text:
Uschia ha lieu la votaziun davart la terza refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas ils 12 da favrer 2017. Quai aveva il Cussegl federal decidì l’emna passada.
Rimnà suttascripziuns per il referendum han la partida socialdemocrata, ils verds, plirs sindicats e partidas giuvnas. Tenor els creescha la refurma novas pussaivladads a concerns ed acziunaris da mitschar da la taglia.
La refurma vul bain abolir privilegis fiscals per interpresas, quai pervi da squitsch internaziunal. Per indemnisar quai ha il parlament svizzer dentant decidì numerus novs avantatgs.
RR novitads 16:00


c: text/html

text:
Il venderdi aveva la procura publica scrit ora per la tschertga quatter collavuratus da la gasetta. Ad els vegnì rinfatschà d'avair commess delicts a favur dal moviment da Gülen. Quel vegn fatg responsabel per l'emprova da putsch da la stad passada.
Gasetta cun 19 paginas vidas
In di suenter l'arrestaziun dals dus collavuraturs da la gasetta «Sözcü» en la Tirchia è la gasetta cumparida cun paginas vidas. L'ediziun da sonda è cumparida cun il titel «19 da matg ediziun speziala tar libertad da pressa» - las ulteriuras 19 paginas da la gasetta en restadas vidas.
La gasetta Sözcü cumpara en 270'000 exemplars ed è la terz gronda gasetta da la Tirchia.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Giüdee Capitel Vündes
Giüdee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
Capitel Vündes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1La féd l'è 'l fundamént di coss che se speren, e pröva di coss che se veden no. 2Defàtt in de chèsta féd i anziann hann ricevüü testimunianza.
3Per féd capum che i secul hinn manii[1] per mèzz de la parola de Diu perchè chèll che l'è vedüü sien vegnüü di coss che cumparen.
4Per féd Abel l'ha ufèrt a Diu un sacrifizi püssee grand de chèll de Cain, per el qual l'ha ricevüü la testimunianza che l'era giüst, quand Diu l'ha daa la testimunianza sü i sò regàj, e per mèzz de chèst el parla ancamò, ancabén l'è mort.
5Per féd Enoch l'è staa purtaa via, perchè 'l veda minga la mort, e l'era minga truaa, perchè Diu 'l gh'ha purtaa via. Defàtt, prima del purtà via l'ha ricevüü la testimunianza che l'era piasüü a Diu; 6e sénza la féd el se pò minga piasègh[2], già che l'è necessari che lü che 'l ven vesìn a Diu el cred che l'è e che 'l da una recumpénsa[3] a lur che ghe cerchen.
7Per féd, despö avè staa visaa sü i coss che eren minga vedüü ancamò e avendugh pagüra, Noe l'ha manii[4] un'arca per la salvéza de la sua cà, per mèzz de la qual l'ha cundanaa 'l mund, e l'è devegnüü ered de la giüstizia segund la féd.
8Per féd, quand l'è ciamaa, Abraham l'ha übedii per nà föra a un lögh che l'era dree a ricév in d'ereditaa, e l'è naa föra ancabén l'ha minga savüü indue l'andava. 9Per féd, l'ha staa de cà cumè furestee in de la tèra de la prumèssa, intanta che l'ha staa in di tend cun Isaac e Iacob ered cumpagn de la medema prumèssa; 10già che l'ha spetaa la citaa che la gh'ha fundamént de la qual Diu l'è michelott[5] e custrütúr.
11Per féd, anca Sara medema l'ha ricevüü la puténza per cuncepì, anca ultra 'l témp d'etaa, perchè l'ha cunsideraa fedél lü che 'l gh'ha faa la prumèssa. 12Dunca, eren generaa anca de vün, e chèst despö che lü l'è mort, cumè i stèll del cél, un grand nümér, e cumè la sàbia che 'l se pò minga cuntà, che gh'è lungh la costa del mar.
13Tücc chèst hinn mort segund la féd, ancabén hann minga ricevüü la prumèssa, ma de luntan i hann vedüü e hann salüdaa, e hann cunfessaa che hinn furestee e esiliaa sü la tèra; 14defàtt, lur che disen tajcoss mussen che cerchen una patria. 15E menter se lur s'hann regurdaa de chèla de la qual hinn naa föra, avarìen el témp per turnà là, 16adèss desideren una mejúra, l'è de dì, chèla del cél. Dunca, Diu 'l gh'ha minga vergogna de lur, de vèss ciamaa 'l lur Diu, perchè l'ha manii lur una citaa.
17Per féd, Abraham, quand l'è metüü a la pröva, l'ha ufèrt Isaac, lü che l'ha ricevüü la prumèssa l'ufriva l'ünegh generaa, 18al qual l'è staa dii: «In d'Isaac la tua suménza la sarà ciamada», 19perchè Abraham l'ha cunsideraa che Diu l'è capaz de levàll anca di mort, de due l'è ricevüü anca cumè un esempi[6].
20Per féd, anca sü i coss che l'è dree a vegnì Isaac l'ha benedii Iacob e Esau.
21Per féd, Iacob, quand l'è mort, l'ha benedii ognidün di fiöö de Iusef, e l'ha genugiaa sü la scima del sò baston.
22Per féd, Iusef, quand l'ha perii, l'ha faa menziún del nà föra[7] di fiöö d'Israel, e l'ha cumandaa sü i sò oss.
23Per féd, Muse, despö vèss nassüü, l'era scundüü per trii més di sò gént, perchè aveven vedüü che 'l bagaj l'era bèll e gh'aveven minga pagüra del cumandamént del rè.
24Per féd, Muse, despö vèss devegnüü adült, l'ha negaa de vèss ciamaa 'l fiöö de la tusa de Farao, 25quand l'ha scernii pütost de vèss strapenaa insèma al popul de Diu che d'avègh un gümà del pecaa d'una stagiun, 26despö avè cunsideraa cumè richéza püssee granda la sarada[8] de Crist di tesor d'Egitt, già che gh'aveva 'l sguard sü la recumpénsa.
27Per féd, l'ha lassaa dedree l'Egitt, sénza pagüra de l'ira del rè, già che l'ha restaa sald cumè l'avessi vedüü lü che el se pò minga vedè.
28Per féd, l'ha faa la Pascha e la sbrufada del sangh, perchè 'l je tucarìa no lü che l'era dree a destrüg i primm generaa.
29Per féd, hinn passaa travèrs el Mar Russ cumè per tèra seca, e despö che i Egiziann l'hann metüü a la pröva[9], hann negaa.
30Per féd, i mür de Jerico hann burlaa giò despö che j'aveven giraa aturna per sètt dì.
31Per féd, Rahab, la pütàna, l'è minga stada destrüta insèma a lur ch'aveven minga übedii, despö avè ricevüü i spi in de pas.
32E che cossa mì disi de pü? Già che 'l témp el me falarà de cüntà sü Gideon, Barac, Samson, Jefta, David e Samuel, e i prufètt, 33i quij per mèzz de la féd hann vengiüü règn, hann uperaa la giüstizia, hann utegnüü prumèss, hann saraa i buch de leúnn, 34hann smurzaa la puténza del fögh, hann scapaa i buch d'una spada, hinn staa faa fort de la debuléza, hinn devegnüü fort in de la guèra, hann metüü in de füga i esercitt furestee. 35I donn hann ricevüü de la risüreziún i lur mort; i alter hinn turtüraa, avend minga cetaa la liberaziún, per utegnì una resüreziún püsee mejúra. 36I alter hann ricevüü una pröva di minciunad e flagèj, e ancamò chèla di cadènn e de presún. 37Hinn staa lapidaa, hinn staa tentaa, hinn staa segaa, hinn staa mort in del mazzà d'una spada, hinn naa in gir in di pèj di pegur, in di pèj di caver, avend avüü besogn, aflitt, strapenaa, 38di quij el mund l'era minga dègn, erand in di desert, muntagn, grott e bécc de la tèra.
39E tücc chèst, ancabén hann ricevüü testimunianza per mèzz de la féd, hann ricevüü minga la prumèssa, 40perchè Diu l'aveva pruvedüü per nüü quajcoss de mèj, perchè sien minga faa perfètt sènza de nümm.
- ↑ o preparaa, cumpletaa
- ↑ leteralamént, impussibil piasègh
- ↑ leteralamént, el deven un recumpensadúr
- ↑ o preparaa
- ↑ o architètt
- ↑ l'è de dì, d'una resüreziún, chèla de Crist
- ↑ o esod
- ↑ o girada; It. rimprovero
- ↑ leteralamént, del qual avend ciapaa una pröva


text:
Il chantun na sustegna betg pli la producziun dal «Spick» rumantsch finanzialmain. En ina fasa iniziala da quatter onns ha el pajà 130'000 francs l'onn. Uss fiss el bain pront da pajar vinavant, dentant betg ina summa uschè auta. Il conto da la promoziun da la lingua duai esser avert era per auters projects. Il «Spick» avess stuì vegnir finanzià cun contribuziuns dals abunaments, dentant ils abunents mancan.
150 enstagl da 400 abunents
Quintà aveva il «Spick» cun enfin 400 abunents. Uss èsi dentant be 150 abunents. Roger Hartmann, il manader dal «Spick», haja bain empruvà da chattar auters donaturs, per exempel la Ems Chemie ubain la Banca chantunala.
I saja dentant «fitg grev da chattar insatgi che dat plirs millis francs be per 150 abunents», di Hartmann.
Era la Lia Rumantscha ceda
Er la Lia Rumantscha na possia betg dar dapli daners. Er ella contribuiva 90'000 francs l'onn per il «Spick» rumantsch. Dapli daners na rendian betg per uschè paucs abunents, di Urs Cadruvi, il secretari general. El crai, che la raschun per uschè paucs abunaments saja, ch'il «Spick» n'è betg cumparì be en in idiom, mabain sco maschaida da tut ils 5 idioms e rumantsch grischun.
Ils abunents dal «Spick» rumantsch survegnan davent dal favrer 2016 il «Spick» per tudestg, sch'els vulan salvar vinavant l'abunament.
RR novitads 06:00


text:
Boom da triflas a Berna
- Dumengia, 6.11.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.11.2016, 12:45, RTR
Cura che la feglia da las plantas cumenza a crudar, las notgs vegnan puspè pli fraidas e tschajera cuverna las cuntradas - lura èsi temp da ir a tschertgar triflas.
Triflas na datti betg be en il Piemont u en la Burgogna, er en ils guauds da la Bassa, per exempel enturn Berna as chatta els. E dapi intgins onns va adina dapli glieud cun lur chauns a la tschertga da la bulba naira. Ina delicatessa ch'ins po era cumprar sin il martgà a Berna. Era nossa correspundenta da la Bassa Romana Costa ha gustà els.


text:
Saetta
La saetta (en lombard orientàl: fülmen) l'è ona scarega elettrega de dimension bei grand in de l'atmosfera.
La nass in tra duu corp cont ona diferenza bella volta de potenzial elettregh.
I saett che se veden mej hinn quei in tra i nigoi e 'l soeul: però gh'è anca di saett in tra dò nigoi, o anca denter l'istessa nigola. Inoltra, anca on qualsessia lavorà sospenduu in de l'atmosfera el pò fà nass ona saetta. Gh'è staa di cas de saett in tra 'na nigola e on reoplan, e tra on reoplan. I pussee rar de tucc hinn quei che nassen del terren fin su ai nigoi.
El nomm saetta el deriva del latin "sagitta", che 'l voeur dì freccia.


text:
Castèl ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Al Castèl ed Canòsa (Castello di Canossa in italiân) a’s câta ind al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz, ind l'Apenèin arzân.
Urégin
La rôca l’é stêda tirêda só vêrs l'ân 940 da Azzo Adalberto, fiōl ed Sigifredo ed Lóca, prîncip ed râsa longobérda. In pió ed la cà dal Sgnōr, insém a la prēda, al castèl al gh’îva dèinter un cunvèint in dó stêven ed sôlit dodéṣ frê benedetèin cluniacèins e la cêṣa dedichêda a S. Apollonio. L’êra difèiṣa da un trépel gîr ed mûri e fr’ al prém e al secònd, pió bâs, a gh’êren al cà pr’ j armê e pr’ i sêrev, i fabrichêt che fêven i bôregh.
Ind al tèimp dal Medioēv la rôca l’an s’ prîva mìa ciapêr e dèinter la gh’à ‘vû rifûg sicûr la regîna Adelaide, vèdva ed Lotario II rè d'Itâlia, che int al 950 la s’é lughêda a Canòsa per difèndres dal marchèiṣ d'Ivrea, Berengario II, che per pió ed trî ân l’à asediê, sèinsa risultê, la rôca.
L'andêda a Canòsa d’ Enrico IV
Al fât principêl dal perché l’é famōṣa Canòsa l’é còl ed quând a s’ é més d’acōrdi l'Imperadōr Enrico (o Arrigo) IV cun al pêpa Gregorio VII ind l’ân 1077,in dó la Cuntèsa Matélda l’é stêda prutagonésta.
Dôp Matélda
Dôp la môrt ed la Gran Cuntèsa a Bundèin ed Runcōr, al 24 lój 1115, a s’é impiê ‘na grôsa lôta per l'ereditê dal patrimòni matéldich, dôp che, quând incòra l’êra in véta, l’îva prumés i sō bèin a la cēṣa. Cun divêrsi vicèndi al castèl l’é stê ed quî gnû dôp ed Matélda, pó di Arzân, che l’àn butê zò fîn ai fundamèint int al 1255, pó ed nōv di Canòsa, dôp ed Giberto da Curèz, môrt int al 1321. Vêrs la fîn de sté ân al castèl al tōrna al Cmûn ed Rèz ch’ al l’à tgnû fîn al 1402, dōve Simone, Guido e Alberto Canòsa n’àn turnê a tôr al pusès; cuisché ind l’ân 1409 àn cedû la rôca per sèimper a j Estèins, che sâlvo quêlch céch peréiod tribulê (int al 1557 da Ottavio Farnese, Dóca ed Pèrma) l’àn tgnû fîn al 1796.
Int al 1502 Ercole I l’à numinê capitân ed la rôca Ludovico Ariosto ch’ al gh’é stê per quêṣi sē mèiṣ ûn a drê cl’êter, e int al 1593 al castèl l’é dvintê fèdev di cûnt Rondinelli.
Int al 1642 al Dóca Francesco I l’à invistî ed Canòsa la faméja Valentini ch’ l’ à tgnû al fèdev fîn al 1796.
In cl'ân lé j abitânt ed Canòsa a s’în arblê e s’în més insèm a la Repóblica ed Rèz e Napoleòun I, cun decrêt 8 giugno 1805 al fêva al Cmûn ed Canòsa che int al 1809 l’é stê unî a còl ed Quâter Castē.
Int al 1815, dôp la restaurasiòun, al Cmûn ed Quâter Castē la fât pêrta ed Sân Pôl e int al 1819 i cûnt Valentini àn utgnû dal Dóca ed turnêr in pusès dal fèdev di Canòsa. N’ în armêṣ padròun fîn al 1878, l’ân in dó al Stêt l’à cumprê la rôca, e l’à dichiarêda Monumèint Nasiònêl.
Vōṣ coleghêdi
Nôti
Pêrt ed vōṣ l’é trât da la "Guida dell'Appennino Reggiano del Club Alpino Italiano, dal 1930"
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castello di Canossa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Johann Schneider-Ammann haja il plan dad annunziar proxim venderdi sia demissiun. Il termin exact pudess avair sa retardar pervi da las discussiuns en il Cussegl federal davart l'Uniun europeica. Schneider-Amman è vegnì elegì il 2010 en il Cussegl federal. El è al timun dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga.
Er Doris Leuthard
En Chasa federala spetgan ins er che Doris Leuthard annunzia il medem mument sia demissiun. I dettia pli e pli indizis latiers. Gia la stad passada aveva ella annunzià che quella legislatura en il Cussegl federal saja sia davosa. Doris Leuthard è dapi il 2006 cussegliera federala, l'emprim en il Departament federal d'economia. Dapi il 2010 è ella al timun dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun.
RR novitads 18:00


