text:
Canton Tesin
El Canton Tesin (in Todesch, Frances e Romanc Tessin; Talian: Ticino) l'è 'l canton püssee a süd de la Sguizzera. El ciapa el sò nom del fiüm Tesin che 'l ghe passa in del mezz, de la funt al Pass de la Nuvena (tudesch: Nufenenpass) al Lagh Magiur.
LenguaModifega
La lengua ufficial del Canton Tesin l'é 'l Talian. L'è parlaa departutt anca 'l lombard occidental (variant ticinesa), ma l'è minga recognussuda a nivel ufficial. El Canton Tesin el forma, insemma ai val Mesolcina, Calanca, Bargaja e Pos'ciav (del Canton Grison), la Svizera Taliana.
In del Comun de Bosch/Gürin on quejivun el parla on patovaa todesch, el "Guriner/Guryner Titsch" o "Ditsch" (dialett de la lengua Walser).
I dialet lumbard del cantunModifega
I dialet del Cantun Tesin poden vess spartii in düü grüp: quei sota al Munt Scender e quei che se tröven sura de quel. I dialet del Sotascender (quei de la zona de Ciass, Mendris e Lügan) hin cumpagn assee di dialet cumasch e varesot parlaa in Italia; i dialet del Surascender (zona de Belinzona, Lucarn e di vai Verzasca, Magia, Bregn e Leventina) inveci gh'han carateristigh particular, püssee cumpagn a quei del Lumbard Alpin e dunca di lenguv returumanz. I dialet del Surascender vegnen parlaa anca in l'alta Val d'Ossula.
L'italian ticinesModifega
El dialett del Italian parlaa in del Canton l'è particolaa. Gh'hinn di influenz lessicaj del todesch (lengua pussee parlada in de la federazion), del frances e del lombard.
La parnonzia l'è arenta al model lombard.
ElvetismModifega
I elvetism hinn di paroll drovà domà in del italian ticines.
StoriaModifega
In de l'epoca antiga, i territori del Canton hinn staa abitaa de la tribuu de sciocch celtegh, i Leponz. Pussee tard, probabilment in l'epoca de la dominazion de l'August, la region l'è stada ciapada dent in de l'Imperi Roman. Dopo la ruvina de l'Imper Roman de Ocident, la region l'ha patii on poo j'istess tribuleri de la Lombardia: l'è stada sota ij Ostrugot, i Longobard e i Franch.
L'Età de mezzModifega
In de l'Età de Mezz, la region l'è stada uget de cuntesa in tra i cumün liber de Milan e Com. In del secul XIV l'è stada cunquistada dal Dücaa de Milan ma intant, in del secul XV, i cunfederaa svizzer i s'eren lanciaa a cunquistà i ter a süd di Alp in del curs de tre campagn diferent. El Cantun Uri l'ha cunquistaa una volta per tüt la Val Leventina, giamò in del 1440, dopu che intra 'l 1403 e 'l 1422 una part de quest ter, giamò una volta cunquistaa de Uri, eren staa perdüü. In del mes de marz del 1440, l'è staa firmaa l'acord de pas in tra 'l Dücaa de Milan e i Svizzer, in de l'Albergh dei Dò Spad[1].
In quest cuntest, gh'è de regurdà tri batali impurtant in tra i cunfederaa e 'l dücaa milanes:
- el 30 de giügn del 1422 i trüp dei Milanes de Filipp Maria Viscunt han batüü i Svizzer in de la bataia de Arbed[2].
- el 12 de lüi del 1426 la vegn firmada la pas in de la culegiada de San Peder e Steven a Belinzona in tra i Svizzer e Filipp Maria Viscunt; cunt un pagament in or, i cunfederaahan daa indree la Leventina[3].
- el 7 de mas del 1450 el Giuvan Taddei dei Pepoli el dona la Val de Bregn al cunt Sante Bentivoglio de Bulogna[4].
- el 10_07 del 1477 el ven cunfermaa el trataa de pas tra i Svizzeri e la Bona e 'l fiö Giuvan Sforza[3].
Püssee tard, i Svizzer i ha prufitaa di invasiun di Frances in Italia, a cumincià dal 1494. El 10 de april del 1503 cun de la pas de Arona i Svizzer han utegnüü el pusses de Belinzona e dei paesit de Medeja e Isun[5]. De fat, in del curs de una segunda campagna, in del 1500 Uri, el Canton Svit e 'l Canton Unterwald, han mantegnüü la cità de Belinzona e la Riviera, anca lur tra l'alter giamò ocupaa da Uri in del 1419, ma pers in del 1422. El 29 de lüi del 1506 la Dieta Elvetiga l'ha decretaa de mandà dei suldaa per difend i castei de Belinzona[6].
Ciamaa di Stat italian, in del 1512, per cascià vìa el frances Lüis XII, i trüp de tüta la Confederaziun han miss sü al Dücaa de Milan el Massimilian Sforza, che in sustanza l'è vegnüü el fantos di Svizzer. Quest ültim saran recumpensaa con l'estensiun del cuntrol militar minga apena sü i distret de Lügan e Mendris, ma anca püssee in là dei cunfin del dì d'incö. De la Pruvincia di Vares atüal, eren svizzer la Valtravaglia e la Valcuvia, in cima al lagh de Comm, la tera ciamada "di Tre Piev" e anca una part de la Val d'Ossula.[4].
Poch temp püssee tard però, giamò in del 1515 el cunfin l'è staa ripurtaa in de la so posizion atüal, in cuseguenza de la scunfita dei Svizzer in de la bataia de Marignan (al dì d'incö Meregnan).
Cin l'ann 1515 cumincia inscì el periud ciamaa di cunfederaa. I teritori che püssee tard, in del 1803 avarissen custitüii el Canton Tesin, eren spartii en vott baliag, che corespund pressapoch ai distret del dì d'incö. I baliag cisalpin patregniven minga però tüt ai tredes Cantun, che alura furmaven la Cunfederaziun Elvetiga. De fat, se mai che la Leventina la dependeva apena de Uri, i teritori de Bregn, Riviera e Belinzona i era di baliag, anca de Svit e del Nidwald. El rest del teritori del Tesin, inscambi, l'era spartii sü in quater baliag de proprietà cumün dei dudes cantun, e i eva ciamaa Baliag Ultramontan o Ennetbergische Vogteien.
El dumini cunfederaa el se manifestava praticament apena in ambit giüdiziari: el baliv (en tudesch: Landvogt) che i cantun suvran mandaven in tücc i distret el gh'aveva en pratega la funzion de giüdes. Föra de la sfera giüdiziaria però el pudè l'era lassaa in man ai uturità lucal. In dei baliag svizzer, de fat, a diferenza de quel che sücedeva in del rest de la Lumbardia, gh'è scampaa infina al dì d'incö l'istitüziun del patriziaa e quela del cunsili paruchiai (l'asemblea, elegiüda dei catolegh de un vilag, che la aministra i prupietà de la parochia).
L'indipendenzaModifega
In del periud in tra 'l 1798 e 'l 1803 — el periud de la Repüblica Elvetiga — per decisiun del Napuleun Bunapart[7] i baliag vegnen reünii in del 1798 per furmà dü cantun diferent: Belinzona e Lügan.
In del 1803, i dü Cantun saran ünificaa una volta per tüt in d'un suget növ, e per 'l nom vegnaraa scernii el nom del fiüm püssee impurtant del teritori, el Tesin, in sül mudel de la denuminaziun di dipartiment frances dopu de la revulüziun del 1789.
Anca se 'l cantun l'era staa diciaraa gianmò in del 1803 un stat member de la Cunfederaziun, la Francia l'è andada inanz a gestì i afar del cantun, infìna a rivà a anet i distret de Mügg e Mendris a la Repüblica Cisalpina, anca se per un periud de poch temp.
La capital la sarà metüda a Belinzona, ma Lügan la restarà minga tant cuntenta de questa decisiun. El prublema el vegnarà sistemaa cun la Custitüziun del 1814, che la decretarà che i trii cità püsee impurtant, Belinzona, Lügan e Lucarnu saran ses an per ciaschedünala capital del cantun. 'Stu sistema l'andrà innanz fina al 1878, quand che Belinzona la vegnarà deciarada capital ünica e permanent.
PoliticaModifega
ParlamentModifega
El parlament ticines l'è el Gran Consili, che 'l gh'ha 90 diputaa. I diputaa han deciduu de vess ciamaa minga "onorevol", dal 2000.
Composizion del ParlamentModifega
Legisladura 2015-2019:
- Lega dei Ticinesi: 22
- Partito liberale radicale ticinese: 24
- Movimento per il socialismo - Partito comunista: 2
- Partito socialista: 13
- I Verdi del Ticino: 6
- MontagnaViva: 1
- Partito popolare democratico + Generazione Giovani: 17
- La Destra (Canton Tisin): 5
Han partecipaa ai elezion, senza ciapà nissun segg, i partii Lega Sud Ticino, Verdi liberali, La Noce, el Fronte degli indignati e el Partito Operaio e Popolare.
GovernModifega
El govern, el Consili de Stat, el gh'ha cinch minister. Hinn:
RiferimentModifega
- ↑ Emilio Motta, Effemeridi ticinesi, ristampa Edizioni Metà Luna, Giubiasco 1991, 33.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 57.
- ↑ 3,0 3,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 61.
- ↑ 4,0 4,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 42.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 35.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 65.
- ↑ Modell:DSS


c: text/html

text:
La tradiziun dal saut popular ha passentà suenter la Segunda guerra mundiala in moviment da renovaziun che ha cumenzà en la regiun da Basilea e che ha gì per consequenza ch'il stil da tut il saut popular svizzer è sa midà. Il motor da quest moviment è stada la Basilaisa Annelis Aenis-Bitterli (1917-1996). Aenis ha choreografà in grond dumber da sauts populars svizzers novs, tranter quels en spezial er ils 74 sauts da la Suite Bâloise che vegn sautada enfin oz da bleras gruppas en tut la Svizra e che vala sco ragisch da la tradiziun dal saut popular svizzer. Ses sauts han in caracter vulidamain inscenà per cuntanscher dapli effect tar las aspectaturas e tar ils aspectaturs. Caracteristics per sias choreografias èn ils blers geners da pass novs ch'èn inspirads da numerusas tradiziuns da sauts populars esters e la midada svelta da figuras e da posturas. Bleras melodias che han servì per sias choreografias, ha Annelis Aenis surpiglià da la collecziun da Hanny Christen da Basilea-Champagna.
Descripziun detagliada
Volkstanz in der Nordwestschweiz (PDF, 334 kB, 30.05.2018)Ausführliche Beschreibung
Sparta
Praticas socialas
Chantun
Documents da video
Tradiziuns parentas
Publicaziuns
Marianne Forster: Annelis Aenis-Bitterli zum Gedenken. In: Tanz und Gymnastik no. 3, vol. 52. Zürich, 1996, p. 22-23
Johannes Schmid Kunz: Volkstanz heute. In: Rückkehr in die Gegenwart, Volkskultur in der Schweiz. Ed. Thomas Antonietti, Bruno Meier, Katrin Rieder. Baden, 2008, p. 104-107
Schweizerische Trachtenvereinigung (Ed.): Volkstänze der Schweiz. Stettlen, 1989
Volkstänze der Schweiz. Gesammelt und beschrieben von Louise Witzig. Musiksätze von Alfred Stern. Zürich, 1941-1950
Richard Wolfram: Die Volkstänze der Schweiz». In: Beiträge zur Volksmusik in Vorarlberg und im Bodenseeraum. Ed. Walter Deutsch und Erich Schneider. Wien, p. 185-211
Chavazzins
Contact
Arbeitsgemeinschaft Schweizer Volkstanzkreise
Schweizerische Trachtenvereinigung

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vic Hendry
Il tuc dil zenn grond
Sursilvan
Bündner Monatsblatt/Desertina, 1999, numer d’empustaziun 3-905241-87-0
«Il tuc dil zenn grond» cumpeglia 4 lavurs che senumnan: «Ils Franzos vegnan», «Furdibal-ella Merica cun tut», «L’untgida da Marihelf» e «La val dils tschuts». En las treis empremas lavurs dat igl autur in sguard anavos el temps dalla revoluziun franzosa e mira atras egliers critics en la Val Tujetsch e la Cadi. En la davosa lavur raquenta el sur dil beinstar da sia val, la Val Tujetsch.
antiquariat


text:
Il skiunz da Casti Sandro Simonet è per la terza giada campiun svizzer en la cumbinaziun. Il spezialist da slalom ha gudagnà aur al campiunadi svizzer a Zinal. Las medaglias dad argient e bronz èn idas a Joel Lütolf ed a Noël von Grüningen.
Bronz per Stephanie Jenal
Tar las dunnas hai dà bronz en il super-G per la skiunza da Samignun Stephanie Jenal. Campiunessa svizra è Delia Durer e la medaglia d'argient ha gudagnà Priska Nufer.
Tar ils umens è Lars Rösti campiun svizzer en il super-G. Per argient e bronz èn ids Nils Mani e Josua Mettler. Il Sursilvan Carlo Janka è vegnì 5avel.


