text:
La Fundaziun da cultura ei ina fundaziun purtadra e meina en incumbensa dalla vischnaunca Lumnezia la Casa d’Angel a Lumbrein ed igl Archiv cultural ad Uors.
El num dalla fundaziun vegn realisau differents projects ed activitads sco guids da cultura ni il Café Romontsch. La Fundaziun sa cun sia facultad modesta buca porscher sustegn finanzial, sa denton segidar tier projects cun organisar e cussegliar.
La Fundaziun da cultura Lumnezia tgira e promova la cultura lumneziana e cultivescha la schientscha per valurs dalla vallada. La fundaziun sviluppescha e sustegn ideas e projects che cumpeglian lungatg, natira, architectura ed activitads culturalas en Lumnezia.
La Fundaziun da cultura Lumnezia organisescha en cooperaziun cun la Lia Rumantscha sentupadas regularas per persunas cun interess pil romontsch.
Il Café Romontsch dalla Lumnezia ha pil pli liug en Casa d’Angel e sedrizza oravontut a persunas ch’ein vegni neutier e vulan trenar e perfecziunar il romontsch plidau. Denton ein Lumnezianas e Lumnezians cun interess da dar vinavon lur lingua materna enten tschintschar fetg beinvegni.
Dapli informaziuns sut www.liarumantscha.ch e www.culturalumnezia.ch.
Il Campus Lumnezia intermediescha scienzia ad indigens, persunas da secunda dimora e hosps. Ei vegn organisau simposis, seminaris, jamnas da studi, summerschools e referats tier tematicas transalpinas en tuttas spartas dalla scienzia.
Ei vegn oravontut susteniu la perscrutaziun e publicaziun dallas fontaunas egl Archiv cultural Lumnezia sco era l’intermediaziun dils resultats ad in publicum interessau. 2021 – 24 stat sut il motto convivenza cun nos vischins da Val e Sursaissa Mundaun: Co vesin nus in l’auter e co vesin nus nies futur communeivel.
Lumnezia Toponima: Nums locals, dètgas ed usits da l’entira Lumnezia vegnan rimnai en quell’ovra. L’ediziun ei previda sin 2022.
Kulturführer Lumnezia: L’ediziun sur dalla vallada ei edida igl onn 2000 ed ei pli u meins exaurida. Per igl onn 2024 ei ina reediziun previda
La Val Lumnezia posseda ina reha ierta culturala. Ensemen cun instituziuns culturalas dalla Surselva han guids scolai elaborau guidas da cultura. Igl accent principal ei tschentaus sin la cuntrada sacrala, mo era l’architectura profana e la cuntrada culturala e naturala vegn risguardada. Tut las visetas guidadas san vegnir reservadas da gruppas.
Dapli informaziuns anfleis sin la pagina https://miracultura.ch/.
Fundaziun da cultura Lumnezia
Casa d'Angel
Dado Baselgia 116
7148 Lumbrein
Telefon +41 81 936 80 55
info@casadangel.ch
www.culturalumnezia.ch


c: text/html

text:
Sco lavurant/a exista il dretg da conceder ina permissiun da dimora als confamigliars en connex cun la reuniun da la famiglia analog al petent, premess ch'igl existia ina relaziun da lavur cun in pensum da lavur, cun il qual in'appellaziun a la caracteristica dal lavurant e cunquai la Cunvegna davart la libra circulaziun è pussaivla.
Ins sto inoltrar:
- Il formular da dumonda A1 tar activitad da gudogn simultana da la persuna che vul entrar
- Il formular da dumonda A2 per la reuniun da la famiglia da persunas
- Conferma dal patrun dal petent davart in contract da lavur nunvisà cun inditgar il pensum da lavur
- Il contract da locaziun
- L'attest da lètg
- Attest(s) da naschientscha d'uffant(s)
- Tar geniturs divorziads in document davart il dretg da dimora ed il dretg da decisiun
- La(s) Copia(s) da la(s) carta(s) d'identitad u dal(s) pass da las persunas entrantas
Il precedent vala era per burgais svizzers/burgaisas svizras che vulan laschar suandar lur dunna/lur um cun ina naziunalitad d'UE/d'AECL.
Il petent sto inoltrar il formular da dumonda ultra dals documents precedents tras la controlla d'abitants cumpetenta da la vischnanca da domicil.
Ulteriuras infurmaziuns survegnis Vus dal ressort da dimora, numer da telefon: 081 257 25 28.
Link als formulars da dumonda

