text:
Guerras da coaliziun
Guerras da coaliziun[1] vegnan numnads ils eveniments da guerra dal 1792 fin il 1815 ch’han gì lieu tranter la Frantscha e ses rivals da pussanza europeics. Per ils eveniments a partir da la Segunda Coaliziun (1798/99) vegn savens er duvrà il term ‹Guerras napoleonicas›. Punct da partenza per quests conflicts ha furmà la Revoluziun franzosa dal 1789. Il 1814/1815 èn las Guerras da coaliziun idas a fin cun la sconfitta da Napoleun. Il Congress da Vienna ha instradà la restauraziun che dueva restabilir en l’Europa l’urden politic d’avant la Revoluziun. Cun las Guerras da coaliziun han cumenzà las uschenumnadas ‹guerras dal pievel› ch’èn succedidas a las guerras da cabinet da l’absolutissem. Sco ulteriura caracteristica è da numnar il fatg che truppas franzosas han occupà tschertas regiuns sur pli lung temp (occupaziun napoleonica, popular ‹temp dals Franzos›).
Cuntegn
- 1 Survista
- 2 Emprima Coaliziun
- 3 Segunda Coaliziun
- 4 Terza Coaliziun
- 5 Quarta Coaliziun
- 6 La guerra sin la Peninsla Iberica
- 7 Tschintgavla Coaliziun
- 8 Sisavla Coaliziun
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Las singulas fasas da guerra sa laschan divider sco suonda:
- las Guerras da la Revoluziun franzosa (1792–1802): Emprima e Segunda Coaliziun;
- las Guerras napoleonicas (1800–1814): Segunda fin Sisavla Coaliziun;
- ils eveniments da guerra che stattan en connex cun il Guvern dals tschient dis suenter il return da Napoleun or da ses exil (1815): Sisavla Coaliziun.
Emprima Coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’Emprima Coaliziun (1792–1797) han las pussanzas europeicas furmà cun l’intenziun da franar las consequenzas da la Revoluziun franzosa u schizunt d’abatter quella dal tuttafatg. Da l’autra vart sto vegnir suttastritgà che la Frantscha sezza ha cumenzà ils acts guerrils cun la decleraziun da guerra dals 20 d’avrigl 1792. La Coaliziun è vegnida concludida cun la Decleraziun da Pillnitz dal 1791, en la quala l’Austria e la Prussia han decidì d’agir communablamain cunter la Frantscha revoluziunara. Pass per pass èn s’alliadas ulteriuras pussanzas europeicas a questa Coaliziun: sco emprim il Reginavel da Sardegna-Piemunt, pli tard (suenter l’execuziun dal retg franzos Louis XVI) la Gronda Britannia, la Spagna ed il Reginavel da Napoli. Il 1793 ha la Frantscha er declerà als Pajais Bass la guerra per avair sustegnì la Gronda Britannia. Sin las smanatschas nà da l’exteriur ha la Frantscha reagì cun ils meds da la levée en masse e dal terrur a l’intern dal pajais, ma er cun novas tecnicas e tacticas da guerra ch’èn naschidas or da las transfurmaziuns radicalas a l’intern da l’armada.
Grazia a lur success da guerra e cun concluder contracts da pasch èsi reussì als Franzos d’excluder in inimi suenter l’auter da la guerra: il matg 1795 ha la Republica batava (ch’era sa furmada or dals Pajais Bass occupads) stipulà ina lia cun la Frantscha, la primavaira 1795 han la Prussia e la Spagna concludì cun la Frantscha la Pasch da Basilea ed il 1796 ha Napoleun sfurzà si en rom da la champagna en l’Italia al Reginavel da Sardegna-Piemunt la pasch. Ils 17 d’october 1797 ha la Pasch da Campoformio (Udine/Friul) terminà l’Emprima Guerra da coaliziun tranter la Frantscha e l’Austria victorisada. La Frantscha ha sinaquai annectà la riva sanestra dal Rain. La Gronda Britannia sa chattava uss sco suletta pussanza europeica en guerra cun la Frantscha. En rom dal Congress da Rastatt era previs da suttascriver la conclusiun da la pasch cun l’Imperi tudestg, ma avant che quai possia succeder, è prorutta la Segunda Guerra da coaliziun.
Segunda Coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Segunda Coaliziun (1799–1802) cumpigliava la Gronda Britannia, l’Austria, la Russia, l’Imperi osmanic, il Portugal, Napoli ed il stadi pontifical. La Prussia sut ses nov retg Friedrich Wilhelm III è sa declerada neutrala en quest conflict. La Frantscha vegniva uss dominada da Napoleun ch’era returnà da l’expediziun en l’Egipta. Entant ch’el aveva battì là cunter Brits ed Osmans, aveva la Coaliziun gudagnà pliras battaglias en Svizra (occupaziun da Turitg) ed en l’Italia; lezzas duas republicas affiliadas stevan per dar ensemen. Bainbaud è dentant la Russia sa retratga da la Coaliziun ed è returnada a la neutralitad armada; ed er las pussaivladads d’agir da la Gronda Britannia eran consumadas u liadas en l’Egipta. Ils Austriacs han subì ils 14 da zercladur (Marengo) ed ils 3 da december 1800 (Hohenlinden) grevas terradas cunter Napoleun. Ils 9 da favrer 1801 è vegnida segnada la Pasch da Lunéville tranter la Frantscha, l’Austria e l’Imperi tudestg.
Cun la Pasch d’Amiens (1802) è la Segunda Coaliziun er ida a fin per ils Brits. Ma gia ils 18 da matg 1803 ha il Reginavel Unì puspè cumenzà cun acziuns militaras. En il center na steva uss betg pli la finamira da restituir la monarchia franzosa, mabain il cumbat cunter Napoleun. Il medem di aveva il senat franzos proclamà la constituziun dal nov Imperi franzos che Napoleun aveva en mira. Ed ils 2 da december 1804 ha el sa laschà curunar en la Baselgia da Notre-Dame a Paris sco imperatur dals Franzos.
Terza Coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Terza Coaliziun cunter la Frantscha (che consistiva da l’Austria, la Gronda Britannia, la Russia e la Svezia) è sa furmada a partir dal 1805. Da vart franzosa avev’ins sviluppà il plan d’occupar l’Engalterra. En vischinanza da Boulogne eran vegnidas radunadas truppas d’invasiun da 150 000 umens. Pierre de Villeneuve ha manà la flotta reunida franzos-spagnola a Cádiz ed ha cuntinuà il viadi en direcziun da Napoli. Tar la Battaglia da Trafalgar (21 d’october) è el dentant vegnì battì e mess en fermanza tras Horatio Nelson. Cun questa victoria ha la Gronda Britannia pudì segirar la pussanza maritima quasi illimitada fin la fin da las Guerras da coaliziun.
Ils 11 d’avrigl 1805 avevan la Gronda Britannia e la Russia segnà in contract per liberar ils Pajais Bass e la Svizra. Er la Svezia è s’unida a quest’allianza; ils 9 d’avust plinavant l’Austria, suenter che la citad da Genua era crudada e che Napoleun era vegnì proclamà sco retg da l’Italia. Il Reginavel da Napoli sustegneva medemamain la Coaliziun cunter Napoleun, entant che la Prussia vuleva restar neutrala.
L’avust ha la Frantscha pretendì da l’Austria da retrair sias garnischuns dal Tirol e dal Veneto. Ils 27 d’avust ha l’imperatur a Vienna dentant refusà questa pretensiun. A medem temp ha Napoleun fatg contracts d’allianza cun la Spagna e cun las pussanzas en la Germania dal Sid (Baviera, Baden, Württemberg). Vers la fin d’avust è l’armada franzosa marschada davent da Boulogne vers la Germania ed ha traversà ils 25 da settember il Rain.
