text:
Augusta Raurica
Augusta Raurica, er enconuschent sco Colonia Augusta Rauricorum, è ina colonia dal temp roman situada a la riva sid dal Rain intgins kilometers en l’ost da Basilea. L’emprim ha quella appartegnì a la provinza Germania Superior ed a partir da l’onn 297 a la provinza Maxima Sequanorum (en la prefectura Gallia entaifer la diocesa Dioecesis Galliarum) cun sedia da l’administraziun civila a Besançon. Las restanzas da la colonia sa chattan oz surtut en la vischnanca dad Augst (BL), per part er en la vischnanca da Kaiseraugst (AG). Las lavurs d’exchavaziun e da restauraziun cuntinueschan anc adina.[1]
Fundaziun da la colonia[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’inscripziun sepulcrala dal chau d’armada da Caesar Lucius Munatius Plancus è vegnida fundada ina colonia en il territori dals Rauracs probablamain ils 21 da zercladur da l’onn 44 a.C. Da quel temp n’han ins però pudì cumprovar fin uss nagins chats. Igl è pussaivel che la colonia numnada n’ha betg pudì vegnir realisada – en consequenza da la guerra civila ch’è prorutta suenter la mort da Caesar – ubain che la colonia da Plancus n’è betg vegnida fundada sper Augst, mabain a Basilea (Basilia).
Ina colonisaziun romana durabla ha però pir gì lieu suenter la conquista da las Alps Centralas sut l’imperatur Augustus l’onn 15 a.C. Il pli vegl chat ch’ha pudì vegnir cumprovà fin qua cun agid da la dendrocronologia deriva da l’onn 6 a.C.
Il num da la colonia[modifitgar | modifitgar il code]
L’inscripziun da fossa da Munatius Plancus inditgescha sco num da la colonia be a moda generala ‹Colonia Raurica›. In’inscripziun fragmentara dal temp dad Augustus menziunesch ina Colonia P[aterna](?) M[unatia](?) [Felix](?) [Apolli]naris [Augusta E]merita [Raur]ica. Sco ch’il term ‹Emerita› mussa – premess che la reconstrucziun da l’inscripziun è correcta – sa tractavi d’ina colonia da veterans.
Abstrahà da questa perditga rudimentara chatt’ins emprimas cumprovas segiras dal num Augusta pir tar il geograf Ptolemaeus vers 150 s.C. (en furma greca sco Augústa Rauríkon, quai che correspunda al num latin Augusta Rauricorum).
Cun quai sa metta Augusta Raurica en retscha cun pliras autras colonias ch’èn vegnidas fundadas dal temp dad Augustus. Igl existan numnadamain anc duas ulteriuras impurtantas basas dal plan da conquistas dad Augustus che portan il surnum da l’imperatur: Augusta Praetoria al pe sid dal Grond Son Bernard, oz Aosta, ed Augusta Vindelicum, oz Augsburg, sco avantposta vers il Danubi. Questas trais Augustae enserran las Alps occupadas dad Augustus en furma d’in triangul, il qual drizza sia vasta basa dal Cumbel dal Rain fin al Danubi vers la Germania betg occupada.
Posiziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da las exchavaziuns èsi sa mussà che la citad giascha sin ina planira auta, betg lunsch davent dal Rain. Il flum Ergolz ed il Violenbach han maglià or da la terrassa in triangul, dal qual la basa sa chatta a l’ur nord dal Giura ed ha ina ladezza da ca. 1 km. Il ‹piz› dal triangul guarda vers il Rain situà en il nord e furma in chau che sa numna Kastelen e che regorda pia ad in chastè (castellum). La distanza da la basa fin al punct da culminaziun dal triangul mesira medemamain radund 1 km. Sin questa surfatscha auta ch’è circumdada en il vest, en il nord ed en l’ost da rievens spundivs han ins erigì la citad. Las indicaziuns da l’architect dal plan da la citad, il qual aveva concepì il plan orizontal e l’extensiun da la citad, han ils geometers transponì sin la cuntrada. A mintga edifizi public impurtant han ins attribuì sia plazza. En emprima lingia vala quai per il tempel dal dieu principal Jupiter cun l’altar grond davant il punct central sontg, a partir dal qual è vegnida concepida la rait da vias. Per quest intent han ins l’emprim tratg tras il triangul ina lingia longitudinala che deviescha da la direcziun nord per 36° vers vest; per lung da quella è vegnida construida la via principala da la citad. Parallel tar questa lingia longitudinala han ins concepì ulteriuras vias en ina distanza da mintgamai 55 meters. Alura è l’axa longitudinala vegnida sutdividida en 16 parts tuttina grondas che mesiran mintgamai 66 m (225 pes romans). Ils puncts da tagl han ins collià a 10 vias traversalas. Uschia è resultada ina rait da vias rectangulara e quartiers da citad da ca. 50 sin 60 meters. La via è vegnida munida cun in fundament solid da glera e da mintga vart supplementarmain cun foss d’aua. Las vias principalas disponivan en pli da vias da peduns cuvertas ch’eran spartidas dal traffic tras retschas da colonnas.
Ils cunfins da la colonia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils cunfins da la Colonia Raurica na sa laschan betg pli fixar cun tutta segirezza. Ins emprova da deducir quels or da la retrospectiva cun prender en mira l’extensiun da l’Augstgau dal temp medieval tempriv. Tenor quai avess la colonia tanschì davent da Basilea dal Rain si fin a la sbuccada da l’Aara, alura da l’Aara si fin a la sbuccada da la Sigger sutvart Soloturn, da qua fin a la Lüssel e silsuenter per lung da la Birs puspè fin a Basilea. Questa supposiziun para però da correspunder be parzialmain a la realitad. Tenor perscrutaziuns pli novas dependevan numnadamain bains purils cun buls da quadrels da las legiuns da Vindonissa er administrativamain dal champ da legiunars da Vindonissa, oz Vindisch (AG). Tals bains tanschan però sur il Bözberg fin a Frick ed en la val vischina dal flum Sisseln, la quala vegn cunfinada en il vest tras la Mumpferfluh che croda andetgamain vers il Rain. Or da las relaziuns geograficas po perquai vegnir concludì che la Colonia Raurica tanscheva en l’ost fin al Mumpf dad oz (mons firmans = muntogna da finiziun, da cunfin). Interessantamain sa chattava en quest lieu medemamain in’insla dal Rain cun in’autra colonia romana che correspunda a la citad odierna da Bad Säckingen (l’etimologia da quest num stat en connex cun la provinza Maxima Sequanorum dal temp da Diocletian; il bratsch dal Rain situà en il nord, il qual sparteva l’insla da la terra franca tudestga, è vegnì emplenì l’onn 1830). En il vest vegn, sco gia menziunà, ad esser stà staziunà in post da duana en vischinanza da la sbuccada da la Birs sper Basilea. Fossas a cremaziun dal temp preroman ch’èn vegnidas chattadas il 1937 sper la baselgia da Neuallschwil laschan supponer ch’in tal post sa chattava er sper il stradun al nord che maina en direcziun da l’Alsazia (vers Blotzheim).
Tut en tut cumpigliava la Colonia Raurica uschia il chantun Basilea, la part inferiura dal Fricktal (AG) e la part orientala dal Giura situà en il chantun Soloturn. Quai dat in territori da radund 700 km².
Ulteriur svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter sia fundaziun è il lieu sa sviluppà ad ina citad romana cun radund 10 000 fin 15 000 abitants, pia da dimensiun considerabla per las relaziuns al nord da las Alps. Dal temp da la pli gronda fluriziun – durant il lung temp da pasch dal prim al terz tschientaner – disponiva Augusta Raurica da tut quai che tutgava tar la vita romana. Igl aveva in teater, in amfiteater, in forum principal, divers forums pli pitschens, in aquaduct, divers tempels e plirs bogns publics. Ed er il mastergn fluriva: uschia fimentav’ins per exempel schambun e charnpiertg per l’export en autras parts da l’Imperi roman.
Vers l’onn 250 ha in grond terratrembel destruì considerablas parts da la citad. Vitiers èn vegnidas pli tard ulteriuras destrucziuns tras invasiuns dals Alemans e/u da truppas romanas sblundregiantas dal temp da la crudada dal Limes. En consequenza da quai èn sa furmads dus novs abitadis, ils dus Augst: d’ina vart la colonia marcantamain pli pitschna situada sin la collina dal castel dad Augst, da l’autra vart l’impurtanta basa Castrum Rauracense situada al Rain e munida cun in mir da citad. Quests dus novs abitadis furman quasi l’origin dals dus vitgs dad oz, Augst e Kaiseraugst.
A l’entschatta han omadus vitgs però furmà in’unitad sut il num Augst e sa chattavan en l’Augstgau. L’onn 1442 èn ils dus lieus alura vegnids spartids per lung dals flums Ergolz e Violenbach. Il territori situà al vest dal cunfin ha vinavant fatg part dal domini da Basilea ch’è s’allià il 1501 a la Veglia Confederaziun. L’onn 1833 è Augst daventà ina part dal chantun Basilea-Champagna.
La part dal Frickgau situada en l’ost dal cunfin Ergolz e Violenbach – il territori da Laufenburg – è vegnì sut domini habsburgais. Per pudair differenziar meglier ils dus lieus, è quest ultim vegnì numnà uss – pervi da l’appartegnientscha al Sontg Imperi roman – Kaiseraugst. Quest lieu è pir vegnì il 1803 tar la Svizra, suenter ch’ils territoris habsburgais en la regiun eran ids a perder en rom da las Guerras da coaliziun.
L’amfiteater dad Augusta Raurica è vegnì erigì l’onn 200 s.C. e purscheva plazza a 6000 aspectaturs. Ma gia suenter 70 onns è l’amfiteater ì en decadenza. Ozendi serva l’amfiteater restant (ch’è vegnì reconstruì al lieu original) sco tribuna al liber per concerts e festas popularas. En pli han ins installà ina preschentaziun multimediala.
Situaziun odierna da las exchavaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals edifizis romans è vegnida perscrutada e conservada tras exchavaziuns. Igl èn quai en emprima lingia edifizis publics:
- il teater, il qual furma in’unitad architectonica cun
- il tempel sin il Schönbühl
- il forum principal cun il tempel da Jupiter, la basilica ed il lieu da reuniun dal cussegl da la citad
- l’amfiteater, dal qual èn però sa mantegnidas restanzas be rudimentaras
- l’aquaduct che provediva Augusta Raurica nà da Liestal cun aua da baiver (or dal flum Ergolz); quel sa lascha visitar en il Heidenloch a Liestal ed en il nordost da Füllinsdorf.
Vitiers vegnan divers edifizis privats (ina taverna, ina pasternaria, ina vaschlaria e furns da brischar quadrels) sco er in tschancun dals chanals d’aua persa. Radund 80 % dal territori ch’era surbajegià dal temp dals Romans n’han ins percunter betg anc perscrutà. Augusta Raurica vala sco citad romana il pli bain mantegnida al nord da las Alps, damai ch’i n’è sa sviluppada sin ses territori nagina citad medievala u moderna. En vastas parts da la vischnanca dad Augst regia in scumond da bajegiar ordvart rigid. Lubientschas da bajegiar vegnan be concedidas a moda restrictiva e suenter vastas examinaziuns archeologicas. Tenor la politica d’exchavaziun vertenta duain parts dad Augusta Raurica vegnir conservadas sapientivamain en la terra per generaziuns futuras.
Museum e chasa romana[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants chats, per exempel il stgazi d’argient da Kaiseraugst u la statuetta da Victoria[2], èn vegnids rendids accessibels a la publicitad en il Museum roman ad Augst, ensemen cun in edifizi sper il teater ch’è per part vegnì reconstruì.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las indicaziuns en quest artitgel sa basan per gronda part sin Rudolf Laur-Belart: Führer durch Augusta Raurica, 5. ed., Augst 1988.
- ↑ Webseite Landeskunde.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Karl Stehlin: Bibliographie von Augusta Raurica und Basilia, en: Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde 10 (1911), p. 38–180 (digitalisat).
- Ludwig Berger: Führer durch Augusta Raurica. ISBN 3-7151-5003-3. Ediziun pli nova: Schwabe, Basilea 2012, ISBN 978-3-7965-2841-5.
- Jahresberichte aus Augst und Kaiseraugst. Amt für Museen u. Archäologie d. Kantons Basel-Landschaft, Liestal. Römermuseum Römerstadt Augusta Raurica, Augst 1.1980 (1972–1975) – 4.1984 (1978–1983); 5.1985ss.
- Max Martin: Das spätrömisch-frühmittelalterliche Gräberfeld von Kaiseraugst, Kt. Aargau. Teil B: Kataloge und Tafeln, Derendingen 1976 (Basler Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte, tom 5 B); Teil A: Text, Derendingen/Solothurn 1991 (Basler Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte, tom 5 A).
- Jahresbericht Römerhaus und Museum Augst. Römermuseum, Augst 1962–1972.
- Forschungen in Augst. Stiftung Pro Augusta Raurica. Römer-Museum, Augst-Basilsea 1.1977, 2.1975ss.
- Ausgrabungen in Augst. 4 toms. Stiftung Pro Augusta Raurica, Basel 1948ss.
- Augster Museumshefte. Römermuseum, Augst 1.1976ss.
- Teodora Tomasevic Buck: Augusta Raurica. Probleme, Anregungen und Neufunde. Bregenz 2003. ISBN 3-901802-13-4
- Marion Benz: Augusta Raurica. Eine Entdeckungsreise durch die Zeit. En: Archäologie der Schweiz. (as.) Mitteilungsblatt SGUF, Basel 26.2003, p. 2–84.
- Barbara Pfäffli: Kurzführer Augusta Raurica. Augusta Raurica, Augst 2010, ISBN 978-3-7151-4006-3.


