text:
Sebastian Vettel
Sebastian Vettel (Heppenheim, 3 ad Luj dal 1987, a s lèś [zeˈbastjan ˈfɛtəl] in tedésc, “Śebàstian Fètel” a la miranduléśa cun la “S sunòra” ad “śéndar” a 'l inìsi) 'l è 'n pilòta 'd màchini tedésc ad Formula 1 dla Scuderia Ferrari, vinsidōr ad quàtar campiunâ 'd fila fra 'l 2010 e 'l 2013 (dòp un secónd pòst in dal 2009). 'L è élt 175 cm, al péśa 62 chilo e al cur c'n al nùmar sinc in sal casc. 'L è bòṅ ad dascór'r anc in itagliàṅ.
In dla sò caréra 'l à muciâ dimóndi record cuma 'l più śōv'n a 'vér vins un gran prèmi e 'n tìtul mundiàł, fat na pole position e avér fat sù più punt in na stagiòṅ (397 in dal 2013). Inóltar 'l è anc al prim par nùm'r ad pole position in na stagiòṅ (15 in dal 2011) e ad gari vinsi (13 in dal 2013 cuma Michael Schumacher).
In dla sò caréra 'l à curs par la BMW Sauber, par la Toro Rosso ad Fënza, par la Red Bull (sèg 'l à vins la sò prima gara sóta la piōva a Mónśa in dal 2008) e par la Ferrari da 'l an 2015 quànd 'l à lasâ la squàdra austrìaca par Maranèl.
Cun la cà emigliàna 'l à purtâ a cà dū sucès (in Malèśia e in Ungherìa) e àtar sinc pòdi.
Culegamènt estéran
- (EN)/(DE) Al sò sit uficiàł


c: text/html

text:
这是Helhetshus修建事件所第一个自行开发设计的项目,目的是制作八个具备怪异修建设计观点但又经济实惠的室第项目 .设计师经由过程哄骗既有的园地环境 ,将室第放置于山侧的边沿,每一个室第都得到了怪异的湖景,同时设计还创造出阳光一侧的更多的室外空间.形似盘旋镖的修建执政着街道的一侧留下了许多空间 ,而修建南侧空间则是较为私密的花圃空间.沙巴体育官方app在线-最新官方版
zhè shì Helhetshusxiū jiàn shì jiàn suǒ dì yī gè zì háng kāi fā shè jì de xiàng mù ,mù de shì zhì zuò bā gè jù bèi guài yì xiū jiàn shè jì guān diǎn dàn yòu jīng jì shí huì de shì dì xiàng mù .shè jì shī jīng yóu guò chéng hǒng piàn jì yǒu de yuán dì huán jìng ,jiāng shì dì fàng zhì yú shān cè de biān yán ,měi yī gè shì dì dōu dé dào le guài yì de hú jǐng ,tóng shí shè jì hái chuàng zào chū yáng guāng yī cè de gèng duō de shì wài kōng jiān .xíng sì pán xuán biāo de xiū jiàn zhí zhèng zhe jiē dào de yī cè liú xià le xǔ duō kōng jiān ,ér xiū jiàn nán cè kōng jiān zé shì jiào wéi sī mì de huā pǔ kōng jiān .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Taglia da tgauns
Per mintga tgaun che vegn tenius sin territori communal sto vegnir pagau taglia. Suenter haver cumprau in tgaun sto il possessur vegnir speraso persunalmein al spurtegl dall'administraziun communala enteifer 30 dis e prender cun el il document d'identitad cun il numer dil microchip. Midadas da possessur ni mortoris ein medemamein d'annunziar all'administraziun communala enteifer 30 dis.
La taglia da tgauns vegn messa a quen a mintga possessur d'in tgaun all'entschatta digl onn. L'obligaziun da pagar taglia vala era per tut ils tgauns che vegnan tier ella vischnaunca duront igl onn, sch'ei sa buca vegnir cumprovau che la taglia ei gia vegnida pagada en in'autra vischnaunca.
Cuosts:
- CHF 50.00 per igl emprem tgaun
- CHF 100.00 per mintga ulteriur tgaun


text:
Ils 12 d’avrel ei la delegaziun da survigilonza dalla Nova lingia da viafier tras las Alps (NVTA) sefatschentada cun il rapport da gestiun 2016. Senza gronda discussiun ei quel vegnius tractaus ed approbaus per mauns dallas cumissiuns da finanzas, da gestiun e da traffic. Nus astgein mirar anavos sin in onn tut aparti. La fasa da construcziun e realisaziun dil tunnel da basa dil Gottard ei vegnida terminada igl onn vargau. Igl 1. da zercladur 2016 ha la AlpTransit Gotthard AG saviu surdar puntualmein cun ina digna fiasta il tunnel da basa allas Viasfier federalas svizras. Ils 11 da december 2016 han las Viasfier federalas svizras saviu integrar il pli liung tunnel da viafier dil mund en lur menaschi d’urari ordinari. Leger vinavon: QU140617a
14.06.2017 / Medien / /


text:
Mongiuffi Melia
Mongiuffi Melia (o Mungiuffi en Sicilian) l'è ün cumün da la Pruvincia de Messina ent la regiun Italiana da la Sicilia, localisaa a c.ca 170 km a est da Palermo e 40 km a südovest da Messina. Al 31 de Dezember 2004, al gh'eiva üna popülazion da 743 e üna area da 24,3 km².[1]
Mongiuffi Melia al è arent a Antillo, Castelmola, Forza d'Agrò, Gaggi, Gallodoro, Graniti, Letojanni, Limina, Roccafiorita.
Demografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
References[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Inclusion
In la teoria di insemma, l'inclusion, indicada cont , a l'è 'na relazion binaria in tra insemma definida inscì: "l'insemma a l'è contegnuu dent de se e domà se, per ogni element , se el partegn a alora el partegn ad ". In simboi, daa du insemma e , se dis:
L'insenma se ciama sottainsemma de .
Se dis, pussee giustament, inclusion streccia, per dì che ogni element de l'è anca element de ma che gh'è di element de che hinn no di element de .
Se tucc i element de partegnen anca a se parla de sottainsemma improppi. Se parla de sottainsemma proppi se almen vun di element de el partegn mia a l'insemma , cioè in del cas de l'inclusion streccia.


text:
Reforma dl Statut de autonomia dla Region Trentin-Südtirol: Na proposta inovativa per ti garantì a la mendranza ladina l dert de determiné ela enstessa siei bujegns y manajé siei enteresc.
L ex president dl Tribunal da Bulsan, Dr. Heinrich Zanon, à publiché ai 21 de november 2016 sun l “Dolomiten” n articul dal titul “Schnitte vom Kuchen auch für die Ladiner”, olache al porta dant na proposta dret enteresanta per la mendranza ladina, che podessa vegnì ejamineda tl cheder dla reforma dl Statut de autonomia dla Region Trentin-Südtirol. Sceben che dassen inovativa y originala, ne à chesta proposta abù deguna ressonanza ti media, nience te chi ladins; perchel ratonse de utl de la publiché chilò, con l’autorisazion dl autour, tl lingaz original, invian i letours de lascé audì sia minonga.
De cie se tràtel pa plu avisa? Depierpul che les discuscions tla Convenzion di 33 dla provinzia de Bulsan y tla Consulta per lo Statuto dla provinzia de Trent roda essenzialmenter entourn a n slariament di derc di ladins tl cheder istituzional atual, propon H. Zanon strutures y istituzions nueves adatedes ai bujegns particolars dla mendranza ladina sciche comunité autonoma. L autour tol ispirazion dal model costituzional dl Belgio, che preveid trei regions y trei comunités linguistiches autonomes, vignuna con competenzes legislatives y aministratives y con n sie parlament y n sie govern. Les regions (Vlaanderen, Wallonie y region de Bruxelles/Brussel) à competenza per l teritore (ambient, urbanistica, edilizia, economia), les comunités linguistiches (vlaams/olandeisa, franzeisa y todescia) per les materies culturales y soziales (lingaz, cultura, istruzion, servisc soziai). Les comunités linguistiches pò emplù mete a jì, ti setours de sia competenza, iniziatives internazionales, p.ej. con organisazions y istituzions dl’Olanda, dla Franzia y dla Germania. La comunité linguistica todescia (Eupen y Malmedy) fej pert teritorialmenter dla Wallonie y vegn governeda, per les chestions teritoriales, da Namur, capitala aministrativa dla Wallonie, ma ala se automanajeia per cie che reverda lingaz, cultura y servisc soziai y en pert ence te setours che dependessa perdret da Namur, sciche sconanza di monumenc y dla contreda, politica dl laour y finanzes comunales; ala à, sciche les autres does comunités, n sie parlament y n sie govern con senta a Eupen.
Chest model podessa vegnì apliché, aldò de H. Zanon, ence ai ladins tl cheder dla reforma dl Statut dla Region Trentin-Südtirol, samben con n valgugn adatamenc ghirés da la realté costituzionala dla Talia. L ex president dl Tribunal propon de crié na Comunité ladina che tolessa ite les valedes de Badia, Fascia, y Gherdeina y les localités ladines de Ciastel. Pervia che l Statut reverda demé la Region Trentin-Südtirol restassa i comuns ladins dl Veneto – Ampez, Fodom y Col – defora, ma ai podessa vegnì trac ite tres n liam de colaborazion plu o manco istituzionalisé anter Comunité ladina y Souramont; sce chisc comuns essa spo da ruvé pro Südtirol, fajéssei automaticamenter pert dla Comunité ladina.
La Comunité ladina messessa avei funzions legislatives y aministratives te chisc ciamps: sconanza y svilup dl lingaz ladin, toponomastica, cultura y scola, y sconanza dla contreda. La Comunité vegnissa aministreda da n Consei lité dai ladins y da n Comité escutif y messessa samben avei ence a desposizion n sie budget.
L ex president dl Tribunal dà pro che sia proposta fossa ria da realisé ajache na tel istituzion ne vegn nia dant tla costituzion taliana y tla mentalité di costituzionalisć talians. Ma olache al é bona volonté él ence speranza y degugn ne proibesc de la tò en conscidrazion te na reforma radicala dl Statut de autonomia dla region Trentin-Südtirol. La proposta à a vigni moda l merit de ester inovativa en confront a les propostes plutost megres fates fin a sen tla Convenzion di 33, ciuldì che ala rodosa la maniera de traté la chestion ladina: empede cialé cie che se lascia fé tl cheder istituzional atual, peia H. Zanon via dai bujegns dla mendranza ladina entiera y propon de mudé l Statut aladò.
La creazion de na Comunité ladina ti dessa ai ladins na autonomia completa te ciamps – lingaz y cultura, servisc soziai – che à na importanza capitala per la sconanza y l svilup de sia comunité. No demé Badia, Gherdeina y Fascia en profitassa ma la comunité ladina entiera y laprò, tres lians de colaborazion istituzionalisés, ence i ladins de Souramont.
La proposta dl ex president dl Tribunal da Bulsan ne é nia l’unica che an pò s’imaginé – la Lia di Comuns ladins podessa ester na alternativa a condizion che ala vegnissa reconesciuda ofizialmenter (tres na lege costituzionala) sciche istituzion raprejentativa dla mendranza ladina con competenzes concretes ti ciamps culturai y soziai – , ma ala à l merit de vegnì da na persona independenta da enteresc de partit y da n gran espert dla situazion politica y giuridica de nosta region.
dr. Erwin Valentini
Heinrich Zanon: proposta a ben di ladins
2555 iadesc liet


