text:
Milano, 19 dicembre 2017 - Domeniga 10 Dicember disevi che tucc coreven a cercà regal de Nadal anca se mancaven i danè. Hoo fà on gir per i supermercati de la mia zona, ghe n’è almen quindes e de questi, cinq grand grand, che te se sperdet denter. Tucc pien de gent con i carrej pien de mercanzia. Passen dent la giornada! Guarden, comperen, mangen, fan giugà i fioeu, se dann appontament cont i amis, fan la fila ai cass senza lamentass. El Super l’è no domà on mercàa ma l’è on loeugh de ricreazion, on punto d’incontro per”i consigli degli acquisti”, la speranza de trovà prezzi convenient; di volt gh’è dent anca el Cinema e in di corridor a fan musica e clownerii. Hoo constatà che i danèe gh’hin e la gent i e tira foeura in di grandi occasion e quella del Nadal l’è talment granda che tucc se riversen per i strad, i negozi, i grand magazzin. Che differenza cont el Nadal di noster nonn. On noranz, quatter figh secc e al massimo on liber. E gh’eren canzon straordinari che me recordi anmò.
Brivio (canta)- “La nott de Nadal/ quand nass el bambin/ la par la battaglia/ de Solferin/… e tutti i donnet/ fan tirlicch e tirlecch/ i san nanca lor/ in doè sbatt i zibrett… E tutti i pastor a sonen la piva/ a hinn nanca bon/ de dagh l’oli d’oliva… Oi leri oi lerin oi lellera/ oilerin oi lerin oi lerà/” “Piva piva/ l’oli d’oliva/ gnacca gnacca/ l’oli ch’el tacca/ hoo mangià trii boeu e ona vacca/ ona sgorba de insalata/ ona sgorba de fasoeu/ Oh che odor/ Oh che odor”. Raimondi: “Minga per faa la pittima ma ti t’el set cossa l’è el Nadal?”. Brivio (el seguta a cantà)- “ Nadal? L’è la festa in general/ a la mattina on busecchin/ cont adrè on biccer de vin/ a mezdì on capponscell/ cont adrè on risottel/ a la sera on panetton/ cont adrè on quaicoss de bon. Raimondi - “E andaremm tucc in lett a tomborlon”. Brivio- “Oh Gesù d’amor acces/ a mangià semm doma in des/ ma a pagà ghe voeur trii mes”. Raimondi - “Che el signor te benedissa col scovin bagnà de pissa”. Assieme - “Oh signor di poarett/ quell di sciori el gh’ha i cornett/ quell di fràa l’è disperaa/ quell di monigh l’èè scappà”. Raimondi - “Oh, me car Gesù Bambin/ femm trovà on quaj bell’omin/ ch’el sia drizz, ch’el sia stort/ basta ch’el sia de ona quaj sort!”. Insema (cont ritmo rock)- “Maria la lavava, Giusepp el stendeva, el bambin el piangeva, pel frecc ch’el gh’aveva ”. Raimondi - “Taci mio figlio, che adesso ti piglio”. Insema - “La nev dai montagn la borlava giù/ Maria cont el vel la quattava Gesù”.
Se voeurom andà a fond s’accorgiom che el Nadal l’è portator de bonumor. Voeurì on esempi? “ Al Primm de Dicember Sant Ansan/ protettor de chi va pian el va lontan . Al Quatter santa Barbara Beata/ la protegg chi l’è ch’el mangia l’insalatta. El Ses San Nicolò, che cont i so’ pomm tucc i mal el manda giò (sta per via) . Oca, castegn e vin/ fa Nataa anca i sciavattin.” “Fa Natal cont i ciapp de l’Animal” Coss l’ha dit sciora? Che sont sporcaccion Per via di ciapp? I ciapp a formen el cosciotto del Pollin, del Pollinon. Gh’è on famos proverbio milanese ch’el dis “ December gran torment/ denanz el te giazza/ de drè el te offend” L’è vera che i proverbi a hinn la saggezza de tutti i temp, ma a hinn principalment la saggezza di noster vecc. Eh! i temp a hinn cambiàa. Adess quand l’è Ross de Sera, se spera pù, i poarett a se disperen. Tanto va la gatta al lardo che… s’el porta via. Chi va al Mulin el se infarina con quella del Mulino Bianco. Dove entra il sole se slavassa tutt. Una mela al giorno la poden magià tucc, do’ te fan vegnì la nausea. Cielo a pecorelle… se la va ben l’arriva ‘na bomba d’acqua che insema a la tromba d’aria fan casin, desquatten i tecc, allaghen i cantinn, fan cascà i alber secch, massen la gent. “In Settember el cald el gh’è pu’ se schiscia l’uga col vin e col cù.” D’inverno anca se a “Dicember ormai l’è Nadal/ a hinn tucc content/ ma el portafoeuil el sta’ mal”.
“Uei, Gina, cossa t’è preparà per el cenon de Nadal?” “Se dovevi preparat! Cont la pension che gh’emm, l’unica roba l’è on oeuv in ciappa.” “Sperem ch’el faga minga mal!” “T’è faa la battuda. Ridom? Recordess che l’oeuv del dì de Nadaa el fa guarì el venter de chi ghe l’ha malàa”
Cont i proverbi l’è mai finida e a fallissen mai perché gh’hann mis pussè de cent ann a faj. Per esempi: “ A Nadal, el dì el se slonga on pass de gall!” e per el pranzo o la cena “Nadal senza la luna , chi el gh’a do vacch ne mangia voeuna”. “Uei sciura Gina, hann dit che a Nadal in Gesa fann fina trii Mess (per mi l’è Pasqua n.d.r.)… e allora la capirà perché gh’è l’obbligo de mangià per trii. Cosa la prepara incoeu?” “Per la pitocaja (l’antipasto) luganeghitt, cassoeula e gran vinaia, on bell risott giald per primm, oss bus cont la polenta per second e panatton per el desert, insema a torron, rosolìi e… mostardon”. Raimondi - “Vostra Santità… papa Giulio… san Giulio Papa, el mond el celebra la Nascita del Redentor in divers dì. Me sembra che ghe ne sia tròpp. Gesù Bambin nassù per tanti occasion”. Brivio - (cont cadenza papalina) “In che ann semm?” Raimondi - “Nel tresentrentases (336), D.C. Dopo Cristo”. Brivio - “Mi, Papa Giulio, decreti che de chi in avanti Gesù el nass el 25 December” Coro - “Canta, canta rosa e fior/ l’è nassù noster Signor/ l’è nassù in Betelemm/ senza fassa né patel, senza fassa né lenzoeu/ per fassà sto pover fioeu/ senza fassa né cussin/ per fassà sto pover bambin”.
E per chi le savess no, el culto del Presepi l’è comincià in del 1223 in ona grotta a Greccio per opera de San Francesc. E siccome el gh’era no el Metano, el riscaldament l’era a fiàa, minga d’oca (per dì che l’era gratis), ghe pensaven el Boeu e l’Asnin. E i ravioeu l’è mej andà a mangiaj a Cernusc sul Navili. Lì gh’è la contadina che i a inventaa. Raimondi - “M’era vanzada ona sfoeuja de pasta. Hoo comincià a tajalla cont ona rondela che gh’avevi in del cassett. M’è vegnù in ment che gh’era nella madia on pignattin con denter la carna vanzada del dì prima. L’hoo missa sora i listell de pasta con l’ntenzion de daghela al gatt, al can…ma dai listell colava el condiment. Allora hoo quattà su tuscoss cont alter listei, e se sa, la pasta la se tacca… hoo dit “Va’ fioeu!” han capì “Ravioeu” ed ecco che hinn nassù i Ravioeu de Nadaa. (da la “Memoria di anzian” de Brivio/Marelli. On spettacol scritt per la manifestazion Buon Natale Terza Età, rappresentada al Teater Liric, quand l’era minga confezionà come on pacch, o gh’eren minga i discussion tipo “le ciappi mi, no mi”. El teater el funzionava e i Anzian le impieniven per vedè el Spettacol sia al 25 che al 26 December, cont per premi on panatton a cranio).
brivio.roberto@yahoo.it


c: text/html

text:
Origen 2016: sin via cun «Tredeschin»
- Mesemna, 15.6.2016, 18:19
L’emprima producziun dal festival cultural Origen ch’ha gì premiera il mardi saira era vendida ora. Cun la cumedia del arte «Tredeschin» cumenza il festival puspè cun ina producziun divertenta.
Tredeschin vegn ad ir sin turnea tras l’entir grischun, ma i vegn er a dar producziuns a Turitg ed a Winterthur. En tut datti 40 preschentaziuns dal Tredeschin. Il tema da la paraula enconuschenta è la melanconia ed l’emigrar, il tema da l’entir festival cun las producziuns principals a Riom.
Telesguard dals 15.06.2016

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
SBB investescha 60 milliuns francs en la segirtad
- Venderdi, 27.3.2015, 7:26
Las Viafiers federalas svizras laschan custar la segirtad dals passagiers 60 milliuns francs, quai è stà d’udir gievgia saira en l’emissiun da «10 vor 10».
Quai è l’emprima giada che las Viafiers federalas svizras numnas las cifras concretas dals custs per la segirtad. Grazia a las mesiras da segirtad sajan las attatgas sin il persunal e sin passaagiers sa reducidas per 14% l'onn passà.
En tut han las Viafiers passa 8’000 cameras en las staziuns e 120 policists da la polizia da transport patruglieschan mintga di. Quai han communitgà las Viafiers federala sin dumonda da l’emissiun «10 vor 10».
RR novitads 7:00


text:
Còl ch' agh vōl
700 g de spîgh ed pèt ed vidèl,
70 g ed Grâna radû,
50 g ed pân radû fîn,
60 g ed persót a dadèin
1 ôv,
1 spîgh 'd âj,
1 cióf 'd erbòuni tridêdi,
1 côstla ed sèler,
1 carôtla,
1 sigòla
sêl, pèiver e nōş muschêda - còl ch' égh và
Preparasiòun:
şmercêr pân, furmâj, sêl, pèiver, un psîgh ed nōş muschêda, l'ōv, al persót a dadèin e l'âj tridê. Impastêr bèin a mōten in môd che al tót al se şmêrcia a l'istèsa manēra (se necesâri zuntêr un cucêr 'd lât). Tōr via j ôs dal spîgh ed pèt o, edmèj, fêl fêr al vóster maslêr che, pió prâtich, a l'arvirà a sâca. In sté sâca mèter dèinter al miscóli maridê, mó impî mia trôp perchè la sâca la pré cēder e lasêr gnîr fōra còl ch' a gh'é dèinter. Cuşir la sâc cun un fîl rubóst da cuşèina e an scurdêres mia ed furêr pió vôlti la chêrna cun 'na fursèina.
Mèter la sâca pîna in 'na tègia in dó, quând l'âcva la bòj, a srân stê zuntê al sèler, la carôta, e la sigòla. Fêr cōşer per cîrca dō ōri e mèz. Dôp la cutûra, tirêr via la picâja, mètregh un pèiş insém per dêregh la fōrma pió piâta e lêrga. Lasêr arsorêr, pó tajêrla a fèti, (s' as vōl 'na bòuna preşèinsa an tajêri mia trôp sutîli).
Curioşitê:
a Rèz "picâja" as dîs a 'na persòuna pió elta dal normêl: "Li ló l'êlt cme 'na picâja" e an 's capés a mia che relasiòun a gh'é tra cól dét lé e cla risèta ché.
E... bòun aptît!


