text:
Ill Baccaiäd
I déś cumandameint (di Pietro “Pedar” Rebecchi)
Ill Baccaiäd è la rubrica in dialetto piacentino a cura di Pietro “Pedar” Rebecchi per i lettori di sportelloquotidiano.com (foto di Marco Caviglioni)
Donca, mè ‘l sò mia s’esista un paradis e un inferan, però am sum ciappä la briga da dä un’ucciä ai déś cumandameint, atsé, par fäm un’idea dla peniteinśa cm’aspétta. Vadum un po’.
Non avrai altro Dio all’infuori di me
Menu mäl, parché veda g’ho śà di gross prublema cun Té e una müccia da dmand da fät se un dé s’incuntrarum e t’al sé belle ca mè sum vöi pulemich che mia bon da täs, ärmat pür ad pasinśa cär al mé om.
Non nominare altro Dio all’infuori di me
Sarum mia un po’ gelus è par cäs? Ma va tranquill che quand vula via dill marianass peins seimpar a Té e sultant a Té. Si si al sò bein, bisugnariss mia ma can dal tò mond dill vot i scappan propi parché sücceda dill rob ca pär c’agh sia vöi lamò in äria c’al sa diverta a vëdat tribülä.
Ricordati di santificare le feste
Ah bein veda sa par santificä ill fèst s’inteinda fä indigestion ad turtei (i battalabar è, mia chi turtei longh quattar cintimetar chi fann adess!) e anvein pudriss andä in gir vistì ad bianch con una bella cruś russa pittürä dadnans e oltretütt al bianch e russ al mé seimpar savì cär abota.
Onora il padre e la madre
Ahia. I diśan seimpar che un fiö atsé luch i pudivan mia fäl… am sà ag’ho da migliurä chemò.
Non uccidere
Agh sum, chemò agh sum… pr’adess, però at pudiva iess anca un po’ pösé precis ma vagh in fidücia e crëd che ciribigul, panaron e ragn’ i cöintan mia.
Non commettere atti impuri
Che minera! A pärt al fatt ca mé sum una parsona pulida e ad solit dopa am läv, prima e dopa. E po’ scüsam ma se atsoi aviss fat un quälca “atto impuro” Adamo ed Eva i sarissan ancura lamò da par lur a rangugnä cul pum in man. Cosa? T’indiva mia atsè ? Eh bein allura spiegat però che dopa noi chemò fum dal regò.
Non rubare
Oh là, almenu vöi l’ho rispettä. A menu che s’inteinda anca dä mia una s’micciäda al compit in class dal cumpagn ad banch, fargä l’ascensore al visein ad cà mälmustus o ‘l pustegg’ a lelü c’at vëd in da speccin c’al tira di sacarnon.
Non dire falsa testimonianza
Falsa testimonianza? Oh ma quant salamelecchi par dì da cüntä mia ad ball. G’ho in a meint che ‘l nümar ott al sarà annüllä, un’amnistia, se no as cattum tütt in un inferan c’al pär la féra ad Sant’Antunein sutt sira quand gh’é bell frësch.
Non desiderare la donna d’altri
Ah ah ah ah ma va a plä di balitt va, ma che rassa ad cumandameint l’é? Sa l’é brütta la desidar mia sicür e po’ allura at gäva da fäm un sarvéll ca ragiona mia pösé alla svélta dal mé istint , oppür tiräm via la vista e forsi anca quälcos’ätar…Chemò g’arum da bravä abota g’ho in a meint.
Non desiderare la roba d’altri
A pärt al fatt ca s’at gavriss avì la mé prufesurëssa d’italian la ta dśiva sübit che “roba” al sa scriva mia parché l’é tropp generich, ma ad ogni möd sta pür tranquill ca g’ho appèna ‘l teimp da desiderä la mia e l’ünich difett can g’ho mia l’é propi l’invidia par la roba (mè pöss druäl parché sum mia ‘l Signur) ad iätar. Atsé ad occ’ e cruś m’la cavarò con dü o tri secul ad pürgatori, dopa sperum che in paradis agh sia mia tropp regul e gint ca löia da fä custi e fä mia quèll se no tögh so tütt ill mè carabattul e s’ciau.
E viätar?
Pietro “Pedar” Rebecchi
> Se sei su Facebook, segui Sportello Quotidiano cliccando qui
> Se ti piace leggere gli approfondimenti di Sportello Quotidiano, scopri la raccolta cartacea cliccando qui


c: text/html

text:
Ashleigh Barty
L’Ashleigh Barty dita Ash (Ipswich, 24 'd Avrìl dal 1996) l'è na tenìsta austragliàna élta 166 cm e ch'la péśa 62 chilo. La dróa 'l bras dèstar, tirànd 'l arvèrs da spés tajâ o sinò a dū maṅ, e la và in camp sèmpar c'n un brét in cô.
Da 'l 24 ad Śugn dal 2019 l'è la nùmar òṅ dal ranking WTA.
Biugrafìa
Prufesiunìsta da 'l 2010, la Barty la mòla 'l tènis da 'l Setémbar dal 2014 a 'l Favràr dal 2016 par dar-'s a 'l cricket. Turnàda a 'l sò spòrt di inìsi, l’Ash la taca a far dabòṅ in dal 2017, an sarâ a 'l 17śum pòst in clasìfica 'd singulàr, cuntinuànd pò anc in dal 2018.
In dal 2019 l'à fat suo 'l Roland Garros, baténd la Markéta Vondroušová par 6-1 6-3, e 'l Premier Mandatory ad Miami cóntar la Karolína Plíšková dand-ag 7-6 6-3 in finàl. In tut la s è misa in bisàca siē turnèo, vins in tut al cunsidisòṅ (èrba, tèra, cimènt a 'l quèrt e a 'l vèrt). Dasfrutànd un perìud lòfi dla giapunéśa Naomi Ōsaka dòp gl'Australian Open, la Barty l'è bòna ad śgranfgnàr-ag via 'l prim pòst vinsénd al turnèo ad Birmingham dand 6-3 7-5 in finàl a la Julia Görges.
In dópi la gh l'à cavàda a rivàr in finàł in tut i turnèo Slam vinsénd gl'US Open dal 2018 insém a la Coco Vandeweghe. L'à fat còpia anc cun la Casey Dellacqua, la Viktoryja Azaranka e la Demi Schuurs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En occasiun da la radunanza da delegads da l’associaziun «Swiss Snowsports» a Zuoz, surdat Riet Campell ses uffizi a Davide Codoni. Per l’Engiadinais va cun quai a fin ina fasa da vita, nua ch’el è pendulà mintg’emna tranter Cinuos-chel e Berna.
Adina puspè midà il focus
Il svilup che la scola da skis svizra ha fatg ils ultims trais decennis è tranter auter er d’engraziar ad el e ses team, uschia Riet Campell. Surtut il midament dal focus da magister da skis, sin il sport da naiv polisportiv cun las disciplinas snowboard, telemarc e passlung. Il proxim pass pudess perfin ir en direcziun d’ina guida ch'è simplamain responsabla per il sport or en il liber.
In temp intensiv
Riet Campell era vegnì elegì il 1991 al timun da l’associaziun svizra. Durant ses temp èn s'unidas pliras organisaziuns ed er differentas certificaziuns èn il resultat da ses engaschament. Entant è l’associaziun sa sviluppada e quinta oz 14'000 commembers singuls e 154 scolas da skis e snowboard svizras.
El saja cuntent da pudair surdar ussa la batgetta en novs mauns, di Riet Campell che accumplescha proxim onn ses 65avel anniversari.
Jau ma legrel sin in temp, cura che l’agenda na dicta betg pli tut mes di.
Tema ch’el pudess avair lungurella suenter il temp a Berna tar Swiss Snowsports, n’ha l’um sportiv betg. El è persvadì ch’i dat avunda pussaivladads per s’occupar er en Engiadina.
Ord l'archiv:
RR actualitad 11:00


text:
Larnaca
Larnaca (Aάpvaka/Lárnaka in grech; Larnaka in türch; Larnaca in ingles, italian e in la püpart di lenguv eurupei; Kίtιov/Kítion in grech antigh; Citium in latin) l'è una cità de Cipru, cunt una pupulaziun de circa 46.000 personn.
GeugrafiaModifega
Larnaca la se tröva in sü la costa süd de l'isula, minga luntana del cunfin cun la part türca de Cipru.
L'è in sül mar e l'è 'l caplögh de vün di ses distret del Paes. Dopu de Nicusia e Limassol l'è la cità püssee granda e impurtanta de Cipru. L'è chì che 'l se tröva l'areuport püssee impurtant de la naziun.
StoriaModifega
L'è stada fada sü di Micenee in del XIV secul prima del Signur cunt el nom de Cizi (Kítion). I Giüdee han duperaa in de la Bibia el nom Kittim per ciamà prima i gent de Cipru, e pö tücc i Grech e i Ruman. Al dì d'incö i abitant de la cità le ciamen anca Skala, che 'l vör dì propri "scala", o anca "deposit": l'è perchè la cità l'è semper stada un port de una quai impurtanza.
Un bel mument, cumpagn de tant alter cità de l'isula, l'è stada cunquistada di Persian. Cul passà del temp, gh'era rivaa in la cità anca una bela minuranza fenicia (per via de la vesinanza cunt el Liban e tücc i scambi cumerciai): per quela resun chì Cizi l'ha minga vurüü tö part a la revolta ionega. In del 450 prima del Signur el general atenies Cimun l'è mort in mar intant che 'l difendeva Cizi in d'una bataja cuntra i Persian. In sül sò let de mort l'ha ubligaa i sò ufiziai a sgund la nutizzia de la sua mort sia ai leaa che ai Persian; datu che pö i sò omen han vinciüü la bataja, l'è vegnüda föra la fras che la dis che Cimun l'ha vinciüü anca de mort (kaί vekpός ἐvίka).
Dopu 'n teremot, che l'ha traa giò un frach de rob, i abitant de la cità s'hin spustaa de l'altra banda de la baia, e lì l'è nassüü el centru de la Larnaca del dì d'incö. De la cità vegia el resta propi poch.
In del 312 prima del Signur l'è passada sota el dumini del Regn d'Egit (dopu che l'era mort l'ültim re de la cità, Pümiatun), e inscì l'è staa fina al 58 a.C., quand hin rivaa i Ruman.
De lì in pö, Larnaca l'è andada adree a la storia de Cipru. Gh'è de regurdà che, segund la legenda, Larnaca l'è stada vöna di prim cità de l'isula a vess tucada del Cristianesim: de fat el sò prim vescuv el saria staa el Lazzer (quel resüscitaa de Gesü), che l'era staa esiliaa de Israel. Quand che l'è mort, l'han sevelii lilinscì, là indè adess gh'è la Gesa de San Lazzer. I sò oss però hin staa purtaa via, prima Custantinopel e pö a Marseja.
I Türch han faa sü in del 1652 un furtin che 'l spartiva in dü toch (grech e türch) la cità.
Larnaca l'è turnada a vess impurtanta dopu i aveniment del 1974, quand che l'UNÜ l'ha ciapaa per sè l'areuport de Nicusia: gh'è staa besogn de vün növ, e inscì Larnaca l'ha tacaa a vess turna un centru impurtant per el Paes.


