text:
Vulp
La vulp cotschna (Vulpes vulpes) è il sulet represchentant da las vulps ch’è derasà en l’Europa Centrala; perquai vegn ella er numnada ‹vulp cumina› u – per ordinari – simplamain ‹vulp›. I sa tracta dal represchentant da la famiglia dals ‹chauns selvadis› (Canidae) il pli frequent en l’Europa.
Cuntegn
- 1 Caracteristicas
- 2 Derasaziun e spazi da viver
- 3 Moda da viver
- 4 Sistematica
- 5 Utilisaziun, chatscha e protecziun
- 6 Muntada culturala
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas generalas[modifitgar | modifitgar il code]
Las mesiras dal corp da la vulp varieschan fermamain tenor stagiun e derasaziun geografica. Il pais dal corp dal mastgel munta en media tranter 5,5 e 7,5 kg, quel da la femella tranter 5 e 6,5 kg. Animals pli grevs (fin a 14,5 kg) sa laschan cumprovar be darar. La lunghezza dal corp (senza la cua) munta tar ils mastgels a 65 fin 75 cm, tar las femellas tranter 62 e 68 cm; la lunghezza da la cua correspundenta è 35 fin 45 cm resp. 30 fin 42 cm.[1]
Il pail è da la vart sura da colur cotschnenta, da la vart sut da colur alva. Il tun da la colur variescha tut tenor il territori da derasaziun e tanscha survart da mellen cotschnent fin ad in ferm cotschen brin e sutvart dad alv net fin grisch da plattamorta. Las parts sut da las chommas e las varts davos da las ureglias èn da colur naira. Tut en tut variescha la coluraziun dal pail vaira ferm. La cumbinaziun da colur la pli frequenta è la vart sura mellen cotschna, la gula alva ed il piz da la cua da colur naira. Ina varianta pli rara è tut en tut pli stgira, surtut da colur brin stgira cotschna, il venter e la gula alv grisch, entant ch’il piz da la cua alv manca. In’ulteriura varianta porta ina sdrima stgira che tanscha a moda traversala sur las spatlas e per lung dal dies.[2] E la vulp argientada è da colur grisch stgira fin naira. Mintg’onn mida la vulp duas giadas il pail. La primavaira a partir da l’entschatta avrigl perda ella il spess pail d’enviern; a medem temp sa sviluppa il pail da stad pli cler. Quel daventa visibel a partir da la fin d’avrigl vi dals ventrigls ed ha cuntanschì fin la fin zercladur las chommas, il venter e las varts. La midada dal pail cuntinuescha sur la fatscha ed il dies fin al piz da la cua, la quala vegn cuntanschida la fin avust. Pir il settember è il pail da stad cumplet. Gia l’october sa sviluppa alura puspè davent da las chommas sur la cua, il dies e la fatscha il pail d’enviern.[3]
Passidas[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp enconuscha ils suandants pass:
- Trot: Las passidas da las toppas davos èn spustadas da la vart cumpareglià cun quellas davant ch’èn pli u main da medema grondezza; la posiziun dal corp è levamain enclinada envers la direcziun da sa mover.
- Svelt trot (‹ir en lingia guliva›): La vulp tschenta las toppas uschia che la toppa davos sanestra passa en la passida da la toppa davant dretga e viceversa. Da quai resulta in fastiz, tar il qual las improntas èn ordinadas sco vi d’ina corda (en ina distanza da mintgamai ca. 30 cm).
- Fugia: La furma da las passidas e la lunghezza dal pass varieschan.
Las singulas improntas cun la balla principala, quatter ballas dals dets-pe e las griflas sumeglian quellas d’in pitschen chaun, ma sa differenzieschan da quellas tras la suandanta cumbinaziun da segns caracteristics:[4][5]
- La passida da la vulp è lunghenta e da furma ovala; pervi dal pail spess po quella avair l’enviern ina furma radunda.
- Las ballas dals dus dets-pe davant èn spustadas in pau enavant; lur urs davos sa chattan pli u main sin ina lingia (u in pau sur quella) cun l’ur davant da las ballas dals dets exteriurs (tar il chaun sa taglian questas lingias per ordinari).
- La balla principala (davos) è plitost radunda; tar il chaun ha quella pli u main la furma d’in cor.
- La distanza tranter la balla principala e quella dals dets-pe è relativamain gronda, damai che la balla principala sa chatta pli enavos che tar il chaun.
La passida d’in giat (domestic) è in pau pli pitschna, pli radunda e na mussa per ordinari naginas improntas da griflas.
Taunas da vulps abitadas enconusch’ins per il pli vi da restanzas da la preda che giaschan enturn, vi dal terren sablunus sco er vi da las passidas. La tipica odur da la vulp vegn savens descritta en la litteratura sco «odur da carnivor penetranta»[6]; l’impressiun dependa però vaira ferm dal singul observatur. L’odur en vischinanza da la tauna po derivar da marcaziuns d’urin a l’entrada e na munta betg automaticamain ch’i sa chattia ina vulp en la tauna.
Vusch[modifitgar | modifitgar il code]
Vulps disponan d’ina entira retscha d’expressiuns foneticas:[7]
- In giappar da trais fin tschintg silbas (pli rauc ch’il chaun) «vov-vov-vov» cun accent sin la davosa silba è surtut d’udir tranter il december ed il favrer; quel serva probablamain a tegnair contact sur lungas distanzas.
- In sbragir u ‹pliriez› extendì d’ina silba («vaaa») aud’ins savens dal temp da paregliaziun. Quel po vegnir pronunzià dad omaduas schlattainas, il pli savens probablamain da las femellas per carmalar ils mastgels.
- In sun tremulant u plirar (surtut da l’animal subordinà) che po crescher fin tar in tgular è tipic cura che animals creschids salidan in l’auter.
- In «c-c-c-c» mit è d’udir tar dispitas agressivas, tar chagniels che giogan u tar femellas che respundan ad in mastgel che tschertga sia favur.
- Ina bufatga, rauca ramur sco in sburflar è d’udir cura che animals creschids salidan animals giuvens.
- Il giappar dals animals creschids per avertir ils animals giuvens s’exprima en vischinanza sco in tusser mit; tar distanzas pli grondas sa transfurma quel en in giappar giz.
Urin[modifitgar | modifitgar il code]
L’urin da la vulp vegn duvrà sco liquid da marcaziun per cunfinar il territori.
Derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Territori da derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da tut ils carnivors che vivan en la natira ha la vulp il pli grond territori da derasaziun geografic. Las vulps pon viver tant en il nord dal circul polar sco er en regiuns bunamain tropicas. En l’America dal Nord cumparan ellas da las inslas Aleutinas fin en Terranova – cun excepziun da l’Arizona, da la Florida dal Sid e d’ina strivla che tanscha dad Alberta fin a Mexico. En l’Eurasia èn ellas da chasa da l’Irlanda fin a la Mar da Bering. En la mesadad dal 19avel tschientaner èn vulps cuminas vegnidas importadas nà da l’Engalterra en l’Australia per pudair pratitgar la chatscha da vulps tradiziunala. Ils bursalins indigens plitost plauns èn daventads ina leva preda. Oz è la vulp derasada en tut l’Australia cun excepziun dal Northern Territory e da las parts settentriunalas da Queensland. Gia il 1893 han ins pajà las emprimas premias per sajettar vulps. La Nova Zelanda è restada fin oz libra da vulps. En la Tasmania, ch’è en il fratemp medemamain vegnida colonisada, datti programs d’extirpar la vulp per motivs da protecziun da las spezias.[8]
Spazi da viver, grondezza dal territori da revier[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard il nutriment è la vulp in’opportunista e na tschenta betg grondas pretensiuns. Guauds, prads, ers ed ultimamain er territoris abitads èn spazis da viver vaira differents ch’èn tuttina mintgin adattà en sia moda per la vulp.
Las emprimas vulps en citads èn vegnidas enconuschentas ils onns 1930 en l’aglomeraziun da Londra. Sco motiv vegn supponì il nov stil da bajegiar da quel temp ch’ha transfurmà territoris rurals en quartiers d’abitar cun autas cumparts da zonas verdas. En bleras citads englaisas situadas pli en il nord èn vulps da citad pir vegnidas observadas a partir dals onns 1980. A medem temp han ins er pudì observar vulps en citads grondas en l’Europa Continentala (p.ex. a Berlin, Oslo, Paris e Turitg). Questas observaziuns han ins l’emprim considerà sco cas singuls. Dapi ils onns 1990 èn talas populaziuns però er enconuschentas or da l’Australia, il Giapun e l’America dal Nord.[9]
La citad è attractiva per la vulp pervi da las suandantas purschidas:
- Avunda spazis senza disturbi uman (la notg: santeris, parcs).
- Structuras pitschnas.
- In vast spectrum da mangiativas: mantuns da cumpost, lavadiras, fritgs, insects, mieurs, ratuns.
- Lieus da retratga segirs (remisas, mantuns laina e.a.).
- Ina chatscha da vulps sistematica sur in grond territori na sa lascha praticamain betg realisar.
Tut tenor las resursas ch’èn avant maun en ils singuls spazis da viver sa differenziescha l’utilisaziun dal spazi tras la vulp ed er la grondezza dal revier. En territoris da la Scandinavia cun pauca vivonda èn enconuschents reviers da fin a 3000 ha; en cuntradas avertas da l’Europa èn ils reviers bundant pli pitschens (200 fin 700 ha). En habitats da tempra urbana constatesch’ins ils pli pitschens reviers insumma (tranter 50 e be paucas ha). La tipica spessezza per vulps da citad munta a 2 fin 12 animals creschids per 100 hectaras.[10]
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Reproducziun e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp cuntanscha cun ca. 10 mais la madirezza sexuala. Las vulps sa pareglian ina giada l’onn. Il mastgel è abel da fructifitgar tranter il december ed il mars, la femella be dus fin trais dis durant il schaner u favrer. Da quel temp suonda il mastgel dominant d’ina gruppa sur pli lung temp ina femella per pudair surventscher precis en il dretg mument il cumportament da defensiun da quella; a medem temp sa rendan mastgels magari er en territoris vischins per sa paregliar là cun femellas (cf. il chapitel davart il cumportament social).[11]
Sco tar bleras spezias entaifer la famiglia dals Canidae (p.ex. er il luf) resta il mastgel magari suenter l’ejaculaziun sco tala anc fin in’ura cun il penis en la vagina da la femella. Durant tut quest temp resta il pèr unì stretgamain. Ins suppona che quai servia a segirar la paternitad.[12]
Tar relaziuns exteriuras stabilas ed en cas d’in’auta spessezza dals abitadis è la rata da reproducziun relativamain bassa. In’auta mortalitad (p.ex. en cas da chatscha) augmenta il dumber da mastgels che sa participeschan a la reproducziun; medemamain s’augmenta en quest cas il dumber d’animals pitschens tar mintga tratga.[13]
Vulps e chauns na sa laschan betg cruschar pervi da lur different dumber da cromosoms (vulp 34 fin 38; chaun domestic 78), e quai cumbain che omadus appartegnan a la famiglia dals Canidae.[14]
Construcziun da las taunas[modifitgar | modifitgar il code]
Las taunas da las vulps, construidas en la terra, disponan sper il vau principal ed il gnieu er anc da tunnels da fugia. La terra che sa rimna cun chavar vegn transportada or en il liber tranter las chommas, uschia ch’i sa furma davant l’entrada in mantun da terra. I vegn er avant che vulps surpiglian taunas da tais. E sche l’entira construcziun è gronda avunda, poi esser ch’era autras spezias d’animal sa trategnan a medem temp en quella (cf. il chapitel davart las relaziuns da la vulp tar autras spezias).[15]
Vulps pon però er s’ignivar sut cuschs, en sfessas u sut pavigliuns. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en la part da la citad Neukölln a Berlin vivevan radund 32 % da las vulps en taunas per propi; la gronda part cun 34 % furmavan edifizis, remisas e garaschas; ulteriurs abitadis èn stads mantuns da sablun, cumposts u mantuns da laina.[16]
Tgira dals pitschens[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter in temp da purtanza da radund 50 dis parturescha la femella en media quatter fin sis pitschens. Quests chagniels paisan 80 fin 100 grams, vegnan sin il mund cun egls serrads e portan in pail spess da colur brin grischa. Suenter 12 fin 14 dis avran ils chagniels ils egls. Els vegnan tezzads quatter fin sis emnas e bandunan suenter ca. in mais l’emprima giada il zup. Da quel temp han els gia midà l’emprima giada il pail; els portan uss la tipica colur cotschnenta da vulp. Apaina ch’ils dents da latg cumparan, han las giuvnas vulps in grond desideri da morder vi da chaussas adattadas (p.ex. fists; en citads savens chalzers).[17]
Durant las emprimas emnas suenter la naschientscha banduna la femella be darar il zup. Surtut durant quel temp èsi il mastgel che proveda la femella cun nutriment. Igl è bain er pussaivel che la femella tira si persula ils chagniels; sche omadus geniturs (u auters commembers da la gruppa) han quità da la figlialanza, augmenta quai però las schanzas da surviver dals chagniels.[18]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
En fermanza pon vulps cuntanscher ina vegliadetgna da fin a 14 onns. La gronda part da las vulps moran però avant che avair cuntanschì in onn; savens èn 95 % dals animals d’ina populaziun betg pli vegls che quatter onns. Surtut l’atun e l’enviern è la mortalitad da vulps giuvnas auta (pervi da la chatscha e tras unfrendas da traffic durant la migraziun).[19]
Sco che retschertgas a Bristol han mussà, è la posiziun sociala colliada cun la vegliadetgna. Vulps da citad dominantas eran en media 4,5 onns pli veglias che animals sutordinads (vegliadetgna media 2,1 onn).
[modifitgar | modifitgar il code]
