text:
Pajais en svilup
Tenor encletga generala è in pajais en svilup in stadi che sa chatta areguard ses svilup economic, social e politic sin in nivel relativamain bass. ‹Pajais en svilup› è en pli ina noziun collectiva per stadis che vegnan considerads tenor diever linguistic popular sco ‹paupers›. Tge stadis che duain vegnir attribuids als pajais en svilup dependa dals criteris ch’ins applitgescha per giuditgar il svilup. Il term deriva da la politica d’agid al svilup. Per gronda part acceptan e dovran er ils stadis pertutgads questa noziun. Per l’ina grazia a la tscherna da pleds senza valitaziun, per l’autra perquai che ‹pajais en svilup› è ina denominaziun relativamain nunspecifica. Entaifer la discussiun scientifica vegn il term percunter discutà a moda cuntraversa. Malgrà diversas emprovas na datti enfin oz nagin concept teoretic sco basa per la noziun.
Diever linguistic general[modifitgar | modifitgar il code]
Remartgas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
Per la noziun ‹pajais en svilup› datti er sinonims sco ‹nord-sid›, ‹stadis industrials e stadis betg industrials›, ‹Terz Mund› u ‹ritg e pover›. Tut quests terms èn per part contestads e vegnan refusads da tscherts experts. Critichers da la noziun ‹pajais en svilup› remartgan per exempel ch’ella sugereschia insatge che n’haja mintgatant gnanc lieu: numnadamain in svilup. In dals critichers ils pli prominents da questa noziun è l’econom svedais Gunnar Myrdal.
Betg pli usitads èn ils terms ‹pajais sutsviluppads› (unterentwickelte Länder, Underdeveloped Countries) sco er ils terms tudestgs ed englais rückständige Länder (Backward Countries) u nicht-entwickelte Länder (Undeveloped Countries). Quests terms èn cumparids per l’emprima giada en il program da l’ONU da l’onn 1949, els valiteschan dentant fermamain e pon offender abitants da pajais pertutgads. Per quest motiv na vegnan els betg pli duvrads da l’ONU e da la Banca mundiala. En tscherts pajais en svilup vegnan ils terms dentant duvrads aposta per accentuar la situaziun insupportabla e per evitar eufemissems.[1]
Convenziuns linguisticas internaziunalas e naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
A nivel internaziunal n’existan naginas convenziuns linguisticas cleras. Uschia han ins per exempel differenzià suenter in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971 ils Least Developed Countries (LLDC) ed ils Less Developed Countries (LDC). Ma betg tut las organisaziuns da l’ONU fan la differenza tranter las duas gruppas. La Direcziun da svilup e da collavuraziun svizra (DSC, tudestg: DEZA) evitescha il pled ‹pajais en svilup› e dovra persuenter la noziun ‹pajais partenaris› (Partnerländer).
L’expressiun nord-sid[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais en svilup sezs fan savens diever da l’expressiun ‹nord-sid›. Er il term ‹politica da svilup› vegn remplazzà pli e pli da l’expressiun ‹relaziuns tranter nord e sid›. Questa denominaziun na valitescha betg, cunquai ch’ella inditgescha ina posiziun geografica (er sch’ils pajais en svilup n’èn betg sfurzadamain situads en l’emisfera sid); il medem vala per la noziun ‹il nord›. Il term ‹il vest› sco sinonim per pajais ritgs è dal punct da vista geografic nunprecis; dal rest è el in relict dal temp da la Guerra fraida.
Stadis industrials e stadis betg industrials[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la noziun ‹stadis industrials› emprov’ins da differenziar linguisticamain stadis industrialisads da pajais en svilup che vulessan daventar stadis industrialisads. L’industrialisaziun istorica da l’Europa na sa lascha dentant betg cumparegliar cun ils process ch’han lieu actualmain en pajais en svilup. Ultra da quai datti in problem cun classifitgar ils pajais industrialisads ch’eran anteriuramain socialists (‹pajais da l’ost›). Quels han bain tuts percurrì l’industrialisaziun, sa chattan dentant per part en in stadi ch’è da taxar sco pover. Ma er per categorisar ils ‹pajais dal vest› n’è il term ‹stadis industrials› betg pli adattà senz’auter: sch’ins cumpareglia en quests stadis la cumpart dal sectur industrial cun quella dal sectur da servetschs stuess ins plitgunsch duvrar oz la noziun ‹stadis da servetschs›.
La noziun ‹Terz Mund›[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Terz Mund› deriva dals onns 1950 ed era oriundamain ina concepziun politica. Questa noziun definiva ils stadis nunalliads che na vulevan betg sa laschar absorbar ideologicamain da la Guerra fraida. Gia avant la fin dal conflict tranter ost e vest, u ditg pli exact a l’entschatta dals onns 1980, vegniva pretendì da desister da l’expressiun ‹Terz Mund›. Ulrich Menzel ha motivà e consolidà questa pretensiun l’onn 1992 en ses cudesch ‹Das Ende der Dritten Welt› cun la tesa ch’il segund mund saja sa schlià e consequentamain na possia er betg pli exister in Terz Mund. Tuttina n’è l’expressiun betg sparida, surtut en il linguatg da mintgadi vegn ella anc duvrada stediamain.
Ritg e pover[modifitgar | modifitgar il code]
Las noziuns ‹ritg› e ‹pover› defineschan be insuffizientamain il stadi da svilup d’in pajais. Ellas vegnan per il pli duvradas en connex cun la facultad da persunas singulas. Uschia datti er povradad en pajais cun in’auta entrada media (per exempel en Svizra u en Germania) e ritgezza datti er en pajais en svilup (per exempel en ils pajais ch’exporteschan ieli).
Problems structurals dals pajais en svilup e lur motivs[modifitgar | modifitgar il code]
Cun structuras èn manegiads elements da basa e relaziuns causalas ch’influenzeschan process interns e modas da reacziun d’in sistem. Per ordinari èn facturs fitg differents responsabels per ils problems structurals dals pajais en svilup. Davart ils motivs per questas difficultads ed il nivel da svilup relativamain bass dals pajais pertutgads exista in grond dumber da teorias. Las bleras accentueschan u ils facturs endogens (chaschunads dal pajais sez) u ils facturs exogens (chaschunads d’ordaifer). Las consequenzas da problems structurals sa mussan en general a lung temp; perquai è la finamira primara da la politica da svilup da superar questas difficultads da basa.
Problems structurals e lur relaziuns causalas[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristic per pajais en svilup è savens lur inabilitad da proveder l’atgna populaziun cun ils bains e servetschs necessaris per viver. Cun auters pleds: l’incapacitad da pussibilitar als abitants ina vita degna d’in uman. La Banca mundiala ha per exempel demussà che la gronda part dals stadis da l’America Latina pudess surmuntar la povradad en massa cun redistribuir ina pitschna part da la ritgezza avant maun. Qua na sa tracti pia betg d’in problem da producziun, mabain d’in problem structural politic.
Problems structurals na ston dentant betg exnum esser da caracter politic, mabain pon er concerner auters champs (economia, societad, ambient etc.). Uschia maina il sutprovediment da la populaziun a povradad e fom, e qua tras ad ina productivitad reducida. Quai ha per consequenza che la situaziun da provediment vegn anc mendra. La sutalimentaziun cronica impedescha alura il svilup mental e corporal (surtut tar uffants). Cun quai è la capacitad da meglierar l’atgna situaziun cun creativitad u productivitad, pia l’abilitad da sa sviluppar, limitada. Ch’igl è ordvart difficil da surventscher quest circul vizius è evident.
In auter problem structural è la discriminaziun da las dunnas. Quest fatg è vegnì scuvert pli e pli ils ultims onns sco motiv fundamental dals problems dals pajais en svilup. Consequenzas tuttina gravantas po er avair in augment sfranà da la populaziun en cumbinaziun cun problems da svilup gia existents. En citads maina quai a la furmaziun da slums ed a dischoccupaziun, en regiuns ruralas a problems da nutriment sco er ad in’utilisaziun dal terren nunadattada (e savens cumbinada cun grevs donns ecologics).
Consequenzas da crisas d’energia per ils pajais en svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils problems structurals tutgan er consequenzas da crisas d’energia. La crisa d’ieli da l’onn 1973 ha manà ad in’explosiun dal pretsch dal petroli, da la quala ils pajais ch’exporteschan ieli (per la pli gronda part l’OPEC) han profità. Ils pajais industrials ch’importeschan ieli èn stads tant victimas da quest svilup sco er profitaders (sco furniturs dals bains d’investiziun e da consumaziun ch’èn daventads pli e pli dumandads). Ils pajais en svilup ch’han importà ieli n’han dentant betg pudì cumpensar las sperditas cun affars en cuntrapart (sch’ins excluda la reflussiun da chapital dals migrants da lavur) ed èn vegnids franads en lur svilup u schizunt bittads enavos.
Pervi da differents svilups difficils entaifer l’economia mundiala hai er dà durant ils onns 1980 ina sbassada dramatica dals pretschs. Quella ha gì per consequenza che las entradas per chau da pajais sco la Libia u la Nigeria èn sa reducidas a la mesadad. Pajais en svilup èn en general pertutgads pli ferm da crisas d’ieli che pajais industrials ed ins suppona che crisas d’energia futuras vegnian ad esser in ulteriur factur ch’impedeschia lur svilup.
Ils tratgs caracteristics communabels dals pajais en svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils tratgs caracteristics dals pajais en svilup sa tracti da sintoms dals problems structurals descrits survart. Gia dapi ils onns 1950 datti las uschenumnadas ‹glistas da tratgs caracteristics› ch’emprovan d’enumerar ils puncts centrals da problems da svilup. I vegn discutà a moda controversa cun tge tratgs caracteristics cuminaivels che pajais en svilup pon vegnir descrits e sch’i dat insumma talas atgnadads cuminaivlas. La critica dal catalog da tratgs caracteristics parta surtut dal fatg che dus pajais en svilup na ston betg necessariamain avair dapli tratgs cuminaivels ch’in pajais en svilup ed in pajais industrial. Er tar singuls pajais industrials pon ins constatar ils tratgs specifics enumerads en la glista. Perquai datti adina puspè dumondas concernent la classificaziun da pajais en svilup.
Tratgs caracteristics economics[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals tratgs caracteristics economics èn consequenzas directas da la pitschna valur agiuntada en ils pajais en svilup. Uschia lavura per ordinari ina gronda part da la populaziun en il sectur primar, nua ch’i na dat betg in grond augment da la valur da l’economia publica. La paletta d’exportaziun limitada (per exempel bains agrars u resursas mineralas) e l’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials han ragischs en la colonialisaziun d’antruras.
Tratgs caracteristics economics èn:
- ina pitschna entrada per chau
- la repartiziun extremamain ineguala da la facultad e da las entradas (index Gini)
- paucas activitads da spargn e d’investiziun
- la grond’impurtanza dal sectur primar e dal sectur informal
- ina bilantscha commerziala passiva
- ina paletta d’exportaziun limitada
- in’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials
- nauschas cundiziuns da commerzi (Terms of Trade)
- in aut grad d’indebitament vers l’ester
- la fugia da chapital
- grondas inegualitads regiunalas tranter il center e la periferia
- in’auta quota da dischoccupaziun
- in’infrastructura insuffizienta
Tratgs caracteristics areguard l’ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Blers pajais en svilup èn pertutgads fermamain da problems ecologics. Uschia vegnan il Program da las Naziuns Unidas per l’ambient ed il World Watch Institute a la conclusiun che 90 % da la spariziun da spezias, da l’erosiun dal terren e da la runcada dal guaud a nivel global hajan lieu en pajais en svilup. Las resursas natiralas dals pajais en svilup fan part da lur ritgezzas las pli impurtantas e furman uschia per gronda part lur basa d’existenza. Perquai tutgan crisas da l’ambient quests pajais spezialmain ferm.
Tratgs caracteristics gravants areguard l’ecologia èn:
- la destrucziun da l’ambient entras l’urbanisaziun nuncontrollada
- la degeneraziun dal terren (per exempel la concentraziun da sal)
- la desertificaziun
- la periclitaziun da la biodiversitad
- la destrucziun da guauds tropics
- la contaminaziun da l’aua sutterrana pervi da la mancanza da standards da l’ambient
- la contaminaziun da l’aria cun substanzas nuschaivlas per la sanadad (en spezial en aglomeraziuns)
Pervi da las consequenzas che crisas da l’ambient han a nivel global ston ins er reflectar la rolla e la responsabladad ch’ils pajais industrials han tar questas dumondas. In exempel actual da quai è la debatta davart il protocol da Kyoto.
Tratgs caracteristics demografics[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup actual da la rata da mortalitad e da la quota da naschientschas ch’ins po observar en blers pajais en svilup sa lascha cumparegliar cun la fasa tempriva dal model da la transiziun demografica. Quai vul dir ch’ins po caracterisar la dinamica da la populaziun cun in’auta quota da naschientschas ed ina rata da mortalitad ch’è bain auta, ma fermamain regressiva (per exempel grazia ad in meglier provediment medicinal). Quai maina ad in augment massiv da la populaziun, accumpagnà d’ina regiuvinaziun extrema da la structura da la populaziun. En cumparegliaziun cun il decurs da la transiziun demografica en ils pajais industrials dad oz vegn la fasa transfurmativa actuala probablamain ad esser caracterisada da ratas da mortalitad che sa sbassan anc pli spert, perquai ch’ils pajais en svilup pon profitar da la savida medicinala ch’è gia avant maun. Pandemias dal temp modern ch’èn sa derasadas considerablamain en intgins pajais en svilup (en la Botswana èn circa 40 % dals creschids infectads cun HIV), pon dentant disturbar quest svilup ed auzar las ratas da mortalitad. En in tal cas ha la piramida da la populaziun la furma d’ina ura da sablun. Pertutgada è en spezial la part da la populaziun ch’è economicamain la pli activa, uschia che la productivitad economica dal pajais vegn danovamain sminuida.
Tratgs caracteristics demografics èn:
- in’auta quota da naschientschas
- in’auta mortalitad d’uffants e d’uffants pitschens (ch’è dentant regressiva)
- in grond augment da la populaziun
- ina durada probabla da vita ch’è en media relativamain bassa
- migraziun sur ils cunfins
- migraziun interna nuncontrollada
Tratgs caracteristics areguard la sanadad publica[modifitgar | modifitgar il code]
Las cundiziuns sanitaras da la populaziun en pajais en svilup èn savens problematicas. Quai sa mussa per exempel a maun d’ina curta durada probabla da vita e d’in’auta mortalitad d’uffants pitschens (ch’è dentant fermamain degressiva). Per motivs da l’igiena manglusa è la populaziun en quartiers da povers suttaposta spezialmain a malsognas ed epidemias.
Exempels per tratgs caracteristics areguard la sanadad publica èn:
- l’alimentaziun insuffizienta e/u malsauna
- la mancanza d’aua da baiver netta
- la mancanza da sereneras
- mancos da sanadad ed in provediment medicinal insuffizient
- in’educaziun sanitara en scola manglusa
- derasaziun nuncontrollada da pandemias (per exempel SIDA)
Tratgs caracteristics socioculturals[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹sociocultural› designescha las demananzas culturalas, religiusas e socialas d’ina populaziun. In tratg sociocultural d’intgins pajais en svilup è la discriminaziun da las dunnas. Cun quai vegnan bloccads potenzials da svilup. Er il cumportament economic d’ina classa sociala ritga ch’impedescha il svilup po esser in element caracteristic.
Tratgs caracteristics socioculturals èn:
- ina ferm’orientaziun a gruppas primaras
- pitschna mobilitad sociala
- lavur d’uffants
- ina furmaziun nunsuffizienta, in grond dumber d’analfabets
- accumulaziun da ritgezza da la classa sociala superiura enstagl da reinvestiziuns
Tratgs caracteristics da la politica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils problems politics dals pajais en svilup vegnan puspè resguardads pli ferm dapi la fin dals onns 1980. Quels pon esser la consequenza da l’inabilitad statala e d’ina politica inadattada tras la classa regenta, ma er l’effect da mancanza d’effizienza e stabilitad da las instituziuns politicas e d’ina preschientscha insuffizienta dal stadi en las provinzas. Schebain in sistem politic funcziuna, dependa plinavant da la cultura politica d’in pajais. Latiers vegn la corrupziun ch’ha per consequenza ch’entradas publicas na vegnan betg duvradas per programs da svilup, mabain per auters intents.
Ulteriurs tratgs caracteristics areguard la politica èn:
- in stadi autoritar (structuras nundemocraticas, dictaturas militaras)
- violaziuns dals dretgs umans
- conflicts violents cun stadis vischins ed autas expensas d’armaziun
- pitschna acceptanza da las instituziuns politicas da vart da la populaziun
- imposiziun da taglia modesta per las entradas pli autas
- clientilissem
- instabilitad politica
- guerra civila u cundiziuns analogas a la guerra civila fin a la decadenza da la statalitad insumma
Mancanza da chapital e dotaziun da facturs insuffizienta[modifitgar | modifitgar il code]
Las glistas da tratgs caracteristics cumpiglian per il solit er ils puncts ‹dotaziun da facturs insuffizienta› u ‹mancanza da chapital›. Cun la dotaziun da facturs insuffizienta èn manegiads tratgs geodeterministics: cundiziuns climaticas disfavuraivlas, mancanza da terren (per exempel en il cas d’in stadi insular), in manco da ritgezzas natiralas, l’isolaziun entras la posiziun continentala (muntognas, nagin access a la mar) e.u.v.
Critichers dubiteschan che la dotaziun da facturs insuffizienta u la mancanza da chapital d’in pajais sajan necessariamain indizis per ses status sco pajais en svilup. La mancanza da facturs economics e da chapital po per exempel vegnir cumpensada cun autras mesiras. Ma er la conclusiun cuntraria n’è betg adina giustifitgada: l’existenza da tschertas cundiziuns natiralas sco il clima, il funs u en spezial las materias primas na maina betg automaticamain ad in svilup. Quel dependa plitost da l’elavuraziun da materias primas ch’ha pir per consequenza ina valur agiuntada pli auta. Plinavant è er decisiva ina politica capabla che po transfurmar la ritgezza da materias primas en svilup.
Savens vegn la mancanza da chapital er suraccentuada. L’existenza da chapital na decida anc betg davart il svilup d’in pajais (exempel: stadis ch’exporteschan ieli). Suandants puncts impedeschan in svilup positiv, er sch’il chapital è avant maun:
- consum da luxus: a quel appartegnan las accumulaziuns da ritgezza da la classa sociala superiura, la corrupziun e l’imposiziun modesta da taglia per las entradas pli autas
- la fugia da chapital
- il transfer da profit: il gudogn d’interpresas da l’exteriur maina ad in scul d’ina part dal chapital gudagnà a l’intern dal pajais
