text:
Barcelona
Barcelona (catalan [bəɾsəˈɫonə]; spagnol [baɾθeˈlona]; rumantsch [baɐ̯səˈloːna] u [baɐ̯t͡səˈloːna]) è la chapitala da la Catalugna e suenter Madrid la segund gronda citad da la Spagna. Ella sa chatta a la Mar Mediterrana, circa 120 kilometers en il sid da las Pireneas e dal cunfin vers la Frantscha. Barcelona è la sedia administrativa da la provinza da medem num e da la Comarca Barcelonès.
Entaifer il territori da la citad vivan radund 1,62 milliuns umans. Barcelona furma uschia la dieschavel gronda citad da l’Uniun europeica, suenter Hamburg la segund gronda che n’è betg la chapitala d’in stadi commember e suenter Paris la metropola europeica abitada il pli spess da tut l’Europa. Ensemen cun las vischnancas da l’aglomeraziun ch’èn unidas en l’Àrea Metropolitana de Barcelona munta il dumber d’abitants a 3,16 milliuns. Inclus l’ulteriur intschess da la regiun metropolitana (Àmbit Metropolità de Barcelona) cumpiglia il dumber schizunt 4,86 milliuns umans. Cun dapli che set milliuns turists da l’exteriur ad onn tutga Barcelona en pli tar las trais citads europeicas che vegnan visitadas il pli savens.[1]
En ina classificaziun da las citads tenor lur qualitad da viver ha Barcelona cuntanschì il 2018 il 43avel plaz tranter 231 citads rangadas.[2] Ina valur excellenta cuntanscha en la citad la proporziun tranter pretsch e prestaziun tar relaziuns da viver luxuriusas (Global Wealth and Lifestyle Report 2020).[3]
GeografiaModifitgar
PosiziunModifitgar
Barcelona sa chatta en il nordost da la Peninsla Iberica a la costa da la Mar Mediterrana sin in plateau che vegn cunfinà da la chadaina da muntognas Serra de Collserola sco er dals flums Llobregat en il sid e Besòs en il nord. Las Pireneas giaschan radund 120 kilometers en il nord da la citad.
La Serra de Collserola, che fa part da la muntogna da costa, furma il fund levamain radund da la citad. Il punct il pli aut da questa muntogna, il Tibidabo, ha in’autezza da 512 meters e vegn dominà da la tur d’emissiun Torre de Collserola d’in’autezza da 288,4 meters. Il punct il pli aut en il center da la citad furma il Mont Tàber d’in’autezza da 16,9 meters; sin quel sa chatta la catedrala. La citad vegn traversada da pitschnas collinas, per il pli surbajegiadas, las qualas dattan il num als quartiers respectivs: Carmel (267 meters), Monterols (121 meters), Putxet (181 meters), Rovira (261 meters) e Peira (133 meters). La muntogna Montjuïc (173 meters) è situà en il sidvest e dominescha il port. Sin quel sa chatta la fortezza dal 17avel e 18avel tschientaner che protegiva la citad al lieu da la Ciutadella. Oz furma la fortezza in museum militar; en pli sa chattan sin la muntogna intgins indrizs olimpics e culturals sco er famus curtins.
Vers nord cunfinescha la citad cun las vischnancas Santa Coloma de Gramenet e Sant Adrià de Besòs, en il sid cun L’Hospitalet de Llobregat ed Esplugues de Llobregat, en il sidost sa chatta la Mar Mediterrana ed en il vest èn situadas las vischnancas Montcada i Reixac, Sant Cugat del Vallès e Cerdanyola del Vallès.
ClimaModifitgar
Il clima da Barcelona è tipic per la regiun da la Mar Mediterrana; el tutga tar las subtropas ch’èn segnadas da stads chaudas e sitgas e d’envierns miaivels.
La temperatura maximala munta en media tranter 13,6 °C il schaner e 28,5 °C l’avust; la temperatura minimala tranter 4,7 °C il schaner e 20,2 °C l’avust. Las precipitaziuns varieschan tranter 21 millimeters il fanadur e 91 millimeters l’october.
IstorgiaModifitgar
L’istorgia da la citad ha cumenzà avant 2000 onns cun la colonisaziun iberica Barkeno. Barcelona sa chatta sin via da l’Europa Centrala vers la Peninsla Iberica, e quai en ina posiziun che sa lascha defender bain, uschia che l’impurtanza da la citad è stada garantida da tut temp.
OriginsModifitgar
Davart ils origins da Barcelona è enconuschent be pauc. Dal temp avant la conquista da la Peninsla Iberica tras ils Romans èn vegnids a la glisch en la planira da la citad artefacts dal temp neolitic e dal temp d’arom. Pli tard, en il terz e segund tschientaner a.C., è la regiun vegnida colonisada dals Laietani, in pievel iberic, che vivevan a Barkeno a la collina Táber (la Ciutat Vella dad oz) ubain a Laie (u Laiesken) al Montjuïc. En omadus lieus han ins battì munaidas ch’èn sa mantegnidas fin oz. A medem temp è vegnida erigida en la regiun ina pitschna colonia greca cun num Kallipolis; la posiziun exacta da quella n’è però betg enconuschenta. L’onn 218 a.C., a l’entschatta da la Segunda Guerra punica, han ils Cartaghinais sut Hannibal Barkas conquista la regiun. Avant sa chattava il cunfin settentriunal dal territori da Cartago a l’Ebro, radund 150 kilometers pli lunsch vers sid. Quest’occupaziun militara vegn savens considerada sco fundaziun da Barcelona.
Legendas da fundaziunModifitgar
Igl existan almain duas ulteriuras versiuns da la fundaziun da Barcelona, l’origin da las qualas è da chattar tar istoriografs dal 15avel tschientaner. Ina da quellas attribuescha la fundaziun da la citad al general cartaghinais Hamilkar Barkas, il bab da Hannibal. El duai avair fundà la citad vers 230 a.C. sco Barkenon, Barcelino u Barci Nova. Pervi da la sumeglientscha da la dinastia cartaghinaisa Barkas e da la citad odierna suppon’ins ch’il num Barcelona pudess esser collià cun la fundaziun u conquista da questa colonia tras la dinastia dals Barkas.
La segunda versiun (senza dubi or dal reginavel dals mitus) pretenda ch’il mez dieu Herakles haja fundà la citad enturn 1153 a.C. (pia radund 400 onns avant la fundaziun da Roma). Durant la quarta da sias lavurs è Herakles s’unì cun Jason ed ils Argonauts ch’eran en tschertga da la pel-nursa dad aur. Durant in stemprà è ina da las nov navs ch’eran en viadi sin la Mar Mediterrana ida a perder a la costa catalanas; l’erox haja la finala chattà quella sper ina pitschna collina – bain destruida ma cun squadra salvada. Herakles saja stà talmain fascinà da la bellezza da la cuntrada ch’el haja fundà ina citad cun num Barca Nona (novavla bartga). Problematica è quest’argumentaziun er per motivs linguistics, damai ch’i na vegniva betg anc discurrì da quel temp sin la Peninsla Iberica latin, nundir ina da las linguas romanas che derivan da quel.
Sut domini romanModifitgar
Davart ils emprims dus decennis dapi il cumenzament da l’occupaziun romana en la Spagna odierna (218 a.C.) san ins be pauc. La republica romana ha l’emprim surpiglià la controlla sur dal nordost da la Peninsla Iberica ed ha silsuenter conquistà las ulteriuras parts da quella en rom da las Guerras cantabricas ch’èn idas a fin l’onn 19 a.C. sut Augustus. Cumbain ch’ils Romans han er els colonisà Barcino, era questa citad bundant main impurtanta che la chapitala Tarraco e Caesaraugusta. Il num Barcino è vegnì fixà a la fin dal temp da regenza dad Augustus, l’emprim imperatur roman. I sa tracta da la furma curta da la Colonia Faventia Iulia Augusta Pia Barcino ch’era vegnida fundada l’onn 133 a.C. Sco colonia serviva la citad a metter a disposiziun terren per schuldads pensiunads. Il geograf roman Pomponius Mela fa menziun da Barcino sco gruppa da colonias pli pitschnas sut controlla da Tarragona (Tarraco). Tuttina ha la posiziun strategica da la citad ad in rom da la Via Augusta pussibilità il svilup economic da quella ed ella ha giudì exemziun da taglia.
Dal temp da l’imperatur Augustus aveva Barcino la cumparsa d’in castrum (pia d’in champ militar) cun sias vias principalas rectangularas, la cardo en direcziun nord-sid e la decumanus en direcziun ost-vest. Il forum (oz la Plaça de Sant Jaume) sa chattava sin il Mont Tàber che furma oz la pli auta elevaziun dal Barri Gòtic. Ils mirs s’extendevan sur ina lunghezza da 1,5 kilometers ed enserravan in territori da 12 hectaras. Il segund tschientaner era la citad gia creschida ad in veritabel oppidum ed aveva ina populaziun da 3500 fin 5000 umans. L’economia sa basava sin la cultivaziun dal terren cunfinant e sin la viticultura. Ils chats archeologics da questa perioda (sculpturas, mosaics, amforas) dattan perditga d’ina populaziun relativamain bainstanta, cumbain che la citad na disponiva betg d’edifizis publics impurtants sco in amfiteater u in circus ch’eran avant maun en citads romanas pli impurtantas sco Tarragona. Igl existiva be in edifizi publica, e quai in tempel ch’era consecrà ad Augustus ed è probablamain vegnì erigì l’entschatta da l’emprim tschientaner. Quel era – cumpareglià cun la grondezza da Barcino – vaira grond (35 meters sin 17,5 meters) e circumdà da colonnas corinticas.
S’avischinond il declin da l’Imperi roman, han gì lieu vers l’onn 250 las emprimas invasiuns germanas; sinaquai han ins rinforzà vers la fin dal terz tschientaner sut Claudius II las fortezzas. Il nov mir dubel era almain dus meters aut (en tscherts lieus fin otg meters) e munì cun 78 turs d’in’autezza da 18 meters. Tar questas novas construcziuns da defensiun sa tractavi da las pli fermas entaifer questa provinza romana; quai dueva pli tard esser decisiv per l’avanzament da Barcino en cumparegliaziun cun Tarragona.
Ils emprims cristiansModifitgar
Las emprimas cuminanzas cristianas en la provinza da Tarragona èn vegnidas fundadas durant il terz tschientaner. La diocesa da Tarragona è sa furmada l’onn 259, cur che l’uvestg da quella, il sontg Fructuosus ed ils diacons Augurius ed Eulogius èn vegnids mazzads per cumond da l’imperatur Valerian. La cuminanza cristiana da Barcino para d’esser sa sviluppada durant la segunda mesadad dal terz millenni. La persecuziun dals cristians sut Diocletian a l’entschatta dal quart tschientaner ha manà ad in martir en la regiun da Barcino, il sontg Cucufato. Apparentamain d’origin african, lavurava Cucufato en intginas regiuns da la provinza (Barcino, Egara – oz Terrassa – ed Iluro – oz Mataró), avant ch’el è vegnì crucifitgà en il Castrum Octavium (oz Sant Cugat del Vallès en vischinanza da Barcelona). La sontga purschella Eulalia duai medemamain esser stada ina martira da Barcelona. L’Edict da Milaun sut l’imperatur Constantin (313) ha concedì als cristians libertad da cretta en l’Imperi roman. L’emprim uvestg da Barcino ch’è enconuschent è stà Pretextat (ch’è mort enturn l’onn 360), il qual ha visità l’onn 347 la sinoda da Sofia. Pacian e Lampius (mort l’onn 400) al èn suandads. Pacian è surtut enconuschent per sias ovras davart il batten e la penetienza (‹De baptismo›, ‹Libellus exhortatorius ad poenitentium›). L’emprima baselgia, la Basílica de la Santa Creu, che sa chattava al lieu da la catedrala moderna, è vegnida erigida la fin dal quart tschientaner.
Sut ils VisigotsModifitgar
A la fin dal 5avel tschientaner han grevas attatgas da vart da pievels germans accelerà la fin da l’Imperi roman occidental. L’onn 410 è la citad da Roma vegnida conquistada sut il Visigot Alarich I. Il mez frar e successur dad Alarich Athaulf ha manà las truppas visigoticas en la Gallia dal Sid e suenter la sconfitta cunter las forzas armadas romanas sper Narbona (414) è el fugì sur las Pireneas en la provinza da Tarragona. Athaulf ha endrizzà sia sedia a Barcino, nua ch’el è vegnì assassinà l’onn 415 da sias atgnas truppas.
La mort dad Athaulf ha midà las relaziuns tranter ils Romans ed ils Visigots. Sut Walia (415–419) èn quests ultims daventads confederads e vegnids incumbensads da controllar las autras stirpas germanas en Spagna. Walia ha fatg quai cun tal success che l’imperatur Flavius Honorius ha agiuntà al territori dals Visigots las provinzas Aquitania e Gallia Narbonensis. Walia aveva sia sedia a Tolosa (oz Toulouse). Barcino è però, pervi da ses mirs da defensiun d’emprima qualitad, restà in impurtant center dal Reginavel dals Visigots.
Suenter la mort dad Alarich II en la Battaglia da Vouillé cunter ils Francs (507) ha ses successur Gesaleic (507–511) fatg da Barcino la chapitala da ses reginavel. Sut Leovigild, ch’ha fatg da Toledo la chapitala, è Barcino returnà l’onn 573 en il rang d’ina citad da provinza. Ils Visigots furmavan be ina maioritad entaifer la populaziun citadina, disponivan però da las posiziuns da pussanza decisiva. Ils emprims regents èn l’emprim stads Arians, han però tolerà che la gronda part dals abitants eran catolics. Il center catolic è vegnì transferì da la Basílica de la Santa Cruz (ch’è daventada in tempel arian) a la baselgia Sant Just. Concils catolics han gì lieu l’onn 540 sut l’uvestg Nebridi e l’onn 599 sut Ugern en la basilica reconsecrada. La lingua da mintgadi che vegniva discurrida da quel temp era senza dubi il latin vulgar, il qual er ils regents visigotics avevan surpiglià. Cun il svilup da la lingua è er il num latin Barcino sa midà plaunsieu (p.ex. chatt’ins las furmas Barcinone, Barcinonem, Barcinonam, Barchinona).
Sut ils MaursModifitgar
