text:
La crappa che croda deriva da la muntogna sut las aclas da Propissi, sin radund 1'700 meters sur mar. Adina puspè sa distatgan gronds craps, che rodlan enfin giu en vischnanca.
Entschet a sa mover ha il terren gia avant prest 150 onns. Suenter in grond brischament en vischnanca è vegnida runcada blera laina ch'è vegnida duvrada per reconstruir Brinzauls. L'onn 1887 ha il terren lura cumenzà a sa mover, suenter ina lunga perioda da plievgia. Pir ils onns 1950 èn vegnids installads ils emprims sistems da drenar la muntogna, uschia che quella ha là sa quietà in zic.
Ord l'archiv:
La via da Brinzauls è adina puspè stada bloccada pervi da crappa ch'è sa tschentada en via. Qua sut intginas impressiuns dal 2008 e 2009:


c: text/html

text:
Burnout
La carriera da Ira May, la giuvna chantadura da Sissach BL, è ida liber da 0 sin 100 tut a grad si – n ‘insumma betg tipic svizzer. Sia vusch ha fascinà - nagina dunna ha purtà tant Soul en svizra sco ella. Ils radios, la televisiun, las medias: tuts vulevan Ira May. Tut quai e 50 concerts en in sfratg, quai ha gì ses pretsch: Ira May ha gì da cumbatter cun problems psichics ed è sa tschentada en in burnout.
Ord tut quai ha ella emprendì da dir na, da na betg vulair ademplir tut ils giavischs ed ella chantà be pli sin tribuna u al microfon. Quai è stà per ella sco ina terapia ed ha deliberà ella dal squitsch.
«Eye Of The Beholder»
Che quai ha fatg bain ad ella na schai betg mo en «l’egl dal contemplader», quai audan ins sin il nov album. Ella experimentescha cun differents stils, mussa novas fassettas e sia musica para nunschenada e simplamain lucca. Il fil cotschen tras l’album è sia ferma vusch e la musica enturn ella sa mida adina puspè. Il viadi musical maina tras il mund dal «Motown-Soul» sur il pop enfin tar il reggae.
Ira May n’ha betg mo mess ensemen las chanzuns sin «Eye Of The Beholder» cun bler variaziun e premura. Ella ha era investà blera carezia en la creaziun dal cover ed il cudischet da l’album. Tut è designà d'ina artista ed ils texts da las chanzuns ha ella scrit a maun.
Nagin ESC
Finalmain avess la Svizra ina ferma vusch feminina per trametter al Eurovision Song Contest. Dentant quai giavisch da la naziun ha la mamma da Ira May destruì. Ira May ha stuì empermetter a sia mamma ch’ella na vegnia mai a sa participar per l'ESC – DONN!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
de la Simona Scuri de Far Lombard, associazion per la lengua lombarda
In principi de agost 2020 a g’è vegnud pront una storia de la Pimpa tuta in lengua lombarda : La Pimpa la va a Milan, edizion Franco Cosimo Panini, in collaborazion cont Far Lombard. La traduzion in lombard a l’è a cura del Lissander Brasca.
El liber al g’ha el patrocini de la Citaa Metropolitana de Milan, de la Rejon Lombardia e dei Pro-Loco de la Lombardia. A l’è publegad cont el sostegn de l’Impresa Milesi de Monça (MB) e de la societaa Italkrane de Busser (MI).
A l’è un liber per fiœi a partir dei 4 ann ma, naturalment, ge vœl la mamagranda, el papagrand o i jenitor per lejer-l insema ! La Pimpa la va in jir per Milan e la descovriss i cantonin plussee simpateg de la citaa, i personaj de la citaa e una quai riceta de robe bone de mangiar.
La Pimpa la va a Milan a l’è dissegnada de l’Altan e a l’è dedegada ai jir turisteg del nominad cagnœl bianc à pois ross, la Pimpa. La gollana denter la qual a g’è adess anca La Pimpa la va a Milan la se ciama ‘Citaa in jœg’. Ogni liber de la gollana a l’è dedegad a una citaa qe la Pimpa la visita : Mantova, Turin, Jenova, Trent, Verona, Ravena e oltre anc’mò, insema ai so amix de semper, l’Armand, el Colombin, el Bomba, la Dolores. I ‘Citaa in jœg’ inn disponibel anca in ingles e in frances. A g’è anca una bella version in lengua veneta del jiret de la Pimpa a Venezia. El titol a l’è, naturalment, Ła Pimpa ła va a Venesia, voltada e publegada a cura de l’Academia de ła Bona Creansa, semper in collaborazion cont la Franco Cosimo Panini.
La Pimpa, viscola e curiosa, la va in jir per Milan e la fa cognosser i aspets storeg, artisteg e culturai grazia a i bei illustrazion e jœg divertents de far denter e fœra del liber, cont dei adesiv e indovinei de resolver… e la parla a’l 100% lombard !
Una curiositaa : l’autor, el Francesco Tullio-Altan, a l’è nassud a Trevis ind el 1942, l’ha studiad a Bologna e a l’universitaa de arqitetura de Venezia. L’ha lavorad a Roma ind l’ambit dei scenografie per el cinema e la television e i so prim dissegn inn staits publegads de un mensil domà per omen : Playmen. Despœ de un period passad in Brasil l’ha vivud intra Milan e Aquileia e in sul jornal ‘Linus’ l’è comparsa, per la prima vœlta, ‘La Pimpa’ : a l’era el 1975. Anca luu, donca, a l’è stait un bell poo in jir tant ‘mè la Pimpa !
L’Altan l’ha lavorad per tants editor. Intra el 1982 e el 1983, sota la direzion del bressan Osvaldo Cavandoli, autor del famos personaj ‘La Linea’, l’ha realizad anca 26 filmads de animazion de la Pimpa qe hann fait el jir del mond. I storie de la Pimpa inn staite voltade in paregie lengue e a l’è stra-famosa. E adess la Pimpa la g’è finalment anca in lombard : La Pimpa la va a Milan, disponibel online e in libreria !
Inn dei liber de collezionar, faits per jugar, lejer e imprender e, naturalment, publegads per
sostegnir i nostre lengue rejonai. El prezi de covertina a l’è 7,50 euro e la spedizion la riva ind un quai dì. Và qe bell regalin ! Bon spass !
https://www.francopaniniragazzi.it/index.php/pimpa/citta-in-gioco/pimpa-va-a-milan-milanese.html


text:
Avant lavurava il pèr en l'hotel Grischuna a Beiva. Sco quai che Stefan Müller da l’Uffizi da construcziun auta dal Grischun ha ditg, haja il chantun suttascrit il contract cun ils novs fittadins sin l’emprim da zercladur 2016. Avant 5 onns è l’Ospizio vegnì renovà cumplettamain.
Grischun Central Nov fittadin per l'Ospizio La Veduta
L’Ospizio La Veduta al Pass dal Güglia che vegniva manà da Daniela Mettier ha serrâ sias portas. Ils novs ustiers da la pensiun cun ustaria èn Ramiz Rizvanovic e sia partenaria Sona Slysova.
RTR/fb


text:
Da princip beneventa ella il nov messadi da la Confederaziun per promover la cultura. La moda e maniera, co ch'ils daners duain vegnir repartids a partir dal 2021 dat dentant da discutar.
Deplorablamain conceda la Confederaziun davent da l’onn 2021 rodund ¾ da l’augment a la Fundaziun Medias Rumantschas, che ha atgnamain in’atgna cunvegna da prestaziun cun il chantun (independenta a la Lia). Quests daners mancan a nus davent dal 2021 per las mesiras en la diaspora, ed uschè essan nus sfurzads da sminuir nossas activitads ordvart il territori da tschep.
Daners per diaspora manchian uschia
Cun la nova repartiziun manchian ad els ils daners per sustegnair lur acziuns ordaifer il territori da tschep rumantsch. Quai scriva la Lia Rumantscha en sia posiziun davart il messadi da la Confederaziun per promover la cultura ils proxims onns.
Ensemen cun l'Uffizi federal da cultura sajan ins gia vid elavurar in concept per las activitads durant il 2020. Ord quest motiv pretenda la Lia Rumantscha che la Confederaziun dettia dapli daners per la furmaziun en la diaspora. Sulettamain per accumpagnar quests projects, stoppian ins pudair stgaffir ina plazza a temp parzial.
Surpraisa per la FMR
Sin l’emprima egliada sun jau stada surstada che la Lia pronunzia quai sin questa moda. Oravant tut perquai che la Lia Rumantscha ha fatg fitg bler ils ultims dus onns per la FMR.
La Lia Rumantscha na saja betg malcuntenta cun la repartiziun en sa sezza, di Andreas Gabriel, pledader da medias da la Lia Rumantscha.
Malcuntenta è ella ch’i era previs dapi onns 400’000 francs per la promoziun dal rumantsch ordaifer ils territoris tradiziunals, e quels 400’000 na van uss betg en favur a la diaspora mabain ch’i vegnan repartids per differents intents, tranter auter per la FRM.
La Lia, che ha manà il project da «Medias Rumantschas» ed ha gidà da finanziar quel, ensemen cun chantun e Confederaziun, na veglia betg dar a dies a la FMR. La soluziun ideala fiss sche la FMR survegniss da la Confederaziun ils 300’000 francs e la Lia ils 400’000 francs, per promover il rumantsch en la diaspora.
Critica a promoziun da lingua
En connex cun la missiva da cultura aveva il Center per democrazia ad Aarau analisà la promoziun dals linguatgs en il chantun Grischun. Il rapport che vala era sco ina da las basas per la repartiziun dals daners da cultura era vegnì a la conclusiun ch’il Grischun duai promover pli fitg il rumantsch.
Questa critica aveva er la Lia Rumantscha sentì: Ella sustegnia memia blers projects pitschens enstagl da sa focussar sin paucs gronds. La cultura stuess vegnir stritgada e quests daners vegnir investids en la furmaziun. Ed i manchia ina strategia concreta.
RR novitads 21:00


text:
Luigi Guanella
El Luigi Guanella (Fracisc, 19 de dicember del 1842 - Comm, 24 de otober del 1915) l'è staa on prevet italian.
L'ha fondaa i congregazion catolegh di Serv de la Carità e di Tosann de Santa Maria de la Providenza. L'è veneraa 'me sant de la Gesa catolega.
La vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassuu a Fracisc, frazion de Cadolscin, l'era el fioeu del scior Lorenzo e de la Marina Bianchi. Quei lor gh'aveven avuu tredes fioeu, e lu l'era el fradell quell de noeuv.
L'ha studiaa a Comm e poeu in di seminari de la diocesi: l'è deventaa prevet el 26 de magg del 1866 per man del vescov de Foggia, el Bernardino Frascolla.
L'ha faa el prevost prima a Prost e a Savogn (frazion de Piur), in tra el 1867 e 'l 1875. In quell period l'ha cognossuu el Don Bosch e la soa oeuvera, el Cottolengo, e l'è restaa con lu per trii agn. Poeu l'è staa mandaa a fà el prevost a Traona (1878-1881), on quai mesett a Olmo (frazion de San Jacom) e infina a Pianell (1881-1890).
A Pianell l'ha ciappaa su l'ospizzi fondaa del sò predecessor, el don Carlo Coppini, che adess l'era in man a ona quai monega: in tra de lor a gh'era la Marcellina Bosatta e la soa sorella Chiara. El Guanella l'ha reorganizaa la comunità e 'l gh'ha daa on impuls noeuv: la comunità la s'è ciamada Tosann de Santa Maria de la Divina Providenza, che in del 1886 l'è stada reunida in la Cà de la Divina Providenza. Quella chì la s'è desviluppada a la svelta, e al ramm di donn el s'è giontaa anca quell di omen, che l'ha ciappaa el nomm de Serv de la Carità; inizziativa sostegnuda anca de l'Andrea Carlo Ferrari. L'oeuvera la s'è spantegada e l'è rivada in di provincc de Milan, Pavia, Sondri, Rovigh, Roma, Cosenza, ma anca foeura de l'Italia (Svizzera e Statt Unii).
L'è mort dopo vess staa colpii de paralisi e vess staa visitaa o benesii del don Luigi Orione e del papa Benedett XV. L'è soteraa a Comm.
In del 1964 l'è staa proclamaa beatt del Papa Paol VI, e sant in del 2012 per man del Papa Benedett XVI. La soa festa l'è 'l 24 de otober.


text:
Ils trais burgais americans sa rechattian en l'aviun ensemen cun il minister da l'exteriur american Mike Pompeo. Pompeo aveva visità la Corea dal Nord per preparar l'inscunter suprem tranter il president american Donald Trump ed il dictatur nordcorean Kim Jong Un.
Ils trais umens americans eran dapi intgins onns en la Corea dal Nord en la praschun. I sa tractia da dus docents da l'universitad per scienza e tecnologia ada Pjöngjang ed in missiunar. Els paran dad esser sauns, scriva Trump. Il president sez vegnia a beneventar els cur ch'els arrivan la notg sin la gievgia sin la basa militara dad Andrews.
Washington aveva insistì che la Corea dal Nord libereschia ils trais praschuniers avant l'inscunter sco «segn da buna veglia». L'inscunter da Pompeo e Kim Jong Un saja stà in success, ha Trump communitgà. Lieu e termin sajan vegnids fixads – detagls n'ha el dentant betg tradì.
RR novitads 16:00


text:
Cun l'entschatta dal nov onn da scola èn vegnids constatads dus cas da corona en las scolas da Cuira: In tar ina studenta da la scola media spezialisada ed in tar la scola d’economia KV. Quai rapporta il schurnal regiunal da RSI.
Tar il cas a la scola media spezialisada èn 17 persunas da contact en quarantina, 6 scolaras e scolars. Il contact ha giu lieu ordaifer da la scola, hai num dal chantun. Tar la scola sezza na dovria naginas mesiras supplementar, la scola spezialisada haja in strict concept da protecziun.
Tar il cas tar la KV Cuira han 12 persunas da contact stuì ir en quarantina, 8 scolaras e scolars. Pervia ch'i na dat nagin obligatori da purtar mascrinas tar la scola è l'entira classa cun total 19 scolaras e scolars e 3 scolasts vegnida testada. Ils resultats n'èn anc betg enconuschents.
Cifras da corona
Glindesdi ha il chantun annunzià naginas novas infecziuns cun il coronavirus en il chantun. Actualmain sa chattan 178 persunas en quarantina, 29 en isolaziun ed ina en ospital.
Per il rest da la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein, ha il BAG annunzià 157 cas. Dumengia eran quai anc 276, sonda 295 e venderdi 306. En total ha la Svizra nudà dapi 'entschatta da la pandemia 40'060 cas confermads.


