text:
Canton Svit
El Canton Svit (en todèsch: Schwyz; en fransés: Schwytz; en italià: Svitto; en romàncio: Sviz; en arpità: Sieviche) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèl cèntro del paés. El sò teretóre el rìa 'nfìna a le Alpi a sud, al Lach dei Quàter Cantù a est e al Lach de Zurìgo a nòrt. La capitàl del cantù l'è la stèsa cità che g'ha dat el nom, cioè la cità de Svit.
L'è giü dei quàter Waldstätte (cantù forestài), ensèma a: Uri, Canton Nidvald e Canton Lucerna.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim de óst de l'an 1291, el Canton Svit el 'g'ha fondàt la Confederasiù Elvética, ensèma al Canton Uri e al Canton Untervald (Pat del Grütli). El Canton Svit el g'ha ciapàt zamò del prensépe en mà la guìda de la confederasiù. Endèl 1320 el nom del cantù l'ìa zà aplicàt a töta la confederasiù. Endèl 1803, el nòm Svìsera (en todèsch: Schweiz), derivàt del nòm del del Canton Svit (Schwyz), l'è deentàt uficialmèntel nòm de la nasiù. La bandiéra svìsera l'è ach derivàda del stèma aràldich del Canton Svit.
Distrècc e cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le cità piö grànde del cantù i è Küssnacht e Pfäffikon. El cantù l'é dividìt en sés distrècc e 30 cümü, ma i distrècc de Einsiedeln, Küssnacht e Gersau i è furmàcc apéna del cümü omònim.
- Distrèt de Svit
- el töl dét i cümü de Svit, Arth, Ingenbohl, Muotathal, Steinen , Sattel, Rothenthurm, Oberiberg, Unteriberg, Lauerz, Steinerberg, Morschach, Alpthal, Illgau, Riemenstalden.
- Distrèt de Einsiedeln
- el töl dét apéna 'l cümü de Einsiedeln.
- Distrèt de Gersau
- el töl dét apéna 'l cümü de Gersau.
- Distrèt de Höfe
- el töl dét i cümü de Wollerau, Freienbach, Feusisberg.
- Distrèt de Küssnacht
- el töl dét apéna 'l cümü de Küssnacht am Rigi.
- Distrèt de Marsh
- el töl dét i cümü de Lachen, Altendorf , Galgenen, Vorderthal, Innerthal, Schübelbach, Tuggen, Wangen, Reichenburg.


c: text/html

text:
RG en scola – A la tschertga dals motivs per in quasi naufragi
- Dumengia, 8.1.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.1.2017, 9:03, RTR
-
Repetiziun:
- Gievgia, 12.1.2017, 20:03, RTR
Il project «Rumantsch grischun en scola» instradà avant bun 10 onns sut l'anteriur cusseglier guvernativ Claudio Lardi n'ha betg funcziunà sco previs. En la gronda part da las vischnancas vegn anc adina u puspè instruì en l'idiom.
40 vischnancas han introducì dal 2007 fin il 2009 il rumantsch grischun en scola. Oz, 10 onns pli tard èn 18, pia bunamain la mesadad puspè turnadas tar l'idiom. Ma pertge ha l'idiom e betg il rumantsch grischun persvadì sco lingua d'alfabetisaziun? Pertge ha l'introducziun en scola chaschunà uschè fermas emoziuns? La Marella va a la tschertga da motivs e respostas, en discurs cun aderents dal RG ed aderents dals idioms sco er cun scolaras e scolars che han gì nov onns RG en scola.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ingredienzas pel tamperi
300 gr zücher / 2 dl gramma / 200 g nuschs / 1 sdun mandels mulinos
Brassar il zücher fin cha que do üna bella s-chima ed agiundscher alura la gramma, truscher infin cha'd ais bel glisch. Uossa pür der tiers las nuschs. Il tamperi na pü memma chod as svöda aint illa fuorma da la pasta ed as zuoglia cul vierchel. La tuorta vain missa aint il fuorn fraid, cotta ils prüms 10 min. sün 250° ed in seguit sün 180° fin ch'ella ais mellen-brünina, ca. 30 min.
Lösungswort: 'Zucker' im Idiom des Oberengadins (das Wort kommt auch im Text vor)


text:
Gandì
Gandì (Gandín in Insübregh) l'è un cumün de la Val Seriana che 'l se tröa a vint-quater chilometer de Berghem a 550 meter sura 'l nivel del mar. El cünta 5 434 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 29,1 km² e ona densità de popolaziun de 187 ab./km².
Cuntegnüü
L'Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gandì 'l par che 'l gh'abia i so redis in de la prima mitaa del quint secul inans de Crist. El prenzipi del so clu istoregh, Gandì 'l ghe l'ha 'vüü in de l'etaa de mezz: l'è del 6 de Lüj de l'an 1233 l'at de emanzipassiun, cunt el qual el popul gandines el s'è ciapaa la libertaa di duè füdataj. El palpee de l'at, lungh un bel 6,5 meter, l'è ancamò tegnüü in paes al didincö.
Düranta la segunda guera mundiala, in di agn de l'ucüpassiun di nazi-fascista, hin staa scundüü a Gandì di Giüdee vegnüü de föra. La gent che l'ha tolt part a chel' uperassiun de jüd chi l'è stada tanta e, anca se 'l paes l'è staa restelaa di fascista pü völt, la red de prutessiun l'è restada franca e de Giüdee n'è 'gnüü depurtaa gnanca vün. El 25 de avril del 1948, i Giüdee traa al segür a Gandì, gh'han daa al cumün un palpee de rengrassiament. El 9 de avust del 2004, l'Istitüt Yad Vashem de Gerüsalem el gh'ha daa al Vincenzo Rudelli, al Giovanni Servalli e ai spus Francesco Lorenzo e Maria Chiara Nodari e Bortolo e Battistina Ongaro, la volta unurifescensa de giüst intra i nassiun.[2]
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parlada de Gandin l'è vöna de quij parlad lumbard un puu particular già che, tra l'olter, l'ha mantegnüü, fin al didincö, la cumbinassiun cunsunantega "pl", "cl", "fl", "bl" (plöf, "claf", "glazz", "flur", "blàa", inscambi di püssee cumün "piöf", "ciaf", "giazz", "fiur", "biàa") e 'l spustament vucalegh de "a" a "e" ("egua" inscambi di püssee cumün "agua" u "acqua"): düü trat tipegh e cumünabej del Rumanc e del Lumbard Alpin.[3]
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer dei abitant del cumün de Gandìn l'è mostraa in de la tabela chì suta
Abitàncc censìcc
Galleria de Foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referens[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Israel Gutman, Bracha Rivlin e Liliana Picciotto, I giusti d'Italia: i non ebrei che salvarono gli ebrei, 1943-45 (Mondadori: Milano 2006), pp.178-80.
- ↑ Bergamaskische Alpenmundarten, Karl von Ettmayer
Ligam in sü la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La raschun èn novas deducziuns da taglia ch'il Cussegl naziunal ha integrà en la strategia per l'energia. Ils directurs da finanzas chantunals appelleschan al Cussegl naziunal da puspè stritgar quai.
En la sessiun da primavaira discuta il Cussegl naziunal danovamain davart l'emprim pachet da mesiras da la strategia d'energia 2050. In dals puncts dispitaivels è la promoziun fiscala da las sanaziuns d'edifizis. Tenor ils directurs da finanzas manassan las mesiras fiscalas ad ina promoziun dubla perquai ch'ils chantuns sustegnan gia las sanaziuns d'edifizis.
RR novitads 16:00


text:
Angela Merkel ha ditg, ch’ella spetgia tractativas difficilas. La finamira saja dentant da furmar ina regenza fidabla. Quai ha ditg la chanceliera tudestga ad in’occurrenza da la Junge Union, la partida giuvna da la CDU.
Jau less, ch’ella (la coaliziun Jamaica) vegnia.
Davart in contract da coaliziun vegnia a decider in di da partida extraordinari da la CDU, ha Merkel aschuntà en ses discurs.
Resultats da la votaziun sforzan bunamain a manadira a trais
La partida conservativa da Merkel era cun 33% ils 24 da settember bain victura da las elecziuns. Ella è dentant constrenschida da far ina coaliziun nova cun ils liberals da la FDP (10,7%) ed ils Verds (8,9%), ch’èn tuts dus averts ad in tala furma guvernamentala.
SPD «strusch capabels sin livel naziunal»
Cun radund 20% da las vuschs avevan ils social-democrats da la SPD ditg anc la saira da las elecziuns da betg vulair porscher maun per ina nova coaliziun gronda cun ils conservativs, ma dad ir en l’opposiziun.
«Igl è evident, ch’ils socialdemocrats da la SPD n’èn en l’avegnir strusch capabels da guvernar sin livel naziunal» ha ditg Merkel, e perquai na stoppia l’Union n’er betg empruvar da pensar en quella direcziun.
RR novitads 12:00
Nair, gelg e verd dà Giamaica
La manadira a trais cun Union, FDP e verds vegn numnada «Giamaica» pervi da las colurs da las trais partidas. Questa coaliziun vegn ad esser ina cumbinaziun nova sin livel naziunal. Sin livel regiunal datti ella dapi intgins mais en il Schleswig-Holstein.


text:
Biros da viadi - Tgi dovra anc quels servetschs?
- Venderdi, 21.9.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 21.9.2018, 11:15, RTR
Trivago, Airbnb, ebookers ed uschia vinavant – portals d'internet per cudeschar vacanzas existan bunamain senza fin. Malgrà questa concurrenza datti anc adina biros da viadi. Ins n'auda betg che la branscha patescha fermamain sut la revoluziun digitala.
Quai ch'ins vesia sulettamain en il biro da viadi sajan las uschénumnadas classas da tariffas. In sgol en la economy class saja repartì en 15 classas da tariffas, declera Monika Meisser-Fluor. Ella lavura dapi passa diesch onns en quest sectur.
Cura ch'ins sgol vegn creà – endisch mais avant la partenza – hajan ins anc a disposiziun tut las classas. «Pli plain ch'il sgol vegn e pli autas las classas», explitgescha ella. «Nus pudain tscherner, tge di ch'ins survegn la classa da tariffa la pli favuraivla.»
Empruvar ora hotels sin viadis da studi
«Fitg blera glieud è er surdumandada en l'internet, perquai che l'elecziun è gigantica,» di Monika Meisser-Fluor. Ella sezza saja schizunt surdumandada e leda, ch'ella haja ses sistems en il biro da viadi per tschertgar. Savens stoppian ils spezialists da viadi tedlar, ch'i na possia betg esser usché difficil da seser en biro e cussegliar cun agid dals catalogs e las stailas dals hotels.
Questa vista saja faussa, curregia Monika Meisser-Fluor. I dettia ils uschénumnads viadis da studi. Pliras giadas ad onn vegnian tut ils collavuraturs tramess sin viadi: «Nus giain lura en divers hotels e suttamettain quels ad in test, mangiain u dormin là. Uschia elegin nus ils hotels che nus vendin e recumandain als clients.»


text:
Envers la televisiun svizra SRF ha ditg Ermotti, che la politica e l'economia privata hajan in'impurtanta rolla enten collavurar. Sa preschentar als Chinais en questa constellaziun fetschia pli credibels els.
Maurer s'inscuntra en China tranter auter cun il minister da finanzas e cun represchentants da la banca centrala.
Confederaziun cun rolla activa
Quai è l'emprima giada ch'il Cussegl federal surpiglia ina rolla talmain activa en la promoziun da la plazza da bancas svizra. La Svizra vul sustegnair la China che ha la finamira da far vegnir pli internaziunala sia munaida, il Renminbi. Ella tschertga perquai in'alternativa.
Damaun va la delegaziun da Ueli Maurer vinavant a Shanghai e lura a Singapur ed a Hongkong.
RR novitads 20:00


text:
Il fabricat istoric sa chatta entamez la citad veglia da Maivailla, il Städtli. Cun il nov center da cumpetenza per lavurs creativas vul Maiavilla dar tant in nov niz a la chasa municipala sco era activar la vita en il center istoric da la citad.
Partenari da Maiavilla è l’institut per perfecziunament professiunal ibW planisescha in center da cumpetenza per lavurs creativas. En in emprim pass ha ina gruppa da lavur da la citad da Maiavilla elavurà cun l’institut in studi co nizzegiar las localitads.
L’onn 2013/14 è vegnì incumbensà il biro d’architectura Johannes Florin da Maivailla da realisar cun ses project «Bildungsbürger» ina emprim’etappa. Quella duai reglar en emprima lingia l’aczess a la chasa municipala.
Quest svilup è pussibel cun quai che la citad da Maiavilla aveva prendì en funcziun l’onn 2013 in nov stabiliment administrativ.
RR novitads 12:00


text:
Re
Re (dal latin: rex, ma reculegabil al sanscrit raja) l'è la parola druvada in lumbard e olter lenguv rumanz (presempi al talian e al furlan) per indicà un titul nubiliar del suvran mas'c. Al curispundent feminil l'è regina, anca se in certi cas ben rar gh'è staa di donn che i henn staa curunaa cun al titul de re, cume presempi Edviga de la Pulonia. Olter derivaa del latin rex i henn druvaa int olter lenguv rumanz: (franzes: roi, spagnöl: rey, purtughes, catalan e ucitan: rei).
Int la gerarchia di titul nubiliar, in certi cas quel de re al pö vess suta dumà a quel d'imperadur, e di völt anca so suburdinaa. Tant munarchij de l'Europa i gh'han la so urigen int l'investidüra da part de l'imperadur int al periud de l'età de mezz, anca se de suvent l'era dumà di furmalità.