Entant eran truppas austriacas sut Karl Mack von Leiberich penetradas en la Baviera. Ellas avevan l’incumbensa da penetrar fin a l’Iller e da fortifitgar la citad dad Ulm. Ils 23 da settember ha la Frantscha declerà a l’Austria la guerra. En pliras battaglias en il conturn dad Ulm han ils Franzos battì ils 70 000 Austriacs. L’armada franzosa è sinaquai avanzada vers Vienna. La Battaglia d’Austerlitz (en la Tschechia odierna), er enconuschenta sco Battaglia dals trais imperaturs, ha manà ils 2 da december ad in’ulteriura gronda sconfitta per l’armada russa ed austriaca reunida. A las pussanzas victorisadas è vegnida sfurzada si la Pasch da Pressburg.
Quarta Coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Quarta Coaliziun sa cumponiva a l’entschatta da la Prussia e da la Russia, pli tard er da la Gronda Britannia e da la Svezia. Ella ha existì ils onns 1806 e 1807. Suenter la fin da la Terza Coaliziun sa chattava la Frantscha vinavant en guerra cun la Gronda Britannia e cun la Russia. Per intimar ils Brits da far pasch, ha Napoleun proponì da restituir l’Electorat da Hannover ch’el aveva cedì be avant curt a la Prussia. A medem temp ha Napoleun intimà sedesch stadis tudestgs da fundar la Lia dal Rain, da sortir da l’Imperi roman e da s’alliar cun la Frantscha. Suenter in ultimatum da vart da la Frantscha ha l’imperatur Franz II abditgà ed il Sontg Imperi roman è vegnì schlià ils 6 d’avust 1806. Tut quests svilups ha la Prussia resentì sco provocaziuns envers l’atgna sfera da pussanza. Per quest motiv ha la Prussia declerà a la Frantscha la guerra, e quai cumbain ch’ella na pudeva da quel temp betg quintar cun il sustegn d’ulteriurs stadis (la Russia alliada n’era anc betg sa revegnida da las davosas battaglias). Suenter l’ultimatum che la Frantscha duaja sa retrair davos il Rain, è suandada ils 9 d’october la decleraziun da guerra. Napoleun aveva previs quest svilup e rimnà ina ferma armada al cunfin tranter la Baviera e Thüringen.
Ils stadis da la Germania dal Nord e las citads da la Hansa èn sa cuntegnids a moda neutrala. Be l’Electorat Saxonia ed il Ducadi Saxonia-Weimar èn s’alliads a la Prussia. Uschia ha la Prussia quasi declerà suletta la guerra. En la Battaglia sper Jena ed Auerstadt ha la Prussia subì ils 14 d’october 1806 ina greva sconfitta. Ils 27 d’october è Napoleun entrà a Berlin, suenter ch’il retg Friedrich Wilhelm III era sa retratg en la Prussia da l’Ost. Er ils dus alliads Saxonia e Saxonia-Weimar èn sinaquai s’associads als adversaris da la Prussia.
Vers la fin da l’onn han er truppas russas puspè cumenzà a prender part dals cumbats. Suenter intginas battaglias pli pitschnas e l’entschatta andetga da l’enviern èn las truppas fruntadas ina sin l’autra en la part meridiunala da la Prussia da l’Ost. Ils territoris che la Prussia aveva incorporà a chaschun da la segunda e terza partiziun da la Pologna aveva quella puspè pers en rom da la sullevaziun polacca dal november 1806. En questas regiuns ha Napoleun incità d’eriger in nov stadi munì cun atgnas truppas; a partir dal 1807 èn quellas sa participadas sut commando franzos als cumbats cunter la Prussia.
Suenter la battaglia indecisa sper Preussisch Eylau (7/8 da favrer 1807) han la Prussia e la Russia confermà lur sustegn vicendaivel fin la victoria sur Napoleun (Contract da Bartenstein dals 26 d’avrigl 1807). Curt suenter èn er il Reginavel Unì e la Svezia s’alliads a questa cunvegna. Ma ils 14 da zercladur è la Battaglia sper Friedland ida a fin a favur da la Frantscha; sinaquai ha la Russia instradà ils 19 da zercladur contractivas da pasch senza avair involvì la Prussia. Ils 7 da fanadur 1807 ha zar Alexander I fatg cun Napoleun la Pasch da Tilsit. Il contract da pasch che la Frantscha ha firmà dus dis pli tard cun la Prussia aveva il caracter d’ina pasch dictada. La Prussia ha bain pudì sa mantegnair sco stadi, ha dentant pers la mesadad da ses territori, ha stuì renconuscher ils pajais satellits franzos ch’èn vegnids installads là (tranter auter il Ducadi da Warschau) ed acceptar l’occupaziun da l’agen territori tras truppas franzosas. Per la Prussia ha la sconfitta muntà ina cesura ch’ha manà a l’intern a numerusas refurmas progressivas.
Cun il Decret da Berlin dals 21 da november 1806 aveva Napoleun proclamà la Bloccada continentala envers la Gronda Britannia. Cun la Pasch da Tilsit era er la Russia s’obligada da tegnair quella. La Gronda Britannia da sia vart veseva periclitada sia predominanza maritima tras in’allianza pussaivla tranter la Frantscha, la Russia ed il Danemarc. Perquai è ella penetrada cun si’armada en il Sjælland (situà en la part orientala dal Danemarc) ed ha sfurzà il pajais tras il bumbardament da Copenhagen l’entschatta da settember 1807 da surdar la flotta. Al Congress dad Erfurt da l’onn 1808 èn Napoleun e zar Alexander I sa cunvegnids che la Russia fetschia pressiun sin la Svezia, per che lezza sa participescha medemamain a la bloccada continentala. Quai ha provocà la Guerra tranter la Russia e la Svezia dal 1808–1809 e manà a la spartiziun da la Svezia sin l’autezza dal Golf da Botnia. La part orientala è daventada il gronducadi russ Finlanda.
La guerra sin la Peninsla Iberica[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’expediziun franzosa en il Portugal la fin dal 1807 dueva il pajais vegnir sfurzà da sa participar a la bloccada continentala cunter la Gronda Britannia. Cun quest pass han cumenzà las confruntaziuns sin il champ da guerra iberic. Il 1808 è prorutta en Spagna ina sullevaziun cunter ils Franzos ed il fanadur dal medem onn ha Napoleun designà Joseph Bonaparte sco retg da la Spagna; silsuenter ha la gueriglia cuntinuà fin il 1813/14. A partir da l’avust 1808 ha er in corps d’expediziun britannic sut Wellington sustegnì ils Portugais e Spagnols en lur cumbat cunter las truppas d’occupaziun franzosas.
La Guerra spagnola (er numnada Guerra d’independenza spagnola) vala sco emprima ‹guerra da liberaziun› cunter la predominanza napoleonica en l’Europa. Sin las populaziuns dals ulteriurs pajais che sa chattavan da quel temp sut il domini franzos han ils eveniments en Spagna gì in effect psicologic considerabel.
Tschintgavla Coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
La proxima coaliziun cunter la Frantscha han la Gronda Britannia e l’Austria furmà il 1809. Entant che la Frantscha era londervi d’abatter la sullevaziun spagnola, ha l’Austria cumenzà la guerra ils 9 d’avrigl 1809. La finamira era da terminar la predominanza napoleonica en l’Europa. L’Austria vuleva avair chapì sia guerra sco acziun da liberaziun tenor l’exempel spagnol; ella speculava sin in moviment dal pievel che dueva sfurzar la Frantscha da sa retrair da la Germania. Il champ da battaglia principal furmava la Germania dal Sid. A medem temp han gì lieu offensivas cunter il Reginavel talian ed il Ducadi da Warschau; ulteriuras acziuns militaras èn succedidas en la Dalmatia sco er en la Franconia e Saxonia. L’insurrecziun dal pievel principala ha gì lieu da la primavaira fin l’atun 1809 en il Tirol ed era drizzada cunter l’occupaziun bavarais-franzosa. Sullevaziuns pli pitschnas e cun damain influenza han er gì lieu en la Germania dal Nord.
