c: text/html

text:
Per la Sennaria Surselva a Mustér e las 10 plazzas da lavur sa mida nagut, declera il mainagestiun Oskar Huber. Il medem vali era per ils producents da latg. Ils contracts d'affittaziun ed era quels cun ils producents vegnian surpigliads. Tant la Bergsenn SA sco era la Dörig Käsehandel SA èn societads affiliadas a la gruppa Elsa-Mifroma che tutga a la Migros.
Sco Huber ha ditg vinavant ad RTR vegni la fusiun fatga oravant tut, perquai ch'ins possia nizzegiar sinergias en l'administraziun. Ils biros erian gia el medem lieu ad Urnäsch (AR) e per part hajan las duas fatschentas era la medema clientella. Damai che la Dörig Käsehandel SA saja la gronda da las fatschentas, vegni la Bergsenn SA integrada en quella. La midada succeda l'emprim da mars.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Refurma Prutestanta
La Refurma (de'l Latin reformare = fà sü de nöf) l'è 'l muiment religius scumenzaa int'l 16° secul de'l Martin Lüther in Germania e de'l Giuan Calvin e Ulrich Zwingli int la Sgüizzera che l'ha s'cepaa la Cristianedaa in düü scioch: quel Catolegh e quel Prustestant (u refurmaa).
El Prenzipi de la refurma l'è cunsideraa de squas tücc l'ann 1517, quand che'l Martin Lüther l'ha tacaa i sö 95 Tes in sü l'üss de la Gesa de Wittenberg. La fin de la Refurma l'è cunsiderada la Pas de Westfalia de'l 1648.
In prenzipi 'l muiment prutestant l'eva un tentativ de rufurmà la Gesa Catolega. A tanc Catolegh in de l'Üropa centrala e ucidentala ghe piaseva no quel che lur vedeven cuma fols insegnament e curüziun denter de la Gesa, suratüt per quel che'l revarda la vendida di indülgenz.
Premissa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Che la Refurma l'abia scumenzaa propi in Germania e la gh'abia vüü un inscí grand süzzess 'l po vess espligaa de svariaa resun.
Resun Ümanistegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ümanism e Pressa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ümanism l'eva staa fin de'l 14. secul un muiment vegnüü de la penisula italega che'l se crüzziava de reinstaurà l'antigh saè. Segund 'l so primari prenzipi, ciamaa Ad fontes, ij ümanista stüdiaven ij antigh ütur e gh'even un möd de fà critegh cunt la realtaa. Ij ümanista han inflüenzaa ij üniversidaa de quij agn chi e hann inscí daa anca lur una man a "creà" tanc di refurmadur de'l devegnì. Suratüt 'l leng in manera critega la Sagra Scritüra l'ha inflüenzaa 'l pensee di refurmadur. La descuverta de la pressa, int la mitaa de'l 15. secul, l'ha pö daa na man ai refurmadur a spantegà i so laur literari.


text:
Guardà sur l'entira Svizra è il dumber da las firmas ch'han stuì deponer la billantscha dapi l'entschatta da l'onn sa reducì per 21% sin 2'760. In augment dals concurs hai be dà en ils quatter chantuns Sutsilvania, Appenzell dadens, Schaffusa e Turgovia.
Las bleras firmas ch’han fatg concurs ils ultims mais derivan da l’industria da mobiglias e laina.
Mesiras d'agid paran da far effect
Guardà be sin il settember è il dumber da concurs en l'entira Svizra sa reducì per 16% sin 381 firmnas. Ils experts decleran quest svilup cun l'effect da las mesiras d'agid dal Cussegl federal.


text:
En quest reguard saja la Germania anc ditg betg bun'avunda, ha ditg Merkel a chaschun d'in'occurrenza da la CDU. En cumparegliaziun europeica sa chattia lur pajais sulet en la media.
Germania repatriescha be 33% dals migrants
La Gronda Britannia per exempel repatrieschia 73% dals requirents d'asil refusads, la Grezia 44%, la Germania però sulet 33%. A l'occurrenza è Merkel danovamain vegnida confruntada cun critica.
Plinavant ha ella fatg attent, ch’i dettia gia quest onn 100’000 novs requirents d’asil or da stadis dal Balcan dal Vest che n’hajan nagin dretg da restar en Germania.
RR novitads 06:00


text:
Il trenader da la squadra naziunala svizra da ballape Vladimir Petkovic ha dà enconuschent las nominaziuns per ils gieus da qualificaziun da l'Euro cunter San Marino e l'Estonia. Petkovic ha nominà 23 giugaders.
Dal cader fan per la prima giada part Renato Steffen dals Young Boys e Luca Zuffi da Basilea. Enavos en il team è Eren Derdiyok. Per el èsi la prima nominaziun dapi l'october 2013. Betg da la partida èn Gelson Fernandes, Stephan Lichtsteiner, Haris Seferovic e Steve von Bergen, els èn tuts blessads ur reconvalescents.
RR novitads 17:00


text:
Mesiras supplementaras per dumagnar la pandemia da covid-19 custan la Confederaziun l'onn proxim ulteriuras 1,4 milliardas francs. Il Cussegl federal ha approvà annunzias posteriuras per il preventiv 2021.
Tenor ina communicaziun duai dar bun ina mesa milliarda per sustegnair il traffic public e quasi tuttina bler per indemnisar perditas da gudogn. Il preventiv da la Confederaziun quinta uschia totalmain cun expensas da 78,3 milliardas francs ed in deficit da 2,5 milliardas. La fin d'avust quintava il Cussegl federal anc cun in deficit da 1,1 milliardas francs.


text:
Arbor (mecanega)
Un arbor l'è un element mecaneg de rotazion, de solet de sezion circolara, qe l'è dovrad per trasmeter la potenza d'una banda a l'oltra, o d'una maqina qe la produx potenza a una qe l' la ciapa.[1] In su i arbor i è montads divers elements mecaneg, per esempe i poleje e i ingranaj.
Tipolojie[Modifega | modifica 'l sorgent]
I è classifegads principalment in duu tipi:
- Arbor de trasmission: i è dovrads per trasmeter la potenza intra la sorjent e la maqina dovradora.
- Arbor de rinvii: i trasmet la rotazion intra divers elements.
Materiai[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol material dovrad per i arbor ordinare l'è l'açal dolç. Quand qe l'è necessaria una resistenza majora, l'è dovrad un açal ligad, per esempe a'l niqel, niqel-crom o crom-vanadi.
De solet i è formads per laminazion a cold e portads a la justa misura per estrusion a freid o per tornitura e retifega.
Riferiments[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (EN) Khurmi R S, (2014), 'A text book of machine design', Eurasia publishing house(P) ltd., New-Delhi, ISBN 9788121925372


text:
Erstfeld
Erstfeld a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 3746 abitant e una süperfiss de 59.20 km², e al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar.
El cumün de Erstfeld a l'è tacaa ai cumün de Attinghausen, Gurtnellen, Schattdorf, Silenen, Wassen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Erstfeld l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1258 col nom de Ourzcvelt.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Erstfeld in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Uri in Numbers 2009/10 edition (Todesch) accessed 8 September 2009
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Erstfeld in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Treno Lombardia - Piemonte
Numerosi treni collegano ogni giorno le regioni Lombardia e Piemonte. Trova tutte le destinazioni accessibili in treno nella regione di Piemonte, con partenza dalla regione Lombardia.
Tragitti in treno da Lombardia a Piemonte
- Treno da Milano a Torino
- Treno da Milano a Novara
- Treno da Milano a Arona
- Treno da Milano a Vercelli
- Treno da Milano a Domodossola
- Treno da Bergamo a Torino
- Treno da Magenta a Torino
- Treno da Voghera a Torino
- Treno da Pavia a Vercelli
- Treno da Milano a Cuneo
- Treno da Gallarate a Torino
- Treno da Varese a Torino
- Treno da Rho a Torino
- Treno da Cremona a Torino
- Treno da Legnano a Arona
- Treno da Como a Torino
- Treno da Pavia a Torino
- Treno da Voghera a Alessandria
- Treno da Milano a Bardonecchia
- Treno da Pavia a Alessandria
- Treno da Mantova a Torino
- Treno da Rho a Novara
- Treno da Brescia a Torino
- Treno da Magenta a Novara
- Treno da Milano a Chivasso
- Treno da Gallarate a Domodossola
- Treno da Milano a Asti
- Treno da Gallarate a Arona
- Treno da Monza a Torino
- Treno da Sondrio a Cuneo
- Treno da Brescia a Settimo Torinese
- Treno da Ponte San Pietro a Settimo Torinese
- Treno da Cremona a Chivasso
- Treno da Monza a Biella
- Treno da Monza a Alessandria
- Treno da Sesto San Giovanni a Savigliano
- Treno da Brescia a Novara
- Treno da Magenta a Domodossola
- Treno da Legnano a Chivasso
- Treno da Ponte San Pietro a Biella
- Treno da Cremona a Asti
- Treno da Milano a Settimo Torinese
- Treno da Seregno a Vercelli
- Treno da Brescia a Chivasso
- Treno da Magenta a Asti
- Treno da Lecco a Torino
- Treno da Pioltello a Torino
- Treno da Voghera a Grugliasco
- Treno da Corsico a Torino
- Treno da Como a Vercelli
- Treno da Milano a Grugliasco
- Treno da San Giuliano Milanese a Torino
- Treno da Brescia a Alessandria
- Treno da Lodi a Torino
- Treno da Lecco a Asti
- Treno da Voghera a Asti
- Treno da Como a Domodossola
- Treno da Rovato a Novara
- Treno da Bergamo a Savigliano
- Treno da Lodi a Arona
- Treno da Pavia a Novara
- Treno da Vigevano a Novara
- Treno da Como a Alessandria
- Treno da Milano a Chieri
- Treno da Rovato a Asti
- Treno da Bergamo a Domodossola
- Treno da Lissone a Savigliano
- Treno da Gallarate a Cuneo
- Treno da Pavia a Cuneo
- Treno da Vigevano a Chivasso
- Treno da Carnate a Chivasso
- Treno da Romano di Lombardia a Settimo Torinese
- Treno da Bergamo a Chieri
- Treno da Legnano a Torino
- Treno da Desio a Vercelli
- Treno da Pavia a Arona
- Treno da Vigevano a Asti
- Treno da Cantù a Novara
- Treno da Mantova a Vercelli
- Treno da Romano di Lombardia a Asti
- Treno da Bergamo a Alessandria
- Treno da Legnano a Novara
- Treno da Desenzano del Garda a Savigliano
- Treno da Parabiago a Novara
- Treno da Varese a Cuneo
- Treno da Busto Arsizio a Torino
- Treno da Mantova a Novara
- Treno da Abbiategrasso a Novara
- Treno da Desenzano del Garda a Cuneo
- Treno da Parabiago a Alessandria
- Treno da Treviglio a Torino
- Treno da Busto Arsizio a Cuneo
- Treno da Mantova a Biella
- Treno da Rho a Chivasso
- Treno da Abbiategrasso a Alessandria
- Treno da Desenzano del Garda a Biella
- Treno da Monza a Pinerolo
- Treno da Treviglio a Alessandria
- Treno da Brescia a Vercelli
- Treno da Mantova a Alessandria
- Treno da Rho a Alessandria
- Treno da Monza a Chivasso
- Treno da Sondrio a Biella
- Treno da Brescia a Savigliano
- Treno da Magenta a Settimo Torinese
- Treno da Ponte San Pietro a Savigliano
- Treno da Cremona a Biella
- Treno da Monza a Bardonecchia
- Treno da Sesto San Giovanni a Novara
- Treno da Brescia a Grugliasco
- Treno da Magenta a Chivasso
- Treno da Ponte San Pietro a Asti
- Treno da Voghera a Savigliano
- Treno da Cremona a Arona
- Treno da Milano a Pinerolo
- Treno da Seregno a Novara
- Treno da Brescia a Biella
- Treno da Magenta a Arona
- Treno da Lecco a Novara
- Treno da Pioltello a Novara
- Treno da Voghera a Cuneo
- Treno da Corsico a Asti
- Treno da Milano a Fossano
- Treno da Rovato a Torino
- Treno da Bergamo a Vercelli
- Treno da Lodi a Novara
- Treno da Lecco a Alessandria
- Treno da Como a Cuneo
- Treno da Milano a Collegno
- Treno da Rovato a Cuneo
- Treno da Bergamo a Pinerolo
- Treno da Lodi a Alessandria
- Treno da Gallarate a Novara
- Treno da Pavia a Fossano
- Treno da Vigevano a Fossano
- Treno da Carnate a Torino
- Treno da Rovato a Alessandria
- Treno da Bergamo a Cuneo
- Treno da Lissone a Asti
- Treno da Gallarate a Biella
- Treno da Pavia a Chivasso
- Treno da Vigevano a Biella
- Treno da Carnate a Bardonecchia
- Treno da Melzo a Torino
- Treno da Romano di Lombardia a Domodossola
- Treno da Bergamo a Asti
- Treno da Legnano a Settimo Torinese
- Treno da Desio a Torino
- Treno da Vigevano a Arona
- Treno da Cantù a Arona
- Cerca un biglietto per un altro tragitto >
Ultime ricerche effettuate per spostarsi in treno Lombardia - Piemonte
Ecco l'elenco delle ultime ricerche di biglietti del treno Lombardia - Piemonte effettuate dai nostri utilizzatori. Gopili ti aiuta a trovare un treno economico per viaggiare in Italia e in Europa grazie al nostro motore di ricerca.
Cerca un biglietto economico


