text:
Organisaziun da las Naziuns unidas
L’Organisaziun da las Naziuns Unidas (ONU; englais: United Nations Organization, UNO; savens era UN per United Nations; tudestg: Organisation der Vereinten Nationen) è ina uniun interguvernamentala da 193 stadis. Sco organisaziun internaziunala furma ella in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.
Las incumbensas las pli impurtantas da l’organisaziun èn il mantegniment da la pasch mundiala, l’observaziun dal dretg internaziunal, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sias ragischs ha l’Organisaziun da las Naziuns unidas en las conferenzas da pasch da Den Haag ed en la Societad da las naziuns. Quella era vegnida fundada suenter l’Emprima Guerra mundiala cun la finamira da garantir la pasch sin il mund. Dentant n’ha la Societad da las naziuns betg gì tants commembers sco l’ONU (uschia mancavan per exempel ils Stadis Unids da l’America). Tras quai n’ha ella betg cuntanschì l’influenza necessaria per far valair sias finamiras ed aveva praticamain fatg naufragi a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala.
Suenter il naufragi da la Societad da las naziuns ha il president american Franklin D. Roosevelt empruvà durant la Segunda Guerra mundiala da stgaffir ina segunda giada in’organisaziun per il mantegniment da la pasch. Ensemen cun il primminister britannic Winston Churchill ha el elavurà la Charta da l’Atlantic. Suenter la collavuraziun da l’Uniun Sovietica e da la Republica da la China al nov urden da pasch han las quatter pussanzas segnà ils 30 d’october 1943 la Decleraziun da Moscau. Quella prendeva en mira da stgaffir il pli spert pussaivel in’organisaziun universala per il mantegniment da la pasch e da la segirtad internaziunala. Quest’instituziun dueva sa basar sin il princip da l’egualitad suverana da tut ils stadis paschaivels. En rom da la conferenza da Dumbarton Oaks è l’idea da fundar l’ONU vegnida concretisada. Suenter l’integraziun da la Frantscha en il circul da las pussanzas responsablas ha la Charta da las Naziuns unidas pudì vegnir terminada l’onn 1945 a chaschun da la conferenza da Jalta. Ella è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 a San Francisco da 50 stadis. La Pologna ha pir suttascrit pli tard la Charta, fa dentant part dals 51 commembers fundaturs.
La Charta è ida en vigur ils 24 d’october dal medem onn, suenter che la Republica da la China, la Frantscha, l’Uniun Sovietica, il Reginavel Unì, ils Stadis Unids da l’America e la plipart dals stadis fundaturs avevan ratifitgà la Charta.
Las Naziuns unidas han lur sedia principala a New York e trais ulteriuras sedias a Genevra, Nairobi e Vienna. A Den Haag sa chatta il Tribunal internaziunal. Las sedias da las Naziuns unidas na sa chattan tenor diever linguistic uffizial betg en ils stadis correspundents, mabain èn mo circumdads da quels. En l’ONU valan agens dretgs e la pussanza statala dal stadi da la sedia respectiv na po betg duvrar mesiras repressivas. Qua tras n’è la suveranitad betg periclitada. Ch’edifizis da las Naziuns unidas fissan ina furma da territori internaziunal n’è betg reglà uffizialmain. Dentant profitan lur indrizs da l’immunitad dal dretg internaziunal, analog a las ambassadas.
Commembers da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Actualmain èn 193 stadis commembers da las Naziuns unidas.
Ils 51 commembers fundaturs da las Naziuns unidas da l’onn 1945 eran: l’Egipta, l’Etiopia, l’Argentinia, l’Australia, la Republica socialista sovietica bielorussa, la Belgia, la Bolivia, la Brasilia, il Chile, la Republica da la China, la Costa Rica, il Danemarc, la Republica Dominicana, l’Ecuador, l’El Salvador, la Frantscha, la Grezia, la Guatemala, il Haiti, las Honduras, l’India, l’Irac, l’Iran, la Jugoslavia, il Canada, la Columbia, la Cuba, il Libanon, la Liberia, il Luxemburg, il Mexico, la Nova Zelanda, la Nicaragua, l’Ollanda, la Norvegia, il Panama, il Paraguai, il Peru, las Filippinas, la Pologna, l’Arabia Saudita, l’Uniun Sovietica, l’Africa dal Sid, la Siria, la Tschecoslovachia, la Tirchia, la Republica socialista sovietica ucranaisa, ils Stadis Unids da l’America, il Reginavel Unì, l’Uruguai e la Venezuela.
1973 èn la Republica democratica tudestga e la Republica federala tudestga s’associadas a l’ONU sco 133avel e 134avel commember. L’Austria è entrada l’onn 1955 en l’ONU, il Liechtenstein il 1990 e la Svizra l’onn 2002.
Betg commember è tranter auter il Stadi vatican (sia represchentaziun tenor dretg internaziunal, la Sontga Sedia, ha dentant status d’observatur). En pli ils stadis che n’èn betg renconuschids da tut ils pajais sco la Sahara Occidentala, la Republica tirca Cipra dal Nord, las Inslas Cook e la Republica da la China (Taiwan). Ina posiziun speziala ha la Republica da la China ch’è stada commembra fundatura da l’ONU e ch’ha fatg part dal Cussegl da segirezza da l’ONU durant ils onns 1945 fin 1971. L’onn 1971 ha la Republica da la China dentant stuì sortir da las Naziuns unidas suenter in ‹conclus› (resoluziun 2758) da l’Assamblea generala da l’ONU. Dapi lura represchenta la Republica populara da la China sco commembra permanenta dal Cussegl da segirezza ils interess chinais entaifer las Naziuns unidas e sa dosta vehementamain cunter ina commembranza dal Taiwan en l’ONU.
La finanziaziun da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
L’ONU sa finanziescha oravant tut da contribuziuns da ses stadis commembers. Ins differenziescha tranter contribuziuns obligatoricas, contribuziuns obligatoricas da repartiziun e las contribuziuns voluntarias.
Las contribuziuns obligatoricas dals singuls stadis commembers servan a finanziar la gestiun ordinaria da l’organisaziun sco er incumbensas administrativas da ses organs spezials ed accesorics. La procentuala exacta da las contribuziuns obligatoricas vegn calculada tenor ina clav da repartiziun fixa. Quella vegn determinada mintga trais onns da nov da l’Assamblea generala a basa da la proposta d’ina cumissiun. L’ultima midada ch’ha manà a la clav actuala è vegnida decidida il december 2000 ed è ida en vigur il prim da schaner 2001. La summa da las contribuziuns d’in pajais vegn dapi lura fixada sin fundament da la media dal product naziunal brut dal pajais correspundent durant ils ultims quatter onns e mez. Medemamain relevantas èn la chargia dals debits, l’entrada per persuna e la fluctuaziun monetara. Ultra da quai è fixà che mintga pajais duai contribuir almain 0,001 % als custs da la gestiun ordinaria e dastga sin il pli pajar 25 % da l’entir budget. Suenter ina fasa da transiziun han stadis sco la Corea dal Sid, il Singapur e la Brasilia stuì surpigliar a partir da l’onn 2004 ina pli auta procentuala dal budget da l’ONU. Il Giapun percunter ha obtegnì pitschnas reducziuns dals pajaments da contribuziun pervia da la conjunctura regressiva. Er las contribuziuns dals Stadis Unids da l’America èn vegnidas reducidas, entant che la part da la Germania è restada pli u main la medema. Sperditas d’entrada da 34 milliuns dollars ch’èn resultadas da la fasa da transiziun da trais onns èn vegnidas cumpensadas cun ina donaziun privata da l’interprendider da medias Ted Turner (CNN).[1] Ils pli gronds pajaders dals onns 2004–2006 èn ils Stadis Unids cun 22 %, il Giapun cun 19,5 %, la Germania cun 8,7 %, il Reginavel Unì cun 6,1 % e la Frantscha cun 6 %. Tut ils auters pajais contribueschan mintgamai pli pauc che 5 % e circa la mesadad paja be la contribuziun minimala da 0,001 %. Il termin per il pajament è ils 31 da schaner da mintg’onn.[2] Il budget da dus onns (be contribuziuns obligatoricas) da l’ONU per ils onns 1998/1999 muntava a 2,8 mia. dollars. Las entradas regularas dal budget èn perencunter sa diminuidas da 405 miu. dollars americans il 1997 a mo 279 miu. dollars l’onn 1998. Enfin il di da controlla l’onn 1998 avevan be 27 da 185 pajais pajà lur contribuziuns cumplettamain. Ca. 75 % dals daners mancants dal budget regular e ca. 50 % da las contribuziuns al Peacekeeping mancavan, perquai ch’ils Stadis Unids n’avevan betg pajà lur part.[2]
Tar las contribuziuns obligatoricas da repartiziun sa tracti medemamain da pajaments liants per tut ils stadis commembers. Questas contribuziuns servan dentant mo a finanziar operaziuns da pasch. Las tariffas actualas èn vegnidas fixadas l’onn 1973 da l’Assamblea generala. Ils stadis da l’ONU sviluppads economicamain il pli pauc pajan 10 % da lur contribuziuns obligatoricas, pia 0,0001 %. Ils ulteriurs pajais en svilup ston sbursar 20 %. Ils pajais industrials pajan lur contribuziun cumplaina, ils tschintg commembers permanents dal Cussegl da segirezza ultra da quai anc la differenza ch’è sa resultada pervia da la distgargia dals pajais en svilup.[3]
Las contribuziuns voluntarias vegnan duvradas per finanziar organs spezials ed organs accessorics da l’ONU sco per exempel l’UNDP (Program da las Naziuns unidas per il svilup), l’UNICEF (Ovra d’agid per uffants da las Naziuns unidas), l’UNFPA (Fond da las Naziuns unidas per la populaziun), l’UNHCR (Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs) ed il WFP (Program alimentar mundial). Grazia a la decisiun libra davart la summa da lur contribuziuns voluntarias pon stadis influenzar considerablamain ils puncts centrals dal program da lavur da l’ONU.[3]
La posiziun speziala da l’USA[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’entrada en uffizi da la regenza da Ronald Reagan (1981–1989) han ils Stadis Unids da l’America cumenzà a retegnair ina pli e pli gronda part da lur contribuziuns obligatoricas al budget ordinari da l’ONU sco er al budget per il mantegniment da la pasch. Questa cuntravenziun cunter la cunvegna ha l’USA l’emprim motivà cun critica politica cunter intgins programs da l’ONU. Dapi la fin dals onns otganta, sut il president George H. W. Bush, han els rinfatschà a l’ONU ineffizienza e sfarlattim da daners. Fin l’onn 1992 eran ils debits da l’USA creschids ad ina summa da 1,5 mia. dollars americans. Il congress american ha stimà l’onn 1997 l’import dal debit a 926 miu. dollars americans, cun renviar a prestaziuns fatgas per mantegnair la pasch. Plinavant ha el duvrà ils daners retegnids sco med da far pressiun per reducir la procentuala da las contribuziuns obligatoricas da l’USA.[1] Ultra da quai han els era duvrà ils daners retegnids per cuntanscher cun forza midadas en chaussas persunalas entaifer las Naziuns unidas, sco en il cas da l’anteriur directur general da l’organisaziun per il scumond d’armas chemicas José Bustani, dal secretari general Boutros Boutros-Ghali u en il cas da la furmaziun da cumissiuns da l’ONU l’onn 2001.[4][2][5] La regenza da l’USA sut Bill Clinton ha cuntanschì cun contractar en l’uschenumnada cunvegna Helms-Biden ils 10 da zercladur 1997 ina reducziun da las contribuziuns americanas a la gestiun ordinaria da l’ONU da 25 % a 20 %. Plinavant ha ella pudì sminuir las contribuziuns americanas als servetschs per mantegnair la pasch da 31 % a 25 %.[2]
La Charta da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
La Charta è la ‹constituziun› da las Naziuns unidas ed è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 en la sala da teater dal Veterans War Memorial Building a San Francisco. Ella è ida en vigur ils 24 d’october 1945. La Pologna, il 51avel commember fundatur, n’ha betg pudì far part da la conferenza ed ha suttascrit pli tard. La Charta è in contract da dretg internaziunal betg limità temporalmain ed è vegnida midada dapi la fundaziun be en quatter puncts che pertutgan ils artitgels 23, 27, 61 e 109. Ella consista d’in preambel e da 19 chapitels cun 111 artitgels. (Ils tschentaments da la Societad da las naziuns avevan be 26 artitgels.) Ils chapitels tractan tranter auter ils differents organs principals da l’ONU, l’appaschentaziun da conflicts, las mesiras en cas d’ina periclitaziun u violaziun da la pasch ed en cas dad in’acziun d’attatga sco er las finamiras ed ils princips.
Organs da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 7 da la Charta da l’ONU sa cumponan las Naziuns unidas da sis organs principals cun cumpetenza da decisiun. Dasper datti ina retscha d’organs accessorics ed organisaziuns spezialas che fan part dal sistem da las Naziuns unidas e s’occupan d’incumbensas specificas.
Organs principals[modifitgar | modifitgar il code]
- L’Assamblea generala (General Assembly): L’Assamblea generala po far recumandaziuns (betg obligantas tenor dretg internaziunal) a stadis commembers e po dar vinavant projects al Cussegl da segirezza. Ella decida davart l’entrada da novs commembers ed è tranter auter responsabla per approvar il budget e fixar las contribuziuns minimalas. Plinavant elegia ella ils commembers betg permanents dal Cussegl da segirezza e tut ils commembers dal Cussegl economic e social. Sin proposta dal Cussegl da segirezza elegia ella il secretari general sco er ils 15 derschaders dal Tribunal internaziunal. Tut ils stadis commembers da l’ONU han ina sedia ed ina vusch, per la quala pon vegnir delegads mintgamai tschintg represchentants.
- Il Secretariat (United Nations Secretariat): il pli aut funcziunari da l’administraziun è il secretari general. El vegn elegì per tschintg onns ed accumplescha dasper las incumbensas administrativas era ina funcziun politica. Uschia po el per exempel vegnir incaricà dal Cussegl da segirezza cun incumbensas singulas.
- Il Cussegl da segirezza (Security Council) ha 15 commembers. Da quels èn la China, la Russia, la Frantscha, il Reginavel Unì ed ils Stadis Unids da l’America commembers permanents. Ils auters diesch commembers betg permanents vegnan elegids da l’Assamblea generala per mintgamai dus onns. Ils conclus dal Cussegl da segirezza èn obligants e pon vegnir fatgs valair. Els basegnan dentant il consentiment d’almain nov commembers, tranter quels tut ils commembers permanents (cun excepziun da dumondas da procedura). Ins discurra qua d’in dretg da veto dals commembers permanents. En la pratica vegn l’abstenziun da la vusch d’in commember betg valitada sco ‹veto›. Dals conclus fan part mesiras per il mantegniment da la pasch, mesiras per cuntanscher la pasch cun forza e meds da pressiun betg militars sco per exempel embargos commerzials.
- Il Cussegl economic e social (Economic and Social Council, ECOSOC): Ad el èn las numerusas organisaziuns spezialas suttamessas. Da quellas fan per exempel part il Fond monetar internaziunal, la Banca mundiala e l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC).
- Il Cussegl per l’administraziun fiduziara (Trusteeship Council) ha entant suspendì sias incumbensas perquai ch’i na dat dapi il 1994 (suenter la liberaziun dal stadi Palau che vegniva administrà fin lura da l’USA) nagins territoris sut administraziun fiduziara.
- Il Tribunal internaziunal (International Court of Justice, ICJ) a Den Haag agescha sco dretgira universala dal dretg internaziunal. El decida en cuntraversas giuridicas tranter stadis che renconuschan sia giurisdicziun e fa expertisas. Ils 15 derschaders vegnan elegids per nov onns. Els fan lur sentenzias cun la maioritad da vuschs relativa.
Organs accessorics ed organisaziuns spezialas[modifitgar | modifitgar il code]
Organs accessorics da l’Assamblea generala da l’ONU vegnan fundads per activitads spezialas. Els han lur atgna administraziun, ma nagin’atgna basa da dretg internaziunal e n’èn betg subjects dal dretg internaziunal sco l’ONU sezza. Da preschent datti 22 organs accessorics. Sper l’ovra d’agid per uffants UNICEF èn quai tranter auter il Program da las Naziuns unidas per l’ambient (englais: UNEP), il Program alimentar mundial, l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs ed il Program da las Naziuns unidas per il svilup.
Las organisaziuns spezialas èn giuridicamain, organisatoricamain e finanzialmain autonomas, ma colliadas tras cunvegnas cun l’ONU. Intginas organisaziuns èn perfin pli veglias che l’ONU sezza. Entant datti 16 organisaziuns interguvernamentalas. L’ONU collavura tranter auter stretgamain cun suandantas organisaziuns autonomas: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS; englais: WHO), Organisaziun internaziunala da la lavur (OIL; tudestg: IAO), Fond monetar internaziunal (FMI; tudestg: IWF). La lavur da las organisaziuns spezialas vegn coordinada dal Cussegl economic e social da l’ONU.
Lavurs e finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi sia fundaziun ha l’ONU gì plirs success remartgabels, tranter auter ha ella:
- contribuì a la fundaziun dal stadi Israel (1947–1949)
- stabilisà la crisa da Berlin (punt aviatica, 1948–1949)
- stabilisà la crisa da Cuba (1962)
- stabilisà il conflict dal Proxim Orient (Guerra da Jom-Kippur, 1973)
- contribuì a l’introducziun dal dretg da votar per nairs en Rodesia (1976)
- terminà la guerra tranter l’Irac e l’Iran (1988)
Ella ha mantegnì directamain la pasch per exempel en:
- la Cambodscha 1993
- il Mosambique 1994
- l’Angola 1995
- la Guatemala 1996
- la Cipra
Bleras finamiras han las Naziuns unidas gia cuntanschì:
- l’elavuraziun dals dretgs umans l’onn 1948. (Quels èn er vegnids publitgads en versiun rumantscha [1])
- l’extincziun u la reducziun da malsognas (la virola)
- il Program alimentar mundial da l’ONU metta mintg’onn a disposiziun dapli che la mesadad da l’entir agid alimentar che vegn prestà en tut il mund
- ellas protegian fugitivs
- ellas scoleschan tschertgaminas (p.ex. en l’Afghanistan datti diesch milliuns minas zuppadas)
- 70 % da las activitads da l’ONU pertutgan ils champs da l’agid da svilup e da l’agid umanitar
