text:
Sinead O'Connor
La Sinéad Marie Bernadette O'Connor (la s lèś /ʃɪˈneɪd oʊˈkɒnər/) l'è na cantànta irlandéśa nada a Dublìn 'l 8 ad Dicémbar dal 1966. L'è una dal vóś più bèli di an Utànta e Nuànta e la gh'à un caràtar fòrt, da spés còntra la masa. L'è anc cgnusùda par via dla sò crapa plàda (la tgnìva i cavìi a śèr) e dal sò upignòṅ ch'i fàvan dascórar.
Biugrafìa
Sinéad la nas da na famìja pîna ad fiói (sò fradèl, Joseph O'Connor 'l è un scritōr ad sucès) e l'impàra da śóvna a sunàr la chitàra e a far dal canti par sò cònt mèntar l'éra drē a 'ndàr a scóla. Quànd la gh'iva quatórd'ś an la s unìs a 'l grup irlandéś In Tua Nua faghénd sèg al braṅ Take my hand, un sucès dal 1984. In séguit la lavóra insém a la banda di Ton Ton Macoute avénd-ag un cuntràt cun l'etichéta Ensign Records.
In dal 1985 Sinéad la sa stablìs a Lóndra par lavuràr a 'l sò prim àlbum. The Lion and the Cobra (Al leòṅ e al còbbra), scrit e prudót da lì lē, a véd la luś in dal 1987 e i crìtic e al pùblic i èṅ da la sò banda fin da subìt. In dal disc la figùra anc na śóvna Enya che, in dal braṅ Never Get Old, la rècita in Gaêlic soquànt pas da la Bìbbia. Vist al sucès, Sinéad la ś mét in viàś par di cuncèrt in Europa e in di Stat Unî. Quél dal teàtar Dominion ad Lóndra dal Śugn dal 1988 al vèṅ tòlt śò p'r al regìsta John Maybury e publicâ 'l an dòp cun al tìtul ad The Value of Ignorance (Al valōr 'd a n savér gnint). In dal 1989 Sinéad la fà anc na part in dal film Hush-A-Bye-Baby.
Al sò braṅ più cgnusû ad tut al rèsta al sìngul Nothing Compares 2U dal 1990, un lènt ch'al tōś a 'l cōr, mis dèntar a 'l sò secónd disc I Do Not Want What I Haven't Got (A n vój briśa quél ch'a n gh'ò minga). Al pès, scrit da Prince in dal 1985 p'r i Family, al gh la cava a sfundàr in dal clasìfichi ad tut al mónd.
Sèmpar in cal perìud lè, in fiṅ a 'l 1991, la s mét insém a 'l cantànt di Red Hot Chili Peppers, Anthony Kiedis ch'al canta par lē al braṅ I Could Have Lied mis dèntar a 'l àlbum Blood Sugar Sex Magik ma lē la 'l mòla listés tulénd 'n aparéć p'r andàr via da Los Angeles.
In d'l Utóbar dal 1992, mèntar l'éra drē a cantàr War ad Bob Marley a 'l Saturday Night Live, la càmbia tut 'd un trat al paròli dal tèst, dand adòs a la Cēśa catòlica par via dal prubléma di prēt pedòfil e sćiancànd a la fîṅ na fòto dal pàdar sant dgénd «Cumbatìṿ al nemìg, quél vér»[1]. Al sò culéga Frank Sinatra al gh rispónd dgénd ch'al la turév a cals in dal cûl. Sōl soquànt an dòp, in dal 1997, la Sinéad la dmandarà scuśa a 'l Papa durànt n'intervìsta.
In dal 1992 la O'Connor la fà gnir fóra na racòlta ad cover ciamàda Am I Not Your Girl (Sòṅ-j-a minga la tò ragàsa?) cun di braṅ ad Marilyn Monroe (I Wanna Be Kissed By You), Billie Holiday (Gloomy Sunday) e àtar. A s cata anc la canta Don't Cry For Me Argentina cantàda anc par la Madonna.
Par l'irlandéśa 'l è un brut mumènt: butàda śò par la crìtica, la patìs anc na depresiòṅ. Par sò furtùna, Peter Gabriel al la ciàma sèg in dal sò Womad Tour.
Al disc dal 1994 Universal Mother 'l è un lavōr dimóndi sintî ma al gh'à di élt e di bas: da arcurdàr John I Love You didicàda a sò marè e My Darling Child fata p'r i sò putèṅ. A gh'è anc na cover di Nirvana, All Apologies.
A partìr da cal disc chè, al vénditi i tàcan a 'ndàr śò anc parchè lē la s fà védar pôc.
In di an Nuànta Sinéad la dvénta un prevòstar, urdnàda acsè da un muvimènt catòlic indipendènt e la taca a far-as ciamàr Màdar Bernadette Mary, dgénd anc ch'la vōl abandunàr l'indùstria discugràfica.
Un sundàǵ dal 1999 dla rivìsta di óm Himself al stablìs ch'i masć irlandéś i n vrésan mai andàr fóra sèg parchè i la crédan bruta e na śbragamaròṅ[2].
La fà anc savér par mèś dla rivìsta Hot Press 'd èsar stàda a lèt cun dal dóni. In dal disc dal 2000 Faith And Courage (Fēd e curàǵ) la canta No Man's Woman (Dóna ad gnanc 'n óm).
In dal 2003, in ucaśiòṅ dla surtìda dal dvd Goodnight, thank you - You’ve been a lovely audience (Bonanòt, a v ringràsi - A sî stâ un pùblic delisióś) la fà savér ch'la gh à vója ad muclàr-la lè: «A-j-ò decìś ad ritiràr-um parchè a n supórt piò 'd èsar na parsòna famóśa. A vrév na vita nurmàla, in dua al parsòni i gh'ìsan rispèt par la mè riservadésa. A sòṅ dimóndi timda, a vój èsar lasàda in paś»[3].
In dal 2005 la diś in n'intervìsta a Interview che al sò scòp in dla vita 'l è quél ad „salvàr Dio da la religiòṅ“[4], mèntar in d'l Utóbar dal 2007 la diś a 'l Oprah Winfrey Show ch'l'à anc pruvâ a tōr-as la vita al dè ch'l'à cumpiû trénta-tri an, i an ad Crist.
In d'l Agóst dal 2011 la fà savér in sal sò sit ch'la vōl un masć, al và bèṅ anc òṅ par na bòta e via, ma al gh'à 'd avér da méno ad 44 an e èsar pelōś. Ad quéi glàbar a n s in dascór e gnanc ciamàr-as Brian o Nigel a và bèṅ. Avénd vója ad far dal sès, la patìs la mancànsa dla matéria prima ma la s cunsóla druànd dla fruta e dla vardùra a 'l sò pòst. La gh 'n à a basta ad far la sōra[5].
Discugrafìa
Àlbum
- 1987 - The Lion and the Cobra
- 1990 - I Do Not Want What I Haven't Got
- 1992 - Am I Not Your Girl?
- 1994 - Universal Mother
- 2000 - Faith and Courage
- 2002 - Sean-Nós Nua
- 2005 - Throw Down Your Arms
- 2007 - Theology
- 2011 - Home
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Nothing Compares 2 U in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Emperor's New Clothes in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd All Apologies in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Silent Night in sal Youtube
Nòti
- ↑ Al vìddeo in dua la Sinéad la sćiànca na fòto dal papa Śvan Pàul II Youtube.com
- ↑ Gl'Irlandéś i gh l'aṅ cun la Sinéad O’Connor e la Dolores di Cranberries Rockol.it, 23 ad Favràr dal 1999
- ↑ Sinéad O’Connor: «A gh dag un taj, a vój na vita nurmàla» Corriere.it, 26 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Sinéad O’Connor la dascór lē: «A vój salvàr Dio da la religiòṅ» Repubblica.it, prim ad Maǵ dal 2010
- ↑ La "nóva" Sinéad O’Connor: «A vój 'n óm». E la 'l pésca in dla Réda Corriere.it, 31 'd Agóst dal 2011


c: text/html

text:
Saint-Hilaire
Saint-Hilaire a l'é 'l nòm:
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Allier
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Àuta Lòira
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dël Puy-de-Dôme
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Àuta Garon-a
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Aude
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Doubs
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Essonne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Lot
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
21 04
Ol dé 21 de bril l'è 'l 111 ( 112 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 255 dé a finí l'an.
Ul dí 21 de bril al è ul dí da pòost 111 ( 112 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 255 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1486 - Guadalupe (Extremadura): Ferran II al promülga la sentensa arbitrala che la posa fí a i guère remense
1990 - Catalunya: con proteste d'ün ampi setur de la sitadinansa, Felip de Borbú al visita Girona -indóe al tö possessiú del títol de prínsep de Girona-, ol monastér de Montserrat e Barcelona.
1960 - ol Brasil: Brasília al de·enta ofissialament la capitala del paes e Rio de Janeiro al sessa de 'l èss.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1824 - Barcelona: Anselm Clavé, mösegh e polítegh Català, fondadur di Cors de Clavé.
1915 - Chihuahua (stat de Chihuahua, Mèssich): Antonio Rudolfo Quinn Oaxaca, cognossit come Anthony Quinn, atur Stadünindench d'orísen Messicana (m. 2001).
1926 - Londra (Anglatèra, Regn Ünit): Elizabeth Alexandra Mary Windsor, cognossida come Elisabet II reina de la Granda Bretagna.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1910 - Redding (Connecticut, SÜA: Samuel Langhorne Clemens, cognossit come Mark Twain, scritur Stadünindench (n. 1835).
1918 - apröf Cappy (Somme, la Picardia, Fransa): Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, cognossit come ol Barú Ross, aviador Todèsch, considerat ol mejur pilot de la Pröma Guèra Mondiala, abatit col Fokker che al pilota·a (n. 1892).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Scisma de Montaner
Cun l’espresiòn Scisma de Montaner se vör spiegà un fàtt che l’è sücess a Montaner, frasiòn de Sarmede, fra el dicember del 1966 e el genàr del 1967.
Quasi tütt i abitant de Montaner i’hann lasàd la cesa catòlica per entrà ind’la cesa urtudòsa, perché i èeren no d’acordi cun le decisiòn del vèsc de Vittorio Veneto, mons. Albino Luciani, ch’el sarèss diventàd papa Giuànn Pàul I.
Cuntegnüü
I fàtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt l'è cumenciàd el 13 de dicember 1966 quand l'è mòrt el cüràt, don Giüsèpp Faè, che l'era lì dal 1927. La gent l'avarès vursüd che diventeva cüràt l'asistent don Antòni Botteon. Ma mons. Luciani l'ha numinàd cüràt don Giuànn Gava e la gent la gh'è restàda mal a sè. El vèsc l'ha dìt che i cüràt, per Dirìtt Canònic, i'ann nò elètt e che la decisiòn de numinài l'è apena del vèsc. Don Giuànn el gh'eva de rivà el 22 de genàr 1967.
La gèn la ghe steva nò e l'ha prupòsta al vèsc de fa restà don Antòni almèn cùme vice-cüràt, ma el vèsc l'a rispòst che per un paesìn insì picinìn basteva un prèt sùl.
Alùra el paès el s'è divìs fra i ratt de sacristia, che i vureven nò ribelàs al vèsc, e i gàtt che i vurèven don Antòni cùme cüràt.
El 22 de genàr 1967 la gènt l'eva müràd le porte d'la la cesa e la vurèva nò fagg fà San Martìn a don Giuàn. El 9 de febràr 1967 la gènt de Montaner l'è andàia a Ruma per pudè parlà cul papa sènsa riesìg; anca se l'ha mandài un fratìn vècc, frà Casimiro de Monselice per dì la mèsa, e per cercà de calmà la pupulasiòn, per 6 mès. Dòpu 6 mès la gent la mulèva nò el màss e alüra mons. Luciani l'ha numinàd don Pèder Vernier nöu cüràt.
Don Pèder l'è rivàd el 12 de setèmber 1967 è l'è stài saràd sü in sulè d'la canonica. Alùra mons. Luciani l'è rivàd a Montaner scurtàd da la Pulisìa è l'ha purtàd via el Santìsim dal tabernàcul d'la cèsa, e l'ha lasàda praticamènt scunsacràda.
El scisma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gènt, che la se rasegnèva nò, l'ha mìss in att un scisma, e l'ha fundài la cèsa urtudòsa a Montaner. El 26 de dicember 1967 l'è staia celebràda la prima mèsa urtudòs bizantina. El cüràt urtudòs, pàder Claudio Vettorazzo l'è rivàd a Montaner in pianta stàbil el mès de giügn del 1969. El 7 de setmeber 1969 l'è stàia cunsacrada la cèsa.
I urtudòss de Montaner i g'hann vìd un bel po' de prublemi, però: infàti i'eren diventàd urtudòss püsee per andàg cuntra al vèsc Luciani. Anca don Claudio el g'ha vìd tanti prublemi per una vita sregulàda e l'è stài arestàd in del 1994 [1].
Apena dal 1998 i s'enn calmàde un po' le acque e la cumunità urtudòsa la g'ha üficialmènt el rito bizantino.
In del 2000 l'è stài fundàd anca un munastèr de suore ch'i dipendun dal Patriacàd de Costantinopoli, e incö la cesa l'è frequentada anca dai crstiàn ch' riven da l'Europa dl'Est.
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Valentina Ciciliot, Il caso Montaner. Un conflitto politico tra chiesa cattolica e chiesa ortodossa, Venezia - Ca' Foscari, 2004.


