text:
Principaa vescovil de Liegi
El Principaa de Liegi (frances: Principauté de Liège; vallon: Principåté d' Lidje, ulandes: Bisdom Luik, tudesch: Bistum Lüttich, latin: Dioecesis Leodiensis,) a l'era on antich stat ecclesiastich in del Sacher Roman Imperi, che 'l se trovava in del center e in de l'est del Belgi del dì d'incoeu. Nassuu vers la fin del X secol, dòpo ona serie de fatt violent cognossuu sòtta el nòmm de Rivoluzion de Liegi l'è staa taccaa a la Francia insemma aj territòri di Paes Bass Austriach (Trattaa de Lunéville, febrar 1801); de lì el s'è trovaa in del regn d'Olanda (1815) e poeu in quell del Belgi (1830).
Cuntegnüü
El territòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El territòri del Principaa el se stendeva longh la Mosa belga, con l'eccezion di region de Namür, de Dinant e fina al territòri de la contea de Looz. Inscì el formava on'enclave drent aj Paes Bass Austriach, cont el divid el Ducaa del Lussemburgh e quell del Limburgh del rest, a sud, del rest di Paes Bass, a nòrd. Al Principaa eren legaa anca el Ducaa de Buglion e la cittaa de Maastricht, governada del princip-vescov prima in collaborazion cont el Ducaa de Brabant, poeu (dòpo la Guerra di Vottant'Ann) cont i Provincc Unii.
El Principaa el comprendeva 23 cittaa bònn:
- Châtelet (val: Tcheslet)
- Ciney (val: Cînè)
- Couvin (val: Couvén)
- Dinant (val: Dinant)
- Fosses-la-Ville (val. Fosse)
- Huy (val. Hu; ol. Hoei)
- Liegi (val: Lidje; fr: Liège; ol: Luik; tod: Lüttich; lat: Leodicum)
- Thuin (val: Twin)
- Verviers (val: Vervî)
- Visé (val: Vizé; ol: Wezet; tod: Weset)
- Waremme (val: Wareme; ol: Borgworm)
- Beringen (limb: Berringe)
- Bilzen (limb: Bilze)
- Bree
- Hamont-Achel (limb: Haëmet-Achel)
- Hasselt
- Herck-la-Ville (ol: Herk-de-Stad)
- Looz (val: Lô; ol: Borgloon)
- Maaseik (limb: Mezeik)
- Peer
- Sint-Truiden (fr: Saint-Trond; limb: Sintruin)
- Dilsen-Stokkem (limb: Dilse-Stokkem)
- Tongres (ol: Tongeren; lat: Atuatuca Tungrorum)
Al dì d'incoeu, 'sti cittaa se troeuven in di provincc de l'Hainaut, de Namur e del Limburgh.
La stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida de la diòcesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de la diòcesi de Liegi hinn pussee antich de quij del principaa: de fatt la diòcesi de Liegi l'è la pussee antiga del Belgi e l'è stada fondada in del IV secol del San Servazi, che 'l n'ha mettuu i sed a Tongres e a Maastricht. Aj inizzi del VIII secol l'Ubert de Liegi l'ha spostaa la sed a Liegi, indove el gh'aveva avuu el martiri el sò predecessor, el San Lambert de Maastricht.
La nassida del principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I domini de la gesa de Liegi hinn cressuu cont i progressiv donazion di princip locaj vers i vescov. El Nòtger (972-1008), per segurà a la soa sed l'autoritaa feudal sora la Contea de Huy, l'è riessii a ottegnì la nòmena a Princip-vescov. Quest l'ha consentii aj sò successor de mantegnì drent al Sacher Roman Imperi (sòtta el qual el se trovava al moment Liegi) ona indipendenza de governo, anca se i podè temporaj eren manch important e rilevant de quij spirituaj.
Questa indipendenza virtual l'è stada dovuda per la maggior part a l'abilitaa di vescov de la diòcesi, sòtta i quaj el principaa (situaa tra Francia e Germania) l'ha savuu giugà ròl important de mediazion. Voeuna di caratteristich fondamentaj del governo del Nòtger l'è stada el svilupp che l'ha reservaa a l'educazion, in seguit anca aj iniziativ giamò ciappaa de vun di sò predecessor, l'Eracli; grazie a 'sti dò vescov e al Wazo, Liegi l'ha poduu ricoprì on ròl important assee minga domà politicament ma anca per quij còss che riguarden la coltura general e la litteratura. Vescov come el Balderich de Looz (1008-1018), el Wolbòd (1018-1021), el Durand (1021-1025), el Reginard (1025-1038) el Nitard (1038-1042), el giamò citaa Wazo e 'l Teoduin (1048-1075) hann sostegnuu con valor l'ereditaa del Nòtger. I scoeur de la cittaa de Liegi hann daa a la Gesa Cattòlega di papa come 'l Steven IX e 'l Nicòla II.
Sòtta el regn de l'Enrich de Verdun (1075-1091) l'è staa istituii el Tribunal de la Pas, faa sù per corregg quij che andaven contra la legg de Dio. L'Otbert (1091-1119) l'ha estenduu el territòri del Principaa finna a ottegnì la Signoria de Buglion. Inoltra el s'è mettuu sòtta la protezion de l'Enrich IV del Sacher Roman Imperi. El Lisander de Juliers (1128-1134) el gh'ha avuu l'onor de vedè vegnì a Liegi el Papa e 'l San Bernard de Ciaravall.
On period de grand splendor coltural el s'è avuu quand che i scoeur de Liegi hann scomenzaa la sò collaborazion con quij de Paris: la diòcesi lìè riessida a dàgh on bon numer di sò dottor, traj quaj regordem el Guglielm de Saint-Thierry, el Gerard de Liegi, el Goffred de Fontaines e l'Alger de Cluny.
Contrast in del principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1191 a l'è staa eleggiuu vescov de Liegi l'Alberon I de Lovani, ma l'imperador Enrich VI, cont el dì che l'elezion a l'era minga stada legal, e l'ha daa la sed al Lotari de Hochstadt. L'elezion de l'Alberon l'è stada ratificada del Papa, ma in del 1192, el noeuv vescov l'è staa coppaa a Reims di trii cavalier todesch. El probabil mandant de l'esecuzion el podria vess staa l'imperador, ma a bon cunt el pòver Alberon l'è staa canonizzaa.
In del 1195 l'Albert de Cuyck (1195-1200) l'ha recognossuu formalment i diritt de la popolazion de Liegi. In del XII secol, el Capitol de la cattedral l'ha ciappaa ona posizion de fondamental importanza in de la relazion cont el vescov, e l'ha scomenzaa a giugà on ròl important in de la stòria del principaa.
In di secoj XIII e XIV gh'hinn staa fòrt contrast traj nòbil e 'l pòpol, in di quaj el vescov l'è intervegnuu despess. I contrast hinn rivaa al massim quand, in del XV secol l'è stada trada giò la cittaa episcopal. On arcidiacon de Liegi l'è diventaa papa cont el nòmm de Gregòri X e l'ha casciaa l'indegn vescov Enrich de Gheldria (1247-1274). La Pas de Fexhe (1316), sòtta el regn de l'Adolf de la Marca (1313-1344), l'ha regolaa i relazion traj princip-vescov e i sò sòottapòst; a ògni moeud i discòrdi hinn segutaa, e l'episcopaa de l'Arnald de Hornes (1378-1389) l'è staa signaa del trionf del partii popolar. In del 1366, la contea de Loon l'è stada taccada a la diòcesi, che adess la contegniva donca la maggior part de l'attual provincia belga del Limburgh.
L'egemonia borgognona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì de la mòrt del Luis II, cont di Fiander (1384), i Paes Bass hann iniziaa la sò unifegazion cont i Paes Bass borgognoni. Anca se 'l principaa l'è restaa nominalment indipendent, el Duca de Borgogna el gh'ha avuu ona semper maggior influenza sul governo del territòri de la diòcesi. Luis de Borbon (1456-1482) l'è staa mettuu sora el tròn de Liegi di macchinazion politegh del Filipp el Bon. La Borgogna l'ha infin invaduu el principaa. La distruzion de Dinant in del 1466 e quella de Liegi in del 1468, per òper del Carl el Gròss, hann signaa la fin de l'ascensa "democratega" del principaa.
L'egemonia spagnoeula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl V l'ha finii l'union di Dersett Provincc in di agn '40 del XVI secol, e, formalment, l'ha controllaa anca el principaa.
L'ha nomenaa l'Erard von der Mark (1505-1538) come reggent de la sed vescovil. L'Erard a l'è staa anca ona sòrta de mecenaa di art, che l'ha combattuu con decision la reforma protestanta, come hann faa anca tucc i sò successor. In questa battaja el s'è distint in moeud particolar el Gerard de Groesbeeck (1564-1580). El papa Paol IV, con l'obbietiv de ajuttà Liegi, l'ha reorganizzaa con la bolla Super Universas (12 magg 1559) i circoscrizion ecclesiastich di Paes Bass. 'Sto cambiament el gh'ha avuu di effett important aj spes de la diòcesi de Liegi; on mugg di sò parròcchi hin staa ceduu a vantasg de la nassida di diòcesi de Roermond, Bosch Ducal ('s Hertogenbosch) e Namur, e di porzion del sò territòri hinn staa comprenduu in de l'arcidiòcesi de Malines e in quella de Anversa, tutt e dò de noeuva erezion. El numer de diaconaa drent a la diòcesi l'è staa redòtt a tredes.
L'egemonia austriaca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maggior part di vescov del XVII secol a l'era d'origin foresta e de sòlit 'sti vescov gh'aveven pussee diòcesi de governà, donca gh'eren quas mai a Liegi. I sò assenz hann daa el pretest a territòri come quij de Chiroux e Grignoux de rebellàs, còssa che l'ha spingiuu el vescov Massimilian Enrich de Baviera (che l'era anca arcivescov de Colònia) a fà su di editt restrittiv, traj quaj gh'è la contestada Costituzion del 1684, causa de on mucc de tension politich in di agn a vegnì.
In del secol seguent, el Principaa l'ha conossuu on moment de splendor coltural sòtta el regn del de Velbrück (1772-1784), che l'ha daa coragg aj idej illuminista e enciclopedista nassuu in quell temp i Francia.
La Rivoluzion e la fin del Principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca: Rivoluzion de Liegi
In del 1789, in de l'istess period in del qual la gh'è stada la Rivoluzion francesa, on violent avveniment politich l'ha casciaa via del principaa el successor del de Velbrück, var a dì l'Hoensbroeck. La Rivoluzion de Liegi (inscì l'è staa ciamaa l'avveniment) la s'è unida aj ribellion che hinn nassuu in Brabant e compagn de quij l'è stada interrompuda in del 1791 de on còrp de invasion austriaca, che l'ha reportaa el princip-vescov al podè.
Ma 'sto reinsediament l'è duraa pròpri pòcch, vist che i trupp austriach hinn staa battuu de quij frances in del 1792. La Francia l'ha conquistaa el Principaa e l'ha taccaa aj noeuv departiment creaa per i Paes Bass. L'ultim princip-vescov, el Francesch Antòni Maria de Méan l'è staa esiliaa e anca la diòcesi la gh'ha avuu de ced dinnanz a l'anticlericalismo rivoluzionari.
El Principaa, la fin del qual l'era stada giamò ratifegada de la Pas de Lunéville (1801) e del Concordaa, l'è minga staa restauraa dòpo el Congress de Vienna, ma inveci l'è staa taccaa al Regn di Paes Bass prima e al Regn del Belgi poeu, dòpo i mòt del 1830.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stanislas Borman, Les Seigneuries allodiales du Pays de Liège, avec une introduction historique, Liegi, J. Gothier, 1867.
- Georges Hansotte, Les institutions politiques et judiciaires de la principauté de Liège aux Temps modernes, Bruxelles, Credit Comunal, 1987. In-8° broché, 355 p., (collezion « Histoire », serie in-8°, n° 73, 1987).
- El principaa de Liegi in del XVIII secol : ona guida bibliografica.


