text:
Oswald von Wolkenstein
Oswald von Wolkenstein (1376-1445) fova n poet, ciavalier y ciantarin dla familia de Wolkenstein-Trostburg.
L ie un di majeri autores dla leteratura tudescia de si tempes, danter la tradizion dl Minnesang bele surpasseda y n renuvament stilistich y formal defin particuler. Si cumposizions poetiches ie pleines de vita y ie daujin ala urità storica, sceben che l poet nstess fosse plutosc nteressà a auzé ora si aventures y si arjontes tl ciamp artistich y nce politich, davia che l se ova mpenià te miscions diplomatiches y nce de viera, danter l auter contra si prinz de Tirol da ntleuta.
Per chel che reverda l mond ladin iel da lecurdé che Oswald savova n grum de lingac y plu de segur nce l ladin de si paures, davia che n abina vel referiment linguistich de chesta sort te n valguna de si cumposizions.
La vita scialdi turmenteda de Oswald à nce ispirà l gran artist grafich de Urtijei Markus Vallazza a na lingia de desenies y stampes de gran valor artistich y de gran putenza tla esprescion. L ie nce ntressant lecurdé che Oswald fova unì acusà de avei rubà y schendù i giuei dla fena de si majer fra Michael propi tl ciastel de Val te Selva.
FuntanaModifica
- Ulrich Müller, Margarete Springeth "Oswald von Wolkenstein" Leben-Werk.Rezeption, De Gruyter, Berlin, 2011


c: text/html

text:
Er grazia a l’emissiun Impuls è la scena da litteratura rumantscha oz viva e vasta sco anc mai. Perquai envida RTR, en collavuraziun cun la Lia Rumantscha, da festivar il giubileum da 25 onns Impuls cun la turnea da lectura: «Sin il viv!». Durant quest onn è quella sa fermada gia sis giadas là nua ch’ils Impuls vegnan uschiglio tadlads, en lieus dal mintgadi da las audituras e dals auditurs da radio. La settavla ed ultima lectura da la turnea ha lieu il cumenzament da november en in salun da coiffeur a Domat.
Per quest finale vegnan a preleger ils trais pli novs auturs d’Impuls Carlo Beer, Sidonia Pazeller, Jessica Zuan e l’autura Myriam Pelican texts novs e vegls, divertents e trists davart las rimas tranter las lingias (il tema dals Dis da litteratura a Domat), sur dal scriver per surviver, sur da chignons ed autras frisuras, da sfendachavels u da glieud cun pail sin ils dents!
Questa ultima ediziun da «Sin il viv!» metta il focus sin l’aspect impurtant da la promoziun da «novAs auturAs», che l’emissiun Impuls fa dapi il 1993. Las redacturas responsablas per Impuls, fin 2016 era quai Rita Uffer e dapi lura Flurina Badel, han numnadamain adina er ina funcziun da tschertgatalents. Pliras scripturas e plirs scripturs han perfin fatg lur emprims pass litterars en il public cun scriver impuls. Uschia per exaimpel er Sidonia Pazeller (*1998), actualmain la pli giuvna autura d’impuls che vegn a preleger a Domat. Ella è creschida si a Tarasp, ha fatg matura e studegia biologia e rumantsch a l’Universitad da Turitg. Sidonia Pazeller scriva pir dapi quest atun per l’emissiun Impuls. Per ses texts gioga ella gugent cun clischés e scriva adina cun ina buna purziun umur.
Ed er Carlo Beer (*1985), ch’è creschi si a Sedrun e studegia reschissur e librettist da film a la Scola Auta d’Art (ZHdK), na scriva anc betg daditg per Impuls ed uschiglio n’ha el anc mai publichà ses texts, persuenter scriva el istorgias che van sut la pel.
Pli encunuschenta è la poetessa Jessica Zuan (*1984). Ella ha publitgà cun success ses emprim tom da poesias «L’orizi / La tempête» (poesias, edition Samizdat) l’onn passà. Per l’emissiun Impuls scriva e publitgescha ella uss per l’emprima giada er texts da prosa: istorgias poeticas da ses mintgadi a Barcelona, nua che Jessica Zuan viva cun sia famiglia.
La quarta autura da quest quartet empermettent è, tschernida bel ed aposta per Domat, Myriam Pelican che scriva impuls en il pli bel dialect da Domat. Ella ha frequentà il seminari scolastic a Cuira. Suenter ha ella lavurà sco redactura tar il Radio Rumantsch. Uss è ella scolasta, pura, mamma e cura ch'i va, scriva ella per exempel prosa curta spiertusa per l’emissiun Impuls, quai dapi l’onn 2011.
La turnea è publica, l’entrada libra e per finir la prelecziun datti in aperitiv preparà dals ospitants per far printgas sin la litteratura rumantscha.
Impuls 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Doris Schmid ubain Kathrin Rüegg sco ella aveva num cun il num dad artista è ina enconuschenta scriptura svizra. Ella ha scrit 45 cudeschs e moderà 350 emissiuns en il Südwestrundfunk SWR. L'onn 2011 è Kathrin Rüegg morta en la vegliadetgna dad 81 onns.
Ils dus mez fragliuns Julia Schlanser e Luzius Schmid han elavurà la biografia da Kathrin Rüegg e laschà producir in cudesch. Julia Schlanser e Luzius Schmid èn ils uffants ord segunda letg dal bab da Kahrin Rüegg.
Kathrin Rüegg è naschida l'onn 1930 ad Arosa ed ha passentà là ils emprims 12 onns da sia uffanza. Suenter ch'ils geniturs han laschà sparter, ha ella vivì la gronda part dal temp a Basilea. Là ha ella fatg gia en giuvens onns ina gronda carriera professiunala. L'onn 1971 è ella sa chasada en il Tessin, nua ch'ella ha entschet a scriver cudeschs. Entras in giast da vacanzas, Werner O. Feisst è ella vegnida tar la televisiun. L'onn 2011 è Kathrin Rüegg morta en la chasa da vegls a Gordola.
RR Total local 11:45


text:
Da Benedetto Vigne – Fiona Fiasco alias Fiona Cavegn publitgescha ses emprim album «Forever Faking Memoirs» ubain «Regords trumpants per adina».
Avant in tempet hai jau menziunà en ina columna da LQ che a la musica da pop e rock rumantscha manchia in pau ina tscherta «modernitad», vul dir che noss chantauturs e nossas chantauturas zoppegian pelsolit davos ils trends dal temp, sa movan magari pulitamain dasper il zeitgeist. Ma i dat per cletg er excepziuns, pitschents hailaits en il detg grond microsmos chantautural da la Rumantschia. In da quels è la giuvna musicista Fiona Cavegn da Breil che delectescha dapi passa dus onns las tribunettas da Turitg e conturns cun sias chanzuns jazzusas bain ziseladas e ch’ha gia surprendì il mund «viral» cun ses videoclip feministic anti-bellet «Mona Lisa».
E quella chantautura e ghitarrista sursilvana ans surprenda uss cun ses emprim album polyglott «Forever Faking Memoirs». Gist davantor però las surpraisas relativas da l’ovra: Fiona na segna betg suletta l’album – ella vegn accumpognada d’in musicist che sa numna pumpusamain Melodiesinfonie. Rumantscha è tiers quai – sco il titel lascha sminar – mo ina unica da las otg chanzuns. E Fiona n’è betg pli Cavegn, ella ha tschernì per quest project il num d’art bunamain frivol Fiona Fiasco. «Quel tuna ualti cool e va era bein aprau, jeu parel magari da trer ils fiascos!» declera ella.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Anc ina resalva: «Up to date» èn il senn pli stretg è l’album be en sia tunalitad generala, stilisticamain sa mova il duo en las auas d’in jazz d’apero atemporal, masdiglià cun zinslas da bossanova e tifs da chantinella scutinada franzosa, gea, perfin ina scappada en il beat da tecno tempriv aud’ins en la rimnada. E propi da vairas chanzuns na san ins betg discurrer; ils tocs èn plitost ina spezia da texturas repetitivas, per part electronicas, per part analogas, sur las qualas ils dus spondan vuschs e figuras, cun in daletg e stimul nunditg.
E quai davent da l’emprim trac cun il bel titel «Brangelina Fanfiction»: Sur in loop da diversas tastadiras perlantas palaisa Fiona cun in sprechgesang lasciv-letargic che «plastic trees and yoga retreats mean nothing if you don’t love yourself». Vul dir che tut las ritgezzas e vanitads da quest mund na valan nagut sche ti n’has betg gugent tatez(za). E quell’aria autoconscienta feministica gira tras l’entir album. Il pli explicit en lez titel che stat sur ina skizza tropicalica cun trantertuns da blues: «Boys Suck» – per rumantsch schess’ins «buobs fan la chagia».
Danor natiralmain il buob Kevin Wettstein – l’um davos la «Melodiesinfonie» – che cumplettescha cun ses maun jazzus il spiert liber da Fiona. El, ch’ha gia publitgà diversas lavurs sco solist, surpiglia l’unic toc chantà gnugnond per dialect turitgais (cun ina strofa rumantscha da Fiona): «Ich hätt so gärn ich wär wo andersch». Tut insanua auter sa chatta er la chanzun finala «Pazienzia ei clav»: Qua tuna digital be pli la leva battaria, e qua lascha Fiona crudar daltut sias tempras frivolas, chantond en ina moda fitg pura, emoziunala – sco sche rumantsch na fiss betg fatg per la decadenza. Ina musicista cun bleras fatschettas, gea, cun in flair da «star» vegnent; en in lieu confessa ella schizunt: «My name is melody mistery».
A propos da up to date: Moderna è er la publicaziun da l’album «Forever Faking Memoirs» – el cumpara be sco «vegl» disc da vinyl (reciclà!) ubain sco uschenumnà download digital (giu da la renumada plattafurma musicala «bandcamp»), pertge che discs cumpacts èn oramai totalmain ord moda. Ed er betg «sexy», tenor Fiona. Sin youtube entaup’ins dal reminent dus clips dal duo che illustreschan cun bler gust l’atmosfera da sia musica («Brangelina Fanfiction», «Je suis avec toi»).
Fiona Fiasco & Melodiesinfonie: «Forever Faking Memoirs» (Radicalis/Bandcamp)
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 7 d’avrigl 2021 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Fiona Cavegn, Paco Alborghetti
Forsa er insatge per vus:
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun animals, quai…04 da november 2021250 giadas
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 2021524 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 2021572 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad –…21 da fanadur 2021681 giadas


text:
Partidas da la sanestra e dals sindicats han fundà a Berna in'allianza cunter la nova lescha federala. Il uschenumnà project da taglia 17 prevesa da colliar la refurma da taglia cun la sanaziun da la cassa da AVS.
En ina communicaziun scriva l'allianza che la populaziun haja refusà la revisiun da la taglia per interpresas 3 e che la proposta actuala saja la sora schumellina da quella. Quai citescha l'agentura da novitads SDA.
La cumpart da la sanaziun da l’AVS beneventa l'allianza. La proposta actuala serria bain dad ina vart foras fiscalas ma ella avri il medem mument autras. Da l'allianza fan part ils sindicats Unia e il sindicat svizzer dals servetschs publics VPOD, la partida verda, solidarité S e la Juso.
RR novitads 15:00


text:
Mancaṣêl
Mancaṣêl (Mancasale in italiân) l’é ‘na frasiòun dal cmûn ed Rèz, més ind la zôna a mezanôt ed la sitê. La fà pêrt ed la Circoscrisiòun N.7
L’é òna dal vèci véli ed Rèz ciamêda Véla Mancaṣêl (dal latèin Magnum Casale) in urègin ed carâter campagnôl, dal secònd dôp guèra l’é dvintêda la principêla zôna industriêla e artigianêla dal cmûn, l’à pêrs grân pêrta ed la só carateréstica agrécola.
Tra i dimòndi capanòun e ufési a gh’é véla Prampolini, al só urègin a s’arfân al XVI sècol mó adèsa l’ as’ preṣèinta cun ‘n’ architetûra dal ‘700, cme al dō dòpi scalinêdi (còla davânti arfâta, còla ed drêda uriginêla).
A l’itêren a gh’ermâgnen dal pitûri a frèsch ind al piân nôbil, e al secònd piân un sufét che a’s pōl dêr ch’al sia ed Prospero Minghetti. Al dé d’incô ind la véla a’s câten ufési, apartamèint, un ristorânt e ind la cantèina un bar americân.
Al só teritôri in pió l’é traversê da divêrs impiânt ed servési póblich cme al casèl autostradêl, i trî pûnt cun i tirânt ed Calatrava, la ferovéia Milân-Bològna, l' Avtostrêda dal Sōl e adèsa a gh’în i cantêr ed l’êlta velocitê feroviâria.


text:
"Chaschuns d'emprender per uffants fin a 4" è in project da la Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg. La direcziun da furmaziun vul cun quai contribuir sia part per realisar las directivas da la politica guvernamentala 2015–2019.
Films per geniturs ed experts
Ils films èn duas fin quatter minutas lungs ed existan en 13 linguas. Els stattan a disposiziun en las quatter linguas uffizialas da la Svizra (tudestg, franzos, talian e rumantsch grischun) sco er en nov ulteriuras linguas: albanais, arab, englais, portugais, serbo-croat-bosniac, spagnol, tamil, tigrinya e tirc.
Ils films vulan cuntanscher geniturs e persunas da referiment dad uffants pitschens sco era spezialists davart la furmaziun, la tgira e l'educaziun tempriva. Els vulan esser ina funtauna d'inspiraziun, els vulan infurmar ed animar per percorscher e tractar process da furmaziun dad uffants pitschens en il mintgadi.
Serias da film 2014 e 2019
La Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg ha publitgà l'onn 2014 per l'emprima giada films curts davart chaschuns d'emprender en il mintgadi per uffants fin 4 onns. Ils films davart la furmaziun da lingua tempriva cumpletteschan l'emprima seria. En tut existan ussa 65 films davart l'emprender prescolar. Latiers vegnan da nov sis films da commentari cun explicaziuns davart l'acquisiziun da la lingua uffantila.
Context
Ils films curts da las Chaschuns d'emprender 2014 sa basan sin il "Rom d'orientaziun per la formaziun, la tgira e l'educaziun tempriva" (2012) che la cumissiun d'UNESCO svizra e la Rait svizra per la tgira d'uffants han publitgà. Punct da referiment spezialisà dals films Furmaziun da lingua tempriva 2019 furma il concept spezialisà ""Furmaziun da lingua tempriva"" (2017) ch'è vegnì sviluppà da la Scola auta da pedagogia da la Turgovia ed il Marie Meierhofer Institut für das Kind per incumbensa da la Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg.
Contact
Per geniturs e persunas da referiment dad uffants pitschens: sche Vus avais dumondas, As drizzai per plaschair ad in dals posts da cussegliaziun da geniturs: p.ex. cussegliaziun da mammas e babs, cussegliaziun d'educaziun u furmaziun da geniturs. Qua chattais Vus quests posts:
www.kjz.zh.ch/angebote-4
Per spezialists davart la furmaziun, la tgira e l'educaziun tempriva: infurmaziuns davart purschidas da perfecziunament chattais Vus qua:
www.bfs-winterthur.ch/weiterbildung
Per infurmaziuns u impuls davart ils films:
info@kinder-4.ch
Barat e cooperaziuns
Cun il project «Situaziuns d’emprender per uffants fin 4 onns» vul la Direcziun da furmaziun dal chantun Turitg porscher ina contribuziun che sa basa sin la pratica en connex cun la promoziun tempriva. Ella fa quai en barat e collavuraziun cun bleras ulteriuras instituziuns ed organisaziuns:
Centers d’agid per uffants e giuvenils dal chantun Turitg (cug)
Qua chattan geniturs d’uffants pitschens en tuttas regiuns dal chantun cussegliaziun individuala e sustegniment che sa basa sin la pratica.
Furmaziun da geniturs dal chantun Turitg, Elternbildung Schweiz
Qua porscha la fumaziun da geniturs agid d’orientaziun e sustegniment pratic.
Marie Meierhofer Institut für das Kind (MMI)
Dapi l’onn 1957 s’engascha l’IMM per il bainstar d’uffants e lur famiglias: cun servetschs per uffants, geniturs e persunas dal fatg, cun purschidas da scolaziun, cun studis da la pratica e bler dapli.
Schweizerische UNESCO-Kommission e Netzwerk Kinderbetreuung
Cun las cundiziuns da basa per la furmaziun, tgira ed educaziun tempriva han las duas organisaziuns publitgà ina basa pedagogica da gronda valur davart la tgira d’uffants fin 4 onns.
Lotteriefonds Zürich, Jacobs Foundation Schweiz e Stiftung Mercator Schweiz
Questas trais organisaziuns prestan contribuziuns impurtantas per il spiert da cuminanza ed il svilup da nossa societad. Il project Situaziuns d’emprender è vegnì realisà cun l’agid finanzial da questas instituziuns.
Berufsfachschule Winterthur
En il chantun Turitg gioga la SP Winterthur ina rolla centrala per la scolaziun ed il perfecziunament da persunas dal fatg sin il champ da la tgira d’uffants pischens e la promoziun tempriva.
kibesuisse – Verband Kinderbetreuung Schweiz
L’uniun naziunala per canortas d’uffants pitschens e famiglias dal di. Ella definescha ils standards da qualitad per la tgira d’uffants e s’engascha per la realisaziun da quels.
IG Spielgruppen Schweiz
Sco center da cumpetenza porscha l’IG sustegniment che sa basa sin la pratica per la lavur professiunala cun gruppas da gieu.
SSLV Schweizerischer Spielgruppenleiterinnen Verband
Sco federaziun professiunala s’engascha l’USMG en Svizra per ils basegns ed ils interess da manadras e manaders da gruppas da gieu.
SIKJM Schweizerisches Institut für Kinder- und Jugendmedien, Family Literacy
Il center da cumpetenza per medias d’uffants e giuvenils, nua che era geniturs interessads pon sa profitar da la purschida.
A:primo
Sco uniun d’utilitad publica sustegna A:primo la promoziun d’uffants ch’èn socialmain dischavantagiads. A:primo porscha en Svizra il program da gieu e d’emprender „schritt:weise“.
Caritas
Per famiglias che vivan en povradad porscha la Caritas bleras differentas purschidas e projects che procuran per in access a la furmaziun.
Pro Juventute
La Pro Juventute sustegna geniturs ed uffants cun bleras purschidas. Per exempel publitgescha ella brevs da geniturs davart il svilup da l’uffant naven da la naschientscha.
FemmesTische
Dunnas discurran davart sanadad, educaziun e prevenziun – ina purschida che stat a disposiziun a dunnas interessadas dal chantun Turitg sco er a dunnas en ulteriuras regiuns da la Svizra.
Zeppelin – familien startklar
Il post spezialisà accumpagna e rinforza famiglias en situaziuns da grevezza particularas cun lur uffants da 0 a 3 onns.
conTAKT-kind.ch
La finamira dal project conTAKT-kind.ch è da sensibilisar cunzunt ils geniturs ch'èn immigrads en Svizra per ils temas da l'educaziun.
Partenari da project
In project da la Direcziun da furmaziun dal chantun da Turitg
Cun sustegn da
En collavuraziun cun
Frühe Sprachbildung 2019 ÜF
Lotteriefonds Kanton Zürich; Stiftung Mercator Schweiz; Marie Meierhofer Institut für das Kind Zürich, Pädagogische Hochschule Thurgau, Netzwerk Kinderbetreuung Schweiz
Lerngelegenheiten 2014 ÜF
Lotteriefonds Kanton Zürich; Jacobs Foundation; Stiftung Mercator Schweiz; Viktor Dürrenberger-Stiftung Zürich; Marie Meierhofer Institut für das Kind Zürich; Partnerprojekt des Orientierungs-rahmens für frühkindliche Bildung, Betreuung und Erziehung der UNESCO-Kommission und des Netzwerks Kinderbetreuung Schweiz.


