text:
Equipas
Activs
L'equipa activa dalla UDS Trun ei separticipada la davosa ga ella sesiun 1998/99 al campiunadi, dapi lu vegn ei giugau encunter equipas da "plausch". Ell'equipa dils activs giogan giugadurs naven da 16 onns, e quei da bunamein l'entira Surselva. Malgrad ch'ei vegn buc pli dau campiunadi ei il plan da giugs ualti pulpius e cuntegn denter 15 e 20 giugs per sesiun. Ils adversaris ein d'anflar cunzun el contuorn da Cuera.
Havessas Ti era plascher da giugar ell'equipa? S'annunzia tier nus.
Seniors
Ell'equipa da seniors giogan cunzun giugadurs da 35 onns ensi e tals che prendan forsa intec pli pacifig (nauschas buccas tschontschan era da tals ch'an buc pli gronda cundiziun). Il plan da giugs cuntegn pil pli denter 10 e 15 giugs per sesiun. Era tiels seniors ein ils adversaris d'anflar ella regiun da Cuera e contuorn.
Beinvegni ein tuts ch'an plascher vid il hockey sin glatsch senza checks. Sche Ti has interess s'annunzia tier nus.


c: text/html

text:
Jeollanam-do
Jeollanam-do (Süd Jeolla; hangul: 전라남도; hanja: 全羅南道) a l'è una pruvincia in del südoest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è la Cuntea de Muan.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangnam-do (al est), e Jeollabuk-do (al nord). La cità metrupulitana de Gwangju a l'è enclave denter in de la pruvincia.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Simbul[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Üsel: Streptopelia orientalis
- Pess: Pagrus magor
- Fiur: Camellia japonica
- Pianta: Gingko biloba
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Süd Jeolla l'è dividüda in 5 cità (si; 시) e 17 cunte (gun; 군).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suenter che la Germania ha avertì da viadis en Spagna e sin las Balearas han interpresas da turissem tudestgas per il mument annullà tut ils viadis en las regiuns pertutgadas. Tut ils viagiaturs che sa chattan gia en Spagna stoppian plinavant turnar aifer ils proxims 7 dis. TUI porscha a quels la pussaivladad da turnar pli baud a chasa. Cunquai che la Spagna tutga ussa tar in pajais da ristg ston viagiaturs che turnan sa laschar testar sin il coronavirus. Enfin ch'il resultat è avant maun, ston els star en quarantina.
Sco quai che l'interpresa da viadi TUI fa a savair vegnian stornads tut ils viadis fin ils 24 d'avust. Il purschider da viadis DER Touristik ha annullà tut ils viadis fin ils 21 d'avust. Ina excepziun vala per las inslas canaras.


text:
La Fundaziun Saner administrescha ils objects d’art, che Trudie e Gerhard Saner han rimnà durant dapli che 50 onns. Els han rimnà cunzunt las ovras d’artists svizzers dal 20avel tschientaner.
Il tripticon sco precursur da la moderna
Per Gerhard Saner, il president da la fundaziun, ha il tripticon «Panorama da Flem» da Giovanni Giacometti ina muntada speziala en l’istorgia d’art da la Svizra. Quai maletg saja stà in dals emprims maletgs moderns, ch'era vegnì acceptà da la societad. Il 1904, l’onn che Giovanni Giacometti ha fatg quel maletg, n’hajan schizunt museums betg acceptà tals maletgs perquai ch’els eran memia moderns.
L'ovra a Studen è mo accessibla sin dumonda speziala
Gerhard Saner vala sco in dals gronds collecturs d’art en Svizra. Saner raquinta, ch'il maletg è exponì en las localitads da la fundaziun. Quels sa chattan a Studen sper Bienna.
La fundaziun n’è betg averta a la publicitad, sin dumonda possian gruppas dentant reservar in guid tras la collecziun. Sulettamain durant exposiziuns spezialas saja la collecziun accessibla per in e scadi. Ina tala exposiziun cun maletgs da Giovanni Giacometti na saja dentant betg planisada.
RR actualitad 08:00


text:
Caducifoeuj
Con caducifoeuj a se voeur dì, in botanica on organismo vegetàl (alber o arbust, de èrba o de legn) che ‘l pèrd i foeuj ind la stagión sfavorévol (stagión frèdda de l’invèrna ind la zòna temperada o sècca ind la zòna scottenta). I foeuj di piant caducifoeuj vegnen ciamàa càduch e 'l fenòmen che ‘l càosa la crodada a l’è ciamàa abscission. La crodada di foeuj l’è ciamada in del sò insèma desfojazion [1].
A l’è ona caratteristica spantegada soratùtt infra i latifoeuj e rara infra i conifer; on esempi de conìfera caducifoeuja l’è el gener del làres (Larix). Inscambi, di esempi di piant caducifoeuj infra i latifoeuj hinn la nèspola comùn (Mespilus germanica), el piazzarèll (Sorbus domestica), el lazzarin (Crataegus azarolus), el Berberis vulgaris (Berberis vulgaris), el fò (Fagus sylvatica), el cornàa (Cornus mas), il zezuìn (Ziziphus jujuba) e di alter anmò.
A l’incontrari i piant che mantegnen i foeuj anca in del cors de la stagión sfavorevol vegnen ciamàa sempervèrd. Impunemanch el sò nòmm, nanca i piant sempervèrd mantegne i foeuj per semper , ma domà per on quàj agn, segond al specie, foeura che quèj del gener Welwitschia.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Maria Ansaldi. FISIOLOGIA. URL consultato in data 2020-09-08.


text:
Rico Cathomas ha studegià pedagogia e psicologia ed era 10 onns responsabel per la furmaziun da scolasts a l'Universitad da Friburg. El ha perscrutà en differentas funcziuns l’instrucziun bi- e plurilingua. Plinavant ha Rico Cathomas elavurà meds d’instrucziun per lecziuns da rumantsch grischun, sursilvan, sutsilvan, puter e vallader.
Vincenzo Todisco ha studegià a l'Universitad da Turitg scienza litterara e linguistica en talian e franzos. A l'Universitad da Berna ha el doctorà cun la lavur Scuola bilingue e plurilinguismo a Maloja. Silsuenter ha el lavurà plirs onns sco scolast secundar II. Dapi il 2002 è Todisco docent a la Scol'auta dal Grischun e dal 2003 fin 2017 ha el manà il post da stab linguatg.
RR novitads 14:00


text:
Tant Felix Schutz, il president da Filisur sco era Peter Nicolay èn da buna speranza che la fusiun vegnia acceptada. Ir en l’avegnir sulet saja fitg grev, han omaduas presidents ditg. Il chantun sustegna la fusiun cun 8.8 milliuns francs. La gronda part da quels daners sto la vischnanca fusiunada investir per reducir ils debits.
Ina summa d’ina tala autezza n’haja quai anc mai dà en il Grischun, ha ditg Barbara Janom Steiner a la saira d’infurmaziun. Questa summa dettia franc anc da discutar en il Cussegl grond, ma per gidar or da la situaziun finanziala fitg desolada saja impurtant da far quest pass, ha ditg la scheffa dal departament da finanzas e vischnancas.
RR actualitad 06:00


text: ne dalg egien our dalg liber, ne d’üna priueda persuna our d’ün araig, ne dalg arick our dalg pouuer, ne d’ün Iüdeau our d’ün paiaun, ne d’ün sacerdot our d’ün leich, ne d’ün chi es muonch our d’ün chi nun es muonch. Tuots uus quæls chi saias, tuots da che sort uus saias, schi uus scherchiæs arfrasckiamaint, schi gni tiers mè. La bramma da gnir sün hunuors es ün grãd fasth, ad asgundêr l’g strashuorden es ün grêf giuf. L’ün uain a turclô da l’inuiglia: loter appaschiuna l’ira, & la cuuaida de la uandette. A [f. bv] quaist es inamurô misermang, & aquel uuol mêl aunchia plü popramang. Aquaist uain chialchiô de la düra puuertæd, ün oter uain aggrauô cum malatia ù cun uijlgdüna. Aquel uain schquischo d’ün tiran: é, sun er da quels chi uignen aggrauôs cun aschantaneis humamains. Mu da che ’guisa mêls, nun ho aquaista uita? Et ünguotta dmain dijsth l’g plü bun, aquel Christus. GNI tiers mé. Infina ad aqui es è sto ieu tiers l’s philosophos: Infina ad aqui es é sto ieu tiers Mosen, sto ieu tiers l’s phariseers, & sto ieu tiers l’s Rabbinos: infina ad aqui est sto ieu chi ilg ün loe, chi ilg oter. Huossa gni tiers me, & aque chels nun haun fat, uœlg eau fêr. Eau uœlg arfêr uus. Tuodts agragien fick da d’esser lasthantifs & da d’hauair pôs. Et quæl nun adama impestiaunt üna taunta buntæd quæla ch l’g iscuntra dalg plü buntadaiuel signer, quæl clamma tuots da sia uœglia in aquella guisa? Mu chi nun prain ad ün trat üna scherta fidaunza in sieu sen, uschi bôd sco el s’paissa, che aquel chi imprometta puossa tuot. Da scodün mêl che uus hauais fadia, & da scodün fasth chis aggreua, s’uœlg eau arfêr. El imprometta üna bella chiosa, ne asæfda üngiüna paiaglia: sullamag, Gni. Mu par che n’s increscha da gnîr tiers aquel, quæl chi es gmieu par uossa chiaschun tiers nus? V qualchiün puddes [f. cr] dir: in che mœd pudain nus ir tiers els? nus arampian uia par la terra, & el sêza sü hôt in schil. Et schi nus uulain dimê ir tiers Christum, schi stuuains adrizêr allò nossa cuorsa? Mu e nus uo tiers el cun l’s pês, dimperse cun l’s aggiauüschamains, schi bain êr cun l’s pês, mu cun aquels delg sentimaint, brichia cun aquels dalg chiœrp. Schi cumainzan à t’spüzzêr aquaistas chiosas terregnes, quælas chi intardan nus da las bunas celestielas, schi hæst cun num fin huossa cumenzo ad ir tiers Christū. E nu es bsüng che tü passas l’s mêrs, ù che tü giaias ils paias nun cunschieus: elg es a cò pardert l’g uierf da dieu in tia buochia, et in tieu cour. E nu es bsúng che tü t’laschas amuantêr da quaistas uusths: Vhè aqui Christus in la cutüra: Vhè aqui in la cittêd, Per che l’g ariginam da dieu es traunter uus. Schi tü uous ir tiers Christū, schi fo che tü giaias tiers te duès, & che nu saia unguotta plü dadains aint in tieu sen, & aco che tu giaias zuond. Cura che tü uainst clamo tiers aquellas chiosas chi sun dalg chiœrp, da co che tü tiras uia da te d’ues, in aquella guisa tirast uia êr da Christo.