text:
Il cusseglier federal Alain Berset vul sustegnair il turissem e las pendicularas svizras per la stagiun d'envern che vegn. Perquai haja el gia tschertga il contact cun persunas en uffizi ed ils pajais vischinants. El vul evitar uschè bain sco pussaivel ch'i dettia sfalsificaziuns da la concurrenza, ha el ditg envers las medias. I saja era qua impurtant d'avair schliaziuns naziunalas sco era in tschert tant internaziunalas.
Era il cusseglier guvernativ Peter Peyer vesa la stagiun d'enviern sco gronda sfida, che sappia dentant cun las dretgas mesiras d'igiena e distanza funcziunar.
Tschertgar discurs cun la branscha
Per il president da las pendicularas grischunas Martin Hug è l'idea dad ina coordinaziun tranter ils territoris da skis da principi ina bun'idea. El spetgia dentant ch'il cusseglier federal Alain Berset tschertgia emprim il discurs cun ils represchentants da la branscha per eruir tge ch'è insumma giavischà da las pendicularas. Envers la stagiun d'enviern mira il president per il mument anc positiv, era sche la situaziun actuala lascha adina enavos in tschert risico.


text:
La Swiss introducescha in obligatori da mascras pli sever. A partir da l'entschatta settember ston passagiers preschentar in test da corona negativ, sch'els na vulan betg purtar mascra en l'aviun. Il test na dastga betg esser pli vegl che 48 uras. Quai ha communitgà la societad-mamma Lufthansa.
Enfin ussa tanscha in attest nun-formal dal medi per betg stuair purtar ina mascra a bord.
Cun las reglas pli severas vegnia garantì ina meglra protecziun per ils passagiers. Quellas reglas valan per tuttas societads aviaticas dal concern, pia er per la Lufthansa, Austrian, Brussels ed Eurowings.


text:
Còrp di Cattloo
Al Còrp di Cattloo 'l è 'n grup armâ 'd suldâ ninja dal pòpul ad Mikenes a 'l servìsi dla Marchéśa Yanus.
I èṅ di persunàǵ ch'i fànan part d'l anime Gran Mazinga, creâ p'r al senegiadōr Gō Nagai, e i cumpàran par la prima vòlta in d'l epiśòdi nùmar 35 da 'l tìtul “Cattloo Corp” traśmìs in Giapòṅ al 4 ad Maǵ dal 1975.
Chi cumbatènt chè, cun la ghigna 'd gat, i èṅ bòṅ ad dar la scòsa s'i t ciàpan cun la sò cóa e pò i aṅ di mìsii piculèṅ su i sò bras ch'i pōlan tiràr adòs a i nemìg durànt i cumbatimènt.
I Cattloo i gh'aṅ di cavìi lung ad culōr aràns e 'n custùm blù e róśa cun di guànt a 'l maṅ.


text:
Struments informatics per l ladin
CORETOR ORTOGRAFICH COLD
COLD l’é n sistem de comedament/adatament web-based per la trei variantes ladines fascian, gherdëina e badiot e per l Ladin Standard, lurà fora en colaborazion co l'Istitut Ladin Micurà de Rü. A partir da la banches dac lessicografiches, tras n sintetisator-analisator morfologich (Morpho) svilupà del 2002 da ITC-Irst se à podù creèr l formarie fascian per l comedament ortografich.
COLD no permet demò, desche i coretores ortografics di lengac maores, de controlèr n test, ma l prozess de comedament é stat integrà co la funzion de adatament morfologich e l’é stat miorà e smaorà la opzions de comedament, tras n sistem de regoles morfologiches e de corezions prezises.
NEO – SISTEM DE NEOLOGÌA E TERMINOLOGÌA
NEO l’é na piataforma integrèda per l svilup e l tratament de la neologìa e de la terminologìa, che vegn durèda ativamenter dai operatores de l'Ofize Ladin per la Formazion e l'Enrescida Didatica (OLFED) de la Scola Ladina de Fascia, en coordenament coi Servijes Linguistics de l'Istitut Cultural Ladin. De gra a n sistem integrà co la banches dac e i dizionères, vegn metù ite proponetes de neva paroles, che dapodò cogn passèr tras n prozess de control e aproazion e tinultima vegn metudes ite te la banca dac del Dizionèr talian - ladin fascian.
Per ades chest strument à dat l met de proponer e lurèr fora presciapech 1200 neva paroles che revèrda desvaliva materies scolastiches e ciampes del saer, smaoran debel l lessich fascian a na vida da poder l durèr sorì te la didatica e te l’aministrazion.
TRAD-IT TRADUTOR TALIAN - LADIN FASCIAN
TRAD-IT sistem de traduzion automatica talian - ladin fascian l’é n “tradutor a trasferiment”, bon de analisèr la formes taliènes dal pont de veduda morfosintatich e de tramudèr chesta informazions te la verscion ladina.
L projet l’é stat portà dant dai Servijes Linguistics de l'Istitut Ladin che, col sostegn de l'Ofize linguistich del Comun General, se à cruzià de la pèrt linguistica del lurier e del smaorament de la basa lessicala del fascian, e dal pont de veduda tecnich-informatich l’é stat realisà da la firma SERLING de Udin, metuda ensema da linguisć e esperc informatics, che, aldò de l'esperienza sul furlan, à svilupà l software con funzion de traduzion, en colaborazion coi operatores ladins.


text:
Avant in tschientaner na chattavan ins nagina cicogna alva en il Giura. Suenter il success da las emprimas reintroducziuns ad Altreu (SO) en ils onns 50 ha ina gruppa da natiralists dal Giura lantschà in project, avant radund 25 onns, per che quest utschè emblematic turnia a cuar en Ajoie, il district da Porrentruy. Auters projects èn suandads ed ussa datti adina dapli cicognas che fan gnieu en quella zona.
Las cicognas alvas èn puspè da chasa en il Giura
Suenter in tschientaner hai puspè cicognas en il Giura.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Carloforte
Carloforte (O Pàize o Carlofòrte 'n tabarchì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias, colocàt sö l'Ìzola de San Pietro endèla zòna del Sulcis Iglesiente. El g'ha 6 262 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 50 km² e 'na densità de 125 ab./km².
L'è apò 'n cümü onoràre de la Pruvìncia de Genova, per vìa dei ligàm stòrich co la cità de la Liguria.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Greenpeace
Greenpeace [ˈgriːnpiːs] (rumantsch: ‹pasch verda›) è in’organisaziun da non-profit transnaziunala che s’engascha en la politica a favur da la protecziun da l’ambient. Ella è vegnida fundada il 1971 a Vancouver, Canada d’activists da la pasch. L’organisaziun è surtut daventada enconuschenta tras campagnas cunter tests nuclears ed acziuns cunter la chatscha da balenas. Pli tard ha l’organisaziun focussà sin ulteriurs temas sco la surexplotaziun da peschs, il stgaudament global, la destrucziun dals guauds selvadis, l’energia atomara e la tecnica da gens. Ultra da quai vegn rendì attent ad alternativas che resultan da l’innovaziun tecnica.
Tenor atgnas indicaziuns dumbrava Greenpeace l’onn 2015 en l’entir mund radund 3 milliuns commembers e radund 2400 collavuraturs. Tut en tut existan 72 biros naziunals e regiunals.[1]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’organisaziun è sa furmada l’entschatta dals onns 1970 a Vancouver or dal Don’t Make a Wave Committee ch’era vegnì fundà d’adversaris da l’energia nucleara e pacifists dals Stadis Unids e dal Canada. Quest comité era sa furmà cun l’intenziun d’impedir ina seria da tests nuclears.
Concert da benefizi dal 1970[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 16 d’october 1970 han Joni Mitchell, James Taylor e Phil Ochs dà en il Pacific Coliseum a Vancouver in concert da benefizi cun l’intenziun da sustegnair ina gruppa da pacifists che vulevan protestar cun in bastiment davant la costa da l’Alasca cunter il test nuclear ch’era previs sin l’insla Amchitka. L’acziun planisada purtava il num Greenpeace.
Irving Stowe ha organisà il concert ed è vegnì sustegnì da la chantautura Joan Baez; Baez sez n’ha betg pudì sa participar al concert, ma ha stabilì il contact tranter Stowe e Mitchell e quest’ultima ha envidà ses ami da quel temp James Taylor da sa participar. Il concert è vegnì registrà sin bindel e dueva la finala, suenter ch’ins al ha rescuvert e restaurà, cumparair l’onn 2009 sco CD resp. download sut il titel ‹Amchitka, the 1970 concert that launched Greenpeace›.[2]
Acziun da Greenpeace dal 1971[modifitgar | modifitgar il code]
Il settember 1971 han ils activists dal Don’t Make a Wave Committee prendì a fit il bastiment da pestga ‹Phyllis Cormack› cun l’intenziun da disturbar il segund test nuclear ch’era previs. Il bastiment è vegnì renumnà ‹Greenpeace› ed è sa mess en viadi en direcziun da la regiun da test Amchitka. Ma la guardia da costa dals Stadis Unids ha franà la ‹Greenpeace› e sfurzà quella da returnar en il port. Sin viadi da return en l’Alasca è la squadra vegnida a savair ch’igl avevan gì lieu protests en tut las grondas citads dal Canada e ch’ils Stadis Unids avevan spustà il segund test sutterran sin il november. Las emprovas d’entrar cun in segund bastiment en la zona da test duevan bain far naufragi, ma tuttina n’han gì lieu nagins tests pli en la regiun dad Amchitka. Pli tard ha er l’organisaziun midà ses num en ‹Greenpeace›.[3]
Atoll da Mururoa e la collisiun cun la ‹Vega› (1972/73)[modifitgar | modifitgar il code]
Il matg 1972, suenter che l’organisaziun era sa constituida sco fundaziun, ha Greenpeace fatg in appel als chapitanis en la regiun da vegnir en agid tar la protesta cunter ils tests nuclears da la regenza franzosa en l’Atoll da Mururoa situà en il Pacific. Reagì sin quest appel ha David McTaggart, in anteriur interprendider canadais che viveva da quel temp en la Nova Zelanda. Indignà dal fatg che mintga regenza al pudess sclauder da la part respectiva dal Pacific ha el mess a disposiziun sia jacht e cumenzà a furmar ina squadra.
Il 1973 è McTaggart sa mess en viadi cun la ‹Vega› vers la zona d’exclusiun enturn Mururoa. Cura ch’el ha repetì ses protest l’onn proxim, èn marinars franzos vegnids a bord da la ‹Vega› ed al han pitgà ensemen.
Pli tard ha la marina publitgà fotografias organisadas che mussavan co che McTaggart sa pitgava cun uffiziers da la marina. En in’autra glisch – bundant main favuraivla per la marina franzosa – è l’entira scena cumparida en quel mument che la commembra da la squadra Anne-Marie Horne ha publitgà fotografias ch’ella aveva sezza fatg e manà cun sai adascus.
La campagna ha fatg effect en quel senn che la regenza franzosa ha decidì da desister da tests sur terra, cumbain ch’ins ha cuntinuà cun tests sut terra. Er pli tard ha Greenpeace adina puspè lantschà campagnas cunter ils tests en il Pacific, fin che la Frantscha ha terminà il 1995 ses program da test.[4]
Fundaziun da Greenpeace International (1979)[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1975 existivan radund 15–20 differentas gruppas cun num Greenpeace; pli e pli è sa mussà il basegn da reunir quellas sut in’organisaziun tetgala. Quella è vegnida fundada ils 14 d’october 1979 sut il num Greenpeace International. Commembers fundaturs prominents èn tranter auter stads David McTaggart, Robert Hunter e Patrick Moore.[5]
Sin iniziativa da McTaggart han ins transferì la sedia principala en l’Europa. Là existivan filialas bain organisadas ch’eran er dotadas cun dapli meds finanzials che l’organisaziun canadaisa.
La Rainbow Warrior vegn sfundrada (1985)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1985 dueva la ‹Rainbow Warrior› viagiar en l’Atoll da Mururoa en la Polinesia Franzosa per protestar cunter ils tests nuclearas che la Frantscha aveva previs en questa regiun.
Sa chattond il bastiment ils 10 da fanadur 1985 en il port dad Auckland, han agents dal servetsch da spiunadi franzos sfundrà quel. Il fotograf da Greenpeace Fernando Pereira, ch’era da derivanza ollandais-portugaisa, è vegnì per la vita.
Activitads[modifitgar | modifitgar il code]
Sper metodas convenziunalas, sco prender influenza sin politichers u esser preschent tar occurrenzas internaziunalas, furma surtut l’acziun in element central da la lavur da Greenpeace. Per quest intent sa rendan activists en in lieu che simbolisescha tenor lur avis la destrucziun da l’ambient e protestan là per ordinari cun transparents. Cun sa metter en scena directamain al lieu dal fatg, e quai savens a moda spectaculara, emprova l’organisaziun d’attirar l’attenziun da la publicitad; cun agid da quella duai la pressiun publica sin gronds concerns industrials u sin regenzas crescher fin che quels dattan suenter. Questa moda d’operar ha rendì enconuschenta l’organisaziun ils onns 1980.
La metoda d’attirar l’attenziun da la publicitad ha Greenpeace surpiglià dal ‹Bearing Witness› (‹Dar perditga›) dals quechers. Tenor atgnas indicaziuns duain las acziuns da Greenpeace dar perditga da malfatgs che vegnan commess envers la natira. Uschia sa posiziuneschan commembers da l’organisaziun tranter l’arpuna da chatschaders da balenas e lur preda u penetreschan en ovras atomaras.
Daspera lascha Greenpeace – sco autras organisaziuns da protecziun da l’ambient er – elavurar studis scientifics che duain documentar e giustifitgar lur puntg da vista e s’engascha en blers gremis internaziunals. D’autras organisaziuns ch’èn activas sin il medem champ sa differenziescha Greenpeace surtut en quai che l’organisaziun sa restrenscha a tschertas tematicas cun grond resun en la publicitad, las qualas vegnan per ordinari tematisadas e persequitadas da Greenpeace en campagnas globalas, sco per exempel la forza atomara, il stgaudament global, la biodiversitad e protecziun da las spezias, la tecnologia da gens, patents biologics e l’industria chemica. Gia dapi blers onns pledescha l’organisaziun per exempel persuenter da scumandar l’import d’energia nucleara. En in’autra campagna è Greenpeace sa drizzà cunter il producent da vestgadira H&M, il qual ha la finala segirà da vulair reducir il diever da meds chemics. Tematicas sco il traffic u il rument chasan giogan percunter tut il pli ina rolla secundara en intgins biros naziunals. Cuntrari a quai ch’i vegn per part percepì en la publicitad n’è Greenpeace er betg in’organisaziun da protecziun dals animals.
Enconuschentas campagnas[modifitgar | modifitgar il code]
La transfurmaziun da Greenpeace d’ina rait lucca ad in’organisaziun mundiala è surtut succedida tenor ideas da David McTaggart. Il 1994 ha el definì sco suonda il punct da partenza per metter ad ir ina campagna globala: «Nagina campagna duai vegnir lantschada senza avair ina clera finamira; nagina campagna duai vegnir lantschada senza ch’i dettia la pussaivladad d’avair success; nagina campagna duai vegnir lantschada senza avair l’intenziun da la manar a fin a moda consequenta.»[6]
La campagna da Brent Spar[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1995 ha Greenpeace occupà il tanc d’ieli flottant Brent Spar en l’Atlantic dal Nord. La finala ha l’organisaziun cuntanschì che las firmas gestiunarias Shell ed Exxon desistian da sfundrar quella en la mar, mabain la dismettian a terra. La campagna ha manà ad in scumond general da dismetter plattafurmas d’ieli en l’Atlantic dal Nord. En rom da la campagna aveva Greenpeace publitgà stimaziuns exageradas areguard las restanzas d’ieli che sa chattian sin la plattafurma. L’organisaziun è sa perstgisada tar Shell e tar la publicitad per las faussas cifras.
Campagna cunter lain da mahagoni[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2001 ha Greenpeace organisà ina campagna cunter l’import da lain da mahagoni brasilian en ils Stadis Unids. Ils 12 d’avrigl 2002 han dus represchentants da Greenpeace rapinà ina bartga che transportava tala laina per francar vi da quella in transparent da protesta. La stad 2003 ha il ministeri da giustia dals Stadis Unids profità da quest incap per metter l’entira organisaziun sut ina lescha da l’onn 1872 ch’era vegnida applitgada l’ultima giada il 1890 e che dueva lubir da taxar demonstrants nunviolents sco criminals per als pudair persequir giudizialmain. Quai ha manà a protestas en tut il mund e la finala ha er il derschader responsabel decidì a favur da Greenpeace, faschond valair ch’i sa tractia d’in’organisaziun legala e che l’agir da quella fetschia part da la libra manifestaziun da l’opiniun.
Campagnas cunter producents da IT[modifitgar | modifitgar il code]
Ils ultims onns han activists da Greenpeace adina puspè manà tras acziuns che duain sensibilisar l’industria dad IT da producir e dismetter lur products cun dapli conscienza per l’ambient. Il 2004/05 è ina tala campagna sa drizzada cunter Hewlett-Packard; avant la sedia principala a Palo Alto han activists demonstrà e fatg valair che la firma dovria per la producziun da ses products bler dapli substanzas toxicas che la concurrenza. Il 2006 è ina tala acziun sa drizzada cunter Apple che dovria bleras chemicalias toxicas per la producziun e che fetschia ina lavur manglusa areguard il recicladi dals agens products.
Success da l’organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils pli gronds success da l’organisaziun tutgan il stop da numerusas serias da tests da bumbas atomaras (t.a. Amchitka ad Alasca il 1972), la zona da protecziun ch’è vegnida endrizzada en l’Antarctica (World Park Base 1987–1991 e prolungaziun dal Contract da l’Antarctica l’onn 1991) sco er il scumond da la chatscha da balenas commerziala dapi il 2002.[7]
Greenpeace en tut il mund[modifitgar | modifitgar il code]
Greenpeace lavura cun 72 biros naziunals e regiunals en bundant 55 pajais.[8] Greenpeace International coordinescha las lavurs da las singulas secziuns e sviluppa las campagnas ed ils champs da lavur internaziunals.
L’organisaziun internaziunala ha sia sedia ad Amsterdam en ils Pajais Bass. Ils biros naziunals pon esser organisads sco uniun (p.ex. en Germania) u sco fundaziun (p.ex. en Svizra). Greenpeace Svizra è vegnì fundà il november 1984 a Turitg.
Bastiments da Greenpeace[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fundaziun da Greenpeace han bastiments d’auta mar adina puspè giugà in’impurtanta rolla per realisar las singulas acziuns da l’organisaziun; quai è restà fin oz uschia.
Il 1978 ha Greenpeace prendì en servetsch la Rainbow Warrior. Ina da las emprimas intervenziuns cun il nov bastiment è sa drizzada cunter la chatscha sin balenas islandaisa. Il 1985 ha il servetsch secret franzos la finala sfundrà il bastiment avant che quel possia demonstrar en l’Atoll da Mururoa cunter ils tests nuclears. Tar quest incident è il fotograf Fernando Pereira vegnì per la vita.
Dal 1989 fin il 2011 è stada en diever la Rainbow Warrior II e dapi il 2011 la Rainbow Warrior III. Ulteriurs bastiments che sa chattan en possess da Greenpeace èn Sirius (dapi il 1981), Arctic Sunrise (dapi il 1996), Esperanza (dapi il 2002) e Beluga II (dapi il 2004).[9]
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Greenpeace è renconuschì en tut il mund sco organisaziun ch’ha prestà lavur da pionier entaifer il moviment ecologic dals onns 1970/80 e ch’è er s’etablida sco impurtanta pitga che porta quest moviment en il 21avel tschientaner.
La prestaziun da l’organisaziun è da vesair sin dus differents champs: Per l’ina en quai che Greenpeace ha stgaffì sensibilitad ecologica d’in temp che questa tematica n’era anc strusch preschenta en la publicitad. Per l’autra en la moda e maniera co che l’organisaziun fa quai, numnadamain en furma d’ina politica burgaisa globala che sa metta en via cun acziuns directas e senza violenza schizunt als concerns ils pli pussants.[10]
Sper quests merits incontestabels da Greenpeace, datti er critica che sa drizza per exempel cunter las structuras nundemocraticas da l’organisaziun sezza[11] u che fa valair che quella sa servia be dals studis scientifics che suttastritgian l’agen puntg da vista. Patrick Moore, antruras president da Greenpeace International ed oz in criticher prominent da l’organisaziun, fa valair che quai possia manar ad in cumportament nunscientific ed ad ina tschorventada ideologica. Concret crititgescha el ch’i na reusseschia betg a l’organisaziun da bandunar sia posiziun da protesta rigurusa e da gidar a stgaffir, ensemen cun auters partenaris, consens areguard dumondas ecologicas. «Ils profis da las campagnas», uschia Moore, «lavuran cun maletgs emoziunals. Per blers umans guarda in champ da tulipanas or bler meglier ch’in tagl cumplet, suenter il qual restan be pli tscheps trids. Blers pensan deplorablamain betg uschè lunsch ch’il guaud crescha puspè suenter e che er l’industria forestala ha in ferm interess economic che quel creschia puspè suenter. La diversitad biologica d’in champ da tulipanas tendescha percunter vers nulla.»[12]
In ulteriur aspect problematic da l’emoziunalisaziun da la protecziun da l’ambient tematisescha Paul Watson ch’è stà il 1972 in dals emprims commembers da l’organisaziun e ch’è sa distanzià da quella a partir dal 1977. Tenor ses avis è Greenpeace sa sviluppà a la pli gronda «organisaziun da bainesser» dal mund. Blers umans daventian commembers da Greenpeace per sa sentir bain, vul dir per pudair considerar sasezs sco part da la schliaziun e betg dal problem. Greenpeace saja en quest senn ina fatschenta che vendia als umans buna conscienza.[13]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Greenpeace weltweit, sin www.greenpeace.ch, consultà ils 29 da settember 2018.
- ↑ Amchitka Concert.
- ↑ Frank Zelko: Scaling Greenpeace: From Local Activism to Global Governance, en: Historical Social Research, tom 42 (2017), p. 318–342.
- ↑ Kuno Kruse: Manager unter dem Regenbogen, en: Die Zeit nr. 29/1995.
- ↑ Rex Weyler: Waves of Compassion – The founding of Greenpeace. Where Are They Now?, UTNE Reader, consultà il zercladur 2014.
- ↑ Bergesen, Helge Ole e Georg Parmann (ed.): Green Globe Yearbook 1996. Oxford, Oxford University Press, 1996.
- ↑ Success da Greenpeace, sin: greenpeace.ch, consultà ils 12 da schaner 2016.
- ↑ Greenpeace weltweit, sin www.greenpeace.ch, consultà ils 29 da settember 2018.
- ↑ Die Greenpeace-Flotte.
- ↑ Frank Zelko: Greenpeace – von der Hippiebewegung zum Ökokonzern, Vandenhoeck & Rupprecht, 2014 ISBN 978-3-525-31712-9, p. 278s.
- ↑ Demokratie-Defizite, en: Spiegel Spezial davart NGOs.
- ↑ Greenpeace hat sich von Logik und Wissenschaft verabschiedet, intervista cun Patrick Moore en novo-magazin.de.
- ↑ Deutschlandradio: Radikale Ökos auf Walfänger-Jagd, 17 da mars 2008.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ivar A. Aune, Nikolaus Graf Praschma: Greenpeace: Umweltschutz ohne Gewähr. Neumann-Neudamm, Melsungen 1996, ISBN 3-7888-0696-6.
- Michael Brown, John May: The Greenpeace Story. Londra e New York: Dorling Kindersley, Inc., 1991, ISBN 1-879431-02-5.
- Thomas Deichmann: Gemeinnützig oder gemeingefährlich?, en: Frankfurter Allgemeine Zeitung, nr. 20, 24 da schaner 2007.
- Robert Hunter, Rex Weyler: Die Fahrten von Greenpeace. Lampertheim: Kübler Verlag, 1978, ISBN 3-921265-20-7.
- Robert Hunter: Warriors of the Rainbow: A Chronicle of the Greenpeace Movement. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1979, ISBN 0-03-043736-9.
- Michael King: Death of the Rainbow Warrior. Penguin Books, 1986, ISBN 0-14-009738-4.
- David McTaggart, Robert Hunter: Greenpeace III: Journey into the Bomb. Londra: William Collins Sons & Co., 1978, ISBN 0-688-03385-7.
- David Robie: Eyes of Fire: The Last Voyage of the Rainbow Warrior. Philadelphia: New Society Press, 1987, ISBN 0-86571-114-3.
- Frank Zelko: Greenpeace. Von der Hippiebewegung zum Ökokonzern. Or da l’englais da Birgit Brandau, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2014, ISBN 978-3-525-31712-9.
- Frank Zelko: Scaling Greenpeace: From Local Activism to Global Governance, en: Historical Social Research 42 (2017) 2: 318–342.


text:
Challand-Saint-Victor
Challand-Saint-Victor l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 591 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 25 km² e 'na densità de 24 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Challand-Saint-Anselme, Emarèse, Issime, Montjovet, Verrès.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
N bel resultat al concurs scrit fora dala Maratona dles Dolomites tles scores sot al moto dla ediziun de chësc ann “energia”.
Cultura – Inće en chësc ann à le Comitê dla Maratona dles Dolomites orü fà l’esperiënza che â portè a n bun resultat l’ann passè sot al proiet “L bosch – fontana de vita”. En chësc êl gnü metü sön mësa le tema “energia”, n tema spës y ampl, modern y vedl sciöche l’umanité y la vita. Dan da chinesc dé él gnü metü da jì les premiaziuns di scolars y dles scolares, diretamënter tles cores de Fascia (öna na premiaziun), Gherdëna (öna na premiaziun) y Val Badia (te trëi scores).
“Energia” sostegnida
Inće en chësc ann él gnü metü da jì le concurs cun le sostëgn dl Assessour ala cultura ladina, dl dr. Florian Mussner, dal Intendënt dles scores ladines dr. Roland Verra, y sambëgn cun la partezipaziun di mituns y dles mitans dles scores elementares y mesanes.
Concurs de poesies
Le laur de chësc ann é stè chël da scrì na poesia individuala sön le tema “energia”, desco forza renovabla/da dla natöra; energia naturala y personala, energia intenüda sciöche forza dl’anima. Le concurs i ê gnü resservé ai mituns y ales mitans dles scores ladines primares (3a, 4a y 5° tlassa) y mesanes (1a, 2a y 3° tlassa). Vigni scolar/scolara à podü partezipé individualmënter y la poesia à podü gnì scrita te vigni lingaz (ladin, talian, todësch, ingleje). I laurs é gnüs valutà da na comisciun de poeć, maestri, direturs y dal’organisazion dla Maratona dles Dolomites aladô di criteres dl contegnü, dla originalité, dla forma, dl lingaz y dl messaje. Premié él gnü le miù laur individual por les trëi categories por vigni valada ladina. Implü él inće gnü premié le miù laur assolut por vigni categoria. Vigni scolar che à tut pert al concurs à ciafè dal’organisazion dla Maratona n pice recort por süa partezipaziun.
Scolars/scolares premià/ades
1a categoria: 3-4 tlassa elementara:
Val Badia – davagnadëssa de categoria: Lisa Tasser, IV tlassa Scora Elementara Badia
Fascia – davagnadëssa assoluta: Veronica Mamone, III A Scora Elementara Poza de Fascia
2a categoria: 5 tlassa elementara – 1 tlassa mesana:
Val Badia – davagnadëssa de categoria: Julia Moling, V tlassa Scora Elementara La Val
Gherdëna – davagnadù de categoria: Daniele Senoner, I tlassa Scora Mesana Sëlva de Gherdëna
Fascia – davagnadù assolut: Luigi Riz, V tlassa Scora Elementara Ćianacëi
3a categoria: 2-3 tlassa mesana:
Val Badia – davagnadëssa de categoria: Veronica Rungger, III B Scora Mesana Al Plan
Gherdëna – davagnadù assolut: Alexander Bottone, II A Scora Mesana Sëlva de Gherdëna
Fascia – davagnadù de categoria: Corinne Sommavilla, III F Scora Mesana Ćiampedel.
La Usc Di Ladins N. 19/2009, 23 de ma 2009


text:
L'onn 2019 hai dà 2'166 accidents sin las vias grischunas. Quai è in zic damain che l'onn avant. Il dumber da persunas ch'èn sa disgraziadas è però restà cun 13 persunas tuttina. Quai mussa la nova statistica da l'Uffizi federal da vias ASTRA.
Dapli vehichels e pli pauc accidents
Ch'il dumber d'accidents è restà pli u main tuttina considerescha la chanzlia chantunala sco positiv. Cunzunt sch'ins resguardia ch'il dumber da vehichels el chantun saja creschì l'onn passa per 1'400.
Dapli accidents sut influenza d'alcohol
En cumparegliaziun cun ils davos 5 onns è dentant creschì il dumber d'accidents chaschunads sut l'influenza d'alcohol. Dad accidents cun peduns è ina persuna morta l'onn passa. Il pli savens èn accidents capitads pervia da spertadad memia auta. Era la distracziun è in motiv che chaschuna blers accidents sin las vias grischunas.
Per tadlar curt e concis:


text:
L'industria d'uras svizra ha occupà l'onn passà cleramain dapli persunal che l'onn avant. Uschia è l'effectiv da persunal s'augmentà per l'emprima giada dapi quatter onns. Il 2018 è il dumber dad occupads s'augmentà per 2'868 sin total 57'812 persunas. Quai mussa la statistica da persunal da l'uniun da patruns da la branscha.
L'augment da persunal va a prà cun la dumonda creschenta d'uras svizras, en spezial en l'Asia. Ils exports d'uras èn l'onn passà s'augmentads per 6,3% sin passa 21,2 milliardas francs.
RR novitads 09:00


text:
Igl è in'exposiziun che s'occupa dad avantatgs e dischavantatgs da la digitalisaziun en connex cun la democrazia. Oravant tut la dumonda suenter l'influenza da la digitalisaziun sin la furmaziun da l'atgna opiniun stat en il center. En l'exposiziun duai mintgina e mintgin era sezza reflectar davart dumondas da la digitalisaziun. Ina app maina visitadras e visitaders tras l'exposiziun. Concepì quella app ha la scenografa Andrina Casutt da Falera. Igl saja stà ina sfida da far in'exposiziun ord datas fitg scientificas. Oravant tut perquai ch'i duai esser chapibel per in e scadina - saja quai giuven ni vegl ni persunas cun in'auta scolaziun u bassa scolaziun.
L'exposiziun è da vesair en il Polit-Forum a Berna anc fin ils 11 december.


text:
En l'avegnir possian ins infurmar via sirenas ed il medem mument er via l'app «Alertswiss» e sin la pagina d'internet latiers, il link avra en ina nova fanestra davart catastrofas. Quels chanals hajan dapli pussaivladads d'infurmar la populaziun. Il nov sistem po numnadamain er avertir la populaziun senza far in alarm da sirena. Tut ils chantuns svizzers ed il principadi da Liechtenstein sa participeschan al nov sistem d'alarmar e d'infurmar la populaziun en cas da catastrofas.
Fin uss: sirenas e radio
Il sistem d'alarm da fin uss infurmescha la populaziun svizra via sirenas e radios davart catastrofas. Tenor l'Uffizi federal da la protecziun da la populaziun funcziunia quai sistem. El n'adempleschia però betg pli ils basegns d'ozendi: Ina gronda part da la populaziun dovria en il mintgadi cunzunt meds da communicaziun mobils. Vitiers vegnia ch'ina gronda part da la populaziun na sappia betg co reagir sin in alarm d'ina sirena. Ed er persunas che n'audan betg sajan excludas dal sistem da sirenas che vala fin uss.
RR novitads 12:00


text:
Del sora scricc Baciocch, barzeletta sora del maridas
DEL SORA SCRICC BACIÒCCH, BARZELETTA SORA DEL MARIDAS
Ognun cor a maridas
Per podi fá quel lavor
Che fa i Pover e i Signor
Senza spes, nomà drovas,
5 Ognun cor a maridas.
Nol comanda la scriciura
C'al se faghi ol matrimogn,
Sol per fà che la natura
Vaghi inanz al so besogn?
10 E de quest ognun el procura
Com fa i medes ol solass,
Ognun cor a maridas.
Quant a mi se fos a tûlla,
Voriv tûn de sett o ott,
15 Se doviss ben la briolla
Impegnà sul bell prim bott,
Ma i' ò assé de la Tognûla
Per no fà ca i' me brusas,
Ognun cor a maridas.
20 Ognun cor a maridas,
C'al fa freg adess adess
er podis pû ben brazas,
E d'ognora stas apress
Sot e sora e fá fracass.
25 Quest dol mond è '1 mior spass,
Ognun cor a maridas.
Fina i gril e i moschin
E’l pessam e i formigon
E le taquel e i ravarin
30 E le sgnepp e i seguron
Van tug quant a sto bon fin
Da podis accompagnas,
Ognun cor a maridas.
Quant c'a sì su la matina
35 Che 'v vesti di man in man,
A ve fè sà ona cierina
Da comúf on barbacan
E h fan ona pizighina
E pû 's meten a brazas,
40 Ognun cor a maridas.
Guardé on pó che contentezza
A on marit e ona moir,
Quant a i s'ama e c'a i se prezza
Lu e l'olter con dovír,
45 Oimè di che gran dolcezza
Ogni intrigh ai tûl in spass
Ognun cor a maridas.
Se per sort in quai facend
Al gha lûgh on po 'd consei
50 Ognun de lor se ghe destend
Co' l'inzegn per fà el so mei
E tui do a i va crescend
Che on sol è com on sass,
Ognun cor a maridas.
55 Ma l'è mo forza a di questa,
De sti omen da Milan,
Ch' a i comporta ona fantesca
Che no ghà asquas dol pan
E's vûl vest sora vesta
60 Fin a fà i pantofei dass,
Sol per quel fa mal maridas.


text:
Avant la votaziun hai dà ina discussiun ensalada. Gia l'emna passada hai dà gronda critica davart ils plans da reorganisaziun. Il Cussegl naziunal ha approvà ina moziun che pretenda in stop immediat en il cas Agroscope.
Dal «po» al «sto»
En la moziun da Géraldine Savary, PS/VD, vai en emprima lingia persuenter d'incumbensar explizitamain che la Confederaziun ha da manar instituts da perscrutaziun agriculs. Oz è la lescha d'agricultura formulada en quest punct pli luc: «La Confederaziun po manar instituts da perscrutaziun».
Il cusseglier federal Johann Schneider Ammann è stà mal davart la panna da communicaziun e la moda e maniera co las infurmaziuns dals plans anc betg madirs èn vegnids en la publicitad. Cunquai che las medias hajan survegnì ils documents haja el stuì reagir a curta vista.
La moziun approvada va uss en il Cussegl naziunal.
RR novitads 14:00


text:
cuntegn
Voilà la France
-
Lille - ina citad fitg viva
Durant ina fin d'emna a Lille - cunzunt da bell'aura - pudess'ins crair che tut la glieud sa chattia sin las vias da la citad. Ina citad ch'è era enconuschenta sco citad da students. Era quels avain nus inscuntrà - tranter auter la musica da students: «La fanfare Lilloise».
Quà students che fan durant lur temp liber musica per las vias da Lille, là ina musica dal nord da l’Irlanda ch'è vegnida a Lille per ina concurrenza. Lille porscha bleras surpraisas.
I vala la paina da chaminar per las vias e streglias enturn. Lille è ina citad che viva, cun bellas plazzas, interessanta architectura, giassas ed ustarias senza fin.
Maletg
1 / 10
Legenda:
Za Big Bandhoulle - far musica e far festa en il temp liber. Uschiglio èn els students d'ina scola da inschigners.
RTR, E. Berther
Maletg
2 / 10
Legenda:
La fanfare lilloise - students fan musica en lur temp liber per las plazzas da Lille enturn.
RTR, E. Berther
Maletg
3 / 10
Legenda:
Ina musica da brass dal nord da l’Irlanda, vegnida a Lille per far part ad ina concurrenza.
RTR, E. Berther
Maletg
4 / 10
Legenda:
Durant trais dis han quests musicists dal nord da l’Irlanda fatg musica a Lille - ed i ha plaschì fitg bain ad els.
RTR, E. Berther
Maletg
5 / 10
Legenda:
A Lille pon ins flanar uras ed uras.
RTR, E. Berther
Maletg
6 / 10
Legenda:
Chasas pittorescas en tuns pastels - era quai è Lille.
RTR, E. Berther
Maletg
7 / 10
Legenda:
Lille.
RTR, E. Berther
Maletg
8 / 10
Legenda:
Chambre de commerce.
RTR, E. Berther
Maletg
9 / 10
Legenda:
Lille - bleras vias suladas, bleras stizuns ed ustarias.
RTR, E. Berther
Maletg
10 / 10
Legenda:
A Lille chattan ins trasora lieus ch'envidan da far in paus.
RTR, E. Berhter


text:
Pervi d'in abscess tar in da ses chalzers è il bov vegnì operà. Suenter sis emnas en sia boxa privata en l'ospital d’animals a Turitg ha ses possessur Giatgen Arpagaus pudì manar el a chasa. Elvis lascha enavos a Turitg tant 100 kilos, sco era plirs fans – il persunal da tgira ha numnadamain survegnì fitg gugent il bov gigantic, che paisa er uss anc 1150 kilos.
Tar ses return en la patria ha era spetgà ina surpraisa sin Elvis; in nov cumpogn. Il «pitschen Elvis», sco el sa numna anc per il mument. Quai perquai ch'el vesa or sco ina mini-versiun da l'Elvis original. Ses num vegnia dentant anc midà.
In star local
L'Elvis surmiran è pulit enconuschent en il Grischun. El è in'attracziun tar diversas festas popularas ed ins po schizunt vesair il bov en il nov film da «Heidi».
RTR Telesguard 17:40


text:
La vischnanca da Medel ha uss ina ulteriura attracziun sper la senda dals senns: Ina senda da baselgias e chapluttas.
Picturas deditgadas a dunnas
Quests 12 sanctuaris porschan blers detagls ed istorgias. Sur Giusep Venzin menziunescha la chaplutta da Sontg Bistgaun a Mutschnengia (che datescha da 1500). En quella èn 8 picturas muralas deditgadas a sontgas, ina per exempel a sontga Balugna, in num ch’i deva pli baud en Val Medel. Sontg Bistgaun duai era proteger cunter la pesta.
Picturas da Hans Ardüser
Era a Pardé datti fastizs da questa malsogna. L'aclaun vegn era numnà Sontg Roc, perquai che la chaplutta è deditgada a Rochus da Montpellier, il patrun da la pesta. En quest sanctuari pon ins admirar las picturas muralas da Hans Ardüser (1557-1617) cun ils dudesch apostels.
Il diavel ed in schnec
A Platta è la baselgia parochiala. L’emprima part da quella datescha dal temp romanic (900-1200) cun la tur romana. Il zain pitschen en questa tur mussa detagls interessants. El datescha da 1512:
Quel è deditgà a Sontg Theodul e sin il zain vesan ins il diavel ed in schnec
La senda da baselgias e chapluttas va dal Pass dal Lucmagn cun la chaplutta da Sontga Maria fin tat ils aclauns da Mutschnengia e Soliva cun lur chapluttas.


text:
Il Maraton da skis engiadinais elavura ina nova strategia. Amez quest process trametta la direcziun in signal vers anora: l'eveniment cun radund 13'000 curriduras dovra cooperaziuns en l'avegnir.
Durant in'occurenza da strategia publica han ins udi in referat dal anteriur directur da la cursa da passlung svedaisa Vasa Loppet, Jonas Bauer. E Bauer ha raquintà co ch'el ha creà in entir univers dad occurenzas enturn la cursa oriunda da passlung.
La direcziun dal Maraton da skis engiadinais è ussa era en tschertga da cooperaziuns, per exempel cun la segunda cursa da passlung pli gronda en Engiadina, la Diagonela. Actualmain èn ins vid evaluar ina collavuraziun administrativa.Era per la cursa da stad engiadinaisa «Engadiner Sommerlauf» fa il Maraton da skis engiadinais las lavurs administrativas.
En l'avegnir sajan pussaivlas anc dapli cooperaziuns cun events da sport en Engiadina ha ditg il mainagestiun dal Maraton da skis engiadinais Men Duri Kasper envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.


text:
Las suprastanzas da Segl e Silvaplauna han decidì da vulair sustegnair la schanza da siglir cun skis a San Murezzan en tut cun 800'000 francs. Segl vuless dar 300'000 francs e Silvaplauna 500'000 francs.
Las radunanzas communalas han anc da decider davart ils imports. Per ils presidents communals Christian Meuli e Claudia Troncana èsi impurtant da trametter in signal da collavuraziun regiunala a la vischnanca vischina da San Murezzan. Il project saja ussa concret e realisabel, perquai stoppia ins uss gidar a San Murezzan da pudair construir la schanza che saja impurtanta per il turissem.
Plaschair discret
La vischnanca da San Murezzan reagescha cun plaschair discret. il president communal Sigi Asprion ha ditg envers RTR ch'i saja bel che ils vischins veglian gidar. Per San Murezzan na fiss dentant in na al credit supplementar dad 8.4 milliuns francs betg la fin dal project. Lura fissi tenor Sigi Asprion pussaivel da lantschar la schanza da siglir cun skis sco project regiunal.
San Murezzan aveva concedì in credit da passa 11 milliuns francs per ina nova schanza da siglir cun skis. Pli tard era dentant vegnì cler che la schanza custa bler dapli, numnadamain radund 20 milliuns francs. La vischnanca da San Murezzan votescha probablamain il settember davart il credit supplementar dad 8.4 milliuns francs.
RR actualitad 18:00


text:
Sut il stritg ha il concern che ha sia sedia a Zug gudagnà 249 milliuns dollars ils emprims trais mais da l'onn. Il medem temp da l'onn avant aveva Transocean anc nudà ina perdita da 483 milliuns. La svieuta è dentant sa reducida da 2,04 milliardas sin 1,34 milliardas dollars.
Sco quai che la firma communitgescha hajan ins d'ina vart pudì profitar d'effects da taglia e da l'autra vart hajan ins gì damain custs operativs e da mantegniment.
Dapi la fin avrigl n'è il concern Transocean betg pli quotà a la bursa svizra. Las aczias vegnan mo anc commerziadas via NYSE.
RR novitads 09:00


text:
Gudagnà l'etappa ha il Talian Gianluca Brambilla che ha uschia era gist surpiglià il Maglia rosa, l'emprim plaz dal classament general.
L’um da 28 onns da la Lumbardia po uschia festivar ses pli grond success. El era partì en l’etappa sco 22avel dal classament general. Perquai ch’el è dentant sa distanzià da la gruppa da favurits per 1:41 minutas, dastga el uss purtar rosa. Dumoulin ha finì la cursa cun in retard da trais minutas sin Brambilla.
En il classament general ha Brambilla uss in avantatg da 23 secundas sin il Russ Ilnur Sakarin. Lez aveva gudagnà il Tour de Romandie l’onn passà. Sco terz suonda l’Ollandais Steven Kruijswijk cun in retard da 33 secundas. Las plazzas 4 e 5 van als Spagnol Alejandro Valverde resp. Al Talian Vincenzo Nibali.
RR novitads 18:00 / RR Sportissimo 17:00


text:
La Neuveville
La Neuveville a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3495 abitant.
El cumün de La Neuveville al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ligerz, Prêles, Lignières (NE), Le Landeron(NE).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Neuveville l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1314 col nom de Nova-villa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
De vett[Modifega | modifica 'l sorgent]
Punt d'interess de la citaa stòrega i henn el Schlossberg, i mür de la citaa, le tur de difesa militar e la gesa bianca.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La Neuveville's Official Website
- Swiss castle Schlossberg (Franzés)
- Media relaa a La Neuveville su Wikimedia Commons
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Malgrà la plievgia segirescha Fabian Cancellara (35) la victoria en l’emprima etappa dal Tour de Suisse sur ina distanza da 6,4 kilometers tras Baar (ZG). Cancellara ha stuì prender bler risico pervi da las vias bletschas ed ha pudì prender suenter in retard en la segunda part da la cursa cunter il Beltg Jürgen Roelandts. Terz è vegni l’Australian Luke Durbridge.
Egualisà record
A sia 14. participaziun al Tour de Suisse e sia ultima, po Calcellara festivar sia 11. victoria d’ina etappa. Cun quest success egualisescha il Svizzer il record da Ferdy Kübler e Hugo Koblet, sco era da Peter Sagan. E per il Bernais serra il circul: A sia emprima partizipaziun al Tour de Suisse aveva Cancellara gia gudagnà il prolog – ed er tar sia ultima participaziun al Tour de Suisse ha Cancellara gudagnà il prolog.
RR novitads 18:00


text:
Rodel dils emigrants
El decuors dils davos decennis ein plirs rodels dils emigrants americans vegni fatgs. Gia nies historigraf tuatschin, pader Baseli Berther, veva rimnau gliestas d'emigrants. Ina da quellas derivava da Vigeli Beer, meisterscrinari a Sedrun. Guglielm Gadola ha publicau l'emprema vasta gliesta culs emigrants. Pader Vigeli Berher veva en mira da scriver sur dils Americans. El ha rimnau fetg bia material, aschia era numerusas brevs ord l'America. Avon entgins onns ha el cumpletau la gliesta da Gadola e publicau quella ella Tuatschina.
En mia lavur sur dall'emigraziun americana hai jeu medemamein empruau d'eruir veramein tuts emigrants tuatschins. Las gliestas avon maun ein stadas indispensablas e da grond agid.
Rodel dils emigrants americans
Il sura rodel cuntegn las suandontas survestas:
Diember d'emigrants tenor ils onns (1850 – 1930)
Diember d'emigrants tenor las schlatteinas (1850 – 1930)
Diember d'emigrants tenor las persunas (1850 – 1930)
Diember d'emigrants tenor umens, dunnas ed affons (1850 – 1930)
Diember d'emigrants tenor ils uclauns e vitgs (1850 – 1930)
Arrivada a New York/Ellis Island 1903; quei onn ein nov Tuatschins serendi ell'America. Sesanflan els era en quella gruppas d'emigrants ed emigrantas??


text:
Dapi oz, il prim da zercladur, èsi puspè lubì da rimnar suttascripziuns en la publicitad. La sistida dals termins pervia da la crisa da corona è ida a fin. Ils comités d’iniziativas e referendums ston dentant sa tegnair vid concepts da protecziun. Tenor la chanzlia federala vegn en il mument rimnà suttascripziuns per 15 dumondas dal pievel. Tranter quellas èn per exempel l’iniziativa per la finanziaziun da la tgira, in moratori per e-voting e l’iniziativa per ina 13avla renta.
Critica vid il concept da protecziun
Il concept da la Confederaziun preveda per exempel che las persunas che rimnas suttascripziuns ston tegnair dus meters distanza tranter ellas ed autras persunas e ston nettegiar regularmain ils mauns. Las glistas da las suttascripziuns duain vegnir fixadas uschia ch'ins na sto betg prender ellas en maun. Quest concept ha crititgà la cumissiun dals dretgs politics dal Cussegl dals chantuns. Ella dubitescha sche quest concept saja realisabel en la pratica.


text:
Valerian
El Publi Licini Valerian, conossuu col nomm de Valerian (Publius Licinius Valerianus in Latin; 200 ca. - Jundishapur, 260 ca.), l'è staa on imperador roman. L'ha regnaa del 253 al 260 e l'è staa vun di imperador che l'ha provaa a mett on poo d'ordin in de l'Impero duranta la crisi del III secol.
BiografiaModifega
La famigliaModifega
El Valerian l'è nassuu de ona famiglia de l'aristocrazia latina. L'ha sposaa ona donna ciamada Egnazzia Mariniana e 'l gh'ha avuu duu fioeu, ciamaa Gallien e Valerian el Giovin.
La carreraModifega
L'Historia Augusta (che però l'è minga semper troppa fidabil) la dis che in del 238 l'era princeps senatus, cioè 'l senator pussee vegg. In del 251 l'imperador Decio l'ha voruu de fà tornà in vita la cariga de censor e 'l gh'ha domandaa al Senad de proponn vun de lor per 'sto lavorà: tucc hann scernii el Valerian, che però l'ha refudaa. Anca quella storia chì l'è cuntada sù de l'Historia Augusta e se sa nò ben se l'è vera: però l'è cert che 'l Valerian el sia staa queivun de important sotta el regn del Decio. Probabilment, menter el Decio col fioeu Erenni Etrusch andaven a combatt i Gott, l'è staa el Valerian a fà el reggent a Roma. In quell period la gh'è stada l'usurpazion del trono de part del Giuli Valent Licinian, che però l'è staa ben prest battuu del Valerian. Quand che poeu s'è savuu che l'imperador e 'l fioeu eren mort in battaglia, el Valerian l'ha lassaa el post de sovran al Trebonian Gall. Quest chì l'ha nominaa el Valerian governador de la Rezia, o almanch di soldaa che se trovaven là.
ImperadorModifega
In del 253 Trebonian Gall el gh'ha domandaa aiutt al Valerian perchè a gh'era l'Emilian che l'era staa nominaa imperador di soldaa del Danubi. Allora el Valerian l'ha provaa a rivà in Italia prima de l'usurpador, ma ghe l'ha minga fada: quand che l'è rivaa, l'Emilian l'eva coppaa el Trebonian Gall e l'era vegnuu imperador. Ma i trupp del Valerian hann minga reconossuu Emilian 'me noeuv August, anzi hann nominaa el proppi comandant.
In de l'estaa del 253 i duu imperador s'hinn frontaa arent a Spolee, ma i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e poeu l'hann mazzaa.
El regnModifega
De sigur el Senad l'è staa molto content del fatt che 'l Valerian el fuss diventaa el noeuv imperador, tanto che 'l gh'ha subit mettuu visin 'me ceser el sò fioeu Gallien. El Valerian l'ha faa anmò pussee, vist che l'ha nominaa el fioeu co-imperador, ona robba noeuva in de la storia di istituzion romann. Sia el Valerian che 'l Gallien eren proppi bon de governà e inveci de restà a Roma a fà nagott hann deciduu de spartìss subit la ministrazion de l'Imperi: el Gallien l'è andaa in Occident, el Valerian inveci in Orient.
Tra i sò alter atti el gh'è staa quell de divinizzà la miee e fà vegnì annual la cariga de præfectus urbi. Inoltra l'è staa consol roman in del 254, in del 255 e in del 257, semper insema al fioeu Gallien.
La finModifega
Dopo tanti battali contra i Gott, i usurpador e i Persian, finalment in del 260 el gh'è staa el sconter final tra el Valerian (aiuttaa del re de Palmira Odenaa) e 'l re sasanide Savor I. In de la battaglia de Edessa però l'esercit roman l'è staa battuu. Allora el Valerian e i sò generai hinn andaa in del Savor per domandàggh on accòrd, ma l'è staa faa presonee.
El period dopo de la cattura l'è minga conossuu. El storigh cristian Lattanz in del sò De mortibus persecutorum el cunta sù che 'l re persian el doperava l'imperador 'me basell per montà sù a cavall e che poeu l'ha faa spellà e l'ha impienii de paja e l'ha penduu in d'on templi 'me trofeo.
I Sasanidi disen che 'l Savor l'ha mandaa a Bishapur, indove 'l saria mort stracch e senza speranza. In ogni cas, a gh'è ona motta de raffigurazion persiann in di quai se ved el Savor I che 'l tratta el Valerian compagn de on s'ciav.
Al Valerian gh'è succeduu el fioeu Gallien.
El sò governoModifega
Politga militarModifega
In del 253 el re Savor l'eva profitaa de l'anarchia che la gh'era a Roma (trii imperador in men d'on ann) e l'eva taccaa el Regn d'Armenia, col coppà el re Cosroe I. Poeu l'ha invaduu l'Impero roman e forsi l'ha ciappaa anca Antiochia.
El Valerian l'è rivaa in orient in del 254, menter la gh'era anca la rebellion de l'Urani Antonin, che 'l s'era nominaa imperador perchè sedenò lì a gh'era nissun che 'l pensava a combatt i Persian. Quand che l'è rivaa el Valerian in de la zona, probabilment l'Urani Antonin l'ha trovaa on accord de compromiss con l'imperador e l'è sparii de la circolazion. In del 257 el Valerian l'è riessii a reconquistà Antiochia.
Intrattant a gh'era anca i Gott del Mar Negher (che eren minga quei che aveven battuu e coppaa el Decio): quei chì hann taccaa l'Imperi in tre occasion: 253/254, 254/255 e 256. In de l'ultima incursion, i barbar hinn riessii a saccheggià i città de Nicomedia e Calcedonia. Per 'sta reson el Valerian l'ha mandaa trupp a Bisanz. Ma inscì l'è restaa con meno soldaa de prima in sul confin coi Persian, e per quest el Savor I l'è tornaa in sul pee de guerra e l'ha conquistaa in del 257 Dura Europos e Circesium. Insema a l'Odenaa el Valerian l'è tornaa in quei zonn chì e l'ha vinciuu a Circesium. Poeu el Savor, trii ann dopo, l'ha taccaa a fàss vedè anmò, e per andà a combattel el Valerian l'ha trovaa el sò destin.
La religionModifega
In del 257 e in del 258 el Valerian l'ha faa sù on para d'editt che prevedeven la confisca di ben e la persecuzion di Cristian; rispett ai sò predecessor (compagn del Neron o del Decio), el Valerian l'ha taccaa pussee la gerarchia che i fedee. Trai vittimm de la persecuzion de l'imperador a gh'è staa i papa Steven I e Sist II, San Ciprian de Cartagin, San Dionis de Lissandria e San Lorenz.
Quei persecuzion chì gh'hann avuu on esito negativ per la storiografia del sò regn: prima de tutt, l'è staa mazzaa el San Ciprian, che per i sò letter l'è consideraa vun di font pussee important del period; inoltra i storigh cristian successiv hann vardaa maa 'sto imperador, e inscì ghe n'hann ditt de tucc i color (e de fatt emm giamò parlaa del liber del Lattanz, che 'l parla di tutt i mort orrend che hann patii i nemis del Cristianesim).


text:
Valmagia (distret)
El distrèt de Valmagia (nòm uficiàl: Distretto di Vallemaggia) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Cevio.
L'è distrèt piö grant per superfìce ma l'è 'l segónt méno pupulùs del Canton Ticino dòpo de chèl de Bregn. La superfìce totàl del ditrèt l'è de 569,5 km² e la popolasiù l'è de 5.819 abitàncc (dàto del 2007).
El teretóre del distrèt l'è furmàt de la val omònima e de le divèrse valète laterài. 'Ntra chèste, chèle principài i è chèla de Campo, de Bosco/Gurin, la Val Bavona, la Val Lavizzara e la Val Sambuco.
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Valmagia l'è dividìt en tré sóta-distrècc, ciamàcc "cìrcoi" per en totàl de 8 cümü.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Beschreibung
Divers AuturAs
Cumbel – alla porta dalla Lumnezia (sr/td)
Sursilvan, Deutsch
Pro Cumbel, 2013, numer d’empustaziun 978-3-033-03699-4
Co sepresenta il vitg da Cumbel en quei mument ch’il cudisch ch’ei dedicaus ad el cumpara? Igl ei aunc adina in vitg mudest nua che biebein 250 persunas vivan permanentamein. Las casas els quartiers novs, construidas ils davos onns, dattan albiert a glieud cun derivonza fetg differenta, ch’ha denton eligiu Cumbel sco liug da destinaziun. Quei ch’ei sesviluppau duront tschentaners e quei ch’ei samidau ils davos onns emprova il cudisch da presentar e documentar. El ei el medem mument in omagi dils auturs e collaboraturs a lur liug nativ.
Ähnliche Beiträge


text:
Il goli da Borussia Dortmund Roman Bürki ha problems cun las eglias, l’attatgader da Schalke Breel Embolo patescha d’ina blessura da la spatla. Omadus han bandunà l’equipa naziunala paucas uras suenter la reunida a Turitg.
Il trenader da la naziunala Vladimir Petkovic ha nominà sco ulteriur goli David von Ballmoos dals Young Boys, e per quel èsi l’emprima nominaziun en la naziunala. L’attatgader che remplazza Embolo è Renato Steffen dal VfL Wolfsburg, ch’aveva fatg part la davosa giada la primavaira 2017 da la naziunala svizra.
RR actualitad 20:00


text:
Gia il 2015 aveva il vitg da La Punt Chamues-ch preschentà in project da realisar in tunnel cun ina rundella avant il vitg sch'ins vegn cun l'auto da l’Engiadin’Ota. Quel project ha fatg naufragi causa las diversas intervenziuns da las instanzas per la natira, dal vitg da Madulain ed era da singuls privats.
Ussa ha l’uffizi da construcziun bassa preschentà la varianta cun ina rundella sch’ins vegn da l’Engiadina Bassa. Ma era quella vegn crititgada da singuls abitants da La Punt.
L’opposiziun da singuls abitants
La Punt è orientà vers l’Engiadin’Ota quai è la clera opiniun dad in dals iniziants che fan opposiziun, Ricardo Laudenbacher. Per ina sa orientescha il vitg turisticamain cun ils vitgs da l’Engiadin’Ota e lura lavuran divers abitants da la Punt Chamues-ch era en quellas regiuns. Cun ina rundella vers l’Engiadina Bassa vegn il vitg main attractiv per il turissem ed il viadi da lavur sa prolunghescha.
Il vitg sustegna il project surlavurà dal chantun
Il vitg sez relativescha quels arguments, blers giasts derivan da l’Engiadina Bassa tras il Veraina, da Minca, Puntina, Landeck, dal Vnuost, Meraun e Bulsaun. Ed era quai che reguarda il viadi da lavur n’accepta il president communal betg. Gia oz spetgan ins dapli d’ina minuta mo per vegnir sin la via maistra per viagiar amunt u aval.
Ils 13 december vegn la populaziun da La Punt infurmada sur dal project tunnel cun rundella sch'ins vegn da l’Engiadina Bassa. Previs èsi da realisar quest project a partir dal 2020. Quel vegn a custar al chantun radund 83 milliuns e dura 8 onns.
TR Telesguard 17:40


text:
La cussegliera naziunala cristian-democratica da Turitg Barbara Schmid-Federer ha annunzià da sa retrair. La politicra da 52 onns sa retira gia sin la sessiun da stad dal Cussegl naziunal. Ella scriva ch'ella veglia sa concentrar pli fitg sin ses engaschaments socials – en favur da persunas en miseria. Ella craja da pudair cuntanscher uschia dapli che cun restar en il Cussegl naziunal.
Critica envers il timun da la PCD
En in'intervista cun la gasetta «Tages-Anzeiger» crititgescha Schmid-Federer però er il curs actual da la PCD e dal president Gerhard Pfister. Il timun da la partida veglia surtut gudagnar enavos vuschs en ils territoris tradiziunals. Per quai scopo giaja la partida ina via burgais-conservativa e cun quella na possia ella betg s'identifitgar. Tenor Schmid-Federer pudess la PCD plitost gudagnar vuschs, sch'ella resguardass pli ferm l'ala social-liberala da la partida.
Barbara Schmid-Federer è dapi il 2007 per la PCD en il Cussegl naziunal.
RR novitads 06:00


text:
- Il concern da mangiativas Nestlé ha augmentà la svieuta per 0,8% sin 89,4 milliardas francs.
- Il gudogn è sa reducì per 6,2% sin 8,9 milliardas francs.
Ina da las raschuns principalas per quest svilup saja la fatschenta en la China che stagneschia. Il pli fitg creschì saja il concern en las spartas d'aua e pavel d'animals. Il pli pauc en las spartas products da latg e dultscharias. Quai ha communitgà Nestlé. Il 2015 è il gudogn dal producent da Maggi, KitKat, Nespresso e Co. sa reducì marcantamain per 36% sin 9,5 milliardas francs.
Prognosas positivas e in zic damain dividenda
La radunanza generala da l'entschatta avrigl vegn a proponer ina dividenda da 2,30 francs per aczia. L'onn passà muntava la proposta a 2,25 francs per aczia.
Per l'onn current quinta Nestlé da crescher per 2 fin 4%. Per vegnir pli profitabel ed efficient duaja il concern vegnir restructurà a moda massiva.
RR novitads 08:00


text:
Casèli
Artìcol in dialët piaṡintëin
Caséli (Caselle Landi in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.650 abitant in Pruvincia d' Lôd. Fin al 1585 a l'era in Pruvincia d' Piasëinsa, dòpu i'hann deviä al Po, par via d'inundasiòn, e al s'è truä in Pruvincia d' Lôd.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Prima da dvantä teritòri di marchès Landi ad Vigulsòn, in dal 1262 as ciamàva Casèli Vëcc e dòpu Casèli dal Po.
Fin vèrs la fëin dal sècul XVII l'è stä inflüensä da Piasëinsa, anca se quant i'hann deviä al Po, al s'è truä in s'la spònda sinistra.
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è principalmëint agrìcula, cun tanti casìni. Una bùna part a sà sposta a Piasëinsa, Cudògn, Milàn e Cremùna.


text:
Illa canorta vegnan chürats maximalmaing 16 uffants al di a partir da 3 mais fin pro’l cumanzamaint da scoulina.
Il team consista da quatter educaturas da professiun e da duos fin trais imprendistas.
Duos cuschinunzas ed üna nettiadra cumpletteschan il team.
Il persunal qualifichà fa stima, cha dasper il lung temp da giovar, possa mincha singul uffant eir imprender da maniera ludica adequata. Cun nossa sporta pedagogica lain nus accumpagnar e sustgnair da maniera adattada a l‘età il svilup social, emoziunal, linguistic, spiertal e corporal dals uffants.


text:
Fonzion (matematega)
En matemàtica, se dis che 'na grandèsa l'è funsiù de 'n ótra grandèsa semài che gh'è 'na relasiù 'ntra le dò, en maniéra che a ògna valùr de la prìma corespónt en ünich valùr de la segónda, ciamàda apò imàgin. Per ezèmpe l'àrea A de 'n sércol l'è funsiù del sò ràgio r (el valùr de l'àrea l'è prupursiunàl al quadràt del ràgio, A = π•r2). A la stèsa maniéra, la düràda T de 'n viàs en tréno 'ntra dò cità separàde de 'na distànsa d de 150 km la depènt de la velocità v co la qual se möf el tréno (la düràda l'è inversamente proporsionàl a la velocità, d / v). La prìma grandèsa (l'àrea 'ndel prim ezèmpe, la düràda endel segónt) l'è ciamàda variàbil dependènta, e 'l valùr de la quàl la depènt (el ràgio, la velocità) l'è ciamàda variàbil endependènta.
En anàlizi matemàtica, el concèt generàl de funsiù, aplicasiù o mapamènt el se referés a 'na lége che asègna a ògna elemènt de 'n ensèma en ünech elemènt de 'n segónt ensèma (corespondènsa matemàtica). Per ezèmpe, ògna nömer entréch el g'ha ünech quadràt, che l'è 'n nömer natüràl (zéro inclùzo):
Chèsta asegnasiù la costetöés 'na funsiù 'ntra l'ensèma dei nömer entréch Z e l'ensèma dei nömer natürài N. Aisebé che le funsiù che tràta i nömer le sàpes le piö cunusìde, i è mìa l'ünech ezèmpe: se pöl emaginàs 'na funsiù che a ògna paròla de la lèngua lombàrda la asègne la sò lètera inisiàla:
Chèsta l'è 'na funsiù 'ntra l'ensèma de le paròle del lombàrt orientàl e l'ensèma de le lètere de l'alfabéto.
La maniéra piö dopràda per denotà 'na funsiù f l'è:
- f: A → B
- a → f(a),
endoche A l'è 'l dumìnio de la funsiù f, el sò prim ensèma o ensèma de partènsa; e B l'è el codumìnio de f, el sò segónt ensèma o ensèma de arìvo. Con f(a) se denòta la lége o algoritmo per otègner l'imàgin de 'n sèrte ogèt arbitràre a del dumìnio A, cioè, el (ünech) ogèt de B che ghe corespónt. A ólte chèsta espresiù l'è suficènte per specificà la funsiù en töcc i sò aspècc, e se capés el dumìnio e codumìnio del contèst. Endel ezèmpe de prìma, le funsiù «quadràt» e «inisiàla», ciamómele f e g, le negnarès denotàde come:
- f: Z → N
- k → k2, o en maniéra piö sèmplice f(k) = k2;
- g: V → A
- p → Inisiàla de p;
semài che se convé che V = {Paròle del lombàrt} e A = {Alfabét lombàrt}.
'Na funsiù la pöl véser reprezentàda en maniéra diferènta: per mès del algorìtmo lüminàt prìma o equasiù per otègner l'imàgin de ògna elemènt, per mès de 'na tabèla de valùr che mète 'nsèma ògna valùr de la variàbil endependènta co la sò imàgin —compagn de chèle mostràde che sùra—, o come en gràfich che 'l dòghe 'na imàgin de la funsiù.


text:
Ils 5 rintgs da differentas colurs sin in funs alv enconuschais vus segir. Ils tschintg rintgs represchentan ils tschintg continents. Els èn colliads in cun l’auter e duain simbolisar l’idea da reunir sportistas e sportists da l’entir mund.
Ils gieus olimpics èn oz il pli grond eveniment da sport ch’i dat sin il mund. Tar quest eveniment sa rimnan sportistas e sportists da l’entir mund. Els ed ellas cumbattan en differentas disciplinas per medaglias d’aur, argient e bronz. Ils gieus olimpics han lieu mintga dus onns. Ina giada ils gieus olimpics d’enviern e lura quels da stad.
Ils gieus olimpics senza dunnas e mo per amaturs
Olimpia deriva dal lieu Olympia, che sa chatta en la Grezia. Las emprimas occurrenzas da sport hai dà gia 776 avant Cristus. Quellas concurrenzas vegnan numnadas ils gieus olimpics da l’antica.
Las disciplinas da quel temp eran currer, siglir, bittar e lutgar. Las dunnas na dastgavan betg sa participar. Ellas na dastgavan gnanc guardar tiers. Ils sportists eran bluts durant ils gieus, quai per esser segir che naginas dunnas sa participeschian.
Ditg dastgavan mo persunas sa participar als gieus olimpics che na faschevan betg sport sco professiun, pia mo amaturs. Quella regla è vegnida sluccada ils onns 1970 e la finala vegnida stritgada dal tut ils onns 1990.
L’onn 393 èsi lura stà a fin cun ils gieus. Ils gieus olimpics èn vegnids scumandads da l’imperatur roman che regiva da quest temp e che aveva in’autra cardientscha. Cun ils gieus onuravan ils grecs il dieu Zeus. Quel na renconuscheva betg la cardientscha da l’imperatur.
1894 ha lura il franzos Pierre de Coubertin puspè lantschà l’idea dals gieus olimpics. Ils gieus olimpics dal temp modern. Davent da l’onn 1900 han era las dunnas dastgà sa participar. Sco emprim dentant mo en la disciplina tennis. Pli tard lura adina en da pliras disciplinas.
Per mintga continent in rintg
La bandiera cun ils tschintg rintgs è l’emprima giada stada da vesair als gieus olimpics ad Antwerpen (Belgia) l’onn 1920. L’idea ha Pierre de Coubertin gì. Ils tschintg rintgs represchentan ils tschintg continents. Els èn colliads in cun l’auter e duain simbolisar l’idea da reunir sportistas e sportists da l’entir mund. Las colurs da quests rintgs, blau, mellen, nair, verd, cotschen ed alv simboliseschan las bandieras da tut las naziuns. Perquai che almain ina da quellas colurs vegn avant en finadina da quellas.
In motto per animar ils sportists
In motto è ina construcziun u intgins pleds ch’exprima ina filosofia da viver u ina regla da sa cuntegnair. Il motto dals gieus olimpics èn trais pleds latins: citius, altius, fortius. Quai vul dir: pli spert, pli aut e pli lunsch. Il motto duai animar sportistas e sportists da mussar la meglra prestaziun pussaivla.
Tut ils elements èn da vesair en la ceremonia da l’avertura e la ceremonia finala dals gieus olimpics. Els giogan ina rolla centrala e procuran per ina atmosfera speziala.
Sports da demonstraziun
Fin l’onn 1992 hai era dà sports da demonstraziun. Quai èn disciplinas novas che fan anc betg part als gieus olimpics. Ils atlets han obtegnì la pussaivladad da preschentar lur sport al mund per uschia forsa far part als gieus olimpics.


text:
Il mais d'avrigl èn marcantamain damain fugitivs arrivads da la Tirchia en la Grezia. Er en cumparegliaziun cun ils prims trais mais da l'onn è la cifra tschessada marcantamain. Il schaner eran quai anc 67'400 fugitivs, il favrer 57'000 ed il mars stgars 27'000.
Tramess enavos 400 fugitivs en la Tirchia
La sminuziun marcanta vegn attribuida a la cunvegna da fugitivs tranter l'UE e la Tirchia. Dapi che quella è en vigur pon fugitivs illegals vegnir tramess enavos a la Tirchia. Avant quest pass pon ils fugitivs dentant far ina dumonda d’asil. Fin uss èn stgars 400 migrants vegnids tramess enavos en la Tirchia.
Tenor indicaziuns da l’Organisaziun internaziunala per migraziun èn il 2016 mortas u sparidas 1’343 persunas sin la Mar Mediterrana.
RR novitads 10:00


text:
Per ils pli blers che RTR ha dumandà a l'exposiziun èsi numnadamain cler che la chatscha supplementara sto restar en ina furma u l'autra.
Passa 50 expositurs èn sa preschentads
L’Expo Chur SA maina atras l’exposiziun per chatschaders, pestgaders e sportists dad outdoor ch'è stada la fin d’emna en la halla da la citad. Dasper l’exposiziun ordinaria datti er exposiziuns spezialas, referats dal fatg ed in program accumpagnant.
Passa 50 expositurs han preschentà als visitaders lur products e purschidas en connex cun la chatscha e pestga. Tranter schluppets, pertgas, patronas e trofeas sa chattava era ina gruppa che polarisescha, la “Gruppa luf Svizra”. I duaja esser ina pussaivladad da s’entupada e da barat per interessads, uschia ils organisaturs.


text:
Tenor Schneider-Amman hajan ils represchentants da l’economia pretendì bunas cundiziuns generalas. Il mument sajan las consequenzas dal ferm franc anc strusch da sentir, ils interprendiders stettian dentant avant grondas sfidas.
Las consequenzas dal ferm franc n’èn il mument anc strusch da sentir.
Ils participants hajan suttastritgà la muntada dad in martgà da lavur avert e liberals. Ulteriurs temas sajan stads ils partenaris socials e la distgargia administrativa, uschia Schneider-Ammann. Il departament federal d’economia elavura il mument propostas per distgargiar l’economia.
RR novitads 15:00


text:
En il Grischun pretenda in'allianza da las fracziuns grondas in fond per cas da direzza, per pertutgads che tiran la curta tar ils pachets d'agid actuals da chantun e Confederaziun. Quai analog ad auters chantuns, hai num en la communicaziun communabla da la PBD, la PCD e la PS.
I sa mussia ch'ils basegns da blers independents, surtut manaschis pitschens, na sajan anc betg cuverts dals pachets d'agid naziunals e chantunals. Per ils pertutgads na saja l'agid da liquiditad sin basa da credits nagina schliaziun e portian a lunga vista crisas da debits. En pli hajan tschertins a la fin nagina autra pussaivladad che da sa drizzar als uffizis socials da las vischnancas.
La regenza grischuna stoppia perquai agir spert ed a favur da l'entira economia. La allianza da las fracziuns argumentescha sia pretensiun cun il fatg, ch'il chantun saja en ina buna situaziun finanziala. Durant ils ultims onns haja quel mintgamai pudì realisar in surpli. Da l'ultim quint annual resultia in surpli da 115,5 milliuns francs. La regenza duaja metter a disposiziun ina cumpart da quest surpli per in fond per cas da direzza.
Sco cusseglier guvernativ Marcus Caduff conferma, saja la regenza gia vid ponderar schliaziuns per ils cass pertutgads.


text:
La Task-Force scientifica Covid-19 è sa participada a la discussiun davart ils eventuals avantatgs per persunas vaccinadas. In tractament inegual da persunas vaccinadas e betg vaccinadas saja be giustificabel sut tschertas cundiziuns, hai num da vart da la Task-Force.
Uschia stoppia ins per exempel l’emprim sclerir, sche la transmissiun dal virus saja insumma restrenschida cun la vaccinaziun. Ina cundiziun saja er, che tuts hajan il medem access a la vaccinaziun. Sche quai saja il cas, na fissi tenor la Task-Force betg admess da mantegnair las restricziuns per persunas vaccinadas.
Dretgs fundamentals ston esser garantids
Ultra da quai stuessan esser garantids a persunas senza vaccinaziun ils dretgs fundamentals, l'access a rauba essenziala per il mintgadi sco er da manar ina buna vita. Dad excluder persunas betg vaccinadas d'ina activitad saja be giustificabel, sch'i na stettian a disposiziun naginas ulteriuras mesiras per reducir il ristg.
Ord l'archiv da la Tagesschau:


text:
Nogarole Rocca
Nogarole Rocca l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.
La g’ha presapóch 2.849 abitàncc e la g’ha ‘na superfìce de 29,25 km², per ‘na densità de 98 ab./km².
Nogarole Rocca la se tróa in de la pianüra del Verunés, 21 chilòmeter a mesdé de la sità e l'è söl cunfì co la Pruìnsa de Màntoa de fati l'è tacàda a i cümü de Mozzecane, Povegliano Veronese, Roverbella (MN), Trevenzuolo, Vigasio.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La ròca che la dà 'l nòm al paìs.
- La céza de San Lorèns del sécol XIV.
- La céza de San Martì del sècol XVI.


text:
Transizziun demugrafica
La transizziun demugrafica a l'è un fenomen demugrafich c'al vègn da i variazziun, in dii ann, dii tass de natalitaa e murtalitaa in risposta al livell de desvilüpp de un paees e de la sò pupulazziun. Generalmeent la transizziun demugrafica la süceet in trì pass:
- la sitüazziun iniziaal a l'è dada da tass de natalitaa e murtalitaa voolt, ca dann un incremeent natüraal pütoost bass; l'è la sitüazziun tipica dii pupulazziun minga desvilüpaa, inscì cumé i pupulazziun animaj. Particularmeent voolt a l'è anca ul tass de murtalitaa infantil;
- cunt un minim de desvilüpp, ul tass de murtalitaa al cumencja a sbassass; la cultüra de la pupulazziun però l'è semper l'istessa, dunca la cumbinazziun de natalitaa forta e murtalitaa bassa la fà vegnì föra un incremeent natüraal de la Madona; chesta chì a l'è la sitüazziun de la magjuur part dii paees del Terz muunt;
- al cumencja a sbassass anca la natalitaa, vist che la geent la capiss che suraviven tropp bagaitt, la pupulazziun la s'cjopa e i resuurs natüraj cumencenn a vèss trop puch; l'è la sitüazziun dii paees c'ann cumencjaa ul camin del desvilüpp;
- ul tass de natalitaa al va adree a sbassass fin a che al riva a vèss istess de quell de murtalitaa; la pupulazziun la cambia puch in dii ann e la pupulazziun la cumencja a diventà vegja; a l'è la cundizziun dii paees desvilüpaa.
La teurìa de la transizziun demugrafica l'è stada metüda in pé in del 1929 dal W. S. Thompson.


text:
Tant il campadi a Trun, quel a Davos Munts en la Lumnezia, quel a Sur En/Sent sco er il campadi Muglin en la Val Müstair han nudà circa tuttina bleras reservaziuns sco l'onn passa. Pervia da las malauras hai bain dà intginas annullaziuns a curta vista, ma blers decidan spontan e plazs libers vegnan emplenids spert.
I n'è betg uschè nausch, ch’igl è uss trid'aura, perquai ch’i dat adina avunda persunas che vegnan era, sch’i na dat betg l’entir di sulegl.
Ils plazs da rulottas èn dentant pli tschertgads ch’ils plazs per las tendas. Cumpareglià cun l’onn passà èn circa 20% dals plazs da tendas libers pervia da la plievgia e las temperaturas pli bassas, di Peter Käch.
Sin il campadi Obere Au a Cuira hai anc intginas plazzas libras, sco ch'ina visita al lieu mussa. Aua gronda en il Rain – ch'è mo pauc davent dal campadi – na para dentant betg da far vegnir malsegir ils osps sin il campadi.
Vacanzas en l’exteriur
Tuttina sentan ils campadis davent da la Surselva enfin en la Val Müstair, ch’ins po puspè far vacanzas en l’exteriur. Uschia ha per exempel il campadi Morteratsch a Puntraschigna 10% damain giasts che l’onn passà
Pia, malgrà plievgia èn ils campadis che RTR ha dumandà visitads bain. Tuttina speran las manadras ed ils manaders sin bell'aura per il proxim temp. Lura saja la vita sin il campadi pli empernaivla.


text:
Trais Svizras èn top 15
Meglra Svizra è Wendy Holdener sin il 7avel plaz. Cun in tal resultat cumenzia ella gugent la stagiun, ha Holdener ditg envers SRF. Durant la cursa n'haja el betg gì in bun sentiment e pensà ch'ella saja ida ina schletta lingia. In meglier resultat ha Holdener pir cuntanschì duas giadas en quella disciplina: Tar l'emprima cursa da la stagiun da l'onn passà è ella vegnida 6avla ed il schaner 2018 a Kranjska Gora quarta.
Lara Gut è vegnida 14avla. Ella ha pers en il segund percurs quatter plazs. Gisin ha cuntanschì il 15avel plaz ed uschia pudì mantegnair sia posiziun suenter l'emprim percurs. Gisin ha cunquai cuntanschì oz ses meglier resultat en il slalom gigant.
Podest
- Tessa Worley (Frontscha) 2:00,51
- Federica Brignone (Italia) +0,35
- Mikaela Shiffrin (America) +0,94
Meglras Svizras
- 7avla Wendy Holdener +2,31
- 14avla Lara Gut +3,48
- 15avla Michelle Gisin +3,60
Malgrà naiv, plievgia e ferm vent han las skiunzas pudì far la cursa sin in tschancun scursanì. Damaun cumenza la cuppa mundiala dals umens. Tenor ils meteorologs pudessi però suflar damaun pli fitg che oz.
RR novitads 14:00


text:
Ciasa por scolars
Da süa istituziun tl ann 1142 incá se tol le convënt di Augustins da Neustift sura dl‘educaziun y formaziun di jogn. Dal 1971 a incö se mostra la ciasa por scolars tla forma da atuala cun na seziun destacada dla Scora Mesana „Oswald von Wolkenstein“ por scolars de chësta eté y cun la poscibilité de frecuenté desvalies scores altes tla cité da Porsenú por scolars maius.
Sön so tru de formaziun vëgn i scolars acumpagná da n team de educadusc, metü adüm dal diretur dla ciasa, da dös educadësses y da dui educadusc. Vigni müt/jonn á la poscibilité de tó pert a n program de formaziun extrascolastich religius, musical, creatif y/o sportif.
Tla ciasa por scolars él lerch por 95 mituns/jogn dai 11 ai 19 agn.


text:
Pli blers lufs, pli gronds trieps, pli bleras nursas stgarpadas, pli bleras persunas ch'han vesì il luf, pli blers accidents da traffic – ils lufs han procurà per bleras lingias grassas il 2019.
- Gia il schaner han indigens observà a Falera in triep da sis lufs. Suenter han ins adina puspè vesì singuls animals en il conturn.
- Las attatgas sin animals da niz han cumenzà il zercladur cura ch’in luf ha stgarpà 12 chauras a Präz. Las attatgas han cuntinuà durant la stad.
- Suenter las emprimas attatgas dals lufs ha il chantun installà in sistem d’alarm. Cun quel vegnan infurmads purs, pasturs ed apiculturs ch'abitan en il conturn nua ch'i ha dà stgarps.
- Durant la stad ha l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga constatà dus ulteriurs trieps da lufs en Surselva. En tut datti ussa quatter trieps en il chantun Grischun: il triep dal Calanda, il triep enturn Falera, il triep dal Beverin ed il triep da Sursaissa.
- Ils trieps creschan: quel en il conturn da Falera ha trais chagniels, il triep da Sursaissa medemamain ed il triep dal Beverin gist nov chagniels. Tar il triep dal Calanda n’hai quest onn betg dà chagniels.
- Ils 4-10-2019 ha il chantun survegnì la lubientscha da l'Uffizi federal per la natira da sajettar quatter lufs giuvens dal triep dal Beverin. Enfin ils 25-11-2019 eran ils quatter lufs sajettads.
- Durant il 2019 hai dà plirs accidents da traffic cun finiziun mortala per ils lufs.


