text:
Puunt da desbrancameent
In anàlisi cumplessa, un puunt da desbrancameent, u puunt da ramificazziun al è un puunt singülaar da la cuntinuazziun analíticad'un elemeent da funziun ulumorfa, cuma par esempi la funziun ariis cumplessa u ul lugariitm cumpless. In cheest puunt-chí s'i scàmbia i difereent determinazziun. Geumetricameent, chesta nuzziun delicada a l'è liada a la süperfiis da Riemann assucjada al elemeent da funziun ulumorfa da partenza e la representa un fenòmen generaal numinaa polidrumía.
Par dá un imàgen, vargott al curespuunt a una scala a lümaga, da la quaal l'ass (redüii a un puunt) al è plazzaa a la singülaritaa, servaant plüü da plan, vidé una infinitaa. Intal caas d'un nümar finii da plan, la scala la gh'a una prupietaa da periudicitaa: rivaa al darée plan, vün al pöö sigütá a ná sü e s'al retröva... al pian-da-tera.
In pràtega, al è assee da girá inturna a un puunt da desbrancameent par cambiá da plan. I difereent plan i-è cjamaa fujett. L'úrden dal puunt al è iguaal al nümer di fujett.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La funziun "ariis a índes n" a l'è una funziun ameteent ul puunt 0 cuma puunt da desbrancameent d'úrden n.
- La funziun lugariitm cumpless a l'amett igualmeent 0 cuma puunt da d'úrden infinii (sa parla da "singülaritaa lugarítmica" in cheest caas-chí).
Remarca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul círcul da cunvergenza d'una funziun analítica cumplessa al è limitaa par vüna u plüü singülaritaa sü la suva fruntera, la circumferenza da cunvergenza. I puunt da desbrancameent i en fa paart.


c: text/html

text:
Usnach
Usnach (Osnago in Italian; Os Lacum in Latin) l'è ün cumün de la pruvincia de Lecch. Al gh'ha 4 863 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 4,42 km² e 'na densità de 1 100 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usnach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tangent
Síes-la C una cürva, e A un puunt da chesta. Sa l süponn che A al è un puunt regülaar da la cürva, i.e., che al è mia un puunt anguluus: la cürva la scambia mia repentinameent da direzziú in A.
La tangeent a C in A al è la reta TA che la passa par A e che la gh’a la istessa direzziú che C intuurn d'A.
La tangeent al è la pusizziú límit da la reta (AM) (cjamada corda da la cürva), cura ca M al è un puunt da C che sa la pròssima indefinidameent al puunt A (M al sa mööf sucessivameent par M1, M2, M3, M4 ...)
Si C la represeenta ul gràfich d’una funziú f (al è mia ul caas in la gràfica precedeent),alura la reta (AM) la gh’arà cuma cueficeent diretuur (u pendeent):
- (indúe a al è l'assissa d'A e x la da M).
Par taant, la pendeent da la tangeent TA la serà:
Al è, par definizziú, f'(a), la derivada da f in a.
L'equazziú da la tangeent a l’è Ta:
La reta urtugunala a la tangeent TA che la passa pal puunt (a,f(a)) sa la nòmena reta nurmala e la suva pendeent, int un sistema da curdenade urtunurmale, a l’è dada par:
La suva equazziú a l’è:
Sa l süponn, al è cjaar, che f'(a) ≠ 0. Chesta reta la interveegn mia íntal stüdi generaal da le funziú ma in di prubleem geumétrich relazziunaa cun le còniche, cuma par esempi, par pudé determiná ul puunt fugaal d'una paràbula.


text:
Anna Frank
Storia
I prim agn
Segunda tusa de l'Otto Heinrich Frank (12 magg 1889 - 19 agüst 1980) e de la sò dona Edith Frank-Hollander (16 sgenee 1900 - 6 sgenee 1945), Anna Frank l'era part de una fameja de patriòta tudesch ch'hann cumbatüü la prima guera mundial. La gh'aveva una surela püssee granda che la se ciamava Margot Elisabeth Frank (16 fevree 1926 - mars 1945).
Dopu che 'l Hitler l'ha ciapaa 'l pudè in del sgenee del 1933, quand che gh'era semper püssee manifestaziun cuntra i Giüdee, a la fin del 1933 la fameja de l'Anna l'è 'ndada vià de Franchfort per andà a Amsterdam cunt l'intensiun de scapà di persecüssiun nazista. In Olanda, Otto Frank l'ha dervii una dita che la prudüseva pectina per i marmelad, la Opekta Works e in, del 1938, l'ha dervii un'altra dita, la Pectacon, che la spantegava saa de cunservaziun e spezii.
La clandestinidà
El 10 magg 1940, quand Anna g'aveva tredes agn, l'esercit todesch g'ha invaduu l'Olanda e dato ch'a i persecusion contra i ebrei sa hinn faa pussee intens anca a Amsterdam, la fameja Frank l'è 'ndada a scündis dent l'inscì ciamaa Achterhuis, ona stanseta segreta tirada insema dedree de la filial de l'Opekta, al 263 del Bulevard Prinsengracht a Amsterdam (che anca mò l'è ciamada Anne Frank Huis, "La ca' de l'Anne Frank" in milanes).[1]
In de l'allog segret chì, vott person se scüdendeven:
- i quater component de la fameja Frank (el pader Otto, la mader Erith, Anna e la sorela Margot);
- el Fritz Pfeffer, on dentista ebree (30 april 1889 - 20 dicember 1944);
- l'Hermann Van Pels, on macelar che laurava per la Pectacon de Otto Frank (30 mars 1898 - 6 setember 1944);
- l'Auguste Van Pels, dona de Hermann Van Pels (29 setember 1900 - 9 april 1945);
- el Peter Van Pels, fioeu de Hermann e Auguste Van Pels (8 nuember 1926 - 5 magg 1945).
La fameja Van Pels l'è andada cont i Frank el 13 lüj 1942, el dentista Pfeffer l'è ruaa el 16 nuember 1942.
I vott clandestin hinn staa vütaa da gent esterna: Miep Gies, Jan Gies, Johannes Kleiman e la sò dona, Victor Kugler, Bep Voskuilj e 'l sà pà, squas tucc ex-dipendent de 'l pader de Anna. Questi chì portaven, anca se rischiaven la vita, de mangià, notisie e tucc quel che gh'aveven bisogn. Questi chì eren i soli che conosseven el nascündei di cladestin chì. In del period de clandestinidà, Anna ha scrivuu nel sò famos Diari i sentiment per Peter, i conflitt cont i sò gent e i sò aspirasion de diventà scritüra.
Depos de dò agn pasaa in del nascündei chì, i Frank e i sò soci hinn staa tradii de on quai colabürasionista olandees (che l'è staa minga identificaa) e quindi arestaa e deportaa vers i camp de concentrament nazist]], insema a 'l Kugler e 'l Kleiman. El Miep Gies e 'l Bep Voskuilj, present dürant l'arest, hinn scapaa menter la polisia era dree a 'restaa i clandestin e s'hinn scünduu visin a la ca'; depos la partensa de la polisia i dò hinn tornaa a 'l nascündei e hann mettuu al secür pussee robb che poeudeven (anca el Diari), prima de la perquision de la polisia.
Prigionia e destin di clandestin
El 3 setember 1944, Anna Frank e i alter clandestin hinn staa caricaa in sü l'ültim tren in partensa per Auschwitz, 'due hinn ruaa depos trì dì. Erith Frank-Hollander l'è morta de inedia a Auschwitz-Birkenau, el 6 sgenee 1945. Hermann Van Pels l'è mort in ona camera a gas de Auschwitz el dì stess che l'è ruaa, segund la Cros Rossa, o depos on quai dì, segund Otto Frank. Auguste Van Pels l'è andada da Auschwitz, a Bergen-Belsen e poeu da Theresienstadt a Buchenwald, el 9 april 1945; l'è stada poeu deportada anmò, ma se sà minga 'l dì che l'è morta. Peter Van Pels l'ha doeuu fà ona "Marcia de la mort" el 16 sgenee 1945 che l'ha portaa da Auschwitz a Mauthausen (Austria), 'due l'è mort el 5 magg 1945, trì dì prima che 'l camp l'è staa liberaa. Fritz Pfeffer l'è staa in di camp de Sachsenhausen e Buchenwald prima de morì in del camp de Neuengamme el 20 dicember 1944.
Kleiman l'è staa liberaa on mes depos l'arest a causa de problem de salut e l'è mort a Amsterdam in del 1959. Kugler l'è staa deportaa in pussee de on camp de concentrament, fin a la fin de la guera: l'è sopravisuu e l'è mort a Toronto in del 1981.
Margot e Anna hinn staa in del camp de Auschwitz-Birkenau prima de vess spedii a Bergen-Belsen, 'due hinn mort de tifo in del mars del 1945, apena trì setiman prima che anca 'l camp chì l'è staa liberaa.
Apena el pader de Anna, tra tucc i clandestin, l'è sopravisuu in di camp de concentrament. Lü l'è restaa semper a Auschwitz; el camp l'è staa liberaa da l'esercit rüss el 27 sgenee 1945 e il 3 giügn Otto l'è tornaa a Amsterdam depos trì mes de viagg. Miep 'l g'ha daa el Diari e lü, depos che l'è vegnuu a savè de la mort di alter clandestin, ha voruu coregg la gramatica e la sintassi, tagliaa ona quai parte (perchè assè privada) e püblical. El diari l'è staa püblicaa in del 1947 cont el titol Het Achterhuis ("l'allogg segret" in olandes). Otto Frank l'è mort a Basilea, in Sguizzera, 'due la viveva la sò sorela, el 19 agüst 1980.
El Diari de Anna Frank
Al principi de 'l sò diari, Anna la esprim i sò pensier privaa e la fà capii la sò intension de minga fà leggi a nissün: Anna, chì, la descriv la sò vita candidament, la sò fameja e i sò amis, el bagai che morosava e anca la sò voja de diventà ona famosa scrittora de raccont quand la saria cresciuda.
In de l'invern del 1944, on dì Anna ha sentuu dì el Gerrit Bolkestein (member del guern olandes in esili) in sü la radio che, quand la guera la saria finida, avria creaa on register publich in sü 'l quai se saria poeuduu 'contà i oppression di nazist durant l'occupasion di Paes Bass; Bolkestein ha dì anca che saria poeuduu vess posibil la publicazion de diari e letter e, cont la notizia chì, Anna ha cominciaa a scriv sota on'altra forma e cont ona prospetiva diversa 'l sò.
Quindi, g'hinn trì version del Diari:
- la version A: l'original de l'Anna (che 'l va da 'l 12 de giügn 1942 a 'l primm de agüst 1944, anca se 'l manca el tocc de quadern da 'l 6 dicember 1942 a 'l 21 dicember 1943)
- la version B: la segonda redazion de l'Anna, scrivuda in su di fogli per publicai (che 'l va da 'l 20 de giügn 1942 a 'l 29 de mars 1944)
- la version C: scrivuda da l'Otto Frank, simil a la version B, ma cont modifeghe e cancellasion.
In del 1956, el Diari l'è staa adataa in on'opera teatral ch'ha vinciuu el Premi Pulitzer; in del 1959, l'è staa fà on film in sü quel diari chì; in del 1997, l'è stada tratta on'original opera de Broadway.
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La casa di Anna in Prinsengracht; coordinate geografiche:
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (NL) Sito della Casa di Anna Frank
- Sito su Anna Frank
- Guida alla ricerca su Anne Frank - Banca dati on-line unica per gli studenti
- L'Albero di Anne Frank - Una comunità di persone che si sentono legate ad Anna Frank
- Uno studio approfondito di Anna, del diario e delle persone che le stavano attorno (archiviato dall'url originale il 16 dicembre 2007)
- Mi ricordo di Anna Frank, fiction della Rai


text:
Curt de Frat
Curt de Frat (nòm uficiàl en Italià: Corte de' Frati) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha presapóch 1.368 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 20 km², per 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alfianèl (BS), Gruntart, Persech, Puntìch (BS), Pusài, Rubéch, Scandulèra Rìa d'Ói.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Curt de Frat l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc


text:
Saint-Martin
Saint-Martin a l'é 'l nòm:
- d'un comun svìsser ant ël canton ëd Valais
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dël Bass Ren
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd j'Àut Pirené
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Gers
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Morbihan
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Var
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Pohang
Pohang (Hangul: 포항시; Hanja: 浦項市) a l'è una cità in del est de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 500,000 abitant.
La cità a l'è un port impurtant de la costa del Mar del Giapun.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rosa
- Üsel: Gabian
- Pianta: Pinus thunbergii
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de dò quarter (gu; 구).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hunchun, Jilin, Cina
- Gwangyang, Süd Jeolla, Curea del Süd
- Suwon, Gyeonggi, Curea del Süd
- Long Beach, California, Stat Ünii d'America
- Pittsburg, Pennsylvania, Stat Ünii d'America
- Fukuyama, Giapun


text:
Namche Bazaar
Namche Bazaar (नाम्चे बजार− anca Nemche Bazaar o Namche Bazar) a l'è una cità in de la regiun de Khumbu, in Nepal. Namche Bazar al se tröa a 3.440 meter d'altitüdin e la cità a l'è cressüda in di fianch de la muntagna.
Namche Bazaar a l'è la porta d'entrada per l'Himalaya. La cità la gh'ha i negozi e i albergh che ghe poden andà i escürsiunista per i sò spediziun.
A ovest de Namche al gh'è el Kongde Ri, de 6.187 meter e a est el Thamserku, de 6.623 meter.
Arent a Namche Bazaar al gh'è anca un reuport piscinin, el reuport de Shyangboche, situaa a 3.750 m. La sua pista la permet minga l'ateracc di reuplan ma dumà quel di elicoter.