text:
Marija Šarapova
La Marija Jur'evna Šarapova, (Njagan', 19 'd Avrìl dal 1987, ciamàda in Rus Mapия ЮpbeBHa ШapaпoBa, scólta'l chè) l'è na tenìsta siberiàna ch'l'è stada la nùmar òṅ dal mónd (al 22 'd Agóst dal 2005). Dòp ès'r-as fata i òs a sèt an a la scóla ad Nick Bollettieri, in dla sò caréra l'è pò stada bòna ad vìnsar tut i turnèo di Gran Slam, da 'l 2004 a 'l 2012.
Élta 188 cm par 59 chilo, la "Masha" l'è stada badśàda da la rivìsta americàna Forbes una dal dóni più bèli e puténti dal mónd, anc par via di bèsi ch'la ciàpa, vint-siē migliòṅ ad dòlar 'l an a 'l incìrca.
L'è stada la prima tenìsta rusa a vìnsar i turnèo ad Wimbledon e di Australian Open.
Da spés i gh daṅ adòs p'r al fat ch'ad sòlit la fà di sîg quànd la culpìs la bucìna, rivànd anc a 105 decibel.
Caréra
La Marija la taca a śugàr in di turnèo WTA in dal 2002 tulénd na carta salvàdga śibìda p'r Indian Wells. A 'l prim tùran la fà fóra la nùmar 302 dal ranking, la Brie Rippner, ma pò la gh'ò da inchinàr-as a la Monica Seles par 6-0, 6-2. A la fiṅ d'l an l'è la nùmar 186 dal mónd.
In dal 2003 la pèrd par soquànti vòlti sèmp'r a i prim tùran in fiṅ ch'la riva a śugàr in s'l èrba ad Birmingham. Chè la riva finalmènt a i quàrt baténd, fra gl'atri, anc l'Elena Dement'eva. A Wimbledon i gh dànan subìt na carta salvàdga e lē la fà 'l suo baténd l'Elena Bovina e anc la nùmar 12 Jelena Dokić. La gh'à da chinàr la tèsta sōl cun la Svetlana Kuznecova par 6-1, 2-6, 7-5. Rivàda a èsar una dal primi sinquànta śugadōri dal mónd, in Utóbar la vins al sò prim turnèo in sal cimènt ad Tokyo cóntar l'ungheréśa Aniko Kapros batùda par 2-6, 6-2, 7-6, e pò 'n àt't incóra in Cànada.
In dal 2004 la pèrd par dū vòlti cun l'Anastasia Myskina e pò a Róma cun la Silvia Farina Elia, ma turnànd a śugàr in sl'èrba la s tōś l'arvìnsida: prima la vins al turnèo ad Birmingham e pò anc Wimbledon faghénd fóra via via gl'americàni Amy Frazier par 6-4 7-5, Lindsay Davenport par 2-6, 7-6, 6-1 e, in finàl, la Serena Williams spasàda via par 6-1, 6-4. Chi lē la pèrd incóra sèg in dla finàla di WTA Championship par 4-6, 6-2, 6-4. La Šarapova la finìs 'l an a 'l quàrt pòst dla clasìfica.
A gl'Australian Open dal 2005 la Šarapova la cata incóra la Williams in sla sò strada in semifinàl e 'sta vòlta la pèrd par 6-2, 5-7, 6-8. La rusa la gh'à la manéra ad daśmindgàr-as subìt incòsa parchè la vins dū turnèo ad fila, al Tier I ad Tokyo (su la Lindsay Davenport) e Doha. A Indian Wells la gh riva da nùmar tri ma in semifinàl la Davenport la gh dà la paga baténd-la par 6-0, 6-0. A Miami la perd in finàl cóntar la Kim Clijsters ma dòp avér mandâ a cà la Justine Henin e la Venus Williams. Cuma 'l sòlit in sla tèra la patìs un pôc (a Parì la Henin la la bat) ma in s'l èrba la gh la cava a far suo incóra Birmingham (cóntar la Jelena Janković par 6-2, 4-6, 6-1) ma a Wimbledon la pèrd da la Venus Williams in semifinàl, dvintànd però listés la nùmar òṅ dal mónd anc se sōl par na stmana. A gl'US Open la pèrd in semifinàl in tri set da la Kim Clijsters e la finìs 'l an cuma nùmar quàtar.
In dal 2006 la pèrd par dū vòlti da la Justine Henin: in semifinàl a gl'Australian Open e pò in dla finàla ad Dubai. Anc la Martina Hingis la vins sèg (par 6-3, 6-1) in dla semifinàl ad Tokyo. La Šarapova invéci la vins a Indian Wells ma la gh'à da lasàr strada a l'Amélie Mauresmo in semifinàl a Wimbledon. In tèra americàna la rusa la tórna a śugàr a 'l màsim, vinsénd San Diego (cóntar Kim Clijsters) e anc i US Open in di cunfrònt dla Justine Henin par 6-4, 6-4. La pòrta a cà anc dū turnèo in sal cimènt a 'l quèrt: Śurìg e Linz. Pardénd invéci al Master cóntar la Justine Henin, la rusa l'è custréta a lasàr a la bélga la curóna da nùmar òṅ.
Al 2007 al s vèra par lē cun la finàla pardùda a gl'Australian Open: la più śóvna dal Williams la gh mòla un séc 6-1, 6-2. Ma p'r al fat che l’Henin la n à mia śugâ cal turnèo lè, la muciâ sù di punt abàsta par far-la turnàr in sima a la clasìfica WTA, dòp al sinc stmani dal 2006. Ma a Indian Wells la pèrd la puśisiòṅ andànd fóra a 'l quàrt tùran ad òpra dla Vera Zvonarëva. A Miami la bat la Venus ma minga sò surèla Serena ch'la l'asfàlta a 'l quàrt tùran par 6-1, 6-1. Un prubléma a la spala la gh mét i spròc in mèś a 'l rōdi in dla stagiòṅ dla tèra rósa: la fà in tèmp a rivàr in semifinàl a 'l Roland Garros par pò pèrdar da l'Ana Ivanović. In s'l èrba la patìs dū scunfìti, da la sèrba Jelena Janković a Birmingham e da la Venus Williams. Prima dla fin d'l an la s pòrta a cà al turnèo ad San Diego.
In dal 2008 la fà suo 'l Australian Open baténd la Lindsay Davenport, la Jelena Janković e l'Ana Ivanović in finàl ma 'l ciòc la 'l fà casànd fóra in di quàrt la nùmar òṅ Justine Henin ch'la n pardìva da 32 partìdi. La s ripét anc a Doha cóntar la Vera Zvonarëva par 6-1, 2-6, 6-0 e pò, par la prima vòlta, anc in sla tèra vérda 'd Amelia Island baténd la śluvàca Dominika Cibulková cun al puntéǵ ad 7-6, 6-3. A 'l Roland Garros la pèrd in di utàṿ da la Dinara Safina e l'Ana Ivanović la ringràsia vinsénd al turnèo e dvintànd lē la nùmar òṅ dal mónd. A Wimbledon pò la và fóra subìt a 'l secónd tùran e in Cànada la s fà incóra mâl a la spala e la stagiòṅ par lē la finìs lè.
In dal 2009 la taca a śugàr in singulàr sōl a Varsàvia, in sla tèra rósa. Anc s'la n è briśa in fórma, a 'l Roland Garros la và avànti baténd a 'l secónd tùran la Nadia Petrova par 6-2, 1-6, 8-6 e pò anc la Na Li par 6-4, 0-6, 6-4 in dū óri e trédas minùt. Ma in di quàrt la vèṅ spasàda via da la Dominika Cibulková par 6-0, 6-2 dòp avér salvâ sinc match point in sal 6-0, 5-0. A Wimbledon la và fóra a 'l secónd tùran. A Los Angeles la strabùca in semifinàl p'r òpra dla Flavia Pennetta par 2-6, 6-4, 3-6. La Marija la và śò a 'l 32śum pòst.
Al 2010 al n taca minga bèṅ par lē parchè la và fóra a 'l prim tùran da part dl'atra rusa Marija Kirilenko, na ròba ch'la n sucidìva briśa da i tèmp dal Roland Garros 2003. La và méj in di turnèo sucesìṿ parchè la vins a Memphis e anc a Straśbùrg, al prim in sla tèra rósa. In sla tèra pariśìna la pèrd a 'l tèrs tùran p'r òpra dla Justine Henin mént'r a Wimbledon la riva a 'l quàrt tùran ma la Serena Williams la la manda a cà cun un 6-7, 4-6. In dla stagiòṅ la pèrd tri finàli: a Birmingham da la Na Li par 7-5, 6-1, a San Diego da la Viktoryja Azaranka par 6-4, 6-1 e a Cincinnati da la Kim Clijsters par 2-6, 7-6, 6-2.
In dal 2011 la Šarapova la decìd ad cambiàr al sò alenadōr, pasànd da Michael Joyce a Thomas Högstedt. Anc s'la pèrd 1–6, 4–6 la finàla dal Sony Ericsson Open par maṅ dla Viktoryja Azaranka, la gh la cava listés a turnàr in dal primi déś dal mónd dòp dū an. A Róma la bat la Samantha Stosur par 6-2, 6-4, faghénd sua la finàla, e pò in Agóst la vins anc al turnèo ad Cincinnati in sal cimènt cóntar la Jelena Janković par 4-6, 7-6, 6-3. In mèś a gh'è la finàla pardùda par 6-3, 6-4 a Wimbledon cóntar la Petra Kvitová e la semifinàl dal Roland Garros fata sua da la Na Li par 6-4, 7-5. A gl'US Open l'è incóra la Flavia Pennetta a dar-'g un daspiaśér a 'l tèrs tùran: l'itagliàna la pòrta a cà la partìda par 3-6, 6-3, 4-6. Chi riśultâ chè i gh parmétan ad turnàr a èsar la nùmar quàtar da mónd.
A gl'Australian Open dal 2012 la riva in finàl dòp avér fat fóra la Petra Kvitová cun al puntéǵ ad 6-2, 3-6, 6-4 ma la Viktoryja Azaranka la n gh lasa minga scamp mulànd-ag un séc 6-3, 6-0 ch'al gh parmét ad dvintàr la nùmar òṅ dal mónd. Dòp èsar stada batùda in di quàrt dal turnèo Open GDF Suez da l'Angelique Kerber cun un dópi 6-4, la Maria la tōś part a Indian Wells in dua l’Azaranka la gh dà incóra la paga in finàl par 6-2, 6-3. Par la Šarapova a riva n'atra finàla: a Miami la la spunta l'Agnieszka Radwańska par 7-5, 6-4. In Avrìl a riva al prim tìtul d'l an quànd a Stucàrda la bat na vòlta tant l’Azaranka par 6-1, 6-4 e pò in Maǵ a s śònta anc qvél ad Róma in dua la gh'à la méj su la Na Li par 4-6, 6-4, 7-6. La sò fórma in sla tèra rósa la gh parmét pò ad vìnsar al sò prim Roland Garros in Śugn in finàl cóntar la Sara Errani dòp èsar turnàda la nùmar òṅ dal mónd baténd in semifinàl la Petra Kvitová. Cun cal turnèo chè in bisàca, la Šarapova la dvénta la dècima tenìsta a 'l mónd a purtàr-'s a cà al Career Grand Slam.
In dal Mars dal 2013 la bat in dla finàla 'd Indian Wells la Caroline Wozniacki par 6-2, 6-2 e acsè la tórna a 'l nùmar dū dal clasìfichi mundiàli a 'l pòst dla Viktoryja Azaranka custréta a dar-'g a muć in dla sò partìda di quàrt cóntar la danéśa par via 'd 'n infurtùni ch'la n gh parmét minga ad diféndar al tìtul d'l an prima. La Marija la próa a 'rdupiàr anc a Miami: in finàl la s pòrta avànti 6-4 3-2 e servìsi in di cunfrònt dla Serena Williams ma pò la vèṅ asfaltàda pardénd tut i déś śōg a vgnir.


text:
Plinavant vegn la plazza da tir engrondida, uschia ch'era l’infantaria po da nov trenar a Valragn. Quai ha ditg René Wellinger, il brigadier e cumandant da la furmaziun e da l’artigliaria da l’armada Svizra. La gronda part da las lavurs vegn surdada a firmas indigenas. A fin duain las lavurs esser il 2018.
Grischun Central Plazza da tir Valragn vegn sanada per 6 milliuns
Il venderdi è stada l’emprima badigliada per la modernisaziun da la plazza da tir a Valragn. Dasperas ina sanaziun da la centrala da commando vegnan electrifitgadas las schibas, che vegnivan enfin oz spisgentadas cun battarias.
RTR/fb


text:
Ina da las vischnancas pertutgadas è la vischnanca da Mustér. Là ha la naiv derschì var 10’000 cubics plantas. Tenor il selvicultur da Mustér, Simon Cathomen, èsi uschia che var in terz da la laina è gia vegnida rumida e vendida il december passà. Il rest vegn prendì la primavaira e la stad or dal guaud e vendida lura. Simon Cathomen sto quintar ch’el survegnia var 10% pli pauc per la laina ch’el sto anc vender. «Igl è grev da dir, ma i pudess dar in deficit da 150’000 francs ». Contractivas cun ils cumpraders da laina n’ha el anc betg fatg. Quai vegn a capitar pir la primavaira.
Malsegirtad tar ils cumpraders
Leo Thomann da la Federaziun forestala dal Grischun SELVA suppona che las vischnancas e possessurs da laina che na ston betg, na fan nagins tagls da laina. Uschia teman era ils cumpraders da laina ch’els na survegnian betg laina dal Grischun. Leo Thomann di dentant che la SELVA saja en contact cun ils cumpraders per chattar soluziuns. Discurrì da pretschs n’hajan ins anc betg, ma ins haja motivà ils cumpraders ch’els cumprian vinavant laina dal Grischun.
Meglierar las structuras per pudair lavurar pli effizient
Damai ch’i vegn a dar pli pauca lavur tar ils impressaris forestals, quinta Leo Thomann era ch’i giaja a perder la lavur. Mo er las vischnancas stoppian optimar lur manaschis, saja quai cun metter ensemen ils manaschis da pliras vischnancas ubain era cun bajegiar bunas vias en ils guauds per pudair transportar la laina pli savens cun camiuns ord il guaud, empè da sgular ora quella cun helicopter.


text:
Sco en blers lieus è er vegnida stritgada la fiera da Nadal en la vischnanca da San Murezzan. Il responsabel per la lavur per giuvenils ha però chattà in’alternativa.
Products da Nadal sin furniziun
David Zimmermann, il manader da la lavur per giuvenils da las vischnancas da Segl, Silvaplauna, San Murezzan, Puntraschigna, Schlarigna e Bever, ha lantschà il project d’ina fiera da Nadal sin furniziun. Scolaras e scolars da las singulas vischnancas elavuran e produceschan products che la glieud emposta online u cun in formular d'empustaziun. Purschì vegnan savuns, biscuits per chauns, stailas da palpiri e chartas da Nadal.
Tut funcziuna senza contact
Las scolaras ed ils scolars da las singulas vischnancas zambregian ed elavuran durant quests dis passa 70 empustaziuns. Ils 5 da december furneschan els alura quellas fin davant porta. Pajar pon ils clients las chaussas giavischadas via Twint ubain ch’els preparan ils raps en ina busta en lur chaschella.
Derasar atmosfera da Nadal
Tenor David Zimmermann duai tras quest project tuttina vegnir derasà l’atmosfera da Nadal. Impurtant saja er ch’ins possia offrir in’occupaziun durant il temp liber als giuvenils. Gist durant il temp da corona manca quai numnadamain fitg als uffants. La finamira da quest project saja da pussibilitar er quest onn in ritual per giuven e vegl che sveglia il plaschair da Nadal.
Far sez vin chaud
Seraina Camichel da Brail, la manadra da la cuschina da la societad Movimento declera co ins po far sez il vin chaud. Tge ingredienzas ch'i dovra dasper il vin, stailas da anis e ginaiver, pudais vus tadlar qua:


text:
Abitaziun da vacanzas (2-4 persunas) sül palantschin da la scoula
Abitaziun da 2½ stanzas cun 1 stanza da durmir, canapé-let da 2 plazzas aint in stüva, roba da let e da chadafö cumprais, situà central e quiet, bella vista, balcun, plazza da parcar, autonettiamaint
Predschs
100 CHF per di plus deposit da 150 CHF, excl. taxa da cura
Disponibilità
Dürant las vacanzas da scoula da stà e da Nadal da la Scoula Rudolf Steiner Scuol
chasa da scoula (2-8 persunas)
2 stanzas da dschember sül plan sura, 1 stanza sül plan terrain, mataratschas cun linzöl fix vegnan missas per terra (sachs da durmir e plümatschs ston gnir manats svess), chadafö, tualetta, balcun, plazza da parcar, duscha illa chasa daspera (mensa), autonettiamaint
Predschs
25 CHF per di (creschüts), 15 CHF per di (uffants), deposit da 150 CHF, excl. taxa da cura
Disponibilità
Dürant las vacanzas da prümavaira, da stà, d'utuon e da Nadal da la Scoula Rudolf Steiner Scuol


