text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Al Wolfgang Amadeus Mozart, ch' al s ciamèva p'r intér Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, (Selśbùrg, 27 de śnêr 1756 - Vièna, 6 'd disèmber 1791), 'l è stê ùn di piò famóś cumpusidōr e sunadōr edla stòria dla mùśica, austrìec, mìster dal Clasicìśum.
Biugrafìa
Al Mośart (ciamê dai amìg "Wolfi" e anca Wolferl") 'l era nê a Selśbùrg da 'l Lèopold e da l' Anna Maria Mozart. Al pèder Lèopold 'l era 'n viulinìsta cgnusû e anca 'n cumpuśidōr a 'l dipendèinsi dl Arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian.
Al śòven Mośart al feva vèd'r al só grand talèint per la mùśìca infin da cìc: 'l imparèva a sunèr al sèmbel e pò 'l viulèin a trī u quàt'r an, tulènd 'l eśèimpi da 'l pèder e anca da la surèla piò granda, la Maria Anna, sunadōra anca lē; al cumpunìva un minuèt e 'n pês per piò strumèint a sē an, e al gh' ìva cla capasitê 'd arcgnùs'r el nòti da per lōr che, in dal camp muśichêl, a s ciàma "avér-eg 'l urèć asolû".
C'n al vèder che 'l fiōl 'l era acsè geniêl, al pèder Lèopold al al purtèva acsè cichìn da 'l Prìnsip Eletōr 'dla Bavéra Masimiliàṅ III per fèr'gh-el scultèr a sunèr; soquànt méś piò terd, al putèin al vgnìva preśentê a Vièna a l' Imperadōra Marìa Teréśa 'd Avstrìa. Vers al 1763, al pèder al tóś dal tèimp lìber dai só impègn ed lavōr p'r andèr insèm a la famìja, a fer cgnùs'r e scultèr sunèr al ragasōl in di salòt piò aristocràtic edl' Evròpa 'd cal tèimp lè, cùm' a Mòneg, Avgùsta, Stuchèrda, Mannheim, Magònśa, Francfòrt, Brusèl e Parì, pò Londra, L'Aja, Àmsterdam, Parì, Liòun e la Svìsra. In cal perìod ed viàś chè, al ragasól Mòśart al cgnùs al Johann Schobert a Parì, e 'l Johann Christian Bach, fiōl dal Johann Sebastian Bach, a Londra: la só imaginasiòun e 'l interèsi p'r al camp muśichêl al crès dimòndi e 'l gh' la chèva anc ed cumpòner el primi Sinfunìi, el numer 17 e 19 dal Catàlog Köchel, dop che dal Sunèdi per sèmbel. Turnê a cà dop trī an ed viàś per l' Evròpa, al ragàs al s mèt a studièr cun piò chelma e 'l cumpòun dagli ètri ōvri, cuma Die Schuldigkeit des ersten Gebotes ('L ôblìg dal prìm cumandamèint) dal 1767, l' ōvra Apollo et Hyacinthus (1767) e dagli ètri.
In dal 1768 al Móśart al vin in Itàglia in dû 'l s fà cgnùser in del só grandi capasitê muśichèli, mèinter ch' al va avànti a scrìver dimòndi cumpuśisiòun. In dal 1772, mort 'l arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian, i Mòśart pèd'r e fiōl i armàgnen a 'l dipendèinsi anca dal nōv arsivèscuv Colloredo, mo al Wolfgang al gh' à d' adatèr i só scrìt muśichêl a 'l cambiamèint ed gust dal nóv prelê e anc' al sufrìs 'd ann èser mìa tgnû in cla cunsiderasiòun ch' al vrèv. Un viàś a Mannhaim e a Parì dal 1777 al al persuêd che per lò a nn' è mia incòri al mumèint 'd avér-eg dal sucès fóra ed cà, e anc' al pèder, che incòri al ghe stà drē, 'l al cucia a turnèr a lavurèr p'r al vèscuv ed Selśburg per soquànt tèimp. In dal 1781 però al Mośart al ne gh' la chèva piò ed reśìster e al s tóś fóra da 'l dipendèinsi dal Colloredo cun 'l andèr a Vièna. Là al tóś per mujér in dl an dòp, la Costànsa Weber.
In dal 1786 al cumpòun Le nozze di Figaro, da la cumédia dal Beaumarchais e librèt dl abê itagliàn Lorenzo da Ponte. La rapreśentasiòun in di teàter dal Nósi, prìma a Vièna e pò a Prèga, la gh' dà dimòndi sucès e però anc na quèlc invìdia da chi èter muśicìsta.
alcanza más de seiscientas creaciones, en su mayoría reconocidas como obras maestras de la música sinfónica, concertante, de cámara, para piano, operística y coral, logrando una popularidad y difusión universales.
En sus años finales, compuso muchas de sus sinfonías, conciertos y óperas más conocidas, así como su Réquiem. Las circunstancias de su temprana muerte han sido objeto de numerosas especulaciones y elevadas a la categoría de mito.
Ludwig van Beethoven escribió sus primeras composiciones a la sombra de Mozart, de quien Joseph Haydn escribió que «la posteridad no verá tal talento otra vez en cien años».
Èter prugèt
Colegamèint estèren
- (EN) Al Catàlog temàtic dal Mośart tolt da la British Library
- (EN) El lettri dal Mośart


c: text/html

text:
1998
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 05 12 - Pariis (Francja): la UNESCO la declara Patrimoni da la Ümanitaa püssee da 750 gjacimeent da pitüür rüpéstar d'aart levantina dal arch mediterani da la Penísula Ibérica.
- 12 12 - València (Catalunya): ghe nass ul Bloc Nacionalista Valencià.
- 04 02 - l'Afganistan: un teremot da 6.1 grad ins la scala da Richter al fa püssee da 5.000 mort al nort-est dal paees.
- 02 05 - Brüssèl (Bèlgi): sa ghe crea la Banca Centrala Eurupea par definí e esegüì la pulítega munedària da la Üniun Eurupea.
- 07 07 - Lagos (Nigéria): ghe mör 'na ventena da personn int i distürp pruvucaa par la moort a la parson da Moshood Abiola, mort che l'upusizion la cunsidera un sassinament.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 31 01 - l'Hospitalet da Llobregat (ul Barcelonès): Jaume Fuster, nuvelista Catalan (n. 1945).
- 30 12 - Barcelona: Joan Brossa, pueta e artista plàstich Catalan (n. 1919).
- 07 07 - Abuja (Nigéria): Moshood Kashimawa Olawale Abiola, cugnussüü cuma Moshood Abiola, cap da l'upusizion e ex-president dal paes (1971-1988), mort int la prisun in circustanz suspett (n. 1937).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Retschertga avanzada
Il catalog FN-Base32 documentescha il patrimoni sonor svizzer (Helvetica) conservà en ils archivs da la Fonoteca Naziunala. I stattan a disposiziun ils sequents tips da retschertga:
permetta la retschertga generala tenor il stil da google ubain tenor num, titel u tematica.
permetta da cumbinar divers criteris specifics per la retschertga.
permetta da tschertgar documents en la domena dal pled discurrì.
(referats, intervistas, represchentaziuns da teater, cudeschs auditivs, ...).


text:
Idiulet
Un idiulèt l'è na varianta d'una lengua che l'è ünich d'un individuv. El se manifesta principalment int i cumbinazion de parol (selezion de vucabulari), gramatica, fras idiumatich, o parnonzi che i henn ünich d'una persona. Quand se cunsidera che ogni persona la gh'ha di esperienz linguistich divers da j'alter, l'è logich che la so lengua de lur - anca se l'è largament cumpagna de quela d'altra gent cun l'istessa lengua mader - la gh'avrà di diferenz persunal.
Di völt pö süced che un idiulet el se svilüpa int un "eculet", un dialet specifich d'una cà o fameja.
Int la linguistega furensica, i idiulet i vegnen druvaa per decid se 'na letera l'è staa scrivüü da 'na certa persona.


text:
Quint (VC)
Quint (nom ufizial in italian: Quinto Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 403 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,1 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Culubian, Usc'nengh, Audnì.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Quint l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Crotone
Crotone (Kpόtwv/Krótōn en gréch antìch; Kpόtwvaς/Krótōnas in gréch modèrno; Croto en latì; Cutroni o Cutruani 'n calabrés) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Calabria, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de crotone 'l g'ha presapóch 60.517 (censimento 2004) abitàncc, 'na superfìce de 179 km² e 'na densità de 333,7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cutro, Isola di Capo Rizzuto, Rocca di Neto, Scandale, Strongoli.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Berna
Berna (inscí anca in italian e rumanc; Berne in frances e ingles; Bern in tudesch; Bärn in dialet bernes; Bèrna in arpitan) l'è una cità dela Svízzera, e l'è anca la sò capital. La sa tröa in del nord del paes, in del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part a magioranza linguistega todèsca del Canton Berna del qual l'è anca la capital.
El cumün de Berna al se tröva a una altitüden de 542 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bremgarten bei Bern, Frauenkappelen, Ittigen, Kirchlindach, Köniz, Mühleberg, Muri bei Bern, Neuenegg, Ostermundigen, Wohlen bei Bern e Zollikofen.
In del Dicember 2010 la cità de Berna la gh'eva una popolazion de 124381 abitant, che vegnen pressapoch 300.000 se cunsiderum tüta l'area metrupulitana. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 51.6 km²
L'UNESCO l'ha diciarada patrimoni cultüral mundial per el sò patrimoni ürban medeval.


text:
Giuventetgna svizra a l'exteriur
Dapi il 1923 trametta nossa fundaziun las ensainas dal 1. d’avust als Svizzers ed a las Svizras a l’exteriur e quai cun sustegn dal Departament federal d’affars exteriurs DFAE. Tar las festas naziunalas da las represchentanzas diplomaticas u da las uniuns svizras en l’entir mund vegn l’ensaina da la festa federala purtada cun luschezza e sco segn d’attaschadadad a la patria lontana. L’ensaina da quest onn è deditgada a la „tschintgavla Svizra“ e simbolisescha cun il glob terrester la preschientscha da nossas conburgaisas e da noss conburgais a l’exteriur. Per quest motiv ha il cussegl da fundaziun decidì da metter a disposiziun ina part dal retgav da quest onn a l’organisaziun da Svizras e Svizzers a l’exteriur per projects specifics. Ils daners van a favur da giuvnas e giuvens. Betg tut nossas conburgaisas e conburgais a l’ester stattan bain. Spezialmain la giuventetgna che viva en in ambient economicamain difficil ha strusch la pussaivladad da tegnair contact cun la Svizra u da segirar in fundament per returnar en la patria. Qua vuless nossa fundaziun als gidar en il rom da nossas pussaivladads.
L’auter accent metta la fundaziun per la segunda giada sin la cuntrada multifara dals museums svizzers. Sia finamira è da promover ils proxims onns ils museums locals e regiunals per intermediar lur collecziuns e lur savida. Nossa partenaria è l’Associaziun dals museums svizzers (AMS). La Posta accumpogna questa acziun cun ina seria da marcas postalas spezialas durant ils onns 2013 – 2015. Quest onn furneschan ils chantuns Giura, Basilea cuntrada, Lucerna e Tessin ils motivs.
Nus stuain admetter ch’il program da quest onn è ambizius. El è pussaivel be grazia a l’agid da voluntarias e voluntaris che gidan a collectar e grazia a las donaziuns da persunas solidaricas en Svizra ed a l’exteriur. Ad ellas in grond engraziament.
Carlo Schmid-Sutter, president da la Fundaziun svizra Pro Patria


text:
Pernambuco
Artìcol in dialët piasintëin
Pernambuco (in Portoghês: Estado do Pernambuco) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al cunfëina a Nord cul Paraíba e cul Ceará, a Ovest cul Piauí, a Sud cui Stä dl'Alagoas e d'la Bahia. Al fa part ad'la Regòn dal Nordeste e la sò capitäla all'è Recife.
Al fa part ad'la Regiòun Nordeste.
In dal 2010 al g'hava 8.796.032 abitänt e 'na süparfìs ad 98.311,616 km2.
Futugrafii[modifica | mudéfica la surzéia]
Parsònn nasìdi in dal Permabuco[modifica | mudéfica la surzéia]
Ligàm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Governo do Estado do Pernambuco – Guèrn dal Stä ad Pernambuco


text:
Pagassà
Pagassà (Pagazzano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 15 km de la sità e a 126 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 079 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,0 km² e 'na densità de popolasiù de 416 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Barià, Brignà, Careàs e Morèngh.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pagassà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Leivi
Leivi (en lìgure: Leivi) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 431 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,9 km² e 'na densità de popolasiù de 246 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carasco, Chiavari, San Colombano Certénoli, Zoagli.
El cümü l'è furmàt de le frasiù de Bocco, Curlo, Mezzo, Rostio, San Bartolomeo, San Rufino di Leivi e Solaro (sede del cümü) e l'è sitüàt ai pè del Apenìno ligure endèna val minùr de la val Fontanabuona, a 41 km de Genova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Leivi l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rhode Island
El Rhode Island a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 4.005 km² e una pupulaziun de 1.080.632 abitant.
A l'è tacaa a a nord e a est al Massachusetts, a ovest al Connecticut, a süd a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Providence (175.901 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rhode Island a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rhode Island al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun,


