text:
Suenter entgins onns ha la secziun da catschadurs Vallatscha decidiu da puspei fenar palius,e quei el territori da Stagias – Plauns.
Oz, ils 17 d`uost, in di da bial`aura essan stai tut surstai cons commembers (17) eran semtgai a Curaglia cun fuortgas e ristials per serender alla lavur.
Suenter il beinvegni da nies cau da
tgira Hans-Peter Bundi essan serendi encunter Stagias per fenar las palius gia segadas avon enzacons dis dil cau da tgira e siu substitut. Cun gronda motivaziun e bunaveglia ei vegniu rischlau e dustau ca. 187 aras paliu.
A tuttas commembras e commembers ch‘ein separticipai a quei di da tgira in grond engraziament per tutta buna lavur prestada e pertuccont la participaziun vinavon aschia, lu motivescha ei era d`organisar e preparar dis da tgira. Engraziel fetg.
PS: A tuttas catschaduras e tuts catschadurs giavischein ina biala catscha, buna fortuna e tut bien vinavon.
Il cau da tgira Hans-Peter e substitut Werner


c: text/html

text:
Asee
L'asee o ased (a Bergom: [a'zit]; in bressan zét pr. [zet]; in d'on quai sit l'è anca feminil) l'è 'na sostanza liqueda, agra e del savor brusch, che se pò messedà con l'aqua. La se otegn de l'azion di acetobatter, che in presenza de l'aria ossiden de l'etanoll, che se troeuva dent ai bev alcolegh fermentaa tant 'me 'l vin o la birra, oltra che in alter mangià compagn di cereai, la frutta e la mel.
El serviss a condì i insalatt, el pess e alter mangià. In d'on quai sit de la Lombardia el vegn anca miss denter al codee per tegnì bagnada la cod.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla asee la vegn del latin acētum, con l'istess significaa. Quella parolla chì la se dopera in tant alter lengov romanz (italian aceto, napoletan acito, venezian axedo, piemontes asì, emilian asèi, sicilian acitu, sardegnoeu achedu, forlan azêt[1], romanc aschieu, romen oțet, ladin ajei). La parolla la s'è spantegada anca in di lengov germanegh in epoca romana (todesch essig, frison jittik, islandes edik), o anca pussee tard (olandes azijn).
Del latin vinus ager el vegn el frances vinaigre, che 'l s'è spantegaa anca in spagnoeu, catalan e portoghes (vinagre), in ingles (vinegar) e fina in di lengov celtegh (galles finegr, irlandes fínéagar, breton gwinegr).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’anteriur schef da la banca Raiffeisen, Pierin Vincenz, ha gudagnà dapli che fin uss enconuschent. Quai rapporta la «NZZ am Sonntag» che sa basa sin documents en connex cun la procedura d’inquisiziun cunter l’anteriur schef. Tenor quai haja Vincenz gudagnà il 2008 13,8 milliuns francs. Er ils onns avant haja el per part gudagnà plirs milliuns, uschia la gasetta vinavant. Per reglar ils pajaments da la direcziun a moda discreta, haja ella duvrà in conto d’in advocat extern.
Pajas transparentas a partir dal 2009
A partir dal 2009 ha la banca fatg transparent las pajas da la direcziun. Ellas èn dapi lura adina stadas sut dus milliuns francs. Vincenz sez ha adina puspè crititgà ils «excess da paja» tar autras bancas. El è stà CEO da la banca Raiffeisen dal 1999 enfin il 2015. Envers la gasetta n’haja el betg prendì posiziun.
L’entschatta da l’auter onn stat Pierin Vincenz davant dretgira pervi d’execuziun d'affars malfidaivla.
Ord l'archiv


text:
Rachiv
Rachiv (PaxiB in abecee cirillegh; PaxoB/Rachov in russ; Rahó in ungheres; Rahău in romen; PaxoBo/Rachovo in ruten; Rachov in cech e slovacch; ראחוב/Rachev in yiddish; Rachów in polacch; Rauhau in todesch storegh) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de squasi 15.000 personn.
La città la se troeuva in l'Ucraina occidental, minga lontan del confin con la Romania. La partegn a la region storega de la Rutenia, dent a la region de la Transcarpazia. L'è 'l capploeugh del distrett con l'istess nomm.
La soa frazion de Dilove l'è vun di quei sitt che on quai geogref el pensa che 'l sia el center geografegh de l'Europa.
Segond el censiment del 2001 ghe viven 14.969, spartii in quella manera chì:
- Ucrain: 83,8%
- Ungheres: 11,6%
- Romen: 3,2%
- Ruten: 0,8%
- Alter: 0,6%


text:
La musica á le podëi da nes lié adöm y da nes ispiré, da ester nos instësc.
Nosta uniun ARTON tol sö chisc elemënc, i liëia adöm cun n gröm de disciplines artistiches y porta insciö pro ala varieté. Tl zënter dla uniun él porchël l’orenté da renforzé la scena classica de Südtirol y daidé mantigní i lians danter musizisć/tes de Südtirol.
La uniun culturala ARTON se dá jö cun chisc ciamps tematics:
Südtirol Filarmonica – na orchestra de sudtiroleisc per sudtiroleisc
Organisaziun de conzerc de grups y ince de musizisć/tes singui/goles
Realisaziun y aministraziun de na plataforma por musizisć/tes de Südtirol
Sostëgn de vigni sort y forma de rapresentaziun y manifestaziun artistica, cun la musiga classica sciöche punt plü important
Sostëgn de talënc tl ciamp dla musiga classica
Chiló podëise lí do le statut dla uniun ARTON.
Südtirol Filarmonica
Les porsones vir la musiga sciöche n elemënt che liëia, la musiga dá la poscibilité da sté adöm te tröpes ocajiuns desvalies. Y n’orchestra ti dá n’espresciun tlera al sintí y al fá deboriada.
La „Südtirol Filarmonica“ é n’orchestra sinfonica unica metüda adöm da sudtirolesc/jes: por Südtirol, zënza ester liá a grups linguistics, – ci che cunta é le lingaz dla musiga – ciaran ma dla cualité.
I/les passa 200 sudtirolesc/jes, che é musizisć/tes de profesciun por so cunt o mëmbri/es de tröpes orchestres y grups desvalis tla Talia y foradecá, formëia de chësc vers n grup da na gran varieté y de n livel dër alt. La „Südtirol Filarmonica“ mët adöm chisc musizisć y ti dá la poscibilité da mëte a jí rapresentaziuns deboriada te süa patria. La pröma seria de conzerc sará de ma dl 2021.
Plata internet: suedtirol-filarmonica.it.
Südtirol Filarmonica
Les porsones vir la musiga sciöche n elemënt che liëia, la musiga dá la poscibilité da sté adöm te tröpes ocajiuns desvalies. Y n’orchestra ti dá n’espresciun tlera al sintí y al fá deboriada.
La „Südtirol Filarmonica“ é n’orchestra sinfonica unica metüda adöm da sudtirolesc/jes: por Südtirol, zënza ester liá a grups linguistics, – ci che cunta é le lingaz dla musiga – ciaran ma dla cualité.
I/les passa 200 sudtirolesc/jes, che é musizisć/tes de profesciun por so cunt o mëmbri/es de tröpes orchestres y grups desvalis tla Talia y foradecá, formëia de chësc vers n grup da na gran varieté y de n livel dër alt. La „Südtirol Filarmonica“ mët adöm chisc musizisć y ti dá la poscibilité da mëte a jí rapresentaziuns deboriada te süa patria. La pröma seria de conzerc sará de ma dl 2021.
Plata internet: suedtirol-filarmonica.it.
NUJA Meditation
La sonadëssa classica d’erpa Isabel Goller y la ciantarina/componista Elisa Godino mët a jí n proiet interdisciplinar en forma de musiga da medité. Tl proiet NUJA él laite la conzeziun, la composiziun y la produziun de musiga da medité, che contëgn les istruziuns por todësch, talian, inglesc y dialet sudtirolesc. Plü inant él ince odü dant da scrí tesć por ladin. Les döes artistes ó mëte a desposiziun musiga y tesć por se relassé y se destaché y contribuí te chësta manira ala sanité mentala dles porsones. Al é desmostré che la meditaziun dëida da combate le stress y les tëmes – NUJA dess ester n aiüt de chësc vers. L’unicité é dada dala colaboraziun de musizisć/tes, che mët adöm sües capazités tles sorts desvalies de musiga (classica y popolara) y les fej jí a öna. La meditaziun descür insciö poscibilités nöies.
Plata internet: nuja-meditation.com.
NUJA Meditation
La sonadëssa classica d’erpa Isabel Goller y la ciantarina/componista Elisa Godino mët a jí n proiet interdisciplinar en forma de musiga da medité. Tl proiet NUJA él laite la conzeziun, la composiziun y la produziun de musiga da medité, che contëgn les istruziuns por todësch, talian, inglesc y dialet sudtirolesc. Plü inant él ince odü dant da scrí tesć por ladin. Les döes artistes ó mëte a desposiziun musiga y tesć por se relassé y se destaché y contribuí te chësta manira ala sanité mentala dles porsones. Al é desmostré che la meditaziun dëida da combate le stress y les tëmes – NUJA dess ester n aiüt de chësc vers. L’unicité é dada dala colaboraziun de musizisć/tes, che mët adöm sües capazités tles sorts desvalies de musiga (classica y popolara) y les fej jí a öna. La meditaziun descür insciö poscibilités nöies.
Plata internet: nuja-meditation.com.
Ensemble Desiderio
L’ensemble Desiderio é n grup jonn y dinamich, metü adöm da musizisć/tes straordinars/es de livel nazional y internazional, che n’é nia ma atifs pro istituziuns te cités desvalies dl’Europa, mo che ó ince coltivé so amur por la musiga da ciamena y se porté ite te chësc ciamp cun tröp impëgn, entusiasm y idealism. Aladô dl repertore se formëia l’ensemble vigni iade danü incër i mëmbri fisc, ci che pita la poscibilité da soné musiga che vá da chëra dl pröm Baroch cina chëra contemporana d’aldedaincö. Chësc proiet che nes stá dër a cör ti dá la poscibilité ai mëmbri fondadus sudtirolesc Agnes Mayr, Miriam Kofler y David Fliri, adöm cun d’atri amisc dla musiga de livel internazional, da ciafé vigni ann na paladina te Südtirol.
En confrunt a n ensemble cun dirighënt o diretur de conzert che mëna le grup, comunichëia chiló vignun cun düc i atri y düc á le medemo dërt da baié para. Tres la condivijiun de idees y esperiënzes, pó i musizisć imparé un dal ater, elaboré la musiga te manires desvalies y descurí les poscibilités plü desvalies. Le fin de vignun é chël da deslarié so orizont y da tó para le publich sön le iade.
Plata internet: ensembledesiderio.com
Ensemble Desiderio
L’ensemble Desiderio é n grup jonn y dinamich, metü adöm da musizisć/tes straordinars/es de livel nazional y internazional, che n’é nia ma atifs pro istituziuns te cités desvalies dl’Europa, mo che ó ince coltivé so amur por la musiga da ciamena y se porté ite te chësc ciamp cun tröp impëgn, entusiasm y idealism. Aladô dl repertore se formëia l’ensemble vigni iade danü incër i mëmbri fisc, ci che pita la poscibilité da soné musiga che vá da chëra dl pröm Baroch cina chëra contemporana d’aldedaincö. Chësc proiet che nes stá dër a cör ti dá la poscibilité ai mëmbri fondadus sudtirolesc Agnes Mayr, Miriam Kofler y David Fliri, adöm cun d’atri amisc dla musiga de livel internazional, da ciafé vigni ann na paladina te Südtirol.
En confrunt a n ensemble cun dirighënt o diretur de conzert che mëna le grup, comunichëia chiló vignun cun düc i atri y düc á le medemo dërt da baié para. Tres la condivijiun de idees y esperiënzes, pó i musizisć imparé un dal ater, elaboré la musiga te manires desvalies y descurí les poscibilités plü desvalies. Le fin de vignun é chël da deslarié so orizont y da tó para le publich sön le iade.
Plata internet: ensembledesiderio.com
FOREST ART
Veronika Smolková, Circus Artist da Praga y la sudtiroleja Isabel Goller, che sona l’erpa, porta süa ert te n ambiënt magich: le bosch.
L‘erpa, fata de lëgn, röia indô zoruch a sües origines y ressona deboriada cun l’ert dl corp de Veronika. L’artista se jova dla natöra y di lëgns por porté dant sües acrobazies artistiches. Les acrobazies tl’aria – öna de sües spezialités – portades dant sön lëgns y les melodies fines dl‘erpa tla culissa dl bosch forma na simbiosa.
FOREST ART
Veronika Smolková, Circus Artist da Praga y la sudtiroleja Isabel Goller, che sona l’erpa, porta süa ert te n ambiënt magich: le bosch.
L‘erpa, fata de lëgn, röia indô zoruch a sües origines y ressona deboriada cun l’ert dl corp de Veronika. L’artista se jova dla natöra y di lëgns por porté dant sües acrobazies artistiches. Les acrobazies tl’aria – öna de sües spezialités – portades dant sön lëgns y les melodies fines dl‘erpa tla culissa dl bosch forma na simbiosa.
Zeno Kerschbaumer
I á albü la fortüna da podëi passé la gran pert de mia vita te Paisc desvalis dl monn. Da fá chësc n’é mia formaziun nia stada tan determinanta, mo plütosc la comprenjiun y le respet de d’atres cultures.
Mia patria, Südtirol, cun süa varieté linguistica y culturala demorvëia é de chësc vers stada mia pröma scora. Cun ARTON oressi fá ch’an pois porvé fora ci che liëia tres le lingaz universal dla musiga, ince y propi adöm cun d’atres formes de manifestaziun artistica.
Mi momënc culturai plü intensifs: le cor straordinar dla 9. sinfonia de Beethoven tl’Esplanade, a Singapore, le chît nia da descrí daite tl „Teshima Art Museum“ sön l’isola de Teshima, tl Iapan, coche ince la belëza scëmpla dla gran pert dla cortina cheriada da Martin Rainer a Karthaus, te Schnals.
Zeno Kerschbaumer é le presidënt dl Comité dla uniun. Zeno vir a Kuala Lumpur y é chersciü sö a Porsenú.
Isabel Goller
A tröpes artistes y a tröc artisć ti vára anfat, ai é atifs a livel internazional, – mo impó sënti d’avëi n lian particolar cun Südtirol. Le potenzial, la cualité y la varieté di sudtirolesc che fej ert me sá val’ demorvëia.
Cun la uniun ARTON me toli a cör da fá rové adöm musizisć/tes de Südtirol y da arjigné ca na paladina te süa patria. Da fá chësc él por me dër important da ester daverta por idees y proiec nüs. ARTON dess ester na lerch olach’i ciafun, adöm cun musizisć/tes y d’atri/es artisć/tes, formes nöies y fujiuns, y olach’i les sostignun.
Esperiënza musicala plü sterscia: Por me él sté na sensaziun demorvëia canch’i á podü soné por le pröm iade, coche 2. erpa, la 2. sinfonia de Gustav Mahler. Podëi fá pert de na te gran formaziun de sonns y soné na musiga che me vá tan sot tl cör, é n’emoziun nia da crëie.
Isabel Goller é la vizepresidënta dl Comité dla uniun. Isabel vir a Viena y é chersciüda sö a Mellaun.
Plata internet: isabelgoller.com
Isabel Goller
A tröpes artistes y a tröc artisć ti vára anfat, ai é atifs a livel internazional, – mo impó sënti d’avëi n lian particolar cun Südtirol. Le potenzial, la cualité y la varieté di sudtirolesc che fej ert me sá val’ demorvëia.
Cun la uniun ARTON me toli a cör da fá rové adöm musizisć/tes de Südtirol y da arjigné ca na paladina te süa patria. Da fá chësc él por me dër important da ester daverta por idees y proiec nüs. ARTON dess ester na lerch olach’i ciafun, adöm cun musizisć/tes y d’atri/es artisć/tes, formes nöies y fujiuns, y olach’i les sostignun.
Esperiënza musicala plü sterscia: Por me él sté na sensaziun demorvëia canch’i á podü soné por le pröm iade, coche 2. erpa, la 2. sinfonia de Gustav Mahler. Podëi fá pert de na te gran formaziun de sonns y soné na musiga che me vá tan sot tl cör, é n’emoziun nia da crëie.
Isabel Goller é la vizepresidënta dl Comité dla uniun. Isabel vir a Viena y é chersciüda sö a Mellaun.
Cornelia Goller
Musiga y cultura é valch ch’i me toli dër a cör y ARTON é por me na uniun straordinara de porsones che s’á tut dant da renforzé la scena musicala y classica de Südtirol. La musiga é coch’i savun valch che liëia y porchël orunse dé, cun nüsc proiec y döt ci ch’i se tolun dant, n contribut al sté adöm por Südtirol.
Iö viri y laori bele da passa 5 agn incá a Turic, mo i me sënti dötaurela ciamó dër liada a Südtirol, nosta patria. I me conforti da podëi fá chësc iade y da podëi sostigní le team da l’organisé.
Le plü bel recort de n conzert: Le pröm iade ch’i á odü n’opera, la Turandot de Puccini, tl’Opera de Turic, é sté por me n’esperiënza unica. Dantadöt m’ál fat impresciun da odëi tan tröc stromënc singui che devënta na formaziun unica de sonns.
Cornelia Goller é mëmbra dl Comité dla uniun. Cornelia vir a Turic y é chersciüda sö Mellaun.
Michael Pichler
Ert é impormó ert, canch’ara ó valch. Sce, i oress cinamai dí, canch’ara mëss arjunje valch. Avëi da nen fá impara, chësc é ci che düc i artisć y dötes les artistes de vigni ciamp á deboriada.
Por me sciöche dirighënt á la parora „deboriada“ n significat ciamó plü alt, deache l’orchestra, le cor y i ciantarins mëss „ester deboriada“, chësta é na gran pert de mia profesciun.
ARTON é por me n ejëmpl de coche l’ert mët adöm deplü sorts d’ert y les porta a süa destinaziun, ales porsones.
Mia esperiënza plü importanta: 4 agn de stüde da dirighënt a Viena. Aper la formaziun intensiva, é chësc tëmp é sté dër rich de esperiënzes musicales y artistiches adöm cun i mius dl monn. Ci che resta é i compagns por la vita y n lian sterch daite te me cun chësta cité.
Michael Pichler é mëmber dl Comité dla uniun. Michael vir a Heidelberg y é chersciü sö a Lijun.
Michael Pichler
Ert é impormó ert, canch’ara ó valch. Sce, i oress cinamai dí, canch’ara mëss arjunje valch. Avëi da nen fá impara, chësc é ci che düc i artisć y dötes les artistes de vigni ciamp á deboriada.
Por me sciöche dirighënt á la parora „deboriada“ n significat ciamó plü alt, deache l’orchestra, le cor y i ciantarins mëss „ester deboriada“, chësta é na gran pert de mia profesciun.
ARTON é por me n ejëmpl de coche l’ert mët adöm deplü sorts d’ert y les porta a süa destinaziun, ales porsones.
Mia esperiënza plü importanta: 4 agn de stüde da dirighënt a Viena. Aper la formaziun intensiva, é chësc tëmp é sté dër rich de esperiënzes musicales y artistiches adöm cun i mius dl monn. Ci che resta é i compagns por la vita y n lian sterch daite te me cun chësta cité.
Michael Pichler é mëmber dl Comité dla uniun. Michael vir a Heidelberg y é chersciü sö a Lijun.