text:
Roccella Valdemone
Roccella Valdemone l'è ün cumün da la Pruvincia da Messina ent la regiun Italiana da la Sicilia, localisaa a c.ca 150 km a est da Palermo e 50 km a südovest da Messina. Al 31 da Dezember dal 2004, al gh'eiva üna popülazion da 802 abitant e üna area da 41,0 km².[1]
Roccella Valdemone al è arent a Castiglione di Sicilia, Malvagna, Mojo Alcantara, Montalbano Elicona, Randazzo e Santa Domenica Vittoria.
Demografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
References[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Monaco
Il Principadi da Monaco (franzos Principauté de Monaco, monegasc Principatu de Múnegu) è ina citad-stadi situada a la riva da la Mar Mediterrana (Côte d’Azur). Il pajais è circumdà dal tuttafatg da la Frantscha e giascha en vischinanza dal cunfin cun l’Italia (Liguria). Suenter il Vatican furma il Principadi da Monaco il segund pitschen stadi dal mund.
En l’antica furmava il Monaco ina plazza commerziala dals Fenizians e pli tard dals Grecs. Quels avevan erigì qua in tempel da Heracles ch’ha survegnì il surnum Monoikos ‹chasa singula› resp. ‹singular› (sa referind a las qualitads da Heracles). Tenor in’autra interpretaziun deriva il num dal pievel liguric dals Monoikos che duai avair vivì qua a partir dal 5avel tschientaner a.C. Or da la denominaziun dal port roman Herculis Monoeci Portus è alura sa sviluppà, sco furma scursanida, il num odiern Monaco.[1]
Oz furma il Monaco in domicil che vegn apprezià surtut dals ritgs dal mund, damai che la citad-stadi incassescha ni taglia sin las entradas ni sin l’ierta. Interpresas èn percunter suttamessas a la taglia. Il stadi n’è betg commember da l’Uniun europeica. Cun radund 36 000 abitants sin ina surfatscha da radund dus kilometers quadrat posseda il Monaco la pli gronda spessezza d’abitants da tut ils stadis dal mund.[2] Radund 78 % da tut ils abitants èn esters che na possedan betg il pass monegasc.
GeografiaEdit
Il Principadi da Monaco è situà a la riva mediterrana franzosa tranter la citad da Nizza en il vest (distanza: 15 km) ed il cunfin dal stadi franzos-talian en l’ost (distanza: radund 12 km). La lunghezza da la riva monegasca munta a 4,1 km. Ils davos decennis ha il Monaco engrondì la surfatscha dal stadi tras rempars en la mar per varga 40 ha sin la summa totala da 202 ha (2,02 km²). Il stadi posseda ina costa plitost graschla; la gronda part da la surfatscha è situada sin la spunda che maina vers las Alps Maritimas.
Cun sia surfatscha fitg pitschna è il Monaco il segund pitschen stadi dal mund (suenter il Vatican). Cun 17 763 abitants per kilometer quadrat ha il Monaco per lunsch or la pli auta spessezza d’abitants da tut ils stadis dal mund (avant il Singapur).
La pli auta elevaziun en vischinanza da Monaco è il Mont Agel (1148 m s.m.). Da qua anora ha Radio Monte Carlo transmess pli baud sias emissiuns. Il pli aut punct che sa chatta sin il territori dal Principadi giascha en vischinanza dal Curtin exotic (160 m s.m.).
Divisiun administrativaEdit
La differenziaziun tranter il stadi e la citad da Monaco è be teoretica, damai ch’il stadi consista facticamain be da la citad che furma ina singula vischnanca. Quella è dividida en diesch districts municipals. In da quels, Fontvieille, è vegnì staffì a partir dal 1970 en il sidvest cun gudagnar terra or da la mar.
Tenor la constituziun dal 1911 era il Principadi sutdividì en trais vischnancas: La Condamine (il vest e nordvest inclusiv il territori dal port), Monaco (Monaco-Ville, la citad veglia cun la curt dal prinzi) e Monte Carlo (il nordost). Suenter reproschas envers il prinzi, ch’el regia tenor la devisa ‹divide ed impera›, èn las trais vischnancas vegnidas messas ensemen il 1917 en ina singula.
ClimaEdit
En il Monaco regia in clima mediterran cun envierns miaivels e stads chaudas. En media datti 796 mm precipitaziuns per onn e 2583 uras suleglivas. La temperatura media giascha il schaner/favrer enturn 10 °C, il fanadur/avust enturn 23 °C.
PopulaziunEdit
Be radund 22 % da la populaziun dal Monaco èn indigens.[3] Las persunas d’ordaifer derivan da la Frantscha (28 %), da l’Italia (19 %), da la Gronda Britannia (8 %), da la Belgia, Germania e Svizra (mintgamai 3 %). La cumpart da la populaziun franzosa sa diminuescha permanentamain, damai che questas persunas ston pajar taglia en Frantscha. Uschia na pon ellas betg cumpensar ils custs da viver extrem auts (en spezial areguard il pretsch d’immobiglias) tras respargns da taglias. En tut derivan ils abitants dal Monaco da 119 differentas naziuns. Radund la mesadad dals abitants vala sco milliunaris.[4]
LinguaEdit
Il monegasc è in dialect roman che n’è betg parentà cun il provenzal derasà en la Frantscha dal Sid, mabain cun il ligur da la regiun taliana vischinanta. Il monegasc è in rom obligatoric en la scola populara ed er la matura pon ins far en lingua monegasca. Suletta lingua uffiziala dal Principadi è dentant il franzos. Ulteriuras linguas fitg preschentas a Monaco èn il talian e l’englais.
ReligiunEdit
La baselgia catolic-romana furma la baselgia naziunala. Il Monaco è la sedia d’in archuvestgieu ch’è suttamess directamain a la sedia apostolica. Radund 90 % da la populaziun sa decleran sco catolics. La constituziun dal Monaco garantescha dentant er las libertads d’autras confessiuns e religiuns.
IstorgiaEdit
Antica e temp medievalEdit
Ils pli vegls fastizs da colonisaziun umana en il Monaco odiern dateschan da ca. 3000 a.C.[5] Ca. 2000 a.C. è la regiun vegnida populada dals Ligurs ch’han er dà il num a la regiun taliana vischinanta. Silsuenter èn – sco gia menziunà survart – arrivads successivamain ils Fenizians, Grecs e Romans. Al temp dals Romans regorda l’enconuschent Tropaeum Alpium, erigì en il lieu vischinant La Turbie en onur da la conquista da las Alps l’onn 15 a.C. Suenter la retratga dals Romans è la regiun vegnida visitada a partir dal 5avel tschientaner da differents pievels barbars, da pirats e dals Saracens.
Questa perioda è ida a fin il 975, cura ch’il prinzi da la Provence ha stgatschà ils Saracens. La Provence fascheva part dal Sontg Imperi roman. Ils imperaturs Friedrich Barbarossa e Heinrich VI (il 1191) han suttamess la regiun a la Republica da Genua. Ils 10 da zercladur 1215 vala sco di da fundaziun da Monaco. Quel di ha Genua mess a Monaco il crap da fundament d’ina fortezza da cunfin che sa chattava al lieu dal Palaz dal prinzi odiern.
A Genua sco en bleras autras citads da l’Italia dal Nord regiva da quel temp ina guerra civila tranter ils Guelfs ed ils Ghibellins. Analog a la situaziun en Germania stevan ils Ghibellins (Staufers) per la partida da l’imperatur; ils Guelfs percunter represchentavan la partida dal papa. Er a Monaco, nua che la fortezza era vegnida fundada d’in represchentant dals Ghibellins, è questa dispita sa fatga valair: famiglias ghibellinas sco ils Dorias e Spinolas e famiglias guelfas sco ils Fieschis e Grimaldis èn sa succedidas a la pussanza.
Il 1296 èn ils Guelfs e tras quai er la famiglia dals Grimaldis vegnids sfurzads da bandunar la citad da Genua. La gronda famiglia dals Grimaldis è sa chasada en numerusas citads da la Mar Mediterrana, nua ch’els èn daventads per part fitg pussants. Dal temp ch’ils Grimaldis èn vegnids stgatschads da Genua, sa chattava era Monaco anc fermamain en ils mauns da lur inimis, dals Ghibellins.
Ils 8 da schaner 1297 èn schuldads dals Grimaldis e dals Guelfs sut il commando da Francesco Grimaldi (numnà Malizia, il malizius) entrads a Monaco vestgids sco paders franciscans ed han conquistà la fortezza. Cun quest onn cumenza pia la dinastia dals Grimaldis a Monaco. En il decurs dal 14avel e 15avel tschientaner ha Monaco anc midà pliras giadas maun tranter las partidas da Genua che sa concurrenzavan. Il 1489 han lura il retg da la Frantscha ed il duca da Savoia renconuschì l’independenza dal Monaco. E suenter in assedi invan da 100 dis il 1507 han er las smanatschas da vart da Genua prendì ina fin.
Temp premodernEdit
Pervi da la posiziun favuraivla han tant la Spagna sco er la Frantscha empruvà d’integrar il Monaco en lur sfera d’influenza. Uschia hai dà en il decurs dal temp allianzas alternantas; a partir dal 17avel tschientaner è il pitschen stadi dentant sa collia cun la Frantscha.
Sut la regenza da Honoré II ha il Monaco giudì en il 17avel tschientaner in temp da fluriziun. El ha laschà eriger in palaz represchentativ, dal qual ins po anc oz visitar ina part. Cun ina collecziun da 700 maletgs ha el plinavant mess il fundament per l’enconuschenta collecziun d’art dal prinzi.
En il 18avel tschientaner, cun la mort dad Antoine I il 1731, èn ils Grimaldis morts or en la lingia masculina. Sia figlia Louise-Hippolyte aveva maridà il Sire da Martignon, derivant d’ina famiglia aristocartica normana. Il 1733 è lur figl daventà il nov regent (Honoré III) ed ha uschia pudì garantir la cuntinuitad ereditara.
19avel tschientanerEdit
La Revoluziun franzosa ed ils onns da guerra subsequents han er manà en il Monaco ad ina sperdita da la suveranitad. Ed er ils emprims decennis dal 19avel tschientaner èn plitost stads difficils per il Principadi restituì. Quai è sa midà il 1861. Il nov contract cun la Frantscha ha bain manà a la sperdita da Roquebrune e Menton, las duas vischnancas odiernas situadas tranter Monaco ed il cunfin da l’Italia che bramavan independenza (e che cumpigliavan radund 80 % dal territori oriund dal Monaco). Ma da l’autra vart è vegnida renconuschida l’independenza cumplaina dal Principadi e la suveranitad dal prinzi. Per l’emprima giada en si’istorgia era il Monaco uschia dal tuttafatg suveran ed independent da pussanzas da protecziun. Medemamain è vegnida sigillada in’uniun da duana cun la Frantscha e la construcziun da la viafier da Nizza a Genua. Tut quai ha gida a promover il turissem ch’era londervi da sa sviluppar.
In bun maun ha er gì il regent da lez temp, Charles III. Per stgaffir ina basa economica solida ha el fundà il 1863 la Société des bains de mer de Monaco cun l’intent da manar in casino. Suenter emprims onns difficils ha il nov concessiunari, François Blanc, il ‹striun da Monaco›, manà l’interpresa ad in success mundial. Adina dapli turists bainstants da tut il mund èn arrivads ed igl èn vegnids construids hotels da luxus. En onur da Charles III è il territori enturn il Casino vegnì renumnà Monte Carlo. Grazia a las entradas dal Casino ha il stadi pudì abolir gia il 1869 la taglia directa. Ed il 1879 è suandada l’avertura pompusa da l’Opera da Monaco che dueva daventar enconuschenta lunsch enturn.
20avel tschientanerEdit
Suenter la mort da Charles III è ses figl Albert I daventà il 1889 successur al tron. Fin alura era el sa fatschentà sco scienzià e perscrutader da dumondas da l’oceanografia e paleontologia. Uschia ha el er fundà il Museum ed institut oceanografic a Monaco. Quest museum è vegnì manà blers onns da l’enconuschent oceanograf Jacques Cousteau ed è daventà enconuschent en tut il mund. Il 1911 ha Albert I er dà al stadi l’emprima constituziun.
Louis II è suandà ses bab il 1922 al tron. Ad el èsi reussì da manar il pajais senza pli gronds problems tras il grev temp da l’Emprima Guerra mundiala e da la crisa economica mundiala. Il 1918 è l’independenza dal Monaco vegnida garantida danovamain en in contract cun la Frantscha.
Durant ils onns 1930 e 1940 era il Monaco sa declerà sco stadi neutral. Tuttina èsi stà pussaivel als naziunalsocialists d’exequir ina buna part da lur transacziuns da banca nà da la Côte d’Azur. Quest fatg furma segiramain in dals chapitels ils pli stgirs da l’istorgia dal Monaco.
Louis II è mort senza ertavels en la lingia masculina. Sia figlia, princessa Charlotte, aveva maridà Pierre cont da Polignac, derivant da l’aristocrazia franzosa. Da questa lètg è naschì il prinzi Rainier da pli tard. Cumbain ch’il dretg dal Monaco n’excluda betg da princip ina successiun al tron feminina, ha princessa Charlotte desistì gia il 1944 a favur da ses figl. Il 1949, suenter la mort da ses tat Louis II, è Rainier III daventà il nov regent dal Monaco.
Il 1956 ha Rainier III maridà l’enconuschenta actura da film americana Grace Kelly. Tras l’operar da la nova princessa, ch’ha surpiglià il num Gracia Patricia, è il Monaco daventà definitivamain il lieu d’inscunter dals ritgs dal mund. Da la lètg da Rainier III e Gracia Patricia èn naschids ils uffants Caroline (1957), Albert (1958) e Stéphanie (1965). Il 1982 è princessa Gracia Patricia vegnida per la vita en in accident da traffic.
Il 2005 è mort Rainier III. Ses successur è daventà ses figl Albert II. Il 2011 ha el maridà l’anteriura nudadra sidafricana Charlene Wittstock.
PoliticaEdit
Dapi il 1911 furma il Monaco ina monarchia constituziunala cun il prinzi regent sco schef da stadi. L’executiva consista dals quatter commembers dal cussegl guvernativ; il minister dal stadi è il chau da quest cabinet. Dapi la midada da la constituziun il 1962 parta il prinzi la pussanza cun il parlament (Conseil National). Quel consista da 24 commembers che vegnan elegids libramain mintgamai per 5 onns. Dumondas da caracter regiunal, che pertutgan be il territori naziunal, vegnan tractadas dal cussegl communal. Quel consista da 15 commembers e vegn manà dal president da citad.
Il 1993 è il Monaco daventà commember da las Naziuns unidas, il 2004 er dal Cussegl da l’Europa. Il stadi n’è betg commember da l’Uniun europeica, ma collià stretgamain cun quella. Uschia ha il Monaco ina represchentanza permanenta a Brüssel e fa part dal Spazi Schengen. Tras il contract da duana cun la Frantscha tutga il Monaco er tar il spazi da duana da l’Uniun europeica.
Da vart da la cumissiun da l’Uniun europeica cumpetenta vegn adina puspè crititgà che las structuras politicas en il Monaco sajan memia pauc democraticas. Quai pertutga en spezial la posiziun memia flaivla dal parlament. Pli baud vegniva er crititgà la mancanza da mesiras cunter la lavada da daners suspectus sco er la surveglianza da las bancas manglusa. Dapi il 2008 è il Monaco sa stentà da meglierar questa situaziun.[6]
Segirezza publicaEdit
La segirezza publica vegn garantida tras forzas da polizia che cumpiglian bundant 500 commembers.[7] En relaziun cun ils 36 000 abitants è quai la pli auta preschientscha da polizia da tut il mund. La polizia vegn sustegnida da varga 60 cameras da video ch’èn installadas en tut las parts da la citad e ch’èn colliadas directamain cun la centrala da la polizia. Vitiers vegnan numerusas cameras da segirezza privatas e radund 500 collavuraturs da segirezza privats. Vuschs criticas fan perquai valair ch’il Monaco saja in stadi da surveglianza. Da l’autra vart ha il Monaco la pli bassa rata da criminalitad en tut il mund.[8][9]
Areguard la defensiun exteriura dal stadi exista in contract cun la Frantscha. Tuttina ha il Monaco ina pitschna unitad militara, il Corps des Sapeurs-Pompiers. Quests radund 135 schuldads, che furman ina da las pli pitschnas armadas dal mund, èn activs surtut sco pumpiers e sco protecziun civila.
Ultra da quai exista la Compagnie des Carabiniers du Prince che fa medemamain part dal militar. Questa schandarmaria da radund 115 umens garantescha la protecziun dal prinzi. Tar ils abitants e turists è ella surtut enconuschenta sco guardia d’onur avant il Palaz e pervi da sia musica da marschar (Fanfare de la Compagnie des Carabiniers du Prince). La tradiziun da la polizia e dal militar statal tanscha enavos fin l’onn 1817.
Politica monetara e da finanzasEdit
Il svilup economic dal Monaco a partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è vegnì inizià dal gieu da fortuna. E quel ha mess ad ir il turissem ch’è daventà in’ulteriura pitga economica dal Monaco (2010: radund 265 000 turists). Oz percunter stat il sectur da finanzas en il center. Radund 40 bancas èn registradas en il pajais; quellas administreschan ina facultad da 78 milliardas euros. Suenter l’aboliziun da la taglia directa per persunas privatas il 1869 furman las taglias sin interpresas (t.a. taglia sin rendita) ina da las entradas principalas dal pajais.[10] Il pajais publitgescha cifras trimestrilas sco in’interpresa economica.
Il Monaco n’enconuscha ni in’atgna valuta ni ina banca centrala. Igl exista ina sort d’uniun monetara cun la Frantscha, tenor la quala las bancas dal Monaco èn suttamessas a las medemas reglas sco quellas da la Frantscha. Il 2001 ha il Principadi introducì l’euro.
Activitad da construcziun e trafficEdit
Il Monaco vegn per part er numnà ‹Manhattan da la Mar Mediterrana›. Questa cumparegliaziun renviescha a l’activitad da construcziun cuntinuanta, en spezial en furma da sgrattatschiels. Gia ils onns 1970 avev’ins stgaffì la nova part da la citad Fontvieille cun gudagnar terren abitabel or da la mar. En planisaziun è in ulteriur quartier da 200 hectaras sin fund artifizial. Ils pretschs d’immobiglias a Monaco tutgan tar ils pli auts dal mund.
La situaziun da traffic en il Principadi è savens tendida. Durant la stagiun auta u tar occurrenzas grondas datti savens colonnas. Da l’autra vart posseda il Monaco in grond dumber da chasas da parcar publicas che furman per gronda part implants sutterans chavads en il grip. Er la staziun dal tren da Monaco, che fa part dal traject da viafier Marseille–Ventimiglia, sa chatta sut la terra. Las sis lingias da bus collian praticamain mintga punct da Monaco. La plazza d’aviaziun situada il pli datiers dal Principadi è quella da Nizza. Da là existan colliaziuns da helicopter directas al Heliport da Monaco.
CulturaEdit
Il Monaco furma in center cultural remartgabel. L’onn 1879 ha Charles Garnier, l’architect da l’Opera da Paris, bajegià l’Opéra de Monaco. En il decurs dals onns han chantà en quest edifizi ils gronds da l’opera, dad Enrico Caruso fin Luciano Pavarotti. En pli è vegnida stgaffida in’academia per il saut classic che porta il num da l’anteriura princessa Grace. Medemamain part da las spartas d’art tradiziunalas fan ils premis da litteratura, da musica e d’art modern che vegnan surdads mintg’onn tras la famiglia dal prinzi.
A l’entschatta da l’onn ha mintgamai lieu il Festival da circus internaziunal da Monte Carlo. Qua vegnan surdads ils Clowns dad aur, ina sort ‹Oscars dal mund dal circus›. Durant quest temp èn er las vias e plazzas dal Principadi segnadas dals artists e da preschentaziuns or dal mund dal circus.
Il 1929 ha gì lieu per l’emprima giada il Grand Prix da Monaco e dapi il 1955 vegn manà tras mintg’onn la cursa da furmla 1. Er la Rallye Monte Carlo, ch’exista dapi il 1911 e che vala sco ‹mamma› da las cursas d’autos da quest gener, finescha en la citad.
La primavaira ha mintgamai lieu in turnier da tennis da l’ATP Masters Series. Quest turnier che vegn giugà sin sablun vala sco in dals impurtants turniers dal tennis dad umens.
Il Monaco è in stadi da las Alps, ha suttascrit la Convenziun da las Alps e posseda er in agen club alpin. La senda da viandar a distanza Via Alpina che percurra tut ils otg stadis da las Alps e che maina fin a Triest è vegnida averta il 2002 a Monaco.
Attracziuns turisticasEdit
La Place du Casino è situada en il center dal Principadi. Là sa chattan il renumà Casino de Monte-Carlo, l’enconuschent Hôtel de Paris sco er l’Opera pompusa. Tut quests edifizis dattan en egl grazia a lur architectura da muntada istorica.
In segund magnet turistic furma la citad veglia da Monaco. Ella è situada sin l’uschenumnà grip dal prinzi, nua che sa chatta er il Palaz dal prinzi. Quel furma la residenza politica e privata da la famiglia dal prinzi.
Il Jardin Exotique, in curtin exotic al liber, cumpiglia ina fitg gronda varietad da flurs e plantas las pli variadas. Situà al cunfin cun la Frantscha en direcziun da Nizza, porscha il curtin en pli in panorama spectacular sur l’entir Principadi.
Il Museum oceanografic sa chatta sin il grip da Monaco e porscha als visitaders ina ritgezza d’exponats impressiunanta, tranter auter er animals da la mar vivents en aquaris. Da menziunar èn er l’architectura pompusa dal 1910 e la posiziun dal Museum orasum il grip en in’autezza da 85 meters gist sur la mar.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Dietmar Urmes: Handbuch der geographischen Namen. ISBN 3-937715-70-3.
- ↑ Monaco Statistiques Pocket 2012 (PDF; 3,4 MB), consultà ils 10 da schaner 2013.
- ↑ Monaco Statistiques Pocket 2012 (PDF; 3,4 MB), consultà ils 10 da schaner 2013.
- ↑ Holger Alich e Timo Andresen: Die Monaco AG; Handelsblatt-online, 30 da zercladur 2011, consultà ils 30 da zercladur 2011.
- ↑ La part istorica sa basa sin Thomas Veszelits: Die Monaco AG. Wie die Grimaldis ihr Fürstentum vergolden. Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-593-37956-2.
- ↑ [1] Cf. la pagina d’internet da l’OECD (zercladur 2013).
- ↑ polis.osce.org (matg 2007).
- ↑ unodc.org (december 2012; MS Excel; 149 kB).
- ↑ daniel-kruell.de (december 2012).
- ↑ Cf. las explicaziuns davart il sistem da taglia sin la pagina uffiziala statala: Taxation in Monaco.
LitteraturaEdit
- Thomas Veszelits: Die Monaco AG. Wie die Grimaldis ihr Fürstentum vergolden. Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-593-37956-2
- Bettina Grosse de Cosnac: Der Clan von Monaco – Geschichte und Gegenwart der Grimaldis. Europa-Verlag, Hamburg 2002, ISBN 3-203-77520-4
- Ralf Nestmeyer: Côte d’Azur. Reisehandbuch, Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2007. ISBN 3-89953-366-6
- Ralf Nestmeyer: Provence und Côte d’Azur. Literarische Reisebilder aus dem Midi. Klett-Cotta-Verlag, Stuttgart 2005. ISBN 3-608-93654-8


text:
Ch' i na vegn betg simpel en segunda liga, quai san tant ils giugaders sco era il trenader e president dil club da ballape da Domat, Walter Frizzoni. Surtut el, ch'è gia dapi onns a la lingia da l' equipa da Domat. Ma tuttina è la finamira betg da simplamain restar en la segunda liga, mabain da sa rangar entamez la tabella. Ina finamira pulit auta, ma il trenader e persvadì che sia equipa e pronta per quella sfida.
7 novs giugaders
La gronda part dil cader stat vinavant a disposiziun. Vitiers vegnan 7 novs giugaders. Tranter auter Pierin Frizzoni, il figl dal trenader Walter Frizzoni. El ha dà fin uss tar diversas equipas a Turitg e conturn en l'emprima liga e vegn a rinforzar il champ central.
L'emprim gieu da la stagiun dat Domat sonda saira, ils 19 d'avust da las 16:00 a chasa cunter la segunda equipa dil club da ballape da Vaduz.
RR actualitad 07:00


text:
Faschai in nov contract da locaziun (u in contract da cumpra) e desdi il vegl entaifer il termin, il meglier cun ina brev recumandada.
Dumandai in di liber tar Voss patrun. Per regla avais Vus il dretg d'in di per midar chasa. En cas da distanzas lungas survegnis Vus eventualmain er liber pli ditg.
Annunziai a temp Vossa partenza tar Vossa veglia vischnanca da domicil – As infurmai ordavant tar la controlla d'abitants, sche Vus stuais eventualmain As preschentar persunalmain.
Sche Vus possedais in chaun, stuais Vus annunziar er la partenza da quel tar Vossa vischnanca da domicil veglia.
Infurmai il schef da secziun (militar), il post da servetsch civil (servetsch civil) ubain il post da protecziun civila (protecziun civila) da Vossa veglia vischnanca da domicil.
Infurmai l'uffizi per il traffic sin via. (Sche Vus midais chantun, infurmai l'uffizi per il traffic sin via da Voss nov chantun da domicil.)
Contactai las persunas d'instrucziun e las autoritads da scola, sche Vus avais uffants che van a scola.
N'emblidai betg d'infurmar Voss furnitur d'electricitad, da gas e dad aua per ch'il quintader vegnia controllà.
Infurmai Vossa societad da telefon che Vus midais chasa (annunziar resp. desdir las colliaziuns da telefon, d'internet e da televisiun).
Midar l'adressa tar partenaris da contract: communitgai Vossa nova adressa a la banca, al patrun, a la cassa da cumpensaziun (persunas pensiunadas e persunas cun activitad da gudogn independenta), al medi, al dentist, a la cassa da malsauns, a las assicuranzas, a la(s) chasa(s) editura(s) da Vossa(s) gasetta(s), al secretariat da l'uniun e.u.v. ed organisar la respediziun tar la Posta
As infurmai tar l'administraziun d'immobiglias, tar la polizia resp. tar la vischnanca davart las permissiuns ch'èn eventualmain necessarias (p.ex. terren public), sche plazzas da parcar u plazzas publicas ston vegnir occupadas per pli ditg pervia da la midada.
Far in protocol da restituziun cun il locatur (resp. cun il proprietari) da la veglia abitaziun.
Restituir tut las clavs cunter ina quittanza.
Far in protocol da surpigliada cun il locatur (resp. cun il proprietari) da la nova abitaziun.
As annunziai entaifer il termin (per regla 14 dis) tar la controlla d'abitants da Vossa nova vischnanca da domicil. (Ella trametta las infurmaziuns a l'autoritad da taglia cumpetenta.)
Sche Vus possedais in chaun, stuais Vus annunziar er quel tar la controlla d'abitants da Vossa nova vischnanca da domicil
Infurmai il schef da secziun (militar), il post da servetsch civil cumpetent (servetsch civil) ubain il post da protecziun civila (protecziun civila) da Vossa nova vischnanca da domicil.


text:
Tar la mazzacra sa tracti da la pli greva attatga terroristica en Frantscha dapi decennis. La gruppa Stadi islamic aveva surpiglià la responsabladad per l'attatga.
Il magazin aveva adina puspè provocà attatgas da la vart islamistica cun caricaturas criticas envers l’islam e la religiun. L’attatga dals 7 da schaner è vegnida condemnada sco attatga sin la libertad da d’opiniun e sin las valurs dal vest.
“Je suis Charlie”
L’unda da terror aveva effectuà in’unda da solidaritad en l’entir mund. Millis da persunas èn idas sin via per demonstrar cunter il terrorissem e per la libertad d’opiniun cun il messadi “Je suis Charlie”.
Acziun da polizia - attentaders probabels moran
En in'acziun a l'engronda aveva la polizia tschiffà dus dals attentaders probabels. Tar l'attatga sin la stamparia, nua ch'ils dus umens eran sa zuppads e prendì ostagi ina persuna, eran quels vegnids sajettads giu.


text:
Bëgngnüs da pert dla dita Holzmar da Lungiarü...
la dita da zumpradú cun na marcia implü!
Le lëgn pita na poscibilité da costruí adatada sides por i frabicac tradizionai co por chi moderns.
Na ciasa fata cun taies, por n „bëgnester massif“.
Le lëgn é n material natural che crësc do y che ne depënn nia dales modes.
Val’ de lëgn fej dagnora bela figöra! Deach’al á n gröm de cualités da deplü punc d’odüda.
Le lëgn é n material sterch y che tëgn dî.
Lascede ite te Osta ciasa döt le bun tof dl bosch.
Por düc i laurs de manutenziun che vëgn fac sön tët é la segurëza fondamentala!
Sc’i ëis debojëgn de taies scorzades zënza ch’ares perdes sües carateristiches naturales, dailó damanesse nos.
I nes presentun:
La dita Holzmar vëgn menada cun suzes y dediziun da Othmar Castunger y cun i agn éra deventada na dita de referimënt importanta tla Val Badia por döt ci che á da nen fá cun laurs da zumpradú, da fá sö ciases de lëgn y cun taies metüdes adöm a ciadëna.
Le savëi da lauré da artejan, tecnologies modernes, na gran esperiënza tl ciamp dles costruziuns de lëgn y colaboradus responsabli y che laora bele da tröc agn incá pro la dita é la fondamënta sön chëra che la sodesfaziun de düc nüsc cliënc se basëia. Al pröm post metunse dagnora na consulënza detaiada y na proietaziun che vais a öna cun les esigënzes dl cliënt. Tröc profescionisć y proietadus aprijëia chëstes cualités ch’i un y porchël nes aconsiëii ince a sü cliënc. Ti agn unse salpü da nes adaté ales esigënzes dl marcé y nes un fat n bun inom da fá frabicac de lëgn, da fá laurs daite y, dantadöt, tl setur spezifich da fá sö ciases cun taies.
Contatede nosta dita! Othmar Castlunger sará contënt da podëi Ves pité na consulënza sön mosöra por Os!


text:
Lavurs
Tecnologs e tecnologas d’emballadi fan emballadis industrials da tuttas sorts. Quai po esser emballadis per victualias, stgatlas da parfum, stgatlas per medicaments u er displays da vendita che vegnan plazzads en supermartgads per preschentar ils products. Tecnologs d’emballadi vegnan scolads tut tenor manaschi en l’accent chartun u chartun ondulà. Là lavuran els tut tenor preferenza plitost en il svilup d’emballadi u en las partiziuns da producziun.
En il svilup d’emballadi creeschan tecnologs d’emballadi novs emballadis tenor ils giavischs da la clientella. Els elegian il chartun ondulà u la sort chartun adattà e produceschan in prototip. Ils giavischs da la clientella u atgnas ideas per designs d’emballadi vegnan malegiads cun agid da CAD vi dal computer ed/u sviluppads a maun. Suenter avair discutà cun ils incumbensaders optimeschan els l’emballadi che sto ademplir criteris stricts: per la preschentaziun sto el esser uschè attractiv sco pussaivel, per il diever sto el esser funcziunal, per la magasinaziun e per il transport duess el esser pratic e per la producziun al ston ins pudair producir economicamain. L’emballadi vegn meglierà uschè ditg, enfin ch’el va a prà il meglier cun il product correspundent.
Per la planisaziun da la producziun lavuran tecnologs d’emballadi stretgamain cun la direcziun da la producziun. Els preparan ils documents da lur lavur uschia ch’ins po duvrar els per la producziun en seria. Per ch’i dettia tar las artgas da punschar il pli pauc rument, calculeschan els co arranschar il meglier ils models.
En la producziun vegnan emballadis producids il pli savens en grond dumber. Tut tenor basegn vegnan las artgas da chartun stampadas u betg stampadas squitschadas, stanzadas, faudadas, tagliadas si, tatgadas u ch’i vegn fatg chavas. En il decurs da la tecnologisaziun èn ils pass da lavur manuals vegnids pli e pli automatisads. Ils tecnologs d’emballadi drizzan en ils indrizs da producziun dirigids dal computer a moda professiunala. Els dirigian ils indrizs fitg moderns, surveglian il process da producziun ed intervegnan immediatamain tar disturbis u qualitad manglusa. Suenter la producziun reorganiseschan els las maschinas e las mantegnan.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 12-7-2007 (stadi dal 1-1-2018, in revisiun)
Durada
4 onns
Accents
- chartun
- chartun ondulà
- En ils accents vegn elegì en il 4. onn da scolaziun da basa ina da las duas approfundaziuns:
- svilup d’emballadi
- producziun
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da chartun u chartun ondulà
Furmaziun en scola
1 di per emna a la Scola d’art applitgà Aargau
Roms professiunals
- svilup d’emballadi (incl. Informatica)
- material
- preparaziun tecnica da la lavur
- producziun
- qualitad, segirezza, igiena e protecziun da l’ambient (incl. basa da las scienzas natiralas)
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tecnolog / tecnologa d’emballadi AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola mez u il pli aut
- bunas prestaziuns en dissegn tecnic, geometria ed informatica è d’avantatg
Pretensiuns
- buna imaginaziun en il spazi
- enclegientscha tecnica
- pensar logic
- senn per furmas e colurs
- moda da lavurar exacta
- inschign manual
- abilitad d’avair la survista dals pass da lavur
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas ed associaziuns professiunalas
Examen professiunal (EP)
spezialist / spezialista da manaschi tecnologia da squitsch e d’emballadi cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
packing manager / packing managera cun diplom federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. SSS medias, creader / creadra dipl. SSS design da product
Scola auta spezialisada (SAS)
cun furmaziun preliminara correspundenta
- en Svizra: p.ex. Bachelor of Science (SAS) en inschigneria da medias, Bachelor of Arts (SAS) en design da product ed industria
- en Germania: Bachelor of Engineering en tecnica d’emballadi, Master of Engineering in Packaging Technology (studi da cooperaziun Svizra - Germania)
Cundiziuns da lavur
Tecnologs d’emballadi lavuran en manaschis industrials da l’elavuraziun da chartun resp. chartun ondulà. Per regla sa spezialiseschan els en in dals secturs svilup d’emballadi u producziun.
Tecnologs d’emballadi èn conresponsabels per l’observaziun da las autas pretensiuns da la tecnica d’emballadi pertutgant qualitad, protecziun da l’ambient, segirezza ed igiena. Els èn plinavant abels da supportar squitsch, cunquai ch’els ston quintar da far lavur en squadra.
Las schanzas da chattar ina plazza d’emprendissadi èn relativamain bunas.
Ulteriuras infurmaziuns
IGB Interessengemeinschaft Berufsbildung
3006 Bern
Tel: 031 356 14 53
URL: www.verpackungstechnologe.ch
Verband der Schweizer Druckindustrie VSD
3006 Bern
Tel: 031 351 15 11
URL: www.vsd.ch
Schule für Gestaltung Aargau
5000 Aarau
Tel: 062 834 40 40
URL: www.sfgaargau.ch
Revistas professiunalas:
"Viscom print & communication"
"Pack aktuell"


text:
La gievgia aveva l’Uffizi federal da sanadad annunzià 2’613 novas infecziuns. In di pli tard è la cifra creschida sin 3’105 cas. Cura che la pandemia furiava il pli fitg, era il pli aut dumber da novas infecziuns stà ils 23 da mars cun 1’464 cas.
Il tagl da set dis dals cas confermads è oz venderdi tar 1’692. Quai èn 150% dapli che l’emna passada. Il trend è uschia sin fitg aut nivel e cun tendenza zunt fitg ensi.
Lavurar a chasa e vast obligatori da mascra
Il venderdi suentermezdi han pliras persunas dal fatg infurmà a Berna, tranter auter era Martin Ackermann da la taskforce naziunala Covid-19. Las cifras sajan in schoc, dentant er ina schanza. 10 persunas infecteschian en media 15 ulteriuras. I haja num da franar in'ulteriura acceleraziun.
Tenor Ackermann dovri dapli mesiras. Cunzunt da tegnair en egl saja il problem da las infecziuns che succedian en spazis serrads.
Contact tracing ha problems
Rudolf Hauri, il president da l'associaziun dals medis e medias chantunalas, ha ditg ch'els n'hajan betg quintà ch'il coronavirus sa derasia uschè spert. I dettia problems cun il contact tracing, i na saja betg pussaivel da tegnair en egl tut las persunas infectadas. Perquai saja era impurtant, ch'ils pertutgads daventian sezs activs e s'annunzian tar ils posts correspundents.
Puspè 18 mais lavur curta
Las mesiras urgentas en connex cun l'Assicuranza cunter la dischoccupaziun èn vegnidas adattadas. Quai ha ditg Boris Zürcher, il manader da la Direcziun per lavur Seco. Sco gia ina giada vala per interpresas, che la lavur curta è vegnida schlargiada da 12 sin 18 mais. E per emprendists na datti nagina lavur curta. Fin uss saja vegnì pajà per lavur curta 7,7 milliardas francs.


text:
Paucas uras avant ch'il gieu avess cumenzà, è la partida da la Super League tranter il davos da la tabella Turitg e Basilea vegnida stritgada. Lieu avess quella gì en il Letzigrund a Turitg.
La raschun è in test tar in giugader da Basilea, ch'è sa mussà positiv la sonda saira. Sco il FC Basilea ha communitgà sa tracti d'in giugader – che ha trenà regularmain cun l'equipa ils davos dis e che ha uschia gì contact cun ils ulteriurs giugaders dal cader.
Uss sto l'entira equipa sco era las persunas ch'accumpognan quella ir en quarantina, per quant ditg n'è anc betg enconuschent. Cura ch'il gieu spustà vegn ad avair lieu, n'è anc betg fixà.


text:
Meltèmi
El meltèmi a l’è on vent locàl che ‘l boffa d’estaa, soratutt in di mes de luij e agost, in sul Mar Egèo. El sò nòmm el ven de la lengua turca. A l’è caosàa del gradient de la pression tra la depression tèrmica stagional sora la Turchia e l’Iran e l’anticiclon di Azzòrre che d’estàa el riva fin sora i Balcan e l’Euròpa oriental. El Meltèmi el boffa de nòrd-èst sora l’Egèo settentrionàl, de nòrd sora l’egeo centràl e meridionàl, de nòrd ovest sora l’Egèo sud – orientàl. Di vòlt el pò interessà anca el Jonio e l’Adriatich. A l’è on vent sècch perchè el ven di zòn continentàj de la Russia. A l’è on vent tipicament costant el persist fint tant che persisten i depression e i ciclon che l’hànn ingeneràa, defàtt, adrée a l’estàa el poò indebolìss domà se ‘na depression la raggiòng la Grecia. In sul mar el boffa in manera regolar de dì e de nòtt, in sui còst inveci l’è alteràa di bris locaj che ghe se sòmen o ghe dann contra segond la sò provenienza con ciclo giornadér. [1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Gianluca Bertoni (2010). La neve, cos’è e come si prevede (in italian). Alpha Test, 45-47. ISBN 978-88-483-1198-4.


text:
La Confederaziun duai garantir che tut ils lieus sajan occupads cun tant persunal sco ch'i fetschia basegns per garantir la segirtad da la populaziun.
E mo cun augmentar il dumber da guardias e cun svilups en l'infrastructura da cunfin possia il corp ademplir sias incumbensas, argumentescha la regenza. Quai cunzunt areguard las sfidas che vegnan pli e pli grondas en il sectur da duana, da segirezza sco era da la migraziun illegala.
Naschì è quest giavisch en il Cussegl Grond. En la sessiun dal fanadur ha quel surdà l'incumbensa a la regenza.
RR novitads 09:00


text:
Sco la FIS ha communitgà organisescha Lai uschia las cursas ch'eran vegnidas ditgas giu a San Murezzan. Quellas èn la suletta pussaivladad dad anc sa qualifitgar per ils gieus olimpics a Pyeongchang.
Trais cursas da cuppa mundiala a Lai
Per la fin d'emna dals 27 e 28 da schaner eri gia planisà in slalom gigant ed il slalom. En pli è la cumbinaziun planisada per ils 26 da schaner. Uschia vegn l'elita da skis ad esser in di pli ditg a Lai. Per ils organisaturs munta quai dapli engaschi. Per il super-G da la cumbinaziun stoppia vegnir preparà in ulteriur tschancun da pista e la pista existenta stoppia vegnir schlargiada.
Dapli engaschi en tut ils secturs
Betg mo las pistas da las cursas supplementaras ston vegnir ennavadas e preparadas. Er stoppia tut gia esser semtgà in di pli baud, sco Peter Engler, il president dal comité d'organisaziun vegn en cità en la communicaziun da medias. Plinavant dovria dapli gidanters ed in program general il venderdi.
RR novitads 11:00


text:
Brassica napus
La Brassica napus l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Brassicaceae e la sò cultivar de öle l'è cognusìda col nom de raisù a Bèrghem, de raviscion, ravuscion o ravetton 'ndi variàncc ocidentài (in italià ravizzone). Töte i brassicaceae i'è sùra de töt piànte cultiàde, però de spès s'tróa ach di ezemplàr selvàdech cresìcc despersocönt, fò sùra la Brassica napus l'è ach öna spéce artificiàla, dezà che l'è nasìda dal incruzià la Brassica rapa (20 cromozòmi) e la Brassica oleracea (18 cromozòmi) e de fati la gh'à 38 cromozòmi[1].
Cultivar[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è dò varietà de Brassica napus, la Brassica napus var Napus ciamàda ach Brassica napus var Oleifera e la Brassica napus var Napobrassica. La prìma la gh'à öna raìs fìna fìna e l'è cultiàda per dàghela de maià a le bès•cie, ma ach, come 'l dis ol nòm, per caàn fò da la somésa 'n òio vegetàl alimentàr e per fà sö 'n tìpo de carbürànt, menimà la segónda la gh'à öna raìs bèla gròsa che l'è bùna de mangià.
Döbe sö i nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
De spès s'confónt ol raissù col verzàch e de spès s'pènsa che i sìes la stèsa piànta, menimà i è dò spéce diferènte, acasìbè i sìes töte e dò cultivar de öle. Ach in italià s'confónt de spès ol raisù-ravizzone col verzàch-colza ach se 'l Dalla Fior 'l à ciarìt bé che 'l se ciàma ravizzone la cultivar de öle de la Brassica napus e colza la cultivar de öle de la Brassica campestris o Brassica rapa [2], nòm che bé o mal i è confermàcc dal Sandro Pignatti[3]. In töte i manére l'è mia malfà tróa di óter autùr, sùra de töt sö internet, che i se confónt e i dóvra chès-ce nòm mia a la stèsa manéra del Dalla Fior.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è 'na piànta erbacea che che la càmpa ün an, l'è sènsa péi o quàze, col gamp che pöl rià a 'n méter e mès de altèsa del teré, ramificàt sura de töt endèl tòch piö àlt.
Le fòie le pöl véser grànde 'nfìna a 40 ghèi, de culùr che tìra al gris-vért, mìa pilùse o de spès cigliàde sö le nervadüre o söi òrli. Le fòie piö 'n bàs le g'ha 'l gambì, de fùrma liràda, con 2÷5 pér de segmèncc laterài entréch e giü terminàl en bèl pó piö grant, capetàt ma 'n manéra mìa regolàra; chèle sö ensìma i è sènsa gambì, cioè sèsii o subamplesicàule, e i è oblónghe-lanceolàde e 'ntréghe.
La fà sö 'na sórt de spìga de 20÷60 fiùr, che i se dèrf a partì dal bas, ma i fiùr zamò deèrcc i rèsta piö 'n bas de i böcc che i gh'à amò de dervìs e chèsto l'è ü caràter botànech che 'l permèt de mia sconfónt la Brassica napus e la Brassica oleracea co la Brassica rapa che menimà la gh'à i fiùr deèrcc che i rèsta piö 'n vólt de i böcc [4]. Ògna fiùr 'l gh'à quàter sépai e quàter pétai metìcc a crùs compàgn de töte i crucifere, che l'è 'l nòm vècc di Brassicaceae. Quan che i è 'n fiùr i ciós cultiàcc a raisù, ma ach a verzàch i par en tapé zalt.
Ol sò fröt l'è strècc e lónch, l'è almànch 3 ólte piö lónch che larch, e l'è ciamàt siliqua, quan che l'è marüt 'l se dèrf despersocönt con dò linguète e isé la trèca fò la somésa.
Le ótre spéce de Brassica[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Brassica oleracea, ol càol.
- Brassica rapa o Brassica campestris, cioè la ràa e 'l verzàch.


text:
En il Grischun datti passa 600 lais e sur 12'000 kilometers flums ed auals. Durant ils ultims 20 onns èn capitads passa 150 accidents en e sut aua. Il dumber zuppà saja anc bler pli aut. Tar differents da quests accidents eran en acziun ils sfunsaders da polizia – dapi il prim d'october dal 2017 èn els dentant abolids.
Ils sfunsaders dal chantun Son Gagl han uss l'incumbensa da far quest servetsch. Ch'ils policists han da vegnir dad ordaifer vegn betg stimà da tuts.
Er l'Engiadin'Ota ha pissers
L'Engiadin'Ota è cun ses lais gronds in magnet per turists, aspectaturs ed occurrenzas sin ni sper l'aua.
Da fanadur enfin settember da quest onn han per exempel gì lieu 37 occurrenzas sin ils lais en l'Engiadin'Ota. Il fatg ch'ils sfunsaders da polizia da Son Gagl avessan da rivar en l'Engiadina en cas dad in accident, è dispitaivel.
Ils pumpiers Trai Lejs da Silvaplauna e Segl èn sa preparads
Differentas persunas dals pumpiers Trais Lejs han il sfunsar sco hobi privat. Els fan adina puspè curs cun l'anteriur schef sfunsader da la polizia, Urs Grigoli. Els pudessan gidar tar in accident sut aua. La dumonda è però, sch'els dastgan gidar – pervi da dumondas da la segiranza.
Concept chantunal enfin 2018
Dapi l'onn 2009 spetg'ins in concept che regla tut las dumondas en connex cun salvament sur e sut aua. Christian Rathgeb, il schef dal Departament chantunal da giustia, segirezza e sanadad ha realisà la necessitad e vul avair in concept chantunal enfin l'onn 2018.
RR actualitad 17:00


text:
Permissiuns da cumpra duain impedir che terren svizzer arrivia en mauns esters. Dentant betg tut las persunas estras na dovran ina permissiun; decisiva è la naziunalitad ed eventualmain er il status da dimora da la persuna estra.
Burgaisas e burgais d’in pajais da la UE/AECL che vivan en Svizra
Tar la cumpra d’ina immobiglia avais Vus ils medems dretgs sco persunas svizras e na duvrais perquai nagina permissiun per cumprar in’abitaziun, ina chasa u terren.
Burgaisas e burgais da terzs stadis che vivan en Svizra
Vus duvrais ina permissiun per cumprar ils suandants bains:
in alloschi da vacanzas (che po vegnir dà en locaziun temporarmain),
in’unitad d’abitar en in uschenumnà hotel d’appartaments
in’abitaziun secundara (che na po betg vegnir dada en locaziun).
Per cumprar Voss emprim domicil e terren na duvrais Vus nagina permissiun, sche Vus ademplis las suandantas premissas:
Vus avais ina permissiun da dimora valaivla (per regla ina legitimaziun B)
Vus vegnis ad abitar en l’object pertutgant e n’al dais betg en locaziun
Vus planisais in edifizi e las lavurs da construcziun pon cumenzar l’onn suenter la cumpra dal terren.
Persunas che possedan ina permissiun da domicil
Sche Vus avais ina permissiun da domicil (legitimaziun C), avais Vus – tar la cumpra d’ina immobiglia – ils medems dretgs sco persunas svizras e na duvrais damai nagina permissiun per cumprar in’abitaziun, ina chasa u terren.
Cunfinarias e cunfinaris
Burgaisas e burgais da pajais da l’UE/AECL che lavuran sco cunfinarias e cunfinaris en Svizra (permissiun da cunfinarias e cunfinaris, legitimaziun G), dastgan cumprar senza permissiun in’abitaziun secundara en la regiun da lur lieu da lavur, na dastgan dentant betg dar en locaziun quella durant il temp ch’els lavuran en la regiun sco cunfinaria u cunfinari.
Burgaisas e burgais da terzs pajais
Burgaisas e burgais da terzs pajais, danor cunfinarias e cunfinaris, dovran ina permissiun per cumprar ina immobiglia.
Sche Vus duvrais ina permissiun da cumpra u sche Vus na pudais betg excluder quai d’emprim ennà, stuais Vus As drizzar a l’autoritad chantunala cumpetenta al lieu nua che l’immobiglia sa chatta.
Ina glista da las autoritads chantunalas cumpetentas chattais Vus a la fin dal fegl d’infurmaziun da l’Uffizi federal da giustia. Vus pudais chargiar giu il fegl da la pagina Cumpra da terren tras persunas a l’exteriur.
L’autoritad chantunala prenda ina decisiun. Cunter quella pudais Vus far recurs.
Las premissas per survegnir ina permissiun dependan dal chantun e dal gener da l’immobiglia. La permissiun vegn concedida per in tschert intent d’utilisaziun; l’immobiglia na dastga betg vegnir utilisada per in auter intent.
Sch’i n’è vegnì fixà nagut auter, vala la permissiun da cumpra trais onns.
Il dumber d’abitaziuns da vacanzas e d’unitads d’abitar en uschenumnads hotels d’appartaments che dastgan vegnir vendidas en Svizra a persunas estras, è suttamess ad ina limita maximala naziunala (actualmain 1500 ad onn); il dumber da questas abitaziuns vegn repartì sin ils chantuns.
En tscherts chantuns sco Genevra u Turitg èsi scumandà dal tut da vender abitaziuns da vacanzas a persunas estras. La glista cun ils contingents da permissiun actuals chattais Vus en l’agiunta da l’Ordinaziun davart l’acquist da bains immobigliars tras persunas da l’exteriur.
Sche Vus abitais a l’exteriur, pudais Vus cumprar in’abitaziun secundara mo en in lieu, cun il qual Vus avais ina colliaziun extraordinariamain stretga e degna da vegnir protegida. En la pratica vegn questa pretensiun giuridica interpretada tut tenor chantun da maniera pli u main stricta/severa.
En mintga cas stuais Vus ademplir las suandantas premissas:
L’abitaziun sto esser en in lieu turistic
La surfatscha d’abitar netta na dastga betg surpassar 200 m2 e la surfatscha dal terren da construcziun dastga importar maximalmain 1000 m2.
In’abitaziun da vacanzas na dastga betg vegnir dada en locaziun durant tut l’onn, mabain mo temporarmain; abitaziuns secundaras na dastgan insumma betg vegnir dadas en locaziun.
Vus na dastgais betg posseder dapli che ina abitaziun da vacanzas u abitaziun secundara en Svizra.
Sco per persunas svizras vala er per persunas estras la regla ch’ina abitaziun secundara na dastga betg vegnir construida en ina vischnanca, nua che la quota d’abitaziuns secundaras surpassa 20 pertschient / en ina vischnanca cun ina quota d’abitaziuns secundaras da passa 20 pertschient.
Persunas estras che vulan cumprar immobiglias per l’utilisaziun commerziala u industriala (danor immobiglias che servan a la construcziun d’edifizis, al commerzi cun immobiglias ed a la locaziun d’immobiglias) na dovran betg ina permissiun da cumpra.
Sin la pagina Cumpra da terren tras persunas a l’exteriur metta l’Uffizi federal da giustia a disposiziun in fegl d’infurmaziun.
La glista cun ils contingents da permissiun actuals repartids tenor chantuns chattais Vus en l’agiunta da l’Ordinaziun davart l’acquist da bains immobigliars tras persunas da l’exteriur


text:
L'urégin de sté frêş fâta la 's arfà a soquânt sècòl fà e la gh' îva un sèins prâtich fîn a quêl dêş ân indrē, quând la grôsa pêrt ed la gînta atîva ed la campâgna arşâna la lavurêva int al setōr agrécol cun la qualéfica de mzêder o fitvâri.
L' ân ed lavōr di cuntadèint al finîva ai prém ed novèmber e, int al chêş che al padròun (properietâri dal sît e 'd la cà dal cuntadèin) an n' avés mia arnuvê al cuntrât (che adès an gh'é pió) cun al mzêder, còst l'ēra ublighê a catêres 'n'êter lavōr da 'n êtra pêrt, atâch a 'n êtra cà da cuntadèin e bandunêr la vècia e spustêres int la nōva cun tóta la faméja a drē.
La dâta siēlta per fêr al sanmartèin l'ēra quêşi sèimper l' 11 ed novèmber, al dé dóve la Cēşa l' arcôrda Sân Martèin ed Tours, per uşânsa e per ragiòun dal tèimp (al peréiod ed tèimp stâbil e cun al sōl ch' al sègna, in mèdia, i dé d'atōren a i prém dēş dé ed novèmber l'é ciamê "istê ed Sân Martèin").
Sté dâta cme 'd ûş la cumbîna ânch a 'n peréiod ed l'ân dóve a s' è finî la grôsa pêrta di lavōr ed la campâgna. In cól mumèint i padròun e j amzêder a fêven, e a fân, al stémi ed l'anêda, oséia i cûnt ed chî à paghê e chî no, a vînen regolê i cûnt e l'é, apûnt, 'na dâta giósta per quî ch' a vînen ciamê "câmbi a colônia" oséia j a mzêder e j a fituâri a prîven spustêres da un fònd a un êter.
Se al padròun al ghé dmandêva mia 'd armâgner a lavurêr per ló ânca l'ân dôp, a 's duvîva fêr sanmartèin e andêr a serchêr un êter padròun e un êter alôg.
Tânti faméj a carghêven la pôca rôba insém a un câr e a fêven sanmartèin vêrs la nōva cà dal nōv sît. A 's prîven vèder di câr, tirê da di bō o da dal vâchi, ch' a se spustêven ânca per dimòndi chilômeter per rivêr a la nōva sistemasiòun, sti câr ēren pió che cōlem ed rôba ed cà: mubélia, scôrta ed magnêr, l' algnâm, al gâbi dal galèini e di cunîn, al nimêl e in pió insém al câr a catêven pôst anch i putîn e i vèc. La mujēra dal câp faméja la caminêva drēda al câr per controlêr ch' an caschés e an 's perdés gînt, al câp faméja davânti a guidêr al bèsti e, se al sanmartèin al gîva fât ed nôt cun la lantêrna, per controlêr al stêt ed la strêda e sgnêr al percōrs da fêr. Mó a 's prîven vèder ânca di câr ed faméj dimòdi puvrèti, sèimper pió che cōlem, tirê a mân dal câp faméja e cucê da la mujēra e, se dispôst a dêr 'na mân, da quelchidûn êter ed la faméja o da 'n amîgh o da un şvinânt pîn ed bòuna volontê.
Mó mia sèimper "fêr sanmartèin" al gh'îva un significhêt puşitîv perché in realtê a 's tratêva ed cambiêr fònd, cà, abitódi, e şvinânt e mia sèimper a 's andêva a stêr ed dmèj.
Cme int al campâgni ânch int al sitê l'ēra dvintê 'n abitódin cambiêr cà prôpria per Sân Martèin, per còst "fêr sanmartèin" l'é dvintê un môd per dîr, incòra incō, al cambiêr cà, spustêres, cambiêr pôst in sèins generêl.
Cun la Lèg n°203/82 a 's fà finîr l'anêda agrâria al giōren 10 ed novèmber 'd ògni ân e a 's fà cumincêr cl' êtr' a l' 11 e ânch incō a 's fà sanmartèin mó cun scadèinsi dimòndi pió lònghi, i cuntrât 'd afét per la lèg a dûren 15 ân.
Mó s' a 'v piêş vèder 'na sēna bèin fâta ed còl che sucedîva, fîn a j ân 30/40 mó ânca 50, in chî mumèint là, turnê a vèder al félm "900" ed B.Bertolucci
In tóta stà facènda la stôria dal mantèl ed Sân Martèin ché l'an cèintra mia gnînt, còla l'é sōl 'na figûra 'd un fât ch' l' à dê al mutîv per fêr sânt al cavalēr Martino p'r al mirâchel ed la "só" istê.
Curioşitê
- Int al cōrs ed la batâlia ed Sulferèin e Sân Martèin, preocupê p'r al dişastrōs andamèint ed la batâlia a Sân Martèin, al rè 'd alōra Vittorio Emanuele II d' Itâlia, al dîs, in dialèt piemuntèiş, a 'na squêdra ed suldê ed la Brigâta Aosta, ch' la pasêva da Castelvenzago, la famōşa frêş: «''Fioeui, o i piuma San Martin o i auti an fa fé San Martin a nui!''» («Ragâs o ciapòm Sân Martèin o chiêter a 's fân fêr sanamartèin a nuêter!»)
- Al mōd ed dîr "fêr sanmartèin" l'é cme dîr: fêr só fagôt, slugêr oséia cambiêr cà, paèiş, sitê, post ed lavōr, insòma andêr via o smèter quèl e afruntêr al cuseguèinsi, al scumditê, la buriâna 'd un prubâbil patimèint, ch'a vîn sèimper dôp ògni cambiamèint ed véta e al vîn druvê da la gînt, ânca p'r alzirîr un pô al mumèint, per dêr 'na spiegasiòun a l'ûltem viâz cun:
«L' à fât l'ûltem sanmartèin».


text:
Per Ursula Brändli Capaul èsi impurtant ch’ins possia porscher a tut ils uffants ch’han basegn d’ina terapia logopedica in plaz da terapia. Ma quai saja grev da far. Ina pussaivladad saja da dar ina ura da terapia a dus uffants, ma il pli savens saja l’instrucziun logopedica singula, era per pudair promover optimal il svilup dal uffant.
La logopedia è sa midada ils ultims onns
La logopedia saja sa midada surtut en la percepziun da la populaziun. Pli baud era quai quasi stigmatisà negativ, sch’in uffant duvrava sustegn logopedic, di era la logopeda Flavia Schuoler Cantieni. Oz il di sajan ins preschents en las scolas ed uschia saja la logopedia acceptada e betg pli stigmatisada negativ.
Era sajan ils geniturs pli sensibilisads sin ina scolaziun optimala per lur uffant e la lingua gioghia en la scola e pli tard en la professiun ina rolla impurtanta. Perquai sajan ins era pronts da prender en cumpra in viadi per porscher a l’uffant ina sesida da terapia, di Flavia Schuoler Cantieni. Il cas ideal na saja quai dentant betg.
Daco dovri logopedas rumantschas
Cura ch’ins lavuria cun la lingua saja era impurtant da porscher a l’uffant da pudair sa perfecziunar en sia atgna lingua materna. En nossas regiuns saja quai il rumantsch. Sch’in uffant pitschen vegnia en la terapia alura discurria el savens sulet rumantsch e perquai dovria logopedas rumantschas. Ma era in auter svilup saja d'observar surtut en Surselva; la logopedia vegnia duvrada per emprender rumantsch.
Quai na saja betg il pensum da la logopedia ma sch’in uffant haja gia miserias d’emprender la lingua alura porschian las logopedas era qua maun, di Ursula Brändli Capaul. Ma il mument existia surtut sisum la Surselva, en la regiun da Mustér e conturn, ina glista da spetga per survegnir ina terapia logopedica. Perquai stuessan ins anc emploiar duas logopedas, ma las persunas scoladas manchian simplamain.
Betg sulet in problem per la Rumantschia
Il problem da la mancanza da logopedas e logopeds n’exista betg sulet en il Grischun. En l’entira Svizra tudestga mancan da present logopedas e logopeds. Il favrer per exempel èn 75 plazzas per logopedas betg occupadas. Quai scriva l’uniun da las logopedas e logopeds da la Svizra tudestga, en ina communicaziun a chaschun dal di da la logopedia europeica.
Perquai veglian ins far attent sin la vasta clamada che porschia lavur cun uffants, ma era cun persunas creschidas per exempel suenter in accident. Plinavant possian ins per gronda part lavurar sur sasez e cun bunas cundiziuns da basa, scriva l’uniun vinavant.
RTR actualitad 11:45


text:
Il restaurant da muntogna Burleun era vegnì vendì avant circa in onn da las pendicularas a la Burleun Gastro SA. Quai è in'interpresa ch’è colliada stretg cun l’interpresa d’immobiglias Brügger da Meiringen en il chantun Berna. Ils possessurs novs han investì la stad passada dus milliuns francs en la renovaziun. Las lavurs da renovaziun han grazia a la bell’aura da stad pudì vegnir realisadas svelt, quai ha confermà il mainafatschenta Stephan Dummermuth.
Nova pendiculara fiss betg gist sper l'ustaria
Ils plans da las pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast pudessan dentant far in stritg tras il quint da la Burleun Gastro SA. Igl è numnadamain planisà da realisar ina pendiculara cun cabinas da 10 persunas da la staziun a val fin l’Alp Dado. Quai vul dir che la nova pendiculara na fiss betg gist en la vischinanza da l'ustaria sco la sutgera actuala. Il mument è la staziun da quella numnadamain radund 200 meters sut l’ustaria Burleun.
Ma tant ils responsabels da las pendicularas sco era ils responsabels da la Burleun Gastro SA vesan ina schanza en ils plans da las pendicularas e nagin impediment da far las investiziuns. Ils giasts vegnian pervia da la purschida en il Burleun, ha accentuà Dummermuth.
Purschida regiunala
Il Burleun vul porscher en il futur surtut products regiunals. Quai saja la strategia, era sch'ils pretschs sajan per part pli chars apprezieschia il giast ils products regiunals e saja tut tenor era pront da pajar in zic dapli, uschia Dummermuth. La reavertura dal Burleun è planisada per ils 15 da december.
RR actualitad 07:00


text:
Il Grischun e Gilles Roulin pon ir a la partenza da la cursa rapida. Quai ensemen cun il defensur dal titel Beat Feuz, Mauro Caviezel e Niels Hintermann. Per Marco Odermatt n'hai cun quai betg tanschì.
En il segund trenament è Carlo Janka, sco sisavel stà il pli ferm Svizzer. Janka ha pers 0,27 secundas sin il meglier temp ch'è vegnì realisà dal campiun mundial en il super-G, Dominik Paris. Cun Gilles Roulin è in segund Svizzer vegnì en ils top 10. A Beat Feuz n'èsi betg gartegià da tegnair pitg cunter ils megliers. Sco 28avel ha el pers stgars ina secunda sin ils pli svelts. Mauro Caviezel è stà 21avel, Niels Hintermann è stà 43avel.
Cursa rapida scursanida
Il segund trenament dals umens è stà anc pli curt che l'emprim. Ils umens han sulet pudì ir la part amez da la pista. En la part sura hai gì memia blera tschajera e la part sut è stada serrada pervi da la cumbinaziun da las dunnas.
Per la rapida dals umens datti 3 variantas: Sche l'aura avess da vegnir megliera dessi la damaun in trenament e suenter la cursa dal start original anora. (12.30) Sche nà fiss la partenza tar il start dal Super-G e sche las cundiziuns na lubessan er betg quai, fissan tant la cursa da las dunnas sco era quella dals umens la dumengia.
RR novitads 15:00++


text:
La proprietaria da la parcella prevesida en il territori Promulins a Samedan è la vischnanca burgaisa. Quella n’è però betg pronta da vender il terren a la vischnanca. Sco Christian Brantschen, commember da la cumissiun da la planisaziun regiunala ha ditg envers RTR, vegn uschia be pli en dumonda l'areal Signal a San Murezzan.
En in proxim pass duai la vischnanca da San Murezzan far scleriments pli detagliads sch'il terren è disponibel. Damai che plirs acturs èn involvids, vul quai tenor Brantschen però temp. Sche tut va sco giavischà, saja ina votaziun regiunala però pussaivla la primavaira dal 2021.


text:
Michela Lardi è naschida e creschida si a Cuira. Sco uffant era ella sa retratga, fascheva termagls persula. Ella observava pli gugent ed aveva in egl per ils detagls.
Mia mamma pensava a l'entschatta che jau n'audia betg bain, perquai che jau era uschè ruassaivla e na discurriva betg.
Michela Lardi ha pir cumenzà a discurrer cun 5 onns. Suenter intginas consultaziun tar ils medis è vegnì diagnostitgà il sindrom d'Asperger. Il sindrom d'Asperger è ina da las trais furmas d'autissem.
Michela Lardi è vegnida promovida gia pli baud da geniturs, terapeuts e pedagogs curativs.
Sch'jau na fiss betg vegnida promovida en questa moda, na fiss jau mai nua ch'jau sun uss.
Oz viva la dunna da 39 onns persula, va en vacanzas, lavura - maina ina vita independenta. Ina vita pli u main «normala», sco che Michela Lardi di.
RR actualitad 17:00