text:
Prunus persica
Ol Pèrsech (Prunus persica) l'è öna piànta de la famèa de le Rosaceae che la fà ü fröt che s'pöl mangià, dóls e gustùs, che l'è ciamàt pèrsech. L'è öna spéce che la é de la Cina.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i è lanceolàde, lónghe tra 7 e 16 ghèi, làrghe 2 o 3 ghèi co i venadüre pinàde.
I fiùr i böta al prensépe de la primaéra, prìma che i crèse i fòie e de sólet i è desperIùr o piö de rar a dù a dù, i gh'à ü diàmeter de tré ghèi, i è de culùr ròza con sich tèpai, sich pétai e tàce stàmi compàgn de töte i Rosaceae.
I fröcc i è di drùpe che i gh'à la pólpa zàlda ma ach piö ciàra che la tènt al biànch. La pèl g'ha ü culùr che pöl indà dal zàlt al rós, l'è velütàda e pelùza. Ol gàndol l'è bèl gròs, dür e l'è facc de lègn.
Ol pèrsech - nus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pèrsech - nus l'è öna particolàr cùltivar de pèrsech, dezà che la gh'à la pèl bèla lìscia e sènsa gnà ü pél; la pólpa la pöl ès biànca o zàlda.


c: text/html

text:
Sìcon
Endèla terminulugìa botànica, el Sìcon — ciamàt apò sicóne — l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa cumpunìda, tìpica de la famìa de le Moraceae. La stèsa paròla se la dopèra per dàga nòm pò a la 'nfrötescènsa che vé fò del svelöp de la stèsa 'nfiurescènsa.
El sìcon l'è furmàt de 'n resetàcol che g'ha fùrma de pér (la pròla specializàda la sarès "piriforme"), 'ngrosàt, carnùs, encaàt, conden büs endèla part apicàl ciamàda ostiöl (ös pesèn) che la permèt ai insècc de nà dét e fà l'empolenasiù. Dét endèl sìcon gh'è dét tacc fiùr pesècc e unisesuài tacàcc a la parét intèrna. A segónt del leèl de madürasiù i sìcogn i pöl vìga dét apéna fiùr fèmina o fiùr fèmina e fiùr màscc. I fiùr màscc i è colocàcc apéna sét de l'ostiöl. 'Na ólta che la 'mpolenasiù l'è fàda, endèl sìcon se furmarà i achéni, cioè i fröcc.
'N ezèmpe de sìcon che l'è fàcil de 'ncuntrà l'è 'l fich.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Na a l'iniziativa da medis da chasa
- Mesemna, 6.3.2013, 17:22
L'iniziativa da medis da chasa na plascha betg al parlament federal. Suenter il cussegl dals chantuns ha ussa era il cussegl naziunal ditg na a l'iniziativa che vul promover spezialmain medis da chasa. Cun 66 cunter 59 vuschs tar 57 abstenziuns ha il cussegl naziunal refusà l'iniziativa en favur d'ina cuntraproposta directa ch'il cussegl federal vul far. Enstagl da focusar sin ils medis da chasa duai la cuntraproposta focusar sin il provediment da basa en general ed uschia era cumpigliar persunas da tgira ed apotechers. Ch'i dovria urgentamain mesiras cunter la mancanza da medis da chasa n'è betg stà dispitaivel en il parlament. (sda/ec)


text:
Chattà drogas tar 86 persunas
- Glindesdi, 5.8.2013, 18:54
Al festival da Goa "Summer Never Ends" tranter Rona e Mulegns ha la polizia chantunala fatg passa 100 controllas da drogas tranter mesemna e glindesdi. Tar 86 da questas ha la polizia chattà drogas.
Chattà ha la polizia da tuttas drogas: Da LSD sur coniv ed extasy fin a bulieus illegals. Tenor la polizia chantunala han 2 persunas gì plirs kilos drogas da "design". Questas èn vegnidas arrestadas suenter avair controllà las abitaziuns da las persunas. Las persunas ch'han gì grondas quantitads da drogas ston quintar cun ina denunzia pervi da commerzi cun drogas. (sda/sd)
Party da Goa 2013 è ida a fin
Sco i para è la party da Goa a Rona ida a fin senza incaps pli gronds. Enturn 10'000 persunas han visità il festival "Summer never ends". Quai communitgeschan ils organisaturs.


text:
Battalia de Champaubert
La battalia de Champaubert (10 de febrar del 1814) l'è stada voeuna di battali di guerr napoleonigh, voeuna di pocch indove i Frances eren minga meno di nemis.
Dopo d'avè combattuu contra i Prussian a La Rothière, el Napoleon l'ha taccaa cinmilla Russ comandaa del general Zachar Dmitrievič Olsuf'ev cont on rapport de ses omen a vun in sò favor.
L'Olsuf'ev el s'è minga retiraa perchè 'l pensava che i Prussian sarien rivaa dàggh man fort a lù, ma l'è staa minga inscì e 'l sò esercit l'è staa circondaa e massacraa, col perd 4000 omen (contra dusent frances). Lù istess l'è sta faa anca presonee.


text:
15 01
Ol dé 15 de zenér l'è 'l 15 dé de l'an del calendare gregorià; manca 351 (352 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 15 de zenér al è ul dí da pòost 15 dal an dal calendari gregurian; i manca 351 (352 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1981 - Andorra: cun la creazziun dal guveern Andorran, denuminaa Consell Executiu d'Andorra, sa la scumenza la separazziun di pudé al paées e ul prucess da refuurm ch'al cülminarà cun l'elaburazziun da la prima Custitüzziun, vutada pal pòpul in referéndum ul 14 03 dal 1993.
1967 - Los Angeles: Green Bay Packers al vadagna la I Superbowl da la stòria traant gjo Kansas City par 35-10.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2005 - Barcelona: Vitòria di Àngels, cantant d'òpera, soprano.
- 1919, sassinaa da Rosa Luxembourg
- 1994 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Harry Nilsson, müsich Nòort-american.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa Lucala da Prullans a la comarca da la Cerdagna (Catalunya)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
500
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Belisario, generàl bizantì, mórt in del 565;
- Macedonio de Tesalonica, scritùre bizantì, mórt in del 560;
- Piero Patrisio, funsiunare bizantì;
- Abid ibn al-Abras, poéta àrabo.
- Octa del Kent, rè del Kent, mórt in del 543.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Einion ap Cunedda, rè.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Talamello
Talamello (endèla parlàda locàl: Talamèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha presapóch 1.093 abitàncc, 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 109 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maiolo, Mercato Saraceno (FC), Novafeltria, Sogliano al Rubicone (FC).
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini. Chèsto provedimènt, aisebé che 'l sàpe operatìf sóta töcc i póncc de vìsta, l'è però stat empugnàt de la Regiù Marche e isé 'l rèsta per el momènt sub judice.


text: 1Tɨ'ɨj acajraa ɨ Jesús jɨri jetze, eihua mu tyaɨte a'ucɨj jamuan. 2Tɨ'ɨqui saɨj ave'ere'enye ɨ Jesús jemi. Ti'icui'ica aɨjna cɨme'e tɨ tinyej hue'ira'ara'an jetze. Ayaa mu ratamua'amua tɨcɨn leepra. Tɨ'ɨj i aɨn titunutaca'a jemin ɨ Jesús. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a hui mua'araanajchi paj tinaahuaate'en. 3Aj pu i Jesús ra'ajtamuárej. Ayan tɨcɨn: ―Na'araanajchi paj huarún. Cɨme'en pu'u ayan raataxajtaca'a, aj pu i tiraacá'ari'iri'i ɨ tɨ cɨme'en ti'icui'icaa. Tɨ'ɨqui huarúj. 4Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Casi'i, capaj a'atɨ ixaatya'a silu aricu, u á'ume'en aɨjna jemi tɨ ti'iva'ɨri teyujta'a. Che'e muaaseij. Pajta tyu'utamuaɨ'ɨvajta a'ij tɨ tyu'uxajtaca'a ɨ Moises tyaacan. Ayaa mu eenye'eque'e ramua'areeran tɨcɨn papu'uri huaruj. 5- 6Aj pu i Jesús a'utyajrupi aujna Capernaum. Tɨ'ɨj aun a'utyajrupi, seij pu u a'uve'eme tɨ i'i xantaaru'u. Ai pu aɨn pueen tɨ anxɨte ti'ijta. Eecan pu rájhuaviiri'i aɨjna ɨ a'atɨ. Ayan tɨcɨn: ―Nyavastara'a, eecan pu ti'icui'i aɨjna tɨ nyavaɨre'e. An pu a'ujcá'a ɨ utaatzi japua. Cɨyaaxara'a. Nainjapua pu racui'i huapɨ'ɨ. 7Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyáa nu xaa a'uma'a na'ame nyej ni tiraahuaate'en. 8Aj pu i ayan tyu'utanyúu aɨjna tɨ anxɨte ti'ijta tɨcɨn: ―Vasta'a, capu ayan muaavijte'e pej peyan utyarute u niche, a'ini canu Israel jetze ajtyama'acan. Ayaa papu'u huarɨni, pata'aj peyan raataxaj ɨ nyuucari cɨme'e. Aj pu xaa rujni aɨjna tɨ nyavaɨre'e. 9Ayaa nu ti'imue'ixaate'e nyaɨjna cɨme'e ɨ mej seica ti'inye'ijte'e inyeetzi. Nyajta inyaa, nyaa nu seica ti'ijte'e. Tɨ pua'a neyan tiraata'ixaate'en seij tɨcɨn: “Aricu, u pa'ume'en”, aɨ pu xaa a'uma'a a'ame. Na'ari, tɨ pua'a neyan tiraata'ixaate'en ɨ saɨj tɨcɨn: “Yaa va'axɨɨ”, aɨ pu ajta ya ve'ere'enyejsin. Nyajta neyan tiraataijte'esin ɨ tɨ nyavaɨre'e tɨcɨn: “Aisɨ muaa, pɨ huarɨchi.” Ajta aɨn, ayaa pu rɨni. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ xantaaru'u. 10Tɨ'ɨj Jesús raanamuajri'i, eecan pu huataujtyamua'ave. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ maj ra'ajaahuate'e tɨcɨn: ―Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e. Hua'a tzajta'a ɨ tyaɨte ayuuna maj a'uchaatɨme tɨj na'a tɨ huatyacá'a iiyu Israel, canu a'anaj seij huatyauu iiyu Israel, a'atɨ tɨ ayan che'eta na'a tya'atzaahuate'e tɨj aijna i tyaata'a. 11Nyajta neyan tyaja'amue'ixaate'e, aɨjna cɨme'e yee eihua mu u a'uva'aju'u mua'aju'un mej mi a'ujra'ase maɨjna jamuan ɨ Abraham tyaacan, majta maɨjna ɨ Isaac tyaacan, majta maɨjna jamuan ɨ Jacobo tyaacan. Au mu hui a'uva'aju'u mua'aju'un a'u tɨ xɨcaj e'ijninyei, majta a'u tɨ xɨcaj é'etyaru'ipi. Aj mu mi ti'icua'ani hua'a jamuan ɨ ma hueica tɨ'ɨjta tyaja'ure'enyen ajna xɨcajra'a jetze tɨ Dioj nain cɨn tyu'utaijta iiyan chaanaca japua. 12Ma majta aɨme ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan, Dioj pu hue'ire'iti a pua'aque a'u tɨ a'utɨca'a. Eihua mu huataujyéinyajra'asin, majta eihua mu ancurá'ujcɨ'ɨmáa mua'aju'un ɨ rutamej cɨme'e aɨjna cɨme'e mej eihua rajpueitzi. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 13Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa aɨjna tɨ anxɨte ti'ijta tɨcɨn: ―Aricu, ayaa pu te'eme patɨj peri tya'antzaahua. Cɨme'en pu'u ayan tiraata'ixaa, aj pu i huaruj aɨjna tɨ ti'ivaɨre'e aɨjna jemi ɨ xantaaru'u. Tɨ'ɨqui á'uraa aɨjna ɨ Jesús. 14Aj pu i Jesús aun a'ará'a Pedro tɨ e'eche. Au pu i aɨn huaseij aɨjna ɨ mu'unyaara'an ɨ Pedro. An pu'u a'ujca'atii ɨ utaatzi japua. Ti'icui'icaa. Pɨstaca'a aɨjna ɨ jɨita'a. 15Aj pu i Jesús rajví'i muajca'ara'ara'an jetze. Cɨme'en pu'u ayan huarɨj, aj pu'i huarúj. Ajta aɨn ɨ jɨita'a, aɨ pu ajchá. Ajta e'eyan autyejche tɨ tiraami. 16Tɨ'ɨj huatyatɨca'araca'a, eihua mu huaja'araavi'itɨ ɨ Jesús jemi aɨme ɨ maj tiyaaru'u hua'a tzajta'a seijra'acaa. Aɨ pu hua'utaij aɨme ɨ tiyaaru'use maj nu'u huiracɨɨnye ɨ tyaɨte tzajta'a. Ajta naijmi'ica pu tyu'uhuaa ɨ mej tí'icucui'icaa. 17Ayaa pu tyuju'urɨj tɨ ij aráurasten a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Isaías, ɨ tɨ ajmi'i ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Ayan tɨcɨn: “Aɨ pu tita'ari'iri'i aɨjna ɨ tɨ tyaj cɨn cai che'e tu'uca'anisti'iraca'a. Ajta aɨ pu yá'utɨɨ ɨ tyaj cɨn tí'icucui'icaa.” 18Tɨ'ɨj Jesús hua'useij ɨ tyaɨtye ɨ maj eihua ajtyáxɨɨraca'a ɨ jemin, aj pu i ayan tyu'utaityaca'a maj nu'u antacɨɨnye antavan pujme'en. 19Aj pu i seij tɨ tyujmua'ate ɨ yu'uxari jetze, aɨ pu avere'enye jemin ɨ Jesús. Ayaa pu tirajhuaviiri'i tɨcɨn: ―Maestru, niche'e a jamuan á'ucha'acanye'en a'u tɨna'a paj a'uma'aj pua'ame. 20Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Canu mu'u a'uma'aj na'ame. Aɨme ɨ jarachuiise, au mu hui u'uche cuunísta'a, majta aɨme ɨ pina'ase aú mu ti'itítu'a a'u maj a'asaca. Me nyajta inyaa, i nyej nyajta tyaata'a jetze airaanye, canu a'atzu huatyeechi'i ɨ nyaj tzajta'an huacuti. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 21Ajta seij tɨ á'ucha'acanya'a jamuan, aɨ pu ayan rájhuaviiri'i tɨcɨn: ―Nyavastara'a, niche'e ya huacati iiya niche asta na'a cai huamɨ'ɨni ɨ nitaata. Nyatɨ'ɨj ra'ava'anan, aj nu ni ye ve'ere'enyejsin nyej ni á'ucha'acanye'en a jamuan. 22Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Miche'e mɨ seica ra'ava'anan ɨ hua'axa'a mɨ'ɨchi aɨme ɨ maj cai ramua'ate ɨ Dioj. Ma pajta muaa, pata'aj ca'anacan ya ve'ere'enyen. 23Aj pu'i Jesús atyajraa ɨ baarcu jetze, majta aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. 24Aj pu i tyamua'a ca'anin cɨn huata'aacaraca'a ɨ jaj japua. Eecan pu'i tyujta'ahua'a vivejmá'a. Tɨ'ɨqui atyáxɨra'axɨ ɨ baarcu jetze. Ajta aɨn ɨ Jesús, aɨ pu i'icujcaa. 25Majta maɨn ɨ maj á'ujhua'anya'a jamuan, aɨ mu ave'evere'enye jemin. Aj mu mi raajɨste. Meyan tɨcɨn: ―Maeestru, ¡tajapua huanyuuchi! ¡Tu'uri hui cui'ini! 26Aj pu'i ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―Mɨ saj cai a'atzu tya'atzaahuate'e, ¿a'ini sej si huapɨ'ɨ ti'itzɨɨnye'e? Aj pu i ajche. Tɨ'ɨqui hua'utáijmɨjri'i ɨ aaca, ajta ɨ jaj. Aj pu i huatyapua'araca'a ɨ aaca, ajta a'uráujjé'iyi a'araa ɨ jaj, tyamua'a naa. 27Eecan mu a'ij ra'utaseij aɨme ɨ tyetyaca. Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a tɨcɨn: ―¿Ti'itaani tevijra'a pueen amɨjna? Amɨ pu tihue'ijte'e ɨ aaca, ajta ɨ jaj. Majta mu hui ra'aste. 28Tɨ'ɨj ta'i Jesús aun a'ará'a utavan pujme'en a'ahua'a Gadara tɨ ajtyama'acan. Matɨ'ɨj mi a'itacɨj ɨ baarcu jetze. Aj mu mi seica hua'antinajchaca'a. Ma hua'apua aɨme. Au mu a'araacɨ a'u maj mɨ'ɨchite á'anaamɨca. Tiyaaru'usi pu hua'a tzajta'a seijra'acaa. Eihua mu simuáruunica'a. Aɨj pu cɨn cai rɨ'ɨristaca'a tɨ a'atɨ a'uré'enyen aujna juye jetze. 29Matɨ'ɨj mi meyan títe'ejíjhuaca'a. Meyan tɨcɨn: ―¿A'ini hui ti'itɨj petyaruuren ityejmi jemi, Jesús, pej i'i yaujra'an ɨ Dioj? ¿Ni peyan mu a'uve'eme pej pi pueijtzi taata'an? Aru capu xɨ tyaja'ure'enye ajna xɨcajra'a tyaj jetzen rajpueitzi ta'aju'un. 30Meenti a'ɨmɨ seica muaatyáuu ɨ tuiixute. Ma mui'i. A mu á'ujhua'an metye'enticuáa. 31Matɨ'ɨj mi maɨn ɨ tiyaaru'use tɨ hua'a tzajta'a seijra'acaa, aɨ mu meyan rájhuaviiri'i maɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Tɨ pua'a peyan titaatamuarite'en ityejmi, taatáitechi ityejmi a'u maj a'utyáuu mɨ tuiixu. 32Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Séricu. Matɨ'ɨj mi huiiraacɨ. Aj mu mi hua'a tzajta'a a'utyajrupi ɨ tuiixute. Majta maɨn ɨ tuiixu, matɨ'ɨj mi huatauruu aun pujme'en atya'ana tɨ a'atamɨ́'ɨyi. Matɨ'ɨjta mi mu atyáavatzɨ a jaata'a. Aj mu mi aujamɨ naijmi'i. 33Majta maɨn ɨ mej tuiixu chaɨca'a, aɨ mu huatauruu. Matɨ'ɨj mi maun a'ucɨj chajta'a mej mi tyu'utaxaj. Aɨj mu hua'uta'ixaa a'ij tɨ ti'itɨj hua'uruu ɨ tuiixu, majta a'ij tɨ ti'itɨj hua'uruu aɨme ɨ tiyaaru'use ɨ maj hua'a tzajta'a seijra'acaa. 34Matɨ'ɨj mi aɨme aun maj huachaatɨma'acaa aujna, naimi'i mu ave'ere'enye ɨ Jesús jemi mej mi jamuan tyu'uxáj. Matɨ'ɨj raaseij, eihua mu rájhuaviiri'i maɨjna ɨ Jesús tɨ nu'u a'ura'ani u a'ahua'a yee.