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Curèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Curèz (Correggio in italiân) l’é un cmûn ed 24.501 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é ûn di cmûn pió grând e cun pió gînta ed la Pruvîncia dôp al cèinter pió impurtânt Rèz, da dó l’è distânt 18 chilômeter lòng a la vècia strêda statêla 468 vêrs mezanôt, l’é a 11 chilômeter da Chèrp.
Stòria
Al j urégin
I stódi pió ed valōr a dân l’urègin ed la zôna ed Curèz a i depôsit aluvionêl di fióm e di turèint che a gnîven zò dal muntâgni, in particolêr al Treṣnêr e al Cróstel. La ‘stèsa urègin dal nòm Curèz la vîn fâta desgnîr a ch’ al j-êlti o curdòun dal trèin che gnîven só in mèṣa al j-inundasiòun dal vâl, ciamê gióst ‘’corrigia’’.
Da di schêv a ’s’è catê di rèst antîgh che dîṣen che ind la zôna a gh’êra dla gînta (facilmèint Cêlt o Lègor) ind al tèimp ed l'etê dal fèr, precisamèint ind i sècol Vl e V a.c. A gh’è pó dimondi testimuniânsi rumâni che, mìa da fêr pensêr a la presèinsa ‘d un vèira e propéria cèinter abitê organiṣê, fân vèder che la campâgna ed Curèz l’è stêda colonialiṣêda dai rumân. Ed sicûr Curèz an n’è mìa nasû cme municépi rumân; al mfà vèder invēci ‘na cêra urégin medievêla lighêda al cmând longobêrd. Al nòm ‘’Coregia’’ a’s vèd per la préma vôlta in un documèint dal 946.
I Da Curèz
Al 1009 al s’arfà invēci al prém documèint in dó a’s fà relasiòun di Da Curèz, la Râsa che l’à cmandê, sèinsa fermêdi, insém a sta zôna per quêsi sèt sècol. I lōr interèsi, specialmèint ind i sec. Xlll e XIV, în mìa armêṣ ind i cunfîn ed Curèz. I lōr rapreṣentânt puntêven invēci a quistêr ‘na poṣisiòun ed prém piân int l ‘Arzân e int al Pramşân, cun al dêr véta a ‘na polética preputèinta ind i confrûnt di fèdev aṣvèin.
Int al 1452, quând bèle i sô Sgnōri îven duvû rasegnêres a ripieghêr ind al vèci properietê ed ēren dòunca interesê prèma ed tót a rinfursêres secònd la lèg e secònd la diplomasèia dèinter ed lōr, L'imperadōr Federico III l’à arcgnusû ai Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió la sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitê e al l’à més sòta diretamèin a l’Impēr. L’é cumincê alōra al peréiod, durê circa un sècol, ed pió fortûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al pôlo d’arciâm ed la véta polética e socêla ‘d la Sguréia l’êra la Cōrt, ch’ l’ é stêda al pôst d’ ativitê diplomâtica e culturêla dimòndi impurtânt. A gh’în stê cme invidê: Ludovico al Moro, Ludovico Ariosto, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi fra i pió impurtânt artésta e sgnōr dal tèimp. I 'stès rapresentânt dal pôst ed la polética e ‘d la cultûra în stê dimòndi impurtânt: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, sōvra a tót, Antonio Allegri.
Ind la dûra quistiòun tra Francesco I e Carlo V i Da Curèz i àn sciēlt a la fîn de stêr cun l'imperadōr che, per bèin dō vôlti ind al 1530 e ind al 1532, l’à fât vîṣita a la sitê e ai sō Sgnōr.
Al Principê
Ind al 1557-58 Curèz l’à ‘vû un lòngh asèdi da pêrte dal trópi ‘d la Lêga Sânta che a n’à butê zò al burghêdi sèinsa però a cavêrgla a cunquistêrla. In prèmi per sta fedeltê l'lmperaōr Ferdinando I int al 1559 l’à dê a Curèz al tétol ed Sitê cun privilègi ed batêr munèida. Ind al 1616, grâsia al pagamèint ed ‘na grôsa céfra, Curèz l’è dvintêda un Principêt.
Al tèimp polétich ed econômich, però, an n’ēra pió bòun per i Stêt cèch, ēren destinê a’d èsere més sòta dal Sgnuréi pió potèinti. Acsé l’è stê ânca per Curèz, favûri dal valèir pôch e da i guâi finansiâri e cun la lèg dal Prîncip Siro, ch’ l’ è gnû acusê ed faturêr e falsifichêr la monèida. Int al 1635 al Duchêt ed Mòdna, che da tèimp al mirêva a sté risultê, égh l’ à cavêda a dvintêr padròun dal Principêt. Da alōra, Curèz, l’é andê a drē al destîn dal Duchêt Estèins, égh l’à cavêda però, sopratót ind i prém tèimp, a mantgnîr ‘na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.
Ind al cōrs dal '700 i sō rapresentânt în stê brêv a fêr nâser dal j impurtânt istitusiòun culturêli e scolastîchi e a promōver ‘n’ impurtânt riprèisa edilésia in sitê. Sté muvimèint ediléssi l’è cuntnvê ânca ind l’'800, mó an n’è mìa stê cumpagnê da un muvimèint cumpâgn né ind al piân socio-econômich, né in còl culturêl, e gnân in còl polétich. La sitê e la só clâs ch’ la cmandêva, fâta da proprietâri ed tèri ed cundisiòun nôbil o a vrîven dvintêrel, în stê fedēl al Duchêt Estèins e în armêṣ indiferèint a l’arnuvamèint sia cunômich e culturêl sia al spînti polétichi dal Risorgimèint.
Da l’unitê d’ Itâlia
Int al 1860, cun l'uniòun ed l'Emélia, ânca Curèz l’è andê a fêr pêrta dal Règn d'ltâlia. Al brèj politéchi j êren armêṣi fèirmi ind al mân dal blôch clerichêl moderê.
Sōl int al 1919 i socialésta égh l’àn cavêda a cunquistêr al colêg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn. Int al dicèmber 1920 la reasiòun fasésta l’à cavṣê ché dō fra al sô prémi vétmi: A. Zaccarelli e M. Gasparini. Ind i mèis e ind j ân dôp dimòndi în stêdi al viulèinsi, ânca murtêli ai dân d’j aversâri socialésta e comunésta. Còst an n’à mìa impidî al rinfursêres d’ un robóst sentimèint antifasésta, che a la fîn l’è gnû a cò cun l’intervèint ed dimòndi persòuni a la guèra ed liberasiòun partigiâna.
L'amdâja
Curèz l’é tr’ al Sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōṣ ed Guèra al Valōr Militêr per i sacrifési ‘d la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.
L’êrt
Tót al cèinter l’è particulêr per la presèinsa di pôrdegh e per i grând palâs. Testimuniânsa dal gluriōṣ pasê l’è al Palâs di Prîncip in cōrs Cavour, fât a l'inési dal XVI sécolo da ‘n prugèt ed Biagio Rossetti. D’amirêr al purtêl in mêlmer che al fa spéch ind la facêda in côt roṣê, e, ind al curtîl d’ed dèinter, al leòun ed mêlmer dal tèimp di rumân (catê mèinter a’s fêva un schêv int al Sesèint). Int al Palâs a gh’è la Bibliotêca Cévica, j Archévi ed Curèz e al Muséo Cévich, cun ôvri ed prém ôrden, tra quî lé, dodéṣ arâs de strasiòun dal Bêlgio dal XVI sècol, presiōs quêder, tra quî lè la famōsa "Tèsta dal Crést" 'd Andrea Mantegna 1494, côpi dal ôvri del Curèz e quêder ed Jean Boulanger, Adeodato Malatesta, Mattia Preti e di êter. Ind la la Bibliotêca Cévica l’é in funsiòun ânca al "Cèinter Tondelli", al pió impurtânt archévi esistèint dal scritōr Pier Vittorio Tondelli (1955-1991). Ed frûnt al palâs a’s câta la facêda dal Setsèint dal Teâter B. Asioli (1852).
S' as và avânti lòngh cōrs Cavour a’s rîva a la baṣélica dal sinchsèint ed Sân Quirèin, prugetêda, secònd quelchidûn, dal' architèt Jacopo Barozzi da Vignola. La tòra dal campâni l’è dal Tersèint e l’è, in realtê, tót còl che gh’armâgn dal j antîghi mûri medievêli. Ed frûnt a la baṣélica a gh’è al Monumèint a Curèz, sculpî da Vincenzo Vela e dedichê al grând pitōr Antonio Allegri, cgnusû da tót cun al nòm ed la sitê in dó l’é nasû.
In via Borégh Vèc a’s pōl ânca visitêr la cà dal famōş pitōr, che però l’è ’na ricostrusiòun dal setsèint ed la cà in dó l’è nasû e môrt: a partîr dal mâg 2007 l’é al pôst ‘d un cèinter stódi insém al Curèz. La lâpida pr’arcrdêr la só môrt l’è invēci tgnûda da cât ind l’elegânta cêṣa ed Sân Francèsch, in via Ròma, fâta int al 1470, da nutêr ânca per i pès ed pitûri a frèsch tgnû da cât dal Quatersèint. Int al grând cunvèint atâch a la cêṣa, incō, a gh’è al licèo.
Al j-êtri cêṣi
- Sân Jusèf', cun atâch al cunvèint;
- Sânta Cēra;
- la Madòna ‘d la Rōşa;
- Sânta Maréia;
- Sân Sebastiân.
Cunuméia
Curèz, sitadèina d’ uşânsi cuntadèini (produsiòun dal lambròsch e ‘d la famōṣa óva "Ansalôta ed Curèz" ch’ la gh’à la specialitê d’avèir al sustâsi colorânti ânca ind la pōlpa ch’la fà un vèin impurtânt da tâj per justêr al culōr ed vèin pió famōṣ l’é incō pôst d’ impûrtânti indóstri dal setōr mecânich, eletromecânich e ‘d la lavorasiòun dal sustâsi ed la plâstica e ind al 2003 lē al prém cèinter italiân int al qiustêr i rifiût ed la lavurasiòun dal lègn.
Al frasiòun
Bódri
La burghêda, cun un antîgh castèl, da di documèint ed l' êlt medioêv. La cēṣa parochiêla, cun la dèdica a Sân Pēder l’é arcurdêda fîn dal Terṣèint l’é stêda fâta, ind la só aspèt dal dé d’incō tr’ al 1743 e al 1762 fōrsi insém a un disègn ed Francesco Cipriano Forti. Ind la via Imbreto a’s câta ‘na risêrva naturêla (fâta da un spèc d'âcva circundê da ‘na mâcia salvâdga) ch’ la fà cme da ricôver per dimòndi gèner ‘d uṣèl fés e ‘d pâs. A’s trâta ed n’êtra chêva ed tèra crēta bandunêda in dó gh'é ‘na sēva fésa cun di êlber da séma, ch’ l’ é ed fiânch a dréta dal lêgh.
Fazân
Numinê bèle int al X sècol tra i bèin dal cunvèint arzân ed Sân Prôsper, int al 1407 l’é andê sòta i Da Curèz. La cēṣa parochiêla ed Sân Dunèin, dimòndi vôlti arfâta, a’s presèinta incō da l'ûltem arnōv dal XIX sècol. Al d’ed dèinter adôb ed valōr e ôvri d'êrt di sècol XVIII-XIX, cun al Sânt'Antóni Abê 'd Luigi Asioli.
Cànel
Numinê fîn da ân 935 e arcurdê tra j antîgh cmûn arzân int al “Liber focorum” dal 1315, fîn al XIV sècol l’é stê castèl e fèdev ed la faméja Lupi. Dal j antîghi difèiṣi a gh’armâgn al sègn ind al muntagnôli ed tèra ed fiânch a la cēṣa parochiêla. Al fabrichêt sâcher, intitulê a Sân Pêvel e documentê dal XII sècol, l’é gnû fât ind l'aspèt dal dé d’incō int al 1867. Al d’ed dèinter ôvri d’êrt di sècol XVI - XVIII.
Fosdònd
Arcurdê int al X sècol, l’à fât pêrt dal patrimòni préma di Canòsa e dôp di Da Curèz. A gh’ēren l'antîga pēv ed Santa Maria ed Camporotondo e dû castê. La cēṣa ed l’ Asèinsia dal dé d’incō, fundêda a i prém dal' XI sècol, la tîn da cât ind al mzûri di mûr d’ed fōra sègn ed la costrusiòun rumânica. A d’ed dèinter di pès rumânich e ôvri d’êrt di sècol X VI - XIX, tra quisché l’Asèinsia ed Crést ed Luigi Asioli.
Almisòun
Al nòm dal pôst al deṣvîn dal nòm personêl longobêrd Lamizo. L’é arcurdê int al 1311 ind i Statût ed Rèz e ind al “Liber focorum” dal 1315. L’ à fât pêrt ed Sân Martèin Grând fîn al 1802.’Na cēṣa l’é numinêda bèle int al 1039. Còla dal dé d’incō, dedichêda a Sân Zvân Batésta e sgnêda ind i documèint int al Terṣèint, l’é stêda arfâta tr’ al 1851 e al 1868 da Pietro Marchelli. Al d’ed dèinter di quêder di sècol XVII e XVIII.
Mândri
Bèle cgnusû ind al tèimp di longobêrd, l’à fât pêrt ed l'antîga zôna di Centum juges (da la larghêsa dal terèin). La cēṣa ed Sân Salvadōr , cgnusûda fîn dal XII sècol, l’é stêda arfâta dimòndi vôlti ind i sècol XVII e XVIII. L'aspèt d’adès l’é còl che gh’àn dê ind i ûltem intervèint dal 1928. Al d’ed dèinter un impurtânt quêder dal XVII sècol. Pôch luntân a gh’é la cà ed Dorando Pietri ch’ la partecipê a l’ j Olimpíadi ed Lòndra int al 1908.
Manderiōl
Un tèimp Val Putrida , l’é numinêda bèle préma dal Mél cun al só antîgh castèl e la capèla atâch. La cēṣa ‘d l'Anunciasiòun l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1754 e al 1756 insém a un probâbil prugèt ed Francesco Cipriano Forti. A l'intêren ‘na réca sèria ed ôvri d’êrt ed valōr di secoli XVI - XIX e un interesânt teşôr cun adôb, paramèint e argentaréi antîghi.
Prê
Bèle pôst abitê stâbil ed l'etê dal brònz (II milèni a.C.), ind al tèimp medioevêl l’é stê pôst 'd un castèl ed ‘na pēv (980). Dal Terṣèint e fîn al 1800 al fêva pêrt ed Sân Martèin Grând. La cēṣa ed Sân Zemiân l’é stêda arfâta in stîl barôch int al 1664. A l'intêren interesânt quêder di sècol XVII e XVIII e, ind al tesôr, un câlis in râm indurê dal 1525.
Sân Biêṣ
Ind i tèimp antîgh Velanōva, l’é cgnusû bèle int al 1038 tra i bèin dal cunvèint ed Sân Tmêṣ ed Rèz (al gh’é armêṣ sòta fîn al Setsèint) e cme pôst ed 'n antîgh castèl. La cēṣa, dedichêda al Sânt cun al ‘stès nòm, l’é stêda fâta insém a dal costrusiòun che a gh’ēren bèle préma, int al 1860 e la preşèinta un elegânt purdghêl probabilmèint dal XV-XVI sècol. A l'intêren quêder di sècol XVII e XVIII, tra quisché ‘na Madòna dal Ruşâri e di Sânt Dumènico e Catarèina da Siena cun impurtânt quadrèt di Mistêri dal Ruşâri
Sân Martèin Céch
‘Na mési insém ed un móc ed cèchi véli cuntadèini medievêli, numinê dal XII sècol. A gh’é nasû al pitōr Girolamo Donnini e al stòrich Michele Antonioli. La cēṣa ed Sân Martèin Céch, ‘d uṣansa stòrica dimòndi antîga, l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1892 e al 1894 da j inzgnêr Negri e Aimi sèinsa un stîl particulêr cun la carateréstica grôsa nécia ed la facêda. Al d’ed dèinter ôvri di sècol XVIII - XX, tra quisché ‘na Madòna cun al Bambèin ch’al dà al ruşâri a Sânta Catarèina e a Sân Dumènico ed Girolamo Donnini. Ed fiânch la caplèina di prēt môrt al tèimp ‘d la secònda guèra mundiêla. Atâch a la cēṣa al Muséo dal j êrti e dal j uşânsi popolêri, cun dèinter mél e pió bagâj.
Sân Prôsper
La cēṣa ed S.Prôsper, arcurdêda fîn dal sèc. XI, l’é stêda, da préma, sòta al cunvèint cun al ‘stès nòm ed Rèz, pó a la pēv ed Fosdònd e a la fîn, ind al sèc. XVI, a la cēṣa ed Curèz. La costrusiòun d’adès l’é stêda tirêda só fr’ al 1846 e al 1866 insém a un prugèt ed Francesco Forti. Fra j adôb a và numinê un stindêrd per procesiòun ôvra ed Luigi Asioli. Da nutêr, atâch, in dó pasêva la vècia ferovìa, sia l'uratôri ed S. Maria Maddalena del sèc. XVIII, sia la chêva Canōva, chêva ed tèra ed crēta bandunêda, incō zôna naturêla cun mâcia e cun tóti al bèsti dal zôni ómidi.
Gînta ed Curèz famōṣ
Curèz l’é cgnusû ânca perché a gh’é nasû al pitōr dal rinasimèint Antonio Allegri, ciamê al Curèz (dal nòm ed la só sitê), al scritōr Pier Vittorio Tondelli ed al canânt e avtōr Luciano Ligabue, che incòra adès l'é ed cà e ch’ l’ é armêṣ lighê a la sitê in dó l’é nasû, ch’ l’ é presèint in môd stâbil ind al sô cansòun. Al sunadōr ed sebiulèin Andrea Griminelli, alēv ed Rampal a Parîgi, famōṣ in tót al mònd per avèir cumpagnê i cuncêrt ed Pavarotti, cme ind l’inavgurasiòun di mondiêl ed balòun ind al 1990, e pó per i cuncêrt ch' al fà. Sèimper ed Curèz l'artésta e cantânt di Modena City Ramblers Elisabetta Vezzani.
Ind al spôrt fà spéch al zugadōr Salvatore Bagni, ch’ l’ à zughê int la Nasionêla e l’ à vînt insèm a Diego Armando Maradona al stòrich scudèt a Napoli, adèsa cngusû cme cumentadōr ed la televisiòun e Dorando Pietri, nasû int la frasiòun ed Mândri, che a gh’àn tó vìa l’ amdâja d’ôr a l’ olimpíade ed Lòndra ind al 1908 per l’ajót a ‘d alvêres in pē che a gh’à dê un zòdes a l’ arîv.
A gh’é stêda ed cà Leonarda Cianciulli ciamêda la Saponificatrice di Correggio (Montella 1893 – Pozzuoli 1970).
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Alda Arata - Niccolò da Correggio nella vita letteraria e politica del tempo suo : (1450-1508) ; con parole d'introduzione di Alfredo Galletti. - Bologna : Zanichelli, 1934
- Viller Masoni - Correggio : identità e storia di una città- Parma [etc.] : Astrea, 1991
- Gabriele Fabbrici - Correggio e Novellara tra Quattrocento e Cinquecento : aspetti di storia urbana - Correggio : Società di studi storici, 2005
- Riccardo Finzi - Antonio Allegri detto il "Correggio" - Parma : Tip. Ed. "La Nazionale", 1973
- Riccardo Finzi - Correggio : guida storico, artistico, biografica - Reggio Emilia : Tipografia editrice Libertas, 1949
- Riccardo Finzi - Fonte per una storia di Correggio "Deputaz. di storia patria per le antiche province modenesi". - Modena : Aedes Muratoriana, 1967
- Alberto Ghidini - Aspetti e vicende del Principato di Correggio nel 17. secolo- Roma : Bulzoni, 1999.
- Alberto Ghidini - La contea di Correggio ai tempi di Veronica Gambara - Firenze : S. Olschki, 1989.
- Guida rapida alla Basilica di S. Quirino e cenni storici sulle chiese di Correggio - A cura della Parrocchia. - Reggio Emilia : Editrice Age, 1976
- Fernando Manzotti - La zecca di Correggio - Reggio Emilia : AGE-Grafica Editoriale, 1968.
- Viller Masoni - Correggio : cinque secoli di politica culturale - Bologna : Analisi, 1988
- Antonia Tissoni Benvenuti - Nicolo' da Correggio e la cultura dicorte nel Rinascimento padano - Reggio Emilia : Cassa di risparmio, 1989.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Correggio (Italia) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Carpnèida
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Carpnèida (Carpnéda int al dialèt dal pôst - Carpineti in italiân) l’é un cmû ed 4.104 abitân ed l’ Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz. Ch’al gh’à dèinter pêrt ed la còunca dal fiòm Sècia e di turèint Treṣnêr e Tasòbi. Al paèiṣ ed Carpnèida, ciamê ind l’antichitê Carpinetum, l’é a i pē dal Mûnt Antognân in dóve al Prato di Carpineto l’é numinê bèlo dal 957.
Ind la pêrta pió antîga dal paèiṣ în tgnû da cât soquânt fabrichêt d’architetûra antîga. In particulêr al palâs dal Municépi ch’ al dà inséma a’na carateréstica piasèta dedichêda a Matélda ed Canòsa
Stòria
Abitê fîn da la stòria antîga, in sté teritôri în pasê i Lègor, i Rumân, i Biṣantèin e i Longobêrd. Préma ed l’ân mél ind al só teritôri a gh’êra Verabolo, pôst ‘d un pago(distrèt campagnôl) rumân pó biṣantèin. Préma ed la cunquésta longoberda, in època biṣantèina, la cêṣa lochêla, urganiṣêda atōrna a l’ antîga Pēv ed Sân Vitêl, l’êra dipendèinta dal vèschev ed Ravèna. Lòung al crinêl Valèstra-Fósla prubabilmèint a gh’êra al limes, oséja al cunfîn, fra i teritôri sòta a Bisanzio e quî longobêrd. Carpnèida l’ à ‘vû ‘na particulêra impurtânsa al tèimp ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa marchèiṣa ed Tuscâna e ûltma repreṣentânt ed la râsa ‘d j Attoni.
Int al Castèl rumânich, al gh’é incòra adès, més inséma al crinêl dal Fósla-Valèstra – da dōve a s’arvés la vésta inséma a la vâl dal Sècia e dal Treṣnêr- a gh’é stê al «Convegno di Carpineti» dal 1092, dōve j òm ed cêṣa e aleê ed Matélda àn discós al prupôsti ed pêṣ ‘d Enrico IV. La Cuntèsa, incuragêda anca dal fugōṣi parôli ed l’ereméta Giovanni da Marola, l’à tôt la deciṣiòun ed cuntinvêr la lôta cûntra l’imperadôr, ch’ al vîn pó batû e dôp umiliê a Canòsa
A la ruvîna di teritôri matéldich dôp la môrt ed la cuntèsa, Carpnèida l’é pasê sòta a divêrs sgnōr. Int al XIII sècol l’à giurê fedeltê al cmûn ed Rèz, sibèin la fedeltê a la sitê ed pianûra l’é stêda mésa despès in dóbi. In particulêr l’é da arcurdêr la vicènda dal brigânt Domenico Amorotto, che al l’à fâta da padròun int al teritôri ed muntâgna per divêrs ân. Dal XVI sècol l’é dvintê pêrt dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e ch’ al gh’é andê a drê ind la sôrt fîn a l’unitê d’Itâlia.
Ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al gh’à ‘vû 106 môrt.
Al teritôri
Dal pûnt ed vésta ed la puṣisiòun, al teritôri comunêl l’é fât in pêrt da la còunca dal Sècia, l’êlta còunca dal Treṣnêr e pêrt da la còunca dal Tasóbi. Al teritôri l’é carateriṣê da la preṣèinsa ed la dorsêla di mûnt Valèstra e Fósla e, da ch’ l’ êtra pêrt da la còunca dal Treṣnêr, al gróp di mûnt fra Marôla, cun al mûnt Al Borèli, al Mûnt Rè, e al Mûnt Frumblêra. J êlber în quêṣi tóti quêrsi. Ind al teritori comunêl a gh’în dimòndi bôregh, cêṣi e cà a tòr ‘d urègin êlt medievêl, fâti cun al sâs ed côch carateréstich ed la zôna. La strêda principêla l’é la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Contéia e véla ed Carpnèida
Int al 1738 Lodovico Ricci al spiêga acsé al teritôri ed Carpnèida:
La véla (oséja al paèiṣ) ed Carpnèida la vîn acsé descréta:
Fu quivi uno de' Castelli della Contessa Metilde, e molti diplomi vi veggono da essa in questo luogo segnati. Dopo la morte di lei l'Imperatore Enrico V andando a Roma lasciò Metilde sua moglie nella Rocca di Carpineto,
Quivi si trovano fonti di perfetta acqua Marziale.»
Puiêgh
L’é ‘na frasiòun céca tra mezdé e matèina dal ‘stès cmûn. A gh’é ‘na cêṣa céca (Cêsa ed Sant’Agata) e un ricôver per ansiân. La cêsa la nâs cme dipendèinta diretamèint ed la Pêv ed Sân Vitêl a Carpnèida.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Rifugê
Al rifugê, méj cgnusû come rifugê polìtic (rifugiato in itagliàṅ), in dal dirìt, 'l è cla persòuna ch'l'è scapèda o ch'i l'àn mandèda vìa da 'l só Paéś per di motìv polìtic, religiōś o 'd rasa o ch'la fìs pèrt ed na categorìa ed persòuni dimòndi tgnudi adrē.
In dal Paéś indû chel persòuni chè i caten ospitalitê, a s'arcgnùs al só status ed rifugê.
'L è stê in dal 1951 che la Convensiòun ed Ginévra in sìm'ai rifugê l'à definî quand è ch'a gh'è 'n rifugê, i só dirìt e la responsabilitê di Paéś ch'i 'l àn tolt dèinter. In dal só prìm Artìcol, a s in dà la definisiòun:
In Itàglia la Costitusiòun l'arcgnùs al dirìt 'd aśìl in dl Art. 10, còma 3:
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Rifugê
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Rifugê»