Las truppas mauricas han cuntanschì la Peninsla Iberica l’onn 711. Suenter la destrucziun da Tarragona l’onn 717 è la citad da Barcelona sa surdadad ed è uschia stada preservada da destrucziuns pli grondas. Il domini dals Maurs a Barcelona ha durà be stgars in tschientaner; la catedrala era vegnida transfurmada da quel temp en ina moschea e las taglias per persunas d’autra cretta avev’ins augmentà.
Barcelona entaifer la marca spagnolaModifitgar
Ludivic il Pietus, il figl da Carl il Grond, ha conquistà l’onn 801 Barcelona suenter in assedi da plirs mais. La citad dueva esser sia conquista situada il pli lunsch en il sid, damai ch’el è vegnì rebattì dals Maurs a Tortosa e sper ils flums Llobregat e Cardener. Questa regiun da cunfin sa numnava marca spagnola. Ella vegniva administrada da plirs conts, ils quals vegnivan installads en uffizi tras il retg. Barcelona è daventà la sedia d’in dals conts. Ils emprims conts carolingics da Barcelona n’eran betg bler dapli che uffiziants roials; ma en il decurs dal temp è creschida lur posiziun ed independenza envers la pussanza centrala. Ultra da quai èn plirs territoris vegnids attribuids ad in cont.
Il davos cont da Barcelona ch’ils Carolings han instituì, è stà Wifredo I (catalan Guifré I. Avant era quel gia stà cont da Cerdanya ed Urgell ed ha retschet l’onn 878 ils contadis da Barcelona, Girona e Besalú. Cur ch’el è mort l’onn 897, han ins repartì sias possessiuns sin ses dus figls Wifredo II e Miro il Giuven, quai ch’ha muntà l’introducziun da la noblezza ereditara en la marca spagnola.
Wifredo II è stà l’ultim cont ch’ha stuì engirar a la curt carolingica sia fidanza, cumbain ch’il feud è formalmain pir vegnì abolì tras il Contract da Corbeil l’onn 1258. La predominanza dals conts da Barcelona entaifer ils regents da la marca spagnola è per part d’attribuir a lur abilitads militaras, quai ch’als ha pussibilità da conquistar ulteriurs territoris dals regents maurics. Ultra da quai èn els sa stentads da puspè colonisar l’intern dal pajais, nua ch’il dumber d’abitants era vegnì decimà tras las guerras dals ultims dus tschientaners. Tras la pussanza creschenta da ses regents ha Barcelona, cun sias excellentas fortezzas che sa laschavan defender tgunschamain, enconuschì in temp da fluriziun, entant che sa preschentavan als auters contadis perspectivas main empermettentas.
Sut la curuna dad AragonModifitgar
Dal contract matrimonial tranter Berenguer IV, cont da Barcelona, e l’ertavla da la curuna d’Aragon, Petronella, ch’aveva da quel temp be in onn, è sa furmà l’onn 1137 ina cuminanza statala ch’è enconuschenta sut il num ‹Curuna d’Aragon›. Quella sa cumponiva per l’ina d’Aragon, per l’autra da las possessiuns dals conts da Barcelona, ils quals correspundevan pli u main a la Catalugna. Entras ulteriuras colliaziuns dinasticas e conquistas è questa curuna avanzada en il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv a la pussanza dominanta en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana. Il center economic e cultural furmava la part catalana da la cuminanza statala, il principat Catalugna, dal qual la flotta commerziala dominava la part occidentala da la Mar Mediterrana e disponiva da represchentanzas commerzialas en numerus ports. Barcelona era da quel temp gia il pli grond abitadi da la Catalugna ed in’impurtanta funtauna d’entradas dal pajais.
En la monarchia spagnolaModifitgar
Las nozzas da Fernando II d’Aragon cun Isabella I da Castiglia l’onn 1469 ha unì las duas dinastias roialas spagnolas. Entras quai è il center politic sa spustà a Toledo e pli tard, sut il Habsburgais Felipe II, a Madrid, degradond uschia l’anteriura curuna d’Aragon ad ina provinza. Ultra da quai ha Barcelona, sco bleras citads spagnolas situadas a la Mar Mediterrana stuì prender en cumpra in immens regress commerzial e sperdita da muntada tras la scuverta da l’America (1492).
En il conflict tranter la Spagna e la Frantscha en la mesadad dal 17avel tschientaner ha la Catalugna prendì partida per la Frantscha. Cun la conclusiun da la pasch l’onn 1659, la Pasch da las Pireneas, è la Catalugna però vegnida tranter sutgas e bancs ed è vegnida dividida en duas parts: Ils territoris catalans en il nord da las Pireneas (Catalugna dal Nord) èn ids a perder a la Frantscha.
En rom da la Guerra da successiun spagnola (1700–1713), ch’era prorutta suenter che Carlos II era mort senza descendenza, ha la Catalugna prendì partida per il pretendent al tron habsburgais archiduca Karl e cunter il Bourbon Philippe d’Anjou – ch’è pli tard daventà Felipe V. Suenter l’assedi dal 1705 è Karl entrà en la citad. Cur che Felipe V è però vegnì declerà en rom da la Pasch dad Utrecht sco victur, ha quel punì la Catalugna cun tutta direzza: L’onn 1714, suenter che truppas franzosas avevan conquistà ed occupà la citad, èn las instituziuns catalanas vegnidas schliadas e terminada l’autonomia da la regiun.
En il 19avel tschientaner ha la citad furmà il lieu d’acziun da pliras sullevaziuns. Tranter auter hai dà il november 1842 protestas cunter las grevezzas imponidas da la regenza spagnola. En la citad han ils rebels survegnì il suramaun, entant ch’il militar è sa retratg en la fortezza al Montjuïc. Per cumond dal regent Baldomero Espartero ha cumenzà ils 3 da december 1842 in bumbardament da la citad ch’ha durà dudesch uras. Quel ha manà a destrucziuns considerablas e custà la vita a radund 100 persunas. L’auter di èn ils rebels sa surdads ed èn vegnids discharmads.
A partir da la mesadad dal 19avel tschientaner ha la citad danovamain enconuschì ina fluriziun economica ed è daventada in center dal svilup industrial da la Spagna, quai ch’ha puspè manà a ritgezza ed ha augmentà l’influenza politica da la regiun. A medem temp è Barcelona sa sviluppada en rom da l’industrialisaziun e pervi da las differenzas socialas extremas tranter bourgeoisia e lavurants ad ina citad en la quala l’anarchissem spagnol ha chattà spezialmain blers aderents. Ils onns 1890 han anarchists commess qua divers attentats ch’han da lur vart manà a cunteracziuns severas.[4]
Suenter avair demolì ils onns 1854–1856 ils mirs da la citad medievals han ins planisà e realisà il nov quartier Eixample. Concepì la planisaziun urbana ha da lez temp Ildefons Cerdà; il raster isomorf (vul dir da medema furma/structura) ch’el ha proponì marchescha fin oz il spazi da la citad. L’onn 1888 ha gì lieu a Barcelona l’exposiziun mundiala; quai ha manà ad ina grond’extensiun da la surfatscha da la citad dal Parc de la Ciutadella fin a Barceloneta. L’onn 1897 han ins incorporà sis abitadis vischins, tranter quels Gràcia e Sants. La bainstanza da la citad ha er fatg renascher quella sco center cultural. Cun l’Exposición Internacional de Barcelona dal 1928 han ins organisà ina segunda gronda exposiziun internaziunala ch’è vegnida renconuschida sco exposiziun mundiala e ch’ha manà a l’urbanisaziun dal conturn da la Plaça d’Espanya sco er a la construcziun da la metro. Da l’activitad da construcziun da lez temp dat fin oz perditga il Palacios de Alfonso XIII y Victoria Eugenia, er numnà Palau Nacional, ch’è vegnì erigì ils onns 1918 fin 1923 e che serva oz sco museum d’art modern e d’architectura.
Segunda republica e guerra civilaModifitgar
Suenter la victoria electorala da la sanestra spagnola ch’era s’unida il 1936 al Frente Popular (Front populara), dueva Barcelona daventar lieu d’occurrenza d’ina olimpiada dal pievel sco cuntraoccurrenza tar ils gieus olimpics da Berlin en la Germania naziunalsocialistica. Cun l’erupziun da la Guerra civila spagnola il fanadur 1936 han las occurrenzas però gia stuì vegnir interruttas cun l’occurrenza d’avertura. Intgins dals atlets èn sinaquai s’unids cun las milissas socialisticas, communisticas ed anarchisticas ch’eran sa furmadas per defender la republica spagnola, e las qualas duevan furmar la basa da las Brigadas internaziunalas da pli tard.
A Barcelona, in dals centers da las forzas republicanas, èn las truppas dals putschists vegnidas abattidas suenter curt temp tras las milissas e truppas regularas da la Guardia civil ch’eran stadas fidaivlas a la regenza. Il 1937 ha alura però gì lieu en la citad in conflict armà entaifer il champ republican, numnadamain tranter anarchists e marxists da la sanestra d’ina vart e communists e socialists da l’autra – ils uschenumnads Eveniments da matg da Barcelona, ina guerra civila entaifer la guerra civila ch’ha pir pudì vegnir terminada suenter dis e tschients unfrendas.
L’onn 1938 han ils putschists fatg sin Barcelona diversas grevas attatgas or da l’aria, a las qualas èn er sa participads aviuns tudestgs da la Legiun Condor. La pli greva attatga ha sgulà l’aviatica militara taliana ils 19 da schaner 1938.[5] Dal temp che la sconfitta militara da la segunda republica s’avischinava adina dapli, han las truppas da Franco cuntanschì la fin 1938 ils cunfins da la citad e gì quella ils 26 da schaner 1939 dal tuttafatg sut lur controlla.
Dal temp da FrancoModifitgar
La resistenza massiva da Barcelona cunter il putsch da Franco ha gì suenter la sconfitta da la regenza republicana consequenzas fatalas per la Catalugna. Las instituziuns autonomas da la regiun – sco la Generalitat de Catalunya – han ins abolì ed il diever da la lingua catalana è vegnì supprimì en la publicitad, la furmaziun e la stampa, uschia che Barcelona ha pers sia rolla sco center politic e cultural. Tuttina è quella restada in center economic ed industrial dal pajais ed ha attratg ils proxims decennis blers immigrants derivants da regiuns spagnolas pli paupras (surtut l’Andalusia e la Galizia). L’augment dal dumber d’abitants ha manà ad ina urbanisaziun accelerada, ad in ferm svilup da la rait da metro e da vias, ma er a la construcziun da grondas citads da durmir a l’ur da la citad. Ultra da quai ha l’immigraziun da persunas da lingua spagnola sustegnì las stentas dal reschim da Franco da tschessentar la cultura catalana – in svilup dal qual la citad dueva però sa revegnir svelt suenter la fin da l’èra da Franco.
La citad modernaModifitgar
La mort da Franco l’onn 1975 ha manà en Spagna ad in moviment da democratisaziun, la Transición, il qual ha surtut er chattà en la Catalugna in vast sustegn. L’onn 1977 ha gì lieu a Barcelona ina demonstraziun gronda cun bundant in milliun participants ch’ha pretendì en rom da la renovaziun politica da la Spagna d’er restabilir l’autonoma catalana. Quella è lura er vegnida reintroducida pauc pli tard cun il return da Josep Tarradellas – il president da la Generalitat en l’exil franzos – e cun la lescha davart il statut d’autonomia da la Catalugna, l’Estatut de’Autonomia.
Il svilup da Barcelona dals proxims decennis è stà sut l’ensaina da dus eveniments centrals: L’adesiun da la Spagna a l’Uniun europeica l’onn 1986 ed ils gieus olimpics da stad dal 1992. La citad è sa sviluppada ad in center turistic fitg popular cun cifras da visitaders che creschan cuntinuadamain. Damai che bleras famiglias èn idas a star dal center surbajegià en l’aglomeraziun, è il dumber d’abitants sa sbassà ils ultims dus decennis dal 20avel tschientaner per 17 %; dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner crescha quel però puspè pervi da la ferma immigraziun (surtut or da stadis da l’Uniun europeica, da l’America latina e dal Maroc). Il svilup urbanistic da la citad è segnà ils ultims onns da numerus projects gronds che servan a meglierar l’infrastructura e la qualitad da viver (t.a. sanaziun da las rivas, nov quartier Diagonal Mar e traject da viafier ad auta sveltezza che maina da Madrid sur Saragossa e Barcelona en Frantscha).
Politica ed administraziunModifitgar
Dapi il 1984 è la citad partida en diesch districts administrativs, ils quals sa cumponan da 73 quartiers.[6] Ils diesch districts sa numnan
Cultura ed attracziunsModifitgar
En il center da la citadModifitgar
Il center da la citad furma sco punct central dal traffic la Plaça de Catalunya. Da qua anora cuntanschan ins a pe las ruinas romanas, la citad medievala e la citad moderna Eixample ch’è enconuschenta per ses blocs da chasas quadratics cun ils chantuns tagliads ed ils blers edifizis dal modernisme. Da la Plaça de Catalunya vers nord s’extenda il Passeig de Gràcia, ina gronda via da butias. Qua chatt’ins sper numerus filialists spagnols er buticas exclusivas. Ultra da quai èn situads là cun la Casa Milà e la Casa Batlló dus enconuschents edifizis da l’architect Antoni Gaudí.
En il center da la citad istoric, il Barri Gòtic (‹quartier gotic›), sa chattan numerusas perditgas istoricas da la citad roiala e da commerzi medievala sco La Catedral, la catedrala da sontga Eulàlia, la Plaça del Rei, il museum da la citad (Museu d’Història de Barcelona), il Museum da Frederic Marés e la chasa municipala (Ajuntament). La pli enconuschenta via da flanar da Barcelona è La Rambla (u plural Les Rambles), ina lada alea che maina dal center fin al port. Là hai numerus vendiders da flurs, kioscs da gasettas, musicists da via, acrobats, cafés e restaurants sco er l’enconuschenta fiera Mercat de la Boqueria e la Plaça Reial cun sias arcadas e palmas sco er locals tipics e la famusa opera Gran Teatre del Liceu. A la fin da Les Rambles situada davent dal port sa chatta il bigl Font de Canaletes, dal qual i vegn ditg che tge ch’haja ina giada bavì aua or da quel returnia adina puspè a Barcelona.
