text:
Napoleon Bonapart
Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassüü a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva vendüu l'isola ai frances. L'è stàa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i stàa de la reazion ch'el ghe daven contra.
In del 1804 l'è reussìi a fass nominàa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despö l'è stàa fàa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussìi a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'hàa perdüu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'hàa segnàa la soa fin politega.
Relegàa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornàa a Paris in dove l'hàa governàa ancamò per cent dí, finn a quand l'è stàa definitivament battüu a Waterloo dij ingles e dij prussian.
Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann tràa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è morüu el cinqu de magg del 1821.
A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordàa anca per i sò codes che in quij temp la hann dàa i legg in squas tucc i paes del mond.
Cuntegnüü
- 1 I prim agn e el prinzipi de la carrera militara
- 2 La campagna d'Italia
- 3 La campagna d'Egitt
- 4 El 18 de Brumai
- 5 El consolàa
- 6 Enver l'Imperi
- 7 La cunquista de l'Europa
- 8 La campagna de Russia del 1812
- 9 La campagna de Alemagna del 1813
- 10 La campagna de Francia del 1814
- 11 L'ìsula d'Elba
- 12 I cent dì
- 13 Sant'Èlena
I prim agn e el prinzipi de la carrera militara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a növ agn el pader l'hàa portàa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restàa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnüu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandàa del Pasqual Paoli s'eren rebellàa aj frances) la soa fameja la gh'ha vüu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradìi e de vess amisa dj frances.
In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andàa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberàa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnüu general.
In del 1795 l'è stàa fàa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorìi, e l'ha combattüu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudàa del Murat, el Napoleon l'ha salvàa la Franza de un colp de stàa. In premi el Barras l'ha nomenàa comandant de corp d'armada.
La campagna d'Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'hàa sposàa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partìi per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiàa.
El gèni l'è vegnüu föra: la scunfigiüu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entràa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.
I Savoja se vedeven costrett a firmàa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passàa a la Francia. Ij austriach, spaventàa per l'avanzada che la pareva inarestabil, , el 17 de otober del 1797 firmaven el Tratàa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervìi ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominàa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.
La campagna d'Egitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Direttori el voreva limitàa el poder dj inglees e la soa capacitàa de lor de viagiàa vers l'India. A l'istess temp el voreva limitàa el poder de Napuleoon avendighel minga intorna. In del 1798 la vegniva inscìi deciduda la spedizion in Egitt.
Metüu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'hàa fàa rota su Malta, subit ciapada, e pö su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa.
Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e pö, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimàa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva püu la posibilidàa de tornàa indree per mar.
A quest punt el decideva de marciàa vers la Siria. Rivàa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornàa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiüu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perdüu grand part del sò puder.
El 22 de agost el se imbarcava in segrèt in su una barca piscinina per tornàa in Francia, mentra quell che el rimaneva del sò esercit l'era da consideràa perdüu in de l'Egitt.
Gh'è de ricordàa che el Napuleoon l'era partìi per l'Egitt portandes adree diversi scienziàa e studioos. In tra i scovert che questj hann fàa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'hàa permitìi de interpretàa el significàa dj geruglifici per capìi la stòria de l'antich Egitt.
El 18 de Brumai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivàa en la capidàl l'hàa reunìi igent che voreven cuspiràa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiàan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatìiv insèma cont el consilj dj vecc.
De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e pö el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'hàa decidüu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.
Dopu de avee fatt giràa la voos che i monarchich i eren adree a organizàa on culp, Napuleoon l'hàa ciamàa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, föra de Paris. Napuleoon l'è anca stàa fàat comandant general de l'esercit.
El trasferiment el serviva a fàa in mod che ij deputàa contrari al culp de stàat che el Napuleoon l'aveva programàa podessen minga parlàa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andàa minga inscìi: el Cunsej dj vecc l'è minga restàa impresionàa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.
Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essìi de la camara e l'hàa parlàa al soldàa che gh'eren de föra contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputàa, e l'hàa fàa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.
A un cert moment l'hàa puntàa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copàa si l'avess savüu che lù el voress limitàa i libertàa del paees.
Dopu che l'esercit l'aveva disperdüu i deputàa i dò camer vegniven desfàa l'istessa sira, e el vegniva votàa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.
El consolàa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nominàa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una növa costituzion, quèla de l'ann VìiI, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscìi la legalizava el culp de stàa.
Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividüu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominàa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incö, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstràa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.
I cass del stàa vegniven risanàa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.
La guèra cont el Papa la finiva cont el concordàa del 1801, firmàa del Pio Vìi, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriàa duranta la rivoluzion.
Nal camp de l'istruzion vegniven fondàa licei e politecnich, ma se preferiva lassàa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.
Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolàa del Napuleoon el divegniva a vida, primm pass per la formazion del imper.
Enver l'Imperi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren stàa scunfigiüu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, pö, la coaliziòn contra i francees l'haveva fàa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.
Cont una marcia impunenta l'hàa pasàa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij hàa scunfigiüu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'hàa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.
La pàas en Italia la vegniva formalizada cont el tratàa de Luneville ch'el riconfermava el Tratàa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamàa President de la Republica Taliana (vìis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniràa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniràa nominàa Re d'Italia.
La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvàa per un miracol de un atentàa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'hàa ciapàa l'ocasion de mett föra legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornàa in sul tròn l'hàa fàa restàa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusàa de cospirazioon contra el primm consul, e l'hàa fàa fusilàa. El minister Talleyrand l'hàa definìi l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzàa perchè implicàa in del complott munarchich.
In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Pàas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugìi la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saràa finalment in pàas.
In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Stàa unìid, dopu che l'esercit che l'aveva mandàa a ciapàa Santu Domingu l'era stàa distrugìi de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metüu inscìi el Napuleoon l'aveva capìi che l'era minga el càas de cercàa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.
Dopu che l'aveva largàa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'hàa dàa el pretest aj francees de diciaràa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.
Uramaj consul a vida, el Napuleoon a l'era el padron total de la Francia. El 18 de magg del 1804 el senàa el proclamava Imperador dj francees e el 2 de divcember del 1804, in de a catedral de Notre Dame, la vegniva fàda la cerimonia de incoronazioon. Se dìis che lù l'aveva ciapàa la curòna dj màan del Papa Pio Vìi per mètela in sul coo de per lù per minga ricognoss l'auturitàa papal, ma prubabilment l'è minga inscìi perchè el Papa l'aveva benedett ij insegni imperiàal. El fatto l'è che el Napuleoon el s'è incoronàa lù e pö l'hàa incoronàa la soa mijee Giusepina Bàauharnais.
En Francia la tornava la munarchia, ma l'era minga quèla veggia. Napuleoon a l'era minga 'Re de Francia e Navarra per grazzia de Diu' come se diseva un temp, ma 'Imperador dj francees per voluntàa populàar'. La gh'era minga la nobiltàa feudàal ma rimanèven i principij de la rivoluzion francesa, e el Napuleoon el divegniva el primm imperador rivoluziunari, el paradoss pusee grand de la storia.
El 26 de Magg del 1805, in del Dòm de Milan, el Napuleoon el vegniva anca incoronàa Re d'Italia cont la Curona Ferrea che l'era (e l'è ancamò ) conservada in del Dòm de Monza.
La cunquista de l'Europa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1805 la vegniva formada in de l'Europa la terza coaliziòn contra el Napuleoon. Lù l'aveva pasàa l'ultim ann in su la costa de la Nurmandia a preparàa l'invasiòn de l'Inghiltèra insèma a la Spagna, ma vidend che la situaziòn la se faseva periculusa l'è tornàa indree per mètes al comand de la Grand Armada per portala in del cör de l'Europa a sconfigg i sò nemìis, anca perchè el 21 de otober la flòta francesa comandada del amiraj Villeneuve la vegniva distrugia al larg de Trafalgar de quèla inglesa del Nelson (ch'el moriva in de la bataja) e inscìi se scancelaven i sogn de invàad l'Inghiltèra.
I forzi prusià, austriach e rùss (sota del nuvell tzar Lissander I ij eren pusee foort. A gh'eren dù front: quell tudesgh, in dove l'imperador el guidava la soa armada, e quèll talian, in dove el Massena el comandava l'ardama d'Italia. El 20 de otober el general nemiss Mack el se rendeva, el 30 ij francees a vinceven en Italia a Caldero e pö el Murat el ciapava Vièna, ma el gross de l'esercit nemìis el rimaneva intatt, ma el dù de dicember al Napuleoon el meteva la parola 'fin' a la guèra cont la bataja de 'Austerlitz', el sò capulavor strategich cont el qual l'è divegnìi el padron de l'Europa. El dì dopu ij sò nemìis ij ciamaven la pàas. L'Austria la perdeva Venèzia, cha la vegniva unida al Règn d'Italia, e la pardeva anca la soa influenza in de sura de l'Alemania che la divegniva Confederazion del Rèn.
Se diss che dopu de avee savüu de Austerlitz el primm minister inglees Gujerm Pitt l'hàa domandàa al sò nevod re rutulà una carta de l'Europa che la gh'era in cà de lù, ricognossend che el continent l'era stàa tutt ciapàa dj francees.
L'ann dopo el Bònapart el umiliava la Prùsia el 14 de otober cont la bataja de jena.
El 14 de giugn del 1807 a Friedland l'imperador el sconfigeva la quarta coalizion comandada de la Prùsia, dopu de la sanguinusa bataja de Eylau. El Tzar Lissander I el vegniva custringiüu a firmàa la pàas in de l'inconter de Tillsit. L'Europa la vegniva dividida in dù zon de influenza: quèla ucidentala sòta la Francia, quèla urientala sòta la Rùsia. La rimagniva averta la question de la Pulònia, che el Napuleoon vereva indipendenta mentra che el tzar la voreva ciapàa. En Pulònia l'imperador l'aveva incontràa una nobildòna, Maria Walesa, che la divègn la soa amant e la andarà a incontrall anca quand el imperador el andrà en disgrazia.
L'inghiltera a l'era l'unica putenza ancamò in pè contra ij francees, e per indebulila el 21 de november del 1806 el Bònapart l'aveva diciaràa el blocch continental de tucc i materiàal: i nàaf inglees sarissen minga püu entràa in dj port cuntinentaj e ghe saria püu stàa comerc cont l'Inghiltèra. Per ij inglees l'è stàa un prublema, ma per l'Europa el prublema l'è stàa ancamoo pusee grand: la Francia l'hàa perdüu parecc in del commerzi, ma el blocch l'è fallìi perchè diversi paìs aveven minga aderìi completament e gh'aveven ancamò scambi cont i inglees. Quand el Purtugall l'hàa dervìi i sò porti aj Inglees l'imperador l'hàa invadüu la Spagna, e quand che el tzar l'è usìi del blocc l'hàa lanciàa la campagna de Rusia che l'hàa segnàa la soa fin.
In del 1808 in de la famija real spagnola a gh'era sort un diverbi in tra el Re Carl IV e el sò fiö, el Princip dj Asturia Ferdinand. El Napuleoon l'hàa constringiüu tuc e dù a ritirass e l'hàa ciapàa la Spagna per anètela in de l'imper. In del menter i sò trupp a conquistaven el Portugall, in dove però ij inglees sbarcaven dj trupp al comand del Duca de Wellington che l'hàa liberàa el pees e l'hàa creàa dj prublema anca in Spagna, in dove la popolaziun a l'era insorta contra i francees e l'aveva costringiüu el Re Giusepp a scapàa. El Napuleoon el vegniva giò e el 4 de dicember Madrid la se rendeva a l'imperador, ma la nasida de la quinta coalizion la ghe impediva de completàa la soa opera e la Spagna la rimagniva un prublema.
In tra el cinqu e el ses de luj del 1809 l'imperador el sconfigeva la quinta coaliziun a Wagram, dopu de avee ocupàa Vièna includìi el palazz de Shonbrunn. I condiziòn de pàas per l'Austria i eren pesanta: la perdeva el Trentin, l'Altu Adig, l'Istria e la Dalmazia, e la gh'aveva de pagàa un indennizi de guèra enorma. El 7 de magg del 1809 Napuleoon l'haveva anca ordinàa l'anesiòn del stàat Puntifizi in del Imper francees.
In de 1810 l'Europa de Napuleoon a l'era sistemada, la Francia la s'era ingrandida, e tucc ij alter stàa i eren divegnìi sò satellit o leàa. El Règn d'Italia l'era governàa del Vìis rè Eugeni, fiö de la mijee Giusepina, la Republica de Lucca e part de la Tuscana i eren governàa de la sorela Elisa Bònapart cont el sò spoos el princip Felis Baciocchi, el Ducàa de Guastàla l'è andàa prima a la sorela Paulina Bònapart sposada cont el Princip Borghese, e pö al Règn d'Italia; el fradell magiòr Giusepp Bònapart l'era divegnìi Re de Spagna, el fradell Luis Re de Ulanda dopu de avee sposàa la Urtensia Beauharnais, fiöla de la mijee Giusepina. Ancamò, el fradell Girolam Bònapart el gh'hàa avüu el Règn de Westfalia e el general Murat, che l'aveva sposàa la sorela Carulina Bònapart l'aveva avüu el Règn de Napuli.
El Maresciall Bernadotte el gh'hàa avüu el Règn de Svezia (ma l'hàa pö tradìi entrand in de la coalizion cha a la fina l'ha scunfigiüu) dopu de avee sposàa el primm amur de Napuleoon Desiree. Anca la Confederaziòn dèl Rèn l'era sòta el controll de l'imperador.
Dopu de la pàas de Schonbrunn el Napuleoon e el primm minister austriach Metternich i s'eren acordàa per un matrimoni de stàat. el 14 de december del 1809 l'imperador el divorziava de la Giusepina Beauharnais, la mijee infedela ma amada (tant che i dù a remaneven legàa financa ai temp de l'esili de Sant'Elena per sposàa el primm de avril del 1810 la tosa de l'imperador d'Austria, Maria Luisa de Asburg. Essend inscìi legada anca del matrimoni, l'Austria la rapresetava adess una növa leada. Dopu che la prima mijee la gh'aveva minga dàa un fiö, la segunda el 20 de marz del 1811 l'è riessida a dagh a l'imperador l'ered del tron: Napuleoon Francesc, disüu el 'Re de Roma', che però el saria mai andàa verament in sul tron per morì a 21 ann solament in del 1832.
La campagna de Russia del 1812[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rusia e Francia ij eren formalment leàa, ma l'ecunumìa rusa l'era danegiada cont el bloc cuntinental contra ij inglees, e el tzar Lissander el serava volentera un occ per quij ch'el violaven, inscìi el Napuleoon l'è tràa insèma una 'Grande Armee' formada de pusee de 500.000 omen per stremill.
El tzar el s'è minga stremìi, e l'hàa ordinàa la formazion de düu armadi, comandàa dij general Barclay de Tolly e Bagration.
El 24 de giugn del 1814 i francees pasaver la frontera e tacaven l'invasion; de front de lor l'esercit russ el se ritirava in ordin senza combatt, salvu bataj de importanza limitada come quej de Smolensk e de Valutino. La vanzada l'è rivada senza prublema a 110 km de Musca quand i russ, adess sòta el comand delgeneral Kutusov, aveven posizionàa 120.000 omen a Borodino.
I francees rimast i eren 133.000, e cont coragg e cont el sacrifizi de la Guardia Imperial eren riesìi a pasàa per entràa in d'ona Musca brusava e abandunada dij sò abitant.
Napuleoon l'è restàa cinqu setiman in de la cità, spedand in d'una resa dij russ che la rivava minga, pö l'è cominciada la ritirada pusee disastrosa de la stòria.
In quel ann la neev l'è vegnida gioo avàant del solit; la fàam e ij attacch dij Cusacc derviven buch tremend in dij fila francees. Per traversàa la Beresina l'è seriva una bataja de düu dì cont la qual i mort s'hann contàa minga.
El 5 de dicember Napuleoon el lassava el sò esercit per corr a Paris a ciamàa rinforz. El sette del istess mes i francees essiven de la Rusia; dij 500.000 che eren partìi ghe n'era tornàa mèn de 20.000!
La campagna de Alemagna del 1813[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess tornàa de la Rusia cont el esercit a tocch, el Napuleoon l'è cercàa de rimett insèma una armada per fàa front a la sesta coaliziòn che l'andava montand contra de lu.
L'hàa cominciàa a combatt per restabilìi el sè poder de sura de la Alemània, vincend contra i prusian leàa dij russ a Lutzen e a Bautzen, de modo de firmàa un armistizi e podee ciapàa fiàa. d agost, però, anca l'Austria la decidd de combatt, e i bataj tachenn ancamò.
Ij aleàa eren guidàa del Blücher per i prusiàn, del Schwarzenberg per ij austriach e del Bernadotte per i svedees. La campagna l'è cominciada cont la vitòria del Bònapart a Dresda contra ij austriach, ma pö la gh'è stada una lunga seri de sconfitt per ij francees: a Kulm l'armada del general Vandamme l'è stada distruda, el Macdonald l'è stàa sconfigiüu del Blücher a Ketzbach e el Ney del Bernadotte a Dennewitz. La tàtica leada de combatt cont ij omen de Napuleoon lasand perd el imperador la funziunava ben!
Decisiva l'è stada la bataja de Lipsia, durada trìi dì, che l'è considerada la bataja pusee granda de tutt el period napuleonich: l'esercit francees l'è stàa squasi distrugìi e lìè stàa on miracol de potee ritirass ancamò cont un quaidun. A quel punt düu leàa del Napuleoon, la Baviera e la Sasònia, i pasaven intra i sò nemìis, e l'esercit de la prima l'hàa anca tacàa i francees che se ritiraven de l'altra part del Ren.
La campagna de Francia del 1814[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess pasàa per ij campagn disastroos del 1812 in Rusia e del 1813 in Alemània, el Napuleoon l'hàa cometüu l'eror de minga acetàa la pàas che i sò nemìs ghe proponeven, limitand la Francia aj sò confin naturali dij Alp e dèl Rèn.
Adess lù el se trovava cont l'esercit formàa de soldàa nuvej, contra ij ingles del Wellington e ij prusian che eran om de esperienza. El ghe s'era metüu contra giamoo de un quaj temp anca el sò maresciall Bernadotte, che l'era divegnìi princip de Svèzia.
Nonustant tuttscoss el Napuleoon el toeva vitòrij a Brienne, La Rothiere, Champaubert, Montmiral, Chateau Thierry, Vauchamps, Montreau e Craonne, el maresciall Macdonald el vegniva però sconfitt a Bar-sur-Aube e ij maresciall Mortier e Marmont a La Fere-Champenoise.
Anca si l'era pusè debol l'è stàa constrett a lanciàa l'atach contra el Blücher a Laon, in dove che l'è stàa sconfigiüu. Subit dopu l'hàa perdüu ancamò contra el Schwarzenberg, austriach, a Arcis-sur-Aube. Mentra ch'el tornava a Paris per dagh ona mann al Marmont e al Mortier, questi chi s'eren giamoo arees.
El 31 de Marz Paris la vegniva ocupada, e in d'una setimana i sò maresciall el convinceven a abdicàa, cosa che l'è avegnida el 11 de avril.
L'ìsula d'Elba[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despö de la abdicazioun a Fontainebleau el Napouleoun l'è stad mandad a l'Ìsoula d'Elba, indoù che l'è rivad el 4 de maj del 1814.
L'ha poudud tegnir ouna scorta de mila òmegn, e l'ha counservad el tìtoul de emperadour (de l'Elba).
Al principi el Bonaparte el s'è empegnad a refourmar el gouern de l'ìsoula, ma bein prest l'ha coumençad a pensar a retournar a Parix indoù in sul tron l'era stad metud el Louïx XVìiI.
El 26 de fevraer el Napouleoun el scapava de l'ìsoula d'Elba.
I cent dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Napuleoon, scapand de l'Elba e l'è sbarcàa visin a Cannes con 600 omen de la soa guardia, e el s'è subit rees cont che la Francia a l'era minga suddisfada del re Luis XVìiI. A Grenoble el quint regiment l'era stàa mandàa per restall, ma ij sò omen sont pasàa con't l'imperador.
Tucc i trupp inviàa contra de lù pasaven de la soa part, tant che se dìis che lù l'abia inviàa un mesagg al Re che 'l diseva 'càar fradell, smett de mandamm altri omen, ghe ne hoo asee'.
El 19 del marz el Re el scapava e l dì dopu Napuleoon el formava el nöf Govèrno. Dopu dù mees de quand che l'è rivàa in Francia el gh'aveva 280.000 omen al sò comand.
Contra de lù han cominciàa a movess el Duca de Wellington cont 110.000 omen e el prusian Blücher cont 120.000. Napuleoon l'hàa rapidament invadüu el Belgi cont 125.000 omen per dividd i ingles e i prusian. El voreva tacàa prima i tudesgh, mandand el maresciall Ney conta ij ingles.
El 16 de giugn Napuleoon el tacava i prusian a Ligny, dandegh al Ney el ordin de avanzàa vers Quater Bras. A Ligny i francees han vinciüu, ma a Quatre Brass un grupètt de ingles l'è stàa bon de fermàa el Ney finna a l'arriv dj rinforzi. El fàat de mingia ciapàa la postazion l'è stàa quèl che l'hàa condizionàa la campagna.
El 18 Napuleoon el mandava un corp comandàa del Grouchy contra i prusiàn e l'hàa tacàa el Wellington, ma quand che finalment el pareva riessìi a sfondàa hìin rivàa la plu part dij prusian e la bataja la s'è decidida inscì. In del istess dì el Glouchy a Wavre el bateva solament un corp minor dj prusian.
Tornàa indree a Paris, el Davout l'hàa domandàa al Bònapart de combat ancamò, del moment che in del istess temp un'alter esercit francees l'aveva scunfigiüu i austriach, ma l'imperador el se sentiva stracch e el 22 de giugn l'hàa abdicàa anmò.
Sant'Èlena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de la sua bataja final a Waterloo, Napuleoon l'hàa pasàa des setiman in sù la nav inglesa 'Northumberland'. La sua destinazion l'è stada Sant'Elena, una isulèta controlada dij ingles a pusee de 2000 km de la costa de l'Africa.
La cà in dove el doveva stàa, ciamada 'Longwood', l'era non anmò finida quand l'imperador l'è arivàa, inscì l'è stàa costrett a stàa près de una familia inglesa, i 'Balcombes', in cà da lor.
El raport con el governadur de l'isula, Sir Hudson Lowe, l'era minga bon, e l'imperador el s'è lamentàa diversi volt del tratament ricevüu: el Bonapart el se lamentava de podee minga cavalcàa senza la scorta inglesa, e anca del fatt che el Governadur el ciamava 'General Bonapart' mentra che lù el voreva ves ciamàa 'Vossa Maistàa'.
Napuleoon el se lamentava anca de veggh minga roba de mangia suficient per lù e i sò acompagnadoor, ma in dej document de l'epoca el risulta che ij ingles ghe pasaven tucc i dì la belezza de 40 kg de carna, nöf pulaster e dersett butej de vin!