text:
Erlach (BE)
Erlach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.50 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1245 abitant.
El cumün de Erlach al se tröva a una altitüden de 433 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gals, Ins, La Neuveville, Tschugg, Twann-Tüscherz, Vinelz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erlach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1185 col nom de Erilacho.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erlach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Erlach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Erlach al Wikimedia Commons


text:
Sbarch in Normandia
El sbarch en Normandia (nòm en còdes operasiù Neptune, part de la piö generàl operasiù Overlord), l'è stàda la piö grànda 'nvaziù anfìbia de la stória, mitìda 'n at de le "fórse aleàde" per dèrver en segónt frónt en Europa e isé invàder Germania nazista. El sbàrch l'è stat fat sö le spiàge de la Normandia, endèl nord de la Francia e l'è ambiàt a le 6:30 de la matìna del 6 de zögn del 1944, dé pasàt a la stória come D-Day. Endèle setemàne che gh'è vignìt dòpo, le operasiù i è nàde 'n nacc co la campàgna de tèra (batàia de Normandia)[2], che la g'ha ìt l'obietìf de renforsà e slargà fò l'avampòst endèla Francia ocüpàda, 'nfìna a la liberasiù de Parigi (25 de óst) e la ritiràda dei todèsch de là de la Sèna (completàda ai 30 de óst).
Dopo de chèsta prìma fàze la strategìa dei aleàcc la miràa a eliminà del töt le fórse todèsche schieràde a òvest, penetrà 'n profondità per liberà l'Europa ocüpàda e rià, in cooperasiù co l'Armàda Rósa, che la vignìa 'n sà de oriènt, a invàder la Germania e 'nfìna a desfà fò del töt el Tèrs Reich.
I combatimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La batàia l'è cuminciàda endèla nòt del 6 de zögn del 1944, quan che i paracadutìsti americà de la 82.ª e 101.ª Diviziù aerotrasportàde e de la 6.ª Diviziù aerotrasportàda britànica i è riàde a ciapà puzisiù dedré de le lìnee de diféza todèsche, per mìa lasà che i todèsch i riès a fà rià i rinfórs, perchè el piö gròs de la fórsa de diféza dei todèsch l'ì stàda lasàs 'n pó 'ndré de la còsta en conseguènsa dei bombardamèncc che i aleàcc i gh'ìa fat endei dé prìma. L'obietìf l'ìa de sbàter pelària de vìe de cumunicasiù e l'artiglerìa todèsca.
El Segont Bataiù Ranger dei americà l'è sbarcàt a Pointe du Hoc per fà che i todèsch i püdìes mìa doprà i sés canù che i gh'ìa catüràt ai fransés per contrastà 'l sbàrch sö le spiàge de Omaha e Utah. Chèsta l'è stàda 'na misiù difìcil perché dòpo ìga rampegàt sö dré a dei curnù natürài endoche se pensàa che i éres enstalàcc i caù, i s'è nincurzìcc che iéra mìa lé. Adognimòdo, dòpo de dò ùre de batàia, envèrs le nöf de la matìna, sich dei sés canù i éra stacc rindìcc inofensìf. Per du dé amò i g'ha duzìt difènder la puzisiù enfìna che 'nvers séra de l'8 de zögn gh'è riàt i rinfórs de Omaha Beach isé de rià a mantègner Pointe du Hoc quan che oramài restàa apéna 90 òm dei 225 Rangers che gh'ìa cuminciàt l'operasiù. Pointe du Hoc el se tróa a 5 km a ucidènt de Omaha Beach, ma dàto che Omaha l'è stàda la spiàgia piö difìcil de ciapà, i rinfórs i g'ha mìa püdìt rià prima.
I soldàcc americà, britànich e canadés i è sbarcàcc sö le spiàge de Normandìa che gh'ìa stat suernuminàde co dei nòme encòdes: Omaha Beach e Utah Beach (endoche g'ha combatìt suradetöt i americà), Sword Beach e Gold Beach (ciapàde dei britànich) e Juno Beach (endoche gh'ìa 'mpegnàt i canadés). A chèsto sbarch g'ha partecipàt presapóch 100.000 soldàcc americà, 58.000 soldàcc britànich e 17.000 soldàcc de l'ezèrcit canadés. Agual de séra la puzisiù de avanguàrdia (có-de-put) l'ìa oramài stàda creàda e 'ndèle setemàne che gh'è nit dòpo miér e miér de soldàcc aleàcc i g'ha püdìt envàder la Normandìa.
La spiàgia piö difìcil de ciapà l'è stàda chèla de Omaha, perchè gh'ìa dei curnù de 'na trentìna de méter che seràa la spiàgia. En piö, lé arènt gh'ìa 'na diviziù todèsca che gh'ìa dré a fà ezercitasiù e i mès de sbarch i g'ha ciapàt tèra a 'n quach de distànsa del pónt che i gh'ìa progetàt. A omaha gh'è mórt 6000 americà e 15.000 i è restàcc ferìcc. Però, aisebé che gh'è restàt copàt 'na bùna metà dei soldàcc che gh'ìa sbarcàt co la prìma ondàda, le fórse americàne i è riàde a streersà la spiàgia e fà saltà pelària le furtificasiù todèsche.
Sö la spiàgia ciamàda 'n còdes Utah, la prìma ondàda de 'nvazùr la g'ha canàt el pónt de sbàrch e l'è nàda a finì en kilòmetro piö a sud, ma per sò fürtüna l'è riàda enden pont endoche le diféze dei todèsch i éra mìa isé concentràde. En chèsta operasiù i americà i g'ha pirdìt 197 òm, el cönt méno gréf de töta l'operasiù Overlord.
La spiàgia endoche la rezistènsa todèsca l'è stàda la piö difìcil de bàter l'è stàda chèla de Juno, difindìda de du bataiù de la 716.ª diviziù de fanterìa. L'invaziù l'ìa stàda asegnàda a dò diviziù canadéze e 'l sbarch l'è ambiàt a le 07:49 de la matìna. Casàcc endré endèn prim momènt, i canadés i è riàcc a penetrà le diféze todèsche dòpo de 'n ùra de combatimèncc gràsie ai rinfórs e ai cararmàcc Sherman DD. 'Na ólta ciapàda la spiàgia, i combatimèncc i è nacc en nacc envèrs l'intèrno e i è finìcc apéna quan che l'ìa zà dré a fà nòt. Le pèrdite canadéze i è stàde de 980 òm entra mórcc, ferìcc e prizunér.
Gold Beach l'è rezültàda la segónda piö fàcil de ciapà dòpo de Utah. Le trùpe ingléze i sbarcàde a le 07:25 de la matìna e, dòpo de 'na rezistènsa todèsca che en prensépe la s'ìa demustràda bèla gaiàrda, i inglés i g'ha ciapàt el sò obitìf con 400 pèrdite a cöntà morcc e ferìcc.
A Sword Beach i soldàcc britànich i è sbarcàcc a la stèsa ùra che a Gold Beach e 'n poch méno de 45 minücc, i g'ha ciapàt la puzisiù, con mìa póche dificoltà, per vìa de la rezistènsa todèsca. Le pèrdite i è stàde entùren ai 700 òm en totàl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Eddy Bauer, Storia controversa della seconda guerra mondiale Editore: De Agostini Grandi Opere ISBN-10: 8840236287.
- ↑ De piö de 39 diviziù aleàde i è stàde 'mpegnàde endèla bataia de Normandia 'nfìna ai 30 de óst del 1944: 22 americàne, 12 britàniche, trè canadéze, giöna polàca ed giöna franséza (Gerhard Weinberg, A world at arms - A global history of World War II, Cambridge University Press, p. 684.)


text:
Hirundo rustica
La Hirundo Rustica, mej cognossuda cont el nomm popolar de Randola Comun (parnonzia IPA: /'randulɒ cʊ'myn/), o anca, a segonda de la zonna, Rondola, Rondena, Rondana e, in finn, cont l'italianism Rondin, l'è on usell che 'l pertocca a la fameja di Hirundinidae (passer) e l'è de natura migradora.
Cuntegnüü
Parvenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La randola comun l'è longa di desnoeuv ai vintduu ghej (centimeter), di duu ai sett de quist hinn formaa de la cova, e la pesa di sedes ai vintun gramm (i donn de la randola pesen on cicininn pussee, ciovè di sedes ai vinttrii gramm). La spanda de sgor l'è di trintaduu ai trintaquatter ghej.
La randola comun l'è bella magrolina e la gh'ha chella sova caratteristega cova a ventaj. La sova s'cenna l'è de color metallegh bloeu-negher, menter che la sova panza l'è de color de la panera. La gora inscambi l'è 'l color di castegn. In su i penn de la cova la gh'ha di smaggitt biancaster.
Stil e Rapiditaa de Sgor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona Randola comun la sgora a des-vint meter al segond e la sbatt i ar di quatter ai des voeult al segond.[3] La randola, a diffarenza de olter usej de demension compagn, quand che la va a la cascia la sgora bella bassa, la sgora ciovè in tra i sett e i vott meter del terren.[4][5]
Vos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El ciam de la Randola l'è bell volt e vun el po sentì 'l so cant sia quand che l'è dree a sgorà che quand che la speccia settada sgiò in su on brocch o in su 'l tecc de 'na cà. El so cant l'è melòdegh, el va su e sgiò, e l'è 'na mestura de scinguettij dolz e linger, ma anca de son pussee ruved.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La randola l'è de cà sota i tecc di cà, di stall o di er, e in tucc i sitt indova vun el troeuva praa, laghett o anca paltan. I randol passen i mis in tra avril e settember/otober in di zonn indova se cobbien, ciovè on poo departutt in Europa, Nordafrica, Asia e Nordamerica, finn a 1000 meter sora 'l nivell del mar e finn anch al Serciol Polar. I Randol europee passen l'invern in de l'Africa centrala e meridionala.
Nutrizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I randol vann a cascia de insett de tutt i sort a segonda del sitt indova se troeuven, del temp e de la stagion.
Robb Curios[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La randola comu l'è stada l'usell de l'ann in Germania in del 1979[6] e in del 2004 l'è staa l'usell de l'ann in de la Sguissera.[7]
La randola l'è l'usell naional de l'Estonia.
La randola l'è part de l'emblema de la ligna aerea orientala chines, ciovè la China Eastern Airlines.
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑
- ↑
- ↑ Liechti, Felix; Bruderer, Lukas (2002). "Wingbeat frequency of barn swallows and house martins: a comparison between free flight and wind tunnel experiments". The Journal of Experimental Biology 205: 2461–2467. The Company of Biologists.
- ↑ Turner, S. 166
- ↑ Turner, S. 227
- ↑ Vogel des Jahres (Deutschland): 1979
- ↑ Vogel des Jahres(Schweiz): 2004


text:
Auxerre
Auxerre (Antissiodorum in latin) l'è ona città francesa cont ona popolazion de 45.000 abitant, anca se la soa area urbana la catta dent pussee de vottantamilla personn.
L'è on centro industrial e commercial important, con tant industri per la produzion de robb de mangià, per lavorà el legn e de batterii.
In la zona hinn prodott anca vin famos in tutt el mond, compagn del Chablis.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Auxerre la se troeuva in la Borgona e l'è 'l capploeugh del dipartiment de la Yonne, el fiumm che le traversa.
L'è situada in del nord-ovest del Paes, in mezz tra Paris e Digion.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada on gran centro gallo-roman, per la qual la passava la Via Agrippa giamò in del I secol.
Dusent ann dopo l'è vegnuda anca ona sede de ona diocesi. In del V secol gh'è stada fada sù ona cattedral. In del Medioev l'è stada el centro de ona contea.
L'è stada sotta el domini del Ducaa de Borgogna fina al regn de Luis XI de Francia. L'ha dovuu patì i sofferenz de la Guerra di Cent Ann e di Guerr de Religion frances. In del 1567 l'è stada de fatt conquistada di Ugunott, che hann traa giò on poo d'edifizzi cattoligh.
In del Vottcent l'ha vist ona granda cressida industrial.
In del 1995 l'è stada nominada città de art e storia.
Robb de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cattedral de San Steven, fada sù tra i secol XI e XVI. L'è in stil gotigh e l'è stada fada in sù la veggia gesa romaniga, de la quai el resta on quaicoss in la cripta. L'è famosa per i sò vedrad dedree al cor e per la cappella absidal.
- Badia de San German, fada sù in del IX secol. La cripta la gh'ha dent di pittur murai che hinn trai pussee antigh de tutta la Francia. La contegn i tomb di vescov de Auxerre.
- La torr de l'orelogg, situada in de la Città Veggia.
- La gesa de San Peder in Val, fada sora i ruvinn de ona veggia badia del VI secol. L'è in d'on stil tardogotigh (l'è di secol XVII-XVII) e la gh'ha on campanin compagn de quell de la cattedral.
- Gesa de Sant Usebi, fondada in del VII secol. La navada però l'è de ses'cent ann dopo.
- Musee storia natural
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Greve in Chianti, Italia.
- Francia:
- Varasdin, Croazia.
- Worms, Germania.
- Płock, Polonia.
- Redditch, Regn Unii.