c: text/html

text:
Muntàna
Al Muntàna (a s lèś [mɒnˈtænə], scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1889 e ch'al fà part di Stat Usidentài. Al sò nóm al daśvîṅ dal la paròla spagnōla montaña (ch'a vōl dir muntàgna) pròpria parchè 'l è pîṅ ad muntàgni, al più impurtànti i èṅ qvéli dal Muntàgni Prédóśi ch'i s càt'n in dal sò banda sinìstra.
Al Muntàna 'l è 'l quàrt stat più grand dla federasiòṅ c'n i sò 381.154 km² ma anc òṅ di ùltim in fat ad pupulasiòṅ (44śum pòst) muciànd-an sù pôc da piò 'd un migliòṅ. Al gh'à sinquànta-siē cuntèi e sènt-vintnóṿ cumùṅ.
La sò capitàl l'è Helena (granda cuma Miràndla a 'l incìrca) mént'r invéci la sità più granda l'è Billings ch'la mùcia sù da piò ad sènt-a-ssantamìla abitànt.
Al cunfìna a nòrd c'n al Cànada, a èst c'n al Dakòta dal Nòrd, a sud-èst c'n al Dakòta dal Sud, a sud c'n al Wyoming e a òvest cun 'l Idaho. Al sò mòt in spagnōl 'l è „Oro y Plata“ (Òr e Argìnt) mént'r i sò scutmàj minga ufisiài i èṅ Big Sky Country, The Treasure State e The Last Best Place.
La sò ecunumìa la s baśa su l'agricultùra sōvra 'd tut (famóś chè i èṅ i ranch), specialmènt par la cultivasiòṅ dal graṅ e dal furmintòṅ. Al stat 'l è anc pîṅ ad risórsi naturàli cuma 'l petròli, al gas, al carbòṅ, 'l òr, 'l argìnt, al talc e la léggna. Dimóndi impurtànta chè anc l'indùstria dla bira e 'l turìśum parchè di migliòṅ ad turìsta tut i an i vàn'n a véd'r al Glacier National Park, in du a gh'è 'l munumènt a la batàja 'd Little Bighorn, e 'l Parc Nasiunàł ad Yellowstone c'n i sò sinc ingrès. In Muntàna i gh vìv'n i ōrs grizzly, sōl in Alàska a gh 'n è da piò.
In Muntàna i s pàgan pôc tasi, da 'l 1% a 'l 6,9% su 'l stipéndi, mént'r a n gh'è briśa na tasa su 'l vénditi. Al tas ad diśucupasiòṅ 'l é fér'm a 'l 5,6% (dat dal Favràr dal 2013).
Al sò guvernadōr, da 'l 2013, 'l è 'l demucràtic Steve Bullock.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kim Gubser da Tavau po sa legrar. El ha pudì far la medaglia da bronz als campiunadis mundials da freeski ad Aspen en ils Stadis Unids. Gudagnà la concurrenza da Big Air ha il Svedais Oliwer Magnusson avant il Canadais Edouard Therriault.
Per il favurit Andri Ragettli èn ils campiunadis mundials betg ids a fin sco giavischà. Dal terz sigl è el cupitgà e sa blessà. Quant greva che sia blessura è na san ins anc betg. En la rangaziun finala figurescha el sco 6avel.
Tar las dunnas è Sarah Höfflin vegnida 8avla.


text:
Il concurrent da Schweizer per il sez liber, Thomas de Courten da la PPS cuntanscha er il pli absolut, n'è sco 6avel dentant betg en la regenza che ha be 5 sezs. Malgrà che la PLD perda in sez en la regenza, han els anc adina la maioritad.
Ils ulteriurs commembers da regenza fin uss èn reelegids:
- Anton Lauber PCD
- Isaac Reber dals Verds
- Monica Gschwind PLD
- Thomas Weber PPS
Unda verda tschiffa er Basilea-Champagna
Il parlament chantunal da Basilea-Champagna è vegnì pli verd. Cun sis novs sezs verds ha la vart sanestra da Verds e PS da nov 36 dals 90 sezs en il parlament, set dapli ch'il 2015. Ils Verds vegnan da nov sin 14 mandats.
La PS remplazza cun quai la PPS sco partida la pli ferma. Ils Socialdemocrats han gudagnà in sezs e vegnan da nov sin 22 mandats. La PPS percunter ha pers set sezs ed ha da nov anc 21 mandats.
La PLD mantegna ses 17 sezs, la PCD 8, la EVP 4 ed ils Verdliberals han 3 sezs. La PBD ha pers ses singul sezs ch'els han gì. Persuenter ha «il center» da nov in sezs en il parlament.
RR novitads 15:00


text:
Long Beach, California
La cità de Long Beach a l'è una cità sitüada al süd de Los Angeles, sü la costa del Ucean Pacifich, e l'è la sèsta cità püssee granda de la California. L'è sitüada in de la Cuntea de Los Angeles e la furma una regiun metrupulitana cun chesta cità.
La gh'ha circa 493.000 abitant.
Cità Gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Virginia Beach, Virginia
- Bacolod, Filipinn
- Kolkata, India
- Manta, Ecuador
- Phnom Penh, Cambogia
- Qingdao, Cina
- Sochi, Russia
- Valparaíso, Chile
- Yokkaichi, Giapun
- Izmir, Turchia
- Guadalajara, Messich
- Mombasa, Kenya


text:
Negher (persona)
I negher inn i persone che inn classifegad inscì per el so color scur de la pell. La classificazzion la po havégh di variazzion colturai: gh'è di colture che 'l doperen domà per quei che gh'hann la pell propi scura menter che di alter (compagn di Stat Unid, indova che però inn ciamad "de color") indova che l'è 'n termen general per quei che inn no europee.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Negher


text:
Sco quai che Marina Morgenthaler da la Lai Marketing & Support SA ha ditg, investeschia ins quest onn l’entir budget dal marketing en il mund digital. Uschia dettia quai il Snowshow TV. L’anteriur moderatur da SRF 3, Fabio Nay, produceschia 15 videos da mintgamai trais fin quatter minutas cun in sguard davos las culissas. Per exempel dettia ina visita sin pista nua ch’i vegnia declerà co ch’ins preparia ina buna pista u i vegnia era ina giada fatg in’intervista cun in voluntari che raquintia davart sia motivaziun e tge lavurs ch’i dettia da far, declera Marina Morgenthaler.
Lai Final da la cuppa mundiala in pau pli spezial
Organisar il final d’ina cuppa mundiala da skis è mintgamai in punct culminant per la regiun ospitanta. Quai era dal punct da vista da reclama. Quest onn è però tut auter a Lai, la regiun ch’organisescha gia per la sisavla giada il final. I mancan numnadamain las aspectaturas ed ils aspectaturs.
RTR actualitad 17:00


text:
En il center stat per las adversarias ed adversaris il maletg da famiglia tradiziunal ch’els vulan mantegnair. La lètg duai er en il futur mo valair per la colliaziun tranter um e dunna, uschia hai num en la communicaziun. Quai n'haja da far nagut cun discriminaziun, perquai che quest «privilegi» sa basia sin fatgs biologics. Mo ina colliaziun tranter um e dunna possia stgaffir vita – quai stoppian ins proteger.
Ozendi na dastgan dus umens u duas dunnas betg maridar en Svizra. Els han sulettamain la pussaivladad per in partenadi registrà. Quai tanschia per proteger ils dretgs da pèrs omosexuals argumenteschan ils adversaris.
La «tema» per ils uffants
Ils adversaris da la lètg per tuts argumenteschan plinavant cun il bainstar dals uffants. «Lain nus propi ina societad senza babs?», uschia il Cusseglier naziunal Benjamin Roduit (Allianza dal Center). I dettia studis che mussian che l'absenza dal bab haja in'influenza sin la furmaziun da l'identitad.
Il president da l'Uniun democratica federala Daniel Frischknecht ha argumentà giuridic: il dretg per ina relaziun tranter uffant e bab existia en la convenziun per ils dretgs dals uffants da l'ONU. La lètg per tuts violeschia quest dretg.


text:
Era quest onn na datti nagina parada da schlagher a Cuira. La raschun sajan la malsegirezza permanenta e las disposiziuns da la Confederaziun e dal chantun, han communitgà ils organisaturs. La parada da schlagher era previsa per la fin d’emna dals 24 e 25 da settember. Gia l’onn passà era quella vegnida stritgada pervi da la pandemia da corona.
I fiss quest onn stà la 25avla parada da schlagher a Cuira ed ils organisaturs vulevan carmalar cun artists ed artistas da num e da pum anc dapli fans da schlagher ch'ils onns avant a Cuira. Quai è uss tut stritgà. Sut las circumstanzas actualas na saja betg pussaivel da planisar ina occurenza gronda cun 35'000 visitaders.
Ils fans da schlagher ston uss pia anc ina giada spetgar in onn pli ditg sin lur festa a Cuira. Previs èsi da realisar la 25avla Schlagerparade il settember dal 2022 – quella giada cun in program anc pli vast.


text:
3 puncts or da 5 partidas eran memia pauc per ils Grashoppers che sa chattan a la fin da la tabella en la Super League. Il club turitgais ha relaschà ses trenader Tomislav Stipic. Quai ha confermà il club da Turitg il mardis en damaun. Successur da Stipic daventa Uli Forte, anteriur trenader tar GC, FCZ ed YB.
Ils Grashoppers sa chattan 8 partidas avant la fin da la stagiun sin il davos plaz da la tabella. Quai cun 5 puncts dischavantatg sin Neuchatel Xamax sin la plazza da barrascha.
RR novitads 09:00


text:
Mare
Einzelheiten
GenerDrama
Geflogen ist Mare noch nie, obwohl sie mit ihrem Mann und den drei Kindern im Teenager-Alter direkt neben dem Flughafen lebt. Sie liebt ihre Familie, auch wenn sie ihr manchmal ganz schön auf die Nerven geht. Mare sehnt sich nach einem eigenen Job und mehr Unabhängigkeit. Ihr Mann ist ihre Jugendliebe, doch als eines Tages ein jüngerer Mann ins Nachbarhaus zieht, überschreitet Mare eine Grenze. Prix de Soleure 2021.
Andrea Štaka
Okofilm Productions
SRF Schweizer Radio und Fernsehen
SRG SSR
Dinaridi Film
ZDF Zweites Deutsches Fernsehen
ARTE
Andrea Štaka
Marija Škaričić
Goran Navojec
Mateusz Kościukiewicz
Mirjana Karanović
Zdenko Jelčić
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
L'entschatta fa la Linda Fäh cun ses hit «Hey Sommer». Plinavant tadlain nus ils Calimeros cun «Spuren im Sand», die Schlagerpiloten cun lur hit actual «Sommer-Sonnen-Feeling», la Francine Jordi cun ses hit «Sommer», la Marie Louise Werth cun il semperverd «Destin» e blers auters stars dal schlagher cun lur hits.
Hits da stad
La Stailalva dad oz è emplenida cun hits da stad, melodias che stgaudan il cor da tutt'aura.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sco emprim ston ins differenziar dus tips da cartas da credit. Ina giada datti las cartas da credit sco fin qua. Lura datti er quellas cun la funcziun da pajar senza contact e senza stuair endatar il pin. Uschia pon ins pajar summas da fin 40 francs.
Tar quellas èsi pussaivel ch' ins legia giu tschertas datas cun tegnair datiers in telefonin u in auter apparat. Quai è almain sa mussà cun far emprovas.
Etui u folia d'aluminium
Il pli segir saja da pretender ina carta senza l'uschenumnà chip da func che pussibilitescha da pajar senza contact. Cartas cun chip portan in simbol cun quatter undas - in pau sco in simbol da WLAN. Tgi che na vul betg desister sin la funcziun da pajar senza contact, possia cumprar in etui spezial ch'impedescha, ch'i vegn transmess datas e cun quai er che las datas pon vegnir registradas dad auters. «Ina varianta è d'enzugliar ella en folia d'aluminium. Quai n'è dentant betg practic.»
Resguardar reglas da segirtad
Il problem che datas vegnian enguladas è per Christine Anderes, pledadra da medias da la Viseca plitost pitschen. La Viseca è ina da las interpresas che distribueschan las cartas da credit. Il scenari, ch'insatge vegniss da leger datas da la carta cun tegnair datiers in apparat spezial è tenor ella plitost teoria che realitad. «Uschia u uschia - sch'in possessur resguarda las reglas da segirtad, na datti er nagin donn finanzial sch'igl avess da capitar ina giada insatge.» Tgè reglas che quai èn, stat en il contract u savens en las cundiziuns generalas da fatschenta. Tenor omasduas experts èsi impurtant ch'ins controlleschia mintga mais l'extract. Sbagls ston vegnir annunziads aifer 30 dis, uschiglio vala la transacziun sco accceptada.
RR actualitad 11:00