text:
La fin da mars 2023 fineschan las periodas d'uffizi dals cussegliers da banca Christoph Caviezel e Michèle F. Sutter-Rüdisser. Sco la regenza grischuna scriva, ha ella prolungà lur mandats mintgamai per quatter onns fin il 2027.
Christoph Caviezel è dapi il 2015 en il cussegl da banca da la Banca chantunala grischuna dapi l'onn passà è el vicepresident da quest gremi. El è cussegliader d'interpresas independent e posseda ina patenta d'advocat. Michèle Sutter-Rüdisser è dapi l'onn passà cussegliera da banca . Ella è professura d'economia a la School of Management da l'universitad da Son Gagl.
Il cussegl da banca è l'organ il pli aut da la GKB, el consista or da set persunas e prenda las decisiuns strategicas da la banca. La regenza chantunala tscherna ils commembers e las commembras.


text:
La partida argumentescha quest novum cun l'exempel ord auters chantuns. Ils exempels da Paul Rechsteiner en il chantun Son Gagl sco era da Daniel Jositsch en il chantun Turitg mussian che la strategia po avair success. Vitiers duai la candidatura da Pult er purtar ina «vaira» elecziun per la chombra pitschna.
En emprima lingia duai Jon Pult dentant defender il sez da Silva Semadeni che na candidescha betg pli. Sco quai che la partida scriva haja Pult survegnì il 2015 fitg bleras vuschs, el saja trilings e represchentia la generaziun giuvna.
Glista cun dapli dunnas
Ensemen cun Jon Pult sin la glista dal Cussegl naziunal èn trais dunnas, Sandra Locher Benguerel, Franziska Preisig, Erika Cahenzli-Philipp ed il president da partida Philipp Wilhelm.
RR novitads 11:00


text:
Renaa
Renaa (nom ufizial in italian: Renate in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con 4 129 abitant (dato del Desember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 475 ab./km².
Al è chì che a l'è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Vos correlad[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Das Ende der Omerta im Schweizer Sport
Einzelheiten
GenerSport
Immer mehr Spitzensportler wagen es, Trainingsmethoden in einem Klima des psychischen, physischen und sexuellen Missbrauchs anzuprangern. Die Schweizer Turnerinnen und Turner sind die ersten, die ihre Peiniger und diejenigen, die sie gedeckt haben, anklagen, da die Verbände manchmal taubstumm bleiben. Turnen, Fussball, Eishockey: Diese Zeugenaussagen könnten nur die Spitze des Eisbergs sein.
Emmanuelle Bressan
Florence Fernex
Temps Présent (RTS)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Dad oz enfin sonda vegn festivà a Savognin – e quai sco ch’i tutga per ina mazlaria: cun massa charn. I na dat dentant betg mo charn, cüplis e vin, mabain er ina nova fatscha. U plitost la nova fatscha: David Steier - il successur dal possessur Pietro Peduzzi ha cumenzà a lavurar en la fatschenta quest’emna.
La fin d’avrigl va Pietro Peduzzi en pensiun e l’emprim da matg surprenda il biadi da sia sora, David Steier, la mazlaria da tradiziun. Per l’um da 27 onns vali d'emprender anc ina massa ils proxims dus mais – e per il maister mazler Pietro Peduzzi da dar vinavant tut sia savida.


text:
- Suenter il grond fieu a Dällikon ha la Polizia chantunala da Turitg abolì l'avertiment. Per la populaziun n'existia nagin privel pli.
- Suenter ch'il clavà aveva piglià fieu, avevan las autoritads laschà ir la saira in alarm da sirena. En il clavà sa chattava fertilisader, ch'avess pudì explodir.
- La populaziun è vegnida supplitgada da restar a chasa, e da serrar barcuns e storas. Tenor la polizia chantunala n'èn naginas persunas sa blessadas.
- Daco ch'igl hà brischà, sclereschan uss spezialists ensemen cun la Procura publica dal chantun Turitg.
La sonda las 2 la damaun han las autoritads turitgaisas abolì l'avertiment en connex cun il fieu a Dällikon. I na dettia nagin privel pli. Avant aveva la polizia chantunala infurmà ch'ils donns sajan gronds, suenter ch'il clavà cun in grond magasin da fertilisader aveva brischà. Tenor la polizia n'èn naginas persunas vegnidas blessadas tras il fieu.
Dällikon è radund 17 minutas cun auto davent da Turitg e Baden
Pervi dal privel d'explosiun han ils pumpiers stuì tegnair gronda distanza dal clavà en fieu. La raschun daco ch'il grond fieu è rut ora, sclereschan experts da fieu da la Polizia chantunala da Turitg uss, ensemen cun la Procura publica turitgaisa.


text:
Festa sin la Plazza federala
In sonda, ils 17 d‘avust 2013, organisescha get-together ina gronda festa sin la Plazza Federala, che represchenta il punct culminant da tut las occurrenzas entaifer il project diversitad culturala en ils chantuns. Igl è in’occurrenza culturala gratuita, tar la quala vegnan preschentads ils stgazis culturals da las regiuns linguisticas. Plinavant vegn a vegnir infurmà da las occurrenzas anteriuras e las activitads futuras da get- together e lur organisaziuns partenarias. En quatter pavillons - simbolicamain per las quatter linguas naziunalas - vegn preschentà als visitaders differentas represchentaziuns da las regiuns linguisticas da differentas spartas culturalas. Scu finiziun datti ina inscenaziun communabla sin il palc principal. La participaziun è averta per tut ils interessents.
Ils proxims elemaints fan part da l’occurrenza:
Program
16:00-22
Specialitads culinaricas da tut las regiuns linguisticas
16:00
Stiva da rap - concert cun 45 degré e Giganto & Crew
17:00
Pled Cusseglier naziunal Jean-François Steiert
17:15-20:00
Scuverta da la multifariadad linguistica e culturala en ils quatter pavillons:
Sport / Saut
Biel tanzt!
Parcours Jubla Dreif-Bümpliz
Musica
Ad-hocBand Quattro Stazioni
Artisanadi
Esther Gerber: Tagl da siluetta
Association des dentellières: Pizs neuchatelais
Tessanda Val Müstair: Tessanda
Litteratura
Ina poesia vegn translatada quatter giadas –
a la fin puspè per tudestg.
Daja insatge da nov?
Igl meglier valitar sez e discutar live.
20:00
Bern ist überall
20:45
“Die Zöllner / I doganieri” da i tre secondi
22:00
Finiziun
Moderà da : Florian Vuille
https://www.facebook.com/events/123998501140010/
Detagl
Palc principal
Il punct culminant dal event èn las parts programmatoricas, che vegnan ad esser preschantadas sin il palc principal. Ils victurs da la tour en stiva da rap– adina ina persuna da mintga regiun linguistica - survegn la schanza da preschantar la show da rap elavurada en ils workshops. Suenter discurra il cussglier naziunal Steiert en in pled politic sur da la tematica actuala pertutgond la plurilinguitad. La saira vegn inscenà la comedia bilingua „Die Zöllner / I doganieri“ (talian, tudestg svizzer) dad i tre secondi sin il palc principal: I tre secondi èn artists scolads en la scola da Dimitri, che insceneschan ina comedia entusiastica bilingua. Els illustreschan virtuusamain las differenzas culturalas tranter il talian ed il tudestg svizzer. Malencletgas verbalas e nunverbalas mainan discharmonias.
Pavillon 1: Litteratura
Litteratura u acrobatica da pleds èn fitg colliads cun la lingua sezza. Quest fatg sa tut tenor impedir in barat. Il Pavillon 1 emprova da cumbatter cunter quest fatg cun diversas preschentaziuns litteraras u linguisticas da las differentas regiuns linguisticas.
Tge capita, sche ina poesia vegn translatada en il franzos, alura en il talian, suenter anc per rumantsch ed a la fin puspè en il tudestg? Turnain nus enavos tar il punct da partenza ni datti ina nova poesia? Il resultat pudais vus sez valitar e discussiunar live cun nus, tge ch’è characterisescha ina buna translaziun.
Pavillon 2: Musica
Musica è ina lingua universala che collia. Quai è il motiv che questa furma d’art na dastga betg vegnir negligida e duess vegnir preschentada en sia furma originala - nunamplifitgada. Per quest eveniment vegn furmada ina band ad- hoc cun persunas da mintga regiun linguistica, che fan bel ed aposta in program per questa festa. Band:
Svizra tudestga: Oli Kehrli
Grischun: Martina Linn
Svizra romanda: Shana P
Tessin: Mauro Corchia (Moro)
Tecnica: Oli Bühlmann
Coordinaziun e accordeon: Patrik Zeller
Pavillon 3: Sport e saut
Ina gronda part da la populaziun svizra è passiunada independentamain da la lingua per il sport. Sport scu interess collectiv unischa e far sport ensemen na pretenda naginas cumpetenzas linguisticas.Sin la Plazza Federala vegn ad esser disponì in parcours divertent cun posts tradiziunals scu cursa en il satg ubain trair la suga, che po vegnir utilisà da tut ils visitaders che han veglia. Il parcours vegn organisà da la Jubla Dreif/Bümpliz da Berna.Era il saut funcziunescha senza pleds e po unir persunas, che na sa chapeschan linguisticamain. Biel tanzt! animescha per quai cun ina choreografia communabla.
Pavillon 4: Artisanadi
En il process creativ capita savens insatge nunspetgà. Art è era gist uschè in’expressiun da la diversitad culturala scu la lingua. Il rom da l’eveniment sin la Plazza Federala ha il accent d’artisanadi inmaterial.
Divers artisanadis da las differentas regiuns vegnan preschentads e cunquai pussibiltà in ulteriur sguard sin la diversitad svizra. Rapreschentà èn ils pizs neuchatelais cun l‘association des dentellières du pays de Neuchâtel, l’artisanadi tagl da siluetta da la bernaisa Esther Gerber e la tessanda da la Tessanda Val Müstair.
„Stands da martgà“: Partenaris sin la Plazza Federala
Differentas organisaziuns partenarias survegnan la pussaivladad da preschentar lur lavur e lur ideas a quest eveniment e dad arranschar in stand.
Partenari: Forum Helveticum, GiuRu, Tink.ch, ASDLI, forum du bilinguisme, Infoklick.ch, Babylonia: La revista svizra per instruir ed emprender linguatgs, frilingue, Istitut da plurilinguitad, GO - ch Stiftung
Gastronomia
In viadi culinaric atras la Svizra vegn pussibilà cun in past tipic da mintga regiun linguistica. Quatter stands da mangiar ed ina gelateria èn preschents sin la Plazza Federala e procureschan per il bain corporal.
"Vi da quest project ans plascha surtut che el vegn realisà da giuvenils per giuvenils. Cun questa midada da perspectiva sperain nus ch’i dettia era novas vias per la chapientscha vicendaivla. Perquai ans para quest project interessant e degn da vegnir sustegnì."


text:
Òć
'L òć (da 'l latìn oculus) 'l è 'n òrgan ad sèns ch'al parmét a i èsar vivènt ad védar e ad rèndar-'s cònt ad qvél ch'a sucéd lè dintóran dasfrutànt la luś d'l ambînt.
Gl'ès'r umàṅ i gh 'n ànan dū ad sōvar da 'l naś da 'l dū bandi. La part culuràda d'l òć la s ciàma ìride e la pōl èsar négra, griśa scûra, vérda, blù, maròṅ o celèsta. In mèś a s cata al lum (o lumìna) d'l òć un punt négar ch'a parmét a la luś ad pasàr dènt'r a la balòta da 'l òć e che quànd a gh'è scûr al sa śgrandìs par far-an pasàr da piò. La part biànca la s ciàma biànc d'l òć o scléra. Par far in manéra che la pólvra la n finìsa minga dènt'r a i òć, ad sōvar e anc atàc a la pèl ch'a gh fà da gus, ciamàda palpébra, a gh'è di sij, di pēi fat apòsta par prutéś'r-i. Par tgnir-i mój al palpébri i s sèran da spés vlénd-al o anc da par lōr. Quànd na parsòna la patìs dal dulōr, fìśic o in dal cōr, da gl'òć i vènan śò dal gósi 'd àqua salàda ciamàdi làgarmi.
La luś la pasa par 'n òrgan ciamâ cristalèṅ, ch'a n è àtar che na lènt ch'a sarvìs par mét'r a fōg al figùri, e pò la finìs a la rétina e a 'l néruv òtic. I signài ch'i rìvan i vènan elaborâ pò in dal sarvèl.
'L òć umàṅ al nè minga bòṅ ad védar tut i culōr ch'a gh'è in natùra ma sōl qvéi ch'i s càtan a na sèrta frequénsa. Ad sóta dal rós (raś infra-rós) e ad sōvar dal viulét (raś ultra-viulét) al parsòni i n èṅ briśa bòni ad védar méntar soquànti bèsti sè.
Al parsòni ch'i n èṅ briśa bòni ad védar gnanc un culōr i èṅ di òrub méntar qvéi ch'i gh védan pôc, mâł o stòrt i èṅ di balûg o di stràbic. A di àtar cun la cungiuntivît a s fórma da la banda intérna la ricòta da 'l òć. Magnànd di óṿ dla Tègna sólium a s và in a risć ch'i sò bêg i finìsan pròpria in dla balòta da 'l òć e a s pōl anc dvintàr òrub parchè lōr i màgnan la balòta faghénd vgnir un brut mâł ch'a s ciàma neurocisticircóśi.
Al parsòni ch'i gh védan pôc, da luntàṅ o da davśèn, i s pōlan métar di uciài o dal lènt a cuntàt par véd'r-ag méj anc parchè dvintànd vèć i prubléma i crésan e i èṅ più grâṿ. In soquànt caś a s pōl anc druàr al làśer par guarìr.
Manéri ad dir
- (MIRND) A n'avér-ag gnanc i òć da piànśar: èsar acsè tant puvrèt da n'cavar-'gh-la gnanc ad piànśar
- (MIRND) Verar i òć: rivàr a capìr di qual
(CARPŚ)


text:
Carl le Gran
Carl le Gran (por todësch Karl der Große, por franzesc Charlemagne, por latin Carolus Magnus) é nasciü ai 2 d’aurí dl 742 a Aachen y é mort dailó ai 28 de jené dl 814.
Al é sté re di Francs dal 768, re di Longobarc dal 774 y dal 800 pröm Imparadú di Romans incoroné dal papa Leon III. Tres sües concuistes militares ál slarié fora le Rëgn di Francs sön n gran part dl’Europa ozidentala. Cun l’istituziun dl Imper carolingh él gnü a se le dé la fin di rëgns romans-barbarics y la Renasciüda carolingia, te chëra che al é gnü a se le dé n svilup te deplü ciamps culturai cun i monasters y la religiun cristiana tl zënter, sciöche ince deplü reformes tl’economia y tla iurisdiziun.


