text:
Gian-Marco Maissen (27) è creschì si a Puntraschigna e lavura dapi il 2013 tar RTR. Tranter auter è el enfin uss stà reporter ed el ha er moderà al radio. Dapi il 2017 lavura el en la redacziun giuvna da Battaporta/Minisguard e per il team da social media. A partir da l'atun 2020 è el er da vesair sco moderatur dal Minisguard.
«Uffants tschentan las pli bellas dumondas. Ellas èn sinceras e directas. Mintgatant simplas da respunder e mintgatant fitg cumplexas. Il Minisguard declera exact questas grondas e pitschnas dumondas da la vita. Jau hai grond gust da pudair en futur respunder als uffants uschia bleras dumondas sco mo pussibel.», di Gian-Marco Maissen, nov moderatur Minisguard.
Minisguard
Il «Minisguard» è l’emissiun d’infurmaziun da RTR per uffants, mintga sonda a las 17:40 sin SRF1, online sin rtr.ch/minisguard ubain sin YouTube, il link avra en ina nova fanestra survegnan ils uffants ina survista da quai ch’è succedì en lur regiun, en il chantun, en Svizra, a l’exteriur e da quai che occupa il mund.


c: text/html

text:
Alfabet Fonetegh Internazzional
L'alfabet fonetich internazzional, anca AFI[1] (in frances: Alphabet phonétique international, API; in ingles: International Phonetic Alphabet, IPA) a l'è on sistema de scriciura alfabetich doperad per representà i son di lengov in di trascrizzion foneteghe. L'AFI la nass in del 1886 per inizziativa de l'Associazzion fonetica internazzional cont el fin de fà su on standard cont el qual scriver in manera univoca i son lenguistegh (fon) de tute i lengov; a ogni simbol de l'AFI ghe corespond vun e domà on son, senza possibilità de sconfondess[2].
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El desvilup original l'è partid di fonetista ingles e frances e poeu portad inanz de l'Associazzion fonetica internazzional fondada a Paris in del 1886.
L'alfabet el gh'ha havud ona serie de revision in de la soa storia, in tra i quai voeuna di pussee importante l'è stada codificada in de la IPA Convention de Kiel (1989). Gh'è stade olter modefeghe in del 1993, cont el sgiontà de quater vocai medio-centrai e la ranzada di simboi per i oclusive sorde. L'ultima importanta revision l'è del masg 2005, in de la qual l'è stad sgiontad on simbol per la consonant batuda labio-dental sonora (in frances consonne battue labio-dentale voisée o labiodental flap in ingles).
Foeura che el sgiontament e cavada di simboi, i modifeghe fade a l'alfabet fonetegh internazzional, inn soratut el cambià el nom de simboi e categorie o modifegà l'insema di so carater[3].
Simboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
El principi general di letere de l'alfabet fonetegh internazzional a l'è de fornì ona letera per ogni son distintiv. Quella roba chì la voeul dì che el dopera minga di combinazzion di letere per representà on son indeperlù o di letere che representen du son, foeura che per i africade trascrivude con du simboi sgiontad perchè considerade la sucession de du son.
I simboi con forma compagna di letere latine de solit corresponden a son compagn. Quand che i carater de l'alfabet fonetegh internazzional inn metud dent d'on test, inn isolad del rest del test travers de barre (/ /) per trascrizzion fonemiche/fonologiche opur parentesi quader ([ ]) per trascrizzion fonetiche.
Consonant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Consonant non-polmonare[Modifega | modifica 'l sorgent]
Africade e articolazzion dobie[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vocai[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'IPA la organiza i vocai a segonda de la posizzion che la lengua la ciapa in de la so produzzion de lor: la desposizzion di vocai la ciapa la forma de on trapezzi.
L'ass vertical de quell trapezzi chì el correspond a l'altezza vocalica: i vocai che inn parnonziade con la lengua svalzada vers el palat inn in volt, quei con la lengua sbassada in bass. In de l'istessa manera, l'ass orizontal el correspond a la posteriorità vocalica: i vocai a drizza inn quei con la lengua vers la part posteriora de la boca, quei a mancina inn con la lengua inanz, vers la part anteriora de la boca.
Quand inn in cobia, la vocal de drizza l'è la version labializada (o rotondada) de quella a mancina.
Diacritegh e alter simboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Diacritegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ AFI > significato - Dizionario italiano De Mauro, su de l'Internazionale. URL vist el 25 masg 2020.
- ↑ Raffaele Simone, Fondamenti di linguistica, ed. Laterza, Roma-Bari, 2008, ISBN 978-88-420-3499-5, p. 99.
- ↑ Michael K. C. MacMahon, Phonetic Notation, in P. T. Daniels and W. Bright (eds.) (a cura del), The World's Writing Systems, New York, Oxford University Press, 1996, pp. 821–846, ISBN 0-19-507993-0.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dialet regian
El dialet regian (nom nativ: arzan) l'è una variant de l'Emilian parlada a Reggio Emilia e in la püpart de la sua pruvincia.
Zona quatada e diferenz in di parlà de la pruvinciaModifega
L'è parlaa in d'una zona che pü o manch l'è cumpagna a quela che incö l'è la pruvincia de Reggio Emilia. Però se pò minga parlà d'un sul dialet regian per tüt el teritori pruvicial. Se pensa che fin a la Segunda Guera Mundiala, in del sul centru de Reggio eren parlaa ben quater dialet diferent: quel del centru, quel de San Peder, quel de San Steven e quel de Santa Crus, duve l'era parlaa anca un segund dialet ciamaa regian arsavè. In del ghetu, faa fà sü in del centru storigh de la cità de la Laura Martinozzi (veduva de Alfuns d'Este) in del 1669, el vegniva parlaa di Giüdee un dialet che l'era un mistürun de Ebraigh e Regian, ma quand l'è staa saraa sü (in del periud napuleonigh), cunt el temp l'è staa bandunaa e quasi scurdaa ai prim del '900. In pruvincia, a part un bel poo de cumün e paes del circundari, el regian püssee 'l se sluntana del centru de Reggio e püsseee se messeda cunt i alter dialet. In la bassa regiana, i che hin in sü la riva del Pò senten in manera pü o manch marcada (a segunda del sit) el pes del Mantuvan. L'è inscì a Boretto e Gualtieri, duve se mantegnen i son ö/ü duperaa in Lumbardia, e inscì el süced anca a Guastala, Lüzzera e Regiö, duve l'è parlaa, cun poch sfumadür de paes in paes, el guastales, sotagrüp del Mantuvan e un bel poo diferent del Regian. In de la zona de Correggio el dialet l'è quasi cumpagn del dialet carpesan, menter in de la zona de Montecchio e in general in de la Val d'Enza l'è forta l'impurtanza del dialet parmesan. Diferent a l'è 'l cas in de l'Apenin regian, in möd particular de la ligna Vetto-Baiso vers el crinal, duve hin parlaa un insema de dialet che se vesinen anca al lumbard ucidental (e anca chì presenten carateristigh diferent de paes a paes). El civaghin parlaa a Civago l'è un cas a part perchè 'l paesin l'è restaa isulaa dal rest de la Pruvincia fina ai an '50 del Növcent (quand l'è stada finida la strada che l'üniva el paes a la Val d'Asta e a Villa Minozzo). Per quel che 'l riguarda 'stu dialet se pò dì che a gh'è un bun ligam cunt i parol e i prunüncc duperaa in Tuscana. Civagh, vista la sua pusiziun de cunfin in sü l'Apenin, l'è semper staa ligaa 'me üs e 'me scambi d'ogni gener, püssee cun la Tuscana (Garfagnana) che cun l'Emilia. Se andem a fà di cunfrunt tra i parol del dialet a vedum che un bel poo de quei del civaghin vegnen minga duperaa in di dialet di paes inturna, anca s'hin luntan dumà poch chilometer.
Se pensa che circa la metà de la gent de la Pruvincia de Reggio la sia bona de capì el dialet parlaa.
CarateristighModifega
Insema al Mudenes el Regian el furma el grüp emilian central.
Tra i vari carateristigh a trövum:
- Trasfurmaziun de la "a" toniga in "e" averta (föra che in pusiziun nasal, cume in -an o -am).
- Cumpusiziun de ditungh in -ou e -èi.
- La gh'è la z dulza, cumpagn del tisines ziu.
I verbModifega
Verb vessModifega
- Indicativ present: mé a sun, té t'é, ló l'é, nuäter a sòm, vuäter a sii, lor j'inn.
- Indicativ imperfet: mé a j'era, té t'er, ló a l'era, nuäter a j'eren, vuäter j'erov.
- Indicativ fütür: mé a sró, té 't sree, ló 'l srà, nuäter a sròm, vuäter a srii, lor i sran.
- Cungiüntiv present: che mé a sia, che té 't sia, che ló 'l sia, che nuäter a sòma, che vuäter a sidi, che lor i sien.
- Cungiüntiv imperfet: che mé fóss, che té 't fóss, che ló 'l fóss, che nuäter a fóssen, che vuäter a fóssov, che lor i fóssen.
- Cundiziunal present: mé a sré, té 't sréss, ló 'l sré, nuäter a srèn, vuäter a sréssi, lor i srénn.
- Infinii present: ésser.
- Participi passaa: stä.
Verb avègghModifega
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
I cuniügaziunModifega
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
II cuniügaziunModifega
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
III cuniügaziunModifega
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
IV cuniügaziunModifega
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
Esempi de dialetModifega
El Pader NosterModifega
Päder noster, che t'é int al cel,
ch'al sia santificä al tó nom,
ch'al vegna al tó regn,
ch'la sia fata la tó volontä,
cme in cel, acsé anch in tera.
Dass incó al noster pan,
e scanzela i noster debit
cmé nuäter e 'j scanzlom ai noster debitor,
e an lassär mia ch'e cascom in tentasioun,
e lebres dal mäl.
Amen.
La parabula del Fiö StrasunModifega
Un zért òm avì dù fió.
Al più pznén 'd 'sti dù diss a sò päder: "Papà, däm la mé purzión dla ròba che 'm sta a mé!" e al 'gh dividè al sò.
E 'n passò miga tant dé che, muciä sù tut, al fiól più cich andò int un paés luntàn luntàn, e là 'l strussiò la sò ròba, vivènd ind i vìzzi.
E quànd l'èb consumä tut, a véns in cól paés una gran caristìa, e lù cminzipiò a patìr la fam.
E l'andò e 'l s'afermò con un zitadén 'd cól paés, ch'el mandò a una sò pussësión a pasclär i nimä.
E l'avìva vòja d'impìrs la pànza 'd chèl giànd ch'a magnäva i pòrch: e nsun gh'i 'n däva.
Alóra, turnànd in sé, al diss: "Quànt servitór in cà 'd mè päder e sguazzn int al pan, e mé ché m'in mór 'd neclénza!
E 'm turò sù, es j'andarò da mé päder es egh dirò: Papà, mé i hò pecä dnanz al zél e dnanz a vó
E 'n son ormäi più dègn d'èsser ciamä vóster fiól; tgnìm cóme un di vóster servitór".
E, tuléndes sù, al véns da sò päder. Mò quànd incòra l'éra luntàn, sò päder le vdì e 'l 's mòss a cumpassión e, sbalzàndegh incóntra, a 'gh trò i brazz al còl e al le basò.
E 'l fiól gh'diss: "Papà, mé i hò pecä cóntr'al zél e cóntra 'd vó; mé 'n són più dègn d'èsser ciamä vóster fiól".
Alóra 'l päder dsì ai servitór: "Prèsti, cavègh fóra 'l più bèl àbit e vestìl, metìgh un anèl in dii e del scärp in pee;
E mnè ché un vidèl apastä e mazzèl, e che magnèm e fèm un prans;
Perché 'st mè fiól éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä!" es prinzipiòrën a fär prans.
A 's da mò che sò fiól più grand éra pr'i camp e, vëgnénd in zà, al sintì l'orchèsta e 'l bal.
E 'l ciamò un servitór e 'l ghe dmandò còsa vrìva dir 'st täl còss.
Al quäl gh'rispós: "L'è rivä vóster fradèl, e vóster päder ha mazzä un vidèl apastä in gràzia d'avérel turnä san e sälev".
E ló s'instizzò e 'l ne vrìva brìsa andär dénter. Dònca sò päder, sènd vgnuu fóra, al 's fò a pergärel.
Ma ló in rispòsta 'l diss a sò päder: "Èco, tant an ch'e 'v sèrev e mäi i hò mancä d'ubdìrev, e mäi che m'issi dä un cavrèt da magnär con i mè amìgh;
Mò da dòp che 'st vóster fiól, che ha magnä tut al sò con del zamàr, è vgnuu, j'avii mazzä per ló un vidèl apastä".
Ma ló 'gh diss: "Al mé fiól, té t'iè sèmper mégh, e tut quèl ch'i hò mé l'è anch tò;
Mgnäva bén fär un prans e fär alegrìa, perché 'st tò fradèl éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag.234
Una nuvela del BucascModifega
Dialet de BrescelloModifega
A degh donca che in chegli epochi dal prom re ad Sipri, dop l'aquist ch'i han fat dla Sante Tere da Gotifré ad Buglion, una volte una sgnore ch'la 'gnive ad Guascogne, e a l'andäve al Sepolcher Sant, e intant ch'la tornäva, dop ch'l'è 'gnude a Sipri, da di omass cativ e brut l'è städa insultäda. Intant che 'sta sgnore la gh'eve 'st gran dispiaser, l'ha pensä d'andär dal re. Ma a gh'è stä quälch d'on ch'al g'ha det acsè: ch'la gh'andarè sensa otgner gnent, perchè col re l'era molt indiferent par 'stel cose, ansi al n'en lassäva andär tant ch'a gh'even fat a ló; e a 'sta manere, ché a gh'eve dla rabie contre quälch d'on, al sa sfogäva e al gh'feva di li ofesi e a l'oltragiäva. Cla sgnore, quand la senté acsè, tute arabide parché la 'n posseve mighe fär al sò vendet, intant ch'la podess tores vie da doss cla noie ch'la gh'aveve, a gh'è 'gnû in ment ad morder la miserie da col re; e l'andè davanti al re e la gh'ha det: "Cär al mè sgnor, mé an vegn meghe da té par fär quälch vendete parchè i m'ha ingiuriäde, ma parchè a posse sopurtärle, at dmand par piaser ch'at m'insegn la manere ch'a la posse sopurtär; che al Sgnor al sa quant vlontere, s'a potess, at la darè a té, ch'at ja sofr acsé ben".
Al re, che fin d'alora l'ere stä longh e pigher, come s'al s'fuss dessdä da une bone dormide, comensand de l'ofesa ch'even fata a 'sta dona, ch'la 's vendiché, l'è 'gnû rigorosissim persecutor ad coi che, contra l'onor dla sacra corone, al fäss quälch cose ad mäl.
Giovanni Papanti, I Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 381
Dialet de CorreggioModifega
A digh donca che int i temp dal prim re 'd Cipro, dop la ciapäda fata ed Terasanta da Gufredo Bujoun, a suzzess che una sgnureina ed Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcher, e int al turnär indrei, ariväda a Cipro, la fu da zert baloss d'om sgarbedament strapazzäda. E lê, lamentandes senza cunsulazioun de 'sta birbunäda, la pensé d'andärsen a ricorer dal re; ma 'gh fu dit da quälch d'oun ch'la perdré la fadiga, perchè ló l'era 'd 'na vita acsé sbiossa, e acsé poch boun, che ló inveiz ch'al vendicass con giustizia ägli ufeis di äter, a l'in tuleräva coun 'na vigliacheria imperdunabil del più grossi fati a ló; intant che quî ch'i aviven quälch dispiaseir, i al sfugäven fazenden i coren a ló. Sintend 'sta cossa la dona, despräda ed vendicäres, per cunsulärs dal só magoun, la 's miss in meint ed vleir pzigär la balurdagin ed 'ste re; e, andäda da ló pianzend, la 'gh diss: "Al mé sgnour, mé an vegn miga dednaz a vó per vendeta ch'a m'aspeta dl'ingiuria ch'i m'han fata, ma per cumpeins ed quela, mé av preigh che vó a m'insignädi cuma fê a sufrir quili ch'i 'm disen ch'i 'v fan, perché imparand da vó, mé a possa purtär pazintiment la mia; zaché Dio al sa (e al psissia pur fär), vlunteira 'v la dunarev, tant siv boun mincioun a purtärli".
Al re, che fin aloura l'era stä lungagnan e pigher, cmé s'al 's desdäss da la son, prinzipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che ló al vendiché teribilmeint, al dvinté severissem castigadour ed quî che, countr'a l'unour dla só curona, i fässen quälch mäl andand inanz.
ibidem, pag. 382
Dialet de NovellaraModifega
A digh donca che int i temp dal prim re 'd Cipro, dop la conquista dla Tera Santa fata da Goffredo 'd Buglione, avens ch'na sgnora 'd Guascogna l'andì 'n pelegrinagg al Sepolcher 'd Gerusalem. E tornäda de 'd là e ariväda a Cipro, zert omera da forca i 'gh finn un brut tir, s'a s'intendem. Tuta despräda per quest e zó com il cros di pozz, la pensì d'andär dal re a dären querela. Ma un quelchidun al ghe dsì ch'l'era temp pers, perchè al re l'era tant martuf e acsé bon da gnint, che non solament lù al 'n s'in toleva per i äter, ma, vigliach e senza riputazion, al se vbeva tut il mil birbonädi ch'i 'gh fevn a lù; e acsé chi 'gh l'aveva segh, al se sfogäva con färegh tut i improperi ch'al vreva. La dona, sentend acsé e vdend ch'an gh'era speranza d'arfärsen, pr'aver se non äter la consolazion di adanä, la pensì ed tor un po' in gir la mlensonera ed col re. E mocland la gh'andì dednanz e la ghe dsì: "Al mé sgnor, mé a 'n t'vegn miga davanti per la speranza d'aver giustizia dla figura ch'i m'han fat; ma, pr'aver un po' 'd dolz in boca, at pregh a insgnärm com t'fê tì a ingognär tut quili ch'a sent a dir ch'i 't fan; intant ch'imparand da tì, a possa anca mé mandär zó al mé magon; e Dio al sa lù s'an t'al zedrê lontera, zà che 't gh'ê un sì bon stomegh".
Al re, che fina a col moment l'era stä acsé incojonî, desdands alora cmé da un insoni, al prinzipì da la disgrazia 'd cla povra dona, medgand benben chî melnät, e al dventì un flagellum Dei ed tut quî ch'i s'atentissn a fär anch sol un cvlin contr'a l'onor dla só corona.
ibidem, pag. 383-384
Dialet de PoviglioModifega
Donca a digh che int i teimp dal prim re 'd Ziperia, dop fat l'aquist dla Tera Santa da Gotifrè 'd Buglion, a sucess che 'na siora nobla 'd Guascogna l'andì pelegrinand al Sant Sepolcher, e tornand de 'd là, quand la fu ariväda in Ziperia, di omeri, ch'i 's pölen dir schelz ed galera, i la tratinn cmè s'la fuss 'na slandrona. E per cost, lamintandes da despräda, la pinsì d'andärsen a ricorer dal re; mo agh fu dit da un queicadon che l'arè fat un bus int l'aqua, perchè al re l'era un om tant indolent, trascurä e acsì poch da bein, che non sol al ne castigäva miga giustameint il birbonädi ch'i fäven ai äter, che anzi, da sonaj, al soportäva tut culi ch'i 'gh fäven a lù, intant che cui ch'even un quäich fastidi per testa, al la sfogäva con al färegh un quälch dispet o 'na quälca balossäda a lù. La siora, sintend 'sta cosa, arabida de 'n s'posser vendicär, e per consuläres un bris int la sò malinconia, la 's miss in meint de vrer sboghir al re dla sò poca considerazion. E, andäda dednanz a lù, la ghe dsiss con il leghermi ai occ: "Al mè sior, mì an vegn miga a la sò preseinza perchè a pretenda una vendicazion dla bruta figura ch'm'è städa fata, mo in sudisfazion d'costa al pregh a vrerom insgnär cmè 'l possa sufrir culi ch'a seint a dir ch'i 'gh fan a lù, e ch'al sa beversli acsì bein, che alora, imparand da lù, anca mì a possa procurär da smintgärm la mia; che, e Dio 'l sa, se a possiss fär 'sta cosa, agh farè lontera un regal da sò päri".
Al re, che fin alora l'era stä pigher e leint, cmè s'al s'desdiss da l'insoni, prinzipiand da la bruta azion fata a 'sta siora, ch'al voss castigär cmè la meritäva, andand inanz al s'fì dessoniä int al perseguitär tut cui 'ch s'azzardäven de vrer desonorär lù o la sò corona.
ibidem, pag. 384-385
Dialet de ReggModifega
Ä digh donca ch'ai temp del prim re 'd Zipri, dop l'aquist dla Tera Santa fat da Gotifrè 'd Bujon, una nobil dona 'd Guascogna l'andò in pelegrinagg al Sepolcher; d'indov tornand, ariväda a Zipri, la fu da zert bricon senza legg nè fed infamement oltragiäda. Dla quäl cosa lé, adolorandes senza mai därs päs, la pensò 'd ricorer al re. Ma 'gh fu dit da quelcun ch'la srev 'na fadiga butäda, perchè l'era d'un'indol acsì flossa e tant da poch, che ben luntan dal vendicär cun giustizia i tort di äter, a in soportäva anzi cun una viltä da ebrei, di fat a lù un'infinitä. Tant che chi l'iva un po' cun lù, al se sfugäva cun al färgh quälch afront o vergogna. E la dona, sentend quest smiss la speranza dla vendeta. Per consolärs in quälch manera dla sò aflizion, la 's propos de vler där una scartazzäda a la vigliacaria 'd col re. E, andäda davanti a lù pianzend, la diss: "Sacra Curona, än vegn miga a la tò presenza asptand vendeta dl'ingiuria ch'm'è städa fata; ma pr'un po' 'd sodisfazion ät pregh che 't m'insegn comé 't soport té queli ch'ä sent dir che t'hin fati, perché, imparand da té, ä possa cun pazinzia soportär la mia; che Dio sa come 't la donarev luntera, (s'a fuss possibil), post che té 't li port acsì ben".
Al re, ch'era stä fin alora una gata 'd piomb, come s'al s'desdäss da durmir, al s'miss (prinzipiand da l'ingiuria fata a cla dona, ch'al vendicò severissimament) a perseguitär a späda trata tut quî che da col dì inanz cometessen quälch cosa contra l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 386