text:
Pianét terèster
Ü pianét terèster l'è ü pianét fài sö quàze adóma de préda e de metàl e i è ciamàcc isé dal nòm del nòst pianét, la Tèra.
In del sistéma sulàr i pianécc terèster i è quàter e i è Mercùrio, Vèner, la Tèra e Màrt, menimà i óter pianécc i è ciamàcc gigàncc de gas, dezà che i è facc de idrògen, élio e àqua e i gh'à mia öna superfìs stàgna 'ndó che s'pöl pogià i pé. I pianécc terèster del sistéma sulàr i è chèi piö vizì al sul e pròpe per chèsto i è ciamàcc pianécc del sistéma sulàr intèrn.
I pianécc terèster i gh'à mia di satèliti o, se i ghe n'à, i ghe n'à póch,i ghe n'à ü tòch de méno di pianécc del sistéma sulàr estèrn: ad ezèmpe, la Tèra la gh'à adóma la Lüna, menimà Giòve 'l gh'à 63 lüne.
Cóme i è facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet quàze töcc i pianécc terèster i gh'à 'n del mès ol nücleo de metàl, per lo piö de fèr, intùren gh'è ü mantèl de silicàcc e sura öna rösca düra. Fò sùra i gh'à ach ön atmosféra che l'è però ön atmosféra secondària, cioè che la s'è fàcia co i gas che i vé dal pianéta stès, cioè co i gas bötài fò da i vülcà, ma sö la tèra ach co i gas de la éta, compàgn del osìgeno, menimà sö i pianécc gigàncc de gas la gh'è ön atmosféra primària, cioè che l'è fàcia co i gas de la nìola uriginària de 'ndö l'è nasìt ol sul.
I còrp terèster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lüna, insèma a Io e a Europa, che i è dù satèliti de Giòve, i è di còrp terèster, de fati i è de préda, acasibé i sìes mia di pianècc, dezà che i gìra mia intùren al sul.


text:
Finlandia
La Finlandia (Suomi in finlandes, Finland in svedes) a l'è un paes de l'Europa del Nord.
A l'è tacada a la Svezia, a la Nurvegia e a la Rüssia.
La capital a l'è Helsinki.
La gh'ha una süperfiss de 338.145 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.300.000 abitant. L'è devenuda indipendenta de l'Urss in del 1917
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Finlandia (nom ufizial: Suomen tasavalta / Republiken Finland) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Sauli Niinistö (del 1/2012).
El Prim Ministr a l'è el Alexander Stubb (del 6/2014).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 la Finlandia la dupra l'Euro.


text:
Avers
Avers (Avras in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 171 abitant e una süperfiss de 93.07 km², e al se tröva a una altitüden de 1960 meter sura al livel del mar.
El cumün de Avers l'è sitüaa in de la part alta de la val che la porta l'istess nom (Averstal ciuè Val de Avers), adree a l'Averser Rhein (ciuè el Reno de Avers). El cumün el se tröva a 56 km da Coira — la capital del Cantun di Grisun — e l'è tacaa ai cumün de Bivio, Ferrera, Mulegns, Piür (IT-SO), Bargaja.
El cumün l'è spartii sü in divers frazziun: Campsut (insema con Maxsut, 1668 m), Cröt (1715 m), Cresta (1958 m, l'è el center principal del cumün), Pürt (1921 m), Am Bach (1959 m), Juppa (2004 m), Podestatsch Hus (2046 m) e Juf (2126 m). Juf l'è anca el center abitaa in permanenza (ciuè tüt l'ann) püssee alt de tüta la Svizzera e anca de tüta l'Europa (el segond püssee alt l'è Trepàl, frazziun de Livign).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Avers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1292 col nom de Anue o Avre.
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I abitant de Avers parlen in gran magiuranza el Tudesch, 'me eredità di popolaziun Walser che han colonizaa la zona in di secul XII o XIII. La situazion l'è mustrada in de la tabela chi desutta:
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Avers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Avers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Torn
Torn (nom ufizial in italian: Torno) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 180 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 7,8 km² e ona densità de 151 ab./km².
El paes l'è in sui spond del Lagh de Còmm e l'è tacaa ai cumün de Biev, Caraa, Comm, Faggee, Moltras e Tavarnee.
Torn l'ha daa i nadai a on ramm de la famiglia nòbil di Ruspin, che l'è stada molto impegnada duranta el Resorgiment.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Torn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Non si sevizia un paperino
Non si sevizia un paperino (A n s pōl minga far dal mâł a 'n pavarèṅ) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1972 ad Lucio Fulci ambintâ in un pòst imaginàri dla Lucàgna. Al film al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ a Bitonto in dal 1971 quànd lè i aṅ masâ soquànt putèṅ.
'L è òṅ di film cgnusû da piò dal regìsta rumàṅ.
Sunt
In dal sud dl'Itâglia, a Accendura, na dóna ciamàda da quéi dal pòst la maciara (Florinda Bolkan), na sòrta ad strìa/santóna, la grata via dla tèra cun al maṅ, da na banda dn'autostràda ch'la pasa in un viadót fra 'l muntàgni. Subìt dòp la tira fóra da 'd lè un còrp 'd un putèṅ mòrt e pò la scapa via.
In cal méntar in dal paiśèṅ tri putèṅ ad dód'ś an, Tonino, Michele e Bruno, i vénan fóra da na céśa p'r andàr a spiàr, in un ciùś bandunâ, dū putàni insém a di óm. Sèg a gh'è anc 'l imbambî Giuseppe Barra (Vito Passeri) òṅ ch'al s fà dal pugnéti guardànd chi àtar ciulàr. I putèṅ i al tōś'n in gir e lò al gh prumét ad masàr-i. Anc la Maciara la gh vōl mâl parchè l'insfìlsa di guciòṅ dènt'r a di putòć ch'i figùran lōr, faghénd dla magìa négra. Turnâ a cà Michele al pòrta a la Patrizia (Barbara Bouchet), na ragasóla milanéśa pina ad bèsi ch'la gh'à na vila là ma ch'l'è anc dimóndi visiōśa, un cabarè cun un bicēr ad spremùda insìma. Chi lē l'è cavàda śò dal tut ma, da malnéta cum l'è, la s fà guardàr listés sénsa vistî adòs.
Pôc tèmp dòp qualchidòṅ al cur a drē a Bruno Lo Cascio, 'n àtar putèṅ dal pòst, e 'l al masa. I carabinēr i tàcan a pascàr-al dòp che òṅ al gh'iva telefunâ dmandànd-ag siē migliòṅ ad Franc cuma riscàt. Tgnénd a drē a cal caś lè, a riva in dal paéś anc al giurnalìsta Andrea Martelli (Tomas Milian) ch'al scriv di pès ad crònaca négra. I carabinēr i daṅ la cólpa d'l umisìdi a Giuseppe Barra parchè i al péscan méntar 'l è drē a tōr al riscàt ma lò al diś 'd èsar sénsa cólpa parchè, anc s'l à salplî al còrp dal putèṅ, al 'l à fat sōl dòp ch'al 'l iva catâ bèla mòrt e sōl par ciapàr sù di bèsi. La gint però la n gh créd minga e la gh dà adòs méntar lò al vèṅ purtâ in parśòṅ. In cal sit lè a riva anc al prevòstar Alberto Avallone (Marc Porel) ch'al bandìs la salma.
La matìna dòp a vèṅ catâ anc al còrp ad Tonino, amìg ad Bruno, andgâ in na vasca ad prédi. In cal méntar la maciara la saplìs i sò putòć. Martelli al và a dascórar cun don Alberto ch'al gh diś 'd èsar in pinsēr p'r i putèṅ dal paéś parchè là i gìran dimóndi rivìsti pôran e al tentasiòṅ i n màncan minga. La gh'à di pinsēr anc la Patrizia parchè i carabinēr i pénsan ch'la pòsa avér fat quèl lē, drugàda pódga cum l'è e anc spurcaciòna a basta (la s dà da far anc cun al prēt e cun al giurnalìsta), cun sò pàdar custrutōr ch'al l'à mandàda lè, luntàṅ da 'l tentasiòṅ dal sò bandi.
Aurelia Avallone (Irene Papas), màdar ad don Alberto, la ciama i carabinēr sénsa priśintàr-as dgénd-ag al pòst in du la s lóga la Maciara. Chi lē la vèṅ farmàda parchè la diś 'd avér masâ lē chi tri putèṅ là parchè i ìvan catâ la fòsa ad sò fiōl, mòrt soquànt an prima, ma 'n testimòni al la śmintìs. Lasàda libra però la Maciara la vèṅ fata fóra listés in dal simitèri dal paéś a cólp ad cadéni e ad spròc, p'r òpra di pàdar dal vitmi, persuàś dal fat ch'la sia stada lē dabòṅ. La dóna la gh la cava sōl a traśàr p'r un pôc in diresiòṅ dl'autostràda, ma ninsòṅ a s férma par dar-ag 'n ajùt.
A Accendura, Andrea e Patrizia i védan na putìna, ch'la n gh la cava briśa a dascórar parchè sórda, purtàr-'s a drē na bàmbula sénsa tèsta. A s trata dla Malvina, la surèla pìcula dal prēt. Chi lē la gh'à na fisa: tiràr via al tèsti a 'l bàmbuli ch'i gh càscan a tîr, anc a Pavarèṅ: Martelli al taca a pinsàr ch'la faga acsè parchè testimòni di masamènt di àtar putèṅ, vlénd far cumpàgn a 'l asasèṅ.


text:
Zwickau (Šwikawa in lusazian; Cvikov in cech; Ćwików in polacch stòrigh) a l'è ona città todesca de la Sassònia, in del distrett de Chemnitz. La cunta 91 564 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A Zwickau, che l'è de origin slava, l'è nassuu el composidor Robert Schumann (1810-1856). L'è on important center per l'estrazion del carbon e per la produzion de automòbil: chì l'è stada fada la prima fabbriga de Audi. Duranta el period de la Repubbliga Democratiga Todesca vegniven prodòtt i Trabant, adess inveci gh'è di fabbrigh de la Volkswagen.
- ↑ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen – Bevölkerung des Freistaates Sachsen jeweils am Monatsende ausgewählter Berichtsmonate nach Gemeinden (Hilfe dazu)


text:
16 06
Ol dé 16 de zögn l'è 'l 167 ( 168 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 199 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de zögn al è ul dí da pòost 167 ( 168 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 199 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1802 - Menorca: in nom de Spagna, ol capità zeneral de Mallorca, Joan Miquel Vives i Feliu, al tö possessiú de l'ísola daspus de la darera ocüpassiú Britànega.
1938 - Castelló (la Plana Alta): i tröpe franchéste i ocüpa la sità.
1983 - Ascó (la Ribera d'Ebre): la entra in funsionamet la sentrala nöcleara Ascó II.
2002 - 'l vé canunizàt in San Pietro ol Padre Pio da Pietrelcina
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1937 - Madrid (Spagna): Andreu Nin polítegh e scritur Català, sassinat per elemenc stalinis&moddot;c.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Oran
Oran (inscì anca in frances; وهران/Wahran in arab; Orano in italian; Orán in spagnoeu; Orã in portoghes; Orà in catalan) a l'è ona città de l'Algeria settentrional. L'è situada in sù la còsta del Mar Mediterrani.
L'è voeuna di città pussee grand e important del Paes, e al dì d'incoeu la cunta 645.800 abitant. L'è l capploeugh de la provincia omònima e l'è anca sede de ona diòcesi.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ricerch archeològigh hann mostraa che Oran l'è nassuda 'me città araba intorna al X secol. L'è subit diventada ona città-mercaa, on pont de traffigh tra el Mediterrani e 'l desert o tra la Spagna e l'Orient.
In del 1509 Oran l'è stada conquistada di Spagnoeu del general Francisco Jiménez Cisneros: e sòtta la dominazion spagnoeula l'è restada fina al 1708, quand che hinn rivaa i Turch. I Spagnoeu hinn tornaa in del 1732. In del 1790 però a gh'è staa on terremòtt violent, e la coròna spagnoeula, che la gh'aveva minga né voeuja né danee de spend per riparà i dann, l'ha venduu Oran ai Turch. I Ottoman hann lassaa andà in ruvina la città.
In del 1831 hinn rivaa i Frances, che l'hann fada vegnì ona città molto importanta. Quest l'ha faa sì che in del cors del Vòttcent Oran la fudess la città maghrebina con pussee abitant europee (frances, spagnoeu, giudee, italian).
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è finida in de la ministrazion del governo de Vichy. I Leaa hann cercaa giamò del 1940 de liberàlla, ma i Frances collaborazionista hann preferii vedè andà a fond la pròppia flòtta puttòst che consegnàlla ai ingles. A bon cunt l'è stada liberada in del 1942 e dòpo la guerra l'è tornada con tutt el rest de l'Algeria in man ai Frances.
In de la guerra d'Algeria, Oran l'è stada vun di centri de la lòtta antifrancesa. A partì del 1962 la fa part de l'Algeria.
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El romanz La Peste de l'Albert Camus l'è ambientaa pròppi a Oran, che 'l scrittor (on pied-noir) conosseva molto ben: chì l'aveva vivuu per on poo de temp e chì l'era nassuda la soa miee.