text:
U ch’igl è lur vitg uschia sco quai ch’il «Cor viril San Murezzan» chantan cun «Pajais natal», ina regiun sco quai ch’igl è d’udir tar «Surses» chantà dal «Chor viril Surses» u in ulteriur plaz spezial. Mintgin ha in lieu nua ch’el returna gugent e nua ch’ella sa senta da chasa. Quai sentiment ha inspirà insaquants cumponists e poets da scriver chanzuns. Ina schelta da quellas pudain nus tadlar en l’emissiun Noss Chors.
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Erizun
L’erizun europeic (er: erizun ordinari, erizun da l’Europa dal Vest u erizun dal vest), en la lingua da mintgadi simplamain erizun (Erinaceus europaeus), è in mammal or da la famiglia dals erizuns (Erinaceidae). Questa spezia è derasada bunamain sur l’entir continent. En la part orientala da l’Europa Centrala, en l’Europa da l’Ost ed en parts da l’Asia dal Vest è percunter l’Erinaceus roumanicus (‹erizun da l’ost›) la spezia la pli derasada. Sco l’erizun dal vest appartegna er quel al gener dals Erinaceus, ils erizuns cun ureglias curtas.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Grondezza e pais[modifitgar | modifitgar il code]
In erizun creschì da dus onns cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal bist da 22 fin 30 centimeters. La cua è circa 2 centimeters lunga. Il pais variescha tut tenor vegliadetgna e stagiun. Suenter l’emprim onn da vita paisan erizuns normalmain tranter 450 e 700 grams. Erizuns che paisan la fin da stad dapli che quai, èn per ordinari pli vegls. Il pais maximal po esser da quel temp passa 1500 grams, damai ch’ils erizuns fan reservas da grass per l’enviern. La primavaira, suenter che questas reservas èn vegnidas consumadas durant il sien d’enviern, paisan er erizuns pli vegls magari be 350 grams.[1]
Las spinas[modifitgar | modifitgar il code]
Il segn distinctiv il pli marcant da l’erizun èn las spinas che cuvran la part sura dal chau ed il dies. Il dumber da las spinas dependa da la grondezza dal corp. Giuvens erizuns ch’èn gist abels da bandunar persuls il gnieu, disponan da bundant 3000 spinas. In erizun creschì che paisa 600 grams ha radund 5000 spinas ed in individi fitg grond fin a 7500 spinas. Tar las spinas sa tracti da chavels modifitgads ch’han ina lunghezza tranter 20 e 30 millimeters ed ina grossezza dad in fin dus millimeters. La ‹durada da vita› d’ina singula spina munta a dudesch fin deschdotg mais, alura croda ella ora ed ina nova crescha suenter.[1] A la ragisch èn las spinas da colur alva fin bescha, en la part centrala brina e vers il piz brin stgira fin bunamain naira.
Magari datti erizuns cun spinas senza la coluraziun brina usitada. Per ordinari sa restrenschan questas spinas alvas u da colur da corn sin ina singula part dal corp. I dat però er erizuns tar ils quals tut las spinas èn alvas u da colur da corn; tar quels na sa tracti betg dad albinos, pertge che la fatscha ed il venter han tuttavia la colur caracteristica grisch brina.
Albinos datti medemamain entaifer las populaziuns dad erizuns. Pervi d’ina mancanza da pigment han quels spinas alvas, in pail alv, pel rosa ed egls cotschens. Damai che erizuns èn activs da notg, è la sensibladad cunter la glisch dals albinos main problematica; medemamain è il privel ch’els dettian en egl pli tgunsch ad inimis reducì da notg. Perquai chatt’ins tranter ils erizuns pli savens albinos che tranter autras spezias d’animals.[2]
Ulteriuras caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La membra dals erizuns è generalmain curta; las chommas davos èn in pau pli lungas che quellas davant. Ils pes fineschan mintgamai en tschintg dets-pe ch’èn munids cun griflas. Il segund, terz e quart det-pe èn pli u main tuttina lungs, l’emprim ed il tschintgavel èn pli pitschens ed han er pli pitschnas griflas. Ils erizuns tutgan – sco l’uman – tar ils animals che van sin la planta-pe; els tschentan mintgamai l’entira surfatscha dal pe giun plaun cura ch’els sa movan.
Il chau dals erizuns ha in gnif lung e movibel. Ils erizuns han 36 dents, la furmla dals dents è 3/2-1/1-3/2-3/3. Quai munta ch’els han en mintga mesadad da la missella sura trais dents da morder, in dent chanin, trais premolars e trais molars; e sutvart mintgamai dus dents da morder, in dent chanin, dus premolars e trais molars. Ils dents da morder sa chattan lunsch in ord l’auter, uschia che quels da la missella sut han plaz tranteren. Sco tar blers insectivors è sviluppada ina ferma dentadira.
Ils egls èn radunds e pitschens, las ureglias èn cun ina lunghezza dad in centimeter medemamain pitschnas e quasi zuppadas dal tuttafatg en il pail. La vesida è sviluppada be malamain, ma apparentamain gioga quella er be ina pitschna rolla tar la tschertga da vivonda: Retschertgas telemetricas, tar las qualas èn er vegnids resguardads erizuns tschorvs, han mussà che quels n’avevan strusch in dischavantatg.[1] Erizuns tschorvs han er gia tratg si cun success pitschens.[2] Tar la tschertga da vivonda s’orienteschan erizuns surtut tenor l’odurat; l’organ da Jacobson als gida supplementarmain da savurar preda u inimis. Er l’udida è sviluppada vaira bain.
Ad eruir la schlatta pon servir las suandantas indicaziuns: Omaduas schlattas han tschintg tettels da mintga vart. L’avertura dal penis dals mastgels, en furma da nuf, sa chatta amez la part davos dal corp, circa tschintg centimeters davent da l’anus. Ils testiculs n’èn betg visibels d’ordaifer. L’avertura genitala da las femellas sa chatta betg dapli che dus centimeters davent da l’anus.[1]
Vusch[modifitgar | modifitgar il code]
Cura ch’ils erizuns exploreschan il conturn, è per ordinari d’udir be in lev sgnuflim. Ultra da quai aud’ins savens a scruschir feglia e roma. Ramurs da smagliazzar e sfratgar mussan che l’erizun ha chattà insatge da magliar.
Fruntan ils erizuns, che mainan atgnamain ina vita solitaria, en vischinanza da funtaunas da pavel sin auters members da la medema spezia, averteschan els in l’auter cun sgrignir. Sa chatta in erizun en grond privel, è magari er d’udir in sbragim penetrant; ma quai be en cas excepziunals. Uschiglio auzan ils erizuns la vusch surtut durant il gieu da paregliaziun; questas ramurs regordan ad in runtgim u resgim.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun dal vest viva en la gronda part da l’Europa dal Vest e Centrala, uschia sin las Inslas Britannicas, la Peninsla Iberica, la Frantscha, l’Italia ed intginas inslas da la Mar Mediterrana, la Germania, la Svizra e l’Austria; plinavant en parts dal Balticum, da la Russia dal Nord fin l’Ural, la Finlanda dal Sid e la Scandinavia dal Sid. Las observaziuns ch’èn vegnidas fatgas laschan supponer ch’il territori da derasaziun en la Scandinavia saja s’extendì en il decurs dal 20avel tschientaner. Tras la part orientala da l’Europa Centrala (da la Pologna dal Vest sur la Tschechia ed Austria fin a la costa adriatic taliana, slovena e croata) s’extenda ina sdrima d’ina ladezza da ca. 200 kilometers, en la quala il territori da derasaziun da l’erizun dal vest sa cruscha cun quel da l’erizun da l’ost (Erinaceus roumanicus).[3] In’ulteriura regiun da surposiziun da las duas spezias s’extenda da l’Estonia dal Sid e Lettonia dal Nord sur la Russia dal Nordvest fin en la Russia Centrala (incl. Moscau).
En la Nova Zelanda è la spezia vegnida introducida vers la fin dal 19avel tschientaner ed è sa derasada vaira ferm.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun preferescha ina cultira structurada ritgamain cun saivs vivas, bostgaglia, pastgiras, pitschnas plantas cun laina morta e surfatschas ruderalas. El guntgescha però guauds da guglias, terren agricul senza plantas e chagliom ed abitads memia umids, sco per exempel palids. Bostgaglia, ma er bists da plantas chavortgs e sfessas en la grippa al servan sco lieus da repaus; magari van ils erizuns er a star en taunas bandunadas d’auters mammals. Ozendi chattan ins erizuns surtut sin pradas cun puma sparpagliada, en ierts, parcs e sin santeris sco er en zonas verdas a l’ur da citads e vitgs. La sperdita da lur spazi da viver oriund – numnadamain la cultira structurada ritgamain – han els pudì cumpensar almain per part cun s’installar sco suondacultura adina dapli en vischinanza d’abitadis dals umans.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas cumparts dal nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Il nutriment principal da l’erizun sa cumpona surtut d’insects – tranter quels baus sco ils baus curridurs, garlogns e rasulaunas da splers – sco er da millipes e da verms da plievgia. Glimajas na tutgan betg tar ses nutriment preferì; quellas cumportan be in fin tschintg procent dal nutriment.[3] Lindornas maglia l’erizun be darar – sia dentadira al difficultescha da rumper si las chasas da quellas.[1] Pastgiras che vegnan nizzegiadas a moda extensiva da muvel grond e ch’èn cuvertas la damaun cun ruschè paran dad esser per erizuns in territori da chatscha spezialmain redaivel; per part fan els la notg fin ad in kilometer per pudair ir en tals territoris sin tschertga da nutriment.
L’erizun mangia er mammals sco mieurs, misarogns, mieurs-sfuigna e talpas. I sa tracta per ordinari d’animals novnaschids, anc tschorvs, che l’erizun chatta durant sias turas nocturnas. Ni la dentadira ni la spertezza da currer da l’erizun lubeschan a quel da tschiffar animals creschids da las spezias numnadas. L’erizun maglia però er capiergnas, uschia ch’ins al vesa magari a magliar restanzas dals mammals ils pli pitschens.
Ovs e pulschains d’utschels furman durant la stagiun da cuada in’impurtanta cumpart dal nutriment. Ovs da giaglina èn però per regla memia gronds per che l’erizun als vegniss da rumper. Percunter tschiffa el tuttavia pulschains da la giaglina da chasa.[2] Er ils ovs d’utschels che cuan per terra sco muettas, randulinas da mar, lodola, pivets, fasans e pernischs maglia l’erizun. Sin intginas inslas, nua che l’erizun è vegnì introducì, po quel daventar in privel per tschertas spezias d’utschels che cuan per terra; uschiglio vegnan però destruids bundant dapli gnieus tras maschinas agriculas che tras erizuns.[1]
L’atun mangian erizuns magari puma crudada stramadira. Dal nutriment total furma quella però be ina pitschna cumpart. E forsa s’interesseschan ils erizuns er be per ils insects che sa rimnan sin la puma crudada.[1]
Mitus da nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
En la litteratura pli veglia fruntan ins anc sin l’indicaziun che erizuns mangian serps en grondas quantitads. L’erizun ch’è activ da notg ha però be darar insumma la pussaivladad da fruntar sin las serps ch’èn activas da di. I para bain propi uschia che erizuns supportan en relaziun tar la grondezza da lur corp ina quantitad da tissi da serps vaira gronda[3]; tuttina na tutgan serps betg tar il spectrum da nutriment usità. Be en cas excepziunals reusseschi ad erizuns da mazzar pitschnas vipras cruschadas. Sumegliant als mammals numnads survart mangia l’erizun però cadavers da serps sin ils quals el frunta per via.
Medemamain en il reginavel da las legendas tutga la pretensiun che l’erizun deponia sias provisiuns sin las spinas. Bain chatt’ins magari feglia u fritgs che pendan vi da las spinas si dies, ma l’animal na sa nutrescha betg da quai. Quest ballast tschiffan ils erizuns senza vulair, per exempel en il gnieu, e na paran silsuenter betg d’avair grond ardiment da sa deliberar da quai.
Ed in’ulteriura legenda èsi che erizuns baivian latg or dals tettels da vatgas che giaschan. I n’è betg be pauc probabel che la vatga acceptass insumma quai; er la bucca da l’erizun è memia pitschna per pudair tschiffar il tettel d’in iver. Ultra da quai n’è latg betg in nutriment adattà per erizuns, mabain maina ad ina ferma diarrea che po esser mortala.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tut ils erizuns cun spinas viva er l’erizun dal vest a moda solitaria ed è activ tranter stgir e cler e da notg. Durant il di dorma l’erizun en in gnieu; da la saira fin la damaun va el en tschertga da nutriment. I sa laschan distinguer duas fasas d’activitad principalas: l’emprima tanscha da las 18 fin las 21 uras, la segunda da las 24 fin las 3 uras.
Il territori ch’in mastgel percurra regularmain po cumpigliar 1 km². Femellas percunter sa movan en reviers ch’èn be darar pli gronds che 0,3 km².[2] Erizuns èn da princip fitg fidaivels al lieu. Els tiran a niz entaifer lur revier plirs gnieus da feglia u pastg ch’els frequentan en intervals irregulars. L’erizun dal vest maina ina vita solitaria ed evitescha ordaifer il temp da paregliament il contact cun auters animals da la medema spezia. Els n’enconuschan er nagin cumportament territorial, mabain han reviers che sa cruschan.
Durant lur tschertga da vivonda nocturna fan mastgels en media radund dus fin trais kilometers. Las femellas percurran distanzas in pau pli curtas. Retschertgas telemetricas han mussà che erizuns èn er abels da nudar tras flums; per ordinari marcheschan auas currentas però il cunfin da lur territori.[1]
Spidar sin sasez[modifitgar | modifitgar il code]
Magari po vegnir observà co che erizuns produceschan cun moviments mastegiants grondas quantitads d’ina spida stgimusa e spidan quella sin lur dies, e quai sa sturschend sin tuttas varts. Fin oz n’èsi betg sclerì dal tuttafatg tge ch’è la raschun per quest cumportament e tge effect che duai vegnir cuntanschì cun quel. En tutta cas sa lascha quest fenomen surtut observar cura che l’animal sa chatta en vischinanza d’ina substanza che savura spezialmain mal. I pudess perquai esser ch’il spidar sin sasez serva a schubregiar las cellas dal gust e l’odurat.[2]
Sa rudlar en[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las caracteristicas las pli enconuschentas da l’erizun tutgi da savair sa rudlar en sco ina culla da spinas. Per quest intent collavuran numerus musculs a moda cumplexa in cun l’auter, tranter auter il Musculus caudo-dorsalis che tanscha dals spinals da la cua fin il dies e che drizza si las spinas e la musculatura circulara (surtut il Musculus sphincter cuculli) che tegna serrà l’animal e zuppenta las parts dal corp nunprotegidas. Mintga spina è ultra da quai munida cun in agen muscul (Musculus arrector pili) che procura en cas da contracziun che las spinas restan drizzadas dretg si. Betg tar mintga privel sa rodla l’erizun en dal tuttafatg; savens sa cuntenta el a l’entschatta cun trair en il chau resp. cun drizzar si il chapitsch da spinas sin chau.
Sien d’enviern[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun fa in sien d’enviern, il qual po er vegnir interrut. El tutga tar ils animals che fan in sien d’enviern per propi e passenta durant il temp cun pauc nutriment radund tschintg fin sis mais (da l’october u november fin l’avrigl) en in gnieu en furma da cula protegì; sco quartier d’enviern al servan er mantuns da dascha u da feglia. Durant il sien d’enviern èn tut ils process metabolics reducids fermamain. La temperatura dal corp croda da radund 36 grads sin in fin otg grads, la frequenza da la respiraziun munta ad ina fin duas giadas la minuta, il ritmus dal cor croda sin tschintg battidas per minuta. Durant il sien d’enviern perdan ils erizuns tranter 17 e 26 procent da lur pais. Per pudair surviver il sien d’enviern, ston ils animals pasar almain 500 grams. Tar temperaturas externas da sut 15 grads termineschan els il sien d’enviern.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Paregliaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da paregliaziun da l’erizun cumenza la fin d’avrigl u il matg e s’extenda fin mez avust. En tschertga da partenarias prontas da sa paregliar, percurran erizuns masculins lungas distanzas. Frunta in mastgel sin ina femella ch’è sexualmain madira, sa mova el cun gronda perseveranza en rudè enturn quella. La femella emprova tut tenor d’al tegnair sin distanza cun sgrignir e cun al stuschar davent. L’andament dals moviments dals dus erizuns è uschè caracteristic ch’ins discurra magari d’in ‹carussel d’erizuns›.[2] In tal ‹carussel d’erizuns› po durar pliras uras. S’avischina in ulteriur mastgel, profitescha la femella savens dal curt cumbat tranter ils dus mastgels per s’allontanar dal plaz da cumbat.
Malgrà las spinas ha la copulaziun sco tala lieu en ina posiziun sco ch’ella è usitada per mammals. Il mastgel descenda la femella da davos. Quella tegna ses corp plat per terra ed er las spinas èn en posiziun da detensiun. Interrutta da pitschnas pausas po la copulaziun durar fin in’ura. Resta il mastgel suenter la copulaziun en vischinanza da la femella, alura al chatscha quella davent avant la naschientscha dals pitschens. Per ordinari tschertga il mastgel però suenter curt temp autras partenarias ch’èn prontas da sa copular.[3]
Animals giuvens[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter in temp da purtanza da radund 35 dis parturescha la femella tranter il zercladur ed il settember ses pitschens. Il mais cun las pli bleras naschientschas è l’avust. En l’Europa Centrala naschan 61 procent da tut ils erizuns durant quest mais.[3] Sco gnieu serva in zup pulstrà cun fain setg, feglia e mistgel che la femella prepara ca. in di avant la pagliola. Per il pli sa chattan quels en plantas chavortgas, mantuns da dascha u da laina u er en foras sut remisas. Ils pitschens paisan tar la naschientscha 12 fin 25 grams ed han anc serrà ils egls e las ureglias. Vegn la mamma disturbada durant u curt suenter la naschientscha, banduna ella ses letg u maglia schizunt ils pitschens. Pir pli tard reagescha ella sin disturbis cun purtar ils pitschens en in auter gnieu.[1]
Las mammas laschan tettar durant ca. sis emnas. L’emprim’emna prendan ils pitschens erizuns tiers radund trais grams per di, a partir da la terz’emna radund quatter grams. A la fin dal temp da tettar paisan ils giuvens erizuns radund 200 fin 250 grams. Latg-erizun ha ina fitg auta cumpart da materia sitga e da grass ed ina fitg bassa cumpart da lactosa; el sumeglia uschia il pli fitg il latg-foca. Il grass consista per gronda part d’elements d’acid da grass cun ina fitg auta cumpart d’acids da linol. Er fier e zinc cuntegna il latg en quantitads extraordinarias. Surtut l’auta cumpart da zinc è probabel necessaria per la creschientscha da las spinas; en quellas sa laschan numnadamain cumprovar grondas quantitads da quest oligoelement.[4]
Cura che l’erizun nascha, dispona el da radund 100 spinas[3]; quellas èn a l’entschatta alvas e sparpagliadas sin la pel dal dies da colur rosa. Gia en il decurs da las emprimas duas emnas da vita creschan a l’erizun adina dapli ulteriuras spinas che disponan gia da la da coluraziun tipica cun la part brina amez. A partir d’ina vegliadetgna da 15 dis cumenzan ils egls a s’avrir. A partir dal 21avel di da vita cumparan ils dents da latg. Cun dus fin trais mais vegnan quels remplazzads successivamain tras la dentadira stabla.[3] Cura ch’ils erizuns han trais emnas e mez, bandunan els l’emprima giada il gnieu e sa rendan independentamain en tschertga da nutriment. La madirezza sexuala cuntanschan els cun radund nov mais.
Dumber dals pitschens[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa Centrala partureschan ils erizuns normalmain be ina giada l’onn. Va l’emprim letg a perder, datti magari in segund che nascha vers la fin da la stad. Quests pitschens han però be ina pitschna schanza da surviver l’enviern; els disponan per ordinari betg da reservas da grass suffizientas per puspè pudair sa svegliar dal sien d’enviern. En regiuns pli chaudas dal territori da derasaziun da l’erizun dal vest èsi però tuttavia usità che las femellas partureschan duas giadas l’onn.
Il dumber dals pitschens che naschan en il medem letg po variar tranter dus e diesch – en media èn quai quatter fin tschintg. Per il pli na dispona la mamma betg da la quantitad da latg che fiss necessaria per trair si dapli che tschintg pitschens. È l’aura memia fraida u memia sitga, uschia che la mamma na chatta betg avunda pavel, è er in letg da grondezza mesauna periclità.[1] En media tira in erizun uschia si dus fin maximal trais pitschens.
Aspectativa da vita, inimis e malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Er cun sa rudlar en dal tuttafatg, n’è l’erizun betg protegì dal tuttafatg cunter animals da preda. Inimis natirals èn carnivors sco la fiergna u la vulp. L’evla da la pizza ed il piv grond tutgan cun lur lungas fermas griflas tar las paucas spezias d’animals ch’èn ablas da mazzar in erizun ch’è enrullà dal tuttafatg. Quai vala er per il tais. En l’Europa Centrala èn il piv grond ed il tais perquai ils pli impurtants inimis natirals da l’erizun.[2]
Erizuns malsauns e sutnutrids na disponan savens betg pli da l’energia da s’enrullar dal tuttafatg. Erizuns fomentads van ultra da quai er da di en tschertga da nutriment. Tals erizuns flaivlentads vegnan er tschiffads da fiergnas, telpis u portgs selvadis ed attatgads da corvs e giazlas. Magari èn els er opposts a l’attatga da chauns.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Fitg savens èn erizuns infestads da parasits. A l’intern (endoparasits) èn quai verms plats e verms dal lom; ils ectoparasits ils pli frequents èn pileschs, raischens ed auters chariels. Pli debel ch’il stadi da sanadad da l’erizun è en general e pli tgunsch ch’el vegn infestà da parasits. En il cas che l’erizun è nutrì mal, po el daventar l’unfrenda d’ina tala infestiun.[5]
Tar las malsognas infectusas giogan surtut salmonellas ina rolla. La frenesia sa lascha percunter observar mo fitg darar.
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Per erizuns che vivan en libertad è cumprovada ina vegliadetgna da fin set onns. Tegnids en fermanza pon els tuttavia cuntanscher ina vegliadetgna da diesch onns e dapli. Be ina pitschna part da tut ils erizuns che naschan cuntanscha però in’auta vegliadetgna. Sco che retschertgas han mussà, è la rata da mortalitad fitg auta tar ils animals novnaschids: D’in letg cun tschintg pitschens mora in en media gia avant ch’el possia bandunar l’emprima giada il gnieu. Da diesch erizuns giuvens survivan be in u dus l’emprim onn da vita. Suenter avair terminà l’emprim onn da vita, exista ina schanza da tschuncanta procent d’er pudair cumplenir il segund onn da vita.[3]
Periclitaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Survistas cumplessivas dals effectivs che vivan en l’Europa Centrala na datti betg. Be en Germania vegnan però mazzads mintg’onn radund in mez milliun erizuns en il traffic sin via – quai lascha supponer che las populaziuns stoppian esser vaira grondas. Tuttina han – per restar tar l’exempel da la Germania – trais stadis federativs classifitgà l’erizun sco spezia periclitada.
Effectivamain furman ils privels che derivan da l’uman la pli gronda periclitaziun per l’erizun. En connex cun il traffic sin via èsi per exempel in dischavantatg da s’enrullar enstagl da fugir; l’erizun che resta sin via senza sa mover po vegnir sut las rodas, entant che l’animal ch’ha il reflex da fugir mitscha tut tenor.
Il fatg che l’uman ha rumì adina dapli bostgaglia e crappa da la prada per pudair utilisar quella a moda industriala, ha destruì ina gronda part dals habitats en ils quals l’erizun sa muveva oriundamain. A medem temp ha quai manà a inslas da populaziun ch’èn isoladas geneticamain ina da l’autra. I po per exempel esser che erizuns vivan en in bel dumber en vischinanza d’in vitg; ma sche quel è circumdà da vias cun bler traffic e da surfatschas agriculas che vegnan cultivadas a moda intensiva ed en furma da monoculturas, alura datti be in pitschen u insumma nagin stgomi cun populaziuns cunfinantas. Populaziuns ch’èn geneticamain isoladas èn en pli grond privel da vegnir eliminadas tras facturs exogens sco per exempel in’epidemia.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la famiglia dals erizuns tutga l’erizun dal vest tar la sutfamiglia dals erizuns cun spinas (Erinaceinae) ed appartegna là al gener dals erizuns cun ureglias curtas (Erinaceus). Sper l’erizun dal vest cumpiglia quest gener trais ulteriuras spezias, numnadamain l’Erinaceus concolor (derasà en il sidost dal territori da l’erizun dal vest), l’Erinaceus roumanicus (derasà en il nordost) e l’Erinaceus amurensis u erizun chinais.
Ils erizuns appartegnan a l’urden dals insectivors (popular: maglia-insects), il qual cumpiglia ultra da quai ils misarogns (Soricidae) e las talpas (Talpidae). Ils pli vegls erizuns cun spinas ch’èn cumprovads èn sa sviluppads en l’oligocen; ils emprims erizuns cun spinas moderns dal gener Erinaceus en il miocen mesaun. Las duas spezias da l’erizun da l’ost, dals quals il territori da derasaziun furma la cuntinuaziun orientala da quel da l’erizun dal vest (resp. il qual sa cuvra per part vers nord), resguardavan ins pli baud sco sutspezias da l’erizun dal vest.[6] Ensemen vegnivan questas spezias designadas sco ‹erizun europeic›. Quest puntg da vista na correspunda però betg al stadi actual da la scienza. En il fratemp èsi cumprovà ch’ils temps da glatsch dal pleistocen han manà a populaziuns d’erizuns separadas. In dals territoris da retratga ch’era restà liber da glatsch ha furmà la Frantscha, la Spagna e l’Italia. L’autra part da la populaziun sa chattava en l’Europa dal Sidost. Perquai che questas duas populaziuns èn stadas spartidas ina da l’autra radund 700 000 onns èn sa sviluppadas duas spezias separadas; e tenor las enconuschientschas pli novas vegn differenzià tar l’erizun da l’ost supplementarmain tranter ina spezia settentriunala (Erinaceus roumanicus) ed ina meridiunala (Erinaceus concolor).
Erizun ed uman[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2008 han ins chattà a chaschun d’exchavaziuns archeologicas en las Alps Svabaisas il fragment d’ina figura fatga d’ivur da mamut che represchenta probablamain in erizun. La figura deriva da l’aurignacien (paleoliticum tardiv) e fa part dal patrimoni mundial da l’Unesco ‹Cuvels ed art dal temp da glatsch en il Giura svabais›.
Pli baud vegniva l’erizun utilisà vastamain en la medischina populara. Tschendra d’erizuns duvravan ins en l’antica sco med per far crescher ils chavels. Er bleras autras utilisaziuns da parts da l’erizun (sang, sunscha, fel, gnirom, spletga e.a.) èn cumprovadas en scrittiras sco ‹De medicamentis› da Marcellus Empiricus ch’era engaschà en Gallia sco uffiziant roman. En Frantscha vegnivan las spinas er duvradas antruras per intgantar la persuna en la quala ins era s’inamurà.
En bleras regiuns da l’Europa han ins en pli tratg a niz pli baud la charn da l’erizun. Quai è per exempel cumprovà tar ils Romans en il 5avel tschientaner ed en l’Engalterra dal 15avel tschientaner. En la Spagna medievala valeva la charn da l’erizun sco spaisa da magher, vul dir ch’ella era admessa durant il temp da giginar. Quai vegniva argumentà cun l’idea sbagliada che l’erizun vivia exclusivamain dad ervas e ragischs. Che bovs e nursas che sa nutreschan per propi be a moda vegetara na dastgavan betg vegnir mangiads durant far gigina na resentiv’ins sco ch’i para betg sco cuntradicziun. En la cultura dals Roma fa l’erizun – qua cun speziala muntada simbolica – magari anc adina part dal nutriment.
En la gronda part dals pajais è l’erizun menziunà oz en la lescha davart la protecziun da la natira sco animal che stat sut protecziun speziala. El na dastga ni vegnir tschiffà, ni blessà ni mazzà.
Paraulas e superstiziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun ha da vegl ennà er ina muntada mitica. Tut tenor interpretaziun porta quel fortuna u disfortuna. Per ils Sinti e Roma valeva el sco animal da fortuna. D’in erizun en uigl temevan ils purs percunter che quel chaschunia tar las vatgas ina malsogna da l’iver. En pli vegniva ditg che erizuns raivian sin las vignas e clegian cun lur spinas ivas. Ed en auters lieus vegniva l’erizun mess en connex cun strias.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 Pat Morris: The New Hedgehog Book. Whittet, Londra 2006.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 Michael Lohmann: Das praktische Igel-Buch. BLV, Minca 2001.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Monika Neumeier: Das Igel-Praxisbuch. Kosmos, Stuttgart 2006.
- ↑ 4.0 4.1 Elisabeth Landes e.a.: Untersuchungen zur Zusammensetzung der Igelmilch und zur Entwicklung von Igelsäuglingen. En: Kleintierpraxis. Nr. 42, 1997, p. 647–658.
- ↑ Iris Maibaum, Michael Fehr: Der Igel (Erinaceus europaeus) als Wildtierpatient in der Kleintierpraxis. En: Kleintierpraxis 59 (2014), p. 417–428.
- ↑ Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (ed.): Mammal Species of the World. A taxonomic and geographic Reference. 2 toms. 3. ed., Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Michael Lohmann: Das praktische Igel-Buch. Verhalten, Nahrung, Krankheiten, Schutz, Hilfe, Pflege, Überwintern. BLV, Minca e.a. 2001, ISBN 3-405-16015-4.
- Pat Morris: The New Hedgehog Book. New edition. Whittet, Londra 2006, ISBN 1-873580-71-1.
- Monika Neumeier: Das Igel-Praxisbuch. Die richtige Pflege, Aufzucht und Unterbringung. Kosmos, Stuttgart 2001, ISBN 3-440-08954-1.
- Monika Neumeier: Igel in unserem Garten. Franckh-Kosmos, Stuttgart 1996, ISBN 3-440-07050-6.
- Hermann Holz, Jochen Niethammer: Erinacaeus europaeus – Braunbrustigel. En: Jochen Niethammer, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas. Tom 3/1: Insektenfresser, Herrentiere. AULA-Verlag, Wiesbaden 1990, ISBN 3-89104-027-X, p. 26–49.
- Nigel Reeve: Hedgehogs. Poyser, Londra 1994, ISBN 0-85661-081-X.
- Susanne Struck: Die Ernährung des Igels. (Erinaceus europaeus L., 1758). Grundlagen und Praxis. Schlüter, Hannover 1998, ISBN 3-87706-517-1.
- Tanja Wrobbel, Monika Neumeier e.a.: Igel in der Tierarztpraxis. (Retscha Igel Wissen kompakt, ed. Pro Igel e.V.), 6avla ed., Lindau 2015, ISBN 978-3-940377-13-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Erizun europeic en la Glista cotschna da las spezias d’animals periclitadas


text:
Il plitost nunenconuschent cusseglier chantunal da 32 onns, Martin Neukomm (Verds), ha cuntanschì cun 121'823 vuschs in dals set sezs en la regenza dal chantun Turitg. El ha fatg il sisavel plaz, suenter ils cussegliers guvernativs da fin uss ed ha uschia pudì gudagnar enavos il sez ch'ils Verds avevan pers avant quatter onns.
Sco segunda nova cussegliera guvernativa è vegnida elegida Natalie Rickli cun 116'096 vuschs. Ella ha pudì defender il segund sez da la PPS. Cun l'elecziun da Rickli ha la regenza Turitgaisa uss ina maioritad da dunnas.
Il candidat da la PLD, Thomas Vogel, ha bain cuntanschì cun 109'624 vuschs la maioritad absoluta, è dentant crudà ora sco 8avel. La PLD perda uschia ses segund sez en la regenza.
Elegids èn:
- Mario Fehr, PS
- Jacqueline Fehr, PS
- Ernst Stocker, PPS
- Silvia Steiner, PCD
- Carmen Walker Späh, PLD
- Martin Nuekomm, Verds
- Natalie Rickli, PPS
Verds e Verdliberals èn ils victurs
Ils Verds ed ils Verdliberals gudognan las elecziuns parlamentaras en il chantun Turitg. Omaduas partidas gudognan vitiers 9 sezs. Da nov han ils Verdliberals 23 mandats ed ils Verds 22 en il parlament che dumbra 180 sezs.
Gronda perdidra è la PBD che perda ses 5 sezs e n'è betg pli represchentada en il parlament. Er la PPS sto laschar plimas. Ella perda 9 sezs, ha dentant cun ses 45 sezs anc adina la pli gronda fracziun. La PLD perda in sez e vegn anc sin 29 mandats. Mintgamai in sez perdan PS e PCD. Cun 35 sezs restan ils Socialdemocrats dentant anc la segund-ferma fracziun en il parlament. La PCD vegn anc sin 8 sezs.
RR novitads 18:00