c: text/html

text:
Magnoliophyta
Magnoliophyta l'è 'l nòm d'en taxon de piànte colocàt endèla categurìa tasonòmica de divisiù, che 'ndèl sistéma de clasificasiù del Cronquist (1981) el cuincìt endèla sò circuscrisiù con chèla che 'ndèn quac óter sistéma de clasificasiù l'è ciamàda angiospèrme (en latì: Angiospermae, come 'ndèl sistéma de clasificasiù del Engler, e 'n inglés ansgiosperms compàgn che 'ndèl sistéma de clasificasiù APG II del 2003).
I fiùr de le angiospèrme i è diferèncc de chèi del rèst de le spermatòfite perchè 'l g'ha dei vertezèi o spirài urdenàde de sépali, pétali, stam e carpèi, e i carpèi i g'ha dét i òvuli e i ricéf el pòlen 'nsìma a la sò superfìce stigmàtica envéce che risiìl diretamènte sùra l'òvulo compàgn che 'ndèle gimnospèrme.
La paròla Magnoliophyta l'è duzìda al fat che fìna a mìa tat tép fa, se pensàa che le magnòlie i éres i fiùr che se 'nsömeàa de piö a le "angiospèrme ancestrài" (la prìma piànta con chèste caraterìstiche, de la qual saès nit fò töte le ótre angiospèrme).
La paròla Angiospermae 'nvéce la vé de l'uniù de dò paròle del gréc antìc: aYYeιov (angíon- vas, ánfora) e σπέpua (sperma, somésa); isé, chèsta paròla cumpunìda la völ dì "somésa che stà 'ndèn vas", e la fa riferimènt al fat che i sò òvuli (e piö tàrde la sò somésa) i è enciurciàcc sö 'ndèna fòia fèrtil che la pórta i òvuli o carpèl. Isé, 'l granì de pòlen per fecondà l'òvulo, el g'ha de tocà 'na superfìce del carpèl preparada apòsta per chèsto (el "stigma") envéce che 'na zó diretamènte sùra l'òvulo compàgn che 'ndèle gimnosperme.
La strütüra particular dei sò fiùr l'è mìa l'ünica diferènsa che gh'è col rèst de le spermatòfite, i óter caràter distintìf i è: la ridusiù del gametòfito feminìl a póche cèlule, la dópia fecondasiù (co la formasiù de 'na fìbra nütritìva tìpica, triplòida, ciamàda endospèrma, al momènt che se fùrma l'òvulo), e 'n xiléma e floéma distintìf.
La diversificasiù che gh'è stat endèle Angiospermae l'è 'mpresionànta. Endèl regìster fòsil compàr al prensépe del Cretácic (130 miliù de agn fa), e de chèl momènt lé compàr 'na möcia de fòsii de spéci con grànde diferènse 'ntra de lùre, compàgn che se i ìes comparìde de cùlpo con töta la sò diversità. Darwin stès l'è restàt deànti a chèsto fat e 'l ìa ciamàt en "mistéro spaentùs". Amò 'ncö, presapóc el 90 % de le piànte de tèra le aparté a chèsto 'nsèma. Sö 257.000 spéci vivènti (Judd et al. 2002), le angiospèrme i è le responsàbii de la part piö grànda de la diversità 'ndèle spermatòfite, embriofite e viridofite.
Isé come che 'l g'ha 'na möcia de spéci, chèsto 'nsèma 'l g'ha apò a 'na gran diersità de portamènt, caraterìstica chèsta che la g'ha pirmitìt de ocüpà töcc i ambièncc ecològic pusìbii. Gh'è dei arbùsti e gh'è dele erbácee, ghe n'è de tèra e ghe n'è de àiva, se le càta 'ndèi dezèrcc isé come che 'ndèle mòte, tat al lièl del mar come che söi mucc piö alcc. La diersità de le spéci l'è piö grànda 'ndèle zòne tropicài e ömede (entùren al 60 % de le spéci i è tìpiche de le zòne tropicài e ìl 75% le pöl crèser al mèi endèn clìma tropicàl), e le càla de nömer de menemà che se va sö de latitùdine, 'nfìna a rià a 'na reprezentànsa minuritària 'ndèle zòne piö frède compàgn che 'ndèla tùndra (che amò 'ncö l'è duminàda de le cunífere).
Le piànte che fa part de le Angiospèrme le reprezènta la fónt principàl de i alimèncc cönsömàcc de l'òm, de materie prìme e prodócc natürài. El piö gròs de la alimentasiù del mónt la vé de apéna quìndes spéci, töte de Angiospérme.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Franc svizzer: Consequenzas betg uschè dramaticas sco temì
- Sonda, 7.4.2012, 12:49
Il ferm franc svizzer n'haja betg las consequenzas uschia dramaticas sco temì. La situaziun saja dentant anc adina dramatica, ha ditg il president da Swissmem Hans Hess en in'intervista cun il "Landbote".
Tenor Hess è la conjunctura mundiala sa revegnida pli spert che spetgà. Ed era il curs da stgomi da l'euro dad 1 franc e 20 raps portia ina tscherta stabilitad e franchezza. Anc l'atun aveva Hess temì che sia branscha stoppia stritgar almain 10'000 plazzas da lavur pervia dal franc ferm. (gc/sda)


text:
Grischun: Cunzunt manaschis gronds dovran antibiotica
- Venderdi, 20.4.2012, 8:53
Er per puressers grischuns n'è il diever d'antibiotica tar ils animals betg evitabel. Manaschis che dovran cunzunt antibiotica èn manaschis che produceschan charn vadè.
Quels èn dentant tenor Giochen Bearth, il substitut dal veterinari chantunal uschè survesaivels en il Grischun, che blers purs na dovrian betg gronds quantums d'antibiotica. Tar autras furmas da manaschi, per exempel tar chauras e nursas u manaschis che produceschan biologicamain, vegni l'antibiotica duvrada anc pli scart ed era betg profilacticamain. Fabricas pitschnas dovran pli stedi Da constatar saja dentant: Pli gronds ch'in manaschi saja e pli fitg ch'el produceschia charn sc'ina fabrica e pli blera antibiotica dovra il manaschi. Manaschis gronds, uschenumnadas "fabricas pitschnas", dettia quai er en il Grischun, en il conturn da Cuira. Nagins cas da maldiever Cas da maldiever d'antibiotica n'èn dentant betg enconuschents a Bearth. Da principi vesia il veterinari il pazient u almain saja la situaziun dal pazient enconuschenta ad el avant ch'el dettia ils medicaments. Cas nua che manaschis avessan cumprà antibiotica d'in auter veterinari, perquai ch'il veterinari responsabel n'haja betg vulì dar antibiotica, n'hajan ins betg gì en l Grischun. (gc/fc/rtr)


text:
1909
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 26 07 - Barcelona: ga la scumenza la revölta pupülara cuntra i auturitaa cugnussüda cuma la "Setmana Tràgica".
- 05 09 - Paterna (l'Horta da València): Gaspar Brunet e Joan Olivert i riess fá gurá ul primm aviun aj Paées Catalan.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1¿Tü̱xcüü̃ pegümaã penuẽ rü pegü pedai? Pegümaã penuẽ erü pexü̃́ nangẽxma i ngẽma perü ngúchaü̃gü i chixexü̃gü. 2Pema pexü̃́ nangúchaü̃ i ngẽma pexü̃́ taxuxü̃ natürü taxuacüma pexü̃ nanguxü̃, rü ngẽmaca̱x peyama̱x i togü. Rü norü ngẽmaxü̃ca̱x pixãũxãchie natürü taxuacüma pexü̃ nanguxü̃ẽ́ga, rü ngẽmaca̱x pegümaã penuẽ, rü pegü pedai. Rü tama penayauxgü i ngẽma penaxwa̱xexü̃ erü tama Tupanana naxca̱x peca. 3Rü ngẽxguma naxca̱x ípecaxgu, rü tama penayaxu, erü naxca̱x ípeca i ngẽma tama Tupana pexü̃́ naxwa̱xexü̃. Rü ngẽma pematama penaxwa̱xexü̃ nixĩ i naxca̱x ípec̱axü̃ na namaã pegütama petaãẽxẽẽmarexü̃ca̱x. 4Pa Duü̃xü̃gü i Chixri Maxẽxü̃x, ¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x rü ngẽxguma ñoma i naãnexü̃ pengechaü̃gu rü Tupanamaã perüxuwanüxü̃? Erü texé ya ñoma i naãnexü̃ ngechaü̃xẽ rü Tupanamaã tarüxuwanü. 5Rü tama natüca̱xma nixĩ i ngẽma Tupanaãrü ore i ñaxü̃: “Ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ i Tupana tüxna muxü̃ rü tüxü̃ ninuxü̃ erü noxrü tixĩ rü tüxü̃ nangechaü̃”, ñaxü̃. 6Natürü Tupana rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na namaã iporaexü̃ca̱x i guxü̃ma i ñoma i naãneãrü ngúchaü̃ i chixexü̃. Rü ngẽmaca̱x norü orewa rü ñanagürü: “Tupana rü tümamaã nanu ya yíxema tügü írütagüxe, natürü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ ya yíxema tügü írüxíragüxe”, ñanagürü. 7Pa Chaueneẽgüx, ¡Meã Tupanaga pexĩnüẽ! ¡Rü nüxü̃ pexoó i ṉg̱oxo i Chataná! Rü nüma rü tá pexna niña. 8¡Tupanana pengaicamagü! Rü nüma rü tá ta pexna nangaicama. Rü pemax, Pa Pecaduã̱xgüxü̃x, ¡nüxü̃ perüxoe i pecüma i chixexü̃! Rü pemax, i Tupanawe rüxĩxchaü̃xẽ natürü ñoma i naãnewe rü ta rüxĩxchaü̃xẽ, ¡penamexẽẽ̱x i perü maxü̃ na Tupanaca̱xicatama pemaxẽxü̃ca̱x! 9¡Pegümaã pengechaü̃gü rü pexauxe erü pipecaduã̱x! Rü texé ya ñoma i naãneãrü taãẽwa cugüxe, rü name nixĩ i tügümaã taxauxe. Rü texé ya tümacüma i chixexü̃maã taãxẽ́xẽ, rü name nixĩ i Tupanape̱xewa tügümaã tangechaü̃. 10Rü name nixĩ i Cori ya Tupanape̱xegu pecaxãpü̱xügü rü namaã nüxü̃ pixu na taxuwama pimexü̃. Rü ngẽxguma i nüma rü tá pexü̃ nicua̱xüü̃ rü pexü̃ nataxẽẽ. 11Pa Chaueneẽgüx, ¡Tãxṹ i chixexü̃maã pegü pixugüxü̃! Erü yíxema chixexü̃maã tümaẽneẽchigagu idexáxe rü e̱xna chixexü̃maã nüxü̃ dawenüxẽ, rü chixe nüxü̃ tawogü ta i Tupanaãrü ore. Rü ngẽxguma chixexü̃gu Tupanaãrü oremaã curüxĩnügu, rü Tupanaãrü orearü yexera cugü quixĩxẽẽchaü̃ erü tama aixcüma naga cuxĩnü. 12Tupanaxĩcatama nixĩ ya tüxna naxãcü i norü mugü rü ñu̱xũchi tá tüxna c̱acü rü ngoxi naga ixĩnüẽ i ngẽma norü ore. Rü nümatama nixĩ i nüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i pora na tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ rü e̱xna tüxü̃ nayuexẽẽxü̃. ¿Natürü texé quiĩxü̃ i cumax rü ngẽmaca̱x cunangugüxü̃ na ñuxãcü namaxü̃xü̃ i cumücü? 13¡Choxü̃́ iperüxĩnüẽ i pema na ñapegügüxü̃: “Ñu̱xma rü e̱xna moxü̃ tá náĩ ya ĩãnewa taxĩ, rü wüxi ya taunecü tá ngẽxma tayayaxu, rü tá ngẽ́ma tataxegü na mucü i dĩẽru ngĩxü̃ iyaxuxü̃ca̱x”, ñaperügügü! 14Pema rü tama nüxü̃ pecua̱x na ṯacü tá pexü̃ üpetüxü̃ i moxü̃. ¿Ṯacü nixĩ i perü maxü̃? Perü maxü̃ rü ñoma wüxi i cherena i paxaãchi nüxü̃ idauxü̃ rü ngẽxgumatama ngupetüxü̃rüü̃ tá inayarüxo. 15Rü narümemaẽ nixĩ na ñapegüxü̃: “Ngẽxguma chi nanaxwa̱xegu ya Cori ya Tupana na imaxẽxü̃, rü chi tanaxü i ñaã puracü i nagu rüxĩnüẽxü̃”, ñapegüxü̃. 16Natürü i pema rü pegü picua̱xüü̃güchaü̃. Rü guxü̃ma i ngẽma rü tama name. 17Yíxema nüxü̃ cuáxe na ñuxãcü Tupanape̱xewa meã tamaxü̃xü̃, natürü tama naxǘxe, rü pecadu taxü.


text:
Raron
Raron a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1857 abitant.
El cumün de Raron al se tröva a una altitüden de 638 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ausserberg, Baltschieder, Blatten (Lötschen), Bürchen, Niedergesteln, Unterbäch, Visp, Wiler (Lötschen), Zeneggen.
El pueta Rainer Maria Rilke l'è sutraa in del cimitero de la gesa vegia de Raron.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Pro Helvetia: Cussegl sustegn directur Knüsel
- Venderdi, 30.3.2012, 8:13
Il cussegl da fundaziun da la fundaziun culturala, Pro Helvetia sustegn ses directur Pius Knüsel. Era sch'il gremi sa distanziescha dal pamflet da Knüsel cun il titel "Kulturinfarkt", survegn il directur in attestat positiv per sia lavur sco directur.
Il cudesch "Kulturinfark" ha Pius Knüsel scrit ensemen cun 3 cunauturs tudestgs. Las propostas ch'els fan èn vegnidas discutadas da pliras varts. Tranter auter la pretensiun da far cesuras radicalas tar la promoziun da la cultura en la Germania. (fc/sda)


text:
Nine lives
Nine lives (Nóṿ viti) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 2002 dirèt p'r Andrew Green. 'L è stâ girâ in Inghiltèra cun un budget pìcul.
Sunt
Tim (Patrick Kennedy) al śibìs a òt sò amìg ad pasàr na fiṅ 'd stmana in dla vila ch'al gh'à in Scòsia, par festegiàr i sò vint-i-òṅ an. Dal grup i faṅ part al sò vèć cumpàgn ad cambra di tèmp dl'università Pete (David Nicolle) cun la sò ex muróśa Laura (Amelia Warner), la sò mijór' amìga Emma (Rosie Fellner) cun la sò vècia cumpàgna ad cambra Lucy (Vivienne Harvey), la milurdìna ad New York Jo (Paris Hilton) cun sèg al sò muróś ad Manchester Tom (Lex Shrapnel) e i sò cumpàgn ad college Damien (James Schlesinger) e Andy (Ben Peyton).
Durànt la nòt a vèṅ na timpèsta ad néṿ ch'a i blòca tut lè dèntar. Tom in cal méntar al cata fóra un lìb'r antìg ch'l éra stâ 'd un vèć sgnór dal pòst, ciamâ Murray, òṅ cundanâ a mòrt in dal 1746 durànt l'ultma arvòlta scuséśa. Dòp avér lèt al lìbar, al spìrit ad Murray al salta fóra da 'l paǵni e al ciàpa al cuntròl ad Tom, cun i sò òć ch'i dvéntan négar. Chi lò al và fóra 'd tèsta e, pîṅ 'd arlìa, al và a cupàr prima la Jo in dal lìcit e pò l’Emma ch'l'éra drē a culgàr-as.
Tom al vèṅ pò farmâ da Tim ch'al gh tira na scurtlàda cupànd-al. Ma a cal punt chè, Murray al tōś al cuntròl ad c'l àtar masć e i masamènt i cuntìnuan.


