text:
Nevers
Nevers (Niversa in Italian stòrigh; Noviodunum Æduorum in Latin) l'è ona città de la Francia che la gh'ha ona popolazion de pussee de 40.000 persònn.
La città la se troeuva in de la Borgògna e l'è 'l capploeugh del dipartement de la Nièvre. El fiumm Nièvre de fatt el finiss in de la Lòira pròppi a Nevers.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Noviodunum l'era 'nmò abitada ai temp di Celta, come l'ha poduu vedè el Ceser quand che l'ha conquistaa la Gallia. Ai temp di Merovinsg l'è vegnuda ona sede vescovil, oltra che 'l capploeugh prima de ona contea e poeu de on ducaa.
In del 1384 l'è finida sòtta ai Duca de Borgògna, in del 1491 ai Duca de Clèves.
In del 1538 l'ultima erede del Ducaa, la Enrichetta de Clèves l'ha sposaa el fradell del Duca de Mantova, el Ludovigh Gonzaga, che inscì l'è diventaa el noeuv scior de la città.
El sò fioeu Carlo II de Gonzaga-Nevers in el 1627 l'è diventaa anca el noeuv duca de Mantova e Monferraa, vist che 'l ramm principal de la dinastia (rappresentaa del Vincenz II) l'era finii. In quella occasion l'è nassuda la guerra de Succession de Mantova de la qual el parla anca el Manzon.
In del 1661 el cardinal Mazzarino l'ha compraa el Ducaa e l'ha daa al nevod Filippo Mancini. El Ducaa l'è staa ciappaa del Statt frances in del 1798.
Gent nassuda a Nevers[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bernadette Soubirous, che la gh'ha avuu ona vision de la Vergin Maria a Lourdes.


c: text/html

text:
Trnava
Trnava (Nagyszombat in ungheres; Tyrnau in todesch; Tyrnavia in latin) l'è ona città de la Slovacchia cont ona popolazion de quasi 70.000 abitant.
L'è ona sede arcivescovil e universitaria. Per el gran numer de ges present, l'è anca ciamada la "Roma slovacca" (Slovenský Rím).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in de la region e in del distrett con l'istess nomm.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm insediament permament hinn del Neolitegh.
In del Medioev l'è vegnuda on mercaa bell important, perchè l'eva a l'incros de dò straa: voeuna che l'andava de la Boemia a l'Ungheria, l'altra che l'andava del Mediterrani a la Polonia.
La prima menzion de Trnava l'è in d'on document del 1211. Al temp la toveva part al regn d'Ungheria (e inscì l'è staa fina al 1918). In del 1238 l'è stada la prima città slovacca a toeu i diritt comunai. L'è resistii anca a l'invasion di mongol, e l'è segutada a cress (anca per via de migrazion de todesch in de la region). A Trnava hinn staa faa anca di accordi tra monarca, per esempi in tra el re de Boemia e quell de Ungheria.
I todesch hann scominciaa a vess meno di slovacch domà dopo i revolt di ussita del XV secol. Dopo che la pupart de l'Ungheria l'era finida sott ai Turch, Trnava (compagn de alter città slovacch) l'ha ciappaa in del regn on'importanza pussee granda; in del 1541 l'è vegnuda la sede de l'arcidiocesi de Esztergom (che l'era occupada di musulman). Con la Contrareforma l'è deventada on centro important per la Gesa, e gh'hann faa su on mucc de edifizzi de culto, oltra che seminari e scoeul. La prima traduzion cattolega de la Bibbia in ungares l'è stada fada in del 1573 proppi a Trnava. I Gesuita hann faa su anca on'Università. Per tucc 'sti reson Trnava l'è deventada on centro de la coltura e la litteradura slovacca. La primma codificazion del slovacch, fada su de Anton Bernolák in del 1798, la gh'ha 'me fondament el dialett de Trnava.
L'importanza de Trnava l'è calada in del Vottcent, quand che l'Università l'è stada spostada a Buda e la diocesi a Esztergom. A bon cunt, la prima ferrovia del regn d'Ungheria l'è stada fada in su la ligna Bratislava-Trnava. In del Vottcent Trnava l'è deventada ona città industrial, e inscì l'è staa anca ai temp de la Cecoslovacchia.
In del 1977 l'è nassuda l'arcidiocesi de Trnava: per la prima volta, la Slovacchia l'era vegnuda independenta de l'Ungheria anca del pont de vista religios.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bartolomé Coleù
Bartolomé Coleù (italià: Bartolomeo Colleoni; latì: Bartholomaeus Colei) l'è nasìt a Sólsa 'n pruinsa de Bèrghem in del 1400 o fórse 'n del 1395 e l'è mórt in del sò castèl de Malpaga ol 2 de Noèmber del 1475.
L'è stacc ü di piö 'mportàncc capità de èntüra del tép e l'à combatìt 'mpó despertöt, ma sura de töt per Enésia pò per ol Dücat de Milà e amò per Enésia che l' là facc capità. L' gh'à üt sèt is-cète e la sò preferida l'éra la Medéa che, mórta zùena, l'è stacia sepelida 'n de la Capèla Coleù che ol Bartolomé l'à facc fà sö apòsta 'n Bèrghem.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Coleù l' vé de coiù e ol Bartolomé l'è sèmper indacc orgoglius del sò nòm tat che söl sò stèma l'à fai mèt sö tri pér de coiù.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl de Sólsa 'ndó l'è nasìt, ol castèl de Malpaga che l'éra la sò residènsa e la Capèla Coleù che l'è a Bèrghem in sità ólta, la statua del Coleù a Enésia che gh'à facc ol Verrocchio.


text:
Lengua corsa
La lengua corsa (corsu) l'è ona lengua romanza.
A l'è parlada in de l'isola francesa de la Corsega e in d'on tocchellin de la Sardegna del nord (in de la Gallura e a Sassari).
La partegn al grupp toscan, e l'è vuna di lengov pussee vesinn a l'italian.
A partì del magg del 2013 l'è lengua co-ofizial de la Corsega insemma al frances, anca se i autorità hinn minga inscì d'acordi.
Distribuzion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quatter variant pussee important del cors a hinn:
I ultem dò despess vegnen consideraa tant 'me lenguagg compagn ma diferent. On temp el cors l'eva parlaa anca in de l'isola de Capraia.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Padre nostru chi se' in celu,
sia santificatu u to nome,
ch'ellu venga u to regnu,
sia fatta a to voluttà,
in terra cume in celu.
Dacci oghje u nostru pane cotidianu,
e rimèttici i nostri dèbiti,
cume no' i rimittemu à i nostri debitori.
Ùn ci espone à a tentazione,
ma fràncaci da u male, amen.[1]


text:
Terza letera de' Giuan
Terza Giuan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], al predilett Gaj, che mi vöri bén in de la verità. 2Predilett, mi preghi che te prusperet riguard a tütt e te siet san, cume pruspera la tua anima. 3Perchè mi sun staa tant alegher quand hinn vegnüü di fradèll e hann testimuniaa la tua verità, cume ti te caminet in de la verità. 4Gh'huu minga letizia püssee granda de chest: che mi senti che i me fiö caminen in de la verità.
5Predilett, ti te fee una cossa fedela tütt quell che te lauret vers i fradèj e i furestee, 6chi hann testimuniaa al to bén denanz a la gésa, te faree bén a mandà lur in viagg[2] in möd degn de Diu. 7Perchè hinn naa föra per el Nomm, sénza ciapà nagott di pagan. 8Dunca nümm gh'èmm de ricév[3] taj personn, perchè diventum nümm culégh in de la verità.
9Mi huu scrivüü quajcossa a la gésa, ma Diutrèf, chi'l vör vèss primm tra lur, el ghe ricév no. 10Dunca, se mi vegni, regurdaruu i so oper che'l fa, acüsandugh cun paroll malign; e cuntént no cun chest, lü el ricév no i fradèj, e quej che vören el impediga e'l se cascia föra de la gésa.
11Predilett, imita no el mal ma el bén; chi'l fa el bén l'è de Diu; chi'l fa el mal l'ha minga vedüü Diu. 12La testimunianza l'è stada dada de tücc e de la verità medema; e anca nümm testimonium, e ti te see che la nostra testimunianza l'è vera.
13Mi gh'avevi tant de scriv a ti, ma vöri no scrivel a ti cun incoster e pèna; 14E mi speri vedèt sübit[4], e parlarèmm facia a facia. 15Pas a ti. I amis te salüden. Salüda i amis segund el nomm[5].


text:
Nümar 10
Ul nümar 10 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 9 e al ven prima dal 11.
Nomm dal nümar in difereent dialett: dees...
Ul 10 al è un nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è 1,2,5. Cuma la suma di söö divisuur a l'è 8 < 10, sa trata d'un nümar defetiif. Ul segueent nümar cumpòost al è ul 12.
Ul 10 al è la basa dal sistema decimaal. Ul 6 al è un nümar triangülaar: 6=1+2+3+4, dapress ul 6 e prima dal 15.
Un pulígun da 10 costaa al cata ul nomm da decàgun. Ul deca- al è un nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è {{{2}}}.
Simbulugía e Cüriusitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul nümar 10 al è vün di plüü andeegh in la stòria da l'ümanitaa. Un bell puu da pòpul primitiif i cüntava a basa da duvrá i diit de le dò mà, cun che i rivava a 10. La filusufía pitagòrega la pensava ul 10 cuma mustra da la perfezziú e le relazziunava cunt ul Vess Süpremm. Al è cugnussüü ch'i gjürava par tetractis (10), cuma si a la füdess la roba la plüü sagra.


text:
Luiz Inácio Lula da Silva
Artìcol in dialët piasintëin
Luìs Inàcio Lula da Silva (Caetés, Pernambuco, 27 d’utùbar dal 1945) l'è un ex uperári e ex sindicalista, e l'è stä al Presidëint dal Brasil dal prìm da znär dal 2003 al prìm da znär dal 2011. All'è stä elètt in dal 2002, e 'na scunda volta in dal 2006.
Prima da dvantä Presidëint brasiliän a l'era cunsiderä ad sinistra radicäla. Da Presidëint al s'è spustä püsé in s'la Sucialdemucrasìa.
Curiusitä
Al suranòm Lula al vëign da quant a l’era picëin, la mama la sütava a ciamäl: "Luìz, Luiz...."


text:
Ass
Ass (nom ufizial in italian: Asso in Italian) on comun de la Provincia de Còmm (el gh'hà 3 651 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,46 km² e 'na densità de 565 ab./km². che ghe viven). L'è el capploeugh de la Valassina. La stazion pussee apress l'è quella de Canz.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Mudel:Demografia/Asso (Italia) (CO)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pop punk
El Pop punk a l'è un gener che'l mes'ciaa element del punk rock e del pop. Cunt el punk a hinn nassüü quas sübit i prim grüp de pop punk, tant che anca i Ramones, i Buzzcocks, i The Jam, i The Undertones, e i Descendents se poden met dent in quest gener chì. I Bad Religion, che hann scuminciaa a sunà in del 1980, a hinn anca un alter grüp del gener, e gh'è de la gent che i cunsidera i pader del pop punk. A la metà di agn '90, di grüp del süd de la California hann avüü un frach de sücess in tüt el mund, e'l sò stil de pop punk al vegn ciamaa SoCal sound. I band ligaa al gener vegnen anca ciamaa grüp de faux-punk, mall punk, pseudo-punk, bubblegum punk o de surf punk.


text:
Smolensk
Smolènsk (in rüso: CMoлeHck/Smolensk, in polàch Smoleńsk, in bielorüso CMaлeHck/Smalensk, in ücraì CMoлeHcbk/Smolens'k e 'n litüà Smoļenska) l'è öna sità de la Rüsia eüropéa che la se tróa söl fiöm Dnieper e mia de luntà dal cunfì co la Bielorüsia. L'è la capitàl del Oblast' de Smolenk e la se tróa a 362 chilòmeter a südòest de Mósca.
I prim docümèncc che i parla de la sità i è del 862, isè che Smolensk l'è öna tra i sità piö ègie de la Rüsia. In de la sò stòria l'è stacia in del mès a guère e batàie piö de öna e l'è stacia bötàda zó töta; se regórda 'n particolàr la Batàia de Smolensk, la prima batàia combatìda dai soldàcc fransès del Napoleù 'n Rüsia e l'invasiù di Nazìsti in del la segónda guèra mondiàl.
Al dé de 'ncö Smolensk l'è öna sità 'ndüstriala, specializàda in del eletrònga e 'n del tèsile.
L'incidènt aèreo del Presidènt Lech Kaczyński[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 10 de Avrìl del 2010 l'aereoplà endo che gh'era sö 'l presidènt de la Polònia l' se schiànta a tèra intàt che l' sircàa de aterà a l'areopórt de Smolensk: i mör ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér, el capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro dei èsteri Andrzej Kremer, el goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek, e töta la delegasiù üficiàla che l'ìa dré a nà a Katyń per prezensià a i selebrasiù en memoria de la stràge sovietica de polàch per mà de Stalin.
Nömer de abitàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fónte: mojgorod.ru


text:
Pasqua
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma al Nedàl öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.
Gh'è mia ü dè precìs per festegià la Pasqua, de fati se la festègia tra 'l 22 de mars e 'l 25 de avrìl. La Pasqua 'nfati la ghe à dré al calendare lünàr e mia a chèl del sul l'è sèmper de düminica, la prima düminica dòpo la prima löna piéna de primaéra.
La düminica de Pasqua la ria a la fì de la Setimana Santa che l'è l'öltima setimana de la Quarésma che l'è 'l tèp de penitènsa dedicàt a preparàs a la mórt e ressuressiù de Nòst Signùr.
L'è tradissiù la düminica de Pasqua regalà l'öv de Pasqua, de sólet de ciocolàt, consideràt sìmbol de éta, la nöa éta de nòst signùr che l'è risórt.
Ol lönedé de Pasqua, ciamàt Lönedé de 'l Àngel, o pò 'l dé de Pasquèta, l'è tradissiù maià öv e radécc.