Fin en ils onns 1970 eran ins da l’avis che las vulps mainian ina vita solitaria en territoris ch’ellas defendian cunter auters members da la medema spezia. La fin dals onns 1970 han studis ch’èn vegnidas fatgs ad Oxford però mussà che las vulps vivevan là en famiglias ed avevan sviluppà in vast cumportament social. Il medem è en il fratemp er enconuschent or dad auters territoris.
Vulps vivan en gruppas da famiglia ed han ina vita sociala cumplitgada, da la quala ils detagls n’èn anc betg sclerids dal tuttafatg.[20] Il fundament da mintga gruppa furman in mastgel ed ina femella. Là nua che la mortalitad è bassa, po il pèr viver l’entira vita ensemen; nua che quella è auta, datti pli savens midadas. Sper il pèr reproducent pon appartegnair a la gruppa in u plirs individis da rang pli bass. Onns cun ina buna purschida da nutriment pon er femellas en posiziun subordinada survegnir pitschens. Tar ils individis en posiziun pli bassa sa tracti savens da descendents dal pèr da l’onn avant che n’èn betg ids davent ubain d’anteriurs individis en posiziun auta. Quels gidan la femella tar la tgira dals pitschens.
Retschertgas geneticas tar vulps da citad a Bristol han mussà en media ina fin trais tratgas per gruppa. Tant mastgels sco femellas sa paregliavan entaifer la gruppa cun dapli ch’in partenari; la consequenza da quai è ch’ina tratga pudeva avair plirs babs. Entaifer ina gruppa na sa paregliavan femellas dominantas betg cun mastgels en posiziun subordinada; mastgels dominants èn però sa paregliads cun femellas betg dominantas. Femellas dominantas e betg dominantas han er parturì chagniels da mastgels dominants e betg dominants d’autras gruppas. En cas d’ina bassa spessezza dals abitadis n’han betg pudì vegnir cumprovadas tratgas cun plirs babs ed er il dumber da tratgas, da las qualas il bab derivava d’ina autra gruppa è daventà pli pitschen.[21]
Il dumber da commembers da la gruppa en posiziun subordinada è variabel (fin 10 individis tar vulps da citad a Bristol); intginas gruppas consistan er be dal pèr reproducent. Gruppas che cumpiglian sper il pèr er auters commembers sa furman en cas da cundiziuns da l’ambient stabilas (p.ex. en cas d’ina bassa mortalitad) e d’ina vasta purschida da nutriment. Questas premissas èn savens ademplidas tar vulps che vivan en citads. La relaziun tranter las duas schlattainas era equilibrada en cas d’ina auta spessezza dals abitadis; en cas d’ina bassa spessezza era la cumpart da femellas pli auta.
Sper gruppas da famiglia datti er singuls mastgels che mainan ina vita nomada solitaria. Quels n’han nagin spazi d’acziun fix e pon surventscher lungas distanzas u er parter parts dal spazi d’acziun d’ina gruppa da famiglia, ma evitond tut contact cun commembers da quella.
Las gruppas da vulps tiran a niz in spazi communabel; quel vegn per ordinari interpretà sco territori che vegn defendì cunter commembers d’autras gruppas. Gronds spazis d’acziun na sa laschan però betg defender cunter autras vulps cun la medema intensitad sco pitschens. Ensemen cun la grondezza dal spazi d’acziun crescha uschia en general er la cumpart dal territori che sa cruscha cun auters.[22]
Sper studis ch’èn vegnids fatgs en citads englaisas han ins er pudì cumprovar gruppas da famiglias en territoris rurals, per exempel en il Giura. Da l’autra vart ha in studi ch’è vegnì fatg en la regiun dal Feldberg (Baden-Württemberg) mussà – malgrà relaziuns externas stabilas – nagins indizis da la preschientscha da gruppas socialas, d’in cumportament d’evitar in l’auter u insumma da territorialitad. Las set vulps creschidas ch’èn vegnidas telemetradas a medem temp èn stadas fidaivlas al lieu. Ils reviers sa cuvrivan, e quai per part be pauc e per part quasi dal tuttafatg. En cas che las vulps s’entupavan pli savens, sa laschava quai explitgar cun il diever communabel da singuls secturs dal territori. Autras retschertgas – uschia supponan ils responsabels da quest studi – hajan discurrì d’in cumportament territorial en il cas ch’ils reviers sa cruschavan be pauc. Da resguardar saja però che vulps elegian lur abitadis er tenor auters criteris, sco per exempel la repartiziun da mangiativas. Partind da quest puntg da vista sa tracti en reviers che sa cruschan be apparentamain da la defensiun communabla d’in territori; medemamain na sa lascha il cumportament da las vulps en tals secturs er betg interpretar automaticamain sco indizis per la furmaziun da gruppas socialas.[23]
En tschertga da vivonda sa movan las vulps per ordinari a moda solitaria. Las retschertgas tar vulps da citad a Bristol han mussà entaifer gruppas da famiglias contacts relativamain curts. Pli lungs contacts hai dà per giugar u per tgirar in a l’auter il pail. En media è ina vulp sentupada cun mintga auter commember da la famiglia ina fin duas giadas entaifer 24 uras; l’enviern è questa quota s’augmentada sin fin a trais giadas per notg. La gronda part da quests inscunters èn sa splegads a moda amiaivla. Ina retschertga ch’è vegnida fatga en il Parc naziunal Bayerischer Wald ha percunter mussà be paucs contacts. Las vulps ch’èn vegnidas observadas han er evità en ils lieus cun la meglra purschida da vivonda il contact in cun l’auter. In’utilisaziun cuminaivla han ins observà be darar, e quai mo l’atun dal temp che la purschida da nutriment s’augmenta andetgamain tras puma crudada.
Tenor las retschertgas da Bristol bandunan dapli mastgels che femellas il territori dals geniturs. Quest pass fan per part er individis creschids. Schebain in individi migrescha u betg, dependa da plirs facturs. Sche la gruppa e la tratga da la quala l’individi derivan èn grondas, crescha la probabilitad che l’individi bandunia il territori. Anc pli tgunsch è quai il cas sche l’animal ha plitost in bass status social (il qual s’exprima per exempel en il dumber da contacts socials positivs sco la tgira dal pail vicendaivla). Il grad da relaziun tar il mastgel dominant na giugava nagina rolla, bain però la relaziun tar la femella dominanta: mastgels cun mammas dominantas gievan pli savens davent che mastgels cun mammas betg dominantas; femellas migrantas derivavan percunter pli savens da mammas betg dominantas.[24]
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp è in magliatut che na fa betg grondas pretensiuns envers il pavel (cumportament opportunistic). En cas d’ina diminuziun da l’effectiv d’animals da preda mida ella a curta vista ses nutriment e sa cuntenta cun quai che sa lascha tschiffar tgunsch e che porscha avunda energia. La cumposiziun dal nutriment variescha uschia da lieu a lieu ed er tenor la stagiun. Impurtants animals da preda èn mieurs champestras ed almain en tschertas regiuns (p.ex. en la Camargue ed en intginas regiuns da l’Engalterra) cunigls. Verms da plievgia tschiffa la vulp surtut sin prads averts; pervi da lur cuntegn da grass e da proteins furman quels in nutriment ritg d’energia. Tar la lieur brina ed il chavriel n’è la vulp per ordinari betg abla da suatar animals creschids; ella tschiffa però animals giuvens ed animals vegls flaivlentads. Giaglinom che vegn tegnì en fermanza emprovan vulps surtut da tschiffar durant il temp da tratga, pia cura ch’il basegn da nutriment da la famiglia è pli grond.[25]
La stad giogan era fritgs in’impurtanta rolla; preferidas vegnan surtut sorts dultschas sco tschareschas, primblas e mirabellas. A la costa occidentala da l’Italia Centrala han ins constatà che las vulps sa nutreschan durant l’entir onn surtut da puma da ginaiver. Sper auters mammals contribueschan uschia er las vulps a la derasaziun da fritgs da plantas.
Er capiergnas pon giugar in’impurtanta rolla entaifer il nutriment da las vulps.
Tar vulps che vivan en citads furman funtaunas natiralas sco ruiders be ina pitschna cumpart dal pavel; enstagl domineschan fritgs cultivads, vanzadiras da cuschina sco er pavel da giats e d’utschels.
Vulps pon er zuppar pavel. Per quest intent vegn chavà en terren luc ina fora d’ina profunditad da 10 cm, mess lien il butin e cuvert quel cun terra e feglia. Pli tard vegn il zup puspè chattà cun agid da l’odurat.[26]
Relaziuns tar autras spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che lufs mangian be darar vulps e na fan per ordinari er betg chatscha sin ellas, mazzan els quellas tar mintga chaschun che sa porscha. En l’Italia han ins pudì mussar che vulps eviteschan zonas che vegnan frequentadas da lufs. En l’Alasca èn però er vegnidas enconuschentas relaziuns amiaivlas tranter vulp e luf: Là n’hai dà nagins indizis che lufs attatgian vulps. Il cuntrari: las vulps tiravan a niz las restanzas da preda ch’ils lufs laschavan enavos, entant che lufs engrondivan taunas da vulps per trair si lur agens pitschens. Percunter averteschan vulps adina en quel mument che lufs sa mussan en vischinanza da taunas cun chagniels.
Lufs-tscherver èn abels da tschiffar vulps. Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en Svezia ed en Spagna mussan che auts effectivs da lufs-tscherver pon tut tenor limitar l’effectiv da vulps.[27]
Chavriels creschids pon vulps tiers l’enviern sche grondas navaglias impedeschan quels da mitschar. Per ordinari fan els però be chatscha sin animals giuvens che n’han anc betg cuntanschì ina vegliadetgna da dus mais. Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en differents pajais e da different temp han cumprovà l’influenza da la vulp sin la populaziun da chavriels. Per la Planira Bernaisa vegn stimà ch’ina vulp mazzia ils mais matg fin fanadur en media 11 ansiels. En la Scandinavia è la populaziun da vulps sa decimada a moda drastica ils onns 1970 e 1980 pervi da rugna; en consequenza da quai è il dumber d’ansiels ch’accumpagnavan l’atun la mamma creschì per 30 procent. Tut en tut è l’effectiv da chavriels creschì per 64 procent. Sin l’insla norvegiaisa Jöa han vulps mazzà prest la mesadad dals ansiels durant lur emprims mais. Sin l’insla Storfosna, situada en vischinanza, na vivan naginas vulps; là moran en media 18 procent dals ansiels novnaschids. Sin l’insla Jöa è ultra da quai dà en egl che la vulp ha tschiffà bundant dapli ansiels che tschertgavan refugi sin pradas. Ins suppona che las vulps pudevan concluder dal cumportament da las chauras-chavriel nua ch’ils ansiels eran sa zuppads.[28]
Tais e vulp pon trair si cun success lur pitschens en la medema tauna. Per part poi però er esser ch’ils animals giuvens da l’autra spezia vegnan mintgamai mazzads. Daventan las vulps giuvnas pli grondas e pli vivas, sa sentan ils tais savens disturbads e bandunan la tauna. Quai n’è però betg d’attribuir a l’atgna savur da las vulps. Retschertgas tar ina plazza da pavel e tar ina tauna abitada da tais (ma betg a medem temp da vulps) han mussà che la gronda part da las scuntradas tranter tais e vulps n’èn betg stadas agressivas. Tar scuntradas agressivas dominava il tais cun curtas attatgas sin la vulp senza contact corporal. Tar las plazzas da pavel han ils tais stgatschà pli savens las vulps che en vischinanza da las taunas. Uschiglio han las duas spezias ignorà ina l’autra. I dat er indizis che vulps tschertgian magari la vischinanza da tais; quai po esser collià cun la speranza che quels als mainan tar pavel.[29]
Er cun autras spezias sco il telpi, il cunigl selvadi u l’auca faschada èsi pussaivel che la vulp parta la tauna. En quest cas tegna la vulp en la proxima vischinanza da la tauna ina sort ‹pasch da chastè›, vul dir ch’ella lascha en paus animals da preda potenzials.[30]
Fiergnas melnas ed alvas emprovan d’evitar il contact cun vulps. Las vulps èn numnadamain ablas da tschiffar omaduas spezias. Da l’autra vart pon fiergnas melnas er tschiffar vulps giuvnas. Suenter ch’è prorutta durant ils onns 1980 la rugna en Svezia, è l’effectiv da vulps crudà, entant che l’effectiv da fiergnas melnas è creschì. Da quai suppon’ins che la vulp saja abla d’influenzar l’effectiv da fiergnas melnas tras predaziun. In’influenza negativa sin fiergnas melnas tras predaziun vegn er supponida per la Norvegia; percunter han retschertgas en Finlanda mussà nagina correlaziun correspundenta.[31]
En citads s’entaupan vulps e giats dumestis savens. Normalmain na fan quels betg cas in da l’auter. En cas da conflicts prenda per ordinari la vulp la fugia. Be darar datti cumbats e mo en situaziuns extraordinarias emprovan vulps da tschiffar giattels fitg giuvens u giats malsauns u fitg vegls. Ins ha er gia observà che vulps e giats giogan ensemen u stattan ensemen, ma er ch’els stgatschan in l’auter. – Il cumportament da chatscha da la vulp è sumegliant a quel dal giat, quai che sa mussa en la moda da s’avischinar a la preda tut a la mita e da sa bittar andetgamain sin quella. Ultra da quai raivan vulps meglier che autras spezias entaifer la famiglia dals Canidae. Zoologicamain tutgan vulps e giats bain tar differentas famiglias; ma pervi da lur spezialisaziun communabla sin pitschens ruiders sco animals da preda han els fatg tras en il decurs da l’evoluziun in svilup convergent.[32]
Tant per l’evla da la pizza sco er per l’evla da mar na tutgan las vulps betg tar ils animals da preda principals; ma omaduas spezias èn ablas da tschiffar vulps creschidas. Pivs tschiffan vulps giuvnas, entant che vulps creschidas n’appartegnan betg pli a lur spectrum da vivonda.
Parasits e malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