A la fin meridiunala da la Rambla sa chatta sin la Plaça Portal de la Pau ina statua da Cristof Columbus cun bratsch stendì che mussa sur la Mar Mediterrana vi; la lingia imaginara tanscha sper Mallorca vi e frunta pir da l’autra vart da la mar, en l’Algeria, sin terra franca. En vischinanza da la statua en il Port Vell (‹port vegl›) èn situads ils chantiers medievals, las Drassanes Reials, nua che sa chatta oz il museum da navigaziun Museu Marítim. Quel raquinta l’istorgia da la navigaziun catalana en la regiun da la Mar Mediterrana e preschenta ina replica en grondezza originala dal bist da la galera Real, la nav admirala dal Don Juan d’Austria tar la Battaglia navala da Lepanto (1571).
En il port sa chatta il center da temp liber e da cumpras modern Maremagnum che cumpiglia sper discotecas, butias e kinos er il pli grond oceanari deditgà a la Mar Mediterrana. Fin ils gieus olimpics dal 1992 vegniva Barcelona titulà dals abitants sezs «la citad cun il dies cunter la mar» (catalan: «la ciutat d’esquena al mar»). Territoris industrials prendevan la vista e serravan l’access sin la mar. En rom da las mesiras organisatoricas per ils gieus olimpics èn alura stads a disposiziun meds finanzials suffizients per avrir il center da la citad sin l’autezza dal vegl port e da la strivla da costa che cunfinescha en il nordost sur il vegl quartier da pestgaders Barceloneta or cun ina splagia vasta ed attractiva. In’attracziun pli veglia furma la pendiculara da port Barcelona che collia il Torre Jaume I cun il Torre Sant Sebastià e maina fin sin il Montjuïc.
Barcelona ed il modernismeModifitgar
A la fin dal 19avel tschientaner è sa sviluppada a Barcelona in’atgna furma dal jugendstil (stil floreal), il modernisme. Ses pli enconuschent represchentant è Antoni Gaudí, il qual ha vivì e lavurà a Barcelona, sustegnì da l’industrial Eusebi Güell. Dad el sa laschan visitar numerus famus edifizis sco per exempel:
- Casa Milà (La Pedrera)
- Palau Güell
- Parc Güell
- Casa Batlló
- Casa Vicens
- Casa Calvet e
- la baselgia Sagrada Família vi da la quala vegn bajegià dapi il 1882 e la quala è anc nunfinida.
Dapi il 1984 resp. 2005 appartegnan quests edifizis al Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. Dapi il 1997 dispona Barcelona cun dus edifizis da Lluís Domènech i Montaner da dus ulteriurs lieus ch’appartegnan al Patrimoni cultural mundial; igl èn qual l’Hospital de Sant Pau ed il Palau de la Música Catalana.
Ulteriuras attracziunsModifitgar
Impurtants museums da la citad èn la Fundació Joan Miró, il Museu Picasso cun numerusas ovras main enconuschentas da Pablo Picasso, il Museu Nacional d’Art de Catalunya, che cumpiglia impurtantas picturas muralas romanicas ed autras ovras d’art medievalas ed il Museu d’Art Contemporani de Barcelona concepì da Richard Meier.
Interessants edifizis ord vista architectonica èn la tur da televisiun Torre de Collserola concepida da Norman Foster, il Torre Telefónica da Santiago Calatrava ed il Torre Agbar futuristic d’in’autezza da 142 meters, planisà da l’architect franzos Jean Nouvel. A chaschun da l’exposiziun mundiala aveva Ludwig Mies van der Rohe concepì il pavigliun tudestg, il qual ins aveva demolì suenter la fin da l’exposiziun mundiala, ma ch’è puspè vegnì reconstruì ils onns 1983 fin 1986 al pe dal Montjuïc, sutvart il Poble Espanyol, ina Spagna pitschna ch’ha medemamain fatg part lezza giada da l’areal d’exposiziun. Fitg populara tar ils visitaders è la Font Màgica ch’è medemamain situada al Montjuïc; tar quella sa tracti d’in indriz da funtaunas siglintas che vegnan illuminadas e dirigidas durant las sairas dals mais da stad tar accumpagnament musical. Interessant è er il santeri da la citad Cementiri de Montjuïc a l’ur meridiunal dal Montjuïc cun fossas d’enconuschents figls e figlias da la citad, tranter quels Francesc Ferrer i Guàrdia, e dals cumbattants anarchistics ed antifaschistics en la Guerra civila spagnola Francisco Ascaso e Buenaventura Durruti.
En l’ost dal Barri Gòtic sa chattan l’Arc de Triomf ed il Parc de la Ciutadella ch’èn vegnids endrizzads qua a chaschun da l’exposiziun mundiala dal 1888 al lieu d’in’anteriura fortezza. En ina part dal parc sa chatta il Parc Zoológic.
Scena d’occupants da chasasModifitgar
A Barcelona exista dapi blers onns ina da las pli activas scenas d’occupants da chasas da l’Europa. In motiv principal persuenter furma il fatg che bundant 80 % da las unitads d’abitar da la citad èn abitads da proprietad ed uschia nunpajablas per giuvenils e giuvens creschids.
L’onn 2000 eran occupadas radund 70 chasas en la regiun da Barcelona, e quai surtut en ils quartiers centrals Sants e Gràcia. Oz discurr’ins da fin a 200, da las qualas però be in quart vegnan manadas sco centers socials, da cultura e d’occurrenzas, pia sco chasas avertas.
PopulaziunModifitgar
A Barcelona vivevan l’onn 2015 tenor indicaziuns uffizialas bundant 1,6 milliuns umans.[7] Igl è quai pia la segund gronda citad da la Spagna e la citad da la Catalugna cun la pli gronda populaziun. Radund 62 % dals abitants èn naschids en Catalugna, stgars 24 % derivan d’autras parts da la Spagna.
La cumpart da las persunas da l’exteriur è creschì tranter il 2001 ed il 2015 a moda significanta da 4 % sin 17 %. Las pli grondas gruppas d’abitants senza naziunalitad spagnola èn (situaziun dal 2015): Italia, Pakistan, Republica Populara da la China, Frantscha, Maroc, Bolivia, Ecuador, Peru, Filippinas e Columbia.[8]
ReligiunModifitgar
Barcelona sco er l’ulteriura Catalugna tutgan entaifer la Spagna ch’è tradiziunalmain catolica tar ils territoris secularisads il pli ferm. La baselgia catolic-romana furma er a Barcelona la pli gronda cuminanza religiusa. Il dumber dals cartents sa diminuescha però ed il 2011 ha l’emprima giada damain che la mesadad da la populaziun (49,5 %) inditgà d’esser catolic. Sco muslims sa decleran radund 6 % da la populaziun (situaziun dal 2014), la gronda part dad els n’èn betg da naziunalitad spagnola. Cun 3500 gidieus sa chatta qua la pli gronda cuminanza gidieua da l’entira Spagna; lur cumpart munta però be a 0,06 %. Naginas cifras èn avant maun per protestants e persunas senza confessiun.
Economia ed infrastructuraModifitgar
Barcelona è la chapitala ed il center economic, cultural e politic da la Catalugna che furma la pli ferma regiun economica da la Spagna. Il product naziunal brut da la citad ha muntà l’onn 2012 64,2 milliardas euros, en la regiun gronda da Barcelona schizunt a 171 milliardas dollars (situaziun dal 2014). Il product naziunal brut per persuna ha muntà il 2012 a 40 100 euros, quai ch’è cleramain sur la media da l’Uniun europeica.[9]
Impurtants secturs economics furman ils servetschs, la furmaziun, la sanadad, il commerzi sco er il turissem e la hotellaria. Il sectur d’industria contribuescha bundant 8 % a la creaziun da valur. Impurtantas branschas industrialas en ed enturn Barcelona èn l’industria d’automobils (t.a. la sedia principala ed ina gronda fabrica da SEAT), l’industria da farmazia e da chemia, l’industria alimentara ed il svilup e la producziun da cumponentas electronicas.
TurissemModifitgar
L’onn 2014 èn arrivads en la citad 7,8 milliuns turists registrads uffizialmain en hotels, entant che quai eran stads il 1990 1,7 milliuns. Il dumber da pernottaziuns è creschì en quest interval da 3,8 milliuns sin bundant 17 milliuns e la cifra da giasts ch’èn arrivads cun sgols internaziunals è schizunt creschida per diesch giadas dapi il 1990. Tranter las citads europeicas visitadas il pli savens sa chatta Barcelona sin plaz 4, suenter Paris, Roma e Londra. Damai che Barcelona ha in dumber d’abitants bundant pli pitschen che questas trais citads, discurr’ins qua – sco per exempel er a Venezia – dad overtourism.
TrafficModifitgar
- Traffic public
Barcelona furma in punct da traffic central da la RENFE, la viafier statala spagnola. Il traject da trens ad auta sveltezza tranter Madrid e Barcelona è avert cumplettamain dapi il 2008; dapi il 2013 curseschan er trens ad auta sveltezza en direcziun da Paris Gare de Lyon, Lyon, Marseille e Toulouse. RENFE e la viafier statala catalana Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya (FGC) mainan er ina vasta rait da viafier urbana (numnada Rodalies).
L’interpresa da transports publics da Barcelona, Transports Metropolitans de Barcelona (TMB), gestiunescha ina fitg spessa rait da metros, trams e lingias da bus localas.
Dapi il 2007 exista ina rait da staziuns da locaziun da velos e dapi il 2015 er staziuns dad e-bicing. Ultra da quai sa chattan en vischinanza da la Placa Catalunya numerusas fatschentas da velo che dattan quels ad emprest per girs turistics.
- Traffic individual
La rait d’autostradas enturn Barcelona è fitg spessa. En il center da la citad han las vias ina structura sco ina tavla da schah; per gronda part sa tracti da vias a direcziun unica. Ina da las pli impurtantas vias è l’Avinguda Diagonal che tanscha dal nordost vers il sidvest tras l’entira citad. Barcelona ha però problems considerabels cun la spessezza dal traffic, la quala ins emprova da reducir cun novs concepts da sviament. Er las pussaivladads da parcar en il center da la citad èn fitg limitadas.
- Plazza aviatica
Barcelona sa lascha cuntanscher bain sur l’atgna plazza d’aviaziun El Prat, ma er nà dals eroports da Girona, Reus e Lleida-Alguaire. Tut las plazzas aviaticas situadas ordaifer la citad disponan d’in access a la viafier d’auta sveltezza AVE per pudair cuntanscher svelt il center da la citad ed èn colliadas cun las autostradas che mainan vers la chapitala catalana.
- Port
Il port da Barcelona è in dals pli gronds ports da l’Europa e da la Mar Mediterrana. Quel è partì en trais parts: il Port Vell, il grond port industrial situà sutvart il Montjuïc, il Port Franc de Barcelona, dal qual partan navs-ferra e cruschera, ma er navs a containers, ed il Port Olímpic, il pitschen port da jachts ch’è vegnì bajegià il 1992.
FurmaziunModifitgar
A Barcelona sa chattan tschintg universitads publicas. Sper l’Universitat de Barcelona ch’è vegnida fundada l’onn 1450 èn quai l’Universitat Autònoma de Barcelona (fundada il 1968), l’Universitat Politècnica de Catalunya (fundada il 1971), l’Universitat Pompeu Fabra (fundada il 1990) e l’Universitat Oberta de Catalunya (fundada l’onn 2000). Daspera existan numerusas scolas autas privatas.
La citad è fitg populara tar students da barat da l’exteriur che passentan in u dus semesters per exempel a l’Universitat Politècnica de Catalunya u a l’Universitat Autònoma de Barcelona (a Cerdanyola del Vallès). En tals cas èsi d’avantatg d’avair enconuschientschas dal catalan, damai che la gronda part da las prelecziuns vegnan dadas en catalan; i vegnan però er purschidas prelecziuns en spagnol u franzos ed adina dapli en englais.
SportModifitgar
La pli enconuschenta uniun da sport è il FC Barcelona, dal qual il stadion Camp Nou vala sco pli grond stadion da l’Europa. Sper diversas occurrenzas grondas da ballape (t.a. final da l’UEFA Champions League 1998/99) han gì lieu a Barcelona ils gieus olimpics da stad dal 1992 e divers campiunadis mundials (t.a. da nataziun il 2003 e 2013 ed il final dal campiunadi mundial da ballamaun 2013) ed europeics (t.a. atletica leva 2010). Ultra da quai à Barcelona enconuschent per sias cursas da furmla 1 (dapi il 1991 sin il Circuit de Catalunya en il nord da la citad, pli baud sin il Circuit de Montjuïc ed il Circuit de Pedralbes).
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ Indicaziuns tenor MasterCard Global Destination Cities Index, consultà ils 26 d’avust 2015.
- ↑ Mercer’s 2018 Quality of Living Rankings, consultà ils 30 da fanadur 2018.
- ↑ Global Wealth and Lifestyle Report 2020, consultà ils 4 d’avrigl 2020.
- ↑ The Anarchists, chap. 7.
- ↑ Ute Müller: Frieden – aber kein Vergessen. Spanien stellt sich bis heute nur widerstrebend seiner Vergangenheit. En: Neue Zürcher Zeitung dals 16 d’avust 2016, p. 9.
- ↑ Ajuntament de Barcelona, consultà ils 26 da settember 2019.
- ↑ De la población de Barcelona.
- ↑ Barcelona Demographics, consultà ils 7 da mars 2016.
- ↑ Alan Berube, Jesus Leal Trujillo, Tao Ran, Joseph Parilla: Global Metro Monitor, consultà ils 19 da fanadur 2018].
LitteraturaModifitgar
- Barcelona 1979–2004. Del desenvolupament a la ciutat de qualitat. Ajuntament de Barcelona, 1999, ISBN 84-7609-926-6.
- Joan Busquets: Barcelona. La construcción urbanística de una ciudad compacta. Ediciones del Serbal, Barcelona 2004, ISBN 84-7628-458-6.
- Ulrike Fokken: Barcelona, Literarische Streifzüge. Artemis&Winler, Düsseldorf 08/2007, ISBN 978-3-538-07249-7.
- Robert Hughes: Barcelona. Droemer/Knaur, 1995, ISBN 978-3-426-77114-3.