text:
Appian
Appian o anca domà Pian (nom ufizial in italian: Appiano Gentile) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 7 719 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 12,91 km² e 'na densità de 598 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Beregazz, Bulgar, Carbonaa, Castelnoeuv, Guanzaa, Luragh Marinon, Casciv, Ultrona, Tradaa (VA) e Venian
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Appian l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dapli serias svizras per la Svizra
La SRG SSR vul a lunga vista dublegiar il dumber da serias svizras ed investescha perquai var 15 milliuns francs dapli ad onn. Da nov duain las producziuns vegnir emessas en tut las regiuns. Cun quest pass rinforza la SSR la singularitad da sia purschida e po sa differenziar da las plattafurmas da streaming internaziunalas.
Sin tut il mund èn serias dumandadas pli che mai. Er en Svizra ha quest gener grond success: producziuns sco «Der Bestatter», «Quartier des banques» ubain «Wilder» chattan fitg buna accoglientscha tar il public. La SSR vul per quest motiv producir en l'avegnir dapli serias ed investir pass per pass ulteriurs 15 milliuns francs ad onn.
Las unitads d'interpresa da la SSR vegnan a metter a disposiziun lur serias en tut las regiuns: en las linguas naziunalas tudestg, franzos, talian e rumantsch – en ina versiun sincronisada ubain cun suttitels. Ultra da quai èn las producziuns da vesair sin tut ils vecturs – damai en il program linear, en l'internet e sin Play Suisse. E quai sche pussaivel il medem temp. La finamira da la SSR è da producir set fin otg serias ad onn.
Las suandantas serias èn planisadas per l'onn 2021:
- Neumatt (SRF)
- La chance de ta vie (RTS)
- Sacha (RTS)
Sven Wälti, la SSR vul producir dapli serias svizras. Pertge?
Quai ha divers motivs. La furma narrativa è autra che tar in film da 90 minutas. Ina seria dat a nus dapli temp da sviluppar istorgias e lur figuras e da tegnair la tensiun sur pliras episodas. Fin ussa avain nus pudì producir mo trais fin quatter serias ad onn. Nossa finamira è da dublegiar a lunga vista il dumber da serias. Quai permetta a nus da cuntanscher il public anc meglier e pli savens cun istorgias da noss pajais. Quai na fa uschiglio nagin en Svizra. Il medem mument rinforzain nus la branscha da films svizra cun producir dapli serias. Tuts profitan da quai: las acturas, ils tecnicists da film e la cinematografia. Ed er ils scripts vegnan megliers, sch'i vegn scrit dapli.
«Nus n'avain anc ditg betg cuntanschì il zenit.»
Netflix ha lantschà il 2019 var 30 serias producidas en atgna reschia. N'è il martgà svizzer betg gia surchargià cun serias?
Sch'ins considerescha il martgà internaziunal – i na dat gea betg mo Netflix –, po quai constar. Ma sin naginas da quellas plattafurmas na chatt'ins serias svizras. Nus n'avain anc ditg betg cuntanschì il zenit. Cun nossas serias pudain nus ans distinguer da las plattafurmas da streaming internaziunalas e porscher a noss public ina plivalur.
Tge public en mira vul la SSR cuntanscher cun sias serias?
Sche pussaivel tuts, giuven e vegl! Serias custan bler, perquai mettain nus il focus sin la primetime. Uschia vulain nus cuntanscher in vast public. I duai però era dar serias per in public pli giuven, serias sco «Seitentriebe» da SRF ubain la seria-web planisada «Metta da fein» da RTR. Cun augmentar il dumber da serias vegnin nus er ad avair la pussaivladad da producir serias pli ristgadas che enfin qua.
Sven Wälti, manader da la partiziun film SSR


text:
Determinant
El determinant de 'na matris quadrada a l'è 'n numer che 'l indica di proprietà geometrich de la matris. A segonda de la grandezza de la matris a gh'è di different maner de calcolàll: A l'è semper bon el teorema de Laplace, che 'l desviluppa i righi o i colonn per ottegnì, ricorsivament, el resultaa vorzuu: Per i matris 3x3 gh'è la regola de Sarrus che la semplifica assee el cunt, per i matris 2x2 l'è el prodott de la diagonala principala men quell de la secondaria, per i matris 1x1 l'è l'unich element. Degià che 'l determinant de 'na matris triangolara a l'è el prodott de la diagonala principala a l'è possibil doperà el Metod de eliminazion de Gauss per trovàlla e calcolà inscì el determinant.


text:
Mona Barthel
La Mona Barthel (Bad Segeberg, 11 ad Luj dal 1990) l'è na tenìsta tedésca, prufesiunìsta da 'l 2009, ch'la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta 185 cm, la péśa 70 chilo e la stà a Neumünster.
L'è stada bòna ad rivàr a èsar la nùmar vint-a-tri dal mónd al 18 ad Mars dal 2013.
In dla sò caréra l'à vins du tìtui WTA, tut in sal dûr. La Mona la s cata dimóndi bèṅ a Hobart parchè lè l'à vins al sò prim turnèo WTA in dal Śnar dal 2012 baténd in d'l ùlt'm incóntar la Yanina Wickmayer par 6-1 6-2 méntar 'l an dòp la s è cuntintàda ad rivàr in finàl, pardénd da l'Elena Vesnina par 3-6 4-6. Al tìtul più impurtànt ch'l'à purtâ a cà 'l è stâ qvél ad Parì a 'l quèrt dal 2013 in dua l'à fat fóra in finàl la Sara Errani par 7-5 7-6. In di Gran Slam invéci l'è rivàda par na vòlta a 'l tèrs tùran, in di Australian Open dal 2012.
La tedésca l'è stada bòna in dla sò caréra ad dar la paga anc a di atri tenìsti famóśi cuma l'Angelique Kerber, la Jelena Janković, l'Ana Ivanović e la Marion Bartoli.
Caréra
La tedésca la taca a pistàr i camp da tènis in dal 2007 in dal sircùit ITF. In dal Luj dal 2008 la śóga al sò primi finàli in dū turnèo da déś-mila dòlar ma la i pèrd. In Setémbar la tōś part a 'l qualificasiòṅ dal WTA ad Stucàrda in dua la bat la Karin Knapp ma pò la pèrd da la parmśàna Alberta Brianti. In dal 2009 la mùcia sù pôc rivànd sōl in semifinàl in un ITF da stantasìnc-mila dòlar in dal Régn Unî.
In dal 2010 la pòrta a cà subìt un ITF da déś-mila dòlar in Śnar e pò òṅ da sinquànta-mila in Bèlgi in Avrìl baténd la Bojana Jovanovski in semifinàl e pò la Rebecca Marino in finàl. La próa a qualificàr-as anc par di turnèo WTA ma la Bovina la s mét in sla sò strada par dū vòlti. In Utóbar la s qualìfica par 'l ITF ad Torhout, al nùmar dū, baténd la Gioia Barbieri e pò la riva in di quàrt in dua la pèrd da la Yanina Wickmayer par 3-6 6-7. Mandànd a cà la Sorana Cîrstea la gh la cava anc, par la prima vòlta, in dal WTA dal Lussembûrgh ma pò la pèrd subìt da l'Aravane Rezaï. La finìs 'l an a 'l nùmar 208 dal mónd.
La taca bèṅ al 2011 vinsénd 'n ITF in Frància e rivànd in finàl in qvél ad Sutton (3-6 6-1 2-6 da la Kristina Mladenovic). In Avrìl la pasa 'l qualificasiòṅ a Marbella mandànd a cà l'Anna Floris, l'Aleksandra Panova e la Maria Elena Camerin. A 'l prim tùran la fà sudàr la nùmar quatórdas dal mónd, la rusa Svetlana Kuznecova, purtànd-la a 'l tèrs sét. Finalmènt la tedésca la vins 'n incóntar in dal sircùit prinsipàl e la 'l fà a 'l Roland Garros cóntar la Sybille Bammer par pò pèrdar da l'Anastasija Pavljučenkova par 0-6 6-7. La pasa 'l qualificasiòṅ anc a Cupenàghen rivànd pò in semifinàl baténd via via l'Alexa Glatch 6-2 7-5, la Barbora Záhlavová-Strýcová 7-6 6-4 e la Bethanie Mattek-Sands 1-6 6-3 6-4. A 'l ùltim la lasa strada a la śugadōra ad cà, e nùmar òṅ dal mónd, la Caroline Wozniacki. In Agóst, baténd la Camila Giorgi 6-1 6-1, la riva in finàl in d'l ITF dal Bronx ma lè la patìs un 6-7 3-6 da l'Andrea Hlaváčková. Dòp un secónd tùran a gl'US Open (4-6 5-7 da la Chanelle Scheepers), la tedésca la pòrta a cà 'l ITF da sinquànta-mila dòlar ad Mèstar (7-5 6-2 a la Garbiñe Muguruza Blanco) e anc qvél ad stantasìnc-mila dòlar ad Shrewsbury (6-0 6-3 a l'Heather Watson). A la fiṅ d'l an la riva a la 67śma puśisiòṅ.
In dal 2012, dòp un secónd tùran a Aukland in dua la pèrd in tri sét da la Sabine Lisicki, la s mét in bisàca al sò prim tìtul WTA a Hobart. La 'l fà da qualificàda e baténd l'Angelique Kerber in semifinàl e la Yanina Wickmayer in finàl. A gl'Australian Open la pasa dū tùran e pò la và a cà cun la Viktoryja Azaranka par 2-6 4-6. A Parì a 'l quèrt la patìs la vindéta dla Wickmayer ch'la la bat in di quàrt par 6-4 6-7 6-3 ma la tedésca la gh la cava a rivàr in dal primi quarànta dal mónd. A Doha in Favràr la ciàpa la paga da l'Azaranka 1-6 0-6 e in Dubai la n pasa minga 'l qualificasiòṅ (4-6 4-6 da la Petra Martić). In Mars l'Azaranka la fà tris sèg a 'l secónd tùran mént'r a Miami la bat nét la Jelena Janković par 6-0 6-3 prima ad far la fritàda cun la Makarova ch'la la mét sóta par 6-2 6-4. In Avrìl la pèrd in di quàrt a Cupenàghen e a Stucàrda, chè incóra par maṅ dl'Azaranka. In Maǵ e Avrìl la śōga da schiva vinsénd sōl cun la Julia Görges e pardénd cun la Caroline Wozniacki, l'Aleksandra Panova, la Lauren Davis, l'Andrea Hlaváčková, la Chanelle Scheepers e la Vera Zvonarëva. La tórna a vìnsar a Båstad (tri incóntar) ma pò la céd in semifinàl a la Polona Hercog. Da lè a la fiṅ d'l an la cata sù pôc, giùst na semifinàl a Quebec City in dua la pèrd 6-7 6-7 da la Kirsten Flipkens.
La taca bèṅ al 2013 rivànd in semifinàl a Auckland (4-6 6-1 6-7 da la Yanina Wickmayer) e in finàl a Hobart (3-6 4-6 da l'Elena Vesnina). A surpréśa la và fóra subìt a gl'Australian Open ma a Parì a 'l quèrt la fà suo al turnèo baténd in d'l órdan l'Urszula Radwańska 7-6 6-0, la Roberta Vinci 4-6 6-1 6-3, la Marion Bartoli 7-6 6-4, la Kristina Mladenovic 6-1 6-4 e la Sara Errani in finàl par 7-5 7-6. A Doha e a Indian Wells la riva in di utàṿ pardénd da la Caroline Wozniacki e da la Samantha Stosur ma almànc la s cava la sudisfasiòṅ ad dar la paga a l'Angelique Kerber par 6-1 6-2 e a l'Ana Ivanović par 6-1 3-6 6-0. Chè la Mona la pèrd di cólp miténd in fila sinc scunfìti una a drē a cl'atra, a Miami, Charleston, Stucàrda, Madrid e Roland Garros. A Birmingham, dasfrutànd un bye e baténd la Vesna Dolonc, la riva in di utàṿ in dua la céd fàcil a la Madison Keys 3-6 2-6. La và avànti acsè cun sōl di prim e di secónd tùran in fiṅ in Agóst in dua la bat la Lucie Šafářová e la Marija Kirilenko a Cincinnati prima 'd arénd'r-as a la Serena Williams par 4-6 1-6. La finìs però dimóndi mâl la stagiòṅ vinsénd 'n incóntar sōl su siē.


text:
Hypertext Transfer Protocol
L'Hypertext Transfer Protocol (breviaa HTTP) a l'è 'n protocoll de red de nivell applicativ el pussee doperaa per mandà on ipertest definii del World Wide Web Consortium. Per standard el dopera 'me porta la 80, ma di voeult l'è doperada anca la 8080 e la dopera el TCP a nivell de straport.
L'edizion 0.9 l'è sortida in di agn '80 in su iniziativa del Tim Berners-Lee 'me part del sò World Wide Web, menter che la version 1.0 l'è implementada semper del Berners-Lee in del 1991. Cont el rivà di primm browser compagn de Mosaic el protocoll el se mostra subet limitaa, per esempi l'assenza di virtual host e la scarsa sicurezza, e la sortiss donca in del 1997 la version 1.1. In del 2015 la sortiss la version 2.