text:
Canz
Canz l’è on comun italian de 5035 personn de la provincia de Còmm, in del Triangol del Lari, in di Prealp lombard.
Sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è l’ultim paes de l’Alta Brianza al confin con la Valassina, piazzaa in d’ona vall cont in gir in gir i mont Corniscioeu, Corni o Colonghej, Barzaghin e Scioscia.
L’è traversaa del torrent Ravela, ch’intorno gh’è nassuu el paes vecc, e, a ponent, un pô del fium Lamber in manera de torrent, ch’el ven giò da la Valassina lì tacada; poeu gh’hinn tanti font in di montagn del paes, e on lagh, el Lagh del Segrin, in comonanza cont i paes de Eupili e de Longon. A Canz la se parla ona varietaa del brianzoeu, el Canzes.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand el nass el paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm del loeugh Canz el ven forsi del latin Cantius, che in de l’istessa manera el vegn de ona parola celtica (= "spigol", parland di montagn; vedè ted. Kantzel=pulpit, Kante=spigol > lmo. ins. mil. canton; vedè ing. Kent).
I primm omen ch’hinn vegnuu a stà a Canz, per quell che se sà, hinn vegnuu in de la fin de la giazzada del Würm, in de l’etaa mezana de la prea (press a 10000 ann fà). El casott de cascia a 900 meter sul mont Raj l’è staa doperaa d’estaa fin a l’etaa mezana del bronz.
L’etaa del ramm (press a 4000 ann fà) l’è marcada de la testimonianza de ona tomba a cavagna cont cepp, trovada in di loeugh di Budracch. La tomba l’è stada fada anmò su tutta in del giardin di scoeul “F. Turaa”.
De l’etaa vegia del bronz gh’è on alp su la riva del Lagh del Segrin de la part de Canz. L’avè trovaa i rest de quell alp chì l’à avuu un bell pês per cognoss i primm gent stabil in Alta Brianza.
El primm paes in del sitt d’incoeu l’è de l’etaa di Roman, quand hann marcaa i strad maggior per soldaa e mercant. De quell temp chì l’è stada trovada on cepp arent al Lagh del Segrin per marcà i distanz su la strada, inveci in del 1822 l’è saltada foeu ona tomba romana cont i sò arnes.
Ligamm cont foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sitt de la Fondazion “Raverta”
- Sitt de la Vila Rizzoli ex Magn
- Sitt del pittor Demaria
- Sitt del “Sos” de Canz
- Sitt del “Teater Social de Canz”
- Sitt de la Biofera


text:
Salid dil president communal
Cordial beinvegni tier nus a Laax
Preziada visitadra e preziau visitader da nossa homepage
Igl ei per mei in grond plascher ed ina honur, che Vus s’interesseis per nies vitg entras visitar nossa homepage. Jeu sperel che Vossa viseta sin nossa website porti bia informaziuns sur da nies vitg da habitar ni da vacanzas.
La vischnaunca da Laax ha fatg in svilup rasant, jeu astgel bein dir remarcabel. Aunc all'entschatta dils onns sissonta era Laax in vitg muntagnard idillic e pauper cun 300 habitontas e habitonts. Oz ha Laax ina populaziun da quasi 1'500 persunas ed ei in liug da vacanzas e da sport da renum internaziunal.
Buca mo igl unviern, mobein era la stad renda ei da visitar nies vitg; buca mo virtualmein, mobein era persunalmein. Vus vegnis a sustar da nossa biala cuntrada muntagnarda intacta, dil stupend liug da habitar e / ni dallas numerusas purschidas. Cheu sa mintgina e mintgin praticar tenor giavisch sport, cultura e divertiment.
Igl engrondiment dallas diversas infrastructuras, ina scola innovativa e la natira fascinonta cun ils lags da Laax fan ch'ins sesenta bein en nies vitg.
La cuorta presentaziun da nossa vischnaunca duei intimar Vus da vegnir ina gada e seperschuadar el liug dalla qualitad da viver aulta e dallas preferenzas da nossa vischnaunca.
Haveis Vus damondas ni propostas?
Communichei Vies meini a nus per e-mail ni per telefon.
Grond engraziament per Vossa viseta egl internet e tgi sa, forsa sentupein nus prest ina gada persunalmein. Jeu havess plascher!
Cordials salids
Franz Gschwend, president communal
Annunzia/
Midar domicil enteifer | Bandunar Laax | Secasar da niev a Laax
Partenza
Infos ecologics
Uras
d'avertura canzlia
Gliendisgis - Vendergis
09.30 tochen 11.30
15.00 tochen 17.00
Telefon:
081 921 51 51
E-Mail:
admin@laax-gr.ch
Adressa:
Center Communal
caum postal 16
7031 Laax
Plan da la situaziun
Plan dal vitg


text:
Digitip – Codes per il telefonin
- Glindesdi, 6.3.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 6.3.2017, 10:15, RTR
Cun simpels codes pon ins tegnair sut controlla il telefonin.
Noss telefonin porscha ina massa applicaziuns – mintgatant da memia. Ins po spert perder la survista. Ina pussaivlada per far tut pli simpel è da duvrar il telefonin cun codes curts, numnà GSM (Global System for Mobile Communication) u era USSD (Unstructured Supplementary Service Data).
Quests codes curts èn adina ina fixa successiun da cifras e segns e funcziuneschan per regla sin tut ils appartas medem: saja quai in handy u in simpel smartphone. Sin las tastas dal telefonin dat'ins en il code giavischà e silsuenter smatg'ins sin la tasta da clom. La tasta cun il receptur dal telefon verd.
La gronda part da quels servetschs èn gratuits. Per evitar custs èsi dentant avantagius da controllar sin la pagina d'internet nua ch'ins ha l'abunament sche quai è in servetsch gratutit u sch'ins sto pajar per questa applicaziun insatge.


text:
Pauca chapientscha per novas directivas da rument
- Mardi, 7.6.2016, 7:03
La dismessa da rument en la vischnanca Surses è vegnida reglada da nov. Chartun e palpiri per exempel pon mo pli vegnir dismess a Beiva ed a Savognin, rauba verda mo pli a Beiva, Savognin e Salouf. Quai vegn per part crititgà.
Sco quai ch’il president communal da Surses Leo Thomann ha ditg, hajan las novas directivas da Surses che valan dapi ils 16 da matg, chaschunà differentas reacziuns. Quellas vegnian ussa rimnadas, uschia ch’i pudess en in mez onn magari dar midadas vi da las uras d’avertura.
Las mesiras
Impurtant saja, ch’ils lieus da dismessa da rument sajan survegliads, perquai che sin deponias senza surveglianza na vegnia la rauba savens betg zavrada endretg. Cun limitar las pussaivladads da dismetter rauba, ins possia ultra da quai lavurar pli effizient. A persunas che n’èn betg mobilas, gidia la vischnanca sin dumonda a dismetter il chartun ed il palpiri.
RR actualitad 06:00


text:
Voices on Top è mort
- Mardi, 10.3.2015, 10:42
Il festival da musica che aveva lieu a Puntraschigna ils davos 5 onns na datti betg pli a partir da quest onn. Quai ha il president communal da Puntraschigna ditg a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Gia suenter la 3. ediziun da l'occurrenza steva questa sin chommas falombras.
Suenter in'evaluaziun da custs e profit han ins decidì da betg pli far l’event. La vischnanca saja betg pli pronta d’investir mintg’onn radund 300'000 francs, senza che l’occurrenza portia las pernottaziuns giavischadas.
L'occurrenza n'ha betg il status d'esser insatge unic, e quai saja il problem, uschia il president communal da Puntraschigna, Martin Aebli, envers RTR. A l'entschatta da la seria da concerts d’atun, hajan ins spetgà che blera glieud externa vegnia a Puntraschigna e conturn. Quai era dentant memia pauc il cas.


text: Il poet Gian Fontana (1897–1935) deriva da Fidaz en la vischnanca da Flem. El ha emprendì a leger ed a scriver rumantsch al Seminari scolastic a Cuira. Scolast primar a partir dal 1917, alura scolast secundar a Flem. Fontana ha scrit sias emprimas ovras litteraras per tudestg, a partir dal 1921 (fundaziun da la Renania) mo pli per rumantsch. Da sas engaschament per la lingua rumantscha è naschida in’ovra litterara cumplessiva che cumpiglia radund 800 poesias, 10 ovras dramaticas, novellas e dunsainas da raquints. [Tenor e-lir].


text:
Clients criminals tar la banca HSBC?
- Glindesdi, 9.2.2015, 9:09
Clients da la banca britannica HSBC en Svizra duain avair defraudà daners, gidà da finanziar il terror e fatg fatschentas cun drogas ed armas. Quai resulta d’ina retschertga d’in consorzi internaziunal da schurnalists.
La banca britannica HSBC ha confermà ch'i haja dà sbagls en il passà quai che pertutgia la surveglianza da la filiala svizra. La banca e cunzunt era la filiala en Svizra saja dentant vegnida renovada a moda radicala ils onns passads. Tar la HSBC Svizra sajan dus terzs dals contos vegnids serrads.
(RR novitads 06:00)


text:
Arth
Cuurdinàde: 47°3.801′N 8°31.309′E
Arth a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 10699 abitant.
]]
El cumün de Arth al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gersau, Küssnacht, Lauerz, Steinerberg, Vitznau (LU), Walchwil (ZG), Weggis (LU), Zug (ZG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arth l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Arta[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arth in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Savièse
Savièse a l'è un cumün svizzer del distret de Sion, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 71.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6760 abitant.
El cumün de Savièse al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbaz, Ayent, Conthey, Grimisuat, Gsteig bei Gstaad (BE), Lauenen (BE), Ormont-Dessus (VD), Sion.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)


text:
Scolars da Luven van a Sevgein e Castrisch a scola
- Gievgia, 5.3.2015, 11:08
Pervi da la mancanza da scolars sto la scola a Luven vegnir serrada sin il pli tard en 2 onns. Sin proposta dals geniturs han las scolas da la vischnanca da Glion, tar las qualas era Luven tutga, decidì da trametter ils uffants en las scolas da Sevgein e Castrisch.
Quella midada vala a partir da l’onn da scola 2015/2016. Sulet la 5avla e 6avla classa pon finir la scola a Luven. Cun quella soluziun spera Silvio Dietrich, il mainascola da las scolas da Glion, d’avair chattà ina soluziun durabla.


text:
Dis da festa mediochers
- Dumengia, 3.1.2016, 18:13
Ils dis da festa han purtà in resultat mediocher per ils turistichers en Engiadina. Las destinaziuns èn pli u main cuntentas. Las pendicularas be sch'ellas han avunda pussaivladads da far naiv.
En Engiadina datti 2 facits dals dis da festa 2015/16 ch'èn restads senza naiv natirala. Ils giasts vegnan era senza naiv natirala. Pendicularas ston dentant pudair producir avunda naiv artificiala, sch'ellas na vulan betg restar senza giasts.
Destinaziuns pli u main cuntentas
La destinaziun Engiadina San Murezzan è magari cuntenta cun ils dis da festa en Engiadin'Ota. Ils hotels ed ils affars hajan fatg bunas svieutas, ha ditg il pledader Roberto Rivola a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR. Las pendicularas da la regiun Corviglia Marguns hajan preschentà fitg bunas pistas, e quai saja stà in magnet per la glieud. Dentant haja la glieud era giudì autras offertas sco ir cun patins sin lais natirals.
En Engiadina Bassa è la destinaziun main cuntenta. I haja dà hotels cun buns resultats, dentant era auters cun nauschs resultats. Surtut sa mussa dentant per Niculin Meyer da la destinaziun Engiadina Scuol, ch'ils giasts san far vacanzas d'enviern era senza naiv natirala.
Pendicularas cun resultats differents
Tar las pendicularas datti prest schon ina societad da duas classas: las pendicularas che han investì fitg bler en sistems d'ennaiver e las pendicularas che na pon betg producir avunda naiv artificiala. Uschia annunzian las pendicularas Engiadina Mountains en Engiadin'Ota in resultat cun in minus da radund 8% tar las primas entradas sur ils dis da festa - quai grazia al fatg ch'ellas han pudì innaiver quasi tut las pistas. Era a Samignun èn ins cuntent cun ils dis da festa grazia a la naiv artificiala. Da l'autra vart datti pendicularas sco la Corvatsch Sa u Minschuns en Val Müstair che ston notar in minus da 65% tar las primas entradas. Quai pervia ch'ins n'ha betg pudì producir avunda naiv artificiala per avair ina buna offerta da pistas avertas.


text:
Contignü prinzipal
Mair, Ulli (Die Freiheitlichen)
Nasciuda a Bulsan ai 11 de setëmber dl 1974. Residënta a Steinegg. Do la maduranza tl Istitut Tecnich Cumerziel àla frecuentà lezions de scienzes politiches, storia y scienzes dla comunicazion a Dispruch. Do avëi fat de plu lëures d’instà, nce oradecà, àla dal 1995 al 2000 laurà tl setor turistich y pona per n valgun media (radio y zaites). La rejona talian, nglëisc y franzëus, la fej gën sport (nudé, tennis, raité, jì a pe y cun la roda), la liej gën y la scota gën su mujiga, l ti sà bel jì cun la Harley y a s’ancunté cun cumpanies a rujené d’uni sort de tematiches. Dal 1999 iela tl diretif di Freiheitlichen y tl presënt iela sëurastanta dl partit. La ie stata capogrupa di Freiheitlichen tl cunsëi regiunel, cumëmber dl coleghium di revisëures di conc dl’Azienda provinziela bosc y demane, dla cumiscion speziela sun la lege ditela, dla cumiscion interregiunela (assemblees legislatives dl Südtirol, Tirol y Trentin) y cumëmber suplënt dla cumiscion de valivanza. La ie tl Cunsëi provinziel dal 2003 y tl 2013 iela unida cunfermeda cun 31.175 ujes.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 17.1.2014 al 26.6.2017 comëmber/comëmbra - I. comisciun legislativa
- Dai 6.4.2017 capogrup
- Dai 9.5.2017 comëmber/comëmbra - Comisciun por le regolamënt intern
- Dai 9.5.2017 comëmber/comëmbra dla comisciun de convalidité
- Dai 9.5.2017 comëmber/comëmbra - Comisciun speziala por le control dles propostes de mudaziun dl Statut de Autonomia
- Dai 9.5.2017 comëmber/comëmbra - Comisciun interregionala
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
Inćiaries tla legislatöra passada/tles legislatöres passades
- Ulli Mair - In der/den vergangenen Legislatur/en bekleidete Ämter [PDF] - (todësch)
- Ulli Mair - cariche ricoperte nella/nelle legislatura/e precedente/i [PDF] - (talian)