- autas expensas d’armaziun
- in manco da Good Governance: in’imposiziun da taglia deficitara (en spezial da la classa sociala superiura), ina structura ineffizienta (e cunquai chara) da l’administraziun, ina segirtad giuridica manglusa
La classificaziun da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
Less Developed Countries (LDC) e Least Developed Countries (LLDC)[modifitgar | modifitgar il code]
La classificaziun dals pajais en svilup en stadis-LDC e stadis-LLDC è vegnida definida a chaschun d’in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971. Suenter ina refurma da l’onn 1991 succeda la separaziun dals stadis-LLDC tenor quatter criteris:
- in product naziunal brut (PNB) da main che 900 dollars americans per persuna en media entaifer trais onns
- l’Economic Vulnerability Index (EVI). Quel descriva la vulnerabladad da societads e remplazza il vegl Economic Diversification Index (EDI). El s’orientescha a maun dals exports, da l’instabilitad da las entradas dals exports, da la producziun agrara e da la cumpart da l’industria da transfurmaziun e dals servetschs vi da l’entir product naziunal brut
- il Human Assets Index (HAI). Quel furnescha infurmaziuns davart tratgs caracteristics socials sco la sanadad e la furmaziun. Istoricamain remplazza el l’Augmented Physical Quality of Life Index (APQLI) da pli baud. El fa indicaziuns davart la consumaziun da calorias per persuna en pertschient dal basegn minimal e davart las quotas da mortalitad dals uffants, d’alfabetisaziun da creschids e da scolarisaziun en scolas secundaras
- il dumber d’abitants na dastga betg surpassar 75 miu.
Quest sistem da classificaziun giauda in aut grad d’acceptanza. Crititgà vegn sin il pli l’indicatur static dal dumber da la populaziun. Quel ha per consequenza che la classificaziun po dir pauc davart la repartiziun reala da la povradad sin il mund. In auter problem furma il privel che la politica instrumentaliseschia questa classificaziun. En pli vegn remartgà ch’i saja relativamain cumplitgà d’erurir ils singuls criteris.
La recepziun en la glista dals stadis-LLDC po senz’auter esser giavischada da vart dal stadi pertutgà. La qualitad da l’agid da svilup dals pajais donaturs vegn numnadamain savens giuditgada tenor ils pajaments als stadis-LLDC. En cumparegliaziun cun ils stadis-LDC survegnan quels pli tgunsch contribuziuns ch’els na ston betg pajar enavos (Grants) u credits a meglras cundiziuns (International Development Association, IDA).
Classificaziuns per gruppas da pajais limitadas[modifitgar | modifitgar il code]
Davos las abreviaziuns MSAC, LLDC e SIDS sa zuppentan ulteriuras classificaziuns da l’ONU. La noziun MSAC (Most Seriously Affected Countries) è naschida en consequenza da la crisa d’ieli l’onn 1973 e designescha in program spezial da l’ONU per ils pajais pertutgads il pli ferm. Questa sutdivisiun è sparida or dal vocabulari da l’ONU vers la fin dals onns 1980. Restadas èn las noziuns LLDC e SIDS.
LLDC (Landlocked Developing Countries, betg da scumbigliar cun ils stadis-LLDC descrits survart) vegnan numnads pajais ch’han in commerzi cun l’exteriur che patescha fermamain pervi da lur posiziun lontana da la riva. A quels appartegnan oravant tut la Ruanda, il Burundi, il Nepal u en l’America dal Sid per exempel la Bolivia. Entras lur posiziun disfavuraivla po il pretsch tant d’imports sco d’exports s’augmentar considerablamain.
Ils SIDS (Small Island Developing States) èn pli tard sa furmads a l’AOSIS (Association of Small Island States). Lur commembers represchentan interess communabels da pitschens stadis en svilup insulars. Ina tematica actuala è l’auzament dal livel da la mar èn consequenza dal stgaudament global.
Il Human Development Index (HDI)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1990 è vegnì fatg l’emprova dal Program da svilup da las Naziuns Unidas (United Nations Development Programme, UNDP) da concepir ina cuntraproposta al concept economic da la Banca mundiala. La finamira dal HDI è da resguardar pli ferm facturs socials. Quest indicatur vegn publitgà en il Human Development Report (HDR) che vegn edì mintg’onn da l’UNDP.
Il HDI è vegnì crititgà per motivs politics: gruppas da dunnas han deplorà la buna posiziun dal Giapun, pajais da l’Asia Orientala han protestà cunter la valitaziun da la situaziun dals dretgs umans en lur pajais ed auters pajais han reclamà pervi da lur classificaziun en confrunt cun in auter pajais. Sin proposta da l’India na vegn il HDI betg pli menziunà en documents uffizials da l’ONU.
Las classificaziuns da la Banca mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
La classificaziun classica da la Banca mundiala tenor l’entrada per chau[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a la classificaziun da l’ONU en stadis-LDC ed LLDC mesira la Banca mundiala il basegn da sustegn d’in pajais mo cun l’entrada per chau respectivamain tenor il product social brut per chau. Ella differenziescha tranter ‹pajais cun paucas entradas› (LIC; Low Income Countries) e ‹pajais cun entradas mesaunas› (MIC; Middle Income Countries). Ils MIC vegnan latiers anc partids en ina gruppa d’entradas superiura ed ina gruppa d’entradas inferiura. Tenor la classificaziun da l’onn 2004 datti 61 LIC e 93 MIC, tranter quels er intgins pajais da l’Europa Orientala, dal Caucasus e da l’Asia Centrala.
Tenor il stadi actual munta il limit maximal per ils LIC 765 dollars americans, per ils MIC inferiurs 766–3035 dollars e per ils MIC superiurs 3036–9385 dollars. Ils limits maximals pon dentant variar minimalmain d’onn ad onn ed èn en general vegnids augmentads ils davos onns. Mintgatant dovra la Banca mundiala er la gruppa dals pajais LIFDC (Low Income Food Deficit Countries) per zavrar entaifer ils LIC pajais cun problems gravants d’alimentaziun. En la classificaziun actuala na figurescha questa noziun dentant betg.
La Banca mundiala dovra la classificaziun tenor entradas per chau sco basa da datas per sia pratica da concessiuns da credit. Ella conceda che questa classificaziun na reflecteschia betg necessariamain il stadi da svilup d’in pajais. Per circumscriver ils pajais en svilup dovran las instituziuns da Bretton-Woods la noziun Developing Countries.
Il grond avantatg da la classificaziun da la Banca mundiala è sia structura simpla. I dat dentant savens objecziuns areguard la metodica limitada a las entradas per chau che pon be far constataziuns restrenschidas davart il svilup da singuls pajais. Auter che l’ONU è la Banca mundiala dentant in institut da finanzas e sa limitescha perquai a facturs economics.
L’accentuaziun da la chargia dals debits[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la grond’impurtanza da la chargia dals debits ha la Banca mundiala furmà supplementarmain las gruppas SILIC (Severely Indebted Low-Income Countries) e SIMIC (Severely Indebted Middle-Income Countries). Tar ils davos datti anc la sutdivisiun èn ‹indebitads moderadamain› (MIMIC) ed ‹indebitads levamain› (LIMIC).
Severely Indebted vul dir che trais da quatter indicaturs surmuntan in tschert cunfin critic. Moderately Indebted Countries èn tals che surpassan tar trais da quatter indicaturs 60 % dal cunfin critic, dentant senza cuntanscher quel. Ils ulteriurs stadis vegnan numnads Less Indebted Countries. Ils quatter indicaturs èn (parantesas = cunfin critic):
- la relaziun tranter la chargia dals debits ed il product social brut (50 %)
- la quota dals debits (275 %)
- la quota dals servetschs da debits (30 %)
- la grevezza da tschains dals servetschs da debits (20 %)
A l’entschatta dal 21avel tschientaner èn 45 pajais classifitgads sco Severely Indebted e 43 pajais sco Moderately Indebted. Als davos appartegnan er intgins MIC superiurs sco la Tirchia, l’Argentinia e la Lettonia.
Ils quatter indicaturs-clav circumscrivan bain a moda adequata ils problems essenzials dals pajais en svilup indebitads. Da muntada centrala – e perquai ordvart contestà – è dentant il cunfin critic entaifer quests indicaturs. Durant ils onns 1990 na pudeva ina part dals SILIC facticamain betg pli purtar sulet lur chargia dals debits. Els èn perquai vegnids numnads HIPC (Heavily Indebted Poor Countries) ed integrads en in’iniziativa da sdebitaziun a l’engronda, iniziada da la Banca mundiala e dal Fond monetar internaziunal. L’uschenumnada ‹iniziativa HIPC› cumpiglia per il mument 38 pajais (22 SILIC e 16 ulteriurs stadis cun grondas difficultads finanzialas).
Cas spezials[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pajais ch’exporteschan ieli[modifitgar | modifitgar il code]
L’imaginaziun ch’ils pajais ch’exporteschan ieli sajan ‹ritgs› è fallada. Per ordinari sa basa quest maletg incorrect sin ina projecziun da la situaziun dals stadis ritgs e pitschens dal golf. En ina rangaziun che resguarda sper las entradas per chau er indicaturs socials vegnan ils stadis arabs percunter rangads fitg mal. Grazia a lur reservas d’ieli e la politica da l’OPEC han quels bain pudì registrar svilups enorms da las entradas, els n’èn dentant betg stads buns da proveder la populaziun cun bains e servetschs d’impurtanza vitala.
Milliardas gudagnadas cun ieli èn vegnidas impundidas per dievers nunproductivs sco per exempel il luxus u la guerra tranter l’Irac e l’Iran ch’ha durà otg onns. Sco ulteriur effect negativ han reschims marods che na resguardan betg ils dretgs umans pudì sa mantegnair a la pussanza cun cumprar loialitad e protecziun. Exempels spezialmain negativs en quest reguard èn la Nigeria u l’Iran. Pervi da questa situaziun disfortunada vegnan ils pajais ch’exporteschan ieli er numnads ‹fatamorganas dal svilup›.
Ils pajais ch’exporteschan ieli giogan en tutta cas ina rolla speziala entaifer la gruppa dals pajais en svilup: els possedan in bain ch’ils pajais industrials dovran exnum. Ils stadis da l’OPEC disponan da ca. ¾ da las reservas d’ieli da tut il mund ed en il Proxim Orient sa chattan ⅔ da las reservas globalas. Qua tras resulta ina posiziun surproporziunalmain ferma en la politica mundiala ch’als dat blera pussanza. Ins differenziescha perquai cun buna raschun ils pajais ch’exporteschan ieli dals stadis-LDC e LLDC. Grazia a lur entradas extraordinarias profitan ils exportaders d’ieli d’in potenzial per sa sviluppar ch’auters pajais en svilup n’han betg. Quests pajais vegnan er en l’avegnir a restar relevants per la politica mundiala. Quai en ferm cuntrast cun intgins auters pajais en svilup ch’èn crudads suenter la fin da la Guerra fraida en ina ‹trapla da l’irrelevanza›.
Novs pajais industrials[modifitgar | modifitgar il code]
Ils novs pajais industrials (Newly Industrializing Economies) èn ina gruppa da stadis ch’appartegnevan tradiziunalmain als pajais en svilup, ma ch’han surventschì en il fratemp ils tratgs caracteristics da quels. Perquai vegnan els differenziads dals pajais en svilup e furman in’atgna categoria. La noziun englaisa è naschida durant ils onns 1970 e sa referiva oriundamain als ‹Stadis da tigher› asiatics (numnadamain la Corea dal Sid, il Taiwan, il Hongkong ed il Singapur).
Da differentas varts (Banca mundiala, OECD, Fond monetar internaziunal, Communitad europeica) èn vegnidas elavuradas durant ils ultims decennis glistas cun novs pajais industrials. In’enumeraziun lianta n’exista betg, lur dumber variescha tranter 10 e 30. La Banca mundiala ed il Fond monetar internaziunal (IWF) categoriseschan mintgamai 10 pajais sco novs pajais industrials. L’OECD percunter attribuescha bler dapli pajais a questa categoria. Il Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung (BMZ) da la Germania e l’Uniun europeica han empruvà da far valair er indicaturs socials e politics, n’èn dentant betg reussids a nivel internaziunal. Sin quai ha il BMZ puspè retratg sia glista che cumpigliava 30 novs pajais industrials, tranter auter l’Ecuador ed il Nicaragua.
Pajais en transfurmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Resguardads spezialmain en la classificaziun dals pajais en svilup vegnan ils stadis ch’èn sortids da l’anteriura Uniun sovietica. Suandants motivs pretendan in’atgna gruppa per quests pajais:
- Els èn segnads dals problems da transfurmaziun da l’economia planifitgada a l’economia da martgà. Lur deficits da svilup han pia tut auters motivs che quels dals ulteriurs pajais en svilup.
- Els possedan in chapital uman fitg sviluppà. Dentant existan differenzas tranter ils stadis dal Caucasus, ils stadis da l’Asia Centrala ed ils stadis europeics.
- Els possedan ina structura industriala differenziada, in potenzial da svilup tecnologic e sa differenzieschan en quest punct cleramain dals pajais en svilup.
- Ils stadis europeics profiteschan da lur vischinanza tar l’Uniun europeica, qua tras pon els spetgar investiturs dal vest ed access al martgà da l’UE.
- La Russia è anc adina ina pussanza mundiala en il senn politic e militar sco er areguard l’energia, in commember permanent dal Cussegl da segirezza da l’ONU sco er commember dals G-8.
Tar ils pajais en transfurmaziun tutgan d’ina vart ils pajais ch’èn daventads ina part da l’emprim mund entras lur integraziun collectiva en l’UE (Pologna, Tschechia, Ungaria, Slovachia, Slovenia, Lituania, Lettonia, Estonia, Rumenia e Bulgaria). Da l’autra vart ils uschenumnads Newly Declining Countries (NDC) che restan vinavant exposts a la tensiun tranter declin e stabilisaziun (oravant tut pajais en l’Asia Centrala, per exempel l’Usbekistan).
Tscherts stadis na pon ins per il mument ni attribuir a l’ina ni a l’autra gruppa. Entras l’augment da pretschs da materias primas è l’economia en il Kasachstan ed Aserbeidschan creschida nominalmain fitg durant ils ultims onns. A tge gruppa che quests dus pajais vegnan ad appartegnair en il futur dependa da la dumonda, schebain els vegnan d’impunder las entradas cun success per diversifitgar l’economia e meglierar il sistem d’educaziun.
En la Georgia èn vegnidas realisadas ils ultims onns refurmas da l’economia ed ultra da quai profitescha il pajais da la taglia da transit da l’oleoduct da Baku-Tiflis-Ceyhan, inaugurà l’onn 2006. En pli ha il pajais per finamira da daventar commember da l’UE e da la NATO. L’Armenia ha dapi l’onn 2002 ina creschientscha economica d’ina procentuala da duas cifras. Dapi la terminaziun da l’emprima fasa da l’extensiun a l’ost s’interessa l’UE pli e pli per il Caucasus (pli exact: per la Georgia, l’Armenia e l’Aserbeidschan). En il rom da la ‹politica da vischinadi europeica› (Europäische Nachbarschaftspolitik) vegnan concludids contracts da partenadi e da cooperaziun cun ils trais pajais numnads.
Stadis ch’han disditg[modifitgar | modifitgar il code]
Entras conflicts violents e sanguinus dals onns novanta è sa furmada la gruppa dals stadis ch’han disditg. Il term cumpara per l’emprima giada en in artitgel da Le monde diplomatique da l’onn 1999. Quests pajais èn caracterisads d’in collaps cumplet da l’apparat statal. Il stadi (u il rest da quel) n’è betg pli abel da controllar ses territori, na porscha nagins servetschs publics pli ed in urden politic n’è betg pli visibel. Cun quai crodan ils pajais or da la domena da las teorias da svilup ed ord vista da la politica d’agid da svilup. Ad els appartegnan surtut pajais africans sco per exempel la Republica democratica dal Congo, la Liberia, la Somalia u la Sierra Leone. Ultra da quai effectuescha il vacum dad urden statal exigenzas spezialas per la politica d’agid da svilup e per la politica da segirezza, cun quai che las crisas da quels pajais pericliteschan il svilup e la segirezza d’entiras regiuns e finalmain da l’entir mund (terrorissem internaziunal). En tge maniera proceder cun tals pajais n’è anc betg cler a nivel da la politica mundiala.
Remartga finala[modifitgar | modifitgar il code]
Sco descrit en l’artitgel, hai dà en il decurs dals ultims 50 onns numerusas propostas da categorisar ils pajais en svilup. Intginas classificaziuns accentueschan facturs economics (Banca mundiala), autras resguardan a moda cumplexa facturs socials (ONU). In’intenziun ordvart ambiziusa prosegua il Human Development Index (HDI) ch’emprova da mesirar il svilup uman.
Parallel a questas classificaziuns generalas èn vegnidas formuladas numerusas sutgruppas per motivs politics, economics u strategics (stadis da la SIS u da l’OPEC). I dat anc ulteriuras gruppaziuns sco ils G-77 u il moviment dals stadis che n’appartegna betg ad in bloc politic; da vulair descriver tut quellas surpassass dentant il rom da quest artitgel.
L’eterogenitad dals differents puncts da partenza per la classificaziun ed il caos da noziuns mussa ch’ils pajais en svilup èn la finala uschè differents sco ils pajais industrials sezs. Facticamain sa chattan tut ils pajais da quest mund insanua en il spazi tranter las noziuns nunexactas ‹ritg› e ‹pover›. Tut tenor sch’il center da l’interess è plitost focusà a facturs economics, socials, politics u ecologics, sa mida la rangaziun dals pajais. Pervi da quai n’èn las metodas da classificaziun tuttina betg senza valita. Ellas furman in agid d’orientaziun valabel per definir tgenins pajais ch’èn en cumparaziun cun auters plitost ‹ritgs› u plitost ‹povers›. Quai na serva betg mo ad intents da studi, mabain gida er en la pratica da la politica d’agid da svilup, cunquai ch’ils pajais donaturs e las organisaziuns multilateralas sa stentan da sustegnair ils pajais ch’èn effectivamain ils pli povers.
Las classificaziuns numnadas sa basan tuttas sin datas generalas da las singulas economias publicas e pon perquai be declerar connex macroeconomics. Ellas relatan percunter nagut davart las differenzas socialas ed economicas entaifer in pajais. Spezialmain en pajais en svilup èn las disparitads internas savens pli grondas che quellas tranter ils singuls stadis. Svilup è ina noziun fitg cumplexa e pli ch’ins emprova da generalisar ella e pli pauc ch’ins po declerar cun ella.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Exempel: Rapport en lingua spagnola davart il svilup da l’uffant en pajais en svilup (Alinea: El Subdesarrollo)
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bundeszentrale für politische Bildung (BpB): Entwicklungsländer, Informationen zur politischen Bildung, nr. 252, Bonn 1996.
- Hein, Wolfgang: Unterentwicklung – Krise der Peripherie. Opladen 1998, ISBN 3-8100-1663-2
- Hemmer, Hans-Rimbert: Wirtschaftsprobleme der Entwicklungsländer. Minca 2002, ISBN 3-8006-2836-8
- Nohlen, Dieter (ed.): Lexikon Dritte Welt. Reinbek sper Hamburg 2002, ISBN 3-499-61468-5
- Nuscheler, Franz: Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik. Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6
- Todaro, Michael P.: Economic Development. Essex 2006, 9avla ediziun, Pearson Addison-Wesley, ISBN 0-321-31195-7