text:
La radunanza ordinaria cun 17 preschents (1216 avessan il dertg da burgais) è vegnida manada da Roman Cantieni, il vicepresident dals burgais. Gist quella participaziun a las radunanzas saja stada ina da las raschuns da schliar l'organisaziun da burgais da Glion, ha ditg Cantieni.
Ils anteriurs burgais da la citad da Glion avevan fundà avant la fusiun ina societad burgaisa. A quella han els transferì tut lur facultad. La societad burgaisa da la vischnanca fusiunada n'ha uschia quasi nagina funcziun pli.
Cantieni fa valair ch'els hajan d’administrar sulettamain prads e pastgiras. La suletta incumbensa restada sajan las natiralisaziuns. Da quellas dettia trais fin quatter ad onn. Il possess da la vischnanca burgaisa va cun quella decisiun vi a la vischnanca politica da Glion.
RR novitads 22:00


text:
Las dunnas dal club da ballape da Tusaun-Cazas sun vegnidas uschè lunsch sco anc mai. Sco emprima equipa Grischuna s'èn las dunnas da Tusaun-Cazas qualifitgadas per il final da la cuppa da la Svizra orientala.
Insumma è la stagiun ina stagiun fitg positiva per las dunnas da Tusaun Cazas. Curt avant la fin dal champiunadi cumbattan las ballapedistas per la promoziun en l'emprima liga. Plinavant dat l’equipa il final da la cuppa da la Svizra orientala, e lura anc il final da la cuppa grischuna encunter Domat.
RR Sportissimo 17:00


text:
Ils emprims sis mais han 14,6 milliuns tonnas rauba traversà il Gottard ed il Simplon sin ils binaris. Quai èn 200'000 tonnas u 1,5% damain ch’il prim semester da l’onn passà, communitgescha l’uffizi federal per il traffic.
Squitsch da concurrenza
La cumpart da la viafier sin l’entir traffic che traversa las Alps è uschia sa reducì da 71,2 sin 70,9%. Tenor l’uffizi federal è quai l’emprima giada dapi il 2013 ch’il traffic sin ils binaris è sa reducì. La raschun saja dasper il squitsch da concurrenza er la gronda activitad da construcziun.
7000 camiuns da vitgira damain
Er sin la via è il traffic da vitgira sa reducì ils emprims 6 mais da l’onn. Il dumber dals camiuns ch’han traversà las Alps è sa reducì sin 489'000. Cumpareglià cun la medema perioda da l’onn passà èn uschia charrads 7000 camiuns damain (-1,5%) tras las Alps.
RR novitads 18:00


text:
Il hurican Irma ha chaschunà caos e quel è vegnì nizzegià da laders. Tenor medias americanas han quels sblundregià fatschentas ed abitaziuns. Ils delinquents sajan savens armads e per gronda part fitg giuvens. 6,3 milliuns persunas avevan las autoritads supplitgà dad ir en segirtad. Uschia èn bleras abitaziuns per il mument vidas e las fatschentas bandunadas.
Il hurican vegn pli flaivels
Da nov è il hurican Irma classifitgà sin stgalim 1 sin ina scala da 5. Privlus resta el dentant vinavant. I smanatschan gronds donns en l'entir stadi federativ.
Suenter che Irma ha passà la chadaina dad inslas Florida Keys è il hurican fruntà en la vischinanza da Naples sin terra franca e chaschunà grevas devastaziuns. Tenor il center da huricans american è il spievel da la mar avant la costa da Naples creschì entaifer in'ura e mesa per passa dus meters.
Hurican cun records
Il hurican Irma furia vinavant, dentant gia ussa ha el surmuntà plirs records
- Spertadads da vent fin 298 kilometers l'ura. E cun quai la segund'auta spertadad da vent d'in hurican da tut il temp.
- Il hurican Irma ha - fin ussa - dapli energia ch'ils otg stemprads atlantics dal 2017 ensemen.
- Cun 914 hectopascal la pli bassa pressiun da l'aria d'in hurican ordaifer la Caribica e dal Golf da Mexico da tut il temp.
- Il pli ferm hurican che ha fin uss cuntanschì las inslas Lee.
- Emprim hurican «Major» a Florida suenter Wilma l'onn 2005.
Milliuns senza forza electrica
Pervi dad Irma èn passa 3 milliuns chasadas e fatschentas senza electricitad. Sin las inslas da Florida Keys n'haja insumma nagin pli electricitad. Tenor la polizia èn almain sis persunas mortas en consequenza dal hurican Irma. Sin l'entir mund èn passa 12'000 sgols crudads ora pervi dad Irma.
Irma ha furià a Kuba
Gia la fin d'emna ha il hurican Irma cuntanschì la Kuba. Cun ina forza dal stgalim 5 e cun ina spertadad dal vent da fin 256 kilometers per ura ha il hurican laschà enavos gronds donns.
Proclamà stadi d'urgenza
Il president american Donald Trump ha proclamà il cas da catastrofa per la Florida. Cun questa annunzia è la via libra per agid d'urgenza dal stadi.
RR novitads 06:00


text:
Inhalt
Svizra
-
NE: Chattà mort il schef da la polizia criminala
Olivier Guéniat, il schef da la polizia criminala da Neuchâtel ed expert dal cumbat cunter meds narcotics, è vegnì chattà mort a ses domicil a Fresens. La polizia chantunala e la procura publica sclaudan in influenza da terzas persunas.
La procura publica ha instradà in'inquisiziun per chattar las raschuns e las circumstanzas da la mort da Guéniat. Il mument vegn supponì in suicidi.
Sco expert dal cumbat cunter drogas è Guéniat stà enconuschent sur ils cunfins dal chantun Neuchâtel.
RR novitads 20:00


text:
En incumbensa da la Chadaina da fortuna ha la Caritas Svizra infurmà ils radund 150 preschents sco els ston proceder per retschaiver daners.
Trais fasas da pajament
Ils emprims daners ha la Caritas gia repartì a questas persunas e famiglias cun in basegn d’urgenza, quels han retschavì in import tranter 2’000 e 10’000 francs.
En ina segunda fasa dastgan quels pertutgads inoltrar ina dumonda per custs da la fittanza d’ina abitaziun da vacanzas e per transports supplementars. Plinavant era per custs che capitan causa ch’ils pertutgads na dastgan betg turnar a chasa il mument.
Agid a lunga vista en la terza fasa
La terza fasa vegn a seguir en in enfin dus onns. Suenter che tut las dumondas èn scleridas cun las segiranzas privatas e cun autras instituziuns, dastga la populaziun pertutgada anc dumandar per agid sch'ils imports da fin lura na bastan betg per refar lur dachasa.
Per la Caritas Svizra è la repartiziun gista ina sfida. E la populaziun sto avair blera pazienza ed enclegientscha.
RR novitads 12:00


text:
Sco che l’hotel IN LAIN Hotel Cadonau a Brail scriva en ina communicaziun han 380 giuvens cuschiniers sa participà al 15avel congress internaziunal dals uschenumnà Jeunes Restaurateurs d’Europe. E cun quai eran passa 2’000 puncts da Gault & Millau e 100 stailas da Michelin preschentas a Lucerna.
Dario Cadonau maina dapi il december dal 2010 il manaschi da famiglia IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. Ses restaurant VIVANDA è cun ina staila da Michelin e 17 puncts da Gault & Millau in dals megliers da la Svizra.
RR novitads 18:00


text:
L'Uniun da commerzi e professiun da Mustér ha - suenter in onn - puspè in president. La radunanza generala ha elegì Edgar Durschei da Segnas. Durschei succeda a Victor Flepp ch’aveva demissiunà avant in onn. Il davos onn era l'uniun vegnida manada dals suprastants.
Sco Edgar Durschei ha ditg envers l’ANR vul el tranter auter realisar ina plattafurma per plazzas d’emprendissadi. Sco finamira principala vesa el da dar ina ferma vusch al commerzi e da sensibilisar la glieud da duvrar las purschidas da las fatschentas da Mustér.
Tenor l’agentura da novitads rumantscha organisescha l'Uniun da commerzi e professiun da Mustér l'auter onn la proxima exposiziun.
RR novitads 17:00


text:
Cobiàt
Cobiàt (prununciàt [koˈbjat] endèl dialèt del pòst. En Italià: Collebeato) l'è 'n cümü de 4 622 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra del teretóre del cümü de Brèsa en diresiù nordòvest. Del pónt de vìsta geogràfic el se tróa giöst giöst a la 'mbocadüra de la Val Trompia sö la spónda dèstra dèla Mèla.
A Cobiàt gh'è ambientàt "La masséra da bé" de Galeàs dei Urs, la piö antìca òpera scriìda 'n dialèt bresà.
El nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm Cobiàt el par vègner del latì copulatum (= emperàt, acopiàt) ma 'l sarès mìa come se pensàa per vìa de la diviziù del paés en dò frasiù principài (chèla de Vìla de Sùra e chèla de Vìla de Sóta) ma piötòst de 'na quistiù de tàse. Somearès enfàti che la popolasiù la gh'ìes de pagà dò tàse: al monastér de San Salvadùr de Lé (che zà 'ndel 1014 l'ìa padrù de la part bàsa del teretóre) e a chèl de San Faüstì de Brèsa (che l'ìa padrù dei teré de la part àlta del paés).
Endèi docümèncc el paés el vé lüminàt prìma col nòm de "Copulatum" e pò dòpo 'ndèi sècoi che gh'è nit dòpo col nòm de Cubiatto e Cubiate 'ndèl 1014, Cubiate 'ndèl 1019, Cubiado 'ndel 1186 e 1194, Cobiado 'ndel 1237, Cobiato 'ndel 1350, Cobeatum 'ndel 1505 sö dele màpe, Coblat e per la prìma ólta Colle Beato 'ndèla segónda metà del Sich-sènt, Cobìad endèl 1574, Couiat endèl 1580 sö le màpe vaticàne, Cobiàt endèl 1610. El nòm Collebeato, töt tacàt come che l'è adès el sò nòm uficiàl el compàr per la prìma ólta 'ndèl 1653 sö dele càrte ecleziàstiche e pò amò 'ndèl 1701 sö màpe dei fransés. Endèl 1779 l'è lüminàt amò come Cobiato sö dele càrte lombàrde ma pò a come Collebeato sö cartìne del Lombardo-Veneto e de alùra 'n aànti sö le càrte de Napuliù, Austrìache e del Regn d'Italia sèmper col sò nòm uficiàl che amò al dé d'encö l'è Collebeato[2].
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ http://www.collebeato.org/html/cenni%20storici%20Collebeato.html


text:
Scolast Alfons Vinzens da Trun (1915 - 1991)
- Mardi, 29.9.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.9.2015, 19:00, RTR
Gia en il seminari da scolasts ha el entschet a scriver ed a translatar poesias e chanzuns. Pli tard ha el scrit numerus teaters per ses scolars, ma era uniuns da teater da tut la val han preschentà teaters dad el; in daletg schebain per ils acturs sco era per il public. Dentant era las poesias ch'el ha scrit èn en buna memoria a blers. Tgi na sa regorda betg vid la chanzun «Oz astgein nus selegrar, far in sault e giubilar. Las raccoltas ein finidas, oz fagein nus las ventschidas». En Noss chors tadlain nus inqualina da sias poesias, messas en musica da differents cumponists.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Trun/Rabius: «bènaltè!» il nov magazin dal Club da ballape
- Mardi, 6.9.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 6.9.2016, 11:45, RTR
«bènaltè!» – in pled dal dialect ni plitost 'slang' da Trun. Quai è il num dal nov magazin dal Club da ballape Trun/Rabius.
Ina crisa sportiva po era avair avantatgs. Il CB Trun/Rabius ha gì las ultimas duas stagiuns ina pitschna crisa. Quella ha sveglià la creativitad. Per puspè stgaffir anim e plaschair ha il club realisà in magazin.
Palpiri da qualitad – ma era cuntegn da qualitad
Il secretari dal club Patrick Rothmund è in dals iniziants dal bènaltè! Per el èsi adina stà cler ch'il magazin duai esser da buna qualitad en cuntegn e cumparsa. L'idea saja ch'ins sfegli adina puspè lien. Simpel palpiri da gasetta na saja perquai betg stà in'opziun. Uschia sa preschenta il bènaltè! uss en in'ediziun da 1500 exemplars, format A4, varga 50 paginas e stampà en colur sin palpiri da qualitad.
Ils giuvens han scrit, ils pli vegls han rimnà daners
Procurà per il cuntegn ha ina redacziun da nov giuvens commembers. Quels pli vegls han persuenter tschertgà e chattà inserents per cuvrir ils custs ch'èn datiers da 6000 francs.
Ils temas èn vasts e cumpiglian per exempel artitgels divertents cun tops e flops da giugaders actuals e da pli baud, purtrets da legendas e gidanters ed istorgias davart la fascinaziun dal ballape.
Perfin ils rivals eterns han lur plazza en il bènaltè!
Perfin ils rivals eterns da l'Uniun sportiva Danis-Tavanasa han survegnì ina plattafurma. Il tenor: I na dat strusch insatge mender che da perder il derby. Il sulet che fiss anc mender fiss sch'i na dess in di betg pli il derby Trun-Tavanasa.