c: text/html

text:
Triticum durum
El Triticum durum (o Triticum turgidum L. subsp. durum) l'è 'na piànta de la famìa de le Poaceae che la aparté al zèner Triticum. L'è cunusìt perlopiö col nòm de formét dür.
L'è 'n formét tetraplòide uriginàt de 'na ibridasiù 'ntra dò spéci selvàdeghe emparentàde, difundìde endèla "Mezalüna fèrtil": el Triticum urartu (2n=14, genòmi AA) e 'na spéce amò de identificà del zèner Aegilops sesiù Sytopsis condèl corédo cromosòmich 2n=14, genòmi BB. L'ìbrido spontàneo el g'ha dat urìgin a la spéce Triticum dicoccoides (2n=28, genòmi AABB), el progenitùr salvàdech del quàl l'òm del neolìtich el g'ha demestegàt el formét dür presapóch cóme che 'l conosóm al dé d'encö.
L'è giöna de le spéci de formét col piö alt valùr nütritìf, dàto che la g'ha en contenùto de glùtine alt e l'è furmàt de proteìne per el 12÷14%. L'è 'na piànta bèla rezistènta a la söta e a le malatìe, però a cultiàla la rènt de méno che sèrte ótre spéci de formét.
'Na caraterìstica che la permèt de ditìnguer el formét dür del formét tèner (Triticum aestivum, esaplòide, 2n=42, genòmi AABBDD) l'è che quan che i è madüre le cariòsidi i è vitrùze e mìa farinùze. Chèsto per vìa de la cumpuzisiù protèica particolàr del formét dür, che per chèsta rizù 'l dà per lo piö sémole e mìa farina.
Le proprietà de le proteìne del formét dür le fà che la màsa che se oté a 'mpastà le semole co l'àiva i è 'ndicàde suratöt per fà la pàsta. Perà endèl'Itàlia meridiunàla, de divèrsi sècoi le sémole, ri-masnàde per fàle piö fìne, le vé dopràde per fà dei pà tìpich, el piö famùs dei quài l'è 'l "Pà de Altamura". I pà de formét dür i g'ha 'na cunsitènsa particolàr, i è de culùr che tìra a 'l zàlt perchè i conté piö tacc carotenòidi, e ghe mèt piö tat a nì staladés, che nó chèi facc col formét tèner.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
30 05
Ol dé 30 de magio l'è 'l 150 ( 151 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 216 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de magio al è ul dí da pòost 150 ( 151 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 216 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1843 - Catalunya: comensant al Camp de Tarragona, se la passa öna conspirassiú contra ol goèrn del zeneral Espartero in che al partíssipa ol zeneral Prim.
2003 - Nöa York (USA): prossedent de Paris al ghe ría ol darér aviú Concorde in servisse d'Air France. Chij de British Airways i desmeterà de gulá ol 25 10 del istess an.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2006 - Tòkio (Zapú): Shohei Imamura adagnadur dò ölte de la palma d'or al festival de Cannes.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Leàt (fóns)
I leàcc i è 'n ensèma de fóns, furmàcc de apéna 'n tìpo de cèlula eucariòta, che 'l pöl vìga 'na fùrma elìtica o ovàl o sférica. Gh'è stat catalogàt de piö de mìla spéci de leàcc.
Ergöne (compàgn del Saccharomyces cerevisiae) se le dopèra de töcc i dé per fa leà 'l pà e fà fermentà la bìra e 'l vì. I piö tacc 'ntra i leàcc i aparté al ensèma dei Ascomiceti.
Üzo en birificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la fermentasiù de la bira se dopèra divèrsi tìpi de leàt a segónda del tìpo de bìra che se öl otègner. I tìpi piö dopràcc i è:
- Saccharomyces cerevisiae (àlta fermentasiù, bìre de tìpo ale;
- Saccharomyces uvarum (bàsa fermentasiù);
- Saccharomyces carlsbergensis (bàsa fermentasiù, bìre de tìpo lager);
- Torulaspora delbrueckii (àlta fermentasiù, bire tìpo Weizen todèsche);
- Brettanomyces bruxellensis (fermentasiù spontànea ~ bìre tipo lambic bèlghe);
- Brettanomyces lambicus (fermentasiù spontànea ~ bìre tipo lambic bèlghe).


text:
In zun cordial beinvegni...
... sin la homepage da nossa vischnaunca. (weiter auf Deutsch)
Nus selegrein che Vus demusseis interesss per Falera.
Nus selegrein medemamein da saver dar a Vus informaziuns impurtontas e nizeivlas sur da nies vitg grazia agl internet e quei duront 24 uras a di.
Documents multifars ein vegni elavurai e stattan ussa adina spert e levamein e da tut temps a Vossa disposiziun. Ultra da quei vegnin nus a publicar adina puspei rapports actuals ed informaziuns.
Igl internet duei daventar in mied d'informaziun actual dalla administraziun communala.
Falera ei habitaus dapi varga 3000 onns. Da gliez temps fuva Falera in liug impurtont da cult dil sulegl. Il stabiliment da megalits - in dil pli gronds da quella specia en Svizra - ei aunc oz perdetga da quei. La baselgia da s. Rumetg ei la noda caracteristica da nies vitg. Romontsch tschintschein nus mintga di. Falera ei liug da lavur, cunzun denton liug da domicil e da vacanzas. Buna qualitad da habitar. Gronda purschida da passentar il temps liber. Ir cun skis. Viandar. Ir cun velo. Esser activs ni - anflar siu ruaus.
Era quei ei Falera.
Haveis queidas sin dapli?
Falera sveglia emoziuns, sentiments, impressiuns. Quei san ins denton tut mo sentir persunal - buc egl internet - mo a Falera, direct e mo leu.
Nus selegrein da s'entupar cun Vus.
Seigies cordialmein beinvegni.
Wendelin Casutt-Cathomen, president communal


text:
Silver streak
Silver Streak' l’è ü film del 1976 ambientàt söl tréno Silver Streak che l’ viàgia da Los Angeles a Chicago e ‘ndó i söcét di copamèncc. L’è stacc ‘nterpretàt dal Gene Wilder, da la Jill Clayburgh, dal Richard Pryor, dal Patrick McGoohan, Richard Kiel che l'à recitàt pò 'n di film de James Bond e dal Ned Beatty, menimà l’è stài dirèt dal Arthur Hiller.
Trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol George Caldwell (Gene Wilder) l' ciàpa 'l tréno Silver Streak, 'ndóe 'l cognòs prima ü rapresentànt de vitamìne che l' se fà ciamà Bob Sweet (Ned Beatty), ma l'è 'n realtà ü del F.B.I. e pò öna bèla dòna de nòm Hilly Burns (Jill Clayburgh) che l'è la segretària del profesùr Schreiner. Ol George e la Hilly i pasa la sira 'nsèma, i se piàs e 'ntàt che i se bàza 'n de la cücèta de la Hilly ol George l' càsa fò ü vèrs quando che l' vèt tacàt fò del finestrì a có 'nzó ün òm con d'öna balòtola 'n mès a i öcc; quando la Hilly la se ùlta la èt negót e la pènsa che 'l George l'àbie biìt tròp.
A la matìna, quando 'l George 'l lèa sö, l' se 'ncórs che l'òm bötàt zó dal tréno la sìra prìma l'è pròpe 'l profesùr de la sò Hilly. L' và a sircàl in del sò scompartimènt, ma l' tróa i catìf che i l' la böta zó dal tréno (Richard Kiel).
Leàt sö l' camìna fina a ché l' tróa öna fatorìa 'ndóe öna contadìna 'mpó stràmba prìma l' la mèt a móns öna àca pò l' la ghe cór dré al tréno con d'ün ècc aèreo biplà e la ghe rìa a portàl 'n stasiù 'n tép.
Salìt amò söl tréno l' tróa la Hilly col miliardàre Roger Devereau (Patrick McGoohan), che l' se scüza col George se ü di sò òmegn l'l'à bötàt zó del tréno, l'è stacc töt ün erùr, l'éra tròp ol nervùs dezà che se troàa piö i lètere del Rembrant che i éra 'l piö grant ritroamènt del profesùr, che l' compàr pò a lü, töt soridènt. Ol George alura l' pènsa de ès mat, de i sbagliàt töt e l'và vià ma l' polisiòt l' ghe spiéga töt: ol miliardàre Devereau l'è di agn che l' frèga la zét e l' vènt di fals quàder. I lètere del rembrant i pöl smascheràl e fàga fà la figüra del ciocolatér e chèl che l'à ést l'è ü fàlso profesùr che l'à ciapàt ol pòst de chèl che l'è stài copàt.
Pecàt che l' polisiòt l' vègne copàt e 'l George dòpo i copàt ü di catìf con d'öna fiòcina l' bùrle zó del tréno amò öna ólta. Camìna e camìna l'rìa da ü scerìfo, l' ghe cónta sö töta la stòria, ma l' fà dèt ü gran rebelòt, ol scerìfo l' ghe capés fò negóta e quando i ghe dis che dal trèno l'è scapàt ü che se pènsa che l'àbie copàt ü polisiòt l' sirca de arestàl, ma 'l George l'iscàpa co la sò màchina.
Dét in machina gh'è ü làder, ol Grover T. Muldoon (Richard Pryor), che l'è stacc apéna arestàt e che l' dienterà 'l compàgn de vias del George e 'nsèma tra fürti de machine, inseguimèncc e traestimèncc i rierà a turnà sö söl tréno a Kansas City.
Söl tréno i sirca de liberà la Hilly, ma i ghe rìa mia e fenès zó del tréno per la tèrsa ólta e i è ciapàcc da l'F.B.I. che de lé a póch la fermerà 'l tréno e la s-ciòpa fò öna sbaratòria. Ol Devereau l' cópa i machinìsti del tréno e l' là fà cór a töta bira per riàga a scapà, ol George e 'l Grover i salta söl tréno e i ghe rià a liberà la Hilly, ma adès ol tréno l' cór sènsa contròl vèrs la stasiù de Chicago, dezà che ach ol Devereau l'è stai copàt da la polisìa.
'nsèma a ü controlör che l'è restà per erùr sö söl tréno i ghe rià a ralentàl e a destacà quàze töcc i vagù, ma 'l locamotùr l' fenès dét in de la stasiù che l'è stàcia sgombràda 'n tép e l' böta zó mür, colòne e negòse.
A belazì a belazì i rìa pò i vagù e 'l George, la Hilly e l' Grover; ést chèl che l'è söcedìt ol George e la Hilly i se bàza sö e 'l Grovèr i a salüda sö strécc 'ntàt che l' và vià, de brào làder, sö 'n d'öna màchina che l'èra espòsta 'n stasiù e che l'incidènt l'à liberàt da i blòchi.
Ol cast[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Produsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i scéne in estèrna i è stàcie giràde ‘n Canada sö la Canadian Pacif Railway in di stacc de l’Alberta e del Ontario. I scéne ‘n di stasiù, fò che chèla a Los Angelès, i è stàce quàze töte ciapàde ‘n Canada a la stasiù Union Station de Toronto. In di scéne 'ndóe s'vèt fò di finestrì del tréno, se èt l'istès di paesàgi del mid west di Stacc Ünìcc, che i è stài metìcc apòsta al pòst de chèi del Canada per rènt piö credìbel ol film, che l'è ambientàt in di Stacc Ünìcc.
Ol film l’à ‘ncasàt 51 miliù de dòlari e l’è stacc apresàt da la crìtica.


text:
Affoltern (distret)
El Distret de Affoltern (en todèsch: Bezirk Affoltern ma cunusìt apò a come Knonaueramt o Säuliamt) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 48 958 abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Affoltern am Albis.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Affoltern l'è dividìt endèi quatórdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:


text:
Paderna (AL)
Paderna (en piemontés: Paderna) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 223 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 4,2 km² e 'na densità de 53 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carezzano, Costa Vescovato, Spineto Scrivia, Tortona, Villaromagnano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rainer Werner Fassbinder
Rainer Werner Maria Fassbinder (Bad Wörishofen, 31 ad Maǵ dal 1945 – Mònac ad Bavéra, 10 ad Śugn dal 1982) 'l è stâ un regista, senegiadōr e atōr tedésc, òṅ di più grand espunènt dal Cìnema Nóṿ Tedésc.
In dla sò vita 'l à mantgnû un ritm dimóndi élt in dal giràr di film. In méno ad quind'ś an ad lavōr 'l à fat sù quarànta lungumetràǵ, dū sèri ad film par la televiśiòṅ, tri curtumetràǵ, quàtar prudusiòṅ vìddeo, vint-quàtar spetàcui teatrài e quàtar a la ràddio, e 'l à recitâ in trentasiē pelìculi. 'L à anc fat al diśegnadōr, al cameraman, al cumpuśidōr, 'l editōr e àtri ròbi incóra.
A la baś dal lavōr ad Fassbinder a gh'éra na carga dimóndi pruvucànta, salvàdga e spurcaciòna a i òć di bigòt, ch'al gh'à butâ adòs la reputasiòṅ 'd enfant terrible dal cìnema nóṿ tedésc (l'éra la sò figùra sentràla).
Lì lò al gh'iva di rapòrt turmintâ cun al persunàl ch'al lavuràva sèg, atōr e tècnic, che par lò i éran na sòrta ad famìja suplénta. Però al sò lavōr 'l è sèmpar andâ in diresiòṅ ad culpìr sénsa cumpasiòṅ ad sòrta la sucietà burghéśa tedésca, la viulénsa tiràda dèntar in dl'istitusiòṅ e al limitasiòṅ più grandi dal gènar umâṅ.
Fassbinder al s è dat la mòrt quand al gh'iva sól 37 an par 'n asidènt a 'l cór cauśâ da un misćiùs ad pastìj par durmìr e cucaìna.
Biugrafìa
La sò infànsia
Fassbinder 'l è nâ in dla Bavéra, in dal paiśèṅ ad Bad Wörishofen, al 31 ad Maǵ dal 1945, tri stmani dòp ch'i americàṅ i gh éran andâ dèntar in séguit a la disfàta dla Germâgna in dla Secónda guèra mundiàla. Cal fat chè 'l à cundisiunâ dimóndi la śò infànsia e la vita dla sò famìja. Rainer stés, par rispetàr al vulér ad sò màdar, 'l iva cambiâ al sò an ad gnuda al mónd (faghénd inténdar 'd èsar nâ in dal 1946) par réndar méno péśa la sò cundisiòṅ ad regìsta ad cìnema. 'L è stâ sól in punt ad mòrt ch'a s è sabû la verità dand 'n òć a 'l sò pasapòrt.
I sò genitōr i éran di burghéś ch'i ìvan studiâ e Rainer 'l à abû n'infànsia minga cuma tut i àtar putèṅ ('l è stâ tirâ sù seguénd n'educasiòṅ a la manéra ad Rudolf Steiner) e ad cal fat chè al s 'n è lamintâ in séguit durànt al sò intervìsti. A tri méś 'l è stâ lasâ a di sò sio patèran parchè i sò genitōr i gh'ìvan paùra ch'al n arév minga pasâ 'l Invèran armanénd sèg. Al putèṅ al gh'è pò stâ dat indrē quànd 'l à cumpî 'n an.
La màdar ad Fassbinder la s ciamàva Liselotte Pempeit (1922-1993) e la daśgnìva da Danzica, na sità dla vècia Prussia, da in dua dimóndi tedésc i éran scapâ via dòp l'ucupasiòṅ dla Pulògna da part dl'Ugnòṅ Suviètica. 'L è par qual lè che soquànt di sò parènt i éran gnû a vìvar a Mònac ad Bavéra. Sò pàdar, ch'l iva abû dū fiōi da 'n matrimòni precedènt e ch'l éra stâ un puéta mancâ, al s ciamàva Helmut Fassbinder e 'l éra un dutór ch'al fava al sò uperasiòṅ in cà, davśèṅ al cantòṅ a luśi rósi dla sità.
Sò mujér la gh dava na maṅ in sal lavōr. Rainer, fiōl ùnic, 'l iva visû insém a lōr dū in fiṅ a 'l 1951, quand i sò genitōr i s mòlan. Al pàdar al s in và a Culògna e Rainer al taca a vìvar cun sò màdar. Par scampàr la taca a far dal tradusiòṅ in ingléś ma pò la s ciàpa la tuberculóśi ch'la la tèṅ luntàṅ par dimóndi tèmp in fiṅ che la s rimét in sèst. In cal mèntar Rainer al pasa al sò tèmp cun di vśiṅ ch'i éran in afìt da sò màdar e cun di amìg, dvintànd indipendènt e sénsa cuntról. Fassbinder al s è pò bcâ da spés cun i amànt ad sò mama, al śóvan Siggi tòlt in cà quànd al n gh'iva gnanc déś an, e al vèć giurnalìsta Wolff Eder ch'l éra dvintâ al sò padrìgn in dal 1959. Liselotte la n gh'iva minga tèmp par tgnir-'g a drē e la gh dava di bèsi par mandàr-'l al cìnema. In séguit Fassbinder al dirà ch'l à pasâ la sò vita da pìcul a védar di film quàśi tut i dè, dal vòlti anc tri o quàtar a la vòlta: «al cìnema 'l è stâ la famìja ch'a n gh'iva briśa in cà».
Dvintâ baghét, al và in culéǵ ma a s cata mâl e al próa da spés a scapàr via da 'd lè, lasànd la scóla prima di eśàm finài. Quand al gh'à quind'ś an al s in và da sò pàdar restànd-ag sèg par dū an. In cal mèntar al và a la scóla seràla, guadagnànd-as da vìvar faghénd di lavursèṅ e jutànd sò pàdar ch'al fitàva di apartamènt mis mâl a di lavuradōr furastér. Fassbinder al taca a scrìvar di córt teatrài, dal pueśìi e di racònt, rendénd-as anc cònt da ragasōl ch'i gh piaśìvan i óm.
I sò inìsi a teàtar
In dal 1963, a daśdòt an, Fassbinder al tórna in Bavéra e, tgnind a mènt i cunsìli ad sò màdar, al taca a tōr dal lesiòṅ ad recitasiòṅ a 'l Fridl-Leonhard Studio p'r atōr (1964-1966). Lè al cgnós l'Hanna Schygulla ch'la dvintarà una dal sò atōri più impurtànti. In cal mèntar al gira al sò prim film in 8 mm e al recita a sò vòlta faghénd dal partisìni. Al s dà da far anc cuma óm dal sòṅ e ajùt a la regìa.
In dal 1965 al scriv la sò prima òpra p'r al teàtar, Tropfen auf heisse Steine (Cuma gósi in sima a dal prédi bujénti). Anc sla dascurìva 'd argumènt privâ, l'òpra la gh'iva anc un taj suciàl parchè la relasiòṅ sesuàla dla còpia l'éra mustràda secónd di mudèi viulènt cuma quéi di rapòrt ad prudusiòṅ ecunòmica, ligâ a 'l sfrutamènt e al putēr. Quést chè al dvintarà un clàsic dla sò prudusiòṅ 'd artìsta. Al regìsta francéś François Ozon al druarà in dal 2000 cal lavōr chè p'r al sò film Gouttes d'eau sur pierres brûlantes (Gósi 'd aqua in sima a dal prédi bujénti).
In cal mèntar al gira in biànc e négar i sò dū prim curtumetràǵ Der Stadtstreicher (al vagabónd) dal 1965 e Das Kleine Chaos (al caos pìcul) dal 1966 par mèrit dal sò amànt 'd in alóra Christoph Roser, aspirànt atōr, ch'al gh dà i bèsi in cambi ad parti da prutagunìsta. Anc Fassbinder al gh rècita dèntar insém a la Irm Hermann e a sò màdar, sóta al pseudònim ad Lilo Pempeit, un quèl ch'la farà da spés anc in sèguit.
In dal 1967 Fassbinder al s unìs a na cumpagnìa teatràla ad Mònac, 'l Action-theater, faghénd al regìsta, 'l atōr e al senegiadōr e dvintànd-an al cap dòp sól dū méś. In d'l Avrìl dal 1968 Fassbinder al mét in séna al sò prim lavōr, Katzelmacher, la stòria 'd un lavuradōr furastér grèc ch'al dvénta 'l ugèt d'l òdi rasiàl, sesuàl e pulìtic 'd un grup ad bondagnìnt bavaréś.
Soquànti stmani dòp, in dal Maǵ dal 1968, 'l Action-theater al vèṅ dasfàt parchè òṅ di sò fundadōr, gelóś dal sucès ad Rainer a 'l intéran dal grup, 'l iva distrùt al sò teàtar. Pruntamènt fat sù incóra cuma Anti-Theater sóta la diresiòṅ ad Fassbinder stés, al grup ad gint ch'la gh lavóra dèntar la taca a vìvar e far al ròbi insém.
Dla troupe di śóvan atōr i faṅ part, fra i àtar, Peer Raben, Harry Baer e Kurt Raab. Al lavōr a róta 'd còl ad Fassbinder (in daśdòt méś 'l à dirèt dódas òpri, quàtar scriti da lò e sinc in dua al gh'à mis maṅ) al gh parmét ad muciàr sù dl'esperiénsa e a definìr al sò stîl.
Al sò stil e la sò vita privàda
Fassbinder 'l à druâ al sò òpri a teàtar par butàr-'s a la ribàlta in dal mónd dal cìnema, purtànd-as sèg dimóndi di amìg d'l Anti-Theater (par dir-'n una, al farà vint film cun gl'atōri Schygulla e Herrmann). P'r al fat ch'al cgnusìva dimóndi bèṅ i sò atōr e i sò tècnic, 'l éra bòṅ ad far quàtar o sinc film in 'n an cun pôc bèsi. Cal lavōr chè al gh'à parmìs ad cavàr-gh-la anc a tōr di cuntribùt pùblic ch'i gh sarvìvan par cuntinuàr a far dal pelìculi.
Al regìsta tedésc 'l è sèmpar stâ influensâ p'r al lavōr ad Bertolt Brecht e al sò Verfremdungseffekt (efèt d'l èsar stranî) e da la Nouvelle Vague francéśa, specialmènt par Jean-Luc Godard e i sò Il bandito delle ore undici dal 1965 e Week-end, un uomo e una donna dal sabato alla domenica dal 1967. In di sò film Rainer al tgniva a drē a tut, scritùra, recitasiòṅ, cumpiśisiòṅ, séni, futugrafìa, prudusiòṅ e muntàǵ.
In dal 1976, Fassbinder al s éra fat un nóm a livèl internasiunàl, vinsénd dimóndi prèmi in gir p'r al mónd e in di fèstival ad cìnema, e 'l à abû 'l unōr 'd avér anteprìmi e retruspetìvi a Parìś, New York e Los Angeles. Tony Rayns 'l à fat anc un lìbar ch'al dascurìva di sò lavōr.
'L à visû a Mònac ad Bavéra, quànd a n éra minga in viàś, e in afìt a Parìś insém a la ex mujér Ingrid Caven. In dal 1977 'l è stâ mémbar dla giurìa dal 27śum Festival ad Berlìṅ.
Fassbinder al gh'à abû dimóndi stòri cun al dóni ma più da spés cun di óm. La sò vita, da sèmpar misa in piàsa, 'l è stada pina ad petegulés e scandài. Misćiànd vita prufesiunàla e persunàla, famìja, amìg e amànt i cumparìvan in di sò film.
A 'l inìsi dla sò caréra al gh'à abû na lunga e turmintàda relasiòṅ cun la Irm Hermann la sò segretària custréta da lò a dvintàr n'atrōra. Rainer al gh dava però dal parti bèli cuma quéla dla mujér ch'la fava i còran a sò marè in Il mercante delle quattro stagioni e la culaburadóra sita in Le lacrime amare di Petra von Kant. Par la Hermann lò 'l éra 'n ìdul ma Fassbinder al gh l'ìva sèg par piò ad déś an, rivànd anc a dar-'g dal bòti: «A n gh la cavàva minga a mét'r-as al cór in paś par i mè rifiùt in di sò cunfrònt, al m à anc quàśi piciâ a mòrt p'r al stradi ad Bochum». In dal 1977 la Irm l'iva tacâ na relasiòṅ cun 'n àt'r óm e la gh'iva 'd avér fiōl. Fassbinder al s è ufèrt 'd adutàr al putèṅ e lì lē l'è turnàda da lò.
Durànt al sò prim perìud da regìsta Fassbinder al s éra invaghî par Günther Kaufmann, un bavaréś négar. Chi lò a n éra briśa 'n atōr ma 'l à tacâ a far-al quand Rainer al s éra inamurâ ad lò, in dal 1969.
Fassbinder 'l iva pardû la tèsta e 'l à pruâ a cumpràr al sò amór dand-ag dal parti in di sò film e faghénd-ag di regài custóś, ma Kaufmann al gh l'à cavàda a śbragàr quàtar Lamborghini in 'n an. Cuma Salem, al muróś sucesìṿ dal regìsta bavaréś, l' éra spuśâ e pàdar ad dū fiōi. 'L à fat quatòrdas film sèg, Whity dal 1971 cuma prutagunìsta.
Anc se Fassbinder 'l iva dit 'd èsar cuntràri a 'l matrimòni cuma istitusiòṅ, in dal 1970 al spóśa la Ingrid Caven, n'atōra ch'la cumparìva da spés in di sò film. A 'l ricevimènt ad nòsi 'l è stâ fat sfrutànd quél ch'a s druàva in òṅ di sò film, Il soldato americano. La stima e l'amicìsia fra i dū l'è armàsta anc dòp al falimènt pîṅ dal sò matrimòni, ch'l ira durâ sōl dū an. In prupòśit, la Caven la gh'à abû môd ad dir in n'intervìsta «La nòstra l'éra na stòria 'd amór a dispèt dal matrimòni.
Rainer 'l éra 'n fnòć ch'al gh'iva biśógn anc dna dóna. 'L è acsè ciàr ma anc difìcil da capìr». Al tri dóni più impurtànti dla vita ad Fassbinder, la Irm Hermann, la Ingrid Caven e la Juliane Lorenz (la sò ultma muróśa, sèg durànt al perìud dla sò mòrt), i n aṅ mai abû fastìdi dal fat che chi lò al fus 'n invertî.
In dal 1971, Rainer al s inamóra 'd El Hedi Ben Salem, un bèrbar dal Maròc prutagunìsta dal film La paura mangia l'anima. La sò relasiòṅ sèg la finìs viulentemènt in dal 1974. Salem al s turà pò la vita in parśòṅ impicànd-as in dal 1982. Fassbinder a gh dedicarà al sò ùltim film Querelle prima ad murìr anca lò e par qual lè gnû fóra pòstum.
'N àtar di sò amànt, dal 1974 a 'l 1978, 'l è stâ Armin Meier, un ex maslàr mèś analfabéta ch'l iva pasâ i sò prim an ad vita in 'n urfanutròfi. 'L à ricitâ anca lò in soquànt di sò film, cun la sò part più impurtànta in dal film Germania in Autunno. Dòp ch'i s èṅ mulâ, al s è tòlt la vita p'r al cumpleàn ad Fassbinder in dal 1978 ma 'l è stâ catâ mòrt in dal sò apartamènt sōl dimóndi dè più tard. Rainer, par śmursàr al sò dulór, al gh dèdica òṅ di sò film, Un anno con tredici lune.
La sò caréra
In dal 1969, dòp avér fat soquànti parti 'd atōr cuma in Baal ad Volker Schlöndorff, al gira al sò prim lungumetràǵ, L'amore è più freddo della morte, preśentâ a 'l Fèstival ad Berlìṅ e dedicâ a i sò mìstar Claude Chabrol, Eric Rohmer e Jean-Marie Straub. Sèmpar in c'l an lè al fà anc Il fabbricante di gattini (cgnusû in itàglia anc cuma Terrone, Teròṅ, parchè al tìtul uriginàl Katzelmacher, in dal slang bavaréś, al vōl dir lavuradōr furastér), Dei della peste e Perché il signor R. è colto da follia improvvisa?. In cal mèntar al taca a far sù di prèmi uficiài: al film Il fabbricante di gattini al ciàpa al prèmi evangèlic p'r al cìnema e al prèmi Fipresci.
In dal 1970 al lavóra sôd: in Śnar al taca a giràr Rio das mortes, in Favràr al gira par la televiśiòṅ Il Caffè, in Avrìl al fà gnir fóra Whity e pò in Maǵ Il viaggio a Niklashausen, traśmìs in Utóbar par la televiśiòṅ tedésca ARD. Par finìr, in Agóst al dróa la sò òpra Il soldato americano par far-gh un film e in Nuvémbar al gira Pionieri a Ingolstadt.
In d'l Agóst dal 1971 al fónda na sò sucietà ad prudusiòṅ, la Tango Film, e par lē al fà al film Il mercante delle quattro stagioni. In cal mèntar al fà gnir fóra Attenzione alla puttana santa (un film ch'al dascór 'd un grup 'd atōr fóra ad tèsta mènt'r i èṅ drē a giràr un film) e al spóśa l'atōra d'l Antiteater Ingrid Caven, restànd-ag sèg però sōl dū an.
In dal 1972 i védan la luś un muć dal sò òpri: in Śnar Le lacrime amare di Petra von Kant (un film sénsa masć preśentâ a 'l Fèstival ad Berlìṅ), in Mars Selvaggina di passo, fra Avrìl e Agóst Otto ore non sono un giorno, in Setémbar La libertà di Brema e subìt dòp Effi Briest. Pò incóra in dal 1973, Il mondo sul filo, Nora Helmer, Martha (la stòria dna pòvra dóna in carusìna ch'la patìs al cativèri ad sò marè) e La paura mangia l'anima (na stòria 'd amór scàndal fra na vècia e un maruchèṅ śóvan).
'L an dòp al tōś la diresiòṅ dal Theater am Turm ad Francfòrt e al gira Il diritto del più forte (in dua un pòvar sénsa lavōr al vins a la lutarìa e al dróa chi bèsi lè par pruvàr a far-as strada in mèś a la burgheśìa fnòcia ma al vèṅ sfrutâ e basta e al n gh rèsta gnint àtar da far che masàr-as in na stasiòṅ ma ninsòṅ là al gh dà pò a mènt) e Come un uccello sul filo, par pò dar-as a 'l teàtar principalmènt.
In dal 1975 al gira Mamma Kunster va in cielo, Paura della paura, Nessuna festa per la morte del cane di Satana (al sò film più fóra ad tèsta) e Voglio solo che voi mi amiate, mulànd in cal mèntar la diresiòṅ dal Theater am Turm. In dal 1976 un sò lavōr teatràl, Der Müll, die Stadt und der Tod, al vèṅ cundanâ da i crìtic cunservadōr p'r èsar còntra i ebrèi. Fra Avrìl e Śugn al fà gnir fóra àtar dū film: Roulette cinese (òt amìg i s càtan in na vila par śugàr a la roulette cinéśa e i s in dìśan ad tut i culór, pò òṅ al mór masâ, ma a 'l meriterésan tut), e, a la fiṅ d'l an, Bolwieser.
In dal 1977 l'è la vòlta ad Donne a New York e Despair cun Dirk Bogarde ('l è al sò prim film cun un cast internasiunàl e 'l è stâ girâ in ingléś). In Utóbar al fà un pès dal film a epiśòdi Germania in autunno. Fra Śnar e Mars d'l an dòp al gira al sò film più famóś, Il matrimonio di Maria Braun in du al cata incóra, siē an dòp, la sò atōra preferìda Hanna Schygulla. Fra Luj e Agóst al gira Un anno con 13 lune (dedicâ a 'l sò ex muróś Armin Meier ch'al s éra péna tòlt la vita), mèntar in Dicémbar al taca a lauràr a La terza generazione, na cumèdia négra su 'l terurìśum.
In dal Śugn dal 1979 al taca a lauràr a la sèrie Berlin Alexanderplatz (al la finirà quàśi 'n an dòp). In Utóbar al ciàpa al prèmi Luchino Visconti di nòstar crìtic. Fra Luj e Setémbar al gira Lili Marleen (cun prutagunìsta Giancarlo Giannini), purtâ a 'l Fèstival ad Venèsia. In dal 1981 al gira Lola e Veronika Voss.
Al sò ùltim film, gnû fóra quand lò 'l éra bèla mòrt, 'l è Querelle de Brest, trat dal rumànś ad Jean Genet, cun Franco Nero, Brad Davis e Jeanne Moreau.
Filmugrafìa
- Il vagabondo (Der Stadtstreicher) Al vagabónd, 1965 curtumetràǵ
- Il piccolo caos (Das Kleine Chaos) Al caos pìcul, 1966 curtumetràǵ
- L'amore è più freddo della morte (Liebe ist kälter als der Tod) 'L amór 'l è più fréd dla mòrt, 1969
- Il fabbricante di gattini (Katzelmacher) Al fabricànt di gatèṅ, 1969
- Dei della peste (Götter der Pest) Dio dla pèst, 1970
- Il Caffè (Das Kaffeehaus) Al cafè, 1970 film par la TV
- Perché il signor R. è colto da follia improvvisa? (Warum läuft Herr R. Amok?) Parchè al sgnór R. è'l dvintâ mat tut in un cōlp?, 1970
- Il soldato americano (Der amerikanische Soldat) Al suldâ americàṅ, 1970
- Il viaggio a Niklashausen (Niklashauser Fart) Al viàś a Niklashausen, 1970 film par la TV
- Whity (1970)
- Rio das mortes 1971 film TV
- Pionieri a Ingolstadt (Pioniere in Ingolstadt) Piunér a Ingolstadt, 1971
- Attenzione alla puttana santa (Warnung vor einer heiligen Nutte) Òcio a la putàna santa, 1971
- Il mercante delle quattro stagioni (Händler der vier Jahreszeiten) Al marcànt dal quàtar stagiòṅ, 1972
- Le lacrime amare di Petra von Kant (Die bitteren Tränen der Petra von Kant) Al làgarmi amàri ad Petra von Kant, 1972
- La libertà di Brema (Bremer Freiheit) La libertà ad Brema, 1972 film par la TV
- Otto ore non sono un giorno (Acht Stunden sind kein Tag) Òt óri i n èṅ briśa un dè, 1972/1973 miniserie ad 5 epiśòdi
- Selvaggina di passo (Wildwechsel) Salvàdag ad pas, 1973 film par la TV
- Il mondo sul filo (Welt am Draht) Al mónd in sal fil, 1973 film par la TV
- Nora Helmer 1974 film par la TV
- La paura mangia l'anima (Angst essen Seele auf) La paùra la magna l'anma, 1974
- Martha 1974 film par la TV
- Effi Briest (Fontane Effi Briest) 1974
- Come un uccello sul filo (Wie ein Vogel auf dem Draht) Cum 'n uśèl in sal fil, 1975 film par la TV
- Il diritto del più forte (Faustrecht der Freiheit) Al dirìt dal più fòrt, 1975
- Mamma Kunster va in cielo (Mutter Küsters' Fahrt zum Himmel) La Mama Kunster la và in cēl, 1975
- Paura della paura (Angst vor der Angst) Paùra dla paùra, 1975 film par la TV
- Voglio solo che voi mi amiate (Ich will doch nur, daß ihr mich liebt) A vój sól ch'a m vlidi bèṅ, 1976 film par la TV
- Nessuna festa per la morte del cane di Satana (Satansbraten) Gnanc una fèsta par la mòrt dal caṅ ad Sàtana, 1976
- Roulette cinese (Chinesisches Roulette) Roulette cinéśa, 1976
- Donne a New York (Frauen in New York) Dóni a New York, 1977 film par la TV
- Bolwieser 1977 film par la TV
- Germania in autunno (Deutschland im Herbst) Germàgna in Aṿtòṅ, 1978 film ad 11 regìsta mis insém
- Despair 1978
- Un anno con 13 lune (In einem Jahr mit 13 Monden) 'N an cun 13 luni, 1978
- Il matrimonio di Maria Braun (Die Ehe der Maria Braun) Al matrimòni ad Maria Braun, 1979
- La terza generazione (Die dritte Generation) La tèrsa generasiòṅ, 1979
- Berlin Alexanderplatz 1980 serie TV ad 14 epiśòdi
- Lili Marleen 1981
- Theater in Trance 1981
- Lola 1981
- Veronika Voss (Die Sehnsucht der Veronika Voss) 1982
- Querelle de Brest (Querelle) 1982
Culegamènt estéran
- (DE) (EN) (FR) La sò fundasiòṅ