text:
Salisburgh
Salisburgh (Salzburg in tudesch; Såizburg in bavares; Salisburgo in italian; Salzburgo in spagnö e purtughes; Salzbourg in frances; Solnohrad in cech; Soľnohrad in sluvach; Solnograd in sluven) a l'è la capital del stat austriegh del Salisburghes. Al gh'ha una pupulaziun de pressapoch 150.000 abitant. La cità a l'è famusa perchè chì a l'è nassüü el Wolfgang Amadeus Mozart.
A Salisburgh al passa el fiüm Salzach.
La cità la fa part di cità patrimoni de l'ümanità de l'UNESCO: sit interessant a hinn:
- el Palaz Mirabell (Schloss Mirabell)
- la cità vegia (Altstadt)


text:
1988
'Se l'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nelson Mandela el sortiss foeura de la preson per la prima volta del 1964 per di cur medigh.
- 12 de genar: la mafia la coppa el vegg sindigh de Palermo Giuseppe Insalaco.
- 14 de genar: la mafia la coppa el polee Salvatore Mondo.
- 13 de febrar: tacchen i Olimpiad d'inverna a Calgary, in Canada.
- 16 de febrar: el Licio Gelli el vegn estradaa de la Svizzera a l'Italia.
- 26 de febrar:
- Golpe a Panama a opera del general Manuel Noriega.
- In Italia el vegn foeura el scandol di preson doraa.
- 11 de marz: Dimission del Governo Goria, quell de 45 de la storia de la repubbliga italiana.
- 16 de marz: in Iraq, a Halabja, vegnen coppaa 5.000 curd.
- 31 de marz: vegnen catturaa, tra Italia e Statt Unii, 300 personn sospettaa de vess mafios. L'operazion l'è conossuda 'me Pizza connection.
- 13 de april: el vegn formaa el Governo De Mita.
- 20 de april: l'URSS la reconoss la libertà religiosa.
- 8 de magg: François Mitterrand el vegn president de la Francia per la segonda volta.
- 26 de settember: la mafia la coppa el giornalista Mauro Rostagno.
- 9 de november: George Herbert Walker Bush el vegn eleggiuu president di Statt Unii.
- 29 de dicember: la finiss la guerra tra Iran e Iraq.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Attenzione alla puttana santa
Attenzione alla puttana santa (Òcio a la putàna santa) 'l è 'n film dramàtic dal 1971 ad Rainer Werner Fassbinder.
Girâ in sōi 22 dè a Surênt in dal Setémbar dal 1970 in 35 mm e prudót anc da gl'itagliàṅ dla Nova International ad Róma cun dimóndi di cumpunènt d'l Antiteater ad Mònag 'd Bavéra, 'l è al nôn lungumetràǵ dal regìsta tedésc dòp al sò debùt dal 1969. P'r i marcâ ad léngua ingléśa 'l è gnû fóra cun al tìtul ad Beware of a Holy Whore.
Sunt
In 'n albèrg spagnōl in sal mâr al regìsta Jeff (Lou Castel), rivâ lè in elicòtar cun sèg la vècia star Eddie Constantine (Eddie Constantine), un francéś ch'l è bòṅ 'd inténdar sōl la sò léngua, 'l è drē a giràr un film da 'l tìtul Patria e muerte. Ma al ròbi i n vaṅ minga tant bèṅ parchè i atōr i èṅ tut di fóra ad tèsta e pò i bèsi i èṅ finî e a n s sà briśa s'a s pōl tiràr avànti incóra e par quànt.
Jeff al fà al bòṅ e al catìṿ tèmp cun al prudutōr Sascha (Rainer Werner Fassbinder), la sò segretària Babs (Margarethe von Trotta) e i atōr Ricky (Marquard Bohm), Hanna (Hanna Schygulla) e tut chi àtar. Qvist chè i s pàs'n al tèmp, cun na pelìcula ch'la n par finìr mai faghénd dvintàr tut di narvōś, bvénd di bicirèṅ ad Cuba libre in dla hall e miténd-'s insém p'r un mumènt, mia p'r amōr ma sōl pinsànd par lōr.
Al regìsta al s rabìs da spés cun lōr, sigànd fòrt sèg, e al para via anc n'atōra miténd a 'l sò pòst na dóna ch'la tîṅ a drē a i truc, di at'r atōr invéci i s in vànan da par lōr. Quànd pò al film al riva a cumpimènt, Jeff al dascór cun al prutagunìsta Eddie dgénd-ag: «A-j-ò catâ incóra quél ch'a iva pardû: al tèmp».


text:
Sessiun dal cussegl grond a Poschiavo
- Glindesdi, 14.6.2010, 15:53
Il parlament dal Grischun ha fatg ina sessiun ordaifer ils mirs - u ditg auter ina sessiun extra muros. Quella ha gì lieu dals 15 fin ils 18 da zercladur 2009 a Poschiavo. I sa tracta pir da la quarta sessiun che ha lieu ordaifer il bajetg dal cussegl grond e l'emprima insumma che ha lieu en la part taliana dal Grischun. RTR è stà en il Puschlav ed ha rapportà da las fatschentas da la sessiun dal zercladur, dentant er dal program accumpagnant per ils parlamentaris e da la Val Puschlav sezza.


text:
Orell Füssli e Thalia stgaffeschan ina societad communabla
- Gievgia, 7.3.2013, 8:04
Las gruppas da commerzi da cudeschs Orell Füssli e la Thalia mettan ensemen lur fatschentas da cudeschs en Svizra. Orell Füssli ed il concern tudestg Thalia stgaffeschan ina societad communabla a la quala omadus èn participads cun la mesadad.
Sco quai ch'ils 2 concerns han communitgà, veglian ins uschia dumagnar las provocaziuns dal martgà da cudeschs. Davart consequenzas per ils collavuraturs dals 2 concerns n'è vegnì communitgà nagut. A la fusiun sto dentant anc l'uffizi da concurrenza dar ses consentiment. (sda/fc)


text:
Cungjuunt
In la teuría naïve di cungjuunt, ul puunt da partenza a l’è la nuzziú da cungjuunt, descrivüü cuma una collezziú d’ugett cjamaa elemeent u puunt. Plüü precisament, ul creatuur da chesta teuría, ul matemàtich Georg Cantor al definisseva i cungjuunt cuma « una mültitüda ch’a la pöö vess imaginada cuma un tütt »
Remarca : in la teuría assiumàtega di cungjuunt, ul puunt da partenza al è plütòost la nuzziú d’apartenenza, ch’al è alura primitiva, e sa la definiss dunca mia. La nuzziú da cungjuunt la gh'a alura un statut plüü flou. Si in la teuría ZF (Zermelo-Fränkel), a l’è apó una nuzziú primitiva, gja che töcc i ugett primitiif da chesta teuría i pöö vess noma di cungjuunt, par cuntra, in la teuría NGB (Neumann - Gödel - Bernais) par esempi, i ugett primitiif i è da le classe, e i cungjuunt i è definii là cuma le classe par le quale al esiist da le classe i cuntegniint.
Cuntegnüü
Cungjuunt, elemeent e apartenenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un cungjuunt al è désignaa in generaal par una lètera latina majüscula, par esempi ul cungjuunt « E ». Al pöö vess vidüü cuma un tiip da sach virtüaal incumpassaant i söö elemeent, vargot ch’i mudelisa bé i diagraam da Venn.
I elemeent i pöö vess da qual-sa-vöör natüra: nümar, geent, òolt cungjuunt... Par esempi, lündesdí al è un elemeent dal cungjuunt di dí da la semana, e 4 al è un elemeent dal cungjuunt di nümar pari. Cheest darée esempi al mustra che i cungjuunt i pöö vess infinii (i.e. iga un nümar infinii d’elemeent).
Ul raport intra un cungjuunt, nutaa par esempi A, e ü qual-sa-vöör dij söö elemeent, nutaa par esempi x, sa l scriif :
Cheest enunziaa al pöö sa lesí :
- « x al partegn a A »,
- « x al è elemeent da A »,
- « x al è in A »,
- « A al gh'a par elemeent x »,
- u « A al cuntegn x ».
Ul símbul « : », intrudüii par Peano in 1888, al deriva da la lètera greca epsilon, « e ».
Una varianta da cheest símbul la descriif la mia-apartenenza d’un uget a un cungjuunt :
- « z A » al signifía « z al partegn mia a A ».
Igualtaa da düü cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A definissemm l’igualtaa da düü cungjuunt A e B, nutada « A = B », afirmaant che düü cungjuunt i è iguaj cura che i gh’a esatameent i istess elemeent :
indúe «» al designa l'equivalenza lògica (ssi). I düü cungjuunt i è alura idéntich, i.e. tütt vargot ch’al pöö vess dii da ü al pöö vess diis dal òolt (vidé Assioma d'estensiunalitaa). Si a representemm i düü cungjuunt cuma di sach étichetaa ognidü pal sò nom , si i è iguaj, alura al sa trata da fatt da noma ü e istess sach cun dò etichete. In sentüü inveers, i prupietaa d’un cungjuunt i depeent mia da la natüra u da la furma dal sach, noma dal sò cuntegnüü.
Inscí un cungjuunt al è cumpletameent determinaa paj söö elemeent. Al pöö al vess apó par ul dàtum d’una prupietaa caraterística da cheest cungjuunt. Par esempi, ul cungjuunt furmaa paj elemeent 2, 3, e 5 al è iguaal al cungjuunt da töcc i nümar primm inferiuur a 6. A emm inscí dò manere da definí un cungjuunt :
- dá la lista dij söö elemeent (analítica)
- dá una prupietaa caratéristica (sintética).
Scumenzemm pal caas ul plüü sémplis.
Singletú e para mia urdenaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par cada elemeent a, sa l pöö definí un cungjuunt S da che a al è l’ünich elemeent :
L’esistenza da cheest cungjuunt al è garantida par l’ Assioma dal para, La suva ünicitaa par cada a par l’ Assioma d'estensiunalitaa. Al è cjamaa singletú e al è nutaa « { a } » ( lesí « singletú a » ).
Par cada elemeent a e cada elemeent b, sa l pöö definí un cungjuunt P da che a e b i è i ünich elemeent :
indúe al designa ul U lògich inclüsiif. L'esistenza da cheest cungjuunt al è garantida par l' Assioma dal para, La suva ünicitaa par a e b a l’è dada par l’ Assioma d'estensiunalitaa. Al è nutaa « { a, b } » ( lesí « cungjuunt a, b » ).
- si a e b i è iguaj, a cunstatemm che, dapress la definizziú , { a, a } al è mia òolt che ul singletú { a } ;
- si a e b i è distiint, { a, b } al è cjamaa para mia urdenaa u cungjuunt da a e da b.
Par esempi, { 1, 2 } representa ul cungjuunt da che i elemeent i è 1 e 2 (vidé l’artícul : « Para »).
Gh’arem büsögn int un òolt artícul dij düü lem d’igualtaa sigütaant :
SP1 : düü singletú i è iguaj si e noma si i gh'a i istess elemeent :
SP2 : düü para mia urdenaa (ch’i pöö vess di singletú) { a 1 , a 2 } e { b 1 , b 2 } i è iguaj ssi a 1 al è iguaal a b 1 e a 2 a b 2 , u si a 1 al è iguaal a b 2 e a 2 a b 1 :
Definizziú d'un cungjuunt in estensiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nutazziú precedenta intra acolade la pöö vess generalisada. Ul cungjuunt al è alura definii in estensiú. Par esempi, ul cungjuunt di dí da la semana al pöö vess representaa par { lündesdí, mardí, mercurdí, gjöbia, vendredí, sàbet, duménega }. L'esistenza dal cungjuunt inscí definii a l’è garantida paj assiòom da la para e da la reüniú, e la suva ünicitaa, par una lista d’elemeent dada, par chel d’estensiunalitaa.
Nutemm i puunt sigütaant :
- I elemeent d’un cungjuunt i è mia ubligaa a iga un puunt cumü : par esempi, sa l pöö créá ul cungjuunt {1, ul gat da la vesina, la parola « anticustitüzziunaal », Georg Cantor, ul 29 fevrée 2000, la planeta Maars }, malgraa al sémbres mia d’un graant interess pràtegh...
- L’úrden di elemeent al è senza impurtanza; si sa l retöö l’esempi da la fí da la sezziú precedenta, { 1, 2 } = { 2, 1 }.
- La repetizziú d’elemeent intra i acolade la mudífega mia ul cungjuunt :
- sémpar cul istess esempi, { 1, 2, 2 } = { 1, 1, 1, 2 } = { 1, 2 }.
Par definí in estensiú un cungjuunt da che ul « nümar » d’elemeent al è « infinii », sa l pöö scriif vargü elemeent da cheest cungjuunt sigütaa par dij puunt da süspensiú. Par esempi, ul cungjuunt di intreegh naturaj sa l definiss par : = { 0, 1, 2, 3, ...}.
I puunt da suspensiú i pöö apó vess druvaa par scürtá la scritüra da la lista di elemeent da vargü cungjuunt « finii ». Par esempi ul cungjuunt { 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21 } sa l scriif plüü semplismeent { 1, 3, 5, ..., 21 }.
Un abüüs da nutazziú al permet da definí un cungjuunt plazzaant intra acolade la natüra di ugett ch’i ga partegn. Par esempi la nutazziú {mà} al designa ul cungjuunt da töte le mà.
Un esempi límit da chesta nutazziú a l’è « { } », che vargü al dröva par designá ul cungjuunt vöj.
Definizziú d’un cungjuunt in cumprensiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa pöö apó definí un cungjuunt a partí d'un cungjuunt e d'una prupietaa caraterísteghe, i.e. tale che l’apartenenza a la síes equivalenta a la vérificazziú da chesta prupietaa. In nutazziú simbòlica :
Ul cungjuunt al è nutaa ( lesí « ul cungjuunt di da E taj che la cundizziú la síes vera » ).
Par esempi :
- al designa ul cungjuunt di nümar reaj .
- al designa ul cungjuunt di matriiss simétriche.
- al è ul cungjuunt da töcc i intreegh pari
Ul cungjuunt al è alura dii « definii in cumprensiú ». La nutazziú curespundenta a l’è cjamada custrütuur da cungjuunt' íntal cunteest da la programazziú funziunala.
Al è essentiaal da definí a partí d'un cungjuunt pre·esisteent. In efett, noma la definizziú la garantiss mia che l'uget inscí definii al síes un cungjuunt. Un cuntra-esempi céleber al è chel dal « cungjuunt da töcc i cungjuunt ch’i cuntegn mia sí istess» ( vidé ul paràgraf « Paradoss da Russell » in l’artícul « teuría naïve di cungjuunt » ).
Una nutazziú anàluga la esiist íntal schéma d'assiòom da remplazzameent :
- al designa ul cungjuunt da töcc i uget utegnüü metteent i mémbar dal cungjuunt in la fórmüla . Inscí, prulungaant l’esempi precedeent, al è amò ul cungjuunt da töcc i intreegh pari. Cheest darée esempi sa l gjüstífega da fatt par cumprensiú. I "veer" druvameent dal schema da remplazzameent i è assée tèg&midot;nich.