Ils champs d’activitad èn perquai oravant tut il mantegniment da la pasch, la politica dals dretgs umans e la cooperaziun al svilup.
Mantegniment da la pasch[modifitgar | modifitgar il code]
Il mantegniment da la pasch è ina da las incumbensas principalas da las Naziuns unidas. Ellas èn obligadas d’evitar e terminar conflicts internaziunals. La gronda muntada da quest’incumbensa vegn suttastritgada gia en l’emprim artitgel da la Charta da l’ONU:
«...mantegnair la pasch mundiala e la segirezza internaziunala e prender per quest intent mesiras collectivas efficazias per evitar ed eliminar smanatschas da la pasch, per supprimer acziuns d’attatga ed autras violaziuns da la pasch ed eliminar u appaschentar cun meds paschaivels e tenor ils princips da la giustia e dal dretg internaziunal dispitas internaziunalas u situaziuns che pudessan manar ad ina violaziun da la pasch.»
Entras l’integraziun voluntaria da ses stadis commembers han las Naziuns unidas stgaffì in sistem da segirtad collectiva. Il coc da quest sistem è il scumond general da violenza:
«Tut ils commembers tralaschan en lur relaziuns internaziunalas la smanatscha u il diever da violenza, saja quai cunter l’integritad territoriala u l’independenza politica d’in stadi u saja quai en uschiglio ina maniera incumpatibla cun las finamiras da las Naziuns unidas.»
Malgrà il scumond general da violenza na sclauda la Charta betg dal tut il diever da la forza. Sper il dretg individual d’autodefensiun da mintga pajais è ella concentrada sin il Cussegl da segirezza e cumpiglia mesiras collectivas cunter disturbaders da la pasch tenor chapitel VII. Quellas tanschan da sancziuns economicas, communicativas ed autras sancziuns betg militaras fin al diever da la forza en cas da basegn. Al Cussegl da segirezza vegn tras quai concedì il ‹monopol da legitimaziun da violenza›. Avant ch’il Cussegl da segirezza po decider mesiras correspundentas, sto el examinar sch’igl è avant maun ina ruttadira da la pasch. Sche quai fiss il cas, avess el da principi duas pussaivladads per reagir sin ina tala violaziun. Per l’ina po el relaschar recumandaziuns als commembers da l’ONU, per l’autra decider mesiras repressivas cunter il disturbader da la pasch e cunter ulteriurs stadis commembers.
En connex cun mesiras da repressiun èn pussaivlas tant sancziuns betg militaras sco er ina directa intervenziun militara entras l’ONU sezza u tras commembers cun in mandat correspundent. L’installaziun d’ina truppa da l’ONU è bain previsa en la Charta, n’è dentant betg vegnida realisada fin oz. Da las sancziuns betg militaras fan part:
«L’interrupziun totala u parziala da las relaziuns economicas, dal traffic da viafier, dal traffic maritim e dal traffic aviatic, da las communicaziuns da posta, telegraf e radio sco er d’ulteriuras pussaivladads da communicaziun e l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.»
Chapellinas blauas[modifitgar | modifitgar il code]
Las chapellinas blauas èn ils schuldads da pasch da l’ONU. Els n’eran betg previs en la Charta sco med per mantegnair passivamain la pasch. Ma Dag Hammarskjöld (segund secretari general da l’ONU) e Lester Pearson (politicher canadais, activs en l’ONU) han sviluppà l’idea dals schuldads da pasch per situaziuns da crisa. Per vegnir identifitgads immediat portan ils schuldads sper l’unifurma da lur pajais ina chapellina blaua u ina baretta blaua cun l’ensaina da l’ONU. Las armas ch’els portan duain dentant be servir a l’autodefensiun. In mandat per trametter chapellinas blauas po be il Cussegl da segirezza conceder, ma la regenza da mintga pajais po sezza decider sch’ella vul metter a disposiziun ils schuldads. Fin l’onn 1990 ha l’ONU gia engaschà 500 000 schuldads e persunas civilas per mesiras da mantegnair la pasch – dentant betg per crear la pasch.
La crisa da Ruanda[modifitgar | modifitgar il code]
1994 è vegnì commess en Ruanda in dals crims ils pli gravants da l’istorgia. Entras in’erupziun da violenza èn 800 000 persunas da las etnias Hutu e Tutsi vegnidas mazzacradas. Ils schuldads da las chapellinas blauas da l’ONU han stuì observar quest genocid e star cun ils mauns en crusch, perquai che lur dumber era bler memia pitschen e perquai ch’els n’avevan betg in mandat per intervegnir. Quest schabetg vala tenor Kofi Annan sco la pli gronda disditga da l’ONU.
La crisa da Bosnia[modifitgar | modifitgar il code]
La fin matg da l’onn 1995 èsi vegnì ad in rapiment d’ostagis spectacular da schuldads da l’ONU. Quai suenter attatgas or da l’aria da la NATO cunter in deposit da muniziun dals Serbs bosniacs a Pale en Bosnia-Erzegovina. En consequenza da questas attatgas èn zonas da protecziun da la NATO vegnidas attatgadas da Serbs bosniacs. Schuldads da l’ONU èn vegnids fatgs ostagis e rentads ed exponids en posiziuns strategicas.
Linguas da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las Naziuns unidas èn in’organisaziun mundiala, na vegn or da motivs pratics betg fatg diever uffizialmain da tut las linguas dal mund. Linguas uffizialas èn las suandantas sis linguas: l’arab, il chinais, l’englais, il franzos, il russ ed il spagnol. Da questas sis linguas èn duas – l’englais ed il franzos – linguas da lavur. Quai è fixà en la resoluziun 2 ch’è vegnida approvada da l’Assamblea generala l’onn 1946.
Lingua uffiziala vul dir ch’i sto dar ina translaziun en mintga seduta uffiziala da ed en questa lingua. Ultra da quai ston tut ils documents preparativs da la seduta, tut ils sbozs da resoluziuns e tut ils protocols e rapports star a disposiziun a temp util en questas linguas. Per las linguas da lavur vala che tut ils process da lavur a l’intern da l’organisaziun (en scrit ed a bucca) pon succeder en ina da las duas linguas. En contacts cun il secretariat da las Naziuns unidas ha mintga delegà il dretg da tscherner libramain la lingua da lavur per s’exprimer en scrit ed a bucca. Era ston tuttas decleraziuns uffizialas dal secretariat succeder en tuttas duas linguas da lavur (communicaziuns, tavlas, broschuras, visitas guidadas etc.). Questas reglas excludan da princip preschentaziuns monolinguas. Il servetsch da translaziun tudestg da l’ONU, finanzià communablamain da la Germania, Austria, Svizra, Liechtenstein e Belgia, metta a disposiziun ils pli impurtants documents en tudestg. La Charta da las Naziuns unidas è er vegnida translatada en rumantsch.[6]
Critica envers las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
In punct da critica furma la cumposiziun dal Cussegl da segirezza che sa basa sin criteris istorics. Ils commembers permanents da quest cussegl dovran savens lur dretg da veto per prevegnir a sentenzias e sancziuns cunter sasez e stadis amis. Uschia ha l’Uniun Sovietica fatg diever ils onns 1946–1964 103 giadas dal dretg da veto cunter maioritads dal rest unanimas. En 69 cas da convenziuns davart l’Israel ha l’USA duvrà 20 giadas ses dretg da veto.
Confrunt’ins il dumber d’abitants dals stadis ch’èn commembers permanents cun la populaziun mundiala, na stat quel en nagina relaziun cun las cumpetenzas privilegiadas dals commembers permanents dal Cussegl da segirezza. Uschia han pajais sco il Reginavel Unì u la Frantscha cun mintgamai 60 miu. abitants ina sedia permanenta, l’India cun passa ina milliarda abitants dentant betg. Quest problem na sa lascha betg schliar uschè simpel. La structura ierarchica dal Cussegl da segirezza che conceda in grond pudair ad in pitschen dumber da stadis reflectescha numnadamain la gronda diversitad en il svilup da la pussanza reala da las naziuns. En quest senn è il Cussegl da segirezza in organ da concentraziun da pussanza ed in organ d’acziun e na serva betg a la represchentativitad. Pervia dals differents interess da ses commembers cuntanscha el gia cun 15 sezs savens ils cunfins da l’abilitad d’agir.
Sche tut ils stadis commembers fissan represchentads tenor lur quota da la populaziun ed avessan in dretg da veto en il Cussegl da segirezza, na fiss quel praticamain betg abel d’agir. Igl è quasi nunpussaivel d’obtegnair in consens da passa 190 stadis per decisiuns concretas e liantas d’ina tscherta muntada. Ina restructuraziun propi gista dal Cussegl da segirezza fiss pia be pussaivla en connex cun refurmas fundamentalas da l’entira Charta da las Naziuns unidas e cun consolidar la rolla e las cumpetenzas da l’Assamblea generala.
Ils motivs per la mancanza d’ina tala refurma èn evidents: Ina restructuraziun decidida che tegness quint da l’idea dad in’organisaziun mundiala, includess ina sperdita da pussanza dals commembers permanents privilegiads fin ussa – per la gronda part pajais industrials che finanzieschan la pli gronda part da l’ONU.
Cumpetenzas[modifitgar | modifitgar il code]
In problem central da las Naziuns unidas è e resta la cumpetenza fitg limitada da l’organisaziun. Igl è oravant tut reussì a las Naziuns unidas d’unir quasi tut ils stadis dal mund sut in tetg, perquai che la Charta po vegnir interpretada uschè flexibel en passus decisivs ch’ella po vegnir chapida da praticamain tut las culturas e da tut las ideologias politicas (era sche quellas s’excludan per part viceversa) en lur senn, a favur dad els e tenor la situaziun correspundenta. Per ch’il concept dad in’organisaziun mundiala, abla d’agir, pudess reussir dal tuttafatg, stuessan ils stadis naziunals ceder ina part essenziala da lur cumpetenzas en tuttas trais spartas da l’executiva, da la legislativa e da la giudicativa a favur da quest’organisaziun. Ma actualmain n’è strusch in stadi pront da far quest pass.
A la fin dals quints impussibiliteschan acziuns unilateralas da stadis naziunals las pli bleras emprovas da cuntanscher dapli obligaziuns liantas entaifer l’ONU. In exempel per quai è l’USA che n’accepta betg la cumpetenza dal Tribunal internaziunal per agens burgais e resalva, en cas d’in tal process instradà cunter sia voluntad, la ‹liberaziun› cun meds militars, tge che periclitescha la legitimaziun dal Tribunal internaziunal sco tal. Quest cas mussa er che las Naziuns unidas na pon strusch – u insumma betg – far politica cunter ils interess da l’USA, perquai ch’ellas èn colliadas finanzialmain, istoricamain e constituziunalmain memia ferm cun quest stadi.
Tscherts critichers rinfatschan perquai a l’ONU da producir bler palpiri stampà per blers daners che pudessan vegnir investids auter ed a moda pli utila – tschertamain in puntg da vista fitg critic. Pertge che dapli obligaziuns muntan necessariamain er dapli unifurmitad. Igl è bain reussì a las Naziuns unidas da definir ideas culturalas e politicas unitaras da l’umanitad mo sin in nivel fitg rudimentar. Ma diversas missiuns da l’ONU èn senz’auter stadas in success – e sche la soluziun interguvernamentala da conflicts funcziunass meglier senza l’intermediaziun da l’ONU dastga er vegnir dubità. Vis realistic na poi betg dar ina dretga regenza mundiala uschè ditg ch’ils pievels dal mund na sa cunvegnan betg ad ina clera definiziun da lur valurs culturalas e politicas – cun tut las implicaziuns che resultan d’in tal process.
Ulteriuras criticas[modifitgar | modifitgar il code]
- In grond nunsuccess munta il concept per l’agid da svilup elavurà l’onn 1960. Ils pajais dal Terz Mund han retschet daners per sa sviluppar, ma in sistem da commerzi da success n’è betg vegnì stgaffì. Perquai èn els vegnids pli e pli dependents da las prestaziuns da transfer.
- I vegn era rinfatschà a l’ONU d’esser s’occupada en il decurs dal temp be da quels conflicts ch’han gì il pli grond resun en las medias. Betg sa fatschentada è ella da las crisas en il Sudan, en l’Armenia, en il Bangladesch, en il Myanmar, en la Columbia, en la Ruanda ed en il Peru.
- Stadis industrials s’interesseschan pauc per activitads economicas e socialas da l’ONU. Sch’i dat propi problems ch’ins prenda serius, vegnan quels savens schliads suenter cunvegnientscha taciturna ordaifer l’ONU u be tractads en passond en las Naziuns unidas.
- 1946 n’è il plan dals Stadis Unids da l’America da laschar controllar l’ONU las armas nuclearas betg reussì. Per l’ina na vuleva l’USA betg desister da las bumbas atomaras uschè ditg ch’ella na pudeva betg esser segira che nagin auter pajais las sappia fabritgar, da l’autra vart na vuleva l’Uniun Sovietica betg sistir ses program da perscrutaziun uschè ditg che Washington aveva il monopol d’armas nuclearas. Durant la Guerra fraida ha mintga pussanza mundiala pruvà da gudagnar ulteriurs stadis per sia vart. Quests stadis èn vegnids carmalads cun armas ed agids economics generus. Per consequenza èn bleras guerras ruttas ora, en las qualas ils pajais correspundents han cumbattì represchentond las superpussanzas.
- In ulteriur punct dispitaivel è che l’ONU saja s’occupada surproporziunalmain cun la condemnaziun da l’Israel. Cun agid da las vuschs dals stadis arabs ha l’Assamblea generala decretà tantas resoluziuns cunter l’Israel ed igl èn vegnidas convocadas tantas sedutas extraordinarias cun il tema dal conflict dal Proxim Orient sco davart nagin auter tema. En il Cussegl da segirezza na vegnan quests sbozs da resoluziuns per ordinari betg approvads, cunquai che l’USA fa per il solit diever da ses dretg da veto a favur da l’Israel. Damai n’èn els era betg liants tenor dretg internaziunal. Percunter vegnan violaziuns dals dretgs umans en il mund arab tematisads darar. Uschia è pir da curt vegnì refusà in sboz d’ina resoluziun ch’avess sentenzià per l’emprima giada en l’istorgia da l’ONU explicitamain l’antisemitissem, er cun las vuschs dals stadis arabs. In punct culminant en quest reguard è vegnì cuntanschì l’onn 1975 al congress da l’ONU a Durban, durant il qual il zionissem è vegnì definì sco ina furma da rassissem. Questa resoluziun è dentant puspè vegnida abolida – cunter l’opposiziun dals stadis arabs – ils 16 da december 1991.
- L’ONU ha sustegnì l’engion electoral ch’ha gì lieu il 1969 en il rom da l’uschenumnà Act of Free Choice. Cun agid da quel ha l’Indonesia d’ina vart ademplì la convenziun da New York che pretendeva ina decisiun dal pievel davart la dumonda, sche la Nova Guinea dal Vest duai esser independenta u ina part da l’Indonesia Ma da l’autra vart ha l’Indonesia realisà l’agen giavisch da posseder il territori indonais da Sabang fin Meauke en ils cunfins da l’India da l’Ost ollandaisa sco el existiva avant la Segunda Guerra mundiala. L’ONU n’ha betg tramess ils experts ch’avessan stuì preparar elecziuns libras sco previs en l’artitgel 16 da la Convenziun da New York ed ha acceptà en sia resoluziun 2504 (XXIV) che l’elecziun è succedida tenor pratica indonaisa e betg confurm a la pratica internaziunala sco previs en l’artitgel 18. L’United Nations Association britannica ha constatà:
«Uschia è vegnida stgaffida ina situaziun extraordinaria: la missiun da l’ONU ch’è vegnida tramessa oriundamain per cussegliar, sustegnair e gidar ad accumplir la convenziun da New York ha a la fin lavurà activamain encunter quella.»
- Stadis commembers da l’ONU sco per exempel la Republica Federala Tudestga ed il Giapun èn oz anc registrads en la clausula dals stadis inimis da l’ONU. Ils artitgels 53 e 107 da la Charta da l’ONU permettan a mintga stadi signatar d’attatgar militaricamain in tal stadi inimi senza permiss spezial da l’ONU. Dentant n’han quests reglaments senza dubi nagin effect da dretg material pli.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Andreas Zumach: Erpressung zahlt sich aus. TAZ 28. Dezember 2000
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung: Die USA und die UN: Reform oder Abbau der Weltorganisation? HSFK-StandPunkte 2/98
- ↑ 3.0 3.1 Klaus Hüfner: UN-Finanzierung. (stan 1999)
- ↑ Joachim Guilliard: Staatsstreich in der UNO (edì levamain scursanì en) junge Welt 28 d’avrigl 2002
- ↑ Die USA drohen der UNO Netzzeitung 9 da matg 2001
- ↑ http://chatta.ch/uploads/tx_icsrg/NU.pdf
- ↑ John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal. 2000, ISBN 0-415-40625-0 (PDF 3,4 MB) S. 352
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- United Nations (ed.): Wissenswertes über die Vereinten Nationen. United Nations, New York 2006, ISBN 92-1-100936-7. PDF.
- Dieter Göthel: Die Vereinten Nationen: Eine Innenansicht. 2. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2002.
- Günther Unser, Ingo Winkelmann: ABC der Vereinten Nationen. 5. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2003. PDF.
- Günther Unser: Die UNO – Aufgaben, Strukturen, Politik. dtv, Minca 2004, ISBN 3-423-05254-6.
- Klaus Dieter Wolf: Die UNO – Geschichte, Aufgaben, Perspektiven. C.H.Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-50878-2.
- Sabine von Schorlemer (ed.): Praxishandbuch UNO – Die Vereinten Nationen im Lichte globaler Herausforderungen. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43907-2.
- Swen Bernhard Gareis, Johannes Varwick: Die Vereinten Nationen. 4. ediziun, Budrich, Opladen 2006, ISBN 3-8252-8328-3.
- Aus Politik und Zeitgeschichte, 22/2005: 60 Jahre Vereinte Nationen. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005. PDF.
- Paul Kennedy: Parlament der Menschheit. Die Vereinten Nationen und der Weg zur Weltregierung. Minca 2007, ISBN 3-406-56328-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Organisaziun da las Naziuns unidas sin chattà.ch
- La Charta da las Naziuns unidas per rumantsch
- La Charta da las Naziuns unidas per tudestg
- Commons: Naziuns unidas – maletgs e video
- Pagina internaziunala da las Naziuns unidas
- UNRIC – Center d’infurmaziun regiunal da las Naziuns unidas per l’Europa dal vest
- Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V.
- Infurmaziuns ed analisas davart l’ONU (tudestg)
- Comité per in’ONU democratica (tudestg)