text:
Bataja de Jemappes
La bataja de Jemappes (Bataille de Jemappes in frances; Schlacht von Jemappes in tudesch; Slag bij Jemappes in ulandes), che la gh'ha avüü lögh el 6 nuvember 1792, la fa part de la guera deciarada de l'Assemblea Legislativa francesa a l'Austria e l'è stada cumbatüda de l'esercit frances (cumandaa del Carl Francesch Dumouriez) e de quel austriach (cumandaa del düca Albert de Austria-Teschen).
La Bataja e i sò cunseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El düca, che 'l gh'aveva avüü lassà un mucc de repart e che cunt i 26000 omen che ghe eren restaa el s'era metüü in d'una pusiziun favurevul arent a Jemappes per spetà renfòrz, l'è staa tacaa senza preavis di trüp frances, che eren süperiur per nümer (46000 omen).
La bataja l'era stada cundota per tüta la matinada dumà cun cuntinuv culp de canuni, quand che 'l Dumouriez, vers mezz dì, l'ha ciapaa diretament el cumand di uperaziun.
Menter l'istess Dumouriez el tacava i Ridot a manzina, el general Thouvenot el tacava l'ala destra e 'l giuvin Luis Filip de Burbun-Orléans, ciamaa "général Égalité" e fütür re de Francia (a partì del 1830, cunt el nom de Luis Filip I) l'andava cuntra el düca de Teschen.
I austriach s'hinn retiraa a Mons, cunt el perd 7000 omen e 8 canuni, menter i vincidur hann perdüü 4000 suldaa.
Dopu la bataja, tüt el Belgi austriach e 'l Principaa vescuvil de Liegi hinn finii in man francesa.
Cunt i trüp frances l'aveva ciapaa part a la bataja anca el fradel minur del Luis Filip, var a dì l'Antoni de Burbun-Orléans (1775-1807), düca de Montpensier.


text:
Bortunogh
Bertònegh (Bortunogh in del Lodesan dal post; Bertonico in Italian) l'è on comun de 1 174 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) de la Provincia de Lòd, situaa tra l'Adda e la Muzza, pòcch prima che 'sto canal el finissa in del fiumm.
El confina con la Provincia de Cremona.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bertònegh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Naturno
Naturno (Naturns) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 5.074 abitàncc, 'na superfìce de 67 km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelbello-Ciardes, Lagundo, Lana, Parcines, Plaus, San Pancrazio, Senales, Ultimo.
Al se tröa a pü u manch dudes chilometer de Meran. Anca se a nivel geugrafegh 'l pertuca a la Val Venòsta, a nivel aministrativ a'l cuntrari 'l pertegn a'l Bürgraviáa.
Natürn al ciaparès el so nom de la radis celtega "ana duron", che'l vör dì „Cà int la pantana“: 'l so teren, che l'è semper staa pütost paltuscent, l'è gnüü finalment sücc dumà a'l prinzipi de'l ventesem secul.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Stamp:Cité la Ragnà
Avis[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà d'un papé (publicassion). A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modìfica | modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{Cité la Ragnà| title=Title | work=Title of Complete Work | url=http://www.example.com | accessdate=2006-06-17 | language=anglèis}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: >Title (test an anglèis). Title of Complete Work. Arlevà al 2006-06-17.
Nòte për dovré ij paràmetro[modìfica | modifiché la sorgiss]
- Ij paràmetro dont a fa dë manca për fòrsa a son title e url
- year a pija ëdcò la data antrega
- accessdate a peul butesse ëdcò ant la forma ISO 8601
- tnisend dë cont che ij contnù dla Ragnà as bogio soèns, a l'é bon deuit specifiché ëdcò accessdate, për dì quand che ël test a l'é controlasse l'ùltima vira
Che a varda ëdcò[modìfica | modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Carvensà
Carvensà o Colvensà, Corvensà (nòm uficiàl en italià: Calvenzano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n chèl tòcc de la basa pianüra de la bergamasca ciamàt Géra D'Ada chèl tòcc de la média pianüra bergamasca apröf al cunfì co la pruinsa de Milà che storicàmènt l'à sèmper fai part del Ducàt de Milà e l'è mia stacc sóta la Serenisima.
El g'ha 'na popolasiù de 4 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,5 km² e 'na densità de popolasiù de 647 ab./km²
Calvensà l'è a 24 km de la sità e a 110 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Arsàch, Careàs, Casiràt, Misà, Treì, Ailàt (CR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carvensà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Urtiga
L'Urtiga (Ortica en Italian) l'è un quarté de Milan che'l fà part d'la zona de decentrament 3.
El se tröva ind la part urietal d'la cità. En passad l'era una frassion dal cumün de Lambrà.
L'Urtiga la cumencia ai Trii Punc e la ria finn a Lambrà.
L'Urtiga l'è vegnüda famusa per la canson de Walter Valdi (ma püssee cugnussüda ind la version de l'Enzo Jannacci) Faceva il Palo, che la parla de una banda de lador dl'Urtiga che la ven ciapada d'la pulisia perchè 'l sò palo a l'era sguercc e donca l'ha pudüd mia avertìi.


text:
I Justice a hinn un grüp frances de müsega eletroniga cunt una granda inflüenza rock. A hinn staa anca classifigaa cun la definiziun minga inscì ciara de nu rave. A hinn el grüp püssé famus de la cà discugrafiga Ed Banger Records, de prupietà del DJ Pedro Winter, püssé cugnussüü cunt el pseudonim Busy P. El sò prim album † a l'è surtii in del Giügn 2007 e l'hann anca numinaa per un premi Grammy cume Best Electronic/Dance Album (püssee bel album de müsega eletroniga/dance). I sò member se ciamen Gaspard Augé e Xavier de Rosnay.
El MySpace


text:
Châtillon (JU)
Châtillon a l'è un cumün svizzer del distret de Delémont, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.33 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 434 abitant.
El cumün de Châtillon al se tröva a una altitüden de 523 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Soulce, Courtételle, Rossemaison, Courrendlin, Vellerat, Roches (BE), Moutier (BE).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Châtillon (JU) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Michail Ivanovič Kalinin
El Michail Ivanovič Kalinin (Mиxaил ИBaHoBич KaлиHиH in russ; 19 november 1875 - 3 giugn 1946) l'è staa on politich e rivoluzionari bolscevich sovietich.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kalinin l'è nassuu a Verchnjaja Troica, in Russia de ona famiglia de paisan. In del 1889 l'è andaa a Pedergrad e l'è diventaa on operari. In del 1898, inrabii per la politiga del zarismo e per i condizion terribil di lavorador el s'è giontaa al Partii Operari Socialdemocratich Russ. L'ha partecipaa a la Rivoluzion d'Ottober cont i bolscevich e l'è diventaa on sostenidor del Lenin.
El Kalinin el gh'ha avuu di caregh important: a partì del 1919 l'è staa member candidaa del Politburo del Partii Bolscevich, con l'entrà a fànn part attivament in del 1925. Tra 'l 1919 e 'l 1946 l'è staa President del Soviet Suprem, var a dì capp del Stat de l'Union Sovietica. In del 1941 l'ha affiancaa el Stalin, che l'era staa appena eleggiuu Primm de l'URSS, var a dì capp del governo.
Duranta i epurazion di ann '30, l'ha contribuii a sanà divers error in de l'applicazion de la linea del Partii che hinn staa poeu anca denunciaa del governo sovietich medemm. Per quest el se ciappaa el soranòmm de car nònno Kalinin. Ma intrattant el gh'ha avuu a bon cunt on ròl fondamental in di condann di dirigent epuraa.
El Kalinin el s'è dimess de la presidenza pòcch innanz de morì. L'è mòrt in del 1946 e 'l gh'ha avuu on funeral de Stat. La città prussiana de Königsberg, appena conquistada de l'Armada Rossa, l'è staa renominada Kaliningrad in sò onor.


text:
Meggen
Meggen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.93 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6697 abitant.
El cumün de Meggen al se tröva a una altitüden de 479 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Greppen, Horw, Küssnacht (SZ), Lüzerna (Luzern), Stansstad (NW), Weggis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Meggen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1226 col nom de Meken, ma in d'una copia del secul XIV de un docüment pü antich (1160) l'è menziunaa come in Acta Murensia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Meggen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Kleinlützel
Kleinlützel a l'è un cumün svizzer del distret de Thierstein. in del Canton Suleta. L'è un exclave al cunfin cun la Francia.
Al gh’ha pressapoch 1249 abitant e una süperfiss de 16.34 km², e al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kleinlützel a l'è tacaa ai cumün de Burg im Leimental (BL), Kiffis (FR-68), Liesberg (BL), Roggenburg (BL), Röschenz (BL), Wolschwiller (FR-68).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kleinlützel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sfrùmbla
La sfrùmbla l'è n'erma da lansi cìca, furmèda da 'n bastunsèin che in dal cô in bàs al s tìn in na màn, mèinter che da cl'etra banda, al ramèt al s divìd in dū pert, cun lighê in sìm'ai dū cô na curdlèina elàstica cun da mèś na piastrèina per pugèr-'gh el predlèini da tirèr: pugènd al sasulèin a la piastrèina, a s tira la curdlèina cun cl'ètra man acsè da dèr-eg tanta forsa ed lansi, e a 'l só mulamèint la predlèina la viaśarà cun la spinta ch'l'ìva tolt sù prìma.
In di śōg di putèin
La sfrùmbla l'è anca 'n śōg che i masćin i dróv'n a l'ària 'verta s'egl'în adrē a fèr-es la guèra, u anca s'a gh'è da casèr na quèlc bestiulèina.
In dla mitulugìa
In di còunt edla Bibia a s léś che 'l David 'l ìva tirê na préda cun la só sfrùmbla adòs a 'l gigànt Golìa e acsè al 'l ìva scunfìt.
In dl'Enèide dal Virgìli, a s léś che 'l tiràṅ etrùs'c Meśénsi al tira cun la sfròmbla a 'n śóven siciliàṅ ch' al vlìva partegèr p'r i trujàṅ.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
- (IT) D'in dû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani


text:
20 08
Ol dé 20 de óst l'è 'l 232 ( 233 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 134 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de óst al è ul dí da pòost 232 ( 233 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 134 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Vic (Osona): i Vigatà se i reölta contra i autorità borbòneghe.
1866 - Stacc Ünicc: ol president Andrew Johnson al declara formalament la fí de la Guèra Sivila Americana
1914 - ocüpassiú de Brüssèl (Bèlzica) per i tröpe Todèsche a la Pröma Guèra Mondiala
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Stacc Ünicc: Howard Philips Lovecraft , noelesta de terur gòtich .
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ciavenna
Ciavenna (parnonziaa [tʃa'vena] in del dialett local; Chiavenna in Italian; Clavenna in Latin, Bregajòtt e Romancc; Kleven in Todesch antigh) l'è on comun de la Provincia de Sondri.
Al gh'ha 7 309 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 658 ab./km².
L'è al center de la val con l'istess nòmm, arent al fiumm Mera, a la biforcazion di strad per i pass del Spluga e del Maloeuggia. L'è on center turistich e industrial. L'è capolinea de la ferovia che la riva de Còlegh.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòmm latin del paes, Clavenna, el vegn de clavis, pròppi perchè Ciavenna a l'era la ciav d'acess a la Rezia (l'attual Svizera). Duranta el period roman l'era fòrsi el capploeugh de la tribuu di Bergalee, e l'era drent al territòri de Còmm. I sò pass portaven de l'Italia a Còira e Munegh de Baviera.
In del Medioev la diventa vun dic center lombard de la resistenza bizantina contra i Franch. Poeu, longh i secoi, la cambia de spess patron, finna a la conchesta de la Republica di Trii Legh. Chì rivarann on fracch de inteletuai italian protestant, grazie a la libertaa de cult present in del Statt.
Dòpo la rivoluzion francesa Ciavenna l'entra in de la Republica Cisalpina e de lì in poeu la seguirà i sòrt de la Lombardia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ciavenna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ptòun avtomàtic
Al ptòun avtomàtic, ciamê anca ptòun a presiòun 'l è cal ptòun ed metâl o 'd plâstica ch'al sèra di vistî, del giàchi o di giubòt quànd al sulamèint 'l à da èser śvélt, pràtic e robùst.
'L è furmê da dū cumpunèint 'l ùn in fàcia a cl èter in dal dū bàndi 'd giachèt ch'a bśògna sulèr: al màsć, cun un pirulèin bumbadèin in fóra, e la fèmna, śbuśìda e cun 'na mòla cìca mo robusta per tgnìr strìc al masć ch'à s egh cùcia dèinter. 'L è pràtic perchè per sulèr, al ptòun al và cucê e per dessulèr al va destachê vìa 'd sèc, sàinsa śmachinèr de piò.
La só aplicadûra
Per tachèr i ptòun avtomàtic ai vistî (mo anca a di burslèin, a 'l bórsi, a 'l sìngi e via descurènd) a gh'è biśògn 'd un turchièt, mèj s'l è cun l'aria cumprèsa, cun in sìma i punśòun 'd volta in volta giùst p'r el diferèinti am'śùri e fórmi 'd ptòun: al schisamèint sòta 'l só punśòun dal cumpunèint masć o 'd quèl fèmna, atàc al pès ed stòfa o 'd pèla ch'a gh' è biśògn, al fisarà definitivamèint i dū cumpunèint al pês, pròunt per la suladùra.
Vôś lighèdi
Manéri 'd dîr
- (EGL) Tachèr di ptòun, (IT) Attaccare delle pezze, cominciare dei discorsi lunghi e noiosi.
- (EGL) Tachèr ptòun, (IT) Cominciare un approccio parlato (per provarci).