text:
Ruina Schiedberg
La ruina Schiedberg sauda tier il loghens historics il pli impurtonts el Grischun. La muntada dalla ruina da Schiedberg ei vegnida enconuschenta pér cullas excavaziuns archeologicas dils onns 1964-1968. El 12avel tschentaner havevan ils signurs da Sagogn construiu in edifeci monumental cun in ferm mir circular. Il crest dominant ei situaus sper la via veglia sursilvana ch`ei stada duront melli onns ina ruta da transit fetg impurtonta.
Il casti vegneva probabel destruius duront la uiara da 1352, denter ils Signurs da Belmont ed ils signurs Werdenberg.
Text: Platta Pussenta-Projekt, Dr. Martin Bundi
Ruinaulta
La Ruinaulta sauda tier ils monuments dalla natira da muntada naziunala. Ina gronda part dil territori da Sagogn cunfinescha e schai ella cavorgia dil Rein. La forza dil Rein anteriur ha magliau duront mellis onns in profund vau el cugn dalla Bova dil Crap da Flem. Sil territori levamein ondulau sur la Ruinaulta prosperescha igl Uaul Grond, el sederasa da Sagogn viers ost ed ei il pli grond uaul compact dil Grischun.
Cuvel
Il cuvel ei ina teuna sper il Rein. Ella schai denter la staziun da Valendau/Sagogn e Castrisch, ella Ruinaulta silla vart da Sagogn. El temps dalla pestilenza veigien cheu 3 famiglias encuretg refugi per scapar dalla infecziun.
Baselgia reformada
La baselgia reformada ei vegnida baghegiada el onn 1743. Per Las preparativas dil baghetg eran Jakob Casutt e Ludwig Castell responsabels. Igl ei in sempel baghetg cun in spitg en fuorma da tschaguola.
Platta Pussenta, Runcal
La platta da crap muossa sin sia surfatscha pliras restonzas da cuppas artificialas. Ei setracta probablamein da cups (scaluttas) construi d`in pievel pagaun preroman (ev. dils Rets) per purtar cheu unfrendas a ses Dieus. Il crap ha survegniu il num “Platta Pussenta”.
El decuors dil temps ei quei num vegnius transferius sin in crap cun enzennas ca. 500m nord-ost, nua che las quarter vischnauncas da Schluein, Sagogn, Laax e Falera cunfineschan. Lez punct schai direct sper la via veglia sursilvana. Ina sort megalit cun incisiuns sesanfla pli agl ost dil crap da cunfin intschess da Laax.
Alla Platta Pussenta serefereschan diversas getgas. In proverbi secloma: “Platta Pussenta, Cresta Munteina e Pézza Mundaun valan pli che Brescia e Milaun.
Sper il punct dalla Platta Pussenta secruschan duas vias historicas: il vegl stradun principal dalla Surselva da Laax a Schluein (duvraus tochen el 19avel tschentaner) e la via da communicaziun da Sagogn sur Plaun Larisch-Runcal-Gonda a Falera.
Text: Platta Pussenta-Projekt, Dr. Martin Bundi
Mulin
El liug numnau “Mulin”, sesanflava tochen ca. 1930 in complex da baghetgs industrials. Quels retargevan l`aua da menaschi sur canals ord igl Ual Draus (era numnau Ual da Mulin).
Quels baghetgs schischevan sper la punt e via da communicaziun tier las aclas da Planezzas, Foppa e Tuora, ina via che valeva sco via da transit ella Surselva tochen el temps medieval tardiv ( ca.1390); ella menava da Trin a Pintrun-Conn-Tuora-Mulin-Sagogn-Castrisch tochen a Glion.
Plinanen encunter Spaleun existeva inaga in secund mulin, numnaus Mulin-sura. Digl areal da Mulin anora menava da vart seniastra digl ual in dutg (conduct) aua da schuar giu ellas aclas da Bargaus; restonzas da quell ein aunc veseivlas.
Igl areal da Mulin documentescha ina impurtonta part dalla economia agrara e forestala da pli baul: Moler il graun e resgiar lenna, process tecnics ella elavuraziun dallas duas pli impurtontas materias primas dil temps preindustrial.
Text: Platta Pussenta-Projekt, Dr. Martin Bundi
Baselgia catolica
Tras la renovaziun dalla baselgia, han ins anflau ora che silmeins 4 differentas etappas da baghegiar(cun baselgias pli veglias) sesanflan el liug dad oz. La pli veglia da quellas ei ord il 4/5avel tschentaner. Ils fundaments dalla baselgia ein sur 1500 onns ed ein restai ils medema, quei ei ina raritad ell`Europa. La baselgia da Sagogn era per quei temps remarcabel gronda. Duront la restauraziun han ins anflau in plantschiu da maulta da caltschina ord il temps da 1634-1640.
La baselgia da Nossadunna ha ina bellezia pictura da preit. Quels maletgs ein fatgs da Giovanni Battista Macolino che derivava dalla Val San Giacomo.
Caplutta Sogn Giacun
Il baghetg existent dalla caplutta da S. Giacun datescha da ca. 1503 e fuva oriundamein ina fundaziun d`in Jon Clau Pitschen da Laax che haveva era regalau in zennet ed ornaments. La caplutta ei in sempel baghetg cun arviul e serrada en treis varts. Ella cuntegn in mudest altar cun in maletg da Maria denter S. Giacun e S. Gion. Quei altar fuva in regal dalla famiglia Cabalzar da 1670.
Probablamein existeva gia avon 1500 ina sempla caplutta en quei liug. Il cult da S. Giacun ei sederasaus per propi naven dil temps ault medieval (12/13avel tschentaner) en las regiuns alpinas, specialmein en loghens d`uaul niev-runcai. Quei fatg ei era tipics per Laax ch`ei daventaus pér egl 11/12avel tschentaner in vitget compact.
S. Giacun ei il patrun dils viandonts e pelegrins. La via che meina cheu sperasvi, agl ur dall`immensa ruina digl Ual Draus, ei ina veglia via da communicaziun denter Sagogn e Laax: Via da cuolm e dad alp, mo era „Via da morts“, perquei ch`ils da Laax purtavan tochen 1524 lur morts sil santeri dalla baselgia parochiala a Sagogn.
La „Via da morts“ sco tala sesparta sut la caplutta viers dretg e vegn naven da leu numnada „ Via denter craps“. Ells meina iql`emprem agl ur dils praus cul num Siginina, ina runc senumnava gia 765 „ Secanina“, areal segau.
Text: Platta Pussenta-Projekt, Dr. Martin Bundi
Casti Aspermont
Il casti Aspermont a Sagogn ha ina gronda historia. El renomau testament dad uestg Tello da 765- il emprem document dalla Rezia- eisi scret d`ina „ sala muricia in castro“. Tier historichers eisi en discussiun sch`ei era manegiau la ruina Schiedberg ni il Casti Aspermont che schai sin in plaz el vitg dado. Mussau si ei denton ch`il Casti Aspermont posesseva gia el 13avel tschentaner ina aulta tuor. La casa eleganta cun sala ei vegnida baghegiada 1672 vid la tuor.
Quater famiglias possessuras han influenzau e representau il casti: Ord la emprema – ils Jochbergs – ein resorti renomai enconuschiders dalla Sontga Scartira (surtut Gallus Jochberg). La famigla per statt per il sclariment humanistic dalla Renaschientscha.
Il plascher da viver e representar personificava la famiglia Castelli. Els han enrihiu il casti per biaras attracziuns architectonicas, per exempel il tetg en fuorma da tschaguola ed la remarcabla sala dils giunchers.
La famiglia Castelli ha occupau tut ils pli impurtonts uffecis da lur temps: “Landvogt” da Maienfeld, “Landrichter“ dalla Ligia Grischa e “Podestà“ da Morbegno. Il rebell Gallus, il qual ei seconvertius tier il protestantissem ha caschunau in schoc ella famiglia da noblezia. Il davos Castelli ei morts entuorn igl onn 1840.
Il spért republican dil survetsch alla “Res Publica” han ils Steinhausers representau. In da quels, Anton Steinhauser, ei staus in impurtonrt cusseglier guverantiv e naziunal ed confundatur dalla Viafier retica. Igl fegl Alois Steinhauser ei medemamain staus giurist e confundatur da differentas organisaziuns regiunalas e cantunalas.
Il possessur actual dil casti Aspermont senumna Wolfram Kuoni. Siu bab Andreas haveva surpriu lez dils descendents dalla famiglia Steinhauser ed ha renovau il casti cun agid digl architect Rudolf Olgiati.
Damondas da visetas san ins tschentar a Wolfram Kuoni: Tel. 044 361 00 10.
Bregl da Heida
Excavaziuns archeologicas dapi 1965 han purtau alla glisch ils fundaments d`ina baselgia dil temps medieval tumpriv (7avel tschentaner).
Ei setracta d`ina baselgia-sala el stil carolingic cun apsis (chor) en fuorma da fier-cavagl che vegn identificada cun la baselgia da S. Columban, numnada el testament da Tello 765. S. Columban ei era il patrun-baselgia che figurescha egl uoppen dalla vischnaunca da Sagogn.
Probabel fuva S. Columban ina baselgia privata dalla famiglia pussenta retica dils Victorids che possedevan maneivel da quella, egl intschess da Bregl, lur grond bein signeril, descrets en detgagl el testament da Tello.
Igl extendiu bein signeril cumpigliava sper in baghetg da habitar central e baghetgs d`economia cun conduct d`aua el contuorn vasta orts, curtgins e vegnas. Mirs sutterans che partan dalla baselgia da S. Columban anora laien sminar las dimensiuns da quei bein; pér excavaziuns futuras vegnan a dar sclariment pli exactas.
Text: Projekt Platta Pussenta, Dr. Martin Bundi


text:
Organisaziun da la Chanzlia federala
La Chanzlia federala cun actualmain var 340 collavuraturas e collavuraturs suttastat dapi il 2016 al chancelier federal Walter Thurnherr. Envers la Chanzlia federala ha el la medema posiziun sco la scheffa u il schef d’in departament.
Sectur dal chancelier
Secziun dals dretgs politics
La Secziun dals dretgs politics è responsabla per exequir ils dretgs dal pievel, per preparar las votaziuns ed elecziuns federalas sco er per coordinar l'introducziun da la votaziun electronica tras ils chantuns (uschenumnà vote électronique).
Sectur infurmaziun e communicaziun
Secziun communicaziun
La Secziun communicaziun è responsabla per las relaziuns publicas dal Cussegl federal. Ella è l’organisaziun da cussegliaziun, da servetsch e da manaschi per l’administraziun electronica.
Secziun da sustegn per la communicaziun
La secziun cusseglia e sustegna l'administraziun federala en tut ils secturs da la communicaziun e realisescha products da communicaziun per tut ils chanals.
Secziun sustegn al commando strategic
La Secziun sustegn al commando strategic (SACS) è responsabla per formular ils rapports da gestiun e da planificaziun dal Cussegl federal e garantescha la furmaziun en il sectur dal manaschament da crisas a l’intern da l’administraziun federala.
Servetsch presidial
Il Servetsch presidial, che fa part dapi l’onn 2015 da la Chanzlia federala, sustegna il departament da la presidenta u dal president da la Confederaziun tar sias incumbensas supplementaras durant l’onn presidial. Il Servetsch presidial cusseglia il departament dal president u da la presidenta oravant tut en dumondas da diplomazia e communicaziun.
Sectur Cussegl federal
Secziun fatschentas dal Cussegl federal
La Secziun fatschentas dal Cussegl federal (SFCF) sa deditgescha al coc da las activitads guvernamentalas. Ella s'occupa da las circa 2500 fatschentas ch'ils departaments suttamettan mintga onn a la deliberaziun tras il Cussegl federal.
Secziun da dretg
Per l’infurmaziun cumplaina consultar p.pl. las paginas tudestgas.
Center da las publicaziuns uffizialas (CPU)
Il Center da las publicaziuns uffizialas (CPU) sustegna e cusseglia ils uffizis federals tar l'elavuraziun da las fatschentas che ston vegnir publitgadas en il Fegl uffizial federal u en la Collecziun uffiziala da las leschas federalas.
Servetschs linguistics centrals, Secziun tudestga
Il Servetsch linguistic tudestg procura ch'ils relaschs da la Confederaziun sajan formulads sin tut ils stgalims en moda precisa e clera ed uschè simpla sco pussaivel e ch'els na cuntegnian naginas cuntradicziuns.
Servetschs linguistics centrals, Secziun franzosa
L’activitad da la Secziun franzosa dals Servetschs linguistics centrals cumpiglia la redacziun legislativa, la translaziun e la revisiun per incumbensa da l’Assamblea federala, dal Cussegl federal, dals departaments e da la Chanzlia federala.
Servetschs linguistics centrals, Divisiun taliana
La Divisiun taliana è responsabla per elavurar la versiun taliana da la legislaziun federala. Ella vain publitgada en l’ediziun taliana dal Fegl uffizial federal e da la Collecziun uffiziala da las leschas federalas.
Servetschs linguistics centrals, Secziun da terminologia
La Secziun da terminologia promova il barat tranter ils linguists e spezialists dals uffizis. Ultra da quai porscha la Secziun da terminologia divers curs da furmaziun specifica. Tant che pussaivel anticipescha ed accumpogna ella projects da legislaziun cun elavurar e metter a disposiziun la terminologia necessaria. Ella sa participescha a projects da l’administraziun federala che cuntegnan ina part terminologica.
Sectur resursas
Secziun servetschs digitals
La Secziun servetschs digitals informatics sustegna la Chanzlia federala en dumondas d’informatica e da telecommunicaziun e stat a disposiziun cun sias cumpetenzas specificas.
Secziun persunal, finanzas, controlling
La Secziun persunal, finanzas, controlling è responsabla per la gestiun da persunal e per la furmaziun, per finanzas e contabilitad, per legalisaziuns sco er per la gestiun d’occurrenzas da la Chasa Beatrice von Wattenwyl e da la Residenza da champagna Lohn.
Servetsch spezialisà per las controllas da segirezza da persunas
Il cader superiur da l’administraziun federala vegn suttamess ad ina controlla da segirezza. En il center da la controlla da segirezza stat l’interrogaziun da las persunas pertutgadas tras il Servetsch spezialisà per las controllas da segirezza da persunas da la Chanzlia federala.
Sectur Transfurmaziun digitala e direcziun da las TIC
Dapi il cumenzament da l’onn 2021 è il sectur Transfurmaziun digitala e direcziun da las TIC (TDT) affilià a la Chanzlia federala. Il TDT procura per la coordinaziun interdepartamentala dals projects, dals meds finanzials e dals servetschs administrativs che han sco finamira la transfurmaziun digitala da l’administraziun federala.
Stab dal chancelier federal
Il stab dal chancelier federal sustegna il chancelier federal ed ils vicechanceliers en tut las dumondas organisatoricas ed administrativas.
Incumbensà federal per la protecziun da datas IFPDT
L'incumbensà federal per la protecziun da datas e per la transparenza è responsabel per dus secturs: per la lescha federala davart la protecziun da datas e per la lescha federala davart il princip da la transparenza da l'administraziun.