text:
San Mamett
San Mamett o anca Ultrona (nom ufizial in italian: Oltrona di San Mamette) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 345 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,7 km² e ona densità de 869 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Appian, Beregazz, Luraa, Olgiaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Mamett l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
The Experiment - Cercasi cavie umane
The Experiment - Cercasi cavie umane (’L esperimènt - I s péscan dal cavi umàni) 'l è 'n film dramàtic dal 2001 'd Oliver Hirschbiegel trat da 'l rumànś Black Box dal tedésc Mario Giordano, ch'a sò vòlta al tōś ispirasiòṅ da 'l esperimènt dla parśòṅ ad Stanford, un studi psiculògic par védar al cumpurtamènt umàṅ in na sucietà in dua al parsòni i èṅ badśàdi par far sōl un quèl, cuma stablî da i grup in du i s càtan.
In dal 2010 i Americàṅ i aṅ arfàt al film cun al tìtul ad The Experiment.
Sunt
Al tasìsta e vèć repòrter Tarek Fahd (Moritz Bleibtreu) al lèś in sun giurnàl la reclàm 'd 'n esperimènt mis in pē da 'n grup ad psicòlug in dua di vuluntàri, par dū stmani e in cambi ad quàtar-mila marc (dū-mil'euro a 'l incìrca), i gh'aràṅ da impersunàr dal guàrdi e di parśunēr a 'l intéran dna parśòṅ minga véra. Pinsànd ad catàr sù 'n scoop sensasiunàl, al decìd ad śibìr-as par far-an part, 'd acòrd anc cun al sò vèć cap ufìsi. Par tiràr śò incòsa, al s pòrta sèg un para 'd uciài bòṅ par tiràr śò quél ch'al véd e 'n walkman purtàtil fint par registràr al tut.
Quànd al riva là a gh vèṅ dit ch'al farà òṅ di parśunēr, al nùmar stanta-sèt, e che lò, cumpàgn a i sò cumpâr Steinhoff (Christian Berkel) nùmar trént'òt e Joe (Wotan Wilke Möhring) nùmar ssanta-nóṿ, al gh'arà da lasàr da na banda la sò privacy e daśmindgàr-'s i dirìt sivîl. Par còntar, i cumpurtamènt viulént i n èṅ minga parmés da part di vuluntàri o senò a s gnarà casâ via da 'd là. Al guàrdi i saràṅ in tut òt e i gh'araṅ da tgnir-i 'd òć garanténd 'l órdan e al rispèt dal règhli. 'L esperimènt al sarà rigistrâ 24 óri su 24 da dal telecaméri e al psrà èsar suspéś o farmâ in tut i mumènt.
A 'l inìsi a pâr tut un śóg e tut i s tōś'n in gir ma pò al ròbi i s tàcan a far sèri dabòṅ.


text:
Latin
Introduzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El Paternoster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
sdveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.


text:
-
- Zoom
- Uschia duess l'edifizi nov per il museum d'art da Cuira vesair ora. (mad)
In edifizi nov per il museum d'art da Cuira
Il Sulserbau vegn disfatg, persuenter duess in edifizi nov porscher dapli spazi per exponer art e per l'infrastructura moderna. La concurrenza per engrondir il museum ha il biro d'architectura Barozzi Veiga da Barcelona gudagnà. Daco ha gist il project "Die Kunst der Fuge" persvadì? Tge sa mida cun quest edifizi nov? E daco èsi insumma necessari d’engrondir il museum d'art da Cuira per 28,5 milliuns francs?
Redacziun: Angela Hitz
La poesia dal mais
-
- Zoom
- Clà Riatsch (RTR, G. Hosang)
En la rubrica «La poesia dal mais» preschenta Clà Riatsch la famusa poesia «Allas steilas» dad Alfons Tuor. En quella fa il poet dumondas a las stailas. Ma tschiffa el ina resposta?
Redacziun: Esther Krättli


text:
-
- Zoom
- Jon Erni (mad)
Discurs cun Jon Erni (43), Thalwil
Jon Erni è directur executiv per ils clients gronds da la firma da telecommunicaziun Sunrise a Turitg. Surtut la telefonia mobila, mo er internet e televisiun èn spartas da sia lavur dal mintgadi. Mo Jon Erni è er musicist; blers onns ha el sunà en la chapella da famiglia Erni. Creschì si è Jon Erni a Tschlin ed a Scuol. Suenter la matura a l'institut Otalpin a Ftan ha el studegià il prim a la SPF a Turitg e suenter a l'universitad da Son Gagl. La cumbinaziun dad inschigner ed econom è la basa per sia lavur en la firma Sunrise.
Redacziun: Niculin Bezzola


text:
Interlaken: Um sajettà cun arma sin persunas
-
- Zoom
- maletg simbolic: L'um da 26 onns ha blessà 2 persunas. (Keystone )
En Svizra èn da novamain vegnidas blessadas persunas entras sajets cun in'arma militara. In um alcoholisà da 26 onns haja sajettà ier saira ad Interlaken en il chantun Berna sin giasts d'ina bar.
Duas persunas sajan blessadas, ha communitgà la polizia chantunala da Berna. Il tiradur supponì, in um da la regiun, saja vegnì arrestà. Las 2 persunas blessadas na sajan betg en privel da vita. Pir gievgia passada aveva in um blessà cun in'arma militara ina persuna ad Altstetten en il chantun Son Gagl. (fc/sda)


text:
Bürglen (UR)
Bürglen a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 3968 abitant e una süperfiss de 53.14 km², e al se tröva a una altitüden de 525 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bürglen a l'è tacaa ai cumün de Altdorf, Attinghausen, Flüelen, Muotathal (SZ), Riemenstalden (SZ), Schattdorf, Sisikon, Spiringen, Unterschächen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bürglen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 857 col nom de Burgilla[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Bürglen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tit Flavi Domizian
Tit Flavi Domizian (Titus Flavius Domitianus; Roma, 24 otober 51 - Roma, 18 setember 96), l'è staa on imperador roman del 14 setember 81 al 18 setember 96 cont el nòmm de Ceser Domizian August Germanegh (Cæsar Domitianus Augustus Germanicus). L'è staa l'ultim imperador de la dinastia Flavia. L'è cognossuu cont el nòmm de Domizian.
Cuntegnüü
I origin e fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Domizian l'è nassuu a Roma quand che'l sò pader Vespasian, che poeu el sariss diventaa imperador, l'eva anmò on militar. L'è staa cressuu comè vun dij futur senator. L'ha studiaa retòrega, leteratura, legg e l'art del governà. El Svetòni el scriv che l'era on bagaj istruii ed educaa. Menter el sò fradel magior, Tit, l'ha seguii el pader in dij guèrr in Afrega e in Giudea, lù l'è restaa a cà. La soa mader l'era la Flavia Domitila Magior.
La vida duranta i regn del pader e del fradel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Ann dij quatter imperador (69), quand el sò pà l'ha sconfigiuu i òlter pretendent, lù l'ha faa l'ambassador dij Flavi al Senaa, prima che'l Vespasian rivass a Roma. Quand Vespasian l'è diventaa imperador, l'importanza del Domizian l'è cressuda. L'ha sposaa la Domizia Longina, tôsa del general Gnee Domizi Corbulon, dòpo che lé l'ha lassaa el sò vegg marii, l'Eli Lamia.
L'è staa consul on quaj de vòlt, ma l'era on incarich onorifich. Infatt, vessend el segon fioeu de l'imperador, l'era liber dij responsabilitaa. Ma quand el fradel, anca lù imperador, l'è scomenzaa a morì, lù l'ha sercaa (e trovaa) l'ajutt dij Pretorian per diventà el noeuv princip (el Tit el gh'aveva minga dij fioeu).
Domizian imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand el Tit a l'è mòrt, el Domizian l'è staa content, perchè l'amava nò, soratutt perchè l'era el favorii del pader. Donca, quand l'è diventaa imperador, l'ha voruu vendicàss de tucc i tòrt che l'aveva ricevuu. L'è staa nemis del Senaa, ritegnuu de lù contrari al podè imperial. L'è staa on disaster comè amministrador econòmich, l'ha cassaa via la soa miee (che l'era stada trovada cont on amant, l'ator Paris), l'ha faa sù a Roma circa cinquanta costruzion monumentaj (traj quaj anca el Colossee), l'ha sposaa la tôsa del fradel (s'ciopada in del 91), l'ha fondaa Prima Legion Minervia.
Traj sò nemis, e donca lù l'ha perseguitaa, gh'hinn staa i Giudee, i Cristian, el sò cusin Flavi Clement (che l'aveva cercaa de diventaa imperador) e i nòbil, che hànn faa on gran numer de congiur. L'ultima, in del 96, con l'ajutt de la soa vegia miee, l'ha avuu success: on servitor l'ha massaa insema al Stefan, l'aministrador de la Giulia, la soa segonda miee. El noeuv imperador l'è diventaa donca el vegg senator Nerva.


text:
Joachim Murat
El Gioacchin Murat (Joachim Murat in Frances; Gioacchino Murat in Italian; Labastide-Fortunière, 1767 - Pizzo Calabro, 1815) l'è staa on general frances, re de Napoli e cugnaa de Napoleon.
L'era on aiuttant de camp de Napoleon e, in del 1800, l'ha sposaa la Carolina Bonapart, sorella del futur imperador. Dopo de la battalia de Marengh, l'ha firmaa in del 1801 on trattaa cont i Napolitan e poeu, dopo di battali de Austerlitz, Jena, Eylau e de l'occupazion de la Spagna l'è vegnuu re de Napoli e l'ha scominciaa ona politiga reformadora.
Comandant de cavalleria in de la Campagna de Russia, dopo de l'abdicazion de l'imperador (1814) l'ha cercaa de mettes d'accordi cont i Austriegh per conservà el regn; però l'ha poeu ciappaa a combatt contra de lor cont ona spedizion vers l'Italia del Nord.
In del 1815 l'ha pubblicaa el Proclama de Rimini, ma poeu l'è staa battuu a Tolentino e l'è staa costringiuu a 'bdicà. Col provà de ciappaa de noeuv el regn, l'è sbarcaa a Pizzo Calabro, ma l'è staa faa presonee e fusilaa di Borbon.


text:
Somaliland
La Repübliga del Somaliland (Jamhuuriyadda Soomaaliland in sumàlich, جمهورية صومليلاندا in arab, Republic of Somaliland in ingles) al fa part de la Sumalia, ma in del 1991 al s'è pruclamaa indipendent.
La sò indipendenza la recugnussen minga i alter stat, ma a l'è "de facto" indipendent, per la situaziun de guera civila in Sumalia.
A l'è tacaa a l'Etiopia, al Djibouti e a la regiun somala del Puntland e 'l'a bagna ell Golf d'Aden.
La capital a l'è Hargheisa.
Al gh'ha una süperfiss de 137.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 3 miliun e mez d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Somaliland a l'è staa un pussediment del Regn Ünii del 1886 al 1960.
A l'ha utegnüü l'indipendenza el 28 de giügn del 1960 e trì di dopu, el 1m de lüj, al s'è federaa cun l'ex-Sumalia taliana in de la Repübliga de Sumalia.
El 18 de magg del 1991 l'ha pruclamaa la sua indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Somaliland a l'è una repübliha.
El president a l'è el Ahmed M. Mahamoud Silanyo (del 2010).