text:
Claudi II el Gòtich
El March Aureli Valeri Claudi, conossuu anca come Claudi II ò come Claudi el Gòtich (Marcus Aurelius Valerius Claudius ò Claudius Gothicus in Latin; 10 mâgg 213 ò 214 - Sirmi, 270) l'è staa on imperador roman, che l'ha regnaa del 268 al 270; l'è staa el primm de ona seri de imperador Illirich, famos per avè cercaa de fà tornà l'Imperi al sò vegg splendor.
I origin e i caregh milidar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu ò in Dalmazia ò in Illiria, a l'era el fioeu del Flavi Numeri, de famiglia illuster, e de la soa miee Claudia. Sòtta el regn del Deci (249-251) l'è staa tribun milidar, carega grazie a la qual el s'è renduu famos, per esempi in de la difesa di Termòpil in del 250. Duranta el regn del Valerian (253-260) l'è staa tribun de la Legio V Martia e poeu governador de l'Illiria (dux totius Illyrici), che l'ha difenduu per des ann contra i invasion di Gòtt.
La salida al podè e i sò guerr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268, a la mòrt del Gallien (253-268) l'era tribun a Pavia (che se ciamava Ticinum). Gh'è chi dis che l'è staa vun di autor de la mòrt de l'imperador, che l'era dree a assedià a Milan el general ribell Aureol. Sentuda la mòrt del Gallien, l'esercit, insemma al Senaa, l'ha eleggiuu el Claudi come noeuv imperador.
Avuda questa carega, el Claudi II (per sconfondes nò con l'imperador Claudi, che l'aveva regnaa tra 'l 41 e 'l 54) l'ha consideraa come sò primm impegn quell de difend cont energia i confin e i territòri de l'Imperi del numer cressent de invasion barbaregh. Quest obbiettiv l'è staa in part completaa grazie a batali come quella arent al Lagh de Garda contra i Alamann ò quella de Naiss contra Erui, Gepid e Gòtt (l'è staa ciamaa el Gòtich pròppri dòpo la vittòria a Naiss, incoeu Niš, in Serbia).
El Claudi II l'è anca riessii a reportà sòtta l'Imperi Roman i provincc de la Spagna e de la Galia Narbonesa, ma l'ha poduu nò conchestà tutt l'Imperi di Gali.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Claudi II l'è mòrt in de l'agost del 270 a Sirmi per pest, menter che l'era dree de andà contra di Barbar che aveven traversaa el Danubi. La soa mòrt l'è stada font de desgrazia per l'imperi, che l'aveva finalment trovaa on capp che 'l piasess a tucc: pòpol, esercit e Senaa. Gh'è succeduu el fradel Quintill, che l'è duraa men de on ann.
On quaj de desenn dòpo, l'imperador Costantin l'ha dii de vess on discendent del Claudi II per part de mader, ma gh'hinn minga di proeuv per testimoniàll.


text:
El Madrigal
El Madrigal l'è ü stàde de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Villarreal, 'n de la pruìnsa de Castellón che l'è 'n de la Comunidad Valenciana 'n Spàgna. L'è stài fài sö 'n del 1923, in de stàde i ghe stà 'n 25.000 e in del Madrigal la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Villarreal Club de Fútbol.
Nòm e suernòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per i prim dù agn chèst istàde l'è stài ciamàt adóma Campo del Villarreal, menimà dal 1925 l'è dientàt El Madrigal dal nòm che 'l gh'éra 'l tòch de tèra 'ndóe l'è stài fài sö. El Madrigal l'è ach suernominàt El feduo amarillo che 'l völ dì ol féudo zàlt.


text:
St. Johann in Tirol
St. Johann in Tirol l'è un cumün in Tirol che 'l pertuca a'l distret de Kitzbühel.
Cuntegnüü
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pusiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
St. Johann in Tirol 'l se tröa spetasciáa int 'l center de'l cadin furmáa de'l massiv de'l Wilder Kaiser e 'l Corn de Kitzbühel. El Scirö de'l paes 'l se tröa a 660 meter in sü'l nivel de'l mar, menter che'l punt püssée volt (la Maukspitze, u Scima de'l Murigiö in Insübregh) 'l se tröa a 2231 meter in sü'l nivel de'l mar. El cumün tüt intregh 'l quata n'area de 5.915 etar.
Fraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Paes l'è fáa sü di fraziun Almdorf, Apfeldorf, Bärnstetten, Berglehen, Fricking, Hinterkaiser, Mitterndorf, Niederhofen, Oberhofen, Reitham, Rettenbach, Scheffau, Sperten, Taxa, Weiberndorf, Weitau, Winkl Schattseite und Winkl Sonnseite.
Türism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Türism e la Gastrunumía hin intra ij atividáa püssée impurtant de'l lögh. Cunt i sö 520.000 pernutament di Türista a l'an, spartíi in toch inguaj in Invern e Istáa, Sankt Johann l'è vün di sit türistegh püssée impurtant de tüt 'l Tirol. A nivel türistegh, Sankt Johann 'l gh'ha asquas tüt de ufrì: hutej, pensiun, camping, Descutegh. tüsscoss.
Sehenswürdigkeiten[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Museum der Marktgemeinde St. Johann in Tirol
- Galerie für zeitgenössische Kunst: im Museum der Marktgemeinde
- Alpinmuseum der Heeresversorgungsanstalt: am Oberhofenweg
- Dekanatspfarrkirche
- Antoniuskapelle
- St. Nikolauskirche in der Weitau
- Ortszentrum
Gent Famusa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fiö e Tusan de'l Sit:
- Edmund Angerer (24 de Mai, 1740-1774 Fiecht), Cumpunista de la Kindersinfonie
- Emma Hellenstainer (23 de Avril 1817 - 9 de Marz, 1904 Meran), Piunera de la Gastrunumía Tirulesa.
- Dj Ötzi (a l'Anagref: Gerhard Friedle) (7 de Sgenee, 1971), Animadur e Müsegh


text:
Donald Duck
El Donald Duck (El Nedrot Dunald u anca Dunald l'Aneda; in italian Paperino) l'è vün di persunagg püssè cugnussüü de la Walt Disney, tant in disegn animà cume in di giurnalet.
Carateristeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Donald l'è un nedrot bianch a furma de om cul bech, i gamb e i pé de culur narancion. De solit el vest una camisa da marinaret e anca un capel, senza pantalun (a esclüsion de quand el và a nudà). Quaidün el cred che, par 'sta carateristega, el persunagg el sia stat censürà in Finlandia, però l'è minga vira.
Num[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scunda el disegn animà dal 1942 Donald Gets Drafted, el sò num cumplet el saress Donald Duck Fauntleroy.