text:
Il club da ballape Real Madrid ha la gievgia per l'emprima giada durant questa campagna terminà in gieu cun ina victoria senza in gol dal star-giugader Christiano Ronaldo. En la 28avla minuta ha Bayern sajettà il 1:0, ma anc avant la pausa ha il dubel defensur da titel pudì egualisà. Suenter stgars in'ura ha Marco Asensio sajettà il gol decisiv per ils Madrilens.
Il è stà in gieu ch'è grev da digerir.
Ils ospitants dad ier, Bayern München, ston uschia gudagnar il gieu ordaifer il mardi – insatge ch'è han, cun excepziun dal 2:1 ch'ils ha l'onn passà dà il bigliet per ils quartfinals, la davosa giada cuntanschì il 2001. Ina difficultad pudess quai cunzunt er vegnir perquai ch'il club n'ha ier betg mo pers la partida, mabain er dus giugaders: Arjen Robben e Jérôme Boateng.
RR novitads 06:00


text:
Bokmål
El Bokmål (Lengua del liber), prima del 1929 ciamaa riksmål (Lengua del regn) l'è la püssee parlaa di dü varietà scrit nurveges. L'è staa nurmalizaa e rifinii da Knud Knudsen. El bokmål l'è druvaa da circa el 90% de la pupulazion nurveges, e l'è la variant che de suvent la se mustra ai stüdent furest. L'è basaa principalment ins el danes scrit e ins i dialet nurveges uriental, suratüt i variant di burghes parlaa a Oslo.
L’urtugrafia bokmål l’è druvada suratüt de i popul che parlen i dialecc ch’han ciapaa püssé l’inflüensa del danes e del bass-todesch. Inscambi a chest, i dialecc ucidentai druven el nynorsk che l'è püssé cumpagn di lenguv tradiziunai nurveges.
El bokmål e 'l nynorsk henn minga di ver lenguv: i henn semplisement dü manere deverse de scriv la lingua nurvegesa. Ind la pratega, gh'è dumaa un quaivön che'l parla devera chest lenguv chì, perché in Nurvegia tücc i druven el so dialett, pu sö pu giò arent al bokmål o al nynorsk, anca in di ucasiun üficiai.
El guvern l'haa mia regulaa el Bokmål parlaa e recumanda che la parnunzia la gh'haa de andaga adree a la funulugia del dialett lucal del parlant. [1] A bun cünt, a gh'è una varietaa parlada de Nurveges ch'a l'è cumünement vedüda cume la forma standard per el Bokmål parlaa. Ind The Phonology of Norwegian, Gjert Kristoffersen al scriv che:
El Standard Østnorsk (Nurveges Standard de l'Est) l'è la parnunzia püssé cumünement metüda dent ind i vucabulari e insegnada ai forester ind i class de lengua Nurvegesa.
GramategaModifiché
Insema a olter lenguv scandinav, el bokmål l'è vön di chei lenguv indoeuropee che coniüga minga i verb a segond de una persona e un nümer. I sustaniv pöden vess de tri zener: maschil, feminil e neüter. Tütavia, per via de l'inflüensa de la lingua danes, tüt i parol feminin pöden vess druaa cume maschil, cunt di eceziun: inscì se parla de zener cumün. Carateristega prinsipal di lenguv scandinav l'è l'articul determinativ metüü dopu: l'articul determinativ al ven giöntaa cume süfiss al sustantiv, cume ind i esemp a segütaa:
Varda anca:Modifiché
RiferimenccModifiché
- ↑ Råd om uttale. Recuveraa el 2009-03-15.
- ↑ Kristoffersen, Gjert (2000). The Phonology of Norwegian. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-823765-5.


text:
Utilisaziun
Qua sutvart vegnan menziunadas las cundiziuns per utilisar l'archiv dal stadi. Infurmaziuns davart las archivalias che sa chattan en l'archiv dal stadi chattais Vus sut il chapitel Retschertgas.
Urden da diever e da taxas
L'archiv dal stadi dal Grischun è accessibel a mintgina ed a mintgin. Infurmaziuns davart las cundiziuns d'utilisaziun chattais. Vus en l'urden da diever. La sala da lectura stat gratuitamain a disposiziun a las utilisadras ed als utilisaders durant las uras d'avertura. Indicaziuns davart ils custs per ils servetschs da l'archiv dal stadi chattais Vus en l'urden da taxas.
Utilisar la biblioteca da preschientscha
La biblioteca da consultaziun sa chatta en la sala da lectura ed è accessibla cun agid da la tezlera en la sala da lectura e dal catalog online. Ils cudeschs da la biblioteca da consultaziun na vegnan betg emprestads a persunas privatas; ets pon sulettamein vegnir consultà en sala da lectura.
Empustar prender invista, e citar da las archivalias
Archivalias che n'èn betg suttamessas ad in temps da protecziun pon vegnir empustads directamain en l'archiv dal stadi u ordavant (info@sag.gr.ch). In emprest n'è betg pussaivel. In fegl d'infurmaziun explitgescha co ins citescha las archivalias.
Utilisar ils apparats per leger microfilms
En l'archiv dal stadi stattan a disposiziun dus apparats per leger microfilms. Quels ston vegnir reservads ordavant sut 081 257 28 03 u info@sag.gr.ch.
L'utilisaziun dals apparats per leger microfilms vegn messa a quint.
Far reproducziuns
Resguardond il temp che archivalias èn bloccadas per l'access public èsi pussaivel da far fotocopias, fotografias analogas e digitalas, microfilms sco er scans da documents. Copias or da cudeschs da la biblioteca da consultaziun pon vegnir fatgas sez. Fotocopias d'archivalias vegnan fatgas dal persunal da l'archiv dal stadi. L'administraziun da l'archiv po scumandar da reproducir archivalias periclitadas. Fotografar archivalias dastgais Vus mo cun il consentiment dal persunal.
Utilisai per plaschair noss formular d’empustaziun per reproducziuns d’archivalias.
Sche Vus avais dumondas en chaussa, As gidain nus gugent (persunas da contact).


text:
Gottfried Leibniz
Gottfried Wilhelm von Leibniz o piö de spès semplicemènte Gottfried Leibniz (Lipsia, 1 de löi del 1646 - Hannover, 14 de noèmber del 1716) l'è stat en filòzofo, matemàtich, giürìsta, bibliotecàre e polìtich todèsch.
L'è stat giü dei gran pensadùr del sècol XVII e XVIII, e l'è recunusìt come l'"öltem génio üniversàl". Le sò cuntribüsiù i è stàde fondamentài en metafìzica, epistemologìa, lògica, filozofìa de la religù, isé come 'n matemàtica, fìzica, geologìa, giürisprüdènsa e stória. Enfìna apò a 'l Denis Diderot, el filòzofo fransés del dècol XVIII, che 'l gh'ìa de le upiniù che le püdìa mìa éser piö opòste a chèle de Leibniz, el püdìa mìa fà a méno de sintìs en südisiù denàcc a le sò scopèrte, e 'l g'ha scriìt endèla sò Inciclopedìa: "Fórse mai gh'è stàt en òm che 'l g'hape lizìt isé tat, stüdiàt isé tat, meditàt isé tat, e scriìt isé tat come 'l Leibniz... Chèl che 'l g'ha elboràt söl mónt, sö Dio, la natüra e l'ànema l'è de 'n eloquènsa de la piö sublìme. Se 'l sò pensér el födès stat isprimìt col fiùto de Platóne, el filòzofo de Lìpsia el sarès inferiùr en negót al filòzofo de Atene."[1] De fat, el tòno de Diderot l'è quàze de disperasiù endèn ótra oservasiù, che la g'ha dét però mìa póca verità: "Quan che giü 'l se paragùna i sò talécc con chèi del Leibniz, el g'ha la tentasiù de sbàter vià töcc i sò lìber e nà a mörer en silènsio e 'ndèl fósch de 'n quach cantù desmentegàt." La reverènsa de Diderot, la fà a pégn coi atàch che 'n óter filòzofo fransés, el Voltaire, el ghe casàa dré al pensér del Leibniz; apò a se 'l recunusìa la vastità de l'òpera de chèsto, el Voltaire el sustignìa che en töta la sò òpera gh'ìa negót de ütel che 'l födès uriginàl, e negót de uriginàl che 'l födès mìa asùrdo o ridìcol.
El g'ha 'n pòst importànte tat endèla stória de la filozofìa come 'n chèla de la matemàtica. El g'ha scuprìt el càlcol infinitezimàl, indipendentement del Newton, e la sò notasiù l'è chèla che se dopèra amò 'ncö. El g'ha scuprìt apò 'l sistéma binàre, fondamentàl per töte le architetüre dei compiùter del dé d'encö. L'è stat giü de i prim inteletuài europèi che g'ha recunusìt el valùr e la 'mportànsa del pensér cinés e de la Cina come potènsa de töcc i póncc de vìsta.
Ensèma al René Descartes e al Baruch Spinoza, l'è giü dei tré gràn rasionalìsti del sècol XVII. La sò filozofìa la se lìga apò a la tradisiù scolàstica e la antìcipa la lògica modèrna e la filozofìa analìtica. Leibniz el g'ha cuntribüìt apò a la tecnologìa, e 'l g'ha anticipàt dele nusiù che le comparesarà en tòch piö tàrde en biologìa, midizìna, geologìa, teorìa de le probabilità, psicologìa, engegnerìa e scènse de la 'nformasiù. I sò cuntribùti a chèsta lìsta lónga de setùr de la conoscènsa ümàna l'è sparnegàda en diàri e donzéne de miér de lètere e manuscrìcc mìa püblicàcc. Al dé d'encö, gh'è stat gnemò realizàt 'na edisiù compléta de töcc i sò scricc, e per chèsta rizù l'è mìa gnach pusìbol fà 'n rendicönt integràl de töte le sò scopèrte e dei sò rezültàcc.
Òpere[Modifega | modifica 'l sorgent]
Leibniz el g'ha scriìt suratöt en tré idiòmi: latì scolàstich (presapóch el 40%), fransés (presapóch el 35%) e todèsch (méno del 25%). Endèla sò vìta el g'ha püblicàt nömerùs librècc e artìcoi académich, ma apéna du lìber filozòfich, el De Ars combinatoria e la Théodicée. Dei librècc, divèrsi i è stacc püblicàcc anònim, en nòm de la Cà de Brunswick, 'ntra i quài rizàlta 'l "De jure suprematum", 'na cunsiderasiù 'mportànta sùra la natüra de la sovranità. ?n óter lìber fondamentàl l'è comparìt pòstumo: le sò Nouveaux essais sur l'entendement humain (Sàgi nöf sö l'intelèt ümà), che 'l gh'ìa mìa ülìt püblicàl dòpo la mórt de John Locke.
Apéna 'ndèl 1895, quan che Bodemann el g'ha completàt el sò catàlogo dei manüscrìcc e la corespondènsa de Liebniz, s'è püdìt rindìs cönt de l'estensiù enòrme del sò Nachlass: presapóch 15,000 lètere a piö de 1000 destinatàre, e pò amò 40,000 us adisiunàle, sènsa cöntà che divèrse de chèste càrte le g'ha la longhèsa de 'n sàgio. La pàrt piö gròsa de la sò enòrme curispondensa, en particolòr le lètere scriìde dòpo 'l 1685, i è amò de püblicà, e 'n mòcc de ròba che gh'è stat pübicàt l'è stàda püblicàda endèi öltem decèni. La quantità, la varietà e 'l dezùrden dei scrìcc de Leibniz i è 'l rezültàt prevedìbil de 'na situasiù che lü stès el discriìa isé:
Le parcc ezistènti dei scrìcc de Leibniz critical edition i è organizàde isé:
- Serie 1. Corespondènsa polìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 2. Corespondènsa filozòfica. 1 vülüm 1663-1685.
- Serie 3. Corespondènsa matemàtica, scentìfica e tècnica. 6 vülüm 1672-1696.
- Serie 4. Corespondènsa pulìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 5. Scrìcc polìtich. 6 vülüm 1667-1698.
- Serie 6. Scrìcc stòrich e linguìstich. Inatìf.
- Serie 7. Scrìcc filozòfich. 7 vülüm 1663-1690 e Nouveaux essais sur l'entendement humain.
- Serie 8. Scrìcc scentìfich, mèdich e tècnich. en preparasiù.
La catalogasiù de la totalitòà dei sò Nachlass l'è ambiàda 'ndèl 1901. Dò guère mondiài (col olocàusto dei ebrèi en mès) e decèni de diviziù de la Germània che g'ha separàt i académich e desperdìt apò a part de la sò eredità leterària) le g'ha ostacolàt en gran tat el progèt ambisiùs de edisiù che g'ha de fà i cöncc co l'üzo de sèt lèngue en presapóch 200,000 pàgine de materiàl stampàt. Endèl 1985 l'è stat organizàt e inclüdìt endèn progràma colaboratìf de académie federài e statài todèsche. De alùra i ram de Potsdam, Münster, Hannover e Berlino i g'ha püblicàt töt ensèma 25 vülüm de l'edisiù crìtica ('nfìna al 2006), condèna média de 870 páginas per vülüm, piö la preparasiù dei ìndici e l'òpera de concordànsa.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Diderot, Vol. 9, pág. 379.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Quach tèscc uriginài de Leibniz segónt l'edisiù de la Akademie
- Monadología en spagnöl, versiù a gràtis en PDF.
- L'edisiù de Gerhardt de le òpere de Leibniz
- Julián Marías: Conferènsa sùra Leibniz
- Julián Marías: Amicìsia col Leibniz
- Artìcol inciclopédich de l'Università de Stanford sùra Leibniz (Stanford Encyclopedia of Philosophy). En inglés.


text:
Tavau ha cumenzà optimal il gieu cunter Bienna. Gia suenter 1:40 minutas manava l’equipa da Christian Wohlwend cun 2:0, quai suenter gols da Fabrice Herzog e Magnus Nygren. Anc en l’emprim terz ha Bienna però pudì egualisar al 2:2. Il gol decisiv è lura reussì al HCD en la 41avla minuta. Strusch che l’arbiter ha dà liber il gieu en il davos terz ha Samuel Guerra tuc al 3:2.
Grazia a questa victoria ha il HCD pudì far in pass enavant en la tabella. Da nov sa chattà Tavau sin il 9avel plaz. Gia dumengia suentermezdi frunta il HCD a chasa sin Friburg Gottéron.


text:
cuntegn
Exteriur
-
Tschients fugitivs arrivan en la Macedonia
Paucas uras suenter che la polizia aveva intervegnì cunter fugitivs al cunfin cun la Grezia, èn tschients persunas uss tuttina arrivadas en la Macedonia. La polizia saja sa retratga ed ils fugitivs hajan pudì surmuntar ils cunfins senza ch'insatgi retegnia els, ha in pertutgà ditg.
La damaun aveva la polizia macedona duvrà gas lacrimogen cunter ils fugitivs. Ier gievgia aveva la Macedonia proclamà il stadi d'urgenza e facticamain serrà il cunfin cun la Grezia.
RR novitads 20:00


text:
I sa tracta d'in concert per dis pli curts e notgs pli fraidas. «Atun en chant e musica» sut quest titel è d'udir chant dal racoltar, meder, scuder, spatlar, chanzuns da la stgargiada e dal far ventschidas. Nus udin: Cantus firmus surselva, Cantaurora, Chor masdo Surmir, Rudè da chant Engiadina, Chor Schlans, Chor viril Trun, Chor viril Berna, Chor viril Lumnezia, Umens Lumbrein, ils chors d'uffants Trun, Scuol e Sent, Soras Scherrer, Carli Elvedi, Linard Bardill, Alexi e Marcus, Martina Mathiuet e la Chapella Erni da Scuol.
redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Fadrina Hofmann (*1982) è autura da Scuol. Suenter il studi da scienza da medias, communicaziun, schurnalissem e rumantsch ha ella lavurà per diversas gasettas. Actualmain lavura ella sco schurnalista tar «Die Suedostschweiz». Ella scriva raquints per creschids ed uffants e lavura er anc sco translatura.
«Lilly e Milo e la monarchia» da Fadrina Hofmann
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
A Jerusalem hai dà ulteriuras charplinas tranter Palestinais e la polizia israeliana – e quai malgrà ch’ils detecturs da metal dispitaivels a l’entrada dal Munt dal Tempel èn vegnids demontads. 16 Palestinais sajan vegnids blessads, intgins grevamain. Quai rapportan las autoritads localas.
Da confruntaziuns ils ultims dis eran quatter Palestinais vegnids mazzads e plirs tschients blessads. Da l’autra vart aveva in Palestinais mazzà trais persunas en in abitadi israelian en la Cisjordania.
RR novitads 12:00


text:
Dal 1957 è S-chanf vegnì ina vischnanca concessiunaria da las Ovras electricas d’Engiadina, causa che quels retiran l’aua da lur territori. Cun quai han els il dretg sin forza concessiunada e pli bunmartgada, ma fin ussa d’era la Repower il furnitur da la forza per S-chanf e Brail.
Ussa han omaduas vischnancas, numnadamain S-chanf ed era Zernez per la fracziun Brail, surpiglià la rait da la Repower e retiran en avegnir la forza electrica da las Ouvras electricas d’Engiadina.
Il midament dal furnitur da forza ha gì lieu la notg dals 12 sin ils 13 da schaner 2021. Da mesanotg han ins interrut la lingia da la Repower e tatgà vi da quella da las Ovras electricas d’Engiadina.
S-chanf ha investì radund 6 milliuns francs per surprender la rait e cun quai pudair profitar da la forza concessiunada e pli bunmartgada da las Ovras electricas d’Engiadina.


text:
Eleni Daniilidou
L’Eleni Daniilidou (La Canea, ìśula ad Créta, 19 ad Setémbar dal 1982, a sa scriv Eλέvn Aavιnλίδou in Grèc), fiōla dla Sissi (raśdōra) e ad Vasileios (dentìsta), l'è na tenìsta gréca ch'l'è stada bòna ad rivàr a èsar la nùmar quatórdas dal mónd, al 12 ad Maǵ dal 2003. L'è prufesiunìsta da 'l 1996.
L'è élta 182 cm e la péśa 72 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs cun na maṅ sōla.
In dla sò caréra l'à vins sinc tìtul WTA in singulàr e tri in dópi e pò anc ùndas ad qvéi ITF (trédas in dópi).
In di turnèo dal Gran Slam, da 'l 2002 a 'l 2004, l'è stada bòna ad rivàr a 'l quàrt tùran dapartùt a part a 'l Roland Garros in dua la s è farmàda a 'l tèrs.
Caréra
Dòp avér śugâ par soquànt an in dal sircùit ITF, la pasa par la prima vòlta al qualificasiòṅ in un turnèo WTA a Birmingham in dal 2001 pardénd pò a 'l secónd tùran da la Daniela Hantuchová par 2-6 3-6. Stés riśultâ anc a Wimbledon ma chè la pèrd da l'Amélie Mauresmo cun al puntéǵ ad 3-6 2-6. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran, batùda par la Monica Seles 2-6 3-6. A Bratiślàva la pèrd da la mudnéśa Adriana Serra Zanetti dòp avér batû in dal prim incóntar l'Elena Bovina.
In dal 2002 la riva in semifinàl a Bùdapest (4-6 6-2 5-7 da la śvisra Myriam Casanova) e in di quàrt a Birmingham (4-6 6-4 4-6 da la Jelena Dokić). In Luj la s pòrta a cà al tìtul ad 'S-Hertogenbosch baténd a la fiṅ tri Top quìndas cuma l'Amélie Mauresmo, la Justine Henin e l'Elena Dement'eva in finàl par 3-6 6-2 6-3. A Wimbledon la riva a 'l quàrt tùran ma lè la gh'à da lasàr strada a la nùmar tri dal mónd Jennifer Capriati par 1-6 6-3 1-6. Dòp i quàrt a Los Angeles (6-7 2-6 da la Lindsay Davenport), la và fóra subìt a Montreal p'r òpra dla Francesca Schiavone, pardénta dasfurtunàda. In Brasil a Bahia la fà fóra la Monica Seles in semifinàl 6-1 7-5 ma pò la pèrd da la rusa Anastasija Myskina par 3-6 6-0 2-6.
In dal 2003 la s pòrta a cà al turnèo 'd Auckland baténd in finàl la Yoon Jeong Cho par 6-4 4-6 7-6. A gl'Australian Open la la férma sōl la Serena Williams a 'l quàrt tùran par 6-4 6-1. La gréca la la pésca anc a Parì a 'l quèrt e la gh pèrd incóra in semifinàl par 6-2 6-0. In séguit la riva in semifinàl a Birmingham in dua la pèrd da la Magdalena Maleeva par 3-6 7-5 4-6.
L'ardópia al tìtul 'd Auckland anc in dal 2004 (6-3 6-2 a l'americàna Ashley Harkleroad). A gl'Australian Open però la và fóra prèst pardénd par 4-6 7-5 3-6 da la Mara Santangelo. A Miami la riva in semifinàl in dua la céd a la Serena Williams par 4-6 4-6 dòp avér però mandâ a cà la Jennifer Capriati. A gl'US Open la s férma a 'l quàrt tùran ad òpra dla giapunéśa Shinobu Asagoe.
In dal 2005 la pèrd sèmpar a 'l prim o a 'l secónd tùran, a part Birmingham in dua la riva in di quàrt (5-7 6-2 1-6 da la Marija Šarapova) e a Wimbledon in dua la bat la Justine Henin 7-6 2-6 7-5 e la Laura Granville prima ad cédar a la Flavia Pennetta par 4-6 3-6. La tórna a far dascórar ad lē a Los Angeles in dua la bat la Svetlana Kuznecova ma pò la gh'à da bandunàr in di utàṿ cóntar la Conchita Martínez.
In dal 2006, avénd tacâ 'l an da nùmar ssanta, l'è custréta a śugàr da spés al qualificasiòṅ. A Miami la i pasa par pò pèrdar in di utàṿ da la Nadia Petrova par 2-6 0-6. A Esturìl la riva in di quàrt baténd la Bethanie Mattek-Sands e la Mariana Díaz-Oliva ma lè la céd a la Flavia Pennetta par 2-6 7-5 3-6. In Śugn la riva in semifinàl a 'S-Hertogenbosch e la s la śōga cun la Dinara Safina alvànd bandéra biànca sōl a 'l tèrs sét. In Setémbar la vins al tìtul ad Seùl dand la paga a la Marion Bartoli in semifinàl 6-1 6-0 e baténd pò la Ai Sugiyama in finàl par 6-3 2-6 7-6. La vins pò al sò quìnt tìtul dū an dòp a Hobart baténd in d'l at cuncluśìṿ la Vera Zvonarëva par bandòṅ.


text:
Ampelmännchen
L'Ampelmännchen (omin del semafer) a l'è la figura antropomorfa doperada in di semafer pedonai de la Republega Democratega Todesca, doperaa anca incoeu in di zonn orientai de la Germania e, per di reson turistegh, anca in àlter canton del Stat.
L'è staa ideaa in del 1961 del psicolegh Karl Peglau cont l'obietiv de sbassà el numer di incident pedonai in del Paes, ch'eren deventaa 'na granda causa de mort. In origin el voreva proppi modifegà el sistema di semafer, cont el sostituì del ross cont ona barra e del verd cont ona frescia, ma vist el volt cost de la modifega totala l'ha deciduu de doperà 'n sistema pussee comprensibil cont i semafer circolar.
Per semplificànn la comprension l'ha scernuu per el ross on omm in pee che cont i brasc el sbarra la via e per el verd 'n omm che 'l cammina, in origin a drizza ma poeu spostaa, per di reson ideològich, a manzina.
Cont la fin de la Germania orientàla el se pensava de adeguà i segnai orientai a quej occidentai, ma di protest han faa tegnì l'Ampelmännchen che l'è deventaa on simbol turistegh de la Germania intrega e anca doperaa di ostalgich. Di città, anca in la Germania occidentala, l'han installaa, anca in version de dònna.


text:
Scomenciamënt ai 7 de setëmber – Zënza mascheroc
"Döt adöm sunse a öna cun la planificaziun dl Stat, mo i orun s’anuzé de nostes competënzes autonomes", á dit le presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher. Les scores y les scolines dess insciö
https://www.lausc.it/atualite/12965-suedtirol-la-scora-met-man-ai-7-de-setember#sigProId4561082900
Le dërt ala formaziun é fondamental
L’assessur por la scora ladina Daniel Alfreider á sotlinié che ince por ci che reverda les scores y scolines ladines vëgnel lauré por arjigné ca döt por l’ann de scora che vëgn. "Nosc obietif é chël da scomencé regolarmënter cun l’insegnamënt te classa en presënza. Porchël laurunse fora dötaurela dötes les normes de segurëza che vá debojëgn, deboriada cun düc i interessá. La formaziun é n dërt fondamental por dötes les scolares y düc i scolars y al é nosc dovëi da garantí chësc dërt le plü inant che ara vá."
Trëi opziuns desvalies
Ince l’assessur por la scora todëscia Philipp Achammer sotliniëia che al é fondamental "da garantí le dërt al insegnamënt a scolares, scolars, jones y jogn. Porchël unse lauré fora n conzet che tol en conscidraziun trëi opziuns desvalies por le scomenciamënt dl ann de scora, por ester arjigná ca a vigni nezescité".
Garantí indó contac soziai
L’assessur por la scora taliana Giuliano Vettorato é ince a öna che "les mitans y i mituns adora indó le contat personal cun les insegnantes y i insegnanc y cun compagnes y compagns de classa. I un lauré cotan tles ultimes edemes adöm ince cun les atres Regiuns, por ti jí adicuntra ales esigënzes de formaziun de nostes mitans y de nüsc mituns."


text:
3 tunnels lungs (Lötschberg, Gottard, Ceneri) che han tuts l'infrastructura necessaria per che trens pon girar cun auta sveltezza dal nord en il sid e cuntrari. Quai è stà la sfida avant 30 onns ch’ha procurà per gronds dubis. Uss è la tema da trair si in tal project da 150 kilometers tempi passati. Quai n’è dentant betg adina stà uschia.
Dapli custs che pensà
Il 1992 è il project vegnì avant il pievel svizzer. Cun 64% è quel vegnì approvà. Da lezzas uras è in credit da circa 8 milliardas francs stà en discussiun.
Dentant spert han ins lura stuì constatar ch’il project custa in toc dapli. Il 1998 ha il pievel anc ina giada stuì approvar in credit per la finanziaziun dal trafic public. Da la summa totala da radund 30 milliardas francs èn bun 13 milliardas ids al project NEAT. Uschia han las lavurs vid il Lötschberg e Gottard pudì cumenzar il 1999.
I va vinavant
I dura circa 10 onns fin tar la perforaziun finala, uschia che las vischnancas Erstfeld e Bodio èn colliadas.
Silsuenter vegn mess il focus sin las lavurs dal davos toc da la NEAT ch’ha entschet il 2006 – il tunnel tras il Ceneri. E là datti medemamain problems da daners. Enstagl 1,2 milliardas custa quel la fin finala circa 2,2 milliardas francs. Il 2016 vegn la perforaziun finala fatga ed il tunnel inaugurà.
Tar l’inauguraziun discurra il schef da «Alptransit Gotthard», Renzo Simoni, d’in di epocal. Ils suandants 4 onns vegn l'infrastructura installada ed er ils binaris plazzads. Uschia ch’ils binaris pon vegnir dads liber als trens.


text:
L'FC Basilea è cun quai crudà in pass enavos en la cursa per il titel da campiun. A Lucerna han els pers cun 1:2 e cun quai han els pers il contact tar ils dus emprims, Son Gagl ed ils Young Boys. Ils da Lucerna han dentant cuntinuà lur bun curs, dapi ch'els han puspè pudì dar suenter la crisa da corona.
Igl ha duvrà in retard da o:2 per l'FC Basilea fin ch'els han pudì scursanir la distanza. Ma igl è gia stà memia tard cura ch'els èn vegnids neunavon. La fasa finala ha be pli tanschì per il gol dad Arthur Cabral.


text:
L’Aisciuda Ladina
L’é l’event identitèr de maor emportanza per l Comun general de Fascia; l’à desche argoment l lengaz de mendranza, sia doura e sie sparpagnament.
L’Aisciuda Ladina – festival del lengaz, la é nasciuda del 2009 delaìte del Comun general de Fascia en colaborazion co la Scola Ladina de Fascia, co la Union di Ladins de Fascia e co l’Istitut Cultural Ladin “Majon di fascegn”.
Aisciuda ladina l’é ence n moment storich
te chel che nasc endodanef chel sentiment identitèr che caraterisea chest popul de mendranza linguistica, sozedù sobito dò da la Gran Vera. Ai 5 de mé del 1920 i ladins del Sela i se à scontrà sul Jouf de Frea per desmostrèr de voler esser n popul unich per lengaz, storia e cultura, enceben che sie en esser na spartijon politich – aministrativa te trei provinzies e doi regions.
Te chesta ocajion l’é stat tacà fora ence per la pruma outa la bandiera ladina dai trei colores: brun desche l ciel, bianch desche la neif e vert desche i pèscoi e i bosć, simbol de chesta unità.
La Ladinia dolomitica la tol ite la valèdes ladines dintorn al Sela: Fascia, Gherdena, Badia, Fodom e Ampez.
Per zelebrèr l’Aisciuda ladina, ogne an l Comun general de Fascia l troa fora n argoment spezifich, chel l tol ite la desvaliva realtèdes en esser sul teritorie fascian e interladin, con chela de sparpagnèr fora l lengaz e l’identità e engaissèr la inclujion linguistica.


text:
Però: la gronda raspada ch'era sa radunada sin il Katschof, il plaz tranter catedrala e chasa communala ad Aachen, ha stuì avair pazienza. A l'entschatta ha ina band indigena procurà per atmosfera da festa. Lura han ils candidats locals ed ulteriurs exponents naziunals da la SPD fatg reclama. Tranter auter er il parsura da la SPD Nordrheinwestfahlen, Michael Groschek che ha chattà clers pleds:
Tgi che vul sa laschar en sin il ristg renta cun 70... quel po eleger Merkel. Tgi che ha però tut las scadiolas en stgaffa, quel elegia Martin Schulz...
Suenter bun in'ura cun musica e diversas rundas da dumondas a candidats locals ed exponents da la SPD èsi lura finalmain stà uschè lunsch. En ina mar da bandieras contschen-alvas da la SPD e blauas cun las stailas da l'Uniun europeica è Martin Schulz vegni sut ovaziuns sin tribuna. Ed er è ha gist cumenzà cun clers pleds:
I smanatscha per l'emprima giada dapi 1945 ch'ils chavafossas da la democrazia vegnan puspè en il Bundestag. Perquai ir a vuschar dumengia tegnair la dretga extrema uschè pitschna sco pussaivel.
Bun in'ura ha Martin Schulz empruvà da mussar las differenzas tranter la CDU, la partida d'Angela Merkel e la SPD. El ha tranter auter er renfatschà ad Angela Merkel ch'ella copieschia tut quai dals auters, n'haja però naginas atgnas ideas per il futur dal pajais.
La finala ha el serrà sia ultima occurenza en il cumbat electoral sut ovaziuns dals dad Aachen. Il Katschhof ha el tratg e gì cumplainamain da sia vart. La glieud è per part stada quasi euforica e cuntrari a las occurenzas cun la chanceliera Angela Merkel n'hai dà insumma nagins disturbis, be applaus e conferma.
RR actualitad 07:00


text:
Ils bajetgs e stabiliments dal provediment d’aua da Murtès èn vegnids construids ils onns 1962/63. Oz n'adempleschan quels betg pli las prescripziuns da qualitad.
Lingias d'aua fan ruina
Las lingias d’aua fan ruina ed han rusnas ubain ruttadiras, en la chombra d’aua a Murtès èn las armaturas da ruina. Sche quai ha blera aua lura vegn l’entira chombra inundada. En la staziun da reducziun da la pressiun e da repartiziun a Surseivs èn las apparaturas era da ruina e mo per part pli en funcziun. L’enviern èsi era grev da cuntanscher quest stabiliment.
Remplazzar apparaturas
Ils reservuars da Sumvitg e Cumpadials han problems sumegliants. Ils mirs en la chombra cun las apparaturas èn fitg umids a partir da la primavaira fin l’atun. Las apparaturas han passa 50 onns e stuessan vegnir remplazzadas.
Perquai vegnian tut ils indrizs e las lingias d’aua remplazzadas, sco l’inschigner Walter Deplazes il responsabel dal project ha ditg.
Il project dura quatter onns
Il project vegn uss realisà en pliras etappas entaifer ils proxims quatter onns. Custà vegn l'entir project 6 milliuns francs. Quai saja blers daners, accentuescha il president da vischnanca da Sumvitg Armin Candinas. La vischnanca stuess surpigliar ina mesadad da questa summa, l’autra vegn finanziada da la Confederaziun, dal chantun e da la polizia da fieu chantunala. Per che la vischnanca possia sminuir sia cumpart veglian els empruvar da recaltgar daners dad instituziuns sco per exempel dal Padrinadi per vischnancas da muntogna.
Votaziun a l'urna
Suenter che la radunanza communala ha decidì ils 24 da matg vegn il project suttamess a la votaziun a l’urna ils 25 da zercladur.
RR actualitad 17:00


text:
Las contribuziuns tras la lescha da tschigulatta per products d’export sco zutger e latg per far tschigulatta cuntrafan a las reglas da l’Organisaziun mundiala da commerzi WTO.
Uss vul il Cussegl dals chantuns enstagl da var 200 milliuns francs per las novas subvenziuns, sco proponì dal Cussegl federal, anc 80 milliuns francs dapli per latg e graun da far paun.
Uschia duajan star a disposiziun tuttina blers daners sco fin uss tras las contribuziuns veglias, argumentescha la maioritad en il Cussegl dals chantuns.
Sco proxim vegn uss il Cussegl naziunal a tractar la fatschenta.
RR novitads 11:00


text:
Cun ses debut «you have my heart» ha Ursina Giger purtà avant dus onns in nov vent en la scena da musica rumantscha. In vent frestg, in nov sound cun in touch scandinav. Cun instruments nunusitads sco l’armonium indic ni l’omnichord creescha la musicista oriunda da Mustér cuntradas musicalas unicas, plain scharm nordic. La noda chasa è e resta dentant la vusch d’Ursina. Bufatg e miaivel, melancolic e tuttina ferm raquinta Ursina istorgias da pop plain detagls acustics. Melodias che restan en l’ureglia. In sound e style unic.
Era cun ses secund album va Ursina vias novas. Il sound duai daventar in zic pli ritmic il style dentant restar tipic Ursina. Plain buna speranza en l’avegnir....
RTR Telesguard 17:40


text:
Il zercladur 2016 aveva il cussegl da la citad approvà il project d'ina nova canorta d'uffants a Montalin. Quai dentant sut la cundiziun ch'ils custs da bunamain 2,7 milliuns francs vegnan reducids per 20%. Da nov vegn il project per radund 400'000 fr. (senza reservas) pli bunmartgà, uschia ch'i para pussaivel da tegnair en la pretensiun dal parlament da Cuira. Quai communitgescha la citad.
A Cuira crescha a moda rasanta la tgira d'uffants. En la chasa da scola Montalin ston vegnir tgirads sur mezdi fin 49 uffants ed il suentermezdi 35 uffants. Las localitads actualas na tanschan betg per pudair ademplir la dumonda, uschia scriva la citad.
Il favrer/mars duai vegnir cumenzà cun la construcziun.
RR novitads 11:00


text:
Per il president dal comité d'organisaziun da l’agrischa 2016 Curdin Foppa es i grond cletg, che l'Uniun purila Surselva festivescha gest quest onn il giubileum da 100 onns. Sper las purschidas usitadas tractan differents puncts en il program da l’exposiziun agricula quai giubileum.
Sairas da films ed in cudesch
Gia avant la festa d'avertura entschaiva il program cun duas sairas da film el Cinema sil plaz a Glion. Ina saira vegnan mussads differents films vegls sur da l'agricultura ord il fundus dal museum regiunal Surselva. La secunda saira vegn preschentà in film documentar da Valentin Thurn. Il film tematisescha il futur da l'agricultura e co l’umanitad sa vegnir nutrida l’onn 2050.
La saira d’avertura vegn plinavant preschentà in cudesch sur da la istorgia da l’Uniun purila Surselva. L’istoricher Simon Bundi ha repassà differents documents ord l’archiv da l’uniun e rimnà fatgs interessants.
La agrischa ha lieu a Glion ils 23 e 24 d’avrigl 2016.


text:
Sco cuntrarefurma (er cuntrarefurmaziun) vegn designada la reacziun da la baselgia catolica sin la refurmaziun ch’ha prendì si’entschatta a Wittenberg cun Martin Luther. La reacziun catolica ha surtut gì lieu sin ils champs da la teologia e da las baselgias ed è sa restrenschida ad ina dispita spiertala. En la politica seculara ha la baselgia catolica empruvà a moda offensiva u repressiva da cuntanscher la recatolisaziun da regiuns protestantas cun agid da l’imperatur catolic e da regents dependents. [Tenor Vichipedia].
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
Port-Valais
Port-Valais a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.3 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3314 abitant.
El cumün de Port-Valais al se tröva a una altitüden de 390 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chessel (VD), Noville (VD), Saint-Gingolph, Vevey (VD), Vouvry.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Franzés)


text:
Gira vus che San Gavdensi sensa boria e cun rispèt
par la partida giò in mandrogna l’è vursü pià ‘l biglièt
as fa dà una man dl esperto che par tüti lè San Giuan
tüti e dü tacà al computer is culégan a Ticketone
San Giuan che lè un giuvnot e ‘l manca mia d’esperienza
agh ciama prestu al Nuares quand l’è nassü e la residensa
Cumpilà par ben tüt quant ‘dèss ghè da stampà i biglièt
ma la machina infernal g ha propi mia un bèl aspèt
cunt un para da miracul i biglièt dèss g’ han in man
e s’ anviaran par Lisandria San Gavdensi e San Giuan
Cusì i rivan al Moccagatta e restan tüti stracüntà
e i steward in maia gialda in ginöcc i fan pregà
Sensa fala tantu lunga impartissan la benedission
ma un a steward al Gavdensi agh sequestra al so baston
L’intervegna al San Giuan che da nom al fa Batista
da Türin l’ è ‘l prutetur e cume sant lè ben in vista
E risolt che lè al prublema in camp i rivan i giügadur
ma San Gavdensi a l’impruvis sveltu al cess al deva cur
“ Na pudevi propi pü son duvü a la svelta scapà via
a véd i maj bianchi e neri am ciapa la dissenteria”
La cumincia la partita el San Gavdensi a pügn sarà,
cun al baston al pastural adess l’arbitro al và a picà!
Al capell as tira via as cava tüti i parament,
e al “bastard e disunest” al baston ag dà süi dent
“L’era un pò che l’aspetavi dess i podi ancha ‘ndà via…
ciaparò tri ani ad DASPO cus ti vöri mai ca sia!!
E ‘dèss, tranquil ‘mè ’n vescuv, ‘nt al mè scürö turni a durmì
e al mè Nuara ch’al vincia o ch’al perda a benedil igh pensi mì
Forsa Nuara tüta la vita
Nonnopipo


text:
Regiun: contribuc por istituziuns soziales privates atocades dal Covid
La Junta regionala á aprové na delibera söi finanziamënc straodinars ales istituziuns soziales privates dles mendranzes linguistiches por l’emergënza Covid.
Tratan la sentada da incö ai 23 de dezëmber él la Junta regionala che á aprové na seria de propostes cun danter l’ater ince na delibera presentada dal assessur regional Manfred Vallazza che reverda les desposiziuns por la conzesciun de finanziamënc straordinars porvia dl’emergënza sanitara Covid-19 ales istituziuns soziales privates dles mendranzes linguistiches ladina, zimbra y mochena por la realisaziun de investimënc por la perioda 2021-23. Al se trata de n stromënt de sostëgn important al monn dl volontariat y dles uniuns te chësc momënt de dificolté lié ala pandemia dl coronavirus.
La Regiun á le fin da valorisé i grups de lingaz reconesciüs y da sostigní la diversité y la pluralité linguistica y culturala de döt le teritore en colaboraziun cun les Provinzies de Balsan y Trënt. Al vëgn reconesciüs sciöche spëises sostignides por la cumpra o la restauraziun de bëgns mobii, atrezadöres, aparac y sorvisc por l’atuaziun de ativités linguistiches y culturales de valorisaziun dles mendranzes linguistiches regionales y che ais na destinaziun de plü agn. Chësc reverda por ejëmpl la cumpra o la restauraziun de stromënc de musiga, de trohts, de bandires, ornamënc o decoraziuns. Implü vëgnel sostigní por ejëmpl investimënc por cursc de formaziun y de ajornamënt por ci che reverda les competënzes nezesciares tl ciamp cultural.
Por de plü informaziuns prëibel contaté l’Ofize Mendranzes linguistiches y la biblioteca dla Regiun Trentin – Südtirol, email: min@regione.taaa.it.
fg