text:
Guerra
La guerra l'è un at colletiv caraterizad de la violenza armada intra dei grœp organizads.[1] Ind el so significad tradizional la guerra l'è un conflit intra dei stats sovran o intra dei coalizion per la risoluzion, d'ordinare in manera definitiva, d'una controversia internazionala plu o manc motivada de contrasts de interess ideolojeg e economeg.[1] Ind el dirit internazional, ol termen l'è stait sostituid, despò de la Segonda Guerra Mondiala, de l'espression "conflit armad", qe al và ben per tœts i combatiments, picoi e grands.
Etimolojia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol termen al vegneress de la parolla werran del volt jermaneg antig, qe la vœl dir sgarugada.[2] L'è probabel qe ol termen latin bellum al sies plu stait dovrad perqè trop simel al jermaneg bello-.[2]


text:
Lot (dipartiment)
Lot l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Midi-Pyrénées, che g'ha 174 754 abitancc, 'na superfìce de 5 217 per 'na densità de 33 Ab./km².
El dipartimènt de Lo (nömer identificatìf: FR-46) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 31 cantù e 340 cümü. I circondàre i è: Cahors, Figeac, Gourdon. La prefetüra l'è: Cahors.
TurìsmoModifega
El turìsmo, per la regiù del Lot l'è 'na atività aconòmica de prìma 'mportànsa. La gròta de Pech-Merle a Cabrerets con dele pitüre rupèstri e l'òrido de Padirac i è de le atrasiù natüralìstiche e stòriche.
I paés de Autoire, Loubressac, Saint-Cirq-Lapopie e Carennac i è 'nserìcc endèla lista dei pio bèi paés de la Francia . Rocamadour (1 miliù de vizitadùr a l'an) l'è 'l segont pòst de pruvìncia pio vizitàt de töta la Francia dòpo mont Saint-Michel.
ViticültüraModifega
El sudòvest del dipartimènt (la àl del Lot) l'è giöna de le regiù vitìcole piö antìche de la Francia. I vì de Cahors i è cunusìcc en töt el mónt.


text:
Növa Zelanda
La Növa Zelanda (New Zealand in ingles, Aotearoa in maori) a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Wellington.
La gh'ha una süperfiss de 268.680 km² e una pupulaziun de 4.280.000 abitant.
Lenguv ufiziajModifega
La Növa Zelanda la gh'ha dü lenguv ufiziaj: l'ingles, che l'è parlaa del 98% de la pupulaziun, 'l maori, che l'è parlaa del 4% de la pupulaziun e 'l lenga de sign novazelandisa[1].
Urganizaziun pulitigaModifega
La Növa Zelanda a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è Jacinda Ardern (del 2017).


text:
Pernambuco
Artìcol in dialët piaṡintëin
Pernambuco (in Portoghês: Estado do Pernambuco) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al cunfëina a Nord cul Paraíba e cul Ceará, a Ovest cul Piauí, a Sud cui Stä dl'Alagoas e d'la Bahia. Al fa part ad'la Regòn dal Nordeste e la sò capitäla all'è Recife.
Al fa part ad'la Regiòun Nordeste.
In dal 2017 al g'hava 9.473.266 abitänt e 'na süparfìs ad 98.311,616 km2.
Futugrafii[modifica | mudéfica la surzéia]
Parsònn nasìdi in dal Permabuco[modifica | mudéfica la surzéia]
Ligàm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Governo do Estado do Pernambuco – Guèrn dal Stä ad Pernambuco


text:
Curt e concis:
- Il resultat operativ per il 2017 dal chantun munta a 78 milliuns francs. L’onn 2016 aveva il chantun fatg in gudogn da 16,4 milliuns francs.
- Il resultat total dal 2017 è tar 128,8 milliuns francs, l’onn passà era anc resultà in minus da passa 50 milliuns francs.
- Las entradas da taglia eran il 2017 tar 775,8 milliuns francs, en cumparegliaziun cun l’onn avant in augment da 24 milliuns francs.
Las expensas ed entradas totals dal chantun muntan a radund 2,4 milliardas francs e sa differenzieschan uschia tar il budget per -2,9% tar las expensas e per +0,7% tar las entradas. Ils credits ch’il chantun aveva approvà n’èn betg tuts vegnids retratgs sco planisà. Era sche las cifras na correspundan betg al budget saja da registrar in trend tar dapli expensas, scriva il chantun.
Las suandantas posiziuns èn responsablas per il bun resultat:
- Taglia chantunala +15,5 milliuns sur il budget e +22,7 milliuns francs sur las cifras dal 2016.
- Gudogns ord da facultads d’investiziun +17,5 milliuns sur il budget e 17,1 milliuns sur las cifras dal 2016.
- Daners supplementars da la banca naziunala +11,4 milliuns francs sur il budget e sur las cifras dal 2016.
- Pli auta cumpart da la taglia anticipada per 9,5 milliuns sur il budget e per 10,6 milliuns sur las cifras dal 2016.
- E dapli daners ord la gulivaziun da finanzas en cumparegliaziun cun l’onn 2016 in plus da 9,8 milliuns francs.
- La gronda part da questas entradas èn da tempra singulara e vegnan l’auter onn a crudar davent.
Facultads creschan marcant
Las facultads d’investiziun e las participaziuns dal chantun èn s’augmentadas marcant. Uschia hai dà in augment da questa facultad da 44,5 milliuns francs. Il chantun tegn surtut participaziuns tar la Banca chantunala grischuna, la Repower u era la Ems-Chemie Holding SA.
Investiziuns autas da record
En tut èn vegnids fatgas il 2017 investiziuns nettas da 221,4 milliuns francs, en cumparegliaziun cun l’onn avant in augment da 14,3 milliuns francs, scriva il Departament da finanzas e vischnancas dal Grischun. Quai saja vegnì decis en il program da regenza 2017-2020, scrivan ils responsabels.
Las expensas planisadas da 437,6 milliuns francs èn dentant cun sulet 368,1 milliuns francs betg vegnidas cuntanschidas. Per projects actuals da construcziun èn vegnids investids 186 milliuns francs, quai per 20 milliuns pli bass che budgetà e per radund 30 milliuns sur las investiziuns dal 2016.
Era sut il budget èn stadas las investiziuns en atgna chaussa sco era ils emprests cun in minus da 11 milliuns en cumparegliaziun cun il budget. Il motiv saja savens che las premissas n’èn betg cuntanschidas la fin dal onn da gestiun, scriva il chantun.
Aut chapital agen
Il chapital agen dal chantun munta suenter ch’ils gudognas èn quintads tar 2,4 milliardas francs, da quels èn 1,6 milliardas francs liads en l’infrastructura u en finanziaziuns spezialas e prefinanziaziuns. Uschia è il chapital agen disponibel dal chantun tar 782,9 milliuns francs. Il grad d’autofinanziaziun vegn inditgà il 2017 cun 110,6%, il 2016 eran quai anc 88,4%.
Vista en il futur
Las cifras positivas dal 2017 rinforzan la basa finanziala dal chantun, scriva il Departament da finanzas e vischnancas dal Grischun. Uschia èsi da quintar per l’onn actual cun in resultat operativ equilibrà quai era grazia a pajaments dubels da la banca naziunala ed auts pajaments da dividendas da la Banca chantunala e da la Ems-Chemie Holding SA. Uschia che las pretensiuns fatgas dal Cussegl grond per ils onns 2019 e 2020 possian probabel vegnir cuntanschidas, per il 2021 saja il svilup dentant anc intschert. Quel saja surtut dependent da la realisaziun dal project da votaziun 17 e da la gulivaziun da finanzas federala. Il Cussegl grond vegn a decider sur dal quint per il 2017 en la sessiun da zercladur gist suenter las elecziuns novas dal parlament grischun.
Ultim quint per Barbara Janom Steiner
La ministra da finanzas dals ultims set onns, Barbara Janom Steiner ha preschentà ses ultim quint annual. Ella sa retira enconuschentamain. Il Telesguard ha fatg cun ella in pitschen quiz e guardar enavos sin ils 7 quints annuals ch'ella ha preschentà.
RR novitads 10:00


text:
Ghét
Ghét (en Italià: Ghedi) l'è 'n cümü de 18 905 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt a 19 km a sud de la cità.
A Ghét el g'ha séde 'l 6° Stormo de l'Aeronàutica Militàr, endèl Aeropórt de Ghét-Castinìdol, e 'ndóche gh'è übicàt la stasiù Meteorològica de Brèsa-Ghét.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ghét l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Maputo
Maputo a l'è la capital del Muzambich.
A l'è anca la prima cità del Muzambich per impurtanzqa ecunomiga, cultürala e per pupulaziun, cun pressapoch 1.114.000 abitant (2004).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Maputo a l'è un port in sü l'Ucean Indian, al süd del paes, arent a la fruntera cunt el Südafrica (77 km).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità l'hann fundada in del 1782 cunt el nom de Lourenço Marques.
In del 1898 a l'è vegnüda la capital de la culonia purtughesa del Muzambich.
A l'ha ciapaa el nom Maputo in del 1975.


text:
Venèzia
Venezia (Venexia in Venezian; Venice in ingles; Venise in frances; Venedig in todesch; Venecija in di lengov slav; Vignesie in forlan; Benátky in cech; Venecia in spagnoeu; Venetiæ in latin; Venetië in olandes; Venedik in turch; Velence in ungheres; Vaniesa in istriòt) l'e ona cità de 260.000 abitant, capital della provincia cont l'istess nòm e dèla region Vènet. L'è diventada ona putenza comerciàl in del quell de des secol e l'haa stabilii el contròll sora de cità e territòri bej distant come l'isola de Ròdi e quèla de Candia. La flòta de la repùblica Serénisima la gh'ha avuu minga dij par per un mucc de secoj in del Mediterrani, tant che el storich Fernand Braudel l'ha definii Venèzia la prima capital econòmica del capitalìsm. Dòpo de un period de decadenza la republica l'è finida cont el trataa de Campoformio che in del 1796'l dava el sò territòri al Govern austriach.
Tra i sò momument pussee famos a gh'hinn la catedral de San March e el pont de Rialt, faa su in del 1588 cont un progett de Antoni del Pont che l'haa vinciuu on concors che l'aveva partecipaa anca el Michelangiol. Finna al 1854 el Rialto l'è staa l'unich pont a pasaa dessoravia al Canal Grand.
Carateristica principal de Venèzia l'è el fatt che l'hann fada su in suj isol coligaa de canaj che la fann vuna cità romantica e tra i sitt che piasen pussee al mond per i lùn de mèl.


text:
Darmstadt
Darmstadt l'è ona città de la Germania central, cont ona popolazion de 149 743 personn (dato del 31. Dic 2013).
GeografiaModifega
L'è ona città de l'Assia, capploeugh del distrett con l'istess nomm. L'è foeura di circondari.
L'è la quarta città del Land, dopo de Francofort, Wiesbaden e Kassel. L'è traversada del riaa Darmbach e del Modau. Darmstadt la gh'ha noeuv quarter: Darmstadt-Mitte, Darmstadt-Nord, Darmstadt-Ost, Bessungen, Darmstadt-West, Arheilgen, Eberstadt, Wixhausen e Kranichstein.
StoriaModifega
Darmstadt la salta foeura per la prima volta in d'on document del XI secol cont el nomm de Darmundestadt. Se sa minga ben de indove l'è che 'l vegna 'sto nomm: besogna dì che l'è domà ona coincidenza che "Darmstadt" in del todesch del dì d'incoeu el voeura dì "città de l'intestin".
La gh'ha 'vuu el status de città sotta el regn de Luis IV del Sacher Roman Imperi in del 1330. Al temp Darmstadt la partegniva a la contea de Katzenelnbogen: i cont la doperaven 'me segonda residenza e gh'hann faa sù on castell. Quand che la dinastia di Katzenelnbogen l'è finida, in del 1479, Darmstadt l'è passada a l'Assia, e inscì l'è anca al dì d'incoeu.
L'è cressuda de bon ai temp de la Revoluzion Industrial. Ai temp di Nazista l'è stada la prima città che in del 1933 l'ha faa sarrà sù tucc i negozzi ai giudee. In del 1942, hinn staa deportaa 3000 giudee. Dopo la II Guerra Mondial (e dopo avè patii di bombardament bei pesant), Darmstadt l'è stada sede de on mucc de compagnii tecnologegh.


text:
The Sapphire Hotel
Monday-Saturday 4pm-1am
Saturday 10am-2pm
Sunday 10am-2pm and 4pm until 12am
(503) 232-6333
Specializing in Mobile Design
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Morbi facilisis euismod nisi, sit amet lobortis elit interdum sit amet. Ut facilisis turpis et urna pharetra, id aliquam felis rutrum. In a mi quam. Nunc sollicitudin nisl ac ex pretium, quis consequat ex volutpat.
Design Matters
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Morbi facilisis euismod nisi, sit amet lobortis elit interdum sit amet. Ut facilisis turpis et urna pharetra, id aliquam felis rutrum. In a mi quam. Nunc sollicitudin nisl ac ex pretium, quis consequat ex volutpat. Curabitur rutrum ligula viverra ligula dignissim feugiat. Duis a quam tortor.
Or Process
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Morbi facilisis euismod nisi, sit amet lobortis elit interdum sit amet. Ut facilisis turpis et urna pharetra, id aliquam felis rutrum. In a mi quam. Nunc sollicitudin nisl ac ex pretium, quis consequat ex volutpat. Curabitur rutrum ligula viverra ligula dignissim feugiat. Duis a quam tortor.