text:
Nümar cumpless
In matemàtica, i nümar cumpless i è una estensiú natürala di nümar reaj, parüü al XVI sécul cuma intermediari da càlcül par resòolf di equazziú dal teerz degrée da che sa i cugnesseva di sulüzziú, però par le quale l’applicazziú da le fórmüle da Cardan la faseva appel a da le ariis a quadraa negatiif.
Una cunseguenza imediadameent visíbila al è:
- cura ca sa i pöö definí, íntal còorp di reaj, da le relazziú d’úrden cumpatíbil cun l’addizziú e la mültiplicazziú , vargott al è mia pussíbil íntal còorp di cumpless.
Geumetricameent, cada nümar cumpless al pöö vess representaa cuma un puunt int un plà, cjamaa ul plà cumpless. Ul cungjuunt di nümar reaj al pöö vess representaa par una reta dal plà cumpless.
I nümar cumpless i gh’a da ricch prupietaa algebraiche e analítiche. Ul teurema fundamentaal da l'àlgebra al stabiliss che cada pulinomi mia custant al amett tante ariis cumplesse che ul sò degrée. Ul stüdi da le funziú derivàbile in sentüü cumpless, i funziú ulumorfe, al è una branca da la matemàtica cjamada anàlisi cumplessa.
I nümar cumpless i è staa « inventaa » al XVI sécul par i matemàtich Jérôme Cardan, Rafaël Bombelli e Tartaglia cuma intermediari da càlcül par truvá da le sulüzziú a le equazziú pulinomiale dal teerz degrée. Al sembraress ch'al síes staa Erun d'Alexandria a inventá ul nümar impussíbil. L'aspett geumétrich di nümar cumpless ne se desvilüpa che a partí dal XIXe sécul, pal abaa Buée e Jean-Robert Argand (plà d'Argand), pöö in ségüit par Gauss e Cauchy.
Cuntegnüü
- 1 Aprocc vülgarisaa di nümar cumpless
- 2 Axiomatisazziú
- 3 Furma cartesiana
- 4 Röö in matemàtica
- 5 In física e ingegnería
Aprocc vülgarisaa di nümar cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar cumpless, cuma cada cuncett matemàtich, i custitüiss cuntempuraniameent una teuría e un utiil putenziaal. Par i físich, par esempi, i nümar cumpless i custitüiss suratütt un medi fisc còmud da simplifiá i nutazziú : sa manípüla düü valuur distiint cun noma un, una rutazziú s’espressa par una sémplis mültiplicazziú , evi. Al fisc difícil da stüdiá la relativitaa generala u la mecànica quàntega senza recurí aj nümar e espressiú cumpless.
Al è da tüta manera ütil da i vidé otrameent che cuma una bueta negra (íntal sentüü da Norbert Wiener) còmuda. In efett, i presenta un aspett dobi :
- da par la suva nutazziú e la facilitaa da manipülazziú , i i è semblàbil aj nümar « clàssich » (intreegh, reaj…) ;
- da par la suva generazziú , i representa nagott da cucrett, e i è una püra astrazziú .
In chesta paart sa l pruponn un aprocc maanch riguruus, però se liaant a di cuncettt mej tratàbil, parcureent ul camí indicaa par Albert Jacquard [1].
x e i[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura che sa manípüla i x d’una equazziú , d'una inequazziú u d'un sistema d’(in)equazziú, sa manípüla una lètera cha la representa un nümar reaal incògnit. Da le völte, sa riva a la cunclüsiú che un nümar satisfaseent le equazziú cunsiderade al esiist mia.Cjapemm un esempi sémplis, ch’al na servirà da fiil condutuur : ; sa a dunca manipülaa un ugett mia esisteent, « imaginari ». Sa l’a sumaa, mültiplicaa… malgraa al esístes mia int i nümar reaj. Sa a dunca parlaa d'un nümar imaginari.
Cheest nümar imaginari al era censii, íntal nòost esempi, vess l’una da le dò sulüzziú (sa al verífega che, si a gh’è n è vüna, apó la suva uposta a l’è una sulüzziú) d’una equazziú priva sa ariis reale:
- x2 + 1 = 0 (1)
Demm un nomm a una sulüzziú , pal mumeent imaginari : sa la cjama i par « imaginari ».(Storicameent, i al è l’inizziala da la parola « impussíbil » e mia «imaginari»)
Adess, int i càlcüj di algébriist sü la resulüzziú da l’equazziú dal teerz degrée ( Teurema da Cardan ), cheest nümar s’elímina da le völte a la fí: al parisseva mia íntal resültaa finaal ; al era noma staa un intermediari da càlcül, un « catalisaduur », un x manipülaa cuma d’òolt. Da tüta manera, in d'òolt cas, al ’’’resta’’’: : sa i utegn alura da le espressiú custrüide a partí da i par da le addizziú, da le mültiplicazziú cun di nümar reaj, inscí che da le ariis, quadrade u cübiche. Vargott fá da cheste espressiú, mia di nümar reaj, però d’otra manera sémpar da le sulüzziú, de le equazziú cunsiderade ? Forsi i cunsiderá cuma di nuvej nümar, mia reaj, imaginari, però d'un ceert puunt da vista apó vàlit che i nümar reaj.
Cheest chí al sembra sügerí da renunziá a una relazziú sémplis cun la realtaa :
- un nümar intreegh al pöö representá di ugett distiint (di gnífar, di tumatt),
- un nümar reaal al pöö representá i dimensiú d’un ugett (par esempi la diagunala d’un quadraa),
- ul nümar i al representa mia vargüna quantitaa física « sémplis » (Sa l pöö vidé cha’l representa una rutazziú da ¼ da giir in sentüü antiurari).
Però ul prubleem sa l presentava gjanmò cuj nümar intreegh negatiiif u frazziúnari : sa pöö mia « mangjá -2 gnífar » ni « scavá un demi-büüs ». In d’otre parole, difereent tiip da nümar sa i aplica bé u maa al muunt di difereent tiip da prubleem ch’a desiremm tratá. A Cheest nomm, i al è da fatt ni plüü ni maanch imaginari (al sentüü cureent dal tèrmen, chesta völta-chí) che -2, 1/2 u ariis da 2.
Ul fatt che sa pöda mia sucjá aj nümar cumpless da le intuizziú cuncrete inscí evidente cuma paj intreegh naturaj u paj reaj al è mia destürbaant par la teuría matematica, malgraa vargott àbies pusaa, fa un bell puu da sécul, di prubleem cuncetüaal aj matemàtich. In efett, al al è tütt-a-fatt pussíbil da definí rigurusameent le uperazziú cuj nümar cumpless in funziú da le uperazziú cuj nümar reaj, senza fá referenza a vargüna intuizziú .
Nutemm da tüta manera che i nümar cumpless i gh’a una ütilizazziú in geumetría plana: inscí sa pöö ga sucjá di cuncettt geumétrich cuma chel da puunt u da vetuur dal plà, u amò i similitüde direte (le transfurmazziú geumétriche cunservaant i ànguj, però ch’i pöö mudificá le distanze d’un ceert fatuur, e conservaant l’urientazziú da le figüre)..
Nümar e vetuur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In taant che nümar imaginari, i al parteen mia a . Sa saa sumá, e mültiplicá di nümar reaj, però al gh’è a priori mia da sentüü a efetüá di càlcüj faseent intervegní la i. Da tüta manera, int i prucess da resulüzziú da le equazziú dal teerz degrée, da taj càlcüj i pariss. Al cuventa dunca pruvá da ga dá un sentüü a da le uperazziú tale che e . Al esiist gjanmò un dumini in che sa i efètüa da tale uperazziú « eterugénie» : i vetuur. Al sembra dunca resunàbil , par cumpreent le manipülazziú algebraiche (i càlcüj) faseent intervení i, da pruvá da al representá cuma un vetuur. Sa plazzemm int un plà geumétrich münii d’un repère, l’ass urizuntaal al è münii d'un vetuur che sa nòmina , l’ass verticaal al è münii d'un vetuur che sa nòmina . Sa al cjama cheest plà ul plà cumpless. I càlcüj clàssich sü cheest vetuur e i curespuunt aj càlcüj faseent intervegní i nümar reaj e ul nümar imaginari i. Ul plà cumpless al sarà dunca un mudell geumétrich par representá i nümar reaj e imaginari, e i uperazziú intra da luur.
Afí da simplifiá la comprensiú, da bé separá i cuncett, nous druvemm chesta nutazziú mia standard, ch’a la permett da distinguí i nümar (reaj u imaginaris) da la suva representazziú geumétrica cun l'aída dal vetuur :
- ul vetuur al serviss da representazziú geumétrica pal nümar reaal 1
- ul vetuur al serviss da representazziú geumétrica pal nümar imaginari i
gja che un reaal qual-sa-vöör a al è iguaal a a · 1, a representaremm la mültiplicazziú intra nümar reaj par la mültiplicazziú d’un vetuur par un scalaar ; inscí, ul nümar reaal a al sarà representaa pal vetuur .
Inscí, l’espressiú a + b · i la sarà representada pal vetuur , ch’al pöö d’otra manera sa scriif cuma una matriis culona
Représentation du plan complexe avec les notations non standard introduites
A pudemm dunca cunsiderá un vetuur qual-sa-vöör da cheest plà, e stüdiá le söve prupietaa, saveent che al gh’a da ubedí a certe règule gja che al representa una espressiú int una equazziú .
Par semplificá la scritüra, si a al è un reaal, sa permetaremm da al scriif plütòost che (sa pöö inscí scriif ).
Mültiplicazziú imaginària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’addizziú di reaj la curespuunt parfetameent a l’addizziú veturiala
Par la mültiplicazziú, al cuntrari, a semm cunfruntaa a una ambigüitaa par rapòort aj vetuur geumétrich clàssich : ul scalaar al è sí istess un vetuur. Inscí, l’espressiú classica a · b (a e b reaj) pöö se tradüí cuntempuraniameent par , par , par , dunca par e par … Sa veet che a e b i gh’a un röö simétrich, e che sa la gh’a da fatt… una uperazziú intra düü vetuur, un « prodüit » da vetuur che però:
- al è mia un prodüit scalaar gja che ul resültaa al è un vetuur;
- al è mia un prodüit veturiaal gja che ul resültaa al è íntal plà.
A emm dunca inventá una nuvela uperazziú , ul « prodüit imaginari », nutaa ×. Cuma tüte le uperazziú süj vetuur, sa trata da fatt d’una custrüzziú geumétrica: a scumenzemm par stüdiá la trasfurmazziú di vetuur da la basa par pudé l’esteent a tütt ul plà.
Sa a dunca :
- dapress l’igualtaa (1) vidüda al paràgraf (x²+1=0)
Sa veet che íntal plà, mültipliá par al vöör dí a nagott cambiá, e mültipliá par al vöör dí a fá una rutazziú d’un quaart da girada íntal sentüü pusitiif. Chesta mültiplicazziú al è dunca, intra otre, una rutazziú .
Multiplication imaginaire des vecteurs de la base
Si adess sa cunsidera , ch’al è iguaal a gja che (a · b) al è sí istess un reaal, sa veet ch’a l’è una umutetía, una dilatazziú ; al è dilataa d’una quantitaa .
In fatt, sa veet che si sa l töö un vetuur qual-sa-vöör dal plà, si á al è l’àngul che al fa cun l’ass di reaj, alura la mültiplicazziú imaginària d’un òolt vetuur par al vöör dí a fá
- una rutazziú d’àngul á ;
- una dilatazziú da
c’al è -a-dí una similitüde dide (una transformazziú geumétrich ch’al conserve i ànguj e l’onagotttazziú ).
Construction graphique de la multiplication imaginaire
Sa da inscí un sentüü a una scritüra da tiip
ch’a l’è la traduzziú da l’espressiú
- (a1 + a2 · i)·(b1 + b2 · i).
Axiomatisazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par di para[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa definiss un nümar cumpless cuma un para da nümar reaj (a,b), i legg da cumpusizziú interne i è i seguente :
- L’addizziú :
- La mültiplicazziú :
Sa demustra che ul cungjuunt münii da cheste düü legg al è un còorp cumütatiif e un -spazzi veturiaal. Da plüü, ul sübcungjuunt di (a,0) al è isumòrfich a . Sa pöö inscí scriif (a,b)= a + b × i.
Par i pulinomi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul còorp di nümar cumpless al è isumòrfich al quozzieent da ul cungjuunt di pulinomi da , nutaa , par la relazziú d'equivalenza definida cuma al sigüta :
- par düü pulinomi P e Q, P al è in relazziú cun Q si ul resídü da la divisiú euclidéa da P e da Q par X² + 1 al è l’istess;
- töcc i pulinomi ch’i è in la relazziú cun P i è di apartegní a la classa d'equivalenza da P.
Sa l nota cheest quozzieent inscí :
- .
Al è da fatt un quozzieent d’un tiip plüü generaal, d’un anell euclidien principal () par ü di söö ideaj (l’ideaal generaa par X² + 1). Al sa trata d’una custruzziú clàssica par definí da le estensiú algebraiche : chí sa a cjapaa , sa a cunsideraa ul pulinomi X² + 1 e sa a custrüii l’estensiú da cheest còorp par i ariis dal pulinomi.
Ul nümar i al è la classa d'equivalenza da X.
Par i matriiss 2*2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si sa cunsidera ul cungjuunt da le matriis da la furma
indúe a e b i è di nümar reaj , sa pöö vérifiá fàcilmeent che cheest cungjuunt s'identífega a pal murfiism ch’al a una tala matriis al socja
Furma cartesiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa pöö vidé i nümar cumpless cuma i ugett da la furma , cun e düü nümar reaj, e le régule da càlcül seguente :
Infí, si u al è mia nüll, sa veet che al è l’inveers da .
La fórmüla da l’inveers la fa parí düü nümar interessaant :
e chesta fórmüla da l’inveers (ch’a la dumanda di ipòtesi sül nümar cumpless) la ven dunca da la fórmüla plüü generala :
In particülaar, cheest símbul al verífega l’igualtaa a prima vista pròpe strana: .
In l’espressiú , sa cjama la partida reala, nutada Re(z), e la partida imaginària, nutada Im(z). Un nümar cumpless al è dii reaal si e noma si la suva partida imaginària al è nüla, e imaginari püür si e noma si la suva partida reala al è nüla.
Sa cjama cumpless cungjügaa da z, ul nümar taal che par , . Sa l nota generalameent par la lètera z surmontada d’un tirett urizuntaal (scrivüü e lesüü « z bara »).
Furma algebràica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura che i nümar cumpless i è scrivüü sota la furma , sa parla da furma algebràica. I nümar a e b i è di reaj, e ul símbul i al è taal che , u .
Ul cungjügaa da al è .
In física, in particülaar in eletricitaa, sa nota da le völte j in lööch da i.
Furme trigunumétrica e espunenziala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par un nümar cumpless mia nüll z da partida reala a e da partida imaginària b, al esiist un reaal stregjameent pusitiif r e di reaj taj che e . I reaj difereent i ügn di òolt d’un mültipel intreegh da , i è cjamaa arügmeent da z. Sa a . La nutazziú al è cjamada furma trigunumétrica dal nümar z, e la nutazziú al è cjamada furma espunenziala’’ dal nümar z.
L'àngul al è taal che , e cheest qual sa síes l'espressiú da z . Chesta nozziú al è impurtanta íntal trazzaa dal Diagrama da Fresnel in eletrònica gja che , a partí da sa la pöö calcülá la fasa in funziú da la frequenza , in vista dal Diagrama da Bode ( Fasa ) .
Quant a |Z|, u vadaagn in funziú da la frequenza, , sa trazza dunca ul Diagrama da Bode ( Vadaagn ) . Sa càlcüla apó ul vadaagn in décibel taal che G ( db ) = -20 log(|z|) e sa trazza G ( db ) in funziú da la frequenza .
In cheste düü furme, al è ul mòdül da z, al è un argümeent da z. Sa pöö alura notá ul cungjügaa dal nümar z sota cheste düü furme: (furma espunenziala) e . Da tüta manera, chesta darera nutazziú a l’è mia una nutazziú sota furma trigunumétrica : la furma trigunumétrica dal cungjügaa al è .
Remarche : vidé apó i fórmüle d’Euler e da Moivre
Röö in matemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ariis da pulinomi, clôture algebràica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada pulinomi a cueficeent cumpless (dunca, in particülaar, cada pulinomi a cueficeent intreegh u razziunaj), mia custant, al amett almaanch una ariis (d’indúe sa l dedüiss che al en amett tante che ul sò degrée, cüntaant le mültiplicitaa). Sa diis che ul còorp di cumpless al è algebraicameent saraa.
In fatt, ul còorp di cumpless al è la clôture algebràica dal còorp di reaj, i.e. ul plüü petit còorp ch’al cuntegna ul còorp di reaj e ch’al síes algebraicameent saraa.
Cheest resültaa al è cugnussüü in Francja sota ul nomm da teurema da d’Alembert-Goss, in d’òolt paees sota ul nomm da teurema fundamentaal da l’àlgebra.
Anàlisi cumplessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Artícul principaal : Anàlisi cumplessa.
I nümar cumpless i è staa inizzialameent cucepii par respuunt a un prublema algebràich. Da tüta manera, i gh’a da riche prupietaa analítiche. Al è pussíbil da generalizá aj nümar cumpless la definizziú usuala da la derivada : (cun mültiplicazziú resta cumplesse). Da tüta manera, la prupiétaa da derivabalitaa süj cumpless la gh’a da cunseguenze fisc plüü impurtante che la süj reaj. Ul stüdi da le funziú cumplesse d’un nümar cumpless, derivàbile in sentüü cumpless, numenade apó funziú ulumorfe, al è dunca fisc ricch.
In l’istessa manera che sa la definiss una derivada, sa pöö definí di nuzziú da primitiva e d’integrala cumplesse. Ul teurema di resídü al stabiliss che l’intégrala d’una funziú ulumorfa luungh un camí saraa la depeent noma da le singülaritaa da chesta funziú a l’interiuur da cheest camí, e dal nümar da girade che cheest camí al fa intuurn da chele.
Autumurfiism dal còorp di cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'identitaa e la cungjügazziú i è di autumurfiism dal còorp di cumpless. In fatt, cheest i è i ünich autumurfiism cuntínü (sa pöö remplazzá l'ipòtesi  > par, a scèrnida,  > u  >). Süpusant l'assioma da la scèrnida sa pöö custrüí di autumurfiism  > da cheest còorp: vidé autumurfiism s da còorp mia cuntínü da C.
In física e ingegnería[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Representazziú di fenòmen périodich e anàlisi da Fourier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In ségüit, la furma trigunumétrica l’a permetüü da simplificá la mudelizazziú e la scritüra da nümeruus fenòmen, par esempi i fenòmen undulatori (in particülaar a prupòsit da le onde eletromagnétiche, u in eletrònica e plüü precisameent íntal dumini da l'anàlisi eletrònica di circüit cunteneent di selfs u bubine, nutade L , di capacitaa, nutade C e di resistenze, nutade R.( Esempi R+jLw u R-j/Cw e w=2ðF , chí , cheest i è di esempi respetivameent ( R,L ) e ( R,C ) in SÉRIA e cul schéma in SÉRIA : R*R + ( jLw -j/Cw )*( jLw-j/Cw ) = Z*Z d'indúe Z = SQR( R*R +( jLw-j/Cw )*( jLw-j/Cw)) e cun tangeent da l'àngul = ( Lw-1/Cw)/R ). Íntal dumini da l'eletrònica , ul ’’’i’’’ representaant l'imaginari in Matemàtica , deventa j par i Físich e sa pöö trazzá alura ul diagrama da Fresnel e , cheest , quala sa síes l'espressiú .
In efett, prenemm un paràmetar qual-sa-vöör, A(t), ch’al depeent dal teemp da manera sinüsuidala. Cheest chí al signífega che la valuur da A vària intra a e -a, cun sémpar la istessa períuda, disemm, u1, e che sa la pöö scriif A = a.cos(u1t). Si sa mültiplica la vala suvada A par la valuur B(t), un paràmetar da la istessa furma, però da períuda diferenta u2,a utegnemm :
cheest ch’al al è fisc carí, però mia fàcil a manipülá… però in scritüra espunenziala, a utegnemm :
cheest ch’al al è fisc plüü sémplis a manipülá… Però C′, al è mia ul prodüit da A par B ! Al è la partida reala da C′! Implicitameent, a emm trasfurmaa A e B in cumpless, e i emm manipülaa (chí, mültipliaa). In cul töö la partida reala da C′, nous turnemm indrée íntal còorp di reaj. I cumpless i gh’a alura nissüna réaltaa física.
In fatt, s’emm servii dal fatt che al cunteegn par simplificá le scritüre. In efett, si sa gh’a da scriif che un paràmetar al vaar r cos(e), al cuventa düü reaj, r e e. Però cun di cumpless, al è assée UN nümar, vargott ch’al al è fisc plüü sémplis.
In eletrumagnetiism sémpar, però int un cunteest difereent, sa pöö scriif ul caamp eletromagnétich cuma una cumbinazziú cumplessa dal caamp elétrich e dal caamp magnétich. Püür artifiis da càlcül, sa pöö sucjá l’un u l’òolt da chiist caamp a la partida « imaginària » dal caamp cumpless utegnüü : cheest chí semplífica grandameent i uperazziú.
Sa dröva igualameent i cumpless par la anàlisi da Fourier, fisc ütilizada in da nümeruus dumini, cuma ul tratameent dal signal.
Mecànica di flüit íntal plà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In mecànica di flüit sa fa parí di putenziaj e di velucitaa cumpless. In efett, par un flüss a dò dimensiú, sa pöö descumponn la velucitaa dal flüit in vx e vi. Adess, sa l mustra che :
Satisfá a cheste cundizziú (condizziú da Cauchy-Riemann) al equivaar a dí che al esiist una funziú analítica tala che
indúe
Chest-chí al permett amò da scriif :
Sa cjama f(z) ul putenziaal cumpless, e la suva derivada par rapport a z, la velucitaa cumplessa. Grazzia a chesta funziú , sa utegn ul mòdül da la velucitaa, e la suva direzziú (in cul töö la furma trigonométrica). Suratütt, sa pöö mudelizá sémplismeent un flüss intuurn d’un ustàcul, d’una manera sémplis e cumpata. La funziú la ø gh’a da vess custanta luungh ul profil da cheest ustàcul, vargott ch’al permett una resulüzziú sémplis da f, grazzia a di resültaat sémplis d’anàlisi cumplessa.
Mecànica quàntega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De le otre simplificazziú par físich : la mecànica quàntega necèssita i nümar cumpless. I funziú d’onde quànteghe i è inscí tüte cumpless (vidé Pustülaa da la mecànica quàntega). In cheest cas, da tüta manera , al è pussíbil (in acordi a di teuríe mia quànteghe) che cheest chí al curespuunt a la strütüra reala da l’univeers : mia plüü a 4 dimensiú (spazzi-teemp), però da 5 e plüü - in cheste teuríe fí a 11 – a la scala quàntega (petita). Malgraa la nosta percezziú (adatada a la scala plüü granda), la dimensiú imaginària la pudaress dunca bé curespuunt apó a una « realtaa física » e mia representá noma una cumuditaa da scritüra.