text:
1914
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 06 04 - Barcelona: sa la ga custitüiss la Mancomunitat de Catalunya.
- 28 06 - Sarajevo (Bòsnia-Herzegovina): ga i sassina l'erée da la curona Austru-Ungaresa, vargott ch'al finissarà descadenaant la Prima Guèra Mundiala.
- 28 07 - Imperi Austru-Ungarées: cheest statt al declara la guèra a Sèrbia, cun la quaal cosa la scumenza la Prima Guèra Mundiala.
- 03 08 - Germània declara la guèra a Francja (Prima Guèra Mundiala).
- 18 08 - Morhange (la Lorena, Francja): intuurn a Lunéville, a média sira, i trüpp Francées i scumenza una pudenta ufensiva par cuchistá cheest paées, in pudé di Tudeesch, ch'a la dürarà fin al dí 20 08 e che la finissarà cun la rota di Francées, ch'i purtava di pantalun russ e i era un bersaj fàcil.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 05 - Lafayette (Alabama, SÜA): Joseph Louis Barrow, cugnussüü cuma Joe Louis, buxaduur Noort-american, campiun dal muunt.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frederic Mistral (Malhana, 08 09 dal 1830 - 25 03 dal 1914), scrituur e lessicògraf pruvençaal, laureaa dal premi Nobel da la literadüra (n. 1830).
- 06 07 - Montevideo (l'Uruguay): Delmira Agustini, puetessa Uruguaiana (n. 1886).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Yeongju
Yeongju (Hangul: 영주시; Hanja: 榮州市) a l'è una cità in del nord de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 115,000 abitant.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rhododendron schlippenbachii
- Üsel: Gasgia
- Pianta: Gingko biloba
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la gh'ha un clima cuntinental ümed (Dwa in de la classifigaziun di clima de Koppen).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de növ distret (dong; 동), vün eup (읍) e növ myeon (면).


text:
Gardù
Gardù (pronunciàt [garˈdu] endèl dialèt del pòst. En Italià: Gardone Val Trompia) l'è 'n cümü de 11 779 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) (dàto del dezèmber del 2009) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla média Val Trompia, a 18 km a nort de la cità de Brèsa. L'è cunusìda suratöt per via de le sò fàbriche de àrmi. La Berèta (en italià Fabbrica d'armi Pietro Beretta) fra chèste l'è giöna dèle piö importanti del mónt.
Gardù 'l g'ha dò frasiù principài: Magn, colocàt a 580 méter de altèsa söi mùcc a la dèstra orogràfica de la Mèla, indipendènt enfìna al 1927 e Inzì, frasiù de fónt de àl e séde de 'na piéf antìca arènt a'n put romànich che scaàlca la Mèla, colocàda a nòrd de Gardù, prìma de rià a Marché.
Ai 17 de setèmber del 2001, Gardù l'è stat unuràt de del tìtol de cità, asegnàt del presidènt de la Repüblica Italiana, Carlo Azeglio Ciampi, per vìa de la sò 'mportànsa stòrica e civìl. Del 2002 difàti al stèma del cümü gh'è stat zontàt la curùna mürària con sich tór che reprezènta 'l tìtol de cità.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cunvegna da taglia: Svizra e Austria curt avant suttascripziun
-
- Zoom
- Tenor l'agentura da novitads APA duai la ministra da finanzas austriaca, Maria Fekter, suttascriver gia il venderdi ina cunvegna a Berna. (Reuters)
Las contractivas tranter la Svizra e l'Austria davart ina cunvegna da taglia èn curt avant la suttascripziuns, tenor infurmaziuns da l'Austria.
Il cussegl dals ministers austriacs haja surdà la plenipotenza ad in collavuratur dal ministeri da finanzas. Il cussegl federal ha surdà avant in'emna al departament federal da finanzas il mandat per las contractivas cun l'Austria e la Grezia. (sd/sda)


text:
Stalden
Stalden a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1119 abitant.
El cumün de Stalden al se tröva in de la Vispertal (Val de Visp) a una altitüden de 795 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eisten, Grächen, Staldenried, Törbel, Visperterminen e Zeneggen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Final Fantasy IX
Final Fantasy IX (ファイナルファンタジーIX Fainaru Fantajī Nain?) a l'è un videojœg de rœl desvelupad e publegad de la Square ind el 2000. A l'è stad l'ultem jœg de Final Fantasy q'a l'è vegnud fœra per la PlayStation. Qel episod qì de la saga al g'ha un frac de ligamm cont Final Fantasy: i influenze i ge pœden vess', per esempi, ind el character design de i boss de fin nivel.
Apos l'esperienza realistega cont Final Fantasy VIII, al g'è un ritorn a un character design super-deformed e cont color plussee viv.
Del 26 maj 2010, in Europa l'è possibil scargar jò Final Fantasy IX per PlayStation 3, PlayStation Portable e, del 28 agost 2012, per PlayStation Vita in su PlayStation Network.
Ind el marz 2003, el jœg ha vendud plussee de 5.300.000 copie in tut el mond.
Personaj principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zidane Tribal
- Vivi Orunitia
- Garnet Til Alexandros (Daga)
- Quina Quen
- Steiner Adalberto
- Eiko Carol
- Freija Crescent
- Amaranth Coral
Musega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La musega a l'è stada scrivuda jò del Nobuo Uemtasu, qe l'ha fad su plussee de 160 bindei.
Ind el jœg, 'me in Final Fantasy VIII, la g'è una ballada J-pop, qe la se ciama Melodies of life.


