text:
500
Aveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Belisario, generàl bizantì, mórt in del 565;
- Macedonio de Tesalonica, scritùre bizantì, mórt in del 560;
- Piero Patrisio, funsiunare bizantì;
- Abid ibn al-Abras, poéta àrabo.
- Octa del Kent, rè del Kent, mórt in del 543.
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Einion ap Cunedda, rè.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


c: text/html

text:
Indipendentism
L'indipendentism l'è el fenomen de la rivendicazion d'indipendenza e liberazion d'ona nazion senza stat.
L'ONU la recognoss el diritt de rivà a l'indipendenza a partì del principi d'autodeterminazion (diritt de autodeterminazion di popoj).
In del secol quel de XX, un fracch de nazion a hinn rivaa a l'indipendenza, 'me i paes baltegh, Estonia, Letonia e Lituania, o la Slovachia.
El fenomen del indipendentism l'è divers da quell del autonomism, che 'l voeur pussee poter ma semper in del paes, senza fà on Stat sovran noeuv.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La rolla da favurit tar las dunnas è clera, quella han las dunnas da Tusaun/Cazas. Ellas giogan en ina liga pli auta (1.) che las dunnas da Domat (2.). Plinavant han las giugadras da Tusaun gudagnà la Cuppa grischuna ils davos 3 onns.
Cuira - Moesa
Tar ils umens è la situaziun da partenza pli averta. La segunda equipa da Cuira gioga en il final cunter Moesa. Omaduas equipas dattan en la terza liga. L'equipa da Cuira, che vala era sco equipa da U20 da Cuira, dat cun blers talents giuvens. L'equipa da Moesa è main enconuschenta en il Grischun, ella dat il campiunadi cun las equipas dal Tessin.


text:
Ascolta “La curséta – di Davide Re” su Spreaker.
L’era la primavera dul véent. La gent che la parla temé nómm la gh’aveva giamò capì: un ànn bisestìl cunt ul nómm ch’al bufa al sarìa stà sfortunà. Infatti dul més de Febràr l’è sciupàda ona epidemia d’un brüt màl in giir per tucc’ ul mund, e i lumbard l’hann ciapàda in piena facia.
L’era ona spés da brüta févra, che la faséva murìi i pusée vécc’, i tìsic e quei fumaduur esageràa ch’in gh’hann i pulmon négar e pién de séner. Se t’el disét inscìi la par poca roba ma, a cuntài, a inn stà bufà via in tànt nèla primavera dul véent. Ul guvèrn, che sul princìpi al gh’aveva capì nagót, dul més da Marz l’ha seráa tucc’ i cancèi di scòi, di fabrìc ch’eran mia necesàri, di negozi, e l’ha ordinà a tucc’ de quètass in cà. Istess d’ona guèra, se diséva.
Própi in vün da quei prim dì de quarantena, ul Renato l’era in cà da par lù. L’era in pée, cunt i man incrusàa adré dul cù, e cunt la destra al fasea penzulà un giurnàl. Al vardàva fœ de la finèstra, e tucc’ i volt che al vedéva i só occ’ riflèss sul véder, al barbótava bastém mèzz ruminàa.
De tucc’ i disgrazi ch’al gh’aveva legiù in sul giurnàl, cunt la cunta di mort e di malàa, i dànn a l’industria e a l’economia, i preocupaziùn par i ospidài, ghe n’era ona che la ga nàva mia gió e che la restàva piantada temé ‘n cióod indul só cœr orgogliùus: la polizia, per fa che la gént la vàga mìa in giir a cuntagiàss, l’era de ronda a fermà quei che pirlavan senza rasùn. Ul giornalista al diséva anca che la popolaziùn l’era cuntenta del “provvedimento” e che la s’era “scatenata sul web” contra i “runners”, parché eran lùur a purtà in giir ul “virus”. Insomma, per culpa de quater milanés, semper tacàa ai telefunitt, lù al pudéva mia ná a cuur.
Al pontàva i occ’ drizz in mèzz i ràm dul só scirées, pién da fiuur bianc e ciciutèi temé pop-corn, ma al ga vardàva adré, vers la culinèta dul Muntalègher, cunt i só rubìt e cunt ul só sentée che al tàca rampegà vesìn a cà sua, própi adré de l’osteria che la gh’ha ciapà ul so nómm.
La Betìna, la só miée, l’era amó drée laurà a Varées, in città. Se lé la füdèss stàda in cà, la avrìa podù vèss bóna de fàl ragiunà. Il decreto dul guvèrn, però, l’aveva stabilì che ul servìzi de la inferméra Betìna l’era püsée necesàri all’uspedal cunt i malàa, piutòst che a cà sua a fa stà quiéet quel có matt d’ul so ómm.
Ul Renato, lasà da par lù, al sutàva pensà a tucc’ i volt che l’erà nà de cursa su quèl sentée. L’era ul princìpi da tucc’ i girètt indi bosch che al ga piaséva fà a tuta manèta ogni quài volta ch’al pudéva. Adré de la culìna, dopu vèss nà gió da la china, ul sentée al sa slarga temé un turént indul lagh de la Piana di Vegonno, ul cœr de la Valbossa, ona gran radùra de prà e de camp de furmentùn in mèzz al silénzi e ai bosch. Da lì, te pódet nà indù te vóret: in gh’inn sentée che te menan giò al lagh de Varées, cunt i só pescadur che ciapàn pusée frécc che pés e la so pista di biciclètt che la ga gira in giir; sentée che ta rampégan su fin a Caidà, cunt ul cœr ch’al pica indul pécc’ par la fatica de la gran salida, par l’emoziùn de vidée i murèt de sass e i casòtt di caciadùr che inn drée borlà gió da cent ann, e per la cuncentraziùn da stà atént ai àspis e ai bìss de prà; sentée che vàn a quetàss indul scùur de l’umbrìa dela sémper verd pineda de Bosco Grande, che la slarga i pulmùni cunt ul só udur de giàss; sentée vèrs ul Strona, vèrs l’Ulona…
D’un tràtt, intànt che l’era temé in on alter mund, ul Renato a l’è stà destà dal rumùr de la só stèsa vùus. “In saràn dusént pass”. La bóca la séra verdù da par lé temé la vàlvula de ona pentola a pressiùn e la gh’aveva lasà vegnì fœ i pensée che – se no – l’avrìan fà sciupà. L’era mia bón de contrulàss. Ul só có nàva da par lù. Al pensàva ai diviéet, ai cuntroll, ai pulótt e al rivàva semper a la stèsa conclusiòn: al gh’aveva dumà da rivà al sentée, dopu al sarià stà impusìbil vèss catà. Un àtim dopu al gh’aveva giamò sù i scarpètt de cursa e i braghètt curti.
Intànt ch’al nàva su per ul Muntalègher, ul Renato pensava che l’era stà propi ona bèla dicisiùn quèla de a nà a cuur. In giir par quèi boschi gh’era mai nissùn, nànca quand ch’al sa pudéva nà in giir liberamént. L’era propi impusìbil vèss cuntagià in quèl desèrt de ràm e de fœi. Al faséva mìa mal a nissùn, e nissùn se sarìa nanca corgiù che l’era in giir.
L’era cuntént, l’era cunvìnt, ma l’era mia tranquìl. De sòlit, i girètt indi bosch eran i só mumént de paas, quiéet e luntàn da la gént e di pensée. Incœ l’era mia istéss. Al gh’aveva la sensaziùn de vèss vardà malamént d’on quaivùn, de vèss spià e seguì temé on spallun de Montviasch o un caciadùr de sfroos.
L’ha cumencià a calmàss un zic quand ul sentée l’ha tacà a nà gió. Adès che i gambi eran cald, che ul fiàa l’era spezzà, che ul mutur l’era pizz, al pensava ch’al pudéva incuntrà anca l’esercito, che tàant a lù – “denter quèi bosch” – a pudèva catàl nissùn. Al cugnoséva tucc’ i sentée, i stradìt di cacciadur che scàpan fœ di sentée e i tracc’ di animài che scàpan via di stradìt di cacciadur. Pensava che ul só còrp – pée, garùni, gambi, sang’ e pulmuni – l’era vegnù grand intànt ch’al sa adatàva a quèla tèra piena de sàss, senza pianùra e senza cumpagnìa. Tant per cambià, insomma, ul prèzz de la calma l’è stà pagà cunt la munéda de l’ umiltà. Al gh’a pareva quasi de vèss un fuggitivo temé Rambo.
Rivà vesìn a Vegonno, gh’era quaicoss de mìa nurmàl. Intànt ch’al vardàva la radùra sóta da lù, in mèzz ai róver e ai castagn, al s’era corgiù che ul Monterosa l’era semper al só post, tra la tèra e i nìul, ma ‘ndi camp gh’era nanca un tratùr, nanca un contadìn, nanca ona vàca. Brùt ségn.
Ul sentée ch’al mena gió a la Piana al végn fœ dul bosch in discesa, e prìm de rivà a tacàss a la strada pusée larga al traversa per centcinquanta métar un prà. Propi quand ul Renato l’era in mèzz a quel prà, cunt un gran pulveròn l’è rivàa una panda di carabiniéer e la s’è fermàda in fund al sentée. Lù, pién de stremìzi, al s’è impiantà sul pòst temé ona legura. Dù carabiniéer, vün gràss e vün màgher, eran vegnù fœ de la machina, e s’eran metù drée a vusàagh de nà da lùur.
“Végn chì, disgrasià! T’el sét no ch’al sa pœ mìa nà a spàss? Adès te càtet una bèla contraveziùn!”
E lù: “ Ma cusée ch’a gh’hó fà de màl? A som semper stà ‘ndul bosch! A g’ho nanca incuntrà nisùn!”
“Ecco, bravo! Ma a numm ga interèsa no! Tàs e végn chi a catà la tó multa. E dopu ta faràn anca un prucèss.”
Intànt ch’inn parlàvan, i dù in divisa se fasevàn visìn, dasi dasi. Parevàn fiurèi che giùgan a ciapà ona galina. Quand inn rivà a véent metar, ul Renato l’ha tacà a caminà indrée. Lùur in fasévan on pàss, e lù al faséva on pàss; lùur na fasévan dù e lù na faséva dù. Gh’era mìa temp par pensà.
D’un tràtt, ul Renato al s’è corgiù che ul carabiniéer pusé giùin al gh’aveva adòss un pàr da scarpètt temé i só, da curidùr da sentée. Al gh’è scapà da rìid.
“Deh pulòtt – al gh’ha dì – te pensarét mia de cùuram adrée? Mi indul bosch a cùri temé un lùf, ma rampéghi temé ona cavra, me quèti temé ona lusèrta e cambi pèl ‘mé ona bìsa. Te me càtet pü!”
Al gh’aveva nanca finì de parlà ch’al era giamò sparì in mèzz ai fœi giùin de la primavera, sul sentée rìpid e pién da sàss. L’ùltim ricóord ch’al gh’aveva in méent, intànt ch’al curéva e rampegàva, l’era quèl dul carabiniéer-curidùr ch’al partìva a cùuragh adré. Adès gh’era da divertìss.
La sìra, quand l’ha sunàa ul telefono, la Betìna la gh’aveva giamò perdù ul cont di rosàri che l’era drée dì. Quand che l’era turnada a cà, la gh’avéva vist che al gh’era mìa ul só omm, che in gh’eran nanca i só scarpètt e la gh’avéva capì tusscoss.
La curnèta dul telefono la pesava dés chili.
“Pronto?”
“Carabinieri”
Ul só omm l’era nà a cùur de sfroos, quarantena sì o quarantena no, e l’era stà catà d’ona pattuglia. L’era scapà indul bosch, ma dopu vèss stà cercà anca cunt i càn l’era stà truàa quand che l’era giamò scuur, bell’e ciocch dénter un casòtt da caccia. L’era sóta a ona cuèrta de lanàscia ch’al ronfàva temé ‘n cinghiàl. Quand l’han purtà via al sa recurdàva nanca se l’era drée fa.
Intànt che la caminàva al ciàr di lampiùni in direziùn de la casèrma, la Betìna la ripasàva la solita tiritéra. “Par piasée sciùr maresciàll, ga vœr pazienza” – “A savì ul me omm temé l’è fà” – “ Al cumbina semper di gràn marturàa” – “L’è l’ùltima volta, v’al giuri”. La caminàva, la ripàsava e la pensàva che l’era propi stùfa di tucc’ i preoccupaziùn e tucc’ i dispiasée che la ga dàva quèl mona dul só omm.
[Foto di Davide Re]


text:
Sco preparar il meglier ils uffants per la scola? La scola è la plazza da lavur dals uffants e quai per almain 9 onns. Esi d’avantatg sche uffants san già leger e scriver cur che els vegnan en l’emprima classa? U datti autras abilitads che èn pli impurtantas? Quest emprim pass en il mund grand e serius n’è betg mo per ils uffants in viadi intschert. Er per quels che educheschan è quai in’aventura. Il psicolog Philipp Ramming emprova da mussar in pèr abilitads da basa che èn impurtantas per pudair emprender, avair success u almain per superar la scola.
Il forum 2007-2008 Fit per la scola
Sco preparar il meglier ils uffants per la scola? La scola è la plazza da lavur dals uffants e quai per almain 9 onns.