En vulps europeicas èn vegnidas cumprovadas 55 differentas spezias da verms, mintgamai cun differents accents regiunals. Derasada vastamain è l’infestiun cun verms solitaris, surtut cun il verm plat da vulp. Daspera cumparan fils-serp e sco ectoparasits pileschs, raischens e chariels. Quests ultims pon chaschunar la rugna. Tar las infecziuns viralas tutgan tranter auter morva (popular: pesta da chauns) e frenesia (popular: ravgia da chauns).
En la populaziun da Berlin furman – sper la mort chaschunada tras il traffic motorisà – la morva e la rugna (pli baud er la frenesia) raschuns per sperditas pli grondas che limiteschan l’effectiv. A Bristol ha in’erupziun da la rugna reducì la populaziun locala entaifer dus onns per 95 procent.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima descripziun scientifica da la vulp cotschna è cuntegnida en la dieschavla ediziun da la ‹Systema Naturae› da Carl von Linné da l’onn 1758.
La vulp cotschna u cumina tutga tar il gener Vulpes. Quella sa divida en bleras spezias che tanschan da la vulp polara sur la vulp nanina en il vest da l’America dal Nord fin al fennec, la vulp dal desert. Ed er la vulp cotschna sezza enconuscha, sper il taxon nominotipic Vulpes vulpes vulpes in’entir dumber da sutspezias: Vulpes vulpes alascensis, Vulpes vulpes anatolica, Vulpes vulpes arabica, Vulpes vulpes atlantica, Vulpes vulpes caucasica, Vulpes vulpes dorsalis, Vulpes vulpes montana, Vulpes vulpes rubricosa etc. (en tut radund 45).[33]
Utilisaziun, chatscha e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Utilisaziun da la vulp[modifitgar | modifitgar il code]
Il pail da la vulp cotschna vegn utilisà en l’industria da vestgadira. La dumonda dependa mintgamai da la moda actuala e da l’acceptanza da pails en general. En farmas d’animals da pail vegnan surtut allevadas cumbinaziuns da colurs raras sco vulps argientadas u vulps tacladas.
En la medischina populara vegniva dir da vulp duvrà sco vomitiv. Fin en il temp medieval han ins er duvrà quel sco med cunter la tuberculosa.
Sin las Orcadas, davant la costa dal nord da la Scozia, han archeologs chattà indizis ch’ins allevava vulps en il temp da fier tardiv. Suenter l’assagl dals Vikings sin la Scozia (vers l’onn 800) para questa tradiziun d’esser ida a fin.
Chatscha[modifitgar | modifitgar il code]
En blers pajais vegn fatg a moda legala chatscha sin vulps. Savens vegn quella pratitgada en furma da chatscha sin il post.
En Germania han ins pratitgà la fin dals onns 1960 e fin viaden en ils onns 1970 ina gasatura da tut las taunas da vulps ch’èn stadas cuntanschiblas. Ensemen cun la derasaziun en massa d’estga da vaccinaziun vulev’ins uschia metter frain a la derasaziun da la frenesia. Unfrendas da la gasatura èn però surtut daventads tais. Cun il temp èsi reussì da far tschessar marcantamain ils cas da frenesia. Oz è la gasatura scumandada; grazia a l’ulteriura derasaziun d’estga da vaccinaziun ha la frenesia pudì vegnir extirpada en il fratemp.
Contestada è la chatscha da vulps en Gronda Britannia, nua che surtut la moda e maniera co che quella vegn pratitgada maina adina puspè a cuntraversas tranter protecturs d’animals e chatschaders. Dapi il 2005 è la chatscha a chaval cun rotschas da chauns scumandada.
Protecziun da las spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Per prevegnir a collisiuns tranter utschels ed aviuns vegn ponderà da proteger u schizunt da promover intenziunadamain la preschientscha da vulps en il conturn da plazzas aviaticas.
Da l’autra vart vala la vulp per part sco in dals motivs principals per la diminuziun da l’effectiv d’utschels sco il vanel, la becassina da riva u la giaglina da taus. Perquai vegn promovì e realisà in management da predaturs sco strategia da protecziun da las spezias; en cas d’ina chatscha intensiva durant l’entir onn mussan quels tuttavia il success giavischà. Che la vulp fa da temp en temp intensivamain chatscha sin utschels para tut tenor d’esser collià cun ils ciclus dals effectivs da las mieurs-sfuigna.
Per part n’è però er cumprovada nagina gronda influenza da la vulp sin utschels che cuan per terra. E betg adina augmenta in management da predaturs la rata da survivenza da las spezias periclitadas. En cas che la spessezza da vulps sa diminuescha pon er mustailids remplazzar la cumpart da predaziun da la vulp. L’efficacitad d’in management da predaturs activ (cun mazzar ils predaturs) u passiv (cun midar las structuras dal habitat) sco mesira da protecziun da la natira è perquai contestada e sto vegnir giuditgada da cas en cas.[34]
Muntada culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Bibla cumpara la vulp sco simbol per la cuntrada selvadia u er devastada che vegn perquai abitada dad ella, en pli sco animal nuschaivel u sco simbol per malizia e nauschadad (p.ex. Lucas 13,32). Jesus dovra la vulp – la quala ha almain ina tauna – sco cuntramaletg per si’atgna situaziun senza patria. Ina posiziun speziala ha la vulp en il Cudesch dals derschaders, nua ch’i vegn raquintà co che Simson dovra vulps per destruir funs dals adversaris.
En l’iconografia serva la vulp a persunifitgar il putgà.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Per tudestg è la vulp er enconuschenta sut la denominaziun ‹Reineke›. Quella deriva d’ina poesia latina da l’onn 1150 cun il titel ‹Ysegrimus›, en la quala la vulp cumpara sco ‹Reinardus›. L’onn 1175 ha Pierre Saint scrit il ‹Roman de Renard›. Quest’istorgia, pensada sco parodia sin il stil da viver curtais, attribuescha a la vulp ina rolla dubla sco canagl ed erox. En l’ulteriur decurs dal temp medieval èn istorgias cun ‹Reineke› sa derasadas vastamain. La vulp vegn represchentada sco faussa, vindicativa, stinada, maliziusa ed individualista. Enconuschenta è surtut daventada la versiun da Goethe da ‹Reineke Fuchs› da l’onn 1793.
En intginas regiuns dal territori da lingua tudestga vegn attribuida a la vulp ina rolla positiva sco vulp da Pasca: Là surpiglia ella, en rom dals usits da Pasca, la rolla da la lieur da Pasca da purtar ils ovs.
Er en il Giapun gioga la vulp ina rolla en la mitologia ed en fablas. En China na valeva ella betg be sco simbol per malizia e rampigns, mabain er per la seducziun erotica e per demonia. Numerus èn surtut ils raquints en ils quals umens sa laschan en cun ina bella dunna ch’è en vardad in spiert da vulp e che van a la malura.
Fin en il 20avel tschientaner ha dominà ina represchentaziun negativa da vulps en paraulas e cudeschs d’uffants. Exempels èn da chattar en las paraulas da Grimm, en l’istorgia da Nils Holgersson u en la chanzun d’uffants ‹Fuchs, du hast die Gans gestohlen›.
Istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
En lieus da chat preistorics en la Jordania ed en l’Israel han ins chattà ossa da vulps sco objects da fossa (per part en fossas d’uffants). Sco che chats or da las taunas dal Carmel (Israel) cumprovan, vegnivan er mangiadas da quel temp vulps. En l’Anatolia (Tirchia) han ins chattà l’illustraziun d’ina vulp en in lieu da chat archeologic che datescha da ca. 10 000 a.C.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Alexander Wandeler, Peter Lüps: Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758) – Rotfuchs. En: Michael Stubbe, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas. Band 5: Raubsäuger – Carnivora (Fissipedia). Teil I: Canidae, Ursidae, Procyonidae, Mustelidae 1. Aula-Verlag, Wiesbaden 1993, p. 140.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 20.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 20.
- ↑ Miroslav Bouchner: Der Kosmos-Spurenführer. Spuren und Fährten einheimischer Tiere. Gondrom-Verlag, Blindlach 1996, p. 102s.
- ↑ Martin Hemmington: Foxwatching. In the Shadow of the Fox. Whittet Books, Stonham 1997, ISBN 1-873580-31-2, p. 22.
- ↑ Angelika Lang: Spuren und Fährten unserer Tiere. BLV Naturführer, Minca 1991, ISBN 3-405-13819-1, p. 116.
- ↑ David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2, p. 32.
- ↑ Cf. t.a. David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2.
- ↑ Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Bern 2006, ISBN 3-258-07030-X, p. 39s.
- ↑ Cf. p. ex. Konstantin Börner: Untersuchungen zur Raumnutzung des Rotfuchses Vulpes vulpes (L., 1758) in verschiedenen anthropogen beeinflussten Lebensräumen Berlins und Brandenburgs. Dissertation Humboldt-Universität-Berlin. Mensch und Buch Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-86387-500-8.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 64s.
- ↑ P.J. Baker, S.M. Funk, M.W. Bruford, S. Harris: Polygynandry in a red fox population: implications for the evolution of group living in canids? En: Behavioral Ecology, tom 15, 2004, p. 776.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 112.
- ↑ David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2, p. 17.
- ↑ David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2, p. 53.
- ↑ Konstantin Börner: Untersuchungen zur Raumnutzung des Rotfuchses Vulpes vulpes (L., 1758) in verschiedenen anthropogen beeinflussten Lebensräumen Berlins und Brandenburgs. Dissertation Humboldt-Universität-Berlin. Mensch und Buch Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-86387-500-8, p. 15.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 70ss.
- ↑ Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Bern 2006, p. 88.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 114.
- ↑ Stephen Harris, Phil Baker: Urban Foxes. 2. ed. Whittet Books, Suffolk 2001, ISBN 1-873580-51-7, p. 30ss.
- ↑ Graziella Iossa, Carl D. Soulsbury, Philip J. Baker, Keith J. Edwards, Stephen Harris: Behavioral changes associated with a population density decline in the facultatively social red fox. En: Behavioral Ecology, tom 20, 2009, p. 385–395.
- ↑ Jacek Goszczyńsk: Home ranges in red fox: territoriality diminishes with increasing area. En: Acta Theriologica, tom 47, supplement 1, 2002, p. 103–114.
- ↑ Thomas A.M. Kaphegyi: Untersuchungen zum Sozialverhalten des Rotfuchses (Vulpes vulpes L.). Dissertation der Forstwissenschaftlichen Fakultät der Albert-Ludwigs-Universität, Freiburg im Breisgau 2002, p. 76s., 85.
- ↑ Carl D. Soulsbury, Philip J. Baker, Graziella Iossa, Stephen Harris: Red Foxes (Vulpes vulpes). En: Stanley D. Gehrt, Seth P.D. Riley, Brian L. Cypher (ed.): Urban Carnivores. Ecology, Conflict, and Conservation. Hopkins University Press, Baltimore 2010, ISBN 978-0-8018-9389-6, p. 68.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 40ss.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 54.
- ↑ T.a. Jan Olof Helldin, O. Liberg, G. Gloersen: Lynx (Lynx lynx) killing red foxes (Vulpes vulpes) in boreal Sweden – frequency and population effects. En: Journal of Zoology, tom 270, 2006, p. 657–663.
- ↑ T.a. Reidar Andersen, Patrick Duncan, John D. C. Linnell (ed.): The European Roe Deer: The Biology of Success. Scandinavian University Press, Oslo 1998, ISBN 82-00-37682-6, p. 141–143.
- ↑ David MacDonald, Cristina D. Buesching, Pavel Stopka, Sandra E. Baker: Encounters between two sympatric carnivores: Red foxes (Vulpes vulpes) and European badgers (Meles meles). IEn: Journal of Zoology, tom 263, 2004, p. 385–392.
- ↑ Ekkehard Ophoven: Wildtierkunde. Biologie, Merkmale, Bejagung. Kosmos-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10229-7, p. 48.
- ↑ T.a. E.R. Lindström, S.M. Brainerd, J.O. Helldin, K. Overskaug: Pine marten – red fox interactions: a case of intraguild predation? En: Annales Zoologici Fennici, tom 32, 1995, p. 123–130.
- ↑ Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Berna 2006, p. 118.
- ↑ Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (ed.): 11509 Vulpes vulpes. En: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference, terza ed.
- ↑ M. Bolton, G. Tyler, K. Smith, R. Bamford: The impact of predator control on lapwing Vanellus vanellus breeding success on wet grassland nature reserves. En: Journal of Applied Ecology, 44 (3), 2007, p. 534–544.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Zoologia
- Alexander Wandeler, Peter Lüps: Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758) – Rotfuchs. En: Michael Stubbe, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas. Tom 5: Raubsäuger – Carnivora (Fissipedia). Teil I: Canidae, Ursidae, Procyonidae, Mustelidae 1. Aula-Verlag, Wiesbaden 1993, p. 139–193.
- Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X.
- David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2.
- Maria Schnaitl, Sylvia Stürzer: Rotfuchs (Vulpes vulpes) und Dachs (Meles meles) im Nationalpark Bayerischer Wald. Raumnutzungsverhalten und Habitatwahl in einem geschlossenen Waldgebiet. (= Nationalpark Bayerischer Wald, carnet 18). 2009, ISBN 3-930977-32-X, p. 104–105.
Vulps che vivan en citads
- Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Bern 2006.
- Stephen Harris, Phil Baker: Urban Foxes. Whittet Books, Suffolk 2001.
- Trevor Williams, Andrew Wilson: Unearthing the urban fox. The Fox Project, Tonbridge 2000, United Kingdom.
La vulp en la cultura narrativa
- Rudolf Schenda: Fuchs. En: Das ABC der Tiere. Märchen, Mythen und Geschichten. C.H. Beck Verlag, Minca 1995, p. 105–111.
- Hans-Jörg Uther: Fuchs. En: Enzyklopädie des Märchens, tom 5, Berlin 1987, p. 447–478.