text:
Diocesi de Bergum
La Diocesi de Bergum (Dioecesis Bergomensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi lè strutürada in quasi tüta la pruìncia de Bèrgum (el 80%), e in d'un quall paèsìn de altre pruìnce: Paràtic, in pruìncia de Bresa e 14 paròchie dl'Alta Val San Martìn , che però i'enn in pruìncia de Lecc e ienn de rìt Ambrusiàn.
Trevì el fa part dl'Arcidiocesi de Milan e Caravàgg de quela de Cremuna.


text:
Vitrolles (FR-13)
Vitrolles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. L'è capoloch del cantù omònim e 'l fà part del circondàre (arrondissement) de Istres e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône .
El g'ha 'na popolasiù de 34 827 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 36,58 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 255 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Yana Buchina
La Yana Alexandrovna Buchina (Mósca, 7 ad Favràr dal 1992, a s lèś ЯHa БyчиHa in Rus) l'è na tenìsta rusa ch'la pista i camp dal sircùit ITF da 'l 2007. L'è élta 168 cm e l'à tacâ a śugàr a siē an.
A gh piàś far dal còmpri e scultàr la mùśica. Al sò alenadōr 'l è Pablo Garcia.
In dla sò caréra la gh l'à cavàda a rivàr a 'l 337śum pòst dla clasìfica, al 17 'd Utóbar dal 2011.
Caréra
La Buchina la śōga al sò prim turnèo WTA in d'l Utóbar dal 2009 a Mósca, cun na carta salvàdga in bisàca, ma la pèrd subìt da la Nadia Petrova par 2-6 0-6. 'L an dòp la gh tórna par far al qualificasiòṅ ma la n i pasa briśa.
A 'l inìsi dal 2011 la tōś part a gl'ITF ad Liòṅ e ad Digiòṅ ma la patìs dū scunfìti da l'Anna Remondina. In Avrìl la śōga dū finàli ITF in Turchìa, vinsénd-an una. In Śugn la pèrd in di quàrt in dal turnèo andalùś ad Pozoblanco, 2-6 4-6 da l'Eleni Daniilidou. La s qualìfica pò in dal WTA ad Baku e lè la fà sudàr a 'l prim tùran l'Elena Vesnina prima 'd cédar sèg par 2-6 6-3 5-7.
In dal 2012 la bat in dal qualificasiòṅ ad Midland (Stat Unî) la Madison Keys par 6-4 6-2 ma pò la pèrd a 'l prim tùran da la Vesna Dolonc. In Avrìl la vins al tìtul d'l ITF Antalya 15 da déś-mila dòlar.
In dal 2013 la tōś part a 'l ITF ad Majórca pardénd in semifinàl da l'itagliàna Anastasia Grymalska par 2-6 6-4 2-6.


text:
Ucitàn
'L ucitàṅ o léngua 'd oc (da lōr: occitan, lenga d'òc) 'l è na lingua rumànśa ch'a s dascór in dal sud dla Frància, ovèst dal Piemònt e nord dla Catalùgna, in Spaggna, l'antìga Ucitàgna.
In chi pòst lè 'l ucitàṅ l'è na léngua arcgnusùda uficialmènt e prutèta da dal léǵ, a part la Frància in du al gh'à 'n apòǵ relatìṿ.
I èṅ du migliòṅ a 'l incìrca al parsòni ch'al dascóran mèntar a s pénsa ch'i sìan sèt migliòṅ quéi ch'i'l càpisan in manéra pasìva.
In d'l Ucitàṅ a gh'è al fenòmen dla sustitusiòṅ vucàlica, cum a sucéd da spés anc in Emigliàṅ. In dla puśisiòṅ àtuna, soqùanti vucàli i càmbian e i dvéntan più strichi:
- La vucàla tònica /ɛ/ la dvénta /e/ quand l'è àtuna.
- La vucàla tònica /ɔ/ la dvénta /u/ quand l'è àtuna.
Etimulugìa
Al nóm ucitàṅ al daśvèṅ da la paròla dal pòst òc ch'la vól dir sè.
'L è stâ Dante Alighieri a druàr cal critèri lè quànd al dascrivéva al lìngui ucitàna, francéśa e itagliàna par mèś dla manéra ad dir ad sè: òc, oïl (antìg oui) e sì.
Mèntar la paróla òc la daśvèṅ dal latìn hoc, la paróla oïl la nas dal latìn hoc ille.
Al tèrmin "lingua ucitàna" al s cata la prima vòlta in di tèst aministratìṿ dal 1300 ma fiṅ al sècul XX, l'éra ciamàda "lingua 'd òc" o anc pruvensàl.
Dal 1960 la paròla ucitàṅ l'è druàda abitualmènt mèntar pruvensàl al definìs 'l ucitàṅ ch'a s dascór in dla sóla Prunvénsa.
Règuli ad scritùra
Un prubléma ch'al gh'à 'l ucitàṅ, cumpàgn a 'l emigliàṅ, 'l è quél ad catàr dal règuli fisi ad scritùra. Al band ch'l iva subî 'l ucitàṅ in dal XVI sècul 'l iva purtâ a un declîṅ ràpid dal sò nòrmi ad scritùra al punt che, in di sècui sucesìv, tut i druàvan na grafìa a piaśér, dimóndi spés cun dal règuli tòlti dal francéś (in gèrg "graphies patoisantes").
I prim tentatìṿ ad catàr un rimèdi a cal mòd lè selvàdag ad scrìvar i èṅ dla metà d'l Utsènt quànd Simon-Jude Honnorat 'l iva scrit in dal 1840 un disiunàri francéś-ucitàṅ cun un sistéma urtugràfic ch'al s davśinàva a quél di trubadór mèntar in dal 1854 soquànt puéta pruvensài i dàvan vita a la sucétà literària Félibrige, un sèntar indispensàbil par far nàsar incóra la lingua ucitàna.
Cunfrònt d'l ucitàṅ rispèt a chi atri lìngui rumànśi
'L ucitàṅ 'l à sèmpar abû na puśisiòṅ centràla a livèl geugràfic rispèt a chi atri lìngui rumànśi, derivàdi dal latìn. Ca-i chè soquànt eśémpi ad paragòṅ:
Al Paternòstar Ucitàṅ
Chè 'd sóta a gh'è al tèst dal Paternòstar in Ucitàṅ cun la tradusiòṅ in Emigliàṅ (Miranduléś).
Paire nòstre que siès dins lo cèl, (Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl)
que ton nom se santifique, (ch'a sia santificâ al tò nóm)
que ton rènhe nos avenga, (ch'a végna al tò régn)
que ta volontat se faga (ch'a sia fat al tò vulēr)
sus la tèrra coma dins lo cèl. (in sla tèra cum in dal cēl)
Dona-nos nòstre pan de cada jorn, (Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè)
perdona-nos nòstres deutes (pardóna i nòstar dèbit)
coma nosautres perdonam als nòstres debitors (cuma nuàtar a i perduném a i nòstar debitōr)
e fai que tombèm pas dins la tentacion (e fà ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ)
mas deliura-nos del mal. (ma lìb'r-as dal mal)
Amen.


text:
Còsta Serina
Costa Serina l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Serina öna lateràl de la Al Brembana e l' se tróa visì al mut Àlben. Ol paìs l' se tróa a 29 km de la sità e a 868 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 977 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 12,1 km² e 'na densità de popolasiù de 81 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àlgua, Aviàdech, Braca, Cornalba, Gagianiga, Serina, Èrfa e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còsta Serina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cusin
Cusin (nom ufizial in italian: Cusino) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 229 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 9,7 km² e 'na densità de 24 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Carlasc, Garzee, Grandola e San Bortol
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cusin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gh'è un omm che'l parla de par luu,
suta l'umbriia de una magnolia,
el diis che l'era un sfrusaduu,
che i stèll cugnussen la sua storia,
Gh'è un omm che'l parla de par luu
e l'è un suldaa senza memoria,
un longobardo o un fedayn
urmai fa mea differenza
Caramadona
semm che col cuu pugiaa in soel muur,
una speranza de luserta
e un coer crumpaa al mercaa de Lenn
Caramadona
cui oecc che cambien de culuur..
Semm che in soel fuund de la butèglia
come i vermi nel mescal
Gh'è un omm che'l parla de par luu
Cui medesèn ne la sacòcia,
el diis che'l voeer pioe na' a ca' sua
che'l g'ha i marziani in del bide'
gh'è un omm che'l pensa de tasè,
ma el canta tuta la sua vita..
un scarabeo ligaa adree al coll
e la madona del Succuurs
Caramadona
Semm che col cuu pugiaa in soel muur
Una paguura senza pressa
Che l'ha imparaa a beev el caffè
Caramadona
Cun la curona che lusiss,
fa mea scapà i nost fantasmi
senza de luur semm pioe chi sèmm


text:
Böi
Böi (nom ufizial in talian: Buglio in Monte) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha 2 059 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 27,8 km² e ona densità de 74 ab./km².
A l’è tacaa a Ardenn, Berbenn, Sgesa, Culurina, Furcula, La Tur e Val Màsen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Böi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Messich
El Messich a l'é un paes del America setentriunal.
El cunfina cunt i Stat Ünì a nord, cun l'Ucean Pacifich a ovest, cun l'Ucean Atlantich (Gulf del Messich) a est, cunt el Guatemala e'l Belize a süd.
La capital a l'é Cità del Messich.
El gh'ha una süperfiss de 1.972.550 km² e una pupulaziun de quas 110 milion d'abitant.
Urganizaziun pulitiga e aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Messich a l'é un stat federal de 31 stat e un distret federal che'l gh'ha dent la capital e che'l cumanda el guern central.
El president a l'é el Enrique Peña Nieto (del 2010).