text:
Castlèt
Castlèt (o Castlët, o Castalèt) a l'é 'l nòm ëd vàire comun piemontèis:
- Castlët (Cervo), comun dla provincia ëd Biela
- Castlèt d'Er, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt dij Merlo, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt d'Òrba, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt Molèina, an provincia d'Ast
- Castlèt Monfrà, an provincia ëd Lissandria
- Castlèt Stura, an provincia ëd Coni
- Castlèt Tesin o Castalèt, an provincia ëd Noara
- Castlèt Usson, an provincia ëd Coni
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Canton Sciafüsa
El Canton Sciafüsa l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, tra töcc l'è chèl piö setentriunàl, el se tróa a òvest del Lach de Costànsa. La cità principàla e capitàl del cantù l'è la cità de Sciafüsa.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teretóre del cantù l'è quàze del töt circondàt de la Germània (Land del Baden-Württemberg), co la quàla el cunfìna a ucidènt, setentriù e oriènt. A sud el cunfìna coi cantù de Zurìgo e Türgòvia.
La lèngua parlàda de la magiurànsa de la zét del cantù l'è 'l todèsch (87,6%) e la religiù magiuritària l'è chèla cristiàna protestànt, presapóch el 50%, co 'na fòrte minorànsa de catòlich (presapóch el 25%).
El gròs del teretóre cantunàl el se tróa sö l'altipià del Hoher Randen. La vèta de chèsta montàgna la se tróa a 912 méter söl leèl del mar. Le còste del mut le càla 'nvèrs sud 'ndóche le rìa 'nfìna 'ndèla àl del Reno.
Le cascàde del Reno i è le piö làrghe cascàde 'n Europa e le se tróa pròpe söl cunfì 'ntra 'l Canton Sciafüsa, 'l Canton Zurìgo e la Germània.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl medioevo Sciafüsa l'ìa 'na cità-stato. Gh'è docümèncc de demóstra che 'l batìa la sò monéda zamò 'ndèl an 1005. A chèla época là l'ìa cunusìda come Villa Sciaffusa. Entùren a l'an 1049 vé fondat en monastér de fà Benedetì che g'ha favurìt el svelöpàs de la comunità, che g'ha utignìt la 'ndependènsa 'ndèl an 1190. Enfìna al 1218 Sciafüsa l'ìa 'na cità lìbera de l'Impér. De alùra a ègner al 1330 la cità la g'ha pirdìt töcc i sò teretóre, e a la fì apò a la sò 'ndependènsa, en favùr dei Asburgo. El cantù l'è riàt a turnà a ìga la sò 'ndependènsa endèl 1415 quan che 'l g'ha crumpàt la sò libertà. El s'è aleàt co Zurigo 'ndèl 1454, e l'è deentàt mèmber de la confederasiù endèl 1501.
La custitusiù cantunàla l'è stàda scriìda 'ndèl an 1876 e piö tàrde reviziunàda 'ndèl 1895.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al 2008, el cantù de Sciafüsa el cönta 32 cümü; l'è mìa piö spartìt en distrècc zamò del 1999.
El cantù de Sciafüsa el g'ha du framèncc separàcc del rèst del teretóre cantunàl (exclavi). El prim l'è furmàt dei cümü de Buchberg e Rüdlingen e l'è sitüàt entrà 'l canton Zürigh e la Germània. El segónt el töl dét i cümü de Buch, Hemishofen, Ramsen e Stein am Rhein e l'è sitüàt entrà 'l Canton Turgovia e la Germania.


text:
Besasc
Besasc (nom ufizial in italian Besazio) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 600 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 0.90 km². Al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (303 vot a favur e 37 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
Besasc a l'è tacaa a Mendris, Civ (IT-VA) e Ligornet.


text:
Cina
La Cina a l'è un paes del Asia urientala. La sua capital a l'è Pechin.
La cunfina cun la Curea del Nord, la Rüssia, la Mungolia, el Kazakistan, el Kirghizistan, el Tagikistan, l'Afghanistan, el Pakistan, l'India, el Nepal, el Bhutan, el Myanmar, el Laos e'l Vietnam.
A l'è el terz paes al munt per süperfiss (9.596.960 km²) e'l prim per pupulaziun (püssee d'un miliard e tresent miliun d'abitant).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'inflaziun in Cina a l'è al 7,1% (genar 2007).
El PIL pro-capit a l'è de 2.034 dòlar a l'ann. De la fin del 2001 l'ha aderii a l'Urganizaziun mundiala del cumerci.
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La muneda ufiziala a l'è el yuan, che'l gh'ha una quotaziun ligada al dolar.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cina (nòm ufizial: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó = Repübliga Pupulara de la Cina) a l'è una repübliga sucialista.
El president a l'è el Xi Jinping (del 2013).
El prim minister a l'è el Li Keqiang (del 2013).


text:
Fragaria vesca
La Fragaria vesca (en bresà: Maöla salvàdega, Maöla de bósc o piö de spès apéna Maöla, en insübrich magiustra) l'è 'na piantìna erbàcea de la famìa botànica de le Rosaceae. La crès endèi sotabósc ma la vé apò a cultiàda per i sò fröcc, dèle fàlse bache picinìne condèn bù udùr bèl fòrte.
L'è diferènta de le varietà ibride che de sòlit vé cultiàde 'ndèi órcc. En confrónt a chèle ìbride, el fröt de la F. vesca l'è piö pesèn e mulzì (vesca en latì völ dì mulzì).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è tacàde a la base en ciöfècc picinì, i è trifoiàde e capetàde.
I fiùr i è picinì e biànc e i g'ha de 4 a 6 pétali. I fiorés endèl perìode de bril a löi, e a le ólte le refiorés apò 'n autùno.
Chèl che de sòlit l'è cunsideràt el fröt de la maöla, de fat l'è 'n fals-fröt. I fröcc véri e pròpri i sarès i granì che se èt sö la superfìce del fals-fröt.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
F. vesca l'è uriginària de l'Eurasia, la crès salvàdega en töta Europa e l'Asia setentriunàla. La preferés i teré ömecc, bèi drenàcc, ric de nütrièncc e de humus; la g'ha bizògn de 'n bris de sùl ma mìa tròp, de sòlit la crès endèle radüre, ai màrzegn dei bósc de los bosques o endèi bósc mìa tròp spès.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come èrba medicinàl la maöla la pöl véser dopràda per calmà i dulùr gastrointestinài.
I prensépe atìf cuntignìcc endèla piànta i è dèi oli esensiài, tanì e flavone.
L'è bastànsa rìca de vitamìna C, de iòdio, de fèr, de càlcio, de fòsforo. De mìa sotastimà apò a la prezènsa endèl fröt de acido salicilico. Se ghe atreböés proprietà depuratìve e diurétiche. L'è 'ndicàda per le 'nfiamasiù de la bóca e de la góla.
Pusìbol cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- la pöl véser cunfundìda co la Duchesnea indica, che però la g'ha gnè udùr gnè saùr e adognimòdo l'è mìa vilinùza.