text:
Canton Berna
El Canton Berna l'è 'l segónt piö grant dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part centràl-ocidentàla del paés. El cunfìna a nòrt coi cantù Giüra e Soleta, ucidènt coi cantù de Neuchâtel, Vaud e Friburgo, a sud el cunfìna col Canton Vales e a èst el cunfìna coi cantù de Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna e Argovia.
El Canton Berna l'è bilìngue (todèsch 84% de la popolasiù e fransés 7,6%)
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta (73%), ma gh'è apò 'na minurànsa consistènte de cristià catòlich (16%).
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del prim de zenér, i vintisés distrècc (Amtsbezirke) i è stacc reorganizàcc en 10 distrècc nöf (Verwaltungskreise) elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Content in English and other languages - Canton of Bern
- Canton of Bern (Todesch) (Franzés)
- Official statistics
- Bernr Oberland Tourism
- Biel/Bienne and Seeland Tourism
- Bernse Jura Tourism
- Media relaa a Canton Berna al Wikimedia Commons


text:
Neréo
Al Neréo (Nnpeύς in gréc), in dla mitulugìa gréca, 'l era na divinitê di prìm tèimp dal mèr, fiōl dal Pòunt e dla Géa. 'L ìva spuśê l'oseanèina Dòride ch'la gh'dèva el sinquànta fiōli Nerèidi, e tra chegli ètri, anca l'Alìce e la Teti (ch'la sarèv e-dvintèda pò la mèder dl Achìl). Al psiva anca avér-eg al fiōl Nerît.
Soquànti fòunt cùma l'Odisèa, la Teogonìa dl Esìod e la Bibliutèca dl Apolodòr, i 'n descòren cuma 'd un vèć ch'al gh'vèd giòst, ch'al saìva anca vèd'r in dal futûr, e bòun, 'd indû i sarèven deśgnû i só scutmài ed "veritiér", "benèvol" e "sèinsa mensòggna e gnanca śmingànsa". Al gh'ìva la posibilitê 'd cambièr la só forma, cuma pasèr da quèla 'd serpèint a la forma dl'aqua a quèla dal fóg. 'L abitèva cun la só famìja in degli aqui dl Egéo.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Neréo
- (IT) Al nòm ed Neréo in sìm'a 'l Wikisiunàri
- (IT) La citasiòun dal Neréo in dla Teogonìa dl Esìod in dal wikiquote


text:
Zòca
Artìcol in dialët piasintëin
Zòca (Zocca in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 4.978 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 758 m d'altësa.
Prubabilnëint, al sò nùm al vëign da Zòca o Sòca (tòc ad lëgn) tajä, indùa i marcànt i sì'enn raunìd para dascùr.
L'è la sitê indùa l'è nasì al cantànt Vasco Rossi.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Brusson
Brusson l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 894 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ayas, Challand-Saint-Anselme, Emarèse, Gaby, Gressoney-Saint-Jean, Issime, Saint-Vincent.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Weggis
Weggis a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.29 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4191 abitant.
El cumün de Weggis al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth (SZ), Ennetbürgen (NW), Greppen, Küssnacht (SZ), Meggen, Stansstad (NW), Vitznau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)


text:
Las differenzas
En mintga testament pon vegnir fatgs legats e definids ertavels. Legats èn valurs da facultad determinadas cleramain (valurs materialas u imports en daner contant) che vegnan attribuidas ad ina persuna u ad in’organisaziun definida (per exempel Pro Patria) avant che ha lieu la partiziun da l’ierta per propi. Impurtant en connex cun l’attribuziun da legats è che las parts obligatoricas legalas na vegnian betg violadas.
Ils benefiziads da legats na ston betg star buns per debits dal testader. Ils ertavels obtegnan a chaschun da la partiziun tut l’ierta, q.v.d. tut quai ch’il testader lascha enavos: tut la facultad inclus ils debits, ils giaschoms ed il mobigliar.
Ins po far donaziuns era gia durant la vita.


text:
Turchî
Artéccol in dialatt bulgnais
La Turchî (denuminaziån uficièl: Repóbblica d'l Turchî, in tûrc: Türkiye Cumhuriyeti, in IPA [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]) - in tûrc ciamè pò Türkiye l'è un pajais ddal Mèdi Orient, int'al Asia.
La cunfénna a såura ed sîra cun la Bulgarî e cun la Grécia, a maténna cun la Geòrgia, cun la Armènia, cun al Azerbaigiàn e cun l'Iraq, e 'd såtta cun la Sirî. Äl só sîra i én mujè dal Mèr naigher, äl sa maténna dal Mèr egèe e 'd såtta dal Mèr meditèranî.
La Turchî l'è 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l'è Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Abdullah Gül (elèt dal 2007).
La capitèl d'la Turchî l'è Ankara. La langua uficièl del pajais l'è el tûrc.
Gallery[modifica | mudéfica la surzéia]
-
-
-
Anitkabir.HB.jpg
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
Vèt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Vèt (Vetto in italiân) l'é un cmûn ed 1.972 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ind l' Apenèin arzân lòungh la vâl d' Èinsa, lé a mezdé e a cîrca 42 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Al teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
Quacê ed bôsch, cun soquânti zôni in dóve a gh'é dal bèli vidûdi, praticamèint intâti, a's câten incòra dal persòuni che lavōren la tèra e a mantînen vîvi al tradisiòun ed la civiltê cuntadèina, es prudûs al Grâna, furmàj artigianêl fât in caṣê ed cèchi o mzâni dimensiòun cun un mètod ed lavurasiòun ch ' al s'é mantgûn ind al tèimp, l'é numinêda la prudusiòun e la stagiunadûra 'd insachê nustrân e genuvîn. Incòra cêr i rèst dal pasê, ch ' a's vèden préma ed tót ind la zôna dal cèinter stôrich ed Vèt. Splèndid i bôregh ed l'êlta vâl dal Tasóbi: da Sân Stêven a Pinêt, al Grés cun 'na cà a tòr dal Sincsèint, al castèl ed la Chervara ch' a gh'ermêṣ pôche rèst.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Vèt al tóṣ nòm dal latèin "vectus", ch'al vôl dîr purtê, traspurtê. Per di êter al nòm al deṣîvn dal pusès ed la nôbila râsa rumâna di Vetii o Vectii. Ed sicûr d'urègin rumâna la nòmina ed Vèt, in tèimp indrê, l'êra duvûda a la só puṣisiòun. Pûnt ed paṣag e uniòun tra divêrsi regiòun, in pió cme pôst ed traversamèint ed la Vâl d' Èinsa atravêrs al fiòum cun l'istès nòm; ânch int al medioēv al paèiṣ l'êra un impurtânt pûnt ed pasâg perché l'é insém a la strêda che da Pêrma, pasând da Castelnōv di Mûnt, la purtêva in Tuscâna e, invicivêrsa, al permetîva a i mercânt ed la Luchséia ed rivêr a Milân. La préma vôlta che a's vèd al nòm ed Vèt l'é in un documèint dal 1142, ân dóve al pâsa dal pusès di Canòsa a còl di Dalla Palude. Int al 1188 al pâsa sòt al Cmûn ed Rèz, pó da la secònda metê dal Terṣèint fîn al Sesèint sota a i Terzi pó i Vallisneri pó ed nōv i Dalla Palude. Dal Setsèin, dôp l'andêda só ed soquânt faméj nobiliêri durêdi pôch, l'é pasê sòta a Castelnōv di Mûnt fîn al 1859 quând l'é dvintê Cmûn indipendèint. Al 26 fervêr 1928, só richièsta dal podestê Azzolini, Mussolini al dêva l'arcgnosimèint uficêl al stèma dal Cmûn.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Athos Nobili - Vecchia Vetto. Storia, cronaca, tradizioni, immagini. - Reggio Emilia : AGE, 1984.
- Athos Nobili - Vetto : itinerari turistici : immagini d'altri tempi - Reggio Emilia : Age grafica editoriale, 1980.
- Vetto: Guida turistica. - Vetto : Amministrazione Comunale, 1994.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Giöedé
El Giöedé (ciamàt de rar apò Zöbia) l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Mercoldé e prìma del Venerdé.
El nòm Giöedé el vé del Latì Iovis dies, che völ dì dé de Giòve che l'éra 'na divinità per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Jeudi 'n Fransés, Giovedì 'n Italià, Jueves en Spagnöl, Dijous en Català, Joi 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Quinta Feira che significarès quint dé. Apò a 'n Galés (Dydd Iau) el nòm el vé del Giove latì.
Per le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa quàzi sèmper del dio Thor (norvegés antìc: Þórr; inglés antìc: Þunor) che a spàne 'l corespónt al Giòve dei Romà. Isé 'ndèle lèngue germàniche el Giöedé l'è ciamàt Thursday 'n Inglés modèrno e Þūnresdæg 'n Inglés antìc, Torsdag en Danés, Norvegés e Svedés, Donderdag 'n Olandés, Donnerstag en Todèsc, ecc.


text:
Cornaceae
Le Cornaceae Dumort. i è 'na famìa de piànte angiospèrme dicotilédone. I è suratöt àlber o boscài de le regiù temperàde e subtropicài. Endèle zòne tropicài le colonìza le àree de mut.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la Clasificasiù APG II del 2003, la famìa de le Cornaceae l'è furmàda de 7 zèner:
- Cornus
- Alangium
- Davidia
- Camptotheca Decne.
- Diplopanax
- Mastixia
- Nyssa L.
I öltem 5 zèner i pöl véser discriìcc come part de 'n ótra famìa, chèla de le Nyssaceae.


text:
Bas
Una bas a l'è un cumpost chimigh che'l gh'ha di prupietà basigh in acordi ai diferent definiziun de "bas" che gh'hinn staa in del temp.
Cuntegnüü
Bas segund la teuria de l'Arrhenius[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per l'Arrhenius del 1887[1] a hinn bas i cumpost che liberen per dissuciaziun in de l'aqua jun OH-. A l'incuntrari, un acid a l'è el cumpost che'l libera i H+. Burlen dent in quela definiziun chì tücc i cumpost che nurmalment ja ciamum bas per i prupietà curusiv e iritant (e, anca, el saur amar): bas fort 'me l'idrossid de sodi e l'idrossid de putassi.
Bas segund la teuria de Brønsted-Lowry[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El chimigh danes Johannes Nicolaus Brønsted e l'ingles Thomas Martin Lowry, in del 1923, aveven pübligà in manera indipendenta una teuria sura el cumpurtament di bas e i acid buna per tücc i sulvent, minga dumà per l'aqua.[2]. La definiziun de bas a l'è divegnüda: "una bas a l'è una sustanza che la pö ciapà un prutun d'un acid". E l'acid a l'è dunca el cumpost che'l ced el prutun.
Cun la teuria de Brønsted-Lowry el cuncent de basicità al vegn estendüü anca a cumpost che prima se pudeva minga spiegà perchè eren di bas. Per esempi l'amuniaca: NH3 + H2O → NH4+ + OH- L'amuniaca la ciapa via a l'aqua un prutun, e inscì la gh'è la furmaziun in sulüziun d'un jun idrossid.
Bas segund la teuria del Lewis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ancamò, la teuria de Brønsted-Lowry a l'è minga larga assee per tirà dent tücc i cas de cumpurtament basigh perchè a l'è limitada dumà a l'interscambi di prutun. La dis nigota di reaziun 'me quela intra el trifluorür de bor e l'amuniaca.
- H3N: + BF3 → H3N→BF3
In de la teuria del Gilbert Newton Lewis, enunziada l'ann [[1923][3] e desvilüpada in del 1938, una bas a l'è "una sustanza che la dà un dubiet eletronigh d'un'altra sustanza chimiga che l'è l'acid. De l'üniun de l'acid cun la bas la gh'è la furmaziun d'un ligam cuvalent
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Arrhenius Svanta August, On the Dissociation of Substances Dissolved in Water. Zeitschrift fur physikalische Chemie, I, 1887 p.631 [1]
- ↑ {{Johannes Nicolaus Brønsted, Some Remarks on the Concept of Acids and Bases. Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas, 42, 1923 pg. 718-728 [2]}}
- ↑ Mudel:Gilbert Newton Lewis, ''Valence and the Structure of Molecules''. The Chemical Catalogue Co, 1923


