text:
Tochen il 2006 è el sa participà sez al cartel en la branscha da construcziun. Suenter ha Adam Quadroni gì avunda ed è sortì da quel. Consequenza è stada ch'el ha pers sia fatschenta. Plinavant ha er sia dunna bandunà el. In student da Wald en il chantun Turitg less uss gidar l'informant Adam Quadroni cun rimnas daners via crowdfunding.
Engaschi per giustia
Il student Nathanael Wildermuth di ch'el vul gidar Adam Quadroni e s'engaschar per giustia. Finamira saja da rimnar almain 100'000 francs sin sia plattafurma online. Sustegnì vegn el da Giusep Nay. L'anteriur derschader e president dal Tribunal federal surprenda la controlla da las finanzas dal project. Plinavant ha Quadroni survegnì gratuitamain ses cussegl giuridic. Uschia survegn Adam Quadroni sustegn finanzial per ina nov'entschatta e sustegn per cumbatter avant dretgira ch'el dastgia vesair dapli sias figlias.
RR actualitad 17:00


c: text/html

text:
Union di Stat Sovran
L'Union di Stat Sovran, o anca Union di Republegh Sovietegh Sovran, l'è staa on progett de revision de l'URSS parpognuu dal president Mikhail Gorbaciov per trasformà la federazion in d'ona confederazion e donca fermà la fin de l'URSS. Dopo del Putsch de Agost el progett l'è staa mia implementaa e i sò principi hinn staa ciappaa in la Comunità di Stat Independent, ma comé organizzazion regionala e mia confederazion.
DesviluppModifega
El noeuv trattaa l'avaria sostituii el Trattaa de formazion de l'URSS del 1922 e donca trasformaa l'Union di Republegh Socialist Soviedegh in l'Union di Stat Sovran e l'era el tentativ final del Gorbaciov de salvà l'Union. El 20 de agost del 1991 l'era programmada la cerimonia de firma del trattaa de la RSSF Russa, ma l'è staa blocaa dal Putsch de Agost.
Ona decentralizzazion pussee granda l'era stada parpognuda dal Gorbaciov in del Congress del Partii Comunista quell de 28 del 1990 e mandada al Soviet Suprem el 23 de november del 1990, che l'ha cominciaa a lavoràgh el primm de l'ann 1991. El 6 de marz la proposta l'è stada approvada e 'l trattaa mandaa in di Soviet di Republegh. Estonia, Lettonia, Lituania, Moldavia, Georgia e Armenia han partecipaa no a 'sto mestee chi per rivà direttament a l'independenza da l'URSS e di republegh autonom han domandaa de volzà el sò status e vegnì costituent de 'sto patt.
El 23 de april a Novo-Ogaryovo el vegn firmaa l'inscì ciamaa Trattaa 9+1 in tra 9 republegh e 'l governo central, e 'l faseva su ona confederazion cont in comun domà el President, l'esercit e bona part de la politega foresta.
Ad agost 8 di noeuv republegh aveven approvaa el trattaa cont di condizion, l'Ucraina l'era restada foeura anca se i sò resident aveven scernuu in del referendum soviedegh del 17 de marz del 1991 de entrà in l'Union sotta la Deciarazion de Sovranità de l'Ucraina.
Anca se 'l trattaa l'era desviluppaa per salvà l'Union a la fin i sò condizion han menaa i Stat pussee piscinitt a domandà l'independenza piena e 'l Colp de Stat che l'ha faa restà el Gorbaciov in la soa Dacia in Crimeja l'ha faa sbassà la popolarità de l'Union, che de facc la s'è s'ceppada el 25 de dicember cont i dimission del Gorbaciov. Vist che 'l trattaa l'è mai staa firmaa, l'è nassuda poeu la Comunità di Stat Independent.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I dettia indizis che la Swisscom maldovria sia posiziun al martgà – en il sectur da l’access al sistem da transmissiun digital a spectrum lartg. Concret pretendia Swisscom pretschs memia auts tar diversas publicaziuns da projects per colliar plazzas economicas. En consequenza na possia la concurrenza betg inoltrar offertas cumpetitivas, damai che quella dependia da l’infrastructura da la Swisscom.
La WEKO aveva sancziunà il concern da telecommunicaziun il 2015 pervi dad in cas sumegliant, e decretà in chasti da bunamain 8 milliuns francs. Quest cas è pendent al Tribunal administrativ federal.


text:
L'aviun dal tip Boeing 737 è crudà giu il venderdi da mezdi, curt suenter ch'el aveva bandunà l'eroport internaziunal da Havanna. L'aviun fascheva in sgol en la citad Holguín en la Cuba da l'ost. Tenor il president cuban Miguel Díaz-Canel sa chattavan 104 passagiers e nov commembers da servetsch a bord da l'aviun.
Sco la gasetta da partida cubana «Granma» annunzia, han ins mo chattà trais survivents. Quels sa chattan tenor il rapport dentant en in stadi critic. Tant ils passagiers sco era ils commembers da servetsch na sajan betg Cubans. L'aviun è da la societad aviatica mexicana Damojh, la societad statala cubana al aveva prendì en locaziun.
RR novitads 20.00


text:
Cun la refurma planisada datti perditas dad impostas. Quint pon ins far cun perditas da var dus milliardas francs. Tants raps sco che van a perder tar las impostas duain dentant ir en la cassa da l’AVS. Quai cun auzar las contribuziuns da lavurantas e lavurants, patrunas e patruns e cun metter daplirs raps da la taglia sin plivalur en la cassa l’Assicuranza per vegls e survivents AVS.
La decisiun en la cumissiun era però fitg stretga cun 12 encunter 11 vuschs e 2 abstenziuns. La refurma da la lescha davart impostas sin interpresas sparta la cumissiun. Betg tuts èn perencletgs da cumbinar ils dus projects che n'han en sasez betg da far in cun l’auter, dovran però tuts dus a curta vista ina soluziun.
Il Cussegl naziunal tracta il project da taglia en la sessiun d’atun che cumenza l’emna proxima.
RR novitads 17:00


text:
In vesprer sin balcun ni en curtin po esser mulestus. Cunzunt sch'el è il dachasa da las vespras da chau curt. Ellas èn quellas che vulan vegnir tar nus sin il taglier e mangiar davent a nus nossa charn, quai ha declerà l'expert da vespras Thomas Hensch vers SRF. Lura datti er anc las vespras da chau lung u las vespras grondas (Hornisse), quellas construeschan ils vesprers che pendan e ch'ins vesa uschia bain. Sch'il vesprer e las vespras na disturban betg, pon ins pia senz'auter laschar el. Gist las vespras da chau curt èn numnadamain er fitg nizzaivlas, ellas van a la chatscha dad auters insects mulestus sco mustgins e mustgas.
Betg sez dustar il vesprer!
Sch'il vesprer disturba dentant perquai ch'el è gist sin balcun u en la stora, lu duess ins dustar el. U meglier, laschar dustar el. Perquai che las vespras han pauc plaschair sch'ins prenda davent ad ellas lur dachasa. En in vesprer pon tschients u schizunt millis vespras sa chattar, ed ellas daventan agressivas sch'ins disturba ellas, uschia Thomas Hensch. Perquai duess'ins laschar vegnir il spezialist. Quai pon esser ils pumpiers u ina firma spezialisada.
Pretschs fitg differents
En scadin cas fai dentant senn da cumparegliar ils pretschs. Ils collegas dad SRF Espresso han numnadamain chattà pretschs da tranter bun 100 francs e 450 francs. Sch'ins stat a tschains lura sto il locatur organisar e pajar l'acziun. E sch'ins è possessur da chasa, lura renda quai da dar in sguard en la segirada da mobigliar, tut tenor surpiglia quella numnadamain ils custs.


text:
Patricia Tschuor, ch’è sezza mamma da duas pitschnas buobas, lavura sper sia lavur sin chanzlia anc sco translatura/mediatura tranter ils Rumantschs ed ils Portugais. Quellas duas culturas sajan fitg sumegliantas, ma sch'ins na sappia betg la lingua lura saja l’integraziun greva, manegia la dunna da 29 onns. Il problem sajan quellas famiglias che stattan mo tranter ellas, tranter conpatriots dal Portugal..
Per quels che lessan s’integrar hai jau mai fatg quittà, lez dumognan schon quai.
Far punts
Ella vesa sasezza sco ina che fa punts tranter duas culturas. Malgrà che questas culturas sajan sumegliantas, dettia tuttina ina u l’autra differenza. Per exempel sajan Portugais tenor Patricia Tschuor bler pli averts e cordials che Svizzers. Ed era la famiglia haja tut in autra muntada en il Portugal che en Svizra.
A Portugal è la famiglia tut. En Svizra ston ins magari perfin chattar temps per la famiglia.
RTR Canorta 19:00


text:
La limita da 100 persunas vala er per restaurants ed occurrenzas sche las mesiras da protecziun na pon betg vegnir tegnidas en ed i na dat nagin obligatori da mascras. Ils dus chantuns da Basilea, il Soloturn e l'Argovia han tratg questa decisiun per tegnair sut controlla las infecziuns en la regiun, hai num en ina communicaziun. Las restricziuns valan davent da damaun enfin la fin da quest onn.
Gia l'emna passada aveva il chantun Tessin decis ina limita da 100 persunas per clubs ed in maximum da 30 persunas per demonstraziuns. Mesiras pli strictas enconuschan er il chantun Vad ed il Giura. Là vala in obligatori da trair en mascras en stizuns e butias.


text:
Quadràt (Àlgebra)
Ol quadràt perfèt in àlgebra l'è ü nömer X che l'è 'l prodòt de ün óter nömer a moltiplicàt per lü medézem, cioè amò per a; s'pöl ach dì che 'l quadràt perfèt l'è la segónda potènsa d'ü nömer.
Ol nòm quadràt perfèt 'l vé da la geometrìa, dezà che per troà l'àrea d'ü quadràt gh'è de moltiplicà 'l lato per lü medèzem.
Per fà capì che ü nömer l'è de eleà al quadràt, cioè l'è de moltiplicà per lü medézem, s'ghe sègna 'n bànda ü 2 picinì 'n vólt a la drécia 'n chèsta manéra: a 2.
Ol quadràt d'öna somatòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol quadràt d'öna somatòria l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b piö dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'öna sotrasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol quadràt d'öna sotrasiù l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b méno dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'ü prodòt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol quadràt d'ü prodòt l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a moltiplicàt per ol quadràt de b : .
Eleamènt al quadràt e radìs quadràda[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'operasiù per troà 'l quadràt d'ü nömer l'è ciamàda eleamènt al quadràt, l'operasiù contrària l'è la raìs quadràda che la permèt de troà 'l nömer de partènsa che l'è stàcc eleàt.
Ezèmpe de quadràcc perfècc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Assëgn provinzial por i mituns
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
L'assëgn provinzial por i mituns ti speta a families cun:
- altamo 2 mituns/mitans de mëndra eté o
- n su möt/na sora möta sot ai 7 agn* o
- n möt/na möta cun handicap, ince de majera eté o
- n möt/na möta de mëndra eté cun n fre/na so de majera eté che convir y che é sön le zertificat de familia dla porsona che fej domanda.
* anter i pröms set agn dl möt/dla möta o por set agn dala data dl'adoziun o dl afidamënt y a vigni moda alplü cina dejedot agn.
Residënza:
-
5 agn de residënza, zënza interuziun, tla provinzia de Balsan denanco dé jö la domanda o na residënza storica anagrafica de almanco 15 agn, de chisc altamo un n ann zënza interuziun denanco dé jö la domanda. Implü pól gní presenté ince vigni ater documënt da chël che al resultëia la sojornanza permanënta por almanco 5 agn tla provinzia de Balsan.
Sce la porsona che fej domanda n’á nia la residënza, mëss l’om/la fomena l’avëi.
-
les zitadines y i zitadins comunitars de n ater paisc dl'UE, che n'á nia la residënza o á la residënza da manco de 5 agn tla provinzia, mëss desmostré d'avëi n raport de laur tla provinzia de Balsan.
Mituns y porsones ecuiparades:
- Ai mëss vire adöm cun la porsona che fej domanda tl Südtirol y resulté sön so zertificat de familia, tut fora i caji d'afidamënt. Sce n möt/na möta por chël/chëra che an á fat domanda de assëgn provinzial por i mituns devënta genitur, toma le dërt de assëgn canche le möt/la möta o so partner damana l’assëgn provinzial por i mituns por so pope/süa popa. Chësta mudaziun ti mëss atira gní lasciada alsavëi al’Agenzia.
- Por che al vëgnes paié l'assëgn provinzial por i mituns vëgn chëstes porsones ecuiparades ai mituns/ales mitans de mëndra eté:
a) i mituns/les mitans de majera eté cun handicap;
b) i fredesc, les sorus, i nei, i nus, les nezes de majera eté cun handicap;
c) i mituns/les mitans de mëndra eté afidá a tëmp plëgn dal tribunal o cun provedimënt aministratif aladô dl articul 9 dla lege di 4 de ma dl 1983, n. 184, y mudaziuns suandëntes, ince sce ai/ares ne resultëia nia sön le zertificat de familia dla porsona che fej domanda, i mituns/les mitans sot ghiravanza dla porsona che fej domanda, sciöche ince i mituns/les mitans de majera eté cun handicap sot a ghiravanza, curatel, aministraziun de sostëgn o n'atra forma de proteziun iuridica dla porsona damananta.
An conscidra porsones cun handicap i invalig zivii/invalides ziviles cun n degré d'invalidité de almanco 74%, sciöche ince i verc zivii/les verces ziviles y les porsones surdes.
Situaziun economica:
La situaziun economica dla familia ciafada sö aladô dla DUDP ne pó nia jí sura i lims de davagn dá dant tla tabella sot "Formulars" fora, canche an fej domanda.
Les condiziuns economiches dla familia vëgn valutades sön la basa dla detlaraziun unificada dl davagn y dl patrimone (DUDP).
Por dé jö la domanda por ciafé l’assëgn provinzial por i mituns adorëise dal 1° de messé dl 2021 la detlaraziun DURP 2020. Por dé jö la DUDP podëise s'anuzé di zëntri de assistënza fiscala (CAAF) y/o di patronac dla provinzia che pîta chësc sorvisc o ince adoré le sorvisc online eGov.
Tan ciafon pa sciöche assëgn?
Tan che an ciafa depënn dal davagn y dal patrimone y dal numer dles porsones che fej pert dla familia.
Can vëgnel pa paié fora l'assëgn?
I paiamënc vëgn fac a rates vigni mëis che vëgn do, chël ó dí che la rata de jená vëgn paiada fora ala fin dl mëis de forá.
Co vëgnel pa paié fora l'assëgn?
I paiamënc vëgn fac sön le cunt bancar dé dant o sce chësc ne vëgn nia dé dant, vëgnel paié fora tres assëgn bancar da incassé te dui mëisc pro na portina dla Cassa dl Sparagn (tesorier dla Provinzia).
Metede averda: aladô dl art. 12, coma 2, lëtra c) dl D.L. di 6 de dezëmber dl 2011, n. 201 "Desposiziuns de prescia por la chersciüda, la iustizia y le consolidamënt dles finanzes publiches", ne vára nia plü da paié fora somes de o de passa 1.000,00 euro cun n assëgn bancar, mo ma plü eletronicamënter tres la banca.
Ci fá tl caje de nasciüda nöia, adoziun o afidamënt do la presentaziun dla domanda?
Na nasciüda nöia, n’adoziun o n afidamënt de n mënder, messará gní lasciá alsavëi al’Agenzia tres la compilaziun dl formular aposta che vá debojëgn por che al vëgnes calcolé danü la soma.
Por damané dô l’integraziun por l’assëgn che an â bele damané dô, ne vál nia debojëgn da presenté na domanda nöia de assëgn provinzial por i mituns.
Trasparënza
Les informaziuns sön la dorada dl prozedimënt, le responsabl dl prozedimënt, le dërt de sostituziun y i mesi de sconanza legala aministrativa y iudiziara é da ciafé sön chësta plata internet.
Formulars
Assëgn provinzial por i mituns - Domanda
- Scrí fora le formular online
Domanda da calcolé danü - Assëgn provinzial por i mituns
Nasciüda nöia, adoziun o afidamënt
- Formulars
Assëgn por i mituns y assëgn por la familia - Recurs cuntra la refodanza/revocaziun
Assëgn provinzial por i mituns y assëgn provinzial por la familia
- Formulars
Previdënza y assëgn por la familia - Mudaziun dla modalité de paiamënt
Previdënza y assëgn por la familia
- Formulars
- Abänderung der Zahlungsmodalität [496 KB]
- Formulars
ASSE - Trasparënza
Les informaziuns sön la dorada dl prozedimënt, le responsabl dl prozedimënt, le dërt de sostituziun y i mesi de sconanza legala aministrativa y iudiziara. é da ciafé.
- D’atres injuntes
- Verwaltungstätigkeiten und Verfahren [354 KB]
- D’atres injuntes
Misciuns di patronać dla Provinzia de Balsan
- D’atres injuntes
- Patronate [36 KB]
- D’atres injuntes
Classes de davagn y import dl assëgn provinzial por i mituns
Tabeles A, B y C
- D’atres injuntes
- Tabeles A, B y C dal 2018 [509 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 19/07/2021)
Ënt competëntASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 83 11 Fabiana Gabella
0471 41 83 09 Davide Giabardo
0471 41 83 14 Barbara Kaufmann
0471 41 83 00
Fax: 0471 41 83 29
E-mail: aswe.asse@provinz.bz.it
PEC: aswe.asse@pec.prov.bz.it
Website: http://asse.provincia.bz.it/
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda pó gní fata pornanche an á düc i recuisic.
-Sce la domanda vëgn fata te 180 dis dala nasciüda, dal'adoziun o dal afidamënt dl möt/dla möta (data dl provedimënt), vëgnel paié fora l’assëgn pian ia dal mëis suandënt al mëis dla nasciüda, dl'adoziun o dl afidamënt o da canche al é gnü arjunt i recuic.
-Sce la domanda vëgn fata do 180 dis dala nasciüda, dal'adoziun o dal afidamënt dl möt/dla möta (data dl provedimënt), vëgnel paié fora l’assëgn pian ia dal mëis suandënt al mëis che al é gnü fat domanda.
Sce an ó ciafé l’assëgn zënza interuziun él da fá domanda vigni ann danter le 1. de setëmber y i 31 de dezëmber.
PRESENTAZIUN DLA DOMANDA
La domanda mëss gní dada jö pro n patronat o tres le sorvisc online eGov