text:
Adina dapli catolics bandunan la baselgia, e quai era en Svizra. Tenor la SonntagsZeitung saja il dumber creschì l'onn passà marcantamain. Stgars 1'000 persunas hajan bandunà la baselgia catolica sulettamain en il chantun Berna.
Perdita da confidenza è dramatica
Quai haja da far tranter auter cun ils scandals da maldiever, hai num davart la baselgia catolica dal chantun Berna e quella da Turitg , nua che 5'800 èn sortids, conferma che la perdita da confidenza en la baselgia saja dramatica.
Per gronda part èn quai giuven creschids tranter 20 e 39 onns sco era famiglias che vivan en citads che sortan da la baselgia. En il chantun Son Gagl èn 2'384 catolics extradas, en la regiun da Berna 967, la pli auta cifra ch'ins ha registrà fin uss là. Era sche las extradas vegnan betg argumentadas, exista in connex cun ils scandals da maldiever.
RR novitads 06:00


text:
Durant l’enviern vul il festival cultural archivar ils documents vegls e magasinar la mobiglia veglia. La stad proxima duain lura vegnir sanà il tetg dal hotel che sa chatta tenor Giovanni Netzer en in nausch stadi, per part entria aua ed i saja da reagir spert, uschia l’intendant da Origen. La finamira a lunga vista saja dad etablir Mulegns sco lieu cultural. La finamira saja dad reavrir l’hotel l’onn 2021.
Lavurs da spustar Chas’Alva s'avanzan tenor plan
En il fratemp han gia cumenzà las lavurs da spustar la Cha’Alva, nua che la stretga tras Mulegns duai vegnir eliminada. Sco quai che Giovanni Netzer ha ditg, sajan gia vegnids allontanads ils palantschieus dals tschalers, ils fundaments sajan gia chavads, e las pitgas d’atschal che pussibiliteschan il spustament da la chasa sajan gia installads. Las lavurs s’avanzian tenor plan, spustar la chasa è planisà l’atun da l’auter onn. Tut las mesiras da renovaziun dal project «Spendrar Mulegns» che cumpiglian era la cumpra dal hotel e la Chas’Alva custan circa 5.6 milliuns francs. Anc manchian radund 800’000 francs, ha ditg Giovanni Netzer.
Preschentà nov cudesch dal hotel Liun
A l’occurenza da venderdi è plinavant vegnì preschentà il pli nov cudesch da Origen. L’istoricher Basil Vollenweider ha raquintà istorgias or dal cudesch «Post Hotel Löwe». Quel ha in cuntegn da 260 paginas e cumpiglia bleras fotografias veglias. Il cudesch raquinta da l’istorgia da construcziun dal hotel, dals transports da pli baud, e da l’anteriura famiglia possessura dal hotel Balzer. Ins vegn era ad enconuscher bleras persunas, ch’han pernottà en il hotel da tradiziun. En ina segunda part vegn preschentà il stan actual dal project «spendrar Mulegns».
RTR novitads 12:00


text:
Ils animals giaudan la cumpagnia durant las sairas amablas da stad. Er Not la Vulp, Lina Lieur e Tschuetta Rut èn sa radunads cun tut ils auters animals davant il Pign Grond per tadlar las istorgias da Mauro Urs. Però oz, sco chi para, na vul el betg raquintar inistorgia. El bruncla da quai malcuntent e chatscha davent a tuts. Tge è mo capità che Mauro Urs ha nauscha luna? Text: Dominique Dosch
Gôt Miraculous: L'auditur zuppà - Vallader
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Fin ussa dastgava la polizia far quai mo per maximalmain 4 dis. Plinavant vegnan 2'341 instituziuns serradas. Tranter questas sajan scolas, instituziuns publicas, sindicats e centers medicinals, rapporta l'agentura da novitads statala tirca 'Anadolu'.
Tenor indicaziuns da la regenza hajan tut questas instituziuns connexs cun il moviment dal predicatur islamic Fethullah Gülen. Il president tirc Recep Tayyip Erdogan renfatscha a Gülen d'esser responsabel per il putsch empruvà avant in'emna. Lez da sia vart snega però quai.
Dapi mesemna vala in stadi d'urgenza en la Tirchia. Quest lubescha a la regenza da reger cun decrets.
RR novitads 12:00


text:
Vréra
Vréra (nòm uficial in Italià: Averara) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la ólta Al Brembana a 44 km de la sità e a 650 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 188 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 10,6 km² e 'na densità de popolasiù de 18 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albaredo per San Marco (SO), Bema (SO), Gerola Alta (SO), Mezóld, Ólmo e Santa Brigida.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Vréra l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Vos correlade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Impuls fallads, proceduras birocraticas ed ina qualitad dal tractament damain buna. Quai è la critica dals ospitals envers l'intervenziun dal Cussegl federal en la structura da tariffas Tarmed.
La raschun principala per refusar l'intervenziun statala è tenor l’uniun d'ospitals H+ il deficit pli grond che sa mussa en la sparta ambulanta dals ospitals e da las clinicas. Quel vegnia a crescher da 600 milliuns francs sin 900 milliuns ad onn. Cunquai ch'ils medis hajan damain temp per cas urgents sco era per glieud pli veglia, uffants e per la psichiatria, tema H+ era deficits tar la qualitad dal tractament.
Ospitals proponan novas pauschalas
Ils ospitals proponan d’introducir pauschalas per cuvrir ils cust tranter visitas staziunaras al ospital e visitas ambulantas. Tenor H+ fissi uschia pussibel d’augmentar la qualitad e l’effizienza dals tractaments. Ultra da quai pudessan dapli operaziuns vegnir fatgas ambulant.
RR novitads 12:00


text:
Ils 31 da december 2020 dumbrava il chantun Grischun 200 096 abitantas ed abitants permanents, quai èn 1075 persunas dapli che l'onn precedent. En il chantun èn vegnids registrads in zic dapli mortoris ch'ils onns precedents.
L'augment da la populaziun en il Grischun sa chatta l'onn 2020 cun 0,54 pertschient sut la media naziunala (0,75 pertschient). La rata da creschientscha la pli gronda han registrà ils chantuns Turgovia, Vad, Argovia e Friburg durant l'onn da rapport. Da l'autra vart han ils chantuns Neuchâtel, Appenzell Dador e Tessin registrà in regress da la populaziun permanenta durant la medema perioda. En grondas parts da la Svizra è il saldo da migraziun internaziunal puspè il motiv principal per l'augment da la populaziun l'onn 2020. Durant l'onn da rapport èn immigradas en Svizra tut en tut 53 804 persunas dapli che emigradas.
Tendenzas regiunalas differentas
Il pli fitg è creschida la populaziun l'onn 2020 en las regiuns grischunas Alvra, Moesa e Plaun. En quest connex è sa concentrada la creschientscha oravant tut sin las axas principalas da la Val dal Rain Grischuna e da la Mesolcina sco er sin ils territoris che cunfineschan cun las vischnancas turisticas centralas. En las regiuns Bernina ed Engiadina Bassa/Val Müstair è la populaziun permanenta sa reducida l'onn passà. Exprimì en cifras absolutas han las regiuns Plessur (plus 376 persunas) e Plaun (plus 207 persunas) registrà l'augment il pli grond da la populaziun residenta.
Abitantas ed abitants permanents da las regiuns en il Grischun: midadas procentualas da l'onn 2020 e dumber per ils 31 da december 2020
In sguard sin las 15 vischnancas cun dapli che 3000 abitantas ed abitants mussa che Tusaun, San Murezzan e Cuira èn creschids il pli fitg l'onn passà. Entaifer questa gruppa da las vischnancas grischunas las pli grondas han Puschlav, Claustra, Landquart e Tavau registrà in regress da la populaziun.
Dapli mortoris tar in dumber da naschientschas tuttina grond
Il surpli da naschientschas è sa preschentà en il Grischun puspè en moda negativa er per l'onn passà. Tar in dumber sumegliant da naschientschas èn ils mortoris s'augmentads levamain durant l'onn da pandemia. Unicamain en las regiuns Plaun, Landquart e Viamala èn vegnidas registradas dapli naschientschas che mortoris, quai cuntrari a la regiun Surselva che demussa la bilantscha negativa la pli gronda tar il moviment natiral da la populaziun.
La quota da la populaziun estra en il Grischun è puspè s'augmentada l'onn 2020. Qua ha il saldo da migraziun internaziunal da la populaziun permanenta grischuna importà l'onn passà tut en tut 1449 persunas. Per la fin da december 2020 avevan pia 19 pertschient da la populaziun grischuna ina naziunalitad estra.
Auter sa preschenta la situaziun tar la migraziun interchantunala: dapli persunas èn emigradas en auters chantuns che immigradas da nov en il Grischun. Giuvnas grischunas e giuvens Grischuns en scolaziun sco er persunas en giuvens onns da professiun emigreschan il pli savens. Las gruppas da la populaziun che vegn bainbaud pensiunada furman da l'autra vart la part la pli gronda da l'immigraziun interchantunala en il Grischun.
Da las vischnancas grischunas profitan Cuira, Glion ed ina gronda part da la Val dal Rain sco er dal Signuradi d'immigraziuns or da las regiuns perifericas ed or da las vischnancas turisticas. Oravant tut Tavau, Arosa e Laax demussan en cifras absolutas l'emigraziun intrachantunala la pli gronda.
Cumponentas dal svilup da la populaziun en las regiuns dal Grischun 2020
Main burgaisas e burgais portugais e serbs, dapli burgaisas e burgais tudestgs e talians en il Grischun
Per la fin da l'onn 2020 abitavan 38 107 abitantas ed abitants da naziunalitad estra en il chantun, 725 dapli che l'onn precedent. Entant ch'il dumber da persunas cun naziunalitad portugaisa e serba è sa reducì levamain da las diesch gruppas da persunas estras las pli grondas, è s'augmentà il dumber da burgaisas e burgais tudestgs e talians che vivan en il Grischun. 369 persunas che vivan en il chantun han acquistà il dretg da burgais svizzer l'onn passà.
Ils detagls davart la populaziun e davart ils svilups demografics da tut las vischnancas e da tut las regiuns sco er ulteriuras infurmaziuns stattan a disposiziun sin la pagina d'internet da l'Uffizi per economia e turissem (guardar Statistik und Register).
Infurmaziuns:
Luzius Stricker, manader Statistica e registers, Uffizi per economia e turissem, tel. 081 257 23 74, e-mail Luzius.Stricker@awt.gr.ch
Responsabladad: Uffizi per economia e turissem


text:
Pavia
Pavìa (insì anca in talian) l'è una cità de la Lombardia cun 72 576 abitant (dato del Dicember 2015[1]), e l'è la capital de la pruincia cun l'istess nom. La se tröva ins el Tisin, un po' a nord da indè ch'el va drent int el Po, a 35 km a sud de Milan. El teritori aministraa del cumü de Pavia al cuacia gio una süperfis de 9,2 km².
Pavia l'è la capital d'una pruvincia fertil, dedicaa suratüt a l'agricultüra (prodüzion de vin, ris e cereal). J'indüstri j'hinn poch, e i atività de la cità j'hinn l'Üniversità e el Policlinich San Mateo.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'epuca di Ruman la gh'aveva el nom de Ticinum, e l'è staa capitala del regn di lungubard. Da l'età Medieval l'è la sed de vüna di üniversità püssee antich d'Italia. La cità l'era furtificaa fena al 1872, quand che i bastion j'hinn staa trasfurmaa in vial e giardin püblich. La püssee part di müraj l'è supravissüü fena al 1901, quand che j'hinn staa trat zü per fa sü i vial de la circunvalazione.
Simboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del comun de Pavia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Da visità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cità da j'urigin antich, la ofra un müg de rob cultüral e türistich. In particular, j'hinn da visità el Museo del Castel di Viscont, San Peder in Ciel d'Oro, el Dom, San Michel Magiur, San Teudor ed il famus Pont Veg ins el Tisin, ultre al Palazzi Botigela. A pochi chilometri da la cità gh'è la Certusa de Pavia.
Pavia l'è vüna di tap impurtant ins la via Francigena, senter de pelegrinag che culega Ruma e Canterbury.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sin l'autezza da la mar saja l'aria fitg spessa ed il motor dettia giu ina massa forza, declera Simon Jäger che sgola dapi 20 onns. Sco pilot-instructur instruescha el a Ragaz Bogn schebain il sgular sco er la teoria. «L'aria sin 10'000 meters è mo circa mez uschè spessa sco sin tiara e cun quai ha er il motor pli pauca forza.» Quai vul dir, pli aut ch' ins sgola e pli pauca forza ch' il motor ha. Ma era cun temperaturas autas sco la sonda vargada sa midia l'aria: Da sgular in aviun sin 5'000 meters saja perquai tuttina sco da sgular sin 6'000 meters tar normalas temperaturas, concretisescha el.
Pli ditg da gudagnar autezza
Per ils pilots muntia quai ch' ins saja pli svelt als cunfins e ch'ins haja pli pauc reservas. Quai valia da quintar en. Per exempel sgolian ins en quai cas minimum 300 meters sur in pass ora e quai betg memia plaun.
Sche nus avain da questas temperaturas duvrain nus pli ditg per vegnir sin l'autezza. Quai temp ston ins quintar en cura ch' ins planisescha in sgol.
Vinavant stoppian ins resguardar ch' ei dettia per mintga aviun ina tabella ch' inditgeschia tge prestaziuns che tal haja. Avant in sgol stoppia il pilot controllar ch' ins saja era en la situaziun actuala anc en ils cunfins ch'il construider dat avon. Da far quellas calculaziuns emprendian ins en la scolaziun.
Quai n'è betg pli grev cun temperaturas autas. Ins è simplamain pli damanaivel dals cunfins, sto quintar pli precaut e far las calculaziuns consequentamain.
Reducir dumber da passagiers sco mesira
Il chaud sappia tut tenor avair per consequenza, ch'ins na possia betg realisar in sgol uschia, sco quai ch' el era planisà. Ina mesira necessaria sappia esser da reducir il dumber da passagiers. Ma il chaud po er avair in' influenza sin il pilot sez: «Cun da questas temperaturas autas esi normal che mintga carstgaun fa dapli sbagls che sut cundiziuns normalas.»
Era il festival da film Locarno condolescha
Era la regenza da Locarno ed il festival da film Locarno han condolà als relaschads da la crudada d'aviun al Piz Segnas la sonda vargada. Partids era l'aviun da Locarno. Ins saja commuventà davart la fin tragica d'ina excursiun che dueva purtar in bel segiurn als giasts da la Svizra tudestga, uschia la communicaziun da pressa.
RR actualitad 12:00