text:
Suenter in ulteriur naufragi avant dretgira è ussa cler: Il decret dispitaivel dal president american, Donald Trump che duai excluder persunas da sis pajais d'entrar ils Stadis Unids vegn avant la dretgira suprema, la pli auta instanza. Gia avant aveva ina dretgira dal stadi Virginia mantegnì ina decisiun da l'emprima instanza che metta ord funcziun il decret il mument.
Il minister da giustia, Jeff Sessions ha communitgà la gievgia da vulair cuntinuar il cumbat per defender la pussanza e per las obligaziuns da la regenza. Perquai il pass davant la dretgira suprema.
Seria da naufragi davant dretgiras
La regenza dals Stadis Unids ha gia pers intgin cas avant dretgira pertutgant la lescha che duai excluder persunas da sis pajais per il pli islamics per 90 dis. Trump aveva relaschà il decret per questa lescha gia in'emna suenter che sia perioda d'uffizi ha cumenzà. Cun quest decret ha el chaschunà gronda confusiun als eroports. Tuttenina n'era betg pli cler tgi che po entrar en il pajais e tgi betg.
Pauc pli tard ha ina dretgira a Seattle lura mess ord funcziun la lescha. Sinaquai ha la regenza flaivlentà la lescha, uschia pertutga ella mo pli sis empè da set pajais. Ma er questa varianta n'è betg vegnida tras las dretgiras.
RR novitads 06:00


text:
Nathalie von Siebenthal, la favurita Svizra è daventada 11avla en la cursa da 30km a Lahti. Lung temp ha ella pudì tegnair cun cun la gruppa davant, ha perfin manà la gruppa. Ma la finala n'hai betg tanschì per ina medaglia. Las norvegiaisas èn stadas memia fermas. Il di avant la cursa è ella anc stada da buna fei ch'i pudess tanscher.
Cun Marit Björgen gudogna la favurita da la cursa. Ella ha gudagnà uss la 18avla medaglia d'aur d'in campiunadi mundial e la 26 avla medaglia insumma da campiunadis mundials.
RR novitads 15:00


text:
lls Floating Piers en il lai d'Iseo en l'Italia, il Reichstag enzuglià en taila u era ils 3'100 paraplievgias ch'els han laschà tschentar si en il Giapun e la California – quai èn be trais dals projects dal duo d'artists Christo e Jeanne-Claude. Damai che sia dunna è spartida ha Christo referì sulet en il forum Würth. I dettia ni in manual ni reglas per descriver co sias ideas neschian.
Sch'ins guarda dentant sin tut nossas lavurs pon ins identifitgar tscherts elements ch'ins chatta adina puspè er en auters projects. Uschia per exempel in'enorma preschientscha dad aua e terra che s'entaupan.
Quai saja il cas tar la costa da mar en l'Australia ch'els han enzuglià cun taila, il Pont Neuf a Paris ch'è medemamain vegnida enzugliada cun taila, la Running Fence en la California (ina saiv da bunamain 40 kilometers lunghezza che finescha en la mar), las indesch inslas a Miami ch'èn vegnidas enramadas cun taila pinca u era ils floating piers en il lai d'Iseo – lungas punts oranschas sin las qualas ins pudeva perfin spassegiar enturn.
Trais milliuns dollars per trais mais Central Park
La realisaziun da las ideas sajan adina nunditg cumplitgadas, constatescha l'artist american ch'è oriundamain da la Bulgaria.
La pli stentusa part è da survegnir la permissiun. Nus stuain era prender a fit ils spazis per las installaziuns. A la citad da New York avain nus pajà trais milliuns dollars tschains per avair il Central Parc per trais mais. Nus avain era prendì a fit il lai d'Iseo, ilPont Neuf ed il Reichstag.
Il punct il pli decisiv è tenor Christo dentant la permissiun. Senza permissiun nagin project. «En ils 50 onns che nus avain lavurà avain nus survegnì la permissiun per 23 projects. 47 projects n'èn betg vegnids permess. Auters èn vegnids refusads u che nus avain pers l'interess vi dad els.» Quant grev ch'i saja d'obtegnair permiss variescha da stadi tar stadi. Ils Floating Piers avevan nagins tschabargals ed il lai ha ina profunditad da 200 meters. Uschia insatge n'avessian ins mai pudì realisar en Germania, di l'um dad 82 onns e ri.
Independenza totala grazia ad atgna interpresa
Las lavurs da Christo n'èn betg mo immens grondas, ma er immens charas – ellas custan normalmain plirs milliuns dollars. Finanziadas na vegnan ellas dentant betg da sponsurs u entras donaziuns, mabain dad in'interpresa ch'ils consorts avevan fundà. «Ella è vegnida creada per vender mias autras lavurs d'art per alura pudair realisar ulteriurs projects cun quests daners.»
Fotografias dals projects fin uss realisads, skizzas u auters objects na dastgan betg simplamain vegnir duvrads uschia. Entras quai sistem èsi gartegià a Christo e Jeanne-Claude da restar independents. Uschia posseda Christo oz sez la pli gronda part da sias ovras d'art.
RR actualitad 08:00


text:
La tiba vala sco instrument naziunal da la Svizra e sco simbol da l'agricultura da latg. Sia furma deriva d'in pign ch'è creschì sin ina spunda e ch'è perquai tort. Oz taglian ins tocs da lains collads. Alura fan ins permez ils tocs nunelavurads, stgavorgia las mesadads, als metta puspè ensemen ed enzuglia il bischen. In buchin da lain permetta da producir meglier tuns natirals. Tranter quests tuns tuna il «fa» da la tiba, in trantertun fisical, sco «fauss». La tiba e la tiba plegada sco ina trumbetta ch'è tipica per la Svizra centrala resunan cun in tun chaud commovent. [Tenor Tradiziuns vivas].
(Foto: Cristo Vlahos / CC BY-SA 3.0)


text:
Cuntrari ad auters pajais na daventa mai ina persuna singula schef da stadi en Svizra. Durant ses onn d'uffizi ha la persuna en quest uffizi, sco «prima inter pares», dentant ina retscha da funcziuns e d'incumbensas tradiziunalas.
La presidenta u il president da la Confederaziun vegn elegì da l'Assamblea federala plenara mintgamai per in onn d'uffizi. Er sche la denominaziun da l'uffizi sugerescha: Il president da la Confederaziun n'è betg schef da stadi – questa funcziun na surpiglia en Svizra betg ina persuna singula, mabain l'entir Cussegl federal, che retschaiva per exempel en cas da visitas uffizialas il schef da stadi da l'exteriur. Il president da la Confederaziun vegn designà sco "primus inter pares". El maina las sesidas dal Cussegl federal e pacifitgescha en dumondas dispitaivlas. En cas urgents ordinescha il president da la Confederaziun mesiras preventivas. E per il cas improbabel che ni ina tractativa ordinaria ni ina tractativa extraordinaria dal Cussegl federal è pussaivla, decida il president da la Confederaziun sulet.
Uffizi dal vicepresident
Ultra dal president da la Confederaziun elegia l'Assamblea federala plenara mintgamai er la vicepresidenta u il vicepresident dal Cussegl federal. Il vicepresident vegn dentant activ, sche la presidenta da la Confederaziun è impedida d'ademplir ses uffizi e surpiglia alura er las obligaziuns presidialas. Ultra da quai po il Cussegl federal surdar al vicepresident cumpetenzas presidialas.
Obligaziuns da represchentaziun
Durant ses onn d'uffizi surpiglia il president da la Confederaziun obligaziuns da represchentaziun spezialas. Per exempel salva el, sco ch'igl è tradiziun, ils discurs al radio ed a la televisiun per Bumaun e per il di da la festa naziunala, il 1. d'avust. Ultra da quai beneventa el mintgamai il corps diplomatic – quai èn las diplomatas ed ils diplomats esters en Svizra – per il bainvegni da Bumaun en la Chasa federala. Dapi ils onns 1990 èsi daventà regla che il president da la Confederaziun fa viadis uffizials a l'exteriur. Er las relaziuns cun ils chantuns tgira il president da la Confederaziun en moda speziala.
Visitas uffizialas e visitas presidenzialas – las noziuns vegnan scleridas
Ina presidenta da la Confederaziun na va mai en visita uffiziala, po dentant vegnir envidada ad ina visita uffiziala. Co è quai pussaivel?
Adina puspè datti confusiun davart la dumonda da las “visitas uffizialas” a l’ester. Tant sclerin nus gia uss: In president da la Confederaziun n’è betg in schef da stadi co ch’el exista en auters pajais; questa rolla ha en Svizra l’entir Cussegl federal che na viagia dentant bunamain mai “in corpore” a l’ester (las paucas excepziuns èn l’inauguraziun dal tunnel dal Simplon a Domodossola dal 1906 e curtas excursiuns per il viadi dal Cussegl federal).
Perquai ch’ina presidenta da la Confederaziun n’è betg ina scheffa da stadi, n’è la formulaziun sco p.ex. “ella fa ina visita uffiziala” ord vista da la Svizra betg correcta. En quests cas stuess ins discurrer d’ina “visita presidenziala”.
Dumonda da la perspectiva
Ord vista dal pajais ospitant è quai in’autra chaussa. Malgrà che la Svizra n’ha numnadamain betg in schef da stadi, ston esser pussibels ils inscunters dal president u da la presidenta da la Confederaziun cun represchentants d’in auter pajais.
Ils auters stadis pon percunter envidar ils presidents da la Confederaziun ad “ina visita uffiziala” u als “retschaiver per ina visita uffiziala”; questas formulaziuns èn damai correctas. Definir definescha mintgamai il stadi ospitant, sch’el envida ad ina visita da lavur u ad ina visita uffiziala cun tut las onurs protocollaricas ch’in tal prescriva.
Tut è ina dumonda da la perspectiva. Las presidentas u ils presidents da la Confederaziun fan “be” visitas presidenzialas, vegnan dentant beneventadas e beneventads dals stadis esters “ad ina visita uffiziala”. Nagins problems chaschuna la terminologia tar visitas uffizialas en Svizra, nua ch’il giast vegn beneventà dal Cussegl federal cumplet.
Ultima midada 07.01.2019


text:
Il project «sviament da Silvaplauna» saja sin buna via per l'avertura probabla l'atun 2018. Quai scriva il l'Uffizi da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun. Da l'avanzament che descenda e da l'emprima exchavaziun Pignia sajan resultads dapi la primavaira 2015 circa 95'000 m3 material.
A chaschun da la perfuraziun dals 29 d’avust vegnian ussa exchavads ils ultims meters grip che mancan anc per il tunnel extraordinari cun ina pendenza dad 8,5%. Uschia resulta per l'emprima giada in passadi tranter las duas varts dal tunnel. Grazia a la pendenza dal tunnel, na vegn quel era betg ad avair ina ventilaziun. Dentant funcziuneschia pervi da la differenza d'autezza l'effect da chamin, ha declerà in inschigner sin il plazzal da fabrica.
Construcziuns internas mancan anc
Fin a l'avertura da sviament da Silvaplauna che cumpiglia circa 1’470 meters e ch’importia custs totals da ca. 70 milliuns francs saja anc necessari da far vastas lavurs, uschia l'uffizi.
Particularmain saja da terminar las construcziuns internas e l'equipament da gestiun e da segirezza dal tunnel, la galaria da segirezza ed il tunnel construì sut tschiel avert sco er las centralas dal tunnel ed ils trassés che mancan anc.
RR novitads 11:00