c: text/html

text:
Ils geniturs da Stefan Stocker avevan a Tinizong in’abitaziun da vacanzas ch’el haja surpiglià. El fascheva regularmain vacanzas en il Surses. Suenter la scola media ha el studegìa e promovì en dretg da la baselgia ed ha fatg la scola da diplomant.
Suandà è in studi da teologia ed il 1988 è el vegnì consecrà sco spiritual en il dom da Son Peder a Roma entras Papa Gion Pol II. Stefan Stocker è daventà diplomat da la baselgia. Sco tal è el stà a Stockholm, Denmarc e Camerun. Il 2003 ha el midà a Berlin. Enfin oz era Monsignore Stocker, sco el vegniva numnà, a Roma en la diplomazia dal Vatican ed aveva il titel dad uvestg, era da leger en l’archiv da la Pagina da Surmeir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A questa conclusiun vegn il Cussegl federal en ses rapport ch'el ha preschentà la mesemna. Las raschun vesa el en il cumportament da consum ed en l'augment da la populaziun.
Bunamain a la testa
Passa 700 kilograms rument producescha mintga Svizra e Svizzer en il decurs da l’onn. Cun quai tutga la Svizra tar quests pajais da l'OECD che produceschan il pli bler rument. Sulettamain il Danemarc surpassa la Svizra, quai cun bunamain 800 kilograms.
Tendenza ensi
Ed a media vista na vegni quai era betg a sa midar, è il Cussegl federal persvadì. Ils 30 implants per arder rument che la Svizra ha, na stoppian perquai era betg temair ch'il material da brisch vegnia scart.
Era dapli recicladi
In sguard sin la statistica mussa che la quantitad è creschida ils davos 20 onns, e quai per passa 100 kg per persuna. Mo i dat era ina buna nova. Passa la mesadad dal rument vegn ozendi reciclà. Avant 20 onns eran quai mo bun in terz.
RR novitads 12:00


text:
Walter Thurnherr è il nov chancelier federal. L’assamblea naziunal ha elegì oz l’um da 52 onns da la PCD sco successur da Corina Casanova - quai cleramain cun 230 da 234 vuschs valaivlas. Tge che vegn a sa midar cun el sco chancelier, n’ha el betg anc pudì concretisar. El veglia l’emprim guardar e pir lura decider. Promover ils linguatgs naziunals saja dentant era ina da sias finamiras. Dapi il 2011 è Walter Thurnherr anc secretari general dal departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun e surpiglia la nova incumbensa l’entschatta da l’onn.
Corina Casanova ha engrazià per tut
En ses pled da cumià ha sia antecessura Corina Casanova mirà enavos sin ses temps sco chanceliera federala ed ha la fin engrazia anc ina giada a tuts:
Ella saja s'engaschada fitg gugent per la Svizra, sias instituziuns, per la populaziun plurilingua e per il sistem politic svizzer er sche quest sistem saja vegnì crititgà bler l'ultim temp ed igl haja mancà per part l'enclegientscha per ils giavischs da las minoritads cura ch'i gieva per chattar ina maioritad.


text:
Suenter in onn en suprastanza succeda Roman Pfister a Jon Carl Tall ch’è stà 11 onns al timun da l’URB. El veglia cuntinuar cun quai ch’haja funcziunà, ma era avrir novas pussaivladads, ha ditg Pfister a la radunanza annuala da l’URB a Turitg. Sper Jon Carl Tall ha era Erica Vonmoos dà sia demissiun suenter 20 onns en suprastanza. En ses pe è vegnì elegì Nino Enderlin.
Dapli daners da la Lia Rumantscha
Il quint da l’URB serra cun in surpli da radund 6'500 francs. L’onn passà ha la Lia Rumantscha decidì d’augmentar la contribuziun per 10'000 francs sin 15'000 francs. Uschia po l’Uniun organisar en l’avegnir dapli inscunters. La diaspora saja in tema fitg impurtant che stettia a cor a l’uniun tetgala, ha ditg il secretari da la Lia rumantscha Martin Gabriel. 20'000 Rumantschs vivian ordaifer il territori da tschep.
Referent ospitont
Oscar Knapp, il president da SRG.R, è vegnì envidà sco referent a la radunanza da l’Uniun dals Rumantschs da la Bassa. El ha raquintà co che la SRG ha vivì l’onn avant la votaziun davart l’iniziativa «No Billagۚ» e skizzà las sfidas per RTR suenter la votaziun.
Rendezvous ad Oerlikon
Ils 3 da matg organisescha l’Uniun in inscunter en la Giesserei ad Oerlikon nua ch’il nov president Roman Pfister vegn a raquintar da sia vita. Da professiun è el forensicher ed el è stà vicemanader tar il servetsch secret svizzer.
RR novitads 06:00


text:
Musica e teater, prelecziuns e laudatio. Il program da festa per l'anniversari da 100 onns da Cla Biert en la sala communala a Scuol è stà vast. Ed ha mussà bleras fassettas dal scriptur, trubadur ed actur.
En in rom festiv, pervia dal coronavirus dentant era in pau steri, è vegnì regurdà a la persuna Cla Biert.
Tipic per mes bab è stada l'expressiun «mobain» ni perfin «mobain, quai n'è betg uschè nausch» e quai mussa per mai il pli bain co el è stà sco persuna.
Regurdà è dentant era vegnì a l'ovra dal scriptur. Saja quai cun prelecziuns da ses texts, cun interpretaziuns da tals ni cun sviluppar els en furma da rima. Quai ch'ils scolars da la 5 e 6avla classa da Sent han fatg.
Regurdientschas a Cla Biert
Blers dals bundant 170 giasts da festa n'han betg pli regurdientschas persunalas a Cla Biert. Per l'ina perquai ch'el è mort gia dal 1981, per l'auter perquai ch'el ha vivì ditg a Cuira. Quels ch'han enconuschì el sa regordan dad in um modest cun umor ed ina vusch sonora. Ed ils auters manegian, ch'ins haja enconuschì el, savì tgi ch'el saja e legì ses texts.


text:
Il cusseglier dals chantuns Beat Rieder (PCD/VS) vul schluccar ina lescha da segundas abitaziuns. Dapi il 2016 na pon ins betg midar dapli che 50% dad in hotel en segundas abitaziuns. Tenor Rieder è quai ina lescha senza mauns e pes. El vul midar la lescha uschè che hotels pon vegnir midads enturn 100% en segundas abitaziuns.
Quai na fa nagin senn da fabritgar mo 50% dad in hotel che na renda betg en abitaziuns secundaras. Co duai in mez hotel render cura ch'in hotel entir na renda betg?! Quai è absurd...
Tge far cun in hotel che na renda betg pli?
In hotel, ch'è en la situaziun da ponderar tge far, è il hotel Piz Mitgel a Savognin. L’hotel na renda betg pli e cun quai mancan ils raps. Las opziuns, ch'il hotelier Sepp Waldegg vesa, èn per ina da dar si il hotel. Quai è dentant l’opziun, che Sepp Waldegg na vul betg prender – mo sco ultima soluziun.
La segunda opziun, che Sepp Waldegg ha ponderà, è da midar l'hotel en segundas abitaziuns. Dentant sa el dad auters hoteliers da Savognin, che quellas na vegnan betg pli cumpradas. Il martgà saja dat ensemen.
Uss è el vi da studegiar da far in project per seniors cun ses hotel.
Da 24 segundas abitaziuns vendì 1
In auter hotelier da Savognin, che na vul betg vegnir numnà, ha fabritgà segundas abitaziuns or da ses hotel. 24 segundas abitaziuns ha el uss, dentant cumprada e fin uss mo ina. El manegia, ch'ì dettia il mument ina tscherta tema tar ils interessents:
I sa mussa ina malsegirezza tar ils interessents da segundas abitaziuns.
La lescha nova da las segundas abitaziuns haja purtà divers novs reglaments ed ils interessents hajan tema da far insatge cunter la lescha cun cumprar in'abitaziun. In'autra tema, ch'il hotelier vesa, saja la midada da clima. El manegia che blers hajan il sentiment, ch'ì na detta betg pli ditg naiv a Savognin ed uschè na vulan els betg cumprar in'abitaziun da vacanzas.
RR actualitad 08:00


text:
Avant 7 dis ha Novak Djokovic triumfà al turnier da tennis a Peking, ussa gudogna el er il turnier a Schanghai. En il final ha el battì questa giada Jo-Wilfried Tsonga cun 6:2 e 6:4. Novak Djokovic ha uschia pers gnanc in set durant l’entir turnier.
Cun excepziun da Doha il schaner ha Novak Djokovic adina cuntanschì il final als davos 13 turniers. En la rangaziun mundiala maina il Serb cun i avantatg da passa 7’000 puncts sin il campiun olimpic, il Brit Andy Murray. Terz è Roger Federer, quart Stan Wawrinka.
RR novitads 13.00


text:
En l’ultima partida da la stagiun vegn l’equipa da Cuira ordaifer cunter Frauenfeld tar in pari dad 1:1. Uschia surpassan ils Grischuns la squadra da Schaffusa. Quella ha pers l’ultima partida cunter Rüti.
Domat sto ir en terza liga
Percunter vegn il club da ballape da Domat relegà da la segunda liga regiunala en la terza liga. En l’ultima partida dal campiunadi ha l’equipa da Domat giugà sulet in pari da 3:3 cunter il davos da la tabella Diepoldsau. Per restar en la segunda avess Domat stuì gudagnar la partida. L’equipa grischuna aveva pir la stagiun passada fatg il pass da la terza en la segunda liga. Uss fruntan ils da Domat puspè sin las equipas sursilvanas da Schluein/Glion e da nov era sin il CB Lumnezia.
RR novitads 21:00


text:
Er la tschintgavla prelecziun da «Sin il viv!», la turnea da lecturas per festivar il giubileum da 25 onns da l'emissiun Impuls dal Radio Rumantsch, ha chattà buna accoglientscha. Dumengia ils 26 d’avust 2018 è «Sin il viv!» sa fermà sin il bain puril «La Muota» da la famiglia Casanova a Lumbrein. Passa 90 persunas èn vegnidas per tadlar impuls novs e vegls legids «live» da las trais auturas ord la regiun Carin Caduff, Asa S. Hendry e Myriam Pelican-Camenisch e da l’autur engiadinais Arnold Rauch.
Tuts quatter han scrit e prelegì texts che han da far cun l’occurrenza: ina prelecziun litterara en ina stalla en Val Lumnezia. Uschè ha Arnold Rauch prelegì l’impuls divertent cul titel “Nomen est Omen” che tracta ses num da famiglia betg propi rumantsch en congual cun las schlattainas da tschellas trais auturas ch’han prelegì en stalla a Lumbrein.
Myriam Pelican-Camenisch ch’è er pura ha deditgà ses impuls “In pur en vacanzas” a quella unica emna da vacanzas al sulegl ch’è bain preziusa ma eba er adina periclitada entras il mintgadi spess sin puraria. Carin Caduff ha prendì cun ella il public sin in viadi auditiv tras la Val Lumnezia enfin tar in da ses lieus preferids “Buolas”. Ed Asa S. Hendry, er in giuvna Lumneziana, ha prelegì l’impuls “La stad dil cor” ch’è in omagi ad in caracteristicum da la cuntrada lumneziana: in plaun cuvert cun naiv en furma da cor.
La stalla è stada fullanada cun public, uschè che l'applaus è stà grond e l'aperitiv delizius cun agen chaschiel e paunets fatg en chasa ch'è Ingrid ed Alexander Casanova han preparà è vegni mangià cun gust.


text:
Benito Mussolini
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 ed zógn 1883 a Predâpi atais a Furlé - 28 d'avrìl 1945 a Dongo) l'éra al ditatåur itagliàn dal 1922 al 1943. La sò puléttica l'éra espansiunéssta e al tulé dal culôni int'l Africa, in Albanî e in Grêcia e fundé 'na sêrie ed ditatûr ch'al s basèven såura la persunalitè. La so amizézzia cun la Germâgna d'Adolf Hitler int'la secånda guèra mundièl la fò la fén dal so guéren.
BiografîModifica
Al taché la so carîra cme puléttic sucialéssta, mo quand al vlé ch'l Itâglia l'entréss int'la prémma guèra mundièl, l'avò da lassèr al partîd. Mussolén al dé vétta a l'ideologî dal Fâsio, un totalitarîsum.
In utåbber dal 1922, cun i sû camîs naigri, al fé la famåusa marcia su Roma. Al rà Vittorio Emanuele III al ciamé a furmèr un guéren e al fé prémm minister. Mussolén al fé un gabinatt ed lèrga coaliziån e in tant i sperèven int'una normalizaziån dal guéren.
Ma Mussolén n al vléva brîsa turnèr al sistema democrâtic e anzi al vléva creèr l'Impér rumàn moderen. Al militarisum l'è 'n ètra qualitè dal fasio, cme anch dal nazisum. Dal 1923 al mandé i suldè int'l îsla ed Corfù. Dal 1935 l'ataché l'Etiopia e al la caté dal 1936. L'Itâglia la fò tajè fora da la Sozietè däl naziòn. Dal 1939 i occupénn l'Albanî.
Dal 1939 Mussolén firmé al pât d'azèr cun la Germâgna, e al dvénn amîg ed Adolf Hitler, al ditatåur tudassch par totta la secånda guèra mundièl. Dal 1940 al mandé l'esercit in Grêcia, mo al ciapé la pèga. Dal 1943 i Americàn arrivén in Sizégglia e al fò lighè. Al tinté ed scapèr in Svézzra mo i partigiàn al truvénn e ai tirénn atais a Milàn.


text:
Ins spetgia ch'il cor da la politica svizra saja segir da laders. Sco il «Blick» scriva n'è quai betg il cas. Glindesdi saira cura che Semadeni leva sa metter sin via a chasa, era ses mantè d'enviern sparì.
Ir a chasa mo en in blazer, è sta fraid.
La cussegliera naziunala speria tuttina ch'il mantè na saja betg vegnì engulà, mabain ch'enzatgi haja sbaglià mantè, uschia Semadeni envers il «Blick».
Um trametta pachet a faussa adressa
Cumprar tut a la bahuta in nov mantè na saja betg vegnì en dumonda per Semadeni. Perquai haja ses um tramess ina giacca a Berna – disfortunadamain a la faussa adressa.
Agid haja Semadeni survegnì da collega Alexander Tschäppät, che abiteschia datiers da la Chasa Federala. Il mantè da Tschäppät saja in zic grond per Semadeni, dentant saja quest mantè chauds. Uschia n'ha la cussegliera naziunala betg schelà durant la festa per il nov president dal Cussegl naziunal Dominique de Buman.


text:
Rafz
Rafz a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 061 abitant.
El cumün de Rafz al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchberg (SH), Dettighofen (DE-BW), Eglisau, Jestetten (DE-BW), Lottstetten (DE-BW), Rüdlingen (SH), Wil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gemeinde Rafz Sit ufizial (in Todesch).


text:
Ina part da questas rollas da film ha la fundaziun entant gia restaurà e digitalisà. Ils films mussan la vita dal mintgadi dals onns 1920 en Lumnezia. I sa tracta d'ina raritad perquai ch'ins aveva da lezzas uras uschiglio plitost filmà en regiuns turisticas. Quai per motivs da reclama. Maletgs dal mintgadi en regiuns pauc turisticas èn rars.
Bova da Zignau (1927)
Sper impressiuns dal mintgadi e da lavurs – sco per exempel ir a guaud, ina processiun ubain ina mastralia – èn er maletgs da la bova da Zignau dal onn 1927 sin las rollas da film. Da la bova existan gia fotografias, il film resplendia però meglier la realitad, dian ils experts.
L'um da camera: Gion Peter Casanova
Cun gronda probabilitad ha Gion Peter Casanova, oriund da Vrin, filmà quest material. L'onn 1913 è el emigrà cun ses frar vegl en l'America. Là ha el lura era lavurà sco um da camera. Durant sias vacanzas en sia patria filmava el lura la vita da mintgadi en Surselva. Spezial è er ch'el ha filmà tut sin il format da 35mm, pia in format char e da fitg buna qualitad.
TR Telesguard 17:40


text:
Magia
Magia, ciamada anca Masgia e Mansgia (l'acent el va in sü la prima A; nom ufizial: Maggia) a l'è un cumün svizzer del distret de Valmagia. in del Canton Tesin. Al gh'ha 2 554 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 111 km², e al se tröva a una altitüden de 372 meter sura al livel del mar.
El cumün de Magia a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Briom, Camp, Caviglian, Cevi, Gress, Isurn, Lavizzara, Unsernon, Varsgialet e Versc.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Proài d'Izé
Proài d'Izé (de sòlit l'è ciàmat apéna Proài o 'ndèla parlàda locàl Pruài; en Italià: Provaglio d'Iseo), l'è 'n cümü de 7 318 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta, ai pè del Cugnöl (674 s.l.m) e sùra le Torbiére de Izé. El se tróa a 20 km a Nordòvest de la cità de Brèsa.
Colocàt a póch chilòmetri del Lach d'Izé, el vànta dò méte de interès türìstich: el convènt de San Piéro en Lamùza e 'l Pàrco Natüralìstich de le Torbiére de Izé.
La prìma prezènsa de l'òm la sömearès ligàda pròpe a le Torbiére, endóche dei repèrcc retroàcc, par che ghe sàpes stat dèle palafìte. Dèi óter ritroamèncc i testemógna de la prezènsa de 'n abitàt romàno. Endèl medioévo Proài el g'ha fat part de la piéf de Izé, de la qual el s'è destacàt endèl 1200 per furmà 'na paròchia separàda, encentràda söl monastér de San Piéro en Lamùza.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pegügnàga
Pegügnàga (nòm uficiàl en Italià: Pegognaga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 7 160 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 46 km², per 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gunsàga, Mòia, Munticiàna, San Benedét, Süsèra.
Evulusiù demogràficaModifiché
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Penisula italica
La penisula italiana (ciamaa ancasì penisula italica) l'è una penisula d'l'Europa a furma de stival e che l'è bagnaa dal Mar Mediterani. La scumenza apena suta la costa di Mont Penin, in curispundenza cun una linia imaginaria che la va da Genuva a Venezia, e la riva fin a l'estremità meridiunala de Capo Spartivento in Calabria. La gh'ha donca un'estension de circa 1000 km in direzion Nord-ovest d'l'Europa central. Dal pont de vista pulitich, l'è asquas cumpletament part de la Repüblica italiana, föra che per San Marino e Cità del Vaticano.


text:
La Svizra producescha ad onn e per abitant radund 250 uras kilowatt energia solara e da vent. Quai è pli u main tant sco ina maschina da lavar vaschella effizienta dovra en in onn.
Cumpareglià cun ils 28 pajais da l'Uniun europeica vegn la Svizra cun questa producziun be sin plaz 25. La cumpart totala da las energias regenerablas vid il consum d'electricitad restia uschia en Svizra fitg bass, scriva la fundaziun energia svizra. Tenor ella consumeschia mintga Svizra e mintga Svizzer en in onn radund 7'000 kilowatt uras electricitad. L'energia solara e da vent cuvra da quai be 3,7%.
La pli gronda cumpart cun bunamain 50% mussa il Danemarc, ch'è sin plaz 1. Il potenzial per producir energia solara en Svizra fiss però grond. L'Uffizi federal d'energia stima ch'ins pudess producir sin tetgs e fassadas da chasas mintg'onn radund 67 uras terrawatt electricitad.
RR novitads 06:00


text:
#ipiunindôiaSüdtirol
Pié indô ia en segurëza
Tignisse a vigni moda a chëstes indicaziuns! Insciö sconëise os instësc y ince i atri y i fajëis a na moda che al ne se sleries nia indô fora le Covid-19.
Mosöres de sostëgn y aiüt
Sön chësta plata ciafëise döt le pachet d'aiüt dla junta provinziala por ti ester ales conseguënzes negatives dla crisa dl Coronavirus.
IpiunindôiaApps
Anuzesse de chësc toolbox por ciafé fora te cört tëmp osta situaziun finanziara personala o aziendala tla situaziun atuala de crisa gaujada dal Coronavirus.
Scomenciadies d‘informaziun
Chiló ciafëise na suraodüda dles campagnes d’informaziun y dles scomenciadies de sensibilisaziun dla Provinzia de Balsan.
FAQ - Domandes y respostes
[#ipiunindôiaSüdtirol]
Ci é pa le pachet dl Südtirol?
Le pachet “I piun indô ia Südtirol” contëgn dötes les mosöres economiches y de sostëgn aprovades dala junta provinziala porvia dla crisa gaujada dal Coronavirus.
Documënc da desćiarié
Chiló ciafëise dötes les ordinanzes y les comunicaziuns dl’aministraziun provinziala.
- Ordinanzes y comunicaziuns
- Material informatif
- Contignüs por scrit dla Conferënza stampa virtuala dla Provinzia


text:
Passagg a nivell
On passagg a nivell a l'è on'intersezion in tra ona ferrovia e 'na strada. Informalment a l'è ciamaa passagg a nivell anca el passagg de on tram de 'na corsia reservada in su 'na corsia normala.
El passagg a nivell a l'è segnalaa in la pupart del mond cont la Cros de Sant Andrea, e despess hinn saraa, in di strad important, cont di sbarr. Gh'è anca, soratutt in Germania, di sistema speciai che veden se gh'è di mezz in su la linia per evità incident.
Alter tipi de passagg a nivell[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hinn ciamaa passagg a nivell anca i incros in tra ona tranvia e ona ferrovia, 'me che 'l succed a Melbourne, in d'ona quaj città ceca, Praga inclusa e a Roma, indova la tranvia la incrosa la ferrovia Roma-Giardinetti.