c: text/html

text:
Friburgh (DE-BW)
Friburgo 'n Brisgovia (nòm uficiàl en todèsch: Freiburg im Breisgau; en alemànich: Friburg im Brisgau) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, capitàl del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 229 636 abitàncc (dato del 31. Dic 2017), quàrta cità del Land e l'è übicàda al màrzen de la Forèsta Négra, endèla part sud-ucidentàla del Baden-Württemberg, a 15 km del cunfì co la Frància e 'na sinquantìna del cunfì co la Svìsera.
Fribùrgo l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) del Baden-Württemberg, che völ dì che la la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald el circonda quàze del töt el teretóre de la cità de Fribùrgo ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Besançon, Francia
- Innsbruck, Austria
- Padova, Italia
- Guildford, Régn Ünìt
- Madison, Wisconsin, Stàti Ünìcc
- Matsuyama, Giapù
- Leopoli, Ucraina
- Granada, Spagna
- Esfahan, Iran
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'iniziativa No Billag è vegnida inoltrada il december 2015 cun 112'191 suttascripziuns. La finamira è d'abolir las taxas per radio e televisiun.
La constituziun federala duai vegnir midada suandantamain (artitgel 93):
- La Confederaziun ingiantescha regularmain concessiuns per radio e televisiun.
- Ella na subvenziunescha naginas staziuns da radio e televisiun. Ella po far pajaments per emetter communicaziuns uffizialas urgentas.
- La Confederaziun u terzas varts incumbensadas dad ella na dastgan incassar naginas taxas da recepziun.
- En temps da pasch na maina la Confederaziun naginas atgnas staziuns da radio e televisiun.
Ils iniziants derivan ord las retschas da la PLD giuvna e la PPS giuvna. Il Cussegl federal ed il parlament refusan l'iniziativa No Billag.
Arguments GEA a l'iniziativa
Arguments NA a l'iniziativa
Taxas da radio e televisiun
Actualmain munta la taxa da radio e televisiun a 451 francs ad onn. A partir da l'onn 2019 sa reducescha questa taxa sin 365 francs ad onn.
L'onn 2016 è quai stà in retgav da 1.37 milliardas francs. La pli gronda part (1.24 milliardas francs) è ida a la SRG SSR. Dentant era 21 radios locals e 13 televisiuns regiunalas han survegnì daners ord questas taxas, numnadamain 61 milliuns francs.