text:
Il parlament da la Frantscha ha approvà il pachet social en la valita da pliras milliardas euros. Quel duai calmar la malcuntentientscha dals «Gilets Jaunes» ed auters critichers da la regenza. Suenter ina debatta intensiva da passa 13 uras ha l'assamblea franzosa vuschà cun gronda maioritad per las refurmas.
Pliras mesiras socialas
Da nov ston ils Franzos betg pajar taglia sin sururas ni sin contribuziuns socialas, la paja minimala vegn auzada per 100 euros il mais e radund 70% da las persunas pensiunadas vegnan dispensads da l'auzament d'ina taxa sociala dispitaivla.
Opposiziun crititgescha
Da la perspectiva da l'opposiziun creescha la regenza cun quest pachet social però novas ingiustias. Crititgà vegn per exempel che mo ina part da las persunas pensiunadas profiteschian tar la mesira tar la taxa sociala. Ultra da quai crititgescha l'opposiziun ch'i sa tractia dad immensas expensas.
RR novitads 06:00


text:
En in'emprima etappa vegnan reunidas 400 plazzas da lavur en in nov edifizi a Cuira vest. L'intent dal nov edifizi è quel da trair a niz il meglier pussaivel sinergias, d'optimar andaments, d'augmentar la flexibilitad da l'utilisaziun dals locals sco er da reducir il basegn general da surfatscha. Quai communitgescha la regenza grischuna.
Tut en tut 14 differentas unitads d'organisaziun (dus departaments e 12 posts da servetsch) vegnan a sa chasar en il nov edifizi administrativ «sinergia». Las plazzas da lavur vegnan realisadas per gronda part cun structuras spazialas avertas tenor las enconuschientschas las pli novas areguard l'acustica, areguard l'utilisaziun dal cler dal di ed areguard l'organisaziun da la lavur. Cumplettadas vegnan quellas cun zonas d'inscunter, cun locals centrals e cun zonas da servetsch.
Strategia d'immobiglias chantunala
La realisaziun dal center administrativ «sinergia» a Cuira fa part da la strategia chantunala d'immobiglias. Quella prevesa d'installar totalmain nov centers regiunals ferms ch'èn repartids en tut il chantun.
Realisaziun en etappas
Il concept da realisaziun «sinergia», ch'è planisà per il lieu d'administraziun Cuira, prevesa da spustar tut en tut 670 plazzas da lavur a Cuira vest e duai vegnir realisà en duas etappas separadas. En l'emprima etappa da realisaziun duain las unitads d'organisaziun che han il pli grond basegn d'agir, vegnir dischlocadas en il nov edifizi administrativ a la Ringstrasse / Salvatorenstrasse cun var 400 plazzas da lavur. En ina segunda etappa, che sto puspè vegnir suttamessa al parlament ed al pievel avant ch'ella po vegnir realisada, duain vegnir endrizzadas 270 ulteriuras plazzas da lavur.
Il project «sinergia» na prevesa ni d'augmentar il dumber total da collavuraturas e collavuraturs da l'administraziun chantunala ni da dischlocar plazzas da lavur dals ulteriurs centers regiunals en la chapitala chantunala.
RR novitads 12:00


text:
L’emissiun dat in eco da la dieta a Cuira l’october passà, organisada da la Societad Retorumantscha, en la quala var 150 participants èn sa radunads durant 3 dis. Temas a la m
aisa radunda èn tranter auter: l’impurtanza dal moviment rumantsch, avantatgs e dischavantatgs da l’interrumantsch, valita dal rumantsch dal punct da vista econ
omic, il principi da territori. En la segunda part da l’emissiun chanta il Chor Ligia Grischa sut la direcziun dad Ernst Schweri il “Survetsch divin campester” da Bohuslav Martinu en la versiun rumantscha dad Alfons Maissen.
Participants: Armon Planta, Bernard Cathomas, Alexi Decurtins, Ruedi Netzer
Redacziun: Ernst Denoth
Scuntrada 14-12-1977
Numer d’archiv: 500010


text:
Mani Matter vegniva titulà ils onns 70 sco in dals impurtants chantadurs da la cultura da Berna. Il sulet ch’el duvrava per intgantà era sia ghitarra.
Oz, 44 onns suenter sia mort, pon ins dir ch’il chantautur bernais è stà in musicist sco nagin auter en Svizra. El è stà l’ambassadur svizzer dal stil chanson, il stil musical nua ch’ins metta gronda paisa sin ils texts.
«i han es zündhölzli azündt»
Renumadas èn cunzunt sias chanzuns legraivlas ed umoristicas sco «der Eskimo» ni «i han es zündhölzli azündt». Matter n’era dentant betg mo in chantadur da buna luna, mabain era in filosof ch'era avert per l’entir mund. El ha cuntanschì cun ses texts tuttas classas da la populaziun, dal pli simpel burgais enfin tar ils pli intellectuals.
Musica da Mani Matter viva anc oz
Mani Matter è mort l’onn 1972 tras in accident cun auto en la vegliadetgna da 36 onns. Sia musica e ses texts portan anc oz fritg e vivan en la musica nova Svizra. Blers artists sco Lo&Leduc ni Greis han fatg covers da sias chanzuns. D'udir èn quellas novas versiuns sin l’album «und so blybt no sys lied» che cumpara ils 2 da settember 2016.
RR actualtitad 08:00


text:
Dialàtt bulgnaiṡ
Al bulgnaiṡ l é un dialàtt dla längua emiglièna, óṅna däl dåu längv dal continuum linguésstic emigliàn-rumagnôl.
L'é óṅna däl variant pió d prestîg' dla längua emiglièna, dimónndi artésst dal månnd dla mûṡica cme di lîber o dal månnd dal spetâcuel i àn dezîṡ d adruvèr ste dialàtt qué int äl låur ôver. Stra i pió famûṡ ai é żänt cme Andrea Mingardi, Giorgio Diritti, Gvîd Fèva, Gigén Lîvra e Alfredo Testoni.
Al n é brîṡa pió bacajè cme na vôlta, i vîc' che i àn mégga ancåura pighè i uṡvéj e san al dialàtt én pûc, i żûven i preferéssen dscårrer in itagliàn o in gêrg itagliàn luchèl (socuànti tûṡ i pänsen d savair dscårrer in dialàtt, mäntr invêzi i pôlen dîr såul dåu parôl ch'én gnanc bulgnaiṡi). Par ste mutîv ché al é a rîṡg d estinziån.
DifuṡiånModifica
L é bacajè int la zitè metrupulitèna ed Bulåggna (fòra che int i cmónn ataiṡ a Iómmla), int i cmónn ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int La Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e däl band ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.
ClasificaziånModifica
Al bulgnaiṡ al cunprànnd sî såttvariànt prinzipèli ch'äj én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl:
- Al dialàtt bulgnaiṡ zitadén, bacajè a Bulåggna in qualla ch'na vôlta l'êra la zitè däntr äl mûra (adès i én i vièl). In żâl int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi, bacajè int äl muntâgn a na distanza stra i vént e i quaranta chilòmeter da Bulåggna, pr eṡänpi Varghè, Griżèna. In mlarànz int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ muntanèr èlt, bacajè int äl cmóṅni ataiṡ ala cunféṅna cun la Tuschèna, pr eṡänpi Castión, Liżàn. In råss int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ campagnû ed matéṅna, bacajè int la bâsa a matéṅna ed Bulåggna (Bûdri, Midgéṅna, Mulinèla, ecz...). In vaird "câchi" int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ campagnû ed såtta, bacajè int la bâsa såura Bulåggna (Arżlè, San Żôrż, Zänt, Galîra, ecz...). In vaird "làim" int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ campagnû ed sîra, bacajè int la bâsa int i dintûren ed San Żvân, da Bażàn a Crevalcôr. In vaird cèr int la cartéṅna.
UrtugrafîModifica
AbicîModifica
Al môd ed scrîver bulgnaiṡ l é stè creè dal Dagnêl Vitèli. Al abicî bulgnaiṡ l à 22 létter ed bèṡ pió èter sagg’ coi séggn diacréttic. Äli én 38 in tótt, sänza tgnîr in cånnt däl grafî ch’an äli én cunpâgn par scrîver són prezîṡ.
A a (a)
B b (bé)
C c (cé)
D d (dé)
E e (e)
F f (èf)
G g (gé)
H h (âca)
I i (i)
J j (i lónga)
L l (èl)
M m (èm)
N n (èn)
Ṅ ṅ (èn col puntén)
O o (o)
P p (pé)
Q q (qu o cu)
R r (èr)
S s (ès)
Ṡ ṡ (ès col puntén)
T t (té)
U u (u)
V v (vi o vó)
Z z (zêda)
Ż ż (zêda col puntén)
Socuànt létter (vuchèli) äl pôlen èser canbiè ed lungazza dai séggn diacréttic.
VuchèlModifica
Al bulgnaiṡ al à magâra pió vuchèl dl itagliàn.
ConsonàntModifica
Gran pèrt dal consonànt as scrévven cunpâgn a l itagliàn. Eceziån:
(1) Quand dåpp ai én a,o,u
(2) Quand dåpp ai én i,e + 'n ètra vuchèl;
(3) Såul a fén parôla
- La cunbinaziån sc (/ʃ/) cme in itagliàn an i é brîṡa.
- s-c as dîṡ separè: s+c' . Eṡänpi: "s-ciavvd"
- s-g as dîṡ separè: s+g' . Eṡänpi: "s-giazèr"
Èter grafîModifica
In pruvénzia i dialétt én divêrs int la prunónzia e int äl parôl da quall ch'as dscårr a Bulåggna. Só in muntâgna, pr eṡänpi, as tôr al sît dl azänt zircunflès al mâcron (¯). Da socuànti band i én pûr druvè séggn diacréttic 'me la téllda (˜) pr äl vuchèl naṡèli (eṡ.: Bażã). Int la bâsa, bän e spass, qualla che a Bulåggna zitè a l é såul na e srè cûrta (é), la dvänta éi (eṡ.: turtléin). Däl vôlt sta cunbinaziån qué l'é ancåura druvè int al cheplôg.
Cunparaziån cn äl ètri längvModifica
CulûrModifica
GramâticaModifica
Al bulgnaiṡ a divîd dû gêner (maschîl e feminîl) e dû nómmer (singulèr e plurèl). Par vultèr a'l feminîl i agetîv e i pió sustantîv as żónta al sufîs -a col maschîl: defizänt → defizänta, påndg → påndga.
Fèr al plurèl l é parò dimónndi pió difézzil. Defâti, a difaränza dl itagliàn, in parécc' chèṡ an s żónten brîṡa sufîs ed vuchèl mo as prodûṡ n'alternânza vucâlica int la radîṡ dal sustantîv, asquèṡ cme int äl längv germânichi. Acsé arän pr eṡänpi:
- å - ó: biånnd → biónnd
- ô - û: żnòc'→ żnûc'
- äl parôl che finéssen par -èl o -ôl äli àn al plurèl par -î e -û: martèl → martî; fiôl → fiû.
Äl parôl maschîl che finéssen in consonànt armâgnen acsé cme äli én: al râm → i râm. Äl parôl feminîl mégga derivè da parôl maschîl äl pêrden la -a finèl: la rôda → äl rôd. Quèlca vôlta l é pusébbil żuntèr däl vuchèl eufònichi: fammna → fàmmen Äl parôl feminîl derivè da parôl maschîl (sustantîv muvébbil) fåurmen al plurèl invêzi con -i: biånnda → biånndi; ziéṅna → ziéṅni
ArtéccolModifica
I artéccol i pôl èser: Determinatîv: al; la; l´; i; äl; äli.
Indeterminatîv: un; (u)na; di; däl; däli.
Sugèt clétticModifica
Al bulgnaiṡ l à un sistamma verbèl cunplès abâsta: al cunprànnd quâter clâs verbèl (vêrb ch’i finéssen pr èr, air, er, îr) bän e spass iregulèri såura tótt int al preṡànnt indicatîv. Particularitè dal bulgnaiṡ e di èter dialétt däl längv galo-rumànż l é al sugèt cléttic. I én:
Espansiån dal sugèt: a (mé); (e) t (té); al, la (ló, lî); nuèter (nuèter); vuèter (vuèter); i, äli (låur)
Prunómm persunèl: mé; té; ló, lî; nuèter, nó; vuèter, vó; låur
VêrubModifica
Cognugaziån dal vêrb magnèr
- a mâgn
- t mâgn
- al, la mâgna
- nuèter a magnän
- vuèter a magnè
- låur i mâgnen
Cognugaziån interugatîva dal vêrb magnèr
- mâgna?
- mâgnet?
- mâgnel? mâgnla?
- magnaggna?
- magnèv?
- mâgn-ni?
Se t vû savair d pió, vèt a scartablèr la gramâtica ufizièla dal bulgnaiṡ.
NómmerModifica
In bulgnaiṡ la distinziån stra'l nómmer maschîl e quall feminîl i é fén a'l 3:
- ón - óṅna
- dû - dåu
- trî - trai
Dal quâter in pô an i é brîṡa pió distinziån.
I nómmr urdinèl, dåpp dal 10, i vôlen la fåurma quall di (qualla däl pr i nómmer feminîl). As pôl druvèr la fåurma chèlc dl itagliàn, cme undicêṡum, ventêṡum, ecz. pr i regnànt, eṡ.: Pèpa Pío dodicêṡum.
PruvêrbiModifica
- A fèr i fât só an s inspåurca mâi äl man.[2]
- (IT)Chi si fa i fatti suoi, non si sporca mai le mani.
- Al bån vén al n à biṡåggn dla frassca.[3]
- (IT)Al buon vino non bisogna la frasca.
- Murèl: Al bån 'l à brîṡa biṡåggn ed contrasàggn. Riferimänt a la frassca ch'i ûst i miténn såuvr'äl só tavêren.
- Al prémm cåulp an câsca 'l âlber.[4]
- (IT)Al primo colpo non cade l'albero.
- Murèl: Biṡåggna pruvèr pió 'd na vôlta par vénzer.
- Anc quassta l é fâta déss quall ch'al cavó i ûc' a só mujêr.[2]
- (IT)Anche questa è fatta disse quello che cavò gli occhi alla moglie.
- Murèl: As dîṡ in riferimänt a quelcôṡa finé bän.
- Andèr a la bâsa, tót i sant ajûten.[4]
- (IT)A buona seconda ogni santo aiuta.
- Murèl: Tótt i san navighèr col bån vänt.
- Com déss la våulp al û: żå 'l an me pièṡ.[5]
- (IT)Come disse la volpe all'uva: lasciala stare, che è acerba.
- Murèl: As dîṡ ed chi al fà fénta 'd dspreżèr quall ch'ló 'l arêv vló.
- Cum déss quall ch'al frèva äli ôc, ai vôl èser da fèr.[3]
- (IT)Come disse colui che ferrava le oche: e' ci sarà da fare.
- Murèl: As dîṡ par dîr dla fadîga 'd fèr quelcôṡa, cme frèr äli ôc.
- Dal détt al fât ai é un gran trât.[2]
- (IT)Dal detto al fatto vi è un gran tratto.
- Dû gâl int un pulèr i stan mèl.[6]
- (IT)Due galli in un solo pollaio stanno male.
- Murèl: As dîṡ ed dû ch'i vôlen l'istassa rôba, cme dû rivèl in amåur.
DifaiṡaModifica
Par vàdder l artéccol conplêt, dè n'ucè al sît bulgnaiṡ
Al n é brîṡa vaira che la cunservaziån d una längua o d un dialàtt (par fèr prémma giän pûr d un idiòma) la séppa såul int äl man dal pòpol ch’al drôva cl idiòma e stièvo. Prémma de tótt, a s avän da métter d acôrd e dezîder se a vlän che al bulgnaiṡ al vâga avanti opûr se, come tanti ètri côṡ bôni d una vôlta, anca ló l èva da finîr int al panirån ed Cúccoli såul parché i ténp i én canbiè. A nó as é d avîṡ che biṡåggna fèr tótt quall ch’as pôl par salvèr al bulgnaiṡ dala môrt, sinchenå Bulåggna e tótt quant nuèter a srän pió pôver, pròpri come s’i avéssen tirè żå la Tårr di Aṡnî o mazè tótt i elefànt ch’ai é in Âfrica o tótti äl balên. Pió avanti in ste sît a miträn di artéccol par spieghèr méi parché la difaiṡa di idiòma pió cinén la séppa un saggn d modernitè e ed ziviltè. Pr adès supunän che tótt i viṡitatûr dal Sît Bulgnaiṡ i èven capé quasst e ch’i s dmànden csa fèr par salvèr al nòstr idiòma.
I puléttic, la Cmóṅna, la Pruvénzia, la Regiån e anc al Stèt itagliàn i àn da capîr che al bulgnaiṡ l é malè e che biṡåggna fèr quèl sóbbit ed lóng par môd ch'as pòsa salvèr, però biṡåggna ch’i fâghen quèl anc i bulgnîṡ, ch’i an sänper cardó al pregiudézzi faséssta che itagliàn = mudernitè e dialétt = vciâja e mancanza ed cultûra. Qué naturalmänt a n starän brîṡa a quistiunèr såura l’inpurtanza dl itagliàn, mo biṡåggna capîr che ormâi al bulgnaiṡ int la nòstra zitè al s sént tante pôc che al srêv méi se quî ch’i al san i turnéssen a druvèrel tótti äl vôlt ch’i pôlen: pr eṡänpi coi sû fiû se quíssti i al san almànc pasivamänt, con i anvudén se quíssti i inpèren bèle l itagliàn dai genitûr, e naturalmänt con sô maré o sô mujêr, sô fradèl o sô surèla, i amîg e, s’i capéssen al bulgnaiṡ, anc col lardarôl, al giurnalèr, al spzièl etecêtera. Con ste sît a vlän fèr da capîr che anc in bulgnaiṡ as pôl avair una vétta culturèl, e che al vèl la panna ed dscårr-el.
Biṡåggna ânca che tótti cäli autoritè ch’avän détt prémma i dâghen di góbbi par la salvazza dal bulgnaiṡ. Una vôlta ai êra la lażż regionèl N° 45 dal 7.11.1994, che però la n é mâi sarvé a un bèl gnínta: l'é stè finanziè såul dû ân e i bajûc i én stè dè vî in manîra bän e spass clientelèr, un quèl ch'an s pôl brîṡa azetèr. Pò la lażż l'é stè dscanzlè int al prinzéppi dal 2014, e såul dåpp che i inamurè dal dialàtt i an fât una gran tubèna al Cunsélli Regionèl l à dezîṡ ed fèrn un'ètra, la N° 16 dal 18 ed lói dal 2014. A starän da vàdder, pr adès biṡåggna dîr che ai 21 ed febrèr dal 2006 al Cunsélli Comunèl ed Bulåggna l à apruvè un åurden dal dé in favåur dal dialàtt bulgnaiṡ (artéccol dal Carlén), mo che anc quall l é stè un pô al sfôrz ed Magrén (ch'al strazèva la chèrta mójja coi dént). L é asolutamänt indispensâbil finanzièr däli ativitè ch’äl sêrven da bån a dèr un pô d respîr al nòster dialàtt, pr eṡänpi di cûrs come quî ch’avän bèle détt, di fumétt, di lîber pr i cínno, e pò quall ch’ai é bèle e ch’al vèl: cuncûrs ed leteratûra, ativitè culturèl, teâter, buratén, cunzêrt ed mûṡica bulgnaiṡa, conferänz, stûdi, publicaziån etezêtera. Ai vôl anc una cumisiån ch’la fâga däl parôl nôvi par tgnîr al bulgnaiṡ in scuèdra coi ténp.
Ai é però un quèl inpurtantéssum da dîr: biṡåggna che i prugèt finanziè i dâghen da bån di riṡultè, sinchenå la Regiån l’à da avair i góbbi indrî pr äli iniziatîv dl ân dåpp. A n psän pió tolerèr che di sôld dè par la difaiṡa e valoriżaziån di dialétt emigliàn-rumagnû i n prudûṡen gnanc mèż riṡultè concrêt con un’inzidänza sozièl, parché däli ativitè da purtèr avanti ai n é magâra!
Insåmma: la salvazza dal bulgnaiṡ l à biṡåggn ed fât cunvént e sinzêr sía dal èlt che dal bâs, con na cusiänza puléttica sicûra däl scumàss e däli idéi dimónndi cèri só quall ch’as à da fèr. Bän e spass la żänt i cràdden che la difaiṡa dal bulgnaiṡ la séppa såul na quistiån ed divartîres con st’idiòma, mo nó a pinsän che la difaiṡa la s fâga atravêrs l’aziån póbblica e l’ativitè ed tótt i dé ed quî ch’i dscårren in bulgnaiṡ. Par fèr capîr sti dû aspèt a publicän qué dû artéccol, al prémm såura la situaziån dal Pajaiṡ Bâsc, al secånnd só la situaziån dal plattdüütsch dla Germâgna setentrionèl, ch’al måsstra l’inpurtanza dl’aziån dal bâs quand as vôl difànnder un idiòma.
LeteratûraModifica
Vadd al artéccol Leteratûra bulgnaiṡa
Al bulgnaiṡ l é un dialàtt pén rèṡ ed ôvri leterèri dal XVI sêcol fén dai nòster dé. Äli ôvri leterèri prinzipèli én såura tótt tèst ed teàter, mo ai é pûr ôvri ed pueṡî e prôṡa.
Ligâm ed fòraModifica
- (IT) (EGL) Al Sît Bulgnaiṡ
- (IT) (EGL) Dizionèri bulgnaiṡ-itagliàn/itagliàn-bulgnaiṡ con rimèri. Gigén Lîvra e Dagnêl Vitèli, 2009 (secånnda ediziån)
- ↑ 1,0 1,1 Inversiån stra 'l vêrb e l'espansiån dal sugèt, cme in franzaiṡ.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 484.
- ↑ 3,0 3,1 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 516.
- ↑ 4,0 4,1 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 35.
- ↑ Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 2, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1872, p. 489.
- ↑ Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 534.