text:
En il messadi al cussegl da vischnanca propona la suprastanza communala Mustér da sustegnair la renovaziun da la claustra cun in milliun francs. L’import duai vegnir repartì sin diesch onns per ch’i saja supportabel per la cassa communala.
Nus na pudain betg simplamain scriver ina brev e dumandar per 100’000 fin in milliun francs.
Decisiun da Mustér vegn ad esser in ferm signal
Tenor Avat Vigeli Monn n’èsi betg in problem sch’ils daners vegnan pajads sur diesch onns, era sche la sanaziun è gia tenor plan finida pli spert. La garanzia ch’i dettia ils daners pussibiliteschia da parter en auter ils daners.
Ina contribuziun da la vischnanca da Mustér è tenor l’avat betg sulet impurtanta ord vista finanziala, mabain saja era in ferm signal. Cura ch’els giajan tar auters chantuns ed instituziuns lura veglian quels adina savair quant fitg che la regiun sustegnia la renovaziun. «Uschia pudain nus mussar si la muntada e la solidaritad» declera el.
Cumenzar l’auter onn cun la renovaziun
Cumenzà cun recaltgar daners han ins l’october passà. «Qua na pudain nus betg simplamain scriver ina brev e dumandar per 100’000 fin in milliun francs», di Vigeli Monn. I saja d’envidar ils responsabels en claustra per pudair mussar pertge ch’i dovra uschè blers daners.
Enfin ussa hajan ins bun 7,5 milliuns francs. Era sch’igl è pir la mesadad da la summa ch’i dovra è Vigeli Monn cuntent cun il resultat. El spera ch’i vegnia anc intginas grondas summas ch’èn anc avertas.
Daners tanschan gia per la fatschada dal sid
Per l’emprima etappa da renovaziun, numnadamain per la fatschada dal sid da la baselgia, tanschian ils daners gia. Uschia ch’ins po cumenzar cun questa renovaziun l’auter onn. Silsuenter vegn la fatschada da l’ost renovada e 2018/19 duai l’intern da la baselgia vegnir renovà. Fin lura spera l’avat Vigeli Monn d’avair recaltgà ils 15 milliuns.
Il cussegl da vischnanca decida ils 21 d’avust davart il credit. Il pled final ha dentant la populaziun tar ina votaziun all’urna.


text:
Il FC Basilea ha fatg l'emprim pass per sa qualifitgar per l'Europa League. Ils Basilais han battì a chasa Appollon Limassol cun 3:2. Igl è dentant stà in pli grond cumbat che quai ch'ins avess spetgà avant la partida.
Gia suenter 6 minutas ha Ricky van Wolfswinkel sajettà il FCB en avantatg cun 1:0. Il club dal Rain ha dominà la partida davent da l'entschatta. Suenter pausa è la partida dentant sa midada entaifer curt. Entras dus gols entaifer 4 minutas han ils Cipriots vulvì enturn la partida. Entras il segund gol da van Wolfswinkel suenter in corner è il FCB dentant puspè vegnì d'egualisar ed en la 84avla minuta ha Cömert alura sajettà il gol da victoria per il FCB.
Ils Basilais san uschia sgular cun in avantatg l'autra emna a Cipra. Al FCB tanscha l'autra gievgia in pari per cuntanscher la fasa da gruppa en l'Europa League. Il gieu cumenza a las 19:00.
RR novitads 23:00


text:
da pli Scolaziun...
Latiers vegnan las suandantas scolaziuns supplementaras: stgalim secundar I, stgalim supplementar, pedagogia curativa da scola, svilup da la scola
da pli Furmaziun cuntinuada...
La purschida da furmaziun cuntinuada a la SAPGR sustegna scolastas e scolasts en differentas fasas da lur vita professiunala e dat novs impuls per scola ed instrucziun.
da pli Perscrutaziun e servetschs...
La perscrutaziun applitgada e la realisaziun dals resultads e da las enconuschientschas en products cun gudogn direct per la scienza, la furmaziun cuntinuada e la pratica furman l’incumbensa principala da la partiziun perscrutaziun, svilup e servetschs.
da pli La SAPGR...
La Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) procura per la scolaziun e la furmaziun cuntinuada da persunas d’instrucziun per il chantun Grischun e per ils chantuns cunfinonts. Cun radund 500 studentas e students tutga la SAPGR tar las SAP mesaunas da la Svizra.
20. Dieta da lavur davart la dialectologia alemanna – dialect en il Grischun
La dieta è vegnida stuschada pervi da la situaziun intscherta. I n'è betg segir sche las collegas ed ils collegas da la Germania, da l'Italia e da l'Austria pon e dastgan insumma participar a la dieta en Svizra.
Ulteriuras infurmaziuns chattais qua.


text:
Belize
El Belize a l'é un paes del America centrala.
La cunfina cunt el Messich e'l Guatemala. L'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) el bagna i sò spund.
La capital a l'é Belmopan.
El gh'ha una süperfiss de 22.966 km² e una pupulaziun de quas 315.000 abitant.
StoriaModifiché
El Belize a l'è staa un pussediment del Regn Ünì, cunt el nom de Honduras Britànich, fin al 1981, quand che l'ha avüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitigaModifiché
El Belize a l'è un paes del Commonwealth e 'l cap del stat a l'è anmò la regina del Regn Ünì, Elisabeta II.
El prim minister a l'é el Dean Barrow (del 2008).


text:
Conversatiun
ANDREA ROSIUS A PORTA.
Conversatiun tra ün Anvolt ed ün Stüdent nell' Engadina bassa sopra 'l Stylo velg e nouf. [Stampà da B. Otto a Coira] 1793.
AVIS AL LECTUR.
Siand il sar Anvolt, meis ami, chi s' ingianna raramaing in sias conjecturas, … es del maniamaint, (sco 's veza qui davo,) chia scha 'ls Sigrs. Paurs udissen las raschuns allegadas in quista conversatiun, schi ch' els pigliessen sü sainza fal il stylo nouf, e siand quist fuoss üna buna chaussa; schi n' hai eug miss dalunga detta conversatiun per scrit, per ch' ella possa 10 gnir publichiada e leta. Col che giavüch ch' elle prodüa l' effet desiderà. [p. 5] Anvolt. Benvenuto caro sar Stüdent; co pass' la? Vaivat bain pussa oura da voss viadi? Stüdtent. Bainissem; eud s' ingrazch! — ma s' disturbech forsa? Vo eschet in lectura — 15 Anv. Bagatella! Eug guardeiva ün pa nel Calender Grand ch' eug nün veiv' amo let. Stüd. Eh bain! che disch el da bun? Anv. Ezetuà quai ch' el disch davart la respectiva situatiun dellas differentas potenzas dell' Europa, schi 'm para chia 'l reist nun vess merità 20 la stampa. In pê da zitar qualche bels exaimpels e dits morals dell' antiquità; … o da far part da qualche nüzaivla inventiun; o da dar qualche bun cossalg per ameliorar l' agricoltura; o almain da dir qualchaussa [p. 6] da dalettaivel per render leiar: schi quintal nan historiettas sainza sal, chi nun meriten niaunca d' esser lettas, amo main quintadas dopo. 25 Stüd. Co laivat, meis chiar sar Anvolt, chi vegnia qualchaussa da scort, d' instructif our dell' Appenzel, ingio nun han niaunca gnü tant spiert da tour sü 'l Stylo nouf, ingio staun stupidamaing attachiats al Stylo velg, sco a la cradentscha dels Apostels! Anv. Sar Stüdent! Sar Stüdent! Vo 'ns faivat ün cuort process. 30 Scha 'ls Appenzellers sun malscorts causa conservan il Stylo velg; schi che eschen no d' Engadina bassa?
-487
Conversatiun 475 Stüd. Ma co? Nun vaivat tut sü 'l Stylo nouf? qualch' ün 'm ha pür gnü scrit à l' Università chia l' Engadina 'l veiva eir adoptà, e sun adüna stat in quista cretta. Anv. … … Be l' Engadin' auta l' ha tut sü. Stüd. Am displascha bain, chia no' ns laschan surpassar in tuotas 5 bunas chaussas da quist noss vaschins, chi pür habiteschen ün paiais plü ingrat co no. Anv. Quanto a mai, vess eug huossa cret, chia Stylo velg, Stylo nouf, fuoss quasi l' istess: ma siand chia las natiuns las plü illuminadas han tut sü l' ultim, [p. 7] schi 'm impais lhura eir, chia sainza bunas raschuns 10 nun vessen ellas fat quist tanto; e in seguito da quista suppositiun, vessen eir no, sainza dubi, fat bain dad imitar lur exaimpel. S. Sgiüramaing, e in tuot cas stuessen ils ignorants imitar ils buns exaimpels da quels chi han pratica e savair dels fats. Per ils saimpels es la fede implicita quasi dapartuot necessaria. Però fa ün bain ta tour instructiun, 15 … e dad agir seguond cognoschentscha tuotas voutas ch' ün puo. A. Eug sun eir da quist sentimaint, e vess perquai grand applaschair da savair la raschun da quist Stylo nouf. Vo, chi gnivat da quistas scoulas autas, nun 'm pudessat . . . . S. Unguotta plü facil; be un pa d' patientia, schi in quist puncto 's 20 poss dar intera satisfactiun. A. Schabain sun bod velg, schi cur ch' eug poss imprender qualchaussa, nhai amo adüna dalet lapro. Pür nan coll' explicatiun. S. Una bella prouva della dignità e eminentia d(c)[e]l Crastian es eir quista, dad havair sottomiss il Solai, la gliüna e las stailas a seis servezen, 25 fand servir quist corps celests a mesürar il temp cun extezza, [f. 8] a seis plaschair e a sia granda commodità: ma eir a la conquista da quist prezius avantach es ell' arivà pür pac a pac e dopo nomber da Seculs. La plü antiqua masüra del temp, della quala 'ls Crastians reunids in Società, haien fat uso, es quella d' ün' Eivna; probabelmaing in memoria 30 della creatiun del muond in 7 dids. Dopo, haviand els observà il cuors della gliüna ch' ella als appariva da 4 eivnas in 4 eivnas di novo nell' istessa maniera, partiten els gio il temp in Mais. Dasortchia l' ann dels prüms temps nun eira auter co ün mais. Observand ils Crastians plü inavant eir il Solai, remarchetten els ils 35 2 Solstiziums e 'ls 2 Equinoxiums. A. Che, che voul quai dir, quist Sols — ? S. Il Solstiz d' uviern, es il di il plü cuort dell' ann, cioe il 21 December … S. n. Il Solstiz da stà es il di il plü lung, cioe 'l 21 d' Giun. L' Equinoxio della prümavaira voul dir, di e not dell' istessa lungezza nel 40
-488
476 Andrea Rosius a Porta prüm di da prümavaira, il qual crouda nel 20 mars. L' Equinoxio dell utuon, es di e not dell' istessa lungezza nel prüm di d' utuon, chi es il 22 September. Quistas 4 [p. 9] stagiuns fuon eir da principi nomnadas anns. Quindernan s' chiatta nell' antiquità anns da 3 e da 6 mais. 5 Dopo quist reunind il spazi da temp da 12 nouvas Gliünas completas formetten ils vegls l' ann lunari da 354 dids. Ma pac temp davo veziand els chia quist ann lunari nun correspondeiva all' ann solari, e confondeiva las stagiuns, metetten els pro 6 dids all' ann lunari per il render conform a quel del solai. E pür, eir con quist nun fuo remedià alla confusiun 10 dellas stagiuns, ed eiran obliads da temp in temp da metter pro dids e mais per restabilir l' uorden interruot. A le fin, var 1300 anns avant la natività da Christo, formetten ils Egiptiers l' ann da 365 dids; e 'ls Babiloniers, amo melders Astronoms, ob(f)[s]ervetten, chi leiva amo a pressapac 6 hura sper complettar l' ann solari. 15 In consequentia da quistas observatiuns fet Julius Caesar formar e adoptar il Calender, dit Juliano, dal qual vo 's inservivat amo hoz in di nell' Engadina bassa. A. Ma, caro sar Stüdent, tuot quist es belg e doct, ma vo non am vaivat amo dit inguotta daquai ch' e(n)[u]g desidereiva da savair, cioe: perche 20 chia l' Europa [p. 10] moderna haia müdà quist Calender, o sia Stylo Juliano? S. Quist 's völg eug huossa explichiar. L' ann solari, es il temp chia 'l solai metta per arrivar darcheu nell' istess lö del Coel dal qual ell' eira parti, e quista cuorsa fal exactamaing in 365 dids, 5 huras, 48 minutas, … e 48 Secundas. Per plü d' clarezza ordonnet Jul. Cæs. da negligir 25 quista fractiun d' uras, minutas e Secundas, infin chia las trand insembel pudessen formar ün di intér. E siand quistas fractiuns fan quasi 6 huras, chi es la 4ta part d' ün di, schi fuoe reglá da quintar davo l' auter 3 anns da 365 dids, e da quintar 366 dids nel 4vel ann. Quists 3 prüms anns sun anns commüns, e 'l 41 es nomnà, ann bissextil, (Schaltjahr). Il di 30 ch' ün metta pro a quist ann es il 29 d' favrer, quist mais aviand nels Anns commüns be 28 dids. Ma, sco vo vezaivet, quist reglamaint suppona chia l' ann haia 365 dids e 6 huras, e pür hal be 365 dids, 5 huras, 48 min. e 48 Sec.; il che fa üna differentia dad 11 min. e 12 sec. ch' ün metta pro da massa ad imminch' 35 … ann; e Slungunand uschea imminch' ann, dad 11 min. e 12 sec., importa in 100 anns, 8 huras e 40 min., ch' ün reista [p. 11] inavo: ed importeiva 10 dits da Jul. Caes. in nan infin l' ann 1582, nel qual ann il Papa Greg. XIII. reglet, da laschar quist 10 dids dvart, e da far quist ann per tant plü cuort, accio chia l' ann sequente fuoss in regola. Ed 40 accio ch' ün nun reista plü inavo, ha il detto Papa, (cussglia dals plü habels
-489
Conversatiun 477 astronoms dell' Europa) stabili, da render commün, imminchia 1001 ann, da bissextil ch' ell eira seguond il reglamaint Julian. Ma essendo chia la suppressiun dell' ann bissextil d' imminchia 1001 ann, es da 5 huras e 20 min. massa granda, siand nun es da supprimer auter co 18 huras e 40 min.; schi esa stat fixâ da quintar il 1001 ann, per commün, be 3 seculs 5 consecutifs, e da render il 41 darcheu bissextil. Dasort chia 'ls anns 1700, 1800, e 1900, sun anns comüns, e l' 2000 sarà bissextil. Ed in quista maniera esa indrizà, chia l' ann ordinari del Stylo nouf, es usche conform all' ann solari, ch' in 100 anns nun 's declina da quist plü co 20 minutas: chia al contrari cun noss Stylo velg stain no imminchia 100 anns quasi 10 ün di inavo. A. Schi nel secul chi vain (no eschen bain spera) saranno 12 dids inavo, siand no eschen huossa fingia 11. [p. 12] S. Appunto! A. Dasort chia in var 2000 anns fuossen quels del Stylo velg quasi 15 ün mais inavo. S. Pac fallerà. A. A Cun las feistas giess quai dimana eir tuot soutsura. S. Quai vae fingia huossa. Cur il reist della Christantà celebrescha la naschentscha, la mort, la resüstanza, l' ascensiun da noss Salvader, nel 20 vair temp; schi giain no, e 's Appenzellers fand nossas lavuors, sainza chi sea questiun dad el, sco scha no fuossen Jüdeus o Paians. Nun es quai indezent? A. Ma tuotüna, quanto allas feistas siand no giain alla veglia, am para chia quels chi han müdà, haian plü tort co no. S. Vo s' ingianaivat, meis sar Anv.! Ils auters han cognoschü lur 25 errur e sun turnads, sco glioud da jüdizi, darcheu sün la dretta Strada. E no giain inavant, sco 'ls muois chi nun san tschesser, e 'ns sluntanain da plü in plü della veglia vaira via. E da quist s' vögl eug dar üna prouva palpabla. Il doctuors del prüm concilio da Nicea, l' ann da C. 325, vuliand reglar cur ch' ün dess celebrar la pasqua, consultetten els ils docts 30 d' Alexandria, per savair sün [p. 13] che di crudeiva l' equinoxio della prümavaira. Quists respondetten: sün il 21 l d' Mars. Ondechè 'ls doctours statuitten, chia da quell' ura invia la pasqua christiana dess gnir celebrada, la prüma dumengia chi sioua la prüma plaina gliüna dopo l' equinoxio, overo dopo 'l 21 l d' Mars. Oro, quels del Stylo nouf celebreschen amo la 35 pasqua incirca nell' iste(f)[s]s temp: ma no la celebrain qualvoutas infin 5 eivnas plü tard, tenor plascha a noss vegl Stylo, chi para dad ir in fanzögnia, … e chi 'ns maina eir a no cun el. Dimana, no chi craiain dad ir alla veglia, gain alla nouva, e quels del nouf Stylo all' incunter van sco geiva la primitiva Baselgia nel 41 Secolo. 40
-490
478 Andrea Rosius a Porta A. Eug nun sai che dir; quai 'm para, meis sar Stüdent, chia vo haiat raschun. E quanto à mai, dess eug jent mia vusch per il Stylo nouf, schabain quai fuoss, nel principi, ün pa mal - commodaivel, ens rendess ün pa confus. 5 S. Confus? — Per quintar 11 dids inavant et inavo voul quai propi üna grand' Arithmatica. „No suleiven metter ad Alp als 12 Giün; schi „mettain no huossa als 23. No veivan in tal Bain aua d' rouda als 29 Mai; „dimana la vain no huossa als 9 d' Giün.“ [p. 14] Imminch' ufant chi sa summar, savess far quist quint; ed in ün pêr d' anns fuoss' ün già adüsà 10 alla nouva. — A mai am para anzi co(u)[n]fusiun, e fich mal - commodaivel da conservar quist Stylo velg: Sea chia no retschaiven chiartas, legian Gazettas, gean las vias; partuot ans stal in peis, partuot ans stain no fermar, e' ns impissar sü ingio no eschen. E l' hura as sto ün eir quasi turpiar, davant eisters, da nossa ardünadezza a nun vulair müdar Stylo. „Craiaivet dad 15 esser plü scorts co tuotas las natiuns dell' Europa?“ (pudess ün ans dmandar). A. In effet, pretender, chia la sapientia haia abanduna 'ls auters paiais per 's refugiar tranter Pont - Martina e Pons - Alta, fuoss la nardà svess. S. E scha no nun pretendain quist, schi perche nun fainno sco' ls 20 auters Pövels? A. Qua 'm para darcheu no nun possen dir inguotta d' raschunaivel a nossa defaisa. — Pero dscharan qualched üns dels Sigrs. Paurs: quist Stylo nouf es il Stylo catholic, ch' ün Papa ha miss sü, e perquai nun lain no savair d' el. Ma eug saint bain ch' ün als po quia darcheu büttar 25 avant üna presumtiun ridicola, da craier ch' els sean plü buns [p. 15] e plü fervents reformats co 'ls Inglais, Danais, Sveds, Prussians, Svizers, e quels da Coira, e d' Engadina sura, ils quals han tuots tut sü 'l Stylo nouf sainza scrupel. S. Schi bain! metter quia la religiun inavant es püra simplicità e 30 superstitiun! Il sabi piglia sü tuotas bunas chaussas, chi vegnien d' inuonder nan chi vöglien. Pruvai tuot, (disch' 'l Apostel 1 tess 5, 21.) e artgnai quai chi es bun. A chi vess quai podü convgnir melg da reglar il Calender, cioe 'ls dids da solemnitats religiusas, e d' anniversaris del culto public, a 35 chi gniva quist plü bain pro, co al Papa sco grand sacerdot, sco l' prüm Ecclesiastic della Christantà? Usche fuon fingià nella plü auta Antiquità ils sacerdots, o preirs dels Babiloniers, Persers, Egiptiers eir ils Astonoms da quists pœvels; sco eir pro 'ls Romans, dal Rai Numa Pompilius in nan infin al temp dels Imperaders; e Jul. Caes. svess reglet il Calender in 40 qualità da grand sacerdot ch' ell' eira, (Pontifex maximus). Ora, ditam
-491
Conversatiun 479 vo, chi eschet ün hom da senn, scha no nun dessen piütost ans far ün cas da conscientia dad observar il Stylo d' ün scelerat paian, sco eira Jul. Caes., co quel [p. 16] d' ün Christian Chatholic e Apostolic, sco eira Greg. XIII? A. He sgiüramaing! Ma chi sà e chi s' impaissa a tuot quistas 5 chaussas chia vo 'm vaivat explichià nan qua davo rouda? Eug sun persvas chia scha noss Sigrs. Paurs udissen quistas raschuns, schi chia 's convgnissen unanimamaing da tour sü 'l Stylo nouf alla prima proposta. S. Quai fessen els, sainza dubi, sch' els capissen raschun, e 's rendessen ad ella sco vo: ma quants esa pür massa da quels, chi, (sco disch Salomon 10 Prov. 27, 22.) sch' ün als mettess aint il moscher, e 'ls pastess sco juotta, tuotünna nun dessen lö alla raschun, ne s' partissen da lur nardà. A. Eug n' hai massa bun idea da noss compatriots per podair crair chia da quista sort glioud possen mà formar la pluralità nell' Engadina bassa. S. Speresch tuottünna eir e(n)[u]g, chia vo nun s' ingiannat, e chia 15 resguard al Stylo nouf, nos Sigrs. Vaschins seguiran la via d' mez dels prudaints, chi es: danon da non esser, nell tour sü chaussas nouvas, ne dels prüms ne dels ultims.
-492


text:
Grev da recrutar persunal
En questa situaziun ponderescha la suprastanza actuala da reducir il dumber da commembers. Sche la vischnanca da Medel vul far quai sto ella reveder la constituziun communala da 2010. Els hajan vis ils onns passads ch’i saja grev da recrutar persunas per uffizis publics, di Peter Binz. E mintgatant hajan els era gì posts vacants en la suprastanza che sajan stà grev d’occupar. Questa situaziun haja dà l’impuls da far patratgs sch’i fiss pussaivel da reducir il dumber da suprastants.
In suppleant remplazza in suprastant
Tenor Thomas Kollegger, il manader da l’uffizi chantunal per vischnancas, èsi pussaivel ch’ina vischnanca po reducir la suprastanza da 5 a 3. Il Cussegl Grond ha decidì quai en la nova lescha da vischnancas che va en vigur l’entschatta da fanadur 2018.
In problem possia quai dentant dar sche 3 èn en suprastanza ed in dad els na dastgass betg votar pervia dad interess persunals. Tranter duas persunas stuess il president prender la decisiun da tagl, di Kollegger. Gist per questas situaziuns hajan els in suppleant, declera Binz. Ins enconuschia las fatschentas che sajan problematicas, per ex. sch’i sa tractia da vender ubain cumprar terren possia quai dar interess famigliars. Perquai stuess in suppleant remplazzar in suprastant en fatschentas, nua che quel stoppia s’abstegnair la vusch.
RR actualitad 17:00


text:
Il raquint ‹In chasti cun consequenzas› da Susan Rupp è cumparì il 2011 sco part dal med da scola ‹Splerins› per la 5avla classa. Dapi il 2015 è il text er accessibel en furma digitala, uschia che las aventuras dals scolars da Marolas sa laschan persequitar independentamain dal med da scola.
«Cun passins e passuns, sur puntinas e munts, alerts per la nova scuverta. Sco splerins tras sgurdins, vi e nà, qua e là, siador cun egliada averta.» Ils onns 2007 fin 2015 è cumparida l’emprima generaziun da meds d’instrucziun da lingua en rumantsch grischun. Ils titels dals singuls meds, che cuvran tut ils nov onns da la scola populara, furman pleds che derivan da la poesia allegada.
A partir da la tschintgavla classa cuntegna il med mintgamai ina lectura pli lunga. Per la tschintgavla e sisavla classa ha Susan Rupp creà duas aventuras che sa splegan en il vitg rumantsch fictiv Marolas: ‹In chasti cun consequenzas› (‹Splerins›, 5avla classa) e ‹Born to be wild› (‹Sgurdins›, 6avla classa). Per il stgalim superiur ha Chatrina Josty scrit ‹Il di che Cindy è svanida› (‹Vi e nà›, 7avla classa) e ‹Tartuffels en tschaler› (‹Qua e là›, 8avla classa). Per il med da la 9avla classa (‹Siador›) è alura suandà in text litterar sco cudesch separat (‹In nivel per cumià› da l’autura beltga Katrien Seynaeve).
Dals texts da Susan Rupp e da Chatrina Josy (5avla fin 8avla classa) è mintgamai agiuntada al med da scola ina versiun auditiva sin disc cumpact. Percunter èn ils texts sco tals per part sparpagliads in pau en ils cudeschs dals scolars, ils carnets da lavur ed ils commentaris dals magisters. Tant meglier ch’igl è stà pussaivel a chattà.ch – cun consentiment da la chasa editura per meds d’instrucziun – da metter a disposiziun ils texts integrals en furma da cudeschs digitals.
En il raquint ‹In chasti cun consequenzas› arriva in nov scolar en il vitg, Robin. El e sias conscolaras e conscolars da la 5avla classa sa chattan tut nunspetgadamain entamez in veritabel crimi:
Ils uffants guardan in l’auter cun egls gronds. Els èn conscients d’esser serrads en cun dus laders armads en ina chasa abandunada dador Marolas durant ina navaglia. Andri scutina: «Uss fiss jau schizunt pli gugent en stanza da scola tar signur Valentin cun sias lezias da mate cumplitgadas…» Cura ch’els audan puspè il riez or da la cuschina, profita Curdin per declerar sut vusch: «Nus stuain immediat bandunar la chasa senza ch’els ans percorschian.»
Ils titels dals singuls chapitels duain dar in’emprima impressiun dal cuntegn dal cudesch: ‹In nov dachasa e novs conscolars›, ‹Encreschadetgna ed in e-mail›, ‹Ina buna vista›, ‹Ina chasa abandunada›, ‹Fortuna u disfortuna?›, ‹Explorond la chasa dals spierts›, ‹Ina guerra da pulvra, ina lumparia e la tschertga da zups›, ‹Dus umens en chasa›, ‹In plan per fugir›, ‹Segirar cumprovas›, ‹In stgazi en tschaler ed ina figura naira en il guaud›, ‹Tut quai è propi vair!›, ‹Nagins spierts. U forsa tuttina?›. Mirveglias tge che sa zuppa tut davos quests titels? Cun in clic sin il link giudim questa pagina s’avra il cudesch digital e porscha lectura captivanta per mintga fan da crimis…
L’autura Susan Rupp ha studegià a l’Universitad da Turitg litteratura e linguistica tudestga e culturas popularas. Dapi lura è ella engaschada sco redactura dal ‹Sarganserländer› e lavura sco autura libra (p.ex. gieu al liber ‹Oh Tavanasa› 2015).