text:
Fraissen cumin
Il fraissen cumin (u be fraissen) è ina spezia da planta ch’è da chasa en l’Europa. Cun in autezza da radund 40 meters tutga ella tar las pli autas plantas da feglia europeicas. La planta è savens da chattar en cuminanza cun il fau. Quel sviluppescha però ina gronda forza da concurrenza, uschia ch’il fraissen cumpara en grond dumber surtut en territoris ch’èn per il fau u memia bletschs (terrens umids) u memia sitgs (terren da chaltschina).
Pervi da l’auta qualitad dal lain vegn il fraissen attribuì als lains da feglia prezius. Suenter il fau ed il ruver furma el il pli impurtant lain da diever entaifer las plantas da feglia da l’Europa Centrala. Lain da fraissen vegn surtut duvrà là nua ch’è dumandada ina fitg auta stabilitad ed elasticitad (p.ex. monis da guaffens, urdains da sport u parts da furmas da storscher).
Dapi la mesadad dals onns 1990 vegn il fraissen smanatschà d’ina muria ch’è l’emprim cumparida en la Pologna e ch’è entant sa derasada en vastas parts da l’Europa; quella vegn chaschunada d’in bulieu da la secziun ascomicota (Chalara fraxinea).
Cuntegn
- 1 Descripziun
- 2 Derasaziun e pretensiuns al lieu
- 3 Ecologia
- 4 Uman e fraissen
- 5 Sistematica
- 6 Utilisaziun
- 7 Fraissens pussants ed enconuschents
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Parita[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cuntanscha in’autezza da fin a 40 meters ed in diameter dal bist da dus meters. Suenter 100 onns ha el en media in’autezza da 30 meters ed in diameter a l’autezza dal pèz da 30 fin 40 centimeters. La vegliadetgna maximala munta a ca. 250 fin 300 onns. L’axa dal bist è per ordinari guliva e na sa bifurtgescha betg. En regiuns a l’ur dal territori da derasaziun restan las plantas però marcantamain sut las valurs inditgadas u cumparan schizunt be en furma da chaglia (p.ex. en la Norvegia).[1] La creschientscha è normalmain liada, vul dir che la dimensiun dal chatsch d’in onn è gia definì cumplettamain en il brumbel da l’onn precedent. Be sut cundiziuns favuraivlas crescha la planta libramain e sa sviluppan las disposiziuns dal chatsch anc il medem onn, pia senza perioda da ruaus. Tar plantas pli giuvnas poi er dar chatschs da son Gion, vul dir in segund pruir da la feglia vers la fin zercladur.
Sper chatschs lungs e curts sviluppa il fraissen anc uschenumnads chatschs linears. Quels èn pli lungs che chatschs curts, ma na furman naginas diromaziuns, sco quai che fan ils chatschs lungs. La roma è ordinada visavi il bist en furma rectangulara; las frastgas mussan verticalmain vers ensi. Romins che na survegnan betg avunda glisch moran e rumpan giu. Quai succeda per regla a partir d’ina vegliadetgna da trais fin tschintg onns.[2]
Scorsa e lain[modifitgar | modifitgar il code]
La scorsa da plantas giuvnas è verdenta fin grisch traglischanta e cuntegna be paucas poras da corc. La furmaziun da corc cumenza suenter ca. 15 fin 40 onns; i sa sviluppa ina scorsa da rait. La scorsa sezza è grossa e cuntegna bler sclerenchima; fibras da bast mancan percunter.[3]
Il lain sez ha poras radundas; lain tempriv mussa savens avainas groppas da pliras retschas che sa differenzieschan cleramain dal lain tardiv. Tras quai èn ils rintgs annuals bain vesibels. Las avainas dal lain tardiv èn ordinadas a moda sparpagliada; ellas èn pitschnas ed apaina visiblas. Ils radis dal lain èn graschels. Il fraissen è ina planta da lain da cor; il center (cor) na sa differenziescha strusch da la largia part ch’al circumdescha (lain alv). Pir plantas da 70 fin 80 onns e pli veglias possedan in cor da colur brin clera; en cas ch’il lain vegn duvrà, vegn quest cor savens considerà sco sbagl da colur.[4] Fraissens che creschan sin terrens sitgs e chaltschinus possedan rintgs pli graschels e pon sviluppar en la vegliadetgna in cor che regorda al lain da l’uliver. Ins discurra alura da fraissens d’uliva; il lain da questas plantas è – tut tenor il trend da moda – savens fitg tschertgà per la fabricaziun da mobiglias.[5]
Ragischs[modifitgar | modifitgar il code]
La ragisch principala crescha l’emprim engiu, mida però suenter paucs centimeters sin ina creschientscha orizontala; sinaquai sviluppa ella in tipic sistem da ragischs da sbassader cun fermas ragischs lateralas che passan datiers da la surfatscha. Da quellas e dal bist sa sviluppan fermas ragischs che creschan vertical engiu. Las ragischs finas cumparan en tscherts lieus a moda concentrada e mancan en auters lieus. Il sistem da las ragischs d’in fraissen da 90 onns sa derasa maximalmain ca. 350 cm davent da la basa dal mutagl e cuntanscha ina profunditad da ca. 140 cm.[6]
Brumbels e feglia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils brumbels èn curts e cuverts cun chavels spess, nairs d’ina consistenza sco fieuter che sa sviluppan sco protecziun cunter schelira e svapuraziun. Ils brumbels finals èn cun ina lunghezza e ladezza da mintgamai in centimeter bundant pli gronds ch’ils brumbels laterals che vegnan be in mez centimeter lungs. Ils brumbels da la flur èn pli muts e pli radunds ch’ils auters. Tut ils brumbels èn furmads a fin vers la fin fanadur. Tar ils chatschs principals èn ils brumbels d’in nuf savens spustads in visavi l’auter.[3]
Ils fegls èn ordinads en moda opposta e stattan en crusch; be vi da chatschs cun ina creschientscha spezialmain ferma pon ins er constatar verschlas, vul dir trais fegls che cumenzan al medem nuf. Ils fegls cuntanschan, ensemen cun il moni da 5 fin 10 centimeters, ina lunghezza da 40 centimeters. Els èn per ordinari munids cun 9 fin 15 fegliets plimads (be darar cun pli paucs). Ils singuls fegliets plimads èn 4 fin 10 centimeters lungs e 1,2 fin 3,4 centimeters lads. Els han la furma da lantschettas, cun il fund en furma da cugn ed in piz lunghent, ed èn resgiads en moda manidla e gizza. La vart sura è niva e d’in verd intensiv. La vart sut è d’in verd che tendescha vers blau cler, il gnerv central e per part er ils gnervs laterals pon esser in pau pailus. Ils fegliets laterals han be in moni curt u sesan, il fegliet final ha in moni pli lung. Il fis dal fegl (pia il moni principal) ha ina fauda pailusa e munida cun poras da corc; fegls laterals mancan. Ils fegls crodan per ordinari anc verds da la planta, be en la part continentala orientala dal territori da derasaziun (cf. sutvart) vegnan ils fegls mintgatant mellens avant ch’els crodan per terra.[7]
Flurs e fritgs[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cuntanscha la virilitad, vul dir l’abilitad da furmar fritgs, cun 20 fin 30 onns (en posiziun solitaria) resp. cun 30 fin 35 onns (en gruppa cun autras plantas). La planta è ermafrodita, tut tenor individi po ina da las schlattainas esser reducida. Las flurs han in ovari verdent, ch’è sa furmà da dus carpels, e dus stamins. Ils satgets per la pulvra stattan sin curts fils da stamins ed èn a l’entschatta da colur purpura. Fegls da chalesch e fegls da la curuna n’èn betg avant maun. Sco suletta spezia entaifer la famiglia dals Oleaceae vegn il fraissen impollinà tras il vent.[8] Sco portaflurs vegnan furmadas paniclas en posiziun laterala; quellas èn visiblas vi dals chatschs da l’onn precedent anc avant che la feglia verda cumpara. L’emprim stattan ellas sidretg, pli tard pendan ellas giuadora.[9]
Tar ils fritgs che sa sviluppan sa tracti da nuschettas d’in sem ch’èn munidas cun alas e che pendan vi da pitschens monis. Quellas glischan brinent, han ina lunghezza da 19 fin 35 millimeters ed ina ladezza da 4 fin 6 millimeters. La nusch sezza ha ina lunghezza da 8 fin 15 millimeters ed ina ladezza da 2 fin 3 millimeters; a la basa è ella raduna e sisum smatgada ensemen en furma d’arvieut. L’ala ha la furma d’ina lieunga che tanscha fin vers la mesadad da la nusch. Ils fritgs madiran da l’october fin il november e crodan per terra durant l’entir enviern. I sa tracta da fritgs sgulants a struva; els cuntanschan ina distanza da radund 60 meters, en singuls cas er d’enfin 125 meters.[9]
Schermigliaziun e creschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cumin schermiglia sur terra. Ils sems èn retegnids en lur schermigliaziun; els ruaussan radund dus envierns avant che chatschar, pon però er restar fin sis onns en la terra e tuttina mantegnair lur abilitad scherminativa. In motiv ch’il sem schermiglia retardadamain è il fatg che l’embrio n’è anc betg sviluppà dal tuttafatg en quel mument ch’il fritg madira; da l’autra vart vegn la fasa da ruaus dal sem er promovida tras ils acids abscissics che quel cuntegna.[10]
Ils dus cotiledons da la plantina èn graschels e cuntanschan ina lunghezza da 5 centimeters ed ina ladezza da 7 millimeters. Els sumeglian quels da l’ischi, sa differenzieschan però da lez tras lur structura da rait en furma da gnerva. Ils fegls primars n’èn betg sutdividids, ils proxims èn spartids en trais fegls.[3] Sin surfatschas libras e sut bunas cundiziuns da glisch crescha il fraissen fitg spert (fin a 1,5 meters l’onn); la creschientscha maximala ha lieu en ina vegliadetgna tranter 2 e 15 onns. Sut bunas circumstanzas furma il fraissen rintgs annuals d’ina ladezza da fin a 9 millimeters.[10] En ambients surcreschids spessamain cun plantas sa reducescha tendenzialmain la creschientscha per lartg e s’augmenta la creschientscha per lung.
Derasaziun e pretensiuns al lieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen cumin sa lascha gia cumprovar en l’emisfera nord dal temp da crida ed en il terziar. Durant l’ultim temp da glatsch è ella vegnida chatschada enavos vers l’Europa dal Sid e dal Sidost; suenter il temp da glatsch, ca. vers. 7000 fin 6000 a.C., è ella però puspè returnada en l’Europa Centrala. Là ha ella pudì sa derasar vastamain en la gronda part dals guauds, avant ch’ella è vegnida chatschada in pau a l’ur tras il fau.[1] Tras runcada cun agid dal fieu è il fraissen vegnì stgatschà anc pli fitg, durant l’antica ed il temp medieval surtut cun l’intent da gudagnar aradira. Sco planta da pavel e furnitura da lain è ella però vegnida mantegnida vinavant en saivs vivas e guauds pli pitschens. Tras l’utilisaziun intensiva e la vasta derasaziun dal tegnair chauras ha la sminuziun dals guauds cuntanschì en il 19avel tschientaner ses zenit. A partir da quel temp han ins puspè cumenzà a translocar fraissens da l’autezza als curs dals flums, quai surtut sco mesira cunter inundaziuns e per prevegnir a l’erosiun dal terren. Medemamain ha la depopulaziun da regiuns ruralas e l’abandun da terrens cultivadas promovì l’ulteriura derasaziun dal fraissen.[11]
Il fraissen è ina planta che cumpara en tut l’Europa Centrala e sur quest territori ora. Il cunfin nord dal territori da derasaziun passa da la Scozia al Trondheimfjord en la Norvegia, suonda en Svezia al sid da Norrland e cuntinuescha en la Finlanda tras Satakunta e Hämeenlinna fin al Lai da Ladoga. En il nordost da la Russia manca il fraissen, medemamain en las regiuns da steppa; il cunfin da derasaziun en l’ost vegn probablamain determinà da la setgira da las stads chaudas e sa chatta en la regiun da la Volga, da la Crim e dal Caucasus. En l’Europa dal Sid cumpiglia il territori da derasaziun il Balcan e l’Italia sco er la Peninsla Iberica fin a la lingia Galicia Centrala – Muntogna Cantabrica – Ebro.[12]
En la Stiria, Carinzia ed Austria Bassa crescha il fraissen fin en in’autezza da ca. 1000 meters, en il Tirol fin a 1700 meters. En las muntognas da la Germania Centrala la chatt’ins fin a 800 meters ed en las Alps Bavaraisas fin a 1400 meters. En il Caucasus cuntanscha ella autezzas da fin a 1800 meters sur mar.[2]
Per cuntanscher sia creschientscha maximala basegna il fraissen terrens minerals ch’èn profunds e frestgs fin umids; il conturn sto esser cler, plitost umid e betg memia chaud. Ins chatta la planta però er en regiuns sitgas sin terrens chaltschinus; quai ha gia fatg nascher l’idea da sutdivider la spezia en duas rassas, il ‹fraissen d’aua› ed il ‹fraissen da chaltschina›. L’existenza da diversas rassas na s’ha però betg laschà cumprovar: ‹fraissens da chaltschina› sa sviluppan er bain en territoris umids e viceversa. Il fraissen transpira fitg bler aua, perquai è in bun provediment d’aua decisiv per la creschientscha. Per surviver bastan però er pitschnas quantitads dad aua, sut la cundiziun che las precipitaziuns dal matg e zercladur èn suffizientas. La planta evitescha terrens cun ina valur pH sut 4,2.[13] En il decurs da la vita mida il fraissen sia pretensiun areguard las relaziuns da glisch. Sco giuvna planta è il fraissen fitg tolerant envers sumbriva; en il decurs dals onns basegna el adina dapli glisch e dovra la finala ina curuna dal tuttafatg libra per cuntanscher ina creschientscha cuntentaivla.[1]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Socialisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Scandinavia cumpara il fraissen en guauds da costa ensemen cun l’ogn nair sco er en guauds maschadads cun l’ulm da culm ed il ruver cumin. En il Balticum crescha ella en guauds maschadads ensemen cun il trembel, il badugn pendus ed il nitscholer u en regiuns umidas ensemen cun l’ogn nair. En Spagna al chatt’ins en cuminanza cun l’ischi champester ed il nitscholer.[14]
En l’Europa Centrala vegnan distinguids quatter tips da guauds maschadads, en ils quals il fraissen cumpara:
- Guauds da fraissens ed ischis, situads sin costas sumbrivaunas en autezza submontana fin montana e caracterisads d’in funs da grava basic che cuntegna bler humus.
- Guauds en il fund da la val cun loduleras, fraissens ed ischis; quests guauds creschan en regiuns plitost umidas e sumbrivaunas cun pauca chaltschina.
- Guauds d’ischis e fraissens situads al pe da spundas en la zona collina fin submontana e segnads da terrens da sediments profunds ch’èn ritgs da substanzas nutritivas e ch’èn almain la primavaira umids.