text:
Program de Formaziun altonn 2018
Program de Formaziun altonn 2018
"La cossa plü importanta é ester coriusc.
I impari vigni de val' de nü y i speri ch'al ne vëgnes mai le de,
olach' al ne sará plü nia da imparé!"
Rigoberta Menchu (*1959) - ativista por i dërc dla porsona
I ëis tles mans le program de formaziun culturala por l'altonn cun les manifestaziuns desvalies de döta la valada. Al vëgn pité propostes interessantes por vigni eté.
Aprofitedenen, deach'al é de bunes ocajiuns da imparé val' de nü.
N dilan fort i vá a dötes les porsones che á daidé te val' manira da mëte adöm chësc program.
Sot a chësc link podëise desćiarié jö le program dles manifestaziuns dla Val Badia y de Gherdëna:
www.micura.it


text:
Omen - Il presagio
Omen - Il presagio (Omen - Al preśàgi) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1976, girâ par Richard Donner c'n un budget ad dū migliòṅ e òt ad dòlar a 'l incìrca. Al 'n à pò fat sù da piò ad ssanta.
'L è 'l prim tìtul dla sèrie dal Preśàgi. I film ch'i vgnaràṅ dòp i èṅ Omen II - La maledizione di Damien (1978), Omen III - Conflitto finale (1981) e a Omen IV - Presagio infernale (1991). In dal 2006 a s è śuntâ pò 'n arfacimènt ad cla pelìcula chè, Omen - Il presagio 6+6+6.
Sunt
Robert Thorn (Gregory Peck), 'l è 'n diplumàtic americàṅ ch'al viṿ in Itâglia insém a sò mujér Katherine (Lee Remick). Chi lē la gh'à 'd avér fiōl. Dòp avér aburtî par dū vòlti in pasâ, n'atra daśgràsia l'è lè ch'la la spèta parchè 'l putèṅ al nas mòrt. Al prevòstar d'l uśdàl, pàdar Spiletto (Martin Benson), al gh śibìs alóra ad far un scambi ad cuni par tōr a 'l sò pòst un putèṅ dna dóna ch'l'éra mòrta 'd part. P'r a n far piò patìr sò mujér, Robert al diś ad sè e al tōś Damien (Harvey Stephens) fra i sò bras sénsa cuntàr gnint a la Katherine.
In dal gir ad sinc an i sucédan pò di fat ch'i gh càmbian la sò vita. Dòp èsar stâ numinâ ambasadōr americàṅ p'r al Régn Unî, al gh'à da védar la badànta ad sò fiōl (Holly Palance) impicàr-as butand-as śò a pēś mòrt cun na lasa a 'l còl da 'l téǵ dla scóla dòp avér sigâ «Guàrd-um Damien, a 'l fag giùst par tè!». 'L éra 'l cumpléan ad Damien.
Soquànt tèmp dòp al vèṅ davśinâ da pàdar Brennan (Patrick Troughton) ch'l al mét in guàrdia da Damien dgénd che lò al sà incòsa, ch'al s catàva a Róma quànd 'l è nâ e ch'l à vdû anc la màdar, na siacàla a dir dabòṅ. Thorn però 'l al para via. Turnâ a cà, al tōś a lauràr sèg la badànta nóva ad sò fiōl, la sgnóra Baylock (Billie Whitelaw).


text:
Istruzion, furmazion y rujeneda tla valedes ladines. Tlo possun giapé nfurmazions sun chësta tematighes che reverda n prima pert la populazion ladina de nosta Provinzia.
Tematiches prinzipeles
Scolina
Istruzion, furmazion y rujeneda
Ejams de bi- y trilinguism
Tematiches cunliedes
Zifres ntëur ala tematiches formaziun y lingac
- 94
istituzions se cruzia di cuntenuc
Ripartizions y servisc che lëura tl ciamp dl'istruzion, dla furmazion y dla rujenedes.
- 183
servijes ie da garat per vo online
Duc i servisc dl'istruzion, dla furmazion y dla rujenedes metui adum te chësc link.


text:
Seriat
Seriàt (Seriate in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem. L' se tróa adomà a sìch chilòmetri de la sità de Bèrghem. Ol pais lè sitüat arent al Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 25 182 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 12,4 km² e 'na densità de popolasiù de 2 031 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Bagnàdega, Bèrghem, Brüsa, Calsinàt (BG), Caernàch, Górel, Grasòbe, Öre e Pedrèngh.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Seriat l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Galeria futugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
In e scadin ha pudì sa participar a quest Surselva Bike Day ed uschia profitar dals mountainbikers da classa. Er sche quest event n’ha anc betg carmalà blers participants han quels ch’èn stads da la partida pudì giudair in bel ed interessant di.
Atlets sco Vital Albin èn daventads trenaders
L’avantmezdi han Vital Albin e collegas midà rolla per ina giada ed èn sa mess en la rolla da scolasts u trenaders. Els han mussà tecnicas sco per exempel co franar, co ir d’ina plaunca taissa giuadora u co siglir sur crappa e laina.
Suenter ina spaghettata han pitschen e grond, giuven e vegl dastgà far ina tura da mountainbike en la regiun da Glion ensemen cun tranter auter er Gian Carlo Sax da Flond, anteriur mountainbiker u Alessandra Keller ch’ha gudagnà al campiunadi mundial a Lai aur en la cursa dals U23.
Cun l'agid dals profis a la partenza dal Bike Maraton Lumnezia
La finamira da quest Surselva Bike Day è da carmalar dapli glieud a la partenza dal Bike Maraton Lumnezia che vegn organisà onn per onn l’entschatta avust. Ils participants da quest event survegnan fin la proxima ediziun dal Bike Maraton Lumnezia er adina puspè in plan da trenament dals profis.
RR Sportissimo 17:05


text:
Kaiseraugst
Kaiseraugst (Chaiseraugscht in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Rheinfelden, in del Canton Argovia. El gh’ha pressapoch 5 242 abitant e una süperfiss de 4.91 km². El se tröva a una altitüden de 269 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaiseraugst a l'è tacaa ai cumün de Augst (BL), Giebenach (BL), Grenzach-Wyhlen (DE-BW), Olsberg, Rheinfelden (DE-BW), Rheinfelden.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaiseraugst in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Lorena
La Loréna (nòm uficiàl en fransés: Région Lorraine ; en todèsch: Lothringen: en lorenés: Louréne) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2.394.568 abitàncc (dato del 2007) distribüìcc söndèn'area de 23.547 km², per 'na densità de 102 ab./km².
La Loréna l'è l'ünica de le regiù de la Francia a cunfinà con tré nasiù straniére: el Bèlgio, el Lusembùrgo e la Germània (länder del Saarland e de la Renània-Palatinàto). La cunfìna apò a con tré regiù de la Frància: l'Alsàsia, la Champagne-Ardenne e la Franche-Comté.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Loréna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle e Vosges, che i ragrùpa 19 circondàre (en fransés: arrondissements) e 2337 cümü. La capital de la regiù l'è Metz.


text:
Ün üert per minchün!
La Cruschada es ün üert biologic chi nu dà be la pussibiltà a minchün e minchüna da cumprar la verdüra, ma eir da crear ün üert tenor agen giavüsch. Quia sün 1200 m.s.m. d’immez l’impreschiunanta cuntrada da l’Engiadina Bassa crescha da tuotta sorts: verdüra, frütta, pomma, fluors ed erbinas bunas.
Vessat eir fingià adüna gnü plaschair d’ün agen üert, ma fin uossa as mancaiva il temp, la pazienza o il terrain per quell’actività? – Quia illa Cruschada eschat precis al dret lö!
Per vos üert vegna nempe pisserà! Fini cul stress da zerclar e bognar! La lavur surpiglia Cilgia.
La Cruschada as offrischa la seguainta sporta:
- Vus pudais giodair prodots biologics e regiunals
- Vus pudair perseguir il svilup dal agen üert
- Vus pudais incleger las funcziuns da basa da mangiativas
- Vus pudais tscherner ils prodots chi’s plascha
- Vus pudais avair ün agen üert individual
Guardai subit nossa sporta ed as decidai che verdüra chi dess crescher per vus a Crusch.
E be dai! L’aventüra da crear ün üert po cumanzar.


text:
Gia tar il «warm-up» a las 13:00 era il plaz dal Sechseläuten plain. Cun serrar vias temporarmain ha la polizia da la citad da Turitg chanalisà visitaders e participants, per evitar che vias u plazzas vegnian memia plainas. Las cundiziuns èn stadas idealas per la parada – cun bler sulegl e temperaturas betg memia chaudas.
Dapli da far per ils buns anghels
In quart dapli acziuns cumpareglià cun l’onn passà, annunzian las organisaziuns d’agid en in’emprima bilantscha intermediara. 724 tractaments hai dà en tut. Dapli glieud e temperaturas pli chaudas sajan tranter auter las raschuns. Tractà han ins cunzunt blessuras cun sa tagliar e sa sgriflar, bleras piztgadas d’insects e persunas ch’han consumà memia bler drogas u alcohol.
Plinavant hai dà quatter cas gravants. In um giuven è sa blessà vi dal chau e vi da la tatona cun siglir giud la punt dal Quai en l’aua. In ulteriur um è crudà grevamain ord ina grond’autezza. Omadus umens ha la sanitad transportà cun blessuras betg cleras en l’ospital.
La ruta da la Street Parade a Turitg ha manà sur 2,4 kilometers dal Utoquai enturn il batschigl dal Lai da Turitg fin tar il cuntschet Enge. Il til d'amur cun 28 Love Mobiles vala sco ina da las festas da tecno las pli grondas dal mund. Il motto da quest onn è stà «Cultura da toleranza», e manegia tenor ils organisaturs la convivenza da persunas da differenta derivanza, differenta religiun e differenta orientaziun sexuala.
RR novitads 12:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Terrada per il HCD a Lugano
Il Club da hockey da Tavau ha pers in gieu spectacular a Lugano cun 1:3.
Lugano ha sajettà ils dus gols decisivs pir en las ultimas trais minutas da la partida. Il capitani da Tavau Andres Ambühl n'ha però tuttina betg discurì d’ina terrada disgraziada suenter il gieu. Els hajan gì avunda schanzas per far gols ed hajan era la fin anc fatg squitsch, però era tups sbagls.
Els stoppian simplamain puspè giugar pli raffinà, ha ditg Ambühl. Andres Ambühl è era stà quel giugader da Tavau ch'ha sajettà l'unic gol, in penalti.
Hockey: 50. runda liga naziunala A
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR Novitads 23:00


text:
Ebersecken
Ebersecken a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.57 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 422 abitant.
El cumün de Ebersecken al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron, Altishofen, Fischbach, Grossdietwil, Nebikon, Ohmstal, Reiden, Schötz, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ebersecken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1274 col nom de Eberseche. In del 1275 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Ebersegge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ebersecken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lara Gut è ida ina lingia ideala. Durant la cursa ha ella pudì augmentà ses avantatg. Curt avant l'arrivada è Gut ida fitg stretg sper ina porta ora ed ha pers ses fist da skis. Anc tar il davos temp intermediar manava Gut per 0,08 secundas avant la posteriura victura Brignone.
Il podest
- 1. Federica Brignone (Italia) 1:09,80
- 2. Lara Gut (Svizra) +0,18
- 3. Cornelia Hütter (Austria) +0,46
Las ulteriuras Svizras
- 14. Michelle Gisin
- 16. Joana Hählen
- 19. Corinne Suter
- 22. Jasmine Flury
- 28. Priska Nufer
- Rahel Kopp è crudada ora.
Hählen ha gì in fitg bun start, lura dentant pers temp suenter in sbagl. Era Michelle Gisin ha entschet bain la cursa, all'entschatta era ella schizunt avant la manadra. Lura ha Gisin prendì ora memia bler tempo ed è crudada enavos.
Temperaturas autas
Las temperaturas autas ed ina pista memia loma han fatg in stritg tras il quint dals organisaturs da la cursa rapida a Bad Kleinkirchheim. La cursa ha stuì vegnir interrutta, perquai ch'ins ha anc stuì preparar la pista.
Plinavant han las dunnas be pudì trenar sin il tschancun sura da la cursa rapida. Suenter il super G da la sonda era planisà da trenar sin il tschancun da la cursa rapida sut. Quest trenament è anc ina giada vegnì spustà. Da nov treneschan las dunnas la dumengia avant la cursa sin il tschancun sut.
RR novitads 14:00
Program a Bad Kleinkircheim
Il super G da la dumengia han ils organisatur tratg enavant sin la sonda. La cursa rapida è planisada per la dumengia a las 11:15.