text:
John Kerry
John Forbes Kerry, cgnusû méj cuma John Kerry (Aurora, 11 ad Dicémbar dal 1943, a s lèś /dʒɑn ˈkɛri/ in ingléś) 'l è 'n avucàt e pulìtig americàṅ, mémbar dal partî demucràtic, 68śum segretàri 'd stat e senadōr dal Massachusetts da 'l 1985 a 'l 2013.
Catòlig e laureâ in siénsi pulìtighi a l'università 'd Yale, 'l à cumbatû in dla guèra in Vietnam c'n al grâd ad tenènt.
In dal 2004 'l à vins cóntar Howard Dean e John Edwards, sarnî pò cuma vice, a 'l primàri dal sò partî dvintànd acsè al candidâ demucràtic a presidènt di Stat Unî ma in dgl'Elesiòṅ presidensiàli americàni dal 2004 al sò rivàł republicàṅ, George W. Bush, 'l al bat p'r un migliòṅ ad vōt a 'l incìrca (50.7% cóntar 48.3%) e 286 a 251 in di grand eletōr.
Al 21 ad Dicémbar dal 2012 al vîṅ numinâ segretàri 'd stat par Barack Obama a 'l sò secónd mandâ, tulénd al pòst dl'Hillary Clinton.


text:
Las gasettas «Sonntagszeitung» e «Le Matin Dimanche» sa refereschan sin in rapport che la cumissiun federala cunter rassissem n’ha anc betg publitgà. Il rapport mussia ch’il dumber da las violaziuns rassisticas è creschì per in terz, cumpareglià cun il 2016.
Ina gronda part da las discriminaziuns sa drizzan cunter persunas da pel stgira. Quellas eran pertutgadas en 95 dals 300 cas. Bunamain uschè savens èn vegnids discriminads muslims e persunas da las regiuns arabas. En 6 cas han gidieus tschertgà agid.
La gronda part dals pertutgads èn vegnids smanatschads u permalads. En 21 cas hai era dà violenza corporala. Savens èn scolas stadas pertutgadas da rassissem.
Raschun per augment betg clera
La raschun per il ferm augment n'è anc betg clera. I pudess dentant esser ch'i ha da far cun quai ch'ils pertutgads sajan pli sensibilisads u che l'access a posts per agid sajan vegnids megliers. I pudess dentant er esser ch'i haja propi dà daplirs cas. Ils experts supponan che blers cas da rassissem na vegnan gnanc annunziads.
RR novitads 11:00


text:
Felice Zenoni è creschì si en l’Uri. Dapi 1999 è el redactur e reschissur tar Mesch & Ugge.
Suenter ina furmaziun da schurnalist da radio ha el cumenzà il 1990 tar la Televisiun Svizra sco moderatur e redactur. Per il «Tagesfernsehen» TAF ed il ressort giuventetgna ha el producì contribuziuns filmicas e fatg reschia per emissiuns da studio. Dapi 2002 realisescha el films documentars da televisiun e kino. La collavuraziun cun RTR ha cumenzà cun il film «Die Soldaten des Papstes». Divers films èn vegnids premiads a festivals internaziunals da film, t.a. a New York, Chicago, Paris e Mumbai. «Danioth – der Teufelsmaler» è stà il 2015 ina da las pli remartgablas producziuns da films documentars da kino en Svizra. Il Uranais lavura regularmain sco pledader-off per SRF.


text:
-
Cartel
Scandal da cartels: Firmas da construcziun en l'Engiadina Bassa e Val Müstair duain avair fatg cunvegnas da pretschs.
-
Canera
Tge capita insumma en noss corp, sche nus udin permanentamain ramurs?
-
Chapellinas alvas
Organisaziun d’agid che chava ora persunas ch’èn sut ruinas e gidan en segirtad persunas blessadas.
-
Chauns da terapia
Els en giasts bainvesids en scolas, ospitals u chasas da vegls.
-
Chauns da lavina
Sch'enzatgi vegn en in lavina vegnan savens chauns da lavina en funcziun.
-
Chauns
En mintga 7avel tegnair chasa viva in chaun. Ils ins han chauns gronds, ils auters pitschens.
-
Clonar
Scientists pon clonar animals. Fiss quai era pussaivel per umans? Ed è clonar eticamain giustificabel?
-
Chorea Huntington
Persunas cun la malsogna «Chorea Huntington» han in defect en ils gens. La malsogna è derasada surtut en la Val Müstair.
-
Coaliziun
Il Minisguard declera tge ch'ina coaliziun è propi e cura ch’i dovra quella.
-
Catalugna
La Catalugna vul l'independenza. Il Minisguard declera pertge ch'il giavisch da l'independenza è uschè ferm.
-
Current dal Golf
Il current dal Golf è in current da la mar en l'Atlanic che circulescha spert.
-
Cosovo
Il parlament svizzer ha prolungà il servetsch Swisscoy en il Cosovo per trais onns e quai fin il 2020.
-
Charta mundiala
Ils cunfins dals pajais sin la charta mundiala na correspundan betg dal tut a la realitad.
-
Cristianissem
Cun 2,1 milliardas cartents è il cristianissem la pli gronda religiun dal mund.
-
Curiusadads
Intgins dals pli gronds legums, curs da spalar naiv en il Giapun, il chaun che chanta, il portg che malegia...
-
Curling
Curling vegn giugà dapi bun 500 onns. En Svizra vegn giugà il terz bler curling sin l’entir mund.
-
Crusch cotschna
La Crusch cotschna è vegnida fundada da Henry Dunant per ch'i dettia ina organisaziun che gidia ils blessads.
-
Corp
Noss corp dovra ils radis dal sulegl. Tge effect han quels radis sin noss corp?
-
Corea dal Nord
La Corea dal Nord è ina dictatura. Ella è trais giadas pli gronda che la Svizra.
-
Concurs
Sch'in stadi n'ha betg daners sco per exempel la Grezia, lura datti in uschenumnà concurs da stadi.
-
Comet Tschuri
Per l’emprima giada è in mini-labor platgà sin il comet Tschuri, in mument istoric.
-
Comet Ison
Il Minisguard ha visità l'observatori Mirastailas a Falera per guardar il comet Ison - in comet spectacular.
-
Colurs e l'effect sin l'uman
Pertge vesain nus colurs? Ed ina terapeuta declera sin tge moda e maniera la colur influenzescha ils umans.
-
Copiader
L'advocat Chester F. Carlson ha inventà l'onn 1938 l'emprema maschina da copiar.
-
Computer
Il pli spert computer da la Svizra ha num Piz Daint e sa chatta a Lugano.
-
Clor
Er sch'ins na vesa betg il clor en l'aua, pon ins savurar el. Mintgin da nus ha gia fatg sias experientschas cun il clor
-
Clima
Il mund sa stgauda adina pli fitg. Ina da las raschuns è l’effect da serra. Mo tge è quai?
-
Cybermobing
Maletgs nauschs, commentaris maligns, schizunt manzegnas en l’internet vegn numnà cybermobing.
-
Circus
Ils circus van da lieu tar lieu e preschentan lur program. Per che tut funcziuna tenor program, datti bler da far.
-
Chavals
Blers siemian d’in chaval e da pudair chavaltgar. Dentant in chaval dat bler lavur e chaschuna er gronds custs.
-
Chauma
Tgi fa chauma e pertge? E dastg'ins insumma far chauma?
-
Chatschaders
Ils chatschaders portan resti verd per s’adattar a la cuntrada.
-
Chatscha
Per ir a chatscha ston ins savair, tge animals ch’èn lubids da sajettar, e tgenins betg. Mo quai n'è betg simpel.
-
Charn selvaschina
Pertge gusta per exempel la charn d’ina vatga-tschierv cumplettamain auter che quella d’ina vatga da chasa.
-
Charn
I po esser che charn importada è pli bunmartgada che la charn indigena. Denant tge charn gusta meglier e pertge?
-
Chaschiel
Bacterias èn necessarias per far chaschiel. Ellas dattan il gust e procuran per las foras en il chaschiel.
-
Chalandamarz en Engiadina
L'isanza la pli conuschenta ch’è sa mantegnida enfin oz è il Chalandamarz.
-
Chasa da minergia
Bleras chasas vegnan stgaudadas cun ina pigna da laina u cun in stgaudament d'ieli.
-
Chadaina da Fortuna
La Chadaina da Fortuna rimna daners per gidar en cas da grondas catastrofas en Svizra ed en l'exteriur.
-
Centrala d'alarm
Sch'i dat grondas catastrofas sto la populaziun vegnir infurmada. Tut quai vegn fatg en ina centrala d'alarm.
-
Cassa da malsauns
En Svizra è la cassa da malsauns obligatorica per mintgin e per mintgina. Ma pertge duvrain nus quella insumma?
-
Carl il Grond
Carl il Grond. è mort avant 1200 onns . Pertge la vita da Carl il Grond era burascusa ed è daventada legenda.


text:
Uorden da fiug dalla vischnaunca Tujetsch
En execuziun ed amplificaziun digl uorden da fiug da cumin, ha la cumissiun radunada, ils 6 d’avrel 1889, a Sedrun, aunc tschentau si sequents pugns supplementars.
1. Vegn fixau per las sprezzas grondas dus suprems directurs, ils quals dueien dalla vischnaunca undreivlamein vegnir indemnisai, per tut las breigias, ch’els ston far per unscher, schubergiar e mantener en bien stan las sprezzas, schlauchs etc., buca aber per breigias fatgas tier emprovas ed instrucziuns ordinarias dalla suprastonza. Quels dus umens dueien el medem temps haver, quel a Sedrun la survigilonza sur la sprezza pintga a Surrein e quel da Rueras la survigilonza dalla sprezza pintga a Selva. Per agid tier quellas lavurs, ch’els san buca far persuls, pon els trer tier in ni dus auters luvrers da lavur cumina, ils quals han schurnada a norma dil temps impundiu, sco ei fixau egl uorden da lavur cuminas.
Per la sprezza a Sedrun ei proponiu sco sprezza-meister signur Beer Gion Bistgaun, fravi. Per quella a Rueras signur Berther Gion Antoni.
Per plazzar las sprezzas e la glieud en cass da barschaments ed en quels cass ordinar las necessarias lavurs ein fixai sco comandos: dadens Dutg Grond Berther Gion Antoni e dador Dutg Grond gerau Berther Vigeli da Sedrun. Suppleants per quels en cass d’absenza, Cavegn Giachen Fidel e gerau Soliva Bruno. Quei fuss d’entelgir aschia che la survigilonza dalla suprastonza sco tala, ha aunc adina d’esser la davosa instanza e directura, tenor las determinaziuns digl uorden da fiug dil cumin.
Sigl actual plaz da fiug duei mintgagada esser in um che hagi la cumpetenza da cumandar, tgei lavurs dueien vegnir fatgas per schurmegiar auters baghetgs, per deliberar ord il fiug ni el prighel tiers, restis etc., sco era fixar las postas per ils directurs dil „Schlauchspitz“, dallas scalas frisachens etc., insumma tuttas lavurs, che crodan neu da quellas uras. En mintga vischinadi duei vegnir legiu ora in um leutier e sco tals ein proponi ils sequents:
Sedrun: Huonder Sep Flurin
Camischolas: gerau Berther Vigieli
Rueras: Capeder Anselm
Selva: Florin da Fidel Wenzin
Surrein: Curschellas Alois
Cavorgia: Hendri Alois
Bugnei: Deragisch Vigieli
Essend ch’igl ei tier cass da fiug buc adina pusseivel, che tut seigi el medem mument sil plaz,s che vegn ei per evitar memia gronds embrugls, e dar a mintgin empau idea nua els han da seplazzar igl emprem mument, fixau che sequents umens dueien esser plazzai vid las sprezzas.
E zuar vid quella a Sedrun:
Per direger il „mundspitz“ dalla sprezza a Sedrun ei proponiu Beer Toni da Hasepr e gidonter: Jacomet Plazi. Per quella da Rueras: Giger Gion e gidonter: Berther Gion Andriu
Era ei numnau per mintga sprezza in survigilader dalla lingia dils „schlauchs“, il qual ha la missiun da mirar sissu, che negin passi sils „schlauchs“, volvi vi e neu ni strubegi quels.
A Sedrun ei numnau en quella plazza: Martin Schmet, a Rueras: Palj Gion Antoni.
Sco pot da fiug per dar part Dadens igl Uaul ei numnaus: Monn Sep Martin da Rueras.
Ils sprezza-meisters ston tier las inspecziuns dallas sprezzas pintgas, era mintgamai far far emprovas cun quellas, e dar ad entgins dil,vitg la necessaria instrucziun sur il ranschament da quellas.
Cura ch’ins ei sil plaz dil fiug, sto tut star sut camond dalla suprastonza e dils directurs dil plaz; tgi che cumpara aber buca tier barschaments, vul dir tgi po ira, priu ora glieud veglia, dueien dalla suprastonza scharfamein vegnir castigiai. Era tier las instrucziuns ed emprovas ordinadas dalla suprastonza, dueien cumparer ils umens tuts sut peina da castitg, priu ora pasturs, ch’ein vid ils tiers.
Fixar cura far las emprovas?
La suprastonza duei ordinar, ch’ei vegni els vischinadis gronds mess neu ils necessaris cundrezs per saver tschaffar l’aua senza stuer memia ditg piarder temps, procurar sufficientamein per „schlauchs“, sco era per scalas adatadas e frisachens buca memia grevs.