- Il guaud da fraissens per lung da chavas da dutgs arschigliusas en la zona submontana e planara.
Ultra da quai cumpara il fraissen en general en cuminanzas dominadas dal fau, surtut en guauds da fau chaltschinus.[15]
Patologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen vegn savens infestà da l’uschenumnà cancer da fraissen che deriva u da bacterias u d’ina infecziun da bulieus. La bacteria Pseudomonas syringae entra tras plajas, nodas da la feglia u poras da corc en il tessì da la scorsa. Sin la mort da cellas da cambium reagescha la planta alura cun ina guariziun da la plaja rinforzada, ma disturbada che maina ad unfladiras. Il bulieu Nectria galligena entra surtut là nua ch’in rom è rut giu; el effectuescha la mort da la scorsa, quai che maina a plajas d’in diameter da fin a 30 centimeters.[16]
Il bau-scorsa Leperisinus varius maglia chanals a dus bratschs da 6 fin 10 centimeters lunghezza tras la scorsa da las plantas, schanegia però il cambium. Sa repeta l’infestiun, survegn la scorsa in’autra parita; en il mender cas po la planta murir.[16] Las rasulaunas da l’emprima generaziun da la chamulauna Prays fraxinella maglian la feglia dal fraissen. Las rasulaunas da la segunda generaziun percunter sa foran l’entschatta october en brumbels finals per passentar là l’enviern; la finala maglian els quels, quai che maina a la furmaziun da plantas burtgas.[16]
La cicada Cicadella viridis depona ses ovs en la scorsa, quai che po chaschunar la mort da la scorsa. En singuls cas po questa cicada donnegiar vastas culturas da fraissens. Ils plugls Prociphilus fraxini e Prociphilus bumeliae storschan ils monis dals fegls e furman gnieus da feglia. Selvaschina d’ungla, ma er cunigls e diversas spezias da mieurs fan donn a las plantas tras ruissas; quellas pon manar, surtut tar plantas giuvnas, a disturbis da la creschientscha e da la furma (sco per exempel plantas burtgas).[17]
Muria da fraissens[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dals onns 1990 han ins constatà en il nordvest da la Pologna ina muria da fraissens pli gronda.[18] Sco sintoms cumparan flatgs morts vi dal bist, roma setgada sco er feglia che setga e croda per terra. Questa malsogna po la finala chaschunar la mort da l’entira planta (surtut tar plantas giuvnas). Da la Pologna è la malsogna – che vegn numnada ‹muria da fraissens› – sa derasada sur la Svezia, l’Austria, la Germania, il Danemarc, la Finlanda, la Lettonia e la Tschechia; en il fratemp smanatscha ella er ils effectivs en il Reginavel Unì. En il Danemarc èn mortas fin il 2013 almain 95 % da tut ils fraissens; en Germania fan ins quint che radund in terz da las plantas sajan pertutgadas da questa malsogna.[19]
Las plajas da quests fraissens èn savens infectadas da differents bulieus, tranter auter d’ina nova spezia da bulieu da la secziun ascomicota. A quel han ins dà il 2006 il num Chalara fraxinea.[20] Questa spezia na cumpara però betg en tut ils lieus donnegiads; tranter auter èn da chattar là er spezias da bulieus dals geners Cytospora, Diplodia, Fusarium, Phomopsis ed Armillaria. Tras emprovas da vaccinaziun han ins pudì mussar che Chalara fraxinea maina effectivamain als donns ch’ins ha observà tar fraissens malsauns; suenter l’infecziun vegn quest bulieu per part però stgatschà tras spezias concurrentas. En il fratemp èn ins da l’avis che quest bulieu derivia da l’Asia, nua ch’el è da chasa almain en la Corea ed en il Giapun. Là coexistan las spezias da fraissens indigenas gia daditg cun quest bulieu; ellas han sviluppà ina tscherta resistenza e na vegnan betg pli donnegiadas grondamain. Perscrutaders èn actualmain londervi da selectar fraissen europeics che mussan ina resistenza natirala envers il bulieu; quels duain alura vegnir cultivads intenziunadamain.[21]
Sequenza da genom dal fraissen cumin[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 2013 vegn il genom dal fraissen cumin decifrà en il Reginavel Unì tras duas gruppas da scienziads. Ina da las gruppas decifrescha in fraissen ch’ha survivì otg onns l’infestiun tras il bulieu Hymenoscyphus pseudoalbidus e che vala perquai sco pli u main resistent.
Uman e fraissen[modifitgar | modifitgar il code]
Mitologia[modifitgar | modifitgar il code]
Lantschas fatgas or da lain da fraissen vegnan gia menziunadas en il 7avel tschientaner a.C. en in text da l’autur grec Hesiod.[22] Muntada tut speziala ha il fraissen però surtut cuntanschì en la mitologia nordica, nua ch’ella furma la planta dal mund Yggdrasil. Tenor l’Edda, ina da las pli veglias ovras litteraras da l’Islanda, tanscha la roma dal fraissen Yggdrasil sur l’entir tschiel e cumpiglia l’entir mund.[23] La planta giascha sin trais ragischs, sut las qualas naschan funtaunas. Er ils umans han ils dieus furmà tenor la mitologia nordica or dal fraissen.[24]
Il fraissen en la medischina[modifitgar | modifitgar il code]
Gia en l’antica èn tschertas parts dal fraissen vegnidas utilisadas per diever medicinal. La planta vegn per exempel menziunada en il Corpus Hippocraticum e cumpara er en l’ovra De Materia Medica dal medi grec Dioskurides. En il 12avel tschientaner descriva l’abadessa Hildegard von Bingen la preparaziun d’in té diuretic or da la feglia dal fraissen. Konrad von Megenberg cussegliava d’applitgar la tschendra da la scorsa per il tractament da ruttadiras. En il 16avel tschientaner duvrava il medi tudestg Hieronymus Bock il destillat da la scorsa dal fraissen en cas da mellania e crappugls dal fel sco er té dals fritgs dal fraissen sco med diuretic. Pietro Andrea Mattioli, il medi da la curt da Maximilian II, descriva medemamain en ses New Kreuterbuch la tschendra da la scorsa sco medischina. Hufeland cusseglia infusiuns da té or da la scorsa e la feglia en cas da reumatissem dals musculs e gutta. A l’entschatta dal 18avel tschientaner è er vegnì ponderà da duvrar la scorsa dal fraissen per substituir la cinchona sco med per sbassar la fevra; pervi da la vasta derasaziun da la malaria era quella numnadamain daventada stgarsa.[25]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Il fraissen (cumin) appartegna a la famiglia dals Oleaceae. Entaifer il gener dals fraissens (Fraxinus) appartegna el ensemen cun diversas autras spezias a la sutsecziun Bumelioides entaifer la secziun Fraxinus. Ses dumber da cromosoms munta a 2n=46.
Sco gia menziunà survart, ha la dumonda d’ina ulteriura sutdivisiun en duas spezias, il ‹fraissen d’aua› ed il ‹fraissen da chaltschina›, betg pudì vegnir confermada suffizientamain. I na para er betg probabel ch’igl haja gia pudì avair lieu ina gronda differenziaziun genetica, damai ch’il territori da derasaziun cumpact dals fraissens è pir vegnì spartì avant radund 3000 fin 4000 onns pervi da la concurrenza tras ils faus ed ils charpins.[26]
Tras cultivaziun han ins creà diversas furmas da fraissens da curtin (t.a. Altea, Aurea, Diversifolia, Globosa, Jaspidea e Pendula) che sa distinguan ina da l’autra tras il bist, l’autezza, la furma da la curuna ed autras atgnadads.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
Lain da fraissen ha ina spessezza criva da 690 kg/m³; i sa tracta d’in lain grev e dir cun atgnadads da stabilitad che surpassan il lain da ruver. Insumma è il lain da fraissen pli elastic e resistent che la gronda part da las spezias da lain indigenas. Las atgnadads mecanicas èn tant pli bunas, sch’ils rintgs annuals èn lads. ‹Fraissens da l’aua› cun rintgs da varga 1,5 mm èn in segn per ina buna qualitad dal lain. In nuschegl colurà fermamain n’influenzescha percunter betg la qualitad dal lain a moda negativa.
Lain da fraissen pon ins elavurar bain tant a maun sco er a moda maschinala. Tractà cun vapur sa lascha el storscher tuttina bain sco il fau. Las surfatschas pon ins tractar a moda nuncumplitgada, quai vala surtut per l’empizzir. Il lain è resistent cunter soluziuns d’alcali e d’acid miaivlas. Percunter na resista il lain betg bain a l’aura ed er en contact cun la terra cumenza el spert a smarschir. Damai ch’el na sa lascha betg impregnar bain, vegn il lain da fraissen be duvrà darar en il liber.
Lain da fraissen vegn duvrà sco lain massiv e sco lain da furnier. Exempels d’applicaziun èn mobiglias da cuschina, da stiva e da chombra da durmir u, en furma sturschida, mobiglias da seser. Plinavant vegnan producids tavlegiads per paraids e palantschieus sura sco er parchets e palantschieus d’aissas. Per tut questas applicaziuns vegn preferì lain cler (senza nuschegl da colur).
Lain da fraissen vegn surtut er duvrà sche las pretensiuns areguard la consistenza, stabilitad ed elasticitad èn fitg autas, per exempel per producir monis da martels, segirs, palas, zappas, fautschs, rastels ed auters isegls d’iert. Er urdains da sport e da gimnastica sco stgaleras, paluttas u scarsolas vegnan fabritgads or da lain da fraissen.
Er entaifer il lavuratori da roders era il lain da fraissen da muntada centrala. El valeva sco adattà il meglier da tut ils lains per producir mosels, giavegls, fis, timuns e chars da letras. En la construcziun da vehichels devi schizunt perscripziuns (p.ex. da vart da la Deutsche Reichsbahn) che las cumponentas stoppian vegnir construidas or da lain da fraissen. Il medem valeva per part per la construcziun da maschinas (turns, talers).[27]
Autras pussaivladads d’applicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud furmava il fegliom dal fraissen in impurtant pavel per l’enviern. La feglia vegniva tagliada la stad, setgentada e magasinada per la duvrar pli tard.[28] Il fraissen vegn savens er plantà sper vias u en citads, e quai surtut en l’Europa dal Nord e da l’Ost.[2]
Fraissens pussants ed enconuschents[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli pussant fraissen crescha en il Parc naziunal Białowieża en il nordost da la Pologna. L’onn 2010 aveva el in’autezza da 40,50 m ed ina circumferenza da 5,25 m (autezza da la mesiraziun: 1,30 m). La vegliadetgna da quest fraissen munta a ca. 210 onns. En il medem territori sa chatta er in exemplar che cuntanscha in’autezza da 44,40 m, ma ch’ha ina circumferenza dal bist main pussanta (4,08 m).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 262.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 263.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 264.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 266.
- ↑ Beiträge zur Esche, p. 56.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 267.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 264s.
- ↑ Düll, Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands. 6. ed. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-494-01397-7, p. 208.
- ↑ 9.0 9.1 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 268.
- ↑ 10.0 10.1 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 271.
- ↑ Marigo, Peltier, Girel, Pautou: Success in the demographic expansion of Fraxinus excelsior L. En: Trees, nr. 15, Springer, october 2000, p. 2.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 262s.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 269s.
- ↑ Marigo, Peltier, Girel, Pautou: Success in the demographic expansion of Fraxinus excelsior L. En: Trees, nr. 15, Springer, october 2000, p. 2.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 270.
- ↑ 16.0 16.1 16.2 Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 272.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 273.
- ↑ T. Kowalski: Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. En: Forest Pathology 36, nr. 4, Wiley, 11 da fanadur 2006, p. 264–270.
- ↑ Daniel Lingenhöhl: Kranke Bäume: Ein Pilz tötet Europas Eschen. Zeit Online, 27 da november 2012, consultà ils 22 da december 2012.
- ↑ T. Kowalski: Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland. En: Forest Pathology 36, nr. 4, Wiley, 11 da fanadur 2006, p. 264–270.
- ↑ Sangita Myska: Ash dieback: Scientists test for resistant trees. BBC News, 25 d’october 2013, consultà ils 25 d’october 2013.
- ↑ Hesiodos: Werke und Tage (titel original: ἜpYa kaὶ ἡuέpaι), lingia 145.
- ↑ Snorri Sturluson: Gylfaginnîng. Gylfis Verblendung. En: Snorra-Edda, 1271, 15.
- ↑ Fraxinus excelsior – Gemeine Esche. En: Forstbotanischer Garten: Im Reich der Bäume. Georg-August-Universität Göttingen, consultà ils 15 da fanadur 2013.
- ↑ Beiträge zur Esche, p. 71s.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 269.
- ↑ D. Grosser, W. Teetz: Esche. En: Einheimische Nutzhölzer, nr. 9, Informationsdienst Holz, Holzabsatzfond – Absatzförderungfonds der deutschen Forst- und Holzwirtschaft, Bonn 1998, ISSN 0446-2114.
- ↑ Schütt et al.: Enzyklopädie der Laubbäume, p. 274.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Schütt, Horst Weisgerber, Hans J. Schuck, Ulla Lang, Bernd Stimm, Andreas Roloff: Enzyklopädie der Laubbäume. Nikol, Hamburg 2006, ISBN 3-937872-39-6, p. 261–275.
- Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (ed.): Beiträge zur Esche – Fachtagung zum Baum des Jahres 2001. Matg 2002, ISSN 0945-8131 (online (PDF; 2,8 MB)).
- Andreas Roloff, Andreas Bärtels: Flora der Gehölze. Bestimmung, Eigenschaften und Verwendung. 3. ed. curregida. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5614-6, p. 308.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Kompendium zur Esche – infurmaziuns cumplessivas da la Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft.
- Die Gemeine Esche – Baum des Jahres 2001
- Fraxinus excelsior – Gemeine Esche. En: Forstbotanischer Garten: Im Reich der Bäume. Georg-August-Universität Göttingen, consultà ils 15 da fanadur 2013.
- Die Esche, ein vielseitiger Weltenbaum – infurmaziuns dal Forst-Sachverständigenbüro Rittershofer, cumparidas en: AFZ/Der Wald 24/2001.
- Die Esche (Fraxinus excelsior) sin waldwissen.net.