text:
Ils 6,8 kilograms documents da palpiri ha Martin Schmid transfurmà sin in tablet. Dal tut na persvada quai dentant betg. Il monitur saja simplamain memia pitschen, di il cusseglier dals chantuns grischun.
Il monitur e simplamain memia pitschen.
Però Martin Schmid vesa era avantatgs da lavurar digital empè da cun palpiri. Per exempel saja – grazia a la funcziun da tschertgar digital – fitg simpel da chattar ils dretgs documents. Era saja la funcziun da far notizias, sumeglianta e gist uschia pratica sco cun il palpiri. Cun in rispli spezial possian ins scriver sin il tablet ed uschia sajan las notizias gista digitalisadas.
E sch'il monitur na fiss betg uschè pitschen, lura fiss il socialdemocrat direct pront da desister sin palpiri. La soluziun stoppia però esser almain uschè buna. Quai saja er il resun dals auters collegas dal parlament che fan il test cun il tablet.
Cuntrari a Martin Schmid ha Stefan Engler decis da betg far il test.
Jau surlasch il test als auters e sche la versiun digitala vess da persvader poss jau anc adina midar.
El spetgia pli gugent fin ch’ins haja ina soluziun che persvadia. Per il mument n'haja il cusseglier dals chantuns dal PCD betg l’impressiun ch'el possia lavurar pli effizient cun il monitur empè cun palpiri.
RR actualitad 07:00


text:
L’iniziativa «Per ina via da colliaziun tar tut ils mises dal Con» è vegnida inoltrada cun 200 suttascripziuns a la suprastanza communala da Sumvitg. Ils 25 da mars decida la radunanza communala davart quella.
Ina via che funcziuna per tuts
Ils iniziants vulan spustar la via da meglieraziun en direcziun nord. Uschia duain ils nov mises avair il medem access sco auters era en vischnanca. Il scopo da l’iniziativa saja ch’i dettia ina via che funcziunia per tuts, di Augustin Decurtins, in dals iniziants.
Dumonda vegn memia tard
Il president da vischnanca da Sumvitg Armin Candinas e la suprastanza han ina tscherta chapientscha per l’iniziativa. Quella na saja betg fallada, ma la dumonda vegnia memia tard. La procedura da consultaziun saja passada (2007). E cun ina varianta nova che fiss ina via communala na survegnissan els betg las lubientschas dal chantun e las contribuziuns da la meglieraziun. Plinavant haja la cumissiun da meglieraziun fatg valair ch’i na saja betg pussaivel da midar la via projectada sin il Con (che custass ca. 840’000 francs).
Il president da la cumissiun da la meglieraziun da Sumvitg Theo Maissen conferma quai che Armin Candinas di. Nagin haja fatg protesta cunter la via sin il Con. Perquai haja il chantun approvà il project da meglieraziun cun custs da ca. 22 milliuns francs. E consequentamain na possia ina iniziativa communala betg influenzar la meglieraziun.
Ina meglieraziun generala vegn finanziada per 85 % dal chantun e da la confederaziun.


text:
La squadra dals umens da Tusaun/Cazas ha gudagnà il final cunter Landquart cun 1:0. Il sulet gol da la partida ha Vendim Gashi sajettà en la 31avla minuta. Tusaun/Cazas ha stuì dar a partir da la 54avla minuta cun in giugader pli pauc suenter ina carta cotschna. Tuttina èn els vegnids da salvar il 1:0 sur il temp.
Tusaun/Cazas è uschia successur da Cuira 97 II ch'aveva gudagnà il 2019 la cuppa grischuna. Il 2020 n'hai dà nagin victur pervia da la pandemia da corona.
Tar las dunnas na va il buccal suenter onns da success, per ina giada, betg a Tusaun. En in final dramatic cunter Domat muntava il resultat suenter 120 minutas ad 1:1. En la lutga da penaltis han las dunnas da Domat lur gì la meglra fin.


text:
La Posta svizra lavura adina dapli cun firmas che sviluppan dossiers electronics dal pazient. Oz ha ella communitgà ch’ella veglia surpigliar la maioritad dad Axsana, il pli grond furnitur. Actualmain porscha Axsana dossiers electronics dal pazient en 14 chantuns.
Il cusseglier dals chantuns appenzellais Andrea Caroni n’è betg d’accord: «La Posta sco part dal stadi na sto betg porscher servetschs dad IT».
Il cusseglier naziunal grischun Jon Pult perecunter sustegna la finamira da la Posta. Tenor el èsi bun che la Posta ha la controlla d'infurmaziuns uschè sensiblas sco il dossier electronic dal pazient.