text:
L'emprim termin per ina nova versiun da la tariffa da medis Tarmed scada la fin da quest mais. Enfin lura avessan medis, ospitals e cassas da malsauns gì temp da preschentar ina nova versiun da tariffa Tarmed.
Fixar nov termin
Durant la prolungaziun da termin veglia Berset anc ina giada discurrer cun ils partenaris da tariffa. El pondereschia entant era gia tge ch'il Cussegl federal pudess far en atgna reschia.
La federaziun dals medis svizzers aveva refusà ina proposta dal Cussegl federal l'emna passada. Quant ditg ch'il termin vegnia prolungà n'ha Berset betg tradì.
RR novitads 8:00


text:
En tut investeschan las Ovras Electricas d'Engiadina (OEE) 17 milliuns francs en la sanaziun. Ils artgs dal tunnel e differents indrizs da segirtad han da vegnir remplazzads e renovads. Mez avrigl avevan las lavurs preparativas cumenzà, uschia ch’il tunnel è restà serrà mintgamai la notg per lavurar vidlonder.
Serrà fin la fin da november
Da cumenzament settember fin la fin da november resta il tunnel Munt La Schera ussa serrà cumplettamain. Quai per pudair sanar surtut ils artgs dal tunnel. Las lavurs da sanaziun cuntinueschan lura il 2021, nua ch’il tunnel vegn ad esser charrabel dal zercladur fin la fin d’avust be durant il di. Ils trais mais suenter, da settember fin ils 6 da december 2021 resta il tunnel puspè serrà cumplettamain.
Meglier serrar il tunnel in temp cumplettamain empe da trair las lavurs a la lunga sur plirs onns.
Colliaziun impurtanta
Tant il president communal da Livigno, Damiano Bormolini sco er ses collega da la vischnanca da Zernez, Emil Müller han suttastritgà l’impurtanza ch’il tunnel ha entant sco colliaziun da transit per las duas regiuns turisticas. Var 350'000 autos passan en media durant in onn tras il tunnel. Quels procuran entradas da 4-5 milliuns francs l'onn per las OEE.
Per betg stuvair passar tras il Parc Naziunal Svizzer, avevan las Ovras Electricas d'Engiadina chavà e construì in tunnel tras la grippa ils onns 60. Quai per avair ina colliaziun charrabla e per pudair realisar il mir da serra Punt dal Gall. Oz è il tunnel ina via da transit turistica indispensabla per la regiun da Livigno.


text:
Bussor
Busser (Bussur in del dialett del loeugh; Bussero in Italian, parnonziaa Bùssero) l'è on comun milanes cont 8 582 abitant. L'è traversaa del Navili de la Martesana e d'ona fermada de la metropulitana milanesa. Chì l'è nassuu el Gofree de Busser, stòregh de l'Etaa de Mezz. In sùul teritori cumunal g'è ona fermada de la linea 2 de la Metropulitana Milanesa che la culega cun Milano. Ches cumun chi l'è traversàa dal Navili de la martesana, che in del dialett del loeugh se ciama dùmà "El Nuiri".
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dal bòss, pianta semper verda, peralter a l'origin d'on diffus cognòmm lombard, vegn el nòmm del paes, tant antich che in del 1906 s'è trovaa un sarcòfagh femminil roman. Giemò present in di cart di topografii de la pianura a orient de Milan fin dal 852, pù ò men tri secol pussee tard Bussur l'ha daa nòmm a ona famija importanta, che in del capoloeugh lombard l'avaria fondaa l'ospidal de San Barnaba (con el Goffred da Bussur, parent e omònim de pussee cognossuu stòrich, in del 1145) e de la qual l'è staa member Pagan, podestà in del 1212.
Edifizz Notevol[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Villa Sioli Legnani, de origin settecentesca anca se resistemada con notevol cambiament in de la metà del Vòttcent.
- Villa Berti, risalenta al XVIII secol.
- Villa Tamassia Radaelli, con giardin ed oratòri rustich anness.
Personagg famos[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Goffredo da Bussero, notabil e scrittor medioeval milanes.
El stemma[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'origin de chest stemma chì l'ha ona sò motivazion de caratter stòrich ben precisa: l'ha intezion de recordà i tri famij che anticament hinn staa feudatari de chest borgh chì. Primm fra tucc i da Bussur (da Bussero), on'antiga famija lombarda originaria pròppi de chesta terra chì; quela de Olgiaa (Olgiati), feudatari de Bussur dal 1698 al 1778 e quela di Grepp (Greppi), feudatari dal 1778. Dal stemma de la famija da Bussur, hinn staa ricavaa i dò stell de la part de sorevia a l'intersaa, dal stemma de la famija Olgiaa l'è stada recavada la figura del pess mettuu in de la part inferior. Dal stemma de la famija Grepp, inveci, l'è staa tratt el gilì e mittuu dent in de la fascia central del intersaa.
El dialett de Busser[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al lombard el cambia chighinscì in manera particular rispett a quell di alter paes visin.
Esempi:
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Bussur l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Suenter il putsch dal militar en il Myanmar pretenda la Svizra che l'armada annulleschia immediat sias acziuns. Vitiers pretenda il Departament federal per affars da l'exteriur da laschar liber tut ils commembers da la regenza. La Svizra sustegnia las stentas dal pievel dal Maynmar per democrazia, pascha e svilup.
La notg ha il militar fatg in putsch ed arrestà la schefa da la regenza Aung San Suu Kyi ed ulteriurs commembers da regenza e decretà in stadi d'urgenza dad in onn. Il militar n'accepta betg il resultat d'elecziun dal november.
Critica internaziunala per il putsch
Tranter auter han er ils Stadis Unids, la Gronda Britannia ed il Giapun condemnà l'agir da l'armada. Er l'Uniun europeica è preoccupada pervi da la situaziun en il pajais da l'Asia dal Sidost. La scheffa da regenza ha entant appellà a la populaziun da protestar cunter il putsch.


text:
Fatti, strafatti e strafighe
Fatti, strafatti e strafighe (Fat, strafàt e strafìghi) l'è na cumèdia americàna dal 2000 ad Danny Leiner ch'la strica 'l òć a la cretinìśia. Al tìtul ingléś, tradót a la létra, a vōl dir “Sgnōr, in du è-la la mè màchina?”.
Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à muciâ sù da piò ad stanta-tri.
Sunt
Dòp na nòt sénsa critèri in dua iṅ fat da tut, Jesse (Ashton Kutcher) e Chester (Seann William Scott) i n s arcòrdan più gnint, gnanc in dua i aṅ lasâ la sò màchina in dua i ìvan preparâ i rigài p'r al sò muróśi, al śmèli Wilma (Marla Sokoloff) e Wanda (Jennifer Garner). 'L ùnic indìsi ch'i gh'aṅ 'l è na scatla ad fulminànt dal strip club “Kitty Kat” e 'l frîg pîṅ ad budèṅ.
In pôc tèmp i 'ncróśan tri grup ad parsòni: al prim fat ad pèpi ad c'l àtar móndi ch'i gh prumét'n al “piaśēr dla bóca”, òṅ furmâ da dū aglièṅ ch'i pàran di óm scandinàṿ cun di gust da fnòć e 'n àtar ad sfigâ c'n al diàv'l adòs, c'n a cap un tisi ciamâ Zurlì (Hal Sparks), ch'i vōl'n andàr in dal spasi. Tut chi lōr i dmànd'n a i ragàs al fantumàtic “traspundidōr dal continuum” ch'al sarvìs a prutèśar 'l univèrs da la distrusiòṅ.


text:
Il president Alessandro Della Vedova (PCD) ha avert per l’ultima giada la sessiun dal Cussegl grond. Ed en ses pled ha el tematisà la demografia en il Grischun. Deplorablamain bandunian anc adina bleras giuvnas e giuvens il chantun per scolaziuns e na turnian betg pli.
La giuventetgna duvrassia spazi per esser creativs e per pudair experimentar – ed era far naufragi. Perquai propona Alessandro Della Vedova in fonds che promova e sustegn ideas innovativas dad interprendiders giuvens.
Pervia dal coronavirus ha – suenter la sessiun da zercladur – uss era la sessiun d’avust dal Cussegl grond lieu en la halla da la citad a Cuira. In tractandum interessant durant quest’emna è segir l’elecziun da derschadras e derschaders.


text:
Ins n'ha betg dad esser in pilot d’in eroplan per manischar ina drona. Tuttina po ina drona spert daventar privlusa – per exempel sche quella croda giu dal tschiel. Pervia da quai ha la Svizra ina lescha da dronas. L’onn 2021 vegn quella adattada.
L'UE cumanda
Entras ils contracts bilaterals è la Svizra obligada da surpigliar las novas reglas d’aviatica da l’Uniun europeica. Quai vala era per la lescha da dronas. Las novas reglas previsas en survista:
- L’autezza maximala per sgular sa reducescha da 150 sin 120 meters.
- La vegliedetgna minimala da manischar ina drona è 12 onns.
- En la categoria da dronas pitschnas tutgan tuttas dronas cun ina paisa maximala da 250 grams. Avant èn quai stads 500 grams.
- Da nov ston ins sa registrar sco pilot da dronas sin ina pagina uffiziala ed obtegnair in certificat online sch'ins ha ina drona che paisa dapli che 250 grams.
- Dronas che paisan pli pauc che 250 grams, però han ina camera ston medemamain vegnir registradas
Cura che la nova lescha va en vigur n’è betg anc cler, perquai ch’i dat actualmain anc dispitas davart ina part da la nova lescha che pertutga il manischar d’eroplans da model. Cun ina moziun en il parlament svizzer vulan intgins politichers cuntanscher – che quai segment na vegn betg prescrit da l’Uniun europeica. Actualmain è la Svizra en consultaziun cun la cumissiun europeica.
Tuttas previstas 2021 sin in'egliada
- Las lingias grassas dal 2021
- Novas reglas da traffic: Giassas da salvament e permiss d'emprender cun 17 onns.
- Lescha da dronas: Tge èsi da resguardar en il futur?
- Quests giubileums spetgan il 2021
- Nov material per in maraton da serias
- Congedi da paternitad: Co retrair ils dis libers sco bab d'in novnaschì?
- Puncts culminants dal sport
- Matric, Top Gun ed ils Ghostbusters turnan – quai spetga nus filmicamain
- Lescha da telecommunicaziun: Dapli segirtad en la rait per ils consuments
- La politica grischuna: Maiorz, proporz ubain ina maschaida?


text:
Suenter che passa la mesadad da las vuschs èn dumbradas or tar las elecziuns communalas en l'Engalterra ha la partida bain pers numerus mandats.
Las perditas na sajan dentant probabel betg uschè grondas sco spetgà. Schizunt en il sid dal pajais ch'è influenzà dals conservativs ha la partida tenor las emprimas dumbraziuns pudì defender intgins da ses centers. Cun resultats per l'elecziun dal burgamester da Londra èsi pir da quintar questa saira.
Liberals da sanestra gudognan en Scozia
En la Scozia ha la partida liberala da la sanestra SNP gudagnà ils pli blers mandats, dentant pers la maioritad absoluta. En total ha la SNP 63 da 129 sezs. La partida Labour ha 24 mandats en la Scozia. En il Wales ha la partida UKIP da l'adversari da l'UE Nigel Farrage per l'emprima giada gudagnà mandats en il parlament regiunal. Malgrà perditas resta la partida Labour la pli ferma en il Wales.
RR novitads 07:00 / 12:00


text:
Pli paucas entradas da taglia ed autas investiziuns che derivan da tschertas vischnancas che n'han betg fatg quellas avant la fusiun, sajan ils motivs principals da la situaziun finanziala mumentana, di Carmelia Maissen, la presidenta communala da Glion.
Sin incumbensa dal parlament ha la suprastanza communala da Glion elavurà in messadi che demussa tge pussaivladads che la vischnanca ha per spargnar. Il parlament n'è en sia davosa sesida dentant betg entrà en fatschenta ed ha renvià da tractar la proposta da la suprastanza communala. Enstagl da discutar ha il parlament surdà in'ulteriura incumbensa a la suprastanza, numnadamain d'examinar sche l'administraziun haja memia bler persunal.
Jau resentel or dal parlament schon era adina ina tscherta disfidanza visavi la vischnanca.
Carmelia Maissen ha dentant la speranza che la suprastanza communala ed il parlament chattan ina vista cuminaivla per schliar ils problems finanzials.
RR actualitad 08:00


text:
Otso Rantakari ch'ha 25 onns e che dat tar Tappara Tampere ha survegnì in contract almain enfin la fin da la cuppa Spengler, ils 31 da december. Plinavant ha el er ina opziun da prolungar quest contract cun il HCD. Sco Nygren è Rantakari in defensur offensiv e spezialist per powerplays. Magnus Nygren vegn pervia da sia blessura vid in schanugl a mancar enfin il november.
Il HCD è optimistic
Dus Engiadinais duain laschar emblidar il debachel dal Club da hockey da Tavau da la stagiun passada: Reto Raffainer sco nov schef da sport e Christian Wohlwend sco nov trenader. Sco els han declerà en il Sportissimo, èn els motivads e guardan cun optimissem sin la nova stagiun:
RR novitads 14:00


text:
Fred van der Kooij ha studegià pictura e grafica a l’Academia d’art Breda en Ollanda. Il 1968 fa el sa participescha el ad in seminari da cumposiziun tar Karlheinz Stockhausen e studegia musica electronica a l’Universitad dad Utrecht tar G.M.König. Dapi 1972 habitscha Fred van der Kooij a Turitg e dapi 1979 realisescha el adina puspè films per la Televisiun Svizra. 1995 vegn el nominà docent per la teoria da film a la Scola politecnica federala Turitg. I suondan nominaziuns en diversas universitads ed academias da film. En pli realisescha el adina puspè features per pliras staziuns da radio ed è stà ditg collavuratur da l’emissiun Discothek im Zwei.
Fred van der Kooij lavura e viva a Turitg.