text:
Tesàlia
La Tesàlia (Θeσσaλίa/Thessalía ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù o periferéa de la Grécia e la sò capitàl l’è Larisa (Aάpισa ‘n lèngua gréca).
L’è bagnàda dal Mar Egéo a matìna (èst) e pròpe in del mar la se slónga fò in de la penìsula del Pelio, a mesdé l’è tacàda a la Grécia Sentràla, a la sò sìra (ovest) gh’è ‘l Epìr, la Grécia Ucidentàla e a mut (nòrt) la gh'à la Macedònia Sentràla e la Macedònia Ucidentàla.
In del nòrt de la Tesàlia gh’è ol mut Olìmpo, ol piö ólt de la Grécia, ‘ndóe i stàa de cà, segónt ol mito, ol Zéus e töcc i dèi de l’antica Grécia.
I prefetüre[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Tesalia l’è fàcia sö da quàter prefetüre:


text:
DB Multiverse
Respondem!
Da quest messasg chi al to pa da part de mi...
Sont on adult dess....e pussee fort che tucc violter.
Voeurarissi parlà cont el Kakaroth.
Gh'hoo ona proponuda che el v'interessarà, on semples scambi.
Ma pruma ona sfida. Se violter sii di ver Saiyan poeudii nò refusà. Mi contra violter quater.
Poeudom nò combater
foeura del tornee, donca
farem brasc de fer.
foeura del tornee, donca
farem brasc de fer.
Me presenti, mi sont el Son Gohan de l'univers 18.
Mi combati nò perchè sont el pussee debol del grup.
(Granda bala)
Poeudii spensger la mea man tucc insema cont i voster duu brasc, in de la manera che voeurii.
Ve sfidi de desmoeuver la mea man de vun zentimeter. E mi me trasformaroo nò in Super Saiyan!


text:
Konolfingen
Konolfingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4763 abitant.
El cumün de Konolfingen al se tröva a una altitüden de 658 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Freimettigen, Grosshöchstetten, Häutligen, Mirchel, Münsingen, Niederhünigen, Schlosswil, Tägertschi, Trimstein.
StoriaModifega
Konolfingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Chonolfingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
ReferencesModifega
- Dubler, A-M: Konolfingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-07-27.


text:
Chimica urganiga
La chimica urganiga la stüdia i caraterìstich chìmich e fisich di mulècul urgànich. Se üsa ciamà cumpost urgànich i cumpost del carbòni, asca i ossid, l'acid carbonich e i sò saa, ed una quej altra eceziun.
L'agetif “urganiga” l'era staa dupraa perchè questa bròca de la chimiga la stüdiava i compost tiraa fö di urganism vivent. Questa definiziun chì l'è pöö stada minga pü duprada de quand che l'è staa descuert che i sustànz urgànich sintetich a hinn istess de quij natüraj.
Alter element che gh'hinn de spèss in di mulècul urgànich a hinn l'idrogen, l'ussigen, l'azot, el fosfur, el bor, i alogen (fluor, clor, brom, iodi), e anca alter element cume i metaj: i compost urganmetallich, indue che'l gh'è un ligam diret intra el metall e l'atum de carboni (i püssee impurtant a hinn i urgan-lìti, -sòdi e -magnési).