text:
La Germania, l’Austria e l’Italia vulan spustar pli blera martganzia dals camiuns sin ils trens sin il Brenner. Fin il matg duain vegnir elavuradas mesiras concretas. Sin quai èn sa cunvegnids ils represchentants dals trais pajais e dal Bundesland Tirol. A l’inscunter a Minca è stà da la partida era il cumissari da l’UE per il traffic Pat Cox. El ha surpiglià la funcziun d'intermediatur.
Il Tirol ha gia pliras giadas limità il dumber da camiuns sin il Brenner, sin 300 camiuns per ura. Quai per limitar la canera e la polluziun da l’aria. Ma tras questa mesira hai dà dispita cun l’ester.
RR Novitads 07:00


text:
Il Cussegl federal è pront d'examinar la renconuschientscha legala da las linguas da segns en Svizra. El ha acceptà dus postulats – però senza pigliar posiziun. Ils postulats pretendan mesiras concretas cun in plan d'acziun. Quai per che persunas senza udida u cun impediments d'udida possian far part da la societad senza barrieras.
Las incumbensas cuntegnan plinavant la dumonda davart l'access sin il martgà da lavur ed il provediment cun ils medems dretgs per persunas senza udida.
La lingua da segns – ina lingua minoritara
RR novitads 16:00


text:
Structured Query Language
El Structured Query Language (SQL) a l'è on potent lenguagg de interrogazion standardizzaa doperaa per comunicà cont i database e che 'l permett de modifegànn la struttura, lensg i dacc che gh'è dent, modifegài e de gestì l'access.
A l'è integrabil in di alter lenguagg de programmazion, per permettégh de lavorà in sui informazion del database.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
SQL a l'è staa inventaa in del 1974 dal Donald Chamberlin de la IBM, ciamaa originariament SEQUEL, che l'è anmò parnonzia informal in ingles.
Dal 1986 a l'è standard ANSI.
Operator[Modifega | modifica 'l sorgent]
I operator de SQL a hinn:
- De assegnazion
- De confront
- Stringa
- Aritmetich
- Condizionai
- Logich
- In tra bit


text:
Nov gieu auditiv - Ardur, libertad ed il misteri da la morta da Porchabella
En ils onns 1980 han ins chattà restanzas d'ina dunna sin il glatscher da Porchabella. Ella sto avair vivì enturn il 1700. Tgi era questa dunna? Nua era ella da viadi cura ch'ella è sa disgraziada? Bler spazi per la fantasia. L'autur Andreas Ulich ha scrit in gieu auditiv.
La dumengia èsi stà premiera dal gieu auditiv en Val Tuors, Bravuogn. Andreas Ulich ha tessì fatgs istorics e persunalitads da lez temp en ses raquint: Uschia gioga per exempel era Hortensia von Salis ina rolla. Ma la figura princiapal è Apolonia Cleric che legia e scriva. In affrunt per la baselgia da lez temp. Cunzun era damai che Apolonia scriva da la libertad da las dunnas.
Co dunnas perdan saun giudizi
Uschia vegn Apolonia prest en las griflas da l’inquisiziun. «Cudeschs fan perder las dunnas il giudizi – da qual n’han ellas gea betg damemia», di l’inquisitur a la dunschala. L'inquisitur è persvadì ch'Apolonia ha fatg patg cun il diavel ch'ha dictà ad ella in manuscrit malonest.
Ch'Apolonia mitscha dal tschaler da tortura or da la chasa da forz en il Partenz, ha ella d’engraziar ad in giuvenot inamurà, in scolar da la scola claustrala da Mustér. Atgnamain lessan els fugir sur il Scaletta en l’Engiadina. Ma en l’Engiadina n’arriva Apolonia mai.
Viandar e tadlar
«Porchabella – der Vogel Freiheit» è in gieu auditiv en otg parts. En collavuraziun cun il Parc Ela han ins endrizzà en Val Tuors otg staziuns per tadlar il gieu auditiv durant viandar fin al vadret da Porchabella.
La reschia dal toc ha Gian Rupf procurà, la producziun ha fatg Michel Decurtins.


text:
Era sch’il grond Opening dal territori da skis Silvretta è crudà en l’aua, pon ins a partir dad oz puspè ir culs skis a Samignun. Per in'emna dentant be sin la vart Svizra. Quai vul dir in pli pitschen territori, ma reglas Svizras. A partir dals trais da december avran lura, malgrà il Lockdown era las pistas da skis da la vart austriaca. A partir da quel mument vala per tut la Silvretta Arena 2G.
Uschia sa preschenta l’avertura 2021 da la stagiun da skis a Samignun. Betg in cumenzament ideal, mabain in cumenzament, haja num en Samignun. Tant l’hotellaria sco era la destinaziun turistica e las pendicularas emprovan da far il meglier ordlonder. Las cudeschaziuns sajan sin in nivel allegraivel e l’hotellaria para da pudair profitar a curta vista dal Lockdown en Austria.
Dentant il pli impurtant insumma saja ussa d’avair tschertezza cun Ischgl. Quai per pudair porscher en in’emna lura l’entira regiun da skis a lur giasts. Quai ch’era betg pussaivel l’onn passà.


text:
Dumonda Peyer concernent la rolla dal chantun areguard l'offerta Stoffel da surpigliar e da far investiziuns en l'hotel Therme a Val S. Pieder
Sessiun: 15.02.2012
Tenor rapports en las medias èn sin maisa differentas offertas per la cumpra e per ils projects d'investiziun posteriurs en l'hotel Therme a Val S. Pieder. Ina confinanziaziun tras il chantun n'è explicitamain betg vegnida exclusa en quest connex. Almain vegn quai declerà uschia da Remo Stoffel, in dals investiders pussaivels. Gist da quests, ma er dad auters rapports en las medias intervegn ins plinavant ch'igl han lieu numerusas inquisiziuns e proceduras giuridicas cunter quest cumprader ed investider pussaivel. Nus supplitgain la regenza da respunder las suandantas dumondas en quest connex:
1. Tge empermischuns ha il chantun Grischun resp. l'uffizi per economia e turissem (UET) fatg envers l'investider Stoffel?
2. Co giuditgescha la regenza il fatg ch'igl han d'ina vart lieu differentas inquisiziuns e proceduras cunter l'investider pussaivel Stoffel, tranter auter pervia d'eventuals delicts da taglia, pervia d'eventuals delicts da facultad e pervia d'ina eventuala sfalsificaziun da documents, e che posts chantunals collavuran da l'autra vart a medem temp stretgamain cun quest investider pussaivel?
3. Co declera la regenza il fatg che la procedura pervia da sfalsificaziun da documents, che concerna er la banca chantunala grischuna, è pendenta dapi plirs onns?
4. Co giuditgescha la regenza, sco autoritad da surveglianza, la pretensiun derasada en las medias ch'er la banca chantunala grischuna sa participeschia ad ina finanziaziun da las investiziuns a Val S. Pieder, cumbain ch'igl è pendenta ina procedura pervia da sfalsificaziun da documents cunter l'investider pussaivel Stoffel, en la quala è involvida er la banca chantunala grischuna?
Cuira, ils 15 da favrer 2012
Peyer, Pult
Resposta da la regenza
1. Il chantun po sustegnair la construcziun e la renovaziun d'infrastructuras sut tschertas premissas, per exempel sche la promoziun dal turissem en la vischnanca ed en la regiun correspunda ad in basegn da l'economia generala. Igl è ina da las incumbensas fundamentalas da l'uffizi per economia e turissem (UET) da sclerir – suenter ch'ils petents han inoltrà ils documents necessaris – gia en in stadi da project tempriv, sch'igl è pussaivel da promover in project planisà en il rom da la lescha per il svilup economic. En il cas qua avant maun è quai vegnì fatg cun contactar il cussegliader da la STOFFELpart. In'eventuala garanzia da contribuziun da vart dal chantun è chaussa da la regenza e vegn dada pir, cur ch'ils gremis cumpetents – en quest cas la vischnanca da Val S. Pieder – han prendì da lur vart ina decisiun.
2. Tenor l'art. 74 dal cudesch da procedura penala (CPP) po la procura publica orientar la publicitad sut tschertas premissas davart proceduras pendentas. Quai cun resguardar il princip da la presumziun d'innocenza ed ils dretgs persunals da las persunas pertutgadas. Inculpaziuns concretas e qualificaziuns giuridicas precipitadas èn da tralaschar en quest connex. Da princip na duain vegnir numnads nagins nums, nun ch'i sajan involvidas persunas d'in interess public e lur nums sajan gia enconuschents.
La procura publica conferma ch'igl hajan gì ed hajan anc adina lieu inquisiziuns penalas cunter signur Remo Stoffel. Principalmain sa tractavi e sa tracti da delicts presumtivs tenor ils art. 138, 158, 163 ss. e 251 dal cudesch penal svizzer (CP) (defraudaziun, gestiun malfidaivla, crims e delicts da concurs e da scussiun, sfalsificaziun da documents). Ina procedura è vegnida surdada l'onn passà a la dretgira. Duas proceduras èn anc pendentas tar la procura publica. En tut ils cas vala la presumziun d'innocenza.
Sut questa premissa ston vegnir considerads er ils scleriments dal UET menziunads sut il punct 1.
3. Tenor l'art. 6 LItCPP è la procura publica independenta en l'applicaziun dal dretg e suttamessa mo al dretg. La regenza surveglia la procura publica e la po dar directivas liantas davart l'adempliment administrativ da sias incumbensas. Da quai resulta che la regenza na po dar naginas directivas a la procura publica davart cas concrets. Uschia na po ella er betg prescriver a la procura publica da terminar ina procedura entaifer in tschert termin.
4. Sco institut autonom da dretg public è la banca chantunala grischuna (BCG) libra en sia activitad commerziala entaifer ils princips da la politica da fatschenta ed entaifer il rom ch'èn vegnids fixads dal cussegl da banca. Tenor l'art. 24 da la lescha davart la banca chantunala grischuna è la regenza l'organ chantunal da surveglianza tenor la lescha federala davart las bancas e las cassas da spargn. Sco organ da surveglianza na po la regenza ni influenzar l'activitad commerziala operativa da la BCG ni prender invista da singulas fatschentas (secret da banca). Dal rest valan er per la BCG e per la relaziun cun sia clientella ils princips numnads sut ils puncts 2 e 3.
26 d'avrigl 2012


text:
Bischofszell
Bischofszell a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 5608 abitant.
El cumün de Bischofszell al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hauptwil-Gottshaus, Hohentannen, Kradolf-Schönenberg, Niederbüren (SG), Niederhelfenschwil (SG), Waldkirch (SG), Zihlschlacht-Sitterdorf.
Citaa ingemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tuttlingen, SW-Germany
Gallery[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bischofszell in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- [1] Sit ufizial in Tudesch.
- [2] "Roses and Culture Week" Sit ufizial in Tudesch.


text:
La Germania, la Frantscha, il Portugal ed il Luxemburg sajan pronts da prender si ils passa 60 migrants ch'èn sin la nav da salvament bloccada davant la costa da Malta. Quai ha il primminister da la Malta communitgà.
Avant diesch dis – ils 3 d'avrigl – aveva ina nav da salvament tudestga salvà ils migrants sin la Mar Mediterrana. Suenter n'aveva la nav survegnì nagin'autorisaziun per ir en in port. Quai perquai che l'Italia e la Malta avevan pretendì ch'ils migrants vegnian repartids sin auters pajais da l'UE.
RR novitads 12:00


text:
La persuna che vul candidar stoppia era avair bunas prestaziuns politicas entaifer la partida, scriva la PLD. Sco la partida scriva vinavant pon uss tut las secziuns chantunalas ed era las dunnas da la PLD ed ils giuvens liberals inoltrar candidaturas fin ils 11 d’avust.
Urari ambizius
A chaschun da la sesida dals 21 d'avust vul la suprastanza da la partida naziunala evaluar las candidaturas e far ina recumandaziun a la fracziun dal Parlament federal. Lezza vegn lura a decider sch’i dat ina nominaziun dad in, dus ni perfin trais candidats. Ella sessiun d'atun han lura lieu las audiziuns tar tschellas partidas ed ils 20 da settember è il di da l’elecziun da la nova cussegliera federala ni dal nov cusseglier federal e successur da Didier Burkhalter.
RR novitads 14:00


text:
Pòrto Ceresi
Pòrt Ceresi, ma anca Pòrto Ceresi (nom ufizial in italian: Porto Ceresio) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de 2 938 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 588 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh de Lugan o Ceresio (del qual el ciappa el nòmm) e 'l confina cont el Canton Tisin (comun de Brusin, Merid e Murcò). Inoltra el gh'ha vari frazion: Alber de Sella, Cà del Mont, Cà Mòro, Mont Casoeu, Mont Grumell, Poncia, Ronch Falcion e Selva Piana.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Pòrto Ceresi l'è mostraa in de la tabella chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A la cassa da baterlar èsi giavischà da laschar temp – da discurrer sur da quai e tschai cun la vendidra u cun il vendider. I duai esser in lieu d’inscunter, di Stefanie Näf che maina il post «Gsünder Basel» ch'ha instradà il project. Envers il radio SRF ha ella declerà ch'i duai dar sco emprim duas da questas cassas. Il test dura sis mais. A lunga vista è l'idea d'avair ulteriuras talas cassas.
Era sch’ins po prender temp per far ina baterlada, n'èsi betg pensà da far baterladunas. Dentant spetgan suenter persunas voluntarias – che vegnan scoladas da l’organisaziun dal maun avert e che porschan da cuntinuar la baterlada. Uschia che la baterlada na sto betg esser a fin suenter il cumprar en.


