text:
Sciarön
Sciarön (nom ufizial in italian: Cerano) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 6 785 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 32,1 km² e ona densità de popolaziun de 211 ab./km².
El paes el se tröva adree ai spund del Tisin, al cunfin cunt i pruvinc de Milan (cumün de Biegrass, Bufalora, Magenta e Rubech sül Navili) e de Pavia (Cassö).
Esempi del dialet de Sceran[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om l'eva dü fiù.
Al püssè gióvna 'd cust l'ha dici al pà: “Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!” e 'l pà l'ha spartivla.
E dopo poch dì al fiù pü gióvna l'ha ciapà tüta la sò roba e l'ha 'ndacc int un pais lontan, e là l'ha facc förala tüta con i birichinn.
Quand pö l'eva spindü tüt, l'ha gnì 'na gran caristia in cul pais, che lü l'ha cmansà a 'vé dabsogn.
Alora l'ha 'ndacc e l'ha portass in cà d'un scior da cui pais, ch'l'ha pö mandàl a föra in di sui camp a cürà i porscei.
Lü pö a scricheva d'ampinìss la panscia 'd giand ad rovla ch'i mangiavo i porscei, ma insün devovna.
Ma quand l'ha gnìj la testa a cà l'ha dicc: “Quanti servitor dal mè pà j'hän bän dal pän, e mì achì i mura dla fam!
Mì 'dess i petarò chì e i 'ndarò dal mè pà e disaròj: Pà, mì j'ho facc di pcai contra 'l Signor e contra vü;
Mì son pü dägn da vess ciamà vost fiù; fim comè vün di vost servitor”.
Lü donca l'ha petà là e l'ha gnü dal sò pà; e quand l'eva ancora lontan, al sò pà l'ha vüst e l'ha 'vü compassion; l'ha corsi incontra, l'ha ciapàl par al col, a l'ha basal.
Al fiù l'ha dici: “Pà, j'ho facc un pcà contra 'l Signor e contra vü e son pü dägn da vess ciamà vost fiù”.
Ma 'l pà l'ha dici ai sui servitor: “Portì chì i pü bei pagn e vistìl, e matìj l'anel int i div e i scarp in pè;
E minì fura 'l biscin ingrassà, massèl; ch'i mangiómol e ch'i stóma sü legra;
Parcäi cust mè fiù l'eva mort e l'ha risciüscità, l'eva perdü e l'ha stacc trovà”. E j'hänn mässas a fà 'na gran festa.
Alora 'l fiù prüm l'eva fura in campagna; e quand ch'a tornava a cà, arent a cà suva a l'ha sintì a sonà e a balà.
E l'ha ciamà vün di servitor e l'ha dmandaj “Quii cha' vò zì cust?”
E lü l'ha dici: “Al tò fradè l'ha gnü cà, e 'l tò pà l'ha massaj un biscin grass, parcäi l'ha 'vül sän e dispost”.
Ma lü l'ha 'ndà in coldra e voreva gnent andà in cà. Al sò pà l'ha gnü fura e prigheval d'andà dent.
Ma lü l'ha faj sintìss, e l'ha dici al pà: “Eco, hinn già tanti ann che mì 'j servuro i ho mai passà i vost ordin, epür vü ii mai stacc bon da dàm un poch cravin par fà un'aligria coi mei amis.
Ma quand cust vost fiù, ch'la mangià la vosta roba con i fravla, l'ha gnü cà, vü hii massaj un bel biscin ingrassà”.
Ma 'l pà l'ha dici: “Fiù, ti t'è sempra chì con mì, e tüt cul ch'i ho mì l'è tò;
Adess a convgniva a fà festa e stà alegra, parcäi cust tò fradè l'eva mort e l'ha risciüscità, l'eva perdü e l'ha stacc trovà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sciarön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Adam Smith
Adam Smith [smɪθ], (battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy, contadi da Fife, Scozia; † 17 da fanadur 1790 ad Edinburgh), è stà in filosof da la morala ed illuminist e vala sco fundatur da l’economia naziunala classica.
Cuntegn
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Davart la vita da Smith è enconuschent bundant pli pauc che davart si’ovra. Ses bab ch’aveva il medem num sco el era in funcziunari da duana a Kirkcaldy ed è mort avant sia naschientscha. Sia mamma, Margaret Douglas, era la figlia d’in possessur da funs bainstant. Adam Smith e sia mamma han tgirà in cun l’auter ina relaziun fitg stretga. Ella dueva er intimar e promover el en sia furmaziun da pli tard. Adam Smith è vegnì battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy. En la vegliadetgna da quatter onns duai Smith esser vegnì rapinà. Durant lur persecuziun al hajan ils rapinaders però pers, uschia ch’el haja pudì vegnir manà a chasa entaifer curt temp. Ultra da quai è enconuschent ch’el ha absolvì la scola fundamentala a Kirkcaldy.
Studi[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da ses 14avel onn da vita ha Adam Smith studegià dal 1737 fin il 1740 a l’universitad da Glasgow. Tranter auter ha el frequentà las prelecziuns da Francis Hutcheson ch’al ha influenzà tant en sias ponderaziuns filosoficas sco er economicas. Glasgow era segnà da quel temp d’in ferm svilup economic ed ha er servì pli tard a Smith per far sias observaziuns economicas. Smith ha terminà la scola l’onn 1740 cun bunas notas, quai ch’al ha purtà en in stipendi che dueva pussibilitar ulteriurs studis.
Dal 1740 al 1746 ha Smith studegià filosofia al Balliol College ad Oxford. Fitg bain n’è el però betg sa sentì ad Oxford ch’era da quel temp in lieu vaira contemplativ. En cumparegliaziun cun Glasgow ha el resentì l’atmosfera sco antiquada e la citad sco sutsviluppada. Tranter ses commilitons n’aveva el strusch amis. Ultra dals vegls pregiudizis antiscots ha la sullevaziun dals jacobits dal 1745 pegiurà la situaziun. Adina puspè pativa el er da problems da sanadad. En ina brev rapporta el a sia mamma d’in «scorbut endinà collià cun in trair en il chau».
Activitad d’instrucziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1746 è Smith returnà a Kirkcaldy. El è sa stentà d’obtegnair ina plazza, ma n’ha chattà nagut che fiss stà adattà. Pervi da las bunas relaziuns da la famiglia da vart da la mamma e grazia a la recumandaziun dal giurist e filosof Lord Kames ha el la finala gì il 1748/49 la pussaivladad da tegnair ina seria da prelecziuns publicas ad Edinburgh; quai furmava da quel temp la premissa per pudair exequir in’activitad sco docent universitar. Il spectrum tematic era fitg vast: da la litteratura e retorica englaisa sur la filosofia fin a la giurisprudenza. Entaifer ils circuls academics èsi reussì a Smith da s’acquistar in grond dumber d’aderents. Ses contemporans rapportan d’ina immensa fulla da students, e quai cumbain ch’ils referats na tutgavan betg tar il program d’instrucziun uffizial. Davart il cuntegn da las prelecziun n’è strusch enconuschent insatge; quellas han be pudì vegnir reconstruidas approximativamain a basa da manuscrits dals students.
L’onn 1751 (u tenor in’autra funtauna il 1750) è Smith daventà en la vegliadetgna da 27 onns professer per logica a l’Universitad da Glasgow; il 1752 è suandada la professura per filosofia da la morala. El ha uschia surpiglià la posiziun da Hutcherson ed è er vegnì pajà meglier che quel. La filosofia da la morala cumpigliava in vast spectrum che tanscheva da la teologia sur l’economia politica fin tar l’etica. Ses students eran tranter 14 e 16 onns vegls; il nivel d’instrucziun da Smith vegniva resentì sco pretensius. Lingua d’instrucziun furmava il latin; sco in dals emprims ha Smith però bainbaud cumenzà ad instruir per englais. Da quel temp è er sa sviluppada si’amicizia cun il filosof David Hume.
Si’emprima ovra pli gronda, ‹The Theory of Moral Sentiments› (1759), ha gì grond success ed ha bainspert fatg daventar famus ses autur. L’ovra tracta la natira umana en sia relaziun envers la societad. Betg in’instanza superiura, mabain l’uman tschentia a sasez terms. L’illuminist Smith aveva in’idea plitost positiva dal cumportament uman e n’era betg pront d’acceptar il maletg dal mund in pau rubiesti sco ch’el sa manifestescha per exempel en il ‹Leviathan› da Thomas Hobbes (1651).
Viadi da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1763 è Smith sa retratg da sia professura per surpigliar il post lucrativ dal tutor dal giuven Henry Scott, 3rd Duke of Buccleuch. Tar quel sa tractavi dal figliaster da Charles Townshend ch’era fitg impressiunà da Smith. El è vegnì accumpagnà da Smith da l’entschatta 1764 fin la fin 1766 sin ses viadi da furmaziun tras il continent europeic (Frantscha, Svizra). Quest’activitad da Smith al ha purtà en ina renta da 300 glivras sterlinas per vita duranta.
Durant l’emprima part dal viadi ha el passentà in entir onn ensemen cun ses protegì a Toulouse, nua ch’igl existiva ina colonia englaisa. Damai ch’el na chapiva anc betg bain franzos, n’al èsi betg reussì da fitgar pe en la societad franzosa da questa citad ch’era da quel temp fitg impurtanta. El ha perquai gì bler temp liber ed ha cumenzà a scriver l’onn 1764 in cudesch (‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›).
Ulteriuras staziuns dal viadi èn stads visitas tar Voltaire a Genevra e Paris, nua che ses vegl ami David Hume – ch’era da quel temp attasché en l’ambassada britannica – al ha introducì en ils saluns. Da quel temp ha el fatg l’enconuschientscha persunala dals economs naziunals Turgot e François Quesnay, ils represchentants principals dal fisiocratissem. Quest contact ha segiramain furmà in eveniment decisiv per ses agens studis areguard l’economia publica. Il 1766 ha il viadi stuì vegnir interrut andetgamain, damai ch’il frar giuven dal duca ch’era sa participà a quest viadi è vegnì andetgamain malsaun ed e mort curt temp suenter.[1]
Ils ultims onns[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ses return en la Gronda Britannia è cumparì ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations› (1776). Il cudesch è daventà in success incumparegliabel; gia bainbaud èn suandadas translaziuns en diversas autras linguas. Danovamain descriva Smith l’effect da l’agen interess sin la societad. L’uman saja interessà da meglierar sia situaziun da viver e tendeschia perquai vers il commerzi ed il barat. La ritgezza resultia da la lavur umana. Smith accentuescha la muntada da la divisiun da la lavur e da la spezialisaziun per cuntanscher bainstanza.
La gronda part dals onns ch’èn suandads ha Smith passentà en sia citad natala Kirkcaldy. Cura ch’el è vegnì tschernì il 1778 sco cumissari da duana da la Scozia è el ì a star en la citad dad Edinburgh vischinanta. En ses cumbat cunter ils cuntrabandists da té e vinars militants è Smith sa mussà sco cumissari ordvart rigurus. En brevs è cumprovà co ch’el ha clamà en agid il militar ed ha laschà endrizzar a la costa vegls bists da navs sco basas militaras. Entaifer dus onns al èsi reussì da sanar las finanzas marodas dal pajais. Da quel temp dateschan er sias amicizias cun il chemicher Joseph Black ed il scienzià da la natira e geolog James Hutton.
Il triumf da la maschina da vapur da l’inventader James Watt, che tutgava medemamain tar ses amis, n’ha Smith betg pli vesì; el è mort il 1790. Suenter sia mort èn numerusas scrittiras privatas vegnidas disfatgas, sco che Smith aveva giavischà en ses testament.
Smith sto avair correspundì al maletg dal professer distract. Igl existan numerusas anecdotas che descrivan co ch’el manava in’existenza plitost spiertala. Uschia duai el per exempel avair manà durant l’entira vita monologs ed ina giada al hajan ins er scuntrà sin via en la mantella da chombra. Pervi da sias ideas criticas sto però er vegnir remartgà che Smith na vegn betg be ad avair sa fatg amis tranter ils impressaris; igl è perquai tuttavia er pussaivel ch’intgins da quels han tratg a niz lur influenza per stgaffir in maletg scurril e sfalsifitgant da sia persuna – da la quala ins sa oramai pauc – per pudair metter en dumonda sias tesas. Da l’autra vart duai Smith tuttavia esser stà ina persuna curtaschaivla. Ses ami David Hume al descriva en ina brev suandantamain: «Vus vegnis a chattar en el in um ordvart meritaivel, cumbain che sia moda da viver sesenta e retratga han turblà in pau sia cumparsa e demananza sco galantum.»[2] Smith ha fatg pliras dumondas da maridar, las qualas èn però tuttas vegnidas refusadas. En il decurs da sia vita ha el endrizzà ina biblioteca privata da grondezza respectabla.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Smith ha gì in effect impressiunant e fitg vast entaifer l’economia. Ses temas centrals eran la rolla da la spartiziun da la lavur e la rolla dal martgà liber, la dumonda da la repartiziun, dal commerzi cun l’exteriur e la rolla dal stadi.
Las prelecziuns da Smith en filosofia da la morala han furmà il 1759 la basa per la publicaziun da si’ovra principala filosofica ‹The Theory of Moral Sentiments›. En quella definescha el la simpatia per ils conumans sco il fundament da la morala e sco motor da la lavur umana.
Il 1776 è cumparida l’emprima ediziun da sia famusa ovra principala economica ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›, vi da la quala el aveva lavurà dapi ses viadi en Frantscha. La cumpariziun da quest’ovra vegn resguardada sco ura da naschientscha da l’economia naziunala englaisa. Las scrittiras economicas ch’eran vegnidas publitgadas avant Smith na valevan numnadamain betg sco scientificas, mabain formuladas or da la perspectiva dal stadi (vul dir en in tun cameralistic) ubain da tscherts participants da l’economia (p.ex. manuals per commerziants). Tranter las duas ovras centralas da Smith vesan intgins economs ina cuntradicziun, la quala vegn tematisada en la litteratura dal fatg sco ‹problem dad Adam Smith›.
En l’ovra ‹Wealth of Nations› designescha Smith la lavur (latin industria, englais industry, perquai er la denominaziun dal sistem da Smith sco ‹sistem industrial›) sco funtauna e mesira per la valur dals bains. Cun quai ha l’economia cumenzà a sa distatgar da la natira sco la pli impurtanta resursa per la producziun da bains; per ils fisiocrats aveva numnadamain la natira anc furmà la suletta funtauna da tutta valur. Cuntrari a l’opiniun dals mercantilists e fisiocrats considerescha el mintga lavur nizzaivla sco productiva (betg part da quella fan pia tenor Smith per exempel la lavur d’ina chantadura d’opera u d’in scriptur). Ensemen cun ils fisiocrats franzos ha el considerà la concurrenza libra senza intervenziuns statalas severas sco basa per ina spartiziun da la lavur che mainia a la bainstanza da la societad. Il traffic liber tant a l’intern sco er a nivel internaziunal mainia tenor Smith betg be ad ina repartiziun adequata, tant locala sco temporala, da las forzas e resursas ed a la gulivaziun dals pretschs e gudogns, mabain promovia a medem temp er il meglier pussaivel il bainstar public. Smith era da quel temp activ sco cummissari da taglia e pledava er per la restricziun la pli massiva dal commerzi cun l’exteriur tras l’acta da navigaziun englaisa; quai na stabiliva per el però nagina cuntradicziun cun sia teoria economica, damai ch’el accordava a la defensiun dal pajais ina pli gronda prioritad che a la ritgezza. La libertad da commerzi na considerava el betg sco in princip che dueva valair adina ed independent da svilups economics reals, mabain che dueva esser lià a situaziuns politicas ed economicas actualas. Uschia ha Smith per exempel defendì l’idea da suttametter las martganzias che vegnivan importadas da l’exteriur a la medema taglia sco ils products indigens. En ses cudesch tracta el per l’emprima giada er dumondas da la paritad dals curs da stgomi, la quala era colliada per el cun l’egualitad dals debits tranter dus stadis.