text:
Ti do i miei occhi
Ti do i miei occhi (A t dag i mè òć) 'l è 'n film dramàtic dal 2003 dl'Icíar Bollaín ch'la 'l à anc scrit insém a l'Alicia Luna, màdar dabòṅ dal baghét prutagunìsta dla pelìcula, Nicolás. Al dascór dla viulénsa cóntar cal dóni fata in di mur ad cà ch'la pōl purtàr a 'l femnisìdi, tulénd spunt da 'n curtumetràǵ dla Bollaín dal 2000 da 'l tìtul „Amores que matan“ (Amōr ch'i màsan).
La pelìcula l'à vins sèt Prèmi Goya in dal 2004 méntar gl'atōr prutagunìsta, la Laia Marull e Luis Tosar, i èṅ stâ premiâ a 'l Fèstival Internasiunàł dal Cìnema 'd San Sebastiàṅ dal 2003.
Sunt
In dal cōr dla nòt la Pilar (Laia Marull) la déśda sò fiōl pìcul Juan (Nicolás Fernández Luna), la fà sù quèl in présia e pò la partìs da la sò cà 'd Tulēd p'r andàr a star da sò surèla Ana (Candela Peña) ch'la gh'à in prugèt ad spuśàr-as prèst c'n al sò muróś scuséś John (Dave Mooney), un ragàs ch'al fà da magnàr, al dasparécia, al fà la spéśa e al pulìs. La Pilar l'è stufa 'd ciapàr-li da sò marè Antonio (Luis Tosar), 'n óm ch'al lavóra in un negòsi 'd eletrudumèstig e cun l'arlìa fàcila tant che da spés al gh dà adòs anc da 'l punt ad vista psiculògic.
Na sira la dóna l'incróśa par strada sò marè ch'al gh siga adrē parchè la 'l à mulâ sénsa dir-ag gnint, pò al gh prumét ch'al cambiarà s'la tórna a cà parchè lē par lò l'è 'l sò Sōl e sénsa 'd lē lò al n gh la cava minga a vìvar. La Pilar la gh'à paùra anc s'la sà che Juan 'l à dmandâ 'd sò pàdar e ch'l al vōl védar, in tut al manéra la n gh vèra briśa 'l us.
A 'l simitèri, méntar sò màd'r Aurora (Rosa Maria Sardà), na dóna a l'antìga, la dmanda a John s'al gh'à intensiòṅ ad spuśàr-'s in céśa, l’Ana la cònta a sò surèla ch'l'à vdû 'l carti d'l uśdàł e dal bòti ch'l'à ciapâ e la gh cunsìlia 'd tōr 'n avucàt e ad divursiàr ma lē la diś ad nò, piutòst la gh'à biśógn 'd un lavōr par tiràr avànti adès ch'l'è da par lē e ch'la gh'à 'n fiōl da tiràr sù. La cata da véndar di bijét par védar di quàd'r in na céśa.
Quànd Antonio al vîṅ a savēr da sò fiōl in du la lavóra al taca a far-ag catàr di regalèṅ, di fiōr e di buclèṅ, e al gh lasa scrit un mesàǵ: „A vag da 'n psicòlug, quànd è che tór'n-at a cà?“. Anc l’Aurora la vrév che sò fiōla la pinsìs a 'l bèṅ dla famìja, i prubléma i gh i ànan tut. Na sira Antonio al riva a cà dl’Ana par la fèsta 'd cumpleàn ad Juan ch'al 'l à invidâ. La Pilar prima la và in n'atra cambra, pò la decìd ad spianàr gl'urcèṅ ch'al gh'à rigalâ lò. In mèś a cal śēl lè, sinténd-'s un pés fóra da l'àqua, Antonio al và via dòp avér dâ 'n baśèṅ a Juan, la Pilar la gh và adrē par dmandàr-ag cuma và-la ma sò surèla la la ciàma sù subìt.
Antonio al cònta a 'l psicòlug (Sergi Calleja) ch'al n gh la cava minga a vèrar-'s cun sò mujér, ch'al fà fadìga a butàr fóra qvél ch'al sènt ma piàn piàṅ i dū i s davśìn'n incóra cun 'l óm ch'al gh diś ch'adès 'l è bòṅ ad cuntrulàr-as quànd a gh vîṅ da rabìr-as. I dū i finìs'n a lèt cuma dū muruśèṅ, pò Antonio al s fà véd'r in céśa da l’Ana 'l dè dal nòsi cun lē ch'la 'l guàrda mâł, pò la litga anc cun sò surèla quànd lē la gh diś ch'la vōl turnàr a vìvar cun sò marè.
Insém a dū sò culéghi, la Lola (Elisabet Gelabert) e la Rosa (Kiti Mánver), a s vèra n'ucaśiòṅ par la Pilar ad tgnir adrē a 'n cōrs par di muśèo in du la gh'à da dascórar di quàd'r a 'l pùblic. Antonio al taca a dvintàr gelóś parchè lē la s tira sèmpar quànd la và fóra e al gh'à paùra ch'la pòsa cgnósar qualchidòṅ un dè e pò inamuràr-as, lò ch'al n gh'à minga di argumènt da dascórar sèg e ch'al gh'à 'n apartamènt ad mèrda, pò al n s cumpatìs pròpria briśa quànd lē la lasa 'l telefunèṅ śmòrs, giusà csa fà-la. L'arlìa la mónta sù però 'l è 'n àtim, pò al s pintìs.
Quànd na banca 'd Madrìd la gh śibìs un cuntràt 'd lavōr in dal sò camp, Antonio al n gh véd piò, 'l è sicûr che lē la vaga a dascórar tuta trucàda in pùblic parchè a gh piàś far véd'r al téti e 'l cûl a tut, dònca a gh cava via i vistî e pò al la śibìs in balcòṅ. La Pilar la s pisa adòs da la pàura, Antonio al la mòla dgénd-ag 'd andàr a lavàr-as ma lē la và invéci a denunsiàr-'l a la pulisìa ma pò la s tira indrē. Antonio al dmanda pardòṅ e cuśa gh'à'l da far par scuśàr-as, traśàr par tèra, métar-'s in śnòć o che àtar. Lē la gh diś ch'la n gh vōl più bèṅ, Antonio al salta sù dgénd-ag che se lē la và via lò al s cópa, al ciàpa 'n tirabusòṅ e al taca a śbuśìr-'s i bras finénd a 'l uśdàł. La Pilar la và a sintìr s'al stà bèṅ pò quànd l'infarméra la diś ch'al n è minga in perìcul, lē la decìd ad dar-'g un taj par sèmpar. Insém a 'l sò amìghi la fà sù 'l valìś e la partìs mént'r Antonio al la guàrda sénsa vèrar bóca.


text:
Dapi la stad gioga Fabrizio Cavegn tar il «Team Südostschweiz» sut 18 onns, in'equipa ch'è vegnida fundada da nov e che dat il campiunadi svizzer cunter las equipas giuvnas da Basilea, YB u Turitg. I saja adina fitg spezial ed ins saja er adina fitg motivà da giugar cunter questas equipas.
Sch'ins ha il cletg necessari, pon ins forsa era dar in di tar in'equipa sco Basilea u Turitg.
Il giuven da Vella sa dentant, ch'igl è ina lunga via e ch'i dovra er cletg. En il dretg mument, cu ils responsabels d'in club guardan tiers, èsi da mussar la meglra prestaziun. Sche Fabrizio Cavegn discurra dentant da daventar profi, discurra el er d'ina finamira e betg mo d'in siemi.
Per che sia finamira daventia realitad investescha il giuven bler. Trais giadas ad emna trenescha el a Cuira, mintga fin d'emna dat el in gieu. Plinavant fa el era anc in emprendissadi sco miradur a Vella. Il temp liber è stgars tar il giuven da 17 onns.
Ballape è adina stà il center da sia vita
Per il giuven da 17 onns è ballape adina stà dapli che mo in hobi. Da pitschen ensi ha el passentà quasi mintga secunda da ses temp liber cun il bal. Il pli savens cun ses frar vegl Marino. «Nus avain adina tratg in l'auter dad ir a dar ballape». Anc oz giajan els fitg savens ensemen sin plaz da scola per dar ensemen bal. Insumma è il ballape adina il tema che dominescha. Er ses bab è in grond amatur da ballape ed è actualmain trenader-assistent da l'uniun sportiva Schluein Glion.
Per mai è ballape dapli che mo in hobi.
Fabrizio Cavegn - ubain ... ubain
campiunadi svizzer juniors sut 18 onns
RTR actualitad 11:15


text:
Vallebona
Vallebona (en lìgure: Valebòna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 321 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 6,0 km² e 'na densità de popolasiù de 220 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bordighera, Ospedaletti, Perinaldo, San Biagio della Cima, Seborga, Soldano, Vallecrosia.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Vallebona l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Els èn ina pitschna miracla. Sin 1000 naschientschas datti mo quatter giadas schumellins d’in ov. Dus pops cun exact ils medems gens enina. E quai è l’entschatta d’in viadi da vita en dus. Sis pèrins da schumellins ed ina schumellina ch'ha pers sia sora raquintan da lur stretga relaziun.
Nina Defuns
RTR
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Persunas vaccinadas tenor chantun da domicil, Grischun, Stadi: 24.10.2021
La grafica mussa la quota da persunas vaccinadas tenor chantun da domicil. Persunas cun domicil ordaifer la Svizra , ordaifer il Principadi da Liechtenstein u cun domicil nunenconuschent vegnan inditgadas separadamain. Las classas da vegliadetgna correspundan a la strategia da vaccinar cunter COVID-19. Las datas vegnan actualisadas mintga emna.
Las datas publitgadas qua sa basan sin infurmaziuns ch'ils chantuns ed il Principadi da Liechtenstein ans annunzian regularmain. Quellas publitgain nus mintgamai il di suandant. Perquai pon ellas divergiar da las datas communitgadas dals chantuns e dal Liechtenstein. Ils dumbers cumpiglian ils vaccins da tut ils furniturs.
Las persunas vaccinadas èn attribuidas a quel chantun, en il qual ellas abitan (chantun da domicil). Persunas ch'èn vaccinadas ina giada e che han gì ina infecziun da SARS-CoV-2 valan – tenor la UFSP/CFV - Recumandaziun da vaccinaziun – sco persunas vaccinadas cumplettamain.
Ils chantuns ed il Principadi da Liechtenstein ans furneschan las datas sin ina via electronica segira. I sa tracta da datas singulas anonimisadas.


text:
Creschida si è Brida Haefele-Berther en il manaschi puril da ses geniturs a Rabius. Ella ha fatg l’emprendissadi da cusunza da decoraziun interna ed era la scola da puras. Dapi trais onns e mez lavura ella ensemen cun ses um Christian, la sira ed il sir sin il bain da famiglia. La pitschna figlia dad in onn e mez è savens en uigl ed ha gugent tractors.
Da noss bain avain nus vista sin il Lai da Constanza ed il Säntis.
Sin il bain da la famiglia datti vatgas lactantas, vadels e biffels d’aua per la tratga da charn. Plinavant cultiveschan els spelta pura (Urdinkel) e passa 400 pumers. Els racoltan maila, primblas, tschareschas, cudogns u nuschs. Brida Haefele-Berther è la responsabla per il marketing e cun la vendita directa porscha ella er paira tosta, ieli da nuschs u aschieu.
Il pli gugent cuschin jau cun noss agens products.
Cun ses recepts presenta la pura da 31 onns tschintg propostas per las tschaveras dad in di.
Per l’ensolver che dat forza fin ad ina tschaina cun ina spaisa tipic sursilvana en sia versiun da Schönenhofen dovra Brida Haefele-Berther products dal bain a Wittenbach.


text:
Arcidiocesi de Milan
L' Arcidiocesi de Milan (Archidiœcesis Mediolanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn metrupulitana d'la cesa catòlica italiana, e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Modifega | modifica 'l sorgent]
La g'ha una pupulasiòn de 5.107.053 e i batsàd i'enn. Cun le sò 1.108 paròchie, l'è l'arcidiocesi püsè granda del mund. El sò teritòri el se estend in dla pruincia de Milan, i, in dla pruincia de Nuara, in quela de Vares, e in quela de Lod, e una part anca in del Canton Tisin.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità l'è diventada diocesi in del I sècul, cul vesch Ambrös (374-397), che l'è anca el patròn dla diocesi. L'è diventada arcidiocesi in del IV sècul. El rìt l'è quell Ambrusiàn, ch'el g'ha un calendari litürgich diferent da quell Ruman.
La catedràl gotica, l'è dedicada a Maria Bambina.
Arcivesch[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'arcivesc, dal 28 de giügn del 2011 l'è el cardinal Àngiul Scola. L'arcivesc emèrit l'è el cardinal Dionigi Tettamanzi.
Vesch aüsiliari[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'arcidiocesi la g'ha ben 5 vesch aüsiliàri: Ermìniu De Scalzi (Abàt de Sant Ambroeus); Càrlu Rubèrt Maria Redaelli (vicàri generàl); Lüìs Stucchi; Màriu Delpini e Francu Giüli Brambilla.
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Storia religiosa della Lombardia - Diocesi di Milano, cun l'aiütt de A. Caprioli, A. Rimoldi, L. Vaccaro (La Scuola Editore) - Bresa, 1990.


text:
Lo squalo
Lo squalo (Al squâl) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1975 ad Steven Spielberg trat da 'n lìbar ad Peter Benchley ch'al cònt' i fat sucès in dal 1916, gl'atàc ad soquànt squài in dal New Jersey.
A i Prèmi Òscar dal 1976 'l à purtâ a cà tri statvi p'r al muntàǵ, par la culòna sunóra e p'r al sunôr. La pelìcula la gh'à abû anc tri séguit: Lo squalo 2 (1978), Lo squalo 3 (1983) e Lo squalo 4 - La vendetta (1987).
Sunt
Durànt na fèsta ad nòt in sna spiàgia in sl'ìśula 'd Amity, la śōvna Christine Watkins (Susan Backlinie) la decìd 'd andàr a far-as na nudàda da par lē ma tut 'd un trat la vèṅ tiràda śò finénd sót' àqua e ninsòṅ a sènt i sò sîg. La matìna dòp al cap dla pulisìa Martin Brody (Roy Scheider) a riva lè parchè i gh dìśan che la ragasōla l'è sparìda e lò al n pōl far àtar che guardàr-'n i rèst scavśâ in sla sàbia. Brody, sicûr ch'in dal mâr a gh sia 'n squâl, al fà saràr tut i stabilimènt par di mutìṿ ad sicurésa ma 'l sìndic dla sitadìna, Larry Vaughn (Murray Hamilton), al scanśèla 'l pruedimènt vint-quàt'r óri dòp p'r a n pèrdar la stagiòṅ turìstica e i bèsi che la fèsta dal 4 ad Luj la prév purtàr. Al diś acsè che la Christine l'è mòrta ciapànd atàc a la lèlca dna barca.
Soquànt tèmp dòp però a mōr anc un putèṅ, Alex Kintner (Jeffrey Voorhees), ch'al tulìva 'l sōl insìma a 'n stramasèṅ da mâr e adès 'l è ciàr ch'l'è òpra 'd un squâl dabòṅ. Sò màdar la prumét na taja ad tri-mila dòlar a chi gh la cavarà a ciapàr cla bistiàsa lè. I rìv'n in sal pòst Quint (Robert Shaw), un casadōr prufesiunìsta, e Matt Hooper (Richard Dreyfuss), sudióś di pés e di mâr.


text:
Lengua zimbra
El zimber (nomm local: tzimbar; a Giazza l'è ciamaa anca tauć o taucias gareida) l'è ona lengua germanega parlada in d'ona quai zona del Veneto e del Trentin.
L'è la lengua portada in Italia de rosc de popolazzion bavares rivaa giò in del Medioev, prima in de la zona de Asiago, poeu in de la Lessinia e in de la zona de Folgaria, Lavarone e Luserna.
Al dì d'incoeu però el zimber l'è dree a descomparì per l'influenza del veneto e, soratutt, de l'italian. Se stima che incoeu quei che parla el zimber i sien meno de milla in tutt l'Italia.
A bon cunt, el zimber l'è miss denter a la comunità germanega italiana, recognossuda 'me minoranza lenguistega storega, e donca gh'è on quai tentativ de tegnìll viv.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El termen tauć l'è ona variant de l'antigh *theodisk, del qual riven anca paroll 'me deutsch (todesch), duits (olandes), dutch (ingles), titsch (walser), tüütsch (svizzer todesch), tysk (danes), tuche (arpitan) e, in fond, anca "todesch".
Paes indè che l'è parlaa storegament el zimber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Asiago: Slege
- Conco: Kunken
- Enego: Genebe
- Foza: Wüsche
- Folgaria: Folgrait
- Gallio: Gèl
- Stoccareddo: Stòkha-Raut
- Lavarone: Lavròu
- Luserna: Lusèrn
- Lusiana: Lusaan
- Roana: Robàan
- Cesuna: Kan Züne
- Treschè Conca: Skada, Kunka
- Rotzo: Rotz
- Selva di Progno: Brunge
- Campofontana: Funtan
- Giazza: Ljetzan
Olter toponem[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Badia Calavena: kam'Àbato
- Verona: Bearn
Comparazzion lenguistega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Adriana Bulgarelli, Dizionario comparato Cimbro-Italiano Italiano-Cimbro/Tauć-Belisch Belisch/Tauć, Curatorium cimbricum veronense, 2007.