text:
Lavurs
Spezialists e spezialistas da commerzi en detagl lavuran en differentas branschas dal commerzi en detagl. Els vendan per exempel vestgadira, victualias, products da giudiment, artitgels da sport u apparats electrics. Durant la furmaziun pon els tscherner in da dus roms d’accent: cussegliaziun u administraziun.
En la cussegliaziun lavuran spezialistas da commerzi en detagl cunzunt en la fatschenta da vendita. Ellas s’occupeschan dals giavischs da la clientella amicablamain e cumpetentamain e la gidan a tscherner ils products. Ultra da quai infurmeschan ellas davart las caracteristicas, la tgira e l’utilisaziun adequata dals artitgels. Suenter che la clientella è sa decidida per ina cumpra utiliseschan ellas la cassa e reglan a moda correcta il pajament cun daner contant u cun la carta da credit.
Spezialistas da commerzi en detagl enconuschan il sortiment da products e lur pretschs. Ellas enconuschan ils novs trends en il commerzi da detagl ed infurmeschan era la clientella davart quels. Cura ch’ellas survegnan ina reclamaziun davart in product procureschan ellas per ina soluziun che cuntenta tant ellas sezzas sco era la clientella.
Spezialistas da commerzi en detagl cun l’accent en l’administraziun lavuran cunzunt en il deposit ed en il biro. Ellas empostan ils artitgels tar las firmas da producziun u da furniziun. Suenter ch’ellas han retschavì la rauba la cumpareglian ellas cun las infurmaziuns sin las glistas da furniziun. Sche las indicaziuns correspundan, plazzeschan ellas la rauba en il deposit. Suenter s’infurmeschan ellas davart il pretsch da vendita ed etichetteschan ils products correctamain.
Spezialistas da commerzi en detagl rimnan infurmaziuns davart il pretsch, la clientella ed ils artitgels e fan propostas davart novs products per lur sortiment a lur superiurs. En la fatschenta da vendita fan ellas attenziun a la preschentaziun adequata dals products, per che la clientella haja gust d’als cumprar.
Spezialistas da commerzi en detagl surpiglian pensums impurtants en la logistica. Ellas planiseschan il transport da la rauba dal furnitur al manaschi ed al controlleschan cun agid dad apparats per registrar datas. Ellas èn era responsablas ch’ils artitgels sajan disponibels en ina quantitad suffizienta ed en il dretg mument.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 8-12-2004 (stan 1-1-2018)
Durada
3 onns
Accents
Tscherna en il 3. onn da furmaziun: cussegliaziun ubain administraziun
Furmaziun en la pratica
En ina fatschenta da vendita or d'ina da las 28 branschas da scolaziun ed examens. Accents da scolaziun en il manaschi: enconuschientschas dal manaschi, enconuschientschas dal sortiment, cussegliaziun, administraziun
Furmaziun en scola
1½ dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- tudestg
- lingua estra
- economia
- societad
- enconuschientschas dal commerzi en detagl
- instrucziun da branscha generala
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista da commerzi en detagl AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola mez u il pli aut
Pretensiuns
- plaschair vi da la vendita e vi da la cussegliaziun
- plaschair vi dal contact cun carstgauns
- abilitad da communitgar
- buna demananza
- eloquenza a bucca ed a scrit
- dun receptiv
- talent d’organisar
- flair per cifras
- enconuschientschas da linguas estras
- prontadad da servir
- cumportament orientà a la clientella
- interess vi da lavurs administrativas
- plaschair vi da la lavur al computer
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns da branscha, d’associaziuns professiunalas e da differents auters purschiders
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal: spezialist / spezialista da commerzi en detagl, spezialist / spezialista da cumpra da provediment, spezialist / spezialista per manar ina gruppa, spezialist / spezialista da marketing, spezialist / spezialista da vendita
Examen professiunal superiur (EPS)
manager / managera da commerzi en detagl cun attest federal, manader / manadra da cumpra da provediment cun attest federal, manader diplomà / manadra diplomada da marketing, manader diplomà / manadra diplomada da vendita, expert diplomà / experta diplomada da manar ina gruppa
Scola spezialisada superiura (SSS)
econom diplomà / economa diplomada SSS, manager da marketing diplomà / managera da marketing diplomada SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en economia da manaschi
Cundiziuns da lavur
Spezialistas da commerzi en detagl lavuran en manaschis spezialisads, en interpresas affiliadas, en gronds negozis u tar distribuiders a l’engrossa. Ina midada da branscha è pussaivla suenter la furmaziun professiunala da basa. Ultra da quai existan diversas pussaivladads per la furmaziun supplementara en il commerzi en detagl u en il sectur mercantil. Il temp da lavur sa drizza a las uras d’avertura dal manaschi.
Ulteriuras infurmaziuns
Bildung Detailhandel Schweiz
Hotelgasse 1
Postfach
3001 Bern 7
Tel: 031 328 40 40
URL: www.bds-fcs.ch


text:
La lubientscha d'equipar l’antenna da Ruschein cun la tecnica da 5G è sistida dapi il mars 2020. Quai vegn era anc a restar in mument uschia, dentant è la vischnanca da Glion limitada en ses agir encunter quella nova tecnica.
L'orientaziun davart quella nova tecnica, e tge che quai munta per Ruschein, quai è sta in giavisch d'ina petiziun che la vischnanca da Glion ha ussa ademplì.
Ils var 50 preschents han glindesdi saira survegnì infurmaziuns sur da radiaziun electrosmog e las cundiziuns giuridicas tar in proceder da dar lubientscha per quella nova tecnica sin l'antenna existenta. La radiaziun cun la nova tecnica da 5G è 10 giadas pli gronda che fin ussa, las limitas per l'irradiaziun pon dentant vegnir respectadas, è vegnì sincerà.
Quels tegnan nus per tabalori. Tar 3G, 4G ed ussa 5G essan nus anc adina al medem lieu e discurrin anc adina davart il medem.
Grazia a corona ha la sistida da dar quella lubientscha cuzzà varga in onn. Ussa vegn la vischnanca a stuair tractar quella dumonda da la Swisscom e da Salt. Cura che la vischnanca vegn a tractar quella dumonda per l’antenna, n'è betg anc cler.
La vischnanca sto vinavant far sias obligaziuns. Quai vul era dir: spetgar, co ils cas avant dretgira vegnan decidids. Per il mument na san ins betg, en tge direcziun ch’i va cun la tecnologia da 5G. Nus vegnin ad analisar precis, co agir.


text:
La tradiziun dal saut popular ha passentà suenter la Segunda guerra mundiala in moviment da renovaziun che ha cumenzà en la regiun da Basilea e che ha gì per consequenza ch'il stil da tut il saut popular svizzer è sa midà. Il motor da quest moviment è stada la Basilaisa Annelis Aenis-Bitterli (1917-1996). Aenis ha choreografà in grond dumber da sauts populars svizzers novs, tranter quels en spezial er ils 74 sauts da la Suite Bâloise che vegn sautada enfin oz da bleras gruppas en tut la Svizra e che vala sco ragisch da la tradiziun dal saut popular svizzer. Ses sauts han in caracter vulidamain inscenà per cuntanscher dapli effect tar las aspectaturas e tar ils aspectaturs. Caracteristics per sias choreografias èn ils blers geners da pass novs ch'èn inspirads da numerusas tradiziuns da sauts populars esters e la midada svelta da figuras e da posturas. Bleras melodias che han servì per sias choreografias, ha Annelis Aenis surpiglià da la collecziun da Hanny Christen da Basilea-Champagna.
Sparta
Praticas socialas
Chantun
Descripziun detagliada
Volkstanz in der Nordwestschweiz (PDF, 334 kB, 30.05.2018)Ausführliche Beschreibung
Documents da video
Tradiziuns parentas
Publicaziuns
Marianne Forster: Annelis Aenis-Bitterli zum Gedenken. In: Tanz und Gymnastik no. 3, vol. 52. Zürich, 1996, p. 22-23
Johannes Schmid Kunz: Volkstanz heute. In: Rückkehr in die Gegenwart, Volkskultur in der Schweiz. Ed. Thomas Antonietti, Bruno Meier, Katrin Rieder. Baden, 2008, p. 104-107
Schweizerische Trachtenvereinigung (Ed.): Volkstänze der Schweiz. Stettlen, 1989
Volkstänze der Schweiz. Gesammelt und beschrieben von Louise Witzig. Musiksätze von Alfred Stern. Zürich, 1941-1950
Richard Wolfram: Die Volkstänze der Schweiz». In: Beiträge zur Volksmusik in Vorarlberg und im Bodenseeraum. Ed. Walter Deutsch und Erich Schneider. Wien, p. 185-211
Chavazzins
Contact
Arbeitsgemeinschaft Schweizer Volkstanzkreise
Schweizerische Trachtenvereinigung


text:
Betschwanden
Betschwanden a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.74 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 182 abitant.
El cumün de Betschwanden al se tröva a una altitüden de 600 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Braunwald, Elm, Linthal, Luchsingen, Rüti.
StoriaModifega
Betschwanden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de in Beswando.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Betschwanden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cun ina excepziun èn las partidas dal HCD encunter Losanna da questa stagiun adina stadas fitg stretgas. Uschia era la sonda saira.
Suenter che Losanna è i cun in gol en avantatg, ha il HCD duvrà ditg per egualisar il gieu. Al chapitani Andres Ambühl è quai gartegià la finala otg minutas avant la fin da la partida.
Cun il gol dad Ambühl ha il HCD fatg il pass en la prolungaziun – e quella avess pudì cupitgar da mintga vart. Il HCD ha dentant cuntinuà da giugar cun calma e quai ha la fin finala procurà per la differenza. Luca Hischier ha lura fatg il gol decisiv en la 65avla minuta.
Sin plazza dus curt avant la pausa
Cun la victoria encunter Losanna ha il HCD fatg il pass sin plazza dus da la tabella. Per ils da Tavau spetga il mardi saira anc la partida da campiunadi encunter Ambri Piotta, suenter è lura la pausa da l’equipa naziunala. Quella dat il turnier da quatter pajais a Visp en il Vallais.
Ils ulteriurs resultats:
- Berna – Friburg 4:2
- Lakers – Genevra 4:1
- Lugano – ZSC Lions 3:1
- Zug – SCL Tigers 5:2
Hockey tabella liga naziunala A
RR novitads 23:00


text:
Bornholm
Bornholm (nors antigh: Burgundaholmr, cioè isola di Burgund) l'è on'isola del Mar Baltegh.
La se troeuva a 160 chilometer a est de Copenaghen e a 37 a sud de la costa svedesa. Insemma a l'isola de Christiansø, l'è 'l pont pussee oriental de la Danimarca.
Se cred che la sia stada la patria de la tribù germanega di Burgund che, partii per l'Europa, a la fin hinn rivaa fina in Gallia, indove hann fondaa la Borgogna.
Del pont de vista ministrativ, l'isola la partegn a la region de Hovestaden. I paes de l'isola toeuven part a on'unega municipalità. El paes pussee important a l'è Rønne.
A Bornholm se parla on dialett danes puttost conservativ.