Suenter avair pers pliras battaglias (Abensberg, Eggmühl) e cumbats disfortunads sper Regensburg, era l’armada da l’archiduca Karl sa retratga en la Boemia. Ils 13 da matg èn las truppas franzosas entradas a Vienna. En la Battaglia sper Aspern han ils Austriacs bain pudì impedir ch’ils Franzos avanzian; ma ulteriuras battaglias (Raab/Győr, Wagram) han necessità l’Austria da far il Contract d’armistizi da Znaim. Ils 14 d’october 1809 han l’Austria e la Frantscha concludì la Pasch da Schönbrunn.
Uss furmava la Gronda Britannia, cun si’armada sin la Peninsla Iberica, il davos inimi da Napoleun sin il continent europeic. Las vias maritimas vegnivan dominadas da la flotta britannica, entant che la Frantscha empruvava da realisar la bloccada economica cunter l’Engalterra tras controllar tut ils ports da la terra franca europeica.
Sisavla Coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sco Sisavla Guerra da coaliziun (1812–1814) sa laschan denominar la Campagna militara en Russia e las guerras da liberaziun. A l’entschatta da la campagna da Napoleun cunter la Russia n’eran dentant betg anc participads tut ils partenaris da la Coaliziun da pli tard (Gronda Britannia, Russia, Prussia, Svezia, Austria e divers stadis pitschens da la Germania) sco adversaris da la Frantscha.
Campagna militara en Russia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 23 da zercladur 1812 ha la Grande Armée traversà la Memel cun radund 600 000 schuldads (da quai 150 000 da la Prussia, Austria, Baviera, da la Lia dal Rain e da la Svizra). Las truppas russas èn sa retratgas lunsch viaden en il pajais ed han laschà enavos terra arsa. Per Napoleun vegnivan las vias da refurniment entant pli e pli lungas; en pli eran ellas suttapostas ad attatgas da partisans. La Battaglia da Borodino (7 da settember) ha chaschunà grondas sperditas dad omaduas varts, ma n’ha betg purtà la decisiun. Er suenter ch’igl era reussì als Franzos d’occupar Moscau, ha zar Alexander I refusà da sa suttametter. En il fratemp eran grondas parts da la citad vegnidas sblundregiadas u arsas; en pli aveva la Russia pudì furmar novas truppas en vischinanza da la citad. Mez october ha Napoleun cumandà a si’armada la retratga. Da quel temp eran gia morts 275 000 da ses schuldads; ulteriurs 200 000 eran vegnids fatgs praschuniers. Las truppas restantas èn vegnidas sfurzadas da puspè sa retrair sur la ruta da Smolensk ch’era gia devastada. Adina puspè èn ils Franzos e lur alliads vegnids attatgads, uschia che l’armada dumbrava a la fin be pli radund 10 000 umens. Mez december 1812 è Napoleun returnà a Paris.
La sperdita da la Spagna[modifitgar | modifitgar il code]
La Battaglia da Vitoria ils 21 da zercladur 1813 ha rut definitivamain la predominanza franzosa en Spagna. Ils Franzos èn stads sfurzads da sa retrair da l’autra vart da las Pireneas.
Guerras da liberaziun en l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
Er l’Austria e la Prussia han puspè cumenzà cun acziuns da guerra. Il matg 1813 han las battaglias sper Grossgörschen e Bautzen purtà success a la Frantscha; silsuenter èn las truppas da la Russia e da la Prussia percunter s’unidas ad ina strategia communabla ed han pudì prevegnir il zercladur ad in’ulteriura occupaziun da Berlin tras ils Franzos (Battaglia sper Grossbeeren). Alura è suandada l’uschenumnada Battaglia dals pievels sper Lipsia (16 fin 19 d’october 1813). Radund 210 000 Franzos e 310 000 alliads (Austria, Prussia, Russia e Svezia) èn fruntads in sin l’auter; varga 110 000 schuldads èn morts u vegnids blessads. Questa battaglia ha purtà la vieuta decisiva: Napoleun è stà sfurzà da sa retrair en Frantscha. En il Contract da Chaumont dals 9 da mars 1814 han ils alliads decidì da mai far la pasch cun Napoleun e da vulair reinstituir enstagl ils Bourbons sin il tron franzos.
Ils 31 da mars èn las truppas alliadas arrivadas a Paris. Napoleun ha demissiunà ils 6 d’avrigl. En il Contract da Fontainebleau è la pussanza dals Bourbons vegnida restabilida; Napoleun è vegnì bandischà sin l’insla Elba. Suenter la fin da l’era napolenica han las pussanzas victuras convocà il Congress da Vienna per restituir l’urden europeic d’avant la revoluziun (l’uschenumnada restauraziun).
Return e terrada finala da Napoleun[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1815, durant ch’il Congress da Vienna era gia en plaina acziun, è Napoleun returnà or d’atgna iniziativa da ses exil ed è vegnì danovamain a la pussanza (Guvern dals tschient dis). Entaifer curt temp ha el reorganisà la Grande Armée e manà quella ad ina victoria en la Battaglia sper Ligny. Ma gia dus dis pli tard han ils alliads (Gronda Britannia, Pajais Bass e Germania) e la Prussia battì Napoleun definitivamain en la Battaglia sper Waterloo. Napoleun è vegnì bandischà per vita duranta sin l’insla britannica St. Helena.
- ↑ Quest artitgel da sintesa na cumpiglia naginas annotaziuns en la versiun tudestga (che furma la basa per questa translaziun). Per infurmaziuns approfundantas veglian ins consultar l’apparat scientific dals suandants artitgels: de:Erster Koalitionskrieg, de:Zweiter Koalitionskrieg, de:Dritter Koalitionskrieg, de:Vierter Koalitionskrieg, de:Napoleonische Kriege auf der Iberischen Halbinsel, de:Fünfter Koalitionskrieg, de:Sechster Koalitionskrieg, de:Russlandfeldzug 1812, de:Befreiungskriege. En autras linguas vegn il term ‹Guerras da coaliziun› per regla substituì tras ‹Guerras da la Revoluziun franzosa› (1792–1802) e ‹Guerras napoleonicas› (1803–1815), cf. per exempel en: French Revolutionary Wars e en:Napoleonic Wars.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Anton Henri de Jomini: Histoire critique et militaire des guerres de la Révolution. Plirs toms, Paris 1819–1821.
- Friedrich Wilhelm von Schütz: Geschichte der Kriege in Europa seit dem Jahre 1792. Emprima part, F.A. Brockhaus Lipsia 1827 (online tar Google Books).
- Abel Hugo: France militaire. Histoire des armées françaises de terre et de mer. 1792–1837. 5 toms, Paris 1838.
- David G. Chandler: Dictionary of the Napoleonic Wars. Nova ediziun, Londra 1993.
- Elisabeth Fehrenbach: Vom Ancien Regime zum Wiener Kongress. Minca 2001.
- Charles J. Esdaile: The French Wars, 1792–1815. New York 2001.
- Volker Ullrich: Napoleon. Reinbek 2004.
- Jürg Stüssi-Lauterburg e.a.: Weltgeschichte im Hochgebirge. Lenzburg 2010.
- Dominic Lieven: Russland gegen Napoleon. Die Schlacht um Europa. Minca 2011.
- Alexandra Bleyer: Auf gegen Napoleon! Mythos Volkskriege. Darmstadt 2013.