text:
Jon Demarmels ist in Susch und Scuol im von seinen Eltern geführten Hotel Bahnhof aufgewachsen und stammte aus einer Familie von Randulins, mit Geschäften in Pisa und Carrara. Zusammen mit seiner Frau Dora hat Jon Demarmels über Jahrzehnte das Milchgeschäft in Scuol geführt, wechselte später zur Baufirma Denoth & Söhne, wo er bis weit über das Pensionsalter tätig war. Demarmels hatte zahlreiche politische Ämter inne, war Bezirksrichter, Gemeinderat und Grossrat des Kantons Graubünden. Die Freundschaft zu Men Rauch (1888-1958) und zur rätoromanischen Theatertruppe La culissa hat das künstlerische Wirken Demarmels beeinflusst. So hat Demarmels nebst surrealer Prosa auch Liedtexte verfasst. 1973 erscheint seine surreale Erzählung Il piz da la corna tschanca. Der Autor hat diesen Text noch selbst für die Publikation vorbereitet und seiner Tochter Madlaina Demarmels Liesch, die das Buch als Privatdruck kurz nach dem Tod des Autors veröffentlichte, vermacht. Diese einmalige Erzählung, über Jahrzehnte vergriffen, wird nun durch den Verlag editionmevinapuorger der romanischen Leserschaft wieder zugänglich gemacht. In einem Nachwort und mit ergänzendem Bildmaterial wird das Leben und Werk Demarmels innerhalb der romanischen Literatur eingeordnet.
Jon Demarmels
Il piz da la corna tschanca
Üna tarabla surrealista
Vallader
Fotografias da la famiglia Demarmels / Feuerstein
Postfacziun: Mevina Puorger
editionmevinapuorger turich 2011
El eira amo adüna davant la porta dal paradis. Ma na plü in pè sün quella platta, dimpersè el sezzaiva giò uossa darcheu sül banc. Il diavel eira svani. Sper el staiva ün anguel, il president dal
Tribunal divin, ch'el cugnuoschaiva. Quel al disch:
«Meis figl, tü eirast dat giò per terra. Eu speresch bain cha tü nu t'hajast fat mal?» «Grazcha, sar president, per Sagüd», respuondet l'advocat, «eu sun amo inter ed intrat sco avant. Quellas chalavernas am han tut per ün mumaint la vezzüda. Qua sarà eu sblizchà e dat giò. Eu nu sa che cha quai eira. Tuns e chalavernas - però ingüna plövgia?» «Que ais la solita fotta e tactica dal diavel», respuondet l'anguel, - «adüna, cur ch'el ha üna sconfitta, schi as retira el giò in sias fortezzas da l'infiern cun tuns i chalavernas. A tai meis figl at poss be gratular per la furtünada finischun da tias aventüras cul diavel. Id ais adüna ün grand ris-ch a's metter aint cun el, e be pacs vegnan eir libers da la malabes-cha. Quista jada ha'l però tschüf ün nas lung in uorden.»
La suonda d'pan sejel
La famiglia Taisch, davart da mia mamma d'eira ün sich parainta cun Jon Demarmels, causa cha meis pin Rico, ün frar da mia mamma, vaiva maridà ad Ursulina Demarmels, la sour da Jon Demarmels, nossa 'tanta Lina'. Perquai varà gnü Jon Demarmels, mettain, per mai, fingià da puobet insü ün pa daplü simpatia, forsa eir causa ch'el d'eira amo da l'on da meis bap, e cha quel d'eira disgrazià a mort ch'eu vaiva be amo tschinch ons. Quai d'eira ün di d'inviern vers saira, eu varà gnü var ot ons, vaiva dad ir da nossa chasa paterna giò Scuol Sot fin sülla lattaria cun üna brenta d'lat be mus. La lattaria d'eira quella jada suotaint l'hotel da 'L'üja', ingio chi'd es la butia da sport 'Engiadina'. Ma mamma am vaiva dat sco incuraschimaint ün fletta d'pan sejel cun sü gross painch e zücher suravia. La brenta vaiv'la rantà per plat sün üna schlitretta. Cun ir da qua sü varaja mettain, lichà Mic Feuerstein giò painch e zücher da la suonda, uschea cha cur ch'eu sun rivà sü in lattaria nu d'eira sü plü nüglia. 'Sar Jon', co ch'eu vaiva da dir, ha guardà pel pan aint ed ha dit: „Ma, quia, meis char, nun esa sü plü bler. Dà nan!“ E lura ha'l tut be cul man our da la panaglia gronda tant sco ün öv painch frais-ch, til ha miss ourasom la fletta, ha strichà oura cul polsch tuot il mantun per lung dal pan ed ha dit: „Uossa hast eir alch per ir aval.“
Pes-char culla frilla
Quai sarà stat intuorn l'on 1950 ch'eu, sco giuven pes-chader, savaiva cha Jon Demarmels d'eira ün expert per pes-char culla frilla, e ch'eu vess dasort jent savü dad el co cha tuot funcziuna in detagl. Eu m'ha permiss da til dumandar, sch'el am pudess instruir plü precis. Ed el, quella jada intuorn ils sesanta ha dit: „Quai fetscha jent, tü poust gnir cun mai in dumengia aint da S-charl. Mo sainza percha!“ Quist „mo sainza percha“ m'ha parü il prüm ün pa curius, schi, eu d'eira bod indegnà ch'el nu'm piglia per plain. Mo eu n'ha lura eir badà perche! Partits eschna a bunura bodezzas culs velos 'da militar' sco chi's dschaiva quell vouta, eschan passats a pè sü da San Jon, lura aint dals Vallangs e Trigl fin pro la Storta da Mingèr. Là vaina miss ils velos suot ün giaschigl. Lura s'ha miss Jon Demarmels a sezzer sün ün grip sper l'aua e ha guardà lönch per quai suot sainza far pled. A til verer uschea am paraiva da dudir che cha seis stret ami Men Rauch ha scrit da 'Gian da Crapalv' aint il 'Bal dal schaiver nair' e illa poesia 'La chanzun dal pes-chader' ch'el svess vaiva miss in rima e cumpuonü. Amo ün pa absaint, am paraiva, ha'l miss insembel la percha da chonna, plajà insembel il piz da la gnignola our da corda d'saida verda, muossà co chi's fa il nuf cun corda e cavaletta e co chi's franca girels e crötsch. Lura ha'l tut our da sa buscha üna butiglia cun frillas, svödà oura l'aua e miss aint frais-cha, tut üna frilla, till'ha dat ün sfargnoccal giò pel nas e cumanzà culla procedura cun üna forschina agüzza e fil fin, guardond adüna darcheu per mai aint cun ün'ögliada lomma, sco'l painch ch'el am vaiva strichà sül pan sejel. In vista al fat, chi podessan esser quia preschaints eir pes-chader, nu vöglia tradir uossa massa bler. Fat esa però ch'el davo mincha manada importanta faiva üna posina, guardond per mai aint riond e dschaiva: „Hast vis bain?“ E lura ha cumanzà la pes-cha. „Sta davent da l'aua!“ - „Nu far movimaints massa dindets!“ e bler oter plü. El traiva la frilla sco l'archet d'üna gïa. „Scha davo trais trattas nu morda ingün, schi va inavant!“ El as struozchaiva sco üna vuolp da crap a crap, da bösch a bös-ch, guardond da nu büttar sa sumbriva aint ill'aua, e quai tuot cun üna tala abiltà cha eu, sch'eu laiva propcha gnir da verer precis co ch'el fa tuot, nu vess eir amo gnü peida da pes-char svess. Là n'haja pür inclet perche ch'el am vaivat dit: „Tü poust gnir cun mai, mo sainza percha!“ Be tras quai n'haja pudü imprender blers trics da Jon Demarmels, trics ch'eu douvr amo hoz e chi'm fan adüna darcheu pensar e meis magister da pes-char.
La chanzun dal pes-chader.
In: Men Rauch, Chanzuns per guitarra, ed. dal "Chardun", 1976: 60-61
Ils vainchers da la sonda
Jon Demarmels e sia duonna Dora vaivan ün'abitaziun aint il Bloc Quadras be sur la scoula. Aint in quel staivan eir Madlaina, lur figlia, e seis prüm hom Mic Feuerstein cun lura trais uffants, e mia famiglia, eir cun trais uffants. Quists ses d'eiran adüna darcheu in cumpagnia. Per els d'eira la sonda a mezdi adüna alch special. Là capitaiva nempe Jon Demarmels a chasa da lavur nan da la punt Clozza be sper il Bloc. Ils trais uffants da Madlaina e Mic currivan lura be sigls incunter clomond: „Bazegner, bazegner!“ Quel riaiva da tuot cour, branclaiva lura sias abiadias e seis abiadi e pigliaiva, fond sü murlunas be aspettativas, our da la glioffina da brastoc ün vaincher per ün. Stoja cha quai ha lura dat fö il strom eir pro meis trais mats, damöd cha eir els currivan lura incunter clomond: „Bazegner, bazegner!“ e Jon Demarmels, sco adüna cul cour daoura giò, daiva riond eir ad els ün vaincher per ün.
Loc. cit., p. 64
Jon Demarmels
Il piz da la corna tschanca
Üna tarabla surrealista
Vallader
Fotografias da la famiglia Demarmels / Feuerstein
Postfacziun: Mevina Puorger
editionmevinapuorger turich 2011
Vendita direct pro la chasaeditura editionmevinapuorger