text:
Otelfingen
Otelfingen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.23 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 616 abitant.
El cumün de Otelfingen al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boppelsen, Buchs, Dänikon, Hüttikon, Niederweningen, Schleinikon, Wettingen (AG), Würenlos (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Otelfingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1044 col nom de Otilingun [1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Bainvegni tar la controlla da finanzas dal chantun Grischun
Sco organ independent e suprem per la surveglianza da finanzas sustegna la controlla da finanzas d'ina vart il cussegl grond resp. sia cumissiun da gestiun en sia incumbensa constituziunala, numnadamain a survegliar las finanzas da l'administraziun chantunala e da las dretgiras chantunalas, e da l'autra vart la regenza resp. il departament da finanzas e vischnancas a survegliar las finanzas da l'administraziun chantunala.
La controlla da finanzas porta segirezza cun examinar independentamain la regularitad e la legalitad. Plivalurs generescha ella cun giuditgar en moda transparenta la rentabilitad, l'adequatezza, la spargnusadad e l'efficacitad da la gestiun da las finanzas.
L'artitgel 1 da la lescha davart la surveglianza da las finanzas (LSFi) fixescha il status e l'organisaziun da la controlla da finanzas:
"La controlla da finanzas è autonoma professiunalmain ed independenta. (...) La controlla da finanzas è suttamessa administrativamain al departament da finanzas e vischnancas."


text:
Leysin
Leysin (Lêsin in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Aigle, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.54 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3949 abitant.
El cumün de Leysin al se tröva a una altitüden de 1260 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ormont-Dessous, Aigle, Yvorne, Corbeyrier.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Leysin al Wikimedia Commons
- Mudel:Wikitravel
- Leysin in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Turistas
Turistas (Turìsta) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 2006 dirèt par John Stockwell. Custâ 10 migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò ciapâ 14,7. 'L è stâ girâ prinsipalmènt a Ubatuba (in dal stat ad San Pàulo) e a Lençóis (in dal stat ad Bahia).
'L atōr Josh Duhamel, ch'in dal film al fà la part 'd Alex, 'l è stâ custrét a dmandàr pardòṅ in na puntàda dal prugràma ad Jay Leno The Tonight Show dgénd ch'a n éra briśa intensiòṅ dal film purtàr di dan a 'l turìśum braśigliàṅ arbaténd acsè a 'l guèran dal Braśìl ch'al s 'n éra abû a mâl dla bruta figùra ch'al film al fava far a gl'abitànt dal pòst[1].
Sunt
Soquànt turìsta śóvan ad léngua ingléśa (Inghiltèra, Stat Unî, Austràglia), in mèś a i quài a gh'è Alex (Josh Duhamel) insém a sò surèla Bea (Olivia Wilde) e la sò amìga Amy (Beau Garrett), i faṅ un viàś in Braśìl par gudér-s-la. Purtòp par lōr, al sò bus al fà 'n incidènt e i èṅ custrét a śmuntàr śò, armanénd acsè a pē, in un pòst iśulâ dla regiòṅ dal Nordeste do Brasil.
Aspetànd na curéra, lè davśèṅ i càtan na spiàgia da sógn cun atàc un bar/discutéca pîṅ ad bèli ragasōli ad cal bandi là. I rìvan lè anc di śvédéś in mòta. Ad nòt i śóvan i faṅ baràca, i bév'n e i s divertìs'n a la granda. Al dè dòp però i s darsédan mâl rendénd-as cònt 'd èsar stâ drugâ e derubâ 'd incòsa. Dū ad lōr i èṅ anc sparî, purtâ via da di bandî da 'd lè. Quànd i próan a scapàr via, chi àtar i i màsan a cólp ad machete.
Chi àtar siē, a n savénd gnint, i tàc'n a giràr lè 'd intóran par tōr un mèś ad traspòrt par turnàr in dla siviltà e i finìs'n in na furèsta e i càtan Kiko (Agles Steib), òṅ ad qvéi dla fèsta. Chi lò al gh fà da guìda e al i pòrta a na vila, da par lē e in mèś a la giùngla, dal dutōr Zamora (Miguel Lunardi), al cap dn'urganiśasiòṅ criminàla ch'la vénd i òrg'n umàṅ ch'i finìsan a dispuśisiòṅ di braśigliàṅ pòvar 'd un uśdàl ad Rio de Janeiro.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDB
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTv
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla


text:
Da cumpagnia cun RTR a Cazas
- Dumengia, 25.3.2012, 15:03
Venderdi passà, ils 16-03-2012 hai gì num "Da cumpagnia cun RTR a Cazas". L'Artg musical porta chant, musica e discurs da questa sairada, moderada d'Olivia Hitz. Nus udin: Cor viril da Scharàns (dir. Manuela Gava), ils Muhafreaks Masein (scolaras e scolars da la 4. - 6. classa cun lur sunas da bucca), la Buramusik Cazas (dir. Claudia Arpagaus) e la Kapelle GrischArt da Scharàns. A pled vegnan: Barbara Riedhauser, collavuratura regiunala da la Lia Rumantscha, Gieri Luzi da Cazas e Mariano Tschuor, directur RTR. Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
"Da drüben hinter den Bergen" – cun muments ord la Val Stussavgia
- Glindesdi, 16.4.2012, 9:13
"Nus na vivain betg a la fin dal mund, mabain en in dals pli bels lieus dal chantun Grischun". Quai san ins leger sin la pagina d'internet da la Val Stussavgia.
En las 4 vischnancas Stussavgia, Tenna, Valendau e Versomi vivan oz anc 1'041 abitants. Il film "Da drüben hinter den Bergen" mussa muments or da la Val Stussavgia. Il selvicultur giuven che paina pegns. La mamma da 2 uffants che lavura independent e fabritgescha schlondas. La tatta che stgauda la pigna cun las restanzas da las schlondas. Regiun isolada Il film da Michael Casutt less preschentar las persunas che vivan en quella regiun plitost isolada. Co vesa il mintgadi da las persunas ora? Daco stattan ellas en la Val Stussavgia? "Da drüben hinter den Bergen" preschenta las bellas cuntradas vastas e selvadias. Dentant èn las istorgias dals protagonists memia sparpagliadas, ì manca in raquintader che maina tras il film. (ah/fc/rtr)