text:
Lavurs
Mecanists da construcziun lavuran en manaschis da la domena mecanica e tecnica. Ord elements da metal fabritgeschan els utensils, apparats e maschinas. Avant la fabricaziun legian els ils documents da fabricaziun ed ils dissegns tecnics. Els preparan ils meds da lavur necessaris. Las incumbensas ed ils projects reglan els a moda e maniera exacta ed autonoma; per part era en in team ed ensemen cun autras persunas dal fatg.
Mecanistas da producziun elavureschan per gronda part metals sco atschal, atschal cromà u aluminium. Ellas lavuran dentant era cun materia sintetica. Ellas enconuschan tut las tecnicas d’elavuraziun e da colliaziun: ellas furan, storschan, fresan e gizzan. Ellas stauschan, squadran, lutegian, rebattan e buglian. Ellas fabritgeschan p.ex. elements da rotaziun da precisiun per l’industria d’uras cun agid da turns automatics moderns e cun maschinas da mular elavureschan ellas p.ex. plats da resgia radunda u auters guaffens.
Da metal e materia sintetica fabritgeschan mecanists da producziun elements da construcziun per apparats, guaffens e maschinas u entiras construcziuns en atschal. Els controlleschan adina puspè producziuns da seria che vegnan fatgas cun maschinas dirigidas dal computer sco indrizs da laser u da radis d’aua ed intervegnan sch’i fa da basegn. Sch’els constateschan divergenzas curregian els las configuraziuns dals indrizs da producziun. Ultra da quai fabritgeschan els tocs singuls da precisiun cun agid da turns e fresas. Elements singuls vegnan era tractads cun chalur e daventan tras quai dirs e robusts pertutgant aspects d’isada. Lur lavurs cumpiglia era il gizzar dals guaffens dirigì dal computer. Suenter la fabricaziun controlleschan els la qualitad dals elements da construcziun cun agid d’instruments da mesirar.
Mecanistas da producziun monteschan ed installeschan elements singuls vi da gruppas da construcziun. Ils utensils, apparats e las maschinas cumponidas pon esser fitg differentas. I po sa tractar dad utensils pitschens sco p.ex. pumpas per la medischina u da projects gronds che dovran l’agid da plattafurmas idraulicas. Suenter la montascha controlleschan e mantegnan il mecanists da producziun las maschinas fabritgadas. Sch’i fa da basegn, las prendan els era dapart e remplazzan singuls elements pneumatics ed idraulics.
Durant la lavur resguardan mecanists da producziun las prescripziuns valaivlas pertutgant la segirezza da lavur. Uschè portan els p.ex. guants ed egliers da protecziun durant il buglir. Els protegian tant lur sanadad sco era l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 3-11-2008 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas, da l’electroindustria e da l’industria da metal (industria MEM)
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- basa tecnica (matematica e fisica)
- tecnica da materials
- tecnica da dissegn
- tecnica da colliaziun, da fabricaziun e da maschinas
- furmaziun en il rom d'accent ( p.ex. construcziuns da buglir, tecnologia da CNC, Tagl da CNC cun radi da laser u radi d'aua)
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar la basa professiunala en la pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da producziun AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- interess vi da connexs tecnics
- enclegientscha pratica
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- inschign manual
- plaschair vi da la lavur manuala e vi da la lavur al computer
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- abilitad da lavurar en in team
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas e d’associaziuns professiunalas sco Swissmechanic/ VMTW e la Swissmem Kaderschule
Polimecanist AFQ
Mecanists / mecanistas da construcziun pon far ina furmaziun da basa scursanida sco polimecanist AFQ (davent il 2. onn d'emprendissadi)
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: p.ex. spezialist / spezialista da producziun, tecnicist / tecnicista d’aviaziun, spezialist / spezialista da mecanica, avionica u automatica, commerziant tecnic / commerzianta tecnica
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS electrotecnica, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS tecnica da sistems, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS microtecnica
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas, en tecnica d’automobils ed eromobils, en tecnica da sistems u en mecatronica
Cundiziuns da lavur
Mecanists e mecanistas da producziun lavuran en partiziuns da producziun da manaschis da l’industria da maschinas, da l’electroindustria e da l’industria da metal (branscha MEM).
Grazia a lur furmaziun sin differents champs èn els dumandads en pliras domenas ed han bunas schanzas sin il martgà da lavur en Svizra ed a l’exteriur.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmechanic Dachorganisation
Felsenstr. 6
8570 Weinfelden
Tel: +41 71 626 28 00
URL: www.swissmechanic.ch
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: +41 52 260 55 00
URL: www.swissmem-berufsbildung.ch
URL: tecindustry.ch


text:
Mornagh
Mornagh (in del dialett del sit [mur'nɔ:k]; italian: Mornago) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 029 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12 km² e 'na densità de 419 ab./km².
El paes el gh'ha tre frazion: Crugnoeula, Montonaa e Vinagh.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Mornagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Tribunal internaziunal da sport (TAS) ha abolì las sancziuns encunter ina gronda part dals sportists russ ch’eran vegnids suspendids per vita duranta dals gieus olimpics.
Suenter il scandal da doping als gieus olimpics 2014 a Sotschi aveva il comité olimpic internaziunal IOC sclaus 43 sportistas e sportists da la Russia per vita duranta da gieus olimpics.
Aur per Hefti e Baumann
En 28 cas ha il tribunal da sport a Losanna uss abolì quellas sancziuns, in da quels è il campiun olimpic dals 50 km da passlung Alexander Legkov.
11 sportists restan suspendì, tranter quels il campiun olimpic da bob Alexander Subkov, quei vul dir che Beat Hefti ed Alexander Baumann ch'avevan gudagnà argient en il bob survegnan uss la medaglia d'aur.
RR novitads 10:00


text:
Manar ensemen dus passiuns, numnadamain l’alpinissem ed il film, quai è la finamira dal Swiss Mountain Film Festival. Gia per la 5avla gia realisescha la vischnanca da Puntraschigna ensemen cun l’Associaziun internaziunala per festivals da kino, in festival cun films documentars che sa fatschentan dal tema viver en las muntognas ed alpinissem. Mussà vegnan tranter auter films e fotografias da tut las regiuns alpinas dal mund.
Radund 100 enfin 120 persunas per saira
Tants aspectaturs ha il Swiss Mountain Film festival a Puntraschigna il mument ha ditg il president Roberto Gualdi. Quai è in cumenzament, ma cuntents n'èn ils organisaturs betg. Festivals en Italia ch'els organiseschan hajan enturn 600 aspectaturs. Gualdi è conscient che quai dovra temp e perseveranza.
Omagi a Walter Bonatti
In dals puncts culminants da quest onn èn 3 films davart l’alpinist talian Walter Bonatti. En la scena d’alpinissem valia el numnadamain sco in dals pli gronds alpinists en tut l’istorgia. Dus da quests films vegnan preschentads ord concurrenza e duessan exclusivamain enritgir il festival. Marcello Negrini da Coltura en Val Bregaglia ha conuschì persunalmain Walter Bonatti. Sco per blers alpinists è el in grond idol.
RR actualitad 08:00


text:
Curt e concis:
- Sang dà vegn examinà avant ch'i vegn tar in pazient.
- Quest sang vegn dentant examinà sulet sin quatter virus.
- Uss vegn in ulteriur test vitiers ed i pudessan suandar anc daplirs perquai che novs virus sa derasan.
Ils labors dals servetschs da dar sang regiunals tschertgan oz HIV e hepatitis A, B e C. Uss vegn in ulteriur test natiers; il sang vegn en futur era examinà sin hepatitis E, ha declerà il directur da «Blutspende Schweiz», Rudolf Schwabe. El di ch'il virus hepatitis E vegn examinà en il decurs da l'atun en l'entira Svizra.
Dapi curt saja numnadamain cler: hepatitis E vegn era dà enavant sur il sang e betg be cun mangiar charn criva. E la malsogna possia esser malsegira. «Pazients cun in sistem d'immunitad flaivel pon vegnir en privel da vita pervi dal virus hepatitis E», ha ditg Schwabe enavant. Perquai il nov test a partir da l'atun.
Malsognas che mustgins dattan enavant
Schwabe va da quai ora ch'i saja necessari en futur anc daplirs tests. Virus da malsognas tropicas vegnian adina pli datiers da la Svizra perquai che las persunas èn pli mobilas ed il clima sa mida. Concret sa preparia «Blutspender Schweiz» da testar il sang era sin il virus dal Nil dal Vest ed il virus da Chikungunya. Pia virus che vegnan dads enavant entras mustgins.
Quests dus virus èn cumparids la stad en l'Italia e la Frantscha u er en l'ost da l'Austria. Ils mustgins pon senz'auter era cumparair en Svizra.
Cler è ch'ils custs per preparats da sang creschan cun mintga test supplementar che sto vegnir fatg. Sin ils ospitals sco clients principals vegnan uschia encunter pli auts custs.


text:
Roger Federer ha cuntanschì l'otgavelfinal dal turnier da WTA en la California. Quai grazia ad ina victoria cunter l'indigen Steve Johnson (ATP 27). Uss datti ina nov'ediziun dal final dal French Open 2017 cunter il Spagnol Rafael Nadal. Dapi il 2004 n'èn ils dus rivals anc mai fruntads uschè baud in sin l'auter en in turnier. La partida è questa mesemna.
Bacsinszky out
Per Timea Bacsinszky è il turnier dad Indian Wells percunter a fin. La Svizra ha stuì dar si la partida da l’otgavelfinal cunter la Tscheca Karolina Pliskova suenter ch'i steva 1:5. Quai pervia da problems cun la chanvella sanestra.
RR novitads 06:00


text:
Vila Guardia
Vila Guardia (nom ufizial in italian: Villa Guardia) a l'è un cumün de la Pruvincia de Com de 8 022 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7,7 km² e 'na densità de 1 042 ab./km²..
Vila Guardia la nass in del 1928 da l'üniun di cumün de Macc e de Civel. Ultra a quei dü sit chì, el paes el cünta alter tre fraziun, ciuè Brügh, Masan e Musin.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vila Guardia l'è mustraa in de la tabela chi de suta
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En Svizra vegnan tut ils gieus da ballape spustads ad interim. Enfin ils 30 d'avrigl na vegnia betg pli giugà en la Super League e la Challange League. Quai ha communitgà l'Associaziun da ballape svizra. Quai en consequenza a las mesiras da la Confederaziun en connex cun il coronavirus.
Gia ier aveva l'associaziun da hockey decis che l'entira stagiun vegna terminada.
Er il ballape internaziunal sto ruassar
Er la UEFA ha spustà oz suentermezdi tuttas partidas da la Champions League e l’Europa League pervia dal coronavirus. Tenor communicaziun vegnia l’Uniun da las Associaziuns europeicas da ballape a discurrer mardi proxim co vinavant. Er en Gronda Britannia, Germania e Frantscha èn ils campiunadis da las duas pli autas ligas interruts.


text:
Uruguay
L' Uruguay a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina a nord cunt el Brasil e a ovest cun l'Argentina. L'Ucean Atlantich al bagna i sò cost.
La capital a l'è Montevideo.
El gh'ha una süperfiss de 176.215 km² e una pupulaziun de quas 3.500.000 abitant.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fium püssee impurtant del paes a l'è l'Uruguay, che'l marca anca la fruntiera cun l'Argentina.
L'estuari di fiüm Uruguay e Paranà se ciama Rio de la Plata.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Uruguay (nom ufizial: Repübliga Urientala del Uruguay) a l'è una repübliga presidenziala.
El president a l'è el Luis Alberto Lacalle Pou (del 2020).
Ligam in sü la red[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Riu Grand
El Rio Grand (nomm ofizzial: Rio Grande) l'è on fiumm de l'America del Nord. L'è longh 3.034 km e 'l drena on bassin de circa 580.000 km² el se ciama
Rio Bravo o, mej anmò, Rio Bravo del Norte.
El nass in del statt american del Colorado, in di montagn de San Juan; poeu despoeu el taja in duu tutt el statt del Noeuv Messich, bagnand la città de Albuquerque. Despoeu che 'l vegn foeura del Noeuv Messich, el bagna El Paso in Texas e Ciudad Juárez in Messich; de chì a la fin el marca el confin in fra i Statt Unii e 'l Messich. El se svoeuida in del Golf del Messich, semper in sul confin Statt Unii-Messich.
In del sò cors el spartiss despess dò città, vuna americana e l'oltra messicana, che s'hinn desviluppaa vuna in facia a l'oltra (generalment quella messicana adree a quella americana).