c: text/html

text:
Categuria:Artícul in Milanees
Chí i è repurtaa i artícuj scrivüü in Milanees.
Vardii anca[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Nurmalameent chí a la wikipedia a drövum la majüscula per i nazziunalitaa. Però un bell puu d'üsüari i eva mia a dispusizziun la bueta {{MILCLASS}}, ch'a la fa tütt-coss da manera autumàtega. Dunca, si decídum da sigütá a druvá la majüscula ga vöör da mett chesta bueta a tücc i artícuj da la categuria category:Artícul in milanees. Prima però, parlemm-en chí.
Benvegnüda chesta scrita in oolt dialett/urtugrafii.
Vus in de la categuria "Artícul in Milanees"
In quela categuria chì gh'è i 51 paginn indicaa de 51 che gh'hinn in tutal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Autur LATABLA avust e settember 2016 - naschì e creschì si a Laax en Surselva, scolas e studis a Cuira, Milaun, Turitg e Friburg. Stà en set onns main che quindesch dis ad alp. Ama la mar e la cuschina taliana.
Da Rest Giacun Dermont -
La capacitad dad operaziuns dals computers è s’augmentada ils davos onns e decennis a moda rasanta. Baud u tard vegnan maschinas a superar il tscharvè uman. Il svilup dals ultims mais mussa ch’ils computers èn schi damanaivel sco anc mai a quest pass. Davart las consequenzas d’ina intelligenza artificiala superiura a la capacitad cognitiva umana sa lascha be specular.
La primavaira da quest onn è ina novitad circulada tar las redacziuns da quest mund. Per l’emprima giada ha in computer battì in uman en il gieu da strategia chinais cun il num „Go“. Quest gieu sa basa sin in raster da lingias che sa cruschan. Sin quests puncts da cruschada vegnan posiziunads craps alvs u nairs. Mincha giugader emprova da conquistar tant spazi sin la tabla da gieu sco pussaivel. Per giugar a „Go“ n’èn betg mo necessarias capacitads logicas sco en schach, mabain era ina survista strategica e l’abilitad d’adattar la tactica en il decurs dal gieu. Per quests motivs n’ha enfin questa primavaira anc mai in computer battì in dals megliers gieuaders dal mund da „Go“. Ussa dentant ha la firma „Microsoft“ sviluppà in computer ch’è stà pipa da far quai. La maschina cul num „AlphaGo“ è vegnida construida aposta per quest intent.
Nov modus operandi
Durant ch’ils computers convenziunals sa basan sin algoritems relativamain simpels, agescha il nov computer a moda dal tuttafatg differenta. Ils emprims computers ch’han battì in dals megliers giugaders da schach lavuravan simplamain cun quintar ora tut las variantas pussaivlas e lura tscherner tala ch‘empermetta il meglier effect. Il nov computer da Microsoft, che ha batti in dals megliers giugaders da „Go“ dal mund, operescha dentant a moda differenta. El emprenda..
Emprima publicaziun sin latabla.ch: 1 d'avust 2016 (Sche „Siri“ sa dapli che ti)
Da Rest Giacun Dermont -
La religiun da noss temp è la moda. Ella dictescha co che l’uman ha da’s cuntegnair, tge ch’el traffica en ses temp liber e perfin che ch’el mangia. Mancan a la giuventetgna autras perspectivas?
Sa nutrir a moda vegana, passentar uras ed uras a guaffens da trenament en tempels da fitness, dumbrar calorias e quintar idrats carbonics - quai èn tut novs aspects da la giuventetgna d’ozendi. Musclas e forza valan tar ils giuvens sco simbol da status, tar las giuvnas era il regl da vulair esser uschè magras sco pussaivel. La giuventetgna celebrescha il cult corporal sco religiun da substiziun al cult divin. Adina novs centers da fitness avran lur portas e chattan grond resun tar la giuventetgna. Lur idols chattan els en la televisiun ed en l’internet.
Heidi Klum e Social Media
Ils idols per ils giuvenils porschan emissiuns sco tala da Heidi Klum, che tschercha on per on novas giuvnas per la moda. Giuvnas dunnas cun corps da modell sa preschentan al public e fan da tuttas sorts per avair lur quart d’ura da prominenza. Il messadi davos questas emissiuns è il fatal da quest cunfar: Mintgin po brigliar en quest metier, sch’el è be pront da lavurar dir avunda.
La realitad è dentant in’autra.
Be ina pitschna part da l’umanità ha insumma las premissas necessarias per in corp da model. En l’internet, ch’è daditg la funtauna d’infurmaziun preferida da la giuventetgna, curseschan millis e millis maletgs da corps giuvens perfetgs. I vegn suggerà a la giuventetgna che be ils bels e trenads possian avair ina vita cuntenta. Tgi che cunterfà a la norma vegn bittà a chantun e ris ora.
Dumbrar calorias
Sa nutrir a moda „sauna“ è en moda. Ina gronda part da la giuventetgna metta grond pais sin lur nutriment. Ils ins desistan forsa da products d’animals per motivs ecologics u perquai ch’els aman ils animals. Auters dentant sviluppan disturbis da nutriment che pon as sviluppar a malatias cun enormas consequenzas fisicas e psicicas. Dapi entgins ons registreschan communitads che s’engaschan per persunas cun disturbis da mangiar in augment da persunas pertutgadas. Bulimia e anorexia èn malatias ordvart malignas perquai ch’ellas vegnan vesaivlas pir en in stadi già precar. Ils donns corporals chaschunats causads da disturbis da nutriment èn considerabels.
Già survargan ils custs medicinals per persunas cun bulimia ed anorexia tals che vegnan chaschunads da persunas adiposas. Entras ils cult dal corp emblida in part dals umans da viver lur giuventetgna. Minchin vul sa preschentar en la megliera glisch e dà grond pais a la preschentaziun da sasez en l’internet. Tut ils auters aspects da vita da mintgadi perdan impurtanza.
Che schabegia cun ils teaters?
Ils giuvens èn pronts da pajar autas contribuziuns annualas en tempels da fitness, da dar ora lur raps per preparats da nutriment e pulvras da protein. Ma chi posseda in abonnement stagiunal per il teater? L’individualissem da nos temp maina ad in svilup alarmant. Davart las premissas essenzialas per nossa vita da mintgadi na vegn betg pli discutà. Libertad e bainstanza n’èn dentant betg garantidas per l’eternitad, ma ston vegnir defendidas di per di. Il svilup politic en Svizra, en l’Europa ed en ils Stadis Unids da l’America sa distatgescha adina pli ferm da sias ragischs. Uschia sa sviluppa ina società apolitica e pauc critica. Il quint ans preschenta cun il renaschiment da forzas populisticas e naziunalisticas, entras discreditar l’idea d’ina Europa unida e cun pajass sco candidats per ils pli impurtants uffizis da quest mund. Mincha pievel obtegna la regenza ch’el merita.
Text: G. Dermont, Cuira
Fotografia: www.pixabay.com
Da Rest Giacun Dermont -
Convenziuns vegnan e van, la giuventetgna resta. Dapi passa tschient onns datti moviments da giuventetgna, els han gì gronda influenza sin il decurs da l’istorgia. Ils giuvens dad ozendi vegnan gugent numnads Generaziun Y. Quals èn lur ideals e co sa splega il cumbat per surmuntar convenziuns antiquadas?
Per midadas fundamentalas da la società hai adina duvrà l’engaschi da la giuventetgna. Nagut sa mida avant ch’insatge sa mova, star salda munta regress. Chaussas da midar dessi avunda sin quest mund, ma tgi prenda l’iniziativa? En vista al svilup demografic è la giuventetgna d’ozendi forsa dumandada pir che mai da prender enta pugn las chaussas e da cumbatter per ina società che corrispunda a ses agens ideals; per il bain da tuts.
Moviments da giuventetga cun grond effect
Suenter l’onn 1900 s’han furmads en l’Inghelterra ed en Germania ils emprims moviments tanter la giuventetgna burgaisa. Els han cumbattì encunter las convenziuns magari stretgas da quel temp ed entschet a suandar agens ideals. Il fiasco da l’Emprima Guerra mundiala ha manà ad ina gronda disillusiun da la giuventetgna, cunzunt en la Germania nua ch’ils giuvens sa sentivan sco unfrendas d’ina guerra ch’ils vegls han inizià e vulì. Il regime naziunalsocialistic ha chapì d’integrar la giuventetgna per sia chaussa ed ha cuntanschì d’attrar ina generaziun obedaivla, insumma betg critica. Las consequenzas èn enconuschentas.
Nua èn restads ils ideals dal 1968?
La generaziun giuvna dad ozendi guarda enavos sin ils onns suenter 1968 cun sentiments magari ambivalents. Dad ina vart èn ils merits da quell’epoca incontestads e da fich gronda impurtanza per nossa società odierna. Da l’autra vart ans dumondan ins er nua che tut quella glieud as rechatta ussa? En quai propi las medemas persunas cun lur chavels lungs e las barbas sfarfatgas che sesan ozendi cun vestgadira e frisura adretta en las etagas sura e surveglian il consumissem? Nua èn restads ils ideals dal 1968?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Punk politicamain correct
Er il moviment da punk cun lur parolas antietatisticas d’ina giada s’ha suttamess ad in correctadad politica che fa smarvegliar. Il festival da punk Afropunk, ch’ha lieu a Brooklyn, New York dapi l’onn 2005, è sta quest’on sut il motto da la correctadad politica. La giuventetgna dad oz na duai betg esser pli mo encunter sexissem e rassissem, ma er encunter disavantagar impedids, glieud veglia, homosexuals, glieud grossa, persunas transsexualas ed insumma encunter tut odi. La glieud duai simplamain sautar. Sautar, consumar e lura ir a chasa e glindesdi endamaun puspè sa mussar al plaz da lavur. Ina società che tascha. Ora e labora en pleds moderns, paun e gieus per il pievel. Betg chi fiss bun da laschar reviver x-ina furma da quest odi, ma ils ideals pudessan bain esser empau pli constructivs che da simplamain taschair davart tut.
E quai l’essenza da la generaziun Y?
La generaziun Y, la gronda part dad els „digital natives“, celebrescha ina superficialitad fatala. Be cun sa preschantar da la megldra vart en l’internet n’esi fatg nagut per in meglier mund. Cun s’ignivar en il sistem actual er betg. Ina tala indifferenza envers ils problems acuts da patria e dal mund insumma è pura decadenza. Tgi vul anc crair vi da la solidarità tanter las generaziuns sche las refurmas da la cassa da rentas vegnan sbittadas giada per giada a l’urna causa la maioritad da glieud veglia tanter ils votants? È il sistem da rentas be per la part da la società ch’ha già passà ils tschinquanta? Sche la cassa da pensiun va cun ils pes ensi sche è nos stadi, ludà sin tschel u betg, concurs. Bancrut. La generaziun Y vegn a pudair realisar ses ideals be ensemen cun las generaziuns pli veglias. I sto dar ussa novas furmas da collavuraziun e convivenza. I drova ina refurma da la società – e quella na daventa da sasez senza ils impuls da la giuventetgna.
Text: G. Dermont
Fotografia: www.pixabay.com (CC0)
Da Rest Giacun Dermont -
In dals pli vegls mitos enconuschents en la cultura occidentala è l’existenza dad unicorns. L’idea chi pudessan exister creatiras da tarabla talmain fantasticas giascha profund en la conscienza umana. I dà biologs che sustegnan ina tesa ordvart interessanta davart l’origin da quest mitos remarchabel.
Danunder deriva mo l’idea chi pudessan exister chavals cun corna? L’origin dal mitos da l’unicorn è bler pli vegl che las istorgias ed ils comics da Walt Disney ans suggereschan. En las tarablas da Grimm, che pon vegnir consideradas sco ierta culturala da gronda muntada, gieua l’unicorn già ina rolla impurtanta. Tenor la scienza archeologica n’hai mai dà in chavagl cun in corn, ma l’idea d’ina tala creatira da fantasia è probablamain bler pli veglia che quai ch’ins ha pudì supponir enfin ussa.
Savida che sa mantegna durant tschentaners
Ils frars Grimm n’ans indicheschan deplorablamain betg exactas funtaunas da lur istorgias. Malgrà las eventualas inspiraziuns fantasticas d’in dals frars „n’èn tarablas e mitos a la fin nagut auter ch’experienzas da la sort umana creadas e furmadas, dadas enavant entras ils tschentaners“ (E.Aeppli, Der Traum...). L’istorgia dal schnederin valurus cumpiglia in unicorn. Vuland attachar il schnederin resta l’unicorn pitgà cun ses corn en in bostg. Er ils filosofs grecs discurran d’unicorns.
Quant ipocritic (engl.: hypocritical) èsi en quest connex d’esser schocà da cumbats da taurs en las arenas da la peninsla iberica. I vegn tschessentà il fatg ch’ils taurs spagnols gaudan almain ina tratga d’auta qualità, er sch‘els vegnan mazzads a moda crudela. Il torrero Victor Barrio ch’è mort questa stad tras in culp d’in taur è vegnì surchargià postum cun gomias da glieud da l’entir mund. Er en Svizra hai dà talas reacziuns, tar nus, nua che la majoritad dals vadels masculins vegnan battegiads cul num „Mast“.
Fotografia: https://www.pexels.com (CC0)
Text: Rest Giacun Dermont, Cuira
Da Rest Giacun Dermont -
La capacitad dad operaziuns dals computers è s’augmentada ils davos onns e decennis a moda rasanta. Baud u tard vegnan maschinas a superar il tscharvè uman. Il svilup dals ultims mais mussa ch’ils computers èn schi damanaivel sco anc mai a quest pass. Davart las consequenzas d’ina intelligenza artificiala superiura a la capacitad cognitiva umana sa lascha be specular.
La primavaira da quest onn è ina novitad circulada tar las redacziuns da quest mund. Per l’emprima giada ha in computer battì in uman en il gieu da strategia chinais cun il num „Go“. Quest gieu sa basa sin in raster da lingias che sa cruschan. Sin quests puncts da cruschada vegnan posiziunads craps alvs u nairs. Mincha giugader emprova da conquistar tant spazi sin la tabla da gieu sco pussaivel. Per giugar a „Go“ n’èn betg mo necessarias capacitads logicas sco en schach, mabain era ina survista strategica e l’abilitad d’adattar la tactica en il decurs dal gieu. Per quests motivs n’ha enfin questa primavaira anc mai in computer battì in dals megliers gieuaders dal mund da „Go“. Ussa dentant ha la firma „Microsoft“ sviluppà in computer ch’è stà pipa da far quai. La maschina cul num „AlphaGo“ è vegnida construida aposta per quest intent.
Nov modus operandi
Durant ch’ils computers convenziunals sa basan sin algoritems relativamain simpels, agescha il nov computer a moda dal tuttafatg differenta. Ils emprims computers ch’han battì in dals megliers giugaders da schach lavuravan simplamain cun quintar ora tut las variantas pussaivlas e lura tscherner tala ch‘empermetta il meglier effect. Il nov computer da Microsoft, che ha batti in dals megliers giugaders da „Go“ dal mund, operescha dentant a moda differenta. El emprenda..
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Oscar Giannino
Oscar Giannino (Türì, 1 de setember del 1961) l'è ü giornalista e òm pulìtich italià, fondadùr e segretàre 'nfìna al 20 de fevrèr del 2013 de Fare per Fermare il Declino (FID). Come giornalista el se nempàsa suradetöt de pulìtica e de economìa.
Ol master a la Chicago Booth[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 18 de fevrér del 2013 ol Luigi Zingales, profesùr a la Chicago Booth e fondadùr del partìt insèma al Giannino, 'l s'è dimetìt dòpo ì saìt che l'è mia ìra che 'l Giannino 'l gh'àbie ü Master in Corporate and Public Finance ciapàt pròpe a la Üniversità de Chicago, come menimà l'à dicc piö de öna ólta ach in televiziù. [1] [2]. Pròpe per chèsto 'l 20 de fevrèr del 2013 'l Oscar Giannino 'l s'è dimetìt da segretàre e 'l sò pòst l'è stài ciapàt da la Silvia Enrico.
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cumplettamain surprendids sajan els stads da las attatgas dal luf, sa regorda il chau d'alp da la Stutzalp, Kaspar Nicca. Uschia n'hajan ins er betg pudì reagir immediat. Ins na saja betg stà preparà per metter en claus las nursas e proteger bain avunda ellas. Perquai haja duvrà in tschert temp enfin ch'ins haja gi il material per far saiv. Ma er la saiv da protecziun n'haja betg pudì tegnair davent cumplettamain il luf.
La collavuraziun cun il chantun saja bain stada buna, declera Kaspar Nicca. Era hajan ins elavurà in concept d'urgenza. La cuntrada da la Stutzalp è taissa – far saiv saja perquai betg uschè simpel. Chauns da muntanera n'han ins fin uss betg. Dentant vegnia quai schon en dumonda per ils fittadins. Uschia ni uschia – ils sforzs per pudair proteger be pli u main ils animals dal luf sajan enorms.
RR actualitad 17:00


text:
cuntegn
Exteriur
-
Gunnlaugsson sa retira
En l'Islanda è il schef da la regenza Sigmundur David Gunnlaugsson sa retratg. Quai rapportan medias islandaisas. Avant aveva el supplitgà il president dal pajais da schliar il parlament e da proclamar elecziuns novas. Cun quai reagescha el sin la disfidanza suenter las scuvertas da Panama-Papers.
Quels palpiris mussan che Gunnlaugsson possedeva ina firma da chascha da brevs en in'oasa da taglia. Il glindesdi avevan millis da Islandais protestà cunter Gil primminister. Quel refusa però tut las rinfatschas. El haja agì legalmain.
RR novitads 20:00


text:
Buffer overflow
In de la programmazion/seguridaa informatega el buffer overflow l'è 'n anomalia indova on programma, in del scriv data in d'on buffer, el va oltra e 'l tacca su a sorascriv i tocch de memoria arent. A l'è anca on ris'c bell gross per la sicurezza informatega, degià ch'on buffer overflow el permett anca de sostituì i istruzion legittim cont di istruzion dannos.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò on test del 1972 che 'l parlava de on primitiv kernel avvertiva di ris'c di buffer overflow: "The code performing this function does not check the source and destination addresses properly, permitting portions of the monitor to be overlaid by the user. This can be used to inject code into the monitor that will permit the user to seize control of the machine", cioè "El codes che 'l fa 'sta fonzion el controlla no propriament i adress de la sorgent e de la destinazion, e 'l permett a l'utent de velenà di porzion del kernel e iniettà del codes per ciappà el controll de la macchina".
El primm esempi a l'è staa el Morris Worm del 1988, che cont on buffer overflow el se spantegaa praticament in tutta l'Internet de quej agn, grazia al comand finger.
El midemm bug a l'è staa redescovert in del 1995 e spiegaa in l'applicazion in del 1996.
In di agn 2000 a hinn staa important Code Red e SQL Slammer, per piattaforma Windows.
Cont la nassita di console domestich intorna al 2003 i buffer overflow han permittuu de craccà sia la PlayStation, sia la Xbox sia el Wii.
Contramisur[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Per evità i buffer overflow gh'è di contramisur che i programmator pòden doperaa.
In di lenguagg de nivell medio-bass 'me el C gh'è di librarij segur che permetten de sbassà i possibiledaa de overflow.
Tipicament in di lenguagg pussee de volt nivell compagn del Ruby e del Python la memoria l'è gestida del lenguagg e no del programmador, e donca el buffer overflow l'è possibel domà cont di error di lenguagg.
A bon cunt però a gh'è di alter maner che permetten de protegg on sistema di buffer overflow, 'me el bit NX o la Data Execution Prevention, che marchen i spazzi per i dacc in manera de permett no 'n eseguzion indova a gh'è no di dacc faa per vess eseguii.


text:
Münegh
Münegh (Tudesch: München, Bavares: Minga/Mingga, Talian: Monaco, Ingles e Frances: Munich; Latin: Monacum; Pulach: Monachium; Cech: Mnihov; Purtughes: Munique) l'è la capital de la Bavaría e cunt i sò 1,45 mijun de gent a l'é anca la zità Bavaresa püssee granda, la tersa zità de la Germania, e la dudesema zità de l'Uniun Ürupeja. Münegh l'è vün di center ecunomegh, cultüraj e stradaj püssee impurtant de tüta la Federaziun Tudesca e anca vün di sit püssee danarus de tüt' Üropa.
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Infern
L'Infern l'è, per on poo de religion e credenz, el canton indova finissen i anim di mort. In di religion abramitegh el ciappa on significaa negativ, comé canton de sofferenza per i anim di omen ch'han faa peccaa in la soa vita.
La parolla la vegn dal latin e la voeur di "inferior", perchè i roman pensaven che 'l fuss sotta terra, con l'entrada a Capua.
In la letteradura i oeuver pussee important che parlen de l'Infern hinn el Liber di Tre Scricciur del Bonvesin de la Riva e la Divina Commedia del Dante Alighieri.