text:
Bulgor
Bulgar (nom ufizial in italian: Bulgarograsso in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, in del territòri de la piev de Appian. El paes l'è abitaa de 3 992 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 3,9 km² e 'na densità de 1 024 ab./km².
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Bulgar (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Harald V de Norvegia
El Harald V de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (palazz de Skaugum, Asker, 21 de febrar del 1937) l'è 'l re de Norvegia del dì d'incoeu.
A l'è suceduu al pader Olav V in del 1991. A l'è 'l primm re norveges a vess nassuu in del sò paes dopo de Olav IV (1370–1387).
L'è staa on velista, e l'ha tolt part ai Olimpiad de Tokyo, Città del Messich e Monegh de Baviera. In del 1968 el s'è sposaa con la Sonja Haraldsen.
El gh'ha duu fioeu:
- Marta Luisa (1971).
- Haakon Magnus (1973), el princip ereditari.


text:
Lengue indoeuropee
I lengue indoeuropee i ciapen denter una fameia de plussee de cent lengue imparentade intra de lor. Qella fameia qì la ciapa denter squas tute i lengue d'Europa, el nord del continent indian (Asia del Sud), el plató iranian (Asia del Sud-ovest), e un bell poo de l'Asia centrala. La fameia indoeuropea la g'ha el numer plussee grand de parlants de tute i fameie lenguistege recognossude, e i lengue derivade de l'indoeuropee, a inn parlade plu e manc de tri miliards de persone.
I Grup PrincipaiModifega
Dent' ind la fameia lenguistega indoeuropea se pœden individuar diferents grup :
Grup Neolatin o RomanzModifega
Al ciapa denter l'area dei paes qe parlen una lengua qe la vegn del latin volgar ( lengove romanze ); a inn situade soratut ind l'Europa del sud, fœra qe la Romania e la Moldavia. I grande lengue neolatine a inn l' italian, ol spagnœl ( castelian ), ol frances, ol portoges e ol rumen. I lengue neolatine a i enn parlade ind qei paes qì, plu un quai toc de olter stats: ol Belgii meridional ( ciamad anca Vallonia ), un quai comun ind la penisola de l' Istria in Croazia, i canton Grixon e Texin in Svizra e un quai sit in Ungaria indove se parla ol rumen.
In banda a lor g'è dei lengue qe i g'hann no ol status de lengue ofiçai, ma a inn nomà lengue rejonai :
- lombard, furlan, venet, sicilian, sardegnœl, piemontes, ligur, napoletan in Italia ;
- catalan, aragones, galizian, asturian in Spagna ;
- aromanian in Romania ;
- romanç in Svizera ;
- corsiqes e franco-provençal in França, Svizera e rejon de la Vall d'Aosta ;
- ol ladin a l'è parlad ind una quai vallada ind i Alp italian, tiroles e svizer.
Grup JermanegModifega
Qell grup qì al tegn dent' tuta l'Europa de nordovest e un toc de quella central. Ol gross de l'Europa jermanega l'è de relijon protestanta, anca se ind el sud de la rejon ( Baviera, Austria, Svizra ) se professa la relijon catolega.
L'area jermanega la quata la Jermania, la Denimarca, la Svezia, la Norvegia, la Finlandia (domé i comun qe i parlen ol svedes), l'Islanda, i isole Farœr, i Paes Bass, un toc del Belgii (la rejon dei Fiander), l'Austria, la Svizra todesca, i do isole britanege.
Ind i secoi indree un badaluc de todesc a inn andaits a viver ind la Russia e in del Qazaqistan: adess a formen ol grup dei todesc del Volga; ol todesc l'è parlad anca dei abitants del Sud Tirœl, ind l'Italia del nord.
Dei dialets de orijen jermanega a inn parlads ind una quai banda de la França ( Alsazia, rejon de la Mosella, Lorenna ), ind el Lussemburg (lezeburjeesh); una quai comunitaa jermanofona la g'è anca in Italia, ind i Dolomit e in sul pian de Asiag. Oltre lengue rejonai jermanege a enn doperade in Jermania ( l'alemann, ol volt todesc, ol frison ).
Una lengua curiosa, ind el mond jermaneg, a l'è l' yiddish : l'è una derivazion del volt todesc, doprada dei judee de l'Europa de l'est ; la se scriv cont l'alfabet judeic.
Grup SlavModifega
I lengue de orijen slava a inn spantegade ind tuta l'Europa oriental e i se pœden spartir ind tri broqe :
- lengue slave meridionai : ol serb, ol croat, ol sloven, ol macedon, ol bulger; serb, macedon e bulgar a doperen l'alfabet cirilleg, vista la cultura ortodossa, inveci ol croat e ol sloven, paes catoleg, a i doperen l'alfabet latin;
- lengue slave ocidentai : ol polones, ol ceg, ol slovac, qe drœven l'alfabet latin ;
- lengue slave orientai : ol russ ( ciamad anca russ grand ), ol bieluruss ( russ bianc ), l'ucrain ( ciamad russ picinin ); vista la cultura cristiana ortodossa de tuts e tri i paes, a inn scrivuds cont l'alfabet cirilleg.
In banda a qei lengue ofiçai qì, recognossude a nivell nazional, se pœden incontrar anca dei lengue rejonai, miga ofiçai, comé ol cassubian (parlad ind la rejon de la Pomerania in Polonia) e ol sorab, parlad ind un quai canton de la Jermania de l'est.
Grup BaltegModifega
Al tegn dent' i do lengue ofiçai de la Lituania e de la Letonia.
Grup CeltegModifega
Ge fann part un poo de lengue, parlade ind la zona dei isole britanege; qei lengue qì g'hann miga ol status de lengue ofiçai. I lengue celtege a inn i lengue Gaelege (parlade in Irlanda, Scozia, Galless, isole del Canal, Cornovaia) e ul breton (parlad in França, ind la rejon de la Bretagna).
Olter grup minorModifega
Semper ind la fameia indoeuropea a g'inn dei broqe minore, representade de domà una lengua:
- grec, parlad in Grecia, a Ciper e ind un quai sit in Italia meridional ;
- albanes, parlad in Albania e, anca quell, ind un quai comun de l'Italia del sud;
- armen, parlad ind el stat de l'Armenia e ind tuts i sits indove a inn emigrads i armeen ind la so storia ( diaspora armena ).


text:
Ligüria
La Ligüria (Italian: Liguria; Lengua ligür: Liguria, parnuziaa Ligüria; Frances: Ligurie) a l'è una regiun italiana cun püü de un miliun de abitant sitüada in del nòrt de la penisula. La cunfina cun la Tuscana, l'Emilia-Rumagna, el Piemunt, la Francia e'l Mar Ligür. El sò capplöch a l'è Genua e 'l sò president a l'è el Giovanni Toti.
GeugrafiaModifega
Cun i sò 5421 km quadraa de süperfiss la Ligüria l'è la regiun italiana püssé piscinina, dopu el Mulìs e la Val d'Aosta, ma l'è pür vüna di regiun cun püssé cuncentraziun de abitant, dopu Campània, Lumbardia e Lazzi. La regiun l'è stringiüda trai Alp, i Penìnn e'l Mar Ligür, che l'è un bràss del Mar Mediterranee. Düü gulf impurtant hinn quèll de Genua (el gulf püssé grand) e quèll de La Spessia (el segund). La Ligüria la gh'hà un clima mediterraneu.
StoriaModifega
El nòmm Ligüria el ven de la pupulaziun di Ligür, che peruu abitaven in un territori assé püü grand, ch'el cumprendeva anca tütt el Piemunt sota al Po, la Pruvincia de Pavia, una part de la Pruvincia de Piasenza, la Lünigiana e'l territori de Nissa. I Ruman hann ciappaa la regiun dumà in del segund secul prima de Crist, e l'hann fada diventà la IX Regio. Dopu la fin de l'Imperi, l'è stada sota el dumini di Visegòtt, di Bizantin, di Lungubard, e del Sacru Imperi Ruman e dunca la pupulaziun l'ha capii che per svilüpàss cun fasilitaa la gh'aveva de andà per mar. L'è staa inscì che l'è nassüda la Repüblega de Genua, che cunt el passà del temp l'è diventada padruna de tüta la Ligüria e una putensa eurupea sül mar. In stu periud chì la s'è scuntrada assé cun l'altra pussenta Repüblega de mar, var a dì Venèzia. Traj territòri ciapaa dij Genues se pöö cüntà, par esempi, l'isula de Créta.
La putenza genuesa l'ha scumenzà a vegnì men quand l'è stada truvada l'Amerega in del 1492; Gh'era minga püü büsogn dij mercant del Mediterranee, che vöreven anca assee danee, parchè se podeva ciapaa i materi primm del növ cuntinent. In quèll temp, pöö, hinn rivaa in Europa i Türch, che hann cunchestaa tütt el Mediterranee uriental, anca i culòni de Venèzia e de Genua. Dopu i guèrr d'Itàlia, cun la pas de Cateau-Cambrésis, la Repüblega de Genua l'è finida, cumè la magiur part de la penisula, sota l'inflüensa de la Spàgna, e pöö, dopu la guèra de Sücessiùn Spagnöla (1714), sota quèlla di Austriach e dij Piemuntes.
In del 1797 el Napuleun Bunapart l'ha tacaa i territòri Austriach in Itàlia, ma per fàll el doveva passà anca per el Piemunt e la Ligüria. L'è passaa anca de lì e l'ha ciappaa la vecia Repüblega genuesa, e pöö l'ha giüntaa aj territòri del sò Imperi, nassüü in del 1804.
Cun la cadüda del Napuleun, tücc i paes vincitur hann faa un cungrèss a Viena per stabilì la dispusiziun del növ orden del cuntinent. Tücc i vecc paes che gh'éren prima de la rivada de l'Imperatur hinn staa repristinaa, a part le dò Repüblegh de Venèzia e de Genua. La prima l'è andada a l'Austria, la segunda al Piemunt, del qual l'ha següii i destìn sin a l'ünificaziun de l'Itàlia in del 1861. L'è impurtant savè che propri de una citaa ligür, Quartu (vecc cumün e adess quartee de Genua) l'è partida in del 1860, la spediziun dij Mill de Garibaldi (che, cumè Mazzini e Mameli, l'era ligür), che l'ha cuntribüii a cunchestà el Süd del Paes.


text:
Curs de cujiné spëisa tradiziunela
Curs de cujiné spëisa tradiziunela ladina cun Margherita Mureda Schmalzl, ai 16 y 23 de auril dala 20.00 tla cësadafuech dla Cësa Lia Mostra d’ert a Urtijëi. L à fat pea 16 persones. L ie unì cujinà jopa da fersëiles cun patac y craut, roba da fana coche fanziëutes da pan y da mëiles, fanedes, n bon puessl,, amelec d’uni sort y n.i. Davia che l ie unì frecuentà scialdi bën, cialerons de mëter a jì na tel’ sort de curs mo n iede n auter ann a na moda che nce for plu jënt jëuna mpere a cujiné spëisa ladina.