c: text/html

text:
Il podest:
- 1. Lara Gut (Sui) 1:02,68
- 2. Tina Weirather (Lie) +0,10
- 3. Sofia Goggia (It) +0,59
Cunzunt la davosa part da la cursa è gartegiada fitg bain a Lara Gut. Per la Tessinaisa è quai stà la terza victoria en il Super G da Lake Louise suenter 2013 e 2014. Tut en tut èsi stà la 20avla victoria en la cuppa mundiala per Gut.
Las ulteriuras Svizras:
- 7. Corinne Suter +0,84
- 17. Priska Nufer +1,38
- 41. Fabienne Suter +2,20
- 52. Denise Feierabend +3,36
Cumenzà cun retard
Perquai che blera naiv nova è crudada la notg ha la cursa cumenzà cun in retard da 75 minutas. Plinavant è la cursa vegnida scursanida – sco gia la cursa rapida sonda. Lura ha Lara Gut cuntanschì il segund plaz.
Las skiunzas turnan da l'America dal Nord enavos en l'Europa. A Sestriere en l'Italia suondan sto proxim in slalom gigant ed in slalom.
RR novitads 21:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
da Clau Solèr
Foto: Ramun Capaul
… ed in a mai viu pli scazis sin quai péz.
Quei raquenta Mariuschla Capaul-Capaul, ni sco quei ch’ella vegneva era numnada a Lumbrein: Mariuschla tschurra, Mariuschla Martin u schizun Mariuschla-Gion-quel-Geli cun indicar empau da ses perdavons.
Ei setracta dil Péz Regina; mo ei quei propi ver? Datti negins scazis si leu? Ed hai forsa insumma dau pli baul scazis?
La tradiziun populara sa da scazis, mo ein els stai da contonscher? Lein intercurir empau pli en detagl la situaziun.
1938 publichescha il scolast e pur Anton Derungs (*1883, †1942) sper autras era la sequenta getga – aschia numn’ins en Lumnezia las detgas – el 52avel tom dallas Annalas da la Società Retorumantscha:
Il cavrer de Pezza Regina
Il cavrer de Silgin fuva revius in di d’uost tochen sin Pezza Regina. Sias cauras camavan ruasseivlamein leuvi sil fil, ed il cavrer semetta a far in cupid el cauld sulegl viagiusut ils umens de crap. El runca e dierma sc’in crap. Il sulegl fuva daus vi in bien ruc viers il Pez Sezner, ch’il bien pasturet vegn puspei allerta.
Mo tgei smarvegl! Avon sesez vesa el ina bellezia femna, che filava fils d’aur giu d’ina rucca. Il pei de quella fuva de cristagl, la sutga della filiera haveva in pusal tut sularau ded aur, ed ils calzers della femna fuvan surcusi d’aur ed havevan fivialas d’argien. Entuorn roda, rucca e sutga fuva ei rasau muneidas e cadeinas, anials e bratschelets tut ded aur sin bellezia cozzas de seida e vali.
Tut surstaus fetga il mattatsch in mument siu egl sin la rischlada de custeivlas bittas. Mo lura sto el serrar in mument ils egls e fruscha quels cun omisdus mauns per veser pli bein, tgei ei seigi propi avon el. Mo duront ch’el arva la bucca per dar ina susdada, aud’el in schem ed ina scarsada, in sfrac ed ina zaccudida, sco sch’il pez mass en scaglias. Arvend spert ils egls, fuva tut stuliu. Pudeis cumprender, tgei snavur ei ida al cavrer da tgau tocca pei! El cuora entuorn, tschercond la visiun: mo negliu in fastitg.
La sera ha il mattatsch raquintau il schabetg a sia mumma. Lezza carteva nuota bien e va gl’auter di ora Cumbel tiel pader. Ella raquenta tut quei che fuva schabegiau manedlamein a quel, e lez di: «La filiera ei in’olma en peinas. Vies mattatsch havess saviu spindrar ella, sch’el ughegiava de dumandar, tgei ei maunchi. Silmeins havess el duiu better siu paun silla muneida, sche stueva quella star cheu.»
Turnada la sera acasa, ha la mumma dau si la cunzina al cavrer. Bunamein mintga di ha il pauper mattatsch stuiu ir quei onn sin Pezza Regina a far l’ura. Ei sentelli, ch’el veva era mintga di in detg toc paun enta pugn avon sedurmentar. Mo la visiun ei mai turnada pli, e las muneidas e bittas ein probabei zuppadas giufuns il Pez Regina. Sche quel sballuna buc’ in di, vegnan ellas probabel era buca alla glisch pli. (Derungs: 149/150).
Mo nov onns pli tard, 1947, dedichescha il scribent Guglielm Gadola la 21avla annada dil “Calender dil pievel. Annalas per historia, litteratura e cultura romontscha”, Il Glogn, alla Val Lumnezia. En quei calender, senz’auter pli derasaus che las Annalas, sa la populaziun leger in tschuppel getgas ed empau versets ord la regiun. Il redactur paleisa la fontauna d’ina seria getgas e scriva sin p. 4: «In grond survetsch ha sgr. cand. med. vet. E. Gartmann de Surin prestau a nus, percurrend bunamein l’entira Lumnezia, per rimnar ord bucca dil pievel in’entira partida dellas bialas [getgas e praulas, C.S.] de nossa collecziun. Ad el, sco era a quels che vulan buca esser menziunai, nies pli cordial e sincer engraziament.» Ina da quellas getgas “rimnadas ord bucca dil pievel” raquenta dil Péz Regina:
La regina de Piz Regina
Avon biars onns habitava si Pez Regina ina regina. Quella fuva fetg beinstonta. Ins vesev’ella mo dis de bial’aura. Sia habitaziun fuva ina tauna. Bials dis de stad sesev’ella avon la tauna sin in crap. Vestgida fuv’ella en aur. Avon ella steva ina roda de filar, era ded aur, decorada cun ornaments d’argien. Igl entir di filav’ella mo aur. Tgei ella figieva cun quellas caussas sa negin. Denter la crappa vi havev’ella rasau zacons lenzeuls, persesez era tut dad aur. Gia biars havevan empruau de tagliar giu ed ir silmeins cun ina buccada d’in lenziel ne l’auter, mo quei ei aunc mai reussiu ad in carstgaun. La regina udeva e veseva fetg bein. Aschigleiti sco zatgi vegnev’en sia vischinonza svanev’ella en tauna e cun ella tut igl uorden che ella haveva dentuorn. Ded ir giu en la tauna ha buca carstgaun ughiau zacu. Inagada eis ei reussiu ad in nurser de Lumbrein, ch’era sin Sernastga, de vegnir vitier in lenziel, senza ch’ella ni vesi ni audi. Mo aschigleiti ch’el ha tuccau en il lenziel ei la regina svanida e cun ella era il lenziel.
In’autra gada er’in giuven nurser sin quell’alp. Gia biaga havev’el admirau quella regina. Ei era ina fetg biala matta, ed el ei s’inamuraus en ella. «Quella ni negina,» ei immediat stada sia resoluziun. Liung temps ha el fatg pertratgs co sefar vitier la biala e dar d’entellirad ella ses sentiments. – –
Ei fuva puspei in bi di de stad. El pertgirava sia muntanera si Pez Ner. La regina seseva puspei giu Pez Regina avon tauna e filava. El haveva gia biaga empruau d’aquistar la matta, mo quei er’aunc mai reussiu ad el. «Oz fetsch’jeu puspei in’emprova, » di el siper sesez. Sezuppond davos la crappa e mo bufatg s’approximescha il nurser alla regina. Gia eis el sisum Pez Regina. Ei auda co la roda de filar va. Siu cor batta ferm. «Speronza gartegia ei quella gada!» tratga el. El til’ora ils calzers, per buca far canera. Mo plaun e bufatg seruschn’el d’in crap a l’auter. El ei gia aschi maneivel ch’el auda il flad della biala. «Mo aunc in pèr pass ed jeu hai ella». Bufatg, gie il pli fin lader havess buca saviu far quei meglier, seruschn’el tochen tier l’auter crap. «Ussa aunc in segl, ed ella ei en mes mauns! Siu cor batteva aschi ferm ch’el carteva la regina udess. Mo lezza filava ruasseivel vinavon. Mo la disgrazia ei cheu. Vulend sepreparar per il segl, vegn nies bien nurser cun in cumbel encunter in ur d’in lenziel, ch’era rasaus sper el. El auda mo in sgarscheivel griu e la tiara trembla sut siu tgierp, ch’el crei de curdar ella profunditad dil Pez Regina. Sco il cametg era la regina svanida cun tut las caussas en tauna. Tut sturnius ei allura il nurser ius aunc quella sera a casia e mai pli turnaus sin Seranastga, e si Pez Regina era buc. Mo la regina han ins dapi quei di era mai viu pli. La tauna en la quala la regina habitava ei oz ton sco dada ensemen. Ins vesa mo aunc zacons scalems che menavan giuden ella habitaziun della regina. (Gartmann: 68/69).
Aschilunsch la getga ch’Emil Gartmann ha udiu enzanua duront siu “viadi da rimnader”. Remarcablamein scriva Gadola buca plaid dalla parentella cun la versiun che Derungs haveva scret ellas Annalas avon nov onns, gie el gnanc menziuna la collecziun da Derungs, schegie che biaras getgas serepetan dètg fideivlamein. Che la getga era ualti derasada en Lumnezia, confirma in ulteriur text che Gartmann ha anflau enzanua:
In’autra detga della Regina de Pez Regina
In di ei il cavrer de Surin ius si Pez Regina cun las cauras. Tochen ussa havev’el aunc mai engartau zatgei extraordinari si leu. Mo co eis el surstaus, vesend lenzeuls d’aur rasai ora pertut. Aunc bia pli perplex eis el staus, cura ch’el ha viu amiez il pez ina biala giuvna vestgid’en aur. Avon ella steva ina roda de filar. La matta filava aur. Il cavrer ha temiu e vuliu fugir. «Buca tema miu pign, jeu fetsch nuot a da ti!» ha la matta detg. Udend quella vusch carina ha il buob survegniu curascha ed ius pli vitier. «Jeu sun la Regina de quei pez,» ha la giuvna continuau. «Ti eis igl emprem che vesas mei. Mo ti astgas dir a negin tgi che ti has viu si cheu oz. Dus onns stoss ti quescher, lu ei la glieud de quels vitgs cheugiu beinstonta avunda, che tuts san viver sco signurs.» Il cavrer ha empermess quel e puspei ius suenter sias cauras. Liung temps ha el pudiu quescher, mo buca dus onns ontras. Sch’el mava in di si Pez Regina vesev’el adina la matta. Mo dapi il di ch’el ha schau mitschar ora il misteri ei la Regina svanida per adina. (Gartmann: 72).
Ei fa surstar empau ch’in student pli avanzau (cand. med. vet.) sa nuot ni vul saver nuot da quei ch’ei vegniu publicau avon gnanc diesch onns sur da siu camp da retscherca. Ei constat denton che las Annalas eran strusch derasadas en Lumnezia; il register dils abonnents dallas Annalas, p. 230 cuntegn per 1938 numnadamein per l’entira Lumnezia sulettamein tschun nums. Aschia eran las getgas rimandas e publicadas da Derungs scodagir nunenconuschentas ella vallada e quellas el Glogn propi “novas”.
Viers la fin dil medem Glogn lai Gadola aunc suandar 17 “Detgas e praulas lumnezianas” ch’el declara d’haver rimnau sez. Numera 14, p. 134 raquenta aunc inaga dil vau sutterran:
Il trutg sutteran dil Pez Regina
En Lumenzia vegn raquintau che avon vetas de glieud il Pez Regina spidavi fiug e che la rusna ch’ins vesi silla tschema seigi in «crater.» In curaschus cavrer seigi ius giuaden ina gada, ed ei vevi perfin sco scalems; mo vegnend pli e pli stgir, haigi el stuiu turnar anavos … Ina gada haigi quei cavrer vuliu vegnir sissu, sch’ei seigi propi ver ch’il Pez Regina haigi ina senda sutterrana. Ins scheva che la sortida sesanfli a Degen sper in foss schigiaus ora. Il cavrer fa giu cun ses cumpogns, ch’ei dueigien star sper la rusna de quei foss e spitgar. El prendi in gat cun el e betti giuden el el crater dil Pez Regina. Detg e fatg! E prendei mira! Circa in’ura e mesa pli tard vegn il gat dil cavrer neudora dalla turera vita a Degen. (Gadola: 134).
Aunc duront la secund’uiara mundiala pelegrinescha il perscrutader da getgas e cardientschas blauas, Arnold Büchli, per la Surselva entuorn ed entscheiva a rimnar getgas. Fetg tard, pér 1966 publichescha el lu il secund cudisch dall’ovra fundamentala “Mythologische Landeskunde von Graubünden” che cuntegn il material da “Die Täler am Vorderrhein, Imboden”.
Denton varga 20 onns pli baul, numnadamein gia 1944 ha Clara Casanova (*1872, †1950) da Vella raquintau al perscrutader ina getga dètg remarcabla:
Auf dem Piz Regina entführt Vella
Einmal im Frühling, so erzählte meine Mutter, spielten die Kinder im Freien, im Baumgarten Réisch in Villa. (Igl mattitscheign figeva turmaigls egl curtgin Réisch.) Und als sie nach Hause gehen wollten, fehlte eines der Mädchen im gleichen Alter wie meine Mutter, vielleicht von zehn Jahren. Sie haben sie zwei Tage gesucht und nirgends gefunden. Erst am dritten Tag hat man das Kind in der Nähe der Ortschaft, in einer Gadenstatt auf den Steinplatten vor dem Stall, gefunden (an ins afflau igl affon en in’acla avon nueigl), und es sagte, eine Signura, schön gekleidet, habe es auf den Piz Regina getragen, und es habe dort oben gesessen. Diese Tochter ist später nach Italien gegangen und dort gestorben. (Büchli: 473).
Il Glogn cun quella getga ei cumparius pér 1947, aschia ch’igl ei da considerar quella getga da Vella sco autentica, buca influenzada direct d’ina versiun scretta.
Era la getga che Gion Giusep Pelican (*1864, †1944) raquenta 1943 a Lumbrein a Büchli ha el pli probabel strusch saviu leger enzanua – per cass ch’el havess insumma legiu; cheu sia versiun dalla ruosna sil péz:
Die Höhle auf dem Piz Regina Lumbrein
Ai vegn risdau ca sigl Péz Regina seigi∂t ina gronda rûsna. Ina ga an in fiers ign tgaun en quella rûsna. Luscha ais el gnijus ò gijusût Pruastg. (Büchli: 547).
Quei fatg misterius sto esser staus ragischaus dètg profund ella schientscha dil pievel. Entuorn 1960 havein nus udiu el, cura che nus pertgiravan la biestga a Curtinasch sur Nussaus e miravan tut fascinai sin il péz visavi. Igl ei da supponer ch’il raquintader haveva la getga or dil Glogn da 1947, cunquei che Büchli cumpara pér 1966 e quei aunc per tudestg!
Empau auter ston ins giudicar quei che Maria Urschla Capaul-Capaul (*1879, †1964) da Lumbrein raquenta. Arnold Büchli vegn pér 1959 l’emprema ga en contact cun ella. Nossa getga para ella d’haver raquintau aunc pli tard, numnadamein 1962. Aschia ei la getga strusch pli da considerar sco autentica, mobein in fretg dalla lectura dil Glogn da 1947. Ei sto denton buca esser ch’ella ha legiu la getga 1947, mobein quei sa esser schabegiau bia pli tard. Calenders e cudischs periodics en general eran ina lectura beinvesida ed ins legeva els tochen ch’els eran propi isai e curdavan in ord gl’auter. El meglier cass ha Mariuschla mo raquintau quei ch’ella ha giu udiu. Quei ei mo ina hipotesa, mo ualti probabla, perquei ch’ella raquenta a Büchli bia historias e getgas ch’ins enconuscha ord la litteratura classica ed ord calenders.
La regina sigl Péz Regina Lumbrein
(Remarca: Büchli sestenta da scriver sco quei ch’ins tschontscha a Lumbrein; il segn „∂“ tuna sco in „e“ nunaccentuau).
Pi baul raquintav∂n ai bia d∂ quai péz. Ign nursè d∂ Silgin mava savens sin quai péz, ∂d ina gà ch’el ai staus si a’l viu ina dama ch∂ veva ina cruna d∂d aur sigl tgau ∂ s∂seva sper ina roda d∂ filâ ∂ filava aur. Ell’a liu discuora cun el. Aber el era ign malign ∂d a liu tschappâ ella ∂ pigliâ ella culla roda ∂ cugls teppis e tût ∂nsem∂n, a lu ais ella svanida.
Ign cavrè da Silgin a viu bia gà quella dama d∂ lunsch, aber el t∂meva ella. A lu ign gi a ella clamau el d∂ gnî tier ella. ∂d el ai ius plaunsiu vitier, a lu a ella getg ch’el astgit gî a nigign carstgaun ch’el agit viu ella si cau ∂ tschintschau cun ella. Pér suénter dus onns astgit el gî ô quai; a lu sègit ella lib∂rada ∂d el vegnit ad esser rehs avûnda, igl pi reh ûm d∂ quai contûrn.
Quai era in’olma, ina regina ch∂ stueva stâ lausi ∂ filâ aur. Aur dat ai daried sin quai péz. P∂rquai ai in mess a quai péz igl nûm «Péz Regina». Aber igl cavrè a bû pudiu quescher quai, p∂rquai ch’el era mo ign bu∂b, ∂d el a getg ò. ∂ suénter a el mai viu ella pli, ∂d in a mai viu pli scazis sin quai péz.
In raquenta ch’i sègit stau pi baul ina gronda rûsna sigl Péz Regina ∂d ina scala ch∂ mava giuadén. Miu fegl Martin (*1913, †1961) ai staus cavrè d∂ Silgin ∂d ai ius sigl Péz Regina. Lu ais el ius ∂nzacons pass giudén en quella rûsna. Aber lau er’ign sgarschaivel lûft ∂d ign terribel burlém, ch’el t∂meva, ∂d el ai ius anavos. antûrn ∂ntûrn la rûsna era mescal, aber la scala a el bû viu. Quai ai stau avon onns, ∂ suént∂r ai nigign pli ius viasi tochen quella rûsna. (Büchli: 568).
Remarcabel eisi che Mariuschla colligia la getga e la veta reala cun raquintar in schabetg concret da siu fegl Martin e co ella commentescha igl alpinissem pauc sviluppau da quei temps; ei deva scodagir negin turissem ella val. Plinavon valeva il Péz Regina era buca gest sco in’attracziun en cumparegliaziun cul Péz Ault e specialmein il Péz Terri.
Igl ei bein probabel che la getga ei svanida ord la memoria dil pievel duront duas generaziuns dapi 1966, sch’el ha insumma legiu ella cur ch’il cudisch da Büchli ei cumparius. En scadin cass ein fastgitgs restai, perquei ch’il cudisch era dètg derasaus era tier glieud meins scolada. 1982 ei la getga puspei vegnida alla glisch, ni forsa meglier getg ad ureglia. Il radio romontsch e Norbert Capeder han creau in’emissiun da Radioscola sur da Lumbrein e leu han els puspei raquintau e stampau la getga. Ins ha duvrau la versiun dad Emil Gartmann sco quei che Gadola ha giu publicau 1947 el Glogn.
Sco quei ch’igl ei deplorablamein usitau en reediziuns, han ins buca surpriu il text sco quei ch’el era, mobein manegiau ch’ins stoppi modernisar ed actualisar el. Per ventira setract’ei cheu mo dad in’adattaziun ortografica migeivla che ha buca lavagau il text sez.
El carnet da Radioscola san ils affons schizun mirar co il Péz Regina vesa ora. In maletg en detagl cun la crappuna maunca denton.
La regina dil Péz Regina
Avon biars onns habitava sil Péz Regina ina regina. Quella fuva fetg beinstonta. Ins vesev’ella mo dis da bial’aura. Sia habitaziun fuva ina tauna. Bials dis da stad seseva ella avon tauna sin in crap. Vestgida fuv’ella en aur. Avon ella steva ina roda da filar, ch’era dad aur. Igl entir di filav’ella mo aur. Tgei ch’ella fageva cun quellas caussas sa negin. Denter la crappa havev’ella rasau zacons lenzeuls, persesez era tut dad aur. Gia biars havevan empruau da tagliar giu ed ir silmeins cun ina buccada d’in lenziel ni l’auter, mo quei ei aunc mai reussiu ad in carstgaun. La regina udeva e veseva fetg bein. Aschigleiti che zatgi vegneva en sia vischinonza svanev’ella en tauna e cun ella tut igl uorden ch’ella haveva dentuorn. Dad ir giu en la tauna ha buca carstgaun ughegiau zacu.
Inaga er’in giuven da Lumbrein nurser sin l’alp da Sernastga. Gia biaga havev’el admirau quella regina. Ei era ina fetg biala matta, ed el ei s’inamuraus en ella. «Quella ni negina», ei immediat stada sia resoluziun. Liung temps fa el patratgs co sefar vitier la biala e dar d’entellir ad ella ses sentiments.
Ei fuva puspei in bi di da stad. El pertgirava sia muntanera sil Péz Ner. La regina seseva psupei giu Péz Regina avon sia tauna e filava. El haveva gia biaga empruau d’acquistar la matta, mo quei era aunc mai reussiu ad ella. «Oz fetsch’jeu puspei in’emprova», di il nurser si per sesez. Sezuppond davos la crappa e mo bufatg s’approximescha el alla reginia. Gia eis el sisum Péz Regina. El auda co la roda da filar va. Siu cor batta. «Speronza gartegia ei quella gada!» tratga el. El til’ora ils calzers, per buca far canera. Mo plaun e bufatg serusch’el d’in crap a l’auter. El ei gia aschi maneivel ch’el auda il flad dalla biala. «Mo aunc in per pass ed jeu hai ella». Bufatg, gie il pli fin lader havess buca saviu far quei meglier, seruschn’el tochen tier l’auter crap. «Uss aunc in segl, ed ella ei en mes mauns!» Siu cor batteva aschi ferm ch’el carteva che la regina udess. Mo lezza filava ruasseivlamein vinavon. Mo la disgrazia ei cheu. Vulend sepreparar per il segl, vegn nies bien nurser cun in cumbel encunter in ur d’in lenziel, ch’era rasaus ora. El auda uss mo in sgarscheivel griu e la tiara trembla sut siu tgierp, ch’el crei da curdar ella profunditad dil Péz Regina. Sco in cametg era la regina svnaida cun tut las caussas en tauna. Tut sturnius ei allura il nurser ius aunc quella sera a casia e mai pli turnaus sin Sernastga, e si Péz Regina era buc. Mo la regina han ins dapi quei di era mai viu pli. La tauna, en la quala la regina habitava, ei oz ton sco dada ensemen. Ins vesa oz mo aunc zacons scalems che menavan inaga giuaden ella habitaziun dalla regina. (Ord: Il Glogn 1947); adattau 1982 (Radioscola: 9).
Quei fuss ussa stau ladavosa versiun, derasada tras il radio ed en in carnet destinaus per scolasts e scolastas. Vus essas puspei in pass pli lunsch ed haveis legiu la getga egl internet, in mied modern e globalisau dad ina vart, da l’autra vart denton serrau per la glieud che sa u vul buca duvrar il computer. Per ventira san ins aunc stampar e leger las getgas a la moda veglia – e lu raquintar ellas a la moda la pli originala.
Commentari
Igl ei buca pusseivel d’eruir, cura che las empremas detgas dil Péz Regina ein naschidas. Detgas vegnan raquintadas d’ina generaziun a l’autra e pér bia pli tard ein ellas vegnidas nudadas. Enzacu han collecziunaders nudau ellas, savens cugl intent da mantener ellas per las generaziuns che vegnan. Mo mintgaton sentevan els era il regl artistic e poetic e perquei ein las detgas vegnidas modificadas, amplificadas e buca da rar era cumbinadas cun differents elements jasters, aschia ch’ellas han piars il coc. Bugen ein ellas vegnidas publicadas en calenders ed en cudischs da scola. Ina part dil pievel ha legiu ellas e beinspert puspei raquintau vinavon ellas. E puspei ha enzatgi vuliu mantener il scazi dil pievel e rimnau ellas e scret si e publicau ellas sco material oral, genuin autentic, schegie che las fontaunas screttas ein gnanc ina generaziun veglias; en nies cass setract’ei d’in pèr onns.
Noss’emprema fontauna ein las detgas ch’il scolst e pur Anton Derungs da Surcasti ha rimnau (cu?) e publicau 1938 ellas Annalas da la Societad Retorumantscha. Quella publicaziun era buca ton populara e derasada specialmein en tscherchels scolastics, religius ed intellectuals. Il pievel cumin veseva buca quei cudisch periodic. Certs ch’han legiu las detgas, p. ex. scolasts han lu raquintau vinavon ellas ed aschia derasau lur cuntegn – la furoma semida da raquintader a raquintader.
Oz astgass in redactur strusch selubir da publicar bunamein las medemas detgas gia 1947 cun indicar E. Gartmann bunamein sco collecziunader prezius, mo senza menziunar ch’il cuntegn era vegnius derasaus nov onns pli baul.
Empau auter eis ei cun la rimnada da Büchli. Cunquei ch’el indichescha minuziunsamein cura ch’el ha registrau ina getga. Aschia ha mo Mariuschla Martin raquintau suenter 1947 sia getga, quella ch’ins sto pia considerar pli probabel sco resultat u product dalla lectura dil Glogn.
Questa getga u ina semeglionta ei buca d’anflar ella Crestomazia da Casper Decurtins. Quei fa denton buca surstar pli ch’in ton, cunquei che quell’ovra cuntegn en general meins detgas che praulas e canzuns.
Setract’ei pia d’ina getga unica, originala, inventada enzacu avon 1930 ella Lumnezia? Strusch, ei dat numnadamein semegliontas getgas ell’Engiadina. Gia egl emprem tom dallas Annalas da 1886 ha Thomas Gross publicau ina cumparegliabla, nua che carstgauns nauschs emprovan d’engular las teilas preziusas dallas dialas e che quellas svaneschan per adina. Gudench Barblan rimna in triep getgas da quei tip e publichescha ellas 1909, medemamein ellas Annalas 24. Las biaras da quellas dialas ein survetscheivlas e segidan culs cartgauns, tochen che quels daventan impertinents u malengrazieivels u risguardan buca las cunzinas dallas dialas. Autras vivan isoladas e la glieud mo vesa ellas.
Ei setracta pia buca d’ina getga originala dalla Lumnezia, mobein sulettamein d’in tip da getgas adattadas alla regiun, cheu al Péz Regina. Fetg derasada ella tradiziun populara era ella segir buc, cunquei ch’ella figurescha buca els cudischs da scola pli vegls che cuntenevan schiglioc savens material local. Mo forsa dependeva gliez era empau dil redactur e da sias enconuschientschas localas e preferientschas. Sco quei ch’jeu survesel la situaziun, mauncan semplamein texts da quellas getgas en Surselva avon 1938.
Foto: Ramun Capaul
Fontaunas dallas getgas:
-Barblan, G. (1909).…en: Annalas da la Societad Retorumantscha, 24, p. 225-316; specialmein p. 246-249: Las filunzas da Vulpera; la diala della Clemgia; Las dialas da Pratuor; Las dialas da Vulpera dadaint; las dialas süll’alp del Munt a Cierfs.
- Büchli, A. (1989, 1966). Mythologische Landeskunde von Graubünden, Band 2. Disentis: Desertina.
- Capeder, N. (1982). Scolas da Lumbrein presentan lur vitg. En: Radioscola, nr. 3; cun cassetta sonora.
- Derungs, A. (1938). Entuorn las ruinas de Surcasti. Enzacontas detgas e praulas, risdadas da tats ed ondas. En: Annalas da la Societad Retorumantscha, 52.
- Gadola, G. (1947). Detgas e praulas lumnezianas. Rimnadas da G. G., Cuera. En: Il Glogn, calender romontsch. Glion: Moriz Maggi artavels.
- Gartmann, E. (1947). Detgas e praulas lumnezianas, rimnadas da E. G., cand. med. vet. Surin. En: Il Glogn, calender romontsch. Glion: Moriz Maggi artavels.
- Gross, Th. (1886). Las Dialas e l’Alp da Munt. Dialect da Cierv, Val Müstair. En: Annalas da la Societad Retorumantscha, 1, p. 338-342, specialmein p. 340.
Clau Solèr, prof. dr. Cuera/Genevra, 6-2011.