text:
Rapport da controlling 2011
Monitoring e controlling dal plan directiv
Il monitoring cumpiglia l'observaziun e la descripziun sistematica dal svilup dal territori, e quai cun agid da las analisas da las serias temporalas statisticas e cartograficas. El ha l'intent da descriver ils svilups sur in temp pli lung e d'als interpretar objectivamain, per pudair mussar tendenzas da svilup. Il controlling ha la finamira da cumparegliar il svilup dal territori effectiv cun il svilup dal territori ch'ins ha vulì cuntanscher sco ch'el è descrit en las ponderaziuns da basa ed en ils princips dal plan directiv (cumparegliaziun da la situaziun effectiva e da la situaziun previsa) e da giuditgar sin basa da quai, quant enavant che las finamiras da svilup èn vegnidas cuntanschidas (controlling, sche las finamiras èn vegnidas cuntanschidas). Il controlling sa referescha ad ina perioda specifica, en il rapport da controlling 2011 qua avant maun è il focus principalmain sin il svilup da 2000 fin 2010.
Controlling Schlussbericht 2011


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 27 da settember 2022
Svilup temporal
Cas confermads en il labor, Vad, dals 11.10.2021 fin ils 26.09.2022
Valurs da dis: La lingia mussa la media movibla da 7 dis (media davent da 3 dis avant fin 3 dis suenter). Valurs da 14 dis: La lingia mussa la summa dals ultims 14 dis sco incidenza (cas per 100 000 abitantas ed abitants) u sco cifra absoluta. Total: La lingia descriva il total da tut ils cas a partir da la perioda tschernida.
Per 100 000 abitantas/abitants


text:
L'Assicuranza d'edifizis dal Grischun (GVG) serra il 2020 cun in gudogn da 26,6 milliuns francs. Era il gudogn operativ è positiv e munta a 5,76 milliuns francs. Quai saja in bun resultat cun duas raschuns principalas, di il directur Markus Feltscher. Per l'ina haja dà il 2020 pli paucs donns ch'usità, per l'autra sajan las investiziuns a la bursa stadas bunas.
Reducziun da premias grazia a bun resultat
Dal bun resultat po er la clientella profitar. Uschia haja la GVG uss pudì far avunda reservas, ch'i dettia reducziuns da premias da radund 10%, ha declerà Markus Feltscher. Pli fitg profiteschian anc proprietarias e proprietaris da chasas da lain. Là dettia anc dapli reducziun, damai ch'ina chasa da lain na saja ozendi betg pli uschè periclitada da fieu sco ina giada.
Donns sut la media dals ultims 10 onns
Il 2020 ha l’Assicuranza d’edifizis dal Grischun registrà donns da 12,4 milliuns francs. Da quai sajan 9 milliuns donns tras fieus e 3,4 milliuns donns en connex cun privels da natira. En tut èn var 160'000 edifizis èn il chantun segirads tar la GVG.


text:
Villars-Bramard
Villars-Bramard a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 3.20 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 116 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Villars-Bramard al se tröva a una altitüden de 734 meter sura al livel del mar e quand che l'eva desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cerniaz, Dompierre, Romont (FR), Rossens, Sédeilles, Seigneux e Villarzel.


text:
Il chantun Grischun emposta da nov ils tests da corona da spidar tar in auter furnitur. Quai ha Martin Bühler, il schef dal stab directiv chantunal ditg envers la somedia. La raschun sajan diversas difficultads cun ils tests che l’interpraisa turitgaisa «Disposan» ha furnì.
Nus observain il martgà ussa fitg intensiv.
Num dal nov furnitur betg enconuschent
Il fanadur era vegnì enconuschent ch’il liquid per sgargugliar era tschuf e cuntegneva memia blers scherms. Silsuenter n'haja il furnitur betg pudì remplazzar immediat ils tests. Uss na veglia «Disposan» tradir nagins detagls davart la contaminaziun envers las medias. Il num dal nov furnitur na veglia il chantun anc betg tradir. Ils tests da spidar vegnan duvrads en manaschis ed en scolas.
Custs supplementars
Tge consequenzas che quai ha per la chassa dal chantun n'è betg enconuschent. Ins ha per exempel stuì organisar l'infurmaziun dals manaschis e la respediziun dals testkits. Tenor Bühler n'èxista da quai anc nagin rendaquint. Usche spert ch'il cas saja fini vegn'ins a metter ensemen ils custs per lavur e material e metter a quint tut a «Disposan».
Ord l'archiv
Tests da massa en las scolas grischunas.
Il fanadur aveva il furnitur turitgais «Disposan» furnì tests tschufs. Il liquid per sgargugliar cuntegneva memia blers scherms. Silsuenter n'haja il furnitur betg pudì remplazzar immediat ils tests. En pli na veglia Disposan tradir nagins detagls davart la contaminaziun envers las medias, scriva la somedia. // Il num dal nov furnitur n'è anc betg enconuschent. Ils tests da spidar vegnan duvrads en manaschis ed en scolas.