text:
Palermo
Palermo (en sicilià: Palermu; en gréch antìch: Πάvopuoς/Pánormos; en latì: Panormus; en català: Palerm; en fransés: Palerme; en àrabo: بلرم/Balharm) l'è 'na cità de la Sicilia, capolöch de la pruvincia omònima e de la regiù. L'è la cità piö grànda de la Sicilia e l'è sitüàda sö la còsta setentriunàla de l'ìzola.
La popolasiù del cümü de Palermo l'è de 721.163 abitàncc (ISTAT, 2005), la superfìce l'è de 158 km² e la densità de popolasiù l'è de 4.564 ab/km²
L'è la quìnta cità d'Italia per popolasiù dòpo de Roma, Milà, Nàpoli e Türì,
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
La dumonda la pli dispitaivla tar la lescha da gieus per daners è stada, l’idea da bloccar la rait per paginas d’internet da l’exteriur. Quai mussa il studi Voto davart la votaziun dals 10 da zercladur. Questa proposta è era la stada la raschun che singuls comités han fatg il referendum.
Era ils giuvens ferm pro
Las bleras partidas giuvnas avevan cumbattì la lescha. Tenor il studi èsi perquai ina surpraisa che la vegliadetgna n’ha strusch influenzà il vuschar. Da las persunas tranter 18 e 29 onns han 74% mess in gea en l’urna, e tar la glieud sur 60 onns han 77% approvà la lescha. Ed era tar las persunas tranter 30 e 39 onns hai anc dà in gea da 61%.
Il daner cumplain è grev da chapir
L'iniziativa per il daner cumplain ch’è era stada en votaziun ils 10 da zercladur, è per 58% dals dumandads stada grev da chapir. Surpassà questa valur ha ils davos dus onns sulettamain la refurma da la taglia sin interpresas cun 74%, sco ils auturs dal studi scrivan. Il motiv principal per il na a l’iniziativa per il daner cumplain è stà la malsegirezza davart las consequenzas. Per 36% dals votants era la fatschenta memia ristgada.
Per il studi Voto han ins dumandà 1’509 persunas tranter ils 12 ed ils 29 da zercladur, quai durant radund 20 minutas. Finanzià il studi ha la Chanzlia federala.
RR novitads 11:00


text:
Ils ultims 30 dis n'han betg mo purschì delicatessas als fans da ballape. Uschia manegia er Beat Dermont ch'i haja dà pulit blers gieus ch'èn stads lungurus. Oravant tut cunquai che las equipas pli flaivlas hajan dà fitg defensiv.
Tuttina è Beat Dermont er stà impressiunà dal tempo da tschertas equipas. Cu la Belgia u la Frantscha auzan la spertadad, lura curra insatge.
La Frantscha e la Belgia han persvas
Per il Sursilvan èn la Frantscha e la Belgia era stadas las pli fermas equipas da quest campiunadi mundial. Trumpà el han la Germania, l'Argentina e la Spagna. Trais grondas naziuns dal ballape che han disditg dal tuttafatg.
E sche Beat Dermont discurra da ses giugader preferi, sche lura è quai N'Golo Kanté, giugader amez central da la Frantscha. Sco el dettia bal saja schenial.
La Svizra ha fatg il duer
En l'otgavelfinal hajan ins vis la gronda flaivlezza da la Svizra. Ella haja bregias sch'ella ha da far il gieu, declera Beat Dermont. La Svizra è tenor el ina buna equipa, ma betg ina equipa sensaziunala.
RR Sportissimo 12:00


text:
Il Stadi Islamic sa finanziescha per ina gronda part cun la cuntrabanda d'ieli e cun il commerzi illegal da bains culturals antics. Cun ina resoluziun vul il cussegl da segirezza da l'ONU separar la milissa terroristica da lur funtaunas finanzialas.
Chastiar «pli activ» ils finanziaders dal SI
Il cussegl ha era supplitgà tuts pajais da classifitgar la finanziaziun dal terrorissem en lur lescha naziunala sco in grev crim. Quai duai era succeder, sch'in pajais n'ha nagin direct connex cun in act terroristic. Plinavant duain ils stadis rinforzar il barat d'infurmaziuns areguard il terrorissem.
La gievgia è il cussegl da segirezza da l'ONU sa radunà per l'emprima giada sin stgalim da ministers da finanzas per deliberar il sboz per la resoluziun. Quel è vegnì elavurà ensemen dals Stadis Unids e da la Russia.


text:
Pliras milli persunas eran sa rimnadas la dumengia a Washington per mussar preschientscha cunter ils naziunalists. A la demonstraziun «Unit the Right 2» avon la Chas'alva eran radund 30 persunas da l’extrema dretga sa rimnadas, ils organisaturs quintavan cun fin a 400 persunas. La polizia ha lura escortà ils extremists en il Lafayette parc e serrà giu l’entir areal. Curt suenter è la manifestaziun da la dretga sa schliada. Pli gronds disturbis n'hai betg dà.
Avant in onn era ina dunna morta tar las demonstraziuns a Charlottesville, quai suenter ch’in extremist da la dretga era charrà cun ses auto en ina gruppa da demonstrants.
RR novitads 06:00


text:
Casturs èn monogams, els vivan ina vita entira ensemen cun lur partenari. Per regla han els fin dus pitschens. Dacurt è vegnì observà in segund castur a la riva da l'En. Sa tracti qua d’in pèr?
La probabilitad è gronda, dus mastgels u duas femnas na sa cumportassan numnadamain betg. Tar l'emprim castur, observà l'emprima giada il 2008 è vegnì suspectà ch'el saja vegnì da l’Austria, per lung l’En. Co il segund castur è rivà en Engiadina Bassa n'è betg enconuschent.
Il dachasa dal castur respectiv dals dus casturs en vischinanza da la centrala electrica Pradella è bain visibla, quel sa chattia en il flum stagnà tras la centrala electrica.
Gronds donns fan ils casturs cun stagnar l’aua e cun rusignar vi da la bostga. L’aua dal En ha in quel lieu però uschè ina gronda dinamica che ina stagnaziun nun è pussaivla. La bostga en vischinanza n’è betg bostga da fritgs empè bostga senza gronda valur. Sche in u l’auter bostg croda causa ils casturs n’è quai betg tragic – dimena in spazi ideal per viver per ils casturs en Engiadina Bassa.
TR Telesguard 17:40
Il castur europeic
Il castur europeic paisa tranter 23-30 kilograms, ed è circa 80 fin 100 cm lung. El viva en flums ed en vischinanza da la riva. Caracteristic è la cua dal castur, quella è platta, lada e cuvernada cun stgaglias. La cua serva per manevrar en l’aua. Il castur riva da star fin 20 minutas sut l’aua.


text:
La Therme po ussa vegnir transferida en ina fundaziun che sto anc vegnir fundada. Far diever da la Therme dastga vinavant mo la 7132 SA. La 7132 SA è dentant era responsabla per renovaziuns e mantegniment da la Therme. Il contract da servitut regla plinavant las cundiziuns da far diever dal bogn termal per indigens e giasts d'auters hotels da Val. Sur da quai contract da servitut pon ils da Val betg votar, quest contract vegn suttascrit dal cussegl d’administraziun da la fundaziun, e la 7132 SA.
La cuminanza da Val stat davos questa fundaziun per la Therme. Sulettamain avessan ils hoteliers gugent garanzias che lur giasts dastgan er far diever dal bogn termal per in pretsch favuraivel. Questa garanzia na poss'ins dentant betg dar, manegia Stefan Schmid il president da vischnanca. Cun il contract da vendita dal Hotel Therme avant tschintg onns saja vegnì garantì a la 7132 SA che sulettamain ella haja il dretg da diever dal bogn termal. Cun cumprar enavos la Therme vegn quest dretg betg schliads. Co il contract da servitut vesa la finala ora quai n'è anc betg cler.
Qua chattais ina cronica da Val Son Pieder e da Remo Stoffel.
RR actualitad 06:00


text:
Sèrbia
Artéccol in dialètt mudnés
La Sèrbia (a s diś Republika Srbija in Sèrb) l'è na nasiòṅ dl'Európa dal sud ch'la s cata in dla penìśula balcànica. La sò pupulasiòṅ, tirànd via qvéla dal Kósovo ch'l'è na sò regiòṅ a sud ch'la cunfìna cun l'Albanìa e ch'la vōl dvintàr indipendènta, l'è dagnóra 'd sèt migliòṅ e mèś 'd abitànt par na superfìsi 'd 88.361 km². L'è divìśa in vint-nóṿ distrét e la sò munéda 'l è 'l dìnar sèrb.
La capitàł 'l è Belgrâd méntar gl'àtar sèntar più impurtànt i èṅ Novi Sad, sità śmèla 'd Mòdna, Niš e Kragujevac. La cunfìna a nòrd cun l'Ungherìa, a nòrd-èst cun la Rumanìa, a sud-èst cun la Bulgarìa, a sud cun la Macedògna, a sud-òvest c'n al Mòntnégar, a òvest cun la Bòśgna-Erśegòvina e a nòrd-òvest cun la Śluvègna.
Al sò presidènt 'l è Aleksandar Vučić méntar la prima minìstra l'è l'Ana Brnabić.
La Sèrbia cuma stat indipendènt la gh'è da 'l 4 ad Śugn dal 2006 quànd la s è divìśa da 'l Mòntnégar mént'r in fiṅ a 'l 1992 la fava part dla Juguślàvia.
Al 16% di lampòṅ ad tut al mónd i daśvìnan da 'd chè méntar la Sèrbia l'è la secónda nasiòṅ dòp la Cina par la cultivasiòṅ dal brugni.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sèrbia
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Ipòtesi dal cuntínü
El Georg Cantor, metend in piaza la teuria assiumatega di cungiunt, el definiss i cardinaj di cungiunt infinii, che 'l ciama alura nümer trasfinii, in del fin de cumparà i diferent infinii. A misüra de la furmaziun de la sua teuria, el riva a cumparà i cardinaj de , che 'l curespund al cüntàbil, e de , che 'l curespund al cuntinü. Inscì, a travers de la sua ipotesi sül cuntinü, el Cantor el «gerarchiza» quest diferent transfinii, però, rivandu minga a demustrà la sua ipotesi. El cuventarà specià el 1960 per savè che la fa part di prupusiziun indecidibel de la teuria di cungiunt. Mustrandu d’altra manera l'impurtanza che i matematich ghe veden, questa ipotesi la figüra in scima a la lista di 23 prublema de Hilbert.
Cuntegnüü
Definiziun de l'ipotesi del cuntinü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l definiss (alef zeru) cume 'l cardinal de . El sia el cardinal de nutaa üsüalament .
El sia el püssee petit cardinal stregiament süperiur a , l'ipotesi del cuntinü la deciara che . In d'alter termin, quest chì el significa che l'esist minga di cungiunt infinii dai quaj el cardinal l'è stregiament cumpres intra el cardinal de e quel de . Se passa dunca dal cüntabil (u discret), al cuntínü, fasendu noma un sbaalz.
Indecidibilitaa de l'ipotesi del cuntínü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lavurà del Gödel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kurt Gödel l'ha mustraa in del 1938 che giuntà l'ipòtesi del cuntinü a la teuria di cungiunt, definida per esempi dai assioma de Zermelo-Fraenkel, al cambiava per nagot la cunsistenza da questa teuria, anca se se 'l giunta l'assioma da la scernida.
El laurá da Cohen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Infin, el Paul Cohen a l'ha mustraa in del 1963 che l'ipotesi del cuntinü a l'era minga demustrabila in de la teuria di cungiunt basada süj assioma de Zermelo-Fraenkel. L’è dunca independenta da la teuría di cungjuunt.
Generalizaziun de l'ipotesi del cuntinü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ipotesi generalizada del cuntinü la deciara che a l'esist minga di cungiunt daj quaj el cardinal a l'è stregiaeent cumpres intra e , percurend i urdinaj e vesend el cardinal del cungiunt dai part d'un cungiunt de cardinal .
Se gh'avariss alura : el ghe sariss nagot intra un cardinal e 'l cungiunt dai sò part, a manch de bigeziun. Anca questa ipotesi a l'è un indecidibil, segund i lavurà de Gödel e Cohen.


text:
Informaziun y consulënza
Tröp tëmp se damana les informaziuns al publich, n sorvisc de chël che la jënt s'anuzëia tres deplü.
Implü tëgn le diretur y le personal dl Istitut gonot referac informatifs sura l'Istitut instës, sura i Ladins o argomënc particolars de nosc raiun por grups de interessá y tlasses de scora.
En ocajiun dla publicaziun de libri o placac da pert de uniuns culturales ladines, ciara l'Istitut da ti daidé cun coreziuns di tesc.
Istitut Ladin Micurá de Rü
strada Stufles, 20
I-39030 San Martin de Tor (BZ)
Tel. 0474/523110 | Fax. 0474/524228
Istitut Ladin Micurá de Rü - sënta secundara
strada Nives, 16/4
I-39048 Sëlva
Tel. 0471/794268 | Fax. 0471/794531


text:
Sco quai che la vischnanca da Bravuogn scriva en ina communicaziun, haja l’acziun da scumandar il fotografar chaschunà per lingias grassas sin l’entir mund.
Plinavant ha la vischnanca Bravuogn approvà il quint dal 2016. Quel serrà cun in gudogn da radund 128’00 francs, quai tar entradas ed expensas da 5,7 respectiv radund 5,6 milliuns francs, scriva la vischnanca. Era il quint da las ovras electricas per il 2016 è vegni preschentà, quel serrà medemamain cun in gudogn da radund 52’000 francs.
RR novitads 10:00


text:
La Svizra ha survegnì il schaner 1431 dumondas d'asil, radund in tschintgavel dapli ch'il december. Cumpareglià cun il schaner 2017 è la dumonda dentant sa sminuida per in dieschavel. Per l'entir onn quinta la Confederaziun cun radund 20'000 dumondas.
Il secretariat da stadi per la migraziun SEM declera l'augment dal schaner, ch'intginas dumondas inoltradas la fin da december sajan vegnidas registradas pir il schaner. Il SEM ha liquidà il schaner passa 2'200 dumondas, 500 han survegnì asil e bunamain 700 èn admessas provisoricamain.
RR novitads 15:00


text:
Frenesie... militari
Frenesie... militari (Freneśìi... militàri) 'l è 'n film dramàtic dal 1988 ad Mike Nichols trat da la cumèdia 'd Neil Simon Biloxi Blues.
Cal film chè 'l è stâ bòṅ ad far sù da piò ad sinquànt'òṅ migliòṅ ad dòlar, esénd-an custâ sōl vint.
Sunt
Eugene Morris Jerome (Matthew Broderick) 'l è 'n śōv'n ad vint an ad Brooklyn. Durànt 'l ùltim an dla secónda guèra mundiàla i al ciàm'n a far al suldâ e i al màndan a Bilòxi in Missisìpi par 'n adestramènt ad sinc stmani.
Insém a di àtar suldâ, al tacabrìghi Wykowski (Matt Mulhern), 'l ebrèj Epstein (Corey Parker), al cuntabàli Selridge (Markus Flanagan), al tìmid Carney (Casey Siemaszko) e 'l fnòć Hennesey (Michael Dolan), al gh'à da far i cònt c'n un sergìnt sénsa cōr, Merwin J. Toomey (Christopher Walken).
Eugene, che da grand al vrév far al scritōr ad mistēr, al taca a nutàr-'s incòsa su 'n diari pò 'n dè al cgnós na ragàsa ciamàda Daisy (Penelope Ann Miller).