text:
Ils acziunaris da l’Andermatt-Sedrun Sport SA han approvà il quint a lur radunanza generala ad Andermatt. Il deficit da 2,98 milliuns sa resulta entras amortisaziuns da 4,3 milliuns scriva Silvio Schmid en il rapport annual. Las entradas totalas muntan a bun 13 milliuns.
Mo era il nausch enviern cun pauca naiv e las autas temperaturas che n’han betg lubì da far naiv sco giavischà èn ina ulteriura raschun per il nausch onn da gestiun. Uschia è era il dumber dals skiunzs sin pista sa reduci per 30’000 sin 323’000.
Augment dal chapital d’aczias
Vinavant han ils acziunaris acceptà in augment ordinari dal chapital d’aczias da rodund 20 milliuns sin 44 milliuns. La societad sto auzar il chapital d’aczias pervia da las investiziuns previsas cun realisar ils proxims onns ulteriurs indrizs per colliar ils territoris da skis dad Andermatt e Sedrun. En tut investescha la Andermatt-Sedrun Sport SA 128 milliuns. La confederaziuns, il chantun Uri ed il chantun Grischun sustegnan quellas investiziuns cun 48 milliuns, pretendan dentant ch’il chapital d’aczias da la societad muntia almain a 30 milliuns.
A la radunanza generala èn era Samih Sawiris, Pancrazi Berther, Renato Decurtins, Franz Egle, Hans Regli, Bernhard Russi, Matthias Ernst Jäggi, Franz-Xaver Simmen ed Adrian Murer vegnids reelegids en il cussegl d’administraziun da l’Andermatt-Sedrun Sport SA. Nov en il cussegl d’administraziun è la presidenta communala d’Andermatt Yvonne Baumann vegnida elegida.
RR actualitad 14:00


text:
Cordial beinvegni ella PUNTREIS Center da sanadad SA. Nus essan la casa da tgira el center da Mustér. En nossa casa cun localitads claras e plein glisch sesentan buca mo nos cussadents bein, mobein era nos visitaders dalunsch e damaneivel. Nus dein tutta breigia che nos cussadents sappien cuntinuar cun lur moda e maniera da viver usitada ed aschia sesentir sco a casa. Leis Vus visitar nus a Mustér e survegnir ina impressiun persunala dalla PUNTREIS Center da sanadad SA; allura prendei si contact cun nus.
Nus selegrein sin Vus!


text:
Il process che marscha uss cunter il Franzos cun ragischs marocanas pertutga in sajettim cun la polizia, trais dis avant ch'el è vegnì arrestà il mars 2016. Quest process a Brüssel na stat betg en connex cun las attatgas a Paris cun 130 morts.
Il process duai durar fin venderdi. Il derschader ha communitgà che l'attentader na veglia betg vegnì filmà u fotografà durant il process. Tschients policists armads fermamain surveglian il palaz da giustia durant il process.
Chattà tar ina razzia
L'accusà vala sco unic survivent da las attatgas da suicidi dals 13 da november 2015 a Paris. El haja sez purtà ina tschinta cun materia explosiva, n'haja dentant betg laschà explodir quella. Enstagl saja el scappà en Belgia e svanì. Durant mais è el stà l'um il pli tschertgà da l'Europa.
Cura ch'el è vegnì chattà tar ina razzia en in quartier da Brüssel ils 15 da mars 2016, duai el avair blessà ensemen cun cumplizis plirs policists. Trais dis suenter quest sajettim han ins pudì arrestar el ed in cumplizi. Durant quest process vegn tranter auter renfatschà als dus accusads l'assassinat empruvà da policists.
RR novitads 12:00


text:
En la gruppa 1 da la segunda liga regiunala ha l'US Schluein Glion pers ordaifer cunter la laterna cotschna Mels cun 3:1. En la tabella croda Schluein uss sut il stritg sin plazza 11 cun 3 puncts ord 4 gieus. Mels percunter ha surpassà Schluein ed è sin plazza 10 cun 3 puncts ord 3 gieus.
Terza victoria per Cuira 97
Per il club da ballape Cuira 97 datti oz la terza victoria da la stagiun en la 2. liga interregiunala. Cunter l'equipa sut 21 dal FC Lugano gudogna Cuira a chasa cun 2:1. Cun questa victoria franca il club grischun sia posiziun en l'emprima mesadad da la tabella.
RR novitads 23:00


text:
Daujin al bel suzes dla U9 possa nce lautra scuadres di jėuni mustré su de bela vėntes meritedes y partides ulache n ą cumbatł nchin ala fin
Hockey Per la Under 9 fņvel n sada dlena passeda ai 1. de dezėmber da jughé pra l cuinto turnoi dla sajon. Chėst iede iel unģ jugą a Persenon. La scuadres che ą fat pea fova l HC Persenon Falcons, l WSV Sterzing, l SV Lana y l HC Gherdėina. Tla prima partida ą i nosc jugą contra l Persenon y i ie jic sun dlacia cun na gran ueia, fajan n gol ndolauter. Ala fin ą l Persenon messł ti la zeder y ą perdł per 5:1. La segonda partida fova pona contra l Sterzing. Chėsc juech fova mpue plu valif y i nosc se ą giapą n valgun goi, ma nce tlo iesi stac miėures ala fin y ą fat plu goi che i autri, vencian nce chėsta partida! Lultima partida fova pona contra l Lana, chėsta ie perdrėt for la plu ria davia che i mutons ie bele mpue stanc. Mpo se ąi mustrą da si miėura pert y cun gran mpėni iesi propi stac boni de vėncer monce lultima partida, vencian nsci 3 partides sun 3! Ti fajon i cumplimėnc a chisc pitli campions che desmostra na gran ueia de mparé y na gran pascion per chėsc bel sport. L proscimo turnoi sarą a Sterzing ai 15.12.2018.
U15 Pieve - Gherdėina 0:1 (0:0, 0:1, 0:0) N dumėnia ai 2 de dezėmber ie la U15 furneda a Pieve di Cadore. Tl prim tėmp ą l Gherdėina tenģ permez a na scuadra che jugova scialdi dur, che ti ą, a chėi de cėsa nce purtą truep menuc de straufonga, ma che i nosc ne nie nia stac boni de nuzé. L segondo tėmp ie pona stat dezijif. I nosc se ą defendł drėt bėn y l bon spirt de grupa ą fat finalmėnter tumé l prim gol per l HC Gherdėina. L Pieve ą drucą dassėnn nce tl terzo tėmp, ma nosc mutons ne se ą nia plu lascią tņ chėsta bela vėnta. Bravi a duc. L sėul gol dla partida ie unģ fat da Ben Linder.
U17 Pieve - Gherdėina 1:2 (1:1, 0:0, 0:1)
N sada ai 1. de dezėmber ą la U17 jugą a Pieve. N udova bele dal scumenciamėnt dla partida che l fova mesun tenģ pea, nce sce l Pieve ą fat l prim gol. Ma ti la zeder ne fova deguna opzion y zané inant ą purtą l Gherdėina mo tl prim tėmp a valivé ora. Tl segondo tėmp ie l juech unit plu dur y tl terzo tėmp ą l Gherdėina mo fat l gol dla vėnta. Bravi duc i jugadėures y na gran lauda al verdiaporta Manuel Insam, che ą propi pią roba de marueia. Tramedoi goi per l Gherdėina ie de Leo Messner.
U19 Valpellice - Gherdėina 4:0 (1:0, 0:0, 3:0)
Cun scialdi puec jugadėures, mé doi linies, ie la U19 furneda n dumėnia ai 2 de dezėmber a Valpellice a fé si partida de campiunat. I jėuni dl Gherdėina ą jugą na bona partida y ti ą tenģ permez doi tėmps alalongia ai segondi te tlassifica. Sambėn che a jughé tan de puec udņven la stanchėza da pert dl Gherdėina, y nsci ąn perdł chėsta partida per 0:4. Purempņ iel da ti fé n gran cumplimėnt a duc, per ne lavėi mei data su, nchin ala fin dla partida.
Partides di jėuni n cėsa:
n dumėnia ai 9.12 iel, dala 10.00 inant tl stadio Pranives de Sėlva, n turnoi dla scuadres Under 11.


text:
Calendàre romà
El Calendàre Romà (cunusìt apò col nòm de calendàre de Ròmolo) el g'ha cambiàt fùrma divèrse ólte 'ntra la fondasiù de Roma e la fì de l'Impéro.
En quat nutìsie el ia dà Macrobio, 'ndèla I zurnàda dei Saturnalia.
En prensépe l'éra 'n lönàre (calendàre bazàt sö le fàzi de la lüna) dividìt en 10 més, che 'l vambiàa a la lüna piéna de mars (el 15). Per tradisiù l'éra atribüìt a Romolo, el fondadùr de Roma 'ndèl 753 prìma de Crìsto. Però sömèa che 'nvéce l'éres bazàt söl Lönàre dei gréci.
I més alùra i éra: Martius (31 dé), Aprilis (30 dé), Maius (31 dé), Iunius (30 dé), Quintilis (31 dé), Sextilis (30 dé), September (30 dé), October (31 dé), November (30 dé ) e December (30 dé). Isé l'an del calendàre 'l düràa 304 dé e gh'éra piö o méno 61 dé 'n envéren che gh'ìa mìa pòst endèl calendàre.
Dòpo la prìma rifùrma del calendàre, ülìda sömearès de Numa Pompilio (el segónt dei sèt rè legendàre de Roma) 'ndèl 713 prìma de Crìsto, el calendàre dei Romà 'l g'ha cuminciàt a cöntà dùdes més. I du més nöf i éra zuntàcc a la fì e i éra Ianuarius e Februarius.
Ogni més el gh'ìa tré dé de riferimènt ciamàcc: Kalendae, che se pènsa che uriginariamènt el curispundìes al dé de la lüna nöa e l'éra 'l prim dé del més; Nonae, che se pènsa che uriginariamènt el curispundìes al dé de la mèza lüna; Idūs, che se pènsa che 'l curispundìes a la lüna piéna.