text:
Tar il rest dals autos duai VW survegnir la schanza da far in'acziun da reclom. Sche l'adattaziun tecnica na gartegia betg, stoppia il concern tudestg er cumprar enavos quests autos. Sco part dal cumpromiss paja Volkswagen 225 milliuns dollars sco indemnisaziun.
Ils 19 da december è VW sa cunvegnì en il Canada cun ils accusaders da pajar fin 2,1 milliardas dollars canadais (ca. 1,5 milliardas euros) indemnisaziuns per autos da diesel manipulads cun motors da dus liters. Gia la stad ha VW acceptà in cumpromiss en ils Stadis Unids da l'America per ils 475'000 autos da diesel da 2 liters. Sulet quest cumpromiss ha custà il concern tudestg 16,5 milliardas dollars.
RR novitads 21:00


text:
Il vitg da Tinizong sa chatta sut in guaud da protecziun, che protegia ils abitants da crudada da crappa e glatsch. Ina part dal vitg sa chatta en ina zona da privel. En il guaud datti dentant blera selvaschina, che mangia las plantinas. Regiuvinar il guaud è perquai fitg grev, ha la vischnanca da Surses scrit en ina brev a l’uffizi da guaud e pestga dal Grischun.
Maletg
1 / 3
Legenda:
Grazia il guaud da protecziun è quest crap vegnì da fermar en il guaud da protecziun.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 3
Legenda:
Per part marchescha la vischnanca da Surses ils craps ch'èn vegnids da fermar en il guaud da protecziun.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 3
Legenda:
Peter Janutin, il selvicultur responsabel dal guaud da Tinizong.
RTR, Federico Belotti
Memia blera selvaschina
Tar il chantin ins piglia serius ils giavischs da la vischnanca da Surses, cun tranter auter augmentar il plan da reducziun da selvaschina e cun avrir ils asils per dus dis durant la chatscha. Quellas mesiras na van dentant betg uschè lunsch sco proponì da la suprastanza da la vischnanca da Surses. Quella reduciss gugent il dumber da selvaschina sin il stan da l’onn 2000.
Guaud da Tinizong è vegl
Il selvicultur da la vischnanca da Surses Peter Janutin ha ditg, ch’il guaud saja vegl ed ins stoppia agir e pigliar mesiras, ils proxims tschintg onns ins stoppia realisar mesiras cunter il privel che creschia mintg’onn dapli. Ina varianta pussaivla saja era da far in rempar nua che la crudada da crappa saja il pli grond. In project concret na dettia per il mument però nagin.
Maletg
1 / 4
Legenda:
Cun raits da nylon vegnan las plantinas protegidas da la selvaschina.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 4
Legenda:
En divers lieus dal guaud da protecziun èn vegnidas installadas saivs per evitar ch'ils tschervs donnegian las plantinas giuvnas.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 4
Legenda:
Questa plantina è sisum vegnida tractada cun ina odur che na plascha betg a la selvaschina.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 4
Legenda:
Cun raits da nylon vegnan las plantinas protegidas da la selvaschina.
RTR, Federico Belotti


text:
Gian Peter Niggli, il vicepresident da l'INFRA che posseda l'infrastructura da la plazza aviatica Samedan e president communal da Samedan, deplorescha fermamain la decisiun da Christian Meuli.
Jau sun fitg surprais e n'avess betg spetgà questa decisiun.
La successiun da Christian Meuli n'è anc betg reglada. Mardi ils 30 d'avust sa raduna l'INFRA per discutar, co proceder vinavant.
Demissiun causa renfatschas malfundadas
Sin la fin d'avust remetta Christian Meuli ses uffizi sco president da la INFRA. En ina communicaziun da medias da mesemna discurra Meuli d'ina lingia cotschna surpassada dal Forum Engiadina. Quai cun preschentar la petiziun cunter il project da renovar e modernisar la plazza. Las renfatschas e pretensiuns fatgas envers sia persuna sajan malfundadas, scriva Christian Meuli.
Tenor Christian Meuli èn las renfatschas absurdas: La lescha da l'INFRA defineschia ch’i dovria ina persuna ch'ha encletga da finanzas. E cun sia lavur sin banca haja el questas enconuschientschas, di Meuli.
Forum Engiadina sa dosta cunter plans da l'INFRA
Il «Forum Engiadina» sa dosta encunter ils plans da finanziaziun e vul evitar ina privatisaziun da la plazza aviatica a Samedan. Ad ina conferenza da medias la mesemna ha la societad infurmà d’avair rimnà 1’100 suttascripziuns per ina petiziun cun il num «22 e betg 88 milliuns francs èn approvads».
La populaziun da l'Engiadin’Ota aveva consentì l'onn 2017 ad in credit da 22 milliuns francs per renovar e modernisar la plazza aviatica e betg 88 milliuns, è l'argument principal dal «Forum Engiadina». Cun ulteriuras investiziuns da privats saja la libertad da decider dal public en l'avegnir impedida. Plinavant saja il project previs da la INFRA surdimensiunà e na correspundia betg als basegns. In augment da las frequenzas faschessia era donn a la natira ed a l'ambient.
L’infrastructura centrala duai vegnir sanada e modernisada. Però i na duai betg vegnir construì sin reserva.
Forum Engiadina
Il Forum Engiadina è in'uniun cun circa 450 indigens e possessurs da segundas abitaziuns en l'Engiadin’Ota ed exista dapi l'onn 1994. Las commembras ed ils commbembers s'engaschan per temas d'ambient, d'economia e d'ambient social.
Sper quests arguments crititgescha la societad era la communicaziun envers la populaziun en l'Engiadin’Ota e pretenda ina reoccupaziun dals commembers dal cussegl d'administraziun da la INFRA, surtut dal president. Tras sia lavur tar ina banca en Engiadin'Ota avra quai tenor il Forum Engiadina portas per transfers d’infurmaziuns d'insiders.
Ils proxims pass davart la sanaziun e modernisaziun da la plazza aviatica a Samedan vulan ins decider l'atun.


text:
Il dschember (pinus cembra) es nos bös-ch il pü prezius illas muntagnas. A partir da 1'700 meters sur mer as sainta'l bainischem. Ed in mincha cas è'l ün expert in surviver, perque cha naiv, glatsch e temperaturas stramantusas tuochan tar sieu minchadi. Sia savur agreabla as fo valair eir auncha zieva decennis, e cuschins implieus cun sias s-chalizzas pisseran per ün sön profuond e saun.
Che pudess dimena esser pü evidaint per la lattaria situeda il pü ot in Svizra, cu da metter in simbiosa il gust dal lat fras-ch da las muntagnas engiadinaisas e'l stupend gust dal dschember? Insegia uossa e scuvrescha la taimpra plaschaivla da rescha e lain da las muntagnas engiadinaisas.
Il chaschöl da dschember es in vendita scu intera, mezza u quart chaschoula u scu purziun.
Highlights
- Da lat da muntagna engiadinais
- Amabel-cremus cun aroma da dschember armonic
- Madüro düraunt 2-5 mais
Lat da muntagna*, sel, culturas, quegl.
* certificat da muntagna
Chaschöl dür svizzer, grass, da lat da muntagna termiso.
Da natüra sainza lactosa.


text:
Bainvegni tar l'uffizi per economia e turissem
L'uffizi per economia e turissem (UET) sustegna cun contribuziuns e cun emprests il svilup economic dal chantun Grischun. Sco furnitur da servetschs As cussegliain e gidain nus gugent.
Tge faschain nus per interpresas?
Nus As gidain a fundar u ad expander Vossa interpresa orientada a l'export. Projects innovativs pudain nus sustegnair cun contribuziuns, cun emprests u cun facilitaziuns fiscalas. Ultra da quai procurain nus per Vus infurmaziuns e contacts impurtants pertutgant temas sco per exempel evaluaziun dal lieu, zonas d'industria, finanziaziun, taglias e martgà da lavur u transfer da savida e da tecnologia.
Tge faschain nus en il sectur dal turissem?
Nus cussegliain furniturs da prestaziuns, organisaziuns turisticas, vischnancas e persunas privatas areguard promoziun d'occurrenzas, interpresas d'alloschament, infrastructuras turisticas, meds da transport ed indrizs d'ennavar, stabiliments da sport, purschidas turisticas innovativas e projects da cooperaziun. Ultra da quai essan nus Voss post da contact en il sectur dal sport da muntogna e da naiv.
Tge faschain nus per nossas regiuns?
Noss post da servetsch sustegna – en collavuraziun cun la confederaziun – cun contribuziuns e cun emprests il svilup da l'economia regiunala en il territori da muntogna, en l'ulteriur territori rural ed en las regiuns. Quests daners duain tranter auter rinforzar la cumpetitivitad sin plaun chantunal da las branschas cardinalas orientadas a l'export (turissem, industria, furmaziun e sanadad).
Tge faschain nus per las abitantas ed ils abitants e per l'administraziun?
Sco liom tranter la confederaziun e las vischnancas sustegnain nus noss partenaris interns ed externs e procurain per in andament effizient da numerusas retschertgas impurtantas.
In vast circul da persunas interessadas da l'economia, da la publicitad e da l'administraziun cussegliain nus cun agid d'infurmaziuns statisticas; paisa dain nus qua als secturs populaziun, economia, fatgs da construcziun e d'abitaziuns sco er turissem.
Nus ans legrain da Voss contact.


text:
Per las duas meglras Svizras – Lena Häcki e Susanne Meinen – resultan ils plazs 38 e 39. Entant che Häcki ha fatg dus sbagls da sajettar, ha Meinen sulet manchentà ina giada la noda. Aita ed Elisa Gasparin sa rangheschan sco 67avla e 69avla, e manchentan uschia da sa qualifitgar per la cursa da persecuziun.
Sisum il podest dal sprint vegn per l’emprima giada en sia carriera la Taliana Lisa Vittozzi. Ella distanziescha la Franzosa Anaïs Chevalier per tschintg secundas, e la Svedaisa Hanna Oeberg per 15 secundas. Tuttas trais biatletas n'han fatg nagins sbagls da sajettar
RR actualitad 17:50


text:
Gian Reto Blumenthal ha 34 onns. El è in dad els. Cannabis, medicaments, cocain, allucinogens, heroin: El ha gia consumà tut quellas substanzas. El è dependent. Gia dapi ch’el ha 16 onns consumescha el cannabis e dapi ch’el ha 21 onns heroin. Ditg è el stà en la scena da drogas a Winterthur ed er en quella da Cuira.
Ma uss èsi avunda.
Gian Reto emprova da chalar, da daventar puspè «clean» e da chattar sia via or da las drogas. El fa perquai ina terapia ed ina dischintoxicaziun.
Quai è la davosa schanza. Jau na less betg far anc ina giada ina dischintoxicaziun cun 40 u 50 onns - uss èsi nairas uras da chalar.
Gian Reto raquinta en questa Marella sia istorgia. El raquinta co ch'el ha vivì sis onns en la dependenza. El raquinta da sias experientschas, sias regurdientschas e da ses puncts ils pli auts sco er ils pli bass. Ed el raquinta da ses cumbat – in che cuntinuescha l’entira vita.
Era la mamma Anita e la sora Nadine raquintan or da lur perspectiva, co ch'ellas èn vegnidas a frida cun la situaziun.
La famiglia da Gian Reto ha adina sustegnì el, malgrà ch’el fa gia la 15avla dischintoxicaziun e sia segunda terapia lunga. Enfin uss n'ha Gian Reto anc betg dumagnà da far il pass or da la dependenza. Per el èsi dentant cler: Sia terapia a Gontenschwil en il chantun Argovia duai esser sia davosa.
Durant il temp da sia emprima terapia ha Gian Reto documentà sia vita sin placats. Quels han gidà el da laschar reviver sia istorgia e da vegnir a frida cun ses sentiments. Cun ils placats è Gian Reto era stà en scolas: Raquintar sia istorgia ed esser in exempel per auters, quai fiss er en il futur in siemi da Gian Reto. Sche sia terapia gartegia, fissi ses siemi d’avair ina famiglia cun uffants e da lavurar en il sectur social.
La Svizra – in paradis per drogas?
«Sugar», «base», «koki», «knall» – pleds ch’ins auda savens en la scena da drogas, pleds ch'era Gian Reto dovra en ses vocabulari. La scena da drogas è per blers lunsch davent. Ma consum e dependenza entschaivan pli baud che cocain u heroin. Per propi savair chapir tge dimensiuns ch'il consum da drogas en Svizra ha insumma – qua intginas cifras e fatgs:
Ed en il chantun Grischun?
La scena da drogas a Cuira vala sco ina da las pli grondas scenas da drogas avertas en Svizra. Il «Stadtgarten», er enconuschent sco «Stadtpark», è gia daditg in lieu da sentupada per persunas che vivan a l'ur da la societad. I n'è nagin secret ch’i vegn consumà drogas davos ils mirs dal Stadtpark. A quella situaziun emprova la citad da Cuira daditg da dar dumogn.
Gia dapi passa 20 onns datti perquai a Cuira in post da distribuziun da heroin ed opiats, l'ambulatori «Neumühle.» Dapi 26 onns datti en il Grischun l'Agid per surviver che sustegn persunas a l'ur da la societad u a dependentas e dependents, tranter auter cun ina cuschina per persunas senza tetg e cun in alloschi d’urgenza.
Dapi l’avrigl da l'onn passà porscha l'Agid da surviver era lavur sin via. In project da pilot che cuzza enfin il mars 2021. Il «streetwork» da Cuira è sut la batgetta da Romina Beeli:
Il mument manca a Cuira anc ina stanza da consumaziun. Ina stanza, nua che persunas dependentas pon consumar lur drogas sut surveglianza da persunas dal fatg, e nua che las drogas pon vegnir testadas avant il consum. La citad da Cuira less dentant schliar quest problem. L’emprim pass sin plaun politic è gia fatg – uss èn dentant anc intginas dumondas avertas: Tgi paja e tgi maina questa instituziun? Plinavant sto era vegnir sclerì: Co vai vinavant cun la purschida da «streetwork»? Dar dumogn a la situaziun en la citad da Cuira è in lung process che dura gia blers onns ed er in che vegn anc a fatschentar ils proxims onns.
Lavur da diplom
Questa Marella è vegnida producida dad Anna Selina Quinter sco lavur da diplom a la Scola da schurnalistas e schurnalists a Lucerna, MAZ.