text:
Matteo Renzi
Matteo Renzi (Firenz, 11 de genar del 1975) a l'è on politigh italian, sindigh de Firenz (del 2009 al 2014) e segretari del Partii Democrategh (del 2013).
Del 2014 l'è 'l president del Consili di Minister.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è cressuu a Rignano sull'Arno, indove i genitor abiten ancamò e indove 'l pader Tiziano l'è semper staa impegnaa politigament (con la DC).
El studia a Fiorenza, prima al Licee classigh Dant e poeu a l'Università de Fiorenza, indove 'l ciappa la laurea in Legg in del 1999, cont ona tesi sora el sindigh fiorentin Giorgio La Pira. L'ha faa i scout (anca cont incaregh nazionai in de l'AGESCI - per esempi l'è staa el direttor de la rivista Camminiamo insieme) e l'ha lavoraa con vari mansion in la CHIL srl, de proppietà de la soa fameja.
A partì del 1999 l'è sposaa cont Agnese, ona professoressa de licee, e 'l gh'ha trii fioeu.
Carrera politiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm pass[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scomincia la soa attività politiga duranta i agn del licee. In del 1996 el contribuiss a la nassida di Comitad Prodi in Toscana, e 'l s'iscriv al Partii Popolar Italian, del qual el vegn, in del 1999, segretari provincial. In del 2001 el vegn coordinador de La Margherita fiorentina e, in del 2003, segretari provincial.
In del 2004 l'è eleggiuu president de la Provincia de Fiorenza, votaa in d'ona coalizion de center-sinistra e cont el 58,8% di preferenz. In ligna cont i sò idei de lotta a la casta e al trasà via, in del sò mandad l'ha sminuii i tass provinciai, el numer del personal e i dirigent. L'è staa però accusaa d'avè spenduu e trasaa via tropp anca lù.
El 29 settember del 2008 el dis che 'l ghe piasaria candidàss ai primari del Partii Democratigh per vegnì sindigh de Fiorenza: a sorpresa, je vincc. L'ann dopo el vegn eleggiuu sindigh cont el 59,96 (al balottasg) contra el candidaa del center-destra Giovanni Galli.
El fa part de la direzion nazional del Partii Democratigh, che però lù el tacca a critigà semper pussee per i maner cont i quai el fronta la situazion politiga. In del 2010 l'è staa, per vari sondasg, el sindigh italian pussee amaa.
In su la scena nazional[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El ses de dicember del 2010 el Matteo Renzi el va a Villa San Martin a Arcor (la cà de Silvio Berluscon), per discut de robb che gh'entren con la ministrazion de Fiorenza; ma la notizzia, vegnuda foeura quand che l'inconter l'era giamò finii, la gh'è minga piasuda a quei de la sinistra, e nanca tant a on quai sò sostenidor.
Sotta la soa ministrazion, Fiorenza l'è stada la primma granda città italiana in la qual l'è staa provaa on Pian struttural a zero volumm, cont ona maggioranza in consili comunal bella granda. El pian el preved inoltra che in futur ghe poden vessegh in di ZTL fiorentinn domà macchinn elettrigh. In del giugn del 2011 l'è 'ntrada in vigor ona pedonalizzazion noeuva, che la catta dent, tra i alter, zonn important de Fiorenza, compagn de Piazza Pitti.
El Renzi inoltra l'è impegnaa in d'ona campagna contra i mort in sù la strada, a favor de penn pussee dur per quei che fann i incident e la creazion del reatt de "omicidi stradal".
El s'è distint per ona battalia interna al Partii per sveggià la direzion e fàggh pussee post ai giovin; tra i alter robb, insema al Pippo Civaa l'ha organizzaa on convegn a la stazion Leopolda de Fiorenza, cont el nomm de "Prossima Fermada: Italia". Quella robba chì l'ha fada anca l'ann dopo, anca se quella voeulta chì el gh'era minga el Civaa (che l'è 'ntraa in contrast con lù) e 'l convegn el se ciamava "Big Bang".
Per quei sò posizion e azion, l'è despess critigaa de alter leader de la sinistra, compagn del segretari del PD Pierluigi Bersani o quell de SEL, Nichi Vendola.
El 13 de settember del 2012 l'ha scominciaa a Verona la soa campagna per i primari del center-sinistra, quei per scernì chi che sarà el candidaa di elezion politegh in del 2013. Dopo d'avè faa ona campagna in gir per l'Italia cont on camper, al primm turno di primari el riva segond cont el 36%, e inscì el riess a 'vèggh on balottasg con Bersani (che l'ha ciappaa el 44%). Al balottasg el ciappa domà el 39,1%, menter che 'l Bersani el vingg cont el 60,9%.
Dopo avè perduu i primari, el Renzi el s'è tiraa in despart per on quai mes, per poeu tornà in su la scena nazional dopo i elezioni politegh del febrar del 2013, che hann veduu la sconfitta del Partii Democrategh. L'ha giugaa on roeul important in del fà crodà la candidadura del Franco Marini a president de la Republega, col sostegnì inveci quella del Romano Prodi (che poeu l'ha perduu istess). Dopo la reconferma de Giorgio Napolitano e i dimission del Bersani, l'è staa vun di nomm propost per vegnì el noeuv primm minister, ma a la fin gh'è staa preferii l'Enrico Letta.
In di confront del governa Letta, ciamaa anca el governa di intes largh (perchè el Partii Democrategh l'è staa costringiuu a governà insemm al Popol de la Libertà del Berluscon e ai centrista de Mario Monti), el Renzi l'ha tegnuu on comportament de sostegn condizionaa, che tanti hann consideraa on poo ambigov. A bon cunt, la soa popolarità la seguta a cress.
In del settember del 2013, el se candida a vegnì el noeuv segretari del Partii Democrategh: i sò aversari a hinn el Gianni Cuperlo, el Gianni Pittella e 'l monsciasch Giuseppe Civati. Ai elezion reservaa ai iscritt al Partii, el Renzi l'è bon de ciappà el 46% di preferenz, menter che 'l Cuperlo el riva al 38%, el Civati el 10% e 'l Pittella el 6%. El vott de dicember, in di Primari avert a tucc i elettor, el Renzi el ciappa el 68% di preferenz, lassand a Cuperlo el 18% e al Civati el 14%. In 'sta manera el ven eleggiuu segretari del sò partii.
Comè segretari del Partii Democrategh, a l'è protagonista principal de la scena politega italiana. El tira foeura i propost de ona riforma del mercaa del lavorà e on'altra in su la legg elettoral. In del febrar del 2014 cressen semper pussee i vos d'ona possibil staffetta cont el primm minister Enrico Letta, acusaa d'avè faa tropp poch in di ultem mes. In de la direzion nazional del PD del 16 de febrar, Renzi e 'l partii scernissen de toeugh via la fiducia al governo, se ghe sarà nò di cambiament. On quai dì dopo el Renzi l'è ciamaa al Quirinal del president de la Repubblica Giorgio Napolitano, con l'incaregh de mett in pee ona squadra noeuva de governo. Inscì el suced, e 'l 22 de febrar el nass el primm governo Renzi (che intrattant l'ha lassaa la poltrona de sindegh de Fiorenza).


text:
Dominica
La Dominica a l'è un paes di Caraib. A l'è furmaa d'un'ünega isula.
La capital a l'è Roseau.
La gh'ha una süperfiss de 751 km² e una pupulaziun de quasi 71.700 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dominica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1978, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dominica (nòm ufizial: Commonwealth of Dominica) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Charles Savarin (del 2013).
El prim minister a l'è el Roosevelt Skerrit (del 2004).


text:
Egit
L' Egit (مصر in arab) a l'è un paes de l'Africa, ma'l gh'ha anca un toch in Asia, la penisula del Sinai.
A l'è tacaa a la Libia, al Sudan, a Israel e a la Palestina e 'l'a bagnen el Mar Mediterani e'l Mar Russ.
La capital a l'è El Cairo.
Al gh'ha una süperfiss de 1.001.449 km² e una pupulaziun de pressapoch 83 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del secul quel de XVIII, l'Egit a l'era anmò un pussediment di Türch, anca se nominal pütost che real. In del 1882, dopu che hann dervii el Canal de Suez, l'Egit a l'è vegnüü un pruteturaa ingles.
In del 1922 l'Egit l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el rè Fuad, ma i ingles hann segütà a cumandan la pulitiga fina al 1952, quand che un grüp d'ufiziaj cunt Nasser 'me guida hann esiliaa el rè Faruk e hann pruclamaa la repübliga.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Egit (nom ufizial: جمهورية مصر العربية = Repübliga Araba d'Egit) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l ʿAbd al-Fattāḥ Khalīl al-Sīsī (del 2014).
El Prim Minister pruvisori a l'è 'l Ibrahim Mahlab (del 2014).


text:
Carugaa
Carugaa (nom ufizial in italian: Carugate) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l gh'ha ona popolazion de 13.979 abitant.
El paes el se troeuva al confin con la Provincia de Monscia e Brianza (comun de Agraa, Brughee e Caponagh) e l'è denter ai territori de la Martesana e del Vimercates.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'etimologia del nomm l'è minga ciara.
Segonda la tradizion, Santa Marcellina, sorella de Sant Ambroeus e San Satir, l'è vivuda a Carugaa.
Ai temp di piev, Carugaa el faseva part de la Piev de Vimercaa.
In di primm del Noeuvcent, a Carugaa el lavorà principal l'era la seda.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Carugaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Ti amerò... fino ad ammazzarti
Ti amerò... fino ad ammazzarti (A t vurò bèṅ... in fiṅ a masàr-at) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1990 ad Lawrence Kasdan ch'la tōś ispirasiòṅ da 'n fat sucès dabòṅ in dal 1984 a Allentown in dla Pennsylvania in dua na dóna, la Frances Toto, l'iva pruâ a masàr sò marè Anthony sénsa però cavàr-'g-la.
Al film 'l à muciâ sù da piò ad sédas migliòṅ ad dòlar a i butghèṅ dal nòrd Amèrica.
Sunt
Joey Boca (Kevin Kline) 'l è 'n americàṅ cun di urìgini itagliàni ch'al tira avànti faghénd dal pizzi. 'L è spuśâ cun la Rosalia (Tracey Ullman) e al gh vōl anc bèṅ ma, esénd un spurcaciòṅ, al sènt anc al biśógn dal vòlti ad far-ag un quàlc curnèṅ.
Un dè chi lē la gh'à la manéra ad véd'r-al impgnâ in una dal sò ciuladìni. Subìt la pénsa ad tōr-as la vita p'r al daspiaśēr ma pò, dascurénd cun sò màdar Nadja (Joan Plowright), la decìd ad vindicàr-as cupànd cal malnét ad sò marè. Dòp soquànt tintatìṿ andâ mâl, la ciàma Devo (River Phoenix), un ragàs inamurâ ad lē e ch'al lavóra in dla pizzerìa ad famìja, dmandànd-ag ad tiràr un cōlp a Joey e lò 'l al fà sénsa però cavàr-'g-la a finìr-al.
A n sinténd-as piò ad cuntinuàr da par lò, Devo a sò vòlta al ciàma dū drugâ pódag par far-al fóra, Marlon (Keanu Reeves) e Harlan (William Hurt), ma anc lōr dū i èṅ di inśdî e i fànan fiàsc. Cun un buśèṅ in dla tèsta, Joey al cònta a sò mujér ch'al n s sènt minga tant bèṅ ma lē la gh rispónd franca ch'a s trata 'd un virus.