text:
Pel
La pel (grec derma; latin cutis) è areguard la funcziun l’organ il pli multifar da l’organissem uman u animalic. La pel serva a cunfinar l’interiur da l’exteriur (organ da cuverta), a la protecziun cunter influenzas da l’ambient, a la represchentaziun, a la communicaziun (sensibilitad u palp sco tschintgavel senn) ed al mantegniment da l’equiliber interiur (uschenumnada homeostasis). Ultra da quai surpiglia la pel impurtantas funcziuns sin il champ dal metabolissem e da l’immunologia e dispona da mecanissems d’adattaziun multifars.
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹pel› deriva dal latin pellis (sper cutis in segund term per pel), cf. er talian pelle u franzos peau. Il term tudestg Haut deriva dal german vegl hūt e va enavos sin la ragisch indogermana [s]keu- (‹cuvrir, enzugliar›) cumplettada cun in t (cf. er englais skin).
Structura da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La grossezza da la pel umana tanscha da 1,5 fin 4 mm. La surfatscha da la pel d’in uman creschì mesira en media 1,73 m². Ella paisa tranter 10 e 14 kg.
Las singulas stresas da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La pel exteriura sa divida en trais stresas principalas: Epidermis, pel-tgirom ed ipodermis. Epidermis e pel-tgirom furman ensemen la cutis.
Epidermis[modifitgar | modifitgar il code]
L’epidermis tutga tar ils tessids d’epitel. I sa tracta d’in epitel a plattas da pliras stresas che po vegnir cornus e ch’ha normalmain ina grossezza da 0,03 fin 0,05 millimeters. Las palmas-maun e las solas-pe pon avair ina stresa cornusa da plirs millimeters che vegn numnada en la lingua da mintgadi pel dira.
Da dadora vers anen vegnan differenziadas las suandantas stresas (ils bustabs renvieschan a l’illustraziun):
- Stresa da corna (A)
- Stresa glischanta (B) (è be avant maun vi da la pel d’eglias en la vart dadens dals mauns e dals pes)
- Stresa granulusa (C)
- Stresa spinusa (D)
- Stresa basala (E)
La stresa spinusa e la stresa basala furman ensemen la stresa schermiglianta.
Pel-tgirom[modifitgar | modifitgar il code]
La pel-tgirom consista per gronda part da fibras dal tessì colliant e serva a nutrir e francar l’epidermis. Qua proveda il sistem d’avainas capillar la zona da cunfin vers l’epidermis. La pel-tgirom inferiura cuntegna la musculatura glischa ch’è impurtanta per regular la temperatura sco er avainas.
La pel-tgirom vegn sutdividida en ina stresa papillara ed en ina stresa recticulada.
Appendixs da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Ils appendixs da la pel naschan en la pel-tgirom. Da quels fan part ils chavels cun lur glondas da grass ed il muscul dal follicul, las unglas, ils corns sco er glondas da grass e da suaditsch; questas ultimas vegnan sutdivididas en glondas da suaditsch ecrinas ed apocrinas. Er tar la glonda da latg sa tracti d’ina glonda da la pel modifitgada. Las glondas da grass e da suaditsch sa chattan en la pel-tgirom inferiura.
Ipodermis[modifitgar | modifitgar il code]
L’ipodermis furma il fundament per las stresas da pel situadas survart e cuntegna las avainas pli grondas ed ils gnervs per la pel sura sco er il grass subcutan e tessì colliant luc. En l’ipodermis sa chattan cellas sensitivas che reageschan sin ferms stimuls da pressiun, per exempel ils corps da lamellas.
Structura da la surfatscha da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Observ’ins la pel pli precis u sut ina marella, vegn visibel in fin reliev. Tenor la structura da quel vegnan distinguids dus tips da pel:
Pel cun lingias papillaras[modifitgar | modifitgar il code]
Quest tip da pel cumpara vi da la detta, vi da la vart dadens dals mauns e vi da la planta-pe. L’epidermis mussa qua finas lingias papillaras; quellas derivan da quai che las papillas da la pel-tgirom s’ordineschan en retschas longitudinalas. Sut mintga lingia da la pel sa chattan mintgamai duas retschas da corps papillars. Las lingias papillaras furman in muster individual che sa cumpona da diversas figuras geometricas (turnigls, artgs, bindels, bindels dubels). La dactiloscopia (identificaziun da las improntas dal det) fa diever da quests musters en la tecnologia criminala sco ina furma da datas biometricas. Cun excepziun da glondas da suaditsch na cuntegna la pel cun lingias papillaras nagins appendixs da la pel.
Pel pailusa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel pailusa cuvra las ulteriuras surfatschas da la pel. Qua è la surfatscha surtratga da champs en furma rombica (areolae cutaneae) che vegnan cunfinads da finas chavas. Las chavas sa furman en las parts da l’epidermis ch’èn libras da papillas e svaneschan sche la pel vegn stendida pli ferm. Ellas servan sco faudas da reserva, damai che l’epidermis è main elastica che la pel-tgirom. La grondezza dals champs da la pel variescha tut tenor regiun. La pel pailusa cuntegna ils appendixs da la pel ed ha ina grossezza da main che 0,1 mm. Spezialmain satiglia è ella en la regiun dals egls e dals organs sexuals.
Funcziuns da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La pel protegia tranter auter da la perdita da chalur e d’influenzas exteriuras e serva a la percepziun da stimuls sensitivs.
Las funcziuns da singulas parts da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Las singulas parts da la pel adempleschan funcziuns specificas.
Appendixs da la pel e stresas:
- Chavels: Protecziun cunter la perdita da chalur, la radiaziun dal sulegl e l’umiditad; funcziun da communicaziun e da camuflagi tras la pigmentaziun
- Plimas: Quellas han las medemas funcziuns sco chavels, ultra da quai sustegnan ellas la capacitad da sgular
- Rasada da corna: Protecziun cunter blessuras e deidraziun
- Tessì da grass en l’ipodermis: Protecziun cunter pressiun e sfradentada
- Rasada schermiglianta: Refurniment da cellas da la pel
Ulteriuras cumponentas:
- Glondas da suaditsch: Producziun da suaditsch, protecziun cunter surstgaudada tras svapuraziun
- Glondas da grass: Producziun da grass
- Musculs dals folliculs: Servan a drizzar si il pail
- Melanocits: Protecziun da las infurmaziuns geneticas en il nuschegl da la cella cunter radis ultraviolets
- Avainas: Regulaziun da la temperatura e provediment da las cellas da la pel cun substanzas nutritivas ed oxigen
Recepturs sensitivs:
- Recepturs da fraid: Recepziun da stimuls da temperaturas bassas
- Recepturs da chaud: Recepziun da stimuls da temperaturas autas
- Finiziuns da gnerva libras: Recepziun da stimuls da contact e dal sentiment da dolur
- Corpuls dal palp: Recepziun da stimuls da contact
- Corps da lamellas: Recepziun da stimuls da pressiun
La pel sco organ da cunfin[modifitgar | modifitgar il code]
La pel protegia l’organissem cunter scherms infectus che pudessan entrar, sco er cunter substanzas estras – en furma da gas, liquida u ferma – en il vast senn dal pled. En pli vegn il corp protegì cunter blessuras mecanicas, donns da radiaziun, ma er cunter la perdita da liquid, d’electrolits e da proteins (la quala po cuntanscher en cas da grevas arsentadas dimensiuns mortalas). La pel vegn colonisada da l’uschenumnada flora da la pel residenta che sa cumpona da bacterias e bulieus, ma er da pitschens insects. Sco cellas ch’identifitgeschan e preschentan antigens èn en funcziun en la pel las cellas da Langerhans.
Parts da l’epidermis setgan vi en furma da squamas, vegnan muladas giu a moda mecanica u van a perder tras corrusiun chemica (p.ex. tras fermas soluziuns alcalicas). Pel nova crescha suenter al cunfin inferiur da la pel sura. È la pel sura isada giu quasi dal tuttafatg, reageschan las cellas da la gnerva en la pel a moda extremamain sensibla. Vegn la pel duvrada isada en in lieu sur lung temp a moda vaira intensiva, vegn quella rinforzada localmain tras diritschas. È la pel blessada localmain, emprova il corp da surcollar la plaja cun agid da fibrin. Crustas sin la pel sian en, sa tiran ensemen e tras quai er ils urs da las plajas. En cas che la pel vegn stendida fitg ferm tras deposits da grass dal corp u en cas d’ina gravidanza, po il tessì colliant stgarpar repetidamain a travers; suenter ch’il volumen dal corp è sa reducì, po quai restar visibel en furma da sdrimas da gravidanza.
Stgomi da substanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Sur la surfatscha dal corp recepeschan ed absorbeschan las differentas spezias d’animals substanzas da l’ambient. Tut tenor la spezia d’animal succeda quai pli fitg u pli pauc, pon vegnir absorbadas substanzas en furma da gas, liquida u cumpacta ed ha quest stgomi lieu a moda activa (cun impunder energia) u passiva (en direcziun d’ina differenza osmotica).
Tar ils gas poi sa tractar da l’absorpziun dad oxigen e da la diffusiun da dioxid carbonic (respiraziun sur la pel), ma er da nitrogen u da gas inerts. Aua po vegnir prendida si u dada giu per regular la cumpart d’aua en il corp u sco med da transport da substanzas cumpactas u schliadas en furma da gas. Tar substanzas schliadas poi sa tractar da sals, nutriment, products da secreziun, ma er da substanzas toxicas or da l’ambient.
Bilantscha da chalur[modifitgar | modifitgar il code]
Sur la pel po il corp regular sia bilantscha da chalur. Ad ina surstgaudada prevegna la pel cun agid da las glondas da suaditsch. Tras la producziun da suaditsch e la svapurisaziun da quel vegn chalur manada davent da las avainas capillaras che sa chattan gist sut la pel; per quest intent èn quellas avertas il pli fitg pussaivel. Cun agid dal tessì da l’ipodermis e per part er cun ils chavels po chalur er vegnir tegnida enavos. Sch’i fa fraid circulescha be pli pauc sang tras la pel ed il tessì da l’ipodermis; omaduas parts servan uschia sco stresa d’isolaziun. Damai ch’il pail è sa reducì fermamain tar l’uman, pon ils chavels be pli surpigliar ina pitschna funcziun d’isolaziun. Tuttina sa lascha il princip d’in vestgì da pail anc observar bain: Tar la pel-giaglina che sa furma cura ch’ins ha fraid drizza il Musculus arrector pili sidretg ils chavels. In pail spess pussibilitescha en quest cas ina protecziun bundant pli efficazia cunter ina sfradentada.
Protecziun cunter radis ultraviolets[modifitgar | modifitgar il code]
La fermezza da la radiaziun ultravioletta sin la surfatscha da la terra dependa da las uras, da la posiziun geografica, da la stagiun, da l’autezza sur mar, da la grossezza da la stresa d’ozon, da la spessezza dals nivels e da blers ulteriurs parameters locals. Cunter in effect nuschaivel dals radis ultraviolets sin la pel ed il tessì situà sut quella existan ils suandants mecanissems da protecziun:
- Il pail dals mammals ed il vestgì da plimas dals utschels protegia a moda fitg efficazia cunter effects negativs da la radiaziun ultravioletta, damai che quel absorbescha u reflectescha la gronda part dals radis. L’uman senza vestgadira è percunter per gronda part nunprotegì.
- La rasada da corna da la pel da l’uman absorbescha e reflectescha normalmain radund 10 % dals radis ultraviolets dal tip B e la mesadad dals radis ultraviolets dal tip A. Sche la pel è exposta sur lung temp ad autas radiaziuns ultraviolettas, reagescha ella l’emprim cun engrossir la rasada da corna. Quai è surtut il cas suenter in’arsentada dal sulegl.[1]
- La protecziun da la pel tras pigmentaziun sa basa sin l’absorpziun fisicala da radis ultraviolets tras pigments. Blers animals possedan ina pigmentaziun da la pel. La pigmentaziun variabla da la pel da l’uman furma però entaifer il reginavel dals animals ina pussaivladad d’adattaziun e da protecziun singulara cunter la radiaziun ultravioletta. I na dat strusch animals, dals quals la pel è abla da midar uschè ferm la pigmentaziun sco che quai è il cas tar l’uman.
- Sco uschenumnà ‹embrinir immediat› vegn designà l’embrinir a curta vista suenter che la pel è stada exposta ad ina radiaziun ultravioletta. Quel deriva tant d’ina midada da la confurmaziun chemica dals moleculs da melanin sco er d’ina redistribuziun dals corpuls da pigment en l’epidermis; el tegna però be paucas uras e na porscha quasi nagin effect da protecziun cunter la radiaziun violetta.
- L’embrinir per propi cumenza pir ca. 72 uras suenter che la pel è stada exposta a radis ultraviolets. Ils melanocits da la pel reageschan sin la radiaziun cun producir e dar giu dapli eumelanin (resp. feomelanin tar umans dal tip da pel 1). Quai dat a la pel ina colur brina (resp. cotschnenta en cas da feomelanin) ed absorbescha fitg bain la radiaziun ultravioletta (main ferm tar feomelanin). Las differentas colurs da la pel etnicas da l’uman resultan dals differents tips da pel.
- Il suaditsch dal corp uman cuntegna acid d’urocanin ch’absorbescha radiaziun ultravioletta dal tip A.
Ils emprims ominids avevan eventualmain ina pel pigmentada be levamain ch’era cuverta da chavels stgirs, sco che quai è il cas oz tar ils schimpans. Relativamain baud entaifer l’evoluziun dals ominids pudess alura esser sa sviluppada ina pel niva, pigmentada a moda stgira che serviva sco protecziun cunter ils radis ultraviolets. Cun la derasaziun vers nord en regiuns cun damain sulegl ha la pigmentaziun pudì sa reducir, probablamain per pudair generar meglier vitamin D. Surtut durant il temp da gravidanza e da tezzar pudessan esser resultats da quai avantatgs da surviver.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv[modifitgar | modifitgar il code]
La pel furma la part visibla dal corp uman. Sco tala ademplescha ella in’entira retscha da funcziuns communicativas. Per recepir stimuls (sensibilitad da la surfatscha) è la pel munida cun differents tips da recepturs:
- Recepturs da dolur: Quels sa chattan en la pel-tgirom; lur spessezza variescha tut tenor la regiun dal corp (fin a 200/cm² pel).
- Recepturs da pressiun (corpuls da Pacini): Els sa chattan en l’ipodermis; lur spessezza munta a fin a 100/cm².
- Termorecepturs (finiziuns da gnerva libras): A moda spezialmain spessa cumparan tals sin il mintun, il nas, la conchiglia da l’ureglia, il piz da l’ureglia (9 fin 12/cm²) ed ils lefs (> 15/cm²). Tut en tut dispona la pel da l’uman da radund 250 000 recepturs da fraid. Il dumber da recepturs da chalur è bundant pli bass (be ca. 1/10), ultra da quai lavuran quels bundant pli plaun ch’ils recepturs da chalur.
- Recepturs d’elastificaziun (corpuls da Ruffini): Els registreschan il grad d’elastificaziun da la pel e sa chattan en la pel-tgirom; lur spessezza munta a fin a 2/cm².
- Recepturs dal palp (corpuls da Meissner e cellas da Merkel): Recepturs dal palp èn da chattar en la pel che n’è betg cuverta cun pail. En grond dumber cumparan els surtut sin ils pizs da la detta, sin ils lefs, la lieunga, ils chavadels, ils organs sexuals exteriurs e la regiun anala.
- Recepturs da folliculs da chavels: Els registreschan surtut la posiziun dals chavels.
La percepziun sensitiva ch’ha lieu sur ils recepturs menziunads sa lascha subsummar sut il term da la sensibilitad u dal palp (er sentiment/sentir), la quala furma in dals tschintg senns da l’uman. Dals ulteriurs senns sa differenziescha la sensibilitad tras quai che la percepziun na succeda betg sur in organ sensitiv spezialisà (sco l’egl, l’ureglia, la pel mutschignusa da l’odurat u la lieunga), mabain sur sensurs sco finiziuns da gnerva libras ch’èn repartids en differenta spessezza sur l’entir corp.
La sensibilitad en il vast senn sa lascha sutdivider en la sensibilitad viscerala ed en la sensibilitad somatica. La sensibilitad viscerala percepescha process che reguardan il dadens (la beglia, las avainas e.a.), per exempel la valur da ph u la pressiun parziala da O2 e CO2. La sensibilitad somatica cumpiglia la sensibilitad profunda (ossa, musculs e tarscholas) e la sensibilitad da la surfatscha. Entant ch’i sa tracta tar la sensibilitad viscerala e tar la sensibilitad profunda da process vegetativs che na sa laschan betg influenzar directamain, furma la sensibilitad da la surfatscha il tschintgavel senn per propi (numnada sensibilitad u palp). Quel sa cumpona dal sentir sur la pel, inclusiv la termocepziun e la nocicepziun (dolur).
Entaifer il palp sa lascha differenziar la percepziun tactila (il vegnir tutgà a moda passiva) da la percepziun aptica (il tutgar a moda activa). Tar l’exploraziun d’in object, per exempel cun il maun, vegnan applitgadas las suandantas proceduras: stritgar cun il maun sur la surfatscha, smatgar, tschiffar e suandar las conturas. Caracteristicas che pon vegnir tschiffadas u stimadas en questa moda èn tranter auter la grondezza, il pais, las conturas, las caracteristicas da la surfatscha e dal material, la consistenza e la temperatura.
Tar la percepziun aptica è la part dal cortex cumpigliada adina activa, quai che n’è betg il cas tar la percepziun tactila, pia passiva. Correspundentamain sa differenziescha er il punct d’irritaziun marcantamain d’ina furma da percepziun a l’autra: Sco che experiments han mussà, percepescha l’uman ch’explorescha ina surfatscha a moda activa gia singulas malgulivezzas da radund 1 µm (1 mm = 1000 µm). Tar la percepziun tactila sa chatta quest cunfin percunter tar 1 mm, e quai er en ils lieus dal corp ils pli sensibels (ils pizs dals dets ed ils lefs).
Il palp, en furma da reacziuns nunspecificas sin vegnir tutgà, è l’emprim senn che sa sviluppa tar il fetus: gia 6 emnas suenter la fructificaziun reagescha quel sin contact.
En il process da percepziun aptic èn cumpigliads ils pli divers recepturs (cf. l’enumeraziun survart). Sper las infurmaziuns dals mecanorecepturs da la pel vegnan er integradas las infurmaziuns dals recepturs d’elastificaziun, da pressiun e da vibraziun che sa chattan en las giugadiras, en las tarscholas ed en la musculatura. Vitiers vegnan las finiziuns da gnerva libras en l’epidermis che registreschan sper stimuls mecanics surtut er stimulaziuns da temperatura e da dolur.
Gia il dumber da recepturs che sa chattan en las differentas stresas da la pel vegn stimà sin 300 fin 600 milliuns. En pli è er mintgin dals radund 5 milliuns chavels dal corp da l’uman munì cun ca. 50 sensurs da contact che registreschan mintga defurmaziun dal chavel respectiv. Cuntrari a las ulteriuras percepziuns sensitivas èsi pia necessari tar la percepziun aptica d’integrar infurmaziuns multiplas che derivan da diversas regiuns dal corp e da differents sistems da recepturs.
Tut las infurmaziuns dals mecano- e propriorecepturs dals musculs, da la giugadira e da la pel vegnan manadas sur la gnerva sensorica afferenta dal magugl dal dies sur il talamus en la scorsa dal tscharvè grond (cortex). Sin stgalims d’elavuraziun inferiurs vegnan dirigids process sco la controlla motorica; a la fin da la chadaina d’elavuraziun stattan ils process cognitivs che sa basan sin la percepziun sensitiva.[2]
La pel sco reservuar da cellas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel cuntegna cellas da basa (cellas-tschep) adultas che sa laschan transfurmar tras quatter gens supplementars che vegnan introducids tras retrovirus en cellas da basa plenipotentas. Tras quai pudess la pel servir sco funtauna per terapias da la medischina regenerativa.[3]
Malsognas da la pel e tgira da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
I dat numerusas malsognas da la pel (dermatosas) che derivan d’in donn direct da la pel, ma er talas che vegnan chaschunadas tras malsognas generalas u d’organs. Fitg darar datti er malsognas da la pel innatas.
La valur da ph che la pel da l’uman supporta il meglier è 5,5; quella è relevanta en connex cun la tgira da la pel, surtut en cas d’allergias.
Per la tgira exteriura da la pel ston las substanzas activas penetrar la pel dira morta per pudair avanzar en las stresas da la pel viventas. Igl existan trais vias da transport tras la pel dira: La diffusiun tras averturas da glondas e follichels da chavels, la via transcellulara tras las corneocitas e la via intercellulara tras la matrix da lipids che sa chattan tranter las corneocitas. Quest’ultima è la via da transport per lunschor la pli impurtanta per pitschens moleculs da caracter lipofil.
La pel sco organ da represchentaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la pel marchescha fermamain la parita da l’uman, è ella l’object principal da la cosmetica. Apparientschas natiralas furman lentinas (er: tachels da primavaira), flatgs epatics (er: nodas da naschientscha) e flatgs da vegliadetgna. A moda artifiziala vegn l’aspect da la pel midà tras radiaziun ultravioletta en il solarium resp. tras sclerir la pel. Ultra da quai po la pel vegnir tetovada e purtar da tuttas sorts cliniez (piercing e.a).
La pel d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Mammals[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la gronda part dals mammals èn vastas parts da la pel surtratgas cun pail, uschia che quella po esser vaira satiglia. Tar bleras razzas da chauns è ella quasi alva.
La pel dal portg, ch’è da colur rosa, cuntegna sper ils chavels er in dumber (bundant pli pitschen) da zaidlas. Las poras che quellas furman èn in tratg caracteristic da la pel dal portg (er en furma da tgirom).
La pel da l’urs da glatsch è al gnif e sut il pail fitg stgir fin nair. Ensemen cun ils chavels alvs reusseschi uschia d’absorbar fitg bain la radiaziun dal sulegl e da reducir il pli fitg pussaivel la sperdita termica tras vent e convecziun.
Las schimgias da la spezia mandrill han vi dal chau e vi dal davos pel da colur blau clera e cotschna; quella furma in dals tratgs caracteristics da la spezia.
La pel da las balenas, surtut dals delfins che nodan spert, mussa in fin reliev. Ins suppona che quel reduceschia – ensemen cun la stresa da grass sut la pel e cun reacziuns dals musculs supponidas – la resistenza dal current e pussibilitescha uschia a nudar pli spert.
Amfibis[modifitgar | modifitgar il code]
La pel dals amfibis è satiglia, niva ed umida. Tar raunas e salamanders è la surfatscha da la pel glischa, tar rustgs e rustgets variclusa. La pel d’amfibis mussa ina gronda variaziun da colurs. Intginas spezias – tranter quellas er spezias indigenas sco la raunetta verda – èn schizunt ablas da midar la colur a moda sumeglianta sco ils cameleons. Quest’abilitad deriva da cellas da pigment spezialas che sa chattan sut l’epidermis e ch’èn ablas d’arcunar differentas substanzas colurantas sco melanin (brin fin nair), pteridin (mellen) e carotinids (oransch fin cotschen).
Da temp en temp midan ils amfibis l’epidermis (spaletschada). La pel veglia croda davent toc per toc u er enina (surtut tar piutschas). Intginas partidas da la pel d’amfibis èn spezialmain elasticas e lubeschan da furmar vaschias da tun.
Las atgnadads da la pel dals amfibis han lur avantatgs e dischavantatgs. Sco avantatgs èn da numnar:
- La pel satiglia lubescha da prender si oxigen directamain sur la surfatscha dal corp (respiraziun sur la pel); il medem vala per l’aua.
- Ina pel glischa chaschuna be ina pitschna resistenza cunter il current e pussibilitescha uschia da nudar pli spert.
- Tar blers amfibis, surtut tar raunas, vegn la pel umidifitgada cun agid d’ina stresa da mucosa glischnusa, quai che gida a fugir d’inimis.
- Las glondas da la pel dals amfibis èn ablas da secretar tissis da la pel; quels furman ina protecziun effizienta cunter vegnir mangiads. Ma surtut protegian quels la pel umida cunter infecziuns tras bulieus e bacterias – schizunt tar las spezias da raunas che produceschan tissis extremamain ferms duai quai furmar il motiv principal per la secreziun da tals.
Tar ils dischavantatgs tutgan:
- La pel satiglia po tgunsch vegnir blessada.
- Damai che la pel è dependenta d’umiditad, po quella setgar ora en il sulegl; perquai èn blers amfibis activs da notg.
- La pel satiglia na lubescha betg be d’absorbar aua, mabain lascha er penetrar tissis. Durant la migraziun a las plazzas da frega pon meds per squittar, ladim artifizial, ma er puschina e plievgia ascha tgunschamain chaschunar la mort.
Peschs[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar auters animals, cuntegna er il tessì dals peschs sal en furma dissolvida. Peschs che vivan en aua dultscha absorbeschan sur lur pel semipermeabla aua ch’els ston puspè secretar sur auters organs per mantegnair stabil il cuntegn da sal en lur corp e prevegnir a surpressiun osmotica. Tar peschs che vivan en aua da sal capita precis il cuntrari: Qua perdan ils peschs permanentamain moleculs d’aua ch’èn pli movibels, uschia ch’il cuntegn da sal a l’intern dal corp pudess daventar memia aut. Perquai ston els, cun impunder energia, gudagnar aua dultscha e secretar activamain sal. Salmuns vivan per pli lung temp en aua da sal e van alura a fregar en aua dultscha; perquai ston els disponer dad omadus mecanissems da stabilisar il cuntegn da sal da lur corp.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns en quest chapitel tenor Peter Fritsch: Dermatologie und Venerologie. 2. ed. Springer Verlag, 2004, ISBN 3-540-00332-0.
- ↑ Infurmaziuns tenor Hsiao, S., & Yau, J. (2008). Neural basis of haptic perception. En: M. Grunwald (ed.), Human Haptic Perception (pp. 103–112). Basilea, Boston, Berlin: Birkhäuser.
- ↑ Stammzellforschung: Pluripotente Stammzellen aus der Haut, sin spektrum.de, 20 da november 2007.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bernd Kardorff: Gesunde Haut − Lexikon von A bis Z. Springer Verlag, Berlin/Heidelberg 2004, ISBN 3-540-20565-9.
- Gerhard Deutschmann: Die Haut und ihre Anhangsgebilde. Springer, Vienna 2005, ISBN 3-211-83670-5.
- Ernst G. Jung (ed.): Kleine Kulturgeschichte der Haut. Steinkopff Verlag, Darmstadt 2007, ISBN 978-3-7985-1757-8.
- Martin Grunwald, Lothar Beyer (ed.): Der bewegte Sinn: Grundlagen und Anwendungen zur haptischen Wahrnehmung. Birkhäuser, Basilea e.a. 2001, ISBN 3-7643-6516-1.
- Martin Grunwald (ed.): Human Haptic Perception. Basics and Applications. Birkhäuser, Basilea e.a. 2008, ISBN 978-3-7643-7611-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Maletgs da la pel fatgs cun microscop electronic, tenor l’atlas da Dr. Jastrows
- Portal d’infurmaziun davart il tema pel e tgira dal corp sin www.haut.de
- Ils differents recepturs da la pel
- Pel – campagna da prevenziun da l’Assicuranza d’accidents da la Germania