text:
Quinsà
Quinsà (en Italià: Quinzano d'Oglio), l'è 'n cümü de 6 250 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 30 km a Sudòvest de la cità de Brèsa e a 23 km a Nòrt de la cità de Cremùna.
El tertóre del Cümü de Quinsà el cunfìna có la pruvìncia de Cremùna de la quaàl l'è separàt del fiöm Òi.
La zòna de Quinsà l'ìa abitàda zà 'ndèla preistória, come confermàt dei ritroamèncc de repèrcc archeològic söle spónde del Òi. Piö 'mportànte però i è i sègn de la prezènsa dei Romàni che i g'ha dat apò a 'l nòm al paés, difàti se pènsa che 'l nòm Quinzano 'l vègne del Quintianus cioè d'en teré che l'éra sò de la faméa dei Quinti. Endèi sècoi che gh'è nit dòpo, l'abitàt el s'è organizàt entùren a la sò Piéf.
Al dé d'encö la zét de Quinsà la vif perlopiö de l'aleamènt dei sì, de la coltüra del furmintù e de la prudusiù de calsècc.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A lur radunanza han ils delegads nominà unanimamain l’advocata e deputada Susanne Vincenz-Stauffacher (51) en il parlament chantunal dal Son Gagl. Ella è dapi il 1997 en la direcziun da la PLD chantunala – dapi il 2000 sco vicepresidenta. Dapi il 2016 è Vincenz-Stauffacher presidenta da la fundaziun per agid per unfrendas SG/AR/AI e mediatura publica dal post «vegliadetga ed impediments» dal chantun Son Gagl.
La fin d’emna passada ha la PCD Son Gagl nominà il cusseglier guvernativ Benedikt Würth sco candidat per il Cussegl dals chantuns. La PPS ed ils Verds n’han anc betg nominà lur candidats.
L’elecziun substitutiva per la successiun a Karin Keller-Sutter è ils 10 da mars.
RR novitads 07:00


text:
Puschlev
"Ria, Puschlev, perque cha tü es uschè grand!"
Anonim da la Bergiaglia
Puschlev u eir Puschlav (Poschiavo in taliaun, Pusc'ciâf in l'idiom dal lö) es üna vschnauncha svizra i'l chantun Grischun da var 3.500 abitants. Ella appartegna al circul da Puschlev dal district Bernina.
Puschlev as chatta illa Val Puschlev, chi, insembel a la Bergiaglia, es la part dal Grischun, inua ch'as parla taliaun.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Scu ch'ad es sto già dit, as chatta Puschlev illa val cun listess nom, chi es üna val laterela da la Vuclina (Italia); tres sieu territori passa que'l flüm Poschiavino, chi ho origen da la Val Laguné Ota, tar la Fuorcla da Livign, a 2328 meters d'otezza e vo aint il fiüm Adda (Italia).
Illa part süd dal territori da la vschinauncha do que il Lej da Puschlev, chi ho üna superfiss da 1,98 kilometers quadrats ed as chatta a 5 kilometers da la vschinauncha.
Ella es traverseda da la Viafier retica Tiraun-San Murezzan, chi ho bgers staziuns sün sieu territori cumünel (Miralago, Le Prese, Li Curt, Puschlev, Privilasco, Cadera, Cavaglia, Alp Grüm e Ospizi Bernina) e da la via, chi dal cunfin cun l'Italia vo al Pass dal Bernina.
Il punt il pü ot dal territori da la vschinauncha es il Piz Palü, a 3905 meters d'otezza.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Da la Preistorgia als Romauns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils ogets chattos illa val faun crajer ad üna presenzcha umauna già da l'Eted dal Fier e dal Bronz, ma ils sun memma pochs per avair üna granda tschertezza d'una presenzcha stabel. Ma es que tschiert, cha la Val, abiteda da populaziuns reticas, gnit occupeda dals Romauns als 15 aunz Cristus. Traunter ils 476 e'ls 741 eira Puschlev suot controlla da l'Imperi romaun d'Orient.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Zieva las invasiuns barbaricas gnit la val occupeda als 8. tschientiner dals Langobards, chi purtettan scu schef il sculdahis (chi eira ün güdisch) e'ls decauns (chi vaivan funcziun d'administraziun), tschernieus dals schefs da famiglia. Il decanat füt la fuorma politica, chi ho distint la val per var milli an.
Zieva la conquista da la val vi da Carl il Grand (774) gnit la baselgia da Puschlev deda in donaziun ils 14 marz 775 a la clostra da Saint-Denis da Paris; que gnit cunfermo da Lotari I als 841. La donaziun nu plaschaiva tschiertamaing a l'uvas-ch da Com, chi in quist möd perdaiva sieus privilegis illa Valtellin'Ota.
Traunter ils 12. e'l 13. tschientiner gnint ils drets süls territoris interessos da la donaziun guadagnos da las famiglia von Matsch-Venosta, lieda a l'uvas-ch da Cuira, chi arcugnuoschet ad ella als 1284 l'ota giurisdicziun sülla val. Ma eir Com extendet sieu pudair cun l'exercizi da la bassa giurisdicziun sülla medemma val tres ils podesteds (auncha hoz nom del President da Vschinauncha da Puschlev). Uschè as chattet la val cun duos dominaziuns, da las quelas ils abitants da Puschlev haun tschiertamaint guadagno.
Als 1335 battet Milaun la cited da Com: la famiglia Visconti guadagno in quist möd Puschlev. Als 1406 gnit Puschlev deda a Giovanni Malacrida da Musso, ma per que as rebellettan ils abitaunts, chi ardettan il chastè fat sü da Milaun. Als 1408 as suotmettet tuot la val a l'uvas-ch da Cuira ed entret'la illa Lia da la Chadè. Da quel mumaint vivet Puschlev l'istorgia da las Trais Lias (nempe'l Grischun), chi occupet la Vuclina als 1512.
Zieva'l temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Tres l'activited da reverendas taliaun scu Pier Paolo Vergerio, chi eiran fugieus da l'Italia, naschit a Puschlev als 16. tschientiner üna cumünanza refurmeda. La baselgia da San Vittore gniva utiliseda pellas predgias catolicas e refurmedas.
La pêsch religiusa vet fin cullas persecuziuns da la cumünited refurmeda: a dettan grevas revoltas traunter Catolics e Refurmos in Vuclina als 1620 ed illa Val Puschlev als 1623.
Dal 17. tschientiner al 1753 a Puschlev daiva que bgers process per striunaria, cun tschientiners de sentenzchas da mort pronunzchedas[1].
Da la conquista da Napoleun ad hoz[modifitgar | modifitgar il code]
Als 1797 separet Napoleun la Vuclina dal Grischun e la unit a la Republica Cisalpina, ma restet Puschlev i'l Chantun. La presenzcha dal cunfin a süd da Brüsch indeblit l'economia dal lö, ün temp lieda a la Vuclina. Dimena gnint fundedas chesas da vin specialmaing illa zona dal cunfin, afin cha ils vins da la Vuclina pudessan gnir vendieus a nord dals Alps.
Als 1851 dvantet Brüsch üna vschinauncha politica indipendenta da Puschlev. Als 1869 gnit la Val Puschlev deda a la diocesa da Cuira (aunz eira'la illa diocesa da Com, scu tuot la Vuclina) tres ün decret federel.
Zieva'l 17. tschientiner emigrettan bgers abitants da Puschlev illas zonas da Vnescha e daspö'l 19. tschientiner eir in Spagna, Frauntscha, Granda Bretagna e Russia. I'ls prüms ans dal 20. tschientiner gettan oters abitants da Puschlev in America e in Australia.
Traunter ils 1842 e'ls 1865 gnit construida la via dal Pass dal Bernina ed ils 1906 gnit feda sü la viafier Tiraun-San Murezzan. Quistas ouvras füttan fich important pell'economia da la val, ch'a saja pel commerzi cul nord dals Alps, ch'a saja pel turissem; pelvaira als 1857 gnit fo sü l'hotel dal bagn illa fracziun Le Prese (sper il Lej da Puschlev). Pella sia istorgia, pella sia cunterdgia bellezzas e pels sieus monumaints vegn Puschlev visiteda da bgeras persunas.
Vi per una granda alluviun, illa not traunter ils 19 e'ls 20 lügl 1987 gnit bgera crappa giò dal Muot Varuna, chi chaschunet dans ed inundaziuns a Puschlev ed in tuot la val. Hoz es Puschlev gnida missa a növ grazcha als agüds da la Cunfederaziun e da bgers voluntaris.
Monumaints ed oter lös interessants[modifitgar | modifitgar il code]
A Puschlev[modifitgar | modifitgar il code]
Puschlev es scu üna pitschna cited: a do palazis signurils cun tet cuverts da craps dal lö, vias strettezzas fattas da craps e la pitschna Plaza da Cumün. in quist'ultima do que:
- la baselgia da San Vittore Mauro, da stil gotic tardiv e cul clucher romanic;
- la baselgia da Sant Anna;
- la chaplutta da Santa Maria Presenteda;
- la "Tor" e la Chesa cumünela.
A nord do que la baselgia refurmeda dals 1649.
Sülla spuonda dretta dal flüm Poschiavino do que'l Palazi Mengotti, inua ch'as chatta'l Museum da Puschlev.
A süd, suainter la Via dei Palazzi, do que l'uschè dit Quartier spagnol; quista zona ho quist nom, per cha ils abitants da Puschlev emigros in Spagna e zieva revgnieus in patria haun fat sü in quist lö chesas da stil spagnol.
A var 500 meters da la vschinauncha do que la baselgia da Nossa Signura d'Avuost; construida traunter ils 1692 e'ls 1711, è'la considereda üna da las pü bellas baselgias baroccas da tuot la Svizra.
Illa cuntredgia[modifitgar | modifitgar il code]
A San Carl do que la baselgia cun listess nom, construida traunter ils 1613 e'ls 1624; zieva gnit agiunta la chaplutta da la Passiun, inua ch'a do pitturas da mür d'ün pittur anonim dal 17. tschientiner.
Illa part süd dal territori da la vschinauncha as chattan bgeras chesas dals 17. e 18. tschientiners cun pitturas da mür. Quellas megldras mantgnidas as chattan a Prada e Cantone.
Süsom il lej, a 1600 meters d'otezza, do que la baselgia da San Rumeri. Cò dal 12. tschientiner vaivan üna cumünanza da frers e laics ün ospizi per viandants e pelegrins, chi giaivan da l'Europa centrel in Italia.
Persunas renumnedas[modifitgar | modifitgar il code]
- Dolfino Landolfi (Puschlev, var 1500-var 1571), chi es sto'l prüm a funder üna stamperia illas Trais Lias (hoz Grischun);
- Giulio Della Rovere (Milaun, 1504-Puschlev, 1581), frer augustin, chi zieva es dvanto refurmo;
- Paganino Gaudenzi (1595-1649), scriptur e teolog;
- Wolfgang Hildesheimer (Hamburg, 1916-Puschlev, 1991), scriptur tudais-ch.
Fotos[modifitgar | modifitgar il code]
Funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ I'l archivi cumünel da Puschlev do que 128 sentenzchas da quist tip


text:
Questa fin d’emna han ins pudì degustar ils vins dal Signuradi, magliar ivas e giudair la festa da vin a Fläsch. Ils organisaturs han purschì program per giuven e vegl en il vitg vegl da Fläsch.
Vacanzas da vendemia crodan quest onn sper la vendemia
A partir dals 24 da settember han scolaras e scolars da Maiavilla, Fläsch e Jenins in’emna vacanzas da vendemia. Durant quell’emna èsi tradiziun d'ir en las vignas dal Signuradi a far vendemia. Quest’onn èn las vacanzas dentant memia tard – numnadamain pir suenter la vendemia. Quai per il motiv che la vendemia è quest'onn nunusità baud.
Sco Christof Kuoni da la cumissiun dal cussegl da scola da Maiavilla declera, hajan els definì l’entschatta da settember las vacanzas e lura quintà che quella saja la davos'emna da settember. El deplorescha che la vendemia saja uss en ils blers lieus tant sco tras e quai avant las vacanzas. Ma ils uffants che vulan ir en las vignas pon prender dis da joker sch'els vulan propi far vendemia. Tenor Kuoni haja bun mintga 6avel dals totalmain bun 300 scolars e scolaras prendì dis libers per far vendemia.
Tradiziun vivida
Pia vegnia la tradiziun dad ir a prender giu ivas durant l'emna da vendemia schon anc vivida. Sa chapescha oz betg pli uschia sco anc avant intgins decennis. Ma ils da Maiavilla, Fläsch e Jenins sajan cleramain colliads cun las vignas. Quai conferman er intgins purs da vin da Fläsch. Els hajan mintg'onn uffants sin lur bain che gidian durant la vendemia. Per quels saja prender giu ivas – en spezial er pudair seser en ils tractors e las maschinas – insatge spezial. E la finala hajan er diversas famiglias u parentella vignas, uschia ch'ils uffants hajan ina ferma colliaziun cun las ivas.
RR actualitad 17:00