text:
Prunus laurocerasus
El laur reg (Prunus laurocerasus L.) a l’è on arbust semperverd de la famiglia di Rosacei.[1]
Etimologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòmm specifich el fa riferiment al laurus (laor) e al cerasus (pianta di scìres), per la somejanza di sò foglie con quèj del làor (laurus nobilis).
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l’è on arbust o alber de altèzza media, che’l pò toccà i 7 meter (fin anca 15 meter) de altèzza.
I foeuj hinn verd scur, molto pussée ciàr e luster quand che hinn gióvin; gh’hànn on spessór de 1-1,5mm e hinn dur; de forma slongada, e redonda vèrs la scima; hinn on poo fàa a resega vèrs el defoeura.
I fior hinn bianch; ermafroditt; dispòst a grappèll, e gh’hànn on odór profumàa, ma àcid. El fiorìss infra april e giugn.
I frutt hinn di drup de circa 1 cm ross/vioeula quand che hinn zèrb e negher-bloaster quand che vegnen madùr. El futtiss fin al princippi de l’autun.
Avertenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
I foeuj, ma soratutt i frutt hinn velenós per la presenza de acid cianidrich ottegnùu per savonificazion, segond ona dòse de 50:80 (indoe 50 hinn i mòl di drup e 80 l’è el pes in kg de ona persòna)Modell:Citazione necessaria. Pòden vèss mortìfer.
Distribuzion e habitat[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Prunus laurocerasus l’è originari de l'Asia minora e de l'Euròpa orientàl Modell:Citazione necessaria e l’è stàa importàa in Italia in del cors del sècol quèll di 16.Modell:Citazione necessaria.
- Terrén néuter (pH minor de 7,5), ùmed.
- El preferìss ona zòna al sol per almen vuna part del dì
- L’è assèe resistent al frècc e ai malattìj [2]
Utilizzazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Prunus laurocerasus l’è dopràa ‘me ‘na pianta ornamentàl e da barrera (scesa) grazie al sò fojàmm dens.
El distillaa, l'acqua de laur reg, el pò vèss dopràa ‘me ‘n calmant per la toss. Se el ven mandà giò in di quantità ecessìv l’è bon de provocà ona intossicazión.
Vegnen ricavàa despèss di oli essenziàj doprà ‘me aromoa (in di quantità piscinìnn) in di liquòr, che gh’hànn l’odór di armandol amàr tipich de l’acid cianidrich.
L'alta concentrazion de acid cianidrich el fa questa pianta chì tòssega per l’òmm e per e per i animàj de ca’, se per caso la se manda giò.
Galleria d'immagin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (EN) Prunus laurocerasus in The Plant List. URL consultato in data 24 maggio 2016.
- ↑ Rita. it-IT Lauroceraso: Consigli, Coltivazione e Cura del Prunus laurocerasus. 2020-08-12. URL consultato in data 2020-08-12.


text:
Pierre Maudet perda uschia il presidi ed n’è era betg pli responsabels per il dossier segirtad che cumpiglia la polizia, l'eroport da Genevra e las praschuns. Quai dossier surpiglia Mauro Poggia dal Mouvement citoyens genevois. La nov'organisaziun valia davent da l’emprim da favrer enfin las elecziuns chantunalas il 2023, ha la regenza genevrina fatg da savair.
Gia il settember passà aveva la regenza prendì davent a Maudet ad interim la controlla davart la polizia e l’eroport. La procura publica da Genevra investighescha cunter l'anteriur candidat per il Cussegl federal pervia d'in viadi dispitaivel ad Abu Dhabi la fin dal 2015.
RR novitads 17:00


text:
La dimensiun da questa zona correspunda a la surfatscha da la Germania, la Frantscha e la Gronda Britannia. En questa zona duai esser scumandà da pestgar. La part sut protecziun vala sco in dals ultims spazis maritims intacts dal mund.
La contractivas avevan cumenzà gia l'onn 2012. L'ultim era be anc la Russia encunter la zona da protecziun perquai ch'el aveva tema per sia flotta da pestga. Il cumpromiss chattà mettia en equiliber la protecziun da la mar, pestga persistenta ed ils interess da la perscrutaziun.
La mar davant l'Antarctica vala sco in dals ultims ecosistems intacts. Là vivan balenas, pinguins e chauns da mar. Perscrutaders intercureschan là tranter auter las consequenzas da la midada dal clima.
RR novitads 06:00


text:
La chasa da medias RTR è adina interessada tge che marscha cun la generaziun digitala. Perquai ha RTR tschertgà ina scola ch’è abla e pronta da collavurar. L’incumbensa è stada da crear ina app che cumplettescha la purschida da RTR, ina app rumantscha.
La classa H 14 da la scola media è la finala stada la classa che ha surprendì quella incumbensa. Els han creà ina app per rimnar e derasar termins d’occurrenzas en la Rumantscha. Igl uschenumnà «Eventplaner» è gia accessibels dentant mo cun ils telefonins d'Android. Il chalender d’occurrenzas ch'ils scolars e las scolaras han creà, pudess daventar in agid per bain inqual uniun che organisescha chaussas publicas.
RTR sustegn ils studets
Per pudair sviluppar vinavant e perfecziunar la app ha Ladina Heimgartner, la directura da RTR, empermess vinavant agid per la classa da la H 14. Ils trais scolars che han preschentà lur applicaziun durant la ILHGA, Elia Manuel Eberle, Fabio Senti e Lilian Schlosser, èn tuts da la opiniun che la lavur ch’els han prestà entaifer in'emna n'è anc betg finida, ma i saja gia in partenza che sa laschia vesair.
Gia els onns 70 vegniva discurrì da coordinar meglier las occurrenzas tranter las differentas uniuns. Uschia ch’ins po dir che quest project cun la app per planisar il temp liber è sin buna via ed ha franc era anc in zic peda da vegnir perfecziunà.
RR actualitad 06:00


text:
En media ha mintga famiglia survegnì bun 250 francs per uffants e mais. Tranter ils singuls chantuns datti però grondas differenzas. En 13 chantuns survegnan las famiglias mo il minimum legal da 200 francs, en du datti in tec dapli per uffants, ch’èn pli vegls che 12 onns. Endisch chantuns prevesan en general contribuziuns pli autas – e quai da 210 enfin 300 francs per uffant.
La Romandie è pli amiaivla cun famiglias
Cun excepziun dal chantun Giura dattan tut ils chantuns romands a partir dal terz uffant anc 100 francs dapli. Uschia po survegnir ina famiglia genevrina fin a 400 francs per uffant al mais. Per regla èn er las subvenziuns per canortas d'uffants en la Svizra franzosa pli autas.
Tgi survegn - e tgi paja
Ils supplements da famiglia van per 96% en favur da persunas, ch’èn engaschadas. Pajads vegnan ils supplements en emprima lingia tras ils patruns da lavur cun in tariffa media da contribuziun da 1,6% sin la paja.
En relaziun cun tut ils pajaments dals instituts d’assicuranzas socialas, ch’eran l’onn 2014 tar expensas da 152 milliardas francs, fan ora ils supplements da famiglia ina cumpart da 3,7%.
RR novitads 17:00


text:
La fracziun da la PPS pretenda ina sessiun extraordinaria davart il fond d'urgenza statal per il concern d'energia l'Axpo. La delegaziun da finanzas dal parlament aveva dà liber il glindesdi ina dumonda dal Cussegl federal per in credit urgent da 4 milliardas francs.
Venderdi han ussa 55 cusseglieras naziunalas e cussegliers naziunals da la PPS inoltrà ina dumonda per ina sessiun extraordinaria. Ils servetschs dal parlament han confermà ina annunzia correspundenta dal schef fracziun da la PPS Thomas Aeschi sin Twitter. Il biro dal Cussegl naziunal sto anc approvar la debatta extraordinaria en il rom da la sessiun da settember. Cun ina decisiun saja da quintar gliendisdi. Cun suttascripziun da passa in quart dal cussegl naziunal ha la PPS accumplì las cundiziuns formalas per ina sessiun extraordinaria.
Tut las autras partidas avevan sustegnì il fond d'urgenza per l'Axpo. L'Allianza dal Center e la PLD avevan ludà las reglas strictas per il credit. La PS ed ils Verds avevan pretendì ina restructuraziun dal martgà d'electricitad.


text:
En ses rapport «panorama svizzer da dependenzas 2021», avertescha Dependenzas Svizra ch'ils umans sajan exposts a traumas e chargias fermas e nunusitadas. Intgins consumeschian a curta vista alcohol, drogas u medicaments per sa levgiar. Spezialmain pertutgà saja il persunal en staziuns d'urgenza, en la branscha da transport u en la vendita. Er persunas che sajan stadas grev malsaunas e lur parentella sajan sut ferm squitsch.
Alcoholichers baivan anc dapli
En spezial tar persunas che hajan bavì bler gia avant la pandemia, saja il consum anc creschì. Novas gruppas da ristg vegnian uss vitiers – quels che hajan in pli grond ristg da s'infectar cun il coronavirus. Radund in quart milliun persunas sajan tenor Dependenza Svizra alcoholichers.
19% da la populaziun svizra fima mintga di. Durant il lockdown haja ina part vulì chalar da fimar. 4,6% haja dumagnà quai. L'effect saja tar blers dentant puspè revedì. Ina gronda part dals fimaders haja perfin augmentà lur consum durant il lockdown. Quellas e quels che fimavan avant be a chaschun, hajan dentant fimà pli pauc.
Ferm augment tar gieus cun daners online
Radund 3% da la populaziun gioghia a moda excessiva per daners. La pandemia haja gì in ferm effect sin intgins giugaders. Cun la primavaira dal lockdown haja dà in ferm augment, che fiss stà pli bass senza pandemia.
Il medem mument haja er dà bler dapli reclama per tals gieus. Tenor Dependenza Svizra dettia quai per part metodas da reclama agressivas per plattafurmas da gieus da daners.
Dependenza Svizra cusseglia dad ir per agid en la situaziun actuala che saja fitg pesanta, sch'ins haja il sentiment da perder la controlla.


text:
Cològne
Cològne (o apò Culògne; en Italià: Cologne), l'è 'n cümü de 7 667 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lac d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.
I prim insediamèncc de l'òm se pènsa che i sàpe del II sècol prìma de Crìsto, per òpera dei Cenòmani, la popolasiù de stìrpa Cèltica che la gh'ìa ocupàt töta la zòna de la pruvìncia de Brèsa, prìma che riàes i Romàni. Co l'ocupasiù dei Romàni chèsti 'nsediamèncc i è stacc ciamàcc colonie, perché i éra abitàcc de coloni cioè de zét che la lauràa la tèra che ghe ignìa asegnàda co le centüriasiù. Chèste colònie le g'ha dat el nòm a töta la zòna che adès l'è 'l teretóre del cümü de Cològne.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ascona
Ascona è ina vischnanca politica svizra da 5'519 abitants dal chantun Tessin. Ella sa chatta en il circul Isole dal district da Locarno, a la riva dal Lago Maggiore.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La vischnanca da Ascona (tudestg, istoric: Aschgunen) sa chatta sin il Lago Maggiore a 193 m.s.m e davant da l'Isole di Brissago. Las vischnancas cunfiantas èn Ronco sopra Ascona, Brissago, Intragna, Losone, e Locarno. Il punct il pli aut da la vischnanca è il Pizzo Leone (1659 m.s.m). Il punct il pli bass da la vischnanca è il Lago Maggiore.
Fracziuns ed Quartiers da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Legislativa[modifitgar | modifitgar il code]
L'organ legislativ da la citad è il cussegl comunal cun 35 delegadas e delegads e 6 partidas represchentadas. (Cifras da l'onn 2004: PLD 14, PCD 13, PSS/La Verda 4, PPS 3).
Executiva[modifitgar | modifitgar il code]
L'organ executiv è il cussegl da citad cun set sez e represchentants da 3 partidas. Il cussegl da citad (2004-2008): Aldo Rampazzi, Luca Pissoglio, Mario Bazzi, Gianfrancesco Beltrami, Maurizio Checchi, Raffaello Duca, Franscesco Ressiga-Vacchini.
Presidents da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
- Dapli 2004: Aldo Rampazzi
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L'onn 2007 muntava il dumber d'abitants da la citad a 5'519 persunas e la populaziun da l'aglomeraziun Ascona-Locarno dumbrava radund 60'000 abitants.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua uffiziala d'Ascona è il talian.
Transport[modifitgar | modifitgar il code]
L'interpresa da transport public da la citad è la FART SA (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi). L'Autostrada A13 St. Marghereten-Ascona terminescha en Ascona.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]


text:
En tut èn 20 clinicas enconuschentas nua ch'i ha dà ils onns 50, 60 e 70 tests da medicaments vid l'uman. En in cas ch'è vegnì enconuschent dacurt en la psichiatria a Münsterlingen, èn medicaments vegnids testads vid var 3'000 pazients. 36 pazients èn morts pervi dals tests. Ils istorichers da l'universitad Turitg intercureschan il mument ils tests da medicaments vid ils umans. Dacurt ha il concern da farmazia Novartis annunzià dad avrir ses archiv per las retschertgas.
Tests da medicaments vid l'uman
En Svizra han pliras clinicas fatg tests da medicaments vid umans ils onns tranter ils 50 e 70. In cas che ha procurà dacurt per lingias grassas è capità en la clinica da Münsterlingen en il chantun Turgovia.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Fin uss dastgan pèrs omosexuals sulettamain laschar registrar lur relaziun sco partenadi registrà, la maridaglia n'è pero betg pussibla. La «lètg per tuts» avra la lètg er per pèrs omosexuals. Sper la lètg duain pèrs omosexuals er survegnir ils medems dretgs tar la famiglia.
Il Cussegl federal ed il parlament èn gia s'exprimids per la lètg per tuts: Pèrs omosexuals na duain betg pli vegnir tractads auter che pèrs eterosexuals, è lur argumentaziun. Tut ils pèrs duain dastgar maridar ed uschia er survegnir ils medems dretgs e las medemas obligaziuns. Plinavant adempleschia la lètg per tuts in desideri da bleras persunas en Svizra.
Il comité da referendum vul proteger la lètg sco colliaziun tranter um e dunna. Be ord questa colliaziun possia dar vita. La nova lescha stgaffeschia famiglias senza babs ed il bainstar da l'uffant vegnia negligì, è lur argumentazun. Plinavant cuntrafetschia la lètg per tuts a la lescha.
Las posiziuns da las partidas èn gia sa mussadas durant las debattas e votaziuns en il parlament federal, cura che singuls represchentants da partida (p.ex. da l'Allianza dal Center) èn s'exprimids cunter. Ina parola uffiziala cunter la lètg per tuts han decis l'Uniun democratica federala (UDF) e la Partida populara Svizra (PPS). Las partidas grischunas suondan las posiziuns da lur partidas mamma, dentant cun in'excepziun: La PPS dal Grischun ha decis da dar liber la vusch.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
Anc è decidì nagut
Tar las autras partidas burgaisas n'èsi anc betg uschè cler sche e cun tgi ch'ellas vulan ir en colliaziuns da glistas. La PPS vul tenor Andrea Davaz, il president da partida durant il cumbat electoral, gidar la PLD da survegnir enavos il sez ch'ella ha pers avant quatter onns. Lezza conferma dentant che la finamira è en scadin cas ina colliaziun da glista, co quella duai vesair or è dentant anc avert, uschia Silvio Zuccolini il pledader dals liberaldemocrats.
Er la partida burgais democratica è anc en discussiuns, temp hajan ins fin ils 10 dad avust d'inoltrar las colliaziuns da glistas, uschia il president da fracziun Andreas Felix. Ins prenda per enconuschientscha la decisiun da la PPS e resguardi quella tar las discussiuns. Ils cristiandemocrats n'han er betg anc decidì, quai di Stefan Engler il president da partida. Dentant tar els è la finamira clera, salvar il sez a Berna. Ina colliaziun da glistas possia en scadin cas gidar tar quella finamira è el persvas.
Il 2011 ha il Verdliberal Josias Gasser gudagnà in mandat en il Cussegl naziunal grazia a la colliaziun da glistas cun la PS. Quai sin donn e cust da la partida liberaldemocratica che ha pers ses sez.
RR novitads 10:00


text:
La suprastanza ha prendì encunter las recumandaziuns dal studi ed ha prendì suandantas decisiuns:
- En l'anteriura fabrica da ponn a Trun duai vegnir endrizzà primavaira 2022 in depot d'exposiziun cun il titel «Spazi Spescha» per il relasch artistic da Matias Spescha.
- La Casa Carigiet – ch'è sut protecziun chantunala da monuments – duai vegnir reconstruida suenter il brischament e servir sco center da museum dals dus frars Alois e Zarli Carigiet. L'avertura duai esser il 2024.
- La Casa Desax sco chasa da litteratura e musica sco era sco residenza d'artists e manaschi d'hotel arrundescha la visiun da Trun Cultura. Qua dovria dentant anc ulteriurs scleriments enfin l'atun 2021.
9,1 milliuns francs
Il project cun Casa Carigiet, Casa Desax e Spazi Spescha custa 9,1 milliuns francs. Per cuntanscher dapli public dovria quai ina tscherta massa, di l'actuara da Trun Cultura Lisa Schmidt-Candinas. I saja in'enorma schanza da realisar quest project che haja ina muntada lunsch sur la regiun ora.
Uniun vegn engrondida
Per stgaffir structuras solidas per realisar quests projects, è plinavant vegnì decidì da rinforzar la suprastanza da l'uniun. Quai vulan ins far entras cumpetenzas giuridicas, finanzialas e curatoricas. Perquai vulan ins stgaffir in comité da patrunadi cun persunalitads da divers champs. Ultra da quai duai er dar in post d'administraziun per realisar ils projects ed il manaschi da quels.


text:
Glogn 5, p. 4ss (Enzacontas detgas e praulas ord la Val Medel)
Inagada seseva in um ed ina femna da Drual avon casa e vevan in caduscal barsau avon els, il qual els levan magliar ensemen. Cheu vesa igl um che siu bab vegneva speras neu ed el zuppa dabot il caduscal per buca stuer dar ina buccada al vegl. Il vegl vegn neutier, dat in per sitgs ord in ruog dad aua e va. Ussa vul il fegl puspei metter il caduscal barsau si meisa, mo pren mira! Ord il barsau er’ei vegniu in tarladiu rustg che seglia al giuven enamiez la fatscha e serenta leu sco sch’el fuss culaus e vul nungrazia ir naven. Leva zatgi catschar naven el, sche mirava quel sco in tissi e fageva tschera da siglir en, aschia che negin ughegiava da tuccar en el. E quei tarladiu schani d’in rustg stueva el perver mintga di sch’el leva buca vegnir ruius si dad el. Ed aschia ha quei fegl malengrazieivel stuiu ira cun grond malruaus tras quest mund.


text:
Uss ha ella cumenzà: L’exposiziun davart il luf ch'ha dà da discutar gia avant l'avertura. L'exposiziun «Il luf el visier digl art» è vegnida tematisada da las autoritads localas gia durant la planisaziun.
Cura che nus avain udì ch'i dettia in'exposiziun davart i luf, ha la suprastanza da la vischnanca Lumnezia dumandà suenter tge che vegnia propi fatg en la Casa d'Angel. È quai propi commensurà da prender quest tema en quest temp, cura che tut enturn il luf è uschè emoziunal ed acut?
Che la suprastanza da vischnanca s’empatscha dal program d'exposiziun n'è betg ina chaussa dal mintgadi.
I ha dà massivas reacziuns e la suprastanza communala ha tematisà questa exposiziun. Jau hai tschertgà il contact cun ella. La finala essan nus vegnids citads duas giadas davant la suprastanza, nua che nus avain pudì exprimer che nus na preschentain betg l'aspect politic dal luf, mabain l'aspect cultural.
Per la Casa d'Angel è la discussiun gia ordavant stada ina motivaziun supplementara.
La cultura dastga era tractar chaussas fitg actualas – e betg mo istorgia. Il luf è ina tematica uschia virulenta che nus dastgain tractar ella en l'art.


text:
Quest Profil ans maina davent da las muntognas da l’Engiadina en la dschungla da la Sri Lanka ed en ils slums da l’India, davent dal Lai da Segl en la Savanna dal Senegal. Seraina Gaudenz (60 onns) è dapi 21 onns guvernanta en l'Hotel Waldhaus a Segl, là na procura ella betg be per urden e schubradad, ella ha er inizià in project umanitar cun integrar a fugitivs da l’Eritrea en ses team. Ina dunna d’acziun, ina cumbattanta perfin è Seraina Gaudenz, ella sezza sa descriva sco betg simpla, pretensiusa, ma cun grond cor.
E cun cor avert va ella era en viadi, adina suletta, adina in’aventura. En Sri Lanka ha ella tgirà elefants, en India termaglià cun uffants en ils slums. Pli cuntradictorica na pudess betg esser la vita tranter hotel da 5 stailas e baraccas da tola. «Sche jau sun en viadi, lascha la guvernanta a Segl», ria Seraina Gaudenz. Ed en il Senegal ha ella finalmain chattà l’amur ed in nov dachasa.
En quest Profil raquinta ella ultra da quai, pertge che betg mangiar chaschiel dat forza, cura che ses chavels èn daventads blaus e verds e co ella è ida davant dretgira cun ina interpresa entira – ed ha natiralmain gudagnà.


text:
Museum «La Truaisch» (Der Speicher)
Via dil Bogn 11
7188 Sedrun
Tel.: 081 9491343
E-Mail: museum@tujetsch.ch
Andreas Heege, 2021
La collecziun dil MTS en CERAMICA CH
Il museum muossa igl anteriur viver e luvrar ella Val Tujetsch, ella vischnaunca sisum la Surselva situada alla tgina dil Rein Anteriur. Il museum ei in tipic museum dalla natira e patria, da historia e cultura (N. Berther 1990). Ina stiva, ina combra da durmir ed ina cuschina dattan investa ella casa da pli baul. Il menaschi dil calger e dil scrinari ein exponi detagliadamein. La vischlaria da Bugnei dat in accent special. Naturalmein maunca buca l’egliada silla agricultura ed alpicultura d’antruras. Fetg impurtonta ed impressiunonta ei la partiziun da mineralias e dils cavacristallas. Il museum ei vegnius aviarts igl onn 1986. El vegn purtaus dalla vischnaunca Tujetsch e menaus dad ina cumissiun.
El sectur dalla cheramica fuorma la vischala dalla vischlaria Deragisch la part essenziala.
Ina gruppa, particularmein biala, fuorman ils parlets d’aua benedida ord la producziun da Bugnei.
Tiel model per in parlet ord la collecziun dalla claustra da Mustér (KMDis 1999-345) che muossa la vart davos, secatta ussa era in object finiu.
Tiels ruogs da te e caffè confirman danovamein dus exemplars il connex denter fuormas da Bugnei e fuormas das relief definadas.
Dus tipics vischals cun in biutsch liung e lad han giu la funcziun da vischala da sgarmar ni per metter en salv mèl d’aviuls. Tucca quei pil davos numnau, fuss ei era da spitgar leutier tgiraders cheramics, denton maunca quei spectrum da fuormas a Bugnei.
Ella collecziun d’objects sesanflan era utensils dil luvratori, in guoter da malegiar e differents models d’arschella, aschia per la fabricaziun da supports da treis peis (sustegns da barschar).
In model d’arschella muossa ch’el vegneva duvraus per figuras digl Jesus crucifigau che vegneva duvraus per la fabricaziun dils treis enconuschents, mo pigns crucifixs da Bugnei.
L’ulteriura rauba da tiaracotga, da terraglia (Steingut) e da porcellana ei buca relevanta. Sco a Glion e Mustér ein era d’anflar a Sedrun cheramica ord igl ulteriur Grischun, da Berneck, S. Gagl, Kilchberg-Schooren e dil sid dalla Tiaratudestga, sco era d’enconuschents producents dil 20avel tschentaner.
Tiella rauba dil Grischun ei il suspect, ch’ella seigi vegnida producida a Bugnei, buca vegnius confirmaus tochen al di dad oz. Denton ei la concentraziun da quella rauba en la vischnaunca da Tujetsch fetg marcanta.
Pintga collecziun dalla rauba dil museum:
La firma Landert dad Embrach el Cantun Turitg ei representada cun entgins tocs fetg caracteristics sco era representada cun tocca da fiera dils onns 1930. Il décor ei vegnius bullaus ni fixaus cun agid da schablonas.
Caracteristic pil 19avel tschentaner tardiv e l’emprema mesadad dil 20avel tschentaner ei la preschientscha da vischala da selavar e naschors da terraglia (Steingut), il pli savens fabricadas en grondas fabricas. Ei setracta da cheramica franzosa e tudestga importada en Svizra.
Era il vinars da tschereschas dall’enconuschenta fabrica da liquor Senglet a Muttenz ha contonschiu il mund davos il Pass Alpsu. Forsa in regalin dil survetsch militar?
Tiegl ambient catolic ella vischinonza dalla claustra benedictina a Mustér, stattan las numerusas devoziunalias bein, figuras ord porcellana colurada e sulerada, ch’astgavan buca muncar alla fin dil 19avel tschentaner, entschatta vegnavel, en mintga stiva purila el cantun-stiva religius. Ella porta negina marca da firma, aschia ch’igl ei grev d’anflar il liug da producziun, che vegn ad esser per gronda part en Tiaratudestga.
A caschun dallas lavurs d’inventarisaziun ha il museum retschiert sco schenghetg ina retscha da cheramicas, denter auter era ina scadiala da fretgs cun bialas buobas da flurs dil historissem. Ella siara en quest liug la retscha da maletgs dil museum.
Il museum posseda era plirs catalogs digl Jelmoli (pli veglia interpresa da vendita sin distanza dalla Svizra a Turitg cun catalogs a partir digl onn 1897). Quels muossan la gronda concurrenza pil hanletg e la fabricaziun da vischala a Bugnei.
Engraziament
La Fundaziun CERAMICA engrazia cordialmein a Tarcisi Hendry pil bien accumpignament dallas lavurs d’inventarisaziun e la translaziun digl artechel davart Bugnei en versiun romontscha.
Translaziun Tarcisi Hendry
Bibliografia:
Berther 1990
Norbert Berther, Museum La Truaisch, Führer, Sedrun 1990.


text:
Riu Grand
El Rio Grand (nomm ofizzial: Rio Grande) l'è on fiumm de l'America del Nord. L'è longh 3.034 km e 'l drena on bassin de circa 580.000 km² el se ciama
Rio Bravo o, mej anmò, Rio Bravo del Norte.
El nass in del statt american del Colorado, in di montagn de San Juan; poeu despoeu el taja in duu tutt el statt del Noeuv Messich, bagnand la città de Albuquerque. Despoeu che 'l vegn foeura del Noeuv Messich, el bagna El Paso in Texas e Ciudad Juárez in Messich; de chì a la fin el marca el confin in fra i Statt Unii e 'l Messich. El se svoeuida in del Golf del Messich, semper in sul confin Statt Unii-Messich.
In del sò cors el spartiss despess dò città, vuna americana e l'oltra messicana, che s'hinn desviluppaa vuna in facia a l'oltra (generalment quella messicana adree a quella americana).


text:
cuntegn
Chantun
-
Pavlar selvaschina l'enviern custa bainprest fin a 20'000 francs
A partir da l’enviern 2017/ 2018 vegn il pavlar selvaschina durant l’enviern scumandà en il Grischun. Uss han plirs uffizis chantunals ensemen cun organisaziuns d’ambient e represchentants da la chatscha e da l’agricultura lantschà ina campagna correspundenta.
Cun pavlar la selvaschina durant l’enviern, vegnia il modus da spargn da la selvaschina interrutta, ha argumentà il parsura da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun Georg Brosi.
Plinavant sajan er ils donns per il guaud en quests lieus savens fitg gronds, ha suttastritgà il parsura da l’Uffizi chantunal forestal Reto Hefti. Cun la campagna duai la populaziun vegnir sensibilisada.
Maletg
1 / 4
Legenda:
L'acziun cunter il pavlar la selvaschina è vegnida lantschada a Mon en Val d'Alvra.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 4
Legenda:
Il pur Daniel Albertin da Mon ha segirà ses silos cunter la selvaschina.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 4
Legenda:
Tut è segirà cunter la selvaschina.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 4
Legenda:
Era qua na po la selvaschina betg entrar.
RTR, Federico Belotti
RR actualitad 17:00


text:
Dapi passa in onn exista la plattafurma da registraziuns www.rtr.ch/playfestas. Sin quella datti novissimamain er da tadlar singuls concerts da chors u musicas instrumentalas che RTR ha registrà. Igl è ina purschida supplementara sper las festas da chant e musica che stattan gia a disposiziun. Er a disposiziun stattan ils concerts a chaschun dals dus festivals da la chanzun rumantscha ch'i ha dà enfin uss.
Actualmain stattan a disposiziun 23 festas da chant, 19 festas da musica e 16 concerts. La purschida vegn anc extendida cun las festas da chant e musica che RTR ha registrà tranter il 1970 e l'onn 2000 ed er cun ulteriurs concerts.
Dapi quatter decennis fa RTR registraziuns. Quai èn registraziuns specificas , registraziuns directas da concerts ubain era da festas da chant e da musica. Bleras da quellas registraziuns vegnan preschentadas durant il program quotidian, en las gratulaziuns, il concert sin giavisch ubain durant las emissiuns tematicas.
Per utilisar quest player pudais simplamain ir sin:
En la survista che cumpara lura chattais tuttas festas ch’èn messas a disposiziun. Cun cliccar sin la boxa cun la festa che Vus vulais tadlar, s’avra ina fanestra cun tuttas furmaziuns, las chanzuns ubain ils tocs da musica da quella festa. Lura manca be anc in ulteriur clic sin in dals titels e gia pudais tadlar quel. Mintga mument pudais era puspè turnar sin la pagina da survista e tscherner in’autra festa. Bun divertiment!
Tge concerts e festas èn online?
Concerts:
- 2022 Prix Musique, Cuira
- 2022 JBOG (concert da l'Orchester d'instruments a flad da giuvenils Grischun
- 2022 JBBG (concert da la Brass Band da giuvenils grischuna
- 2022 2. Festival da la chanzun rumantscha a Zuoz
- 2021 JUSI (concert da l'Orchester sinfonic da giuvenils grischun)
- 2019 1. Festival da la chanzun rumantscha a Trun
- 2015 - 2019 ils concerts da JBOG e JBBG
Festas da chant:
- tuttas festas chantunalas, districtualas e cecilianas dals onns 2000 fin il 2019
Festas da musica:
- tuttas festas da musica chantunalas e districtualas dals onns 2000 fin il 2022


text:
Sch'in erizun è tut quiet en l'iert poi esser ch'el dovra agid. En ina tala situaziun duess ins metter l'erizun en la sumbriva e porscher aua ad el. Sche l'erizun na sa mova betg suenter duas uras, pon ins purtar el tar ina pensiun d'animals. Là resta l'erizun per ina notg ed ins guarda sche ses stadi sa mida. Tut tenor ston ins lura da tgirar ils animals per pliras emnas. Suenter ch'ils erizuns han puspè avunda forza, turnan els en la natira, sche pussaivel, el medem lieu nua ch'ins ha chattà l'animal.
Pavlar in erizun na duess ins dentant betg .Quai n'è betg bun per l'animal e tiers è quai er scumandà.
RR actualitad 17:00


text:
Las relaziuns per chattar il mument bulieus en ils guauds grischuns èn optimalas. Surtut ils bulieus-tschep èn quasi da chattar en massas.
Las relaziuns cun plievgia e chaud èn stadas optimalas per il bulieu-tschep.
Optimalas relaziuns cun plievgia e chaud
Bruno Tschuor va gia dapi passa 30 onns per bulieus ed enconuscha uschia pliras sorts da bulieus. Era ha el gia fatg plirs curs da bulieus. Ma la varietad da bulieus saja immensa e perquai saja bun ch’i dettia la controlla da bulieus nua ch’ins po purtar exemplars ed uschia engrondir la savida, di Bruno Tschuor.
RR actualitad 07:00


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/78
Ona novella del Boccasc[edit]
Dialett de Turin[edit]
I dìo donque ch'al temp dël prim re 'd Cipri, dòp chë Giofrè 'd Bojon a l'ha conquistà la Tera Santa, l'è arivà chë na fomna ëd bon-a famìa ëd Guascogna a l'è andàita an pelegrinage al Sepolcro; e al ritorn, arivà a Cipri, l'è stàita insultà vilanament dë certi birbant. Chila, lamentandse tuta disperà, a l'ha pensà d'andene a ciamé sodisfassion al re. Ma a-j han dije ch'a sarìa fatica perdùa, përché 'l re a l'era dë vita così mòla e così bon a pòch che ben lontan ëd fé giustìssia dë j'ingiùrie fàite aj àutri, a soportava con la pì vërgognosa viltà cole ch'ij àutri continuament a-j fasìo a chiel; dë manera chë chionque a l'avìa quàich crussi, a lo sfogava fasend al re quàich dëspressi o quàich insult. La fomna, sentend sta rispòsta, disperà ëd podèj otnì vendëta, a l'ha pensà, për consolesse un pò dël sò afan, dë volèj mòrde la dapocagine dël re; e tuta an piorand, l'è andàita dnans al re e "Sgnor" a-j ha dije "I ven-o nen ant vòstra presensa për ch'i spera d'otnine vendëta dë l'ingiùria ch'a m'han fame; ma, për ch'i peussa soportela, iv prego de mostreme com i feve a toleré cole ch'i sento ch'a fan a voj, përché, amparand dë voj, i peussa soporté pasientement la mia; e sa Nossgnor s'iv la darìa volonté a voj s'i podèissa, giaché i le pòrte così ben".
Ël re, ch'a l'era stàit fin alora mòl e pighër, quasi as dësvièissa dël seugn, comensand dë l'ingiùria fàita a cola fomna, ch'a l'ha vendicà severament, dë lì anans a s'é butasse a castighé con tut rigor chionque a comëtèissa qualonque còssa contra l'onor dë soa coron-a.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 502-503
Dialett de Chieri[edit]
Chieri (Cher) el se troeuva a est de la provincia turinesa, pocch lontan de Turin.
Donch i disìa ch'ant ij temp dër prim re 'd Cipro, dòp che Gotifré 'd Bujòn a l'avìa conquistà la Tera Santa, 'na sgnòra dë bin dër paìs ëd Guascogna ant ër torné dël Sepolcro, dova a l'era andàita an pelegrinagi, passand dë Cipro a l'era stàita malament insultà dë 'd gent grama. Magonà e sensa consolassion, a pensava d'andesne lamenté dël re, quand queicun l'ha avertila ëd nen sgairé sò fià; ch'ër re l'era un pòch dë bon, ëd vita vergognosa, ër qual nen mach a fasìa nen giustìssia dij tòrt fàit aj àitri, ma vilment a në surbìa d'ògni sòrt, a la mira chë tuti coj ch'a l'avìo dë desgust as sfogavo fasendije 'd figure e 'd despressi. Sentiend lò cola fomna, per consolesse 'd sò sagrin, pòsto ch'a podìa nen speré giustìssia, a l'ha pensà ëd bostiehé un pòch la viltà dër re e, piorand a l'è andaje dì: "Buca, o Sgnòr, i vegno pa dnans a ti për esse vendicà dl'ingiùria ch'a r'han fame, ma për ch'it më mostre, për mia sola sodisfassion, com ch'it seufre j'ingiùrie ch'at fan a ti; parèj i podreu amparé a pié con passiensa mie dësgràssie; oh! Nossgnòr sa com it je darìa volonté, dë pòsto ch'as dis ch'it sas porteje tanto ben".
Ël re, sin-a a col dì pigher e andurmì, squasi dësviandse dë un seugn, a l'ha comensà per vendiché severament l'afront fàit a cola dòna, e peui dë lì l'è dventà rigid persecutor ëd tuti coj ch'a tentavo queicòssa contra l'onor dë soa coròna.
ibidem, pag. 493
Dialett de Monteu da Po[edit]
Monteu da Po (Montèu) el se troeuva a est de Turin, in direzion di provincc de Biella e de Vercei.
Aj temp dël prim re 'd Cipri, dòp ël conquist dla Tera Santa fàit da Gotifrè 'd Bujon, na gran sgnora ëd Guascogna an pelegrinagi l'è andàita al Sepolcro, e tornand andré, arivàia a Cipri, da certi balòss l'è stàita vilanament oltragià. E chila, dolendsne senza nsuna consolassion, l'ha pensà ben d'andesne a lamentà dël re; ma a l'han dije ch'a l'avrìa perdù la fatiga, perché 'l re a valìa così pòch che nen mach a fasìa nen giustìssia dle ofèise dij àutri, ma ansi a soportava vilment cole ch'a-j fasìo a chiel istèss, dë manera che chi ch'a l'avìa quàich crussi as sfogava fasendije ògni sòrt dë despressi. Sta sgnora, sentend so-sì, disperà ëd nen podèisse vendiché, pura për sfoghesse ant quàich manera s'è proponusse d'ëstussiché 'l re. E andandsne an piorand dnans dë chiel, a-j ha dije: "Mè sgnor, mi i ven nen dnans dë chiel perché ch'am vendica dl'ingiùria ch'a l'han fame ma, për podèila soporté, i lo prego ëd dime me ch'a fa chiel a soporté cole ch'a-j fan, perché anche mi i peussa amparé a soporté passientement la mia che, se mi i podèissa, Nossgnor lo sa, i lë farìa casché su chiel, ch'a lë savrìa così ben sofrila".
Ël re, che fina anlora a l'era stàit un pigron, come se as desvièissa da un seugn, a l'ha comensà a vendiché me ch'a ël dviva ël tòrt fàit a sta sgnora, e d'anlora an peui a l'ha pì nen perdonà nsun ch'a l'avèissa ofèis l'onor ë soa corona.
ibidem, pag. 497
Dialett de Pineroeu[edit]
Pineroeu (Pinareul) l'è voeuna di città pussee important de la provincia turinesa.
Dìo donque che aj temp dël prim re 'd Cipri, dòp che Gotifré 'd Buglione l'ha conquistà Tera Santa, l’è capità che una gentildòna ëd Guascogna fussa andasne an pelegrinage al Sepolcro e che, tornand da là, arivà a Cipro, fussa stàita brutalment oltragià da quàich scelerà. Chila, sensa mai otenì gnun-a sodisfassion, lamentandsne ëd sò, l’ha pensà d'andesne a porté le soe plente al re; ma l'è staje rifert da quàich d'un ch'a l'avrìa përdù sò temp e soa pen-a, përché che chiel l'era tant licensios e così pòch da bin che, nen mach chiel vendicava pa con giustìssia le ofèise fàite aj àutri, ma soportava invece con vergògna cole ch'a l'ero fàite a chiel istèss; mentre che chionque l'avìa quàich crussi, lo sfogava sensa prové né onta né vergògna. La gentildòna, sentì so-sì, përdùa qualonque speransa d'esse vendicà, tant për procuresse un poch ëd consolassion, s'è proponusse 'd vorèj mòrdi la miseria ‘d col re: e dòp d'essese presentà an piorand dnans a chiel, così l'ha dije: "Sgnor, mi i vegno pa a la toa presensa përché chë mi spera da ti vendeta dl'ingiùria ch'a l'è stàita fàita a mi ma, an sodisfassion ëd cola, ët prego che ‘t më mostre come 't fas a soporté cole chë mi sento a dì ch'a son fàite a ti përché, amparand da ti, mi i peussa ëdcò toleré la mia con passiensa la qual, Nòst Sgnor lo sa, së mi i podèisso felo, volonté darìo a ti, dagià che 't sas così bin porteje".
Ël re, che fin alora l'era stàit mòl e pigher, com s'as fussa dësviasse dal seugn, comensand da l'ingiùria fàita a sta dòna, ch'a l'ha vendicà con asprëssa, l'è dventà severissim persecutor ëd tuti coj ch'a l'avrìo dòp d'alora fàit quaicòssa contra l'onor dë soa corona.


text:
Obfelden
Obfelden a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 761 abitant.
El cumün de Obfelden al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Hünenberg (ZG), Maschwanden, Merenschwand (AG), Mettmenstetten, Ottenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Obfelden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1246 col nom de Bickewilare. In del 1257 l'è staa menziunaa col nom de Lundenerun and Lunderun inferioris, in del 1311 col nom de Wolunsun e in del 1325 col nom de Tunsen.[1]
Infina al 1847 l'eva part del cumün de Ottenbach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Dapi l'onn 1854 fan ils uffants da las scolas da Cuira – ensemen cun lur magistraglia – mintga onn durant in di sulegliv la fin da matg l'uschenumnada «Maiensässfahrt» davent da la citad a las differentas aclas dals conturns. Là passentan els uras legraivlas en la natira cun far gieus e cun in picnic sper ils fuclars. Er a Puschlav datti ina tala tradiziun da primavaira. Ina bella dumengia da matg van las scolaras ed ils scolars refurmads, accumpagnads da lur famiglias, a l'acla Selva sur il vitg. Questa excursiun dal cumin-baselgia ha lieu dapi ils onns 1840. [Tenor Tradiziuns vivas].
(Foto: Albrecht E. Arnold / pixelio)


text:
Canton San Gal
El Canton San Gal (en todèsch: Kanton St. Gallen (Jutt·infurmaziòn)) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 2,026 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 483156 abitàncc (segónt i dàti del Desember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de San Gal
GeografìaModifega
El cantù de San Gal l'è sitüàt endèla part nordorientàla de la Svìsera. L'è delimitàt a nòrt del Lach de Costànsa (Bodensee). A èst la àl del Réno la sègna 'l cunfì co l'Austria (Vorarlberg) e col Principàt del Liechtenstein. A sud el cunfìna col Cantù dei Grigioni, col Canton Glaruna e col Canton Svit. A ucidènt el cunfìna col Cantù de Zurìgo e col Canton Türgovia. I dù cantù de l'Apenzèl (Apenzèl de Dét e Apenzèl de Föra) i è circondàcc completamènt dei teretóre del Cantù de San Gal.
StóriaModifega
I teretóre del cantù de San Gal i reprezènta le aquizisiù utignìde 'ndèl arch dei sècoi de l'abasìa de San Gal. La fondasiù l'è bazàda sö la legènda ligàda al frà irlandés Gallus (presapóch 550–620 o 640), che 'l gh'ìa stabilìt en éremo de le bànde del fiöm Steinach endèl'an 612. Entùren al 720, en sentenér de agn dòpo de la mórt de Gallus, el prét alemànno Othmar el fà fà sö 'na abasìa e 'l ghe dà nòm Abasìa de San Gal. Endel'an 926, i invazùr ungherés i g'ha atacàt l'abasìa e i paés tacàcc. Entùren a l'ann 1205 l'abàta 'l vé 'ndignìt del tìtol de prìncipe de la céza endèl Sacro Romano Impero. Endèl 1311, la cità de San Gal la deènta 'na lìbera cità imperiàla. A pàrter piö o méno del 1353, le corporasiù, guidàde dei tesidùr, le g'ha utignìt el contròl del goèrno de la cità. Endèl 1415 la g'ga crumpàt la sò pròia libertà del Rè todèsch. Endèl 1405 la regiù de Appenzell, posedimèncc de l'Abasìa la s'è ribelàda e 'ndèl 1411 l'è deentàda aleàda de la Confederasiù Svìsera . Quach més piö tàrde, pò a la cità de San Gal la se önés a l'aleànsa.come mèmbro pié de la Confederasiù e 'ndèl 1457 la se lìbera del töt del contròl del l'Abàte. Endèl 1451 però l'abasìa de San Gal la deènta pò a lé aleàda de Zurìgo, Lucèrna, Svit e Glaruna che i éra ach mèmber de la Confederasiù. Al prensépe del 1490 i quàter cantù, i vé apogiàcc del Abàte cùtra la cità de San Gal e 'l cantù de Appenzell. La Confederasiù la èns e la ciàpa posès de la cità. A pàrter del 1526 el sìndech Joachim von Watt el g'ha 'ntruducìt la refùrma endèla cità de San Gal. La cità la vegnarà isé cunvertìda a la nöa religù refurmàda ma l'Abasìa la restarà 'nvéce catòlica e la restarà 'n baluàrt catòlich en confrónt a la cità protestànta 'nfìna al 1803. Ai tép de la Repüblica Elvética l'è deentàt part del cantù de Säntis. Chèsto l'è stat pusìbil apéna dòpo la secolarizasiù de l'abasià avignìda 'ndèl 1798. Endèl 1803, segónt i acòrdi ciapàcc co l'At de Mediasiù la regiù la s'è ünìda a la Confederasiù Svìsera come Canton San Gal. La custitüsiù la egnarà 'n vigùr endèl 1890.
Südiviziù aministratìvaModifega
A pàrter del 2003, el cantù de San Gal l'è spartìt en 8 distrècc eleturài (en todèsch: Wahlkreise) en sustitüsiù dei distrècc (Bezirke) en vigùr 'nfìna a alùra.
- Rheintal, che g'ha per capitàl la citadìna de Altstätten
- Rorschach, che g'ha per capitàl la citadìna de Rorschach
- Sarganserland, che g'ha per capitàl la citadìna de Sargans
- See-Gaster, che g'ha per capitàl Rapperswil-Jona
- San Gal, che g'ha per capitàl la cità de San Gal
- Toggenburg, che g'ha per capitàl la citadìna de Lichtensteig
- Werdenberg, che g'ha per capitàl la citadìna de Buchs
- Wil, che g'ha per capitàl la citadìna de Wil


text:
Sigerico
Sigerico (? – 415) l'è stat en rè dei Vizigòti che g'ha goernàt apéna per póch dé (sèt o quìndes a segonda de le fóncc) endel cors de l'an 415. El sò nòm el völ dì Re Vituriùs o Re de la Vitória (gòtich sigis-vitória e reiks-re).
Dòpo che gh'è stat copàt Ataulfo, per mà de 'n sicàre sostenidùr del general Sarus, che l'ìa stat copàt en precedènsa per ùrden de Ataulfo, s'è ambiàt fò 'na fàida e 'na guèra per el control del tròno 'ntra Sigerico, mèmber de la stìrpa dei Amali (compàgn de Sarus) e Wallia, mèmber de la famìa dei Baltingi compàgn de Ataulfo e Alarico. La mórt de Ataulfo e la salìda al tròno de Sigerico la par fà pensà a 'na vitória dei Amali, ma el comportamènt de chèsto endèi póch dé che l'è stat sö i g'ha fat cambià prèst la situasiù.
Endèi póch dé che l'è stat sö difàti el g'ha dimustràt sübet le sò edèe: el g'ha fat copà i sés fiöi de Ataulfo, per fà che nisü el püdìes reendicà dirìcc de desendènsa e 'l g'ha fat maltratà Galla Placidia, la édoa de Ataulfo e sorèla del emperadùr Onorio, ubligàda a marcià per dùdes miglia ensèma con dei óter prizunér denàcc al sò caàl. Chèsti facc i g'ha fat nàser en bèl pó de malcontét entra i sostenidùr dei Baltingi e isé apéna póch dé dòpo del sò insediamènt l'è stat eliminàt.[1] El sò pòst l'è stat ciapàt de Wallia che 'l g'ha riportàt la famìa dei Baltingi söl tròno dei Vizigòti.
RiferimènccModifega
- ↑ Montpalau, Antonio (1792), Compendio cronológico-histórico de los soberanos de Europa, Tomo I.


text:
Il persunal da tgira sa senta pli stressà durant la pandemia da corona. Factur da stress saja sur tut stà il privel d'infectar confamigliars cun il coronavirus ed il tegnair distanza necessari pervi da quai. Quai mussa ina nova retschertga da l’Universitad da Berna tar radund 4’000 spezialistas e spezialists da tgira en 19 differents ospitals.
La chargia saja creschida en cumparegliaziun cun l’onn avant. Quai pertutgia tuttas partiziuns. Cunzunt dentant en la partiziun d’urgenza e l’intensiva. La cuntentientscha da lavur saja percunter creschida. Il motiv è tenor ils auturs dal studi: che la renconuschientscha per la lavur saja creschida.
Il persunal da tgira en ils ospitals svizzers saja stà fitg stressabel e motivà durant l'emprima unda. Ma sche quai giaja uss er vinavant uschia en la segunda unda, sajan ins actualmain vid retschertgar.


text:
Friåul
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Al Friåul (o par mej dîr Friåul Vnézia Giógglia, l è ciamè Furlanija-Julijska krajina in sluvên, Friaul-Julisch Venetien in tudassch. L è na regiån itaglièna d'l Itâglia ed maténna cun quèsi 1,2 miglión d'abitànt. La sô capitèl l è Trieste.
Al Friåul Vnézia Giógglia l è una regiån autònoma a statûd spzièl, fâta dal Friåul (pruvénzi d Udine e Pordenon e 'na pèrt d'la pruvénzia ed Gorizia),
e da la Vnézia Giógglia (pruvénzia ed Trieste e la pèrt ed sîra d la pruvénzia ed Gorizia), divîsi dal fiòmm Isonzo.
La cunfénna ed maténna cun la Slovégna (Elta Cargnôla/Gorenjska e cun la Côsta/Primorska), só cun l Austria (Carénzia), ed sîra col Vènet, zå l è mujè dal Mèr Adriâtic.
Stòria nôva[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Friåul Vnézia Giógglia l è stè méssa insamm int' i ân dåpp la secånda guèra. Send che Trieste l era pasè a l Itâglia (suzès såul int'l ân 1954), la zitè l aveva pêrs totti äl tèr ed drî e la Vnézia Giógglia l era bèli totta såtta Jugoslavia; par quasst i dezidénn ed mètter insamm Triest e l Friåul e dénn a la nôva regiån una zêrta autonomî anch parché l era la pèrt pió d såura d'la famåusa Curténna ed fèr.
Par savair quèl ed pió d la stòria d prémma, vadd:


text:
Davent dad in maletg dad Alois Carigiet, sur Albert Anker fin tar ovras dad artists nunenconuschents èsi stà da chattar daltut en la gallaria Obertor a Cuira. Ils pretschs varieschan perquai er fitg e giaschan tranter mo paucs tschient francs fin tar plirs millis.
Emprima bursa d'art
I saja l'emprima giada ch'ella fetschia ina bursa d'art, uschia la gallerista Jsabella Portmann. Artists e possessurs dad ovras han pudì purtar e laschar stimar las ovras. Ina giuria ha fatg quai ed er decidì, tge che vegn mussà e vendì. Uschia èn vegnidas ensemen sonda saira en la gallaria rodund 50 ovras.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Curt
Curt (istéss ind la parlada piasentina; Cort ad Bergnèl en bubiés; en italiàn Corte Brugnatella), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 631 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 46,3 km² e ona densità de 14 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Bobbio, Brallo di Pregola (PV), Cerignale, Coli e Ferriere.
I sò frassión i en Brugnello, Carana, Casaldrino, Confiente, Lago, Marsaglia, Montarsolo, Ozzola, Pietranera, Pieve di Montarsolo e Rossarola.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Curt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La taglia federala directa e la taglia sin la plivalur èn las funtaunas d’entrada las pli impurtantas da la Confederaziun. Il dretg da la Confederaziun d’incassar questas taglias è limità per l’onn 2020. Cun il nov urden da finanzas 2021 vegn quest dretg prolungà fin la fin da l’onn 2035.
L’urden da finanzas da la Confederaziun sto vegnir prolungà regularmain. L’ultima giada han il pievel ed ils chantuns votà l’onn 2004 per ina prolungaziun dal dretg d’incassar la taglia sin la plivalur e la taglia federala directa. Quest urden da finanzas è entrà en vigur l’onn 2007 e scada la fin da l’onn 2020. Cun il nov urden da finanzas 2021 duai il dretg da la Confederaziun d’incassar la taglia federala directa e la taglia sin la plivalur vegnir prolungà per 15 onns. Sch’il project vegn acceptà, pudess la Confederaziun pia incassar vinavant las duas taglias fin la fin da l’onn 2035.
La taglia federala directa e la taglia sin la plivalur importan ensemen stgars dus terzs da tut las entradas da la Confedera ziun. L’onn 2016 è quai stà in import da circa 43,5 milliardas francs. Las duas taglias èn las funtaunas d’entrada principalas da la Confederaziun.


text:
Tenor il plan da finanzas che las duas regiuns enturn il Parc Naziunal han elavurà, duessan las vischnancas da quellas sa participar cun 150’000 francs l’onn al parc e quai per ils proxims tschintg onns.
La clav da scumpart prevesa che tut las vischnancas da l’Engiadina, la Val Müstair e Samignun sa participeschan cun total 100’000 francs. Ils ulteriurs 50’000 francs duessan surpigliar las vischnancas che cunfinan directamain cun il Parc Naziunal, numnadamain Zernez, S-chanf, Val Müstair e Scuol.
Il mars aveva gia decis la regiun Malögia da sa participar al Parc Naziunal e quest’emna ha uss er la conferenza da presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EB/VM) prendì quella decisiun. Sco proxim ston uss tut las vischnancas pertutgadas anc trair la decisiun definitiva, sch'ellas sa participeschan. Quella decisiun duess seguir anc quest’onn, ha ditg il manader da gestiun da la Regiun EB/VM Rico Kienz.
Era il chantun sa participescha
Il deputà dal Cussegl grond da Susch, Emil Müller, aveva inoltrà tar il chantun la dumonda per in sustegn finanzial. La regenza ha dentant infurmà ch'i manchia la basa legala per sustegnair finanzialmain il Parc Naziunal Svizzer. Cun il sustegn da las vischnancas è quella cundiziun però abolida. L’import ch'il chantun vegn a contribuir al parc, n’è anc betg enconuschent.


text:
11ª partida de campionat rit.- Dietenheim
Cun na gran reaziun avaliëia i ladins le resultat ti ultims menüc y se porta a ciasa ciamó n ultim punt por stlü jö en bel campionat.
Tl’ultima partida de campionat se mosöra La Val cun i aversars da Dietenheim, alenà dal ex alenadú dl La Val “Tano” y oramai tumà jö te categoria. Por i ladins l’ultima ocajiun de cöie adüm ciamó val punc, ala fin saltel fora en punt porom. Do en debl pröm tëmp, é la reaziun dl La Val tla secunda pert che ti fej avalié le dopl vantaje di padruns de ciasa.
Al é le Dietenheim che pëia ia cun sbunf y arjunj bel al 12^ le vantaje sön na situaziun standard. Cun le ciamp strënt anuzëia i aversars la lungia remetüda por rebat le palé cun le ce de porta. La Val s’á tres stenté sön i standard y ince in chësc iade ne éra nia jüda da fa damì. Le Dietenheim anuzëia bun la formaziun di sogadus ladins sön le ciamp, trö massa fora dla posiziun y manacia plö iadi de ruvé al gol. Insciö ti gareta ince tosc le dopl vantaje: sön en contrast te area ladina conzed l’arbiter la mascima punizun che vëgn trasformada dal sogadú Oberhammer. Al 35^ l’ocajiun por La Val, la crossada amesa area vëgn controlada da Alexander che pro la trata cuntra porta, indere dlungia ia. Ince i padruns de ciasa pro ciamó sön na remetüda de stlü jö la partida, chilò é Sepl reatif y tigní sö la rebatüda de ce.
Le pröm temp se stlüj jö cun le resultat de 2 a 0 por le Dietenheim
Tla secunda pert röia i ladins cun plö determinaziun de ciamp, les parores dl’alenadú Hilber fej faziun y al 58^ ti gareta al La Val le gol. Alex E. vëgn sorví dal mezciamp y pro la trata diagonala, daulach Alexander M. pó apogé te porta. Do le gol ladin se desceda indo i aversars y fej presciun sön i portadus dl palé, sües ripartënzes vëgn indere architades dal mür defensif dl La Val. La partida röia tl’ultima fasa de jüch, olache la formaziun di ghesc mëss rischié val inplö, chësta mudaziun dla formaziun porta sü früc y püc menüc dan la fin conzed le mandl fosc le önescmetri por La Val: le sogadú Philipp vëgn contrasté te area aversara. Le sogadú designé ala trata é le capitan Stefan che fej scassé la rëi y avaliëia insciö le resultat. Ti ultims menüc de jüch ne gareta plö degun gol. Cun les protestes di sogadus aversars por le önescmetri conzedü, sciüra l’arbiter la fin dla partida y ince dl campionat.
Por La Val se stlüj ia la prüma sajun de aventüra te 2ª categoria, en ann plëgn de emoziuns che ti à pormetü de arjunje bëgn 29 punc y se posizioné al 6° post de tlassifica. En gran travert arjunt cun le tigní adüm de düt le grup y le sostëgn da pert dl diretif y sambëgn de düc i sostenidus. De chësc vers en gran giulan a düc canc y a s’udëi indo da d’altonn!
Dietenheim – La Val 2-2
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Martin Ploner (dal 60^ Marco Sottara), 3. Egon Frenes (dal 46^ Simon Campei), 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Michele Campei (dal 46^ Philipp Moling), 7. Felix Nagler (dal 46^ Alex Ploner), 8. Christian Dapoz, 9. Alexander Miribung, 10. Stefan Sottara – capitan, 11. Samuel Winkler (dal 46^ Alex Elzenbaumer)
Alenadú: Gerhard Hilber
Goi por La Val: Alexander Miribung al 58^ y Stefan Sottara al 88^


text:
Növ Messich
El Növ Messich a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 315.194 km² e una pupulaziun de 1.903.289 abitant.
A l'è tacaa a nord al Colorado, a ovest a l'Arizona, a süd al Texas e al Messich, a est al Texas e a l'Oklahoma.
La capital a l'è Santa Fe (62.203 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Albuquerque (448.607 abitant).
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Növ Messich al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Surrein 1970
1970 ha la Fiasta da cant sursilvana gi lieu a Surrein. Il Chor mischedau Surrein ha dà il bainvegni al pievel da festa cun ina chanzun dal cumponist Eduard Lombriser. Conradin Giger, l’autur dal text da la chanzun da bainvegni, è stà da 1950-1992 il dirigent dal Chor mischedau da Surrein.
1975: Lumbrein
40 chors èn stads 1975 a Lumbrein - in pievelun ha visità la 36. Fiasta da cant sursilvana. La Televisiun Rumantscha lascha reviver questa festa tranter auter cun «La biala Hermerina», la chanzun generala dals chors maschadads – ina culissa impressiunonta cun in chor gigantic.
1988: Breil
Sogn Pieder n'ha betg manegià fitg bain cun ils organisaturs, ils visitaders e cun chantaduras e chantadurs da la Fiasta a Breil. I era fraid, uschè fraid ch'il redactur da la Televisiun Rumantscha ha pers la vusch. La contribuziun mussa bleras chantaduras e chantadurs, era bler chant – il commentari dal redactur da la TR manca dentant daltuttafatg.
1984: Laax
1984 èn chantaduras e chantadurs sa rimnads a Laax per chantar e star ensemen. La festa da Laax è stada l’emprima cun ina zona da silenzi en ina sala.
La Televisiun Rumantscha ha accumpagnà il chor mischedau da Vrin durant las preparaziuns e durant la festa.
Il Radio Rumantsch ha laschà reviver la festa en l’emissiun «Per la fin dall'jamna»:
2003: Mustér
Avant la Fiasta da cant sursilvana 2003 a Mustér han duas chaussas dà da discurrer: Per l’ina il fatg ch'ins n'ha betg engaschà experts rumantschs, e per l’autra la qualitad da l’accustica en la halla da tennis. Sco quai ch'ils rapports da la Televisiun Rumantscha mussan, èn ils dubis la finala stads nungiustifitgads.
2007 Domat e 2011 Glion
2007 è la Fiasta da cant sursilvana vegnida organisada per l'emprima giada «ordaifer ils cunfins» dal district, quai suenter ch’il Chor viril da Domat era daventà commember dal District da cant Surselva. Per chantaduras e chantadurs dentant nagin problem - els han gudì chant e cumpagnia, exact sco quai ch'els han lura era fatg tar la festa 2011 ch'ha gì lieu a Glion.