text:
Sco quai che la Polizia chantunala communitgescha, sajan duas persunas vegnidas blessadas grevamain ed ina persuna levamain.
Dus autos èn collidads da la vart mardi suentermezdi. Omadus manischunzs han stuì vegnir deliberads da lur autos. Ils dus grev blessads èn vegnids transportads cun la Rega en l'ospital chantunal a Cuira, respectivamain a Son Gagl.
Il passagier lev blessà ha pudì vegnir tractà ambulantamain. Il traffic è vegnì devià per stgars quatter uras sur la via chantunala veglia.
Ils autos han in donn total. Daco ch'i ha dà la collisiun, n'è anc betg cler. La Polizia chantunala e la procura publica investigheschan en chaussa.
RR novitads 09:00


text:
Chanéaz
Mudel:Unreferenced stub Cuurdinàde: 46°44′N 6°45′E
Chanéaz a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.39 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5906 abitant.
El cumün de Chanéaz al se tröva a una altitüden de 755 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bioley-Magnoux, Correvon, Démoret, Prahins, Thierrens, Vuissens (FR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sunt
Dòp siē méś ch'i èṅ partî par l'Amaśògna par giràr un ducumentàri p'r al canàł televiśìṿ BDC su na tribù ch'la mét incór' in òpra al canibalìśum in Braśìl, ad na troupe ad quàtar śōvan repòrter, Jack Anders (
Perry Pirkanen), Shanda Tomaso (
Francesca Ciardi), Mark Williams (Luca Barbareschi) e Alan Yates (
Gabriel Yorke), a n s sà più gnint. P'r andàr-'g a fónd a partìs al prufesōr Harold Monroe (
Robert Kerman) insém a soquànt militàr e a na guìda, Chaco Losojos (
Salvatore Basile).
I prim dè là in dla furèsta i èṅ dimóndi dûr fra bisi,
giaguàr,
caimàṅ e sangvétuli pò un grup ad salvàdag al tira na frésa impinìda ad curâr masànd òṅ dal grup. In gir a s cata anc un cadàvar mars pódag magnâ par di bègatèṅ e 'n gus scavśâ dna galàna. In séguit Monroe e i suo i rìv'n a 'l vilàǵ di canìbai Shamatari e lè i védan i schéltar di repòrter e la camra ch'i ìvan druâ par giràr al ducumentàri. Al prufesōr al la tōś sèg e al tórna a New York par capìr qvél ch'l è sucès a chi quàtar là.


text:
Men Duri Arquint ha stübgià fin l’on 2004 architectura a l’Accademia di Architettura di Mendrisio, ingio ch’el ha fat seis diplom pro prof. Kenneth Frampton (Columbia University NYC). Daspö 2005 lavura el sco architect independent e maina ün büro a Cuoira ed Ardez. Actualmaing realisescha el ün edifizi nouv per la gallaria Tschudi a Zuoz, üna villa ad Arosa e varsaquantas renovaziuns ed ingrondimaints da fabricats istorics in Engiadina, sco eir il plan da quartier Clozza a Scuol. Dasper l’actività architectonica classica realisescha el installaziuns da glüm e da spazi per la seria da concerts ‚Moment Monument’ cun l’ensemble Ö ed ün proget da Landart per l’on dal god da l’ONU insembel cun l’artist Mirko Baselgia. Dal 2007 ha el s-chaffi la scena per la premiera da l’opera Die Hellen Nächte. Pro seis progets fin uossa ils plü importants appartegnan il Hugo Boss Headquarter Switzerland, il plan da quartier chöntschet a Zuoz, il bogn cuernà cun sala da ballet per la villa Castell di Davesco, la Siedlung Berglirain in Glarus sco eir üna biblioteca privata ad Ardez. Men Duri Arquint ha lavurà sco assistent e tutor per prof. Quintus Miller a la Scoula politecnica federala SPF Turich, a l’Accademia di Architettura ed a la IUAV a Venezia. Dal 2009 es el stat docent ospitant a la HTW Cuoira, ed el es regularmaing critiker ospitant per differentas universitats in Svizra ed a l’ester. Men Duri Arquint es commember da la cumischiun da fabrica Nairs.
Translation available / Traducziun disponibel : German, English


text:
1942
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
10 02 - i Staa Ünii: RCA Records la conferiss a Glenn Miller el primm diisch d'òor de la stòria par Chattanooga Choo Choo.
1942 - Washington (SÜA): ol president Franklin D. Roosevelt al autorisa che ol Corp d'Inzegnér de l'Esèrsit, sota la diressiú del zeneral Leslie R. Groves, al tire inans ol Prozet Manhattan per la fabricassiú de la bomba atòmega.
26 11 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): misa-in-scena de Casablanca.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 de genaar: Cassius Clay, , pöö diventaa Mohammed Alì
08 01 - Oxford (Anglatera): Stephen Hawkingh, físegh e cosmòlegh Anglées.
28 02 - Cheltenham (Gloucestershire, Reegn Ünii: Brian Jones, müsich (cumpuneent, intra òlter, de The Rolling Stones).
17 06 - Egitt: Mohamed al-Baradei, diplumàtich Egizzi e Premi Nobel de la Paas.
18 06 - Liverpool, Reegn Ünii: Paul McCartney, müsich (in sulitari e coma compuneent de The Beatles).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
22 02 - Petropolis (staa de Rio de Janeiro, el Brasiil): Stefan Zweig, scrituur e pacifista Austríach, in süicidá-ss con la seva mijé Lotte Zweig (n. 1881).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La Washington Post scriva che la Tirchia haja registraziuns da video e da tun che demussian ch'il schurnalist Jamal Kashoggi saja vegnì mazzà l'entschatta d'october en il consulat arab ad Istanbul. L'Arabia Saudita dementescha quai, n'è dentant maina vegnida da confermar che Kashoggi haja bandunà l'ambassada vivs.
Entant è in team da investigaders arabs arrivà en la Tirchia.
Critica per la regenza tudestga
La regenza tudestga vegn crititgada per sia tenuta envers il svanir da Kashoggi. Annunziar da betg far dependent l'export dad armas en l'Arabia Saudita dal cas Kashoggi saja per Riad in signal ch'ins possia sa lubir tut. Quai ha in expert da la fundaziun Scienzia e politica ditg al Deutschlandfunk.
Lagarde viagia per IWF a Riadi – ma vegn a dir si'opiniun
La scheffa dal fond monetar internaziunal IWF, Christine Lagarde, vegnia ad ir a la grond conferenza d'investment a Riad. E quai malgrà ils rapports davart in eventual mazzament dal schurnalist e criticher dal reschim, Jamal Kashoggi.
«Igl èn schabegiadas chaussas sgarschaivlas» ha Larde ditg, «ma jau stoss far mia lavur per l'IWF». Lagarde ha dentant accentuà ch'ella vegnia a far palais si'opiniun.
RR novitads 06:00+


text:
Claudia Käch cumenza sia nova incumbensa ils 3 da december 2018.
Da l'hotel en l'ospital
Claudia Käch ha frequentà l'emprim la scola d' hoteliera a Losanna. Suenter ha ella studegià a l'universitad da Turitg scienza d'economia da manaschi. Dapi l'onn 2010 lavura ella sco directura d'ospital. Quai ha ella fatg en differents lieus, sco per exempel a Zofingen, nua che l'ospital è integrà en l'ospital chantunal da l'Argovia.
Lavurà en plirs ospitals en Svizra
Ils ultims onns ha ella manà ils ospitals da Friburg sco directura generala, ina corporaziun cun l'ospital chantunal da Friburg e quatter ospitals regiunals. Quella plazza ha ella bandunà il favrer da quest onn e quai en enclegientscha vicendaivla. Claudia Käch è plinavant en la suprastanza da la reuniun dals directurs d'ospitals svizzers.
La nova directura dal «Spital regiunal Surselva» viva en la regiun da Zofingen ed è mamma da dus figls creschids. A media vista quinta ella da sa chasar en Surselva.
RR novitads 17:00


text:
Galeria del San Gotard
La galeria feruviaria del San Gotard e na costrüziun da 15.003 m lungheza tra Airö in d'l Canton Tesin e Göschenen in d'l Canton Uri. La galeria a dü binari. I trènn cun passégger dupéran 8 minüt per passar la galeria.
I lavuur da costrüziun ìn sta de l 1872 a l 1882. La costrüziun era un pruiett da la Svìzzera cun la Germania e l Italia, ad opera da l "Entreprise du Grand Tunnel du Gothard" da Louis Favre. Quasi 5000 uperai ìn venüü dal Italia a lavurà a la galeria. Ul lavuur era periculuus e mal pagaa. 177 uperai ìn mort, anca ul sciur Favre. Ul scultur Vincenzo Vela a creà un monümènt per i vittim da la galeria, chèl sa tröv a la staziun d'Airö.


text:
Sin incumbensa da las pendicularas svizras ha la firma grischuna fatg divers studis cun pliras enconuschientschas. D'ina vart saja impurtant, dad investir dapli en las novas fieras sco l’India, la China, la Brasilia ed ils Stadis Unids. Da l’autra vart valia da meglierar las purschidas per ils giasts da tschep ord las terras vischinantas.
In segment da giasts fitg impurtant sajan ils seniors. Qua stoppian las pendicularas e las destinaziuns metter ensemen purschidas specificas tenor ils basegns dals giasts. Quels na stoppian betg exnum avair in connex cun il sport da skis.
Sch’il product constat, n’è il pretsch gnanc uschè relevant.
Era las famiglias restan sa chapescha in segment da giasts fitg impurtant. Tenor il manader dal studi, Roland Zegg, saja dentant da guardar qua exact sin il pretsch. Las famiglias na sajan tenor las retschertgas betg prontas d'investir dapli che 1’700 francs per in’emna vacanzas d’enviern.
Davent da l’entschatta dal 2017 vul grischconsulta avair pront in manual che duai pussibilitar a las destinaziuns e las pendicularas dad elavurar ina strategia che fa senn per l’infrastructura e las purschidas pussiblas.