text:
Archirida scientifica liada al teritore
Le diretur nü dla Repartiziun Inovaziun, Archirida y Université dla Provinzia, Vito Zingerle, sön l’importanza dl’archirida scientifica por le Südtirol y sön l’aplicaziun concreta de na tematica nia daldöt scëmpla.
Vito Zingerle da San Martin de Tor é da dezëmber dl 2017 incá le diretur nü dla Repartiziun Inovaziun, Archirida y Université dla Provinzia de Balsan. Al é n’inciaria importanta te na posiziun zentrala tl monn dl’archirida y dl’inovaziun tl Südtirol. Tl’intervista dessot unse baié cun le diretur Zingerle sön la posiziun dl’inovaziun tl Südtirol y sön les sfidades dl dagní.
Ci compic á pa la Repartiziun Inovaziun, Archirida y Université dla Provinzia?
La Repartiziun é partida sö te trëi ofizi. Un n ofize á le compit prinzipal da sostigní les aziëndes che fej inovaziun, le secundo ofize se dá jö cun finanziamënc de istituziun de archirida de basa sciöche les Universités, l’Eurac, Fraunhofer Italia y l’Istitut dl idrogenn IIT. Le terzo ofize fej les infrastrotöres por la vëta leria por l’azes a internet por porté internet fora por la Provinzia.
De ci se crüzia pa l’Université da Balsan, l’Eurac o l’Istitut Fraunhofer tl ciamp dl’archirida scientifica?
L’Université da Balsan á sües facoltés te direziuns desvalies sciöche l’informatica, l’economia, la formaziun, les sciënzes naturales y le design – implü dessel gní fat na facolté de injiniaria y tecnica. L’Eurac á ince sü istituc p.ej. l’archirida tl ciamp linguistich, l’osservaziun dla tera, la biomedejina, l’ecologia alpina, l’energia, le public management y tröp d’ater. L’istituziun sciöche Frauenhofer sostëgn dantadöt les impreses che vëgn al momënt confrontades cun mudamënc radicai, sciöche la digitalisaziun, la robotisaziun, l’internet o l’industria 4.0. Al é n’archirida pratica por reconësce trends adora assá y sostigní les impreses.
Ince la Laimburg é n’istituziun che fej tröpa archirida tl setur dl’agricoltöra y di paurs?
Avisa, la Laimburg é dër conzentrada sön na fondamënta sterscia dl Südtirol, chël ó dí la produziun de produc alimentars. N fin important é chël da ciafé soluziuns por l’agricoltöra y nisces dl marcé nöies. Ince le comissar europeich Vytenis Andriukaitis che é sté dan da püch tl Südtirol é romagnü dër imprescioné dales soluziuns locales, da ciaré da smendrí les destanzes de trasport y da valorisé i produc locai. Al vëgn ciaré dantadöt dla cualité dl produt y nia dla cuantité che á n valur ince por la jënt da chiló, le turism y la natöra.
Cai é pa i ciamps olache al vëgn fat archirida tl Südtirol?
Al é gnü lauré fora na “Research and Innovation Strategy” che la Provinzia á ince messü dé jö al’Uniun europeica y che á döt da fá cun nosc teritore. Un n ciamp é les tecnologies alpines che reverda p.ej. i implanc portamunt, i sistems da fá nëi, les tecniches por i paurs, i sistems mecanics – döt tecnologies che á da fá cun la munt. I vantaji é danman, deache i resultac pó gní adorá tla pratica da nostra jënt, y dl ater vers ince gní esportades te d’atri raiuns dl monn. D’atri ciamps importanc é l’automaziun y le monn di computers, döt ci che á da nen fá cun l’agroalimentar, olache an ciara da ciafé soluziuns por resté concorenziai ince por le dagní. Spo él ciamó le ciamp che reverda döt ci che á da nen fá cun l’ambiënt y l’energia che é dër important por la sconanza dl teritore y dla natöra.
Co é pa en general i investimënc por l’inovaziun y archirida scientifica tl Südtirol?
Nos un bëgn val’ istituziuns y aziëndes che se dá jö cun l’inovaziun y archirida scientifica, mo dl ater vers sce an ciara che le Südtirol á n PIL (produt intern lordo) dër alt y n’economia che vá bindebó bun, spo é i investimënc de söporjö 150 miliuns al ann por l’archirida dër basc. L’Uniun Europeica dá dant n 3 porcënt dl PIL por investimënc tl’archirida por resté competitifs tl dagní. Le Südtirol röia al momënt ma a ca. 0,7 porcënt dl PIL por l’archirida, ci che é dessigü massa püch, ince sce an confrunta chësta porcëntuala cun i raiuns incëria, p.ej. le Tirol o le Trentin.
Cares é pa les strategies por le dagní tl setur dl’inovaziun a livel provinzial?
La Junta á aprové cotan de scomenciadies nöies por ciaré da porté inant le setur dl’archirida scientifica y che á süa fondamënta sön de plü pilastri. Le pröm pilaster é n potenziamënt di ofizi competënc por porté inant l’archirida chiló da nos – y a Bruxelles por rové plü saurí pormez a ressurses finanziares. Le secundo pilaster dër important é n fonds aposta por proiec de archirida scientifica, che tol ite danterater le finanziamënt de proiec tl teritore dl’Euregio, o proiec en colaboraziun cun istituziuns d’archirida da foradecá, por ejëmpl cun le FWF Wissenschaftsfonds dl’Austria. Tlermënter gnarál ince sostigní inant les istituziuns y les impreses che fej bele incö archirida y inovaziun, por ti dé ince prospetives ai jogn che ó lauré chiló da nos.
Cal é pa le rode dl NOI-Techpark da Balsan por le dagní dl Südtirol?
Le NOI Techpark é dessigü n’istituziun fondamentala por l’archirida y l’inovaziun tl Südtirol. Jogn y jones cun de bunes idees pó dailó saurí ciafé n aiüt concret co trasformé na buna idea te na strategia da fá davagn y mëte impé n’impresa. Al é na fujina cun laite l’Université, les istituziuns d’archirida y les impreses cun le fin da lauré plü adöm, daidé impreses y jogn por realisé sües idees, mëte impé startups. Al é n’istituziun che sará, sce an pó di insciö, n motor por aziëndes, istituziuns publiches y scientifiches, cun efec positifs nia am a livel local mo ince internazional.
Vuoi di più? Segui LP su Facebook e Twitter oppure ricevi la tua copia direttamente a casa!


text:
Sco la Davoser Zeitung ha dacurt rapportà, dat quai a Tavau in zic virivaris. Ils hoteliers da Claustra sa sentan numnadamain discriminads da las pendicularas. Il motiv: Las pendicularas duain vender en lur radund 20 agens hotels chombras inclusiv pass da skis. Tgi che fa dentant vacanzas en in dals hotels che na tutga betg a las pendicularas, sto cumprar il pass da skis supplementarmain. Quai èn anc ina giada tranter 60 ed 80 francs per di e per persuna, uschia che las vacanzas custan spert insaquants tschients francs dapli.
Hoteliers da Claustra cloman la WEKO
Per insaquants hoteliers da Claustra saja quai discriminant - il president dals hoteliers Christian Erpenbeck ha, sco la Davoser Zeitung scriva, perquai annunzià il cas a la cumissiun da concurrenza WEKO. Quella vul observar la fiera per guardar, sche las pendicularas discriminescha propi auters hotels. Quant ditg che l'observaziun cuzza, n'è dentant anc betg cler. Las pendicularas na prendan nagina posiziun en chaussa.
Hoteliers da Tavau trumpads
Dapi che Claustra ha clamà sin il tarpun la CUMCO han las pendicularas mess las tractativas da bigliets cun hotels sin glatsch. Quai vilenta in zic l'uniun hotel gastro Tavau e sia presidenta Tamara Henderson. Ella avess sco emprim tschertgà il discurs cun las pendicularas avant da clamar la CUMCO.
Uss sa sentan las pendicularas offendidas e nus avessan gì pli gugent sch'ins avess chattà ina soluziun cuminaivla senza dispita. La fin finala essan nus visads vi sin las pendicularas sco er las pendicularas sin nus.


text:
Grischun Central - 10avla festa dal grip a Beiva cun blers visitaders
La festa dal grip a Beiva ha attratg blers visitaders la dumengia, quai tar temperaturas miaivlas da stad. Tar blers stans hai dà products da crappa, e tgi che vuleva, pudeva per exempel far sgrafits, mular craps, u raiver sin in grip.
Bunura: In ferrer da chavals dat invista en sia lavur
02:38 min, Actualitad dals 15.08.2016.
laschar ir. Durada: 02:38 minutas.
A la festa dal grip hai dentant dà era autras attracziuns. Uschia ha il ferrer da chavals Hans Andrea Fontana da Clugin mussà, co ch’in chaval vegn enferrà. Plirs chavals da Beiva èn vegnids enferrads, quai sut l’egliada da blers interessads.


text:
Cundiziuns generalas giuridicas en la pedagogia speziala
Ils dretgs dals uffants e dals giuvenils cun in basegn da furmaziun spezial vegnan reglads en la Constituziun federala sco er en pliras leschas federalas. La Constituziun federala da la Confederaziun svizra sa referescha per exempel en l'art. 19 (dretg d'instrucziun da scola fundamentala) ed en l'art. 62 (fatgs da scola) al dretg da la scolaziun speziala.
Er la legislaziun naziunala regla las cumpetenzas, las premissas per il dretg d'ina tala scolaziun ed ils dretgs da survegnir ina tala prestaziun en differentas leschas. Ina basa centrala è la Lescha davart l'egualitad da persunas cun impediments (LImp) ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2004. Ella cuntegna ina disposiziun davart la scolaziun adequata d'uffants e da giuvenils cun impediments: Art. 20 al. 1: «Ils chantuns procuran che uffants e giuvenils impedids survegnian ina scolaziun da basa adattada a lur basegns spezials.» Al. 2: «Ils chantuns promovan cun furmas da scolaziun correspundentas l'integraziun d'uffants e da giuvenils impedids en la scola regulara, uschenavant che quai è pussaivel e serva al bainstar da l'uffant u dal giuvenil impedì.»
Concordat da la pedagogia speziala
Dapi il 1. da schaner 2008 èn ils chantuns responsabels per l'entir champ specific, giuridic e finanzial da la scolaziun speziala d'uffants e giuvenils sco er per las mesiras da la pedagogia speziala. L'assicuranza d'invaliditad è sa retratga da la finanziaziun ed uschia er da la participaziun a la reglamentaziun. Ils chantuns reglan la furma da la scolaziun speziala en la «Cunvegna interchantunala davart la collavuraziun en il sectur da la pedagogia speziala» en furma d'in contract statal liant (concordat). Ils chantuns che fan part dal concordat s'obligheschan d'observar tschertas ordinaziuns da basa. Co che mintga chantun organisescha concretamain las mesiras da la pedagogia speziala, è chaussa d'in concept chantunal da pedagogia speziala. Cun u senza participaziun al concordat èn tut ils chantuns obligads d'elavurar in tal concept. Quest concept vegn approvà d'ina autoritad chantunala (regenza u parlament).
En il Concordat da pedagogia speziala fixeschan ils chantuns in rom naziunal per las mesiras las pli impurtantas en il sectur da la pedagogia speziala. Ils elements centrals da quest concordat èn instruments naziunals en il sectur da la terminologia, standards da qualitad per renconuscher purschiders da prestaziuns sco er ina procedura da scleriment standardisada per eruir il basegn individual. Tenor il concordat han tut ils uffants e tut ils giuvenils (da 0 fin 20 onns) che han in basegn da furmaziun spezial e che vivan en Svizra il dretg da mesiras da la pedagogia speziala. La purschida da mesiras vegn fixada dals chantuns e cumpiglia las suandantas prestaziuns:
-
cussegliaziun e sustegn
-
educaziun prescolara pedagogic-curativa, logopedia e terapia psicomotorica
-
mesiras da la pedagogia speziala en ina scola regulara u speziala
-
assistenza en structuras dal di u collocaziun staziunara en instituziuns da la pedagogia speziala (tut tenor basegn)
Il concordat è entrà en vigur l'onn 2011.


text:
Beschreibung
THiLO
Istorgias da tschertgastgazis
Rumantsch Grischun
Lia Rumantscha, 2011, Bestellnummer 978-3-03900-083-8
Emprima lectura
Istorgias curtas
Blers maletgs alleghers
Scrittira gronda
Chattar stgazis è propi l’aventura la pli gronda! Stefan e Jonas sa mettan a la tschertga durant lur vacanzas e chhattan bainbaud indicaziuns fitg interessantas. Tge è zuppà davos la porta misteriusa cun la chavazza da mort? Linda percunter scuvra mo per cas in stgazi custaivel. En in foss traglischa insatge curius e cura ch’ella entschaiva a chavar cun ils mauns, na po ella prest betg crair quai ch’ella vesa…
Cun ina rallye da leger
Respunda a la dumonda tar mintga istorgia e chatta uschia il pled tschertgà!
Translaziun: Karin Kohler-Pattis
Ähnliche Beiträge


text:
L'onn passà è vegnì transportà damain rauba tras las Alps. Pervi da la pandemia è vegnì producì damain products industrials e consequentamain hai era dà damain transports. Il 2020 è vegnì spedì 34,8milliuns tonnas rauba sin vias e rodaglias da la las Alps svizras. Quai èn 5,5% damain ch'il 2019, sco l'Uffizi federal per traffic communitgescha.
Sin las rodaglias è il volumen da transport sa reducì cun 6;2% in zic pli ferm che sin via. L'onn passà han 863'000 camiuns traversà las Alps, 4% pli pauc ch'il 2019.
Concurrenza pli gronda – dapli viadis vids
L'Uffizi federal da traffic ha er publitgà ils resultats da l'analisa prinicipala davart il traffic da rauba tras las Alps. Quella vegn manada tras mintga tschintg onns, sa basa sin enquistas e furnescha indicaziuns detagliadas davart la rauba. Tenor la pli giuvna analisa resulta tranter auter, ch'il pais en media d'ina chargia da camiun è sa sminuì per 6%. Il motiv persuenter saja la concurrenza internaziunala pli gronda. Quella chaschunia che las firmas da transport prendan en cumpra ina pli gronda cumpart da viadis vids per survegnir l'incumbensa da transport.
Per tadlar curt e concis: