text:
La storia dla Raiffeisen tla Val Badia pëia ia tl ann 1889 olache al é gnü istituì a Rina la pröma Cassa Raiffeisen de Südtirol sön iniziativa dl curat Ojöp Dasser da Peraforada.
L’idea scëmpla dl auto-aiüt promoiüda da Friedrich Wilhelm Raiffeisen tres la cooperaziun â le fin de superè la meseria tl spirit de solidarité y rové insciö al progrès sozial y economich a bëgn de düc', pian ia dal dit „düc' por un, un por düc'.
Ojöp Dasser ê en prou plëgn de iniziatives nöies che ciarâ dër inant tl tëmp y insciö él gnü a s‘l dé che ai 29 d’agost dl 1889 é gnüda metüda sö la cassa Raiffeisen da Rina tla ostarìa dl Cargà. De setëmber vëgnel tignì tla calonia a Rina la pröma reunin dla cassa y ai 9 d‘otober 1889 él gnü registrè la cassa Raiffeisen da Rina sciöche pröma cassa Raiffeisen te nosta provinzia.
Schöche pröm presidënt él gnü lité Ojep Vantsch, paur da Runch. La sënta dla cassa ê la calonia che ê daverta la domënia danmisdé dales 10 inant. An â metü man cun 20 mëmbri y an ê rová a 50. La cassa â bindebo de movimën? y jô bun inant, ara ê ince de indicaziun por les atres casses dla provinzia gnüdes costituides dedo. La cassa à laurè 54 agn alalungia por le bëgn dl paisc y man man é gnüdes pormez ince d’atres casses, pian ia da chëra da Antermëia l’ann 1890.
L’ann 1891 nascel la cassa Raiffeisen de La Plì-Al Plan cun sënta a La Plì. Le pröm presidënt ê Jep Trebo de Bolser. L’ inciaria de cassier y scrivan ê gnüda suratuta da Jepele Frontull. Le medemo dé co chëra da La Plì-Al Plan, ma val’ora plü tert, vëgnel ince portada ite a Balsan la cassa Raiffeisen da La Val, presidënt ê Martin Frenes y cassier ê G. Vinatzer co ê maester a La Val. Deache les casses funziona indertöra y ai paurs ti butara por mët ia scioldi che porta spo fic' a ince chi de Badia metü sö la cassa te so paisc tl medemo ann. Preisidënt ê le curat Micurà Sottara y cassier le master Pire Vittur.
I ploans o i maestri surantolo tres indo le compit de cassier dles casses.
L’ann 1893 nascel la cassa Raiffeisen Ladinia sön iniziativa dl curat Don Bepo. I ploans da Corvara y Calfosch ê füch y flama por la cassa, un fajô le cassier y l’ater fajô pert dl consëi. Sepl Declara sen. de Michìl é ste le pröm presidënt. La cassa à dagnora albü la sënta a Calfosch, pormò do la fujiun é Corvara deventè zënter dla Raiffeisen de döta la valada olach’al é ince la direziun.
Le degan en ponsiun Ujöp Pitscheider à tut la iniziativa da mëte sö la cassa a Lungiarü l’ann 1903. Al é stè de gran dificoltês y de merz dl 1937 era gnüda licuidada.
A San Martin é la cassa impormò gnüda metüda sö do la pröma vera l’ann 1922 cun le maester Tone Gasser presidënt y Pire Vantsch pröm cassier.
Les banches funzionâ bun y la jënt ê contënta. I paurs s’imprestâ scioldi da cumprè armënc', da dortorè sö la majun, dainré da fa sö valch de nü. La cassa instëssa ti imprestâ a jënt massaries y mascinns da paur por na picia soma. Plü tert imprestara ince fora scioldi da fà sö ciases da tó foresc'. Gonot â les casses ince en magazinn dla roba: la cassa cumprâ ite cotan de roba por i mëmbri: zücher, riji, cafè, jafa. An ciara da se daidè un cun l’ater y rové spo al begnëster por düc'.
Le banches dla Val Badia metö ince sciodite d’atrs banches y al é ste de gran imprestades de scioldi por la vera (Kriegsanleihe). Le gran patriotism da laôta ti a costè a nosta jënt tröc' de sü sparagns y tröc' é rovà a chësta moda tla meseria. Tartan les veres a les casses pordü tröpes de sües deponüdes. Por gauja dla vera, dl opziun, dl rejim fascist y dla crisa economica à les casses passè de ri tëmps y chëres da Rina, La Plì-Al Plan, Lungiarü y Antermëia é gnüdes licuidades. Do la vera era jüda söpert y al a metü man da crësce le turism y le bëgnester tla valada.
En vare dezisif é stada la fujiun dl ann 1972, olache la cassa Ladinia, Badia, La Val y San Martin, se a metü adöm por tignì bot y afrontè damì la concorënza. Le consëi d’aministraziun vëgn formè da 11 porsones . Vigni comun olach’al é na portina, messâ ester rapresentè da 2 aconsiadus. Sciöche presidënt é gnü lite Alfons Pezzei, che le fej cun dediziun ince ciamò aldedaincö.
Dl 1973 vëgnel daurì a Corvara na portina tla ciasa Edith y tla ciasa Juve na portina da ingiamié. Dal 1977 é chësta ciasa gnüda cumprada, trata jö y fata sö da nü; ai 30 d’aurì dal 1978 era gnüda inaugurada y dal 1984 modernisada daite; ince la portina da engiamié é rovada te chësta ciasa. Spo suns rovà al ampliamënt dl ann passè che podun encö inauguré.
La cassa Raiffeisen se a porvè da laorè tres damì y s’à slarié fora ince tea tri paîsc, man man é rovades pormez la portina d’Al Plan (1976), chëra de Reba (1991), da La Ila (1992) y inultima chëra de Pidrô l’ann 1993. En valgönes portines é spo gnüdes ampliades o a ciafè na ciasa nöia te chisc ultimi agn.
Por jì bun inant mëss la cassa tres ciarè da se perfezionè y da odëi danfora, da se istruì y da ester ajornada söl ciamp finanziar.
Insciö ciafa vigni portina n terminal dl 1983 y an ti sorandëia ince le sorvisc de val tesoreria, pian ia da chëra por la direziun dla scora elementara dal 1977.
I prinzips de solidarité/sussidiarité de F.W. Raiffeisen vél incö tanbëgn co en laota, ma cun le tigní adöm y le se daidé un cun l’ater él ste meso da arjunje le bëgnester te nosta valada. Tl esecuziun de süa ativité se tëgn la banca ai prinzips cooperatifs dla reziprozité zënza fins de speculaziun. So fin é chël de favorì i mëmbri y la comunité locala ti afars bancars y tles prestaziuns bancares de sorvisc, de miorè sües condiziuns morales, culturales y economiches y de promöie le svilup dla cooperativité y l'educaziun al sparagn y ala previdënza.
Nosta banca é liada al post y laora prevalentemënter cun i mëmbri pur promöie la comunité locala y fornì credic' pur l’economia locala crean ensciö bëgnester y ütl.
La cassa Raiffeisen é dagnora daverta ai bujëgns dles uniuns y istituziuns, vigni ann n’èl engöm che ciafa contribu? y sponsorisaziuns, basta ponsè ales scores, uniuns dl sport, stödafüch, musighes, yii.
Sce an confrontëia le retrat dal valada da laota cun chël da encö, spo odunse tler ci früc' che la colauraziun y la forza de comunité à portè te chësc tëmp. Döt chësc ne foss bunamënter nia stè meso, sce al ne foss laota nia gnü metü sö la cassa Raiffeisen y sce nüsc vedli n’ess laurè un gran spirit de solidarité y de altruism por le bëgn de so paisc y dal comunité.
Do 125 agn de buna colaboraziun él gnü le momënt de festejé, de recorè y punsè dô che chësc é ma ste meso deache an à tigní adöm y se à daidé fora, alado dl moto „düc' por un, un por düc'“.


c: text/html

text:
Per l'emprima giada ha ella examinà las finamiras da furmaziun che la Conferenza ha fixà il 2011 en las spartas matematica e lingua. Las examinaziuns han ins fatg tar passa 20'000 scolaras e scolars.
Cuntrari al studi da Pisa il 2015, nua che scolaras e scolars svizzers eran en il rom matematica a la testa en l'Europa, na datti questa giada be pauc laud. Sulet trais da tschintg giuvenils cuntanschan las cumpetenzas fundamentalas. Las differenzas tranter ils chantuns èn considerablas. A la cua da la rangaziun da matematica èn ils scolars dal chantun Basilea-Citad nua che be 43% da tut ils scolars cuntanschan las finamiras. Ils megliers quintists èn quels dal chantun Friburg cun 83%. Il Grischun è levet sur la media svizra cun 64%.
Cumpetenzas linguisticas èn meglras
Tar las linguas èn las cumpetenzas dals scolars en general bunas. Là ha il studi examinà la savida en la lingua da scola ed en l'emprima lingua estra a la fin da la scola primara. 90% da las scolaras e dals scolars san leger bain en la lingua da scola. Il meglier legian er qua ils scolars dal chantun Friburg, a la cua èn quels da Glaruna. Il Grischun è cun 93% sur la media svizra. L'ortografia damognan en media tranter 80 - 89% da las scolaras e dals scolars e medemas cifras datti cun chapir quai ch'ils uffants audan (tadlar e chapir). Main bain è la cumpetenza da chapir quai che vegn legì (leger e chapir).
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Las plaivs dal Vallais e las hostias indigenas
- Dumengia, 23.4.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 23.4.2017, 12:45, RTR
La claustra cisterziensa da Collombey en il Vallais producescha onn per onn var 1,5 milliuns hostias – tut lavur a maun. Ina hostia pitschna custa 7 raps – ina hostia gronda per ils sacerdots custa 21 raps. Ma, l'ultim temp percorschan las claustras vallesanas la pressiun dal pretsch da las hostias.
Hostias da la Pologna èn per exempel diesch giadas pli bunmartgadas. Pervi da quai ha la diocesa da Sion uss scrit a tut las plaivs ina recumandaziun: ellas duessan puspè consumar dapli hostias indigenas.


text:
«Carmen» la dunna ord la fantasia dals umans: ina figura fascinanta, ina Famme Fatale. A Sursaissa giugada e chantada da Flaka Goranci. Chatta la chantadura ha Gion Gieri Tuor gia igl october tar l’audiziun a Turitg.
Sco Tuor ha sincerà agen els gì la schelta dad almain otg dunnas. E tuttas fissian stadas ablas da surpigliar la rolla.
Il livel è stà fitg auts. Jau hai gì, co lessan ins dir.... – die Qual der Wahl.
Chor Opera viva
Questa giada è il chor da l'Opera uschè grond sco anc mai, dapi il cumenzament da las producziuns il 2006: 55 persunas chantan per l'opera. Quest onn han era dapli persunas d’ordaifer s’annunzià per chantar. Il coc saja dentant restà il medem.
RR actualitad 11:00


text:
Il fanadur 2018 eran 929 persunas senza lavur en il chantun Grischun. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 0,8%. Cumpareglià cun il zercladur è il dumber da dischoccupads sa reducì per 200. Quai communitgescha l'Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun.
Dals 929 dischoccupads eran 436 dunnas e 493 umens. Ils pli blers dischoccupads han nudà la gastronomia, il commerzi en detagl e l'industria da construcziun.
Il fanadur 2018 ha in'interpresa cun 164 collavuraturs introducì lavur curta. Il mais precedent eran quai anc duas interpresas cun 210 collavuraturs.
Er damain dischoccupads en Svizra
Il martgà da lavur en Svizra è restà stabil. La quota da dischoccupaziun è stada il fanadur tar 2,4% – tuttina sco il matg. En l'entira Svizra è il dumber da dischoccupads sa reducì levet da 106'579 sin 106'502.
Il fanadur avant in onn muntava la quota da dischoccupaziun anc a 3,0%. Quai communitgescha il Secretariat da stadi per l'economia (SECO).
RR novitads 08:00


text:
L'onn 2006 è Anita Gadola (39) sa decidida da prender la valisch, laschar ina part da sia vita enavos ed ir tar il Circolino Pipistrello. In circus, che ha fin oz la filosofia da far circus cun e per la glieud. Uschia vegn il circus engaschà da differentas scolas, fatschentas ed instituziuns socialas per emnas da project.
Dus onns tar il Circolino Pipistrello
Durant ils dus onns en il circus ha Anita Gadola emprendì dad esser curaschusa ed empruvar ora novas chaussas. Uschia ha ella emprendì da sunar differents instruments, da bajegiar si ina tenda, far acrobatica en ils auts e lavurar ensemen cun creschids ed uffants. Ma era il viver sin pitschen spazi è stà ina experientscha enritganta per Anita Gadola:
En il circus emprendan ins ch’i na va betg per urden materialistic mabain per il carstgaun e per las amicizias.
Ina vita sco clownessa ordaifer il circus
Tar mintga circus datti artists, animals e natiralmain era ina clownessa u in clown. I dat dentant era clowns, che na fan betg part d'in circus.
Uschia per exempel Maria Dunst (42). Ella è oriundamain da l'Austria e viva uss ensemen cun ses um, ch'è medemamain clown da professiun, a Sagogn. Plinavant è ella adina puspè sin tribuna sco clownessa. La vita da clown en il circus, emna per emna en la manescha, ha dentant mai propi tschiffà ella:
Il circus cun tut ses «blingbling» n'ha mai attratg mai.
Ozendi dat ella differents curs da pedagogia da circus; quai è quai ch'ella fa il pli gugent. Acrobatica, schonglar e clownaria (tipics «slapsticks» sco reagir sin ina schleppa enturn las ureglias, u co ruclar realistic) fan part da quai ch'ella mussa.
Ord l'archiv:
RR actualitads 07:00


text:
2ª partida de campionat - Tasten
La Val se bat bun mo stënta a segné y recuperé le gol scinché.
Tla secunda partida de campionat incunta i ladins la scuadra da Tasten. A chisc ti bastel en gol sú por la devënta, deperpo che La Val süga tröp dan porta aversara mo é püch dezisifs pro les contlujuns.
Bele ti prüms menüc de jüch manacia la formaziun ladina de jí in vantaje, Max se fej lerch da na pert y fej pié ia la trata cuntra porta che vëgn deviada dal verdaporta, Franz tla dërta posiziun pro ciamó de ciamp sön le pé lunch mo le un dl Tasten se destira ciamó n iade a paré.
I ladins anuzëia bun les ripartënzes por arjigné ca de beles crossades amez, chëstes indere intres massa lunges. Fora de n sarëgn, plö avisa al 19^ pëia ia na trata arlungiada dala defenjiun pustra, le defensur da La Val pro de antizipé le curan che ti sciampa indere sot le pé fora y ti röia bel avisa al’atacant sön le pé che à ma plö bria de tra cuntra porta a fa balé la rëi por le 1 a 0. Le Tasten ciafa insciö coraje y se fej prigorusc sön les situaziuns standard, chilò mëss le portier Sepl se destrà plö iadi a desfanté le palé. La Val pro inant a chirì le pêr dan le pröm tëmp sënza ti ester.
Le pröm temp se stlüj jö sön le resultat de 1 a 0 por le Tasten.
Atira dal mëteman dla secunda pert pëia ia Max y preparëia amez por l’atacant Micky che pro la trata, indere massa debla y röia insciö de püch dlungia porta ia. Püch do, al 55^ abina la trata de Max la stangia de porta. Al 65^ se fej le Tasten prigorusc sön puniziun dal limit. La trata de prezijiun vëgn delota cun na gran parada de Sepl te ciantun. Le tëmp por recuperé le svantaje se fej tres plö cürt mo al gareta ciamó de gran ocajiuns. Al 75^ se fej lerch Michele da na pert jö y pro la trata sön le pé lunch de porta, le curan indere ti fej le pulan ala stangia. Püc menüc ala fin é Alex E. che à sön le pé l’ocajiun de avalié le resultat: sú dan le portier pro chësc le palonët che ne ti gareta indere nia y röia dlungia ia. Cun chësta ultima ocajiun fej l’arbiter ruvé la partida. Sce an ciara l’andament dl jüch, foss sté le pêr plö co iüst.
Tasten – La Val 1-0
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Marco Castlunger, 4. Christian Dapoz, 5. Christian Terza (dal 45^ Michele Campei), 6. Max Nagler (dal 87^ Felix Nagler), 7. Franz Tolpeit, 8. Daniel Frenes (dal 70^ Egon Frenes), 9.Micky Frenes, 10. Stefan Sottara – capitan, 11. Alex Elzenbaumer
Proscima partida: La Val süga duman sabeda dales 16:30 te ciasa cuntra le San Laurënz
Atri resultac:
U13 (La Val): La Val – Obopuschtra Jugend : 1-8
U10 (La Val): La Val – San Laurenz: 3-0


text:
Curt e concis:
- Set interpresas ston pajar chastis pervia da surpassaments da la lescha da cartel.
- L'autezza dal chasti dependa da quant fitg ch'ina interpresa ha cuntrafatg a la lescha.
- La Societad grischuna dals impressaris constructurs n'è bain betg stada involvida cun las lavurs a moda directa. Ella ha dentant organisà las presesidas, nua ch'ina part dals surpassaments èn vegnids fixads.
- Perquai sto la Societad sa participar als custs dal proceder.
En l'Engiadina han firmas da construcziun manipulà sur onns ils pretschs da lavurs en la construcziun bassa ed auta entras cunvegnas da pretsch: 7 firmas vegnan perquai fatgas responsablas da la WEKO cun in chasti da 7,5 milliuns francs. Las lavurs pertutgadas dals cartels han ina valita da plirs tschient enfin plirs milliuns francs.
Pertutgadas da las sancziuns èn:
- Foffa Conrad SA
- Bezzola Denoth SA
- Zeblas Bau SA
- Lazzarini SA
- Koch SA Ramosch
- Alfred Laurent SA
- René Hohenegger Sarl
L'autezza da las sancziuns dependa da quant fitg che las singulas interpresas han surpassà las leschas da cartel, da la svieuta dals davos trais onns e sch'ina interpresa è s'annunziada da sasezza u betg. Uschia ston tschertas pajar enfin 5 milliuns francs, entant ch'autras pajan be 10'000 francs.
Dir tutgan las sancziuns cunzunt la gruppa da Foffa Conrad (Foffa Conrad SA, la Bezzola Denoth SA e la Zeblas Bau SA ) cun chastis da 4,7–5,5 milliuns francs. Ed era la Lazzarini SA survegn in chasti da milliuns – l'interpresa sto quintar cun 2–2,5 milliuns francs. La Koch SA Ramosch vegn sancziunada ad ina summa cun 6 cifras (260'000–230'000) e l'Alfred Laurent SA e la René Hohenegger Sarl vegnan davent cun pli pauc che 70'000 francs.
Rolla da la Societad grischuna dals impressaris
La Societad grischuna dals impressaris è stada involvida en connex cun l'organisaziun da talas presesidas, a quellas ch'ina part da las cunvegnas illegalas èn vegnidas discurridas. Quai ha confermà la WEKO en ses rapport. Tar questas presesidas è per exempel vegnì discurrì tgi che surpiglia las lavurs ed a tge pretsch. La societad è uschia bain betg incumbensada cun ils affars manipulads, ha dentant stgaffì la basa per che las interpresas possian reparter lavurs e fixar pretschs.
Uschia na pajan els nagin chasti da sancziun. Sco organisatur da las presesidas ch'han gì lieu enfin il 2008, sto la Societad però sa participar als custs dal proceder.
Las decisiuns da la WEKO pon vegnir tratgas vinavant a la dretgira administrativa federala.
Tge è la WEKO?
La Cumissiun da concurrenza (WEKO) è responsabla per la protecziun da la concurrenza en Svizra. Sia incumbensa è da cumbatter cartels nuschaivels. Ella surveglia plinavant ch'interpresas, che domineschan il martgà, na maldovrian betg lur pussanza. Plinavant controllescha ella er la fusiun d'interpresas.
I n'è betg l'emprima giada che la branscha da construcziun grischuna vegn sancziunada da la WEKO. Gia il fanadur 2017 aveva ella scuvert cunvegnas da pretsch illegalas en la Val Müstair, ch'eran vegnidas fatgas tranter il 2004 e 2012.
RR novitads 07:30


text:
Ils 8 da schaner 2017 ha il suveran da Claustra-Serneus refusà a l'urna il preventiv per quest onn – quai cun 372 cunter 339 vuschs. La participaziun a la votaziun è stada tar 24%. Il motiv per il na saja probablamain in nov model da rendaquint, ha declerà il president communal Kurt Steck.Ils dus models, il vegl ed il nov, hajan differents princips d’amortisaziun.
En cumparegliaziun cun il deficit dal preventiv da l’onn passà haja quai uschia manà ad in pli grond deficit. Il budget dal rendaquint current na saja dentant betg sa midà a gronda moda, uschia Steck. La suprastanza communala haja entant surlavurà il preventiv. Il favrer tractia lura il cussegl communal il preventiv adattà.
Budgetada è stada ina perdita da passa 3,6 milliuns francs. Quai cunzunt pervi d’amortisaziuns ordinarias, ch'èn per 3,2 milliuns francs pli autas che quellas da l'onn passà.
Dentant ha il suveran da Claustra-Serneus decis da laschar il pe da taglia tar 90% da la taglia chantunala simpla sco fin qua.
Sco proxim vegn ins a surlavurar il preventiv e puspè suttametter als votants ed a las votantas, declera Kurt Steck. Quai duai capitar uschè svelt sco pussaivel. Ma il proxim termin - ils 12 da favrer - saja memia baud. L’auter termin fiss pir la fin da matg. Gliez è memia tard.
Senza preventiv è la vischnanca numnadamain bloccada finanzialmain. «Nus pudain far nagut senza preventiv», di Steck. Tenor la lescha davart las finanzas dastgan be vegnir fatgas expensas per l'activitad statala regulara. Questas activitads ston esser indispensablas. «Concretamain èn quai las pajas, electricitad e forsa anc la rumida da naiv ed uschiglio nagut.»
RR actualitad 17:00


text:
Busswil bei Büren
Busswil bei Büren a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.10 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1905 abitant.
El cumün de Busswil bei Büren al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büetigen, Lyss, Studen, Worben.
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Busswil bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Statistics on Swiss Municipalities
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nago Torbole
Nago Torbole (Nach endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 2 863 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 28 km², per 'na densità de 102 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arch, Rìa del Garda, Mori, Molina di Ledro, Brentonech, Malcesine (VR).
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bleras persunas pertutgadas na lavurian suenter in grev accident betg pli en lur anteriura professiun u stoppian reducir lur pensum.
Blers lain encrescher per lur professiun
Bunamain la mesadad da questas persunas mida il patrun da lavur ni po betg pli lavurar en in pensum cumplain en la professiun. Il 2016 ha la Suva serrà giu radund 4’200 cas cun ina problematica da reintroducziun. 88% da questa persunas èn vegnidas integradas cun success.
La via enavos è different lunga
Quant ditg temp ch’i giaja enfin che las persunas pertutgadas sajan puspè enavos en lur vita varieschia da paucs mais fin plirs onns, scriva la Suva. In success è sche la persuna po lavurar e sto sulet retrair maximalmain 20% da la renta d’invaliditad. Tar persunas sut 20 onns che han in accident durant la lavur dumognan 99% il pass enavos en lur professiun, scriva la Suva.
RR novitads 10:00


text:
Dal tut cuntenta n’è l’equipa da Patrick Fischer tuttina betg damai ch’ils Svizzers manavan encunter ils Slovens suenter 20 minutas cun 4:0 ed han a la fin bunamain anc dà ord maun la victoria. Dumengia saira frunta la Svizra sin la Norvegia.
Gia ils ultims dus onns ha la naziunala Svizra mintgamai stuì sajettar penaltis cunter las squadras promovidas da l'Austria e dal Kasachstan. Auter che ils ultims dus onns ha la Svizra questa giada, cunter la Slovenia, gudagnà.
Gols per ils Svizzers han sajettà
- 1:0 - Ambühl
- 2:0 - Haas
- 3:0 - Loeffel
- 4:0 - Bodenmann
Ulteriurs resultats
Gruppa A:
Slovachia - Italia 3:2 suenter prolungaziun
Lettonia - Danemarc 3:0
Germania - Svezia 2:7
Gruppa B:
Bielorussia - Tschechia 1:6
Norvegia - Frantscha 3:2
RR novitads 15:00


text:
Dòra Baltea
La Dòra Baltea (Duria Maior ò Duria Bautica in Latin; Dora Baltea in Italian; Dòira in Piemontes; Doire Baltée in Frances; Douère ò Jouère in Arpitan) a l'è on fiumm italian longh circa 160 chilòmeter. L'è 'l quint affluent pussee important del Pò, dòpo el Tisin, l'Adda, l'Òli e 'l Taner. El nòmm latin Bautica el vegn de on sò affluent, el riaa valdostan Buthier (latin: Bauticum).
El corsModifica
La Dòra Baltea la nass sòtta el Mont Bianch, de l'union, arent a la frazion de Courmayeur ciamada Entrèves, de duu riaa, var a dì la Dòra de Veny (nassuda del giazzee del Miage, in Val Veny) e la Dòra de Ferret (nassuda del giazzee del Pré de Bar, in Val Ferret).
El fiumm l'è giamò pien de aqui a Morgex e La Salle, e 'l se impieniss anmò grazie ai vari riaa che ghe vann dent: la Dòra de Valgrisenche, la Dòra de Rhêmes, el Savara e 'l Cogne.
De chì poeu la traversa la banda a sud de Aòsta e 'l ciappa de mancina el Buthier. Sortida de la Val d'Aòsta, la Dòra la traversa el Canaves e la passa per Ivrea. In Piemont la perd on poo di sò aqui, e la va dent al Pò arent a Cressentin, in Provincia de Vercei.
I affluentModifica
In territòri valdostan:
- Dòra de Valgrisenche, dòpo avè traversaa la Valgrisenche, arent ad Arvier.
- Dòra de Rhêmes, dòpo avè traversaa la Val de Rhêmes, la finiss in del Savara arent a Introd.
- Savara (ò Savarenche), el ven giò de la Valsavarenche e 'l confluiss arent a Introd.
- Grand Eyvia, dòpo avè traversaa la Val de Cogne, arent ad Aymavilles.
- Buthier, dòpo avè traversaa la Valpelline, arent ad Aòsta.
- Saint-Barthélemy, dòpo avè traversaa el Vallon de Saint-Barthélemy, arent a Nus.
- Marmore, dòpo vess passaa per la Valtournenche, arent a Châtillon.
- Evançon, dòpo vess passaa per la Val d'Ayas, arent a Verrès.
- Ayasse, dòpo avè bagnaa la Val de Chaporcher, arent a Bard.
- Lys, dòpo vess vegnuu giò de la Val del Lys, arent a Pont-Saint-Martin.
In territòri piemontes, l'affluent pussee important a l'è inveci la Ciusella, che la confluiss in de la Dòra arent a Strambin, dòpo avè traversaa la Valciusella.


text:
Venere (pianeta)
Venere l'è 'l segónt pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul, conden orbita quàze rotónda sö la quàla el fà 'n gir entréch entùren al Sul en 224,7 dé terèstri. El ciàpa el sò nòm de la Dea de la mitulugìa romàna de l'amùr e de la belèsa.
L'è l'ogèt natüràl piö lüminùs endel ciél de nòt, dopo de la Lüna, condena magnitüden aparènta de -4,6, e per chèsta rizù l'è cunusìt amò de l'antichità. Venere el rìa a la sò lüminusità piö fòrte póch prìma che 'l fàghe dé o póch dòpo che 'l nàghe zó 'l Sul e l'è per chèsto che de spès l'è stat ciamàt dei pòpoi antìch "Stèla de la Dé" o "Stèla de la Séra".
L'è clasificàt come 'n pianeta terèstre e 'l vé definìt come 'l pianéta zemèl de la Tèra perchè 'l g'ha 'na dimensiù e 'na màsa mìa tat diferènta. La sò atmosféra l'è furmàda perlopiö de anidride carbonica e l'è 'n bel pó piö spèsa de chèla terèstre, tat che la presiù al söl l'è 92 ólte piö àlta de chèla de la Tèra. La densità e la cumpuzisiù de l'atmosféra le créa 'n efèt sèra isé grant che i la pórta a éser el pianéta piö calt del sistema solar.
Venere l'è cuarciàt zó de 'n strat de nìgoi spès spès e che riflèt fés la lùce del Sul. I nìgoi i è furmàcc perlopiö de àcit solfòrich che l'empedés de éder diretamènte la süperfìce del de fò.
El g'ha nisü satèlite natüràl che ghe gìra entùren e gnanche 'l g'ha anèi. El camp magnétich l'è 'n bel tòch piö fiàch de chèl de la Tèra.
Paràmetri urbitài e rotasiùModifica
L'orbita de Vènere l'è quàze rotónda, la g'ha 'n ecentricità urbitàla de méno del 1% e 'na distànsa média del Sul de 108 miliù de chilòmetri. Venere l'è 'l pianéta che rìa piö derènt a la Tèra e 'n ocaziù de le cungiunsiù inferiùre, la distànsa média 'ntra Venere e la Tera l'è de presapóch 41 miliù de chilòmetri. El g'ha 'na velocità orbitàla de 35 km/s, e 'l ghe mèt 224,7 dé a fà 'n gir entréch entùren al Sul. La rotasiù de Venere entùren al sò as, che l'è mai stàda cunusìda 'nfìna a la segonda metà del sècol XX, l'è 'n diresiù contrària a chèla de quàze töcc i óter pianéti del nòst sistéma solàr (moto retrogrado cioè 'n sènso oràre). La rotasiù l'è lènta fés, difàti en dé de Vènere el düra piö o méno 243 dé terèstri e l'è piö lónga del perìot de revulusiù entùren al Sul, condena velocità a l'equatùr de apéna 6,5 km/h, e chèsto völ dì che sö Vènere el dé el düra de piö de l'an. Però per 'n oservadùr sö la superfìce de Vènere 'ntra n'alba e l'ótra pasarès apéna 117 dé terèstri perchè entàt che 'l pianéta el gìra entùren a sè stès en sènso retrògrado, el se spòsta apò a dré a l'òrbita, conden müimènt de revulusiù che và 'n sènso contràre a chèl de rotasiù. Isé el stès pónt sö la superfìce el se vé a troà endèla stèsa puzisiù en rapórt al Sul ogna 117 dé terèstri.
RiferimènccModifica
- ↑ 1,0 1,1 Basilevsky A. T. e Head J. W., The surface of Venus, in Reports on Progress in Physics, vol. 66, nº 10, 2003, pp. 1699–1734, Bibcode:2003RPPh...66.1699B, DOI:10.1088/0034-4885/66/10/R04.
- ↑ McGill G. E., Stofan E. R. e Smrekar S. E., Venus tectonics, in T. R. Watters e R. A. Schultz (a cura di), Planetary Tectonics, Cambridge University Press, 2010, pp. 81–120, ISBN 978-0-521-76573-2.


text:
SOL (nòta müsegala)
Ul sol l è la quinta nòta müsegala indala scara diatònica dal do.
La frequenza dal sol dala 4ª utava (chél che gh'è apéna da sóra dal do da mezz) l è de 392 hertz li adree.
Indala nutazziúna che la sa dupéra indi paees da lengua inglesa e tudesca, ul sol l è la nòta G.
La ciaaf da sol (o da viurìn) l è vün dii punt da riferiment dala scritüra müsegala tradizziunala e l sa dupera par segnà la pusizziún dala nòta cun l istéss nomm (sol), che la sa tröva indala segunda riga dal pentagrama. Ul simbul druvaa al sumeja al caratar G cursiif mudifegaa e abellüü indi teemp adree.
.


text:
Strupian-a
Strupiana (nom ufizial in italian: Stroppiana) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 1 249 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,1 km² e ona densità de popolaziun de 69 ab./km².
El paes el se tröva in de la bassa Pianüra Padana e 'l cunfina cun la Pruvincia de Lissandria (cumün de Vilanöva in del Munfraa).
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Strupian-a l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'ordinaziun correspundenta duai vegnir adattada per reducir anc pli fitg la concentraziun da particlas finas. Quai ha ditg Richard Ballman, schef da la secziun qualitad da l’aria tar l’Uffizi federal da l’ambient UFAM a l'agentura da novitads sda. La davosa adattaziun è succedida l'october 2015.
I saja fitg grev da reagir a curta vista sche la concentraziun da particlas haja ina valur memia auta. Situaziuns sco il schaner en il Tessin mussian ch'i saja necessari da prender ad uras mesiras. Lura aveva il chantun limità la spertadad per ils autos e scumandà a vehichels da diesel da circular.
Surpassà limita memia savens
Ina tala situaziun sco il schaner en il Tessin na saja betg extraordinari e betg alarmanta durant l’enviern. La situaziun mussia dentant, che talas stentans da reducir oxid azotic saja vinavant necessari. Quai che ha natiralmain era ina influenza è la situaziun da l’aura. Suenter lungas periodas da sitgira crescha la concentraziun.
RR actualitad 11:00


text:
I saja ina casualitad ch’i sa tracta da trais dunnas da Trun. Mo i saja normal che quai dettia ina tscherta fluctuaziun. Impurtant saja, di Adelrich Berther, ch’i na haja betg dà reclamaziuns da clients. Ed impurtant saja era ch’il servetsch per ils clients saja garantì. La Spitex Cadi n'ha betg mancanza da persunal, els hajan avunda persunal qualifitgà.
Spitex Cadi noda gudogn dad 80’000 francs
La Spitex Cadi ha gì in bun onn 2014. Il quint serra cun in gudogn da 80'000 francs. L’uniun da la Spitex Cadi dispona uss d’ina facultad (agen chapital) da mez milliun francs. Quai è vegnì ditg ier saira a la radunanza generala.
Plinavant è il deputà dal Cussegl grond René Epp da Sedrun vegnì elegì en suprastanza. El remplazza il vicepresident Beat Candinas (Surrein). Il president Adelrich Berther (Danis) e Sonja Deflorin (Mustér) èn vegnids reelegids.
Plinavant han ils preschents udì in referat da Mathias Bundi cun il tema Sana Surselva.


text:
I saja temp per dapli paja, dapli renta, dapli egualitad e dapli temp per ils umans sez – uschia l'Uniun sindicala svizra. Tenor l'Uniun sindicala sajan planisadas passa 50 occurenzas. A Soloturn vegn cun Alain Berset er in Cusseglier federal a tegnair in pled.
A Basilea, Turitg ed en auters lieus sajan ils tils da l'emprim da matg en viadi. A Berna e Genevra cumenzan els il suentermezdi.
Critica envers il sindicat UNIA
A Basilea s'ê furmà sper la demonstraziun uffiziala ina gruppa d'opposiziun. Els crititgavan la direcziun dal sindicat UNIA, pervi da la moda e maniera ch'els sajan ids enturn cun collavuraturs. En las emnas passadas è la direcziun stada en la critica pervi da quai.
La gruppa d'opposiziun da var 200 persunas saja chaminà avant la demonstraziun uffiziala, ha montà in grond transparent cun si ses messadi, ed ha lura puspè fatg plaz per la demonstraziun.
RR novitads 10:00


text:
Nibiàn
Nibiàn (nòm uficiàl en italià: Nibbiano; en emilià: Nibiàn o Nibièn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 218 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,0 km² e 'na densità de 50 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Borgonovo Val Tidone, Caminata, Canevino (PV), Golferenzo (PV), Pecorara, Pianello Val Tidone, Ruino (PV), Santa Maria della Versa (PV), Volpara (PV), Zavattarello (PV), Ziano Piacentino.
Dal prìm de genàr 2018 Nibiàn la s'è ünida cun un referendum ai cumün de Pegurera e de Caminà par dà vit al nou cumün de Alta Val Tidòn.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Nibiàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Da Bettina Vital -
In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs in sia vopna sco la Svizra. Ün cuort rapport da viadi.
La cana...
...da scuvrir ün pajais ester viagiond d’ün lö a l’oter illas listessas quatter paraids. Nos viadi cul camper tras il stadi nordamerican ha cumanzà a Vancouver cun ün jetlag potent. Eu sun ida a las 4.30 p.m. i’l Denny’s a cumprar pancakes e hash browns per meis hommens. Il di davo vaina surgni nos truck camper en’s vain miss in viadi vers il nord. Il bel vi da quist pajais es, chi’s po durmir là ingio chi plascha, damaja eir a la riva d’ün lai – da quels daja in Canada bod davo mincha storta – per exaimpel sün üna plazza da parcar. Toctoctoc! Chris nos vaschin ans maina painch, carrottas, sal, tschiguollas e ris, perquai cha lur viadi cul camper va daman a fin.
Ils Canadais e maisas da far süt eir pels babs in lur aigna tualetta
Ils Canadais sun per mai glieud cuntainta, fich averta, serviziaivla ed emancipada. I nu vain avant chi nu’s baderla trais pleds, schi’s sta in colonna per ir in tualetta. Id es eir bod impussibel da splajar ün plan da cità e da dar be cuortin ün sguard lasura sainza ch’inchün vain inaquella in agüd: „Do you need any help“? No eschan stats be bocc’averta tadlond il monolog da desch minuts d’ün indigen che ed ingio chi saja il meglder da visitar a Vancover. Ils Canadais aman ils chans e’ls uffants („Hi sweatheart!“ o simil ad doda da quasi minchün chi vain incunter vezzond nos pitschen davosü illa dschierla). Lur infrastructura per famiglias es impreschiunanta: plazzas da giovar in mincha löet e maisas da far süt eir pels babs in lur aigna tualetta.
La cuntrada
La natüra ha dimensiuns gigantescas e variescha per main da che: goduns tuot quai cha l’ögl tendscha, lais cun il plü da tuot latrinas ed ingün’oter stizzi uman, il mar po esser bass e tranquil in ün bratsch da la vart oura (Rathervor Beach a Vancouver Island) e be duos uras davent crudel ed anarchic in üna riva da tschinch kilometers lunghezza cun truonchuns tus per mez quai (Long Beach a Vancouver Island). Ils Rocky mountains tanter Jasper e Banff fan impreschiun dafatta als confederats, impustüt in lur quantità. Ils 4’000 meters nu supereschna però neir els. Ün viadi cul bus turistic sül glatscher nu’ns ha neir s-chodà. La natüra sumaglia ferm a quella da la Svizra e da l’Europa Centrala, tuot es simplamaing bler plü grond e vast. Per ün batterdögl para chi’s saja sül Lai Nair sur Tarasp, schi nu sigliuottess duos secundas plü tard ün squilat canadais tuottafat ester cun cua stiglia sur la via via e da la foura sü. Ün basdrinet da quel svizzer.
Ils campings
No vain preferi ils campings dals Provincial parcs, üna sort reservats protets, drizzads aint fich simpels cun secrets ed aua fraida. In congual culs campings privats d’eirna adüna plü nets e favuraivels. Il full hook up cun attachs d’electricità e sculs per laschar giò l’aua e la merda am paraiva absurd. Vulair esser dadoura illa natüra immez il nair god spess, ma verer televisiun ed ir sül comad e flush e tuot da la foura giò be duos meters daspera!
Il plü bel es da na savair ingio chi’s splacha la not chi vain. Ed impustüt crescha la tensiun, schi’s es rivà i’l camping previs, ma nu’s sa, schi’s chatta üna plazza sainza avair reservà a mezza stà. Tant plü grond es il plaschair, scha tuot funcziuna bain. E minchatant as pernottescha sül overflow camping, üna sporta geniala dals campings canadais per na stuvair trametter davent a lur giasts.
Coexistenza
Il uors. Cler cha eir no vain gnü la spranza da til verer. Co ch’el viva in ün territori uschè vast, ingio ch’el ha lö e lö per as mouver libramaing. Co mâ vess ün uors d’evitar da rivar in territori uman in nos pajais uschè pitschen?
Ils campings avertischan da nu laschar dadoura mangiativas ed rests giò per terra. Implü daja containers aposta per büttar il rument chi tegnan davent ils uors. In Canada as esa sforzà uschea da laschar inavo mincha maisa netta e rumida sü. Co füss quai schi dess uors al Lai da Turich? Ils Canadais appelleschan a la coexistenza tanter umans e bes-chas ed infuormeschan in blers lös davart lur möd da viver e co cha l’uman as cumporta il meglder, sch’ün coyote capita p.ex. a la riva da la cità da Vancouver. Da quai ch’eu n’ha vis nu’s legia ninglur DANGER, mabain COEXISTENCY.
Ed eir no til vain vis per finir, il uors, our da l’auto ch’el sfuschignaiva illa frus-chaglia a l’ur da la via.
E cul laschar increscher? Dals cumpatriots o da nossa lingua? Eu vess pudü scumetter ch’eir in Canada inscuntrarana ad ün o tschel Rumantsch. E baincomal! Cun ir per laina per far ün fö e brassar noss marshmallows sün ün camping immez la vastezza verda vain incunter ün giuven cowboy da Scuol e’ns dumonda tuot stut:“ Ma discurrivat vo rumantsch?“.
Text e fotografia: B. Vital, Turitg
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...
Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...


text:
La Tuatschina ei cumparida l'emprema gada igl onn 1973. Suenter ils cumbats d'existenza dils emprems onns ha ella fitgau pei ella vischanunca ed el pievel dalla val ed en bia adherents d'ordeifer. Oz eis ella in organ indispensabel per la val. Ella ei veramein daventada ina "Tuatschina".
Segiramein ha ella purtau bia e culs numerus artechels sensibilisau la populaziun per il bi, bien e custeivel dalla val, per sia cultura, tradiziuns e politica.
Register La Tuatschina 1973 - 2019
Tuatschina digl onn 2011
Tuatschina digl onn 2012
Tuatschina digl onn 2013
Tuatschina digl onn 2014
Tuatschina digl onn 2015
Tuatschina digl onn 2016
Tuatschina digl onn 2017
Tuatschina digl onn 2018 - Annada 46
Tuatschina digl onn 2019 - Annada 47
Davontier Bugnei. Dretg la via veglia da communicaziun che ha surviu duront tschentaners sco ligiom viers ost. Cun 1864 ha ella piars la funcziun. Oz ina dallas bialas sendas da viandar e quei stad ed unviern.
La Tuatschina
da Vic Hendry, cumpariu el Calender Romontsch 1997, pag 240 sut il tetel "Impressiuns en Tujetsch"
Ils 22 da december 1972 scriva Beat Ritter, il directur dalla Uniun da cura e traffic Sedrun/Tujetsch «che uss sin Nadal vegni La Tuatschina, in pign regal, en dad esch».
E dapi lu vegn La Tuatschina mintga quendisch dis, gleiti ventgatschun onns. – Igl ei stau in grond regal – dil qual nus tuts fagessen vess da desister. La Tuatschina s'auda cun nus, sco mo La Tuatschina sa sudir cun nus, essend ch'ella ei ina part da nusezzi. Ch'ins mo miri empau entuorn; ton sco negin ha in fegl semegliont. In fatg che nus constatein cun plascher.
Naturalmein che La Tuatschina ei oravontut il currier ufficial dalla vischnaunca da Tujetsch. Cun tut ses avis e cun las publicaziuns da nossa cuminonza politica. Tut tgi che vul esser informaus e restar sil current, lez ha semplamein da prender atras La Tuatschina. Ina tala lectura pon ins aunc vertir sils onns, era il mument che ton entscheiva a sespiarder.
In um ha detg tschei di: «Mu gliez – ins legia mu aun La Tuatschina». E lezza legian ins tgunsch, essend che las communicaziuns ein claras e messas ora bein.
Ed jeu menziuneschel cun laud las notificaziuns dalla suprastonza communala dil nuder Edgar Hitz e buca meins ils protocols dil cussegl da vischnaunca digl actuar Tumaisch Valier. Ton in sco l'auter precisescha ils detagls en in lungatg capeivel e clar. Ed in bien protocol ei in schenghetg.
Ultra dalla part politica informescha la pleiv; las indicaziuns dil survetsch divin ein in prima agid. Epi – in plaid u l'auter digl augsegner ei tuttavia beinvegnius. Aschia entgins plaids meditativs en nos dis da furtina!
Aschilunsch la politica e la baselgia. Nuotatonmeins sannunzian las uniuns cun lur occurrenzas; ins ha da far e far da buca schar ora ina. Ed jeu sai s'imaginar che ulteriuras notizias ed era inserats ein nuota els peis.
Jeu less far diever d'in maletg da nos dis. Denter il massiv dil Gottard (la politica) ed il massiv dall'Aara (la ecclesia) stat il massiv intermediar (il dentermassiv) che vul dir il terren manechel e quel essan nus, ti ed jeu, quella glieud cumina dalla val.
La Tuatschina ei ina tribuna; mintgin e mintgina sa dar sia rolla. Memia paucs fan diever da quella caschun; jeu patratgel buca il davos dalla giuventetgna. Ils giuvens e las giuvnas han ina vusch. Pertgei buca dar giu ella? La Tuatschina ei buca in forum litterar, ton ch'era quels che ston aunc emprender dad ir – san separticipar. Sco per exempel ils scolars dallas davosas classas u ils ezs che van empau vinavon a scola, alla scola media u ils universitars. Quei ei tuttina ina prima caschun da dir siu meini. E semegliontamein ils emprendists ed ils purs giuvens, els en lur situaziun ualti hanada.
Ed jeu manegel metter ora ils problems da nos dis, sco per semeglia la lavur da mintgadi e sia entira problematica. Quellas notizias dil dumpergi ein schi tondanavon impurtontas. Nos vegnentsuenter vulan endriescher, co uns essan vivi. Quei ei la historia da damaun. E per cass chenzatgi scriva pli bugen dad ier e da stiarsas, pertgei buc? La historia da Tujetsch ei aunc ditg buca scretta cun la ediziun fatga ils anno 1987. Era sche nus cattein dabia lien, sche ei ina entira massada buca lien.
Perquei ed ual perquei tucca ei da prender il greffel e nudar.
Mintga nudada ei da gronda purtada. La stgisa ch'ins sappi buca scriver vala nuot. Mintgin sa metter giu in scret.
E cumpilar entgins patratgs e metter els sin ina buccada pupi ei ina aventura – e promova la schientscha da sesez. Ozildi che tons e tons mettan sesezs en damonda.
Jeu sun aunc adina in pur ed in pastur. E perquei che jeu sun aunc adina in pur ed in pastur – vess jeu da cor bugen, sch'ins descrivess detagliadamein, co nus auters vein fatg fein e risdiv, mediu ils ers e cavau ils truffels.
Mo per dir, far fein per exempel: Canvaus, migliacs (muns e paners magari), runas e bratschs (en blahs e cadregas) e cargau sin il carr, menau en clavau u purtau si dies e la finala mess vi il fein sil ladretsch. Co fuss quei da cumparegliar cun il di dad oz che nus vein ton sco in sulet um sil frust (enstagl d'in rosch) cun il tractur, cun la maschina d'enzerdar, cun la rischliera ch'ei ina maschina da cumbinar, cun il cargotrac e la scargada automatica ed il suflafein.
E sco cun il far fein, savessen ins metter ora tut las autras lavurs duront las stagiuns. Ed ei dess daveras in entir tschuat. Ual schi interessantas fussen las lavurs en casa ed ora dallas mattatschas, dallas mattauns e dunnauns (jeu drovel vess per mintga fintschala il plaid dunna). Sche jeu patratgel da nossas femnas, co ellas ein idas bunamein in entir meins en brauncas, idas si cun in enziard suenter l'auter, allura vegnan ils egls muoschs. San nossas mamsellas insumma aunc, tgei che quei vul dir zerclar e trer ora ils spassadurs, las senavs e la trebla? Jeu mon bugen en err ... mo jeu tem, jeu tem che jeu hagi raschun.
E cura che nus vein lu en in triep onns las lavurs descrettas exactamein, turnein nus a dar ora in cudisch che cuntegn tut il suadetsch da nos mauns. Con rehs nus vegnin lu ad esser – e con satisfatgs, essend che nus vein dau perdetga, enstagl dad esser stai lassis.
Igl ei buca da surveser; ei fuss malfhofli. Ina entira massada da screts ein vegni mess giu entochen il di dad oz en La Tuatschina. Cun il duiu respect seregordel jeu a tut quels che han contribuiu ina lavur u l'autra.
Entgins less jeu clamar pil num. Igl ei quei Tarcisi Hendry e sur Placi Huonder. Els dus ein ton sco tutpresents, il Tarcisi Hendry cun ses protocols d'avon onns e cun las indicaziuns dalla historia e dalla cultura (caltgeras) e sur Placi Huonder cun «Crappa grossa, punts e piogns». Cun empau rugalar e sistematisar dess la rimnada da sur Placi Huonder ina stupenta ediziun.
E quei ei accurat quei che jeu manegel. Rimnar e francar tut il pusseivel per nos vegnentsuenter. Tgi che ha en quei grau fatg nuot (e vess giu ils duns da far) stat in di cun ils mauns vits ed enten tagliar pustretsch ha el in malus.


text:
Da Corina Gustin - Bibi Vaplan tocca pro la garda dals acts rumantschs cun üna gronda popularità e preschentscha eir ourdvart il chantun da patria. Ella quinta da magia, ragischs e da seis nouv album chi surprenda cun tuns moderns electronics.
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Quai es amo greiv, a mai para ch’el es fich varià, fich viv ed eir profuond
Tü hast fich jent la plövgia?
Eu n’ha fichfich jent la plövgia, il cling da la plövgia, la savur. Eir sch’eu sun aint il auto ed i van ils chasperins vi e nan. Eu n’ha pero güsta usche jent il sulaj
La chanzun dal muos-chin tractor es meis favorit – per mai plütöst ün’otra bes-cha: Ün verm musical, ün «Ohrwurm». Dodast quai suvent?
Ils blers dischan plütöst cha «Tschigu» saja ün ma eir il titel «Iron B». Dal «Fies muos-chin tractor» nu n’ha eu fin uossa amo dudi quai. Ma bel da dudir!
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Quai es il titel «mia arma». Perche es amo greiv da dir… eu nu sa perche. Minchatant esa meglder da na savair.
Eu n’ha fich jent la quietezza. A mai para cha’l muond es “overdosed” cun tuns e roba
Daspö teis ultim album «Cul vent» e l'album «Cler, cler» sun passats trais ons. Che as ha müdà daspö quai?
Dal 2015 es cumpari l’album «Cul vent» ed uossa «cler, cler». Eu n’ha l’impreschiun cha in general esa aint daplü roba da rier e daplü ligerezza aint in mia musica
Perche hast tschernü il titel «Cler, cler» sco titel da l’album?
Perquai cha “Cler, cler” es statta üna da las prümas chanzuns ch’eu n’ha scrit per l’album nouv. Quai d’eira per mai ün mumaint ingio cha tuot d’eira cler, sainza ch’eu pudaiva incleger. La chanzun cumainza cun la frasa “Eu vez vez cler, tuot la bellezza vezza cler”: Ün möd positiv ed avert da sentir.
Il radio SRF3 lascha ir regularmaing tias ovras - las chanzun «Milli bels guottins» e «Iron B» sun stattas chanzun dal di, «Song vom Tag» in schner ed in avrigl. Quanta canera as stoja far e quanta lavur investir per gnir dudida sco musicista rumantscha?
Eu lavur schon fichfich bler ed is es ün dür lavur ma a la fin dals quints esa in paiin ün mix our da paschiun, creatività ed eir furtüna.
Pel mumaint est tü sün turnea svizra – quant grond es l'interess vi da concerts rumantschs illa Svizra Tudais-cha?
Eu stoss dir cha l'interess es fichfich grond. Il publicum es per 90% tudais-ch, eir sch’eu sun in Grischun. Ils indigens nun interessa quai usche ferm. Quai es schon curius…
Tü est dachasa in Val Lumnezia. Vain sco prossem ün album Sursilvan?
Na, quai sgüra na. Cler ch’eu n’ha imprais Sursilvan ma la lingua da meis chant es e resta Vallader
D'ingionder vain l'inspiraziun per tias chanzuns?
Quai es alch magic, eu nu chat ils pleds da descriver quai. In prüma lingia douvra temp, ün cour avert ed il dret mumaint da laschar ir tuot
Ün chantadur cuntschaint ha manziunà üna jada ch'el haja douvrà be 20 minuts per scriver sia chanzun pel film da James Bond. Hast fü fat experienzas similas?
Schi, ün bun exaimpel es “lascha a mai”. Quella es gnüda oura schwuppidup ed ella d’eira quia precis usche sco ch’ella vaiva dad esser. Tanteraint daja quels mumaints ma pro mincha chanzun es quai darcheu tuot different. Pro las bleras chanzuns - eir dal nouv album - haja dürà bler plü lönch
il rumantsch es per mai dachasa, profuondità
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Ün di perfect es scha meis cour es calm, sch’eu poss ir a spass cun meis chan al lai e baiver ün bun cafè. Ma vairamaing chat eu in mincha di alch mumaints chi sun perfects. Mincha mumaint dürant mincha di po esser perfect.
Che musica taidlast tü svessa?
Vairamaing ingüna - eu n’ha fich jent la quietezza. Cur ch’eu vegn cul auto taidla minchatant radio o üna CD. Pel mumaint taidla güsta il nouv album da Pascal Gamboni. Ma eu taidl dinrar musica, a mai para cha’l muond es uschigliö fingià “overdosed” cun tuns e roba. Eu giod la quietezza.
Che t’occupa pel mumaint?
Pel mumaint m’occupa il Swiss Press Song cha nus vain da dar gio quist’eivna chi vain e ch’eu sto amo prodüer a fin. Quai es üna cumposiziun pel Swiss Press Award e tuot es ün zich stret. E lura m’allegra sün mias vacanzas davo quai.
(remarcha da l'autura: Bibi Vaplan ha gudagnà il Swiss Press Song 18 cun il titel Miss Pompus:)
Che nu sa la glieud da tai?
Eu nu sa che cha la glieud nu sa da mai…forsa ch’eu dorm fich jent e ch’eu passaint fich bler temp suletta. In meis lavur natüralmaing, eu stun eir suletta. Forsa nu sana ch’eu sun vegetariana e cha meis tofs nu spüzzan ;)
In tschinch ons…
Less eu avair ün’abitaziun plü gronda
Che es il rumantsch per tai?
Il rumantsch es per mai dachasa, profuondità. Per mai es scriver rumantsch bler plü simpel sco tudais-ch perquai ch’eu poss colliar vi dad alch magic in mai. Vi da ragischs chi implischan a mai cun inspiraziun
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Bibi Vaplan
Dapli: http://www.bibivaplan.ch/
PROSSEMS CONCERTS CLER CLER TOUR 2018:
25.05.18 Turbine Theater, Langnau
01.06.18 Bergfahrtfestivla, Bergün
02.06.18 Bergfahrtfestival, Bergün*
11.06.18 Lesebühne, Zug (prelecziun)
07.07.18 FL1 Live, Schaan
12.09.19 Kantonsbibliotek, Chur (prelecziun)
17.11.18 Kultur Kreuz, Nidau
* Solo
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...
Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...


text:
Il Gottard ha giugà ina rolla essenziala en il svilup da la schientscha naziunala svizra, e quai dal temp da fundaziun fin la defensiun spiertala dal 20avel tschientaner. Las relaziuns, politicas, da traffic e socialas en fluctuaziun sa manifesteschan er en ils ospizis sin il pass.
Bruno Blogg
«In blogger sun jau, betg in bist static. Bloggar n’ha da far nagut cun bloccar, il cuntrari. Las novas pussaivladads lubeschan a mintgin da far attent a l’atgna opiniun. Jau sun enconuschent sco Bruno Blogg e conversesch cun mes enconuschents e main enconuschents via facebook e twitter.»
Nums populars d’utschels
Il chant caracteristic da la quacra sa cumpona da trais tuns successivs cun in accent ferm sin l’emprim e sin il terz tun. La fantasia creativa rumantscha fa londeror in ‹fúf-fadútg›, in ‹sách-badách› ed in ‹quít-squilát›, e gia avain nus trais bellezza nums per la pitschna giaglina selvadia…
Turta da tschigulatta per vendetga
Wendelin, il nov conscolar da Kwiatkowski, è snuaivel perdert e pront da gidar tuts, ma el è pitschen ed in pau grasslut e vegn tentà da quatter camarats da scola. Per fortuna al gida noss detectiv – ensemen tendan els als malfatschents la pli dultscha trapla ch’ins po s’imaginar.
Radionucleids natirals en auas sutterranas dal Grischun
Radionucleids da lingias da decumposiziun natiralas èn avant maun dapertut en la crusta da la terra. Sur l’aua sutterrana u sur l’aria po er l’uman vegnir en contact cun questa radioactivitad natirala. Mesiraziuns servan a giuditgar in’eventuala periclitaziun da la sanadad.
Cun velo tras la Rumenia
«Ina saira, suenter avair passà Agnita en Transilvania, ma salidani, be da lunsch, dentant marcantas en lur identitad: las autas Carpatas! (…) Mi’olma muntagnarda sa dasda ed jau ma legrel da surmuntar las muntognas dentadas gia damaun, sur l’enconuschent Pass Fagarasan.»
La structura da la baselgia catolica
Cun passa ina milliarda cartents è la baselgia catolic-romana la pli gronda organisaziun dal mund. Ella è structurada tenor in sistem dual: Ins distingua tranter la baselgia universala cun sedia a Roma e las baselgias localas cun structuras che sa differenzieschan d’in pajais a l’auter.
L’Insla naira
Las aventuras da Tintin vegnan raquintadas en var 30 linguas. En l’emprim dals dus toms rumantschs, cumparids l’onn 1986, persequitescha Tintin ina banda da falsifitgaders da daners fin en Scozia ed emprova da schliar il misteri da la bestia dal chastè da Ben More.
Il funcziunament da la trilinguitad en il chantun Grischun
Co sa preschenta la cumpetenza e la pratica linguistica en il Grischun a nivel individual e collectiv? Tge tenutas èn avant maun en la societad envers las differentas linguas (tudestg, rumantsch e talian) e co èn las relaziuns da las differentas gruppas linguisticas tranter pèr?
Istorgias curtas 1
Ina rimnada da 15 raquints fitg divers: Magari poetics, magari pensivs, magari prendids or da la vita, magari da tempra surreala, magari fan els surrir e magari laschan els enavos il lectur e la lectura tut stut e tschentan dapli dumondas che quai ch’els respundan…


text:
Meghan Markle
- Sonda, 19.5.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 19.5.2018, 8:40, RTR
Meghan Markle daventa oz la dunna da Prinzi Harry da Wales ed uschia part da la famiglia roiala en Gronda Britannia.
Meghan Markle ha dentant naginas ragischs roialas. Ella è in'anteriura actura dals Stadis Unids ch'è vegnida enconuschenta cun la seria d'advocats «Suits». Ella è loscha che sia mamma è da pel stgira e ch'ella è uschia mez naira e mez alva. Sper quai ha ella cun ses 36 onns gia in pulit satgados: Ella è gia stada maridada ed è er gia s'engaschada per projects umanitars. Ed en la chasa roiala vul ella midar in zic la tenuta tar l'omosexualitad.


text:
Tenor la suprastanza communala è l'avantatg da questa cumpra che la vischnanca po stgaffir sin la parcella in spazi per il diever communal. La vischnanca vegnia ad analisar ils basegns e pussaivels dievers da quella pigl avegnir.
Anc a la radunanza communala da matg aveva la suprastanza proponì da renunziar al dretg da precumpra sin la parcella che vala anc fin la fin 2020 per la vischnanca. La radunanza communala aveva lura dentant decidì cun 40 cunter 36 vuschs da betg renunziar al dretg da precumpra e d'instradar tractativas da cumpra cun il possessur.
Gudogn da 1,17 milliuns francs
Ils 58 votants e votantas han approvà il quint 2016 senza cuntravusch. Il quint serra cun in gudogn net dad 1,17 milliuns francs. L'onn passà ha Zernez fatg amortisaziuns per 1,96 milliuns francs ed investiziuns per 2,96 milliuns francs.


text:
Mo per gist evitar speculaziuns: La Posta Svizra n’ha betg avert ina pasternaria. Lur incumbensa principala saja anc adina il transport da pachets e brevs dad in lieu a l'auter, di François Furer, il pledader da La Posta Svizra. Fatg saja dentant, ch’il dumber da brevs ch'els transportan saja sa reducida per bunamain in terz ils ultims diesch onns.
Noss postins han adina pli paucas brevs cun els. Nus stuain guardar che nus possian porscher novas offertas sin l’uschenumnada ultima miglia. Quai per mantegnair las plazzas cumplainas. Quai è impurtant per la Posta Svizra.
Il project da la «posta da paun» è ina collavuraziun da La Posta Svizra cun la Confisaria Eichenberger, ina fatschenta da tradiziun che producescha dapi passa 150 onns a Berna. Daniel Eichenberger, il manader da fatschenta da la confisaria, è fieu e flomma per la nova purschida.
Nossa finamira è da furnir paun artisanal a chasa. Per realisar quai è La Posta il partenari ideal.
Nagina concurrenza per pasternarias
La «posta da paun» è ina sort abunament. Via la pagina d'internet da la Confisaria Eichenberger pon ins s'inscriver e decider, tge sort da paun ch'ins vul e tge dis ch'il paun frestg duai vegnir furnì. Tut tenor sort e frequenza custa l’abunament da quatter emnas tranter 17 e 105 francs. La purschida nova na duai dentant betg far concurrenza a las pasternarias tradiziunalas, accentuescha Daniel Eichenberger. L’abunament saja en emprima lingia per persunas che lavurian e che n’hajan betg il temp dad ir en ina pasternaria ubain er per persunas che na sajan betg uschè bain en chomma e per ils quals quella purschida muntia in levgiament.
Mintga damaun a las tschintg vegnian ils pauns ord il furn. Silsuenter vegnian las empustaziuns preparadas ed adressadas. Ils chanasters cun ils stgarnuzs da paun transportan ils chauffeurs da la confisaria direct als uffizis da distribuziun da La Posta. Da là prendan ils postins ils pauns ensemen cun las brevs sin lur tura e mettan il paun frestg en la chascha da brevs. Quai funcziuneschia fitg bain, era sch'i dettia schon inqual sfida, di François Furer.
La pli gronda sfida èsi da guardar ch'il paun resta sitg, cura ch’i plova. E quai èn noss postins buns da far. Quai munta ch’il paun vegn tar il client en la medema qualitad ch’el vegn ord la pasternaria.
Era en autras regiuns?
A quants clients ch'els furneschian oz il paun na leva Daniel Eichenberger betg tradir. Anc na fetschian els dentant betg la gronda fatschenta. Enfin la stad veglian els ussa empruvar e lura decider co prosequir. François Furer da La Posta Svizra è in zic pli optimistics. Sch'els vesian che la purschida chattia propi accoglientscha tar la clientella, veglian els ponderar da lantschar la «posta da paun» era en autras regiuns da la Svizra.
RR actualitad 11:00


text:
Andata 2° turno de Copa 2012/2013 por La Val
In mercui ai 26 de Setëmber él gnü sughé l' andata dl 2° turno dla Copa Provinzia 2012/2013 de 3° categoria por La Val. La partida é indô gnüda sugada cuntra la scuadra da Gsiesertal, fora de ćiasa. Dô la buna prestaziun in sabda tla partida de campionat cuntra Gsiesertal é La Val jüs indô a Gsies, mo por portè a ćiasa la vitoria.
Sot la plöia á mustrè La Val en bel jüch, al é gnü combatü cina ala fin, mo por la vitoria ne al nia bastè. Ala fin él saltè fora en bun pareggio 1 a 1. En pareggio che avantajëia La Val, deache le gol segné fora de ćiasa é zigü important, por le ritorno ai 17.11.2012 a La Val dales 20:00.
Bel da mëter man é Gsies che prô da detè i ritmi, mo La Val ne se lascia nia druché massa dô ia. La difesa da La Val é metüda sö bun y ne lascia nia sughé Gsies. Ince i centrocampisć á na gran grinta y é bugn gonot da destrüje le jüch dl Gsies. I dui portiers á püch da fá tl prüm tëmp, deache al vëgn scialdi sughé ite a mez, mo al mancia les conclujiuns sides dla pert de Gsies co da La Val. Mo ala fin dl prüm tëmp é impó ćiamò Gsies che fesc le prüm gol. Sön en calcio d'angolo röia la pala sön le prüm palo. Le atacant y le defensur vá cuntra la pala, mo le atacant é bun dala aziché y pasa dlungia le defensur ia. Ia dedô él ćiamò dui defensurs, mo degügn se aspeta che la pala passa bel avisa tl unico punt che ne é nia cis bun curí. Ince Sepl ne se aspeta nia dailó la pala, insciö röia la pala te porta. En gol cun na gran desfortüna cuntra La Val.
Le prüm tëmp se stlüsc jö sön le 1 a 0 por Gsies.
Tl secundo tëmp él Ivan che vëgn en pü plü zoruch a daidé i dui centrocampisć, deache le Gsies sugâ cun 3 ite a mez. Insciö se fesc düta la scuadra plü saurí y é plü bel curîs. Deplü beles combinaziuns y passaggi danter i centrocampisć mostra che La Val crëi ćiamò tla partida. A mesa le secundo tëmp él spo La Val che sfiorëia le pareggio. Sön en calcio d'angolo él Micky ascvelt y tol atira la pala y passa ala fascia. Le portier che é jü a protesté cun le arbiter ne é nia bel te na posiziun otimala. Al röia atira ite le cross, ulache Ivan é bel sú sön le rigore. Cun en bel colp de cé proel da oje ite la pala sön le secundo palo, che ne ê nia corí dal portier. Mo la pala röia bel avisa sön le palo. Na gran sfortüna por La Val.
Mo püch dedô ti garetel impó le gol a La Val. Freddy recuperëia pala ite a mez, spo röiel adalerch Werner. Cun en gran lancio de Werner, che röia sura i defensurs fora, portel Alexander cuntra le portier. Le portier da Gsies fesc na burta uscita y maza sot y sura Alexander. Al arbiter ne ti restel nia ater co mustré sön le rigore y trá fora la cherta cöcena, deache al ê l' "utlimo uomo".
Ivan se prejentëia sön le ünesc y spiaza le portier.
Ala fin dla partida y La Val che á düt tles mans y ne rischiëia nia massa. La partida se stlüsc jö sön le 1 a 1.
Ponsan che le plü vedl te campo pro La Val é dl 84, ai mustrè düć i sogadusc na gran prestaziun, suradüt na gran "battaglia" cina ala fin.
La foramziun titolara: Sepl Kantioler, Sottara Werner, Castlunger Marco, Vallazza Paolo, Valentin Elmar, Frenes Micky, Sottara Freddy, Sottara Stefan, Moling David, Tschaffert Ivan y Miribung Alexander.
Sostituziuns:
Miribung Adrian por Moling David
Frenes Egon por Miribung Alexander


text:
Sulet dapi il zercladur èn 73 persunas s'infectadas cun FSME (Frühsommer-Meningoenzephalitis), quai resulta da las cifras da l'uffizi federal.
Ils davos 18 onns aveva il BAG registrà durant la medema perioda mintgamai tranter 49 e 109 cas d'infecziuns entras raischens.
BAG cusseglia vaccinaziun
La stagiun da zeccas cumenza tut tenor l'aura il mars e finescha il zercladur. Sulet ina pitschna part da las zeccas porta il virus privlus da FSME. Persunas pertutgadas survegnan en in'emprim stausch (7 – 14 dis suenter la morsa) simtoms sumegliantas ad ina grippa sco mal il chau, fevra, stancladad u mal las giugadiras. En 5-15% dals cas survegnan las persunas infectadas in segund stausch che po durar intgins mais ed ha simtoms d'ina inflammaziun dal tscharvè u ina meningitis (Hirnhautentzündung). Il BAG recumonda da sa laschar vaccinar cunter il virus FSME.
Bler dapli zeccas portan dentant la bacteria Borrelia burgdorferi. Cunter lezza na datti nagina vaccinaziun. In'infecziun sto vegnir tractada cun antibiotica.
RR novitads 14:00


text:
La storia vedla de Tarina Tarocia, feter desmentiada ia, do chëra ch'al n'é tres che damana do, é sëgn finalmënter danman: la möta Tarina s'à odü fora na bela sciora ch'ara oress se perié por tota da confermè, mo süa uma é decuntra. En Lönesc de Pasca va Tarina a la ciafè y la gran cassa che la sciora Cordula ti impormët ti fej na gran gola. En Domënia Blancia, impede jì mëssa, s'un sciampa Tarina y röia tles ciafes de na ....
"Iaco che va a fà le lou" é la storia de n möt che à pordü la vöia da jì a scora y va deperpo a rabì fora por chi bosc cina ch'al é bun n dé da baié sö süa picia só Sabina de jì impara. Impröma vai a s'ascogne inanter les roines de Ciastelac, spo da passè ia le rü sozédera che ...
La storia di "Corfs de Plaies" cunta de Crarin y Crarina che s'incunta d'aisciöda iaissö por les tëmples ërtes da Rina. Ai fej coa sön un de chi gragn pecios de Plaies y cô fora trëi de te' pici corfs fosc: Crassl, Crissl y Cressl. Crarin à n bel gran laûr da chirì adöm da mangé, al röia cinamai da Tornarëcia ia a odëi sc'ai à lascè indô val'
crosta dla picia marëna.
Ann de publicaziun 2006
Parores de Tone Gasser
Dessëgns de Siglinde Clara
34 Plates
Lingaz: ladin
Prisc € 8,00€


text:
Nümer atomich
El nömer atòmich, de sòlit indicàt co la lètera Z, a l'è 'l nömer de prutù che gh'è 'ndel nùcleo de 'n àtom; l'è 'na proprietà tìpica per ognü dei elemènt chìmich, e 'l permèt de clasificà i elemèncc endela tàola periòdica.
De sòlit al se scrìf en bàs a mansìna de le lètera sìmbol de l'elemènt (per ezèmpe, el carbònio el vé reprezentàt come 6C, dàto che 'l g'ha sés prutù).
L'è diferènt del nömer de màsa (A), che 'nvéce el dìa el nömer de prutù + neütrù del nùcleo e e 'l permèt de distìnguer i izòtopi de 'n stès elemènt.


text:
3 Mar
by Bradley Koss
Tags: del conca ceramiche, del conca climb, del conca dogma hdg, del conca due 2, del conca due verlegeanleitung, del conca fliesen, del conca fliesen climb, del conca fliesen erfahrungen, del conca fliesen für küchenfußboden, del conca fliesen handel, del conca fliesen hfr 205, del conca fliesen italien, del conca fliesen kaufen, del conca fliesen london, del conca fliesen monteverde, del conca fliesenhandel, del conca fliesenrabatte, del conca forma fliesen, del conca forma grigio, del conca forma grigo, del conca terrassenplatten


text:
Il president da GC Stephan Anliker sa retira per immediat da ses post. Ed era il CEO Manuel Huber sa retira sin la fin da la stagiun. Quai ha annunzià il club da Turitg che sa chatta en il mument a la cua da la Super League.
I saja il dretg mument per far plaz a novas forzas ha ditg Stephan Anliker. Ensemen cun Peter Stüber resta el dentant vinavant acziunari principal dals Grashoppers. In successur per il presidi saja gia chattà, ins vegn a preschentar el la mesemna suenter ch'il contract saja suttascrit.
RR novitads 11:00


text:
L’iscriziun a un di programs por les vacanzes da d’isté organisá dal Sorvisc ai Jogn Val Badia pó ma gní fata online sön le sit www.proiec.org. Sce valgügn adora aiüt por scrí fora le formular online, pól passé te ofize dl Sorvisc ai Jogn Val Badia a Picolin tratan i orars d’ofize, dai 12 de merz 2019 inant.
Dales 20:00 di 11 de merz 2019 ales 24:00 di 17 de merz 2019. Te chësc tëmp mëssel gní arjunt le numer minim de partezipanc, scenó vëgn l’ativité spostada o desdita. Sce l’ativité ess da gní desdita, gnarál retü la soma paiada ite.
Ocio: Pro i proiec “Isté deboriada”, “Cool summer” y “My summer” él te chësta fasa ma la poscibilité da scrí ite le partezipant a döes edemes definitives (tan inant che al é lerch). Por les atres edemes rovará le partezipant te n pröm momënt sön la lista d’aspeta y ciafará na conferma, tan inant che al é lerch, ai 18-19 de merz 2019.
Les iscriziuns ai proiec pó gní fates anter le mercui dl’edema dan le scomenciamënt dl’ativité, tan inant che al é lerch, adinfora de chës ativités olache al é dé dant atramënter
Por mioré l’integraziun di mituns cun debojëgns particolars, gnarál metü a desposiziun n animadú implü tl grup. Por podëi assiguré n bun acompagnamënt, periunse i geniturs di mituns cun debojëgns particolars da i scrí ite cina ai 17.03.19. Sce l’iscriziun vëgn fata do chësta data, ne pó l’acompagnamënt individual nia plü gní garantí.
Por motifs de organisaziun, vëgnel dé dant n numer minim y mascim de partezipanc, indiché pro vigni proiet. Les iscriziuns é por motifs de organisaziun obliëntes y ares ne pó nia gní modificades.
Do avëi fat l’iscriziun sön la plata internet www.proiec.org vëgnel mené, sön la misciun e-mail dada dant, le cunt cun i dac por le paiamënt.
IMPORTANT: por les iscriziuns fates tla pröma fasa (dai 11 ai 17 de merz 2019), gnará le cunt mené ai 18-19 de merz 2019. Tratan chisc dui dis ne sarál nia la poscibilité da fá na iscriziun. Le paiamënt mëss gní fat anter 3 dis de calënder do la data dl cunt, scenó vëgn chësc anulé. Sce le paiamënt vëgn fat regolarmënter y la prenotaziun é definitiva, vëgnel mené na e-mail de conferma.
Le paiamënt pó ma gní fat sön nosc cunt dla CASSA RAIFFEISEN, don dant la motivaziun indicada sön le cunt!
Sorvisc ai Jogn Val Badia
Cassa Raiffeisen Val Badia - Filiala da San Martin de Tor
IBAN: IT 22 F 08010 58830 000304010353
Sce al é pro n program bele gnü arjunt le numer mascim de partezipanc, él la poscibilité da se lascé mëte sön na lista d’aspeta. Sce n partezipant ess da tomé fora, ti gnarál comuniché al pröm dla lista d’aspeta y chësc pó regolarisé l’iscriziun, fajon le paiamënt.
Do che l’iscriziun é gnüda fata y le contribut é gnü paié ite, n’él por rajuns de organisaziun nia plü meso da anulé l’iscriziun y/o da ciafé zoruch le contribut de partezipaziun. Ma tl caje de maratia gnará le contribut de partezipaziun retü deplëgn, tan inant che al vëgn presenté n zertificat dl dotur
Tratan la desfirada di programs é i mituns assigurá por responsabilité zivila, dit plü avisa por danns cuntra terc (Haftpflichtversicherung) cina a n import de 5.000.000€. Al n’é nia preodü na assiguraziun sce zacai se fej me (Unfallversicherung). Sce Os Ves dejidrasse chësta assiguraziun, Ves periunse da la stlü jö privatamënter.


text:
Sal e particlas da chadainas e frains
Entras la rumida da naiv durant l'enviern vegn blera naiv tschuffa en ils flums. Problem è ch'era sal e particlas da chadainas e da frains sa tschentan uschia en l'aua. Tar il chantun èn ins bain pertschert da la problematica. La materia che vegnia uschia en l'aua, possia midar la concentraziun da sal e da substanzas nuschaivlas da l'aua.
Er il collavuratur scientific dal chantun, Marcel Michel ch'è responsabel tar l'Uffizi da chatscha e pestga è absolut da l'avis ch'insatge stoppia vegnir fatg. En realitad saja dentant grev da reagir, cura ch'i dettia en il chantun blera naiv sin in mantun. El appellescha a la chapientscha d'omaduas varts: Ins stoppia chapir quels che hajan da garantir la segirezza, ma er ch'ils flums na sajan betg in lieu, nua ch'ins possia simplamain dismetter rauba. Ensemen cun l'Uffizi da natira ed ambient sajan ins dentant vidlonder da chattar meglras soluziuns per il futur.
L'irun grisch mangia davent blers peschs
Tema a la radunanza dals pestgaders grischuns è er stà l'irun grisch. L'utschè grond e grisch è periclità en Svizra ed è perquai sut protecziun.
El mangia dentant davent als pestgaders ils peschs – quai almain en val Tujetsch, ha declerà il president da l'uniun da pestgaders, Norbert Vincenz. Surtut problematic saja ch'el possia tschiffar peschs er en lieus, nua ch'i saja pli grev da vegnir tiers ed er cura ch'igl haja pauca aua.
Marcel Michel relativescha dentant. Tut en tut n'hajan ils iruns grischs en Svizra dentant tant sco nagina influenza sin ils peschs. Ensemen cun tut ils auters problems ch'i dat en connex cun la pestga, possia l'irun grisch avair in effect decisiv. Cunquai che l'utschè saja protegì, na possia il chantun dentant betg far bler.
RR actualitad 17:00


text:
«Prioritad stoppia avair da mantegnair e promover il bainstar en noss pajais.» di Heinz Karrer, il president d'Economiesuisse. En la responsabladad vesa el en emprima lingia la politica. Quella stoppia sa stentar per che las interpresas svizras hajan access als martgads e l'exteriur. En in mund nua che adina dapli pajais emprovian da s'isolar e da proteger l'agen martgà saja quai essenzial. Ins na dastgia betg emblidar che la Svizra genereschia da quai da 40% da la valur agiuntada brutta en il commerzi cun l'exteriur.
Decisiuns impurtantas il 2018
Ultra da quai avertescha Economiesuisse da pliras iniziativas che pericliteschian il model da success da la Svizra. Per exempel l'iniziativa da la PPS che vul che la Constituziun haja adina precedenza al dretg internaziunal. Quell'iniziativa na pericliteschia betg mo las cunvegnas da commerzi liber, mabain la fin finala era ils contracts bilaterals cun l'UE.
RR novitads 12:00


text:
Cant patriottegh
El Cant patriottegh (in russ ПaTpиoTичeckaя пecHя) l'è staa l'inn de la Republega Socialista Federativa Soviedega Russa dal 1990 al 1991 e de la Federazion Russa. L'è staa scritt da Mikhail Glinka comé Motif de chant national e offizialment el gh'ha no on test, anca se in del 1990 el Viktor Radugi l'ha venciuu on concors per dàgh on test ciamaa Slav'sja, Rossija (Sii gloriosa, Russia). L'è ispirada a l'oeuvra de 'n artista polacch, probabilment on tribut del Glinka ai sò origin polacch.
El sò cambi l'è staa vun di primm att del president Putin, entraa in carega a magg 2000, che l'ha mittuu el vegg inn sovietegh ma l'ha faa mudà i paroll. El Cant l'era sossenn criticaa di Russ per avègh no i paroll e per vess pocch ispirativ. El Boris El'cin l'ha critegaa la mossa, ma la pupart di Russ seren d'acordi cont el Putin.


text:
Racomanaziuns y consëis
Imparé parores plü saurí
• Ciara da d'adoré tü aparac y media ma por talian o todësch aladô dl lingaz olache te stëntes le plü:
- smartphone, laptop, tablet i.i.
- televijiun y films
- radio y audiolibri
- foliec, revistes y libri
- jüc y apps
• Ciara da imparé parores nöies tres en combinaziun cun d'atres parores (sostantif + verb, verb + preposiziun y i.i.) por schivé fai tl'adoranza.
• Por vigni parora nöia ciara da formé punc-lian che te dëida recordé, por ejëmpl assozian la parora a na storia, n'imaja, n recort, na melodia o n sentimënt.
• Fá l'adoranza de schedes. N valgügn ejëmpli ciafeste por ejëmpl chiló.
• Ciara da d'adoré dizionars online. Insciö poste ascuté sciöche an pronunziëia indortöra la parora che t'as chirí y schivé la scritöra fonetica complicada di dizionars tradizionai.
• Scrí les listes da cumpré ite ma tl lingaz olache te stëntes le plü.
• Taca sö post-it cun parores nöies te tüa abitaziun. Incoli sö por ejëmpl sön spidl te bagn o sön üsc dla frescara.
Conversaziuns
• Eserzitëiete da baié te na manira fluënta te cuntan a te instës/instëssa de sciöche t'as passé le de.
• Ara nen vá dantadöt che t'es bun/buna da comuniché y da te fá capí. I fai toca lapró. Ne sté a te lascé descorajé.
• Ciara da capí en general le significat y ne sté a te impunté sön na parora determinada.
• Cun porsones de lingaz dla uma ciara da baié por todësch o talian (aladô dl lingaz olache an se stënta le plü), ince sce chëstes oress mudé lingaz por slisiré la comunicaziun.
Imparé cun suzes
• Impara regolarmënter fajon tres indô de pices palses. Al é ideal fá unités de 30 cina 50 menüc.
• Fá repetiziuns de ci che te as imparé te intervai regolars por che l'informaziun röies te tüa memoria a dorada lungia.
• Incuntete cun compagns/compagnes por simulé conversaziuns d'ejam y smendrí insciö la nervosité.
• Ciara da ciafé fora pro ci tipo da imparé che te toches. Insciö vára da d'adoré tües forzes y te fajaras ince plü saurí da imparé. Tl internt él da ciafé de vigni sort de tesć debann, por ejëmpl: https://www.philognosie.net/denken-lernen/lerntypen-test-welcher-lerntyp-bin-ich
• Ciara da dormí assá y da mangé sann.
y dantadöt...
• …scriete pormó ite al ejam canche te sëntes sigü/sigüda assá.


text:
Cechia
La Cechia (Česko in lengua ceca, offizialment Republica Ceca, Česka republika in cecch) a l'è on Stat de l'Europa orientala, member de la NATO, del Grupp de Visegrád e de l'Union europea. La confina cont la Slovacchia, l'Austria, la Germania e a la Polonia.
Cuntegnüü
StoriaModifica
GeografiaModifica
La Cechia a l'è 'n Stat senza sbocch al mar de forma circa romboidala. La confina con la Slovacchia, la Germania, l'Austria e la Polonia.
L'Elba a l'è el fiumm pussee important de la Cechia, el sò picch pussee volt a l'è el Sněžka.
A nivell istoregh a l'è dividuda in trè region istoregh: Boemia, Moravia e Slesia.
PopolazionModifica
El Paes el gh'ha 10'562'214 abitant, per la pupart in di aglomeraa urban de la Boemia cont ona densità media de 133 ab/km².
I etnij principaj a hinn quella boema, la maggioranza, e quella morava, circa el 30%. I principaj minoranz a hinn quella slovacca, quella ongaresa, quella todesca e quella polacca. Anca i vietnamita, protagonista de 'na granda immigrazion in del period de guerra, a hinn recognossuu 'me minoranza e anca i rom a hinn retegnuu 'na minoranza.
Finna ai decrett Beneš in di Sudetenland ghe seren circa 3 milion de todisch, casciaa via dopo de l'invasion nazista.
ReligionModifica
In Cechia gh'è 'n poo de religion ma a l'è el Stat pussee ateo de l'Europa: Segond di sondagg el 20% el pensa che 'l ghe sia on Dio, el 30% a l'è ateo e 'l 50% teista o spiritualista.
Ordinament del StatModifica
La Cechia a l'è on stat regional parlamentar e cont el bicameralism imperfett. El President de la Cechia a l'è elegiuu a suffragi universal e dirett e 'l gh'ha on roeul principalment de garanzia. El Parlament l'è compognuu de la Cambra di Deputaa, de 200 member e elegiuda ogni 5 agn, e del Senad, de 81 member e renoeuvaa de 1/3 ogni 2 agn.
El governo a l'è preseduu del capo del governo, nominaa del President e fiduciaa de la Cambra.
La magistratura la gh'ha ai sò vertis la Cort Suprema, la Cort Ministrativa e la Cort Costituzionala. I giudes, nominaa del President, a hinn independent.
Division territorialaModifica
La Cechia l'è spartida in 14 region (kraj), de che vuna l'è la Capital Praga, 72 distett, cont Praga, Brno, Plzeň e Ostrava che hinn consideraa distrett direttament.
I region a hinn:
PolitegaModifica
I partii politegh cecch che hinn in Parlament a hinn:
- ANO 2011, centrista e popolista
- Partii Civich Democratich, conservator e euroscettegh
- Partii Pirata Cecch, liberal social e per la democrazia diretta
- Libertà e Democrazia Diretta, euroscettegh e per la democrazia diretta
- Partii Comunista de Boemia e Moravia, comunista
- Partii Social Democratich Cecch, socialdemocrategh e progressista
- Union di Cristian e Democratich - Partii Popolar Cecoslovacch, democristian
- TOP 09, liberalista
- Sindegh e Independent, a favor de la sussidiarietà
EconomiaModifica
ColturaModifica
Bandera e innModifica
La Bandera de la Cechia a l'è la midemma de la Cecoslovacchia, cont i color de la Boemia con sora on triangol bloeu, in di color panslav.
L'inn cecch a l'è Kde domov můj, cant patriottegh che 'l voeur dì "indova è-la la mè terra" scrivuu durant del governo austriegh in su la Cechia.
MangiàModifica
La cusina ceca la se fonda soratutt in su la carna, de porscell e de agnell, di zupp e de pasta. Famosa l'è anca la birra locala.
Tradizion popolarModifica
In Cechia, 'me in la pupart de l'Europa orientala la gh'è la tradizion de cavass i scarp e de entrà no in di cas cont i scarp doperaa in l'esterno.
On'altra tradizion ceca famosa a l'è la pomlázka, tradizion de Pasqua indova che i omen scuratten cont ona frusta i donn per auguràgh gioventù e in cambi riceven oeuv coloraa, dolz e alcol.
StraportModifica
StradModifica
La red di autostrad in Cechia a l'è in fas de desvilupp ma i città principai, ossia Praga, Brno o Ostrava a hinn conligaa de la strada D1. I autostrad cecch a hinn a pagament cont la vignetta autostradala.
FerrovijModifica
La red ferroviaria ceca a l'è assee desviluppada e gh'è 'na compagnia principala e statala, České dráhy, che la quatta tutt el territori del Stat e la fa el servizzi local, e di compagnij a longa percorrenza RegioJet e LEO Express.
AereoportModifica
I città pussee important de la Cechia han l'Aeroport: I pussee important a hinn l'Aeroport Václav Havel de Praga e quell de Brno-Tuřany


text:
Archif
Tl archif dl Istitut él da ciafé de vigni sort de documënc che reverda les valades ladines. Da ciafé él ince fotografies de nüsc paisc, de avenimënc storics, de manifestaziuns y de porsones da plüdadî.
Döt le material é tigní sö te lades y vaines fates aposta por archivié fotografies y de vedli documënc.
Düc i interessá pó gní te biblioteca y chirí sön computer i documënc o les fotografies che pó spo gní consultades o fotocopiades.
Por se ciafé döt cant plü saurí é i schedars ordiná do paisc y do argomënt.
Informaziuns sön documënc y fotografies:


text:
La lètg per pèrins omosexuals na duess però betg esser pussibla en in pass, ella duai vegnida regulada en pliras etappas. Quai han communitgà ils Servetschs dal parlament, sa referind sin la cumissiun dal Cussegl naziunal. Uschiglio pudessan dumondas delicatas en quest connex - sco per exempel l'access a la medischina da reproducziun – bloccar l’entir project.
L’Administraziun federala duess uss elavurar in'emprima proposta da refurma enfin il favrer. Questa proposta duess reglar aspects centrals da la lètg per tuts, tranter auter l’adopziun ed il vischinadi.
RR novitads 06:00


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
La seria da terradas cuntinuescha
Il club da hockey da Tavau ha incassà la 5avla terrada en seria. Quai encunter il leader SC Berna cun 0:1.
Autur:
SDA / Corina Schmed
Per ils bernais èsi la 5avla victoria en seria. Il sulet gol da la partida ha sajettà Matthias Bieber e quai gia en la segunda minuta. Al HCD n'èsi betg reussì d'egualisar la partida, malgrà ch'ils giugaders èn sa dustads cun tutta forza.
Ils Grischuns restan cunquai a la cua da la tabella sin il penultim plaz.
Tabella Liga naziunala
RR novitads 22:00


text:
Muntisel (LC)
Muntisel (nom ufizial in italian Monticello Brianza) l'è un cumün brianzö de la Pruvincia de Lech. El gh'ha una pupulaziun de 4 215 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e ona densità de 897 ab./km².
El se ciama inscì perchè l'è sura de un muntisel, in del cör de la Brianza.
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Munscia e Brianza (cumün de Besana e de Renaa) e 'l gh'ha quater fraziun ciamaa Casiragh, Curt Növa, Prebun e Tur Vila.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Massaja.
A Muntisel hin nassüü el biblista Piero Maggioni e 'l pret e patriota Giuseppe Sirtori.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntisel (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'UE ha la finamira da reducir fin il 2020 il consum d'energia per 20%. Il 2014 mancavan anc 1,7% per cuntanscher la finamira, il 2016 eran quai puspè 4%. Il consum d'energia primar è stà il 2014 tar 1'509 milliuns tonnas unitads d'ieli brut. Il 2016 è quest dumber creschì sin 1'543 milliuns tonnas. Finamira fin il 2020 fissan 1'483 milliuns tonnas.
Dapi il 2006 è vegnì fatg in pass enavant
La Germania, il pli grond consument d'energia da l'UE, ha reducì sia valur dapi il 2006 enfin il 2016 per 9,8%. En l'entira UE è il minus dentant stà anc in zic pli aut, numnadamain tar 10,8%.
Intgins pajais han sbassà dramaticamain lur consum d'energia. La Grezia per exempel mussa in minus da 23,6%. Er la Gronda Britannia è vegnida da sbassar ses consum per 17,8%.
RR novitads 16:00


text:
Quai ha ditg la cussegliera guvernativa Jacqueline de Quattro durant ina debatta dal parlament chantunal. I na saja dentant nagin moratori, ha communitgà la regenza pli tard. Els vulessan dentant examinar quella pussaivladad.
Cun spetgar giu reagescha la regenza uschia sin ina dumonda dals Verds che pretenda da spetgar giu almain fin la stad. Sin lura vegn spetgà in rapport davart la tecnologia 5G da l'Uffizi federal d'ambient. Quel duess tranter auter dar scleriment davart la radiaziun da 5G.
La sanadad da la populaziun saja almain uschè impurtanta sco la digitalisaziun ha ditg de Quattro.
RR novitads 15:00


text:
Avegnir intschert per il teater en Val Medel
- Venderdi, 20.4.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 20.4.2018, 11:45, RTR
La scola serra e la scolasta Evelina Giger ha ina plazza ordaifer la val. Uschia na va betg mo la magistra ord la val mabain er la reschissura. La cultura indigena pattescha probabel cunquai che Evelina Giger era fitg activa.
La scola serra e la cultura patescha
Ins è cunscient chi pudess vegnir stretg per la cultura en la val Medel. La scolasta dirigia numnadamain il chor, suna lorgla, translatescha teaters e far gist sezza la reschissura. Che quai pudessi mancar vegn conscient als Medelins cura ch'els patratgan vid autras uniuns sco la musica ni luniun da dunnas ch'èn il mument inactivas ma anc betg schliadas.


text:
Dapi intgins onns vegnan coordinadas las stentas da Swiss olympic en il sectur da la promoziun da la generaziun giuvna. Swiss olympic ha stgaffì per quest intent ina rait che consista d'incumbensadas ed incumbensads chantunals per la promoziun da la generaziun giuvna e da represchentantas e represchentants da las federaziuns naziunalas da sport. Communablamain duain ins empruvar da cuntanscher che la promoziun da la generaziun giuvna vegnia realisada en l'avegnir en Svizra en moda sistematica e tenor las resursas.
Per pudair ademplir la rolla en la rait da la promoziun da la generaziun giuvna en Svizra confurm a las pretensiuns e per satisfar als basegns dals differents acturs en il sport da la generaziun giuvna en il Grischun, ha graubündenSPORT fixà la finamira da coordinar ils divers interess e da procurar per enconuschientschas unitaras.
Promoziun individuala da sportistas e sportists
En il rom dal sectur da promoziun dal fond da sport "Contribuziuns a sportistas e sportists" pon persunas che retschaivan contribuziuns da promoziun da l'agid da sport vegnir sustegnidas supplementarmain cun ina contribuziun dal fond da sport. Plinavant pon sportistas e sportists che possedan ina carta actuala da "Swiss olympic talents", stgalim naziunal, survegnir ina contribuziun da sustegn dal fond da sport. Las directivas correspundentas e las dumondas respectivas chattais Vus qua.
Per atletas ed atlets da la generaziun giuvna che possedan ina carta naziunala da talent da Swiss olympic e che ston frequentar pervia da lur disciplina da sport ina scola extrachantunala dal label "swiss olympic", paja il chantun ils daners da scola effectivs. Ils documents necessaris respectivs chattais Vus qua.
Promoziun da las structuras (centers da prestaziun)
Il chantun Grischun vuless garantir a lunga vista structuras professiunalas per il sport da prestaziun e sustegnair perquai l'installaziun e la gestiun da centers da prestaziun regiunals e naziunals. Per sustegnair quests centers da prestaziun è perquai vegnì creà in nov instrument da promoziun en il rom da la nova lescha da promoziun dal sport. A centers da prestaziun en il chantun Grischun ch'èn previs en il concept da juniors da la federaziun naziunala e che vegnan determinads da l'uffizi federal da sport en ina disposiziun valaivla concernent la «promoziun da juniors da G+S», pon vegnir pajadas contribuziuns. Las directivas correspundentas e las dumondas respectivas chattais Vus qua.


text:
Co stgatschar furmiclas or dal dachasa
- Mardi, 23.5.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 23.5.2017, 11:15, RTR
Furmiclas èn animalets nizzaivels en la natira, dentant betg a chasa. I dat tge cletg intginas strategias co stgatschar las furmiclas senza duvrar bastuns chemics.
Furmiclas na mangian betg mo provisiuns, ellas pon era transportar scherms u schizunt chaschunar ch'in cabel brischa.
Ir a la chatscha da furmiclas
Cun barschun e pala pon ins rimnar las furmiclas e smanar ellas ord chasa. Pli svelt vai cun in tschitschapulvra. Impurtant è che las furmiclas na sa zuppan betg en la maschina.
Dischlocar in gnieu
Sch'ins chatta il gnieu pon ins prender in vasch cun strom u stalizzas finas, metter quai sur l'entrada da las furmiclas e spetgar. Cura che las furmiclas èn en il vasch pon ins derscher aua buglienta surengiu u dischlocar il gnieu en in lieu pli adattà.
Armas chemicas
Sprays ed estga cun chemia agressiva duessan ins evitar, sur tut sch'ins ha uffants u animals.
Armas natiralas
Il pli renumnà med da chasa è la pulvra da levon. Sch'ins maschaida quella cun zutger lura mangian las furmiclas quai. La pulvra sa scufla en ils venters e las furmiclas schloppan. Pli pauc crudaivel èn chaussas che oduran ferm, sco per exempel agl, pulvra da chanella, neghels, ginaivra, timian ed ielis eterics.
Traplas magicas
I dat duas traplas per rimnar furmiclas. Ina spungia cun aschieu attira las furmiclas, uschia ch'ins po laschar ir ellas dal bigl giuaden. U ch'ins prenda in taglier da schuppa, emplaina quel cun gervosa e zutger, lura baivan las furmiclas questa maschaida, daventan sturnas e najan.
Lultim salvament
Sche nagut gida, ni sch'il gnieu è aifer ils mirs, lura èsi da clamar ils experts.


text:
Paramore: «Hard Times»
- Mardi, 16.5.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 16.5.2017, 9:30, RTR
La gruppa americana «Paramore» turna suenter varga trais onns enavos cun lur nov hit «Hard Times». Che la gruppa fa insumma anc musica n'è dentant ditg betg stà segir. Dispitas entaifer la gruppa e l'extrada da dus commembers ord la band han manà la chantadura Hayley Williams en depressiuns. Uschia ch'ella n'ha betg pli vulì far musica e perquai vulì schliar la gruppa. Per fortuna è il battarist turnà e l'entira situaziun è sa calmada. Ussa turnan els cun in nov sound e raquintan en lur nov hit da quai temp grev.


text:
Amis ed enconuschents da Tumasch Dolf (1889-1963) preschentan vita ed ovra dal renumà cumponist da chanzuns popularas.
Participants: Steafan Michael, Gion Crest Demarmels, Gion Duno Simeon, Gieri Foppa, Nuot Vonmoos
Redacziun: Clemens Pally
Il patnal 3-1-1971
Numer d’archiv: 6012
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.


text:
Cartas dil di
La carta dil di dalla vischnaunca ei ina purschida dalla vischnaunca. Quella carta saveis Vus duvrar per viagiar cun quasi tut ils mieds da traffic publics en Svizra (p.ex. tren, auto da posta, tram, bastiment). La vischnaunca ei en possess da 3 cartas dil di per la secunda classa. Ina midada da classa ei pusseivla, igl alzament sto denton vegnir pagaus al spurtegl. Empustar la carta dil di san ins entochen in onn ordavon. Per tarmetter la carta cun posta vegn quintau frs. 5.-- spesas. Brattar ni returnar cartas cumpradas ei buca pusseivel.
Impurtont!!
Per prevegnir ad in maldiever da quella purschida, supplichein nus Vus da retrer la carta duront 5 dis suenter Voss'emputaziun. Cartas reservadas vegnan buca annuladas ni restituidas. Sche la carta vegn reservada e buca retratga, vegnan ils cuosts caschunai tschentai a quen.
Ils cuosts per ina carta dil di muntan a frs. 45.--/carta. Plinavon vegn la vendita dallas cartas restrenschida sin persunas domiciliadas en Surselva.


text:
Léngua emiliâna
La Léngua Emiliâna o l' Emiliân (Lingua Emiliana o l' Emiliano in Italiân) l'é un gróp ed 'na varietê ed léngui lochêli ciamêdi ânch, a la bòuna, Dialèt, parlêdi int l' Êlta Itâlia. St'al léngui în parlêdi préma 'd tót in Emélia, mó l'ûş al se şlêrga ânch in teritôri lé atâch Lumbardéia, Piemûnt, Tuscâna, e Vènet [1]. Insèm al Rumagnôl, l'emiliân l'é óna dal léngui dal dō varietê ed la Léngua emiliâna-rumagnōla, ch'la fà pêrt dal gróp gâl-itâlich dal lèngui rumânşi ocidentêli.
Perquéndi, cme 'l francèiş, l' ucitân e al catalân al gh'à di fenômen 'd sòun e la costrusiòun dal frêş ch' la fân divêrsa da l'italiân ch'al fà pêrt invēci dal gróp orientêl dal léngui rumânşi.
Un mudèl ed léngua emiliâna l' an gh'é mìa [2], però di stódi nōv e mirê àn catê soquânt mudē işolê 'd léngua emiliâna lochêla intōren a sitê o zôni céchi [3].
Larghèsa ed la zôna
I cunfîn tra i dialèt emiliân e ch' j êter gâl-itâlich in asê sutîl per còl che riguêrda j insèm di sòun a l'insèm dal parôli. Per eşèimpi, soquânt studiōş di dialèt cunsîdren al pavèiş o pavèiş-vogherèiş cme 'na varietê ed pasâg tra l'emiliân e al lumbêrd, mèinter ed j êter (a partîr dal Bernadino Biondelli int al só "Saggio sui dialetti gallo-italici" dal 1853) a pèinsen ch' al fâga pêrt ed l'emiliân a pîn dirét. L'istès piaşintèin in dó gh' în preşèint carateréstichi emiliâni, al preşèinta grôsi e cêri cumeniòun ed vochêli e insèm ed parôli cun al lumbêrd ocidentêl e in cól chêş ché, cme 'l quêşi cumpâgn pavèiş, al p'r ânca ló èser quêşi 'na fōrna 'd pasâg tr'al lumbêrd e l'emiliân.
Al varietê di dialèt dal gróp emiliân în parlêdi int la regiòun stôrica ed l' Emélia ch' la cumbîna presapôch cun al pruvînci 'd Piaşèina, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frêra e pêrta 'd la pruvîncia 'd Bològna (fîn al fióm Sèlar) dal d'ed là cumîncia la Rumâgna. L'emiliân al vîn parlê ânch int la zôna ed la pruvîncia 'd Ruvîgh ciamêda int i tèimp indrē Traspadana Ferrarese, teritôri che 'l fêva pêrt ed l'Emélia fîn al cungrès ed Vièna. A fân pêrt al gróp emiliân ânch al Cararèiş, parlê int l'êlta Tuscâna, al dialèt ed l'Oltrepó Pavèiş, al tortonèiş, al mantvân, al calâsch-viadanèiş parlê parlê int al zôni ed Caşalmagiōr e Viadâna a i cunfîn tr' al pruvînci ed Mântva e Cremòuna.
Èter progêt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Léngua emiliâna»
Nôti
- ↑ Enciclopedéia Treccani - Dialetti emiliano romagnoli Avtōr: Fabio Foresti - Vèst l'ûltma vôlta al 20 utòber 2013
- ↑ A. A. Sobrero, A. Miglietta, Introduzione alla linguistica italiana, Editori Laterza, Roma-Bari, 2006
- ↑ Fabio Foresti, Aree linguistiche. Emilia e Romagna in Holtus, Metzeltin e Schmitt, 1998, pag 569-93
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua emiliana trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Salvenach
Salvenach a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.85 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 486 abitant.
El cumün de Salvenach al se tröva a una altitüden de 561 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cressier, Staatswald Galm, Jeuss, Lurtigen, Münchenwiler (BE), Murten/Morat.
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Mo la festa en la naiv na po betg vegnir organisada, perquai che daners mancan. Ils organisaturs avevan quintà cun il sustegn da gronds sponsurs, sco il directur da Andermatt - Ursera turissem Flurin Riedi ha ditg ad RTR. El na sappia betg con che quest eveniment avessi custà, mo segir in pèr tschientmillis francs. 45% da las entradas avess l’organisatur stuì finanziar cun daners da sponsurs. Mo lez n'ha betg vulì communitgar da tge summa che quai sa tracta.
Evità ina rusna
Ins vess quintà che 4000 aspectaturs fissan vegnidas a guardar ils concerts. Flurin Riedi deplorescha che quest eveniment na po betg vegnì organisà. Mo el saja led che l’organisatur haja decidì uschia ed evità che quai avessi chaschunà ina gronda rusna en cassa. E la finala saja quai amez la stagiun ed ils hotels sajan occupds bain ad Andermatt.


text:
La dumonda dal Europa vegn a fatschentar l’onn da presidi da Johann Schneider-Ammann. El speri da pudair far enavant en questa dumonda. Ina soluziun svelta na dettia quai betg, ha Schneider-Ammann ditg als schurnalists a Berna suenter sia elecziun. Il minister d’economia metta il dossier Europa ed ils contracts bilaterals cun l’Europa el center da sia politica sco president da la Confederaziun. Ma er la migraziun ed il ferm franc svizzer sajan impurtants puncts. La Svizra saja en ina situaziun excellenta e quella dettia da defender, ha ditg Schneider-Ammann.
RR novitads 14:00


text:
San Colombano Certenoli
San Colombano Certénoli (en lìgure: San Comban) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 702 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 41,2 km² e 'na densità de popolasiù de 66 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borzonasca, Carasco, Coreglia Ligure, Leivi, Mezzanego, Orero, Rapallo, Rezzoaglio, Zoagli.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Colombano Certenoli l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/San Colombano Certenoli
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
The lady's not for turning
The lady's not for turning, ossia "la sciora la torna mìnga indree", a l'è stada 'na fras parnonziada de la Margaret Thatcher a la conferenza del Partii Conservator del 10 de ottober 1980, in risposta ai affermazion di media che nonziaven 'n inversion a U, in ingles "U-turn", di politegh de liberalizzazion e privatizzazion de la Thatcher, che a l'epoca pareven fallimentar e han menaa anca di esponent conservator a domandàlla.
El descors complett, scrivuu del Ronald Millard, l'è staa accolt calorosament cont ona standing ovation de cinch megnuu.


text:
Ils dazis da multa sin aluminium ed atschal na duain definitivamain betg valair per tut ils pajais: Ils 28 stadis da l'Uniun europeica, sco er la Corea dal Sid, l'Argentina, l'Australia, la Brasilia, il Mexico e la Canada duain vegnir deliberads dals dazis. Quai almain fin il prim da matg.
China è pronta da dar enavos
Per la China han ils Stadis Unids dentant fixà nagina deliberaziun dals dazis. Il president american ha suttascrit in pachet che prevesa dazis da multa ed autras mesiras cunter ils products chinais en valita da 60 milliardas dollars.
Quai n'accepta la China betg simplamain uschia. Ed ha per consequenza preparà ina replica: La China ha medemamain publitgà ina glista cun dazis sin products americans en ina valita dad enfin 3 milliardas francs. Ils dazis pertutgan per exempel fritga setgentada, vin u charn portg. En vigur giajan quests dazis, sch'ins na vegnia betg perina cun ils Stadis Unids, ha il ministeri da commerzi chinais declerà.
USA porta plant cunter la China
Sco reacziun sin las mesiras da la China engrevgieschan ils Stadis Unids il conflict economic cun la China: L'America inoltrescha in plant a la WTO, l'organisaziun dal commerzi mundial en connex cun il dretg da patentas. Ils Stadis Unids renfatschan a la China d'avair engulà proprietad intellectuala. Uschia vegl'ins cumbatter las praticas nunfairas da la China en la sparta tecnologia, ha declerà il biro da l'incumbensà da commerzi american. Il plant è part d'in pachet da mesiras ch'il president american Donald Trump ha annunzià. Er cuntegnids en il pachet èn ils dazis da multa sin imports d'atschal ed aluminium.
RR novitads 06:00