text:
La suprastanza communala da San Murezzan ha perquai decis en sia davosa sesida d'approvar il plan d'acziun cun differentas activitads, scriva la vischnanca.
Grondas sfidas spetgan
Sco il president communal Sigi Asprion argumentescha haja San Murezzan da vegnir maister ils proxims onns cun pliras sfidas. Tar quellas tutgian tant il midament climatic sco er quel demografic. Da menziunar en quest connex sajan er las cifras da pernottaziun pauc constantas ed ils letgs fraids.
Ura e temp
A partir dal 2019 vegn San Murezzan a tractar la revisiun da la planisaziun locala. Cun il project «San Murezzan 2030» possia la populaziun gidar a definir co las differentas parts da la vischnanca sco, San Murezzan Bogn, cumin, Suvretta u er Champfèr duain sa sviluppar en l'avegnir quai tant en favur da giasts ed indigens.
Involver la populaziun
Da grond'impurtanza è tenor Sigi Asprion ch'ins involvia oravant tut ils abitants da San Murezzan en las discussiuns davart il purtret futur da la vischnanca. Uschia duai la populaziun, inclus ils scolars, pudair s’exprimer e far propostas durant trais occurrenzas publicas ed er sa participar a lavuratoris.
Sustegn da profis
La gruppa directiva che consista da trais commembers da la suprastanza e tschintg dal parlament da San Murezzan, vegn accumpagnada dal biro da cussegliaziun bernais IC Infraconsult.
Il punct da partenza uffizial dal project «San Murezzan 2030» vegn ad esser ils 13 da favrer 2018 en la chasa da scola Grevas a San Murezzan.
RR novitads 12:00


text:
En la terza runda dals mezfinals dals playoffs la sonda saira ha Berna pers a chasa cunter ils ZSC Lions cun 2:3. Il è stà in gieu gulivà. En la davosa minuta ha han ils ZSC Lions pudì far il gol decisiv. En la seria mainan uss ils Turitgais cun 2:1.
La segunda partida da la saira ha Lugano dominà. Ils hockeyans da Lugano han victorisà Bienna cun in 6:3. Quai suenter che Bienna aveva manà cun in 3:0. En la seria maina Bienna uss damai anc cun in 2:1.
Bienna senza Robbie Earl
L'EHC Bienna sto dar il proxim gieu da quartfinal cunter Lugano senza Robbie Earl. L'attatgader american è serrà per in gieu suenter ch'el ha tscheccà la sonda il defensur da Lugano Thomas Wellinger en la banda. El era lu vegnì tarmess directamain en la cabina. Sper ch'el è serrà per in gieu sto Robbie Earl er anc pajar ina multa da 2'500 francs.
RR novitads 12:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Ulteriur pass envers ils playoffs
Il club da hockey da Tavau ha gudagnà questa saira ses gieu ordaifer cunter Losanna cun 5:4 suenter prolungaziun.
Autur:
RTR / Erwin Caduff
Il gol decisiv ha sajettà Enzo Corvi en la 61avla minuta.
Tavau resta uschia sin plazza 5 da la tabella.
Definitiv en ils playouts è Ambri che ha pers ordaifer cunter Berna cun 4:6.
RR novitads 23.00
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 45avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)


text:
Uschia duai vegnir evità che tals bajetgs van en decadenza. Las iniziativas dals chantuns Grischun e Vallais pretendan che la lescha davart la planisaziun dal territori vegnia cumplettada cun ina garanzia dals dretgs acquistads era per stallas ch’èn situadas dador la zona da bajegiar.
Edifizis agricols che na vegnan betg pli duvrads e ch’èn suttamess a la lescha veglia duaian ins pudair transfurmar cun mesira per il diever d’abitar, e quai uschè ditg ch’ins mantegnia lur caracter e lur identitad, scriva l'APC. Cun la pussaivladad da pudair transfurmar tals edifizis duai vegnir garantì, sper il mantegniment da la cuntrada, era il mantegniment da lur valita. Cun la pussaivladad da nizzegiar da nov stallas e chamonas pudessan impressaris locals survegnir dapli lavur ed il turissem pudess vegnir promovi, scriva l’APC.
RR novitads 12:00


text:
Plastic è in material ch'ins po defurmar e transfurmar en objects cumpacts, è levs (satget da plastic), rumpa betg ed ins po tegnair si ditg el. E quai è era il problem. El sa lascha tegnair si memia ditg. Perquai ch'il plastic n'è betg in material natiral vegn el era betg bajegià giu da la natira. En Svizra dovra mintga persuna 125 kilos plastic per onn.
Ina chamulauna che ha appetit sin plastic
Igl è ina sensaziun che scienziads han scuvrì casualmain: Ina chamulauna che mangia plastic. En quest animalet han blers ussa grondas speranzas. Forsa sa la chamulauna schliar il problem cun il plastic che na vegn betg pli duvrà. Po quest animalet propi da schliar il quest problem?
«The Sea Cleaners»
En las mars sa nodan entirs tarpuns da rument da plastic. Quai problem è enconuschent dapi decennis. Ussa duai quai dar ina schliaziun per pudair schbregiar la mar. Il Svizzer franzos Yvan Bourgnon ha concepì ina bartga a vela che pestga plastic or dal mar.


text:
Verdelì
Verdelì (nòm uficiàl en italià: Verdellino) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la média pianüra bergamàsca a 13 km de la sità e a 172 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 7 663 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,8 km² e 'na densità de popolasiù de 2 017 ab./km²
Ol paìs l'è nasìt sö öna mòta (1 -2 méter de dislivèl) 'n del bèl mès de la pianüra bergamàsca. El cunfìna coi cümü de Boltér, Ciserà, Leàt, Ös de Sóta, Verdèl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Verdelì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils 22 da december 2017 han ins prendì en funcziun puspè l’ovra idraulica. Quai suenter ina fasa da bajegiar fitg curta ed intensiva. Las pli grondas sfidas sajan stadas l’entira procedura da lubientschas, ina planisaziun optimala dal nov indriz da la tschiffada ed il temp fitg curt da construcziun. La raschun è ch’i sa tracta dad in bajetg nov en in nov lieu.
Il schaner 2017 ha l’Energia Alpina inoltrà al chantun la dumonda d’approvar il project. L’avust han ins pudì cumenzar cun las lavurs da construcziun da la nova tschiffada. Quella è vegnida construida ca. 60 meters pli ensi, vul dir: la autezza è sa dauzada da 216 sin 224 meters. L’effect è ch’i dat ina surproducziun da ca. 200’000 uras kilowatt.
Assicuranza surpiglia donns
L’assicuranza surpiglia la gronda part dals donns vid bajetgs ed installaziuns. Era la sperdita da retgav da 2.4 milliuns francs, perquai che l’ovra idraulica n'è betg stada en funcziun durant 21 mais, paja l’assicuranza.
Sco quai resulta dal rapport da gestiun ha l’Energia Alpina cuntanschì il segund meglier quint da sia istorgia. Cun ina svieuta da 9’321’971 francs ha quai dà in cashflow da 2’870’155 francs. Il gudogn schuber munta a 677’898 francs. La vischnanca da Tujetsch survegn 600’000 francs.
RR novitads 06:00


text:
Clà Riatsch: «Eu sun ün caot chi nu permetta il caos»
- Sonda, 2.12.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 2.12.2017, 9:03, RTR
El saja stà in scolar impazient, renitent ed in lumbardun, di Clà Riatsch da sasez. E tuttina è el pli tard daventà professer da litteratura. En il Profil raquinta il rebel da sias varts romanticas e pateticas, da l'ir en muntogna e d'observar ils nivels.
Suenter 16 onns sco professer per lingua e litteratura rumantscha a l'universitad da Turitg va Clà Riatsch (61) la fin da quest onn en pensiun. El sa taxescha sco persuna impazienta, che vuless adina puspè siglir or da la pel, però era sco insatgi che apprezieschia ils muments dal far nagut. Clà Riatsch raquinta da l'opera e l'amur, da cudeschs e ballape, dal far saramonas e da ses urden pedantic per far frunt al caos.


text:
Cordial beinvegni sin la pagina dilLa cultura tuatschina ei ina part dalla cultura dallas Alps. Semeglionta cultura entupein nus pia quasi ell'entira regiun dallas Alps europeicas. Ei dat silpli differenzas localas - cultura ch'ei sesviluppada tenor las habilitads ed ambient dalla populaziun e lur pusseivladads. En tutta cass han ins mirau sur las scheinas ora - novs colonists, nova glieud han purtau novas ideas alla val e dau vinavon cultura.
Tier la baselgia ein seformadas tradiziuns religiusas - promovidas dils plevons e caplons - savens jasters. - Aschia ha la val survegniu sia cultura. Cultura ei permanentamein en in process e svilup - tut tenor la populaziun, mintga singul, semida quella - tut tenor il viver sefuorma ella auter ni svanescha. Il destin dalla cultura dependa dil carstgaun dil liug - magari mo da singuls. Singuls promovan - singuls destrueschan.
Filmau da Janos Janka, Surrein/Tarcisi Hendry, ils 5 da matg 2018
En rama dil giubileum da 100 onns Ustria/Hotel Krüzli a Gonda/Sedrun ha il Forum cultural Tujetsch iniziau la tschentada d'ina crusch sil Pass la Crusch. Quella ha giu liug ils 12 d'october 2014. Mira! ni LQ 04-11-2014
Casti da Putnengia, fin october 2014
Settember 2017 (Foto sura e sut: Klaas Kriegeris)
Atun 2017
2018


text:
Les dezijiuns dla Junta provinziala
Nomina dl Diretur general nü dl‘Aziënda sanitara, proiet de promoziun de produc locai y ampliamënt di posć de laur por porsones cun handicaps.
La Junta provinziala á formalisé incö la nomina de Florian Zerzer sciöche diretur general dl’Aziënda sanitara dl Südtirol. Zerzer á 53 agn y á stlüt jö i stüdi de informatica pro l’Univeristé de Trënt cun spezialisaziun te informatica economica. Dal 2013 inant é Zerzer diretur dl Departimënt Svilup y teritore, ambiënt y energia. Denant él sté por döes legislatöres (dal 2004 inant) diretur dl Departimënt Familia, Sanité y Politiches soziales dla Provinzia. Al é ince sté a cé dal 2000 al 2004 dla Repartiziun Turism, Comerz y Sorvisc. Zerzer metará man dai 15 de otober sciöche diretur general dl’Aziënda sanitara. La Junta á aprové la nomina al’unanimité l’idoneité sön la basa de na lista de suranstanc fata da na comisciun aposta. La comisciun á dé löm vërda por l’idoneité ince a Irene Pechlaner, direturia dl Raiun sanitar de Maran y Thomas Schael, diretur general da denant.
Na dezijiun importanta dla Junta provinziala é ince stada l’aprovaziun dl proiet söla promoziun de politiches alimentares sostenibles. Al se trata de n pröm vare concret dl percurs fat fora cun le comissar europeich Vytenis Andriukaitis che é ince sté en vijita a Balsan. La sozieté IDM gnará inciariada da elaboré n plann por la realisaziun dl proiet. Al tolará pert al’elaboraziun dl plann ince i partners soziai y economics dl teritore sciöche le Bauernbund, le HGC o le Zënter de sperimentaziun dla Laimburg. Le proiet á trëi fondamëntes: le raforzamënt dles strotöres de produziun y destribuziun de produc alimentars locai, l’introduziun dla merscia “local & fair” y criters nüs por la promoziun de produc a chilometer zero.
Implü á la Junta provinziala ince aprové la delibera che reverda le proiet Plus+35 por le sostëgn economich finanziar por l’inserimënt tl monn de laur dles porsones cun handicap. Tres chësc proiet vëgnel metü a desposiziun 16 posć de laur implü co atualmënter. Atualmënter él 161 porsones che é inserides te chësc proiet, conscidran ince i contrac part-time. Le contribut dla Provinzia passa da 1,2 a 1,45 miliuns de euro. Por informaziuns plü avisa sön la modalité da fá domanda prëibel contaté l’Ofize provinzial Porsones cun handicap de via Gamper 1 a Balsan. La tomada dles domandes é ai 28 de forá por renovamënc y assuziuns nöies. Implü él ince ai 31 de ma y ai 20 de setëmber döes tomades de termins por assunziuns nöies. Info: Verena Egger - 0471 418279 - verena.egger@provincia.bz.it.
USP


text:
Malgrà che la Svizra ha franc ils megliers giugaders individuals e malgrà che la naziunala Svizra è classada meglier en la rangaziun mundiala da la FIFA, cumenza uss tut tar nulla. Il trenader naziunal schazegia er las schanzas tar 50:50. I dovra 180 minutas plain cumbat, i dovra il meglier ballape pussibel e franc er in zic cletg per gudagnar quest duel ed uschia dastgar esser da la partida als proxims campiunadis mundials la stad 2018.
Mesemna, il di avant l’emprim duel cun l’Irlanda dal Nord, trenescha la Svizra anc ina giada en il Windsor Park a Belfast, quai er per vegnir l’emprima giada en contact cun il pastget da quest stadion ch’ha plaz per radund 20’000 fans.
RR actualitad 11:30


text:
I parlà regionai de l'Alsazia
El dialett alsazian (nòmm local: Elsassisch o Elsässerditsch; in todesch: Elsässisch, o Elsässerdeutsch) l'è on dialett del todesch alemann parlaa in la pupart de la region francesa de l'Alsazia (in del tocch pussee a nòrd de l'Alsazia, la lengua del loeugh, inscambi, l'è 'l Franch, on dialett todesch central e minga del sud come l'Aleman).
L'area alsaziana, oltra che col mond neolatin di lengov d'oïl, la confina cont i parlad todesch centrai, compagn del Lothringer Platt. L'alsazian el ris'cia l'estinzion.