text:
Rivulüziun de Liegi
La Rivulüziun de Liegi (in valun: Binamêye revolucion, var a dì felis rivulüziun) a l'è quel'espressiun cun la qual s'intend parlà d'un viulent rivulgiment pulitich che, a la fin del XVIII secul, l'ha dervii la strada per la fin del Principaa de Liegi. La rivulüziun l'è scumenzada el 18 agust 1789 e l'è stada definitivament repressa el 12 genar del 1791.
Cuntegnüü
- 1 El cuntest storich
- 2 La rivulüziun
- 3 L'ucüpaziun e la mediaziun prüssiana
- 4 La fin de la Rivulüziun
- 5 I event sücessiv
- 6 El giüdizi di storich
- 7 Vus curelaa
El cuntest storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quistiun de la sücessiun e de la Custitüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1772 fina al 1784 el princip-vescuv de Liegi l'era staa el vescuv Francesch Carl de Velbrück (1719-1784), che l'aveva incuragiaa i idei ilüminista: per esempi, in del 1779 l'aveva faa sü una Societé d'Émulation (Sucietaa d'Emülaziun) per favurì el güst di art, di leter e di scienz. De questa Sucietaa hinn surtii un quaj de cap de la rivulüziun.
Ma a la sua mort l'è staa elegiüü de l'imperadur cume növ vescuv (de fat el Principaa de Liegi a l'era vün di stat del Sacher Ruman Imperi) el Ceser Custantin Francesch de Hoensbroeck. Quel vescuv chì l'è staa giüdicaa un reaziunari e un asulütista, mina dumà per la sua poca prupensiun ai növ idei, ma anca perchè l'aveva minga favurii una redüziun di pudè che la "Custitüziun" del Principaa la dava al suvran.
In particular, de circa un secul, i discüssiun pulitich eren inturna a l'inscì-dii Regulament del 1684, una custitüziun pulitica che 'l Massimilian Enrich de Baviera, princip-vescuv tra 'l 1650 e 'l 1688, l'aveva creaa per sustitüì quela precedent, che la lassava magiur pudè al Terz Stat (e per Terz Stat s'intend, natüralment, la class burghesa, minga la magiuranza del popul) in materia de l'eleziun di magistrat citadin l'aministraziun münicipal.
Quel Regulament del 1684 chì l'aveva pudüü vess impost anca perchè la fameja di Baviera l'aveva cunchestaa l'auturità cun la repressiun de dò insüreziun: la prima, del 1649, l'aveva vist adiritüra el predecesur Ferdinad de Baviera bumbardà la cità; e la segunda inveci l'era avegnüda in del 1684.
De quel mument el pudè pulitich l'è partegnüü, per un secul e mezz, al princip-vescuv, ai canonich de la Catedral de San Lambert e a l'aristucrazia (i tréfonciers), che l'esercitaven cunt un'assemblea ciamada "di Stat". E, per un secul e mezz la burghesia ürbana l'ha pudüü mai utegnì de avègh indré i sò antich dirit.
A bun cünt, gh'è de dì che 'l Regulament l'intervegniva dumà sura i quistiun di eleziun di magistrat citadin e aministraziun münicipal, ma 'l lassava inscì cume eren prima i vegg cart. Per esempi, i "Stat" aveven cunservaa del tüt el dirit de vutà i tass. E sura la storia de l'esclüsiun de la sua cumpusiziun di segment inferiur del Prim (i pret), del Segund (la picula nubiltà) e del Terz Stat, questa esclüsiun l'era minga un scandal in de l'Europa del XVIII secul che l'era duminada, al temp, del principi de la munarchia assulüda. Gh'è de pensà che anca un famus pulemista radical frances, el Mirabeau, quand che l'ha visitaa el Principaa (1787, a la vigilia de la Rivulüziun) l'ha cumentaa: Nüm Frances cercum de fà una rivulüziun per utegnì una quaj di garanzii che vialter de Liegi gh'avii de secuj.
El fat de la Cà de Giögh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Traj aveniment che han purtaa a la Rivulüziun la vegn regurdada la quistiun di cà de giögh de la cità termala de Spa: chì el princip l'aveva cuncedüü el monupòli del giögh d'azard aj abitant del lögh, che 'n gestiven dò. Quand in del 1785 un tal Noël-Joseph Levoz el n'ha dervida una terza, el princip-vescuv l'ha mandaa cume reaziun, düü agn püssee tard, 200 suldaa e 2 canuni per serala, perchè la ritegniva illegala.
El fat l'è diventaa pulitich, perchè el monupoli l'era staa daa del de Hoensbroeck de sua sula auturità, menter che la custitüziun la diseva che una legg la pudeva minga vess prumulgada senza el cunsens di Stat.
El serà la cà de giögh l'è dunca diventaa l'emblema de una lunga serie de abüs di pudè custitüziunaj che i burghes atribuiven al princip. La quistiun l'ha pertant scatenaa i pulemich de l'upusiziun antimunarchiga.
L'esempi frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma el Principaa l'era un Stat trop piscinin perchè la pulitega interna la pudess lassà perd i aveniment di pudenz arent. E per quest l'ha avüü una granda impurtanza la nutizia de la Ciapada de la Basteja a Paris el de lüj del 1789 e tücc i alter aveniment de la Rivulüziun Francesa, cumpagn de la nassida de l'Assemblea Naziunala Custituent, che l'aveva decidüü l'abrugaziun di diritt feudaj e del sistema curpurativ.
La rivulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ciapada del pudè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 18 agust 1789 el partii demucratich, incuragiaa de quej event de föra, l'ha atuaa un culp de man: una milizia burghesa, menada del Jean-Nicolas Bassenge l'è andada al münicipi (hôtel de ville), induve hann impost i dimissiun del magistraa in carega e la sua sustitüziun cun düü burghmaster pupular, ciamaa Jacques-Joseph Fabry e Jean-Remy de Chestret. Ultra a quest, la milizia burghesa l'ha ciapaa anca la citadela de Liegi, che la se tröva sü la culina de Sainte-Walburge. El princip-vescuv l'è staa scurtaa de la milizia al münicipi, induve, sota la pressiun di revultus l'ha acetaa i düü növ magistraa e, suratüt, l'ha renünciaa al cuntestaa Regulament del 1684. El dì dopu, la milizia burghesa l'ha assistii a la messa in Catedrala. E pöö el princip-vescuv l'è staa purtaa in del sò castel de Seraing.
La füga del vescuv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma un quaj de dì dopu el vescuv l'è riessii a scapà a Trevir, in Germania, che l'era la sed d'un impurtant principaa vescuvil. El vescuv de Trevir, che l'era anca un princip eletur de l'Imperi, el gh'ha avüü tanta influenza de dumandà e utegnì che 'l tribünal imperial de Wetzlar el cundanass l'insüreziun de Liegi e l'urdenass, cunt un decret del 27 agust, che al princip el füssen recunsegnaa i sò pudè. Ma 'sti aveniment hann spingiüü i rivulüziunar püsee radicaj traj demucratich a fà nass a Liegi la repüblica e ad apruvà una custitüziun pütòst liberala.
La situaziun internaziunala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La füga del vescuv la meteva la növa repüblica in d'una situaziun internaziunala pütòst instabel. El sò teritori el se truvava traj Pruvincc Ünii e i Paes Bass Austriach, düü paes che eren in man a guverni minga a favur del culp de stat:
- I Pruvincc Ünii eren guvernaa del Güglielm V d'Orange, che propri düü an prima l'aveva spengiüü in del sangü la Prima Rivulüziun Batava, che la gh'aveva avüü di intenziun assee cumpagn a quij de la rivulüziun de Liegi;
- I Paes Bass Austriach eren guvernaa del Giüsep II d'Austria che l'era anca el Sacher Ruman Imperadur. Lü l'era preucüpaa del fat che i revendicaziun di rivultus lieges ghe regurdaven quij di sò südit belga. De fat, un quaj de an prima lü l'aveva pruvaa a fà apruvà di refurm istitüziunaj che avrien grandement acressüü i sò pudè, a dann di aristucrazii lugaj, che aveven daa vida a vari revòlt (a Bruxelles, per esempi, el 14 magg 1787), e anca a la Secessiun di Stat del Brabant e de l'Hainaut el 18 giügn 1789.
Però al mument l'Imperi el gh'aveva minga möd de intervegnì diretament a reprim la rivulüziun perchè la magiur part de l'esercit l'era impegnaa in urient a cumbat i Türch e i poch forz rimagnüü in di Paes Bass, sota el cumand del general irlandes Richard d'Alton, eren impegnaa in de la repressiun di rivultus belga. Quest però el vör minga dì che se pudessen avègh di ilüsiun sura i intenziun de l'imperadur se 'l Giüsep II l'avess finii cunt una vitoria la guera cuntra la Türchia.
El sustegn ai rivultus belga e l'Insüreziun del Brabant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruspetiva d'un intervent imperial l'è sumejada a vesinàss quand l'è rivada la nutizia di dò grand vitori del general Ernst Gideon von Laudon a Belgrad (8 utuber) e quela del princip de Cubürgh sül fiüm Rymnik (21 setember).
L'è staa anca per quest, ultra che per simpatia naziunala, che i rivulüziunari de Liegi hann decidüü de dà el propri sustegn a quela granda part de la class dirigent di Paes Bass Austriach che l'era dree a tentà una rivölta.
I cungruenz ideulogich gh'hann avüü una sua impurtanza, vist che menter i esüj de part aristucratica avevev scernii de andà in esili in di Pruvincc Ünii, in del teritori de Liegi s'hinn truvaa i esüj de part "pupular" o "demucratica". El cap di demucratich l'ha passaa el cunfin in del 1788 e l'è andaa a stabilìss in de la cità de Hasselt. Chì el guvernu repüblican ghe ha cuncess de fà sü una sua banda militar fada de un bun nümer de espatriaa di Paes Bass Austriach e de esercitàj in evulüziun militar.
E l'è stada propri vöna de quij band chì che, partida de Breda (che la se truvava in di Pruvincc Ünii, i quaj la supurtaven perchè l'era sota el cumand de l'upusiziun antiaustriaca de part aristucratica) l'è entrada in di Paes Bass el 24 utuber 1789 e l'ha batüü l'esercit imperial in de la bataja de Turnhout.
E dunca hinn rivaa lì alter culon de patriota belga a partì de Liegi e de l'Ulanda che, cuntra ogni previsiun, hinn riessii a cascià via i trüp imperiaj de Gand e Bruxelles e a custringg adiritüra el general d'Alton a scapà in Lüssembürgh.
La partecipaziun del guvernu lieges a l'Insüreziun del Brabant la pò minga vess dübitada: per esempi, vöna di culon de insurt, che l'andava vers Namur, l'era passada el 20 nuvember a Liegi, induve l'era stada uspitada cun granda uspitalità di auturità.
L'ucüpaziun e la mediaziun prüssiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ariv di Prüssian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Menter i Paes Bass austriach se liberaven del princip "furest", quas cuntempuraneament a la Repüblica de Liegi gh'è tucada un'ucüpaziun militar. Infati l'era avegnüü che, dopu l'apel del princip-vescuv in esili al tribünal imperial de Wetzlar, quest ültim l'aveva incaregaa el Circul de Vestfalia (al qual l'apartegniva el Principaa de Liegi) de repurtà la legalità istitüziunala.
A sua völta, el Circul de Vestfalia l'aveva ciamaa el re de Prüssia, el Federich Güglielm II, che l'aveva acetaa de mandà i sò trüp. Quij hin rivaa in del Principaa del han ucüpaa tüt i magiur cità e furtezz.
In teuria, el cumpit de l'esercit prüssian a l'era quel de purtà de növ sül tron el princip-vescuv, ma el Federich Güglielm II el gh'aveva di alter intenziun. Inscì lü l'ha ciapaa abastanza avertament la part di ribej cuntra el sò princip e, per salvà la fascia, l'ha interpretaa i istrüziun de la camera imperial cume un mandaa a medià fra i rivulüziunari e 'l Circul de Vestfalia. Questa circustanza la se ved in möd ciar cunt el legg dò leter che 'l re de Prüssia l'ha scrivüü al de Hoensbroeck (el 31 dicember 1789 e 'l 9 marz 1790), in di quaj el sustegniva che i sò 6000 suldaa, anca se eren padruni de Liegi, gh'aveven minga una forza tal de impòn l'esecüziun del decret imperial; el prupuneva dunca de acetà di cumprumiss e 'l minaciava, in cas cuntrari, de turnà a cà cunt el lassà aj ribej el Principaa de Liegi in del stat in qel qual l'aveva truvaa quand i sò suldaa l'aveven ucüpaa.
Intratant, i Prüssian sumejaven vess püssee prupens a jütà i ribej pütost che a sutametej. E el Federich Güglielm II, per rend ancamò manch equivuch i sò intenziun, l'ha cumandaa al general Schönfeld de acetà el cumand de l'esercit ribel del Brabant.
I ver intenziun de la Prüssia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In realtà, el re de Prüssia l'era indiferent sia al princip-vescuv che aj ribej. El cumandant del corp de ucüpaziun, general Schlieffen, in d'un'impurtanta letera del 23 febrar 1790 al general La Fayette el diseva:
L'ünich intent de la Prüssia l'era dunca quel de rend püssee debul l'Austria, che al mument l'era dree a cumbat i Türch insema aj Rüss e che dunca al mument el pudeva nò surtì föra di teritori del Lüssembürgh. In de l'istessa manera, el prim minister prüssian, l'Ewald Friedrich von Hertzberg, l'ha pruvaa de suvent (e senza sücess) a cunvincc i sò leaa de la Triplis Leanza (el Regn Ünii e i Pruvincc Ünii) a recugnuss l'indipendenza del Belgi ribel a l'Austria.
Inultra el 31 genar del 1790 el s'è acurdaa cunt el sültan Selim III per fàl andà inanz cun la sua guera cuntra l'Austria e la Rüssia per tüta la primavera, roba che l'ha ubligaa el növ imperadur Leupuld II a mandà 100000 omen lungh el Danübi e in Buemia.
In 'stu cuntest, l'apar ciarament cume 'l destin del Principaa de Liegi l'avess minga vargüna impurtanza per i putenz eurupei, a part che per l'Austria, vist che la repressiun de la rivulüziun liegesa l'avria representaa un inevitabil curulari a la sperada repressiun de l'insüreziun del Brabant.
Dunca, fin del rivà del corp de ucüpaziun prüssian, se pò dì che i ribej de Liegi hin mai staa liber e che la sò indipendenza l'è dürada dumà trii mes. Per tüt el rest del temp, lur hin minga staa alter che pedinn in di man de la curt de Berlin, senza avègh i mezz per truvà una quaj sulüziun.
La situaziun del princip-vescuv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca el de Hoensbroeck el se truvava in d'una situaziun de impussibiltà a fà una qualsessia cosa, anca se in del december del 1789 l'aveva utegnüü un növ parnunziament de la camera imperiala. i sò chance de sücess vegniven dumà de la recunchesta austriaca di Paes Bass. Ma anca in 'stu cas, l'era minga dii che 'l pudess reinstaurà la Custitüziun del 1684 senza prublema: de fat l'istess Leupuld II, quand l'era divegnüü imperadur dopu la mort del fradel, l'aveva prumetüü aj Belga che l'avria lassaa tücc i sò vegg "privilesg" (gh'è de regurdàss che 'l Leupuld II, quand che l'era grandüca de Tuscana cunt el nom de Peder Leupuld I l'era staa vün di prutagunnista de l'assulütismu ilüminaa).
La fin de la Rivulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'acordi traj putenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La crisi tra Viena e Berlin l'è rivada al sò cülmin in de l'istaa 1790, cunt i düü esercit s'ceraa al cunfin tra la Buemia e la Slesia. L'è staa alura che 'l Leupuld II l'ha renünziaa a pretend de l'Imperi Utuman, batüü sül camp, che di minim guadagn terituriaj, e 'l Federich Güglielm II a ogni alter guadagn teriturial in Pulonia e anca a ogni sustegn aj rivulüziun belga. L'acordi l'è staa siglaa el 27 lüj del 1790, a la Cunferenza de Reichenbach.
Al cungress de Reichenbach l'è segütaa quel de L'Aja (setember 1790), a la presenza di minister del Sacher Ruman Imperi, de la Prüssia, de l'Inghiltera e di Pruvincc Ünii. Ma urmai gh'era pü nagot de decid: el 31 utuber el cungress l'ha mandaa aj Pruvincc Ünii del Belgi un ultimatum de vint dì. El Belgi, inscambi, l'ha pruvaa a mantegnì la propria indipendenza in cambi de la nomina a Re del Belgi de l'arcidüca Carl d'Asbürgh, düca de Teschen, terz fiö del Leupuld II. La pruposta l'è stada purtada al feldmarescial Blaise Colobaran von Bender, che però el l'ha refüdada sdegnusament.
La fin de l'Insüreziun del Brabant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anzi, el von Bender l'è sübit andaa cunt i sò 40000 suldaa cuntra la cità de Namur, che la s'è rendüda el 24 nuvember, dumà düü dì dopu la pruposta fada di ribej. El 2 dicember l'è cadüda Bruxelles. In general, nissüna cità di Paes Bass Austriach la upost resistenza, ma gh'è de pensà che i suldaa belga eren cumandaa del prüssian Schönfeld, quel general che l'era staa mandaa in Belgi del Federich Güglielm II e l'è facil vedè in quest un'altra demustraziun de cume la pulitega spregiüdicada de quel munarca l'avess trasfurmaa i ribej di düü stat belga in miser pedinn per el sò grand giögh internaziunal.
El return del de Hoensbroeck[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turnaa i Paes Bass Austriach sota el sò vegg padrun, l'era urmai quistiun de poch temp prima che 'l Principaa de Liegi el füss ciapaa di Imperiaj. Ma la repüblica liegesa l'è cuntinuada a viv fina al rivà a Liegi di suldaa de l'Imperi (che però han truvaa minga upusiziun), el 12 genar 1791.
Sübit gh'è stada una forta repressiun che l'ha spingiüü un bun nümer de upusitur a l'esili (la magiur part l'è andada in Francia, suratüt a Paris).
I auturità rivulüziunari s'hin sutametüü aj decret de la camera imperiala e han aceta la restauraziun del pudè del princip-vescuv. Ma el de Hoensbroeck gh'aveva de guvernà cunt el respestà i custitüziun precedent a quela del 1684. De fat l'ha faa sü una legg che la sanziunava el principi cunsacraa de l'antiga Pas de Fexhe, var a dì quel principi che 'l diseva che i legg duveven vess discütüü e acetaa cun l'acordi di tri Stat; inultra el princip el s'impegnava (e cun lü anca tücc i sò sücessur) a fà minga sü di legg senza prima cunsültà i Stat.
Cume se ved, la se tratava de una sustanziala ritrataziun di mutivaziun che aveven purtaa aj fat de la Cà de Giögh de Spa e a la rivulüziun del 1789. L'istessa cosa la sücedeva in di Paes Bass Austriach, ma l'è minga una cuincidenza strana, se se 'l cünta che 'l de Hoensbroeck el duveva el propri return al pudè dumà a l'imperadur Leupuld II. Questa cosa la fa anca vedè cume in efet i dò rivüluziun, quela del Brabant e quela liegesa, a la fin di cünt gh'abien di fort afinità (anca se uviament gh'hin anca di gros diferenz, cume 'l fat che i rivulüziunari del Brabant eren d'estraziun nubiliar, quij de Liegi inveci gh'aveven ideaj demucraticu-giacubin).
I event sücessiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1792 el de Hoensbroeck l'è mort e 'l gh'è sücedü el Francesch Antoni Maria de Méan. Ma anca lü l'ha duvüü scapà del Principaa quand, cunt una vitoria in de la bataja de Jemappes, i esercit frances hann cunchestaa tüt el teritori.
Quest chì a l'è staa el mument in del qual i giacubin de Liegi, in esili in Francia e turnaa cuj suldaa frances del general Charles François Dumouriez s'hin rendüü respunsabil de la distrüziun de la Catedrala de San Lambert e del plebiscii che, in del 1793, l'ha purtaa a l'anessiun de Liegi a la Francia.
El giüdizi di storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di völt, cun l'espressiun Rivulüziun de Liegi vegnen cumprendüü anca i event ch'hin vegnüü dopu, fina a la segunda anessiun del Principaa a la Francia (1795).
Questa sintesi la respund prima de tüt a esigenz de semplicità espusitiva, ma despess anca a una visiun de la storia de tradiziun francofila al prublema de l'interpretaziun di anessiun del Belgi e de la Cisrenania a la Francia. Per esempi, l'Hervé Hasquin el sustegn che la rivulüziun de Liegi la sia un specc de quela francesa, de la qual la pò vess cunsiderada, per lü, una part.