text:
Preschenta a la saira d’infurmaziun è stada la cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner. Ella spera che tut las nov vischnancas dian gea a la fusiun: «Jau crai che questa giada grategia la fusiun», ha ditg la ministra da finanzas e vischnancas. Ussa saja avant maun in bun project, ch’il team da project haja elavurà. Ils 27 da mars decidan otg vischnancas dal Surses davart la fusiun. Ils 26 d’avrigl decida Savognin sco davosa vischnanca, quai cun retard pervi da la constituziun da Savognin che pretenda quai.
Grischun Central Las opiniuns davart la fusiun èn fatgas
Venderdi saira è stada la davosa infurmaziun davart la fusiun da las nov vischnancas en il Surses. Radund 70 persunas èn stadas preschentas a Salouf, la tenuta envers la fusiun era fitg positiva.


text:
Basej
Basej (in italian Basiglio) l'è on comun de la Provincia de Milan, situaa in la periferia sud del capploeugh lombard.
In del sò territòri l'è present el center residenzial Milano 3, fatt che l'ha portaa a viv in del comun on grand numer de persònn, cont el fà rivà la popolazion a 7 769 abitant.
Basili el se troeuva longh i spond del fiumm Olòna el gh'ha dò frazion, cioè Cassina Colombera e Cassina Vion.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Basej l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Confederaziun duai augmentar il corp da la guardia da cunfin
- Venderdi, 21.4.2017, 9:51
La confederaziun na duaja betg reducir il dumber da las guardias da cunfin en il Grischun, anzi, il corp duai vegnir augmentà.
Quai pretendan deputads dal Cussegl grond ed incumbenseschan la regenza d'inoltrar a l'assamblea federala in' iniziativa dal chantun correspundenta.
Ina ferma guardia da cunfin saja tant pli impurtanta en vista als blers migrants nà dal sid argumenteschan ils deputads.
La Confederaziun sto spargnar cunquai ch'i vegn quintà ils proxims onns cun aut deficit structural. Cun il program da stabilisaziun 2017 - 2019 vul ins spargnar mintg'onn radund 60 milliuns francs. Quai mainia ad ina reducziun dal persunal sur dus onns da 500 fin 700 plazzas. Talas mesiras vegnian realisadas sin moda lineara uschia ch'i saja da spetgar ch'i dettia er ina reducziun dal persunal als cunfins svizzers. Uschia statti en l'incumbensa da la deputada Brigitta Hitz-Rusch (PLD).
Da spargnar tar il corp da guardia da cunfins saja negligent e pudessi manar bainspert a situaziuns precaras.
RR novitads 09:00


text:
La svieuta da Swatch è sa reducida per 3 pertschient sin 8,451 milliardas francs. Swatch ha annunzià da vulair cumprar enavos aczias per fin ad ina milliarda francs enfin l'onn 2019.
Svilup positiv l'onn 2016
Grazia a la vasta paletta da marcas spetga il concern in svilup da svieuta positiv, malgrà las circumstanzas pretensiusas. Swatch quinta l'onn 2016 cun in creschament da passa 5% en valuta locala. Surtut en la China saja la vendita da Swatch creschida en cumparegliaziun cun l'onn avant.
RR novitads 7:30


text:
Il cudisch „Trun - vargau e present“ ei ina publicaziun realisada 2011 per incumbensa dalla vischnaunca da Trun.
Sin 368 paginas porscha el ina massa informaziuns che pertuccan las spartas principalas sco historia, architectura, economia, sport, cultura, natira ed ambient. Ei setracta buca d’ina ovra scientifica, mobein d’ina publicaziun beinfundada che presenta da maniera capeivla ed attractiva la vischnaunca da Trun.
Bunamein 400 fotografias ed illustraziuns sustegnan ed amplificheschan ils texts. Ina carta faldada dat ina survesta dil territori dalla vischnaunca.
Detgas, fatgs remarcabels e meinis da vischinas e vischins da Trun cumpleteschan il maletg d’ina vischnaunca cun ina liunga historia e cun in interessant svilup.
Il cudisch relata era da bia bunas prestaziuns sil camp musical e sportiv e metta en evidenza Trun sco liug da cultura ed art.
Trun - vargau e present
IL NIEV CUDISCH DA TRUN EN VENDITA
Publicaziun primavera 2011
Vus saveis retrer il cudisch da Trun „Trun - vargau e present“ direct tier la canzlia communala.
Il prezi da vendita munta a 60.00 francs.


text:
Spargnar dapli ch'il cussegl federal
- Venderdi, 27.2.2015, 19:44
Las cifras cotschnas da la confederaziun fan quitads a la cumissiun da finanzas dal cussegl naziunal, en spezial perquai ch'il ferm franc svizzer pudess anc agravar la situaziun.
Perquai pretenda la cumissiun ch'il cussegl federal planiseschia dapli mesiras da spargn che previs ed ha inoltrà ina moziun per spargnar fin ad 1,5 milliardas francs ils onns 2017 fin 2019. Quai duai succeder cun desister da tschertas incumbensas.
Refusà ha la cumissiun pretensiuns da spargnar tar il persunal da la confederaziun e da limitar las expensas federalas sin 64 milliardas francs ad onn.
RR novitads 20:00


text:
Tgi che fa matura duai savair ina lingua da programmar
- Dumengia, 19.6.2016, 12:12
En Svizra duain ils uffants emprender da crear programs da computer ed apps gia en scola primara.
Quai pretendan politichers da furmaziun e l'economia en la gasetta Schweiz am Sonntag. Il cusseglier dals chantuns turitgais ed interprendider Ruedi Noser di che nagin scolar duai pudair far la matura en Svizra senza enconuscher almain ina lingua da programmar. Ils emprims pass stoppian vegnir fatgs gia en scola primara.
Il plan d'instrucziun 21 prevesa temp per emprender da programmar en la 5avla e 6avla classa.
RR novitads 9:00


text:
Crespiàdega
Crespiàdega (Crespiatica in Italian) l'è un cumün de 2 257 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruincia de Lod. L'è l'ültim paès prima de la Purincia de Cremuna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Crespiàdega l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Asc
Asc (Azzio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 796 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,2 km² e 'na densità de 362 ab./km²..
El paes el se troeuva in su la banda a nòrd del Camp di Fior.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Asc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il piz dal cunté, quant è quai?
- Glindesdi, 5.12.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 5.12.2016, 11:15, RTR
En bleras cuschinas savura quai il mument da biscuits e dultschs d'advent. Far biscuits n'è nagin striegn, ma mintgatant fruntan ins sin indicaziuns sco per exempel: agiuntar in piz d'in cuntè pulvra da neghels ubain chanella. Quant è in piz d'in cuntè? E tge cuntè ston ins prender?
Gist tar spezarias fermas èsi da grond'impurtanza quant ch'ins prenda. Sch'ins prenda memia bler datti in'explosiun da gust en bucca, sch'ins prenda memia pauc gustan ils biscuits da nagut. Thomas Muralt è scolast en la scola professiunala da pasterners. El declera ch'i saja da prender in cuntè da cuschina, vul dir in cuntè cun in piz. Quel stoppian ins tegnair uschia en la spezaria che bun 5 mm dal piz saja cuvert cun la pulvra. El dat er in tip co mesirar ina presa sal.