Sco fundatur da l’economia sco scienza vala Smith surtut perquai ch’el ha collià cun quella in puntg da vista da l’entira societad (enstagl d’interess particulars). L’economia appartegneva als champs ch’el instruiva en rom da la filosofia da la morala. Ina da las dumondas cardinalas aristotelicas da l’etica filosofica, cun la quala Smith è s’occupà sco filosof da la morala, sa cloma sco suonda: «Tge è pli impurtant: la ventira generala da l’entira societad ubain la ventira persunala da l’individi?» Smith ha elavurà questa dumonda en ‹Wealth of Nations› cun agid da conclusiuns empiricas. Ses facit: La ventira generala da l’entira societad vegnia maximada tras quai che mintga individi emprovia d’augmentar sia ventira persunala entaifer ils terms da la societad. Quests terms da la societad èn quai ch’el numna il ‹derschader intern›, il qual sa tschentia avant mintg’acziun la dumonda, schebain quella saja renconuschida e legitimada tras la societad. Smith anticipescha uschia il sur-jau da Freud, il qual è pli tard vegnì explitgà e descrit a moda socio-istorica tar Norbert Elias.[3] Tras il maun invisibel ch’augmenta sur las activitads dal martgà la bainstanza da la societad vegnia a medem temp er augmentada la ventira generala da l’entira societad – cumbain a moda pli u main casuala. Pertge che la repartiziun dals bains sur il martgà na renda betg tuts tuttina ritgs; ma ils servients e schurnaliers pon profitar dal possess dals possessurs da terren perquai ch’ils ritgs na pon betg mangiar dapli che quai che lur magun tschiffa. L’idea da generalisar il martgà ad in princip directiv universal na po perquai betg vegnir messa senza resalvas en bucca ad Adam Smith e resta dispitada fin oz.
Smith cumenza l’emprim chapitel da ‹Wealth of Nations› cun in’examinaziun da la spartiziun da la lavur, la quala è tenor el da muntada centrala per bainstanza creschenta.[4] L’effect da la spartiziun da la lavur illustrescha el a l’exempel da la producziun da gluvas – in exempel ch’el ha chattà en l’‹Encyclopédie› franzosa. Sche la spartiziun da la lavur n’avess betg fatg da la producziun da gluvas in agen mastergn cun maschinas spezialisadas, sche pudess in lavurer che na fiss betg furmà spezialmain en quest mastergn «segiramain betg producir vegn gluvas a di e forsa schizunt gnanc ina». En ina pitschna manufactura spezialisada produceschian diesch lavurers percunter radund 48 000 gluvas a di, pia mintga lavurer radund 4800. «E quest’immensa creschientscha da la producziun en tut ils mastergns, en consequenza da la spartiziun da la lavur, maina en in stadi bain regì a bainstanza generala, la quala vegn schizunt sentida en las gruppas socialas las pli bassas.»[5]
La spartiziun da la lavur sa sviluppia pervi da l’inclinaziun innata da l’uman da stgamiar: «Tuttina sco ch’il negoziar, barattar e cumprar furma il med da proveder in l’auter cun prest tut ils servetschs nizzaivels che nus basegnain, uschia dat l’inclinaziun da barattar la finala er il stausch a la spartiziun da la lavur.» Be l’uman haja tenor las observaziuns da Smith l’inclinaziun natirala da stgamiar. «Nagin n’ha vis insacura in chaun a barattar undraivlamain e ponderadamain in oss cunter in auter...»[6]
Popular è daventà il term dal ‹maun invisibel› che vegn savens collià cun l’ovra dad Adam Smith. Smith dovra questa metafra, ch’era usitada da ses temp, però be gist en ina passascha da ‹Wealth of Nations›. El tracta en quella restricziuns commerzialas e mussa ch’il singul augmentia gist cun vulair augmentar sia productivitad e ses gudogn per interess persunal er l’interess da la societad a moda pli ferma che sch’el avess vulì promover quest interess a moda directa: «El vegn guidà en quest sco er en blers auters cas d’in maun invisibel per promover in intent, il qual el n’aveva insumma betg l’intenziun da promover.»[7]
Smith differenziescha tranter il pretsch natiral ed il pretsch che vegn pajà effectivamain, il pretsch da martgà. El parta dal fatg ch’igl existian en mintga societad tariffas usitadas u natiralas areguard il salari, il gudogn da chapital e la renta da basa. «Ina martganzia vegn vendida per quai ch’ins numna ses pretsch natiral, sch’il pretsch correspunda precisamain a la summa ch’i dovra per pajar tenor las tariffas natiralas la renta da basa, la paja ed il gudogn da chapital ch’i dovra per producir, elavurar ed ir sin il martgà cun il product.» Il pretsch da martgà è per Smith «il pretsch effectiv, per il qual ina martganzia vegn vendida per ordinari. Quel po esser pli aut u pli bass ch’il pretsch natiral u correspunder precisamain a quel.» Sch’il pretsch da martgà sa chatta sur il pretsch natiral vegn la purschida a crescher, damai ch’i vala la paina da producir questa rauba. Sa chatta el però sut quel, alura na bastan las entradas betg per cuvrir ils custs da producziun. L’agen interess dals singuls possessurs da terren, commerziants e lavurants procura pia ch’il pretsch e l’offerta s’adatteschian in a l’auter. «Per quest motiv è il pretsch natiral il central, vers il qual tendeschan ils pretschs da tut las martganzias.» Quest mecanissem vegn per ordinari circumscrit sco il maun invisibel dal martgà (cumbain che Smith sez dovra, sco gia vis, questa metafra en in’autra passascha da ses cudesch).
Monopols e cartels ch’impedeschan la concurrenza libra resguardava Smith sco spezialmain nuschaivels. «Tras lescha na sa laschan talas cunvegnientschas betg scumandar, almain betg cun talas ch’èn cumpatiblas cun libertad ed egualitad u che fissan er be exequiblas. Ma sche reuniuns da persunas dal medem mastergn na sa laschan betg evitar tras leschas, sche duain quellas almain betg vegnir simplifitgadas u schizunt rendidas necessarias tras leschas.»[8]
Dal temp da Smith ha quel bain constatà che la producziun è creschida in pau, ma la povradad da grondas parts da la populaziun era anc adina frappanta. A la perscrutaziun da quella è Smith sa deditgà intensivamain. «Savens hai jau udì ch’i na saja en ils Highlands Scozais nagut extraordinari ch’ina mamma vegnia da tegnair en vita be dus da ses ventg uffants.»[9]
Tar tractativas da paja vesa Smith ils lavurants en ina posiziun bler pli flaivla ch’ils impressaris. Quai explitgescha el cun la constataziun ch’ils impressaris – damai ch’els sajan bler pli paucs – possian s’unir bler pli tgunsch ad in tschert cartel da paja ch’ils lavurants. Ultra da quai eran reuniuns da lavurants scumandadas da quel temp tenor lescha. Ma er là nua ch’ils lavurants èn tuttina s’unids e sa revoltads, è Smith da l’avis che quai haja purtà ad els pauc: «Ils lavurants han damai be darar in niz da questas colliaziuns violentas e furiusas. Pervi da l’intervenziun da las autoritads, l’insistenza dals patruns e perquai che la gronda part è sfurzada da sa suttametter per gudagnar il da viver, han quellas per ordinari nagin auter effect che da punir u far ir en malura ils agitaturs.»
Enstagl pledescha Smith per il martgà da lavur liber, en il qual dumonda ed offerta stabileschan l’autezza da la paja: «Sche la dumonda suenter quels che vivan da la paja – lavurants, giarsuns, serviturs – crescha en in pajais cuntinuadamain, sch’i dat mintg’onn ina pli gronda purschida d’occupaziun che l’onn precedent, alura n’han ils lavurants nagin motiv da sa colliar per augmentar la paja. La mancanza da mauns maina tar ils patruns ad ina concurrenza ed els chatschan ad aut las pajas per pudair obtegnair lavurants, uschia che schizunt la cunvegna natirala dals patruns da betg laschar crescher la paja perda ses effect.»
Auzaments da la paja, uschia Smith, furman ina consequenza logica da la creschientscha economica. Decisiva en quest mecanissem na saja betg l’autezza absoluta da l’entrada naziunala, mabain ina creschientscha cuntinuanta: «I n’èn perquai betg ils pajais bainstants, en ils quals il salari è il pli aut, mabain quels che sa sviluppan il pli spert u daventan il pli spert ritgs.» Smith illustrescha quai a l’exempel da l’America dal Nord che sa sviluppava da quel temp fermamain. Là eran las pajas pli autas ch’en l’Engalterra ch’era da quel temp pli ritga. Partind da sias observaziuns dals svilups da ses temp examinescha Smith la relaziun tranter l’autezza da la paja ed il svilup da la populaziun. «L’uman è dependent da pudair viver da sia lavur e sia paja sto almain esser uschè auta ch’el po exister da quella. Per ordinari sto quella schizunt anc esser pli auta, damai ch’i na fiss uschiglio betg pussaivel ad in lavurer da fundar ina famiglia; sia classa sociala muriss alura ora cun la proxima generaziun.» Cura che la paja crescha, pon ils povers proveder meglier lur uffants e consequentamain trair si pli blers dad els. «Ins na duess però betg survesair che quai è be pussaivel en quel grad che la dumonda [dals impressaris] suenter lavur crescha. [...] Restass la paja ina giada sut l’autezza basegnaivla, alura la chatschass la mancanza da forzas da lavur bainprest puspè ad aut. Fiss quella però ina giada pli auta, la smatgass la multiplicaziun surproporziunala bainprest puspè sin l’autezza basegnaivla. En l’emprim cas fiss il martgà sutdotà cun forzas da lavur, en il segund surdotà, uschia che las forzas dal martgà vegnissan a gulivar la paja sin in nivel che correspunda a las relaziuns dal pajais respectivas.» Ina fixaziun da las pajas en la lescha refusa Smith, damai ch’i na saja betg pussaivel «da fixar quella raschunaivlamain tras leschas, cumbain che quai vegn savens pretendì.»[10]
Significativ per Smith è ses proceder empiric ed istoric. Tut sias conclusiuns vegnan savens cumprovadas cun observaziuns e sa basan per part sin in studi da funtaunas intensiv davart il svilup da pretschs da pli baud.[11]
Ulteriuras publicaziuns dad Adam Smith èn tranter auter ‹A Dictionary of the English Language by Samuel Johnson› ch’el ha publitgà il 1755 a moda anonima e divers essais sut il titel ‹Essays on Philosophical Subjects› ch’èn vegnids publitgads postum il 1795. En preschientscha da ses amis ha Smith ars tut las notizias ed ils manuscrits. El vuleva evitar uschia da surlaschar a la posteriuritad insatge nunfinì.
Martgads da chapital[modifitgar | modifitgar il code]
Smith era cunter in scumond da tschains general: «Sco che l’experientscha mussa, ha in scumond da tschains be anc augmentà l’usuraria, enstagl da l’impedir.»[12] Da fixar in tschains maximal, sco quai ch’igl era il cas da ses temp en l’Engalterra, al pareva però tuttavia nizzaivel. Tenor el dueva quest tschains maximal fixà en la lescha adina giaschair in pau sur il tschains da martgà usità (vul dir sur quel ch’ils debiturs pajan per ordinari per l’emprest da daners). Vegniss el fixà pli bass, alura fiss el tuttina u prest tuttina nuschaivel sco in scumond da tschains general.
Il tschains maximal na dueva però er betg vegnir fixà memia aut sur il tschains da martgà usità. «Vegniss el fixà en l’Engalterra per exempel tar 8 u 10 %, alura giessan ils daners ad emprest per gronda part a glieud d’affars dubiusa ed a planisaders (original englais: prodigals and projectors), damai che be quels fissan pronts da pajar in tschains uschè aut.»[13] Qua sa mussa l’experientscha che Smith ha fatg cun la scufla dal martgà da chapital a l’entschatta dal 18avel tschientaner, l’uschenumnada South Sea Bubble. El era da l’avis ch’in tschains maximal impedeschia ch’il chapital d’in pajais vegnia retratg da la glieud da fatschenta solida, vul dir da quels ch’al applitgeschian cun gronda tschertezza cun gudogn ed avantatg. «Dapertut là nua ch’il tschains legal è fixà be pauc sur il tschains da martgà il pli bass, dattan ils emprestaders la preferenza a la glieud da fatschenta solida, damai ch’els survegnan dad els prest tuttina bler tschains sco quai ch’els ristgassan d’obtegnair da la glieud da fatschenta betg seriusa, e quai bain savend che lur daners vegnan investids uschia a moda bler pli segira.»
Teoria dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Smith sa lascha la bainstanza da la societad realisar il meglier en in sistem che conceda grondas libertads. Quesnay aveva clamà suenter la libertad da commerzi per far vegnir pli char la granezza e gidar tras quai l’agricultura; tar Smith daventa or da quai l’utopia d’in commerzi liber ch’augmenta la bainstanza dal pajais.
Sia teoria dal stadi parta da quai che la spartiziun da la lavur cumplitgeschia las relaziuns da producziun talmain ch’ina planisaziun en il detagl tras il stadi na fetschia nagin senn pli. I saja perquai meglier da permetter da persequitar interess privats, pertge ch’uschia vegnia la finamira da stgaffir la ritgezza da l’entira societad cuntanschida il meglier.
La consequenza logica da quai è in stadi da dretg burgais che na suonda nagins agens interess, mabain metta be a disposiziun a la societad las cundiziuns da basa. Al stadi cumpetan tenor Smith quatter incumbensas centralas:
- L’organisaziun da la defensiun dal pajais.
- La protecziun da mintga commember da la societad cunter ingiustia e suppressiun.
- L’installaziun ed il mantegniment d’instituziuns publicas che na pudessan betg vegnir mantegnidas tras privats, ma ch’èn tuttina da muntada per la generalitad, sco per exempel scolas u vias.
- La realisaziun e defensiun dal possess privat.
Da segirar la furmaziun generala tras il stadi, ha furmà per Smith in tema impurtant, damai ch’el veseva tuttavia ils privels da la spartiziun da la lavur ch’el propagava. Il stadi duaja perquai render accessibel al ‹simpel pievel› ina scolaziun da basa: «La furmaziun da las classas socialas bassas dumonda forsa en ina societad civilisada e commerzianta suenter ina pli gronda attenziun da vart dal stadi che la furmaziun dals nobels e bainstants. (...) Facilitar po il stadi l’acquist da las enconuschientschas da basa cun endrizzar en mintga plaiv u district ina pitschna scola, en la quala ins uffants vegnan instruids per in pitschen daner, il qual er il pli simpel schurnalier po pajar. (...) E la finala po il stadi endrizzar la scola populara sco indispensabla per il pievel cumin cun far passar mintgin in examen che vul s’acquistar il dretg da corporaziun u che vul cumenzar in commerzi en in vitg u ina citad.»[14]
Tras questas purschidas da furmaziun vegnia pussibilità a l’um cumin da surmuntar tras atgna diligenza la situaziun en la quala el sa chattia tras naschientscha. En il medem senn s’exprima Smith er a favur d’ina concurrenza tranter las universitads.
Ord vista odierna datti en egl che Smith n’ha betg resguardà sco incumbensa centrala dal stadi da procurar per occupaziun, e quai cuntrari a blers da ses contemporans sco per exempel James Stewart. Smith è partì da la supposiziun (sbagliada) ch’i dettia ina relaziun fixa tranter la dotaziun cun chapital d’in pajais ed il grad d’occupaziun, la quala saja nunmidabla e sa laschia be augmentar sch’i vegnia impundì chapital a moda pli bunmartgada. En cas da libertad da commerzi vegnia quai promovì tras imports favuraivels ils quals sforzian la producziun indigena en il concurs e mainian forzas da lavur e chapital vers auters roms industrials – in effect da la spartiziun da lavur internaziunala. Demobilisaziun e transferiments da chapital sforzian bain da midar plazza, ma qua sa mussian ils lavurants pli flexibels ch’ils schuldads, er perquai che las lavurs en las manufacturas na sa differenzieschian betg tant ina da l’autra.
Ch’i sa tracta qua d’in mecanissem che na sa lascha betg dumagnar da tut ils pertutgads tuttina bain, è Smith però tuttavia conscient. Entant ch’il finanziader po transferir ses daners senza pli gronds problems d’ina fatschenta a l’autra, èsi tant per l’impressari sco er per il lavurant bundant main simpel da midar: L’emprim n’è per ordinar betg sez commerziant, mabain ha stabilì ina structura da spartiziun da lavur cumplexa ed il segund ha sviluppà in’attaschadadad envers ses lieu da lavur, ses conumans e ses ambient. Perquai di Smith cleramain ch’il commerzi che vegnia restrenschi tras il commerzi cun l’exteriur stoppia vegnir sustegnì temporarmain.