text:
Grosut
Grosut (nom ufizial in talian: Grosotto) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 1 642 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 53,1 km² e ona densità de 31 ab./km².
A l’è tacaa a Gros, Mazz, Mòn (BS), Verv e cunt i cumün svizer de Brüs e Pus'ciaf.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fòia
En botànica, la fòia (dal latì folia, plüràl de folium) l'è 'n órghen de le piànte, specializàt per fa la fotosìntezi. Per chèsta rizù, 'na fòia de sòlit l'è piàta e sitìla, isé la pöl mostràga i cloroplàsti, cuntignìcc endèle cèlule del parenchìma fotosintétic, ai ràgi del sul e fa sé che la lùce la fìltre dét bé bé 'ndèi tesùti.
La se 'nserés endel gamp de la piànta a l'altèsa dei gróp. A la sèa de la fòia se tróa 'l böt scundìt ciamàt böt de la sèa.
Le fòie però i è apò dei órghegn endóche 'ndèla magiùr part de le piànte, se té 'l procès de la respirasiù, la traspirasiù e la gotasiù (procès de eliminasiù de l'àiva che 'l permèt la traspirasiù quan che le cundisiù del tép i è mìa favorèvoi).
Le fòie le pöl apò 'nmagazinà i nütrimèncc e l'àiva e, 'n sèrte piànte, la fùrma la se mudìfica per svòlger de le ótre funsiù e isé le pöl ciapà la fùrma de spì, scàie, cavreöi (compàgn de chèi de la ìcc o del roaiòt), ecc. Strütüre che se 'nsömèa a fòie se le tróa 'ndèle féles e i è ciamàde frónde.
Cuntegnüü
Anatumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gambì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gambì de la fòia (endèla terminulugìa scentìfica l'è de sòlit ciamàt con dei nòm derivàcc del latì petiolus cioè pè picinì) l'è la part che la coléga a la làmina de la fòia al gàmp o al ram de la piànta. La strütüra anatòmica del gambì, coi masöi dei cundutùr dispunìcc segónt 'na simetrìa bilatéràl i testemógna sènsa döbe de la natüra coerènta có la fòia e mìa col gamp de la piànta.
Quan che 'l se slàrga fò 'nfìna a sostetöéser la fòia endèle sò funsiù, se pàrla de filóde. 'Na fòia sènsa gambì o col gambì cürt fés la se ciàma sèsila.
El gambì de sèrte piànte 'l g'ha dele funsiù specìfiche. Per ezèmpe:
- endèla Mimosa pudica, el permèt el müimènt de le fòie;
- endèla Trapa natans, el permèt a la pànta de stà a gàla.
La làmina de la fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina de 'na fòia l'è furmàda de 'na fìbra vegetàl che la g'ha le parcc discriìde ché sóta:
- l'Epidèrmide de protesiù che la cuàrcia zó töta la superfìce de la fòia, de sùra e de sóta; de sòlit l'è furmàda d'en stràto ünic de cèlule che g'ha mìa dét dei cloroplàsti, àle ólte l'è cuarciàda zó apò a lé d'en óter stràto de protesiù estèrno, la cutìcola. Sèrte cèlule de l'epidèrmide le pöl trasfurmàs en péi.
Sö l'epidèrmide inferiùr gh'è i stòm, che i è dele spéci de puritì, furmàcc de dò cèlule a fùrma de mèze lüne, che i làsa 'ntramès 'ntra giöna e l'ótra 'na apertüra;
- El parenchìma, che l'è furmàt de du stràti:
- sóta l'epidèrmide süperiura, en parenchìma palisàdic, fìbra furmàda de divèrse fìle de cèlule dispunìde en perpendicolàr a la superfìce de la làmina e mitìde bèle strète giöna cùtra a l'ótra, sènsa lasà büs.
- entramès entrà chèsto e l'epidèrmide inferiùra gh'è 'n parenchìma lacunùs, con cèlule piö grànde che g'ha 'ntra de lùre 'na rét de büs (lacùne), che l'è colegàt ai stòm, e 'l permèt i scàmbe de gas co l'estèrno.
L'epidèrmide[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'epidèrmide l'è 'l stràto de cèlule estèrne de la fòia. L'è 'n stràto che de sòlit l'è trasperènte (le cèlule le g'ha mìa de cloroplàsti) e cuarciàda de 'na cutìcole che g'ha 'n aspèt cerùs e che 'l permèt mìa pèrder tròp tàta àiva quan che fa tròp calt. Endèle piàmte che vé sö 'ndèi clìmi sèc, chèsta cutìcola l'è piö spèsa. Ale ólte chèsta cutìcola l'è piö fìna sö l'epidèrmide inferiùra che 'n chèla süperiùra.
L'epidèrmide inferiùra l'è piéna de puritì ciamàcc stòm. Chèsti stòm i permèt a l'osìgeno e a l'anidrìde carbònica de nà dét e fò de la fòia. Pò a 'l vapùr el pàsa per i stòm durànte la traspirasiù. El dèrver e 'l sarà el stòm el dipènt de le cundisiù climàtiche (calùr, ümidità, ciarùr). Sèrte piànte (compàgn de le Crassulaceae) le dèrf i stòm apéna de nòt per fa isé che se despèrde mìa tròp tàta àiva.
El parenchìma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gròs de l'intèrno de la fòia , (cioè la part che gh'è 'ntramès entrà l'epidèrmide inferiùra e chèla süperiùra, l'è furmàt del parenchìma. Chèsta fìbra la g'ha 'n ruòlo 'n grànt importànte endèla fotosìntezi. L'è cumpunìt de dò parcc:
- vèrs la fàcia d'ensìma: el parenchìma palisàdic cumpunìt de cèlule verticàle, bislóghe e tacàde 'nsèma; le cèlule che i la costetöés le g'ha dét en möcc de cloroplàsti, L'è en chèsto parenchìma che vé fat la fotosìntezi;
- vérs la fàcia de sóta: el parenchìma lacunùs (o spugnùs), endóche le cèlule le g'ha 'na fùrma piö tónda e i è méno tacàde 'nsèma 'ntrà de lùre. I büs 'ntrà 'na cèlula e l'ótra i sèrf per emagazinà i gas che la fòia la scàmbia co l'atmosféra.
Le nervadüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le nervadüre de 'na fòia i è 'l prolongamènt del gambì endèla làmina. Se pöl distìnguer la nervadüra centràl de chèle segondàrie che le se destàca de la primària. L'è al leèl de le nervadüre che 'l se tróa 'l gròs dei tübizì cundutùr de la lìnfa (xilémi e floémi), urganizàcc en masöi.
La dispuzisiù de le nervadüre l'è diferènta a segónda de la spéce o de la famìa botànica.
Descrisiù morfològica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morfologìa generàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fòia la vé ciamàda sèmpe semai che la làmina l'è 'ntréga, o compòsta semài che l'è retaiàda en divèrse fòie piö pesène che le vé ciamàde fuiulìne. A segónda de la dispuzisiù de le fuiulìne sö l'as principàl de la fòia o ràchide, se dis che la fòia l'è:
- penàda, semài che le fuiulìne i è dispunìde compàgn de i pilizì de 'na piöma;
- imparipenàda se i è de nömer dìsper (la fòia la fenés condèna fuiulìna 'nsìma) ;
- paripenàda se i è de nömer pér;
- tripartìda semài che le fuiulìne i è trè (compàgn del trefòi) ;
- palmàda o digitàda semài che le fuiulìne i è dispunìde pompàgn dei dicc de 'na mà.
- pedàda semài che ògna fuiulìna la se 'nserés ensìma a la fuiulìna 'n bànda (compàgn del bucanéve) ;
La fòia la pöl vìga apò a le fuiulìne cumpunìde a divèrsi leèi;
-
- bipenàde semài che le fuiùlìne i è cumpunìde apò a lùre de fuiulìne piö picinìne amò;
- tripennée semài che le fuiulìne de segónt leèl i è cumpunìne apò a lùre.
Diviziù de la làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina la pöl véser entréga u piö o méno retaiàda. En chèsto öltem càzo, se pöl precizà se la fòia l'è:
- lobàda (a), quan che i lòbi è mìa tat profóncc e i rìa a piö o méno 1/8 de la larghèsa de la fòia,
- penatolobàda (b), quan che i lòbi i è dispunìcc compàgn d'en pèten,
- palmatilobàda quan che i lòbi i g'ha 'na dispuzisiù palmàda.
- penatìfide o palmatìfide quan che le diviziù le rìa a 1/4 de la larghèsa de la fòia o adognimòdo de méno de la metà;
- penatipartìda (c), ou palmatipartìda quan che le scanaladüre le sorpàsa la metà de la fòia;
- penatisecàde (sinònim de compòsta penàda) o palmatisecàde (sinònim de compòste palmàde) semài che le diviziù le rìa 'nfìna al ràchide;
- laciniàde semài che la làmina l'è dividìda en sesiù filifórmi (compàgne de sèrte piànte aquàtiche).
L'òrlo de la làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òrlo de la làmina el pöl véser entréc, ondulàt, sinuàt, capetàt, a capitìne fìne, dentàt o crenàt.
Tìpi de làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina la vé ciamàda: cordifórme, quan che la g'ha la fùrma d'en cör, ovàl quan che la g'ha la fùrma d'en öf, lanceolàda, o palmàda quan che la g'ha la fùrma de 'na pàlma.
Divèrse ótre caraterìstiche le vé cunsideràde quan che se descrìf la fùrma de 'na fòia: falciforme (quan che la g'ha la fùrma d'en fiochèl), auriculàda (quan che la fòia la g'ha come de le uricìne a la bàze de la làmina), sagitàda (quan che la g'ha la fùrma de 'na frècia), peltàde (quan che 'l gambì el se 'nserés en mès a la làmina), decorènta quan che la làmina la se prolóngha söl gamp con dele alète, perfoiàda quan che le uricìne le se sàlda e le dà l'impresiù che 'l gamp el streèrse la làmina, conàde quan che dò fòie opòste le 'ha la làmina saldàda 'nsèma (compàgn de sèrte spéci del zèner Caprifolium).
Nervadüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pöl distìnguer tré tìpi principài de nervadüre:
- Le fòie a nervadüra penàda (peninèrve), endóche 'na nervadüra principàla, cuntinuasiù del gambì, la divìt la làmina 'n dò parcc idèntiche dré a 'n às de simetrìa e a pàrter de la qual le nervadüre segondàrie le se destàca segónt 'na dispuzisiù alternàda o opòsta.
- Le fòie a nervadüra palmàda (palmatinèrve) endóche divèrse nervadüre, en nömer dìsper, le se destàca del gambì endèl pónt de contàt co la làmina (ezèmpe: la fòia de la ìcc)
- Le fòie a nervadüra paraléla (paralelinèrve), che g'ha le nervadüre paraléle, compàgn che 'ndèle graminàcee (Poaceae), e de sòlit i è fòie sènsa gambì.
Dispuzisiù söl gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A segónda de cóme che le fòie le se tàca al gamp o al ram, se pàrla de:
- fòie alternàde, quan che le vé fò a giöna a giöna, giöna de 'na bànda e piö 'n sö, giöna de l'ótra bànda del gamp;
- fòie opòste, quan che le vé fò a dò a dò giöna 'n mìra a l'ótra;
- vertezelàde, semài che le vé fò a trè o de piö, en sércol töt entùren al gamp, a leèi diferèncc.


text:
Prêles
Prêles a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.98 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 907 abitant.
El cumün de Prêles al se tröva a una altitüden de 822 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Nods, Diesse, Lamboing, Twann, Ligerz, La Neuveville, Lignières (NE).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prêles l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Prales. In 1352 it was mentioned col nom de Bredels.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Trasc'quera
Trasquera (inscì anca in Italian; Trasc'quera in Ussulan) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,5 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
El paes el se tröva in la Val d'Ossula e 'l gh'ha tre fraziun: Büjaja, Isel e Pajin. Arent a Isel a gh'è un cunfin ufizial de Stat tra Italia e Svizzera (cumün de Zwischbergen, in del Cantun Vales).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trasc'quera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quattro a Venezia
Quattro a Venezia (Quàt'r a Venèsia), cgnusû in Itàglia anc cuma “In fuga a Venezia”, l'è na cumèdia tedésca dal 1998 dla Vivian Naefe.
Sunt
Nick (Heino Ferch) e la Charlotte (Hilde Van Mieghem) i èṅ na còpia ad spóś tedésc più impgnâ a far sù di bèsi che par 'l amōr o 'l sès, a part al martedè. La dóna, ch'la n s cuntènta minga, la cata 'l amànt in Luis (Gedeon Burkhard), artìsta 'd quàtar sòld marè dl’Eva (Aglaia Szyszkowitz) e pàd'r ad dū putèṅ ad tri e siē an, la Rosa (Pamela Marquardt) e Florian (Clemens Jakubetz). Cla còpia chè la scampa purtànd avànti un risturànt.
Un dè la Charlotte e Luis i decìd'n ad pasàr un fiṅ 'd stmana da par lōr a Venèsia ma sò mujér la 'l vîṅ a savēr par caś e alóra la decìd ad partìr par l'Itàglia insém a Nick, parténd da Mònag ad Bavēra in màchina. Purtròp par lōr i 'rmàgn'n a pē lung la strada e i èṅ custrét a dmandàr un pasàǵ in autostop. Ma anc a Luis al ròbi i n vànan minga tant bèṅ parchè al s mala e 'l è custrét a star in dla cambra d'l hutèl.
Quànd Nick, ch'al n s cumpatìs minga i putèṅ, e l’Eva i rìv'n a Venèsia i aṅ finî tut i bèsi, i gh'aṅ i vistî sćiancâ e bruśâ e i èṅ sénsa carta 'd crèdit e sénsa pasapòrt.


text:
Intēr coprìm
In dla matemâtica, i nùmer intēr a e b i s dìśen coprìm (o anca prìm tra 'd lōr o anca relativamèint prìm) se e sōl se i n' gh'àn nisùn diviśōr in cumùn fóra edl 1 e dal -1 o, a la stèsa manéra, se 'l só màsim cumùn diviśōr 'l è 'l 1.
P'r eśèimpi, 6 e 35 egl'ìn coprìm (vìst che 'l 6 al s divìd p'r al 2 e p'r al 3, mèinter che 'l 35 al s divìd p'r al 5 e 'l 7), mo 6 e 27 i n'l ìn mìnga, perchè tùt e dū egl'ìn diviśìbil anca p'r al 3.
'L 1 'l è coprìm cun tùt i nùmer intēr; al 0 'l è coprìm sōl cun 'l 1 e c'n al -1.
Na manéra śvélta per catèr se dū nùmer j ìn coprìm, al la dà 'l algorìt'm edl Euclìde.


text:
Obersiggenthal
Obersiggenthal a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 8 191 abitant e una süperfiss de 8.36 km², e al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar.
El cumün de Obersiggenthal a l'è tacaa ai cumün de Baden, Endingen, Ennetbaden, Freienwil, Lengnau, Turgi, Untersiggenthal, Würenlingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Obersiggenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Obersiggenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kirchdorf (AG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Battalia de Vauchamps
La Battalia de Vauchamps l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.
Menter che 'l Maresciall Mortier el tegniva sotta pression el Johann Yorck e 'l Osten-Sacken, el Napoleon l'ha deciduu de taccà anmò i Prussian del Blücher, che 'l gh'aveva 20.000 omen. Menter i Prussian i marciaven vers Vauchamps, el quattordes de febrar del 1814, i Frances comandaa de l'Auguste Marmont hinn rivaa, col ris'cià de travoeulggej tucc.
El vegg maresciall el s'è stremii quand l'ha savuu che anca el Napoleon l'era 'dree a rivà a dàggh man forta al Marmont, e l'ha ordinaa la retirada, col lassà sul camp settmilla mort. I alter hinn scappaa domà perchè la vanzada de Grouchy l'è stada rallentada del terren minga bon ai despiazzament. In quella battalia chì i Frances hann perduu ses'cent omen.