text:
Dialett ticines
Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).
In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.
Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l'altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.
Vist che gh'è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.
In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.
Carateristigh e variantModifega
Besogna dì che 'l nom "tisines" el gh'ha una funziun suratüt pulitiga e 'l serviss a ciamà in d'un modu cumpagn tücc i parlà del Cantun: intant podum truvà una bela diferenza tra i dialet che se tröven a nord e a süd del Munt Scender: quei de sota (ciuè quei de la zona de Mendris e de Lügan, ma anca quei de la cità de Belinzona e de Lucarn), se sluntanen minga tant del mudel insübrigh central (ciuè quel de Milan, Brianza, Com, Lech, Vares); quei de sura inveci (dunca i parlà di distret de Belinzona, de Lucarn e di vai) gh'han di carateristigh "alpinn", e hin el tisines ver e propi. Inultra di vai Magia, Unsernun, Cent Vai e Verzasca (che varden in direziun del Lagh Magiur) gh'han una sua inflüenza sura l'Alt Ussulan, intanta che quei de la Riviera e di vai Bregn e Leventina hin ligaa a quei de la Mesulcina e de la Calanca e, in fund, anca un poo al Rumancc.
Tendenzialment, i dialet "tisines", cume 'l diseva anca l'abaa Pietro Monti in del 1841, cunserven di carateristigh püssee arcaigh respet ai dialet de la Lumbardia, püssee inflüenzaa di inuvaziun del Milanes (e dunca, de luntan, de l'Italian):
- Despess i A tonigh se trasfurmen in E (sia avert che saraa), cume 'l che süced ancamò in del milanes pienta (e cume 'l che 'l sücedeva al dialet lüganes fina al Votcent).
- Per vess o begna näss (per vess besogna nass).
- El se cunserva el son dür de la Z, sparii a Milan tra el Ses'cent e 'l Setcent.
- Al cuntrari del Milanes e de l'insübrigh central, la O sarada l'è ben püssee cunservada, anca in pusiziun atoniga.
- Se dupera despess el prunom clitigh u/o per la terza persona singular maschil.
- La schwa la tend püssee vers la pütost che a la E.
- In d'una quai valada gh'è 'l plüral metafunetigh.
- un rat, dü rät.
- In d'una quai zona, la Ö la se trasfurma in E sarada.
- ins. fögh = tic. fégh.
- ins. bögna = tic. bégna.
- ins. ögg = tic. égg.
- L'articul determinativ el pò vess ul, ur, or, ol, er, el, al.
- La S denanz ai cunsunat la se prunüncia 'me una SC, cumpagn de quel che 'l süced anca in Laghee, Valtelines e Verbanes (föra che a Malvaja e in certi zonn del Lüganes).
- Gh'è un fort rutacismu, che 'l vör dì che la L tra dò vucai la se trasfurma in d'una R (föra che in de la Valmagia, in de la Val Unsernun, in di Cent Vai, in di Ter de Pedemunt, in del bass Mendrisiot, in Val Mesulcina e in Val Calanca).
Una roba interessanta l'è che in certi paes, spantegaa un poo per tüt el Tisin (ma suratüt in de la zona central, in Val Mesulcina e in de la Bassa Leventina), la [y] la s'è perdüda e la ven pü druvada, sustitüida de una nurmal [u]. Quel lavurà chì el süced a Belinzona (in de la fraziun de Carass) Pronz, Lümin (in dialet, Lumin/Limin), Molen, Cree, Crescian, Ludrin, Iragna, Personegh, Bodi, Sovri, Cavagnai, Anzonegh, Chironegh, Isurn (in di fraziun de Arvess, Lögh e Berzona), Musogn, Brissagh, Runch, Scona, Lusun, Mergöscia, Alt Malcantun (fraziun de Fescogia e Bren), Cavriasca (in di fraziun de Cagial, Lupagn, Bidogn e Ruvered), Sunvigh, Lügan (in de la fraziun de la Vila), Cader, Cama, Gron, Legia, Ruree, San Vitur, Verdabi, Lustal, Suazza e Mesoch.
De norma quei là a hinn anca i sit induve la spariss anca la [ø], che la vegn una [e] semplis (o 'na [o], a segunda de la pusiziun). Anca in d'un quai paes de l'Ossula el se ved quel mestee chì (per esempi a Dravegn, che un temp el se ciamava Dravögn). In ogni cas, cul passà del temp l'è nassüü una specie de dialet cumün, una koinè basada suratüt sül dialet de Lügan e de Belinzona, i cità püssee grand e impurtant del Cantun.
In di alter zonn de la Svizzera italiana (Val Bregaja e Val Pus'ciav) se parlen alter variant de l'Insübrigh: in de la prima val, un dialet de transiziun cunt el Rumancc, in de la segunda un dialet valtelines.
Ortografia e prunünciaModifega
I létri i sa prunüncia cumè l italian, ma:
- A gh è in pü i són ö e ü
- La s prima da n altra cunsunant a la sa prunüncia sc; ma prima da b, d, g, v la sa prunüncia sg (cuma la j francésa)
- I cunsunant b, d, g, v' ala fin di paròll i sa prunüncia p, t, c (dulza), f. Esempi: viv sa dis viif
- I vucai acentaa i pò vèss lungh u cürt cuma ad esempi par pés (lunga) o péss (cürta).
- Na sóla n ala fin di paròll la sa dís cuma in "panchina". Cfr. man e Mann.
- Ala fin di paròll c, g e sc i è sémpar dulz, se no sa scriv ch, gh e sch.
- s'c al sa dís sc-c (quan che la c l'è dulza) e s'g l'è sg-g. Esempi: s'cepà (rompere) e s'giafón (schiaffo).
Dialet dal TicineesModifega
Esempi da dialet dal VotcentModifega
La parabula dal Fiöö TrasunModifega
urigin: la Bibbia, Lüc, capitul 15, dal 11 al 32
Dialet da la Val VerzascaModifega
Un omen ul gh'ieva düü fiöö.
El piü ponzel de 'sti düü u gess al pà: "Pà, dam er part der mè robe ch'am vengg a mì!" e 'l pà u 'j dividè e de longh ugh dè 'r part.
Da gnò a poich dì, el piü ponzel el se tirè el tut sot lüi e 'l se 'n giè da luntagn, dove 'l burdigò er sostanze malament con or bozerre.
Quand u iva 'biüü magjou el tut, in quii part u vignè una gran carestia, e cominsiè a balà biot.
L'è näicc ad atacàss ad una cà d'un bon starent de quel paes, e u l'ha mandou a pastürgà i purghi.
Là a l'auress volüü impinì er büseghe der corobia che maghiavan i porsei, ma nessün i 'gh davan brigh.
Finalment, avend rifletrii, ul dis: "Quäncc famej in er cà du mè pà i maghien assessenn, e mì assidi qui der fam!
A vuj levà, e pù a vuj nà dal mè pà, a 'gh vuj dì: Pà, hoo pecou contra er siel e contra tì;
mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö; fam servizzi de metem co gli tuò famej".
El s'è vultou intant, e l'è vegnüü con er pà. E l'era ach mò da lungg e 'l sò pà ul vidè, u s'è metüü in compassion, l'è corüü a vetàss sül ciul e u l'ha pasciou sü.
"Pà", ugh dis el filiu, "hoo pecou contra er siel e contra tì; mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö".
Ma 'l pà ugh dis ai servitor: "Portè chilò una sgiaghe 'r piü boriola e vestìl, metìgh nel dit un anel, e metìgh sü i calzei in di pee;
Menègh fuori un videl grass e strübièl giù, maghièm e stèm alegri.
Perchè 'sto mì fiöö l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e u s'è troväicc" e i han incominsiaa a fà festin.
Intant el fiöö maiuu, che l'era in er campagna, l'è tornäicc e quand l'è stäicc aprö der cà, l'ha sentii ch'i sonavan e cantavan.
E domandè a vügn di sò servitor: "Quel chi fan in cà mea?"
Ugh dis el servitor: "Qui l'è vegnüü el sò fradel, e 'l sò pà l'ha fäicc mazzà el videl piü grass, perchè l'ha ricüperou el filiu sagn e sald".
Quest ignora, rabiou, u n'ìva volüü piü nà en er cà; e lo pà, näicc fora, u l'è metüü dress a pregàl.
Ma lüi u gi ha respondüü al pà: "Guarda, quäncc agn l'è che mì son er tò comandament; e ti m'è mai däicc un iörì perchè stassom alegro con i mè amis;
Ma l'è vegnüü el tò fiöö, che ti ha gh'la maghiou tut er sò part der robe con i pitann, e tì ti j'è fäicc strübià giü er videl piü grass".
El pà u gh'ha respondüü: "Fiöö, tì ti see semper stäicc con mì, e tut el mè l'è tò;
Ma bentava ch'a stassom alegri e che a festeggiassom, perchè 'l tò fradel l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e 'l s'è tornaa a trovà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 44
Dialet da la Val da BregnModifega
Ün um o gh'eva doi fant.
E r'ha dicc ol pü piscen de quigl: "Oh, pà, dem ra part dra roba ch'o 'm toca!" e lü o gh'ha spartii ra roba.
E 'd lì a poch, miss insema tücc cuss, ol fant pü piscen o l'è nacc viagiand 'n ügn pais luntagn, e là r'ha bütou ol facc sò vivend in bagurd.
E dapù ch'r'ha 'biüü consümou tücc cuss, r'ha facc 'na gran carestria in col pais, e corü r'ha 'menzou a ess nessità.
E r'è nacc e o s'è miss con ün zitadin 'd col pais; e 'l r'ha mandou a ra soa campägna a pass i pörsc.
E o bramäva d'impì ol sò botasc dil scörsa ch'i majava pörsc, e onzügn ga 'n dava.
Ma lü, tornou in sè stess, r'ha dicc: "Quancc famej in cà dol mè pà i gh'ha pagn a sbach, e mì chì sbasiss dra fam!
Am drizzrò e narò al mè pà, e 'gh dirò: O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi;
Mò 'n sun mia degn d'ess ciamou vust fant; fèm cum vügn di vust famej".
E o s'è alzou e r'è nou da sò pà. E r'era ancamò luntagn lontagn che sò pà o r'ha vist e o s'è möss a compasgion e, corend, o gh'è saltou al cöl, e o r'ha basou.
E ol fant o gh'ha dicc: "O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi; mò 'n sun degn d'ess ciamou vust fant".
Ma ol pà r'ha dicc ai sò famej: "Prest, tirei fora ol sgiupogn dra festa, e meteigla indöss, e meteigh ügn anil in deit, e i calze in pee.
E tirei fora ol vedil ingrassou e mazzèl, e majem e fem past.
Ché 'sto mè fant r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou". E i ha 'menzou a fà past.
Intratant ol sò fant majoo r'era in campägna e, quand r'è tornou e r'era arent a cà, r'ha sentüü ol sangh e ol bal.
E r'ha ciamou vügn d'igl famej e o gh'ha dmandou cuss i era 'sti cuss.
E corü o gh'ha dicc: "Vust fradil r'è tornou e vust pà r'ha mazzou ol vedil ingrassou, perchè o r'ha ricovrou sagn e salv".
E o gh'è 'gnüü ra räbia e no 'r vurìa mia nà in cà; donca sò pà, vegnüü 'd fò, r'ha 'menzou a pregà.
Ma lü, rispondend, r'ha dicc a sò pà: "A ra fé, da tancc agn mi a ov servia, e n'hoo maigl trapassou ugn vust prezet; e maigl no m'hei dacc ugn cauret da fà past coi mè amis.
Ma dapù che 'sto vust fant, ch'l'ha majou ol facc sò coi sgualdrign, r'è vegnüü, hii mazzou per lü ol vedil ingrassou!".
Ma lü o gh'ha dicc: "Oh, fant, tì t'è sempra con mì, e tüta ra roba mia r'è tou;
Ma 'zügnäva bé fà past e stà alegro, perchè 'sto tò fradil r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou".
ibidem, pag. 46
Dialett da LocarnModifega
On um a l'ha 'vüd düü fiöö.
E 'l piü giovan da custor o gh'ha dii al padar: "Pà, dem la mea part ch'a 'm toca!" e 'l padar o gh'ha fai fora i part.
Da lì a poch dì, dop che l'ha metüü insema tütcoss, el fiöö piü giovan o s'è toi sü e o 's n'è andai via luntan, e lì l'ha fai balà tütcoss in stravizzi.
E pö, quand l'ha 'vüd finid da sgürà tant com o n'aveva, l'è vegnüda ona gran carestia in quel paes, e lü l'ha comenzad a sentìssla in di cost.
O 's n'è dunca 'ndai e o s'è tacad adree a on sciur da quel paes, ch'o l'ha mandad in d'ona sova vila a cürà i porscei.
E costü o voreva pür anch podèss intesnà la büseca con quii giandasse ch'a mangiava i porscei: ma nissün a ga 'n dava.
Alora l'è tornad in sè stess e l'ha dii: "Quanta servitoraja là in cà 'd mè padar la noda in bondanza, e mì intant chinscì a crep da fam!
A vöj propi tòm sü, e andarò dal mè pà e a 'gh dirò: Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü;
Ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö; fèm come vügn di vost servitur".
E, tojendas sü, l'è vegnüd dal sò pà. Quand pö l'era anch mò lontan, o l'ha vedüd el sò pà, e o s'è movüd a compassiogn e, corendagh incontra, o si gh'è bütad sül col e o 'l basà sü.
E 'l fiöö o gh'ha dii: "Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü; ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö".
Ma el padar l'ha dii ai servitur: "Presto, portee chì el piü bel vestid e vestìl sü, metìgh l'anel in did e i scarp in pee;
E menee scià on vedel ingrassad, e mazzèl sgiò, e mangem e fem past;
perché 'sto mè fiöö l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad". E lì i s'è metüd adree a fà past.
L'era mò el sò fiöö magiur in campagna e, in dal vegnì e in dal vesinàss a la cà, l'ha sentid a sonà e cantà.
E l'ha ciamad on servitur e o gh'ha domandad quel ch'l'era 'sta roba.
E costü o gh'ha dii: "L'è vegnüd el vost fredel, e 'l vost pà l'ha mazzad sgiò 'n vedel ingrassad, perché l'è tornad salv".
L'è donca andai in colera, e o no voreva miga andà in cà; peró l'è vegnüd fora el sò pà, e o s'è metüd adree a pregàl.
Ma costü, respondend, o gh'ha dii al sò pà: "Ecco, i è già tanci ann che mì av stagh in obedienza, e a no son mai andai fora ona volta dai vost comand; e a m'hii mai dai on cavret par stà on poo alegar coi mè amis.
E inscambi, apena ch'o l'è rivad 'sto vost fiöö, che l'ha consümad tüt el fat sò coi strasciunn, a gh'hii mazzad sgiò 'n vedel ingrassad".
Ma lü o gh'ha dii: "Fiöö, tì te seet sempar con mì, e tüt el mè l'è tò;
Ma bisognava fà past e stà alegar, perché 'sto tò fredel l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad".
ibidem, pag. 47
Una nuvela dal BucascModifega
Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)Modifega
Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629
Dialet da UnsernonModifega
Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispresi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631
Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticinesModifega
Tücc quei pruverbi chì hin staa ciapaa del Vucabulari di Dialet de la Svizzera Italiana.
Cent Vai e Ter de PedemuntModifega
- A l'opera u 's cugnóss l'operari.
- Dai früit u 's cognóss la planta.
- Tüt u 's cónscia, men l'oss du col.
- Sa ti seet cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Se ti véi stà san e cuntint, sta luntant dai té parint.
- A 'sto mond, a s'ha sempru da tribulà; quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signor u j'ha i mai da fer e i péi da stópa, indù ch'u riva u cópa.
- Quand u Són u fa ogjign, u vegn sgiü l'aqua pal copign.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.
- Per fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Dona bianca, dona negra e dona brüna, sota la cova i è tüt'üna.
- Chi mangia üga d'avóst, i la caga a sö cóst.
- A cà sóa a sa scalda il cjüü e ancja la cóa.
- Un bon mercant u cumpra a credit e vind in cuntant.
- In fign, a drémum tut sot a una cuverta.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Còrp piegn u vòo ripòs.
- Par fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Dui fradéi, dui cortéi.
- Cun pizz e curai, a 's marida i tusai.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- La campana la sóna mia se ti tiri mia la corda.
- I corni i è come i dint, i fa maa ma i serviss per cagnà.
- D'april gnanca un fil, magg adagg adagg, da sgiügn slarga 'l pügn.
- Par Sant'Agnesa va la rapola sü la scesa.
- Per San Sgiuan, gropèe l'aj.
- Il cazzuu usa chel ca gh'è int la padela.
- Pulenta e festa, e carn a la festa.
Val UnsernunModifega
- Ai efet u 's cunuss i fät.
- I ucéi i 's cunuss al cant.
- Cumè ch'i 's cunscia sot, i dérm dent.
- Cher cuntint al suspira suvint.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul al va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pozz.
- S'a piòu al dì de la Scension, per quaranta dì i è bon.
- S'a piò al dì de la Scensa, tüt al grägn perd la sumenza.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culma u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culma.
- Cun l'art e l'ingan a sa viv mezz l'an, cun l'ingan e l'art sa viv l'altra part.
- Avost l'è cap d'invern.
- Avost u salta cumè i ligrost.
- A gj'è megja sabut senza sol, cumè ch'a gj'è megja amor senza absit.
- Égg ch'a ved mégna, chér ch'a dòo mégna.
- Dopu set an e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Tüt i rob i viegn a taj, fign i ungg da pelà l'aj.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn u pò migja mantignì cagn.
- Rispeta ul cjän pal padron.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i moscj.
- Digrazzia du cjägn, furtuna du luu.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv de carna morta.
- Carlavà a cà de l'äit, Natal a cà suva.
Val VerzascaModifega
- L'è asen da natüra chel ch'a chignuss miga er sù scritüra.
- Dar pianta i 's chignóss i früt.
- Er consolazióm d'um desperóo l'è vedèn un altro a nä in malóra.
- Content el cör, content tüt.
- Via di ögg, fòra dal cör.
- Sant Andrea, se 'r nev u 'r trova in piagn u 'r cascia in colma; e se u 'r trova in colma u 'r cascia in pagn.
- Er nev de Sant André, tüt l'invern intorn al pé.
- Er aqua da verì l'è tant öri sül pråv, l'è tant fögh sül covign di cjauri.
- Con püssee l'è oncia, con püssee la passa sgiü corenta.
- Quand u piòv d'aost, u piòv most; se piòv ai des l'è amär, sa piòv ar Madona l'è ancamò bona, a San Bartremé l'è pü nemà de lavà i pé.
- Er alba rossa, er sira la bofa, er matign la gota.
- Om bom cjavree o fà desgropà i nesel de fevree.
- Un óm sanza barba u n'è nè nech nè cavra, e una femna sanza tet la n'è nè cavra nè bech.
- O scampa püssee 'nä cjavra magra che un ción grass.
- Chi che ha magliò i cander, ch'i 'gh pénsigja a cjagà i stopit.
- U 'n va pissèe de sgióna carna al macél ca de végia.
- Sira de Denedaa e de Carnavaa, tücc adree al sö frugaa.
Val MagiaModifega
- Al poltrón a sa stanta mia a cognóscial.
- Prima da cunussan vügn, u s'ha da mangià inséma un sacj ad saa.
- L'è püsséi cjünsc a scund um mulinèe che um morós.
- L'è püsséi cjünsc a mòv al montagn che rostà l'invidia.
- Mint a 's cunscia sü lu lecc, u sa dörm int.
- Vastid cunsciäo, onor dla femna.
- A 'sto mond u j'è nassügn ad cuntent.
- Cör cuntint, colp d'acidint.
- La regola la mantegn al convent.
- Se 'l corp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Tosa pientada e vacja dascuvada i na val pü nuta.
- Se 'l còrp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Chi i ha fradéi, i ha curtéi.
- Lingua ingiüriosa, coscinzi tignosa.
- Cul fiur da la curnaa, u näsc lu dalauraa.
- Chi ch'a j'ha pressa, ch'i córi.
- L'è mia 'l cor ch'a fa, ma lu rüà a temp.
- La vólp, la léura la ciäpa senza cór.
- Quand parla 'l còr, u täs tüt.
- A cör cuntint, nauta u 'j mancja.
- O 's vér el còr di chiält quand o 's vér el sö.
- El còr o j'ha da fà la carità quand che la magn la pò mia.
- Chi che ha bóm còr, i 'l muscia.
- Cand ch'a piòva a l'Ascensiom, sgent e bes'ci i va burlom.
- Se ch'a fioca 'l da Sant Andrè, tüt l'an la vederè.
- L'om l'ha i än in di bräsc.
- An d'erba, an da merda.
- Quand ch'a truna d'aurì, lauree i cröv da starnì.
- Aurìa u 'j n'ha trenta, ma s'a piovess trentün u faiess maa a nissün.
- Quand ch'u piòu d'aóst, o piòu a mil e móst.
- Palta ed mansg, spii d'aost.
- Ul mes d'aust u va cumè una brancada 'd musch.
- La prima aqua d'aost la va cum ur car d'pülasc e ügn ad musch.
- Pa la metà d'aost, cu ch'a s'ha moss, a s'ha moss.
- La fam e l'amor i fa nà d'acordi cul Signor.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'amor e la merda gl'è düi serpint: ügn u scärpa 'l còr, cal alt i cundint.
- In basest, tüt quint i ha dò test.
- L'an bisest a 's marida tüt i tampest.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'afeziom e 'l raspet nè i 's crumpa nè i 's vind.
- Chi agnel a 's fa, dal lüu sa fa majà.
- Sant'Agnesa e Sant Antoni, gli è marcantui ad la nev.
- San Güstign loda la fign.
- Test in l'är e i fa mai ciär.
- L'airom o porta tüt per ari.
- L'è mej fà cul cazz che cul brazz.
- Quand la léurs l'è in per, tüt i cjii i buia dree.
- Cand i nìul i va in montagna, ciapa la sapa e va in campagna; cand che l'acqua la vegn ad sot, ciapa la sapa e tirat sot.
- L'è l'om ça cüra i camp.
- A cjünta pissèi un vegg in un canton che un sgióan in un cjampon.
- Cjärn ch'a cress no la pò stà in sest.
- La cjarn al diau e i öss al Signor.
- Carnavaa in piazza, Pasqua in brascja.
- Cjarn senz'öss u gn'è mia.
Verban e LucarnModifega
- I sgent i 's cunuss mia cul parlà.
- Chi mangia üga d'avost, i la caga a sö cóst.
- I parol romp mia i còst.
- La femna bona la var una corona.
- Par cognóss la tosa bisógna guardà la mam.
- La mort la cónscia tanti rob.
- L'óm savi u 's contenta del poch.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta in convent.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- L'è mej vess mórt che senza credit.
- La féma bóna la var una coróna.
- Mört el corp, mört el porch.
- Sangh de fredél, sangh de cortél.
- Fign ch'a pudii, tegnii al curtél in magn, s'a vorii mia restà sinza un töch da pan.
- De coscienza ä n'è comè on grän de formenton in tut el mond.
- La coscienza l'è comè la tripa, la vegn da tücc i part.
- El coragg u 's pò migja crompàl.
- Chi ch'a gj'ha coragg da fà el maa, i gj'ha la fascia da fàl vedé.
- I tosann dal bon costüm i va a drömì senza la lüm.
- I cavii da la cópa i fan dervì la bóca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
- El cör e l'ögg i vò la sò part.
- Chi ch'è bon da chér, i far à mai furtuna.
- Quand che una cà l'ha da fundàn, u manca mai aqua.
- Se piòv per l'Ascension, ä piov per tucc i funzion.
- Se ch'u piòv per l'Ascension, u piov per tücc i messon.
- Quand che piòv al dì de l'Ascension, tuta la fruta la va in d'un canton.
- Sant Andrea l'è un gran ladrón, Sant Antoni l'è un bon padron.
- Ogni an u 'n passa vön.
- Ai donn u se 'gh cünta mia i an.
- L'an de nev l'è an de begn.
- L'an biset l'è l'an da tücc i pest.
- Avrì pioverent, avrì fiorent.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua va vin come aqua.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Er rusada d'aust la fa maa.
- L'an bisest l'è l'an da tücc i pest.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- Quand ch'i perd l'afezion, i fa più navot da bon.
- Prima da crä el gnel, el Signor el crea el motarel.
- S'ti vögn un bel ajegn, fal in del mès de feuregn.
- Dò femen e un cjò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- U va püssee cavrit a Pasqua e cauri a Natal.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mosch.
- Chi che dérm coi cäi, i 's dessèda coi pures.
- El cuntedin ch'u va gög, in del camp u 'n vegn fòra göb.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- Questa l'è la reson dal becher, che atò la catn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e 'in mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss, la mängie daspéss,
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- Quand ch'u gh'è la festa, u 's taca sü el caldirö dra carn per tücc.
BelinzunesModifega
- Chii che i è ricununscent, i 's cugnuss in sül mument.
- A 's cugnuss prima um busard ch'um zop.
- Agost, setembar e otobar i è trii mes che no 's conóss né spus né tusann.
- In fevrè u va 'l Sua per la cuntrada, la marìenda l'è turnada.
- La rìegula l'è quéla che mantegn lu cunvìent.
- E nà inanz e 'm rump er buca, e nà indree e 'm rump er cupa.
- Chel ch'o 's gh'ha in bóco, l'è pós la cópo.
- I cavii de la cópa i fa vèrd la bóca.
- Er oli u sta de surevia ä r'aqua.
- L'aqua la gh'ha mighi i ram.
- Se pióv el dì da Senze, per quarante dì u n'em s'è senze.
- Se u pciöv el dì de Sensiun, tücc i vacj i va burelun.
- Sant Andria cu la nìev ai pìa.
- An da fonsg, an da bastard.
- Agn besest, fegn per tücc i crest.
- L'agnel üman u teta la su mama, e un pò inca quela di ältra.
- A la Ziriöra, da l'inverno sem föra.
- I è semproi strasc che va in aria.
- Quand el Pizz da Clar al gh'ha sü el capel, met via la ranza e tö scià el rastel.
- Ai cauri, a dàgh paja i fa lacc da baia; a dàgh föja i 'n fa s'i 'gh n'ha vöja; a dàgh fen, sa 'n fa tücc i begn.
- Per Pentecost es va 'e ris'c de rump i cost.
- El tossigh u sta in la covo.
- I umen i 's ciapa pe le parolo, i femen pii cuvazz.
- El gat a la credenza, tal qual che u fa u pensa.
- La hata da la cardinsi, da la qual ca la ha, la pinsi.
- El ladru de la cardenza, inscì el fa e inscì el pensa.
- Quand s'è giovin, tut i débat i soméa credit.
- A pagà débat, sa quista credit.
- Chi de curtél feriss, de curtél periss.
- Er cuscienza i 'gj l'ha in buca dumà i baloss.
- Curbat ä cent, o u fioco o vegn el vent.
- I bés'c o sa i ciapa pai chérn, la sgint pai parol.
- Avrì, tre gót al dì.
- April, aprilin, tüt i dì un gutin.
- Tempesta d'agost, gh'è piü né vin né most.
- I sir d'aost i gh'ha sgià lun' i gäm'.
- I nüri de ust i va tö legn de ruru.
- Ä cräpe 'r caura d'un pòuru mustru, ma migja quele d'un sciur.
- Chi che mangia la semenza, i caga la recolta.
- Can che vusa, el mord miga.
- Quand che la levre la perd el pass, la va in boche al can.
- I pom da tera i dev sentì amò i campann.
- Per San Gutard i fasö i gj'ha de vess in dal camp.
- Ä gj'è migje carn in mazzulerie che prest o tard lä vagja vie.
- Gj'è migja carn äl macél che prest u tard lä vaja migja via.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l'è um cativ an da regulä.
- Denedaa e Carnavaa, ognitun al sò fogoraa.
- Quand ch'u tira l'ariun, l'aqua la piöv sgiü in del spazzacà.
- Sant'Ana no la manca mai da fà la sù rümada.
- A Sant'Ana i arisc i 's vegh un tir de s'ciop a la lontana.
- El meis da masg l'è 'l meis di asen.
- I amis i 's cugnuss in di besögn.
- Aurì, aurì, i bedri a lüsì.
- Se 'l cucù u ne canta a mezz aurì, u che l'è mort u ch'u vò urì.
- Se i castegn i fiuriss da lüj, sa 'n cata là gnanca un fregüj.
- La castegna penina la carga la graa.
- Chi che semina vent, cata sü tempest.
- Par Santa Caterina sa pizza la pigna.
- Santa Catarina, met i vach a la cassina; vegn sgiù la provina.
- Donn che piangg, cavai che süda, falz come Giüda.
- A 'n caval magru u 'gh va drè tüt i mósch.
RivieraModifega
- La fortüna la gh'ha la cova.
- Tromba da cüü, sanità da corp.
- Fò ad só boca, sgiü in sé corp.
- Quand che o 's pò miga cjapä 'l cortél pal mänigh, convegn miga cjapàl pal fir.
- Sgiögh da cortél, sgiögh miga bél.
- A cünta miga corì, par rüvä in temp.
- Sant Ambrös l'è om grand marcant da nev.
- A Sant Endrè, rä nev äl pè.
- Quand che bofa el mes da óst, bona l'üga e poch el most.
- In avost i nüri i va comè i mosch.
- I nüri d'agost i è balord come i oman al temp da most.
- L'è miga l'abet ch'a fa el frä.
- Quand el Möt da Polensg o met sü el capel, l'ha finid de fä bel.
- Senza cazzuu, va la cä cul fond i su.
- An' i pobi i vögn alt, pöü a 'gh piscia là i cäi.
- Par Sant Ambröüsg, castegn sciücc e carn ed pörsc.
Val LeventinaModifega
- La femna ciola l'è com un svej senza còst: la tegn int nóta.
- U 's conóss la castegna a la pèrtia, ul pörcj dopo mazzoo e ul neguzziant dopo crapoo.
- I zop e i ross gnä 'l diauru u 'j cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Ci l'é cuntent, l'é sciur.
- La volp la cambia ol per ma mia i costüm.
- Ogni cjä l'ha la sò crapa.
- I pörsc e i creatüü u i va tegnii reguläi.
- U nass 'na creatüra e u Signur u 'j da giä la sò pastüra.
- Mia cred al sant, s'o no 's ved al miracro.
- 'Véj débat e mia pajài l'è cumé 'véj crédat e mia ciapài.
- Ross de 'd zora, tö sü la faucc e va a lavorà, ross de 'd zot, tirat sot i cuvert e sta sot.
- Sgiü 'l re, sgiü la cort.
- S'u 's ved i cori a cent a cent, o ch'u fioco o ch'u vegn u vent.
- I marcäncc de 'd cuscienza, de 'd la roba di autri i henan mäi senza.
- Tücc a gh'han la coscienza e nissün agh l'han istéssa.
- I böi u 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i óman pa la parola.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa.
- S'u piòu 'l dì de la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.
- Se piòu al dì dl'Ascension, i vach van sgiù pal valon.
- Se u piòu u dì dl'Ascension, u va tütcòss in perdizion.
- Sant Andrea marcant da neu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- A Sant Andrea u monta l'ivern an cadrea.
- Scova nova scova begn, ma scova piü iscì l'än ch'u vegn.
- I oman a gh'han i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- Än de nev, än de fegn.
- Quänd ch'a l'è an basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- U pò mia mancä ul can d'aurì.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majoo 'l lüu.
- La neu d'aurì l'è tanto ledam.
- Gnè de 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- A Carend d'aurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- La fam, l'amor e la toss i péissan lou a fàss cunóss.
- L'än basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Al pardon o rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- I nuri niri ä fan tupu l'aria.
- Dré l'älba rossa, o ch'u fioca o ch'u bofa.
- Se la Fibia la met u capel, büta la faucc e ciapa u rastel.
- Quand la bedra la büta ul büton, la cjaura la scüsa senza ul padron.
- Cjaura che mängia, la vegn a cjà daparlei.
- U ved piond pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
- A 'j va malfidäss du can ch'u bòia mia.
- Pan e nos, mangiä di spos; pan e curtel, mangiä da cägn.
- Sa nò èl luf, al sarà can.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e boi bräsc.
- Cärn cürva fa bon sangu.
- Carnavä tüzzon, Pasqua gentil.
Val BregnModifega
- Per ross, chi nu i crumpa nu i cugnuss.
- Bisögna mangià insema un stéi 'd scendra per cognòsses.
- Ra pulènta la cuntènta, ra pulantina la ruvina.
- Cu ch'a 's cuntinta l'è piüsséi sciur.
- A contantåss da tüt a sa stå ben dapartüt.
- Ra craianza la stå ben anga a cå dal diåval.
- Ul Signor l'hä fou prima ra pastüira ca ra craiatüira.
- Amor da fradil, amor da curtil; amor da sroo, amor da rasoo.
- Cörv a cènt a cènt, o ch'a piòv o ch'a få bel temp.
- Ra cussenza l'è cume un gran ad mej, mità agh r'ha ul papa e mità agh r'am noi.
- Borsa a cussenza l'è un cativ giüdicä.
- Guardatan dal såss pandènt, dal fögh ardènt e dr'aqua curènta.
- Christe cunctorum, domina pulenta: cun püssèi l'è vóncia, püssèi la pessa sgiö curenta.
- Chi va curend, u 's rump i dent.
- Chi nu gh'ha cör, i gh'ha gamb.
- Sant Ambrös, taja sgiü e met a cöss.
- Cu ch'è nacc a Sant Ambrös i ha perdüü la roca e 'l fös.
- Chi ch'è nacc a Sant Ambrös, i perd ul lögh.
- S'a Sant Andrea nu 'gh saròm a Sant Ambrös nu mancarò.
- Chi mòr d'april, mòr d'invern.
- S'a sbrousa in camadra ur prim d'april, prepara legne fegn pa 'r meis 'd maisg.
- Aurì piovos, mes gioios.
- In agóst a 's va a ròst.
- Lüj e agòst, ol timp l'è mat.
- Snai ra gran fradüra, avòst ra gran caldüra: r'üna a r'altra poch i düra.
- A la Madona d'agost a scäpa un car d'püres.
- Aló ca r'amor la gh'è, ra gamba la tirà ul pè.
- An besest, donn e chiöu ben poch i 'n rest.
- Quand cha Simån u få capil, bütee via ra folcc e ciapee ul rastil.
- Ra chiåura la prafariss ra neiv a ra spala ca una bóna stala.
- I chiåur i dis: fin a marz menum menum, marz e aurì fenum fenum.
- Ra néuv dicembrina la mena i chiåur a la ruvina.
- In maisg ra chiåura la vå al bósch e pü la få ul iö.
- Stå luntån dal cån ch'a tas, ma mia da quel ch'a giopa.
- Can nu maja can.
- Cjempäne lgije, cjempäne disligje.
- Donn, ralogg e campånn, i è débat tüt r'ånn.
- Quand ca i nügra i vå in Calanca, aqua nun manca.
- S'a få bel a Carnavà, a gh'è ra Pasqua sül fugarà.
- Carnavä in piäzza, Päsqua al tizzon.
Val CalancaModifega
- A fà l'amor coi gióvan l'è uno gran consolazion.
- Avó che l'ögg i vegj miga, cör i dó miga.
- Chi ch'é stacc scotä da l'aqua calda, i 's cüra da l'aqua fregia.
- S'o pciòv ol dì da l'Ascenzion, mogna om bel bocon.
- Megl nà al bosch a segà che a segà d'agost in di prä.
- San Lorenz o güzza om dent, San Bernard o 'n güzza on alt, San Bartolomè o 'n güzza tre.
- Quand el Pizz Campel el gh'ha su el capel, nee miga via de cà senza l'ombrel.
- I matan de la Calanca i la mola per ono palanca.
Val MesulcinaModifega
- I sant s'i cognóss ai miracol.
- Per chel sant de là de l'aqua che n'un conóss miga, ora pro nobis.
- El prim an a brasc a brasc; el second an patusc e fass; el terz an già a i an pò più, el quart an i s'è mai vist né conossuu.
- El val pissee 'l cher cuntent che tut l'or e l'argent.
- Contrat facc, mai pciù desfacc.
- I rob facc a còtom i è rob facc a mezz.
- La castegna la gh'ha la cova, el prim che la ciapa l'è la soa.
- Chi gh'ha debet, gh'ha credet.
- Se fevrei no fevresgia, marz marzesgia; e se marz marzesgia, april vegn dré con la curesgia.
- El var pissee 'l chér content che tut l'or e l'argent.
- Se 'l pciòv el dì de l'Ascens, per quaranta dì sem miga sens.
- Se 'l trona d'avril, tucc i meis u 'm gh'ha la neiv ai fil.
- Se 'l trona in april, prepara 'l baril.
- A San Bartolomee, la montagnen lasselen dedree.
- Chi de lugl i ne fena, d'agost i fa la pena.
- Testa d'agnel, gamba d'uscel.
- Caura grassa sta mai begn fin che magra no la vegn; cand che magra l'è vefnuda, la voriss gnanca vess nassuda.
- Caura gióna e monton végg i impiniss cà e técc.
- Quand el Pizz Combi el gh'ha su 'l capel, lascee la ranza e ciapee 'l rastel.
- Inziga miga i can.
- Tucc i can i mena la cóa, tucc i cojon i vó dì la sóa.
- L'égg dal padron l'ingrassa el camp.
- El bacilarà el governo, ma miga la Calanca d'inverno.
- Se i nivol el va verz Calanca, tut el mond s'enlanca.
Varda anchModifega
Ligam de föraModifega
- CDE - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Lessico.ch
- Sit cunt un lessigh del dialet de Sovri, in Val Leventina
- Sit cun dent pruverbi de animai de la Val Mesulcina e Calanca
- Filastroch e pruverbi de la Val Verzasca
- museovalverzasca.ch
- Contributo alla conoscenza dei dialetti della Val Calanca
- Glussari de parol del dialet de Mesoch
- sit dul TEPSI - Teatru pupular da la Svízzera Italiana
- Racolta da pruverbi in ticines
- Altri pruverbi ticines
- Dizziunari dal dialett da Quint, in Val Leventina
- Vün di fascìcul dal Vucabulari di dialett da la Svízzera Italiana
- Carlo Salvioni, Saggi intorno ai dialetti di alcune vallate all'estremità settentrionale del Lago Maggiore, in Archivio glottologico italiano, vol. IX, ed. Loescher, 1886
- Puesia in ticines
- A meret del dialet de Roree, in de la Mesulcina
BibliografiaModifega
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio-Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.
- Piccolo Dizionario Illustrato Del Dialetto Dell'alta Leventina