text:
Ina gruppa da trais alpinists è vegnida ier venderdi enturn las 9:00 sut il Piz Russein en ina lavina da ruttiva. La gruppa è partida da la chamona Planura, ha passà il pass dal Sand e vuleva ir sin il Piz Russein, pia il Tödi grischun, sur la flanca sid-vest. Curt sut il piz, sin in'autezza da 3'100 meters sur mar, han els deponì ils skis per ir a pe ils davos meters sin il spitg. Sur els è ina lavina rutta ora. Ella ha tschiffà dus dad els e runà els 1'000 meters d'ina spunda taissa e grippusa giuadora e sepulì els.
Tenor la polizia èn dus alpinists, in um da 29 onns ed in um da 31 onns, anc morts al lieu. Il terz è mitschà e n'è betg vegnì blessà. El è vegnì sgulà cun la Rega en segirezza.


text:
Refurma fiscala e finanziaziun AVS – resultat anc avert
Malgrà ch'i dettia ina maioritad che tendeschia ad in Gea, hajan votantas e votants anc betg furmà ina clera opiniun. Vers fin mars avessan 54% dals svizzers e las svizras mess in Gea u in plitost Gea en l'urna per la refurma fiscala e finanziaziun da l'AVS.
Tge che croda en egl è ch'i dettia da dretg e da sanester resistenza envers il project da votaziun. Il pli grond sustegn dettia da las partidas d'amez PLD e PCD. In relevant dumber d'aderents da tut las autras partidas saja plitost critic envers la refurma fiscala e da l'AVS. Il pli cler Na constatescha la retschertga tar votantas e votants da la PPS – cun 55%.
Tenor ils participants da la retschertga dettia il mument be in argument PRO la refurma, numnadamain da meglierar la segirezza da la renta. Da vart CONTRA dettia trais arguments che possian cuntanscher ina maioritad: per l'ina da colliar dus temas differents, per l'autra ch'entradas da taglia mancassan pervi da privilegis e la finala impedeschia questa colliaziun da refurma fiscala e finanziaziun da l'AVS ina concreta refurma sulet da l'AVS.
Cler Gea per midament da la lescha d'armas
Gia uss – avant che la campagna da votaziun haja propi cumenzà – haja ina gronda maioritad dals votants e da las votantas gia furmà lur opiniun. 75% veglian votar segir Gea u segir Na. Ch'i dettia la finala er in Gea a l'urna è tenor ils auturs da la retschertga uschia probabel.
Votantas e votants suondian a las parolas da las partidas. Uschia sajan simpatisants da la PPS plitost cunter il midament da la lescha – simpatisants da las ulteriuras partidas per il midament da la lescha.
Il pli bler sustegn chattan ils suandants arguments PRO: Proteger ina vita umana saja pli impurtant che la libertad d'astgar purtar armas. Plinavant n'hajan las novas reglas naginas consequenzas per tiradurs. Il mument na chatta nagin argument CONTRA ina maioritad.
La retschertga
L'institut gfs.berna ha fatg la retschertga per incumbensa da la SRG SSR. L'institut ha dumandà 5'924 votantas e votants tranter ils 25 da mars ed ils 4 d'avrigl 2019. La quota da sbagl munta a +/- 2,9 puncts procentuals.
RR novitads 06:00


text:
Piz Nuna (3124 msm)
Jon Andri Fliri | gita da skis da prümavaira
Davo il viadi cun autos da Sent-Scuol-Ardez fin sü vers il Fuorn eschna partits intuorn las 06:45 suot ün tschêl blau atschal sü vers l'Alp Laschadura. "Schi'd es da trar oura ils skis pü co duos jadas, schi's tratta d'üna gita da prümavaira", ha manià nos manader cur cha vain trat oura ils skis la prüma jada passond aint la via d'alp. Nus vain lura davo stuvü far quai be amo trais jadas, voul dir cha las relaziuns d'eiran optimalas. Sü sur l'Alp vaina dat ögl fingià trais persunas ün ter toc amunt sü per las costas, e gio plü aval sper l'aual davo no d'eiran intant eir amo üna gruppa da var 10 persunas instradadas sü vers la Val Laschadura. Sü per las costas stippas dal Fourun da Nuna haja vuglü listess amo ils fiers per nu sglischir aval. L'ultim toc suot il Piz han nos manaders as sfadiats da far üna via perfetta per rivar be sainza s-charpellas fin süsom. La vista e las relaziuns sül Piz d'eiran propcha perfettas. Pervi da las relaziuns da naiv ha nos manader però propuonü, da tuornar aval eir gio da Laschadura e na tras la Val Nuna (sco previs oriunt il program). E quai ha eir cunvgnü plainamaing. Nus vain pudü giodar üna skiada da bellazza gio per costas cun naiv arsa da bellezza. Grazcha fichun ad Andri e Jon per la bella gita ed a tuot ils partecipants per la flotta cumpagnia.
Participants: Andri Poo e Jon Buchli (manaders), Aita Dermont-Stupan, Andri Lansel, Christina Gregori Lansel, Stephan Husy, Alan Zlatar, Jon Andri Fliri


text:
Campo Ligure
Campo Ligure (en lìgure: Campo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 3 015 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), condena superfìce de 23,8 km² e 'na densità de popolasiù de 127 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bosio (AL), Masone, Rossiglione, Tiglieto.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Campo Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Porscher a rumantschas e rumantschs ina buna offerta schurnalistica en scrit, quai saja la finamira centrala da l'FMR. Quai en in mund da medias ch'è sut squitsch. Ma avant che pudair far quai è il pensum da David Truttmann d'etablir la gestiun da la Fundaziun medias rumantschas e decider co la pressa rumantscha duai vesair ora en il futur.
La FMR sto manar ina debatta davart ils temas economics, politics socials – ils temas ch'occupan.
Plitost in coach ch'in coordinatur
La Fundaziun medias rumantschas unescha las differentas medias rumantschas sut in tetg. Uschia valia quai da trair ils fils tranter quels differents players. Il schefredactur futur David Truttmann vesa sasez dentant pli pauc sco coordinatur mabain plitost sco coach d'ina squadra da schurnalists.
David Truttmann
David Truttmann ch'è oriund da la Val Müstair è stà durant ils ultims 15 onns en diversas funcziuns per RTR, tranter auter er sco co-manader da la partiziun «Reflexiun». Sco suppleant dal schefredactur dad RTR ha el manà dal 2012 al 2014 il ressort quotidian ch'è responsabel per il program dal di da radio, televisiun ed online.
Truttmann ha absolvì il seminari da magisters a Cuira e silsuenter studegià istorgia generala e linguistica e litteratura tudestga a l'Universitad da Turitg. Silsuenter è el stà durant plirs onns collavuratur en la redacziun da «La Quotidiana». Previs èsi tenor communicaziun che Truttmann entra en il decurs da l'atun 2019 en ses nov uffizi.
Lavurar maun en maun
En Svizra rumantscha lavuran las medias privatas e las medias publicas en l’avegnir ensemen per garantir ina purschida mediala durabla en la quarta lingua naziunala. Cun ina meglra collavuraziun tranter ils partenaris duai lavur dubla vegnir evitada e las resursas acquistadas duain vegnir investidas en la qualitad dal schurnalissem.
Ord l'archiv:
RR novitads 14:00


text:
Diesch onns suenter ch'ella ha chalà sco skiunza da professiun – fa Tamara Wolf il pass en il presidi da Swiss Ski. En sia carriera da skis è Tamara Wolf, oriunda da Schlarigna, tranter auter vegnida campiunessa mundiala en la cursa rapida tar las junioras. Pervia da differentas blessuras ha ella dentant stuì terminar il 2011 sia carriera. Dapi lura è Tamara Wolf, ch’è sa scolada a revisura da quints, tranter auter era stada en acziun sco experta tar la televisiun SRF.
Swiss Ski Tamara Wolf da nov en il presidi
L’Engiadinaisa è vegnida elegida la sonda en il presidi da Swiss Ski. La dunna da 35 onns ha fatg en l’elecziun online dapli vuschs, che ses cuntracandidats Cyril Grin e Sandro Jelmini.
RTR novitads 14:00


text:
Bulåggna
Canbiamänt dal nómmer di abitànt int al tänp
Bulåggna (Bologna in itagliàn, Felzna in etróssc) l é una zitè ed 392.696 abitànt, capitèl dla zitè metrupulitèna col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumâgna. La s câta int al mèż dla Bâsa Padèna stra'l Po e i Apenén, par dîrla méi stra'l Ràggn e al Sèvna.
Ai é óṅna däli universitè pió antîghi dal månnd, l'Alma Mater Studiorum, fundè dal 1088. Bulåggna l é óṅna däl zitè pió récchi e pió dṡvilupè d Itâglia par vî dla só lónga tradiziån industrièla e dla só puṡiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajaiṡ.
StòriaModifica
Ténp antîgModifica
Bulåggna l é stè fundè da i Etróssc e as ciamèva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i vilanoviàn, di pigrèr e di cuntadén. La zitè etróssca la s dṡvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a na culéṅna.
Zêltic e rumànModifica
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, dla żänt gâlica, ch'i dénn al nómm ch'al guinté pó Bononia dåpp ch'i arivénn i Rumàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjj rumàn äl fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo.
I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d indóvv as psêva andèr in só fén ad Aràżż par la Via Flaminia minor e in żå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.
Dl 88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè drétti con sî chèrd e òt decumàn (däl strè cråuṡänti) ch'äl s pôlen vàdder anc dal dé 'd incû. Quand ai êren i Romàn, la żänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'êra advintè anc la secånnda zitè pió granda d Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'avêva tôlta insàmm äl zénc opulentissimae ("pió récchi") zitè d Itâglia.
Ai gné un gran fûg såtta a Clavién mo Nerån la fé ricostruîr tótta da zémma a fånnd dal prémm sécol dåpp Crésst.
Èlt mediuêvModifica
Dåpp di sêcol ed dṡgrâzi, Bulåggna la gné inpurtànta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vàsscuv Ptròni, ch'al gé tirèr só la cîṡa 'd San Stêven. A la fén dl Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra dl Eṡarchè ed Ravanna int la Bâsa Padèna e l'êra difaiṡa da na raiga ed mûr ch'al n êren brîṡa al stassi ch'la zitè rumâna.
Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insàmm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insàmm int al raggn dî Lungubèrd. I cunquestadûr germânic i miténn só l'adiziån lungubèrda, un nôv riån ataiṡ a la cîṡa ed San Stêven, indóvv ai stétt anc Chèrel Mâgn dal 786.
Bâs MediuêvModifica
Etè di cmónnModifica
Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guintè dal Mediuêv cmóṅna lébbra, la s żunté a la Lîga Lunbèrda cåntr a Federîg Berbaråssa dal 1164. Dal 1088, l é stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d Eurôpa ch'l avêva di luminèri cme Irnêri e l'à avó cme studént da la sô fundaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s ṡlarghèva la tachèva a avair biṡåggn 'd'na nôva lénnia ed mûr, ch'l é stè finé dal 1500.
Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lażż dal Paradîṡ ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld dla cmóṅna. Int al zänter dla zitè ai êren 'na móccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anc dal cîṡ, dî palâz par tótt e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser óṅna däl zitè pió grandi d Europa, la sèsta dåpp Còrdoba, Parîṡ, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
Etè däl sgnåurîModifica
Propi cme socuànti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl litigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîṡ i én stè stianchè int la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîṡ dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîres e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l é stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèt dla Cîṡa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'ân dåpp ai é stè un pó la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baṡéllica ed San Ptròni e la Mercanzî, con di tentatîv ed métter só al Pèpa o i Viscónt, mänter ch'al famàjj al s fêven sänper la guèra.
I BäntvóiModifica
Vêrs la mitè dal 1400 i arivénn i Bäntvói, ch'i andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Żvân II (1462-1506). St'êpoca l é stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîr tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l é stè l'óṅnica zitè itaglièna indóvv äl dòni al pséven advintèr tótt quall ch'al vlêven.
Al dòni i êren pió lébbri che in tótt i èter sît e ai êra anc qualli ch'ai arivèven anc a tôr 'na laurea a l'universitè.
Såtta al Stèd dla CîṡaModifica
Al raggn ed Żvân al dṡmité dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só eṡêrcit a Bulåggna e al purté vî tótta l'èrt ch'ai êra int al sô palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l é stè såtta al Stèt dla Cîṡa e al guêren ai êra al cardinèl lighè mandè da Råmma insàmm a un Senèt ch'al eleżêva ògni dû mîṡ un gånfalunîr (gióddiz), con di èter òt cónsul pió vîc'.
La prosperitè dla zitè l'andè inànz, anc se al mèl naigher dla fén dal 1500 la purté la populaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai é stè n'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Żigànt e al Palâz di Banc ataiṡ a l Archiginèṡi, indóvv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só dimónndi ed cîṡ e dî palâz religiûṡ, pió ch'in tótti äli ètri zitè d Itâglia. I artésst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaiṡa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e di èter cgnossó in tótta Eurôpa.
Etè mudêrnaModifica
Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla dla Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånnd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l é andè żå Bulåggna l êra turnè såtta al Pèpa (Stèt dla Cîṡa), ch'l udièva dimónndi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachères mo i austrìac i arivèven sänper a dsfèr tótt. Stral 1849 e al 1860 ai êra anc una guarnigiån ed tugnén dl'Austria ed stanzia int la zitè.
Al ûltum pèpa-rà ch'l é vgnó a Bulåggna cme gvarnànt l é stè Pìo IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed żóggn i bulgnîṡ (insàmm ai Tuscan e ai Lunbèrd) i vûden pr andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d Itâglia un ân dåpp.
Etè cuntenpuràneaModifica
Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na móccia 'd inpurtanza par vî dla so cultûra mo anc parché la dvänta un zänter industrièl, comercièl e d traspôrt dimónndi inpurtànt. A l prinzéppi dal Novzänt la zitè la cràss e la dvänta récca, as câza żå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la żänt.
Da la Secånnda Guèra Mundièl fén al dé 'd incûModifica
Bunbardè fén a la fén dla secånnda guèra mundièl, Bulåggna l é stè ritirè só ed fûria e l é arturnè squèṡi sóbbit a èser óṅna däl zitè pió récchi, zivîl e méi urganiżè d Itâglia, anc par l'imigraziån ed tanta żänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la żänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int i ûtum ân, anc da l'Âfrica e da l'Âṡia.
InpurtanzaModifica
Bulåggna l é un zänter däl ferovî e däli autostrè dimónndi inpurtànt. Al distràtt dla Fîra l é al secånnd pió grand in Itâglia dåpp quall ed Milàn e al quèrt pió grand in Eurôpa, col só eṡibiziån 'na móccia inpurtànti cme al Motorshow (mâchin, motoziclàtt; al pió inpurtànt dal månnd, as dîṡ, dal 2019 as câta a Môdna), Saie, Saiedue e Cersaie (costruziån), Cosmoprof (scanbiàtt), Lineapelle, ecz. Bulåggna e la só ârea metropolitèna l'à dimónndi 'd indósstri såura tótt mecânichi, dal magnèr e de l'eletrònica e po anc dî zänter ed vànndita pr äl butaig (al Centergross dl'ârea nòrd), fén dal 1973, ch'l é stè par di ân al pió grand 'd Eurôpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt dla frûta e dla verdûra. Pó Bulåggna l é péṅna ed monumént, muṡî e ai é una vétta culturèla inpurtànta.
Bulåggna l é stè capitèl européa dla cultûra dl ân 2000, méntar dal 2006 l é zité UNESCO dla mûṡica.
Tótt quasst l é incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, l'à 'na consideraziån par la só indósstria, la só cultûra e al só cumêrzi anc pió granda dla só dimensiån. A sti nómmer qué a arénn pó anc da żontèr anc i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.
CuṡéṅnaModifica
Cum as sà, l'Emégglia-Rumâgna in cuṡéṅna l é regéṅna, e la cuṡéṅna bulgnaiṡa l é famåuṡa in tótt al månnd. Ón ch'al s n intindêva ed bî magnarén, al rumagnôl Pellegrino Artusi (1820 – 1911), al gêva:
"Quand a sentî parlèr dla cuṡéṅna bulgnaiṡa fè 'na riveränza, ch'as al mêrita".
Socuànt di piât bulgnîṡ pió famûṡ i én i turtlén in brôd, äl tajadèl a l ragó, äl laṡâgn, äl carsintén, i pasatèl e al frigiån.
GeografîModifica
QuartîrModifica
Bulåggna dal 2016 l'à såul 6 quartîr, mo ai é pió ed sî rión e żòn. I quartîr stòric én:
Däntr äl mûrModifica
- Marcån;
- Irnêri;
- Galvàn;
- Malpîg;
- Al Pradèl;
- Casteldàbbel, La Bérra, Rigåuṡa, Lavén;
- Santa Viôla;
- La Bèrca;
- Sàffi;
- San Mâmel;
Modifica
- Äl Lâm;
- Pscarôla;
- Curdgèla;
- Cråuṡ Cuêrta;
- Bulugnéṅna;
- Èrc Vägg', La Dåzza, Caṡrèlta;
- San Dunén, Pilâster, Råuvri;
- Zirnâica, Masaränt;
SèvnaModifica
- Mazén;
- San Rafèl;
- Månt Dunè, Fuscrèra, Dåu Madòn, Fóssel;
San StêvenModifica
- Mórri;
- Äl Culénn;
- San Lócca, Sivlónga.
SpòrrtModifica
FùbbolModifica
Al Bulåggna Club ed Fùbbol l é la scuèdra ed fùbbol prinzipèl dla zitè e óṅna däl pió titulè 'd Itâglia, con 7 scudétt, dåu Cópp Itâglia e èter téttol internaziunèl. Incû al żûga int la Sèrie A.
BàsschetModifica
Dåu däl méi scuèdri ed bàsschet 'd Itâglia, la Virtus e la Fortitudo äli én bulgnîṡ.
MutûrModifica
A Bulåggna zitè al à al só sît la Duchè (motoziclàtt).
Èter spòrrtModifica
Bulåggna l é famåuṡa anc int al béiṡbol (Fortitudo Baseball) e vòlleibol (Zinella).
Quî da vadderModifica
Fén a la fén dl Otzänt, quand i tachénn a tirèr só di palâz in tótt i sît, Bulåggna l êra óṅna däl zitè medievèl mej cunservè dl Itâglia. Anc al dé 'd incû l é bän tgnó drî e l é óṅnica pr al só valåur stòric. Anc s i bunbardénn dimónndi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on di pió grand dl Euròpa, l'à 'na móccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. La strutûra uriginèla di Rumàn la s vadd anc al dé 'd incû int äl fortificaziån dal Mediuêv e int äl tårr. Äl pió cgnossó i én äl Dåu Tårr.
A Bulåggna ai é anc na móccia ed cîṡ:
- La Baṡéllica ed San Ptròni, óṅna däl pió grandi dal månnd (l avêva da guintèr pió granda ed San Pîr a Råmma, mo al Pèpa Pio IV an al vlé brîṡa).
- La Catedrèl ed San Pîr.
- La Cîṡa ed San Stêven, ciamè anch' Sèt cîṡ.
- La Baṡéllica ed San Mêneg.
- La Baṡéllica ed San Franzàssc.
- La Baṡéllica ed Santa Luzî.
- La Baṡéllica ed San Iâcum Mażåur.
- La Madòna ed San Lócca in vatta a l'Uservänza
- San Michêl in Bôsc
- San Pèvel.
- Al Lamänt só 'l Crésst Môrt
Nèd a Bulåggna o int i dintûrenModifica
- Pupi Avati (regéssta, nèd dal 1938)
- Adriano Banchieri (muṡicéssta, 1568 – 1634)
- Agostino Barelli (architàtt, 1627 - 1687)
- Laura Bassi (sinziè, la prémma dòna ch'la dvintè prufesuràssa d n'universitè in tótta Eurôpa, 1711 – 1788)
- Ugo Bassi (eròe naziunèl itagliàn, mazè pr i lavurîr dal 1848 1800 - 1849)
- Stefano Benni (scritåur, nèd dal 1947)
- Bandàtt XIV (Prospero Lambertini, Pèpa 1740-58)
- Żvân II Bäntvói (1443-1508)
- Rossano Brazzi (atåur, 1916-1994)
- Cesare Candi (artiżàn muṡizéssta, 1869 – 1947)
- Annibale Carracci (pitåur, 1560 – 1609)
- Lodovico Carracci (pitåur, 1555 – 1619)
- Agostino Carracci (pitåur, 1557 – 1602)
- Pierluigi Collina (ârbiter ed balån, nèd dal 1960)
- Scipione del Ferro (sinziè di nómmer, l à arsôlt l'equaziån cûbica, 1465 – 1526)
- Lucio Dalla (cantànt, 1943 – 2012)
- Domenichino (Domenico Zampieri, pitåur, 1581 – 1641)
- Gianfranco Fini (puléttic, nèd dal 1952)
- Luigi Galvani (sinziè, dscuvridåur dla bioeletrizitè, 1737 – 1798)
- Serena Grandi (atrîz, nèd dal 1958)
- Gregòri XIII (Ugo Boncompagni, Pèpa 1572 – 85, l à strulghè al Lunèri gregoriàn)
- Gregòri XV (Alessandro Ludovisi, Pèpa 1621-3)
- Al Guerzén (Giovanni Barbieri, pitåur, 1591 – 1666)
- Irnèri (giuréssta, c.1050 - sicûr fén dal 1125)
- Lucio II (Gherardo Caccianemici dell'Orso, Pèpa 1144-5)
- Marcello Malpighi (sinziè, dscuvridåur dl'anatomî microscòpica, 1628-1694)
- Guglielmo Marconi (inżgnîr, dscuvridåur dla radio e Prémi Nòbel par la Fîṡica, 1874 - 1937)
- Giuseppe Mezzofanti (cardinèl e linguéssta, 1774 – 1839)
- Andrea Mingardi (cantànt, nèd dal 1940)
- Marco Minghetti (ecunuméssta e puléttic, 1818 – 1886)
- Giorgio Morandi (pitåur, 1890 – 1964)
- Gianni Morandi (cantànt, nèd dal 1944)
- Pier Paolo Pasolini (scritåur, povêta, regéssta, 1922 - 1975)
- Romano Prodi (Presidänt dal cunsélli e profesåur dl'universitè, nèd dal 1939)
- Roberto Regazzi (liutèr, nèd dal 1956)
- Eva Robin's (atrîz transesuèl dla televiṡiån e dal teàter, nèda dal 1958)
- Guido Reni (pitåur, 1575 - 1642)
- Ottorino Respighi (cunpunéssta, 1879 - 1936)
- Augusto Righi (fîṡic, al à scrétt 'd elettromagnetîṡum, 1850 - 1920)
- Carlo Ruini (anatoméssta di cavâl, 1530-1598)
- Elisabetta Sirani (pitrîz, môrta a 27 ân)
- Alberto Tomba (siatåur, nèd dal 1966)
- Ondina Valla (prémma dòna itaglièna a vénzer l'ôr äli Olimpiadi 1916 - 2006)
- Mariele Ventre (masstra e diretrîz, l'à fundé al Piccolo Coro dell' Antoniano 1939 - 1995)
- Christian Vieri (żugadåur ed balån, nèd dal 1973)
- Alex Zanardi (pilòta ed mâchin da cåursa, nèd dal 1966)
Ażiänd inpurtàntiModifica
- Ducati Motor Holding (motoziclàtt)
- Lamborghini (mâchin par récc)
- Maserati (mâchin, adès pô l é a Môdna)
- Regazzi (viulén ed qualitè)
- Na móccia ed cooperatîv, cme la Coop, la prémma in Itâglia pr i supermarchè.
- Al grópp 'd indósstri Coesia, dî màsster int al månnd dl inbalâg'.
Gemelè con BulåggnaModifica
- Coventry, Ràggn Uné, fén dal 1984
- Kharkiv, Ucrâina, fén dal 1966
- La Plata, Arżintéṅna, fén dal 1988
- Leipzig, Germâgna, fén dal 1962
- St. Louis (Missouri), Stèd Uné, fén dal 1987
- Portland (Òregun), Stèd Uné, fén dal 2003
- Thessaloniki, Grêcia, fén dal 1981
- San Carlos, Nicaràgua, fén dal 1988
- Saint-Louis, Senegal, fén dal 1991
- Toulouse, Franza, fén dal 1981
- Tuzla, Bòsnia e Herzegòvina, fén dal 1994
- Valencia, Spâgna, fén dal 1976
- Zagreb, Cruâzia, fén dal 1963
Våuṡ lighèModifica
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
da Flurina Cavegn-Tomaschett
Davart Giusep, il bab nutrider da Jesus, udin nus buca savens els texts biblics. El ei il quiet e met accumpignader da Maria. Quest evangeli raquenta dil siemi da Giusep e dat aschia perdetga, co era el ei staus pertuccaus dalla sort da Maria. Per el ei la situaziun buca stada sempla, segiramein eis el staus mudergiaus da bia damondas e profunds dubis.
Aschia sco tier Maria, ha Dieus era tarmess tier Giusep in aunghel cun in messadi pil futur. Auter che tier Maria cumpara quei aunghel denton el siemi. Igl aunghel da Giusep vegn era buca numnaus cun num. Tuttina ei era quella scuntrada da gronda impurtonza: Ella pren la tema da Giusep e dat ad el curascha da dir GIE a quei che Dieus ha previu cun el. Tut quei ei buca sempel da capir. Ils fatgs vegnan daveras avon sco en in siemi.
Mt 1,18–24
18Cun la naschientscha da Jesus eis ei stau aschia: Cura che Maria, sia mumma, era s’empermessa cun Giusep, eis ei semussau gia avon ch’els vegnien ensemen ch’ella era purtonta entras il Spert sogn. 19Mo Giusep, siu um, ch’era gests e leva buca metter ella en zanur, patertgava da relaschar ella discusamein. 20Ferton ch’el ponderava quei, ei in aunghel dil Segner cumparius ad el en siemi ed ha detg: Giusep, fegl da David, buca tema da prender tier tei Maria, tia dunna, pertgei quei ch’ei schendrau enten ella, deriva dil Spert sogn. 21Ella vegn a parturir in fegl e ti dueis metter num Jesus ad el, pertgei el vegn a spindrar siu pievel dils puccaus. 22Tut quei ei daventau, per ch’il plaid dil Segner secumpleini. Pertgei il Segner ha plidau tras il profet:
23Uarda, la giuvna vegn a concepir e parturir in fegl,
ed ins vegn a dar num ad el «Immanuel»,
quei vul dir: Dieus cun nus.
24Cura che Giusep ei sedestadaus ha el fatg sco igl aunghel dil Segner veva cumandau ad el ed ha priu sia dunna tier el.