text:
Suenter las grevas inundaziuns en il Niederbayern cun 5 morts valan 4 ulteriuras persunas anc sco sparidas. Tenor la polizia saja da quintar cun il mender.
Parts da Nordrhein-Westfalen èn medemamain inundadas. Pervi da plievgia intensiva han ins installà in stab da crisa. Il livel dal flum Issel è creschì per passa 2 meters, uschia ch'in rempar è periclità.
Era las prognosas per ils proxims dis n'èn betg bunas. Almain fin dumengia restia la zona da pressiun bassa e l'aria d'urizis en la Germania, uschia il servetsch da l'aura tudestg.
Inundaziun en pliras parts dal pajais
Il circul Rottal-Inn ha decretà l'alarm da catastrofa en intginas vischnancas. Radund 250 uffants èn bloccads en la scola a Triftern perquai che las vias n'eran betg pli passablas. Cun bartgas e helicopters èn carstgauns vegnids salvads ord lur chasas, 9'000 tegnairchasas èn senza electricitad.
A Simbach è l'aua plirs meters auta ed ha chaschunà gronds donns. Tenor emprimas stimaziuns munta il donn a plirs milliuns francs. Entaifer sis uras hai dà a Pfarrkirchen sper Triftern 32 liters plievgia per meter quadrat.
RR novitads 22:00


text:
Martir
Suot ün martir s'inclegia üna persuna chi'd es pronta da der sü sia vita in amur d'idealas pü otas e chi moura tres ün act da violenza pervi da sia cretta e sia persvasiun.
Derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Il pled deriva dal grec martys, que voul dir perdütta respectivmaing quel chi do perdütta.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun es deraseda impustüt infra il cristianissem, ultra da que eir i'l giudaissem. L'islam cugnuoscha il martiri dal crettaivel, ma eir da quel chi cumbatta armedamaing pella chosa dal islam. La religiun cristiauna as disferenzescha d'üna tela incletta causa ch'ella acceptescha be la mort sainza adöver da violenza.
Persunas[modifitgar | modifitgar il code]
Il prüm martir cristiaun d'eira il sench Steivan. Sieu di festel e da memoria es tradiziunelmaing il Firo da Nadel als 26 da december.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Proget scientific a Berlin davart martirs in litteratura


text:
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun.
Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun «Accent: musica dad oz» cun sia ballada dal «Kindel», ina chanzunetta allegra e laconica cun ina tempra da folkpopsong modern.
In tempet pli tard aveva il trubadur secundà cun in Top Pop Rumantsch dal RTR, quella sumeglianta melodia che raquintava «Nüglia da nouv» e scheva en in bel mument:
«Meis bap es sülla glüna e ma mamma es sü Muntatsch.»
Ed il pli tard a qua ins ha realisà la parentella litterara e musicala da Curdin cun ses barba Paulin Nuotclà. Ma il giuven chantautur ladin, creschì a Bever, ha tuttina sias atgnas tempras, ubain sco el di en la chanzun principala da ses primalbum «Silips e furmias», finalmain cumparì questa primavaira: «Intant n’ha eu imprais a siglir sur sumbrivas».
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Curdin Nicolay ha il dun da condensar e reducir sia poesia tar istorgiettas u vignettas minimalisticas, en las qualas spassegian betg mo kindels u cosmonauts betg anc naschids, mabain er ina massa Carolinas e Bettinas e Braidas ed Annamarias, ma er Luis e Chaspers ed Arturs u signurs da Genevra che vegnan en Engiadina e chattan là chaschöl da chavra.
Scenas fitg vitalas apunta che citeschan betg mo la chanzun tradiziunala, ma che creeschan quasi ina nova scrittira engiadinaisa, marcond qua e là in bel aforissem («Mintgatant es da far cumpagnia als laders»), ina passascha surrealistica («Intant s’han chattats silips e furmias immez las urtias cun nouvas ideas») u simplamain la trista vardad («Ed i para bod che si qua nu detta nüglia da nouv»).
Producents e vuschs enconuschentas
Tut quai chantà cun ina vusch fina e chantunada, chauda e distanziada en ina, tut quai accumpagnà dad arranschaments ch’èn lunsch davent dal simpatic vegl schrummschrumm dal barba.
Producent Manfred Zazzi e sia squadra da sessiunists professiunals – tranter quels Jean-Pierre von Dach, Andi Schnoz, Adrian Stern, Lucas Schwarz – han savì dar a las chanzuns da Curdin in’atmosfera da vair popsong classic, suttastritgond la qualitad «paulsimoniana» da las cumposiziuns. E qua circuleschan betg mo ghitarras excusitas, battarias elasticas e tastas discretas, qua cumparan magari er anc il giun da Rees Coray u il cello da Cristina Janett.
E betg il pli davos, sco groma gratuita, la secunda vusch sublima da la vischina Martina Linn, che cumplettescha quasi l’illustraziun dal silip e la furmia. «Silips e furmias» – in’ulteriur term en la discografia moderna rumantscha.
Curdin Nicolay: Silips e furmias (R-Tunes)
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografia: (c) Curdin Nicolay
PROXIMS CONCERTS:
05.08.2017, Rock Sedrun (entrada libra)
Suonda LATABLA!
-
«Plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva» - 15 minuts cul translatur rumantsch Walter Rosselli Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs…29 da schaner 20202584 giadas
-
«Oravontut plai lur humor a mi, quel ei fetg sco a Danmarc» Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en…04 da settember 20192286 giadas
-
«Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas» - 15 minuts cun: Flurinda Raschèr Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun…12 da zercladur 20192379 giadas
-
«Noss giat pareva adina dad avair nauscha luna ed era er uschiglio ina creativa pauc attractiva. Uschia è il giat Brutus naschì.» - 15 minuts cun: Yvonne Gienal Da Corina Gustin – Ils Babulins e lur aventüras chi cumparan sco cudesch, cd, videos e dafatta sco app in tuot ils idioms ed in…29 da matg 20192266 giadas


text:
En mintga cas saja sia via stada per ella la dretga. La scola mercantila, la lavur tar la «Swissair» sco flight attendant ed era la lavur tar RTR sajan tut stadas plazzas e lavurs ch'ella haja fatg gugent, di Sandra Bianchi. Daventar mamma haja medemamain cuntentà ed emplenì ses mintgadi. Sco Rumantscha da Castrisch è ella sa chasada a Sursaissa ed ella charezza quest bel linguatg il «Obersaxertiitsch», er sch'ella na sa sezza betg discurrer el.
Sandra Bianchi – «La mort da mia mamma ha fatg ferms lioms tranter mes frar e mai»
«Far examens n'ha mai propi plaschì a mai», di Sandra Bianchi. Forsa n'haja ella perquai betg fatg ina scolaziun pli auta.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il possessur da questa ovra è Florian Koch. Sco quai ch’el ha ditg a RTR sajan ils collecturs sin il tetg anc ils originals. Ils collecturs stgaudan l’aua che circulescha en in tanc ch’è vegnì installà al lieu nua ch'il tanc d'ieli da stgaudar sa chattava pli baud. Per vegnir sin la temperatura giavischada da l'aua che vegn duvrada per stgaudar e per aua chauda, datti anc in indriz cun pellets ed in cun laina dad arder, ch'è collià cun il tanc d'aua.
Cura che l’ovra è vegnida installada avant dapli che 40 onns na devi betg anc bleras talas ovras, quai era ils onns dal cumenzament da trair a niz l’energia dal sulegl. Christian Hassler da Ziràn che lavura gia dapi l’onn 1985 cun indrizs solars, ha ditg ch’i saja remartgabel che l'indriz funcziunia anc adina suenter tants onns. La durada da vita vegn inditgada oz dals producents cun mo 25 onns. Da questa ovra solara aveva l'institut per la perscrutaziun da reacturs fatg in studi da dapli che 100 paginas, che di tranter auter quant effizienta che l'ovra è.
RR actualitad 12:00


text:
Il timun da la vischnanca da Churwalden resta en mauns feminins: Karin Niederberger è la successura da Margrith Raschein. Ella è vegnida elegida cun 55% da las vuschs sco presidenta communala. Karin Niederberger ha 51 onns, oriunda da Malix ed è stada enfin uss suprastanta communala. Enconuschenta è ella surtut era sco presidenta da l'Uniun svizra da jodladers.
Ses cuntracandidat Hans Suter per il presidi communal n'ha gì naginas schanzas.
Nova suprastanza
Per ils 6 sez en suprastanza èn 9 candidats e candidatas stads a disposiziun. Dapi la fusiun dal 2010 cumpiglia la suprastanza da Churwalden 6 persunas – mintgamai duas da Churwalden, da Malix e Parpan.
Elegids èn:
- Diego Brunold cun 150 vuschs (Churwalden)
- Jasmin Said Bucher cun 155 vuschs (Malix)
- Franz Burtscher cun 142 vuschs (Malix)
- Manuel Brugger cun 75 vuschs (Parpan)
- Rolf Schumacher cun 58 vuschs (Parpan)
Segund scrutini a Churwalden
Da la fracziun Churwalden è be ina persuna veginda elegida en suprastanza. Ils segund scrutini per il segund sez ha lieu ils 17 d'october. Elegida u elegì è quella u quel che survegn las bleras vuschs (maioritad relativa).


text:
Mobilcard
Vacanzes tl Südtirol: tòlete liede dal auto!
Cun la Mobilcard possa duc i mesuns de trasport publich te nosta provinzia, nce la ferates regiuneles y regiunels-express nchin Trënt y l auto dla posta svizer (PostAuto Schweiz) danter Mals y Müstair unì nuzei tan suvënz che n uel. La Mobilcard ie da avëi per 1 n di, per 3 o per 7 dis ndolauter. Mutons/Mutans danter 6 y 13 ani giapa duta la Mobilcards a n priesc arbassà tla forma de chertes-junior.
La chertes Mobilcard ne vel nia per viages cun la ferates a destanza longia (p.ej. la ferates-EC, Railjet, Frecciargento, Italo) coche nce nia sun chësta linies dla curieres: servisc shuttle cun la curiera 444 Toblach – Trëi Pizes de Lavarëi / Rifugio Auronzo, linia 442 Toblach – Niederdorf – Braies tl tëmp dai 10.07. ai 10.09.2021 y servisc shuttle cun curiera 439 Valsperch – Lech de Braies.
La mobilcard ie da giapé
- pra la lueges de venduda südtirolmubiltà,
- ti ufizies dl turism,
- pra i automac de chertes südtirolmubiltà tla stazions,
- pra la purteles de chertes de viac tla stazion de Trënt.
La Mobilcard ie na cherta de viac persunela y nia trasferibla tla forma de na cherta contactless o de na cherta cun vëta magnetica. La Mobilcard muessa unì cunvalideda dan uni viac pra i njins de cunvalidazion brums tla curiera o tla stazions. L tleca tenì permez la cherta contactless dancà pra l sensor o mëter ite la cherta cun la vëta magnetica da lassù ju tl cunvalidadëur.
Sun la pert dovia dla cherta contactless iel, dan che n l’adrova per l prim iede, da scrì l inuem dl tituler/dla titulera dla cherta y la data de validità (l medemo di o 3 o 7 dis de calënder dala prima cunvalidazion). Pra la cherta cun vëta magnetica vën la data de destumeda stampeda sun la cherta pra la prima cunvalidazion.
“Südtirol erleben mit Bahn, Bus und Rad“ – Flyer zum Download
„Alla scoperta dell’Alto Adige in treno, autobus e bicicletta” – download del flyer


text:
«Betg periclitar il guaud, la selvaschina e la chatscha»: Cun quai slogan han ils adversaris da l'iniziativa lantschà lur cumbat da votaziun. Tar ils adversaris tutgan tant commembers da l'Uniun chantunala da purs, l’Uniun da chatschaders e chatschadras da patenta, persunas ord la Federaziun forestala dal Grischun Selva sco er politicras e politichers da dretga fin sanestra.
Per tge vai insumma?
Quest'iniziativa deriva da protecturs d'animals e vuless restrenscher la chatscha grischuna cun total nov puncts, tranter auter:
- Proteger en general vatgas-tschierv e chauras-chavriel che portan e che han pitschens
- Scumandar traplas per pigliar animals e scumandar da metter estga per carmalar animals
- Scumandar da sajettar tut ils utschels che n'èn betg protegids tras la lescha federala
- Introducir in paus d'enviern dal 1. da november enfin il cumenzament da la chatsch'auta
- Per ir a chatscha valan limitas d'alcohol en il sang tenor las leschas davart il traffic sin via
- Tar l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga sco era en la cumissiun da chatscha ston esser represchentads a moda paritetica ils protecturs d'animals/chatschaders sco era nun-chatschaders.
Ils arguments principals
Tenor il comité saja l'iniziativa privlusa. Ella pericliteschia la chatscha grischuna sco ch'ins enconuschia ella per il mument. La chatscha grischuna resguardia oz gia autas pretaisas ecologicas, biologicas e da la protecziun d'animals. Vinavant scumandass l'iniziativa dad ir a chatscha suenter ils 31 d'october. Quai muntass dapli lavur per ils guardiaselvaschina che stuessian regular pli fitg ils animals.
In auter punct che disturba ils adversaris è la pretensiun ch'uffants sut 12 onns na dastgassan betg pli esser da la partida durant la chatscha. Qua stoppian ils geniturs sez decider per lur uffants.
Grond sustegn politic
Sustegn per ils adversaris datti er politicamain. Tant la Regenza Grischuna sco er il Cussegl grond recumondan da dir Na a l'iniziativa.
Ils aderents da l'iniziativa han avant bunamain duas emnas lantschà lur campagna – quai cun il slogan «Revoluziunar la chatscha».
«L'odissea» da l'iniziativa
Gia il 2016 ha il parlament chantunal tractà l'iniziativa. En trais puncts ha el dentant declerà l'iniziativa sco nunvalaivla. Ils iniziants han suenter fatg dus recurs: In emprim recurs tar la Dretgira administrativa chantunala. Pli tard hai anc dà anc in segund recurs tar il Tribunal federal a Losanna. Quel ha declerà tut l'iniziativa sco valaivla.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
Be radund 15 uras suenter la victoria emoziunala da Belinda Bencic en il final dal singul, han las duas Svizras pudì tegnair pitg a las duas Tschecas be durant l'emprim set. Ditg èn ellas sa dustadas encunter in break. Ma cura che Golubic ha stuì dar giu sia battida al 5:6 è quai gia quasi stà la decisiun. Suenter han las duas Svizras be pli gudagnà in game, la battida n'han ellas betg survegnì enavos.
Naginas reservas da forza pli
En l'ultim game han ellas bain anc ina gaida cumbattì quatter ballas da match, il gieu n'han ellas dentant betg pli pudì volver a lur favur. Las duas Tschecas èn stadas memia fermas. Er las reservas da forza n'eran betg pli qua. Bencic ha stuì ir trais giadas sur trais sets tar ses cumbat per la medaglia d'aur. Ed er ils termins da pressa ha ella gì a fin la notg pir suenter mesanotg.
Tuttina pon las duas Svizras esser cuntentas. Suenter che Toger Federer, Stan Wawrinka e Jil Teichmann han stuì ceder pervi da blessuras, restan be pli Bencic e Golubic tar la delegaziun svizra. Persuenter han ellas fatg duas medaglias e cun quai dumagnà l'optimum. Ellas procuran er per la continuaziun da medaglias en il tennis per la Svizra, quella cuzza gia dapi il 2008.