text:
Igl è stà ina surpraisa avant paucs dis, cura ch’igl è vegnì enconuschent che duas dunnas candideschan ensemen per il presidi da la Lia Rumantscha: Gianna Luzio ed Urezza Famos. Cun quai ch’ellas vegnan purtadas da las trais uniuns affiliadas regiunalas da la Lia Rumantscha pudess lur elecziun mo anc esser ina formalitad la fin d’october a Sent. La FMR ha discurrì cun las duas candidatas davart lur status dad «exotas», co ch’ellas s’han chattadas e davart il rumantsch grischun.
FMR: Sco parsuras da la Lia Rumantscha fissas vus absolutamain «exotas». Savais pertge?
Urezza Famos: (ri) Probabel perquai che nus fissan las emprims dunnas en quel post. Schebain che dunnas n’èn gea betg exotas! U forsa perquai che nus n’essan betg linguistas?
Vus essas duas persunas che vivan e lavuran surtut ordaifer il territori rumantsch e schizunt ordaifer il Grischun – è quai in problem?
Gianna Luzio: Na. Bleras Rumantschas e blers Rumantschs vivan dador il territori rumantsch. Ed uschia pudessan nus era represchentar bain quella part.
Urezza Famos: Jau na ma consideresch betg sco persuna «mo» da la diaspora. Jau hai era ina chasa a Vnà, ina part da mias firmas a Scuol, sun editura dal Magazin Piz ed hai era auters impegns en il chantun. Jau ma consideresch plitost sco persuna tranter ils munds, en tuts dus territoris.
Gianna Luzio: Nus avain tuttas duas fermas ragischs en il Grischun, jau a Savognin ed Urezza en Engiadina. Cun questa candidatura purtain nus era en in’experientscha che bleras Rumantschas e Rumantschs partan – numnadamain quella dad ir davent. Grazia a nossas experientschas dador il mund rumantsch pudain nus purtar en novas raits e contacts. Da quai pudess profitar la LR, quai è la forza da nossa candidatura.
Gianna Luzio
Gianna Luzio (41), oriunda da Savognin, è dapi il 2018 secretaria generala da la PCD – oz è quai l’Allianza dal Center (AdC). Avant è ella stada durant tschintg onns referenta tar il Departament federal da l’intern da cusseglier federal Alain Berset. Ella è stada engaschada tranter auter per il Festival cultural Origen e tar il Parc Ela. A Berna, nua ch’ella viva ussa, è ella presidenta dal cussegl da fundaziun dal «Museum alpin svizzer».
Avant intgins mais hai dà ina brev averta che pretendeva ch’ina dunna vegnia finalmain elegida presidenta da la LR. Cun vossa candidatura è quai ussa mess sin via. Èsi per vus plitost in’obligaziun per ademplir quella pretensiun «feminista» – u èsi era gust per l’uffizi?
Gianna Luzio: En mintga cas èsi surtut gust. Nus purtassan gea en quest post, dasper «esser dunna», era bleras autras experientschas, cumpetenzas ed energia per metter en moviment insatge. Ma bainchapì, igl è anc ina candidatura! Ussa han las delegadas ed ils delegads da decider.
Urezza Famos: Cura che questa brev da las dunnas è stada actuala, sun jau vegnida contactada or da la rait da las dunnas rumantschas (ina gruppa da whatsapp, rem. red.). Quai m’ha fatg surstar. Jau na vegn gea betg or dad in ravugl «linguistic», schebain che jau publitgesch rumantsch e sun colliada ferm cun la lingua. Jau hai tuttina ponderà la dumonda. E gia questa primavaira hai jau gì l’idea per in co-presidi ed hai era deponì envers l’Uniun dals Grischs quell’idea e che jau stess en cas a disposiziun. Pir avant paucas emnas è tut vegnì pli concret.
Gianna Luzio: Jau sun vegnida contactada questa primavaira or dal ravugl da las uniuns affiliadas. Sinaquai hai jau fatg mias ponderaziuns ed er mes telefonats (ri) – perquai che er jau n’era enfin ussa betg en ils ravugls da la LR. E lura m’è vegnì ad ureglia che Urezza Famos avess interess. E perquai hai jau lura, avant las vacanzas da stad, prendì en maun il telefon e contactà ella, senza savair che era ella fiss fitg averta per in co-presidi. Lura avain nus prendì il temp per ans emprender d’enconuscher ed avain sentì spert che nus essan duas dunnas che funcziunan detg sumegliant – e che nus ans cumplettain bain.
Urezza Famos: Nus n’ans enconuschevan betg avant, avain però realisà spert che quest duo pudess funcziunar. I pudess propi esser ina buna soluziun per la LR.
Gianna Luzio: Cun nossa candidatura fissan represchentadas differentas regiuns, differents idioms, differentas experientschas. E quai sa cumplettass lura anc cun il secretari sursilvan, Diego Deplazes.
Urezza Famos: A mai èsi anc impurtant da dir che tut quella discussiun davart «Frauenpower» na ma plascha betg. Nus na candidain gea betg mo perquai che nus essan dunnas, mabain perquai che nus essan da l’idea da purtar en nossas experientschas multifaras e nossas cumpetenzas.
Urezza Famos
Urezza Famos (58), oriunda da Scuol, è interprendidra, cussegliadra en dumondas da cultura e da communicaziun, editura e mamma. Tranter auter ha ella co-fundà, inizià u manà interpresas sco l’Acla da fans, il Magazin Piz, l’Hotel Piz Tschütta ed il Center d’art contemporan Nairs. Ella è mamma dad in figl da 16 onns e viva tant ad Uetikon am See (ZH) sco era en Engiadina Bassa.
Co vulais vus collavurar e reparter incumbensas e tematicas en in tal co-presidi?
Urezza Famos: Quai n’avain nus sa chapescha anc betg pudì approfundar. L’emprim stuain nus vegnir elegidas – e pir lura pudain nus concretisar nossa collavuraziun.
Gianna Luzio: Nus avain era basegn da dapli invista en l’intern per pudair ans organisar. Co-presidis èn dentant en moda. I dat gea era co-presidis en auters gremis, p.ex. tar differentas partidas politicas. Quai po funcziunar bain. Impurtant è che nus essan in duo che armonisescha bain. Nus essan ussa en stretg contact persunal, quasi di per di.
Urezza Famos: Mintgina da nus ha sias fermezzas. Gianna ha segir dapli cumpetenzas per la politica. Qua ans stuain nus prender il temp da chattar bunas soluziuns co reparter tut.
Tgi che candidescha per il presidi da la LR, quel u quella sto surtut savair respunder ina dumonda tut banala: Tge è rumantsch per tai?
Gianna Luzio: Il rumantsch è ina lingua impurtanta per la Svizra. Nus Rumantschas e Rumantschs essan confruntads da pitschens ensi cun il fatg ch’i dat pliras linguas, ch’igl è da tadlar in sin l’auter e da chapir il conuman, ses basegns e sias temas – per lura chattar soluziuns cuminaivlas. Quella cumpetenza ed experientscha pudain nus far valair anc pli ferm sin livel svizzer – gist en il temp dad oz, nua ch’i dat dapertut tendenzas che mintgin resta cementà sin sia posiziun. Nus na stuain betg adina mo esser «Bittsteller» ed esser ils pitschens, mabain er avair la conscienza che nus pudain porscher insatge prezius a la cuminanza.
Urezza Famos: Rumantsch è mia lingua dal cor e dals siemis. Ma igl è era la lingua per dumbrar. Grazia al rumantsch èsi stà pli facil per mai d’emprender autras linguas. E quai è ina fermezza da la lingua ch’ins ha dad accentuar. Cler, nus essan ina lingua minoritara. Ma senza ils «debels» na funcziunan er betg ils «ferms». Nus Rumantschas e Rumantschs pudain tuttavia er accentuar las fermezzas da nossa lingua. Senza il «R» na fiss la Svizra betg quai ch’ella è oz – multilinguala, multiculturala. Ina particularitad europeica dad avair quatter linguas uffizialas.
Tge sto l’uniun tetgala da Rumantschas e Rumantschs en mintga cas prender per mauns il proxim temp – gist en ina emprima fasa da voss uffizi?
Gianna Luzio: Qua vulain nus propi esser modestas e precautas. Vul dir: l’emprim vegn l’elecziun e lura pudain nus ans approfundar en la tematica. Quai ch’ins po forsa dir è che nus avain l’impressiun ch’il rumantsch e la Lia Rumantscha pudessan gudagnar dapli visibilitad e preschientscha. Urezza m’ha raquintà ch’ella haja intimà ses figl da dumandar en ses ravugl da collegas tgi ch’enconuscha la LR u sa tge che la LR fa. Las respostas èn stadas modestas.
Urezza Famos: Nus stuain propi – en cas da noss’elecziun – l’emprim ans approfundar en las tematicas, avant che sviluppar e communitgar gia gronds accents. Jau sai, jau sun in chau plain ideas, creativitad e spontanitad. Ma ussa prendain nus pass per pass.
Empruvain damai cun in’autra dumonda: Digitalisaziun, diaspora, scola, famiglias… nua van voss interess en in emprim mument?
Urezza Famos: Sa chapescha vegn jau da la vart da l’economia da cultura ed or dal mund medial. E sch’ins viva per part en la diaspora, lura ves’ins ch’i dat grond potenzial promovend là il rumantsch. Però quai èn tut tematicas ch’èn era formuladas en la nova strategia da la LR. Ed en quella stuain nus anc ans approfundar.
Gianna Luzio: Guardain forsa era da l’autra vart: La LR ha ussa survegnì ina nova cunvegna da prestaziun cun chantun e Confederaziun. Era là esi noss’incumbensa dad ina giada guardar tge ch’èn las premissas ed incumbensas da quella vart. E lura èsi da guardar co che quai quadra cun las visiuns da la LR. Or d’experientscha en auters gremis sai jau ch’i vala la paina dad avair clers focus – sviluppond surtut las fermezzas da l’organisaziun. I n’è betg pussaivel da far tut per tuttas e tuts. Però apunta, quai prendessan nus lura per mauns pass per pass.
E tge vul quai dir per la strategia da la LR ch’è atgnamain gia pronta sin maisa?
Urezza Famos: Gianna ed jau essan ensemen da l’idea che nus na vulain betg scriver anc ina giada da nov la strategia. Ma tuttina vegnin nus ad examinar tut la chaussa, discurrer cun partenaris ed il team e trair nossas conclusiuns, senza perder ussa anc ina giada onns ed onns cun elavurar tut da nov. Nus duas na fissan – crai jau – era betg las persunas adattadas per star anc ina giada trais onns vi dad in palpiri da strategia.
Per finir ina dumonda che na dastga oramai betg mancar, resguardond tut las discussiuns cuntraversas dals davos onns: rumantsch grischun gea u na?
Gianna Luzio: Jau na sun mai stada direct en contact cun rumantsch grischun, jau hai fatg tut las scolas en surmiran. Mia mamma era Sursilvana, jau hai passentà bellas vacanzas a Surrein. Pir pli tard, tar la Confederaziun, hai jau duvrà il rg per far qua u là ina translaziun p.ex. per il cusseglier federal Alain Berset. Per mai è uschia il rg simplamain anc in idiom dapli, en in mund ch’era per mai gia avant detg multi-idiomatic.
Urezza Famos: En Engiadina n’hai jau ditg betg gì grond contact cun auters idioms dad ordvart la val. Però i va a chapir in l’auter – sch’ins vul! E forsa stuain nus far dapli punts en avegnir tranter Rumantschas e Rumantschs. Jau chapesch rg e perquai è el simplamain in idiom dapli. Quest mund da plirs idioms e varietads è bain ina sfida, però igl è era ina ritgezza.
L’elecziun a Sent
Quest venderdi saira sa preschentan Gianna Luzio ed Urezza Famos a Flem – en il rom da la radunanza da la Surselva Romontscha – sco candidatas uffizialas da las uniuns affiliadas regiunalas da la Lia Rumantscha (LR). Ensemen cun l’Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC) e l’Uniun dals Grischs (UDG) era vegnì furmda ina cumissiun per tschertgar candidatas e candidats per la successiun dal president actual, Johannes Flury. L’elecziun ha lieu ils 30 d’october a Sent, a chaschun da la radunanza da delegadas e delegads da la LR. (fmr)