text:
da pli Scolaziun...
Latiers vegnan las suandantas scolaziuns supplementaras: stgalim secundar I, stgalim supplementar, pedagogia curativa da scola, svilup da la scola
da pli Furmaziun cuntinuada...
La purschida da furmaziun cuntinuada a la SAPGR sustegna scolastas e scolasts en differentas fasas da lur vita professiunala e dat novs impuls per scola ed instrucziun.
da pli Perscrutaziun e servetschs...
La perscrutaziun applitgada e la realisaziun dals resultads e da las enconuschientschas en products cun gudogn direct per la scienza, la furmaziun cuntinuada e la pratica furman l’incumbensa principala da la partiziun perscrutaziun, svilup e servetschs.
da pli La SAPGR...
La Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) procura per la scolaziun e la furmaziun cuntinuada da persunas d’instrucziun per il chantun Grischun e per ils chantuns cunfinonts. Cun radund 500 studentas e students tutga la SAPGR tar las SAP mesaunas da la Svizra.
Il studi cumpiglia numerus roms e scolescha vus sco generalist(a).
Tematicamain sa basa il studi sin trais pitgas:
Scienzas d’educaziun
La furmaziun en il champ da las scienzas d’educaziun a la SAPGR pussibilitescha d’acquistar cumpetenzas pedagogicas e didacticas e qualifitgescha las persunas d’instrucziun futuras
Scienzas spezialisadas e didactica dal rom
Ina descripziun detagliada dal studi scolina è da chattar en il plan da studis da basa.
Ressortleiterin Grundausbildung


text:
Contignü prinzipal
Novitês
Nuviteies dal plenum
I RESULTAC DL’ULTIMA SENTEDA DL CUNSËI PROVINZIELDeplü
Calënder dles sentades 2021
Tlo abinëis l calënder dles sentades dl Cunsëi provinziel per l ann 2021.
Ći chestiuns à pa tratè le Consëi provinzial te süa ultima sessiun de sentades y cares sarà pa al'ordin dl dé dla proscima? Ći propostes de lege, moziuns o interogaziuns él pa ultimamënter gnü presentè y tan inant éres pa rovades te süa concretisaziun? A chëstes y d'atres domandes d'atualité ô les proscimes plates Ves dè na resposta.
Comunicac stampa
- Cunsëi
- Defenüda zivica
- Garant per la nfanzia y l'adolescënza
- Consulta provinziala por les comunicaziuns
- Consulënta por l’avalianza dles oportunites
- Frazions
- Dè dant newsletter
- Mudé/desdí newsletter
Terminns (Cunsëi provinziel y comisciuns)
Sce tlichëis sun chësc link abinëis na lista atuela de duta la dates dla sentedes dl Cunsëi provinziel, dla cumiscions legislatives y de d'autra cumiscions. A chësta lista iel nce njuntà l ordenn dl di respetif. L ordenn dl di dl Cunsëi provinziel (adum cun la documentazion aldò) ie alincontra da udëi separatamënter jan sun l link dadedò "Ordenn dl dé (Cunsëi provinziel)".
Landtagssitzung April 2021
Post: Plenarsaal
Data: 14.04.2021
Ëura: 10:00
I resultac dl’ultima senteda dl Cunsëi provinziel
L'ordinn dl dé dl Cunsëi provinziel de Südtirol de na sessiun de sentades é por le plü dër ampl a na manira che nia düć i punć po dagnora gnì tratà y portà a fin. Söla proscima plata ciafëise n indesc dles chestiuns che é gnüdes portdes a compimënt tl'ultima secuënza de sentades.
Ordinn dl dé (Cunsëi provinziel)
L'ordinn dl dé de na sentada dl Consëi provinzial o de na sesciun dl Consëi provinzial vëgn metüda adöm dal presidënt/dala presidënta. Al contëgn dötes les chestiuns che ti vëgn metüdes dant al Consëi provinzial por gnì debatüdes y deliberades. Sön proposta po le Consëi inće deliberé da tó sö tl ordinn dl dé n punt nü.
Ać politics atuai
Oramai vigni dé vëgnel portè ite dai aconsiadus resp. dala Junta provinziala ać politics che adora n cer tru por süa concretisaziun y feter vigni dé vëgnel dant vari resp. mudaziuns te chësc prozès. Chilò ciafëise les novitês di ultimi 20 dis.
Protocol dla senteda y protocol parola per parola
L protocol scrit fat sun basa dla registrazions de na senteda documentea la paroles dites. Tlo udëis i protocoi de cie che ie unit dit ntan la legislatura presënta. I protocoi dla legislatures passedes ie da giaté sota l link „Protocol dla senteda y protocol parola per parola".


text:
06/2014
Confusa
Her n’haja chattà per cas ün versin - üna sabgentscha:
What the superior man seeks is in himself; what the small man seeks is in others. (Confucius)
Quai cha l’uman superiur tschercha, es in el svessa, quai cha l’uman pitschen tschercha es in oters.
( umanur   umanin )
Cun plaschair e sainza bler pensar n’haja constattà : eu toc pro’ls superiurs.
Ils sbagls tschercha sco prüma adüna pro mai, eu scu bravina davant mia porta e scha alch nu va sco chi stess ir, nun han mai ils oters la cuolpa.
Be ultimamaing m’a dit ün char ami, ch’eu ponderescha massa bler, invezza da giodair la vita. Ha! Tras quista sabgentscha suna rehabilitada e na üna tötta chi sguazza seis temp.
Ed implü, perquai cha’l muond es plain umanins, vain eir ün qualunque dozzà sül podest - saja ch’el sa pensar bain, saja pitturar, saja manar, saja taloccar, saja chantar o designar büschmainta…etc. in mincha cas impreschiunar. L’umanin ha dabsögn dad idols perquai ch’el as chatta meglder tanter oters chi han listess gust e listessa opiniun e l’umanin nun es jent sulet cun seis avis, lura as sainta el tuot pers.
Tuot il frust sur da tschertas ignoranzas da la glieud ha chattà üna spiegaziun.
Dürant ün pêr minuts n’haja alafin inclet il muond. Ün sentimaint da cuntantezza e satisfacziun es gnü sur da mai. Üna brama perfin, oramai ch’eu toccaiva pro’ls umanurs. Fantastic e müravglius.
Il sentimaint da suldüm ed extravaganza es eir svani - umanurs SUN isolats, quai es destin - natüralmaing daja üna schurma umanins e be pacs umanurs.
Davo quist success emoziunal am suna indurmanzada sco üna raïna.
Insömgiand am n’haja turpchada, perquai cha meis giat Püffin am ha declarà a man d’ün cabel las culuors, blau, jelg, cotschen e vert. El discurriva perfettamaing - ed il fat ch’eu n’ha mancà da respet tout ils ons passats, perquai ch’eu crajaiva cha Püffin sapcha be dir miau am ha fat svarguognar. Sdruagliada suna riond dad ot our da spür plaschair vi da meis giat usché scort.
Sten d’eira ad Andermatt a far üna gita culs skis sül Piz Pazola e‘l Rossbodenstock, insembel cun seis bap.
Cur cha’l giat es our d’chasa, las mürs rupettan.
Bler da rupettar nu daja plü per mai. L’unic es: laschar avert l’üsch da chadafö e da la stanza da durmir per cha’ls giats am possan far cumpagnia. Quai es uschiglö scumandà a la mürina.
Intuorn las tschinch e mezza suna lura darcheu sdruagliada.
Our in piertan faiva clic - glüm, clac - s-chür, clic-clac… sainza lapro pass da las pattinas dals giats. Davo var desch jadas n’haja rivi ils ögls, impizzà la glüm e baincomal : Püffin d’eira sezzà giò our in piertan fond stüdis dal sensur da muvimaints, per bun rumantsch as dschessa Bewegungsmelder - ün tagnin per spargnar meglder strom… o na ?
Improvand darcheu da m’indrumanzar n’haja cumanzà a resentir üna fotta. Perché ma ? Nu d’eira là stat alch cun superiur ed inferiur.
Per mai ün pon cotschen. Eu n’ha difficultats dad incleger umans chi crajan d‘avair acquistà ün livel superiur da conscienza e chi sun persvas da megldrar il muond cun lur impissamaints positivs.
O d’eira gritta pervi dad ün’emischiun ch’eu vaiva tadlà la saira avant sün SRF 2 ?
I’s trattaiva dad ün pader a Roma chi lavura be amo sco exorzist. El ha 76 ons ed es ün profi.
Var 50 paziaints vegnan pro el mincha di. Avantmezdi trametta el davent il diavel pro’ls cas leivs e vers saira sbandischa el a satan da quels chi discuorran in linguas estras e’s büttan per terra. I vegnan adüna daplüs.
Sia stanza es plain figürinas dad anguels. Regals dad arcugnuschentscha chi til fan plaschair.
Eu n’ha jent l’Italia e’m saint da chasa pro nos vaschins. Eir il temperamaint da la glieud m’es familiar. Là suna sco ch’eu sun e nu’m dumond mai - davo ün inscunter - sch’eu na fat alch suotsura. I fa mal a verer cha problems economics vegnan diabolisats.
Il versin da Confuzius d’eira eir quia cuffort. Umanins disperats chi tscherchan üna soluziun. Eir quai ha seis uorden.
Hoz nu quieta il versin da Confuzius plü. La grandaschia es passada. Forsa nu til n’haja gnanca inclet inandret.
Ün umanin chi fa ün bogn da sulai suot ils gronds pleds dad ün sabi ed as sainta surperiur ?
Eu stögl admetter: eir eu n’ha meis uordenins, meis chaschuotins invisibels per meis conumans. Blagör – modest - fraid - cordial - sun criteris polarisats chi decidan scha ün inscunter es pussibel o na.
Superiur - inferiur prova da sviar. Però minchatant am tocca üna sajetta da cumplex d’inferiurità, la persuna chi d’eira sül podest survain ün stumpel o ün da meis trats caracteristics survain üna valur plü gronda, tant per cumpensar. Üna soncha nu suna.
Scrit bod a fin l’artichel n’haja discutà cun Sten.
Na be la perspectiva filosofica quinta, magnaja el, eir l’aspet biologic es important. Mincha singul uman ha dabsögn da crajer in ün aspet superiur in sai…uschigliö manca il scopo da viver o la forza e la motivaziun da surviver.
Che aspet ch’el tscherna, dependa da sia scolaziun.
( …ha para dit Confucius avant 2000 ons ! )
Voul quai dir, tuot in tuot : laschain a minchün sün seis podest e scha no eschan ingaschats per üna roba ( politica p.ex.) imprendaina a clomar amo plü da d’ot, per cha’ls umanins badan, cha ün umandur es al timun ?
When it is obvious that the goals cannot be reached, don’t adjust the goals, adjust the action steps.
Schi’d es evidaint, chi nun es pussibel da pervegnir a la mera fixada, na correger il böt, ma’ls pass chi mainan fin là.
The superior man thinks always of virtue; the common man of comfort.
L’uman superiur pensa adüna vi da la virtüd, l’uman ordinari vi dal confort.
The virtuos man is driven by responsibility, the non-virtuous man is driven by profit.
L’uman virtüdaivel es manà da la respunsabiltà, l’uman dischonest dal profit.
K’ung-fu-tzu ha vivü ca. da 551-479 avant Christus. Pür tschient ons plü tard es gnü scrit sü quai ch’el ha dit e fat. Ils Jesuits han tradüt seis texts in latin e tras quai ha’l survgni il nom Confucius.
(Il plü vegl bös-ch genealogic chi da, es quel da la famiglia da Confucius )
Dal rest, Confucius ha dit cha’l stadi dal uschedit uman superiur nu saja acquistabel, però il svilupp in quella direcziun desiderabel.
La via es il böt.
La vita es propcha simpla, però no insistin a tilla far gnir cumplichada. ( duos per mai e per finir ;-) )
( wikipedia e http://sourcesofinsight.com/confucius-quotes/)
CoSi


text:
Marebbe
Marebbe (en ladì, che l'è la lèngua piö parlàda söl pòst: Mareo; en todèsch: Enneberg) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 2 968 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 161 km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia, Braies, Brunico, Cortina d'Ampezzo (BL), La Valle, Luson, San Lorenzo di Sebato, San Martino in Badia, Valdaora. L'è giü dei disdòt cümü de la Ladinia.
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bulsan enconta la Ladinia: les marevueies geologiches conta ence de na gran mueria
A la descorida dla geologia dolomitana - Program alternatif: vijita a la scola d'ert "Cademia" y a la ciajaria Gherdeina Lat a Urtijei
La gran resposta al projet "Ciacia al tesour" tl cheder dla iniziativa "Bulsan enconta la Ladinia" envié via dl 2006 à animé la Consulta ladina dl comun de Bulsan de mete a jì chesta outa n projet didatich nuef. Al se clama "a la descorida dles Dolomites" y vegn metù a jì deberieda con l Museum Ladin Ciastel de Tor. Depierpul che en l ann passé òven envié ite scolés y scoleres dla 4a y 5a classa elementara, é l projet nuef conzepì per i scolés dla 2a y 3a mesana. L envit ti é vegnù mané fora a dutes les scoles de Bulsan. Ruth Bernardi (todesch) y Nadia Chiocchetti (talian) ti fajarà ai vijitadours na curta introduzion te lingaz y storia ladina. Les vijites metarà man con la bona sajon.
Dolomites misteriouses.
- Dal Ciastel de Tor enfora àn na bela odleda a certl sun creps y i coi entournvia. Al pieta perchel na bona posizion per enrescì con i scolés dla zité de Bulsan les stricoles tipiches dla geologia dolomitana. Tl museum cialaràn na outa de ti splighé dantaldut les carateristiches dla "tera ladina" che la desferenzieia dai autri raions alpins. Una de chestes carateristiches é ence la natura geologica di creps che cerceneia l museum.
- Empruma ti vegniràl prejenté sun computer les stricoles (i fonc, strac) che vegn clamedes aladò de luesc ladins, plu avisa:
- 1. les arenaries de Gherdeina;
- 2. la fazies badiota dla formazion dl Bellerophon;
- 3. la stricola de Lungiarü dla formazion de Werfen;
- 4. la stricola de La Val;
- 5. la dolomia de San Ciascian y la stricola de San Ciascian;
- 6. les marnes de Puez;
- 7. l Ladinich é na spana temporala (35 milions de agn) dl Trias che à metù man dant da 251 milions de agn y che à duré enfin a dant da 200 milions de agn. Al é n temp con particolarités geologiches y ence n temp caraterisé da na gran mueria dles sortes animales (90% di animai marins y l 70% di animai teresters é morc fora desche an pò vedei da les fossilisazions). L Ladinich é raprejenté tles Dolomites da les stricoles de Fodom, de La Val, da la Dolomia dl Scilier, dal Calcar dla Marmoleda, da laves y toghesc vulcanics de aughitporfir y da les stricoles de San Ciascian. Enlaouta vivòvel ciamò truepes sortes de dinosaurs. L clima fova ciaut, sut y sech.
-
- Aluesc pòn vedei sciche chestes stricoles sbroca fora, sun i creps y ence te luesc de rotura (rotoneres) desche sun la templa de Ju. Ales vegnirà amarscedes sun na cherta geografica a na moda che i scolés sae da enrescì i luesc y empare a conesce plu damprò la geologia dles Dolomites.
- La seconda fasa veid dantfora na ativité plu pratica per aprofondí la fasa teorica:
- 8. te n acuar vegnirál simulé la formazion dles stricoles tres sedimentazions tl'ega con saulon fin y granù de colours desvalifs;
- 9. al vegnirà stampé na pedia de n dinosaur te ghips;
- 10. per les stricoles de Werfen, cheles de La Val y la Dolomia Prinzipala végnel mostré i corec carateristics sciche la Claraia, la Daonela y l Megalodon. Al vegnirà splighé coche chisc tiers vivova tl'ega y coche l'ambient fova enlaouta;
- 11. an enjignarà spo ca stamps de plastilina per colé concoles con spligazion dl model intern y estern, positif y negatif;
- 12. tres n model de n vulcan vegniràl ence simulé l vulcanism ladinian y na eruzion;
- 13. fajan n confront con les barieres coralines ti mers tropicai encuei vegniràl splighé che i creps enorms dles Dolomites ne é nia auter che barieres coralines podoules che se à formé tl temp triassich. L fenomen dla dolomitisazion, desche la desferenzia anter calcar y dolomia vegnirà splighés tres n esperiment a reazion con ajes.
Sclut ite tl program él tamben na vijita a la Val di Molins ta Lungiarü con ceifs ladins sun l "lüch de Vanc". Per les classes che à bele tout pert en l ann passé a la azion "Bulsan enconta la Ladinia" y per les terzes classes dles mesanes ti végnel ofrí chesta outa n program alternatif: na vijita a la scola d'ert "Cademia" y a la ciajaria Gherdeina Lat a Urtijei.


text:
L'accident è schabegià durant la producziun da la saira dal circus Knie sin l'Allmend a Lucerna, curt avant las 22:30. L'artista saja sa participada al numer d'acrobatica da l'aria «Desire of Flight», l'ultima producziun dal program da quest onn.
Il circus ha communitgà che l'artista saja crudada perquai ch'ella haja fatg in sbagl tar ina manipulaziun. Tenor il program dal circus, lavura l'artista ensemen cun ses um. Il pèr mussa elements da la pli auta grevezza. La producziun è vegnida rutta giu dal circus suenter l'accident, uschia la polizia. Tar la moda e maniera co l'accident saja capità n'ha la polizia anc betg pudì far indicaziuns.
La dunna è vegnida transportada cun in'ambulanza en l'ospital, uschia la polizia da Lucerna. Ils frars Knie dal circus naziunal Knie han communitgà che l'artista haja rut omaduas chanvellas ed ella haja mess ord lieu in cumbel suenter ch'ella saja crudada radund quatter enfin tschintg meters a bass. Suenter l'accident saja ella dentant stada alerta durant l'entir temp.
RR novitads 10:00


text:
Fiez
Fiez a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.83 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 389 abitant.
El cumün de Fiez al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bullet, Buttes (NE), Champagne, Fontaines-sur-Grandson, Giez, Grandson, La Côte-aux-Fées (NE), Sainte-Croix.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fiez in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.