text:
Coreglia Ligure
Coreglia Ligure (en lìgure: Coëgia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 274 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 8,0 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cicagna, Orero, Rapallo, San Colombano Certénoli, Zoagli.
El cümü de Coreglia Ligure l'è furmàt de le frasiù de Canevale, Dezerega, Pian dei Manzi (sede del cümü), Pian di Coreglia e Vallefredda.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Coreglia Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tradizions y usanzes
La tradizions y la usanzes che univa dates inant da generazion a generazion ie na testemunianza viva de na cultura da paur lieda ala natura y ala sajons, ala roda dla vita, ai rituai y ala fede.
Dal XX secul inant crësc la populazion for plu aslune y n grum de mudamënc soziei y culturei vën docà. La credënzes sparësc n puech al iede y la mentalità se gëura nce a ideies y usanzes che vën dai raions ntëur via.
N valguna usanzes y rituai vën mo purtei inant: l ultimo dl ann i mutons va a cianté la bonaman.
Tla Val Badia vëniel metù a jì, uni trëi ani, la pruzescion sun Jevun: la vedla sënta dl vescul. La pruzescion a pe nchin sun Jevun - sëura Tluses - ie na desmustrazion de fede scialdi sentida. Cënc y cënc ëi dla dodesc pluanies dla Val Badia tol pert uni trëi ani. Nce te Fascia iel n liam de fede cun l santuare de Maria Weissenstein.
La truepa lies pieta na gran vivanda, dantaldut chëles cultureles, la mujiga y l sport. Belau uni luech à na si mujiga y na grupa da bal.
Nosc passà
I rituai dla dlieja, la festes y la segres fova la sëula ucajions per ti mucé mpue ala vita da uni di. Usanzes acumpanieia i avenimënc plu mpurtanc dla jënt da mont: l nascer, l batëisum, la noza, la mort y la festes religëuses.
Usanzes da noza
La sief
La usanzes liedes a na noza ie da rì. Sun la streda per ruvé te dlieja vëniel metù na sief che tën su chëi da noza. Cumpanies di nevices fej de uni sort de matades y conta de mumënc ora dla vita di nevices. Ala fin muessa l mëinanevicia o testemone dla nevicia paië acioche duc posse jì inant.
La cëura mula
L'usanza dla cëura mula ie mo al didancuei. Plu da giut fovel na cëura de lën, de peza o de stram. Ncueicundì iel n tier vif che doi dala matades furnii da pastri cëla de pancé su al fra o ala sor plu vedli mo da maridé di nevices (vedl mut o vedla muta).
Carnescià
Tla enes dan la Curëisema vëniel festejà truep. Dantaldut l carnescià fascian ie bëndebò vedl y particuler. La mascres plu carateristiches ie l Bufon, l Laché y i Marascons. Ëi porta dant pec da rì y matades sun l lëur da paur y di artejans. L Bufon ie la mascra plu mpurtanta dl carnescià fascian. L ie da recunëscer da si gran nés. Dantaldut l'ëiles da maridé mëinel per l mat cun si ciacules. L se tol a dì de vester nasciù vedl y de deventé for plu jëunn.
San Miculau
Ai 5 de dezëmber iel l di de San Miculau. Cumpanià da n mut o na muta furnii da angiul val a crì i mutons te si cëses. L brontla chëi che ne n'ie nia stac valënc y lauda chëi che se à cumpurtà bën. Cun l passé dl tëmp iel ruvà leprò i malans, che ie da temëi y fej na gran fuera cun si ciampaneles.


text:
La sëra dan dala batalia raita Dolasila desperada sö por Armentara ponson a Ey de Net y incunta trëdesc mituns de morvëia che ti damana sües saites d’arjënt y nen ciafa öna por om. Pordërt se tratera de n plan de Spina de Mul, che pro insciö da ti garantí la devënta ai nemisc de Fanes.
Dolasila vëiga che só vistimënt da jí te vera á mudé curú y capësc de ester te n gran prigo. Ara vá impó a combate por salvé süa jënt y vëgn copada tl’ultima batalia sön Pralongiá da sües saites d’arjënt roades tles mans di nemisc. I Fanes á pordü la batalia y la regina ti damana aiüt les muntagnoles. Al comparësc insciö Lujanta. Canche i soldas la vëiga, mini che al sides Dolasila.
DIDASCALIA Fotograms dal film Le Rëgn de Fanes
HOME
© düc i dërc resservá


text:
Farèn
Farini (en emilià: I Farén) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
Al gh'ha 1 366 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 112,2 km² e ona densità de 12 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bardi (PR), Bettola, Coli, Ferriere e Morfasso.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Farèn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quasi ils emprims che èn sa fatschentads cun la dumonda: “Tge fa nus ventiraivel?” eran ils filosofs ch’ins numna ils “kynichers” – u en versiun moderna ils “cinics”. Il pli enconuschent tranter els era Diogenes, il filosof che viveva en in butschin. El pretendeva che per esser cuntent stoppian ins viver cun pauc u schizunt nagut. Tge savain nus da quels curius schanis dal terz tschientaner a.Chr. che emprovavan da viver da paupers per acquistar la ritga libertad interna?
Il forum 2007-2008 Diogenes en il butschin
Quasi ils emprims che èn sa fatschentads cun la dumonda: “Tge fa nus ventiraivel?” eran ils filosofs.


text:
Venderdi damaun ha l’organisatura dal festival da teater preschentà a las medias lur program: «Jau hai plaschair, ch’il noss program da quest onn è uschè multifar, triling e cumpiglia tut las generaziuns», ha ditg Lina Frei-Baselgia, la presidenta dal comité d’organisaziun da l’Uniun grischuna per il teater popular.
Il festival da teater datti dapi l’onn 1989. El vegn manà tras regularmain, normalmain a Tusaun. Mo ils onns 2001 è il festival stà a Cuira e l’onn 2004 a Haldenstein. L’intent dal festival è d'unir las differentas gruppas da teater ad in lieu. El duai era far punts tranter ils amaturs da teater, ils professiunals, uffants, giuvenils, scolas e persunas cun in impediment.
RR actualitad 07:00


text:
Umbert I d'Italia
L'Umbert I de Savoia (Turin, 1844 - Monscia, 1900) l'è staa on monarca italian, el segond dopo de la fondazion del Regn d'Italia.
L'è staa re d'Italia del 1878 finn a la sova mort, in del 1900. Duranta 'l sò regn la s'è realizzada on'union in tra Italian, Todesch e Austriegh (la Tripliz Allianza) e gh'è stada l'espansion colonial vorsuda del primm minister Francesco Crispi.
Anca se l'era staa ciamaa el re bon, invers la fin del secol, denanz ai protest di moviment socialista, l'ha miss in att ona politiga de forta repression; quella robba chì l'ha spingiuu l'anarchigh Gaetano Bresci a coppàll a Monscia.


text:
Schleswig-Holstein
El Schleswig-Holstein (en danés: Slesvig-Holsten; en frizù: Slaswik-Holstiinj; en bàss todèsch: Sleswig-Holsteen) l'è giü dei sédes Länder de la Repüblica Federàl de Germania. L'è sitüàt endèla Germània setentriunàla. al cunfì co la Danimarca. Al sud l'è tacàt al Land de Ambùrgo e a la Basa Sasònia, a sudèst l'è tacàt al Meclembùrgo-Pomerània Anteriùra.
La capital del Land l'è la cità de Kiel. Ótre cità 'mportànte i è: Lübèca, Flensburg e Neumünster.
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Schleswig-Holstein l'è l'ünech dei Länder de la Germània a éser bagnàt de du mar el Mar del Nord a òvest e 'l Mar Bàltich a èst. El fiöm piö 'mportànte l'è l'Elba (en todèsch: die Elbe), che 'l vé a furmà 'n cunfì natüràl a sudòvest.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Tenor il president dal comité d'organisaziun, Norbert Cavegn, è quai il resultat da plirs onns dira lavur nua ch'els hajan empruvà da bajegiar si tut puspè. Plinavant saja reussì dapi intgins onns da chattar in bun mix da musica e da marketing.
Engrondir l'open air n'è nagina opziun
I saja vegnì optimà bler ils ultims onns ed ins sappia uss tge che l'open air ed er l'areal possian vertir, uschia Norbert Cavegn. Questa grondezza tanschia per producir quai ch'els vulian. Ils custs vegnian er en l'avegnir ad esser il grond problem – qua saja simplamain da chattar vias però betg cun crescher, crescher, crescher, agiunta il president dal comité d'organisaziun.
Sistem da pajar cun bindel è sa cumprovà
Tant organisaturs sco er visitaders èn cuntents cun il nov sistem da pajar 'cashless', senza bancnotas e munaida. D'optimar saja sulettamain l'organisaziun a Glion ch'è cunzunt la gievgia stada surchargiada. Per l'ediziun 2018 che ha lieu puspè la penultima fin d'emna da fanadur saja però gia avant maun ideas, uschia Norbert Cavegn.
RR novitads 06:00


text:
Emilia-Rumagna
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.
Galerìa de fotoModifega
LiberModifega
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
L'onn passà ha il Servetsch federal d'infurmaziun (NDB) survegnì var 9'000 avis, 4’500 ha el furnì ad auters servetschs secrets. Quai ha la pledadra dal Servetsch federal d'infurmaziuns confermà envers l'agentura da novitads sda. Ina cumparegliaziun cun ils onns avant n'è betg pussaivel, perquai che quellas cifras mancan.
En l'avegnir fa la Confederaziun quint cun in barat pli pitschen cun ils servetschs partenaris. Quai en ca ch’il suveran svizzer di il settember gea a la nova lescha federala davart il servetsch d'infurmaziun.
RR novitads 14:00


text:
«En ils emprims onns da l’activitad da la Crusch Cotschna era la povradad insatge fitg evident», declera Denise Ryffel, la manadra da fatschenta da la Crusch Cotschna Grischun. Quai sajan stads onns da guerra, temps da recessiun, temps dad epidemias, sco per exempel la grippa spagnola. La povradad eria visibla. Uschia erian la solidaritad ed er l'appel per acziun in auter ch’ozendi. Per ils blers na saja la povradad betg pli insatge evident, uschia la manadra.
Integraziun, tgira e povradad
La finamira principala da la Crusch Cotschna Grischun saja da promover l'integraziun sociala e d'impedir l’exclusiun sociala cun lur purschidas. In pensum actual saja la lavur da tgira. La glieud vegnia adina pli veglia ed ella veglia star uschè ditg sco pussaivel a chasa. Dad ina vart possia la famiglia gidar, la l’autra vart dovria purschidas professiunalas, di Ryffel. In auter tema che saja adina actuals, saja la povradad.
«I vala da promover l'egualitad da las schanzas. Quai cun scolar e sustegnair l'integraziun en la vita professiunala.»
Tar l' integraziun vegnia en l'avegnir era il context da migraziun ad esser d'impurtanza. Tar la purschida 1:1 accumpognian il mument per exempel 70 voluntaris ils fugitivs en lur vita da mintgadi, uschia Ryffel vinavant.
RR actualitad 06:00