text:
Il duo Svizzer Lukas Flückiger / Nicola Rohrbach gudogna era la segunda etappa dal Swiss Epic ch'ha menà sur 60 km da San Murezzan sur il Bernina a Val Poschiavo. En la cursa da mountainbike da pliras etappas han Flückiger/Rohrbach uss in avantatg da bunamain duas minutas.
Il Sursilvan Andrin Beeli cun Matthias Stirnemann terminescha la segunda etappa dal Swiss Epic sin il 12avel plaz. L'Engiadinais Fadri Barandun vegn ensemen cun Vinzent Dorn da la Germania 15avel.
Ils favurits a la testa gia tar l'emprima etappa
L’emprima etappa a San Murezzan cun il passagi sin il Lej Alv sur Marguns sin ina autezza da varga 2’500 meters sur mar è stada la partenza da questa aventura. E gia davent dal principi èn ils favurits stads davant vart da la partida. Lukas Flückiger e Nicola Rohrbach han alura era mussà sin ils 62 kilometers da l’emprima etappa pertge ch’els valian sco favurits. Il duo svizzer aveva laschà mitschar il duo talian Samuele Porro e Fabian Rabensteiner. La fin finala ha ils svizzers dentant giu las meglras chommas e pudì gudagnar l’emprima etappa.
Per Fadri Barandun da Samedan è il Swiss Epic da quest onn ina cursa da chasa. Gest las emprimas trais etappas passan tras la regiun ch’el enconuscha sa chapescha sco l’atgna giaglioffa. En Engiadina Auta trenescha il ciclist da 23 onns, qua sun sias ragischs. Per el è igl perquai anc in zichel pli spezial da participar al Swiss Epic. Cun la sisavla plazza suenter l’emprima etappa è el cuntents.
Andrin Beeli cun defect
Gia sin l’emprima etappa dal Swiss Epic ha Andrin Beeli da Sagogn stuì cumbatter cun in plat. El ha perfin stuì trair èn in uder en in dals pneus, quai che ha custà ina massa temps. A la fin è Andrin Beeli arrivà cun ses partenari Matthias Stirnemann sin plazza 9 cun in retard da quasi dudesch minutas.


text:
Anc la gievgia era Collomb viagià a Calais. Per ils abitants da la citad al chanal da la Mongia na saja la situaziun betg da supportar, ha el manegià. Els na possian betg laschar valair il dretg dal pli ferm en la Frantscha.
Suenter ils cravals èn quatter dals migrants blessads en privel da vita. Tenor infurmaziuns dal ministeri da l’intern ha probablamain in um afgan sajettà sin ina gruppa da persunas da l’Eritrea.
Gia dapi onns in «hot spot»
Da Calais anora emprovan dapi onns blers migrants da cuntanscher la Gronda Britannia. Ed actualmain emprovan cuntrabandists afgans, da controllar lieus impurtants per ils migrants, sco in represchentant d’ina organisaziun d’agid ha ditg a l’emettur da televisiun BFMTV.
RR novitads 12:00


text:
Cumünanza
Il Cumün da Zernez cun sias fracziuns Brail, Zernez, Susch e Lavin spordscha üna gronda variaziun d'activitats da temp liber. Chi chi'd es gugent illa natüra, chatta quia ün paradis: il parc naziunal svizzer, skis e snowboard, alpinissem, ir culs patins, ir cul velo in tuot sias variantas, far gitas, tennis ed oter plü - tuot es bod pussibel davant porta chasa.
Lapro vegn üna gronda sporta dad instituziuns culturalas. Ed il plü spezial landervia: indigens fan part activmaing tras lur collavuraziun in clubs e societats ed inrichan uschè la sporta da temp liber da Zernez. Güst per nouvarrivats üna pussibiltà ideala, per s'integrar svelt illa cumünanza.
- Glista da societats Zernez pels 02-09-2022 (PDF)
- Societats da sport Engiadina Bassa (PDF)
- Survista occurrenzas, concerts e radunanzas generalas 2022


text:
Il biro da perscrutaziun Infras suttametta ses rapport al Departament federal da traffic e d'energia l'avust 1988: Che la NVTA saja cunvegnenta, sch'i vegnia persequitada la politica "viafier cun via". Centrals sajan in proceder en moda coordinada sin plaun internaziunal ed il fatg da spustar il traffic sin via sin la viafier. Cusseglier federal Adolf Ogi, il schef dal Departament da traffic, prenda encunter questas ponderaziuns. Il rapport influenzescha fermamain la discussiun successiva.
« Questa decisiun politica sto pudair vegnir prendida. »Infras, Examinaziun d'adequatezza da la nova lingia da viafier tras las Alps, p. V-1, avust 1988


text:
La pandemia da corona ha sfurzà la regiun da skis Corviglia da serrar tuttas portas ils 13 da mars. La regiun ha perquai gì radund 10% damain uschenumnadas emprimas entradas sin la muntogna, durant l'enviern.
Da stad èn dentant sur tut ils giasts svizzers stads fidaivels e grazia al concept da segirezza, han er giasts da la Germania e blers giasts dal di da l'Italia visità la regiun. La Engiadin Mountains SA ha gì durant la stad 10% dapli frequenzas che l'onn avant.
Pendicularas
La «Engadin San Murezzan Mountains SA» è la societad che maina las regiuns Corviglia e Muottas Muragl en Engiadin’Ota.


text:
Rassissem è il tema che dominescha las medias suenter il mazzament violent da l'Afroamerican George Floyd entras in policist da pel clera a Minneapolis. Quel tema muventa la glieud, procura per vivas discussiuns e blers conflicts. E quai è era betg auter entaifer ils cunfins rumantschs.
Tar nus stat la discriminaziun rassistica en stretga colliaziun cun la lingua. Tge colliaziun che quai è, sco che la situaziun è stada pli baud e per tge motivs ch'i deva e dat discriminaziun rassistica er entaifer la communitad rumantscha, declera il filosof, autur e publicist Iso Camartin, ch'è scienzià ed expert da la lingua e la cultura rumantscha.


text:
Il quartett svizzer cun Jonas Baumann, Dario Cologna, Toni Livers e Roman Furger ha baud stuì viver cun ina duscha fraida: L'emprim ha Jonas Baumann stuì remplazzar ses fist defect, ed ha suenter pers bler temp. Sco 14avel ed ultim ha'l surdà a Dario Cologna ch'ha pudì gudagnar 3 posiziuns. Toni Livers ha suenter pudì gudagnar anc in'ulteriura posiziun. L'ultim currider Roman Furger ha lura concludì la cursa sin il 11avel plaz.
Gudagnà ha il quartett norvegiais cun Didrik Toenseth, Martin Johnsrud Sundby, Simen Hegstad Krüger e Johannes Hösflot Klaebo. Argient hai dà per la Russia e bronz per la Frantscha.
RR novitads 10:00


text:
Comm
Còmm (in lengua italiana Como; Latin: Novum Comum; Francees: Côme) l'è una cittàa italiana de 83.200 abidant [1], capital de la sò pruincia. Sitüada in funt al Lach de Còmm, la cunfina a nord-ovest cun la Svizera.
StoriaModifega
L'antichitàModifega
- Ul prim centar l'han fundàa pruabilmeent i Orobi, en antiga populaziun ligüra o galica.
- Vers ul V secul prima de Crist, l'area l'è stada ucüpada d'ii Galli Insubri, che i ghe fundarun en oppidum, che al sarès en centar furtificaa.
- In del 196 a.C. la Gallia cisalpina l'è stada definitivameent conquistata d'ii Ruman.
- Dopp che gh'è stada la teribil invasion d'ii Reti, per vuluntà de Cesar l'è stada costrüida la Novum Comum, in del centar de la conval bunificada.
- In del 77 a.C. sa inn insedàa 5000 colon, ch'a 500 eren nobil grech, defat dal grech la vegn l'etimulugia de i paees cuma Lecch [Leucos], Corenn [Corinto], Lenn e Lemna [Lemnos], Ness [Nasso], Derv [Delfo].
- In del 49 a.C. Còmm l'è deventada en municipium.
- In del 354 al vegn esiliàa a Còmm quel che sarà l'imperaduur Giulian l'Apostata.
L'età da mezModifega
- In de la età da mez Còmm l'ha sübìi l'invasiun d'ii Goti prima e d'ii Lungubaard pöö; in del 951, l'è vegnìi giò in Italia l'imperaduur Utun I, e tra i sò susteniduur al gh'era anca Gualdon, vescuf de Còmm.
- In de l'era d'ii Comün, Còmm l'è stada cuntendüda de i grüpp rivai d'ii Rusca (Rusconi) e d'ii Vitani.
- Con Azzone Visconti, Còmm l'è entrada definitivameent in de l'orbita d'ii Viscuunt.
- A la moort de Gian Galeazzo Visconti (in del 1402), Franchino II Rusca al ha cercàa de istaurà a Còmm ena signurìa persunala. Pöö al ha seguìi en periud de devastaziun e stragi, in fin al 1416, quann Còmm la s'è cunsegnada a Filippo Maria Visconti.
Età mudernaModifega
- In de l'utober del 1525, Còmm l'è stada ucüpada de don Pietro Arias, inviàa di Spagnöö. Di chel mument lì, Còmm l'ha seguìi i soort del Dücaa de Milan, e pöö del Regn Lumbart Venet, fin a l'ünidà d'Italia.
- Ul 27 maarz 1859, dopp de la battaglia de San Fermu, Giüsepp Garibaldi, al cumaant d'ii Caciaduur d'ii Alp, l'ha liberàa la citàa de l'ocupaziun d'ii Austriach.
- In de la segunda guèra mundiala, Còmm l'è mai stada bumbardada.
SìmboiModifega
Evoluzion demografegaModifega
Abitant censüü
SportModifega
NoteModifega
- ↑ Foont: demo.istat.it, 31/05/2007


text:
Maestral
El maestral a l'è el vent ch'al bufa de Nord-Ovest. Chela direziun chì la ven figürada in la Rösa di vencc.
A gh'è do pussibil etimulugij de chest nom, in bas al cunsiderà l'abitüden rumana de piazzà giò la rösa di vencc in del senter del Mediteraneo, o inscambi chela medieval che la mett in l'isula de Zant, in Grecia. In tücc dü i cas la direziun nord-ucidental la punta a la cità püssee impurtanta per chi ch'al gh'ha daa el nomm al vent: in del prim cas Roma, Magistra Mundi, upür Venezia, la via maestra del port de urigen.


text:
da sur Martin Bearth
In grond pievel spetga sin Jesus alla riva dalla mar da Galilea. Ein els vegni ord marveglias, plein desideri, ni spetgan els agid da Jesus, sco Jairus, il parsura dalla sinagoga? Sia feglia da 12 onns ei sin murir. Jesus pren serius il grond pitir da Jairus, semetta immediat sin via cun el e vegn a casa tier el e medeghescha la grevmalsauna. Sin via tucca ina dunna malsauna il manti da Jesus e vegn liberada da siu mal zuppau. Sia cardientscha ha spindrau ella, e la cardientscha da Jairus ha spindrau sia feglia. Domisduas gadas numna Jesus la cardientscha sco motiv da siu agid. In appel era a nus: «Buca tema! Ti stos mo crer», di el era a nus. El ei pli ferms che malsogna e mort, mo el quenta era cun nossa cardientscha, nossa fidonza.
Mc 5,21–43
21Cu Jesus ei puspei arrivaus en barca sin l’autra riva, ei in grond pievel seradunaus entuorn el, ed el steva alla riva dalla mar. 22Cheu ei in parsura dalla sinagoga cun num Jairus vegnius neutier. Strusch ch’el ha viu Jesus, eis el curdaus avon ses peis 23ed ha supplicau el instantamein: Mia feglia ei sin murir. Neu ed impona ad ella ils mauns, per ch’ella revegni e vivi. 24Jesus ei ius cun el, e bia pievel suandava el e sestuschava entuorn el.
25Ed ina dunna che piteva gia dudisch onns da flussiun dil saung 26e veva endirau bia da biars miedis e veva duvrau tut sia facultad, senza ch’ei fuss vegniu meglier, anzi, ei mava plitost mender; 27quella dunna veva udiu a plidond da Jesus, ed ella ei vegnida davos neu ella fuola ed ha tuccau siu manti. 28Pertgei ella scheva: Sche jeu vegnel era mo da tuccar siu vestgiu, vegn jeu ad esser sauna. 29E cuninaga ha il saung calau da cuorer, ed ella ha sentiu vid siu tgierp ch’ella fuva medegada da sia malsogna. 30Immediat ha Jesus encurschiu ch’ina forza fuva sortida dad el, e sevulvend tier il pievel ha el dumandau: Tgi ha tuccau miu vestgiu? 31Ses giuvnals han detg ad el: Ti vesas la fuola che sestauscha entuorn tei e damondas aunc: Tgi ha tuccau mei? 32Mo el ha mirau entuorn per veser quella che veva fatg quei. 33E la dunna che saveva bein avunda tgei ch’era daventau cun ella ei vegnida neutier plein tema e tut a tremblond, ei sefretga avon ses peis ed ha detg ad el tut la verdad. El denton ha detg: 34Mia feglia, tia cardientscha ha spindrau tei; va en pasch e seigies medegada da tia malsogna.
35Ferton ch’el plidava aunc, ei glieud dil parsura dalla sinagoga vegnida ed ha detg ad el: Tia feglia ei morta. Pertgei mulestas aunc il mussader? 36Mo Jesus che veva udiu quels plaids ha detg al parsura dalla sinagoga: Buca tema! Ti stos mo crer. 37Ed el ha schau vegnir cun el mo Pieder, Giachen e Gion, il frar da Giachen. 38Els ein arrivai tier la casa dil parsura dalla sinagoga, ed el ha viu il smugl e quels che bargevan e pliravan. 39El ei entraus ed ha detg ad els: Pertgei tanienta canera e ton bargialem? Igl affon ei buca morts, el mo dorma. 40Ed els mo fagevan beffas cun el. El denton ha catschau giuado tuts, ha priu il bab e la mumma digl affon e quels che fuvan cun el ed ei entraus, leu nua ch’igl affon fuva. 41E prendend il maun digl affon, ha el detg: Talita cumi, quei vul dir: Mattella, jeu ditgel a ti, leva! 42Immediat ei la mattetta levada ed ei ida entuorn. Ella veva dudisch onns. Ed els ein sesmarvigliai grondamein. 43Ed el ha cumandau rigurusamein ad els, che negin dueigi saver quei. Lu ha el fatg dar da magliar ad ella.


text:
Implanc portamunt: L'aumënt di cosć dl'energia fej sté cun fistidi
Cun la sajiun da d'isté che vá inant cina le mëteman da d'altonn é le pröm bilanz di manajadus de implanc portamunt scialdi positif. Da ponsé da indere l'aumënt di cosć dl'energia.
Al é dantadöt öna na cossa che fej sté cun fistidi döt le setur di implanc portamunt: i prisc alc dl'energia. Sce i cosć de strom y diesel fajô cina sëgn fora le 10 porcënt di cosć complessifs, spo arata le presidënt dla Lia di implanc portamunt dl Südtirol Helmut Sartori che ai fajará fora tl dagní dal 25 al 30 porcënt. Na pert di cosć implü gnará dada inant ai consumadus, che messará paié dal 7 al 9 porcënt implü les chertes y i abonamënc respet ala sajiun passada. "Dantadöt les piceres sozietés cun püc implanc podess rové te dificoltés economiches", dij Sartori. Contënc éson indere cun l'andamënt dla sajiun da d'isté che é jüda inant bun cun tröc ghesć che anüza ciamó sëgn i implanc portamunt por jí sö por munt o por fá val'spazirada tla natöra.


text:
La dunna da Porchabella
La dunna nunenconuschenta
Da la dunna da Porchabella na san ins betg bler. Tuttina è ella per archeologs e glaziologs fitg interessanta. La corda da paternoss ch’ella aveva cun sai per exempel, inditgescha ch’ella è probablamain catolica. Quai che vul dir che la dunna n’era betg da l’Engiadina ni da Bravuogn. Ella era pia sin in viadi pli lung. Il scienziads supponan che la dunna era en tschertga da lavur. La vestgadira rutta e simpla inditgescha che la dunna era magari paupra.
Betg ina pastera ni pura
Tenor l’equipament che la dunna aveva cun sai, supponan ils experts che la dunna n'era betg ina pastera en tschertga d’ina nursa. Quai han ins l'emprim supponì. En quella regiun na datti era betg alps. L‘equipament para plitost d’esser per in viadi alpin. Sche la dunna era suletta ni en ina gruppa ed en tge direcziun ch’ella era en viadi na han ils scienziads betg pudì eruir.
Glatschers sco mez strategic dal militar
In’autra part da l’exposiziun s’occupa cun la muntada dals glatschers per las armadas. Uschia avevan las armadas en las differentas guerras da passar ils pass per vegnir dal nord al sid. Tgi che controllava ils megliers pass, aveva uschia era in grond avantatg tar ils cumbats. Ils auters avevan da marschar sur pass pli malsegirs cun la consequenzas da perder ina massa schuldads.
Cun cigarettas e sal tras la notg
Durant il temp da pasch pudevan cuntrabandists far gronds gudogns cun lur rutas zuppadas sur ils pass da glatschers. Dasper cigarettas vegniva era savens transportà illegalmain sal u graun: quai durant la notg e savens era sut privel da vita. Tgi che era dentant pront da ristgar la vita, pudeva far blers raps cun quest transport. L’exposiziun cuzza anc fin ils 28 d’avust.
RR actualitad 08:00


text:
Ingrassadura de correzion
L' ingrassadura de correzion a l’è la gionta de ingràss al soeul al fin del corrégen el pH, oppùr de tràgh via sostanz nò vorsùd ‘me ‘l sòdio, el calcar oppùr el sal.
Correzion di soeul àcid[Modifega | modifica 'l sorgent]
I soeul àcid gh’hànn de vèss corrggiùu per via de la sò dotazion scarsa de elemént nutriént, de la difficoltà di piant di surbìj, de la presenza scarsa de biomassa micròbica in favor de quèlla di fung e de la presenza, di vòlt, di speci tòssich de l’alumini. La correzion la ven tirada innanz cont el giotà di sostànz per spostà el pH vèrs la basicità (CaO, CaCO3, Ca(OH)2, MgCO3, MgO, scendra de legn). La quantità de sostanza de mèttegh su la gh’hà de vèss stabilida in laboratori per mèzz de la titolazion de on campión de terrén.
In de l’esempi del CaCO3, quand chequèsschì el vent giontàa i succeden quèj reazion chimich chì:
E ‘l Ca(OH)2 l’è ‘na bas fòrta.[1]
Correzion di soeul sòdich[Modifega | modifica 'l sorgent]
La correzión di soeul sòdich la ven tirada innanz per mèzz de la gionta del gèss (CaSO4•7H2O) e poeu giò con l’irigazion. In del terrén la reazion chimica che la succéd con la gionta de gèss la fa de manera che ‘l sòdio (Na) el faga su el solfàa de sòdio (NaSO4) che l’è on sal solùbil che ‘l ven menàa via de l’acqua de irrigazion.
Quèl trattament chì el podarìss vèss necessari a fàll de noeuv dòpo on poo de ann.
Correzion di soeul basich[Modifega | modifica 'l sorgent]
I soeul bàsich vegnen trattàa con la gionta de sostanz che ménen a l’acidità ‘me el solfer (S), che, in presenza de ossìgen (O) e de l’acqua (H2O) el se trasforma in acid solfòrich (H2SO4).[1]
Correzion di soeul ricch de calcar[Modifega | modifica 'l sorgent]
El calcàr l’è on problema perché el blòcca i elemént nutriént, soratùtt el fòsforo. I soluzion del problema hinn:[1]
- la gionta de ingrass de alt titol de fòsforo solùbil in acqua e citraa amònich nèuter;
- el sominà l’èrba de già che l’èrba la fissa l’azòto de latmosfera;
- a pòden anca vèss giontàa el solfer e ‘l gèss.
Tuttamànch la correzión di terrén ricch de calcàr l’è diffìcil per via del podè tampon elevàa del calcàr attiv e despèss l’è mèj lassàa stà el terrén inscì ‘me l’è e adattàgh la tècnica agronòmica.[1]
Correzion di soeul salitt[Modifega | modifica 'l sorgent]
La salinità la ven risòlta per lessiviazion con di acqui, se l’è possìbil, pòer de Na+ e ricch de Ca2+ de manera de evità i problema di soeul sòdich.[1]
Correzion di soeul salìn-sòdich[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quèj soeul chì gh’hànn de vèss corregiùu innanz ‘me quèj sòdich o peru ‘me quèj salìtt.[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Silviero Sansavini, Guglielmo Costa, Riccardo Gucci, Paolo Inglese, Angelo Ramina, Cristos Xiloyannis (2014). Arboricoltura generale (in italian). Patron Editore, 452-453. ISBN 978-88-555-3189-4.


text:
1. Vignis vus [engirar] d’encurir laud ed honur de Diu et il beinstar della ludeivla vischnaunca.
2. Esser in dreitg a recli stathalter.
3. Taner bien quen da vies prender en e dar ora.
4. Haver buna cura de vies e puns e piongs.
5. Bucca dar vischnaunca senza lubientscha e consentiment de mess signurs.
6. Il pli de vischnaunca bein observar.
7. Far buna obedientscha alg mistral dil cumin.
Tuta quei che vus a mi haveis teniu avon con ils plaids sche vi jeu vegnir suenter e salvar cun ils faitgs, suenter miu meglier saver a puder, tutas caussas a buna fei a senza malart. Aschia per il ver mi gidi Dieus, la s. Trinität, Nossadona e tuts ils soings, rogien per nus. Amen.


text:
I n’era dentant betg cler davent da l’entschatta che Schluein e la Surselva sajan il lieu ospitant. Tenor Gaudenz Thoma da Grischun Vacanzas, hajan ins guardà plirs lieus. Tar l’US Schluein Glion e las 5 vischnancas ch’èn s’engaschadas per il project hajan els sentì, ch’igl era avant maun in grond vulair ed engaschi.
Gaudenz Thoma è fitg cuntent ch’il camp è en Surselva e che quella è ina giada en il center. Quai saja ina gronda schanza per la Surselva. El stima era, ch’il HSV vegn en Rumantschia. Quai saja bel per la Rumantschia, dentant er interessant per ils giasts. Blers reageschian positiv sin la trilinguitad dal chantun Grischun.


text:
Da principi van las fracziuns dal Cussegl grond d'accord cun il sboz davart la revisiun totala da la lescha davart las scolas medias. Quel prevesa numnadamain da mantegnair la structura decentrala cun las scolas en las regiuns. Inqual midada han ils deputads tuttina inoltrà.
- PCD: Regenza duai suttametter al Cussegl grond la dumonda, sch'ina scola media ch'ha problems finanzials e dovra sustegn, tutga tar il coc da la offerta decentrala ch'il chantun sto porscher.
- PLD: Scolas medias privatas duain pudair far gudogn - impurtant è che quel resta e vegn duvrà per la scola.
- PBD: Pauschala da manaschi ed investiziun duai vegnir midada en ina pauschala da scolars per ch'ils daners pon vegnir duvrads là nua ch'i dovra els.
- PPS: Scolas privatas duain avair dapli spazi puncto daners, duain dentant betg vegnir salvadas per tut pretsch.
- PS: Prender or formulaziuns facultativas ch'i na dovra betg e tut las scolas duain preschentar il quint tenor il medem model per ch'ils quints èn er cumparegliabels.
Quai èn insaquantas da las propostas che las fracziuns han inoltrà en il rom da la consultaziun. Uss èsi en ils mauns dal chantun da surlavurar la lescha che vegn lura probabel discutada l'october en il Cussegl grond.
RR actualitad 17:00


text:
Göschenen
Göschenen (in Schwytzerdütsch: Geschenä) al é un cumün int al canton d'Uri in Svizzera. S'al trœuva al portal nòrd dal tunnel dal San Gotard e dal tunnel feroviari dal San Gotard a una altitüden de 1111 meter s.l.m.. Al é int la part da la Svízzera che la parla in Todesch . Segon l'Ofis federal da la statistiga, Göschenen al mesura 104.16 km² e int al Dicember 2010 al gh'eva 410 abitant
El cumün de Göschenen a l'è tacaa ai cumün de Andermatt, Gadmen (BE), Gurtnellen, Hospental, Oberwald (VS), Realp, Wassen.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Transport[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ligna ferroviaria dal Gothard, portal nord
- Cò da la ligna ferroviaria Göschenen - Andermatt
- Autostrada A2, Basilea-Chiasso Sortía 40 Göschenen
- Entrada nord dal tunnel stradal
- Comenzament dal col dal Saint-Gothard
Lian da fòra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ofizial (Todesch)
- Göschenen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ferenbalm
Ferenbalm a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.18 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1266 abitant.
El cumün de Ferenbalm al se tröva a una altitüden de 485 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ried bei Kerzers (FR), Gempenach (FR), Gurbrü, Gurmels (FR), Kriechenwil, Laupen, Mühleberg, Ulmiz (FR), Wileroltigen.
StoriaModifega
Ferenbalm l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1123 col nom de villa de Balmis. Dal secul XVI l'è ciamaa Feren-Balm per mia confindes con Oberbalm.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föraModifega
- Ferenbalm in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Zillis-Reischen
Zillis-Reischen a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 423 abitant e una süperfiss de 24.46 km², e al se tröva a una altitüden de 945 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zillis-Reischen a l'è tacaa ai cumün de Donat, Lohn, Mutten, Pignia, Rongellen, Salouf, Sils im Domleschg, Stierva.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Eror de sintassi: Eror in l'utilizazzion del marcador
: a l'è stad indicad nissun test per el marcador
GR_Numbers
(DE)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Todesch)
- Zillis-Reischen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Reischen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Zillis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- St Martin's official site