text:
Europa
L'Europa o Öròpa l'è un cuntineent del'Emisferu noort del muunt; segund un quaj geografu, la g'a de vess cunsiderada cumé un sübcuntineent de l'Eurasia, istess del sübcuntineent indian u de la regjun cinees.
Cuntegnüü
In generaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Europa l'è ul tuchèl püssee ucidentaal del'Eurasia; l'è pütòost bèn definida a ucideent, in dii part ca varden l'Ucean Atlantich e ul Maar Mediteraneu, ma al cuntrari ul sò cunfin urientaal l'è minga natüraal ma cunvenziunaal: tradizziunalmeent i sò limit inn i Urali, una cadèna de muntagn e ul fiümm Ural, c'al sa svöja dent al Maar Caasp. I sò limit in latitüdin inn 35°N (l'isulèta de Gavdhos, in Grècja) e 71°N (Capu Nòort, in Nurvegja; in lungitüdin, inveci, sa va da 23°W (la costa ovest del'Islànda) a, staghela lì, 61°E (i Urali de Nòrdest).
La sò altitüdin media l'è 340 m, chèla massima l'è de 5.642, in dii muntàgn del Caucaso; gh'è dumé un tuchelin suta ul livèll del mar, visin al Maar Caspiu. In dii sò cunfin tradizziunaj, la g'a una süperfiis de 10.520.000 km².
Geugrafìa fìsica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aspètt fisich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Europa, al cuntrari dii olter cuntineent, la g'à un disègn fisich articulàà, induè sa pöden individüà un muntun de strutüür geumurfulogich difereent in d'un teritòri che cumé dimensiun l'è piscinin rispett a quell dii olter part del muunt (chel fatuur chì al g'à vüü la sò impurtanza in dela storia europea dii ültimm 2000 ann). In general, l'ambieent europeu l'è favurevul per i pupulazziun ümann; generalmeent l'è un pòost indue i risuurs natürai ga manchen no, ul clima l'è duulz, acqua ga n'è asséé.
A vardala dal spazzi, l'Europa la paar cumé una penìsula grandissima, ca la sa destàca dala massa del cuntineent Eurasiatich; dent in de chela penisuluna chìì sa pöden uservà olter articulazziun: la penìsula iberica, la penìsula italiana, la Scandinavia, la penìsula anatolica, la penìsula balcanica.
Un olter fatuur de divisiun interna l'è la presenza de un badalücch de cadèn de muntàgn; sa pöden individüà i Aalp, i Apeniit in del Süüt, i Carpazzi, i Balcàn a urieent, i Pirenei e la Sierra Nevada in dela penìsula iberica, i muntàgn dela Türchìa, ul Caucaso al'estremu Est; in pagameent, gh'inn anca dii olter muntàgn minuur, cumé i Aalp scandinaff, ul Massicc Centraal, i muntàgn dela Grècja.
I pianüür inn inveci, uviameent, multu mèn evideent: la püsséé gròssa l'è la pianüra ca la và dala Francja del Nòort ala Pulònia, anca sa gh'inn anca dii zòn pianegjaant minuur: la pianüra padana, la pianüra valàca in Rumanía, la pianüra magjàra in Unghería.
Un discuurs a part al va fà per la part "cuntinentaal" del'Europa, sarìa a dì tütt ul tocch (e l'è la part püsséé granda) a urieent de una lìnia imaginaria ca la va dal Maar Negher al Maar Baltich; chìghinscì sa slarghen i pianüür rüss, un sitt c'al ga sumèja püsséé ai spazzi del'Asia centraal, e quindi cunt un caràter cumpletameent difereent da chel del'Europa.
Clima e vegetazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Europa l'è cumpresa in dela zòna temperada, in dii latitüdin medi; per quest la magjuur part del sò teritòri l'è dent in del'area de atività del fruunt pulaar. La sò pusiziun a uçideent dela massa cuntinental la ga porta cumé risültaa che ul clima l'è generalmeent duulz, senza gross variaziun de temperadüra e senza temperadüür tropp vòolt u tropp bass.
Segund la clasificazziun dii clim de Troll e Paffen, l'Europa la cuntègn cinch tipi de clim:
- Pulaar e süb-pulaar: l'Islànda e i còst dela Rüssia in sül Maar Glacjaal Artich;
- Temperàà frecc bureaal: La Scandinavia centru-setentriunal e tüta la Rüssia europea setentriunal;
- Temperàà frèsch dela furèsta: l'è la fascia climatica püsséé estesa (la cumpreend difereent sututiip, da quel uceanich a quel cuntinentaal), vist ca la porta via tüta l'Europa centraal, la magjuur part de quela atlantica e la Rüssia centraal;
- Temperàà coolt sübtrupicaal: i paess a clima mediteraneu e i còst del Maar Negher.
- Dela stèpa: i pianüür dela Rùssia ca varden ul Maar Caspiu.
La vegetazziun la ga va adree al clima, e defàtt l'Europa, uriginariameent, l'era quatada praticameent tüta dala furèsta:
- Ul busch mediteraneu (upüür, in dii sitt püsséé secch, la buscaja) in del süüt, cunt i alber semperveert (pìn, sügher, ciprèss);
- La furèsta temperada in tüta l'Europa central sü fin ala Scandinavia del süüt (alber del gener quercus, föö, càrpen, niscjöör).
- La taiga (furèsta bureaal) in del Nòort.
I pàrt ch'eren mingà quataa dala furèsta al vureva dì ca eren u stèpa / deseert (Maar Caspiu, un quai sitt in Ünghería e un quai olter in Spagna) upüür tündra (estremu Nòort).
Ga vör dì che al dì d'incöö l'Europa l'è cumpletameent trasfurmada dal'atività dii omm; al vör dì che i furm uriginari de vegetazziun suraviven dumé in dii pòst mèn pupulaa, cumé la Rüssia, la Scandinavia, l'Islànda. In de l'Europa centraal e uçidentaal l'è stada sustitüida da citaa, caamp cultivaa, infrastrutüür e la suravìff dumé in dii zòn prutètt.
Idrugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiümm püssee lünch d'Europa a inn in de l'Europa urientaal, vist i sò spazzi püssee aveert; i fiümm magjuur d'Europa a inn impurtaant anca a livell mundiaal:
- in del Maar Caspiu al sa trà deent ul Volga;
- la Pechora e la Dvina setentriunaal sa bütenn in del Maar Glacjal Artich;
- la Dvina ucidentaal, la Neva, la Vistula, l'Oder a finissenn in del Maar Baltich;
- al Maar Negher a tribütenn ul Dnepr, ul Dnestr, ul Danübi, ul Don;
- i fiümm de l'Europa nurducidentaal (Renu, Elba, Weser, Tamiis, Musa) sa trann in del Maar del Nòort;
- i fiümm püssee graand del Mediteraneu a inn ul Po, ul Rodan, l'Ebro.
- a l'Ucean Atlantich ga vann la Lòira, la Sena, ul Guadalquivir, ul Tago, ul Duero, la Guadiana, la Garòna.
I laach a porten via 135.000 km² del teritòri eurupee; i püssee gross sa pöden truva in de la regjun tütt inturnu al Baltich: laach Ladoga e Onega in Rüssia, Vänern e Vättern in Svezzia, e ammò i 30.000 laach finlandees (generalmeent pütòost piscinitt).
Anca in de la regjun alpina sa na tröven , püssee piscinitt ma püssee prufuunt (laach de Còmm, laach Magjuur, laach de Garda, de Ginevra, de Custanza, de Zürich, dii Quater Cantun.
Föra de chii dü regjun sa tröva dumé ul Balaton e ul Maar Caspiu.
Geugrafìa ümana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pupulazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Europa a l'è la part del muunt püssee densameent pupulada (la g'aveva, in del 2005, 728,4 miliun de abitaant, ca curespunden a 69 ab./km²). La percentüaal de la pupulazziun eurupea rispett al tutaal mundiaal la s'è però sbassada in dii ültimm ann (adess, de tüta la pupulazziun de la Tèra, dumé ul 12% al viff in Europa).
Fin da i ann '70, ul muvimeent natüraal de la pupulazziun eurupea l'a faa segnaa un tass de natalitaa semper püssee bass che, incöö, in de la magjuur part dii paees, al quata minga nanca ul tass de murtalitaa (anca se l'è diminüii anca quell); cumé risültaa, la pupulazziun eurupea l'è dree a sbassass, e sa calcula che da chì al 2050 l'Europa la pudarà peert anca 70 miliun de abitaant. In demugrafìa, al sa diss che l'Europa l'a cumpletaa la transizziun demugrafica. Ul sbassameent püssee dramatich de la natalitaa ga l'ann vüü i paees ex-suvietich dopu ul croll dii ann '90; in d'un quaj paees de l'Europa ucidentaal al paar ca gh'è staa una speci de inversiun de tendenza, almegn se sa varda a i ann dopu ul 2000. In tütt i modi, ul prublema de la pupulazziun eurupea a l'è ca gh'inn semper püssee vecc e semper men persun gjuvin; sa duvara mett rimedi, e i rimedi a passarann dumé a traveers una rivulüzziun dii strutüür assistenziaj.
Per quell ca riguarda la distribüzziun de la pupulazziun, i part püssee densameent pupulaa a inn slüngaa su una zenta ca la va da l'Inghiltèra, a la Francja del Nòort, Paees Bass e Belgju, Germania ucidentaal, Itàlia setentriunaal. Un oltra grossa cuncentrazziun a l'è in de la regjun de Musca.
Sa trövenn dii vöj de pupulameent, inveci, in dii sitt men favurii: i regjun inteern de la Spagna e de la Francja, la Scandinavia (praticameent tüta, cunt dii zòn de vöj asulüüt in del N) e suratütt la Rüssia.
I cunürbazziun principaj a inn:
In Europa sa pöden anca individüaa dü dii gròss megalopul mundiaj, quela padana e quela de la Ruhr.
Anca de föra dii gròss cunürbazziun, la pupulazziun eurupea l'è in stess per la magjuur part ürbana, cunt percentüaj ca tuchen ul 90-92% in Inghiltèra e Belgju; megn ürbanizaa a l'è ad esempi ul Purtugaal, cunt ul 37%.
Leench[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul gross de la pupulazziun de l'Europa al fà part de la fameja indueurupea; i divisiun lenguistich a rifletenn assee begn i divisiun etnich. Per infurmassion ins la familia indueurupea vardè l'articul principal lenguv Indo-Europee.
Leench minga indueurupee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Föra de la fameja indueurupea, in Europa sa pöden truvà leench ca fann part de difereent olter famèj:
- Fameja ugru-finica: trì leench uficjaj (finlandees, estun, ungarees) e una quaj lengua minga uficjaal, cumé:
- Võru, Seto, Veps parlaa in Estonia;
- Carelian, Livunian parlaa in de la Rüssia ucidentaal;
- Sami, in tütt i sò variaant, parlaa in Lapònia;
- i leench dii pupulazziun ca viven spantegaa per ul teritòri de la Rüssia eurupea urientaal: Murdvin, Mari, Komi, Permiacch, Udmürt, lengua de la pupulazziun dii Hanty-Mansi.
- Fameja altaica: in del grüpp türch, inn cumprees ul türch (parlaa in Türchìa, in Grecja, a Cipru, in Bülgarìa, Macedonia, Muldavia), l'azeer e, in de la Rüssia urientaal, ul Tartar, ul Cjuvasc e ul Baschir;
- Fameja ibeer-caucasica: un grüpp de leench parlaa in del Caucaso: ul Geurgjan, l'Abkhaz, ul Cecen, l'Ingüsc;
- Fameja semitica: ul Maltees;
- Ul basch.


text:
Milovan Ðilas, cognossuu in grafia italian come Milovan Gilas o cont el soranomm de Ðido (MилoBaH Ђилac in abecee cirilligh, pronunciaa [ˈmilovan ˈd͜ʑilas]; Podbišće, 4 de giugn1911 - Belgrad, 20 de april1995) l'è staa on politigh e partigian jugoslav (montenegrin). La soa storia politiga l'è ligada a la Jugoslavia di Ann '50.
A l'era on stregg collaborador de Josip Broz, conossuu anca 'me Tito, el capp de la Repubbliga Federal, e insema a lù l'ha combattuu 'me partigian contra i forz de l'Ass. Dopo de la II Guerra Mondial l'è vegnuu el vice primm minister, president del Parlament e inviaa a l'ONU.
A metà de quell desenni lì l'è finii in disgrazzia, e inscì l'è staa slontanaa de tutt i caregh politigh. Donca l'è vegnuu on saggista e on scrittor. L'è mort a Belgrad in del 1995.


text:
Serègn
Seregn (nom ufizial in italian: Seregno) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 44 212 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 13,01 km² e 'na densità de 3 398 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Meda, Caraa, Giüssàn, Mariàn (CO), Lissún, Albiaa, Dees, Séves e Cabiaa (CO).
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Seregn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Franza
Artéccol in dialatt bulgnais
La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaisa, la cunfénna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Svézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza as pôl andèr in Inghiltèra a travêrs la galerî d'la Mândga.
La Repóbblica franzaisa l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Parigi. La Franza ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla. I ideèl d'la Repóbblica franzaisa i én rapresentè da la dichiaraziån dî drétt dî ômen e dal zitadén.
La Franza l'è stè un pajais fundatåur d'l Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber d'la Francofonî, dal G8 e d'l Ugnån Laténna. La Franza incû l'è un pajais permanänt int'al Counsélli ed sicurazza dal Naziån Uné, e anch' onna dal putänz nucleèri arcgnossô. L'Esâgon l'è la destinaziån dî viâz pió cgnossó dal månd.
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia Liechtenstein
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Guido da Velate
Guido da Velate l' éra stê 'n arsivèscuv ed Milàṅ (m. 1071). Al vgnìva dòp 'd al vèscuv Aribèrt in dal 1045 per vlér 'dl imperadōr Enrîc III; al s' era catê ad avér da cumbàter cal mujmèint religiōś populèr ciamê dla patarìa, ch' la dèva còunter a soquànt aspèt litùrgic e 'd réghli, dòp che anc' a la simunìa, ed la Céśa 'd Milàṅ. In cl' arsérca chè d' piò purèsa in dal clēr, la patarìa la catèva dl' ajùt in dla Céśa d' Ròma e in soquànti curèinti arfurmadóri.
Dòp d' avér'gh'la cavèda ed catèr al cmandànt di pàtar Arièld, Guido 'l al 'l fèva masèr in dal 1066, mo sèinsa per quèst avergh'la vìnta in sìm' pâtar, ch' invéci i alśìven a lôr cmandànt 'l Erlembèld. Smintî in dal sô operèr, l' arsivèscuv Guido al duìva lasèr l' arsivescovê e turnèr in dal sô privê.


