text:
Rainer Werner Fassbinder
Rainer Werner Maria Fassbinder (Bad Wörishofen, 31 ad Maǵ dal 1945 – Mònag 'd Bavéra, 10 ad Śugn dal 1982) 'l è stâ un regista, senegiadōr e atōr tedésc, òṅ di più grand espunènt dal Cìnema Nóṿ Tedésc.
In dla sò vita 'l à mantgnû un ritm dimóndi élt in dal giràr di film. In méno ad quind'ś an ad lavōr 'l à fat sù quarànta lungumetràǵ, dū sèri ad film par la televiśiòṅ, tri curtumetràǵ, quàtar prudusiòṅ vìddeo, vint-quàtar spetàcui teatrài e quàtar a la ràddio, e 'l à recitâ in trentasiē pelìculi. 'L à anc fat al diśegnadōr, al cameraman, al cumpuśidōr, 'l editōr e àtri ròbi incóra.
A la baś dal lavōr ad Fassbinder a gh'éra na carga dimóndi pruvucànta, salvàdga e spurcaciòna a i òć di bigòt, ch'al gh'à butâ adòs la reputasiòṅ 'd enfant terrible dal cìnema nóṿ tedésc (l'éra la sò figùra sentràla).
Lì lò al gh'iva di rapòrt turmintâ c'n al persunàł ch'al lavuràva sèg, atōr e tècnic, che par lò i éran na sòrta ad famìja suplénta. Però al sò lavōr 'l è sèmpar andâ in diresiòṅ ad culpìr sénsa cumpasiòṅ ad sòrta la sucietà burghéśa tedésca, la viulénsa tiràda dèntar in dl'istitusiòṅ e al limitasiòṅ più grandi dal gènar umâṅ.
Fassbinder al s è dâ la mòrt quànd al gh'iva sói trénta-sèt an par 'n asidènt a 'l cōr cauśâ da 'n misćiùs ad madśìni par durmìr e cucaìna.
Biugrafìa
La sò infànsia
Fassbinder 'l è nâ in dla Bavéra, in dal paiśèṅ ad Bad Wörishofen, al 31 ad Maǵ dal 1945, tri stmani dòp ch'i americàṅ i gh éran andâ dèntar in séguit a la disfàta dla Germâgna in dla Secónda guèra mundiàla. Cal fat chè 'l à cundisiunâ dimóndi la śò infànsia e la vita dla sò famìja. Rainer stés, par rispetàr al vulér ad sò màdar, 'l iva cambiâ al sò an ad gnuda al mónd (faghénd inténdar 'd èsar nâ in dal 1946) par réndar méno péśa la sò cundisiòṅ ad regìsta ad cìnema. 'L è stâ sól in punt ad mòrt ch'a s è sabû la verità dand 'n òć a 'l sò pasapòrt.
I sò genitōr i éran di burghéś ch'i ìvan studiâ e Rainer 'l à abû n'infànsia minga cuma tut i àtar putèṅ ('l è stâ tirâ sù seguénd n'educasiòṅ a la manéra ad Rudolf Steiner) e ad cal fat chè al s 'n è lamintâ in séguit durànt al sò intervìsti. A tri méś 'l è stâ lasâ a di sò sio patèran parchè i sò genitōr i gh'ìvan paùra ch'al n arév minga pasâ 'l Invèran armanénd sèg. Al putèṅ al gh'è pò stâ dat indrē quànd 'l à cumpî 'n an.
La màdar ad Fassbinder la s ciamàva Liselotte Pempeit (1922-1993) e la daśgnìva da Danzica, na sità dla vècia Prussia, da in dua dimóndi tedésc i éran scapâ via dòp l'ucupasiòṅ dla Pulògna da part dl'Ugnòṅ Suviètica. 'L è par qual lè che soquànt di sò parènt i éran gnû a vìvar a Mònag 'd Bavéra. Sò pàdar, ch'l iva abû dū fiōi da 'n matrimòni precedènt e ch'l éra stâ un puéta mancâ, al s ciamàva Helmut Fassbinder e 'l éra un dutór ch'al fava al sò uperasiòṅ in cà, davśèṅ al cantòṅ a luśi rósi dla sità.
Sò mujér la gh dava na maṅ in sal lavōr. Rainer, fiōl ùnic, 'l iva visû insém a lōr dū in fiṅ a 'l 1951, quand i sò genitōr i s mòlan. Al pàdar al s in và a Culògna e Rainer al taca a vìvar cun sò màdar. Par scampàr la taca a far dal tradusiòṅ in ingléś ma pò la s ciàpa la tuberculóśi ch'la la tèṅ luntàṅ par dimóndi tèmp in fiṅ che la s rimét in sèst. In cal mèntar Rainer al pasa al sò tèmp cun di vśiṅ ch'i éran in afìt da sò màdar e cun di amìg, dvintànd indipendènt e sénsa cuntról. Fassbinder al s è pò bcâ da spés cun i amànt ad sò mama, al śóvan Siggi tòlt in cà quànd al n gh'iva gnanc déś an, e al vèć giurnalìsta Wolff Eder ch'l éra dvintâ al sò padrìgn in dal 1959. Liselotte la n gh'iva minga tèmp par tgnir-'g a drē e la gh dava di bèsi par mandàr-'l al cìnema. In séguit Fassbinder al dirà ch'l à pasâ la sò vita da pìcul a védar di film dagnóra tut i dè, dal vòlti anc tri o quàtar a la vòlta: «al cìnema 'l è stâ la famìja ch'a n gh'iva briśa in cà».
Dvintâ baghét, al và in culéǵ ma a s cata mâl e al próa da spés a scapàr via da 'd lè, lasànd la scóla prima di eśàm finài. Quand al gh'à quind'ś an al s in và da sò pàdar restànd-ag sèg par dū an. In cal mèntar al và a la scóla seràla, guadagnànd-as da vìvar faghénd di lavursèṅ e jutànd sò pàdar ch'al fitàva di apartamènt mis mâl a di lavuradōr furastér. Fassbinder al taca a scrìvar di córt teatrài, dal pueśìi e di racònt, rendénd-as anc cònt da ragasōl ch'i gh piaśìvan i óm.
I sò inìsi a teàtar
In dal 1963, a daśdòt an, Fassbinder al tórna in Bavéra e, tgnind a mènt i cunsìli ad sò màdar, al taca a tōr dal lesiòṅ ad recitasiòṅ a 'l Fridl-Leonhard Studio p'r atōr (1964-1966). Lè al cgnós l'Hanna Schygulla ch'la dvintarà una dal sò atōri più impurtànti. In cal mèntar al gira al sò prim film in 8 mm e al recita a sò vòlta faghénd dal partisìni. Al s dà da far anc cuma óm dal sòṅ e ajùt a la regìa.
In dal 1965 al scriv la sò prima òpra p'r al teàtar, Tropfen auf heisse Steine (Cuma gósi in sima a dal prédi bujénti). Anc sla dascurìva 'd argumènt privâ, l'òpra la gh'iva anc un taj suciàl parchè la relasiòṅ sesuàla dla còpia l'éra mustràda secónd di mudèi viulènt cuma quéi di rapòrt ad prudusiòṅ ecunòmica, ligâ a 'l sfrutamènt e al putēr. Quést chè al dvintarà un clàsic dla sò prudusiòṅ 'd artìsta. Al regìsta francéś François Ozon al druarà in dal 2000 cal lavōr chè p'r al sò film Gocce d'acqua su pietre roventi (Gósi 'd àqua su dal prédi bujénti).
In cal mèntar al gira in biànc e négar i sò dū prim curtumetràǵ Il vagabondo (al vagabónd) dal 1965 e Il piccolo caos (al caos pìcul) dal 1966 par mèrit dal sò amànt 'd in alóra Christoph Roser, aspirànt atōr, ch'al gh dà i bèsi in cambi ad parti da prutagunìsta. Anc Fassbinder al gh rècita dèntar insém a la Irm Hermann e a sò màdar, sóta al pseudònim ad Lilo Pempeit, un quèl ch'la farà da spés anc in sèguit.
In dal 1967 Fassbinder al s unìs a na cumpagnìa teatràla ad Mònag, 'l Action-theater, faghénd al regìsta, 'l atōr e al senegiadōr e dvintànd-an al cap dòp sól dū méś. In d'l Avrìl dal 1968 Fassbinder al mét in séna al sò prim lavōr, Il fabbricante di gattini, la stòria 'd un lavuradōr furastér grèc ch'al dvénta 'l ugèt d'l òdi rasiàl, sesuàl e pulìtic 'd un grup ad bondagnìnt bavaréś.
Soquànti stmani dòp, in dal Maǵ dal 1968, 'l Action-theater al vèṅ dasfàt parchè òṅ di sò fundadōr, gelóś dal sucès ad Rainer a 'l intéran dal grup, 'l iva distrùt al sò teàtar. Pruntamènt fat sù incóra cuma Anti-Theater sóta la diresiòṅ ad Fassbinder stés, al grup ad gint ch'la gh lavóra dèntar la taca a vìvar e far al ròbi insém.
Dla troupe di śóvan atōr i faṅ part, fra i àtar, Peer Raben, Harry Baer e Kurt Raab. Al lavōr a róta 'd còl ad Fassbinder (in daśdòt méś 'l à dirèt dódas òpri, quàtar scriti da lò e sinc in dua al gh'à mis maṅ) al gh parmét ad muciàr sù dl'esperiénsa e a definìr al sò stîl.
Al sò stil e la sò vita privàda
Fassbinder 'l à druâ al sò òpri a teàtar par butàr-'s a la ribàlta in dal mónd dal cìnema, purtànd-as sèg dimóndi di amìg d'l Anti-Theater (par dir-'n una, al farà vint film cun gl'atōri Schygulla e Herrmann). P'r al fat ch'al cgnusìva dimóndi bèṅ i sò atōr e i sò tècnic, 'l éra bòṅ ad far quàtar o sinc film in 'n an cun pôc bèsi. Cal lavōr chè al gh'à parmìs ad cavàr-gh-la anc a tōr di cuntribùt pùblic ch'i gh sarvìvan par cuntinuàr a far dal pelìculi.
Al regìsta tedésc 'l è sèmpar stâ influensâ p'r al lavōr ad Bertolt Brecht e al sò Verfremdungseffekt (efèt d'l èsar stranî) e da la Nouvelle Vague francéśa, specialmènt par Jean-Luc Godard e i sò Il bandito delle ore undici dal 1965 e Week-end, un uomo e una donna dal sabato alla domenica dal 1967. In di sò film Rainer al tgniva a drē a tut, scritùra, recitasiòṅ, cumpiśisiòṅ, séni, futugrafìa, prudusiòṅ e muntàǵ.
In dal 1976, Fassbinder al s éra fat un nóm a livèl internasiunàl, vinsénd dimóndi prèmi in gir p'r al mónd e in di fèstival ad cìnema, e 'l à abû 'l unōr 'd avér anteprìmi e retruspetìvi a Parìś, New York e Los Angeles. Tony Rayns 'l à fat anc un lìbar ch'al dascurìva di sò lavōr.
'L à visû a Mònag 'd Bavéra, quànd a n éra minga in viàś, e in afìt a Parìś insém a la ex mujér Ingrid Caven. In dal 1977 'l è stâ mémbar dla giurìa dal 27śum Festival ad Berlîṅ.
Fassbinder al gh'à abû dimóndi stòri cun al dóni ma più da spés cun di óm. La sò vita, da sèmpar misa in piàsa, 'l è stada pina ad petegulés e scandài. Misćiànd vita prufesiunàla e persunàla, famìja, amìg e amànt i cumparìvan in di sò film.
A 'l inìsi dla sò caréra al gh'à abû na lunga e turmintàda relasiòṅ cun la Irm Hermann la sò segretària custréta da lò a dvintàr n'atōra. Rainer al gh dava però dal parti bèli cuma quéla dla mujér ch'la fava i còran a sò marè in Il mercante delle quattro stagioni e la culaburadōra sita in Le lacrime amare di Petra von Kant. Par la Hermann lò 'l éra 'n ìdul ma Fassbinder al gh l'ìva sèg par piò ad déś an, rivànd anc a dar-'g dal bòti: «A n gh la cavàva minga a mét'r-as al cór in paś par i mè rifiùt in di sò cunfrònt, al m à anc dagnóra piciâ a mòrt p'r al stradi ad Bochum». In dal 1977 la Irm l'iva tacâ na relasiòṅ cun 'n àt'r óm e la gh'iva 'd avér fiōl. Fassbinder al s è ufèrt 'd adutàr al putèṅ e lì lē l'è turnàda da lò.
Durànt al sò prim perìud da regìsta, Fassbinder al s éra invaghî par Günther Kaufmann, un bavaréś négar. Chi lò al n éra briśa 'n atōr ma 'l à tacâ a far-al quand Rainer al s éra inamurâ ad lò, in dal 1969.
Fassbinder 'l iva pardû la tèsta e 'l à pruâ a cumpràr al sò amór dand-ag dal parti in di sò film e faghénd-ag di regài custóś, ma Kaufmann al gh l'à cavàda a śbragàr quàtar Lamborghini in 'n an. Cuma Salem, al muróś sucesìṿ dal regìsta bavaréś, l' éra spuśâ e pàdar ad dū fiōi. 'L à fat quatòrdas film sèg, Whity dal 1971 cuma prutagunìsta.
Anc se Fassbinder 'l iva dit 'd èsar cuntràri a 'l matrimòni cuma istitusiòṅ, in dal 1970 al spóśa la Ingrid Caven, n'atōra ch'la cumparìva da spés in di sò film. Al ricevimènt ad nòsi 'l è stâ fat sfrutànd quél ch'a s druàva in òṅ di sò film, Il soldato americano. La stima e l'amicìsia fra i dū l'è armàsta anc dòp al falimènt pîṅ dal sò matrimòni, ch'l ira durâ sōl dū an. In prupòśit, la Caven la gh'à abû môd ad dir in n'intervìsta «La nòstra l'éra na stòria 'd amór a dispèt dal matrimòni».
Rainer 'l éra 'n fnòć ch'al gh'iva biśógn anc dna dóna. 'L è acsè ciàr ma anc difìcil da capìr». Al tri dóni più impurtànti dla vita ad Fassbinder, la Irm Hermann, la Ingrid Caven e la Juliane Lorenz (la sò ultma muróśa, sèg durànt al perìud dla sò mòrt), i n aṅ mai abû fastìdi dal fat che chi lò al fus 'n invertî.
In dal 1971, Rainer al s inamóra 'd El Hedi Ben Salem, un bèrbar dal Maròc prutagunìsta dal film La paura mangia l'anima. La sò relasiòṅ sèg la finìs viulentemènt in dal 1974. Salem al s turà pò la vita in parśòṅ impicànd-as in dal 1982. Fassbinder a gh dedicarà al sò ùltim film Querelle de Brest prima ad murìr anca lò e par qual lè gnû fóra pòstum.
'N àtar di sò amànt, dal 1974 a 'l 1978, 'l è stâ Armin Meier, un ex maslàr mèś analfabéta ch'l iva pasâ i sò prim an ad vita in 'n urfanutròfi. 'L à ricitâ anca lò in soquànt di sò film, cun la sò part più impurtànta in dal film Germania in Autunno. Dòp ch'i s èṅ mulâ, al s è tòlt la vita p'r al cumpleàn ad Fassbinder in dal 1978 ma 'l è stâ catâ mòrt in dal sò apartamènt sōl dimóndi dè più tard. Rainer, par śmursàr al sò dulór, al gh dèdica òṅ di sò film, Un anno con tredici lune.
La sò caréra
In dal 1969, dòp avér fat soquànti parti 'd atōr cuma in Baal ad Volker Schlöndorff, al gira al sò prim lungumetràǵ, L'amore è più freddo della morte, preśentâ a 'l Fèstival ad Berlîṅ e dedicâ a i sò mìstar Claude Chabrol, Eric Rohmer e Jean-Marie Straub. Sèmpar in c'l an lè al fà anc Il fabbricante di gattini (cgnusû in itàglia anc cuma Terrone, Teròṅ, parchè al tìtul uriginàl Katzelmacher, in dal slang bavaréś, al vōl dir lavuradōr furastér), Dei della peste e Perché il signor R. è colto da follia improvvisa?. In cal mèntar al taca a far sù di prèmi uficiài: al film Il fabbricante di gattini al ciàpa al prèmi evangèlic p'r al cìnema e al prèmi Fipresci.
In dal 1970 al lavóra sôd: in Śnar al taca a giràr Rio das mortes, in Favràr al gira par la televiśiòṅ Il Caffè, in Avrìl al fà vgnir fóra Whity e pò in Maǵ Il viaggio a Niklashausen, traśmìs in Utóbar par la televiśiòṅ tedésca ARD. Par finìr, in Agóst al dróa la sò òpra Il soldato americano par far-gh un film e in Nuvémbar al gira Pionieri a Ingolstadt.
In d'l Agóst dal 1971 al fónda na sò sucietà ad prudusiòṅ, la Tango Film, e par lē al fà al film Il mercante delle quattro stagioni. In cal mèntar al fà gnir fóra Attenzione alla puttana santa (un film ch'al dascór 'd un grup 'd atōr fóra ad tèsta mènt'r i èṅ drē a giràr un film) e al spóśa l'atōra d'l Antiteater Ingrid Caven, restànd-ag sèg però sōl dū an.
In dal 1972 i védan la luś un muć dal sò òpri: in Śnar Le lacrime amare di Petra von Kant (un film sénsa masć preśentâ a 'l Fèstival ad Berlîṅ), in Mars Selvaggina di passo, fra Avrìl e Agóst Otto ore non sono un giorno, in Setémbar La libertà di Brema e subìt dòp Effi Briest. Pò incóra in dal 1973, Il mondo sul filo, Nora Helmer, Martha (la stòria dna pòvra dóna in carusìna ch'la patìs al cativèri ad sò marè) e La paura mangia l'anima (na stòria 'd amór scàndal fra na vècia e un maruchèṅ śóvan).
'L an dòp al tōś la diresiòṅ dal Theater am Turm ad Francfòrt e 'l gira Il diritto del più forte (in dua un pòvar sénsa lavōr al vins a la lutarìa e al dróa chi bèsi lè par pruvàr a far-as strada in mèś a la burgheśìa fnòcia ma al vèṅ sfrutâ e basta e al n gh armàgn gnint àtar da far che masàr-as in na stasiòṅ ma ninsòṅ là al gh dà pò a mènt) e Come un uccello sul filo, par pò dar-as a 'l teàtar principalmènt.
In dal 1975 al gira Mamma Kunster va in cielo, Paura della paura, Nessuna festa per la morte del cane di Satana (al sò film più fóra 'd tèsta) e Voglio solo che mi amiate, mulànd in cal mèntar la diresiòṅ dal Theater am Turm. In dal 1976 un sò lavōr teatràl, Der Müll, die Stadt und der Tod, al vèṅ cundanâ da i crìtic cunservadōr p'r èsar còntra i ebrèi. Fra Avrìl e Śugn al fà vgnir fóra àtar dū film: Roulette cinese (òt amìg i s càt'n in na vila par śugàr a la roulette cinéśa e i s in dìś'n ad tut i culōr, pò òṅ al mōr masâ, ma a 'l meriterésan tut), e, a la fiṅ d'l an, Bolwieser.
In dal 1977 l'è la vòlta ad Donne a New York e 'd Despair cun Dirk Bogarde ('l è al sò prim film cun un cast internasiunàl e 'l è stâ girâ in ingléś). In Utóbar al fà un pès dal film a epiśòdi Germania in autunno. Fra Śnar e Mars d'l an dòp al gira al sò film più famóś, Il matrimonio di Maria Braun in du al cata incóra, siē an dòp, la sò atōra preferìda Hanna Schygulla. Fra Luj e Agóst al gira Un anno con 13 lune (dedicâ a 'l sò ex muróś Armin Meier ch'al s éra péna tòlt la vita), mèntar in Dicémbar al taca a lauràr a La terza generazione, na cumèdia négra su 'l terurìśum.
In dal Śugn dal 1979 al taca a lauràr a la sèrie Berlin Alexanderplatz (al la finirà dagnóra 'n an dòp). In Utóbar al ciàpa al prèmi Luchino Visconti di nòstar crìtic. Fra Luj e Setémbar al gira Lili Marleen (cun prutagunìsta Giancarlo Giannini), purtâ a 'l Fèstival ad Venèsia. In dal 1981 al gira Lola e Veronika Voss.
Al sò ùltim film, gnû fóra quand lò 'l éra bèla mòrt, 'l è Querelle de Brest, trat dal rumànś ad Jean Genet, cun Franco Nero, Brad Davis e la Jeanne Moreau.
Filmugrafìa
- 1965 - Il vagabondo (Der Stadtstreicher) • Al vagabónd curtumetràǵ
- 1966 - Il piccolo caos (Das Kleine Chaos) • Al caos pìcul curtumetràǵ
- 1969 - L'amore è più freddo della morte (Liebe ist kälter als der Tod) • ’L amór 'l è più fréd dla mòrt
- 1969 - Il fabbricante di gattini (Katzelmacher) • Al fabricànt ad gatèṅ
- 1970 - Dei della peste (Götter der Pest) • Dio dla pèst
- 1970 - Il Caffè (Das Kaffeehaus) • Al cafè film par la TV
- 1970 - Perché il signor R. è colto da follia improvvisa? (Warum läuft Herr R. Amok?) • Parchè al sgnór R. è'l dvintâ mat tut 'd un cōlp?
- 1970 - Il soldato americano (Der amerikanische Soldat) • Al suldâ americàṅ
- 1970 - Il viaggio a Niklashausen (Niklashauser Fart) • Al viàś a Niklashausen film par la TV
- 1970 - Whity
- 1971 - Rio das mortes • film par la TV
- 1971 - Pionieri a Ingolstadt (Pioniere in Ingolstadt) • Piunēr a Ingolstadt
- 1971 - Attenzione alla puttana santa (Warnung vor einer heiligen Nutte) • Òcio a la putàna santa
- 1972 - Il mercante delle quattro stagioni (Händler der vier Jahreszeiten) • Al marcànt dal quàtar stagiòṅ
- 1972 - Le lacrime amare di Petra von Kant (Die bitteren Tränen der Petra von Kant) • Al làgarmi amàri dla Petra von Kant
- 1972 - La libertà di Brema (Bremer Freiheit) • La libertà ad Brema film par la TV
- 1972-1973 - Otto ore non sono un giorno (Acht Stunden sind kein Tag) • Òt óri i n èṅ briśa un dè minisérie ad 5 epiśòdi
- 1973 - Selvaggina di passo (Wildwechsel) • Selvàdag ad pas film par la TV
- 1973 - Il mondo sul filo (Welt am Draht) • Al mónd in sal fil film par la TV
- 1974 - Nora Helmer • film par la TV
- 1974 - La paura mangia l'anima (Angst essen Seele auf) • La paùra la magna l'anma
- 1974 - Martha • film par la TV
- 1974 - Effi Briest (Fontane Effi Briest)
- 1975 - Come un uccello sul filo (Wie ein Vogel auf dem Draht) • Cum 'n uśèl in sal fił film par la TV
- 1975 - Il diritto del più forte (Faustrecht der Freiheit) • Al dirìt dal più fòrt
- 1975 - Mamma Kunster va in cielo (Mutter Küsters' Fahrt zum Himmel) • La Mama Kunster la và in cēl
- 1975 - Paura della paura (Angst vor der Angst) • Paùra dla paùra film par la TV
- 1976 - Voglio solo che mi amiate (Ich will doch nur, daß ihr mich liebt) • A vój sōl ch'a m vlidi bèṅ film par la TV
- 1976 - Nessuna festa per la morte del cane di Satana (Satansbraten) • Gnanc una fèsta par la mòrt dal caṅ ad Sàtana
- 1976 - Roulette cinese (Chinesisches Roulette) • Roulette cinéśa
- 1977 - Donne a New York (Frauen in New York) • Dóni a New York film par la TV
- 1977 - Bolwieser • film par la TV
- 1978 - Germania in autunno (Deutschland im Herbst) • Germàgna in Aṿtòṅ film 'd ùnsas regìsta mis insém
- 1978 - Despair • Disperasiòṅ
- 1978 - Un anno con 13 lune (In einem Jahr mit 13 Monden) • ’N an cun 13 luni
- 1979 - Il matrimonio di Maria Braun (Die Ehe der Maria Braun) • Al matrimòni dla Maria Braun
- 1979 - La terza generazione (Die dritte Generation) • La tèrsa generasiòṅ
- 1980 - Berlin Alexanderplatz • série TV ad 14 epiśòdi
- 1981 - Lili Marleen
- 1981 - Theater in Trance • Teàtar catatònig
- 1981 - Lola
- 1982 - Veronika Voss (Die Sehnsucht der Veronika Voss)
- 1982 - Querelle de Brest (Querelle)
Culegamènt estéran
- (DE) (EN) (FR) La sò fundasiòṅ


c: text/html

text:
Hüsker Dü
I Hüsker Dü eren un grüp american de müsega hardcore punk e de rock alternatif che'l s'era furmaa a Minneapolis-St. Paul, Minnesota in del 1979. I sò member eren trì: el Bob Mould (ghitara), el Greg Norton (bass), e'l Grant Hart (bateria). A hinn staa vün di grüp püssé inflüent de semper, anca se hann mai avüü sücess cumercial. Dopu del legendari Zen Arcade (1984) e de New Day Rising (1985), hann firmaa un cuntrat cun la Warner Bros. Records e hinn staa dunca la prima band americana a laurà cunt una cà discugrafiga major. El grüp a l'è finii in del 1987 propi quand che ghe n'era püssé de sücess. El Mould l'ha dunca furmaa un alter grüp, i Sugar, e in di agn '90 l'ha sunaa indeperlüü.
Aveven scuminciaa a sunà un hardcore punk cunt un stil melodich e vus criaa (scream) per pöö desvilüpà per prim un stil de rock alternatif. Lauraven ai test el Mould e'l Hart: i test del Mould eren püssé intens menter quij del Hart püssé cumplicaa de capì.
La müsega di Husker Du l'ha inflüenzaa un frach de grüp de pop punk e rock alternatif, cume Pixies, Dinosaur Jr., Superchunk, Green Day, New Found Glory e Foo Fighters.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album in del stüdi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Everything Falls Apart (1983)
- Zen Arcade (1984)
- New Day Rising (1985)
- Flip Your Wig (1985)
- Candy Apple Grey (1986)
- Warehouse: Songs and Stories (1987)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Under 12 ą n dumėnia ai 27 de setėmber fat la prima partides de campiunat. Tlo iel propi da dģ partides, ajache l vėn fat uni iede n turnoi cun trėi scuadres, ulache uniuna a da fé doi partides da doi tėmps da 18 menuc.
U12 Bulsan Junior - Gherdėina 7:0 (5:0, 2:0, 0:0)
Per i mutons fņvel pra la prima partida contra l Bulsan da bestia rie a ruvé ite tl juech, davia che per i plu pitli fņvel na gran mudazion a jughé se baratan ju danter jugadėures zėnza fermé l juech y leprņ nce a n livel bėndebņ aut. Ma n valguna ucajions da gol ne ną segur de no mancią.
U12 Gherdėina - Persenon 3:7 (0:4, 3:3, 0:0)
Mpue sciacą ąla te chėsta partida, ajache do n valgun fai fņven riesc dovia de cater goi. Purempņ se ąi refat y cun mpue de fertuna ėssel nce pudł cialé ora vel pont.
I goi per l Gherdėina ie unii fai da Lukas Ausserhofer, Marc Kasslatter y Tommy Delucca.
U14: la scuadra dla Under 14 ą fat n sada a Kaltern na partida amichevole y ą perdł per 7:11.
U18 Gherdėina - Renon 5:1 (0:1, 1:0, 4:0)
N sada ai 26 de setėmber tla prima partida de campiunat dla scuadra Under 18 fova i mutons plutosc nervėusc y la ne ti butova tl prim nia drė. L Renon, che juega cun jugadėures scialdi jėuni, ie jit danora de n gol y permņ tl sesto menut dl segondo tėmp ie l Gherdėina stat bon de valivé ora. Tl terzo tėmp ie i jugadėures dl Gherdėina pona ruvei ite miec tl juech y ą mo vencił do la rata saurģ per 5:1. Per l Gherdėina ą Damian Bergmeister fat 3 goi y 1 n gol prun Juri Runggaldier y Marc Frisch.
U20 Gherdėina - Valpellice 2:3 (1:2, 1:0, 0:1)
La Under 20 ą jugą n la ultima dumėnia n cėsa contra l Valpellice. La partida fova scialdi valiva nchin ala fin y l Gherdėina ova truepa ucajions da gol, ma danter tuché plu iedesc l pel y la traviersa ne ti iela nia jita fata y nsci ąi messł ti lascé i trėi ponc al averser.
Per l Gherdėina ą Samuel Moroder y Andreas Vinatzer fat i goi.
FOTO: la Under 12 tl stadio de Bulsan cun si trainadėures Vito Delucca y Derek Eastman.


text:
Ina da las midadas ch'il president sidafrican Cyril Ramaphosa ha annunzià per la regenza pertutga l'anteriur minister da finanzas: Il minister da finanzas Nhlanhla Nene – che ses antecessur aveva relaschà – duai puspè turnar en la regenza. Ses antecessur aveva relaschà l'anteriur minister da finanzas surprendentamain e remplazzà quel cun Vertrauten David van Rooyen.
Betg la suletta midada
In'autra midada duai dar tar il post da vicepresident: Il viceschef da la partida da la regenza ANC David Mabuza duai vegnir ses substitut.
En tut planisescha il president 30 novs ministers e viceministers per la regenza. Cun il cabinet ch'è fiss per gronda part mess ensemen da nov veglia el cuntanscher in bun equiliber tranter «cuntinuitad e stabilitad» e «midadas necessarias e recreaziun economica».
Cyril Ramaphosa
Ramaphosa è dapi ils 15 da favrer en uffizi. El ha annunzià in punct da midada en l'Africa dal Sid. Sia finamira principala saja il cumbat cunter corrupziun e da revitalisar l'economia. El succeda a Jacob Zuma a quel che vegniva renfatschà corrupziun.
RR novitads 06:00


text:
In discurs cun Curdin Janett
- Dumengia, 27.9.2015, 17:25
Co che Orange è daventà Salt
Curdin Janett è il CEO da la pli gronda agentura svizra da reclama che ha survegnì il premi sco meglra agentura da l’onn 2015. Tranter auter ha el sviluppà la campagna che ha transfurmà la firma da telefonins Orange en Salt. Sco figl da geniturs engiadinais è el creschì si en il chantun Son Gagl ed ha tuttina mantegnì il rumantsch ch’el discurra oz er cun ses dus figls.
En il discurs cun Rico Valär raquinta el da la lavur secreta durant dus onns per Salt, da sias campagnas preferidas e da sia carriera en il mund da las reclamas.


text:
Minisguard dals 10.02.2018
- Sonda, 10.2.2018, 17:40
Pertge dovri la sfera d’ozon?
Quest’emna han scienziads chattà ora che nossa sfera d’ozon na sa revegn betg uschè svelt sco pensà. Ma tge funcziun ha quella insumma?
Co funcziuna in hit?
Mintg’onn datti da nov chanzuns che na vulan simplamain betg passar. Ils gronds hits vegnan laschads ì l’entir di en tut ils radios ed uschia restan els sco verms d’ureglia en nossas testas.
Tge fa d'ina chanzun in hit? Nus essan stads tar in producent da musica ed avain analisà in da quels hits.


text:
Minisguard dals 18-04-2015
- Sonda, 18.4.2015, 17:40
Dar il maun suenter 60 onns
L’emna passada èn il president da la America ed il president da la Cuba s'entupà ed han dà il maun. L’entir mund ha persequità quest mument istoric. L’emprima sentupada tranter quellas duas terras dapi 60 onns. Il Minisguard declera pertge che quai ha duvrà uschè ditg
Savair esser insatge auter
Co fissi dad esser per ina saira il renumà scrivent William Shakespeare? U anc meglier scriver texts per el? Quella pussaivladad han 5 giuvnas engiadinaisas durant il teater «TO BE SHAKESPEARE», organisà dal Teater Giuven Grischun. Il Minisguard mussa la vita sin il palc ed a chasa.


text:
406
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I legiun de la Britania se revolten a l'imperadur Unori e pruclamen al sò post el March.
- Creaziun de l'abecee armen.
- 26 agust: el genral ruman Stilicun el bat i Ustrugot del Radagais arent a Fiesul (Tuscana), grazie al jüt di Visigot del Sar e a quel di Ünn de l'Üldin.
- 31 dicember: Di urd de Vandai, Svev e Bürgünd penetren in di limit imperiai a Magunza e tachen la Galia.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Atila, re di Ünn (m. 453).
- Peder Crisolugh, vescuv de Ravena, sant e dutur de la Gesa (m. 450).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Goumoens-la-Ville
Goumoens-la-Ville a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 7.27 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 660 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux han acetaa de fundiss insema per furmà un cumün ünegh ciamaa Goumoëns. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Goumoens-la-Ville al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Echallens, Eclagnens, Goumoens-le-Jux, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Oz suentermezdi è il provediment d'electricitad en la Surselva ed en l'Engiadina stà interrut per part. Era pertutgà è stà l'Open Air Lumnezia.
Betg laschà irrità
La gruppa «Royal Riot» ch’ha cumenzà oz il segund di da l’open air a las 14:00 n'ha en mintga cas betg laschà irrità ch'i n'ha gì nagina electricitad. Els han sunà unplugged. Il medem vala er per la gruppa «Damian Lynn» ch'ha medemamain sunà unplugged.
Actualmain han ins installà in agregat per producir electricitad, uschia che «Dodo» po puspè sunar tut normal. In segund agregat duess suandar, uschia che l'entir areal da l'Open Air Lumnezia duess puspè avair electricitad lasuenter.
Effect da dominio
Sco RTR ha intervegnì, ha in effect da domino suenter dus chametgs procurà per l'interrupziun. Uschia èn parts da las lingias electricas stadas interruttas u èn anc adina interruttas.
La raschun per las interrupziuns da l'electricitad eran ferms urizis cun chametgs e ferms vents, scriva la Repower. En la Val Lumnezia èn plirs chametgs dads en.
A medem temp, baud il suentermezdi, hai dà in disturbi sin la lingia svizra d'auta tensiun. Chaschunà il disturbi ha in urizi enturn Panaduz. L'electricitad è crudada or en l'entira Surselva sur Flem sco er a Puntraschigna. Là ha l'interrupziun cuzzà 9 minutas, en la Surselva 20 minutas.
En la vischinanza da S-chanf è ina planta crudada sin ina lingia libra, uschia ch'ì ha dà interrupziuns electricas en il circuit da Chapella, Cinous-chel e Brail, quai durant radund 4,5 uras.
RR novitads 14:00+


text:
Cumenzà ha l'entira dispita suenter la mort dal fundatur Duri Capaul cun la dumonda: A tgi tutgan las radund 25'000 ovras? Las duas figlias Mierta e Gada Capaul eran da l'avis che la gronda part da la collecziun tutgia a la famiglia. Ils ulteriurs commembers dal cussegl da fundaziun eran dentant da l'avis che la collecziun tutgia a la fundaziun.
Per avair la maioritad en il cussegl da fundaziun aveva la presidenta Mierta Capaul prendì sia sora Gada ed autras persunas sin via inuffiziala en il cussegl da fundaziun. Il chantun ha lura sin fundament d'in plant da dus commembers dal cussegl incumbensà l'advocat Felix Schmid sco administratur, perquai ch'i n'era betg cler tgi che tutgava tar il cussegl da fundaziun e tgi betg. Quai n'ha betg plaschì a las soras Capaul ed ellas èn idas fin al Tribunal federal cunter quella decisiun.
Problem da partenza resta er senza administratur
La sentenzia dal Tribunal federal n'ha dentant betg sclerì la dumonda dal possess, mabain be tgi ch'è commember dal cussegl da fundaziun e tgi betg. Perquai ha il chantun uss retratg l'advocat Felix Schmid sco administratur. Uss èn la presidenta Mierta Capaul, I'advocat Gion Andri Decurtins ed il CEO da la Banca Chantunala Grischuna, Alois Vincenz, puspè en uffizi sco cussegl da fundaziun da la Fundaziun Capauliana.
Sche las soras Capaul vulan cumbatter vinavant per il posses da las ovras, n'è betg cler. Ellas n'èran betg cuntanschiblas. Gion Andri Decurtins, il sulet cuntanschibel dal cussegl da fundaziun, ha ditg envers RTR ch'el veglia contactar proximamain ils ulteriurs commembers dal cussegl per sclerir co ch'i giaja vinavant.


text:
scritëura, tradutëura y critica leterera dl romantizism
La lidëza, l curaje y l dejidere d’emanzipazion – chisc ie i atribuc che à caraterisà deplù la persunalità de Caroline Schlegel Schelling. A alesiré si vita ne ài danz nia purtà pro. Nasciuda a Göttingen sciche Caroline Michaelis, muta dl urientalist cunesciù Johann David Michaelis, crëscela su te n ambient nteletuel daviert y stimulënt cun na istruzion scialdi sëura chëla dla jëunes de si tëmp. Si nsenianc ie maestri privac che ti dà lezions de matematica, storia, filosofia. La liej Hume, Pope, Shakespeare, Goldoni y chël tla rujenedes urigineles. Ma la vën nce ncurajeda a dì la sia y a purté dant y sustenì si minonghes. La ie una de ch’la jëunes che vën tlamedes la dunseles universiteres – la “Universitätsmamsellen” – che furmova n cërtl de teenagers drët acortes y mpue smusedes che univa amiredes ma nce mpue cuinedes. “Ie ne é assolutamënter deguna ideies romantiches”, dijova Caroline desmustran che la fova cuscienta che n’ëila univa mé sciazeda per cie che la ie sciche ëila, uel dì sciche fëna, ciasarina y oma y no per chël che la pënsa o sà zënza da fé.
Purempò ie l destin dl’ëiles da ntlëuta chël de se maridé, de unì – sce la buta – mantenides dal uem y de viver per la familia y i mutons. Nsci maridela cun 21 ani l amich dl fra Johann Böhmer. Tosc do, dl 1785, nasc la prima muta Auguste, pona la segonda, Therese. Canche Caroline aspieta l terzo pop ti mor l uem per na nfezion. Nce l pop, Wilhelm, sëuraviv mé puecia enes y bele dl 1789 mor ënghe la pitla Therese. La lingia de plures ne fina nia: Dl 1791 mor nce l pere de Caroline y perviadechël va si oma a sté a Braunschweig. La cësa de familia vën venduda y Caroline ie desraviseda.
La vëidua jëuna va a sté a Mainz. L ie l 1792. Pra si amezizies ie iló Therese Heyne, la fëna de Georg Forster, y Meta Forkel che se n ie muceda dal uem y che Caroline tol su te si cësa. Dadedò iel Caroline y si muta Auguste che va a sté pra la cumpania Therese y si uem Georg Forster.
Chësc fova viagià ntëur al mond cun l Capitan Cook y ie śën bibliotecher a Mainz. L se à ntujiasmà per la ideies dla revoluzion franzëusa. Nce Caroline, “la vëidua Böhmer”, se damanda te na lëtra: “Ne vivons’a nia te n tëmp politich damat nteressant?” La liej Mirabeau y Condorcet. Bele pra l rumpì ora dla revoluzion ovela scrit a n cumpani: “Lascënes pu mëter adum na banda, n orden sucrët che pëta ntëur l urdunamënt dla cosses… acioche i rics débe ju l pudëi y i pueresc posse guverné l mond.” Canche Forster devënta una dla persunaliteies a cë dla forzes democratiches a Mainz tën Caroline pra d’ël – ne stala pa nce pra d’ël a cësa? Y canche i franzëusc ocupea Mainz y detlarea l teritore danter Landau y Bingen “Republica” se abinela bele tamesa la scunfuria dla ntraunides revoluzioneres.
Sciche sce chësc ne fossa nia assé se nnamureiela dl jëunn ofezier Jean-Baptiste de Crancé. Ma tl 1793 fina dut via. L Ancien Régime va al contratach: Forster ie mo bon de se n mucé a Paris. I autri vën śarei ite. Caroline y si muta y n valgun’autra ëiles vën śaredes ite ti ciuleies de n ciastel a Königstein – oma y muta ie sfurzedes a sté cun set d’autra persones te una na majon. Caroline ie despereda. La uel se fé la mort. La aspieta n pop da Crancé y la sà che sce n unissa al savëi fossela sozialmënter morta: l scandul fossa massa grant. La chir aiut, ma deguni de si cumpanies ne uel o ne po ti judé. Chi uel pa sustenì n’ëila suspeteda de giacobinism y de cumpurtamënc “moralmënter lesieres”? Ala fin ie si mënder fra cun gran fadia bon de la fé delibré.
Ma l ie mo zachei che ti vën n aiut: August Wilhelm Schlegel. L la mëina a Leipzig, pona a Lucka, ulache la possa parturì a scundon ma cun gheneda si pop, l pitl citoyen. Schlegel sta pra d’ëila, po muessel se n jì, ma l manda si fra Friedrich Schlegel a sté pra d’ëila y chësc se nnamurea d’ëila. L puere pop ti vën afidà a na familia, deguni ne sà de si esistënza, nianca la familia de Caroline. L pitl murirà cun mé 17 mënsc.
Scebën che duta la gravidanza y la nasciuda dl pop ie restedes sucrëtes ne possa Caroline plu sté inió. La à desmustrà de se avëi metù tl fauz cianton politich. Per n pez vala a Gotha da na cumpania, ma la jënt rejona y ënghe sce la cumpania ne dij nia sà Caroline che si prejënza ti ie de mpaz. Da Göttingen y Dresden, ulache la uel jì, vëniela scunjereda: la vën detlareda “persona non grata”. La ne possa sté inió. “Mi esistënza ti Paejes Tudësc ie fineda”, scrijela y la pënsa nchinamei d’emigré tl’America.
Ma pona, a Braunschweig, tla cësa de si oma, ancontela August Wilhelm Schlegel, che la marida (mpede l fra) tl 1796. Cun chësc matrimone iela sozialmënter reabiliteda. La à inò azes ala cëses de chisc y de chëi, dijon de “chëi che conta”. Per n tëmp curt, povester chël plu sarëinn de si vita y zënzauter chël plu produtif, iela tla cundizions de pudëi fé fruté si talënc: chël dla scritura, chël dla traduzion y si giudize leterer. Cun si uem fejela la traduzion de de plu drames de Shakespeare, la scrij essays y rezenscions per la zaites Die Horen y Athenäum, y truepa lëtres. Belau mé chësta ultimes ie sotscrites cun si inuem, la gran pert de si lëur ie culaburazions cun si uem y va tla storia dla leteratura sot al inuem d’ël. Nia tan l cunté stories nventedes fova si talënt, ma scrì rezenscions chël bën.


text:
Son Pieder na manegia actualmain betg bain cun ils fans da skis: Suenter la renunzia da la cursa a Lake Louise ha uss er stuì vegnir dadas giu las concurrenzas planisadas a Beaver Creek.
Emprima desditga totala dapi 15 onns
Ils spezialists da sveltezza dal circus dal ski alpin ston vinavant avair pazienza. Pervi da temperaturas chaudas e mancanza da naiv na pon las cursas a Beaver Creek ch’eran planisadas per l’emprima fin d’emna da december betg avair lieu. Dals 2 fin ils 4 da december eran planisadas per ils umens ina cursa rapida, in super-G ed in slalom gigant. L’ultima giada eran tuttas cursas vegnidas desditgas il 2001 a Colorado.
Termin da reserva nuncler
Er las emprimas cursas a Lake Louise (26 e 27 da november) crodan en l’aua ord las medemas raschuns. Uss dovra quai termins da remplazzament per tschintg cursas. Tenor la FIS duai quai dar soluziuns uschè svelt sco pussaivel.
RR novitads 10:00


text:
Il mars ha l'Uffizi tudestg per la migraziun registrà 60'000 dumondas d'asil. Ed en questa perioda an las autoritads decidì davart var 50-milli dumondas.
Il mument creschia la cifra da dumonda d'asil anc perquai che l'uffici per migraziun saja en retard cun l'elavuraziun da las dumondas. Vegnir, vegnian dentant pli paucs fugitivs en la germania, uschia il minister da l'intern, Thomas de Maizière vinavant.
Prognosas per l'avegnir na vuleva de Maizière dentant betg far. Il svilup da las rutas e moviments da fugitivs saja grev dir oravant.
RR novitads 11:00


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Ulteriura terrada per il HCD
Fin d’emna senza puncts per il Club da hockey da Tavau. Suenter la terrada dad 1:2 ordaifer encunter ils SCL Tigers ha il HCD era pers a chasa encunter ils ZSC Lions cun 1:2.
Malgrà numerusas schanzas ha Tavau sajettà mo in sulet gol. Quai saja in problem ch’il HCD haja gia dapi in temp di il defensur Claude-Curdin Paschoud.
La proxima chaschun da far gols ha Tavau mardis. Lura dat il HCD a Genevra il quartfinal da la Cuppa svizra.
RR novitads 22:00
Hockey: 50. runda liga naziunala A
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)


text:
Il president da la PCD grischuna, Stefan Engler, saja sez stà in zic surstà quant grond ch'il consentiment tar la candidatura per gieus olimpics l'onn 2026 saja stada mesemna saira a la radunanza da delegadas e delegads da la PCD a Vaz Sut. En l'emprima votaziun dal pievel giaja quai er anc be per dir gea u na ad in credit dad 8 respectiv 9 milliuns francs per elavurar ina candidatura, agiuntescha el.
Quai è tenor mai ina schanza e nus n'avain nagut da sperder cun dir gea.
E la gronda majoritad ha sustegnì il president en quella dumonda. Be in delegà giuven ha tegnì si la charta oranscha per votar cunter la parola «Gea». Dario Geisseler è e resta critic: «Jau n'hai nagina fidanza en l'IOC ed jau na crai er betg, ch'il Grischun possia esser l'emprim chantun senza gigantissem.» Il pievel decida ils 12 da fevrer da l'auter onn.
RR actualitad 07:00


text:
UEFA EURO 2016
-
EURO 2016: ils campiuns arrivan a Lissabon
Dieschmillis da Portugais han beneventà il glindesdi plain entusiassem lur squadra naziunala da ballape che ha gudagnà il titel da campiun europeic.
La Selecçao haja mussà che curaschi, resolutadad, voluntad da cumbat, modestadad e spiert da gruppa mainian al success, ha ditg il president portugais Rebelo de Sousa durant in retschaviment.
Dal palaz dal president èn ils giugaders charrads en bus averts tras il center da Lissabon fin a la zona dals fans. Là è stada planisada ina gronda festa.
RR novitads 22:00


text:
Süperfiis da Riemann
In matemàtica, particülarameent in anàlisi cumplessa, una Süperfiis da Riemann, inscí cjamada dapress Bernhard Riemann, a l'è una varietaa cumplessa a una dimensiú. Le süperfiis da Riemann i pöö vess pensade cuma versiú defurmade dal plà cumpless: lucalameent, intuurn a cada puunt, i sembra cuma di pezz dal plà cumpless, però la tupulugía glubala la pöö parí assée diferenta. Par esempi, i pöö sembrá cuma una sfera, un torus u un para da fööj tacaa insema. Ul puunt principaal de le süperfiis da Riemann al è che i sa pöö definí le funziú ulumorfe tra da lure: da plüü, i è cunsiderade ul cunteest natüraal par stüdiá ul cumpurtameent glubaal da cheste funziú, spescjalameent le funziú a plüü valuur cuma la ariis quadrada u ul lugariitm.
Cada süperfiis da Riemann a l'è una varietaa reala analítega a dò dimensiú, però la cuntegn plüü da strütüra, i.e. una strütüra cumplessa, da che a gh'è büsögn par una desambígua definizziú da le funziú ulumorfe. Una varietaa reala analítega a dò dimensiú la pöö vess trasfurmada int una süperfiis da Riemann, generalmeent int un bell puu da manere mia equivalente, si e noma si la è urientàbila.
Inscí la sfera e ul torus i amett de le strütüre cumplesse, però la banda da Möbius, la buteja da Klein e ul plà prujetiif no.
I fatt geumétrich sü le süperfiis da Riemann è inscí bú cuma pussíbil, e, da spess, i pruveet l'intüizziú e la mutivazziú par de le generalizazziú a otre cürve u varietaa. Ul teurema da Riemann-Roch al è un esempi impurtaant da chesta inflüenza.
Cuntegnüü
Definizziú furmala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes X un spazzi da Hausdorff. Un omeumurfiism da un sübcugjuunt deerf U⊂X a un sübcungjuunt da C al è cjamaa una carta. Dò carte f e g da che i dumini sa i interseca i è cumpatíbile se le mape e i è ulumorfe sura i söö dumini. Si A a l'è una culezziú da carte cumpatíbile e cada x in X al è íntal dumini da vargüna f in A, alura a disemm che A al è un atlaant. Cura ca nüü gjuntemm a X un atlaant A, a disemm che (X, A) a l'è una süperfiis da Riemann. Si l'atlaant al è sotaintendüü , simplismeent a disemm che X a l'è una süperfiis da Riemann.
Di atlaant difereent i pöö uriginá essenzialameent l'istessa strütüra da süperfiis da Riemann sü X; par evitá chesta ambigütaa, sa dumanda che l'atlaant al síes massimaal, íntal sentüü ch'al síes mia cuntegnüü in vargü òolt atlaant. Cada atlaant A al è cuntegnüü int un ünegh atlaant massimaal pal Lema da Zorn.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul plà cumpless C al è forsi la plüü sémplis süperfiis da Riemann, La mapa identitaa f(z) = z la definiss una carta par C e {f} al è una atlaant par C.
- Da manera anàluga, cada sübcungjuunt deerf d'una süperfiis da Riemann al è in tuurn una süperfiis da Riemann.
- Al síes S = C ∪ {∞} e: f(z) = z si z al è in S \ {∞}; g(z) = 1 / z cun z in S \ {0} e 1/∞ al è definii 0. Alura f e g i è de le carte cumpatíbile e { f, g }
al è un atlaant par S ch'al la fa una süperfiis da Riemann. Chesta particülara süperfiis da Riemann a l'è cjamada Sfera da Riemann par che la pöö vess interpretada cuma ul plà cumpless atuurn la sfera. Al cuntrari dal plà, la sfera a l'è cumpata.
- La teuría de le süperfiis da Riemann cumpate la pöö vess mustrada equivalenta a chela de le cürve algebràiche prujetive definide sura i nümar cumpless e mia-singülare. Di esempi impurtaant da süperfiis da Riemann mia cumpate i è furnii da la cuntinuazziú analítica.
Prupietaa e otre definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziú f : M → N intra dò süperfiis da Riemann a l'è cjamada ulumorfa si, par cada carta g íntal atlaant da M e cada carta h íntal atlaant da N, la mapa a l'è ulumorfa indúe ch'a la síes definida. La cumpusizziú da dò mape ulumorfe a l'è ulumorfa.
Dò süperfiis da Riemann M e N i è cjamade cunfurmameent equivalente si al esiist una funziú ulumorfa bigetiva da M a N (Cheest al implica che apó l'inversa la síes ulumorfa). Dò süperfiis da Riemann cunfurmameent equivalente i è sustanzialameent idénteghe.
Cada süperfiis da Riemann simplameent cunessa a l'è cunfurmamaeent equivalenta a vöna de le tré seguente:
- C, ul plà cumpless
- C ∪ {∞} la sfera da Riemann
- {z ∈ C : |z| < 1} ul diisch ünitaa deerf.
Cheest enuncjaa al è cugnussüü cuma teurema d'ünifurmizazziú da Riemann.
Cada süperfiis da Riemann cunessa la pöö vess girada int una varietaa Riemanniana 2-dimensiunala reala a cürvatüra custanta -1, 0 u 1. La strütüra Riemanniana a l'è ünega a maanch da mültipel da la métrica. Le süperfiis da Riemann a cürvatüra -1 i è cjamade iperbòleghe; ul diisch deerf cun la métrica da Poincaré da cürvatüra custanta -1 al è ul mudell lucaal canònegh. Esempi i è tüte le süperfiis cun genus g>1. I süperfiis da Riemann a cürvatüra 0 i è cjamade parabòleghe; C e ul 2-torus i è de le típeghe süperfiis da Riemann parabòleghe. In fí, le süperfiis da Riemann a cürvatüra +1 i è cjamade elítighe: la sfera da Riemann ∪ {∞} a l'è l'ünegh esempi.
Par cada süperfiis da Riemann parabòlega sarada, ul grupp fundamentaal al è isumòrfich al grupp làtes da raanch 2, e par taant la süperfiis la pöö vess fada sü cuma C/Γ, indúe C al è ul plà cumpless e Γ ul grupp làtes. Cada representatiif d'una classa d'equivalenza (u co-cungjuunt, eng. coset) al è cjamaa dumini fundamentaal.
Da manera símila, par cada süperfiis da Riemann iperbòlega, ul grupp fundamentaal al è isumòrfich a un grupp fuchsià e la süperfiis la pöö vess mudelada par un mudell fuchsià H/Γ indúe H al è ul semiplà süperiuur e Γ ul grupp fuchsià. Cada representatiif d'una classa d'equivalenza (u co-cungjuunt, eng. coset) al è cjamaa cungjuunt regülaar líbar e al pöö vess mudelaa int un pulígun fundamentaal métrich.
Cura ca una süperfiis iperbòlega a l'è cumpata, alura l'àrea tutala a l'è , indúe g al è ul genus da la süperfiis; l'àrea a l'è utegnüda aplicant ul teurema da Gauss-Bonnet a l'àrea dal puligün fundamentaal.
A emm nutaa íntal preàmbul che tüte le süperfiis da Riemann i è urientàbile cuma varietaa reale. La resú a l'è che, par de le carte cumplesse f e g cun funziú da transizziú h = f(g-1(z)) , a pudemm cunsiderá h cuma una mapa de le varietaa reale sotastante. Ul sò Jacobià int un puunt z al è gjüüst la mapa lineara dada da la mültiplicazziú par la derivada cumplessa h'(z). Da tüta manera, ul detereminaant reaal da la mültiplicazziú par un nümar cumpless a al è iguaal a |a|^2, inscí al è pusitiif, vargott ch'al implica che l'atlaant cumpless al è urientaa.
Funziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada süperfiis da Riemann mia cumpata a l'amett funziú ulumorfe mia custante (a valuur in ). Da fatt a l'è una varietaa da Stein.
Al cuntrari, sü una süperfiis da Riemann cumpata cada funziú ulumorfa a valuur in al è custanta, grazzia al principi dal màssim, però i esiist sémpar de le funziú mermumorfe mia custante.
In art and literature[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- One of M.C. Escher's works, Print Gallery, is laid out on a cyclically growing grid that has been described as a Riemann surface.
- In Aldous Huxley's novel Brave New World, "Riemann Surface Tennis" is a popular game.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Geumetría algebràica
- Geumetría cunfurma
- Varietaa da Kähler
- Spazzi da Teichmüller
- Sfera da Riemann
- Teureem sü le süperfiis da Riemann
Referenze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hershel M. Farkas and Irwin Kra, Riemann Surfaces (1980), Springer-Verlag, New York. ISBN 0-387-90465-4
- Jürgen Jost, Compact Riemann Surfaces (2002), Springer-Verlag, New York. ISBN 3-540-43299-X
- Mudel:Planetmath reference


text:
Il nov bajetg vegn cun pitschnas midadas ad esser medem sco la veglia Landi. Quai che pertutga las mesiras da segirtad duai la nova Landi esser sin il pli aut stan, ha ditg Joachim Kirchler, il manader da fatschenta da la Landi Grischun. Sin il tetg dal nov bajetg vegn construì in indriz solar che producescha 120’000 uras kilowatt electric ad onn. Quai correspunda al diever da radund 30 chasas d’ina famiglia. Il tancadi porscha da nov in indriz per chargiar dus autos electrics il medem mument. L’electricitad deriva da l’agen l’indriz solar. Enfin che la nova stizun da la Landi vegn averta resta il provisori a Tusaun avert.
Grond donn da material
Il brischament dals 14 da december ha chaschunà donns da circa otg milliuns francs. El è vegnì envidà d’in emprendist da la Landi ch’aveva entschet cun l’emprendissadi la stad dal 2017. Blessads entras il brischament n'hai dà nagins.
RR actualitad 07:00


text:
Sco la pledadra da medias dal Circus Nock Mina Seiler ha ditg ad RTR, hajan els stuì bandunar Mustér. Il plaz nua ch’els eran staziunads, il parcadi da las pendicularas, vegn duvrà per in ressort da vacanzas. Els hajan era tschertgà alternativas a Mustér, mo chattà nagut - era a Trun betg.
La finala, suenter ch’ina persuna da Breil haja udì in rapport en RTR sur da la situaziun a Mustér, haja Breil dumandà els sch’il Circus Nock veglia vegnir là. Quai ha il president communal Clau Schlosser confirmà ad RTR. Tenor el è l’argument impurtant, che Breil haja ina purschida dapli la stad.
Guardar cun il transport
Uss vul la famiglia Nock guardar co quai è a Breil. Guardar stoppian els era, co quai giaja cun il transport, surtut tras il vitg stretg da Danis. Mo sco Mina Seiler di, sajan lur manischunzs endisads da manevrar.
Suenter Breil cuntinuescha la turnea dal Circus Nock a Flem, a Cazas e lura vinavant sur il pass dal San Bernardino vers sid.


text:
Il president dal cussegl da scola dal consorzi da scola Sumvitg–Trun, Robert Candinas ha demissiunà avant pauc temp surprendentamain. Curt suenter ha era il manader da scola Stefan Gabriel visà sia plazza cun la fin da l’onn da scola, pia sin ils 31 da fanadur 2018.
Anc adina in tema
Nova presidenta dal cussegl da scola dal consorzi da scola Sumvitg– Trun è Erica Cavegn-Pfister da Schlans. Ella è vegnida elegida sco successura da Candinas a la seduta dal cussegl da scola dals 9 d’avrigl. Erica Cavegn-Pfister lavura en la biblioteca da l’ ETH a Turitg e fa part da la suprastanza communala da Trun.
Sco ella ha ditg ad RTR na prendia ella betg posiziun tar las demissiuns. Il cussegl da scola haja l’emna che vegn ina proxima sesida per tractar quest tema. Medemamain ha reagì Robert Candinas. E Stefan Gabriel n'è betg stà cuntanschibel per ina posiziun.
RR actualitad 12:00


text:
Il fanadur 2015 è la vischnanca da Scuol vegnida pertutgada da gronds donns tras urizis. Las vals èn idas surora ed han procurà per gronds donns. Finalmain dastgan ins cumenzar cun las emprimas lavurs da segirezza. Previs èn oravant tut dus gronds projects.
Sanaziun da la val Clozza tras Scuol
La vischnanca da Scuol ha consentì in credit da 1,5 milliuns francs per realisar differentas mesiras lung al letg da l’aua. Quai èn in batschigl da retegn, sbassar il letg da l’aua ed era realisar mirs artifizials lung la val Clozza.
3 variantas pussaivlas per la fracziun da Pradella
Radund 3 milliuns francs prevesan ins d’investir en la segirezza da la fracziun da Pradella. Trais variantas stattan en discussiun, sviar tut la val, realisar in batschigl da retegn per avair dapli controlla u schlargiar il letg da la Triazza giusut nua che la val curra en l'En. Il credit sto anc vegnir consentì da la populaziun.
Tut las mesiras da segirezza vegnan a custar tranter 6 e 10 milliuns francs. La realisaziun è prevesida tranter ils onns 2017 e 2019.


text:
Pruvinc de la Curea
La pruvincia (Do; hangul: 도; hanja: 道) l'è la divisiun pulitega principala de la Curea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1413, el re Sejong l'ha dividüü la Curea in di vott pruvinc. Chest pruvinc chì l'eren Chungcheong, Gangwon, Gyeonggi, Gyeongsang, Jeolla, Hamgyŏng, Hwanghae e P'yŏngan.
In del 1895, tüta la Curea l'era riurdinada in di 23 distret, ma in del ann seguent, l'è vegnüda indree al sistema di pruvinc, cun 13 pruvinc: Nord Chungcheong, Süd Chungcheong, Gangwon, Gyeonggi, Nord Gyeongsang, Süd Gyeongsang, Nord Hamgyŏng, Süd Hamgyŏng, Hwanghae, Nord Jeolla, Süd Jeolla, Nord P'yŏngan e Süd P'yŏngan.
Al dì d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu l'ucüpaziun giapunesa, cun la divisiun de la penisula Cureana, i pruvinc l'eren riurdinad un bel poo.
Curea del nord[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Curea del Nord l'è dividüda in növ pruvinc, dò cità guernad diretament e trè regiun aministrativ speciaj.
Curea del süd[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Curea del Süd l'è dividüda in növ pruvinc (vöna l'è "pruvincia autonuma speciala"), ses cità metrupulitan e vöna cità speciala (Seoul).


text:
Ils highlights dal Eurosonic 2018
- Sonda, 3.2.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.2.2018, 19:00, RTR
A l'ediziun 2018 è era RTR stà da la partida – cun ina missiun: scuvrir per Vus la musica da damaun.
Sch'ils musicists da damaun s'entaupan cun bookers e schurnalists da musica a Groningen, lura èsi il temp dal pli grond «Showcase-Festival» da l'Europa. Durant trais dis vegn scuvrida musica, ils programs per ils festivals vegnan amplifitgads ed i vegn tratg blers fils entaifer la scena da musica.
Ensemen cun l'entira scena da musica da l'Europa ha era RTR visità l'Eurosonic 2018 en la fraida e bletscha citad da students Groningen – cun ina missiun: scuvrir per Vus la musica da damaun.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Ulteriura terrada a chasa
Il club da hockey da Tavau ha pers il gieu da chasa cunter Lugano cun 4:5. Dasper aveva il gieu cumenzà bain per Tavau. Suenter 4 minutas manava il HCD cun 2:0.
Curt suenter la segunda pausa han il goli Gilles Senn ed il capitani Andres Ambühl incassa entaifer 10 secundas in chasti.
En la 42avla minuta è Lugano ì per l’emprima giada en avantatg, quai cun 3:4. Mo 3 minutas pli tard han ils Tessinais augmentà sin 3:5. Tavau ha mo pli pudì scursanir.
RR novitads 23.00
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 32avla runda


text:
Sco quai ch’il president communal da Surses Leo Thomann ha ditg, stuessan ils purs vegnir cun l’iniziativa, sch’els vulan ina meglieraziun. Ils nov purs da Tinizong e Rona n’han il mument però signalisà nagin interess per ina meglieraziun.
Sco quai ch’il pur da Tinizong Gion Francestg Schaniel ha ditg, beneventass el ina meglieraziun, ma las schanzas per in gea dal suveran sajan pitschnas cunquai che blers privats che na fan betg il pur, sajan en possess da la gronda part dal funs. E blers da quels n’hajan pervi dals custs nagin interess da pajar per ina meglieraziun. Plinavant gioghian era emoziuns e regurdientschas ina rolla: Uschia veglian blers tegnair lur terren, e betg survegnir in terren en in auter lieu.
RR actualitad 17:00


text:
L viagiadëur/la viagiadëura possa se nuzé di mesuns publics cun cufri y cosses de na cumpëida y dimenscions che ne cumporte nia n pericul per l trasport y ne debe nia mpaz al’autra persones de viac.
I cufri y la cosses ie sota la verdia y l cuntrol di/dla viagiadëures che muessa cialé lessù y tenì cont dla sort de viac y dla cumpëida de viagiadëures. A uni moda iel pruibì adurvé i posć da senté metan lessù cufri y d’autra cosses o mpifé limpea la vies d’azes.
L trasport de:
- cufri,
- bagli,
- stuei a rodes,
- schi, snowboard, lueses,
- rodes plieivles stlutes
- y rodes per mutons sot a 20 polesc
ie debant.


text:
La dunna da 47 onns e scheffa da fracziun en il Bundestag è vegnida elegida al di da partida extraordinari a Wiesbaden cun 66,35% da las vuschs. Quai è il segund mender resultat dapi la segunda guerra mundiala. Pia è be in schef da partida vegnì elegì cun anc pli paucas vuschs.
En ses pled ha Andrea Nahles empermess da surpigliar responsabladad en la regenza da la gronda coaliziun cun la CDU/CSU, ma er da betg tralaschar da posiziunar da nov l'atgna partida.
Andrea Nahles succeda a Martin Schulz che n'ha betg gì success. El ha pers il cumbat per il post da chancelier l'onn passà cunter Angela Merkel.
Duas candidatas
Igl è l’emprima giada dapi bunamain 23 onns, che duas persunas han candidà per il post sco scheffa da partida. La concurrenta, Simone Lange, ha retschavì 27% da las vuschs.
RR novitads 15:00


text:
Ludovic Magnin ha cumenzà sia carriera sco trenader dal FC Turitg cun ina terrada: Ils Grasshoppers battan il club da ballape da Turitg cun 1:0. Jeffrén Suárez ha decidì il derby turitges cun in goal en la 16avla minuta.
Ed a las ulteriuras partidas ha la 23avla runda purtà ils suandants resultats:
- Lucerna cuntinuescha sia seria da victorias e gudogna cunter Thun cun 2:1
- Quels da la Svizra da l'Ost han nizzegià lur avantatg da chasa: Son Gagl ha battì Lugano cun 3:0
- Il gieu Losanna cunter Basilea ha stuì vegnir refiers pervi da terren schelà ed ier han ils Young Boys battì Sion cun 1:0. Damai han els in avantatg dad 11 puncts tar il concurrent da la Basilea.
RR novitads 18:00


text:
Suspect d'ina pussaivla falsificaziun da documents e fraud. Quai èn ils delicts che motiveschan la procura publica dad examinar pli exact il scandal da cartel en l'Engiadina Bassa. En il focus da questas retschertgas n'èn però betg be las firmas mabain era ils impressaris sezs.
Contracts cunter embrugls
Tar surdadas da lavurs da submissiun èsi numnadamain usità ch'ils impressaris decleran en in document ch'els na fetschian nagin embrugl envers lur patrun da construcziun. Sche quai sa verifitgass però, lura ston quellas persunas che han suttascrit quests documents quintar cun ina denunzia penala e chastis da plirs onns praschun.
Indizis concrets n'ha la procura publica anc nagins fin uss. Però gia in suspect sco tal tanscha per ch'ella sto vegnir activa en chaussa.
RR novtiads 06:00


text:
La Fundaziun éducation21 coordinescha e promova la Furmaziun per in svilup persistent (FSP) en Svizra. Ella fa quai per incumbensa da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP), da la Confederaziun e da la societad civila sco center da cumpetenza naziunal per la scola populara ed il stgalim secundar II.
Dapi il 1. da schaner ha la Furmaziun per in svilup persistent (FSP) en Svizra in'identitad: éducation21. Per incumbensa dals chantuns, da la Confederaziun e da la societad civila sustegna éducation21 la realisaziun e la lavur cuntinuanta da la FSP. Ella remplazza la Fundaziun per la furmaziun ed il svilup (FFS) e la Fundaziun svizra per l'educaziun ambientala (FEA) cun lur accents "emprender cun in'avischinaziun globala" ed "educaziun ambientala". Ella s'occupa ultra da quai era da secturs sco la sanadad, la furmaziun politica incl. ils dretgs umans e l'economia. éducation21 vul gidar a preparar ils uffants e giuvenils per in mund adina pli cumplex. Ella sa referescha al svilup dal plan d'instrucziun che persequitescha la medema finamira cun l'integraziun da la FSP.
La nova fundaziun éducation21 s'engascha sco center da servetschs naziunal sin nivel svizzer, linguistic-regiunal, chantunal e scolastic. Ella porscha a persunas d'instrucziun, direcziuns da scola ed ad ulteriurs acturs meds d'instrucziun controllads pedagogicamain, orientaziuns e cussegliaziuns sco er agids finanzials per projects da scola e da classa. Sin il champ da la scolaziun e dal perfecziunament da scolastas e scolasts collavura éducation21 cun las scolas autas da pedagogia e cun autras instituziuns da furmaziun.
Var 40 collavuraturas e collavuraturs prestan la lavur da la fundaziun. Ils teams dad éducation21 èn cumponids a moda interdisciplinara e disponan da vastas raits cun ils acturs da la FSP sin tut ils nivels dal sistem da furmaziun e da la societad civila. La finanziaziun vegn garantida tras contribuziuns da la Confederaziun, dals chantuns e da la societad civila sco era tras agens meds finanzials recaltgads.


text:
Pumpunésch
Articol in dialet mantuan
Pumpunésch (italiàn: Pomponesco) l'è 'n comün dla pruìncia 'd Màntua.
Al g'ha 'na pupulasión ad 1.717 abitànt. As tröa ind la bàsa mantuàna, ins la rìva dal Pò e al cunfìn cun la pruìncia 'd Rès (comün ad Burèt e Gualtér).
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Surselva Surdada da la batgetta tar la Scola da musica Surselva
Suenter bunamain 35 onns a la testa da la Scola da musica Surselva va Claudio Simonet en pensiun. Ses successur è Clau Scherrer.
L'onn 1984 è Claudio Simonet vegnì elegì sco manader da la Scola da musica Surselva. Entschatta favrer 2018, pia suenter 34 onns a la testa da la scola, va el en pensiun e surdat la batgetta a Clau Scherrer. Quel era vegnì elegì il settember passà.
Digren da scolaras e scolars è la gronda sfida
L'onn 2000 han passa 1'200 scolaras e scolars frequentà la Scola da musica Surselva. Dapi lura è quel dumber dentant sa reducì constantamain, ed il davos onn ha la scola anc quintà pauc sur 700 giuvenils. Tant per Claudio Simonet sco era per Clau Scherrer è quai svilup negativ en emprima lingia ina consequenza da l'emigraziun generala da la Surselva, in svilup ch'els na possian betg influenzar.
In problem saja dentant era la vasta purschida dal temp liber che stettia ozendi a disposiziun als giuvenils. Uschia emprendian quels bain 2-3 onns in instrument, savens dettian els dentant spert si l'instrument e sa concentreschian sin autras activitads.
Motivar scolaras e scolars da tegnair la dira
Clau Scherrer vesa sco schliaziun per quai problem, da promover la motivaziun da scolaras e scolars da tegnair la dira e da betg gist smetter da sunar in instrument cura ch'i daventia in pau pli intensiv. Co el vul far quai na tradescha el anc betg, insaquantas ideas haja el dentant gia. Impurtant saja per el, che quellas ideas vegnian discutadas e realisadas ensemen cun las scolastas ed ils scolasts da la Scola da musica Surselva.
RR actualitad 08:00


text:
La partida verd-liberala sa concentrescha questa giada cumplainamain sin las elecziuns cirquitalas. L'emprima giada en sia istorgia anc giuvna desistan ils verd-liberals grischuns da nominar in candidat per la regenza. Percunter ha la partida nominà 5 candidatAs per il Cussegl grond. Vul ella sco proclamà cuntanscher fermezza da fracziun, ston tut ils nominads vegnir elegids ils 10 da zercladur.
Pulit illusoric manegia il politolog Clau Dermont. Speranzas sin in terz sez po la PVL far. Quai grazia al pli prominent en sias retschas. Josias Gasser vul turnar sin la tribuna politica. Suenter ch'el è stà 4 onns en il Cussegl naziunal e n'ha avant 3 onns betg dumagnà la reelecziun, vul el uss puspè prender plaz per sia partida en il parlament grischun. En il cirquit da Cuira cumbatta Josias Gasser per in dals desiderads 20 sezs.
PVL en il Cussegl grond
2010: 2 sezs
2014: 2 sezs
2018: Nominà 5 (2 veders/3 novs)
RR actualitad 08.00


text:
Las sfidas per las interpresas pitschnas e mesaunas restan las medemas. Cunzunt la birocrazia e las leschas fetschian quitads era al nov president da l’Uniun d’artisanadi e mastergn, ha ditg Stieger. Ma el saja optimistic per il futur, uschiglio n’avessi el betg pudì surpigliar in tal presidi.
La digitalisaziun sco schanza
Per el che vegnia ord la branscha da l’informatica sajan ils temas sco digitalisaziun u rait a spectrum lartg temas centrals ch’era l’Uniun d’artisanadi e mastergn na vegnia betg d’evitar da tractar ils proxims onns. Per part sajan ins qua sin buna via, ha ditg Stieger en ses pled.
Las sfidas grondas sajan tuttina da procurar per pli pauc birocrazia e leschas che n’impedeschian betg las interpresas.
L'uniun d'artisanadi ed ils cartels en Engiadina
Era part da l'Uniun d’artisanadi e mastergn dal Grischun fa la Societad grischuna dals impressaris constructurs. Las renfatschas da cunvegnas da pretsch na dastgian ins betg ignorar, ha ditg Steiger sin dumonda. L’uniun na vesa però il mument nagin basegn d'agir cunter sia commembra, la Societad grischuna dals impressaris – en connex cun il scandal da cunvegnas da pretschs.
Ina consequenza persunala ha il scandal da cunvegnas da pretsch tuttina. Roland Conrad è, sco annunzià sa retratg da la suprastanza da l’Uniun grischuna d'artisanadi e mastergn. L'emna passada era el gia sa retratg per immediat ord la suprastanza da la Societad grischuna dals impressaris. Tenor il whistle-blower Adam Quadroni vala Roland Conrad sco in dals tirafils da las cunvegnas da pretsch en la branscha da construcziun en l'Engiadina.
RR actualitad 07:00


text:
Istitut Ladin Micurá de Rü: pröma sentada dl Consëi d'aministraziun nü
Le Consëi d'aministraziun dl Istitut Ladin Micurá de Rü á tigní dan da püch la pröma incuntada, do che la Junta provinziala á nominé i mëmbri nüs.
La pröma incuntada dl Consëi d'aministraziun nü dl Istitut Ladin Micurá de Rü é gnüda tignida ai 19 d'aurí tla sënta dl Istitut te Sëlva. I mëmbri che fej pert dl Consëi nü é gnüs nominá dala Junta provinziala, aladô dla proposta dl assessur provinzial por la scora y la cultura, Florian Mussner. Te Consëi él insciö rové ite Erika Castlunger sciöche rapresentanta dla Junta provinziala, Roland Demetz de Sëlva por i comuns de Gherdëna y dla Val Badia y Heinrich Videsott da San Martin sciöche rapresentant dla Consulta scolastica provinziala – seziun ladina.
Chësc vare á messü gní fat aladô dl decret statal che vëiga danfora na reduziun di mëmbri di organs aministratifs y de control dles istituziuns y corporaziuns publiches, che pó ma plü avëi da un cina n mascim de cin' mëmbri.
Le Consëi d'aministraziun á le dovëi d'aprové le program d'ativité anual, le bilanz de previjiun y le cunt consuntif, y da chirí fora i proiec che dess avëi la priorité. Le Consëi lita so presidënt, nominëia la Comisciun culturala odüda dant dal Statut y pó fá propostes da mudé le Statut dl Istitut.
En ocajiun dl'incuntada di 19 d'aurí á le Consëi lité Erika Castlunger sciöche presidënta dl Istitut Ladin y Roland Demetz sciöche vizepresidënt. Canch'al sará la proscima sentada, gnarál ince nominé la Comisciun culturala.
La nomina vel por trëi agn. Öna dles novités é ince chëra che le Consëi d'aministraziun ne pó nia mantigní l'inciaria por plü co trëi mandac indolater.


text:
C (lenguagg)
El C l'è on lenguagg de programmazion de medi-volt nivell, anca ciamaa lenguagg de la terza generazion, desviluppaa del Ken Thompson e del Dennis Ritchie in di primm agn 1970 in di laboratori de la AT&T.
A l'è staa metuu insemma per podè programmà in manera completa ma senza veggh de doperà l'Assembly: de fatt a l'è staa fondamental per el Unix (basta domà pensà a la C-Shell) e l'è 'l pu doperaa per scriv i sistema operativ.
A l'è ispiraa al B e al BCPL e l'ha daa ispirazion a tanc alter lenguagg, comé l'C++ o 'l Java.
Ciao, mond[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On esempi classegh de programmazion:
#include
int main() {
printf("Ciao, mond!\n");
return 0;
}


text:
“Gesù a l'é andassne con ij sò dissépoj vers ël mar e na gran furfa a l'é andaje dapress da la Galilea, da la Giudea, da Gerusalem e dl'Idumea da l'àutra part dël Giordan. Coj d'antorn ëd Tir e 'd Sidon, quand ch'a l'han sentì le gran còse ch'a fasìa, a son ëvnùit da chiel an gran nùmer. A a l'ha dije ai sò dissépoj che na barchëtta a bogèissa nen da lì për servilo, përchè a-i era tròpa gent, tanta ch'a l'avrìa podù fin-a craselo, përchè ch'a l'avìa varine tanti, ëd manera che tuti coj ch'a j'ero sagrinà da quai maladìa as campavo adòss a chiel mach për tochelo. Jë spìrit salòp, mach ch'a lo vëddìo, a robatavo a tèra dnans a chiel e a criavo, an disend: "Ti 't ses ël Fieul ëd Nosgnor". Ma chiel a-j proibìa con gran mnasse ëd felo savèj” (March 3:7-12).An st’episòdi dl’Evangel i vëddoma Gesù che, anandià ch’a l’avìa soa mission, a treuva che soa popolarità a chërs tant da tiresse dapress masse ‘d gent. Soe euvre miracolose ‘d varision a son bin ciàire a tuti: Gesù a fà nen ëd truch. Fin-a ij sò nemis a peudo nen neghé tut ël bin ch’a fà: sossì i lo vëddoma da la reassion djë spirit salòp ch’as rendo bin cont chi ch’a sìa Gesù. A diso: “Ti 't ses ël Fieul ëd Nosgnor", ma chiel a-j përmet nen ëd felo conòsse an gir: a n’é ancora nen ël temp, e peui ëd sicur a l’han pa da esse lor, jë spirit salòp ch’a l’avrìo nunsielo! Gesù, peui, a va pa nen an serca ‘d popolarità: a l’ha nen da manca d’acreditesse an ësto mond. A l’é nen un ch’a disa: “A l’é pro ch’as parla ‘d mi, e a n’anfà pa chi ch’a sìa a felo”. An ësto mond la popolarità a l’é na ròba arzigosa: a-i é nen tant da fidess-ne ‘d coj ch’a lo sostnisso, e parèj a l’é Gesù medésim ch’a buta an tra chiel e lor na “distansa ‘d sicurëssa”. A l’ha da essje na certa demarcassion an tra chiel e la gent.
Chiel a l’é dispòst a fé dël bin a tuti, ma për dventé ‘d sò dissépoj a-i son ëd condission da compì. Ëd baron ëd gent as camperìo adòss a chiel mach për tochelo, ma chiel a dis: “Moment, foma le còse an òrdin”! A l’é parèj che Gesù a ciama ‘d buté ‘d bariere fra chiel e la gent për nen fesse crasé. A-j parlera da na barchëtta a pòca distansa da la broa dël lagh: a l’ha da essje d’eva tra chiel e lor, e lolì a podrìa ‘dcò esse ne figura, e për soa protession, la protession ëd soa përson-a e la protession ëd soa mission ch’a l’ha nen da esse equivocà. “Vojàutri, gent, pijé nen ‘n bàilo a riguard dël motiv che mi i son rivà rivà. A l’é bin belfé, an efet, ëd pijé ciò për bròca a propòsit ëd Gesù. Soa mission a podrìa bin esse dësfrutà da gent maléfica për ij sò interesse ‘d lor. A l’é l’istess ch’a l’era capitaje na vira che la gent a l’era vnùa për felo dventé rè, coma s’a l’avèissa dìt: “I son un rè, ma nen parèj ëd coj ch’a-j son an ësto mond. Mie motivassion e manere ‘d fé a son nen coma ch’a l’é sòlit an ësto mond”. “Quand che la gent a l'ha vëddù 'l segn miracolos che Gesù a l'avìa fàit, a disìo: ‘Sto-sì a l'é përdabon ël profeta ch'a l'avìa da ven-e al mond’. Ma Gesù, quand ch'a l'ha capì ch'a vorìo ven-e a pijelo për felo rè, a l'é artirasse ancora bel che sol an sle colin-e” (Gioann 6:14-15).
Tut sossì a resta ‘dcò vàlid al dì d’ancheuj. Gesù a l’ha la determinassion ëd buté na certa “distansa ‘d sicuressa” an tra chiel e tanti ch’a pretendo ‘d sustnilo e ‘d pòrte sò nòm. L'ufissialità a l'é pa na garansìa! I l’oma an efet da sté da leugn da coj ch’a abuso, ch’as na profito dël nòm ëd Gesù për serve mach ij sò but ëd lor, ij sò interesse privà. A son tant, bele ancheuj, “jë spirit salòp” che pura a son dispòst a crijé “Ti ‘t ses ël Fieul ëd Nosgnor”, ma ch’a son nen përdabon dij sò dissépoj, a fà nen ch’a diso d’esse ‘d cristian e fin-a ‘d rapresenté Gesù!
I l’oma da avèj ‘d disserniment. A-i son d’organisassion antreghe e ‘d cese ancheuj ch’as diso “cristian-e” e ‘d gent ch’as fà ciamé “eminensa”, ma ch’a son lì për dësfruté ‘l nòm ëd Gesù pr’ ij sò but privà. As vanto fin-a ‘d gran’ còse për ij sò but ëd podèj e profit. A son bin lor ch’a fan ëd truch për angabiolé la gent. A-i son ancheuj ëd predicator ch’a van an serca ‘d popolarità, d’arzan, ëd glòria, e ‘d podèj, ch’a dësfruto ‘l nòm ëd Gesù. A crijo dai sò ambon e fnestre e as fan fòrt dël nòm ëd Gesù. Gesù a-j comandarìa dë sté ciuto e andé “a col pòst” e nojàutri i farìo bin a nen andeje dapress e nen deje ‘d sòld! Ij sò gieugh salòp a son ëstàit soens dësmascrà e ‘d tribunaj a l’han condanà ij soe tromparìe ‘d lor.
Gesù a l’ha bin dit: “Përchè mai ch’im ciame: ‘Signor, Signor!’ e i feve nen lòn ch’iv diso?” (Luca 6:46). Nen tuti coj ch’a diso d’esse ‘d cristian a lo son përdabon. A l’é nen l’istessa ròba na cesa o n’àutra. A l’é nen l’istessa ròba na mëssa o ‘n culto, na qualsëssìa adunansa religiosa. Un predicator ch’i sentoma a la television ch’as arferissa a Crist a l’é nen sèmper bon e giust. Tanta gent a dis: “Col prèive… col predicator a parla pròpi bin!”. Moment! I l’oma da avèj ëd disserniment. A podrà ‘dcò parlé bin, esse “brav”, ma a podrìa essje ‘d ròbe che chiel a stërma, ...na condòta nen moral o ‘d dotrin-e fàusse. I l’oma da verifiché bin s’a sìa “conform a Gesù Crist”, I l’oma da avèj ëd disserniment. Il’oma nen da “ambrassé tuti”. Gesù a disìa: “Pijeve varda ‘d nen esse dëstradà, përchè diversi a vniran a mè nòm an disand: ‘A l’é mi ch’i son ël Crist’ e ‘Ël temp a l’é rivà!’, ma chërdje nen, andeje nen dapress” (Luca 21:8).
I sai bin che tut sossì a l’é pì belfé a disse che a fé. I l’oma bin da pijesse d’arzigh, da fé bin atension, da controlé bin se tut a l’é confòrm a la Paròla ‘d Nosgnor. Com é-lo ch’i podoma avej ëd disserniment? A l’é vera che ancheuj a l’é tut na confusion. La tentassion la pì granda a sarìa d’artiresse a nòstra ca e sté pì nen a sente l’un o l’àutr. I podrìo bin felo, ma a condission che artiresse a dventa për nojàutri n’ocasion për preghé, për ëstudié diligent la paròla ‘d Nosgnor, për comparisioné bin. A l’é ciàir ch’i l’oma da dësvlupé’d “facoltà crìtiche”: i podoma nen përmëtt-se ‘d nen felo.
PREGHIERA
Nosgnor!I l’hai lesù coma tò Fieul Gesù Crist, mè Signor, Salvator e Magister, a dovrava a sò ministeri an sla tèra ‘d prudensa e’d dissernimet. It ciamo përdon për mia facilonarìa e bonomerìa. It ciamo ‘d deme ‘l disserniment ch’i n’hai da manca e d’ocasion për conòsse le ròbe e pr’ andé pì ancreus. Che la confusion dë sto mond am confonda nen, am fasa nen tëmma o ch’am renda dëscoragià. Tenme strèit a ti. Amen.
Leture për la prima Duminica apress dël Natal
Isaia 61:10-62:3; Galat 3:23-25; 4:4-7; Gioann 1:1-18; Salm 147
Nosgnor tut-potent! I l'has arvërsà an sù nojàutri la neuva lus ëd toa Parola fàita carn: arcòrdane che costa lus, anviscà ant ij nòst cheur, a peussa splende an nòstra vita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti, ant l'unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


text:
«Ciao Table» u la renaschientscha da la maisa radunda
- Dumengia, 13.5.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 13.5.2018, 12:45, RTR
La bar duess esser in lieu da sa scuntrar e da discutar. Al medem mument vala la bar, deplorablamain, adina puspè er sco sinonim da suldina ed isolaziun.
Magari è quel aspect da la bar schizunt vegnì pli actual: Ins vesa adina dapli persunas, che sa trategnan cun lur smartphone empè da far quai cun lur vis-à-vis. Dal Tessin vegn uss in impuls per midar quai.
L'idea «Ciao Table» duai dar nov schlantsch a la vart sociala da la bar. Il project sa referescha a la tradiziun nordica ed er a quella enconuschenta tar nus, sin la maisa radunda – il uschenumnà «Stammtisch».


text:
Success per la fin da stagiun d'enviern en la Silvretta arena dad Ischgl/Samignun. 14'000 persunas han visità il concert da la band englaisa Muse. Ils rockers englais han dà in concert fulminant. Els han sunà en vestgadira da skis. Ils concerts da primavaira ad Ischgl / Samignun han tradiziun. Mintg'onn sunan bands da renum mundial sin las tribunas da l'Idalp e da l'alp Trida. Robbie Williams è stà qua, sco era Elton John, Jon Bon Jovi u Ami Mac Donald per numnar be in pèr. Ils concerts duain render attent ad in public pli grond sin il fatg che Ischgl e Samignun han bunas pistas enfin il mais matg. Questa fin d'emna eran anc avertas 37 sutgeras e pendicularas.
"Franc svizzer è bun collavuratur"
Il directur da turissem da Paznaun Ischgl Andreas Steibl ha plaschair che blers da ses giasts derivan da la la Svizra. El sà che lieus sco Ischgl profitan dal franc svizzer che è fitg ferm. Il franc svizzer saja ses meglier collavuratur da marketing ha ditg Steibl envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR. La Silvretta arena fetschia dentant era fitg buna lavur cun indrizs fitg moderns. Natiralmain che era la grondezza dal territori da skis cun passa 160 kilometers da pista è in trumf per Ischgl.


text:
Cinch Giornad de Milan
Cont el nomm de Cinch Giornad de Milan (italian: Cinque Giornate di Milano) intendom ona revolta popolar s'cioppada a Milan in del marz del 1848, che l'ha portaa a la liberazion de Milan del domini austriegh. A l'è vun di episodi pussee cognossuu del Risorgiment italian.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1848, in quella che tutta l'Europa gh'era dree a s'cioppà la revoluzion, anch a Milàn el 18 de marz de quell ann lì la popolazion la tacava a fà su baricad e a sparà di tecc e di fenester contra el presidi austriegh comandaa del Radetzky, che dopo el primm dì de la revolta el s'è baricaa denter el Castell.
La resistenza l'è stada trada insemma del Podestà Gabrio Casati e del Consej de Guerra comandaa del Carlo Cattaneo, che 'l menava i sò messagg in gir per la città grazzia ai Martinitt (come se disen i fioeu de l'orfanotrofi milanes). El Radetzky, che 'l gh'aveva paura de vess taccaa di spall de l'esercit piemontes che l'era in sul fà de cobbiàss ai milanes, l'ha deciduu de ciappà el largh e retiràss invers al Quadrilater, indove la se trovava la pupart di sò armad. I austriegh vegniven donca foeura de la Porta Tosa, che de quell dì lì l'ha mudaa el sò nomm in Porta Vittoria.
I Cinch Giornad in de la poesia milanesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El poeta milanes Giovanni Rajberti l'ha scrivuu on componiment dedicaa ai Cinch Giornad. Chì de sotta, ona soa citazion:
18-22 MARZO 1848
...L'è staa de quel moment
Ch'è comenzaa ona guerra disperada
D'on popol disarmaa contra on'armada:
Roba che fa spavent!
I s'ciopp contra i baston,
I sass contra i cannon,
E ona cittadinanza sueffada
A tutti i comoditt,
E a scoeud tutti i petitt,
Moresina e pacifica de coeur,
Che tutta insemma salta sù in d'on tratt
A fa quell che Dio voeur.
Fieri come leon,
Svelti come legoratt,
E senza distinzion
De pitocch, sciori o nobil...


text:
Jerry Lewis
- Glindesdi, 21.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 21.8.2017, 8:40, RTR
El è stà in dals gronds divertiders suenter il temp da guerra. Ed ha cunzunt ensemen cun ses partenari Dean Martin fascinà e divertì in grond public. Cun 91 onns è Jerry Lewis mort.
En ses giuvens onns è l'American Jerry Lewis sa preschentà sco artist da grimassas e pantomimas. Quai dentant cun pauc success enfin ch'el ha inscuntrà l'artist Dean Martin. Ensemen cun el han els furmà ils onns quaranta e tschuncanta in duo da divertiment che ha procurà per gronds success er sur ils cunfins americans.
Pli pauc success sco solo
Pervia da divergenzas d'opiniun e squitsch da producziun è il duo dentant ì dapart suenter diesch onns. Cun quai n'è la carriera da Lewis dentant betg stada a fin. El ha lavurà sco reschissur e producent da film. El ha er vinavant fatg films da cumedia, dentant n'han quels mai pli giu uschè in grond success sco cun Dean Martin. Tuttina è Lewis stà sin tribuna ed ha giugà rollas scurrilas e quai enfin curt avant sia mort. Ils 20 d'avust 2017 è in dals pli gronds divertiders da Hollywood mort a Las Vegas en il ravugl da sia famiglia cun 91 onns.


text:
En numerusas regiuns pli autas dal chantun Grischun hai actualmain extraordinariamain blera naiv. Quella restrenscha massivamain la libertad da sa mover da la selvaschina. Ils moviments dovran blera energia ed il pavel, ch'è malamain accessibel, sto vegnir sgiazzà en moda stentusa or da la naiv. Per talas situaziuns ha la tgira da la selvaschina per mintga regiun concepts da mesiras d'urgenza che pon vegnir realisads immediatamain.
Las mesiras d'urgenza cumpletteschan ils concepts da tgira
En ils concepts da tgira èsi definì cleramain, tge mesiras d'urgenza che pon vegnir prendidas. Il catalog cumpiglia mesiras sco calmar ils spazis da viver, terrar laina loma e metter a disposiziun fain. Da princip duai la selvaschina restar en ils quartiers d'enviern tschernids e betg vegnir carmalada cun pavladas en la vischinanza dals abitadis. Er pervia da quai èsi existenzial per la selvaschina d'avair durant l'enviern spazis da viver senza disturbis.
Ina basa ecologica per la selvaschina e per il guaud
Il chantun Grischun persequitescha ina via ecologica. Tras la chatscha grischuna vegnan las populaziuns da selvaschina nizzegiadas en moda persistenta ed adattadas a la capacitad dals quartiers d'enviern. Uschia èn vegnids sajettads l'atun passà totalmain 14 000 tschiervs, chavriels, chamutschs e capricorns che stuessan ussa er anc viver da las pitschnas reservas da pavel. En tals muments daventa l'impurtanza da la chatscha cleramain visibla.
Da princip èn animals selvadis abels da surviver er dirs envierns en muntogna. Per surviver ha la selvaschina la strategia da spargnar energia cun reducir il metabolissem e la temperatura dal corp sco er da nizzegiar il spazi da viver d'enviern en moda uschè optimala sco pussaivel. Durant la gronda part dals envierns poi perquai vegnir desistì da pavlar la selvaschina d'ungla. En il cas normal èsi schizunt cuntraproductiv da pavlar la selvaschina, uschia che la pavlada è vegnida scumandada. En il rom dals concepts da mesiras d'urgenza po la pavlada dentant vegnir ordinada excepziunalmain.
RR novitads 11:00


text:
Da sortir dad ina cunvegna d'atom saja in general in sbagl – uschia il cusseglier federal e minister da l'exteriur Ignazio Cassis il mardi avant las medias. La decisiun da Trump saja bain stada da spetgar, las consequenzas sajan dentant imprevisiblas al mument.
I vegnia fatg quint, che las sancziuns smanatschadas vegnian realisadas: «Co precis, cura e sche las sancziuns vegnan na sa nagin. Nus crajan dentant ch'i vegn a dar las sancziuns» di Cassis. Sco consequenza tema il cusseglier federal er ina destabilisaziun en il Orient Central. La Svizra sa mettia a disposiziun per fascilitaziun e mediaziun:
Nus essan preoccupads dad effects negativs per l'economia causa las sancziuns ed ina escalaziun da violenza en l'Orient Central.
Las raschuns che Donald Trump numna per extrar dal contract èn multifaras: Uschia sustegnia il régime da l'Iran il terrorissem, destabiliseschia l'Orient Proxim ed haja cuntinuà da sviluppar armas atomaras er suenter la cunvegna.
L'Iran è dividì en sia posiziun
Il president iranais Hassan Ruhani dad ina vart ha ditg a la televisun, ch'el veglia tuttina sa tegnair vinavant vid la cunvegna. Enstagl d'ina cunvegna cun sis stadis hajan ins ussa ina cun tschintg. El n'acceptassia betg, che Trump gudognia questa guerra psicologica.
Da l'autra vart smanatscha il manader politic e religius da bandunar la cunvegna d'atom. Sche l'Europa na possia betg garantir ch'ella vegnia realisada sco fatg giu, stoppia quai esser la consequenza, ha ditg Ajatollah Ali Chamenei.
Chamenei ha era avertì da betg sa fidar da la Germania, la Frantscha e la Gronda Britannia, cunquai ch'i sajan ils amis dals Stadis Unids da l'America.
L'UE vul sa tegnair vinavant vi da la cunvegna
Da vart da l'UE hai num ch'ins veglia er vinavant la cunvegna, uschè ditg che l'Iran sa tegnia vi da sias obligaziuns. il glindesdi vulan ils ministers da l'exteriur da la Germania, Frantscha e Gronda Britannia s'inscuntrar cun l'Iran per discutar l'avegnir da la cunvegna.
Tge è la cunvegn d'atom cun l'Iran?
L’Iran ha signà il contract il 2015 cun ils tschintg stadis da veto da las Naziuns Unidas – quai èn la Russia, la China, la Gronda Britannia, la Frantscha ed ils Stadis Unids – sco er anc cun la Germania. La republica islama dal Iran era sa declerada pronta da renunziar sin il svilup d’armas nuclearas e da dar access a sias ovras atomaras. Sco cuntramesira avevan ils stadis dal vest schlià las sancziuns cunter l’Iran.
Svizra ha envidà il president iranais Hassan Ruhani
Er la Svizra ha appellà a tut ils participants da la cunvegna da cuntinuar cun quella. Enpli ha il minister da l'exteriur Ignazio Cassis confermà in'invitaziun al president da l'Iran Hassan Ruhani per discurs en Svizra. Ina tala visita saja planisada questa stà, dentant n'haja il president anc betg respundì.
L'invit saja uss anc pli avert sco avant ha Cassis ditg avant las medias.
RR novitads 17:00


text:
Il trenader da la squadra naziunala svizra da ballape Vladimir Petkovic ha dà enconuschent las nominaziuns per ils gieus da qualificaziun da l'Euro cunter San Marino e l'Estonia. Petkovic ha nominà 23 giugaders.
Dal cader fan per la prima giada part Renato Steffen dals Young Boys e Luca Zuffi da Basilea. Enavos en il team è Eren Derdiyok. Per el èsi la prima nominaziun dapi l'october 2013. Betg da la partida èn Gelson Fernandes, Stephan Lichtsteiner, Haris Seferovic e Steve von Bergen, els èn tuts blessads ur reconvalescents.
RR novitads 17:00


text:
Sco la Chadaina da fortuna scriva sajan enfin ussa vegnì ensemen donaziuns da 2.7 milliuns francs per sustegnair la vischnanca da Bondo. Era auters donaturs sa mussan solidarics.
Uschia ha per exempel la Banca Chantunala dal Grischun contribuì 100’000 francs, la regenza turitgaisa 400’000 francs ed il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna metta a disposiziun in milliun francs per l'agid en Val Bregaglia. Plinavant saja vegnì ensemen stgars in milliun francs sin il conto da la vischnanca da Bregaglia.
Donns n'èn anc betg stimads
Tenor il directur da l'Assicuranza d'edifizis grischuna, Markus Feltscher, possian ins dir ina summa da donns il pli baud en in mais u er pir en in onn. Mesemna visita il cusseglier federal Guy Parmelin ed il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb la Bregaglia.
RR novitads 20:00
Per gidar Bondo:
La simpla varianta è da ir sin la pagina d'internet glueckskette.ch
u cun l'app «Swiss Solidarity»
u pajar sin il conto da posta 10-15000-6 cun avis «Bondo»
ils cedels da pajar a la Chadaina da fortuna chatt'ins sin mintga posta en Svizra.


text:
Movis: In saut cun tuttas generaziuns
- Mesemna, 5.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 5.4.2017, 11:45, RTR
120 sautunzas e sautunzs en 11 gruppas èn da vesair quest onn a las producziuns finalas da la gruppa da saut Movis.
Tranter auter datti in saut nua che 10 giuvnas e 13 creschidas da tut las generaziuns sa preschentan. Ils dus pli vegls en la gruppa èn Marili Gadola (84) e Pius Bundi (90). Omadus han plaschair da sa preschentar cun las giuvnas. «Jau vi mussar ch'ins duai era esser movibel cura ch'ins è in pau pli vegl», declera Marili Gadola. Sin la dumonda sch'igl è stà grev d'emprender il saut manegia Pius Bundi cun in rir: «Sche la glieud è cuntenta cun quai ch'ins producescha, lura è quai nagin problem.» Era las giuvnas han plaschair. I saja ina giada insatge auter da sautar cun persunas pli veglias ed i saja era legher cun els.


text:
Profitar duain oravant tut sportists da sports d’enviern ch’èn curt avant far il pass en squadras naziunalas e na pon betg pli participar en la classa da sport. Mia Engiadina organisescha sonda ils 18 avrigl la “Sports Night” cun differentas attracziuns a Samignun. Quai en occasiun da la coppa internaziunala da scolars Silvretta. Il gudogn da la sairada va a favur da 6 sportistas e sportists da l’Engiadina.
Engiadina Mia Engiadina ramassa raps per sportists indigens.
Cun la prima “Sports Night” vul la gruppa Mia Engiadina ramassar raps per sportists da la regiun.


text:
Il radiolarit è in crap particular. El è sa furmà sin il fund da la mar en ina profunditad da var 5000 m e consista surtut da skelets da radiolars.
Quai èn pitschens animalets microscopics che vivan anc oz en oceans frestgs. Lur skelets na consistan betg, cuntrari a la gronda part dals animals, da chaltschina, mabain d’acid da silizium u dad opal. Chemicamain è quai il medem sco vaider.
Cura ch’ils radiolars moran, crodan lur skelets vaidrads plaunsieu sin il fund da la mar. Els furman là ina glitta da radiolars. En il decurs dal temp vegn quella cumprimida al crap radiolarit.
Sut 4500 meters sa schlia la crosa da chaltschina sensibla a l’acid. I restan enavos mo ils skelets transparents dals radiolars. Uschia ans tradescha il radiolarit er insatge davart la profunditad da la mar da quel temp.
Il radiolarit è dir, e vegniva perquai duvrà savens per far utensils durant il temp da crap. En il Parc Naziunal ha el in plaz prominent sut il Piz d’Esan, aut siador sur la Val Trupchun. Ina val laterala ha schizunt ses num dad el – la Val Cotschna.


text:
San Ròch (BG)
San Ròch (in italià: Adrara San Rocco) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem a 33 Km de la sità e a 431 méter söl lièl del mar. El g'ha 837 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
A l' s'è destacàt da Dréra in del 1668.
Ol nòm giöst e uriginàl l'è dóma San Ròch, dezà che in Bergamàsch gh'è mia 'l rés-cc de confóndes compàgn del italià che 'l gh'à de specificà Adrara San Martino e Adrara San Rocco; de fati in Bergamàsch ol prim l'è dóma Dréra e 'l segónt l'è dóma San Ròch.
El teretóre del cümü de San Ròch l'è tacàt ai cümü de Dréra, Fonté, Monestaröl e Ìgol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Ròch l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun 107 vuschs ha il Cussegl grond approvà unanim la revisiun parziala da la lescha davart las taglias communalas e da baselgia. Quella prevesa sper la taxa da cura, ch’ha da nov num taxa da giasts, er anc la pussaivladad d’ina taxa d’alloschament. La midada da lescha duai ir en vigur il fanadur, uschia che las vischnancas han anc temp da realisar ella sin il cumenzament dal 2019.
Nova taxa d'alloschament
La taxa d'alloschament na sa basa betg pli sin il dumber da las pernottaziuns, mabain sin la grondezza da l'abitaziun u sin il dumber da las chombras d'in hotel. La taxa vegn incassada pauschalmain ed i n'emporta betg quants giasts ch'han pernottà. Uschia saja quai pussaivel da serrar las foras ch'i dat enfin uss cun la taxa da giasts.
Vischnancas èn libras
Las vischnancas han dentant vinavant la pussaivladad da restar tar il sistem cun taxas da giasts, nua ch'i vegn pia incassà tenor pernottaziuns. En il futur duain ellas dentant avair la pussaivladad da midar tar la taxa d'alloschament. I vegn surlaschà a las vischnancas da decider, tge sistem ch'ellas prefereschan. Er davart l'autezza da la taxa èn las vischnancas uschè lunsch libras. La taxa per promover il turissem (Tourismusförderungsabgabe) n'è betg tangada da quella midada.
Taxa da giasts na correspunda betg pli al temp
Per finanziar il turissem incasseschan las bleras vischnancas grischunas actualmain ina taxa da cura respectiv ina taxa da giasts. I na correspundia dentant betg pli al temp dad incassar la taxa tenor il dumber da pernottaziuns. Quai er perquai ch'i è strusch pussaivel per las vischnancas da controllar sche hotels u possessurs d'abitaziuns da vacanzas inditgeschan endretg las pernottaziuns.
Discussiun davart il pled «detaglià»
Grondas discussiuns n'ha la revisiun sco tala betg dà. Dentant il pled «detaglià" quel ha dà da discutar. La lescha revedida prevesa numnadamain che vischnancas ston mussar «detaglià» per tge ch'ils daners da las taxas vegnan duvrads. Quai saja er uss gia il cas, uschia la deputada Claudia Troncana. Auters han lu manegià tar bleras vischnancas saja quai uschia, tschertas na mussian dentant betg en lur quint per tge ch'ils daners vegnan duvrads, er sch'ellas stuessan en sasez far quai. Radund ina mes'ura hai dà in vi e nà - e la finala vegnì votà. 73 deputads han vulì laschar en il pled «detaglià» mo 39 vulevan stritgar el - uschia ch'i resta: Vischnancas ston mussar «detaglià» tge che capita cun ils daners, quai ch'ellas stuessan gia far tenor lescha vertenta.
NA a la TAG il 2012
Avant bun tschintg onns aveva il suveran grischun ditg cun 65,4% fitg cler NA a la taxa turistica chantunala (TAG). Il chantun vuleva introducir quella giada ina taxa unifitgada che cuntegna la taxa per promover il turissem e la taxa da giasts per far urden cun las taxas turisticas ch'èn regladas dapertut fitg different.
RR actualitad 17:00


text:
La tribuna ha la furma d'in skiunz gigant. 19 meters aut, 18 tonnas lain massiv. Clar che quai vegn betg en in toc, mabain en blers elements. 2 singuls pes, las chommas, il venter, la testa e, e, e - en tut 21 elements che furman lura tut la figura. Questa è numnadamain 19 meters auta.
Mess ensemen ils singuls elements han ils construiders da lain enturn la firma «A. Freund Holzbau». 10 umens han lavurà vi da Edy il skiunz.
Las dimensiuns ed il pauc temp ch'els han gì a disposiziun per metter ensemen tut ils elements era la gronda sfida di Andri Freund. Sco en general tut la logistica inclusiv il transport dals elements da Samedan a San Murezzan.
Sco proxim segua la montascha dals 21 elements ad in. Perquai sto sco emprim vegnir montà ina tur che posa il skiunz da lain. Lura vegn in element suenter l'auter tatgà vi da la tur – cumenzà tar ils chalzers. Termin nua che tut sto esser a fin è ils 23 schaner. Da là restan 2 emnas fin tar il campiunadi mundial da skis a San Murezzan.


text:
Laśarèt
Al laśarèt (lazzaretto in itagliàṅ) 'l era 'n edifìsi public indû, fin a la fin edl Otsèint, a s egh tgniva sarê dàinter di malê despès cun la pésta o di lebrōś, avànti cun la malatìa e ch'i s mucèven lè dàinter sovertùt quand a gh'era 'l pestilèinsi.
El precàri cundisiòun ed pulisìa e la miśéria i stremnèven la mort mìa pôc lè dàinter, e soquànti volti i ciapèven anc al personêl medic.
A 'l dè 'd incō, coi progrês ch'a s è andê avànti, di laśarèt c'ma quī 'd na volta a n'gh'n è minga più.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Laśarèt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Laśarèt»
Colegamèint estèren
- (IT) Na spiegasiòun in sìm'a 'l laśarèt ed Venésia in dal sit saluteavenezia.org.


text:
Son Gieri
- Sonda, 22.4.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 22.4.2017, 12:45, RTR
L'onomastic dal curaschus che cumbatta il drag.
Dumengia è il di da festa per noss Göris, Giras e Gieris. Quai era er il di da las tschernas e dals pajaments. Versins d'uffants fan beffa dal num, forsa perquai ch'el è in dals nums ils pli appreziads en il Grischun sco patrun dals purs e dals viandants. Propi popular è il martir vegnì cun la legenda dal drag che pretendeva la casta figlia dal retg e ch'il son Gieri ha surventschì. Noss erox Jenatsch n'ha betg mazzà drags ma adversaris; ses num n'era betg Jürg, quest num ha imponì il scriptur Meyer. Forsa ch'i cunvegniss ozendi da leger il cudesch 1984 dad in auter Gieri: George Orwell.
Redacziun: Chasper Pult


text:
Sco la polizia da Turitg ha infurmà tar ina conferenza da medias, enconuscheva il delinquent l'unfrenda da la dumengia gia dapi l'uffanza, els eran circa tuttina vegls. Il davos temp haja dentant dà differenzas tranter ils dus umens. L'unfrenda da Schwamendingen era in Svizzer cun ragischs sidamericanas. La dumengia passada aveva in passant chattà quest um mort sin ina plazza da giugar a Schwamendingen.
Il glindesdi saira ha l'um da 24 onns sajettà en in Center islamic a Turitg. Trais persunas en la en la vegliadetgna da 30, 35 e 56 onns eran vegnidas blessadas, per part grevamain. Suenter era il delinquent fugì. Intginas uras suenter l'attatga ha la polizia chattà la bara da l'um a la Gessnerallee, be paucs tschients meters dasper la moschea.
Nagin avis sin act da terror
Il Svizzer cun ragischs en il Ghana abitava en la regiun da Uster, ed el era gia enconuschent a la polizia. Avant set onns era el vegnì registrà pervi d'avair engulà in velo. Perquai aveva la polizia in'acta sur da l'um. Avis sin in motiv terroristic dals dus acts da violenza n'ha la poliza da Turitg betg. Davart contacts cun il center islamic na sa la polizia nagut.
Um possedeva pliras armas
Tenor la polizia n'aveva il Svizzer da 24 onns nagins problems psichics. L'arma ch'el ha duvrà per sajettar enturn en il center islamic e pli tard far suicidi, ha l'um cumprà uffizialmain. En l'abitaziun ha la polizia era chattà cuntels.
Unfrendas ord privel da vita
Las unfrendas da la sajettada da glindesdi saira amez Turitg èn entant ord privel da vita. Ils dus umens grev blessads sajan uss en in stadi stabil, ha declerà la polizia da Turitg.
RR novitads 10:00++


text:
Mórla
La Mórla (per erùr italianisàda al maschìl il Morla [1]) l'è ü fiöm picinì che l' nas ai pé del Cat Ólt e la fenés in de la pianüra a tra Cümü Nöf e Spirà, dezà che la se pèrt 'n mès a i cap e la fenés de nisöna bànda, de fati töta la sò àqua la é dovràda per bagnà i cap.
La Mórla la nas sö i còste a mesdé (sud) del Cat Ólt in de la Al de Badéren, dal Mut Solì (val Morla) e dal Còl de Ranga. L'aqua l'è amò chèla de la Quisa, come l'gh'à descovrìt ol brào geòlogh e stüdiùs Rocco Zambelli 'n dèl 1966. Prìma del cimitér de Surìsel töte i sürtìde che i vé zó de la Al Badéren i và sóta tèra e i sàlta fò a matìna (est) per fà la Mórla e a sìra (ovest) per fà la Quìsa.
La Mórla la ciàpa i àque de la Tremana e fina al 1950 la ciapàa pò chèle del Gardelù che da chèl an lé l'è stacc deviàt in del Sère a Tur Buldù.
La Mórla la gh'à öna portàda média picinìna, apröf a zéro, ma la pöl rià a 100 m³ tat che 'n del 1988 la Morla l'à esondàt.
Acasibé che la nàse tra Surìsel e Poltranga, l'è cunsideràda 'l fióm de Bèrghem, dezà che 8 km di 14 del sò percórs, i pàsa 'n del teritóre del cümü de Bèrghem.
In del prim tòch la Mórla la fà tàte cürve e tàte ànse compàgn de töcc i fiöm, ma riàda a Bèrghem la ciapa a ‘ndà via drécia compàgn d'ü füs e isé la traèrsa fò Campagnöla, Sà, Sanga e la rìa a Cümü Nöf. La và vià drécia, dezà che ‘n del medioéf i l’ l’à deviàda per portà l’àqua a i cap e adès da Bèrghem in zó la cór ‘n d’ü canàl artificiàl.
Animài e piànte de la Mórla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acasibé la sìes deintàda da Bèrghem in zó ü canàl artificiàl, la Mórla la gh'à amò ol sò valùr natüralìstech e paesagìstich, de fati lónch i sò rìe e in di sò àque l'è bèl fà èt di pès e di esemplàr de Anas platyrhynchos, Gallinula chloropus, ma ach de Ardea cinerea.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ ... nella Morla, diciamo al femminile come nell'uso tradizionale, Pagani L., 2007, La Morla nel paesaggio bergamasco in Quaderni n° 16 del Centro Studi sul Territorio Lelio Pagani, a cura di Ferlinghetti R., University Press, Bèrghem.


text:
Democrazia per tuts
La SSR rapporta a moda independenta da la politica e da l'economia. Sia purschida contribuescha essenzialmain a la furmaziun libra da l'opiniun. E la furmaziun libra da l'opiniun è in element fundamental da la democrazia. La democrazia è service public.
Las fermezzas da la SSR dal punct da vista dal public:
Professiunalitad
Credibladad
Cuntegn d'infurmaziun
Equiliber
Nus ans engaschain per ina ferma plazza da medias svizra. La digitalisaziun mida noss mund da viver e revoluziunescha er il martgà da medias. En plazza da lavurs da retschertga pretensiusas e prestaziuns da classificaziun preziusas vegnan algoritmus che offreschan als umans cuntegns adattads a lur cumportament da consum. Sco chasa da medias che contribuescha a la furmaziun libra da l'opiniun purschain nus percunter in schurnalissem independent ed equilibrà. Empè da commerzi purschain nus infurmaziun ed orientaziun.
Il studi da l'Uffizi federal da communicaziun davart la qualitad da program da medias privatas e publicas demussa: il public stima nossas reportaschas independentas ed objectivas. Nossas purschidas sustegnan ils umans da furmar libramain l'opiniun ed han in effect positiv sin la qualitad da la debatta publica.
Furmaziun da l'opiniun
In sistem da medias independent che funcziuna bain contribuescha essenzialmain al bainstar public dal pajais. Democrazias che funcziunan bain disponan per il solit da fermas medias publicas. En pajais, nua che emetturs publics han in'auta quota da participaziun al martgà ha la populaziun savens era gronda confidenza en las medias.
Nus essan averts per las novas pussaivladads en in mund digital e connectà. Nus faschain diever dad ellas là, nua ch'ellas servan a la qualitad ed a la furmaziun da l'opiniun. Il medem mument mettain nus cunfins per resguardar la sfera privata da las utilisadras e dals utilisaders.
La furmaziun libra da l'opiniun surlaschain nus, nus ans concentrain er en il temp da la digitalisaziun sin in schurnalissem equilibrà. Nus promovain la diversitad d'opiniuns ed il barat tranter las gruppas d'interess. Uschia garantin nus che la discussiun politica restia democratica.