c: text/html

text:
Elena Dement'eva
L’Elena Vjačeslavovna Dement'eva (Mósca, 15 'd Utóbar dal 1981, ciamàda in Rus EлeHa BячecлaBoBHa ДeMeHTbeBa, [jɪˈlʲenə dʲɪˈmʲentʲjɪvə]) l'è stada na tenìsta rusa prufesiunìsta da 'l Agóst dal 1998 a 'l Utóbar dal 2010. L'è stada la nùmar tri dal mónd al 6 'd Avrìl dal 2009. In dla sò caréra la s è misa in bisàca quìndas migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca. Adès la s è stablìda a Mòntcàrul.
L'è élta 180 cm e la péśa 64 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
Caréra
In dla sò caréra l'à vins dū mdaj a gl'ulimpìadi par la Rùsia, una 'd argìnt a Sydney in dal 2000 (2-6 4-6 da l'americàna Venus Williams) e una 'd òr a Pechîn (3-6 7-5 6-3 a cl'atra rusa, la Dinara Safina).
L'à śugâ dū finàli dal Gran Slam a 'l Roland Garros e a gl'US Open in dal 2004 ma la i à pardùdi tuti. I sò tìtui WTA in singulàr i èṅ quìndas (3 WTA Premier Mandatory) e siē qvéi in dópi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Banca Chantunala Grischuna - nov concept da filialas
- Gievgia, 20.4.2017, 5:51
A Glion vegn realisà per l’emprima giada il nov concept da filialas, in concept che preveda quasi nagins spurtegls pli.
Reglar ils affars bancars cumadaivlamain da chasa anora sur la rait è modern. Tut las bancas porschan in tal service, era la Banca Chantunala Grischuna BCG.
La consequenza da quella pussaivladad è dentant, che clients na dovran strusch pli ils spurtegls da la banca. Daners bluts vegnan retratgs dal bancomat e sch'ins vul discurrer cun in cussegliader schabegia quai en ina stanza da cussegliaziun ni a chasa tar il client. Il spurtegl classic è in model da liquidaziun.
Center da cussegliaziun regiunal
Perquai ha la BCG decidì d'adattar las filialas a quella midada. Sco emprima filiala vegn la filiala a Glion bajegiada enturn tenor il nov concept. Il nov concept preveda mo pli in spurtegl, che ha vitiers anc la funcziun da recepziun per clients che han in termin cun in cussegliader.
Il dumber da spurtegls reducì n’ha, tenor il manader da la regiun Glion Christian Alig, dentant nagina influenza sin il dumber da collavuraturas e collavuraturs. Suenter ina rescolaziun sappian els lavurar sco cussegliaders en il nov center da cussegliaziun.
11 centers da cussegliaziun
- Glion
- Flem
- Tusaun
- Domat
- Cuera
- Lai
- Arosa
- Landquart
- Tavau
- San Murezzan
- Scuol
Naginas midadas tar filialas existentas
Tar las autras filialas da la regiun Glion, quai èn las filialas da la BCG davent da Val enfin a Sedrun, n’èn planisads nagins midaments. Gia dapi intgins onns vegnia la cussegliaziun en la regiun coordinada davent da Glion, uschia ch’il nov center da cussegliaziun saja quasi il davos pass per crear in center da cussegliaziun regiunal.
Tut tenor las experientschas ed ils resuns dals clients è planisà da realisar il nov concept era en las filialas a Flem e Tavau. A lunga vista è la finamira da realisar 11 centers da cussegliaziun regiunals en l’entir Grischun.
RR actualitad 06:00


text:
Funema
Int i lengu natüral, un funema l'è l'ünità strutüral püssè picinena che la porta significaa. I funema j'hinn no segment fisich de per lur, ma j'hinn, in sens teuretich, categurisassion de segment.
Un esempi d'un funema i lumbard l'è la /s/ int i parol sura, stiva, e pressia (quand che se fa la trascrission, i funema i se metan tra i parentesi de sbiess, insì /s/).
Qui esempi chi de /s/ j'hinn cunsideraa suta l'istessa categuria, anca se in ogni parola j'hinn pronunciaa in minera non propi inguaa. De suvent, i maderlengua i catan no fö qui diferens chi, perchè el funema el fa da umbrela a di son che j'hinn funetica ment cunsideraa cume ünità distint (qui ünità chi j'hinn ciamaa fon).
Un test ch'u se fa per ved se un son l'è un funema l'è el test di pari minim: sarissa a dì di parol che j'hinn diferent dumà int el son ch'u se interessa. Presempi, in certi variant di zon central e sud de l'Insübria, i parol seri (minga per rid) e zeri (püssè d'un zero) j'hinn parnunziaa /seri/ e /zeri/, e quindi i dimustran che /s/ e /z/ j'hinn dü funema separaa in quej variant chì (ma non in tüt i variant del lumbard, presempi in Ticines). La mancansa d'un cuntrast del gener in talian (la [s] la se veda dumà prima d'una cunsunanta surda menter la [z] dumà prima d'una cunsunanta sunora, presempi [sporko] e [zberla], e la parnonzia de rosa cume [rOza] o [rOsa] la cambia no el significaa) el mustra che i dü son j'hinn no funema separaa, ma alofuni del funema /s/.


text:
Prosciutto prosciutto
Prosciutto prosciutto (Parsùt parsùt) 'l è na cumèdia eròtica dal 1992 ad Juan José Bigas Luna che chè 'l à vins al Leòṅ 'd Argìnt a 'l 49śum Fèstival ad Venèsia. Al film 'l è stâ girâ in dal deśèrt ad Monegros, in di dintóran ad Saragòsa.
Sunt
La Silvia (Penélope Cruz) l'è na bèla śuvnòta ch'la śbarca 'l lunàri faghénd dal fritàdi p'r i lavuradōr dna fàbrica 'd indumènt ìntim par masć dla famìja ad José Luis (Jordi Mollà), in dal catalàṅ. L'è anc fiōla dna dóna ch'la fava la putàna, la Carmen (Anna Galiena). Dòp avér saltâ dū marchéś, la capìs ch'la gh'à 'd avér fiōl e la 'l diś a 'l pàdar dal putèṅ ch'al gh'arà da nàsar, pròpria José. Lē la s aspèta che lò al s incasìs ma a n è briśa acsè parchè lò al al vōl tgnir e al gh prumét ch'al la turà cuma mujér, miténd-ag a 'l dî 'l anèl dna latìna catâ sù da par tèra. La Silvia l'è dimóndi cuntènta e la 'l mét via par tgnir-al dacàt.
La màdar dal ragàs, la Conchita (Stefania Sandrelli), invéci la n in vōl briśa savér, la s arlìa dimóndi anc parchè sò marè Manuel (Juan Diego) al n la juta minga. Chi lē la tōś in maṅ la situasiòṅ andànd a catàr Raúl (Javier Bardem), òṅ ch'al fà 'l mudèl par lē faghénd védar 'l mudàndi dl'aśiénda e al lavóra anc in un magaśèṅ ad parsùt, dmandànd-ag ad far da tut par far inamuràr ad lò la Silvia par far andàr a ròtui al matrimòni. Raúl al s mét acsè a far al galét sèg ma lē la n sa squàsa, sōl lò al taca a vlér-ag bèṅ dabòṅ. A finìs pò ch'l'è pròpria la Conchita a mét'r-ag i òć adòs e la gh śibìs da tut p'r andàr a lèt sèg: lò al sarnìs na mòta dla Yamaha.
In cal méntar la Silvia la taca a stufàr-as ad José Luis parchè lò al n s decìd minga a spuśàr-la sénsa 'l parmés ad sò màdar e alóra, vlénd 'n óm ch'al faga 'l óm, la taca a mustràr interès par Raúl. A cal punt lè José Luis al s incàsa e, dòp avér viulentâ la Silvia, al prumét ad masàr Raúl. Chi lōr dū i s daṅ acsè batàja a cólp ad parsùt.


text:
Check this out on Chirbit
"Peui a son rivà a Gerico, e coma ch'a partìa da Gerico con ij sò dissépoj e 'n grand ëstrop ëd gent, n'òm ch'a l'era bòrgno, për nòm Bartimé, fieul ëd Timé, a l'era setà an sla stra e a ciamava la limòsna. Quand ch'a l'ha sentì ch'a-i passava Gesù 'd Nazareth, a l'é butasse a crijé e a dì: "Gesù, fieul ëd David, àbie compassion ëd mi!". E diversi a-j trovavo da dì përchè a stèissa ciuto, ma chiel a crijava 'ncora pì fòrt: "Fieul ëd David, àbie compassion ëd mi!". Gesù, antlora, a l'é fërmasse e a l'ha mandalo a ciamé. A l'han donca ciamalo disandje: "Pija 'd coragi, àuss-te, Gesù at manda a ciamé!". E campand a tèra sò mantel, a l'é aussasse e a l'é vnù da Gesù. Gesù a l'ha domandaje: "Còsa veus-to ch'it fasa?". E 'l bòrgno a l'ha dije: "Mè magister, fa ch'i s-ciàira". Gesù a l'ha dije: "Va, toa fej a l'ha salvate". E 'd colp la vista a l'é artornaje e a l'é 'ndaje dapress a Gesù për la stra" [March 10 (46-52)].
A-i é tante manere d'esse bòrgno: nen mach con j'euj, ma 'dcò con la ment: a-i é 'd gent ch'a-i s-ciàira bin, ma ch'a vëd nen an ësto mond le còse coma ch'a stan e 'l sens ëd le còse ch'a capito e dova ch'a podrìa butesse Nosgnor an tut lòn. Giòb, ël personagi 'd n'àutra letura për costa dominica, a l'era rivà a comprende. Ij sò euj, për la grassia 'd Nosgnor, as doverto e a ringreta d'esse stàit teston e presontos. Scotoma la letura, ciapà dal capìtol 42 dël liber ëd Giòb.
La confëssion ëd Giòb. "Giòb a l'ha adressà a Nosgnor costa rispòsta: "I arconòsso che ti 't peude fé tut lòn ch'it veule, che gnun proget ch'it fase a peul ess-te impedì. Ti 't l'has dit: "Chi ch'a l'é col-lì ch'as përmet ëd trové da dì 'd mie decision con paròle da gnorant?". A l'é vera: i l'hai parlà con gnoransa 'd còse ch'i podìo nen comprende. Ti 't l'has ancora dit: "Ch'a ven-a anans coma n'òm, përchè i l'hai 'd ròbe da ciameje e i veuj na rispòsta!". Mie orije a l'avìo sentì parlé 'd ti, ma adess ij mè euj a l'han vëddute. A l'é për lòn ch'adess mi i m'armangio tut lòn ch'i l'avìa dit, pentì an sla póer e la sënner" (...) Apress d'avèj pregà pr' ij sò amis, ël Signor a l'ha daje andarera lòn ch'a l'era staje gavà; pì 'd lòn, ël Signor a l'ha ardobiaje lòn ch'a l'avìa anans. Tùit ij sò frej e seur e soa veje conossense a son riunisse për mangé con chiel a soa ca. A l'han confortalo e consolalo 'd tùit ij sagrin che Nosgnor a l'avìa mandaje, e mincadun ëd lor a l'han regalaje 'n pess d'argent e n'anel d'òr. Ël Signor a l'ha benedì j'ùltim agn ëd la vita 'd Giòb motobin da pì ch'ij prim. Giòb a l'é rivà a esse padron ëd quatòrdes mila fèje, ses mila gamej, mila cobie 'd beu e mila sòme. A l'ha avù ancora set fieuj e tre fije. A la fija granda a l'ha daje 'l nòm ëd Colombin-a, la sconda a l'ha ciamala Fior ëd Canela, e la pì cita Ombra dj'Euj. An tut ël paìs a-i ero gnun-e d'àutre fije pì bele che lor, e sò pare a l'ha daje l'istessa part d'ardità ch' a l'ha daje a sò fieuj. Apress ëd sossì, Giòb a l'ha vivù ancora sent quaranta agn. A l'ha vëddù sò fieuj e ij sò novod fin-a a la quarta generassion" [Giob 42 (1-6; 10-17)].
Giòb a l'é la prefigurassion ëd l'òm ch'a l'ha da amprende na lession ëd pèis ant la vita e ch'a la trova nen ant na religion fabricà da l'òm, ma ant l'unich sacerdòt chi l'oma da manca: Gesù Crist. A l'é lòn ch'an dis la tersa letura biblica, ciapà, ant ël Testament Neuv, da la litra a j'Ebreo. Scotomla,
"A j'ero tanti ij sacerdòt sota 'l sistema vej, përchè a l'era la mòrt che a j'ampedìa 'd porté anans soe funsion. Tutun, dàit che Gesù a viv për sèmper, ëdcò sò sacerdòssi a dura për sèmper. A l'é për lòn che chiel a peul, na vòlta e për sèmper, salvé coj ch'a s'avzin-o a Dé për sò mojen. Chiel a viv për sèmper për antërcede a pro 'd lor. A l'é pròpi chiel ël géner ëd grand sacerdòt ch'i l'oma da manca, përchè chiel a l'é sant, nossent, nen antamnà dal pecà. Chiel a l'é stàit separà dai pecator e a l'ha arseivù ant ël cél ël pòst d'onor pì àut. A diferensa da j'àutri grand sacerdòt, chiel a l'ha nen da manca 'd smon-e tùit ij dì 'd sacrifissi, prima pr' ij sò pecà e peui për coj dël pòpol, përchè a l'ha fàit lolì na vòlta për sèmper, essend-se smonà chiel istess coma 'l sacrifissi ùltim. La lej a stabilìa coma 'd grand sacerdòt dj'òm limità da le debolësse uman-e. Ma la paròla dël sarament ch'a l'é stàita prononsià da Dé apress ëd la lej, a l'ha stabilì sò Fieul ël përfèt Gran Sacerdòt për sèmper" [Ebreo 7 (23-28)].
A la fin, an resta mach ëd preghé che nojàutri i peussa vëdde përdabon le còse coma ch'a stan. Për lòn a-i é gnente 'd mej che preghé con un Salm, ch'a l'é la quarta letura dë sta Duminica. A l'é 'l Salm 34. A l'é un càntich ëd arconossensa andoa l'autor a làuda Nosgnor për avèjlo liberà dai sò sagrin. A ancoragia d'àutri a la fidelità a Dé, a-j dis coma fé piasì a Dé, e a-j conferma ch' ël Signor a goerna ij sò sërvent.
Tut-potent e etern Dé, it pregoma, fà vnì pì grand an nojàutri ij don dla fej, dla speransa e dl'amor e, parèj ch'i otenoma lòn ch'it promëtte, fà ch'i nojàutri i veuloma bin a lòn ch'it comande; për Gesù Crist, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé për sèmper e sèmper. Amen.


text:
Er regenza grischuna vul dapli autonomia per persunal da tgira
- Mardi, 11.8.2015, 14:37
La regenza grischuna sustegna la midada da la lescha federala davart l'assicuranza da malsauns. L'iniziativa parlamentara che pretenda questa midada vul dapli autonomia per il persunal da sanadad e tgira.
Ina part da lur lavurs na duain las persunas da tgira betg pli dastgar far mo sin incumbensa d'in medi, mabain a moda autonoma.
Tenor la regenza grischuna augmenta la midada da lescha proponida l'attractivitad da la professiun da tgira e gida uschia a satisfar meglier al basegn da tgira che crescha ad in crescher.
RR novitads 14:00


text:
Surses ha elegì la nova suprastanza
- Dumengia, 20.9.2015, 12:07, actualisà a las 12:24
En tut las 9 vischnancas dal Surses è oz vegnida elegida la suprastanza communala da la nova vischnanca Surses. Quella va en vigur il schaner da l’auter onn.
Leo Thomann da Parsonz è l’emprim president communal da la vischnanca da Surses. Il liberaldemocrat è stà il sulet candidat per il presidi. El è vegnì elegì cun exact 800 vuschs e 97 cedels vits.
Per in dals 4 posts en suprastanza han candidà 8 persunas. 556 – las pli bleras vuschs – ha survegnì Karin Hersche da Savognin. Il president communal da Salouf Gian Sonder ha survegnì 528 vuschs, Toni Sonder da Salouf 486 vuschs, e Giancarlo Torriani da Beiva è vegnì elegì cun 472 vuschs.
A l’elecziun èn sa participadas 51,9% da las votantas e votants dal Surses.


text:
Nagin dretg da burgais per pèrin tamil
- Mardi, 17.2.2015, 14:12
In pèrin tamil n’obtegn betg il dretg da burgais svizzer pervi da suspect d’avair finanzià organisaziuns terroristicas, en quest cas ils Tamil Tigers. Quai ha communitgà il Tribunal administrativ federal. Plirs indizis mussian transfers da daners en favur als rebels tamils a Sri Lanka.
I na saja il mument anc betg cler sch’il pèrin muntia el futur in privel per la segirtad en Svizra, argumentescha il Tribunal administrativ federal la decisiun. La dumonda da natiralisaziun da la figlia dal pèrin n'è anc betg decidida.
L'Uffizi federal da migraziun ha refusà la dumonda da la figlia sulet ord il motiv per betg engrevgiar in eventual repatriament dals geniturs e per betg metter en dumonda las relaziuns diplomaticas cun la Sri Lanka.
RR novitads 14:00


text:
Ussa vul Lucerna far ina scola media d'informatica
- Glindesdi, 27.6.2016, 10:30
Il chantun Lucerna planisescha ina scola media d'informatica perquai ch'i dat memia paucas plazzas d'emprendissadi per informatichers.
L'emprim d'avust 2017 duai la scola ir en funcziun en il center da scola media d'economia a Lucerna. Uschia statti en il messadi da la regenza al parlament lucernais. Ina part da lur scolaziun d'informatica duain ils scolars survegnir en il center da furmaziun professiunala a Sursee.
Grischun n'ha betg vulì ina scola media d'informatica
Il 2013 ha il Center da furmaziun vulì midar la scola media mercantila en ina scola media spezialisada d’informatica. Scolas medias spezialisadas hajan dapli success, hai gì num. Il Cussegl grond n'ha dentant betg lubì questa midada. Uschia vegn informatica savens instruida mo sco rom lateral.
RR novitads 10:00


text:
Papa Francestg e l'avegnir da la baselgia catolica
- Dumengia, 26.7.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 26.7.2015, 8:06, RTR
Paul Zulehner è teolog e scienzià da religiuns. Dapi blers onns analisescha el la situaziun da la baselgia catolica. En il mument fa Paul Zulehner patratgs per la vita da papa Francestg. En ses cudesch «Auslaufmodell - Wohin steuert Franziskus die Kirche?», ch'è vegnì publitgà quest'emna, scriva Zulehner: «Il papa actual viva privlus».
Pervia da ses engaschi refurmatoric haja Francestg blers inimis en l'intern da la baselgia ed era ordvart ils mirs da questa. Zulehner però sustegna l'elan da refurma da Francestg. El vesa l'avegnir da la baselgia catolica en furma dad in'organisaziun NGO - e betg sco baselgia statala e da massa.
Il predi da questa dumengia fa Anja Felix-Candrian.
Redacziun: Chatrina Gaudenz
Contribuziuns
-
Predi dad Anja Felix-Candrian


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Neuchâtel
Las differentas tradiziuns dal chantun Neuchâtel reflecteschan la gronda varietad geografica dal chantun che tanscha dals crests dal Giura fin a las rivas dals lais. Schebain ch'il chantun è relativamain pitschen (802,93 km2), datti en questa regiun numerus usits che cumbineschan la vita urbana e rurala, la viticultura e l'industria, ils lais e las muntognas, la moderna e las isanzas. Quai declera segiramain er la ritgezza, l'actualitad e l'energia da las set tradiziuns dal chantun Neuchâtel ch'èn vegnidas registradas en l'inventari federal da las tradiziuns vivas.
In proceder original per inventarisar
Per respectar il spiert ed il text da la convenziun da l’Unesco davart il mantegniment dal patrimoni cultural immaterial è il chantun da Neuchâtel sa decidì da registrar ses patrimoni cultural immaterial en in proceder participativ e da dar ina rolla centrala a las persunas che tgiran las tradiziuns. Per quest motiv ha il chantun er desistì da far ordavant ina glista teoretica. Quai ha permess a las persunas sezzas da sa manifestar en l'inventarisaziun. In gruppa d'experts dals museums, da las bibliotecas, da l'Universitad da Neuchâtel e dals uffizis chantunals spezialisads ha examinà las propostas inoltradas.
Quest proceder curaschus e participativ ha purtà fritgs: Da las otg propostas dal chantun èn set vegnidas integradas en l'inventari federal. Tut las propostas èn vegnidas fatgas spontanamain da las persunas che tgiran las tradiziuns, cun excepziun da la tradiziun diffusa e vastamain derasada en la populaziun da la «Torrée neuchâteloise». Per questa tradiziun n’èsi betg realistic da definir tschertas persunas u ina gruppa da persunas che tgiran la tradiziun. Uschia pon vegnir consideradas tut las tradiziuns registradas sco dretgas «tradiziuns vivas».
Tradiziuns inventarisadas e mesiras da promoziun
Il chantun e la populaziun da Neuchâtel vulevan integrar en l'inventari tradiziuns uschè differentas sco la «Torrée» ed ils pitgels da Neuchâtel. La «Torrée» è ina festa rurala da famiglia, nua ch'i vegn fatg in fieu al liber e brassà liongias e tartuffels – ils pitgels da Neuchâtel èn ina branscha prosperaivla da l'industria. Savens emblidan ins ch'il success da questa branscha ha precedì quel da l'industria d'uras. Intginas da questas isanzas han in connex politic, sco per exempel la «Marche commémorative de la Révolution neuchâteloise du 1er mars 1848» (marsch commemorativ da la revoluziun da Neuchâtel dal 1. da mars 1848) ubain la «Fête des Fontaines de Môtiers» (festa dals bigls da Môtiers). Tuttas duas occurrenzas dattan perditga d'ina ferma conscienza civica da las Neuchatelaisas e dals Neuchatelais. Autras tradiziuns perencunter han plitost in caracter da divertiment, en spezial l'ir cun patins sin il Doubs ed il dar tgeiels. Questas tradiziuns tegnan quint a medem temp da la vitalitad regiunala e da la colliaziun cun la natira. Il cortegi dal Corso Fleuri e sia relaziun cun la «Fête des Vendanges» (vendemia) da la citad da Neuchâtel illustreschan fitg bain questa maschaida subtila da differentas tradiziuns.
Intginas isanzas (festa dals bigls, Corso Fleuri, marsch commemorativ dal 1. da mars) profitan d'ina renconuschientscha simbolica da las autoritads communalas u da lur sustegn logistic.
Ulteriuras tradiziuns dal chantun Neuchâtel
Pervi dal proceder participativ ch'il chantun ha giavischà per l'inventarisaziun han ins stuì desister d'in pèr isanzas marcantas dal chantun Neuchâtel. Las persunas che tgiran las tradiziuns respectivas n'han betg pudì vegnir mobilisadas. Questas isanzas èn per exempel las spassegiadas tradiziunalas da famiglia u la «Braderie» (martgà) da La Chaux-de-Fonds, ina festa che vegn celebrada dapi ils onns 1930 mintga dus onns e ch'è naschida sut l'ensaina da la crisa economica. Sin plaun chantunal n'ha er betg pudì vegnir resguardada l'industria d'uras. Al chantun Neuchâtel pari per propi inadequat da proponer questa tradiziun dal mastergn, da las isanzas, da las tradiziuns, da la tecnica e da l'experientscha en l'industria regiunala d'uras per l'inventari federal, senza che las persunas che tgiran la tradiziun sappian quai. Questa industria è dentant vegnida integrada en il dossier interregiunal per l'industria d'uras che cumpiglia ils chantuns Genevra, Vad, Neuchâtel, Giura, Berna, Soloturn, Basilea-Champagna e Schaffusa, pia tut l'artg dal Giura da Genevra fin a Schaffusa.
Referenzas
- Link


text:
POSIZIUN INIZIALA
Posiziun sbrajattada. Il dies è guliv. Stender da la vart ora ina chomma e metter ella en in pass stendì giun plaun. Metter l’autra chomma inclinada datiers dal corp.
ANDAMENT DAL MOVIMENT
Spustar il center dal corp sin ina vart. La chomma visavi resta stendida, l’autra s’inclina. Ir uschè lunsch en la posiziun ch’ins senta ina leva tensiun en la chomma stendida. Tegnair la posiziun.
POSIZIUN FINALA
Puspè ir plaunsieu en la posiziun sbrajattada e midar vart.
Criteris quantitativs
Durada: 15 secundas
Ritmus dal moviment: tensiun constanta
Dumber da serias: 3
Pausa tranter las serias: 1 minuta
Durada totala per tensiun: 3 minutas
Unitads da trenament: pussaivel mintga di
telechargiar pdf


text:
Selme
Selme (Selma) a l'è un cumün sgüisser del distret de Moesa, in del Cantun Grisun. Al gh’ha pü u manch 33 abitant e una süperfis de 2.88 km², e 'l se tröva in de la Val Calanca a una altitüden de 977 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Selma, che a la fin del 2007 el cüntava dumà 39 abitant, ma 'l vör restà independent l'istess, a l'è tacaa ai cumün de Arvigh, Bragg, Cauch, Santa Maria.
L'andament istoregh de la pupulaziun de Selme l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Ecunumia del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Selme una butia del paes ghe l'han no, però gh'è un uspissi de vacansee e un'ustaria. De Selma ghe cur una füniculara ütomatega che la mena a Landarenca 24 ur al dí. Vün el po anca 'ndà a pee in sü 'n senterin e ghe vören 40 mignüü.
Ligam in sü la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Selma in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La PPS gida ses pli grond inimi
- Gievgia, 9.6.2016, 7:39
La partida populara da Cuira propona vinavant Hanspeter Hunger per il segund scrutini da las elecziuns per la suprastanza da Cuira e rumpa uschia l'allianza burgaisa. Tenor il schefproducent RTR Valentin Schmed è quai in zic in teater politic.
La decisiun da la radunanza mussia però er ch’i giaja vess per commembers dal a PPS da sustegnair in candidat da la partida burgais-democratica.
«Cortesi n’ha betg ponderà che la PPS vul»
Il crutsch saja, ch’il president da la PPS da Cuira, Mario Cortesi n’haja betg ponderà bain avunda tge ch’ils commembers da la PPS veglian. Il glindesdi haja el annunzià che la PPS fetschia part da l’allianza burgaisa, quai però betg cun persvasiun. El haja dentant annunzià quai publicamain savend che quai pudess forsa esser dispitaivel tar la basa da la PPS.
En mintga cas avessi el fatg pli perdert da spetgar giu la radunanza dal mardi saira e communitgar là la strategia da la partida. La decisiun da la radunanza mussia però er ch’i giaja vess per commembers dal a PPS da sustegnair in candidat da la partida burgais-democratica.
«La PPS gida ses pli grond inimi»
Valentin Schmed punctuescha che la separaziun da la PBD e la PPS saja entant 8 onns enavos e tuttina na saja questa plaja anc betg guarida. Ins na saja anc adina betg pront da siglir sur l’atgna sumbriva. Il scenari vegnia ad esser che Patrick Degiacomi da la PS vegnia elegì ils 26 da zercladur e quai grazia a las manevras da la PPS da Cuira, en sasez il pli grond inimi politic dals social-democrats.


text:
Fèstival ad Cannes
Al Fèstival ad Cannes 'l è 'n fèstival dal cìnema ch'a gh'è tut i an in dal méś ad Maǵ a 'l Palàs di Fèstivai e di Cungrès dla sità 'd Cannes in Frància. Al dûra dū stmani in tut e 'l è òṅ di più impurtànt a 'l mónd, sèmpar pîṅ ad selebrità ch'i s fànan védar davànti a 'l ingrès dla sala dal prujesiòṅ (Montée des Marches).
La prima edisiòṅ dal fèstival la gh'è stada in dal 1946 ma in di an 1948 e 1950 a gh'è di buś parchè gl'urganiśadōr i n gh'ìvan minga bèsi asè.
La selesiòṅ ufisiàla la gh'à dū sesiòṅ prinsipàli, al “Cuncōrs”, c'n al prèmi dla “Palma 'd Òr” p'r al film più bèl e qvéi par gl'atōr masć e fémna, la regìa, la senegiadùra e 'l “prèmi dla giurìa”, e “Un Certain Regard” p'r i film ch'i n garéśan briśa.
Dimóndi prudutōr cinematugràfic i sarnìsan cla vadrìna chè par śibìr al sò òpri e par véndar-li a i distributōr ch'i daśvìnan da tut al mónd.


text:
Disend che Don Bòsch a l’é ‘n sant piemontèis i l’oma nen mach l’intension ëd ricordé che chiel a l’é nà an Piemont, còsa motobin conossùa, ma pitòst che la soa manera ‘d pensé, ‘d parlé, ‘d fé, la soa istessa spiritualità e santità a l’han ëd rèis piemontèise; a rivelo, a l’é a dì, ij valor dla nòstra coltura, le virtù dla nòstra gent.
L’istessa còsa as podrìa disse dël Cotolengh e ‘d tanti d’àutri nòstri sant. Ma, sì, i voroma parlé ‘d Don Bòsch, nà ai Bech, Castelneuv, ai 16 d’agost dël 1815 e mòrt a Valdòch, Turin, ij 31 ëd gené dël 1888.
A sarìa peui nen tant difìcil prové nòstra afermassion. Ma, dàit ch’i podoma nen scrive tut lòn ch’a-i sarìa da dì, né fé në studi profond sl’identità piemontèisa ‘d serti valor colturaj, contentomse ‘d riflete su quàich tìpica qualità piemontèisa ‘d Don Bòsch, coma un gran bonsens e na costansa a preuva ‘d bomba.
Don Bòsch a l’era ‘n sant furb. «Furb col Don Bòsch» a scrivìo ij giornalista dla Gazzetta operaia. Ma, për lor, furb a vorìa dì intrigant, ambrojon, drito. «Don Bòsch a peul nen esse sant; a l’é tròp furb!» a disìa un canònich ëd Turin. La Cesa a l’ha già fane capì a tuti che coj giornalista e col canònich a son sbaliasse. Don Bòsch a l’era pròpi un sant, e për lòn, sincer e onest come tut; ma a l’era ‘dcò furb, ënt ël sens ch’a l’avìa tanta inteligensa e tant bonsens e a savìa fé ‘l bonòm sensa esslo.
Fieul ëd paisan, a l’era pràtich e concret an tuti ij sò proget. Àbil a difende ij sò anteressi, a savìa gavesse da j’ambreuj e as lassava nen pijé an bàilo da gnun. A lassava dì, a scotava tuti, a tënìa cont ëd tut e peui a pijava soe decision sensa esité e pì gnun a l’era bon ëd fërmelo.
Ògni soa inissiativa a l’era la rispòsta a na divin-a ispirassion ma dcò a le necessità pì serie dël moment. Coj barabòt dle bariere ‘d Turin a l’avìo da manca d’un pòst për geughe e sente na bon-a paròla; e Don Bòsch a-j radun-a ant ij sò Oratòri a la festa e ai di ‘d lavor. A l’avìo da manca d’istrussion; e chiel a duverta për lor scòle a la dumìnica e a la sèira. Cole masnà sensa famija a l’avìo bzògn ëd na ca; e chiel a-j dà rifugi ‘nt ij sò ospissi e colegi. A l’avìo bzògn d’amparé ‘n mësté për guadagnesse da vive e për difendse da ‘d padron ch’as na profitavo ‘d lor; e chiel a istituiss ëd laboratòri da calié, sartor, minusié, sarajé, arlieur e tipògrafo.
Ògni necessità real e pressanta a ricevìa sùbit da chiel na rispòsta pronta e concreta, bele se a-i mancava sempe ‘n sòld për fé na lira. A ancomensava com a podìa, ma a ancomensava sùbit sensa fé tante lande.
Don Bòsch a l’era ‘n sant pragmatista ‘nt le còse cite dla vita ‘d tuti ij di e ‘nt le gròsse inissiative për l’istrussion religiosa, l’educassion popolar, la formassion professional, la bon-a stampa, le mission. A l’ha fin-a avù ‘l coragi ‘d fondé na neuva Congregassion ─ ij Salesian ─ pròpi ant ël moment che lë Stat as dasìa da fé për sofoché j’Órdin religios. E, për oten-e l’aprovassion ëd soa società a l’ha fasse giuté dritura da Rattazzi, col gran ratass!
Quand che Don Bòsch a ancontrava na dificoltà, bele dle pì gròsse, as lassava mai discoragé. Se a podìa nen sposté l’ostàcol o monteje dzora, a-j girava dantorn o a spetava ël moment bon për prové n’àutra vòlta. A savìa bin che con ël temp e con la paja ij nespo a maduro, j’òmini a cambio, le dificoltà a së spian-o.
A bastrìa pensé ai sò primi ani ‘d travaj a Turin. A l’avìa comensà a raduné ‘d masnà a l’ospidal dla Marchèisa ‘d Bareul. Ma la brava marchèisa, dòp un pòch, për bin ch’a-j vorèjssa a l’euvra ‘d Don Bòsch, a podìa pì nen soporté la situassion ch’a l’era creasse, e a l’ha dovù deje j’eut di, com as dis. Chiel anlora a preuva da n’àutra part, a San Pé dij Còi; ma dcò da lì a lo mando via. L’istess a-j càpita ai Molass, a la ca ‘d Monsù Morëtta, ant ël pra dij Fratej Filippi. Gnun a veul, gnun a sopòrta cole masnà ch’a fan tant rabel, mentre j’arcé dël Vicari ‘d Sità a ten-o d’euj Don Bòsch për por ch’a sia ‘n rivolussionari. Ij bin pensant a lo chërdo n’esaltà. Don Bòsch as perd nen ëd coragi. A l’ha na fe da vende, ma dcò na testa campagnin-a. A l’é ‘d bon-a rassa.
Un dij sò dissépoj, ch’a l’era stàit ansema a Don Bòsch për tanti ani, a l’ha peui paragonalo al beu, quand ch’a tira la slòira. Fòrt e passient, pasi e ugual ant ël tir, ël beu a va fin-a al fond dël camp sensa fërmesse. A va anans con sò pass meusi e sicur sensa fastidiesse për j’erbe àute e le radis ancreuse ch’a tiro a fërmelo ‘nt la marcia.
Ël paragon a l’é bel, ma na diferensa a-i é pro tra l’andi dël beu e col ëd Don Bòsch. Ël beu a marcia rassegnà a ‘n destin ch’a dipend nen da chiel, antan che Don Bòsch a l’era na guida, ch’a marciava sempe an testa a j’àutri për mostreje la stra pì giusta.
I dirìa che Nino Còsta a l’ha pròpi capì Don Bòsch quand a scriv:
«Dantorn a Chiel perìcoji e bataje,
guère lontan-e e gelosìe davzin-e;
sla neuva dura stra sëmnà dë spin-e,
contra ij malign, le birbe e le canaje,
un pass dòp l’àutr, na cros dòp n’àutra cros,
guardand lassù, la mira àuta e lontan-a,
con la soa ciàira volontà paisan-a,
chiel sol: Don Bòsch, seren e facessios.
Sempre ‘l prim a marcé, sempre ël pì fòrt…»
Fin-a Don Bòsch a lo disìa: «Mi son nen bon a pianté lì n’afé che i l’hai ancomensà, se i sai ch’a venta felo për la bin dj’ànime. Bele ch’a-i sio ‘d dificoltà d’ògni sòrt, mi i peuss nen fërmeme. I fas ij mè proget e i vad anans fin-a ch’a son-a l’ora dla partensa. Quand che la ciòca con ël sò dan dan dan am darà ‘l segnal ëd parte, i partirai. Chi a restrà al mond a finirà lòn che mi i l’hai ancomensà. Ma fin ch’i sentirai nen col dan dan dan, mi i séguito për mia stra».
Ël Piemont dij nòstri vej a l’avìa tanta gent fàita parèj.
Sigur, Don Bòsch a l’era nen mach un bel caràter piemontèis. A l’era ‘dcò un genio dla pedagogìa pràtica e ‘n gran sant. Epura a noi ën fà tant pensé che, studiand un sant come chiel, i trovoma n’òm come noi, ma n’òm tut d’un tòch, un fieul autèntich dla nòstra tèra, con le virtù pì bele ‘d nòstra gent.
Don Natale Cerrato
Piemontèis Ancheuj | N. 37 – Gené 1986
.
Don Natale Cerrato, nassù a Turin, a l’é salesian. A l’é stàit missionari an Cina, a Shangai e a Hong Kong, fin-a al 1975. Laureà an Sacra Teologìa a l’Università Pontificia Salesian-a, a l’é peui dedicasse a l’ëstudi e a l’ansëgnament dla figura ‘d Don Bòsch ant la stòria dla Cesa. A l’ha publicà Vi presento Don Bosco, La catechesi di Don Bosco nella sua Storia Sacra, Il linguaggio della prima storia salesiana e vàire scrit ëd caràter ëd volgarisassion an sla lenga, ij valor e l’antorage d’orìgin dël Sant.
A l’é l’autor ëdcò ‘d Car ij mè fieuj – La lingua piemontese nella vita e negli scritti di Don Bosco (Gioventura Piemontèisa, 2006), n’ëstudi ancreus an sla presensa dla lenga e dij valor piemontèis ant la figura dël Sant, ch’a cheuj la totalità dij Sò scrit piemontèis, an vers e an pròsa.
Ël Moviment Gioventura Piemontèisa, conform a l’art. 1.3 ‘d sò Statut, as buta sota la protession ëd San Gioann Bòsch.
◄ Un santo profeta: Giovanni Bosco


text:
Jita di mëmbri dla Cassa Raiffeisen jö tla laguna d’Aunejia
En sabeda, ai 30 de setëmber, á 24 mëmbri dla Cassa Raiffeisen Val Badia podü tó pert cun so partner ala jita jö tl bel raiun dla laguna d’Aunejia.
Sciöche bele i agn passá, é chësta jita gnüda organisada por chi mëmbri che á albü la fortüna da gní trac fora en gaujiun dla sentada generala di 28 d’aurí 2017. En chësc ann é le grup di mëmbri jü cun le Presidënt y le Diretur dla Cassa jö cuntra Aunejia a fá na roda tla laguna.
I sun piá ia dadoman cun le bus y do n bun gosté sunse rová a Portegrandi, olache na barca resservada por nos s’á acompagné cun so capitan ite danter i socrëc dl rü Sile cina tla laguna d’Aunejia cun sües isoles. L’acompagnadú s’á cunté la storia dl rü che rogor fora por le raiun dl parch natural regional y s’á mostré la gran varieté dla flora y dla fauna. Le capitan nes á ince cunté dles ligrëzes y fadies dla jënt da zacan y da incö che viô y vir dales perts de chësc rü.
La pröma tapa é stada l’isola de Burano, conesciüda por sües ciases dër da corú y por la lauraziun dl zaindl. Al ê dër interessant da rodé y da odëi les beles botëghes artejanales, n’aprofitan ince dl bel tëmp che s’á acompagné döt le de.
Dedô sunse jüs cun la barca cina sön l’isola de Torcello, olache al s’è gnü tenü sö na buna marëna de pësc te n restaurant dër conesciü dal inom “Al Ponte del Diavolo”. Do marëna s’á l’acompagnadú condüt ite tles coriosités de chësta isola, pian ia dala liënda de “Ponte del Diavolo”. I sun spo jüs a vijité la basilica de Torcello y al nes é gnü cunté che aldedaincö virel ma plü 17 porsones sön chësta isola, mo ch’ara é stada öna dles prömes isoles dla laguna da gní abitada. Vigni ann vëgnera vijitada da tröc turisć, dantadöt por so patrimone archeologich.
Dales 18.30 sunse indô piá sö cuntra la Val Badia. Ala fin dl bel de á le Presidënt dla Cassa Raiffeisen Val Badia ciamó n iade tut la parora por rengrazié i sozi dla bela compagnia y dla buna colauraziun.


text:
«Open doors» tar ils CM da skis a San Murezzan
- Actualisà Glindesdi, 12.12.2016, 18:45
Ils organisaturs dals Campiunadi mundials da skis alpin han preschentà il stadi da las preparaziuns. Sonda e dumengia, ils 10 ed 11 da december, èn stads ils dis da las portas avertas.
En l'areal da l’arriv èn vegnids fatg ils gronds fabricats provisorics. En il center stà la tribuna cun in'autezza da 16 meters e cun plazzas per var 5'000 persunas.
Lura han ils visitaders pudì dar in cuc en la tenda da VIP e la tenda per ils voluntaris: Tuttas duas tendas han plazza per radund 1'500 persunas. Ultra da quai èn er vegnidas preschentadas las pistas cun la partenza spectaculara da la cursa rapida dals umens.
Concert da 77 Bombay Street
Il punct culminant da la fin d’emna è stà il concert da la gruppa 77 Bombay Street la sonda saira. La gruppa dal Grischun ha er scrit e chantà la chanzun uffiziala dals Campiunadi mundials 2017 a San Murezzan.
RR actualitad 07:00


text:
A Rueun crappan var 2000 giaglinas tar incendi
- Actualisà Mesemna, 16.8.2017, 7:44
La stalla da Gula tranter Glion e Rueun è arsa la notg passada cumplettamain.
En questa stalla sa chattavan in giagliner, ina butia ed ina halla da maschinas. Er las radund 2000 giaglinas sajan crappadas. Sco quai ch'il cumandant da pumpiers da Glion, Gion Casaulta, ha ditg sin dumonda da RTR, sajan els vegnids alarmads curt suenter mesanotg.
Cura ch’els sajan arrivads al lieu brischava la stalla dentant gia dal tut, uschia ch’i saja mo pli stà pussaivel da proteger ils bajetgs vischinants da las flommas. La raschun, daco ch’i haja brischà, na saja anc betg enconuschenta. La polizia investighescha en chaussa.
RR novitads 11:00