Tar Smith chattan ins pia motivs etics che pretendan che dazis vegnian be reducids precautamain, sch’in commerzi ch’era fin qua protegì da la concurrenza da l’exteriur era sa sviluppà uschè bain ch’el aveva pudì emploiar lavurants en grond dumber. Pertge ch’ina «aboliziun andetga dals auts dazis e scumonds d’import pudess manar tut surura ad in’inundaziun dal martgà intern cun martganzia bunmartgada da l’exteriur. Uschia perdessan millis da noss cumpatriots dad oz sin damaun lur plazza da lavur e tras quai lur existenza.» Er per ils impressaris tschertga el ina schliaziun gista: «L’impressari d’ina gronda manufactura vegniss senza dubi a subir grondas sperditas sch’il martgà intern vegniss andetgamain avert per concurrents da l’exteriur ed el vegniss tras quai sfurzà da dar si ses manaschi. Quella part da ses chapital ch’el aveva impundì fin qua per cumprar materias primas e per pajar ses lavurants vegniss el a pudair investir senza pli grondas difficultads en auters manaschis; ma quella part ch’el aveva investì en lavuratoris e maschinas na vegniss el strusch a pudair vender senza ina pli gronda sperdita. Per resguard da ses interess giustifitgads èsi perquai necessari da far tals midaments mai a moda andetga, mabain adina plaunsieu, en plirs pass e pir suenter als avair annunzià ditg ordavant.»
La funcziun centrala dal stadi resta da proteger il possess privat d’usurpaziuns e da garantir che contracts stabilids vegnian tegnids. Smith ha però vivì dal temp dal mercantilissem europeic, il qual sa concentrava surtut sin la controlla dal commerzi cun l’exteriur e che pratitgava uschia in intervenziunissem, cunter il qual Smith argumentava vehementamain. Malgrà quai ha Smith giuditgà il mercantilissem sco ch’el vegniva pratitgà en l’Engalterra en general sco pli liberal che quel da blers stadis vischins, sco per exempel la Frantscha.
Intgins politichers englais da ses temp han stimà autamain la persuna e l’ovra dad Adam Smith. Suenter ses return da la Frantscha è el daventà cussegliader dal chancelier dal tresor britannic. L’onn 1787 è el sa scuntrà repetidamain cun il primminister William Pitt, il qual era in grond admiratur da ‹Wealth of Nations› e che sustegneva decididamain ils princips da commerzi liber da Smith.[15] Ultra da quai steva Adam Smith en contact cun Benjamin Franklin, il bab fundatur dals Stadis Unids. A chaschun dal segiurn da Franklin a Londra ha Smith discutà cun el (e cun auters) mintga chapitel da si’ovra ‹Wealth of Nations› ch’era anc en planisaziun. Plinavant è Smith stà collavuratur dal Political Economy Club, il qual il commerziant a l’engrossa Andrew Cochrane of Brighouse (1693–1777) aveva fundà. En rom da questa collavuraziun ha Smith er obtegnì infurmaziuns economicas, las qualas el ha integrà en si’ovra.
Smith ha crititgà massivamain la politica coloniala da l’Engalterra e d’auters stadis europeics, surtut da la Spagna: «Sco ch’i para èn tuppadad ed ingiustia stads ils motivs centrals ch’han dominà ils plans d’endrizzar las colonias: la tuppadad da currer suenter ad aur ed argient e l’ingiustia da vulair posseder in pajais, dal qual ils indigens innocents na fissan mai vegnids sin l’idea da vulair offender in European.»[16] Cuntrari als mercantilists na resguardava Smith betg sco incumbensa statala da sustegnair l’import dad aur e d’argient. Per el n’eri schizunt betg segir che las quantitads dad aur che vegnivan importadas sur la Spagna nà da l’America dal Sid sajan d’avantatg per l’Europa: Bain daventian products dad aur sco cliniez e pusada d’argient pli bunmartgads; ma da l’autra vart sa sminueschia il niz da l’aur sco med da pajament. Ins stoppia adina purtar cun sai pli grondas quantitads dad aur per disponer da la medema capacitad da cumpra.[17]
Tant per motivs morals sco er per motivs da l’effizienza economica pledescha Smith er per abolir la sclavaria: «L’experientscha da tut ils temps e da tut ils pievels cumprova, sco che jau crai, che la lavur d’in sclav è la finala la pli chara.» Be plantaziuns fitg profitaivlas sco tubac u zutger, uschia Smith, vegnian (anc) da purtar ils auts custs da tegnair sclavs. Per mussar che la sclavaria saja incumpatibla cun ils princips liberals ch’el propaghescha, fa Smith er valair ch’in sclav saja protegì meglier en in stadi cun ina regenza arbitraria – la quala intervegn en dumondas privatas – ch’èn in stadi libertin che protegia il possess privat e sa tegna davent da quel.
Las scrittiras da Smith furman, sper autras, il fundament teoretic dal liberalissem da Manchester da pli tard.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Joseph Schumpeter scriva en sia ‹History of Economics› davart l’ovra da Smith che quella na cuntegnia «gnanc ina idea u metoda analitica e nagin princip analitic che fiss stà il 1776 dal tuttafatg nov». En in’autra ovra caracterisescha Schumpeter la contribuziun da Smith sco sociologia istorica senza relevanza economica.
La pli gronda critica envers Smith e la perscrutaziun da Smith sur radund 170 onns ha probablamain formulà Murray Rothbard il 1995. Tenor Rothbard n’èsi insumma betg giustifitgà da numnar Smith in exponent da l’economia da martgà libra. Sia critica centrala sa drizza cunter la conclusiun da Smith che la valur vegnia stabilida tras ils custs da producziun objectivs e betg tras il giudicament subjectiv dals consuments. Cun quest sbagl fundamental haja Smith tschentà il fundament teoretic per il marxissem ed ultra da quai negà ils progress da ses antecessurs talentads e manà uschia las scienzas economicas sin la faussa via.
Envers societads cun responsabladad limitada, surtut societads d’aczias, aveva Adam Smith ina tenuta fitg critica. P.J. O’Rourke ha perquai fatg la remartga che Smith n’haja betg previs la gronda muntada che las societads d’aczias duevan avair pli tard ed haja perquai valita faussamain quest’instituziun. Medemamain haja Smith betg previs la dimensiun che la Revoluziun industriala dueva cuntanscher (la quala ha da princip cumenzà pir suenter sia mort). E quai cumbain che Smith enconuscheva James Watt ed admirava si’invenziun. Tenor O’Rourke n’haja Smith betg previs la Revoluziun industriala perquai che Smith saja stà da l’avis che quella haja gia gì lieu durant ses agen temp da vita.[18]
James Buchan crititgescha che Smith descrivia in mund static che na fetschia quint ni cun creschientscha ni cun diminuziun da la populaziun ed en il qual na cumparian er betg impressaris innovativs. Innovaziun descriva Smith exclusivamain en la furma da meglieraments che succedan en pitschens pass. Impressaris che realiseschan invenziuns fitg innovativas, sco per exempel Thomas Edison, – als quals vegn savens attribuì ina funcziun centrala en analisas economicas modernas – vegnan spretschads da Smith sco projectors che sfarlattian chapital per ideas nunrentablas.[19]
Tant James Buchan sco er Helen Winter & Thomas Rommel crititgeschan plinavant che Smith laschia quasi da la vart dal tuttafatg la muntada da las dunnas sco participantas a la vita economica. Questa constataziun sto però vegnir relativada en quel senn che Smith suonda en questa dumonda la chapientscha generala dal temp.[20]
Cun tutta acribia ha Adam Smith attatgà las restricziuns, cun las qualas stadis mercantilistics impedeschian il traffic transcunfinal da raubas e chapital. Alan Wolfe ha remartgà che Smith n’haja percunter strusch appellà d’allontanar ils impediments areguard l’immigraziun e l’emigraziun da persunas.[21]
En ‹Wealth of Nations› argumentescha Smith extendidamain cun exempels istorics; tenor R.H. Campbell ed A.S. Skinner na correspunda ses proceder però betg a las reglas da la scienza da l’istorgia. Il materia istoric che Smith dovria, saja be relevant per render chapiblas sias analisas. Problematic daventia quest proceder en cas, nua ch’il material istoric daventia central per l’argumentaziun da Smith.[22]
Alan Greenspan percunter è surstà co che nossa chapientscha odierna da l’effect dal martgà e da la concurrenza libra saja per gronda part gia cuntegnida en las ponderaziuns dad Adam Smith. Per Greenspan furma ‹Wealth of Nations› ina da las pli grondas prestaziuns da l’istorgia spiertala.[23]
Amartya Sen è da l’avis che ‹Wealth of Nations› da Smith haja influenzà a moda monumentala nossa chapientscha da quai che dueva vegnir numnà pli tard ‹chapitalissem›. Sias enconuschientschas hajan mantegnì lur muntada fin il di dad oz. Tenor Sen è Smith stà da l’avis ch’il mecanissem dal martgà be per sai na bastia tuttavia betg. Per che l’economia da martgà funcziunia saja ultra da quai indispensabla la fidanza tranter ils acturs inclusiv las bancas. Smith explitgescha en si’ovra ils mecanissems ch’han per consequenza che questa confidenza vegn magari disturbada. Ils problems actuals da firmas e bancas, uschia Sen, na fissan tuttavia betg misterius per Smith.[24]
Commemoraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il purtret da Smith cumpara sin ina bancnota da 50 glivras pli veglia d’ina banca da la Scozia e sin la bancnota da 20 glivras sterlinas da la Bank of England ch’è vegnida preschentada il 2006.[25] Ad Edinburgh sa chatta dapi il 2008 en vischinanza da la catedrala da St. Giles in monument che regorda ad Adam Smith.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- The Theory of Moral Sentiments. 1759 (tud.: Theorie der ethischen Gefühle. Transl. ed edì da Walther Eckstein. Meiner, Hamburg 2004, ISBN 978-3-7873-1671-7).
- Considerations Concerning the Formation of Languages and the Different Genius of original and compounded Languages. 1767.
- An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. 1776 (tud.: Untersuchung über Wesen und Ursachen des Reichtums der Völker), UTB, 2005, ISBN 3-8252-2655-7 (ediziun en facsimile).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Reinhard Blomert: Adam Smiths Reise nach Frankreich. Die Andere Bibliothek, 2012.
- ↑ 7. Gebot der Entwicklungspolitik.
- ↑ Norbert Elias: Über den Prozess der Zivilisation, 2 toms, Suhrkamp Verlag.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 2.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 10.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 8.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 8.
- ↑ Cf. Ian Simpson Ross: Adam Smith, chap. 14.
- ↑ Wealth of Nations, segund cudesch, chapitel 4.
- ↑ Wealth of Nations, segund cudesch, chapitel 4.
- ↑ Wealth of Nations, tschintgavel cudesch, chapitel 1.
- ↑ Cf. D.D. Raphael: Adam Smith.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 1.
- ↑ P.J. O’Rourke: On The Wealth of Nations. New York, 2007, ISBN 978-0-87113-949-8, p. 82–83.
- ↑ James Buchan: The Autentic ADAM Smith. New York 2006, ISBN 0-393-32994-1, p. 119.
- ↑ Helen Winter, Thomas Rommel: Adam Smith für Anfänger: Der Wohlstand der Nationen. 3. ediziun, Minca 2006, p. 143–146.
- ↑ Alan Wolfe: The Future of Liberalism. 1. ed., New York 2009, p. 202.
- ↑ R.H. Campbell, A.S. Skinner: An inquiry into the nature and causes of the wealth on nations. Indianapolis 1979, p. 50–60.
- ↑ Alan Greenspan: The Age of Turbulence. Penguin Books, 2008, p. 260–261.
- ↑ Amartya Sen: Capitalism Beyond the Crisis. En: The New York Review of Books, tom 56, nr. 5, mars 26, 2009.
- ↑ Vannessa Allen: Why not Winston: Anger as little known Scot gets on new note. En: Daily Mirror. 31 d’october 2006, p. 17.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Katrin Marçal: Who Cooked Adam Smith’s Dinner? A Story of Women and Economics. 2016, Pegasus.
- Michael S. Aßländer: Adam Smith zur Einführung. (Retscha: Zur Einführung, 341). Junius, Hamburg 2007, ISBN 978-3-88506-641-5.
- Reinhard Blomert: Adam Smiths Reise nach Frankreich oder die Entstehung der Nationalökonomie. Die Andere Bibliothek, 2012.
- Thomas Rommel, Helen Winter: Adam Smith für Anfänger: ‹Der Wohlstand der Nationen›. dtv, Minca 1999, ISBN 3-423-30708-0.
- Thomas Rommel: Das Selbstinteresse von Mandeville bis Smith. Ökonomisches Denken in ausgewählten Schriften des 18. Jahrhunderts. (Retscha: Anglistische Forschungen, 367). Winter, Heidelberg 2006, ISBN 3-8253-5239-0
- Karl Ballestrem: Adam Smith. (Beck’sche Reihe: Denker, 561); C.H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-45976-5.
- Peter Bendixen: Der Traum vom Wohlstand der Nationen. Kritik der ökonomischen Vernunft, Facultas / Wiener Universitätsverlag, Vienna 2005, ISBN 3-85114-887-8.
- Gerhard Streminger: Adam Smith. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. (Rowohlts Monographien, 440); rororo 50440 Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1989, 2. ed. cumpl. 1999, ISBN 3-499-50440-5
- Gerhard Streminger: Der natürliche Lauf der Dinge. Essays zu Adam Smith und David Hume. Metropolis, Marburg 1995, ISBN 3-89518-048-3. Reed. 2010.
- Norbert Waszek: Adam Smith in Germany, 1776–1832. En: Hiroshi Mizuta, Chuhei Sugiyama (ed.): Adam Smith: International Perspectives. Macmillan, Londra; St. Martin’s Press, New York 1993, ISBN 0-312-08937-6, p. 163–180.
- Bernd Otto Weitz: Bedeutende Ökonomen. Oldenbourg, Minca 2008, ISBN 978-3-486-58222-2.
- Ian Simpson Ross: Adam Smith. Leben und Werk (Titel original: The Life of Adam Smith. Transl. da Hans Günther Holl). Verlag Wirtschaft und Finanzen, Düsseldorf 1998, ISBN 3-87881-123-3.
- Patric Jake O’Rourke: Adam Smith. Vom Wohlstand der Nationen. dtv, Minca 2008, ISBN 978-3-423-34459-3.
- David Daiches Raphael: Adam Smith. Campus, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-593-34487-4.
- Eleonore Kalisch: Von der Ökonomie der Leidenschaften zur Leidenschaft der Ökonomie. Adam Smith und die Actor-Spectator-Kultur im 18. Jahrhundert. Avinus, Berlin 2006, ISBN 3-930064-68-5.
- Nicholas Philippson: Adam Smith. An Enlightened Life. Yale University Press, 2010, ISBN 978-0-300-16927-0.
- Siegmund Feilbogen: Smith und Turgot. Ein Beitrag zur Geschichte und Theorie der Nationalökonomie. Vienna 1892 (Reprint Genevra 1970).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- MetaLibri Digital Library:
- Las ovras da Smith sco ediziun online – Liberty Fund.
- Josef Bordat: Adam Smith – Eine erste Orientierung zu Leben und Werk.
- Ein ‹Band der Freundschaft› knüpfen. En: Humanistischer Pressedienst. Gerhard Streminger davart l’actualitad da Smith e da si’etica (economica), intervista dals 10 da fanadur 2010, parts 1–7.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kastelruth
Kastelruth (Talian: Castelrotto; ladin: Ciastel) l'è un cumün int la Val de l'Isargh in Südtirol che'l se tröa suta 'l Selíar vesin a Bulsan.
El cumün de Kastelruth l'è fáa sü di fraziun: Kastelruth, Siliar e tant olter ancamò püssée piscinit. Kastelruth l'è paes nativ del Norbert Rier, el cantant e leader di famus Kastelruther Spatzen.
El g'ha presapóch 5.988 abitàncc, 'na superfìce de 117 km² e 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barbiano, Campitello di Fassa (TN), Fiè allo Sciliar, Laion, Ortisei, Ponte Gardena, Renon, Santa Cristina Valgardena, Tires.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
RTR ha endrizzà ed actualisà sin sia pagina-web ina survista cun infurmaziuns e cun ils custs da las singulas emissiuns. Las cifras preschentadas sa basan sin il quint annual ed inditgeschan ils custs effectivs da las emissiuns realisadas il 2017. Infurmaziuns da detagl
davart ils custs da las emissiuns èn da chattar sut www.rtr.ch/custs.
Las ulteriuras unitads d'interpresa da la SRG SSR – SRF (Svizra tudestga), RSI (Svizra taliana) e RTS (Svizra franzosa) – han medemamain communitgà ils custs da lur emissiuns da lur emissiuns en detagl.
Dapli public tar la televisiun ed en la rait
Las emissiuns da televisiun da RTR han chattà il 2017 dapli public. Uschè han en media 38`000 (2016: 30'000) aspectaturas ed aspectaturs guardà l’emissiun d’infurmaziun «Telesguard». S'augmentà è er il public da l'emissiun «Cuntrasts» cun 43’000 (2016: 40’000) aspectaturas ed aspectaturs per ediziun. Per omaduas emissiuns è quai il meglier resultat dapi 5 onns. Er l’emissiun d’uffants «Minisguard» noda in augment cun 42'000 (2016: 40’000)
aspectaturas ed aspectaturs per emissiun. En l'entira Svizra ha il program dal Radio Rumantsch cuntanschì il 2017 mintga di en media 75'000* (2017: 79’000) audituras ed auditurs. Il diever da la purschida online sa sviluppa
vinavant bain. Ils 33`000 Unique Clients muntan in augment da 10% cumpareglià cun il 2016.


text:
Surtut difficultads en las structuras d’organisaziun e la finanziaziun da la cuppa avevan finalmain fatg svanir l’occurrenza svizra per in pèr onns, ha declerà Martin Berthod, il manader dal secretariat da sport San Murezzan.
Uss vul ins puspè reactivar la cursa. Bun 450 persunas èn entant s’annunziadas per la cursa finala da la Swiss-Skate-Tour la dumengia ils 13 da settember 2015.
L’organisaziun da la cursa è en ils mauns da la Swiss Skate Tour ed ha er da vegnir purtada finanzialmain da quella. Quai saja stada ina premissa che las vischnancas tranter Malögia e S-chanf hajan pretendì per dar glisch verda a la cursa.
Che la cursa n’è betg pli la sonda saira, mabain la dumengia bun’ura, deplorescha Berthod in pau. Il punct culminant dal inline maraton, saja numnadamain adina stà la festa finala la sonda saira a San Murezzan.


text:
A Cuira duai quai en l'avegnir puspè esser lubì da consumar alcohol suenter mesanotg sin terren public.
In zic dapli libertad per la giuventetgna
Cun stritgar l'artitgel correspundent en la lescha da polizia duaja puspè vegnir dar in zic dapli libertad a la giuventetgna. Quai scriva il cussegl da la citad da Cuira en ses messadi ch'el ha approvà per mauns dal parlament. L'intervenziun da stritgar l'artitgel era vegnida da la Partida burgais-democratica.
Il scumond vala dapi il 2008 e mintgamai tranter las 00:30 e las 07:00. El aveva procurà per la reputaziun che Cuira haja la pli severa lescha da polizia en Svizra. Bain datti en Svizra ulteriuras vischnancas cun in scumond nocturn d’alcohol en la publicitad. Ma quests scumonds pertutgan be giuvenils.
15 multas per onn
La polizia da Cuira è tenor indicaziuns da la regenza da la citad sa retegnida cun reparter multas ed uschia far diever da l’artitgel d’alcohol. 15 multas disciplinaras a 50 francs èn vegnidas repartidas mintg’onn.
Sco la regenza da la citad da Cuira scriva, vesev’ins il scumond al l’entschatta sco med effizient cunter in surconsum d’alcohol dals giuvenils. Oz saja dentant be ina pitschna part da las tgirallas da notg giuvenils fin 18 onns; u ch’ins n’entaupia betg els suenter mesanotg.
Zonas libras da drogas duain restar
Nagin consentiment ha però chattà ina petiziun dal parlament da giuventetgna da la citad da Cuira. La petiziun pretenda da stritgar l’artitgel davart las zonas libras da tissis enivrants ord la lescha da polizia, e quai senza cumpensaziun.
La regenza na vul savair nagut da quai, i na stoppia betg vegnir agì. L’artitgel scumonda mintga consum d’alcohol, nicotin u d’autras drogas sin areals da scolas u scolinas sco era sin plazzas da gieu.
RR novitads 15:00


text:
Sco quai che la marina taliana infurmescha, hajan 3 d’en tut 5 bastiments tramess in signal d’urgenza avant la costa da la Libia. Las persunas sajan vegnidas transportadas sin l’insla Lampedusa e per part sin la Sicilia. Danunder ch’ils fugitivs derivan è anc intschert.
Ils 2 prims mais da l’onn è il dumber dal fugitivs s’augmentà per 43% en cumparegliaziun cun il medem temp da l'onn passé. Lura avevan radund 170’000 persunas empruvà da cuntanscher l’Europa sur la mar mediterrana. Passa 3'000 persunas èn mortas tar l'emprova da traversar la mar.


text:
Suenter bunamain dus mais crisa da regenza en l’Ucraina ha il primminister Arseni Jazenjuk annunzià sia demissiun. Il parlament ucranais duaja decider il mardi sur da la demissiun da Jazenjuk, ha confermà sia pledadra a Kiew.
Corrupziun e refurmas retardadas
En in pled a la televisiun ha Jazenjuk numnà la crisa politica da la regenza sco ina da las raschuns per sia decisiun. La discussiun enturn sia persuna haja bloccà da sa fatschentar cun las midadas necessarias en il pajais.
Jazenjuk è dapi mais sut squitsch. Da sia regenza da coaliziun èn sortidas pliras partidas. Plinavant han cumbats da pussanza aifer la coaliziun sco er scandals da corrupziun impedì da realisar las refurmas ch’il vest pretenda. Quai blocheschia er las contractivas davart novs credits dal fond monetar internaziunal en l’autezza da 1,7 milliardas francs.
Dapi la midada da pussanza en l’Ucraina la primavaira 2014 manava Jazenjuk la regenza. Durant ils ultims mais era la relaziun cun il president Petro Poroschenko dentant vegnida mendra.
Il favrer aveva ina nunreelecziun da Jazenjuk fatg naufragi avant il parlament. Er deva quai nagin consens tgi che duess daventar successur. Entant duai la partida per il vest esser sa cunvegnida per Wladimir Groisman sco nov schef da la regenza.
RR novitads 16:00


text:
20.07.2015 Wes - Alane - Camerun
Wes è il num d’art da Wes Madiko che munta «las ragischs dals antenats». El è in musicist dal Camerun, ch’ha cumenzà a sunar kalimba cun 10 onns en ina gruppa indigena da giuvenots cun num Kwa Kwassi. Il 1987 ha el bandunà il Camerun per ir en l'Europa, nua ch’el ha fundà la gruppa Fakol, sunond cun questa en l’Europa. Decisiv è lura stà ses inscunter cun il collega franzos Michel Sanchez, il fundatur dal project DEEP FOREST. Tras ina stretga collavuraziun cun el è naschì l’onn 1997 la chanzun «Alane», in megahit da stad che maschaida folk, pop e dance cun texts africans ed englais.
21.07.2015 Zap mama - New World - Congo/Belgia
Ina da las interessantas furmaziuns che sa preschenta ils 7 d’avust al festival da jazz a San Murezzan è la gruppa vocala da Marie Daulne ch’è oriunda dal Congo e viva dapi onns en Belgia. Zap mama cultiveschan la cultura da chantar africana e maschaidan quella cun elements da la musica moderna. La gruppa, naschida il 1991, era planisada sco band a capella da dunnas ed era inspirada per part da la gruppa parenta turitgaisa Sophisticrats. Cun il temp èn adina dapli musicants vegnids tiers. Era il stil da musica è sa midà. Davent da musica africana fin R&B, Hip Hop e musica da pop. Per part han Zap Mama publitgà lur discs sin Luaka Bop, il label mundial da David Byrne.
22.07.2015 - Wasis Diop - My Son - Senegal
Musicist oriund senegales, naschì il 1950 a Dakar. Figl d’ina prominenza uffiziala, emigrà il 1970 a Paris, cun la finamira da studegiar, ma bainspert vieut vers la musica. Renumà per sia maschaida da folk senegales cun pop e jazz modern. Passond per diversas bands e collavuraziuns ha Wasis Diop lura gì ses exploit definitiv ils emprims novanta, cura ch’el ha contribuì il soundtrack al film «Hyenes», ina elavuraziun africana (tras ses frar reschissur) da la «visita da la veglia» da Dürrenmatt. La gronda part da sias chanzuns èn per franzos u englais, ma el è er enconuschent per ina versiun wolof da «Once in a Lifetim» dals Talking Heads.
23.07.2015 Baaba Maal - Africans Unite - Senegal
Ina spezia da frar pitschen dal Youssou N’Dour, lascha il senegales Baaba Maal bain fluir blers stils en sia musica. El chanta dentant surtut en la lingua Pulaar, ina etnia che viva lung il flum Senegal. Naschì è Baaba ils 12 da november 1953 en la citad da Podor. El ha studegià musica a Dakar ed a Paris, è dentant er vegnì instruì da ses maister, il ghitarrist e griot tschorv Mansour Seck. Sia fusiun speziala da ragga, salsa e folk bretonic ha inspirà gruppas sco ils rappunz Positive Black Soul ubain il Afro-Celt Sound System. Baaba Maal ha gia publitgà passa 15 albums, tranter quels er chanzuns producidas dal ambientalist englais Brian Eno. Tiers quai ha il chantant gia contribuì duas giadas a la retscha da la Red Hot Organisation, en lur albums conceptuals engaschads cunter la SIDA.
24.07.2015 Habib Koité - Wassiyé - Mali
Habib Koité, musicist, ghitarrist, chantadur, naschì ils 27 da schaner 1958 a Thiès en il Senegal, è in artist cun ina suatientscha spezialmain gronda en Europa ed America. Quai tranter auter grazia ad in contract cun il label da world-music Putumayo. Ma quai er grazia ad ina maschaida musicala, che parta da las tradiziuns senegalesas, ed includa dentant er accents da flamenco, blues u salsa, l’entir chantà cun ina atgna calma e chalur vocala ed accumpagnà cun ina ghitarra tunada individualmain. Suenter studis al Institut Naziunal da las Arts Bamako ha Habib fundà cun amis da scola la gruppa Bamada, il num dals abitants da Bamako, che vul dentant dir «en bucca al crocodil». Ses emprim grond hit era la chanzun «Cigarette Abana» (naginas cigarettas pli), ma en il fratemp sa Koité guardar enavos sin gia otg divers albums, e sin collavuraziuns internaziunalas cun Eric Bibb e Bonnie Raitt.
25.07.2015 Boubacar Traoré - Bebe bo nadero - Mali
Boubacar Traoré, naschì il 1942 a Kaynes en il Mali, è ina figura vairamain legendaria. Cun 20 onns era el in idol da la giuventetgna da Mali, sias chanzuns «Mali Twist» e «Kar Kar Madison» vegnevan sunadas en il radio, ed el era famus per sia cumparsa en giacca naira da tgirom che regordava in pau ad Elvis Presley. Ses surnum era «Kar Kar» – il clom ch’ins adressa a giugadurs da ballape. Discs n’ha el però fatg nagins, e suenter il putsch dal 1968 è el insumma crudà en emblidanza, anzi, ins al crajeva schizunt mort. Vers la fin dals onns 80 è Kar Kar vegnì rescuvert da schurnalists maliens en sia citad nativa, e lura han producents europeics relantschà la carriera dal musicist, registrond albums cun el ed han envidà el sin turneas mundialas. Il reschissur svizzer Jacques Sarasin ha perfin fatg in film sur dad el («Je chanterlais pour toi»). E sche Boubacar chanta oz, luran tuna quai vairamain pli da tradiziun africana che da twist ...
26.07.2015 Soul Brothers - Thandaza - Africa dal Sid
La gruppa Soul Brothers è vegnida fundada l’onn 1974 a KwaZulu Natal en l'Africa dal Sid, enturn il nuschegl dal batterist David Masondo, bassist Zakes Mchunu e ghitarrist Tuza Mthethwa. Inspirads dal soul american, ma tuttina fitg attatgads a l’atgna tradiziun dal Mbaqanga, il stil urban che ha dominà ditg la musica naira dal pajais, èn ils Soul Brothers avanzads a portaparolas musicals da las massas migrantas che pativan sut l’apartheid e stuevan tschertgar lavur en las citads. La gruppa è sa chasada a Johannesburg, s’augmentond ad in vair ensemble cun hammond percussiv e sturs che sustegnevan il soprano marcant da Masondo. Il 1983 han intgins dad els collavurà sin l'album clav da Hugh Masekela «Technobush». En divers accidents dad auto han quatter da la gruppa pers lur vita, tranter quels er il bassist Mchunu. Ma ils Soul Brothers han cuntinuà en nova furmaziun, publitgond en tut da quai da 30 albums. Lur popularitad è dentant sa limitada sin l'Africa dal Sid ed ils pajais cunfinants.
Hits e semperverds africans Hits africans - tschintgavl'emna
20.07 fin ils 26.07.2015


text:
E-mobility efiziënta y adatada ince por les aziëndes
La Junta provinziala á incö aprové de plü mosöres de promoziun dla mobilité eletrica. Poscibilité de proes por aziëndes y mudaziun di contribuc.
Da plan, nec y al’altëza di bojëgns aziendai. Les impreses dl Südtirol gnará tosc inviades a odëi ite diretamënter chisc y d’atri vantaji di veicui eletrics. La Junta provinziala á incö, ai 30 de jená aprové le scomenciamënt de n proiet che reverda la proa de sorts desvalies de veicui eletrics ponsá propi por les aziëndes dl Südtirol.
“Cun l’obietif da mëte l’atenziun indô sön la mobilité eletrica orunse pité l’ocajiun a tröpes aziëndes da porvé fora la mobilité dl dagní” dij le presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher, che recorda i sostëgns provinziai por cumpré i veicui eletrics. La Ciamena dl Comerz y les organisaziuns economiches gnará tute ite tl proiet.
“Sce an cumpra veicui eletrics da degönes emisciuns, pita dantadöt les aziëndes n contribut important por n ambiënt net y na miú cualité dla vita” dij l’assessur provinzial por l’ambiënt Richard Theiner. Le proiet che á ciafé l’ok dla Junta prevëiga da ti mëte a desposiziun debann ales aziëndes dl Südtirol zirca 20 veicui eletrics de de plü ciases produturies y de sorts desvalies, da porvé fora por de plü dis.
Na te scomenciadia ti é bele gnüda proponüda ai zitadins privac cun le Roadshow, che condüj, sot la regia dla Repartiziun Mobilité dla Provinzia, ti maius zëntri dl raiun provinzial i veicui inovatifs y moderns ti conzedon ai zitadins da i porvé fora. Le sostëgn por la cumpra di veicui eletrics fej pert dles mosöres por la mobilité sostenibla sot les tematiches #greenmobilitybz y #viaggiaresmart. L’implementaziun dles scomenciadies desvalies vëgn fata por mirit dl’aziun sinergica di departimënc provinziai economia, ambiënt y energia, mobilité y rëi stradala.
Implü á la Junta provinziala ince aprové incö mudaziuns al sistem de contribuc por la cumpra de veicui eletrics por ci che reverda les scores dai auti y i sorvisc di taxi. Por chëstes döes categories sará le contribut por la cumpra de n veicul eletrich dopl tan alta co cina sëgn. De 6.000 (4.000 dala Provinzia y 2.000 dal’aziënda de venüda) sará le contribut por la cumpra de n veicul eletrich y de 3.000 euro (2.000 euro dala Provinzia y 1.000 dal’aziënda de venüda) pro la cumpra de n veicul “hybrid plug-in”. Implü él ince preodü por les aziëndes contribuc por la cumpra de rodes eletriches “cargo”. Domandes do contribuc pó gní dades jö döt l’ann pro i ofizi provinziai dla Repartiziun Economica, strada Raiffeisen 5 a Balsan.
facebook: Green mobility Südtirol – Alto Adige
instagram: green.mobility
YouTube: #greenmobilitybz
USP


text:
Ils Beltgs èn ids en avantatg en la 13avla minuta tras in culp ord la distanza dal giugader dal champ central Radja Nainggolan. En la 30avla minuta ha il capitani Ashley Williams pudì egalisar per la Valisa al 1:1. El ha nizzegià in mument da confusiun en la defensiun dals Beltgs.
Segunda mesadad
En la 55avla minuta ha Hal Robson-Kanu tutgà al 2:1 per l'equipa da la Valisa. Il giugader dal champ central ha trumpà la defensiun beltga. Tut cler ha fatg l'attatgader Sam Vokes cun ses 3:1 en la 86avla minuta. La sensaziun è perfetga.
En il mezfinal spetga Portugal
Mesemna, ils 6 da fanadur gioga la Valisa il mezfinal cunter il Portugal che ha battì la Pologna suenter sajettar penaltis. Sulet dagut d'amarezza per la Valisa: Aaron Ramsey manchenta il mezfinal pervi da duas cartas melnas.
RR novitads 23:00 / RR actualitad 07:00


text:
Nizzegiar aua chauda ord la terra per il provediment d'energia pudess esser ina via pussaivla per vischnancas en la Val dal Rain da Cuira ed en il Partenz Anteriur.
Avant curt a l'Uffizi d'energia e da traffic dal Grischun infurmà las vischnancas da questas regiuns davart in studi ch'il chantun ha laschà far ensemen cun il chantun Son Gagl.
Sco l'uffizi scriva, hajan las vischnancas uss ils resultats necessaris per decider sch'ellas veglian duvrar questa chalur. Ils resultats sa basan sin models e prognosas.
Il studi descriva las zonas geotermicas potenzialmain interessantas en ina profunditad da 1000 fin 5000 meters e lur potenzial d'utilisaziun.
RR novitads 10:00


text:
Sco quai ch’il manader da la chasa da tgira Puntreis, Diego Deplazes ha ditg, fetschian ils collavuraturs quests curs ord atgna voluntad. Las raschuns persuenter èn differentas. Il persunal da tgira sto pudair mussar si ch’els han fatg in examen da tudestg cun il nivel B2. Pir cun in tal mussament renconuscha la Crusch cotschna Svizra lur diplom da tgira fatgs en il pajas d’origin.
La chaschun nizzegian dentant era auters collavuraturs per emprender tudestg. Uschia porscha inplus , il link avra en ina nova fanestrasper il curs da tudestg per avanzads era in curs per novizs. Quel cumenza ils 18 da fanadur ed ins po anc s’annunziar per quest curs.
Sustegn dal chantun
La chasa da tgira haja gidà tar l’organisaziun e mettia a disposiziun la localitad per far ils curs, declera Diego Deplazes. Uschia na stoppian ils collavuraturs betg ir pli lunsch per pudair frequentar ils curs. Il curs ston ils participants pajar sez.
Ils curs da tudestg per persunas cun biografia d’integraziun vegnan sustegnids dal chantun. Cundiziun è ch’ì ha almain 8 participants. Cun il sustegn dal chantun sa reduceschan ils custs dal curs per mintga participant.
Il curs da tudestg intensiv per uffants che inplus vuleva porscher sco l’onn passà a Mustér, na po però betg vegnir organisà perquai ch’i ha memia paucs interessents.


text:
Il Cussegl federal ha decidì da metter en vigur la lescha d'energia il 1. da schaner 2018. En quai connex ha il Cussegl federal era approvà ina retscha d'ordinaziuns ch'èn necessarias per la realisaziun da la lescha. Ils 21 da mars ha il suveran svizzer vuschà cun 58% per la midada da lescha tar la strategia d'energia 2050.
La lescha d'energia vul promover da spargnar energia, sustegnair l'energia regenerabla e sortir successivamain da l'energia atomara. En l'avegnir na vegni uschia pli ad esser pussaivel da construir novas ovras atomaras. Las veglias ovras duain però vegnir mantegnidas uschè ditg ch'ellas èn segiras. Per in tschert temp vegnan las grondas ovras idraulicas sustegnidas finanzialmain.
RR novitads 12:00


text:
Horgen (distret)
Coordinate: 47°14′N 8°36′E / 47.233333°N 8.6°E El Distret de Horgen (en todèsch: Bezirk Horgen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 117 410 abitàncc. L'è sitüàt endèla regiù geogràfica ciamàda Zimmerberg e 'ndèla Val de Sihl. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Horgen.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Horgen l'è spartìt sö 'ndèi dùdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il medem valia per ils dus trenaders assistents, Harald Gämperle e Christian Peintinger, communitgescha il club da ballape da Berna avant che partir vers l'Ucraina. Damaun gioga YB numnadamain la terza runda da qualificaziun per la Champions League cunter Schachtar Donezk.
Adi Hütter aveva surpiglià il club da la chapitala il settember 2015 sco successur da Uli Forte ed il trenader ad interim, Harald Gämperle. L’Austriac aveva manà la fin da la davosa stagiun ils Young Boys dal 5avel sin il segund plaz da la tabella. La bilantscha d’Adi Hütter cun YB fin oz en la Super League; 30 gieus, da quai 19 victorias, 6 paris e 5 terradas.
RR novitads 14:00


text:
eSwatini
- Venderdi, 20.4.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 20.4.2018, 8:40, RTR
Il pajais african Swasiland ha midà ses num sin eSwatini. El turna uschia tar ses num oriund, uschia il retg Mswati III. eSwatini è stada ina colonia dals Englais ed era vegnì numnà dad els Swasiland.
eSwatini sa chatta en il sid da lAfrica ed è in pajais fitg pitschen cun be 1,5 milliuns abitants. Sper quai è il pajais fitg pauper. Ina gronda part da la populaziun viva da pli pauc chin euro per di. Vitiers vegn cher il provediment da sanadad è sin in fitg bass stan – ils abitants vegnan en media mo 51 onns vegls. Il retg Mswati III viva dentant en il luxus. eSwatini è il davos pajais en lAfrica cun ina monarchia absoluta.


text:
Rezzagh
Rezzagh (nom ufizial in italian: Rezzago) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 306 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,9 km² e ona densità de 78 ab./km².
El comun el se troeuva in del Triangol Larian, in la Vallassina e l'è tacaa ai cumün de Ass, Caj, Caslin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rezzagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Contribuć y sovenziuns a bëgn dles organisaziuns di donadus de sanch
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
La Junta provinziala po ti conzede vigni ann ales organisaziuns de donadus de sanch metüdes sö regolarmënter tla provinzia na sovenziun por les spëises de gestiun, dl’assoziaziun y de propaganda.
La Junta provinziala po inće ti paié fora ales organisaziuns di donadus de sanch n contribut sot forma fissa por vigni carnì de sanch dè jö y metü a desposiziun di zëntri de prelevaziun de sanch tl ćiamp dl sorvisc sanitar provinzial.
Al va debojëgn che les organisaziuns di donadus de sanch sides gnödes metüdes sö regolarmënter y che ares sides tla provinzia.
Al mëss gnì injuntè chisc documënć:
- dać statistics sön l’ativité realisada tl ann denant y le numer de mëmbri dla assoziaziun
- bilanz consuntif dl ann da denant
- bilanz de previjiun dl ann de referimënt
- relaziun sön l’ativité realisada l’ann da denant
- relaziun sön l’ativité programada tl ann de referimënt
L’anuzaziun de chësc sorvisc é debann.
- Lege Provinziala di 7 de mà dl 1991, n. 14
“Regolamentaziun di raporć cun les organisaziuns di donadus de sanch”.
(Sorvisc actualisá ai: 15/09/2014)
Ënt competënt23.2. Amt für Gesundheitssteuerung
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 80 50
0471 41 80 51
PEC: gesundheitssteuerung.governosanitario@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provincia.bz.it/salute
Terminns
La domanda de sovenziun aposta mëss gnì presentada al'aministraziun provinziala ćina ai 30 d’aurì de vigni ann.


text:
In derschader ha bloccà la decisiun dal president Donald Trump da dismetter la protecziun per giuvenils ch'èn d'uffants immigrads illegalmain en ils Stadis Unids. Enfin ch'ins na schlià betg la dispita giuridica stoppia er il program da protecziun «Dreamer» puspè vegnir mess en vigur.
La decisiun dal derschader vala l’emprim ad interim. Quai resulta da la sentenzia publitgada a San Francisco.
7000'000 giuvenils na vegnan betg explusads
I sa tracta d'in program che dat als pertutgads in status da protecziun provisoric ch'ils protegia d'ina expulsiun. Cun quel status dastgan els visitar la scola u lavurar. Il decret protegia bunamain 700'000 giuvenils d'in'expulsiun.
Il settember aveva Trump declerà il program sco betg valaivel. La decisiun da Trump era vegnida crititgada fermamain. Uschia avevan 10 stadis contestà la decisiun giudizialmain e blers gronds concerns exprimì critica vehementa.
RR novitads 08:00


text:
Pervi dal current dal Rain è ella vegnida stratga davent da la punt dal Rain en il Rheinsand var in kilometer fin giu sin in banc da sablun sper ils implants da sport da l’Obere Au. Là ha ella pudì sa salvar sin in grip amez l’aua.
Da là ha la Rega stuì salvar la dunna bletscha cun in helicopter. Il medi d’urgenza ha controllà la dunna. Cun quai ch’ella n’era betg blessada è ella suenter vegnida purtada enavos a ses domicil da vacanzas.
Adina puspè vegn il «selfie» in «killfie»
Tge che tuna magari legher ha adina puspè consequenzas severas: Onn per onn rapportan las medias en il mund da persunas ch’èn mortas tar l’emprova da far in selfie vairamain spectacular. La fotografia da sasez, il selfie, vegn uschia la fotografia che mazza, il killfie.
L’universitad americana da da Carnegie Mellon, aveva perscrutà l’onn 2016 il fenomen. Ils scienziads rapportan da 127 morts en ina perioda dal mars 2014 enfin il settember 2016.
Autezza ed aua èn ils pli gronds privels
En lur rapport cun il titel «Jau, mamez e mes Killfie: Caracterisaziun e prevenziun da morts entras selfies» analiseschan els las victimas e vegnan a la conclusiun, che l’autezza e l’aua èn ils privels primars, che vegnan sutvalitads dals fotografs.
Tenor il rapport sa tracti en trais da quatter cas mortals perscrutads dad umens ch’èn vegnids per la vita cun vulair far in selfie.
RR novitads 12:00


text:
Minisguard dals 03.03.2018
- Sonda, 3.3.2018, 17:40
Siglir – mo endretg!
Sonda è il Big Air Contest «Surselva Jam»: A Breil mussan ils freestylists lur trics. Ma avant ch’ins sa far tals sigls, ston ins era emprender co far quels senza sa far mal. Perquai è noss redactur Livio stà cun Enea Capaul a laschar mussar co ins siglia endretg.
Temp da glatsch
Suenter las fradaglias da quest’emna pudess ins pensar da viver en in temp da glatsch – e quai è era uschia. Simplamain en ina fasa pli chauda. Co ch'i vegn tar in temp da glatsch, vegnis vus a savair en il Minisguard.


text:
Dërt y raporc cun l’ester: plata nöia online
Na vijiun ampla di ciamps politica, dërt y raporc cun l’ester dl’aministraziun provinziala dl Südtirol pita na plata web nöia dla Provinzia.
http://www.provinzia.bz.it/politica-dert-relaziuns-ester/dert/ é la misciun dla plata web nöia. Al se trata de n proiet che vá sura les repartiziuns y i ofizi fora y che é gnü realisé cun le sostëgn tecnich de Südtirol Informatik AG (SIAG). Chiló ciafëise tres na suravijiun tlera les leges provinziales, les deliberaziuns dla Junta provinziala, l’ativité contratuala dl‘Avocatöra dla Provinzia y ince döt le raiun legal; implü ciafëise informaziuns sön l’adoranza linguistica dl’aministraziun provinziala, les normes traslatades, sciöche ince les publicaziuns y comunicaziuns dla Direziun generala y dl Secretariat general. Cina sëgn ê la maiú pert di contignüs dla seziun de "dërt" partis sö sön de plü plates web desvalies, cun dificoltés por chi che porvá da chirí do informaziuns. L’anuzadú vëiga bele sëgn sön la pröma plata ci tematiches che vëgn tratades.
„Por mirit dl layout web nü vëgn sëgn chësc ciamp ampl mostré te internet a na manira tlera y an ciafa debota düc i contignüs“, sotrissëia l’assessuria provinziala por l’IT Waltraud Deeg.
Do la plata web nöia s’ascogn n motor d’archirida sterch, cun chël che ara vá da chirí saurí informaziuns. Implü é la plata internet nöia gnüda programada sciöche plata web "responsiva", chël ó dí che an la vëiga sciöche al alda sön düc i aparac (laptop, desktop dl computer, tablet, smartphone, e-book-reader y televijiun). La plata web nöia é dan man te düc trëi i lingac.
USP


text:
Engiadina - In zic sco in carussel: la sutgera da Languard
Igl è ina sutgera pitschna per duas persunas – dentant è ella unica en l'Europa. Igl è numnadamain l'unica sutgera che fa ina gronda storta e mida direcziun. La sutgera è fitg plauna, ma per la paja pon ins giudair la survista.
Il motiv che la sutgera va mo plaunet vers l’alp Languard è, ch'ella è gia pulit veglia (1991) e n’è betg accuplabla. Uschia ston ins laschar ir la sutgera plaun, uschiglio fiss quai malsegir e pac empernaivel da seser sisur.
Suenter circa in terz dal tschancun spetga il punct culminant dal viadi. La sutgera fa lura ina pulita storta, quai grazia ad ina roda cun dents. I dat ina pitschna scurlattada e suenter va i vinavant a dretg ora.
Sisum la sutgera sa chatta in restaurant e davent da là pon ins ir a chaminar vers Muottas Muragl. Sin il viadi vers Muottas Muragl passan ins sperasvi tar il Munt da la Bês-cha.
Selina Nicolay maina il restaurant sin il Munt da la Bês-cha sin 2'230 meters sur mar. Mintga di fa ella il viadi da Bever fin tar il restaurant. Ensi vai cun la pendiculara ed engiu a pe.
Perquai ch'il restaurant n'è betg cuntanschibel directamain cun auto ni cun ina pendiculara, ston las bavrondas vegnir transportadas cun in helicopter. Las mangiativas portan Selina e ses team sez enfin en il restaurant. Gia il basat ed il non da Selina Nicolay han manà il restaurant da la Bês-cha.


text:
Adina danovamain vegn ord la populaziun rumantscha il clom da pudair sa participar dapli en dumondas impurtantas per la Rumantschia. Uss ha la Lia Rumantscha udì ils cloms, ella ha laschà far l'expert per democrazia Andreas Glaser in'expertisa.
La finamira saja, che tut las Rumantschas ed ils Rumantschs, era quels e quellas che n'èn betg en la suprastanza ubain en in'uniun affiliada da la Lia, sajan en direct contact cun quella.
Quest contact cun la Rumantschia dovria la Lia per pudair sentir il puls tar Rumantschas e Rumantschs - e per dar enavant quai puls al chantun. Per la regenza grischuna è la Lia Rumantscha numnadamain la rapreschantanta dals Rumantschs. Per avair dapli paisa saja perquai fitg impurtant, che la Lia haja ina basa da referenza lada.
Votaziuns tranter Rumantschs
Ina pussaivladad da sentir il puls saja, che la Lia organisass votaziuns tranter ils Rumantschs cura ch'i sa tracta da tematicas impurtantas. Quai pudess succeder en maniera electronica u scritta.
Pussaivel fiss er, che Rumantschas e Rumantschs survegnan dapli pussaivladads direct-democraticas sco inztiativas ubain referendums. Quai pussibiltass a la populaziun bloccar decisiuns da la Lia Rumantscha.
Co enavant?
Sco Johannes Flury, il president da la Lia Rumantscha, di, dettia il zercladur ina dieta publica per pudair incumbensar l'expert Andreas Glaser pli detagliadamain davart tgenina da las propostas ch'el duai approfundar. Er Flury conceda che «la structura da la Lia n'è ozendi betg pli fitg democratica.»


