c: text/html

text:
Mühledorf (SO)
Mudel:Otherplaces3Cuurdinàde: 47°08′N 7°29′E
Mühledorf a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 344 abitant e una süperfiss de 3.32 km², e al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mühledorf a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Aetingen, Brügglen, Hessigkofen, Lüterswil-Gächliwil, Tscheppach, Unterramsern.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial
- Mühledorf (SO) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Luar
Lùar (nom uficial an Itaglian: Lovero) L’è an cumün italian, de la regiun Lumbardia, an Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 661 abitant (dato del Dicember 2015[1]), e na grandezza de 13,4 km² e 'na densità de 49 ab./km².
Al cunfina cun Édul (BS), Sèran, Tuff (i sò abitant i vegn ciamaa cun la scurmagna matt da la papa) e Verv.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lùar l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Robi impurtanti da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Luar gh'è na quantità de robi che li sa pöl vedè.
Sa pöl cumincià cul dì che 'sti agn an ree an scime al Doss de Sant Alisciandru gh'era sü an castel: pürtrop adess al reste pü nigót.
Sota al doss del castel al gh'è amò la gese de Sant Alisciandru, che l'è stacia facia sü le prime volte an del 800 dopu la vignüde del Signur. Inizialment l'era minga cume l'è adess: l'era pü piscena e girade da l'otre part (la porte principale l'era la purtine che gh'è amò adess sota li volti).
Al campanil al g'ha sü quatru campani che, sa dis, li suna talment bee che li tegn luntani li tempesti dal pais. Visin a le gese gh'è amò an ussari cun int tücc i oss di mort.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Castenaso
Castenaso (endèla parlàda locàl: Castnès) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 13.600 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 35 km², per 'na densità de 389 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bologna, Budrio, Granarolo dell'Emilia, Ozzano dell'Emilia, San Lazzaro di Savena.
La frasiù de Villanova di Castenaso, l'è famùza 'ndel mónt de l'archeologìa per el ritroamènt de 'na necròpoli de la quàl gh'è saltàt fò dei rèscc che i è stacc ciapàcc come riferimènt per defenéser 'na civiltà protostòrica (ciamàda apùnto vilanoviàna) de l'Età del Fer, de la quàla, a distànsa de sècoi e sècoi, deriarès tra l'alter el pòpol dei Etruschi.


text:
Basōra
Artécol in dialèt arzân
La basōra (crepuscolo in italiân) l'é l'intervâl ed tèimp dôp al tramûnt caraterişê da la permanèinsa 'd un ciarōr sparpagnê. In lêregh as pêrla ânch ed 'na basōra a la matèina, sibèin in cól chêş ché despès as preferés parlêr dal fêr dal dé o 'd l' êlba.
Cme d' acôrdi a vînen arcgnusû trî gèner ed basōra: la "basōra civîla", basōra marèina", basōra astronômica".
Basōra civîla
Per basōra civîla (crepuscolo civile in italiân) a 's intènd al peréiod ed tèimp ch' al pâsa tr'al tramûnt dal Sōl e al mumèint in dōve ló al rîva a l'altèsa ed -6° da l'urizûnt. In st'intervâl ed tèim in dó l'é pusébel cgnòser i bagâj ch' a ghé lé intōren e fêr dal j ativitê a l' avêrta sèinsa druvêr ed la lûş in pió. Int al tèimp ed la basōra civîla in cēl as vèden sôl soquânti strèli e pianēta dimòndi luşèint.
L'inési (la matèina) o la fîn (la sîra) ed la basōra civîla a sègnen in môd imaginâri al mumèint in dó rispetivamèint as pōlen smursêr o l'é necesâri impiêr la lûş artificêla per fêr dal j ativitê a l' avêrta.
Basōra marèina
Per basōra marèina (crepuscolo marino in italiân) la represèinta lintervâl ed tèimp che al Sōl al drôva a pasêr da -6° a -12° da l'urizûnt. L'impurtânsa de sté acôrdi l'é int al fât che in sté peréiod ed tèimp as vèden int l'istès mumèint la lénia ed l'urizûnt e al strèli pió impurtânti.. In st' al cundisiòun, s'es drōven di strumèin marèin cme al sestânt, l'é pusébil stabilîr la prôpria puşisiòun geogrâfica.
Basōra astronômica
La basōra astronômica (crepuscolo astronomico in italiân) l'argnòs l'intervâl ed tèimp tr'al tramûnt e al mumèint che al Sōl al rîva a i -18° da l'urizûnt. Quând al Sōl as câta d'ed sòt de sté intervâl an dà mia pió ajót a l'inluminasiòun dal cēl e as pōlen vèder, a ôc nûd, tóti al strèli fîn a còli da sē dal grandèsi dal luşōr.
Durêda
La durêda ed la basōra l'é stabilîda da dû elemèint: la latitódin geogrâfica e la stagiòun. A latitódin êlti a gh'é dal basōri pió lònghi, che int al regiòun polêri a pōlen durêr ânca soquânt mèiş. In pió ind i giōren quand al dé l'é cumpâgn a la nôt la basōra la gh'à 'na durêda pió céca ed l'ân, mèinter ind al dé pió lòngh d'istê e in còl pió cûrt d'invêren l'é mâsima. Sôl a l'equatōr la durêda dal basōri l'é sèimper còla.
Galeréia ed fotograféi
-
Basōra int l' Untersee, pêrta dal lêgh ed Costanza
-
Basōra civîla dal pêrti ed la Chiesa del Soccorso a Forio, işòla d'Ischia
-
-
Basōra ed la sîra int i parâg ed San Giovanni Rotondo
-
Basōra a Porto Covo ed Sines, Portogâl
Vōş cleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Basōra
Collegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Crepuscolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Canton Apenzel de Föra
El Canton Apenzel de Föra (en todèsch: Appenzell Ausserrhoden; en fransés: Appenzell Rhodes-Extérieures; en romàncio: Appenzell dador; en italià: Appenzello Esterno; en alemà: Appezäll Osserrhode) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Dét.
La popolasiù del cantù l'è de 53017 abitàncc (dàto del Dicember 2010) 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta e de lèngua todèsca.
I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Dét per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt e 'nvéce l'Apenzel de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich.
La séde del goèrno del cantù l'è a Herisau e l'autorità giüdisiària l'è a Trogen.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa cunsideràt en mès cantù (halbkanton, semicantone) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr.
Enfìna al 1995 l'ìa dividìt en tré distrècc: Hinterland, Mittelland e Vorderland. Al dé d'encö i però la sudiviziù 'n distrècc l'è stàda abulìda.
Al momènt el Canton Apenzel de Föra l'è spartìt endèi 20 cümü (Einwohnergemeinden) elencàcc ché sota:


text:
Varkaus
Varkaus l'è ona città de la Finlandia center-oriental cont ona popolazion de pussee de 23.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varkaus la se troeuva in de la Provincia de la Finlandia oriental e in de la Region del Savo meridional. L'è situada sora ona serie de isol sora el Lagh Saimaa.
La gh'ha trentases quarter, trai quai el vegg comun de Kangaslampi, che gh'è staa taccaa in del 2005.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ciamada inscì perchè la se troeuva sora ona serie de isolott e strett de terra in sul lagh (varkaus in finlandes antigh el voeur dì "strett").
Per la soa posizion, l'è venguda in del Vottcent on centro industrial indove che ghe se faseva sù la carta.
Duranta la Guerra Civil finlandesa l'era stada occupada di comunista ma, per la soa posizion isolada, l'è stada conquistada ben prest di contrarevoluzionari, che poeu hann faa ona repression bella dura.
Fina al 1929 l'era ciamada Warkaus.


text:
1994
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
31 01 - Barcelona: un incendi al trà gjü el Gran Teàtar del Liceu.
01 03 - Europa: la nass l'Europa di Quíndas: Svézzia, Àustria e Finlàndia s'incorporen coma nööf soci de la Üniun Europea.
04 03 - Vitòria (Àlaba, el Paees Baasch): el münicipi de la citaa al derva el primm registru al Staa Spagnöö de para de fatt (eterosessüaal e omosessüaal).
15 03 - i Staa Ünii e Rüssia: sti düü paées a rívan a un acordi par permett la süpervisiun mütua del desmantelameent del armameent nücleaar.
25 03 - Somàlia: i ültim soldaa Noort-american destacaa al paées al bandónen l'indoman de la firma d'un trataa de paas intra líder guerrijée.
12 04 - Palestina: Israel e l'ULP a fan sü al Cairu l'acordi sura la polizzía Palestinesa che sa despiegarà a Gaza e Gérich seguunt el quaal la cüntarà 9.000 efetiif.
27 04 - Süüt-àfrica: dopu mezz sécul de razziism d'istitüzziun (apartheid), Nelson Mandela al veenc i primm elezziun indóe a pòden participá tücc i citadin, senza dipendenza di söö tratt razziaal.
25 10 - la Citaa del Vatican (Roma): la Santa Sée la núnzia el stablissmeent de relazziun ufizziaal cun l'OLP, senza caràter pienament diplomàtich || Tegucigalpa (Honduras): i presideent Centroamerican e el primm miníster de Belize, a aprövan una declarazziun sura la paas e el svilüpp a la regjun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
14 01 - Tolosa de Lenguadoc, (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista (n. 1905).
21 07 - Barcelona: Pere Calders, scrituur Catalan (n. 1912).
15 01 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Harry Edward Nelson cognossüü coma Harry Nilsson, müsich Noort-american (n. 1941).
04 03 - Durango (esat de Durango, Mèssich): John Candy, atuur còmich Canadées (n. 1950).
05 04 - Seattle (staa de Washington): Kurt Donald Cobain, cognossüü coma Kurt Cobain, cantaant de Nirvana, int un possíbil süicidi (n. 1967).
22 04 - Növa York (Staa de Növa York, SÜA): Richard Nixon, presideent di Staa Ünii (n. 1913).
29 05 - Santiago de Cili (Cili): Erich Honecker, pulítegh Tudeesch, presideent de la RDT (n. 1912).
14 06 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Enrico Nicola Mancini, cognossüü coma Henry Mancini, cumpusituur de müsica par cínema (n. 1924).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cellular
Cellular (Telefunèṅ) 'l è 'n film thriller americàn dal 2004 ad David R. Ellis.
Custâ vint-sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad sinquànta-siē.
Sunt
La Jessica Martin (Kim Basinger) la viṿ a Los Angeles, l'è màdar ad famìja e insgnànta ad siénsi. Un dè la vèṅ purtàda via tut 'd un trat da 'n grup 'd óm, guidâ p'r Ethan Greer (Jason Statham), ch'i la sèran dènt'r a 'n tasèl mòrt e i gh śbràg'n al telefunèṅ par far in manéra che lē la n pòsa briśa ciamàr ajùt. Chi lōr i èṅ di pulisiòt curót, impgnâ in un tràfic ad dròga, e i péscan Craig (Richard Burgi), al marè dla Jessica, ad mistēr agènt ch'al vénd dal cà, parchè sénsa vlér lì lò 'l iva tòlt śò òṅ di lōr masamènt.
La mistra, miténd insém cum la pōl i fii dal telèfun, la gh la cava a far un nùmar e la dmanda ajùt a 'l prim ch'a rispónd, un śóvan surtìsta ch'al s ciàma Ryan (Chris Evans). Chi lò 'l è da pôc stâ dascargâ da la sò muróśa, la Chloe (Jessica Biel), e quànd al sènt qvél ch'a gh diś la Jessica al créd ch'a sia 'n schèrs. Sōl in un secónd mumènt al s impéggna dabòṅ par salvàr la famìja Martin prima ch'i sequestradōr i gh'àppian qvél ch'i vōlan e prima ch'i pòsan cupàr gl'ustàǵ.


text:
1E sola e ak milsa kuk tar a kdekudel el olangch er a eanged, el klou e mengasireng. Ng mlar ngii a re teuid el anghel el olab a euid el kerior, el ingii a ulebongel ringel ele ng olecholt el kmo ng mereko ngesechel a rengul a Dios. 2E sola e ak milsa kor a daob el ua dirk el urrechomel er a ngau. Ak dirrek el milseterir tirkel mlo mesisiich er ngikel charm ma bleob el okesiul me sel ochur el olengchelel a ngklel. Te dilechor er bitar sel kor a daob el ua dirk, el olab a harp el le bilsterir a Dios, 3e mengitakl er a cheliteklel a Moses, el mesiungel a Dios, ma cheliteklel a Ngelekel a Sib el kmo: “Rubak el Dios el Olab a Bek el Klisiich, a urerem a meklou e mengasireng! King er a ikel beluu er a beluulchad, a rolem a melemalt e merang. 4Ng techa diak bo le mechas a rengul er kau e Rubang? Ng techa diak bo lomerk a chetengem? Ng di kau el tang a chedaol. A bek el beluu er a beluulchad a me kldibel e mengull el meluluuch er kau, ele melemalt el omerellem a di lomes a re chad el rokui.” 5Uriul er itiang e ak milsa templo er a eanged el menga chesmerel e a Chedaol Tento a mlar a chelsel. 6Tirkel teuid el anghel el ullab a euid el ringel a mle tuobed er a templo, el bliull er a beches e mengchecheldoech el mamed el bellebel a ulurir er a kolt. 7E a tar tirkel teual kerubim a milsterir a re teuid el anghel a kleuid el kolt el delluchel belatong el mui er a ngesechel a rengul a Dios, el ngii a di ngar el mo cherechar el diak a ulebengelel. 8A templo a di mlo mui er a chetul a klebkellel ma klisichel a Dios, e dimlak a chad el sebechel el mo soiseb er a chelsel a templo el dimerkmo bo le merek a ikel euid el kerior el lullab el mei a re teuid el anghel.
Copyright
Learn More


text:
Il cumbat electoral american è preschent en las medias, a la plazza da lavur, era sin las vias da las citads americanas.
Blers Rumantschs èn emigrads enturn il 1880 en l'America.
Clinton u Trump? Rosie Jörg sa, a tgi ch'ella dat la vusch.
Era en il Grischun datti persunas che dastgan eleger il president american. Per exempel Robert Grossmann da Farschno.
Lucretia Jacomet ha il pass american e dastga eleger il president american. Per ella èsi cler: Sia vusch va a Clinton.
Donald Trump è elegì sco 45avel president american.
Avant in’emna è Trump vegni elegì sco nov president dals Stadis Unids. Co è l’atmosfera in’emna suenter l’elecziun?
Vinavant parsura da la chasa dals represchentants.
UE e NATO da cuminanza cunter attatgas da cyber.
Trump e Putin vulan s’inscuntrar gia baud persunalmain
Il parsura dals republicans daventa chef dal stab en Chasa alva – Stephen Bannon daventa schefstrateg e cussegliader.
Radund trais milliuns persunas duain bandunar ils Stadis Unids.
A Portland en l'Oregan è in um vegnì blessà grevamain entras in sajet.
Tar il Brexit ed er uss tar l'elecziun dal presidi american èn las prognosas stadas per gronda part faussas. Pertge?
Quest team ha l'incumbensa da metter ensemen la nova regenza americana. Pence surpiglia la posiziun da Chris Christie.
Suenter il discurs cun Obama vul Trump eventualmain tuttina mantegnair ina part da la refurma da sanadad.
Quai manegia in comité grischun cunter l'iniziativa per l'abandun da l'energia nucleara.
Quai propona in commentader in di suenter che Donald Trump ha gudagnà l'elecziun en ils Stadis Unids.
Quai ha ditg il president mexican Enrique Peña Nieto suenter in telefon cun il nov president american.
Suenter emprimas turbulenzas restan las bursas en l'Europa calmas suenter l'elecziun da Trump.
Nus as declerain sco las Americanas ed ils Americans elegian propi lur president.
Ils Swing States pon esser ils stadis decisivs sch’i va per l’elecziun dal president american.
In cumbat electoral quasi senza temas religius – ma las vuschs dals evangelicals èn impurtantas per Clinton e Trump.
Quai resulta d'ina retschertga cuminaivla da l’emettur ABC e la gasetta Washington Post.
En in'emna è il nov president dals Stadis Unids enconuschents. Perquai dattan Trump e Clinton anc ina giada tut.
Il chavazzin dal di dals 7.11.2016
Il chavazzin dal di dals 1.10.2016
3:04 min, Il chavazzin dal di dals 30.09.2016
Il chavazzin dal di dals 29.9.2016
Il chavazzin dal di dals 28.9.2016
Il chavazzin dal di dals 27.9.2016
Il chavazzin dal di dals 26.9.2016


text:
Interlingua
La Interlingua l'è 'na lèngua aüziliària internasiunàla nasìda 'ndel 1951 dòpo de piö de quìndez'agn de stüde de lèngua de la 'suciasiù IALA ('n inglés, "International Auxiliary Language Association", asuciasiù de la lèngua aüziliària internasionàla).
La Interlingua la g'ha 'n lèsich natüràl fés, perchè l'è tiràt fò de chèi de sich lèngue ìe: le quàter lèngue romànze piö parlàde (italià, spagnöl, purtughés e fransés) e l'inglés. A chèle lèngue ché, gh'è stat zontàt ön pó de todèsch e de rüso, che i aìda a troà la paròla giösta quan che le ótre sich i è mìa decórde.
La Interlingua l'è facil da 'mparà en quàter més apéna. Öna ròba che la la rènd speciàl l'è chèla che l'è l'ezèmpe piö riissìt de lèngua artificiàl tiràda 'mpé sö gramàtica e paròle 'n cümü có dele ótre lèngue natürài, tant che töcc chèi che pàrla 'na lèngua romànza e la grand part de chèi ch'i pàrla l'inglés i pöl rià a capìla sènsa stüdiàla.
L'è la lèngua artificiàla piö parlada al mónd dòpo de l'Esperanto.


text:
Attenzione alla puttana santa
Attenzione alla puttana santa (Òcio a la putàna santa) 'l è 'n film dramàtic dal 1971 ad Rainer Werner Fassbinder.
Girâ in sōi 22 dè a Surênt in dal Setémbar dal 1970 in 35 mm e prudót anc da gl'itagliàṅ dla Nova International ad Róma cun dimóndi di cumpunènt d'l Antiteater ad Mònag 'd Bavéra, 'l è al nôn lungumetràǵ dal regìsta tedésc dòp al sò debùt dal 1969. P'r i marcâ ad léngua ingléśa 'l è gnû fóra cun al tìtul ad Beware of a Holy Whore.
Sunt
In 'n albèrg spagnōl in sal mâr al regìsta Jeff (Lou Castel), rivâ lè in elicòtar cun sèg la vècia star Eddie Constantine (Eddie Constantine), un francéś ch'l è bòṅ 'd inténdar sōl la sò léngua, 'l è drē a giràr un film da 'l tìtul Patria e muerte. Ma al ròbi i n vaṅ minga tant bèṅ parchè i atōr i èṅ tut di fóra ad tèsta e pò i bèsi i èṅ finî e a n s sà briśa s'a s pōl tiràr avànti incóra e par quànt.
Jeff al fà al bòṅ e al catìṿ tèmp cun al prudutōr Sascha (Rainer Werner Fassbinder), la sò segretària Babs (Margarethe von Trotta) e i atōr Ricky (Marquard Bohm), Hanna (Hanna Schygulla) e tut chi àtar. Qvist chè i s pàs'n al tèmp, cun na pelìcula ch'la n par finìr mai faghénd dvintàr tut di narvōś, bvénd di bicirèṅ ad Cuba libre in dla hall e miténd-'s insém p'r un mumènt, mia p'r amōr ma sōl pinsànd par lōr.
Al regìsta al s rabìs da spés cun lōr, sigànd fòrt sèg, e al para via anc n'atōra miténd a 'l sò pòst na dóna ch'la tîṅ a drē a i truc, di at'r atōr invéci i s in vànan da par lōr. Quànd pò al film al riva a cumpimènt, Jeff al dascór cun al prutagunìsta Eddie dgénd-ag: «A-j-ò catâ incóra quél ch'a iva pardû: al tèmp».


text:
Ultrepò Paves
L'Ultrepò Paves (Oltrepò Pavese in talian) l'è una zona de la pruincia de Pavia (ca. 1100 km²) che la se tröva a sud del Po, ingrügnaa fra l'Emilia-Rumagna (pruvincia de Piasenza) e el Piemont (pruvincia de Lissandria).
Cumün de l'Ultrepò Paves[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Albared, Rena, Bagnera, Barbianel, Bastida, Bastia, Burgh Pariö, Burgh Rat, Busnasch, Bral de Pregöra, Bressana Bütarun, Bron, Calvignan, Camp Spinus, Canevin, Canee, Casanöva, La Catisma, Casee, Castana, Castegg, Castelet, Cecima, Cervesina, Ciaugnöla, Cudevila, Curana, El Curnal, Curvin, Furtünagh, Gudiasch, Gulferenz, Lir, Lungavila, Minchinigh, Mezzanin, Muntalt, Mumbel, Muncalv, Munscan, Munt Segal, Muntü, Murnigh, Uliva, Pancarana, Preda di Giorg, Pinarö, El Pizzal, Pont Nizza, Purtalbera, Rea, Ridaval, El Turbi, La Riva, Rubech, La Roca, Roca di Giorg, Rumagnes, Ruscala, Rüin, San Ciprian, San Damian, Santa Giületa, Santa Margarita, La Madona, Silvan, Stradela, La Turazza, Tur Sela, Val de Nizza, Valverda, Varz, Veret, Verüa, Vughera, Vulpara, Zavatarel, Zenevred.
Vegg cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Faseven part de 'stu teritori di cumün che pö hin finii in alter regiun (Emilia-Rumagna, Ligüria e Piemont):
- A la Pruvincia de Piasenza: Bobi, Caminada, Cerignal, Curt de Bergnel, Utun e Zerba nel 1923;
- A la Pruvincia de Genuva: Fascia, Funtanagurda, Guree, Rundanina e Ruvegn nel 1923;
- A la Pruvincia de Alessandria: el cumün de Groppo che el g'ha formà el növ cumün de Pozzol Groppo nel 1929.


text:
Il bitsch
- Mesemna, 6.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.7.2016, 8:40, RTR
Dar bitschs è sanadaivel - i duai rinforzar il cor ed il sistem d'immunitad e tut tenor intensitad dal bitsch dovra il bitschar 34 differents musculs da la fatscha. Oz è il di internaziunal da dar bitschs. E bitschs datti er insaquants fitg renumads.
E tar ils pli renumads bitschs tutga per exempel gia in bitsch biblic, il bitsch da Judas. Quai è numnadamain stà il segn da Judas a las truppas dals autsacerdots per tradir Jesus - in bitsch.
Auters bitschs renumads èn per exempel l'emprim bitsch tranter ina persuna da pel stgira e da pel clera en la televisiun. Quai è stà en la seria da science fiction «Raumschiff Enterprise» l'onn 1968. En certs stadis dal sid dals Stadis Unids è quella episoda vegnida scumandada.
Enconuschent è er il «Bruderkuss» socialistic - il pli enconuschent probablamain quel tranter Leonid Breschnew e Erich Honecker cur che la DDR ha festivà ses 30avel. Il «Bruderkuss» era ina furma da salid e da reverenza tranter politichers socialistics che vegniva tgirada cunzunt tar visitas uffizialas ubain radunanzas da partida en il block da l'ost anteriur. Il «Bruderkuss» vala dapli che be scurlar il maun e duai demonstrar la colliaziun tranter stadis socialistics.


text:
Giànech
Giànech (nòm uficiàl: Giànico) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 2 160 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 13,3 km² e 'na densità de popolasiù de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Böegn, Darf e Ézen.
L'abitàt el se tróa a 281 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
- Home /
- Newbridge Vintage Round Stones Earrings, Silver / Purple
Newbridge Vintage Round Stones Earrings, Silver / Purple
Gorgeous Vintage style earrings with purple stones.            Silver plated               Protective anti tarnish layer               Centre purple cubic zirconia stone setting               Titanium posts               Sterling silver butterfly backs.               Presented in a Newbridge Silverware Vintage style gift box.               Dimensions: 12mm x 14mm x 5mm.               For hygiene reasons Earrings cannot be exchanged.               Boxed Product Weight: 25 grams
NEWVE36AWNewbridge Vintage Round Stones Earrings, Silver / Purple
€ 30.00


text:
Ils parcs svizzers
Ils parcs svizzers d’impurtanza naziunala uneschan cuntradas da bellezza, ina ritga biodiversitad e patrimonis culturals valurus. La populaziun da las vischnancas che possedan ils parcs vul conservar questas ritgezzas sco er valurisar e profitar d’ellas per il svilup economic e social da lur regiun.
Surpraisa zunt pesanta
La rait dals Parcs svizzers e da PostAuto Schweiz AG lantschan l’acziun da partenadi «Cun l’auto da posta en ils parcs svizzers».Sco proprietari da la marca «Ils parcs svizzers» sustegna l’Uffizi federal da l’ambient quest partenadi.
Charta: Co rivar als parcs
Ils parcs svizzers èn adina en Vossa vischinanza. La maioritad dals parcs pon ins cuntanscher en relativ pauc temp da tut las regiuns da la Svizra. Empustai la charta infurmativa gratuita u tschertgai ils parcs en Voss conturns sin la charta interactiva.


text:
Petra Martić
La Petra Martić (Spàlat, 19 ad Śnar dal 1991, a s lèś [pêtra mâːrtitɕ]) l'è na tenìsta cruàta ch'l'è stada la nùmar quarànta-dū dal mónd in singulàr ('l 11 ad Śugn dal 2012). L'è élta 181 cm e la péśa 63 chilo. L'è prufesiunìsta da 'l 2008.
A gh piàś dimóndi bévar l'Orangina e śugàr in sal cimènt.
In dla sò caréra l'à śugâ na finàla in un turnèo WTA a Kuala Lumpur, al 4 ad Mars dal 2012, ma la 'l à pèrs cóntar la Hsieh Su-wei par 6–2 5–7 1–4 bandòṅ. Par cóntar l'à purtâ a cà dū tìtui ITF, 'l ùltim a Bièla in dal 2009 cóntar la canadéśa Sharon Fichman par 7–5 6–4 ('l iva anc batû l'austragliàna Jelena Dokić). In di Gran Slam al sò riśultâ più bèl 'l è al quàrt tùran a 'l Roland Garros dal 2012.
Caréra
La cruàta la mòla i turnèo ITF in dal 2009 par śugàr in dal sircùit principàl. La s fà strada a 'l Roland Garros quànd, parténd da 'l qualificasiòṅ, la bat dū itagliàni, l'Alberta Brianti e la Mara Santangelo ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Aleksandra Wozniak. Incóra méj a Budapèst in dua l'è bòna ad far fóra la Lucie Šafářová 7-6 6-0 prima ad cédar in di quàrt a la Edina Gallovits. In Śluvègna, a Portoroz, la pèrd a i quàrt da la Sara Errani par 1-6 1-6. A gl'US Open, dòp tri tùran ad qualificasiòṅ, la cata la Caroline Wozniacki in dal secónd tùran e la vèṅ asfaltàda 1-6 0-6. A 'l ITF ad Sòfia la riva in semifinàl e la sèra 'l an a 'l 84śum pòst.
La n taca minga bèṅ al 2010 ma pò in di Stat Unî la pasa un tùran a Indian Wells e dū a Miami. 'L è 'n fōg ad paja parchè pò par tut 'l an la cata sōl dal scunfìti subìt in di turnèo WTA, a part Wimbledon in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. La taca al 2011 faghénd incóra al qualificasiòṅ. La n i pasa briśa a Brisbane e a Sydney. La gh và méj a gl'Australian Open in dua la riva anc a 'l secónd tùran ma la pèrd da l'Agnieszka Radwańska 3-6 4-6. A Bugutà la riva in semifinàl, a Miami la pèrd a 'l secónd tùran da la Marija Šarapova. Par far dascórar incóra ad lē, la gh'à da spetàr Śugn e al turnèo ad Cupenàghen in dua la riva in semifinàl batùda par la Lucie Šafářová par 6-1 4-6 2-6. A 'l IFT ad Cùneo la bat subìt l'Elena Bovina ma la gh'à pò da pigàr-as a l'ulandéśa Arantxa Rus. P'r andàr dént'r a 'l tablòṅ prinsipàl dal turnèo ad Cincinnati la bat in dal qualificasiòṅ al spagnōli Carla Suárez Navarro e María José Martínez Sánchez e pò la pasa dū tùran, mandànd a cà la rusa Elena Vesnina e la Yanina Wickmayer, prima ad cédar a la nùmar dū dal mónd Vera Zvonarëva. Cun i sènt punt di US Open (secónd tùran cóntar l'Anastasija Pavljučenkova) e i stanta ad Cantón (quàrt ad finàl) la finìs 'l an da nùmar 49.
La taca al 2012 vinsénd 'n incóntar sōl e pardénd-an tri. In Favràr, baténd in d'l ùltim tùran dal qualificasiòṅ la Mona Barthel, la pōl śugàr cóntar la Lucie Šafářová a Dubai ma la gh'à da chinàr la tèsta 3-6 7-5 3-6. Finalmènt la riva in finàl in un turnèo WTA a Kuala Lumpur ma la pèrd da la Hsieh Su-wei, nùmar 123 dal mónd, 'n ustàcul fàcil in cunfrònt a la Shuai Peng (19) e a la Jelena Janković (14) batùdi in di quàrt e in semifinàl. La s ripét a Cupenàghen: incóra na semifinàl pardùta, cla vòlta chè p'r òpra dla padróna ad cà, la Caroline Wozniacki. In sla tèra rósa la riva a i quàrt a Budapèst, batùda par l'Elena Vesnina, e in di utàṿ a 'l Roland Garros in dua la céd a l'Angelique Kerber par 3-6 5-7. Dòp soquànt prim tùran, la tórna a śugàr bèṅ a Tokyo (l'Andrea Petković e la Petra Kvitová i 'n sànan quèl) ma in dal tèrs tùran la pèrd p'r al śbrag dla scùffia cóntar la Nadia Petrova 6-7 7-6 4-6. La sèra 'l an pardénd a 'l prim tùran in Lussembûrgh da la ruména Sorana Cîrstea.
In dal 2013 la śōga pôc, pardénd i quàt'r incóntar fat a rivàr a Mars, gl'ùltim dū cun la śvisra Stefanie Vögele a Indian Wells e Miami. La vins la sò prima partìda d'l an a Katowice in Pulògna quànd la bat l'Elina Svitolina par 6-7 6-3 6-2. Dòp avér pasâ 'n àtar tùran, la cata la Petra Kvitová in di quàrt ch'la la mét in riga 3-6 2-6. La cruàta la pèrd anc a 'l prim tùran a Marrakech, paténd un 6-7 4-6 da la Francesca Schiavone.


text:
Assistënza di compić lià al Statut d'Autonomia y a chestiuns legales, sciöche la rapresentanza dla Provinzia a livel statal, europeich y internazional.
Tematiches prinzipales
Autonomia
Sistem politich
Leges y Normes
Sconanza dles mendranzes
Europa
Relaziuns cun l’èster
Temesc colià
Aministraziun
Formaziun y lingaz
Familia, sozial y comunité
Les zifres che reverda politica, le dërt y i raporć cun l'èster
- 26
ënć se crüzia di contignüs
26 ënć se crüzia di compić lià al Statut d'Autonomia y ales chestiuns legales, sciöche inće da rapresentè la Provinzia a livel statal, europeich y internazional.
- 31
sorvisc é online por Os
Les prestaziuns reverda i seturs dla politica, dl dërt y dles relaziuns cun l'èster.
- 8
assessurs y assessuries
Tla junta provinziala él 6 assessurs provinziai y döes assessuries provinziales che à la responsabilité de assessorać spezifics.
- 2
miliuns de euro
Cun chisc scioldi vëgnel dantadöt finanzié proieć y programs de svilup ti paîsc partner plü importanć Africa, Asia, America Latina y Europa dl ost, mo inće proieć che forma la cosciënza tl Südtirol.


text:
Lampugnan ( Lampugnano) l'è on quarter de Milan, che 'l fa part de la zòna de decentrament 8.
L'è situaa a òvest del centro stòrigh, in direzion de la Fera. Al dì d'incoeu el quarter l'è famos perchè ghe se troeuva el PalaSharp.
La prima vòlta che se sent parlà de Lampugnan l'è 'l
1276.
Comun indeperlù, el faseva part de la Piev de Trenn. La scormagna di sò abitant a l'eva scigollatt, perchè lì intorna gh'era ona motta de camp de scigoll . [1]
In del 1841 Lampugnan l'è staa unii a Trenn, che poeu l'è vegnuu part de Milan in del 1923.
Domà dòpo la fin de la segonda guerra mondial Lampugnan l'ha perduu la soa forma de centro agricol pien de cassinn, per vegnì vun di centri de l'espansion edilizzia milanesa.
In del 1980 l'è stada fada ona fermada del metrò (ligna M1).
↑ Angelo e Gianni Bianchi, A ovest di Milano. Le cascine di Porta Vercellina, Milan, Associazione Amici Cascina Linterno, 2006.
Quarter de Milan
Municipi 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Municipi 2
Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech
Municipi 3
Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga
Municipi 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Municipi 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa
Municipi 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea
Municipi 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Municipi 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn
Municipi 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
Dì
El dé come unità de tép el g'ha divèrse acesiù. Del pónt de vìsta astronòmic eziste 'l dé sideràl, el dé sulàr véro e 'l dé sulàr médio,
Endèl üzo civìl de töcc i dé, se dopèra chèl che l'è definìt cóme dé sulàr médio, cioè furmàt de 24 ùre che corespónt a 86400 segóncc.
Sicóme che la rotasiù de la tèra la ralènta de piö o méno 1.7 ms al sècol, la dürada média del dé sulàr véro al dé d'encö l'è apéna apéna de piö de 86400 segóncc, isé, a belazìne a belazìne, el dé astronòmic el rèsta 'ndré respèt a chèl civìl. Endèi öltem agn, póc méno de 'n segónt al an. Isé, a cumincià del 1972, 'na quac vólta, s'è zontàt en segónt a la fì del 30 de zögn o, piö de spès, a la fì del 31 de dezèmber. Chèsto segónt en piö l'è ciamàt segónt bisestìl, Enfìna al 2005 gh'è stat 23 segóncc bisestìi.
Endèl parlà de töcc i dé, la paròla dé l'è dopràda apò a per indicà le ùre de ciàr, per fa distinsiù có le ùre de scür che se üza ciamàle nòt.


text:
Tiuréma 'd Pitàgora
Al tiuréma 'd Pitàgora 'l è na léś 'd giumetrìa Evclidéa ch'la descrìv la relasiòun ch'la liga al mśùri di cô 'd un triàngol retàngol. La só scrìta piò cgnusùda l'è:
"Ind un triàngol retàngol, al quadrê ch'a s custruìs in sìm'a l'ipotenùśa 'l è cumpàgn a la sóma di quadrê custruî in sìm' ai dū catēt."
Vōś lighèdi
- terna 'd Pitàgora
- triàngol retàngol
- cô (giumetrìa)
- quadrê (àlgebra)
- quadrê (giumetrìa)
- àngol
- àngol drìt
- triàngol acutàngol
- triàngol otûśàngol
Noti e referèinsi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tiuréma 'd Pitàgora
Colegamèint estèren
- (EN) Dimòndi ragiunamèint in sìm'a 'l Tiuréma 'd Pitàgora in dal sit cut-the-knot.org


text:
D
D, ciamada de in lumbard, (e al dì d'incö anca cun el talianism di) l'è la quarta letera de l'abecee latin.
[d] l'è anca el simbul del son plusiv alveular sunor int l'alfabet funetich internaziunal.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üsagg int i vari lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i püssee tant lenguv che i dröven l'abecee latin, la D la rapresenta el son [d] (o una sua variazion, a seconda del sistema funemich de la lengua in quistion). Esempi de ecezion i henn el spagnö, indè che la pö vess parnunziada [d] o [ð], e 'l vietnamita, indè che la pö vess parnunziada [z] o [j].


text:
Ils auters cun nossa correspundenta Mirella Zen
- Sonda, 31.1.2015, 12:15
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 31.1.2015, 12:15, RTR
«Sul divano di ...»
«Sul divano di ...» è ina performance da lartist tessinais Silvano Repetto. Durant in onn entir è el ì per il mund enturn a tschertgar in sofa per seser giu cun il patrun e per far ina fotografia, in «selfie». El ha inscuntrà amis, parents e vischins, ma er persunalitads impurtantas da la politica, da la musica, da leconomia... sin lur sofa. Dapli da nossa correspundenta Mirella Zen.


text:
Lengoa Veneta
El Venet (nomm nativ: Veneto) l'è ona lengua neolatina parlada de quatter milion de personn in de l'Italia oriental e in d'on quai sitt de l'America.
Cuntegnüü
Diffusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua veneta la s'è spantegada in tucc i territori de la veggia Repubbliga de Venezia, ma anca foeura di sò confin.
In Italia l'è parlada in tutt el Venet (foeura che in de la Transpadana Ferraresa, in del Cador, arent a Portogruaro e in sù l'Altopian de Asiago), in Friul (a Pordenon), in la Venezia Giulia (foeura che la zonna de Gorizia e in la Slavia Veneta) e in del Trentin oriental.
Foeura de l'Italia l'è parlada in Slovenia e in Croazia, in tutt quei sitt che gh'even ona forta presenza italiana fina ai Ann '50 del secol passaa (Istria e Dalmazia, fina giò al Montnegher), oltra che in quei loeugh in gir per el mond indove s'hinn spantegaa via i Venet.
I lenguista gh'hann pussee de on'idea per fà sù ona division dialettal Venet: ghe n'è voeuna che la spartiss el Venet inscì:
- Venet central (dialett visentin, dialett padovan, dialett polesan)
- Venet lagunar (dialett venezian, dialett ciozzott)
- Venet occidental (dialett verones, dialett gardesan)
- Venet center-settentrional (dialett trevisan, dialett de Conegliano, dialett de San Donà, dialett liventin e dialett pordenones)
- Venet settentrional (dialett feltrin, dialett bellunes)
- Venet oriental o da mar (dialett bisiach, dialett istrian, dialett triestin, dialett grades, dialett fiuman, dialett maranes)
Alter inveci gh'hann daa quella division chì:
- Dialett bellunes
- Dialett trevisan pedemontan
- Venet oriental (dialett trevisan center-oriental, dialett venezian oriental, dialett liventin, dialett pordenones)
- Venet lagunar
- Venet central (dialett visentin, dialett verones bass, dialett padovan, dialett rovigott, dialett trevisan occidental, dialett venezian occidental)
- Dialett verones
- Dialett istrian
- Dialett trentin
L'emigrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua véneta la s'è desviluppada del latìn parlaa in del Tard Impér Romàn in di región in dove che primma se parlava el venètich (la lingua de la popolazzión di Veneti). In di sécol, a l'è vegnuda su me ona lengua letteraria a bastanza formada e l'è stada drovada me lengua uffizzial de la Serenissima Repùblica de San March. Nel sécol XIX l'era anchmò la lengua de comand in de la Marina Aostro-Ungarés. Ona forma de la lengua véneta, el vénet colonial, l'era diffonduda largament in de l'Adriàtegh in d'ona situazzión de bi- e trilingoism (l'altra lengua l'era on quai dialett del crovatt). On scritór comè l'Enz Bettiza, nassuu e cressuu a Spàlat, el parlava correntament el vénet colonial. Fra i lengov regional de l'Italia, el vénet l'è vunna di quei che han resistii mèj a l'espansión de l'italian.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La litteradura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El status[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La grafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de lengua: el Pader Noster in Venezian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nostro che ti xe nei ciei,
sia santificà el to nome,
vegna el to regno,
sia fata ła toa vołontà,
Come nei ciei così in tera
Dane ancuo el nostro pan quotidian,
e rimeti a nialtri i nostri debiti,
Cussì come nialtri i rimetemo ai nostri debitori.
E no sta portarne in tentasion,
Ma łiberane dal mal, Amen.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carta Europea di Lengov regionai o minoritari
- Sitt sora la lengua veneta, dedicaa al patrimoni lenguistigh e coltural del popol venet
- Manual grammatical general de la lengua veneta e di sò variant, de Michele Brunelli
- Dizionari general de la lengua veneta e di sò variant
- Raixe Venete, jornałe in léngoa veneta
- Istituu Lengua Veneta
- el dialett venet
- Sitoveneto
- Quatro Ciàcoe - Mensil in venet de coltura e tradizion venet
- Caorlotti.com - Dizionari italian - dialett caorlott
- El Sito del Mestro - Vocabolari, proverbi, moeud de dì e alter
- Grammatiga veneta
- Scheda sora la lengua "Veneta" nel sito di Ethnologue
- Sitt sora i lengov romanz e minoritari
- 40.000 paroll venet con traduzion in Ingles
- Cors de Talian cioè 'l Venet parlaa in Brasil
- Streaming de ona radio brasiliana che tutt i domenigh dai 14:30 ai 16:30 la trasmett ona trasmission in lengua veneta
- etimologia d'ona quai parolla in istrovenet
- Dizionario tascabile del dialetto veneziano, come viene usitato anche nelle province di Padova, Vicenza e Treviso, Padova, 1847