text:
Rock
El Rock a l'è un gener de müsega pupulara che l'è sunaa de spess - ma minga per forsa - cun la ghitara eletriga, el bass e la bateria. Alter gener de müsega rock dupren quas tücc i alter istrüment müsicaj. Per la müsega rock la part de la ghitara eletriga a l'è fundamentala.
I radis de la müsega rock a hinn el rock and roll e'l rockabilly dij agn '40 e '50, che vegniven del country e del blues.
Un grüp rock a l'è de solit un quartet cunt un cantant, un ghitarista, un bassista e un baterista.


text:
I na dettia è naginas cumpetenzas che stoppian vegnir cuntanschidas e nagina controlla. Ina licenza per far nagut uschia Bernard Cathomas, in dals gronds aderents dal RG. Cun la Lia actuala na saja quai betg pussaivel da cuntanscher insatge auter. La Lia na saja betg pronta dad argumentar ed insister avunda, uschia Cathomas.
Il president actual Duri Bezzola sa dosta encunter quella reproscha. La Lia saja vegnida a questa conclusiun cun collavurar cun las uniuns regiunalas. La proposta na saja betg be in cumpromiss mabain la dretga via. Il davos pled en chapitel n’han dentant ni Duri Bezzola ni Bernard Cathomas mabain la regenza cul schef dal departament d’educaziun Martin Jäger. Tenor el sajan ins vid examinar la proposta e decidi lura sch’ins vul surpigliar ella in tar in u betg.


text:
Quai di il schef da l'Axpo Andrew Walo en la NZZ am Sonntag. Tut las expertisas giuridicas hajan demussà ch'i dettia ina basa legala per pretender indemnisaziuns da la confederaziun.Sco argumentaziun di Walo tranter auter:
Nus avain investì per 60 onns. Sche las ovras atomaras vegnan serradas per motivs politics gia suenter 45 onns, lura mancan a nus las entradas.
Il Cussegl federal quinta gia cun pretensiuns per indemnisaziuns. Dentant vulan els pajar bler pli pauc. Numnadamain cun cifras da milliuns da trais cifras per mintga ovra nucleara. L'Axpo maina duas ovras, quella da Beznau e Leibstadt. Perquai ch'ils pretschs per l'electricitad sajan uschè bass e las ovras atomaras fetschian il mument sperdita, èn ils iniziants da l'avis ch'indemnisaziuns da fetschian nagin basegn.
Pli paucas entradas
Sin las 4,1 milliardas ven l'Axpo para pervi da la curva da pretschs che l'uffizi federal per energia haja quintà or. Là van els da quai annora ch'ils pretschs creschain puspè. Tras tschentar giu pli baud las ovras perdia l'Axpo uschia entradas. Plinavant procuria il tschentar giu las ovras era per dapli custs e las entradas dals tschain manchian era.
Walo refusescha plinavant las pretensiuns dals adversaris che pretendan ch'i saja uschia ni uschia stà planisà da metter giu Beznau ed el veglia be anc profitar da l'iniziativa. Walo di ch'els sajan adina ì da quai ora che Beznau restia en funcziun enfin passa il 2020 sch'i grategia da survegnir ils documents da segirezza nezzessaris. L'Axpo haja gia investì tschients milliuns per quai.
RR novitads 08:00


text:
L’entschatta fanadur èn vegnids mess en funcziun portals termics a las staziuns da chargiar ils autos a Selfranga sco era a Sagliains. Quai scriva la Viafier retica en ina communicaziun a las medias. Ils portals termics mesiran la temperatura dals vehichels. Quai per evitar ch’in vehichel surstgaudà vegnia transportà tras il tunnel.
Sper quellas mesiras da segirezza èsi anc vegnì installà a Selfranga in nov sistem d’infurmaziun. Quel infurmeschan ils clients davart ils uraris da chargiar e da spetga.
RR novitads 15:00


text:
La polizia da Palermo haja identifitgà ils cuntrabandists tranter ils passa 700 requirents d'asil africans che sajan arrivads la sonda sin l’insla Sicilia, rapportan medias talianas.
A bord dal bastiment da la marina taliana ch'ha salvà ils fugitivs eran er 12 baras. Ils migrants africans sajan morts sin ina bartga da gumma ch'haja fatg naufragi radund 70 kilometers avant la costa da la Libia.
Ils cuntrabandists sajan vegnids identifitgads da survivents. Ils arrestads derivan da Gambia e Senegal. Els vegnan accusads d’avair prendì memia bleras persunas a bord da la bartga sfundrada.
RR novitads 15:00


text:
In ulteriur milliunari da lotto
La Svizra ha in ulteriur milliunari da lotto. Ina persuna ha cruschà en las 6 dretgas cifras e tratg questa saira in milliun francs en il lotto, quai communitgescha Swisslotto. Per rumper il jackpot avessi anc duvrà la dretga cifra da fortuna - il numer 1. Questa fortuna n'ha nagin gì questa saira.
Sonda proxima passa 30 milliuns francs en il jackpot
Uschia ch'i vegn giugà sonda proxima per in jackpot total da 31,7 milliuns francs. La summa da record en il jackpot era stà il december passa cun 70 milliuns francs.


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Curdin Perl sto desister dal campiunadi mundial
Il passlunghist engiadinais Curdin Perl ha rut l'oss-clavigl e na po perquai betg sa participar al campiunadi mundial da passlung che cumenza l'emna proxima a Falun en Svezia.
Sco quai che Swiss Ski ha communitgà, saja Perl crudà en il trenament per la cuppa mundiala ad Ösrersund en Svezia. El saja gia sgulà enavos en Svizra. Quant ditg che Perl vegn a stuair far pausa, n'è il mument anc betg cler.
RR novitads a las 18:00


text:
AJAR e lur cudesch scrit à 36 mauns ...
- Dumengia, 18.9.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.9.2016, 12:45, RTR
Il collectiv da giuvens auturs da la Svizra fanzosa «AJAR» unescha 18 auturs che han lur atgnas ideas da quai che po esser litteratura.
Scriver cudeschs mintgin per sai en ses chantun para ad els plitost lungurus. Rumper cun ils cunfins tradiziunals da la litteratura plascha ad els bler meglier: Lur prim roman scrit à 36 mauns è gist cumparì quests dis. Dapli davart quest collectiv litterar rapporta nossa correspundenta Laura Keller.


text:
L'onn passà èn tenor indicaziuns da swisstransplant (la fundaziun naziunala che promova, sviluppescha e coordinescha la transplantaziun d'organs en Svizra) 74 persunas ch'eran sin la glista da spetga per in nov organ mortas. 74 persunas savessan forsa anc viver sch'i dess avunda donaturs d'organs en Svizra.
Mancanza d'infurmaziuns in problem
Sco Silvio Albin da l'organisaziun Palliative Care Surselva raquinta, è in grond problem la savida insuffizienta da persunas pertutgant la donaziun e la transplantaziun d'organs. Bleras donaturas e donaturs potenzials temian p.ex., ch'ils organs vegnian prelevads memia baud ni era ch'els sez sajan memia vegls per dar organs. Qua dettia reglas fitg severas, cura ch'in organ possia vegnir prelevà. Ed era sche p.ex. in cor d'ina persuna na vegnia betg en dumonda per ina transplantaziun, dettia anc adina la pussaivladad da dar p.ex. il pulmun, il dir ni in gnirunchel.
Sairas d'infurmaziun
Per cumbatter quella mancanza d'infurmaziuns organisescha la Palliative Care Surselva sairas d'orientaziun ensemen cun medis e spirituals. Durant ina tala infurmaziun vegnia declerà l'andament d'ina transplantaziun d'organs ed era co in persuna possia daventar donatur d'organs. Dentant era la vart etica e las emoziuns vegnian discutadas, uschia Silvio Albin.
RR actualitad 11:00


text:
Tar quest project da film da la firma da producziun snakefilm ScRL sa tracti da la registraziun sin film dal roman cun il medem num da l'autur grischun Silvio Huonder. L'istorgia dal film sa basa sin circumstanzas vairas sco ch'ellas sa preschentavan l'onn 1821 en il Grischun. Ultra d'in cas criminal tracta il film er l'istorgia davart il svilup d'in urden giuridic democratic anc avant che la Svizra è daventada in stadi federal l'onn 1848. Filmà vegni en las giassas da Cuira, a Glion, a Versomi, en la Val Bargis e Val Stussavgia, en Val Lumnezia fin en la regiun da Vuorz.
RR novitads 11:00


text:
Finalment l'è rivad el PDF-güida en su la mea scritura, cłamada LoReS. Ve la presenti cond tuta la mea joia e el mé orgœlł e sí, el so que l'è miga un lavorar académic gné "professional", ma l'è una cosa que ho faid con tut el mé cœr e cond tuta la mea passion.
El LoReS (Lombard Restruiturad Stàndard) el se basa su la scritura gàllica en comun cond l'occitan, el catalan e, en part, el francés. El se desvilupa segond un sistema "adativ" que 'l da una forma gràfica unívoca e 'l permet una pronúncia líbera.
L'è important dir que, nonostant l'existeixen tante forme dialetaly e tante caraterístique diferente que li contradistingüeixen li parlade de la lengua lombarda, la comunità lingüística l'è d'acordi sul definir el lombard (se miga enfinamai l'intreg contínum gallo-itàlic) come una lengua única en quant dò parlade, anca se lontane, dentre de l'istess contínum li g'han miga bisogn de traduccion e i èn donca intellegíbely completament. L'assença atual d'un sistema de scritura unívoc l'è però forsi l'únic e fondamental pal ideològic que an'mò encœ el tén viva la convincion que "milanés e bressan i èn dò lengüe diferente". Se però, comè que vederom en questa güida, andom a analizar la lengua cond un métod "adativ", el sarà de segur płu fàcil capir que en realtà "milanés e bressan i èn du dialets d'una istessa lengua", donca, el lombard. Una concecion forsi difícil de capir per una realtà lingüística italian, que l'è usa a un concet de lengua que la preved miga forte variacion dentre d'un'intrega parlada.
Ve digui que el libre l'è scrit en italian, per una qüestion de major comprensibelità.
Siv pronts a lèger-l? Descargué'l de quí e per płaxer, lassé'm un coment quí de sota! Gràcie a tuts per la possibilità que me darev.
Editad: ho ajornad el laç del PDF. Adess poderiv descargar-l sença problemy.


text:
Trais finalists, trais innovativs models da fatschenta, in victur: Franco Jenal e Daniel Kohler da la firma Buyfresh han gudagnà il premi d’interprendiders giuvens dal Grischun 2016.
Cun lur plattafurma che venda spezialitads regiunalas online, il link avra en ina nova fanestra en l’entira Svizra èn els sa mess atras cunter l’agentura Eventfieber e Professional Assistance Schlumpf, scriva il Bündner Tagblatt.
Vast sortiment culinaric
Buyfresh è dapi radund 15 mais online. Cun il slogan «Coolinahrig» porscha la stizun en l’internet products da radund 70 purschiders. Il sortiment è fitg dependent da la stagiun e cumpiglia products sco Single Malt da l’Engiadina sur charniez da delicatessa appenzellais fin chaschiel Vacherin dal Friburg.
En il focus schai adina la producziun che schanegia l’ambient e resursas e ch’è d’auta qualitad. Er la tegnida d’animals adequata a lur natira è in dals puncts centrals.
RR novitads 07:00


text:
La bella addormentata nel bosco (film)
La bella addormentata nel bosco (La bèla indurminsàda in dal bòsc) 'l è 'n cartòṅ animâ dal 1959 dla Walt Disney Productions ch'al cònta la fòla dla Bèla indurminsàda ad Charles Perrault. 'L è vgnû fóra in di Stat Unî al 29 ad Śnar dal 1959.
Par trént'an 'l è stâ 'l ùnic adatamènt dna fòla prudót par la Disney, al 16śum dla lista, parchè in alóra al n è stâ minga 'n sucès anc s'l à muciâ sù da piò ad sinquànt'òṅ migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ siē.
Sunt
Dòp dimóndi an sénsa avér abû di fiōl, a nas finalmènt l’Aurora, la putìna dal Rè Stēvan e 'd sò mujér, la Regìna Leah. Al régn al fà fèsta e p'r al sò batéś i rìv'n anc al Rè Umbèrt e sò fiōl, al prìnsip Filìp, ch'un dè al dvintarà 'l sò spóś par ligàr dū paéś insém.
Al fati Flora, Fauna e Serena i banadìsan la putìna faghénd-ag di regài, la belésa e 'l cant, ma prima che l'ultma fata la pòsa far àtar tant a riva la stria catìva Malefica, arliàda p'r a n èsar minga stada invidàda, ch'la gh tira adòs na maledisiòṅ dgénd-ag che prima di sò séd'ś an la s punśarà a 'n dî c'n un fuś e acsè la mur'rà. La Serena la próa a cambiàr, in na quàlc manéra, al sò destîṅ: invéci 'd murìr la s indurminsarà in fiṅ tant ch'un qualchidòṅ inamurâ dabòṅ 'd lē al la baś'rà.
Par paràr via 'l malefìsi, al Rè Stēvan al fà bruśàr tut i fuś dal régn méntar la putìna, c'n al nóm ad Rosaspina, la và a star a cà 'd un buscajōl in fiṅ ch'l'arà cumpiû i séd'ś an. La stria la manda 'l sò córuv Diablo a pascàr-la dapartùt.