text:
Paura in palcoscenico
Paura in palcoscenico (Paùra in sal palc) 'l è 'n film śal ingléś dal 1950 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś Man Running ad Selwyn Jepson.
In dal film la Marlene Dietrich, prutagunìsta in dal film 'd un flashback fals dimóndi criticâ, la canta 'l pès The Laziest Girl In Town.
Sunt
Al film al taca cun un flashback in dua Jonathan Cooper (Richard Todd) al cònta a la sò muróśa Eve Gill (Jane Wyman), stand sintâ in dla sò màchina, un fat ad scarésa ch'a gh'è sucès da pôc. L'atōra e cantànta Charlotte Inwood (Marlene Dietrich), na dunàsa ch'l'à fà cascàr i óm a i sò pē, cum 'l è sucès pò anc a lò, la gh s éra butàda in di sò bras cun na stanèla ad sira adòs tuta maciàda ad sangṿ, dgénd-ag 'd avér cupâ sò marè in un scat 'd arlìa, druànd un stisarōl p'r al fōg. Par jutàr-la lò al s éra śibî 'd andàr-'g a tōr 'n àtar vistî pulî par parmét'r-ag 'd andàr a lauràr in teàtar. Durànt al viàś però a chi lò a gh'è pars ch'la camaréra, la Nellie Goode (Kay Walsh), la 'l àppia vdû sénsa però arcgnós'r-al bèṅ. Però adès di pulisiòt i èṅ drē a pascàr-al.
L’Eve la decìd ad jutàr listés al sò muróś, daśmindgànd-'s i còran, purtànd-'l a cà ad sò pàdar. Méntar lò 'l è lugâ là, la dóna la decìd 'd indagàr par cònt suo e la taca faghénd dal dmandi a 'l ispetōr ad pulisìa Wilfred Smith (Michael Wilding), dit Ordinary da lē, in dal bar in dua 'l éra andâ par far clasiòṅ. Sénsa dar a mènt che 'l óm al s è inamurâ ad lē, l’Eve la s imprufìta 'd un mâl dla camaréra Nellie par tōr al sò pòst in cà dla Charlotte, faghénd finta 'd èsar sò cuśìna, la Doris.
Stand-ag adrē, l’Eve la s persuàd dabòṅ ch'l'atōra l'àppia pinsâ bèṅ ad cupàr sò marè, cun 'l ajùt dal sò impreśàri.


text:
Oder
L'Òder (Todesch: Oder; Polacch e Cech: Odra; Latin: Viadrus) l'è on fiumm de l'Euròpa central ch'el passa in Republega Ceca, Germània e Polònia e'l finiss in del Mar Baltich, vesin a la cittaa polonesa de Świnoujście (tod.: Swinemünde).
Cont el sò affluent Neisse (Polacch:Nysa Łużycka) el segna ona granda part del confin tra le Germania e la Polònia (del 1945 in poeu). L'è el segond fiumm pussee longh de la Polònia dòpo la Vistola (886 km).
El nass del mont Fidlův Kopec (tod.: Liesenberg) in de la region dij Sudee e traj citaa pussee important che'l traversa gh'hinn Ostrava (CZ; tod.: Ostrau; pol.: Ostrawa) e Francofòrt su l'Òder (D; tod.: Frankfurt; lusazian: Frankobrod nad Wódru).


text:
Såul
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Såul l'è la strèla al zänter dal nòster sistêma solèr. Un såul, ed sòlit, al pôl anch èser una strèla al zänter d'un èter sistêma extrasolèr. Atåuren al såul i gîren i pianîd, i asteròid e atåuren al nòster Såul i s câten anch i pianîd, i asteròid e äl cumatt.
Va bän a vadder anch:[modifica | mudéfica la surzéia]
Artécol in dialèt arzân
Al Sōl l'é la stèla al cèinter dal nôster Sistēma Solêr. Un sōl, ed sôlit, al pōl èser 'na stèla al cèinter 'd un êter sistēma solêr. Atōren al sōl a gîren i pianēt, j asterôid e d' atōrna al nôster Sōl a 's câten ânch i pianēt, j asterôid e al cumèti.
Guêrda ânca[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Follo
Follo (en lìgure: Folo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 6 469 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 23,1 km² e 'na densità de popolasiù de 280 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Beverino, Bolano, Calice al Cornoviglio, La Spesia, Podenzana (MS), Riccò del Golfo di Spezia, Vezzano Ligure.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Follo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Inn (distret)
El distrèt del Inn l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna a òvest coi distrècc de Prättigau/Davos e Malögia, a èst e a sud co l'Italia, al nòrt co l'Austria.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 1196.56 km² e la popolasiù l'è de 9576 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret del Inn l'è dividìt en 4 cìrcoi e 13 cümü:
Cambiamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prim de zenér del 2009 i cümü de Tschierv, Fuldera, Lü, Valchava, Santa Maria Val Müstair e Müstair i s'è fundìcc e i g'ha furmàt el cümü de Val Müstair.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ensèma col distrèt de Surselva, el distrèt de l'Inn el g'ha 'na magiurànsa de parlàncc el Romàncio.


text: 1Natürü, Pa Chaueneẽgüx, rü ngẽma norü ngunexü̃ rü taunecü i tá nagu nangupetüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü taxuca̱xma pexca̱x chanaxümatü i ngẽmachiga. 2Erü pematama meã nüxü̃ pecua̱x rü ngẽma ngunexü̃ i taxúema nagu ínaṉg̱uxẽẽxü̃gu tá nixĩ i ínanguxü̃ ya tórü Cori ya Ngechuchu. Rü ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ i ngürüãchi chütacü ínguxü̃rüü̃ tá nixĩ. 3Rü ngẽxguma duü̃xü̃gü nagu írüxĩnüẽgu na guxü̃ma na mexü̃ rü taxuü̃ma na nüxü̃ üpetüxü̃, rü ngẽma ngunexü̃gügu rü tá ngürüãchi nagu̱x i guxü̃ma. Rü ñoma wüxi i ngecü i ãxãcücü rü ngürüãchi ngĩxãcümaã ngu̱xnecacürüü̃ tá nixĩ na taxúema naxchaxwa iñaxü̃ i ngẽma. 4Natürü pemax, Pa Chaueneẽgüx, rü marü meãma nüxü̃ pecua̱x i ngẽmachiga. Rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma ngürüãchi pexü̃ ínayaḇaixgü ya Cori ya Ngechuchu ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ ngürüãchi duü̃xü̃güxü̃ íḇaixgüxü̃rüü̃. 5Erü guxãma i pema rü Tupanaãrü duü̃xü̃gü pixĩgü, rü ngẽmaca̱x ngóonexü̃wa pengẽxmagü rü meãma nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü meã pemaxẽxü̃. Rü yixema rü tama Chatanáãrü duü̃xü̃gü tixĩgü, rü ngẽmaca̱x tama ẽãnexü̃wa tangẽxmagü rü tama tanaxü i ngẽma chixexü̃ i ẽãnexü̃wa naxüxü̃. 6Rü ngẽmaca̱x tama tanaxwa̱xe i taechita ítamaxẽmare rü itarüchomare ngẽxgumarüü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃. Natürü tanaxwa̱xe i taxuãẽgü, rü meã taãẽgu ítarüxĩnüẽ. 7Erü ngẽma duü̃xü̃gü i naẽchitamare maxẽxü̃ rü ñoma duü̃xü̃gü i chütacü peexü̃rüü̃ nixĩgü. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i axegüxü̃ rü chütacü nixĩ i nügü nangãxẽxẽẽxü̃. 8Natürü i yixema rü ngóonexü̃wa tangẽxmagü, rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i guxü̃guma taxuãẽgü. Rü tanaxwa̱xe i aixcüma meã Tupanaãxü̃́ tayaxõgü, rü yigü tangechaü̃gü, rü meã ítanaṉg̱uxẽẽ na Tupana tüxna naxãxü̃ca̱x i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽxguma ngẽmaãcü imaxẽgu, rü ngẽmaãcü tá yigü ítapoxü̃ i ngẽxguma Chataná chixexü̃gu tüxü̃ yixẽẽchaü̃gu. 9Erü Tupana rü tama tüxü̃ nidexechi na tüxü̃ napoxcuexü̃ca̱x, natürü tüxü̃ nidexechi na tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristugagu nayauxgüxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 10Rü Ngechuchu ya Cristu rü taxca̱x nayu na wüxigu namaã imaxẽxü̃ca̱x i daxũguxü̃ i naãnewa. Rü nüẽ́tama ega woo marü iyuyane ínanguxgu rü e̱xna imaxẽyane ínanguxgu, erü daxũguxü̃ i naãnewa rü wüxiwa tá namaã tamaxẽ. 11Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgüx, rü name nixĩ i wüxichigü pegü petaãẽxẽẽgü rü pegü peporaexẽẽ i perü õwa ngẽxgumarüü̃ i ñu̱xma na marü ípenaxügüxü̃. 12Pa Chaueneẽgüx, pexü̃ taca̱a̱xü̃gü na nüxü̃ pengechaü̃güxü̃ca̱x i ngẽma taeneẽgü i petanüwa puracüexü̃ rü pemaã icua̱xgüxü̃ rü pexü̃ ngúexẽẽxü̃ i Cori ya Ngechuchuarü ore. 13Rü name nixĩ i namaã petaãẽgü rü aixcüma meã nüxü̃ pengechaü̃gü i ngẽma taeneẽgü, erü nümagü nixĩ i pexü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃. Rü name nixĩ i pegü pengechaü̃güãcüma pemaxẽ. 14Rü pemaã nüxü̃ tixu ta na penaxucu̱xẽgüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i oexü̃ i tama pura-cüechaü̃xü̃. ¡Rü nüxü̃́ penangúchaü̃xẽẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü i marü nüxü̃ rüxoechaü̃xü̃ na yaxõgüãxü̃! ¡Rü nüxü̃ perüngü̃xẽẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü i turaexü̃ i norü õwa! ¡Rü name nixĩ i yaxna namaã pexĩnüẽ i guxü̃ma i ngẽma taeneẽgü! 15Rü ngẽxguma texé chixexü̃ pemaã ü̱xgu, rü tama name i chixexü̃maã penataeguxẽẽ. ¡Natürü name nixĩ i naxca̱x pedau na guxü̃guma mexü̃ pexügüxü̃ i pegütanüwa rü guxü̃ma i togütanüwa rü ta! 16Rü name nixĩ i guxü̃guma petaãẽgü. 17¡Rü guxü̃guma peyumüxẽgü! 18¡Rü woo ṯacü pexü̃ ngupetügu, rü Tupanana moxẽ pexãgü! Erü ngẽmaãcü nanaxwa̱xe ya Tupana na pemaxẽxü̃ i pema i Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃. 19Rü tama name i nüxü̃ pexoe i Tupanaãẽ i Üünexü̃. 20Rü tama name i nüxü̃ pexoe i Tupanaãrü ore ega texéwa pemaã yadeaxgu ya Tupana. 21Natürü name nixĩ i meãma penangugü i guxü̃ma i oregü na nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x rü ngoxi aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma ore rü e̱xna tama. ¡Rü ngẽma ore i aixcüma mexü̃xĩcatama pixõgü! 22¡Rü nüxna pixĩgachi i nagúxü̃raü̃xü̃ i chixexü̃gü! 23Rü chanaxwa̱xe i nümatama ya Tupana ya tüxü̃ taãẽxẽẽcü pexü̃ imexẽẽ na aixcüma nape̱xewa pimexü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i guxü̃wama pexna nadau i peãẽwa rü pexenewa na nataxuxü̃ca̱x i ṯacü i perü chixexü̃ i ngẽxguma wenaxãrü núma naxũxgu ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. 24Rü guxü̃ma i ngẽma rü tá pexca̱x nanaxü ya Tupana ya pexü̃ idexechicü, erü nüma rü aixcüma nayanguxẽẽ i ngẽma tamaã inaxunetaxü̃. 25Pa Chaueneẽgüx, ¡Toxca̱x peyumüxẽgü! 26Rü chanaxwa̱xe i chauégagu meã nüxü̃ perümoxẽgü i guxü̃ma i taeneẽgü. 27Rü Cori ya Ngechuchuégagu pexü̃ chamu na guxü̃ i taeneẽgüpe̱xewa na nüxü̃ pedaumatüxü̃ i ñaã popera i pexca̱x ngẽ́ma chamuxü̃. 28Rü chanaxwa̱xe i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu pexü̃ narüngü̃xẽẽ i guxãma i pemax.