text:
Daù
Daù l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 587 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 158,0 km² e 'na densità de popolasiù de 4 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Spias, Stremp, Saviùr (BS), Masimen, Piluch, Séf (BS), Vila Rendena, Bregucc, Sét (BS), Runcù, Pras, Lardér, Bré (BS), Barsù, Cundì, Castel Cundì e Ciméch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
I se crüziun de chisc temesc
Laûr y economia
Fabriché y abité
Formaziun y lingac
Ert y cultura
Politica, dërt y relaziuns cun l’èster
Aministraziun
Sanité y bëgnester
Inovaziun y inrescida
Informatica y digitalisaziun
Agricoltöra y bosć
Segurëza y proteziun zivila
Familia, sozial y comunité
Statistiches y cumpëdes
Natöra y ambiënt
Turism y mobilité
Zifres sön l’Aministraziun publica
- 8
6 assessurs provinziai y 2 assessuries provinziales
La Junta provinziala é metüda adöm da 6 assessurs provinziai y 2 assessuries provinziales. La Junta provinziala é l’organn esecutif dla Provinzia Autonoma de Balsan y à surantut l’inciaria ai 16 de jenà dl 2014. Ciaredi chilò ales plates web dla Junta provinziala, dl Presidënt dla Provinzia, di assessurs provinziai y dles assessuries provinziales.
- 13
departimënc
L’Aministraziun provinziala é metüda adöm da 13 departimënc. So compit é chël da realisé les dezijiuns politiches y i programs politics fac fora dala junta provinziala. Ciaredi chilò al organigram dl’Aministraziun provinziala.
- 2020
l'ann 2020 é n travert important por le svilup digital tl Südtirol
L'obetif dles diretives por le svilup digital "Südtirol digital 2020" é da anuzé al miú les oportunités dla digitalisaziun ince tl setur publich - por n'aministraziun publica plü dlungia ai zitadins, asvelta y che ciara al dagní.
- 3023
é i dependënc dl’Aministraziun provinziala
De chisc é 1871 ëres y 1152 ëi che laora sides a tëmp plëgn co part time. I colaboradus y les colaboradësses é avisa partis/des sö te 100 profesciuns. Ciaran do sön la verjiun grafica él poscibl da ciafé n valgönes dles profesciuns che vëgn dant le plü sovënz y le numer dles porsones che laora te chëstes profesciuns.


text:
Naster
Al naster 'l è na banda sutìla 'd soquànt materiē diferèint, cùma 'd stòfa, 'd plàstica o 'd cherta, ch'la pōl servìr per lighèr di quêl, fèr dal decorasiòun, o anca p'r un quèlc significhêt simbòlic, c'm'anca per fabrichèr dal cuchèrdi, dal porta-m'dàj, e incòr vgnîr tajê in dagli inavgurasiòun e ai traguêrd ed soquànti impréśi spurtìvi.
I naster ed stòfa
I naster ed stòfa, c'ma 'd cutòun, 'd lèin, 'd polièster o 'd poliamìde, i pólen vgnìr tisû in sìm'a di tlêr ch'i prepèren più pês in dal stès mumèint, cun dal cimóśi ai fiànc p'r ognùn, o piotòst, per qui 'd materiē sintètic, in na pèsa ùnica, ch'l'a gh'arà pò da gnìr tajèda p'r al lùng in tanti bandi sutìli (i naster) cun 'na tètnica a ultra-sòun, ch'la ferma i śbavamèint ed fîl dal polièster e di èter materiē sintètic.
Egli armadûri di naster i pólen èser a tela per quèla piò śèimpia, a canvâs, a dir piò sustgnùda, a gro grèin, a fórma 'd spighê o lisca 'd pès, a rêś o dòpi rêś p'r avér 'l efêt lìs, e vìa descurènd. I naster i càmbien anca in dl'altèsa, vìst ch'a s in càta da quī elt 3 mm, 5 mm, 8 mm, 10 mm, su su infìn ai 66 o anc'ai 100 mm.
I naster tisû i vinen druê in dal decorasiòun 'd pachèt ed preśèint, per blìr di vistî o per sustgnìr e der robustèsa a soquànti cuśdùri, c'm'a quìli dal fònda del brèghi e 'dl arvultamèint in dèinter dla stófa 'd soquànt giachèt o vistî.
El scrìti in sìm'ai naster
I naster, ch'i sìen ed stòfa, ed cherta o 'd plàstica, i pólen purtèr sēg dal scrìti, mesâǵ 'd areclâṁ o 'd avgùri o 'd na quelc ètra sorta: el scrìti in sìm'ai naster i gh'pólen gnìr stampèdi, sia in rotatìva, che in tampografìa, sérigrafìa, termotrasferimèint, impresiòun a chèld, sublimasiòun) o in dal chèś di naster tisû, gnìr calèdi in dal stès mèinter ch' a s è drē a tès'r-i.
Al naster stampê o intarsiê cun già 'l scrìti sēg, strulghèdi in dla giùsta manéra, 'l è la premèsa per cavèr-gh-en fòra, tajènd-el in pcunsèin cìc, el diferèinti etichèti 'd infurmasiòun da cuśìr pò atàc dèinter i gulèt del camìśi o dal màj o di vistî, etichèti ch'i staràn lè a dìr-es al nòm edla fàbrica 'd produsiòun, la tàja 'd vistibilitê, la cumpuśisiòun dal tisû e gli acortèsi p'r i lavàǵ.


text:
Queriêgh
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Queriêgh, o Quariêgh, (Cavriago in italiân) l’é un cmûn ed 9.229 (al 31/12/2004) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz ad 8 km a sîra ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz- Ciân dal Ferovéi Arzâni.
Séndech unurâri ed Queriêgh l’é Vladimir Il'ič Lenin dal 1917 l’ân ed la Rivolusiòun Rósa, e ind la piâsa cun l’ istès nòm a gh’é (chêṣ curiōṣ mó mìa ònich in un paèiṣ ocidentêl) un bóst in só unōr.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Urègin[modifica | mudéfica la surzéia]
Queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l’Archévi Capitolêr ed Pèrma cun la dâta dal 1 dicèmber 996, dōve la cuntèsa Rolenda, fiōla mìa legètima d’ Ugo Re d'Italia la dunêva al castèl e la capèla ed “Covriaco” a un têl ciamê Paulone.
Certamèint, però, Queriêgh al gh’êra préma de stè chêrta bulêda, che bèle la pêrla ed costrusiòn impurtânti cme un castèl. L’é probâbil che la fundasiòun ed Queriêgh cme cèinter abitê a s’arfâga adiritûra a l’època rumâna e a la costrusiòun ed la via Emélia, ânca se per sfortûna an n’é mìa pusébil pruvêr sté fât. Còl ch’ l’ é sicûr l’é che al nòm al deṣvîn dal latèin curvus ager, in relasiòun al teritôri ed culèina in dōve l’é. Dal j êtri spiegasiòun, mēno credèbili, a dîṣen che al nòm al pōl deṣvgnîr dal latèin curviacum, opór da la parôla cuprum in relasiòun al culôr ed la tèra apûnt culôr râm.
Al medioēv[modifica | mudéfica la surzéia]
Paulone Bovini (Bruini secònd êter documèint), in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa Rolenda, al dvèinta al prém fevdatâri ed Queriêgh, e ânca al patriêrca ed la râsa ch ‘la fà da padròuna per quâter sècol. Fîn al 1077, l’ ân dōve l’Imperadōr Enrico IV l’à chinê la tèsta a Canòsa. Queriêgh l’é armêṣ ed proprietê ed Matélda ed Canòsa. Pó, vêrs la fîn ed l’XI sècol i queriaghîn a s’în unî a j arzân ind la lôta cûntra l ‘Impêr, ch’ la finirà, int al 1167, ind la Lêga Lumbêrda.
La cûrta esperiĵnsa dal Cmûn indipendèint ed Rèz, al cumbîna però a un peréiod turmintê per Queriêgh: la só puṣisiòun, preciṣamèint al cunfîn tr’ al Sgnuréi ed Pèrma e Rèz l’é ritgnûda stratègica da tóti dō al pêrti e al fà dal paèiṣ teâter ed cunténov scuntêr armê. Queriêgh al vîn numinê in môd cêr cme pôst ed ‘na grôsa batâlia tra arzân e pramṣân int al 1215. De sté peréiod fân pêrta, môlt probabilmèint, i lavōr che dân al castèl dal mûri pió grôsi.
Tèra ed cunfîn, al paèiṣ al dvèinta pôst preferî da brigânt e criminêl ed tóti dō al sgnurèi. In sté peréiod, l’é probâbil, che nâs al dét popolêr (armêṣ in véta fîn al dé d’incô) : “A Qeuriêgh a piânten i fasō e nâsen i lêder”.
La situasiòun l’ an câmbia mìa gnân quând, a la fîn dal XIII sècol, Queriêgh al pâsa, insèm a Rèz, a j Este ed Frèra, che gvernerân sté tèri, ânca se mìa sèimper, fîn a l’Unitê d’Itâlia. L’època dal discôrdi civîli a Rèz an sèmbra mìa tirêr dèinter Queriêgh: bisògna spetêr al 1458 per vèder al paèiṣ numinê ed nōv inséma a un documèint uficêl. In cl’ ân, sóta al cmând ed Borso d’Este a Queriêgh a vîn fât al Canêl Duchêl, un sistêma per dacvêr che al miliōra l’agricultûra in tót al cuntêd. .
Int al 1465, in fîn, Queriêgh al vîn dunê da Borso d’Este a Teofilo Calcagnini, a ló a’s dêv la publicasiòun di Statût ed Queriêgh,’na racôlta ed lèg ch’ la metîva per scrét soquanti uṣânsi lochêli.
La trêda zò dal castèl e al Rinasimèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Ûno di fât centrêl ed la stôria ed Queriêgh l’é sicûr quând àn trê zò al castèl. Tót al cumîncia int al 1482: Queriêgh l’é incòra ed Teofilo Calcagnini, mó Ercole I d’Este (Dóca ed Frèra, Mòdna e Rèz) l’é andê in guèra cûntra i venesiân jutê da i cûnt Rossi ed Pèrma e da Guido Torello ed Muntchiaróghel. Prôpria al Torello, prufitând ed ‘n’ erōr stratègich d’ Ercole I, al cunquésta e al sâcza Muntèc, pó al và a l’atâch ed Queriêgh. I queriaghîn, stóf dal tâsi êlti mési da j Este, a’s cunsègnen ed sô volontê a Torello, a fân gnîr la râbia a j arzân e a la Sgnuría ed Frèra. .
La sentèinsa dal céch senêt arzân, in dâta 7 dicèmer 1842, l’é ed tót: punîr Queriêgh cun al butêr zò al castèl. A’s trâta, quêṣi ed sucûr, ed ‘n’ûltma sulusiòun bèlo cunsidrêda, dal munmèint che Borso d’Este, gnû préma d’ Ercole I, soquânt ân préma l’îva dét dal paèiṣ: "La bicocheta qui de Cavriaco...sempre ribelle e cagione di molti danni".
Al 14 avrîl 1486 al castèl ed Queriêgh al vîn butê zò a canunêdi, mó j Este an s’fêrmen mìa che. La sèi ed vendèta l’é trôpa e acsé, dé dôp dé, un mjêr ed guastadōr ferarèiṣ a bóten a tèra tóti al cà dal paèiṣ. Al pôchi cà armêṣî in pē al 25 avrîl 1486 a vînen batzêdi “Vèla Nōva”, cun l’intensiòun ed canṣlêr per sèimper al ricôrd di odiê traditōr.
Dal castèl an gh’armâgn mìa un grân ché. Al fusòun al s’é vést, intōrna a la cêṣa ed Sân Terensiân, fîn al XVIII sècol, pó l’é sparî; Al dé d’incô, ed la costrusiòun medievêla a gh’armâgnen sōl dō tór, che dal rèst an sgnòsen mìa a côlp d’ôc, a câṣva ed dimòdi restâver subî ind i sècol. Òna l’é la bibliotêca dal dé d’incô (bèle pôst dal Municèpi), cl’êtra l’é ‘na cà privêda cgnusûda da j abitânt ed Qeuriêgh cme “ Al mulèin”.
Personâg famōṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Queriêgh l’é la sitê in dōve l’é nasûda Orietta Berti. In pió al paèiṣ l’é numinê in pió ed ‘na cansòun a j Offlaga Disco Pax, un gróp muṣichêl més insèm da pôch. In òna dal sō cansòun (Piccola Pietroburgo) j Offlaga a fân un sègn ed riguêrd al la sitê dōve în nasû piturând cun delicatèsa e rumanticîṣem i pôst pió impurtânt (cme piâsa Lenin) e al spîrit di sitadèin. Al stà e l’é ânca nasû a Queriêgh Luca Cantagalli, campiòun ed palavōlo.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Luigi Guidetti, Il castello di Cavriago : la sua storia, i suoi signori, Bizzocchi, Reggio Emilia, 1979.
- Antonio Canovi, Cavriago ad Argenteuil : migrazioni, comunità, memorie, Istoreco e Comune di Cavriago, Reggio Emilia, 1999.
- Remo Davoli, Cavriago : nel primo centenario della fondazione del comune (a cura dell'amm. com.), Tecnostampa, Reggio Emilia, 1960.
- Cavriago : guida informativa, Noana, Reggio Emilia, 199
- Francesco Tarasconi, Primi appunti per una storia della chiesa di S.Terenziano di Cavriago, presso Tip. Bertani & C., Cavriago, 1987.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Pliras firmas internaziunalas pudessan bandunar la Svizra
- Mesemna, 6.3.2013, 19:12
Suenter il gea a l'iniziativa cunter raffaders - planiseschan para pliras firmas internaziunalas da bandunar la Svizra. Ils plans per ir davent sajan gia elavurads, ha il president dad economiesuisse Rudolf Wehrli confermà a la Rundschau da mesemna saira. El sappia persunalmain da scenaris che vegnian examinads. Dumengia passada ha la populaziun svizra approvà l'iniziativa cunter raffaders cun 68% gea. Cun dar dapli cumpetenzas als acziunaris vul l'iniziativa impedir remuneraziuns excessivas. (sda/ec)


text:
Gorizia
Gorizia (inscì anca in Italian; Gurize in Forlan; Guriza in Forlan gorizian; Gorisia in Venet; Gorica in Sloven e Croatt; Görz in Todesch stòrich; Goritia in Latin) l'è ona città italiana che la cunta 35946 abitant e che l'è 'l capploeugh de l'omònima provincia.
La città l'è semper stada al confin tra el mond latin e quell slav e, in la soa component italiana, tra la coltura forlana e quella giuliana.
Gorizia la confina in manera diretta con la Repubblica slovena (comun de Còi, Noeuva Gorizia e San Peder Vertòiba).