text:
Ma ingio es vairamaing la Cruschada?
“A Crusch rivà pro’l ustaria…” disch la chanzun da Men Rauch. Nus dschain: A Crusch rivà pro’l üert da Cilgia, pro la Cruschada! Crusch es üna pitschna fracziun attachada uriuntamaing al cumün da Sent, daspö quist on es quai il cumün da Scuol immez l’Engiadina Bassa (GR). A Crusch as chatta quatter chasas – üna cotschna, üna verda, ün’alba ed ün’orandscha. Pro quista fracziun culurida tocca pro eir amo üna stalla e güst sur quella es situà ün üert plain culuors: la Cruschada!
La Cruschada as rechatta sün 1200m s.m. sülla costa dal süd cun vista sülla chadaina da muntognas chi cumainza i’l ost cul Piz Lad, sur il Piz S-chalambert, il Piz Agüz, il Piz Lischana fin vi pro’l Piz Pisoc i’l vest. In quista regiun alpina cumainza üna stagiun da üert in mai e finischa il plü tard in october.
Co rivar a la Cruschada?
Per rivar a Crusch daja differentas pussibiltats.
Cul trafic public: Ün auto da posta parta minch’ura cun coliaziun da tren davent da Scuol a Martina cun üna fermativa a Crusch. Davent da là esa be amo da chaminar 3-5min fin sü pro’l üert da la Cruschada.
Cul auto privat: Crusch as rechatta sül stradun 5km davent dal cumün da Scuol in direcziun Martina – Samnaun. Plazzas da parcar mettaina a disposiziun güst dasper il üert.
A pè: Il üert da la Cruschada es situà precis al ur da la senda pedestra chi maina da Sent giò Sur-En. Quai es üna bella spassegiada da circa 30 minuts tras prada e champogna .
Scha vus vais istess amo difficultats da chattar il lö, pudais adüna e jent tour sü contact cun nus. giardinaria@cruschada.ch


text:
Briga (distret)
El Distret de Briga (nòm uficiàl en todèsch: Bezirk Brig) l'è giü dei quatórdes distrècc de Canton Vales, endèla Svizzera meridiunàla. Endèl Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù totàl de 25 137. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Brig-Glis.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del distrèt de Briga i è:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brig District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Per plaschair sustgnai a nus! Please support us! Società “Freunde Bündner Jugendchor” Els vegnan adüna gugent a nos concerts e gnissan gugent infuormats davoman da nos progets? Lura han els la pussibiltà da gnir commember da la società “Freunde Bündner Jugendchor”! Per CHF 50.- per on vegnan els bainfatturs dal cor da giuvenils dal Grischun ed ans supporteschan activmaing sün nossa via musicala. Co cuntraprestaziun per lur contribuziun appredschada vegnan els infuormats regularmaing cun nos Neswletter “Freunde Bündner Jugendchor” sur da las activitats dal cor. Inolteschan els simplamaing CHF 50.- sül conto dal cor (indicaziuns dal conto chattan els suotvart sülla pagina) culla remarcha “Freunde Bündner Jugendchor”. Nus ans allegressan da tils pudair nomnar quist on pro nos bainfatturs! Donaziuns: Sch’els ans lessan sustgnair financialmaing, sainza dvantar commember da la società “Freunde Bündner Jugendchor”, pigliaina eir gugent incunter duns singuls. Quels ans pussibilteschan da cuvrir ils cuosts co transports, fit da salas ed unifuormas. Grazcha a vossas donaziuns as pudain nus concentrar plainamaing sül far musica. Nus as eschan fich recugnuschaint per quai! Indicaziuns da conto:
Sch’els vessan dad avair amo dumondas, nun esiteschan els da contactar nos manader.


text:
Cussagl da fundaziun
-
Hans-Jörg Heusser
Dr. Hans-Jörg Heusser es istoriker d’art, publicist e cusgliader d’intrapraisa. El maina hoz a Turich ün’agna firma per cusglianza strategica i’l sectur cultural. Fin in avuost 2010 es el stat dürant raduond duos decennis directur da l’Institut Svizzer per scienza d’art (SIK-ISEA) a Turich e Losanna. Suot sia direcziun s’ha sviluppà il SIK-ISEA in möd […]
-
Katharina Ammann
Katharina Ammann ha stübgià istorgia d’art e litteratura inglaisa a las universitats da Genevra ed Oxford. Dal 2001 fin 2004 ha ella lavurà sco assistenta scientifica al musem d’art da Solothurn ed ha chürà exposiziuns chi concernan impustüt l’art contemporana. Sia dissertaziun „Video ausstellen – Potenziale der Präsentation“ ha ella scrit a l’università da Berna […]
-
Urezza Famos
Urezza Famos es cusgliadra d’interpraisa e da cultura, editura e mamma. Ella edischa la revista „piz: il magazin per l’Engiadina e las vals dal süd dal Grischun“. Plünavant maina ella l’hotel da cultura Piz Tschütta a Vnà. Ella abita cun sia famiglia a Sent ed es creschüda sü in Engiadina Bassa. Davo il stüdi d’economia […]
-
Reto Pedotti
Cun mias differentas occupaziuns n’haja adüna chattà nouvas sfidas ed inscuntrà differentas persunas e culturas. Las tradiziuns, las üsanzas, las mentalitats, las linguas sun per mai paschiun e provocaziun. Vera inavant ed inavo per viver bain il minchadi es ün pa mia filosofia.” Seit 2015 Gemeindevorstand Scuol und zuständig für die Ressorts Schule, Soziales und […]


text:
Rosa Parks
La Rosa Parks, nassuda Rosa Louise McCauley (Tuskegee, quatter de febrar del 1913 - Detroit, 24 de otober del 2005) l'è stada ona sciora americana, ativista di diritt civil.
L'è deventada famosa in tutt el mond perchè in del 1955 l'ha refudaa de levàss in pee per lassàggh el sedil a on bianch a Montgomery, in Alabama. El sò arest l'ha portaa a la protesta massizza de la comunità afroamericana, e al boicotagg di autobus de Montgomery, duraa per pussee d'on ann. In del 1956 la Cort Costituzional la deciara che la segregazion razzial di gent in sui autobus in Alabama l'è anticostituzional, e inscì la Rosa Parks la deventa on simbol per l'emancipazion di negher.
Dopo 'n quai ann la s'è trasferida a Detroit, indè che l'ha lavoraa 'me sartina, e poeu 'me assistenta d'on member del Congress. L'è morta a 92 agn.


text:
Paiver da Sichuan
Il paiver da Sichuan (Zanthoxylum piperitum), era numnà paiver chinais u paiver giapunais, è ina spezia da plantas or da la famiglia da las rutaceas (Rutaceae). El producescha ina spezaria picanta e n'è betg parentà cun il paiver nair (Piper nigrum). Er autras spezias dal gener Zanthoxylum, p. ex. Zanthoxylum schinifolium vegnan numnadas paiver da Sichuan.
Il gener Zanthoxylum, che cumpiglia las differentas spezias da paiver da Sichuan, appartegna a la famiglia da las rutaceas ed è cun quai parentà cun las plantas da citrus (Citrus). Il num dal gener ch'ins po translatar cun «lain mellen» descriva in tratg caracteristic da la planta; «lain mellen» numn'ins diversas spezias da divers geners.
Il num paiver da Sichuan deriva da la provinza centralchinaisa da Sichuan, nua ch'el è indigen e vegn duvrà gugent en chadafieu. Sco era tar la provinza chatt'ins ins diversas variantas da scriver sco paiver da Sichuan, Sechuan u Szetschuan. Auters nums ch'èn derasads en Europa includan paiver da muntagna, paiver chinais e paiver giapunais.


text:
1918
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La finìss la prima guèra mundiala
Catalunya - La Mancomunitat de Catalunya la impülsa la campagna pro Estatut d'Autonomia de Catalunya.
Düraant l'an: una gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) la riva a afetá, in vargün lööch, ul 50% da la pupulazziun e la causa una enorma murtalitaa.
01 01 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): l'atuur da cinema Anglées Charles Chaplin ga al inaugüra i söö propi stüdi cinematugràfich.
08 01 - Washington: ul presideent Wilson fa püblich ul messacc íntal punt 14 dal quaal a gh'è ul gèrmen da la Suzzietaa di Nazziun.
05 03 - Rüssia: i auturitaa bolscévich i trasla la capitala dal paees da Petrograd a Muscova.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 02 - Növa York (SÜA): Julian Schwinger, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1994)
11 05 - Növa York (SÜA): Richard Feynman, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1988)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Halle 06 01:Georg Ferdinand Ludwig Filip Cantor ,matemàtich Tudèesch cugnussüü cuma ul creaduur da la teuría di cungjuunt (n. 03 04 1845, Sant Pedarsbuurgh).
10 02: Ernesto Teodoro Moneta, pacifista Talian Premi Nobel da la Paas ul 1907 (n. 1833).
21 04 - aprööf da Cappy (Somme, la Picardía, Francja): Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, cugnussüü cuma ul Barun Russ, aviaduur Tudeesch, cunsideraa ul mejuur pilota da la Prima Guèra Mundiala, abatüü cul Fokker ch'al era drée a pilutá (n. 1892).
- Ol 2 de Desèmber l' mör l'Edmond Rostand scritùr de teàter francés
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
En ina votaziun online ha Sent fatg la cursa encunter las vischnancas Oberstammheim (chantun Turitg) ed Oberwil (chantun Berna). Perquai è in team da l’emettur da radio «SRF Musikwelle» vegnì a Sent.
Ils reporters van a la tschertga d’istorgias interessantas e fan in purtret da la vischnanca. Era visitan els l’hotel Val Sinestra, ina fatschenta da cheramica e discurran l'enconuschent artist Not Vital e blers auters.
Musica n'astga betg mancar
Natiralmain stat la musica en il center. Mintga di preschentan els ina societad u ina gruppa da musica. Da la societad da musica Sent sur las musicas da giuvenils enfin tar la chapella Tamangur. Il studio e installà en in suler d’ina chasa engiadinaisa. La populaziun astga vesair il team a lavurar e dar si giavischs musicals.
«Zoogä-n-am Boogä» sco act final
Venderdi a partir da las 20.00 ha alura lieu la festa finala. Diversas furmaziuns da musica da Sent, ma era da las duas vischnancas ch'han pers la cursa, Oberstammheim ed Oberwil èn preschentas. Quest emissiun vegn alura era emessa live da Sent.
RR actualitad 17:00


text:
Ils ovs, che pudessan esser contaminads, èn vegnids vendids en filialas da la cooperativa Aare ed en la Svizra dal Vest. Els na duessian betg vegnir mangiads, scriva la SDA. Il manaschi, che ha producì ils ovs contaminads, è vegnì serrà.
Entant ha precisà la Migros ch'i sa tractia da radund 800 ovs brins che pudessan cuntegnair salmonellas. Ils ovs pertutgads hajan il code 1-CH-231 ha fatg a savair la Migros. Els possian esser en stgatlas da differentas grondezzas cun ovs da differentas furmas da producziun ed avair differentas grondezzas. Sch’ils ovs vegnian purtads enavos en la filiala, paja ella enavos il pretsch da cumpra, fa a savair la Migros en ina communicaziun.
Tgi che survegn mal il venter, passar tras u mal il chau suenter avair mangià ovs, duai ir tar in medi, agiunscha l’agentura da novitads.
RR novitads 06:00


text:
Rogaziun federala – in firà interreligius?
- Dumengia, 17.9.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 17.9.2017, 8:06, RTR
«Dem Bettag eine Zukunft geben» è titulà in nov cudesch edì dals teologs Eva-Maria Faber e Daniel Kosch. 27 auturAs scrivan da l'istorgia, da la muntada e da l'avegnir da la Rogaziun federala.
Il firà ha ina lunga istorgia ed è il sulet firà interconfessiunal ordinà dal stadi. Pli baud eri scumandà dad ir a sautar e lavar l'auto la dumengia da la Rogaziun federala. Oz è la situaziun dal firà che vegn celebrà la terza dumengia da settember in pau in'autra: La multifariadad religiusa crescha e cun ella la dumonda d'integrar novas cumminanzas religiusas en il firà.
Co vegn il di celebrà ozendi? E co en avegnir? – Resposta dattan la professuressa da teologia Eva-Maria Faber, la decana grischuna da la baselgia evangelic-refurmada Cornelia Camichel-Bromeis e Mariano Tschuor ch'è in dals auturs dal cudesch.
Il pled sin via fa Mario Pinggera. Il prer da Richterswil discurra da las varts sumbrivantas da Luther e Calvin e da l'incumbensa da la baselgia.
Contribuziuns
-
Pled sin via da Mario Pinggera
-
La Rogaziun federala: ier, oz e damaun