text:
Grafgnana
Grafgnàna (Graffignana in Italian) l'è un cumün d'el center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 666 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) .
Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luís Càrlu Borromeo, (1893-1975) vèsc de Pesar.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grafgnana l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Le ciüciastöp ciafa n’etichëta nöia
Dal 01.09.2014 inant po i consumadus confrontè plü saurì i ciüciastöp, ajache al vëgn metü sö te döt' Europa na etichëta aposta, sciöche pro les mascinns da lavè por podëi confrontè plü saurì. Al ne vëgn nia ma dè dant l’adoranza de strom, mo inće les emisciuns, le volum, le crabal y la prestaziun.
Les etichëtes dl’EU nöies vel por düć i aparać nüs metüs söl marćé y dal 2015 inant inće por le comerz online.
- Al mëss gnì dè dant le produtur y l'inom dl model.
- Les tlasses dala A ala G sön l’etichëta conzed da ciafè sö debota le consum d’energia. I aparać olache an sparagna deplü à na A, chi che consuma deplü na G. Le consum de strom vëgn calcolè fajon referimënt a n apartamënt de 87 mq, olache an adora le ciüciastöp 50 iadi te n ann. Danter na tlassa energetica y l'atra él pro i ciüciastöp 6 kWh. La desfarënzia danter les tlasses A y G é porchël de 36 kWh. Da setëmber dl 2017 röiel laprò les tlasses d’energia A+++, A++ y A+.
- Le volum vëgn dè dant te dezibel. Da setëmber dl 2017 ne po i ciüciastöp nüs nia avëi plü co 80 dezibel (por ejëmpl sciöche n fönn).
- Inće la reimisciun d'aria tl ambiënt vëgn dada dant te tlasses da A (la miù) a G (la plü stleta). An po porchël odëi tan nëta che l’aria de desćiaria é. Chësc é por ejëmpl important por che che à n’alergia al stöp de ćiasa.
- Inće la tlassa de faziun vëgnel dè dant sön le label da A (la miù) a G (la plü stleta) y plü avisa sides por func dürs che inće por i tapeć.
Telecom Italia: la tassa de coliamënt („scatto alla risposta“) vëgn tuta jö
Mo porchël s’alza la tassa de basa de un 1 euro al mëis, y la tarifa de basa vëgn radoplada...
Dal 1. de novëmber dl 2014 s’alza la tassa de basa fissa dla Telecom Italia da 17,54 euro a 18,54 euro. La tassa de coliamënt de 5,04 cent a telefonada toma demez, mo porchël vëgnel alzè la tarifa de basa por les telefonades nazionales da 5,04 cent a 10 cent. Les telefonades é do le pröm menüt dui iadi tan ćeres co denant.
Ći che sona naôta bun é pordërt n bel aumënt dla tarifa por düć chi che telefonëia püch y n’à nia na tarifa „all-inclusive“, por ej. n ADSL-Flat cun laprò dötes les telefonades nazionales. Ara se trata dantadöt de jënt vedla che chërda sö püch y n’à sovënz nia n coliamënt a internet. Bele śëgn, dan l’aumënt, é la tassa de basa le cost plü alt dl cunt.
Imprësć bun marćé por cumprè la pröma ćiasa
Le stat sostëgn families jones
Porvia dla situaziun economica él tres plü rî por pêrs jogn da tó sö n imprëst pro na banca por cumprè na ćiasa. Por ti jì adincuntra a chësc problem à le stat metü sö dl 2010 n fonds che ti garantësc ales banches na cuota dla soma dl imprëst: a chësta moda vëgnel alzè la credibilité de pêrs jogn. Na majera credibilité influenzëia i fić dl imprëst y arbassa a chësta moda i cosć dl imprëst. Baldi fej dainré (feter mai) les banches referimënt a chësc fonds, y porchël él feter tres stè te na situaziun dormiënta.
Pro les banches che fej para se tràtera plülere de de mëndres banches, che n’é nia tla provinzia de Balsan. La sóra banca nazionala é la Banca Monte dei Paschi di Siena. Chësta à inće sön süa plata internet n sföi d‘informaziun sön i imprësć cun de bones condiziuns (situaziun setëmber dl 2014). Por ejëmpl é le fit anual efetif por n te‘ imprëst por la ćiasa de 100.000 euro cun na dorada de 10 agn y n fit variabl dl 1,9% y é insciö cotan plü bas co zënza.
De plü informaziuns é da ciafè sön: www.verbraucherzentrale.it.
Arbassè i cosć dl ćiarburant? Insciö plülere no ...
Dan da püch rodâl n jorantin dla Bank of Fuel cun na proposta che parô tl pröm bindebò interessanta: cumprè na cherta dl ćiarburant („Carta Carburante“) cun n cer valur y podëi paié impara pro dötes les fossenares dla Talia. Implü conzedô la Bank of Fuel reduziuns di prisc ćina al 40 %. Chël ô dì che an cumprâ la cherta de basa por 99 EURO y an podô fossenè ćiarburant por 140 EUR. Pro le jorantin êl inće n formular postal a na moda che an podess atira fà para.
Sce an ti ćiara avisa al’oferta dla Bank of Fuel él n stlafun de incongruënzes che salta tl edl y che fej gnì dübi sön la scerieté dl’oferta.
La plata d’informaziun www.zeusnews.it cöi adöm insciö i resultać:
1. Tla Talia é feter le 60% dles cutes sön le benzinn y diesel. Les reduziuns di prisc ćina al 40 % impormetüdes ne po la Bank of Fuel porchël nia mantignì tl tëmp.
2. Pro la Bank of Fuel Italia se tràtera de na picia Srl cun sënta a Savona y n capital de 10.000 EUR, metüda sö de mà de chësc ann.
3. La Bank of Fuel à ma dui assozià, che à tramidui le medemo cognom. Un di dui à bele 80 agn y à le 93 % dles aziuns dla sozieté.
La Zentrala di Consumadus dl Südtirol ti à bele lascè alsavëi dl’oferta dla Bank of Fuel al’autorité de verda. Le resultat dles inrescides dl’autorité de verda n’é nia ćiamò dan man.
Consum dl strom dles ćiases dl Südtirol s’alza tres indô
La Zentrala di Consumadus dà consëis sön co fà da sparagné strom
Dal 2008 inant à mesanamënter vigni ćiasa adorè 16% de strom implü. Chësc àn odü dal’inrescida dl istitut provinzial de statistica (astatinfo n. 48 – 07/2014). L’adoranza a porsona al ann é jüda da 1.075 kWh (situaziun 2008) a 1.270 kWh (situaziun 2012); chësc à bonamënter da nen fà cun l’adoranza de aparać eletrics sciöche le computer, le stereo, la televijiun.
N valgügn consëis por sparagné strom dala ZCS:
- televijiun, radio, stereo, micro-ona, löm ne dess nia gnì lascià en standby. Chisc aparać dess gnì destodà o ćiamò damì destacà fora. Vigni ann sparàgnon a chësta moda 80 euro.
- La mascinn da lavè y da lavè jö ne dess nia jì meses plënes y le program da lavè danfora dess ma gnì tut por patüc dër paz.
- Le assuiadù miù marćé é tëne le guant. Vigni ann sparàgnon 50 euro.
D’atri consëis é da ciafè sön www.verbraucherzentrale.it. Les porsones interessades po s'imprestè fora por na cauziun n aparat, cun chël che al vëgn calcolè l’adoranza dl strom di aparać te ćiasa. Dötes les informaziuns é da ciafè tla Zentrala di Consumadus.
Bonus dl’energia nü por che che frabichëia y ressanëia sparagnan energia
Ai 20 d’agost él jü en forza tl Südtirol le bonus d’energia nü por frabiché y ressanè sparagnan energia; cun chësc ài tut y jü n valgügn punć ćiamò nia tlers.
La deliberaziun dla junta provinziala (n. 964 di 5 d’agost dl 2014) vëiga danfora pro n ressanamënt energetich de n frabicat n ampliamënt dla cubatöra dl 20% dla lerch da frabiché che é bele cun altamo 200 m³.
Por che che frabichëia sparagnan energia vëiga la deliberaziun provinziala danfora n ampliamënt dla cubatöra dal 10 al 20%. La soma dl bonus d‘energia depënn dala data dla conzesciun da frabiché y dal standard Ćiasa clima. Por fà sö n frabicat Ćiasa clima A ciàfon por ej. n bonus dl 15%. Sce le frabicat é indere na Ćiasa clima „A-nature“ (chël ô dì che al tëgn cunt de ćiamò d’atri aspeć tecnich-ambientai) él n bonus dl 20%.
De plü informaziuns é da ciafè sön www.verbraucherzentrale.it/bauen sot „Aktuelles“.
Codejì de desposiziuns nüs por i implanć de scialdamënt y desfridamënt: terminn ai 15 d‘otober 2014
I codejì de desposiziuns por i implanć de scialdamënt y desfridamënt nüs é obliënć dai 15 d‘otober dl 2014 inant (y nia dal 1. de jügn sciöche al ê gnü preodü). Le prolungiamënt dl terminn ne vel nia ma por le codejel de desposiziuns, mo inće por düć i protocoi.
Recordesse: le stat vëiga danfora por düć i implanć de scialdamënt, i implanć dal‘ega ćialda y i implanć de desfridamënt, che é bele y por i nüs n codejel de desposiziuns. La Zentrala di Consumadus ves informarà sön sciöche ara va inant cun i codejì – por le Südtirol él preodü codejì aposta – sciöche inće sön les manutenziuns y i controi preodüs tl decret.
L’Argentina va indô ala nia: la Zentrala di Consumadus dl Südtirol scona i titolars di bonds Tango
L’Argentina ne sciafia indô nia da paié. Por tignì fora indô le concurs, à le stat südamerican messü detlarè por le secundo iade te 13 agn, che al n’é nia bun da paié sü debić.
Deperpo che i sparagnadus â podü dl 2005 ćina dl 2010 fà para pro na aziun de desdebitamënt, ne ciafi chësc iade nia i fić che manćia y al n’é gnanca na garanzia che l’Argentina paies zoruch le capital che é bele śëgn dër svaluté, canche les ghiranzes tomarà dl 2033 resp. dl 2038.
Al ne romagn nia plü tëmp por le sparagnadù da sperè che al ciafes zoruch sü sparagns dal‘Argentina. La sóra soluziun é da pluré cuntra les banches che à tut sö chisc titui tl portfolio de sü tliënć. Na rajun deplü por jì cuntra les banches nazionales é la prescriziun dl’aziun legala (ai 14 de jenà dl 2015, diesc agn do la pröma mosöra de desdebitamënt dl 2005). Düć i titolars di bonds Tango dess archité tres lëtra racomanada cun avis de racoiüda la prescriziun. Porvia dl prolungiamënt dl paiamënt dl‘Argentina, ti mët la Zentrala di Consumadus a desposiziun ai sparagnadus atocà na consulënza legala. L’iscriziun por la consulënza po gnì fata cherdan sö chësc numer 0471 975597.


text:
Galeazz Maria Sforza
El Galeazz Maria Sforza (Fermo, 24 de genar del 1444 - Milan, 26 de dicember del 1476) l'è staa duca de Milan.
L'era el primm fioeu del Francesch Sforza e de la Bianca Maria Viscont.
A la mort del pader a l'era in Francia: ciamaa in patria de soa mader, el gh'ha 'vuu frontà on viagg pien de pericoi, perchè l'ha dovuu passà per i territori di Savoja, sò nemis.
El 20 de marz del 1466 l'è rivaa a Milan: in di primm temp l'ha governaa con la Bianca Maria, ma col temp el sò caratter autoritari l'ha ruzaa la mader a 'ndà via de Milan.
El par che proppi el sò caratter el sia staa vuna di reson de la soa mort: de fatti l'è mort per ona congiura de nobei milanes, che soportaven pu el sò fà de tirann. El 26 de dicember del 1476 l'è staa copaa de Gianandrea Lampugnan, Girolom Olgiaa e Carlo Viscont, arent a la Gesa de San Steven.
El s'è sposaa con la Bona de Savoja: del matrimoni hinn nassuu ona motta de fioeu:
- Gian Galeazz Sforza (1469-1494), duca de Milan.
- Ermes Maria Sforza (1470-1503), marches de Tortona.
- Bianca Maria Sforza (1472-1510), miee de l'imperador Massimilian I.
- Anna Maria Sforza (1473-1497), miee del Fonso I d'Este.
Inoltra el gh'ha 'vuu anca di fioeu de foeura del matrimoni. De la Lucrezzia Landrian hinn nassuu:
- Carlo Sforza (1458-1483)
- Caterina Sforza (1463-1509), sciora de Forlì e de Imola.
- Lissander Sforza (1465-1523), scior de Francavilla.
- Chiara Sforza (1467-1531), miee del Francesco Dal Verme.
Con la Luzzia Marlian:
- Galeazz Sforza, "contin" de Melz.
- Otavian Maria Sforza (1475-1545), vescov de Lod.


text:
Col ch' a 'gh vōl per 4 persòuni:
350 gr. ed farèina zâla
200 gr. ed faşō burlôt
70 gr. ed pansèta
'na sigòla céca
un cucêr rêş ed destrót
sêl e pèiver
Preparasiòun:
Cusî a lès i faşō més in mòi in dû léter d'âcva salêda la sîra préma. In 'na tègia, fê sufréşer ind al destrót la sigòla tridêda e la pansèta, quând la sigòla l'é dvintêda pâsa unî i faşō côt, scunî da l' âcva, e féi insavurîr.
Ind l'âcva ed cutûra di faşō vudê pôch a la vôlta la farèina e fê 'na pulèinta piotôst pastōşa (a 'gh vrà 'na mèz' ōra), pó vudêgh tót i faşō ch' avî prêparê préma. Impastê bèin al tót insém al fōg per cîrca un quêrt d' ōra: 'Na vōlta prûnt i casagâj a 's pōlen magnêr chêld, vudê in un piât fònd, senò a 's vôden e a 's parèşen bèin in un stâmp fât a retângol a 's lâsen dvintêr frèd pó a 's tâjen a fetlèini e pó a 's fréşen ind al destrót buĵin. Fêgh ciapêr 'na bèla grustlèina da tóti e dō al pêrti, scunî bèin a mōtem insém a 'na chêrta zâla e servî bèin chêld.
E... bòun aptît!


text:
Krosno
Krosno (Krossen in todesch storegh; KopocHo/Korosno in ucrain) l'è ona citta polacca cont ona popolazion de pussee de 47.140 personn (2014).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Krosno la se troeuva in del voivodaa de la Precarpazia, in del sud del paes. L'è traversada del fiumm Wisłok.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I omen viven in de la region de Krosno giamò a partì del Paleolitegh.
A partì del VIII secol la zona l'è stada abitada de la tribù di Lędzianie, che poeu dopo hann ciappaa anca la Moravia e la Boemia.
Tra el 1100 e 'l 1300 Krosno la s'è trovada in d'ona zona de confin tra la Polonia e la Russia, per passà finalment a la Polonia tra el 1340-1349, grazie a la conquista de la Rutenia Rossa de part de Casimir III. Lù el gh'ha daa a Krosno el status de città libera e real (Królewskie Wolne Miasto Krosno).
In del 1482 gh'è rivada on'epidemia, menter che 'l secol dopo el gh'ha portaa on bell poo de splendor e cressida, che l'è duraa infina al XVIII secol.
In del 1772 l'è passada a l'Austria, e inscì l'è staa fina al 1918. De quell moment Krosno l'è andada dree a la storia de la Polonia unida.
Del 1975 al 1998 l'è stada el capploeugh del Voivodaa de Krosno.


text:
Consés
Consés (pronunciàt [konˈhes] endèl dialèt del pòst. En Italià: Concesio) l'è 'n cümü de 15 465 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra del cümü de Brèsa, en diresiù Nort. L'è 'l prim paés de la Val Trompia.
Per vìa de la sò puzisiù, el sò teretóre l'è stat per sècoi cuntindìt de le pupulasiù de la àl e chèle de la cità, isé la formasiù de 'n cèntro de agregasiù l'è stàda trübülàda. Adognimòdo, facilmènt el bórch uriginàl l'éra Triumplì aisebé che per póch tép, e sul dòpo l'è dientàt Romàno. La sò colocasiù a la bóca de la Val Trompia la 'l rindìa 'l pónt giöst per meter el cunfì de la colònia romàna de Brixia (la Brèsa del dé d'encö) e 'n quach stòrich i pènsa che Consés el sàpe stat el pónt de partènsa de l'ezèrcit de Publio Silio Nerva, endèl 16 a.C., per la guèra cùtra i Triumplì che dòpo la s'è trasfurmàda 'ndèla guèra rética del 15 a.C. portàda aànti de Druso.
Endèl Medioévo Consés (ensèma co Böegn, Inzì, Lemezàne e Nàe) l'è stat séde de giöna de le prìme piéf de la àl. La sò giürisdisiù la ciapàa dét töta la part bàsa de la Val Trompia, de Cogós enfìna a la Stochèta e la tölìa dét pò a San Vigìlio, Cobiàt, Boès, Vìla, Prègn, Cailìna e Carsìna.
Consés l'è cunusìt suratöt perchè gh'è nasìt el pàpa Pàol VI (Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lescha da persunal dal chantun vegn revedida
- Mesemna, 22.6.2016, 10:07
La regenza ha approvà il messadi davart la revisiun parziala da la lescha per mauns dal Cussegl grond. Tranter auter duai vegnir stritgà l’automatissem che 1% dal budget sto vegnir impundi per il svilup dals salaris.
Plinavant duai vegnir meglierà la protecziun da datas e da dretg sco er la protecziun da dunnas en speranza, quai scriva la regenza grischuna.
La revisiun prevesa las suandantas midadas:
- L'automatissem, tenor il qual la summa dals salaris vegn auzada mintga onn per 1 pertschient per il svilup dals salaris, vegn abolì.
- La regulaziun d’occupaziun accessoricas vegn cumplettada cun in’obligaziun generala d’annunzia.
- Per elavurar datas persunalas quai surtut per manar sistems electronics d’infurmaziun vegn stgaffi las basas giuridicas.
- La protecziun giuridica vegn concepida confurm a la constituziun, uschia po en futur er vegnir fatg recurs tar ina dretgira chantunala superiura.
- Per l’engaschament e la disditga da plazzas d’instrucziun a las scolas chantunalas è da nov la direcziun da las scola responsabla.
- Per meglierar la cumpatibilitad da la professiun cun la famiglia vegn extendì il congedi da maternitad ed era il congedi da paternitad e d’adopziun vegn francà explicitamain en la lescha.
Il Cussegl grond tracta la fatschenta en sia sessiun d'avust. La revisiun da la lescha duai ir en vigur sin il prim da schaner 2017.
RR novitads 09:00