text:
Palta
La palta (ciamada anca paciugh, fanga, paccia, molta[1]) l'è on messedozz faa su de material dur e on brisinin de liqued compagn de l'aqua. La deriva de la sedimentazion e la pò vess considerada tant 'me on particolad in sospension coloidal.
Cuntegnüü
Significaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In general, la palta la deriva de ona sospension de partesei de 'na sostanza dura (organega o inorganega) desperduda in d'on liqued in manera fina.
In d'on sens pussee strecc, la palta l'è on sediment a grana fina, faa su de on mes'ciott de aqua e silt e/o argilla. El limm, per esempi, l'è ona palta cont ona brancada de sostanz organegh.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla palta la riva de la parolla latina volgar "palta", con l'istess significaa (e forsi de radis minga latina, ma aradittura pre-indoeuropea[2]). La parolla l'ha portaa anca a la nassida del termen paltan e la troeuvom anca in italian (indè che gh'emm "palta" e "pantano").[3]


text:
Haute-Normandie
L'Alta Normandia (nòm uficiàl en fransés: Région Haute-Normandie ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,780,192 abitàncc (dato del 1999) distribüìcc söndèn'area de 12,317 km², per 'na densità de 145 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Rouen l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Eure, Seine-Maritime che i ragrùpa 6 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1,420 cümü. La capital de la regiù l'è Rouen.


text:
Machignaga
Machignaga (nòm uficiàl in italian: Macugnaga; Z'Makana o Makanaa in Walser; Mazzuccagna in Ucitan) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 578 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 99,4 km² e ona densità de popolaziun de 6 ab./km².
El paes el se tröva ai pè del Munt Rösa, a la fin de la Val Anzasca. El cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Alagna, de Rima e de Carcofur) e cunt el Cantun Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zermatt). Machignaga l'è vün di center de l'Ossula induve che se tröven anca al dì d'incö di cumünità walser. Trai vari fraziun a cüntum Borca (el segund center püssee impurtant, in walser Burfugg) e Pecet (Zer Tannu).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Machignaga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Goumoens-la-Ville
Goumoens-la-Ville a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 7.27 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 660 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux han acetaa de fundiss insema per furmà un cumün ünegh ciamaa Goumoëns. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Goumoens-la-Ville al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Echallens, Eclagnens, Goumoens-le-Jux, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Guadalajara (Jalisco)
Guadalajara a l'è una cità del Messich center-ucidental e capital del stat de Jalisco. La se tröa a 1561 meter sura el nivel del mar e la gh'ha 3.600.940 abitant (2005), per una densità de 8.761 abitant per chilometer quadraa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guadalajara l'ha fundada el 14 de febrar del 1542 el Cristóbal de Oñate in de la val de l'Atemajac.
Origin del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume alter cità de l'America latina anca Guadalajara l'ha ciapaa el nom d'induè che'l vegniva el sò fundadur. Guadajalara al vegn de l'arab wad al-hid-jara (fiüm che'l scur in mez ai prei).


text:
Sant'Elena (isola)
Sant'Elena l'è on'isola de l'Ocean Atlantich center-meridional, situada a 15°55' di latitùden sud e a 5° 42' di longitùden ovest. La se troeuva à 1900 km de la còsta de l'Angoeula.
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isola la s'estend per 16 km de lunghezza e 12 de larghezza masima, cont ona superfiss de 122 km2. L'isola a l'è de origin volcaniga, costituida de la part emergiuda d'on vecc volcan sotamarìn, cont el cradèr che 'l và giò drizz in sul mar de tri ladi, mentra che el quart lado el se troeuva al nivell del mar. La montagna pussee alta l'è el Diana's Peak, che el riva a 824 m, de dove vegnen giò vers el mar dij vallaa strett e ripid.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El clima, che l'è influenzaa de la corent fregia del Bengala e dij alisei, l'è putòst fregg, cont precipitazion normaj.
Vegetazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vegetazion l'è minga abondanta ma i zònn pussee bass hinn staa rimboscaa cont dij piant che s'hinn importaa.
Fauna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca la fauna l'è puttost povera. Carateristich de l'isola l'è on osèll, l' aegialitis Sanctae Helenae.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isola l'è stada discoverta el 18 de agust del 1502 del navigator portughes João da Nova Castella che l'ha batezada cont el nòm de la santa de quèl dì: Sant'Elena. L'isola l'era disabitada. Dòpo de vess stada brevement in dij man olandes, in del 1659 l'è stada ciapada dij Ingles che gh'han postaa dij abitant bianch e dij s'ciav. Del 1815 al 1821 l'è stada la prigion del Napuleon che l'è staa anca sepelii finna al 1840 quand el còrp l'è staa riportaa in Francia. Al dì d'incoeu Sant'Elena l'è ancamò una colònia inglesa, da la qual i a dipenden anca i isoli de Ascension, Tristan da Cunha e Gough.
Economìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultùra l'è la baas econòmega de l'isola, almen in dove el terren volcanich el permett. La coltivazion principal l'è quèla dij pòmm de tera. A gh'è anca l'alevament bovin, ovin, caprin e de animaj de curtil. In del ocean se pesca cont profitt.
Cità principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Capital de l'isola l'è Jamestown, situada in su la còsta à la baas de una strèta val. In Jamestown a gh'è l'unich pòrt de l'isula. Alter villagg famos l'è Longwood, situaa a 500 m. de altèza, in dove che l'è staa tegnuu presonee el Napuleon.


text: 1Rü ngẽma yaxõgüxü̃ i duü̃xü̃gü rü name nixĩ i nüxna nüxü̃ cucua̱xãchixẽẽ na meã naga naxĩnüẽxü̃ca̱x i nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacügü rü guxü̃ma i togü i ãẽ̱xgacügü. ¡Rü yaxucu̱xẽgü na ínamemaregüxü̃ca̱x na naxügüãxü̃ca̱x i guxü̃ma i mexü̃ i puracügü! 2Rü tama name i texéchiga chixri nidexagü rü texémaã nanuẽ. Natürü name nixĩ i guxü̃ i duü̃xü̃gümaã namecümagü rü aixcüma guxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ nangechaü̃gü rü tama nügü ínarütagü. 3Rü name nixĩ i yaxna namaã taxĩnüẽ i ngẽma tama yaxõgüxü̃, yerü yixema rü ta ga ü̃pa rü chixri tamaxẽ, rü tama Tupanaga taxĩnüẽ. Rü itayarütauxe rü tórü ngúchaü̃ tüxü̃ napora. Rü chixexü̃gu rüxĩnüẽãcüma tamaxẽ rü taxãũxãchiwa̱xegü. Rü togü i duü̃xü̃gü taxchi naxaie, rü yixema rü ta rü yigüchi taxaie ga wüxichigü. 4Natürü ga Tupana ya tórü maxẽxẽẽruü̃ rü tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ ga ñuxãcü tamaã na namecümaxü̃ rü ñuxãcü guxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ nangechaü̃xü̃. 5Rü yexguma nixĩ ga tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃. Rü tama ṯacü rü mexü̃ na ixügüxü̃gagu nixĩ ga tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃, natürü tüxü̃ namaxẽxẽẽ yerü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü. Rü Naãẽ i Üünexü̃ i tüxü̃ ngexwacaxü̃xẽẽxü̃ãrü poramaã Tupana tüxü̃́ inayanaxoxẽẽ ga tórü pecadu na ngexwacaxü̃xü̃ i duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃ca̱x. 6Rü Ngechuchu ya Cristu ya tórü Maxẽxẽẽruü̃gagu nixĩ ga Tupana ga guxü̃ma ga norü ngúchaü̃maã tüxna namuãxü̃ ga Naãẽ i Üünexü̃. 7Rü yemaãcü tamaã namecüma rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ ga Tupana na aixcüma imexü̃ca̱x i nape̱xewa, rü na nayauxgüxü̃ca̱x i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃ i írüṉg̱uxẽẽgüxü̃. 8Rü guxü̃ma i ngẽma marü cumaã nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma nixĩ. Rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe i guxü̃guma nüxü̃ quixu i ngẽma ore na aixcüma mexü̃ naxügüxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanaãxü̃́ yaxõgüxü̃. Erü ngẽma ore rü guxü̃wama name i guxãca̱x. 9¡Natürü nüxna ixũgachi i ngẽma dexagü i taxuwama mexü̃ i duü̃xü̃gü nawa nügü choxü̃gagüxü̃ rü ngẽma oregü i nuxcümaü̃güxü̃ i duü̃xü̃güchigamare ixĩgüxü̃! ¡Rü nüxna ixũgachi i ngẽma nügü ngaexü̃! ¡Rü tama name na natanügu cuxãxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i nügümaã nüxü̃ rünuẽtanücüüxü̃ nachiga i ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃! Erü guxü̃ma i ngẽma na nüxü̃ rünuẽtanücüüxü̃ rü taxuwama name, rü natüca̱xmamare nixĩ. 10Rü ngẽxguma chi wüxie i petanüwa rü chixexü̃ i ngu̱xẽẽtaemaã ngẽma yaxõgüxü̃xü̃ titoyegu, rü name nixĩ i tümamaã nüxü̃ quixu na tama ngexü̃ tawagüxü̃ca̱x. Rü ngẽxguma tanaxüamagu, rü name nixĩ na wena tümamaã nüxü̃ quixuxü̃. Rü ngẽxguma tama cuga taxĩnüchaü̃gu rü tanaxüamagu i ngẽma chixexü̃ rü name nixĩ i noxtacüma tüxü̃ ícumuxũchi natanüwa i ngẽma yaxõgüxü̃. 11Erü ngẽma chixri na tamaxü̃xü̃wa rü tá nüxü̃ cucua̱x na tachixeãẽxü̃ ya yíxema duü̃xẽ rü tümaãrü pecadugagu tá nixĩ na tapoxcuxü̃. 12Rü ngẽxguma cuxü̃tawa chanamu̱xgu i Artema rü e̱xna Tíquicu, rü chanaxwa̱xe i paxa Nicaporíchiuwa cuxũ na choxü̃ ícuyadauxü̃ca̱x. Erü ngẽ́ma tá nixĩ i chanangupetüxẽẽxü̃ ya yima tauemacügü ya nagu nagáuanecü. 13Rü guxü̃ma i cuxü̃́ tauxchaxü̃maã chanaxwa̱xe i nüxü̃ curüngü̃xẽẽ i ãẽ̱xgacü i Chena i Dumacü̱̃ã̱xgüarü mugüxü̃ cuáxü̃ rü Aporu na paxa núma naxĩxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i nüxna cunaxã i ngẽma nanaxwa̱xexü̃ i norü namawaü̃ na taxuü̃ma nüxü̃́ taxuxü̃ca̱x. 14Rü ngẽma taeneẽgü i yaxõgüxü̃, rü name nixĩ i nüxü̃ nacua̱xgü na mexü̃ naxügüxü̃ rü togüxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ ega ṯacü nüxü̃́ tau̱xgux. Rü ngẽmaãcü i ngẽma taeneẽgü i yaxõgüxü̃ rü aixcüma guxü̃wama tá name i norü maxü̃. 15Rü guxü̃ma i taeneẽgü i nuã chauxü̃tawa ngẽxmagüxü̃ rü cuxü̃ narümoxẽgü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i choma rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ curümoxẽ i taeneẽgü i yaxõgüxü̃ i cuxü̃tawa ngẽxmagüxü̃. Rü chanaxwa̱xe i Tupana pexü̃ narüngü̃xẽẽ i guxãma i pemax.