text:
Sco l’agentura da novitads franzosa AFP scriva saja l’um da 31 onn tranter auter er vegni arrestà pervi da la commembranza en organisaziuns scumandadas. El duai esser stà responsabel per organisar armas per in attentat.
Tar ina razzia da terror a Strassbourg e Marseille avant intginas emnas aveva la polizia chattà fastizs da DNA dal suspectà. En tut èn uss tschintg umens vegnids arrestads en consequenza da questa razzia. Ils umens hajan planisà attatgas sin pliras miras, tranter auter er sin il martgà da Nadal sin la Champs-Elysée a Paris.
Prolungà stadi d'urgenza
La Frantscha ha annunzià da prolungar il stadi d'urgenza fin suenter las elecziuns presidialas, vul dir, fin la stad 2017. La smanatscha cuntinuanta entras il terrorissem fetschia necessaria questa decisiun ha ditg il nov primminister Bernard Cazeneuve. Il stadi d'urgenza lubescha da scumandar la sortida, da far perquisiziuns e da decretar arrests da chasa senza ina decisiun da la dretgira. Dapi las attatgas terroristicas a Paris il november 2015 cun 130 morts ha la Frantscha il stadi d'urgenza.
RR novitads 17:00/18:00


text:
di: Ruggeri F. - Marino U.
Nassen i fior, riva l’estaa
sora el Navili che vegn da Gaggian
resti de sass, quasi incantaa
passa ona barca con tanti tosann
de sonador in ghirlanda
con tanti fior, tanti color
poeu i canzon che canten lor
sann de magia, de risòtt, di profumm.
Òh meraviglia, rèsti de sass
son pròppi on bamba compagn d’on villan
capissi nò che lor l’è gent
minga nostrana a l’è gent hawajana
che lor per numm con gentilèzza,
con sentiment e tanta dolcèzza
a la città, la Madonnina ghe dedicaven
ona canzon d’amor:
a la città, la Madonnina ghe dedicaven
ona canzon d’amor.


text:
cuntegn
Tschintg onns suenter bovas
-
Ina serra protegia il vitg da Scuol
Ina serra, schlargiaments e mirs da protecziun. Tschintg onns suenter las grondas malauras a Scuol e conturns èn las lavurs vid l’aual Clozza che passa tras la vischnanca a fin.
Autur:
Georg Luzzi / Armon Schlegel
Sisum avant il vitg è vegni construì ina serra massiva cun fiers a travers. Il mir duai dosar la quantitad d’aua e material lung da l’aual. Perquai datti er intginas foras en il mir.
Maletg
1 / 4
Legenda:
la serra cun foras sur Scuol
RTR, Armon Schlegel
Maletg
2 / 4
Legenda:
Ina serra massiva sisum la vischnanca da Scuol.
RTR, Armon Schlegel
Maletg
3 / 4
Legenda:
Ils mirs lung da l'aual Clozza a Scuol.
RTR, Armon Schlegel
Maletg
4 / 4
Legenda:
Ils mirs protegian las chasas en vischinanza.
RTR, Armon Schlegel
Schlargià il letg dal flum e realisà mirs
Sin tut la lunghezza tras la vischnanca ha ins fatg schlargiaments ed era deponì crappa che duai proteger las chasas. Giusum ha la vischnanca fabritgà differents mirs da betun.
Las mesiras han custà 3,4 milliuns francs. Quels raps vegnan da la vischnanca da Scuol, dal Chantun e da la Confederaziun cun agid dal Padrinadi Svizzer per agid da muntogna.


text:
Tranter auter vul il cussegl communal savair cun tge entradas supplementaras ch’igl è da quintar cun la lescha nova, plinavant duain las taxas dals alloschis da gruppas e manaschis da commerzi e mastergnanza vegnir definidas da nov. Era duai vegnir fixà, sin cura che la nova lescha duai ir en vigur. La nova lescha duai daventar ina lescha cuminaivla da l’entira destinaziun da Lai, e generar dapli entradas cun auzar tschertas taxas. Lantsch e Churwalden decidan anc quest mais davart la nova lescha da turissem.
Approvà quint annual
Plinavant ha il cussegl communal da Vaz approvà il quint da l’onn 2019. Quel serra cun in plus da passa 1,6 milliuns francs tar expensas da stgars 43 milliuns francs.


