text:
Tornê de hockey interladin 2017: Ampëz davagna l’otava ediziun
La ediziun 2017 dl tornê de hockey danter les scores mesanes dles valades ladines é jüda a piz dan da püch tl stadium dla dlacia „Zunaia“ a Alleghe. Jogadus de Gherdëna, dla Val Badia, de Fodom/Alleghe, de Ampëz y de Fascia á combatü por le titul „Campiun de hockey interladin 2017“. Le prömes trëi posiziuns é jüdes a Ampëz, Gherdëna y Fodom/Alleghe.
Dal 2010 vëgnel organisé vigni agn n tornê de hockey danter les scores mesanes de Gherdëna, dla Val Badia, de Fodom/Alleghe, de Ampëz y de Fascia. I pröms trëi agn é le tornê gnü metü da jì a Alleghe, daldô tl 2013 te Gherdëna y tl 2014 te Fascia, tl 2015 tla Val Badia y spo l’ann passé a Cianacëi. „Le tornê de hockey é na buna ocajiun por i scolars y les scolares dles valades ladines y da se confronté te n spirit de fairness y de barat cultural“, á sotligné l’intendënt ladin Roland Verra che á tut pert ala premiaziun.
Vigni valada ê rapresentada al tornê cun öna na scuadra y á soghé cun dötes les scuadres dles atres valades. Le pröm post á arjunt la seleziun de Ampëz, al secundo post é rové Gherdëna, al terzo post la scuadra da Fodom/Alleghe, spo s'á tlassifiché cuarta la seleziun de Val Badia y cuinta la Val de Fascia. La proscima ediziun tl 2018 gnará organisada a Sëlva y la responsabilité organisativa sará dl Ofize Sorvisc sport de scora dl’Intendënza ladina.
Foto 1: La scuadra de Ampëz á davagné, do l'ediziun 2016, ince l'ediziun atuala rovan al pröm post (Foto: Ofize Sorvisc sport de scora)
Foto 2: La seleziun dles scores mesanes de Gherdëna é rovada al secundo post (Foto: Ofize Sorvisc sport de scora)
Foto 3: La scuadra de Alleghe/Fodom é rovada terza (Foto: Ofize Sorvisc sport de scora)
Foto 4: La seleziun dles scores mesanes de Fascia (Foto: Ofize Sorvisc sport de scora)
Foto 5: Tornê de hockey interladin 2017: foto de grup (Foto: Ofize Sorvisc sport de scora)
Foto 6: Tornê de hockey interladin 2017: foto de grup (Foto: Ofize Sorvisc sport de scora)


c: text/html

text:
Forza d'Agrò
Forza d'Agrò l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 889 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 11,2 km² e 'na densità de popolasiù de 79 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalvecchio Siculo, Gallodoro, Letojanni, Limina, Mongiuffi Melia, Sant'Alessio Siculo e Savoca.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stat
On Stat l'è on'entità politega che la governa e la gh'ha el poder sovran su on territori. El gh'ha tri elemencc caratteristegh:
- On territori ben definii indoa gh'è la sovranità
- Cittadin
- Di legg ch'i vegnen respettaa
On Stat pò vess sovran o part de ona federazion, e donca 'l se ciama Stat federaa. Per esempi, la Svìzzera l'è on Stat, e 'l Canton Tisin l'è on Stat federaa de la Svizzera. Per la Convenzion de Montego Bay, l'esistenza de on Stat l'è mia determinada dal sò recognossiment internazional.


text:
Di Europeich dl Patrimone
Dumėnia ai 16 de utober 2016
Un di plu vedli luesc da paur de Gherdėina:
Vijita a na testemunianza unica de nosta cuntreda culturela
l luech de Peza sa Sacun
dala 14 nchin la 17
L luech de Peza ie sentą ite da pert da surėdl a 1600 m de autėza nia dalonc dala dlieja da Sacun. Peza ie danter la plu vedla frabiches da paur dl 13. secul te Gherdėina. La proes dendrologiches di ciuleies l datea dl ann 1249d, l tublą alincontra dl 1533d. Numiną vėn l luech per l prim iede dl 1277. Nce la njontes y mudazions dl tėmp gotich y baroch se ą mantenģ ti tėmps. Dl 2006 ą l Chemun de Urtijėi cumprą ju mesa na pert dla cėsa oravier; la pert dedite ie dla familia Santifaller, che lėura nce l luech.
Vijites menedes: dala 14 y dala 15.30
La vijita meneda cun Klaus Pfeifer (dendrocronolgh) y Stefan Handle (Universitą de Dispruch) pieta na vijion dl svilup dlarchitetura da paur dal Medieve nchin via ai tėmps moderns, cun na demustrazion dla metoda dendrologica per nrescģ letą dla strutures de lėn. L patron de cėsa Siegfried Santifaller cunterą stories tramandedes y esperienzes de vita sun l luech da Peza.
La memoria di ubiec: dala 14 inant
Mutons y jėuni puderą scuvierjer y mparé a cunėscer elemėnc architetonics y massaria da paur da unidģ, jģ a crģ fusties de messajes ascundui y se dé ju cun lecorc persunei pra la azion interativa cun Marie Theres Thaler y Isabell Pitscheider.
Co ruvé permez:
Da Urtijėi: do dlieja San Durich su per l troi dla meditazion sun Col de Flam y inant nchin sa la dlieja da Sacun y Peza.
Da Santa Cristina: da Praulėta o da Runcaudie ora o per l troi dla lijėndes nchin sa Sacun.
Trasport:
Davia che sa Sacun l ie mé puecia plazes da parchejé vėniel pitą n shuttle bus che furnea sa Sacun. Da jģ a pe iel po mé plu feter n 20 menuc.
Da dlieja San Durich demez: dala 13.30 nchin ala 15.00 circa.
Da Peza de reviers: dala 16.00 nchin la 17.00
L domesdģ ie debant, sibe per fé pea la vijita meneda coche nce l shuttle.
En culaburazion cun l Ufize Bėns architetonics dla Provinzia Autonoma de Bulsan
Passa 350 vijitadėures ie unic a vijité l luech da Peza sa Sacun n dumėnia ai 16 de utober n ucajion dl Di Europeich dl Patrimone 2016 Mantenģ larpejon culturela: n mpėni de duc


text:
Tunnel Üetliberg serrà pervi da liquid
- Mardi, 2.6.2015, 10:13
Il tunnel da l'Üetliberg en il chantun Turitg è il mument serrà en omaduas direcziuns pervi dad in accident. Curt suenter las 8 haja in transporter cun rauba privulusa gì ina panna. Latiers saja in liquid culà or dal tanc, communitgescha la polizia chantunala da Turitg.
Da tge liquid ch'i sa tractia e sche quel saja privulus n'è per il mument anc betg cler. La polizia ed ils pumpiers èn al lieu cun in'acziun gronda. Pervi da l'accident datti gronds impediments da traffic tar il sviament vest.
RR novitads 10:00


text:
UE dat daners direct als fugitivs
- Gievgia, 8.9.2016, 19:41
Per l'emprima giada insumma vul l'Uniun europeica trametter daners directamain a fugitivs sirians en la Tirchia.
Cun 348 milliuns euros saja quai il pli grond program d'agid umanitar da l'UE da tut temp, hai gì num davart da l'UE.
En il rom dal program d'agid duain 1 milliun fugitivs zunt basegnus survegnir daners sin ina carta da credit. Cun quels duajan els pudair pajar nutriment e d’abitar.
En la Tirchia vivan radund 3 milliuns fugitivs da la Siria. Finamira dal program è era, da proveder els meglier en il lieu per ch'els na sa mettian betg sin via vers l'Europa.
RR novitads 20:00


text:
Mortoris i'l circul da stadi civil Engiadina Bassa/Val Müstair sun d'annunzchar infra 2 dis.
Mortori a chasa
Ch'el/ella annuzcha il mortori al uffizi da stadi civil. Nus bsögnain l'attest da mortori dal meidi e scha avantman il cudeschet da famiglia.
Mortori a l'ospidal o in üna dmura
Las instanzas d'ospidals e da dmuras evaden las fuormalitats, dar giò il cudeschet da famiglia.
Mortoti tras ün accidaint e mortoris extraordinaris
Pulizia e meidi annunzchan il mortori a l'uffizi da stadi civil, dar giò il cudeschet da famiglia.
Mortoris dad esters
Nus bsögnain la conferma da mort dal meidi. Per plaschair s'annunzchar pro no per l'attest da mortori e per ulteriurs doccumaints necessaris.
Fögl d'infuormaziun:


text:
Bar sport "Plans" decorè
Adüm ai intervënć al ćiamp dl sport "Plans" él inće gnü punsè de dortorè sö y depënj i mürs blanć y frëić dl "bar sport". A tó sö l'inciaria é stè le śogadù y mëmber dl comité Egon Frenes adüm al śogadù Adrian Miribung.
Le Bar sport a La Val é tres stè n post aprijé da dütes les scuadres y nia ma. Tartan y dô les partides de campionat fej tres plajëi storje prò y stè in compagnia a se bëir val. Porchël él gran ora che ince chësc local vëgnes dortoré sö. Egon Frenes y Adrian Miribung s'à tut dlaurela, prësc döes edemes alalungia, de ti dè nöia vita al bar cun de vigni sôrt de laûrs y decoraziuns. Ai à chirì fora de vigni sort de curusc por la gran pert di mürs blanć, de chisc en curù ćialt primar, le cöce. Ala fin di laûrs é le local rinové plö bun ćialt y da stè saurì. Da pert dl comité dl'U.S. La Val ti va porchël n gran giulan ai dui depenjadûs!
Chilò dessot val imaja dl bar sport:


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
L'Escalade
Descripziun
«Ed uschia vegnan mazzads ils inimis da la republica!» Sfratgond en tocs in avnaun da tschigulatta festiveschan las Genevrinas ed ils Genevrins mintg‘onn lur victoria nunspetgada sur il Duca da Savoia. Cun passa 2000 mercenaris ha quel attatgà la citad la notg dals 11 als 12 da december 1602. Ad ina truppa da bundant 200 umens èsi gartegià da raiver sin il mir da la citad. L'attatga ha pudì vegnir dustada grazia al curaschi da la populaziun – surtut da la Mamma Royaume che ha, tenor la ditga, svidà in avnaun cun schuppa buglienta sur ils mercenaris inimis. Questa attatga nocturna è sa fitgada per adina en la memoria da las Genevrinas e dals Genevrins. La tradiziun da sfratgar en tocs in avnaun è dentant documentada pir dapi l'onn 1881, ma festas commemorativas da questa victoria vegnan celebradas dapi l'onn 1603. Questa festa tant solenna e sfranada ha chaschunà durant in lung temp discordanzas tranter ils aderents d'ina reconstrucziun dals eveniments istorics e las Genevrinas ed ils Genevrins che preferivan ina mascarada e che han transfurmà la Fête de l'Escalade il 19avel tschientaner en ina spezia da pitschen tschaiver refurmà.
Sco vair simbol per il spiert revoluziunari ed independent da las Genevrinas e dals Genevrins dat la festa als pli pitschens la chaschun da batter porta tar ils vischins e da chantar per in zic munaida u per in pèr zutgerins «Ah la belle Escalade» u «C’é qu’è lainô». Questa chanzun è ina da las ultimas restanzas dal dialect savoiard. La fin d'emna il pli datiers da la data da l'attatga han lieu differentas festas da costums e cortegis cun pleds uffizials. En la catedrala Saint-Pierre vegn salvà in cult divin per la Fête de l'Escalade, al qual vegnan envidads aderentas ed aderents da differentas religiuns. Dapi l'onn 1978 vegn er organisada l'emprima fin d'emna da december cun la «Course de l’Escalade» ina cursa tras la citad ch'è daventada precis uschè legendara.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Monique Bertossa : Ceux de 1602. Ed. Compagnie de 1602. Genève, 1977
Comité du 350e anniversaire de l’Escalade (Ed.) : L’Escalade de Genève, 1602. Histoire et tradition. Genève, 1952
Eugène-Louis Dumont : 1926-1976. Carnet de bord de la Compagnie de 1602. Ed. Compagnie de 1602. Genève, 1977
Jean-Pierre Ferrier : Histoire de la fête de l’Escalade. In : L’Escalade de Genève, 1602. Histoire et tradition. Genève, 1952, p. 489-530
Bernard Lescaze : Escalade et coutumes de table. De quand date la marmite en chocolat ? In : Revue du vieux Genève no. 21. Genève, 1991, p. 92-96
Pierre Morath, Philippe Longchamp : La Course de l’Escalade. Miroir de son temps, héritière des siècles. Yens sur Morges, 2002
- Multimedia
Ah, la belle Escalade
Concert de carillon pour l'Excalade
Ein Beispiel für die Kunst des Carillon-Spiels
Ref. Fonoteca naziunala svizra:
DAT664 Tr. 2
- Dossier
- L'Escalade
description détaillée Ultima modificaziun: 24.08.2012
Dimensiun: 280 kb
Tip: PDF
- L'Escalade


text:
1° Promöie la colaboraziun dles ploanies, di consëis de ploania, dles uniuns catoliches, dles comunitês, grups y istituziuns dla Unité Pastorala.
2° Sostigní la pastorala tles ploanies.
3° Mëte en pratica le program por la pastorala che é gnü lauré fora tla fasa proietaziun.
Na chance por i laics:
La manccianza de cherdades da prou atuala porta a na maiú responsabilisaziun di laics. Ci che an po ince intëne sciöche na chance por vigni persona batiada da dé so contribut al vire de vigni ploania. Al é ince na ocajiun por se fá pinsiers sura la vita pastorala de nostes ploanies y daidé para ativamënter. Al ti vá porchël n gran giulan a düc che che s’impegnëia y dá ca de so tëmp por la vita spirituala te nosta valada.