text:
Lavurs
Surdoraders-enramaders e surdoradras-enramadras fan roms da maletgs, enrameschan maletgs e surdoreschan roms ed objects sco per exempel sculpturas da lain, tavlas d’ustarias euv. D’ina vart reparan, conservan e restaureschan els objects vegls, da l’autra vart fan els novs roms da maletgs. Per reparar e restaurar dovran els tant tecnicas tradiziunalas sco er novas. Il pli savens lavuran els en l’atelier, tar lavurs da restauraziun lavuran els mintgatant er direct sin il plazzal en baselgias.
La fabricaziun da roms pretenda ina preparaziun da la lavur ed in’execuziun da la lavur conscienziusa. Surdoraders-enramaders tschertgan en il deposit da laina profils da laina adattads, als taglian exactamain sin mesira, tatgan ils elements dal rom tar in rom e fixeschan las parts tatgadas cun meds d’agid adattads. Suenter las lavurs da mular exactas dattan els l’emprima colurada sin il rom. Latiers dovran els ina basa da crida ch’els han preparà sezs. Quella dattan els si cun il penel u cun la pistola da squittar. Il rom grundà vegn danovamain glimà.
Tar la surdorada da roms ed objects taglian ils spezialists folia da metal e la mettan sin la surfatscha che vegn surdorada. Latiers differenzieschan els ils dus proceders surdorar cun puliment e surdorar cun ieli. Suenter vegn il rom colurà, patinà e sche necessari vernischà. Els maschaidan il tun da colur giavischà e dattan si la colur, la vernisch transparenta u la titgira preparada. Tenor basegn elavuran els la surfatscha per imitar segns da la vegliadetgna.
La fabricaziun da roms vegn terminada cun l’enramaziun. Quella cumpiglia sper ulteriuras incumbensas il tagliar chartun per il passepartout, il tagliar vaider sco er l’elavuraziun d’urs da vaider, il stender e montar dal purtader da maletgs e la fin finala l’enramar.
Surdoraders-enramaders cusseglian la clientella a moda cumpetenta ed amiaivla. Els taidlan ils giavischs da la clientella, fan propostas cun stil segir ed exequeschan las incumbensas a moda professiunala. Durant la lavur dal mintgadi tegnan els net lur lieu da lavur e resguardan aspects ecologics. Els tgiran lur maschinas ed utensils e resguardan las prescripziuns da la prevenziun d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-4-2009 (stan 1-2-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in atelier per lavurs da surdorar-enramar
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Berna
Roms professiunals
- cussegliaziun da la clientella, preparaziun da la lavur e lavurs flancantas dal process
- surdorada
- fabricaziun da roms
- enramaziun
- restauraziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "surdorader-enramader / surdoradra-enramadra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- buna motorica fina
- senn per bellezza
- pazienza e perseveranza
- interess vi da l’art e l’istorgia
- plaschair vi dal contact
- lavurar a moda orientada a la clientella
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas per creaziun sco er dal Schweiz. Verbandes Bild und Rahmen SVBR
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor/ Master of Arts (SAS) en conservaziun-restauraziun
En Germania
maister surdorader / maistra surdoradra a la Städtische Meisterschule für das Vergolderhandwerk / Kirchenmalerei München
Cundiziuns da lavur
Surdoraders-enramaders chattan lavur en ateliers da surdorar, museums, manaschis da restauraziun e fatschentas spezialisadas d’enramaziun.
Cun in pèr onns experientscha da lavur han surdoraders-enramaders bunas premissas da manar in agen atelier.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweiz. Verband Bild und Rahmen SVBR
Sekretariat
Schlosstalstr. 50a
8406 Winterthur
Tel: 061 599 30 00
URL: www.svbr.info
Schule für Gestaltung Bern und Biel
Schänzlihalde 31
3013 Bern
Tel: 031 337 03 37
URL: www.sfgb-b.ch


text:
Postar carta da di VFF
Per promouver il traffic public ma eir sco servezzan a nossa populaziun metta il Cumün da Zernez a disposiziun üna "carta da di cumüns" da la seguonda classa.
Els lessan ün di inter, da bunura fin saira tard - sia quai culla VR, VFF, autos da posta, interpraisas da barchas, trams, interpraisas da bus o cullas plü bleras viafiers privatas concessiunadas - giodair las bellezzas da nos pajais? La "carta da di cumüns" po gnir reservada aint il chalender quia suotvart. Il predsch per carta da di importa CHF 45.00. Cunter ün pajamaint anticipà da CHF 50.00 daja la pussibiltà, da laschar trametter la carta culla posta. Appaina cha nus vain survgni ils raps, tramettain la carta da di per charta inscritta.
Infuormaziuns detagliadas chattan els suot disposiziuns generalas (AGB).


text:
Cun 980 dunnas a la partenza a S-chanf èn sa participadas pli u main medem bleras curriduras a la Cursa da dunnas sco ils ultims onns. Il squitsch sin la nova organisaziun sajan bain stà grond quest onn, grazia l’agid da numerus voluntaris rutinads, haja tut funcziunà sco giavischà, uschè Menduri Kasper.
Traject maraton è pront
In’emna suenter la Cursa da dunnas è la partenza per la gronda cursa, il 49avel Maraton da skis engiadinais, da Malögia a S-chanf. Il traject è tenor Kasper en in fitg bun stadi. En ils lieus pli delicats, sco per exempel il Guaud da Staz hajan ins transportà naiv artifiziala, la situaziun sin ils lais da l’Engiadin’Ota saja perfin optimala quest onn.
Cologna motivescha
Gia uss dettia in numer da passa 12’800 annunzias, uschia ch’ins possia bain far quint cun passa 13’000 participants al grond maraton in onn avant il giubileum.
Surtut il fatg ch’il campiun olimpic, Dario Cologna vegn ad esser a la partenza proxima dumengia, attira segir anc a numerus passlunghists da sa participar a la cursa populara.
RR actualitad 08:00


text:
Guzzön
Guzzön (Piemuntes: Gosan; Italian: Gozzano) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 5 566 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 445 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de as comunas Bulzan, Burbané, Briga, Gargal, Invó, Orta, Pogn, San Maurizi e Suris.
El se tröva a brev distanza de l'estremità meridiunala del Lagh d'Orta, al center de una granda cunca murenega che la gh'ha cume limit a ovest i Prealp che la dividen de la Valsesia e a est de l'Agogna. El gh'ha quater fraziun.
In del lögh induve adess la gh'è la gesa de San Lurenz, un temp i düü fradei grech che hann purtaa el Cristianismu in questa zona (Giüli e Giülian) aveven faa sü una gesa dedicada a la Madona. Lì el gh'era el corp del Giülian.
Esempi de dialet de Guzzan[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva düi matai.
E al püssè sgióvan da lór gh'ha dicc al pà: “Pà, dam la méia part da cul ch'am tuca!” e 'l pà gh'ha facc i parti dla roba.
E poch dì dopu al püssè sgióvan di matai l'ha facc fagot da tüt cul ch'al gh'eva e l'è nacc int un paes luntan, induva, fand 'na vita da disprà, s'è mangià fora tüt cul ch'al gh'eva.
E dopu ch'a s'è mangià tüt, inta cul paes gh'è gnü 'na gran caristia, e lüi l'ha cumanzà santì ch'al gh'eva fam.
E l'è nacc e s'è miss insem a vün da culi parti là, ch'a l'ha mandà fora cum i purscei.
E lüi gh'eva voja da mangià cul ch'i mangiavan i purscei; ma 'nzün ga 'n dava.
Alór gh'ha pansà sü 'n pò e l'ha dicc: “Quanci ch'i ciapan paga dal mè pà, e mangian pan fin ch'i 'gh n'han voja, e mì mòra dla fam!
Vöj stà chilò piü, vöj nàman dal mè pà e vöj dìgh: Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza.
E sum gnanca piü degn d'essa ciamà tö fiöl. Dam la paga anca a mì, cumè a vün di töi oman.”
L'è gnü via dunca da là, e l'è nacc dal sö pà; e prima ch'al rivass int la cà, al sö pà l'ha vist, e gh'ha biü cumpassión, l'ha brascià sü e l'ha basà.
E 'l mat gh'ha dicc: “Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza, e sum piü degn d'essa ciamà tö fiöl”.
Ma 'l pà l'ha dicc ai söi sarvitór: “Purté scià i püssè bei pagn e vistìl, mitìgh sü 'n anel e cauzél.
Pöi miné fora 'l videl ingrassà, e mazzél, ch'i 'l mangiuma e stuma alegar!
Parchè 'stu mè mat chilò l'era mort e l'è risciüscità, l'era pardü, e l'uma truvà 'ncóra” e s'inn miss a fà ribota.
L'aut fiöl prüm da cul inò, l'era fora int i campagni, e 'n tra cula ch'al turnava 'ndré, quand l'è stacc riva la cà, l'ha santü ch'i sunavan e ch'i balavan.
E, ciamà vün di sarvitór, gh'ha dumandà cuss a vureva dì cula roba.
E lüi l'ha rispundü: “Gh'è gnü cà 'l tö fradel, e 'l tö pà l'ha mazzà 'l videl ingrassà parchè l'è gnü cà san e salv”.
Ma lüi l'è gnü rabià e l'ha mia vursü nà dent; alóra gh'è gnü fòra 'l sö pà, e l'ha prigà da nà dent.
Ma lüi gh'ha rispundü: “Ecu, mì l'è già tanci agn ch'it fagh al sarvitór, t'ho mai disübidì 'na bota, epüra ti m'é mai gnanca dacc un cravin da mangià cum i mei amis:
ma quand gh'è gnü cà stu tö fiöl, ch'l'ha mangià la tóa roba cum di purcasci, ti t'é mazzà 'l videl ingrassà”.
E lüi gh'ha dicc: “Ti 't sé sempar cum mì, e cul ch'l'è mè l'è tö;
Adess bisogna fà festa e stà 'n ligria, parchè cul mat l'era mort e l'è rüsciüscità, l'era pardü e pöi l'uma truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gussön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Under 9: Nce per i pitli dla Under 9 ąl scumencią n sada ai 30.9. l prim turnoi. Ėi ie jic a Eppan a fé bėn cater partides. La prima contra l Eppan ulache la ne ą nia massa butą. N muessa dģ che on purtruep mé nuef jugadėures y nce sce l vėn mé jugą de trėi contra trėi fņvel per nosc mutons scialdi sfadiėus a tenģ pea cun i autri. Tla segonda partida cun l Bulsan Academy y la terza cun l Lana ąi cialą de tenģ pea, unian for miėures. Nscil ąi tla ultima partida contra l Maran desmustrą na gran ulentą vencian chėsc juech. N gra ti va a nosc trainadėures Larry Sadler y Gabriel Lang che fej n bon lėur cun chisc mutons.
U17 Gherdėina - Como 12:2 (3:0, 3:1, 6:1)
N sada ai 30 de setėmber ą la scuadra dla Under 17 jugą tl stadio Pranives de Sėlva contra la scuadra dl Como. Scumencią ą la partida mo drėt valif, davia che i mutons dl Gherdėina ie ruvei ite bel plan tl juech, ma pona, do y do, ąn udł la desferėnzia de livel y i goi da pert dl Gherdėina ie tumei "a mascin". I mutons ą vencił saurģ per 12:2, chėsta vėnta fej scialdi bon al moral di mutons.
Per l Gherdėina ą fat i goi: Ben Linder (3), Tobias Fill (2), Kevin Schmalzl, Alexander Vigl, Leo Rabanser, Nicholas Paratoni, Julian Senoner, Leo Messner y Tommy Delucca.
U19 Gherdėina - Cortina 0:3 (0:0, 0:1, 0:2)
Sciot per chėsta partida de n dumėnia ai 1. de utober. La ą scumencią drėt bėn y n se ą giapą l prim gol permņ puech dan la fin dl segondo tėmp. I ultimi doi goi ą chėsta scuadra pona nce permņ giapą ti ultimi cater menuc dla partida. L Cortina ą scumencią a druché deplł y ą vencił la partida per 3:0 trajan bėn 45 iedesc sun cassa (l Gherdėina mé 19 iedesc), che desmostra inņ la boniscima statistica de nosc verdiaporta.
La proscima partides di jėuni n cėsa: La U15 jugherą n dumėnia ai 8.10. dala 14.00 contra l Persenon.


text:
Ruinas da castials
Ruina dil casti d'Axenstein
La ruina dil casti da Saxenstein (Axenstein), che secumpona da dus plaids che significheschan il medem, sesanfla sper igl uclaun d'Axenstein. La tuor pregnanta quadra (tuor da habitar) deriva, sin fundament da sia moda da construir, probablamein dall'entschatta dil 13avel tschentaner ed ha il caracter d'ina insla da runcaglia, carteivlamein la sedia d'in administratur da Razén. Forsa haveva questa tuor era ina funcziun da guardia, pertgei ch'el era il post il pli al vest dil district feudal da Razén. La tuor da habitar disponeva d'ina entrada elevada cun artg rodund ella secunda alzada. Davart igl abandun dalla tuor mira la tuor da Schwarzenstein.
Fontaunas: carnets annuals da Pro Supersaxa (tenor Poeschel 1929 e «Burgenbuch», Clavadetscher/Meyer 1984).
Ruina dil casti da Heidenberg
La ruina dil casti da Heidenberg (Heidenburg, Hohlenburg, Hohlenstein, Lochliburg) ei situada sur Tavanasa silla spunda nord dil trassé da Sursaissa e vegn datada dad O. Clavadetscher/W. Meyer egl 11/12avel tschentaner. Els manegian era che quei cumplex fortificau seigi vegnius abandunaus gia avon il 13avel tschentaner. Avon maun ein aunc ils fundaments dils mirs d'ina tuor probablamein pentagonala construi sin in carpun ed ils fastitgs fleivels d'in mir da defensiun circumdont. Forsa setracta ei cheu d'ina expressiun populara d'ina miraglia considerada sco vegliandra.
Fontauna: carnet annual Pro Supersaxa 1989 (tenor «Burgenbuch», Clavadetscher/Meyer 1984).
Ruina dil casti da Moregg ad Egga
Malgrad che quella tuor cumpara da siu temps avdau en negin document, savess ella medemamein datar dil 13avel tschentaner. Era ella surveva al medem intent sco ils ulteriurs castials da Sursaissa. Ella era in «edifeci d'administraziun fortificau» el district feudal dils baruns da Razén. Per ulteriuras informaziuns mira il casti da Schwarzenstein.
Fontauna: carnet annual da Pro Supersaxa 1993 (tenor «Burgenbuch», Clavadetscher/Meyer 1984).
Ruina dil casti da Schwarzenstein
La ruina dil casti da Schwarzenstein vegn datada circa ella mesadad dil 13avel tschentaner (miraglia) ed ei probablamein vegnida fundada dils baruns da Razén. Hartwig von Löwenstein ha priu naven ella a Heinrich Brun da Razén, ha denton stuiu returnar ella igl onn 1289. Il vast cumplex (suenter il casti da Munt s. Gieri segiramein il pli grond casti el territori dil Rein Anteriur) sesanfla alla spunda teissa dalla terrassa da Sursaissa. El ei situaus sin in grugn da circa 50 m lunghezia ch'ei fortificaus per liung digl ur cun in mir da tschenta e che dispona all'entschatta ed alla fin mintgamai d'in edifeci principal che deriva da differentas epocas. La porta alla part probablamein pli veglia egl ost sesanflava el sidost. La porta dil tract vest sesanfla el nord ed era accessibla sur ina construcziun da lenn erigida a moda gagliarda (entrada elevada). Davart ils edifecis ella cuort interna savessen mo excavaziuns archeologicas dar sclariment.
In casti sesanflava pil solit ella vischinonza d'ina cuort tributaria dil temps medieval e domiciliava il migiur, «incassader dil tscheins» dil signur, cheu dils baruns da Razén ni da lur possessurs da pègn. Il casti ei probablamein vegnius bandunaus el decuors dil 14avel tschentaner, cunquei ch'il president da dertgira dils Gualsers immigrai da niev ha entschiet ad exercitar la giurisdicziun bassa.
Fontaunas: Pro Supersaxa 2000 (tenor Poeschel 1929, Clavadetscher/Meyer 1984).