text:
Il CEO sa retiria suenter la preschentaziun da las cifras dal 2019, planisada per l'emna che vegn, scriva la banca. Il cussegl d'administraziun ha approvà unanimamain la demissiun da Thiam. Il schef partent sa lascha citar sco suonda en la communicaziun:
Jau sun ma cunvegnì cun il cussegl d'administraziun, ch'jau bandun la banca. Il medem mument sun jau losch da quai ch'il team ha dumagnà durant mes temp.
La Credit Suisse saja vegnida transfurmada cun success, haja ditg Thiam.
Plinavant ha Thiam dentant sincerà vinavant ch'el n'haja savì nagut da quai ch'ils top-managers sajan vegnids survegliads. Gliez aveva chaschunà grondas undas l'atun 2019.
Jau n'hai gì nagina enconuschientscha da la surveglianza da dus da mes collegas.
Dentant saja el pertschert che quest cas haja fatg donn a la Credit Suisse e ch'il cas haja chaschunà malsegirezza e suffrientscha. El deploreschia quai che saja capità, quai n'avessia mai pudì capitar.
Rohner ha fidanza dal cussegl d'administraziun
Entant ha il cussegl d'administraziun dentant articulà da fidar ad Urs Rohner. Rohner haja manà la CS durant quest temp turbulent a moda suverana. El duai restar president dal cussegl d'administraziun fin l'avrigl 2021.
Ord l'archiv da SRF
RTR novitads 08:00


text:
Il Tribunal federal ha decis
Ils tschintg derschaders a Losanna han dà raschun als iniziants enturn Christian Mathis da Küblis e Renatus Casutt da Falera. Senza dubi in success per ils iniziants.
Il Cussegl grond grischun n'avess betg dastgà declerar l'iniziativa per abolir la chatscha speziala sco nunvalaivla. I na dettia nagina cuntradicziun tar il dretg superiur, è vegnì ditg. Quai vul dir ch'il Cussegl grond sto anc ina giada tractar l'iniziativa. Deputadas e deputads pon decider sch'i dat ulteriurs motivs per declerar nun-valaivla l'iniziativa. I saja dentant pauc probabel che quai saja il cas, uschia ils derschaders.
Il Tribunal federal ha era menziunà che la chatscha en il Grischun saja in patent dal stadi. Cunquai haja il chantun la pussaivladad da reglar la chatscha ed ordinar chatscha da reschia. Quai muntass che guardiaselvaschinas e betg persunas privatas reducessan l'effectiv da selvaschina.
Cuntradicziuns da las instanzas grischunas
La regenza, il Cussegl grond e la dretgira administrativa dal Grischun avevan ditg che l'iniziativa na saja betg valaivla cunquai ch'ella cuntrafetschia al dretg superiur, pia a la lescha da chatscha ed a la lescha da guaud.
Els avevan era laschà far in'expertisa giuridica ed ina biologica. Lur argument: Senza la chatscha supplementara na vegnian ins betg da reducir il dumber da selvaschina ed i dettia uschia memia blers donns vid igl guaud.
Iniziants cuntents – adversaris persvas
Ils iniziants da l'iniziativa èn satisfatgs da la decisiun da Losanna. Il Tribunal federal haja confermà la posiziun da l'Uffizi federal per l'ambient che n'aveva vis nagina cuntradicziun cun dretg superiur.
L'Uniun grischuna da chatschaders da patenta da sia vart quinta ussa cun ina votaziun. Els sajan segirs da pudair persvader la populaziun ch'i dovria la chatscha supplementara, ha ditg il president Robert Brunold.
«In signal positiv per nossa iniziativa»
Per l'iniziativa per ina chatscha etica saja la decisiun dal Tribunal federal in signal positiv, ha ditg l'inizianta e presidenta da l'uniun «Wildtierschutz Schweiz» Marion Theus sin damonda dad RTR. Ella quinta ussa che la Dretgira administrativa dal Grischun decleria sco valaivla l'iniziativa.
In punct da l'iniziativa per ina chatscha etica pertutga numnadamain era la chatscha speziala: A partir da l'emprim da november duai dar ina pausa da chatscha. Il Cussegl grond ha declerà 8 pretensiuns da l'iniziativa sco valaivlas e trais sco nun-valaivlas. Actualmain è l'iniziativa pendenta tar la Dretgira administrativa dal Grischun.
RR novitads 11:30


text:
L'onn 2020 è ì a fin cun insaquantas dissonanzas en connex cun la strategia da corona dal Cussegl federal, cun discussiuns enturn territoris da skis ed ustarias.
Las sfidas enturn il coronavirus restan dentant er l'onn nov – tant è cler. Er las proximas emnas vegnan las stentas da vaccinar la populaziun a procurar per baininqual discussiun. Per quai vai tranter auter en la pli nova retschertga naziunala:
- Co giuditgais Vus las ultimas reglas ch'il Cussegl federal ha relaschà?
- Sentis Vus las consequenzas economicas da la crisa?
- Tge schais Vus da la strategia da vaccinar, dal virus mutà ubain da serrar restaurants?
Prendai in zic temp ed as participai a nossa retschertga!
Qua chattais las dumondas
Era per questa 6avla retschertga ha la SRG SSR incumbensà l'institut da perscrutaziun «Sotomo». Ils resultats da la retschertga vegnan publitgads ils 15 da schaner a las 17:00 sin tut ils chanals da RTR, SRF, RTS e RSI.
As participar pudais Vus a moda anonima. Las respostas vegnan tractadas a moda confidenziala.
Las reglas
Las mesiras actualas cunter Covid-19 dateschan dals 22 da december 2020 e valan fin ils 22 da schaner 2021. Il Cussegl federal propona dentant da prolungar quellas e vul infurmar definitivamain ils 13 da schaner 2021 co proceder vinavant.
Las retschertgas
Gia la primavaira 2020 ha la SRG SSR tutgà il puls da la populaziun, cun far quatter retschertgas naziunalas davart la pandemia. In'ulteriura retschertga l'atun ha lura dumandà davart la situaziun durant la segunda unda.
Insaquants dals resultats d'enfin ussa:


text:
Publicaziun decisiun d’approvaziun dalla Regenza davart la revisiun parziala dalla planisaziun locala
Cun la decisiun nr. 660/2022 digls 17 d’avost 2022 ò la regenza digl cantun Grischun, applitgond igl art. 49 dalla lescha cantunala davart la planisaziun digl territori (LPT/KRG), approvo la revisiun parziala dalla planisaziun locala tgi è neida decideida dalla radunanza communala digls 7 da favrer 2022, cun la suandonta ordinaziun:
Actas d'exposiziun
- Revisiun parziala lescha da biagier (Mulegns) art. 25 anfignen, schema da zonas
- Perscripziuns tigl plan general da furmaziun, zona per cultura e cutier, Mulegns
- Plan da zonas e plan general da furmaziun 1:500 Mulegns, zona per cultura e cutier
I stò neir cumprovo cun en’expertisa professiunala, tg’igl project da construcziun è realisabel digl punct da vista dalla statica e tgi la demontascha da la surconstrucziunda la tor pò neir fatga sainza donnager igl edifezi assecuranza nr. 7-8 tgi è sot protecziun cantunala.
- Plan general dall’equipaziun 1:500 Mulegns zona per cultura e cutier
Igls meds da planisaziun approvos ed igl conclus cumplet dalla regenza èn exponias an la canzleia communala a Tinizong. Cunter l’ordinaziun integrada pò neir fatg recurs ainfra 30 deis siva digl datum da publicaziun tar la dertgira administrativa digl cantun Grischun, Obere Plessurstrasse 1, 7001 Chur; a norma digl art. 102 alinea 1 dalla lescha cantunala davart la planisaziun digl territori (LPT/KRG) e dalla lescha davart la giuridicaziun administrativa.
Tinizong, igls 23 d’avost 2022
Suprastanza communala Surses


text:
Il Premi Nobel da la pasch va quest onn a la schurnalista Maria Ressa da las Filippinas ed al schurnalist Dmitri Muratow da la Russia. Quai ha communitgà il comité da nobel norvegiais. Els vegnan undrads per lur cumbat per la libertad d’opiniun. Entras il premi veglia il comité suttastritgar l’impurtanza da la libertad d’opiniun e la libertad da las medias.
Maria Ressa
La dunna da 58 onns ha fundà il portal online «Rappler», che crititgescha tranter auter la politica da drogas dal president filippin Rodrigo Duterte. Ella vala sco pli enconuschenta schurnalista filippina ed è gia vegnida arrestada in per giadas pervia da disfamaziun. Avant la fundaziun da «Rappler» ha ella manà ils biros da CNN a Manila ed a Jakarta.
In mund senza facts munta in mund senza vardad e fidanza.
Dmitry Muratov
El ha fundà la gasetta «Nowaja Gaseta» ed è era schefredactur da quella. Muratov vala dapi decennis sco simbol per la libertad da l'opiniun en Russia. Ensemen cun ils schurnalist da sia gasetta rapporta el da la corrupziun, nepotissem ed autras situaziuns insupportablas per exempel en Tschetschenia. Anna Politkowskaja lavurava era per la «Nowaja Gaseta».
Il Premi Nobel da la pasch vegn sco sulet Premi Nobel betg surdà a Stockholm, mabain ad Oslo. El vala sco premi politic il pli renomà dal mund. 329 candidats e candidatas, 234 persunalitads e 95 organisaziuns èn stadas nominadas quest onn per il premi. Ils nums dals nominads restan secrets per 50 onns.


text:
Sebastian Vettel banduna Ferrari la fin da l'onn. La Scuderia ed il quatter dubel campiun mundial da la furmla 1 na sajan betg sa cunvegnids da prolungar il contract che scada. Vettel banduna la squadra da tradiziun suenter tschintg respectivamain sis stagiuns e quai senza esser stà campiun cun ils cotschens e senza esser passà en ils fastizs da ses cumpatriot Michael Schumacher.
Davart las raschuns per il naufragi da las contractivas po be vegnir speculà. Sco para haja Vettel vulì in pli lung contract ed er ina scursaniziun da la paja sajan stads ils problems.
Sche ed er cun tge team che Vettel cuntinuescha sia carriera sco pilot da furmla 1 n'è betg cler. Las pussaivladads da vegnir sut tetg en in team al timun, sajan dentant restrenschidas.


text:
2ª partida de campionat rit. - Dietenheim
Le Dietenheim anuzëia bun les situaziuns standard por segné trëi gol a La Val y fej insciö süa la devënta.
En domisdé cialdin chël dl’ultima dumënia a Dietenheim, daulache la formaziun da La Val é rovada por sughé la secunda partida de campionat. Sön le ciamp strënt é i padruns de ciasa che fej süa la devënta cun n resultat tler. Le pröm tëmp vëgn scialdi sughé ala pêr cun ocajiuns da smöie le resultat da tramres perts. Le bel jüch ti gareta ai aversars che se alza dassënn al atach cuntra la defenjiun ladina. Al 20^ röia Franz sú dan porta y vega na trata alta sura porta fora. Püc menüc dô vëgn na trata sëcia rebatüda dal portier Sepl che te dui tëmpc spizurëia ciamó demez le palé cun la piza dl pé. Al 35^ se fej Max lerch da na pert y crossëia bass amez por le compagn Michele che röia indere massa tert por apogé le curan te porta. Al 44^ vëgn conzedü al Dieteheim en önescmetri che vëgn ince trasformé. Na duscia frëida por le gol subí fej jì atira do i ladins tla palsa.
Le pröm tëmp se stlüj jö sön le resultat de 1-0 por le Dieteheim.
Tla secunda pert röia i aversars te ciamp determiná a stlüj ia la partida, chësc ti gareta ince. Al 55^ é le atacant Felder che davagna na puniziun al limit y radopiëia le resultat cun na trata a bót sigü te porta. Le cialt y le jüch asvelt ti tôl les forzes ai sogadus ladins che se lascia ciamó sciampé le terzo y ultim gol. Chësc suzed al 70^, sön puniziun vëgn spizuré le palé de ce dlungia le pé de porta ite. Tl'ultima cherd'ora pro ciamó La Val de se alzé, l'ultima dles püces ocajiuns por La Val é chëra de Felix sön puniziun, la trata sön le pé lunch vëgn indere desfantada dal portier. Le mandl fosch sciüra püch do la fin dla partida, por La Val chësta na pordüda ria da dlotí.
Dietenheim – La Val 3-0
Formaziun La Val: 1. Josef Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Werner Sottara, 4. Marco Castlunger, 5. Paolo Vallazza, 6. Christian Dapoz, 7. Max Nagler (dal 75^ Egon Frenes), 8. Michele Campei, 9. Adrian Miribung (dal 70^ Luca Pescollderung), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Franz Tolpeit (dal 65^ Felix Nagler)
Proscima partida: In sabeda ai 15 de aurì dales 16:00 te ciasa cuntra le Gais.
Atri resultac:
Altherren: Falzes - La Val: 0-0
Allievi: La Val - Falzes: 3-3
Giovanissimi (La Val): Taisten – La Val: 9-1
U-11 : Stegen – La Val/San Martin: 2-1
U-10 : S.Martin/La Val – Gais/Uttenheim: 2-4


text:
nos foodtruck as metta in viadi vers vus per as procurar ün mumaint da giodimaint special. actualmaing es quista spüerta mobila amo illa fasa da preparaziun. nus ans allegrain da pudair as annunzchar bainbod cur cha noss’ustaria ambulanta sarà pronta per gnir pro vus.
caracteristica dal nos food truck
- annada 1964 (da 1948 fin a 1981 fabricada)
- 473’289 exemplar
- lunghezza 4.28 m
- otezza 2.34m
- 2 plazza da tschantar e 4 portas
- pais 1’400 kg
- prüm transportader cun tracziun avant fabricada in grond seria
- trais portas part davo da l’auto
- porta da trar a dretta
- star in pè in spazi da chargiar (chi vus dvanter nu plü grond da 1.84m)
- 3 müdada da las marchas
- 42 PS da 1’628 cm3


text:
En la Gronda Britannia ha la chombra dals deputads deliberà il sboz da lescha per terminar la libertad da circulaziun per lavurers da l'Europa suenter il Brexit. Quel prevesa che lavurers da l'UE, da la Svizra, l'Islanda, la Norvegia ed il Principadi da Liechtenstein n'han a partir dal 2021 nagin access liber pli a la fiera da lavur en Gronda Britannia.
Tge criteris che duain en l'avegnir valair per l'immigraziun na vegn betg precisà en il sboz. La regenza da primminister Boris Johnson aveva dentant gia preschentà il favrer in sistem da puncts ch'avantagescha persunas cun qualificaziuns spezialas.
Anc blers puncts dispitaivels
La fasa transitorica nua ch'i na sa mida nagut en las relaziuns tranter l'UE e la Gronda Britannia cuzza fin la fin da l'onn. Per il primminister Boris Johnson n'èsi nagina opziun da prolungar quella. Quai malgrà ch'i dat anc differents puncts nua che Brüssel e la Gronda Britannia n'èn anc betg perina. P. ex. dretgs da pestga, protecziun da datas, colliaziuns da sgol ed ulteriur traffic public u er ina cunvegna da commerzi. Per il zercladur è previs in ulteriur inscunter. Na chattan ils responsabels naginas soluziuns smanatscha la fin da l'onn in «brexit dir».