text:
La perstgisa da Pierre Maudet: El n'haja betg ditg l'entira vardad en connex cun ses viadi ad Abu Dhabi. Quai per proteger sia famiglia. Uschia è il president da la regenza s'exprimì en la televisiun regiunala Leman Bleu.
Encunter Maudet vegn investigà pervia d'in viadi cun sia famiglia a la cursa da furmla 1, il 2015. Ils custs duai il prinzi ereditar dad Abu Dhabi avair surpiglià. La regenza ha entant retratg plirs dossiers dad el e suspendì el per entant da represchentaziuns. Maudet vul restar en uffizi.
RR novitads 17:00


text:
Quai èn ils temas dad ina gronda part da las chanzuns da rock e pop. E po ina band anc esser uschè dira e brachiala, savens vegn ella definida a maun da sias balladas, da sias chanzuns d’amur.
Ils 26 d’avust cumenza il Radio Rumantsch cun ina rubrica nova: «Bel e bombastic» hai alura num mintgamai la sonda e dumengia a las 10:30. Qua preschenta il collavuratur da RTR, René Spescha, las pli bellas balladas d’amur dals ultims 50 onns. Balladas da mai murir, balladas che luentan il cor, balladas da serrar ils egls e laschar reger ils sentiments.


text:
Śgómbar
Al Śgómbar (Scomber scombrus, maccarello, scombro, sgombro o lacerto in italiàn) 'l è 'n pés dla famìja di Scombridae, cgnusû anc cum òṅ di pés celèst. Par la IUCN (Ugnòṅ Internasiunàla par la Cunservasiòṅ dla Natùra) 'l è a risć mìnim 'd estinsiòṅ.
Descrisiòṅ
Al sò còrp 'l è dimóndi ślungâ, cun na bóca a punta e di òć grand. Al gh'à dū pini dursàli e soquànti atri più pìculi par rivàr in fónd ch'al dróa par nudàr méj.
Al sò culōr 'l è un misciùs ad griś e blù par pò pasàr dal dū bandi a 'n culōr biànc e argènt. Lung al còrp al gh'à dal striadùri négri. Al n gh'à briśa dal scaj. Dal vòlti al śgómbar al gh la cava a rivàr a 50 cm e al pōl sprar ad scampàr in fiṅ a 17 an.
Al viṿ in lung al còsti dal Mar Mediterraneo e dal Mar Négar ma anc in d'l Ucéan Atlàntic. Al magna plancton, pés pìcui, medùśi, bèg, gàmbar, óṿ e mulùsc.
La sò carna l'è pîna ad gras omega-3 e la fà bèṅ a 'l sangṿ parchè al gh tira via al culesterōl.


text:
La fundaziun World Press Photo ha tschernì in maletg dispitaivel sco fotografia da l'onn 2017. Burhan Ozbilici aveva fotografà l'attentat d'in policist tirc sin l'ambassadur russ ad Ankara per l'agentura da novitads americana Associated Press.
Bleras medias avevan dentant crititgà la publicaziun da la fotografia - ins na leva betg dar ina tribuna als terrorists e lur propaganda. Sin il maletg ves'ins l'attentader en posa eroica cun bratsch stendì vers tschiel. Davos el laia il corps dal ambassadur mazzà.
La giuria da la fundaziun ha onurà il maletg dal fotograf tirc sco maletg explosiv che mussia l'odi da noss temp. Ella ha elegì la fotografia ord passa 80'000 fotografias inoltradas. En tut èn 45 fotografs vegnids onurads en otg categorias.
RR novitads 14:00


text:
Dals 8 fin ils 16 da fanadur sa mesira l’elita da schah en Svizra a Flem, e quai gia la terza giada suenter 2012 e 2016. Pervia da corona datti dentant mo 4 turniers per umens, dunnas, juniors e seniors. La federaziun svizra n'ha betg pudì organisar la categoria cun ils amaturs.
Nagut remplazza la pratica
Enstagl da passa 300 giugaders da schah èn mo 35 a Flem. En la categoria dals umens d’elita è Yannick Pelletier (oriund da Biel, abitescha a Luxemburg) il favurit cun 2581 puncts d’ELO. El manegia dentant, ch’el na sappia betg nua ch’el stettia, perquai ch’el haja dà l’ultima partida en in turnier il schaner 2020. Ma per cletg haja el pudì trenar cun ses scolars e studegiar teoria ed ideas. Nagut remplazzia dentant la pratica da giugar.
Sa preparar per ils campiunadis europeics
En la categoria dals umens cun 9 rundas dattan era duas dunnas: Yelena Sedina (Chiasso, 2291 ELO) e Ghazal Hakimifard (Turitg, 2265 ELO). Yelena Sedina di che quai saja in'ulteriura experientscha per ella, suenter ch’ella n'haja betg pudì dar turniers pervia da corona. Impurtant per ella è, ch’ella possia sa preparar per ils campiunadis europeics.
Tschertas aspectativas
Lena Georgescu (Berna, 2257) è la favurita en il turnier da dunnas cun 9 rundas. I saja l’emprima giada ch’ella saja en questa posiziun. Ins haja tschertas aspectativas, ma perquai ch’ins n'haja betg giugà pli uschè ditg, na saja quai betg cler, tge situaziun da partenza ch’ins haja.
Schah online
Pervia da corona è la situaziun era stada difficila per ils organisaturs. Sco il president da la Federaziun svizra da schah André Vögtlin di, hajan els stuì giuditgar mintga turnier e spetgar, tge ch’il Cussegl federal decida. Il schah online haja salvà els, cura ch’els na pudevan betg far insatge. Corona ha dentant impedì 2020 in campiunadi svizzer da schah.
Ord l'archiv
Il 1983 aveva il Telesguard rapportà dad in turnier da schah a Mustér.


text:
Alla famiglia Zuelli,
Pontedilegno
Zoanno
(Bs)
Valle Camonica
Già da temp ulei difel che la guera l'é empisa e so custret a cumbati per la patria.
Se no i me scana.
So'n trincea a laurà e nen podi pú.
Ma non sel po' di de star mal.
Quan che so' partì stai propri mal,gò ciapà 'l treno e sò riá al front.
Gò truà la trincea e gò inisià a sparà,a proposit, vu altri, en dü sef?
Gò sintì che te ghe pù solc,ma damei miga a mi perche ghe no mia bisugn.
G'ho cunusì el sciur general Cadorna e l'é gentil.
Saludem la nona,la mama e la sia e daghi en basì a tut el paës.
Regordem semper en dele to preghiere.
Te öli be!
Bèpi.


text:
Grosshöchstetten
Grosshöchstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3281 abitant.
El cumün de Grosshöchstetten al se tröva a una altitüden de 745 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni, Biglen, Konolfingen, Mirchel, Oberthal, Schlosswil, Zäziwil.
StoriaModifega
Grosshöchstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1146 col nom de Svollenköch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föraModifega
- Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
RiferimentModifega
-
- Media relaa a Grosshöchstetten su Wikimedia Commons
- ↑ Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Le scioz plü prezius dla tera dles muntes ê la Rajëta. Por concuisté na jona nobla dla Val Badia ê n ciavalier jü sön Gherdenacia a chirí la Rajëta y â spo salpü da na gana pro le Lech de Crespëina che ara ê ascognüda tl bosch de Lamarida sot le Ciastel de Dona Dindia. Al ê n dragun che ti fajô da vardian. Le ciavalier l’â ciafada, â copé le dragun mo ê instës gnü copé dal dragun. Les desgrazies â scomencé por gauja de n spidl striné, cun chël che ara jô da odëi i pinsiers de chi che se spidlâ laite, che ti ê gnü scinché a Dona Dindia da n striun. Do les desgrazies che ti ê sozedüdes a ara y a so om, fondadus dl paisc de Miljera -Cortina d’Anpezo sot al Faloria, l’âra sciuré tl Lech Vërt sön Fanes, le lech che á ciafé l’inom dal corú dl tosser che é gnü fora dal spidl. N salvan ti ê sté da trá fora le spidl dal funz dl lech y l’â scinché ala jona nobla, che fajô spidlé laite sü amiradus por odëi sce ai ê sinziers. Le ciavalier che â superé la proa y a chël che ara ti orô bun ti â damané da desdrüje le spidl, mo la jona s’â dessené y ti â damané da jí a chirí la Rajëta, gaujon süa mort.
An cunta che tla nöt de San Jan él da odëi florí i scioc sö por i crëps. Al é dër ri da ti rové pormez, deache al é creatöres da temëi y spiric che ti fej da vardians. Por se tó i scioc él da superé proes che se damana gran coraje.
Biblioteca digitala –Le scioz da San Jenn, La bisca blancia, L’tejoro de Cherz, I tejori di Ladins, L scioz dla dlieja de Val, La funtana da Puntives
© düc i dërc resservá


text:
L'enviern passà ha la naiv laschà spetgar betg mo en la Bassa mabain er en ils culms. Intgins lieus sco per exempel Bivio, Tavau u St. Antönien èn schizunt per l'emprima giada sa mussads en il vestgì verd da Bumaun.
En il Tessin hai dà sur 1'500 meters uschè pauca naiv sco anc mai la fin da l'onn. Tenor Meteo Svizra eran las temperaturas en muntogna il december per 4 fin 6° sur la media. Dapi il 1864, cura ch'ins ha cumenzà cun las mesiraziuns, è quai stà il segund chaud enviern (november fin avrigl). Sulet l'enviern 2006/07 èsi stà anc pli chaud, quai communitgescha l'Institut da naiv e lavinas SLF a Tavau en sia bilantscha.
Damain morts en lavinas
Fin ils 30 d'avrigl 2016 èn 18 persunas mortas en lavinas. Quai èn pli paucas che auters onns. Tar las persunas disgraziadas sa tracti da 13 skiunzs da turas e 5 skiunzs da variantas. Tenor la media da plirs onns moran mintg'onn 23 persunas en lavinas.
RR novitads 10:00