text:
Mia vita - mia musica: cun Martina Hänzi
- Sonda, 13.8.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 13.8.2016, 9:03, RTR
La musica preferida dad ella è fitg variada: da rock e pop fin tar la musica classica.
Naschida e ida a scola è Martina Hänzi en il chantun Turitg. Dapi l'onn 1998 è ella a Scuol en differentas funcziuns en il turissem. Dapi in onn ha ella ina atgna fatschenta en il sectur da marketing turissem.
Martina Hänzi che ha ragischs a Lavin ha er ina stretga colliaziun cun la musica. Uschia ha ella sunà durant 11 onns il clavazin. La musica preferida da Martina Hänzi è fitg variada.
Redacziun: Reto Mayer


text:
Kleindietwil
Kleindietwil a l'eva un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.7 km².
Al prim de ginee del 2011 Kleindietwil e Leimiswil hinn staa agregaa al cumün de Madiswil.
El celter abitaa de Kleindietwil al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar.
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Kleindietwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pradalónga
Pradalónga (Pradalunga in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana a 14 km de la sità e a 327 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 673 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 556 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albì, Cenàt Sura, Nèmber e Scans.
Evulusiù demogràfega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pradalónga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Plazzas libras
Praticum giuridic
Sche Vus avais in diplom da master en giurisprudenza (MLaw) u in diplom equivalent, sche Vus As interessais per il dretg civil e penal, per il dretg da procedura civila e penala sco er per il dretg da scussiun e da concurs e sche Vus avais plaschair da la retschertga e da la redacziun giuridica, avais Vus la pussaivladad d'As annunziar per in praticum. Quest praticum è renconuschì sco preparaziun dals examens per acquistar l'attest grischun da qualificaziun per advocatas e per advocats (art. 10 da la lescha davart las advocatas ed ils advocats dals 14 da favrer 2006 [DG 310.100]).
Ils praticums pon mintgamai vegnir fatgs durant las periodas fixas dal 1. da schaner fin ils 30 da zercladur e dal 1. da fanadur fin ils 31 da december. Premessas vegnan bunas qualificaziuns professiunalas, ina moda da lavurar independenta ed exacta, enconuschientschas da la EED sco er discreziun.
Las annunzias ston vegnir inoltradas ensemen cun ils documents usitads a la dretgira chantunala per mauns dal president. Infurmaziuns pli detagliadas davart las cundiziuns d'engaschament e davart l'occupaziun per ils proxims semesters dat la scheffa da chanzlia (tel. 081 257 39 68).


text:
Anno 1855 ein las alps partidas giu e terminadas sin sequenata moda.
Val gauda l’entira Val Val cun il Tiarms tochen oragiu sum il Stavel da Muschaneras e dil Stavel Muschaneras naven tochen ora encunter las Pegnas, sco era las Puzzas dil Lag, ei aber entelgiu che tochen ils stiarls ein buca i a Maighels, pon ils da Tiarms buca guder las Muschaneras e las Puzzas dil Lag, ni quei che penda encunter Muschaneras, bein aber suenter pon las Muschaneras e las Puzzas dil Lag vegnir gudidas ensemen encunter ils da Val Giuv. Las Pallas da Tschagrun sur il trutg da Puzza Pintga, las Bostgias cun ils da Val Giuv ensemen, sco il Stavel dil Bostg taglia via encunter Plaunca Biala, ni sco il fistatg da Plaunca Biala e naven dil Stavel dil Bostg, quei vul dir giudem taglia viagiu encunter Crest da Tiarms e via suenter il trutg che va via encunter il Crap Gries da Milez Sut.
Il Cuolm da Vi, ha untgida tochen ch’ein sin Cuom da Vi cura ch’igl ei neiv, las Foppas ed igl atun ni cura ch’ei vulan stent permanent si Cuolm da Vi, ei dau il Bostg ed igl Udatsch sco il trutg da quel taglia enagiu encunter il Plaun dalla Val e dil maun dil Crest la Metga sur il trutg miez tochen en sum il Crest la Metga, han aber ils dretgs da schar tgaumar egl Uaul la Tgauma, aber buca pascular.
Val Giuv gauda sco ils otg onns vargai Culmatsch cun il Nual e Mut vitier, la determinaziun encunter l’Alp da Val sco sura ei scret. Ils da da Val Giuv han il dretg mo duas gadas e quei cura ch’ei vegn paschentau la Plaunca Biala da catschar dallas Bostgas enagiu.
Il Nual gauda encunter il Tgom sco il fil dalla Puzza taglia giu tochen giu tier il trutg miez la Puzza che vegn encunter la Gonda, quei sut il trutg gaudan els tut tochen ora tier l’aua dalla Puzza. Per untgida han ils da Nual ils Plauns Selva, la determinaziun encunter las pastiras da casa ei sco vidavon.
L’untgida dils da Surpalits ei ora ils Plauns Selva denter l’aua dalla Puzza e l’aua Nual.
Il Cuolm Cavorgia ei dau il Tgom cun Stavelsecs vitier, quels dil Tgom encunter Nual sco sura ei scet encunter Pardatsch tochen giusum ils trutgs da Palits e sco fila ora encunter Crest da Bostg.
L’untgida dil Tgom ei giu Pardatsch da Stiarls e Cuolm Cavorgia giu il Plaun Pardatsch da Vaccas encunter la pastira da casa, a Cavorgia pon ei guder la Rieda cun ils Neidis cun ils da casa en cuminonza.
Las alps da vaccas ein stagiada sco suonda.
Maighels e Surpalits ei stagiau 175 stiarls
Il Caschlè cun las duas vals Mila e Strem 160, quei fuss 80 per val
Ils da Strem pon guder da maun da Valtgeva tochen il Drun da Plaunca Mala, da l’auter maun tochen ils Bauns e quei tochen miez settember e lura dil maun da Valtgeva tochen ils Dutgs da Valtgeva, da l’auter tochen il Crest digl Uaul Siaras. Per untgida en cass da neiv oragiu la Gonda Dadens, untgida cura ch’ein sil Cuolm da Caschlè tuts ensemen han ei giu igl Uaul Flurin, sch’ei tuornan aunc pli sil Cuolm da Caschlè, ston ei succesivamein turnar ensi suenter la neiv. El cass ch’ei turnassen buca pli a Caschlè, sche ston ei quels zavrar, ils da Mila ira encunter lur alp ed ils da Strem era ira vinavon encunter Strem.
Untgida per la Val Mila ei oratier il clavau la Tschuppina cun igl Uaul Flurin e Mila.
Otg dis avon cargar duei vegnir caschau en neginas alps da vaccas, oreifer sin il Tgom, Strem e Mila ei era scumandau ed era Caschlè.
Las nuorsas dueien vegnir cargadas quater dis avon las vaccas.
En cass che quels pursanavels da Va Val e Val Giuv stuessen vegnir oragiu per temps da neiv, sche han quels buca il dretg da turnar dils praus enasi entochen ch’il fein ei buca fatgs.
Da brattar l’alp ei era schau tier cun adual diember da tiers.
A Surpalits duei era puder vegnir caschau entochen cargar.


text:
Vinnie Vincent
Vincent John Cusano, cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Vinnie Vincent (Bridgeport, 6 'd Agóst dal 1952) 'l è 'n chitarìsta hard rock americàṅ, cgnusû prinsipalmènt p'r èsar stâ mémbar di Kiss da 'l 1982 a 'l 1984 e p'r avēr scrit insém a lōr soquànt pès cuma I Love It Loud, I Still Love You, Lick It Up, All Hell's Breakin' Loose, A Million To One, Unholy, Heart of Chrome e I Just Wanna.
Al sò scutmàj 'l éra The Ankh Warrior (Al gueriēr Ankh) par via dal custùm e dla mascra ch'l iva sarnî par lò Paul Stanley, qvél 'd un cumbatènt egisiàṅ cun 'n ankh durâ piturâ su 'l naś e la frònt. Dòp èsar stâ licensiâ da i Kiss 'l à mis in pē un grup ciamâ Vinnie Vincent Invasion cun Robert Fleischman e Mark Slaughter a la vóś e Dana Strum a 'l bas. In dal 1988 'l à sunâ la chitàra in dal pès dal Bangles Make a Play for Her Now.
Vincent, ch'l éra fiōl ad dū americàṅ dal Connecticut cun di urìgini itagliàni, al gh'à dū fiōli śmèli abùdi da sò mujēr AnnMarie Peters, pò mòrta masàda in dal 1998 dòp ch'la s éra divursiàda sèg.
Discugrafìa
da par lò
EP
- 1996 - Euphoria
- 2004 - Archive Volumes I: Speedball Jamm
c'n i Kiss
Àlbum
- 1982 - Creatures of the Night
- 1983 - Lick It Up
c'n i Vinnie Vincent Invasion
Àlbum
- 1986 - Vinnie Vincent Invasion
- 1988 - All Systems Go
Racòlti
- 2003 - Special Edition


text:
Survista
- Durada: 3 onns
- Profil: E ubain M (cun matura professiunala)
- Branscha: servetschs ed administraziun
- Scola professiunala: scola d'economia Cuira, il link avra en ina nova fanestra ubain Center da formaziun Surselva, il link avra en ina nova fanestra
- Lieu da lavur: Cuira
- Diplom da finiziun: attestat federal da qualificaziun sco «commerzianta/commerziant AFQ» (Kauffrau/Kaufmann EFZ)
Partiziuns e dis da scola
Annunzia
RTR publitgescha mintgamai avant la stad l’inserat per la plazza d’emprendissadi da l’onn sisur. Tgi che vul esser infurmà automaticamain cura che l’inserat è publitgà po s’inscriver per il job-abo, il link avra en ina nova fanestra.