text:
fotografias: Roger Sac (Pumpiers Mustér)
Alexi Loretz ei dapi dus onns cussegliader da segirtad dalla vischnaunca da Mustér. Suenter ver inventarisau tut ils baghetgs e plazs da lavur, suondan mesiras concretas per optimar la segirtad els menaschis communals.
Ils 27 e 28 da settember 2004 han ils emploiai da tuttas spartas giu instrucziun co sedepurtar en cass da fiug e co far diever dils indrezs da stizzar avon maun. Per la scolaziun ein ton ils pumpiers, sco era Roland Cavelti dalla firma Primus stai engaschai.
Ils presents – varga 60 persunas ord las spartas administraziun, scola, center da sport, cudisch funsil, serenera, stradalesser, forestalesser ed ils emploiai dalla Banca Raiffeisen Mustér/Cadi – ein vegni scolai sin dus posts. Al post 1 ha ei giu num emprender co luvrar cun in stezzafiug. Ils participonts han viu las consequenzas ch’il falliu mied da stizzar sa ver el falliu liug. Bein ein tuttas localitads da vischnaunca equipadas aschia che mieds falli ein strusch pusseivels da duvrar, tuttina fa in’explosiun da grass impressiun e muossa beinspert che aua e grass secumportan buc in cun l’auter.
Era il diever dil stezzafiug sto vegnir exercitaus, biars han numnadamein mai luvrau cun in tal uaffen. Ils presents emprendan d’enconuscher las treis sorts da stezzafiug: puorla, spema e gas, vesan ella pratica ils avantatgs e disavantatgs da mintga mied ed emprendan co stizzar. Schizun la cozza da fiug vegn demonstrada per mussar ch’ins sa cun sempels mieds ver grond effect.
Il post 2 muossa in ulteriur mied da stizzar: l’aua, il mied il pli bienmarcau ed il meglier disponibel. La damonda da partenza ei: tgei far sch’ei brischa?
Gia cheu dat ei plirs meinis. En vesta dil temps che passa denter il clom d’urgenza entochen ch’ils pumpiers arrivan, ein ussa denton tuts pertscharts che alarmar ils pumpiers sur telefon 118 ha emprema prioritad. Cun risguardar l’atgna segirtad suonda pér lu la liberaziun da persunas ed animals sco emprovas da stizzar il fiug.
Che stizzar fiug ei buca semplamein derscher aua ed aua sin quel, han tuts era saviu seperschuader. Pil pli tonscha ei cun pauca aua da controllar in fiug e schizun da stizzar quel. Nus lein stizzar il fiug e buca neghentar quel, pia buca caschunar ulteriurs donns entras l’aua!
Ils participonts han giu la pusseivladad d’emprender fatgs interessants davart il fiug e las modas da cumbatter quel cun aua.
Alla fin dil cuors e suenter che tuts han giu stizzau inagada cugl uder pign, han differentas damondas saviu vegnir sclaridas.
L’investiziun da temps da 90 minutas ha valiu la peina, negin ch’ei ius a casa senza ver empriu enzatgei. Aschia ei igl eco era staus positivs.
Igl ei buca l’emprema gada ch’ils Pumpiers Mustér segidan cun talas scolaziuns. Gia la primavera vargada havein nus organisau in semegliont cuors per las vischinas da Segnas. Vischinadis che han medemamein interess d’ina tala scolaziun – cunzun per las dunnas ch’ein duront il di persulas els uclauns – san s’annunziar tier il cumandant.
Diever dil stezzafiug da gas (dioxid carbonic) tier in barschament da liquids.
Han procurau inagada per fiug: Remo Monn e Severin Lutz.