text:
Varasdin
Varasdin (Varaždin in croatt; Varasdino in italian; Warasdin in todesch; Varasd in ungheres; Varasdinum in latin) l'è ona città de la Croazia de tramontana.
La se troeuva arent al fiumm Drava, a 81 chilòmetri de Zagabria e arent al confin sloven. L'è 'l capploeugh de la region omònima.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima voeulta che la città l'è stada nominada l'è in del 1181, in d'on document legal el re ungheres Béla III l'ha scritt giò anca de on sitt ciamaa Garestin.
On alter re ungheres, l'Andrea II, el gh'ha daa a la città el titol de borgh in del 1209: ben prest la città l'è vegnuda el centro economigh e militar de la Croazia del nord, anca per podèss difend di invasion di Turch, in del Renassiment.
Chichinscì gh'è rivaa i Cavalier Ospedalee (Ivanovci in croatt), che gh'hann faa sù on monastee e ona gesa. Ai temp de la reforma cattoliga la città l'è stada impienida de ges barocch e de scoeul de Gesuita.
In del 1756, Varasdin l'è stada nominada capital de la Croazia (al temp ona region del Regn Ungheres), ma vint ann dopo on incendi l'ha trada giò quasi del tutt; la capital donca l'è stada spostada a Zagabria, indove l'è anca al dì d'incoeu. A bon cunt, in del XIX secol Varasdin l'ha conossuu on alter moment de splendor.
Ai temp de la Guerra de Indipendenza Croata (1991) Varasdin l'ha patii proppi pocch.


text:
Punt de l'Oli
Punt de l'Oli (nòm uficiàl en italià: Ponte dell'Olio; en emilià: Al Pont da l'Oli) l'è 'n cümü de l'Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 874 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,0 km² e 'na densità de 111 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bettola, Gropparello, San Giorgio Piacentino e Vigolzone.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Punt de l'Oli l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Burundi
El Burundi a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Ruanda, a la Repüblica Demucratica del Congo e a la Tanzania.
La capital a l'è Bujumbura.
Al gh'ha una süperfiss de 27.830 km² e una pupulaziun de pressapoch 7.600.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Burundi a l'è staa un pussediment de la Germania del 1895 al 1919 e del Belgi (insema cunt el Ruanda, cunt el nom de Ruanda-Urundi) fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
I dò etnij principaj del paes, i Hutu e i Tutsi, hann semper cumbatüü. In del 1972 al gh'ha staa un genucidi grand, cun püssee de 500.000 mort intra i Hutu.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Burundi (nom ufizial: Repyblika y'u Burundi / République du Burundi) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Pierre Nkurunziza (del 2005).


text:
Troistorrents
Troistorrents a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 37.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4249 abitant.
El cumün de Troistorrents al se tröva a una altitüden de 765 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châtel (FR-74), Collombey-Muraz, Monthey, Val-d'Illiez, Vérossaz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Franzés) Official page
- (Franzés) None official site of Troistorrents and Morgins


text:
Schlarigna: Aua per la plazza da ballape
- Venderdi, 13.4.2012, 11:08
La fin da quest mais duess il suveran da Schlarigna decider sur d'in credit da 2,4 milliuns francs per lingias d'aua e da forza electrica da la vischnanca fin tar la plazza da ballape San Gian. Quai è ina surpraisa. La plazza è durant blers onns stada dispitaivla ed ins ha tschertgà areals alternativs per spustar quella.
Il motiv è stà che la plazza è en ina cuntrada da protecziun d'impurtanza naziunala. Per mancanza d'alternativas han ins decis uss da mantegnair il lieu, ma d'agir cun premura per natira e cuntrada. Quai tut sut ina controlla critica da las organisaziuns per protecziun da la cuntrada. (gc/ht/rtr)


text:
Ückermünder Str. 15, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Lottumstraße 25, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Rykestrasse 44, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Oderberger Strasse 23, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Chodowieckistraße 17A, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Danziger Straße 26, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Immanuelkirchstr. 26, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Naugarder Straße 14, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Bornholmer Str. 85, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Prenzlauer Allee 195A, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Pappelallee 26, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Ella-Kay-Str. 22c, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Winsstraße 7, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Paul-Robeson-Str. 24, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Hufelandstrasse 28, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Cantianstraße 2, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
Torstrasse 41, Prenzlauer Berg (Prenzlauer Berg), Berlin
bersea01 - 617364


text:
Franch (pòpol)
I Franchi (latì: Franci o gens Francorum) i è stacc giü dei tacc pòpoi germànich ucidentài che 'ndèl öltem perìodo del Impéro Romàno i éra stacc facc nì dét endèl impéro come foederàcc e i g'ha mitìt en pé 'n régn stàbil, endèna zòna che ciàpa dét 'na bùna part de la Francia e de la Germania del dé d'encö. I éra uriginàre de le spónde nord e est del fiöm Reno
El régn dei Franchi l'è sta spartìt sö e ripartìt divèrse ólte, perchè lur i spartìa sö i sò posedimèncc 'ntra i sò fiöi e, dàto che i gh'ìa mìa 'l concèt de res publica, i vidìa 'l régn come 'na fùrma slargàda de proprietà privàda. Chèsta üzànsa la spiéga alméno 'n part el perchè l'è isé difìcil descrìer de precìs le dàte, i cunfì fìzich dei régn dei Franchi e chi che goernàa le sò pursiù. La diminusiù de l'alfabetizasiù sóta i regn barbàrich la fà nàser a 'n óter probléma: i póch docümèncc scriìcc. El crìtich de art austrìaco Julius von Schlosser el pensàa però che i Franchi i födès «...el pòpol de urìgin germànica piö dotàt de 'nteligènsa...»[1].
Che g'ha goernàt el stat dei Franchi i è stàde dò dinastìe, i Merovingi e i Carolingi.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Julius von Schlosser, L'arte nel medioevo, Türì, Einaudi Editur, 1961 e 1989 (tit. uriginàl: Die Kunst des Mittelalters tradüsiù en italià de Carlo Sgorlon), p. 32, ISBN 88-06-11540-5


text:
Pruvincia de Bèrghem
- Süperfiss: 2.723 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2010): 1.098.740 ab.
- Densitaa: 404 ab./km²
- Nümer de cumün: 244
- Capitaal (pup. 2010): Bèrghem (120.694 ab.)
La Provincia de Bergom (Pruìnsa de Bèrghem in Bergamasch) l'è mettuda in del center de la Lombardia; la confina cont i provinz de Lecch, de Monscia e Brianza e de Milan a òvest, con quèlla de Sondri a nòrd, quella de Brèssa a est e quella de Cremona a sud.
El sò territòri l'è spartii fra la montagna, la colina e la pianura.
La part de montagna l'è la pussee granda (pussee del 60% del total) e l'è occupada di Alp Oròbi, tajaa da tré gròss valad profond: la Val Brembana, la Val Seriana e la Val Cavalina, con tutt i sò valètt lateraj (Val Talegg, Val Brembila, Val Serina, Val de Scalf).
Tra la pianura e la montagna gh'è ona zenta de ronch, cont i Coll de Bergom e el Parch di Coll de Bergom, la Val Calepi e la Val San Martin; tutta la part meridional l'è inveci pianura, de origin alluvional e compresa trai fiumm Ada e Òli. Tutta la part bassa la gh'ha on ambient oramai antropizzaa, anca se in d'on quaj sitt gh'è ammò dii paesagg minga tròpp ruinaa; a bon cunt, la densitaa l'è minor de quella de la provinza de Monscia ò Milan.
L'ambient de la montagna l'è inveci puttòst ben tegnuu: se regòrden a quèll propòset chì tutt i zòn protett (bell grand a l'è el Parch di Oròbi Bergamasch, al confin settentrional).
L'economia de la provincia l'è dominada de l'industria, fada per el gròss (comè in del rest de la Lombardia) de aziendi medi e piscinitt; i settor pussee in forma a hinn el tessil, la mecaniga, la siderurgìa (se regòrda la Dalmen).
L'agricoltura l'è oramai marginal, anca se in pianura l'è eficent e la consent di produzion elevaa; in montagna l'è inveci trascurabil, vist el fenòmen de l'abbandon de part de la popolazion.
Ona risorsa di montagn a l'è el turismo.
In de la Provincia de Bergom gh'è vun di pussee important aeropòrt in Itàlia: quell de Ori (in bergamasch Öre), che l'è diventaa el 4° in Itàlia per i persònn e adiritura ul 3° per i merci.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tutt el rest de la Lombardia, anca in de la Bergamasca la lengua ofizzial l'è l'italian.
In ogni cas, l'è ancamò putost conservaa el lombard, in de la soa variant oriental. El bergamasch l'è vun di dialett pussee important del lombard, e l'è parlaa pu o manch in tutta la region, cont ona quai variazzion: i dialett de la Bassa (soratutt quella ocidental: Casiraa, Trevij, Pontiroeu...) e di vai (per esempi la Val Gandin) poeuden avèggh di caratter divergent respett a quell de la città. In ogni cas, el bergamasch l'è putost omogeni in di sò caratter fondamentai.
Collegament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Pruvincia de Comm
- Süperfiss: 1.288 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 537.500 ab.
- Densitaa: 417 ab./km²
- Nümer de cumün: 162
- Capitaal (pup. 2001): Còmm (78.680 ab.)
La pruvincia de Comm la cunfina a sud cun la pruvincia de Milan, a Est cun la pruvincia de Lecch e de Sundri, a Nord cunt el cantun Grisun, a ovest cun el cantun Tisén. La pruvincia de Comm l'è prevalentemeent muntana e culinaar, la pianüra ghè dumaa al cunfìn cun la pruvincia de Milan.
Quela de Comm l'è la prima pruvincia lumbarda ad avegh pü una aministrazziun pulitica. La giünta del Leunard Carioni, de la Lega Nord, l'è difati decadüda el 31 de maggdal 2012.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, che l'è un poo dree a descumparì. El lumbard parlaa in del Cumasch l'è de tipu ucidental, pütost vesin al mudel milanes, suratüt a Com e in de la pianüra. Carateristegh dialetai "cumasch" se tröven anca in del Mendrisiot. El cunfin in tra dialet cumasch e varesot l'è minga inscì precis cume se pudaria cred: in sustanza se trata in tücc dü i cas de dialet de tipu "milanes" de l'area norducidental. I dialet parlaa in sü la riva del Lagh presenten vari particularità e carater uriginai, anca se partegnen semper al ram ucidental del lumbard: un esempi ciar l'è 'l dialet de la Val Alban, tant 'me in del paes de Germasen (fraziun de Gravedona). In de la zona püssee olta del lagh, cumpagn de Soregh, el dialet el ciapa di culur lumbard alpin, anca se l'è dree a "milanesizàss" semper püssee.
Un olter dialet particular l'è quel de Türaa, che 'l se vesina al mudel büstoch-legnanes.


text:
Dongh
Dongh (nom ufizial in italian: Dongo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 450 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 7,5 km² e 'na densità de 460 ab./km².
El paes el se troeuva in su la còsta nòrd-òvest del Lagh de Còmm, a la fin del torrent Alban e al confin de la Provincia de Lecch (comun de Còlich).
Dongh l'è famosa perchè l'è staa chì che l'è staa ciappaa, el 27 april del 1945, el Benito Mussolini (insema a la soa morosa Claretta Petacci e alter gerarca fascista), menter l'era dree a scappà de Milan vers la Svizzera. El Mussolini l'è staa coppaa el dì dòpo a Giulin.
Dongh l'è gemellada cont el comun frances de Arromanches-les-Bains.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Dongh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Saanen
Saanen a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 120.06 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6955 abitant.
El cumün de Saanen al se tröva a una altitüden de 1014 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boltigen, Charmey (FR), Château-d'Œx (VD), Gsteig bei Gstaad, Jaun (FR), Lauenen, Lenk im Simmental, Rougemont (VD), St. Stephan, Zweisimmen.
Del cumün de Saanen fa part anca l'abitaa de Gstaad che l'è un sit cunt pressapoch 2500 abitant famus per el turism invernal, frequentaa di persunacc famus e di member de l'aristucrazia eurupea.
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Town Twinnings and international relations (from the official city website. Accessed 2008-08-11.)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- John F. Kennedy International School website
- Media relaa a Saanen al Wikimedia Commons


text:
Silene
Silene l'è 'l nòm de 'n zèner de piànte de la famìa de le Caryophyllaceae. I è piànte 'mparentàde con chèle del zèner Lychnis.
Etimulugìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm del zèner l'è de sigür en relasiù co la figüra de Sileno, pàder adutìf e edücadùr de Dioniso, sèmper figüràt co la pànsa 'nfiàda che la fà nì 'n mènt el càles de divèrse spéci, per ezèmpe S. vulgaris o S. conica.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le piànte del zèner Silene le g'ha fòie opòste. De sòlet i è laceolàde ma 'ndèna quach spéce pò a lineàre o spatolàde.
I fiùr i è ermafrudìcc o polìgami (sö 'l stès ezemplar se troa fiùr apéna mascc o apéna fèmina), eteroclamidàcc (pereànse co càles e coròla bèi destacàcc), pentàmer (càles e coròla furmàcc de 5 elemèncc). I fiur del zèner Silene de sòlet i è bianch, zaldulì, ròza o rós.
El càles l'è l'elemènt piö caraterìstich de chèsta spéce; l'è a fùrma de tübizì (gamosèpalo), de spès l'è sgiónf, con divèrse nervadüre sö la longhèsa (de 10 'nfìna a de piö de 50) e dentàt a l’àpice.
Divèrse spéci le pöl vìga fiur unisesuài (en particolàr, S. dioica e S. latifolia). En chèsti càzi el càles dei fiùr fèmina de spès i è piö sgionf che chèl dei fiùr mascc. El fröt l'è 'na cápsula a 5 compartimèncc.
La Silene dioica, la Silene vulgaris e la Silene latifolia i è piànte che se èt facilmèt en töta Europa.
Galerìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Evolution of Sex Chromosomes: The Case of the White Campion. PLoS Biol 3(1): e28.
- ADDENDA


text: 1Pa Chaueneẽ, Pa Gayu i Aixcüma Cuxü̃ Changechaü̃xẽx, rü cuxca̱x chanaxümatü i choma i Cuáü̃ i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacü na chiĩxü̃. 2Pa Chaueneẽx, Tupanana chaca na meã cuxna nadauxü̃ca̱x i curü maxü̃wa rü cuxunewa, ngẽma curü õwa cuxna na nadauxü̃rüü̃. 3Rü poraãcü chataãẽ ga yexguma núma naxĩxgu ga ñuxre ga taeneẽgü, rü chomaã nüxü̃ yaxugügu ga cuchiga na ñuxãcü meã cuyaxõxü̃ i Tupanaãrü ore i aixcüma ixĩxü̃, rü guxü̃guma meã naga na cuxĩnüxü̃. 4Rü guxü̃guma chataãẽxü̃chi i ngẽxguma nüxü̃ chaxĩnügu na ñuxãcü Tupanaãrü ore nüxü̃ ixuxü̃ãcüma meã namaxẽxü̃ i chauxacügü. Rü aixcüma nataxuma i to i taãẽ i ngẽmaãrü yexera ixĩxü̃. 5Pa Chaueneẽ i Cuxü̃ Changechaü̃xẽx, mexü̃ cuxü erü nüxü̃ curüngü̃xẽẽ i ngẽma togü i taeneẽgü i toxnamana ne ĩxü̃ i cuxü̃tawa ngugüxü̃. 6Rü nümagü rü nuã nangugü, rü torü ngutaque̱xepataü̃wa nüxü̃ nixugüe na ñuxãcü nüxü̃ cungechaü̃xü̃ rü namaã cumecümaxü̃. Rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ curüngü̃xẽẽ i ngẽma taeneẽgü i ngẽxguma wena cuxü̃tawa nangugügu. Rü ngẽxguma cuxna íyaxĩxgu rü ¡nüxna naxã i ṯacü i nüxü̃́ taxuxü̃ i norü namawaü̃! Erü Tupanaãrü me nixĩ na ngẽmaãcü nüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃ i norü orearü uruü̃gü. 7Rü nümagü, rü Ngechuchu ya Cristuarü puracü nixĩ i naxügüxü̃, rü ngẽmaca̱x norü oremaã nanaxĩãne. Natürü tama nanayauxgü i ngẽma tama yaxõgüxü̃ãrü ngü̃xẽẽ, rü ngẽmaca̱x name nixĩ i yixema na nüxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃ na ngẽmaãcü yixema rü ta wüxigu namaã naxügüxü̃ca̱x i Tupanaãrü puracü. 9Choma rü marü chanaxümatü i wüxi i popera naxca̱x i ngẽma tupaucatanüxü̃gü i curü ĩãnewa ngẽxmagüxü̃. Natürü nüma i Diótepe rü tama naga naxĩnüchaü̃ i ngẽma nüxü̃ tixuxü̃, erü nanaxwa̱xe na nümatama namuãxü̃ i ngẽma tupaucatanüxü̃. 10Rü ngẽxguma ngẽ́ma chaxũxgu rü tá nüxü̃ chaxoregü erü tochiga i chixexü̃maã inayarüdexanexü̃. Rü woo tomaã na ngexü̃ nawagüxü̃, rü naẽ́tüwa to i chixexü̃ naxü, erü tama nanayauxchaü̃ i ngẽma taeneẽgü i ngẽ́ma ngugüxü̃. Rü nanachu̱xu na texé nayaxuxü̃ i ngẽma taeneẽgü. Rü yíxema nayauxchaü̃xẽ, rü ngutaque̱xepataü̃wa tüxü̃ ínawoxü̃. 11Pa Chaueneẽ i Cuxü̃ Changechaü̃xẽx, ¡Tãxṹ i nüxü̃ cuyadauxü̃xü̃ i ngẽma togü i chixexü̃ ügüxü̃! Natürü name nixĩ i nüxü̃ cuyadauxü̃ i ngẽma mexü̃ ügüxü̃. Erü yíxema guxü̃guma mexü̃ ǘxe rü Tupanaxãcü tixĩ. Natürü yíxema chixexü̃ üechaxe rü tama Tupanaxü̃ tacua̱x. 12Guxü̃ma i duü̃xü̃gü nüxü̃ ixuxgu i Demétriu rü wüxi ya mecü nixĩ. Rü toma rü ta nüxü̃ tacua̱x na meã naga naxĩnüxü̃ i Tupanaãrü ore i aixcüma ixĩxü̃. Rü ngẽmaca̱x toma rü ta nüxü̃ tixu na aixcüma mecü yiĩxü̃. Rü cuma nüxü̃ cucua̱x na aixcüma na yiĩxü̃ i ngẽma nüxü̃ tixuxü̃. 13Choma choxü̃́ nangẽxmachire̱x i muxü̃ma i chorü ore i cumaã nüxü̃ chixuxchaü̃xü̃, natürü tama ñaã poperagu cuxca̱x chanaxümatüchaü̃. 14Erü choma rü paxa ngẽ́ma chaxũxchaü̃, rü ngẽxguma rü meã tá yigümaã tidexagü. 15¡Meã cuxü̃ naxüpetü rü tãxṹ i cuxoegaãẽxü̃! Tamücügü i númacü̱̃ã̱x rü moxẽ cuxca̱x ngẽ́ma namugü. Rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ curümoxẽ i wüxichigü i tamücügü i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃. Rü ngẽxĩcatama nixĩ i chorü ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃.


text:
Frōda
La frōda (fodera in itagliàn) l'è 'n arvestimèint ed stófa, più o meno sustgnùda, ch'al quacia soquànti tapisrìi, c'm'al stramâs e i cusèin, al divàṅ e 'l pultròuni, o anca la rivestìs al dedàinter ed soquànt vistî, c'ma la s pól catèr a 'l intèren ed serti brèghi, 'd serti vésti e in dal giachi, per dèr-egh più 'd elegànsa e cuacèr méj el cuśdûri che 'ltrimèinti i se v'drèven in dl arvérs.
El frōdi di vistî
El frōdi i vinen cuśìdi a 'l arvèrsa 'd soquànt vistî, sia per fèr-i bliśghèr méj atâc a 'l corp e sia per tgnìr-egh più 'd cheld. I pólen ès'r ed séda, cupri, polièster, poliamìda, viscóśa, lana, e cutòun felpê.
Dedàint'r a soquànt vistî a s cata anc dal frōdi ch'i gh'àpien da tgnìr dimòndi cheld, c'ma in di capôt e giubôt per 'l invèren, p'r i paéś dal Nord, e alóra el frōdi i s'ràn ed pēl, ed pelìsa, finta e vera. El frōdi i s caten anch in dal dedànter ed soquànt stivàj, 'd scherpi 'd lùs, ed borsi per sgnóra, ed valìśi e via descurènd.
El frōdi dal tapisrìi
El frōdi di stramâs e di divàṅ egl'în sovertùt fati ind un tisû sustgnû, méj s'l è 'd cutòun, ad armadùra uvrèda, e i gh'pólen èser cuśìdi adós o ès'r-egh sulèdi atâc cun dal sernéri, di ptòun, e anc dal velcher.
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Frōda
- (IT) La vóś in sìm'a 'l it.Wikisiunàri


text:
Süèll
Süèll (Talian: Suello) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 1 727 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,6 km² e ona densità de 664 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Anònn, San Fermu e Ciüaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Süèll l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Villeret (BE)
Villeret a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.22 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 887 abitant.
El cumün de Villeret al se tröva a una altitüden de 740 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Saint-Imier, Nods, Cormoret, Les Breuleux, Muriaux, Villiers.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Leàt (fóns)
I leàcc i è 'n ensèma de fóns, furmàcc de apéna 'n tìpo de cèlula eucariòta, che 'l pöl vìga 'na fùrma elìtica o ovàl o sférica. Gh'è stat catalogàt de piö de mìla spéci de leàcc.
Ergöne (compàgn del Saccharomyces cerevisiae) se le dopèra de töcc i dé per fa leà 'l pà e fà fermentà la bìra e 'l vì. I piö tacc 'ntra i leàcc i aparté al ensèma dei Ascomiceti.
Üzo en birificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la fermentasiù de la bira se dopèra divèrsi tìpi de leàt a segónda del tìpo de bìra che se öl otègner. I tìpi piö dopràcc i è:
- Saccharomyces cerevisiae (àlta fermentasiù, bìre de tìpo ale;
- Saccharomyces uvarum (bàsa fermentasiù);
- Saccharomyces carlsbergensis (bàsa fermentasiù, bìre de tìpo lager);
- Torulaspora delbrueckii (àlta fermentasiù, bire tìpo Weizen todèsche);
- Brettanomyces bruxellensis (fermentasiù spontànea ~ bìre tipo lambic bèlghe);
- Brettanomyces lambicus (fermentasiù spontànea ~ bìre tipo lambic bèlghe).


text: 1Nuxcüma ga Tupana rü muẽ̱xpü̱xcüna rü nagúxü̃raü̃xü̃ãcüma norü orearü uruü̃güwa tórü o̱xigümaã nidexa, rü namaã nüxü̃ nixu ga ṯacü nüxü̃́ na nanaxwa̱xexü̃. 2Natürü i ñomaü̃cüü ya Tupana rü Nanewatama nixĩ i tamaã yadexaxü̃ rü tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ na ñuxãcü tüxü̃ nangü̃xẽẽchaü̃xü̃. Rü gumaxü̃ nixĩ ga namuxü̃ na naxüãxü̃ca̱x ga ñoma ga naãne rü daxũguxü̃ ga naãne rü üa̱xcü rü tauemacü rü woramacurigü rü ẽxtagü. Rü ñu̱xũchi guma Nanena nanana ga guxü̃ma ga yema na noxrü yiĩxü̃ca̱x. 3Rü Nanewa nixĩ i nüxü̃ idauxü̃ na ñuxãcü namexẽchixü̃ i nüma ya Tupana. Rü nüma ya Nane rü Nanatü ya Tupanarüü̃tama nixĩ. Rü ñu̱xma na guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ ya Nane, rü guxü̃maãma inacua̱x rü norü ore i poraxü̃maã nanamu i guxü̃ma na nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma na yiĩxü̃ca̱x. Rü nüma ya Nane nixĩ ga taxca̱x nayuxü̃ na nüxü̃ rüxoexü̃ca̱x ga tórü pecadugü. Rü yemawena rü Nanatüxü̃tawa naxũ i daxũguxü̃ i naãnewa. Rü yéma Nanatüarü tügünecüwawa nayarüto erü guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü nixĩ i ñu̱xmax. 4Rü ñu̱xma i nüma ya Nane rü guxü̃ma i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xãrü yexera nixĩ rü naẽ́tüwa nangẽxma yerü yemaãcü nanaxuegu ga Nanatü. 5Rü ngẽmaãcü nixĩ i ñu̱xma yerü ga Tupana rü taguma wüxi ga norü orearü ngeruü̃xü̃ ñanagürü: “Cuma nixĩ i Chaune. Rü ñu̱xma chanango̱xẽẽ na aixcüma Chaune quiĩxü̃”, ñanagürü. Rü taguma wüxi ga norü orearü ngeruü̃chiga ñanagürü: “Choma nixĩ i Nanatü chiĩxü̃ rü nüma rü Chaune nixĩ”, ñanagürü. 6Natürü yexguma ñoma ga naãnewa namuãgu ga Nane ya guxü̃ẽ́tüwa ngẽxmacü, rü ñanagürü ga Tupana: “Chanaxwa̱xe i guxü̃ma i chorü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x rü nüxü̃ nicua̱xüü̃gü ya Chaune”, ñanagürü. 7Rü yexguma norü orearü ngeruü̃gü ga daxũcü̱̃ã̱xchiga yadeaxgu ga Tupana, rü ñanagürü: “Choma chanaxwa̱xexü̃ãcüma chanamu i ngẽma chorü orearü ngeruü̃gü i chorü ngü̃xẽẽruü̃gü ixĩgüxü̃. Rü ngẽxguma chanaxwa̱xegu rü ñoma buanecü rü ñoma üxüemarüü̃ chayaxĩgüxẽẽ, rü chanaporaexẽẽ na naxügüãxü̃ca̱x i chorü ngúchaü̃”, ñanagürü. 8Natürü yexguma Nanechiga yadeaxgu ga Tupana rü ñanagürü: “Cuma rü chauxrüü̃ Tupana quixĩ. Rü guxü̃gutáma ãẽ̱xgacü quixĩ. Rü aixcüma meã guxü̃maã icucua̱x erü aixcümacü quixĩ. 9Rü nüxü̃ cungechaü̃ i guxü̃ma i ngẽma nacüma i mexü̃ natürü naxchi cuxai i guxü̃ma i ngẽma nacüma i chixexü̃. Rü ngẽmaca̱x i choma na Cunatü ya Tupana chiĩxü̃ rü guxãẽ́tüwa cuxü̃ changẽxmaxẽẽ rü guxããrü yexera cuxü̃ chataãẽxẽẽ”, ñanagürü. 10Rü yexgumarüü̃ ta Nanexü̃ ñanagürü ga Tupana: “Cuma rü guxü̃ãrü Cori quixĩ. Rü noxriarü ügügumama ga yexguma natau̱xgutama ga ñoma ga naãne, rü cuma nixĩ ga cunaxüxü̃. Rü cumatama nixĩ ga cunaxüxü̃ ga üa̱xcü rü tauemacü rü guxü̃ma ga ẽxtagü. 11Rü guxü̃ma i ngẽma rü tá nagu̱x, natürü i cuma rü guxü̃gutáma cungẽxmaẽcha. Rü guxü̃ma i ngẽma rü ñoma naxchirurüü̃ tá nangaue. 12Rü ñoma wüxi i naxchiru i ṉg̱auxü̃ i ngẽ́ma ita̱xmarexü̃rüü̃ tá ícunawogü i ñoma i naãne rü guxü̃ma i daxũwa nüxü̃ idauxü̃. Rü to i ngexwacaxü̃xü̃maã tá cunaxüchicüü, ñoma wüxi i naxchiru i ṉg̱auxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃maã ixüchicüüxü̃rüü̃. Natürü i cuma rü tá cunaxa̱i̱xrügumaraxü̃ẽcha rü tagutáma cuyu”, ñanagürü ga Tupana. 13Rü Tupana rü ñanagürü nüxü̃: “¡Nuã chauxü̃tawa rüto ñu̱xmatáta nüxü̃ cuxü̃ charüporamaẽxẽẽ i guxü̃ma i curü uwanügü!” ñanagürü. Natürü ga Tupana rü taguma yema ñanagürü nüxü̃ ga ngẽxü̃rüüxü̃ ga norü orearü ngeruü̃gü ga daxũcü̱̃ã̱x. 14Rü guxü̃ma i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x rü naãẽgü i Tupanaãxü̃́ puracüexü̃ nixĩgü. Rü nüma ya Tupana rü núma nanamugü na nüxü̃ yanangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupana naxwa̱xexü̃ na nayauxgüãxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃.


text:
Umbria
L'Umbria l'è 'na regiù de l'Italia centràla abitàda da piö o méno 900.000 abitàncc. L'è sitüàda 'ndèl cör de la penìzola italiàna. Condèna superfìce de 8.456 km² (6.334 la pruvincia de Perugia e 2.122 chèla de Terni) l'è giöna de le piö picinìne 'ntra le regiù italiàne. L'è l'ünica a mìa ìga cunfì estèrni, de tèra o de mar. E l'è apò a l'ünica regiù de l'itàlia peninsulàra a mìa éser bagnàda del mar.
L'Umbria la cunfìna a est e nord-est co le Marche, a ovest e nord-ovest co la Toscana e a sud e sud-ovest col Làsio. El capolöch de l'Umbria l'è Perugia.


text:
Grischun: 560 milliuns francs per Viafier retica
- Sonda, 3.3.2012, 10:00
Radund 560 milliuns francs survegn la Viafier retica ils proxims trais onns da la confederaziun. Quai ha decidì il cussegl federal.
Tenor il pledader da la Viafier Retica, Simon Rageth, saja quai en il rom dals ultims onns. Duvrads vegnan quels raps per divers projects: per exempel per il nov tunnel da l'Alvra u il tunnel a Giarsun en l'Engiadina. En tut duain la viafier federala e las viafiers privatas survegnir 9,5 milliardas francs ils onns 2013 fin 2016. (gc/rtr)


text:
Le foto di Gioia
Le foto di Gioia (Al fòto dla Giòja) 'l è 'n film ad scarésa dal 1987 ad Laberto Bava ricitâ da dū di sex symbol di an Utànta cuma la Serena Grandi e la Sabrina Salerno.
Sunt
La Gioia (Serena Grandi), na védva cun un pasâ da mudèla, la pòrta avànti cun sucès la rivìsta spurcacióna p'r i óm „Pussycat“ cun 'l ajùt dla sò amìga Evelyn (Daria Nicolodi). Al vénditi i èṅ dimóndi élti e la lèśbica Flora (Capucine), ch'la gh fà cuncurénsa, la s rōd al fégat. Da spés Gioia la ciàma a cà sua dal mudèli par far di servìsi futugràfic malnét ma la gh'à un vśèṅ śóvan dimóndi curióś e paraliśâ dòp 'n incidènt, Mark (Karl Zinny), ardùt a vìvar in sna scrana a rudèli, ch'al la tîṅ 'd òć ad nascòst cun un canuciàl.
Na sira la Kim (Katrine Michelsen), na mudèla dla rivìsta, la vèṅ insfilsàda da 'n furcàr e pò purtàda via in un studi in dua 'l sasèṅ al gh fà dal fòto cun da drē un pòster gigànt dla Gioia. Al dè dòp chi lē la cata in dla sò pòsta na létra cun dèntar cal fòto lè. 'L è un brut cólp par la rivìsta ma un servìsi cun la Sabrina (Sabrina Salerno) cavàda śò in cupertìna la cùcia incóra in élt al vénditi. Al fradèl ad Gioia, Tony (Vanni Corbellini), al gh la cava a purtàr-'s a lèt ma a n è briśa bòṅ ad gusàr-'s-la parchè imputènt. A và pèś però a la Sabrina ch'la vèṅ saràda dènt'r a la sò cà cun dal parfùm adòs e lasàda murìr sóta i cólp di bśi dal vrèspi mulàdi lè da 'l manìac.
Quànd la Gioia la ricév al fòto dal sò cadàvar la và fóra ad tèsta, la pénsa ad véndar la rivìsta e la s buta sót i bras dal sò vèć amànt Alex (George Eastman), turnâ in sità da pôc tèmp.
La pulisìa, cun 'l ispetōr Corsi (Lino Salemme), la n sà minga catàr al culpévul, dand anc la cólpa a 'l pòvar fnòć Roberto (David Brandon), culéga ad Gioia, che, par scapàr via da lōr, al finìs sóta na màchina pardénd acsè la vita.
Invéci al sasèṅ 'l è decìś a srar i cònt cun la Gioia, andànd in dla sò vila, e lè al masa l’Evelyn.


text:
Brina
La brina o prina, provina l'è on residov de giazz granulos e de aspett cristallin a forma de scaj o agh che 'l se forma per el brinament del vapor de l'aqua in de l'atmosfera.
Cuntegnüü
Formazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La brina de inragiament l'è la pussee comuna in Lombardia e la se forma soratutt in su superfis che tenden a desperd el calor: la troeuvom soratutt duranta i nocc d'inverna, cont el ciel seren e senza vent, condizion che favorissen la despersion del calor. La se forma per el brinament del vapor aqui in su 'na superfis freggia (el soeul, i ogett, i tecc): donca bisogna che 'l pont de rosada el sia pussee alt de la temperadura superficial, ma pussee bass a 0°C.
Gh'è anca on'altra brina, ciamada brina de avenzion, e che l'è minga tant frequenta in Italia. La se forma cont i vent fregg, che fann nass di cristai de brina proppi fin anca sui superfis rialzaa in direzion oposta al vent, compagn di borr o i lampion, ma con di nivei de umidità de l'aria bei alt.
Tutt dò i varietà de brina poeuden parè compagn de la calabrosa: ma la calabrosa però la se forma cont el gelàss di gottinn denter a la scighera, quand che la temperadura l'è sotta ai 0°C.
La brina l'è diferenta de la rosada che, in d'on moment che 'l vegn dopo la soa formazion, la gela e la forma di strutur de giazz a boll piscininn che se ciamen rosada bianca.
La brina la pò formàss anca de soravia a altra brina, giazz o nev, e la vegn ciamada brina de superfis. Quell lavorà chì el suced minga domà in natura, ma anca in di frigorifer e in di congelador. In montagna la nev fioccada de poch la pò gelà, se l'aria l'è umeda assee. In 'sta manera, se formen di strutur gelaa e ciamaa fior de nev. Quei lavorà chì se poeuden vedè in di region polar, compagn de l'Islanda.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla brina e i sò variant vegnen tucc del latin pruīna, con l'istess significaa. Pruīna l'è anca colegaa a frost, parolla doperada in ingles, islandes, danes, norveges e svedes per ciamà la brina, e che l'è colegada anca al verb ingles to freeze[1].
El termen brina (e compagn) l'è doperaa soratutt in Lombardia, Piemont, Emilia e Liguria, oltra che in Toscana, Umbria e Lazzi (insemma a brinata). In del Trentin, inscambi, se dopera la parolla bruma (compagn del rumen brumă e l'albanes bryma, ma anca de l'ossolan bruma, che l'è ona manera de ciamà l'autunn[2]), intant che in del Venet se dopera pussee broxa o bròxema[3]. In del sud e in Sardegna se dopera pussee el tipo gelata, compagn del frances gelée (blanche), del portoghes geada branca e del catalan gelada.


text:
Treviöl
Treviöl l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 10 513 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 252 ab./km²
L'è 'nzemelàt co la cità de Łęczna (Polònia). Öna di sò frasiù, Albegn (Albegno/Albègn) on temp l'era ü cümü 'ndependent ('nfina al 1928).
Ol paìs l' se tróa a 6 km de la sità e a 225 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Bunàt Sura, Bunàt Sóta, Cüren, Dàlmen, Lai.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Treviöl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Auschwitz (KZ)
Cunt 'l termen KZ Auschwitz vegn ciamaa un cumpless de Konzentrazionslager (Camp de Cunzentrament) ed un Vernichtungslager (Camp de Stermini) sitüaa a ovest de la citaa de Auschwitz (Oświęcim in pulach) int 'l teritori Pulach ucüpaa di Nazista int i agn intra'l 1939 e 'l 1945.
I toch di camp de cunzentrament in Oświęcim ancamò lí a'l didincö hin devegnüü müsee e/u munüment. Cunt 'l num "Auschwitz-Birkenau - camp de cunzentrament/stermini nazista tudesch" a l'è sin de' 27 de Giügn 2007 un patrimoni cultüral mundial de l'UNESCO. A chela manera chí la respunsabiledaa tudesca duaría vess püssee ciara che mai. Chinscí gh'è stada la püssee granda cunzentraziun de camp de cunzentrament de tüt 'l ters Reich indua int i agn intra'l 1940 e'l 1945 hin staa cupaa püssee de 1,1 mijun de gent. Chel cumpless edilizzi chí l'è faa sü de trii camp bej grand e de un quaranta campít püssee piscinít. La custrüziun de'l cumpless l'eva stada urdenada 'l 27 de Marz de'l 1940 de'l cumandant di SS Heinrich Himmler.


text:
Ecser
Ecser (sluach: Ečer) a l'è un paes de la Cuntea de Pest, che'l fa part de l'area metrupulitana de Budapest, Üngheria. El gh'ha una pupulaziun de 3.471 abitant (2007) cunt una minuranza de pupulaziun sluaca.
Ecser al se tröa a süd-est de Budapest, arent al Ferihegy International Airport. A l'è arent a i paes: Maglód, Vecsés, Gyömrő e Üllő, e a la utustrada MO. Ecser a l'è anca in sü la linea di treni 120a (Budapest-Újszász-Szolnok).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ecser a l'è gemelaa cun dü paes:
- Zlaté Klasy, (Sluachia)
- Kumbağ, (Türchia)


text:
Figin
Figin (nom ufizial in italian: Figino Serenza in Italian; Figlinus in Latin) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 5 264 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,0 km² e 'na densità de 1 053 ab./km². L'è anca on important center industrial.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Figin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Trenn ( Trenno) l'è on quartier de Milan, che 'l se troeuva in de la zona de des'centrament 8.
A l'è situaa in de la periferia a ovest del centro comunal (pussee de vott chilometer del Domm). L'è cognossuu per i sò parch bei grand (el Parch de Trenn e 'l Boscoincittà).
L'è staa on comun indipendent infina al 1923: al temp di piev a l'era capp de voeuna de quei. In del 1869 gh'era staa taccaa i paes de Quint, Quart e Figin.
Al dì d'incoeu, anca se l'è on quartier popolar, l'è riessii a conservà anmò di vegg aspett del sò passaa de borgh de campagna.
Quarter de Milan
Zona 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Zona 2
Porta Noeuva, Central, Loret, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gorla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Villagg di Giornalist, Grech
Zona 3
Porta Venezia, Porta Monfort, Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cità Studi, Lambraa, Urtiga
Zona 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanini, Monluè, La Trecca, Talied, Morsengg, Pont Lamber, Calvairaa, Corvett, Quarter Omero, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Zona 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Maconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Torretta, Conca Fallada, Quarter Basmett, Cantalupa
Zona 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, Quarter Teramo, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Villagg di Fior, La Crea
Zona 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Forz Armaa, Bagg, Quarter Valsesia, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Zona 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, Ghisolfa, Portell, Cagnola, Quartiere Campo dei Fiori, Villapizzone, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, Quarter Comina, Gallarates, San Leonard, Trenn
Zona 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, Bicocca, Fulvio Testi, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, Bovisa, Affer, Bruzzan, Comasina, Bovisasca