text:
Bulåggna
Canbiamänt dal nómmer di abitànt int al tänp
Bulåggna (Bologna in itagliàn, Felzna in etróssc) l é una zitè ed 392.696 abitànt, capitèl dla pruvénzia col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumâgna. La s câta int al mèż dla Bâsa Padèna stra'l Po e i Apenén, par dîrla méi stra'l Ràggn e al Sèvna.
Ai é óṅna däli universitè pió antîghi dal månnd, l'Alma Mater Studiorum, fundè dal 1088. Bulåggna l é óṅna däl zitè pió récchi e pió dṡvilupè d Itâglia par vî dla só lónga tradiziån industrièla e dla só puṡiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajaiṡ.
StòriaModifica
Ténp antîgModifica
Bulåggna l é stè fundè da i Etróssc e as ciamèva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i vilanoviàn, di pigrèr e di cuntadén. La zitè etróssca la s dṡvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a na culéṅna.
Zêltic e rumànModifica
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, dla zänt gâlica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté pó Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji rumàn äl fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo.
I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d indóvv as psêva andèr in só fén ad Aràżż par la Via Flaminia minor e in żå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.
Dl'88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè drétti con sî chèrd e òt decumàn (däl strè cråuṡänti) ch'äl s pôlen vadder anc dal dé 'd incû. Quand ai êren i Romàn, la żänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'era advintè anc la secånnda zitè pió granda d Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'aveva tôlta insàmm äl zénc opulentissimae ("pió récchi") zitè d Itâglia.
Ai gné un gran fûg såtta a Clavién mo Nerån la fé ricostruîr tótta da zémma a fånnd dal prémm sécol dåpp Crésst.
Èlt mediuêvModifica
Dåpp di sêcol ed dṡgrâzi, Bulåggna la gné inpurtànta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vàsscuv Ptròni, ch'al gé tirèr só la cîṡa 'd San Stêven. A la fén dl Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra dl Eṡarchè ed Ravanna int la Bâsa Padèna e l'êra difaiṡa da na raiga ed mûr ch'al n êren brîṡa al stassi ch'la zitè rumâna.
Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insàmm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insàmm int al raggn dî Lungubèrd. I cunquestadûr germânic i miténn só l'adiziån lungubèrda, un nôv riån ataiṡ a la cîṡa ed San Stêven, indóvv ai stétt anc Chèrel Mâgn dal 786.
Bâs MediuêvModifica
Etè di cmónnModifica
Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guintè dal Mediuêv cmóṅna lébbra, la s żunté a la Lîga Lunbèrda cåntr a Federîg Berbaråssa dal 1164. Dal 1088, l é stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d Eurôpa ch'l avêva di luminèri cme Irnêri e l'à avó cme studént da la sô fundaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s ṡlarghèva la tachèva a avair biṡåggn 'd'na nôva lénnia ed mûr, ch'l é stè finé dal 1500.
Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lażż dal Paradîṡ ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld dla cmóṅna. Int al zänter dla zitè ai êren 'na móccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anc dal cîṡ, dî palâz par tótt e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser óṅna däl zitè pió grandi d Europa, la sèsta dåpp Còrdoba, Parîṡ, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
Etè däl sgnåurîModifica
Propi cme socuànti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl litigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîṡ i én stè stianchè int la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîṡ dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîres e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l é stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèt dla Cîṡa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'ân dåpp ai é stè un pó la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baṡéllica ed San Ptròni e la Mercanzî, con di tentatîv ed métter só al Pèpa o i Viscónt, mänter ch'al famàjj al s fêven sänper la guèra.
I BäntvóiModifica
Vêrs la mitè dal 1400 i arivénn i Bäntvói, ch'i andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Żvân II (1462-1506). St'êpoca l é stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîr tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l é stè l'óṅnica zitè itaglièna indóvv äl dòni al pséven advintèr tótt quall ch'al vlêven.
Al dòni i êren pió lébbri che in tótt i èter sît e ai êra anc qualli ch'ai arivèven anc a tôr 'na laurea a l'universitè.
Såtta al Stèd dla CîṡaModifica
Al raggn ed Żvân al dṡmité dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só eṡêrcit a Bulåggna e al purté vî tótta l'èrt ch'ai êra int al sô palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l é stè såtta al Stèt dla Cîṡa e al guêren ai êra al cardinèl lighè mandè da Råmma insàmm a un Senèt ch'al eleżêva ògni dû mîṡ un gånfalunîr (gióddiz), con di èter òt cónsul pió vîc'.
La prosperitè dla zitè l'andè inànz, anc se al mèl naigher dla fén dal 1500 la purté la populaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai é stè n'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Żigànt e al Palâz di Banc ataiṡ a l Archiginèṡi, indóvv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só dimónndi ed cîṡ e dî palâz religiûṡ, pió ch'in tótti äli ètri zitè d Itâglia. I artésst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaiṡa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e di èter cgnossó in tótta Eurôpa.
Etè mudêrnaModifica
Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla dla Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånnd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l é andè żå Bulåggna l êra turnè såtta al Pèpa (Stèt dla Cîṡa), ch'l udièva dimónndi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachères mo i austrìac i arivèven sänper a dsfèr tótt. Stral 1849 e al 1860 ai êra anc una guarnigiån ed tugnén dl'Austria ed stanzia int la zitè.
Al ûltum pèpa-rà ch'l é vgnó a Bulåggna cme gvarnànt l é stè Pìo IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed żóggn i bulgnîṡ (insàmm ai Tuscan e ai Lunbèrd) i vûden pr andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d Itâglia un ân dåpp.
Etè cuntenpuràneaModifica
Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na móccia 'd inpurtanza par vî dla so cultûra mo anc parché la dvänta un zänter industrièl, comercièl e d traspôrt dimónndi inpurtànt. A l prinzéppi dal Novzänt la zitè la cràss e la dvänta récca, as câza żå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la żänt.
Da la Secånnda Guèra Mundièl fén al dé 'd incûModifica
Bunbardè fén a la fén dla secånnda guèra mundièl, Bulåggna l é stè ritirè só ed fûria e l é arturnè squèṡi sóbbit a èser óṅna däl zitè pió récchi, zivîl e méi urganiżè d Itâglia, anc par l'imigraziån ed tanta żänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la żänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int i ûtum ân, anc da l'Âfrica e da l'Âṡia.
InpurtanzaModifica
Bulåggna l é un zänter däl ferovî e däli autostrè dimónndi inpurtànt. Al distràtt dla Fîra l é al secånnd pió grand in Itâglia dåpp quall ed Milàn e al quèrt pió grand in Eurôpa, col só eṡibiziån 'na móccia inpurtànti cme al Motorshow (mâchin, motoziclàtt; al pió inpurtànt dal månnd, as dîṡ, dal 2019 as câta a Môdna), Saie, Saiedue e Cersaie (costruziån), Cosmoprof (scanbiàtt), Lineapelle, ecz. Bulåggna e la só ârea metropolitèna l'à dimónndi 'd indósstri såura tótt mecânichi, dal magnèr e de l'eletrònica e po anc dî zänter ed vànndita pr äl butaig (al Centergross dl'ârea nòrd), fén dal 1973, ch'l é stè par di ân al pió grand 'd Eurôpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt dla frûta e dla verdûra. Pó Bulåggna l é péṅna ed monumént, muṡî e ai é una vétta culturèla inpurtànta.
Bulåggna l é stè capitèl européa dla cultûra dl ân 2000, méntar dal 2006 l é zité UNESCO dla mûṡica.
Tótt quasst l é incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, l'à 'na consideraziån par la só indósstria, la só cultûra e al só cumêrzi anc pió granda dla só dimensiån. A sti nómmer qué a arénn pó anc da żontèr anc i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.
CuṡéṅnaModifica
Cum as sà, l'Emégglia-Rumâgna in cuṡéṅna l é regéṅna, e la cuṡéṅna bulgnaiṡa l é famåuṡa in tótt al månnd. Ón ch'al s n intindêva ed bî magnarén, al rumagnôl Pellegrino Artusi (1820 – 1911), al gêva:
"Quand a sentî parlèr dla cuṡéṅna bulgnaiṡa fè 'na riveränza, ch'as al mêrita".
Socuànt di piât bulgnîṡ pió famûṡ i én i turtlén in brôd, äl tajadèl a l ragó, äl laṡâgn, äl carsintén, i pasatèl e al frigiån.
GeografîModifica
QuartîrModifica
Bulåggna dal 2016 l'à såul 6 quartîr, mo ai é pió ed sî rión e żòn. I quartîr stòric én:
Däntr äl mûrModifica
- Marcån;
- Irnêri;
- Galvàn;
- Malpîg;
- Al Pradèl;
- Casteldàbbel, La Bérra, Rigåuṡa, Lavén;
- Santa Viôla;
- La Bèrca;
- Sàffi;
- San Mâmel;
Modifica
- Äl Lâm;
- Pscarôla;
- Curdgèla;
- Cråuṡ Cuêrta;
- Bulugnéṅna;
- Èrc Vägg', La Dåzza, Caṡrèlta;
- San Dunén, Pilâster, Råuvri;
- Zirnâica, Masaränt;
SèvnaModifica
- Mazén;
- San Rafèl;
- Månt Dunè, Fuscrèra, Dåu Madòn, Fóssel;
San StêvenModifica
- Mórri;
- Äl Culénn;
- San Lócca, Sivlónga.
SpòrrtModifica
FùbbolModifica
Al Bulåggna Club ed Fùbbol l é la scuèdra ed fùbbol prinzipèl dla zitè e óṅna däl pió titulè 'd Itâglia, con 7 scudétt, dåu Cópp Itâglia e èter téttol internaziunèl. Incû al żûga int la Sèrie A.
BàsschetModifica
Dåu däl méi scuèdri ed bàsschet 'd Itâglia, la Virtus e la Fortitudo äli én bulgnîṡ.
MutûrModifica
A Bulåggna zitè al à al só sît la Duchè (motoziclàtt).
Èter spòrrtModifica
Bulåggna l é famåuṡa anc int al béiṡbol (Fortitudo Baseball) e vòlleibol (Zinella).
Quî da vadderModifica
Fén a la fén dl Otzänt, quand i tachénn a tirèr só di palâz in tótt i sît, Bulåggna l êra óṅna däl zitè medievèl mej cunservè dl Itâglia. Anc al dé 'd incû l é bän tgnó drî e l é óṅnica pr al só valåur stòric. Anc s i bunbardénn dimónndi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on di pió grand dl Euròpa, l'à 'na móccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. La strutûra uriginèla di Rumàn la s vadd anc al dé 'd incû int äl fortificaziån dal Mediuêv e int äl tårr. Äl pió cgnossó i én äl Dåu Tårr.
A Bulåggna ai é anc na móccia ed cîṡ:
- La Baṡéllica ed San Ptròni, óṅna däl pió grandi dal månnd (l avêva da guintèr pió granda ed San Pîr a Råmma, mo al Pèpa Pio IV an al vlé brîṡa).
- La Catedrèl ed San Pîr.
- La Cîṡa ed San Stêven, ciamè anch' Sèt cîṡ.
- La Baṡéllica ed San Mêneg.
- La Baṡéllica ed San Franzàssc.
- La Baṡéllica ed Santa Luzî.
- La Baṡéllica ed San Iâcum Mażåur.
- La Madòna ed San Lócca in vatta a l'Uservänza
- San Michêl in Bôsc
- San Pèvel.
- Al Lamänt só 'l Crésst Môrt
Nèd a Bulåggna o int i dintûrenModifica
- Pupi Avati (regéssta, nèd dal 1938)
- Adriano Banchieri (muṡicéssta, 1568 – 1634)
- Agostino Barelli (architàtt, 1627 - 1687)
- Laura Bassi (sinziè, la prémma dòna ch'la dvintè prufesuràssa d n'universitè in tótta Eurôpa, 1711 – 1788)
- Ugo Bassi (eròe naziunèl itagliàn, mazè pr i lavurîr dal 1848 1800 - 1849)
- Stefano Benni (scritåur, nèd dal 1947)
- Bandàtt XIV (Prospero Lambertini, Pèpa 1740-58)
- Żvân II Bäntvói (1443-1508)
- Rossano Brazzi (atåur, 1916-1994)
- Cesare Candi (artiżàn muṡizéssta, 1869 – 1947)
- Annibale Carracci (pitåur, 1560 – 1609)
- Lodovico Carracci (pitåur, 1555 – 1619)
- Agostino Carracci (pitåur, 1557 – 1602)
- Pierluigi Collina (ârbiter ed balån, nèd dal 1960)
- Scipione del Ferro (sinziè di nómmer, l à arsôlt l'equaziån cûbica, 1465 – 1526)
- Lucio Dalla (cantànt, 1943 – 2012)
- Domenichino (Domenico Zampieri, pitåur, 1581 – 1641)
- Gianfranco Fini (puléttic, nèd dal 1952)
- Luigi Galvani (sinziè, dscuvridåur dla bioeletrizitè, 1737 – 1798)
- Serena Grandi (atrîz, nèd dal 1958)
- Gregòri XIII (Ugo Boncompagni, Pèpa 1572 – 85, l à strulghè al Lunèri gregoriàn)
- Gregòri XV (Alessandro Ludovisi, Pèpa 1621-3)
- Al Guerzén (Giovanni Barbieri, pitåur, 1591 – 1666)
- Irnèri (giuréssta, c.1050 - sicûr fén dal 1125)
- Lucio II (Gherardo Caccianemici dell'Orso, Pèpa 1144-5)
- Marcello Malpighi (sinziè, dscuvridåur dl'anatomî microscòpica, 1628-1694)
- Guglielmo Marconi (inżgnîr, dscuvridåur dla radio e Prémi Nòbel par la Fîṡica, 1874 - 1937)
- Giuseppe Mezzofanti (cardinèl e linguéssta, 1774 – 1839)
- Andrea Mingardi (cantànt, nèd dal 1940)
- Marco Minghetti (ecunuméssta e puléttic, 1818 – 1886)
- Giorgio Morandi (pitåur, 1890 – 1964)
- Gianni Morandi (cantànt, nèd dal 1944)
- Pier Paolo Pasolini (scritåur, povêta, regéssta, 1922 - 1975)
- Romano Prodi (Presidänt dal cunsélli e profesåur dl'universitè, nèd dal 1939)
- Roberto Regazzi (liutèr, nèd dal 1956)
- Eva Robin's (atrîz transesuèl dla televiṡiån e dal teàter, nèda dal 1958)
- Guido Reni (pitåur, 1575 - 1642)
- Ottorino Respighi (cunpunéssta, 1879 - 1936)
- Augusto Righi (fîṡic, al à scrétt 'd elettromagnetîṡum, 1850 - 1920)
- Carlo Ruini (anatoméssta di cavâl, 1530-1598)
- Elisabetta Sirani (pitrîz, môrta a 27 ân)
- Alberto Tomba (siatåur, nèd dal 1966)
- Ondina Valla (prémma dòna itaglièna a vénzer l'ôr äli Olimpiadi 1916 - 2006)
- Mariele Ventre (masstra e diretrîz, l'à fundé al Piccolo Coro dell' Antoniano 1939 - 1995)
- Christian Vieri (żugadåur ed balån, nèd dal 1973)
- Alex Zanardi (pilòta ed mâchin da cåursa, nèd dal 1966)
Ażiänd inpurtàntiModifica
- Ducati Motor Holding (motoziclàtt)
- Lamborghini (mâchin par récc)
- Maserati (mâchin, adès pô l é a Môdna)
- Regazzi (viulén ed qualitè)
- Na móccia ed cooperatîv, cme la Coop, la prémma in Itâglia pr i supermarchè.
- Al grópp 'd indósstri Coesia, dî màsster int al månnd dl inbalâg'.
Gemelè con BulåggnaModifica
- Coventry, Ràggn Uné, fén dal 1984
- Kharkiv, Ucrâina, fén dal 1966
- La Plata, Arżintéṅna, fén dal 1988
- Leipzig, Germâgna, fén dal 1962
- St. Louis (Missouri), Stèd Uné, fén dal 1987
- Portland (Òregun), Stèd Uné, fén dal 2003
- Thessaloniki, Grêcia, fén dal 1981
- San Carlos, Nicaràgua, fén dal 1988
- Saint-Louis, Senegal, fén dal 1991
- Toulouse, Franza, fén dal 1981
- Tuzla, Bòsnia e Herzegòvina, fén dal 1994
- Valencia, Spâgna, fén dal 1976
- Zagreb, Cruâzia, fén dal 1963
Våuṡ lighèModifica
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
Suenter il gea a l'iniziativa da l'immigraziun ha l'Uniun europeics sistì per trais onns il program per il barat da students Erasmus cun la Svizra. Dapi lura datti pli paucs barats da students cun universitads da l'UE ed era universitads svizras han stuì far contracts novs perquai che la Svizra vegn tractada sco stadi terz. Per quests quatter onns ha il Cussegl federal uss dumandà il parlament per in credit da 114,5 milliuns francs. Quai pli pauc che planisà per il program Erasmus+ nua che 122,6 milliuns francs eran planisads.
Il credit n’era betg dispitaivel
Cun la soluziun transitorica possia il mument vegnir stgaffi ina basa da segirezza senza stuair investir dapli daners che planisà, uschia l’argumentaziun da la cumissiun en il Cussegl dals chantuns. Ma la finamira dal parlament e dal Cussegl federal è che la Svizra fa part cumplainamain al program Erasmus. Uschia duai la Svizra contractar che la Svizra pudessi far part a partir dal 2021 el program Erasmus+.
RR novitads 15:00