text:
Republega Turca de Ziper Nord
La Republega Turca de Ziper Nord (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti in turch) a l'è un Stat a recognossiment limitad in la part alta de l'Isola de Ziper, abitada per la pupart di turch, e del 1974 ocupad de la Turchia, che l'ha istituid 'sta republega in del 1983 e incoeu l'è l'unegh Stat a recognossela.
In del Stat l'è doperada la lira turca e l'è in union dovanala con la Turchia. El territori del Stat a l'è formalment in l'Union europea ma in pratega el dirizz comunitari l'è sospendud desgià che Ziper l'è minga bon de esercità el so poder lilinscì. I citadin originari inn considerad citadin de l'Union, menter che inn no considerad inscì i colon turch.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Cipro del Nord
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Cipro del Nord


text:
Recepts a la Televisiun Rumantscha
Capuns èn ina tratga bain enconuschenta ed ins di che sulet quels da la mamma sajan ils vairs – perquai ha il Balcun tort mussà curaschi il 1977 cun preschentar in sulet recept da Capuns – Main curaschi hai duvrà da preschentar il recept da Tuortun da Ser Tumasch – in recept che para pac enconuschents – almain en Surselva.
Gnirunchels n'èn betg la spaisa preferida da mintgin - forsa che quai sa mida per quels che guardan co Mario Decurtins ha preschentar quels en la Svizra Rumantscha dals 30-01-1983
Plain in pigna - la tratga cun tartuffels e charn è stà tema da l'emissiun Recepts Grischuns en la Svizra Rumantscha dals 14-07-1985
Recepts al Radio Rumantsch
Recepts n'hai betg dà sulettamain per aspectaturas ed aspectaturs da la televisiun Rumantscha - era per ils auditurs e las audituras dal Radio rumantsch hai adina puspè dà in u l'auter tip per la cuschina. Qua quatter musters da 1984 fin 1986.
Tgi sa tge che quai è?
Qua ha l'archivar disditg - i na dat naginas notizias tge che la dunna en il video qua a la sanestra cuschina e quai ch'ella declera n'è era betg registrà. Tgi po inditgar tge che vegn cuschinà qua? Engraziel per Voss commentari sin il formular qua sut.


text:
L'Inscunter dal teater svizzer è …
- in lieu per la diversitad culturala, artistica e linguistica
- in model per ina cultura da teater che surpassa cunfins linguistics e structurals
- ina tribuna per la lavur da teater svizra per l'interiur e l'exteriur
- in «must» per il public, las medias e la scena da teater
- ina plattafurma per reflectar, agir e far lavur da lobbying naziunala
L'Inscunter dal teater svizzer exista dapi l'onn 2014. El preschenta mintg'onn la fin da matg la lavur dal teater svizzer. Il festival che dura plirs dis sa basa sin in'iniziativa da l'Uniun da teaters svizzers ed il sustegn da l'Uffizi federal da cultura, da l'Institut internaziunal da teater ITI Suisse e da l'Associaziun d'artists teatrals independents. Il lieu d'occurrenza da l'Inscunter dal teater svizzer alternescha mintgamai tranter las regiuns linguisticas. Suenter las emprimas duas ediziuns a Winterthur (2014, 2015) ha el gì lieu a Genevra (2016), en il Tessin (2017), a Turitg (2018) en il Vallais (2019) ed a Friburg (2021).
L'uniun Inscunter dal teater svizzer organisescha l'occurrenza mintgamai ensemen cun ils teaters ospitants dal lieu. Contribuziuns finanzialas survegn l'uniun da l'Uffizi federal da cultura, da las citads e dals chantuns organisaturs e d'ulteriuras fundaziuns e da promoturs. Cun sias occurrenzas singularas en differents lieus vul l'Inscunter dal teater svizzer d'ina vart porscher a las citads e regiuns respectivas in'invista en la lavur teatrala da l'entira Svizra e da l'autra vart esser cun ses caracter decentral in inscunter interlinguistic ed intercultural per la branscha.
En il center da l'occurrenza stat ina preschentaziun curatada da var set producziuns tant da teaters etablids sco era da la scena libra. Il curatori sa cumpona da schurnalists da cultura e persunas dal teater. Sia finamira è da metter ensemen ina selecziun da producziuns extraordinarias e remartgablas da tut las regiuns linguisticas. Plinavant organisescha l'Inscunter dal teater svizzer in program accumpagnant cun discussiuns da podium, lavuratoris e referats che tractan tematicas e dumondas actualas da la branscha. Dapi il 2017 ha lieu in forum ch'envida ina gruppa da giuvens teatrists sut 35 onns dad assister a la preschentaziun ed al program accumpagnant. Quests elements sustegnan l'aspect persistent e discursiv da l'Inscunter dal teater svizzer.
Il 2022 giastescha l'Inscunter dal teater svizzer en il Grischun ed il Liechtenstein. Las occurrenzas dals 18 fin ils 22 da matg han lieu en noss teaters partenaris Teater da Cuira, Postremise Cuira e TAK Theater Liechtenstein.


text:
Evangeli
Evangeli es oriundamaing üna noziun greca (eu-anggelion) e significha üna buna nouva.
BibgiaEdit
Suot evangeli s'inclegia hozindi pel solit ün minch dals quatter cudeschs biblics da Matteus, Marcus, Lucas e Gioannes chi raquintan la buna nouva da Gesu da Nazaret e da sieu salvamaint a favur dals pechaders. La Bibgia svessa druva il pled adüna per exprimer ün discuors a buocha e na in scrit. Insè es la vusch vivainta ed amiaivla da Dieu respectivmaing da sieus mess evangeli. In quist sen apperan antecessurs dal impissamaint già i'l Vegl Testamaint, impustüt tal profet Esaia.
Ils baps da baselgia tamprivs savaivan nomner minchataunt tuot la Bibla evangeli (culs fats dals apostels, cullas chartas da Paulus e l'apocalipsa).