text:
Glion: fundà uniun per archiv cultural
- Gievgia, 2.6.2016, 9:09
A Glion è vegnida fundada mesemna saira l'Uniun Archiv Cultural Foppa e conturn.
L'intent principal da l'uniun è da conservar documents, scrittiras, fotografias etc. che pertutgan la vita e cultura en la regiun. Sco lieu da deposit metta la vischnanca da Glion a disposiziun in local a Rueun. Emprim president da l'uniun è l'istoricher e plevon Jan-Andrea Bernhard. Durant scriver ensemen cun Hans Caprez la cronica «Castrisch en historia e preschientscha» ha Jan-Andrea Bernhard constatà che bler material è gia vegnì dismess. I na saja prest betg pussaivel da retschertgar l’istorgia dad uniuns, sche protocols etc. manchian u sajan ids a perder. Cun l'Uniun Archiv Cultural Foppa e conturn veglian ins serrar questa lucca. Uschia na vesian els era betg l’uniun sco ina concurrenza al Museum Regiunal Surselva.


text:
Autoritads americanas survegnan emprims documents el cas FIFA
- Mesemna, 30.12.2015, 15:50
L'uffizi federal da giustia ha surdà a las autoritads americanas emprims mussaments en la procedura penala cunter auts funcziunaris da la FIFA.
I sa tractia da documents davart contos da banca che hajan servì per daners da corrupziun, communitgescha l'uffizi federal da giustia. Concret sa tracta quai da 50 contos che sa chattan sin 10 differentas bancas. Vitiers ha l'uffizi federal serrà ad interim radund 80 milliuns dollars sin 13 differents contos, quai sin basa da la dumonda d'assistenza giudiziala dals Stadis Unids. Quests daners restan bloccads fin che la procedura è terminada.
RR novitads 15:00


text:
Giovan Battista Perasso
El Balilla, nomìgnol del Giovan Battista Perasso (Genova, 1735 – Genova, 1781), l'è el bagaj che l'ha daa el via a la rivolta di Genovês contra i occupant austro-piemontês ai temp de la Guerra de Succession Austriaca, el 5 december 1746. Anca se l'è on personagg stòrich, se sa praticament nagott de la sò vita a part el sò roll in de l'insurrezzión.
Contest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant la Guerra de Succession Austriaca, i trupp de l'Austria e del sò alliaa el Regn de Sardègna han invaduu la Republica de Genova e han occupaa l'istessa cittaa de Genova nel december del 1746. I occupant han toeu foeura de la cittaa on fracch de danee et han trattaa mal la populazzión.
I fatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 5 de dicember del 1746 di artilliee austrìach eren adree a tirà giò ona batteria de canón dai fort in sui collin a la cittaa, quand vun di quej canón el s'è trovaa bloccaa in de la palta nel quartee de Portoria. I soldaa se sont mettuu a frustà i gent che ghe staven intorn per obligài a iudà a tirà sù el canón. A quel punt el Balilla l'ha toeu sù on sass, l'ha vosaa "Che l'inçe?" ("Gh'emm de comincià?" in lengua genovesa) e l'ha tiraa el sass ai austrìach. L'è staa quell el cominciament de l'insurrezzión.


text:
News
Bellas festas
22. december 2017 / educa.ch
educa.ch giavischa a las utilisadras ed als utilisaders legraivlas, calmas e bellas festas da Nadal ed in nov onn plain da success. Nus As engraziain per l’interess e la confidenza che nus avain dastgà resentir danovamain durant l’onn passà.
Center didactic rumantsch vegn annullà
30. november 2017 / educa.ch / Resursa didactica
En consequenza da la nova orientaziun dad educa.ch vegn la banca da datas CEDID schliada a partir da la mesadad dal 2018. Tenor cunvegna cun las Conferenzas rumantschas vegnan las datas arcunadas tar la Lia Rumantscha. En in proxim pass vegnan ils documents publitgads sin in nov portal.
Concept general FIDES
14. november 2017 / Identitad digitala / educa.ch
A chaschun da lur radunanza annuala ha la CDEP adaptà il concept general FIDES (Federaziun da servetschs d’identitad) e decidì en il medem temp da precisar las modalitads da lavur e da finanziaziun da la federaziun. L’agenzia spezialisada educa.ch ha l’incumbensa d’etablir in concept detaglià.
Colloqui ICT e furmaziun
11. settember 2017 / educa.ch / Publicaziun
«Think big, start small, act fast – transfurmaziun digitala en la furmaziun pretenda leadership» è stà il moto dal colloqui dals 22 d’avust a Berna. Ils videos da las conferenzas en il plenum, la discussiun da podium sco er las preschentaziuns èn disponiblas sin la pagina-web.
As annunziai per la dieta d’experts dad ICT e furmaziun
27. zercladur 2017 / educa.ch / Occurrenza
L’occurrenza dals 22 d’avust a Berna stat sut il motto «Think big, start small, act fast – transfurmaziun digitala dovra leadership». Per l’emprima giada organisescha educa.ch questa dieta sco agentura spezialisada per ICT ed educaziun. Il program ed il formular d’annunzia èn online.
e²change 2017: As annunziai uss!
27. avrigl 2017 / educa.ch / Occurrenza
Tge è ina identitad da scola digitala? Tge èn ils nizs e las schanzas da questa identitad? Quellas ed autras dumondas davart la e-ID, l’identitad digitala, stattan en il focus da las discussiuns a Berna ils 31 da matg. Il program è online. Per plaschair s’annunziar uss!
e²change 2017 - Identitad digitala en la furmaziun
24. avrigl 2017 / educa.ch / Occurrenza
La dieta «e²change» dad educanet² ha lieu ils 31 da matg. Sper inputs e workshops nua ch’il diever da la plattafurma d’emprender stat en il center, sa deditgescha la sesida plenara dal tema da l’identitad digitala en la furmaziun. L’occurrenza sa drizza a tut ils utilisaders dad educanet².
«Concurrenzas per scolas» betg pli online
31. mars 2017 / educa.ch / Resursa didactica
En consequenza da la restructuraziun da la plattafurma educa.ch vegn la pagina-web «Concurrenzas per scolas» smessa per immediat. Las concurrenzas che han en mira ils champs dad ICT e digitalisaziun vegnan publitgadas vinavant en l’agenda dad educa.ch.
Furmaziun (professiunala) 4.0
9. mars 2017 / educa.ch / Societad d'infurmaziun
Christoph Schmitt s’occupa en nossa rubrica «Insight Berufsbildung» cun la digitalisaziun en la furmaziun. Tar el na stat betg la tecnica en il focus, mabain vul el infurmar co ch’ina nova cultura en las instituziuns da furmaziun pudess gidar a crear la transfurmaziun digitala.
LOM-CH uss en las trais linguas
30. schaner 2017 / educa.ch
A partir dal december 2016 è il standard da datas LOM-CH proponì e coordinà da l’agentura spezialisada educa.ch er disponibel en talian. El porscha la pussaivladad da descriver resursas electronicas d’emprender e d’instruir adaptà als basegns dal sistem da furmaziun svizzer.


text:
In Tuatschin original
(thendry) En in supplement da fotografias dil Freier Rätier digl onn 1933 hai jeu cattau la suandonta fotografia cun la legenda: Der originelle Tavetscher Dorfbarbier in Sedrun (foto da G. Walthy, Sedrun). Biars han enconuschiu quei original, che ha habitau a Sedrun en la casa tipica tuatschina visavi il Cadruvi; igl ei Maurus Berther (1890-1968). Jeu ha era aunc enconuschiu el; in um cun in carisma tut special ed hai tschercau informaziuns sur dad el. Jeu hai anflau il necrolog dad el, screts da pader Vigeli Berther (1911-1979), Rueras – e quel ei ton interessants che jeu laschel suandar el cheu cumplettamein.
Maurus Berther
Maurus Berther amiez las visetas claustralas!


text:
Falleri Fallera gida da chantar
- Mesemna, 9.9.2015, 8:35
L'applicaziun ha ils texts da 1'600 chanzuns popularas. La gronda part èn quai chanzuns tudestgas (100 franzosas e 400 talianas). I dat era ils texts da 200 chanzuns popularas rumantschas. Marco Deplazes ha rimnà ils texts e publitgà ussa en in’applicaziun che porta il tetel Falleri Fallera.
Per 1.- fr. pon ins chargiar l'app.Il problem enconuschan blers: star da cumpagnia ed ins vul chantar. Il text da l'emprima strofa va per regla tip-top, per la segunda ed ulteriuras strofas mancan dentant ils pleds. Deplazas, ch'è oriund da Rabius ha schlià quest problem.
L'applicaziun è actualmain sulettamain accessibla per apparats da Apple. Sche la dumonda è avant maun, lura vul Marco Deplazas era porscher l'applicaziun per il sistem Android.


text:
Nagin dretg da veto cunter deposit da rument radioactiv
- Venderdi, 25.9.2015, 14:23
Construir in deposit final per rument radioactiv duai era esser pussaivel cunter la veglia dal chantun pertutgà. Il parlament federal n'è betg stà pront d'introducir in dretg da veto. Suenter il Cussegl dals chantuns ha era il Cussegl naziunal refusà in'iniziativa dal chantun Schaffusa.
Per la maioritad paisan ils interess naziunals dapli ch'ils interess chantunals. Vitiers haja in chantun pertutgà tant in dretg da recurs sco era la pussaivladad da far in referendum. Ils aderents han appelà da tegnair aut la democrazia, han dentant stuì suttacumber cun 112 cunter 78 vuschs.
RR novitads 14:00


text:
Regiunal - 2‘500 aspectaturs a la festa da lutga a Flem
Ditg èn las prognosas da l’aura stadas malas per la dumengia. La fin finala ha igl dentant dà nagina plievgia e schizunt in pau sulegl. La bun’aura ha carmalà 2’500 persunas a la festa da lutga grischun-glarunaisa a Flem.
Cun quai èn ils organisaturs enturn il president Martin Hug natiralmain stads fitg cuntents. Il punct sin igl «i» è lura anc stà, ch’in Grischun (Armon Orlik) ha gudagnà la lutga. Quai è tenor Martin Hug fitg impurtant, d’avair da quels lutgaders per motivar ils giuvens da lutgar.
Mo era per l’organisaziun da talas festas èsi impurtant, che giuvens vegnan suenter. Perquai ha Martin Hug spezialmain plaschair, ch’ina gronda part dal comité d’organisaziun è stà en ils mauns dals giuvens.
La proxima festa da lutga grischun-glarunaisa vegn ad esser a Flem igl onn 2023. Lura sa il club da lutga da Flem festivar il giubileum da 75 onns.


text:
Adina pli paucs fan diever dals servetschs che La Posta porscha. Sco en divers auters lieus en il Grischun è questa raschun era il motiv principal per serrar l'uffizi postal a Malögia. Tenor la vischnanca na vegn questa decisiun dentant betg nunspetgadamain. Perquai han ins empruvà da chattar ina buna soluziun ensemen cun La Posta.
Vischnanca vul cumbinar divers servetschs
La proposta da la vischnanca fiss da surprender la parcella nua che la posta sa chatta actualmain e da fabritgar ordlonder in center che porscha dasper in’agentura da La Posta anc auters servetschs, sco per exempel il biro d’infurmaziun e la chanzlia. Tenor la vischnanca da Bregaglia possian ins mo uschia garantir er en l'avegnir in servetsch da posta sco fin ussa.
Radunanza duai decider
La vischnanca da Bregaglia tractandescha perquai ina dumonda da credit en l’autezza da 770’000 francs en sia proxima radunanza communala dals 15 da december. Sche la populaziun avess dentant da sbittar questa proposta ston ins chattar in'autra soluziun. Co quella guardass alura ora na saveva la vischnanca anc betg respunder. Il pli probabel restass mo anc la soluziun cun in servetsch da chasa, annunzia la vischnanca.


text:
Ad onn ha Werner Schär 20 fin 30 participants. Svizzers, Austriacs e Tudestgs fin tar participants dal Canada u da la Brasilia emprendan tar Werner Schär a far l'atgna ghitarra.
Ils participants dal curs han la pussaivladad da construir lur ghitarra en in curs da duas emnas. Per construir las ghitarras dovra Werner Schär per gronda part laina indigena. Werner Schär sez di :
Il grond art è dad avair l'abilitad da construir la ghitarra che tuna er bain.
Davent da l’entschatta dils onns 80 tschertga Werner Schär il tun perfetg pli baud a Tumein, uss ad Andeer en Val Schons.