text: 1Rü Ngechuchu rü wüxi ga to ga cua̱xruü̃xü̃ namaã nixu na yemawa nangúexẽẽãxü̃ca̱x na ñuxãcü nanaxwa̱xexü̃ na taguma nüxü̃ nachaueãcüma guxü̃guma nayumüxẽgüxü̃. 2Rü ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —Wüxi ga ĩãnewa nayexma ga wüxi ga ãẽ̱xgacü ga tama Tupanaxü̃ ngechaü̃xü̃ rü taxúexü̃ma cuáxchaü̃xü̃. 3—Rü guma ĩãnewatama iyexma ga wüxi ga nge ga yutecü. Rü guxü̃guma yema ãẽ̱xgacüxü̃tawa ixũẽcha na ngĩxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x, rü na ngĩrü uwanüna ngĩxü̃ ínapoxü̃xü̃ca̱x. 4—Rü muẽ̱xpü̱xcüna yéma ixũũxü̃, natürü yema ãẽ̱xgacü rü tama ngĩxü̃ narüngü̃xẽẽchaü̃. Natürü düxwa nagu narüxĩnü ga yema ãẽ̱xgacü rü naãẽwa ñanagürü: “Choma rü tama Tupanaxü̃ changechaü̃, rü taxúexü̃ma chacuáxchaü̃. 5—Natürü ngẽma choxü̃ na nachixeweechaxü̃ca̱x i ñaã nge, rü noxtacüma tá ngĩxü̃ charüngü̃xẽẽ na tama yeü̃cürü choxü̃ nachixeweechaxü̃ca̱x”, ñanagürü. 6Rü Cori ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Yema nixĩ ga norü ore ga yema ãẽ̱xgacü ga chixexü̃. 7—¿Taux e̱xna i Tupana rü paxa tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ ya yíxema duü̃xẽ ya tüxü̃ yadexechixe i ngẽxguma chütacü rü ngunecü rü norü ngü̃xẽẽca̱x nüxna tacaxgu i tümaãrü yumüxẽwa? 8—Rü pemaã nüxü̃ chixu rü Tupana rü paxatáma tüxü̃ narüngü̃xẽẽ. Natürü ngẽxguma wenaxãrü núma chaxũxgu i choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, ¿rü ñuxre i duü̃xü̃gü i aixcüma yaxõgüxü̃xü̃ tá ichayangau i ñoma i naãnewa? —ñanagürü ga Ngechuchu. 9Rü Ngechuchu rü to ga ore ga cua̱xruü̃xü̃ nixu naxca̱x ga ñuxre ga duü̃xü̃gü ga nügü icua̱xüü̃güxü̃ rü tama togüxü̃ cuáxchaü̃güxü̃. 10Rü ñanagürü: —Taxre ga yatü rü tupauca ga taxü̃newa nayayumüxẽgü. Rü wüxi rü Parichéu nixĩ, rü yema to rü wüxi ga yatü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ dexü̃ nixĩ. 11—Rü yema Parichéu rü yexma nachi, rü ñaããcü nayumüxẽ: “Pa Tupanax, moxẽ cuxna chaxã erü tama togü i duü̃xü̃gürüü̃ chixĩ. Rü tama togürüü̃ changĩ́ta̱x, rü tama ngẽmarüü̃ taxü̃ i chixexü̃ chaxü rü e̱xna wüxi i nge i ãtecümaã ichape. Rü bai i ñaã yatü i Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ dexü̃rüü̃ chixĩ. 12—Choma rü guxcü ya yüxügu rü taxree̱xpü̱xcüna chaxaure rü tama chachibü na cugu charüxĩnüxü̃ca̱x. Rü chorü dĩẽruwa rü guxü̃guma meã cuxna chanaxã i ngẽma cuxna üxü̃”, ñanagürü. 13—Natürü ga guma yatü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ decü, rü yaxü̃gu narüxã̱ũ̱x. Rü namuü̃ ga daxũ na nadawenüxü̃, rü yema norü ngechaü̃maã nügüremügu nayayauxãchi, rü ñanagürü: “Pa Tupanax, ¡Cuxü̃́ changechaü̃tümüü̃! Erü wüxi i pecaduã́xü̃ chixĩ”, ñanagürü ga guma yatü. 14—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü guma yatü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ decü rü yexguma napataca̱x nataegugu rü Tupanape̱xewa rü mecü nixĩ. Natürü yema Parichéu rü Tupana rü tama namaã nataãẽ. Erü texé ya tügü írütaxe rü Tupana tá tüxü̃ naxãnexẽẽ. Natürü texé ya tügü írüxíraxe rü Tupana rü tá tüxü̃ nicua̱xüü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 15Rü yéma Ngechuchuxü̃tawa tüxü̃ tagagü ta ga buã̱xgü na tüxü̃ yangõgüchigüxü̃ca̱x. Natürü yexguma norü ngúexü̃gü yemaxü̃ dauxgügu rü tüxü̃ ningagü ga guxema tümaxãcüegü Ngechuchuxü̃tawa tüxü̃ gagüxe. 16Natürü Ngechuchu rü nügüxü̃tawa tümaca̱x naca ga guxema buã̱xta rü ñanagürü norü ngúexü̃güxü̃: —Chanaxwa̱xe i chauxü̃tawa naxĩ i buxü̃gü. ¡Rü tãxṹ i nüxna penachu̱xuxü̃! Erü Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa rü tümaca̱x nixĩ ya yíxema ñaã buxü̃gürüü̃ ixĩgüxe. 17—Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü texé ya tama wüxi i buxü̃rüü̃ Tupanaxü̃ yaxúxe na tümaãrü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ca̱x, rü tagutáma nagu taxücu i Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa —ñanagürü ga Ngechuchu. 18Rü wüxi ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacü rü Ngechuchuna naca rü ñanagürü: —Pa Ngúexẽẽruü̃ ya Mecüx, ¿ṯacü tá chaxüxü̃ na chanayaxuxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürü. 19Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ “Mecü” ñacurügü choxü̃? Erü Tupanaxĩcatama nixĩ ya mecü ixĩcü, rü nataxuma i to i mecü ixĩxü̃. 20—Cuma nüxü̃ cucua̱x i Tupanaãrü mugü i ñaxü̃: “¡Tãũtáma naĩ i ngemaã icupe, rü tãũtáma cumáẽta, rü tãũtáma cungĩ́ta̱a̱x, rü tãũtáma doraxü̃ quixu i togüchiga, rü tümaga naxĩnü ya cunatü rü cue!” ñaxü̃. 21Rü yexguma ga guma yatü rü ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Woetama chorü bucüma meãma chayanguxẽẽ i guxü̃ma i ngẽma mugü i nüxü̃ quixuxü̃ —ñanagürü. 22Rü yemaxü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Wüxixicatama cuxü̃́ nataxu, rü ngẽma nixĩ na namaã cutaxexü̃ i guxü̃ma i curü ngẽmaxü̃gü rü togü i ngearü ngẽmaxü̃ã̱xgüxü̃na na cunaxãxü̃ i curü natanü, rü ngẽxguma rü tá cuxü̃́ nangẽxma i cuchica i daxũguxü̃ i naãnewa. Rü ñu̱xũchi marü name i chowe curüxũ —ñanagürü. 23Natürü yemaxü̃ naxĩnügu ga guma yatü rü poraãcü inayarümaãchi, yerü namuãrü dĩẽruã̱xü̃chi. 24Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga ñuxãcü na nangechaü̃xü̃, rü ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —Naguxchaxüchi tá nixĩ na Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa na yachocuxü̃ i ngẽma dĩẽruã̱xü̃chigüxü̃. 25—Rü dücax, wüxi i cameyu rü taxucürüwama wüxi ya ucumaxẽtüwa naxüpetü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta nixĩ i wüxi i duü̃xü̃ i dĩẽruã̱xü̃chixü̃ rü taxucürüwama Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa nixücu [ega norü dĩẽruguama naxĩnügu rü tama yaxõõgu —ñanagürü.] 26Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —¿E̱xna texé tá ya nayaxúxe i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürügü. 27Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Duü̃xü̃gü rü taxuacüma nügü namaxẽẽ, natürü Tupanaãxü̃́ rü natauxcha na namaxẽxẽẽãxü̃ —ñanagürü. 28Rü Pedru ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Pa Corix, toma rü yéma tanawogü ga guxü̃ma ga torü yemaxü̃gü na cuwe tarüxĩxü̃ca̱x —ñanagürü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü texé ya Tupanaca̱x tümapatana, rü e̱xna tümanatüna, rü e̱xna tümaẽna, rü e̱xna tümaẽneẽgüna, rü e̱xna tümaẽya̱xgüna, rü e̱xna tümama̱xna, rü e̱xna tümaxãcügüna ngẽ́ma ixũxẽ na Tupanaãxü̃́ tapuracüxü̃ca̱x, rü ñoma i naãnewa tátama poraãcü tanayaxu i tümaãrü natanü. Rü daxũguxü̃ i naãnewa rü tá ta tanayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃ —ñanagürü. 31Rü Ngechuchu rü noxrüwama naxca̱x naca ga norü ngúexü̃gü, rü ñanagürü nüxü̃: —Ñu̱xma rü Yerucharéü̃wa tá taxĩ na ngẽ́ma yanguxü̃ca̱x i guxü̃ma ga yema ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ümatüxü̃ ga chauchiga. 32—Rü Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü tá to i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱xna choxü̃ namugü. Rü ngẽma duü̃xü̃gü rü tá chaugu nidauxcüraü̃gü, rü tá chomaã naguxchigagü, rü tá chauchiwewa nacuaixgüe. 33—Rü tá choxü̃ nac̱uaixgü, rü yixcüra rü tá choxü̃ nima̱xgü. Natürü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃guwena rü tá wenaxãrü chamaxü̃ —ñanagürü. 34Natürü yema norü ngúexü̃gü rü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga ga na ṯacüchiga yiĩxü̃ ga yema ore ga namaã nüxü̃ yaxuxü̃. Yerü poraãcü nüxü̃́ naguxcha ga aixcüma nüxü̃ na nacua̱xgüxü̃ca̱x. 35Rü yexguma Ngechuchu ĩãne ga Yericúwa nguxchaü̃gu, rü yéma namacüwawa narüto ga wüxi ga yatü ga ngexetücü ga dĩẽruca̱x yéma iwémécü. 36Rü yexguma guma ngexetücü nüxü̃ ĩnügu ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü na yéma chopetüxü̃, rü duü̃xü̃güna naca ga ṯacü na ngupetüxü̃. 37Rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Ngechuchu ya Nacharétucü̱̃ã̱x nuã naxüpetü —ñanagürügü. 38Rü yexguma ga guma ngexetücü rü tagaãcü ñanagürü: —Pa Ngechuchux, Pa Dabítanüxü̃x, ¡cuxü̃́ changechaü̃tümüü̃! —ñanagürü. 39Rü yema duü̃xü̃gü ga Ngechuchupe̱xegu ĩxü̃, rü nanangagü ga na iyanangeáxü̃ca̱x. Natürü guma ngexetücü rü yexeraãcü tagaãcü ñanagürü: —Pa Dabítanüxü̃x, ¡cuxü̃́ changechaü̃tümüü̃! —ñanagürüama. 40Rü yexma nayachiãchi ga Ngechuchu, rü duü̃xü̃güxü̃ namu na naxü̃tawa nagagüãxü̃ca̱x. Rü yexguma marü naxü̃tawa nanguxgu, rü guma ngexetücüna naca ga Ngechuchu, rü ñanagürü: 41—¿Ṯacü i cunaxwa̱xexü̃ na cumaã chanaxüxü̃? —ñanagürü. Rü guma ngexetücü nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Pa Corix, chanaxwa̱xe na choxü̃ quidauchixẽẽxü̃ —ñanagürü. 42Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃ —¡Idauchi! Rü marü cuxca̱x nitaane erü cuyaxõ —ñanagürü. 43Rü yexgumatama nidauchi ga guma ngexetücü, rü Ngechuchuwe narüxũ, rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃chigü. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga nüxü̃ daugüxü̃ ga yema ngupetüxü̃ rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü ta.


text:
Il pir è surmuntà
- Mesemna, 6.3.2013, 16:17
En Svizra sa calma l'epidemia da grippa plaunet. Il mument èn bain anc adina tuttas regiuns e tuttas vegliadetgnas pertutgadas. Quai ha communitgà l'uffizi federal da sanadad BAG. L'emna passada ha il BAG dentant registrà en media mo pli 30 cas da grippa sin 1000 consultaziuns. L'emna avant eri anc 38 cas. Il dumber dals cas novs è dapi l'entschatta da l'onn sur la limita d'epidemia. Sco quai che l'uffizi da sanadad scriva saja il punct culminant dentant cuntanschì u surpassà. (sda/ec)


text:
Ostilian
L'Ostilian (Caius Valens Hostilianus Messius Quintus in Latin; 230 - november 251) l'è staa on imperador roman in del 251.
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lù l'era el fioeu de l'imperador Decio e fradell del co-imperador Erenni Etrusch. La soa mader la se ciamava Erennia Cupressenia Etruscilla. In del 250 l'ha ciappaa el titol de Ceser e in del 251 anca quell de princeps iuventutis. Menter el pà e 'l fradell andaven in gir a combatt i nemis de l'Impero, l'Ostilian el restava a Roma con la mader, perchè l'era 'nmò tropp giovin per andàggh adree a lor.
Inscì, quand che i duu imperador hinn andaa in sul Danubi a frontà i Gott del Cniva, lù el gh'era nò. E l'è staa mej inscì, vist che 'l sò pà e 'l fradell hinn mort in de la Battaglia de Abritt.
L'esercit del Danubi l'ha nominaa imperador el general Trebonian Gall, che l'è tornaa a Roma e l'ha adottaa l'Ostilian, per parè fedee a la veggia famiglia imperial e per respingg i accus che diseven che lù l'eva minga aiuttaa el Decio in de la battaglia per podè ciappà el poder. A bon cunt, a Roma la gh'era la peste e l'Ostilian, che l'era appena staa nominaa imperador insema al Trebonian, l'è mort. L'è staa el primm imperador dopo 40 ann a morì senza vess staa mazzaa.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Vitt di Ceser
- Giacom de Antiochia
- Zosim, Storia noeuva


text:
Pruvincia de Bressa
- Süperfiss: 4.784 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2002): 1.126.249 ab.
- Densitaa: 235 ab./km²
- Nümer de cumün: 206
- Capitaal (pup. 2004): Brèssa (191.114 ab.)
La pruvinzia de Brèssa la sa tröa in de la Lumbardía urientala; la cunfina cunt la Pruvinzia de Sundri a Nord, quela de Bergum a ovest, quii de Trent e Veruna a est, Cremuna e Mantua a süd.
La pruvinzia l'è la püssée granda de la Lumbardìa, e la gh'ha dent tücc i ambient ch'in Lumbardía se poden truà: el lagh (quel de Garda, a est), la pianüra, i Prealp, i Alp, cunt di muntagn ch'è tra i püssee impunent d'Itàlia (l'è assée pensà a l'Adamèl), i runch de la Franzacürta.
El teritòri 'l quata la Val Camònega, la Val Sabia, la Val Trumpia, la còsta est del lagh d'Isee, quèla ovest del Lagh de Garda, la zenta de runch e runchèt murenegh, la volta pianüra.
La pruvinzia la gh'ha püssee de un mijun de abitant; i muntagn hin poch pupulaa, anca se i scirö dij valad püssee impurtant hin semper pütost pièn de gent; i zòn bass hin pupulaa propi de bun. Föra de Brèssa, cità grand ghe n'è minga: i paesòt püssee impurtant hin Muntciar, Lümezàn, Urs Növ, Gheet (indua 'l gh'è l'eruport).
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
El lumbard l'è ancamò pütost cunservaa, in de la sua variant uriental. El bressan l'è parlaa in manera pütost umugenia, anca se gh'è una quai diferenza a segunda de la zona. In general, la zona püssee vesina al mudel del caplögh l'è quela de la Bassa, intant che in di vai e in de la Gardesana se tröven di carateristegh püssee uriginai. El dialet de Bagulin l'è cunsideraa püssee cunservativ respet ai olter de la pruvincia. El cunfin in tra bergamasch e bressan (i dü dialet principai del lumbard uriental) l'è minga inscì ciar cume se pudaria cred, e in sustanza 'sti dü parlà furmen un cuntinuv lenguistegh.


text:
Galia
.
La Galia l'era la tera di Gal, che l'era el nom che i latin i daven a un grüp de populazion celtich cuntinental. La Galia la curispundeva cun una region de l'Europa center-ucidental tra el stret de la Manica, el fiüm Reno, el Mar Mediterani, i Pirenei e l'Ucean Atlantich. L'era pö divisa tra Galia transalpena e Galia cisalpena (la Pianüra Padana).
El nom "Galia" l'è sta druvaa fen al periodo medieval, quand che pö la scumencià el Regn di Franch e quindi l'è nassüü l'espression "Francia", anca se el nom "Galia" l'è resistüü per tüt el periodo del Medioevo int i scrit in latin.


text:
Numer d'Avogadro
El Nümer d'Avogadro, ciamaa inscì in onor del Amedeo Avogadro, e scritt cont el simbol o a l'è el numer d'element (de solit atom, molecul o jun) che gh'hinn denter in d'ona mol.
In manera formala l'è definii come el numer de atum de carboni-12 che gh'hinn in 0,012 Kg de carboni-12.
El sò valur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per adess a l'è minga posibil de contà el numer giust de atom in 0,012 kg de carboni-12, donca el valor precis a l'è minga cognusuu. El CODATA in del 2006 l'ha racomandaa 'me valor
- ,
(i numer intra i parentes l'è la deviasion standard). De spess se dopra el valor aprosimaa, che'l va ben asee per quas tucc i aplicasion
- ,


text:
Batalia del pass de Riški
La batalia del pass de Riški (bulgher: БиTkaTa пpи Pишkия пpoxoд, Biktata pri Riškija prochod) ciamada inscì perchè l'è avegnuda in 'sto pass di Balcan (bulgher: Stara planina, che voeur dì vegg montagn), l'è stada combattuda tra l'Imperi Bizantin e quell bulgher.
Tra el 755 e 'l 775, l'imperador bizantin Costantin V l'ha organizaa noeuv guerr per fà foeura la Bulgaria e anca se despess l'è riessii a batt i Bulgher l'ha poduu nò fà diventà realtaa el sò intent. Per esempi, in del 759, l'è partii cont on grandissim esercit ma el khan Vineh el gh'ha avuu on mugg de temp per mett di soldaa ai pass de montagna. Inscì, quand i Bizantin hinn rivaa al pass de Riški, hinn staa completament battuu. El stòrich bizantin Teòfane el Confessor l'ha scrivuu che i Bulgher hann massaa anca el stategós de la Tracia Leon e quell de Drama.
Ma el Vineh l'ha minga aprofitaa de la vittòria per vincc el nemis in moeud definitiv, ma l'ha inveci avanzaa di propòst de pas. Questa decision l'è diventada verament impopolar e 'l Vineh l'è staa massaa in del 761 da di nòbil.