text:
Paitù
Paitù (Paitone en italià) l'è 'n cümü de 2 130 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) dèla Pruvìncia de Brèsa. El fa part de la comünità montàna de la Val Sàbia.
El sò teretóre el töl dét apò a le frasiù de Margös, Pospés, Sarzéna, Suìna e Tés, e 'l cunfìna coi cümü de Gaàrt, Nigolènt, Preàl, Sèrle e Vài.
Del pónt de vìsta artìstich, a Paitù gh'è de segnalà el Santöàre de la Madóna, custrüìt ende 1534 endoche segónt la tradisiù gh'ìa comparìt la Madóna du agn prìma. La céza l'è stàda risistemàda divèrse ólte endel córs dei sècoi ma la g'ha mantignìt lòa sò funsiù de santöàre de devusiù a la Madóna. Dét a la céza se pöl amirà 'na pàla del Moretto che la reprezènta l'aparisiù al s·citulì surt e möt de nòm Filippo Viotti.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
"Gioann a l'ha pijà la paròla e a l'ha dije: "Magister, i l'oma vëddù quaidun ch'a dovrava tò nòm për tapairé via 'd demòni, ma i l'oma antërdijlo, përché a l'é nen un ch'an ven-a dapress". Ma Gesù a l'ha dije: "Lassejlo fé! Përché a-i é gnun ch'a fassa 'n miràcol an mé nòm ch'a peussa sùbit dòp parlé mal ëd mi. Chi ch'a l'é nen contra 'd noi, a l'é për noi. In vrità iv diso che chionque av darà da bèive un bicer d'eva a mè nòm, mach përché ch'i seve dij cristian, a l'é sicur ch'a perdrà nen soa arcompensa" (March 9:38-41).A l'é sèmper ëstàita na tentassion ant le gesie e ant ij moviment cristian, cola 'd pretende d'esercité un contròl ëstrèit sù tuti coj ch'a prédico l'Evangel o a parlo dël Crist, për avèj "la garansìa" ch'a rispeto le régole che lor a son dasse. A l'é na sòrta d'autenticassion, d'un imprimatur coma col che la gesia catòlica roman-a na vira a pretendìa për "autorisé" la publicassion ëd na Bibia, d'un lìber religios o d'àutre sòrt. S'a l'avìa pa d'imprimatur, visadì, s'a rispetava nen le dotrin-e 'd cola gesia, s'a l'avìa pa l'autorisassion dl'autorità religiosa vatican-a, col liber-lì a l'era proibì, a podìa nen nì vendse, nì esse legiù: a l'avìa da esse brusà. L'istess a podrìa disse për nòstra tradussion ëd la Bibia, ch'a l'é n'inissiativa privà e ch'a l'é nen "sponsorisà" da na gesìa stabilìa: quaidun a podrìa dì: "i peude nen felo sensa nòstra autorisassion!". L'avriom-ne da sogetesse a col diktat? Tut curt, peul-lo avejsse un copyright për Gesù Crist? As podrìa dì che chèich vòta a podrìa bin esse da manca për ampedì j'abus, ma la pretèisa 'd na gesia o d'un grop religios d'avèj ël monopòlio 'd Gesù Crist, a l'é da arziste, nen mach, ma a condanelo a l'é 'l Crist medésim.
"L'om-ne da antërdilo?", "Nò, lassejlo fé!". I l'oma sì un Gesù liberista ante litteram! A podrìa bin esse ch'a-i sia quaidun ch'a parla dël Crist ëd na manera nen pro bon-a, ma s'a lo fà, a l'é nen dìt ch'a vada contra 'd chiel! A podrìa bin desse che a-i sia quaidun ch'a predica n'Evangel che, a nòst giudissi, a l'é "difetos", scars, o fin-a "strabondos". A-i é ancheuj, an efet, chi ch'a dis ch'a prédica "l'Evangel pien" ...e mach lor! Tutun, chi é-lo ch'a stabiliss coj ch'a dovrìo esse ij criteri 'd "pienëssa" o d'ortodossìa? Forse na gesia ch'a l'ha 'd gran pretèise d'esse la sola e la vera, o che lë Spirit Sant a parla mach per sò mojen? A-i na son vàire ch'a diso parèj, com a fan tùit ij ragrupament ëd tendensa setària. Tut, nopà, as peul sèmper discute.
Vera, l'Evangel a l'ha da esse conform a lòn ch'a mostra 'l Testament Neuv. An sossì l'apòstol Pàul a l'é franch rigoros: "Im ëstupisso fòrt ëd la manera ch’i l’eve chità Nosgnor, col ch’a l’avìa ciamave për la grassia ‘d Crist, e ch’i sìe passà sì tòst a n’àutr Evangeli. Contut, ël fàit a l’é che n’àutr Evangeli a-i é pa, ma a-i é ‘d gent ch’av përturba e ch’a vorìa dëstòrze l’Evangeli dël Crist. I lo diso ciair: se quaidun a riva e ch’av nunsia n’Evangeli divers da col ch’i l’oma nunsiave nojàutri, s’a fussa fin-a mi medésim o n’àngel calà giù dal cél, ch’a-j casca adòss na maledission! I l’hai dilo e iv lo diso torna: se quaidun a riva e av nunsia n’Evangeli divers da col ch’i l’eve già arseivù, ch’a-j casca adòss na maledission!" (Gàlat 1:6-9).
Chi é-lo, però, ch'a peul dì ancheuj ëd prediché n'Evangel "con la marca 'd garansìa"? Le pretèise ëd tante gesie e grop ch'a pretendo d'avèj "le credensiaj giuste" a son për lo men dëscutabij. Vera, nojàutri cristian arformà i chërdoma che lòn ch'i nunsioma a sia giust conform ai prinsipi biblich che l'Arforma dël sécol ch'a fà XVI a l'ha fortì e i sercoma d'ess-ne coerent. I l'oma ël dover ëd denunsié ij vangej fàuss e difetos ch'a son pa conform a lòn ch'a mostra 'l Testament Neuv, ma i l'oma 'dcò da arlegress-ne quand la përsona dël Crist a l'é onorà e che a sò nòm a son fàite 'd robe bon-e, bele s'a l'é nen pròpi com i lo farìo nojàutri. L'istess apòstol Pàul, ch'a l'avìa dit lòn ch'i l'oma fane anans la sitassion, a scriv ëdcò: "A l'é vera che quaidun a predica Crist mach për invidia e për fé 'd polémiche, ma d'àutri a lo fan ëd bon-a volontà, për amor, përché a san ch'i son stàit butà ambelessì për la difèisa dl'Evangeli. Ij prim, nopà, animà da në spìrit tachignos, a nunsio Crist për dij motiv ch'a son nen pur e mach con ël pensé 'd feme 'ncora pì tribulé 'nt mie caden-e. Am na fà gnente: an tute le manere, o për ostentassion o për amor ëd la vrità, Crist a l'é nunsià e 'd lòn im arlegro. Éh, i seguiteraj a arlegreme" (Filipèis 1:15-18).
Ël "panorama" ancheuj d'un mond cristian ch'as presenta pitòst a tòch, a peul confond-ne e sagrinene. Ch'a na sia ringrassià Nosgnor, contut, che fin-a con dj'evangeli franch difetos, a-i son sèmper d'òm e 'd fomne ch'a rivo a na fej génita an Gesù Crist conform a lë Scriture e a la salvassion, e che an sò nòm ëd demòni a son taparà vìa. Com é-lo possibil sossi? A l'é possibil për la grassia, misericòrdia e passiensa strasordinaria ëd Nosgnor. Nosgnor a l'ha bin "ij sò" ch'a son ëspatarà për ël mond bele s'as arconòsso pa ant la midema organissassion ëd gesia. Gesù a dis: "Gnun a peul ven-e da Mi, se 'l Pare, ch' a l'ha mandame, a lo tira nen; e mi i l'arsussitrai ant ël Dì Darié" (Gioann 6:44).
Un cristian genit, i n'oma la certëssa, a sò temp a rivrà fin-a a 'rconòsse j'eror e ij difet ëd l'anunsi ch'a l'avìa sentì, përchè un cristian genit a les le Scriture Sante e a-j dovra për disserne la vrità da l'eror.
A venta 'd sicur piesse varda da minca partisaneria eclesiàstica ch'an rendrìa pì simij ai Farisé dël temp ëd Gesù che a lë spirit ëd Gesù. I l'oma da avèj la giusta toleransa sensa për lòn arzighé l'integrità biblica dl'Evangel, cola toleransa ch'a dà 'l giust pòst a l'amor cristian, coma ch'a dis l'apòstol: "Al contrari, bin fondà ant la vrità e ant l'amor, i chërsroma an ògni còsa vers ël Crist, ch'a l'é 'l cap. A l'é chiel ch'a fà che tut ël còrp a funsiona ansema an manera armoniosa. Quand che ògni soa part a travaja coma ch'as deuv, sòn a giuta j'àutre part a chërse, e parèj ël còrp antregh a l'é san, a chërs e a l'é pien d'amor" (Efesin 4:15-16).
L'amor e la toleransa a va ansema a l'onor ch'i l'oma da deje a chi ch'a nunsia e a viv ël Crist ëd manera confòrm a lë Scriture Sante, a fà nen s'a ven pa dapress ëd nojàutri!
PREGHIERA
Nosgnor! It ringrassioma përchè malgré che soens ël pëccà e l'influensa 'd Satana a corumpo l'anunsi dl'Evangel, ti, an toa grassia, it compiase 'd mné a la salvëssa coj ch'it l'has sernù fin-a da l'eternità. It ringrassioma përchè sossì a séguita a capité malgré ij nòstri difèt e incoerensa. I vorsoma 'de sicur cudì la coretëssa biblica ëd nòstre dotrin-e e denunsié l'eror. Liberane, contut, da minca comportament setari, përchè a sarìa nen lòn ch'it l'has mostrane ti. Amen.
30 Stember 2018 - Duminica apress Pancòsta ch'a fà 19
Ij test biblich da lese costa sman-a: Ester 7:1-10; 9:20-22; Salm 24; Giaco 5:13-20; Marco 9:38-50
Nosgnor! Ti't diciare tò podèj etern dzurtut quand ch'it manifeste misericòrdia e pietà; acòrdane la pienëssa 'd Toa grassia përchè noi, ch'i coro për oten-e Toe promësse, i peussa avèj part ëd Tò tesòr dël cél; për Gesù Crist nost Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, për ij sécoj dij sécoj. Amen.