text:
Bandera nazionala
La bandera nazionala l'è una bandera qe la rapresenta una nazion.
I palaz publeg e i palaz privads, come i scœle o i tribunai, de spess i g'ha esponida qesta bandera. Ind una qualc nazion la bandera nazionala l'è metida adoma in sui palaz militar ind i dé prestabilids.
G'è tre tipolojie diferente de bandere nazionai per ol dovrar a terra e tre per ol drovar in mar, anc se tante nazion i dovra i stesse per diverse (o tœte) i version.
Bandere nazionai de terra[Modifega | modifica 'l sorgent]
A terra, g'è una distinzion intra bandera civila (FIAV ), bandera de Stat () e bandera de guerra (). La bandera de Stat l'è qella dovrada d'ofiçal dei ajenzie governative, inscambe la bandera civila la pœl vesser esponida de ognun. La bandera de guerra (ciamada anc bandera militara) l'è qella dovrada del esercet.
Bandere nazionai de mar[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come ind el cas dei bandere nazionai, ge n'è de tre tipolojie: bandera navala mercantila (), esponida dei unitaa privade; la bandera navala de stat ), dei nav governative; e la bandera navala de guerra ).


text:
- Confederaziun duai surpigliar tut ils custs dals tests da corona – er per persunas senza sintoms.
- Interpresas e scolas duajan testar regularmain.
- En in pass pli tard duai mintgin e mintgina survegnir 5 tests al mais per testar sez.
Per ch'i vegnia testà dapli, propona il Cussegl federal che la Confederaziun surpiglia tut ils custs dals tests da corona. Per la prevenziun duajan manaschis e scolas testar regularmain. Plinavant vul il Cussegl federal metter tschintg tests gratuits per mais a disposiziun per mintgin e mintgina – quai uschè spert ch'i dettia la pussaivladad cun tests ch'èn precis. Uschia pudess ins en il futur era testar sasez.
Per che mintga persuna possia laschar testar immediat vegnan ils tests ad esser gratuits per tuttas persunas en apotecas ed en ils centers da tests. Quai valia era per persunas senza sintoms. Ils custs per quels tests vegnan schazegiads sin ina milliarda francs. Definitivamain vegn decidì suenter ina consultaziun cun ils chantuns enfin ils 12 da mars.
Cusseglier guvernativ e minister da sanadad dal chantun Grischun, Peter Peyer, sa mussa fitg cuntent cun la proposta dal Cussegl federal.
Tests gratuits a partir dals 15 da mars
Il Cussegl federal ha gia extendì pliras giadas la strategia da tests. Oz vegnan ils tests be finanziads tar persunas che han simptoms u en chasas d'attempads ed en scolas. A partir dals 15 da mars vegniss il Cussegl federal a surpigliar tut ils custs da tests.


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
Jesus semetta danovamein sin via ensemen cun quels ch’accumpignavan el. De facto entscheiva cheu il viadi viers Jerusalem. La gruppa ei en moviment. Danovamein annunzia Jesus sia passiun, mort e levada. Siu patratg tonscha lunsch, mo ils giuvnals capeschan buca ses plaids.
Arisguard la mort e levada da Cristus paran las discussiuns dils giuvnals deplazzadas. Mo quei lubescha a Jesus da tener eri ed instruir els. Tenor vegl usit succeda quei enten seser:
«Sch’enzatgi vul esser igl emprem, seigi el il davos da tuts ed il survient da tuts» (Mc 9,35b). Quella tenuta vegn annunziada en tut ils quater evangelis. Ella fuorma in punct central digl esser
cristian. Nus tuts essan clamai da survir in a l’auter. Esser cristian munta dad esser survient (grec: diacon) per in e scadin. Quei pretenda pass; quei pretenda moviment.
Mc 9,30–37
30Partend da leu, han ei traversau la Galilea, ed el leva buca ch’ins sappi quei. 31Pertgei el instrueva ses giuvnals e scheva ad els: Il Fegl dil carstgaun vegn surdaus els mauns dils carstgauns, ed ei vegnan a mazzar el; mo treis dis suenter sia mort vegn el a levar da mort en veta. 32Els han buca capiu quei plaid, vevan denton tema da dumandar el.
33Lu ein els vegni a Cafarnaum. Entraus en casa, ha el dumandau els: Tgei vevas da discutar sin via? 34Els han cuschiu, pertgei els vevan giu da sefar sin via, tgeinin dad els che seigi il pli grond. 35Cheu eis el sesius, ha clamau neutier ils dudisch e detg ad els: Sch’enzatgi vul esser igl emprem, seigi el il davos da tuts ed il survient da tuts. 36Lu ha el priu in affonet e tschentau quel en lur miez. Embratschond igl affon, ha el detg ad els: 37Scadin che retscheiva in da quels pigns en miu num, retscheiva mei; e scadin che retscheiva mei, retscheiva buca mei, mobein quel che ha tarmess mei.


text:
La pruvîncia ed Rèz l'é divîşa in dō pêrti óna in muntâgna e cl' êtra in pianûra. Al teritôri l'é tr'al Sècia a matèina ch' al sègna al cunfîn cun la pruvîncia ed Mòdna e l' Èinsa a sîra ch' al sègna al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma e tr' al Po a mezanôt ch' al sègna al cunfîn cun la la pruvîncia ed Mântva in Lumbardéia e j Apenèin a mezdé che sègnen al cunfîn cun al pruvînci ed Lóca e Mâsa-Carēra in Tuscâna.
L'é traversêda da matèina a sîra da la Via Emélia, dal ferovéi F.S., da la ferovéia T.A,V. e da autostrêda dal Sōl A1 e da mezdé a mezanôt da la Strêda Statêla 63 che dal Pâs dal Cerêto la và fîn a Rèz e da Rèz fîn a Gualtêr cme Strêda Pruvincêla 63R.
L'é l' insèm ed 45 Cmûn; i cèinter pió impurtânt în: ind la bâsa Guastâla lòngh al Po, e al sitadèini ed Curèz e Nuvalêra. In pianûra Rèz pôst ed la Pruvîncia, Rubēra e Sant' Ilâri, a i pē ed la culèina Scandiân secònd cèinter pió impurtânt ed la pruvîncia, Casalgrând in culèina mèinter in muntâgna al cèinter pió impurtânt l'é Castelnōv di Mûnt.
La cunuméia ed la pruvîncia arşâna l'é pugêda só soquânt setōr principêl: l'agricultûra ch' la rapreşèinta 'n' impurtânt fûnt ed rèdit e che, cun al nuvitê tetnolôgichi 'd j ûltm ân, l'é fr' al pió réchi e şvilupêdi ed la regiòun, l'alevamèint dal bèsti cun còl di nimêl sèimper pió cuncentrê e in mân a i privê, la mecânica che sèimper di pió l' a 's câmbia e l' a 's vōlta vêrs produsiòun tetnologicamèint avansêdi, l'indóstria dal magnêr che cun al Grâna e al Lambrósch l'é óna dal prémi in câmp nasionêl, l'indóstria ed la cerâmica cun la produsiòun ind la zôna de Scandiân, Casalgrând e Castlarân, al tèsil cun óna dal j aşièndi pió cgnusûdi in câmp internasionêl e dimòndi coperatîvi che quâcen divêrs setōr dal magnêr, ai traspôrt a i servési. Per sti mutîv la pruvîncia l'é dimòndi şvilupêda, ânca in zôni scômdi cme in muntâgna dóve aşièndi céchi a 'gh la chêven a dêr da lavurêr a dimòndi persòuni. La dişocupasiòun praticamèint l' an gh'é mìa.


text:
Tenor Richard Atzmüller, schef da l’Uffizi per il svilup dal territori, èsi strusch pussaivel che tuttas 60 vischnancas cun memia grondas zonas da construcziun termineschian a temp las lavurs da dezonaziun.
Dad ina vart sajan ils biros che cusseglian las vischnancas pertutgant dezonaziuns surchargiads. Da l’autra vart dettia quai ulteriurs entardaments sche las vischnancas inoltreschian quasi tuttas enina lur dezonaziuns e planisaziuns al chantun.
Sperdita massiva per proprietaris
Per in proprietari che posseda ina parcella che croda ord la zona da construcziun, munta ina dezonaziun ina spertida da facultad massiva.
Reto Crameri, advocat da proprietaris pertutgads, discurra da terren da construcziun che custa tranter 300 e 1'000 francs il meter quadrat. Suenter ina dezonaziun valia il terren forsa anc 5 francs per meter quadrat.
Pertge èsi da dezonar?
Il 2013 ha il suveran svizzer decidì la revisiun da la lescha da planisaziun dal territori. Lezza preveda dezonaziuns per cuntanscher suandantas finamiras:
- schanegiar la cultira
- impedir construcziun sparpagliada
- construir a moda pli spessa
Las dezonaziuns vegnan exequidas dals chantuns. Il Grischun tutga tar chantuns cun grondas zonas da construcziun: 60 vischnancas grischunas han perquai da redimensiunar lur zonas da construcziun.
Criteris per decider tge parcella dezonar
Per las vischnanas na saja quai betg simpel da decider tge parcellas che stoppian vegnir dezonadas, di Beat Sonder, planisader cirquital. Il chantun haja mess a disposiziun in mussavia per calcular la surfatscha e per localisar las parcellas ch’èn da dezonar.
En emprima lingia vegnian parcellas a l’ur d’ina vischnanca dezonadas – parcellas anc betg preparadas, vul dir senza via e senza lingias d’aua etc. Sche quai na bastia anc betg, stoppian era parcellas gia preparadas vegnir dezonadas.
Tut tenor possian era parcellas amez in vitg esser pertutgadas, di Beat Sonder. Per exempel sch’ins veglia proteger il maletg d’ina vischnanca che sa chattia sut protecziun. En tals cas mettian ins las parcellas pertutgadas en la zona verda.
Stopp da bajegiar u pratica liberala?
Tschertas vischnancas che sa chattan en il process da dezonaziun proseguan ina pratica fitg stricta. Sin terren che pudess vegnir dezonà – pia terren en la zona da planisaziun – na lubeschan ellas nagins novs bajetgs pli fin che las dezonaziuns èn decididas.
Autras vischnancas han ina pratica pli liberala, per exempel Alvra. Là hai perfin dà in pitschen boom da bajegiar en la fracziun da Surava, di Reto Crameri che fa era part da la suprastanza dad Alvra. A Surava avevia quai radund 20 onns dà naginas dumondas da bajegiar pli. Ed uss entaifer curt temp gist quatter dumondas – che la vischnanca haja lubì malgrà squitsch da dezonaziun.
«Nus avain ina tenuta liberala e lain pussibilitar e betg impedir», di Reto Crameri, suprastant dad Alvra cun departement da construcziun.
Alvra haja 170 parcellas en la zona da bajegiar e stoppia reducir quellas sin in dumber da 28 parcellas. Ord vista da la suprastanza dad Alvra è quai bler memia pauc.
Nus vegnin a batter per mintga meter quadrat en la zona da bajegiar


text:
Sin il campus eran il mument da l'attatga radund 3'000 studentas e students. Tenor medias ha l'attatga sin l'universitad Bacha-Khan cumenzà las 9:30 temp local. La polizia ha discurrì da 4 umens armads ch'hajan attatgà l'universitad. Tuts attatgaders sajan vegnids mazzads.
Act da vendetga
La gruppa da rebells islama Tehreek-e-Taliban è sa declerada responsabla per l'attatga. Quatter attentaders da suizidi hajan fatg l'attatga sin l'universitad ha ditg il cumandant dals Taliban a l'agentura da novitads franzosa AFP. L'attatga saja ina vendetga per l'offensiva militara cunter il rebels.
La provinza Khyber Pakthunkhwar è ina bastiun dals Talibans en il Pakistan. Il december 2014 avevan els mazzacrà 136 uffants en ina scola a Peshawar. Sinaquai ha l'armada dal Pakistan cumenzà grondas offensivas cunter ils extremists.
RR novitads 7:00/11:00