text:
Lüna
La Lüna (localmènt ciamàda apò a Löna) l'è l'ünech satèlite natüral de la Tera. La ghe gìra entùren a 'na distànsa de 384.000 km e la g'ha 'n diàmetro de 3.476 km, e l'è praticament sférica.
El sò nòm specìfech de spès ólte el vé dopràt compagn de 'n sinònim de "satèlite naturàl" pò a per le lüne dei óter pianeti.
Aisebé che la sàpe mìa el satèlite natüràl piö grant del Sistema Solar, l'è però, 'ntra i satèliti dei pianéti piö grancc (a lasà föra i pianeti nani 'nsóma) chèl che en prupursiù l'è piö grant en repórt al pianéta al qual el ghe gìra entùren. L'è apò a 'l segónt satèlite per densità 'ntra chèi che se conós la densità, dòpo del satèlite de Giove Io.
Se pènsa che la Lüna la se sàpe furmàda entùren 4.5 milìardi de agn fà, mia tat tép dòpo de la Tèra. Gh'è stat fat divèrse ipòtezi a mèret de la sò formasiù, chèla piö acetàda al momènt l'è che la se sarès furmàda de la agregasiù de detrìcc proietàcc endel'òrbita de la Tèra dòpo de 'n impàt spaentùs che ghe sarès stàt ai tép de la formasiù del Sistema Solar, 'ntra la Tèra de alùra e 'n còrp celèst de le dimensiù del pianeta Marte.
La Lüna l'è 'n rotasiù sìncrona co la Tèra, la ghe mostra sèmper la stèsa fàcia che l'è segnàda de depresiù piö scüre ciamàde "mar" en mès a altipià de grösta piö antìch e piö ciàr e cratér de impàt bèi gròs.
L'è 'l segónt ogèt piö lüminùs che se pöl véder de la Tèra (dòpo del Sul). De la Tèra la pöl someà de 'n bianch lüminùs ma 'n realtà la sò superfìce l'è piötòst scöra, condena refletànsa apéna apéna piö àlta de chèla che 'l g'ha 'l sfalt quan che l'è ècc.
La sò aparènsa isé speciàl endèl cél de la Tèra, e 'l sò percórs regolàr isé come le sò fàzi sèmper precìze le g'ha, zamò dei tép piö antìch, fàt en maniéra che la Lüna la g'hès 'na 'nflüènsa cültüràla emportànta sö la mizürasiù del tép, sö l'art, sö la mitulugìa e sö divèrsi aspècc apò a pràtich de la vìta de töcc i dé e pò a söi mestér de campàgna. La 'nflüènsa gravitasiunàla de la Lüna l'è a l'urìgin del fenòmeno de le marèe.
La sò distànsa de la Tèra l'è presapóch trènta ólte 'l diàmetro del nòst pianéta, isé che 'ndel cél la par vìga 'na dimensiù mìa tat diferènta de la dimensiù aparènta del Sul e quan che gh'è 'na eclìsi totàl, el disch de la Lüna el par cuincìder (e dóca quarcià zó) en maniéra quàze perfèta el disch del Sul. La distànsa 'ntra la Tèra e la Lüna l'è al momènt dré a crèser a 'n rìtmo de 3.82 ± 0.07 ghèi ogna an, ma l'è 'n rìtmo mìa costànte.
El progràma soviètich Lüna l'è stat el prim a rià a mandà 'na sónda spasiàla sènsa òm sö la Lüna endel 1959. El programa americà Apollo l'è stat el prim e al momènt l'ünech a mandà dei òm sö la Lüna. L'è ambiàt co la prìma misiù ümàna a rià a mitìs en òrbita entùren a la Lüna (Apollo VIII endel 1968), e endei agn dòpo sés misiù ümàne i è ateràde sö la Lüna 'ntra 'l 1969 e 'l 1972. La prìma l'è stàda la misù Apollo XI. Chèste misiù le g'ha portàt endré sö la tèra 380 kg de préde de la Lüna, sö le quàle s'è püdìt stüdià e fà ipòtezi sö l'urìgin geològica del nòst satèlite natüràl, la formasiù de la sò strütüra intèrna e la stória söcesìva. Dòpo de la misiù Apollo XVII del 1972, la Lüna l'è stàda vizitàda apéna de sónde sènsa òm.
Paràmeter orbitài[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl pónt piö arènt a la Tèra, la Lüna la se tróa a 356.410 km (perigeo), envéce quan che l'è endel pónt piö delóns la rìa a 406.740 km (apogeo). Isé che la Lüna la gira sönden òrbita che g'ha 'na circonferènsa de 2.413.402 km condena velocità de 1,027 km/s quan che l'è al perigeo e de 0,96 km/s quan che l'è al apogèo. A fisà 'n pónt sö l'òrbita de la Lüna, el nòst satèlite el ghe mèt 27,32 dé per fà 'n gir entréch e turnà al pónt de partènsa: chèsto el se ciàma Més Sideràl. Al stès tép però la Lüna la gira apò a sö se stèsa, e la ghe mèt pròpe el stès tép percìs spacàt, e per chèsta rizù la lüna la ghe móstra sèmper la stèsa fàcia a la Tèra. Gh'è apò a 'n óter perìot interesànte che l'è el Més Sinòdich che l'è 'l tép che la ghe mèt la Lüna 'ntra dò fàzi Lünàre percìze e giöna dré a l'ótra, per ezèmpe 'ntra dò lüne piéne. El més sinòdich el düra 29 dé, 12 ùre e 44 minücc e 3 segóncc. La düràda diferènta de chèsti du perìocc l'è duzìda a la rotasiù contemporànea de la tèra entùren al Sul. El piàno söl qual la gìra la Lüna entùren a la Tèra l'è 'nclinàt 'ntra 4° 58' e 5° 19' respèt al pià de l'eclìtica, cioè el pià söl quàl la Tèra la ghe gìra entùren al Sul. El cèntro de màsa, entùren al qual el gìra el sistéma Tèra-Lüna el se tróa a 4700 km del cèntro de la Tèra, dóca el rèsta al dedét del còrp de la Tèra (el ràgio de la Tèra l'è de 6371 km).
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Igl è gia la 7avla ediziun da la fiera a Samedan. Mintga giada èn radund otg enfin nov stans al lieu. Normalmain sa tracti adina dals medems. Ma mintga giada fa in giast part da la fiera cun in stan in pau auter. Questa giada è quai in che venda plimatschs. La fiera ha lieu mintga mardi davent da l'emprima fin d'emna da zercladur enfin il settember, e quai da las 08:30 enfin las 11:30.
Per ils raps na stuess jau betg star qua, plitost per la cumpagnia.
Dasper in stan cun peschs ed in auter cun products agriculs, datti era da quels cun verduras, ch'èn magari anc importadas da la Valtellina. Ma era in stan cun cudeschs d'Ursin na dastga betg mancar. Gia dapi l'entschatta è Esther Florin da la partida cun il stan d'Ursin. La fiera ha lieu da tut'aura. Finamira è stada da purtar dapli vita en il vitg. Ed Esther Florin è da l'avis che quai haja era purtà bler en quest senn.
RR actualitad 11:00


text:
En la situaziun actuala saja la protecziun dals locataris betg segirada. Quai ha communitgà l'associaziun da locataris svizra. Locataris che na possian pervia da las mesiras per far frunt al coronavirus betg pli pajair lur tschains-chasa, perquai ch'els na survegnan per exempel nagina paja pli u èn sfurzads da serrar lur fatschenta, stoppian vegnir protegids specialmain.
En in scriver al Cussegl federal pretenda l'associaziun perquai in conclus federal urgent. Tut ils termins per locataris privats u da fatschentas duain vegnir suspendids. Plinavant saja da suspender tut las evacuaziuns sfurzadas. Las autoritads na vegnian betg pli ad esser ablas da metter a disposiziun urgentamain alloschis per locataris ch'èn pertutgads da talas evacuaziuns sfurzadas.


text:
Quest onn vegnan puspè controlladas las vias chantunalas en pliras regiuns dal Grischun. L'auto che gira sin las vias per far las registraziuns è equipà cun in scanner d'auta prestaziun e cun set cameras. Registrada vegn en emprima lingia la surfatscha da la via.
Las datas vegnan duvradas primarmain da l'Uffizi da construcziun bassa per giuditgar il stadi da las vias. Sin fundament da las infurmaziuns vegn planisà il mantegniment da las vias chantunalas.
Mintga trais onns
Questas registraziuns da vias vegnan fatgas mintga trais onns. L'onn 2020 vegnan registradas las vias en las regiuns Surselva, Valragn, Mesauc, Landwassertal, Engiadina, Malögia, Puschlav e Müstair. Tenor communicaziun è l'auto probablamain anc sin via fin la fin d'avust.


text:
Onn
Onn, o anca Vonn[1] (Onno) l'è ona frazion del comun larian de Olivee, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, denanz a Mandell. A nord a gh'è 'l paes de Limonta (on'altra frazion del comun) e donca l'è la frazion pussee meridional del comun; inscambi a sud se pò andà o a Valbrona o a Valmadrera. A l'è ai pee del Sass de Onn.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. El partegniva a la Piev de la Valassina. Compagn de Limonta (ma al contrari de Vassena), a l'è in de l'arcidiocesi de Milan.
El sò nucli storegh l'era pussee a sud de quell del dì d'incoeu: l'è staa traa giò in del 1896 d'on aqueri bell grand.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ AA. VV. Toponomastica della Lombardia, Milan, Mursia, 2009.


text:
-
Borgo San Giacomo - Manerbio
a prop de Borgo San Giacomo, Lombardia (Italia)
-
Giro Pre Borgo Party con Chatonça
a prop de Borgo San Giacomo, Lombardia (Italia)
Activitats a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)
- Rutes BTT a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)
- Rutes Senderisme a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)
- Rutes Cotxe a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)
- Rutes Bicicleta de Carretera a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)
- Rutes Tot Terreny a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)
- Rutes Autocaravana a Borgo San Giacomo, Lombardia (Itàlia)


text:
péz a cup restai sul streh
Trun/Rabius Grp. 1 gudogna il giug capital a Gams cun 2:1.
La constellaziun tabellara avon il davos giug dalla sesiun empermetteva in duel captivont denter ils dus vischins alla cua dalla tabella: Per restar en 3. ligia tunscheva al CB Trun/Rabius Grp. 1 in pari, ferton che Gams era dependents d’ina victoria per aunc stuschar ils Sursilvans sut il streh.
L’equipa songagliesa para dad esser preparada optimal sin quei giug capital. Gams entscheiva meglier il giug, gudogna pli bia cumbats e vegn tras lur sperts giugadurs d’ala beinenqual ga tier acziuns prigulusas. Ord ina da quellas acziuns resulta lu era igl avantatg meritau. Suenter 26’ vegn il giugadur agil Michael Giger sill’ala seniastra vid il bal, survarga in defensur e stauscha il bal bass sper il goli Mauricio Cathomas direct ella reit. Il CBTR vegn en quella mesadad buc da dictar il giug e las cumbinaziuns ell’offensiva che vevan l’jamna vargada aunc incantau mauncan per gronda part. Cuort avon pausa insinuescha il hosp dalla Cadi denton tgei che fuss pusseivel: Ella 37avla minuta survegn Salvatore Staglianò in bal liung ella gassa e sa cuorer direcziun gol. Il goli da Gams scursanescha il cantun e vegn da rebatter il siet, denton mo anavon nua che Patrizio Decurtins e Beat Cadruvi ein omisdus perschuadi d’egualisar il giug. Tuppamein, ord vesta dils Sursilvans, impedeschan els in l’auter ed aschia fila il siet da Patrizio Decurtins la finfinala sper la petga dretga vi.
Era suenter il te da pausa eis ei denton l’equipa da casa che vegn tier occasiuns da gol. Ella 51’ tucca Igor Manojlovic cun in ferm siet la petga. Ils trenaders Donat Albin e Philippe Vincenz reageschan, fan suenter in’ura gest treis midadas e vulan aschia dar niev slontsch all’equipa. E mira cheu: Mo tschun minutas pli tard vegnan ils hosps pilver d’egualisar. Igl 1:1 croda suenter in’acziun singula ed era in tec ord il nuot. Ord biebein 25 meters stauscha Livio Janka in culp liber cugl intern dil pei sper il mir da Gams vi el cantun dretg. Cun quei resultat ei uss puspei Gams sut squetsch. Ei cuoza denton tochen cuort avon la fin tochen che la squadra da casa vegn da far squetsch ella da sedisch da Trun. Mo lu sesviluppescha il giug propi tier in crimi: Duas gadas ston ils defensurs dils hosps, Mathias Flepp e Damian Schmed, sclarir cun comba stendida. Ed ella 90avla minuta ston ils fans da Trun/Rabius aunc inaga trer flad profundamein cu ina situaziun dispiteivla ella da sedisch vess bein saviu muntar penalti per Gams. Gl’arbiter valetescha in cumbat malsurveseivel denton buca sco foul ed aschia vegnan ils hosps cuort pli tard d’eliminar ils davos dubis. Suenter ina cunterattacca vegn Gianin Derungs ella 95’ da cuorer tut persuls naven dalla lingia da miez viers il gol bandunaus ed ha buca miserias da stuschar il bal ella reit. Pura ecstasa tier giugadurs sco era fans dil CB Trun/Rabius. Il 2:1 ei medemamein la davosa acziun dil giug. Ils Sursilvans restan en 3. ligia.
Il giug sez ei staus da qualitad plitost mediocra ed in sulet cumbat. Mo quei ei la fin finala insumma buc impurtont pil CBTR. L’equipa ei mitschada péz a cup dalla relegaziun, ha mussau morala suenter ina fleivla emprema mesadad ed ha cun engaschi cumplein da finadin giugadur aunc viult il resultat. Quei mereta respect ed ei era in success per la giuvna collaboraziun denter ils dus anteriurs rivals dalla Cadi Trun e Tavanasa.
informaziuns: 3. ligia, gruppa 1; FC Gams – CB Trun/Rabius 1:2 (1:0); Pilgerbrunnen Gams, 250 aspectaturs
gols: 26' Michael Giger 1:0, 65’ Livio Janka 1:1, 90+5’ Gianin Derungs 1:2
CB Trun/Rabius 1 Grp. (4-4-2): Mauricio Cathomas, Sandro Orlik (C), Livio Janka, Gion Andrea Nay (61’ Fabio Caduff), Damian Schmed, Clau Berther (61’ Orlando Monn), Mathias Flepp, Beat Cadruvi, Daniel Pfister (85’ Patrizio Decurtins), Salvatore Staglianó (61’ Gianin Derungs), Patrizio Decurtins (46’ Remo Alig)
FC Gams 1 (3-5-2): Mike Hilty, Sandro Gantenbein (51’ Michele Beti), Nicolas Fäh (C), Rapahel Wyss, Kilian Büchel (87’ Jorge Lopez Lopez), Michael Giger, Aydin Demirci (56’ Nino Marinello), Igor Manojlovic, Patrik Bachmann, Gary Hoppeler (76’ Yusuf Akyer), Amine El Hajjam
remarcas: cartas melnas: 47’ Gion Andrea Nay, 70’ Amine El Hajjam (omisduas per foul) – corners: 5:2. – CB Trun/Rabius 1 Grp. senza Denis Monn e Jonas Beer


text:
Imbassada
L'imbassada a l'è 'na reppresentanza diplomatega de 'n Stat che l'è accreditada per reppresentàll in d'on alter Stat e che l'è de solit in la capital de l'alter Pajes e la pò vess anca residenza de l'imbassador.
I imbassad, anca se hinn territori del Stat che i ospita, goden de immunutà diplomatega e pòden minga vess invaduu o perquisii del Stat ospit. I cas de invasion a hinn proppi rari e costituissen 'n grand affront a l'alter Pajes, compagn de la crisi di ostagg in Iran.
Pòden dà sia di servizzi ai sò zittadin, per esempi per i att publegh o el renoeuvà di ducument o del passaport, sia ai zittadin forestee, per esempi el vidi d'ingress o di permess che pòden servìgh, per esempi la fedina criminal del Pajes, oltra a creà di ligamm economegh e colturai.


text:
Pianüra Padana
La Pianüra Padana (o Val Padana) l'è una region geugrafica de la part nord de la Penisula italiana che l'è traversaa dal Po. La cumprenda vari zon tra Piemont, Lumbardia, Emilia-Rumagna, Veneto e anca un tuchet del Canton Tisin.
La pianüra bassa e la pianüra voltaModifega
La Pianüra Padana la gh'ha dò zonn carateristegh: la pianüra bassa e quela volta.
La diferenza intra i dò pianür a l'è bela, e minga dumà per l'altezza ma anca per la nadüra di teren, i regim di aqui e per la vegetaziun. La pianüra volta a l'è ciamada anca pianüra sücia e la se slarga intra i Prealp e i pè di Penin: el sör a l'è permeabil, faa de sabi e ger, e'l tegn minga l'aqua de la piöva, che la va dunca giò per desen de meter fina a rivà a un strat de material minga permeabil. Chì l'aqua la scur fina al punt che la pö vegnì föra per furmà funtanij o resurgiv. Quij surgent chì, grazia a la temperadüra custanta (intra i 9 e i 12 °C) di sò aqui, hann permiss el spantegass in di zon interessaa de particular cultivaziun a praa ciamaa marscid.
Tacada a la linia di resurgiv la scumincia la pianüra bassa, ciamada anca pianüra daquadura. Questa chì la gh'ha inscambi di teren de material püssee fin, tera crea de solet, de pü o de men impermeabil, induè che i aqui se fermen e fan furmà padüm.


text:
Cumpost chimigh
Un cumpost chimigh a l'è una sustanza fada de dü o püssee element. I gh'hann una strutüra chimiga ünega e definida, i sò element a hinn in d'un raport fiss de cumpusiziun ('me l'aqua che l'è fada de dü atum d'idrogen e vün d'ussigen) e hinn ligaa intra de lur per ligam chimigh. A hinn cumpost chimigh i saa tegnüü insema per ligam jonigh, i cumpost metaligh tegnüü insema per ligam metaligh o i cumpless tegnüü insema per ligam cuvalent.
Una carateristiga fundamentala del cumpost chimigh a l'è la sò furmula chimiga che la descriv el raport del nümer di atum in de l'ünità minima de la sustanza. Per esempi, la furmula H2O (aqua) la fà vidè che gh'è dü atum d'idrogen per ogni atum d'ussigen.
A ogni cumpost chimigh che l'è staa truaa e descriüü in de la literadüra scientifiga che vegn daa un nümer d'identifigaziun ünivuch, che l'è el nümer CAS.


text:
Finamira saja ch’ils osps possian scuvrir la Svizra en las pli bellas colurs, di Martin Nydegger, il directur da Svizra Turissem. Per quai intent hajan els preparà ina pagina speziala, nua che 27 viadis duain procurar per inspiraziun e far gust sin vacanzas spontanas. Tut sut il moto: Sveglia tes senns. Quai saja era ina caracteristica da las vacanzas d’atun. I vegnia cudeschà a curta vista e mo per intgins dis.
+200’000 pernottaziuns enfin 2022
Martin Nydegger è persvas che l’atun ha in immens potenzial. Perquai duain ils mais da settember ed october ils proxims onns vegnir propagads sistematicamain sco temps ideal per scuvrir la Svizra. Finamira saja d’augmentar las pernottaziuns per 200’000 osps enfin l’onn 2022.
RR actualitad 17:00


text:
La concentraziun da l'idrocarbon che provochescha cancer è pli u main restada tuttina, constatescha la Nabo. Quai malgrà che las emissiuns da substanzas nuschaivlas èn sa reducidas dapi ils onns 1980, communitgescha Agroscope.
Substanzas nuschaivlas derivan da stgaudaments, industria e traffic
La gruppa da substanzas d’idrocarbon cumpiglia ina gronda part da colliaziuns organicas. Bleras da quellas chaschunan cumprovadamain il cancer. Ellas resultan cura ch’ins na brischa betg cumplettamain massa biologica u carburants fossils sco lain, charvun ed ieli. Quella massa deriva en Svizra il pli savens da stgaudaments, da l’industria e dal traffic sin via.
RR novitads 15:00


text:
Co pudais Vus inoltrar Vossas gratulaziuns?
Per trametter a nus Vossas gratulaziuns avais Vus pliras pussaivladads.
Gratular via formular
Trametter Vossas gratulaziuns per whatsapp
Spert e digital - tramettai Voss auguris durant l'ura da gratulaziuns da nov era sco messadi da text per whatsapp sin il nummer 079 200 70 07. Adatg: Per whatsapp n'èsi betg pussaivel d'inditgar giavischs da musica.
Telefonar direct en il studio
Vus avais era la pussaivladad da telefonar suenter las 13:00 direct en il studio sin il numer 0800 20 25 30 e gratular persunalmain a Voss chars cun in giavisch musical.
Per posta
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
Gratulaziuns
Via da Masans 2, CH-7000 Cuira
Reglas
- Gratular a scrit pon ins a giubilaras ed a giubilars che han in anniversari radund tranter 5 ed 80 onns en intervals da tschintg onns. Davent dal 80avel anniversari vegnan las giubilaras ed ils giubilars resguardads mintg'onn. Al Radio Rumantsch pudais Vus er trametter gratulaziuns per giubileums da nozzas da 25, da 50 e da 60 onns ensi.
- Vossas gratulaziuns ston esser tar nus il pli tard il di d'anniversari la damaun a las 07:00.
- A collavuraturAs da RTR na pon ins betg gratular sur l’emettur, dentant en l’internet. CollavuraturAs da RTR na gratuleschan er betg sur l’emettur a lur parents, amis ed enconuschents.
- Versets en rima en las gratulaziuns na vegnan betg prelegids en las emissiuns.
- Gratulaziuns scrittas en auters linguatgs che rumantsch, vegnan translatadas e prelegidas per rumantsch.
Gratulaziuns en l'internet
Ultra da las gratulaziuns al radio pudais Vus era publitgar las gratulaziuns cun versets u texts pli lungs ed ina fotografia dal giubilar en l'internet. Per l'internet n'è il reglament da gratulaziuns surmenziunà betg valaivel. Qua pudais Vus gratular tar tut ils anniversaris e dis da nozzas.
Gratulaziuns curtas e surdada da la cuppina ad in giubilar
glindesdi fin venderdi a las 09:03
sonda e dumengia a las 10:03
Gratulaziuns cun ils giavischs musicals
mintga di da las 13:00 enfin a las 14:00


text:
«Cun in roboter da segar il pastget gudogna il possessur temp per giudair il curtin» fa Marco Zimmermann reclama per il gidanter. Cun ina planisaziun en detagl, ina buna cussegliaziun e la dretga tscherna ins chatta per prest mintga curtin ina soluziun.
In grond avantatg saja ch'il roboter sega independentamain e ch'el fetschia quai senza far gronda canera, raquinta il spezialist. La lavur da purtar l'erva en la deponia scroda e cunquai ch'il roboter sega regularmain, vegn er il pastget pli bel. «L'installaziun d'in roboter dovra dentant in pau temp e duai esser planisada bain, per betg far surpraisas nunspetgadas» cusseglia Marco Zimmermann.


text:
In dals motivs per il bun resultat èn ils daners da la contribuziun da fusiun sco era entradas supplementaras da taglia e concessiuns.
Malgrà la situaziun stabila da la vischnanca na vegnia ina reducziun dal pe da taglia betg en dumonda, scriva la vischnanca. Il proxim temp saja da far pliras investiziuns, per exempel per la sanaziun da la chasa da scola Grava a Savognin u per il provediment d’aua e d’energia, scriva la vischnanca da Surses. Senza cuntervusch ha la radunanza communala er approvà da vender la parcella da dretg da bajegiar Plaz la Rezgia a Tinizong per 55'100 fr. a l'interpresa Caspar Haustechnik SA.
RR novitads 06:00


text:
cuntegn
La classica
-
Franz von Suppè – l'inventader da l'operetta da Vienna
Franz von Suppè – l'inventader da l'operetta da Vienna
Franz von Suppè: Naschì è el 1819 a Split en Croazia. Il bler da sia vita ha el vivì e luvrà a Vienna. Là è el mort ils 21 da matg 1895. Franz von Suppè, el vala sco l'inventader da l'operetta da Vienna. Sia musica lev-luc-spiertusa regorda al Parisian Jacques Offenbach.
Franz von Suppè ha cumponì ina massa: passa 200 ovras per la tribuna, musica concertanta, marschs, valzers e polcas, chanzuns da solo e musica sacrala. Per gronda part ovras occasiunalas tenor il motto: oz sunadas – damaun emblidadas. Ma tuttina: intginas da sias uverturas appartegnan anc oz tar il repertori dals orchesters: Dichter und Bauer, Ein Morgen, ein Mittag und ein Abend in Wien, Leichte Kavallerie, Die schöne Galathée, Banditenstreiche e Boccaccio cun sia famusa aria da la Fiametta: Habich nur deine Liebe, die Treue brauchich nicht.
Redacziun: Giusep G. Decurtins
Ils titels en l'emissiun


text:
Bancs da scola, Schiers, il cumenzament dal 20avel tschientaner
En il Grischun è l'obligaziun generala d'ir a
scola vegnida introducida l'onn 1859. Pir dapi quel mument ha la populaziun
simpla survegnì access a l'instrucziun. Durà hai dentant anc decennis fin
ch'ella è vegnida realisada cumplainamain. Savens frequentavan las scolaras ed
ils scolars irregularmain l'instrucziun, perquai ch'ellas ed els stuevan gidar
lur geniturs en l'agricultura. En spezial l'instrucziun da las mattas è vegnida
negligida per ditg. En blers lieus aveva la scola lieu mo durant l'enviern. Las
persunas d'instrucziun, che survegnivan mo pauca paja, stuevan chattar in
gudogn accessoric per ils mais da stad.
Qua èn exponids ils tipics bancs da scola
d'ina scola dal vitg, nua ch'ils uffants vegnivan instruids a leger, a scriver
bel, a far quints, a chantar u en religiun. Gist en regiuns ruralas
cumpigliavan las classas savens uffants da differentas vegliadetgnas. Il 19avel
tschientaner stuevan las scolaras ed ils scolars anc purtar mintga di in
stganatsch u in fessel en scola, sco contribuziun per stgaudar la stanza da
scola.


text:
Per Marin Cilic èsi la terza giada ch’el sa qualifitgescha per in final dad in Grand Slam. Il 2014 aveva el gudagnà igl US Open, l’onn passà ha el pers a Wimbledon encunter Roger Federer. Il Svizzer è lura era ses pussaivel adversari en il final da Melbourne.
Federer dat ses mezfinal sonda avant mezdi encunter Chung Hyeon ch’ha eliminà tranter auter l’anteriur numer 1 Novak Djokovic. Cler è gia uss che Marin Cilic s’avanza grazia a la qualificaziun per il final da la posiziun sis en la glista mundiala sin posiziun trais.
RR novitads 14:00


text:
Turissem
Turisticamaing suottastà il cumüns da Zernez a la destinaziun Engadin Samnaun Val Müstair. Local rapreschainta il coordinatur turistic Fabian Schorta ils interess turistics dal Cumün da Zernez.
Incumbenzas dal coordinatur turistic local
- Administraziun turistica
- Coordinaziun guidas tras cumün, gitas da stà e d'inviern (gianellas), glatsch artificial, organisaziun turistica Engadin Scuol Zernez (TESSVM)
- Occurrenzas
- Posts da proviantaziun„Nationalpark Bike-Marathon“
- Marchà d'utuon e d'Advent
- Divers concerts
- Marketing per il Bogn da famiglia
- Marketing per il Center da Sport
Cumün da Zernez
Turissem
Center Cumünal
Urtatsch 147A
CH-7530 Zernez
Fabian Schorta
Coordinatur turistic
T. +41 81 851 44 42
Per infuormaziuns reguard lur sogiuorn da vacanzas, sco hotel obain reservaziuns d'abitaziuns da vacanzas, gitas ed occurrenzas tils sta l'infuormaziun turistica a disposiziun.
Engadin Scuol Zernez
Infuormaziun turistica locala a Zernez
T. +41 81 856 13 00
E. zernez@engadin.com


text:
Sco il possessur dal club, Simri Buchli, ha communitgà sur Facebook, saja ina persuna che haja visità il club sonda saira ils 3 d'october vegnida testada positiv sin il coronavirus. Quai muntia che tut ils var 300 visitaders stoppian ir en quarantina. Els vegnian infurmads anc en il decurs da questa gievgia cun in sms dal chantun, er cun indicaziuns, co sa cuntegnair.
El haja telefonà ditg e lung cun il vice-schefmedi da l'ospital chantunal, er per decider co ch'i duaja ir vinavant. A duas dumondas che plirs hajan gia tschentà, respunda Simri Buchli gist en il video
- Dastg'ins puspè ir or da la quarantina, sch'ins è stà quella sonda en il club ed ha laschà far in test ch'è negativ? – Na, tut ils var 300 visitaders stoppian star fin ils 13 d'october en quarantina.
- Tge èsi cun las persunas che vivan ensemen cun insatgi ch'è stà quella sonda en il club? Per quellas na dettia naginas prescripziuns. I saja simplamain da laschar far in test sch'ins haja sintoms.
Il club vegnia avert sco usità cun il concept da protecziun existent la proxima fin d'emna. Quai haja er il vice-schefmedi da l'ospital chantunal cusseglià. Il team sco er ils dj's hajan els remplazzà ed il local vegnia nettegià dal tuttafatg, uschia Buchli vinavant.