text:
La notte della lunga paura
La notte della lunga paura (La nòt dla lunga paùra), cgnusû anc c'n al nóm ad Rabbits (Cunèṅ), 'l è 'n film fantàstic e ad scarésa americàṅ dal 1972 ad William F. Claxton, regìsta ch'al daśvgnìva da 'l mónd di western, trat da 'l rumànś The Year of the Angry Rabbit ad Russell Braddon.
'L è stâ girâ in Ariśòna druànd di cunèṅ dumèstic.
Sunt
Al cuntadèṅ Cole Hillman (Rory Calhoun), ch'al viṿ a Ajo City in dal sud dl'Ariśòna, al dmanda ajùt a 'l presidènt dl'università Elgin Clark (DeForest Kelley) par cumbàtar la sfilaràda ad cunèṅ salvàdag ch'i gh màgn'n incòsa esénd-as stablî in dal sò sit dòp ch'i sò predadōr, cuma i coyote, i èṅ stâ fat fóra. Elgin al gh manda al risercadōr Roy Bennett (Stuart Whitman) ch'al riva lè insém a sò mujér Gerry (Janet Leigh). P'r a n druàr minga dal vlèṅ, lì lò al śibìs ad far-ag dal puntùri 'd urmòṅ p'r a n far-ag far più di fiōi. A la sò putìna Amanda (Melanie Fullerton) però a gh daspiàś dimóndi e la in tōś òṅ da la gàbia par tgnir-al lē ma la bèstia la gh la cava a scapàr via.
Soquànt tèmp dòp Cole e Bennet i càtan na pédga dna bistiàsa bèla grôsa par tèra. In dal méntar al fiōl dla Jackie, Cole (Chris Morrell), e l’Amanda, durànt un gir in na mina 'd òr par pascàr al sò amìg Billy, i védan un cunèṅ gigànt c'n al grugn muśnènt ad sangṿ. Di còrp scavśâ i tàcan a saltàr fóra da tut al bandi. I cunèṅ curâ cun gl'urmòṅ i èṅ dvintâ dal bistiàsi mutànti gigànti, pîni ad fam ad carna umàna.


text:
Ürbin
Urbino (Urbìn en Gal-Italich Marchigian; Urbinum en latì; Urbin en fransés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 15.128 abitàncc, 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acqualagna, Auditore, Colbordolo, Fermignano, Fossombrone, Isola del Piano, Lunano, Mondaino (RN), Montecalvo in Foglia, Monteciccardo, Montefelcino, Montelabbate, Peglio, Petriano, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado, Sassocorvaro, Tavoleto, Urbania.
Ensèma a Pesaro l'è la capital de la pruvincia de Pesaro e Urbino.
El centro stòrich de Urbino, duminàt del Palàs Dücàl e de la Catedràl, l'è 'nserìt, a pàrter del 1998, endèl Patremóne Mondiàl da l'Umanità de l'UNESCO.
En chèst acità gh'è nasìt 'ntra i óter: el Papa Clemente XI, el pilòta de moto Valentino Rossi e 'l pitùr rinascimentàl Raffaello Sanzio.


text:
Cova
La cova (variant locai: ['ko:a], ['koa]) l'è la sezion che gh'è a la fin del corp di besti.
In general el termen el se riferiss a n'apendis del tors flessibela e ben distingiuda. L'è la part del corp che la corespond a l'oss sacher in di mammifer e in di usei. Ancasiben la cova la sia soradetutt on lavorà che gh'hann i vertebraa, ghe l'ha anca on quai invertebraa, compagn di scorpion.
Fonzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I besti doperen la cova in maner diferent. Per i pess e i alter besti d'aqua, la cova l'è on mezz per moeuves. In su la terra, inscambi, la cova la pò vess doperada per scascià via i mosch e i alter insett che je cagnen. Ona quai specie, compagn di gatt e di cangur, la doperen per mantegnì l'equilibri, intant che i alter (per esempi i scimbi americann e i opossum) la doperen per brancà i brocch di alber.
La cova l'è doperada anca per mandà segnai sociai. Di speci de cerv i mostren la part bianca che la se troeuva sotta la cova per avertì i alter cerv intorna d'on quai pericol, i can inveci la doperen per mostrà i sò emozion. I scorpion, per fà on alter esempi, in de la cova a gh'hann el velen, che 'l ghe serva per difendes.
Di speci de lusert poeuden destaccà la soa cova del rest del corp: in 'sta manera hinn bonn de scappà di sò predator, che resten lì con la cova destaccada che la segutta a moeuves. La cova, in 'sti situazion, generalment la ricress, anca se la gh'ha on color pussee scur de quella original.
In di usei, la cova la finiss con di piumm longh ciamaa timoner. Quei penn chì vegnen doperaa tant 'me on timon, e vutten l'usell a moeuves intant che l'è dree a golà. Inoltra vutten l'usell a mantegnì l'equilibri intant che l'è rampegaa. I piumm de la cova del pavon mas'c gh'hann ona fonzion bella importanta per fàss bei coi femen.
La cova in de l'omm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I embrion uman gh'hann ona cova che la mesura circa on sest de la dimension de l'embrion medemm. Intant che l'embrion el segutta a evolves, la cova la ven sorbida del corp. Quell covin chì donca l'è ona struttura vestigial de l'omm. Ona quai voeulta el pò capità che nassen di fiolitt cont ona cova morbeda, che la gh'ha nò di verteber ma domà vas de sangh, muscoi e nerv, anca se gh'è staa di cas rarissem de cov con dent de la cartilagin o financa cinch verteber. La tecnologia del dì incoeu la permett ai dotor de tajà via la cova apena el bambin l'è nassuu.
I omen gh'hann on oss de la cova, el coccige, giontaa al basin in de l'istess pont indè che i alter besti gh'hann la cova. L'oss de la cova l'è formaa de verteber fonduu (de norma quatter), sotta el filon de la schena. Anca lu el gh'ha la soa fonzion: el forniss on sit indè che poeuden taccàss i muscoi di ciapp.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla cova la riva del latin volgar coda, evoluzion del classegh cauda, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian, ladin e aragones coda, catalan e romanc cua, spagnoeu e galizian cola, frances queue, ocitan caudala, portoghes cauda, romen coadă, forlan code, piemontes, venet e ligur coa, sardegnoeu goa). La parolla latina la troeuvom, a travers el frances, anca in de l'ingles (queue), anca se l'è doperaa per alter robb, e minga per la cova di besti (ciamada tail).
El termen classegh cauda l'è doperaa in di paroll de la medesina e de la scienza (per esempi caudal).


text:
Landquart (distret)
El distrèt de Landquart (en todèsch: Bezirk Landquart) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. L'è 'l tèrs piö popolàt (endèl 2011 i abitàncc i éra 24331) e 'l piö pesèn de töcc per superfìce (193,23 km²)
El cunfìna a nòrt co l'Austria e 'l Liechtenstein, a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distrèt de Plessur, a sudòvest col distrèt de Imboden e a òvest col Canton San Gal, distrèt de Sarganserland .
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Landquart l'è dividìt en 2 cìrcoi e 10 cümü:
Endèl 2008 el cümü de Says l'è stàt acorpàt a chèl de Trimmis.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Plessur (distret)
El distrèt de Plessur (en todèsch: Bezirk Plessur) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. La superfìce del distrèt l'è de 266.75, endèl 2011 i abitàncc i éra 40256. El capolöch del distrèt l'è la cità de Coira.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Landquart, a nordòvest e a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distret de Albula, a sudòvest col distret de Hinterrhein e a nordòvest col distrèt de Imboden.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Plessur l'è dividìt en 3 cìrcoi e 12 cümü:
Acorpamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- endèl 2008: Sankt Peter e Pagig i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Sankt Peter-Pagig
- endèl 2009: Tschiertschen e Praden i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Tschiertschen-Praden
- endèl 2010: Malix e Parpan i è stacc acorpàcc al cümü de Churwalden


text:
Vucal
Una vucal l'è un son articulaa fasenda sunà l'aria cun i vibrazion di cord vucal, senza giuntà alter ustacul al so passag. I diversi vucal i henn creaa cambianda vün o püssee de quater parameter:
- mudificanda el sit ch'el fa da risunadur acüstich, overa la buca, tegnindela püssee verta o püssee seraa.
- cambianda la furma di laver (in pusizion pü o meno redunda)
- tegninda vert o seraa i naris
- cambianda la pusizion de la lengua, che la pö spustass püssee inanz o püssee indree.
La parola 'vucal' la vena dal latin vocalis, ch'el vö dì "dà vus" o "parlant".


text:
Grenchen
Grenchen a l'è un cumün svizzer del distret de Lebern. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 16173 abitant e una süperfiss de 26.08 km², e al se tröva a una altitüden de 451 meter sura al livel del mar.
El cumün de Grenchen a l'è tacaa ai cumün de Arch (BE), Bettlach, Büren an der Aare (BE), Court (BE), Lengnau (BE), Romont (BE), Rüti bei Büren (BE), Selzach.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grenchen (Todesch) official website
- Grenchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Bachtelen-Bad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Grenchen al Wikimedia Commons