text:
Front polar
El front polar a l’è la superfice de contàtt infra ona massa d’aria calda e ona massa d’aria frèccia al confìn de la cèllula del Ferrel con la cèllula polar. [1]
Evoluzion del front polar a fa su i ciclon extra-tropicajModifega
El front polar a l’è soggètt a di ondulazion, i ond curt del Bjerknes. I ond curt ingeneren ind la bassa troposfera di vòrtes ciclònich che se moeuven insèma al tragitt de la corrent a gètt. [1]
In sul lato a drizza di crèst di ondulazion l’aria calda la leva su sora quèlla pussée frèccia (front cald), inveci in sul lato a sinistra l’aria frèccia la ruza su l’aria calda ( front frècc ). El front cald el va pussée in prèssa del front frècc e ‘l raggiòng, inscì se ingenera el front occlus dòpo de che la depression la se mètt adrée a starlattàss. [1]
Vos correlàaModifega
RiferimentModifega
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Gabriele Formentini (2009). Temporali e e Tornado (in italian). Alpha Test, 264. ISBN 978-88-483-0992-9.


text:
Iva Majoli
L’Iva Majoli Marić (Śagàbria, 12 'd Agóst dal 1977) l'è stada na tenìsta cruàta. In dla sò caréra l'à vins òt tìtui ad singulàr e òṅ in dal dópi, rivànd a èsar la nùmar quàtar dal mónd.
'L 8 ad Śugn dal 1997 l'à vins al turnèo dal Roland Garros baténd in finàl na śóvna Martina Hingis par 6–4, 6–2.
Dòp ès'r-as ritiràda da 'l sircùit, l'è finìda in buléta sparàda tant ch'al ministēr dal finànsi cruàt al gh'à purtâ via al sò apartamènt ch'la gh'iva in dal sèntar ad Śagàbria[1].
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Iva Majoli
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Iva Majoli
Nòti
- ↑ L'Iva Majoli in bancaróta! Tennisbest.com, 4 ad Mars dal 2013


text:
L'automat ch'ils da Basilea han mess en baselgia pudess er laschar ora chips, tickets da parcar u bigliets da tren, uschia il mainaproject da la baselgia Elisabeth, Beat Müller. Els hajan però simplamain la funcziun da far pajaments cun carta da banca u da credit e retschaiver persuenter ina quittanza.
L'automat è ina versiun adattada spezialmain per unfrendas a la baselgia. La quittanza pon ins dal reminent er duvrar per trair giu l'unfrenda da la taglia.
Reacziuns da fotografar fin ignorar
Las reacziuns sin la nova purschida sajan fitg differentas, di Beat Müller. Tscherta glieud ignoreschia l'automat malgrà ch'el saja grond e plazzà fitg prominentamain.
Blers fetschian fotografias u sajan simplamain surstadas da vesair in automat en baselgia. I haja natiralmain er da in u l'auter ch'è da l'avis ch'il «Spend-O-Mat» na tutgia betg en baselgia.
Nagut per la baselgia dal vitg
Beat Müller è da l'avis, che l'automat d'unfrir saja almain il mument plitost insatge per baselgias grondas cun blers cartents e turists. Tar els a Basilea vesa Müller l'avantatg, ch'els na ston tut tenor betg pli midar tanta munaida e bancnotas estras or dals tscheps d'unfrenda.
Tut en tut saja l'automat però ina pulita investiziun: Quai cun chattar u bajegiar ina mobiglia adattada per la baselgia, chattar ina banca che pussibiliteschia insumma ils pajaments cun carta per la baselgia ed er ils custs da l'automat sez.
Anc nagin tema en il Grischun
Pliras plaivs e baselgias grischunas han ditg sin dumonda dad RTR, che la varianta d'unfrir cun carta na saja anc betg en discussiun.
Uschia è il «Spend-O-Mat» er per la decana da la Baselgia refurmada grischuna, Cornelia Camichel-Bromeis, tut insatge nov. Ella pudess però s'imaginar in tal automat tar baselgias grondas cun blers turists u per collectas pli grondas en favur da renovaziuns u projects specials.
RR actualitad 17:20


text:
Matthias Hüppi e Bernhard Russi chalan da commentar cursas da skis. Il slalom dals Campiunadi mundials a San Murezzan vegn ad esser lur davosa cursa ch'els rapportan communablamain a la televisiun svizra. Quai han Hüppi e Russi ditg a la conferenza da medias dad SRF.
Il december 1985 ha il duo commentà per l'emprima giada communablamain ina cursa, la cursa rapida a Gröden. Avant ha Russi gia commentà ensemen cun Karl Erb, Arthur Hächler e Hans Jucker.
Vinavant en funcziun per SRF
Hüppi e Russi vegnan dentant er vinavant a star a disposiziun ad SRF. L'anteriur skiunz vegnia punctualmain ad esser en funcziun sco expert. Hüppi resta moderatur da las emissiuns «sportpanorama» e «sportaktuell», sco er dad ulteriuras emissiuns directas.
Stefan Hofmänner cumplettescha en l'avegnir la squadra da commentaturs da cursas da skis tar SRF.
RR novitads 15:00


text:
Sandro Simonet cumbatta tranter las portas da slalom per la lingia ideala e per la cursa perfetga. La stagiun passada ha el procurà per ina gronda surpraisa. En il slalom da la cuppa mundiala da Chamonix ha el fatg il zap da posiziun 30 sin il podest ed è daventà terz. Uss entschaiva ina stagiun olimpica e la finamira è clera: dapli constanza, dosar il risico e terminar dapli cursas – e quai en inequipa svizra fitg ferma. Forza, chatta il profi da skis tranter auter en la natira e cun ses chauns. En il «Profil» raquinta il Surmiran dentant er da ses rituals avant ina cursa e pertge chel nè quasi mai gnervus avant ina cursa.
Sandro Simonet (26), Casti Il cumbat tranter las portas da slalom
Per il profi da skis Sandro Simonet è la stagiun che spetga ina stagiun pli speciala che schiglio. L'emprima sieva il emprim podest en in slalom da la cuppa mundiala, ina stagiun olimpica ed ina stagiun cun la finamira da vegnir pli savens en l'arrivada ed uschia pli constant
RTR profil 09:00


text:
Sche Vus avais problems finanzials, sche Vus na pudais betg pli pajar Voss quints averts u sche Vus vegnis gia stumads, lura duessas Vus tschertgar agid. En mintga chantun datti posts da cussegliaziun da debits publics.
Organisaziuns u persunas a las qualas Vus debitais daners, èn Voss uschenumnads crediturs. Sche Vus n’essas betg abla u abel da pajar ils debits a temp, pudais Vus sa cunvegnir cun Vossas credituras e Voss crediturs, quant che Vus pajais fin cura. Voss budget As duess permetter da pajar la summa fixada entaifer 3 onns.
Tut las credituras ed ils crediturs ston esser d’accord cun Vossa proposta, per che la cunvegna d'amortisaziun reusseschia. Uschè ditg che Vus respectais la cunvegna, n'As pon las credituras ed ils crediturs lura betg pli stumar.
Il post da cussegliaziun da debits en Voss chantun As infurmescha en moda detagliada davart questa uschenumnada sanaziun da debits extragiudiziala ed As gida tar la realisaziun.
Sch’i n’è betg pussaivel da far ina cunvegna d'amortisaziun (guardar survart), pudais Vus tschertgar ina soluziun cun agid da la dretgira. Per far quai, stuais Vus far ina dumonda a la dretgira responsabla da Voss lieu da domicil. Ils posts da cussegliaziun da debits gidan en quest connex.
Sche la dretgira entra en la dumonda, ferma ella las scussiuns cun in uschenumnà moratori e nominescha in curatur. Il stop da las scussiuns dat il temp per preparar ina proposta per liquidar ils debits. Tar las proceduras giudizialas per sanar ils debits resultan custs da dretgira che Vus sco debitura u debitur stuais pajar.
Infurmaziuns detagliadas davart la sanaziun giudiziala dals debits chattais Vus sut ils chavazzins «rectificaziun dals debits en enclegientscha» e «contract d'accumodament giudizial» tar las cussegliaziuns da debits e tar las dretgiras responsablas.
Sch’i n’è betg pli pussaivel da far ina sanaziun dals debits, pudais Vus As laschar declerar sco insolvent e far la dumonda per l'avertura d’in concurs privat.
Vossa facultad vegn repartida sin Vossas credituras e Voss crediturs. Per ils debits ch’èn anc averts survegnis Vus certificats da debit. Il concurs privat n’annullescha betg Voss debits, ferma però las scussiuns uschè ditg che Vus n’obtegnais nagina nova facultad. Ultra da quai schlia il concurs privat in'eventuala impegnaziun dal salari. Vus pudais pia puspè disponer da tut Voss salari. A disposiziun avais Vus uschia dapli daners ch’il minimum d'existenza tenor il dretg da scussiun. Il concurs privat po uschia gidar a sa revegnir finanzialmain.
Per infurmaziuns detagliadas davart la procedura da concurs, As drizzai a l’uffizi da concurs u als posts da cussegliaziun da debits
Cussegliaziun da debits (funtaunas d'infurmaziun tenor la federaziun tetgala):
Infurmaziuns: Caritas, Schuldeninfo, Plusminus
concurs d’interpresas: il portal per IPM infurmescha


text:
Dapi trais dis sesan la socialdemocrata Selina Nicolay e Luana Bergamin da l’Allianza dal Center uss en il Cussegl grond. Duas dunnas, duas partidas, ed ellas han ina finamira – ellas vulan puspè turnar.
Per Selina Nicolay è la saramentaziun stada in mument fitg spezial, ella saja stada gnervusa ed emoziunala. Entant ha ella gia fatg in’emprima dumonda a la regenza. La fracziun da la PS haja decis ch’i saja fitg impurtant, ch’ils novs e las novas vegnian a prender posiziun fitg svelt.
Per mai era l’ura da dumondas in bun lieu per entschaiver.
Er Luana Bergamin è s’installada amez sias collegas da l’Allianza dal Center. Tut saja fitg interessant, ma da stuair seser uschè bler è ina sfida per l’anteriura sportista. En il temp liber è ella offensiva sin il velo – in zic pli defensiva è stada si’entschatta en il Cussegl grond.
Il mument vuless jau simplamain ina giada guardar, tadlar. Ed jau na sun betg quella che va qua viaden e di, uschia faschain.
Las duas novizas da duas partidas han ina finamira – ellas èn vegnidas per tunar adina puspè!