text:
Gia aifer ils emprims 100 dis ha el procurà per in terratrembel en la vischnanca da Tujetsch e la vischnanca vischinanta da Mustér. Quai cun la decisiun che Tujetsch sa retiria da Sedrun Mustér Turissem. Beat Roeschlin prendess anc ina giada questa decisiun. Tenor el n’ha quai betg fatg donn a la collavuraziun cun Mustér, mabain gist il cuntrari. Las duas suprastanzas communalas haja finalmain ina giada discurri davart il turissem.
Respect dal rumantsch
Main bun ha Beat Roeschlin cun il rumantsch. Entant ch'el chapescha quai ch’è scrit, na chapescha el anc betg propi quai che vegn discurrì. «Jau avess gugent, sch’jau chapiss, sch’insatgi fa ina dumandà per rumantsch» manegia el. Il discurrer sez saja probabel anc ditg betg pussaivel. «Il rumantsch è ina fitg bella lingua, ma jau hai grond respect da la cumplexitad da questa lingua».


text:
Isul Salomon
I'isul Salomon a hinn un paes de l'Uceania.
A hinn faa de pressapoch 1.000 isul in de l'Ucean Pacifich a est de la Növa Guinea.
I gh'hann una süperfiss de 28.896 km² e una pupulaziun de pressapoch 550.000 abitant.
La capital a l'è Honiara.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Isul Salomon a hinn staa un pruteturaa del Regn Ünii del 1893 al 1978, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua ufiziala a l'è l'ingles, ma'l parla dumà l'1-2 % de la pupulaziun.
In di isul se parlaven 74 lenguv, ma 4 adess a hinn estint.
La pupulaziun la parla suratüt una lengua franca, el pijin.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
i isul Salomon a hinn un regn del Commonwealth.
El re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è el Derek Sikua (del 2007).
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikinotizie el gh'ha dent notizzie in su Isole Salomone
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Isole Salomone
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Isole Salomone


text:
La lutga da mats a Zuoz ha ina lunga tradiziun. La lutga che ha sias ragischs a Chapella datti gia dapi 15 onns. Durant quest temp è la la lutga dals mats sa sviluppada a la pli gronda festa da lutga per mats e giuvenots tranter 8 e 15 onns da l’entira regiun.
Anc mai tants mats
Passa 70 buobs e giuvenils da tut ils clubs da lutga dal Grischun han fatg part a la lutga da giubileum a Zuoz. La Societad da lutga engiadinaisa ha organisà cun blera premura e cun anc dapli plaschair ina stupenta festa sin la plazza da sport Purtum a Zuoz. Ed ils numerus visitaders ch'èn vegnids a guardar las lutgas han vis sport da lutga dad auta qualitad. En trais differentas categorias da vegliadetgna èn vegnids eruids ils megliers. Tar ils pli giuvens è quai Andri Ammann da Tavau, tar ils mesauns Cyrill Krieg dal club da March Höfe da Sviz e tar ils pli vegls Josias Müller da la Muntogna.
Loris Beer da Ftan – l'unic Engiadinais
Pir per la segunda giada ha Loris Beer da Ftan fatg part ad ina festa da lutga. Il giuven da 15 onns ha la primavaira cumenzà cun la lutga. La premiera ha el gì tar la lutga da Sertig la fin da fanadur. La lutga da buobs a Zuoz era sia premiera en Engiadina. Ed il giuven Engiadinais ha gia mussà bunas lutgas. Da las tschintg lutgas ch'el ha fatg a Zuoz ha el gudagnà trais. La lutga finala ha el manchentà mo per in quart punct. Tuttina è il giuven stà suenter la lutga da buobs fitg cuntent. El sa legra da trenar vinavant e da far vinavant progress en il resgim.
Impressiuns da Zuoz


text:
En la Svizra vegnan mintg’onn bittadas davent 2,8tonnas mangiativas d’emprima qualitad, quai scriva foodwaste.ch. En il medem mument vivan tenor l'Uffizi federal da statistica 660'000 persunas al minimum u perfin sut il minimum d'existenza. Per gidar a questa glieud datti organisaziuns sco Caritas u «Tischlein deck dich» che salvan mangiativas e repartan las talas a glieud en povradad.
Per mai è sguaz da mangiativas in putgà!
Sper cifras e fatgs discurrin nus tranter auter era cun ina persuna pertutgada che fa sez adiever da questa offerta.


text:
Claudia Cadruvi
Gulasch en schelentera
Rumantsch Grischun
Ediziun Apart, Turitg, 2008, numer d’empustaziun 978-3-033-01701-6
Primavaira 2002. Sibilla Cahenzli è ina contabilista plain principis. Ina saira ch’ella banduna ses biro, frunta ella sin in um misterius. Quel la dumonda per agid e vul surdar ad ella in pachet. L’um ha bellezza egls blaus e regorda Sibilla insaco a ses agen bab. Tut trubistgada prenda ella il pac ed empermetta da gidar: Paucas minutas pli tard – ella ha avert il pac – s’enricla ella gia. Ma l’um, è gia sur culms e vals.


text:
En Svizra survegnan las dunnas almain in terz pli pauc renta ch’ils umens. A quest problem vul l’Uniun sindicala svizra far attent cun l’uschenumnà «Equal Pension Day». Tenor il SGB ha la mesadad da las dunnas, ch’è vegnida pensiunada il 2018 ina renta da la cassa da pensiun da sut 1’165 francs per mais – las bleras hajan retratg tranter 500 ed 800 francs da la cassa da pensiun.
La raschun per las rentas bassas saja che las dunnas interrumpian lur activitad da gudogn pli savens ch’ils umens e ch’ellas lavurian pli savens parzialmain, quai en emprima lingia per motivs famigliars. Anc adina survegna radund in terz da las dunnas nagina renta or da la segunda pitga. Sch'i vegnia pajada ina renta da la cassa da pensiun, è quella per regla mez uschè gronda sco quella dals umens.
La pitga da l'AVS sminueschia la differenza da paja e renta tranter umens e dunnas. Ma, quella porta maximalmain 2'370 francs il mais – memia pauc. Ch'il parlament planiseschia da reducir las rentas sin donn e cust da las dunnas, na saja betg acceptabel, vegn citada la cussegliera naziunala da la PS Turitg, Mattea Meyer en la communicaziun.
Prest 11% da las dunnas stoppian dumandar direct suenter ch'ellas cumenzan a survegnir renta, er prestaziuns supplementaras per vegnir sur las rundas. Passa 140'000 dunnas hajan retratg il 2019 prestaziuns supplementaras, tar ils umens èn quai mez uschè blers. Pertutgadas il pli ferm sajan dunnas divorziadas e vaivas.


text:
Tranter la fin dal 19avel tschientaner ed il 1952 han passa 85’000 dunnas perdì lur naziunalitad svizra, quai perquai ch’ellas han maridà in um d’in auter origin. En sia dissertaziun , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browserintercurescha l’istoricra Silke Margherita Redolfi , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browserils origins e las consequenzas da questa pratica.
Questa lescha matrimoniala era bain derasada en l’entira Europa, ma n’è pervia da quai betg main scandalusa. Perquai che questas dunnas eran suttamessas al dretg dad esters, n’avevan ellas dad in di sin l’auter betg pli il dretg sin agid social, vegnivan tractadas sco estras en l'agen pajais e stuevan dumandar il dretg da dimora e da lavur.
Ils destins ils pli tragics èn quels da dunnas che vivevan en precariat e quels da dunnas en territoris da guerra.
In’ulteriura spada da Damocles che pendeva sur questas anteriuras Svizras e lur famiglias era il ristg da l’expulsiun: sch’insatgi da la famiglia commetteva in delict u sch’ella era uschè paupra ch’ella avess duvrà sustegn da la vischnanca da dimora, lura pudevi tgunsch esser che l'entira famiglia vegniva expulsada en il pajais d’origin da l’um.
Ils cas extrems en connex cun questa lescha èn succedids durant la segunda guerra mundiala, cura che anteriuras Svizras n’han betg pli pudì turnar en lur patria d'antruras. Tragicamain han ils destins da questas dunnas contribuì considerablamain a midar las mentalitads, uschia che la perdita absoluta da la naziunalitad en cas dad ina lètg maschadada è vegnida abolida il 1952.
RR Marella 09:00


text:
Moses
Moses (scrit eir Mose) es la figüra centrela dal seguond cudesch da la Tora e quella persuna chi ho do il nom als prüms tschinch cudeschs dal Vegl Testamaint respectivmaing da la Tora. In üna funcziun extaisa scu profet, mneder dals güdevs düraunt la chamineda tres il desert ed arvschider da la revelaziun divina vain el considero scu il fundatur dal giudaissem.
Persuna dispüttaivla[modifitgar | modifitgar il code]
Fin al 20evel tschientiner valaiva Moses scu l'autur dals cudeschs chi sun tradüts suot sieu nom. Quista posiziun es passeda e nu vain accepteda hozindi da la granda magiurited dals repraschentants la scienza dal Vegl Testamaint. Ma eir l'otra opiniun extrema cha Moses nun hegia existieu brichafat nu dominescha pü las faculteds da teologia. Apparaintamaing giascha ün minz vair ed istoric i'ls raquints chi as collian cul nom Moses uschè cha Moses es dapü cu be üna figüra mitica.
Vita tenor la tradiziun[modifitgar | modifitgar il code]
Infanzia e giuventüna[modifitgar | modifitgar il code]
Il farao vaiva cumando a las duonnas da part ebraicas da mazzer a tuots nouvnaschieus masculins. Moses gniva miss da sia mamma a l'abandun immediatamaing zieva sia naschentscha a l'ur dal Nil in üna chavagnina da channa. La figlia dal farao ho chatto al poppin e l'ho salvo. Ella tscherchaiva ad üna baglia per der bruost al iffauntin. Ed ella elegiaiva sainza savair a la mamma dal poppin. L'etomologia populera declera il nom Moses cull'istorgia dal salvamaint: "El (Dieu) l'ho trat our da l'ova". Quista decleraziun es però linguisticamaing dal sgür fosa. In varded significha Moses incirca uschè bger scu "Dieu l'ho fat per sieu figl". Üna significaziun simila accumpagna i'ls noms dals raigs dals egipts scu per exaimpel Ramses (m-s-s, ils listess trais consonants scu tar Mose[s]).
Eventualmaing es Moses creschieu sü dastrusch sper il cuort dal farao. Ma las funtaunas biblicas taschan in quist reguard.
Fügia vi Midiaun e missiun[modifitgar | modifitgar il code]
Zieva cha Moses vaiva cuppo ün survagliaunt chi vaiva darcho meltratto ad ün famagl ebraic stuvaiva Moses fügir. El riva i'l pajais Midiaun a l'ost dal mer cotschen innua cha'l preir al daiva a sia figlia Zippora scu muglier.
Davaunt üna spinatscha ardainta al munt da Horeb artschaiva Moses la palanteda da Dieu ch'el hegia nom Jahwe, que voul dir: "eau sun quel chi eau sun", ün'expressiun da suverenited e liberted divina, ma eir üna impromischiun dad esser fidel vers a l'umaun chi metta sia fiduzcha in el. Quist Dieu, chi as preschainta in medem möd scu il Dieu dals babuns istorics e prüms baps dals Ebreers: Abraham, Isaac e Jacob, al cumandaiva da turner ad Egipta per deliberer sieu pövel e'l mner aint il pajais dals Canaaniters.
Sortida da l'Egipta e chamineda tres il desert[modifitgar | modifitgar il code]
Il farao ho refüso a lascher als Israelits banduner Egipta. La Bibgia declera quist fat in möd cha Jahwe hegia fat testard il cour dal farao. L'Egipta vain chastio tres desch flagels decretieus da Jahwe.
In occasiun da la partenza in prescha vain miss il crap da fundamainta pella festa da Passa.
L'armeda dal farao chi perseguitescha als Israelits vain desdrütta tres la müravaglia divina al mer da channa.
A segua üna chamineda tres il desert da Sinai chi düra 40 ans, düraunt ils quels stanglantüna e rebelliun imnatschan adüna darcho la cumünaunza traunter Moses e'l pövel. Sül munt da Sinai artschaiva Moses ils desch cumandamaints sün duos tevlas da crap. Quellas sfracha'l in rabgia causa ch'el ho vis in descendend dal munt suringiò cha'l pövel adonurescha ils vegls dieus e suta extaticamaing intuorn ün vdè d'or. In seguit vo Moses sü ün'ulteriura vouta e survain las tevlas danöv.
La mort da Moses[modifitgar | modifitgar il code]
Moses es mort sül munt Nebo a l'ost dal flüm Jordan in l'eted da 120 ans. Il lö precis da sieu funarel e da sia fossa es incuntschaint.
Pür la prosma generaziun dals Israelits ho sus-chieu entrer i'l pajais impromiss da Canaan.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Herbert Donner, Geschichte des Volkes Israel und seiner Nachbarn in Grundzügen (= Istorgia dal pövel Israel e da sieus vaschins in trats caracteristics) (Grundrisse zum Alten Testament [= Cumpendis davart il Vegl Testamaint], Tom 4/1), Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2007, ISBN 3-525-51679-7
- Rudolf Smend, Mose als geschichtliche Gestalt. (= Mose scu üna figüra istorica) in: R.Smend: Bibel, Theologie, Universität. (= Bibgia, teologia, universited), Kleine Vandenhoeck-Reihe. Tom 1582. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1997, 5-20.