text:
Marbach (LU)
Marbach a l'è una frazzion del cumün svizzer cumün de Escholzmatt-Marbach, endel distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. L'ha faa cumün despelüü infina al december del 2012 ma dal prim de ginee del 2013 l'è staa acorpaa al cumün de Escholzmatt-Marbach. Quanda che l'eva autonom la süperfiss del so teritori l'eva de 45.10 km² e in del december del 2012 al gh'eva pressapoch una popolazion de 1200 abitant.
L'abitaa de Marbach al se tröva a una altitüden de 871 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggiwil (BE), Escholzmatt, Flühli, Schangnau (BE), Trub (BE). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 col nom de Marpach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marbach (LU) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
News
Emna svizra per programmar
16. november 2017 / Occurrenza / MINT
Dals 4 als 10 da december 2017 pon scolaras e scolars experimentar en il rom da la Swiss CSEdWeek 2017 cun accumpagnament da lur persuna d’instrucziun divers exercizis da programmar. La Scol’auta da pedagogia da la FHNW ha sviluppà dus tutorials per crear in gieu da video en trais dimensiuns.
Furmaziun professiunala en il futur
15. november 2017 / Furmaziun professiunala / Cumpetenza da medias / Furmaziun cuntinuada
A chaschun da la scuntrada naziunala dals acturs da la furmaziun professiunala, èn ils discurs stads focussads sin las novas sfidas ch’il martgà da lavur pretenda dals lavurers e da las interpresas. La digitalisaziun ha er qua ina gronda influenza.
Concept general FIDES
14. november 2017 / Identitad digitala / educa.ch
A chaschun da lur radunanza annuala ha la CDEP adaptà il concept general FIDES (Federaziun da servetschs d’identitad) e decidì en il medem temp da precisar las modalitads da lavur e da finanziaziun da la federaziun. L’agenzia spezialisada educa.ch ha l’incumbensa d’etablir in concept detaglià.
Digitalisaziun en las scolas
9. november 2017 / Good Practice / Furmaziun professiunala / Publicaziun
L’ultima ediziun dal Fegl scolastic dal chantun da Turitg è deditgada a la digitalisaziun. Visitas en numerusas scolas mussan co ch’i vegn duvrà ils meds digitals e tge influenza ch’els han sin il mintgadi en scola.
Sprachen – Langues – Lingue
31. october 2017 / Publicaziun / Resursa didactica
La nova pagina-web «Sprachen» metta a disposiziun material da las linguas uffizialas e d’englais. Exempels per l’instrucziun da linguas good practice vegnan cumplettads dad in instrument d’autoevaluaziun per las persunas d’instrucziun. Quest instrument è vegnì creà da la SAP SG.
Informatica als gimnasis
30. october 2017 / Cumpetenza da medias
La CDEP s’exprima en favur da l’introducziun da l’instrucziun obligatorica da l’informatica als gimnasis e metta sin via la revisiun da la basa legala concernenta. Durant lur assamblea annuala ha ella er approvà il nov plan d’instrucziun per l’informatica en las scolas gimnasialas.
Informatica en scola
30. october 2017 / Publicaziun
La fundaziun Bertelsmann ha publitgà in’intervista cun il perscrutader da la furmaziuns professer dr. Herzig. El pledescha per ina confruntaziun cun l’informatica nua ch’ins astga sapientivamain er tschertgar novas vias. Però – dovran las persunas d’instrucziun ina furmaziun d’informaticher?
La digitalisaziun n’ha betg midà la giuventetgna
27. october 2017 / Publicaziun
Tenor il studi naziunal da giuventetgna «ch-x» han ils «Digital Natives» per il pli valurs tradiziunalas sco las generaziuns precedentas. Var 86% dals interrogads van almain 1 giada al di en l’internet, 40% fan gieus da video almain ina giada ad emna.
SELFIE: fasa da pilot per l’instrument
24. october 2017 / Good Practice / Internaziunal
La Cumissiun europeica ha sviluppà in nov guaffen d’autoevaluaziun SELFIE. Las scolas duain formular plans per il futur, realisar atgnas fermezzas e deblezzas ed integrar tut ils acturs. Quest tool vegn da preschent examinà en 400 scolas en l’Europa e duai ir online a l’entschatta da l’onn 2018.
Digitalisaziun en la mediaziun culturala
24. october 2017 / Occurrenza / Societad d'infurmaziun
Mediaziun culturala Svizra e la Chasa d’art electronic Basilea organiseschan cuminaivlamain ina dieta ils 17 da november a Basilea. La mira è da sa barattar davart las pussaivladads digitalas en la mediaziun culturala. Il focus vegn mess sin in’accordanza tranter analog e digital.
Mini-Moocs per uffants
23. october 2017 / Resursa didactica
Il Life Science Zurich Learning Center ha telechargià sin sia pagina-web filmins didactics da las scienzas natiralas per il stgalim primar. Quests uschenumnads Mini-Moocs èn films d’emprender animads tar differents temas che duran duas fin trais minutas.
Dialog «Svizra digitala»
19. october 2017 / Occurrenza / Societad d'infurmaziun
Il tema principal da la conferenza naziunala dals 20 da november a Bienna è la strategia «Svizra digitala». Il workshop «Furmaziun en l’economia ed en la societad digitala» elavura las pussaivladads che quella midada porta. In blog serva sco preparaziun.
Di digital svizzer
16. october 2017 / Occurrenza
Mardi, ils 21 da november ha lieu l’emprim Di digital svizzer. Las staziuns da Turitg, Genevra, Lugano e Cuira èn il punct da partenza per passa 80 manifestaziun gratuitas. Passa 40 interpresas ed instituziun preschentan cuminaivlamain schanzas ed innovaziuns digitalas.
Il gimnasi digital
11. october 2017 / Publicaziun / Societad d'infurmaziun
Il commentari da la NZZ s’occupa da las sfidas ch’ina scola gimnasiala sto dumagnar. In punct evident saja che la vita n’è betg pli da superar senza cumpetenzas digitalas. Perquai ston las scolas er ir quella via digitala, er sche las directivas n’èn da preschent betg uschè cleras.
Digitalisaziun en la furmaziun
5. october 2017 / Occurrenza / Cumpetenza da medias
La dieta dal Center da furmaziun per la sanadad ed ils fatgs socials (cfss/bgs) a Cuira dals 3 da favrer 2018 guarda sin las sfidas per il sistem da furmaziun tras la digitalisaziun. Co sa mida l’instrucziun? Tge influenza han OER e tge cumpetenzas da basa ston ils uffants dumagnar?
Cura ch’ils roboters arrivan
5. october 2017 / Publicaziun / Societad d'infurmaziun
L’ultim studi d’Avenir Suisse mussa che la «Robokalypse», in’acquisiziun da jobs tras maschinas intelligentas, na vegn betg a succeder en Svizra. La digitalisaziun è in svilup constant che n’eliminescha betg plazzas da lavur, però mida ella las cundiziuns da basa e creescha uschè novas plazzas.
KommSchau17: segir u privlus?
26. settember 2017 / Occurrenza
Il tema da las occurrenzas KommSchau da quest onn dals 15 e dals 22 da november guarda sin la segirezza da las datas en las scolas. Quant simpel èsi d’attatgar l’infrastructura digitala da las scolas? Tge po la scola far per segirar las datas da lur scolaras e scolars?
Esser online cun segiranza per uffants?
18. settember 2017 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
Il nov artitgel dal blog «Digitalisaziun en la furmaziun» da la Fundaziun Bertelsmann s’occupa dal tema «Medias digitalas per uffants dal stgalim primar: esser online cun segiranza per uffants». Co dumognan geniturs e persunas d’instrucziun il sbagat tranter segiranza e mirveglias dals uffants?
Revisiun da la lescha per la protecziun da datas
18. settember 2017 / Societad d'infurmaziun
Il Cussegl federal ha preschentà la revisiun totala da la lescha per la protecziun da datas. Ina da sias intenziuns è d’armonisar il dretg svizzer cun ils standards da protecziun da l’UE e dal Cussegl europeic e da garantir in transfer liber da datas tranter interpresas svizras ed europeicas.
Economia 4.0 : effects per la furmaziun
13. settember 2017 / Furmaziun professiunala / Societad d'infurmaziun
Al colloqui 2017 dad educa.ch è Markus Koch, Deloitte AG, s’exprimì davart l’economia 4.0 e sias perspectivas e consequenzas per la domena da la furmaziun. Per «Insight Berufsbildung» guarda el en detagl sin la furmaziun professiunala e dat cussegls per l’instrucziun.


text:
Las votaziuns tar il Brexit han cumenzà cun fullas a Londra
- Actualisà Venderdi, 24.6.2016, 12:09
En la Gronda Britannia èn las urnas vegnidas avertas e la participaziun e las votaziuns è fitg gronda. A Londra èn pliras persunas idas ad uras a votar pervi da la tema ch'i na tanschia betg dal temp.
L'interess per votar è stà fitg grond ed i pudess dar in record da participaziun. A Londra han bleras votantas e votants gì tema da vegnir memia tard per votar cunquai che trens e bus avevan retard pervia da la plievgia intensiva che ha inundà per part vias e tschalers.
Ina votaziun istorica
Las persunas che han votà en il center da Londra, en la via che maina al palast dal Buckingham, èn pertschartas da l'impurtanza da questa votaziun: Independent dal resultat na dettia nagina pussaivladad da turnar enavos. E tuttas e tuts spetgan plain tensiun il resultat.
« Jau hai avunda da discussiuns, cifras, statisticas e speculaziuns. Uss quinta be pli il resultat! »
Ina dunna che ha votà a Londra
Critica envers l'UE er da persunas che vulan restar
Sper las persunas ch'èn persvadidas per in IN u OUT, datti bleras persunas che han gì difficultats da decider en tge direcziun che la Gronda Britannia duai sa mover en l'avegnir.
Ed i dat bleras persunas che voteschan zuar per restar en l'Uniun Europeica - n'èn dentant insumma betg cuntentas cun Brüssel: Memia blera birocrazia, memia char, memia paucas controllas als cunfins e memia pauca autonomia per ils singuls stadis èn be insaquants chavazzins dals critichers. Els speran dentant che la Gronda Britannia restia commembra e possia uschia gidar a refurmar l'UE e sa participar a las midadas.
« David Cameron sto ir a Brüssel e dir tge che la Gronda Britannia mida - betg dumandar per lubientscha, mabain far! »
Ina dunna da Londra
RR novitads 20:00+


text:
Glatsch nair en Engiadin'Ota
- Gievgia, 10.12.2015, 17:37
Divers lais en Engiadin'Ota èn cuverts cun glatsch ed i n'ha anc nagina naiv sisura. La destinaziun fa reclama per ir cun patins. Star attent sto mintgin sez.
En Engiadin'Ota datti gia lais pitschens ch’èn schelads, sco per exempel il Lej Marsch u il Lej da Staz enturn San Murezzan e Schlarigna. La destinaziun Engiadina San Murezzan fa reclama per ir cun patins sin quests lais. Quai na saja dentant nagin problem pervia che la destinaziun rendia era attent sin il privel.
Mintgin stoppia a la fin dals quints decider sez sche il glatsch tegna u betg di la destinaziun. Era ils responsabels da las vischnancas dals lais en Engiadin'Ota dian cler e net: «Las vischnancas na surpiglian betg la responsabladad sche insatgi va sin in dals lais per il cas che i capitass in accident».


text:
Il parlament recumonda NA a l'iniziativa davart l'economia verda
- Mardi, 1.12.2015, 14:39
Suenter il Cussegl dals chantuns è er il Cussegl naziunal encunter l'iniziativa dals Verds che vul sbassar il diever da resursas e d'energia.
Il Cussegl naziunal renviescha l'iniziativa populara davart l’economia verda, quai cun 129 cunter 61 vuschs. El suonda uschia al Cussegl dals chantuns ch'era gia pli baud s'exprimì encunter quella. L'iniziativa dals Verds pretenda che la Confederaziun defineschia finamiras e prendia mesiras per sbassar il diever da resursas e d'energia.
Sche l'iniziativa vegnia acceptada mainia quai ad ina grevezza supplementara per l'economia, ha argumentà la maioritad dal Cussegl naziunal. Medemamain è el da l'avis ch'interpresas svizras sa deportian gia oz exemplaric areguard la protecziun da l'ambient.
RR novitads 14:00


text:
Malgrà che la Spagna, il campiun mundial dal 2010, ha per gronda part dictà e dominà il gieu, dastga la Svizra turnar a Lugano cun in resultat positiv, quai grazia ad ina prestaziun solida, oravant tut en la defensiun. Il gol per l’equipa da Vladimir Petkovic ha sajettà Ricardo Rodriguez al 1:1 suenter bun in'ura. Rodriguez ha cun ses quart gol en il tricot da la naziunala Svizra dentant er profità d'in sbagl dal goli spagnol David de Gea. Ils Spagnols eran ids en avantatg en la 29avla minuta entras Alvaro Odriozola.
Venderdi, ils 8 da zercladur, dat la naziunala Svizra a la fin dal camp da trenament a Lugano il davos gieu da test en vista als campiunadis mundials a chasa encunter il Giapun. Il gieu cumenza a las 18:00 uras. Il Radio Rumantsch rapporta live da Lugano.
RR novitads 06:00