text:
En Svizra ston tut las persunas esser assicuradas cunter accidents, dentant datti constellaziuns differentas:
Sche Vus essas emploiada u emploià, è Voss patrun obligà d’As assicurar tar in’assicuranza d’accidents. La premia d’assicuranza vegn deducida da Vossa paja. Quai vala er per persunas che lavuran a chasa sco er per emprendistas ed emprendists.
Sche Vus essas assicurada u assicurà cumplainamain cunter accidents sur Voss patrun, As recumandain nus d’annullar la garanzia dals custs d’accident cuntegnida en Vossa cassa da malsauns (assicuranza da basa), per uschia spargnar premias. Sche Vus essas annunziada u annunzià sco dischoccupada u dischoccupà, essas Vus assicurada u assicurà automaticamain tar l’Institut svizzer d’assicuranza d’accidents (Suva). La premia d’assicuranza vegn deducida dals daners da dischoccupaziun.
Sche Vus lavurais independentamain, pudais Vus far sezza u sez in’assicuranza d’accidents.
En tut ils auters cas n’essas Vus betg assicurada u assicurà tar l’assicuranza d’accidents. La ristga d’accidents vegn dentant pajada da l’assicuranza da malsauns obligatorica (assicuranza da basa). Quai vala per exempel per chasarinas, uffants, studentas e students e per persunas pensiunadas. Examinai Vossa polissa da la cassa da malsauns.
I n’è betg adina simpel da differenziar tranter accident e malsogna. L’assicuranza d’accidents vegn applitgada mo per ils accidents u per las malsognas professiunalas ch'èn definids correspundentamain en la lescha. La Suva mussa ils criteris fixads en la lescha sco er exempels concrets da la garanzia probabla en il cas singul.
Sche Voss pensum da lavur tar Voss patrun importa otg uras u dapli per emna, paja l’assicuranza d’accidents per accidents da lavur, per malsognas professiunalas sco er per accidents ordaifer la professiun che capitan per exempel durant in'activitad da temp liber.
Sche Voss pensum da lavur tar Voss patrun importa pli pauc che otg uras per emna, paja l’assicuranza d’accidents mo per accidents da lavur e per malsognas professiunalas. Sch'in accident capita durant il viadi a la lavur, vala el sco accident da lavur.
Sche Vus avais gì in accident, stuais Vus infurmar Voss patrun uschè svelt sco pussaivel. El sto annunziar il cas immediatamain a l’assicuranza.
Sche Vus essas annunziada u annunzià sco dischoccupada u dischoccupà, stuais Vus infurmar l’intermediaziun regiunala da lavur u la Suva.
Sche Vus essas assicurada u assicurà cunter accidents tar la cassa da malsauns, stuais Vus infurmar quella.
Suenter stuais Vus emplenir il formular per annunziar l’accident e trametter tal a l’assicuranza responsabla.
Custs medicinals
L’assicuranza d’accidents paja ils custs medicinals en connex cun l’accident. Cuntrari a l’assicuranza da basa na vegn incassada ni ina franschisa ni ina quota persunala.
Diaria / pajament cuntinuà da la paja
Sche Vus essas invalida u invalid pervia da l’accident, pudais Vus pretender a partir dal terz di suenter l’accident ina diaria dad 80 pertschient da Vossa paja.
Sche l’indemnisaziun da l’assicuranza d’accidents è pli bassa, sto il patrun pajar la differenza. Sche las contribuziuns da l’assicuranza importan almain 80 pertschient da Vossa paja, n'è Voss patrun betg obligà da pajar vinavant la paja.
Sche l’assicuranza d’accidents na surpiglia betg il cas, survegn la lavuranta u il lavurant per regla l’entira paja durant in tschert temp. La durada dependa da la dumonda, quant ditg ch’insatgi ha lavurà per sia firma. As infurmai en il reglament da lavur, sche Vus vulais savair, tge che vala en Voss cas.
Resguardai per plaschair: Sche Vus lavurais, malgrà che Vus essas invalida u invalid, po l’assicuranza pretender che Vus pajas enavos la diaria retschavida.
Autras contribuziuns da l’assicuranza d’accidents
L’assicuranza d’accidents prevesa differentas contribuziuns finanzialas.
L’assicuranza po pajar ina renta per survivents, sch’il tractament medicinal n’empermetta nagina meglieraziun essenziala dal stadi da sanadad futur. Quai vala dentant mo, sch’il grad d’invaliditad importa almain 10 pertschient. Questa renta po vegnir concedida supplementarmain a la renta da l’assicuranza d’invaliditad per survivents.
L’assicuranza po pajar ina indemnisaziun d’integritad e/u ina indemnisaziun a persunas dependentas d’agid, sch’ellas dovran in sustegn duraivel per pudair dumagnar incumbensas da mintgadi.
Sche la persuna assicurada mora en consequenza d’in accident, pon la dunna u l’um, la partenaria registrada u il partenari registrà ed ils uffants pretender ina renta per survivents.
L’Uffizi federal da sanadad publica porscha ina survista da las infurmaziuns davart l’assicuranza d’accidents.
La Suva As infurmescha davart l’assicuranza d’accidents per persunas dischoccupadas.
Cun EasyGov pon las patrunas ed ils patruns d'interpresas pitschnas e mesaunas far e transmetter la decleraziun annuala da paja da lur collavuraturas e collavuraturs al Suva. EasyGov.swiss – Il spurtegl online per interpresas.


text:
La fin dal 18avel tschientaner eran ils Lötschers ina famiglia da purs sco tut tschellas er en il Partenz. Peter Lötscher è alura stà mercenari (schuldà en servetsch per in auter pajais) ed è arrivà en ils Pajais Bass. Là ha el tgunsch emprendì co lavurar cun arschiglia.
Monopol durant il 19avel tschientaner
Durant quatter generaziuns han ils Lötschers producì vaschella, pignas da terracotga e tumbins da cheramica. E schegea ch'i vegniva importà bler cheramica sur ils pass ord l'Italia, or dal sid da la Germania u ord la Val dal Rain – en il Partenz eran ils Lötschers il numer in.
Ils vaschlers a St. Antönien avevan in monopol en la regiun, tranter Landquart e Tavau na devi numnadamain nagina concurrenza.
Viafier Retica sco «killer»
Cun l'extensiun da la rait da tren da la Viafier Retica en la regiun, n'han ils Lötschers dentant betg pli pudì surviver encunter la concurrenza enturn 1900. In'inundaziun ad Ascharina sut St. Antönien il 1910, ha lura era devastà il local da producziun. Sulettamain la chasa paterna dal davos vaschler pon ins anc vesair ad Ascharina.
Ils da St. Antönien èn loschs da lur stgazi
Per St. Antönien èn ils artefacts d'immensa impurtanza.
En il vitget alpin en il Partenz è la glieud conscienta e loscha da l'istorgia dals Lötschers. Intginas persunas privatas han er anc in u l'auter toc en lur possess, sco per exempel in cup, ina vasa, ina platta construida en lur pigna da terracotga u in tumbin da cheramica.
Igl è schon donn ch'i na dat betg pli la producziun da cheramica.
Exposiziun Museum Retic
Davent dals 5 d'avrigl fin ils 25 d'avust 2019 pon ins guardar ina gronda collecziun da cheramica e l'istorgia animada da la famiglia Lötscher. Quest'exposiziun sa basa sin ils resultads da las perscrutaziuns da Dr. Andreas Heege.
RR actualitad 17:00


text:
Orgenei citoplasmateg
Ind biolojia cellulara, se definess comè orgenell una subunitaa specializada qe la sta denter una cellula, e qe la g'habes una fonzion specifega. El nom orgenei al ven fœra del idea qe qelle struture qé i è part de una cellula, comè i orgegn i è parts del corp del om. I organei i pœl vesser identificads a'l microscope, e purifegads cond el frazionament cellular. I orgenei i g'è sies ind le cellule eucariotege qe procariotege, ma qei procarioteg i è ind jeneral de manc, plu semplex e senza membrane ind toren. Dei tants orgenei qe g'è ind una cellula, vergun (comè el nucli o el aparad del Golgi) i è tipegament de soi, menter qe i olter (comè i mitoconder, i cloroplasts, i perossisoma e i lisosoma) i pœl vesser tants fess, anca centener o mier. Intra i prencepai orgenei de le cellule eucariotege g'è:
- Nucli cellular: l'è el center de informazion de la cellula, al g'ha denter i cromosoma e l'è el lœg indov qe se fa squase tœta la replegazion del DNA e la sintes del RNA. El nucli l'è sfereg e l'è separad del citoplasma de una membrana dobia.
- Mitoconder: i fa sœ l'enerjia per la cellula; i è orgenei qe i è bon de auto replegar-s per division binaria; i g'ha un DNA so de lor. I mitoconder i è importants fess perqè denter de lor sœced la respirazion cellulara, cond jenerazion de enerjia per fosforilazion ossidativa, indov qe la se forma la adenosina trifosfad.
- Cloroplast: istess qe i mitoconder, i se auto replega e i g'ha un DNA so de lor. Ind i cloroplast, qe i se cata doma ind le piante e ind le alge, sœced la fotosintes clorofilliana, indov qe l'enerjia de le spere del sol le se dopera per far sœ i carboidrads.
- Reticol entoplasmateg: el reticol endoplasmateg l'è una red de trasport per le molecole, qe al ie mena de ça e de là ind la cellula. Al g'è in do forme: el RE rugos, indov qe al g'ha tacad in su la superfix i ribosoma, qe despœ de hvid fait sœ le proteine al ie bat denter del reticol, e el RE liss, indov qe al ge i ha miga.
- Aparad del Golgi: la fonzion primaria de qell aparad qé l'è qella de processar e impaqetar sœ le macromolecole compagn de le proteine e dei lipids qe i se sintetiza ind la cellula.
- Lisosoma e perossisoma: i lisosoma i g'ha denter i enzima dijestiv, e i perossisoma i pœl bater fœra dei toseg (perossids).
- Centrosoma: i centrosoma i è i organizador del citosqeleter; i fa sœ i microtubol de la cellula e i direziona el trasport a travers del reticol endoplasmateg e del aparad del Golgi. I è fondamentai per la division cellulara.
- Vacuol: i vacuoi i ciapa denter i prodots de scart e qei delle piante i salva l'aiva. I è descrivids despess comè spaze impienid de liqued, cond intoren una membrana. I vacuoi de piante e fonj i è de solit plu grands de qei de le cellule anemai.


text:
San Vitor (Svizzera)
San Vitor (San Vittore in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 724 abitant e una süperfiss de 22.03 km², e al se tröva a una altitüden de 278 meter sura al livel del mar.
El cumün de San Vitor a l'è tacaa ai cumün de Arvigo, Buseno, Castaneda, Clar (TI), Cresciano (TI), Germasin (IT-CO), Lümin (TI), Rorè.
L'andament storegh de la popolazion de San Vitor l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
RiferimentModifega
- ↑ San Vittore in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Al Bórch
Al Bórch (Ël Borgh in Piemuntes; Borgosesia in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 13 065 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 40,6 km² e ona densità de popolaziun de 322 ab./km².
El paes a l'è 'l püssee gross e pupulus de la Valsesia e 'l cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Grignasch). Inultra el gh'ha un frach de fraziun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Al Bórch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sulstìsi
AL Sulstìsi (da 'l latìn solstitium, cumpòst da "sol" ch'a vōl dir "Sōl" e "sistere", "farmàr-as") in astrunumìa 'l è cal mumènt in du al Sōl al riva, in dal sò muimènt aparènt lung l'eclìtica, a 'l punt ad declinasiòṅ màsima o mìnima, in du dònca al dè (in du a gh'è la luś dal Sōl) al dura da piò (sulstìsi 'd Istâ) o 'd méno (sulstìsi 'd Invèran) tgnénd cònt ad tut al giurnàdi d'l an.
Su 'l calendàri i sulstìsi i dàn'n acsè inìsi a 'l stagiòṅ dl'Istâ e d'l Invèran. Dascurénd d'l emisfēr bureàl, al sulstìsi 'd Istâ a gh'è fra 'l 20 e 'l 21 ad Śugn (a dipénd se 'l an 'l è biśestîl) méntar qvél 'd Invèran al gh'è da 'l 21 a 'l 22 ad Dicémbar. Cum anc par 'l equinósi, al ròbi i s arbàltan par 'l emisfēr austràl.
In dal regiòṅ pulàri durànt i dū equinósi, esénd la Tèra inclinàda 'd 23° 27' rispèt a la perpendiculàra a 'l piàṅ dl'eclìtica, al Sōl al n tramónta minga a 'l uriśònt almànc par vint-quàt'r óri (in di pòst lung i sìrcui pulàr) mént'r a i Pòi al Sōl al gh armàgn fis par siē méś par pò a n far-as minga védar p'r i àtar siē. Cal fenóman chè al s ciàma “Sōl ad Meśanòt”.


text:
Ina vasta purschida per scolas
Per classas da scola purschin nus sis differents luvratoris d'eveniments el museum ed a Sagogn. Era la "Memory Tour" tras il marcau vegl da Glion ni era in tur tras il museum ein per classas da scola fetg adattai.
Purschidas specialas
Haveis vus giavischs specials ? Vuleis far cun vossa classa in picknick en il curtin dil museum ? Plaschess ei a vus da far ina lecziun en il museum? S'informei tier nus, bugen dein sclariment. Prezis tenor cunvegnientscha.
Visetas culturalas/spesas da viadi
Il Cantun promova e sustegn visetas culturalas per classas da scola.
Ulteriuras informaziuns sin pagina kantonale Kulturförderung.
Projects culturals en classas da scola
Per projects culturals da singulas classas da scola/partiziuns sustegn il Cantun subsidiar cun ina contribuziun alla scola ni vischnaunca/consorzi regiunal, max. 30 % dils cuosts imputabels. Per onn da scola max. CHF 1'500.-
Ulteriuras informaziuns sind pagina kantonale Kulturförderung.