text:
Schwanden (GL)
Schwanden a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.63 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2392 abitant.
El cumün de Schwanden al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Elm, Engi, Glaruna, Haslen, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Nidfurn, Schwändi, Sool.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Schwanden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de de swando.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Schwanden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Schwanden al Wikimedia Commons


text:
1Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, ñaã nixĩ i ngẽma norü taxre i popera i pexca̱x chaxümatüxü̃. Rü yema nüxĩraü̃xü̃ ga poperawa pemaã nüxü̃ chixuxü̃rüü̃, rü wena pexü̃ chixucu̱xẽgü rü pexna nüxü̃ chacua̱xãchixẽẽ na aixcüma meã Tupanaãrü oregu perüxĩnüẽxü̃ca̱x. 2Rü chanaxwa̱xe i nüxna pecua̱xãchie i ngẽma ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ga ixüünexü̃ nüxü̃ ixugügüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta chanaxwa̱xe i nüxna pecua̱xãchie i ngẽma tórü Cori ya Ngechuchu ya tórü Maxẽxẽẽruü̃ãrü mugü ga pexü̃ nangúexẽẽxü̃ ga norü orearü uruü̃gü ga nüma pexü̃tawa namugüxü̃. 3Natürü chanaxwa̱xe i guxü̃ãrü yexera nagu perüxĩnüẽ i ñaã ore i pemaã tá nüxü̃ chixuxü̃. Rü dücax, rü ngẽxguma nagúxchaü̃gu i ñoma i naãne, rü tá ínangugü i duü̃xü̃gü i chixexü̃ i nagu ĩxü̃ i naxü̃neãrü ngúchaü̃gü. Rü nümagü rü tá nacugüeãcüma ñanagürügü: “Dücax, Cristu inaxuneta na wena núma naxũẽ́gaxü̃. ¿Rü ṯacü namaã nangupetü i ñu̱xma na tama ínanguxü̃? Rü marü düxwa nayue ga tórü o̱xigü ga yaxõgüxü̃, natürü noxri naãne ü̱xgumama rü nanangẽxgumaraü̃ẽchatama i guxü̃ma”, ñanagürügü tá. 5Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü idexagüxü̃ rü tama nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ ga yema ngupetüxü̃ ga yexguma Tupana ñoma ga naãnewa namuãgu ga guma mucü ga tacü ga iyanaxoxẽẽcü ga guxü̃ma ga ṯacü ga ñoma ga naãnewa yexmaxü̃. Rü nuxcümaxü̃chima naxü̃pa ga guma mucü rü woetama nayexma ga ñoma ga naãne rü guxü̃ma i daxũwa nüxü̃ idauxü̃ ga Tupana ngo̱xẽẽxü̃ ga yexguma namuãgu na nangóxü̃ca̱x. Rü yemaãcü dexáchiüwa nango̱x ga ñoma ga naãne rü dexáarü ngãxü̃tüchiüwa nayexma, yerü yemaãcü nanamu ga Tupana. 7Natürü ngẽma ñu̱xma ngẽxmaxü̃ i daxũwa nüxü̃ idauxü̃ rü ñoma i naãne rü Tupana namaã nanguxü̃ na yixcama üxüwa yaxaxü̃ca̱x, yerü yemaãcü namaã nanaxuegu. Rü ngẽma ñoma i naãne rü ngẽma daxũwa nüxü̃ idauxü̃, rü yima üxü ya Tupana nüxü̃ ixuxü̃newa tá nixĩ i aixcüma ínaguãxü̃ i ngẽma ngunexü̃ i nagu naxunetaxü̃gu na napoxcueãxü̃ rü chixexü̃wa nawogüãxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama naga ĩnüẽchaü̃xü̃. 8Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, tama chanaxwa̱xe i nüxü̃ ipeyarüngümaẽ na wüxitama i ngunexü̃ rü tórü Corica̱x rü 1000 ya taunecürüü̃ yiĩxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta, 1000 ya taunecü rü tórü Corica̱x rü wüxitama i ngunexü̃rüü̃ yiĩxü̃. 9Rü ñuxre i duü̃xü̃gü rü nagu narüxĩnüẽ na tãũtáma paxa ínanguxü̃ ya tórü Cori yema tamaã inaxunetaxü̃rüü̃. Natürü nüma ya tórü Cori rü tama nanuxcüãẽ na yanguxẽẽãxü̃ i ngẽma norü uneta, natürü nüma rü tamaã yaxna naxĩnümare. Erü nüma rü tama nanaxwa̱xe na texé iyarütaxuxü̃, natürü nanaxwa̱xe na guxãma nüxü̃ rüxoexü̃ i tümacüma i chixexü̃. 10Natürü ngẽma ngunexü̃ i tórü Cori nagu ínguxü̃, rü taxúema nagu ínanguxẽẽxü̃gu tá nixĩ. Erü ngürüãchimare tá ínangu ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ ínguxü̃rüü̃. Rü ñu̱xũchi guxü̃ma i ṯacü i daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmagüxü̃ rü tá tagaãcü niwã̱ĩ̱xgü rü ngẽmaãcü tá inayarütauxe. Rü yima üa̱xcü rü tauemacü rü woramacurigü rü ẽxtagü rü tá nixae rü ngẽxma tá nayarüxogü. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta i ñoma i naãne rü tá nixa namaã i guxü̃ma i ṯacü i nawa ngẽxmagüxü̃. 11Rü ñu̱xma na ngẽmaãcü tá namaã nangupetüxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i ngẽxmaxü̃, rü yexeraãcü penaxwa̱xe na aixcüma Tupanape̱xewa pixüünexü̃ rü nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma na pemaxẽxü̃. 12Rü name nixĩ i meã ípenaṉg̱uxẽẽ i ngẽma ngunexü̃ i nagu tá ínanguxü̃ ya tórü Cori ya Tupana. ¡Rü paxa guxü̃wama nüxü̃ pixu i norü ore rü aixcüma naxca̱x pemaxẽ na ngẽmaãcü ípenaṉg̱uxẽẽxü̃ca̱x! Rü ngẽma ngunexü̃gu rü guxü̃ma i daxũwa nüxü̃ idauxü̃ rü tá nixa rü tá inachaxichigü. Rü ñoma i naãne rü üa̱xcü rü tauemacü rü ẽxtagü rü yima üxümaã tá inachaxichigü. 13Natürü yixema na yaxõgüxü̃ rü ítanaṉg̱uxẽẽ i ngẽma ngexwacaxü̃xü̃ i daxũguxü̃ i naãne rü ngexwacaxü̃xü̃ i ñoma i naãne ga Tupana tamaã ixunetaxü̃. Rü ngẽ́ma rü guxü̃táma name, rü yixema rü tá ta aixcüma time. 14Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, rü ñu̱xma na ípenaṉg̱uxẽẽxü̃ i ngẽma, rü name nixĩ i aixcüma meã pemaxẽ rü aixcüma pegü pengechaü̃gü na taxuwama nachixexü̃ca̱x i perü maxü̃ rü aixcüma petaãẽgüxü̃ca̱x i ngẽxguma wena núma naxũxgu. 15Rü name nixĩ i nüxna pecua̱xãchie na yaxna tamaã naxĩnüxü̃ ya tórü Cori, erü nanaxwa̱xe na tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i tórü maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽmatama pexca̱x chanaxümatüxü̃rüü̃ ta nixĩ ga pexca̱x naxümatüãxü̃ ga taeneẽ ya nüxü̃ ingechaü̃gücü ya Pauru ga yexguma Tupana naporaxẽẽãcüma pexca̱x naxümatüãgu. 16Rü guxü̃ma ga norü poperawa rü ñaã pexca̱x chaxümatüxü̃chiga nanaxümatü ga Pauru. Natürü yema pexca̱x naxümatüxü̃wa rü nangẽxma i ñuxre i ore i guxchaxü̃ na nüxü̃ icuáxü̃ na ṯacüchiga yiĩxü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama aixcüma Tupanaxü̃ cua̱xgüxü̃ rü tama aixcüma yaxõgüxü̃, rü nanaxüchicüügü i ngẽma ore ngẽxgumarüü̃ na guxü̃ma i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ naxüchicüügüxü̃rüü̃. Natürü ngẽma chixexü̃ na naxügüxü̃gagu rü nügü tátama inayarütauxexẽẽ. 17Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, rü ñu̱xma na nüxü̃ pecuáxü̃ i ṯacü tá na ngupetüxü̃, rü name nixĩ i pexuãẽgü na tama pexü̃ nawomüxẽẽgüxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃ i duü̃xü̃gü rü tama nüxü̃ perüxoexü̃ca̱x na meã peyaxõgüxü̃. 18Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgüx, penaxwa̱xe na pegü peporaexẽẽxü̃ na wüxichigü i ngunexü̃ yexeraãcü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu ya tórü Maxẽxẽẽruü̃xü̃ pecuáxü̃ca̱x rü yexeraãcü nüxü̃ picuáetanüxü̃ca̱x na ñuxãcü aixcüma pexü̃ nangechaü̃xü̃. ¡Rü ngẽmaca̱x rü guxü̃gutáma rü ngĩxã nüxü̃ ticua̱xüü̃gü! Rü ngẽmaãcü yiĩ.
Copyright
Learn More


text:
Al Seriana
La Al Seriana (italià: Val Seriana) l'è öna di dò ài piö ‘mportante de la pruinsa de Bèrghem, ‘nsèma a la Al Brembana.
Lónga piö o méno 50 km la taca sö a la sorgènt del Sère e la fenés a Éla de Sère, ‘ndóe 'l fiöm l’incóntra l’ólta pianüra.
L’è separada da la Al Telina da i mucc piö ólcc di Orobie, ol Còca (3.052 méter), ol Redorta (3.037 méter) e 'l Scais (3.038 méter).
La Al Seriana l'è öna al che la tacàt a 'ndustrialisàs zamò a partì dal méla e òt (1800) grasie a l'aqua del Sère che l'è belfà tirà fò dal fiöm e dovrà 'n di fabriche.
Isé l'è piéna de fàbriche e 'l fónt de la al l'è uramai töt costrüìt, gh'è öna cà dré l'ótra, ü palàs dré l'óter, ü stabilimènt dré l'óter sö fina a Albì; i l' la ciama la sità lineàr.
I paìs piö ‘mportàncc de la al i è Albì, Nèmber e Clüsù.
I óter cümü de la àl i è Alzà, Ardés, Aviàdech, Casnìch, Castiù, Cassà, Scé, Serét, Colgiàt, Fì, Fiorà, Gandelì, Gagianìga, Gòren, Gróm, Léf, Oltressènda Ólta, Onéda, Lanùr, Par, Pèia, Piàre, Nòssa, Pradalùnga, Prémol, Rànga, Ruèta, Selvì, Songaàss, Albundiù, Algöi, Èrfa, Éla d'Ògna, Éla de Sère.


text:
Lengua lumbarda
- Per la lengua germanica sparüda in del VI secul, varda Lengua langubarda.
El lumbard (codes ISO 639-3 lmo) a l'è una lengua neulatina che la fa part de la fameja Gal-italica (o püssee precisament Galo-Rumanza-Cisalpena), una fameja che la furma un sistema linguistich diferent sia de quel talian che del Reto-rumanz.
La lengua lumbarda l'è parlada principalment in de l'Italia del nord (buna part de la Lumbardia e in de la Sguizzera del süd (Tisin e i Grisun), olter che in d'una quai area di regiun cunfinant, suratüt a est del Piemont) e in del Trentin. Anca se 'l talian l'è in gener druvaa cume lengua scrita in di arei induve che se parla lumbard, el lumbard l'è minga mütualment cumprensibil cul talian e 'sti dò lenguv i fan part de dü ram diferent de la pianta dala fameja linguistica rumanza.
El lumbard l'è staa censii da l'UNESCO cume lengua in pericul d'estinziun e de cunseguenza cume lengua da tutelà. [2]I so dò variant principal hin quela ucidentala (o insübrica) e quela urientala, dò variant chi gh'han un bel poo de diferenz, e a gh'è di linguista che je cunsideran dò lenguv separaa.
I Stat talian e svizzer ricunussen nò i parlant de la lengua lumbarda 'me minuranza linguistica.
Cuntegnüü
- 1 Strutüra Funulogica e Sintatica
- 2 Pusiziun suciala
- 3 Divisiun e Variant Lenguistegh
- 4 Leteradüra
- 5 Vocabulàre Lumbàrt Italià
- 6 Cinema
- 7 Varda anca
- 8 Referenz
- 9 Ligamm da föra
Strutüra Funulogica e Sintatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I particular funulogich del lumbard hinn:
- La palatizaziun di cumpless latin: CL- [kl] e GL- [gl] in c(i) [t͡ʃ] ,g(i) [d͡ʒ] (es. CLAMARE > ciamà, GLAREA > gièra);
- L'evolüziun in ü [y] de la Ū latina (PLŪS > pü)
- L'evolüziun in ö [ø] de la Ŏ latina in cert pusiziun (NŎVU > növ/nöf).
La presenza de quei dò vucal chì rutund (ciamaa anca "vucal türbaa") l'è cunsideraa vöna di carateristich principal de la lengua lumbarda, insema al piemuntes, al ligür e al emilian-rumagnöl. El lumbard l'è però diferent dal piemuntes perchè (i püssee variant) i gh'han no la vucal media central (la "terza vucal piemuntesa") e el gh'ha l’infinii de la prima cogniügazion che el finiss con à(r).
A diferenza de bona part di lenguv rumanz, tanti dialet lumbart ucidentai gh'han di upusiziun de quantità vucalica, p.es. paas [paːs] vs. pass [pas], ciapaa [ʧaˈpaː] vs. ciapá [ʧaˈpa]. Un'altra carateristica, rara in d'una lengua rumanza, l'è ch'i dröva tant i vèerp frasai idiumatich (custrüzziun vèerp particula), pü o men cume in Ingles i di alter leench germanich. P.es. trá, trá via, trá sü, trá fö(ra); mangiá, mangiá fö(ra). L'è una carateristica cumün a tanti dialet de alter lenguv galu-italich.
Pusiziun suciala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Druvà el lumbard l'è staa a lungh stigmatizaa in di arei lumbardofun che puliticament fan part de l'Italia, però de solit l'è minga inscì in di arei svizer, induve che i varietaa linguistich lumbard lucai hin de solit püssee ben cunservaa e püssee vitai. Un quei prugrama de radiu e de televisiun in lumbaart l'è trasmetüü ucasiunalment da la Radio e televisiun svizzer de lengua taliana. L'istitüziun de ricerca püssee impurtanta che la lavura sü di dialètt lumbard l'è lucalizada a Belinzona, in Svizera (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istitüziun guvernativa cantunala). A gh'è nissüna istitüziun simila in Italia. In dal dicembër 2004 el CDE l'ha püblicaa el LSI, un diziunari in 5 volüm che 'l quata tüt i varietà lumbard parlaa in di arei svizer. Questa l'è per adess la risorsa sü la lengua lumbarda püssee impurtanta mai püblicada (püssee de 4,500 pagin e circa 57,000 parol cun püssee de 190,000 variant parlaa).
Ai völt, el termin 'lumbard' a l'è duvraa par referìss a una lengua cumün minga anmò esistent. El cuventa nutà che, in vargün cas, diferent varietà lumbard poden vess minga reciprucament inteligibil.
Divisiun e Variant Lenguistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dunca el lumbard l'è minga una lingua ünificada, ma l'è un isuglossa de dialett simel. Una distinziun impurtanta a l'è quela tra varieta ucidental (o Insüber) e uriental (o Urobich). La prima l'è parlada a ovest de l'Ada, l'altra a est e in de la Pruvincia de Cremuna. Se la prima la gh'hà cume dialet de referenza el Milanes, che'l gh'hà anca una sua storia leteraria, el segund inveci l'è püssee s'centraa.
In del Lumbard Ucidental fan part el Milanes, el Brianzöö, el Tisines, el Nuaresat, el Legnanes, el Cumasch, el Laghee e anca tant alter.
In quel uriental inveci gh'hin el Bergamasch, el Bressan, el Camünn, el Suresinès, el Cremasch e l'Òlt Mantuà.
Tüt i varietà parlaa in di arei svizer a hin ucidental, menter che in Italia se tröven sia di varietaa ucidental sia uriental in Italia. La varietà lumbarda cun la püssee antica tradiziun literaria a l'è 'l Milanes (la remunta al sécul XIII), però al dì d'incöö el Milanes a l'è staa surmuntaa asquas cumpletament del Talian. El termin Ticinees a l'è una denuminaziun cumprensiva per i varietà parlaa in Cantun Ticin (Svizera), menter la koiné Ticinesa l'è la koiné duvrada par i parlant da varietà lucal divergent del Cantun Tisin, de la Lumbardia o del Piemunt.
Un quai de dialet in del süd de la Lumbardia, cume el Paves o el Cremunes, gh'hnn però una classificaziun minga certa. Gh'è infat chi dis che sien dialet lumbard (el Paves dunca el sariss ucidental e 'l Cremunes inveci uriental) e chi inveci el sustegn che hin part de l'Emilian-Rumagnöl.
Leteradüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lumbard el gh'ha una leteradüra parecc antiga, a partì giamò dal XIII secul cun el lavur del Bonvesin de la Riva, che 'l scriveva int una varianta passada a la storia cume "Koiné lumbarda". In general, a partì dal XV secul, la leteradüra lumbarda la se pö divid intra uriental e ucidental, per via di cambiament funulogich che i du variant i hann sübii, e del so distacament cultüral per via de la division pulitega intra Dücaa de Milan e Repüblica de Venezia.
Leteradüra in lumbard ucidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La leteradüra principala in lumbard ucidental l'è quela scrivüda in milanes classegh, che a partì dai temp del Dücaa de Milan fin asquas a la metà del XIX secul l'eva cunsideraa la lengua/dialet de tüta l'Insübria[3] . Anca se la varianta de la cità de Milan l'eva quela de riferiment, i scritur i druvaven un lessich inrichii da parol mia necessariament né de Milan né de la zona che al dì d'incö la fa part de la sua pruvincia, e i lessicograf insübrich i ripurtaven vucabul e variazion funulogich specifich de parecc zonn insübrich che i henn parecc chilometer föra de Milan cità, fin a rivà per esempi int la zona laghee[4].
De tüta manera, gh'è stat e gh'è anmò di pueta e aütur che i scriven in lumbard ucidental ma i dröven mia el milanes classich[5]:
- Gian Paul Lumazz (Milan, 1538-1592) Puesii, variant ticinesa de Bregn.
- Speri Jemoli (Vares, 1846-1880) Cumedi, varietà del varesot.
- Lissandren dra Roussela (Vughera, 1850 - Napul, 1943), Puesii, variant vugaresa.
- Gian Stefano Cremaschi (Uspedalet, 1853 -1935), variant ludesana.
- Angiul Ferar (1874-1971), puesij, varietà pavesa.
- Alberto Airoldi (Milan 1893-Erba 1977) Puesii, varietà brianzöla.
- Piero Collina (Com 1910-1983) “I Promessi Sposi” in vers, varietà cumasca.
- Franco Loi (Genuva, 1930, el viv a Milan), puesii in d'un milanes minga classich.
- Fernando Grignola (Agn, (Cantun Tesin) 1932, el viv amò) Puesii, varietà ticinesa.
- Giancarlo Consonni (Meraa, LC, 1943, el viv amò) Puesii, varietà brianzöla
- Basilio Luoni (Lescen, (CO), el viv amò) Autur e regista de teater: l’ha vultaa oper teatrai internaziunai, varietà laghee.
- Edoardo Zuccato (Cassan Magnagh, 1963, el viv amò); puesii e tradüziun, varietà busina.
Leteradüra in lumbard uriental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Menter el lumbard ucidental l'ha truvaa una sua variant leteraria de riferiment in de la parlada de Milan, la situaziun leteraria urientala l'è stada, düranta i secui, püssee s'centrada: se pò dì che la leteradüra urientala l'abia vist almanch dò variant, quela de Bergum e quela de Bressa. Tra i aütur püssee antigh podum truvà Giuvann Bressan (in Bergamasch) e Galeazz di Urz (in Bressan).
Vocabulàre Lumbàrt Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vocabulàre Bergamàsch Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol Tirabósch
- Ol Carminati Viaggi - 1905
- Ol Zappettini
Vocabulàre Italià Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cinema in lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cinema prufessiunal in lumbard i henn ben poch. Al mument s'en cugnuss dumà trii:
- L'albero degli zoccoli prudut da Ermanno Olmi 'l gh'ha anca una version bergamasch.
- Ona strada bagnada, plüripremiaa ducümentari de Lamberto Caimi.
- Desmentegass, de Lamberto Caimi.
- La Palmira Ul Film
- Frontaliers
Dubiagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se ta cati ta copi, un cinema american dubiaa in lumbard dal TEPSI.
- Düü testimoni scomod
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lumbard ucidental
- Lumbard uriental
- Urtugrafia del CLL
- Storia de la lengua lombarda
- Letteradura lombarda
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf
- ↑ http://www.linkiesta.it/blogs/lombardia-next-state-europe/lingua-lombarda-e-lingua-catalana-un-paragone
- ↑ Giuseppe Banfi, Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventù, Milan, 1857.
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.
- ↑ lista ciapaa anca da indicaziun de La Vus de l'Insübria
Ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ethnologue report for Lombard (se pò nutà che 'l rapòrt d'Ethnolongue sül Lumbart in Svissera el cuntegn un erur ciar: el Ticines el pò nò vess "la furma del Lumbart dupraa a cà in Italia", perchè l'è parlaa dumà in Svizera!)
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino (center de dialetulugia e d'etnugrafia del Cantun Tisin).
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca (Istitüü de dialetulugia e d'etnugrafia valtelinesa e valciavenasca).
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana (Lessich dialetal de la Svizera taliana).
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (Vucabulari di dialet de la Svizera taliana).
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana (ducüment urai de la Svizera taliana).
- RTSI: Acquarelli popolari, un quaj de ducüment videu e audiu (intervist, registrasiun ecc.) de scritur del Cantun Tisin in di varietaa del Tisines (atenziun che 'l metalenguagg de 'stu sit a l'è el Talian e che di intervist a hin sia in Talian che in Tisines).
- Sit de El Dragh Bloeu, foeuj per la promozion de l'Insubria.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Bas da la luna.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858


text:
Ugiòn
Ugiòn u anca Vugiòn (Oggiono in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 8 944 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 7,9 km² e 'na densità de 1 132 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ugiòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Battaja de Sacile
La Battaja de Sacile l'è stada ona battaja di guerr napoleonigh.
El 16 de april del 1809 l'esercit austriegh, comandaa de l'Arciduga Giovann l'è riessii a batt i Italian e i Frances comandaa del vicerè Ugeni de Beauharnais arent a Sacile (provincia de Pordenon).
A bon cunt la vittoria l'è minga servida a fermà la retirada austriega, già che la campagna l'è poeu andada innanz vers la pianura ungheresa e i istess esercit s'hinn retrovaa a combatt a Raab de lì a duu mes e, quell'altra voeulta lì, el resultaa l'è staa el contrari.


text:
Prima battaja de Tap
La primma battaja de Tap l'è stada voeuna battaja di campagn dacich de Domizian.
In del 85 i Dach hann traversaa el fiumm Danubi e hann vastaa la provincia romana de Mesia, cont el mazzànn el governador Cai Òppi Sabin. Allora l'imperador Domizian el s'è precipitaa in Mesia, e 'l l'ha dividuda in dò provincc, Mesia de Sora e Mesia de Sòtta e poeu l'ha faa invad la Dacia del sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che però l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa battuu e mazzaa a Tap (latin: Tapæ), città arent a la capital de la Dacia (Sarmizegetusa). Dòpo questa vittòria, el re di Dach Diurpanee l'ha daa el regn al nevod Decebal (anca se gh'è de la gent che la dis che Diurpanee e Decebal sien l'istessa persònna, e che donca el Diurpanee l'abbia domà cambiaa el nòmm. Decebal el voeur dì fòrt come des òmen).


text:
Bèrghem
Bèrghem (ma ach Bérghem in de la Al Seriàna, Bergum o Birgum[1] in Lumbard Ucidental, Bergomum in Latì, Bergamo in Italià, Bergame in Fransés, Wälsch-Bergen in Tudèsch antìch) l'è öna sità de la Lumbardéa, capitàl de la pruìnsa de Bèrghem, che la gh'à 120.694 abitàncc (2010) e l'è chèla di quàter tra i sità con piö abitàncc de la Lumbardéa, dòpo Milà, Brèsa e Mónsa.
Cuntegnüü
- 1 Ol nòm
- 2 Ol pòst
- 3 I préde di còi de Bèrghem
- 4 Stòria
- 5 Sità Ólta
- 6 Sità Basa
- 7 Sport
- 8 Riferimèncc
Ol nòm
Ol nòm uriginàre de la sità, che l'è mia riàt infìna al dé de 'ncö, l'éra de època preromàna, fòrse l'éra ü nòm cèltech, fòrse l'éra amò piö ècc, de sigür gh'è adóma che 'l nòm latì Bergomum, ol piö ècc nòm de la sità che l'è riàt infìna a nóter, l'è mia de piö d'öna latinizasiù del nòm uriginàre e che m' tróa, ad ezèmpe, in de la Naturalis Historia del Plinio 'l vècc e 'n de la Tàola Peutingeriana.
Ol significàt del nòm uriginàre
In töte i manère i è 'n tànce chèi chi à sircàt de spiegà 'l significàt del nòm Bèrghem, che, ad ezèmpe, 'l vegnerès dal nòm del déo celtìch Bergimus, pecàt adóma che a Bèrghem l'éra mia veneràt, opör che 'l vegnerès dal etrösch Barga [2], che 'l völ dì tàbia e alùra Bargamo 'l sarès la tàbia grànda e gh'è ach chi che tróa ü ligàm col sànscrit tat che Bèrghem 'l völerès dì pòst che 'l isberlös [3]. L'ipòtezi che però al momènt la sömèa piö giösta, dezà che piö de töte la regórda la stòria de la sità e piö de töte la se lìga a la fùrma del teritòre de Bèrghem, l'è chèla portàda 'nacc dal Antònio Tirabósch [4], dal Bórtol Belòt e da tàce óter studiùs, cioè che Bèrghem 'l vegnerès da Berg che 'l völerès dì colìna e da heim che 'l völerès dì cà, tat che alùra ol nòm uriginare de la sità 'l gh'avrès de ès pròpe ol nòm Bèrghem amò dovràt al dé de 'ncö e che 'l gh'éra alùra 'l significàt de cà sö la culìna.
Bergome, Bergamum, Bergam e Pergamus
Vèrs la fì del Impéro Romà l'è registràt ach ol nòm Bergome, in del espresiù Bergome civitas, che s'tróa in del Itinerarium Antoninum che de sigür l'è de la fì del sécol II, ma fòrse scricc zamò a partì söl prensépe del istès sécol. [5]
Sèmper sö la fì del Impéro Romà l'è però testimoniàt ach ol nòm Bergamum che m' tróa 'n del Itinerarium burdigalense o Itinerarium Hierosolymitanum che 'l sarès istài scricc tra 'l 333 e 'l 334 da ü pelegrì de Bordeaux, alùra ciamàda Burdigala, che 'l cónta sö 'l sò viàs 'nfìna a Gerüzalèm.
Dal del sécol VII l'Anònimo de Ravèna in de la sò lista de nòm 'l dóvra Pergamom e Pergamum, ma chèsta la sarès adóma öna paraetimologéa. [6] Chèsto nòm l' sarà dovràt in töt ol medioéf e l'è testimoniàt ad ezèmpe dal Mosè del Bröl che in del sécol XII l'iscrìf ol sò Liber Pergaminus che 'l pàrla de la sità de Bèrghem e del sò teritòre. Ol nòm Pergamus 'l sarès però adóma öna tàrda re-latinizasiù medieàla che la sìrca de lìga la stòria de Bergam a chèla de Pergamus sità elenìstica e capitàl del règn di Atàlidi, ma al momènt s'è mia troàt gnà ü lìgàm tra i dò sità fò che i dù nòm che i sùna quàze a la stèsa manéra.
In del ólt medioéf l'è testimoniàt ol nòm Bergam che se 'l tróa sö 'n d'öna monéda del tép del Carlo Magno, conservàda al Müzéo de Coira in Sguìsera e che l'è dovràda pò cóme sìmbol de la colàna de lìber de la Storia Economica e sociale di Bergamo [7]
Bèrghem
Ol nòm Bèrghem menimà me 'l tróa scricc nìgher sö biànch almànch a partì dal 1553, defàti in de la Bibliotéca Cümünàla Arisotéa de Feràra l'è conservàda öna tradusiù fàcia per grignà del Orlànd Furiùs, tradusiù, stampàda a Venésia, che la tö 'n gir ol parlà bergamàsch, ma che l'è mia scrìcia 'n bergamàsch, e che la gh'à chèsto tìtol: Orland Furius de Misser Lodovic Ferraris novament compost in buna lingua da Berghem e de oter vocabul lombardi adornat. [8]
La sità e i bórgh
La sità e i bórgh, i è chès-ce i dù nòm dovràcc in di sécoi da i bergamàsch per parlà de Bèrghem, 'ndóe la sità l'éra chèla dét in di müre 'ndóe gh'éra i palàs del goèrno, menimà i bórgh i èra fò di müre e strécc in bànda ai stràde piö 'mportànte i corìa zó da i còi 'nfina al pià.
De quàndo i bórgh i s'è slargài fò fìna a tacàs ü col óter per pò slongàs e spantegàs in de la pianüra, piö che de sità e de bórgh s'pàrla de sità ólta e de sità bàsa, menimà i bergamàsch i è mia üzàcc e i è gnà mai stacc üzàcc a dovrà i dò manére de dì Bèrghem de sùra e Bèrghem de sóta, dientàde famüze co la cansù Nóter de Bèrghem e che i è dovràde quàze adóma da i forestér o 'n televisiù.
Ol pòst
La sità l'è nasìda sö ü ròs de colìne che i se tróa söl confì tra l'ólta pianüra söcia e i preàlp lumbàrde, destacàde però da i preàlp da la piàna de la Quìza a sìra e da la piàna de la Mórla a matìna. Bèrghem l'è nasìda sö i còi piö bas e piö spostàcc a màtina, 'ndóe i gh'éra di sortìde, piö o méno a 350 méter söl lièl del mar, la pónta piö ólta del sistéma colinàr de Bèrghem l'è 'l mut Bastìa, che 'l rìa a 509 méter, menimà la sità basa l'è piö o méno a 250 méter söl lièl del mar. La sità l'è nasìda in d'ü pòst indüinàt, al vólt, ma con di sortìde, metìt pròpe 'ndóe la pianüra la se 'ncótra co i montàgne e 'ndóe la al Brembàna e la al Seriàna i fénes e i se dèrf fò 'n del pià.
Bèrghem, compàgn de Milà, Brèsa, Varés e tàte ótre sità la gh'à mia ü fiöm, adóma la Mórla la trèrsa 'mpó la sità bàsa, ma gh'è mai stacc ü ligàm fórt co la sità, che in di sécoi pasàcc la sircàt de tègnes de luntà da la Mórla, de sólet con póca àcqua, ma bùna de fà di dagn mia de schèrs quàndo 'l piöìa.
I préde di còi de Bèrghem
La geologéa del insèma colinàr de la sità de Bèrghem l’è facìa de quàter dièrse préde: a partì de mesdé s’tróa prìma ‘l Flysch de Bèrghem, pò ‘l Conglomeràt de Sirù, l’Arenària de Sàrnech e ‘l Flysch de Puntìda.
Ol Flysch de Bèrghem, cognusìt ach col nòm de Préda de Credér, l’è la préda che s’tróa in de la méta o quàze di còi de Bèrghem, sùra de töt de la bànda a mesdé, chèla che la àrda sö la sità bàsa. Ol Flysch de Bèrghem s’pöl vèdel signà fò dal teré per ezèmpe ‘n via Fara, pròpe sóta ‘l monastér de Sant’Agostì, ma ach in del cör de la sità ègia, ‘n Piàsa Luigi Angelini. Tra i dò préde, chèla sóta ‘l monastér e chèla ‘n piàsa Angelì, gh’è öna diferènsa de culùr, de fàti ol prim flysch l’è bèl zaldì, menimà ‘l segónt l’è ciàr, quàze biànch. Chèsto perché ‘l flysch l’è öna préda de sedimèncc de mar, isè chèla biànca la s’è fàcia ‘ndóe l’àqua l’ìa ‘mpó piö fónda, menimà chèla zàlda l’è sedimentàda ‘ndóe l’àqua l’éra piö bàsa, piö o méno ‘ndóe la gh’éra öna spiàgia e pròpe per chèsto ol flysch sóta Sant’Agostì ‘l gh’avrès de ès chèl che ‘l rèsta de öna spiàgia de la preistòria, tat che in de la préda se èt i sègn lasàcc da i animài de l’època.
Chèl che l’è ‘mportànt l’è che chèsta préda la gh’à dacc ol colùr a i mönümèncc de la sità, bàsta ad ezèmpe ardàga al monastér de Sant’Agostì per vèt che ‘l gh’à l’istès colùr del flysch che ‘l sìgna fò apéna sóta tra ‘l monastér e la via Fara.
Söbet a i spàle del Flysh de Bèrghem s’tróa 'l Conglomeràt de Sirù métit a fà öna fetìna strécia ma lónga che la traèrsa fò töta la culìna de Bèrghem. Pò a chèsta l’è öna préda de sedimèncc, ma grìza de colùr e con di sedimèncc piö gròss, tat che a ardàla s’vèt bé che ‘n de la préda gh’è de la geretìna e ach di sas bèi gròs mes-ciàcc insèma a öna pàsta grìza piö fìna che la lìga 'nsèma töt ol rèst. Ol Conglomeràt de Sirù s’pöl vèdel in del pàrch del Monastér de Sant Agostì, de fàti se de la bànda de la via Fara ‘l monastér l’è pogiàt sö söl Flysch de Bèrghem de l’ótra bànda l’è stài fài sö sùra a di còrne de Conglomeràt de Sirù. Ol Conglomeràt s’pöl vèdel pò sùra ‘l bastiù di müra ènete de Sant Andréa, ‘ndóe la gh’è la Montagnèta, öna còrna de préda che la sìgna fò ‘n del pràt de bastiù. Ach a i pé del bastiù s’pöl vèt ol Conglomeràt, de fàti töt ol bastiù de Sant Andréa ‘l pógia söl Conglomeràt, per ès piö precìs per fà sö ‘l bastiù di müre i à teàt fò e modelàt sö öna còrna de Conglomeràt fìna a fàga ciàpa la fùrma del bastiù.
Dòpo la fetìna strécia de Conglomeràt gh’è ön ótra fèta fàcia de Arenària de Sàrnech e per finì i öltime còste piö a nòrt, per lo piö metìde a roèrs, i è fàcie de Flysch de Puntìda: gh’è de dì però che chèste dò préde i se tróa fò de la sità ègia e per chèsto i è stàcie dovràde de méno e i è méno ligàde a la sità.
Stòria
Parra
L'abitàt de Parra l'è stài de spès sconfundìt co la sità de Bèrghem, dezà che gh'è ü tòch de la Naturalis Historia del Plino 'l vècc (III 124-125), che 'l fàa quàze crèt che i födès la stèsa sità, dezà che se les:
Oromobiorum stirpis esse Comum atque Bergomum et Licini Forum, aliquotque circa populos auctor est Cato, sed originem gentis ignorare se fatetur, quam docet Cornelius Alexander ortam e Graecia interpretatione etiam nomis vitam in montibus degentium. In hoc situ interiit oppidum Oromobiorum Parra, unde Bergomates, etiamnum prodente se altius quam fortunatius situm
che 'l völ dì che:
segónt ol Catóne, Com, Bèrghem, Foro Licini e di óter pòs-cc de chèle bànde lé i è de la famèa di Oromòbi, però 'l Catóne 'l sà mia de che bànda la rìa chèsta zét, zèt che 'l Cornelius Alexander 'l pènsa che la ègne da la Grécia, dezà che 'l nòm de chèsto pòpol 'l völerès dì "chèi che i stà de cà sö 'ndi mucc". In chèl pòst lé l'è sparìt ol paìs de Parra, de 'ndóe che i vé i Bergamàsch, amò al dé de 'ncö s'pöl vèt che l'è ü pòst piö ólt che 'ndüinàt.
Segónt i rizültàcc di stöde archeològich però Parra e Bèrghem i éra mia la stèsa sità, ma gh'éra de èsga öna bèla diferènsa tra i dò, dezà che da l'età del fèr i còi de Bèrghem e la pianüra i éra abitàcc da i Cèlti de Golasèca, menimà zamò da la fì de l'età del bróns sö 'n di vài e 'n di montàgne la gh'éra la cültüra "retica", che se la troàa de ché e de là di Alp. I teritòre de la montàgna bergamàsca, per cültüra, i éra compàgn sùra de töt de chèi de la Al Telìna, del Cantù di Grizù, di montàgne del Bresà, del Trentì e del Süd Tiról; per fà ün ezèmpe 'n di ài de la bergamàsca i éra üzàcc a dizegnà sö i préde compàgn di Camùni. Parra alùra l'éra de cültüra "rética" e la se troàa 'ndóe al dé de 'ncö 'l gh'è 'l paìs de Par, in de la ólta Al Seriàna, come i à dimostràcc i stöde archeològich portàcc inàcc dal 1983 al 1994 sö 'n d'öna süperfìce de 2.000 méter quàder. Parra l'è stàcia abitàda da la fì de l'età del bróns 'nfìna a che la sità, insèma a töte i ài alpìne, l'è stàcia conquistàda da i Romà in de l'època aügüstéa e sèmper gràsie a i stöde archeològich s'è egnìt a saì che Parra l'éra grànda quàze 20 pertéghe, l'éra öna sità minerària e i sò cà i éra fàce co i mür sóta de préda e sùra de lègn compàgn di bàite del dé de 'ncö [9].
Bèrghem al tép di Cèlti
La sità de Bèrghem e i sò còi i éra zamò abitàcc in del sécol X/XI a.C. da i Cèlti de Golasèca e chèsto prim insedimènt l'à ciapàt l'aspèt de öna sità in del sécol VI a.C. quàndo la Bèrghem de alùra l'éra grànda piö de 360 pèrteghe. Chèsta Bèrghem la comerciàa d'öna bànda co i Etrüschi che si stàa mia de luntà in de la Etrüria Padana, ad ezempe a Màntoa, e de l'ótra bànda con töcc i pòpoi che i stàa sö i Alp e de là dei Alp.
Chèsta prìma Bèrghem a partì dal IV secol a.C. l'à però perdìt importànsa tat che i stöde archeològich i à descuvrìt che se l'è mia stàcia abandùnada del töt, la sità l'è dientàda a belazì a belazì piö picinìna, fòrse perchè a partì dal secol IV a.C. i a tacàt a rià di ótre tribù de Cèlti che i a casàt vià i Etrüschi e isé l'è finìt ol comèrcio che l'éra fài crès Bèrghem 'nfìna ad alùra.
Conquistàda da i Romà
In del II sècol inante Cristo, i Romà i à conquistàt Bèrghem e i l'à ciamada Bergomum. In del 49 innante Cristo, töcc i bergamasch i è dientàcc sitadì de Roma, per öna lègge del Giulio Cesare.
'l Ólt Medioéf
In del V sècol i gh'è i invasiù de i barbari. In del VI sècol i longobàrcc i se fèrmacc in de la sità.
In del IX sècol Bèrghem l'è öna part de l'Impero de Carlo e ol vèscov al regnàa sö la sità.
Ol lìber cümü
In del XI sècol la se crèa öna asseblea de la sità, che la cumensa a goernà söl cümü. I cumensa i beghe con Brèsa.
In del 1165 Bèrghem èntra in de la Léga Lumbarda, contra Federico I, insèma a 16 sità de la Lombardia col Züramét de Püntida. In del 1184 ol Barbarossa l'èntra in Bèrghem, salüdat de la popolassiù.
A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bèrghem gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. I guère fra le dò famèe i cumensa co i Suardi chi èns, üdacc di Visconti de Milà, ma in di agn chi vè dopo, la guèra la à innante. In del 1335 i fenés ol castel de san Vile.
I Viscóncc e la Repüblica de Venésia
La sità a l'è conqüistada dei Malatesta in del 1407 e dudès agn dopo, Filippo Maria Visconti al güida öna riòlta di ghibellini.
In del 1428 Bèrghem la èntra in de la Repüblica de Venéssia, che la fa cüstrüì i Müraine, e in del 1437 Filippo Maria Visconti conquista Bèrghem ma Bartolomé Coleù la dà amò a la Repüblica.
In del XVI sècol Bèrghem l'è conquistada dò olte di Francés e sèt olte di Spagnöi. La Repüblica la cumensa a fa cüstrüì i mura in del 1561.
In del 1630 la pèst e i carestìe i copa piö de 10000 persune.
Da Napoleù a l'Italia
A la fì del XVIII sècol a l'è cüstrüit ol Sentierù. In del 1796 i sòldacc revolusiunare francés i èntra in Bèrghem e i crèa la Repüblica Bergamasca che la fénés col trattato di Campoformio del 1797. In del Congresso di Vienna Bèrghem la fenés a l'Austria come töta la Lombardia e la Enéssia.
In del 1837 l'è creada la Pórta Nöa e ol vial Vittorio Emanuele II. In del 1848 Bèrghem la öta Milà in de le Sic giurnade. Ol tréno al ria a Bèrghem in del 1857.
L'8 de zögn del 1859 Giuseppe Garibaldi a ve dét in Bèrghem e de alùra Pórta San Lurèns l'è stacia ciamada ach Pórta Garibaldi. L'an dopo 178 bergamasch a i è partìcc in de la Spedissiù di Méla insèma a Garibaldi.
In del 1872 ol cümü a l'è spostàt in Sità Basa, in del 1887 i cumensa a viagià i fünicolàre. In del 1901 i è demulide i Müraine.
XX secòl
In de la Ségonda guèra mondial Bèrghem a l'è mia stacia bòmbardada.
In del 1958 Angelo Roncalli l'è papa.
In del 1972 al der fò l'aeroport de Öre e in del 1985 in di Ospedali Riuniti a l'è trapiantàt ol prim cör.
Sità Ólta
Sità Ólta l'è la part médieval de Bèrghem, protegida di müra venessiane del XVII sècol.
La part piö cunusida de Sità Ólta l'è la Piassa Ègia col Palàss de la Resù, ol Campanù che ai 22 al suna amò 180 ölte la campana, che öna ólta significaa la sérada di pórte de la Sità. In Piassa Ègia gh'è anca la bibliotéca de Bèrghem, ciamada "Angelo Maj".
De l'ótra banda de Piassa Ègia gh'è ol Dòm, La Capela del Coleù pensada de l'architèt Giovanni Antonio Amadeo con dèt la tomba del Bartolomé Coleù, ol (battistero) e la césa de Santa Maria Maggiore. L'öltima césa, che l'è mia de la diocesi, la gh'à di sègn de töcc i pèriodi che l'è stacia cüstrüida.
Via Colleoni, che i Bergamàsch i ciama "Corsaröla", la culega Piassa Ègia a la Piassa de la Sitadèla e la via di négose.
In Piassa de la Sitadèla gh'è ol müseo de scìense natürai "Enrico Caffi".
Sità Basa
La Sità Basa l'è la part piö granda de Bèrghem. Lè i gh'è ol Cümü, la proìncia e la prèfetüra. La part céntral l'è facia de Pórta Nöa e dal Senterù che öna ólta l'era la stassiù di baghér.
La strada piö imporanta de Bèrghem l'è vial Papa Gioàn XXIII, che 'l va de la stassiù 'n fena a Porta Nöa.
Söl Sentierù gh'è ol Téater, dédicat a Gaetano Donizetti. Ün óter laùr de èt l'è ol monümét ai partigià, de Giacomo Manzù.
In de la part piö a nort gh'è l'Accademia Carrara, fundada de Giacomo Carrara in del 1796.
Bérghem la gh'à 11 quartér: Celadina, Redùna, Sànta Caterina, Lurét, Lönghel, Malpensada, Bócaliù, Colognöla, Campagnöla e Grümelina. Tacc a i éra di frassiù stacade de Bèrghem, ma in di agn 60 e 70 i s'è ünide a la sità.
De la stassiù i part d'i tréni ch'i và a Milà e i pasa per Treì o per Carnàt, a Brèsa, Lèc o Crèmuna. A Bèrghem i gh'è varie società de autobus ch'i colèga töta la proìncia.
Isì a Bèrghem gh'è anca ön aeropòrt, chèl de Öre.
Sport
Bèrghem gh'à öna squadrà del balù che la zöga in de la serie A: l'Atalanta Bergamasca calcio. A i è famùse po di ótre squadre, chèla de la pallavolo d'i fòmne (Foppapedretti) e chèla de football mericà, i Lions.
Riferimèncc
- ↑ Ambrogio M. Antonini, Vocabolario italiano-milanese, ed. Libreria Meravigli, Milà, 1983
- ↑ Zanetti U., 1985, Paesi e luoghi di Bergamo, Grafica e arte Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Soresina M. A., 2009, Etimologie di antichi toponimi lombardi, in Toponomastica della Lombardia a cüra del Rognoni A., Mursia editùr, Milà.
- ↑ Tiraboschi A., 1867, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Ed. Bolis, Bèrghem.
- ↑ Talbert R. J. A., 2010, Rome's world - The Peutinger map reconsidered, Cambridge University Press.
- ↑ Ardovino, A. M., 2007, Fonti antiche su Bergamo ed archeologia. Confronto e nuove letture, pag. 3 - 13 del lìber I primi millenni - Dalla preistoria al medioevo - I de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Favalier S., 1995, L'immagine dei bergamaschi nella letteratura veneziana minore del Cinquecento, pag. 305 -327 del lìber Il tempo della Serenissima - L'immagine della Bergamasca de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Poggiani Keller F., 2007, L'età del Ferro. Dall'oppidum degli Orobi alla formazione della città sul colle, pag. 147 - 163 del lìber I primi millenni - Dalla Preistoria al medioeveo in de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.


text:
27 11
Ol dé 27 de noèmber l'è 'l 331 ( 332 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 35 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de noèmber al è ul dí da pòost 331 ( 332 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 35 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Guadalajara (Mèssich): Pasqual Maragall gh'al inaügüra la Fera del Líber che, sota i aüspissi del Istitüt Ramon Lull, la gh'a la cültüra Catalana come invidada d'onur; i la visitarà un 450.000 persone.
399 - ol Vaticà (Roma): ol conclaf al proclama papa Anastas I.
1912 - Fransa e Spagna: chès·c du stacc i signa ün acorde, per ol qual ol pröm al recognuss al segont öna zona d'inflüensa in del nord del Maroch, in che s'al stabilirà ü protetorat.
2004 - Kíev (Ucraina): i negossiassiú intra i representanc del goèrn e de l'oposissiú i fà che ol parlament Ucraines al declare nüj i resültacc eletoraj del dé 21.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1380 - Medina del Campo (Valladolid, Spagna): Ferran I, rei Catalano-Aragones.
1701 - Uppsala (Suéssia): Anders Celsius, inventur e astrònom Suench.
1891 - Madrid (Spagna): Pedro Salinas Serrano, pueta de la Generassiú del 27.
1940 - San Francisco (Califòrnia, SÜA): Lee Jun Fan cognossit come Bruce Lee, atur de sínema e espert in arc marsiale Stadünindench d'orísen Sines (Kowloon, Hong Kongh).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
8 aC - Roma (Itàlia): Orasse, pueta latí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brėst
Brėst (anca conossuda 'me Beras'ce; БpэcT o Бepacbцe in abecee cirilligh; Brześć nad Bugiem in polacch; БpecT/Brest o БpecT-ЛиToBck/Brest Litovsk in russ; Brestas o Lietuvos Brasta in lituan; בריסק/Brisk in yiddish; БepecTя/Berestja in ucrain) l'è ona città de la Bielorussia meridional, cont ona popolazion de circa 300.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brest la se troeuva in del voblast' omonim, minga lontan del confin con la Polonia.
La città l'è traversada in sul fiumm Bug, che le divid de la città polacca de Terespol.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Slav e l'è voeuna di città pussee vegg de la Bielorussia. L'è stada nominada per la primma voeulta (cont el nomm de Berest'e) in d'ona croniga del 1019, in de la qual se dis che quei de Kiev l'hann tolta via ai Polacch. I Russ e i Polacch se l'hinn combattuda per on bell poo de temp, fina a quand hinn rivaa i Mongol in del 1241, che l'hann trada giò. L'è stada recostruida domà in del 1275; poeu l'ha faa part del Granducaa de Lituania (de quest el vegn el nomm Brest-Litovsk, che 'l voeur dì "Brest Lituana").
In del 1390 l'ha ciappaa i Diritt de Mageburgh, che ghe daven on poo de autonomia rispett al podè central. El sò circondari l'è staa brusaa in Cavalier Teutonigh in del 1379, inscì 'me l'è success anca in del 1500 (però quella voeulta lì hinn staa i Tater de Crimea).
L'è semper partegnuda a l'area polacca e lituana, de la qual l'è stada ona città bella importanta.
L'è stada conquistada di Svedes in del 1657 e in del 1706; in del 1794 l'è stada teater de ona battalia tra i Polacch e i Russ del Suvorov. L'ann dopo l'è finida denter al domini russ, che in del Vottcent hann costruii ona granda fortezza.
In del 1915 l'è stada occupada di Todesch; in del 1918 a Brest l'è stada fada la Pas de Brest-Litovsk, che l'ha viduu sortì foeura de la Prima Guerra Mondial la noeuva Russia bolscevica.
In del 1919 l'è passada a la Polonia, cosa confermada in del Trattaa de Riga del 1921.
In del 1939 l'è stada conquistada di Todesch (battalia de Brest) comandaa de l'Heinz Guderian, per poeu passà al domini sovietigh. In del period de occupazion sovietiga (1939-1941) on fracch de Polacch hinn staa deportaa in Kazakistan.
El 22 de giugn 1941 hinn tornaa i Todesch, che aveven deciaraa guerra a l'URSS; la città l'è crodada dopo ses dì de battalia. Sotta i Todesch, i Giudee de Brest hinn staa coppaa quasi tucc (e lor eren la granda maggioranza de la popolazion: 21.000 sora 50.000 in del 1931). L'Armada Rossa l'è tornada e l'ha liberaa la città el 28 de luj 1944. Restada sotta l'URSS, Brest l'ha vist andàssen via la soa popolazion polacca, dopo 1000 ann de storia, tant che adess ormai de Polacch ghe n'è quasi pù.
Personn nassuu a Brest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Menachem Begin, primm minister d'Israel quell de ses.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Germania:
- Polonia:
- Ucraina:
- Pleven, Bulgaria.
- Russia:
- Botoşani, Romania.
- Coevorden, Paes Bass.
- Xiaogan, Cina.
- Port-sur-Saône, Francia.
- Alepp, Siria.