text:
Il schef dal concern d'assicuranzas Helvetia Stefan Loacker demissiunescha per la fin d'avust 2016. Loacker è stà dapi l'atun 2007 a la testa dal concern d'assicuranzas svizzer. L'um da 47 onns veglia tschertgar in midament professiunal, communitgescha Helvetia.
Philipp Gmür surpiglia
Il successur da Loacker daventa Philipp Gmür. Il giurist da 53 onns è actualmain il schef da Helvetia Svizra. Gmür saja ina persuna da cader cumpetenta e qualifitgada, scriva il concern en sia communicaziun. El haja passa 20 onns experientscha en la branscha d'assicuranzas. Philipp Gmür surpiglia sia nova funczuin per l'entschatta da settember.
RR novitads 09:00


text:
Busnagh
Busnagh (nom ufizial in italian: Busnago) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta 6 750 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 1 144 ab./km².
El paes el se troeuva minga lontan de l'Adda e 'l confina con la Provincia de Milan (Trezz, Trescian e Gresciagh).
Ai temp di piev el partegniva a quella de Pontiroeu.
El dialettModifega
A Busnagh se parla ona variant brianzoeula oriental de la lengua lombarda. Chì de sotta, on quai esempi de diferenz de prononzia in tra la parlada del paes e quella milanesa.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Busnagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Carl von Linné
Carl Nilsson Linnaeus (dientàt Carl von Linné dòpo che 'l g'ha ciapàt el tìtol de nòbil, e cunusìt per lo piö apéna come Linneo; nasìt a Råshult ai 23 de màgio del 1707 e mórt a Uppsala ai 10 de zenér del 1778) l'è stat en biòlogo e scritur svedés, cunsideràt el pàder de la clasificasiù scientìfica modèrna de i organìsmi vivèncc. La lètera L., che se mèt a la fì de le indicasiù de nomencladüra binomiàl endèi catàloghi de le spéci, la identìfica 'l cognòm del sciensiàt.
Biugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è nasìt ai 23 de màgio del 1707 endèna faturìa 'ndèla pruvìncia de Smaland, (endèla Svésia del sud, contèa de Kronoberg) de Nils Ingemarsson, en contadì, e Christina Broderson, fiöla del pastùr protestànt del paés. A la mórt del sò suòcero, quan che Carl el gh'ìa apéna 18 més, Nils el g'ha ereditàt l'encàric de pastùr de la comunità. El bubà de Carl l'ìa 'nteresàt ala botànica, tat che 'l gh'ìa dicidìt de ciapà come cognòm Linneus, operasiù chèsta che l'ìa miìa tat de móda a chèi tép là 'n svésia. Linneus l'ìa la latinizasiù de la paròla dialetàl linn (che völ di tèi) perché 'l gh'ìa töt zó l'edèa de 'na bèla piànta de tèi che gh'ìa 'n bànda a la cà 'ndóche l'ìa nasìt.
Apò a Carl, che l'ìa stat destinàt a 'na cariéra de prét, el g'ha dimustràt amò de picinì 'n grànt interès per la botànica, tat che 'l sò maèstro de sciènse, che l'ìa apò a 'l dutùr del paés, Johann Rothman, el g'ha cunvincìt sò pàder a fàl stüdià 'ndèl'università de Lund. Endèl 1727 isé 'l se iscrìf a l'Università 'ndóche 'l g'ha cuminciàt a stüdià de dutùr, la 'l sò 'nterès par che l'ìes suratöt miràt a stüdià le sostànse che se doperàa a chèi tép là, che i ìa quàze töte fàde co le èrbe. L'an dòpo (el 1728) el s'è spostàt endèl'Università de Uppsala, la migliùr de la Svésia, endóche l'è dientàt aliévo de Olaus Rudbeck el Zùen. Linèo 'l g'ha pasàt el piö tat del sò tép a catà sö e stüdià divèrsi tìpi de piànte.
Zamò 'ndèl 1730 el sò método de clasificasiù tasonòmica el vàmbia a ciapà fùrma. Amò de stüdènt, l'ìa riàt a la cunvinsiù che i órghegn de riprudusiù de le piànte, cioè che le parcc del fiùr (pétali, stam, pestéi, ecc.) i püdìes véser dopràcc come bàze per fa la clasificasiù e 'l gh'ìa scriìt en tratàt sö chèsto argomènt, Preludia Sponsaliorum Plantarum ("Le spùze de le piànte"), che 'l gh'ìa fat otègner amò prim de fenéser le scöle, la puzisiù de profesùr al giardì botànic.
Endèl 1731 l'Académia de le Sciènse de Uppsala la g'ha mitìt i sólcc per la sò spedisiù 'n Lapònia, perché Linèo 'l gh'ìa mìa tàte palànche. El g'ha scriìt en rapórt de la sò spedisiù etnogràfica e botànica endel'òpera Lachesis lapponica (püblicàda endèl 1811 dòpo che l'ìa mórt); endèl 1734 el g'ha organizàt n'ótra spedisiù endèla Svésia centràl. I risültàcc scientìfic i è stàcc ilüstràcc endèl'òpera Flora Lapponica Exhibens Plantas per Lapponiam Crescentes, secundum Systema Sexuale Collectas in Itinere Impensis (1737). Endèl 1735 el va a stà 'n Olànda e 'l fenés i sò stùde de midizìna a l'università de Harderwijk. Dòpo però el se iscriìt apò a l'università de Leiden per nà aànti co i sò stüde. En chèsta part de la sò éta la sò reputasiù de botànic l'ìa zamò grànda e ricunusìda. Endèl 1738 l'è turnàt en Svésia 'ndóche 'l g'ha ambiàt a fa 'l sò mestér de dutùr e 'l s'ìa dedicàt suratöt a la cüra de la sifìlide.
Endèl 1739 l'è stat giü dei fondadur de l'Académia Svedés de le Sciènse. Endèl stès an el s'è spuzàt con Sara Morea, fiöla de 'n óter dutùr. Du agn dòpo, endèl 1741, el g'ha utignìt la càtedra endèla la facoltà de midizìna a l'università de Uppsala ma l'an dòpo el l'ha cambiàda con chèla de botànica, dietética e matéria mèdica (che 'l g'ha mantignìt fin quan che l'è mórt). A Uppsala el g'ha risitemàt el giardì botànico, e 'l g'ha mitìt zó le piànte segónt el sò ùrden de clasificasiù.
Linèo l'è nat aànti a organizà spedisiù en töt el mónt, co l'edèa de troà e clasificà töcc i éseri vivèncc e i minerài de la Terra. Divèrsi dei sò stüdèncc i g'ha partecipàt a le sò spedisiù e 'n quac vergü adiritüra i è mórcc durante i viàs.
Endèl 1758 al g'ha töt l'azienda de Hammarby endóche 'l g'ha mitìt en pé 'n museo destinàt a reséer la sò colesiù privàda.
Endèl 1761 el re Adólfo Federìco de Svésia el g'ha conferìt el tìtol de nòbil col qual el Linèo 'l g'ha cambiàt el sò nom en Carl von Linné.
I öltem agn de la sò éta i è stacc segnàcc de la depressiù; endèl 1774 el g'ha ìt 'na série de 'nfarti e 'ndèl 1778 l'è mórt.
Nomencladüra binomiàl[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sò mèret piö grant l'è stàt la definisiù e la 'ntrudusiù, 'ndèl 1735 de la nomencladüra binomiàl per el sistèma de clasificasiù de le piante e de le bès•ce. Con chèsto método tasonòmic (ideàt póc méno d'en sècol prìma de Bauhin) a ògna organìsmo ghe vé dat du nòm (en latì): el prim el se riferés al Zèner de apartenènsa e l'è precìs per töte le spéci che g'ha 'n cümü 'n quac caràter principàl (nomen genericum); el segónt nòm, che de spès l'è descritìf, el desègna la spéce éra e pròpia (nòm specìfic). La portàda de l'inovasiù l'è stàda enòrme; prìma che vignìes adotàt la nomencladüra binomiàl, el sistéma de nomencladüra l'ìa bazàt söndèna lónga descrisiù de ògna piànta, 'n latì, per töcc chèi caràter particolàr che i ìa ritignìcc importàncc, endèna maniéra del töt arbitrària, de ògna clasificadur.


text:
Auf einer fabelhaften Zugfahrt durch die Schweiz trifft der berühmte Tessiner Clown Dimitri Familie, Freunde und Menschen, die einen Teil seines persönlichen und künstlerischen Lebens mit ihm geteilt haben.
Maurizio Donati
Daniela Tami
RSI
Dimitri
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Pachetar il satgados ubain la valisch, nuar ils chalzers e puspè ir sin viadi – la stad è arrivada e «Noss Chors» chantan dal lontan, dal viandar dentant era dal laschar encrescher. En quest'emissiun main nus tranter auter «sin viadi» cun il chor maschadà da Surrein, per ir «a l'ester» cun il chor maschadà d'Ardez e dain lura noss «return» cun l'Ensemble Cantio Antiqua.
Lain far viadi
Punctualmain sin il temp da vacanzas è la chalira e la bell'aura arrivada. Temp per far viadi, giudair il frestg si en la muntogna ubain per scuvrir novas cuntradas.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Chiusanico
Chiusanico (en lìgure: Ciusànego) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 605 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 13,7 km² e 'na densità de popolasiù de 44 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borgomaro, Caravonica, Cesio, Chiusavecchia, Diano Arentino, Lucinasco, Pontedassio, Stellanello (SV), Testico (SV).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Chiusanico l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La ministra da giustia americana Loretta Lynch suonda la proposta da l'FBI, la polizia federala dals Stadis Unids da betg accusar ella. Las inquisiziuns sajan cun quai terminadas, ha ditg Lynch.
Tranter il 2009 e 2013 aveva Clinton duvrà per sia communicaziun uffiziala in’adressa dad e-mail privata ed arcunà quests e-mails sin in server privat. Cun quai ha ella cuntrafatg a las reglas da segirezza vertentas.
Ils republicans renfatschan a Clinton plinavant ch’ella haja zuppà sia communicaziun uffiziala cun intenziun da la controlla publica.
Clinton renviescha tut las renfatschas.
RR novitads 06:00


text:
Surtut l'administraziun da l'ONU duai vegnir pli effizienta. Plinavant vul il secretari general da l'ONU Antonio Guterres promover l'egualitad tranter um e dunna. En futur duain las Naziuns Unidas occupar tuttina bleras dunnas sco umens.
Pasch e segirtad
Er en il cussegl per ils dretg umans che ha sia sedia a Genevra, duai dar refurmas. Guterres haja fixà en emprims rapports, co ch'ins sappia meglierar il sistem da svilup e co realisar refurmas pertutgant pasch e segirtad, uschia l’ambassadur svizzer tar l’ONU, Jürg Lauber.
Tar il tema pasch e segirtad ha l'avrigl lieu ina sesida speziala. A quella vul la Svizra sa participar sin aut nivel. Betg cler è sche er il Cusseglier federal Ignazio Cazis vegn ad esser da la partida.
Guterres na vegn betg al WEF
Il secretari general da l'ONU Antonio Guterres na vegn quest onn betg ad esser preschent al WEF a Tavau. El n'ha dentant betg argumentà sia decisiun.
RR novitads 10:00