text:
Giorgio Moroder
El Giovanni Giorgio Moroder (Val Gardena[1], 26 d'april del 1940) a l'è un müsicista, cantant e prudütur müsegal. A l'è staa un autur de müsega elettroniga; la so övra a l'è stada fundamentala per el desvilüp de la müsega disco e de vüna di so evulüziun, la italo disco. A l'è staa anca autur de famus culonn sunor.
Biugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Giorgio Moroder, vün che l'ha imparaa tüsscoss deperlü, 'l scumenciaa la so carera in de la müsega in del 1968 'me cantant de müsega lingera cun l'incisiun de 45 gir cunt i nom d'art Giorgio e George, prima per la Miura e pöö per la First; l'ha partecipaa anca al Cantagiro 1970 cun Luky Luky.
In di agn '70 'l se met a fà müsega disco e intanta 'l se sposta sü a Münegh. In del 1977 'l gh'ha un gran sücess cunt el grüp Munich Machine per la canzun Get on the Funk Train. 'L gh'ha sücess anca 'me prudütur (important a hinn i culaburaziun cun la Donna Summer, i Sparks e 'l Philip Oakey di The Human League) e 'me autur deperlü'. Del 1977 a l'è quel che l'è cunsideraa el so caplaur, From Here to Eternity, de l'ann dopu a l'è Chase e del 1979 E=MC².
Cun la culona sunora de Midnight Express 'l ving el so prim Academy Award in del 1978. Alter culonn sunor famus a hinn quij de Scarface, American Gigolò, Top Gun e de Flashdance. In del 1984 l'ha lauraa a la müsega per la riediziun del famus film müt Metropolis. Uramai famus in tüt el mund l'aveva faa la müsega anca per i Ulimpiadi de Los Angeles del 1984 e per quij de Seul del 1988, e la canzun To Be Number One' per i mundiaj de folber Italia 90 (in italian Un'estate italiana - un'istà italiana - , insema a l'Edoardo Bennato e la Gianna Nannini).
In del 2004 l'è staa numinaa a la Dance Music Hall of Fame, de New York, per el so laurà 'me prudütur. In Italia i gh'hann daa el grad unurifigh de Commendatore (Cumendatur).
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ https://www.giorgiomoroder.com/biography/ Originally from Val Gardena-Dolomiti, Italy


text:
- LINGUISSIMO -
Linguissimo - Sa barattar, scuvrir e viagiar
Has ti tranter 16 e 21 onns?
Cun la concurrenza plurilingua Linguissimo partas ti tes lieus preferids, emprendas d'enconuscher auters giuvenils da la Svizra e profiteschas da lur tips. Ti pos gudagnar ina fin d'emna en Svizra per ta participar al final e schizunt in viadi insanua en l'Europa!
Vus essas scolast u scolasta?
As participai cun Vossa classa e gudagnai 500.– CHF per Vossas scolaras e Voss scolars!
Faschais Vus gugent viadis?
Scuvri lieus unics e lur descripziuns atipicas da la giuventetgna svizra. Cliccai simplamain sin la charta interactiva!
La concurrenza linguistica che mussa la Svizra or d'ina nova perspectiva!
Chavazzin per l'emprima runda 2022: ramurs
Tema dal final 2022: science fiction e fantasy
Annunzias fin : ils 31 da schaner 2022


text:
I spetga ina dumengia d'elecziun plain tensiun en Germania . La correspundenta dad SRF a Berlin, Bettina Ramseier quinta cun resultats stretgs. La CDU, la SPD ed era ils Verds speran da pudair far la cursa e da daventar la ferma partida en il pajais.
Nagin fascinescha
Las ultimas retschertgas tschontschan per la partida da la SPD cun il candidat Olaf Scholz. En bleras retschertgas vegn la partida sin bun 25% da las vuschs. La CDU/CSU cun Armin Laschet vegn sin bun 20% da las vuschs e la partida Verda cun Annalena Baerbock sin 15%. Suenter suondan la FDP cun 12% e la AfD cun 11%.
Nagin dals trais candidats principals vegn da fascinar la populaziun.
Angela Merkel di adia suenter 16 onns
Dapi il 2005 è Angela Merkel a la testa da la Germania. Cun las elecziuns dals 26 da settember va ina era a fin. Insatge che ha adina accumpagnà ella durant quest temp è il «nus», manegia Bettina Ramseier. Merkel haja adina empruvà dad esser ina chanceliera per tuttas e tuts. Ed ella ha durant ils ultims onns mussà che sia gronda fermezza è il managament da crisa: Crisa da fugitivs, crisa dal euro, crisa da finanzas, crisa da corona. Da nagut ha Angela Merkel laschà stermentar e manà la Germania ord las crisas.
La dunna da 67 vegnia dentant er a restar en memoria sco chanceliera che n'ha betg gughegià la massa, di la correspundenta dad SRF. Ella n'ha mai gì visiuns e laschia enavos enqual plazzal suenter 16 onns a la testa. Per exempel quai che pertutga la politica dal clima u era sch'i giaja per la digitalisaziun nua che la Germania haja propi durmì ils ultims onns.
Suenter 16 onns datti ina midada en Germania. Angela Merkel banduna la tribuna gronda. Ils ins dian ch'i saja uras, ils auters vessan gugent ch'i gess vinavant cun ella a la testa.
Gist uss cura che la populaziun vesa las alternativas, vegnan blers melanconics ch'ella na vegn betg pli ad esser chanceliera tudestga.


text:
La chombra pitschna è da l’avis, ch’il parlament haja fixà cun la strategia d'energia sia posiziun. La pretensiun dal Grischun da sustegnair finanzialmain las grondas ovras idraulicas è gia integrada en la strategia.
Ultra da quai vul il Grischun ch'i na dettia betg dapli daners per promover energias regenerablas. Qua han tant il Cussegl naziunal sco il Cussegl dals chantuns decidì auter. Uss sto anc il Cussegl naziunal tractar l'iniziativa dal chantun Grischun.
Suenter ina discussiun emoziunala aveva il Cussegl grond decidì l’avust 2013 cun 81 a 18 vuschs dad inoltrar l’iniziativa dal chantun. L’idea centrala era da mantegnair la valur da la forza idraulica.
RR novitads 15:00


text:
Mezfinal dal slopestyle
Bianca Gisler è sa qualifitgada il venderdi per il final da slopestyle dal Laax Open. En ses mezfinal è la snowboardista da 18 onns da Scuol vegnida otgavla. L'autra snowboardista grischuna, Sina Candrian da Flem ha manchentà il final sco 9avla da ses run.
Tar ils umens n'han nagins Svizzers cuntanschì il final. Sco meglier atlet svizzer è Nicolas Huber vegnì 20avel.
Mezfinal halfpipe
Tar la concurrenza da la halfpipe la gievgia han ils dus Svizzers Jan Scherrer e Pat Burgener cuntanschì il final che ha lieu la sonda. Scherrer sco terz da ses heat, Burgener sco quart da l'auter heat.


text:
Balgach
Balgach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4494 abitant.
El cumün de Balgach al se tröva a una altitüden de 404 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Au, Berneck, Diepoldsau, Oberegg (AI), Oberriet, Rebstein, Reute (AR), Widnau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
StoriaModifega
Balgach l'è menziunaa in d'un ducüment per la prima völta in de l'ann 890-91 col nom de Palgaa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Balgach Online Sit ufizial
- Balgach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Giorgio Perlasca
El Giorgio Perlasca (Com, 31 de sginer 1910 - Padoa, 15 de agost 1992) a l'è stad un comerciant italian che, in la segonda guerra mondial l'ha salvad, a fà finta de vesser el consol sgeneral spagnoeul, cinchmila sgiudee ongares de la Shoah.
El so lavorà l'è stad no recognossud a longh e poca sgent in la diplomazzia la saveva, ma in di agn '80 di done l'hann recognossud e hann fad publega la soa storia, tant che in del 1989 l'è recognossud Giust in tra i Nazzion del governo d'Israell.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Giorgio Perlasca
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Giorgio Perlasca


text:
Corrent continua
La corrent continua (breviada CC o DC de l'ingles, segnada 'me ) a l'è una forma de corrent eletriga indova che la direzzion del fluss de eletron la resta costanta in del temp. L'è ciapada naturalment di batarie, di dinamo e di pannei solar e la po vesser otegnuda a retifegà la corrent alternada.
L'è doperada soratut in di aplicazzion a bass voltagg, soratut quand che gh'è de alimentài cont una font a corrent continua: un classegh esempi inn i automobel, che vist che inn alimentade de 'na bataria fonzionen in corrent continua, e in d'un quaj Pajes anca i treni la doperen, despess l'è anca doperada per i telecomunicazzion.
El Thomas Edison el sostegniva el doperà de la corrent continua 'me manera principal de menà in sgir la corrent, ma poeu i varie dificoltà che se conlighen al straport de 'sta forma de corrent hann menad al doperà de la corrent alternada per el straport in sui longhe distanze.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su corrente continua


text:
Ironem Biragh
El Ironem Biragh (it: Girolamo Birago; Milan, primm de november del 1691 - Milan, tredes de dicember del 1773) l'è staa on giudes, scrittor, poeta e autor de teater lombard.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'era el fioeu del Giambatista Biragh e de la Paola Sirtol, e donca l'era el member de vuna di famej pussee antigh e important de Milan. L'è staa batezaa a Cologn, in de la villa di Biragh. El s'è laureaa in diritt in del 1712 a Pavia, e poeu l'è staa member del Colegg di Giudes. Per dodes agn l'è staa maester in di scoeul "Cenobiann". Inoltra l'è staa Vicari del Podestà de Milan e giudes pretori. In tucc 'sti lavorà el s'è comportaa de giust e de onest, come gh'è staa recognossuu anca del Peder Verr. In del 1751 l'è staa eleggiuu deputaa de la comunità de Cologn.
Quand che l'è mort, a vottantaduu agn, l'è staa sotraa in de la gesa de San Simplizzian, dent in de la tomba de la fameja.
Oeuver[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per tutt la soa vita l'ha scrivuu in lombard per divertiment. In de la soa vita, l'ha faa publicaa domà la comedia Donna Perla (1724), menter che 'l rest di sò oeuver j'ha lassaa manoscritt ai sò amis. L'è consideraa el primm ver erede del Carlo Maria Magg, e la soa importanza gh'è stada giamò recognossuda del Parin, duranta la polemega ciamada "Brandana".
L'ha scrivuu comedi, poemett e on bell numer de sonett. In tra de lor, a troeuvom:
In de la soa produzzion gh'hann on sit bell important i letter in quartinn milanes scrivuu ai sò amis, cioè i member di famej nobei de Milan: in tra de lor a poeudom regordà l'arcivescov Isepp Pozzbonell, el marchesin Angiol Meraveja Mantegazza, el cont Antoni Besozz, el cont Flamini Gallio del Pozz. In 'sti letter lu el se presenta semper 'me Meneghin, e donca el ciappa i pagn del servidor savi e fedel che l'era staa creaa del Magg.
Meneghin pien de pocondria ch'el parla lu de per lu
Meneghin fa giudizi che l'è vora;
regordet che te see vecc come on sass,
e no te lassa pu tirà la gora
vedend che quejghedun se tϝ di spass.
Tra i bon proponiment che t'ee de fà
per podè viv quiett, l'ha de ess el primm
quell de stoppà i orecc per no scoltà
quij che te seccaran de fà di rimm.
Col desmett sto mestee te pò schivà
el pericol almanch d'ess tolt in fall,
come già t'è success anch poch temp fa;
perchè tì pover omm t'ee gross i spall.
Interprogèt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Al sur cardinal arcivescov Pozzbonell in occasion del sò retorna de Roma
- Al sur Flamini Gallio del Pozz
- L'Autor al Pader Canzian, perfett di scœul de Brera
- L'Autor al sur cont Antoni Besozz
- L'Autor trovandes a Turin per la causa d'on gran scior
- Meneghin pien de pocondria ch'el parla lu de per lu
- Per la mort del gatt del Balestrie
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Collezione delle migliori opere scritte in dialetto milanese [a cura de Francesco Cherubini ] ; Milan, Pirotta editore, 1816
- Donna perla / Girolamo Birago ; a cura di Clara Caverzasio Tanzi. - Milan : All'Insegna del Pesce d'Oro ; Belinzona : Edizioni Casagrande, c1991. ISBN 88-7713-013-X.
- Letteratura dialettale milanese : itinerario antologico-critico dalle origini ai nostri giorni / Claudio Beretta. - Milan : Hoepli, c2003. ISBN 978-88-203-3247-1.