text:
Canton Berna
El Canton Berna l'è 'l segónt piö grant dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part centràl-ocidentàla del paés. El cunfìna a nòrt coi cantù Giüra e Soleta, ucidènt coi cantù de Neuchâtel, Vaud e Friburgo, a sud el cunfìna col Canton Vales e a èst el cunfìna coi cantù de Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna e Argovia.
El Canton Berna l'è bilìngue (todèsch 84% de la popolasiù e fransés 7,6%)
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta (73%), ma gh'è apò 'na minurànsa consistènte de cristià catòlich (16%).
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del prim de zenér, i vintisés distrècc (Amtsbezirke) i è stacc reorganizàcc en 10 distrècc nöf (Verwaltungskreise) elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Content in English and other languages - Canton of Bern
- Canton of Bern (Todesch) (Franzés)
- Official statistics
- Bernr Oberland Tourism
- Biel/Bienne and Seeland Tourism
- Bernse Jura Tourism
- Media relaa a Canton Berna al Wikimedia Commons


text:
La lingia da Bever a Scuol-Tarasp oz
- Mesemna, 8.4.2015, 9:49
Sin la lingia da l’Engiadina curseschan blers trens regiunals, per part schizunt mintg’ura.
Sin la lingia da l’Engiadina curseschan blers trens regiunals, per part schizunt mintg’ura. Sin la part tranter Veraina e Bever datti pliras giadas al di il tren che sa numna “Engadin-Star”. Quest tren è impurtant per la colliaziun da la regiun da Landquart cun l’Engiadina; quai cunzunt pil turissem ma era per ils pendularis.
Regularmain curseschan durant l’emna plirs trens da martganzia a Scuol-Tarasp u da Landquart via Zernez a Samedan. Blers trens da rauba van tras il tunnel dal Veraina en l’Engiadina e betg sin la lingia da l’Alvra, perquai ch’ins è pli spert.
La locomotiva da giubileum
Ils 23 d’avrigl 2013 han il directur da la Viafier retica, Hans Amacker ed Urs Wohler, il directur da Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA preschentà a Cuira la locomotiva da giubileum Ge 4/4 II 620 „Zernez“ cun la designaziun “100 onns Bever-Scuol”. La gronda festa è ils 29 e 30 da fanadur 2013 a Bever, Zuoz, Lavin e Scuol. La populaziun po sa legrar d’in program da festa varià plain activitads. Tranter questas activitads èn concerts cun ils “Fränzlis da Tschlin” e differentas viafiers d’aventura mainan ils visitaders dad in lieu al auter. Plinavant porscha la Viafier retica durant questa fin d’emna bigliets da return per il pretsch da bigliets simpels.


text:
Cumissiun dal Cussegl naziunal vul preferientscha per indigens
- Venderdi, 2.9.2016, 13:31, actualisà a las 15:01
La cumissiun per politica statala dal Cussegl naziunal vul realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa cun dar preferientscha als indigens. Quai ha ella decidì cun 16 cunter 9 vuschs.
Il president da la cumissiun, il cusseglier naziunal grischun Heinz Brand, ha discurrì d'in cumpromiss. Quest cumpromiss saja acceptabel per la maioritad. La cumissiun ha tschernì ina furma main ferma da la precedenza per ils indigens. Quella consista or da trais pass:
- il Cussegl federal preveda mesiras per trair a niz meglier il potenzial dals lavurers indigens
- sche l'immigraziun surpassa ina tscherta limita duain ils patruns vegnir obligads d'annunziar lur plazzas libras per ch'ils posts d'intermediaziun da lavur regiunals sajan infurmads
- sche questas duas mesiras na tanschan betg ed i dat problems socials ubain economics po il Cussegl federal prender mesiras spezialas en collavuraziun cun ina cumissiun da represchentants da la Svizra e da la UE
La cumissiun dal Cussegl naziunal na vul betg periclitar cun sia proposta las cunvegnas bilateralas cun l'UE. I saja stà cler davent da l'entschatta ch'ins na possia betg realisar l'iniziativa pled per pled.
RR novitads 12:00


text:
Decleraziun da taglia er senza suttascripziun
- Gievgia, 17.8.2017, 16:52
En l’avegnir na duai la decleraziun da taglia betg pli stuair vegnir suttascritta. Il Cussegl federal propona al parlament d’approvar ina moziun dal cusseglier dals chantuns dal Grischun Martin Schmid (PLD). Uschia possia la decleraziun da taglia vegnir inoltrada dal tuttafatg sin via electronica.
En blers chantuns saja quai gia oz pussaivel, da far la decleraziun online e da trametter quella a moda electronica a l’administraziun da taglia, scriva Schmid en sia proposta. Adina pli savens possian er ils ulteriurs documents vegnir tramess sin via electronica.
Tscherts chantuns desistan gia da la suttascripziun
Pervia da las reglas vertentas stoppian ils paja-taglia però anc suttascriver in formular. Cunquai che la suttascripziun electronica na saja fin ussa betg sa cumprovada en la pratica, impedeschia quai il process simpel ed effizient, crititgescha Schimd. Tscherts chantuns hajan perquai decis da desister da la suttascripziun. Tant sco quai ch'ins saja, n'haja quai fin ussa betg chaschunà problems.
RR novitads 16:00


text:
Co tschertgar abitaziuns favuraivlas?
- Venderdi, 15.9.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 15.9.2017, 11:15, RTR
Gist en las citads pli grondas da la Svizra èsi difficil da chattar in'abitaziun favuraivla. Sch'ins sa però co tschertgar e s'annunziar per in'abitaziun, n'èsi betg impussibel.
Inserats d'abitaziuns libras chatt'ins surtut sin portals d'immobiglias en l'internet. Nina Spielhofer da la plattafurma da cumparegliaziun Comparis cusseglia dentant era da dumandar ad amis ed enconuschents persunalmain e sur ils chanals da social media, schi sappian dad insatgi che fa midada. Bleras abitaziuns giajan numnadamain davent senza chellas sajan stadas scrittas ora ina giada.
Reagir spert e far in dossier
In document ch'i dovra en mintga cas per s'annunziar per in'abitaziun è l'extract da l'uffizi da stumadira, e quai per tut las persunas creschidas che vulan lura far midada en l'abitaziun. Dasperas fai senn da metter tiers ina brev da motivaziun, nua ch'ins descriva curt tgi ch'ins è e pertge ch'ins tschertga in'abitaziun. Ch'ins fa cun ils documents in pitschen dossier e metta forsa era anc tiers ina fotografia, augmenta las schanzas per survegnir l'abitaziun che plascha. In factur fitg impurtant è però er ch'ins reagescha fitg spert. Las annunzias ch'arrivan sco emprim tar ina administraziun d'immobiglias vegnan numnadamain plitost resguardadas.


text:
La parada da schlaghers cun 30'000 persunas
- Dumengia, 25.9.2016, 9:52, actualisà a las 11:47
30'000 persunas han festivà in sonda il schlagher – quai èn la 20avla Schlagerparade a Cuira. Mo intginas uras pli tard na ves'ins quasi pli nagut da quella gronda festa. Pervi che la fevra da schlaghers era uschia curta, qua anc ina giada tut la parada en video (p.pl. guardar cun browser Firefox).
Var 30’000 aspectaturs hajan giudì il cortegi cun 25 vehichels da hossa ed autras attracziuns scriva la polizia da Cuira.
La bun’ura suenter la parada fa la polizia da la citad da Cuira ina bilantscha generalmain positiva da la 20avla parada da schlaghers. Durant il cortegi n’avessi quai dà nagins problems – tant da vista dals organisaturs sco era da la polizia.
La notg libra ha motivà ils fans da schlagher da prolungar lur festa anc en per la notg. La polizia da Cuira haja stuì intervegnir ina u l’autra giada: Ella è vegnida clamada tar dispitas, consum d’alcohol excessiv e canera memia ferma.
Cun quai che la polizia ha augmentà il persunal per la notg haja quel savens pudì intervegnir adura avunda per evitar conflicts u escalaziuns, scriva la polizia vinavant.
RR novitads 20:00+


text:
Mia vita – mia musica: cun Silvio Hunger
- Sonda, 5.8.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.8.2017, 9:03, RTR
«Süls texts da schlagher nu's po propi tadler.»
E tuttina chanta Silvio Hunger da Champfèr chanzuns da schlagher e dat era pitschens concerts. Uschia è el durant la stad sin turnea tras las festas dal vitg da las vischnancas da l'Engiadin'Ota.
Cumenzà ha questa «carriera» cun ina dumonda da la televisiun svizra al chor La Cumbricula. L'emissiun è dentant vegnida emessa live durant l'avust ed il chor consistiva surtut da magisters ch'èn stads en vacanzas. Uschia ha l'um da 61 onns surpiglià questa incumbensa sulet ed ha chantà «Que sera, sera» da Doris Day.
En l'emissiun «Mia vita – mia musica» raquinta Silvio Hunger dal cumenzament difficil en Engiadina sco mat, dals bels temps sin ed a l'ur da la bobera a San Murezzan e dal chant.


text:
Abresé: La fej cristian-a, é-la na na chërdensa privà ch’a l’ha gnun-a atinensa con la vita dë sto mond? Nò, a l’ha da avèj, s’a veul esse fedel a sò Signor, na ciàira influensa nen mach ant la manera ch’i vivoma, ma ‘dcò ant la società andova ch’i vivoma. A l’ha da dësfidé le potense dë sto mond. Për lòn, i l’oma da ten-e bin an considerassion che ‘l mond che an farà ‘d resistensa. I l’oma pa, tutun, da avèjne tëmma, ma i l’oma coragios da nunsié l’Evangeli ‘d Gesù Crist, fin-a “dai cuvert dle cà”, coma ch’a dis la letura biblica dë sta Duminica. Vëddoma.Al dì d’ancheuj i soma dominà da l’idèja che la religion a l’abia da esse “na chërdensa privà” e ch’a l’abia nen d’avèj n’influensa an sla vita dla società për tëmma ch’a dventa n’imposission sù coj che “cole ròbe lì” a-j chërdo nen o ch’a na son nen d’acòrdi. A l’é l’istess për le manifestassion esterne dël culto ‘d na religion, che sèmper ëd pì as dis ch’a l’abio da resté stërmà “për nen ofende” coj ch’a son ëd na përsuasion diversa. A l’é për lòn che ‘d ròbe coma le procession o le dimostrassion ch’a arfleto ‘n pensé religios, le mësse an d’ocasion pùbliche o ant le scòle e fin-a ‘l son dle campan-e o le cros, a sio ‘d gena a tanti e che, për lòn, a l’abio da esse stërmà. A son sèmper ëd pì arfudà, peui, fin-a ij discors pùblich ëd prèive o ‘d pastor përchè lolì a sarìa “propaganda ‘d part” (as dis) ch’a podrìa “disturbé” quaidun ch’a l’avrìa ‘l dirit dë “stes-ne an santa pas” sensa doveje sente... La motivassion (o scusa) ch’a l’é portà për tute coste neuve proibission a l’é ‘d sòlit j’esigense dla “giustissia” o dla “neutralità” dëdnans a na società sèmper ëd pì diferensià da la mira religiosa e për cudì lòn che ancheuj as ciama “la pas religiosa”.
Tut sossì a podrìa, a l’aparensa, parësse sensà, salvo che na manera ‘d pensé parìa a arflet na precisa ideologìa, na filosofìa ‘d vita, cola dël Laicism, ch’a l’é n’espression dla fej umanista, ch’a l’é, an soe fondassion mideme, nen neutral ma àtea. An efet a l’é n’ideologìa, ch’arfuda l’idèja ‘d Dio coma na superstission “primitiva” da toleresse ‘d manera limità, an ëspetand soa disparission…A l’é da lolì ch’an diso che nojàutri cristian i l’avrìo da stess-ne ciuto e che nòstra fèj a l’avrìa da stess-ne mach “an privà”, sarà an nòstre ca...
Da tut lolì a n’arzulta che pròpi për schivié “le imposission dla religion” e cudì “la pas religiosa” as fòrsa la società antrega a sogetesse a l’ideologìa laicista: l’imposission forsà dla fej laicista për liberene da “j’imposission dla religion”? L’imposission dla propaganda laicista per schivié “la propaganda religiosa”? La religion (e për lòn as intend ël Cristianésim) a l’avrìa da resté stërmà, mentre i l’avrìo da aceté che la fej làica e umanista a fussa gravà fin-a da masnà ant le ment dij nòstri fieuj e fije ant le scòle pùbliche? Le contradission, peui, a finisso gnanca lì, përchè se, da na banda, as vorìa limité e “stërmè” j’espression dla fej cristian-a, da l’àutra banda, j’istess “laich” a son coj ch’a përmëtto e ch’a cisso j’espression publiche dla fej islàmica, përché coj-lì a l’avrìo tùit ij sò dirit, ma ij cristian nò… As lo capiss, contut: s’i arfudoma a j’islàmich ëd pratiché soa religion an pùblich, lor a podrìo arviress-ne con violensa e l’istess a l’é nen da spetess-lo dai cristian...
A l’é parèj che “la logica” dël laicism a l’é l’istessa ‘d qualsëssìa n’àutr podèj autoritari e totalitari coma ch’a j’era ‘l Fassism o ‘l Comunism o coma ch’as fà ancora an Cina o ant la Corèa dël Nord, o ant ij pais islàmich, andova che minca ma religion “an concurensa” a l’ha da sogetesse e resté “stërmà” e, s’a lo fà nen, s’a stà nen ant le régole stabilìe da lor, a l’é crasà con violensa. Nè pì, né men-o.
Cola ch’as fà passé për na posission moderna, a l’é pròpi nen tant moderna përchè ch’a l’era bin conossùa doi mila agn fà, ant ij prim sécoj dël Cristianésim, andova che tuti a l’ero sogetà a fòrsa a l’imperi ‘d Roma, ch’a imponìa cola ch’a l’era ciamà “la pax romana”, garantia da ‘n sistema totalitari e violent ch’a savìa bin coma crasé ij sò opositor… Ëdcò antlora la fej cristian-a a l’era tolerà fin-a a tant ch’as sugetava al podèj ëstabilì e a soe régole. Antlora tuti a l’avìo da sogetesse a ‘n sol signor, visadì a l’Imperador, e tute le religion (tolerà fin-a a na certa mira) a l’avìo da pieghé la schin-a dëdnans a chiel e butesse a sò sërvissi, sëdesnò “bòte”!
Ant na situassion coma cola-lì, col ch’a l’era la dotrin-a ‘d Nosgnor Gesù Crist e dij sò apòstoj? É-lo ch’a proponìa la sogession ùmile al podèj politich e a l’ideologìa ufissial? É-lo ch’a acetava ‘d resté stërmà e quieta ant ël “privà” coma na përsuasion “mìstica” e për ël rest ij cristian a l’avìo da aceté tut lòn ch’a-j disìa ‘l podèj polìtich? Fin-a a na certa mira… An realità la dotrin-a ‘d Nosgnor Gesù Crist a l’era cola dla militansa ativa ant la società, la dësfida doverta e ciàira a tùit ij regim d’opression e d’idolatrìa, e lolì përché la prima lej da sogetess-ne a l’é cola ‘d Nosgnor Dé e pa nen cola dlë stat roman, e ‘l prim e ùnich signor a l’era e a l’é nen l’Imperador e ij sò delegà, ma Nosgnor Gesù Crist.
Se cola dij cristian a fussa nen ëstàita na militansa critica e ativa ant la società, a sarìo nen ëstàit përseguità con violensa, përchè coj ch’as na stan bon e chiet ant “ël privà” e ch’as sogeto ai potent, a l’han nen d’avèj tëmma për soa vita. A l’é për lòn che Nosgnor Gesù Crist, coma ch’a diso ciàir ij vangej e coma ch’i n’avoma la testimoniansa për tut ël Testament Neuv, a dis che la përsecussion dël moviment dij cristian a l’é quaicòsa ch’as peul nen tant evitesse an ësto mond ëd gramissia, përchè ch’a l’è soens la conseguensa ‘d la fidelità al Dé ver e viv ch’as arvela an Gesù Crist. Ij cristian a l’han nen da artiresse da la società, ma a l’han da ess-ne “la sal” e sò mëssagi a l’ha da esse bin pùblich, a l’é da prediché “dai cuvert dle cà”, parèj che tuti a lo sento, coma ch’a dis la letura dl’evangeli dë sta sman-a. Pì ‘d lòn, ël mëssagi génit ëd Gesù Crist a l’é nen un mëssagi ‘d pas e d’arconciliassion universala, ma a l’ha da causé ‘d division, bon-e e necessarie division! I lo chërdeve nen? Sté a sente lòn ch’a dis Gesù:
“Ël dissépol a l’é nen pì grand dël magister, ni ‘l servitor pì grand ëd sò padron A l’é pro për ël dissépol d’esse parèj ‘d sò magister, e al servitor parèj ‘d sò padron. Se l’han ciamà ‘l pare dla famija ‘n Satanass tant pì a ciamran-ne parèj coj ëd soa ca. Avèj nen tëmma ‘d lor, përché a-i é gnente dë stërmà ch’a ven-a nen dësquatà, ni gnente ‘d segret ch’a ven-a pa a esse conossù. Lòn ch’iv diso ant lë scur, dijlo al ciàir, e lòn ch’iv diso ant l’orije, predichelo dai cuvert dle ca. Avèj nen tëmma ëd coj ch’a masso ‘l còrp m’ a peudo nen massé l’ànima. Avèj tëmma, pitòst, ëd Col ch’a peul mandé an perdission e l’ànima e ‘l còrp (campandje) al infern. As vend-lo nen doi passaròt për un sòld? E pura a-i n’a i é pa un ‘d lor ch’a casca ‘n tèra sensa la volontà ‘d vòst Pare. Fin-a ij cavèj ‘d vòsta testa a son tuti contà. Donca, avèj nen tëmma, vojàutri i l’eve pi ‘d valor che motobin ëd passaròt. Chicchessìa, antlora, ch’am confesserà dëdnans a la gent, i lo confess-raj ‘dcò dëdnans a mè Pare ch’a l’é an cél. Ma chicchessìa ch’ am arnegrà dëdnans a la gent, i lo arnegrai ‘dcò dëdnans a mè Pare ch’a l’é an cél. Chërde nen ch’i sìa vnù a porté la pas an sla tèra, i son nen vnù a porté la pas, ma la spa. Përché i son vnù a divide ‘l fieul da sò pare, la fija da soa mare, e la nòra da soa madòna, e ij nemis d’un òm a saran coj dl’istèssa soa ca. Col ch’a l’ha pì car sò pare o soa mare che mi, a l’é nen degn ëd mi, e col ch’a l’ha pì car sò fieul o soa fija che mi, a l’é nen degn ëd mi. E chicchessia ch’a pija nen soa cros e ch’am ven-a nen dapress, a l’é nen degn ëd mi. Col ch’a trova soa vita a la perdrà, ma col ch’a l’avrà perdù soa vita për amor ëd mi, a la trovrà torna” (Maté 10:24-39).Costa sman-a a-i sarìo ‘dcò d’àutre leture bìbliche, ma a-i é già tant da penseje dzura a costa sì. I terminoma mach con la letura d’un Salm, ch’a l’é nòstra preghiera. Tanti a son ij perìcoj ch’a-j van ancontra coj ch’a veulo essje fedej a Nosgnor, ma chiel a-j dà la fòrsa ‘d soporteje tuti!
Salm 86. Bass-te e scota mia preghiera! Ël Salmista a fà n’apel a la misericòrdia ‘d Nosgnor e a-j ciama d’esse liberà dai sò nemis. Na preghiera ‘d David.
Nosgnor! “Bass-te e scota mia preghiera! Rëspondme, përchè ch’i l’hai pròpi da manca ‘d tò agiut. Guern-me, përché i son un dij tò fedej. Mè Dé! Salva ‘l tò servent ch’as fida ‘d ti! Nosgnor! Abie pietà ‘d mi ch’it ciamo tut ël dì. Dà costa gòj a tò servent. A ti i elévo l’ànima mìa. Nosgnor! Ti ‘t ses csì bon, csì pront a përdoné, csì pien d’amor për tuti coj ch’at ciamo agiùt. Nosgnor! Scota mia preghiera, scota mia sùplica. Anvers ëd ti as eleva mia invocassion ant l’ora dël perìcol: i sai che ti ‘t ëm rëspondras. Nosgnor! An tra tùit ij dio a-i é gnun ch’a sia coma ti! A-i é gnun ch’a peuda fé lòn ch’it fas ti! Nosgnor! Tùit ij pòpoj ch’it l’has creà a vniran a prostërnesse dëdnans a ti e a daran glòria a tò nòm. Përchè ti ‘t ses grand, Nosgnor, e it fas ëd maravije! Mach ti it ses Dé. Mostrame toe vie e mi im ancaminrai an toa vrita. Acòrd-me la purëssa dël cheur parèj ch’it daga onor! Nosgnor, mè Dé! Con tut mè cheur it laudrai, i darai glòria a tò nòm për sèmper. L’amor ch’it l’has për mi a l’é bin grand: it l’has salvame da la tèra dij mòrt. Nosgnor! Ëd gent malgrassiosa a l’é levasse contra mi, na banda ‘d sassin a serca ‘d masseme. Për lor ti ‘t ses un dio da rije. Tutun ti, Nosgnor, it ses un Dé ‘d compassion e ‘d bontà, ch’a castiga mai volenté e ch’a l’é fedel e rich d’amor. Vard-me e abie pietà ‘d mi. Dà toa fòrsa a tò servent, salva ‘l fieul ëd toa serventa. Dame ‘n segn ëd toa bontà e coj ch’am m’han an òdio a lo vëddran e a saran dësvergognà, përchè ti, Nosgnor, it ses mè agiùt e consolassion” (Salm 86:1-10, 16-17).Le leture dë sta Duminica: Genesi 21:8-21; Salm 86:1-10, 16-17; Roman 6:1b-11, Maté 10:24-39


text:
N cont de nëus
Dal 1996 iel tla Provinzia Autonoma de Bulsan - Südtirol n servisc meteorologich autonom. Dl prim ti univel pità a tlienc privac i publics n iede al dì ntan l’ena nfurmazions sun l tëmp y na previjion per i proscimi trëi, cater dis. Da n valgun ani sons n team meteorologich metù adum da trëi meteorologs. A chësta moda pudons śën pité nfurmazions meteorologiches per bën 365 dis al ann.
Tla Repartizion Prutezion contra l meldefuech y Prutezion zevila dla Provinzia Autonoma de Bulsan - Südtirol se portel pro na custelazion ideala ajache l ruva tlo adum trëi servijes che ie cunliei a na maniera strënta te ciamps defrënc. Chisc ie l servisc idrologich, l servisc prevenzion levines y l servisc meteorologich. Adum possa chisc trëi servijes se nuzé de ressurses sciche na rë ampla de muserazion, n radar dl tëmp sun l Gantkofel y nfurmazions a livel europeich.
A chësta moda iel garantì che l vënie fat previjions dl tëmp pusciblmënter prezises per i tlienc curian nce duc i autri bujëns de nfurmazion n cont dl tëmp da pert de d’autra istituzions publiches.
Sce ulessais ve mëter n cuntat cun nëus pervia de nfurmazions o prodoc speziei, pudëis nes arjonjer tres e-mail sota meteo@provinzia.bz.it.
Oradechël nes fejel plajëi giapé nfurmazions y prupostes da pert de nosc tlienc y son for davierc per uni sort de critica costrutiva.
Team atuel dl servisc meteorologich provinziel
Meteorologs: Günther Geier, Dieter Peterlin, Philipp Tartarotti y Lukas Rastner.
Tecnich radar: Mauro Tollardo


text:
2
Ël Signor as arcòrda dla fidelità che Israel a l'avìa ant ël
pasà
2:1 La paròla che Nosgnor a l'ha adrëssame a dis: 2:2
"Vaje a crijé sòn a j'orije 'd Gerusalem. Nosgnor a dis sòn:
mi im n'avìso dl'afession ëd toa gioventura, dl'amor ëd toe
promësse quand che ti 't marciave darera 'd mi and ël desert, an na
tèra ch'a l'avìa pa avù dë smens. 2:3 Israel a l'era na
part santa për Nosgnor, le primìssie 'd soa cujìia; tuti coj ch'a
ne mangiavo a j'ero an colpa, ël maleur a fonfava ant lor",
Oràcol ëd Nosgnor.
Ël Signor a 'rciama a la memòria 'd lor l'anfedeltà dij sò antich
ëd lor
2:4 Scoté la paròla 'd Nosgnor, ca 'd Giacòb e tute le
famije dla ca d'Israel. 2:5 Sòn a dis Nosgnor: An che ij
vòstri pare a l'han trovame nen giust, quand che a son ëslontanasse
da mi për deje dapress a la vanità e vnì lor midem vanità a
dzoneus? 2:6 Lor a l'han nen dit: 'Andona é-lo Nosgnor, col
ch'a l'ha fane monté dal pais d'Egit e ch'a l'ha fane marcé and ël
desert ant un gerb pien ëd balatron, ant na tèra sëcca e scura,
pòst andova ch'a-i passa gnun, e pa n'òm a veul ësteje? 2:7
Pertant mi i l'hai mnave ant ël pais dla montagna dël Carnel për
arpateve con soa fruta e soe ròbe bon-e; vojàutri i seve intraje e
i l'eve anflà mè pais, mia ardità, voi i l'eva fala vnì
n'abominassion. 2:8 Ij sacerdòt a disìo: 'Andova ch'a l'é
Nosgnor?'. Ij depositari dla lej a l'han pa conossume; ij pastor a
son arvirasse contra 'd mi; ij profeta a l'han profetisà për Baal,
a son andaje dapress a dj'ìdoj sensa potensa.
Ël Signor a-j fà l'acusa d'adulteri ëspiritual
2:9 Ancor mi i vado a lamenteme 'd vojàutri", Oràcol ëd
Nosgnor, "e a fé plenta contra ij fieuj dij vòstri fieuj. 2:10
Passé donca ant jj'isole 'd Sipr e vardé, mandeje a ciamé a Chedar
e beiché da bin, vardé s'a j'é mai produvusse na ròba parèj!
2:11 Miraco che na nassion a cambia ij sò dé? E mia gent a
l'ha cambià soa glòria con l'ampotensa! 2:12 Cei, resté
sensa paròle, sburdive, sesì da n'oror grand", Oràcol ëd
Nosgnor. 2:13 "Përchè mè pòpol a l'ha fàit doi
delit: lor a l'han chitame, Mi, la surgiss d'eva viva, për escavesse
d'adòss, për fesse 'd sisterne chërpà ch'a ten-o nen l'eva.
Israel a buta soa fiusa ant ij sò alià e nen an Dé. 2:14
L'é-lo në sciav, Israel? Un sërvent, përchè as ne faso 'd ròba
soa? 2:15 Contra 'd chiel ij leon a àusso soa vos, a posso sò
braj. Lor a l'han fàit ëvnì soa tèra 'n desert, soe sità brusà
a l'han pa pì 'd gent. 2:16 Fin-a coj ëd Memfi e 'd Tell
Defenneh a l'han tosonate la testa! 2:17 Ses-to ne ti ch'it
l'has causà sòn për avèj chità Nosgnor tò Dé, quand che at
guidava an s' toa stra?
2:18 E adess, lòn ch'a serv-lo perte për l'Egit a bèive
l'eva dël Nil? Lòn ch'a serv-lo parte për l'Assiria a bèive l'eva
ël fium? 2:19 Che ti 't sie castigà da toa gramissia midema
e che toe anfedeltà a peusso punite! Comprend e varda coma ch'a l'é
brut e mèr chité Nosgnor tò Dé e 'd pì nen avèj tëmma dë
'dnans ëd mi". Oràcol dël Signor ëd j'Armeje. Ël Signor a
l'é esasperà da la testarda idolatrìa d'Israel 2:20 Ohi, da
vàire ti 't l'has ës-ciapà tò giov, rompù toe stache, ti 't
l'has dit: 'Mi i servirai pa'. E për lòn, dzora tute le colin-e
àute e sota tuti j'erbo verd, ti 't ses cogiate parèj 'd na
bagassa.
2:21 Mi, contut, i l'avìa piantate coma n'erbo sernù, tut
antregh dë smens soasìa. Com it l'has fàit a cambiete për mi an
such servaj ëd na vigna strangera? 2:22 Quand che ti 't faras
la lessìa con la potassa, an butandje motobin ëd savon, toa
përversità a restrà marcà dë 'dnans a mi", Oràcol ëd
Nosgnor Dé. 2:23 "Coma che 't ancales-to a dì: 'I son
pa maunëtta, i l'hai nen seguità ij Baal'. Varda le pianà 'nt la
Valada, arconòss lòn che ti 't l'has fàit. Gamela sensa sust, che
a cor da tute le bande. 2:24 Sòma servaja costomà al desert;
ant ël gigèt ëd toa anvìa it susnisse l'ària; chi a peul fermé
tò desideri? Coj ch'a la serco a l'hai mai da strachesse; an sò
mèis a la trovran sèmper. 2:25 Bèica bin che tò pé a vada
pa a resté dëscaussà e che toa gola a sia nen sùita! Ma ti 't
rësponde: 'Nò, a serv a nen, përchè mi i veuj bin a jë strangé,
i veuj andeje dapress'.
2:26 Coma ch'as vërgògna 'n làder ciapà an sël lobiòt,
parèj coj ëd la ca d'Israel a saran moch moch, lor, ij sò rè, sò
cap, ij sò sacerdòt e ij sò profeta. 2:27 A-j diso a un
tòch ëd bòsch: 'Ti 't ses mè pare', e a na pera 'It l'has
generame'. A mi am viro le spale e nen la front; ma al temp dël
maleur a crijo: "Àuss-te, salva nojàutri!". 2:28 E
'ndova ch'a son ij dio ch'i seve fave? Ch'as àusso, se a peulo
salvete, ant ël temp ëd tò maleur; përchè ij tò dio a son an
bon nùmer parèj dle toe sità! 2:29 Përchè iv la pijeve
con mi? Tuti voi i seve nen stame fedej". Oràcol ëd Nosgnor.
2:30 A dzoneus a l'han frapà ij vòstri fieuj, vojàutri i
l'eve pa amprendù la lession. Vòstra midema spa a l'ha mangià
parèj d'un leon ch'a dëstruv.
2:31 Che
generassion! Pròpi voi i deve da ment a la paròla 'd Nosgnor!
Son-ne miraco vnùit a esse un desert për Israel o na tèra 'd top
ës-ciass? Përchè mia gent a dis: i soma vnùit grand, i faroma pa
pì artorn da ti? 2:32 As dësmentia fòrse na sposa dij sò
ornament, na vèrgin ëd soa s-cirpa? Pura mia gent a l'è pì nen
visass-ne 'd mi për vàire temp. 2:33 Coma ch' it ses bon a
serne toa stra an sërcand chi ch'at veul bin! Për lòn it l'has
mostraje toe costume 'dcò a le ludrie. 2:34 Fin-a an brova 'd
toe vestimente as treuva 'l sangh ëd pòvra gent, ch'it l'has nen
ciapà mentre a scassinavo, ma davzin a tute le roj. 2:35 Pura
ti 't proteste: "Mi i son nossent, soa flin-a a l'é già
lontan-a da mi. I son sì a intré 'n giudissi con ti, përchè ti 't
l'has dit: ' I l'hai pa pecà. 2:36 Përchè it ses ardovute
tant vil ant ël cambié stra? Ëdcò da l'Egit it saras delusa coma
che ti 't ses ëstalo da l'Assiria. 2:37 Ëdcò da là it
torneras con le man an sla testa, përchè Nosgnor a l'ha taparà vìa
coj ch'it l'avìe fiusa: gnun vantagi da lor.
À à È è É é Ì ì Ò ò Ó ó Ù ù Ë ë


text:
Gorgonzoeula
Gorgonzoeula (Gorgonzola in Lengua italiana) l'è on comun de la Provincia de Milan con 20 233 abitant.
Probabilment el sò nòmm el vegn de la dea Concordia, trasformaa in Concordiola e dòpo Gorgonzola.
Gh'è dò fest principal in del paes: quella del formagg Gorgonzoeula, a la fin de settember, e quella de Santa Caterina, al 25 de november
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gorgonzoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Nagin recurs cunter nov hotel Acla da Fontauna
- Gievgia, 9.4.2015, 15:45
La suprastanza communala da Mustér ha dà la lubientscha da construcziun per il hotel Acla da Fontauna, quai cun la resalva da dus giavischs inoltrads da persunas privatas ed il consentiment d'uffizis chantunals.
L'entschatta mars è la dumonda da construcziun per in hotel cun 150 chombras e 300 letgs vegnida publitgada. Cun excepziun da dus giavischs n'hai dà nagins recurs cunter il project, quai scriva l'agentura da novitads rumantscha. La Societad da svilup dal project Acla da Fontauna vul spetgar giu la lubientscha da bajegiar e va lura a la tschertga d'investiders.
RR novitads 16.00


text:
Nus avain anc betg publitgà ils texts da la davosa pagina da las vuschs giuvnas. La pagina dal settember cumpara pir oz en la rait. Perquai è in abo da la Quotidiana tuttina anc ina buna opziun. Il november ha il proxim eveniment intercultural da destruir e construir mirs lieu ad Israel. Per savair co che quai vesa ora pon ins leger il text dad Indra-Maria Decurtins che es stada en l’Irlandia. Dal festival da minoritads a Gdansk/Danzig en Pologna scriva Angelica Augustin che è sco Indra-Maria Decurtins stada per l’emprima giada da la partida ad in’occurenza sur la GiuRu. Bun divertimaint cun ils texts e tar interess da far part ad ina tala occurenza es l’adressa da la GiuRu giuru@giuru.ch adina libra per scriver e dumandar. Medemamain pon ins adina gugent scriver contribuziuns a quest’adressa da mail. Fagess plaschair da retschaiver in u l’auter text per emprim venderdis d’october.
Telechargiar il pdf: vuschs giuvnas settember


text:
En il futur sa concentrar sin pli paucs accents
Per l’auter onn hajan ins reducì ils accents, ha ditg Marc Tischhauser, il manader dal project Program San Gottardo. L’idea saja da sa concentrar sin pli paucs projects ed uschia pudair realisar mintga project che vegnia prendì enta maun. Quai ha Tischhauser, ditg a l’emprima scuntrada da Program San Gottardo ad Ursera.
Durant la scuntrada ha Marc Tischhauser infurmà ils quatter chantuns involvids davart la lavur fatga l’onn current ed ils plans per l'auter onn.
L’onn 2012 haja il Program San Gottardo tranter auter realisà ina purschida pauschala per la senda da las quatter funtaunas. Ina senda da viandar che maina atras ils quatter chantuns a las quatter funtaunas dals quatter flum. Il Rain, la Reuss, il Ticino ed il Rodan. Il osp sa cudeschar in pachet cun hotels e tut quai ch’el dovra per quella tura.
Dar golf en la regiun dal Gottard
In auter project è la collavuraziun tranter las plazzas da golf da Sagogn, Breil, Dieni, Ursera e Goms. En il futur duain las plazzas da golf porscher in pachet ch’il osp po dar golf sin las differentas plazzas en la regiun dal Gottard.
Il Program San Gottardo 2020 vul unir ils quatter chantuns dal Gottard. Il Grischun, il Tessin, l’Uri ed il Vallais. Ils quatter chantuns duajan collavurar per che la regiun dal Gottard possia porscher attractivs spazis da viver e fermas regiuns economicas. (sm/gc/rtr)


text:
Spagnôl
Artéccol in dialatt bulgnais
Al spagnôl (ciamè anch' castigliàn) l'è 'na langua nèda int'la regiån d'la Castégglia, in mèz a la Spagna. L'è bacajè anch'in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da 500 migliòn ed cristiàn.
L'al fà pèrt dal gropp dal languv indo-europei, ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr, anch's ai è dal paroli ch'al vénen da l areb.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai è di quî int'al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa (latén: vita, spagnôl vida), la palatalizaziån (latén: annum, spagnôl año), al ditongaziòn dal vuchèl srè e/o dal latén vulghèr (latén: terra, spagnôl tierra; latén: novum, spagnôl nuevo); quassti canbiaziòn funètichi as troven anch' in dagli ètri languv d'l Europa.
Artéccol in dialètt mudnés
Al spagnòl (ciamê anch' castiàn) l'è 'na léngua nèda in dla regiòun dla Castìa, in mèz a la Spagna. L'è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da 330 miliòun ed cristiàn.
L'al fà pèrt dal grópp di léngui indo-europei, gnùdi só da l'evoluziòun dal latèin vulghèr, anch s'agh én dal paròli ch'él vìnen da l'èreb.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Agh én dal paròli in dal spagnòl ch'i én di mòndi cumpàgn al latèin (lat: vita, spa:vida), la palatalisaziòun (latèin: annum, spagnòl año), la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e/o d'al latèin vulghèr (latèin: terra, spagnòl tierra; latèin: novum, spagnòl nuevo); sti cambiamèint funètici i-s càten anch in di ètri léngui dl'Europa.


text:
Laura Ludwig e Kira Walkenhorst èn campiunessas mundialas
- Sonda, 5.8.2017, 17:41
Las duas Tudestgas ch'èn era campiunessas olimpicas han gudagnà il final dals campiunadis mundials da beachvolley a Vienna.
Cun quella victoria han las duas sportistas da la Germania encurunà ina sesiun in zic malreussida. Ellas han gudagnà il final cunter las Americanas Lauren Fendrick ed April Ross cun 19:21, 21:13 e 15:9. Per il duo tudestg che ha gudagnà il 2016 aur als gieus olimpics a Rio de Janeiro sco emprima equipa europeica èsi ussa l'emprim titel da campiunadi mundial.
La medaglia da bronz va a las favuritas brasilianas Larissa e Talita. En il mezfinal avevan ellas anc pers cunter las Tudestgas Laura Ludwig e Kira Walkenhorst. Ils dus duos svizzers Hüberli / Betschart e Heidrich / Vergé-Dépré èn gia crudads or en l'otgavelfinal.
RR Sportissimo 17:00


text:
Ogècc Transnetünià
I ogècc transnetünià i è töcc chèi ogècc del Sistema Solar che g'ha l'òrbita del töt, o apéna 'na part, de là de l'òrbita del pianeta Netuno. La regiù del nòst sistema solàr che se tróa de là de Netùno l'è sudividìda en setùr che se ciàma Fasa de Kuiper e Nigol de Oort. En oservasiù de 'na deciziù de la Üniù Astronòmica Internasiunàla de l'11 de zögn del 2008 i pianeti nani transnetünià i vé definìcc plutòide.
Per riferìs ai ogècc trasnetünià, endel ambiènt scentìfich, se dòpra de spès l'abreviasiù TNO (del inglés Trans Neptunian Object). Ale olte se dòpra apò a la abreviasiù KBO (de l'inglés Kuiper Belt Object), che però l'è mìa del töt corèt. I TNO i töl dét, 'ntra i óter, pò a i còrp del Nìgol de Oort e i KBO. Chèsti öltem, i è dividìcc apò a 'n plütì e cübewà.
Per via de sèrte pertürbasiù 'ndèle òrbite dei pianéti cunusìcc al prensépe dei agn 90 del sècol XX, e cunsideràde el rezültàt de l'asiù de la gravità (la fórsa de atrasiù 'ntra tüta la matéria dotàda de màsa) sùra i stès pianéti, se ipotizàa che gh'ìes amò giü o piö pianéti de là de l'òrbita de Netuno che gh'ìa gnemò stat identificàt. Giöna de chèste teurìe le gh'ìa minàt a scuprì Netuno, sö la bàze de le distursiù de l'òrbita de Urano. La resérca de chèsti còrp teòrich la g'ha portàt a troà Plutone e, de alùra, s'è de fat troàt en quach ogèt de 'na sèrta emportànsa ma tròp pesègn per spiegà le pertürbasiù. A la fì, gh'è stat controlàt bé i càlcoi de la masa de Netuno e s'è dimustràt che el probléma de le pertürbasiù de le òrbite l'izistìa mìa.
Cuntegnüü
Ogècc piö emportàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endel zögn del 2005 el nömer de chèsti ogècc l'ìa de piö de 'n miér, dei quài en sentenér i gh'ìa 'n òrbita determinada con preciziù, e, per conseguènsa, 'na nömerasiù definitìva del Minor Planet Center.
Fasa de Kuiper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Plütì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Plutone
- (385135) 1993 RO
- 1993 RP
- (15788) 1993 SB
- (15789) 1993 SC
- (28978) Ixión
- Haumea
- (90482) Orcus
- Makemake
Cübewà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (15760) 1992 QB1
- 1998 WW31
- (20000) Varuna
- (50000) Quaoar
- (58534) Logos
- S/2001 (58534) Zoe Lüna de Logos
- (174567) Varda
Twotì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disch sparnegat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nigol de Oort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Plütì e plutoide[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è de stà atènti a mìa sconfónder le definisiù de plütì e plutoide. Ognöna de chèste dò categurie le töl ensèma ogècc transnetünià che, aisebé che i pöde apartègner a töte dò al stès tép, ognöna le g'ha come requizìt dele caraterìstiche diferènte:
- I plütì i è ogècc trasnetünià che g'ha caraterìstiche orbitàle che se 'nsomèa a chèle de Plutone, sensa stà a ardà le sò dimensiù.
- I plutoidi i è ogècc trasnnetünià che g'ha dimensiù presapóch compagn de chèle de Plutone, sènsa stà a ardà che tìpo de òrbita che i g'habe.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lista de objetos transneptunianos de la IAU (en inglés)
- Universidad de Arizona (en inglés)
- Revista Scientific American) (en inglés)


text:
In’unda da violenza en la Tirchia
- Glindesdi, 10.8.2015, 16:24
Apparentamain ha ina gruppa d'extremists da la sanestra surpiglià la responsabladad per las attatgas sin il consulat american en la metropola tirca Istanbul.
Tenor l'agentura da novitads Reuters scrivia la gruppa sin sia pagina d'internet, ch'ils Stadis Unids sajan "Inimis dals pievels dal Proxim Orient."
Sper las attatgas sin il consulat american hai era dà attatgas sin in post da polizia ad Istanbul. Almain 3 persunas èn mortas. Attatgas cun plirs morts vegnan plinavant annunziadas en las regiuns curdas en il sidost da la Tirchia.
RR Novitads 16:00