text:
Elecziuns-cussegl-federal-22-settember-2010
- Mardi, 21.6.2011, 9:08
Simonetta Sommaruga (SP)e Johann Schneider Ammann (PLD) èn vegnì elegì ils 22 da settember 2010 sco novs cussegliers federals. Els daventan ils successurs dals cussegliers federals Moritz Leuenberger (SP) e Hans-Rudolf Merz (PLD) che han demissiunà. Cun l'elecziun da Sommaruga sco cussegliera federala è per l'emprima giada en l'istorgia da la Svizra quatter dunnas èn il Cussegl federal.
Novitads en connex cun las elecziuns dals 22 da settember
Il nov cussegl federal: quatter dunnas e trais umens
Per l'emprima giada en l'istorgia han a partir dad oz las dunnas ina maioritad en la regenza svizra. In fatg ed in di istoric. Cun l'elecziun da Johann Schneider-Ammann e Simonetta Sommaruga èn per la prima giada quatter dunnas en il cussegl federal. Ultra da quai èn omadus cussegliers federals oriunds da Berna. Era quai fatg è in novum. (cl)
Pressa cuntenta cun l'elecziun dals dus novs en il cussegl federal
Applaus da las gasettas svizras per l'elecziun dals dus novs en il cussegl federal, Simonetta Sommaruga e Johann Schneider-Amman. Per tscherts schurnalists è la maioritad feminina dal gremi in fatg istoric, ils commentaders dovran expressiuns sco surprendent u spectacular.
Festa per Sommaruga e Schneider-Ammann
In pèr tschient collavuraturs da la Ammann Group a Langenthal han festivà lur schef, il nov cusseglier federal Johann Schneider-Ammann. La nova cussegliera federala Simonetta Sommaruga è vegnida beneventada a Berna da numerus commembers da partida da la PS e da simpatisants.
Schneider-Ammann è il successur da Merz
Johann Schneider-Ammann è vegnì elegì cun 144 vuschs sco successur da Hans-Rudolf Merz.
Sommaruga è la successura da Leuenberger
Simonetta Sommaruga è vegnida elegida cun 159 vuschs sco successura da Moritz Leuenberger.
Leuenberger e Merz prendan cumià dal parlament
Las 8 ha la presidenta dal cussegl naziunal e da l'assamblea federala, Pascale Bruderer, avert la seduta cun onurar la lavur e numnar intginas staziuns da la carriera politica dals cussegliers federals partents, Moritz Leuenberger e Hans Rudolf Merz.
Las elecziuns restan avertas
Malgrà tuttas speculaziuns e suspecziuns restan las elecziuns avertas e plain tensiun. Candidatas e candidats uffizialas èn: per la Partida sozialdemocratica (PS) Simonetta Sommaruga e Jaqueline Fehr, per la Partida liberaldemocratica (PLD) Karin Keller-Sutter e Johann Schneider-Amman. La Partida populara (PPS) propona Jean Francois Rime per survegnir in segund sez en la regenza federala ed ils Verds emprovan da survegnir per l'emprima giada in mandat en il cussegl federal cun la candidata Brigit Wyss.(gc)
La PCD sustegna candidats uffizials da la PS e PLD
Cun gronda tensiun han ins spetgà oz suentermezdi ils hearings da la Partida cristiandemocrata cun ils candidats da la PS e da la PLD per il cussegl federal. Las vuschs da la PCD vegnan probabel ad esser decisivas damaun, damai ch'ils cristiandemocrats na sa preschentan betg cun in agen candidat. Las 52 vuschs da la fracziun da la PCD ensemen cun la EVP ed ils verds liberals pudessan pia procurar per las maioritads decisivas.
Il pievel avess gugent Sommaruga e Schneider-Ammann
Simonetta Sommaruga e Johann Schneider-Ammann daventan ils novs cussegliers federals, quai tenor la veglia dal pievel.
La PS tema per ses sez en il cussegl federal
La Partida socialdemocrata tema ch'ils Verds pudessan conquistar l'auter onn in sez en il cussegl federal e quai sin donn e cust da lur sez. Ils Verds sa preparian actualmain per il cumbat, scriva il secretari general da PS Thomas Christen sin la pagina d'internet da la partida. Christen sa referescha sin l'appel dals Verds vers la PS da sustegnair ina candidatura verda las proximas elecziuns dal cussegl federal. Quai saja ina smanatscha, manegia il secretari general. (bu)
Naginas reglas da quotas tar il cussegl federal
Il cussegl naziunal na vul betg reglas da quotas per l'elecziun dal cussegl federal. El ha refusà duas iniziativas da las partidas da sanestra. Ina pretendeva ch'i sto avair almain trais umens e trais dunnas en il cussegl federal, l'autra pretendeva ina quota linguistic-regiunala. (bu)
PLD nominescha Schneider-Ammann e Karin Keller-Suter
Tar ils liberaldemocratics vegnan nominats Johann Schneider-Ammann e Karin Keller-Sutter. La fracziun ha tscherni ils favurits, sin l'emprim plaz dal bigliet da dus è la cussegliera guvernativa, ministra da giustia da Son Gagl Keller Suter. Sco segund figurescha il cusseglier naziunal da Berna e represchentant da l'economia Schneider Amman. (fb)
Sommaruga e Fehr èn las candidatas da la PS
Somonetta Sommaruda e Jacqueline Fehr èn las candidatas uffizialas per il Cussegl federal da la Partida socialdemocratica. La fracziun da la PS dal parlament ha nominà Sommaruga, la cussegliera dals chantuns da Berna, e Fehr la cussegliera naziunala da Turitg, per l'elecziun dals 22 da settember. (fb)
PCD desista sin candidatura
La PCD desista d'in'atgna candidatura per il cussegl federal. Quai ha la fracziun decidì oz. La decisiun saja stada clera, ha il schef da la fracziun, Urs Schwaller ditg. Davart candidatas e candidats da las autras partidas na veglia la PCD betg s'exprimer per il mument. La PCD è anc adina da l'avis ch'i s'ardessi ad ella in segund sez en il cussegl federal. Ella vul dentant far valair quai pir suenter las elecziuns federalas da l'auter onn. (fb)
Brigit Wyss nominada per il Cussegl federal
La fracziun dals Verds ha nominà la cussegliera naziunala dal Soloturn, Brigit Wyss sco candidata per il cussegl federal, e quai cun ina clera maioritad. La fracziun saja dentant serradamain per Wyss, hai gì num da vart da la partida. La giurista per l'ambient, Brigit Wyss saja adattada il meglier per represchentar ils interess dals verds en il cussegl federal. (fb)
Rime è candidat per il cussegl federal da la PPS
Il cusseglier naziunal dal Friburg, Jean-François Rime è il candidat uffizial da la PPS per las elecziuns en il cussegl federal dals 22 da settember. La fracziun da la chasa federala ha nominà el oz unanimamain.
Ammann e Sommaruga èn vegnids nominads
La partida liberaldemocratica dal chantun Berna ha confirmà ier la candidatura dal cusseglier naziunal Johann Schneider Ammann per il sez en il cussegl federal. Ammann vala sco favurit per la successiun da Hans Rudolf Merz.
Era Jacqueline Fehr candidescha
Jacqueline Fehr vul daventar cussegliera federala. Quai ha la cussegliera naziunala da la partida socialdemocratica dal chantun Turitg communitgà oz a Turitg.
Peter Malama candidescha per successiun da Merz
Il cusseglier naziunal da Basilea Peter Malama candidescha per la successiun da cusseglier federal Hans-Rudolf Merz. Il directur da l'uniun da mastergn Basilea-Citad ha palesà il venderdi sia candidatura avant las medias.
PLD Son Gagl nominescha Keller-Sutter
Karin Keller-Sutter è candidata uffiziala per il cussegl federal. La radunanza da delegads da la PLD da Son Gagl ha nominà cun grond applaus la directura da giustia da Son Gagl.
Cussegl federal: Giezendanner ponderescha da candidar
Il cusseglier naziunal da l'Argovia Ulrich Giezendanner ponderescha da candidar per il cussegl federal. Il politicher da la PPS vul sa decider ils proxims dis. Il cussegl federal dovria urgentamain dapli cumpetenza economica, experientschas da manar ed in saun giudizi, communitgescha la PPS da l'Argovia, che ha dumandà Ulrich Giezendanner per ina candidatura. (pb)
Nagin candidat dal Glaruna per il Cussegl federal
La cussegliera guvernativa da Glaruna Marianne Dürst na candidescha betg per il cussegl federal. Ella era vegnida dumandada da las dunnas da la Partida liberaldemocratica. Marianne Dürst vul sa concentrar vinavant sin la politica chantunala, tranter auter sin la fusiun da las 25 vischnancas glarunaisas a sulettamain 3. Cunquai na datti nagins candidats da Glaruna per la successiun da Hans-Rudolf Merz. Il cusseglier dals chantuns Pankraz Freitag ha gia annunzià da desister sin ina candidatura. (gc)
Fässler vul vegnir successura da Leuenberger
La cussegliera naziunala da Son Gagl Hildegard Fässler candidescha sco successura da Moritz Leuenberger. Quai ha la socialdemocrata da 59 onns communitgà oz.
Schneider-Ammann vul daventar cusseglier federal
Il cusseglier naziunal bernais Johann Schneider-Ammann vul daventar cusseglier federal. Il liberaldemocrat candidescha sco successur da Hans-Rudolf Merz che sa retira. L'interprendider è uschia il terz candidat or da las retschas da la PLD che candidescha per il cussegl federal.
Hanselmann na vul betg candidar
La cussegliera guvernativa da Son Gagl Heidi Hanselmann na vul betg daventar cussegliera federala e successura da Moritz Leuenberger. Heidi Hanselmann veglia sa concentrar vinavant sin la lavur en la regenza, communitgescha la Partida socialdemocratica dal Son Gagl. Era ils socialdemocrats dal chantun Sviz na nomineschan nagin candidat per l'elecziun dals 22 da settember. Il cusseglier naziunal Andy Tschümperlin ed il cusseglier guvernativ Armin Hüppin desistan cunquai ch'ina dunna saja dumandada sco successura da Moritz Leuenberger. (gc)
Caspar Baader desista d'ina candidatura
Caspar Baader, il cusseglier naziunal e president da la fracziun da la PPS, desista d'ina candidatura sco cusseglier federal. Sin ses giavisch na nominescha la Partida populara da Basilea-Champagna betg el, hai num en ina communicaziun. Il president da la PPS svizra Toni Brunner aveva numnà Caspar Baader in candidat pussaivel. Cler è che la PPS va cun in agen candidat en l'elecziun dal cussegl federal per la successiun da Hans-Rudolf Merz e Moritz Leuenberger. Dal chantun Berna na datti nagins candidats, nagin n'haja demussà interess, communitgescha la PPS bernaisa. (fa)
Ils Verds vulan en il cussegl federal
Ils Verds candideschan cun in agen candidat per las elecziuns dal cussegl federal. Ier saira han ils verds numnà emprims nums.
Schwaller na vul betg candidar
Il cusseglier dals chantuns da la PCD, Urs Schwaller, na vul betg candidar per il cussegl federal. Quai ha el ditg a la "Tagesschau", l'emissiun d'informaziun da la televisiun svizra, SF. Schwaller aveva candidà tar l'elecziun cumplementara per l'anteriur cussegl federal Pascal Couchepin avant in onn per il segund sez da la PLD, dentant senza success. Suenter la nunreelecziun da Ruth Metzler il december da l'onn 2003 ha la PCD be anc in sez en la regenza svizra. La fracziun da la PCD vegn a decider sia strategia per las elecziuns en sia sesida dals 3 e dals 4 da settember. (gc)
PCD sposta decisiun pervia d'ina atgna candidatura
La Partida cristiandemocratica (PCD) da la Svizra lascha avert tut las opziuns. Ella ha spustà il termin da decider sur d'ina atgna candidatura per il cussegl federal. Quai ha communitgà oz la suprastanza da fracziun. Sche la partida vegn a candidar per in dals sezs, vegn l'entira fracziun a decider a la radunanza dals 3 u 4 da settember. Enfin alura vegnia quai discurrì cun las candidatas u ils candidats pussaivels. Suenter che Ruth Metzler n'era betg vegnida reelegida en il cussegl federal il december 2007, ha la PCD mo pli in sez en il cussegl federal. (gc)


text:
266
Avveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gallien e Sabinill consoi.
- El Paterno el finiss el sò mandaa 'me præfectus urbi.
- A la mòrt de l'Odenaa, coppaa del Meòni, la miee Zenòbia la nòmina el sò fioeu Vaballaa signor del Regn de Palmira, stat oriental secessionista de l'Imperi Roman.
- L'imperador roman Gallien ghe manda a Palmira on esercit comandaa de l'Aureli Eraclian, che però l'è battuu del general de la Zenòbia, el Zabdas.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrològi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Maryland
El Maryland a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 32.160 km² e una pupulaziun de 5.558.058 abitant.
A a l'è tacaa a nord a la Pennsylvania, a ovest e a süd a la Virginia e a la Virginia Ucidentala, a est al Delaware e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Annapolis (35.838 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Baltimore (638.614 abitant), che l'è anca l'ünega cità cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maryland al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Maryland


text:
Avon (Bristol)
L'Avon (parnonzia: ['eɪvən]), ciamaa anca Bristol Avon o Lower Avon, l'è on fiumm de l'Inghilterra del sud-ovest.
L'è longh 117 km e 'l gh'ha on basin idrografegh de 2308 km quadraa. El traversa i contei del Gloucestershire, Wiltshire, Somerset e Bristol. El nass in de la region di coi Costworlds e 'l finiss denter a l'estuari del Severn arent a Avonmouth, arent a Bristol e al sò canal. El traversa anca i città de Chippenham, Malmesbury, Bradford on Avon e Bath.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tucc i alter Avon spantegaa per el Regn Unii, anca quell fiumm chì el ciappa el sò nomm de ona parolla celtega (*abona), che la voeur dì proppi "fiumm": varda el galles afon, l'irlandes e scozzes abhainn e 'l manx awin.


text:
Rovagnaa
Rovagnaa (nom ufizial in italian Rovagnate) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 932 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,6 km² e ona densità de 637 ab./km².
El se troeuva in de la zòna de Meraa e in de la piev de Brivi.
A Rovagnaa l'è mòrt el stòrich milanes del Ses'cent Giuseppe Ripamonti.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rovagnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cruazia
La Cruazia (Hrvatska in cruat; Horvátország in üngheres; Croazia in Italian), uficialment Repüblica de Cruazia (Republika Hrvatska), l'è un pajis de l'Europa del sud central, tra la panüra de la Panonia e el Mar Mediterani. La so capital l'è Zagabria. La Cruazia l'è tacaa a nord ataca a la Sluenia e l'Üngaria; a nord-est ataca a la Serbia, a est ataca a la Bosnia e Erzegovina, e a süd-est ataca al Montenegher.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El president a l'è el Kolinda Grabar-Kitarović (del 2015).
El Prim Minister a l'è 'l Zoran Milanović (del 2011).