text:
Ambiënt de vita „Parch natural“
La Geologia - Le liber de storia dla tera
Les Dolomites dl Südtirol á superé „valgamia bun“ la fasa de formaziun dles Alpes (dan da plü o manco 80 cina 30 miliuns d’agn). Tles Dolomites pó porchël ince na porsona che n’é nia dl mistier odëi fora valgamia saurí sciöche i func de sedimentaziun s’á lascé jö un sura l’ater, ci ch’an ne pó nia dí dl rest dles Alpes, olache spostamënc imprescionanc y pliamënc á sciuré sotissura les formaziuns desvalies, insciö ch’al é ri da s’un capí fora. Porimpó él ince tles Dolomites linies de fratöra (= sperses de desturb), por chëres ch’al é gnü sposté de gran masses de pera. La spersa de desturb plü importanta tl parch natural Pöz-Odles é la „linia de Funes“. Lapró á ince i „spostamënc insuralater dles pizes“ sön i plateaus de Pöz y Gherdenacia na importanza straordinara: le dolomit prinzipal s’á sburlé tetonicamënter sura la marna de Pöz plü jona ia.
L’arenaria de Gherdëna
La fondamënta dles Dolomites é chiló formada da porfir y filit de cuarz. Suraia él spo le funz de pera da saurun de Gherdëna prësc 300 m gros, n produt d’erojiun de n clima desertich che s’á trat fora por miliuns d’agn. L’arenaria de Gherdëna é da odëi dër bel tles interuziuns di Pra de Ciampac a pe de Pütia, mo ince a Santa Madalena de Funes y sön la Munt de Brogles te Gherdëna.
Le funz de bellerophon
Dales sedimentaziuns dl mer preistorich Tetida s’ál formé n funz plü o manco 200 metri alt, che ciafa l’inom dai sgnec fossilisá, ince conesciüs sciöche bellerophon, che é laite. Chësc funz vëgn dant sporadicamënter a pe de Pütia, dles Odles de Eores y de Funes, mo ince sura Calfosch. I func de pera da saurun y de bellerophon slavatá jö y modelá forma por ejëmpl i bi Pra de Ciampac y chi sot Pütia.
Le funz de Werfen
Dan da plü o manco 180 miliuns d’agn s’á le mer preistorich slarié fora y les ciases de dër de pici organisms, alghes, corai y concores arsides söl funz dl mer s’abinâ sö, forman cun le tëmp strac de milesc de metri. Chiló mancel indere daldöt i organisms che formâ i banc y les scolieres, sciöche i corai o les spunghes. Le funz de Werfen caraterisëia la contrada da Lungiarü cina sön Juac, sciöche ince la fondamënta dles Odles de Eores y de Funes. Al é ince da odëi a Santa Cristina y a Calfosch.
Cialc de concores, dolomit de Sarl, funz da Fodom
Ti func dl mer tres plü soc s’ál lascé jö sedimënc da carbonat. Le miú vëigon la gran varieté de func do le tru danter la Gampenalm y la Ütia Schlüter y sön la forcela danter les Odles de Eores y chëres de Funes.
Func de Peres, cialc de Morbiac y dolomit de Contrin
Tres i movimënc tetonics y la rosedada de lastres vëgn le mer sburlé zoruch por n tëmp cört y la gran pert di strac dl Funz de Werfen vëgn atocá dal’erojiun: al se forma giara de rü y sedimënc fins de spona (danter l’ater le Conglomerat de Richthofen y i Func Peres. Dedô á indô le mer la suravënta y al se forma naota les cialc y les marnes scüres grijes de Morbiac dai resć de plantes y organisms che vir te eghes flezes (alghes da cialc, foraminifers, sgnec, brachiopog y echinoderms). Lassura vëgnel spo strac de dolomit stratificá bun (funz de Contrin).
La varieté de chisc strac vëigon dër bun do le tru che condüj dala Gampenalm ala Ütia Schlüter, sön la forcela danter les Odles de Eores y chëres de Funes, sciöche ince sön la cresta setentrionala de Secëda, sot la Forcela de Pana.
Le funz da Fodom
Les sperses d’ega püch sota cina dailó dominantes s’arbassa y al se forma bacins dl mer cina 800 metri soc, incertlá da scolieres. Strac de cialc bun stratificá y toghi vërc danterite („pietra verde“) é tipics dl funz da Fodom.
I func da La Val y da San Ciascian
I func da La Val y da San Ciascian é la testemonianza de evënc vulcanics y dla chersciüda dles scolieres che s’á deposité te ciaolares dl mer che ê n valgügn cënc metri sotes. I func da La Val é fac dantadöt de pera vulcanica laurada sö, mo ai contëgn ince elemënc de cialc fora dles scolieres dl dolomit dl Scilier. Les peres é riches de corëc marins (sciöche por ejëmpl la bela daonela, che ti assomëia a n sorëdl slominënt). Cun le funz da San Ciascian vá le raiun cherié dal vulcanism sot y al dominëia les cialc y les marnes lominoses y riches de corëc. Do le tru che condüj dala Forcela de Pütia ia dala Ütia Schlüter vëigon bun n passaje morjel cun danterite na fazies, che vá dal dolomit dl Scilier ai Func da La Val y da San Ciascian.
Le dolomit dl Scilier
Le dolomit dl Scilier é determinant tl parch natural Pöz-Odles: tla pert plü a nord (Odles de Funes, Odles de Eores, Pütia) vëgnel dant tors y dënz de crëps che pé dentadöres gigantes primordiales, tla pert plü a süd él le Funz de Raibl che tëgn zoruch süa descomposiziun. Le dolomit é na pera compata, che vá dal blanch cina al lominus-ghel. Ti posć olach’al se rump ca ciarel fora sciöche zücher. Al é nominé do le studius dla natöra Déodat de Dolomieu, che á descrit por le pröm iade dl 1789 la composiziun chimica de chësta sort de pera.
Le funz de Raibl
I strac dl funz de Raibl bun stratificá é sauris da conësce fora tla contrada porvia de so coru (grisc, ghel, verdejin y cöce). Les arjiles y les marnes che vëgn dant tl Funz de Raibl astagna l’ega y scona incö le dolomit che é sotite dala descomposiziun y forma ince na stricora olach’al s’abina sö ega che vëgn spo a löm te forma de fontanes, sciöch’an vëiga dër bel pro i pisciadus te Val.
Le dolomit prinzipal y de Dachstein
Le dolomit prinzipal y de Dachstein dal coru lominus cür jö i plateaus ampli de Crespëna, Gherdenacia y Pöz. La tendënza al carsism á porté ala formaziun de n gröm de sfëntes, sfësses y dolines, olache l’ega tira atira sot. Ma plantes da plomac y brüsces da spaliera da püces pretenjiuns é bunes da la tigní fora sön chisc plateaus tan megheri.
Le tëmp dl Giura y dl Crëda
Pöz, Muntejela, Col dala Soné, la cresta incër le Ju de Gherdenacia o incër Col dala Pieres y Fucela Nivea y Piz Duleda, é resć de sedimentaziuns plü jones dl Giura y dl Crëda a forma de isola, conesciüdes sciöche marnes de Pöz. Tl parch natural Pöz-Odles ne vëgnel dant püces o degönes sedimentaziuns dl tëmp dl Giura. Pro les sedimentaziuns de crëda se tratera de marnes plü fines, che vá dal cocejin al vërt-grisc cun n gröm de amonic laite. Deache ares vëgn laurades jö valgamia saurí dal tëmp se formel saurun. Amesa le plateau smarí ciarel sö sciöche vulcans Muntejela y Col dala Soné. Ai ti dá al raiun de Pöz-Gherdenacia ciamó de plü l’aspet de na contrada lunara dër ampla y arbandonada.
Cun la fin dl tëmp dl Crëda é la sovranité dl mer rovada a piz. Dan da plü o manco 80 cina 30 miliuns d’agn é le funz dl mer gnü sborlé sö y trasformé te de gragn crëps. Ci che s’â sedimenté te passa 260 miliuns d’agn sön le funz dl mer é indô gnü lauré jö dal’erojiun (dal’ega y dala dlacia, dal vënt y dal cialt) y slavaté jö y fora por la valada y ite tl mer.
La flora - Elemënc dla contrada
La pera y le terac, i liví d’altëza y le microtlima determinëia la sort y la varieté dles assoziaziuns de plantes.
La fascia dl bosch y i raiuns da brüsces basses
La fascia dl bosch ciafon ma tles zones söl ur dl parch natural. Tl raiun incër Pütia ia, dantadöt sön Börz y tl Rodelwald, vëigon atira fora na gran consistënza de ciers cun n renjonamënt unich te döt le Südtirol. Da alzé fora é ince i tröc pecios tl Bosch de Pütia y i larjëis dlungia le „Halsl“.
Destenüdes de ciüfs dl tonn y de barantli vëgn dant sön les tëmples a vest de Pütia. De bi grups de ciers se tira ite y sö, dala fin dla valada de Funes cina sö dai giaruns dl Grup dles Odles.
N bosch alt plülere re de pecios, lersc y ciers ciafon te Val. Lëgns jogn singui röia cinamai sö daimpró dai 2.400 metri.
Plü insö mëtel man la fascia di barantli cun süa flora d’acompagnamënt tan rica. Tl sotbosch crëscel ciüfs de San Ijidoro (Daphne), röses da sas (Daphne striata), lisöres (Erica carnea), ciüfs dl tonn (Rhododendron) y de vigni sort de brüsces da bromores.
Pra y pastöres da munt
Sön la Munt de Zans cheriëia les anemones da d’invern (Pulsatilla vernalis) y les soldaneles (Soldanella alpina), i ciüfs de Santa Tarina (Primula farinosa) y les milandores (Crocus albiflorus) la pröma atmosfera da d’aisciöda. D’isté tirel dant le bröm y le cöce di labiac (Lamiaceae) y dles scrofulariazees (Scrophulariaceae).
La piedlara (Pedicularis verticillata), la lovara börna (Aconitum napellus), l’arosch (Veratrum), le iardun da ficiuns (Cirsium spinosissimum), le brunsin de munt (Nigritella nigra) y l’anziana da punc (Gentiana punctata) ti dá vita ai pra da munt.
Ti Pra de Ciampac y de Pütia é les milandores la pröma y l’ultima iesta de flus – d’isté ciafon arnica y trafëi de pre (Trifolium pratense) amesa na flu da mile corusc.
Sön func tömi da nëi crëscel la soldanela y l’achilea dles Dolomites (Achillea millefolium).
Na bela flu ciafon ince ti pra amesa i larjëis ite insom Val da Lungiarü y fora por Val. Pro les richëzes aldel chiló le ciüf dl tonn bas (Rhodothamnus chamaecistus) y le cialzá dl cuch, dlungia le gile de Sant Ojöp (Lilium martagon), les lilies de San Bornert (Anthericum liliago) y i sanvis (Lilium bulbiferum).
Tapec, giaruns y parëis dles Dolomites
Incër Pütia ia ciafon polif a plomac y sö por les pares sütes ince i zops da erba börna. Ti posć plü ërc y sconá dal vënt crëscel la stëra de munt, la bocia de dragun (Horminum pyrenaicum) y les piedlares da ce (Pedicularis rostratocapitata), dala pert cuntra nord les sorts tipiches di giaruns sciöche le lavac dles Alpes (Petasites paradoxus) y le pavé retich (Papaver rhaeticum). I iac dl saresc a spalier (Salicetum retuso-reticulatae) y le tê de munt (Dryas octopetala) forma tapec spësc. Sö por les stricores de crëp dál tl edl la potentila dles Dolomites.
Sön i tapec dala pert meridionala de Pütia florëscel ciampaneles (Campanula), astri de munt (Aster alpinus) y armeries de munt (Armeria sp.). Le ronz de famëi (Thlaspi cepaeifolium), la linara alpina (Linaria) y le pavé retich ti dá vita ai giaruns dles Odles de Funes. Sö por chi lastëis salton te n gröm de te pices sorts de fragacins (Saxifraga sp.), de anzianes y de primules.
Te Val y dantadöt tla Val de Chedul florëscel sön i crëps la stëra de munt, la röta dal bun tof (Artemisia sp.) y la grifa dl malan da ciüfes (Physoplexis comosa).
La fauna - I tiers tl parch natural
I ciamurc pascentëia scialdi ti pici lëdi amesa les destenüdes de barantli te Val, dl Grup dles Odles, dles Ruefen de Eores y incër la Forcela dal’Ega. I rehli stá plü ion ti pra lëdi. Les brüsces sön les tëmples da bosch aper sorëdl dla Zanser Alm ti pita ince d’invern assá da mangé. Tres le Ju de Börz röia i cerfs dal raiun de Pütia tla Val de Lijun. Le gran düle (Bubo bubo) – nosc maiú düle – é gnü invidlé plü gonot te Val. De bugn posć da tlucherné ciafa i galedri (Lyrurus textrix) ti lëdi dl bosch de Val, de Ncisles y sön Börz; i iai da crotun (Tetrao urogallus) dantadöt tl Bosch de Pütia. Por ci che reverda i insec tomel tl edl, sön la Gampenalm y sön les munts de Ncisles y Medalghes, paoi y chefri da de bi corusc. Muntagnoles pón osservé sön les tëmples cuntra vest dl Grup de Cier, sön les munts de Ncisles y Medalghes.
Ti pra da munt y inanter les brüsces basses fej le codaros scür (Phoenicurus ochruros), le cüblanch (Oenanthe oenanthe), le pivët dal’ega (Anthus spinoletta) y le flinch da munt (Montefringilla nivalis) süa coa.
Sön l’altöra de Gherdenacia y tl raiun incër Stevia vir döt l’ann la iarina blancia (Lagopus). Les cornidles y i agaciuns che stá ion en compagnia fej sües coes tles sfësses di crëps. Sö por i crëps incër la Forcela dal’Ega, le Grup dles Odles y te Val – o sö alalt tl aier – pon osservé le jore di variöi da sas.
La porsona y le parch natural
Gherdëna y la Val Badia
I ladins é la popolaziun plü vedla dles Alpes: sü antenac viô bele tles valades alpines, tl raiun danter la Cernia y la Svizera, denant che chësc gniss concuisté dai Romans. Cun la concuista romana dles Alpes y dl raiun cina sö dala Donau é chësta jënt gnüda romanisada. Do che l’Imper Roman é tomè dl 476 ál metü man l’invajiun de grups de barbars y dedô la migraziun di popui: popolaziuns germaniches, italiches y slaves â strënt ite le raiun d’insediamënt tles Alpes da nord, da süd y da ost y la popolaziun romanisada se tirâ zoruch te valades plü strëntes, olach’an se stentâ da rové pormez, o ch’ai gnô assimilá dales cultures di signurs nüs. Insciö él al dedaincö ma plü resté trëi isoles linguistiches retoromanes (o ladines) valgamia dalunc öna dal’atra: le raiun ladin-dolomitich, le Friul y i Grijuns tla Svizera.
Deache la popolaziun dla Ladinia ê valgamia grana en proporziun ala produziun agricola, messâl plüdadî gní anuzé tan co vigni fostü cina sö ti posć plü alalt. Le sfrutamënt intensif dla pastöra amesa le bosch á dantadöt tla Val Badia porté a roes y erojiuns, che ne s’á ciamó al dedaincö nia archité ia.
Dal XVI secul inant pitâ le ziplé dantadöt te Gherdëna na poscibilité de davagn implü y aldî pro i laurs che gnô fac te ciasa. Tl XIX secul ê chësta ativité tan chersciüda, ch’al á messü gní dé fora ordinamënc rigorusc por sconé le cier tan damané. Sura le Ju de Frara rovunse tl’alta Val Badia.
Chiló ciafunse n valgönes viles, che caraterisëia la contrada d’insediamënt tradizionala dla Val Badia. De regola se tratera de n valgügn lüsc da paur costruis incër na picia „plaza“ zentrala, olach’al é n fistí y n furn da pan che vëgn anuzá dai paurs deboriada.
Le bojëgn de proteziun, de tigní adöm y nia inultima le bojëgn da sparagné le püch grunt da podëi coltivé podess ester stá les rajuns de chësta forma d’insediamënt.
Sc’i piun ia da Lungiarü da jí tl parch natural Pöz-Odles, odunse les viles de Frëina, Seres y Miscí y do le rü sö ot morins da paur, che gnô metüs a jí cun n sistem studié fora bun de stlütes, sales de lëgn y stües.
Le cheder dla contrada vëgn porchël caraterisé no ma dala natöra, mo ince dala storia soziala y culturala di colonisadus.
Denant ch’al gniss inauguré la strada dl 1892, messâ la Val Badia porleplü nen gní fora cun ci ch’ara â: le terac a desposiziun ê la sora basa economica. L’agricoltöra (la coltivaziun de orde y avëna, lin, siara, formënt, faus y cianapia) y le zidlamënt de bestiam ê bun ecuilibrá y s’integrâ un cun l’ater: le cërtl piâ ia y se rovâ tla vita da paur. Le sistem che ê bele madü tl tëmp medieval alt ti á dé ales comunités ladines la poscibilité de suravire cina tl XX secul. Ala medema manira ne s’á gnanca l’architetöra da paur mai mudé: ara é jüda inant por secui alalungia sfrutan pera y lignan, materiai dl post.
Carateristica é la forma a fongun dles ciases. Les cianoes y la pröma alzada cun la stüa y la ciasadafüch é fates de n mür de pera dé jö a blanch. La pert olach’al é les ciamenes y le somas é de lëgn, sön de plü perts él n sorá che vá incëria y che vëgn ince adoré da secé i früc de ciamp. N tët de scianores completëia ala fin le cheder armonich dles viles.
Le svilup economich enorm di ultims dezens n’á por gran morvëia mudé tan co nia pro les viles. Nia scialdi dalunc dai zëntri da jí coi schi dla valada, s’ál mantigní corassö, sön les tëmples ërtes, n toch de eté mesana.
Programs de sconanza y de promoziun aladô dess daidé pro a n adatamënt prudënt ales condiziuns sozioeconomiches oramai mudades.


text:
Regn de França
Ol Regn de França l'è stait una monarqia de l'Etaa medievala e moderna.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Despos de la spartizion de l'Imper Carolinj, l'è nassid ol Regn dei Franc Ocidentai qe, cond l'elezion de l'Ug Capet, l'è deventad ol Regn de Fraça. I sovran i s'è ciamads Rex Francorum fina a'l 1190, quand qe ol titol l'è cambiad in Roi de France del Filip II. Ind l'Etaa Moderna ol sistema de la monarqia feudala l'è stait sostituid de la monarqia assoluta, fina a la revoluzion del 1789. Despos g'è staits duu periods de monarqia costituzionala (1789-1792, 1814-1848) separads de la Prima Republega Francesa. Infin, ind el 1848 l'è staita proclamada la Segonda Republega Francesa.