text:
Il contadin da Scuol ovvero:
„ad ais üna jüstia chi salva l' innocenza, eir cur la jüstia umana va in errur.“
(II. p. 47 — 54.)
Avant anns vivaiva in Scuol ün singolar contadin. Sia facultà eira pitschna, perconter bain grand il numer da seis infants. Ün champ sün il qual el semnaiva e raccogliaiva annualmaing ün pa d’üerdi o sejel, ün pêr pizs d’ prà chi rendaivan fain circa per invernar üna vachetta, ed üna chasetta mez in deruotta formaivan si’ intera proprietà. Abain cha la glieud supponiva, cha in sia chasa stovess esser povertà e miseria causa sia numerusa famiglia, schi eira l’extern’apparenza totalmaing contrari’ a quaista supposiziun. El e sia famiglia non daivan molesti ad üngün; el as vestiva onestamaing; sia duonna, cur ella sortiva da chasa, eira netta e polita, e particolarmaing seis infants eiran bain vestits e regolats, avaivan fatschas alvas e cotschnas e florivan sco rösas. La glieud non podaiva comprender, co cha quaista famiglia, pro tuotta laboriusità e diligenza dels genituors, con uschè pitschna facultà e pac guadagn podaiva prosperar uschè bain. Perque principiettan duonnas invilgiusas a’ s dir nell’uraglia: „In quella chasa non passa tuot con drettas chosas; nus avain plü roba co quels, lavurain eir diligiaintamaing tuot l’ann ed eschan sgür uschè bunas e pisserusas mammas d’ chasa, co Uorschla da Balser (uschè nempe as nomnaiva la duonna da quel contadin), e tuottüna non voul que reuschir seguond giavüsch; na, que non po esser con drettas chosas; o cha quella glieud sta in allianza col malign, o ch’els exerciteschan nascostamaing amo qualche oter manstêr.“
Svess a quella glieud gnit ad uraglia, cha na favoraivels vulgos s’avessan derasats sur els nella communità — però que non disturbet la pasch ne müdet lur solit contegn. „Nus avain üna buna conscienza (dschaivan els tanter pêr), Dieu cognoscha nos far e laschar, nus non fain del mal ad üngün, e nel reist non avain nus da render quint ad üngün oter co a Dieu.“Els lavuraivan uossa sco avant diligiaintamaing dalla


text:
Gievgia saira è ina sutga da la sutgera Stoos-Fronalpstock (SZ) crudada giu. Quatter persunas èn vegnidas blessadas. Sis persunas che sajan suandadas en las sutgas suandantas, han las forzas da salvament pudì spendrar senza blessuras. Capità è l'accident la saira tard curt suenter las 22:00 uras tar la secziun sura da la sutgera, ha declerà la Polizia chantunala Sviz anc la notg.
Suga d'in vehichel da pista enta pe
La sutga ch'è crudada giu è collidada cun ina suga e perquai crudada radund 10 meters a bass. Cun la suga era sco para fermà in vehichel da pista per ch'el na glischnia betg davent, ha communitgà la polizia.
Co igl ha pudì vegnir tar questa situaziun vegn il mument sclerì, scriva la polizia. Tar la crudada èn ina dunna da 33 onns ed in um da 40 onns sa blessads talmain ch'igl èn en privel da vita. Dus umens en la vegliadetgna da 33 e 38 onns han blessuras considerablas. Cun quatter helicopters èn las persunas vegnidas transportadas la notg en clinicas spezialas.
Il viadi cun la sutgera saja dentant stà annunzià sco usità. Pertge che la sutgera ha pudì collidar cun la suga saja ina dumonda centrala e vegnia uss sclerida. Al manischunz dal vehichel da pista na giaja betg bain, ha accentuà Bruno Lifart, delegà dal cussegl d'administraziun da las pendicularas dal Stoos. Dumondas da culpa na veglian ins betg tschentar il mument.
Il mument na sa tschenta betg la dumonda da culpa. Sch'ins ha ina sutgera cun quatter blessads, vulan ins sco pli emprim simplamain gidar uschè svelt sco pussaivel
Dasper las forzas da segirezza da Sviz, ils pumpiers dal Stoos e la polizia chantunala sajan er quatter helicopters stads en acziun. En il decurs dal di vulan las autoritads porscher dapli infurmaziuns tar il cas.
Betg l'emprima disgrazia
- En il passà hai gia dà ina disgrazia cun la sutgera dal Fronalpstock.
- Il mars 2016 era ina sutgera vi da la sutgera da 4 plazzas Mettlen-Fronalpstock crudada giu. L'accident era capità tar la pitga numer 9.
- Là n'eran naginas persunas vegnidas blessadas. La sutga ch'è crudada giu, sco era la suga eran vegnidas donnegiadas tar l'accident.
Raschuns vegnan scleridas
Per sclerir tge ch'è exact capità e co l'accident ha pudì capitar, ha la polizia involvì il Post per examinaziun da segirezza SUST.
Il mument n'è la secziun sura da la sutgera Stoos-Fronalpstock betg en funcziun, hai gì num vinavant. Dal temp che l'accident saja capità ier saira n'haja gì nagin vent, ha declerà in pledader da la polizia. Ins saja vid sclerir ils detagls.
RTR novitads 08:00


text:
Quis custodiet ipsos custodes?
Quis custodiet ipsos custodes? l'è na manéra 'd dìr latèina ch'la vōl significhèr "Chi tgnarà drē i stès controlōr?" e la deśvìn da la frêś bèle scrìta in Giovenêl (Saturae, VI, O31-O32) ch'al saìva già che i controlōr i s pólen sàimper corònper o anca lōr ann'èser minga tant in bòuna fēd.
Al Giovenêl al descurìva dla posibilitê che cal dòni, tgnudi s'rèdi in cà anca s'i gh'àn chi gh'tìn adrē, la nn'è mìa dìta ch'i n'gh'la chèven ed coròmp'r al só guardiàn e pò fèr i só còmed.


text:
Taxi Driver
Taxi Driver (Tasìsta) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1976 ad Martin Scorsese, vinsidōr dla Palma 'd òr a 'l 29śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Travis Bickle (Robert De Niro) al gh'à vint-siē an, al stà a New York e 'l à cgnusû la guèra in Vietnam. Al fà al tasìsta ad nòt parchè al fà fadìga a durmìr, inóltar 'l è 'n alienâ e anc deprès. Durànt al dè al viṿ da par lò, al scriv un diàri e al guàrda la televiśiòṅ. Quànd al và fóra, al s pasa 'l tèmp a védar di film pòran in di cìnema a luś rósa.
Travis 'l è tòlt dimóndi da la Betsy (Cybill Shepherd), n'impiegàda ch'la lavóra p'r al senadōr Charles Palantine (Leonard Harris) candidâ a dvintàr al presidènt di Stat Unî. Quànd chi lò al gh la cava a purtàr-la fóra, al fà al śbali più grand dla sò vita purtànd-la a védar òṅ di chi film lè spurcaciòṅ e acsè al vèṅ dascargâ in quàt'r e quàt'r òt.
Al tasìsta 'l è daśgustâ da qvél ch'al véd e da 'l cumpurtamènt da schiva dla sucietà. Quànd na baghéta ad tréd'ś an, l’Iris (Jodie Foster), la gh dmanda un pasàǵ par scapàr via da 'l sò prutedōr Matthew "Sport" (Harvey Keitel), lò al vrév in tut al manéri salvàr-la da 'l sò destîn ma lē la n gh astà briśa dgénd che, quànd l'è muntàda sù, l'éra drugàda pódga. La ragasōla la tórna acsè da Matthew.
Travis al và śò 'd tèsta e al taca a cumpràr dal pistòli.


text:
Lönàre
El lönàre l'è 'n strüment (de sòlit en blòc de fòi con segnàt sö i dé e i més) che se dopèra per dàga 'na sostànsa al sistéma dopràt de l'òm mizürà 'l tép, per divider, calculà e dàga 'n nòm ai vàri perìodi de l'an.
Eziste i lönàre de mür, de banch, ecc.
Quàze töcc i lönàre i se bàza sö le ünità de tép fondamentài discriìde che sóta:
- la setemàna: che la düra sèt dé;
- el més, che 'l düra piö o méno quater setemàne;
- l'an, che de sòlit el düra dùdes més.
Ogna nasiù la g'ha 'l sò calendàre uficiàl per defenéser le fèste e identificà le dàte en maniéra ünica. El sistéma che se dopèra 'n Itàlia per scópi civìi al dé d'encö l'è 'l calendàre Gregorià.


text:
Numer de suttilièzza
In fluidodinamica, el numer de suttilièzza (Ca) a l’è on numer senza unitàa de misura che ‘l rappresenta l’effèt relativ di forze viscos rispètt a la tension superficial in su la superfice de contàtt tra ona fase liquida e ‘na fase gazosa o tra fluid minga mes’ciabil.
Definizion matemategaModifega
A l’è definida come:
indoe:
- a l’è la viscosità del liquid;
- a l’è la velocitàa fluidodinamica;
- a l’è la tension superficial fra i dò fasi del fluido.
Interpretazion fisicaModifega
Per numer de suttilièzza piccol (de sòlit men de 10−5), i fluss travèrs mèzz porós hinn dominà di forz de suttilièzza.


text:
Tulēd
Tulēd (Toledo in Spagnōl) l'è na sità dla Spaggna sentràla 'd utantaquàtar-mila abitant, capitàl dla regiòṅ dla Castìglia-La Màcia. L'è stada la capitàl dal régn di Viśigôt e 'n impurtànt sèntar anc quànd l'è finìda in maṅ a i Àrab.
L'è cgnusùda p'r al sò indùstri ch'i lavóran 'l aśàł par far-an dal spadi e di curtèi. In mèś a gh pasa 'l fiùm Tâg. Al sò sèntar stòric 'l è dvintâ „Patrimòni Mundiàł dl'Umanità“ in dal 1986.
La sò sindichésa da 'l 2015 l'è la Milagros Tolón dal Partî Sucialìsta.
Persunàǵ ligâ a Tulēd
- Feliciano López - tenìsta
- Luis Tristán - pitōr
- Gianello Torriani - arlujàr, matemàtig e inventōr
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tulēd


text:
da Mariano Tschuor
En noss’oraziun populara ed inagada fetg derasada digl «Aunghel dil Segner» ei igl evangeli da quella 4. dumengia d’advent cumprimius sin ina bellezia moda e maniera. In text che siglienta tuttas dimensiuns humanas e che metta buca mo Maria en gronda perplexadad, sa vegnir meditaus cun urar igl «Aunghel dil Segner». Quei ei la maniera populara per s’avischinar a quei grond misteri da cardientscha: il divin ed il human s’avischinan, gie sentaupan. Il Fegl da Diu daventa carstgaun.
Igl aunghel continuescha cun clamar en memoria David e Jacob per unir aschia la veglia cun la nova ligia denter Diu e siu pievel. Maria, plein damondas, sto secuntentar cun la sentenzia «Per Diu ei gie nuot nunpusseivel». Ella s’oppona buc, sco quei ch’ins pudess spitgar, ella accepta «Jeu sun la survienta dil Segner, a mi aventi suenter tiu plaid». Quei ei il mussament ultimativ d’ina confidonza absoluta en Diu. «A mi daventi suenter tiu plaid» – quei ei grondezia humana che sereferenziescha buca sin savida e sabientscha, pussonza e possess, mobein sin la confidonza en Diu.
Lc 1,26–38
26Il sisavel meins ei igl aunghel Gabriel vegnius tarmess da Diu en in marcau dalla Galilea cun num Nazaret 27tier ina giuvna ch’era spusada cun in um ord la casa da David. Quel veva num Giusep, e la giuvna veva num Maria. 28El entra tier ella e di: Salidada, ti pleina da grazia, il Segner ei cun tei. 29Da quels plaids eis ella vegnida tut perplexa ed ei sedumandada, tgei che quei salid hagi da muntar. 30Mo igl aunghel di ad ella: Buca tema, Maria! Pertgei ti has anflau grazia tier Diu. 31Uarda, ti vegns a concepir e parturir in fegl. A quel dueis ti dar num Jesus. 32El vegn ad esser gronds, ed ins vegn a numnar el Fegl digl Altissim. Il Segner Diu vegn a dar ad el il tron da siu bab David. 33El vegn a reger la casa da Jacob per adina, e siu reginavel vegn mai a ver fin. 34Mo Maria di agl aunghel: Co duei quei daventar, damai che jeu enconuschel buc in um? 35Igl aunghel rispunda: Il Spert sogn vegn a vegnir sur da tei, e la pussonza digl Altissim vegn ad umbrivar tei. Perquei vegn era igl affon ad esser sogns e vegnir numnaus Fegl da Diu. 36Uarda, era tia parenta Elisabet ha concepiu in fegl en sia vegliadetgna ed ei en siu sisavel meins, ella ch’ins numnava la nunfritgeivla. 37Per Diu ei gie nuot nunpusseivel. 38E Maria di: Mira, jeu sun la survienta dil Segner; a mi daventi suenter tiu plaid! Ed igl aunghel ha bandunau ella.