text:
Delési estèinsi
Artécol in dialèt arzân
Al Delési Estèinsi (Delizie Estensi in italiân) în un insèm ed 19 véli, casèin ed câsa e ritîr estîv ind la pruvîncia ed Frêra e ind la zôna ed la Vâl Padûṣa e fâti tirêr só da la faméja 'd j Este in un peréiod ch'al và da la fîn dal '300 a metê dal '500. Al “Delési estèinsi”, cun la sitê ed Frêra e al Pêrch dal Dêlta dal Po în dal “patrimòni mundiêl ed l ' umanitê”ed l' UNESCO. Al pió cgnusûdi în Schifanoia e Belriguardo. Quêṣi tóti êren coleghêdi cun l'alōra capitêla Frêra cun di canêl e véi d'âcva.
Al Delési che gh'în incòra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia de Schifanoia a Frêra
- Delésia ed Belriguêrd a Voghiera
- Delésia ed Copparo a Copparo
- Delésia dal Verginèiṣ a Portmagiōr
- Castèl ed Mesola a Mesola
- Delésia ed Fossadalbero
- Delésia ed Benvignante
- Delésia di Bâgn Duchêl
- Delésia 'dla Diamantina
- Véla 'dla Mensa
- Delésia de Scortichino
Al Delési butêdi zò[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia d' Ostellato
- Delésia ed Consandolo
- Delésia ed Montesanto
- Castèl ed Porto a Portmagiōr
- Delésia Le Casette
- Delésia ed Migliaro
- Delésia ed Quartesana


text:
Samedan
Samedan (Samedano o Samada in italian storich; Samaden in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 3019 abitant e una süperfiss de 113.97 km², e al se tröva a una altitüden de 1721 meter sura al livel del mar.
El cumün de Samedan a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Celerina/Schlarigna, Lanzada (IT-SO), La Punt-Chamues-ch, Pontresina, Sankt-Moritz, Sils im Engadin/Segl, Silvaplana.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samedan l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1139 as Samaden.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Samedan l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Éla d'Ada
Éla d'Ada (Villa d'Adda in Italià) l'è ü cümü de 4 756 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruinsa de Bèrghem l'è sö i rie del Ada a i pé del Cat 'n de l'ólta pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb.
Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 286 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol traghèt leonardèsch tra Éla d'Ada e Imbersach isé ciamàt perchè se dis che l'l'à progetàt ol Leonàrd da Vinci. L' funsiuna töcc i dé e l' pórta de ché e de là de l'Ada persune e machine (fina a quàter) e chèl che piö l'è 'mportànt l'è che l' và 'nacc e 'ndré dóma grasie a la fórsa de la corènt del fiöm e del traghetér che l' tira la córda.
Ol sit del cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.comune.villadadda.bg.it
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Francesco Griffo
Fransèsc Griffo o Griffi, anc cgnusû c'ma Fransèsc ed Bulògna (Bulògna, vers al 1450 – intòr'n a 'l 1518) 'l era stê 'n tipòraf e disgnadōr ed caràter tipogràfic itagliàn. In dal 1475 'l era a lavurèr a Pèdva e 'l fèva di caràter gòtic p'r al tipògraf Pierre Maufer. In dal 1480 'l andèva invéci a lavurèr in Venésia. Al Griffo 'l a'rèv forgê sucesivamèint, p'r al Manùsi soquànt tip ed carâter român tònd e 'd quī grèc; però masimamèint al dvintèva famōś p'r al sô caràter cursìv aldèin, anca ciamê itàlic, da lò invintê e druê per la prima volta in dal Virgìli dl'edisiòun aldèina dal 1501 e cupiê subìt anca fóra da l'Itâglia: infàti cal caràter chè al permetìva a 'l stampadōr ed fèr stèr 'na quantitê piò granda ed lèttri anca ind un spàsi piò cìc.
Al Griffo al custruirà anca di carâter p'r al Gershon Soncino, 'l Utaviàṅ Petrucci, al Bernardèin Stagnino e 'l Filìp Giunti. Turnê a Bulògna vèrs al 1515, al perfesiunèva i sô caràter cursìv e 'l publichèva in dal 1516-17 dal bèli edisiòun ind un furmê cìc, c'ma: 'l Canzoniere e i Trionfi 'dal Petrarca, l'Arcadia dal Sannazzaro, ai Asolani 'dal Bembo, al Labirinto d'amore 'dal Boccaccio, ai Epistolae familiares dal Ciceròun e 'l Dictorum et factorum memorabilium dal Valèri Màsim.
Ed lùng ai sécol ch'a vgnìva dòp, i caràter che 'l Griffo 'l ìva dissgnê i gh'aràn 'na granda e lunga influèinsa in dl'èrt ed la tipografìa.


text:
Parlasch
Parlarsch o anca Perlasch (nom ufizial in italian Parlasco) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in la zòna del Triangol Larian. L'è tacaa ai comun de Belàn, Isen, Perled, Tasen, Vendrogn.
El paes el cunta 141 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,0 km² e ona densità de 47 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Parlasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Igis
Igis a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 7868 abitant e una süperfiss de 10.92 km², e al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar.
El cumün de Igis a l'è tacaa ai cumün de Maienfeld, Malans, Mastrils, Valzeina, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Igis l'è staa menziunaa la prima volta inturen a l'ann 840 col nom de Ovinae/Aviuns.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Igis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Conton
Conton (parnonzia local: [ku'ntoŋ] o [ka'ntoŋ][1]; in Italian: Contone) l'è ona frazion del comun tisines de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva minga lontan del Mont Scender, in sù la strada de Locarna a Bellinzona. El confina con Magadin (ovest), Locarna (nord-ovest), Monscendra (sud), Cadenazz (est), Gud (nord).
La scormagna di contones l'è majascendra, per via de la vesinanza cont el mont con l'istess nomm.
L'è staa on comun indipendent infina al 2010.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ottavio Lurati, Nomi di luoghi, famiglie e i loro "perché?"


text:
Palàs de la Moncloa
Ol Palàs de la Moncloa, piö de spès ciamàt adóma la Moncloa l'è ü palàs istòrech de Madrid che dal 1977 l'è la séde del Goèrno de Spàgna e ghe stà de cà 'l Presidènt del Goèrno spagnöl e la sò famèa. Ol palàs 'l se tróa tacàt a la sitadèla de l'üniersità, l'è sircondàt da di óter palàs del goèrno e 'l se tróa in del distrèt de Moncloa-Aravaca, ü di distrècc de la capitàl.
La Moncloa l'éra al prensépe adóma öna cà de campàgna, ü casìno de càsa e pò in del 1660 ol Gaspar de Haro y Guzmán, marchés del Carpio y de Eliche, l'à fài fà sö ü palàs che da alùra l'è stài ciamàt ol Palàs de la Moncloa, chèsto palàs l'è però stài bötàt zó in de la guèra civìl spagnöla e 'l palàs del dé de 'ncö l'è stài fài sö quàze töt de bèl nöf in del 1955 dal Diego Méndez.


text:
Gargnà
Gargnà (nom uficiàl en italià: Gargnano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 957 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de popolasiù de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brenzone (VR), À, Tignàl, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Alvistì, Boàren.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Porky's - Questi pazzi pazzi porcelloni
Porky's - Questi pazzi pazzi porcelloni (Porky's - Chi pursèi spurcaciòṅ fóra 'd tèsta) 'l è na cumèdia americàna e canadéśa dal 1982 ad Bob Clark, giràda da lò dòp na sfilaràda ad film ad scarésa cuma La morte dietro la porta e Black Christmas.
Al film 'l è ambintâ in dal 1954 in na scōla invintàda ciamàda Angel Beach High School.
A i butghèṅ al gh'à abû un sucès ad c'l àtar mónd avénd purtâ a cà da piò ad sènt-ùndas migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad sinc.
Sunt
Un grup 'd amìg ch'i stùdian insém in un college dla Flòrida al s mét in tèsta ad far ciulàr par la prima vòlta in dla sò vita Edward Morris (Dan Monahan), dit "Pipîṅ", ch'l è incóra vìrgin. Dal grup i faṅ part, fra i àtar, Tommy (Wyatt Knight), Billy (Mark Herrier), Mickey (Roger Wilson) e Anthony Tuperello (Tony Ganios) ch'al s pòrta sèg al scutmàj ad "Pilòṅ" par via dal sò pigugnìṅ bèl grôs. Chi lōr, anc par via di sò an, i pènsan sèmp'r a 'l sès. Un dè, mént'r i śógan a basket in dla palèstra dla scōla, 'l alenadōr Roy Brackett (Boyd Gaines) al gh la cava a far-as l'insgnànta Lynn Colamiele (Kim Cattrall), una ch'la pèrd la tèsta quànd la sènt 'l udōr di masć e l'è cgnusùda anc cuma "Lassie" parchè, quànd la 'l tōś, la siga cuma na caggna. Par cal mutìṿ lè, tut chi àtar i sènt'n incòsa.
Par far in manéra ad far pruàr al stés quèl anc a Pipîṅ, al grup al dà di bèsi a na putàna par far sès sèg a tùran, ma lē la gh tira 'n schèrs tgnénd-as i bèsi sénsa far gnint.
Na sira, par divertìr-'s insém, i amìg i decìdan 'd andàr a spasàr-'s-la in dal lucàl ad Porky (Chuck Mitchell), in dua dal dóni i bàlan e i s càv'n anc śò. Dòp avér-ag tòlt tut i bèsi, cal ciciòṅ là al s fà śōg ad lōr faghénd-i cascàr śò in dla palûd. I śóvan i próan a far-as dar indrē incòsa cuntànd tut a 'l sierìf Wallace (Alex Karras) ma 'l è listés che ciucàr na spòrta róta parchè qvést chè a n è àtar ch'al fradèl ad Porky.
Turnâ in dal college, i studènt i decìdan 'd andàr a védar cal fémni mént'r i èṅ drē a cavàr-as śò sóta la dócia e i al faṅ par mèś ad soquànt buś in dal mur. Pipîṅ 'l è dasfurtunâ anca lè parchè la sa gh para davànti na budlòna e acsè lò al n è bòṅ ad védar gnint. Incasâ négar, lò al gh diś ad far-as da na banda ma in cla manéra chè al ragàsōli i capìsan ch'i masć i èṅ drē a tgnir-i 'd òć. Tommy al stà a 'l śōg miténd la sò léngua insfilsàda p'r al buś e al diś ch'l è prònt a lcar-i. Una ad qvili lè la gh fà 'n schèrs e la gh mét dal savòṅ in bóca e lò al fà 'l fùrub miténd-ag invéci al sò cas in mèś. Purtròp par lò a riva lè la catìva Beulah Balbricker (Nancy Parsons), l'alenadōra ciciòna dla squàdra ad basket dal fémni. Chi lē, arliàda dabòṅ, la gh s buta adòs tgnénd-'g-al stric cun al maṅ p'r a n far-al andàr via. Quànd però chi lò al gh la cava a scapàr via a fadìga, lì lē la và da 'l diretōr par dmandàr ad far 'n ispesiòṅ a i masć dla scōla p'r arcgnósar chi al fus stâ, avénd nutâ ch'in cal cas lè a gh'éra 'n nièl. Lē la vrév cavàr-i śò tut par guardàr-'g i pistulèṅ.


text:
Basej
Basej (in italian Basiglio) l'è on comun de la Provincia de Milan, situaa in la periferia sud del capploeugh lombard.
In del sò territòri l'è present el center residenzial Milano 3, fatt che l'ha portaa a viv in del comun on grand numer de persònn, cont el fà rivà la popolazion a 7 761 abitant.
Basili el se troeuva longh i spond del fiumm Olòna el gh'ha dò frazion, cioè Cassina Colombera e Cassina Vion.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Basej l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Vall ë Comin
Chesta paggena 'int'ê variante:
Napulitano litterario - Abbruzzo - Calavria - Lazzio - Mulise - Puglia - [[{{{LUC}}}|Baselecata]]
La Vall ë Comin zë tròva dend a la prëvingia ë Frësënon, prò šta fòr ë la Ciuciaría štòrëca, pëcché fin a gl 1927 facéa part ë la Terra di Lavoro (mègl angora Alta Terra di Lavoro) chë raccugléva gl Dëštritt ë Caeta e gl Dëštritt ë Sòra. Chëmbacia cchiù o men chë l'ávëta conga ë gl scium Mèlfa, chë la attravèrza prima ë z'ittià dend a gl scium Lir.
Nòm[càgna | càgna surgente]
Par ca gl nòm në vè da gl puaes Sannita ë Cominium (štrutt a gl 293 p.C., dërand la tèrza uèrra sannítëca, pë quand në dícënë Tit Livië e Dionigë d'Alicarnass[1]), prò ssë fatt è štat cchiù vòt schëmmattut[2]. Pur së gl nòm nën appar ngima a nësciuna iscrizzion ë l'èpëca rëmana rëtrëvata dend a la zzòna, ngim'a gl štrëmiend mëdiëval la vall sana sana eva chiamata Comino, e chë gl štess nòm zë tròva dend a gl scritt ë Flavio Biondo e Leandro Alberti. Ssë nòm è sèmb štat addëprat da gl abbëtand ë la vall.
Annëtaziun[càgna | càgna surgente]
- ↑ Livio, X, 39; Dion. Halic. XVII, 4-5.
- ↑ Zë vëdess da lútëmë Adriano La Regina, I Sanniti, in «Italia omnium terrarum parens», Scheiwiller, Milano 1989, pp. 401-423.