text:
Castanea sativa
Castanea sativa (nòm popolàr: Castègna) l'è 'na spécie vegetàl de la famìa de le Fagaceae. La piànta e la sò somésa le vé ciamàda castègna o marù a segonda de la sórt. L'è 'na piànta uriginària de l'Euròpa meridiunàla e de l'Asia Minùr ma al dé d'encö se la tróa en töt el teretóre Europèo. L'è 'na spécie rüstica che scàmpa tancc agn, e l'è apresàda per la prudusiù de le castègne che i è bùne de maià (tecnicamènt la part che se màia l'è 'l grà de somésa, cioè 'l giandì) e per el legnàm che l'è de bùna qualità.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
La castègna l'è 'na piànta a portamènt de àlber, condèna chiòma làrga e piötòst srotondàda, 'na altèsa variàda, a segonda de le cundisiù, dei 10 ai 30 méter.
En cundisiù normài la se svelöpa condèn trónch gròs e a fùrma de colòna. La scórsa l'è lìza, löstra, de culùr gris-maròn. La scórsa dei ram la tìra al bianch e l'è piéna de lentezèle trasvèrse. Col pasà dei agn, la scórsa la se screpùla e la fùrma de le rüghe dispunìde sö la longhèsa.
Le foie i è altèrne, le g'ha 'n gambì cürt e, a la bàze de chèsto, gh'è dò stìpole oblónghe. La làmina de la fòia l'è grànda, la pöl rià 'nfìna a 20-22 ghèi de longhèsa e 10 ghèi de larghèsa. La fùrma l'è lanceolàda, la fenés a pónta e l'è capetàda sö l'òrlo, coi dintì bèi gös dispunìcc a distànsa regolàr. Le fòie zùine i è peluzète, ma a quan che i è bèle svelöpàde le deènta glàbre, löstre e coriàcee.
L'è 'na piànta monòica dóca la svelöpa fiur mascc e fèmina töcc dù sö la stèsa piànta. I fiùr mascc i è reünìcc en glömèröi pesègn tacàcc ensèma tra de lùr a furmà dei amènti che stà sö dricc, lónch 5÷15 cm, che vé fò a la sèa de le fòie. Ogna fiùr l'è de culùr che tìra al biànch, e 'l g'ha 'n peregóne spartìt en 6 lòbi e ìn androcèo de 6÷15 stam. I fiùr fèmina i è izolàcc o reünìcc en grüpècc de 2 o 3. Ogna masülì l'è enciurciàt sö 'ndèn invòlucro de bràtee ciamàt cùpola.
El fröt l'è 'n achénio, ciamàt pò a lü castègna. L'è seràda sö 'ndèn invòlucro spinùs ciamàt rés endóche se pöl troàn dét dò o trè. El rés el vé de l'evulusiù de la cùpola. Quan che l'è madür el rés el se dèrf fò 'n quàter vàlve e 'l làsa crödà fò le castègne. El fröt el g'ha 'n pericarpo coriàceo de culùr maròn, lis e löster de föra, pilùs de dét. La fùrma l'è presapóch glubùza, spiatàda fò de 'na bànda, e bombàda de l'ótra. Quan che 'l rés l'è deèrt, la part del fröt che se prezènta l'è 'n ciöfèt ciamàt torcia, che pò l'è chèl che rèsta del pestél e dei 5÷7 stìgmi. Chèsto ciöfèt el fà de protesiù al germe. De l'ótra bànda, chèla che rèsta scundìda dét endèl rés, gh'è come 'na piasöla piö ciàra, grìza e piàta ciamàda ilo. La scórsa de la castègna (el pericarpo) l'è maròn a striadüre piö o méno marcàde. Chèste caraterìstiche morfològiche le sènt càre per reconóser le vàrie sórcc de castègne e marù.
I malatìe de la Castègna[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ol Dryocosmus kuriphilus o besbìna de la castègna, che l'è ün insèt cinipìdi galìgen che 'l vé da la Cina;
- la Cryphonectria parasitica o càncher de la rösca de la castègna, che l'è ü fóns.
- la Phytophthora cambivora o mal del inciòster de la castègna, che l'è ü fóns.


text:
La scola da Segnas vegn serrada
Ils davos onns han bleras scolas stuì serrar lur portas en il Grischun. Surtut duas raschuns han manà a quest pass: la mancanza da scolars e scolaras e las fusiuns da vischnancas.
A Segnas, ina fracziun da Mustér, èsi stà l’onn 2001 uschè lunsch: la scola ha serrà sias portas. In anteriur scolast sa regorda en il Telesguard che la scola da Segnas aveva anc avant 50 onns passa 80 scolars e scolaras.
Jeu mass pli bugen vinavon a Segnas a scola.
La scola da Guarda resta vinavant averta
Pervia da mancanza da scolars è la scola a Guarda periclitada ils onns 80. La vischnanca fa grondas stentas per spendrar la scola. Stentas ch’han success. Sco il Telesguard rapporta il 1989 ha la scola pudì cuntinuar grazia a famiglias cun uffants ch’èn vegnidas si da la Bassa ad abitar a Guarda. Da l'autra vart ha l'integraziun linguistica da quels uffants purtà ulteriurs problems en la scola a Guarda.
Cun ils uffants che vegnan si da Turitg datti schon difficultads al cumenzament.
Las scolas da Morissen e Cumbel sut in tetg
Las duas vischnancas lumnezianas Cumbel e Morissen han fusiunà lur scolas primaras gia l’entschatta dals onns 70. L’onn 1987 vegnan las scolas da Cumbel e Morissen sut il medem tetg en la nova chasa da scola a Cuschnaus. Il Telesguard ha mussà ils motivs ch’han manà ad in center da scola communabel a Cuschnaus.
Il nov center da scola a Cuschnaus vegn a dar novs impuls sin il camp da la cultura e dal sport.
La scola da Samedan cun l’instrucziun bilingua
Ils scolars e las scolaras da Samedan discurran da chasa anora differentas linguas. La lingua sin via tranter els è il tudestg. Per promover la lingua indigena vegn instruì en scola rumantsch e tudestg a moda immersiva. Ils Cuntrasts da la Televisiun Rumantscha han fatg ina visita tar ils uffants a chasa ed era en scola.
La finamira è d’entschaiver ad uras cun il tudestg e cuntanscher en ils davos onns da scola ina bilinguitad rumantsch-tudestga.
La scola da Savognin vul introducir l’emna da 5 dis
Plaun a plaun è vegnì introducì en il mund da lavur l’emna da 5 dis. Auter tar las scolas. Là ha quai process durà pli ditg. En la scola da Savognin vegn discurrì il 1993 davart il pro e contra da l’emna da scola da 5 dis. Il Telesguard è s’infurmà tar magisters e scolars.
Ils creschids èn persvadids da l’emna da scola da 5 dis. Ma la decisiun sto vegnir tratga ord puntg da vista dals scolars.
La scola da Laax cun chapitschas cotschnas
In grond tema mintgamai a l’entschatta da l’onn da scola è la segirtad dals uffants sin via. L’onn 2005 èn vegnidas repartidas en l’entir Grischun chapitschas cotschnas als scolars da l’emprima classa. Il Telesguard ha filmà ils scolars da l’emprima classa da Laax cun lur chapitschas cotschnas sin lur viadi a scola.
Ils autos ston spitgar alla sdrema melna sch'jeu less ir sur via vi.
La situaziun dal rumantsch en scola
Il rumantsch è periclità e condemnà a la mort, uschia il tenor da "Nossa emissiun" dal Radio Rumantsch dal 1974. Co pon ins mantegnair e promover la quarta lingua naziunala? Co po il rumantsch vegnì promovì en las scolas? Quai era vegnì discutà cun ils inspecturs da scola da las differentas regiuns dal Grischun.


text:
“Calënder de Gherdëina 2015” y CD “Mi plu bela cianties da Nadel”
Presentazion dla edizion nueva dl Calënder y dl CD. L argumënt di mënsc ie chëst ann dedicà ala Prima Gran Viera cun truepa fotos storiches. Truepa jënt de Gherdëina à inò scrit tl Calënder 2015 sibe poejies che articuli nteressanc sun avenimënc y ntraunides, dala cultura al sport, dal’ert ala vita dla lies de nosta valeda ala stories de fac nteressanc suzedui te chësc ultim ann, feter duc acumpaniëi da fotografies. L ne mancia sambën nia la cronica dl ann passà, la lecurdanza di defonc de nosta pluanies y la fotografies di maridei. Presentazion dla CD de cianties da Nadel dal titul “Mi plu bela cianties da Nadel”. La se trata dla cianties da Nadel che ie tl liber dal medemo titul che la Union di Ladins à dat ora l ann 2013 de nuvëmber.
Can? Ai 10 de dezëmber 2014, dala 18:00
Ulà? Tla biblioteca ladina “anda Malia da Cudan”, Urtijëi
Curnisc musichela: Trio d’ëiles Gherdëina cun Otto Dellago


text:
Duas maisas cun rodas, dus computers, in beamer, in apparat per far musica ed ina sutga rosa da material transparent – Quai è la culissa per il toc da Jürg Gautschi. Sco unic actur gioga el trais differentas figuras, dentant mo cun in costum. En in toc da var 70 minutas ha el lavurà en «Impuls dal di» ch'el aveva fatg per RTR.
En il toc da teater «Fitness – the art of being the best» na vai betg mo per umens cun gronds biceps. I va era per il sforz da stuair optimar sasez. Adina meglier ed adina pli effizient. In tema che sa tira tras tut il toc.
Intgins «Impuls dal di» da Jürg Gautschi
RR actualitad 08:00