text:
Yvonne Meusburger
L’Yvonne Meusburger (Dornbirn, 3 'd Utóbar dal 1983) l'è na tenìsta austrìaca prufesiunìsta da 'l 1999. La s è stablìda a Schwarzach, paisèṅ ch'a s cata in dal land ad Vorarlberg. L'è élta 175 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
La dascór bèṅ in Tedésc, in Ingléś e in Śvedéś.
L'è stada la nùmar sinquànt'òt dal mónd al 22 ad Luj dal 2013. In dla sò caréra l'è rivàda in finàl par tri vòlti in di turnèo WTA, sèmp'r in sla tèra rósa, a Bùdapest in dal 2013 e a Bad Gastein in dal 2007 e 2013, vinsénd-an òṅ. La s è misa in bisàca quìndas tìtui ITF.
Caréra
L’Yvonne la vins al sò prim tìtul ITF in dal 2003 a Sunderland (Régn Unî).
'L an dòp in Avrìl la tōś part a 'l turnèo WTA ad Bùdapest cuma pardénta furtunàda e la pasa un tùran prima ad far al valìś dabòṅ cun la nùmar trénta-quàtar dal mónd, l'ungheréśa Petra Mandula. In Maǵ i gh dànan na carta salvàdga par śugàr a Viéna e lē la riva a 'l secónd tùran dand la paga a l'itagliàna Maria Elena Camerin par 7-6 6-1 prima ad cédar a la canària Magüi Serna. In Luj la riva in finàl in d'l ITF ad Vaduz ma là la pèrd par 6-1 3-6 6-7 cun l'austragliàna Anastasija Rodionova. A gh và méj al méś dòp quànd la s mét in bisàca al tìtul ITF ad Balašicha, 6-3 6-7 6-0 a la bielurùsa Nastas'sja Jakimava, e anc in Nuvémbar cun 'n àtar turnèo ITF vins in Bélgi. La sèra 'l an a 'l 172śum pòst in clasìfica.
In dal 2005, dòp avér fat suo àtar dū tìtui ITF da vintsìnc-mila dòlar, la s qualìfica p'r al Roland Garros ma lè la fà pôca strada, andànd fóra subìt cun la Vera Zvonarëva par 3-6 1-6. In Nuvémbar la cata a 'l prim tùran d'l ITF ad Poitiers la Marion Bartoli e la gh pèrd par 5-7 3-6.
A 'l inìsi dal 2006 la śōga a Canberra e a Melbourne, faghénd secónd e prim tùran. In Mars la pèrd cun l'Al'ona Bondarenko la finàl d'l ITF 'd Orange (Stat Unî) ma in Nuvémbar la in pòrta a cà dū in Mèsic.
In dal 2007 la s fà nutàr a Biberach, vinsénd al turnèo ITF tedésc, ma incóra da piò a Indian Wells in dua, pasànd p'r al qualificasiòṅ, la dà la paga a l'Anna Tatišvili 1-6 6-3 6-3 e a la Roberta Vinci 2-6 6-2 6-4 prima ad cédar a la śvisra Martina Hingis par 2-6 4-6. A la fiṅ 'd Mars, da nùmar sènt-déś dal mónd, la śōga 'l ITF ad Latìna e la 'l fà suo purtànd-al via a la Caroline Wozniacki cun al puntéǵ ad 7-5 4-6 6-3. In Maǵ la pèrd subìt a 'l Roland Garros cun la milanéśa Francesca Schiavone mént'r a Wimbledon la vins al prim incóntar cun la Virginie Razzano prima ad cédar a la nùmar quàtar dal mónd, l'Amélie Mauresmo par 1-6 2-6. Dasfrutànd na carta salvàdga, l’Yvonne la tōś part in Luj a 'l turnèo WTA ad cà ad Bad Gastein e la riva fiṅ in fónd baténd in di quàrt la Lourdes Domínguez Lino 6-1 6-4 e in semifinàl la Karin Knapp par 6-1 3-6 6-3. In finàl però la n pōl briśa tiràr fóra da 'l frigo la butìglia ad spumànt parchè la gh'à da patìr un 1-6 4-6 da la Francesca Schiavone. Da nùmar ssanta-dū dal mónd la sa spòsta a Stucólma ma la vèṅ mandàda a cà subìt da la Stéphanie Cohen-Aloro par 6-2 6-4, stés quèl anc a gl'US Open cun l'Eleni Daniilidou ch'la la bat in dū sét. I prim tùran par lē i cuntìnuan anc a Bordeaux (ITF), Pòrtrōś, Lussembûrgh e Śurîg mént'r a Linz la pasa sōl un tùran.
La taca la stagiòṅ 2008 a Auckland baténd l'Akiko Morigami par 7-5 6-0 ma pardénd pò da la Katarina Srebotnik par 0-6 1-6. La fà secónd tùr'n anc a gl'Australian Open (3-6 1-6 da l'Ekaterina Makarova), a Bugutà (1-6 2-6 da la Mariana Duque Mariño), a Acapûlc (1-6 5-7 da l'Iveta Benešová) e a Las Vegas (3-6 4-6 da la Madison Brengle) par pò mét'r in fila siē prim tùran òṅ a drē a c'l àtar, cun in mèś na finàla pardùda in 'n ITF rumàṅ cun la Tathiana Garbin. In Luj la in pèrd 'n àtar a Śagàbria, 2-6 6-2 2-6 da la carta salvàdga ad cà Petra Martić. A Bad Gastein la và fóra in di quàrt da la francéśa Pauline Parmentier e acsè la cróda śò in clasìfica, da 'd là da la puśisiòṅ sènt. A gl'US Open la bat la Lourdes Domínguez Lino par pò cédar par 1-6 3-6 a la Katarina Srebotnik. In Utóbar la vèṅ batùda subìt a Linz da la Dominika Cibulková par 4-6 2-6.
'L inìsi dal 2009 'l è 'n diśàstar par l'austrìaca parchè la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ a Auckland e a Sydney mént'r a gl'Australian Open la fà 'l valìś subìt ciapànd na scòpla da la Jelena Janković, nùmar òṅ dal mónd. L’Yvonne l'è custréta acsè a turnàr a pistàr i camp dal sircùit ITF a part un prim tùran a 'l Roland Garros da qualificàda (1-6 2-6 da la Lucie Hradecká). In Luj la dasfrùta na carta salvàdga par tōr part a 'l turnèo ad Bad Gastein e la fà incóra i quàrt (2-6 3-6 da la Jaroslava Švedova) pò in dal gir dna stmana la pòrta a cà in Agóst dū tìtui ITF in Germâgna e in Sluvâchia. A gl'US Open la pèrd a 'l prim tùran 1-6 2-6 da la Francesca Schiavone e la fà cumpàgn anc a Linz (6-7 1-6 da l'Urszula Radwańska).
In dal 2010 la śōga 'l qualificasiòṅ a Hobart e a gl'Australian Open. In dal prim caś la và a cà subìt pardénd in tri sét da la Roberta Vinci 6-3 5-7 2-6 mént'r a Melbourne la và avànti mulànd sù un 3-6 7-5 6-4 a la Bethanie Mattek-Sands. La Meusburger la céd pò a 'l secónd tùran a la Marija Kirilenko par 3-6 1-6. In séguit la tōś part a i turnèo WTA ad Marbella e Esturìl faghénd sèmpar prim tùran, prima cun la Viktoryja Azaranka e pò cun l'Anastasija Rodionova. A Straśbûrg e a 'l Roland Garros la riva invéci a 'l secónd tùran. A Bad Gastein la pèrd in semifinàl da la śvisra Timea Bacsinszky par 6-1 4-6 3-6. A gl'US Open la và fóra a 'l secónd tùran cun la Marija Kirilenko acsè cuma l'iva fat anc a Parì in Maǵ. La sèra 'l an mâl pardénd subìt a Linz da la Sofia Arvidsson, piasànd-as acsè a 'l 94śum pòst dal ranking.
In dal 2011 la taca a śugàr sōl in Favràr a Bugutà e a Acapûlc, vinsénd na partìda e pò basta. 'L ùnic turnèo WTA ch'l'è bòna ad far da lè a la fiṅ d'l an 'l è qvél ad Bad Gastein in dua la pèrd in di quàrt da la María José Martínez Sánchez par 6-7 6-4 3-6. La gh'à da cuntintàr-as ad śugàr tri finàli in di turnèo ITF, cun un tìtul.
In dal 2012 la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ a Brisbane e a Melbourne. A Kuala Lumpur la và fóra subìt cun la Shuai Peng. In Luj la riva in di quàrt a Bad Gastein (3-6 2-6 da la Yanina Wickmayer), p'r al rèst la n pòrta a cà gnint àtar.
La cuntìnua a śugàr mâl anc a 'l inìsi dal 2013. In Avrìl, da nùmar 136 dal mónd, la và a śugàr 'n ITF in Tuniśìa e la 'l pòrta a cà baténd in semifinàl la Yana Buchina 6-1 1-6 6-1 e pò in finàl la Victoria Kan 6-3 6-4. L'austrìaca la in vins òṅ anc in Maǵ a Wiesbaden in Germâgna e pò 'n àtar a Grâd in Itâglia. A Wimbledon la gh la cava a pasàr al qualificasiòṅ ma a 'l prim tùran la cata la finalìsta d'l an pasâ, l'Agnieszka Radwańska, e la gh pèrd subìt par 1-6 1-6. In Luj la dvénta la prima śugadōra dal sò paéś a 'l pòst dla Tamira Paszek cun i punt muciâ sù in dal finàli WTA ad Bùdapest (3-6 7-6 1-6 da la Simona Halep) e ad Bad Gastein (al sò prim tìtul WTA in caréra, 7-5 6-2 a la Andrea Hlaváčková).


text:
Paolo Gentiloni
El Paolo Gentiloni Silveri (Roma, 22 de november del 1954) l'è on politegh e giornalista italian, minister di comunicazion in del governo Prodi II e di affar forest in del governo Renzi, primm minister italian dal 21 de dicember del 2016 e deputaa dal 2001, per La Margherita prima e per el Partii Democrategh poeu. Del 2019 a l'è commissari europee a l'economia.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Paolo Gentiloni el riva de la nobil familia di cont Gentiloni Silveri, imparentaa con Vincenzo Ottorino Gentiloni, autor del Patt Gentiloni che l'ha segnaa al principi del 1900 l'ingress di cattolich in politega.
De fioeu el frequenta 'na scoeula montessoriana e l'è educaa in la fed cristiana, el fa anca el catechista insemma a la Agnese Moro, fioeula de Aldo.
Passaa el Liceo ginnasio Torquato Tasso el partecipa a di occupazion in del november 1970 e a dicember el scappa de cà per andà a 'n occupazion a Milan. El s'è laureaa in Scienz Politegh a l'Università la Sapienza de Roma.
Dal 1990 a l'è giornalista professionista.
L'è maridaa con l'architetta Emanuela Mauro e 'l gh'ha minga di fioeu. El parla, oltra a l'italian, el franzes, el todesch e l'ingles. El tifa Juventus.
Attività politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Formazion in la sinistra extraparlamentara[Modifega | modifica 'l sorgent]
In origin l'entra in contatt cont el Moviment Studentesch del Mario Capanna, ma dopo che Capanna l'entra in del Partii de Unità Proletaria per el Comunism Gentiloni el toeu part a la fondazion del Moviment Lavorator per el Socialism, grupp maoista, che pocch dopo l'entra in del PUPC.
L'è in la sinistra extraparlamentara che 'l cognoss Ermete Realacci e Chicco Testa: Grazia a lu in del 1984 el deventa direttor de La nuova ecologia, mensil de Legambiente.
Portavos de Rutelli[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dopo vott agn de direzion de La nuova ecologia Gentiloni el se liga a Francesco Rutelli e l'entra in di inscì ciamaa "Rutelli boys" insemma a Roberto Giachetti, Michele Anzaldi e Filippo Sensi. Quand che in del 1993 el Rutelli l'è elegiuu Sindegh de Roma el deventa el sò portavos e poeu el deventa assessor al Giubilee del 2000 e al turism.
Deputaa de la Margherita[Modifega | modifica 'l sorgent]
Candidaa ai elezion del 2001, Gentiloni a l'è elegiuu in di list de Democrazia è Libertà - La Margherita, de che l'è staa vun di fondator.
In la XIV legislatura a l'è mèmber de la IX commission (strapòrt, post e telecomunicazion) e de la commission in sui servizzi radiotelevisiv. Dal 2005 al 2006 el guida la Commission de vigilanza Rai.
Responsabil de la comunicazion de la Margherita l'ha organizzaa e curaa i campagn elettoral del partii.
Minister di Comunicazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di elezion politegh del 2006 a l'è confermaa Deputaa e in del governo Prodi II, finna al 2008, a l'è Minister di Comunicazion, cont l'obietiv de adeguà la legg Gasparri a la normativa europea.
La Reforma Gentiloni del 12 Ottober 2006 la stabiliss che se on quajvun el supera pussee del 45% de la raccolta pubblicitaria l'è in posizion dominanta, l'aboliva el "Sistema integrato di comunicazione" e 'l sbassava la soeuja de pubblicità dal 18% al 16% per favorì la redistribuzion e 'l passagg de 'na red Rai e ona red Mediaset in sul digital terester. El DDL a l'è però mìnga approvaa.
A magg 2007 el parpoeun de passà la proprietà de la Rai a 'na fondazion, ma anca 'sta proposta a l'è mìnga approvada.
Semper in del 2007 el fa ona proposta per regolamentà Internet che 'l avaria impost a la pupart di webmaster de la burocrazia, test poeu definii del midemm Gentiloni on error.
El toeu part in del midemm ann al comitaa promotor del Partii Democrategh.
Deputaa PD[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dal 2008 a l'è deputaa per el Partii Democrategh e finna al 2013 a l'è member de la IX commission (straport, post e telecomunicazion). In del 2009 a l'è scernuu 'me reppresentant del Dario Franceschini in del forum di Comunicazion del PD del Pier Luigi Bersani.
A l'è staa vun di primm personagg important del PD a supportà el Matteo Renzi e in del 2012 el se candida, supportaa di renzian, ai primari per el Comun de Roma, indova el riva terz e l'è elegiuu Ignazio Marino.
In di elezion politegh del 2013 a l'è elegiuu ancamò e 'l deventa member anca de la III commission (Affar forest e comunitari)
Minister di affar forest[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 31 de ottober 2014 a l'è scernuu 'me Minister di affar forest e de la cooperazion internazionala, in sostituzion de la Federica Mogherini che l'è deventada Volta Commissaria de l'Union europea. In principi el nomm del Gentiloni a l'era nanca in di possibilità, e 'l Renzi el voreva nominà 'na dònna, ma l'è poeu preferii al vice minister Lapo Pistelli.
El giura in di man del Cap de Stat el dì de la nomina e 'l 1 de november l'entra offizialment in del Ministeri.
De minister l'ha provaa a trovà 'na via intermedia per i crisi indova l'Italia l'era coinvoeulta, 'me la guerra in Libia e in Siria e i tension con la Russia: L'ha de facc mantegnuu semper on canal cont el sò omolegh russ Sergej Lavrov e l'è semper staa vun di pussee reluttant a renoeuvà i sanzion a la Russia e l'ha rappresentaa i necessità migratori de l'Italia.
In Libia l'ha principalment sostegnuu Fayez al-Sarraj, ma cont di vertur a l'omm fort de Bengasi Khalifa Haftar. L'ha supportaa assee la lotta a l'ISIS che l'ha definii "Minister de l'Italia Crosada".
L'ha avuu anca de gestì el rapiment de Vanessa Marzullo e Greta Ramelli, rapii in Siria di terrorista islamich e liberaa dopo el pagament de on riscatt. L'ha provaa, senza success, ona linia dura in su l'omicidi de Giulio Regeni cont l'Egitt e l'ha faa l'istessa roba per el cas de l'Enrica Lexie, e 'l sò primm att a l'è staa de ciamà i du marò in India per sicuràgh on intervent del Parlament.
A l'è staa el primm minister europee a visità Cuba dopo de l'accord cont i Stat Unii e vun di primm a visità l'Iran dopo de l'accord nuclear.
Controversij[Modifega | modifica 'l sorgent]
Longh el sò mandaa el valor de l'esportazion di arm a l'è rivaa a pussee de 8 miliard, anca cont on poo de Stat 'me l'Arabia Saudita, e l'è staa accusaa de garantì no la legalità e 'l respett di diritt uman.
El 21 de marz 2015 l'ha firmaa, insemma a la ministra Roberta Pinotti e senza parlànn in Parlament, on trattaa cont la Franza per dàgh del territori ricch de pess, e 'l dì dopo on pescherecc italian a l'è staa fermaa de la Gendarmerie Nationale e relassaa dopo on pagament de 8'000 Euro. A gh'è stada nissuna respoeusta diplomatica.
President del Consili[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 5 de dicember 2016, dopo del resultaa negativ del referendum costituzional el Matteo Renzi el se dimett e 'l 11 de dicember el president Mattarella, dopo di consultazion el parpoeun a Gentiloni de fà on governo, e accetta cont riserva. Dopo di sò consultazion el 12 el desliga la riserva positivament e 'l sò governo el giura ai or 20 del midemm dì.
In tra el 13 e 'l 14 de dicember el ricev la fiducia a la Cambra di Deputaa con 368 sì e 105 no (con Moviment 5 Stell, Lega Nord, ALA e Scerna Civega che bandonen l'aula al moment de votà, mentre i deputaa de Fratelli d'Italia protesten cont di cartell "Al voto ora!") e, poeu la fiducia al Senad de la Republica con 169 sì e 99 no (anca in 'sto cas Lega Nord e ALA bandonen l'aula).
La nogg del 11 de genar 2011, de retorn de Paris, el gh'ha on malor e l'è operaa cont on'angioplastica al Policlinich Gemelli. El 25 de marz, per commemorà i 60 agn di Trattaa de Roma, el recoeuj i leader europee insemma al Joseph Muscat, Donald Tusk e Virginia Raggi.
El governo Gentiloni l'ha menaa innanz di reform scominciaa cont el governo Renzi 'me quella de la protezion civil e 'l giornà di Livelli essenziali di assistenza insemma a la ministra de la Salud Beatrice Lorenzin. L'ha tolt via i voucher, mittuu del Berlusconi e ampliaa del governo Monti, faa 'na legg contra del ciberbullism e mittuu on Reddit de Inclusion per i personn pussee pover.
Longh el sò governo a gh'è staa el G7 de Taormina.
El governo l'ha lavoraa anca per ridù i migrazion in Italia, grazia al minister Marco Minniti, e hinn staa faa di accord in materia con la Libia.
El 28 de dicember 2017 el va al Quirinal per i pratich per desligà i camber.
Elezion del 2018[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di elezion del 2018 a l'è candidaa a l'uninominal Roma 1 'me Deputaa e al proporizonal 'me Senator e l'è elegiuu in tucc e du. El scerniss de restà deputaa.
El 24 de marz 2018, 'me de prassi, el rassegna i sò dimission per permett i trattativ per fà su on noeuv governo e 'l resta in carica per i affari corrent. El 1 de giugn el giura el noeuv governo Conte I.
El 17 de marz 2019 a l'è elegiuu president del Partii Democrategh.
Commissari Europee[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del settember 2019 a l'è nomenaa del governo Conte II, faa del PD e del Moviment 5 Stell, commissari europee e l'è scernii de la Ursula von der Leyen 'me commissari ai affar economegh, la prima voeulta per on italian. El sò scagn al Senad l'è ciapaa 'n d'on elezion suppletiva del minister Roberto Gualtieri.
Immagin publega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segond on'indagin del dicember 2017, dòpo on ann de governo, el Gentiloni a l'è el segond politegh pussee gradii, dòpo del Sergio Mattarella, cont el 44% di preferenz, e decisament pussee innanz di àlter leader politegh, cont on indes in cressita de la soa nomina.
Anca i sondagg faa dopo di elezion politegh del 2018 han mostraa on volt gradiment per la soa figura.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Crisi di governo, Gentiloni accetta l'incarico con riserva
- Elezioni 2018 sondaggi: Renzi superato da Grasso. La Classifica dei Leader
- Gentiloni sempre n.1 in sondaggio Ixé su fiducia leader, ma Di Maio supera Renzi
- È Gentiloni il più popolare. Bonino seconda, Renzi in coda. I leader in crisi di consenso
- Paolo Gentiloni Silveri
- Gentiloni, premier 'verde' con il pallino delle Comunicazioni
- Paolo Gentiloni
- Vip che tifano Juventus: i personaggi famosi con cuore bianconero
- La scalata del conte Gentiloni da figlioccio di Rutelli agli Esteri
- Quel ministro rutelliano che era renziano prima ancora del premier
- PD - Paolo Gentiloni
- Chi è Paolo Gentiloni, il nuovo Presidente del Consiglio
- Governo, dopo Matteo l’incendiario il pompiere Gentiloni. L’unico nome comune tra Franceschini, Bersani e Renzi
- Gentiloni, ecco chi è Gentiloni. Passato tra la sinistra stalinista
- Primarie Pd, a Roma stravince Marino: secondo Sassoli, terzo Gentiloni
- Il “ddl Gentiloni” di riforma della Rai (1588/2007)
- Sì del Cdm alla riforma della Rai Una fondazione guiderà la tv pubblica
- Riforma televisiva: le linee guida di Gentiloni
- Legge Gasparri, la Ue avvia la procedura d'infrazione
- Tv, via libera alla riforma della Gasparri posizione dominante con il 45% degli spot
- A che punto sono le “leggi” di internet?
- Gentiloni: la carta dei diritti di internet e l’asta per il WiMax
- Ddl editoria, Gentiloni ammette "Un errore la registrazione dei siti"
- Gentiloni giura al Quirinale, è il nuovo ministro degli Esteri: "Governo dev'essere all'altezza"
- Paolo Gentiloni è il nuovo ministro degli Esteri. Prende il posto della Mogherini
- Renzi vuole un'altra donna al ministero. In pole Bellanova e la dg di Confindustria
- Niente da fare per Pistelli, Renzi s’inventa Gentiloni agli Esteri
- Nuovo carico di bombe per l’Arabia Saudita: Rete Disarmo annuncia mobilitazioni
- Gentiloni incontra Raul Castro a Cuba
- Chi è Paolo Gentiloni, il nuovo Presidente del Consiglio che prende il posto di Renzi
- Marò, Gentiloni: «Soluzione rapida»
- Gentiloni nel mirino dell'Isis
- Confini marittimi Italia-Francia, “il nuovo accordo lascia a Parigi le zone più pescose”
- Renzi ha regalato il mare alla Francia. Italia umiliata: i nuovi confini / Foto
- Greta e Vanessa, “pagati 11 milioni di euro per il riscatto delle due cooperanti”
- Mattarella scioglie le Camere, si vota il 4 marzo
- Governo, Gentiloni ha la fiducia della Camera
- Il Presidente Mattarella ha conferito l'incarico all'onorevole Paolo Gentiloni
- Governo Gentiloni, fiducia al Senato con 169 "sì". Come Renzi alla "prima" a Palazzo Madama
- Referendum, vince il No. Renzi si dimette: "Ho perso io, la poltrona che salta è la mia"
- Malore per il premier Gentiloni: intervento nella notte a Roma, sta bene
- G7 pari opportunità, vertice a Taormina: stop a violenza, favorire donne in economia
- Reddito inclusione: requisiti 2018 Inps e come richiederlo, domanda
- Trattati Roma, 60 anni dopo i 27 rinnovano l'impegno: "Ritroviamo il coraggio dei padri"
- Cosa prevede l’accordo tra l’Italia e la Libia sui migranti
- Sondaggi scenari Governo 2018/ Pd-Di Maio per impedire alleanza Salvini-Cinque Stelle? Per gli elettori M5s..
- Colle, Gentiloni si è dimesso da presidente del Consiglio: "Orgoglioso di aver servito l'Italia, grazie a tutto il governo"
- Assemblea Pd, Zingaretti proclamato segretario: "Serve un nuovo partito, deve cambiare tutto". Gentiloni eletto presidente. Il livetweet
- Ue, Paolo Gentiloni nominato nuovo commissario agli Affari economici