text:
Resultats da las votaziuns 2020
Dumengia, 9 da favrer 2020
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «Per dapli abitaziuns pajablas»
- Scumond da la discriminaziun pervia da l’orientaziun sexuala
Projects chantunals
- Renovaziun dal center da dietas Plantahof a Landquart
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 27 da settember 2020
Projects federals
- Iniziativa federala dal pievel «Per ina immigraziun moderada (Iniziativa da limitaziun)»
- Midada d Segund project a la Lescha da chatscha
- Midada da la Lescha federala davart la taglia federala directa
- Midada da la Lescha davart l'urden da cumpensaziun dal gudogn
- Conclus federal davart l'acquist da novs aviuns da cumbat
Projects chantunals
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 29 da november 2020
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «Per interpresas responsablas – per proteger ils umans e l’ambient»
- Iniziativa dal pievel «Per in scumond da finanziar ils producents da material da guerra»
Projects chantunals
Resultats GR
Resultats CH


text:
Ils sectur "Basas" sa fatschenta cun la perscrutaziun, cun l'elavuraziun e cun l'intermediaziun da la savida davart la substanza architectonica istorica dal Grischun. Pir là, nua che la savida davart l'impurtanza da la substanza architectonica istorica è disponibla, pon ins er svegliar la chapientscha per tgirar tala ed il plaschair da sia singularitad.
Nossas collavuraturas e noss collavuraturs scientifics na s'occupan betg mo da la perscrutaziun e da l'elavuraziun da l'istorgia d'edifizis singuls, da gruppas d'edifizis e da maletgs da lieus degns da vegnir protegids, mabain sa deditgeschan er a temas concepziunals, uschia per exempel en il rom da mussavias ch'èn daventads necessaris sin fundament da novas legislaziuns u en il rom da la perscrutaziun da basa davart singulas tipologias architectonicas.
(Fotografia: Haldenstein, vista vers la ruina dal chastè da Haldenstein. TMG 2010)


text:
Sin las rutas en il sid para la situaziun dal traffic da sa normalisar. Quai suenter che las rutas dal Gottard e dal San Bernardin è stadas surchargiadas e stuppadas durant pliras uras. Mo anc sin l'autostrada A13 èsi da quintar ch'il traffic stagnescha tranter Andeer ed il tunnel dal San Bernardin.
Kilometers ed uras da spetga aveva quai dà
Avant il tunnel dal Gottard hai dà en il decurs da la sonda colonnas da fin 15 kilometers e pliras uras temp da spetga. L'autostrada tras il Grischun sur il San Bernardin ha gì traffic stagnant sur pliras uras. Da Landquart fin a Pian San Giacomo hai adina puspè dà colonnas.
Problems tras accident era a Cuira
Pervia d'in accident stagneva il traffic tras la citad da Cuira per radund 2 uras. Sin l'access nord a l'lautostrada A13 era in motociclistcollidà cun in auto. Il manischunz dal töff è vegnì blessà mezgrev, communitgescha la polizia chantunala.
Pervia da l’accident aveva la polizia serrà l’access a l’A13 a Cuira nord en direcziun sid.
RR novitads 15:00


text:
Il president american Donald Trump è da l'avis ch'ils Stadis Unids pajan als Palestinais plirs 100 milliuns ad onn senza da retschaiver renconuschientscha u respect. Ils palestinais na veglian gnanc negoziar davart d'ina cunvegna da pasch cun l'Israel. Uschia na vesia el betg pertge ch'ils Stadis Unids avessan en futur anc da sustegnair ils Palestinais finanzialmain.
Enfin ch'ils Palestinais na sajan betg pronts da negoziar duain quels vegnir stritgads, ha l'ambassadura dals Stadis Unids tar las Naziuns Unidas declerà a New York. I sa tracta dals passa 300 milliuns dollars cun quels ch'ils Stadis Unids sustegnan in'autoritad da las Naziuns Unidas che s'engascha per fugitivs en il territori palestinais.
Trump smanatscha er al Pakistan
Il glindesdi aveva Trump smanatschà al Pakistan da sistir ils 225 milliuns dollars daners d'agid. Els n'ageschian betg rigurus avunda cunter terrorists. En ses messadi da Bumaun aveva Trump renfatschà al Pakistan da dar refugi a terrorists.
RR novitads 06:00


text:
Pèdva
Artécol in dialèt arzân
Pâdva (Padova in italiân) l'é 'na sitê ed 210.938 abitânt dal Vènet. L'é 'l cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L'é 'na sitê cun un' universitê dimòndi antîga.
AministrasiòunModifica
Al séndech l'é Ivo Rossi (dal 28/04/2013).
Colegamèint estêrenModifica
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Pèdva (Padova in itagliàn, Padoa in veneto) l'è 'na zitè dal Vènet ed 210.938 abitànt, chèplôgh d'la pruvénzia ch'la g'ha al stèss nómm. L'è una zitè con un'universitè di mondi antîga.
AministraziånModifica
Al sénndich l'è Massimo Bitonci (dal 09/06/2014).
CuriositèModifica
In dialatt bulgnais quand un purtirâz, zugànd a balån, al zûga di mondi mèl, tótt i al ciâmen purtirâz dal Pèdva. An s sà brîsa parché.


text:
Ordador 100 sutgas ed in iert, endadens ina bartga da transport. L’installaziun d’art dal architect Men Duri Arquint, in mund d’aventura tut spezial. La plazza da scola a Zuoz, ch'è vegnida transfurmada bel ed aposta per las festivitads, n’è numnadamain betg mo in solit lieu d’inscunter, mabain il foyer per tut las occurrenzas che capitan endadens.
Sco per exempel il teater da «Tredeschin Retg» che gioga en in deposit d’ina bartga da transport. Questa bartga è tant la culissa dal teater sco era la tribuna. Ils aspectaturs sa chattan uschia amez il mund dal toc da teater.
Flury sa legra da preschentar la Rumantschia vers anora
Johannes Flury, il president da la Lia Rumantscha sa legra sin blers inscunters sco era bleras discussiuns durant las proximas emnas. Il program vast porscha chaussas per giuven e vegl ed uschè spera il president da la Lia Rumantscha che Zuoz daventa in lieu d’inscunter. La finamira dal festival è da mussar a la populaziun rumantscha ch’ella po esser superbi da pudair crescher si e viver biling.
Che la festa ha lieu a Zuoz, en la regiun putera, haja da far d’ina vart cun l’infrastructura. Da l’autra vart duai la vischnanca vegnir onurada per las stentas da mantegnair il rumantsch en ina regiun germanisada.
sil punct 17:40 / RR actualitad 07:00


text:
Daspö blers ans m’accumpagna il bap nos, el tocca pro meis ritual da m’indurmanzar, saja ch’el resta ün spür ritual, saja ch’eu rest pichà pro ün o l’oter aröv, saja ch’eu pens a l’üna o l’otra persuna our da la famiglia o dals cuntschaints. Ed adüna darcheu suna stut da la richezza chi’d es aint in quists pacs pleds.
Ultimamaing sun restà pichà pro’l seguond pled: Nos. I nun es meis bap, id es nos bap. I sun maniats adüna eir tschels, quels sper mai, eir quels cunter mai, chi pon dir nos bap.
I nun es meis bap, id es nos bap. I sun maniats adüna eir tschels, quels sper mai, eir quels cunter mai, chi pon dir nos bap.
Cur ch’eu chantaiva avant ans cul cor viril da Seewis, chantaivna jent la chanzun da la Chalavaina ed il refrain tunaiva: «Wir stehen all in Gottes Hand», ma quai gniva specifichà subit: «Wir Bündner und das Bündnerland». Gnanca da pensar cha Dieu vess gnü da far alch eir culs Austriacs – Dieu ans perchüra.
Ma i resta: Nos. E quai ans piglia davent la cretta e la fosa sgürezza cha no sulets sajan predilets, cha no hajan Dieu per no e be per no. Ma dit da la vart positiva: I dà eir la sgürezza e la fiduzcha ch’eu nu sun sulet, cha oters sun sper mai, cha aint in quist pled es cumprais la cumünanza.
Nos es bain ün pronom possessiv. Eir dovrà uschè? As poja discuorrer da nos bap sco da meis handy, mia chasa, nos auto? Noss uffants – sun quels ün possess da no? Mia duonna? Noss amis? Il pronom possessiv po exprimer ün possess, ma eir üna relaziun speciala, emoziunala, üna relaziun da respunsabiltà e da fiduzcha. E da brattar las duos expressiuns es fatal. Tuot in d’üna jada dvaintan ils uffants nos possess e lura nu possa plü tils laschar ir lur via in tuotta libertà – o dvainta meis auto meis pitschen Dieu, e guai schi capita alch ad el!
Bap nos – quai m’invida da ponderar: Ingio es meis cour, che e chi m’es important, che e chi am fess mal da til perder. Esa possess o relaziun speciala? Nos, ün pledin, be trais custabs ed ün muond aint in quels.


text:
Pagassà
Pagassà (Pagazzano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 15 km de la sità e a 126 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 090 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,0 km² e 'na densità de popolasiù de 418 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Barià, Brignà, Careàs e Morèngh.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pagassà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Allegra e bainvgnüts in nossa biblioteca!
No vain plaschair da Vossa visita. La biblioteca as rechatta illa Chasa du Parc, güst suot la plazza da giovar dal Bogn Engiadina.
Sco persuna indigena o eir sco giast vaivat Vo 6 jadas l’eivna occasiun dad imprastar medias o simplamaing da gnir a svutrar aint in nossa sporta, chi vain actualisada regularmaing.
No As cusgliain gugent pro la tscherna da cudeschs, da gös auditivs o eir da DVDs.
Quista pagina d’internet
spordscha a Vo la pussibilità dad administrar svessa Vos conto dad
impraist, saja quai per reservaziuns o per prolungaziuns da medias.