text:
Agrigento
Agrigento (en sicilià: Girgenti; en fransés: Agrigente; en català: Agrigent; en latì: Agrigentum; en gréch antìch: ἊkpaYaς/Ákragas; en àrabo: Kerkent) l'è 'na cità italiàna sitüàda 'ndèla regiù de la Sicilia. L'è 'l capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Agrigènto 'l cönta presapóch 59.200 abitàncc (dato ISTAT del dezèmber del 2009), distribüìcc söndèn'àrea de 244 km² per 'na densità de popolasiù de 242 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aragona, Cattolica Eraclea, Favara, Joppolo Giancaxio, Montallegro, Naro, Palma di Montechiaro, Porto Empedocle, Raffadali, Realmonte, Sant'Angelo Muxaro e Siculiana
Le sò urìgign i è antìche e le risàl al tép de la colonizasiù de l'Italia meridiunàla per mà dei gréci (Magna Grécia). Le ruìne de le custrusiù gréche de la Val dei Templi i è 'n pé amò al dé d'encö e 'l tèmpio de Concòrdia l'è giü dei ezèmpe piö bèi de l'architetüra de la grecia antìca.
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèn quartér popolàr de la cità de Argrigento, Contrada Xaos, gh'è nasìt Luigi Pirandello, giü dei scritùr piö 'mportàncc de la leteradüra italiàna, insidùr del prémio Nobel de leteradüra 'ndèl 1934.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Cadé
Cadé (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Cadeo), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 6 147 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 38,6 km² e ona densità de 159 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Carpaneto Piacentino, Cortemaggiore, Fiorenzuola d'Arda e Pontenure.
I sò frassión i en Fontana Fredda, Roveleto e Saliceto.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cadé l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ennetbaden
Ennetbaden (Ännetbade in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 026 abitant e una süperfiss de 2.11 km², e al se tröva a una altitüden de 360 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ennetbaden a l'è tacaa ai cumün de Baden, Freienwil, Oberehrendingen, Obersiggenthal, Wettingen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ennetbaden l'è menziunaa per la prima volta pressapoch in de l'an 1261-64 col nomm de Alio Badin.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Ennetbaden l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Ennetbaden al Wikimedia Commons


text:
Gulf d'Aqaba
El gulf d'Aqaba (in arab Bahr el-Akabah), ciamaa anca in ebreu gulf d'Eilat (Mifratz Eilat), al fa part del Mar Russ e'l se tröa al sò nord-est. Al spartiss la penisula d'Arabia de la penisula del Sinai. El gulf d'Aqaba el bagna l'Egit, l'Israel, la Giurdania e l'Arabia Saudita.
El nom del gulf in di paes arab a l'è gulf d'Aqaba e'l vegn de la cità giurdana d'Aqaba, menter in israel el nom a l'è inscambi gulf d'Elat, per la cità d'Eilat.
El gulf a l'è lunch pressapoch 175 km, cun largheza massima de 24 km e prufundità massima de 1.827 m.
Per passà del Mar Russ al gulf d'Aqaba al gh'è de traversà el Stret de Tiran. In sül gulf se tröen i cità de Taba (Egit), Eilat (Israel) e Aqaba (Giurdania).


text:
Cruàta
La cruàta (it. cravatta) l' è 'n acesóri elegànt dal vestimèint 'd i òm chè in dl' Osidèint, a fórma 'd banda lunga e sutìla, che dintór'n al còl, la pasa sòt' al gulèt 'dla camìśa e dòp 'd al só nōd 'laburê, la va śò quacènd i ptòun 'dla camìśa infìn a 'rivèr a l' altèsa 'd la sintùra.
La lunghèsa dal cruàti l' è quèśi sèimper ed 150 cm, mo se 'l òm 'l è dimòndi élt, u 'l vól arvujèr al nōd piò e piò vòlti (cunsùm in dla lunghèsa 'd la stòfa), a pól èsregh biśògn 'd na cruàta piò lunga, cùma 'd 165 cm. El varietè 'di disègn u di culór 'dla stòfa i pól'n ès'r infinìdi, mo necesariamèint i disègn 'l è méj ch' i sìen cichìṅ, vìsta l' àrea cichìna purtèda vìa da la cruàta.
Al nōd nurmèl ch' a s fa in dal cruàti 'l è a 4 gîr, mo vlènd a s pól fèregh'n anca 6, 7, 8 u 9 gîr (per 'n aspèt stravagànt).
La manéra dal nōd a 4 gîr
D' in dû 'l deśvìn al só nòm
Na spéci tradisiunèla 'd cruàta l' éra druèda da soquànt suldê cruêt (hrvat) chi cumbatìven in dl eśèrcit francéś sòta Luì XIII in dal diciasetèś'm sècul. Al gùst p'r al druamèint ed cla cruàta chè al rivarà infìn al re Luì XIV, al re Sōl, e 'l nòm da sièrpa cruàta ciuè 'di cruêt al dvintarà sól cruàta.
Ligàm a fōra
- (IT) D' in dû 'l deśvìn al só nòm ins etimo.it


text:
Lana
Lana a l'Ades l'è un cumün in Südtirol, poch chilometer a süd de Meran. Lana l'è 'l setem cumün püssée grand de tüt 'l Südtirol.
Culucáda int 'l cantun meridiunal de'l cadin geugrafegh de Meran, el scirö de'l cumün de Lana (300 meter in sü'l nivel de'l mar) 'l se stend lungh la pianüra de l'Ades.
A mezza muntagna 'l gh'è la fraziun de Fölan (Völlan in Tudesch e Vollano in Talian) (700 meter in sü'l nivel de'l mar), pö in sü la pared süd de'l Pass de Vigili, 'l gh'é la fraziun de Pavij (Pawigl in Tudesch e Paviglio in Talian) (1200 meter in sü'l nivel de'l mar). El paes medèm a l'è dividüü in trii tuchelít: Ober-, Mitter- e Niederlana (Lana de sura, de mezz e de suta)


text:
Caccia al ladro
Caccia al ladro (Casa a 'l làdar) 'l è na cumèdia dal 1955 'd Alfred Hitchcock trat da 'l racònt umònim ad David Dodge dal 1952. L'à vins al Prèmi Òscar par la futugrafìa. Al film, girâ a Montecarlo, 'l à dâ la manéra a 'l prìnsip Ranieri III ad Mònag ad cgnósar la Grace Kelly ch'la dvintarà sò mujér 'l an dòp.
Custâ dū migliòṅ e mèś ad dòlar, al 'n à fat sù quàt'r e mèś in di sōi Stat Unî.
Sunt
John Robie (Cary Grant), làd'r ad presiōś cgnusû c'n al scutmàj ad Gat, al gh'à dâ a 'l élta da dimóndi tèmp dòp avér decìś ad rigàr drit e avér tòlt part a la Reśisténsa in Frància. Adès al gh'à 'n sit ad vidi in dal culìni dla Còsta Aśùra. Quànd in rivéra i sucédan di furt fat cumpàgn a la sò manéra, lì lò al s dà da far par dimustràr ch'l è inusènt. Al decìd ad lauràr insém a Hughson (John Williams) ch'al s cata là par cònt ad qvéi di Lloyd's ad Lóndra ch'i gh'aṅ dâ 'l incàrag 'd andàr-'g a fónd.
Par ciapàr al làdar c'n al maṅ in dal sac, Robie al s fà dar na lista dla gint pîna 'd bèsi ch'la s cata da cal bandi là. Faghénd finta 'd èsar 'n óm 'd afâr americàṅ, al cgnós acsè la Jessie Stevens (Jessie Royce Landis), védva 'd un petrulér, ch'la gh'à adrē sèmpar la fiōla, la bèla e sufisticàda Frances (Grace Kelly). Chi lē l'è persuàśa ch'al làd'r al sia pròpria John ma la n pōl minga far finta 'd a n pruàr gnint par lò. Quànd i pòrtan via i presiōś dla sgnóra Stevens, John al s lóga e al taca a pinsàr a na trapla par ciapàr al làdar véra che lò al créd 'd avér arcgnusû.


text:
Postua
Postua (inscì anca in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 574 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,7 km² e ona densità de popolaziun de 34 ab./km².
El paes el se tröva in de la Val Sessera, ai pee del Munt Barun (2044 meter) e al cunfin cun la Pruvincia de Biela (cumün de Anloch e de Cavril).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Postua l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alp (mont)
I Alp hinn ona cadenna de montagn de l'Europa del center-sud, spartida in tra la Franza, el Prinzipáa de Monaco, l'Italia, la Sguizzera, el Liechtenstein, l'Austria, la Germania e la Slovenia; i Alp hinn voeuna di pussée important cadenn de montagn de l'intrega Europa (la seconda dòpo el Caocaso) e anca voeuna di pussee famos al mond.
La montagna pussee vòlta, el Mont Bianch (Valdostan e Franzes: Mont Blanc; Talian: Monte Bianco), la riva a tocà i 4.807 meter; a bon cunt, el gh'è tant scim che passen i 4.000 meter, comè per esempi el Scervin (Todesch: Matterhorn; Sguizzer Todesch de'l Valles: ds'Hore; Talian: Cervino; Franzes: Cervin) (4.478), el Mont Roeusa (Todesch: Dufourspitze; Talian: Monte Rosa; na völta ciamaa in Sguizzera Gornerhorn = Forta o granda Montagna e in Italia Höchste Spitze = Scima püssee volta) (4.634), el Bernina (4.050). Boeugna anca dì che i montagn pussee vòlt hinn domà in de la part de l'ovest: meneman che vun el va a est i montagn se sbassen (ma se slarghen) semper pussée (i Alp de la Slovenia, tant per capì, riven nanca a 3.000 meter).


text:
Aristotel
Aristotel (Ἀpισtotέλnς/Aristotélēs in grech antigh; Aristoteles in latin: Stagira, 384 a. C. - Calcid, 322 a. C.) l'è staa on filosof grech trai pussee important e conossuu. La soa influenza la s'è sentida in tutta la storia de la filosofia, soratutt in del Medioev e in del primm Umanesim, e despess l'è staa vist 'me on sistema filosofigh alternativ a quell del sò maester Platon. Per esempi, la concezion geocentriga de l'Univers, unida a quella del Caludi Tolomee, l'è stada trada giò con proeuv scientifigh domà in del XVII secol.
L'ha fondaa el Liceo ad Atene e l'è staa precettor del re Lissander el Grand de Macedonia.
I oper principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm di oper hinn in Latin perchè l'è quell cont el qual hinn pussee conossuu. Come se pò vedè di titol, Aristotel l'ha indagaa la pupart di robb che se saveven in quei temp là.