text:
Leo Tuor, scriptur da Rabius enritgeschia la litteratura cun istorgias captivantas e plain fantasia. El dettia in maletg multifar da la Surselva, e tgi che legia ovras da Leo Tuor survegnia in maletg multifar da la Surselva e da la vita en territoris alpins, argumentescha la regenza la surdada dal Premi grischun da cultura. La trilogia sursilvana furma sia ovra principala: Giacumbert Nau (1988), Onna Maria Tumera (2002) e Settembrini (2006).
Sias istorgias raquintan savens d'ina vita ch'el viva ed ha vivì. Sco nurser sin la Greina, sco chatschader en la pizza e la vita dal vitg en nossas valladas. Las dumondas filosoficas da la vita pachetescha el en texts spess ch'han in agen ritmus.
Claudio Spescha che translatescha mainsvart ses texts di: «Quella cumbinaziun denter poetic, litterar, che lavura culs mitos da la litteratura e quai davent da l'antica entochen la filosofia mundiala, tochen tar Muoth ed il teater popular en nossas vals, quella cumbinaziun e quest mix ambientau cun litteratura mundiala e quai il pli sisum la pizza, quai dat ei mo tier el.»
Per ina proxima ovra veglia el far insatge nov. Naginas repetiziuns d'istorgias gia scrittas. Tge exact che quai pudess esser na saja anc betg cler. Dentant pudess Tuor era s'imaginar in cudesch autobiografic.


text:
Tenor ina retschertga da la Media-Brands 2019 è il Radio Rumantsch il pli simpatic radio da la SRG SSR. Tar ils radios privats è quai Rhône FM dal Vallais. Quai demussan emprimas analisas dal studi annual da l’interpresa Publicom. Radio Rumantsch è quest onn per l'emprima giada vegnì resguardà tar questa analisa e gist vegnì a la testa. Rhône FM ha, cumpareglià cun l'onn avant, fatg bun in plaz e surpassà Radiofr dal Friburg.
La Première (RTS) ha cuntanschì l'emprim plaz quai che pertutga la credibladad. Sin il segund plaz è il Radio Rumantsch. Tar ils radios privats è quai Rhône FM, suandà da Radiofr.
Simpatia
Credibladad
Retschertga Publicom
Publicom ha quest onn retschertgà 172 marcas da medias, tranter quels eran 49 radios. La retschertga represchentativa è vegnida fatga il matg e zercladur 2019. Dumandadas èn vegnidas 4’839 persunas tranter 15 e 79 onns. La quota da sbagls è tar 1,4%.
RR novitads 14:00


text:
En l'avegnir vul la NATO puspè discurrer pli regularmain cun la Russia. El spetgia ch'els s'inscuntrian puspè, ha ditg il secretari general da la NATO, Jens Stoltenberg suenter l'emprima seduta dapi 2 onns dal cussegl NATO-Russia. Las pli actualas discussiuns sajan stadas avertas e seriusas. Stoltenberg ha dentant era accentuà che la relaziun cun la Russia sa normaliseschia il mument betg pervi da la crisa en l'Ucraina.
Ils discurs han gì lieu en furma dad ina sesida dals ambassadurs a Brüssel. Tematisà èn vegnids il conflict en l'Ucraina, la situaziun en l'Afganistan ed il cumbat cunter il terrorissem.
L’ultim inscunter era stà il 2014 en connex cun l’annexiun da la Crim entras la Russia.
RR novitads 11:00/15:00


text:
Seattle
Seattle (a s lèś /siˈætəl/ in ingléś) l'è la sità più impurtànta dal stat ad Washington in dla cuntèa ad King. In dal Luj dal 2011 la psiva cuntàr su 620.000 abitànt a 'l incìrca. Al sò scutmàj 'l è „Emerald City“ (sità ad śmerâld) e la s cata in dal nòrd-òvest di Stat Unî a sènt-sinquanta km a sud da 'l Cànada.
L'è stada tiràda sù su sèt còi: First Hill, Capitol Hill, Queen Anne Hill, Beacon Hill, Denny Hill (pò śbatû śò) e da ùltim Magnolia e Crown Hill ch'i n fàvan mia part dla sità uriginàla.
In sità in di an Nuànta 'l è nâ 'l muimènt metal dal grunge cun di grup quài Nirvana, Mudhoney, Alice in Chains, Foo Fighters, Pearl Jam e Soundgarden.
Al sò sìndig, da 'l 2014, 'l è 'l demucràtic Ed Murray.
Persunàǵ ligâ a Seattle
- Bill Gates, fundadōr dla Microsoft
- Paul Allen, fundadōr insém a Bill Gates dla Microsoft
- Chris Cornell, cantànt di Soundgarden
- Stone Gossard, chitarìsta di Pearl Jam
- Jimi Hendrix, chitarìsta
- Duff McKagan, basìsta di Guns N' Roses
- Stacie Orrico, cantànta
- Frances Farmer, atōra


text:
Diavol
El Diavol o Diavel (in de la Bassa) o Diavro (in del Tesin), ciamaa anca Demoni, Bao, Barlott o Berlicch, l'è 'l nomm cont el qual vari religion a ciamen on esser cativ, destruttor e bosiard: el simbol del Mal, el contrari de Dio, del Ben e de la Verità.
I tre religion monoteistegh, ma anch el zoroastrimo e 'l bahaismo hann formulaa ona soa vision del Diavol. A gh'è anca di grupp de personn che l'adoren tant 'me on dio, e se ciamen satanista (de "Satana" el nomm cristian e giudee del diavol).


text:
Las manifestaziuns sajan stadas annunziadas per 20 citads rapporta l'agentura da novitads svizra SDA. Tenor emprimas stimaziuns sajan stadas 15’000 persunas sin las vias da Turitg, tranter 8’000 e 10’000 persunas sin quellas da Berna e radund 5’000 sin quellas da Losanna. Er a Basilea, Lucerna, Son Gagl u Winterthur hajan millis da persunas manifestà per il clima.
I sa tracta dal quart di da mobilisaziun en Svizra. Cumpareglià cun l'emprim di il schaner sa participeschian uss persunas da tuttas vegliadetgnas, scriva la SDA. Per l’emprima giada sajan las manifestaziuns vegnidas organisadas la sonda, per che er persunas che lavuran possian prender part.
RR novitads 17:00


text:
Trujàṅ
In astrunumìa un Trujàṅ 'l è 'n 'n asteròid o 'n satèlit ch'al spartìs la stésa òrbita 'd un pianēd o 'd un satèlit ma ch'al n gh và mai adòs parchè al s cata puśisiunâ a òṅ di dū punt ad Lagrange 'd equilìbri L4 o L5, a 60° davànti o dadrē da 'l còrp celèst più grand.
A 'l inìsi gl'asteròid trujàṅ 'd precìś i éran qvéi 'd Giôv ch'al gh 'n à 'n squantèran, praticamènt in nùmar cumpàgn ad qvéi dla fasa prinsipàla. Anc di àtar pianēd i gh'aṅ però di trujàṅ ch'i gh tîṅ adrē cuma Netûn, Mart e Vènar. Anc la Tèra la gh 'n à òṅ a 'l sò punt L4, un còrp maśagnóś ad tarśènt mét'r ad diamétar a 'l incìrca ciamâ 2010 TK7[1].
Nòti
- ↑ Anc la Tèra la gh'à 'l sò asteròid “trujàṅ” Focus, 28 ad Luj dal 2011


text:
Il project d'execuziun dal departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (CATEC) cuntegn la sanaziun cumpletta dal traject da l'autostrada A13 tranter Giuvaulta e Vial.
Via naziunala A13 gioga rolla centrala
Sco la regenza menziunescha è la via naziunala A13 l'access principal per bleras regiuns da vacanzas en il Grischun. En cumbinaziun cun la ruta dal San Bernardin è la via naziunala da la A13 la segunda axa da transit nord-sid da la Svizra.
Durant ils temps da vacanzas dettia dentant colonnas da plirs kilometers avant il tunnel Isla Bella. Sin il curt traject tranter il tunnel Plazzas e la fin dal tunnel Isla Bella èn capitadas en ils ultims 10 onns 65 accidents.
Dapli segirezza tras tunnel
Perquai pretenda la regenza ch'i vegnia construì in tunnel cun in profil traversal d'ina via naziunala. Uschia pudess ins pli tard duvrar quel sco segund tunnel per il traffic e durant la sanaziun dil tunnel existent d'Isla Bella sco sviament.
La confederaziun prevesa da sanar entaifer sis onns sper il tunnel Isla Bella e la construcziun dalla gallaria da segirtad, il tschancun da nov kilometers autostrada tranter Giuvaulta e Vial ed il tunnel Plazzas.
RR novitads 09:00


text:
La polizia conferma:
- carambolascha da massa en il tunnel «Fäsenstaub» da l'autostrada A4
- ina persuna è morta; 11 ulteriuras persunas èn blessadas
Tar l'accident ch'è capità sonda da mezdi èn quatter autos da persunas, in camiun ed in bus da viadi collidads. La polizia saja stada al lieu cun ina acziun gronda. Era pliras ambulanzas e helicopters da la Rega en stads en acziun. En tut èn stadas involvidas passa 30 persunas en l'accident, scriva la polizia dal chantun da Schaffusa. A l'acziun da salvament ha contribuì radund 80 pumpiers, polizists e las sanitads.
RR novitads 14:00 + +


text:
Part 4 - Se part per Romaneng !
Se part per Romaneng !
Quand el Lorenz al g’ha finid el so discors, el Bartolomee Martineng, una persona granda e famosa de Villaciara, qe l’era anc’pò vun dei plussee prateg de robe de guerra, al g'ha tacad a parlar luu e al g'ha diit:
“Comandant, come g'heet fait a trategnir-s per tœt qell temp qé ? Qe manera fin adess ta g’heret gnanc'mò fait la to vendeta per un'offesa compagna ?
Sarà miga qe magare ta se fidavet plu de noter ! E sè qe in tante ocasion ta m'heet jamò metids tœts a la prœva a combater !
Ma come g'heet fait a soportar tœt qell qe g’è sucedid a Romaneng ? Ta l' seet qe tœts i nosts nemix i g'ha pora de num e dei to soldads, perqè som insé brav ind el doprar i arme ! Adess, Comandant, lassom-la lé de speitar: l'è ora de far vergot. Té decid ‘se g’è de far, e num te vegnarom adree depertœt, e starom semper ai to orden !”
A sentir qelle parolle qé, tœts i condoter de om d’arme i s’è levads in pee e i g'ha batid le man, e sœbet i g'ha traits insema de le s'ciere de om pronts a combater.
Donca, i g'ha portad i arme sui carr e pò i g'ha fait vegner in ça un bolçon bell gross, un teit d’assalt bell volt, dei canon, de le scale e tœt qell qe serv per rivar-g in cima a'l mur de un castell e passar-g sora.
De lé a poc, l'esercit del Lorenz l'era bell'anc adree a marciar quait quait vers Romaneng e quand l'è rivad là i g'ha metid de le sentinelle su tœte le strade d’acess, e i g'ha ciapad tœts i terren intorn a'l castell. Nissun a Romaneng al s'è rencorjid qe el nemix l’era adree a vegner in ça.
Tœt d’un bot qei del Lorenz i g'ha mandad un messajer sota la porta del castell, qe l'era deverta, e quand luu l'è rivad là al g'ha diit cont la vox bella forta: "Voter qe sii dent qella forteza, qella citadella qé, scoltii ben qell qe ve dixe ! El comandant de l’esercit de Venezia, el Lorenz de Ceri, qe l’è rinomad per la so bravura ind el combater, al m’ha mandad de Crema infina a qé de voter per far-v savir qe al reclama per luu el vost Castell e tœt qell qe g’è dent, persone e robe. Se cedii miga sœbet, Romaneng la sarà assaltada dei so soldads e reduxida a nigot.”
Allora el comissare Bassian, qe l’era de l’oltra banda de la porta, al g’ha respondid: “Mé g’hoo el dover de curar qella forteza e qella terra qé e vœle miga cedir-gela a cœr lejer ai nemix. Num g’hom le noste trupe, e le noste flece le va a segn e le copa. Dì-g pœr a’l to comandant qe se arendom miga. G’hom miga pora de la guerra e soratœt se piegom miga a dei orden qe per noter i è miga jœsts, e qe g’hii dait co’ ‘na grand superbia e presunzion ! El Signor al sa semper qi l’è de la banda bona e de qella cativa: al farà veder Luu qi l’è qe al g’ha rexon !”


text:
L'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun prenda per enconuschientscha la decisiun dal suveran da betg reveder la lescha da chatscha ed uschia schluccar la protecziun dal luf, ha ditg Adrian Arquint envers RTR. Il manader da l'uffizi è dischillus, ch'i na dat betg dapli instruments per il chantun d'intervegnir. Il luf restia però vinavant in grond tema.
El avess sperà, ch'igl avess dà cun reveder la lescha da chatscha la basa per intervegnir pli ad ura ed era educar ils lufs. Ch'i vegn en futur puspè a vegnir fraudulà sco avant quatter onns en Tumleastga na sclauda l'inspectur da chatscha betg: