text:
Tiràn
Tiràn (Tirano in Italian, Tiraun in Rumanc; Tiranum in Latin; Thiran in tudesch storich) l'è ün cumün de la Lumbardia, Pruvincia de Sundri, ch'el gh'ha 9 130 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 32 km² e 'na densità de 285. L'è ün sitt famùs perchè gh'è ün Santuari de la Madona.
In duvè l'è[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tiràn se troeuva a 450 meter d'altezza e l'è visìn al cunfìn cunt la Svizzera, in particulàar cunt la Val Pusc'ciâf (Cantùn di Grisùn). Inturn al paes gh'hin ün frach de muntagni: i Alp Urobi a süd, il grüp del Bernina a nord e quel del Stelvi a nord-est.
Tiràn l'è in duvè che se vegnen incunter la Valtelina e la Val Pusc'ciâf ed i fiüm ch'i ghe passen in mez, l'Adda e'l Pusc'ciavin.
El nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom "Tiràn" el vegn forsi dal latìn inter amnes, ch'el voeur dì "in mèz a düü fiüm": a tücc i efètt, Tiràn se troeuva in duvè che'l Pusc'ciavin el va denter l'Adda.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La zona de Tiràn l'era giamò abitada in de la Preistoria: hin stàa truvàa di incisiùn süi pedri, ün pugnàal del XVII secul a.C. ed ün pedra de l'Età del Ram incoeu cunservada in de l'"Antiquarium Tellino".
Tiràn l'è in ün sitt che l'è semper stàa de grand'impurtanza: chi g'aveva el controll del paes e del sò castèll el tegneva d'oeucc i trafich ch'i naven in Engadina, in de l'Imperi Germanich e in de la Republica de Venezia. El 29 setember 1504 segund la tradiziùn a Tiràn l'è cumparsa la Madona e sübit dopu han fàa sü ün santuari, che l'è diventàa el simbul de la fed catolica cuntra quèla refurmada.
In de l'Età de mèz e in di ann dopu a Tiràn gh'hin stàa di scunter per questiun pulitich e religiùs: in particular, in del 1620 l'era inizàa l'inscì ciamàa "Sacro Macello" ("Macell Sant"), la bataglia cunter i Grisùn ch'i vureven impùr la fed refurmada in de la Valtelina.
Evoluzion demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
De nà a vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Santuari de la Madona de Tiràn[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Santuari de la Madona de Tiràn, che'l se troeuva in de la part setentriunàal del paes, l'è la gesa pussee impurtant de la Valtelina.
Segund la tradiziùn, el 29 setember 1504, in ün camp de fich, al beà Omodeo l'è cumparsa la Madona, che'l gh'ha chièst de fà sü üna gesa per lee.
I laurà hin iniziàa in del 1505, hin düràa fin al 1513 e la gesa l'è stada cunsacrada el 14 mag 1524 dal vescuf de Comm Cesare Trivulzio.
El santuari l'è stàa fà sü in stil rinascimentàal lumbaart; el purtùn d'entrada l'è stàa fà da Alessandro Scala e'l grand orghen che ghè denter, fàa tra'l 1608 e'l 1617, l'è de Giuseppe Bulgarini.
Insemm al Domm de Milan e a la Certusa de Pavia, el Santuari de la Madona de Tiràn l'è cunsiderada vüna di trè pussee bej gesi de la Lumbardia.
Papa Pio XII gh'ha dichiaràa la Madona de Tiràn patrona de la Valtelina.
Olter gesi[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del paes ghè la gesa de San Martìn, cunt el campanil del XV secul in stil rumanich lumbaart.
In sü üna culina che sta sura al Santuari de la Madona de Tiran ghè la gesa de Santa Perpetua, fada sü in del XI secul, cunt atacàa ün uspizi che ün temp duperaven i pelegrìn che da Venezia e da Milàn nàven in Germania.
Üna custruziùn simil (gesa e uspizi) ghè anca pussee a nord, in sü la stessa via in duvè che ghè la gesa de Santa Perpetua: l'è la gesa de San Rumeri, in del cumün de Pusc'ciâf (Svizzera), che l'è in sü üna cresta a 1.800 meter a strapiumb sül Lach de Pusc'ciâf.
Olter sitt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tiràn l'è ciamada "la Meràn de la Valtelina", perchè anca lee la gh'ha ün frach de stradi alberadi e de parch publich in de la zona centràal.
El center storich, che l'è in sü la spunda manscina de l'Adda, l'è anca incö serciada in part da la vegia müraja vurüda da Luduvich el Mor a la fin del XV secul e l'è duminàa dai rüìn de la tur del castèll de Santa Maria (chì ciamàa Castelàc).
Hin amò ben cunservàa i trè port d'entrada al paes: la "Porta Pusc'ciavina", per quej ch'i vègnen dai Grisùn; la "Porta Burmina", per quej ch'i vègnen da Burmi e dal Pass del Stelvi; la "Porta Milanes", per quej ch'i vègnen dal Lach de Comm e da Milàn.
A Tiràn gh'è ün frach de palazzi fadi sü tra'l XVII e'l XVIII da sciuri pien de danee: i Palazzi Quadrio, Salis, Merizzi, Visconti-Venosta, Parravicini, Buttafava e Torelli. Ghè anca el Palazz Marinoni, che incoeu l'è el Municipi de Tiràn e in del XV secul l'era ün cunvent dij Agustiniàn.
Trasport[Modifega | modifica 'l sorgent]
Stradi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tiràn l'è in ün sitt in duvè s'incùntren düü impurtanti stradi:
- la Strada Statàal 38, che la và da üna part vers Milàn (a Piantee ghè bisògn dopu de ciapà la Strada Statàal 36) e Comm (semper a Piantee se ciapa la "Via Regina"), menter da l'altra vers la Val Venosta e Bulsàn atravers el Pass del Stelvi;
- la Strada Naziunàal (svizzera) 29, che la và da Tiràn a l'Engadina atravers el Pass del Bernina.
Feruvij[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Tiran gh'hin düü staziùn feruviari ch'i se troeuven in de la stessa piazza e ch'i hin i staziùn d'inizi de düü feruvij minga culegadi tra de lùur:
- la Tiràn-Milàn, ün temp gestida da la "Ferrovia Alta Valtellina" (Feruvia Vôlta Valtelina) in del trat Tiràn-Sundri e dopu, dal 1970 da "Ferrovie dello Stato" (Feruvij Stataj);
- la Tiràn-Sankt Moritz, gestida da la Feruvia Retica, che culega la Valtelina a l'Engadina atravers la Val Pusc'ciâf e'l Pass del Bernina. 'Sta linea chì l'è la feruvia aderent (senza cremagliera) pussee vôlta d'Europa ed i sò tren russ, ch'i vànn sü binari a scartament piscinìn, pòrten in gìir ün frach de turist (trecent-quatercentmila l'ann) ch'i vègnen de tücc i cantùn.
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra de balùn del paes l'è l'"Unione Sportiva Tiranese", che la giuga in dij campiunàj diletànt regiunaj (Prima Categuria).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


c: text/html

text:
Ensemen cun Franz Sepp Caluori da Panaduz haja el gì l'idea d'organisar ina festa a Cuira. Els hajan er ponderà davart ina fiera da Nadal, raquinta Kurt Benker. La fin finala sajan els dentant vegnids sin l'idea d'organisar ina festa en la citad.
Avant ch'igl ha dentant dà la festa da Cuira, hai dà durant dus onns la festa da la Via da la Posta. En la citad veglia devi numnadamain era anc autras festas da via.
Surlaschà nagut a la casualitad
Il 1989 hai dà per l'emprima giada la festa da Cuira sco quai ch'ins enconuscha ella oz. Gia da quel temp era la festa mez avust, avant che la scola cumenza:
Nus avain decidì da far la festa durant il mais d'avust, perquai che l'aura è lura la pli segira. Nus avain perfin laschà analisar quai.
Sche Kurt Benker guarda enavos sin l'emprima ediziun da la festa da Cuira, sa regorda el oravant tut vid ina chaussa: «Igl era scumandà da metter si tendas.» Ins vuleva mussar als visitaders la bella citad veglia e quai n'avess betg funcziunà cun tendas dapertut.
RR actualitad 07:20

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Structura
Las studentas ed ils students absolvan praticums ed acquistan enconuschientschas en la didactica dal rom ed en scienzas d’educaziun. Communablamain cun las studentas ed ils students vegn examinada la qualificaziun professiunala.
La mesadad da l’emprim semester è deditgà a la pratica professiunala. Las studentas ed ils students instrueschan u en lur atgnas classas u en classas attribuidas. Planisar, reflectar e valitar l’instrucziun da maniera communabla collia la teoria cun la pratica. Impurtants temas da las scienzas d’educaziun sustegnan quest emprim pass en la vita professiunala.
Durant il segund semester acquistan las studentas ed ils students cumpetenzas da la didactica dal rom – tut tenor rom da studi a Cuira u a Son Gagl. Il medem temp cuntinueschan las studentas ed ils students lur invista en la pratica professiunala.
Durant il segund onn cuntinueschan las studentas ed ils students ad approfundar lur enconuschientschas en la pratica professiunala ed en las scienzas d’educaziun e collian consequentamain la teoria cun la pratica.
Il terz semester è anc ina giada deditgà al barat tranter pratica professiunala e scienzas d’educaziun. Las studentas ed ils students instrueschan u en lur atgnas classas u en classas repartidas. Planisar, reflectar e valitar l’instrucziun da maniera communabla approfundescha ils connexs tranter pratica e teoria.
Durant il quart semester acquistan las studentas ed ils students ulteriuras cumpetenzas da la didactica dal rom – tut tenor rom a Cuira u a Son Gagl. Las studentas ed ils students cuntinueschan ad approfundar lur enconuschientschas da la pratica professiunala. Plinavant cumenzan els lur lavur da master.
Durant l’ultim onn da studi vai per la sintesa da quai che las studentas ed ils students han emprendì fin uss. En il praticum final ed en la lavur da master mussan els co ch’els san colliar teoria e pratica en l’instrucziun.
Las studentas ed ils students s’approfundeschan da maniera intensiva en singuls champs da la pratica professiunala, visitan e s’engaschan en scolas specificas e reflecteschan anc ina giada impurtants temas da las scienzas d’educaziun.
L’ultim semester è deditgà a la lavur da master ed eventualmain ad in ultim bloc da la didactica dal rom. En il rom da colloquis survegnan las studentas ed ils students sustegn da docentas e docents per lur lavur da master. En l’ultim praticum mussan els ch’els èn bain preparads per l’instrucziun sin il stgalim secundar I.


text:
A Savognin han las Pendicularas da cumbatter il mument cunter in problem tecnic. Cun excepziun d’in runal a Radons è l’entir manaschi interrut. Quai conferma la dicrectura Manuela Seeli.
Dapi mardi mezdi n’haja nagina electricitad en il territori da skis, era betg en las ustarias. «Ils tecnichers da las pendicularas tschertgan ensemen cun collavuraturs da las Ovras electricas da Turitg, nua ch’i saja il problem». Suenter possia ins analisar tge che sajan las consequenzas da l’incap, ha ditg la directura.
Ils sportists d’enviern che han cumprà ina carta dad ir cun skis, possian restituir lur bigliet a la cassa. Persunas bloccadas n’haja quai betg dà sin las 2 sutgeras ed en la pendiculara, cun quai ch’ins haja pudì laschar ir quellas cun in motor da diesel, enfin che la glieud haja pudì sortir, ha ditg Manuela Seeli.
Betg pertutgà da l’interrupziun dal current è la vischnanca da Savognin.


text:
Val Strona
La Val Strona (Valle Strona in Italian) l'è ona vall italiana, che la se troeuva in de la Provincia de Verbania, minga lontan del Lagh d'Orta.
L'è traversada del riaa Strona e l'è situada in mezz tra l'Ossola (a nord) e la Valsesia (a sud). Per rivàggh dent a la vall besogna partì de Omegna, che l'è in sul lagh.
In de la vall a troeuvom i comun de Germagn, Loreja, Strona e Masciola. El centro principal a l'è quell de Strona. Alter paes de la vall a hinn Luzzogn (parnoziaa [ly'tsøɲ]), Inugg, Forn, Fornee ([fu'rnɛːr]), Ches, Campell e Sambughett [samby'gøt].
L'attività tradizional de la vall a hinn i lavorà cont el legn, tant che on quai desenni fa la vall l'era cognossuda cont el nomm de vall di cazzui (che sarissen i cazzuu), ch'eren voeuna di robb pussee prodott. Al dì d'incoeu i artesan, ciamaa grattagamol, se dedichen soratutt a la produzion de statuinn de Pinocchio, tant che la Val Strona ogni tant la vegn ciamada anca Val de Pinocchio.
A Campell (Campello Monti), incoeu frazion de Strona, on temp a gh'era ona comunità walser de Premia: el paes el se ciamava Kàmpelj.


text:
Antey-Saint-André
Antey-Saint-André (Antê o Antèy 'n valdostà; Antei Sant'Andrea sóta 'l fascìsmo) l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 622 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chamois, Châtillon, La Magdeleine, Saint-Denis, Torgnon, Valtournenche.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Longon
Longon (nom ufizial in italian: Longone al Segrino in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 1 878 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 1,5 km² e ona densità de 1 252 ab./km². L'è staa ciamaa in Italian "Segrino" per fà defferenzia cont el comun de Longon Sabin (Longone Sabino) che l'è situaa in de la Provincia de Rieti, in Lazzi.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Longon l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cianacèi
Cianacèi l’è ü cümü de la Al de Fasa e de la Ladinia che l'se tróa ‘n pruìnsa de Trènt.
GeografèaModifega
Ol paìs l’ se tróa a 1.465 méter söl lièl del mar e l’ se tróa a 109 km de Trènt, quase a la fì de la Al de Fasa, de fati dòpo ‘l bórgh de Cianacèi gh’è dóma Alba e Penia che i è frasiù de Cianacèi prima de rià al Pas Fedaia ai pé de la Marmolada.
Ol comprensòre di pìste de sciModifega
Cianacèi l’è ü di piö cognusìcc pòscc de ‘ndà a scià del comprensòre del Dolomiti Superski e l’è ach öna di quàter pórte (nsèma a Sèlva, Araba e Corsara) che i mèna al gir del Sèla (Sellaronda) che l’è l’ anèl de piste che ‘l gira ‘ntùren al mut Sèla.
Da Cianacèi de fati s’ciàpa ön ovovìa che la pórta sö al Pecol e de lé al Pas Pordòi e al Pas Sèla e vià ‘ndà. Da i pisté s’pöl turnà zó al paìs co i sci a i pé sö la pista Morticc in de la Al de Antermont.
Sèmper a partì da Cianacèi s’ pöl ‘ndà a scià a i Ciampàcc, basta ciapà ‘l pülman che l’ và da Cianacèi a Alba ‘ndóe gh’è la fünivia di Ciampàcc e chèsto comprensòre de piste l’ mèna ‘nfina a Pósa de Fasa dòpo ès pasàt per la Sèla Brunècc e i Bufaure.
Ol ladinoModifega
Cianacèi l’è ü paìs de lèngua e cültüra ladina ‘ndóe gh’è ol bilenguìsm, defati a Cianacèi la Repüblica Italiàna la recognòs còme lèngua de stàt ‘nsèma a l’Italià ach ol Ladì e ‘l nòm üficiàl del paìs l’è Cianacèi in Ladì e Canazèi in Italià (mènter ü tép l'era cugnusìt in Todèsch come Kanzenei).
De ètModifega
La ègia céza dedicàda al San Florian che l’è pò ach ol patròno del paìs; de ‘nterèse l’è töta la césa e ‘l campanìl che i è de la fì del méla e sich (1.500) prensépe del méla e sés (1.600) e l’afrèsch de San Florian söl mür fò de la césa.
La Floriana che l’è öna cà apröf a la césa de San Florian sö la strada de la Al de Antermont; chèsta cà l’è töta cuarciàda de decorasiù, de afrèsch, de gréche e la sömèa quase la cà di fate, la sömèa egnìda fò da öna fàola.


text:
(Da P. Baseli Berther.)
„Gl‘entir Mustér stat mal per siu zenn grond ella faria, ch’ ei nunspetgadamein fess. Ei era in zenn d’ in tun veramein majestus, che legrava tut tgi che udeva a tuccond quel.“ — Aschia ha la „G.R.“ [Gasetta Romontscha] giu scret ils 17 de Matg 1877 ed il medem sa ella turnar a scriver oz, pertgei la pleiv de Mustér porta la medema malencurada dapi ils 25 de Mars [1916], nua che siu zenn grond ei puspei sefess. „Il zenn grond ei malsauns ed igl ei sco sch’ ei fuss buca fiastas pli, e sez baras e sepulturas fan aunc pli grev senza nies zenn grond. Aschia audan ins savens a raschunond ils vischins ed ina pietusa, cordiala condolenza semuossa tier pign e grond.
E buca senza raschun, pertgei il zenn grond de mintga pleiv pren viva part della veta d’ ina vischnaunca sco negin auter, de dis de legherment e de tristezia, de fiastas e disgrazias. Gl‘ei perquei era nuot auter, ch’in act de pietat, sche nus dedichein ad el, al zenn grond e cun quella caschun era a ses confers a s. Gions, in per notizias per memoria als convischins de Mustér ed a lur vegnensuenter.
Gia 1338 raquenta la cronica dad ina baselgia de s. Gions a Mustér en honur de s. Gion Battesta. Nus
anflein era differents plevons seculars a s. Gions avon che la presenta baselgia ei vegnida baghiada, aschia per ex. in cert Sur Gion de Pontaninga, sut il qual la filiala Medel ei separada da s. Gions 1456. Per igl onn 1491 ils 22 de Settember ei la faria de s. Gions vegnida incorporada alla claustra definitivamein. Ei savess esser, ch’igl altar gotic a s. Gada de 1489 derivass aunc da quella baselgia parochiala. Sur ils zenns de quella veglia baselgia a s. Gions savein nus dar neginas notizias.
La presenta baselgia de s. Gions ei vegnida baghiada da 1639—1643. Uestg Gion Flugi VI ha consecrau quella ils 23 de d’Uost 1643, nua ch’era dus zenns pigns sin tetg sur il chor ein vegni benedi (die kleine glocklin auf dem klein Thürlin ob dem Chor). Quels dus zenns ein i alla malura tier il berschament dils Franzos e buca vegni remplazzai pli suenter.
Ils auters zenns en clutger grond han giu dau pli gronds fastedis e quosts e perquei era stoviu spetgar pli ditg. 1673 ils 27 de Zercladur, pia dal temps ch’ ils R. P. Caputschins pastoravan a Mustér e nua che R. P. Hvpolit fuva plevon, vegn ei fatg menziun, ch’ ei seigi vegniu culau treis zenns a s. Gions en senteri dal maun encunter Cons, e tier quella caschun seigi la vanaun gronda de giuta de 41 fund, senza dubi della claustra, vegnida culada ora. — Sco ei para ha il zenn grond buca teniu ditg. Gia ils 15 de Zercladur 1686 han ins stoviu turnar a cular il zenn grond per s. Gions e cun quella caschun era in zenn grond per la baselgia de s. Placi. Podestat Gion Berchter (†1703), da quei temps ugau dils zenns ha giu speciala premura e gronds merets en quella caussa. „Unter ihme ist in Summer 1686 der Merkt zwischen ihme und dem Mr. Gieri schelenmacher von ihme geschrieben.“ Pia fussen quels dus zenns vegni culai dad in cert „schelenmacher“ Mr. Gieri.
Podestat Gion Berchter ha fatg vegnir il metal da Cuera ed ei staus buns en num della vischnaunca per il pagament als dus liferants Stadtschr. Otto Schwarz e Georg Störer. La summa, ch’ el ha pagau en num della vischnaunca, ei stada 295 renschs per biebein 656 funds, ch’ ins ha mess tier il material dil zenn vegl. Tier quei ha el aunc giu procurau per 204 funds zinn a 24=R. 81 „zu Leventine under Luorscha in Weltschlandt“ e lu‘ aunc fatg vegnir in zenn si da Cuera. Per tuttas quellas stentas e breigias, che Podestat G. Berchter ha giu da quellas varts, ha la vischnaunca de Mustér giu mussau creanza cun regalar ad el 1688 ina brel bien veltliner. Enzatgei per enzatgei!
Quels 6 zenns ella baselgia de s. Gions han teniu e surviu entochen il horribel berschament dils 6 de Matg 1799 entras ils Franzos, nua che la baselgia ensemblamein cun ses zenns ein daventai in’ unfrenda dellas flommas. Il cronist raquenta: „Ils zenns della faria a s. Gions eran de peisa: il grond 50 tscheners; il mesaun 35 tschen. il zenn de Rosari 20 tschen., il pign 5 tschen.; dapli er’ ei en clutger pign dus zenns pigns, buns e da fetg bien metal e da buna materia, cun buna ferradira e bein luvrai… en clutger (grond) quels 4 zenns d’ina conzertura, la quala fuva ne da lunsch ne datier in semegliont tuccar, cun l‘ura che deva e repeteva.“
La catastrofa dils 6 de Matg 1799 cun sia tristezia e donns caschunai sin tuts mauns ha naturalmein buca schau patertgar schi spert vid novs zenns. Duront quei temps han bein ils zenns de s. Placi ne de s. Gada stoviu gidar ora la faria. Tonaton han ins luvrau e giu quitau, che novs zenns resunien ton pli spert ella restaurada, quasi danovamein baghiada baselgia parochiala. Ed il di ei finalmein arrivaus, nua che 4 zenns novs ein puspei vegni culai en il senteri da maun sura encunter Cons, sco il cronist di, „cun gronds quosts, denton cun immens legherment dil pievel.“ Igl ei stau 1821, in serein e bi di d’ October. Ils R. Paders della claustra, il tit. magistrat de Mustér cul R. Plevon della pleiv, P. Beat Ludescher, eran presents en senteri, fertont ch’in numerus pievel steva entuorn ordado en pietat e tgeuadat. Il culazenns era in cert Gion Battesta Monzini da Bergamo, in excelent meister en quels fatgs (vir in sua arte peritissimus).
Suenter esser stada preparada la massa buglenta ein il zenn pign ed il grond vegni culai igl emprem. Sco ei para ei vegniu derschiu memia pauc el modell dil zenn grond ed ei vegnius ora mo cun treis onzas. Nuotatonmeins han ins saviu duvrar el ed ei staus buontat zenn en fuorma e tun. Silsuenter ein ils dus auters vegni culai e stau finiu cun il cull dils zenns per s. Gions, ha il medem meister culau sil medem plaz ils treis zenns gronds per Sedrun, il tun dils quals regorda ualti ferm vid il tun dil secund e tierz zenn de s. Gions.
Il zenn grond pesava 52 tscheners e haveva il tun C. ed era dedicaus a s. Gion Battesta; il secund cun il tun D. (tenor auters Cis) dedicaus a s. Carli e s. Michel; il tierz cul tun E. (Es) dedicaus a s. Placi e s. Sigisbert; il pign cul tun G, dedicaus a Nossadunna dellas dolurs, pesond 17 tscheners.
Senza dubi ein ils zenns de s. Gions de 1821 ils emprems, che portan inscripziuns romontschas, e zvar aschi edificond bialas, che nus savein buca far cun meins, che schar suondar quellas.
1. Il zenn grond:
Ils morts compognel jeu,
Tiel fiug dedestel jeu,
De stempradas auras visel jeu.
Sancte Joannes Baptista, ora pro nobis.
2. Il secund zenn:
Schurmegia nus dall aua,
Tempiasta, neiv e fiug;
Cammonda che malaura sabsenti da quest liug.
S. Carli e s. Mihel, rughei per nus.
3. Il tierz zenn:
Igl onn melli e pli siattschien navonta nov
La rabia dil schuldau franzos
Ils sis de Matg ha dau il fiug;
Ah, strof Mustér, havent battiu culs nos.
S. Placi e s. Sigisbert, rughei per nus.
4. Il zenn pign:
Maria, nossa cara Dunna,
Sco biars han viu cun grond turner,
Ha bargiu per la sfortuna
De ver en fiug tut il Mustér.
Nossadunna dellas dolurs, roga per nus.
Sche nus havein capiu endretg ina scartira veglia, sche han quels 4 zenns custau alla vischnaunca ca. 1685 fl. 7 x., forsa suenter haver tratg giu las unfrendas privatas. Tenor lubientscha digl Ordinariat episcopal dil 28 de Fevrer 1820 ha la pleiv saviu prender 1140 fl. ord il fondo dellas capluttas per pagar in ton de quels quosts.
Entochen che tut ei stau semptgau e regulau vid zenns e clutger e tscherniu ora ils adattai padrins e las ventireivlas madretschas, aschia ch’ ins ha saviu far fiasta, ein aunc entgins meins spirai. Ina gasetta de Cuera scriva: „Mustér ha udiu per l‘emprema ga siu niev bi tuchiez ils 25 de Fevrer 1822; ils zenns secrodan oreifer bein.“ — Scadin cass ei quei stau in legreivel di per gl‘entir Mustér, sco gia la biala Canzun en laud dils zenns novs de Mustér, fatga dagl avat Anselm Huonder e cantada dal pievel, lai percorscher ord mintga quors.
Igl ei in toc historia de Mustér en paterna, cordiala viarva. Nus schein suondar ella.
1. Te legri, o Mustér!
E laudi Diu da cor;
Ti gaud es gie ’l plischer,
Con bein ch’il sun dat or.
2. Dils zens, ch’ en uss culai,
Cun quost ed er’ quitau,
E schi bein gartigiai,
Ch’in vess gie mai maniau.
3. En quels ventgia dus onns
Dil berschament ennau,
Sto ver gie pign e grond
Co Dieus ha nus gidau.
4. O cars zens legreivels!
Vus esses la perdetgia,
Che a tuts vers fideivels
Dieus seigi ferma petgia.
5. Sche clomei pi’ ensemen
Tuts ils parochians,
Per dar a quels l‘enzenna
D’ er’ els esser nuials.
6. Cun schenia ’ls puccaus,
Tener car Diu da cor,
Cu ’l proxim sco sesez,
Mai emblidar vi ’l strof.
7. Mustér seigi Mustér
En tut sco vid’ avon,
Il liug de residenza,
Mo buca dils pucaus.
8. Quei seigi nies quitau,
Schar scandels dad in maun,
Che schendran mo puccaus,
Sc’ in sa da vegl enneu.
9. Exempels vein nus aunc
Bein biars avon ils egls,
Ch’ in tuca gie cun maun
Il strof de nos puccaus.
10. In spiegbel eis ei quei,
De mai schar ord il tgau,
Tgei peina greva sei,
La torta dil puccau.
11. De claustra, vitg e hofs,
En tschendra tut midaus,
Entras ils crius Franzos
Totalmein ruinaus.
12. O, sis de Matg sgarscheivei!
Digl onn navonta nov;
O, fiug zun bein snueivel!
Ti rumpas aunc il cor.
13. Schein dad in maun il trest
Maletg de tala sort;
Dieus dat a nus confiert
Consola uss nies cor.
14. Tadlei empau nos zens,
Co i tucan uss d’ensemen;
Mein pia el sogn tempel,
E tuts ludeien Diu.
15. Rugheien er’ da cor
Perdun per nos puccaus;
Dieus ei gie sigl altar
Sco bab dils combriai.
16. Sche seigien engrazieivels
Cun buc stridar Diu pli;
Vivin sco vers fideivels,
Affons della Cadi.
17. O zens bein gartigiai!
La flur dil liug Mustér!
Sco trost dils combriai,
Dieus vegli mantener.
18. Il grond a nies s. Gion,
Igl auter a s. Carli,
Il tierz al bien s. Placi,
Il quart a nossa Dunna.
19. Quei ei ils ss. patruns
De nossa pleiv entira;
Tras lur intercessiun,
Pon dar a nus ventira.
20. Il tun teni naven,
Stempradas aura era;
Dei bein dabot zenzur
Cu ’l fiug less rumper ora.
21. Ils morts vus compignei
En quest liug benediu;
La notg nus destadei
En cass de mal pariu.
22. O cars nus de Mustér!
Tgei lein pomai de pli?
Dieus fa a nus oz ver,
Ch’el tegni nus aunc car.
Denton ha quella legreivla ed emperneivla harmonia a s. Gions buca cuzzau ton ditg. Tutenina ei il zenn grond sefess. Il culazenns Monzini haveva giu garantiu ils zenns per in onn e dau lubientscha de tuccar els mintga di in’ ura. Sco ei para ha la vischnaunca — per nies grond smervegl — era giu fatg stediamein diever de quella lubientscha. Pertgei tenor il protocoll de vischnaunca dils 3 de Mars 1822 eis ei stau redunonza en baselgia parochiala, nua ch’ ils dus calusters veders Gion Francestg Deflorin e Gion Battesta Venzin ein vegni confirmai „cun la condiziun, che uonn stoppien ei tuccar ina ura per di e per quella breigia de tuccar eis ei fatg ad els in minall graun de 4 per fiug.“
Il zenn grond ei se.fess enteifer quei onn. Tgei di savein nus buca dir. Sco ei vegn raschunau fuva quei zenn grond pli liungs, ch’il present e haveva in tec breigia, de puder sper la fenestra si. Meister Monzini ha stoviu cular il zenn danovamein sin siu quen. Duvrond el denton mo il metal dil zenn veder, ei il zenn grond de 1822 vegnius per in bien ton pli pigns cun la peisa de 4710 funds ed il tun denter C e H; denton per ventira puspei buontat zenn.
Stai vargai tuts quels quitaus, fastedis e dis solemns, eis ei vegniu tut ruasseivel entochen miez Matg 1877. Cheu sefenda il zenn grond danovamein e metta la vischnaunca en quosts e fatalitats. Ils 15 de Fenadur ei vegniu teniu vischnaunca pervia dil zenn grond. „Igl ei stau dus meinis: 1. schar tagliar ora quei ch’ei fess e duvrar vinavon; 2. schar cular danovamein e zvar a. u cheu a Mustér ne b. termetter naven el. Tratg ora ina commissiun, che ha procurau igl ulteriur, suenter esser stau, decidiu de schar cular danovamein e termetter naven el.“
Il respectiv contract ei vegnius fatgs cun frars Grassmayer a Feldkirch (s. Pieder) e suttascrets ils 20 d’ Uost 1877. Il zenn fess ei vegnius termess a s. Pieder e pesava „laut hiesigstädtischen (de Feldkirch) Waag-
schein 4714 fund“ ed igl ei vegniu quin tau a fr. 1,25 = fr. 5892.50.
Numnasontga dil medem onn steva il niev zenn grond per s. Gions exponius a miez il vitg Mustér, gia benedius ed ornaus si gustusamein. Uestg Amberg de s. Pieder haveva giu la buontat sin supplica della vischnaunca de benedir el avon ch’ entscheiver siu viadi en la Cadi. Las soras de Sur G. Battesta Deflorin e de Sur canoni Giachen Antoni Carigiet, oriuntas da Mustér e da lezzas liras a Schaan e Vaduz havevan giu fitau si oreifer il zenn, avon che schar entscheiver il viadi ella patria. — Sco ils frars Wellinger de Schluein havevan giu menau il zenn veder da Mustér a Cuera, aschia han els turnau a menar il niev da Cuera a Mustér sin in ferm carr cun 5 cavals. Arrivond tier la pun Russein han els giu empau tema, schebein la punn tegni carga e cavals e giu schau passar quels persuls igl emprem, stend els anavos, pesava ge il zenn tenor: „Waagschein von Chur 6010 funds“. Denton han els saviu quorer cun lev cor immediat suenter.
Il di dellas olmas suenter las funcziuns d’ avon miezdi ei il zenn vegnius tratgs sin clutger. Ils buobs han priu pil cantun della suga, mond tras la purteglia dil senteri, ferton ch’ils umens, giuvens e vegls, ein dai suenter cargond per la medema suga. Stend il zenn odembora, han ins empruau in tec siu tun. „El tuna bein!“ — Vegnend ils buobs cun il cantun della suga encunter il stradun dell’ Alpsu, steva il zenn avon fenestra dil clutger. Quei tut ei stau daventau enteifer d’in quart ura. Las femnas han giu il grond plischer de saver mirar tier. Salvias de murtes ramplunavan dalla via lada. Tut ch’ era cuntents e plein legria. Il cronist selamenta mo, ch’ ei seigi buca vegniu cantau fertont ch’ il zenn ei vegnius tratgs si. Denton lein nus schar raquintar la G. R. ord siu numer 45 dils 9 de November. Prof. Placi Condrau, il padrin dil zenn, sa raschunar a nus quei meglier. Persuenter ha el era giu la speciala honur, ch’ igl ei era vegniu tuccau cun il zenn grond sin las messas dil tierz per el. El scriva:
„Il niev zenn grond de Mustér ei gartiaus e fa stullir la malenconia per quel de vivon, ch’ era staus fess. La pleiv ha giu concludiu d’ adual prezi schar cular el tier Theus a Favugn, mo fagend frars Grassmaver de s. Pieder pli favoreivlas offertas, ei quella lavur d’ entgins mellis francs vegnida surdada ad els. Ins supponeva, ch‘ il zenn fess pesassi circa 54 tschenes, mo ei ha semussau, ch’ el fageva mo 47 tschenes, ferton ch’ il niev ha ina peisa de 6038 glivras, el ei aschia il pli grond ell’ entira Surselva. (Il zenn grond de Sumvitg de 1913 peisa 6140 funds.) Sco igl ei vegniu detg a s. Pieder ei quel in dils pli bials zenns, ch’ ein enzacu vegni ord la culeria dils frars Grassmaver e tut, tgi che ha viu quel sin siu viadi, ha admirau il bi e schuber cul. A Mustér eis el staus exponius ils dus dis dellas olmas, tut scheva: bials eis el, sche mo el ei era buns. Ins era aultamein spaniaus sin siu tun, e cura ch’ins ha lura tuccau el persuls e culs auters er’ ei mo ina vusch, ch’ el remplazeschi vengonzamein siu preziau antecessur. Conclusivamein lessen nus aunc metter giu in public engraziament als premurai e bials mauns a Schau e Vaduz, che han per affecziun encunter lur vischnaunca nativa, decorau gustusamein il niev zenn grond enten passar leu atras.“
E puspei resuna ina biala cauzun per memoria dad in poet nativs de Mustér.
Al cenn grond de Mustér,
fess nunspetgadamein, culaus a s. Pieder.
(Da P. Baseli Carigiet.)
Vivos voco, mortuos plango, fulgura frango. (Schiller.)
Vivs jeu clomel, morts deploreschel, cametgs spatizzeschel.
Cenn, ti grond, jeu tei salidel,
Beinvignius tier nus da cor!
Ded arver tia bucc’ envidel,
Lai udir tiu tien sonor;
Clom‘ ad in clumar,
Tei lein festigiar.
O, tgei mal mintgin senteva
Tiu plunschem d’udir leusi;
Cu l‘ureglia strusch udeva
Tiu schemer sut grev marti!
Grond secontristar
Fess de tei anflar.
Novamein el fuorn ti siuas
Cull secund da niev surfrend
Schubers, bials el model liuas,
Heros vallerus nischend
Ord la tgin’ alzaus,
Tuornas schon battiaus.
Remess, cu eis puspei sil tron,
Sco Mentor nus avvisa;
Tiu clom a tuts sco vidavon
Surveschi per devisa:
Grond Diu, ti dis gie tez: „cun vus
Deletg jeu hai ded esser.“
Clumai, lein pia premurus
Vegnir neutier e quescher.
Nies cor, noss’ olma, tuts nos sens
Tier tei, o Diu sesaulzien!
Sin tes commonds, scommonds attents
Vid ti’ amur sescauldien.
L’inscripziun romontscha dil zenn grond de 1877 havein nus menzionau sisura cun las autras de 1821, secartend ch’ ins hagi duvrau la medema tuttas treis gadas; probabel fuva l‘invocaziun latina „Sancte Joannes Baptista, ora pro nobis“ pli baul era romontscha.
Cun caschun, ch’ ins ha schau cular il zenn grond 1877 eis ei era stau il raschieni de schar cular danovamein il zenn pign e midar siu tun G en F e lu fuss ei stau harmonia cun tschels treis ed ins havess giu eventual duas melodias, numnadamein cun schar naven il grond ne il pign. La calculaziun de midar entuorn il zenn pign havess custau, suenter haver tratg giu il metal dil zenn pign veder, circa 1260 fr. Quei ei denton buca daventau.
Tgei ha ussa ilzenn grond de 1877 custau? Tratg giu la valeta dil material dil zenn veder ha el custau alla fin en tut 4499 fr. 19 cts. — Il metal dil zenn veder era vegnius valetaus 1 fr. 25 per fund, quel dil zenn niev ha custau 1 fr. 60 il fund. Per cuvierer quei deivet ei vegniu lubiu de prender 1000 fr. ord il fondo dellas capluttas della pleiv, silsuenter tratg si ina collecta voluntaria, il rest ei vegnius repartius sin ils habitonts ed ei ha tuccau aunc ca. 2 fr. per olma. — Frars Grassmayer han giu garantiu il zenn per in onn. „Donns caschunai entras accidents ellementars ne cun tuccar malreguladamein ein sclaus dalla garanzia. “
Ed ussa entrescha il zenn grond en funcziun. L’emprema ga, ch’ ins ha tuccau el en uffeci ei stau ils 5 de Nov. 1877, de bara per Fidel Monn de Caverdiras. E la davosa ga — ils 25 de Mars 1916, quei di, sin il qual ins celebrava pli baul a s. Gions la fiasta titulara della „Compagnia della miraculusa Nossadunna dellas 7 tristezias“, stada tschentada si dals K. P. Caputschins ils 3 de Fenadur 1707 e sin la quala ei vegneva teniu ina interessant biala processiun cun la crusch nera gronda, 4 gedius, che portavan ils instruments de crucifigar, las statuas: Niessegner en bara, Ecce Homo, Nossadunna dellas dolurs e nua che las 7 Marias, la spada el pez, suondavan cun s. Gion en agen costum de malencurada. Bia pievel jester vegneva neutier. Donn, ch’ ins ha dismess els anno 80 dil tschentaner vargau per gronda part quella interessanta solemnitat. Contas ga ha il zenn grond giu gidau a festivar quella fiasta?
„Il retg ei morts, viva il retg!“ — aschia clamavan ils Franzos pli daditg, cura che lur retg mureva. Il zenn grond ei forsa buca mo malsauns, el ha survegniu poda ina frida mortala, aschia ch’ ins vegn a stover cular in niev, e perquei clamein era nus per conclusion: Viva il niev zenn grond de s. Gions! — Il temps ei zvar buca favoreivels per schar cular zenns, aschinavon ch’ il metal ei vegnius aschi scarts e cars en consequenza dell’ uiara, ed essend sin tuts mauns novas expensas. — Cun vender il zenn vegness ins ad aquistar momentan in grond capital, ord il qual ins savess schar cular pli tard in zenn tenor plischer. Denton la pietat per il zenn vegl vegn strusch a dar tier quei, e dasperas vegn igl ault prezi per metal senza dubi aunc a semantener ditg era suenter l‘uiara. — Sco per preparaziun sin quella biala, custeivla, necessaria ovra savess ins forsa fundar ad interim in’ uniun, ils commembers della quala sacrificassen mintga meins, lein metter 10 cts. Negin sencurschess de quell’unfrenda e tonaton: l’uniun dat forza, mantegn il tschaffen e porta era — daners!
Denton giavischein nus da tut cor, che s. Gions stoppi buca spetgar memia ditg sin in niev zenn grond e che quel fetschi compleina honur a siu venerabel e maiestus antecessur.


text:
News: Windstopper + cherta dl sostignidù/dëssa
Fajun al savëi ai nösc fedei tifosi che venun (fina che al ne é) n Windstopper cun la scritta ACD Val Badia al price de 60,00 €. Laprò ciafëise la nöia cherta dl sostignidù / dëssa. Chësta é numerada y insciö tulëis pert d'ainsciüda a na lotteria cun de bi pesc.
Na pert di scioldi trac ite cun chësta aziun va all'associaziun pur mituns cun tumors Peter Pan. Ringraziun l sponsor che se à metü a disposizuin i Windstopper.
02.08.2021:
ACD Val Badia - ASC Mareo: 1 - 0
06.08.2021:
ACD Val Badia - Juniores Val Badia: 5 - 0
16.08.2021:
ACD Val Badia - US La Val: 0 - 2


text:
Situaziun da partenza
A las "maisas radundas" ch'èn vegnidas convocadas da la regenza (22 da mars 2011 e 11 da matg 2012) èn vegnidas discutadas cuminaivlamain mesiras per far frunt a la stretga da persunal che sa mussa en ils fatgs da sanadad e socials e che deriva dal svilup demografic da nossa societad.
Si basa da quests discurs ha la federaziun grischuna "chasas ed ospitals" (FCOGR) prendì l'atun 2011 emprimas mesiras en collavuraziun cun la federaziun grischuna da spitex (FGRS) e lantschà il project "Examinaziun e valitaziun da nov da tut las funcziuns da las collavuraturas e dals collavuraturs sco er da las commembras e dals commembers da la federaziun". Tar l'examinaziun è vegnida applitgada la medema sistematica per la valitaziun da nov sco per l'examinaziun da las funcziuns da l'administraziun chantunala (plan da classificaziun).
Questa valitaziun analitica da las funcziuns (VAF) è avant maun dapi l'atun 2012.
La VAF è vegnida realisada da las instituziuns commembras da la FOCGR e da la FGRS – cun excepziun da las instituziuns che lavuran a favur d'uffants e da giuvenils – per il 1. da schaner 2013. Sin basa da la fixaziun ch'il DECA ha fatg per ils custs da salarisaziun imputabels da las instituziuns che lavuran a favur d'uffants e da giuvenils, n'han las instituziuns en il sectur da la scola speziala betg pudì realisar las novas valitaziuns da las funcziuns tenor la VAF, perquai ch'i vala anc adina il plan da classificaziun dal 1. da schaner 2004 per la fixaziun tras il DECA. Uschia ha pudì vegnir revedida mo ina part dal plan da classificaziun.
La regenza vegn incumbensada:
- da renconuscher la valitaziun analitica da las funcziuns da la federaziun grischuna "chasas ed ospitals" menziunada qua survart e da l'applitgar per ils custs da salarisaziun da las instituziuns en il sectur da la scola speziala.
Cuira, ils 12 da favrer 2013
Casty, Bucher-Brini, Kleis-Kümin, Baselgia-Brunner, Caluori, Clalüna, Darms-Landolt, Frigg-Walt, Furrer-Cabalzar, Gartmann-Albin, Hitz-Rusch, Komminoth-Elmer, Locher Benguerel, Lorez-Meuli, Mani-Heldstab, Michael (Donat), Niggli-Mathis (Grüsch), Noi-Togni, Papa, Pedrini, Peyer, Pult, Stiffler (Tavau Plaz), Thöny, Trepp, Wieland, Buchli (Tenna), Degonda, Deplazes, Epp, Hensel, Michel (Igis), Müller (Susch)
Resposta da la regenza
La promoziun scolara sco er prescolara, la furmaziun e la tgira d'uffants e giuvenils cun impediments ha lieu en las instituziuns da la scolaziun speziala. Ils custs per la scolaziun e per l'assistenza vegnan decisivamain surpigliads dal chantun. Tenor l'art. 15 da la lescha davart la promoziun d'uffants e da giuvenils cun impediments dals 18 da favrer 1979 (DG 440.000) fixescha la regenza ils custs da salarisaziun imputabels per il persunal tar las contribuziuns chantunalas – cun excepziun da quels per las persunas d'instrucziun. En l'ordinaziun davart la scolaziun speziala dals 27 da november 2007 (DG 440.020) ha fixà la regenza ils custs da salarisaziun imputabels per las differentas categorias da persunal ed ha concretisà quels anc pli fitg en ils plans da la classificaziun.
La federaziun grischuna "chasas ed ospitals" ha en collavuraziun cun la federaziun grischuna da spitex fatg in'examinaziun ed ina nova valitaziun dal plan da classificaziun per sias commembras e ses commembers, tar ils quals appartegnan er las instituziuns da la scolaziun speziala. Il motiv per questa examinaziun e nova valitaziun era la revisiun totala dal plan da classificaziun da l'administraziun chantunala. Sco resultat han preschentà la federaziun grischuna "chasas ed ospitals" e la federaziun grischuna da spitex l'atun 2012 la "valitaziun analitica da las funcziuns" ch'è vegnida realisada en las instituziuns commembras – cun excepziun da las instituziuns da la scolaziun speziala – a partir dal 1. da schaner 2013.
Per la realisaziun da quest nov plan da classificaziun en las instituziuns da la scolaziun speziala ha dumandà la federaziun grischuna da spitex cun la brev dals 15 d'avust 2012 tar il chantun d'augmentar il preventiv respectiv. L'augment dumandà importa dus pertschient da la summa totala dals salaris da las instituziuns da la scolaziun speziala. Quai chaschuna annualmain custs supplementars periodics en l'autezza dad 1,13 milliuns francs. Cun il conclus nr. 903 dals 18 da settember 2012 ha la regenza refusà cun l'argumentaziun menziunada qua sutvart d'augmentar il preventiv dumandà.
Per instituziuns che survegnan contribuziuns chantunalas d'ina dimensiun considerabla, las qualas dependan da las expensas u dal deficit, valan – areguard il svilup dals custs – criteris analogs a quels da l'administraziun chantunala (art. 43 al. 4 da la lescha davart las finanzas dal chantun Grischun dals 19 da november 2011 [lescha da finanzas, LFC; DG 710.100]). La realisaziun da la revisiun totala dal plan da classificaziun da l'administraziun chantunala ha stuì vegnir realisada senza chaschunar custs supplementars sin basa da las classificaziuns vertentas e dals custs da persunal che resultan qua tras. Per la realisaziun n'èn nagins meds finanzials supplementars vegnids dumandads tar il cussegl grond. Quai correspunda a la directiva da la politica da finanzas dal cussegl grond (valur directiva nr. 3 concernent la stabilisaziun da la quota dal chantun, missiva carnet nr. 11/2011–2012, p. 1320). Analogamain na pon er vegnir dumandads nagins meds finanzials al cussegl grond per instituziuns che survegnan contribuziuns chantunalas considerablas per realisar il nov plan da classificaziun.
Sin basa dals motivs preschentads propona la regenza al cussegl grond da betg acceptar l'incumbensa.
11 d’avrigl 2013


text:
Ina ditga è in raquint che cuntegna bain chaussas vairas, dentant er parts inventadas che fan savens in zic tema. En ils raquints vai savens per spierts, strias, draguns u diavels, però era per figuras istoricas. Bleras ditgas sa refereschan sin lieus existents e per part era sin eveniments capitads. Cuntrari a quai èn paraulas cumplainamain inventadas.
En Svizra, cunzunt en il territori alpin, èn ditgas vegnidas dadas vinavant dapi tschientaners. Bleras èn vegnidas messas en scrit en il 16avel tschientaner. I dat era numerusas ditgas rumantschas, pliras tschient èn da chattar en la Crestomazia. Talas ditgas stattan en il center da l'exposiziun «Territori alpin mitic» ch'il Forum per istorgia svizra a Sviz mussa da l'avrigl enfin l'october.
Vita e cretta ha fatg ina visita a l'exposiziun cun la curatura Pia Schubiger e va a la tschertga da l'origin e da la derasaziun da las ditgas or dal territori alpin. Er uschia stattan en il center la funcziun e l'effect da las ditgas.


text:
Firenz
Firenz (Firenze in Italian; Florentia in latin; Florence in ingles e frances; Florenz in todesch; Fiorenza in lombard antich) l'è la cittaa capital de la Toscana e de la sò provincia.
Cont i soeu 365.774 abitant,[1] l'è la città pussee granda de la region. I soeu abitant se ciamen fiorentin, e la sò stòria l'incomincia quand a gh'era l'Imperi roman.
In de l'età de mezz la diventa el center del Renassiment italian, e l'è cognossuda in tutt el mond per la sò belezza. Per on poo de temp l'è stada anca capital del Regn d'Italia.
El sindich l'è 'l Dario Nardella, che 'l ha tolt la carega del Matteo Renzi quand che l'è divegnuu premier.[2]
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ACF Fiorentina (nassuda in del 1926) l'è la principal squadra de folber de Firenz.
Notte[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Comarca
In general, öna comarca a l'è öna estensiú de teritore redüida, igaant öna serta ünità doüda a i condissiú natürale, la stòria o i relassiú de vesinàs intra i mönissipe ch'i la furma.
Aj Paes Català, la comarca sa la dröa come furma d'organisassiú teritoriala. Atüalament, ghe n'è quaranta-öna in Catalogna, organisade a partí de la divisiú comarcala de 1936, malgrat ghe síes in proget de fá-nn de piö. Endel Paes Valencià ol nom ofissial di comarche a l'è Delimitacions Territorials Homologades de 2ª Categoria (Delimitassiú Teritoriale omologade de 2ª Categoréa).
A i ísole Baleare, el consèt de comarca apó al è variat. Per esempe, a la ísola de Mallorca, i comarche i è stade redefinide come i Mancomunitats e al n'è stat definit un total. I otre ísole, Menorca e i Pitiüses, i costitüiss in sí öna ünità comarcala.
Apó ghe n'è a la Catalunya Nord (5 comarche), al Paes Valencià (34) i a la Franja de Ponent (4).


text:
En sia funcziun sco biblioteca dal chantun ademplescha la biblioteca chantunala dal Grischun sia incarica da collecziunar chaussas regiunalas, q.v.d. litteratura davart il chantun Grischun, d'auturas grischunas sco er tut las publicaziuns che vegnan edidas en il Grischun.
En sia funcziun sco biblioteca dal chantun collecziunescha ella plinavant las publicaziuns uffizialas che vegnan edidas en il Grischun d'autoritads, da posts da servetsch e d'instituziuns dal chantun sco er da vischnancas, da corporaziuns da vischnancas e d'autras corporaziuns, d'autras instituziuns e d'autras fundaziuns da dretg public ch'èn suttamessas a la surveglianza dal chantun.
En l'artitgel 3 lit. a da l'ordinaziun davart la biblioteca chantunala dal Grischun è questa incumbensa speziala franca sco incumbensa "da rimnar, d'avrir, da mantegnair e d'intermediar sco biblioteca d'archiv mediums che han ina relaziun cun il Grischun".
En il sectur da las retica, da las publicaziuns en rumantsch e davart il rumantsch e da las publicaziuns en talian grischun e davart il talian grischun vegn pervia da quai avisada ina collecziun cumpletta.
Princips generals per concepir l'effectiv
La concepziun da l'effectiv da la biblioteca chantunala dal Grischun é selectiva. I vegn empruvà d'esser cumplet mo cun ademplir l'incumbensa da collecziunar chaussas regiunalas (reticas).
Criteris da selecziun
- Valur da referenza:
En emprima lingia vegni selecziunà resguardond la valur d'archiv a lunga vista dals documents. En il center da la collecziun stattan preschentaziuns scientificas, funtaunas autenticas ed ediziuns cumplettas da persunalitads istoricas sco er litteratura (belletristica) en las versiuns originalas ed en translaziuns.
- Qualitad scientifica:
Principalmain vegnan acquistadas litteratura da basa sco er litteratura da perscrutaziun betg spezialisada. Resguardads vegnan er cudeschs d'instrucziun e mussavias scientifics. Desistì vegni perencunter da preschentaziuns popularas senza pretensiun scientifica. Er dissertaziuns betg publitgadas e lavurs da diplom, restampas, ediziuns spezialas e sumegliantas chaussas na vegnan per regla betg resguardadas.
- Coerenza interna da l'effectiv:
La litteratura selecziunada demussa connexs bibliografics, tematics, regiunals u persunals. Ovras da plirs toms e revistas vegnan acquistadas sche pussaivel en moda cumpletta e nuninterrutta.
Acquistada pli fitg vegn litteratura cun ina relaziun regiunala en in senn pli vast (territori alpin).
- Valur infurmativa:
Rimnadas vegnan ovras da consultaziun da tut gener: bibliografias, manuals, ovras introductivas, survistas e.u.v.
Intensitad da collecziun
L'intensitad da collecziun sa lascha repartir en quatter differents nivels:
- stgalim d'infurmaziun:
tgirar in effectiv da basa universal cun far ina selecziun severa
- stgalim da studi:
collecziuns differenziadas cun restrenscher la selecziun
- stgalim da perscrutaziun:
vasta selecziun en las prioritads da la collecziun
- collecziun cumplessiva:
concepziun da l'effectiv en ina cumplettezza relativa (empruvà da cuntanscher tar reticas)


text:
Anonsi dël completament ëd l'argistrassion unificà
- Për j'ùltime neuve an sl'avansament dë sto svilup, vardé mw:SUL finalisation.
L'echip dë svilup a la Fondassion Wikimedia a sta fasend quaich cangiament al funsionament dij cont, com part dij nòstr sfòrs continuà për dé djë strument neuv e mijor ai nòstr utent (com le notìfiche cross-wiki). Për apogé sti cangiament j'utent a deuvo avej ël midem nòm utent daspërtut. Sòn an përmëttrà ëd deve dle neuve funsionalità che av giuteran a modifiché e discute mej; e av daran dij permess utent pi flessìbij për jë strument. Un-a dle pre-condission për sòn a l'è che ij cont utent adess a deuvo esse ùnich dzor tute le 900 wiki ëd Wikimedia.
Për maleur, quaich cont al moment a son nen ùnich dzor tute le wiki, ma anvece a son j'istess d'autri utent ch'a l'han ël midem cont utent. Për esse sigur che tuit sti utent a peusso dovré le wiki 'd Wikimedia ant l'avnì, noi i stoma arnominand quaidun dë sti cont che a l'avran na
~" e ël nòm ëd soa wiki giontà a la fin dël nòm dij sò cont. Sòn a capiterà a la fin d'Avril 2015. Për esempi, n'utent ciamà Example an sël Wiktionary Svedèis, ch'a sia arnominà, a dventerà Example~svwiktionary.
Tuit ij cont a travajeran ancor com prima, e a continueran a esse acredità ëd tute le modìfiche faite finor. An tuit ij cas, j'utent con cont arnominà (che i contateroma un për un) a dovran dovré ël nòm ëd sò neuv cont quand a intro.
L'arnòmina local dij cont a l'è staita gavà për evité che dij cont ch'a j'ero globaj as dëstachèisso për l'arnòmina local. J'utent a peulo ciamé n'arnòmina dovrand Special:GlobalRenameRequest dzor soa wiki local o ciamé che sò cont a sia arnominà sì dzor Meta, s'a-i pias pa sò neuv nòm utent.


text:
L’unico culto critiano in lingua piemontese
Orassion
: Nosgnor, tut-potent e etern, che ant ël misteri dla Pasca it l’has ëstabilì la Neuva Aleansa d’arconciliassion: Acòrda che tuti coj ch’a son ëstàit argenerà ant la comunion del còrp dël Crist a peudo manifesté ant soa vita ‘d lor lòn ch’a professo për soa fede; për Gesù Crist, nòst Signor, ch’a viv e ch’a regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé pr’ ij sécoj dij sécoj. Amen.
I.
Sensa Nosgnor, nòstra esistensa a l’é quajcòsa ch’a dà d’angossa. A-i son coj ch’a diso: I soma rivà an cost mond pr’ asar e destinà a dësparì tanme na gòla, nòstra vita a l’è fràgil, sensa ‘d sicurësse a la mersì dle circostanse ch’a la buto a l’arzig. A l’é nen parèj për coj che, coma David, a treuvo an Nosgnor la sorgiss dariera ëd sò esse e benesse, soa sicurëssa, serenità e gòj, ma ‘dcò dla sapienza për vive con ëd sens. Fin-a la mòrt a-j sbaruva pì nen, përchè a san che sò destin ëd lor a sarà pa ël gnente. As arlegro ant la Paròla ‘d Nosgnor e a serco la companìa ch’a dà confòrt ëd coj ch’a l’han la midéma fede. As arfudo dë sté a scoté coj che, an esto mond, a chërdo a gnente o ant ij sò idoj mut. A l’é la fede dël Crist, ch’a l’é nunsià ‘d manera profètica ant cost Psalm, cola ch’a-j përmèt d’afronté fin-a la pes ëd le circostanse con fòrsa e fiducia.
Nosgnor! Guern-me: i son ëvnù da ti për trovè d’arpar. I diso a Nosgnor: It ses Ti mè Dé! A-i é gnun coma ti ch’am fasa autërtant content. Ai sant ch’a-i’é an sla tèra, gent fòrta, a va tut mè rispet e d’afet. Tutun, ch’as multiplico ij sagrin ëd tuti coj ch’a-j van dapress a ‘d dio fàuss. I veuj nen fé part dij sò sacrifissi sagnos, e gnanca i veuj përnunsié ‘l nòm dij sò dio. Nosgnor! Mia ardità it ses mach ti, It ses ti mia benedission. Ti ‘t guernes tut lòn ch’a l’é ‘l mè. La part dl’ardità ch’a l’é tocame a l’é delissiosa. Che maravijosa ardità! Ch’a sia benedì Nosgnor ch’am fà da guida: chiel am dà d’istrussion fin-a ‘d neuit. I sai che Nosgnor a l’é sèmper ansem a mi. I tërmolerai mai da la tëmma përchè chiel am ëstà sèmper dacant. Gnun-a surprèisa che mè cheur a sia sèmper pien ed gòj…


text:
- FC Mels – US Schluein Glion
L'US Schluein Glion perda l'ultim gieu da la rund d'atun ordaifer encunter il leader cun 1:6. Ins dastga dir, che la terrada è pli auta che meritada. Ils Sursilvans han bain dà encunter ina pli ferma equipa che manava gia suenter 11 minutas cun 2:0. Ils Sursilvans han era gì inqual schanza ed acziun. Incassar gols gia uschè baud han ins vulì evitar. Il 3:0 per ils da Mels è stà in penalti, magari dispitaivel. Curt vegn Schluein da scurnsair sin 1:3. Era da la vart dals Sursilvan hai dà ina scena dispitaivla davant il gol, l'arbiter dat però nagin penalti. Suenter pausa crodan anc dus gols per ils da Mels. Schluein-Glion va en la pausa d'enviern cun be 5 puncts ord 11 gieus.
Ch'i vegnia grev per l'USSI han ins savì. Primavaira èn els gist mitschads da la relagaziun. En questa emprima mesadad dal campiunadi èn els vegnids da gudagnar be in soli gieu. Quai è stà avant in mais encunter St. Marghrethen. Quai è dal reminent stà l'emprim sut il trenader Corsin Cavegn. Ch'era vegnì ad interim suenter che Mate Lekisihvili è vegnì relaschà, cunquai ch'ils resultats han mancà. Vitiers la motivaziun ed il plaschair davart dals giugadurs. Quai ha il Lumnezian, ch'è uss gia per la quarta giada, u sco trenader u assistent, a la lingia dal club, dumagnà, surtut en ils trenaments, che sajan vegnids pulit pli intensivs. El pretendia bler da ses giugadurs, gì il Lumnezian. Constatescha però era, ch'el haja darar trenà in'equipa uschè disciplinada.
Primavaira cuntinuescha il campiunadi en segunda ligia per ils da Schluein Glion cun la missiun d'evitar la relegaziun. Corsin Cavegn è otpimistic che quai gartegia. La pausa d'enviern vegn era nizzegiada per rinforzar l'equipa che n'ha in cader betg fitg grond. Quai cun engaschar inqual nov giugadur. Gia tradì ha il trenader, che duas fermas pitgas da pli baud turnan tar l'US Schluein-Glion. Rafael Deplazes e Marino Cavegn (il figl dal trenader), che dattan actual tar Cuira97, turnan en servetsch tar la meglra equipa da ballapè en Surselva.
- FC Herisau – CB Domat
Herisau batta ils da Domat cun 4:1 e defenda il segund plaz en la tabella. Domat è cun 10 punct sin l'8avel plaz. En 2 emnas dat il CB Domat anc ses ultim gieu encunter il FC Ruggell e po lura era ir en la pausa d'enviern.
Tabella 2. liga
- Bogn Ragaz – Landquart
FC Bogn Ragaz gudogna cunter Landquart cun 3:2.
- CB Lumnezia – Uznach
Lumnezia ha pers la partida ordaifer encunter Uznach cun 1:4. Uznach è sin la 7avla plazza da la tabella, fertant che Lumnezia è uss sin la 12avla ed ultima plazza.
La partida tranter Surses e Valposchiavo Calcio ch'e fiss stada oz, han ins stuì annullar pervi da la naiv.
Tabella 3. liga
- FC Blue Stars ZH – Cuira 97
Pitra terrada per Cuira 97. L'equipa da la chapitala grischuna perda encunter l'ultim en la tabella cun 2:3. Per ils Blue Stars munta quella victoria ils emprims 3 puncts en la runda d'atun.


text:
pur otmar va sper la mar
L’emprema e secunda classa han giugau in teateret per lur geniturs e fargliuns. Las scolaras ed ils scolars ein s’engaschai mordio ed han giugau lur rollas cun grond plascher e motivaziun. Suenter in onn special cun neginas activitads specialas en ed ordeifer la scola eis ei stau in grond eveniment pils affons d’astgar sepresentar avon lur famiglias.
Il teateret ha tematisau il pur Otmar ch’ei semess sin via per ir en vacanzas. Per che quei gartegi ha el stuiu prender ses animals cun el sin viadi e cheutras ha ei dau da surmuntar entgins impediments tochen ch’el ha finalmein saviu far vacanzas. La finala eis el staus ventireivels da saver passentar sias vacanzas sin in bein puril.
fotografias da Doris Friberg


text:
Il cussegl communal da Cuira è s'exprimì per in local da consumar drogas accumpagnà a Cuira, quai cun 15 per e 5 vuschs cunter. Uschia vegni a dar per trais onns in project da pilot limità per 1'080'000 francs. Suenter ils trais onns project da pilot saja il giavisch, ch'il chantun surpiglia il local da consum, ha ditg il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi.
Concret vai per in nov local da consum accumpagnà, nua che persunas dependentas pon consumar drogas. Uschia duess la situaziun dals consuments vegnì meglierada e per il public duessi vegnir pli pauc visibel, communitgescha la citad. En in'emprima fasa duai dar in manaschi da pilot da trais onns. Quel custa radund in milliun francs. A la proxima seduta dal cussegl communal, la gievgia, vegn questa strategia discussiunada. Il cussegl da la citad vul cumbatter la negligientscha da persunas ch'èn dependentas da drogas, augmentar la segirezza e la qualitad da domicil, sco era meglierar la prevenziun da dependenzas.
Situaziun precara en il «Stadtgarten»
La dimensiun da la scena da drogas visibla en il «Stadtgarten» saja dapi onns adina circa tuttina. La situaziun per pertutgadas e pertutgads saja precara e per ils abitants ed abitantas ina perdita da qualitad. Tras il local da consum na spetga la citad da Cuira betg che tut ils problems vegnian eliminads, però vesa il cussegl da la citad la pussaivladad che quel haja in effect positiv.
Differenzas tranter chantun e la citad
Per la citad da Cuira na poi betg ir svelt avunda. Il giavisch suenter in local da consumaziun e gronds. Il chantun Grischun che fiss atgnamain responsabels da crear uschia in local, metta dentant auter sias prioritads. En ses focus è tranter auter da rinforzar il project «Streetwork» che visita e sa gida cun las persunas dependentas. Plinavant less el spustar il post da contact e consultaziun pli amez la citad.
Igl è dentant ina gronda svida da chattar ina localitad adattada.
Uschè svelt ch'ins haja dentant chatta in lieu vul la citad da Cuira pender vidlonder il local da consumaziun giavischà. Quel na vegn dentant betg finanzià dal chantun, mabain da la citad sezza. Il local duai vegnir manads sco project da pilot da trais onns. Sco Patrik Degiacomi, cusseglier da la citad di, sperian els ch'il chantun surpiglia suenter quels trais onns lura l'incumbensa da tgirar il local da consumaziun.
Situaziun en l'entir chantun
Tenor il sistem da monitor da dependenzas svizras, consumeschan 3% da la populaziun grischuna ina giada en il mais cannabis. La mesadad consumescha vitiers anc autras substanzas illegalas. Quai mussan las cifras dal 2017. Dentant betg mo las drogas illegalas fissan in problem, mabain era las legalas, sco alcohol, di Susanne Gadient, la directura da l'uffizi dal servetsch social. Tenor ella fissan quai quellas che fetgian il pli grond donn.
Ord l'archiv
La strategia da drogas en il chantun Grischun ubain en la citad da Cuira è adina puspè in politicum.


text:
Esperiënza y cualité por osc implant de ćiasa
La dita de familia Termo Dapoz da La Ila po mostrè sö n esperiënza pluridezenala tl ćiamp dl idraulica y di sistems de implanć integrà: implanć de scialdamënt, implanć sanitars, implanć solars, implanć de bëgnester (wellness), implanć por l'aria condizionada y de ventilaziun y aspiraziun (ciüciastöp).
I pitun a nüsc tliënć la poscibilité de valuté y confrontè deplü sistems alternatifs te nosta esposiziun de 200 m² a La Ila. Chilò podëis ciafè la soluziun plü adeguada por osta ćiasa, firma o hotel.
Nüsc colaboradus sarà contënć da podëi se assistì y se splighé les carateristiches de vigni sistem.
Lascesse aconsié por ći che reverda les nöies tecnologies, les energies renovables y les poscibilitês de sparagn de energia dades da na dërta planificaziun y coordinaziun di implanć.


text:
La azions di ativisć ova dat n cuntribut fundamentel per na miëura autonomia
I ani cincanta y sessanta dl secul passà ie te Südtirol restei tla memoria per gauja de de plu tentatifs de pertënder l dërt de autodeterminazion per la populazion de rujeneda tudëscia y ladina de Südtirol dal Stat zentrel talian.
Bele ai 17 de nuvëmber 1957 fovel stat na gran ancunteda de 35.000 südtiolesc sun Ciastel Sigmundskron, pra chëla che l dut. Silvius Magnago, l sëurastant cun carisma dl partit “Südtiroler Volkspartei SVP” y plu tert Sëurastant de Südtirol per truep ani, ova fat l apel, a inuem dla populazion de Südtirol, al Guviern de Roma, de tenì ite la “Acurdanza de Paris” per Südtirol dl 1946. Ël petendova che la imigrazion da regions dla Talia dl, la truepa represcions, provocazion y descriminazions contra i zitadins y la zitadines de Südtirol fine via.
Nce do chësta azion pazifica y costrutiva ududa da duta l’Europa y la tratatives unides a se l dé daldò danter Österreich y la Talia per tò y jì la tenscions ne ti univa l Guviern de Roma nia ancontra ala pertendudes.
Sun na tela ulova l “Befreiungsausschuss Südtirol-BAS” cun azions miredes auzé ora la situazions devetedes nia plu da tenì ora cun na “strategia de dé de pitli ponc” (Sepp Kerschbaumer). I mesuns cris ora fova de plu atentac a bëns dl Stat y contra simboi materiei dl pudëi fascist de dant.
I mumënc plu mpurtanc fova i truep atentac tla nuet dla dumënia de Cuer de Gejù dl 1961 y n valgun atentac ti ani daldò che fajova rujené sëura dut l mond, ma che ova nce purtà l pudëi dl Stat a tò pruvedimënc ora de mesura contra chëi che fova de gauja tres maltratamënc y straufonghes de perjon nia pruporziunedes.
Sëuraprò fova i cumbatënc per la lidëza y cun ëi duc i tirolesc che jiva pea cun l cuer unii umiliei, ajache i autëures de si maltratamënc zënza scrupui, fova nia mé unii detlarei inuzënc dala sunieria de Trënt, ma sëuraprò ti univel mo fat la festa per trëi dis a Roma y ëi ova giapà na uneranza y na promozion.
I ativisć di ani sessanta dl secul passà ne n’ova nsci nia arjont si fin, la reunificazion dl Tirol tres l’autodeterminazion per Südtirol, ma dal’autra pert se ova per gauja dla azions la senteda generela dla UNO dat ju cun Südtirol.
La tratatives restedes fërmes danter Österreich y la Talia per n miuramënt dl’autonomia che fova bele te Südtirol fova inò unides tëutes su. Da pert dl Guviern de Roma fovel unì metù su la “cumiscion di 19”. Chësta laurova ora pruvedimënc cuncrec per na miëura autonomia te Südtirol. Chësc “Paket” ie ala fin jit n droa dl 1972 coche “Statut d’autonomia nuef”.
Chëi che ova vivù sun si pel i tëmps riei y turbulënc che vën documentei te chësta mostra, ne dubitea nianca n puech che i ativisć di ani sessanta dl secul passà tres si ntervënc fac cun cuer y ana y si sacrifizies ova dat n cuntribut fundamentel per arjonjer chësta autonomia nueva, de cualità dassënn miëura. L dërt de autodeterminazion per pudëi arjonjer na reunificazion de nosc raion cun l raion de Tirol y Österreich ne ti ie nia unì dat ai südtirolesc y ala südtiolejes.
La pitla mostra “BAS – Vitimes per la lidëza” auza ora l mpëni y la pëines di cumbatënc per la lidëza de Südtirol di ani sessanta dl secul passà y de si families.
I tòc metui ora à l cumbatënt per la lidëza Sepp Mitterhofer cris adum per l Südtiroler Heimatbund, n vaguni ie mprësć de privac y dl Tiroler Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch. L Südtiroler Heimatbund cun si sëurastant Roland Lang y l sëurastant d’unëur Sepp Mitterhofer à dat l mpuls per l museum. L storich dl militer Oberst mag. dut. Hubert Speckner à fat i tesć cun si fëna mag. Sylvia che à nce urganisà la mostra y la à fata su cun la firma DP-art (Persenon). La grafica ie de Effekt! GmbH (Neumarkt).
N rengraziamënt ti va ënghe al patron de cësa dut. Dieter Waldthaler che fova nstës n testemone di ani sessanta dl secul passà!
Dut. Bruno Hosp
Cunselier provinziel a.D. y portausc dl Cunsëi dla mostra


text:
La Festa federala da chant, u il Festival da chant svizzer sco l'organisaziun numna sia festa a Gossau, ha avert sias portas. Gia l'emprim di han intgins chors chantà avant la giuria d'experts. La festa vul esser in inscunter frestg ed in zic auter che festas da chant usitadas. I na duai betg esser ina concurrenza «in cunter l'auter» mabain ina occurrenza «in cun l'auter». Uschia ha in dals emprims inscunters tranter dus chors (Cantaurora da Cuira e Singstimmen Winterthur) fascinà il publicum en la baselgia son Andriu (Andreaskirche) ed animà ils preschents da chantar tuts ensemen.
A questa festa da chant èsi da scuvrir ina gronda variaziun da chors e geners. Chors a-capella sco per exempel il chor «Klangtastisch» che ha dà concert la gievgia saira en la tenda circus. Era chors da jazz, chors classics, ubain chors d’uffants preschentan lur chant sin las vias da Gossau ed en ils locals da festa.
Festival dals chors
«Schweiz singt – Gossau klingt»: sut quest motto vegn organisà las duas fins d'emna dals 20 fin ils 22 da matg e dals 26 fin ils 28 da matg 2022 a Gossau la Festa federala da chant.
La festa da chant vul era far enconuschent e derasar la pli diversa musica da chors. Sper las producziuns avant la giuria dals experts, vegn er chantà sin uschenumnadas «inslas da chant» e durant plirs concerts d'inscunters. Il chant vegn dentant era celebrà en las tendas da festa ubain spontan sin via. Tut tenor il slogan da la festa «Die Schweiz singt – Gossau klingt» resunan uschia las vias da la citad songagliaisa per propi dal chant da chors. Plinavant datti chant communabel e concerts festivs en plirs lieus da Gossau.
Concerts avant la giuria
Avant la giuria d'expertas ed experts sa preschentan mintgamai quatter chors. Els èn durant la medem'ura en la zona da silenzi e chantan in suenter l'auter avant la giuria d'experts. Mintga chor ha a disposiziun 8 fin 12 minutas per chantar chanzuns a cappella u cun accumpignament da clavazin. Preschentas èn duas expertas u experts, ed in u ina da quels fa suenter il concert in discurs da valitaziun.
Puzzle da chors
A Gossau datti er la pussaivladad da sa participar ad ina cumbiniala da chors. Gia avant la festa èn vegnids repartids «chorpuzzles» a chors d'uffants, chors da giuvenils e chors da creschids. Al festival s'inscuntran quests chors e portan lur «tocs da puzzle». Uschia emprendan ils chors d'enconuscher in l'auter. Il puzzle da chors ha lieu ils 27 da matg 2022.
Dapli infurmaziuns
Emissiun naziunala en quatter linguas
Il venderdi saira han ils radios SRF Musikwelle, RTS, RSI e RTR registà cun tun e maletg in'emissiun communabla en las quatter linguas naziunalas. En l'emissiun sa preschentan il Choeur des Armaillis da la Gruyères, il Coro Calicantus Locarno, il consonus Vokalensemble ed il Chor da giuvenils grischun cun diversas chanzuns. Sper ils quatter chors èn sa preschentads sin la tribuna en la tenda da circus la pianista Marion Suter e la furmaziun da musica populara da l'Appenzell Altfrentsch.
La festa da chant sin RTR
- Dumengia ils 22 da matg a las 15:00: Artg musical
concerts festivs da Arcas Syncopics ed ils chors da jazz da Basilea e Berna
- Mardi, ils 24 da matg a las 19:00: Noss chors
concerts festivs da Männerstimmen Basel, Voix de Lausanne, las sinGALLinas, il FrauenChorFrauen ed ils chors d'uffants unids
- Dumengia, ils 29 da matg da las 14:00 – 16:00: Artg musical
Emissiun naziunala da venderdi ils 20 da matg 2022, cun las furmaziuns:
Choeur des Armaillis de la Gruyère, Calicantus, Consonus e Chor da giuvenils grischun
Da quest'emissiun datti er divers videos
- Mardi, ils 31 da matg a las 19:00: Noss chors
concerts festivs dal chor zug, chor da giuvenils Grischun, Choeurs de la Fête des Vignerons
- Dumengia, ils 10 da fanadur a las 15:00: Artg musical
concerts festivs da sinGALLinas, FrauenChorFrauen, Voix de Lausanne, Männerstimmen Basel
- Dumengia, ils 31 da fanadur a las 15:00: Artg musical
concerts festivs da Klangtastisch, schmaz, Boys Choir Lucerne e stimmix


text:
Pueta
Un pueta a l'è vün che'l scrif i puesij. El nom el vegn del latin poeta, derivaa del grech antich πoιntῆς (poiētês) che a sua völta el veg ndel verb πoιέw (poiéō), che'l gh'ha cume sens literal "fà", ma anca creà, e de fatt el pueta a l'è vün che 'l fa di creaziun (inscì eren cunsideraa i puesii, minga dumà di semplis cumpuniment, ma adiritüra di creaziun), cosa che 'l da ai pueta un'investidüra quasi divina. Gh'emm minga de desmentegàss che al temp di grech, indue l'è nasüda la parola, i pueta diseven de vess ispiraa di Müs, i divinitaa de l'art.


text:
Ina da las pli fermas burascas da naiv dals davos onns ha cuntanschì la costa orientala dals Stadis Unids. Dieschmillis persunas èn stads senz'electricitad. Millis da sgols èn vegnids annullads. Dad accidents sin las vias sajan almain 8 persunas mortas. Quai rapportan las autoritads.
Alarm da «blizzard»
Il servetsch meteorologic statal ha dà or in alarm da «blizzard» da Virginia fin a New York. En quest territori vivan radund 85 milliuns carstgauns. Ins quintia cun fin 60 centimezers naiv nova.
«SWISS» annullescha sgols a New York
Pervi da la malaura ha stritgà la societad aviatica «SWISS» ses quatter sgols da Turitg a New York dad oz. Er ils sgols enavos vegnan stritgads. Tenor «SWISS» è New York la suletta destinaziun ch'è pertutgada da las annullaziuns da sgols.
RR novitads 06:00


text:
Cun il gea da la regenza po ina nova staziun per il bus sin l’areal dal parcadi Sand vegnir realisada. Uschia saja in manaschi cun in bus da shuttle tranter la citad da Cuira ed il vitg da Curvalda ed il territori da skis Lai/Valbella realisabel, scriva la regenza grischuna.
Concret ha approvà la regenza:
- la revisiun parziala da la lescha da construcziun
- il plan da zonas
- il plan general da furmaziun 1:500 «Terminal da bus»
- il plan general d'avertura 1:1000 «Terminal da bus»
RR novitads 10:00


text:
La Migros ha l'onn passà gudagnà dapli ed ha era lavurà pli profitabel cun laschar davent effects spezials da l'onn 2020. Sut il stritg è il gudogn net creschì l'onn passà per 20,5% sin 668 milliuns francs, sco la Migros ha communitgà.
Er la profitabilitad ha l'interpresa pudì augmentar gia per la quarta giada en fila. Il gudogn da fatschenta munta a 800 milliuns francs, in augment da 11,4%. Quai saja gartegià malgrà ch'impurtantas spartas sco viadis, gastronomia e fatschentas en connex cun il temp liber hajan danovamain patì.
Svieuta da bunamain 29 milliardas francs
Gia il schaner ha il detaglist annunzià las cifras da svieuta dal 2021. La svieuta è sa reducida sin 28,9 milliuns francs, en cumparegliaziun cun las 29,8 milliardas francs il 2020.
Migros resta dominatur sin il martgà
Il gigant oransch resta vinavant il pli grond patrun privat en Svizra. 97'541 persunas èn stadas emploiadas il 2021 – l'onn avant eran quai prest 2'000 dapli. Per la sminuiziun è responsabla la vendita da da Globus e Saviva, sco er il sbassament en la sparta da viadis. Dentant ha la Migros stgaffì pli che 1'000 plazzas novas, oravant tut tar il commerzi online.


text:
San Gioàn Biànch
L'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem, in de la ólta Al Brembana e l' se tróa sö la ria del Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 4 864 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 31,5 km² e 'na densità de popolasiù de 154 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 29 km da la sità, 400 méter söl mar. El cunfìna coi cümü de Camerada, Doséna, Gerusa, Lèna, San Pelegrì, Taècc.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
A San Gioàn l’è custodìt, da la fì del 1.400, ü di spì de la curuna de Nòst Signùr.
'nvèce 'n de la contrada de Onéta la gh’è la cà ‘ndó s’dis che l’è nasìt l’Arlechì.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Gioàn Biànch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Russia ha mess la Svizra sin ina glista cun num «stadis nunamicabels», quai pervi che la Svizra surpiglia las sancziuns da l’UE encunter la Russia. La gronda part da las parlamentarias ed ils parlamentaris grischunas na vesan dentant nagin problem per la Svizra d’esser neutrala e pudair intermediar tranter l’Ucraina e la Russia.
Per ils parlamentaris grischuns dumandads datti anc adina la schanza per la Svizra da pudair intermediar. Uschia argumentescha Jon Pult cun il fatg che discurs han era lieu en Tirchia – in pajais commember da la NATO, ed in pajais ch'ha serra per navs da guerra russas il chanal dal Bosporus. Era ch'il president da la Frantshca Emmanuel Macron telefona regularmain cun il president Russ Wladimir Putin mussa, che sche Putin discurra anc cun in dals pajais da l’UE cun la pli blera influenza ha era la Svizra anc bunas schanzas da pudair intermediar.
Svizra resta vinavant neutrala
La Svizra resta era cun sancziuns neutrala, quai din era la cussegliera naziunala Anna Giacometti ed il cusseglier naziunal Martin Candinas. Els na vesan nagin problem per pudair intermediar sche las partidas da conflict dumondan. Anna Giacometti manegia era sche la Svizra è arrivada sin la glista russa, lura ha la Svizra fatg tut correct. I fiss stà fauss da betg sustegnair las sancziuns suenter che la Russia violescha fermamain il dretg internaziunal.
Pli critic envers las sancziuns è la cussegliera naziunala Magdalena Martullo. Era ella manegia ch'i resta ina schanza per pudair intermediar, dentant saja quella daventada in toc pli pitschna cun sancziunar la Russia. D’esser uss sin la glista da la Russia vegn tenor ella ad avair consequenzas sche la Russia avess da decider da betg pli exportar gas a quels pajais sin la glista. Dentant na craja Martullo betg ch'i vegnia a dar consequenzas economicas pli grevas, causa che la Russia haja ina economia debla.
Per Jon Pult è la glista da la Russia plitost in instrument da squitsch. El suppona che la glista è plitost era in element per procurar per tensiuns en la politica svizra. Dentant na tema el naginas consequenzas intermediaras da la glista.
La glista è lunga
Sin la glista sa chattan dasper la Svizra tranter auter era ils stadis da l’Uniun Europeica, la Gronda Britannia, il Giapun, Canada ed ils Stadis Unids. Quai sco consequenza da las sancziuns encunter la Russia. Entant na sa dentant ni il Departament ferderal d'affars externs ni il secretari da stadi per l’economia tge consequenzas ch'igl ha d’esser sin la glista. Ins è vid il sclerir, hai num sin dumonda.


text:
Matsuo Bashō
Matsuo Basho (in giapunes, 松尾 芭蕉) o, de nassita, Matsuo Kinsaku (Ueno, 1644 - Osaka, 28 de nuembar del 1694) a l'è el pueta püssee famus del periud Edo del Giapun. Düranta la sò vita, Basho a l'era staa recugnussüü per i sò haiku, una furma literaria de puesia de trì vers, cunt el prim e'l terz de cinch silab e'l segund de set. El sò stil a l'era essenzial e cunt una cumpunent spirituala.
La sò puesia a l'è famusa minga dumà in Giapun, che i sò puesij a hinn reprudut anca in munüment e sit tradiziunaj, ma anca in tüt el mond e la sò inflüenza la s'è sentüda de bun suratüt in del '900 cunt artista 'me l'Ezra Pound e quij de la Beat Generation.


text:
Du galo den la qourr web e den la nouvèll sall drsepanss dë la qmùnn
La qmùnn dë Qadroq ée pourr féete louvèrturr dë sa nouvèll sall drsepanss a la fin doqtob. La qourr web qhi przentt la sall qontièn deûz paij deûz-lang, franséez e galo. E pée den la sall, qhoq pëtitt panqartt deûz-lang aidd lë mondd a sdirije : lé qomodite dé fom, lé qomodite dzom, depôzz-hardd. Pourr tout sa, Chubri a rasère su la qmùnn avan d'apare la trlatée en galo.
[paij dë przentézon dla sall]
[paij dë przentézon dQadroq]


text:
Aldidanché se fèr sù l’é n’ocajion per stèr ensema e viver la comunanza. Chesta tradizion à na longia storia che poja sia reijes te la religion: de fat, te la region del Malabar tel Sud de l’India, l festival de Theyyam l’é n moment olache la jent pel domanèr la grazia e la benediscion de Die. L contat co la dimenscion di spiric pel pontèr via demò de gra a la fegura del Balerin de Theyyam, personaje che no duc pel encarnèr. Te Fascia, enveze, l Carnascèr é l ritadin de na veiora tradizion pagana precristièna. Te anter si personajes, un l’é la vera ènema de chesta tradizion: l Bufon. Per la rubrica " Esser de cèsa te nosc raion" : da Roma, Giulia Coccanari.
Themen Geschichten


text:
Neyruz-sur-Moudon
Neyruz-sur-Moudon a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.52 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5679 abitant.
El cumün de Neyruz-sur-Moudon al se tröva a una altitüden de 765 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Denezy, Moudon, Oulens-sur-Lucens, Saint-Cierges, Thierrens, Villars-le-Comte.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Atualità
-
Linia eletrica Laion-Corvara: prejentà l proiet de mascima
L ie unì prejentà l proiet de na linia eletrica nueva sot a tiera de 23 km danter i chemuns de Laion y Corvara. Dann ambientel mënder, segurëza dl refurnimënt energetich.
-
Tesć nasai, Kompatscher sön la dezijiun dl Tar
Le Tar á sciuré zoruch la domanda de sospenjiun por l’oblianza di tesć nasai. Dí de sce al screening é recuisit por les leziuns en presënza.
-
Scora ladina: Tesć nasai fondamentai por scora en presënza y sanité
Por garantí la scora en presënza él fondamental da jí inant cun le monitoraje cun le test nasal. Fondamentala la colaboraziun danter geniturs y scores.
-
Jüc Olimpics, descurí le logo de Milan-Cortina 2026
Kompatscher ala presentaziun dl logo di Jüc Olimpics de Milan-Cortina 2026. “Ince te Südtirol sará i Jüc tl respet dla sostenibilité”.
-
Le vizepresidënt Alfreider sön la mort de Carlo Willeit
Le vizepresidënt dla Provinzia Daniel Alfreider sotlignëia i miric y les arjuntes dl rapresentant politich Carlo Willeit che á fat tröp por le svilup dla cultura y rapresentanza ladina.
-
Istitut Culturel Ladin Micurá de Rü: Cunsëi d'aministrazion nuef
Tla prima senteda dl Cunsëi d’aministrazion dl Istitut Ladin Micurá de Rü de n vënderdi ie Elmar Castlunger unì lità presidënt y Monika Senoner vizepresidënta.
-
Scora ladina: concurs por tó sö 5 direturies/direturs
Al é gnü scrit fora na prozedöra de seleziun por 5 posć da diretur/direturia a carater statal scolastics dles scores primares y secondares de pröm y secundo livel dles localités ladines dla Provinzia.
-
Junta regionala: contribuc a bëgn dles mendranzes linguistiches
Aprovades dala Junta regionala döes deliberes che reverda la mendranza linguistica zimbra y la promoziun dl plurilinguism tles scolines ladines.
-
Scolines: seleziun por la nomina de diretur/ia dla seziun "Ladinia"
Al é gnü scrit fora na prozedöra de seleziun por la nomina a direturia o diretur dla direziun dles scolines “Ladinia” pro la Direziun provinziala Scolines y scores ladines.
-
Controi dl Ofize Cultura ladina y Jonëza: estraziun ai 6 de aurí
Vigni organisaziun dla Provinzia che dá contribuc mëss fá, aladô dla lege, controi a caje sön altamo le 6% dles scomenciadies sostignides.


text:
Les ciases di parcs é endò davertes
Poscibelté da aprofondì sies conescenzes - ai pici mutons ti végnel ofrì triparies y juesc
Les ciases di parcs naturai de Al Plan de Mareo, Toblach y Türesc é da encuei inant davertes al publich. L gran mond dla natura di parcs naturai pò vegnì esploré tl pice. Ai vijitadours che é al prum contat con i parcs ti dà chestes strutures na pruma vidleda de cie che ai encontarà defora tla natura. Esperc à la poscibelté da aprofondì sies conescenzes y ai pici mutons ti végnel ofrì triparies y juesc.
I responsabli dl Ofize provinzial per i parcs naturai se lascia tomé ite de vigni sort: i enjigns é vegnus mudés ju, atualisés y miorés. Tla ciasa dl parch a Toblach végnel prejenté n model nuef dl raion de vita tles montes. A Türesc à l cianton di mutons n microscop nuef. Dlongia esposizions, films y ativités desvalives per mutons giàten tles ciases di parcs biblioteches con truepes publicazions soura la fauna y la flora, soura la cultura y l’ecologia. En plu pieta l’organisazion dles ciases di parcs deplù scomenciadives spezifiches, desche l domesdì per mutons y families con spaziredes combinedes con juesc. Chestes iniziatives à la finamira de lié la informazion con la orela curta. N ejempl che l troi di vijitadours al vif dla natura pò ester dret curt giàten a Toblach, olache atira dlongia la ciasa dl parch métel man l projet "WaldWunderWelt” (bosch/marevueies/natura”), n zenter de juesc y de informazions a revert dl bosch. Les ciases di parcs naturai a Toblach, Türesc y a Al Plan de Mareo é davertes dai 4 de mei enfin ai 30 de otober dal mertesc a la sabeda da les 9.30 a les 12.30 y da les 16.00 a les 19.00. De messel y aost sarà i zentri di vijitadours daverc ence de domenia. L’entreda é debant.
Per avei informazions plu avisa pòn cherdé su diretamenter: la ciasa dl parch natural a Al Plan de Mareo 0474/506120, chela de Toblach: 0474/973017, la ciasa dl parch natural a Türesc: 0474/677546. En plu pòn se informé tres la rei zivica de Südtirol a la miscion: www.provinz.bz.it/naturparke (osp, ls/if)


text:
N prum salut y nia truep deplú
L comunicat ofizial dla Region a revert l'enconteda Mussner-raprejentanc fascians: bilinguism, scola y trafich
L assessour regional a les mendranzes linguistiches Florian Mussner (Svp) s'á abiné dant valgugn dis con i ombolc di comuns fascians de Moena, Soraga, Vich, Poza, Mazin y Ciampedel tla senta dl Comprensore Ladin de Fascia a Vich. A l'enconteda á ence tout pert l President dl Comprensore Fascian Fortunato Bernard y l vizepresident dl Consei Regional Luigi Chiocchetti. Chesta enconteda é l'ultima dla "roda" do les vijites a les comunités mochena y zimbra per rejoné empera de problems spezifics di comuns y de projec en doura per na mioura sconanza dles mendranzes linguistiches.
Mussner y i raprejentanc fascians pro meisa.
Dantfora á Fortunato Bernard rengrazié l assessour Mussner per sia sensibelté devers la Comunité ladina de Fascia y dles mendranzes en general y al ti á sport l benvedú a inom de duta la valeda. Luigi Chiocchetti é spo ju inant, aratan dret positives de tel encontedes finalisedes a d'ascuté su i raprejentanc dles mendranzes. Al á sotrissé la bona colaborazion envieda via con Mussner entratant chisc prums meisc de legislatura. “L dí de encuei – ál dit – é l ejempl che vegn a caraterisé l laour de chest assessorat ti proscims 5 agn. Deberieda con l assessour Mussner – él ju inant – onse tout la dezijion de endrezé via duc i intervegns y i projec a na maniera de garantí sia continuité ence tla seconda pert dla legislatura canche ie sourantoularé l assessorat".
I temesc tratés entratant l domesdí fova: l bilinguism te Fascia per cie che reverda i ac aministratifs. Mussner á trat ca l ejempl dla aministrazion publica tles valedes ladines tl Adesc Aut che mess mete ju bele da trueps agn duc i ac aministratifs te trei lingac y á empermetú che la Region se aficiará per slesieré l bilinguism ence pro i ladins trentins.
L ombolt de Soraga Luigi Brunel á damané che al vegne encorajé tl setour dla scola na maiour colaborazion anter Trentin y Adesc Aut, auzan fora l'emportanza di engiamesc culturai y di jomelinajes, ence con comunités fora dla Region. Aziché él spo gnú la chestion dl trafich y la scluta di joufs dolomitans. Chilò á sibe l ombolt de Moena Riccardo Franceschetti co l ombolt de Vich Franco Ghetta sotrissé che al va debujegn de se rejoné fora plu avisa, s'aodan emprumadedut sistems de trasport inovatifs y regionalisés. Remo Florian, l ombolt de Poza, á enultima trat ca la mancianza prest totala de tofles stradales che indicheie la direzion devers la Val de Fascia per chi ti che furneia da Bulsan permez.


text:
Solandra – Fascia 1 a 1 (gol de Patrizio Cigolla)
Formazion del Fascia: Colusso Alessandro, Trottner Luca, Deflorian Giovanni, Debertol Cristoforo, Rasom Lorenzo (33’ s.t. Cincelli Federico), Bernard Manuel, Lorenz Matteo (40’ s.t. Rasom Dennis), Riz Gabriele, Pezzei Michael (30’ s.t Riz Gianni).
L’é stat demò n autogol a n chèrt de ora da la fin a blochèr l’arjonta del prum post en clasifica, da man de la formazion ladina che, dò aer smendrà l desvantac co la pruma, da sie a un pont te la pruma doi partides, aessa volù jà te chesta partida, ruèr a passèr via la pruma de la clas.
Tel prum temp, se à vedù doi squadres che volea venjer con azions da na man e da l’autra ma con gran imprezijion te i ultimes vint metres e l vent a dèr d’empaz coscì se à scomenzà la seconda pèrt de garejèda sul resultat dai vegeres. Ampò l vantac ladin no se à fat spetèr e l’é ruà de gra a Patrizio Cigolla, asvelt a trèr te usc na bala ben defenuda e comedèda da Gabriele Riz. Sul un a nia l Fascia à fat mingol de fadìa a se defener con orden sul ciamp de Dimaro, più lèrch de duc i etres ciampes te chesta categoria, e contra n aversarie zach e usà a jièr te chela mesures. Enceben la dificoltèdes i ladins no à però conzedù de gran ocajions tant che la trata dai unesc metres scìgolèda dal diretor de jech a pro de i parons de cèsa e parèda da Colusso, l’é stat la pruma trata te usc de chisc te dut l secondo temp, ajache nience l gol de la parità, a diesc menuc da la fin, l’é ruà da na trata te usc ma da n cross da la man dreta olache Lorenzo Rasom, falan l’intervent à trat malamenter l balon te usc fascian.
L’un a un à dat neva gaissa ai solandres e petà mingol jù de moral l Fascia ampò da lò a la fin no l’é stat più de gran ocajions e l resultat, dut somà se cogn dir che l’é giust.
Per troèr l cef de la clasifica se cognarà spetèr amò mingol ma l Fascia l’é segur su la bona strèda. Dut semper da confermèr, partida dò partida, a scomenzèr da chesta domenia, dò trei la pruma sul ciamp de Vich, contra la Cornacci che se cogn dir à scomenzà dassen delvers chest campionat d’aisciuda. Ve speton donca duc a sostegnir l Fascia, da les trei.
Per chelò che vèrda la squadra mendres, resultac desvalives. Ventes per Juniores (2a1) e Giovanissimi “A” (2a0), desfates per Arleves (3a1) e Giovanissimi “B” (7a0).
Chesta sabeda, la Juniores jia a Cembra da mesa les cater e i Giovanissimi “A” a Vich contra l Fiem da mesa les sie.
Domenia, a Vich, da mesa les undesc i Giovanissimi “B” jia contra l’Arco e da mesa la una i Arleves jia contra l’Ortigaralefre.


text:
Dmitrij Ivanovič Mendeleev
Dmitrij Ivanovič Mendeleev (ciamê in Rus ДMи́Tpий ИBáHoBич MeHдeлéeB, IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] scóltel chè) 'l è stê 'n chìmic rùs, nê a Tobolsk, in Sibéria, in dal 1834.
Biografìa
Mendeleev al studièva i elemèint chìmic a secònda dal pēś atômic ch'i gh'iven, al i mitìva śò in órdin in na Tabèla 'd in manéra ch'a gh'gnis dal sequèinsi vertichèli e oriśontèli 'd elemèint ch'i gh'ìsen el stèsi proprietê a secònda dal culòuni indû i stèven e però col pēś atòmic in progresiòun.
Cla Tabèla chè scrìta da Mendeleev l'è stèda la prìma Tèvla dal Sistéma periòdic di elemèint, publichèda in sul "Giurnèl edla socetê chìmica rùsa" in dal 1869.
La Tèvla l'è pò stèda agiornèda da di èter siensiê, cun dagli ètri nuvitê che chelōr i iven catê, mo la Tèvla la mantgnìva l'impostasiòun inisièla, perchè Mendeleev 'l iva bèle capî ed lasèregh di post vōd indû incòri lò al saìva 'd an cgnuser brìśa 'n elemèint ch'l era po' stê catê dop ed lò.
Mendeleev al murìva in dal 1907 a Péderburg.