text:
Colonisaziun e territori
Ils Fris èn enconuschents dapi passa 2000 onns. Il cronist Plinius Secundus discurriva dals "Frisii" ch'avevan salvà l'onn 12 avant Cristus il cumandant d'armada roman Drusus durant la guerra cunter ils Germans, cura che lur bartgas eran urtadas il temp da mar bassa. Era sch'ils Fris èn in pievel german, avevan els gidà da lez temp ils Romans. Quest eveniment era capità là, nua che l'Ollanda dal nord sa chatta oz e nua ch'ils Fris dal vest vivan anc oz. La Frislanda dal nord perencunter è vegnida populada pir l'otgavel tschientaner davent dal vest. Da dir èsi che la Frislanda dal nord è per gronda part sut il nivel da la mar. 850 km rempars (cuntschets), da fin 8 m autezza, protegian quest territori cunter las inundaziuns. Il terren han ins conquistà da la mar pass per pass durant tschientaners. Il territori circumdà da quests rempars sa numna Koog. En la Frislanda dal nord datti en tut 172 Köge.
Lingua e cultura
La lingua e la cultura da questa regiun èn sa sviluppadas dal tuttafatg autonom dapi sia colonisaziun, quai vul dir, senza contacts cun la patria-mamma da la Frislanda dal vest. Che questas duas regiuns linguisticas èn parentas san mo pli ils scienziads demussar. Enavant datti er en la Frislanda dal nord duas gruppas da dialects: Sin la terra franca lung da la riva discurr'ins 6 dialects e la gruppa da las inslas cumpiglia ils trais dialects dal söring (Sylt), dal fering (Föhr) e dal öömrang (Amrum). La gruppa dal continent cumpiglia sis ulteriurs dialects. Tranter quests dialects èn las differenzas per part fitg grondas. Ellas èn uschè grondas, ch'ins dovra savens il tudestg per la conversaziun in cun l'auter. Ina lingua da standard sco il rumantsch grischun n'è dentant betg in tema. A Helgoland discurran ins fris (Halunder), quest'insla è vegnida integrada administrativamain en il cirquit da Pinneberg.
Geografia ed administraziun
Enfin 1864 suttasteva il territori dals Fris dal nord al Danemarc. Suenter la guerra danais-tudestga (1867) tutga il pajais però a la Germania (Prussia). Pir a partir da 1970 è vegnì creà il cirquit administrativ da la Frislanda dal nord (Kreis Nordfriesland NF, 2050 km2, in cirquit da Schleswig-Holstein) cun la chapitala dal cirquit da Husum. Dals bunamain 170'000 abitants da quest cirquit sa defineschan var in terz sco Fris, però be var 10'000 persunas discurran era effectivamain in dals differents dialects fris. Ellas vivan oz per lung da la riva da la mar dal nord (continent) e sin las inslas e "halligas" (Halligen = inslas creadas da l'uman) frisas (Föhr, Anrum, Sylt, Pellworm, Hallig, Hooge, Gröde, Oland euv.).
Organisaziun
ra ils Fris na conuschan nagin center cultural-politic-economic communabel. Sco quai che la Rumantschia vegn spartida da las muntognas, vegnan ils Fris spartids da la mar respectivamain da l'aua. Sch'ins discurra tuttina da centers, alura manegian ins ils lieus, nua ch'i dat blers Fris, ina gronda cuminanza. Sin las inslas è quai Föhr (Feer), sin la terra franca è quai Risum-Lindholm (Risem-Lonham). En las scolas publicas emprendan ils uffants duas uras l'emna il fris; be en ina scola privata danaisa a Risum vegnan anc dus ulteriurs roms instruids en fris. Il fris è oravant tut ina lingua da famiglia e stat en quest sectur en ferma concurrenza cun il Plattdeutsch (=Niederdeutsch). La lingua da communicaziun per l'economia e per la politica è il tudestg (Hochdeutsch). Il fris vegn valità sco ina da las linguas fermamain periclitadas en l'Europa. Radio datti be pauc (3-4 minutas l'emna NDR), televisiun na datti insumma nagina. Il Nordfriisk Instituut sa chatta a Bredstedt (Bräist) ed el fa en ina tut quai che nossas instituziuns fan (Lia Rumantscha, Dicziunari Rumantsch Grischun, Biblioteca chantunala euv.)
Economia
Sche nus essan gia tar las cumparegliaziuns: Era ils Fris eran in pievel da purs, els han gudagnà e cumbattì per lur terren cunter la mar (2004 devi en la Frislanda dal nord anc 2750 bains purils, 240'000 arments, 1600'000 nursas, 400'000 tonnas graun). Oz èn era els en la minoritad. En Svizra èn il purs dal Grischun (era ils purs Rumantschs) pioniers da bio, en la Frislanda dal nord èn ils purs pioniers en la producziun d'energia: cun il vent e da nov er cun la biomassa. Ins discurra uschia era dal pur d'energia (Energiebauer). La consequenza è ch'i vegn bajegià oz a Husum mulins da vent enstagl da bartgas e sin ils ers vegni plantà tirc per al transfurmar sco biomassa en electricitad. Il grond daner gudogn'ins dentant er en la Frislanda dal nord cun il turissem (11,5 miu. pernottaziuns, 1,2 mia. € svieuta). In'ulteriura parallela: Era ils Fris enconuschan il fenomen da las randulinas. Quels èn oravant tut emigrads en l'America. Dapi il 17avel tschientaner han Fris da las inslas savens gudagnà lur paun da mintgadi sco chapitanis u mariners sin bartgas estras. Quai è restà ina gronda tradiziun, fin il di dad oz. Dals mariners ch'èn navigads sur la mar deriva era il clom tradiziunal fris "Rüm hart – klaar kiming" (Weites Herz – Klarer Horizont).
Minoritads en l'Europa Ils Fris en Germania
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità la Frislanda dal Nord.


text:
Enosis
Cont el termin énōsis (έvwσις), che in grech el voeur dì union s'intend de nòrma l'idea politica de on'union tra la Grecia e Cipro (che la gh'ha ona popolazion che per la maggior part l'è de origin greca), idea che l'è scominciada a madurà duranta l'occupazion britannica de l'isola (1878-1960).
In del 1864 i Ingles aveven ceduu al noeuv Regn de Grecia i Isol Iònii, che aveven governaa per cinquant'ann. Quell fatt chì l'è staa consideraa di nazionalista grech e cipriòta come on precedent valid per la cession de territòri ellenich a la Grecia dòpo on period de amministrazion britannica. El moviment per l'énōsis l'è cressuu duranta i ann '40 e '50 del XX secol.
In del 1954, per istigazion de l'arcivescov de Cipro, el Macari III, la Grecia l'ha sostegnuu ai Nazion Unii la causa del diritt de autodeterminazion per i cipriòta, cont el prevedè che i sò abitant avarien scernii de taccàss a lee. L'ann dòpo a Cipro l'è nassuu el moviment de guerriglia de l'EOKA. A bon cunt, i trattativ tra Regn Unii, Turchia e Grecia hann daa a Cipro domà on'indipendenza puttòst debol.
El president del stat noeuv, el Macari III, che fina a qual moment l'era staa on sostenidor de l'énōsis, l'ha ciappaa in di confront de l'union con la Grecia ona posizion semper manch convinta, fina a rivà a dì, in del 1968, che l'énōsis l'era impossibil, al contrari de l'indipendenza.
'Sta ròbba chì l'ha portaa a di contrast cont i estremista, che hann formaa el moviment EOKA-B e che hann participaa al golpe sostegnuu de la Grecia e la CIA contra l'arcivescov.
El colp de stat l'è staa de durada brev, ma l'ha daa origin a l'invasion turca del tòcch settentrional de Cipro.


text:
Èinsa
Artécol in dialèt arzân
L' Èinsa (Enza in italiân e Incia in latèin) l'é un fióm ed l'êlt' Itâlia, ch'al và a dêr a dréta dal Po. Al gh'à al surzéi ind la zôna pió luntâna e difécila da rivêregh ed l'Apenèin arzân. Al sègna al cunfîn tr' al teritôri ed Rèz e Pêrma; ind la stôria l'é stêda la côsta dal Tèri Matéldichi e 'dla Vâl di Cavalêr.
Cōrs dal fióm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nâs da l'Êlp ed Sucîş, int l'Apenèin arzân, al fà a 1.157 mêter d' altèsa al Padòl o lêgh dal Lagastrèl, al şvilópa al só cōrs ed 93 km cun al divéder la pruvîncia ed Rèz da la pruvîncia ed Pêrma. Ind al trât in pianûra al se şlêrga un bèl pô e al cór cun divêrs râm in un lèt lêregh pîn ed giaròun. Al 's bóta in Po aşvèin a Bresèl.
Principalmèint al cōrs dal fióm as divéd in dō pêrti dal tót divêrsi òna da cl'êtra sìa cme natûra sìa cme stôria, a 's pōlen arcgnòser in dû trât che vînen ciamê normalmèint Êlta Vâl d' Èinsa al prém trât ch' al 's fà dal bacîn dal Lagastrèl e as bóta a bêsa bôga tr'al parèidi a péch e al forèsti ed l' Apenèin fîn a un pô pió zò ed Sân Pôl e al secònd trât al se dvâna ind la pêrta meridiunêla ed la Pianûra Padâna ciamê Vâl d' Èinsa ch' al và da Muntèc fîn al Po.
Andamèint dal j âchev[modifica | mudéfica la surzéia]
Da cōrs d' acqua ed l'Apenèin l' Èinsa al sèint dimòndi dal piuvûdi che dân al furiōşi pîni ed l'avtûn (ânca bèin d'ed sōvra a i 1.000 m3/sec) e al mêgri, dimòndi pèişi, ed l'istê (al cōrs bâs al pōl armânger a sèch).
In premavèira però al ghà 'n ajót céch dal desfêres ed la nèiva ind al muntâgni.
Al dà al Po 'na mèdia ed cîrca 12 m3/sec.
Spòrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al só trât ed mèz l'é un pûnt d'arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting, canoa e kayak.
Al travêrsa[modifica | mudéfica la surzéia]
- Mûnchi dal Cōrt,
- Ramṣèit,
- Palansân,
- Vèt,
- Neviân d' j Arduini,
- Canòsa,
- Sân Pôl,
- Traversedél,
- Muntèc,
- Muntchiaróghel,
- Sânt'Ilâri,
- Gatâtich,
- Sôrbel,
- Mzân,
- Bresèl
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Èinsa


text:
Per ils franzos èsi l'emprima victoria dubla en il slalom gigant dapi 45 onns. Alexis Pinturault ha gudagnà avant ses cumpatriot Mathieu Faivre. Terz è vegnì il Talian Massimiliano Blardone.
Passaschas lomas midavan cun passaschas diras, la pista era malruassaivla. I geva per tegnair uschè bassa sco pussaivel la quota da sbagls.
Il skiunz grischun Gino Caviezel è vegnì 8avel. Segund meglier Svizzer è Justin Murisier sin plazza 11. Per omadus è quai il meglier resultat persunal en il slalom gigant.
La stagiun dal dubel e tripel Franzos
La fin da december avevan Adrien Théaux e David Poisson fatg ils rangs 1 e 3 en la cursa rapida a Santa Caterina. En la cumbinaziun da Kitzbühel eran Alexis Pinturault, Victor Muffat-Jeandet e Thomas Mermillod Blondin fatg l'emprima victoria tripla franzosa dapi 46 onns.
RR novitads 06:00


text:
Bligg: «Ja, aber…»
- Glindesdi, 26.3.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 26.3.2018, 9:30, RTR
Cun «Ja, aber...» publitgescha Bligg gia sia 24avla single. Ina chanzun che raquinta sin moda divertenta da trais «Bünzli-Schwizers»: Il Böckli, il Nötzli e la dunna Vögtli. Cun quai vul il rapper svizzer far attents ch'igl è tranteren propi mo piculezzas che vilentan nus e ch'ins duai era pli savens giudair las bellas varts da nossa tiara. Buc per nagut è la Svizra adina puspè sin ils emprims plazs da las tiaras las pli ventiraivlas.


text:
Richard Stallman
El Richard Matthew Stallman (nasüü el 16 de Mars del 1953 a New York), de spess scürtà rms, a l'è un ativista american per el software liber, un hacker, un desvilüpadur de software, cunsideraa de quejvün un radical e un estremista. In del setember del 1983 l'ha scuminciaa el GNU Project (Prugett GNU) per creà un sistema uperatif 'me Unix ma liber, e lü l'era el capo e l'urganisadur. Cunt el GNU Project l'ha scuminciaa el muiment per el software liber e, in del 1985, l'ha faa la Free Software Foundation (fundasiun per el software liber).
El Stallman l'è staa anca el piunier del cuncett del copyleft e l'autur de un fracch de licens 'me la GNU General Public License, la licensa per software liber püsee duprada.
El Stallman l'ha anca desvilüpaa dij bej tocch de software dupraa un fracch, come l'uriginal Emacs, la GNU Compiler Collection e'l GNU Debugger. L'è staa anca in del 1989 el cu-fundadur de la League per Programming Freedom.


text:
Més
El més (en Lombàrt apò ol mìs; pluràl i mis) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa. De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich.
El més lünar l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.
El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber


text:
Bormi
Burmi u "Bórm" (nom ufizial in talian: Bormio; in rumanc: Buorm; in tudesch storich: Worms im Veltlin) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha 4 121 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 41,8 km² e ona densità de 99 ab./km².
A l’è tacaa a Stelvio (BZ), Val de Dint, Val de Sot, Val Fürva.
A Bórm se parla 'l Burmin, un dialet del Lumbard Alpin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bórm l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Surtut giasts da l’ester ma er svizzers che han in tractament medicinal in Grischun, quintan tar il potenzial futur per il turissem en il chantun da vacanzas.
A la conferenza a Puntraschigna èn represchentads medis, differentas clinicas che sa vulan vender, turistichers ed hoteliers. La finamira è tenor l’iniziant da l’inscunter, Christian Gartmann, ch’ins survegn ina emprima survista da las pussaivladads sin il champ da sanadad en connex cun il turissem.
Medicina, turissem e politica
Gartmann ha organisà la conferenza “sanadad e turissem” sin atgna iniziativa cun giasts e referents da la medicina, il turissem ed er or da la politica. Quai per evaluar tge schanzas ch’ins vess cun sviluppar e realisar ideas e projects il sectur da turissem da sanadad.
La conferenza ha lieu ils 7 da settember 2015 en il Rondo a Puntraschigna.