text:
Carolina del Nord
La Carolina del Nord (North Carolina) a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 139.509 km² e una pupulaziun de 8.541.221 abitant.
A lè tacada a nord a la Virginia, a ovest al Tennessee, a süd a la Georgia e a la Carolina del Süd, a est cun l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Raleigh (276.093 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Charlotte (614.330 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville e Cary.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Carolina del Nord la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Novitads da las valladas talianas
-
-
Roveredo di gea ad in nov center dal vitg
En ina votaziun consultativa dian ils da Roveredo gea al project 'Roveredo Viva'.15.1.2017
-
Armada terminescha l’acziun da stizzar la pli gronda dapi 20 onns
L'acziun è ida a fin il glindesdi passà, damai ch'il privel da fieu è sa calmà en il Mesauc ed en il Tessin.13.1.2017
-
Il chantun vul, la suprastanza na vul betg
La midada da zona a San Vittore fa part dal programm dalla regenza. Presidenta e suprastanza n' èn betg d' accord.12.1.2017
-
Sperta reacziun sin incendi da cultira en il Puschlav
En il Puschlav han ils pumpiers impedì in incendi pli grond grazia ad in’intervenziun sperta.7.1.2017
-
Gidar da cuvrir ils custs da stizzar il guaud en il Mesauc
Il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna vul cun 200’000 francs gidar a cuvrir ils custs dals incendis da guaud.5.1.2017
-
Acziun da l’armada cuntinuescha en il Mesauc
En il territori da l'incendi da guaud en il Mesauc gidan uss er schuldads per terra da stizzar ils cuaditschs.4.1.2017
-
Incendi en Val Mesauc: La situaziun resta privlusa
Ils territoris da l'incendi n'han survegnì nagina plievgia u naiv. Er il vent dal nord procura per privel pli grond.3.1.2017
-
Pli gronda acziun da stizzar fieu da l'armada
Ils totalmain 7 helicopters da l'armada han bittà giu radund 800 tonnas aua.30.12.2016
-
Sgular per stizzar: Lavur da concentraziun e precauziun
Senza helicopters na fissi betg stà pussaivel da stizzar il fieu tranter Soazza e Mesocco30.12.2016
-
Ils incendis èn sut controlla, però betg anc stizzads
Entant è cusseglier federal Guy Parmelin stà a Soazza per observar l'acziun da polizia e pumpiers cun agid dal militar.29.12.2016
- Mussar dapli Mussar dapli Mussar dapli Mussar dapli
-


text:
Piemont
El Piemont l'è ona region de l'Italia del nòrd; la confina a sud con la Liguria, a est con la Lombardia, a nòrd con la Svizzera e a òvest con la Franza. El gh'ha ona superfis de 25.399 km2 e ona popolazion (al dicember del 2011) de 4.464.399 abitant. L'è spartii in vòtt provinz e 1.206 comun. El president l'è 'l Sergio Chiamparino.
El Piemont l'è faa su del tòcch pussee occidental de la Pianura Padana, tajaa dal Po. Tutt intorna gh'è i montagn, i Apenin al sud, pussee bass (sòta i 2.000 meter) e i Alp a òvest e a nòrd (che inveci riven a toccà i altitudin maggior de). In Piemont gh'è minga una zenta de montagn bass e de ronch come i Prealp de la Lombardia e del Veneto, e pròppi per quella reson chì la region la gh'ha quell nòm chì, ch'el voeur dì a i pè di montagn.
I fiumm pussee important hinn el Po, ch'el nass in de la region, e i sò tributari de drizza e de mancina: i pussee gròss hinn la Dòra Baltea, el Sesia, el Tesin (ch'el scusa de confin con la Lombardia), el Tanaro. La fà part del Piemont la riva occidentala del Lagh Maggior.
El capp-loeugh l'è Turin, voeuna di città pussee important d'Italia; la gh'ha on poo manch de on milion de abitant, anca se in dij agn indree l'è rivada anca a superàll; a cuntà anca i paesòtt intorna, la riva à toeu dent asquas la mità de la popolazion piemontesa intrega. Gh'è minga alter città gròss, vist che i capp-loeugh de provincia (Novara, Vercej, Cuni, Lissandria, Ast, Verbania) gh'hann di 30.000 a i 100.000 abitant; alter paesòtt hinn Civass, Ivreja, Alba, Bra, Mondovì, Fossan, Pineroeu.
Situazion lingovistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Piemont l'è parlaa comè lingova regionala el Piemontes (nòmm nativ: Piemontèis) che l'è voeuna di lingov galloitàlegh (comè el Lombard), ma gh'è anca di territòri indoe hinn parlaa olter dialett: in de la Provincia de Noara e in quela de Verbania e Versèj se parla dialett insùber, in vargoeuj comun de la Provincia de Cuni se parla el ligur e in di vallad de la provincia turinesa inveci l'arpitan, el frances e l'occitan. Bögna desmentegà no poeu la comunidaa di Walser (che l'è on dialett del Todesch) sù a Alagna (Provincia de Versèj). Ma la lingova pussee parlada l'è l'Italian.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
1024
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elegiüü Giuann XIX cuma Papa
- Insürezziun cuntadina a Pavia
- L'Islam sa al espaant pal nòort-òest da la Penísula Indiana
- Par la famm, i s'ciaaf négar d'Egitt sa i revölta cuntra ul califaa e i nòbil cun mutiif i fèest religjuus
- Guido d'Arezzo al finiss ul sò trataa sura la müsica
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Viterbo
Viterbo (Veterbe 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna de la regiù del Làsio, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 62.771 abitàncc (dato ISTAT del dezèmber del 2009), 'na superfìce de 406,28 km² e 'na densità de 148,63 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnoregio, Bomarzo, Canepina, Caprarola, Celleno, Civitella d'Agliano, Graffignano, Marta, Monte Romano, Montefiascone, Ronciglione, Soriano nel Cimino, Tuscania, Vetralla, Vitorchiano.
Sitüàda ai pè dei mucc Cimini la se destènt a ucidènt enfìna 'nvers la pianüra maremàna. L'è 'l capolöch de la pruvìncia che pórta 'l stès nòm, istitüìda 'ndèl an 1927 e cunusìda come Tuscia, la cità la g'ha 'n cèntro stòrich de urìgin medievàla, töt conturnàte de müre e al dé dd'encö circondàt de quartér modèrni, föra che a sudòvest, 'ndóche 'nvéce gh'è de le zòne archeològiche e termài (necròpoli de Castel d'Asso, sorgènt del Bullicame).
Viterbo l'è cunusìda come giöna de le "cità dei Papi" e fórse 'ntra chèste l'è la piö famùza, l'è stàda séde papal endèl sècol XIII e la g'ha ospitàt divèrsi pàpi endèl córs dei sècoi.
A Viterbo g'ha séde l'Università de la Tuscia, istitüìta endèl més de bril del 1979, el comàndo nasiunàl de l'Aviasiù de l'Ezèrcit, e la Scöla Maresciài de l'Aeronàutica Militàr.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censicc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Springfield, (Massachusetts, USA)
- Santa Rosa de Viterbo, Brazìle
- Gubbio
- Palmi
- Nola
- Sassari
- Campobasso


text:
Lengua bengalesa
El Bengali o Bengalés (nom nativ বাংলা [Bāṇlā]) l'è vöna di Lenguv indoeuropej, e precisament di Lenguv indo-iraniann, derivaa dal sanscrit, dal Pāli e dai lenguv pracrìt. Bengali l'è la parola ingles per el nom de la lengua e di so parlant; in Bengali la lengua medesima l'è ciamaa Bāṇlā (parnonzia: IPA: ['baŋla]). A l'è parlada suratüt in Bangladesh.
Classificaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un schema de classificaziun del Bengali al pö vess:
- lenguv indoeuropei
- lenguv indoariann
- lenguv indoariann urientaj
- lenguv bengali-assamèis
- lengua bengali
- lenguv bengali-assamèis
- lenguv indoariann urientaj
- lenguv indoariann
Codes ISO[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Codes ISO 639-1: BN
- Codes ISO 639-2: BEN


text:
Wolfwil
Wolfwil a l'è un cumün svizzer del distret de Gäu. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 2035 abitant e una süperfiss de 6.86 km², e al se tröva a una altitüden de 427 meter sura al livel del mar.
El cumün de Wolfwil a l'è tacaa ai cumün de Fulenbach, Kestenholz, Murgenthal (AG), Neuendorf, Niederbuchsiten, Schwarzhäusern (BE), Wynau (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Wolfwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
03 11
Ol dé 3 de noèmber l'è 'l 307 ( 308 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 59 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de noèmber al è ul dí da pòost 307 ( 308 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 59 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Pontons (l'Alt Penedès): s'al funda ol sindicat Üniú de Contadí a la casa de colònie Pegnafort.
1903 - Incurasat per i Stacc Ünicc, Panamà al s'autoproclama independent de Colòmbia.
1986 - I Stacc Federacc de la Micronésia is'independisa di SÜA.
2000 - La cumensa a funziuná la Stassiú Spassiala Internassiunala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Giovanni Aurelio Augurello
Giovanni Aurelio Augurello u anca Augurelli, Agorelli (in lat. Joannes Aurelius Augurellus) (Rìmin 1441 – Trevîś 1524) 'l era stê 'n umanìsta, puvêta e alchimìsta. L' îva studiê lēś a Ròma, Firèins e Pèdva, in dû 'l dvintèva amîg dal Bernardèin e dal Péder Bembo. In cal mèinter ch' l' éra a Firèins, al dvintèva amîg 'd al Marsìli Ficino e 'd 'l Àngel Polisiàno. In dal mèinter invéci ch'l era in Venésia cùma segretàri 'd al vèscuṿ ed Trevîś Niccolò Franco, a s sa ch' al frequentèva l' Acadèmia Aldèina 'dl' elìte culturêl umanìsta e grecìsta 'd cal mumèint lè.
Dòp 'd al 1503 'l Augurêl al starà quesi sèimper in Trevîś sìa per insgnèr che per scrìver. Dòp che 'd lettri, al s interesèva anca 'd alchimìa, fènd di esperimèint cui metâl e anca produśènd 'd al pàsti colorèdi p'r al pitōr ermètic só amîg Giulio Campagnola. 'L era però méj cgnusû p'r al só puéma alegòric ins a l' alchimìa Chrysopoeia, dedichê al Pèpa Leòun X in dal 1515. Di èter só lavōr i éren stê i Carmina (1505), al Geronticon liber, ai Iambici libri, e i Sermonum libri.


text:
Piràmid di biśògn ed Maslow
La Piràmid di biśògn secònd al Maslow 'l è na figurasiòun schemàtica di biśògn edl òm, da quī più baśilêr a quī più sofistichê, che 'l psicòlog Maslow 'l ìva formulê in dal 1943 in dla só tratasiòun "A Theory of Human Motivation"[1] publichèda in dla Psychological Review. Più têrd el stèsi spiegasiòun, ampièdi, al Maslow al li publichèva in dal só lìber dal 1954 Motivation and Personality.
A partìr da 'l bâs edla piràmid, 'l òm al gh'avrèv di biśògn "fiśiulògic" indispensàbil da mèt'r a pòst, c'ma quī dal respirèr, dal magnèr, dal bèver, dal scarghèr, dal durmìr, dal sês e via descurènd.
Un pò più madûr i s'rèven i biśògn ed "sicurèsa", a 'l riguêrd dal só fìśic, dla só proprietê, dal só lavōr, dla só famìja e vìa.
Incòr più rafinê da sodisfèr i s'rèven i biśògn 'd "apartenèinsa", c'ma quī dl'amicìsia, di afêt famigliêr e dl'intimitê sesuèla.
Di biśògn incòr più fîn da mèt'r a pôst i s'rèven quī dla "stìma", a dìr dla realiśasiòun, dal rispêt cun chi èter, dla padrunànsa, e acsè vìa.
In dla vèta edla piràmid a gh'starèv l'"avtorealiśasiòun", c'ma quand ùn, send pròpia na brèva persòuna, al n'gh'avrèv più di pregiudìsi mo invéci dl'acetasiòun, dla creativitê, la capacitê 'd catèr dal solusiòun ai probléma, dla spontanitê e dla moralitê.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Piràmid di biśògn ed Maslow
Colegamèint estèren
- (EN) Al comèint "A cognitive-systemic reconstruction of Maslow's theory of self-actualization" in sìm'ala teorìa dal Maslow, in dla réda.
- (EN) Na tratasiòun ed comèint in sìm'a la teorìa dal Maslow in sìm'a academia.edu


text:
Brassica
Brassica l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Brassicaceae.
L'è 'n zèner che g'ha 'mportànsa perchè 'l töl dét divèrse spéci cultiàde 'n agricültüra e 'n orticültüra. El töl dét apòa deivèrse màle èrbe, tat spéci salvàdeghe come spéci cultiàda ma re-natüralizàde. Divèrse i è piànte anöàle o bienàle, sèrte ótre i è arbùsti de dimensiù pesène.
El zèner l'è uriginàre de l'Europa ucidentàla, del ambiènt mediteràneo e de le regiù temperàde de l'Asia.
Endèn quach vergöna de le spéci del zèner Brassica, quàze töte le parcc de la piànta i è bùne de maià, isé pò a la raìs (Brassica rapa), i gamp (bròcol-ràa), le fòie (el gabüs, i vérs), i fiùr (i bròcoi), la somésa (el senàer négher e 'l verzàch).
Per vìa de la sà 'mportànsa 'n agricültüra, le spéci del zèner Brassica i è de spès ogèt de stüde scentìfich. Le relasiù strète 'ntra sés spéci de 'mportànsa particolàr (Brassica carinata, B. juncea, B. oleracea, B. napus, B. nigra e B. rapa) i è discriìde 'ndèla teorìa del Triàngol de U.
Spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dei quàze 1.000 taxa discriìcc, apéna 'na quarantìna de spéci e 'n otantìna de taxa infra-specìfich i è cunsideràcc bù e acetàcc. Töcc i óter, en pràtica, i è cunsideràcc apéna dei sinònim.[1]
Chèsta ché sóta l'è 'na lìsta mìa compléta, con 'n evidènsa la sò 'mportànsa econòmica:
- B. carinata: senàer de Abisinia (Abyssinian cabbage)
- B. elongata: senàer grant
- B. fruticulosa: gabüs mediteràneo
- B. juncea: senàer de l'India, senàer maròn e de fòia (brown and leaf mustards), senàer sarepta.
- Brassica napus: verzàch o raisù,
- Brassica napus (varietà napobrassica), o Brassica napobrassica:.
- Brassica narinosa:
- Brassica nigra: senàer négher
- Brassica oleracea:
- Brassica oleracea convar. acephala var. sabellica: bròcol vért
- Brassica oleracea var. botrytis: bròcol
- Brassica oleracea var. gemmifera: bròcol de Brüxèl
- Brassica oleracea italica: bròcol
- Brassica pekinensis: bròcol cinés
- Brassica perviridis
- Brassica rapa: ràa, raisù
- Brassica rupestris
- Brassica septiceps
- Brassica tournefortii: senàer aziàtich