text:
Societad interculturala
La Svizra tutga tar ils pajais cun la pli gronda part d’umans cun experientschas da migraziun. Il fenomen da la migraziun n’è tuttavia betg nov, ma el stat oz pli che mai en il center da la debatta politica. Cun l’iniziativa «societad interculturala» creescha Pro Helvetia in rom per sa fatschentar cun la diversitad d’ina societad interculturala: Co statti cun la diversitad en la cuntrada culturala svizra? Tge opziuns d’agir datti per rinforzar l’avertura interculturala dal manaschi cultural? Il program vul chattar emprimas respostas e preschentar a medem temp dumondas avertas.
L’iniziativa «societad interculturala», lantschada da Pro Helvetia per la perioda dal 2017 fin il 2020, ha las suandantas finamiras:
- svegliar ina debatta politic-culturala pratica
- sensibilisar il champ cultural per avischinaziuns interculturalas en connex cun la concepziun dal persunal, dal program e dal public
- sustegnair projects da pilot ed instruments en connex cun il tema da l’interculturalitad en la pratica culturala


text:
Jon Semadeni
Jon Semadeni è naschì l'onn 1910 a Vnà. El ha frequentà il seminari da scolasts a Cuira ed ha alura studegià litteratura tudestga ed istorgia en diversas citads.
A Ziràn, Andeer ed a Scuol ha Jon Semadeni instruì a las scolas secundaras. Dapi l'onn 1960 ha el medemamain instruì a la scola media a Samedan ed al gimnasi a Zuoz. Jon Semadeni è stà activ en la partiziun da teater. Plinavant ha el scrit texts dramatics e prosa. Dus enconuschents texts da prosa en La jürada ed Il giat cotschen.
Ovras principalas[modifitgar | modifitgar il code]
- Cudesch da lectüra per las classas otas da las scoulas ladinas. Cuoira: Administraziun chantunala da mezs d`instrucziun, 1947
- La s-chürdüm dal sulai. Drama in 3 acts. Cuoira: T.Murk, 1953
- Ün quader chi nu quadra. Cumedgia in 3 acts. Cuoira: T.Murk, 1959
- Il bal da la schocca cotschna. Gö dramatic cun chant, musica e sots. Cuoira: T.Murk, 1960
- L'uman derschader. Drama in 3 acts. Cuoira: T.Murk, 1964
- La jürada/Der Bannwald. Romanisch und deutsch. Aus dem Engadiner Romanischen übertragen von Huldrych Blanke. Samedan: Eigenverlag, 1967. Neuübersetzung von Chasper Pult und Claire Hauser-Pult. Zürich: Edition Howeg, 2012.
- Il giat cotschen. Samedan: M.Semadeni, 1980. Zweisprachige Ausgabe. Die rote Katze/Il giat cotschen. Zürich: Limmat Verlag, 1998.
- Ouvras dramaticas. Samedan: Chesa Gensler, 1980
"Svoul aint in l'univers" sco exempel[modifitgar | modifitgar il code]
Quest text da 1980/1981 tracta d'in astronaut che è sgulads sin la glina. El raquinta da quai ch'el vesa, e vi da tge ch'el pensa durant ses viadi extraordinari. Sco emprim descriva el co el sa dasda e fa ils emprims pass el sablun sin la glina. El sa regorda vi da ses temps da mattatsch, cura ch'el giugava cun artg e paliet. Lura prenda el cun ina sonda sablun dal terren, fertant che milliuns persunas suondan sia lavur cun meds electronics. Ses patratgs cuntinueschan. El vesa guauds, cuntradas ed animals. Era s'imaginescha el dad esser en la Africa. El pensa vi da liuns, gnus ed anc bler auters animals. Tuttenina survegn el puspè in cumond dil terren, che dasda el or da ses patratgs. El sa concentrescha puspè sin sia lavur. "In pitschen pass ch'in astronaut fa sin terren ester è in grond pass per la umanitad," sche quai è bain era uschia en quai raquint?
Funtauna[modifitgar | modifitgar il code]
- Deplazzas, G., Funtaunas, Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel, tom 4, Lia rumantscha, Cuira, 1993


text:
Ils demonstrants pretendan midadas profundas en Rumenia. Tenor il president Iohannis saja quai dentant mo communablamain pussaivel.
Demonstraziuns cunter corrupziun suenter brischament
Dapi il brischament d’ina disco a Bucarest avant dapli ch’in emna èn millis Rumens sin via per demonstrar cunter corrupziun e situaziuns insupportablas en la regenza.
Tar il brischament eran almain 45 persunas mortas. Er Iohannis aveva crititgà l’incumpetenza da las autoritads suenter il brischament. Latiers aveva el pretendì ina fin da la corrupziun.
La mesemna passada aveva il primminister Victor Ponta demissiunà suenter las protestas da massa.
RR novitads 06:00


text:
1918
AvenimeentModifiché
- La finìss la prima guèra mundiala
Catalunya - La Mancomunitat de Catalunya la impülsa la campagna pro Estatut d'Autonomia de Catalunya.
Düraant l'an: una gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) la riva a afetá, in vargün lööch, ul 50% da la pupulazziun e la causa una enorma murtalitaa.
01 01 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): l'atuur da cinema Anglées Charles Chaplin ga al inaugüra i söö propi stüdi cinematugràfich.
08 01 - Washington: ul presideent Wilson fa püblich ul messacc íntal punt 14 dal quaal a gh'è ul gèrmen da la Suzzietaa di Nazziun.
05 03 - Rüssia: i auturitaa bolscévich i trasla la capitala dal paees da Petrograd a Muscova.
NassimeentModifiché
12 02 - Növa York (SÜA): Julian Schwinger, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1994)
11 05 - Növa York (SÜA): Richard Feynman, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1988)
NecrulogiModifiché
- Halle 06 01:Georg Ferdinand Ludwig Filip Cantor ,matemàtich Tudèesch cugnussüü cuma ul creaduur da la teuría di cungjuunt (n. 03 04 1845, Sant Pedarsbuurgh).
10 02: Ernesto Teodoro Moneta, pacifista Talian Premi Nobel da la Paas ul 1907 (n. 1833).
21 04 - aprööf da Cappy (Somme, la Picardía, Francja): Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, cugnussüü cuma ul Barun Russ, aviaduur Tudeesch, cunsideraa ul mejuur pilota da la Prima Guèra Mundiala, abatüü cul Fokker ch'al era drée a pilutá (n. 1892).
- Ol 2 de Desèmber l' mör l'Edmond Rostand scritùr de teàter francés
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il departament federal da defensiun ha communitgà ch'il pilot saja vegnì chattà ed identifitgà datiers dal lieu da crudada al Schreckhorn en las Alps Bernaisas.Anc uss n'hajan ins dentant betg anc savì transportar la bara sco er la tocca da l'aviun. Quellas lavurs savessian anc cuzzar pli ditg.
La famiglia dal pilot saja infurmada ed il CARE-team da l'armada stettia a disposiziun. L'aviun PC-7 è partì l'avantmezdi da Payerne en direcziun Locarno. Là n'è el mai arrivà. Pli tard han ins chattà l'eroplan al Schreckhorn.
RR novitads 23:00+


text:
Che la populaziun svizra vegn adina pli veglia, pretenda mesiras da las vischnancas. Basegn d'agir datti surtut en ils secturs d'abitar, dal traffic public e da la tgira. Quai resulta d'in studi che gfs.berna ha fatg ensemen cun las Academias svizras da las scienzas, l'Associaziun da las vischnancas svizras e l'Uniun da las citads svizras.
Pli che ina mesadad da las vischnancas haja er gia in post per la politica da vegliadetgna u almain ina persuna responsabla. En il center da las stentas da las vischnancas stettia il mument per gronda part la tgira e l'integraziun sociala. Anc grond spazi d'agir avessan las vischnancas tenor il studi dentant tar las purschidas d'abitar sco er tar l'agid per duvrar ils meds da traffic public e l'agid en dumondas da sanadad.
RTR novitads 12:00


text:
En questa emissiun visitain nus in fotograf ed ina giubilara.
Jules Spinatsch è in dals artists grischuns da renum internaziunal. Actualmain èn sias fotografias da vesair a Turitg ed a Cuira. Il Magazin da cultura ha visità il fotograf e vulì savair dapli davart sias metodas da lavurar.
In ulteriur tema è la Pro Grigioni Italiano (PGI). L'instituziun festivescha quest onn ses 100avel anniversari. Tge collia la minoritad italofona cun la Rumantschia? Il president da la PGI, Franco Milani, dat pled e fatg.
En la rubrica litterara preschenta Esther Krättli il cudesch «Logomumaints», in gir poetic tras las stagiuns.


text:
Semantica
Semantica (gr. σnuaίveιv sēmainein, "determinar"), era numnau la scienzia dalla muntada, ei la teoria dalla muntada dils segns. Cun "segns" ein unitads ch'ins vesa, auda ni palpa manegei e che han ina certa muntada per in participont dad ina communicaziun. Signals da traffic sco era la scartira da tschocs cumpleteschan quella cundiziun. Aschi lunsch sco la semantica s'occupescha cun segns da tuttas modas e manieras ei ella ina part parziala dalla semiotica (teoria da segns); sche mo ils segns linguistics ein manegei, ei ella ina part parziala dalla linguistica (scienzia dils lungatgs).


text:
La PS da la citad da Turitg è cunter l'actual project per in stadion da ballape e sa metta uschia cunter ils agens cussegliers da la citad Corine Mauch ed André Odermatt. Cun 103 cunter 24 vuschs han ils delegads da la partida decidì la gievgia saira da lantschar in'iniziativa populara per in nov project.
Il project actual «Ensemble» prevesa che la Credit Suisse bajegia sin l'areal vischin dal Hardturm duas chasas autas da 137 meters e finanziescha cun la rendita il stadion. La citad mettess persuenter a disposiziun il terren a la Credit Suisse a cundiziuns favuraivlas. La PS da Turitg crititgescha surtut quest construct da finanziaziun e vul perquai promover in nov project cun dapli spazi dad abitar pajabel.
Davart il project «Ensemble» decida il suveran da la citad da Turitg il november a l'urna.
RR novitads 06:00


text:
Monika Krüsi è persvadida che la situaziun sa mida adina puspè sin il martgà, dentant haja Repower ils dretgs instruments per dumagnar tut las sfidas.
Dapi il 2013 puspè dividenda
Grazia al bun resultat annual da l’interpresa d’energia – la Repower scriva in gudogn net da 16 milliuns francs – datti er puspè insatge per ils acziunaris. La radunanza generala ha approvà ils 50 raps per aczia. Ed il CEO Kurt Bobst è da buna speranza ch’i dettia er en l'avegnir ina dividenda.
Trend positiv
Malgrà la situaziun difficila sin il martgà d’energia saja la Repower sin ina buna via.
Nus vain cuntanschì cun la producziun d’energia en l’Italia fitg buns resultats.
L’interpresa ha pudì augmentar il volumen da gestiun per ulteriurs 5% durant l’onn passà e la direcziun vesa anc adina potenzial per l'interpresa da sa sviluppar en l’Italia. Bunas perspectivas dettia er en auters secturs, ha ditg il CEO a la radunanza generala da la Repower a Puntraschigna.
Investiziun en la Val Puschlav
Sche las duas vischnancas da Poschiavo e Brusio dian gea a l'urna ils 19 da matg 2019, investescha Repower ils proxims quatter onns total 150 milliuns francs en las duas ovras idro-electricas existentas a Robbia e Miralago.
RR actualitad 17:00/Telesguard 17:40


text:
1938
AvenimeentModifiché
16 a 18 03 - Barcelona: l'aviazziun franchista la fa i bombardameent püssée devastaduur che la patirà la citaa in la guèra Civil Spagnöla.
28 03 - Fraga (el Baix Cinca): i franchiist a ocüpan la vila.
03 04 - Lleida (el Segrià): i franchiist a ocüpan la citaa.
04 04 - Morella (e Ports): i franchiist a ocüpan la vila.
15 04 - noort del Paees Valencià: i franchiist a ocüpan cheest teritori.
17 04 - Vielha (la Val d'Aran): i franchiist a ocüpan la vila.
28 04 - Catalunya: i auturitaa repüblicann a órdenan la mobilizazziun di gjúan de la quinta del 41, cognossüü coma la quinta del biberon.
16 06 - Castelló de la Plana (la Plana Alta): i franchiist a ocüpan la citaa.
24 07 - La scomenza la Bataja de l'Ebre
21 09 - Ol President de la Segonda Repüblega Spagnöla, Dutur Negrín al nönsia la retirada di Brigade Internassiunale a i Nassiú Ünide, ch'i condemna ol colp militar, però i ignora i petissiú d'aida.
05 11 - Tarragona (el Tarragonès): l'aviazziun franchista la bombarda la citaa.
28 10 - Spagna: i Brigaad Internazziunaal a bandonen el paees.
1938 - ul Brasiil: Getulio Vargas al inizzia ul movimeent "Estado Novo", de tendenza fassista.
NassimeentModifiché
[[28 02|28 de febraar: Nanni Svampa, cantaant Lumbaart
8 de marz: Bruno Pizzul, telecrunista
08 04 - Kumasi (Ghana): Kofi Annan, polítegh Ghanées, Segretari Generaal de l'UNÜ e Premi Nobel de la Paas l'an 2001.
NecrulogiModifiché
09 04 - Burgos (Spagna): Manuel Carrasco e Formiguera, polítegh Catalan, sassinaa paj franchiist.
13 03 - Mosca, (Rüssia): Nikolaj Ivanovič Bucharin, leader revulüzziunari soviétich sassinaa par el staliniism (n. 1888).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.