text:
Ceuta
Ceuta (Septa in latin; Setta in italian medieval; سبت/Sebta in arab) a l'è un exclave de la Spagna in sü la costa del Maroch.
la gh'ha una süperfiss de 18,5 km² e una pupulaziun de 75.861 abitant (2006).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è in sü la costa africana del Stret de Gibiltera, che'l spartiss el Mar Mediterani e l'Océan Atlàntich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta l'aveva ucüpada Purtugal in del 1415 e l'è un pussediment de la Spagna del 1580.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è gemelada cun:


text:
Cuntegn
Quest Glossarium Helvetiae historicum è deditgà als nums locals plurilings da la Svizra, vul dir als nums da territoris (chantuns, cuntradas, vals, massivs da muntogna), colonias (citads, vischnancas, aclauns), muntognas, pass, lais, flums e per part era quartiers da citads, chastels, claustras ed objects sumegliants che vegnivan u vegnan anc adina duvrads usitadamain en furma divergenta en las differentas linguas. I mancan damai tut ils nums locals monolings, ils nums da cultira plurilings - quels èn da chattar en ils cudeschs toponomastics chantunals - sco era ils nums dubels da giassas, vias e plazzas, surtut en las citads da Friburg e Bienna. Sch'il num d'ina regiun (district, chastellania euv.) correspunda a quel da ses lieu principal, vegn resguardà mo quest ultim.
Il glossari electronic sa basa sin il Glossarium publitgà il 1991 tal e qual da Norbert Furrer en furma da cudesch per il «Historisches Lexikon der Schweiz». Amplificaziuns u correcturas n'èn betg planisadas per il mument. Sbagls ed impuls pon vegnir communitgads per in'actualisaziun posteriura ad .
La glista cuntegna ils nums da var 1400 lieus en lingua tudestga, franzosa, taliana u rumantscha. Ella na cumpiglia nagins toponims latins. Radund duatschient dals lieus registrads sa chattan en l'exteriur vischin da la Svizra; circa 20 da quels èn objects istorics betg pli existents, sco ils Otg Vegls Lieus confederals, la Lia da la Chadé u ils Quatter Chantuns.
Nums dubels han uffizialmain mo paucs lieus en Svizra. Mo quindesch vischnancas per exempel sa scrivan mintgamai en duas linguas differentas: Bergün/Bravuogn, Biel/Bienne, Bosco/Gurin, Breil/Brigels, Celerina/Schlarigna, Disentis/Mustér, Domat/Ems, Feldis/Veulden, Lantsch/Lenz, Lenzerheide/Lai, Magglingen/Macolin, Sils/Segls Baselgia - Segl Maria, Tumegl/Tomils, Vaz/Obervaz e Waltensburg/Vuorz. En il cas dals auters nums bilings u plurilings existan, sper il num local uffizial ("endonim"), in u plirs exonims, q.v.d. nums locals alloglots. Radund in terz dals exonims inditgads vegnan duvrads usitadamain anc oz, ils auters n'èn betg u strusch pli en diever (exonims istorics).
Proceder
Il material è vegnì rimnà sin basa da glistas gia existentas da nums locals plurilings (indicaziuns bibliograficas davart Blocher/Garraux, Boschung, Doppelnamen, Liste, Pflugfelder u Steiger sut Quellen). Infurmaziuns da registers da lieus, cudeschs da nums e chartas geograficas, da lexicons geografics ed istorics, da vocabularis pli vegls, cartas, rapports da viadis ed insaquants texts uffizials sco era da lavurs istoricas u da publicaziuns davart l'istorgia da la lingua cumpletteschan questas glistas.
Las indicaziuns da las funtaunas agiuntadas als artitgels èn il pli savens mo ina tscherna da la documentaziun existenta ed utilisada. Ultra da quai na vegn betg mintga furma menziunada documentada individualmain, ed era la conferma da tschertas furmas enconuschentas ed ils renviaments ad infurmaziuns a bucca vegnan laschads d'ina vart.
La perioda prendida en mira va enavos fin ca. l'onn 1500. Furmas dal temp medieval tardiv n'èn pia betg vegnidas resguardadas, ed era las scripziuns pli novas èn represchentadas en general meglier che quellas dals emprims tschientaners da la perioda. Las furmas dals nums inditgads n'èn betg datadas. Concernent l'istorgia da la lingua sclereschan las glistas mo la dumonda, schebain ils differents exonims èn oz anc derasads en il diever linguistic surregiunal e general. Quai vul era dir ch'ins na resguarda betg ils usits locals e quels specifics da singulas gruppas en il diever dals exonims.
En ils temps d'ina communicaziun en scrit limitada e d'ina preschientscha pli discreta dal Stadi existivan normalmain era en il cas dals nums locals pliras variantas discurridas e scrittas entaifer la medema lingua. Las indicaziuns respectivas n'èn qua tuttavia betg cumplettas. Da l'autra vart han ins stuì tscherner - per motivs pratics - savens tranter las numerusas ortografias citadas en la litteratura (Pflugfelder inditgescha p.ex. per Lucarn 32, per Ligiaun 46, per la Vuclina 51 differentas furmas tudestgas independentas). Per regla vegnan preferidas quellas variantas che valan sco las pli derasadas, ma era talas ch'ins n'associescha betg senz'auter cun la furma principala (varianta principala). La furma principala d'in num local è quella che valeva a l'entschatta dals onns 1990 sco uffiziala, en il cas dals exonims dentant la furma che correspunda a l'ortografia dad oz u che sumeglia il pli ferm a la norma ortografica actuala.
Furmas da nums pli veglias èn vegnidas modernisadas cun tutta precauziun. Uschia cumpara davant in consonant il vocal i resp. u enstagl d'in anteriur j resp. v, il franzos St- remplazza il St. e Tal (u -tal) substituescha il Thal (-thal) en cas da nums tudestgs da valladas.
Tipologia
Ils exonims resp. pèrs da nums locals n'èn betg vegnids creads tuts en la medema moda e maniera. Els èn vegnids furmads tenor ils suandants criteris:
1. In num local vegn surpiglià en in'autra lingua ed adattà - a bucca ed en scrit - als usits da la lingua receptiva. L'exonim è per uschè dir in "num emprestà", il pèr furmà en quella moda in "pèr d'emprest". Exempels: Bern - Berne - Berna, Glarus - Glaris, Lenzburg -Lenzbourg, Schaffhausen - Schaffhouse - Sciaffusa - Schaffusa, Zürich - Zurich - Zurigo.
2. Ils dus elements d'in pèr derivan d'ina furma da basa (celtica, retica, latina) communabla. Las differenzas tranter ils nums han da far cun il svilup divers da lur linguas. Exempels per tals "nums parallels" resp. "pèrs furmads tras diversificaziun": Martigny/Martinach da Martiniacum, Rhône/Rotten/Rodano/Rodan da Rhodanus, Sion/Sitten da Sedunum, Yverdon/Iferten dad Eburodonum.
3. L'exonim è ina translaziun dal num emprestà dad in'autra lingua. I sa tracta damai da "nums translatads" resp. da "pèrs furmads tras translaziun". Exempels: La Sauge - Fehlbaum, Gemmipass - Col des chemins, Obersaxen - Sursaissa, La Roche - Zurflüh, Schmitten - Ferrera.
4. Ils nums locals duvrads en differentas linguas èn vegnids furmads independentamain in da l'auter e n'han pia nagut communabel. Tals "nums dubels" (en il senn pli stretg dal term) furman uschenumnads "pèrs da nums libers" (Zinsli). Exempels: Burgdorf - Berthoud, Gänsbrunnen - St-Joseph, Genfersee - Lac Léman, Jaun - Bellegarde, Maderanertal - Val da Fier, Matterhorn - Cervin, Rothenbrunnen - Giuvaulta, Stätzer Horn - Piz Raschil.


text:
L’accident è capità dumengia bun’ura sco quai che la polizia chantunala communitgescha. L’um haja perdì l’equiliber en la vischinanza dal Mazorakopf sin bun 2'300 meters sur mar, e saja crudà d’ina taissa spunda giuadora. Tar la crudada è l’alpinist sa blessà mortalmain.
Polizia tschertga perditgas
Per sclerir il decurs exact da l'accident tschertga la polizia perditgas. En spezial supplitgescha ella l'um che ha discurrì cun la REGA da s'annunziar. El sco era ses dus accumpagnaders hajan observà l’accident.
RR novitads 11:00


text:
Nominads sco sportist da l’onn e successur dal freeskier Andri Ragettli èn stadas duas sportistas e quatter sportists. La finala ha la giuria (50%) ed il public (50%) dà cleramain ad Armon Orlik las bleras vuschs. Il premi per il victur Armon Orlik è dotà cun 10’000 francs.
Jau sun dal maini che nus avain cun Armon Orlik undrà in meritaivel victur.
Onn perfetg per Orlik
Armon Orlik sa mova dapi passa in onn sin in’unda da success. Il lutgader da Maiavilla è in perfecziunist, extrem focusà. Malgrà ch’el ha stuì far dacurt sis emnas pausa pervia d’ina blessura vid la tatona n’ha Orlik betg pers ord ils egls sia finamira da questa stagiun. Per el quinta il temp actual. E la fin d’emna passada ha Orlik demonstrà ch’el ha surmuntà bain sia blessura. A la festa da lutga da la Svizra dal Nordost a Tavau ha Armon Orlik cuntanschì la lutga finala.
Il punct culminant da la stagiun è franc la festa d’Unspunnen la fin avust ad Interlaken. Fin lura vul Orlik esser en absoluta top furma. Gartegia quai auda el là tranter ils gronds favurits sin il titel a quella festa cun caracter federal. La festa d’Unspunnen è numnadamain be mintga sis onns.
Segund lutgader
Armon Orlik è suenter Stefan Fausch il 2004 il segund lutgader ch’è vegnì undrà sco sportist grischun da l’onn. Quai titel ha il giuven lutgader da 22 onns merità grazia ad ina stagiun quasi perfetga il 2016. Sper cuntanscher la lutga finala a la festa federala ad Estavayer ha Orlik tranter auter triumfà l’onn passà sin la Schwägalp e sin il Weissenstein. Plinavant ha el gudagnà la festa da la Svizra dal Nordost a Wattwil, la festa chantunala grischuna-glarunaisa a Flem, a la festa glarunaisa-grischuna en Glaruna ed a la festa chantunala da la Turgovia a Märwil.
Vital Albin il newcomer da l’onn
Sper il sportist da l’onn Armon Orlik èn anc ulteriurs sportists vegnids onurads. Il mountainbiker da Tersnaus Vital Albin ha survegnì il premi sco newcomer da l’onn. Albin vala dapi daditg sco il successur da ses grond idol Nino Schurter.
Gudagnà il titel sco funcziunari/trenader da l’onn 2017 ha Hans Markutt ch’è trenader ed organisatur da turniers da tennis. Paul Schnider è vegnì undrà sco sportist da l’onn cun impediments. Schnider che sesa en la sutga da rodas vala sco in dals megliers tiradurs da pistola en l’Europa. Sco meglra uniun da l’onn è vegnì undrà il OLG Cuira, la gruppa da cursas d’orientaziun.


text:
Il pitschen prinzi ha 75 onns
- Venderdi, 6.4.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 6.4.2018, 8:40, RTR
Ils 6 d'avrigl 1943 cumpara il cudesch d'Antoine de Saint-Exupéry. Il pitschen prinzi è daventà ina capodovra da la litteratura mundiala.
«Ins vesa bain mo cun il cor, l'essenzial na ves'ins betg cun ils egls»
Quai è in dals citats ils pli renumnads or dal cudesch dal pitschen prinzi. Igl è in'istorgia da l'amicizia, da la bainvulientscha, dal respect e da la responsabladad per tut las creatiras. L'autur Saint-Exupéry dovra pleds simpels e modests per las pli impurtantas valurs da la vita. Il cudesch d'uffants è er in filosofic per creschids.
Cun blera simbolica raquinta l'autur dal pitschen prinzi e ses inscunters, da l'umet che vegn sin terra ed entaupa in pilot atterà per forza en la Sahara. Er las illustraziuns finas, reducidas a l'essenzial èn da l'autur e pilot Saint-Exupéry.
Dal pitschen prinzi datti translaziuns en passa 180 linguatgs, er en rumantsch. RTR ha edì il 2014 in disc cumpact cun l'istorgia sco gieu auditiv.


text:
UNIUN
Noss’uniun vuless dar la pusseivladad allas dunnas – e mintgaton era ad umens – da far zatgei da cuminonza: prender part da cuors, discussiuns, representaziuns da teater, porscher agid ni variaziun allas persunas veglias en nos vitgs, separticipar a fiastas da baselgia, sustener ovras caritativas.
Noss’uniun ha dapresent ca. 100 commembras.
Nus essan particularmein engrazieivlas per novas ideas che nus savessen integrar en nies program annual. E nus havein plascher dad impuls e propostas per migliurar nossa purschida, tuttina sche quei vegn da nossas commembras ni dil rest dalla populaziun.


text:
Èn paucs puncts èn ils dus candidats per il presidi franzos dil medem avis. Sch’i va dentant per cumbatter il terrorissem èn els d’accord. Omadus lessan auzar il budget per la defensiun per savair proteger meglier la tiara.
Uschiglio èn ils dus candidats da differents avis tge ch’è il meglier per la Frantscha. Fertant che Marine Le Pen less extrar da l’Uniun Europeica less Emmanuel Macron integrar anc meglier la Frantscha en l’UE e salvar igl Euro. Plinavant less Macron mantegnair la lètg da omosexuals en Frantscha, sia adversaria perencunter è encunter quella. Era tar las rentas han els differentas ideas.
Davosa debatta
Ier saira è stada la davosa e la pli impurtanta debatta en connex cun las elecziuns en Frantscha. Passa duas uras han il candidat liber Emmanuel Macron e la candidata dal Front National debattà. Gudagnà ha tenor ina retschertga grad suenter il duell Emmanuel Macron, el ha persvas 63% dals aspectaturs. Marine Le Pen be 34%. El aveva gia en las duas emprimas debattas, cura che tut ils 11 candidats eran anc en la cursa gia persvas ils pli blers aspectaturs.
Duell dir
Il candidat per il presidi franzos Emmanuel Macron stettia per ina globalisaziun selvadia, ina brutalitad sociala ed ina guerra da tuts cunter tuts. Quai ha reproschà a l'independent la candidata populista da la dretga Marine Le Pen.
Macron ha returnà che Le Pen malegia in purtret negativ da la Frantscha e ch'ella derasia manzegnas e absurditads.
L'elecziun è dumengia proxima ils 7 da matg.
RR actualitad 07:00


text:
Suenter in ulteriur naufragi avant dretgira è ussa cler: Il decret dispitaivel dal president american, Donald Trump che duai excluder persunas da sis pajais d'entrar ils Stadis Unids vegn avant la dretgira suprema, la pli auta instanza. Gia avant aveva ina dretgira dal stadi Virginia mantegnì ina decisiun da l'emprima instanza che metta ord funcziun il decret il mument.
Il minister da giustia, Jeff Sessions ha communitgà la gievgia da vulair cuntinuar il cumbat per defender la pussanza e per las obligaziuns da la regenza. Perquai il pass davant la dretgira suprema.
Seria da naufragi davant dretgiras
La regenza dals Stadis Unids ha gia pers intgin cas avant dretgira pertutgant la lescha che duai excluder persunas da sis pajais per il pli islamics per 90 dis. Trump aveva relaschà il decret per questa lescha gia in'emna suenter che sia perioda d'uffizi ha cumenzà. Cun quest decret ha el chaschunà gronda confusiun als eroports. Tuttenina n'era betg pli cler tgi che po entrar en il pajais e tgi betg.
Pauc pli tard ha ina dretgira a Seattle lura mess ord funcziun la lescha. Sinaquai ha la regenza flaivlentà la lescha, uschia pertutga ella mo pli sis empè da set pajais. Ma er questa varianta n'è betg vegnida tras las dretgiras.
RR novitads 06:00


text:
Aarau
- Sonda, 12.9.2015, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.9.2015, 8:40, RTR
Suenter Cuira 2011 ha la 12avla Festa federala da la musica populara lieu questa fin d'emna ad Aarau. Radund 300 furmaziuns cun 1500 musicistas e musicista vegnan a sa preschentar durant la festa. La citad spetga varga 100'000 visitaders e visitadras.
Aarau na figurescha per ordinari betg gist en las top 10 da las destinaziuns turisticas da la Svizra. Aarau è dentant ina pitschna citad cun bler istorgia ed uschia era cun inqual attracziun che vala la paina dad ir a guardar. Ma tge istorgia ha questa citad lura propi? E con grond è Aarau atgnamain?


text:
Dus gidanters da ses team eran gist sin il pass, cura che l'accident è capità, declera Rainer Feldner. Tals hajan vis tut. «Jau sez sa chattava en la chamona. Nus avain udì co l'aviun e sgulà pli datiers. Era ils motors tunavan – tut era normal.» Tuttenina haja lura dà in grond schlop.
L'emprim ils motors, lura il schlop e suenter in ruauss absolut. Jau hai savì ch'igl è capita insatge nausch.
La sonda vargada era la chamona occupada cumplettamain cun 15 osps. Era tals eran consternads. Tuts eran schoccads, trais dad els sajan perditgas ch'han vis datiers tge ch'è capità, uschia il guardiachamona.
Perditgas han fatg maletgs avant crudada
Ensemen cun quatter medis è Rainer Feldner immediat currì envers il vrac ed ha alarmà las forzas da salvament. Silsuenter han las perditgas gì da respunder dumondas da l'examinaziun d'accidents d'aviun e da la polizia. Las duas perditgas dal team da la chamona sajan danovamain vegnidas sguladas giu Flem per in'interrogaziun ed in protocol. «Els han anc fatg maletgs avant la crudada. Tals vul l'examinaziun d'accidents d'aviaziun sa chapescha vesair.»
El saja schoccà, consternà, trist ed emprovia d'ir enturn cun quai ch'è capita, explitgescha Rainer Feldner. Gist perquai han las perditgas survegnì in numer da telefon dal care team, ch'è per il mument anc staziunà a Flem.
RR actualitad 17:00


text:
In automobilist da 72 onns viagiava cun ses Honda cun numer songagliais curt avant las 15:00 en direcziun nord. Curt suenter la colliaziun da la via cun Panaduz è capitada ina collisiun frontala cun in VW cun numer grischun, guidà dad in um da 68 onns. Tut las 6 persunas en ils autos èn vegnidas blessadas – 5 dad ellas grevamain. 2 blessads èn vegnids transportads cun la Rega en ils ospitals da Cuira e Turitg. 3 ambulanzas han manà ils ulteriurs blessads a Cuira e Tusaun.
Co ch’il accident è succedì n’è anc betg enconuschent. Curt avant l’accident ha dentant in auto evità la situaziun ed è passà enavant vers sid. Perquai supplica la polizia chantunala a la persuna che ha guidà quel auto u ad autras persunas che han fat observaziuns da s’annunziar. La procura publica e la polizia chantunala examineschan il cas.
Durant las lavurs da salvament è vegnì svià il traffic. Era sche la polizia ha pudì dar liber curt avant las 18:00 danovamain la via vers sid haja dat en la regiun da la Tumleastga e da Cuira disturbis considerabels dal traffic.
RR novitads 20:00


text:
Ma quist „Forum“ laina dedichar ad ün scriptur frances chi’d es nat avant 100 ons, e quai es Albert Camus. Nat propi quists dis da november dal 1913 in Algeria, ingio cha seis bap d’eira emigrà sco Frances. Sia mamma d’eira üna indigena da l’Algeria, üna donna fich povra da relaziuns üm(i)las, üna donna eir mez analfabeta, co cha i’s doda, quai chi fa star stut, perche cha Albert Camus dvantarà ün dals gronds scripturs dal 20avel tschientiner.
Albert Camus chi es per mia generaziun stat ün scriptur chi’s ha stuvü lejer in scola. Eu craj cha minch’ün chi haja fat ün pa inavant cul frances varà let üna o tschell’ouvra. I dà las ouvras filosoficas, dad üna vart, per exaimpel quist Mitus dal Sisyphus, cha in frances ha’l clamà Le mythe de Sisyphe. E da quel cudesch - be per mossar ün pa che cha Camus ans ha regalà - da quel cudesch es restada üna frasa, cha blers han dodi e forsa darcheu invlidà, ma no tilla lain trar adimmaint, quista frasa bellezzas: “Il faut s’imaginer Sisyphe heureux.” I’s vess da s’imaginar cha Sisyphus d’eira forsa cuntaint. E quia vezzaina seis pensar tottafat nouv e oter. Sisyphus chi’d es quist pover schani chi ha da stumplar sü quista gronda peidra, e apaina ch’el füss süsom, o, cha (-) el vess vendschü quist chasti, schi rodla quist crap inavo darcheu jo la chavorgia, e el ha da cumanzar danouv.


text:
RTR: Il Parlament federal ha elegì Ignazio Cassis sco nov cusseglier federal. Nagina schanza ha Isabelle Moret, la suletta dunna sin il ticket gì. Quai malgrà che la dumonda da la represchentanza da las dunnas en il Cussegl federal è vegnida discutada prominentamain.
Pertge n’hai betg tanschì per ella?
Adrian Camartin: Quai ha per part da far cun la candidata. Blers parlamentaris cun ils quals jau hai tschantschà han detg ch’els hajan gì dubis sche Isabelle Moret haja propi il format per ina cussegliera federala.
Tschella raschun ves jau en la constellaziun politic-geografica da l’elecziun dad ier. Il squitsch ni la voluntad dad ussa puspè eleger in cusseglier federal italofon era simplamain gronds. Ed il sulet candidat era Ignazio Cassis.
Fatg è dentant: Il mument sesan mo duas dunnas en il Cussegl federal. La socialdemocrata Simonetta Sommaruga e Doris Leuthard da la Partida cristiandemocratica. Da Leuthard san ins ch’ella na vegn betg a candidar per in’ulteriura legislatura. Restass pia mo anc ina dunna en la regenza. Il squitsch sin la PCD da nominar ina dunna e sin il parlament da lura era eleger quella è pia gronds.
Adrian Camartin: Quai dentant mo sin l’emprima egliada. Natiralmain ha la Partida cristiandemocratica era dunnas capablas en sias retschas. Jau patratg qua vid la cussegliera naziunala vallesana Viola Amherd ni la cussegliera dals chantuns Brigitte Häberli Koller da la Turgovia.
Quai ch’ins na dastga dentant betg emblidar è ch’i savess dar enfin la fin da la legislatura anc autras demissiuns. Il liberaldemocrat Johann Schneider-Ammann è in candidat permanent per ina demissiun. E lura era Ueli Maurer da la pps. Lez è era gia diesch onns ella regenza.
Che Doris Leuthard ha annunzià uschè baud ch’ella vegni a chalar en dus onns è atgnamain da chapir sco signal vers tschellas partidas da coordinar las demissiuns ed era da mirar co ina represchentanza equilibrada da las dunnas en il Cussegl federal savess vegnir garantida.
Tge dunnas avessan tar la PLD e la PPS il potenzial da daventar cusseglieras federalas?
Adrian Camartin: L’emprim ston ins savair che quels trais sezs vegnan a restar en la Svizra tudestga. Ch’il parlament elegia sper Berset, Parmelin e Cassis in quart represchentant da la Svizra latina è pauc probabel.
Tar la PLD vegn adina puspè numnada la cussegliera dals chantuns songagliaisa Karin Keller-Sutter. Auters nums che curseschan èn per exempel la cussegliera guvernativa turitgaisa Carmen Walker Späh ni era la presidenta da la partida naziunala Petra Gössi.
Tar la PPS èsi pli grev da chattar pussaivlas candidatas. La suletta che vegn endament a mai è la cussegliera naziunala Verena Herzog dal chantun Turgovia.
Facit: I dat pia dunnas valablas. Igl è uss a las partidas da nominar ellas ed al Parlament federal d’eleger ellas.
RR actualitad 07:00


text:
Adina cura che la squadra naziunala franzosa gioga a chasa n’è ella betg da batter. Quai era gia tar il turnier dal campiunadi d’Europa l’onn 1984 uschia e quai era er l’onn 1998 tar il champiunadi mundial il cas. Cler che l’Equipe Tricolore actuala vul far sco las equipas da pli baud: gudagnar il titel da campiun a chasa.
Ils fans èn segirs. La squadra naziunala gudogna era il turnier 2016. Ed uschia duess l’equipa far als fans che han sustegni la squadra durant las ultimas emnas il pli grond regal. Daventar campiun europeic.
Dentant vul er il Portugal scriver istorgia. Per l’equipa da Cristiano Ronaldo è la partida da final l’emprima dapi il 2004. Al turnier en l’agen pajais aveva il Portugal pers encunter la Grezia. Quai na duess uss betg pli schabegiar.
RR actualitad 07:00


text:
Dimian
Dimian (nom ufizial in italian: Divignan in Piemuntes; Divignano in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 511 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 5,4 km² e ona densità de popolaziun de 280 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Burgh Tisin, Marön, Mismarich, Pumbia, Varal.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Dimian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ils 50 kilometers la dumengia èn uschia l’unica cursa per Toni Livers a Lahti. Ils ultims tschintg champiunadis mundials ed ils davos trais gieus olimpics era Toni Livers adina currì la staffetta per la Svizra.
Enstagl dad el han ils trenaders nominà Jason Rüesch da Tavau che curra gest al cumenzament. Lura suanda Jonas Baumann sin il segund tschancun classic ed ils dus tschancuns en stil liber curran sco emprim Dario Cologna e lura Curdin Perl. Per ils dus rutinads Cologna e Perl èsi l'emprima cursa a quels campiunadis mundials da ski nordic.


text:
La procedura encunter l'anteriur schef da la banca Raiffeisen Pierin Vincenz vegn pli e pli gronda. Sper advocats e procuraturs publics en Svizra vul la procura publica era investigaziuns en il Principadi dal Liechtenstein. Sco quai che SRF.ch rapporta, ha la procura publica da Turitg fatg la dumonda persuenter. La dumonda saja anc pendenta, ha la procura publica dal Liechtenstein laschà savair.
Ils investigaders renfatschan a Pierin Vincenz d'esser s'enritgì persunalmain tar fatschentas dublas sco schef da la banca e persuna privata.
Pierin Vincenz renviescha tut las renfatschas e punctuescha d'avair fatg nagut illegal.
Vincenz è dapi 45 dis en arrest d'inquisiziun – anc oz senza ch'i dettia in'accusaziun. L'arrest d'inquisiziun è limità sin trais mais, pudess però vegnir prolungà, conferma la procura publica ad SRF.ch.
RR novitads 15:00


text:
Ord vista dal Cussegl federal na vai betg memia lunsch ch'observaziuns zuppadas vegnan pussaivlas cun la nova lescha. Las assicuranzas socialas pussibiliteschian als carstgauns in viver en dignitad e segirtad finanziala. I saja l’obligaziun da las assicuranzas, da sclerir tgi che haja da bun ina renta da l'assicuranza d'invaliditad u d'accident.
Diever fiss limità
Il Cussegl federal conceda che l’observaziun zuppada muntia ina ferm’intervenziun en la sfera privata. Gist la nova lescha mettia dentant ferms terms, che duain evitar observaziuns betg necessarias, arbitraras u betg commensuradas. La finala dastgian observaziuns mo vegnir en dumonda sco la pli davosa mesira.
RR actualitad 11:00


text:
Mot Madlain
Las minieras dal Mot Madlain sun fascinantas ed unicas. I's tratta d'ün museum antic, ingio cha'ls miniers han schmiss da lavurar i'l 17avel resp. i'l 19avel tschientiner ed han laschà inavo ün s-chazi. Perquai es il böt da la Fundaziun Schmelzra S-charl da mantgnair quist s-chazi per cha nossas generaziuns futuras possan eir amo profittar da quel. Las minieras dal Mot Madlain sun gnüdas masüradas professiunalmaing dals MdS e da la SGH ed han üna lunghezza da raduond 10 km. Bleras minieras chi's rechattan in zonas plü bassas nu sun accessiblas, uschè cha quel s-chazi es immens. In seguit as poja contemplar üna survista fotografica:
Plan da survista da las minieras dal Mot Madlain
Quist es il resultat da la masüraziun dürant 5 ons (2003-2007)