text:
Lengua istriota
La lengua istriota l'è una lengua neulatina del grüp rumanz ucidental parlada in del süd de l'Istria cruata e in d'una quai cumünità de italian scapaa da lì dopu la Segunda Guera Mundial (suratüt a Triest e in Sardegna). L'è una lengua che la ris'cia seriament de sparì, vist che quei che le parlen hin un poo püssee de 3000 personn in tüt el mund.
Cuntegnüü
- 1 Classificaziun
- 2 Difüsiun
- 3 I verb
- 4 Esempi de lengua
- 5 Vus curelaa
- 6 Bibliugrafia
- 7 Ligam de föra
Classificaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'istriota l'è una lengua rumanza ucidentala che però, cumpagna del Venet, la se tröva minga in di sistema galuitaligh e returumanz, ma deperlee.
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Isaia Graziadio Ascoli, el pader de la glutulugia italiana, l'aveva ciamaa cul nom istriota i pupulaziun ladinn che viveven in Istria sin dai temp di Ruman, menter al dì d'incö el termin el reguarda una lengua che l'è minga returumanza.
Prima de la Segunda Guera Mundiala, la lengua istriota l'era parlada da quasi tücc i abitant Ruvign, Dignano e Fasana, ultra che in di cumün de Valle d'Istria, Gallesano e Sissano. Incö inveci l'è parlaa dumà in di zonn de Ruvign, Valle e Gallesano dai vegg de la minuranza italiana.
Un temp la sua difüsiun l'era multu püssee granda e la cumprendeva el teritori ciamaa agro polese e dunca la catava dent anca Orsera, Canfanaro, Duecastelli, Sanvincenti e Barbana. L'istriota l'era parlaa anca a Pola, ma quela sitüaziun chì l'era giamò cumprumissa in del Votcent, quand che la cità l'è vegnüda port de la marina austriega.
I lenguv che han limitaa l'estensiun de l'istriota hin staa el Venezian, l'Istrurumen, el Murlach e 'l Dalmatigh, ultra che i dialet cruat.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: méi i son, téi ti son, lóu el xi, nui i semo, vui i sì/signì(de), luri i xi.
- Indicativ imperfet: méi i giro, téi ti giri, lóu el gira, nui i giarièmi/giarendi, vui i giarivi, luri i gira.
- Indicativ fütür: méi i sariè, téi ti sarièi, lóu el saruò, nui i saremo, vui i sarì(de), luri i saruò.
- Cungiüntiv present: ca méi i séio, ca téi ti séji, ca lóu el séio, ca nui i semo, ca vui i séji, ca luri i séio.
- Cungiüntiv imperfet: ca méi i fussi, ca téi ti fussi, ca lóu el fusso, ca nui i fussimo, ca vui i fussi, ca luri i fusso.
- Cundiziunal present: méi i saravi, téi ti saravi, lóu el saravo, nui i sariemo, vui i sarissi, luri i saravo.
- Infinii present: iessi.
- Participi passaa: stà/stada (pl. stadi/stade).
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: méi i iè, téI ti iè, lóu el uò, nui i vemo, vui i vi(de), luri i uò.
- Indicativ imperfet: méi i vivo, téi ti vivi, lóu el viva, nui i viemi/viendi, vui i vivi(de), luri i viva.
- Indicativ fütür: méi i variè, téi ti variè, lóu el varuò, nui i varemo, vui i varì(de), luri i varuò.
- Cungiüntiv present: ca mi i èbio, ca téi ti èbio, ca lóu l'èbio, ca nui i vemo, ca vui i vi(de), ca luri i èbio.
- Cungiüntiv imperfet: ca méi i visso, ca téi ti vissi, ca lóu el visso, ca nui i vissimo, ca vui i vissi, ca luri i visso.
- Cundiziunal present: méi i varavi, téi ti varavi, lóu el varavo, nui i variensi, vui i varissi, luri i varavo.
- Infinii present: (a)vì.
- Participi passaa: bóu/buda (pl. budi/bude).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumparaziun cunt alter lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tradüziun de la Parabula del Fiö Trasun in del dialet de Dignano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A jero un omo che al jo bóu dui fioi.
E 'l piun zuveno de luri g'ho déito al paro: "Ser pare, dime la parto de la roba che la me tuca!" e lóu g'ho dividisto a luri la roba.
E despoi no pochi déi, el pian zuveno, coliti dóuto, el xe xéi furi de casa, in lontan pais, e vula el jo frassurà dóuta la roba soia vivindo scandalus.
E despoi che 'l jo magnà dóuto, a xe vignóuda óuna gran fam in quil pais, e lù 'l jo cominzià d'avì gran nansesso.
E 'l xe xéi e 'l jo tacà a d'óun sitaden de quil pais, e lóu lo jo mandà in véila a pasculà i porchi.
E 'l bramavo empiéi la pansa de la tighe che magnavo i porchi, ma ninsóun ghe ne dava.
Ma tournando in sà, el jo déito: "Quanti servituri in casa de mè paro jonda de pan, me méi sà mori de fam!
Me levarè e zarè da mè paro e ghe dirè: Ser pare, i je pecà contra 'l sil e contra de vui;
xa no soin déigno d'essi ciamà vostro féjo; fime comù óun de vostri fanti!".
E livandose, al ven da sò paro. Ma siando ancora de lonzi, sò parò l'ho veisto e, movisto a compassion, ghe xe xei 'ncontra, e 'l ghe xe cajou co le brazze al colo e lo jo basà.
E 'l féjo jo déito: "Ser pare, i je pecà contra 'l sil e contra de vui; xa no soin déigno d'essi ciamà vostro féjo".
Ma el paro g'ho déito ai sò fanti: "Presto, portì i mejuri e vistéilo, e dìghe un anel intela sò man, e le scarpe intai soi pai;
e portì sà un vidion ingrassà e mazzìlo, che lo magnim e fem fista!
Perchì quisto mè féjo jero morto e xe resussità, jero perso e lo je catà!". E i jo scominzià a magnà e a fà gran fista.
Ma el féjo piun vecio jero in campagna e, turnando e vignindo arento la casa, el jo sintóu i soin de la fista.
E 'l jo ciamà óun dei servituri e 'l g'ho dimandà chi che jero 'sti saci.
E lóu el g'ho déito: "Tò frà xe vignóu, e tò paro jo mazzà un vidion ingrassà, perchè el lo jo ricivisto salvo".
Ma lóu s'ha rabià e al no voliva ientrà. El paro, donca, vignóu fora, el jo scominzià a pregàlo.
Ma lóu al g'ho rispus a sò paro: "Varì: tanti jani che méi ve servi e mai i gio mancà ai voustri comandi; e mai che me vé dà un cavrito da godi cui mei ameghi;
ma despoi che quisto voustro féjo, che 'l jo slapà dóuta la sò roba co le scruve, al ven, gavì mazzà a lóu óun vidion ingrassà!"
Ma lóu el jo déito: "Féjo, téi soin sempro con méi, e dóuto quil che je, xe tò;
ma se dobìa fà fista, e godi, perchì quisto frà toio jero moristo e xe resussità; jero perso e 'l s'ha catà".
(traa de: Giovanni Andrea Dalla Zonca [a cura de Miho Debeljuh], Vocabolario dignanese-italiano, Unione degli Italiani dell'Istria e di Fiume & Università Popolare di Trieste, 1978)
Tradüziun de una nuvela del Bucasc in vari dialet istriota[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875)
Dialet de Dignano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mei déighi, donca, che ai tempi del préimo re de Séipri, despòi de la cunquéista de la Terra Santa ca l’iò fato Goufrido de Buglion, zé nato ch’óuna zentildona de Guascogna zé ida in pelegrinajo al Sepulcro e tournando indréio, arivada a Séipri, la zé stada maltratada da parici omi. E jila, sina counsolassion e doulorada, la penséiva de zéi dal re a fà óun lagnu, ma qualchidóun gh’iò déito che la perderavo la fadéiga, parché lóu zé de véita tanto abandunada e coussì poco de bon che nun basta ch’al nun vendicasse con justéissia le oféise fate ai altri, ma el nun bada, de véil, quile sina nomero che i ghe fa a lóu, de mudo che se qualchidóun aviva qualche fastéidio, el se sfougava col fàghe despiti e verguògne. E sentéide ‘ste robe la zentildona, no podendose vendicà, per counsolàsse almanco un po’ la iò pensà de voulì morsegà la miséiria de quil re, e zéindo pianzendo danansi de lóu, la dis: “Sior méio, no véigni a la tò preséinsia per vendita che voravi fà per l’oféisa che me zé stada fata, ma in soudisfassion de quila, méi te préighi che ti me insigni comù li poi teignì quile che méi sè che te zé stade fate, e per imparà de téi comù méi poudissi suportà la méia con pasiensa. E Déio sa che se mi poudissi, volentera la douneravi a téi, che ti le sè tignéi tanto ben”.
El re, sin alura stentà e péigro, de boto, cume smissià del suno, scominsiando da le oféise fate a ‘sta dona a veindicàle, el zé deventà gran persecutur de duti quili che avisso fato despòi qualco contro l’unur de la sò curuna.
Dialet de Peroi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Peroi l'è una fraziun del cumün de Grisignana.
Déighi donca che int ai tempi del préimo ri de Séiprio el giò fato la conquéista de la Tera Santa, a zì nato che una gran siura de Guascogna zé zéida al Sipulcro in piligrinagio e che despòi che la zì tornada e zonta in Séiprio, parici omeni barbanti i la giò fura de modo maltratada. Gila se lagnava purassè, e no podindo dàsse pas, la se giò pensà de zéi dananti al ri a fà istanzia. Ma qualcodóun paraltro la giò visada che al zì lóu stiss óun omo de tréista véita e poco de bon, e che la gatasse vì la fadéiga se l’andaravo, parchì a no ‘l zì bon de fà giustéizzia per le ofise dei altri né gnanca per quile che ghe ven fate a lóu con tanta vergogna e disprezzio de dóuti quii che giò rabia de sfogàsse contra de lóu. Despòi che la fimina giò sentóu ‘sta bela storia, desperada de no podé vendicàsse, e per catà qualco consolazion de la sò malinconéia, la giò stabiléi de morsegà la stissa cativeria del ri. La zì zéida donca piurando dananti de lóu e la ghe giò déito: “Siur méio, méi no vegni sà dananti de téio per domandàte giustéizzia che speti de l’ofisa che i giè bóu ma, per pagàme de quila, i te preghi che voresitu insegnàme comù ti sòin bon de sofréi dóute quile che i giè sentóu che i te giò fato, parchì i possi imparà da téio a soportà con passienza la méia, che Déio sulo sa che i te daravo qualco, se lo podissi fà, zachè ti sòin cosséio bon portador”.
El ri, che finta alora zé stà tardo e péigro, comù se ‘l se vissu dessedà dal suno, el giò scomenzà préima a fà giustéizzia de quista fimina, e despòi el zì deventà tanto rigoróus che al se giò messo a perseguità dóuti quii che d’ura ananti perdisso el rispeto a la sòia curona.
Dialet de Pola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö a Pola, vöna di cità püssee antigh e impurtant de l'Istria, l'istriota se parla pü de tant.
Donca ch’i ve conto: sapii, che al tempo del préimo ri de Séiprio, despuói che Gutifrì de Buglion huò ciapà li Tiere Sante, a xi intravignóu che óuna zintilduòna la zì zéida in piligrinagio al Santo Sepóulcro e turnando de là, arivada che la zì in Séiprio, da sierti omi selerati a ghe xi stà ciulto su la fuòrsa del su unur. Onde gila, indulianduse fuortalmento de ‘stu afronto, sensa né cunsejo né cunfuòrto, l’huò pensà de zéi a fà istansia al ri; ma a ghe zì stà déito da qualchedóun che la faravo la cal indarno, perchì quil ri el gira d’una véita cusséi miseriusa e ‘l gira cussèi puòco de bon, che invir d’invindicà con giustéizzia i tuòrti di altri, el supurtiva in santa pas cun gran verguògna quii che ghe vigniva fati a lóu medimo, tanto che ignióun che aviva del venen intu ‘l su cor el se desfughiva cul fàghe qualco scuòrno e verguògna. La duòna, valdando quisto e nu sperando vendita, per avì póur qualco consulazion del su dulur, la zì resóulta de vulì almanco ponzi cumu che sta ben ‘stu miserabelo de ri; e, zèida che la zì piurando dananti de lóu, la ghe déis: “Sacra maistà, i nu son vignóuda a la vostra presensia per vendita ch’i me aspieto de l’afronto che me zì stà fato, ma per avì póur qualco sudisfazion, i ve prigo ch’i m’insignide cumù ch’i fide vui a sufréi quii tuòrti che per intisa ve ven fati a vui, assiuché anche méi, imparando de vui, i puòsso supurtà cun passiensia el méio, el qual, Idéio lu sa, s’i pudisso, quanto vulantera i ve lu dunaravi a vui, zà ch’i avì cusséi bone spale de purtande”.
El ri, ch’inchéinta alura el gira stà longo e prigo, cumo che ‘l se risviglisso del suno, scumensando del tuòrto fato a ‘sta duòna, che l’huò vendicà a rigur de giustéizzia, el s’huò misso a persiguità sensa cumpassion dóuti quii che d’alura inanti cumetiva qualch’insóulto incontra l’unur de la su curuna.
Dialet de Ruvign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ruvign l'è 'l cör lenguistigh de la lengua istriota.
I déigo donca che ai tempi del préimo Ri de Séipri, despuòi che Gufrido de Bujon viva fato el cunquéisto de la Tiera Santa, a zì ‘ntravignóu che óuna zintilduòna d’in Guascuògna la zì zéida in piligrinazo al Santo Sepóulcro, e turnando de là, rivada in Séipri, da parici omi senza temur d’Idéio e selerati a ghe zì stà ciulto el su unur. E gila, gramassa sensa cunsejo né confuòrto dóuta delurata, l’huò pensà de zéi a fà istanzia al ri; ma a ghe zì stà déito da zento che la perderavo fadéiga, perchì quil ri fiva óuna véita cusséi véila e puòco de ben che invir de fà giustéizzia e vandita dei tuòrti dei altri, el supurtiva in santa pas, bico e cuntento, quii che vigniva fati a lóu istisso, a signo tal che ignióun che ‘viva del venen intu ‘l su cor, e lu sfughiva cul fàghe scuòrno e verguògna. Cu ‘sta duòna huò valdóu quisto, nu sperando vandita, per avì qualco sudisfazion del su travajo, l’huò fato prupunimento de dàghe óuna butunada a ‘stu ri bon de gnèinte. La va donca piurando dinanti al ri e la ghe déis: “Sacra maistà, i nu viegno a la vostra presenzia perch’i spiro vandita de l’afronto che me zì stà fato ma, per avì póur qualco sudisfazion, i ve prigo ch’i me insignì cumo ch’i fide vui a supurtà dóuti quii che per intisa a ve ven fati a vui, assiuché, imparando da vui, i puòsso anca méi supurtà cun pasenzia la mè crus, che Idéio sa, s’i pudisso fàlo, quanto vulantera i ve la dunaravi a vui, ch’i avì cusséi bone spale”.
El ri, che inchéinta alura el gira stà fiacus e prigo, cumo che ‘l se risvelgisso del suno, suminsiando del tuòrto fato a ‘sta duòna, che lóu huò anca invindicà cun gran rigur, el zì deventà un crudil persecutur de chiunque ‘visso fato d’alura in puòi qualche afronto incontra a l’unur de la su curona.
El Salve Regina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Salve, o Rigéina,
mare de misaricuòrdia,
véita, dulcissa e sparansa nuòstra, salve.
A Téi femo ricurso nui, iesuli fioi d'Ieva,
a Téi nui suspiremo, dulenduse, piurando in 'sta val de lagrame.
Dai, Avucata nuòstra,
stande a vardà cui uòci Tuòvi misaricurdiusi
e duòpo 'stu isilio fande vidi Gisóu,
fróuto banadito de li véisare tuòve.
O clamente, o pietusa, o viergine dulsa Maréia!.
[1]
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ascoli, Graziadio. Archivio Glottologico Italiano. Roma 1888.
- Bartoli, Matteo. Due parole sul neolatino indigeno di Dalmazia. Zara 1900.
- Benussi, Bernardo. L'Istria nei suoi due millenni di storia. Treves-Zanichelli. Trieste 1924.
- De Franceschi, Carlo. L'Istria. Arnaldo Forni Editore. Parenzo 1879.
- Deanovic, Mirko. Istroromanske studije. JAZU 1955.
- Ive, Antonio. Storia documentata di Rovigno, saggi di dialetto rovignese. La Editoriale libraria. Trieste 1962.
- Ive, P. I dialetti ladino-veneti dell'Istria. Strasburgo 1900.
- Skok, Petar. Etimologijski rjetnik hrvatskoga ili srpskogajezika. Zagabria 1973
- Tagliavini, Carlo. Le origini delle lingue neolatine. Patron Ed. Bologna 1982.
- Ursini, F. Sedimentazioni culturali sulle coste orientali dell'Adriatico. Il lessico veneto-dalmata del Novecento. Vol. XV degli Atti e Memorie della Società Dalmata. Venezia 1987.
- Filipi Goran, Buršić Giudici Barbara Atlante Linguistico Istrioto ed. Societas Studiorum Mediterraneum. Pola 1998.
- Vocabolario Rovignese-Italiano ed. Centro di Ricerche Storiche di Rovigno.
- Vocabolario Dignanese-Italiano ed. CRS di Rovigno.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istrioto: il linguaggio dell'Istria meridionale
- [2] Descrizione dei linguaggi dell'Istria: l'istrioto
- [3] El Castiel de Ruveigno, poema in lingua istriota
- Istriotisch (pdf)
- Storia di Rovigno
- Unesco Red book: Istrioto, lingua a serio rischio estinzione
- Il sito del CRS di Rovigno
- [Antonio Ive, I dialetti ladino-veneti dell'Istria, 1900]