text:
Sco quai che l’acziunari principal da las Pendicularas Mustér, Marcus Weber ditg a chaschun da l’infurmaziun davart il project al cussegl da vischnanca datti pliras raschuns daco ch’il project ha retard. Ina è la planisaziun locala ch’il pievel ha approvà l’atun passà che n’è anc betg approvada dal chantun. In’autra è il rempar per la prevenziun d’auas grondas da l’aual d’Acletta ch’è gist sper il ressort. Davart il credit da 2,5 milliuns per quest rempar ha il pievel da Mustér pir anc da decider en la secunda mesadad da l’onn. Quest rempar dovri per pudair construir il ressort sco planisà. Senza il rempar stuess il ressort vegnir bajegià var dus meters pli aut, quai che na guardas tenor Weber betg ora bain en quest lieu. I sumegliassi ad ina fortezza e quai na veglia el betg. Il ressort duai sa cunfar cun il conturn. Plinavant è Weber era dischillus da la birocrazia che regia en il chantun Grischun. Mintga uffizi haja anc d’avair pled en il capitel e quai custia bler temp e frainia il project.
Ressort è indispensabel
Tenor Marcus Weber dovran las Pendicularas Mustér urgentamain il ressort. Il territori da skis da Mustér na possia betg quintar cun giasts dal di. Perquai dovria quai pussaivlas da star sur notg. Quellas sa reduceschian dentant in cuntin. Per pudair mantegnair il territori da skis dovria quai dapli giasts. Attrair vul ins cunzunt famiglias. Perquai duain era ils pretschs esser en in rom ch’è supportabel per quellas.
Il ressort
La dumonda da bajegiar per il ressort vegn inoltrada proxima emna. Il project cumpiglia 6 chasas da lain cun 142 abitaziuns e 26 chombras da hostel. Latiers datti ina zona da wellness, dus restaurants, la fatschenta da sport da las Pendicularas Mustér ed ina localitad da var 1000 meters quadrats per il Coop. Marcus Weber quinta da pudair crear var 20 plazzas da lavur novas a Mustér.


text:
Tenor il departament federal per fatgs da l'exteriur illustreschia quai l'avertadad da la Svizra envers il rest dal mund, sia cumpatibilitad, ses engaschi, sco era sia diversitad culturala. Plinavant han era temas sco la proposta per ina lescha cunter la discriminaziun dad omosexuals influenzà il purtret da la Svizra e quai per il pli positiv.
Politica d'Europa e politica interna èn stads temas
Las contractivas enturn la cunvegna da basa cun l'Uniun europeica e la decisiun da betg renconuscher cumplainamain la bursa svizra èn temas ch'èn stads regularmain en la pressa.
Fitg interessant per las medias è er stada la discussiun enturn l'iniziativa da No Billag. Discussiuns che vegnan er manadas en l'exteriur. Er l'iniziativa per vatgas cun corna ha chattà in tschert eco.
RR novitads 11:00


text:
Beinvegni alla versiun digitala dil
NIEV VOCABULARI SURSILVAN
da dr. Alexi Decurtins
L'emprema ediziun dil Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg (NVS) 2001 ei exausta dapi entgin temps. Buc il davos per motivs finanzials han ils editurs desistiu d'ina restampa dil vocabulari ed han preferiu ina versiun digitalisada, tgei che era vegniu stipulau gia da bial'entschatta el contract partenent ils dretgs d'autur. Cuntrari al vocabulari stampau porscha la versiun digitala igl avantatg d'access ton dil lungatg romontsch sco era dil lungatg tudestg enneu.
Considerond il secuntener ed ils basegns dallas utilisadras e dils utilisaders d'ozildi, ha la cuminonza d'editurs (dr. Alexi Decurtins, Legat Anton Cadonau pil romontsch sursilvan, Societad Retorumantscha, Institut grischun per la perscrutaziun dalla cultura) decidiu - en cunvegnientscha cun la Lia Rumantscha - da plazzar il NVS digital directamein egl internet, analog al Pledari Grond.
Nus sperein dad haver realisau in ulteriur bien mied da lavur per las pli differentas persunas, seigien quei specialists sco linguistas, filologs, translaturas, redacturs, scolasts e scolastas, denton - gest aschi impurtont - era per tut las ulteriuras persunas interessadas.
A tut quels e quellas che han contribuiu en ina fuorma ni l'autra alla realisaziun dalla versiun digitala dil NVS engraziein nus zun fetg.


text:
(calcular per mintga persuna 120g farina ed in mez liter aua)
Ingredienzas: 240g farina per mintga liter aua (per ina pulenta betg memia spessa), 200g farina per mintga liter aua (per ina pulenta fitg miaivla). Salar sco la pasta.
Procedura: Metter sin platta ina padella cun in funs gross e viertgel. Salar l’aua, pigliar ella giu dal fieu cur ch’ella cumenza a buglir e metter en la farina duvrond il scuet per ch’i na dettia betg gnocs. Metter puspè la padella sin il fieu grond per che la pulenta cumenzia puspè a buglir. Cur ch’il buglir chala e ch’i appareschan pitschens «vulcans da vapur», cuvernar la padella cun il viertgel e laschar coier a fieu bass per almain 45 fin 60 minutas. Ins po er coier la pulenta pli ditg: pli ditg ch’ella coia e pli ch’ella daventa buna e digeribla. Sche la pulenta daventa memia dira pon ins agiunscher aua buglienta.
.


text:
Daniel Albertin da Mon, il president communal actual da la vischnanca Albula/Alvra, è stà l’unic candidat per quest post tar la tscherna a l’urna ed uschia n'hai strusch dà ina tensiun. A l’anteriur deputà e pur vegn en general attribuì ch'el fetschia buna lavur, era sch’i dat adina puspè vuschs criticas cunter sia persuna. Realitad è che Albertin è vegnì reelegì sco president communal da la vischnanca Albula/Alvra.
La participaziun cun stgars 19% è stada fitg magra. Avant quatter onns tar si’emprima elecziun sco president da la nova vischnanca fusiunada era la participaziun almain anc stada tar 30%. Là aveva el survegnì 235 vuschs e cedels vids eran entrads 23. Dumengia ha Albertin obtegnì 172 vuschs tar ina maioritad absoluta da 93 vuschs. Remartgabel è che dals 184 cedels valaivels era mo in vid.
Damai resta il president communal actual da la vischnanca Albula/Alvra era per ils proxims quatter onns al timun da la vischnanca ch’ha 995 votantas e votants. Ils sis commembers da la suprastanza vegnan elegids pli tard


text:
L'entschatta fa la Linda Fäh cun ses hit «Hey Sommer». Plinavant tadlain nus il Nockalm Quintett cun «Mehr als nur ein Sommer», ils Calimeros cun lur hit actual «Bahama Sunshine», Vincent Gross cun ses hit «Supersommer», a Marie Louise Werth cun il semperverd «Destin» e blers auters stars dal schlagher cun lur hits.
Hits da stad
«La Stailalva» dad oz è emplenida cun hits da stad, melodias che stgaudan il cor da tutt'aura.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Suenter avair visità sonda passada il club a Berna, ston tut ils 305 visitaders ir en quarantina. Quai ha il medi chantunal ordinà.
Ina persuna ch'aveva festivà en quest club era vegnida testada positiv sin Covid-19. La gievgia saja il test positiv vegnì enconuschent, ha communitgà la direcziun da sanadad dal chantun Berna. La persuna aveva sentì ils emprims sintoms dus dis suenter visitar il club.
Perquai ch’il coronavirus saja fitg privlus durant las 48 uras suenter ch’ils sintoms sajan sa mussads, hajan els dumandà tut ils 305 visitaders dal club dad ir en quarantina. Durant 10 dis na dastgan els betg bandunar lur chasas u abitaziuns, e ston sa tegnair vid las prescripziuns dal BAG.
Club resta avert
Ils manaders dal club «Kapitel Bollwerk» han ditg sin dumonda da l’agentura da novitads Keystone-SDA, ch’els tegnian vinavant avert lur manaschi. Il cas haja mussà che lur concept da protecziun funcziunia. Perquai cuntinueschian els cun lur activitads, mo uschia saja ina vita culturala durant il temp da corona insumma pussaivla, han ils responsabels dal club manegià.


text:
Brera
Brera (inscì anca in Italian; Braida in Latin) l'è on quarter del centro de Milan (Municipi 1), in posizion nòrd-est respett al Dòmm.
La soa via principal l'è la via Brera. L'è famos soratutt per la soa Pinacoteca, che la gh'ha dent ona mòtta de quader de pittor italian e forest. Insema a la pinacoteca la gh'è on'Accademia di Bei Art, on osservatòri astronòmigh, on òrt botanigh e ona biblioteca. Quei ròbb chì l'hann faa sì che 'l quarter el sia vun di sitt pussee a la mòda de Milan, oltra che on pont de retroeuv per i artista de tucc i gener.
El nòmm latin braida el voeur dì "camp voeui"; per on bell poo de temp el sitt l'è staa ministraa di fraa Umiliaa.


text:
Il Chor mischedau Suraua preschenta quest onn en ses concert da primavaira ina Tour de Suisse cun chanzuns ord tut las 4 regiuns linguisticas. Il fil cotschen che maina atras il concert da primavaira dal chor è il viadi d'in chantadur atras la Svizra sin la tschertga da novas chanzuns. El na po simplamain betg pli chantar mo chanzuns rumantschas.
Las differentas chanzuns ord il rest da la Svizra na vegnan betg annunziadas sco usità d'in moderatur. Tranter ils blocs da chanzuns datti mintgamai ina pitschna scena da teater cun il chantadur viandant. En quellas scenas sa scuntra el cun persunas dal lieu nua ch'el sa chatta e chanta lura cun quellas persunas chanzuns tipicas per la regiun. La fin dal concert turna il chantadur dentant enavos en il Grischun, perquai che chantar en il Grischun è tuttina il pli bel.
Ord l'archiv
Il Chor mischedau da Suraua en l'emissiun «Fyraabig» preschentada da Sepp Trütsch (SRF 16-12-1988).


text:
di: Federico Brambilla
Son nò tròpp giovin, ma son bèll come on Adon
el Casanòva al mè confront l’è on mèzz bidon
perchè coi dònn mì son magnetich ‘me on serpent
come ghe guardi lor capissen pù nient.
Ghe ciappa on sgrisor che ghe corr per tutt i òss
per on basin se buttarien in del Redefòss
da la finestra voeuna la s’è trada giò
domà che l’era al pian terren, l’è al mond anmò.
Me ciamen “El lumagon de la Baròna”
a mì me resist nò nanca ona dòna
tosann andee minga in gir senza la scòrta
sont on pericol, mì foo la man mòrta.
Ma se ghe foo ai dònn, pòrca scigola,
soo nò, ma disaroo ona ròba sola
ne l’arte di piacere doo lezion
minga per nient vegni ciamaa “El lumagon”.
Passavi on dì davanti a on grand stabiliment
dove lavora domà dònn, circa tresent,
vegneven foeura, eren cinch or, per andà a cà
e me son dii: ohei, lumagon, chì gh’è de fà.
Hoo faa ona specie de comizzi sul moment
e i hoo fissaa ben ben in di oeugg come on serpent
e poeu gh’hoo dii: “Tosann, tosann. Incoeu son grand
ve metti tutti in stato molto interessant”.
Allora al Lumagon de la Baròna
hann cominciaa a dagh bòtt de la Madòna
hinn fin rivaa, soo minga me la sia,
a rompom in sul coo ona gelosia.
A mì, al Lumagon de la Baròna
a mì che me resist nanca ona dòna
cont i borsètt e cont i scarp col tacch
l’è pròppi ròba de non cred,
me n’hann daa on sacch.
musica
Cont i ong e cont i dent e ona lamètta
m’hann streppaa via i calzon e la majètta
son restaa lì tutt biòtt e sanguinant
ohei, e hoo dovuu bindam el coo cont i mudand.


text:
Durant il public viewing è ina part da las radund 30’000 persunas sin ina plazza centrala a Turin tuttenina currida davent. Blers sajan cupitgads u vegnids stratgs enturn en la fulla, rapporta l’agentura da novitads Ansa. Las blessuras levas dals blers sajan cunzunt levas contusiuns e tagliadas. Pliras persunas hajan dentant blessuras pli grevas, tranter quellas era in uffant.
Raschun da la panica betg clera
Il president da la polizia da Turin a declerà ch’in ferm plum pudess avair chaschunà la panica. La gasetta “La Stampa” da Turin rapporta da barrieras dadas per terra. La panica è succedida suenter il terz gol per Real Madrid.
RR novitads 06:00


text:
L’emprim vegnan installadas sondas per la pumpa a chalira. Suenter cuntinueschian els a bajegiar las duas chasas cun abitaziuns en la part sut, sco Marcel Thoma da Prime Elements ha ditg ad RTR. I dat ina chasa cun 10 abitaziuns, l’autra cun 7 abitaziuns secundaras. En la part sura vers la via datti in hotel cun 53 chombras dublas. L’hotel sa cumpona da dus bajetgs ch’èn colliads in cun l’auter.
Far in pass en la dretga direcziun
La Prime Elements SA vul investir 24 milliuns francs per quest project. Els crajan en la regiun. Quella vegnia a sa sviluppar a moda positiva, betg mo pervia da la colliaziun da skis Andermatt-Sedrun. Marcel Thoma spera ch'ils turistichers possian far in pass en la dretga direcziun quai che pertutga marketing, promoziun e purschida.
Previs èsi da finir las duas chasas cun abitaziuns fin atun 2017 e l’hotel la stad 2018.