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (nasìt a Shrewsbury ai 12 de febrér del 1809 – mórt a Londra, ai 19 de bril del 1882) l'è stat en biòlogo, geòlogo, zoòlogo e botànich britànich, famùs per la sò furmulasiù de la teorìa de l'evulusiù de le speci anemài e vegetài per vìa de selesiù naturàla che agés sö la variabilità dei caràter (urìgin de le spéci), e per vìga teurizàt la descendènsa de töcc i primàcc (òm inclùzo) de 'n antenàt cümü (urìgin de l'òm).
El g'ha püblicàt la sò teorìa sö l'evulusiù de la spéce endèl lìber L'urìgin de le spéci (1859), che l'è restàt la sò òpera piö cunusìda. El g'ha catàt sö nömerùs dei dàti che 'l g'ha dopràt per sostègner la sò teorìa endèn viàs entùren al mónt sö la nàve HMS Beagle, e 'n particolàr endèna sòsta a le Ìzole Galápagos.
L'urìgin de le spéci[Modifega | modifica 'l sorgent]
El prim de löi del 1858, Darwin el g'ha dat comunicasiù sö l'Urìgin de le spéci per mès de la selesiù natüràla) a la Linnean Society; ensèma gh'è stat lizìt apò 'na cumunicasiù de Alfred Russel Wallace che Darwin el gh'ìa risiìt, endèla quàla Wallace el gh'ìa formulàt 'na sò teorìa sö l'urìgin de la spéce, svelöpàda de lü en maniéra 'ndependènta, con divèrsi póncc sìmii a chèla del Darwin. El sàgio de Darwin sö l'argomènt L'urìgin de le spéci l'è stat püblicàt 'n an dòpo; tat l'ìa l'enterès che la gh'ìa utignìt la sò òpera che prìma edisiù (en 1250 còpie) l'è nàda ezaurìda en du dé.
Endèle sò òpere che gh'è ignìt dòpo - compàgn de La variasiù dei anemài e de le piànte al stàto demèstech, L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla e L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm - Darwin el g'ha svelöpàt dei óter témi apéna sbosàcc zó o mìa mensiunàcc del töt ende L'urìgin de le spéci. Per ezèmpe, ende L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla, Darwin el ghe zónta a la selesiù natüràla, come mecanìsmo de selesiù, apò a la selesiù sesuàla, determinàda de la "scèlta feminìl" (o 'n sèrte càzi maschìl) che la pórta giö dei du sès a svelöpà dei caràter sesuài segondàre abnòrmi e, en aparènsa, en contràst co la sopravivènsa compàgn dei córegn dei cèrf europèi (Cervus elaphus) o la cùa, sèmper dei mascc, del paù (Pavo cristatus). Ende L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm, Darwin el g'ha sbosàt zó per la prìma ólta el stüde del comportamènt dei anemài segónt 'na prospetìva evulusiunìstica, ghe la ghe darà 'l spónt endèl sècol dòpo al svelöp de l'etulugìa.
Aisebé che la teorìa del Darwin la g'hape patìt divèrse mudìfiche profónde, le sò riflesiù i è amò al dé d'encö la bàze scentìfica per el stüde de la vita e de la sò evulusiù; l'ünica fàla 'mportànte 'ndèl sistéma pensàt del Darwin l'ìa la mancànsa de conoscènsa dei mecanìsmi de l'ereditarietà genética (le òpere del Gregor Mendel i éra gnemò pübliche).
Òpere[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1835: Extracts from letters to Professor Henslow (privately printed, not for public sale)
- 1836: A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. - BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.'
- 1839: Journal and Remarks (The Voyage of the Beagle)
- Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, edited and superintended by Charles Darwin, who contributed sections to two of the volumes:
- 1840: Part I. Fossil Mammalia, by Richard Owen (Darwin's introduction)
- 1839: Part II. Mammalia, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges)
- 1842: The Structure and Distribution of Coral Reefs
- 1844: Geological Observations of Volcanic Islands
- 1846: Geological Observations on South America
- 1849: Geology from A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty's Navy: and adapted for travellers in general., John F.W. Herschel ed.
- 1851: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.
- 1851: A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain
- 1854: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.
- 1854: A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ of Great Britain
- 1858: On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection (Extract from an unpublished Work on Species)
- 1859: On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
- 1862: On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects
- 1868: Variation of Plants and Animals Under Domestication
- 1871: The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
- 1872: The Expression of Emotions in Man and Animals
- 1875: Movement and Habits of Climbing Plants
- 1875: Insectivorous Plants
- 1876: The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom
- 1877: The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species
- 1879: "Preface and 'a preliminary notice'" in Ernst Krause's Erasmus Darwin
- 1880: The Power of Movement in Plants
- 1881: The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms
- 1887: Autobiography of Charles Darwin (Edited by his son Francis Darwin)
- 1958: Autobiography of Charles Darwin (Barlow, unexpurgated)
Lètere e corespondènsa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Töta la corespondènsa scientìfica che 'l Darwin el scambiàa coi stüdiùs del sò tép, l'è stàda rindìda disponìbil en rét del Darwin Correspondence Project de l'Università de Cambridge. 'Ntra i corespondèncc principài del Darwin gh'è: Charles Lyell giü dei fondadùr de la Geologìa, Asa Gray e Joseph Dalton Hooker botànich, Thomas Henry Huxley zoòlogo e giü difensùr piö calcc de la teorìa de l'evulusiù 'ndèle discusiù pübliche, e Alfred Russel Wallace el naturalìsta che, ensèma al Darwin, el g'ha 'ntüìt el probléma de le variasiù de la spéce.
- 1887: Life and Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin)
- 1903: More Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin and A.C. Seward)
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (EN) The Complete Work of Charles Darwin Online, la colesiù compléta de le òpere del scensiàt a cüra de la Università de Cambridge
- Òpere de Darwin sö TecaLibri
- Òpere de Charles Darwin söl sit Classici Stranieri
- I Darwin Day dell'UAAR, comemorasiù annuale del Darwin ai 12 de febrér
- Libri di Darwin sö LiberLiber
- Darwin project töta la corespondènsa del Darwin on line
- Pikaia el portàl italià de l'evulusiù
- Charles Robert Darwin Percórs endèl portàl de la Treccani
- Mostra per el Besentenàre de la nàscita, Milano-Roma-Bari 2009


text:
Spagnôl
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Al spagnôl (ciamè anch' castigliàn) l'è 'na langua nèda int'la regiån d'la Castégglia, in mèz a la Spagna. L'è bacajè anch'in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da 500 migliòn ed cristiàn.
L'al fà pèrt dal gropp dal languv indo-europei, ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr, anch's ai è dal paroli ch'al vénen da l areb.
StòriaModifica
Ai è di quî int'al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa (latén: vita, spagnôl vida), la palatalizaziån (latén: annum, spagnôl año), al ditongaziòn dal vuchèl srè e/o dal latén vulghèr (latén: terra, spagnôl tierra; latén: novum, spagnôl nuevo); quassti canbiaziòn funètichi as troven anch' in dagli ètri languv d'l Europa.
Artéccol in dialètt mudnés
Al spagnòl (ciamê anch' castiàn) l'è 'na léngua nèda in dla regiòun dla Castìa, in mèz a la Spagna. L'è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da 330 miliòun ed cristiàn.
L'al fà pèrt dal grópp di léngui indo-europei, gnùdi só da l'evoluziòun dal latèin vulghèr, anch s'agh én dal paròli ch'él vìnen da l'èreb.
StòriaModifica
Agh én dal paròli in dal spagnòl ch'i én di mòndi cumpàgn al latèin (lat: vita, spa:vida), la palatalisaziòun (latèin: annum, spagnòl año), la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e/o d'al latèin vulghèr (latèin: terra, spagnòl tierra; latèin: novum, spagnòl nuevo); sti cambiamèint funètici i-s càten anch in di ètri léngui dl'Europa.


text:
L’emissiun Radioarchiv è in cuntrast a l’infurmaziun sperta dal mintgadi. Distatgà da l’actualitad poss jau tschertgar ord il vast archiv dad RTR emissiuns dal temp passà. A la glisch vegnan interessantas persunas, tematicas d’antruras che fan magari surstar ord la vista retrospectiva – damai bleras perlas radiofonicas dals davos passa 50 onns radio per la Rumantschia.
En il center stattan istorgias e documents radiofonics da temps passads. L’emissiun fa reviver temas e vuschs e stgaffescha uschia era in connex cun l’actualitad e fa la punt tranter ier ed oz: co era quai quella giada, tge era il punct da partenza, tge è sa midà e nua stain nus oz?
Redacziun: Flavio Huonder
Moderaziun: Redacziun «Radioarchiv»
Manaders: Guadench Dazzi, David Truttmann


text:
Beda el Venerabil
Beda el Veneràbil, cunusìt apò a come San Beda (nasìt entùren al 672 – mórt ai 27 de magio del 735), l'è stat en frà biniditì del monastér de San Piéro en Monkwearmouth (al dé d'encö part del Sunderland), e del sò monastér agregàt de San Pàol, encö Jarrow. Töcc du chèsti monastér i éra stacc fondàcc del San Benedèt Biscop, sò maestro.
Beda l'è cunusìt come scritùr e erüdìt e la sò òpera piö cunusìda l'è la Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Stória ecleziàstica del pòpol dei Angli), che 'l gh'è valìt el tìtol de "Pàder de la Stória Ingléza". Beda el g'ha scriìt apò de 'n mòcc de óter argomèncc, de la müzica a la religiù.
L'è stat deciaràt sant e dutùr de la Céza catòlica. La memória litürgica l'è ai 25 de màgio (prìma l'ìa ai 27 de màgio); endèl Rit Ambrözià la memória litürgica l'è fisàda ai 23 de màgio.


text:
Ils concerns d'internet vulan che maletgs u films extremistics svaneschan pli spert da lur paginas e che quai succedia a moda pli automatica che fin ussa. Perquai han ils concerns annunzià da construir in register cuminaivel da cuntegns extremists en l'internet. Las datas en quest register duain lura vegnir barattadas. Ins pudess uschia evitar che mintga servetsch dad online sto adina da nov tschertgar maletgs u films extremistics per stizzar els.
Las firmas sco Facebook e Twitter vegnan adina puspè crititgadas da derasar propaganda per terror. Questa collavuraziun pudess gidar, che tals maletgs e videos svanissan bler pli spert da la rait.
RR novitads 06:00


text:
La via dal pass da l'Alpsu è stada serrada durant quatter uras. La raschun saja ina collisiun tranter in velocipedist ed in töffist. Il velocipedist, in um da 38 onns, saja anc mort al lieu. Il töffist, in um da 34 onns, saja en l'ospital. Quai scriva la Polizia chantunala en ina communicaziun a las medias.
Il velocipedist aveva sa participà a la cursa Tortour Ultra. Entaifer dus dis ston ils ciclists da cursa far 1’000 kilometers che mainan sur plirs pass en Svizra – e quai senza stop. Quella tura hajan ins entant rut giu.
Daco che l'accident è capità n'è anc betg cler. La Polizia chantunala e la procura publica investigheschan.


text:
Carbunèra (PV)
Carbunèra (nom ufizial: Carbonara al Ticino) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 548 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 14,7 km² e ona densità de 105 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Cava, Pavia, San Martin, Tur d'Isula, Vilanöva, Zerplò e Zinasch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Carbunèra l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En in champ da fugitivs en il Sudan dal sid survegnan enturn 18’000 persunas actualmain sulet in liter aua da baiver per di. Per surviver duvrassi tenor l'organisaziun Medis senza cunfins dentant 2,5 liters per persuna. Intgins cumbattian schizunt per l'aua.
Il 2011 è il Sudan dal Sid daventà independent dal Sudan. Dus onns pli tard è rutta ora la guerra civila pervi da cumbats da pussanza tranter il president Salva Kiir e ses anteriur substitut Riek Machar. Dapi lura èn mortas pliras 10milli persunas e passa 3,5milliuns èn fugidas.
RR novitads 15:00


text:
Metal
In chimica, sa ciama metàl un element chimich che pöl furmà catiun e ligàm jonich; i metaj a custitüissen vün di grüp principaj de element, insema cunt i gas nobil, i minga metaj e i mezz-metaj. In de la taula periodica, i metaj a hinn i element a manzina de la linia tra 'l bor e 'l puloni.
Generalment i metaj i sbarlüscen, i gh'hann densità e punt de füsiun volt, a hinn maleabil e dür e gh'hann buna cundütività termica e eletricità; quij prupietà chí a vegnen dal fat che i gh'hann poch eletrun de valenza.
I metaj a furmen la püssee part de la taula periodica, e se spartissen in ses seri chimich:


text:
Chau chavriel ni ina cua da castur, quellas spisas vegnevan l’onn 1559 sin maisa da l'uvestg. Sper charn e pèsch era autras exclusivitads, tut cundì cun spezarias da tiaras lontanas. Quai è vegnì enconuschent grazia ad ina casualitad. Ina dunna turitgaisa ha chattà in cudesch vegliander si surchombras cun far urden e regalà quest cudesch a l’istoricher Walter Letsch da Zollikon.
Jau hai spert realisà che quai è in stgazi nunditg. Suenter lungas retschertgas hai jau chattà ora che quai sto esser stà in cudesch cun recepts vegls per il uvestg da Cuira.
Sis differents cuschinunz han lavurà per il uvestg e notà ils recepts. Quai mussan las sis differentas scrittiras ch’ èn per part grevas da leger. Walter Letsch ha transcrit l’entir cudesch ed ussa edì ina nova ediziun.
Ins na po betg simplamain cuschinar uschia ina spisa. I mancan indicaziuns da temp e da quantitads. Ma igl è fitg interessant da vesair, tge ingredienzas ch’i deva da lez temp.
Safran, schentsch, paiver e sal eran cundiments usitads per il uvestgieu. Passa 200 recepts cuntegnan schizunt zutger. Quel vegniva transportà da la Caribica. Era a spaisas da charn e pesch vegniva aschentà zutger.
Cun l’uvestg gievi bain. Il simpel pievel n’ha ni mangia charn ni pestg. Lur paun da mintgadi era simpla buglia da semulina.
Letsch vul far accessibel il pli vegl cudesch da cuschinar da la Svizra Tudestga a la publicitad. Uschia ha el regalà il cudesch da l’onn 1559 a l’archiv chantunal. L'archivari chantunal, Reto Weiss, sa mussa fitg cuntent. D'avair quest cudesch en la collecziun saja in grond regal, di el.
RR Telesguard 17:40