text:
Novafeltria
Novafeltria (endèla parlàda locàl: Marcaden dla Marecia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 7 275 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 41 km² e 'na densità de 177 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maiolo, Mercato Saraceno (FC), Pennabilli, San Leo, Sant'Agata Feltria, Sogliano al Rubicone (FC), Talamello, Torriana.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variuasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Albenga
Albenga (en lìgure: Arbenga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 24 211 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 36,5 km² e 'na densità de popolasiù de 663 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Alassio, Arnasco, Ceriale, Cisano sul Neva, Ortovero, Villanova d'Albenga.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Albenga l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nümar e
La custanta matemàtica e (cjamada a li vöölt custaant da l'Euler, in unuur dal matemàtich svízzer Leonhardt Euler o custaant dal Napier, in unuur dal matemàtich Scuzzees John Napier che al a intrudüii i lugariitm l'è la basa di logarítim natüraal.
Ul nümer e al è istess che exp(1), in dúe exp l'è la funziun espunenziala. Al curespuunt al límit matemàtich
Chest límit-chí al esiist, gja che la seqénza l'è cresseent e limitada da sura. Ches-chí al dà aprussimadameent e = 2,71828 18284 59045 23536 02874 ...
Ul nümer e al sa pöö definí anca mediaant la séria infinita
in dúe n! al è ul faturiaal da n. Chesta séria la cunveerc, perchè sa a:
i.e, ul desenvilüpi in séria da e al è duminaa cunt una séria geométrica cunvergeent, in tant che da resun 1/2.
Finalmeent, sa pöö cunsiderà e cuma l'ünica sulüzziun pusitiva x da l'equazziun integrala
Sa pöö pruvà che sti definizziun a inn equivaleent.
La funziun exponenziala [exp(x)] l'è impurtaant gja che a l'è l'ünica (a maanch da mültiplicazziun par custaant) funziun che l'è istessa a la suva derivada, e la ven duvrada abitüalmeent par mudelizà di prucess da cressimeent u decressimeent.
La frazziun cuntínua da e la cunten una strutüra interessaant, cuma sa fa vidé da séguit:
La segueent espressiun, la identitaa da l'Euler, che relazziuna i cinch custaant püssee impurtaant in matemàtica, a l'è stada descuverta par Leonhardt Euler:
A l'è un caas particülee (cun x = 0 e y = π) da la fòrmüla da l'Euler:
vàlida par ogni (e da fatt par ogni ).
Al è savüü che e l'è irazziunal e trascendeent.


text:
Balsan, 25 Setember 2006
Soura dut l mond se damana les mendranzes linguistiches che
sie lingaz vegne metù ju y doré per scrit te na
forma unitara. Demé a chesta vida pò n lingaz de
mendranza vegnì doré tles scoles y tles
istituzions. N lingaz scrit unitar che fej da tet ai idioms de n
lingaz é na "conditio sine qua non". Zenza chest tet scrit
resta na mendranza a livel de folclor y al ti vegn impedì
de arjonje n plen reconesciment. La SVP ladina à sclut
fora da l'aplicazion ofiziala, per gaujes che degugn ne capesc,
na forma scrit unitara ladina. Empede n tet scrit unitar
él gnù trat ca per i comuns y les scoles dla Val
Badia y de Gherdeina i idioms de valeda.
Trueps laours de traduzion vegn encuei fac dopli o enfinamai treidopli, n gran desfaziament de forzes y de finanzes, depierpul che l lingaz ladin ne vegn te trueps setours nia doré. Tres chest comportament impedesc la SVP ence n reconesciment plen dla mendranza ladina. L lingaz ladin vegn a chesta maniera vedù desche grup de idioms spidicés y a livel de folclor. Per i ladins dles Dolomites él gnù crié n lingaz scrit unitar - l ladin standard o dolomitan. Trueps linguisc' à laoré agn a la longia. Ai à limé pro chest lingaz scrit, arjonjan n resultat che se reveleia dret d'utl pratich. L portal noeles.net scriv demé per ladin standard, la Consulta Ladina a Bulsan met ju documenc te ladin standard y ence la USC di Ladins publicheia tres endò articui te chesta forma scrita che raprejenteia che lieia duc i idioms ladins adum.
Linguisc' de renom desche Peter Nelde tl Zenter per plurilinguism dla Université Catolica de Bruxelles, un di autours dl stude de "Euromosaic", plaideia per na forma scrita unitara de duc i lingac minoritars. Mete ju n lingaz de mendranza te na forma scrita unitara deida modernisé n lingaz y ti dà tles mans a les mendranzes linguistiches na massaria de gran utl per l davegnì. Demé a chesta maniera pòn fé na planificazion per garantí la souravivenza de n lingaz. Aladò de n stude de "Euromosaic" dla Comiscion Europeica dl 1996 é plu de 13 lingac minoritars tla Talia bele al pericul te sia sostanza: l lingaz albaneis, l grech (Pulia y Calabria), l catalan (tla Sardegna), l croat (Molise), l ozitan (Piemont) y l lingaz sard. Relativamenter al pericul vegn classifichés l furlan, l sloven y ence l ladin. Chest é na conseguenza dla mancianza de n tet scrit unitar doré dlonch publicamenter.
A la medema conclujion ruva ence l linguist svizer Jean-Jacques Furer per cie che reverda l Rumanc. Te sie ultim stude per l ofize de statistica dla Svizra scrìvel che l lingaz rumanc é dassen en pericul. La gauja é che la forma scrita unificheda, l Rumantsch Grischun (RG), vegn adoré massa puech conseguentamenter. Demé la doura dl RG tles scoles y tles istituzions pò tegnù su la erojion linguistica. Chest vel ence per la Ladinia. Sce la SVP la miena endretura con la sconanza dles mendranzes y sce chest ne dess nia demé valei per i todesc, mess la proibizion de n lingaz scrit unitar tla aministrazion publica gnì touta demez. Proibizions de lingaz ne auda desche d'autres mesures nia pro sistems democratics. Rodunt te Sudtirol ne messéssen perdret nia avei bria de l recordé aposta.


text:
28 02
Ol dé 28 de febrér l'è 'l 59 dé de l'an del calendare gregorià; manca 307 (308 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 28 de febrér al è ul dí da pòost 59 dal an dal calendari gregurian; i manca 307 (308 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1808 - Barcelona: i tröpe Fransese i ocüpa a sorpresa la Ciutadela e ol castel de Montjuïch.
364 - Roma: Valentí I ocüpa la sée Impereala.
1953 - Cambridge (Anglatèra): Jame Watson e Francis Crick i núnsial descovrimet de la strütüra Chémega de l'ADN, otegnida al Cavendish Laburatory.
1980 - Andalusia: se sélebral referéndum in che resültarà plebissitat che ol statüt d'Autonoméa de Andalusia al gh'a de sigütá ol procedimet ràpid.
2005 - Hila (l'Iraq): öna etüra bomba la fa 125 mort e 200 fericc.
2005 - Burundi: s'apröa in referéndum öna nöa Costitüssiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Portland (Oregon, SÜA) : Linus Pauling chémegh e físegh Stadünindench, Premi Nobel de Chémega (1954) e de la Pas (1962) (m. 1994).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1986 - Stocolma (Suéssia): Olof Palme, pröm miníster Suech, sassinat (n. 1927).
2006 - Colorado (Stacc Ünicc): Dennis Weaver, atur famus intèrpret de la série McCloud.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Arthur Wellesley, duca de Wellington
Sir Arthur Wellesey, duga de Wellington (Dangan, 1769 - Walmer, 1852) l'è staa on general e politigh ingles.
L'ha scomenzaa la soa carrera militar in India e in del 1805 l'è 'ntraa in de la Camera di Comun a Londra. In del 1807 l'ha tolt part a la spedizion contra Copenaghen, e pussee tard ai campagn de Spagna e Portogall.
In di Cent Dì el gh'ha avuu el comand de l'esercit ingles e 'l desdott de giugn del 1815 l'ha battuu definitivament el Napoleon a Waterloo; pusee tard l'ha ottegnuu el comand de l'esercit de occupazion in Francia fina al 1818.
Conservador in politiga, l'è staa primm minister del 1828 al 1830, e minister di ester in del 1845.


text:
La Tila Tequila tòlta śò in dal 2008
A Shot at Love with Tila Tequila (A 'n pas da 'l amōr cun la Tila Tequila) 'l è 'n reality show televiśìṿ dal 2007 (traśmìs anc in Itâglia p'r MTV) in dua 32 pritindènt (16 masć nurmài e 16 fémni lèśbichi) i gh'aṅ da cunquistàr al cōr dla mudèla e cantànta, uriginària ad Singapōr, la Tila Tequila. Chi lē la gh diś 'd èsar bisesuàla sōl a traśmisiòṅ tacàda, faghénd-i incuntràr in pisìna, sénsa che chi lōr i saìsan gnint ad chi àtar.
I déś epiśòdi (ad ssanta minùt + dū speciài a part) i gh'àṅ abû dimóndi sucès in di Stat Unî tant ch'al spetàcul 'l à fat al sò ingrès in dla clasìfica di più vdû dal rédi via câṿ in dal target di śóvan (18/34 an) a 'l prim pòst. La finàla (in dua la Tila la sarnìs cuma murōś Bobby Banhart invéci dla pumpēra Dani Campbell) l'à muciâ sù pò da piò ad siē migliòṅ ad spetadōr, faghénd dvintar, in alóra, A Shot at Love with Tila Tequila la traśmisiòṅ più vdùda dal canàł MTV americàṅ.
La siggla dal prugràma, I Love U, l'è cantàda pròpria par Tila Tequila.
Regulamènt
La Tila Tequila la pésca 'l amōr e la gh'à da sarnìr òṅ di 32 sò spaśimànt ch'i tōśan part a 'l śōg.
Qvist chè i vàn'n a star in na vila insém a la Tila Tequila e i gh'àṅ da far incòsa par far-la inamuràr, partesipànd a di śōg divertènt o a dal surpréśi, dascurénd sèg e faghénd-as cgnósar méj da lē. A la fiṅ ad tut al puntàdi, la Tila la i mùcia insém in salòt par far-ag savēr, ciamànd-i òṅ a la vòlta par nóm, chi pōl cuntinuàr al śōg (miténd-ag persunalmènt na ciàṿ p'r al sò cōr a 'l còl) e chi invéci al gh'à 'd andàr a cà (dgénd-ag che, par lōr, „a shot at love has ended“).
Durànt al śōg, i cuncurènt i pōlan vìns'r anc 'n apuntamènt cun la Tila in manéra da psēr star un pôc da par lōr.
I partesipànt dal prugràma, in mèś a i quài a gh'è anc 'l itagliàṅ Domenico Nesci (in séguit in dal prugràma L'Isola Dei Famosi), i èṅ qvist chè 'd sóta:
Eliminasiòṅ
Epiśòdi
- Ep.1 - Surprise! I Like Boys and Girls • (Surpréśa! I m piàśan i masć e al fémni)
- Ep.2 - Can't We All Just Get Along? • (A n psém-j-a minga andàr tut 'd acòrd?)
- Ep.3 - Under the Covers • (Sót al quèrti)
- Ep.4 - A Broken Heart • (Un cōr scavśâ)
- Ep.5 - I Always Get What I Want • (A gh la cav sèmpar a ciapàr quél ch'a vój)
- Ep.6 - The Cat Fight • (Al cumbatimènt di gat) śōg in dua a gh'è da far strabucàr par tèra c'l àtar in na lòta a dū
- Ep.7 - A Second Chance? • (Na secónda ucaśiòṅ?)
- Ep.8 - Welcome To The Family • (Benvgnû in famìja)
- Ep.9 - Three's A Crowd • (Tri i èṅ tròp)
- Ep. 10 - I Choose... • (A sarnìs...)
- Speciàl - One Shot Too Many • (Un cólp da tròp)
- Speciàl - The Final Round • (Al round finàl)
Culegamènt estéran


text:
Fuoco cammina con me
Fuoco cammina con me (Fōg gira mèg) 'l è 'n thriller dal 1992 ad David Lynch, prequel dla série televiśiva Twin Peaks dal 1990. Trat in part da 'l rumànś Il diario segreto di Laura Palmer dla Jennifer Lynch, al film al cònta gl'indàgin in sla mòrt dla Teresa Banks e gl'ùltim sèt dè ad vita dla Laura Palmer, na studénta cgnusùda dimóndi in dal paéś imaginàri ad Twin Peaks.
'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 45śum Fèstival ad Cannes. Custâ déś migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la n 'n à purtâ a cà gnanc sinc.
Sunt
A séguit dal masamènt dla pòvra Teresa Banks (Pamela Gidley) in dal paiśèṅ ad Twin Peaks, in dal stat ad Washington darènt a 'l Cànada, l'agìnt d'l FBI Gordon Cole (David Lynch) al ciàma al sò culéga Chester Desmond (Chris Isaak) par dascórar dal caś. Insém a Sam Stanley (Kiefer Sutherland) chi lò al taca a indagàr faghénd dal dmandi a la balarìna Lil (Kimberly Ann Cole). Chester al véd subìt ch'a la Teresa a gh manca 'n anèl, inóltar la gh'à scrit na létra T sóta n'ùngia. Tut 'd un trat però Desmond al sparìs.
'N an dòp a Twin Peaks la Laura Palmer (Sheryl Lee) e la Donna Hayward (Moira Kelly) i vaṅ a scóla in dua la Laura la tira sù dla cucaìna p'r al naś e la s baśa cun James Hurley (James Marshall). Dòp avér cuntâ la difarénsa ch'a gh'è fra lò e Bobby Briggs (Dana Ashbrook), chi lē la tórna a cà, in tèmp par far a mènt ch'in dal sò diàri i gh màncan dal paǵni sćiancàdi via. La śóvna la 'l pòrta a Harold Smith (Lenny von Dohlen) par far-'g-al védar.


text:
San Daniel (CR)
San Daniel (nòm uficiàl en Italià: San Daniele Po) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 402 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), con de 'na superfìce de 22,7 km² e 'na densità de popolasiù de 62 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cela, La Mòta, Pief d'Ulmi, Roccabianca (PR), Suspir e Zibello (PR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Daniel l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.