text:
Scèndra, scìla e foemm
Abracadabra e incensi cul prufoemm,
sciguèta imbalsamada e un Basilisco disegnaa sura una spada,
Abraxas Xabaras e vèss o mea vèss
I sègn in soe la man i henn cumè i oss dii pèss
E pàren mai istèss ..
Butàvi i oecc in mèzz ai stèll, saràvi el cieel in un sedèll,
Tarantula, Voodoo, Macumba, Sabbah ormai non servon più..
E Cristo o Trismegisto e Conte di Cagliostro,
Cabala, Tetraktis e di ogni astro
Un tempo ero il Maestro .
MA QUAAND GH'ERI TREDES ANN CUREVI BIUTT CUME' UN CAVALL
FIADAVI L'UNIVERSO CUN'T EL COER IN MEZZ AI BALL
QUAAND SERI PUSSEE SCEMU SERI MULTU PUSSEE BON
IN BRASC ALL'UNIVERSO E MEA NELLA SUA PRESONN
E i geent voeren savè nel gèrlu del destèn cussè che gh'è
Fissaa cun't el dumànn e intaant el teemp ghe bòrla foe dii màn
E alùra tucc dal Magu a ruump i bàll
El muund ghe và pioe bee e me g'ho de cambiàll
O fa' parè de fàll .
Mandragula, cristàll e un talismano per vardàss i spàll,
un brascialètt de ràmm e una reliquia che l'è scià de Notre Dame,
bicchiere mezzo vuoto o forse mezzo pieno
avrei dovuto berlo guardarlo un po' di meno..
ma ce l'ho ancora in mano..
MA QUAAND GH'ERI TREDES ANN GH'ERA EL PRUFOEMM DEL RUSMARENN,
QUAAND LA ROESA SE SPALANCA LA DESMENTEGA I SO' SPENN,
QUAAND GH'ERI TREDES ANN GH'ERI ANCA TREDES COER
ADESS EL COER L'è VOENN, IMBALSAMAA E'L PO' PIOE CURR .
In un libru de stregoneria ho scrivuu tuta questa mia vita
Ma ho capii el sensu de tutt quaand urmai ho finii la matita,
e adess che giri la carta, imbesuii vardi nella mia sfèra,
la Magia ho capii che ghe l'eri in sacòcia quand sèri gnaa cussè l'era


text:
Lemezàne
Lemezàne (en bresà prununciàt [lemeˈzane]; endèl dialèt locàl Lömedhàne, prununciàt [lømeˈδane]; en Italià: Lumezzane) l'è, có i sò 23 213 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), el tèrs cümü piö pupulùs dèla Pruvìncia de Brèsa, dòpo Brèsa e Dezensà. El paés el mèt ensèma divèrse frasiù sparnegàde söle còste dei mucc dèla Val Gòbia, 'na lateràl de la Val Trompia, aisebé che oramài gh'è mìa piö sulusiù de continuità de 'n paés con l'óter. L'è colegàt a la Val Sàbia col Pas del Caàl.
El cümü de Lemezàne l'è stat creàt endèl 1927 e l'è 'l rezültàt de la fuziù de tré cümü che finamài alùra i gh'ìa fat de per sò cönt: Lemezàne Piéf, Lemezàne San Bas·cià e Lemezàne Sant'Apolóne. Ai 3 de utùer del 2012 Lemezàne l'è stàda unuràda uficialmènt del tìtol de cità.
I abitàncc de Lemezàne i è cunusìcc per la prupensiù a ambià là e mandà aànti — con gran braüra e 'na dedisiù omènti fanàtica — uficìne a cundusiù familiàr. Chèste realtà picinìne i è pò col tép deentàde, mìa de rar, de le aziènde cunusìde 'n töt el mónt. I setùr piö presèncc i è i cazalìnghi (pentolàm e pozàde 'n particolàr), la metalurgìa e la rübineterìa.
Lemezàne l'è cunusìt en töta la pruvìncia apò a per i sò dialècc (diferèncc de frasiù a frasiù), difìcii de capéser pò a per le persùne dèi paés piö vizì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nuzin
El nuzin l'è un licur tipigh emilian.
Nezessari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 liter de alcol;
- 23 nus amò zerb;
- 2 gram de canela;
- 9 cioo de garoful;
- üna gratadìna de nus muscada;
- la pel d'ün limun minga trataa;
- ses eti de zücher;
- 400 cl de aqua;
Preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nus amò crüdei a i va cataa la nocc del San Giuan Batista (23-24 de giögn) da la persuna stessa (om o dona) che la farà sö el licur.
I nus a i van resentaa sota l'aqua curent, pö despö s'cepaa in quater tuchei e metüü a maserà in de l'acol in d'ün vas de veder bel grand la nocc medema.
El dé adree ghe se giunten là i spezzi e la pel del limun. El vas el le va sistemaa sura ün scoss a rebatun del Sù e s'gigutaa töcc i dé fina al 3 de agost.
Adess gh'è de fà nà fö el zücher in de l'aqua teveda e lassà surà el scirop prema de giuntàghel là al licur. Met amò el vas al Sù per alter des dé e regurdàss de s'gigutàl semper sö.
Filtrà töt in d'üna buteglia de veder scür e specià almanch fina al 3 de nuember prema de bevel.
Se se gh'ha la pascienza de specià Nadal el sarà amò mej.


text:
FC Lucerna: Michael Hauser è il nov president
-
- Zoom
- Igl FC Lucerna è actualmain sin il segund plaz da la Super League. (Reuters)
Il club da la Super League, igl FC Lucerna survegn in nov president. Michael Hauser succeda a Walter Stierli che ha annunzià da demissiunar sin la fin da la stagiun da ballape, in onn pli baud che planisà. Ses successur Michael Hauser ha 40 onns ed è dapi 10 onns commember da la suprastanza e dapi 7 onns commember dal cussegl d'administraziun dal club da ballape da Lucerna. (aw/sda)


text:
Cipru
Teritòri, clima e vegetazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isùla de Cipru la sa tröva in del Mar Mediteraneu uriental, a 65 km de distanza dala costa türca e a 85 da chèla siriana.
L'isùla la gh'ha una furma slungada da òvest inver est. Ul sò teritòri l'è custitüii da dü cadèn de muntagn, i Pentadautylos (Πevtaδaύtuλoς, c'al vör dì cinch dida) a N e i munt Troodos (Tpόoδoς) a S, cunt in mèzz una pianüra (ciamada Mesarìa u Massarìa); i cost inn pütòost volt dala part del Nort, püssee bass e articulaa in del süd (indué sa tröven i dü gulf de Larnaca e Famagusta).
L'isùla de Cipru l'è metüda a una latitüdin de 35°N e chel fatu chì al g'à inflüenza in sül clima, ca l'è de tipu mediteraneu, pütòost colt e sèch; in dela capitàl, Nicosìa (ca l'è però in de l'internu del paess) la temperadüra media de genaar l'è inturnu ai 14 °C, chèla del mess de lüj l'è de 29 °C. I precipitazziun a borlen giu praticameent dumé in autünn e in invernu, quasi mai in estaa; mediament a inn pütost puch e inn minga assee per l'agricultüra e l'alevament, che defatt a inn pussibil dumé in dii zòn irigaa.
La vegetazziun l'è dunca anca lè minga tròp svilüpada, e l'è fada da praterii sèch in dii pianüür intern, de buscaja mediteranea in dii còost, cunt un quaj sitt quataa de furèsta dumé in dii muntagn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula de Cipru l'è semper stada, fin da l'antichitaa, ul sitt de incunter per un muntun de popul ca viveven in del basin del Mediteran. In dii sécul, g'an vivüü e g'an cumandaa tanti pupulazziun diferent:
- sécul XV-XIII a.C.: culunizada daj Micenee;
- 333 a.C.: cunquistada daj Macedun;
- 295 a.C.: la cumencja a fà part de l'Egitt;
- 58 a.C.: i Ruman, dopu vèghela cunquistada, la tachen insema a la sò pruvincja dela Cilicja;
- 22 a.C.: l'isula la diventa una pruvincja rumana per cünt sò;
- 391 d.C.: dopu la divisiun de l'Imperu Ruman, la passa suta quel d'Urieent;
- sécul VII - VIII - IX: in di chii sécul chì l'isula la passa una quaj völta suta ul dumini de Custantinòpul, una quaj oltra suta i Arabi;
- 1191: Ricardu Cöör de Leun, intant ca l'è dree a cumbatt la III crusada, ga regala l'isula a la familia dii Lüsignaan, ca ga guvernen per i 300 ann dopu;
- 1488: ga riven i veneziaan;
- 1571: a riven i türch;
- 1878: adess l'è la völta dii inglees, che nel 1925 la trasfurmen in colonia;
- 1960: indipendenza daj inglees: Presideent dela Repüblica a l'è l'arcivescuff Makarios III;
- 1974: culp de staat, cumandaa dala Grecja, ca la vöör mètt insema tüta l'isula de Cipru cunt la Grecja: chel tentatiff chì al ga fà girà i ball aj türch ca ga viven in sü l'isula;
- 1975 Dopu ul culp de staat de l'ann prima, i Türch sa refügen in dela part nurdest de l'isula e meten in pè un nööf staat indipendeent, recugnussüü dumé dala Türchìa (Repüblica Türca de Cipru del Nòort);
- macc 2004: Cipru (dumé la sò part greca) al vègn deent in de l'Üniun Eurupea.
Pupulazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul primm censimeent del 1881 (urganizaa daj inglees) l'à daa un resültaa de 186.000 abitaant, per ul 20% türch. Una stima dela pupulazziun inver la metà del sécul XIX la dava un tutaal de 80.000 abitaant; chel nümer chì l'è ul resültaa de püssee de treseent ann de dumini türch, ca l'à purtà persecüzziun ed emigrazziun (in dela metà del sécul XVI, primm de l'inizzi del dumini dii türch, la pupulazziun l'era stimada vèss inturnu aj 300.000 persun). In de l'epuca rumana la pupulazziun sa diss ca la pudeva vèss adiritüra inturnu al mèzz miliun de abitaant.
Al dì d'incöö la pupulaziun de Cipru l'è furmada al 78% da greech, de religjun cristiana urtudossa; praticameent tütt ul rèst l'è faa de türch, musülman. Ul saldu natüraal a l'è in pusitiff, a diferenza del rèst de l'Europa ucidentaal; la pupulazziun ürbana l'è inturnu al 70%.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul setuur püssee dinamich de l'ecumunìa de Cipru l'è ul terziari, custitüii daj cumpaart del türismu, dala finanza (center finanziari off shore e banch), al trafic cumercjaal via maar; al dì d'incöö al cunta per ul 73% del PIL.
Ul setuur primari l'à perdüü impurtanza, vist anca i cundiziun natüraj de ariditaa: sa cultiven cereaj (40% dela süperfiss cultivada), üga, limun, araanz. L'alevameent al riguarda per ul gròss i pecuur e i caver, ch'inn püssee adatt a l'ambieent sècch. Una particularitaa de Cipru l'è la pesca dii spügn.
L'indüstria, preseent dumé in dela part greca, l'è puch svilüpada (cumpaart tèssil e agrualimentaar); gh'è un pu' de indüstria mineraria (sa caten gèss, crumiit, mineraj de fèr e de ram).