text:
Gâli
Al gâli l' è 'l elemèint chìmic cul sìmbol Ga, pêś atòmic 69,72 e nùmer atòmic 31. Dòp d' al mercûri, al gâli l' è al metâl cul piò bàs pùnt ed fusiòun: a-l fònd infàti sôl a 30,15 grèd sintìgred, mèinter che l' ebulisiòun l' a-s càta a dal tèimpradùri intòrn' aj 2000 grèd sintìgred.
Impiêg
Pr' al sô proprietè fìsichi, al vìn druè in sèrt tîp ed termòmeter, vìst che andènd in sù cul tèimpradûri, l' armàgn lìquìd acsè tànt; al gâli a 'l vîn anca druè in eletrònica pr' esèimpi in dj sircùit integrè a élta velosité, lighèndel a l' arsénic, ch' al fôrma l'arseniùri ed gâli (GaAs).
La sô stòria
Al gâli l' è sté caté int dal 1875 dal chimìc francés Paul Emile Lecocq, che in dla sô lìngua al vôl dìr 'gàl' e d' ed lè l' è sté ciamé 'gallium' pr' arcurdèr al sô scupridôr. Già prìma ed lò, Mendeleev l'îva prevìst ch' a-l duvìva esìster n' elemèint dal genèr e al gh' îva dè nòm pruvisòri 'eka-alluminium'.


text:
Taula periodica
La tàola periòdica dei elemencc l'è 'na tabèla con dét indicàcc töcc i elemèncc chìmich, urdinàcc per nömer atòmich a crèser. La tàola l'è dividìda en grùpi diferèncc de elemèncc, che se caraterìza per vìga de le proprietà chìmiche che se 'nsomèa. Chèsti grùpi i reprezènta le colòne verticài de la tàola (grupi) e le rìghe (perìodi). En generàl, i elemèncc i pöl véser clasificàcc come metài (la pursiù centràla e a sinìstra), mìa-metài (part a dèstra), e semi-metài.
En piö, el grùpo piö a dèstra l'è chèl dei gas nòbil.
La prima tàola periòdica modèrna l'è stàda concepìda del Mendelejev e difàti l'è ciamàda ale óte pò a tàola de Mendelejev.
Cudifica dii culur duperaa per i nümer atòmich:
- I elemeent cunt ul nümer atòmich scrivüü in blö a inn líquit a temperadüra e pressiun standard (TPS);
- Quii scrivüü in véert a inn gasuus a TPS;
- Quii scrivüü in negher a inn sòlit a TPS;
- Quii marcaa in russ a inn sintétich (tüti sòlit a TPS);
- Quii marcaa in gris ann munan de vèss staa descuvèert.
Prupietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Racc atòmich: in d'un àtum, l'è la distanza tra ul nücli e i eletrúni püssee de föra; in d'un grupp, la crèss al crèss del nümer atòmich Z.
- Vulüüm atòmich: ul spazzi ucüpaa da un àtum; in d'un grupp, al crèss insèma al nümer Z. In d'un períut, inveci, al crèss del nümer atòmich Z al sa sbàssa.
- Energía (putenziaal) de iunizazziun: energía ca ga vöör dàch a un àtum al staat gasuus per scarpàch via un eletrún; deent in d'un grupp, la diminüíss al crèss del nümer Z, inveci in d'un períut la crèss al crèss del nümer Z.
- Afinità eletrònica: energía ca la ciapa un àtum (in del staat gasuus) quant al ciapa un eletrún da un quaj ólter àtum e al passa a vèss un aniún; i gas nòbil, per la sò caraterística de vèss stàbil, ga n'ann minga. In d'un grupp, cunt ul crèss del nümer atòmich la sa sbàssa; ul cuntrari sa sa vàrdenn i períut.
- Eletru-negatività: tendénza a rüba i eletrúni a i olter àtumi; in d'un grupp la sa sbàssa al crèss de Z, al süceet ul cuntràri per i períut.
A vardà i caraterístich minzunaa chí de suravía, sa pöö mètt in evidénza dü caràter difereent dii àtum: metàlich e minga metàlich:
- Metàll: bàssa energía de iunizazziun, bàssa afinità eletrònica e bàssa eletru-negatività.
- Minga-metàll: vólta energía de iunizazziun, vólta afinità eletrònica e vólta eletru-negatività.


text:
Malleray
Malleray a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.35 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1967 abitant.
El cumün de Malleray al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Reconvilier, Loveresse, Pontenet, Souboz, Champoz, Bévilard, Péry.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malleray l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 col nom de Malareia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.malleray.ch (Franzés)


text:
Irögn
Irüün (nom ufizial in italian Airuno) al è un cumün de la Pruvincia da Lecch da 2 945 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,3 km² e ona densità de 685 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Brivi, Crimela, Ulgiaa, Olginaa, Carghentin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Irögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alessandra Macinghi Strozzi
La S'gnôra Alessandra Macinghi Strozzi (Firèins 1407 - lè 1471) l' éra andèda spōśa apèina ai sô quatòrdś àn al fiurintèin Matteo Strozzi e da lò l' îva avù 9 fiō. Sô marì però al gnìva eśiliè via da Firèins in dal 1434 dai Medici e acsè al murîva ed pēsta a Péśaro cun trī di sô fiō: ch' i èter trī fiō mas'ć, turnè a Firèins cun la mèder, i gh' a'ràn da 'ndèr via da la sitè anca lōr mèinter ch' i dvintèven grand. Un ed chi fiōl chè al murirà a Nàpul in dal 1459, mèinter che chi èter dū i turnaràn indré a Firèins 'na vòlta pasèda la buféra. La màma Alesàndra la scrivìva dimòndi lèttri ai sô fiō mèinter ch' i èren vìa e infàti a gh' n' è armèś in fin ai nòster dè in dal nùmer ed 73, datèdi dal 1447 al 1470, masimamèint invièdi al fiōl piò grand Filìp là a Nàpul.
Al studiōś Cesare Guasti (1822-1889), in dla sô publicasiòun dal 1877 ed Lettere di una gentildonna fiorentina del secolo xv ai figliuoli esuli al s' à fat e-cgnùser cal mònd lè d' afèt e d' ragiunamèint famiglièr dal Quatersèint.
Bibliugrafìa
- Guasti Cesare (1822-1889) :
- Lettere di una gentildonna fiorentina del secolo xv ai figliuoli esuli (Firenze: G. C. Sansoni, 1877) Macinghi Strozzi, Alessandra, 1407-1471;
- Lettere di una gentildonna fiorentina del secolo xv ai figliuoli esuli. Una lettera della Alessandra Macinghi negli Strozzi in aggiunta alle Lxxii (Firenze: Licosa Reprints, 1972, 1877, 1890).


text: 1Rü wüxi ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu rü Ngechuchu rü norü ngúexü̃gümaã trigunecügu nixũ. Rü nataiyae ga norü ngúexü̃gü, rü yemaca̱x inaxĩãcüma yoxocüne triguta nicãũẽtanü, rü inayangṍẽtanü. 2Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga Parichéugü rü ñanagürügü Ngechuchuxü̃: —Dücax i curü ngúexü̃gü rü chixexü̃ naxüe. Erü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu napuracüe, rü nachu̱xu nixĩ i ngẽma —ñanagürügü. 3Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¿Taguma e̱xna poperawa nüxü̃ pedau ga ṯacü na naxüxü̃ ga nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabí ga yexguma nataiya̱xgu ga nüma rü natanüxü̃gü? 4—Rü Tupanapatagu naxücu rü nanangõ̱x ga yema pãũ ga üünexü̃ ga Dabíca̱x rü natanüxü̃güca̱x chu̱xuxü̃ ga na nangõ̱xgüãxü̃. Yerü paigüca̱xicatama nixĩ ga yema pãũ. 5—Rü pemax, Pa Parichéugüx ¿taguma e̱xna nawa pengúe ga yema ore ga mugüpanegu Moĩché ümatüxü̃ ga ñaxü̃ rü marü name i paigü rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu napuracüe i tupauca ya taxü̃newa? Rü ngẽma rü tama wüxi i pecadu nixĩ naxca̱x i ngẽma paigü. 6—Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i duü̃xü̃ i tupauca ya taxü̃neãrü yexera ixĩxü̃ i Tupanape̱xewa. 7—Natürü pema rü tama nüxü̃ pecua̱x i ñuxũ ñaxü̃chiga nixĩ i ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Choma rü tama chanaxwa̱xe i chauxca̱x peyama̱x i carnerugü, natürü chanaxwa̱xe i togü pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü”, ñaxü̃. Rü ngẽxguma chi meã nüxü̃ pecua̱xgügu i ngẽma ore, rü tãũ chima chixri nachiga pidexagü i ñaã chorü ngúexü̃gü i taxuü̃ma i chixexü̃ ügüxü̃ i Tupanape̱xewa. 8—Rü choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü aixcüma ngü̃xchigaarü yora chixĩ —ñanagürü ga Ngechuchu. 9Rü yexguma yema nachicawa ínaxũũxgu ga Ngechuchu, rü guma ĩãneãrü ngutaque̱xepataü̃gu naxücu. 10Rü yéma nayexma ga wüxi ga yatü ga norü wüxichacüüwa yumécü. Rü nümagü ga Parichéugü rü naxca̱x nadaugü ga ñuxãcü norü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa Ngechuchuxü̃ na ínaxuaxü̃güxü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Namexü̃ yiĩxü̃ na texé naxca̱x yataanexẽẽxü̃ i wüxi i ḏaawexü̃ i ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu? —ñanagürügü. 11Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¿Texé i petanüwa rü ngẽxguma chi ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu wüxi i perü carneru puchugu nguxgu, rü taux e̱xna i ngẽxgumatama ípeyadaugüxü̃ rü ípenatúãchixü̃ woo ngü̃xchigaarü ngunexü̃ yixĩgu? 12—Natürü Tupanape̱xewa rü wüxi i duü̃xü̃ rü poraãcüxüchima wüxi i carneruarü yexera nixĩ. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i mexü̃ taxü i woo ngü̃xchigaarü ngunexü̃ yixĩgu —ñanagürü. 13Rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga guma yatü ga yumécü: —¡Iyarüwe̱xãchime̱xẽ! —ñanagürü. Rü guma yatü rü inayarüwe̱xãchime̱xẽ, rü yexgumatama narümeme̱x, rü naĩ ga naxme̱x ga mexü̃nerüü̃ nixĩ. 14Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga Parichéugü, rü ínachoxü̃ ga yéma. Rü inanaxügüe na naxca̱x nadaugüxü̃ ga ñuxãcü tá na Ngechuchuxü̃ yama̱xgüxü̃. 15Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ cuáchigagu na Parichéugü na yama̱xgüchaü̃xü̃, rü ínaxũxũ ga guma ĩãnewa. Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nawe narüxĩ. Rü nüma ga Ngechuchu rü nanameẽxẽẽ ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃. 16Rü duü̃xü̃güna naxãga na tama nüxü̃ yaxugüexü̃ca̱x na texe na yiĩxü̃ ga nümax. 17Rü yemaãcü nanaxü ga Ngechuchu na yanguxẽẽãxü̃ca̱x ga yema ore ga nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ichaía nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: 18“Daa nixĩ ya chorü duü̃xü̃ ya chomatama nüxü̃ chaxunetacü rü nüxü̃ changechaü̃cü rü namaã chataãẽxü̃chicü. Rü Chauãẽ i Üünexü̃ rü nüxna tá chanamu. Rü nüma tá guxü̃ i duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã nüxü̃ nixu i ore i mexü̃ i aixcüma ixĩxü̃. 19Rü tagutáma ngextá texémaã niporagacüü rü taxúemaãtáma ngextá nipura. Rü tagutáma texé ĩãneãrü cayegüwa nüxü̃ taxĩnü na natagaxü̃. 20Rü nüma rü tãũtáma nanadai i ngẽma duü̃xü̃gü i norü õwa turaexü̃, rü tãũtáma inayanaxoxẽẽ i ngẽma duü̃xü̃gü i írarüwatama yaxõgüxü̃. Rü ngẽmaãcü tá nixĩ ñu̱xmatáta guxü̃ i naãnewa nangu i ngẽma norü ore i aixcüma ixĩxü̃. 21Rü guxü̃ i duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃ rü tá naxca̱x naxĩ na ngẽmaãcü naxü̃tawa nayauxgüãxü̃ca̱x i norü maxü̃ i taguma gúxü̃”, ñanagürü ga Ichaía. 22Rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga wüxi ga yatü ga ṉg̱oxoã́cü ga ngexetücü rü tama idexacü. Rü Ngechuchu nanamexẽẽ. Rü guma yatü rü yexgumatama nidauchi rü nidexa. 23Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü ga yexguma yemaxü̃ nadaugügu. Rü ñanagürügü: —¿Taux e̱xna daa yiĩxü̃ ya Dabí nane ya Cristu? —ñanagürügü. 24Natürü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga Parichéugü, rü ñanagürügü: —Ñaã yatü i Ngechuchu, rü ṉg̱oxogünatü i Bechebúarü poramaã nixĩ i ínawoxü̃ãxü̃ i ṉg̱oxogü —ñanagürügü. 25Natürü nüma ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga ṯacügu na naxĩnüẽxü̃. Rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma chi wüxi i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü nügü itoyegu rü nügütanüwa chitama nügü nadaixgu, rü nügü chitama nagu̱xẽẽ. Rü ngẽxguma chi wüxi ya ĩãnecü̱̃ã̱x rü e̱xna wüxi ya ĩcü̱̃ã̱x nügümaã nuẽẽchagu rü nügü nadaixgu, rü nügü chitama nagu̱xẽẽ. 26—Rü ngẽxguma chi Bechebú nügütama íta̱xüchigu rü nügütama yama̱xgu, ¿rü ñuxãcü chi ãẽ̱xgacüecha yiĩxü̃? 27—Rü pemax, Pa Parichéugüx, rü choxü̃ pixuxgu rü Bechebúarü poramaã íchanawoxü̃ i ṉg̱oxogü. Natürü ngẽxguma chi Bechebúarü poramaã íchanawoü̃xgu i ṉg̱oxogü, ¿rü texéarü poramaã nixĩ i perü ngúexü̃gü rü ínawoxü̃ãxü̃ i ṉg̱oxogü? Rü dücax, rü ngẽma perü ngúexü̃gütama nixĩ i pexca̱x nango̱xẽẽxü̃ na ípetüexü̃. 28—Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü aixcüma Tupanaãẽ i Üünexü̃ãrü poramaã nixĩ i íchanawoxü̃xü̃ i ṉg̱oxogü. Rü ngẽmawa pexü̃ nüxü̃ chacua̱xẽẽ na marü núma petanüwa nanguxü̃ ya Tupana, na perü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x. 29—¿Rü ñuxãcü texé wüxi ya yatü ya poracüpatagu taxücu na tanapuxü̃xü̃ca̱x i norü ngẽmaxü̃gü, ega tama tayana̱ĩ̱xiragu i noxrix? Rü ngẽxguma tayana̱ĩ̱xiraguxicatama nixĩ i nüxna tanapuxü̃xü̃ i norü ngẽmaxü̃gü ya yima yatü ya poracü. 30—Rü yíxema tama choxü̃ ngechaü̃xẽ rü chauxchi taxai. Rü yíxema tama choxü̃ rüngü̃xẽẽ́xẽ na Tupanaca̱x tananutaque̱xexü̃ i duü̃xü̃gü rü chauxchawa tanangianexẽẽ. 31—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü Tupana tá nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i guxü̃ma i pecadugü i duü̃xü̃gü ügüxü̃ rü guxü̃ma i norü dexagü i chixexü̃. Natürü yíxema Tupanaãẽ i Üünexü̃maã ṯacü ixugüxe, rü Tupana rü tagutáma tüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i ngẽma chixexü̃. 32—Rü guxãma ya texé ya ṯacü chomaã ixugüxe rü Tupana tá tüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i ngẽma. Natürü texé ya Tupanaãẽ i Üünexü̃maã ṯacü ixugüxe, rü Tupana rü tagutáma tüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i ngẽma, rü bai i ñoma i naãnewa, rü bai i daxũguxü̃ i naãnewa. 33—Rü ngẽxguma wüxi i nanetü rü namexgu, rü norü o rü ta name. Natürü ngẽxguma wüxi i nanetü rü nachixe̱xgu, rü norü o rü ta nachixe. Rü wüxi i nanetü rü norü owa nixĩ i nüxü̃ icuáxü̃ ngoxi name rü e̱xna tama. 34—Pa Ãxtapearü Duü̃xü̃güx, ¿ñuxãcü i mexü̃ i orexü̃ pixuxü̃ ega pematama rü pichixecümagu? Erü ngẽma ore i pea̱xmaã nüxü̃ pixuxü̃ rü peãẽwa nixĩ i ne naxũxü̃. 35—Wüxi ya mecü ya yatü rü mexü̃ i orexü̃ nixu, erü naãẽwa rü aixcüma mexü̃gu narüxĩnü. Natürü wüxi i yatü i chixecümaxü̃ rü chixexü̃ i orexü̃ nixu, erü naãẽwa rü chixexü̃gu narüxĩnü. 36—Rü choma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma ngunexü̃ i nagu nagúxü̃ i naãne, rü Tupana rü tá nüxna naca i guxü̃ i duü̃xü̃gü naxca̱x i guxü̃ma i ore i chixexü̃ i nüxü̃ yaxuxü̃ i ñoma i naãnewa. 37—Erü ngẽma curü dexagüwa rü Tupana tá cuxü̃ nangugü, rü tá cumaã nüxü̃ nixu ngoxita cume i nape̱xewa rü e̱xna tama —ñanagürü ga Ngechuchu. 38Rü yexguma rü ñuxre ga Parichéugü rü Yudíugüarü ngúexẽẽruü̃gü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü ñanagürügü Ngechuchuxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, cuxü̃ tadauxchaü̃ na cunaxüxü̃ i wüxi i cua̱xruü̃ i mexü̃ i Tupanaãrü poramaã cuxüxü̃ —ñanagürügü. 39Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ñaã duü̃xü̃gü i chixecümagüxü̃ rü tama yaxõgüxü̃ rü naxca̱x ínacagü i wüxi i cua̱xruü̃ i mexü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃. Natürü yema cua̱xruü̃ ga nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Yonáxü̃ ngupetüxü̃xü̃xĩca tátama nadaugü. Rü taxuü̃táma i to i cua̱xruü̃ nüxü̃ tadauxẽẽ i ñaã duü̃xü̃gü. 40—Rü yexgumarüü̃ ga Yoná ga tomaẽ̱xpü̱x ga ngunexü̃ rü tomaẽ̱xpü̱x ga chütaxü̃ choxni ga taxü̃ ga bayenaãnüwa na nayexmaxü̃ rü wenaxãrü na nangóxü̃, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ i choma i tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ rü tomaẽ̱xpü̱x i chütaxü̃ i chatáxü̃wa changẽxmaxü̃. Natürü wena táxarü chango̱x. 41—Rü ngẽxguma naãneãrü gu̱xgu rü Tupana rü ñaã duü̃xü̃güna nacaxgu i norü pecaduchiga, rü nuxcümaü̃güxü̃ ga Nínibecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü rü tá inachigü. Rü Tupanape̱xewa tá ínanaxuaxü̃gü i ñaã duü̃xü̃gü i ñu̱xma maxẽxü̃. Yerü nümagü ga Nínibecü̱̃ã̱x rü nüxü̃ narüxoe ga nacümagü ga chixexü̃ ga yexguma Yoná namaã nüxü̃ ixuxgu ga Tupanaãrü ore. Natürü ñu̱xma nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i Yonáãrü yexera ixĩxü̃. 42—Rü ngẽxguma naãneãrü gu̱xgu rü Tupana rü ñaã duü̃xü̃güna nacaxgu i norü pecaduchiga, rü ngĩma ga nuxcümaü̃cü ga Chabaaneãrü ãẽ̱xgacü rü tá iichi. Rü tá íinaxuaxü̃ i ñaã duü̃xü̃gü i ñu̱xma maxẽxü̃. Yerü ngĩma rü yaxü̃waxüchi ne ixũ na ãẽ̱xgacü ga Charumóũxü̃ naxĩnüxü̃ca̱x ga ñuxãcü poraãcü nüxü̃ na nacua̱xüchixü̃. Natürü ñu̱xma nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i Charumóũãrü yexera ixĩxü̃. 43—Rü ngẽxguma wüxi i ṉg̱oxo rü wüxi ya yatüwa ínaxũũxgu, rü dauxchitawa i ngextá taxúema íxãpataxü̃wa rü nu ne nanaxũmare. Rü naxca̱x nadau na ngexta na nangü̃xü̃ca̱x. Rü ngẽxguma taxuxguma nüxü̃ iyangauxgu na ngexta nangü̃ẽ́gaxü̃, rü nagu narüxĩnü na wena nataeguxü̃ naxca̱x ya yima yatü ga noxri nawa ínaxũxũchirécü. Rü ngẽxguma nataegugu, rü nüxü̃ inayangau ya yima yatü na wüxi ya ĩ ya ngẽãcúne rü mexẽẽ́ne rü meã nabixichinerüü̃ na yiĩxü̃. 45—Rü ngẽma ṉg̱oxo rü ínixũ rü naxca̱x nayadau i to i 7 i ṉg̱oxogü i norü yexera i chixexü̃. Rü guxü̃ma i ngẽma rü yima yatügu nayachocu, rü ngẽxma naxãchiü̃gü. Rü ngẽxguma ya yima yatü rü noxriarü yexera nachixe. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nüxü̃ naxüpetü i ñaã duü̃xü̃gü i chixecümagüxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 46Rü yexguma duü̃xü̃gümaã íyadexayane ga Ngechuchu, rü yéma tangu ga naẽ rü naẽneẽgü. Rü ĩpataarü düxétügu tarücho, rü Ngechuchumaã tidexagüchaü̃. 47Rü wüxi ga duü̃xü̃ Ngechuchumaã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: —Yéa düxétüwa tangẽxma ya cue rü cueneẽgü, rü cumaã tidexagüchaü̃ —ñanagürü nüxü̃. 48Natürü Ngechuchu nanangãxü̃ ga yema duü̃xü̃ ga namaã nüxü̃ ixuxü̃ ga yema ore, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Texé tixĩ ya chaue? ¿Rü texé tixĩ ya chaueneẽgü? —ñanagürü. 49Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güxü̃ naxuneta, rü ñanagürü: —Dücax, daxe tixĩ ya chaue, rü daagü nixĩ ya chaueneẽgü. 50—Erü guxãma ya texé ya naxǘxe i Chaunatüarü ngúchaü̃, rü yíxema tixĩ ya chaueneẽ rü chaueya̱x rü chaue —ñanagürü ga Ngechuchu.


text:
Orsenigh
Orsenigh (prononzia local: [urtsi'niːk]; nom ufizial in italian: Orsenigo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm. El gh'ha 2 767 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,5 km² e ona densità de 615 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Vila, Albes con Cassan, Alseri, Alzaa, Anzan, Cantuu, Capiagh e Intimian e Montòrfen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Orsenigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arosa
Arosa a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 3353 abitant e una süperfiss de 42.54 km², e al se tröva a una altitüden de 1775 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arosa a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Davos, Langwies, Lantsch/Lenz, Molinis, Peist, Schmitten, Tschiertschen, Vaz/Obervaz, Wiesen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arosa l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 col nom de Araus.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Arosa tourism site
- Sit ufizial
- Perle alpine
- Livecam
- Hans Danuser: Arosa in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Arosa al Wikimedia Commons
- ↑ Arosa in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nosaa
Nosaa (nom ufizial in italian: Nosate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 696 abitant.
El confina con la Provincia de Novara (comun de Bellinzagh e Camer) e con quella de Vares (Lonaa Pozzoeu). El se troeuva arent al cors del Navili Grand.
Nosaa el gh'ha la popolazion pussee pinina de tutta la Provincia, de la qual l'è anca el comun pussee lontan del capploeugh.
Ai temp di piev el faseva part de la Piev de Dairagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nosaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Gas nòbil
I gas nòbil a hinn i element chímegh del grupp 18 de la taula periòdica, quei metüü püssee a dríta:
Tütt quei element chí a g'hann ul livèl eletrònegh estèrn cumplet: al vör dí che i reagiss minga cunt i ólter element (da chí ul nòmm de gas nòbil), specialment quei che g'hann ul nümer atomegh püsee bass, e in natüra se presenten cumè gas monuatòmich. Per fai reagí ghe vörenn cundiziun de energía elevada, cumè per esémpi suta bumbardament de eletrún o sedenò cunt curent elétregh. I primm cumpost de gas nòbil a hinn staa descuvert in del 1962, in particular l'esafloruro de xeno (XeF6, cumpost da xeno e fluoro); in dei ültimm ann s'hinn truvaa anca cumpost de argon, kripton e xenon cunt l'üràni.


text:
Pianaid
Stand a quall ch'as dîs normalmänt un pianaid (pl pianîd) l'è un starlôt zilèst ch'as vàdd anch da la Tèra e ch'as môv anch rispèt a cäli ètri strèl ch'i n s môven ménga int'al zîl. I pianîd ch'a vdän i én donca quî chi gîren atåurn al såul. Int'la nòstra època a sän stè bón ed vàdder anch' Uràn e Netón. As pôl vadder Plutån såul col telescòpi e, anch' se par di mondi ed tänp l'è stè considerè un pianaid, adès l'è considerè un pianidén. Dåpp la rivoluziån copernichèna la Tèra l'è stè considerè un pianaid cme chi èter. La léssta dî pianîd atåurn al såul l'è:
e fåurmen al sistêma solèr. La stòria d'la clasificaziån ed Plutån la s fà vadder che la stòria d'l astronomî l'è pénna ed starlût ch'i én stè clasifichè mèl. Acsé quand al Giuseppi Piazzi l'avêva dscuêrt un starlòt ch'as muvêva int'al zîl la sîra dal prémm d'l ân dal 1801 as cardêva a un pianaid nôv. Invêzi i dscuvrénn che l'era Ceres, al prémm d'una sêrie ed starlût ch'i gîren atåurn al såul mo chi n'én brîsa i pianîd: i asteròid.
Un'ètra rivoluziån int'la stòria dî pianîd l'è stè qualla ed dû astrònom svézzer, Mayor e Didier Quelot, ch'i àn dscuêrt dî pianîd ch'i gîren atåuren al såul. I àn dscuêrt al prémm pianaid extrasolèr. Al nommer dî pianîd extrasolèr al crass sänper e i strumént d'oservaziån i parmatten d'individuèr i pianîd sänper pió luntàn e pió cén.
Môd ed dîr[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al pôl dèr che st månnd al séppa l infêren d un èter pianaid.
Artéccol in dialatt bulgnais


text:
Giuseppe Pietro Bagetti
Giuseppe Pietro Bagetti (Türìn, 14 aprìl 1764 – 29 aprìl 1831) l'è stai un pitùr e architèt piemuntés, famùs suratüt cume vedüdìsta.
Cuntegnüü
Furmassión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l’ha stüdiàd cume architèt a l'Üniversità de Türìn, l'è famùs par la sò culaburassión cun l'armada francés ind el curs d’la prima campagna napuleònica d'Italia. I sò paesàg i en el racùnt dal viu de tüti i dì tra la fin dal XVIII e l'inisi dal XIX secul. De chel mumént chi l’è 'na furtünàda serie de panurama che cuntun d'le vituriuse bataie de Napuleón ind i an dal 1796 al 1800.
Par la creassión di sò diségn, Bagetti el stüdièva diretamént sura le carte tupugràfiche. L'era solit ancasì, prima de disegnà i sò sboss ins al camp, de catà sü infurmassión dai spetatùr o dai prutagunista dei fat.
Grassie al sò savè tecnich che’l vegneva dai stüdi da architèt, l’è riüssìd a descrìu 'na realtà particularmént vera. I sò acquarèi i en nitid e detaiàd. El giögh de equilibri fra i part dell'insema el dà ‘na sensassión de un tüt armonich indùe gh’è miga la percessión de particulàr che cambiun l'ünità d'efèt.
Anca se la descrissión l'è particularegiada, tüt l'è prupursiunàd e stüdiàd par dà la pussibilità a quél che’l guarda de avègh una visión d'insema cun un sul culp d'ög.
El Bagetti el s’è furmàd in ambit müsicàl suta la guida de Bernardo Ottani che’l se dedicheva anca ala pitüra. Lì, el Giüsèp Pédor l’ha imparàd la tècnica dell'acquarèl da Pietro Giacomo Palmieri[1]. El 23 de disémbor dal 1782 l’ha utegnüd, dala Régia Üniversità de Türìn, l'abilitassión cume architèt civìl e militàr.
Cun i piemuntés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dal 1792 l’ha insegnàd diségn tupugrafich e l’è stai al servisi de Vittorio Amedeo III cume disegnadù reàl de paesàg. Dal 1793 l’hà seguìd le regie armade de Sardegna ind el cuntàd de Nissa e Tulón cun l'incarich de disegnà tüti i fat d'arm de ch’la campagna lì.
Quànd l’è turnàd a Türìn, ind el 1797, l’ha utegnìd l'incarich de maestor de tupugrafìa a la Scola dal Géni e al Reàl Corp de Artijerìa.
Cun i francés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu l'ucupassión francésa l’è entràd a fa part dall'ufìsi tupugrafich Piemuntés cul grad de Capitàn Ingegnér Geograf. L’è pö entràd ind l'Armada d'Italia cume artiste chargé d'exécuter les vues des sites les plus intéressants des principales affaires aux quelles la guerre va donner lieu.
Vün di sò prim mesté l'è stai la rapresentassión d'la bataia de Maréngh, impurtànt cuntràst che l'ha fai nass la legénda de Napuleón. Par i sò mérit sura el camp l’è stai nüminàd capitain ingénieur géographe artiste.
Dal 1802 al 1805 l’è stai suta el cumànd del capitàn Joseph Marie François de Martinel, de dré al quàl l’ha percùrs el teritori fra la Ligüria, i Alp Maritim e la Pianüra Padana e l’ha disegnàd le vedüde d'le principài bataie dell'esercit francés d’la Prima Campagna d'Italia. Dopu l’è andài adré a l'Armada dal Nord in Germania e pö l’ha fai part d’la Campagna de Rüsia, indùe l’ha disegnàd la ducümentassión gràfica d'le püsè impurtànt uperassión militàr di chi frunt lì.
Ind el 1806 el s’è trasferìd a Parìs, menter tra el 1806 e'l 1807 l’ha disegnàd ‘na scunda serie de vedüde d’la ex Repüblica de Venessia.
Ind el 1807, par vuluntà de Napuleón, la serie cumpleta di sò 68 acquerèi l’è staia missa ind la Galeria dal Castél de Fontainebleau[2].
La Legión d'Unùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1811, l'imperadù el gh’ha dai la Legión d'Unùr, par avè fai 'na carta geugràfica cun vedüda a sgul d'üsél de l'Italia, dai Alp fin a Nàpuli, menter ind el 1812 l’ha miss in pé ‘na mustra al Salón de Parìs e l’è stai umagiàd cun la medaia d'or.
Ind el 1815, a la fin de l'impér l'è turnàd a Türìn, par isegnà tupugrafìa a l'Académia militàr e pitüra a acquarèl all'Académia d’le Bele Art. L’è stai ancasì al servìsi di Savoia, par i quai l’ha pitüràd i paesàg che i decorun el castél de Muncalié, tra i quài la Vedüda de Muncalié e La sagra de San Michél.
Eredità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1827 l’ha püblicàd un tratàd intitulàd Analisi dell'unità di effetto nella pittura e dell'imitazione nelle belle arti[3]. I sò sboss ins al camp i en stai druàd cume bas par 'na famusa culessión de acquerèi e témpere disegnada da l'ingegnér geograf Gautier e dai tupograf Pasquieri e Bucler d'Albe.
Da la metà dal XIX secul le copie di sò mesté s’en multiplicade grassie al laurà de Morel e Parent. Dinturnu al 1830, suta la guida dal diretùr dal dipartimént d'la guera francés, Generàl Pelet, l'è inisiada l'incisión d'le òpere de Bagetti che l'è pö servida a la realisassión dal catalugh, Vues des champs de bataille.
El pitùr l’è mort a Türìn el 29 de aprìl dal 1831. Ind el 1834 Louis Philippe I de Francia l'ha fai spustà i 68 acquarèi a Versailles ind el castél sistemàd cume Musée de l'Histoire de France.
Müsé[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sò òpere i en cunservade anca al Musée de l'Armée de Vincennes, visìn a Parìs, al Musée de l'Histoire de France de Versailles e Trianon e a la Galleria civica d'arte moderna e contemporanea, all'Accademia Albertina, al Palazzo Reale, al Museo Nazionale del Risorgimento Italiano e a la Biblioteca Reale de Türìn.
Galerìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
La bataia dal punt le Lod, 10 mag 1796
-
Napuleón el riva a Milàn, 15 mag 1796
-
Sboss ins al camp d'la Bataia de Fumbi
Riferimént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ G.A.L. Mongioie, Consorzio Valli del Bormida e Giovo Leader G.A.L.
- ↑ Associazione Beatrice di Tenda
- ↑ Enciclopedia Treccani
Bibliugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alain Chevalier, Les Paysages de la Liberté, Campagne d’Italie 1795-97, Album des dessins et aquarelles de Giuseppe Pietro Bagetti (1764-1831) ISBN 2-909170-07-1


text:
Almé
Almé (anca: 'lmé) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem a 8 km de la sità e a 294 méter söl lièl del mar. El g'ha 5 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 2 835 ab./km².
A l' se tróa al prensépe de la Al Brembana sö la ria mansina del Brèmb.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
ol sò etimo (Lemine) l' fà sospetà ön urigine preromana, ma l'è co i Romà che l' paìs l' diènta 'mportànt, poichè l' vé a troàs 'ndóe la strada militàr Bèrghem - Còm la traèrsa ol Brèmb.
L'è l'imperatùr Traià che l' comanda de fà sö ol Put de la Regina che l' pasa ol fiöm. Fórse ol nòm "Regina" l' vè da la paröla "Rezia", la stada 'nfàti la 'ndàa vèrs la Rezia. Uramai del put del Regina rèsta adóma 'na quàch rùderi 'n del fiöm.
Almè l'è pò stacc séde de öna curtis regia di longobàrcc e pò de öna curtis comitàl al tèp di Franch, pò l' pasa sóta 'l contròl de la Catedràl de Sant Alissant, e in chèl època lé la se furma la cümünità cuntadìna del paìs.
In del 1230 Almé l'è guernàt del congrèss di capofamèa, e in del 1596 al gh'à i cunfì che al gh'à po incö.
In del 1926 Almé e Brüntì i se fònt e l'an dòpo ol nöf cümü al se taca 'nsèma pò a Éla. Almè con Éla al düra inféna al 1948 quan che i du cümü i se destaca.
In del 2002 l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada Üniù di Cümü (Unione dei Comuni) tra Éla e Almè per goèrnà töte i quèstiù di dù cümü.
La césa parochiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cèsa parochiàl l'è dedicada a San Gioàn Batista e a Santa Maréa Asunta. De dét a la césa i è conservade òpere de Gioàn Batista Morù e del Carl Cerésa.
Sortida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aque de la sortida de Almé i è 'mbutigliade 'n de l'istabilimènt di "Fonti Prealpi".
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Almè l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Vus tacacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Almè.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Al Wolfgang Amadeus Mozart, ch'al s ciamèva p'r intēr Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, (Selśbùrg, 27 de śnêr 1756 - Vièna, 6 'd disèmber 1791), 'l è stê ùn di piò famóś cumpusidōr e sunadōr edla stòria dla mùśica, austrìec, mìster dal Clasicìśum.
Biugrafìa
Al Mośart (ciamê dai amìg "Wolfi" e anca "Wolferl") 'l era nê a Selśbùrg da 'l Leopôld e da l'Anna Maria Pertl. Al pèder Leopôld 'l era 'n viulinìsta cgnusû e anca 'n cumpuśidōr a 'l dipendèinsi dl Arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian.
Al śóven Mośart al feva vèd'r al só grand talèint per la mùśica infin da cìc: 'l imparèva a sunèr al sèmbel e pò 'l viulèin a trī o quàt'r an, tulènd 'l eśèimpi da 'l pèder e anca da la surèla più granda, la Maria Anna, sunadóra anca lē; al cumpunìva un minuèt e 'n pês per più strumèint a sē an, e al gh'ìva cla capasitê 'd arcgnùs'r el noti da per lōr che, in dal camp muśichêl, a s ciàma "avér-eg 'l urèć asolû".
Col vèder che 'l fiōl 'l era acsè geniêl, al pèder Leopôld 'l al purtèva acsè cichîn da 'l Prìnsip Eletōr edla Bavéra Masimiliàṅ III per fèr-'gh-el scultèr a sunèr; soquànt mēś più têrd, al putèin al vgnìva preśentê a Vièna a l' Imperadóra Marìa Teréśa 'd Àvstria. Vers al 1763, al pèder al s tōś dal tèimp lìber dai só impègn ed lavōr p'r andèr, insèm a la famìja, a fer cgnùs'r e scultèr sunèr al ragasōl in di salôt più aristocràtic edl' Evròpa 'd cal tèimp lè, c'm'a Mòneg, Avgùsta, Stuchèrda, Mannheim, Magònśa, Francfòrt, Brusèl e Parì, pò Londra, L'Aja, Àmsterdam, Parì, Liòun e la Svìsra. In cal perìod ed viâś chè, al ragasōl Mòśart al cgnùs al Johann Schobert a Parì, e 'l Johann Christian Bach, fiōl dal Johann Sebastian Bach, a Londra: la só imaginasiòun e 'l interèsi p'r al camp muśichêl al crès dimòndi e 'l gh'la chèva anc ed cumpòner el primi sinfunìi, el numer 17 e 19 dal Catàlog Köchel, dop che dal sunèdi per sèmbel. Turnê a cà dop trī an ed viàś per l' Evròpa, al ragâs al s mèt a studièr cun più chelma e 'l cumpòun dagli ètri ōvri, c'ma Die Schuldigkeit des ersten Gebotes ('L ôblig dal prìm cumandamèint) dal 1767, l'ōvra Apollo et Hyacinthus (1767) e dagli ètri.
In dal 1768 al Mośart al vin in Itàglia indû al s fà cgnùser in del só grandi capasitê muśichèli, mèinter ch'al va avànti a scrìver dimòndi cumpuśisiòun. In dal 1772, mort 'l arsivèschev ed Selśbùrg Anton von Firmian, i Mośart pèd'r e fiōl i armàgnen a 'l dipendèinsi anca dal nōv arsivèscov Colloredo, mo al Wolfgang al gh' à d'adatèr i só scrìt muśichêl a 'l cambiamèint ed gust dal nōv prelê e anc'al sufrìs 'd ann èser mìa tgnû in cla cunsiderasiòun ch'al vrèv. Un viàś a Mannhaim e a Parì dal 1777 'l al persuêd che per lò a nn'è mia incòri al mumèint 'd avér-eg dal sucês fóra ed cà, e anc'al pèder, che incòri al ghe stà drē, 'l al cucia a turnèr a lavurèr p'r al vèscuv ed Selśburg per soquànt tèimp. In dal 1781 però al Mośart al ne gh'la chèva piò ed reśìster e al s tóś fóra da 'l dipendèinsi dal Colloredo cun 'l andèr a Vièna. Là, in dl an dôp, al tōś per mujér la Costànsa Weber.
In dal 1786 al Mośart al cumpòun Le nozze di Figaro, da la cumédia dal Bomarscé e librèt edl abê itagliàn Lorenzo da Ponte. La rapreśentasiòun in di teàter dal Nósi, prìma a Vièna e pò a Prèga, la gh'dà dimòndi sucês e però anc na quèlc invìdia da chi èter muśicìsta.
Elèinc dal só ōvri
Mùśica da Céśa
18 Mèsi:
- 1768/69 – Waisenhausmesse (KV 139)
- 1776 – Spatzenmesse (KV 220)
- 1776 – Missa in C-Dur (KV 257) Credo
- 1776 – Missa in C-Dur (Orgelsolo-Messe) (KV 259)
- 1779 – Krönungsmesse (KV 317)
- 1782 – Große Messe in c-Moll (KV 427/414a)
- 1766/67 – Oratorium Die Schuldigkeit des ersten Gebots (KV 35)
- 1771 – Oratorium La Betulia liberata (KV 118)
- 1791 – Ave verum corpus (KV 618)
- 1791 – Requiem d-Moll (KV 626)
- Motetten für Sopran und Orchester, darunter
- 1773 – Exsultate, jubilate (KV 165)
- Kantaten
- 2 Vespern
- 4 Litaneien
Èter progêt
- Wikisource contiene opere originali di o su Wolfgang Amadeus Mozart
- Wikiquote contiene citazioni di o su Wolfgang Amadeus Mozart
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Wolfgang Amadeus Mozart
Colegamèint estèren
- (EN) Al Catàlog temàtic dal Mośart tolt da la British Library
- (EN) El lettri dal Mośart


text:
Sarganserland (distret)
El Distret de Sarganserland l'è 'n distret eletural (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera,
L'è sitüàt enèla part meridiunàl del cantù e 'l ciàpa dét 'na part del Lach de Walensee. El cunfìna a nòrt ci distrècc de Toggenburg e Werdemberg, a est col principàt del Liechtenstein e col distrèt de Landquart (GR), a sud col distret de Imboden (GR), a òvest col Canton Glaruna, e a nordèst col See-Gaster.
El distret de Sarganserland el g'ha 'na popolasiù de 38 421 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 8 cümü:


text:
Barr
El Barr (Monte Barro) l'è ona montagna di Prealp Luganes (in del Triangol Larian) che l'è alta 922 meter.
L'è voeuna di primm Prealp che se incontra in la strada che de Milan la riva a Lecch.
El mont a l'è in del territori di comun de Garlaa, Valmadrera, Malgraa e Lecch. El divid el lagh de Annon de quei de Garlaa e de Comm.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se cred che 'l termen barr el sia de origin celtega, e 'l voeura dì quaicoss compagn de "montagna". La parolla la gh'ha di ligamm anca cont i lengov celtegh del dì d'incoeu: per esempi, barr in irlandes el voeur dì "scima", e l'è anmò doperaa per ciamà di montagn (tant 'me 'l Barr Trí gCom, che 'l voeur dì pu o manch "scima di trii boeugg"). Inoltra l'è ligaa a olter montagn de la Lombardia e de la Svizzera, compagn del Barr in Canton Tesin (it. Monte Bar) e 'l Berr in Valtolina (it. Pizzo Berro).


text:
17 07
Ol dé 17 de löi l'è 'l 198 ( 199 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 168 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de löi al è ul dí da pòost 198 ( 199 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 168 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Barcelona: Josep Sunyol i Garriga, ch'al sarà sassinat per i franchés·c ol 06 08 de 1936, al de·enta president del Barça.
1936 - Melilla: a i 5 ure de la sira ghe la scumensa la sölevassiú militara contra la Repüblega: ol tenet coronèl Yagüe al met a disposissiú de Franco töcc i efetif de la Legiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - l'Algher (Sardegna): la cunsejéra d'Edücassiú de la Generalitat de Catalunya Marta Cid e ol síndech de la sità Marco Tedde i signa ün acorde de colaburassiú per promöf l'üs del Català in l'àmbit edücatif creant la Costura, la pröma scöla d'immersiú linguístega in Català de l'Algher.
1891 - Ejersa Goro, Etiòpia: Tafari Makonnen, ch'al regnarà come Haile Selassié e al sarà ol darér imperadur d'Etiòpia.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1Rü ngẽmaca̱x taguma nüxü̃ tarüchau i ñaã puracü, erü Tupana ya nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃cü nixĩ ga toxü̃ mucü na tanaxüxü̃ca̱x i ñaã puracü na duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixuxü̃ca̱x i norü ore. 2Rü yemaca̱x nüxü̃ tarüxoe ga guxü̃ma ga ṯacü ga chixexü̃ i ãne tüxna ãxü̃ i cúãcü üxü̃. Rü tama tanawomüxẽẽãcüma nixĩ i namaã nüxü̃ tixuxü̃ i ore rü tama tanaxüchicüü i ngẽma ore. Natürü ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃xĩcatama nixĩ i nüxü̃ tixuxü̃. Rü ngẽmaãcü Tupanape̱xewa tamaxẽ rü duü̃xü̃güpe̱xewa togü itawe̱x na nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na ñuxãcü tixĩgüxü̃ i tomax. 3Rü ngẽxguma chi texéca̱x naguxchagu i ngẽma ore i mexü̃ i nüxü̃ tixuxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i iyarütauxexü̃ca̱xicatama nixĩ i naguxchaxü̃. 4Erü nümagü rü tama nayaxõgü. Rü ngẽmaca̱x i ñoma i naãneãrü ãẽ̱xgacü i Chataná rü nüxü̃́ nanaguxchaxẽẽ na tama nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na ñuxãcü namexẽchixü̃ i norü ore ya Cristu ya Üünecü. Rü Cristuwa nixĩ i nangóxü̃ na ñuxãcü na yiĩxü̃ ya Tupana. 5Rü ngẽxguma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixuxgu i ngẽma ore, rü tama tochigaxü̃tama tixugü. Natürü nüxü̃ tixu na Ngechuchu ya Cristu rü tórü Cori yiĩxü̃, rü nüma tüxü̃ na nangechaü̃xü̃gagu perü ngü̃xẽẽruü̃gü na tixĩgüxü̃. 6Erü nümatama ya Tupana ga noxri naãne naxü̱xgux rü ẽãnexü̃wa nango̱xẽẽcü ga ngóonexü̃, rü nümatama nixĩ i ñu̱xma i tüxü̃ yango̱xnaãẽxẽẽgüxü̃ na ngẽmawa nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na ñuxãcü namexẽchixü̃ i nümax. Rü ngẽma norü mexü̃ rü Ngechuchu ya Cristuchiwewa nixĩ i nüxü̃ idauxü̃. 7Rü ngẽma nüxü̃ na icuáxü̃ na ñuxãcü namexẽchixü̃ ya Tupana, rü ngẽma cua̱x rü wüxi i mexẽchixü̃ nixĩ. Natürü ngẽma cua̱x i mexẽchixü̃ rü taxüne i maĩraxü̃naxca̱xwa nangẽxma, na nangóxü̃ca̱x na Tupanawa ne naxũxü̃ i guxü̃ma i pora rü tama i tawatama. 8Rü guxü̃wama toxü̃́ nangẽxma i guxchaxü̃gü, natürü taguma nüxü̃ tarüchau i ñaã puracü. Rü woo poraãcü taxoegaãẽgügu, natürü taguma ítanange̱x. 9Rü woo togü towe ingẽxü̃tanügu, natürü ya Tupana rü taguma toxü̃ ínawogü. Rü woo duü̃xü̃gü toxü̃ napíexẽẽgu, natürü tama ngẽxma tayacua̱xẽẽ i ñaã puracü. 10Rü guxü̃wama i ngextá ítaxĩxü̃wa rü ãũcümaxü̃wa tangẽxmagü, yexgumarüü̃ ga Ngechuchu na ãũcümaxü̃wa nayexmaxü̃rüü̃. Natürü ngẽmaãcü toxü̃ naxüpetü na duü̃xü̃gü nüxü̃ daugüxü̃ca̱x na ñuxãcü towa namaxü̃xü̃ ya Ngechuchu. 11Rü ñu̱xma na tamaxẽxü̃, rü guxü̃ i ngunexü̃gu rü Ngechuchugagu ãũcümaxü̃wa tangẽxmagü. Natürü ngẽmaãcü toxü̃ naxüpetü na Ngechuchu inawéxü̃ca̱x i norü pora nawa i ñaã toxone i yuxwa̱xexü̃. 12Rü ngẽmaãcü Tupanaãrü oreca̱x ãũcümaxü̃wa tangẽxmagü, natürü ngẽmaãcü toxü̃ naxüpetü na pema rü pexü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 13Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Nüxü̃́ chayaxõ rü yemaca̱x Tupanachiga chidexa”, ñanagürü. Rü ngẽxgumarüü̃tama tixĩgü i toma na tayaxõgüxü̃ rü Tupanachiga tidexagüxü̃. 14Erü nüxü̃ tacua̱xgü rü Tupana ga yuwa ínadaxẽẽcü ga Ngechuchu ya tórü Cori, rü yimatama Tupana tá nixĩ ya toxü̃ írüdagüxẽẽcü, erü Ngechuchuarü duü̃xü̃gü tixĩgü. Rü ngẽmaãcü wüxigu pemaã nügüxü̃tawa tá toxü̃ nagagü. 15Rü guxü̃ma ga yema toxü̃ ngupetüxü̃ rü perü mexü̃ca̱x nixĩ na yexeraãcü yamuẽtanüxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupana nüxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃. Rü ngẽmaãcü tá düxwa namuxũchi i ngẽma duü̃xü̃gü i moxẽ Tupanana ãgüxü̃ rü nüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃. 16Rü ngẽmaca̱x taguma nüxü̃ tarüxoe na nüxü̃ tixuxü̃ i ngẽma ore. Rü woo yayachigügu rü yaturachigügu i toxone, natürü toõẽwa rü guxü̃ i ngunexü̃gu rü yexeraãcü tiporaetanü. 17Erü ngẽma ngúxü̃ i toxü̃ üpetüxü̃ i ñaã torü maxü̃wa, rü ngẽma rü wüxi i paxaãchimare nixĩ rü paxa tá nangupetü. Natürü ngẽmaãcü tá tanayaxu i wüxi i maxü̃ i mexẽchixü̃ i tagutáma gúxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i maxü̃ãrü yexeraxüchi ixĩxü̃. 18Rü tama ngẽma ñu̱xma nüxü̃ idauxü̃gu nixĩ itarüxĩnüẽxü̃, natürü nagu tarüxĩnüẽ i ngẽma ñu̱xma tama nüxü̃ idauxü̃. Erü ngẽma ñu̱xma nüxü̃ idauxü̃ rü tama natai, natürü ngẽma ñu̱xma tama nüxü̃ idauxü̃, rü guxü̃gutáma nangẽxmaẽcha.


text: 1Tɨ'ɨj hueica xɨcajretze tyauma'aca, saɨj pu huatyenyaɨchaca'a ajna a'ahua'a Galileeya, chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Caná. Ajta aɨn naanajra'an ɨ Jesús, aun a'utyavaaca'a. 2Majta aɨme ɨ mej ti'iyeste, aɨ mu raata'inee maɨjna ɨ Jesús, majta hua'uta'inee aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, mej mi hua'a jamuan tyu'uyesten. 3Tɨ'ɨj huaxɨj aɨjna ɨ viinu, aj pu'i aɨn naanajra'an ɨ Jesús ayan tiraata'ixaa aɨjna tɨcɨn: ―Capu che'e urajmuaa ɨ viinu. 4Tɨ'ɨqui Jesús ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Naanaj, ¿a'ini peti'ijxe'eve'e inyeetzi jemi? Capuu xɨ ajna tyaja'ure'enye ɨ nyaj jetzen aɨme jemi huataseijre'en me nyeseíiraca aɨme ɨ tyaɨtye. 5Aj pu'i aɨn naanajra'an ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e tɨcɨn: ―Sata'aj seyan huarɨni a'ij tɨ aɨn tyajamuaata'ixaate'esin. 6Ajta aun vejli'i tya'uvaatɨma'acaa ɨ xa'ari. Ayaa pu tí'ipua'amuacaa a'achu cumu arájsevi tɨ tetej cɨme'e taavijhuaca'a. Ai pu aɨn pueen ɨ maj maɨjna cɨn tyu'uja'usi na'ari maɨjna jetze huaɨ'ɨhua aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan mej mi meyan maɨjna cɨn aráurasten ɨ ruye'ira. Ayaa pu tya'uvejrica'a a'achu cumu seite liitru, na'ari seite liitru japuan tamuaamuata'a. 7Aj pu'i Jesús ayan tihua'utaij aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e. Ayan tɨcɨn: ―Sata'aj ra'ava'ɨstya'axɨ'ɨn ɨ jaj ɨ xa'ari tzajta'a. Matɨ'ɨj mi tya'ava'ɨstya'axɨ tyamua'a náa. 8Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sata'aj ru'itajanya'ɨn cɨj caj ɨ jaj tu'urajmuaa mɨ xa'ari tzajta'a. Sata'aj sajta raata'an saɨjna tɨ aɨjna cɨn antyujmua'aree mej ye ti'iyeste. Aj mu mi meyan raata'a. 9Ajta aɨn tɨ ayan antyujmua'aree, aɨ pu ra'anti'i aɨjna ɨ jaj tɨ huataujviinutaca'a. Aɨ pu cai ramua'areeraca'a a'u tɨ e'ema'acan aɨjna ɨ viinu. Ma majta aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e, aɨ mu xaa ramua'areeraca'a. Aɨj pu cɨn, aɨ pu raatajé aɨjna ɨ a'atɨ tɨ huatyenyaɨche. 10Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―A'atɨ tɨ na'a ayaa tu ti'ijrɨ'ɨre. Anacai pu hui hua'ata'aca aɨjna ɨ viinu tɨ eitze'e re'en. Tɨ pua'a meri ta'aruu, aj pu'i aɨn hua'uta'asin ɨ tɨ cai re'en. Ma pajta muaa, ma'a pu a'ayaúche ɨ tɨ eitze'e re'en tɨj na'a tyaj autyajhuii tej tij ijii ra'antiye'en. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 11Ai pu aɨn pueenya'a ɨ tɨ anacai ayan ti'itɨ cɨn huarɨj aɨjna ɨ Jesús, ɨ maj cɨn rɨ'ɨ tira'utaseij. Ayaa pu huarɨj aujna u Caná, chajta'a tɨ aun a'utacá'a u Galileeya. Ayaa pu hua'a jemi huataseijre ɨ ti'imuare'eri'ira'ara'an ɨ tɨ cɨn rɨ'ɨ tihua'uta'a. Majta aɨme ɨ mej jamuan á'ujhua'anya'a, aɨ mu eitze'e rá'antzaahua. 12Tɨ'ɨjta'i, aun a'ucáanye aujna Capernaum aɨme jamuan ɨ naanajra'an, ajta ihuaamua'ame'en. Au mu e'etee a'achu pua'an xɨcaj. 13Tɨ'ɨj ari vejli'itaca ajna maj jetzen meyan ra'utamua'aree ajna xɨcajra'an tɨ jetzen Dioj tihua'utauni'iri'i aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acantaca'a, tɨ'ɨqui Jesús an a'ujnyéj auna Jerusalén. 14Au pu a'utyajrupi ta'utyeninyei ɨ teyuu tɨ a'utejvee. Aj pu'i aun huá'utyau aɨme ɨ mej ti'ityatu'araca ti'ityaɨn huaacasi nusu canya'axɨ ca'ɨn cucui'ise. Ajta seica pu huátyau ɨ mej an e'ijtyá'acaa meesa jetze mej mi tumin huapuáta'ata. 15Aj pu'i cuaarta huatyataahuaca'a caujnari cɨme'e. Tɨ'ɨqui aɨjna cɨn hue'iramuari naijmi'ica. Aɨme pu ajta huiiramuari ɨ canya'axɨ, ajta ɨ huaacasi. Ajta pu pɨ tyajhuá'axɨ ɨ tihua'ameesa aɨme ɨ mej japuan tumin tí'ipuata'ati'iraca. Ajta nainjapua ráahua'astɨ́raa ɨ tumin. 16Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej cucui'ise tu'araca tɨcɨn: ―Sata'aj té'irá'an nain ɨ tɨ ayun ti'iseijre'e. Caxu che'e seyan ráruuráa niya'upua tɨ raatyeechi'i. Che'e cai ayan ti'ityava'ɨrihua'an tɨj chi'i ɨ maj tzajta'an tumin mue'itɨcɨ. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 17Majta aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, aj mu mi meyan ra'utamua'areeri'i tɨ ayan te'eyu'usi'i tɨcɨn: “Na'anca'anyaacan nu yeehui cɨn neyan ya'asaca a'u pej a'utyeechi'i nyej ni muaatyaanajche.” 18Majta aɨme ɨ mej tihue'ijte'e ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, ayaa mu tirajhuaviiri'i tɨ ij aɨn ca'anyejri cɨn ti'itɨ hua'utaseijrate'en ɨ maj cɨn rɨ'ɨ tiraaseij. Meyan tɨcɨn: ―Pata'aj taataseijrate'en ti'itɨ ɨ tyaj cɨn avá'atajɨ'ɨsivi'iraxɨ'ɨn tyej ti tyaɨjna cɨn raamua'aree paj paɨjna cɨn anti'amua'aree pej peyan rɨcɨ. 19Jesús pu ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a seyan raatyáuuna seijna i teyuu, nyaa nu hueica xɨcaj tzajta'a nyajtahua'a ra'ajjájsin. 20Ajta aɨme ɨ Israel maj jetze ajtyama'acan, ayaa mu tityaatanyúu tɨcɨn: ―Ayaa pu hui a'atee a'achu cumu hua'apuate ninye'ira'a japuan arájsevi maj rá'ajtaahuaca'a. ¿Ni qui muaa peyan hueica xɨcaj tzajta'a pajtahua'a ra'ajtaahua? ―Ayaa mu tiraataihua'uri'i. 21Ma ajta aɨn Jesús, aɨ pu aɨjna cɨme'en tí'ixajtacaa ɨ teyuu tɨ jetzen seijre'e. Ai pu aɨn pueenya'a ɨ tevijra'an. 22Tɨ'ɨj Dioj ra'ajjáj ɨ Jesús hua'atzajta'a ɨ mej meri huacuii, aɨme ɨ mej jamuan á'ujhua'anya'a, aj mu mi ra'utamua'areeri'i a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna cɨme'en. Ajta, ayan tihua'amityejtya'acaa tɨ ayan ti'ayajnaca'a a'ij tɨ te'eyu'usi'ihuaca'a ɨ hua'ayu'uxa jetze. Majta rá'antzaahua a'ij tɨ Jesús tyu'utaxajtaca'a. 23Tɨ'ɨj aun a'utyavaaca'a u Jerusalén ajna xɨcajra'an jetze matɨ'ɨj ti'iyestyajcaa aɨjna cɨme'e tɨ Dioj tihua'utauni'iri'i, eihua mu tyaɨte raaseij a'ij tɨ Jesús rɨjcaa aɨjna cɨme'e tɨ huapɨ'ɨ naa tihua'aseijrate'e. Aɨj mu cɨn mui'itɨ rá'antzaahua tɨ nu'u aɨn pueenya'a ɨ maj rachu'eva'acaa. 24Ma ajta Jesús, capu huataura'a tɨ huataujtuiire'en aɨme jemi, a'ini aɨ pu naijmi'ica mua'atyajcaa. 25Capu ayan ruxe'eva'acaa tɨ a'atɨ ayan raata'ixaate'en a'ij tɨ een ɨ tyaata'a, a'ini aɨ pu rusaɨj rú'umua'areeracaa a'ij tɨ eenya'a mua'atzajcaa ɨ tzajta'an ɨ tevi.


text:
Kappelen
Kappelen (in francés: Chapelle) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.98 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1257 abitant.
El cumün de Kappelen al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aarberg, Bargen, Bühl, Hermrigen, Jens, Lyss, Merzligen, Walperswil, Worben.