text:
Paràdech
Paràdech (nom uficiàl en italià: Paratico) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 4 714 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 6,2 km² e 'na densità de 760 ab./km². El cunfìna coi cümü de Àder, Cavreöl, Credér (BG), Izé, Sàrnech (BG), Ilónch (BG). L'è postàt sö la spónda meridiunàla del Lac d'Izé endóche 'l fiöm Òi el vé fò del lach, söl cunfì co la pruvìncia de Bèrghem.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Price aveva fatg lingias grassas cun chars viadis da servetsch cun jets privats – quai sin donn e cust dals pajataglias. Tenor il magazin Politico muntian ils custs per almain 26 sgols da charter a passa 400’000 dollars.
Trump aveva crititgà Price publicamain
Trump aveva perquai crititgà ses minister da sanadad Price publicamain ils ultims dis. Ad interim surpiglia Don Wright, il secretari da stadi dal ministeri da sanadad, la funcziun da Tom Price. Donald Trump aveva pretendì gia cun cumenzar ses uffizi sco president american da vulair setgentar «la palì» a Washington.
Price er en critica pervi dad «Obamacare»
En pli ha Price stuì tegnair nà il chau pervi che Donald Trump n’haja betg savì cupitgar «Obamacare». Da cupitgar il sistem da sanadad da ses antecessur era ina da las finamiras principalas che Donald Trump vuleva realisar en ses presidi.
RR novitads 06:00


text:
Troja
Troja (grec vegl: Troia u Troiē, er Ilios u Ilion; latin: Troia, Ilium; tirc: Truva; en las scienzas da l’antica vegn per regla duvrada la denominaziun latina) è ina citad antica. Ella è situada en la regiun Troas en il nordvest da la Tirchia al Hellespont en la provinza Çanakkale.
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Troja sa chattava sin la collina da 15 m autezza cun num Hisarlık (tirc: crest dal chastè) situada sper las Dardanellas. Dapi il temp da bronz controllava la citad l’access a la Mar Naira. Da quel temp n’eran ils bastiments anc betg abels da cruschar cunter il vent; perquai spetgavan els al port da Troja sin bunas relaziuns da vent. Ils dazis da via sco er las taxas da pilotadi e da protecziun han fatg daventar ritga la fortezza da Troja.
Renumada è la citad daventada en l’antica tras l’epos Ilias da Homer. En quel descriva l’autur la Guerra da Troja manada da l’allianza greca dals Acheans sut il retg Agamemnon. Homer sez numna Troja per regla Ilion u Ilios. La veneraziun per Troja e ses erox mitics è sa mantegnida enfin l’antica tardiva (mira l’epos Aeneis da Virgil). La collina Ilium era dal quel temp enconuschenta lunsch enturn. A l’entschatta dal temp medieval cristian èn la legenda da Troja e la posiziun da la citad dentant idas en emblidanza.
Dapi dus tschientaners tutgan l’existenza e la posiziun da Troja tar las tematicas las pli discutadas e contestadas entaifer l’archeologia. Ina maioritad dals scienziads da l’antica sustegna ozendi la tesa che Hisarlık saja identic cun la fortezza da Troja antica e furmia il lieu d’acziun da la guerra descritta tar Homer.
Istorgia da la rescuverta da Troja[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas emprovas da localisar la citad[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal temp modern han adina dapli viagiaturs sa laschà inspirar da l’Ilias e visità la regiun da Troas. Uschia per exempel l’autura englaisa Mary Wortley Montagu che scriva l’onn 1718:
- «Plain plaschair guard jau sur la vallada, nua che – sco jau m’imaginesch – Menelaos e Paris han battì in encunter l’auter e nua che la gronda citad era situada; fascinada legel jau davart la fin da Troja sesend en la sumbriva d’ina ruina trojanica.»[1]
Ma en vardad eran ruinas trojanicas plitost rauba stgarsa. Bain devi las ruinas marcantas d’Alexandria Troas, situadas in pau pli al sid. A partir dal 16avel tschientaner han ins dentant cumenzà a crititgar la tesa ch’i sa tractia qua da las ruinas da Troja. Per l’ina appartegnevan las restanzas evidentamain a l’epoca romana, per l’autra eran ellas situadas memia datiers da la mar per pudair correspunder a la descripziun antica.[2] En la planira dal flum Scamander eran percunter da vesair naginas ruinas.
L’onn 1716 è cumparì il segund tom da la translaziun englaisa da l’Ilias fatga d’Alexander Pope. Quest cudesch cuntegna in’illustraziun ch’emprova da reconstruir la posiziun da la Troja antica: Or da la perspectiva d’utschè ves’ins na dal Hellespont la flotta dals Acheans, davosvart il champ da battaglia enramà dals dus flums Scamander e Simois, e davant la chadaina da muntognas Ida ils mirs imposants da Troja. Quest’illustraziun ha influenzà generaziuns d’exploraturs. Enturn l’onn 1750 ha ina gruppa englaisa sut l’egida da Robert Wood retschertgà sistematicamain l’entira planira dal Scamander ed enturn 1790 ha il cont franzos Choiseul-Gouffier laschà far l’emprima giada chartas da la Troas che sa basan sin mesiraziuns exactas. L’onn 1791 ha el transponì la reconstrucziun da Pope sin la cuntrada reala e supponì che l’emprima collina davant la chadaina da muntogna Ida stoppia correspunder a la Troja antica. Encunter questa tesa da Bunarbaschi respectivamain Balli Dağ ha pli tard Schliemann stuì sa defender. Er sin la collina da Hisarlık han ins scuvert da quel temp emprimas ruinas e tratg en consideraziun che quai pudessan esser las restanzas da Troja.[3]
Ils emprims perscrutaders da Troja[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1821 ha Charles Maclaren, in editur da gasetta e geolog amatur da la Scozia, edì in emprim essai davart Troja. L’onn 1824 ha el amplifitgà questa lavur ad ina dissertaziun voluminusa e localisà la collina da Hisarlık sco lieu d’acziun dals eveniments da la Troja antica. Ina part da la collina era da quel temp en possess dals Calvert, ina famiglia da gronds proprietaris da terren e diplomats englaisa. Suenter che Maclaren aveva publitgà l’onn 1863 ulteriurs mussaments per cumprovar sia tesa davart Troja, ha il figl il pli giuven da la famiglia, Frank Calvert, pruvà da vegnir en possess da l’entira collina. Quai n’al è betg reussì, ma las pitschnas exchavaziuns ch’el sez ha fatg al han impressiunà talmain, ch’el ha contactà il British Museum en chaussa. Ma da lezza vart na hai per il mument dà nagin sustegn, uschia che Schliemann è stà l’emprim che ha persequità a moda sistematica las supposiziuns da Maclaren e da Calvert.[4]
Heinrich Schliemann[modifitgar | modifitgar il code]
Heinrich Schliemann, in archeolog tudestg ch’aveva pudì rimnar enfin qua be paucas experientschas, è arrivà ils 9 d’avust 1868 en la planira da Troas. En tschertga da la citad da Troja ha el l’emprim persequità la tesa prevalenta e perscrutà la collina Balli Dağ. Damai ch’el e ses tschintg gidanters n’han chattà nagut, vulevan els returnar en Germania. Ma Schliemann ha manchentà ses bastiment, è fruntà per casualitad sin Frank Calvert ed è vegnì envidà da lez da passentar la notg en sia chasa. Calvert è vegnì da persvader Schliemann che las ruinas da Troja sa chattian sut il Hisarlık. Schliemann ha pli tard adina rendì attent che Calvert al haja furnì las indicaziuns decisivas per chattar la citad antica.[5] Medemamain ha Schliemann adina sutlingià che l’autur da l’Ilias haja laschà giugar sia libertad poetica. En pli era el conscient d’exchavar la fortezza da Troja e betg la citad sco tala.
L’onn 1873 ha Schliemann communitgà a la publicitad ch’el haja chattà las ruinas da Troja. La scuverta la pli sensaziunala è dentant stada il stgazi d’aur che Schliemann ha numnà il Stgazi da Priamos. Quest stgazi ha sigillà la reputaziun da Schliemann sco scienzià e manà en l’Imperi tudestg ad in’euforia per Troja e per l’archeologia en general. Grazia a quest’attenziun ha l’archeologia pudì sa transfurmar d’in hobi per amaturs e viagiaturs ad ina disciplina scientifica per propi. Igl è dentant sa mussà gia dal temp da Schliemann – tras perscrutaziuns da ses collavuratur Wilhelm Dörpfeld – ch’il stgazi stoppia esser radund 1000 onns pli vegls che supponì da Schliemann. Il stgazi è vegnì mussa blers onns en il Museum da l’antica a Berlin. Suenter la Segunda Guerra mundiala han las truppas sovieticas manà il stgazi a Moscau, nua ch’el sa chatta anc oz.
Wilhelm Dörpfeld e Carl Blegen[modifitgar | modifitgar il code]
Ulteriuras exchavaziuns fatgas ils onns 1893/94 e 1924 tras Wilhelm Dörpfeld respectivamain 1932–1938 tras Carl Blegen han mussà che Troja era abità a partir dal temp da bronz tempriv (ca. 3000 a.C.) enfin en l’antica tardiva. Dacurt han ins chattà indizis anc pli vegls che tanschan enavos enfin en il 5avel millenni a.C. Cun il cumenzament da la cristianisaziun è l’interess per ils eroxs pajauns e lur abitadis tschessà plaunet. A l’invasiun dals Gots l’onn 276 ha la citad bain anc pudì s’opponer, suenter ina retscha da terratrembels desastrus è la colonisaziun dentant ida a fin enturn 500 s.C.
Enfin oz han ins pudì distinguer diesch stresas da colonisaziun principalas (Troja I enfin Troja X) che vegnan sutdivididas en bundant 40 stresas parzialas. Troja I (2950–2550 a.C.) e II (2550–2200) appartegnan al temp da bronz tempriv, Troja III enfin V (2200–1700) al temp da bronz mesaun, Troja VI enfin VIIa (1700–1200) al temp da bronz tardiv. Troja VIIb (1200–1000) tutga en il temp da fier tempriv, Troja VIII e IX en ils proxims tschientaners enfin al temp roman e Troja X – ina sedia episcopala bizantina – tanscha enfin en il cumenzament dal temp medieval.
Troja I – quai in pèr dals resultats da las perscrutaziuns – era anc situà directamain sper la mar. La citadella Troja II cumpigliava ina surfatscha da radund 9000 m² (ed è vegnida destruida quatter giadas tras incendis), Troja IV aveva ina surfatscha dubel gronda e Troja VI aveva cuntanschì en direcziun sidost in’expansiun sin radund 50 000 m² (senza quintar la citad sut). La fortezza descritta da l’autur da l’Ilias pudess esser identica cun Troja VI (u cun VIIa sco auters supponan). Quest’epoca da l’istorgia da colonisaziun è ida a fin enturn 1300 a.C. I n’è dentant betg cler, schebain quai è succedì tras terratrembels u tras acts guerrils.
Medemamain èsi contestà vinavant, schebain la guerra da Troja sa basia propi sin eveniments istorics u betg. En egl dat en mintga cas che Homer localisescha la citad da Troja en moda detagliada: El menziunescha las Dardanellas (numnadas lura Hellespont) ed il culm Ida sco elevaziun la pli auta. Plinavant vegnan descrits ils dus flums Scamander e Simois che s’uneschan sper Troja e las inslas Tenedos ed Imroz. Forsa gidan perscrutaziuns futuras a sclerir ina u l’autra dumonda ch’è anc averta. Enfin oz han ins numnadamain pir perscrutà la fortezza da Troja. Ins po dir cun tutta segirtad ch’ina gronda part da la citad sa chattava ordaifer la part fortifitgada.
Schliemann sez era da l’avis che las fortificaziuns imposantas da Troja II correspundian a la descripziun da Homer. Er l’uschenumnada Mascra d’aur dad Agamenon che Schliemann ha chattà l’onn 1876 tar exchavaziuns a Mykene aveva el attribuì al temp da la Guerra da Troja. Oz san ins che sia dataziun era en omadus cas memia giuvna: Troja II ha existì tranter 2550 e 2200 a.C.; las fossas chattadas a Mykene dateschan da 1500 a.C. Per Dörpfeld furmava Troja VI la citad omerica. Oz suppon’ins dentant che la stresa VIh saja vegnida destruida enturn 1300 a.C. tras in ferm terratrembel. Per quel motiv ha Carl Blegen declerà Troja VIIa sco stresa probabla dals eveniments mitologics. Questa tesa vegn sustegnida enfin oz da la pluralitad dals scienziads. Tenor examinaziuns da cheramica pli novas ha la fin (probablamain violenta) da Troja VIIa gì lieu enturn 1200 a.C. A questa dataziun correspundan las indicaziuns davart la Guerra da Troja ch’èn cuntegnidas en las ovras d’auturs da l’antica.
Cuntraversas actualas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils davos decennis han duas differentas tesas dominà la perscrutaziun da Troja. L’emprima sa lascha descriver sco cuntinuaziun da la tendenza da spustar la citad omerica en epocas pli giuvnas, da VI (Dörpfeld) tar VIIa (Blegen) e pli tard en direcziun da VIIb1. En questa stresa cumparan novas furmas da cheramica che laschan supponer midadas entaifer la populaziun da la citad. Quai e las constellaziuns politicas dal 12avel tschientaner coincideschan cun las descripziuns da Homer. Er la cultura da Mykene ha existì vinavant durant il 12 ed 11avel tschientaner, uschia ch’ina guerra dals Acheans cunter Troja pir en il 12avel tschientaner fiss tuttavia stada pussaivla. Perencunter – uschia argumenteschan ils aderents da questa tesa vinavant – avess ina guerra en il decurs dal 14 u 13avel tschientaner stuì provocar ils Hetits che dominavan da quel temp l’Asia Minura. En lur funtaunas scrittas na saja dentant da leger nagut davart ina tala guerra. Blers istoriografs, sco il professer d’istorgia antica a Tübingen Frank Kolb, relativeschan a medem temp la muntada economica e la grondezza da Troja insumma e mettan en dumonda la muntada da Homer sco funtauna per eveniments istorics succedids durant il temp da bronz tardiv.
Cun questa critica è Kolb sa drizzà en emprima lingia encunter la segunda tesa che dominescha la discussiun actuala. Quella sa basa sin las exchavaziuns che ses collega da Tübingen Manfred Korfmann ha fatg a partir dal 1988 a Troja. Per l’emprima giada han ins perscrutà er parts da la citad che giascha en la planira situada sut la fortificaziun. A basa da questas scuvertas ha Korfmann identifitgà la stresa VII sco fasa tardiva da Troja VI ed è returna argumentativamain sur Blegen or en direcziun da Dörpfeld. Korfmann è vegnì sustegnì dal filolog Joachim Latacz ch’ha identifitgà Troja VI e Troja VII cun la citad Wilusa, ina citad vasala che cumpara en funtaunas dals Hetits. Cun in’exposiziun realisada il 2001/2002 han Korfmann e ses collavuraturs pruvà da dar enavos a Troja la muntada surregiunala che generaziuns da perscrutaders precedentas avevan attribuì a questa citad e da prender per il pled las descripziuns da Homer. En la vasta populaziun è quest maletg da Troja renconuschì ed incontestà; istoriografs da l’antica, filologs classics ed archeologs èn perencunter dividids en aderents ed adversaris da la tesa tradiziunala.
Suenter la mort da Korfmann l’onn 2005 è ses collega da Tübingen Ernst Pernicka vegnì incumbensà cun la cuntinuaziun da las lavurs d’exchavaziun. L’onn 2006 ha la Tirchia concedì per quest intent ina licenza da 18 onns. Dapi l’onn 1996 furma Troja plinavant il Parc naziunal istoric Truva e tutga dapi l’onn 1998 tar il Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. En il decurs dals proxims onns duai er vegnir stgaffì a Troja in museum che preschenta l’istorgia dal lieu ed ils resultats da las exchavaziuns.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Lady Wortley Montagu: Briefe. Mannheim 1784, p. 77. Cità tenor Christoph Ulf (ed.): Der neue Streit um Troja. Beck, Minca 2003, p. 22s.
- ↑ Jacob Spon: Curieuse Reise durch Italien, Dalmatien […]. Nürnberg 1681.
- ↑ Justus Cobet: Vom Text zur Ruine. En: Christoph Ulf (ed.): Der neue Streit um Troia. Eine Bilanz. Beck, Minca 2003, p. 22ss.
- ↑ Manfred Flügge: Heinrich Schliemanns Weg nach Troja – Die Geschichte eines Mythomanen. Dtv, Minca 2001, p. 155s.
- ↑ Flügge 2001, p. 176.