text:
Bürgraviaa
El Bürgraviáa (Tudesch: Burggrafenamt, Talian: Burgraviato), l'è quel toch de Val de l'Ades in Südtirol che'l se tröa arent a Meran. L'era giamò int l'Edáa de Mezz un sistema aministrativ ünitari, e, 'l fà sü 'l scirö de'l Tirol istoregh. El so nom 'l vegn minga de'l volt nümer de furtess e castej che'l gh'ha, ma perchè 'l pertucava giamò secuj adrée a la Cunteja de Tirol. Al dindincö 'l vegn anca ciamáa 'l „Paradis de'l Südtirol“.
Cuntegnüü
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A'l didincö l'aministraziun de'l Bürgraviáa le fáda sü de vintses cumün cunt un area de 1.101 chilometer quadráa e pü u manch 88.300 abitant. El sit prinzipál l'è Meran.
Urigen de l'Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aministraziun de'l Bürgraviáa l'é stáda fáda sü int 'l 1971 cum üniun de vinttríi cumün. Int 'l 1973 hin gnüü a fan part anch i cumün de Parcin, Plavüs e Natürn e int 'l 1986 anca Meran. A chela manera chí, a'l didincö, l'aministraziun de'l Bürgraviáa la tö dent tücc i cumün de'l cadin geugrafegh de Nal fin a Natürn, la Val Passiria e la Val de Vülten, 'l Plató de Tesem, i cumün de la Val de Non che se tröen in tera südtirulesa, e infin i cumün de'l Munt Sòcur.


text:
San Genesio Atesino
San Genesio Atesino (Jenesien) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.700 abitàncc, 'na superfìce de 68 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolzano, Meltina, Renon, Sarentino, Terlano.
El se tröa in sü'l Solt (un plató de volta muntagna) in sü la pared süd de'l Munt Socur arent a Bulsan. Genési l'è culegaa a Bulsan minga dumà cunt una straa ma anca cunt una fünicülara. El paes l'è traversaa de la Via Ürupeja E5. El paes l'e faa de anch di fraziun Afing, Flaas, Glaning e Nobls.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Villefranche-sur-Saône
Villefranche-sur-Saône l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes , endèla Frància centro-meridiunàla. L'è 'l capolöch del cantù omònim e del circondàre (arrondissement) omònim. El se tróa 'ndèl dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 35 640 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9,48 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 167 méter a 'na altèsa màsima de 220 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
2009
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt - ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrita in püssee d'una variant del Lumbard.
El 2009 (MMIX cun i nümer ruman) l'è un ann che l'è scuminciaa de giuvedì andanda adree al calendari gregurian.
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Int el 2009, col tìtul de Se ta cati... ta copi!, l'è sturtii la version in Lumbard cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema western The searchers (I cercaduu) diret dal John Ford in del 1956.
Avrìl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 6 de Avrìl - Ü teremòt de 6,2 gradi de la scala Richter, a i ure 3.32 de la nòccla pruìnsa de l'Aquila, i mórcc i è 308, 1.500 i ferìcc e 65.000 chèi restàcc sènsa cà.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
18 Dicember - Tavo Burat, giurnalista, pueta e maester de scöla piemuntes, che l'ha militaa per la difesa di lenguv minuritari e di popul minaciaa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
San Martin (spostament)
Con San Martin s'intend l'azion del cambià de cà, o de spostà un quajcoss de definitiv da un sit a l'alter. L'è un möd de dì che 'l riva zü da un üsanza int la vita di paisan d'una völta. In tanta zonn de la Lombardia storega, l'ann lavurativ di paisan 'l finiva 'l di de San Martin ('l 11 de Nuember). Se 'l padron de la tera 'l ghe ciamava mia de restà anca per l'ann apress, lur i gh'avven da fà sü i so arnes e andàss a cercà un alter padron e un'alter sit indè stà. A Milan inscambi, l'istessa roba la capitava 'l 29 de Setember ('l di de San Michee), e donca da quej band là se disa "fà San Michee", con l'istess significaa.


text:
24 02
Ol dé 24 de febrér l'è 'l 55 dé de l'an del calendare gregorià; manca 311 (312 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 24 de febrér al è ul dí da pòost 55 dal an dal calendari gregurian; i manca 311 (312 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1815 - Cameles (ol Rosselló): Andreu Toront, inventur de la tenora moderna.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1874 - Barcelona: Anselm Clavé, compositur e polítegh Català, fondadur di Cors de Clavé.
1937 - Palma de Mallorca: Emili Darder, síndech de Palma è föselat zuntament con Alexandre Jaume depötat sossialista, Antoni Mateu, síndech d'Inca e Antoni Maria Ques, diputat sossialista.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mèssich: Dé de la bandera.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brivido
Brivido (Śgriśōr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1986 ad Stephen King trat da 'l racònt Camion tirâ fóra da la sò racòlta dal 1978 Night Shift, cgnusùda in Itâglia cuma A volte ritornano (Dal vòlti i tórn'n indrē). La pelìcula, giràda a Wilmington in dal stat dla Carolina dal Nòrd, l'è stada prudóta par Dino De Laurentiis.
La culóna sunòra dal film, ch'la gh'à dèntar di braṅ quài Who Made Who, You Shook Me All Night Long e Hells Bells, l'è stada scrita da i AC/DC, al grup preferî da 'l regìsta.
La part dal prutagunìsta 'd Emilio Estevez l'éra stada śibìda a 'l inìsi a Bruce Springsteen.
Sunt
'L è al 19 ad Śugn dal 1987 e la Tèra la vèṅ in cuntàt cun la cóa dla cuméta Rhea ch'la s pòrta sèg un masèl: in dal gir ad pôc tèmp i tàcan a sucédar di fat ad c'l àtar mónd. Un bancomat dna banca 'l ufénd un cliènt (Stephen King) dand-ag dal cajòṅ, un pònt mòbil al s vèra da par lò dand vita a di incidènt òṅ a drē a c'l àtar, un distribudōr ad bìbiti al tira a drē dal latìni a di baghét in un camp spurtìṿ, un curtèl lètric al taja al bras dna camaréra in un bar, un śōg vìddeo al tira na silta a 'n làdar ch'l éra drē a śgranfgnàr di bèsi, un tir cun la fàcia ad Goblin, férum davànti a 'n autogrill, al s mét in mòt miténd sóta 'l autìsta spaplànd-al.
I lavuradōr d'l autogrill i tàcan a pinsàr ch'a gh sia quél ch'a traśa, parchè i machinàri i s cumpórtan cuma s'i vlìsan masàr e far dal mâl a la gint. In cal méntar Bill Robinson (Emilio Estevez), òṅ gnû fóra da pôc da na parśòṅ, al s dà da far par diféndar i sò cumpàgn da i càmion e da i furgunsèṅ ch'i gìran p'r al stradi par cupàr al gèn'r umàṅ, sprand che la cuméta la s in vaga in présia.


text:
Lengua dalmatega
El Dalmategh l'è staa ona lengua neolatina, parlada in de la region de la Dalmazia e in d'ona quai isola del Mar Adriategh fina al XIX secol.
Cuntegnüü
Storia de la lengua e diffusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Dalmategh l'è nassuu e 'l s'è desviluppaa compagn di alter lengov neolatinn. La presenza lenguistega latina in di Balcan l'è attestada anca in de l'interna, 'me testimonien di toponim de origin latina in del Mont Negher (per esempi el mont Durmitor). Inoltra, a Spalato gh'era el palazz de Dioclezian, e a Sirmi (Sremska Mitrovica) gh'era la capital de voeuna di quatter part de la Tetrarchia, in del tocch occidental de l'Imperi (indove la lengua offizial e de koiné l'eva proppi el Latin).
Però, giamò in del VII secol, la zona l'era spartida in dò band: la costa (cioè la Dalmazia), cont i sò città, e 'l contad. El segond, adasi adasi, l'è vegnuu slav per coltura e lengua; in Dalmazia inveci la resisteva la latinità.
Per el storegh Giovanni De Castro, in del XI secol gh'era 50.000 personn che parlava el Dalmategh: quand hinn rivaa i Venezian però el Dalmategh l'ha taccaa a perd terren. El someja che Zara la parlass pù Dalmategh giamò ai temp del Renassiment. Inscì l'è succeduu anca a Ragusa, indove hann tolt spazzi l'Italian (in tra i élites) e 'l croatt, e 'l Dalmategh (lengua offizial fin del XI secol) l'è mort giamò in del Quattercent.
In di isol de Quarner el Dalmategh l'ha resistuu probabilment fina al temp del Napoleon.
L'ultima persona che la parlava on zicch de Dalmategh, el scior Tuone Udaina (Antonio Udina in Italian) l'era de l'isola de Veglia e 'l ciamava el sò dialett Viclasun o Veclisun. A l'è mort el des de giugn del 1898 perchè l'è passaa sora ona mina che l'è s'cioppada. Ma el lenguista italian Matteo Bartoli l'eva riessii a intervistàll on quai ann prima e, in del 1906, l'ha faa sortì duu liber in Todesch che cuntaven sù 'me l'è che l'era el Dalmategh.
A bon cunt, el lenguista croatt Žarko Muljačiċ l'ha tiraa foeura la teoria che 'l Dalmategh el fuss parlaa on temp anca a sud de Cattaro, e quest perchè l'ha trovaa ona quai parola neolatina in di dialett albanes del nord.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quell che semm del Dalmategh, podom minga mett ben benon el Dalmategh in del mond di lengov neolatinn. Podarissom dì che però l'è ona lengua romanza oriental, oppur on ramm indeperlù. On temp, per esempi, se credeva che 'l fuss ona lengua de transizion tra Italian e Romen. El Matteo Bartoli el diseva che 'l gh'aveva di vesinanz cont el Morlacch, on'altra lengua neolatina di Balcan, ormai parlada de ona vintena de personn.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Toponomastega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zara: Jadera.
- Traù: Trogur.
- Spalato: Spalatro.
- Ragusa: Raugia.
- Veglia: Vicla.
- Cherso: Crepsa.
- Arbe: Arba.
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuota nuester, che te sante inte sil,
sait santificuot el naun to.
Vigna el raigno to.
Sait fuot la voluntuot toa,
coisa in sil, coisa in tiara.
Duote costa dai el pun nuester cotidiun.
E remetiaj le nuestre debete,
coisa nojiltri remetiaime a i nuestri debetuar.
E naun ne menur in tentatiaun,
miu deleberiajne dal mal. Amen.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vess (saite)
- Ju sai
- Te sante
- Jal sant
- Nujiltri saime
- Vu saite
- Jai sant
- Avèggh (avar)
- Ju j'ai
- Te j'ii
- Jal j'ait
- Nujiltri j'aime
- Vu j'aite
- Jai j'u
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tuone Udaina
- Matteo Bartoli
- Veglia
- Ragusa (Croazia)
- Dalmazia
- Lengua morlacca
- Lengua istroromena
- Lengua istriota
- Dialett istrian


text:
Pruvincia de Bèrghem
- Süperfiss: 2.723 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2010): 1.098.740 ab.
- Densitaa: 404 ab./km²
- Nümer de cumün: 244
- Capitaal (pup. 2010): Bèrghem (120.694 ab.)
La Provincia de Bergom (Pruìnsa de Bèrghem in Bergamasch) l'è mettuda in del center de la Lombardia; la confina cont i provinz de Lecch, de Monscia e Brianza e de Milan a òvest, con quèlla de Sondri a nòrd, quella de Brèssa a est e quella de Cremona a sud.
El sò territòri l'è spartii fra la montagna, la colina e la pianura.
La part de montagna l'è la pussee granda (pussee del 60% del total) e l'è occupada di Alp Oròbi, tajaa da tré gròss valad profond: la Val Brembana, la Val Seriana e la Val Cavalina, con tutt i sò valètt lateraj (Val Talegg, Val Brembila, Val Serina, Val de Scalf).
Tra la pianura e la montagna gh'è ona zenta de ronch, cont i Coll de Bergom e el Parch di Coll de Bergom, la Val Calepi e la Val San Martin; tutta la part meridional l'è inveci pianura, de origin alluvional e compresa trai fiumm Ada e Òli. Tutta la part bassa la gh'ha on ambient oramai antropizzaa, anca se in d'on quaj sitt gh'è ammò dii paesagg minga tròpp ruinaa; a bon cunt, la densitaa l'è minor de quella de la provinza de Monscia ò Milan.
L'ambient de la montagna l'è inveci puttòst ben tegnuu: se regòrden a quèll propòset chì tutt i zòn protett (bell grand a l'è el Parch di Oròbi Bergamasch, al confin settentrional).
L'economia de la provincia l'è dominada de l'industria, fada per el gròss (comè in del rest de la Lombardia) de aziendi medi e piscinitt; i settor pussee in forma a hinn el tessil, la mecaniga, la siderurgìa (se regòrda la Dalmen).
L'agricoltura l'è oramai marginal, anca se in pianura l'è eficent e la consent di produzion elevaa; in montagna l'è inveci trascurabil, vist el fenòmen de l'abbandon de part de la popolazion.
Ona risorsa di montagn a l'è el turismo.
In de la Provincia de Bergom gh'è vun di pussee important aeropòrt in Itàlia: quell de Ori (in bergamasch Öre), che l'è diventaa el 4° in Itàlia per i persònn e adiritura ul 3° per i merci.
Collegament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cossato
Cossato (en piemontés: Cossà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Bièla. El g'ha presapóch 15.309 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 567 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benna, Candelo, Cerreto Castello, Crosa, Lessona, Massazza, Mottalciata, Quaregna, Strona, Valle San Nicolao, Vigliano Biellese.
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ezio Greggio (7 de april 1954), comegh, presentador televisiv e ator
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Oxalis acetosella
Oxalis acetosella (en bresà cunusìda come Alelüja o Erba salìna[1]) l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Oxalidaceae. L'è uriginària de l'Europa e de 'na part de l'Asia. El nòm sapecìfich (acetosella) el se referés al saùr àgher che g'ha le sò fòie.[2]
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fiorés en primaéra, e la fà sö dei fiurilì biànch con de le striadüre culùr ròza, de rar se pöl troàn apò a rós o viòla.
Le fòie i è furmàde de trè fuiulìne a fùrma de cör, condèna piéga 'n mès. El gambì l'è sitìl e l'è de culùr rós / maròn, De nòt, quan che gh'è scür o quan che piöf, le fòie le se piéga 'n dét envèrs el gambì e i fiùr i se 'nturciùla sö compàgn de 'n füs. El fröt l'è 'na càpsula de 4÷10 mm che g'ha 5 cavità e ognöna de chèste le g'ha dét giü o du granì de somésa. La somésa, quan che 'l fröt l'è bèl madür, la vé tràda fò de 'n sistéma elàstich e la pöl rià a 'na bèla distànsa.
'Na ólta se la dopràa per dàga saùr a le 'nsalàte ma semài che se 'n màia tròpa la pöl véser tòsica perchè la g'ha dét l'àcit osàlico che l'è 'ndigèst.
Ambiènt endó la crès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa perlopiö en zòne schiàde del sul perchè la g'ha bezògn de póca lùce e ömede, compagn dei bósch. Se pöl troàla de la pianüra 'nfìna ai dumìla méter de altésa.
Se la tróa 'n töcc i stàti de l'Euròpa (l'è fàcil de troà en töta l'Italia setentriunàla), ma apò 'n Asia 'n fìna al Giapù e 'n America setentriunàla.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oxalis alba Steud.
- Oxalis americana Bigelow
- Oxalis americana fo. rhodantha Fernald
- Oxalis longiflora L.
- Oxalis montana fo. rhodantha (Fernald) Churchill
- Oxalis montana Raf.
- Oxalis nemoralis Salisb.
- Oxalis taquetii R.Knuth
- Oxalis vulgaris Gray[3]
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia, in Commentari dell'Ateneo di Brescia, per gli anni 1868 e 1869. (pò a sö google.books)
- ↑ Oxalis acetosella (Vive la Naturaleza)
- ↑ «Oxalis acetosella». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Consultàt ai 13 de zenér del 2010.
- Neltje Blanchan (2005). Wild Flowers Worth Knowing. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.


text:
Hallau
Hallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 2035 abitant e una süperfiss de 15.32 km², e al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallau a l'è tacaa ai cumün de Eggingen (DE-BW), Neunkirch, Oberhallau, Stühlingen (DE-BW), Trasadingen, Wilchingen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hallau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori. Mudel:As of, 14.3% of the population belonged to the Roman Catholic Church and 67.9% belonged to the Swiss Reformed Church.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat
- ↑ Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Igl zercladour 2007 ò igl Chor viril Surses pudia festivar sies 100avel anniversari. Graztga agl success digls davos onns ò igl domber da cantadours digl chor cun retga tradiziun pudia neir augmento sen 68 omens activs. La media da vigliadetna schea tar «giovens» 50 onns, la regiuvinaziun resta ena sfeida permanenta. Igls cantadours vignan ord tottas vischnancas da la val Surses (Beiva sur Savognin anfignen Salouf), da la val Alvra ed adegna daple er da Surmirans tgi laschan ancrescher abiteschan ...
more »
Igl zercladour 2007 ò igl Chor viril Surses pudia festivar sies 100avel anniversari. Graztga agl success digls davos onns ò igl domber da cantadours digl chor cun retga tradiziun pudia neir augmento sen 68 omens activs. La media da vigliadetna schea tar «giovens» 50 onns, la regiuvinaziun resta ena sfeida permanenta. Igls cantadours vignan ord tottas vischnancas da la val Surses (Beiva sur Savognin anfignen Salouf), da la val Alvra ed adegna daple er da Surmirans tgi laschan ancrescher abiteschan pero an Tumigliastga ni Coira e conturn.
Igl Chor virl Surses è nia fundo cun la fegnameira da cultivar e promover la cultura cantica rumantscha virila. El peglia part regularmaintg a festas cantunalas e federalas cun la fegnameira da cuntanscher la distincziun maximala. Chella fegnameira vign er cuntanscheida cun gronda regularitad.
Igl «chor da vallada», scu tg'igl Chor viril Surses vign er numno, fascinescha cun en repertori fitg lartg. Cun canzungs scu „Return“ , „Mobilisaziun“ u "L'orma tgi reiva tar Dia" digl poet indigen Pader Alexander Lozza tigna igl chor ot la tradiziun locala. Mademamaintg è igl chor pero er avert per novas ovras contemporanas scu „Mosaic Sursetter“ digl cumponist Gion Giusep Derungs u l'ovra da Giovanni Netzer "Igl mond digl paster pitschen" cumponeida da Gion Antoni Derungs barmeir. Igl 2013 ò ena pitschna turnea da concert cun igl Requiem da Fanz Liszt an collavoraziun cun solists professiunals (P. Galliard, S. Zünd, A. Trauner, W. Schwinghammer) e musicists da la Philharmoneia da chomra Grischuna furmo ena ulterioura sfeida per igl chor.
Igls ampres decenis è igl chor nia dirigia da laics, per regla scolasts. Siva digl 1967 stat el sot la batgetta da musicists da professiun. Sen Gion Giusep Derungs (dirigent 1967-1985) è suando Curò Mani jun. (dirigent 1986-2000) e siva igl 2000/01 Luzius Hassler. Per ulteriouras infurmaziuns, ena commembranza passiva u ena pustaziun da prortatungs supplitgagnsa da suandar la pagina www.chorvirilsurses.ch
« less


text:
Lengua Islandesa
L'islandes (nom nativ íslenska) l'è una lengua del ram Nord Germanic, e l'è la lengua de l'Islanda. I so parent püssè stret j'hinn i dialett nurveges ucidental.
L'islandes el gh'ha un bel po' d'inflession gramatical ins i nom, al cuntrari dla magiur part di lengu dl'Europa ucidental. El gh'a un sistema numinal paragunabil a qul del Latin, o mej incura del Nors Antich.
Dati Storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è na lengua indoeuropea dal ramm di lengu gérmànich. Giamò che i geent che'i parlaven l'Islandes i hènn mai na via da l'Islànda, la lengua l'è restada l'istessa ch'a l'eva 200 ann fa. Da fatt se'n abitaant da l'Islanda al legia vüna di stori nordich, anca se al se trata da'n test scrivüü in dal IX° secul d.C., al pò capill. Restaant isulada cum'al è, l'Islandees al è propi restaa cungelàa in dal temp; dunca quan che sa parla cunt'un islandes sa def savé che s'è dré parlà la stesa lengua che i pupulaziun germanich i parlavan mila e pasa ann fa.
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica islandesa l'é mia vüna di püsé facil a'mparà. A l'è dabon multu antica e la üsa ul caso. A diferenza da tanti altri lengu germanich muderni, al à preservàa na declinaziun verbala par persona e mia sulament par modu e teemp. Da püssee la üsa ul congiuntif, che i altri lengu i han perdüü.
I Pronomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ti = þú
Lü = hann
Lee = hún
Al = það
Nüm = við
Vi = þið
I = þeir/þær/þau
(chi a ghè da besögn che sa faga na tabéla).
Al Pader Noster Islandés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Faðir vor, þú sem er á himnum.
Helgist þitt nafn,
til komi þitt ríki,
verði þinn vilji,
svo á jörðu sem á himni.
Gef oss í dag vort daglegt brauð.
Fyrirgef oss vorar skuldir,
svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.
Og eigi leið þú oss í freistni,
heldur frelsa oss frá illu, amen.


text:
15 05
Ol dé 15 de magio l'è 'l 135 ( 136 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 231 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de magio al è ul dí da pòost 135 ( 136 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 231 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1644 - Lleida (ol Segrià): i Català i trà zò i Franses a i porte de la sità quand chès·c i pröà·a a conchistá-la (Guèra di Ranzadur).
1618 - Johanne Kepler al confirma ol sò pröm descovriment, refüdat in prinsipe, de la tersa les del moviment di planecc (descoerta per la pröma ölta ol 08 05 però refüdada daspus d'ergü càlcoj).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1567 - ol Claudio Monteverdi composidùr lumbàrt nasìt a Cremùna.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Isidre, patrònn di contadí: s'i fà di sélebrassiú in ergöne comunità agrícole.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Force
Force l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Ascoli Piceno. El g'ha 1 379 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Comunanza, Montefalcone Appennino (FM), Montelparo (FM), Palmiano, Rotella, Santa Vittoria in Matenano (FM), Venarotta.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ronco Scrivia
Ronco Scrivia (en lìgure: Ronco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 4 496 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 30,5 km² e 'na densità de popolasiù de 147 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Busalla, Fraconalto (AL), Isola del Cantone, Voltaggio (AL).
El cümü l'è sitüàt en val Scrivia söndèna piàna aluviunàla poch delóns de 'na dópia ànsa del torènt Scrivia e l'è seràt de le dò bànde del córs d'àiva de divèrsi mucc, el piö alt dei quài l'è 'l Mut Reale (902 m s.l.m.). El capolöch el se tróa a 33 km de Gènova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ronco Scrivia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sus scrofa domestica
Sus scrofa domestica l'è 'l nòm scentìfich del sì (ciamàt apò porsèl o ròi; en bergamàsch sunì, porsèl, ciù, cì; en insübregh: purscèl o nimàl). L'è 'n mamìfer artiodàtilo de la famìa dei Suidae. L'è 'n animàl demestegàt e leàt fò de l'òm per la sò alimentasiù, tat che la sò càrne l'è la piö cönsömàda del mónt, a part di Giüdee e Müsulman che retegnen 'l porsèl "bròdegh" e alura 'l mangen mia.
Del porsèl 'l se càa föra de tüt (carna, brassòl, tripa, pansèta, etc., ma suratüt 'l persüt e 'l speck.
L'è stat demestegàt presapóch 5.000÷10.000 agn fà, divèrso tép dòpo de i ovini (pére, càvre, ecc.) e dei bovini (àche, ecc.).
L'è 'mparentàt strèt del cinghiàl ma par che sàpe mìa 'l sò disendènt dirèt ma piötòst del sì salvàdech che 'l s'è separàt geneticamènt del cinghiàl amò 'ndèla preistória.
Al dé d'encö se 'l tróa 'n pó 'n töt el mónt. La prudusiù mondiàl de porsèi endèl 2003 l'ìa de 955,5 miliù de ezemplàr: 577,2 miliù 'n Asia, 198,8 miliù 'n Euròpa, 93,5 miliù 'n Amèrica del Nòrt, 59,5 miliù 'n Amèrica del Sud et 27,5 miliù 'n Africa-Oceania (Australia suratöt). La prudusiù mondiàl l'è 'n progrsiù cuntìnua e se stéma che 'l sò tas de créscita l'è 'ntùren al +15% a la fì del 2012.


text:
Itagliàn
Artéccol in dialatt bulgnais
L'itagliàn (par scherz ciamè dal volti anca toscuiggno ; in itagliàn italiano) l'è 'na langua neolaténa uffizièla in Itâglia, a San Marén, in du cantòn d'la Svézzra e in di sît in Croazia e in Slovégna.
In tott la zänt ch'la cgnòss l'itagliàn i srénn in 60 migliòn. I la dscårren anca tott gl'itagliàn fora vì, chi sràn piò ed qui chi viven adès in Itâglia.
Artéccol in dialètt mudnés
L'italiàn (in italiàn italiano) l'è 'na léngua appartenèint al grópp dal léngui rumànzi, in dla faméja dal léngui indoeuropei. L'italiàn l'è léngua ufizièla dl'Itàlia, ed San Marèin, d'la Svézzra, e d'la Sitê dal Vaticàn.
L'è secända léngua, co-ufizièla insémm al Croét, in d'la Regiòun dl'Istria (Croàsia) e, insémm al sluvén, in dél sitê dla Slovènia datés dal cunfèin. I én anca bòun ed capìrel in dal Prinsipê ed Mònegh, a Màlta, in Còrsica (Frànsa) e, anca quelchidun in Albanìa.
Artìcol in dialètt rumagnòl
L'italièn (in italièn italiano) l'è una lengua neolaténa uffizièla in Itâlia, a San Marén, in du cantùn d'la Svézzra e in di post in Croazia e in Slovenia.
In tott la zènta ch'la cnòss l'italièn l'è zirca 60 milliùn. L'è énca parlèda una màsa in étar paìs abité par gli emigré italién, e una tra al piò insgnèda int al scòli.


text:
Fürth
Fürth (en francóne: Färdd) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 119 808 abitàncc (dato del 31. Dic 2013)
Fürth l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La fà mìa part del circondàre omònim.
L'è sitüàda a 7 km de Norimbèrga, a 10 km de la cità de Erlangen e a 17 km de la cità de Schwabach, e 'nsèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga, giöna de le piö 'mportànte de la Germania.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de Fürth l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1007 quan che Enrico II del Sacro Romano Impér el g'ha cidìt la sò proprietà ciamàda "locum Furti dictum" al vèscof de Bambèrga. De alùra l'autorità sö la cità la g'ha cambiàt divèrse ólte 'ntrà vèscof de Bambèrga , 'l Margràve de Ansbach e i goernàncc de Norimbèrga. Chèsta cunfigürasiù l'è reprezentàda söl stèma de Fürth, endóche fà móstra 'n trefòi.
L'ex-segretàre de stat americà Henry Kissinger sóta le presidènse de Richard Nixon e de Gerald Ford l'è nasìt a Fürth.
Südiviziù 'n circuscrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Svizra: Tessin pretenda 9 cussegliers federals
-
- Zoom
- Enstagl da 7 duai dar en l'avegnir 9 cussegliers federals. (Keystone)
Il Cussegl grond dal chantun Tessin pretenda danovamain ch'il cussegl federal vegn engrondì sin totalmain 9 commembers. Las deputadas ed ils deputads tessinais han deliberà in'iniziativa dal chantun.
Cun engrondir la regenza svizra duai crescher la schanza per in represchentant da lingua taliana en il cussegl federal. Il 2010 ha il parlament dal Tessin gia preschentà ina resoluziun correspundenta a l'Assamblea federala. Lezza è dentant vegnida refusada. (gc/sda)


text:
Massimilian Enrich de Wittelsbach
El Massimilian Enrich de Wittelsbach (Maximilian Einrich von Wittelsbach in todesch; Maximilien-Henri de Wittelsbach in frances; Miyin-Hinri d' Wittelsbach in vallon; Mònach de Baviera, 8 ottober 1621 - Bonn, 3 giugn 1688) a l'è staa on arcivescov cattòlich todesch.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Terz fioeu de l'Albert VI de Baviera e de la Mechthilde de Leuchtenberg, l'è staa subit indirizzaa a la carrera ecclesiastiga. In del 1650 l'è staa nomenaa arcivescov de Colònia e vescov de Hildesheim e Liegi, cont el succed al sò zio Ferdinand de Baviera. In del 1683 l'è staa anca eleggiuu vescov de Münster, ma 'l papa Innocenzi IX l'ha refudaa de confirmàl.
El Massimilian l'è mòrt in del 1688. Duranta la soa vida l'è staa:
- Arcivescov de Colònia (1650-1688), succeduu del Giusepp Clement de Wittelsbach
- Princip-vescov de Liegi (1650-1688), succeduu del Gioann Luis von Elderen
- Vescov de Hildesheim (1650-1688), succeduu del Jobst Edmund von Brabeck
- Prevòst de Berchtesgaden (1650-1688), succeduu del Giusepp Clement de Wittelsbach
- Abaa de Malmedy und Stablo (1657), succeduu del Francesch Egon von Fürstenberg
- Vescov de Münster (1683-1688), succeduu del Federich Cristian von Plettenberg


text:
Pruvinc de la Curea
La pruvincia (Do; hangul: 도; hanja: 道) l'è la divisiun pulitega principala de la Curea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1413, el re Sejong l'ha dividüü la Curea in di vott pruvinc. Chest pruvinc chì l'eren Chungcheong, Gangwon, Gyeonggi, Gyeongsang, Jeolla, Hamgyŏng, Hwanghae e P'yŏngan.
In del 1895, tüta la Curea l'era riurdinada in di 23 distret, ma in del ann seguent, l'è vegnüda indree al sistema di pruvinc, cun 13 pruvinc: Nord Chungcheong, Süd Chungcheong, Gangwon, Gyeonggi, Nord Gyeongsang, Süd Gyeongsang, Nord Hamgyŏng, Süd Hamgyŏng, Hwanghae, Nord Jeolla, Süd Jeolla, Nord P'yŏngan e Süd P'yŏngan.
Al dì d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu l'ucüpaziun giapunesa, cun la divisiun de la penisula Cureana, i pruvinc l'eren riurdinad un bel poo.
Curea del nord[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Curea del Nord l'è dividüda in növ pruvinc, dò cità guernad diretament e trè regiun aministrativ speciaj.
Curea del süd[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Curea del Süd l'è dividüda in növ pruvinc (vöna l'è "pruvincia autonuma speciala"), ses cità metrupulitan e vöna cità speciala (Seoul).


text:
Valmagia (distret)
El distrèt de Valmagia (nòm uficiàl: Distretto di Vallemaggia) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Cevio.
L'è distrèt piö grant per superfìce ma l'è 'l segónt méno pupulùs del Canton Ticino dòpo de chèl de Bregn. La superfìce totàl del ditrèt l'è de 569,5 km² e la popolasiù l'è de 5.819 abitàncc (dàto del 2007).
El teretóre del distrèt l'è furmàt de la val omònima e de le divèrse valète laterài. 'Ntra chèste, chèle principài i è chèla de Campo, de Bosco/Gurin, la Val Bavona, la Val Lavizzara e la Val Sambuco.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Valmagia l'è dividìt en tré sóta-distrècc, ciamàcc "cìrcoi" per en totàl de 8 cümü.


text:
Casuraa
Casuraa (nom ufizial: Casorate Primo) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 8 533 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,5 km² e ona densità de 898 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Besaa (MI), Bübian (MI), Calvignasch (MI), Marmund (MI), La Mòt (MI), Tröv e Vernaa (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Casuraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diocesi de Nuara
La Diocesi de Nuara (Dioecesis Novariensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia del Piemunt, da la diocesi metrupulitana de Vercèj e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi, in del 2004, la gheva 545.065 d'abitant e quasi 525.265 batsàd, con 346 paròchie. L'e guernada dal vesch Renato Corti.
Quasi tüta la diocesi la g'ha el rìt rumàn. El rìt ambrusiàn el gh'è in de le paròchie de è adottato nelle parrocchie di Cannobio, S. Agata, S. Bartolomeo Valmara, Traffiume, Falmenta, Crealla, Cavaglio-Gurrone, Spoccia, Cursolo-Orasso, Gurro, Finero, Trarego - Viggiona, Cannero


text:
Passlung: Anteriur trenader Inge Braten è mort
-
- Zoom
- L'anteriur scheftrenader da l'equipa naziunala Inge Braten è mort en la vegliadetgna da 63 onns. (Keystone)
L’anteriur scheftrenader dal cader naziunal da cursa lunga da la Svizra, Inge Braten, è mort ier ad Oslo en la vegliadetgna da 63 onns.
Inge Braten pativa da la malsogna da cancer. Il Norvegiais aveva trenà il 2010 durant bun 5 mais ils passlungists svizzers. Braten avess era gì da trenar il quartet cun Dario Cologna, Curdin Perl, Toni Livers e Remo Fischer. El ha dentant mai chattà la dretga via tar ils atlets ed uschia è el vegnì relaschà anc avant che la sessiun ha entschet.
Tettel da campiun olimpic
Avant aveva Inge Braten festivà numerus success sco trenader dal team norvegiais e svedais. 13 giadas ha el astgà festivar sco trenader in tettel da campiun olimpic. Il davos ha Inge Braten lavurà sco commentatur tar Eurosport. (fc/si)


text:
Carlo Magn
Carlo Magn (en latì: Carolus Magnus; en todèsch: Karl der Grosse; en fransés: Charlemagne) (Herstal (?), 2 de bril del 742, 747 o 748 – Aquisgràna, 28 de zenér del 814), l'è stat rè dei Franchi del 768 'nfìna a che le mórt, rè dei Longobàrcc (764–814) e Imperadùr del Imperium Romanum Sacrum (800–814). El scötöm de "Magn" (en latì Magnus el vol dì "grant") el gh'è stat dat del sò biògrafo Eginardo, che g'ha dat tìtol a la sò òpera "Vita et gestae Caroli Magni".
Fiöl del rè Pipino 'l Breve e de Bertrada de Laon, el g'ha ciapàt el pòst de sò pàder e 'l g'ha regnàt ensèma a sò fredèl Carloman. Aisebé che le relasiù 'ntra i du fredèi le s'ìa deteriuràde, la mórt de Carloman la g'ha schiàt che s•ciopès 'na guèra 'ntra i du.
Carlo 'l g'ha renforsàt le relasiù de amicìsia che sò pàder el gh'ìa mantignìt col Papa e l'è deentàt el sò protetùr dòpo ìga batìt i Longobardi 'n Italia. El g'ha combatìt cùtra i musulmàni che minaciàa la penìzola Ibérica e 'l g'ha tentàt de 'mpadrunìs del teretóre ma 'l g'ha duzìt lasà pèrder e retiràs, e 'ntàt che i se ritiràa, la retroguàrdia del sò ezèrcit l'è stàda anientàda dei Basch endèla Batàglia de Roncisvalle.[1]
Dòpo de 'na 'na campàgna militàr che g'he düràt divèrsi agn l'è riàt a sotamèter i Sàsoni, e 'l i ha ubligàcc a convertìs al Cristianézem e a integràs endèl sò regn.
El g'ha espandìt i regn dei Franchi 'nfìna a fai deentà 'n Impér, endèl qual gh'è stat incorporàt 'na gran part de l' Europa Ucidentala e Centrala. El g'ha cunquistàt el Regn de Italia e l'è stat encurunàt Imperator Augustus del papa Leóne III el dé de Nedàl del 800 a Roma, gràsie a la pusibilità ufrìda de la depuzisiù de Costantì VI e che isé 'l tròno imperiàl l'ìa cunsideràt mìa asegnàt perché al momènt ocupàt de 'na fómna, Irene. Chèsti facc i g'ha fat enversà la cort imperiàla de Bezànse, che la s'è refüdàda de reconóser el sò tìtol. Gh'è nit fò 'na guèra che a la fì la g'ha ubligàt l'imperdùr de Oriènt Mighél I Rangabé a reconóser Carlo Magn come emperadùr (però mìa emperadùr dei Romàni).
El perìot del sò régn l'è asociàt a 'na ripréza de la cültüra e de le arcc latìne favurìde e veicolàde del Imper carolìngio, guidàt de la Céza Catòlica, che l'è stat giü dei fondamèncc de 'n identità europèa 'n cümü. Per mès de le sò cunquìste e de le sò rifùrme intèrne, Carlo Magn el g'ha mitìt zó le bàzi de chèla che la sarès deentàda l'Europa Ucidentàla endèl Medioévo. Al dé d'encö l'è mìa apéna cunsideràt come 'l fondadùr de le monarchìe franséza e todèsca, che i la ciàma col nòm de Carlo I, ma apò come el pàder de l'Europa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Andre Maurois, Stória de Francia, p. 36.


text:
Gemona del Friuli
Gemona del Friuli (en furlà: Glemone) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 11.040 abitàncc, 'na superfìce de 56 km² e 'na densità de 197 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artegna, Bordano, Buja, Lusevera, Montenars, Osoppo, Trasaghis, Venzone.
El teremòt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1976 el paés de Gemona l'è stat sbatìt pelària töt dei teremòcc del 6 de màgio (quàze 400 mórcc e del 15 de setèmber, che g'ha fàt crödà zó, 'ntra le ótre ròbe, 'na part del dòm, pónt de riferimènt per töt el paés, e del castèl, al dé d'encö en vìa de ristrütürasiù. Divèrse bàite i è crödàde per vìa de l'età dei palàs , che i ìa scampàcc a le dò guère mondiài. Dòpo 'l teremòt el paés l'è stàt rifàt segót critéri antisismich.


text:
New York
New York (Nöa York) l'è öna di sità piö grande e cognüside del mónt e l'è suernominada "Big Apple" ol póm grant.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
New York l'è öna sità di Stacc Unìcc, fórse la piö cognusida, de sigùr la piö popolusa. La se tróa in de l'istàt de New York sö i rie de l'Océano Atlàntech.
La se tróa pròpe 'ndóe 'l fiöm Hudson l' se böta 'n de l' océano.
Dù quartér de la sità de Nöa York, Brooklyn e Queens per eès precìs, i se tróa sö l'isola de Long Island (ìsola lónga) che l'è pròpe denàcc a la còsta.
Ol nòm e la fondasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sità l'è stacia fundada 'n del 1624 da i Olandés che i l' l'à ciamada New Amsterdam (nöa Amesterdam).
Ol nòm de adès, che 'l völ dì nöa York, l'à ciapàt ol pòst de nöa Amsterdam dòpo la segónda guèra tra Inglés e Olandés combatida tra 'l 1665 e 'l 1667.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
ol Central Park;
la Fifth Avenue.


text:
Villeneuve (AO)
Villeneuve l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 279 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 8 km² e 'na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arvier, Aymavilles, Introd, Saint-Nicolas, Saint-Pierre, Valsavarenche.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.