text:
Luserna
Luserna (Lusern en cìmbro e todèsch, apò al dé d'encö) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 292 abitàncc, 'na süperfìce de 8 km², per 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Levico, Caldonazzo, Lavarone, Rotzo (VI), Pedemonte (VI), Valdastico (VI).
Lèngua todèsca[Modifega | modifica 'l sorgent]
Luserna l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch bavarés aüstrièch compàgn de chèl di 13 cümü cìmbri del verunés, di 7 cümü cìmbri del vicentì e di muchéni e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99.[1]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118 e 119.


text:
Da Benedetto Vigne – Fiona Fiasco alias Fiona Cavegn publitgescha ses emprim album «Forever Faking Memoirs» ubain «Regords trumpants per adina».
Avant in tempet hai jau menziunà en ina columna da LQ che a la musica da pop e rock rumantscha manchia in pau ina tscherta «modernitad», vul dir che noss chantauturs e nossas chantauturas zoppegian pelsolit davos ils trends dal temp, sa movan magari pulitamain dasper il zeitgeist. Ma i dat per cletg er excepziuns, pitschents hailaits en il detg grond microsmos chantautural da la Rumantschia. In da quels è la giuvna musicista Fiona Cavegn da Breil che delectescha dapi passa dus onns las tribunettas da Turitg e conturns cun sias chanzuns jazzusas bain ziseladas e ch’ha gia surprendì il mund «viral» cun ses videoclip feministic anti-bellet «Mona Lisa».
E quella chantautura e ghitarrista sursilvana ans surprenda uss cun ses emprim album polyglott «Forever Faking Memoirs». Gist davantor però las surpraisas relativas da l’ovra: Fiona na segna betg suletta l’album – ella vegn accumpognada d’in musicist che sa numna pumpusamain Melodiesinfonie. Rumantscha è tiers quai – sco il titel lascha sminar – mo ina unica da las otg chanzuns. E Fiona n’è betg pli Cavegn, ella ha tschernì per quest project il num d’art bunamain frivol Fiona Fiasco. «Quel tuna ualti cool e va era bein aprau, jeu parel magari da trer ils fiascos!» declera ella.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Anc ina resalva: «Up to date» èn il senn pli stretg è l’album be en sia tunalitad generala, stilisticamain sa mova il duo en las auas d’in jazz d’apero atemporal, masdiglià cun zinslas da bossanova e tifs da chantinella scutinada franzosa, gea, perfin ina scappada en il beat da tecno tempriv aud’ins en la rimnada. E propi da vairas chanzuns na san ins betg discurrer; ils tocs èn plitost ina spezia da texturas repetitivas, per part electronicas, per part analogas, sur las qualas ils dus spondan vuschs e figuras, cun in daletg e stimul nunditg.
E quai davent da l’emprim trac cun il bel titel «Brangelina Fanfiction»: Sur in loop da diversas tastadiras perlantas palaisa Fiona cun in sprechgesang lasciv-letargic che «plastic trees and yoga retreats mean nothing if you don’t love yourself». Vul dir che tut las ritgezzas e vanitads da quest mund na valan nagut sche ti n’has betg gugent tatez(za). E quell’aria autoconscienta feministica gira tras l’entir album. Il pli explicit en lez titel che stat sur ina skizza tropicalica cun trantertuns da blues: «Boys Suck» – per rumantsch schess’ins «buobs fan la chagia».
Danor natiralmain il buob Kevin Wettstein – l’um davos la «Melodiesinfonie» – che cumplettescha cun ses maun jazzus il spiert liber da Fiona. El, ch’ha gia publitgà diversas lavurs sco solist, surpiglia l’unic toc chantà gnugnond per dialect turitgais (cun ina strofa rumantscha da Fiona): «Ich hätt so gärn ich wär wo andersch». Tut insanua auter sa chatta er la chanzun finala «Pazienzia ei clav»: Qua tuna digital be pli la leva battaria, e qua lascha Fiona crudar daltut sias tempras frivolas, chantond en ina moda fitg pura, emoziunala – sco sche rumantsch na fiss betg fatg per la decadenza. Ina musicista cun bleras fatschettas, gea, cun in flair da «star» vegnent; en in lieu confessa ella schizunt: «My name is melody mistery».
A propos da up to date: Moderna è er la publicaziun da l’album «Forever Faking Memoirs» – el cumpara be sco «vegl» disc da vinyl (reciclà!) ubain sco uschenumnà download digital (giu da la renumada plattafurma musicala «bandcamp»), pertge che discs cumpacts èn oramai totalmain ord moda. Ed er betg «sexy», tenor Fiona. Sin youtube entaup’ins dal reminent dus clips dal duo che illustreschan cun bler gust l’atmosfera da sia musica («Brangelina Fanfiction», «Je suis avec toi»).
Fiona Fiasco & Melodiesinfonie: «Forever Faking Memoirs» (Radicalis/Bandcamp)
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 7 d’avrigl 2021 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Fiona Cavegn, Paco Alborghetti
Forsa er insatge per vus:
-
5 giadas quatter paraids Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Nossa lingua è noss da chasa, uschia in bonmot.…15 da december 20211151 giadas
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun animals, quai…04 da november 20211278 giadas
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 20211544 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 20211622 giadas


text:
Latin
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
IntroduzionModifega
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
I originModifega
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El PaternosterModifega
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
adveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.


text:
L’uniun cultura ballape rumantsch
Finamiras da l’uniun cultura ballape rumantsch (CBR)
L’uniun CBR ha la finamira da promover la lingua rumantscha e la chapientscha per ils Rumantschs cun dar la pussaivladad als commembers da s'inscuntrar cun autras minoritads linguisticas e da sa mesirar cun talas en ina concurrenza sportiva. Ella pussibilitescha als commembers da sa participar en in turnus da quatter onns al turnier da ballape Europeada ch'è collià cun in barat cultural da las minoritads linguisticas participadas a quest turnier. Ultra da quai promova ella la chapientscha interrumantscha tranter ils commembers.
Ils statuts
La suprastanza
Marco Cavegn, president
Flurin Bundi, suprastant
Fabiola Vincenz, suprastanta


text:
Nors antich
El Nors Antich l'è la lengua germanica del Nord parlaa da la gent che la stava in Scandinavia e da la gent scandinava int i so culoni al temp de l'età vichinga fin asquas al 1300.
El Pader Noster in Nors[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cià chì una recostrüssion dal Pader Noster in Nors:
Faþer vár es ert a himnom,
verði nafn þitt hæilagt
Til kome ríke þitt,
værði vili þin
sva a iarðu sem í himnum.
Gef oss ok hværn dag brauð vort dagligt
Ok fyr gefþu oss synþer órar,
sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert
Leiðd oss eigi í freistni,
heldr leys þv oss fra illo.
(font:[1])


text:
Damai che las victualias vegnan adina pli charas en Svizra, duain ils partenaris socials discutar davart augments da paja. Quai pretenda il minister d’economia Guy Parmelin en l’intervista cun il «SonntagsBlick». Tut tenor possia la Confederaziun sustegnair chasadas cun entradas bassas, per exempel cun prestaziuns supplementaras. La dumonda per sustegn finanzial è gia daventà in politicum. Uschia pretenda la Partida socialdemocrata meds supplementars per tut las chasadas da la classa mesauna e per quellas cun entradas bassas.
Crisas alimentaras
Durant ch’il provediment saja actualmain garantì en Svizra, pateschian auters stadis gia pli fitg dals custs pli auts. Quai cunzunt en l’Africa dal Nord ed en il Proxim Orient che dependan da la granezza bunmartgada da l’Ucraina e da la Russia. Crisas alimentaras pudessan destabilisar questas regiuns ed uschia provocar novs conflicts e chaschunar novas undas da fugitivs.


text:
A partir dil schaner 2018 tochen il december 2020 ei la firma SWISSREM stada responsabla per il manteniment e la renovaziun dils beins immobiliars da nossa fundaziun per prevenziun. Nies partenari da contact, signur Pierre Michel, CEO, ei staus per nies cussegl da fundaziun en in’emprema fasa cunzun in ordvart cumpetent cussegliader strategic. En ina secunda fasa ha el susteniu nus tier la realisaziun a temps dalla strategia. Grazia a siu grond engaschement eis ei reussiu a nus el decuors da quels onns da renovar, refar e slargiar nies parc d’immobilias. Ils rendaquens da construcziun da SWISSREM ein adina stai corrects, ils preventivs ein vegnir observai.
Sper sia cumpetenza sco specialist dad immobilias ei signur Michel era in oreifer communicatur. Igl ei reussiu ad el repetidamein dad anflar en connex cun locaturs malcuntents cuntenteivlas sligiaziuns per omisduas partidas.
Nossa relaziun dad incarica ei vegnida terminada, perquei che las immobilias ein vegnidas vendidas el decuors dil 2020. Cass cuntrari collaborassen nus per franc vinavon cun SWISSREM.
Urs D.
Präsident der Commission de placements immobiliers, Chur (GR)


text:
Bainvegni en il mund da RTR!
Il mund da las medias è varià, interessant e pretensius. Tar l'interpresa da medias svizra la pli impurtanta gidain nus mintga di a concepir quest mund; natiralmain al puls dal temp e totalmain digital. Nus ans exprimin tuts en nossa moda persunala e surpigliain a moda autonoma ina part da la responsabladad. Quai gartegia mo, perquai che nus essan averts e tschertgain il contact persunal.
Munds da professiun
Noss mund è probablamain in dals pli variads insumma. Perquai tschertgain nus talents da bunamain tut las gruppas da professiuns. Ultra da quai purschain nus plazzas d'emprendissadi per entrar en il mund da lavur e scolain sez talents.
Dapli
Nossas empermischuns
l mund da RTR porscha a collavuraturas e collavuraturs in ambient da lavur en il qual nus agin cun respect, avain barats constructivs e dain la libertad creativa per lavurar. Quest ambient porscha ina basa ideala per realisar atgnas ideas.
Dapli
Nossas purschidas
Nus creain las cundiziuns da basa per ch’il potenzial e las ideas innovativas possian sa sviluppar e sa resultar en novaziuns. Era porscha RTR sco patruna sociala a las collavuraturas ed als collavuraturs in pachet da lavur fair.
Dapli
Noss mintgadi
Noss studios
Il studio principal sa chatta a Cuira. Studios regiunals ha RTR a Mustér, Glion, Savognin, Samedan, Scuol sco era a Berna.
Creativitad ed innovaziun
La creativitad è il motor da nossa lavur. En la midada digitala promovain nus l'innovaziun ed il spiert d’experimentader. Nus ans basain sin l’avertezza dal spiert e da las ideas.
Independenza
L’imparzialitad è nossa maxima fundamentala. Nus prendain decisiuns schurnalisticas betg influenzadas da la politica, da l'economia e d'autras gruppas d'interess. Nus na favurisain naginas posiziuns u interess, a medem temp represchentain nus las valurs da nossa societad.
Service public
Il public e l'engaschament per la cuminanza democratica stattan en il center da nossa lavur. La purschida sa drizza a tuttas e tuts en Svizra.
Vardaivladad
Entaifer la massa d'infurmaziuns dain nus paisa a la vardaivladad ed a la relevanza da nossa purschida. Nus derasain mo infurmaziuns da funtaunas fidadas. Nus ans stentain da mussar l'actualitad cun resguardar tut ils aspects e las vistas decisivas. Nus mussain il mund, ils umans e lur agir cun tut lur expressiuns – las bunas e las malas, las renconuschidas e las dischagreablas, las cuntraversas, las provocativas e las schoccantas