text:
Ier suentermezdi enturn las 17:00 hai dà in grev accident da traffic tranter Tumein e Trin. Cun surpassar in collega è in motociclist siglì en ad in autobus che vegniva encunter ed è cupitgà. Ses collega n'ha betg pudì franar ad uras ed è collidà cun ses camarat. L'emprim motociclists ha la Rega stuì transportar en l'ospital chantunal a Cuira. Ses collega ha pudì ir sez tar il medi.
L'emprima moto è vegnida destruida cumplettamain. Vi da la segunda moto e l'autobus hai dà gronds donns. Pervi d'objects ch'èn sgulads tras l'aria è in auto da persunas suandant vegnì donnegià. La via chantunala sur Flem ha stuì vegnir serrada per 2 uras. Consequentamain hai era dà colonnas sin la via sur Versomi.
RR novitads 14:00


text:
Inhalt
Engiadina
-
Scuol ha ina nova suprastanza – il capo resta
Christian Fanzun (Tarasp, independent) survegn 827 vuschs e presidiescha la vischnanca da Scuol uschia er en la perioda d'uffizi 2019 fin 2022. Singuls han survegnì 89 vuschs. La maioritad absoluta è tar 473 vuschs. Quai ha communitgà la vischnanca da Scuol.
Autur:
CDM / Isabelle Jaeger
La suprastanza da Scuol è puspè cumpletta. Cun quai che tut ils suprastants eran sa retratgs va il capo Christian Fanzun a la partenza cun ina squadra cumplettamain nova per la perioda d'uffizi 2019-2022:
Elecziuns a Scuol – capo e suprastanza
La participaziun a l'elecziun è stada tar quella dal capo tar 32,75%, tar quella da la suprastanza tar 33,25%.
Il Cussegl da scola è vegnida cumplettada. Sper las trais cusseglieras da fin qua èn vegnidas elegidas trais persunas novas. Il Cussegl da scola sa furma plainamain da persunas independentas da partidas:
Elecziuns Scuol – il cussegl da scola
La participaziun a l'elecziun en il cussegl da scola era tar 32,35%, la maioritad absoluta tar 333 vuschs.
la maioritad absoluta per arrivar en la cumissiun da gestiun (Cumischiun sindicatorica) era tar 293 vuschs. Quella maioritad han cuntanschì quatter persunas:
Elecziuns – la cumissiun da gestiun
Elecziuns – la cumissiun da gestiun
RR novitads 11:00+


text:
Bb tu é réspØnsàbl3 d3 mØn bØnh3ur ,, d3 mØn sØuriir .
C àvk twà k3 jv3u cØnstruiir3 mØn àv3niir ,,tu 3s l'hØmm3 d3 mà vii3 ,, sØuvii3n twà kpØur twà jàii u l3 cØup dfØud3 é ksà àrriiv3 kun3 fØii dàn zun3 vii3 !PàrdØnn3 mØii pØur mØn mØvàii kàràctér3 ,, mà jàlØuzii ,, mà pØssésiiviité ... Tu c'3st j'àii tlm p3ur k3 tu m3 làiiss3 ,, sàch3 k3 sii j3n fàii tjs trØ c pØur k3 tu m3 gàrd3 à t cØté,alØr ne mlàsh jàmàii càr sàn twà jvii plu js3ràii kØm3 un3 bØusØl3 kii à p3rdu l3 nØr ,, dØnk j3 s3ràii désØriienté , plu sàvØiir Øu àllé càr c twà mà d3stiiné
Bb Jtàiim3 plus k3 tØu ,, tu 3s l'hØmm3 dmà vii3 ,, Sàn twà jvii pà (l)
YANN + ANAÏS
=
P3R LA ViiTA


text:
Il capo-constructur dal tunnel da Flem
- Mardi, 22.9.2015, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 22.9.2015, 20:03, RTR
Il tunnel per il sviament da Flem è vegnì avert il 2007. Responsabel per la construcziun dal tunnel ch'ha cuzzà passa 10 onns è stà Ciril Giger. Il capo-constructur aveva dà pled e fatg sur da la construcziun dal tunnel curt avant l'avertura. In grond problem era stà ch'ils miniers avevan tutgà en il tunnel ina avaina d'aua tar lur lavurs. Ciril Giger è mort questa stad per consequenza d'ina malsogna en la vegliadetgna da mo 51 onns.
Redacziun: Flavio Huonder