text:
martedì 3 gennaio 2017
Ël sërvent ëd Nosgnor (Duminica 8.1.2017)
Leture bibliche për Duminica l’8 ‘d Gené 2017, la prima Duminica apress l’Epifanìa - Ricorensa dël Batèsim ëd Nosgnor Gesù Crist
Le Scriture Sante antreghe a l’han për sò bu ëd presenté al mond Gesù Crist, col che Nosgnor a l’ha stabilì për salvé l’umanità dal pëccà e për ristabilì la comunion dj’uman con Dé, sò Creator. Ij profeta dël Testament Vej a presento ‘l Salvator an manere diverse. Nòstre leture d’ancheuj an lo presento coma ‘l Sërvent ëd Nosgnor pr’ ecelensa. La presentassion ëd Gesù Crist an pùblich e l’inaugurassion ëd sò ministeri a l’era stàita fidà a Gioann ël Batesator. Ant l’ocasion ëd col batèsim Dé ‘l Pare a lo proclama ciàir e lë Spirit Sant a lo consacra ‘d manera ufissial. Coll-lì a l’é ‘l contnù dla sconda letura. La vtersa letura a l’é ‘n tòch dla proclamassion dl’apòstol Pé ch’a fortiss che chionque a chërd an Chiel a 'rseiv l’armission dij pecà grassie a sò nòm.
Leture; Isaia 42:1-9; At 10:34-43 Maté 3:13-17 Salm 29
Orassion: Pare dël cél! Ti, che, ant ël batèsim ëd Gesù ant ël fium Giordan, it l'has proclamalo tò Fieul bin-amà e ch'i l'has onzulo con lë Spirit Sant: acòrdane che tuti coj ch'a son batesà an sò Nòm a sìo fedej al Pat ch'a l'han fàit e ch'a lo confesso coragios coma Signor e Salvator; che con Ti e con lë Spiri Sant a viv e a regna, un sol Dé, an glòria eterna. Amen.
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Populus
L'albera (se dix anca "albara", "pobia", e, de rar, "pobla"[1]. Indel oltrepò paves qella bianca la se ciama "tavarner") l’è un jener de pianta de la fameia de le Salicaceae qe la comprend pressapoc trenta tipi de piante, qe in latin le se ciama tœte populus, e qe le cress soratœt indel emisfer boreal.
Cuntegnüü
Carateristege jenerai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alteza de le albere la va dai 15 ai 20 meter, cont el fust qe al pœl havir-g plussee de 2,5 meter de circonferenza.
La crœsta de le piante jovine l'è lissa, e el color al va dal bianc, al virdisin e al grix scur, e de spess l'è piena de macie picinine come de le pànere; le crœste de le piante plussee veggie de solit le diventa derœçe e piene de crespe.
I bœtts i è forts e apicai, çoè i se trova a la fin dei ram (al contrare dei so "cusin" salex). Le foie i è metide a spiral e la so forma la varia dal triangol al sercc o, plussee de rar, la foia l'è lobada e la g'ha el gambin long.
Le speci qe le se ciama Populus e Aegiros le g'ha i gambin picen e piats, e quand qe bofa el vent le foie le se mœv e par qe la pianta la treme tœta. Le dimension de le foie le varia da una pianta a l’oltra e de spess le cambia de color in autœm e le diventa jalde e dorade[2][3].
Tœte le speci de albere de solit i è dioiqe, çoè una pianta la g'ha tœts duu i sess, però g'è de le speci qe i è monoiqe; se riess sœbet a capir quai i è le piante feminii e qelle masqii: le prime le g'ha i ram grands, el foiam volominos e i bœtts gross, invece le oltre i è plussee slanciade e le g’ha plussee tanti bœtts picinin. Tant temp fa se pensava infina qe i era do speci diverse de piante.
A 10-15 agn le albere le cominça a fa i fior e a moltiplicar-ss. I fior i compariss al princepe de la primavera, prima qe vegne fœra le foie. I se presenta con de le infiorescenze a ament slongads e pendents. I fior masqii i è plussee curts e i compariss prima de qei feminii qe i g'ha i aments plussee long e pendents. I frœts i è faits da capsule de color vird o ross scur, e i maruda a meza estat. I g'ha dent tante armine maron qe le ven portade via dal vent con dei piumin qe i se ciama papo e i someia al coton (in ingles defat le albere le se ciama cottontree "alber del coton")[2].
Le piante de la sezion Aegiros le de trova plussee indele zone umide e long le rive dei fiœm. Qelle de la sezion Populus i è forse le piante latifoie qe i è plussee facil de trovar indel emisfer boreal[2]. L’è una pianta sempervirda, perqè le foie anca se in autœm le diventa jalde, le resta tacade a la pianta per tœt l'inverne.
Speci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El jener Populus l'è dividid in cinq sezion, e ognuna la g'ha el so nœmer de speci:
- Aegiros[4] - albera nigra (Nord Amerega, Europa Medi Orient);
- Populus deltoides – albera deltoid (Nord Amerega orientale);
- Populus fremontii – albera del Freemont (Nord Amerega ocidentala);
- Populus nigra – albera nigra (Europa);
- Populus × canadensis (P. nigra × P. deltoides) - albera nigra ibrida.
- Populus – albera bianca e tremola (climi freids-temperads e, plussee a sud, in montagna):
- Populus tremula – albera tremola europea (Europa, Asia Setentrionala);
- Populus adenopoda - (Orient Estremo);
- Populus alba – albera bianca (da l'Europa a l'Asia Centrala);
- Populus × canescens (P. alba × P. tremula) – albera grisa;
- Populus grandidentata - (Nord Amerega oriental);
- Populus sieboldii - (Orient Estremo);
- Populus tremuloides - (Nord Amerega).
- Tacamahaca – albera balsamega (climi freids-temperads del Nord Amerega e Asia):
- Populus angustifolia - (Amerega centro-setentrionala);
- Populus balsamifera – albera balsamega (Nord Amerega setentrionala);
- Populus laurifolia - (Asia centrala);
- Populus maximowiczii - (Asia setentrionala);
- Populus simonii - (Asia nord-orientala);
- Populus szechuanica (Asia nord-orientala);
- Populus trichocarpa - (Nord Amerega ocidentala);
- Populus tristis - (Asia setentrionala).
- Leucoides - (climi colds-temperads del Nord Amerega oriental e de Asia orientala):
- Populus heterophylla - (Nord Amerega sud-oriental);
- Populus lasiocarpa - (Asia orientala);
- Populus wilsonii - (Asia orientala).
- Turanga – albera subtropicala (climi subtropicai e tropicai de l’Asia sud-ocidentala e de l’Afrega orientala):
- Populus euphratica - (Asia sud-ocidentala)
- Populus ilicifolia - (Afrega orientala)
- Abaso – albera messicana (climi subtropicai e tropicai del Messic)
- Populus guzmanantlensis - (Messic)
- Populus mexicana - (Messic).
In Italia, qe le cress de so, indel grœp dei Populus g’è noma le albere bianqe e qelle tremole, e indel grœp dei Aigeiros g’è le albere nigre.
Coltivazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le albere le se pianta per la so legna qe la se usa per esempe indela fabricazion dei foi de compensat, de le cassete de legn, de la carta, dei zolfanei. La se usa anca per ornar i parc, i jardin e i viai de le citaa.
Ge vœl tanta lux per coltivar le albere e anca un terren umid e fertil, senza restagn de aqua; se dovra anca dei trataments contra i parasiti dei tronc e de le foie.
In natura le albere le se moltiplica con la somenza qe la viaja indei piumin (aments), per la coltivazion invece se dopra dei toqei de pianta qe i è tratads in manera de far-g meter fœra le radix (talea).
In Italia le albere le se coltiva soratœt per fa i panei de compensat e la pianta l’è faita cresser per 9-12 agn, prima de taiar-la.
L’albera la pœl viver infina a 200-400 agn.
La coltivazion de le albere in Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indel'ultem censiment del 2000 in Italia g’era 83.368 etar de bosc de albere dividids in 25.022 aziende agricole. Dopo g’era anca 35.000 etar de bosc de albere miga inserids indele aziende agricole. Donca el total dei bosc de albere in Italia l’è de pressapoc 120.000 etar[5].
La superfiç totala l’è però adree a diminuir dai agn setanta, quand qe l’era de 150.000 etar noma qella de le aziende agricole.
Plussee del 70% dei bosc de albere in Italia i è indela Pianura Padana.
Ogni etar de bosc de albere al produx in media 15 tonelade de legn tœts i agn[6]. La quantitaa totala de la legna de le albere l’è el 45-50% de tœta la produzion nazionala de legnam[7].
La coltivazion de le albere l’è l’uneg esempe de produzion de alber qe l’è degn de vesser regordad in Italia.
Clonazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Italia, la clonazion de qell jener de pianta qé l’è faita col control de la Commissione nazionale per il Pioppo, çoè la Comission nazionala per l’Albera, qe la classifega i cloni dent ind un rejister fait aposta (in italian, el “Registro nazionale dei cloni forestali”) perqè i sies certifegats con la so jœsta identitaa e le so carateristege.
Curiositaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I dix qe el nom de la Piazza “del Popol” a Roma al dipend dal fato qe una volta al so post g’era un bosqett de albere nigre (però l’orijen vera de la parolla l’è diferenta[8]).
- El legn de l’albera l’è stad doprad da Leonardo da Vinci per piturar el so quader plussee famos, la Monna Lisa.[9]
- Indela cultura celtega l’albera – pianta dedicada ai morts in bataia – la rapresenta un segn del zodiac per qei nassids dal 4 al 8 de febrar, dal 1 al 14 de maj, dal 5 al 13 de ost, dal 3 al 11 de november: qei nassids sota qell segn qé i è malfidents, portads per la meditazion e critegon. Ge piax la natura, ma i riess miga a goder i piaxer de la veta.
- La crœsta de l’albera, dopo havir-la lavada ben la pœl vesser maiada, condida cont un poo de œle e de sal.
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://books.google.com/books?id=YPzTAgAAQBAJ&pg=PA457&lpg=PA457&dq=pobla+dialetto&source=bl&ots=t9wSZ0occQ&sig=QQGm_gF-dNAPwHNV44aImLCzd4I&hl=en&sa=X&ei=U5K9U_6DNI3IoASl5YHADQ&ved=0CEYQ6AEwCA#v=onepage&q=pobla%20dialetto&f=false
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Meikle, R. D. (1984). Willows and Poplars of Great Britain and Ireland. BSBI Handbook No. 4. ISBN 0-901158-07-0.
- ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
- ↑ Se scriv anca Aigeiros
- ↑ I nœmer i se trova su: ISTAT, CGA 2000
- ↑ Font: http://www.federlegno.it/tool/home.php?s=0,1,29,37,417,1042,1043
- ↑ Font: http://www.federlegno.it/tool/home.php?s=0,1,29,37,417,1042
- ↑ Roma, Piazza del Popolo, viaggioinitalia.info.
- ↑ Marani, Pietro. Leonardo, la Gioconda. Giunti Ed. 2003 – pag. 10


text:
Mia vita - mia musica: cun Marius Fry
- Sonda, 15.8.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 15.8.2015, 9:03, RTR
Marius Fry ha lavurà sco magister primar e real, ha studegià musica e fundà la butia da musica Frisica. Uss accorda el clavazins. Perquai di el da sasez ch'el na saja mai stà in fanaticher, ni per esser magister, ni per esser musicist da professiun, ni per esser vendider dad utensils da musica ed instruments. Sch'i va per accordar clavazins dentant sa mida quai. Il clavazin è creschì a cor a l'um da 63 onns da Mustér durant ils onns da sia vita.
Per tgi ch'el ha gia accordà in clavazin, co quai era stà sco solist sin il palc dad ina emissiun da televisiun en lingia directa u en l'emissiun pre-registrada Benissimo e pertge ch'el ha insumma studegià musica, raquinta Marius Fry en l'emissiun Mia vita mia musica.
Redacziun: Riccarda Mühlemann


text:
La via da la Lumnezia vegn schlargiada
- Gievgia, 17.8.2017, 11:21
La via chantunala tranter Valgronda e Cumbel po vegnir schlargiada sin la largezza normala da 5,8 meters.
La regenza dal chantun Grischun h approvà in project per reparar 1 km da la via da la Lumnezia. Sco ella ha communitgà, duai la via chantunala tranter Valgronda e l’entrada da Cumbel vegnir schlargiada sin la largezza normala da 5,8 meters. Plinavant vegn tranter auter renovà il sistem da drenascha ed il trassé da la via meglierada.
RR novitads 11:00


text:
Suspectà era gia pli baud en visier d'autoritads
- Mesemna, 21.12.2016, 16:15
La polizia tschertga in Tunesian. Ils documents da l’um sa chattavan en il camiun. Il requirent d’asil refusà era enconuschent a las autoritads.
Survista
- La polizia tschertga en connex cun l'attatga a Berlin in burgais tunesian.
- Ils documents d'asil da l'um èn vegnids chattads en la cabina dal camiun.
- I sa tracta d'in requirent d'asil refusà ch'aveva contact cun la scena da salafists.
- El n'ha betg pudì vegnir tramess davent perquai ch'i mancavan ils documents da remplazzament ord la Tunesia.
Suspectà na sto betg exnum esser delinquent
Il nov suspectà en connex cun l'attentat a Berlin vegn tschertgà en l'entir'Europa. Quai ha communitgà il minister da l'intern tudestg Thomas de Maizière.
El ha accentuà che l'um saja in suspectà e betg stringentamain il delinquent. I vegnia investigà en tuttas direcziuns uschia Maizière.
Um tschertgà duai esser privlus
Da l'um suspectà sa tractia tenor il minister da l'intern da Nordrhein-Westfalen d'in um giuven da la Tunesia. El è entrà il fanadur 2015 en la Germania. El saja er dà en egl cun ses contacts en la scena da salafists. L'um era gia enconuschent a la polizia ed è vegnì taxà sco privlus.
RR novitads 16:00


text:
1° ZNÄR 2009
COMBÀTOR LA POVARTÈ, COSTRUÌR LA PÄZA
1. Anca l'inìssi äd còl nóv an’ chì dezìdor fär rivär a tùtt al mè avgùrri äd päza e invidär, con còl mè Mesàgg’ chì, a riflétor sul téma: Combàtor la povartè, costruìr la päza. Zamò al mè venerè predecesór Zvàn Pàvol II, in-t-al “Messaggio per la Giornata Mondiale della Pace del 1993,” l’äva sottlineè il conseguénsi negatìvi che la situasjón äd povartè d’ intréghi popolasjón la fnìssa p’r avér su la päza. Äd fàt, la povartè la rizùlta fissa tra i fatór chi favorìsson e j agrävon i conflìtt, anca armè. A sò volta, ch’ j ùltom chi j aliménton brùtti situasjón äd povartè. « A ‘s dichiära... e la dvénta sémpor pù gräva in-t-al mónd – al scriväva Zvàn Pàvol II – n'ätra séria minàcia par la päza: parècci parsón’ni, ànsi, intréghi popolasjón i vìvon incó in condisjón d’estréma povartè. La disparitè tra sjòri e povrètt la s'é fàta pù evidénta, anca in-t-il nasjón economicamént pù zvilupädi. A ‘s tràta d’ un probléma ch’ al s'impóna ala cosiénsa äd l'umanitè, zà che il condisjón ch’a stà un gràn nùmor äd parsón’ni jén täli da oféndor la natìva dignitè e da compromèttor, äd conseguénsa, l'autentìch e armònich progrés ädla comunitè mondjäla » [1].
2. In còll contést chì, combàtor la povartè compòrta n'aténta considerasjón dal complés fenòmon ädla globalizasjón. Täla considerasjón l’é importànta zà dal pónt äd vìsta metodològich, parché al sugerìssa d’ utilizär al frùt dìl ricérchi condòtti da j economìssta e sociòlogh su tànt’ aspét ädla povartè. Al riciàm ala globalizasjón al dovrìss, però, rivestìr anca un significät spirituäl e moräl, solecitànd a guardär ai povrètt in-t-la consapévol prospetìva d’ ésor tùtt partécip äd n’ ùnnich progét divìno, còll ädla vocasjón a costituìr n'ùnnica famìja indò tùtti – parsón’ni, pòpol e nasjón – i regàlon i sò comportamént con l’ imprónta ai prinsìppi äd fraternitè e responsabilitè.
In täla prospetìva bizògna avér, ‘dla povartè, ‘na vizjón lärga e articoläda. Se la povartà la fùs sól materjäla, il siénsi sociäli ch’ i ‘s jùton a mzurär i fenòmon su la bäza di dàti äd tipo sopratùtt cuantitatìv, i sarìsson suficént a illuminärni il principäli caraterìsstichi. A ‘s sà, però, ch’ ezìssta povartè immateriäli, chi n’én mìga diréta e avtomàtica conseguénsa äd scarsitè materjäli. P’r ezémpi, in-t-il socetè äd sjòr e progredìdi ezìsta fenòmon d’ emarginasjón, povartè relasjonäla, moräla e spirituäla: a ‘s tràta äd parsón’ni interiormént dizorjentädi, chi vìvon divèrsi fórmi d’imbaràs anca s’a gh’è al benésor econòmich. A péns, da ‘na pärta, a còll ch’ vén ciamè al « sottzvilùpp moräl » [2] e, da ch' l’ätra, al conseguénsi negatìvi dal « superzvilùpp » [3]. A ‘n ém scòrd mìga che, in-t-il socetè acsì dìtti « pòvri », la crésita econòmica l’é äd spèss frenäda da impedimént culturäl, chi ’n consénton mìga n’ adeguè utilìz dil risòrsi. A résta comùncue vér che ògni fòrma äd povartè impòsta l’a gh’ ha ala pròprja ravìza al manchè rispèt äd l’ezageräda dignitè ädla parsón’na umàna. Cuand l'òmm al n’é vén mìga considerè in-t-l’ integralitè ädla sò vocasjón e a ’n ‘s rispéta mìga ilj ezigénsi äd ‘na véra « ecologìa umàna » [4], a s’é scadén’na anca il dinàmichi parvérsi ädla povartè, cme l’é evidént in socuànt ambjént su i cuäi a fermarò brevemént la mè atensjón.
Povartè e implicasjón moräli
3. La povartè l’a vén spèss relasjonäda, cme a pròprja càvsa, al zvilùp demogràfich. In conseguénsa äd còsste, j én in àt campàgni äd ridusjón dil nàsiti, condòtti a livél internasjonäl, anca con sistéma mìga rispetóz né par dignitè ädla dònna né dal dirìtt dì spóz a sarnìr responsabilmént al nùmmor di fjól [5] e spéss, còza anca pù gräva, mìga rispetóz njànca dal dirìtt ala vìtta. Al stermìnjj äd miljón äd putén mìga nasù, in nòmm ädla lòta ala povartè, costituìssa in realtè l'eliminasjón di pù povrètt tra j ésor umàn. A frónt äd còsste a résta al fàt che, in-t-al 1981, cuäzi al 40% ädla popolasjón mondiäla l’ éra sòtta ädla lìnea äd povartè asolùta, méntor incó täla percentuäla l’é sostansialmént dimezäda, e j én gnùdi fóra dala povartè popolasjón caraterizädi, p’r ätor, da un notévol incremént demogràfich. Al nùmmor adésa rilevè al mètta in evidénsa che il risórsi par risòlvor al probléma ädla povartè i gh’ sarìsson, anca in prezénsa äd ‘na crésita ädla popolasjón. A ‘n va mìga scordè che, dala fén ädla secónda guéra mondjäla a incó, la popolasjón su la téra l’é carsùda äd cuàtor miliärd e, in lärga mzùra, täl fenòmon rigvärda di Paéz che äd recént i s’én fàt fóra in-t-la séna internasjonäla cme nóvi poténsi econòmichi e j han consù un ràpid zvilùpp pròprja grasja a l'elevè nùmmor di sò abitànt. Inóltra, tra il Nasjón magiormént zvilupädi còlli con il natalitè magjóri i gòdon äd pu bón’ni potensjalitè äd zvilùp. In ätor términ, la popolasjón l’é adrè ch’l a ‘s conférma cme ‘na richèssa e mìga cme un fatór äd povartè.
4. N ätra preocupasjón j én il malatjj catìvi cuäli, p’r ezémpi, la malaria, la tubercolòzi e l'AIDS, che, in-t-la mzùra chi colpìsson i setór produtìv ädla popolasjón, influìsson grandemént su al pegioramént dil condisjón generäli dal Paéz. I tentatìv äd frenär il conseguénsi äd ch’ il malattjj chì in-t-la popolasjón mìga sémpor i gh’han di rizultät significatìv. Capita, inóltra, che i Paéz vìtimi äd socuànti dil täli pandemie, par fär frónt, i gh’ àbjon da subìr i ricàt äd chi condisjón’na j aiùt econòmich a l'atuasjón äd polìtiche conträri ala vìtta. L’é sopratùtt difìccil combàtor l'AIDS, dramàtica causa äd povartè, s’ a ’n s’ afrónta mìga il problemàtichi moräli che la difuzjón dal virus l’é colegäda. Ocòrra prìmma äd tùtt färos càrich dil campàgni chi dàgon educasjón specialmént ai giòvvon a ‘na sesualitè pienamént rispondénta ala dignitè ädla parsón’na; inisjatìvi fàti in-t-al séns j han zà dè i frùt significatìv, in-t-al fär diminuìr la difuzjón äd l'AIDS. Ocòrrra pò mèttor a dispozisjón anca di pòpol povrètt il medzén’ni e il cùri necesäri; perciò s’ inténda ‘na decìza promosjón ädla ricérca médica e dilj inovasjón curatìvi e, cuand l’é necesäri, n'aplicasjón elàstica dil règoli internasjonäli äd protesjón ädla propritè inteletuäla, acsì da garantìr a tùtt il curi sanitäri normäli.
5. Un tèrs ambì, ogét d’ atensjón in-t-i progràma äd lòta ala povartè l’ é ch’ al n’in mòsstra l'intèrna dimensjón moräla, l’é la povartè di putén. Cuand la povartè la colpìssa ‘na famìja, i putén j én il vìtimi pù espòsti: cuäzi la metè äd còjj chi vìvon in povartè asolùta incó l’é rappresentäda dai putén. Considerär la povartè e mèttros dala pärta di putén òbliga a tgnìr prioritäri ch’ i objetiv ch’ interéson pù diretamént cme, p’r ezémpi, la cura dil mädri, l'impìggn educatìv, l'acés ai vacén, al cùri di dotór e l'acua potàbil, la salvaguärdia äd l'ambiént e, in particolär, l'impìggn a diféza ädla famìja e la stabilitè dil relasjón al sò intèron. Cuand la famìja la dvénta pù débol i dàn i ricàdon inevitabilmént su i putén. Indò a ‘n è mìga tuteläda la dignitè ädla dònna e ‘dla màma, a risentìron j én ancòrra principalmént i fjó.
6. Un cuärt ambì che, dal pónt äd vìssta moräl, al mèrita particolär atensjón l’é la relasjón ezistént tra disärmi e zvilùpp. A dà preocupasjón l'atuäl livél globäl äd spéza militära. Cme j ho zà avù manéra äd sotlineär, càpita che « ilj ingénti risórsi materiäli e umàni impiegädi p’r il spézi militäri e p’r i armamént i vénon äd fàt tirädi via dai progét di zvilùpp di pòpol, specialmént äd còjj pù povrètt e bizognóz d’ésor iutè. E còsste al va cóntra a cuànt aférma la stésa Cärta dil Nasjón Unìdi, ch’ l’ impìggna la comunitè internasjonäla, i Stät in particolär, a “promóvor al stabilimént e al mantenimént ädla päza e la sicurèssaa internasjnäla col mìnim dispéndi dil risòrsi umàni e econòmich mondjäli p’r i armamént” (art. 26) » [6].
Còll stät äd còzi chì al n’è facilita mìga, ansi al fa da ostàcol serjamént al ragiungimént di grànd objetìv äd zvilùp ädla comunitè internasjonäla. Inóltra, n’ ecesìv crèsor ädla spéza militära a mètta in rìscgh d’ acelerär ‘na córsa a j armamént ch’ l’a càvza sàchi äd sotzvilùpp e disperasjón, e a ‘s trasfórma acsì paradosalmént in fatór d’ instabilitè, äd tensjón e conflìtt. Cme l’ ha sapientemént afermè al mè venerè Predecesór Pàvol VI, « al zvilùp l’é al nóv nòm ädla päza » [7]. I Stät jén partànt ciamè a ‘na séria riflesjón sul pù profóndi ragjón di conflìt, piè äd spèss da l'ingiustìssia, e a provèddrov con ‘na coragjósasa autocrìtica. S ‘a ‘s rivrà a un milioramént di rapòrt, a ‘s dovrìs consentìr ‘na ridusjón dil spézi p’r i armamént. Il risórsi risparmjädi i podràn ésor destinädi a progét äd zvilùp dil parsón’ni e di pòpol pù povrèt e bizognóz: l'impìggn profùz in còl séns chì l’ é un impìggn par la päza a l'intèron ädla famìja umàna.
7. Un cuìnt ambì relatìv ala lòta ala povartè materjäla riguärda l'atuäla crìzi alimentär, ch’l’a mètta in perìccol al sodisfacimént di bizòggn principäl. Täl crìzi l’é caraterizäda mìga tànt da insuficjénsa äd magnär, cuant da dificoltè d’ acés a còsste e da fenòmon speculatìv perciò da carénsi äd n’asét d istitusjón polìtichi e econòmichi in gräd äd fär frónta al necesitè e ilj emergénsi. La mälnutrisjón la pól anca provocär di gròs dàn psicològich al popolasjón, privànd parècci parsón’ni dilj energìj necesäri par gnìr fóra, sènsa specjäl aiùt, dala sò situasjón äd povartè. E còsste al contribuìssa a zlargär il fòrbzi dil disugualjànsi, provocànd reasjón chi rìsgjon äd diventär violénti. I dät su l'andamént ädla povartè relatìva in-t-i ùltom decéni i dàn tùtt n’ aumént ädla divarsitè tra sjòri e povrètt. Càvza principäli äd còl fenòmon chì jén sénsa dùbbi, da ‘na pärta, al cambjamént tecnològich, che i sò benefìssi i ‘s concéntron in-t-la fàsa pù älta ädla distribusjón dal rédit e, da l'ätra, la dinàmica di prési di prodòt industrjäl, chi crèsson mólt pù velocemént di prési di prodòt agrìccol e dil matérjj prìmmi in posés di Paéz pù povrètt. Càpita acsì che la magjór pärta ädla popolasjón di Paéz pù povrètt la sòfra äd ‘na dòppia marginalizasjón, in términ sia äd rédit pù bàs sia äd prési pù ält.
Lòta ala povartè e solidarietè globäla
8. Vùnna dil strädi principäli par costruìr la päza l’é ‘na globalizasjón finalizäda a intarés ädla grànda famìja umàna [8]. Par govarnär la globalizasjón ocòrra però ‘na fòrta solidarietè globäla [9] tra Paéz sjòr e Paéz povrètt, anca a l'intéron di sìnngol Paéz, anca se sjòr. L’é necesäri un « còdic’ étich cmón » [10], con il sò nòrmi chi ‘n gàbjon mìga sól un caràtor convensjonäl, ma chi sìon radicädi in-t-la lègia naturäla isscrìta dal Creatór in-t-la cosiénsa äd tùtt i ésor umàn (cfr Rm 2,14-15). N’ avertìssa mìga fòrsi ognjón ‘d nojätor in-t-l’ ìntim ädla cosiénsa l'apél a recär al pròpri contribùt al bén cmón e ala päza socjäla? La globalizasjón l’ elìmina sèrti bariéri, ma còsste a ‘n vól mìga dìr che a ‘n ‘in pòsa mìga costruìr dil nóvi; azvén’na i pòpol, ma la zvinànsa spasjäla e temporäla la ‘n fa mìga da lè il condisjón par ‘na véra comunjón e un'avténtica päza. La marginalizasjón di povrètt dal pjanéta la pól catär vàlid strumént äd riscàt in-t-la globalizasjón solamént se ógni òmm al ‘s sentirà parsonalmént frì dalj ingiustìssi ezisténti in-t-al mónd e dal violasjón di dirìt umàn insèmma a lór. La Céza, ch’ l’é « sìggn e strumént äd l'ìntima unjón con al Sgnór e äd l'unitè äd tùtt al gènnor umàn », [11] la continuarà a ofìr al sò contribùt fìn a ch’ a sìa superè l’ ingiustìssi e l’ incomprensjón e rivär a costruìr un mónd pu pacìffich e solidäl.
9. In-t-al càmp dal comèrc’ internasjonäl e dil tranzasjón finansjäri, a gh’ è incó in àt di procés chi parmètton d’ integrär pozitivamént ilj economìj, contribuénd al miglioramént dil condisjón generäli; mo a gh’é anca di procés äd séns opòst, chi divìddon e i fàn emarginär i pòpol, ideànd pericolózi premèssi par guéri e conflìt. In-t-i decéni sucesìv ala secónda guéra mondjäla, al comèrc’ internasjonäl di bén e di sarvìssi l’é carsù in manéra straordinarjamént ràpid, con un dinamìzom sénsa precedént in-t-la stòrja. Gran pärta dal comèrc’ mondjäl l’ha interesè i Paéz d’ antìga industrializasjón, con la significatìva zónta äd parècc’ Paéz emergént, dvintè rilevànt. A gh’è però d’ i ätor Paéz a bàs rédit, chi rizùlton ancòrra gravemént äd märzon rispèt ai flùs comerciäl. La sò crésita l’ha risentì negativamént dal ràpid declén, registrè in-t-i ùltim decéni, di prési di prodòt primäri, chi costituìsson la cuäzi totalitè dil sò esportasjón. In chi Paéz chì, par la gran pärta africàn, la dipendénsa dalj esportasjón di prodòt primäri la contìnva a costituìr un potént fatór äd rìsgh. A vrìss chì rinovär n’ apél parché tùtti i Paéz i gh’ àbjon il stési posibilitè d’ acés al marchè mondjäl, evitànd escluzjón e marginalizasjón.
10. ‘Na riflesjón compàgna l’a pól ésor fàta par la finànsa, ch’ l’ a riguärda vón di aspét primäri dal fenòmon ädla globalizasjón, gràsja al zvilùp äd l'eletrònica e al polìtichi äd liberalizasjón di flùs äd sòld tra i divèrs Paéz. La funsjón ogetivamént pù importànta ädla finànsa, còlla äd sostgnìr in-t-al lóngh términ la pssibilitè d’ investimént e perciò äd zvilùp, la ‘s dimòsstra incó cuant mäi fràgil: la subìssa i contracólp negatìv d’un sistéma äd scàmbi finansjäri – a livél nasjonäl e globäl - basè su ‘na lògica äd brevìssim términ, ch’al perseguìssa l'incremént dal valór dilj ativitè finansjäri e al ‘s concéntra in-t-la gestjón técnica dil divèrsi fórmi äd rìsgh. Anca la recént crìzi la dimòstra cme l'ativitè finansjäria la sia a vòlti guidäda da lògichi puramént autoreferensjäli e privè ädla considerasjón, a lóngh términ, dal bén cmón. L'apiatimént d’obietìv d’ operatór finansjäri globäl sul brevìssim términ al ridùza la capacitè ädla finànsa äd svòlgior la sò funsjón da pónt tra ‘l prezént e al futùr, a sostèggn ädla creasjón äd nóvi oportunitè äd produsjón e lavór in-t-al lóngh perìod. ‘Na finànsa apiatìda sul brév e brevìss términ l’a dvénta pericolóza par tùtti, anca par chi gh’ l’a cäva a beneficiärni durànt il fäzi äd sodisfasjón finansiäria [12].
11. Da tùtt còsste chì a vén fóra che la lòta ala povartè la richiéda ‘na cooperasjón sia sul pjàn econòmich che su còll giurìddich ch’al parmètta ala comunitè internasjonäla e in particolär ai Paéz povrètt d’individuär e atuär solusjón coordinädi p’r afrontär i probléma realizànd un eficént cuädor giurìddich par l'economìa. Al richiéda inóltra incentìv ala creasjón d’ istitusjón eficénti e partecipädi, cme pùr sostèggn par lotär cóntra la criminalitè e par promóvor ‘na cultùra ädla legalitè. D'ätra pärta, ‘ n és pól mìga negär che il polìtichi marcatamént asistensjalissti i sjón a l'orìggin äd parècc’ falimént in-t-l'aiùt ai Paéz povrètt. Investìr in-t-la formasjón dil parsón’ni e zvilupär in manéra integräda ‘na specìfica cultùra äd l'inisjatìva a pära atualmént al vér progét a médi e lóngh términ. Se ilj ativitè econòmichi i gh’han bizzògna, par zvilupäros, d’ un contést favorévol, a ‘n vól mìga dìr che l'atensjón l’a gh’ àbia da ésor tiräda via dai probléma dal rédit. Sibén a ‘s sia oportunamént sotlineè che l'aumént dal rédit pro capite al ‘n è pól mìga costituìr in asolùt al fén äd l'asjón polìttich-econòmica, a ‘n ‘s gh’à mìga però da scordär ch’ al raprezénta un strumént importànt par ragiùngior l'objetìv ädla lòta ala fàm e ala povartè asolùda. Da còll pónt äd vìssta chì a và zgombrè al càmp äd l'illuzjón che ‘na polìttica äd pura ridistribusjón ädla richèssa ezistént la pòsa risòlvor al probléma in manéra definitìva. In-t- ‘n'economja modèrna, infàti, al valór ädla richèssa al dipénda in mzùra determinànta dala capacitè äd creär rédit prezént e futùr. La creasjón äd valór la rizùlta perciò un vìncol mìga da illùz, ch’ a’s gh’ à da tgnìr cónt s ‘a ‘s vól lotär cóntra la povartè materjäla in manéra da fär efét e duratur.
12. Mèttor i povrètt al prìmm pòst a compòrta, ala fén, ch’ a s risèrva un spàsi adeguè a ‘na coréta lògica econòmica da pärta di atór dal merchè internasjonäl, a ‘na coréta lògica polìttica da pärta di atór istitusjonäl e a ‘na coréta lògica äd partecipasjón bón’na äd valorizär la socetè civìla locäla e internasjonäla. I stés organìzom internasjonäl i riconòsson incó la presjóza e al vantàg’ dilj inisjatìvi econòmichi ädla socetè civila o dilj aministrasjón locäli par la promosjón dal riscàt e äd l'incluzjón in-t-la socetè äd ch’ il fàsi ädla popolasjól ch’ j én äd spéss sòtta ala sòlia äd povartè estréma e j én al témp stèss dificilmént ragiungìbbil da j aiùt uficiäl. La stòrja dal zvilùp econòmich dal XX sécol l’ insèggna che bón’ni politichi äd zvilùp j én afidädi ala responsabilitè di òmm e ala creasjón äd pozitìv lavór fat insèmma tra i merchè, socetè civìl e Stät. In particolär, la socetè civìl la gh’ha ‘na pärta decizìva in ògni procés äd zvilùp, parchè al zvilùp lé esensjalmént un fenòmon culturäl e la cultùra la nàsa e la sé zvilùppa in-t-i pòst dal civìl [13].
13. Cme l’ha béle afermè al mè venerät Predecesór Zvàn Pàvol II, la globalizasjón « la ‘s prezénta con ‘na spicäda caraterìsstica bón’na par du vèrs » [14] perciò la va governäda con giudisjóza sagèssa. Riéntra in cla fórma äd sagèssa chì al tgnìr primariamént in cónt ilj ezigénsi di povrètt ädla téra, superànd al scàndol ädla sproporsjón ezistént tra i probléma ädla povartè e ilj amzùri che j òmm i prepäron p’r afrontärja. La sproporsjón l’é d’órdin sia culturäl e polìttich che spirituäl e moräl. A ‘s fermèmma infàti äd spèss al càvzi superficiäli e strumentäli ädla povartè, sénsa arciapär còlli ch’ j én in-t-al cór umàn, cme l'aviditè e la ristretèssa d’ orizónt. I probléma dal zvilùp, di aiùt e ädla cooperasjón internasjonäla i vénon afrontè a vòlti sénsa un vér coinvolgimént dil parsón’ni, mo cme cuestjón técnichi, chi s’eaaurìsson in-t-la predispozisión äd strutùri, in-t-la mìssa a pónt di acòrd tarifäri, in-t-al stansjamént di anònim finansjamént. La lòta ala povartè l’ha invéci bizòggn d’òmm e dònni chi vìvon in profonditè la fraternitè e chi sìon bón äd compagnär parsón’ni, famìj e comunitè in parcórs d’auténtich zvilùp umàn.
Concluzjón
14. In-t-l’'Enciclica Centesimus annus, Zvàn Pàvo II l’ amonìva par la necesitè d’ « abandonär la mentalitè ch’ la consìdera i povrètt – parsón’ni e pòpol – cme un fardél e cme fastidjózi , chi preténdon äd consumär cuant ätor j han prodòt ». « I povrètt – lu al scriväva – i dmàndon i dirìt äd partecipär al godimént di bén materjäl e äd mèttor a frùt la sò capacitè äd lavór, creànd acsì un mónd pù giùsst e par tùtti pù pròspor » [15]. In-t-l'atuäl mónd globäl l’é sémpor pù evidént che a ‘s costruìssa la päza sól se a ‘s sicùra a tùtti la posibilitè äd ‘na crésita ragionévol: il distorsjón di sistéma ingiùsst, infàti, prìmma o pò, i prezénton al cónt a tùtti. Sól la siochèssa la pól indùr a costruìr ‘na cà d’ òra, ma con dintórna al dezèrt o al degräd. La globalizasjón da par lè l’ ‘a ‘n ‘né mìga bón’na äd costruìr la päza e, in parècc’ cäz, ànsi, la fà divizjón e conflìt. L’ a rivéla putòst un bizòggn: còll d’ ésor orientäda vèrs n’ objetìv äd profónda solidarietè ch’ la pónta al bén d’ ognón e äd tùtti. In còll séns chì, la globalizasjón la va vìssta cme n'ocazjón favorévol par realizär cuälcoza d’ importànt in-t-la lòta ala povartè e par mèttor a dispozisjón ädla giustìssja e äd la päza dil risórsi fin adésa impensàbil.
15. Da sémpor la dotrén’na socjäla ädla Céza la sé interesäda di povrètt. Ai témp äd l'Enciclica Rerum novarum i povrètt j éron costituì sopratùtt da j oparäi ädla nóva socetè industrjäla; in-t-al magistéro sociäl äd Pio XI, äd Pio XII, äd Giovanni XXIII, äd Paolo VI e di Giovanni Paolo II j én stè mìss in lùza nóvi povertè man man che l'orizónt dil cuestjón sociäli al s’è zlargäva, fìn a asùmmor dimensjóm mondjäli [16]. Ch’ l’alargamént ädla cuestjón sociäla chì ala globalità al va considerè in-t-al séns mìga sól äd n'estensjón quantitatìva, mo anca d’un aprofondimént qualitatìv su l'òmm e sui bizòggn ädla famìja umàna. Par còsst la Céza, méntor la seguìssa con atensjón i atuälj fenòmon ädla globalizasjón e la sò incidénaa su la povertè umàna, la pónta i nóv aspét ädla cuestjón sociäla, mìga sól in estensjón, mo anca in profonditè, in cuant riguardànt l'identitè äd l'òmm e al sò rapòrt con al Sgnór. J én prinsìppi äd dotrén’na socjäla chi tèndon a ciarìr i nés tra povertè e globalizasjón e a orientär l'asjón vèrs la costrusjón ädla päza. Tra chi prinsìppi chì l’é al cäz äd ricordär chi, in manéra particolära, « amór preferensjäl p’r i povrètt » [17], ala lùza dal primät ädla caritè, testimoniè da tùtta la tradisjón cristjàna, a cominciär da còll ädla Cèza dilj orìggin (cfr At 4,32-36; 1 Cor 16,1; 2 Cor 8-9; Gal 2,10).
« Ognón al fàga la pärta ch’ a gh’ spéta sénsa tintonjär », a scriväva in-t-al 1891 León XIII, zontànd: « Cuant ala Céza, lè l’a ‘n lesarà mìga mancär mäi e in nisùna manéra l'òpra sòvva » [18]. Cla consapevoléssa chì l’ a compàgna anca incó l'asjón ädla Céza vèrs i povrètt, in-t-i cuäj la vèdda Crìst [19], e la sénta risonär costantemént in-t-al sò cór al mandät dal Prìncip ädla päza a j Apòstol: « Vos date illis manducare – di a lór vojätor stés da magnär » (Lc 9,13). Fedél a ch’ l’ invìd chì dal sò Sgnór, la Comunitè cristjàna l’ a ‘n mancarà mìga pertànt d’ asicurär a l'intréga famìja umàna al pròpri sostèggn in-t-i zlànc’ äd solidarietè creatìva mìga sól p’r elargìr al bondànt, mo sopratùtt par cambjär « il manéri ädi vìtta, i modél äd produsjón e äd consùm, il strutùri consolidädi äd potér che incó i ténon su le socetè » [20]. A tùtt i disépol äd Crìsst, cme anca a ògni parsón’na äd bón’na vlontè, a rivòlg’ partànt a l'inìssi d’ un nóv an’ al cäld invìd a zlargär al cór vèrs il necesitè di povrètt e a fär cuant l’é concretamént posìbbil par gnìr in lór socórs. Résta difàti incontestabilmént vér la vritè evidénta secónd cui « combàtor la povertè l’é costruìr la päza »
Dal Vaticàn, BENEDICTUS PP. XVI


text:
Stèn Nair - Stèn Alv
Duas persunalitads tuatschinas dil 19avel tschentaner
da Tarcisi Hendry
Tumaisch Giusep Schmed (1784 - 1866), il Stèn Nair, oriunds da Rueras e Giachen Antoni Schmed (1815 - 1909), Stèn Alv, da Gonda, quei ein quellas duas persunalitads politicas, che han giu en in grond plaid ella politica communala e per part era regiunala dil tschentaner vargau.
Stèn fuva nuot auter ch' ina scursinaziun d'in tetel politic da tschei tschentaner e muntava ton sco assistent. Per propi seclamava il tetel politic scarvon-assistent e vegneva per ordinari eligius sin cumin. Sco ufficial da cumin cumpara quel denton per l'emprema ga pér igl onn 1800 e svanescha gia cugl onn 1844 ord la retscha dils ufficials dil cumin dalla Cadi.
La casa dil Sten Alv sisum Gonda, oz casa Frideric.


text:
martedì 7 ottobre 2014
Il Pagéli di Crozè in djalètt Pramzan. Pärma Genoa 1-2. Testo pubblicato sulla Gazzetta di Parma del 7 ottobre 2014
(Testo in dialetto parmigiano)
Pärma Genoa 1-2
Mirànt zéro : la diféza pù balórda ädla serja A e p'r adésa al portér pù gram! La sola sperànsa ormäj l’é in-t-la forsa äd gravitè, próva a mèttor su déz chilo a vèddor sa t' vè zò pù ala zvèlta 'na bón’na volta
Mendes zéro : chilù a né s' sa mäj indó l’é, at' ciap gol e lù o l’é trop su o trop zò ; as' vèdda ch' a gh' pjäz al mond in “scuädra”, parchè il djagonäli al né sà gnàn s' i ezìsston o no ! second mi Donadón s'al vól continuär a färol zugär al podrìss provär in méza parchè dabón insìmma ala fàsa al né s' pól mìga vèddor.
Lucaréli zéro : có dir…. am' fa mäl bombén continuärot a där di zéro, in pù at' m’é arcordè n’ ätra blizgäda purtrop famóza, còlla äd Gerrard dal Liverpool che l’an' pasè l'à gh’é costäda al scudètt, sperèmma che la tòvva la né s' vénna mìga a costär acsì cära mo dai eh l'òmmo, su cól moräl ch' a gh' manca trentadò partidi
Felipe zéro : du gol anca jerdlà, e la ciära sensasjón che nisón dardè al sia in gräd äd där 'na man a ch’j ätor, mo mìga par cativérja, purtrop a ’n si mìga 'drè zugär cme 'na scuädra, cme n’orchéstra, a sì tutt di solìssta, mo adésa cme adésa di solìssta tutt stonè
De Ceglie zéro : al clone äd Raimondo Vianello, anca cme velocitè ; lentèssa da fär gnir sòn, a 'n m’arcòrd mìga 'na zugäda che vùnna, né davanti né in méza né dardè ! andèmma bén bombén
Gobbi zéro : anca Massimo sénsa osigeno, al vrìss mandè in vacansa cuìnndoz dì ala cambra iperbarica a Fidénsa, magàra adésa ch' l’é San Donén a gh’é al cäz ch' a gh' sia anca un cuälch scónt
Lodi zéro : sèmma sicur ch’ al sia Lodi e mìga vón ch’ al va a där do zbarädi al balón ai campètt al sabot dopmezdì cól balón in-t-la borsa äd plastica ädla coop ? par via ch' l’éra stè tót pu che ätor par tirär punisjón e corner, mo fin adésa al n’é gnànca bón äd tirär su al balón, e po’ cme grénta lasèmma pärdor
Mauri òt : la pu béla realtè äd cl’inìssi äd stagjón dizastróza chì ! sénsa tanti bali al còrra déz volti Lodi, al contrasta vint volti Jorquera, e al gh'à 'na parsonalitè e un bècch äd fér da Casàn ! s’al va avanti acsì e con l’andiamo ch'a gh’é, l’é bón äd fär il valìzi béle a znär, v’al dìgh mi
Sousa òt : al sozia d’Aldo, còll d’Aldo Giovanni e Giacomo : dzèmma che in fat d’elegansa Nurejev l’éra n’ätra còza, zgrasjè cme poch, però al so contachilometri sicur l’é còll ch' l’ à sgnè pù sträda e po’ a gh' l’à mìssa pròprja tùtta, tùtta, tùtta; njént da dir
Casàn zéro : Fantantonio in-t-na partìda importànta cme còssta l’à fat flop totäl, partìda anonima cme pòchi volti, a ’n l’ò gnànca mäj vìsst tacagnär con l’arbitro e l’é un gran brùtt sìggn, a vól dir ch' l’é 'na domenica no
Còvva òt : séns’ ätor al balón d’òr a n’ al vensarà mäj, però al gh' à tutt i movimént d’un centravanti, sia cme smarcamént che cme buz lasè ai so compagn che cme concluzjón in porta, concentrè e impìggn al masim, e con còll ch' a pasa al convént a gh' n’é béle 'basta !
Donadón zéro : no Mìsster, chi a gh’é cuél ch' a ’n cuädra mìga, béle la róza l’é còlla ch'l ’é e al vdèmma tutt, se po’ lù invéci che mèttor cuél in pù al gh' é mètta cuél in meno, formasjón e ancòrra péz pozisjón in camp zbaljädi e anca erór äd concentrasjón, segnäl che ( second mi ) anca lù p'r adésa al sia putòst scàrogh e sénsa pù la grénta e la convinsjón äd j’an' pasè : dai Mìsster zvélja prìmma ch’ la taca a spusär un po’ trop
AVANTI CROCIATI
Tgnèmmos vìsst
(Testo di Crociato 63)
(Correzione ortografica a cura di Enrico Maletti
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Gia 1261 vegn menziunau en in document ina baselgia, che stat in campo sancti Johannis, pia el liug hodiern da S. Gions. Pader Baseli Berther numna ina cronica da 1338 che menziunescha ina baselgia da s. Gions dedicada a s. Gion Battesta.
Il baghetg dad oz, eregius 1639 - 1643, ei in dils pli gronds monuments dil cantun Grischun. Uestg Gion Flugi VI ha consecrau quella ils 23 d'uost 1643.
El spazi dil chor sesanfla la trucca entagliada cun intarsias, che circumdescha dad omisduas varts igl altar grond, eregius all'entschatta dil 19. tschentaner da Placi Schmed da Mustér. Cun sias sis petgas canelladas ed il spitg en treis parts va el localmein bein a prau ed ei in dils paucs exemplars classicistics ella cuntrada. La tabla-altar muossa ault ellas neblas la sontga Famiglia, afuns ils dus patruns-baselgia, Gion Evangelist e Gion il Battegiader, davos quels Carli Boromäus. Quei liug ei ornaus cun las renomadas anurettas, che paran da semover ella feglia da gep. Tier ils altars domineschan la colur melna e dat ensemen cun las biaras sularadas al spazi intern ina magnifica tarlischur festiva. Amiez igl altar grond sesanfla in maletg dil patrun-baselgia, s. Gion il Battegiader. Il tabernachel derivava oriundamein dalla baselgia parochiala da Brinzeuls. Suenter l'invasiun franzosa 1799 han ins eregiu dus altars laterals ed amplificau ord parts digl altar dalla veglia baselgia parochiala.
La pli custeivla part dalla baselgia sesanfla en ina caplutta laterala all'entrada. Leu cattan ins numnadamein igl altar d'alas gotic d'Ivo Strigel da Memmingen, baghegiaus 1498. Igl ei buca d'eruir, per tgeinina baselgia quell'ovra ei vegnida scaffida e tgi ch'ha empustau ella. Sventireivlamein ha quei altar admirabel buc anflau ina dimora permanenta, aschia ch'el ha stuiu midar liug, p. ex. S. Gada, Claustra, S. Gions.
El pierti era baghegiau en in carner, oz fetg reduciu, nua ch'ina gronda quantitad cavazzas ed ossa regordan il contemplader alla vanadad dalla veta. Las cavazzas ein per gronda part vegnidas allontanadas tier la davosa restauraziun baselgia, diltuttfatg cun la renovaziun dalla nova Encarna da cumiau.


text:
In café cun Marionna Lombriser per 2xNadal
- Glindesdi, 28.12.2015, 14:33
Far in regal e gidar, quai è il senn da l'acziun caritativa «2xNadal» da la SRG SSR, la Crusch Cotschna Svizra e la Posta Svizra. Era Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) rimna per l’acziun. La moderatura Marionna Lombriser visita Salouf e Vella e va a la tschertga da pachets.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) envida ad in café gratuit e rimna regals per l’acziun 2xNadal. Quai a Salouf ed a Vella. Ils abitants e las abitantas da las regiuns pon purtar lur regals - per exempel 1 pac ris, 1 pac pasta, 1 buttiglia schampo u 1 stgatla da colurs - e star da cumpagnia. A mintgin che porta in regal offrescha RTR in café.
L’acziun da 2x Nadal ha lieu:
mardi, ils 29-12-2015
en l’Ustaria Alpina a Salouf, 9:00 – 12:00
gievgia, ils 07-01-2016
en l’Ustria dalla Posta a Vella, 9:00 – 12:00
La mesadad da las donaziuns reparta la Crusch Cotschna alura ad instituziuns e persunas basegnusas en Svizra, l’autra mesadad en l’Europa da l’Ost. Spezialmain giavischada è rauba ch’ins dovra mintga di. Victualias che na van betg a mal sco pasta, ris, ieli e conservas da consumar anc silmain 6 mais. Artitgels d’igiena e da tualetta sco savun u pasta da dents. Material da scola e da papetaria ubain chalzers d’uffants novs.


text:
Lòn ch'a veul dì andeje dapress a Gesù (Leture bìbliche për ël 1 Mars 2015 - Sconda Duminica 'd Quarésima).
Lòn ch'a veul dì andeje dapress a Gesù. "Peuj avend ciamà la gent ch'as avzinèissa ansema ai Sò dissépoj, a l'ha dije: "Chionque a veul vnime dapress, ch'arnonsia a chiel istess, ch'as caria 'd soa cros e ch'am séguita, përchè chionque as ambranca a soa vita a la përdrà, ma chionque a l'é dispòst a 'rnunsié a soa vita pr' amor ëd mi e dla Bon-a Neuva chiel-lì a la salvrà. Dabon, còsa a-j profitrìa-lo a n'òm ëd vagné 'l mond antregh, se peuj a perd soa ànima? Opura, còsa podrìa-lo dé l'òm an cambi 'd soa ànima? Përché chionque a l'ha onta 'd mi e 'd mie paròle ant sti dì-sì pien d'adultèri e 'd pecà, ël Fieul ëd l'Òm a l'avrà 'dcò onta 'd chiel, quand ch'a sarà vnù anvlupà dla glòria 'd Sò Pare con j'àngel sant" (March 8:34-38). Predicassion an italian an s' es test: http://riforma.net/index.php?title=Studi_biblici/Marco_8:31-38B
Tut as fonda an sla fej. "A l'é ciair che la promëssa 'd Dé ch'a l'avìa dàit la tèra antrega a Abraham e ai sò dissendent, a l'era nen fondà an soa obediensa a la lej 'd Dé, m' an sla giusta relassion con Dé ch'a ven da la fej. Se la promëssa a fussa dàita mach a coj ch'as sugeto a lòn ch'a dis la lej, antlora la fej a sarìa nen necessaria e la promëssa a sarìa veuida. La lej, an efet, a comporta sèmper ëd castigh për coj ch'a fan dë sfors për conformess-ne. La sola manera për nen contravnì a la lej a sarìa d'avèj gnun-a lej da contravnì! A l'é parèj che la promëssa as arsèiv për fej: për lòn i dovoma nen paghé. A l'é 'n don che nojàutri i soma tuti sicur d'arsèive, sia che vivoma o vivoma nen an conformità dla lej 'd Mosè, bin-antendù, s' a l'avoma na fej tanme cola 'd Abraham. Abram a l'é 'l pare 'd tùit ij chërdent. A l'é lòn che le Scriture a 'ntendo quand che Dé a l'ha dije: "I l'hai stabilite pare 'd tante nassion". Sosì a l'é rivà përchè Abraham a l'ha chërdù ant ël Dé ch'arpòrta ij mòrt a la vita e ch'a crea còse neuve dal gnente. Quand ch'a-i j'era pì gnun-a rason për speré, Abraham a l'ha seguità a speré - a chërde che chiel a sarìa vnì pare 'd tante nassion, e lòn përchè Dé a l'avìa dije: "Parèj a saran ij tò dissendent". La fej d'Abraham a l'era nen dventà pì débola gnanca quand ch'a l'era rivà a l'età dë squasi sent agn e as figurava che sò còrp a fussa stàit giumai coma mòrt, për nen parlé 'd col ëd Sara. Abraham a l'ha mai strabucà 'n soa fej ant la promëssa 'd Dé. An efet, soa fej a vnisìa pì fòrta: an sossì chiel a dasìa glòria a Dé. A l'era dël tut përsuas che Dé a peudìa fé tut lòn che Chiel a l'avìa promëttuje e ch' a l'avrìa falo. A l'é për lòn, për la fej d'Abraham, che Dé a l'ha diciaralo n'òm giust. Quand che Dé a l'ha diciaralo n'òm giust, lolì a l'é nen stàit mach për sò benefissi, ma 'dcò për ël nòstr: tut lolì an sicura che Dé a considererà giust 'dcò nojàutri, s' i chërdoma 'n Chiel, ch'a l'ha 'rsussità dij mòrt Gesù, Nosgnor. ch'a l'era stàit butà a mòrt pr' ij nòstr pecà e ch'a l'é 'rsussità për rendne përson-e giuste dë 'dnans a Chiel" (Roman 4:13-25).
Làuda a Nosgnor da n'òm ëd fej. "Laudé 'l Signor, vojàutri ch'i l'eve timor ëd Chiel! Deje onor, ò vojàutri dissendensa 'd Giacòb. Mostreje riverensa, ò vojàutri dissendensa d'Israel! Përché Chiel a l'ha pa fàit finta 'd nen vëdde o a l'ha passà 'nsima la soferensa 'd coj ch'a l'han da manca. A l'ha pa virà la schin-a dë 'dnans a lor, ma a l'ha scotà ij sò crij d'agiùt. It laudrai ant la granda ciambrèja. I compirai ij mè vòt an presensa 'd coj ch'at rendo l'adorassion ch'at é dovùa. I pòver a mangeran e a saran sodisfàit. Tùit coj ch'a serco 'l Signor a Lo laudran. Ij sò cheur as arlegreran con na gòj sensa fin. La tèra antrega a 'rconossrà 'l Signor e 'rtornerà a Chiel. Tute le famije dle nassion as inchinran dë 'dnans a Chiel. Përchè 'l podèj regal a speta al Signor. A l'é Chiel ch'a governa tute le nassion. Ch' ij rich ëd la tèra ch'a faso festa e ch'a-j rendo l'adorassion. Inchineve dë 'dnans a Chiel, tùit vojàutri ch' i seve 'd mortaj, tùit coj ch' artorneran an póer. I nòstri fieuj a Lo serviran ëdcò lor. Le generassion ch'a vniran a scotran parlé dle meravije dël Signor! As contrà 'd lòn che Chiel a l'ha fàit ant soa giustissia a coj ch' ancora a son nen nassù. Ëdcò lor a sentiran conté 'd lòn che Dé a l'ha fàit!" (Salm 22:23-31).
Abraham a riija, ma... "Antlora Abraham a l'é campasse con la facia a tèra ma a riija përchè a lo chërdìa nen posibil. A pensava: "Com podrio-ne mai vnì pare a l'età 'd sent agn? E com podria-la Sara caté 'n cit a l'età 'd norant' agn?". A l'é parèj che Abraham a l'ha dit a Dé: "I sarai bin content che Ismael a 'rsèiva toa benedission!". Ma Dé a l'ha replicà: "Nò, Sara, toa fomna, at darà 'n fieul e ti 't lo ciamras Isaac. A sarà con chiel che mia Aleansa a sarà mantnùa për sèmper". Rësguard a Ismael, i lo benedirai 'dcò chiel, pròpi coma ch'it l'has ciamame. I lo rendrai motobin fosonant e i moltiplicarai ij sò dissendent. Chiel a vnirà 'l pare 'd dódes prinsi e Mi i lo rendrai na granda nassion". Tutun, mia Aleansa a sarà con Isaac, ël fieul ch'at darà Sara l'agn ch'a ven për cost temp". Quand che Dé a l'ha finì 'd parlé, a l'ha chità Abraham. Ant col istèss dì Abraham a l'ha pijà Ismael e tùit ij sò sërvent, tant coj ch'a l'ero nassù ant soa ca coma coj ch'a l'avìa catà, l'é a dì, tùit j'òm ëd soa ca, e a l'ha sugetaje a la circoncision, pròpi coma Dé a l'avìa ordinaje. Abraham a l'avìa noranta neuv agn e sò fieul Ismael tërdes, quand ch'a son sugetasse a la circoncision. Tùit e doi a son sogetasse a la circoncision ant col istess dì, con tùit j'òm ëd soa ca, tant coj ch'a l'ero nassù ant la ca d'Abraham coma coj ch'a l'avìa catà da 'd forësté" (Génesi 17:17-26).