text:
19 12
Ol dé 19 de dezèmber l'è 'l 353 ( 354 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 13 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de dezèmber al è ul dí da pòost 353 ( 354 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 13 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1359 - Se i sélebra a Cervera (la Segarra) i Corts del Principat, ch'i darà orísen a la Dipütassiú Zenerala de Catalunya o Generalitat.
2001 - Ol cap de l'oposissiú, José Luís Rodríguez Zapatero al visita ol Maroch provocant i ire del goèrn Spagnöl.
Nassimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- 1842: Luigi Guanella, prevet italian (m. 1915).
- 1915: Édith Piaf, cantanta francesa (m. 1963).
Necrolòse[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Badalona (ol Barcelonès): Juan José I möro Cuenca, cognossit come ol Vaquilla, atur e cognossit delinquent contra la propietà privada.
Feste[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Morano Calabro
Morano Calabro (endèl dialèt locàl: Murenu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 4.789 habitantes. Estando a altitude de 694 metros acima do mar, estende-se por uma área de 112 km² e 'na densità de 44 ab/km². El se tróa a 77 km del capolöch de la sò pruvìncia, Cosenza, 460 km de Roma, 250 km de Napoli, 1000 km de Milà
El cunfìna coi cümü de Castrovillari, Chiaromonte (PZ), Mormanno, Rotonda (PZ), San Basile, Saracena, Viggianello (PZ).
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Página uficiàla de la prefetüra de Morano
- Pruvìncia de Cosenza
- Calabria
- Parco Nasional del Monte Pollino


text:
Brazzaville
Brazzaville a l'è la capital del Congo.
A l'è anca la prima cità del Congo per impurtanza ecunomiga, de cumerci e per pupulaziun, cun 1.174.000 abitant (2005).
GeugrafiaModifica
Brazzaville a l'è in del süd-est del paes, in sü la riva setentriunala del fiüm Congo, propi denanz a Kinshasa, capital de la Repüblica Demucratica del Congo.
StoriaModifica
Brazzaville l'ha fundada in del 1880 l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Cità gemelaaModifica
Brazzaville a l'è gemelaa cun:


text:
Vindrus
Vindrus (id.) 'l è 'l quindicéś'm epiśòdi dla secónda série dal telefilm Spazio 1999 (Spasi 1999) dirèt par Charles Crichton e ambintâ 1702 dè dòp al dastàc da l'òrbita dla Tèra. 'L è stâ prudót par la britànica ITC cun 'l ajùt ad Fred Freiberger e di sò bèsi americàṅ.
La senegiadùra 'l è ad Pip Baker e dla Jane Baker. Al telefilm 'l è stâ pò girâ in d'l Agóst dal 1976. 'L è stâ traśmìs par la prima vòlta in televiśiòṅ al 9 ad Dicémbar dal 1976.
Trama
La Shermeen Williams (Lynne Frederick) la gh'à 'n còmpit in sla baś lunàra Alpha: tgnir adrē a 'l piànti e a i fiōr. La gh'à anc na còta par Tony Verdeschi (Tony Anholt) ma chi lò al n gh dà minga a mènt.
Un dè, méntar la Luna la s davśìna a 'n pianéda cgnusû briśa, Sunim, la figùra 'd un tisi misterióś ciamâ Vindrus (Stuart Wilson), vistî cun di stivài, dal mudàndi e 'n tabàr śal, la s para davànti a la Shermeen e la l'incànta faghénd-la vgnir da la sò banda. 'L óm al fà in manéra ch'la gh vaga lē in dla squàdra 'd esplurasiòṅ cuma butàniga e pò al gh fà tōr un silìndar strâṅ da purtàr in sla baś. Cal śavàj lè al n è àtar ch'un generadōr nucleàr ch'al sarvìs a Vindrus e a la sò gint par scambiàr ad pòst cun qvéi 'd Alpha parchè lōr i èṅ fat 'd anti-matèria e i èṅ destinâ a na minga-vita par sèmpar. Al fat 'l è che la natùra la gh'à da mantgnìr 'l equilìbri e dònca par 'n èsar ch'al pasa da 'l mónd 'd anti-matèria a qvél ad matèria a gh in vōl òṅ che par fòrsa al faga 'l gir cuntràri.
La Shermeen la s fà scarusàr par Bill Fraser (John Hug) in sal pianéda cun l'Àquila Òṅ cun sèg 'n àtar generadōr. Vindrus al l'ingàna faghénd-la 'ndàr dèntar a 'n trasfuśōr, un machinàri ch'a gh parmét ad dvintàr carna tulénd al sò pòst. I rìvan lè anc Koenig (Martin Landau), Tony e la Maya (Catherine Schell) cun na secónda Àquila par pascàr-la. Vindrus al vōl druàr i còrp lōr par parmét'r al pasàǵ a àtar tri di suo. Ma la Maya la 'l férga trasfurmànd-'s in dla Shermeen faghénd-ag crédar ch'al prucès al n è minga finî bèṅ dal tut e dònca a gh'è biśógn che lò al vaga incóra in dal trasfuśōr par finìr l'òpra.


text:
CULARTA ei in liug da lavur e sentupada per artistas ed artists ed amaturs d’art. La casa stat cunzun a disposiziun per artists professiunals ed ambiziunai per luvrar vid agens objects, per luvratoris publics e per exposiziuns.
CULARTA organisescha atgnas activitads e metta a disposiziun las localitads per occurrenzas externas.
S’interesseis Vus per las actualitads dalla CULARTA? Fagein aschi bien e scrivi in mail. Vus retschavis alura sporadicamein in mail
cullas novitads dalla casa. Engraziel fetg per Vies interess!
Temps d'avertura
Agenda


text:
La Svizra vul agir ensemen cun l'Austria, la Germania ed il Principadi dal Liechtenstein per cumbatter la tuberculosa tar tschiervs en il territori da las Alps. Represchentants dals 4 pajais han suttascrit la mesemna a Salzburg ina decleranza communabla. Per il Grischun è quai stà l'Uffizi per sanadad d'animals.
La finamira è dad impedir che glieud ed animals s'infecteschian. Per quest intent vegn installada ina gruppa da coc internaziunala. La derasaziun da la tuberculosa tar animals ed il success cun las mesiras encunter vul ins documentar.
RR novitads 17:00


text:
Markdorf
Markdorf l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Bodenseekreis. La süperfìce aministràda de la cità l'è de 40.92 km² e 'ndel Dic 2017 la gh'ìa 'na popolasiù de 13 847 abitàncc.
El cümü de Markdorf el se tróa a 'na altèsa de 453 méter sura 'l leèl del mar.
Evulusiù de la popolasiù[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Óter progècc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La chanceliera tudestga Angela Merkel ha appellà a la politica e l’economia da far il pussaivel per evitar in’ulteriura crisa da bancas. Quai ha Merkel ditg en ses pled al Forum mundial d’economia a Tavau. L’urden internaziunal saja actualmain sut squitsch. Ella s’engaschia dentant vinavant per la multiculturalitad. Las sfidas per organisaziuns sco las Naziuns Unidas sajan sa midadas il decurs dal temp. Sco exempel ha Merkel numnà il tractament da datas, da l’intelligenza artifiziala u da la tecnica genetica. Sin talas dumondas urgentas stoppian ins chattar respostas.
Collavuraziun è impurtanta
Angela Merkel ha era menziunà, che la collavuraziun dals stadis saja impurtanta. Sche mintgin guardia be per sa sez, na possi mai dar ina situaziun nua che tuts gudognan. Quai che pertutga las restructuraziuns soppian'ins tschertgar cumpromiss.
RR novitads 17:00


text:
04 09
Ol dé 4 de setèmber l'è 'l 247 ( 248 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 119 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de setèmber al è ul dí da pòost 247 ( 248 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 119 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
AvenimènccModifica
- 476 - L'Imperadùr romàno Romolo Augusto el vé sbatìt zó de Odoàcre, che 'l se proclàma Re d'Italia. L'Impero Romano de Ucidènt de fat el desmèt de ezìster
- 1260 - La léga guèlfa, comandàda de Firenze, la vé batìda endèla batàia de Montaperti, arènt a Siena, de le fórse ghibelìne.
- 1261 - Consacrasiù de papa Urbano IV
- 1607 - A Rathmullan, 'n Irlanda, Hugh O'Neill (Segónt Cónt de Tyrone) e Rory O'Donnell (Prim Cónt de Tyrconnell) i part ensèma a novanta dei sò sustenidùr e i bandùna l'Irlanda co l'edèa de nà 'n Spagna (àrda Fùga dei Cóncc)
- 1609 - El navigadùr Henry Hudson el scòpre l'ìzola de Manhattan
- 1618 - 'Na fràna la sòtra 'l paés de Piuro, adès en prùvìncia de Sóndrio ma alùra 'n teretóre dei Grigiù.
- 1781 - Los Angeles la vé fondàda cól nòm de "El Pueblo de Nuestra Senora La Reina de Los Angeles de Porciuncula" d'en manìpol de 44 colòni spagnöi
- 1797 - A Parigi 'l Diretóre, sustignìt de l'ezèrcit, l'organìza 'n culpo de stat, cunusìt col nòm de "culpo de stat del 18 fruttidoro"]], cutra la magiurànsa moderàda e realìsta del Conséi dei Sicsènt e del Conséi dei Ansiàni.
- 1870 - L'Imperadùr Napuliù III de Frància 'l vé sbatìt zó e vé proclamàda la Tèrsa Repüblica
- 1882 - Thomas Alva Edison l'inaugüra a New York la prìma rét de iluüminasiù elètrica del mónt
- 1886 - A Skeleton Canyon, 'n Arizona, el càpo Apache Gerònimo, dòpo de quàze 30 agn de lòte el se arènt ensèma al sò öltem manìpol de gueriér al Generàl Nelson Miles.
- 1904 - A Buggerru, i carabiniér i ghe trà adòs ai minadùr che i éra dré a fà sciòpero per otègner 'na pàga piö àlta, e i fa sèt mórcc e divèrse donzéne de ferìcc
- 1939 - Segónda guèra mondiàl: Tonga e Nepal i èntra 'n guèra a sostègn dei Aleàcc
- 1940 - Segónda guèra mondiàl: La USS Greer l'è la prìma naf americàna a véser atacàda de 'n sotamarì todèsc, aisebé che 'n chèl momènt lé l'Amèrica l'ìa amò neütràla. El fat el farà crèser amò de piö la tensiù 'ntra le dò nasiù.
- 1944 - Segónda guèra mondiàl:: L'11a diviziù corasàda britànica la lìbera la cità de Anvèrsa, 'n Bèlgio
- 1945 - Segónda guèra mondiàl:: Le trüpe giapunéze de l'Isola Wake le se arènt dòpo de ìga risiìt la nutìsia de la réza de la sò nasiù
- 1948 - La regina Guglielmina I de l'Olanda la àbdica per mutìf de salute
- 1957 - Orville Faubus, goernadùr de l' Arkansas, el ciàma la Guardia Nasiunàla per empedìga ai stüdèncc négher de iscriìs a la Little Rock Central High School
- 1972 - l'ugadùr Mark Spitz el vèns la sò sètima medàia d'óra a le Olimpìadi de Monaco. El sò record de sèt medàie d'óre endèna ünica edisiù dei zöc el restarà 'mbatìt enfìna al 2008, quant che Michael Phelps el vensarà 8 medàie dóre ai zöc de Pechìno
Chi che gh'è nasìtModifica
1924 - Burjassot (l'Horta): Vicent Andrés i Estelés, periodesta e pueta Valencià. (m. 1993)
Chi che gh'è mórtModifica
FèsteModifica
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fortünagh
Fortünagh (nom ufizial: Fortunago) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 390 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 18,0 km² e ona densità de 22 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Burgh Pariö, Burgh Rat, Montsegal, Arvén e Val Nisa.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Fortunago l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Renio
El rénio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Re. El g'ha nömer atòmich 75, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de rénio el g'ha 75 prutù. El fà part de la categurìa dei metài de tranzisiù. L'è de culùr gris arzentàt, rar de troà e gréf. Del pónt de vìsta chìmich el se 'nsomèa al manganese e l'è dopràt enden quach léghe metàliche. Se 'l oté come prodót de la refinasiù del molibdeno e le léghe renio-molibdeno i è super-cundutùre de corènte. El renio l'è stat giü dei öltem elemèncc natürài a véser scuprìt.


text:
Vistarén
Vistarén (nom ufizial: Vistarino) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 578 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,3 km² e ona densità de 170 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Albüssan, Cupian, Cüra, Frighera, Maghernu, Marsan, Runcar, Tur d'Ares.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vistarén l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cabaret
'L Cabaret l'è isturicament una manera da fà spetacul che la meta insema teater, canzon, cumedia e danza. Nassüü vers la fin del XIX secul in Francia, 'l cabaret l'è scumenciaa cume spetacul inteletüal e anticunfurmista.
La Lumbardia l'ha cuntribüii un bel poo al cabaret de l'Europa. Prima cun di piunier cume Franco Nebbia al Nebbia Club de Milan, ispiraa da la scöla tudesca, pöö cun I Gufi (Gianni Magni, Lino Patruno, Roberto Brivio, Nanni Svampa).
Ma la cà del cabaret lumbard l'è staa 'l Derby Club de Milan, che l'ha definii la so manera da fà art cun di autur e artista pien d'idej növ e sperimental cume Enzo Jannacci, Felice Andreasi, Cochi e Renato, Lino Toffolo che i hann fat scöla mia dumà in lumbardia, ma anca int i alter sit de l'Italia.
Semper al Derby, i henn rivaa pöö gent püssee giuin, cume Massimo Boldi, Teo Teocoli, Francesco Salvi, Paolo Rossi, Claudio Bisio, Enzo Iacchetti, e, anmò püssee de recent, Aldo, Giovanni e Giacomo.
Significaa[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Cun i cambiament muderen, suratüt la television, anca la parola "cabaret" l'ha cambiaa significaa. In spagnö, presempi, la gh'ha la cunutazion de spetacuj de danza erotegh, menter in talian 'l gh'ha un significaa de cumicità e l'è druvaa per artista ch'i fann esibizion int i lucal.