text:
Geografia
La geografia (dal grec geographia, cumponì da "n Yn" (hê gê) la Terra e "Ypaφeιv" (graphein) descriver) è la scienza che sa fatschenta cun la descripziun da la Terra. Ella perscruta a medem temp la surfatscha da la Terra, las societads che l'abiteschen ed ils territoris, las cuntradas, ils lieus u las regiuns e las relaziuns tranter tut quai.
L'emprim ch'ha duvrà il pled «geografia» è stà Eratosthenes (276–194 a. Cr.) en in'ovra ch'oz è perdida. L'entschatta da la geografia vegn dentant attribuida a Herodot (484–420 a. Cr.) che vegn era considerà sco bap da l'istorgia. Per ils Grecs èsi la descripziun raziunala da la Terra, particularmain per Strabo èsi la basa da furmaziun per quel che decida, il politicher.
Igl existan quatter tradiziuns istoricas en la perscrutaziun geografica, las qualas èn: l'analisa spaziala da fenomens natirals ed umans, ils studis dal territori (dal lieu a la regiun), il studi da la relaziun tranter l'uman e ses conturn e la perscrutaziun da las scienzas da la Terra.
La geografia moderna è dentant ina disciplina ch'ha sco finamira la megliera chapientscha da noss planet cun tut las complexitads umans e natirals, betg mo la posiziun dals objects, ma era co ch'els èn ed il svilup ch'els han fatg tras per daventar quai ch'els èn. La geografia sa divida en dus roms principals, numnadamain la geografia fisica e la geografia umana. Quai na munta betg ina separaziun tranter l'ina e l'autra perquai che questa separaziun sa preschenta be sco in punct da partenza particular: era sch'igl è pussaivel da realisar in'ivestigaziun a partir dad in dals dus roms, èsi impurtont d'avisar la necessitad da considerar l'oter rom sch'ins vul che l'investigaziun vegn considerada da caracter geografic.
Quai vul dir che la geografia è ina scienza che sa fatschenta simultanamain cun ils fastizs laschads da las societads (svilup dals spazis) e da la natira (furmaziun da muntognas, influenza dal clima, euv.); medemamain cun la dinamica da la lavur da las societads (..) e l'ambient fisic (la midada dal clima, augment dal livel da la mar). Per quest motiv s'interessa la geografia tant per ils fundaments (fisics ed umans) che per las dinamicas (demograficas, socio-economicas, culturalas, climaticas, biogeograficas, geomorfologicas, euv.) ch'han lieu sin la Terra. Ultra da quai ha questa disciplina entschet d'integrar plaun a plaun divers champs culturals, sco la pictura da paesagis, la litteratura descriptiva ed il film.
Cuntegn
Istorgia da la geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Grecs vegls èn stads ils emprims ch'han rimnà e sistematisà lur savair geografic e ch'han dà in num a questa nova disciplina. Igl èn stads Strabo, Eratosthenes e Claudius Ptolomeus ch'han cumenzà a sviluppar teorias e praticas da quai ch'ins enconuscha oz sco geografia. Ils Romans han cuntinuà la lavur can agiunscher novas datas e tecnicas. In dad els è stà Pomponius Mela. Durant il temp medieval han ils Arabs sco Al-Idrisi conservà il savair geografic grec e roman e l'han sviluppà anc vinavant ed adaptà a las necessitads dal temp. Era ils Chinais han sviluppà in savair geografic per l'interiur da lur territori ch'ins ha scuvert be pli tard. En questa èra è il patratgar geografic sa basà sin la teoria da Claudius Ptolomeus tenor il qual la Terra valava sco center da l'univers. Igl han existà chastas geograficas concepidas en furma d'in rudè cun si quai ch'ins savaiva dal planet a lez temp (Europa, Asia e la part settentriunala da l'Africa) en las qualas la citad da Jerusalem figurava en il center dal Terra. Cosmas Indicopleustes è stà in dals geografs medievals pli impurtantas ch'han confermà l'ideo geocentrica da Ptolomeus. L'arrivada da la revoluziun scientifica ha cumenzà cun la teoria heliocentrica da Nicolaus Copernicus, il fenomen da la rotaziun da la Terra e l'idea d'una Terra cun la furma d'ina sfera da Gallileo Gallilei, la lescha da gravitaziun universala dad Isaac Newton, rinforzà da la scuverta da l'America e pli tard da l'Oceania. Questas teorias ch'èn pli tard vegnidas acceptadas da la communitad scientifica e cha valan anc oz. I cumenzava il temp modern e la scienza sa renovava. I han gì da far novas chartas dal planet. Dasper la stabilisaziun da novas teorias è il savair davart la Terra e cun quai da la geografia stà different da quel dal temp medieval.
Entras las grondas exploraziuns e scuvertas dal 15avel fin 17avel tschientaner e la revuluziun scientifica ha la geografia experimentà midadas profundas. Enturn la fin dal 19avel tschientaner han ins probablamain cumenzà d'instruir questa disciplina en la scolaziun primara e secundara ed ella ha finalmain chattà sia plazza en in grond dumber d'universitads europeicas. Alexander von Humboldt, Karl Ritter, Friedrich Ratzel ed auters eran ils chaus impurtants da la geografia da quel tschientaner.
Il 20avel tschientaner ha purtà in enorm svilup quantitativ e qualitativ per la geografia. La disciplina ha sviluppà diversas tradiziuns geograficas (fisica, ecologica, regiunala, spaziala, da la cuntrada e sociala) e novs paradigmas da studi (amiental, determinissem posibilissem (geografia regiunala e da la cuntrada(, geografia idrografica, geografia teoretic-quantitativa, geografia culturala (era resguardà sco rom), geografia dal cumportament, geografia dal temp u temporal, geografia umanistica, teoria da la structuraziun, geografia critica (en l'Iberoamerica) u radicala (en il mund anglosaxon), geografias postmodernas (tranter quels la nova geografia culturala, la nova geografia regiunala, la geografia da schlattaina u feministica, euv.), geografia neoquantitativa, euv.). Ultra da quai ha la geografia fermas relaziuns cun disciplinas vischinas, tant scientific-natiralas (geologia e biologia) sco scientific-socialas (sociologia, economia u istorgia).
Tranter ils geografs impurtants dal 20avel tschientaner e l'entschatta dal 21avel tschientaner sa chattan David Harvey, Milton Santos, Yves Lacoste, Paul Vidal de la Blache, Alfred Hettner, Ellsworth Huntington, Walter Christaller, Torsten Hägerstrand, Halford John Mackinder, Karl Haushofer, Carl Sauer, Yi-Fu Tuan, Horacio Capel, Richard Hartshorne, Mike Goodchild, Brian Berry, Peter Haggett, Anne Buttimer, Edward Soja, Ellen Churchill Semple, Paul Claval, Neil Smith, Doreen Massey e blers auters.
Dapi l'entschatta dal 21avel tschientaner è la situaziun actuala da la geografia in zic ambivalenta. Da l'ina vart pari evedint che la percepziun da la geografia sco disciplina academica a nivel popular è sa sminuida . Quai ves'ins per exempel vi dal dumber da students reducì en la scolaziun superiura da la disciplina. Ultra da quai han en ils onns 1990 intgins auturs sco Richard R. O'Brien e Paul Virilio ditg spertamain che quai è la «fin da la geografia»; quai basà sin la dischterritorialisaziun dal mund causa il svilup global da las novas tecnologias che vegnan applitgadas a la telecommunicaziun. Ma a medem temp pon ins constatar ch'il savair geografic n'è mai stà pli derasà tranter la populaziun: tras il dumber da las novas tecnologias qualifitgadas cun l'adjectiv «geografic» (p. ex. Sistem d'infurmaziun geografica) e tras la derasaziun e l'amplificaziun da l'interess general è il savair davart la surfatscha terrestra ed il planet Terra em general daventà in savair ch'ins po numnar geografic. Questas midadas han in effect a la percepziun generala da la geografia, nua ch'ins ha entschet da furmal il concept da la neogeografia sco ina nova etappa da la disciplina, en la quala vala: «Il passar d'ina geografia academica a la nova geografia è caracterisà d'in lomiar da cunfins tranter las rollas triziunalas dals subjects producider, commerziant e consument dad infurmaziun geograficas. En la neogeografia è la libertad il pli impurtant, n'obedind betg a nagin dals criteris ch'han definì la scienza da la geografia u da la geometria.» Ultra da quai datti ina profunda dispita en la disciplina, en la quala i dat defensurs da las geografias regiunalas e quantitativas, che defendan ina geografia plitost descriptiva, e defensurs da las geografias radicalas, umanisticas e postmodernas, che defendan ina geografia pli criticas areguard ils fatgs da la realitad ambientala, culturala, economica, politica e sociala. La midada durant ils ultims trais decennis dad ina scienza natirala u da la Terra vers las scienzas socialas en varias instituziuns da furmaziun è medemamain tema da dispita. Tenor intgins auturs èn il manco da consens e questas dispitas a la fin nuschaivels per la disciplina ed els èn ulteriurs motivs per il regress da la geografia sin nivel popular.
Disciplinas da la geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Confurm a ses focus sa divida la geografia en dus roms gronds: geografia generala e geografia regiunala. La geografia generala è analitica damai ch'ella studegia ils fatgs fisics ed umans individualmain, entant che la geografia regiunala è sintetica e sa fatschenta cun ils sistems territorials particulars. La zavrada tranter omadus roms è tradiziunalmain stà in tema da dispita entaifer la geografia. Per ils geografs en la tradiziun corologica è la geografia oravant tut geografia regiunala e la geografia sistematica fiss ina propedeutica per sa metter al studi regiunal. Da l'autra vart è per ils geografs quantitativs, ils defensurs da la tradiziun spaziala, la geografia generala la suletta geografia scientifica damai che be quella è en cas da formular teorias e leschas. Ina terza gruppa da geografs, datiers da la tradiziun sociala, han defendì il primat da la geografia regiunala e la visiun da la geografia generala sco studi cumparativ e generalisatur dals divers elements che furman ils cumplexs regiunals.
Geografia generala[modifitgar | modifitgar il code]
La geografia generala sa preschenta sco gruppa da divers tips da sutdisciplinas ch'èn configuradas entur lur agen object da studi, cun fermas colliaziuns cun lur respectivas scienzas auxiliaras e cun divers grads da communicaziun tranter ellas. I sa tracta d'in studi cun bleras scienzas specificas ch'èn colliadas ina cun l'autras tras lur object da studi (noss planet, en particular ils concepts e process che sa curran e passan sin la surfatscha terrestra). Per motivs metodologics che derivan dal champ da studi tant vast sco sviluppà, sa subdivida ella en dus gronds roms: geografia fisica e geografia umana.
Geografia fisica[modifitgar | modifitgar il code]
La geografia fisica (pli baud enconuschent sco fisiografia, in term uss raramain duvrà) è il rom da la geografia che studegia en furma sistematica e spaziala la surfatscha terrestra considerada en sia totalitad e particularmain il spazi geografic natiral.
La geografia fisica sa fatschenta tenor Strahler cun ils prozess ch'èn il resultat da dus gronds fluss d'energia: el fluss da radiaziun solara che determinescha las temperaturas da la surfatscha ensemen cun ils moviments dals fluids e il fluss da chalira or da l'interiur da la Terra che sa manifestescha en ils materials da las stresas superiuras da la crusta terrestra. Quests fluss interageschan sin la surfatscha terrestra, quai ch'è il champ dal geograf fisic.
Cun quai è la geografia fisica il rom da la geografia che studegia l'ambient fisic. Ils principals elements che structureschan l'ambient fisic correspundan al reliev, las auas terrestras, il clima, la vegetaziun, la fauna ed il sulom. Il studi da mintgin da quels ha fatg nascher divers scienzas da la Terra, ch'includan:
- La climatologia sa fatschenta cun il studi dal clima ch'è il cumpartament a lunga vista da l'atmosfera en in lieu geografic determinà. El n'è betg da confunder cun l'aura meteorologica ch'è l'object da studi da la meteorologia. La climatologia è fermamain colliada cun la meteorologia che studegia specificamain l'aura atmosferica dal punct da vista fisic. Ella cumpiglia sutdisciplinas pli specialisadas:
- La climatologia analitica.
- La climatologia sinoptica. L'adjectiv sinoptic sa referescha specificamain a las datas atmosfericas che correspunda ad ina surfatscha gronda avunda (1 milliun km2 u dapli) pertge che quest rom sa deditga a la determinaziun da grondas gruppas climaticas en vasts secturs da la surfatscha terrestra.
- La topoclimatologia (climatologia d'in lieu specific).
- La climatologia urbana che studegia il clima urban (sa referescha als climas modifitgadas da las activitads urbanas).
- L'agroclimatologia che studegia il clima en cunnex cun sias caracteristicas ch'influenzeschan il svilup da las cultiras.
- La geomorfologia studegia en maniera descriptive ed explicativa il reliev terrestra ch'è il resultat d'ina bilantsch dinamica – che sa sviluppa cun il tempo – entras process constructivs e destructivs, ina dinamica ch'in enconuscha en maniera generica sco ciclus geografic, ina teoria preschentada da William Morris Davis. In'ovra inpurtanta sin quest champ è L'epidermis da la Terra da Jean Tricart, il titel da la quala ans mussa sia concepziun da la geomorfologia sco rom dal studi geografic general da la Terra. Il terminus geomorfologia vegn dal grec: Γnoς u geos (Terra), uopφή u morfos (furma) e λόYoς, logos (studi, savair), vul dir, studi da las furmas dal reliev. Ella cumpiglia sutdisciplinas pli specialisadas sco:
- La geomorfologia fluviala è quella che sa fatschenta cun il studi da las furmas causadas da dinamica fluviala sezza: erosiun, transport e sedimentaziun.
- La geomorfologia da spundas è quella che studegia ils fenomens producids a las costas da las muntognas sco era bovas.
- La geomorfologia eolica (qvd. dal vent) è quella cha sa fatschenta cun studegiar ils process e las furmas dal vent.
- La geomorfologia glaziala sa fatschenta cun il studi da las furmas ed ils process da las furmas dal terren ed ils relievs glazials e periglazials.
- La geomorfologia tracta ils process elementals da meteorisaziun, erosiun, ils agents da transport, il ciclus geografic e la natira da l'erosiun, ch'integrescha l'erosiun antropica ed ils process morfogenetics.
- La geomorfologia climatica studegia l'influenza dal clima sin il reliev, ils gronds dominis morfoclimatics ed il fastiz en il reliev da dominis morfoclimatics dal passà.
- L'idrografia sa deditga al studi da la distribuziun spaziala e temporala e las proprietads da l'aua preschent en l'atmosfera ed en la crusta terrestra. Quai includa las precipitaziuns, la deflussiun, l'umidat dal sulom, l'evapotranspiraziun e l'iquiliber da las massas glazialas, entant ch'ils effects da las auas marinas sur la lingia da la costa tutgan a la geografia litorala (da la costa), fertant ch'ils process d'erosiun e sedimentaziun da la costa, furmaziun da barras(?) e lagunas ed auters appartegnan al champ da studi da la geomorfologia. Ella cumpiglia sutdisciplinas pli specialisadas sco:
- La potamologia studegia la dinamica dals flums.
- L'idrologia marina, sco era l'oceanografia, sa fatschentan cun il studi da la dinamica dals divers agents ch'interveneschen en ils oceans ed ils mars, sco ils currents da la mar, il moviment da las undas, la composiziun da l'aua (salinitad, oxigenaziun, euv.).
- La limnologia studegia la dinamica dals lais.
- L'idrografia da l'autra vart studegia tut las massas d'aua da la Terra e sa divida en dus roms:
- L'idromorfometria sa deditga al studi dals intschess idrografics, particularmain da lur furma, diemnsiuns, composiziuns, temps da reacziun, euv., ma era da tip, contura ed abundanza da drenaschas e corps lagunars e lur implicaziuns en il funcziunament da l'intschess idrografic.
- L'idrografia marina sa deditga a la mesiraziun, rimnada e represchentaziun da las datas relativas al fund da l'ocean, las costas, fluss e refluss ed ils currents uschia ch'els possan vegnir mussadas sin ina charta indrografica.
- La glaziologia percunter sa preoccupescha dals corps d'aua en stadi solid, sco ils glatschers, chapitschs da glatsch, muntognas da glatsch, plattafurmas da glatsch, euv.
- La geocriologia sa deditga al studi da la schelira permanenta.
- La geografia litorala studegia las dinamicas da las cuntradas da costa.
- La biogeografia è la scienza che studegia la distribuziun dals essers vivents sin la Terra, sco era ils process en ils quals els èn naschids, ch'els modifitgeschen e ch'els pon far sparir, cumprais era las relaziuns dad els cun l'ambiet. Trant ses roms sa chattan:
- la fitogeografia che tracta las plantas.
- la zoogeografia, la sutdisciplina che sa concentrescha sin ils animals.


text:
Vuorz: Turtas giganticas
- Mesemna, 25.11.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 25.11.2015, 11:45, RTR
Avant in onn e mez ha Gabi Schwieger avert il café dal vitg a Vuorz. La spezialitad èn turtas da groma en il stil american.
Suenter curt temp è il café dal vitg gia fitg enconuschents en l'entira regiun. Il motiv èn las turtas da groma da Gabi Schwieger. Grondas turtas en il stil american, ch'ella fa ord products indigens. Far turtas è la gronda passiun da la dunna da 46 onns. La turta cun mousse da tschigulatta saja sia turta preferida. Emprais quai ha ella da sia mamma. In emprendissadi sco conditra n'ha ella mai fatg.
Gastronomia en il sang
Naschida è Gabi Schieger 1969 datiers da Berlin sco feglia d'in pur. Sper il puresser manavan ses geniturs anc ina pitschna ustaria ed ella haja passentà sia uffanza en quella ustaria. Ina lavur ch'ella haja charezzà. Perquai ha ella era fatg l'emprendissadi sco spezialista da restauraziun en in restaurant da 5 stailas a Berlin. Suenter l'emprendissadi è ella anc sa scolada vinavant.
Dapi 2010 en Svizra
L'onn 2010 è Gabi Schwieger sa decidida d'emigrar en Svizra. Sco educatura suletta cun dus uffants vuleva ella porscher in meglier futur als uffants. Suenter ch'ella è stada in onn a Son Gagl, ha ella cumenzà ina plazza en in hotel a Breil. Sin la stagiun d'enviern 2011/12 ha ella pudì surprender la gestiun d'in restaurant en il territori da skis.
Ristgà il pass en la independenza
Suenter 3 onns ha ella ristgà da far il pass en l'independenza. Gabi Schwieger ha fittà l'anteriur café Bertogg a Vuorz e ha avert ses agen café, il «café dil vitg». La strategia è simpla: crear in'atmosfera empernaivla e cordiala e lavurar cun products indigens. Quella strategia haja funcziunà davent da l'entschatta.


text:
Tasa
La tasa l'è na scudèla col mandegh, despès ed ceràmica mo a s in cata anca ed véder o 'd porcelàna, ch'a s dróva per servìr-egh dàinter al tè, dal cafèlât, na ciocolèta o dal capusàin.
I 't servìs'n al tè in dla tasa qvànd te vê a 'l Cafè, mo la machinèta la 't al mèt ind un bicér. Per èser pròpia a mōd, la tasa col tè l'andrèv pugèda in sìm'a 'l só piatlèin e fèr pêrt 'd un servìsi 'd tasi tùti cumpàgni.
Manéri 'd dìr
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tasa
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Tasa»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
La Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins deplorescha che las tractativas cun ils provediders da forza electrica svizzers han fatg naufragi. Las midadas drasticas sin il martgà d'energia pretendian ch'ils chantuns stoppian resguardar quai tar la fixaziun dal tschains d'aua. Quai scriva l'Associaziun svizra per l'economia da l'aua «Swisselectric». Ed ils provediders da forza electrica scrivan ch'els sajan vinavant pronts da pajar indemnisaziuns als chantuns. Però gistas e confurmas al martgà.
Cler sun jau dischillus che nus n'avain betg chattà ina soluziun. Dentant cura ch'ins vesa che las tractativas na fan betg senn èsi meglier d’interrumper.
Dapi la liberalisaziun parziala dal martgà cun electricitad il 2009 cumprian adina daplirs clients lur electricitad da l'exteriur ed ils tschains d'aua sajan era sa dublegiads dapi il 1997. Quai cumbinà cun il martgà flaivel fetschia grond squitsch. Da simplamain dumandar dapli dal singul client na vegnia il mument betg en dumonda.
RR novitads 14:00