text:
Caligola
El Cai Giuli Ceser Germanich, mej cognossuu cont el nòmm de Cai Ceser o quèll de Caligola (Caius Iulius Cæsar Germanicus/Caius Cæsar/Caligula; Anzi, 31 agost 12 - Roma, 15 genar 41) l'è staa el ters imperador roman, che l'ha regnaa del 37 al 41. I stòrich l'hann faa conòss comè matt e crudel. L'è l'imperador de la soa fameja men cognossuu. L'è staa massaa dij sò pretorian.
Cuntegnüü
Fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era el fioeu de l'Agripina Magior e del Germanich, on general assee amaa a Roma. El Germanich, l'era fioeu del Drus, fradel de l'imperador Tiberi, e de l'Antònia Minor (tôsa del March Antòni e de l'Otavia, sorela de l'August). El pader de l'Agripina l'era inveci el Vipsani Agripa, che l'aveva comè miee la Giulia, tôsa de l'August.
Gioventù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand l'era on bagaj, el compagnava el pader duranta i sò spedizion militar. Quand però quèst chì l'è mòrt in Orient, el gh'ha avuu de tornà a Roma. Chì l'è andaa prima a viv a cà de la bisnòna Livia, la miee d'August, poeu a cà de la nòna Antònia Minor. In del 31 l'è diventaa Pontefice e in del 33 questor, finend inscì el sò cursus honorum.
Intant l'imperador Tiberi l'aveva vist comè vun di sò possibil eredi e donca l'aveva ciamaa a Capri, indove la stava la regia. Quand l'è mòrt anca lù, l'ha lassaa comè sò eredi el Caligola e'l Tiberi Gemèll, fioeu del Drus e donca sò nevod.
Ma el Senaa, che l'odiava el Tiberi, l'ha stabilii che 'l testament l'era minga giust, e l'ha nomenaa imperador el sòll Caligola. El Tiberi Gemèll l'è staa adotaa del Caligola 'me fioeu e successor.
I motivazion che aveven spingiuu el Senaa a nomenà domà el Caligola comè imperador eren staa fòrsi la popularitaa del pader (condivisuda anca del popol e de l'esercit) e la sfortuna de la soa familia, che, se diseva, l'era stada perseguitada del Tiberi.
El principaa (37-41)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi sperava che 'l govern del Caligola fudess simel a quell del pader, el gh'ha avuu de recredes, perchè la soa politega interna l'è stada signada de massacher contra i opositor (Tiberi Gemèll, per esempi, l'è staa faa foeura in del 38, accusaa d'avè cospiraa contra de lù) e de umiliazion ai senator. Se cunten on fracch de stòri sora la soa pazzia, comè quella che la parla de quand l'aveva nomenaa consul el sò cavàll Incitaa (Incitatus) ò de quand l'ha voruu vess consideraa on dio, col causà ribellion a Roma e trai Giudee.
El stòrich Svetòni el dis che i 2.700.000.000.000.000.000.000.000.000 sesterzi che gh'eren in del fiscus roman a la mòrt del Tiberi hinn staa tucc spenduu del Caligola in vun agn, sia per còss inevitabil (comè i stipendi ai soldaa e i spetacoi per el pòpol) ma anca per i sò stravaganz, comè la stalla per el sò cavall (tuta in òr e avòri). L'ha anca toeu via on fracch de danee ai senator, acusaa de vess di cospirator, tradizion segutada anca de alter imperador dòpo de lù.
Ona part di danee el gh'aveva de dàla ai regn leaa cont i quai el gh'aveva però minga ona politega unitaria, ma basada sora i sò preferenz e amicizi personai cont i re. Per esempi, l'ha casciaa via del sò regn el Mitridaa d'Armenia e l'ha faa massà el Tolomee de Mauritania (che l'è diventada donca ona provincia romana). Ma l'ha iuttaa l'Eròde Agrippa I de Giudea e l'ha regalaa di regn a trii princip Tras che l'aveva conosuu quand che 'l viveva con l'Antònia Minor.
L'ha faa minga di guerr, anca se el Svetòni el cunta che l'aveva ciamaa ai arm ben 250.000 òmen, cont i quai l'era passaa per tuta la Gallia finna a la Manega, fòrsi con l'intenzion de tacà la Britania. Ma quand l'esercit l'è rivaa al mar, Caligola el gh'avariss ordenaa de cercà di conchili.
Mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Caligola l'è staa mazzaa in del 41 de ona congiura de pretorian guidaa de duu tribun, el Cassi Cherea e 'l Corneli Sabin. Insema a lù a hinn staa faa foeura anca la miee Milònia Cesònia e la tôsa Giulia Drusila. El sò successor l'è staa el sò zio Claudi.


text:
Mario Monti
El Mario Monti (Vares, 19 de marz del 1943) l'è on economista, accademigh e senator italian.
In la soa carrera, el gh'ha 'vuu di incarigh a nivell europee (sotta i Commission Santer e Prodi), oltra che a nivell universitari (l'è 'l president de la Università Luigi Bocconi de Milan). El 13 de november del 2011 el President de la Repubbliga Giorgio Napolitano (che on quai dì prima l'aveva anca nominaa senator a vita) el gh'ha daa l'incarigh de fà sù on govern noeuv dòpo de quell del Silvio Berluscon, che'l s'era dimettuu el dì prima. L'è staa el President del Consili del 16 de november del 2011 al 27 de april del 2013.
El sò governo (de natura tecnega) l'era sostegnuu soratutt del Partii Democrategh, del Popol de la Libertà, de l'Union de Centro e de Futur e Libertà per l'Italia. In del dicember del 2012 el PdL el gh'ha levaa via la fiducia. Per 'sta reson, gh'è staa i elezion anticipaa. Monti el s'è presentaa 'me capp de ona coalizion fada su de l'UDC, de FLI e de ona lista noeuva ciamada Scerna Civega. Ai elezion del febrar 2013 l'ha ciappaa pu o manch el 9% di consens.


text:
Cavenagh (MB)
Cavenagh (nom ufizial in italian: Cavenago di Brianza) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El cunta 7 141 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 4 km² e 'na densità de 1 785 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Urnagh, Büragh, Basian (Pruvincia de Milan), Agraa e Cambiagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavenagh l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
02 03
Ol dé 2 de mars l'è 'l 61 ( 62 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 305 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de mars al è ul dí da pòost 61 ( 62 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 305 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1824 - Alcoi (l'Alcoià): se la passa öna reölta operera.
1836 - La Repüblega de Texas declara la sò independensa de Mèssich.
1939 - Sità del Vaticà (Roma): ol conclave al proclama papa Euseni Pacelli, ch'al regnarà come Pius XII.
1943 - La aviassiú d'Austràlia e i Nord Americana i ataca e destrüiss ol convoj Zapones in la Bataja del Mar Bismarck.
1946 - Hồ Chí Minh al è nomenat President del Vietnam del Nort.
1956 - ol Maroch: ol paes s'independisa de Fransa.
1998 - La Naaf Spassiala Galileo la descuvriss ün osseà d'eigua salada in del Satèlit Öròpa, öna di lüne del planeta Jüpiter.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1876 - Roma (Itàlia): Eugeni Pacelli, che al de·entarà papa come Pius XII.
1931 - Rössia: Mikhaïl Gorbacov, expresident de la Üniú Soviétega
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1974 - Barcelona: Salvadur Puig i Antich, militant anarchesta a chi i autorità franchiste i aplica la pena de mort.
- 2011 - Islamabad, Pakistan: ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà in del 2011, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Santa Maria (VB)
Santa Maria (nòm uficiàl in italian: Santa Maria Maggiore) l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 273 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 53,1 km² e ona densità de popolaziun de 24 ab./km².
El se tröva in de la Val Vigezz, de la qual l'è 'l center pulitich e religius. Un toch del sò teritori a l'è drent al Parch Naziunal de la Val Granda.
L'è tacaa ai cumün de Cravegia, Dravegn, Malesch, Mascira, Muncrestes, Zén e Truntan e 'l cunfina anca cunt el Cantun Tisin (cumün de Vergelet e Camp).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Santa Maria l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bargen (BE)
Bargen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.86 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 980 abitant.
El cumün de Bargen al se tröva a una altitüden de 448 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Niederried bei Kallnach, Kallnach, Siselen, Walperswil, Kappelen, Aarberg, Radelfingen..
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bargen - Sit ufizial (Todesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cenàt Sóta
Cenàt Sota (Cenate Sotto in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caalina.
El g'ha 'na popolasiù de 3 606 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,5 km² e 'na densità de popolasiù de 801 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Cenàt Sura, San Pól d'Àrgon, Scans, Trescùr Balneàre.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cenàt Sóta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dialett de Bellinzona
El dialett bellinzones l'è quella varietà tisinesa del Lombard Occidental che la se parla a Bellinzona, el capploeugh del Canton Tisin.
Cuntegnüü
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Respett ai parlà del sò distrett (e anca a quei di sò frazion, compagn de Carass, Dar e Raveccia), el dialett de la città de Bellinzona l'è ben pussee vesin al lombard parlaa a Milan e a Comm; inscambi, i dialett arios poden vess consideraa squasi di dialett lombard alpin.
Chì de sotta sarann scrivuu giò di caratteristegh fonetegh del dialett de la città de Bellinzona, cont on quai confront cont i dialett di sò frazion e di città lombard pussee important.
- L'articol determinativ masculin a l'è al.
- Compagn de la pupart di dialett tisines, la E atonega la vegn parnonziada tant 'me ona A:
- Compagn de quell che 'l succed a Milan, tanti paroll tacchen a perd el rotacismo (in di frazion inveci nò)
- El particippi passaa de la primma coniugazion l'è istess che a Milan, menter che in di frazion poden vessegh di differenz:
- Certi O che in Milanes e in Tisines hinn sarraa, vegnen parnonziaa avert:
- MOST: mil. [muːst] = tis. [moːʃt] = bel. [mɔːʃt].
- AGOST: mil. [a'guːst] = tis. [a'goːʃt] = bel. [a'gɔːʃt].
- Alter /o/ che in Milanes hinn avert, vegnen parnonziaa tant 'me ona OEU (carateristega comun anch a alter dialett ticines):
- BESOGN: mil. [bi'zɔɲ] = bel. [bi'zøɲ].
- GOZZ: mil. [gɔs] = bel. [gøts].
- La terminazion /on/ la vegn parnonziada [uŋ] (in di frazion inveci nò):
- ATTENZION: mil. [ate'nsjũ] = com. [ate'ntsjuŋ] = bel. [ate'ntsjuŋ] = car., rav., dar.: [ate'ntsjoŋ]
- Compagn del Milanes, anca chì la /o/ de /ona/ la vegna parnonziada averta:
- BELLINZONA: mil. [belin'sɔna] = com. [belin'tsona] = bel. [belin'tsɔna].
- In del dialett de Carass manchen la [y], la [œ] e la [ø].
- TUTT: mil. [tyt] = bel. [tyt] = car. [tut].
- POEU: mil. [pøː] = bel. [pøː] = car. [pɔ].
- In del dialett de Carass, compagn de alter zonn del Tesin, i infinii verbai gh'hann la vocal longa e i particippi passaa ghe l'hann curta:
- CANTÀ: mil. [ka'nta] = bel. [ka'nta] = car. [ka'ntaː].
- CANTAA: mil. [ka'ntaː] = bel. [ka'ntaː] = car. [ka'ntɔ].
- PODÈ: mil. [pu'dɛ] = bel. [po'dɛ] = car. [po'deː].
- In del dialett de Carass e Raveccia el grupp latin -ATU, -ATA el gh'ha on plural metafonetegh:
- CANTAA: sing. [ka'ntɔ], pl. [ka'nteː].
- CANTADA: sing. [ka'ntada], pl. [ka'nteː].
- Vegnen parnonziaa i /e/ a la milanesa:
- CASSETT: mil. [ka'sɛt] = bel. [ka'sɛt] = tis. [ka'set]
I dialett del distrett de Bellinzona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al dì d'incoeu la s'è spantegada de bon la koiné ticinesa (e che certament el dialett de Bellinzona l'avarà influenzaa quell di paes intorna), i parlà di paes del distrett de Bellinzona i gh'hann ona serie de caratteristegh particolar, per esempi in de la fonetega.
Tendenzialment, i dialett de la riva de mancina del Tisin hinn pussee vesin al dialett de la città[1], menter quei l'altra banda i gh'hann di caratter pussee lombard-alpin. I dialett de Molen, Pronz, Gnosca e Gordun hinn pussee vesin a quei de la Val Riviera, menter che quell de Lumin l'è minga tropp different de quell grisones de Roree, in de la Mesolcina.
E poeu a gh'è i dialett de Ison e de Medea, che hinn staa isolaa per on bell poo de temp (soratutt Ison, che 'l se troeuva in del fond d'ona vall) e che donca i gh'hann di proppi caratteristegh che gh'entren pocch con quei del rest del distrett. Medea, tra l'alter al dì d'incoeu la partegna pù al distrett de Bellinzona, perchè l'è vegnuda ona frazion del comun de Monscendra, in del Luganes.
Caratteristegh fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El grupp -ON el se parnonzia [oŋ] a Pianesc, Moncarass, Gordun, Gnosca, Pronz, Molen, Arbed-Cagion e Lumin.
- Inveci a l'è parnonziaa [uŋ] a Sant Antoni, Camorin, Giubiasch, Sant Antonin, Cadenazz, Robasacch, Gud e Sementina, oltra che a Medea e a Ison.
- A Gordun on temp i /f/ vegniven parnonziaa tant 'me di /h/. Quell chì l'è on lavorà che on temp a gh'era anca in del nord del Lagh de Comm, a Germasen, e in del paes de Boren[2].
- FEVREE: mil. [fe'vreː] = gord. [he'wreː].
- Semper a Gordun a gh'è la semipalatalizzazion de la /k/, compagn de quell che 'l succed in alter vallad tisines e alpinn.
- L'articol determinativ masculin el se parnonzia [al] (compagn de Bellinzona) in di dialett de Giubiasch, Moncarass, Arbed-Cagion, [el] in del rest del distrett e [lu] o [ru] in del dialett de Ison.
- In del dialett de Pronz, compagn de quei de la Bassa e de Milan (e de quei de la Val Riviera), gh'è minga i son [ts] e [dz]:
- PRONZ: mil. [prũːns] = bel. [proːnts] = pr. [prons].
- MARZ: mil. [maːrs] = bel. [maːrts] = pr. [mars].
- A Moncarass, l'articol determinativ femminil a l'è er, compagn de quell che 'l succed in Val Verzasca.
- A Molen e a Pronz, l'infinii de la segonda coniugazion la someja a quella piemontesa, perchè inveci de finì in /è/ la finiss in /èj/:
- VORÈ: mil. [vu'rɛ] = bel. [vo'rɛ] = pr. [vo'rej]
- A Gud, Sementina e Moncarass (i trii paes che se troeuven in sù l'altra banda del Tesin respett a Bellinzona), la desinenza IN la se parnonzia IGN:
- In tutt el distrett, certi C dur al princippi de parolla se parnonzien tant 'me di G dur:
- CORDA: mil. ['kɔːrda] = bel. ['gɔːrda]
- In di paes de Giubiasch, Cadenazz, Gud, Sementina, Moncarass, Gnosca e Arbed-Cagion i infinii verbai se parnonzien con la vocal longa e i particippi passaa con la vocal curta (al contrari de milanes e bellinzones e compagn de certi dialett del Locarnes):
- CANTÀ: mil. [ka'nta] = bel. ar. [ka'ntaː].
- VORÈ: mil. [vu'rɛ] = bel. ar. [vo'rɛː]/[vo'reː].
- A Pronz a gh'è la semipalatalizzazion de la [k] e de la [g] (compagn de alter dialett del Tesin)
- In di dialett de Gordun, Gnosca, Pronz e Molen la A a la fin di paroll la se parnonzia tant 'me la vocal de la sillaba precedenta. Quell lavorà chì se ciama assimilazion e la troeuvom anca in alter zonn del Tisin:
- GNOSCA: mil. ['ɲɔska] = gn. ['ɲoʃko].
- PAROLA: mil. [pa'rɔla] = gn. [pa'rɔlɔ].
- FEMMENA: mil. ['fɛmina] = gn. ['fɛmene].
- LUNA: mil. ['lyna] = gn. ['lynu].
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On cert omm el gh'ha avuu duu fioeu.
E 'l più gioven de lor l'ha dii al pader: "Pà, damm la part de la sostanza che me tocca!" e 'l gh'ha dividuu la sostanza.
E dopo migna tanti dì, mettuu insemma tuttcoss, el fioeu più gioven l'è partii in paes lontan, e lì l'ha fai nà la soa sostanza col viv lussuriosament.
E dopo che l'aveva consumaa tuttcoss, gh'è vegnuu ona gran famm in quell paes, e lù l'ha cominciaa a trovàss in bisogn.
E l'è andaa e 'l s'è taccaa a vugn de quell paes e 'l l'ha mandaa foeura in di soeu fondi a guidà i porcei.
E 'l desiderava de impienìss al sò venter di giand che i porcei i mangiaven; ma nissugn ghe 'n dava.
Tornaa donca in lù, l'ha dii: "Quancc lavorant in cà del mè pà i abbonden de pan, e mì mò chì a moeuri de famm!
A staroo sù e a naroo dal mè pà e ghe disaroo: Pà, i hoo peccaa contra el Ciel e denanz a tì
oramai a som più degn de vess ciamaa tò fioeu: famm come vugn di toeu lavorant!"
E stand sù l'è vegnuu del sò pà. Ma essend ancamò de lontan, el l'ha veduu el sò pà, e 'l s'è movuu a compassion e, correndogh incontra, el ghe s'è buttaa al coll e l'ha basaa sù.
E 'l fioeu el gh'ha dii: "Pà, i hoo peccaa contra el Ciel e denanz a tì, oramai som più degn de vess ciamaa tò fioeu".
Ma el pader l'ha dii ai soeu servitor: "Prest, tiree scià el più bell vestii e vestìll sù, e déggh on anell in man, e di scarp ai pee!
E menee scià on vedell ingrassaa e mazzéll, e mangemm e femm past.
Perchè 'sto mè fioeu l'era mort e l'è risciuscitaa, l'era 'ndaa perduu e l'è staa troeuvaa". E i hann cominciaa a fà past.
Intant, el sò fioeu maggior l'era in campagna e, tornand e avicinandos a la cà, l'ha sentuu la musica e 'l cantà.
E l'ha ciamaa vugn di servitor e l'ha domandaa cossa i eren 'sti coss.
E colù el gh'ha dii: "L'è vegnuu el tò fradell, e l'ha mazzaa giò el tò pà on vedell ingrassaa, perchè 'l l'ha riavuu san".
L'è andaa in collera per quest: e 'l voreva migna nà dent. Sortii foeura donca el sò pà, el l'ha cominciaa a pregà.
Ma quell, rispondendogh, l'ha dii al sò pà: "Ecco, i henn tanti ann che te servi e mai no i hoo trasgredii on tò comand, e mai no te m'eet dai on caverett de fà past coi mè amis.
Ma dopo che 'sto fioeu, che l'ha divoraa la soa sostanza coi puttann, l'è vegnuu, te gh'eet mazzaa giò 'n vedell ingrassaa".
Ma lù el gh'ha dii: "Fioeu, tì te seet semper con mì, e tutt i mè coss i henn toeu.
Ma bisoeugnava fà past e stà alegher, perchè 'sto tò fradell l'era mort e l'è tornaa in vita, l'era perduu e 'l s'è troeuvaa".
(Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 411-412)
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Die Landessprachen der Schweiz, 1819.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona, 1952-....
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona/Lugan, 2004.
- DOSI - Documenti orali della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona.