text:
Guglielmo I d'Inghiltèra
Guglièlmo 'l Cunquistadùr (en inglés: William the Conqueror; en fransés: Guillaume le Conquérant), nasìt a Falaise, vers el 1027 e mórt a Rouen ai 9 de setèmber del 1087, l'è cunusìt apò coi nòm de Guglièlmo 'l Bastàrt (perchè fiöl ilegìtim), Guglièlmo II de Normandìa e Guglièlmo I d'Inghiltèra.
L'è 'l fiöl de Robèrto 'l Magnìfich e de «Herleva» o «Arlette», 'na frilla, cioè 'na segónda spùza segónt la tradisiù danéza (more danico).
Düca de Normandìa zà de l'età de òt agn (l'è stat el quint a ricéver formalmènt el tìtol de Düca de la Normandìa) col nòm de Guglielmo II, el g'ha portàt chèsto tìtol del 1035 enfìna al 1087.
Dopo la batàia de Hastings endèl utùer del 1066 el deènta 'l prim rè d'Inghiltèra de stìrpa Normàna e 'l regnarà dei 25 de dezèmber del 1066 enfìna al dé de la sò mórt, ai 9 de setèmber del 1087. L'è stat giü dei monàrchi piö 'mportàncc de l’Europa ucidentàla.


text:
Cumbatter la povradad munta mantegnair las contribuziuns da maternitad
En sia missiva (pagina 967) parta la regenza dal fatg, ch’igl vegnia inoltrà pli paucas dumondas per sustegn, d’ina vart pervia da l’aboliziun da las contribuziuns da maternitad e da l’autra vart pervia da la betg-utilisaziun da l’agid social. Quai vuless dir, che la regenza va or da quai, ch’i dettia en futur pli paucas dunnas* ed uffants pertutgad*as che vegnan sustegnid*as da las tariffas pli bassas da l’agid social. Questa argumentaziun è cinica. La regenza maina ina politica da famiglia sin il dies da las persunas las pli paupras! Exact entras l’aboliziun da las contribuziuns da maternitad perdan las persunas las pli deblas en nossa societad sustegn temporar ch’è essenzial per ellas ed entras quai la pussaivladad da surpigliar la rolla da geniturs durant ils emprims 10 mais suenter la naschientscha. L’experientscha dals ultims 30 onns mussa cleramain che las contribuziuns da maternitad èn ina contribuziun effectiva per il cumbat cunter la povradad – nun-cumplitgà, effectiv ed in vair sustegn per famiglias cun difficultads finanzialas!
Spezialmain nausch è questa reducziun da las prestaziuns socialas perquai che famiglias grischunas èn effectuadas spezialmain ferm da paupradad. In terz da las persunas che retiran agid social en il chantun èn uffants e giuvenil*as. Organisaziuns d’agid dal chantun Grischun percorschan quest fatg gia oz en lur lavur quotidiana. Sche famiglias èn gia ina giada stadas dependentas da l’agid social èsi spezialmain grev per ellas da puspè star finanzialmain sin atgnas chommas. L’experientscha da questas instituziuns mussa era quant aut che la retegnientscha è per famiglias d’insumma dumandar tar l’agid social per sustegn. Il chantun faschess dal bain, sch’el rinforzass la prevenziun da paupradad, empè da sminuir prestaziuns socialas per famiglias. Per regla èn era auters problems e tendenzas d’exclusiun connectadas cun paupradad, tge ch’ha en spezial per uffants e giuvenil*as consequenzas fatalas.
Custs supplementars per vischnancas
Contribuziuns da maternitad paja il chantun. Entras l’aboliziun da quellas augmentan persunas e famiglias pertutgadas en futur ils custs d’agid social da las vischnancas. Il chantun accentuescha, ch’el vegnia a sa participar entras la gulivaziun da las grevezzas socialas als custs. Quai è dentant mo il cas per ina pitschna minoritad da las vischnancas. ¾ da las vischnancas survegnan numnadamain insumma nagut da la gulivaziun da las grevezzas socialas. La maioritad resta suletta cun quests custs. Ultra da quai creschan ils custs administrativs tar las vischnancas, ch’ellas ston medemamain pajar sez. Sper las famiglias perdan pia era las vischnancas.
Ils emprims mais da vita èn marcants
L’arrivada d’ina nova commember/-ra da famiglia è in eveniment allegraivel. Ils emprims mais èn centrals per il svilup da l’uffant, per l’emprender d’enconuscher l’ina l’auter e per bajegiar si fidanza ed il liom. L’uffantin e la mamma sa chattan corporal- e mentalmain en ina simbiosa. Questa fasa dal bonding è fitg impurtanta, sa dentant mo succeder optimalmain sche la mamma po sa deditgar senza temas d’existenza economicas a ses uffant.
Ina gronda part da las retschavidras da las contribuziuns da maternitad èn educaturas sulettas. Savens èn quellas mammas anc en scolaziun – il sforz economic da cumenzar a lavurar sminuis las perspectivas per l’avegnir da questas dunnas* evidentamain. D’accumpagnar ils emprims mais da vita da l’uffant, da dar latg senza stress, quai èn experientschas unicas e custaivlas. Nagina mamma e nagin uffant duess desister da quai ord motivs materials.
Tge è l’indemnisaziun da maternitad da la SVA?
Mammas che lavuran retschaivan en Svizra durant 14 emnas suenter la naschientscha da lur uffant 80% da lur ultima paja. Quai entras l’urden da cumpensaziun dal gudogn (UCG/EO). Cura ch’ins ha instradà questa segiranza èsi stà clar, ch’i n’è betg realistic ch’ins lavura puspè cumplain suenter quellas 14 emnas. Da lez temp devi la pretensiun che famiglias duessan s’organisar finanzialmain sin basa privata. Oz fan bleras mammas ed era intgins babs suenter quellas 14 emnas in congedi betg-pajà e/u reduceschan lur pensum da lavur. Pussaivel è quai dentant mo sche il/la patrun*a dat il consentiment e sche la famiglia viva en bunas relaziuns finanzialas. Bleras dunnas e pèrs na san betg sa prestar quest congedi nun-pajà ubain ina reducziun dal pensum da lavur.
Exact là dovri las contribuziuns da maternitad che sustegnan mammas ch’educheschan sulettas e geniturs giuvens ch’èn anc en scolaziun, persunas ch’èn pertutgadas da paupradad, famiglias nua che mo in genitur lavura e famiglias working-poor durant ils emprims 10 mais suenter la naschientscha da l’uffant.
Quai tranter auter cun la finamira, che era persunas cun in pitschen budget san sa prender il temp per la famiglia suenter quellas 14 emnas cun indemnisaziun da maternitad. Tenor la missiva eran l’onn 2018, 39% da las persunas che han retratg contribuziuns persunas ch’educheschan sulettas e 61% famiglias cun dus geniturs. Durant ils 10 mais èn pro cas vegnids pajas or mintga mais CHF 2’340.-.
L’agid social pretenda bler dapli detagls da la situaziun da vita da las persunas pertutgadas e la calculaziun concreta è vasta e per part cumplitgada. Las tariffas èn – sco quai ch’ins vesa sin il check dals fatgs che suonda – per part fermamain pli bass. Tar in budget da chasada bass, contribuescha mintga franc ad ina situaziun finanziala pli agreabla. Tar la validaziun d’in dretg sin agid social datti ulteriurs obstachels sco la reducziun da la facultad, sustegn dals parents – questas barrieras san manar tar las persunas pertutgadas tar ina renunzia da la dumonda. Entras quai vegnan las cundiziuns per ils geniturs pertutgads e lur uffants mendras, e pli tard era il start enavos en la vita professiunala pli grevas.
Tut en tut in emballadi fauss
Il chantun Grischun ha in problem cun ina fitg auta povertad da famiglias. Quest project da votaziun megliurescha per las famiglias pertutgadas insumma nagut, cuntrari el fa la situaziun massiv mendra. Plinavant simulescha el in meglierament da la tgira d’uffants cumplementara a la famiglia. Quai n’è dentant betg dapli che in dagut en la mar, damai ch’el na sminuescha ni las tariffas per geniturs, ni datti in meglierament substanzial per las purtadras ed ils purtaders da la tgira d’uffants cumplementara a la famiglia.
Ultra da quai menziunescha la regenza en sia missiva che las contribuziuns da maternitad sajan in stimul d’acquist negativ (pagina 942). Quest argument è absurd. Persunas ch’èn avisadas sin agid social han pli paucs meds da sustegn finanzials e pli auts obstachels per retschaiver il sustegn che quai ch’igl è oz il cas tar las contribuziuns da maternitad. Quai engrevgescha pli tard il pass en la vita professiunala.
Plinavant gidan las contribuziuns da maternitad a geniturs cun relaziuns finanzialas modestas, per ch’els pon sa deditgar sez a la tgira da lur uffants. A questa finamira èn stimuls per ina lavur pajada parallela betg gist nizzaivels – gia il pensum da lavur da maximal 50% ch’è fixà tar las contribuziuns da maternitad è al cunfin. Cas cuntrari na sa il genitur che tgira l’uffant betg sa deditgar avunda a la tgira da l’uffant novnaschì!
Tut en tut è quest project da votaziun in emballadi fauss e fa sulettamain pli debel las persunas las pli paupras en nossa societad! Lain dar a tut ils uffants in futur e schain NA a l’aboliziun da las contribuziuns da maternitad.


text:
1. Fundazion do la prima viera
Davia che i artejans univa bëndebo’ metui ala strëntes dai ferlëigri, se ova n valgun scultëures metù adum bele tl 1910 te na cuoperativa che fajova scultures per dliejes. La “Productiva” prejentova l’opres de lën te si cataloghes y ti fajova nce cuncurënza ala firmes. N struf alalongia ài monce metù ora si opres tla vetrina turonda dla Villa Venezia. De ndut fòvel 40 cumëmbri te chësta cuoperativa, nce sce chisc fova unic manacei dai ferlëigri de ne giapé nia plu da lëur da d’ëi. I ferlëigri messova nscila ti dé la ncëries a scultëures che ne fova nia tan boni de ziplé.
Do la prima viera à n valgun artejans de Urtijëi inò abù l’idea de mëter su na grupa ndependënta dai ferlëigri. Tla mostres dla lia pudòven mëter ora y vënder i lëures – n gran pert sambën ert sacrela – y vester nscila boni de sëuraviver tla gran crisa economica de chëi ani.
La senteda de fundazion dla lia, denumineda tl protocol “Ausstellungsverein”, ie unida a s’l dé jal Beché - ustaria “Englwirt” ai 25 de auril 1920 cun a cë Jakob Crepaz da Maidl. L cumité fova metù adum dai cin’ scultëures, da n scultëur d’urnamënc, n marangon y n moler. August Runggaldier fova l prim presidënt dla lia.
I fins dla lia fova de tenì adum y cunlauré, cialan de avëi l “stil talian” che fova de moda ntlëuta. L univa ziplà do Donatello o Quercia y nia plu modiei nazarenns che fova bënului ti raions tudësc. Chisc modiei nueves fova pona da udëi te na mostra che univa metuda a jì uni ann per fé cunëscer y vënder i lëures. Tres la mostra pudova i scultëures nce udëi i lëures de d’autri artejans (dant unìvel nia ngërt scundù l’opres, acioche deguni ne feje do) y se ispiré nscila un dal auter. Tla mostra unìvel mé metù ora lëures de cualità. Na giuria cialova che l ne unissa nia metù ora chiena y “frata”. Ai 25 de lugio dl 1920 se àl giaurì la portes dla prima mostra tla sala dla Scola Elementera. 63 artejans, danter chisc nce Josef Moroder Lusenberg, August Runggaldier, Albino Pitscheider y doi ëiles ova metù ora si lëures.
Tla mostra dl 1921 fòvel de ndut 264 lëures, de chëi che 110 fova unic vendui. La majera pert dl’opres univa cumpredes da turisć. Nce sce i artisć univa for plu y plu ndependënc dai ferlëigri, pudan nscila scumencé a ziplé te na maniera plu liedia, à la lia à scumencià a pruibì opres profanes coche “l gorila cun la muta” de Rudolf Vallazza. Nce la figures cun ëiles desnudes univa critichedes y n manaciova de les tò demez dala mostra. L ie monce unì fat la pruposta de tò su n preve tla giuria per schivé strambaries.
Nce sce l fova vel’ scandul tlo y iló pudova la lia mpo jì inant cun l’atività. Daujin ala mostres coletives tla Scola Elementera unìvel metù a jì cuncorsc, coche chël per l S. Durich tl ann 1926, ulache Ludwig Moroder à venciù.


text:
Barià
Barià (nòm uficiàl en italià: Bariano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la basa pianüra a 22 km de la sità e a 114 méter söl lièl del mar.
El g'ha 4 342 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 7,0 km² e 'na densità de popolasiù de 620 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Careàs, Fara de Söla, Fornöv, Morèngh, Pagassà e Romà.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Barià l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.