text:
Neyruz-sur-Moudon
Neyruz-sur-Moudon a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.52 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5679 abitant.
El cumün de Neyruz-sur-Moudon al se tröva a una altitüden de 765 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Denezy, Moudon, Oulens-sur-Lucens, Saint-Cierges, Thierrens, Villars-le-Comte.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Boulogne-sur-Mer
Boulogne-sur-Mer (Boulonne in piccard; Bonen o Beunen in olandes; Bolonia, Bononia, Gesoriacum, Portus Itius o Portus Britannicus in latin) l'è ona città de la Francia del nord cont ona popolazion de circa 45.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Boulogne-sur-Mer (che podarissom voltà 'me Bologna sora el mar) la se troeuva in de la region del Nord-Pass de Calais, e in particolar in del dipartiment del Pass de Calais.
Come 'l dis anca el sò nomm, l'è in sù la costa del mar (el canal de la Maniga), là indove la gh'è la fos del fiumm Liane.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona de Boulogne l'è stada abitada prima de tutt del popol germanigh di Morin; la città però l'è stada fondada in del 55 prima de Crist del Giuli Ceser in persona, perchè 'l voreva ona bas per partì per l'Inghilterra (i nav poeu hinn partii de pussee a nord, a Wissant). El gh'ha daa el nomm de Bolonia, in riferiment a la città emiliana. I storigh hann deciduu che quella Bolonia lì la correspond a quella che al dì d'incoeu l'è la città alta. Là arent el gh'era anca el port, ciamaa Portus Itius, che poeu l'è vegnuu ai temp de l'imperi la sede de la flotta de la Maniga.
In del III secol la città l'era ciamada Gesoriacum (la città bassa). El Svetoni el dis che l'imperador Caligola el gh'ha faa sù on far proppi grand, compagn de quei del Mediterrani, e che l'esisteva anca in del Medioev.
In del Medioev, Bologne l'è stada el centro de ona contea. Vun di sò cont, Ustachi II "Bei Barbiss", l'ha juttaa el Guglielmo I de Normandia in la soa invasion de l'Inghilterra; el sò fioeu l'è staa el famos Goffred de Bujon, che l'è quell che l'ha liberaa Gerusalemm di Musulman in del 1099: el sò fradell Baldovin l'è staa el primm re cristian de Gerusalemm.
On alter cont de Boulogne, Steven de Blois, l'è staa re d'Inghilterra in del period 1135-1141.
La contessa Matilda II l'è diventada regina del Portogall, col sposà l'Alfons III, che per quest l'è staa ciamaa anca el Bolognes.
L'è staa a Boulogne che gh'è staa el matrimoni tra Isabella de Francia e 'l re ingles Edoard II.
Boulogne l'è stada attacada tre voeult di Ingles (che gh'even anmò el port de Calais) duranta la prima metà del XVI secol. El 26 de luj 1544 la torr romana l'è stada trada giò; a settember l'è stada conquistada di Ingles a settember, per tornà a la Francia domà dopo la Pas d'Ardes (giugn del 1546): l'assedi che 'l princip Enrigh (el futur Enrigh II de Francia) l'aveva faa a la città l'era andaa mal perchè i sò mercenari faseven minga quell che 'l diseva lù.
A bon cunt el poeta frances Ronsard, in del sò inn a Enrigh II el gh'ha ditt anca:
(E senza fà frecass, cont on sforz meraviglios/tì te avevet giamò conquistaa i fort de Boulogne/e cont i armi costringiuu 'sta arroganza inglesa/a vendett Boulogne e fàlla francesa)
Besogna poeu dì che al temp la pupart de la popolazion l'era minga francesa, ma fiamminga.
In del 1662, dopo che 'l Luis XIV l'eva compraa del re ingles la città de Dunkerque, tolta via ai Spagnoeu quattr'ann prima de ona coalizion anglo-francesa, i abitant de Boulogne s'hinn ribellaa contra de lù perchè la pression fiscal l'era cressuda.
La rivoeulta l'era sostegnuda del re de Spagna (che l'era el re di Fiander, minga lontan de Boulogne), tant che dopo cinch ann (1667) l'è s'cioppada anmò la guerra. El podè central frances l'ha faa ona repression tremenda contra la region; oltra a tutt i personn che hinn staa coppaa, gh'è de savè che 3.000 ch'eren soravivuu hinn staa menaa ai galer.
In del XVIII secol Boulogne l'era on port de pesca in decadenza, indove se pescaven i aringh in autunn e i sgomber in primavera, tant che i abitant, per cattà sù on quai danee in pù, vegnen anca sfrosador tra l'Inghilterra e la Francia. Lor portaven de sfros (in gergo smogglage) tè, tissuu, aquavitt, vin, zenever, che in Inghilterra eren tassaa de bon. El sfros l'era sostegnuu de la Francia e l'è rivaa al sò massim intorna al 1780.
A Boulogne gh'è anca di pirata al servizzi de la corona francesa, che combatten in de la Guerra de Succession Spagnoeula (1744-1748) e in de la Guerra di Sett Ann (1756-1763).
Ai temp del Napoleon, Boulogne la gh'ha vari benefizzi, perchè la torna a vess ona città portual importanta.
In del 1905 a Boulogne 'l gh'è staa el primm convegn internazional sora l'Esperanto. La Deciarazion de Boulogne l'è voeuna di prej miliar de la storia de l'Esperanto. Duranta la Prima Guerra Mondial, la città l'ha minga patii el front, anca se l'era minga tropp lontan del confin franco-belga.
La Segonda Guerra Mondial inveci l'ha vist la popolazion proppi attiva contra i Todesch. I bombardament (sia todesch che leaa) hann risparmiaa la città alta (la part pussee veggia), ma hann traa giò tutta quella bassa e 'l port.
Anca al dì d'incoeu Boulogne-sur-mer l'è on port imporant de la Francia del Nord.
Personn nassuu a Boulogne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Franck Ribéry (1983), giugador de ballon.


text:
Übiàl Clanèss
Übiàl Clanèss (Ubiale Clanezzo 'n italià) a l'è ü cümü de la Pruìnsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 1 401 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 7,4 km² e 'na densità de popolasiù de 189 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almèn, Brembila, Capissù, Sedrina, Stròsa e Éla d'Almè
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Übiàl Clanèss l'è furmàt da dò frasiù principài, Übiàl e Clanèss che l'è la frasiù piö de 'nterès istòrech e paesagìstech. A l’è sö la conflüènsa de du fiöm, ol Brèmp e la Màgna chi fùrma i du ài, la Al Brembàna e la al d’Emàgna. Amò ‘ndel Medioevo la pasàa la strada Priula che la portàa i comerciàncc da Enésia in del céntro Euròpa.
L’è amò ‘mpé ol put de Attone, fàcc sö per ol cónte de Lmèn (Almenno San Salvatore) Attone Leuco, chè l’è apèna stàcc rifàcc. Con chèsto put a 's püdìa scaalcà ol trut Imàgna, per pudì ‘ndà da Clanèss a Lmèn. Lé apröf a gh'è anche la dogàna de Clanèss.
La piö bèla custrüsiù l’è ol Castèl de Clanèss: in prensépe i era fàcc sö in del Medioevo, ma l’è stàcc rifàcc in del XVII sécol. A Clanèss i à fàcc tàte guère i Guèlfi e Ghibellìni, pròpe al Castèl de Clanèss che l’era de la famèa ghibelìna di Dalmasano, chèla de Beltramo ed Unguerrando. In del XIV sécol Clanèss, che l'era ligàda a Brembìla, l’ha fàcc tàte guère cuntra de la al d’Emàgna chi i era ‘nvece Guelfi. L'è 'ndàcc inàcc isé 'nfina al prensépe del XV sécol, quàndo töta la Bèrgamàsca l'è 'ndàcia söta Enésia.
A Clanèss a gh'è ànche ü bèl put de córde, ciamàt "ol put che bàla", che 'l pasa sura ol Brèmp.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Übiàl Clanèss l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Casuraa
Casuraa (nom ufizial: Casorate Primo) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 8 533 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,5 km² e ona densità de 898 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Besaa (MI), Bübian (MI), Calvignasch (MI), Marmund (MI), La Mòt (MI), Tröv e Vernaa (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Casuraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Elio
El Stefano Roberto Belisari (Milàn, 30 luj 1961), mej cognossuu cont el nòmm de Elio, a l'è on cantant, musicista, compositor, attor, dobbiador, ingegner elettrònich e còmich italian. L'è famos soratutt per vess el leader e 'l cantant del grupp rock Elio e le Storie Tese, che l'ha fondaa in del 1979, quand che 'l gh'aveva 18 agn.
L'è la vos solista del grupp, ma 'l sòna despess anca el flaut travers (strument cont el qual el s'è diplomaa al Consevatòri "Giuseppe Verdi" de Milan) e la ghitara (finna al 1984, quand l'è entraa in de la formazion uffizial el Cesareo, l'era lù el ghitarista). In de la canzon Omosessualità (Eat the Phikis, 1996) el sòna el bass, perchè el bassista Faso l'amava minga el gener musegal de quella canzon (el metal) e donca voreva nò sonàla.
El nòmm Elio el vegn de la primma canzon del grupp (Elio), che la vegn citada a la fin del disch Esco Dal Mio Corpo E Ho Molta Paura (1993).
El ver nòmm de l'Elio l'è staa tegnuu nascòst per on mugg de temp: in occasion de concert ò intervist, l'Elio el s'inventava al moment di nòmm fals, cont el dì che eren ver, come "Roberto Moroni" ò "Roberto Gustavivi". In di agn '80 el se faseva ciamà di voeult anca Ielaio (la parnonzia inglesa di letter E, L, I, O), menter in del period dòpo el Festival de Sanrem del 1996 el s'era trovaa on nòmm anglòfon (come tutt el rest del grupp), var a dì Steve.
Oltra a la soa attivitaa de frontman del pròpri grupp, l'Elio l'ha participaa come musicista ò òspit a divers album de collega, traj quaj regordem el Claudio Bisio (Patè d'Animo, 1991), i Tenores de Neoneli, la Giorgia (Stonata, 2008) e 'l Graziano Romani (Tre Colori, 2007). El Graziano Romani, inscambi, in del 2002 l'ha cantaa C'è solo l'Inter, l'inn uffizial de l'Inter, scrivuu pròpri de l'Elio (che ghe sona la ghitara e 'l pianofòrt).
Come scrittor l'ha pubblicaa in del 2004 Fiabe Centimetropolitane e Animali Spiaccicati (insemma al Faso, al Rocco Tanica, al Cesareo e a la Chiara Rapaccini), e in del 2006, insemma al rest del grupp, la biografia (ò mej eterobiograifa, vist che l'è stada scrivuda anca de altra gent) Vite Bruciacchiate.
Come attor, l'ha participaa a on quaj de film (Rocco e le Storie Tese, Asini), ma soratutt a spettacoi teatrai, come l'Òpera de trii ghej del Bertold Brecht, Storia d'Amore e d'Anarchia de la Lina Wertmüller, Il Re Nudo del Luca Lombardi e alter anmò.
L'Elio (insemma al Faso) l'è staa vers la fin di agn '90 dobbiador del carton Beavis and Butt-head e poeu, in del 2004 del film Terkel in Trouble. Insemma al Faso l'è anca commentador di partid de baseball de la MLB per SKY Sport: de fatt i duu hinn appassionaa del quell gioeugh chì, tant che tucc e duu hann giugaa per agn in de la squadra milanesa Ares Milano Baseball (fondada a la fin di agn '80 pròpri del Faso): al dì d'incoeu el Faso l'è president de la squadra, l'Elio el vispresident.
In del 2009 (e poeu anca l'ann dòpo), l'Elio l'ha participaa a la seri còmica Drammi Medicali sul canal online FlopTv, insemma al Marcello Macchia (mej cognossuu come Maccio Capatonda), cont el fà el personagg del dottor Giolsot. Per evità de vedè mettuu el pròpri nòmm trai titoi de coa, l'Elio el s'è inventaa on alter nòmm: Julio Hammurabi.
In de l'estaa del 2010 l'è staa scernii per vess vun di quatter giudes de la noeuva edizion de X-Factor.


text:
Letera de Giüda
Giüda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1Giüda, un sèrv de Gesü Crist, e fradèll de Giagum, a i elètt che hinn vurüü bén de Diu el Pader e hinn prutegiüü per Gesü Crist: 2Che cressen föra de misüra per vialter la misericordia, la pas e 'l bén.
3Predilètt, essend faa scrivuv in tüta prèssa sü la nostra salvéza, mì avevi besogn de scriv, preganduv a cumbatt per la féd che l'era cunsegnaa una völta a i sant. 4Già che un quij personn hann naa denter segretamént intra vialter, quij che hinn numinaa de tant temp per chèsta cundana, impi, che cambien la grazia del noster Diu a la lur spüduratéza, e che neghen el noster ünegh Padrún e Signúr Gesü Crist.
5E mì vöri regurdà a vialter, anca bén avii già savüü tücc de chèst, che 'l Signúr, avend salvaa un popul de la tèra d'Egitt, daspö l'ha destrütt quij che hann minga credüü, 6e i angiul che hann tegnüü minga la lur auturitaa, ma hann lassaa la propia cà, l'ha tegnüü in di cadenn eternaj, in del scür, per el giüdizi del gran dì; 7cuma Soduma e Gumorra e i zitaa vesin, in de l'istèssa manera chèst, che hann daa sé medemm a la furnegaziún e hinn naa via indree a carna divèrsa, hinn metüü denanz cumè un esempi del sübì 'l castigh del fögh etèrn.
8Però, in de l'istèssa manera, anca chèst personn, insugnandus, cuntaminen la carna, respingen l'auturitaa, e bestemien i vèss gluriús[1]. 9E Michel, l'arcangiul, quand el cuntend al diàul, el despütava in gir al corp de Musè, vulzava no purtà un giüdizi de bestèma, ma l'ha dii, Che 'l te strapazz el Signúr! 10Ma chèst personn bestemien tütt chèll che sann no, e chèll che cugnussen natüralamént cumè animaj senza resún, de chèstcoss hinn destrütt. 11Guai a lur, perchè vann in de la via de Cain, e s'hinn versaa föra[2] per una ricumpénsa in del errúr de Balaàm, e hinn staa destrütt in de la rebeliún de Core. 12Chèst personn hinn i smagg in di voster agape--pacien cun vialter senza timúr, se ciapen cüra de lur medèmm cumè un pastúr[3], hinn niul senz'aqua purtaa inanz del vént, piant de l'autünn senza frütt, mort do völt, descalzaa, 13und füriús del mar che scümen la propia vergogna, stèll errant per chi l'è reservaa l'uscüritaa del scür per semper.
14E anca el setim de Adam, Enoch, l'ha prufetiza de chèst personn, disend: «Varda, el Signúr l'è vegnüü cun miar di so sant, 15per fà el giüdizi cuntra tücc e per cunvinc ogni anema sü tücc i so oper d'impietaa che hann cumetüü in d'una manera impia, e sü tücc i coss dür che hann dii i pecadúr impi cuntra Lü. 16Chèst personn hinn quij che barbuten, quij che se lumenten, quij che vann segund i propi desidéri, e la lur buca la dis coss arugant, amirand i facc per prufitt.
17Ma vialter, predilètt, regurdeev i coss che hinn staa predii di apostul del noster Signur Gesü Christ: 18che hann dii a vialter: In del temp ültim, ghe sarann minciunadúr che andarà segund i lur propi desidéri d'impietaa. 19Chèst personn hinn quij che fann divisiún, natüraj, che gh'hann minga el Spirit. 20Ma vialter, predilètt, travers el fà sü di voster medemm in de la vostra féd püssee santa, e 'l pregà in del Spirit Sant, 21tegniiv vialter in del bén de Diu, e spetee la misericordia del noster Signúr Gesü Crist per la vida eterna. 22E che gh'abiuv vialter pietaa de quij che dübiten, 23e salvee i alter brancanduj föra del fögh, e che gh'abiuv vialter pietaa di alter cun timúr, udend anca la tonega smagiada de la carna.
24E a Lü che 'l ve preserva del burlà giò e che 'l ve fa cumparì denanz de la sua gloria senza smagia in de la letizia, 25al ünegh Diu, noster Salvadúr, travers Gesü Crist noster Signúr, gloria, maiestaa, puténza e auturità prima de tütt el temp, e adèss e per tücc i secul! Amen.


text:
11 04
Ol dé 11 de bril l'è 'l 101 ( 102 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 265 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de bril al è ul dí da pòost 101 ( 102 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 265 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - la Sità del Vaticà (Roma): Gjoan XXIII al pöblega l'ensíclega Pacem in Teris.
1977 - Spagna: Gabriel Pita de Veiga y Sanz, miníster de Marina, al dimissiuna a causa de la legalisassiú del PCE du dé pröma.
2002 - Venessöela: massàcher del Puente Laguno e colp de stat liderat per l'impresare Pedro Carmona Estanga contral goèrn costitüssional d'Hugo Chávez.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1993 - Montanejos (l'Alt Millars): Guilem Agulú, zúen nassiunalesta da mansina (polítega) sassinat a mà d'ü gröp d'öltradrita (polítega).
1890, Londra, Regn Ünit: Joseph Merrick, cognossit come L'Òm Elefant. Al mör decapetat a causa del pes del sò grand crane deformat per la Síndroma de Proteus.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de la Vall de Bianya, a la comarca de la Garroca
Festa locala de Llívia, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
27 03
Ol dé 27 de mars l'è 'l 86 ( 87 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 280 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de mars al è ul dí da pòost 86 ( 87 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 280 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Miami (la Florida, SÜA): ol Comitat Sentral de la Federassiú Internassiunala de sporc de Patinas (FIRS) al assepta provisionalament come mémber la Federassiú Catalana de Patinas; mia-de-manch, ol 25 11 del 2004, chèst istess comitat ratificarà mia chèst acorde a Fresno (Califòrnia).
1513 - la Florida (adess i SÜA): l'esploradur Juan Ponce de León al de·ental pröm Öropé che al ria a i coste continentale de Nord-América credint che i era öna otra ísola.
1973 - Holywood (Califòrnia, SÜA): Marlon Brando al refüda l'Òscar che la ghe consed l'Académia di Arte e i Siènse Sinematografighe.
1977 - Los Rodeos (Tenerife, ísole Canàrie): du Boeing 747 i s&middt:cjoca in d'öna pesta de l'aeroport e i provoca la mort de 583 persone.
1990 - Miami (la Florida, SÜA): TV Martin ghe scumensa a emet propaganda anticastresta vers Cuba.
1996 - SÜA: Daa fò a la véndital pröm ordinadur de sacrsèla Palm Pilot, col sistema operatiu Palm OS.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1955 - Sant Jaume de Galíssia (Galíssia): Mariano Rajoy Brey, polítegh Spagnöl.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1987 - Barcelona: Frederic Escofet i Alsina, polítegh e militar Català (n. 1898).
1993 - València: Vicent Andrés e Estelés, pueta e periodesta Valencià (n. 1924).
1770 - Madrid (Spagna): Giovanni Battesta Tiepolo, pitur italià (n. 1696).
2005 - Madrid (Spagna): Fernando Jiménez del Oso, psichiatra e parapsicòlegh Spagnöl (n. 1941).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Rupert, patrònn de Baviera
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ciàse
El ciàse l'è 'na paròla dopràde 'n botànica per indicà 'na 'nfiurescènsa che l'è tìpica de le piànte del zèner Euphorbia (famìa de le Euphorbiaceae).
El ciàse l'è cunfurmàt endèna maniéra tal de 'nsömeà a 'n fiùr sul envéce l'è 'na 'nfiurescènsa furmàda de:
- sich (o de rar quàter) parcc stérii definìde brateöle che fùrma 'n cuntenidùr a cópa
- en sèrto nömer de netàre, en sèrte càzi fundìcc ensèma
- en fiùr fèmina puzisiunàt en mès a la bàze del invòlucro. El fiùr fèmina l'è furmàt de 'n ovàre sùpero
- sich (o pò a de piö) fiùr mas•cc che stà töt entùren al fiùr fèmina. Chèsti fiùr i è furmàcc praticament apéna del stam.
I ciàse i è de spès reünìcc pò a lur en enfiurescènse (sìme, ombrèle... ecc.)
Fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quach ezèmpe de murfulugìa de ciàse:
-
I ciàse de la stèla de Nedàl i g'ha töt entùren dele fòie mudificàde de culùr rós che g'ha funsiù vesilàr (tirà i 'nsècc).
-
Ciàse de Euphorbia mammillaris con quach góse de nètare
-
Ciàse reünìcc en sìme en Euphorbia opuntioides
-
Ciàse de Euphorbia amygdaloides
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492


text:
E sarà menga il campaniil
a facch un boecc nella crapa del suu
l'arcubaleno el borla mia in tèra
se ne necoorg che l'ha sbaglià i culuu
e sarà menga sta ringhiera rügin
a ferma ul tor quand vurerà scapà
gnanca sto omm cun't el badiil
e la tua mamm che cambia mai scusàa
quanti zanzar in soel camp di bucc
quanti cuveert in soel lecc la nocc
e quanti vool emm cambià tuaja
per un tavol senza invidàa
quanti butegli pièe del sang di stell
quanti büceer per lassà in giir l'umbria
quanti paròll in soe un tocch de carta
e in soe la lengua dumà un francubull
Riid insema de me dona lüseerta
lassa che ogni fülmin el se scüurta
riid insema de me dona lüseerta
lassa ogni fenestra a buca verta questa nocc
El pioev soe chi se moev
el pioev soe chi sta fermu
ma taant el tempuraal
ghe l'emm scià in brasc
E sarà mea questu specc de aqua
a daat indréè la tua facia a sees ann
la matena la g'ha l'oor in buca
ma un cactus in di sacòcc
e sarà menga questu crucifiss
cun tacaaun Cristo cunt el vinavill
a famm desmett de prega incrüsciàa
denaanz a questo cumuden
perché ogni coo faa maa se's sbogia
ma anca quaand te la tiren foe
e quaand el teemp el finiss la benda el taca a duperà'l curlasc
e te séet menga se l'è culpa del cioo
o del martell che l'ha picàa
e la matena la g'ha l'oor in buca
però i diamanti i a scundüü in del cüü
Riid insema de me dona luseerta
prega che ogni spada sia de carta
riid insema de me dona luseerta
prega sia per l'unda che la barca questa nocc
el veent el diis una roba
la loena na diis un'oltra
ma il coer che ghemm l'è abitüaa a nudà
il coer che ghemm l'è abitüàa a nudà
E sarà menga questa polaroid
cun soe una facia che s'è sculurida
a scancelà la mann che m'ha tegnüü in brasc


text:
17 12
Ol dé 17 de dezèmber l'è 'l 351 ( 352 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 15 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de dezèmber al è ul dí da pòost 351 ( 352 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 15 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1504 - Granada (Andalusia, Spagna): al ghe ría ol cadàver d'Isabela I de Casteja per èss-agh interat, prossedent de Medina del Campo, indóe la reina a l'era morta tre setmane pröma.
1903 - spiasa de Kitty Hawk (Carolina del Nord, SÜA): Orwile e Wilbur Rright i riess a fá gulá 59 segunt olFlyer (pilotant Orwile), ol pröm aviú de la stòria.
1925 - Barcelona: ol capità zeneral de Catalunya Milans del Bosch ordena ol sarament del camp de les Corts del Barça: Gamper al presenta i dimissiú irrevocabel come president del club.
1989 - i Stacc Ünicc: The Tracey Ulman Show -ü spasse televisif de la Fox Network- al scumensa a emèt I Simpsons come séria.
2002 - Pretòria (Süd-àfrica): ol goèrn del Congo e i opositur che al combatéa i firma ün acord de pas ch'al posa fí a quàter agn de guèra sivila, con apröf 2 miliú de persone morte.
2004 - Bhutan: ol paes al de·ental pröm del mont sensa tabach: se'n la proibiss la véndita e ol consüm in pöblich.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - Barcelona: Josep Comas e Solà, astrònom Català (m. 1937).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Sant Andreu de Palomar, Barcelona: ol pàder Magnanet, eclesiàstich Català, fondadur di istitücc de Fills de la Sagrada Família (n. 1833).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nònes
El nònes a l'è on parlà neolatin de l'Italia nord-oriental.
Cuntegnüü
Posizion e classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nones a l'è parlaa in de la Valdenon, in del Trentin ocidental. El gh'ha di vesinanz bei fort cont el solander, ma anca cont el dialett de la Rendena.
Al dì d'incoeu l'è gnamò ciara la posizion di parlà nones in del panorama di lengov romanz. I lenguista hann discutuu per agn se mettel in del grupp lenguistegh ladin (come l'ha faa, per esempi, l'Isaia Graziadio Ascoli) o in quell lombard alpin (come voreven fà el Carlo Salvioni e 'l Carlo Battisti). On quai alter l'è dree a sostegn el fatt che 'l nones (insemm al solander) in realtà a l'è on lenguagg separaa di alter.
Caratteristegh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de nònes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Cles[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ve dighi dónch che ai tempi del prim re de Zipro, dopo che Goffré de Buglion l'eva ciapà la Tera Santa, è nat che 'na siora de Guascogna la s'è portada en pelegrinagi al Santo Sepolcro, e ent el tornar endré la è cjapitada a Zipro, e jò da arcanti balossi la è stada maltratada vilanament. Lamentandose ela de 'sto fato senza poder solevarse né migja né poch, l'ha pensà de nar dal re a domandar giustizia. Ma calcun el gj'ha dit che no faròo engot, perché 'l re l'era 'n om tant andant, e sì poch d'bon, che nol doperava la giustizia per cjastigjar no demò le ofese dei àutri, ma el soportava ancja chele che i feva a el, con sò gran vergogna; tant che se calcun el gj'eva vergot sul goss, el se sfogjava col fargje calche dispet, o calche vilanada. Canche 'sta femna l'ha sentù chest, disperada de no poderse vendicjar, per sfogarse almanch del sò dispet, l'ha pensà de dargje sot 'na botada a chel re per la sò vergogna. E, plangiand, la è nada da el, e la gj'ha dit: "Lustrissim, mi no son vegnuda da ti perché speria che fagjes giustizia per l'afront che m'è stà fat; ma, en pagjament de chel, te preghi che m'ensegnes come ti possas soportar i afront che hai sentù che i te fa: perché enzì emparand da ti, mi possia soportar con pasienza chel che m'è stà fat; che, se podess, el Siore Dio lo sa, te 'l regjaleria volintera, già che vedi che gj'has sì bone spale".
El re, ch'enfin alora l'era stà poltron e pégjer, come 'l se desdromenzass, scomenzand da l'afront fat a 'sta femna, che 'l l'ha vendicjada con tut el rigor, l'è doventà for de modo rigoros con ognum che da jo inanzi l'avess fat vergot contrari a l'onor de la sò corona.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 636-637
Dialett de Coredo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mi digi donca: cand guvernava el prim re di Sipro, dop che Gofret de Buglione l'eva vensù la Terasant, l'è nù ch'una femna de Guascogna ness a far una devozion al Sant Sepolcher, e cand la nìa in indrè de Sipro, da certi cativ laór el ven maltratada int un manier da no desiderar migia. E de ches cì el se lamentava non un paocèt, e plangiand ghe vien in ment de nar dal re a dir quelch qu'è nù. Ma chelcun om le dis che 'l re era tant simunìt e che 'l valéa ben puöch, qu'invés de vendiciar le disgrazie, de mat el sostegneva tute cante quele que li venìa a lu fat; e se 'l giatava quelcun che fuss desperà, con quel ju el se podeva sfogiar. Cand la femna ciapì chesta ciossa ci, el s'ha rabià ma tant; e, deperada de vendiciarse, ghe vien in ment de nar a morder la desperazion del re. E nada da lu dal bon, plangiand la ghe dis int el mus: "Sior, no star migia a creder vè no, che mi sia nuda cacì per te domandar sodisfazion de chel che m'è nù: ma sol per saver com tu fa a soportar tut chele asnade che mi sai che te vien fat; percè, se podess ancia mi amparar, el sior Idio el sa ben cant volontier ancia chest mia ve daria, que sì un bon mussèt".
El re, que fin a chel moment l'era stà semper un rugiant e bon d'angot, così el se gh'avess desdromensà giust alor, principiand dal mal fat a 'sta femna, que 'l vendicù per ben, l'è nù 'n grand persecutor con tuti cianti chei che nasser contra l'onor de sa corona.
ibidem, pag. 637
Dialett de Fondo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mi 'ndonch dighi che 'nt i tempi del prim re 'd Zipri, dopo 'l conchist dla Tera Santa fat da Gotifrè de Buglion, è suzess che 'na siora 'd chée àute 'd Guascogna l'è nada en pelegrinagi al Sant Sepolcro; e tornand da iu, arivada 'n Zipri, da aucuni birbanti l'è stada vilanament oltragiada. D'sta roba dolendose senza confort, l'ha pensà de nar davant 'l re a reclamar; ma i gj'ha dit che l'era fadigja butada via, perchè l'era 'n femenela e bon d'angót che, pu che bon d'far giustizia ai àutri per i sò torti, 'l ne soportava d'ogni sort d'chei, che i gje feva a el, che l'era 'na vergogna; e 'nzì chei che gj'aveva calche rabia i se sfogjava col fargje despet a el. Sentend chest la femna, desperada 'd poder otegnir vendeta, per consolarse un puèch l'ha pensà 'd fargjela vèder anch al re. E, nada plangiand 'nauda a el, l'ha dit: "Sior mio, mi no sén nuda a la tò presenza perchè speria d'aver giustizia de l'afront che m'è stà fat; ma putost 't prieghi che m'ensegnes come fas ti a portar...
Alter variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Revò: Sicchè mi dighi che ai tempi del prim re de Zipro, canche Goffredo de Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, è suzzedù che 'na siora de Gascogna l'è nada per divozion e 'ntel tornar de io, canche la è stada a Zipro, da zerta gent pùech de bon la ha rezevù dei dispiazeri.
- Tuenno: Dighi donchia che 'n tei tempi del prim re 'd Cipri, dopo che Gottifrè de Buglion l'ha conchistà la Tera Santa, è suzzes che 'na gran siora 'd Gascogna l'è nada al Sant Sepolcro en pellegrinagi e 'n tel tornar endrè, arivada a Cipri, l'è stada oltragiada da alcanti berechini.
Parabola del Fioeu Trason (dialett de Castelfondo)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
N'ann fa mé nonn, ca ier l'ha fat i otanta, el m'ha contà a mi e a mé sorela 'sta storia.
Gj'era 'n bòt ent un paes piciol, n'om che 'l gj'eva doi puti.
En dì el pu gióen dei doi fradei l'è nà da sò pare e 'l gj'ha dit: "Pare, vój tut quel che me speta; déme chel che l'è mè".
El vecl, che 'l voleva bèn (forse ancja massa) ai sò puti, l'ha fat come 'l gj'ha dit.
Arcanti dì dopo, el put el ciapa tuti i sò soldi e 'l s'in va.
L'è nà a viver ent una cità lontana, embrejandose con alcanti compari e 'l stava ensema a de le femnace.
Ensì en pocj temp el s'è magnà for tut, e l'è restà senz'angót.
Che 'l gj'eva da far po? Che vita avriel fat? Endó gjatava vergót da magnar?
A la fin el va da 'n contadin e 'l gje demanda: "Doperào en famej?"
"Sì", el dis el contadin, "però chest'ann em bù la brumada, la plovest massa e pò a la fin ancja la tompesta. Se vuès, podi darte 'n tocj de pan e 'ngót àuter".
"No doperi 'ngót d'àuter, basta non morir!"
"Tut i dì vas ent el cjamp e 'n chel prà a pascolar i mé porcéti e le mé bièce; es contènt?"
E 'l povrét el portava al pascol el bestiam dal sò paron tré, cincj, diès, vinti, tante bote.
Ma canche 'l vedeva en porcét grass che 'l magnava patate, el pensava: "Che por om che sém! Se stavi a cjasa saria stà pu bèn! L'era propi bel da mè pare! Adess envéze sto propi mal!".
E per no morir, el magnava erba e rais, e 'l plangeva: "Se almen podessi tornar dai mè vecli!"
E plangi ancuè, e plangi doman, no gji la fava pu: la fam e i mali i lo fava dimagrir semper de pu.
Alora, dopo 'n par de mesi, ancja se la cjasa de sò pare la era lontana, el pensa de tornar endrìa.
Dopo aver cjaminà tanti dì e tante not, l'ha rivà descólz e sdramelà ent el paes endó che abitava i sò boni vdcli.
Canche 'l par lo vé nir, plan plan, drì al mur da la cort, coi ocli bassi, el salta su da la contentéza, el gji cor encontra, el lo basa su, su le ganasse, sul vis, su la bocja.
"No, pare, no sté a basarme su! Sém stà massa cjatìu; i mè pecjadi i è massa grandi; no sém pu bòn da esser voss put; vuèj esser en voss famej".
Ma 'l paron el clama sièi famej e 'l gji dis: "Portat cji pu bel che gj'hai, e metejel endoss; dopo metej en anel ent el dé e le scjarpe ai pièi; vojàutri giò ijù nét a tòr l'aqua, empizàt el fuècj e copàt el vedel pu bel, perchè vuèj che tuti faja festa!
Vardat mò: chesto mè put el s'era perdù, e adess l'è tornà".
Dopo el se volta vers el put e 'l dis: "Nante", e i va subit a cjasa col put che 'l tegniva con tute doe le man la 'nzancja del pare.
E par tut el dì i ha magnà, i ha beù tant vin e i ha cjantà bele cjanzon.
Vivaio Acustico delle Lingue e Dialetti d'Italia