text:
Sin fundament da las bunas experientschas cun ils videonews è l’idea naschida da profitar da questa producziun per far in curt magazin quotidian era durant la stad. Ditg e fatg! Ussa realisescha RTR per l’emprima giada in Telesguard era durant ils mais da fanadur e d’avust. L’entschatta da schaner è la gruppa da lavur sa messa a la lavur. L’emprima seduta avain nus gì en in’ustaria a Cuira. Ina saira che ha purtà bleras ideas co che questa emissiun da stad pudess vesair ora. Il credo a la fin da la saira è stà cler: nus lain crear in’emissiun innovativa, infurmativa, divertenta e moderna ch’ins guarda cun gust.
2016 Accents 2
La Televisiun Rumantscha cun ina nova purschida da stad Il Telesguard fa pausa da stad! Quai ha adina puspè chaschunà discussiuns en chasa RTRe tar noss public. Fissi pussaivel da midar quai? Questa stad fa RTR in’emprova.
RTR


text:
Il Cussegl naziunal vul almain discutar davart tests da pilot cun cannabis. Cun 100 cunter 85 vuschs e duas abstenziuns ha la Chombra gronda approvà il mardi da vulair tractar ina tala midada da la lescha.
Avant ch'il Cussegl naziunal po dentant discutar davart ils detagls, sto la Cumissiun da sanadad anc ina giada sa fatschentar cun tut. Quella era ordavant s'exprimida cunter in artichel d'experimentar en la lescha davart ils meds narcotics ed aveva dumandà il Cussegl naziunal da betg entrar en dumonda.
Plitost promover la prevenziun da drogas
Cunter in tal artichel d'experimentar èn s'exprimidas las partidas PPS e la gronda part da la fracziun dal center da PCD, PBD e PEV. Ins duaja pli gugent investir quels daners en la prevenziun da drogas, uschia l'argumentaziun da Verena Herzog da la PPS/TG.
Ils aderents da l'artitgel percunter han fatg valair, ch'ins stoppia examinar novas vias en la politica da cannabis. Malgrà il scumond consumeschian en Svizra passa 200'000 persunas regularmain cannabis.
RTR novitads 12:00


text:
Mezzanotte nel giardino del bene e del male
Mezzanotte nel giardino del bene e del male (Meśanòt in dal giardèṅ dal bèṅ e dal mâł) 'l è 'n thriller dramàtic dal 1997 ad Clint Eastwood trat da 'l lìb'r umònim ad John Berendt senegiâ par John Lee Hancock. Al cònta di fat sucès dabòṅ.
Custâ trénta migliòṅ ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al 'n à fat sù sōl vint-sinc e òṅ.
Sunt
Al crunìsta John Kelso (John Cusack) al riva in dla sità ad Savànnah, in Geòrgia, par scrìvar 'n artìcul su la fèsta 'd Nadâl dal 1981 misa in pē p'r al migliardàri Jim Williams (Kevin Spacey) che, faghénd 'l antiquàri, 'l à muciâ sù i bèsi in présia. In dla sò vila i rìvan tut qvéi ch'i còntan dabòṅ.
Durànt al ricevimènt John al véd che Jim al s litga in dal sò studi c'n un śōvan rivâ lè tut 'd un trat, Billy Carl Hanson (Jude Law). Chi lò 'l è arliâ dimóndi ma 'l è ciàr ch'l è anc drugâ pód'g e imbariàg. Quànd tut i èṅ andâ via a sucéd na daśgràsia: Jim al tira 'n cōlp ad pistòla e 'l al cópa dgénd pò ch'al 'l à fat par difénd'r-as da lò. Kelso 'l armàgn in sità par scrìv'r un lìbar su qvél ch'l è sucès.
A diféndar 'l antiquàri a gh pènsa 'l avucàt Sonny Seiler (Jack Thompson). Durànt al prucès a s vèṅ a savēr ch'i dū i ér'n anc amànt. Dòp la depuśisiòṅ 'd un cantànt travestî, la Lady Chablis Deveau (Lady Chablis), 'l óm al vèṅ mandâ lìbar.


text:
Mintgin che veglia, possia sa participar a questa reserva operativa, uschia Cazeneuve suenter l'attatga sanguinusa a Nizza la notg sin vernderdi. I na dovria nagina scolaziun militara ma l'appell sa drizzi er ad anteriura schuldada.
La reserva operativa franzosa sa cumpona actualmain da 12'000 persunas facultativas, 9'000 d'ellas tutgan tar la polizia paramilitara, 3'000 tar la polizia regulara. La truppa facultativa po rinforzar la polizia e la schandarmaria franzosa cunzunt per segirar lieus d'occurrenza.
RR novitads 08:00


text:
La dlieja de Sant’Ana ie tla curtina de Urtijëi. L prim iede che l ie unì numinà na capela di morc, fova tl ann 1425, ma bele dant vëniel numinà te na lëtra de ndulgënza la dlieja de Sant’Ana. La dlieja ie fata su tl stil gotich y detite iela njenieda ite tl stil baroch. Na cunfraternita n unëur a Sant’Ana se à cruzià dla dlieja per plu de 300 ani alalongia.
Tl scumenciamënt dl 16ejim secul à la cunfraternita lascià fé su n tët nuef ala dlieja tl stil gotich. Dant fova la dlieja curida da n tët de lën plutosc plat . L ciampanil cun la doi ciampanes tla forma da śën ie permò unì fat su tl ann 1799. Tl 1982 ie la dlieja dut ntëur unida dertureda su da nuef.
La gran pitura sun autere rafigurea San Gioachin y Sant’Ana cun Maria da muta. La pitura ie de Josef Anton Mahlknecht (1859). A man drëta y man ciancia de autere iel doi statues de gran valor artistich de San Gioachin y de Sant Ujep y angiuli y putti ziplei da Matthias Vinatzer (1717-1784). Beles ie nce la pitures a frësch sun l revëut dla dlieja che reprejentea la nterzescion de Sant’ Ana y l depënt dla Madona cun Bambin sun l mur dedora sëura la ntreda de dlieja.
La curtina
La vedla curtina ntëur la dlieja de Sant’Ana ie tl 1862 unida mudeda y ngrandida. Ntëurvia iel unì fat de majeri mures cun la nisces. Ti ani danter l 1894/95 ie la curtina unida ngrandida dl dopl cun n tòch nuef metù plu aut y cunlià cun na scela. L tòch nuef ie unì stlut ju cun na costruzion de mur cun arcades. Doi ngrandimënc dla curtina ie mo unic fac tl 1971/72 de viers de est y tl 2000 dala pert a nord.


text:
La Sin-a dël Signor. "Antant ch'a mangiavo, Gesù a l'ha pijà 'l pan, e dòp ch'a l'ha pronunsià la benedission, a l'ha rompulo, a l'ha dajlo e a l'ha dije: 'Pijé, mangé, sossì a l'é mè còrp". Peui, avend pijà la copa, a l'ha rendune grassie, a l'ha dajla, e a l'han beivune tuti. E a l'ha dije: 'Sossì a l'é mè sangh, ël sangh che conferma l'Aleansa an tra Dé e Sò pòpol. A l'é vërsà coma 'n sacrifissi për tanti. In vrità iv diso ch'i beivrai pì nen dël frut ëd la vigna fin-a al dì ch'i lo beivrai neuv ant ël Regn ëd Nosgnor'. E dòp d'avèj cantà 'd Salm, a son andass-ne al Mont ëd j'Ulivé" (March 14:22-25).A l'é da 'n bel pess ch'as fan ëd discussion an sël significà da desse a le paròle che Gesù a l'ha dit antant ch'a fasìa soa sin-a dariera con ij sò dissèpoj: "...sossì a l'é mè còrp ... sossì a l'é mè sangh". Col ch'i l'oma giusta lesù a n'é 'l racont ël pì concis, ël pì sempi. Cost racont ëd March as lìmita, an efet, a dene le paròle e ij gest ëd Gesù sensa na spiegassion. Ël langagi che Gesù a dovra, contut, a l'é nen diferent da col che chiel a dovrava an d'àutre circostanse, visadì un lengagi figurà, n'ilustrassion, ël lengagi dle paràbole ch'a l'é nen da pijesse a la létera ma ch'as arferiss a na realità pì àuta. A-i é 'dcò n'àutra vira che Gesù a l'avìa parlà dla necessità 'd "mangé sò còrp". An cola ocasion, tuti a j'ero restane scandalisà, coma se Gesù a l'avèissa parlà 'd fé 'd canibalism! Nò, a l'era mach na figura da pijesse da la mira spiritual. Ant ël vangel ëd Gioann, an efet, i trovoma scrit: "...diversi ëd Sò dissépoj ch'a l'avìo sentìlo, a l'han armarcà: 'Sta paròla a l'é dura: chi podrìa-lo mai acetela?'. Ma Gesù, ch'a savìa ch'a-i era 'd Sò dissépoj ch'a mormoravo 'd lòn, a-j dìs: 'É-lo che lòn av scandalisa? (...) A l'é lë Spirit ch'a dà la vita, la carn a serv a nen. Le paròle ch'i l'hai dive a son Spirit e vita" (Gioann 6:60-63).
Për comprende la significassion dle paròle "...sossì a l'é mè còrp ... sossì a l'é mè sangh" a venta fé arferiment a la selebrassion ëd la Pasqua ebràica che Gesù e ij sò dissépolj a l'ero an camin a selebré, l'istess ch'a fasìo tuti j'àutri ebreo. As tratava dla comemorassion e la conferma dl'Aleansa an tra Dé e sò pòpol sernù, ch'a l'era sigilà con ël sangh vërsà d'un sacrifissi e ch'a l'avìa avù pr' arzultà la liberassion dël pòpol d'Israel da la s-ciavensa an Egit. Lolì, ël pòpol d'Israel a lo selebrava tuti j'agn con na sin-a an famija ch'a l'avìa da fesse conform a 'd sirimònie stabilìe. Con Gesù i vëdoma 'l compiment darié 'd tut lòn che coj fàit e cola sin-a a significava e ch'a séguita avèj rilevansa për tùit i cristian fin-a al dì d'ancheuj.
Pensoma a lòn che Nosgnor Dé a l'é proponusse 'd fé pr' ël mojen ëd la person-a e dl'euvra 'd Gesù.
- A l'é piasuje a Dé d'acordé la grassia dla salvëssa dal pëcà e da soe conseguense a 'd pecator che chiel a tira fòra dal baron ëd l'umanità perdùa e ch'a buta ansema fasend-ne 'n pòpol, sò pòpol. L'Israel ëstòrich, dë sto pòpol a n'é la prefigurassion, përché ancheuj ël pòpol ëd Nosgnor a conten ëd gent ëd minca sòrt da tut ël mond.
- A cost pòpol, mach për soa grassia, Nosgnor Dé a promët ëd benedission eterne. Coste benedission a son prefigurà da la liberassion d'Israel da la s-ciavensa an Egit e dal don ch'a l'ha faje 'd na tèra anté ch'a peudo vive e prosperé. La tèra d'Israel, ch'a sarà për sèmper proprietà dj'ebreo e pa a d'àutri, a l'é la figura dla grassia 'd Nosgnor ai sò.
- Nosgnor Dé a sigila cost sò angagg anvers ëd sò pòpol "sotsignand" n'Aleansa con sò sangh midem (prefigurà dal sacrifissi d'un babero), ël sangh ëd sò Fieul Gesù Crist ch'a meuir an cros për sicuré la salvassion dij sò Elet (coj che chiel a l'ha sernù), che an ës test a ciama ij "tanti", o "ij vàire".
- Costi-sì, ij sò, a dan espression a soa partecipassion a costa Aleansa an mangiand ansema na sin-a, la Sin-a 'd Nosgnor. Quand ch'a mangio 'd col pan e a bèivo 'd col vin, a dan na dimostrassion simbòlica 'd soa partecipassion ëd lor ai benefissi dl'euvra dël Crist, soa mòrt an sacrifissi an sla cros. Pì 'd lòn ancora, damentre che lor col pan e col vin a lo consumo e a l'é "digerì" da sò còrp ëd lor, a dan la dimostrassion ëd soa union strèita, soa comunion compléta, con ël Salvator Gesù Crist. A l'é n'at ëd "apropriassion" ëd tut lòn che Gesù a l'ha fàit e a fà an lor.
Armarché bin coma l'euvra 'd salvassion che Gesù a compiss a sia fàita "për tanti" e pa nen për tuti sensa distinsion, coma soens as chërd ancheuj. Ël profeta Isaia a lo dis ëdcò ciairament: "Mè servent, quand ch’a vëdrà tut lòn che soe aflission a l’avran compì a na sarà sodisfàit. An càusa ‘d soa esperiensa, chiel, ch’a l’é giust, tanti a-j rendrà giust, përchè a l’é cariasse chiel ëd soe colpe ‘d lor" (Isaìa 53:11). "Nosgnor, ch'a l'ha creà ògni còsa për chiel istess, a l'ha sernù 'd porté motobin ëd fieuj a la glòria. E a l'era mach giust che chiel a l'avèissa fàit ëd Gesù, pr' ël mojen dij sò patiment, ël condotié përfet, adat a portèje a la salvëssa" (Ebreo 2:10).
Nen tuti, ma tanti: sossì a resta na consolassion, coma ch'as ved ëdcò ant ël lìber dl'Arvelassion: "Apress ëd lòn i l’hai vëddù tanta ‘d cola gent che gnun a podìa contela. A j’ero da tute le nassion, tribù, pòpoj e lenghe. A stasìo an pé 'dnans al tròno e 'dnans a l’Agnel, tuti vestì ‘d bianch e a l’avìo ‘d branch ëd palma an man" (Arvelassion 7:9).
L'apòstol Pàul a scriv ëd soa esperiensa an coste paròle: "Sossì a peul esse chërdù sensa gnun-a esitassion: che Gesù Crist a l’é vnùit an cost mond për salvé ‘d pecator, dont mi i son ël pì grand. An efet, Nosgnor a l’ha avù compassion ëd mi përch’ i dventèissa l’esempi pì armarcabil ëd la granda passiensa ch’a l’ha fin-a dij pes pecator: che parèj as rendo cont che ‘dcò lor a peudo chërde an Gesù Crist e arsèive la vita eterna" (1 Timòt 1:15).
Dabon: a l'é na granda consolassion pr' ël pecator pentì ch'a va con fiusa al Salvator Gesù Crist, che 'l sangh ëd chiel a sìa "vërsà coma 'n sacrifissi për tanti"! E s'a l'é për tanti, s'a l'é stàit pr' ël pecator pentì pì grand, a podrìa bin ess-lo për ti ch'it lese o scote coste paròle. A l'é për lòn che 'l messagi dl'Evangel a l'é rivate 'dcò ancheuj: l'Evangel, ch'a l'é na bon-a neuva. At ciama al pentiment dij tò pecà e a la fiusa 'nt lòn che Gesù a l'ha fàit për salvete da coj pecà e arconciliete con Nosgnor Dé. Ch'a sìa parèj e toa partecipassion a la Sin-a dël Signor a sarà 'l sigil, ël cacèt che col' euvra a l'é dventà la toa.
PREGHIERA
Nosgnor Dè! It làudo e diso mersì për la grassia 'd provëdde a mia salvassion eterna an Gesù Crist, e për tute le benedission ch'a-j van ansema. It diso mersì përchè sò còrp a l'é stàit s-ciapà e sò sangh versà për mi. A l'é con gòj e arconossensa ch'i pijo part a la selebrassion dla Sin-a 'd Nosgnor. Ti 't l'has anvitame a costa sin-a e i vëddo nen l'ora d'ancontrete ant ël compiment darié 'd tò Regn. Amen.
Che tuta la glòria e l’onor a vada a Nosgnor ai sécoj dij sécoj! Chiel a l’é ‘l Rè etern, l’invisìbil e l’inmortal; mach chiel a l’é Dé! Amen.
Dumìnica 2 'd giugn 2019 - Dumìnica 'd Pasqua ch'a fà set
Leture bìbliche: Atti 16:16-34; Apocalisse 22; Giovanni 17:20-62; Salmi 98
Preghiera: Nosgnor, rè 'd glòria! It l'has esaltà Tò Fieul ùnich Gesù Crist con ëd grand trionf a Tò Regn an cèl: lass-ne nen sensa consolassion, ma manda Tò Spirit Sant për dene fòrsa, e esaltane a col leugh anté che nòst Salvator Gesù Crist a l'é andàit anans; ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ant na glòria eterna. Amen.


text:
Retàngol
In dla giumetrìa Evclidéa, al retàngol 'l è 'n quadrilàter cui cô cumpàgn a dū a dū e i quat'r àngol tùt cumpàgn (drìt).
Al retàngol 'l è anc cal paralelogràma ch'al gh'à i quat'r àngol tùt cumpàgn.
Al só perìmeter e l'àrea
Tulènd i só cô
- Al só perìmeter 'l è pèr'a la sóma di só cô e, sènd quischè cumpàgn a dū a dū:
- La só superfìsi l'è pèr'a la multèplica edla bêś per l'altèsa:
Tulènd la só diagonêl e 'n cô
- La diagonêl dal retàngol la nn'è èter che l'ipotenùśa ed na só metê triangulèra; s'a cgnusòm anca 'n cô dal retàngol, dòunca p'r al tiuréma 'd Pitàgora , a gh'la cavaròm ed catèr-'n al cô mia cgnusû: e da chè al só perìmeter:
- C'n al stès ragiunamèint a s in catarà l'àrea:
Tulènd al râģ R dal serć sircuscrìt e n' cô
C'n al vèder che 'l râģ R dal serć sircuscrìt a 'l retàngol al n'è èter che la metê edla só diagonêl, a in tgnaròm còunt anc cun tùt i catamèint chè in sìma:
- A cataròm al só perìmeter:
- A cataròm la só àrea:
Vóś lighèdi
- cô (giumetrìa)
- nùmer oblùng
- retàngol 'd ôr
- quadrê (giumetrìa)
- tiuréma 'd Pitàgora
- quadrilàter
- paralelogràma
- réda retangulèra
- iperretàngol
Noti e referèinsi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Retàngol
Colegamèint estèren
- (EN) Al retàngol in dal sit mathworld.com
- (EN) Un sit ed solusiòun ed probléma, Problem set 1.3.10 dal J. Wilson


text:
Ir en vacanzas en l'exteriur – in patratg carmalond damai ch'igl è vegnì pli fraid e las vacanzas d'atun entschaivan. Sch'ins sa decida alura da far quai, ston ins resguardar las reglas da corona. Ils pajais dal sid ch'èn il mument ils pli tschertgads èn l'Egipta, la Spagna, l'talia e la Tirchia - ed en quels pajais vegn il certificat da covid svizzer acceptà. Quel duessan ins per far la segira era anc avair sin palpiri. L'accu dal natel è numnadamain anc spert vid.
Persunas che n'èn betg vaccinadas u guaridas ston far in test da PCR (vala per 72 uras) u in d'antigen (vala 48 uras) per survegnir il certificat e pudair viagiar. L'organisatur da viadi Kuoni recumonda per exempel da guardar ch'il test saja valaivels fin ch'ins haja fatg il check-in en l'hotel.
Ustarias ed occurrenzas endadens
En l'Egipta ed en la Tirchia ston ins purtar ina mascrina sch'ins vul ir a tschaina u ad in'occurrenza ch'è endadens.
En l'Italia ed en la Grezia èsi da principi tuttina sco en Svizra. Là ston ins avair in certificat. Persunas ch'èn betg viroladas u guaridas ston far in test sch'ellas vulan ir a magliar ina pizza u bever in glas vin grec.
Pajais vischinants
Era per la Germania e l'Austria vala la regla da 3G. Persunas davent da 12 onns ston esser vaccinadas, guaridas u testadas. Plinavant n'èsi betg d'emblidar da prender cun in'autra mascrina che quai che nus purtain en Svizra. Numnadamain ina da FFP2 – quella dovran ins en intgins lieus u regiuns. En las discotecas a Vienna valan reglas pli strentgas: Là dastgan sulettamain persunas vaccinadas u guaridas entrar (regla da 2G).
Return
En general sto mintgin e mintgina che returna en Svizra emplenir ora in formular d'entrada. Quai vala tranter auter era per la Germania, la Frantscha u l'Italia. Sch'ins e dentant stà en vacanzas datiers dals cunfins svizzers – per exempel en la Baviera u en il Piemont – dovran ins nagin formular. Era per returnar en Svizra valan las reglas da 3G. Persunas che han fatg in test ston repeter quel entaifer da 4-7 dis en Svizra.
I dovra preparaziun
Senza preparaziun na va nagut per far vacanzas en l'exteriur il mument. Nus avain rimnà in per tips e dain a tai ina survista.


text:
Medias interactivas
Pro Helvetia promova la creaziun svizra contemporana professiunala da cuntegns interactivs considerond la diversitad e l’irradiaziun naziunala ed internaziunala. Ella sustegna la creaziun da novas ovras interactivas e lur derasaziun ordaifer la Svizra sco er il barat cultural en Svizra ed a l’exteriur. Sco fundaziun naziunala sustegna Pro Helvetia unicamain projects d’impurtanza surregiunala resp. internaziunala e cumplettescha l’activitad da promoziun da chantuns e da citads.
Quai sustegnain nus
Il mussavia declera co ch’ins po inoltrar ina dumonda a la Fundaziun svizra per la cultura Pro Helvetia per survegnir sustegn per in project en il sectur da las medias interactivas. Plinavant explitgescha el ils criteris da valitaziun, ils process, ils termins ed ils meds legals.
Offene Ausschreibungen
Informationen zu Formaten für welche laufend Gesuche eingegeben werden können, sind in den Wegleitungen festgehalten.
Team
Sylvain Gardel
Abteilungsleiter Design & Interaktive Medien
Tania Longhitano
Fachspezialistin Interaktive Medien
Marie Mayoly
Fachspezialistin Design
Oliver Miescher
Fachspezialist Interaktive Medien
Helen Muggli
Fachspezialistin Design


text:
Lohn (SH)
Lohn a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 676 abitant e una süperfiss de 4.87 km², e al se tröva a una altitüden de 636 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lohn a l'è tacaa ai cumün de Bibern, Büttenhardt, Opfertshofen, Stetten, Thayngen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lohn l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1238 col nom de Lône.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
cuschiniera u cuschinier – Uffizi per la furmaziun media-superiura, manaschi d'abitar e d'alimentaziun Scalära, Cuira (2022)
Champ d'incumbensas
Ti lavuras en la cuschina da la chasa d'abitar Scalära, en la mensa Münzmühle u en la GastroCantina a Cuira. Ti prendas en consegna las victualias e controlleschas la quantitad e la qualitad. Ti preparas pasts chauds e fraids e preschentas els en moda decorativa.
Tias fermezzas èn
plaschair da lavurar cun victualias e da cuschinar
bun dun receptiv
abilitad da coordinar process da lavur
creativitad ed interess d'experimentar
mauns inschignaivels
senn exprimì per igiena
senn per urden
bun nas e bun palat
orientaziun al giast ed al team
sanadad robusta (lavurar oravant tut en pe)
abilitad da supportar squitsch en situaziuns hecticas
Accents da la scolaziun
Ti enconuschas las differentas tecnicas da preparar victualias sco coier cun vapur, pargialar, gratinar, sotar (brassar curtamain en ina padella fitg chauda) e poschar (coier en liquid chaud). Ti fas schuppas, sosas, funds. En la cuschina fraida preparas ti plattas da charn, salatas e pastetas e fas differentas pastizarias dultschas u saladas. Ti nettegias ils cuntels, las padellas, ils utensils e procuras che las victualias vegnan conservadas en moda igienica. La basa per la scolaziun manaschiala è – ultra da la promoziun da la part professiunala – il svilup da la cumpetenza metodica, sociala e persunala. Quai vul dir che ti t'acquistas durant tia scolaziun la savida e las enconuschientschas professiunalas da giudim ensi e che ti es en cas da dumagnar las pretensiuns en il sectur interuman e professiunal.
Pretensiun
Betg ponderescha ditg, mabain t'annunzia anc oz tar nus. Infurmaziuns detagliadas e video davart las singulas professiuns chattas sut www.lehre.gr.ch. Sche ti has anc dumondas u vulessas savair dapli davart la professiun giavischada, lura dà simplamain in Telefon:
Uffizi da persunal dal Grischun, Raffaella Bacchi, Telefon 081 257 32 38
Nus ans legrain da tia annunzia cun il curs da la vita ed ina fotografia sco er cun ils quatter ultims attestats da scola. Ta preschenta curtamain en ina brev e mussa, pertge che nus duessan tscherner gist tai sco proxima emprendista u proxim emprendist.


text:
Assëgn por la familia provinzial
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
L'assëgn por la familia dla Provinzia é n sostëgn economich che speta cina le terzo ann de vita de n möt o cina che al pó jí a scolina (alplü 43 mëisc). Pro n’adoziun o n afidamënt pëia ia i trëi agn de dërt al assëgn dala data dl provedimënt de adoziun o de afidamënt y a vigni moda ma cina ai 18 agn.
Residënza:
- 5 agn de residënza, zënza interuziun, tla provinzia de Balsan denanco dé jö la domanda o na residënza storica anagrafica de almanco 15 agn, de chisc altamo un n ann zënza interuziun denanco dé jö la domanda. Implü pól gní presenté ince vigni ater documënt da chël che al resultëia la sojornanza permanënta por almanco 5 agn tla provinzia de Balsan.
- les zitadines y i zitadins comunitars de n ater paisc dl'UE, che n'á nia la residënza o á la residënza da manco de 5 agn tla provinzia, mëss desmostré d'avëi n raport de laur tla provinzia de Balsan..
Mituns:
- Le möt mëss vire por döt le tëmp de referimënt tl Südtirol cun le genitur o cun les porsones che l'á en afidamënt y chësc mëss resulté (ater co ti caji d’afidamënt) dal zertificat de familia dla porsona che fej domanda.
Situaziun economica:
- La situaziun economica dla familia ciafada sö aladô dla DUDP, ne pó nia jí sura i 80.000,00 euro fora canche an fej domanda.
Les condiziuns economiches dla familia vëgn valutades sön la basa dla detlaraziun unificada dl davagn y dl patrimone (DUDP).
Sce i dëis jö la domanda por ciafé l’assëgn provinzial por i mituns adorëise dal 1° de messé dl 2021 la detlaraziun DURP 2020. Por dé jö la DUDP podëise s'anuzé di zëntri de assistënza fiscala (CAAF) y/o di patronac dla provinzia che pîta chësc sorvisc o ince adoré le sorvisc online eGov.
I sorvisc pità dai patronac y dai zëntri de assistënza fiscala é debann.
Tan alt é pa l'assëgn por la familia?
La soma é de incër 200,00 € al mëis por vigni möt.
Can gnaràl pa paié fora l'assëgn?
I paiamënc gnarà fac en rates vigni mëis che vëgn do. Insciö p.ej. gnarà la rata de jenà paiada fora ala fin dl mëis de forà.
Co gnaràl pa paié fora l'assëgn?
Le contribut gnarà paié fora sön le cunt bancar dè dant o sce chësc n'é nia vëgnel paié fora tres assëgn bancar da incassè te 2 mëisc pro na portina dla Cassa dl Sparagn (tesorier dla Provinzia).
Metede averda: aladô dl art. 12, c. 2 dl D.L. di 6 de dezëmber dl 2011, n. 201 "Desposiziuns de prëscia por la chersciüda, la iustizia y le consolidamënt dles finanzes publiches", ne vara nia plü da paié fora cun assëgn bancar somes de o passa 1.000,00 euro Düc i compënsc de passa 1.000,00 euro messarà gnì paià fora sön cunc corënc bancars o postai.
Trasparënza
Les informaziuns sön la dorada dl prozedimënt, le responsabl dl prozedimënt, le dërt de sostituziun y i mesi de sconanza legala aministrativa y iudiziara é da ciafé sön chësta plata internet.
Formulars
Assëgn por la familia provinzial - Domanda
- Scrí fora le formular online
Previdënza y assëgn por la familia - Mudaziun dla modalité de paiamënt
Previdënza y assëgn por la familia
- Formulars
- Abänderung der Zahlungsmodalität [496 KB]
- Formulars
Assëgn por la familia provinzial +
Contribut integratif dl assëgn por la familia provinzial
- Formulars
- Domanda de paiamënt [0 B]
- Formulars
Assëgn por i mituns y assëgn por la familia - Recurs cuntra la refodanza/revocaziun
Assëgn provinzial por i mituns y assëgn provinzial por la familia
- Formulars
ASSE - Trasparënza
Les informaziuns sön la dorada dl prozedimënt, le responsabl dl prozedimënt, le dërt de sostituziun y i mesi de sconanza legala aministrativa y iudiziara. é da ciafé.
- D’atres injuntes
- Verwaltungstätigkeiten und Verfahren [354 KB]
- D’atres injuntes
Misciuns di patronać dla Provinzia de Balsan
- D’atres injuntes
- Patronate [36 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 02/07/2021)
Ënt competëntASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 83 11 Fabiana Gabella
0471 41 83 09 Davide Giabardo
0471 41 83 14 Barbara Kaufmann
0471 41 83 00
Fax: 0471 41 83 29
E-mail: aswe.asse@provinz.bz.it
PEC: aswe.asse@pec.prov.bz.it
Website: http://asse.provincia.bz.it/
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda pó gní fata pornanche an á düc i recuisic.
-Sce la domanda vëgn fata te n ann dala nasciüda, dal'adoziun o dal afidamënt dl möt/dla möta (data dl provedimënt), vëgnel paié fora l’assëgn pian ia dal mëis suandënt al mëis dla nasciüda, dl'adoziun o dl afidamënt o da canche al é gnü arjunt i recuic.
-Sce la domanda vëgn fata do da n ann dala nasciüda, dal'adoziun o dal afidamënt dl möt/dla möta (data dl provedimënt), vëgnel paié fora l’assëgn pian ia dal mëis suandënt al mëis che al é gnü fat domanda.
La domandes vel trëi agn o alplü cina le 43° mëis de vita y n’é nia da renové.
Por vigni nasciüda, adoziun o afidamënt mësson dé jö na domanda nöia.
PRESENTAZIUN DLA DOMANDA
La domanda mëss gní dada jö pro n patronat o tres le sorvisc online eGov te trëi agn dala nasciüda, dal’adoziun o dal afidamënt.


text:
La chanceliera tudestga Angela Merkel ha tratg ina bilantscha positiva suenter ils discurs da l’emprim di da l’inscunter da l’UE a Brüssel. L’atmosfera saja stada fitg constructiva.
La UE vul preschentar il venderdi il pachet da mesiras al primminister tirc Ahmet Davutoglu. Tenor Merkel na vegnian las tractativas betg ad esser simplas. Davart il cuntegn dal pachet da mesiras na datti naginas indicaziuns.
L'emna passada aveva la Tirchia proponì da prender enavos tut ils fugitivs ch'èn viagiads illegalmain en Grezia. L'UE da sia vart duai prender si per mintga Sirian transportà enavos en la Tirchia, a moda legala in auter fugitiv sirian ord la Tirchia.
RR Novitads 06:00


text:
- Il president da la protecziun da la Constituziun en Germania, Hans-Georg Maassen, sto bandunar ses post.
- L'um da 55 onns daventa secretari da stadi en il ministeri da l'intern, là n'è el dentant betg responsabel per la protecziun da la Constituziun.
- Per Maassen munta questa midada perfin ina promoziun en ina classa da paja pli auta.
Quai ha la regenza communitgà suenter in inscunter da la chanceliera Angela Merkel (DCU) cun il schef da la CSU e minister da l'intern, Horst Seehofer sco era la scheffa da la SPD Andrea Nahles. Avant l'inscunter da crisa avevan Merkel e Seehofer anc tschertgà ina furmla da cumpromiss.
Il minister da l'intern, Horst Seehofer schazegia la cumpetenza da Maassen en dumondas da la segirezza publica. La SPD aveva insistì che Maassen stoppia dar giu ses post, suenter ch'el aveva fatg remartgas dispitaivlas davart las escalaziuns a Chemnitz.
«Ina cugliunaria nunditga»
La midada trametta ord vista dals Verds in signal fatal. «Jau chat quai catastrofal, perquai che quai è ina promoziun», ha ditg Irene Mihalic, commembra da la cumissiun per l'intern a l'agentura da novitads tudestga. Maassen vegnia uss er anc premià per ses sbagls.
La presidenta da la fracziun dals Verds, Katrin Göring-Eckardt ha ditg: «Quai è ina cugliunaria nunditga.» Tgi che premiescha «in sa cuntegnair illoial e gnochergnam cun l'AfD», empè da chastia quai, haja pers tut il sentiment per maniera – «e la SPD fa cun tut».
Tge precis che Maassen vegn a far en il ministeri da l'intern vul Seehofer communitgar mesemna.
Successur anc betg enconuschent
Tgi che duai succeder a Maassen sco president da la protecziun da la Constituziun n'è anc betg vegnì communitgà. En circuls da l'Uniun haja num, ch'il secretari da stadi actual, Hans-Georg Engelke saja stà en discussiun per il post l'entschatta da l'emna.
A Chemnitz avevi dà escalaziuns entras gruppas da dretg, suenter ch'in Tudestg era probablamain vegnì mazzà dad in requirent d'asil. Maassen vegn crititgà perquai ch'el aveva ditg, ch'el «n'haja naginas infurmaziuns crediblas» per ina «chatscha» sin esters tar las escalaziuns. Plinavant ha el mess en dumonda l'autenticitad d'in video ch'è cursà en l'internet.
RR novitads 20:00


text:
Segl, Soglio e Bondo èn sper Berlin e Paris er culissa per il film «Als Hitler das rosa Kaninchen stahl». Il film tenor il roman autobiografic da Judith Kerr mussa l'istorgia da la famiglia dad Anna ch'ha stuì fugir dals nazis da Berlin en Svizra, pli tard lura er a Paris. Anna ch'ha 9 onns ha laschà tut a chasa, uschia er ses cunigl rosa charezzà. Il film raquinta la tematica pesanta dals nazis e Hitler da moda lucca ed umoristica ord la perspectiva d'ina mattatscha.
Culissa bregagliotta
Per il temp en Svizra han ils responsabels decidì da giugar a Segl, a Soglio ed a Bondo. Quai er per illustrar l'idilla e la neutralitad svizra durant il temp da la segunda guerra mundiala. Las registraziuns da la stad 2018 en Bregaglia èn stadas colliadas cun sfidas pervia da las malsegirtads enturn il Piz Cengalo. Perquai han ils responsabels er gì plans en cas ch'i vess dà ina situaziun da privel.
Sustegn finanzial ha il film tranter auter survegnì dal chantun Grischun e da la SRG SSR.
RTR actualitad 12:00


text:
La quarta fin d'emna en seria hai dà colonnas avant il portal sid dal Gottard. Per part han ils automobilists stuì avair pazienza fin a duas uras ed in quart. Quai communitgescha l'infurmaziun da traffic dal TCS sur Twitter.
Mo er en la direcziun cuntraria magari ch'i gieva insumma nagut. Là è il temp da spetga maximal stà in'ura e 20 minutas.
Er colonnas sin l'A13
Sin la ruta dal San Bernardino hai medemamain dà colonnas. Tranter Reichenau/La Punt e GIuvaulta è l'autostrada A13 stada serrada pervi d'in accident. Entant è l'accident rumì ed il traffic cula puspè..
RR novitads 17:00


text:
Bàmbula dal sès
La bàmbula dal sès, cgnusùda anc cuma bàmbula d'l amōr o in na manéra minga tant precìśa cuma bàmbula ch'la s infìa, l'è un śōg sesuàł ch'al próa a 'rcurdàr un còrp umàṅ par parmét'r ad far dal ciavàdi sumulàdi quànd a s è da par lò.
La pōl ès'r a figùra intéra, cun qvél ch'a gh vōl p'r insfilsàr-as da tut al bandi, o anc avér-ag sōl na part, qvéla ch'l'interèsa par far dal purcàdi.
In gènar i èṅ cumpràdi da di óm put ch'i n gh'aṅ minga na dóna da purtàr-'s a lèt e ch'i n vōlan minga spéndar di bèsi par catàr sù dal putàni lung la strada o dgl'escort ch'i cóst'n anc da piò. A 'l dè 'd incō i fànan anc di putòć a fórma 'd óm ch'at pō śuntàr-'g anc un vibradōr.
Descrisiòṅ
Al primi bàmbuli dla stòria, ciamàdi dames de voyage (dóni da viàś), i èṅ stadi fati in dal XVI sécul, i ér'n ad pèsa o 'd cutòṅ e i sarvìv'n a i marinàr spagnōi e francéś ch'i gh'ìvan da star via da cà par dimóndi stmani.
Al bàmbuli più a bòṅ marcâ, i cóst'n in gènar da i vint euro in sù, i èṅ qvéli ch'i s infìan, i èṅ fati 'd vinîl e quànd a s è finî i s pōlan lavàr in un basìl.
Al prubléma 'l è ch'i s frùst'n in présia. Cun quèl da piò a s pōl purtàr a cà na bàmbula 'd làtis, fati in Frància e in Ungherìa, ch'i gh'aṅ òć ad plàstica o 'd vēdar e i pàran di manichèṅ.
Qvéli più bèli, ch'i pàran véra, i èṅ al bàmbuli ad silicòṅ ch'i cóstan siē-mila euro a 'l incìrca e 't li pó métar cum at vō parchè i gh'àṅ un schéltar dèntar e di cavìi véra. I gh'aṅ dal téti 'd silicòṅ che s't li tast i pàran cumpàgni a qvéli dna dóna véra. I vaṅ fòrt specialmènt in Giapòṅ.
I èṅ drē a vgnir fóra dal bàmbuli inteligènti ch'i èṅ bòni 'd dascórar, ad batśàr al cumpurtamènt dal sò padròṅ, 'd arcurdàr-'s i nóm di sò parènt e 'd armàgnar “schisa” o 'd dmandàr par piaśēr ad farmàr-as ch'la n vōl minga èsar gusàda[1]. I aṅ strulgâ anc di mudèi ch'i èṅ bòṅ ad far i fat in cà[2].
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Bàmbula dal sès
Nòti
- ↑ Bàmbuli dal sès, prèst i gh'aràṅ anc na muràł (e i s diràṅ s'i li tratém bèṅ) 'Il Corriere della Sera, 3 ad Nuvémbar dal 2017
- ↑ Robót dal sès, 'l imprendidōr ch'al li farà in série: “A vlém purtàr al bàmbuli in dla vita 'd tut i dè e far-li dvintàr dal mémbri dal nòstri famìji” 'Il Fatto Quotidiano, 31 ad Luj dal 2017


text:
L’equipa da curling da Flem cun il skip Binia Feltscher ha gudagnà il campiunadi mundial. En in final plain tensiun han las Svizras battì il Giapun cun 9:6.
La decisiun è crudada en il 10avel end. Il skip giapunais Satsuki Fujisawa ha mussà gnerva. L’equipa dal Giapun sto uschia sa cuntentar cun la medaglia d’argient en lur emprim final.
Segund titel per CC Flem
Per Binia Feltscher, Christine Urech, Franziska Kaufmann ed Irene Schori è quai però gia il segund titel da campiun mundial suenter il 2014.
Tut en tut ha la Svizra triumfà 4 giadas ils ultims 5 onns.
RR novitads 06:00


text:
Sorvisc online
Resultac dles relevaziuns sön tan contënc che i utënc é dla cualité di sorvisc online pitá, ince por ci che reverda l’adoranza, l’azes y tëmp:
Statistiches de adoranza di sorvisc online:
Numer de tanc che s'anüza dl sorvisc online, de tan de iade che an vá sön na certa plata y la perzentuala de tanc che stlüj les plates sön l'aministraziun trasparënta aladô dles statistiches de Google-Analytics:
- Statistiches de Google Analytics - 01.01.2020 - 31.12.2020
- Statistiches de Google Analytics - 01.01.2019 - 31.12.2019
- Statistiches de Google Analytics - 01.01.2018 - 31.12.2018
Confrunt dl numer de tanc che s'anüza dl sorvisc online, de tan de iade che an vá sön na certa plata y dla perzentuala de tanc che stlüj les plates danter agn desvalis:


text:
Grazia a la victoria da 2 ad 1 cunter Ingoldstadt han ils Bavarais segirà il titel gia avant ch'il campiunadi è a fin, e - nota bene - la quarta giada en roda.
Tantas giadas sco Bayern München n'è nagin auter club da ballape tudestg stà campiun fin ussa.
Sulettamain tranter la segunda e la tschintgavla runda n'è l'equipa betg stada a la testa da la tabella. Suenter 33 partidas ves'i dentant or sco suonda: 27 victorias, 4 paris e 2 terradas. La relaziun da gols è tar 77:16. Sulettamain il club da Borussia Dortmund ha pudì tegnair il tempo da Bayern München. Pervi da Borussia Dortmund han ils Bavarais stuì spetgar enfin la segund davosa runda per gudagnar il titel.
RR novitads 20:00


text:
Uschia duajan pliras pretaisas da chantuns, citads e vischnancas ma er da partidas politicas gia vegnir integradas en quest project nov. Sche la fatschenta va alura en consultaziun lascha il Cussegl federal anc avert, scriva el en ina communicaziun.
La finamira resta d’abolir ils privilegis da taglia per interpresas internaziunalas sco la OSCE pretenda da la Svizra. Quest pass era gia tar la prima prova incontestà. Opposiziun hai dentant dà cunter las charas mesiras accumpagnantas cun qualas ins ha vulì motivar las fatschentas pertutgadas da restar en Svizra.
En la votaziun da dals 12 da favrer 2017 era la refurma da taglia sin interpresas 3 vegnida refusada cleramain cun 59,1% dal pievel.
RR novitads 14:00


text:
Islanda
Territori, clima e vejetazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Islanda (Ísland in islandes) l'è un isola in del'Oceen Atlanteg setentrional just a sud del Circol Polar Arteg ; la se trœva in su la Dorsal Medioatlantega, qe la taia in duu ol paes de Nordest a Sudovest e l'è ol motiv per el qual l'Islanda la g'ha insí tants volcan e geyser.
La metaa incirca del territori islandes l'è constituid de un pian de lava indurida ; ol vundex per cent l'è quaitad de giaç, spartid per la major part in tre grosse vedrete :
- Vatnajökull (8300 km²)
- Langjökull (953 km²)
- Hofsjökull (925 km²)
Ol clima, tegnud cunt de la latitudin, l'è plutost dolç (a Reykjavìk, la capital, la temperadura la va de -1 °C ind el mes de jenar a 11 °C ind el mes de lui); un poo plussee bòzz l'è ol clima de la zona artega, indove l'è anca possibel q'al jela ol mar.
De conseguenza la vejetazion l'è plutost povareta, anca se quand l'è rivad Ereg ol Ross milla agn indree l'isola l'era quaitada per quas ol 40% de la foresta ; a'l dí d'incœ però la major part del territori l'è quaitad de vedrete e tundra.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol popolament de l'Islanda al principia ind el secol VIII, quand ge riven dei frats irlandes ; una colonizazion plussee consistenta la riva però a partir de l'ann 874, quand al comença a rivar un quai navigador viqing, qe vegneven per ol gross de la Norvejia ; per i centcinquant'agn dop l'è staita popolada de fameie de guerrier viqing. Inn staits qists qí a fondar, ind el secol X, l'Althing, qe l'è stait ol prim parlament de la storia d'Europa. Pressapoc ind el ann 1000 l'isola l'ha començad a vessr evanjelizada.
La so storia la va inanz pian pianin fina la metaa del secol XIII, quand la passa sota la Norvejia : ind el 1380 la Norvejia la finiss sota la Denimarca, e l'Islanda cont lee. Al comença insí un ligam q'al narà inanz fina a'l 1918, ann qe l'è staita proclamada l'autonomia e a'l 1944, quand l'Islanda l'è diventada completament indipendenta. Ind el 1949 la va dent ind la NATO.
L'Islanda l'è staita ol prim paes de l'Europa qe l'ha havud una dona comè President de la Republega, del 1980 a'l 1996 (Vigdis Finnbogadottir).
Popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Islanda l'è semper staita popolada poc, vist anca i so condizion naturai ; la popolazion, ind i secoi, l'è naita su e jo, e l'è rivada a un livell stabel domà ind el secol XX (la g'hera 100.000 abitants ind el 1925, e 200.000 ind el 1967). G'è de dir qe in Islanda g'è miga stait l'istess fenomen qe l'ha colpid l'Europa, çoè la diminuzion de la natalitaa ind i ultim agn ; al vœl dir qe ol so tass de increment natural l'è un poo plussee volt qe in Europa.
La popolazion islandesa a'l dí d'incœ l'è considerada per plussee del 90% comè urbana : l'unega citaa importanta l'è la capital Reykjavìk, e la segonda l'è Akureyri ind el Nord.
La lengua plussee doperada l'è l'islandes, una lengua jermanega ; la relijon dominanta l'è ol Protestantesim.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La bas storega de l'economia islandesa l'è staita la pesca, anca se ind i ultim agn la s'è desvilupada anca l'industria (grazia soratut a l'enerjia jeotermega e idroeletrega a bon mercad).
L'Islanda la g'ha una flota de squas milla nav de pesca e la g'ha una red de stabiliments per ol tratament del pess ( conjelament e intollament ); a l'incontrari, ol rest del setor primari l'è miga trop in forma (agricoltura ge n'è poca, se pienten pom de terra, fen e un poo de fruita e verdura coltivada ind i capanon).
L'economia del paes la par però anc'mò un poo debola, de tute i manere ol livell de vita de la popolazion l'è vun dei plussee volts d'Europa.


text:
Meina
Meina (nom ufizial in italian: Mèina in Piemuntes; Meina in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 535 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,8 km² e ona densità de popolaziun de 325 ab./km².
La se tröva lungh i spund piemuntes del Lagh Magiur, al cunfin cun la Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Arona, Culassa, Invó, Lesa, Nebiün, Pisan, Ranch (VA).
In del curs de la Segunda Guera Mundiala el paes l'è staa teater de la strage de 16 giüdee italian pruvenient da la Grecia, cumpiüda dai SS nazista in de l'Hotel Meina.
A Meina l'ha vivüü a lungh e l'è staa sepelii el famus bancher Enrico Cuccia.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Meina l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Per viagiar en la Val Puschlav han ils organisaturs dal Festival da Jazz organisà in tren spezial cun vaguns nostalgics da San Murezzan a Poschiavo. Cun trategniment da la furmaziun «The Rad Trads» è il viadi da bun duas uras passà senza dar bada.
Piazza piena
Sut tschiel avert circumdads da las chasas entamez Poschiavo han ils 13 commembers da la furmaziun «The Earth Wind & Fire Experience feat. The Al McKay All Stars» chantà ils hits dals onns 70/80 e fatg sautar e chantar ils visitaders davent da l’emprim mument. Sper il chant ha er la perfetga choreografia fatg impressiun.
«Wonderful» ed «Amazing»
Ils 6 musicists da «The Rad Trads» èn stads fascinads dal viadi sur il Pass dal Bernina cun il panorama sin il glatscher, las muntognas ed ils lais e suenter la vista sin la Val Puschlav. Suenter il concert da «The Earth Wind & Fire Experience» han ils umens da New York trategnì ils giasts anc durant il viadi enavos cun il tren fin a San Murezzan.


text:
Al ê n iade...
„N re!" dijará atira mi pici leturs. No, mituns, i s' ëis falé. Al ê n iade n tlapun.
Al n' ê nia n toch de lëgn che varô tröp, mo n toch de lëgn scëmpl tut jö de na liacia, de chi ch' an tiza d' invern te furn o te fornel, da impié sö le füch o da scialdé les ciamenes.
I ne sá nia coch' ara é jüda, ara é mefo stada insciö, che n bel de ê chësc tlapun capité te bercstot de n tistler vedl, che â inom berba Tone, ince sce düc ti dijô berba Cherscia, porvia ch' al â la piza dl nes tres liciorënta y paroma sciöche na cherscia madüda.
Pornanche berba Cherscia â odü chël tlapun âl ciafé la buna löna, y tratan ch' al se sferiâ les mans dala contentëza, barbotâl daplan:
„Chësc toch de lëgn m' é propi capité adaldërt: i le toli pa da ti fá ite le pe a na te picia mësa."
Zënza bazilé âl atira tut le manarin taiënt por mëte man da scorzé y da scadré le tlapun. Mo canch' al ê por ti dé le pröm colp, êl resté cun le brac impuntassö, deach' al â aldí na picia usc fina fina che periâ:
„Ne sté a me ciavaté tan dassënn!"
Imaginesse madër coch' al ê resté chël bun vedl de n berba Cherscia!
I sun braui da podëi presenté chësta traduziun dl classich dla leteratöra por mituns de Carlo Lorenzini – Collodi, „Les aventöres de Pinocchio, cuntia de n buratin", traslaté te tröc lingac y sëgn ince por ladin.
La traduziun dl roman por ladin dla Val Badia, gherdëna, fascian y fodom ó se presenté sciöche n laur su, sciöche resultat de na colaboraziun che porta de bogn früc danter les istituziuns ladines. Sciöche vigni traduziun é ince chësc laur sté n' ocajiun por le ladin y por sües variantes, n laboratore de inrescida y de aprofondimënt linguistich, n post de sperimentaziun y de reflesciun lessicala y gramaticala y de valorisaziun dla richëza de inoms y de parores de chësc lingaz.
I se dejidrun dassënn che chësc roman de formaziun tl lingaz dla uma devëntes n liber de letöra dles scores ladines. I sperun porchël che chësc Pinocchio che baia ladin röies danter i mituns dla Ladinia y süa jënt, cun so fá busiënt y spontan, descedan la vöia da lí di jogn ladins y de chi che impara da baié ladin.


text:
«En vista da las perspectivas economicas per ils novs pajais industrials han ils ristgs vers engiu predominants», scriva la banca.
Effects negativs per zona da l'euro
Il svilup negativ da la conjunctura en ils novs pajais industrials haja gia consequenzas negativas per la l'economia mundiala e s'effectueschia era levamain negativ sin las activitads en la zona da l'euro.
Il fatg ch'i dettia pli e pli paucas dumondas dals novs pajais industrials haja engrevgià ils exports da la zona da l'euro uschia la Banca centrala europeica plinavant.
S’adattar cun refurmas
Il potenzial da crescher economicamain saja daventa pli pitschens per ils novs pajais industrials, tranter auter er pervi d’in svilup demografic disfavuraivel.
Plinavant vegnia il svilup economic er engrevgià dals bass pretschs da materia prima e da las cundiziuns finanzialas globalas. Perquai emprovian blers pajais da s’adattar cun mesiras da refurma.
RR novitads 18:00


text:
Il schaner han 1'588 persunas dumandà asil en la Svizra. Quai èn 10 pertschient pli paucas ch'il december e cumpareglià cun il schaner 2016 passa la mesadad pli paucas persunas.
Quest svilup saja d'attribuir en emprima lingia a la ruta dal Balcan serrada, fa a savair il secretariat da stadi per la migraziun. Las pli bleras dumondas d'asil derivan anc adina da persunas da l'Eritrea e da Guinea:
Top quatter dals pajais da derivanza per dumondas d'asil
Il secretariat dal stadi da migraziun ha evas il mais passà 2'625 dumondas d'asil. Sin 650 n'è betg vegnì entrà pervi da la cunvegna da Dublin, 533 persunas han survegnì asil e 674 persunas èn vegnidas prendidas si provisoricamain.
RR novitads 15:00


text:
Ils mailers eran vegnids plantads questa primavaira. Il cumenzament da zercladur avevan els mussads simptoms caracteristics da la malatia contagiusa. L’infecziun è probablamain capitada la mitad da matg. Tar las temperaturas autas durant quel temp sajan stads pussibels dis d’infecziun, scriva il Plantahof.
Tut las plantas pertutgadas èn vegnidas runcadas cumplettamain e transportadas tar la Gevag nua ch’ellas èn vegnidas brischadas immediatamain. Uschia vulan las autoritads evitar ch’autras plantas vegnan infectadas.
Sche flurs da bostgs da puma da minz sco mailers, pairers u cudogners vegnan brinas davent dal moni nà pudessian bacterias da l’arsira da plantas esser la culpa, avertesscha il Plantahof vinavant. El renviescha a las persunas da controlla en las vischnancas ch’enconuschan il sintoms e ch’èn dad avertir.
RR novitads 18:00
L’arsira da plantas
La malatia da plantas, per tudestg «Feuerbrand», è er enconuschenta sut il nom «fieu bacterial» u «setgira cotschna». Ella vegn causada da bacterias fitg contagiusas e po sa derasar epidemicamain. Perquai han cas da vegnir annunziads. La bostga ha da vegnir dismessa immediatamain dad in’equippa scolada. Per ils umans n’è ella betg privlusa.


text:
Joseph Haydn
Franz Joseph Haydn (num usità: Joseph, * 31 da mars u il prim d’avrigl 1732 a Rohrau, Austria Bassa; † 31 da matg 1809 a Vienna) è stà in cumponist dal temp da la classica viennaisa. El è stà il frar dal cumponist Michael Haydn e dal tenor Johann Evangelist Haydn.
La gronda part da si’activitad professiunala ha Haydn passentà sco musicist da la curt sin la residenza da champagna da la famiglia ungaraisa bainstanta Esterházy, nua ch’el ha manà l’orchester e l’opera. Si’allontananza d’auters cumponists e svilups musicals ha Haydn descrit cun l’enconuschent citat: «Jau era isolà dal mund; nagin en mia vischinanza na ma pudeva perturbar e far vegnir nar da mamez ed uschia hai jau stuì daventar original.»
Il 1797 ha Haydn mess en musica per l’imperatur dal Sontg Imperi roman Franz II la poesia ‹Gott, erhalte Franz, den Kaiser!›. Quella aveva la curt empustà per quest intent tar Lorenz Leopold Haschka. La melodia è restada fin la fin da la monarchia habsburgaisa (1918) l’imni imperial austriac ed è er anc vegnida duvrada dal temp da l’Emprima Republica. L’onn 1841 è l’anteriura poesia vegnida remplazzada tras il text ‹Lied der Deutschen› che Heinrich Hoffmann von Fallersleben ha scrit aposta per quest intent. En questa furma è l’ovra daventada il 1922 – dal temp da la Republica da Weimar – l’imni da l’Imperi tudestg, silsuenter da la dictatura naziunalsocialistica e pli tard da la Republica Federala Tudestga (fin oz).
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza e giuventetgna[modifitgar | modifitgar il code]
Joseph Haydn è naschì sco segund da dudesch uffants dal roder e burgamester da pli tard Mathias Haydn e da sia dunna Maria Haydn (nata Koller) en il vitg Rohrau, situà en l’Archiducadi da l’Austria (l’Austria Bassa odierna). Ils geniturs n’eran bain omadus betg buns da leger notas musicalas; ma sco che Haydn sa regorda, saja gia adina vegnì chantà bler en sia famiglia e cun ils vischins. Ses talent musical han ins scuvert dal temp che Haydn era anc in uffant pitschen.
En la vegliadetgna da sis onns han ils geniturs tramess Haydn tar parents en il vitg vischinant Hainburg an der Donau. L’onn 1740 è vegnì attent sin el Georg von Reutter, il directur musical dal Dom da s. Steffan a Vienna, viagiond quel tras las provinzas en tschertga da giuvens chorists talentads. Reutter ha prendì Haydn cun sai a Vienna, nua che quel ha vivì nov onns sco chorist, da quai ils davos quatter onns en cumpagnia da ses frar giuven Michael.
En la chapella dal Dom è Haydn vegnì instruì en chant, clavazin e gìa. Reutter ha curregì las emprimas cumposiziuns da Haydn, n’al ha però betg instruì a fund en cumposiziun. Tuttina ha Haydn emprendì bler er en quest reguard – per gronda part a moda autodidactica e tras quai ch’el era vegnì gia da giuven sco musicist professiunal en in dals pli impurtants lieus da la musica da ses temp.
Schebain Haydn ha gia studegià da quel temp las ovras ‹Der vollkommene Capellmeister› da Johann Mattheson e la teoria da cumposiziun ‹Gradus ad Parnassum› da Johann Joseph Fux na sa lascha betg deducir cun segirtad or da las funtaunas. En tutta cas ha il cumponist creschì numnà omaduas ovras sco fundamentalas per ses svilup musical.
Musicist independent[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1749 è stada terminada la midada da vusch da Haydn, uschia ch’el n’era betg pli bun da chantar las vuschs autas en il chor. El è vegnì relaschà da sia plazza ed ha cumenzà ina carriera sco musicist independent. En il decurs da questa perioda fadiusa da diesch onns ha Haydn ameglierà sias entradas cun surpigliar diversas lavurs; tranter auter è el stà chombrer ed accumpagnader dal cumponist talian Nicola Porpora. Haydn è sa stentà da stuppar las largias en sia furmaziun musicala ed ha la finala scrit ses emprim quartet d’instruments ad artg e si’emprima opera. Da quel temp è plaunsieu creschida la reputaziun professiunala da Haydn.
Tranter il 1754 ed il 1756 è Haydn er stà activ sco musicist liber a la curt viennaisa. A chaschun da bals da la famiglia imperiala durant il carnaval aveva el la funcziun d’in «extra musicus» ed è er vegnì engaschà dal temp da curaisma sco chantadur supplementar en la chapella da la curt.[1]
Dapi il 1754 ha il giuven Haydn dà instrucziun da clavazin a la cumponista da pli tard Marianna Martines (ch’era naschida il 1744). Haydn viveva en la medema chasa sco la famiglia da Martines e l’instruiva mintga di cunter dunsena.
Directur musical tar il cont von Morzin[modifitgar | modifitgar il code]
Probablamain il 1757 ha Haydn obtegnì si’emprima impurtanta plazza sco directur da musica dal cont Karl von Morzin sin il chastè Dolní Lukavice sper Pilsen. Sin quest onn datescha Haydn si’emprima sinfonia ch’el ha cumponì en il servetsch da Morzin. Sco directur da musica dirigiva el in pitschen orchester e per quest ensemble ha el scrit sias emprimas sinfonias, trios d’instruments ad artg, cassaziuns e quartets d’artgists. Quellas èn prest sa derasadas, savens sco copias; en furma stampada n’èn ellas betg cumparidas.
Ils 26 da november 1760 ha Joseph Haydn maridà en il Dom da s. Steffan a Vienna Anna Theresia Keller ch’era dus onns pli veglia.[2] I sa tractava da la figlia da Johann Petrus Keller, in perucchier oriund da Hamburg. La lètg dueva bainprest sa mussar sco disfortunada: els sa dispitavan savens, sia dunna aveva pauca chapientscha per sia musica ed en pli è la lètg restada senza uffants, quai che Haydn ha deplorà fitg.
Suenter curt temp è il cont Morzin vegnì en difficultads finanzialas, quai ch’al ha sfurzà da renunziar a sias interpresas musicalas.
Dirigent da musica tar ils Esterházys (1761–1790)[modifitgar | modifitgar il code]
A Haydn è bainbaud vegnida offerta ina plazza cumparegliabla tar la famiglia Esterházy, ina da las pli ritgas ed impurtantas famiglias da magnats en il Reginavel ungarais da quel temp. Haydn ha cumenzà sia nova plazza sco vicedirigent ed è daventà il 1766 dirigent (suenter la mort da ses antecessur Gregor Joseph Werner). Uss ha Haydn finalmain er pudì cumponer ovras sacralas, las qualas Werner aveva resalvà fin qua per sai. Si’ovra ‹Stabat Mater› ch’el ha scrit il 1767 sa distatga tant areguard la lunghezza sco er areguard ils instruments d’autras sonorisaziuns da questa sequenza.[3]
Sco musicist en unifurma d’in uffizier da chasa è Haydn suandà ils Esterházys en lur trais residenzas principalas: la sedia da famiglia ad Eisenstadt, radund 50 km davent da Vienna, il palaz d’enviern a Vienna ed ad Eszterháza, in grond e nov chastè ch’è vegnì erigì ils onns 1780 en l’Ungaria rurala. Las incumbensas e responsabladads da Haydn eran ordvart multifaras. El aveva da cumponer, da manar l’orchester, da sunar musica da chombra per e cun ses patrun ed er d’arranschar producziuns dad operas. Malgrà l’enorm pensum da lavur è Haydn stà ventiraivel en sia plazza. Ils prinzis Esterházy (l’emprim Paul Anton, alura surtut Nikolaus I) eran enconuschiders da la musica ch’appreziavan sia lavur e ch’al purschevan l’ambient necessari per ses svilup artistic. Uschia steva a disposiziun a Haydn mintga di ses agen pitschen orchester. Durant la sessiun – tranter favrer e november – aveva Haydn mintgamai da diriger radund 100 fin 150 represchentaziuns.
Cun Luigia Polzelli, ina chantadura en il manaschi dals Esterházys, ha Haydn gì in’affera pli lunga. I vegn adina puspè speculà – però senza disponer da mussaments pli concrets – ch’el saja il bab da ses figl Anton.
Durant ils prest trenta onns che Haydn è stà en quest servetsch, ha el producì in grond dumber da cumposiziuns e ses stil musical è sa sviluppà permanentamain. Parallelamain è er creschida sia popularitad ordaifer la chasa dals Esterházys. Cun l’ir dal temp ha Haydn scrit tuttina bler per publicaziuns sco per ses patrun ed intginas impurtantas ovras da questa perioda, sco las ‹Pariser Sinfonien› (1785–1786) e la versiun d’orchester oriunda da ‹Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze› (1786) èn vegnidas scrittas per incumbensa d’ordaifer.
Dapi ca. l’onn 1781 è sa sviluppada ina stretga amicizia tranter Haydn e Wolfgang Amadeus Mozart, las ovras dal qual el aveva gia influenzà dapi onns. Ils dus cumponists giudevan da sunar ensemen en quartets d’artgists. Haydn era fitg impressiunà da l’ovra da Mozart ed ha uss scrit damain operas e concerts. Mozart da sia vart ha empruvà da scriver sis quartets d’artgists sin il nivel che Haydn aveva cuntanschì; avend terminà questa lavur, l’ha Mozart deditgà a ses ami. In’ulteriura fassetta ha l’amicizia tranter ils dus amis survegnì tras il fatg ch’els eran omadus commembers da la loscha da framassuns viennaisa ‹Zur wahren Eintracht›.[4]
Activitad musicala independenta (1790–1809)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1790 è mort il prinzi Nikolaus. Ses successur na s’interessava insumma betg per la musica; el ha relaschà l’entira musica da la curt ed ha tramess Haydn en pensiun. Quel ha sinaquai acceptà l’offerta lucrativa da l’impressari tudestg Johann Peter Salomon dad ir en l’Engalterra per represchentar là sias novas sinfonias cun in grond orchester.
Ils viadis correspundents (1791–1792 e 1794–1795) èn stads in grond success. Il public è vegnì en massa e Haydn ha bainspert cuntanschì renum e bainstanza. Er musicalmain han las visitas en l’Engalterra manà ad intginas da sias ovras las pli enconuschentas, tranter auter la ‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›, la ‹Militärsinfonie›, la ‹Londoner Sinfonie›, il ‹Reiterquartett› ed il ‹Zigeunertrio›. Haydn ha schizunt ponderà da daventar burgais englais e da sa stabilir là a lunga vista; ma la finala è el tuttina returnà a Vienna.
Il fanadur 1792 èn Haydn e Ludwig van Beethoven sa scuntrads en la Godesberger Redoute sper Bonn. Beethoven ch’aveva 21 onns ha sunà avant a Haydn; ils dus èn sa cunvegnids ch’el duaja far in segund viadi da studi a Vienna per daventar maister scolar da Haydn.
Il 1793 ha Haydn cumprà en la Obere Windmühle en il vest da Vienna ina chasa cun curtin, en la quala el è ì ad abitar il 1797. Là ha el scrit ils dus oratoris ‹Die Schöpfung› e ‹Die Jahreszeiten› sco er sis ulteriuras messas per la famiglia Esterházy che vegniva puspè manada d’in prinzi ch’aveva dapli affecziun per la musica. Haydn ha er cumponì ils davos nov d’ina lunga retscha da quartets d’artgists, tranter auter il ‹Kaiserquartett›, il ‹Quintenquartett› ed il ‹Sonnenaufgangsquartett›. Malgrà sia vegliadetgna avanzada ha Haydn guardà en l’avegnir; en ina brev da quel temp scriva el: «Oh Dieu, quant ch’i dat anc tut da far en quest grondius art!»
L’onn 1800 è la dunna da Haydn morta durant in segiurn da cura a Baden sper Vienna. A partir dal 1802 è il stadi da sanadad da Haydn pegiurà talmain ch’el n’era betg pli abel da cumponer u da sa preschentar publicamain. Quai è segiramain stà in grev temp per el, pertge ch’el era anc adina plain ideas musicalas che spetgavan da vegnir elavuradas. Haydn è vegnì tgirà bain da ses servients ed ha retschet bleras visitas ed onuraziuns durant ils ultims onns da vita.
Mort e sepultura[modifitgar | modifitgar il code]
Haydn è mort l’onn 1809 da spussada[5], e quai gist dal temp che l’armada franzosa sut Napoleun era londervi da conquistar Vienna. Ses davos pleds calmants duain esser stads drizzads als servients ch’eran en agitaziun pervi da chanunadas en la vischinanza.
Joseph Haydn è vegnì sepulì sin il Hundsturmer Friedhof (oz Haydnpark a Wien-Meidling). Il 1814 ha ses scolar Sigismund von Neukomm laschà eriger in monument da fossa che sa chatta anc adina en il medem lieu. Quel mussa in canon da Neukomm en furma d’in engiavin ch’enserra ils pleds «Non omnis moriar» («Jau na vegn betg a murir dal tuttafatg»).
La famiglia Esterházy n’ha l’emprim mussà nagin interess d’onurar il trapassà a moda commensurada. Pir l’admiraziun dad Adolphus Frederick, First Duke of Cambridge, ha regurdà prinzi Nikolaus II a l’anteriur emploià da la famiglia e ses scheni. El ha laschà exhumar l’onn 1802 Joseph Haydn ed al manar ad Eisenstadt en la Bergkirche (er numnada Haydnkirche). Avrind en rom da questas lavurs il vaschè, mancava la chavazza dal cumponist. Examinaziuns han manà a la glisch ch’il secretari dal prinzi Esterházy – Joseph Carl Rosenbaum, in aderent da la teoria da las chavazzas tenor Franz Joseph Gall – aveva corrumpà il chavafossas, in administratur da praschun e dus uffiziants da Vienna, d’anc avrir ina giada la fossa otg dis suenter la sepultura e da prender ora clandestinamain la chavazza. Damai ch’i n’è l’emprim betg stà pussaivel d’eruir nua che la chavazza engulada sa chattia, han ins sepulì las restanzas da Haydn senza quella.
Pli tard ha l’administratur da praschun Johann Peter surdà la chavazza presumtiva da Haydn a la polizia. La vaira chavazza ha il secretari Rosenbaum però fatg tegnair enavos ses ami Peter, al incumbensond da legar questa reliquia al conservatori da musica. Ma ni Peter ni sia vaiva han ristgà da surdar la chavazza; quella è vegnida en divers auters mauns ed è la finala arrivada il 1895 en il possess da la Societad dals amis da musica a Vienna; pir suenter ils embrugls da las duas guerras mundialas èsi stà pussaivel il 1954, en rom d’in til festiv da Vienna ad Eisenstadt, d’unir las restanzas terrestras da Haydn.
Caracter ed apparientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Haydn valeva tar ses contemporans sco persunalitad amiaivla ed optimistica. El aveva in senn per umor autamain sviluppà che s’exprimiva en ses plaschair vi da filistuccas ed il qual resorta adina puspè en sia musica. El vegniva surtut er apprezià dals musicists da la curt dals Esterházys ch’al eran suttamess, e quai pervi da l’atmosfera da lavur cordiala ed er perquai ch’el represchentava a moda efficazia ils interess dals musicists visavi lur patrun.
Haydn era in catolic pietus ch’aveva la disa da prender enta maun la corda da paternoss sch’el na vegniva betg vinavant tar ina cumposiziun. E cura ch’el aveva terminà in’ovra, scriveva el a la fin dal manuscrit ‹Laus Deo› (‹Onur a Dieu›) u in’autra moda da dir.
Sper si’activitad musicala gieva Haydn gugent a chatscha ed a pestga. Daspera era el in amatur da l’art ed ha relaschà ina collecziun cun numerusas gravuras d’arom, tranter quellas radund 140 da ses temp a Londra che represchentan surtut art contemporan.[6]
Haydn era da statura plitost pitschna. El aveva survivì la virola e sia fatscha era surtratga da foppas da questa malsogna. El na correspundeva betg gist als ideals da bellezza ed è perquai stà surstà cura che las dunnas èn sa mussadas entusiasmadas dad el a chaschun da sia visita a Londra. Ils purtretists ch’han dissegnà u malegià Haydn durant sia vita han empruvà cun differentas metodas da laschar resortir sia persunalitad attractiva enstagl da sia fatscha da pauca parita. Perquai na sa sumeglian nagins dals purtrets ch’èn vegnids tradids.
Prestaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Haydn vala tradiziunalmain sco ‹bab› da la sinfonia classica e dal quartet d’instruments ad artg; daspera è el er stà in renovatur da las sonatas da clavazin e dals trios da clavazin. Cumbain che auters cumponists da la classica tempriva giogan medemamain in’impurtanta rolla sin quests champs – per exempel Carl Philipp Emanuel Bach tar la sonata da clavazin u Johann Christian Bach e Leopold Mozart tar la sinfonia – vegn l’influenza da Haydn giuditgada sco decisiva.
Daspera ha Haydn attribuì al svilup da la furma da la sonata d’in schema simpel, che derivava da la ‹Sonata bipartita›, ad ina furma d’expressiun musicala subtila e flexibla. Haydn ha er inventà la varianta da la sonata en furma da rondo che cumpiglia dus temas ed el è stà l’emprim impurtant cumponist ch’ha integrà la fuga ed elements da cuntrapunct en la furma classica.
Structura da sia musica[modifitgar | modifitgar il code]
In tratg caracteristic central da la musica da Haydn è il svilup da grondas structuras or da fitg pitschens e simpels motivs musicals. Formalmain è la musica savens vaira concentrada, uschia ch’ils impurtants eveniments musicals entaifer ina part pon sa rasar ora relativamain svelt.
Bleras ovras da Haydn èn structuradas tenor la furma da cumposiziun da la sonata, cumbain cun intginas atgnadads en congual cun Mozart e Beethoven. En l’exposiziun dal tema desista Haydn savens d’utilisar in ‹segund tema› cuntrastant sin il stgalim da la dominanta; enstagl repeta el il tema da l’entschatta u variescha quel. En la reprisa mida el savens la successiun dals temas en cumparegliaziun cun l’exposiziun.
La lavur cumpositorica da Haydn ha influenzà tant Mozart sco er Beethoven. L’atgnadad da la moda da cumponer dals trais classichers viennais han furmà trais proceduras aut sviluppadas: l’accumpagnament obligat, in stil ch’è segnà da rupturas e la lavur vi da motivs e temas.
Forsa pli fitg che mintg’auter cumponist è Haydn enconuschent per ils skerzs ch’el ha plazzà en sia musica. L’exempel il pli famus è l’accord fitg dad aut che resuna andetgamain en la sinfonia nr. 94 (‹Sinfonie mit dem Paukenschlag›). Ulteriurs exempels: la finiziun fingida en ils quartets op. 33 nr. 2 ed op. 50 nr. 3 sco er l’illusiun ritmica en il trio op. 50 nr. 1.
Svilup dal stil da Haydn[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’ins persequitescha l’ovra da Haydn sur ils radund tschinquanta onns da ses operar musical (ca. 1749 fin 1802), sche pon ins constatar che ses stil daventa cuntinuadamain pli cumplex e pli subtil, confurm a l’agen svilup musical ed a l’inspiraziun da vart da ses collegas. Ins po differenziar intgins terms decisivs en l’evoluziun dal stil musical da Haydn:
Vers la fin dals onns 1760 ed a l’entschatta dals onns 1770 ha Haydn scrit ovras che sa laschan attribuir al Sturm und Drang. Quellas èn segnadas d’ina lingua musicala passiunada e d’armonias ristgadas. Anton Reicha, ch’ha enconuschì persunalmain il cumponist, ha scrit il 1814 che Haydn haja alura revedì da rudent ses stil cumpositoric:
«Haydn è trasor sa furmà vinavant en ses art. (...) Suenter avair scrit gia bleras ovras, è el s’approfundà cun 40 onns cumplettamain da nov en la tecnica da cumposiziun, per pudair consolidar sias abilitads correspundentas e per chapir meglier ils secrets da quest art.»[7]
La gronda part da las sinfonias cun ils numers tranter 35 e ca. 55 èn segnadas da questa fasa d’occupaziun intensiva cun ils divers aspects da la cumposiziun. Tranter auter è Haydn sa deditgà a studis da la cuntrapunctica ed ha experimentà cun scriver fugas. Questas ultimas stattan però en la tradiziun viennaisa d’origin talian (Johann Joseph Fux) e main en quella da las ovras da fuga da Johann Sebastian Bach, sco quai ch’i resulta per exempel da las parts finalas dals sis quartets d’artgists (‹Sonnenquartette›) op. 20 dal 1772.
L’onn 1781 ha Haydn publitgà sis quartets d’artgists op. 33 cun annunziar a sia clientella che quels sajan scrits «a moda dal tuttafatg nova, speziala». Charles Rosen ha constatà ch’i na sa tracta tar quest avis tuttavia betg mo d’ina strategia da vendita. El renda attent ad in’entira retscha d’impurtantas innovaziuns en il stil da Haydn che cumparan en quests quartets. Tranter auter è quai la moda fluida da frasar, en la quala mintga motiv resorta senz’interrupziun dal precedent, plinavant la disa da laschar sa sviluppar material accumpagnant a material melodic e la finala il ‹cuntrapunct classic›, en il qual mintga part dals instruments mantegna si’atgna integritad (quai che correspunda al proceder che Beethoven dueva numnar ‹accumpagnament obligat›). Questas atgnadads caracteriseschan er il grond dumber da quartets che Haydn ha scrit suenter op. 33.
A partir dal 1781/1782 è Haydn sa barattà intensivamain cun Mozart areguard dumondas musicalas. Omadus han renconuschì in l’auter sco maisters equivalents, han fatg amicizia ed han emprendì in da l’auter. En la scienza da musica discurr’ins perquai tar Haydn er d’ina perioda avant Mozart e d’ina suenter Mozart. In contemporan pli passà che Haydn ha renconuschì sco impurtanta influenza per si’ovra è stà Carl Philipp Emanuel Bach, il segund figl da Johann Sebastian Bach.
En il decurs dals onns 1790 ha Haydn alura sviluppà – animà da ses viadis en l’Engalterra – ina moda da cumponer che Rosen numna ses ‹stil popular›. Quel è stà segnà da cumposiziuns ch’han gì in immens success, ma che possedan tuttina ina structura musicala erudita e rigurusa. In impurtant element dal stil popular ha furmà l’utilisaziun frequenta da material folcloristic austriac u croat (resp. per part er da material pseudofolcloristic). Haydn è sa stentà d’integrar tal material en lieus adattads, uschia per exempel a la fin d’exposiziuns da sonatas u sco tema d’avertura da parts finalas. En quests lieus serva il material folcloristic sco element da stabilitad che gida a francar la structura pli gronda. Il stil popular da Haydn marchescha praticamain tut sias ovras tardivas, per exempel las dudesch sinfonias da Londra, ils quartets tardivs e trios da clavazin sco er ils dus ultims oratoris.
Onuraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Onuraziuns persunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Anc durant ses temp da vita ha Joseph Haydn retschet numerusas onuraziuns. Il 1798 è el daventà commember da l’Academia roiala da la Svezia, il 1803 ha el retschet la Medaglia dal Salvader da la citad da Vienna ed il 1804 è el daventà burgais d’onur da quella. Il 1805 è Haydn vegnì clamà al Conservatoire a Paris ed il 1808 è el daventà commember d’onur da la Societad filarmonica a Son Petersburg.
Onuraziuns postumas[modifitgar | modifitgar il code]
Edifizis che sa refereschan a Joseph Haydn èn la Chasa natala da Haydn a Rohrau sco er la Baselgia da Haydn, la Chasa da Haydn e la Chasetta da Haydn ad Eisenstadt.
En onur da Haydn èn vegnids erigids numerus monuments ed installadas tavlas commemorativas. Ultra da quai èn vegnidas numnadas plazzas e vias suenter el, tranter auter il 1862 la ‹Haydngasse› a Vienna.
Il purtret da Haydn è cumparì sin pliras munaidas e bancnotas da l’Austria (schilling dal 1950, munaida da 5 euro actuala) sco er sin diversas marcas postalas.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
Ina glista cumplessiva da las ovras da Joseph Haydn ch’èn enconuschentas ha realisà Anthony van Hoboken. A numers d’ovras che sa refereschan a questa glista vegn messa ordavant l’abreviaziun ‹Hob.›.
Ovras per orchester[modifitgar | modifitgar il code]
- Tenor savida odierna 107 sinfonias, per exempel Die Uhr, Sinfonie mit dem Paukenschlag, Der Abschied
- 1 Sinfonia Concertante per violina, cello, oboa e fagot
- Versiun orchestrala da Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze
Operas[modifitgar | modifitgar il code]
24 operas, tranter auter:
- Acide e Galatea (1762, Hob. XXVIII:1); libret da Giovanni Ambrogio Migliavacca tenor La Galatea da Pietro Metastasio
- La canterina (1766, Hob. XXVIII:2)
- Lo speziale (Der Apotheker) (1768, Hob. XXVIII:3)
- Le pescatrici (Die Fischerinnen) (1769, Hob. XXVIII:4)
- L’infedeltà delusa (Die vereitelte Untreue) (1773, Hob. XXVIII:5)
- L’incontro improvviso (Die unverhoffte Zusammenkunft) (1775, Hob. XXVIII:6)
- Il mondo della luna (Die Welt auf dem Monde) (1777, Hob. XXVIII:7)
- La vera constanza (1777/78, Hob. XXVIII:8)
- L’isola disabitata (1779, Hob. XXVIII:9)
- La fedeltà premiata (Die belohnte Treue) (1780, Hob. XXVIII:10)
- Orlando paladino (Der Ritter Roland) (1782, Hob. XXVIII:11)
- Armida (1784, Hob. XXVIII:12)
- L’anima del filosofo, ossia Orfeo ed Euridice (1791, Hob. XVIII:13)
Messas[modifitgar | modifitgar il code]
14 messas:
- Missa brevis (~1750, Hob. XXII:1)
- Missa Sunt bona mixta malis (1768, Hob. XXII:2)
- Missa Rorate coeli desuper (~ 1750, Hob. XXII:3)
- Missa in honorem Beatissimae Virginis Mariae, Grosse Orgelsolomesse (1770, Hob. XXII:4)
- Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae, Cäcilienmesse (1766, Hob. XXII:5)
- Missa Sancti Nicolai, Nikolaimesse (1772, Hob. XXII:6)
- Missa brevis Sancti Johannis de Deo, Kleine Orgelsolomesse (~1778, Hob. XXII:7)
- Missa Cellensis, Mariazellermesse (1782, Hob. XXII:8)
- Missa in tempore belli, Paukenmesse (1796, Hob. XXII:9)
- Missa Sancti Bernardi de Offida, Heiligmesse (1796, Hob. XXII:10)
- Missa in angustiis, Nelsonmesse (1798, Hob. XXII:11)
- Theresienmesse (1799, Hob. XXII:12)
- Schöpfungsmesse (1801, Hob. XXII:13)
- Harmoniemesse (1802, Hob. XXII:14)
Oratoris[modifitgar | modifitgar il code]
3 oratoris sacrals:
- Il ritorno di Tobia (1775)
- Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze (versiun sco oratori dal 1796)
- Die Schöpfung (1798)
1 oratori profan:
- Die Jahreszeiten (1801)
Concerts solistics[modifitgar | modifitgar il code]
- 3 concerts per corns
- 6 concerts d’orgla
- 11 concerts per instruments a tastas (clavazin resp. orgla), dals quals intgins na valan betg sco autentics
- 5 concerts per lira
- 4 concerts per bariton
- 1 concert per trumbetta
- 4 concerts da violina
- 2 concerts da cello che derivan senza dubi da Haydn (tar 7 ulteriurs n’è quai betg dal tuttafatg segir):
- Cellokonzert in C-Dur (Hob. VIIb:1)
- Cellokonzert in D-Dur (Hob. VIIb:2)
Musica da chombra[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter auter:
- 68 quartets d’instruments ad artg, per exempel Quintenquartett, Kaiserquartett, Lerchenquartett, Vogelquartett e Sonnenaufgangsquartett
- 46 trios da clavazin
- 21 trios d’artgists
- 126 trios da bariton
Musica da clavazin[modifitgar | modifitgar il code]
- 52 sonatas da clavazin
- Tocs per clavazin, cappricios e variaziuns per clavazin
Ovras vocalas[modifitgar | modifitgar il code]
- Motettas e cantatas
- Chanzuns per diversas furmaziuns
- Numerusas elavuraziuns da chanzuns popularas da la Scozia e da la Valisa
- ↑ Dexter Edge: New Sources for Haydn’s Early Biography, referat a Montréal dals 7 da november 1993 (cf. The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Londra 2001, tom 11, p. 265).
- ↑ Michael Lorenz: Joseph Haydn’s Real Wife, Vienna 2014.
- ↑ Hans-Urs Wili: Joseph Haydn: Stabat mater und La passione, PDF dals 9 da matg 2009.
- ↑ Jürgen Holtorf: Die Logen der Freimaurer, Nikol Verlags GmbH, Hamburg s.a., ISBN 3-930656-58-2 p. 145.
- ↑ Notizia areguard la mort da Haydn en la Wiener Zeitung dals 7 da zercladur 1809, p. 1.
- ↑ Otto Biba: Joseph Haydn: Kunst-Freund. En: Musikblätter der Wiener Philharmoniker (2009) nr. 9, p. 340–343.
- ↑ Tenor Mark Evan Bonds: Haydns cours complet de la composition and the Sturm und Drang, en: W. Dean Sutcliffe: Haydn Studies, Cambridge 1998, p. 152–176.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Albert Christoph Dies: Biografische Nachrichten von Joseph Haydn. Vienna: Camesinaische Buchhandlung, 1810.
- Georg August Griesinger: Biographische Notizen über Joseph Haydn, Lipsia 1810.
- Georg August Griesinger: «Eben komme ich von Haydn...» Georg August Griesingers Korrespondenz mit Joseph Haydns Verleger Breitkopf & Härtel 1799–1819. Edì e commentà dad Otto Biba. Atlantis, Turitg 1987, ISBN 3-254-00130-3.
- Willi Reich: Joseph Haydn. Leben, Briefe, Schaffen. Lucerna 1946.
- H.C. Robbins Landon (ed.): The Collected Correspondence and London Notebooks of Joseph Haydn. Londra 1959.
- Dénes Bartha und László Somfai: Haydn als Opernkapellmeister. Budapest 1960.
- Dénes Bartha: Joseph Haydn, Gesammelte Briefe und Aufzeichnungen. Kassel e.a.: Bärenreiter 1965.
- Heinrich Eduard Jacob: Joseph Haydn. Seine Kunst, seine Zeit, sein Ruhm. Hamburg 1952 – reediziun Hamburg: Rowohlt 1977, ISBN 3-499-14142-6.
- Joseph Haydn in seiner Zeit. Catalog d’exposiziun. Eisenstadt 1982.
- Jens Peter Larsen e Georg Feder: Haydn. Metzler, Stuttgart/Weimar 1994.
- Harald Haslmayr: Joseph Haydn. Sein Werk – sein Leben. Vienna 1999.
- Ludwig Finscher: Joseph Haydn und seine Zeit. Laaber 2000, ISBN 978-3-921518-94-6.
- Hansjürgen Schaefer: Joseph Haydn – Leben und Werk, ein Konzertbuch. Berlin 2000, ISBN 3-932529-65-0.
- Bernhard Waritschlager: Die Opera seria bei Joseph Haydn. Schneider. Tutzing 2005, ISBN 3-7952-1192-1.
- Hans-Josef Irmen: Joseph Haydn – Leben und Werk. Cologna 2007, ISBN 978-3-412-20020-6.
- Ulrike Strauss: Das Orchester Joseph Haydns – Ein Komponist und seine wegweisenden Neuerungen. Herbert Uzt, Minca 2009, ISBN 978-3-8316-0832-4.
- Giuseppe Carpani: Haydn – Sein Leben. Edì e translatà da Johanna Fürstauer. Residenz-Verlag, St. Pölten 2009, ISBN 978-3-7017-3105-3.
- Sebastian Urmoneit (ed.): Joseph Haydn (1732–1809). Weidler, Berlin 2009, ISBN 978-3-89693-269-3.
- David Wyn Jones: The life of Haydn. Cambridge Univ. Press, Cambridge e.a. 2009, ISBN 978-0-521-89574-3.
- Arnold Werner-Jensen: Joseph Haydn. C.H. Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-56268-6.
- Armin Raab, Christine Siegert e Wolfram Steinbeck (ed.): Das Haydn-Lexikon. Laaber, Laaber 2010, ISBN 978-3-89007-557-0.
- Klaus Martin Kopitz: «Immer noch leuchtet der verklärte Haydn mir vor» – Plädoyer für eine Sammlung aller zeitgenössischen Aussagen über den Komponisten nebst einer kleinen Auslese unbekannter oder bislang nur unvollständig bekannter Quellen. En: Christoph Dohr (ed.): Almanach für Musik. Dohr, Cologna 2011, p. 65–118. ISBN 978-3-936655-79-7.
- Bernhard A. Macek: Haydn, Mozart und die Großfürstin. Eine Studie zur Uraufführung der ‹Russischen Quartette› op. 33 in den Kaiserappartements der Wiener Hofburg. Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsgesellschaft, Vienna 2012, ISBN 3-901568-72-7.
- Frank Huss: Joseph Haydn. Das unterschätzte Genie. Vienna: Hollitzer Wissenschaftsverlag, 2013, ISBN 978-3-99012-110-8.
Cudeschs auditivs[modifitgar | modifitgar il code]
- Lutz Görner: Joseph Haydn. Sein Leben, seine Musik. 3 CDs mit viel Musik nach der Biografie von Hans-Josef Irmen. KKM Weimar 2008, ISBN 978-3-89816-285-2.


text:
Pader Alexander Lozza (1880-1953), legendar en blers reguards, era tranter auter in chatschader passiunà. Gist uschè sco la preda u la trofea tschertgava e giudeva el l’experientscha intensiva da la natira en ses Surmeir. Pader Lozza ha manà in diari davart sias excursiuns e scrit era poesias davart la chatscha. L’emissiun porta muments biografics ed era prelecziuns ord il diari e da poesias.
Participants: Franz Capeder, Peder Antona Baltermia
Redacziun: Antonia Sonder
Radioscola 4-8-1975
Numer d’archiv: 2162
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Tisi
La tisi (anca tubercolosi o etisgia) a l'è 'na malattia infettiva dovuda ai Mycobacterium tuberculosis, che la tacca de solit i polmon ma la pò taccà anca di alter orghen. La se trasmett prevalentement cont i gott de la toss secca e finna a la mità del secol quell de 20 a l'era 'n malagn assee fort e invalidant, finna a deventà mortal, menter incoeu in di Pajes pussee desviluppaa a l'è curabel.
Se stima che 1/3 de la popolazion del mond la gh'abia el batteri in del sò corp e la gh'è 'na noeuva infezion ogni segond e 1/10 di contagiaa desviluppen el malagn attiv, che 'l coppa la mità de quej che 'l gh'hann, soratutt in di Pajes in via de desvilupp, indova che 'l gira fiss anca l'AIDS.


text:
Sco ch'i ha num vinavant haja la banca schon fatg quint cun uschè il bun resultat. Ina surpraisa na saja quai betg. La banca accentuescha che lur gudogn dependia dal svilup al martgà d'aur, da devisas e da chapital.
Cun l'aur ha la banca fatg in gudogn da var 0,9 milliardas francs. Quai cun quai che la valur da l'aur è s'augmentà levamain. Pel mument ha la banca reservas d'aur cun ina valur da 43,1 milliardas francs.
Il martgà d'aczias sa saja en l'emprim quartal sa quietà ferm. Er l'index da las aczias svizras SMI ha fatg in plus da bunamain 12%.
RR novitads 08:30


text:
Tomáš Garrigue Masaryk
Tomáš Garrigue Masaryk (IPA: [ˈtomaːʃ ˈɡarɪk ˈmasarɪk], Hodonín, 7 de marz 1850 – Lány, 14 settember 1937) a l'è staa on sociolegh, filòsof e politegh cecoslovacch, fondator de la Cecoslovacchia e sò president dal 1918 al 1935, succeduu poeu del Edvard Beneš
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Masaryk el nass in Moravia, a l'epoca in l'Imperi Austro-Ungarich, de mader coeuga e pader cocchiee. De giovin a l'è avviaa a l'attività de ferree, ma el studia a l'università e in del 1879 a l'è abilitaa a insegnà, cont ona tesi in sul suicidi. In del 1882 a l'è ciamaa per insegnà a Praga e 'l se impegna in la filologia ceca e per l'istruzion del popol.
In del 1878 l'ha maridaa l'ugonotta americana Charlotte Garrigue e 'l toeu el sò cognomm, in l'ambit de la soa battaglia per l'emancipazion di donn.
Politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1900 el fonda el Partii Popolar Cecch e l'è elegiuu al Parlament de Vienna anca cont i vot di socialdemocratich. Cont el s'cioppà de la guerra el va a l'ester e 'l spantega in del mond i idej del cecoslovacchism, finna a incontrà el President di Stat Unii Woodrow Wilson, gran fautor de l'autodeterminazion. El 14 de november 1918 a l'è elegiuu President de la Cecoslovacchia e a l'è reconfermaa in del 1920, 1927 e 1934. In del 1935 el se dimett per motiv de salut e 'l da el post a Beneš, sò alev.
Onoreficenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- François Fejtö, Requiem per un impero defunto.