text:
Da la partida è uschia er il nov cusseglier guvernativ da la PS, Peter Peyer, ch'ha sez demonstrà cunter l'inscunter dals gronds da la politica ed economia mundiala. Ensemen cun l'ulteriur nov en uffizi, Marcus Caduff da la PCD, furma el la cumissiun da la regenza per il WEF. Surtut per Peter Peyer, ch'è responsabel per la segirtad al WEF a Tavau, è l'inscunter internaziunala ina sfida, perquai ch'el n'ha betg gì bler temp da sa preparar.
Ultra da quai vegnia era ina maioritad da la regenza a prender part al «Personality Dinner», la tscheina da gala dal Cussegl Federal, uschia ha infurmà Jon Domenic Parolini.
Il WEF cumenza ils 22 da schaner e dura fin ils 25 da schaner. Tranter auter vegn era il president american Donald Trump ad esser da la partida.
RR novitads 14:00


text:
En il tunnel d’auto A8 a Lungern en il chantun Sursilvania hai dà oz a mezdi in grev accident da traffic. Otg persunas èn vegnidas blessadas, duas d’ellas grevamain. Tut ils quatter vehichels involvids – trais autos ed ina moto – han gì in donn total.
Tenor la polizia saja in automobilist da l'exteriur vegnì al portal sid dal tunnel sin il vial oppost e saja collidà cun in auto che vegniva encunter correct. La cunautista da quest auto è vegnida blessada fermamain. Era fermamain blessada è vegnida ina motociclista ch’ha vesì l’accident memia tard, è crudada e vegnida blessada d’in ulteriur auto.
Il tunnel da Lungern è stà serrà per pliras uras. Il traffic è vegnì svià local.
RR novitads 18:00


text:
Eriz
Eriz a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.80 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 500 abitant.
El cumün de Eriz al se tröva a una altitüden de 1005 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Beatenberg, Habkern, Horrenbach-Buchen, Oberlangenegg, Röthenbach im Emmental, Schangnau, Teuffenthal.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Eriz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1320 col nom de Erarze.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Eriz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gist en pliras etappas vegn il tract nov dal museum d’art Grischun inaugurà. Uschia è vegni celebrà en in act festiv cun represchentants dal chantun e da las medias ord l’entira svizra l’avertura uffiziala. L’architectura dal bajetg nov è vegnida ludada da tuttas varts. Il bajetg cun il num «Art da la fuga» dals architects spagnols Barozzi/Veiga s’integreschia bain en il maletg da la citad.
Blers pleds da blera prominenza
La manadra dal Uffizi federal da cultura Isabelle Chassot ha accentuà che l’effect dal bajetg sa manifesteschia pir cura che las festivitads d’avertura sajan finidas. Il Grischun haja cun quest bajetg ina ulteriura, da gia bleras, perla architectonica. Er da la partida a l’avertura era il president dal Cussegl dals chantuns Raphael Comte. Naturalmain eran era da la partida ils Cussegliers guvernativs Mario Cavigelli, sco er il Cusseglier guvernativ Marin Jäger. Undrada è era vegnida la donatura Margot Bodmer.
Grond resun
Part da l'inauguraziun han era fatg ils dis da las portas avertas durant la fin d'emna. Tenor atgnas indicaziuns èn radund 4'500 persunas idas a guardar l'exposiziun dal Museum d'art dal Grischun a Cuira la fin d'emna.
TR Telesguard 22.06.2016


text:
Dapi che l’Alp Es-cha è vegnida renovada il 2017 ed il latg elavurà directamain al lieu, ha il chau d’alp gì in desideri – numnadamain d'organisar ina giada ina stgargiada d’alp. Suenter avair tschertgà 2 onns persunas motivadas è ses giavisch vegnì accumplì.
Marina Lenz e Mia Kaenders, duas giuvnas da Madulain, han numnadamain prendì per mauns questa sfida ed organisà ensemen durant ils ultims dus mais l’emprima stgargiada d’alp.
La stgargiada è gartegiada
Er sche l’aura è stada bletscha e las temperaturas fraidas èn vegnids blers visitaders a la stgargiada.
Ch'i vegnia tanta glieud tar quest’aura, n'avessan nus betg pensà.
Ils organisaturs èn fitg cuntents ch'i ha funcziunà tut tenor plan. Da tegnair en uraris na saja betg simpel, sch'ins lavuria cun animals. Ma er quai saja tenor Marina Lenz gartegià.
Plaschair ha ella er che l'entira vischnanca ed ils purs han sustegnì l’idea e tuts han gidà. Ella è persvasa ch'i dat er l'onn che vegn ina tala stgargiada d'Alp e spera ch'i saja naschì ina nova tradiziun a Madulain.
Bler da preparar per la festa da la stgargiada d'Alp:
TR Telesguard 17:40


text:
Igl è in resultat magher che Regula Rytz ha da magunar oz. Be stgars tut ils commembers da la fracziun da la Partida socialdemocratica e da l'atgna partida ha ella – u la candidatura verda – pudì persvader oz. Tenor Regula Rytz è il problem principal da questas elecziuns stà, che nagin sez era liber. E da betg reeleger cussegliers u cusseglieras federalas en uffizi n'haja betg tradiziun en Svizra.
La populaziun ha mussà en las elecziuns naziunalas che la politica sto vegnir pli verda. Quai èn pretaisas che votantas e votants han fatg envers nus e quellas vulain nus era purtar en la regenza.
Tant pli impurtant saja quai uss, da discurrer e debattar sur dad ina nova furmla magica per il Cussegl federal. In signal che las autras partidas hajan dà ed ina discussiun che la presidenta dals Verds, Regula Rytz, beneventa.
Entant sto la Partida verda vinavant empruvar da chattar maioritads en il parlament. Las pretaisas per in sez en il Cussegl federal restian però vinavant actualas e tar mintga nova elecziun vegnian ils Verds era a preschentar lur strategia. Quai ha ditg la mesemna il schef da fracziun da la partida, Balthasar Glättli. La populaziun Svizra haja tar las ultimas elecziuns dà in cler signal per in midament en direcziun «verd» e quel piglian els serius, agiunscha Glättli.
RTR actualitad 17:00


text:
Copula (lenguistega)
La copula (del latin, union, ligam) a l'è una part de la fras (verb) qe la met in relazion el sojet cont el predicad nominal, qe la pœl vesser un ajetiv, sostantiv, averbi, etc.
In lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind la lengua lombarda a l'è droad ol verb vesser. Quand qe a l'è drovad 'me copula, insema a l'ojet a l'è ciamad predicad nominal; ind i olter cas, al g'ha la fonzion de predicad verbal. El verb vesser, cont el verb haver, a l'è un ausiliar verbal (del latin auxiliaris), qe al forma i verb composts.
Una quai coniugazion del verb vesser:
Oltri verb qe i pœden formar la copula i inn: el verb morir, el verb restar, el verb nasser, el verb viver, el verb cresser, el verb diventar, el verb judegar etc. Ocio, int l'analisi de grammatega, domà el verb vesser cont un sostantiv o un ajetiv (etc.) 'l pœl vesser un predicad nominal, i olter verb no.


text:
Pin (VA)
Pin (nom ufizial in italian: Pino sulla Sponda del Lago Maggiore) a l'è on staa comun de la Provincia de Vares cont ona süperfis de 7 km².
El paes el se troeuva in sul Lagh Maggior e l'è l'ultim comun italian prima del confin svizzer (comun de Gambaroeugn, Brissagh e Ronch sora Scòna). L'era el comun pussee settentrional del Varesòtt e quell che in Italian el gh'aveva el nòmm pussee longh.
Del 2014 l'è part del noeuv comun de Maccagn con Pin e Veddasca.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Pin l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Pino sulla Sponda del Lago Maggiore