text:
Dürrenäsch
Dürrenäsch (Döreäsch in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 146 abitant e una süperfiss de 5.91 km², e al se tröva a una altitüden de 562 meter sura al livel del mar.
El cumün de Dürrenäsch a l'è tacaa ai cumün de Hallwil, Leutwil, Oberkulm, Seon, Teufenthal, Unterkulm, Zetzwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
While Dürrenäsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 924 col nomm de Aske inferior.
L'andament storegh de la popolazion de Dürrenäsch l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dürrenäsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dürrenäsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Joachim Murat
El Gioacchin Murat (Joachim Murat in Frances; Gioacchino Murat in Italian; Labastide-Fortunière, 1767 - Pizzo Calabro, 1815) l'è staa on general frances, re de Napoli e cugnaa de Napoleon.
L'era on aiuttant de camp de Napoleon e, in del 1800, l'ha sposaa la Carolina Bonapart, sorella del futur imperador. Dopo de la battalia de Marengh, l'ha firmaa in del 1801 on trattaa cont i Napolitan e poeu, dopo di battali de Austerlitz, Jena, Eylau e de l'occupazion de la Spagna l'è vegnuu re de Napoli e l'ha scominciaa ona politiga reformadora.
Comandant de cavalleria in de la Campagna de Russia, dopo de l'abdicazion de l'imperador (1814) l'ha cercaa de mettes d'accordi cont i Austriegh per conservà el regn; però l'ha poeu ciappaa a combatt contra de lor cont ona spedizion vers l'Italia del Nord.
In del 1815 l'ha pubblicaa el Proclama de Rimini, ma poeu l'è staa battuu a Tolentino e l'è staa costringiuu a 'bdicà. Col provà de ciappaa de noeuv el regn, l'è sbarcaa a Pizzo Calabro, ma l'è staa faa presonee e fusilaa di Borbon.


text:
Colorado (fiüm)
Ul Colorado l'è un fiüm del'America del Nort, c'al va denter int l'Ucean Pacifich. Al nass in del stat del Utah, dopu ca sa mèten insema dü olter fiüm püssee piscinit, ciamaa Green River e Grand River; dopu 2.900 km in mezz ai Muntagn Rucius del süt, al finiss la sò cursa in del Gulf de California.
Ul Colorado l'è famus perchè al furma, in del sò curs, i canyon püssee spetacular del munt, e tra tücc ul Grand Canyon (furmàà dal fiüm quand al sa tröva in del teritòri del'Arizona) l'è ul mejur.
In dii ültimm cent'ann per tüta la sò lünghezza in stàà custrüii dii sbarament, c'an regalà un muntun de energia eletrica a tüta la zona ma hann anca purtaa dii grossi cunseguenz: ul fiüm al g'à pü la sò curent natüral, inscì al porta pü i sediment russ (ch'hinn stàà la causa del sò nom, vist che in spagnöö Colorado al vör dì "culuraa") e suratüt ul sò delta, in del Gulf de California, al s'è praticament secaa e l'è turnà desert.


text:
Franches-Montagnes (distret)
El Distret de Franches-Montagnes (en todèsch: Freiberge) l'è giü dei tré distrècc del Canton Giüra, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Saignelégier. La lèngua piö parlàda 'ndel distrèt l'è 'l fransés e la popolasiù totàl l'è de 9973 abitàncc.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Franches-Montagnes l'è furmàt de 13 cümü:
Fuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Endèl 2009 el cümü de Montfavergier el s'è fundìt ensèma a chèl de Montfaucon e Le Peuchapatte el s'è fundìt ensèma a Muriaux. Sèmper el stès an, i cümü de Goumois e Les Pommerats i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Saignelégier, e Epauvillers e Epiquerez i s'è fundìcc endèl cümü de Clos du Doubs del distrèt de Porrentruy[2].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office (Todesch) accessed 14 January 2010


text:
Battalia de Bautzen (1813)
La Battalia de Bautzen l'è stada voeuna di battali di Guerr Napoleonigh.
Dopo de la battalia de Lützen, i Russ del Wittgenstein e i Prussian del Blücher hann segutaa a retiràss fina a qual el zar Lissander I e 'l re de Prussia gh'hann ordinaa a lor de fermàss e de difend Bautzen, in Sassonia.
Lor gh'aveven 100.000 omen, ma el Napoleon el gh'era 'dree con 115.000 soldaa e minga lontan gh'era anca el Ney cont alter 85.000 effettiv.
I Leaa s'hinn miss in sù 'na ligna de des chilometri de front, menter che l'imperador l'eva studiaa de taccà denanz, col mandà el Ney a tajàggh foeura la retirada.
El 19 de magg del 1813 i sò omen eren i posizion, pront per l'attacch; quell lì l'è s'cioppaa el dì dopo a mezzdì.
I Frances hann passaa la prima ligna de difesa e hann ciappaa Bautzen, ma el Ney l'è minga riessii a mettes in d'ona posizion tal de tajàggh foeura la retirada ai nemis, che inscì hann poduu resist anmò. Gh'è voruu la Guardia Imperial de Napoleon per sistemà i robb e fà retirà i Russ e i Prussian.
In quell moeud chì el Napoleon a l'ha vinciuu la battalia, però l'è minga riessii a dàggh on colp decisiv ai nemis, per colpa di error del Ney.


text:
Vughera
Vughera (Voghera in Italian; Iria in Latín) l'è un cumün ad 39 356 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) in pruincia ad Pavia. L'è al centar principal dl'Oltrepò Paves. La nassa ins i spond dla Stafura, che la riva zü da una valada di Apenen. Vughera l'è pusiziunaa tra dü lini feruviari principal: la Milan-Genua e la Türín-Piasensa.
Al cumü de Vughera al cunfìna coi comün de Casé, Sëvsèina, Cudvila, Curäna, Lungavila, Mumbèl, Pancaräna, Al Pissà, Pontecurone (AL), Al Turbi, La Riva, Silvän.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vughera l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Munüment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I monüment impurtant i henn al Dom ad Vughera (17esim secul) dedicaa a San Lurenz; la cesa ad San Giüsep, ch'la gh'à una bona faciada baroca; la ciesa dal Carmin, che la rapresenta un pasagg tra al rinasiment e al baroch; Piaza dal Dom, con la cà d' Nava e al palazz Gounela, indè ch'a gh'è al municipi; al castee di Viscont, fat sü tra al 1335 el 1372. Gh'è incasì un picul müseo muderen indè ch'a gh'è la "A 112" del General Dala Chiesa, e un s'ciop che i disan ch'lè cul ch'j'hann druaa da cupà el Mussolini.
Cüriusitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un grüp de citadin vugheres l'ha lanciaa l'idea de candidà la cità per i Ulimpiad del 2020[[1]]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tübinga
Tübinga (en todèsch: Tübingen) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg a 'na quarantìna de chilòmetri a sud de Stocarda. L'è capitàl del distret omònim (Regierungsbezirk) e capolöch del circondàre omònim (Landkreis).
La g'ha 84 496 abitàncc (dato del 31. Dic 2012).
El centro stòrich de la cità l'à famùs per la sò belèsa amò autèntica, càzo piötòst rar 'ntra le cità todèsche per vìa de le distrusiù de la Segónda Guèra Mondiàl. Le custrusiù tìpiche del centro stòrich , de spès antìche, con le sò laorasiù 'n lègn, suratöt sö le spónde riva de la Neckar, le dà l'impresiù de 'na cità de fiàba. Le urìgign de la cità le vé fàde risalì ai sècoi Vi e VII. Le prime testemognànse de la fortèsa entùren a la qual l'è nìt sö l'insediamènt le risàl al 1078 e 'nfìna al 1342 la cità l'è stàda duminasiù dei concc Palatinato e dòpo l'è pasàda ai Württemberg.