text:
Per amur da l'ambient, da nossas ragischs e da noss uffants
La construcziun d'ina infrastructura sco quella dal nov tunnel da l'Alvra influenzescha era la cuntrada circumdanta, l'ambient ed ils umans che vivan en la vischinanza. Las intervenziuns necessarias vegnan fatgas resguardond las cundiziuns e pretensiuns da protecziun localas. Differentas mesiras per proteger l'ambient èn vegnidas realisadas gia avant l'entschatta da las lavurs da construcziun, autras cuntinueschan fin ditg suenter la finiziun da las lavurs.
La Viafier retica dat gronda paisa a la protecziun da plantas e d'animals en il conturn dal manaschi da construcziun. En collavuraziun cun experts da differentas disciplinas da l'ambient ha ella elavurà in rapport ecologic ch'è vegnì examinà da l'Uffizi per l'ambient dal Grischun e da l'Uffizi federal d'ambient. Il rapport definescha las finamiras e fixescha a medem temp las mesiras ch'èn necessarias per cuntanscher quellas. La finamira principala è da mantegnair il spazi da viver alpin per numerusas plantas ed animals indigens, malgrà las intervenziuns en la cuntrada.
La Viafier retica procura per ina bun'aria:
-
I vegnan utilisads isegls da lavur che chaschunan paucas emissiuns, per exempel tals cun motors electrics.
-
Tut las maschinas ed ils apparats da diesel utilisads per las lavurs sut terra ed or en il liber (danor ils apparats pitschens) èn equipads cun filters da particlas.
-
Per ils indrizs e process che chaschunan pulvra ed erosol vegnan tschernidas proceduras che fan pauca pulvra, indrizs da spulvrar e/u cuvridas.
-
Las pistas da transport e las plazzas da transtgargiada vegnan catramadas u umifitgadas regularmain per evitar grondas immissiuns da pulvra.
La Viafier retica minimescha la canera:
-
Ils implants staziunars vegnan mess en funcziun tant sco pussaivel cun electricitad ed equipads cun indrizs da protecziun cunter la canera.
-
Ils collavuraturs sin il plazzal vegnan scolads davart las funtaunas, la derasaziun, l'effect e la reducziun da la canera.
-
Lavurs che chaschunan grondas caneras durant il di vegnan fatgas mo ils lavurdis durant ils temps da manaschi normals.
-
Viadis da transport tras zonas d'abitar vegnan evitads tant sco pussaivel.
La Viafier retica reducescha las vibraziuns:
-
Las maschinas modernas utilisadas correspundan al pli nov stadi tecnic e chaschunan las pli paucas vibraziuns pussaivlas.
-
Il stadi dals edifizis periclitads u gia donnegiads è vegnì eruì ordavant e vegn surveglià.
La Viafier retica protegia il terren:
-
En cunvegna cun ils proprietaris da terren u ils cultivaturs da terren e cun ils pedologs vegnan fixadas finamiras da recultivaziun detagliadas per las surfatschas duvradas temporarmain.
-
Ils impressaris vegnan survegliads durant l'entir temp da construcziun e da recultivaziun da persunas incumbensadas per ils fatgs ambientals.
-
Per pudair decider davart l'utilisaziun u la dismessa dal terren contaminà, han ins fatg analisas detagliadas da las substanzas nuschaivlas en las zonas damanaivel dals binaris.
La Viafier retica dismetta a moda professiunala:
-
Il material da stgavament dal tunnel vegn reutilisà tant sco pussaivel.
-
Las parts dal stgavament che n'èn betg reutilisablas e la lozza vegnan analisadas regularmain per determinar la classificaziun da contaminaziun ed uschia pudair deponer u dismetter ellas a moda correcta.
-
Sin il plazzal vegnan ils ruments separads a moda professiunala (concept da pliras tramosas).
La Viafier retica transporta a moda ecologica:
-
Ils transports vegnan fatgs tant sco pussaivel cun la viafier.
-
Las distanzas da transport vegnan tegnidas uschè curtas sco pussaivel.
-
Il material da stgavament betg reutilisabel vegn transportà sin ina tschinta da transport da Preda fin a la deponia Las Piazzettas.
La Viafier retica protegia las auas:
-
Durant l'entir temp da construcziun vegnan las auas en il conturn survegliadas sistematicamain.
-
Conducts collectivs e batschigls da tschiffada eviteschan che l'aua tschuffa sfundra en il terren. L'aua persa tschuffa dal tunnel, dals implants da preparaziun e da las plazzas d'installaziun vegn tractada en pliras fasas e preparada avant ch'ella vegn manada en las auas.
-
L'aua da lavar che vegn duvrada per nettegiar ils implants e las plazzas d'installaziun vegn tant sco pussaivel reutilisada.
-
L'afflussiun d'aua da tunnel en la furmaziun geologica da Raibl vegn reducida ad in minimum.
La Viafier retica ha quità dal guaud:
-
Ils areals emplenids da la deponia Las Piazzettas vegnan immediat ensemnads.
-
Il terren da guaud vegn deponì separadamain ed utilisà per zonas da guaud che ston vegnir recultivadas.
-
Tscheps da plantas vegnan emplunads sco spazis da viver e refugi per animals pitschens.
-
Il Beverin vegn renaturà en ina zona alluviala, nua ch'il stgavament dal tunnel era deponì.
La Viafier retica tgira la flora:
-
La spunda vers la val, cuverta da guaud, sper la staziun da Preda lung la Via da l'Alvra resta intacta.
-
Surfatschas renaturadas vegnan ensemnadas immediat cun semenza regiunala u cun tagls da prads.
-
Spazis da viver, plantas e saivs vivas preziusas a l'ur da las plazzas d'installaziun vegnan protegids cunter donns.
La Viafier retica ha quità da la fauna:
-
Avant che cumenzar cun las lavurs da construcziun èn las vipras cruschadas da Spinas vegnidas dischlocadas en territoris da la val giu che n'èn betg influenzads dal manaschi da construcziun.
-
Spazis da viver existents e prezius d'animals sco structuras da crap, guaud rar, zonas sper la riva ed urs da guaud vegnan protegids.
-
Ils collavuraturs sin ils plazzals vegnan scolads co ir enturn cun animals selvadis sin il plazzal.
La Viafier retica mantegna il maletg da la cuntrada e dal lieu:
-
La sdrima da guaud multifara sur la staziun da Preda resta mantegnida.
-
Sper la deponia Las Piazzettas vegn renunzià a l'utilisaziun dal guaud exponì en la cuntrada.
-
Surfatschas runcadas temporarmain vegnan puspè emplantadas suenter la fin da las lavurs da construcziun.
La Viafier retica mantegna ils monuments culturals:
-
Las lavurs da construcziun tegnan quint dal Patrimoni mundial da l'UNESCO cun mesiras da protecziun cumplessivas.
-
Ils edifizis modifitgads u spustads èn vegnids documentads detagliadamain per garantir la reconstrucziun istorica correcta.
-
Eventuals chats archeologics vegnan annunziads immediat al Servetsch archeologic dal Grischun e las lavurs da construcziun en la zona pertutgada sistidas temporarmain.


text:
Albes con Cassan
Albes con Cassan (nom ufizial in italian: Albese con Cassano) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Comm con 4 201 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 8 km² e 'na densità de 525 ab./km²..
El se troeuva ai pee di Prealp Comasch e 'l fa part de la Comunità Montana del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Vila, Faggee, Montòrfen, Orsenigh e Tavarnee.
El comun l'è nassuu in del 1928 de l'union di duu vegg comun de Albes e Cassan.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Albes con Cassan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Suenter ils campiunadis mundials dal 2019 a Doha ed il campiunadi europeic a Berlin dal 2018, sa tschenta la staffetta da 4x100 meters da las dunnas er als gieus olimpics a Tokio sin il malengraziaivel quart plaz.
En 42,08 secundas han Riccarda Dietsche, Ajla Del Ponte, Mujinga Kambundji e Salomé Kora pers il cumbat per bronz encunter las Britas. Quai per dus dieschavels. Aur han gudagnà las topfavuritas dal Jamaica davant las Americanas.
Protestas cunter cursa da Jamaicanas
Anc in pulit mument èsi restà tendì en il stadion d'atletica leva. Las atletas Americanas hajan mess en protesta encunter la cursa da las Jamaicanas. Ma quai n'ha midà nagut vid il resultat. I resta tar il resultat che las Jamaicanas gudognan.


text:
Plazzar flancas, sajettar gols e celebrar ensemen - quai è dapi questa emna puspè pussaivel, almain per ina tscherta gruppa da ballapedistas e ballapedists. Las schluccadas actualas permettan a las annadas 2001 e pli giuven da far sports cun contact da corp, endadens ed ordadora. Per las annadas pli veglias vala da nov ina limita da 15 persunas che pon trenar en ina gruppa. Qua valan pero vinavant las reglas da distanza ed i è be lubì il trenament ordadora.
Realisadas vegnan questas mesiras cun trenaments en differentas gruppas da vegliadetgna e vid differents posts, di Maximilian Knuth, ch'è il trenader da la emprima squadra da Cuira 97. Quai funcziunia bain e la motivaziun saja gronda.
In dischavantatg per Cuira 97
Per il club da ballape da la chapitala dettia dapli lavur da preparaziun en cumparegliaziun cun auters clubs regiunals. Dals 23 da schaner fin ils 28 da favrer èn a Cuira nempè stads serrads tut ils implants da sport. Quai è tenor il president da Cuira 97, Tino Schneider stà in dischadvantag. Per ils bun 260 juniors e junioras hai gì num: trenament individual da cundiziun e da forza. Be la prima squadra da Cuira 97 ha pudì sviar sin las plazzas dal CB Domat e dal CB Trübbach per absolver exercizis confurms a las mesiras.
Che las squadras giuvnas na pudaivan insumma betg giugar ballape è stà in dischavantatg.
La lavur da preparaziun saja però era per il CB Domat gronda, manegia Walter Frizzoni, president dal club. Quai malgrà che tscherts trenaments èn stads pussaivels sin il pastg artifizial da Domat. Il giugar ensemen saja in factur impurtant che stoppia ussa puspè vegnir exercità.
Preparaziun e speranza
Sin la dumonda suenter l'aspect social van ils responsabels dals clubs regiunals d'accord. Il sport saja impurtant per l'olma, en spezial per las annadas pli giuvnas.


text:
Il contract cun la VR Group cuntegnia er l'opziun per mantegnair las locomotivas, hai gì num en la communicaziun. Las emprimas tschintg locomotivas duain charrar a partir dal 2022 sin las rodaglias. Las ulteriuras locomotivas vegnissan furnidas zic a zic fin la fin dal 2025.
Optimar effizienza
La VR Group vul uschia optimar l'effizienza sin staziuns da manevrar, sin terminals da vitgira e sin trajects betg electrifitgads. Quels fan ora en Finlanda 45% da la rait da viafier. Las locomotivas ston plinavant esser construidas per il traffic en la naiv e cun glatsch e tar temperaturas da fin -40°C.
RR novitads 09:00


text:
Ina radunanza da delegads redimensiunada, in parlament rumantsch ubain ina radunanza cun delegads be ord las uniuns territorialas - quai èn las propostas ch'èn sin maisa.
Las trais propostas vegnan preschentadas als delegads a chaschun da la radunanza als 29 d'cotober.
Els han lura la pussaivladad da sa decider per ina da quellas, da tschertgar in cumpromiss da tuttas trais ubain da decider ch'i resta tut sco fin qua.
Tuttas trais rinforzassan las uniuns territorialas. Er ils Rumantschs e las Rumantschas en la diaspora (Rumantschas e Rumantschs che vivan ordaifer il territori tradiziunal rumantsch) survegnissan dapli pussanza. Ma i dat er inqual differenza.
Radunanza da delegads redimensiunada
Quai è la proposta che la suprastanza da la Lia Rumantscha preferiss. Ella preveda:
- be pli 32 enstagl da 65 delegads
- nagins delegads da la Agentura da novitads (ANR) rumantscha e nagins dal Cussegl grond
- il temp d'uffizi dals delegads vegniss limità sin trais periodas a trais onns
La radunanza da delegads redimensiunada fiss la pli sumeglianta a la situaziun actuala. Tenor l'expert per dumondas da democrazia Andreas Glaser è positiv vi da questa varianta che: las medias cun la ANR n'èn betg pli represchentadas sco er la gruppa dal Cussegl grond perquai che quella n'ha nagina structura u furma giuridica.
Sco dischavantatg numna Glaser il fatg ch'ils Rumantschs e las Rumantschas èn represchentadas be tras las uniuns territorialas e tematicas. El avess preferì ina basa pli lada. A la dieta dal zercladur saja dentant vegnì da pliras varts il maini che las uniuns territorialas sajan datiers avunda al pievel rumantsch, uschia Andreas Glaser.
Parlament rumantsch
In parlament rumantsch fiss la pli gronda midada structurala.
- be pli 16 parlamentaris enstagl da 65 delegads
- trais fin quatter sessiuns ad onn enstagl d'ina fin duas radunanzas
- nagins represchentants da l'ANR e dal Cussegl grond
- il temp d'uffizi dals delegads vegniss limità sin trais periodas a trais onns
Cun dapli discussiuns e sessiuns publicas fiss il parlament tenor Andreas Glaser l'instrument il pli democratic da las trais variantas. Il pievel rumantsch savessi uschia propi, tgi che represchentass el, manegia l'expert. Quai na saja tar la radunanza da delegads betg adina il cas. Plinavant fiss il parlament er pli attractiv che la radunanza che haja savens il tif d'esser plitost lungurusa ed in ritual che sa repetia mintga giada.
Il pli grond e probabel decisiv crap da stgarpitsch per la varianta parlament vesa il professer da l'universitad da Turitg en il fatg ch'il parlament duvrass pli segir ina lescha dal chantun. Quai per il motiv che la Lia Rumantscha stuess en cas d'ina decisiun en favur dil parlament probabel midar dal dretg privat el dretg public. Glaser dubita dentant ch'il chantun fiss d'accord cun la repartiziun dals represchentants proponida.
Proposta da la Pro Idioms - delegads principalmain da las uniuns territorialas
Ils delegads derivassan principalmain or da las regiuns da tschep dal rumantsch.
- 39 enstagl da 65 delegads
- uniuns tematicas sco la Giuventetgna Rumantscha u la Societad Retorumantscha vegnissen integradas en las uniuns territorialas (Engiadina/Val Müstair, Surses/Sutselva e Surselva)
- cifras da represchentants sa basan sin la dumbraziun dal pievel da l'onn 2000
L'expert è dal maini che questa proposta saja bain la pli extrema, haja dentant in tschert scharm. La basa per il dumber da represchentants prendia ella numnadamain or da las cifras che correspundian pli u main als abitants da las differentas regiuns.
In dischavantatg vesa Andreas Glaser p. ex. en il dumber da represchentants da la diaspora (Rumantschas e Rumantschs che vivan ordaifer il territori tradiziunal rumantsch). Quels fissan tenor Glaser cun be 15% u sis persunas represchentads memia flaivel. In ulteriur dischavantatg vesa il professer da dretg en il fatg che las uniuns tematicas n'avessan nagins delegads pli. Tenor el èn blers commembers da questas uniuns da l'avis ch'i na chattian betg in plaz en las uniuns territorialas, sco proponì da la Pro Idioms.
RR actualitad 12:00


text:
Era il primminister brit Boris Johnson ha ditg suenter in telefon cun Emmanuel Macron ch'el veglia discutar cun las grondas naziuns d'industria davart il futur da l'Afganistan. El avertescha medemamain ch'il pajais na dastga betg daventar lieu da terrorissem.
Plirs schefs da stadi han prendì posiziun ed er concedì sbagls
La chanceliera tudestga Angela Merkel ha ditg ch'els hajan valità sbaglià la situaziun. Cun els na manegia Merkel betg be la Germania mabain en general la cuminanza internaziunala. Las stentas dals ultims onns n'hajan betg purtà fritg. I na saja betg reuddì da purtar enavos la democrazia e la pasch en la societad afgana. Plinavant ha la chanceliera tudestga descrit la surpigliada da la pussanza sco situaziun «fitg pitra». Ella ha annunzià da gidar ils stadis vischins da l'Afganistan da prender si fugitivs. I giaja er persuenter da controllar il moviment da fugitivs en direcziun Europa.
La Germania, la Frantscha, ils Stadis Unids e la Gronda Britannia vulan repatriar ses burgais ed er gidanters afgans. Il president american Joe Biden ha danovamain defendì la retirada da las truppas americanas, malgrà ch'ils talibans han curt suenter surpiglià la pussanza. Er sche la schuldada americana fiss anc stada pli ditg en il pajais, n'avessia quai betg augmentà la veglia da cumbatter da las forzas da segirezza afganas. El saja cunter engaschis militars senza fin.
A la plazza aviatica da Kabul partan puspè aviuns d'evacuaziun
Entant cuntinueschan las evacuaziuns ord la chapitala Kabul puspè. Aviuns militars dals Stadis Unids e da la Germania sajan sa tschentads. Els hajan transportà forzas spezialas en la citad che duajan garantir la segirezza durant las evacuaziuns. Quai ha confermà il ministeri da defensiun a Berlin. Glindesdi suentermezdi è il manaschi vegnì interrut, perquai ch’adina dapli persunas èn curridas sin las pistas da partenza per pudair tiers in plaz en in dals aviuns.


text:
da sur Marcus Flury
Unitad ei in plaid ch’ins auda savens en baselgia. Oravontut egl evangeli tenor s. Gion vegn el avon numerusas gadas. Sch’ins auda quei plaid, patratg’ins savens vid l’unitad denter las differentas confessiuns cristianas, l’unitad cul papa e culs uestgs, l’unitad en famiglia e.a.v.
Sche Jesus di: «Tuts duein esser units per ch’il mund creigi che ti has tarmess mei», tucca el enzatgei impurtont, numnadamein la verdeivladad da nus cristians. La Baselgia ei pauc verdeivla, sch’ina gruppaziun cun siu pugn da vesta vul prender surmaun per tut prezi ed excommunichescha bunamein ina l’autra e sche la Baselgia consumescha bia forzas per cumbats interns.
«Tuts duein esser units!» Mo tgi decida sin tgei ch’ins duei s’unir ed en tgei ch’ins duei esser units? Garant per l’unitad ei Jesus Cristus ed igl instrument che meina ad unitad ei la carezia. Perquei roga Jesus il Bab: «Fai che la carezia, cun la quala ti has carezau mei, seigi en els, e che jeu seigi en els.»
Gn 17,20–26
20Jeu roghel buca mo per els, mobein era per quels che creian en mei tras lur plaid. 21Tuts duein esser units. Sco ti, Bab, eis en mei e jeu en tei, aschia duein era els esser units en nus, per ch’il mund creigi che ti has tarmess mei. 22La gloria che ti has dau a mi hai jeu dau ad els, per ch’els seigien units, sco nus essan units: 23Jeu en els e ti en mei. Els duein esser dil tuttafatg units, per ch’il mund vegni pertscharts che ti has tarmess mei e che ti has carezau els, sco ti has carezau mei. 24Bab, jeu vi che tut quels che ti has dau a mi seigien leu, nua che jeu sun; els duein veser mia gloria che ti has dau a mi, perquei che ti has carezau mei avon l’entschatta dil mund. 25Gest Bab, il mund ha buc enconuschiu tei, mo jeu hai enconuschiu tei, ed els ein seperschuadi che ti has tarmess mei. 26Jeu hai fatg enconuschent ad els tiu num e vegn a far enconuschents el vinavon, sinaquei che la carezia, cun la quala ti has carezau mei, seigi en els, e per che jeu seigi en els.


text:
Sch'il suveran svizzer accepta ils 13 da zercladur la lescha da CO2, vegnan carburants sco benzin e diesel successivamain pli chars. Quant exact, n'è anc betg cler. Gia uss datti dentant plans da politichers burgais da midar quai suenter la votaziun.
Sco il «Tages Anzeiger» scriva, haja la cumissiun d'economia dal Cussegl naziunal gia approvà in'iniziativa parlamentara da Franz Grüter da la PPS che sa dosta cunter in tal augment. Sche sia proposta vegniss acceptada dal parlament, vegniss il liter benzin betg bler pli char. La Confederaziun perdess dentant radund 300 milliuns francs per onn.
Ord l'archiv da Radio SRF:


text:
Hanciuz
Hanciuz(Sawgun:汉朝,gyoepyaem:Hàn Cháo;gonq 202 nienz-220 nienz) dwg aen Cunghgoz funghgen vuengzciuz daih ngeih,youq Cinzciuz laeng,Samgoz gaxgonq.De dwg youh nungzminzgijyi lingjsiu Liuzbangh(刘邦) laebbaenz,Gyoengqvunz heuh de Hangauhcuj(汉高祖).Byongh gaenq
ngaiz Cinhciuz dajduenh.Ndigah Hanciuz baen song dingz,Saehan (gonq 202 nienz–9 nienz) caeuq Doenghan(25 nienz–220 nienz). Hanciuz veizciz le 400 lai nienz,vunz nyinhnaeuz de deg seizhoengh Cunghgoz lizsij.Seizneix,Cunghgoz cujdij mincuz doq gag heuh Hancuz.


text:
Partid Libertarian (Stat Unid)
El Partid Libertarian (Libertarian Party in ingles) a l'è un partid politegh di Stat Unid, el pussee grand di partid minor, che l'insubiss i libertà civil, el minga-interventism, el capitalism de liber mercad e la riduzzion del governo. L'è stad fondad in del 1971, sota la ministrazzion del Richard Nixon, di fondator contrari a la coscrizzion, a la guerra del Vietnam e a l'intoduzzion de la moneda fiat.
I so posizzion inn arent al liberalism classegh: voeulen sbassà i tass, abolì l'Internal Revenue Service, sbassà el debit publegh e permeter ai sgent de sortì del sistema pensionistegh publegh, a nivell social voeulen inveci legalizzà i matrimoni gay, liberalizzà la droeuga, meter men de limitazzion al dirizz de havégh e portà i armi e abolì la pena de mort.
El toeu part a la Lianza Internazzional di Partid Libertari e 'l so animal simbol a l'è el resporchee.
Elezzion presidenziai[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Partito Libertario
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Partito Libertario


text:
(1) Adöm al’acuisiziun dla personalité iuridica y dl’autonomia da pert dles singoles scores ciafa les direturies y i direturs dles scores che à frecuentè n curs de formaziun aposta, aladô dles desposiziuns varëntes, la cualifica de dirigënt. La cualifica de dirigënt vëgn te vigni caje atribuida dal 1. de setëmber dl 2000 inant inće tl caje che les scores, aplican le pröm plann de repartiziun dles scores, ciafes la personalité iuridica pormò do la data odüda danfora dal articul 2, coma 4. 19)
(2) La direturia o le diretur dla scora se fistidiëia de na gestiun unitara dla scora, é süa rapresentanza legala y à la competënza por i raporć cun i sindacać. La direturia o le diretur é a će dl personal che ti é gnü assegné ala scora autonoma dala Provinzia y dai Comuns.
(3) La direturia o le diretur tol provedimënć por garantì la cualité di prozesc de formaziun, por miorè les condiziuns cheder dl imparè y por promöie la colauraziun dles ofertes culturales, profescionales, soziales y economiches te scora y tl ambiënt incëria. Insciö pol gnì realisé l’eserzize dl dërt de istruziun dles scolares y di scolars, le dërt dla liberté d’insegnamënt, da capì inće sciöche liberté de inrescida y de inovaziun metodich-didatica y l’eserzize dla liberté educativa dles families, sciöche dërt primar.
(4)Tl respet dles competënzes di organs colegiai dla scora ti speta ala direturia o al diretur dla scora competënzes autonomes de direziun, de coordinamënt y de valorisaziun dles ressurses umanes. En conformité cun le plann trienal dl’oferta formativai, cun les desposiziuns varëntes y cun i prinzips y i criters stabilis dal contrat coletif ti assegnëia la direturia o le diretur dla scora i dovëis de sorvisc al personal dla scora. 20)
(5) Sön la basa di criters generai fać fora dal consëi d’istitut stabilësc la direturia o le diretur dla scora l’orar de sorvisc dla scora, l’orar de daurida al publich y la partiziun dl orar de laûr por le personal dla scora preodü dal contrat coletif conscidran les nezescitês dla scora y i bojëgns dla comunité locala.
(6) La direturia o le diretur dla scora organisëia les ativitês dla scora aladô di criters de na formaziun efiziënta y efetiva. Ara o al à inće la responsabilité di resultać arjunć che vëgn valutà tignin cunt dla particolarité de sües funziuns.
(7) La direturia o le diretur dla scora surantol les funziuns aministratif-contables dla Junta esecutiva dada dant tl articul 8 dla lege provinziala di 18 d’otober dl 1995, n. 20, tut fora les competënzes spezifiches surandades al responsabl aministratif o ala responsabla aministrativa te chësta materia.
(8) La direturia o le diretur dla scora à la competënza de autorisé l’utilisaziun de locai dla scora por ativitês fora dla scora. Sce l’adoranza dl frabicat dla scora o di implanć dla scora por ativitês extrascolastiches vëgn refodada spo pol gnì fat recurs por i imobii de proprieté dla provinzia al assessur provinzial competënt por le patrimone y por i atri imobii al ënt proprietar che tol spo na dezijiun definitiva. Por i imobii de proprieté dla provinzia él l’assessur provinzial por le patrimone che tol na dezijiun definitiva do avëi aldì les assessuries y i assessurs competënć.
(9)21)
(10) 21)
Le coma 1 é gnü integrè dal art. 37 dla l.p. di 31 de jenà dl 2001, n. 2.
Tl art. 13, coma 4 vëgnel baraté fora les parores "plann dl'oferta formativa" cun les parores "plann trienal dl'oferta formativa" dal art. 7, coma 1 dla l.p. di 20 de jügn dl 2016, n. 14.
I comesc 9 y 10 é gnüs metüs pormez dal art. 38 dla l.p. di 31 de jenà dl 2001, n. 2, é gnü abroghè dal art. 13, coma 1, lëtra d), dla l.p. di 27 de merz dl 2020, n. 2.


text:
Víctor Jara
El Víctor Lidio Jara Martínez (nassüü 'l 28 de setember del 1932 a Lonquén arent a Santiago del Chile; murüü 'l 15 de setember del 1973 a Santiago del Chile) l'è staa müsegh, cantant, e regista de teater cilen. L'è staa impresunaa el 12 de Setember 1973 e l'è staa truaa mort 4 dí despö cunt 44 culp de pistola in del corp.
Biugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Giuenezza[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Víctor Jara l'è nassüü a Lonquén, un paesín arent a Santiago del Chile e i so vegg, de mestee, eren vilàn.
El pader del Víctor Jara l'eva vün chel trincava e ghe dava i bot a la sua miee pütost despess. Dopu che 'l pader l'ha lassaa la fameja, l'è stada la mader Amanda che la s'è crüzziada de la fameja, lee deperlee. L'amanda la sunava la ghitara e la canatava pütost ben, suratüt canzun fulcluristegh cilen e südamerican. Dopu la mort de la mader, el giuen Víctor l'ha desmetüü de stüdià de ragiunàt e l'ha tacaa sü a stüdià teulugia catolega per düü agn, però senza mai finì.
Perdüda la Fee, l'ha ciapaa sü e l'è 'ndaa indree a Lonquén indua l'ha faa sü, insem' a un para de amis, una banda ciamada Cuncumén. Pö l'ha scumenciaa a süpdià teater a l'üniversidaa de Santiago. L'incunter cunt la cantant Violeta Parra l'ha müdaa la vita del giuen Víctor. El Víctor l'ha tacaa sü a laurà in del cafè bar de la Parra e lí l'ha anca tacaa sü a cantà. Un bel dí, in del bel mezz d'una turnee de la sua cumpagnía de teater a Musca, la cantant la s'è malada e alura 'l Víctor l'ha ciapaa la sua ghitara e la sunaa e cantaa: el püblegh rüss l'ha reagii entüsiasta e giamò l'istessa sira 'l Víctor l'eva scriüü la sua prima cansun: El cigarrito.
Semper in chi dí chi 'l Víctor Jara l'ha scumenciaa a interessass de pulitega.
Caréra de Cantant[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1966 l'è 'gnüü föra 'l so prim LP Víctor Jara. In del medèm ann l'è 'gnüü föra el single La beata, una cansun pupulara cilena. Chela cansun chi l'è 'na cansun ümuristega che la parla de 'na söra che la s'inamura d'un prevet. La versiun del Jara però l'hann retegnüda scandalusa e l'hann faa pü sentì a la radio. Alura la gent l'ha tacaa sü ad andà in del cafè bar de la Barra inscí de sentì 'l Víctor sunà la sua versiun de La beata.
In di agn despö l'ha faa 'l regista però 'l s'è crüzziaa püssee de pulitega e de müsega che del so mestee. Pö del 1970 l'ha lassaa 'l teater del tüt e 'l s'è scuncentraa in sü la müsega. I cansun del Victor Jara parlen de la gent sempliz, de la gent cumün, de la sua vita e di so prublema int una suciedaa cunt grand ingiüstizzij suciaj. Tant di so cansun parlen de scandàj pulitegh e/u de ingiüstizzia suciala.
El Victor Jara l'è vün di represenatant de la „Nueva Canción“ (Nöa Cansun) in Südamerica. La Nueva Cancion l'eva un gross muiment revulüziunari in Südamerica sustegnüü de tanc artista e inteletüaj. I so idej pulitegh eren toch impurtant di so cumpusiziun. A l'eva, inscí 'ma tanc cantant südamerican, un cumünista spetasciaa e diretur de la seziun di artista del partii cumünista cilen. Insem' a olter müsegh l'ha faa cuncert de sustegn per el Salvador Allende e l'Unidad Popular, una liga de partii de senistra.
El dí despö 'l golpe cuntra l'Allende (che l'eva staa elegiüü in manera demucratega) traa inanz de l'Augusto Pinochet (sustegnüü e pagaa di USA), l'è staa cataa sü di gulpista in de l'edifizzi de l'üniversidaa technega indua l'insegnava.
Ciapaa e Cupaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una völta cataa sü, el Victor Jara l'è staa recugnussüü di suldaa gulpista e menaa de quij in del stadi de balun ciamaa Estadio Chile e, insema a olter malcapitaa, turtüraa senza misericordia. Propi in chela cundiziun chi a l'ha scriüü la sua ültema puesia (a cüntàla giüsta sensa titul, però ciamada de tücc inscí 'ma i so prim parol Somos cinco mil, „sem cinch mila“). Pö, püssee tard i so turtüradur gh'hann s'cepaa i man inscí che 'l saria staa pü bun de sunà la ghitara. Tanc hann credüü ch'i man al Victor gh'i even tajaa, ma l'eva minga vera: la sua miee Joan Jara l'haa dii anca lee che l'eva minga vera, e lee l'eva vedüü 'l cadaver del so marii. Quand ch'i suldaa gulpista hann pruaa a ümejàl cunt el dumandagh de cantà, già che de mestee lü l'eva semper faa 'l cantant, de stizza e cunt curagg e urgöj, 'l Victor Jara l'ha traa föra per l'ültema völta la sua vus e l'ha intunaa Venceremos – "Vengiarèm", la cansun del muiment pulitegh Unidad Popular. A chel punt chi, i so turtüradur gh'hann daa sgiò di bot de orb e l'hann faa föra cunt un mitrajadur. Un para de dí despö gh'hann dii inscí a la sua miee che l'even truaa 'l so corp, mort e mütilaa, e de 'gnì a ciapassel. De li a poch la miee del Jara l'ha lassaa 'l Cile, e l'è gnüda anmò 'ndree dumà a la fin di agn '80. In del 1994 l'haa faa sü la "Fundaziun Victor Jara"
In del setember del 2003, cunt el trentesem aniversari del dí che l'hann cupaa, l' Estadio Chile l'è staa ciamaa Estadio Víctor Jara
In del Giügn del 2009 i rest del cantant cilen hinn staa resümaa e gh'hann faa l'ütòpsia: gh'hann truaa 30 oss rot. I oss gh'i even rumpüü cunt tarej e cunt culp de arma de fögh. In del dezember de l'istess ann i so rest hinn staa traa in del fupun central de Santiago indua mijaja e mijaja hinn vegnüü a dagh l'ültem salüd, in tra de quij, anca la presidenta del Cile Michelle Bachelet
Laurà Müsegaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cansun del Víctor Jaras se poden spartii, pü u manch, in sèt toch:
- Cansun che parlen de la sitüaziun pulitega in Cile, p.e. Ni chicha ni limoná e „Movil“ Oil Special. Un para de chi toch müsegaj chi hinn di acüs liregh cuntra i perpetradur de scàndaj e sassinaziun pulitegh, p.e. Las casitas del barrio alto und Preguntas por Puerto Montt
- Cabsun di ton pupular che parlen de la vita di puarít cunt di sutaton revulüssiunari, p.e. Plegaria a un labrador eEl hombre es un creador.
- Toch literari de puèta (suratüt del Pablo Neruda) postpunüü in cansun.
- Cansun che prumöven la sulidaredaa internaziunala, p.e. Una palabra solamente und El derecho de vivir en paz.
- Cansun de olter cantant: I so artista preferii eren Daniel Viglietti, Violeta Parra e Atahualpa Yupanqui.
- Cansun pupular: la püpart de chi cansu chi vegnen del Süd America ma anca vöna nordamericana (Hush a bye). El so LP Canto por travesura l'è tüt de müsega fulcluristega cilena
- Toch istrümentaj: Cai cai vilú, La partida e i quater toch de La remolienda
Driss de la Buca del Víctor Jara[Modifega | modifica 'l sorgent]
Toch Teatraj[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1959: Alejandro Sieveking: Parecido a la Felicidad
- 1960: Germán Luco Cruchagas: La Viuda de Apablaza
- 1960: Niccolò Machiavelli: La Mandragola
- 1961: Alejandro Sieveking: La Madre de los Conejos
- 1962: Alejandro Sieveking: Ánimas de Día Claro (Daylight Spirits)
- 1963: Bertolt Brecht: Der kaukasische Kreidekreis
- 1963: Egon Wolff: Los Invasores
- 1963: Raúl Ruiz: Dúo (Duet)
- 1963: Alejandro Sieveking: Parecido a la Felicidad”
- 1965: Alejandro Sieveking: La Remolienda
- 1965: Ann Jellicoe: The Knack
- 1966: Peter Weiss: Marat/Sade
- 1966: Abelardo Estorino: La Casa Vieja
- 1967: Alejandro Sieveking: La Remolienda
- 1967: Germán Luco Cruchaga: La Viuda de Apablaza
- 1968: Joe Orton: Entertaining Mr. Sloane
- 1969. Megan Ferry: Viet Rock
- 1969. Sophokles: Antigone
Discugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
LP in Stüdio[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Víctor Jara [Canto a lo humano] (1966)
- Canciones folklóricas de América (1967)
- Víctor Jara [Odeon] (1967)
- Pongo en tus manos abiertas (1969)
- Canto libre (1970)
- El derecho de vivir en paz (1971)
- La población (1972)
- Canto por travesura (1973)
- Manifiesto (1974)
LP Live[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Recital (1983)
- Víctor Jara en México, WEA International (1996)
- Habla y Canta en la Habana Cuba, WEA International (2001)
- En Vivo en el Aula Magna de la Universidad de Valparaíso, WEA International (2003)
Cumpilations Post Mortem[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Te recuerdo Amanda, Fonomusic (1974)
- Presente, (1975)
- Vientos del Pueblo, Monitor (1976)
- Canto Libre, Monitor (1977)
- 10 Anos Cantando con Nosotros (1983)
- An Unfinished Song, Redwood Records (1984)
- Todo Víctor Jara, EMI (1992)
- 20 Años Despues, Fonomusic (1992)
- Deja la Vida Volar (Lass das Leben fliegen) (1996)
- Víctor Jara presente, colección „Haciendo Historia“, Odeon (1997)
- Te Recuerdo, Víctor, Fonomusic (2000)
- Antología Musical, WEA Warner (2001) 2CDs
- 1959–1969 – Víctor Jara, EMI Odeon (2001) 2CDs
- Latin Essential: Victor Jara, (WEA) 2CDs (2003)
- Collección Victor Jara – Warner Bros. (2004) (8-CD-Box)
- Victor Jara. Serie de Oro. Grandes Exitos, EMI (2005)
Literadüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Joan Jara: L'ültema cansun. La vita del Victor Jara. Wilhelm Goldmann Verlag, Münegh 2000, ISBN 3-442-72388-4.
- Joan Jara: El Victor. Una cansun mai finida del tüt. Cà edituriala Volk und Welt, Berlin 1986, ISBN 3-353-00043-7.
Citassiun Unurari[Modifega | modifica 'l sorgent]
- LA Joan Baez l'haa ciapaa la sua cansun Te recuerdo Amanda e la'ha metüda in del so LP de müsega spagnöla ciamaa Gracias a la vida
- El Cumpunista Leon Schidlowsky l'ha cumpunüü misa sine nomine (1973-1975), in so unur.
- La Metalcore band Heaven Shall Burn la canta de lü in di cansun The Weapon they Fear e Buried In Forgotten Grounds.
- La band The Clash la canta de lü in de la cansun Washington Bullets de l'LP Sandinista (1980).
- El cantütur Ernst Born el canta de lü in del so LP Aendschtation Paradies
- La band Simple Minds la met insema in so unur la cansun Street Fighting Years (1989).
- La band ispagnöla Ska-P la canta de lü in de la cansunJuan Sin Tierra.
- La band Zupfgeigenhansel l'ha cumpunüü na cansun ciamada Victor Jara indua 'l se parla de la sua vita.
- La vita del Víctor Jaras l'è 'l tema del Film El Cantor del 1978 de Dean Reed.
- La band Freundeskreis la fa 'l so nom in de la cansun Leg dein Ohr auf die Schiene der Geschichte (1997)
- La band argentina Los Fabulosos Cadillacs la canta de lü in de la cansun El Matador.
- Die Schauspielerin und Sängerin Donata Höffer singt Mitte der 1980er Jahre einige der wichtigsten Lieder von Víctor Jara. Begleitet wird sie u. a. von dem Gitarristen Hector Sandos.
- La regista cilena Carmen Luz Parot in del 1999 l'ha giraa un film ducümentari ciamaa El derecho de vivir en paz in sü la vita del Víctor Jaras indua la sua vedua e un para de omen impresunaa insem' a.
- El Pippo Pollina in de la sua cansun Il giorno del falco 'l cünta sü quel che l'è sücedüü a l' Estadio Chile.
- A lipsia gh'è 'l Verein Victor Jara.
- Sensa vess numinaa, ma sübet recugnussibel, el Víctor Jara l'è un cantant in del liber La casa de espiritu de Isabel Allende.
- La rockband U2 canta in de la sua cansun One Tree Hill de l'LP Joshua Tree: „And in the world a heart of darkness - A fire zone. Where poets speak their heart then bleed for it. Jara sang - his song a weapon - In the hands of one whose blood still cries from the ground“
- La band Calexico la canta de lü in de la cansun Victor Jara’s Hands.
- La cantütura irlandesa Christy Moore l'ha püblegaa una cansun che la parla de la sua vita in sü 'l so LP This Is The Day (2001).
- A Berlin gh'è un dormitori de stüdent ciamaa Victor Jara.


text:
En Germania ha cumenzà la terza chauma dal persunal en las locomotivas, ha communitgà il sindicat dals locomotivists tudestgs. Concret pretenda il persunal en las locomotivas 3% dapli paja. Enfin mardi stoppian passagieras e passagiers quintar cun ferms impediments dal traffic regiunal ed a distanza.
Impediments en Svizra
La Deutsche Bahn ha stritgà pervi da la chauma bleras colliaziuns da trens, tge ch'ha er consequenzas sur cunfin. Tranter auter vegnian las colliaziuns tranter Basilea e Berlin sco er tranter Basilea e Cologna stritgadas, ha communitgà la SBB.


text:
Il privel ch'el avess pudì vegnir extirpà en ils Stadis Undis è stà precis la raschun per Julian Assange da fugir en l'ambassada da l'Ecuador. Ed er ch'el ha tegnì or uschè ditg. Il president da l'Ecuador, Lenin Moreno ha ditg che la regenza haja empermess da betg surdar Assange ad in pajais nua ch'el stuess temair da vegnir torturà u da vegnir sentenzià a la mort.
Retratg asil diplomatic
Avant l'arrestaziun da gievgia ha la regenza d'Ecuador retratg ad Assange l'asil diplomatic cun l'argumentaziun ch'el haja cuntrafatg a las cundiziuns per ina tala. La polizia britannica ha declerà che l'ambassada haja envidà els. Assange duai uss vegnir preschentà uschè svelt sco pussibel ad in derschader.
RR novitads 12:00


text:
Il tagliacrappa ed artist Christian Aubry è s’inscuntrà in bel di cun Rino Caduff, l’anteriur president da la citad da Glion.
Ina giada ha l’artist raquintà a mai che la crappa haja decis il di da la stgiradetgna dal sulegl da sa scuntrar a Glion. E nus stoppian uss pussibilitar quai. Cun quai ha l’artist fascinà mai.
Idea da l'exposiziun
Il fundament sin quel che nus passain, pia nossa terra, è naschì en il profund. Il magma e la lava èn atgnamain la basa dal fundament. Quai è la finala la crappa che cumpara e vegn visibla. L’artist Christian Aubry è fascinà da la crappa, cunzunt da la variaziun da crappa. Marmel da Vrin, granit da Punteglias u simplamain crappa da la val da Siat. Cun quella materia lavura l’artist gia dapi onns. Entras l’uniun «Schichtwechsel – La Surselva» ch’è vegnida fundada a posta po Christian Aubry ussa realisar quella gronda exposiziun.
Tut en preparaziun
Actualmain vegn l'exposiziun preparada. La proxima stad avra lura l'exposiziun cun ina festa d'avertura ils 11 e 12 da zercladur. Tut en tut vegn l’exposiziun a cuzzar trais onns e mez. Ella vegn accumpagnada dal Museum regiunal Surselva, che ha sias localitads en la citad veglia da Glion. Ils custs da quella exposiziun cun tut las activitads èn calculads cun in milliun francs. Als custs sa participeschan l'uniun purtadra, las vischnancas sursilvanas sco er il chantun.


text:
Pruteina
I pruteinn a hinn macrumulecul faa de cadenn de aminuacid ligaa intra de lur cunt un ligam ciamaa ligam peptidigh. A hinn biomulecul de strütüra cumplessa e massa muleculara elevada.
Un aminuacid a l'è faa d'un atum de carboni (C) central ligaa a un grüp carbussiligh -COOH, un grüp amminigh -NH2 e un grüp R che'l pö cambià e che'l carateriza l'aminuacid. El ligam peptidigh a l'è el prudot de la cundensaziun di grüp NH2 e COOH de dü diferent aminuacid per furmà un ligam CO-NH (ligam dubi C=O al resta un grüp carbuniligh, intanta che'l ligam peptidigh a l'è el ligam culuraa de blö in de la figüra): in quela manera chì dü aminuacid a hinn saldaa insema per furmà un "dipeptid". Cun quel prucediment chì se fann sü di cadenn che poden vess de poch aminuacid, ciamaa "oligopeptid", ma anca d'un nümer propi grand, i "polipeptid". I polipeptid se poden cunsideraa di pulimer e i aminuacid di monomer.
StrütüraModifega
I pruteinn presenten quater diferent nivej de strütüra, a partì de l'urden di aminuacid in d'una cadena fina a rivà a la strütüra 3D de pruteinn cumpless, che la dipend propi di aminuacid che gh'è in de la cadena e del so urden.
- Strütüra primaria:
A l'è la sequenza lineara di aminuacid giuntaa insema cunt el ligam peptidigh.
- Strütüra segundaria
A hinn i prim particular cunfurmaziun spaziaj che poden ciapà i cadenn per efet de la furmaziun de ligam a idrogen. A hinn per esempi furm carateristigh 'me la "alfa eliga" e'l "beta fujet", o anca furm globülar.
- Strütüra terziaria
A l'è la furma definitiva dìun ünità peptidiga (cumpagn de dì una pruteina deperlee) che l'è el resültaa de l'interaziun de tüt i cadenn de la strütüra segundaria e - a bun cünt - propi de tücc i aminuacid de la pruteina. La strütüra terziaria a l'è fada de domini, che hinn toch carateristigh e distinguibel de la pruteina, despess cunt una funziun biuchimiga specifega.
- Strütüra quaternaria
A l'è el resültaa de l'assuciaziun de dü o püssee sub-ünità peptidigh per ligam fiach in manera propi specifega (e di völt i punt disulfür).
Se ciama "pruteina cuniugada" una pruteina che la gh'ha anca un grüp minga polipeptidigh ('me un jun metaligh), ciamaa grüp prustetigh.
FunziunModifega
I pruteinn i gh'hann diferent funziun, per esempi:
- Strütürala (es. cheratina)
- Reguladris(es. Insülina e urmon in general).
- Traspurtadris (es. Emoglobina)
- Defensiva (es. i imünoglobülin)
- Enzimatega.
SintesiModifega
In di urganism vivent i pruteinn se sintetizen cunt un prucess ciamaa sintesi pruteiga per mezz de l'infurmaziun che la gh'è dent in del DNA.
In del laburatori, i straa a hinn dò:
- la sintesi del Merrifield (o in fas solida): i polipeptid se sintetizen in sü un süport solid pulimerigh induè che vegnen ligaa vün a la völta i aminuacid. Se taca cunt el prim che l'è faa aposta per ligass mej a la resina e per destacass minga düranta la sintesi e pöö cunt i alter.
- la sintesi enzimatiga: se dupren di enzim aposta per furmà o s'cepà ligam peptidigh (chimotripsina, tripsina, elastasi, pepsina, etc.).


text:
L’enviern passà èn gist plirs favurits sa blessads ed han uschia stuì terminar la stagiun pli baud che giavischà, tranter auter il dominatur dals davos onns, il Norvegiais Aksel Svindal ch’era cupitgà grevamain il schaner sin la Streif a Kitzbühel.
Er puspè enavos è il campiun olimpic da Sotschi, l’Austriac Matthias Mayer ch’era cupitgà grevamain en la cursa da Val Gardena curt avant Nadal.
Ord l’equipa austriaca turnan enavos en il circus da skis er Georg Streitberger e Max Franz. In ulteriur prominent ch’è a Val d’Isère puspè a la partenza è er il Franzos Guillermo Fayed ch’ha rut la fin da la davosa stagiun il liom cruschà.
Trio svizzer enavos a la partenza
Er ord il cader da Swiss Ski turnan gist trais skiunzs enavos en il circus da skis. Ina gia ils dus Grischuns Sandro Viletta e Mauro Caviezel sco era il Glarunais Patrick Küng.
Il pli grond discletg cun blessuras ha Mauro Caviezel gì ils davos onns. Anc avant che la davosa stagiun aveva cumenzà ha Caviezel rut in oss dal ventrigl, l’avrigl è lura vegnida vitiers in greva blessura vid in schanugl e la stad ha ina blessura vid in maun sfurzà Caviezel da far ina pli lunga pausa. A Val d’Isère va el perquai l’emprima giada a la partenza d’ina cursa da la cuppa mundiala dapi 20 mais. Stuì terminar la davosa stagiun gia l’entschatta schaner, pia avant ils gronds classichers da Wengen e Kitzbühel, avevan il campiun olimpic da Sotschi, Sandro Viletta, ed il campiun mundial da Vail/Beaver Creek, Patrick Küng. Omadus han gì blessuras vid in schanugl.
Sper il trio Küng, Viletta e Caviezel partan a Val d’Isère er Carlo Janka, Beat Feuz, Fernando Schmed, Thomas Tumler, Marc Gisin, Nils Mani, Ralph Weber, Niels Hintermann e Stefan Rogentin.
RR actualitad 17:00


text:
Ils trais scienziads vegnian onurads per avair contribuì a moda fitg innovativa a chapir meglier sistems fisicals cumplexs, uschia argumentescha l’Academia da Nobel a Stockholm sia decisiun. Sistems fisicals cumplexs sa distinguan entras casualitads e dischurden. Ils trais undrads hajan stgaffì la basa per descriver e far prognosas per tals sistems.
Tuts trais perscruteschan gia dapi decennis il svilup dal clima e valan sco corifeas. Syukuro Manabe che lavura era cun 90 onns anc a l'univeristad da Princeton en ils Stadis Unids da l'America, ha gia mussa en in studi 1967 ch'il CO2 contribuescha al stgaudament dal clima mundial.
Be in onn pli giuven è Klaus Hasselmann ch'è in pionier da la perscrutaziun d'attribuziun. Quella pussibilitescha d'anflar las causas dal stgaudament dal clima cun metodas statisticas. Hasselmann, che lavura al institut Max Planck per meterologia, haja mess il fundament che nus sappian uss dir cleramain che la midada dal clima è fatga dal carstgaun. Quai di il fisicher dal clima da l'ETH, Reto Knutti.
Giorgio Parisi vegn onurà per sias perscrutaziuns da sistems complex e las schliaziuns matematicas per descriver quels. Enturn l'onn 1980 aveva el anflà musters zuppads en structuras complexas. Quai haja gì in grond effect per la perscrutaziun da l'immunologia, la genetica ed era las scienzas sozialas, di Gilberto Colangelo che ha doctorà a Roma cu Parisi era là professur.
Vus pudais s'imaginar el sc'in scienzià or dal cudesch. El era savens plitost en patratgs che pertschert da ses conturn.
L'onn passà era il premi vegnì surdà al Brit Roger Penrose, l'Americana Andrea Ghez ed il tudestg Reinhard Genzel per lur perscrutaziuns areguard foras nairas.
Il premi è dotà cun 10 milliuns curunas svedaisas – vul dir 1,06 milliuns francs per categoria.


text:
Las consequenzas che la refurma da taglia globala ha per la Svizra èn concretas: Actualmain ston concerns gronds pajar en dus terzs dals chantuns damain che 15% taglia. Quels chantuns stuessan pia adattar lur sistem da taglia. Per la realisaziun da la taglia globala en Svizra na datti però anc nagins plans concrets, ha Ueli Maurer declerà envers SRF.
Era sch'il Cusseglier federal e minister da finanzas na quenta betg ch'il suveran svizzer sto anc decider a l'urna en chaussa, parta el dal fatg ch'i cuzza intgins onns per realisar la refurma en Svizra. La finamira da la OECD è da realisar la refurma enfin il 2023.
Sustegn dals pajais G20 per ina taglia minimala
Las ministras ed ils ministers da finanzas da las 20 pli grondas pussanzas economicas sustegnan ina refurma globala da la taglia sin concerns. L’element central da la refurma è in’imposta minimala da 15% sin ils gudogns dals concerns. Questa taglia minimala valess er per la Svizra.
La refurma procuria per ina concurrenza fiscala gista, ha ditg il minister da finanzas talian suenter l'inscunter dals pajais G20 a Washington. Cun la taglia minimala duain concerns globals en l'avegnir avair pli paucas pussaivladads da manar lur gudogns en pajais cun taglias pli bassas u paradis fiscals.
Sco proxim sa fatschentan ils schefs da stadi e regenza dals pajais G20 cun la refurma da taglia che duai ir en vigur il 2023.