text:
En il chantun Grischun datti actualmain 5'000 registraziuns tar las assicuranzas socialas. Da quai èn la mesadad cas cun restricziuns psichicas. En Surselva datti 100-150 cas ad onn, da quai var 40% cas cun impediments psichics. Integrar quellas persunas en la vita da mintga di, quai è ina da las pli grondas sfidas per ils cussegliaders d'integraziun regiunals.
L'Assicuranza d'invaliditad è perquai sin tura en l'entir chantun Grischun. In appel als patruns en il Grischun è da s’occupar da l'integraziun da persunas cun restricziuns. En il focus èn persunas cun restricziuns psichicas. L'ospital da Glion e la firma da bajegiar Berther SA da Mustér èn duas firmas exemplaricas ch'èn gia activas en quella integraziun.
En tut lavuran 150 persunas tar la Berther SA, 4 persunas èn ord il program d’integraziun. Tar l'ospital da Glion èn quai 6 persunas en il program d’integraziun e quai sin 260 conlavureras e conlavurers.
Sco quai che Felix Flepp il cussegliader d’integraziun a Glion di, saja pli simpel per ina fatschenta gronda d’integrar persunas cun restricziuns psichicas. I dettia dentant era adina puspè exempels nua che firmas bler pli pitschnas fan quai cun success dapi onns.
RR actualitad 11:00


text:
Storia
La storia (dal grech antich ἱσtopίa, historìa, “ispezion [visiva]”) "nrescida", "conescënza" ie la disciplina che se dà ju cun l stude dl passà y à si fundamënta te fontes scrites, documënc, testemonianzes y cunties che trasmët l savëi[1]. La ie la narazion sistematica di fac mpurtanc tla storia dla persona.
La storia dla persona se svilupea cun la Storia dla tiera. La periodes dla storia dla persona ie[2]:
Preistoria[mudé | muda l codesc]
La Preistoria o Eté dla Pera é na classificaziun dla storia dla porsona che tol ite la perioda dan da 2,5 – 2,6 miliuns d’agn. Ara tol ite:
Paleolitich[mudé | muda l codesc]
Le Paleolitich vá da dan da 2,5 miliuns d’agn cina ca 20.000 agn dan C. y é la perioda plü lungia dla storia dla porsona (ara tol ite ca. le 99% de süa storia). Ara mët man cun la nasciüda dla tecnologia primordiala y se röia cun les prömes formes d’agricoltöra. Te chësta perioda vëgnel a se le dé le passaje dal jëne Homo habilis ala porsona moderna (Homo sapiens).
Mesolitich[mudé | muda l codesc]
Le Mesolitich é na perioda tla storia dla porsona de transiziun danter Paleolitich y Neolitich danter 20000 dan C. cina le 10.000 dan C. ca, te chëra che n valgönes comunités de possones á metü man da se dé jö cun l’agricoltöra y vire stabilmënter te n post.
Neolitich[mudé | muda l codesc]
Le Neolitich é na perioda dla Preistoria che vá dal 10000 dan C al 3500 dan C. ca y mët man cun le passaje total de n valgügn grups de porsones tla Mesopotamia, tla Cina y tl’India da comunités nomadiches che se dê jö cun la ciacia, le pié pësc y la racoiüda a comunités stabiles che se dê jö cun l’agricoltöra y le zidlé bestiam. A chësc passaje ti vëgnel ince dit Revoluziun neolitica. Sön Plan de Frara él gnü ciafé tröc reperc archeologics che testimoniëia insediamënc che vá zoruch al Neolitich a 7000 cina a 5000 agn dan Crist.
Tla preistoria él gnü a se le dé les prömes migraziuns umanes. Tla Mesopotamia s’ál svilupé bele dala preistoria inant zivités dër importantes, sciöche chëra di Sumers. La Preistoria se röia ca. dl 3500 dan C. cun l’invenziun dla scritöra.
Storia antica[mudé | muda l codesc]
La storia antica tol ite deplü periodes y cultures dl monn.
Eté di metai[mudé | muda l codesc]
Eté dl Ram[mudé | muda l codesc]
L’Eté dl Ram é na perioda tla storia dla porsona danter le Neolitich y l’Eté dl Brom te chëra che an á metü man da lauré cun i metai y te chëra che danter l’ater él gnü inventé la roda y an á metü man da zidlé le ciaval. Tla Talia vá chësta perioda da le 3400 dan C. y ca. le 2200 dan C. Danter les testimonianzes antropologiches plü importantes de chësta perioda él Ötzi, l’Om dl Similaun.
Eté dl Brom[mudé | muda l codesc]
L’Eté dl Brom é na perioda dla storia dla porsona che vá dal 3200 dan C. al 600 dan C. ca y che é caraterisada dal’adoranza dl brom tla tecnologia primordiala. Al'Eté dl Brom vá zoruch i pröms insediamënc tles valades ladines che ospitëia jënt ia por döt l’ann a Sotciastel de Badia, Peraforada da La Plí de Mareo, Ciastelat de Sëlva. Danter i capitui fondamentai él: Egit antich
Eté dl Fer[mudé | muda l codesc]
L’Eté dl Fer é na perioda tla storia dla porsona te chëra che les porsones á metü man da lauré cun le fer y da le tó ca tl’elaboraziun de massaries primodiarles. Ti raiuns encër le Mer Mediteran mëtera man encër le XII. seco dan C. y tl’Europa dl nord danter le IX. y l’VIII. seco dan C. N valgönes ziviltés dl monn ince bindebó svilupades a livel sozial n’á mai albü l’Eté dl Fer, sciöche les ziviltés precolombianes. Danter i capitui fondamentai él:
Storia medievala[mudé | muda l codesc]
La storia medievala é n’atra definiziun por la storia post-classica y vá dal 500 do C. al 1450 do C. ca. Pro i capitui plü significatifs aldel:
- Ziviltés precolombianes
- Aztecs
- Imper Inca
- Eté d' or islamica
- Eté medievala
- Imper Mongol
- Imper Otoman
- Dinastia Tang
Storia moderna[mudé | muda l codesc]
La storia moderna é aladô dla storiografia la perioda che vëgn do l’Eté medievala y dan la Storia contemporana. Ara mët man tradizionalmënter cun la descurida dl'America. Danter i evënc plü importanc tla storia moderna él:
- La fin dl Imper bizantin dl 1453
- L'Eté dles descurides
- La fin dla Vera di Cënt agn danter Franzia y Inghiltera dl 1453
- L’Umanesim y le Renascimënt
- L’invenziun dla stampa cun caraters mobils dl 1453
- La Reformaziun dl 1517
- La Revoluziun scientifica
- L'Iluminism
- Sciöche data dla fin dl’Eté moderna y dla nasciüda dla storia contemporana él tla storiografia deplü interpretaziuns:
- La Revoluziun franzeja dl 1789
- Le Congres de Viena dl 1815
- Les revoluziuns dl 1848 cun la nasciüda dles republiches tl’Europa
Storia contemporana[mudé | muda l codesc]
Danter i avenimënc plü importanc dla storia contemporana, che röia cina aldedaincö, él:
- La Revoluziun industriala
- La Pröma Gran Vera
- La Secunda Vera dl Monn
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Storia, sun Treccani.it – Enciclopedie on line, Istituto dell'Enciclopedia Italiana
- ↑ Storia, te Dizionario di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2010


text:
Altipian
In geugrafia un altipian, a l'è una süperfiss piana de tera che la se tröa a un'altitüdin granda. I altipian poden vess bej estendüü o anca piscinit. Se ciama altipian vulcanich un altipian che'l s'è furmaa per atività vulcaniga.
L'altipian püssee grant del mund a l'è l'Altipian Tibetan, ciamaa el tecc del mund, che'l s'è furmaa per la culisiun de la Placa Indo-Australiana adoss a quela Eurasiatiga. L'area de l'altipian Tibetan a l'è de 2,5 miliun de kilometer quadraa e la sò altitüdin a l'è de pressapoch 5000 meter in sül nivel del mar.
L'altipian püssee grant de l'Europa al se tröa in Venet e l'è l'Altipian de Asiagh o di Set cumün.


text:
Sch’el turna d’ina tura strapatschusa tras la citad survegn el mintgamai in müesli dad avaina. Tut quai raquinta il Son Niclà da Cuira da ses cumpogn cun pel nair ed ureglia lunga. Ensemen cun il famegl sajan els in bun team.
Pitschen e grond hajan plaschairun sch’els cumparian en la citad. Ozendi vesian ins gea mo darar pli asens. Perquai saja mintgatant il Pablo il star. Sco lezza giada ch’els avevan fatg ina visita en in café a Cuira.
Pablo e ses dabasegns
L’emprim aveva l’asen fatg il botsch e betg vulì entrar en il local illuminà e fullanà. Ma tuttenina saja l’asen marschà ina lingia en il local a la teca, nua ch’el haja survegnì ina carotta. La glieud haja gì in plaschairun dal pitschen asen.
Tuttenina han il Son Niclà e ses famegl dentant stuì festinar. L’asen ha gì da far ses basegns. Els èn gist anc vegnids a temp en il liber, uschia che Pablo ha pudì laschar dar ses dagross sper ina planta.
Pablo avess navidas sch’ins schess ch’el saja tup. Asens èn animals fitg intelligents.
RR actualitad 07:00


text:
I saja stà bel da prender encunter il premi dad aur, uschia il dirigent dal ensemble vocal Incantanti, Christian Klucker: «Tge ch'è per nus fitg impurtant, er per mai sco dirigent, èn ils 90 puncts da 100 che nus avain survegni. Quai d'ina giuria internaziunala cun set commembers.»
Cun il emprim rang en la categoria Youth Choires èn Incantanti er sa qualifitgà per il «Grand Prix of Nations». Tar questa concurrenza internaziunala è l'ensemble vegnì quart.
Preparaziun per la concurrenza da chors svizra
Ils «European Choire Games» n'èn dentant betg la suletta concurrenza internaziunala da la quala Incantanti ha fatg part. Er ad Assisi en l'Italia ha il chor gudagnà duas giadas aur.
Tge concurrenza ch' è pli impurtanta en il mund dals chors, na sa Klucker betg dir: «Qua a Riga è tut tratg si bler pli grond. En sasez essan nus vid la preparaziun per la concurrenza svizra da chors ad Aarau. Gist perquai avain nus prendì part a quellas concurrenzas – quasi sco preparaziun.» Ad Aarau saja la concurrenza lura probablamain pli gronda, uschia il dirigent.
RR actualitad 17:10


text:
Sco gia avant in onn han Stünzi tar ils umens e Leugger tar las dunnas battì l’entira concurrenza en la cursa da 40 kilometers cun 1’640 meters differenza d’autezza da Lumbrein sur l’Alp Sezner e l’Alp Nova a Sursaissa ed enturn il Piz Mundaun enavos a Lumbrein.
Michael Stünzi ha gudagnà la cursa dals umens en 1:58.45 uras ed è uschia stà il sulet ch’ha dumagnà la cursa roiala da 40 kilometers sut duas uras. Sco segund cun in retard d’exact trais minutas è Daniel Widmer vegnì. Cumplettà il podest sco terz ha Robin Spiess. Meglier sursilvan è stà Ivan Demont da Vella sco 13avel en 2:12.13 uras.
Tar las dunnas ha Seraina Leugger gudagnà en 2:30.18 uras. Segunda cun strusch duas minutas retard è vegnida Carla Solèr da Lumbrein. Cumplettà il podest sco terza ha Eliane Müggler da Thal en il chantun Son Gagl.
Rangaziun 2019
In di da cursa perfetg
Aura perfetga, ina bella culissa e radund 300 participantas e participants, da quai passa 200 ch’èn stads a la partenza a la cursa roiala sur 40 kilometers. Giusep Capeder, president dal comité d’organisaziun, tira cunquai ina bilantscha fitg positiva e sa legra gia sin l’ediziun 2020 nua ch’il Bike Maraton Lumnezia-Sursaissa po festivar il giubileum da 30 onns.
E malgrà che blers ferms mountainbikers indigens sco Vital Albin, Ursin Spescha u Andrin Beeli n’han betg pudì sa participar a la cursa da quest onn èn stads a la partenza uschè blers participants sco dapi intgins onns betg pli.
RR sportissimo


text:
La Royal Bank of Scotland (RBS) ha para fatg la dumonda per ina licenza da banca en Germania. Quai per il temp suenter la sortida da la Gronda Britannia da l’Uniun europeica. Uschia veglia la banca segirar l’access als martgads europeics er suenter il Brexit. Quai rapporta la gasetta britannica «Financial Times».
La Royal Bank of Scotland è la terz gronda banca da l’Europa. L’october aveva la banca annunzià da metter d’in maun 100 milliuns glivras per ristgas en connex cun il Brexit.
RR novitads 11:00


text:
La procura publica haja ordinà l’arrestaziun pervi ch’ils 14 collavuraturs duajan avair sustegnì organisaziuns terroristicas. Dudesch dad els sajan gia en fermanza, dus auters sajan anc en l’exteriur – uschia il schef da la suprastanza, Akin Atalay.
L’anteriur schef-redactur, Can Dündar, che viva en Germania en l’exil, vegn tschertgà per incumbensa d’investigaziun. La chasa da Dündar ad Istanbul saja vegnida tschertgada. Tranter ils arrestads è era l’advocat da Dündar, Bülent Utku. Utku è al medem mument en la suprastanza da «Cumhurriyet».
Tenor la communicaziun da la procura publica tirca, che «Cumhurriyet» ha publitgà sez, rinfatscha la giustia a la gasetta d'avair sustegnì la partida da lavur curda PKK ed il moviment dal predicatur Fetullah Güllen. La regenza tirca rinfatscha a Güllen d'esser responsabel per l'emprova da putsch malgartegiada la mitad da fanadur.
RR novitads 12:00


text:
Era sch’ils moderaturs emprovan da las tuttas da motivar la glieud en il public da sa legrar per e cun ils atlets en l’arena, n’èn las emoziuns betg cumparegliablas cun situaziuns en auters lieus da skis. Entant che passa 20’000 fans eran preschents quest onn ad Adelboden per il slalom gigantesc, quintan ils organisaturs da San Murezzan cun radund..... persunas ch’èn rivadas sin l’arrivada da las cursas da skis a Salastrains.
Sin muntogna e betg giu la val
Ina da las raschuns è tenor plirs aspectaturs, che l’arriv da las cursas sa chatta sin la muntogna e betg entamez San Murezzan. Uschia vuli ina logistica pli speziala per rabagliar la glieud fin tar l’arena Salastrains enstagl da pudair beneventar ils stars da la scena da skis en vischnanca.
Autra mentalitad
Adina puspè aud ins era dals fans ch’ils svizzers sajan en sa sez betg las persunas ch’èn bunas da manar buna luna ed atmosfera da festa tranter il public. Ch’i vul anc autra glieud che riva da fascinar ed infizar els cun il fieu per la chaussa. Perquai saja in mix d’internaziunalitad sin las tribunas gia in grond agid per avair ina bun’atmosfera tar las cursas da skis, uschia ils giasts che han visità las cursas dal cup mundial a San Murezzan ils ultims dis.
Betg pli stagiun auta in Engiadina
Era il fatg che las cursas dal final han lieu vers la fin da la stagiun d’enviern, durant l’emna, gioga tenor il schef da medias Daniel Schaltegger ina gronda rolla. Ils indigens èn a lavur ed il temp da vacanzas per ils giasts è era passà.
Champiunadi mundial attira
En vista al champiunadi mundial da skis proxim onn in Engiadina sa preschenta la situaziun lura auter. Quel ha lieu entamez la stagiun auta dals 6-19 da favrer 2017 e per las cursas spetg ins sco gia tar l’ediziun dal 2003 en tut bun 170’000 aspectaturs.
Pli simpel da motivar e fascinar per ina chaussa èn ils uffants. Apaina ch’ils scolars indigens èn arrivads en l’arena da Salastrains, s’ha l’atmosfera midada cumplettamain.


text:
Nivili Langosch
El Nivili Langosch, che localment l'è conossuu domà comè Nivili (in italian: Naviglio Langosco) a l'è on canal artifizzial de la Lombardia e del Piemont.
A l'è alimentaa del fiumm Tesin, e la soa fonzion l'è quella de bagnà i campagn del Noares e de la Lumellina. A l'è staa faa in del XVII secol, per vorè del cont Guido Langosco. I lavorà per fall su hinn staa faa in tra el 1613 e 'l 1665, progettaa del Peder Antoni Barca.
El sò percors el scomincia in Provincia de Noara, a nord del pont de Turbigh: el traversa i comun de Gajaa, Rementin, Tracaa e Sceran; rivaa in de la Provincia de Pavia, el bagna Cassoeu, Vigeven (indè che 'l passa de soravia al Terdobbi) e Gambolò. Lainscì el Nivili el se esauriss, e 'l va dent a on bell numer de ronsg.


text:
Era la Svizra è pertutgada ch'il concern da farma Pfizer furnescha las proximas emnas damain vaccin cunter corona en l'Europa. Quai ha confermà la vicedirectura da l'Uffizi federal da sanadad, Nora Kronig, envers la Tagesschau da SRF.
Damain vaccin davent da glindesdi
Els quintian gia tar la furniziun da damaun cun damain dosas dal vaccin. La segunda dosa per las persunas ch'èn gia vaccinadas na saja dentant betg en privel, ha Kronig punctuà. La stretga mussia, quant impurtant ch'i saja che la Svizra haja prendì en mira differents vaccins.


text:
Ils 60 imams da differents pajais han cumenzà lur viadi a Paris sin la Champs-Elysées, nua ch’in policist era mort tar in’attatga l’avrigl passà. Là han ils imams lura era fatg oraziun. La dumengia è il bus lura staziunà a Berlin sin il Breitscheidplatz. Là era in terrorist charrà cun in camiun en ina fulla persunas ch'era ad in martgà da Nadal. 12 persunas èn mortas da quest'attatga il december passà.
Suenter cuntinuescha il bus ses viadi en citads ch'èn stadas pertutgadas dad attatgas terroristicas, tranter auter a Brüssel, Toulouse e Nizza. Ils 14 da fanadur, il di da la festa naziunala franzosa turnan ils imams puspè a Paris.
Igl è impurtant che muslims pon s'exprimer per dir che mia religiun n'ha da far nagut cun quests barbars.
L'imam Hassen Chalghoumi haja ditg ch'i giaja qua per in messadi per umanitad e fraternitad cunter il terrorissem. Muslims na stoppian betg sa giustifitgar pervi da terrorissem islamic, ha ditg l'imam ad in emettur franzos. Il terrorissem piglia l'islam sco ostagi.
RR novitads 15:00


text:
Martedé
El Martedé (apò Martedì, Martadì o Mardì) l'è giü dei dé de la setemàna. El vé prìma del Mercoldé, e dòpo del Lönesdé.
Endèle lèngue neo-latìne, la paròla « Martedé » la derìa del latì martes dies che signìfica dé de Marte. Dimòdo che se dis martedi 'n Italià, martes en Spagnöl (Castillan), dimars en Ocità, Mart,i 'n Ruméno, ecc. En portoghés envéce la se ciàma Terça Feira cioè tèrs dé
Apò a le lèngue cèltiche le dopèra la derivasiù del latì: isé 'n Irlandés se dis dé máirt, en Brétone se dis Meurzh, en Galés se dis dydd Mawrth e 'ndèl gaélic scosés se dis Dimàirt.
L'inglés e le lèngue scandìnave le derìa 'l nòm del martedé de la divinità nòrdica Týr (Inglés antìc: Tiw), isé g'hóm: Tirsdag per el Danés e 'l Norvegés, Tuesday per l'Inglés modèrno, Tisdag per el Svedés e Týsdagur en Islandés.
La paròla todèsca Dienstag e chèla olandésa Dinsdag se pènsa che le vègne de 'na interpretasiù de dies judicii (dé del thing, la asemblèa 'ndoche se ciapàa le deciziù 'ndèi pòpoi germànic). 'N ótra posibiltà l'è 'na dervasiù dirèta de la divinità che i Romà i ciamàa Mars Thingsus, el dio del thing, che facilmènt l'éra ac amò Tyr.


text:
Il cussegl naziunal discuta davart l’energia da damaun. I duai dar novas structuras e reglas per il martgà d’energia. Per exempel duai vegnir obligatoric da cumprar forza electrica regenerabla. Vul dir, ch’ins na pudess betg pli cumprar la pli bunmartgada forza, mabain la forza fatga or da sulegl, vent ni aua. E sche ovras idraulicas pudessan uschia vender dapli energia, pudess il squitsch sin ils fits d’aua vegnir pli pitschen.
In auter tema ch'interessa il Grischun è la posta. I vegnan discutads divers puncts en connex cun la posta. Per exempel vul ina moziun, ch'il postin riva regularmain era en regiuns periferas ch`èn abitadas tut onn. Era las purschidas da las filialas da posta vegnan discutadas, surtut sch'i sa tracta dad in service da posta che vegn per exempel realisà dad in’autra butia. Per regla duess ina posta esser cuntanschibla in maximal 20 minutas a pè ni cun il traffic public.
In dals temas ils pli relevants che vegn tractà en il cussegl dals chantuns è la segunda pitga. Ozendi s'ha la pussaivladad da laschar pajar ora en in sfratg tut ils raps da la segunda pitga, da laschar pajar mintga mais ina renta u la terza pussaivladad, da far in mix da quellas duas variantas.
Discutà vegn ussa sch'i duai en l'avegnir mo pli dar la varianta da laschar pajar ora mintga mais ina renta. L’idea fiss ch’ins vess uschia entradas regularas e na stuess betg pli retrair ina renta supplementara.
RR actualitad 11:00


text:
La cumissiun argumentescha che Toni Blair sa haja laschà sin infurmaziuns faussas da servetsch secrets. Quellas haja el preschentà sco pli cumprovantas che giustifitgà.
Sa laschà sin fuassas infurmaziuns
Uschia saja crudada la decisiun politica avant che tut las «opziuns paschaivlas per in discharmament» da l’Irac sut il dictatur Saddam Hussein sajan vegnidas nizzegiadas. Perquai concluda la cumissiun cun ses manader, John Chilcot, ch’i saja stà «nunponderà» da sa participar a l’invasiun manada dals Stadis Unids.
Plans «cumplettamain insuffizients»
Vinavant crititga la cumissiun, ch’ils plans per il temp suenter la guerra sajan stads «cumplettamain insuffizients». Malgrà quai haja Toni Blair empermess da sustegnair l’anteriur president american George W. Bush, independent da «tge che vegnia a capitar».
Tony Blair sa vesa distgargià tras il rapport
Il rapport fetschia ina fin cun tut las rinfatschas da «malvulientscha, manzegnas ed engion» scriva l’anteriur primminister en in’emprima reacziun. El haja decidì en buna fai e crajend ch’i saja il meglier per ses pajais dad intervegnir ensemen cun ils Stadis Unids militarmain encunter il dictatur Hussein.
El vegna a surprender la responsabladad cumplaina per tut ils sbagls, uschia Blair.
Cumissiun Chilcot ha lavurà 7 onns
La cumissiun ha lavurà 7 onns per il rapport. Ella ha intervistà pertutgads e gì access a documents secrets. Las indicaziuns dal servetsch secret, che l’Irac haja armas da destrucziun da massa avess stuì vegnir mess en dumonda, uschia Chilcot il mesemna a Londra.
RR novitads 14:00
L’invasiun en l’Irac dal 2003
L'invasiun era vegnida fatga senza mandat cler dal l'ONU. Perquai era ella vegnida crititgada fermamain. Armas da destrucziun da massa en possess dal dictatur Saddam Hussein n’èn mai vegnidas chattadas. En il conflict eran entretschads fin a 46’000 schuldads britannics. Durant e suenter la guerra èn vegnids dieschmillis d’Iracais per la vita.


text:
Egit
L' Egit (مصر in arab) a l'è un paes de l'Africa, ma'l gh'ha anca un toch in Asia, la penisula del Sinai.
A l'è tacaa a la Libia, al Sudan, a Israel e a la Palestina e 'l'a bagnen el Mar Mediterani e'l Mar Russ.
La capital a l'è El Cairo.
Al gh'ha una süperfiss de 1.001.449 km² e una pupulaziun de pressapoch 83 miliun d'abitant.
Storia mudernaModifega
In del secul quel de XVIII, l'Egit a l'era anmò un pussediment di Türch, anca se nominal pütost che real. In del 1882, dopu che hann dervii el Canal de Suez, l'Egit a l'è vegnüü un pruteturaa ingles.
In del 1922 l'Egit l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el rè Fuad, ma i ingles hann segütà a cumandan la pulitiga fina al 1952, quand che un grüp d'ufiziaj cunt Nasser 'me guida hann esiliaa el rè Faruk e hann pruclamaa la repübliga.
Urganizaziun pulitigaModifega
L'Egit (nom ufizial: جمهورية مصر العربية = Repübliga Araba d'Egit) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l ʿAbd al-Fattāḥ Khalīl al-Sīsī (del 2014).
El Prim Minister a l'è 'l Moustafa Madbouly (del 2018).


text:
Flem cun Binia Feltscher, Irene Schori, Franziska Kaufmann e Carole Howald eran suenter quatter ends gia cun 1:4 en retard, e suenter otg ends stevi 4:7. La finala han las Grischunas mo anc pudì plazzar mintgamai in crap en ils dus davos ends, uschia che la terrada è stada inevitabla.
Enstagl Flem va Baden a Peking
Baden Regio, las campiunessas mundialas dal 2015, èn uschia sa qualifitgadas per il campiunadi mundial da quest onn. En in mais pon skip Alina Pätz ir a Peking ensemen cun Nicole Schwägli, Marisa Winkelhausen e Nadine Lehmann.
Campiun dals umens è Genevra
Il club da curling Genevra cun il skip Peter de Cruz gudogna il final encunter il club da curling Dübendorf cun 8:6 e daventa uschia campiun svizzer. Duas giadas è il team da Genevra ì en avantatg, il team da Dübendorf cun il skip Felix Attinger, figl dal campiun d’avant blers onns Peter Attinger, ha dentant adina puspè pudì egualisar. Uschia han suenter duas uras e mez ils davos craps decidì la partida en favur dal team da Genevra.
Per Genevra cun Valentin Tanner, Peter De Cruz, Claudio Pätz e Benoît Schwarz, munta questa victoria era la qualificaziun per ils campiunadis mundials ad Edmonton (Canada), che han lieu entschatta avrigl.
RR novitads 14:00


text:
Tranter il schaner e la fin da mars è il resultat da fatschenta ruschnà en la cifras cotschnas cun in minus da 84,1 milliuns francs. Quai co la societad aviatica communitgescha. Il medem temp da l'onn passà era anc sa resultà in gudogn da 48,3 milliuns.
La svieuta da l'onn 2019 vegnin nus probabel pir a cuntanscher l'onn 2023.
Naginas prognosas per il rest da l'onn
La svieuta è crudada ensemen per 20% sin 923 milliuns francs. Cun 2,99 milliuns persunas ha la Swiss er transportà passa 21% damain passagiers cumpareglià cun la medema perioda l'onn 2019. Pervia dal svilup ch'è il mument incalculabel sajan prognosas per il rest da l'onn betg pussaivlas, uschia la Swiss. Cunquai ch'i mancava era las entradas dals bigliets ha la Swiss stuì trair mesiras per sbassar ils custs: tranter auter ha l'entira interpresa introducì lavur curta, plinavant han els ordinà in stop d'engaschament per nov persunal.


text:
Imre Kertész è naschì il 1929 a Budapest ed è creschì si en ina famiglia gidieua. Il 1944 era el vegnì deportà ad Auschwitz e Buchenwald e liberà or dal champ da concentraziun suenter la fin da la guerra. Ils proxims onns ha el lavurà sco redactur, autur da tocs divertents per il teater e sco translatur d’ovras da Nietzsche e Wittgenstein.
Premi Nobel per «Roman eines Schicksallosen»
Las experientschas da la schoa n’han betg pli dà ruaus ad el. Dal 1960 fin 1973 ha Kertész lavurà vi da si’ovra principala «Roman eines Schicksallosen». Il 2002 ha el survegnì il Premi Nobel per litteratura. Quatter onns suenter è suandà il premi «Preis für Verdienste um die deutsche und europäische Verständigung der Deutschen Gesellschaft».
En sias ovras è Kertész sa fatschentà cun il surviver en sistems totalitars e cun il fenomen dal spustament aifer la societad suenter la vieuta. Il 2012 è el returnà a Budapest. Da quest temp pativa el gia dapi plirs onns da la malsogna da Parkinson. Il 2014 ha el survegnì la medaglia da Son Steffan, la pli auta distincziun da l’Ungaria.
Uss è Imre Kertész mort a Budapest en la vegliadetgna da 86 onns.
RR novitads 11:00


text:
Mauritània
La Mauritània, o Republega Islamega de Mauritània (in Àrab الجمهورية الإسلامية الموريتانية, - Al-Jumhūriyya al-Islāmiyya al-Mūrītāniyya, in francees République Islamique de Mauritanie) l'è on paes intel nòrd-òvest de l'Afrega. La limita al sud-òvest cont el Senegal, a est e a sud-est cont el Mali, al nòrd-est cont l'Algeria e al nòrd-òvest cont el territòri del Sahara Ocidental, ch'el fà part del Maròch. La capitala - e citaa pussee popolada - l'è Nouakchott, che la se troeuva su la còsta atlantega.
Stòria moderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Mauritania a l'è stada on possediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha otegnuu l'indipendenza.
Organizazion politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Mauritania (nòm ofizial: لجمهورية الإسلامية الموريتانية / République Islamique de Mauritanie) a l'è ona republega.
Al 6 d'agost del 2008 i militar hann faa on colp de stat e hann depòst el president Sidi Ould Cheikh Abdallahi.
El president de la giunta militar (Consèj Alt del Stat) a l'è el Mohamed Ould Abdel Aziz. El sò primm minister a l'è Moulaye Ould Mohamed Laghdaf.