text:
Uniun interparlamentara
L'Uniun interparlamentara (UIP) è l'organisaziun mundiala dals parlaments naziunals. Ses cumenzaments sa chattan en l'onn 1889. La UIP è pia l'organisaziun politica internaziunala la pli veglia dal mund.
La UIP è colliada stretgamain cun la Svizra: l'onn 1891 è il cusseglier naziunal Albert Gobat (1843-1914, Premi Nobel da la pasch 1902) sa participà sco commember dal parlament svizzer a la terza conferenza da la UIP a Roma. Là ha el survegni il presidi per la (quarta) conferenza consecutiva a Berna da l'onn 1892 sco er l'incumbensa d'organisar tala. Sin iniziativa da Gobat è vegnida installada in'organisaziun permanenta cun in secretariat sut il num Uniun interparlamentara cun sedia a Berna. Ils delegads han surpiglià per gronda part sias propostas e l'han elegì sco emprim secretari general (1892-1909) da la UIP.
Il cumenzament era la UIP domiciliada a Berna, dapi l'onn 1920 sa chatta sia sedia permanenta a Genevra.
Oz fa la gronda part dals parlaments naziunals part da la UIP (l'enumeraziun cumpletta da tut ils stadis commembers sa chatta qua).
Uschia è la UIP ina plattafurma per promover la pasch e la segirezza internaziunala cun agid da la diplomazia parlamentara, per sustegnair las stentas democraticas e per pretender ch'ils dretgs umans vegnian respectads.
Ils ulteriurs champs d'activitad da la UIP cumpiglian ultra da quai la promoziun da l'egualitad da las schlattainas, il svilup persistent e la giuventetgna.
La gronda plivalur da las radunanzas annualas e da las scuntradas da la UIP è la natira informala dal barat. La UIP permetta als parlaments ed a lur commembras e commembers da tgirar contacts internaziunals e da rinforzar il barat d'experientschas tranter ils parlaments naziunals.
Delegaziun UIP da la Svizra
Tenor l'artitgel 6 alinea 1 litera a da l'Ordinaziun da l'Assamblea federala davart las relaziuns internaziunalas dal parlament (ORInt) (CS 171.117) sa cumpona la delegaziun permanenta da la Svizra en la UIP da 5 commembras e commembers dal Cussegl naziunal e da 3 commembras e commembers dal Cussegl dals chantuns. Actualmain vegn la delegaziun da la UIP presidiada dal cusseglier naziunal Christian Lohr (PCD, TG), vicepresident è il cusseglier dals chantuns Daniel Jositsch (PS, ZH).
Las resoluziuns deliberadas da la UIP n'èn betg liantas per ils parlaments naziunals, ma ston eventualmain vegnir suttamessas separadamain als process legislativs naziunals. En il passà han commembras e commembers da la UIP suttamess repetidamain a l'Assamblea federala resoluziuns en furma d'intervenziuns parlamentaras.
Relaziun da la UIP cun las Naziuns Unidas
Dapi l'onn 2002 è la UIP observadra permanenta en l'Assamblea generala da las Naziuns Unidas ed ha concludì cunvegnas da cooperaziun cun las Naziuns Unidas e cun bleras da sias organisaziuns spezialas e da ses programs spezials. Tar las activitads da las duas organisaziuns tutgan audiziuns parlamentaras annualas tar las Naziuns Unidas che duain servir sco basa da resonanza per singuls temas da l'agenda da la ONU, sco er reuniuns a chaschun da scuntradas regularas da las Naziuns Unidas e da conferenzas internaziunalas ad hoc. Parlamentarias e parlamentaris giogan ina rolla impurtanta per il multilateralissem, perquai ch'ellas ed els pon agir sco intermediaturas ed intermediaturs tranter las burgaisas ed ils burgais e las instituziuns internaziunalas. Sco stretga partenaria da la ONU sa stenta la UIP ch'ils parlaments e lur commembras e commembers dettian dapli attenziun als programs da la ONU. Cun la sedia principala a Genevra e cun in biro da colliaziun a New York è la UIP pia preschenta en ils dus lieus ils pli impurtants da la ONU.
Organs da decisiun da la UIP
Ils 2 da november 2020 è il delegà parlamentar portugais Duarte Pacheco vegnì tschernì sco 30. president da la UIP. El maina politicamain questa organisaziun e la represchenta vers anora. Il gremi politic il pli impurtant da la UIP èn las assambleas generalas che han lieu duas giadas l'onn. Normalmain ha ina dad ellas mintgamai lieu a Genevra, l'autra a l'exteriur. Plinavant datti occurrenzas spezialas sco seminaris tematics specifics e lavuratoris regiunals.
Parlamentarias e parlamentaris da tut il mund frequentan tals e garanteschan uschia che la voluntad da las burgaisas e dals burgais da tut las regiuns vegnia represchentada. Las cumissiuns permanentas davart la pasch e la segirezza internaziunala, davart il svilup persistent, las finanzas ed il commerzi, davart la democrazia ed ils dretgs umans sco er davart las relaziuns cun la ONU persequiteschan ils svilups en lur sectur tematic e preparan las resoluziuns che vegnan deliberadas da l'Assamblea generala da la UIP.
Las decisiuns administrativas da la UIP vegnan prendidas dal Governing Council/Conseil Directeur («Cussegl da la UIP»). Ultra da l'elecziun dal presidi e dal secretari general deliberescha il cussegl er l'admissiun e la suspensiun da stadis commembers sco er il preventiv e la planisaziun da las sesidas da la UIP. Il Governing Council occupa ultra da quai ils comités permanents e las cumissiuns permanentas da l'organisaziun. Actualmain è la delegaziun svizra da la UIP activa en quatter da quests gremis. Il cusseglier dals chantuns Andrea Caroni (PLD, AR) represchenta la Svizra en il Comité per dretgs umans da parlamentarias e parlamentaris. Il cusseglier naziunal Laurent Wehrli (PLD, VD) è commember dal Comité per dumondas dal Proxim Orient e dal biro da la Cumissiun per las relaziuns cun la ONU. La cussegliera naziunala Laurence Fehlmann Rielle (PS, GE) occupa actualmain in post en il biro dal Forum da las parlamentarias.
Il Comité executiv è l'organ directiv dal Governing Council e prepara sias decisiuns. La cussegliera naziunala Laurence Fehlmann Rielle (PS, GE) è anc fin l'october 2021 commembra dal Comité executiv. En quest connex represchenta ella la gruppa geopolitica dals Dudesch Plus, da la quala er la Svizra fa part. Las gruppas geopoliticas giogan ina rolla centrala per garantir l'equiliber regiunal en ils differents organs da la UIP. Er il presidi da la UIP rotescha per regla tranter las sis gruppas geopoliticas. En questas uniuns regiunalas vegnan ultra da quai predeliberadas decisiuns per pudair garantir uschia ina coerenza politica.
L'Associaziun da las secretarias generalas e dals secretaris generals dals parlaments è in organ consultativ da la UIP e discuta ils differents process legislativs e las diversas metodas da lavur en ils parlaments naziunals. Quest gremi vegn actualmain presidià dal secretari general da l'Assamblea federala Philippe Schwab.


text:
Dapi ch’ella ha 24 onns viva l’Engiadinaisa cun la cretta da l’Islam en ses cor. Quai di Monica Gutierrez El Ôrf, oriundamain da Schlarigna, entant abita ella cun sia famiglia dapi blers onns a Samedan. Suenter esser sortida da la baselgia catolica saja ella stada plirs onns en tschertga. Grazia a siemis saja ella finalmain vegnida tar l'Islam.
Portar il faziel da chau signifitga per mai er ina sort protecziun. Senza ma sent jau sco blutta.
Las reacziuns cura che la mamma da duas figlias ha cumenzà a trair en il faziel da chau sajan stadas fitg differentas. Entant ch’ina part da ses amis ed enconuschents hajan simplamain acceptà la nova apparientscha, hajan auters interrut cumplettamain il contact cun ella.
Anc oz datti glieud che mida vart sin via u che evitescha da vegnir cun mai en in ascensur.
Che la dunna da 39 onns è convertida dal catolicissem a l’islam, saja stà in process pli lung, durant quel saja ella adina stada en la tschertga. Entant porta ella er il num «Amina», ch’ella ha tschernì ensemen cun ses um, in Berb. Ch’ella pratitgeschia la religiun adattada a sia vita, cun desister sin charn portg ed alcohol. Dentant ura ella cur ch’ella sez ha temp e plaschair.
Evitar conflicts
Avant stgars in onn ha Monica Gutierrez El Ôrf avert la «Crapenda Brocki» a Samedan. Ils clients serva ella, uschia ha la dunna allegra decis, senza faziel da chau. Quai per evitar situaziuns da retegnientschas u pregiudizis.
L’ingiustia envers minoritads culturalas, religiusas saja adina puspè er in tema en lur famiglia. Ils cussegls che la mamma po dar a sias duas figlias da 16 e trais onns èn adina ils medems: viver e laschar viver e cumbatter il rassissem.


text:
Manaders da chasas d'attempads e da tgira crititgeschan fermamain las autoritads svizras. En la crisa da corona sajan lur chasas sa sentidas ignoradas, e per part perfin schicanadas, hai num en ina retschertga da las gasettas da Tamedia.
Strategia da testar manglusa
Tut en tut han 42% da las manadras e dals manaders dumandads inditgà, d'avair survegnì insumma nagin u memia pauc sustegn. Per exempel saja l'armada sulet sa gidada cun ospitals. Ed er tar ils custs supplementars sajan las chasas d'attempads vegnidas emblidadas. Uschia haja dà prescripziuns davart material da protecziun. Ils custs da quel n'hajan ils chantuns dentant betg surpiglià.
Blers dals dumandads han ultra da quai crititgà la strategia da testar dal Cussegl federal. Uschia fissi stà pussaivel dad evitar mortoris, sch'ins avess testà regularmain ils cussadents e las cussadentas da chasas d'attempads per chattar cas asintomatics.
Ils schurnalists da Tamedia han dumandà per lur retschertga radund 1'400 chasas d'attempads e da tgira cun tut en tut passa 160'000 cussadentas e cussadents.
Betg pauschalisar critica da questa retschertga
La critica da la retschertga saja pulit ferma. Tenor Diego Deplazes, vice-president da la conferenza da las chasas da tgira dal Grischun, na correspunda la critica betg a la situaziun en il Grischun. I saja pussaivel che singulas chasas n'èn betg stadas cuntentas cun il sustegn. Per gronda part saja il sustegn da las autoritads dentant stà fitg buns.
Sulettamain al cumenzament da l'emprima unda saja il focus da las autoritads cleramain stà sin ils ospitals. Pli ditg che la crisa haja cuzzà e dapli sustegn che las chasas da tgira hajan survegnì.


text:
Verdé
Verdee (Verderio in Italian; Verdé in Brianzoeu) l'è staa on comun de la Provincia de Lecch fina al 1905, quand l'è staa dividuu in dò part.
El sò nòmm l'ha fòrsi origin del latin viridarium, che'l voeur dì "giardin" (varda el milanes verzee, cont istess significaa). La presenza di Roman in quèsta zòna l'è regordada anca de alter nòmm de paes arent a Verdee, comè Vimercaa (Vicus Mercati), Bernaregg (Hiberna Regis), Sernovela (Cæsarea Novella; l'è ona frazion de Verdee de Sora) e anca Terzoeu (Militarium Tertium; l'è ona frazion de Robbiaa). L'è staa de sti part chì che i Roman hann vinciuu del tutt i Insuber in del 222 prima de Crist.
El paes l'è staa anca on center di Cavalier Templar (secoj XII-XIV) e l'è staa el loeugh de la Batalia de Verdee.
Questa batalia (del 28 april del 1799) l'è stada fada tra i Frances del general Sérrurier e i Russ del general Vukassovič, menter el Napoleon l'era a combatt in Egitt. I Frances hinn staa batuu, ma la magior part di mòrt l'era di avversari, che poeu, anca se eren staa ricevuu come di liberator del paes l'hann mettuu a ferr e foeugh.
Anca se i duu Verdee hin stacaa, mòlti servizzi (comè la scoeula e la bibliotega) a hinn in comun e giamò dò voeult, in del 1994 e in del 2004, l'è staa faa on referendum per unìj de noeuv. Tutt i dò i voeult la propòsta l'è passada a Verdee de Sòtta ma minga a Verdee de Sora.