text:
Rieti (Reate 'n latì; Riete 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Làsio, capolöch de la Pruvincia omònima.
El cümü de Rieti 'l g'ha 47 912 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 206 km² e 'na densità de 233 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belmonte in Sabina, Cantalice, Casperia, Castel Sant'Angelo, Cittaducale, Colli sul Velino, Concerviano, Contigliano, Greccio, Longone Sabino, Micigliano, Monte San Giovanni in Sabina, Montenero Sabino, Poggio Bustone, Rivodutri, Roccantica, Stroncone (TR), Terni (TR), Torricella in Sabina.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Albrecht Dürer
Albrecht Dürer (Nurimbèrga, 21 ed màś dal 1471 - lè, 6 'd avrìl dal 1528) 'l è 'l artìsta piò famóś dl Arnasimèint tudès'c, cgnusû in tùt al mond p'r al só pitùri, disègn, inciśiòun e scrìt ed tiurìa edl'èrt. 'L avrèv influèinsê dimòndi i artìst dal XVI sècul, sìa tudès'c che ulandéś, e 'l tulìva anca l'amirasiòun ed mìster itagliàn cuma dal Rafaêl. El só stampi i avrèven avû na gran difuśiòun e i avrèv'n ispirê dimòndi artìst ch'i vgnìven dòp.
A s è 'rivê, infìn ai noster dè, dimòndi documèint ch' i s ciacàren ed lò, cuma la só curespundèinsa, soquànt só scrìt, i só disègn cun dal só noti precìśi. Tut cal materièl chè al s à jutê a capir dimòndi qualitê dla só ōvra. Dop 'd avér lavurê cun dal rigór e brêvtù in dla pitùra, anc 'l imperadōr Masimiliàṅ I al s interesèva ed lò e al gh cmandèva soquànt artràt. In dla só maturitê, al Dürer 'l era stê impgnê de piò in dla scritùra ed soquànt tratê in sìm' a 'l mśùri e a 'l proporsiòun dal corp edl òm.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
- (EN) Albrecht-durer.org, Al sît a lò dedichê
- (EN) Al tratê dl Albrecht Dürer: Vier Bücher von menschlicher Proportion
- (EN) Al WebMuseum ed Parì ch' al descòr 'd Albrecht Dürer
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Albrecht Dürer


text:
Diocesi ad Lôd
Artìcol in dialët piasintëin
La diocesi ad Lôd (Dioecesis Laudensis in latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad’la pruìncia d'la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad'la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Ad la diocesi i fann part le cità ad Lôd, un quäl cumoin d'la Pruvìncia ad Milan, d'la Pruvìncia ad Pavia e al cumoin ad Spìn d’Ada, in Pruvìncia ad Cremùna.
In tutäl, 894 kmq e 126 paròchi.
Al vèsc, dal 26 d'agòst 2014 all’e Mons. Maurizio Malvestiti. I dü vèsc emèrti a 'ienn Giüsépp Merisi e Giàcum Capuzzi.


text:
Catastrufa feruviaria in Südtirol
El dudes de Avril 2010, ai növ e trii mignüü del matín, intra Lacc e Castelbel in Südtirol, un tren l'ha s'centraa una slavina de melma burlada sgiò de la pared de munt arent al sit e l'è inscí derajaa. In de la catastrufa növ hinn murüü e vintott hinn restaa ferii (sèt hinn grav)
Düü dí daspö l’uribel incident feruviari in Val Venosta, la reserca de la resun u di resun de la catastrufa la tö semper püssee pe: la slavina de melma la par vess resültada de na valvula de l'agua lassada dervida.
In del pomezzdí de Mercurdí, 14 de avril, l’è gnüü in sül sít l’aucaa del püblegh magistee, Guido Rispoli che 'l saraa jüdaa in di relev technegh de trii cunsulent numenaa de la magistradüra de Bulsan. Arent al Rinaldo Genevois, prufessur del „Departement de Geusensia“ a l’üniversidaa de Padua, gh'è anca 'l prufessur üniversitari nassüü a Mals, Vincenzo Bixio, che l’insegna anca lü a Padua, e 'l prufessur üniversitari Alberto Mazzucato del "Departement de Geutechnega" de Venessia.
In de la matinada de Venderdí, 16 de avril, la magistradüra de Bulsan la faraa di test idraülegh e geulogegh in sül sít de la catastrufa, che in del menter l’è 'gnüda serada al püblegh.
I test douarien simülà la sitüaziun che l’ha menaa a la catastrufa e fà soltà föra che röl l'è che l'agua l'ha 'vüü in sü la pared del munt.
Quij che gh'è murüü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mort paren vess tücc südtiroles:
- Franz Hohenegger
- Michaela Zöschg
- Regina Tschöll
- Rosina Offner
- Judith Tappeiner
- Francesco Rieger
- Julian Hartmann
- Elisabeth Peer
- Michaela Künz Oberhofer


text:
Republica Ligura
La Republica Ligura l'è stada formada del Napuleoon el 14 de giugn del 1797 in sul territòri de la vegia Republica de Gènoa. Quand che ij francees hinn staaa casciaa foeura de l'Italia in del 1799, la republica Ligura l'haa continuaa a vess governada de lor grazzia anca a la soa difesa organizada del General Massena, ma in del luj del 1800, a la fin de la Bataja de Genoa, anca lee l'è staa costringiuda a capitolà per vess riformada dòpo de pochi mes. In del giugn del 1805 la republica l'è stada unida a la Francia.
Dòpo dij sconfitt dij trupp francees in Italia in de la primavera del 1814 i familij pusè important de Genoa, incoragiaa del rapresentant ingles Lord William Bentinck hann proclamaa ancamò la republica, ma el Congress de Vièna l'aveva deciduu ch'el territòri el fudess daa al Règn de Sardegna e inscii, in del disember del 1814, i trupp ingles scancelaven la republica per fàla annett a la Sardegna el 3 de genar del 1815.
La bandera de la republica Ligura l'era la stèssa de la Republica de Gènoa: una cròss rusa in d'un camp bianch.


text:
Sfax
Sfax (صفاقس in arab; Thænæ in latin) l'è la segonda città pussee granda de la Tunisia dòpo de Tunis.
La cunta circa 265.000 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sfax, l'antiga Syphax di Berber, l'è stada recostruida di Arab in del secol quell de noeuv con materiai ciappaa de la veggia città romana, situada a trii chilòmetri de distanza del centro d'incoeu. In del period 1095-1099 l'è stada on emiraa indipendent.
L'è stada conquistada di Siciliann in del 1148, anca se i Arab l'ha reconquistada vundes ann pussee tard.
Sfax l'è passada a la dominazion francesa in del 1881: vista la resistenza de la popolazion, i Frances gh'hann avuu de bombardà la città prima de vincc. Inoltra Sfax l'ha patii on alter bombardament in del period 1942-1943, quand che la se trovava sòtta el domini de l'Italia in de la Segonda Guerra Mondial.


text:
El Pader Noster a l'è prubabilment l'uraziun püssee cugnussüda del Cristianesim. Segund i vangej, quand che i discepuj de Gesü gh'aveven ciamaa cum'a l'è che duveven pregà, lü'l gh'ha mustraa questa uraziun. Al se pö truaa in (Mt 6,9-13) e, püssee cürt, in (Lc 11,2-4). El Pader Noster al se dis in de la Messa.
Pader nòster, che te seet in ciel
che 'l sia faa sant el tò nòmm
che 'l vegna el tò regn,
che 'l sia faa 'l tò vorè,
come in ciel, inscì anca in su la terra.
Dann incoeu el nòster pan de tucc i dì,
e perdonon i nòster peccaa,
inscì come anca num ghe perdonom a quij che n'hann faa on tòrt.
E menon minga in de la tentazion,
ma liberon del maa, e che 'l sia inscì.
Padar Noster che t'see int i ciel
ca'l sia santificà 'l to nom
ca 'l vena 'l to regn
ca sia faja la to vuluntà
insì in ciel tant 'me in tera
El Paternoster in Brianzoeu
Pader nòster, che te seet in ciel
al sia santificaa ol tò nòmm,
al vegna ol tò regn,
la sia fàda la toa volontà,
comé in ciel, inscee in terra.
Dacc incoeu ol nòster pan quotidian,
scòrdes di nòster debitt,
inscee comé anca nomm se scòrdom di quei di noster debidor.
Facc minga borlà in de la tentazion,
ma libera nomm dal maa, e che 'l sia inscee.
El Paternoster in Bergamasch
Pader nòst che te sé in cél
a'l sìes santificàt ol tò nòm,
a'l végne 'l tò régn,
la sìes facia la tò olontà
cóme in cél, isé 'n tèra.
Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé
e pàghega i nòscc débecc
cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr
faga mìa börlà in tentassiù,
ma sàlvega del mal. Amen.
El Paternoster in Lombard oriental' (ortografia SL)
Pader nost qe te seet in cel,
qe el to nom al sies santificad,
qe el to regn al vegne,
qe la to volontaa la sies faita
su indel cel compagn qe in su la terra.
Da-m incœ el nost pan de tœts i dé
E perdono-m i nosts pecats
come nolter ge i perdonom a qei qe i m’ha fait tort,
e meto-m miga a la prœva,
ma deslibero-m del mal. Amen.


text:
Pasteurizasiù
La pasteurizasiù l'è ön tratamét che sa ga fà a quach lìquegg, de sòlet destinàcc a éser cönsömàcc de l'òm come alimèncc, per copà i micrurganìsm patògegn; la pasturizasiù la permèt mia però de copà le spòre, ma dóma i urganizm eèncc sensìboi al calùr, le fùrme egetatìe cumpagn de batér, fóns e leàcc; col fàl, bòa sercà de mantègner le carateristeghe fizeghe, chìmeghe e urganulèteghe del alimènt. L'è deèrsa de la sterilizasiù, che sa oté a temperadüre pö ólte, e per ön tép pö lónch, e de la termizasiù, döpràda de spès per ol lat e i sò dereàcc, söratöt per la düràda del tratamét.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pasturizasiù l'è stada fàda la prüma òlta ol 20 de Avrìl 1864 del chìmegh francés Pasteur e la sò coléga, la Claude Bernard. Pasteur l'è stat ol prüm a döprà chèla procedüra ché, che isé l'è stada ciamàda "pasteurizasiù" an sò unùr, e al vé döpràt amò al dé d'ancö cume nòrma de igéne bàsega. Al dé d'ancö, apò se gh'è foze piö nöe de cuntrulà i alemencc e le materie prüme, sa pasteuriza amò, però con d'öna finalità deèrsa: ol sèns l'è piö microbiulògich, chèl che sa öl fà l'è slongà la éta média di prödöcc che sa pasturìza. Defàti gh'è stat ön period che le aziende i lasàa tat tép fes le robe a scaldàs, ma i prödöcc i sa indìa mia perchè pirdìa töte le pruprietà. La pasteurizasiù la ghe càmbia ol saùr al làt.
Funsiunamét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol funsiunamènt l'è fàcil fes: chèl ca sa fà l'è copà i micrurganìsmi e se 'l fà per mès de la temperadüra. L'è ampurtànt però fà balà l'öcc an sö le deèrse temperadüre e 'n söl tép che an làsa lé le ròbe, che sedenò an s'rès-cia de deznatürà töcc i cumpunencc sensìbii al calùr. S'è svelöpàt deèrse maniére de Pasteurizà, tri i'è chèle döpràde al dé d'ancö:
- la pasteurizasiù VAT o "a belàze";
- la pasteurizasiù a ólte temperadüre an d'ön perìot brév (HTST, High 'Temperature/Short Time);
- e la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes (UHT: Ultra-High Temperature )
Pasteurizasiù VAT[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An de la pasteurizasiù a belàze sa mèt chèl che gh'om de pasturizà an d'ön tanch, a temperadüra de 68°C per 15 minücc. An de chèla fòza ché sa manté le etamine, le pruteine e le ótre molecule che dà nütrimènt. Ol problema prinsipal de chèla fòza de Pasteurizà ché, l'è che stà lé a vödà e ampenéser i tanch töte le ólte fà pèrt tàt tép fes, e l'è mia tat cunvegnènt per 'na ampreza.
Pasteurizasiù HTST[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pasteurizasiù a ólte temperadüre la sa fà a 72°C per 15 segóncc. Gh'è dèle plàche cólde an de che ga scór dét ol lat (o óter lìquit), e l'è pö funsciunala indüstrialmènt perchè sa stà dré manch tép. Del pónt de ésta microbiulògich l'è mia che ga sapes gròse diferense.
Pasteurizasiù UHT[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An de la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes ol lìquit al pàsa de 74°C a 140°C, e al tùrna a 74°C an 5 segoncc. L'è stàda anventàda dei Stacc Ünìcc che i l'à prupugnida cum' la piö giösta, però an realtà la g'ha mia vantàgi de bù. Chèsta a dì la eretà l'è mia propes öna pasteurizasiù, ma pötòst öna sterilizasiù


text:
L'ambassadura canadaisa sin visita tar la regenza grischuna
Sin invit da la regenza visita l'ambassadura canadaisa Roberta Santi mesemna, ils 2 da mars 2011, il chantun Grischun.
Tar sia visita en il Grischun vegn l'ambassadura canadaisa accumpagnada dal delegà per il commerzi Werner Naef. Suenter il bainvegni dals giasts en la chasa grischa a Cuira è previs in gentar cuminaivel. Ils ospitants èn il president da la regenza Martin Schmid ed il chancelier Claudio Riesen.
La regenza tgira annualmain contacts cun represchentantas e cun represchentants da stadis esters en Svizra. Quests discurs èn elements impurtants da las relaziuns externas dal chantun. Cun ils stadis vischins e cun pajais che han relaziuns spezialas cun la Svizra e cun il Grischun vegnan savens discutadas dumondas specificas actualas. Autras visitas servan en emprima lingia a barattar experientschas sin il champ cultural, economic e politic.
Gremi: chanzlia chantunala dal Grischun
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Frankenstein Junior
Frankenstein Junior (id.) 'l è na cumèdia americàna, giràda in biànc e négar, dal 1974 ad Mel Brooks. Custdàda gnanc tri migliòṅ ad dòlar, la 'n à fat sù da piò 'd utànta-siē. 'L è stada scrita da Mel Brooks insém a 'l atōr prutagunìsta Gene Wilder e a Paul Oxon, tulénd ispirasiòṅ da 'l rumànś Frankenstein dla Mary Shelley.
In dal 2003 gl'americàṅ i l'aṅ sarnìda par métar-la via in dal National Film Registry dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî. In Itâglia l'à vindû da piò ad sincsènt-mila còpi in dvd.
Sunt
Al dutōr famóś e prufesōr universitàri Frederick Frankenstein (Gene Wilder), anvō dal Baròṅ Viktor von Frankenstein, al ciàpa a la mòrt ad sò nunòṅ al casèl ad famìja in Transilvàgna, esénd lò 'l ùnic parènt incór' in vita. Frederick 'l iva in chi an lè cambiâ la manéra ad dir al sò cugnóm par śluntanàr-as da i pinsēr mèdic dal sò parènt che lò al créd i sìan dal casàdi.
Rivâ in Rumanìa insém a l'asisténta Inga (Teri Garr), al cata lè al gòb Igor (Marty Feldman), anvō dal vèć jutànt dal nunòṅ. Chi lò al gh diś subìt ch'al sò nóm a s lèś Àigor. In dal castèl invéci a gh'è la Frau Blücher (Cloris Leachman), na dóna ch'in alóra l'éra l'amànta dal baròṅ. Lì lē, vistìda sèmp'r ad négar, la fà vgnir i śgriśōr a i òs, specialmènt a i cavài che, quànd lē la dascór cun c'l asènt lè tedésc, i pèrdan la tèsta. Quànd la Blücher la fà catàr a Frederick i apùnt mèdic ad sò nunòṅ, al dutōr al decìd ad pruàr anca lò 'l esperimènt a dar vita incóra a 'n cadàvar.
P'r un śbali 'd Igor, ch'l iva tòlt un sarvèl 'd un demènt invéci che qvél dal siensiâ e sant Hans Delbrück sarnî par l'uperasiòṅ, la criatùra la nas gigànta ma anc séns' usta. Scapâ via da 'l castèl e da 'l sò padròṅ, al móstar al cata prima na putìna lung la via, l’Helga (Anne Beesley) e pò 'n frâ òrub ch'al viṿ da par lò, pàd'r Abelàrd (Gene Hackman), ch'al gh in fà pasàr, sénsa vlér, ad tut i culōr.
Dòp un bal ad tip-tap urganiśâ da Frederick par dimustràr a la gint che lò al n è minga catìṿ cuma a pâr ch'al sia dand 'n òć a la sò ghignàsa, la pulisìa 'l al ciàpa par purtàr-'l in parśòṅ. Spavintâ da 'l fōg impisâ da na guàrdia ch'la gh vliva far dal mâl, al móstar al scapa via e al rapìs l’Elizabeth (Madeline Kahn), la muróśa ad Frederick ch'l'éra rivàda in cal méntar in paéś. Chi lē però l'è cuntènta ad cal fat lè parchè la s rénd cònt che la criatùra l'è grôsa "dapartùt", anc là, anvénd-ag al “Schwanzstück” (śōg ad paròli fra Schwanz, cóa ma anc cas in Tedésc, e Stück, pès).


text:
Die Anderen. Les autres. Gli altri. Ils auters.
Tge muventa ils Svizzers tudestgs, Romands, Tessinais e Rumantschs? Da tge tractan lur discurs quotidians? Tge temas èn tar els gist actuals? E pertge?
Ina giada l’emna s’avra sin Radio Rumantsch, DRS 1, La 1ère e Rete Uno ina fanestra ad ina da las autras regiuns linguisticas. Schurnalistas e schurnalists rapportan da lur part dal pajais per «Ils auters»: davart eveniments actuals, interessants, surprendents. En il center stattan temas divertents che sveglian l’interess per quai ch’è auter e nunenconuschent. Il spectrum è immens vast e cumpiglia las pli differentas spartas. La politica e las novitads classicas vegnan sclausas sapientivamain. Uschia datti spazi per fatgs interessants, per infos che na vegnan uschiglio mai tematisadas en las novitads surregiunalas e ch’èn tuttina uschè tipicas per mintga singula regiun svizra.
Las reportaschas vegnan mintgamai emessas la sonda resp. la dumengia sut il titel «Die Anderen. Les autres. Gli altri. Ils auters.» sin tut ils emprims programs da radio da la SRG SSR. Ils temps d’emissiun exacts chattais Vus qua. La finamira da questa collavuraziun interculturala è da surmuntar cunfins linguistics, d’eliminar barrieras mentalas e d’engrondir la chapientscha per quai ch’è ester.


text:
Guardamèi
Guardamej (Guardamèi in ludesan e piasentin, Guardamiglio in italian) l'è on comun de la Provincia de Lòd con 2 698 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
Se troeuva al confin con la Provincia de Piasenza, con la qual el gh'ha avuu on gran numer de rappòrt duranta la stòria.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Guardamèi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Landquart (distret)
El distrèt de Landquart (en todèsch: Bezirk Landquart) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. L'è 'l tèrs piö popolàt (endèl 2011 i abitàncc i éra 24331) e 'l piö pesèn de töcc per superfìce (193,23 km²)
El cunfìna a nòrt co l'Austria e 'l Liechtenstein, a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distrèt de Plessur, a sudòvest col distrèt de Imboden e a òvest col Canton San Gal, distrèt de Sarganserland .
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Landquart l'è dividìt en 2 cìrcoi e 10 cümü:
Endèl 2008 el cümü de Says l'è stàt acorpàt a chèl de Trimmis.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Santa Òlga de Kiev
L'Òlga de Kiev (russ e ucrain: Ol'ga/Oлbra ; nors antich: Helga; Pskov, 879 - Kiev, 11 luj 969) l'è stada on member de l'aristocrazia variaga del Rus' de Kiev, miee de l'Igor', fioeu del Rurik.
Dòpo la mòrt del marì l'ha governaa el Rus' in qualità de reggent (945-963), in nòmm del sò bagaj Svjatoslav I. L'ha dedicaa on mucc de temp in del cercà vendetta per el mazzament del marì a òpera di Derevljan e l'ha ottegnuu infin quell che la voreva cont el massacher de ona bòna part de quij chì.
Lee l'è stada la prima, tra i sovran de Kiev, a convertìss al Cristianesim in del 957 dòpo on pellegrinagg a Costantinòpol, indove l'ha ciappaa el nòmm de Elena. El sò battesim l'è staa celebraa del Patriarca de Costantinòpol Polieucte, menter el sò padrin l'è staa l'imperador Costantin VII.
Quand che l'è tornada a Kiev l'ha faa de tutt per riessì a convertì i abitant del Rus' a la soa religion noeuva, anca se l'ha minga poduu fàll cont el sò fioeu.
La venerazion per l'Òlga l'è scominciada sòtta el ò nevod, el Vladimir I, che in del 996 l'ha spostada in d'ona gesa noeuva che l'aveva faa sù lu. La festa l'è stada fissada el 11 de luj, data confermada in del 1574 del Concili Russ.


text:
Salvador Bahia
Artìcol in dialët piasintëin
Salvador Bahia (al sò nùm cumplët a l'è São Salvador da Bahia de Todos os Santos) a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stä ad Bahia, a Nord-Est ad la Repüblica.
La gh'ha 2.762.750 abitant (2006) par 255,4 kmq, e l'è la tèrsa sitê püsä granda dal Brasil dòpu São Paulo e Rio de Janeiro.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
La sitê l'è stä fundä in dal 1549 in cùla c'as ciamàva Bahia de todos os Santos (La bàia ad tütt i sànt) e fìn al 1763 l'è stä la capitäla dal Brasil (dòpa a l' dvantà Rio) e impurtantìsim cèntar ecunòmic ad tütt al Sud-America.
La tradisiòn la vurarëss ca g'sìà in sitê 365 cèsi vòina ogni dì ad l'ann.


text:
Densità
La densità, de símbul p (lètera rho de l'alfabeet greech), una quaj völta scrivüda d, a l'è la relazziun ca g'è tra la massa e ul vulüüm d'un ròpp; la densità a l'è uviameent diretameent prupurziunaal al valur de la massa, u prupurziunaal al cuntràri cunt ul vulüüm.
Furmüla generaal:
L'ünità de misüra, in del Sistéma Internazziunaal, a l'è ul kg/m3; per resún pràtich al sa misüra anca in g/cm3. Per esémpi, la densita de l'aqua a 3.98 °C a l'è iguaal a 1000 kg/m3 = 1 g/cm3.
Densità de una quaj sustànza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Densità de un pünt P in d'un mèzz cuntín[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La densità in d'un mèzz cuntín a l'è una grandèzza scalaar, definída in tütt i pünt materiàj.
Al sia P un pünt materiaal de un mèzz cuntín, ga sia una sücessiun de vulüüm materiàj cunt vulüüm Vi e massa mi, taal ca tütt a cuntègnenn ul pünt P; a ciàmum densità del pünt P ul límit de la sücessiun dii quozieent quaand Vi a téndenn a 0:


text:
Antecedent (matematica)
Cuntegnüü
Definiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In matematica, daa düü cungiunt minga vöj E, F e una aplicaziun , se 'l ciama antecedent (cun f) d'un element y de F tücc i element x de E tal che .
Un antecedent a l'è, dunca, per definiziun, un element de l'imagin recipruca .
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sien la funziun e y un real.
- Si y > 0, y l'amet düü antecedent, che hin e
- Si y = 0, y l'amet dumà un antecedent, che l'è 0
- Si y < 0, y l'amet nissün antecedent
- Sien E un cungiunt minga vöj, e una aplicaziun , induve el designa el cungiunt dai part de E. Se 'l definiss : Y a l'è una part de E, cugnussüü anca cume un element del cungiunt .
- Quest element l'amet nissün antecedent per f. In efet, süpusem che un tal antecedent l'esista. Se gh'ha dunca .
- Düü cas hin pussibil :
- , vargot che 'l vör dì (per definiziun de Y) che , o
- , vargot che 'l vör dì (par definiziun de Y) che , o
- In di düü cas, se riva a una cuntradiziun , vargot che 'l pröva par l'assürd che Y el gh'ha minga d'antecedent (cf. l'argument de la diagunala de Cantor).
Imagin d'un cungiunt per una aplicaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sien una aplicaziun e A un sübcungiunt da E. Se la ciama 'imagin de A per f el cungiunt di element y de F che ameten almanch un antecedent partegnind a A ; se la nota :
- .
In particular, l'imagin de E par f, ciamada imagin de f, a l'è 'l cungiunt di element y da F che ameten almanch un antecedent :
- .
Ingeziun, sürgeziun, bigeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sia un'aplicaziun .
- Se dis che f a l’è ingetiva, o che a l'è una ingeziun, se tüt element de F a l'amet al pü un antecedent.
- Sa dis che f al è sürgetiva, o che a l'è una sürgeziun, se tüt element de F a l'amet almanch un antecedent, i.e. si
- .
- Sa dis che f l'è bigetiva, o che l'è una bigeziun, si tüt element de F a l'amet un antecedent e dumà vün, i.e. se f l'è cuntempuraneament ingetiva e sürgetiva.
- In 'stu caas, se pò definì l'aplicaziun , induve x a l'è l'ünica antecedent da ‘‘y’’ par f. A l'è anca una bigeziun, ciamada recipruca de f.
(l'esempi vidüü pü in alt el mustra che l'esiist vargüna aplicaziun sürgetiva ).


text:
Secol
On secol l'è on period de temp che 'l corespond a cent agn de fila.
In d'on secol a gh'è des desenni e vint luster. Des secoi fann su 'n millenni.
In del lenguagg religios cristian el pò vess doperaa anca per indicà el mond laich e mondan ("secolar"): quell secol chì l'è in oposizion al secol che 'l vegnarà, cioè quell despoeu el Giudizzi Universal e la fin del mond.
La parolla secol l'è on prestit colt ciappaa del latin saeculum per mezz de l'italian "secolo". La parolla l'esista in tutt i lengov romanz (frances siècle, spagnoeu siglo, aragones sieglo, catalan segle, ocitan sègle, portoghes século, romen secol, sicilian sèculu)


text:
Ròden-Alp
El Ròden-Alp (Frances: Rhône-Alpes; Occitan: Ròse-Aups; Arpitàn: Rôno-Arpes) l'è ona region francesa che, cont i sò 43698 chilòmeter quadraa l'è la segonda pussee granda de tuta la Francia, dòpo quèlla del Midi-Pyrénée. La cunta puu de cinch milion de abitant. El sò capploeugh l'è Lion, che l'è anca el comun pussee grand. Alter citaa important hinn Saint-Étienne, Grenoble, Villeurbanne e Valence. L'è vuna dij region pussee ricch de l'Euròpa, insema a la Lombardia, el Baden-Württemberg e la Catalògna.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ròden-Alp el confina cont i region de Provenza-Alp-Còsta Azura, Lingoadòca-Rossejon, l'Alvernia, la Borgògna, la Franca Contea, el Canton Ginevra, el Canton Vaud, el Canton Vales, la Val d'Aòsta e'l Piemont. L'è traversaa del fiumm Ròden traj montagn che gh'hinn dent el gh'è anca el Mont Bianch, la montagna europea pusee òlta.
El Ròdan-Alp el gh'hà vòtt departement:
- Ain, con capploeugh Bourg-en-Bresse
- Ardèche, con capploeugh Privas
- Drôme, con capploeugh Valence
- Isère, con capploeugh Grenoble
- Lòira, con capploeugh Saint-Étienne
- Ròdan, con capploeugh Lion (Patrimòni Mondial de l'UNESCO)
- Savòja, con capploeugh Chambéry, giamò capital del Ducaa de Savòja
- Alta Savòja, con capploeugh Annecy


text:
Nichi Vendola
Nicola Vendola (Bari, 26 'd Agóst dal 1958), cgnusû anc cuma Vichi in unōr ad Nikita Krusciov, 'l è un pulìtic itagliàṅ dal partî Sinistra Ecologia Libertà dòp soquànt an in dal Partî Cumunìsta e in dla Rifundasiòṅ Cumunìsta.
Da 'l Avrìl dal 2005 'l è al presidènt dla regiòṅ dla Pùglia dòp avér batû a 'l primàri dla sò cualisiòṅ Francesco Boccia dal Partî Demucràtic e pò Raffaele Fitto ad Fòrsa Itàglia par na cria. In dal Mars dal 2010 al vèṅ cunfirmâ a 'l sò pòst vinsénd a la granda còntar Rocco Palese.
Laureâ in létri cun na téśi ch'la dascurìva ad Pier Paolo Pasolini, ad mistēr al fà anc al scritōr e al giurnalìsta.
Al s è dit gay in dal 1978 e 'l è stâ òṅ di fundadōr d'l Arcigay. Al gh'à 'n buclèṅ a 'l uréć sinìstar.
In dal Nuvémbar dal 2012 Vendola al s preśénta a 'l primàri ad cualisiòṅ par dvintàr al candidâ uficiàl dal schieramènt ad sèntar-sinìstra Itàglia. Bèṅ Cumûn ma al n gh la cava briśa a 'ndàr a 'l balutàǵ contra Pierluigi Bersani e Matteo Renzi parchè al cata sù sōl al 15.6% di vōt rivànd tèrs.


text:
Scuol
Scuol (in tudesch e nom ufizial fina al 1943: Schuls) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch 2353 abitant e una süperfiss de 144.14 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1290 meter sura 'l nivel del mar.
Scuol l'è colocaa in de l'Engadina Bassa, in sü la riva manzina del fiümm Inn, a 48 km da Davos, 59 km da Landeck, 61 km da Sankt Moritz e 104 km da Coira. L'è servüü da la Feruvia Retica Scuol - Tarasp, capulinea de la feruvia de l'Engadina. El cumün de Scuol l'è tacaa ai cumün de Ftan, Mals (IT-BZ), Sent, Tarasp, Val Müstair e Taufers im Münstertal (IT-BZ).
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scuol l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Schulles.[1]
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lengh ufiziai al dì d'incö i henn el rumanc e el tudesch. La lengua parlada in urigin in del paes de Scuol però l'eva el Vallader, vün di dialet del rumanc. A scumenzà da la metà del secul XIX una minuranza de lengua tudesca le s'è istalada in del sit. Fina al prinzipi de la seconda guera mondial la percentual dei parlant tudesch l'è restada pütost bassa. In del 1941 el rumanc l'eva anmò parlaa 'me lengua mader dal 71 %. In di ültem ann però la percentual l'à calada in manera püssee evident. L'andament di ültem ann l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Üsanz e Tradiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Hom Strom (l'Om (de) Paja, in Insübregh) l’è na vegia tradissiun de Scuol che la vegn trada inans tücc ij agn di scular del paes el prim sabet de fevree.
La matina del prim sabet de fevree, de bon ura, i bagaj de Scuol van in gir di vilan e buar de Scuol a catà sü paja. Pö la paja la vegn metüda insema in sü la “plazza” del paes inscí de fà sü un marcantoni de paja a regula d’art. A mezzdí pö l”Hom Strom” el vegn traa a Gurlaina (un sit in scima al paes) e lí ‘l vegn metüü in pe. Li i bagaj ghe fan la guardia finn a la bassura quand che pö, giuen e vegg, cumpagnaa del sun di cansun, van sü tücc insema a brüsà l’om de paja faa sü cunt tanta fadiga. In di agn di temp andaa quand che de paja ghe n’eva ‘ncamò assee, tücc i quartee del paes de om de paja ghe n’even el so, e tücc, l’è padifegh, vureven avegh el pü grand e ‘l pü bel. Despö de veghel metüü in pe in del propi sit, l’om de paja l’eva tegnüü ben sut’ögg, già che tücc i quartee se crüzziaven de pruà a pissà sü l’om de paja di olter prima del temp.
Al didincö hinn invidaa tücc, sia la gent del paes, sia i türista, a gnì a vardà la preparassiun de l’om de paja ‘l mezzdí e pö la sira a vardàl vegnì brüsaa[2]
Chel’üsansa chi l’è cumpagna del scascià sgenee lumbard.
La gent de Scuol la gh'ha 'na vegia tradissiun che la insegüra che tüt i tusann gh'abien semper un cavajee: la tradissiun del "Pan grond" (un pan bel grand cunt dent tuchelít de pera). L'urigen de chel'üsansa chi pürtrop l'è düra de definì e ij abitant de Scuol hinn dumà segür che l'è una tradissiun festegiada dumà a Scuol. El dí de San Steven, el 26 de Dezember, apena passaa 'l mezzdí, tücc i scular d'una class, van in gir per i cà del paes indua i tusann hinn dree a speciàj. Giamò delunsg di cà i bagaj scandissen el cor de "dà a mai, dà a mai!" (dàm a mí, dàm a mí!) e tüt i tusann hinn lí in de la sua cà che specen che rien i bagaj inscí de dagh, a quel che ghe pias püssee, el famus "pan grond", preparaa 'l dí inans. Pö, a la bassura, ai quatr'ur, tüta la class intrega, insem' al master, la se tröa in de la cà de vün di scular e lí tücc insema fann una bela marenda cunt Pan Grond e sciculàt. Una slitáda tücc insema per el paes la tra a fin el bel dí de festa. [3]
Dati climategh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Scuol el piöv o el fioca per 97.8 dì en media a l'an cont una media anuala de 693 mm de precipitazion total. I dati cumplet i henn mustraa in de la tabela chi desuta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Scuol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ http://www.scuol.ch/de/navpage-CultureSCUOL-CultureTraditionSCUOL-183785.html.
- ↑ http://www.scuol.ch/de/navpage-CultureSCUOL-CultureTraditionSCUOL-183926.html
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961-1990 (German, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Scuol tourism office
- Scuol hospital
- Media relaa a Scuol al Wikimedia Commons
- Scuol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Campertögn
Campertögn (Campertògn in Piemuntes; Campertogno in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 235 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 34,2 km² e ona densità de popolaziun de 7 ab./km².
El paes el se tröva in la Valsesia (per la precisiun in de la Val Granda), arent al punt induve che se incuntren el Sesia e l'Artogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Campertögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lenguv celtich
I lenguv celtich j'hinn una ram de la familia indo-europea e j'hinn rivaa zü da Proto-Celtich, cugnussüü anca cun el nom de "celtich cumün". Int el periodo del prim mileni prima del Signur, i lenguv celtich j'eren parlaa in gran part de l'Europa, a partì da la Baja de Biscay arent al Mar del nord, fina sü al fiüm Reno, e pö zü dal Danübi e arent al Mar Negher, e squasi fena int l'Asia Minur.
Al dì d'incö i lenguv celtich j'hinn parlaa dumà int un quaj sit int el Regn Ünì, l'isula de Man, Irlanda, Patagonia, e in Bretonia (Francia). In Patagonia gh'hinn rivaa dumà de recent cun l'imigrazion di gales. Int la magiur part de quej teritori chì, i parlant de lenguv celtich j'hinn una minuranza linguistica.
Lista de lenguv celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indueurpee
- Protuceltich
- Celtich cuntinental
- Celtich insülar
- Grüp guidelich
- Lengua irlandesa antiga
- Lengua irlandesa (gaelige)
- Lengua scuzzesa (gàidhlig)
- Lengua manesa (gaelg)
- Lengua irlandesa antiga
- Grüp britonich
- Lengua britanica
- Lengua galesa (cymraeg)
- Lengua curnuvajesa (kernewek)
- Lengua cümbrica
- Lengua bretun (brezhoneg)
- Lengua ivernica
- Lengua pitica
- Lengua britanica
- Grüp guidelich
- Protuceltich


text:
23 11
Ol dé 23 de noèmber l'è 'l 327 ( 328 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 39 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de noèmber al è ul dí da pòost 327 ( 328 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 39 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1983 - Alacant: ol Parlament al apröa la Llei d'Ús i Ensenyament del Valencià, (Les d'Üs e insegnament del Valencià).
2003 - Georgia: ol president Eduard Shevardnadze al bandona ol paes daspus d'öna reölta provocada per bröj int i elessiú sélebrade ol 02 11.
2004 - Saragossa (l'Aragó): Jesús Moncada al de·enta ol pröm scritur in Lengua Catalana conferit col Premio de las Letras Aragonesas.
1248 - conchesta de Sevilla per i tröpe Castejane del rei Ferran III ol Sant .
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1922 - Sueca (la Ribera Baixa): Fuster i Ortells, sasesta Valencià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fisica
Cuntegnüü
La scénza püssee impurtànta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La física (dal greech antích φuσιkός (phusikos), "natüraal" e φύσις (phusis), "natüra") a l'è la scénza ca la stüdia la natüra in del sò significaa püssee làrch, vist ca la vàrda ul cumpurtameent de la matéria, de l'energía e dii fòorz fundamentàj ca guvèrnenn i relazziun tra i partisèj. L'era inscí prufundameent mis'ciàda cunt ul cuncètt de natüra ca, fin almaanch al sécul XIX, a l'era ciamàda filusufía natüraal.
I físich a stüdienn dunca un ventàj fisc làrch de fenòmen físich: a partí da la ròba piscinína (i partisèj süb-atòmich) a rivà a i ròpp püssee graant (l'Ünivèers intréch). Tanti vöölt s'è rivaa a dí ca la física l'è la mama di tütt i ólter sceenz (la scénza fundamentaal), vist ca tràtenn de fenòmen ca ga ubedíssenn a i lécc físich; dunca, i descuvèert de la física g'ann aplicazziun anca in tütt i ólter sceenz natüràj.
La física a l'è ligàda sü in d'una manéra particulaar cunt la matemàtica, vist ca, a la fin de la féra, la física la descriff i lécc e i fenòmen natüràj duperaant la léngua matemàtica; quèla manéra chí de laurà la permètt de dimustrà la pussibilità u l'impussibilità d'un quaj fenòmen físich anca senza usservàll diretameent, ma dumè cunt i calcul matemàtich.
Ga vöör però tegnii spartii: la matemàtica a l'è no una scénza, vist ca la g'à minga cumè ubietiif la descrizziun del muunt materiaal, ma l'è dumè una "specülazziun", un "mèzz" duperaa da i sceenz reàj per parlà del muunt.
La física clàssica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La física clàssica la tègn deent i bròch tradizziunàj de la física, saría a dí tüta la visiun del muunt desvilüpàda dal Newton a i sò teemp, pöö "scancelàda" da i descuvèert del sécul XX; la g'à anca lé difereent tòcch:
- Mecànica clàssica, ca la vàrda a i fòorz e tütt i ròpp ca inn inflüenzaa de luur: g'è la bròca ciamàda stàtica, per i ròpp trigaa, cinemàtica, per i ròpp in muvimeent, ma ca ga vàrda minga ul perchè a sa mövenn, e la dinàmica, de stüdià ul muvimeent dii ròpp e i lécc ca ga fann efètt.
Un óltra spartizziun a l'è quèla in mecànica dii sòlit e mecànica dii flüit;
- l'acüstíca, ul stüdi del sun, cunsideràda de spèss una bròca de la mecànica vist ca ul sun al vègn dal muvimeent dii partisèj de aria in furma de uunt, ca seguíssenn i lécc de la mecànica;
- l'òtica, ul stüdi de la lüs, ma minga dumè la lüs visíbil ma anca de i infrarúss e ültraviulètt ca g'ann i stèss cumpurtameent de quèla visíbil;
- la termudinàmica, ca la stüdia i relazziun tra ul caluur (l'energía intèrna ca g'ann i partisèj ca fúrmenn una sustànza) e i ólter fuurm de energía;
- l'eletrumagnetiism, nassüü a l'inízzi del sécul XIX, dopu c'ann descuvèert i ligàmm tra ul magnetiism e l'eletricità.
La física mudèrna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La física clàssica la laúra in sü scaar nurmàj de usservazziun; d'óltra paart, la física mudèrna (ca la saría la física ca l'è vegnüda fö da tütt i descuvèert del princípi del sécul XX) la vàrda i cumpurtameent de la matéria suta cundizziun estreem (per esémpi velucità areent a quèla de la lüs) upüür sü scaar altertaant estreem (piscinítt, cumè i partisèj süb-nücleaar, u graant, cumè l'Ünivèers).
A chii scaar chí, i nòster nurmàj cuncètt de velucità, spazzi, teemp a vàrenn püü; i nöff fenòmen c'inn saltaa fö a vègnenn descrivüü da i bròch de la física quantística, da la relatività generaal e da la relatività stréncia.
Física teòrica e física sperimentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü bròch de la física del títul chí de sura a vörenn dí ca, in del muunt dii físich, ga n'è de chi c'al preferíss stüdià i teurii nöff per spiegà i resültaa utegnüü cunt i esperimeent e fà dii previsiun per ul futüür e chi c'al laúra per esperimeent, per esplurà muunt nöff e vedè sa i lécc teòrich a inn bun.
A sa capíss ca la teuría de par lé la pö minga dà resültaa sücüür, sa l'è minga cumpagnàda anca da i esperimeent, e la pö purtà föra de la stràda giüsta; però ga vöör dí ca suveent i riceerch teòrich a cunséntenn de pensà e fà sü dii esperimeent nöff, ca pödenn anca purtà a un quaj còss.
La física l'è l'ünica scénza induè l'è pussíbil de vèch teuría e pràtica inscí spartii: in tütt i ólter sceenz natüràj (biulugía, chímica, geulugía) la teuría e la pràtica a inn insèma, e vün al pöö minga vèss dumè l'un u dumè l'ólter.


text:
02 01
Ol dé 2 de zenér l'è 'l 2 dé de l'an del calendare gregorià; manca 364 (365 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 2 de zenér al è ul dí da pòost 2 dal an dal calendari gregurian; i manca 364 (365 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1902 - Barcelona: sa al püblega ul primm nümar dal setmanari "Cu-Cut", ch'al passarà a la Stòria paj "fets dal Cu-Cut".
- 1492 - Granada (Andalusia): l'ucüpazziun da la citaa par i trupp Castejann la ponn fin a la cunchista dal regn da Granada.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1920 Isaac Asimov
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1997 - Pineda da Mar (ul Maresme): Joan Coromines, linguista Catalan.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1908
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Baix Penedès (Catalunya) - Sa la célebra la Copa Catalunya, la prima cumpetizziun autumubilístega in circüit urganizada a Catalunya e a Spagna, urganizada pal RACC.
Bòsnia-Erzegòvina: l'Imperi Austru-Ungarées sa al anessiuna ul paees, fin alura Repüblica independenta sota ul pruteturaa di Habsburg.
30 06 - Krasnoyarsk (la Sibéria): hi impata una cumeta (avenimeent da Tunguska).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 05: Indiana (Pennsilvània, SÜA): James Stewart, atuur Noort-americà
11 12 - Madrid, Spagna: Carlos Arias Navarro, Síndech da Madrid (1965-1973), Presideent dal Guveern Spagnöö (1973-1976) (m. Madrid, Spagna 1989).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
07 03 - l'Havana (Cuba): Manuel Curros Enríquez, scrituur Galiech.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Saanen
Saanen a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 120.06 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6955 abitant.
El cumün de Saanen al se tröva a una altitüden de 1014 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boltigen, Charmey (FR), Château-d'Œx (VD), Gsteig bei Gstaad, Jaun (FR), Lauenen, Lenk im Simmental, Rougemont (VD), St. Stephan, Zweisimmen.
Del cumün de Saanen fa part anca l'abitaa de Gstaad che l'è un sit cunt pressapoch 2500 abitant famus per el turism invernal, frequentaa di persunacc famus e di member de l'aristucrazia eurupea.
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Town Twinnings and international relations (from the official city website. Accessed 2008-08-11.)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- John F. Kennedy International School website
- Media relaa a Saanen al Wikimedia Commons


text:
Silvio Berlusconi
El Silvi Barlüscun (Milan, 29 setember 1936; Silvio Berlusconi a l'anagrafa taliana), l'è un imprenditur e pulitegh milanes, fundadur del Popul de la Libertà. L'è anca ul president del Milan ma segund un quai tifus en cacia peu danè par la squadra.
In del 2008, cunt el sustegn de la Lega Nord, l'è devegnüü par la quarta volta el President del Cunsej di Minister de la Repüblica Taliana.
In del 2014 la Giustizia el ga da la punizion de fa i "servizi sociali" anca se poe das che ga puseè an lù de qui che ga de curà!


text:
So cosa hai fatto
So cosa hai fatto (Mè a sò quél ch't à fat) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1997 ad Jim Gillespie scrit da Kevin Williamson (quél ad Scream) a partìr da 'n rumànś par baghét ad Lois Duncan. Custâ 17 migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad 125. Vist al sucès ad cla pelìcula chè, i èṅ stâ girâ anc dū séguit: Incubo finale dal 1998 e Leggenda mortale dal 2006.
Sunt
Southport, Carolina dal Nòrd, 4 ad Luj: cuma tut i an in dal paéś a s tîṅ un cuncōrs ad belésa par stablìr chi la sia la ragasōla più bèla. A vìnsar l'è la biónda Helen Shivers (Sarah Michelle Gellar) che, par festegiàr, la ciàma sèg tri sò amìg: la Julie (Jennifer Love Hewitt), Ray (Freddie Prinze Jr.) e Barry (Ryan Phillippe). Qvést chè, imbariàg pódag, al vèṅ tirâ dèntar in na casutarìa cun 'n àtar baghét, Max Neurick (Johnny Galecki). Più tard i quàt'r amìg i decìdan ad tōr la màchina p'r andàr a dascórar lung la còsta. Ray, méntar 'l è drē a guidàr, al vèṅ dastràt par Barry e acsè, sénsa vlér, al mét sóta òṅ.
I śóv'n i pénsan 'd avér cupâ un céruv ma invéci a finìr sóta 'l ródi 'l éra stâ 'n óm. Barry 'l è parsuàś che l'ùnica sulusiòṅ la sia quéla ad lugàr al cadàvar ma chi àtar, Julie sóvra ad tut, i n èṅ minga 'd acòrd. L’Helen la và a drē un bèl pôc e la la pòrta da la sò banda e acsè i quàtar i bùt'n in mâr al sò còrp.
A pasa 'n an e i ragàs i aṅ tòlt tut na sò strada. La Julie la ricév na létra minga firmàda cun scrit insìma: "Mè a 'l sò quél ch't à fat l'istâ pasàda". Spavintàda, chi lē la ciàma insém i vèć amìg. Subìt i pénsan ch'a sia un schèrs furtuìt minga tant bèl ma pò anc chi àtar i càtan di bijét cumpàgn dal suo.
Culòna sunóra
Dal film a gh'è dū culòni sunóri, una cun di braṅ strumentài (ad John Debney) e una cun dal canti scriti chè 'd sóta:
- Hush di Kula Shaker (2:55)
- Summer Breeze di Type O Negative (4:57)
- D.U.I. di Offspring (2:26)
- Kid di Green Apple Quick Step (3:17)
- This Ain't the Summer of Love di L7 (3:09)
- Losin' It di Soul Asylum (3:01)
- Hey Bulldog di Toad the Wet Sprocket (2:31)
- My Baby's Got the Strangest Ways di Southern Culture on the Skids (3:59)
- Waterfall di The Din Pedals (3:47)
- Clumsy di Our Lady Peace (4:27)
- One Hundred Days di Flick (3:40)
- Great Life di Goatboy (3:50)
- 2 Wicky di Hooverphonic (4:44)
- Don't Mean Anything 'd Adam Cohen (3:43)
- Proud di Korn (3:17)


text:
Geugrafia
Definiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geugrafia l'è la scienza che la stüdia e la descriv la süperfis de la Tera insema cun tücc i fenomen che ghe süceden de sura; in de la definiziun l'è cumpresa dunca anca la sucietà ümana. In del sò significaa püsee largh la geugrafia la cuntegn dunca un muntun de alter scienz, cume per esempi la biulugia, la geulugia, la fisica, la storia, la pulitiga, l'agrunumia, l'eculugia.
Di stüdi geugrafigh a vegnen föra di espert, che se rapresenten cunt i strüment de la cartugrafia, che la permet de met in evidenza tücc i diferent fenomen particular che salten föra.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geugrafìa l'è una scienza antíga; adiritüra dii pupülazziun antighissem, cumè i Egizzian e i Caldée, han pensaa də bütá gjo una rəpresentazziun də la Tèra e dii stèll. Dii prugrèss ülteriuur hin vegnüü cunt i greech (l'è staa pròpi un greech, Eratòsten a scriif el libər c'al sə intitulava Geugrafía) prima e cunt i rumàn dəspöö, anca se la geugrafía l'era amò ferma al cuncètt də rəpresentazziun dəl muund. In də chel perìud chì l'ünich persunagg də una certa impurtanza l'è staa el Tulumeu, un grech dəl II secul dəspöö Criist.
Cunt i invasiun barbàrich e l'inflüenza də la Gjesa Catòlica la geugrafìa (in uçideent) l'ha faa un mücc də pass indréé; a hin staa i Áreb a tegní-la in vida, e anzi han cumenzaa a fá mesürazziun e calcul.
Cun Galileu e Cupèrnich, invers la fin də l'Etaa də mezz, anca in Europa la geugrafìa l'ha rəcumenzaa a desvelupá-s, e in dəl XVI secul han cumenzaa a vedè-s i prim cart geugràfich mudern (pər esempi, Mercatuur in dəl 1569 l'ha tiraa föör una carta cunt una prujezziun cilìndrica).
In dəl XIX secul la nass la geugrafìa muderna, e cumenzen a multiplicá-s i specjalisazziun; in di chij han chì cumenzen anca i esplurazziun scientìfich urganisaa, pər esempi də part də von Humboldt e Ritter. La cressüda də la geugrafìa muderna l'è nada inaanz anca pər el XX secul, fina cə i geògraf də tütc el muund s'hin decidüü e han fundaa l'Üniun Geugràfica Internaziunala.
I broch de la geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I broch principaj de la geugrafia a hinn:
Geugrafìa fìsica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In də chela bròca chì hin cumprees tütc i stüdi geugràfich cə hin püssée spustaa invers l'ambieent natüraal.
- Geumurfulugía: l'è la scienza cə la stüdia in manera püssée dirèta la süperfiss də la Tèra, sia cumé cunfigürazziun cə cumé evulüzziun.
- Climatulugía: la cjapa in esàm el clima, sərìa a dí i andameent də la cumpuneent atmusfèrica də la Tèra.
- Idrulugía: la stüdia l'aqua cə gh'è nurmalmeent in natüra, e tütc i sò manifestazziun (precipitazziun, faalt ídrich, basitt ídrich).
- Biugeugrafía: la stüdia la distribüzziun dii viveent in sü la Tèra e i maneer cə sə rəpòrten cun l'ambieent induuf cə víven.
Geugrafìa ümana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I argümeent stüdiaa də la Geugrafìa ümana tenden inveci invers la cumpuneent ümana e cumprenden:
- Oltra sübdivisiun, magara meen impurtant dii precedeent, ma in tütc i mööd cə mèriten də vèss citaa chì: la geugrafìa linguìstica, la geugrafìa istòrica, la geugrafìa militaar.


text:
Trent
Trént (Talian Trento; Parláda del lögh Trènt; Tudesch Trient; Ladin Trënt; in venezian Trénto; Frances: Trente) l'è la capital del Trentin (Pruvinzia Ütonuma de Trent) e de la regiun ütonuma Trentin-Südtirol, la regiun taliana püssée a nord.
Trént la gh'ha 115 540 abitant. El center de Trént 'l se tröa a 194 meter in sül nivel del mar. A Trént 'l gh'è la famusa üniversidáa che la cünta un bel 15.000 stüdent e pö 'l gh'è anca 'l Vescuáa: i Vescuv de Trént hin semper stáa pütost putent e respeciáa.
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trént la se tröa int la val de l'Ades un 55 chilometer a süd de Bulsan e 100 a nord de Veruna.
Trént la gh'ha muntagn tüt inturna: a ovest gh'è 'l Munt Bundun (2091 m), a nordovest la Paganella (2125 m), a Nordest el Munt Calisi (1096m), a est la Marzula (1738m), e a südest el Becch de Filadòna (2150 m).


text:
Praga
Praga (Praha in cech; Prag in tudesch;) a l’è la capital de la Repüblica Ceca.
A l’è anca la prima cità del paes per pupulaziun, cun 1.172.975 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm Muldava (Vltava in cech) el traversa Praga.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Praga a l'è gemelada cun:
- Amburgh, Germania
- Kyoto, Giapun
- Franchfort sül Men, Germania
- Istanbul, Türchia
- Chicago, Stat Ünì d'America
- Limassol, Ciper
- Rosh HaAyin, Israel
- Atene, Grecia
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Carbonia
Carbonia l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei du capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Carbonia 'l g'ha 28 684 abitàncc (dàto del Dicember 2012[1]), 'na superfìce de 145 km² e 'na densità de 198 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gonnesa, Iglesias, Narcao, Perdaxius, Portoscuso, San Giovanni Suergiu, Tratalias.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Carl Maria Maggi
Carl Maria Maggi (Milan, 3 Magg 1630-1699) l'è staa un famos poeta e autor de cumedie en la lengua milanesa, famos anca per aver inventaa el personagg del servidor Meneghin che l'è poeu diventà la mascherà pusèè popular del carneval ambrosian e perfin el suranomm di tucch i milanes .
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maggi l'ha criticàà in di sò over la decadenza de la nobiltà milanesa sota de la dominazion spagnòla. Da giovin l'aveva viaggiaa tant, e poeu del 1656 l'é tornaa a Milan e del 1661 a l'aveva ottenuu la nòmina a secretari del Senad Milanes, che l'ha mantegnuu fina a la mòrt, del 1699. A l'era stàa musicista in del Domm de Milan, e l'aveva toeut la laurea in legg a l'Università de Bològna.
Over[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maggi l'ha scrivuu sia in italian, che in latin e fin in spagnoeu.
In milanes el Maggi l'ha scrivuu divers poesìi e cinch comedi, con protagonista la maschera de Meneghin Pecenna.
I consej de Meneghin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del pass de la comedia "I consigli di Meneghino", se ved l'ésit "necessitàe" al pòst de "necessitaa", druvaa al dì d'incoeu. L'inizzi:
El concors de' meneghini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In quest pass de la comedia "Il concorso de' meneghini", gh'è na bela difèsa del parlà milanes. L'inizzi:
Racconto di una paura dei ladri in casa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la poesìa "Racconto di una paura dei ladri in casa", el Maggi el descriv j'effet de vegh i làder in cà. L'inizzi:
Tratteniment de l'autor in villa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la poesìa "Trattenimento dell'autore in villa", el Maggi el cunta ona giornada intrega passada in campagna. L'inizzi:


text:
Catolicesim
El Catolicesim a l'è el grüp cristian püssee nümerus, cun pressapoch 1,1 miliàrd de member. La recugnuss el primaa del Papa, el vescuv de Roma.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gesa Catoliga la gh'ha set Sacrament, che hinn el (Batesim, l'Eucarestia, la Cunfermaziun o Cresima, la cunfessiun o penitenza, el Matrimoni, l'Urdin sacerdutal e l'Ünziun di malaa). A travers i Sacrament la diva la grazia divina al credent.
La Gesa Catoliga la gh'ha una strütüra piramidala ma la recugnuss impurtanza ai ges particular, impurtanza segnada anca in del Cuncili Vatican II. Gesa particulara al sa pö duprà in dò maner:
- in riferiment a una diocesi;
- upüra a una chiesa sui iuris che la sa diferenzia per una sò utunumia püssee granda, 'me recugnussüü anca del Cuncili Vatican II in del decret sü i ges catoligh urientaj Orientalium Ecclesiarum[1].
Atribüü de la Gesa Catoliga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acordi al Catechism de la Gesa Catoliga, la Gesa a l'è Vüna, Santa, Catoliga e Apustoliga. Quij quater atribüü chì, minga separabij, indichen i trat essenziaj de la Gesa e de la sò missiun (CIC, 811). I catoligh prufessen la sò fed in di quater atribüü de la Gesa a travers el Cred di Apostuj e'l Cred de Nicea-Custantinopul.


text:
1933
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Germània: sa celebran elezziun legislatiif: i nazzi a otegnan el 44% di vott. || i Staa Ünii: el presideent Roosevelt al declara un festiif bancari: al sara sü tüti i baanch del paees e al congela tüti i transazziun finansiàri (la Granda Depressiun).
25 03 - Germània: i nazzi a proibissan i sindicaa líbar.
29 10 - Madrid (Spagna): a fundan la Falange Española al Teatro de la Comedia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 04 - Barcelona: Montserrat Caballé i Folc, cantanta d'òpera.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 12 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà, polítegh e militaar Catalan, presideent de la Generalitat de Catalunya.
31 12 - John Galswoethy, scrituur Anglées, premi Nobel de Literadüra l'an 1932.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cardinal
I Cardinài, in d'la cesa catòlica, i'enn el culégg d'i vesch ch'i g'hann de elegg el Papa. e che i g'han da guernà la cesa insema a lü.
El sò vestìd l'è quasi istéss che quel dal vesch, sulament che questi i dröven el culùr russ fòrt, che vör dì ch'i g'hann de difend la cesa fin a versà el sang.
I cardinàì i'enn de sùla creasiòn del Papa e i sò riüniòn i se ciàmen Cuncistòri. Quéi resident in Vatican o a Ruma i g'hann dirìtt a véss citadìn vatican.
Se g'ha nutìsia di prìmm cardinài sùta el Papa San Lisànder I (105-115).
El sò nùm el vegnn, prubabilmént, da cardine, culòna, pilàster dla cesa. I se divìden i, vésch, i 6-8 dla Cüria rumana; prét, tütt i titulàr de arcidiocesi o diocesi; diàcun, tütt i alter.
El càp d'i cardinài el se ciàama decàn.
Un qual Cardinàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì sùta, el nùm d'un quàl cardinàl dla cesa catòlica:
- Àngiul Bagnasco
- San Carlu Burumée
- Federigo Burumée
- Bernardin Gantin
- Pròsper Grech
- Carlu Maria Martini
- Giüsepp Siri
- Dionigi Tettamanzi
- Ersìli Tonini


text:
Öre
Öre (nòm uficiàl en italià: Orio al Serio) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de l'ólta pianüra bergamasca tacàt a la sità e a metìt tra 'l Sère e la Mórla.
El g'ha 'na popolasiù de 1 762 abitàncc (dàto del Dicember 2012[1]), cond'öna süperfìce de 3,0 km² e 'na densità de popolasiù de 587 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 3 km de la sità e a 241 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Sà, Bèrghem, Grasòbe, Seriat e Sànga.
A Öre gh'è l'areopòrt de Bèrghem - Öre, creàt in del 1938 e ü dei piö 'mportàncc de l'Italia Setentriunàla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Öre l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.