text:
Val Morobbia
La Val Morobbia (Italian: Valle Morobbia) l'è ona vall del Canton Tesin.
La se troeuva dent al distrett de Bellinzona. I paes che ghe se troeuven denter hinn Pianezz e Sant Antoni. La confina a nord-ovest con la Mesolcina, a sud-est con la Val Dongana e a sud con la Val Cavargna.L'è ligaa ai vai italiann per via del Pass Sant Iori, che 'l ghe liga i Prealp Luganes ai Alp Lepontinn.
Tra i mont pussee important a troeuvom el Camoghè e la Gazziroeula. L'è traversada de la Morobbia, che poeu la va dent al Tisin arent a Giubiasch, in del Magadin.
On temp i duu comun de la vall eren giontaa insemma in del vegg comun de Valmorobbia. In del 1831 el comun el s'è spartii foeu in trii alter paes: Pianezz, Sant Antoni e Valmorobbia, che in del 1867 l'è stada taccada a Giubiasch.
I abitant de la vall se ciamen morobbiott.


text:
La segirezza en l'Europa saja colliada stretg cun la situaziun en la regiun da la Mar mediterrana, ha admonì Burkhalter. Quai na saja anc mai stà uschè visibel sco oz.
Agir communablamain
L’instabilitad e miseria creschenta en l’Africa dal nord ed il terrorissem internaziunal pretendian d’agir cumplessivamain. Uschia stoppia er la crisa da fugitivs vegnir prendida a mauns cumplessivamain, quai dal pajais d'origin sur ils stadis da transit fin tar il pajais che prenda si fugitivs. I saja da gidar als stadis vischins da la Siria per pudair garantir als fugitivs ina dimora segira.
RR novitads 15:00


text:
Dialet regian
El dialet regian (nom nativ: arzan) l'è una variant de l'Emilian parlada a Reggio Emilia e in la püpart de la sua pruvincia.
Zona quatada e diferenz in di parlà de la pruvincia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è parlaa in d'una zona che pü o manch l'è cumpagna a quela che incö l'è la pruvincia de Reggio Emilia. Però se pò minga parlà d'un sul dialet regian per tüt el teritori pruvicial. Se pensa che fin a la Segunda Guera Mundiala, in del sul centru de Reggio eren parlaa ben quater dialet diferent: quel del centru, quel de San Peder, quel de San Steven e quel de Santa Crus, duve l'era parlaa anca un segund dialet ciamaa regian arsavè. In del ghetu, faa fà sü in del centru storigh de la cità de la Laura Martinozzi (veduva de Alfuns d'Este) in del 1669, el vegniva parlaa di Giüdee un dialet che l'era un mistürun de Ebraigh e Regian, ma quand l'è staa saraa sü (in del periud napuleonigh), cunt el temp l'è staa bandunaa e quasi scurdaa ai prim del '900. In pruvincia, a part un bel poo de cumün e paes del circundari, el regian püssee 'l se sluntana del centru de Reggio e püsseee se messeda cunt i alter dialet. In la bassa regiana, i che hin in sü la riva del Pò senten in manera pü o manch marcada (a segunda del sit) el pes del Mantuvan. L'è inscì a Boretto e Gualtieri, duve se mantegnen i son ö/ü duperaa in Lumbardia, e inscì el süced anca a Guastala, Lüzzera e Regiö, duve l'è parlaa, cun poch sfumadür de paes in paes, el guastales, sotagrüp del Mantuvan e un bel poo diferent del Regian. In de la zona de Correggio el dialet l'è quasi cumpagn del dialet carpesan, menter in de la zona de Montecchio e in general in de la Val d'Enza l'è forta l'impurtanza del dialet parmesan. Diferent a l'è 'l cas in de l'Apenin regian, in möd particular de la ligna Vetto-Baiso vers el crinal, duve hin parlaa un insema de dialet che se vesinen anca al lumbard ucidental (e anca chì presenten carateristigh diferent de paes a paes). El civaghin parlaa a Civago l'è un cas a part perchè 'l paesin l'è restaa isulaa dal rest de la Pruvincia fina ai an '50 del Növcent (quand l'è stada finida la strada che l'üniva el paes a la Val d'Asta e a Villa Minozzo). Per quel che 'l riguarda 'stu dialet se pò dì che a gh'è un bun ligam cunt i parol e i prunüncc duperaa in Tuscana. Civagh, vista la sua pusiziun de cunfin in sü l'Apenin, l'è semper staa ligaa 'me üs e 'me scambi d'ogni gener, püssee cun la Tuscana (Garfagnana) che cun l'Emilia. Se andem a fà di cunfrunt tra i parol del dialet a vedum che un bel poo de quei del civaghin vegnen minga duperaa in di dialet di paes inturna, anca s'hin luntan dumà poch chilometer.
Se pensa che circa la metà de la gent de la Pruvincia de Reggio la sia bona de capì el dialet parlaa.
Carateristigh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema al Mudenes el Regian el furma el grüp emilian central.
Tra i vari carateristigh a trövum:
- Trasfurmaziun de la "a" toniga in "e" averta (föra che in pusiziun nasal, cume in -an o -am).
- Cumpusiziun de ditungh in -ou e -èi.
- La gh'è la z dulza, cumpagn del tisines ziu.
I verb[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé a sun, té t'é, ló l'é, nuäter a sòm, vuäter a sii, lor j'inn.
- Indicativ imperfet: mé a j'era, té t'er, ló a l'era, nuäter a j'eren, vuäter j'erov.
- Indicativ fütür: mé a sró, té 't sree, ló 'l srà, nuäter a sròm, vuäter a srii, lor i sran.
- Cungiüntiv present: che mé a sia, che té 't sia, che ló 'l sia, che nuäter a sòma, che vuäter a sidi, che lor i sien.
- Cungiüntiv imperfet: che mé fóss, che té 't fóss, che ló 'l fóss, che nuäter a fóssen, che vuäter a fóssov, che lor i fóssen.
- Cundiziunal present: mé a sré, té 't sréss, ló 'l sré, nuäter a srèn, vuäter a sréssi, lor i srénn.
- Infinii present: ésser.
- Participi passaa: stä.
Verb avèggh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
I cuniügaziun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
II cuniügaziun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
III cuniügaziun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
IV cuniügaziun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
Esempi de dialet[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader Noster[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Päder noster, che t'é int al cel,
ch'al sia santificä al tó nom,
ch'al vegna al tó regn,
ch'la sia fata la tó volontä,
cme in cel, acsé anch in tera.
Dass incó al noster pan,
e scanzela i noster debit
cmé nuäter e 'j scanzlom ai noster debitor,
e an lassär mia ch'e cascom in tentasioun,
e lebres dal mäl.
Amen.
La parabula del Fiö Strasun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un zért òm avì dù fió.
Al più pznén 'd 'sti dù diss a sò päder: "Papà, däm la mé purzión dla ròba che 'm sta a mé!" e al 'gh dividè al sò.
E 'n passò miga tant dé che, muciä sù tut, al fiól più cich andò int un paés luntàn luntàn, e là 'l strussiò la sò ròba, vivènd ind i vìzzi.
E quànd l'èb consumä tut, a véns in cól paés una gran caristìa, e lù cminzipiò a patìr la fam.
E l'andò e 'l s'afermò con un zitadén 'd cól paés, ch'el mandò a una sò pussësión a pasclär i nimä.
E l'avìva vòja d'impìrs la pànza 'd chèl giànd ch'a magnäva i pòrch: e nsun gh'i 'n däva.
Alóra, turnànd in sé, al diss: "Quànt servitór in cà 'd mè päder e sguazzn int al pan, e mé ché m'in mór 'd neclénza!
E 'm turò sù, es j'andarò da mé päder es egh dirò: Papà, mé i hò pecä dnanz al zél e dnanz a vó
E 'n son ormäi più dègn d'èsser ciamä vóster fiól; tgnìm cóme un di vóster servitór".
E, tuléndes sù, al véns da sò päder. Mò quànd incòra l'éra luntàn, sò päder le vdì e 'l 's mòss a cumpassión e, sbalzàndegh incóntra, a 'gh trò i brazz al còl e al le basò.
E 'l fiól gh'diss: "Papà, mé i hò pecä cóntr'al zél e cóntra 'd vó; mé 'n són più dègn d'èsser ciamä vóster fiól".
Alóra 'l päder dsì ai servitór: "Prèsti, cavègh fóra 'l più bèl àbit e vestìl, metìgh un anèl in dii e del scärp in pee;
E mnè ché un vidèl apastä e mazzèl, e che magnèm e fèm un prans;
Perché 'st mè fiól éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä!" es prinzipiòrën a fär prans.
A 's da mò che sò fiól più grand éra pr'i camp e, vëgnénd in zà, al sintì l'orchèsta e 'l bal.
E 'l ciamò un servitór e 'l ghe dmandò còsa vrìva dir 'st täl còss.
Al quäl gh'rispós: "L'è rivä vóster fradèl, e vóster päder ha mazzä un vidèl apastä in gràzia d'avérel turnä san e sälev".
E ló s'instizzò e 'l ne vrìva brìsa andär dénter. Dònca sò päder, sènd vgnuu fóra, al 's fò a pergärel.
Ma ló in rispòsta 'l diss a sò päder: "Èco, tant an ch'e 'v sèrev e mäi i hò mancä d'ubdìrev, e mäi che m'issi dä un cavrèt da magnär con i mè amìgh;
Mò da dòp che 'st vóster fiól, che ha magnä tut al sò con del zamàr, è vgnuu, j'avii mazzä per ló un vidèl apastä".
Ma ló 'gh diss: "Al mé fiól, té t'iè sèmper mégh, e tut quèl ch'i hò mé l'è anch tò;
Mgnäva bén fär un prans e fär alegrìa, perché 'st tò fradèl éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag.234
Una nuvela del Bucasc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet de Brescello[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A degh donca che in chegli epochi dal prom re ad Sipri, dop l'aquist ch'i han fat dla Sante Tere da Gotifré ad Buglion, una volte una sgnore ch'la 'gnive ad Guascogne, e a l'andäve al Sepolcher Sant, e intant ch'la tornäva, dop ch'l'è 'gnude a Sipri, da di omass cativ e brut l'è städa insultäda. Intant che 'sta sgnore la gh'eve 'st gran dispiaser, l'ha pensä d'andär dal re. Ma a gh'è stä quälch d'on ch'al g'ha det acsè: ch'la gh'andarè sensa otgner gnent, perchè col re l'era molt indiferent par 'stel cose, ansi al n'en lassäva andär tant ch'a gh'even fat a ló; e a 'sta manere, ché a gh'eve dla rabie contre quälch d'on, al sa sfogäva e al gh'feva di li ofesi e a l'oltragiäva. Cla sgnore, quand la senté acsè, tute arabide parché la 'n posseve mighe fär al sò vendet, intant ch'la podess tores vie da doss cla noie ch'la gh'aveve, a gh'è 'gnû in ment ad morder la miserie da col re; e l'andè davanti al re e la gh'ha det: "Cär al mè sgnor, mé an vegn meghe da té par fär quälch vendete parchè i m'ha ingiuriäde, ma parchè a posse sopurtärle, at dmand par piaser ch'at m'insegn la manere ch'a la posse sopurtär; che al Sgnor al sa quant vlontere, s'a potess, at la darè a té, ch'at ja sofr acsé ben".
Al re, che fin d'alora l'ere stä longh e pigher, come s'al s'fuss dessdä da une bone dormide, comensand de l'ofesa ch'even fata a 'sta dona, ch'la 's vendiché, l'è 'gnû rigorosissim persecutor ad coi che, contra l'onor dla sacra corone, al fäss quälch cose ad mäl.
Giovanni Papanti, I Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 381
Dialet de Correggio[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A digh donca che int i temp dal prim re 'd Cipro, dop la ciapäda fata ed Terasanta da Gufredo Bujoun, a suzzess che una sgnureina ed Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcher, e int al turnär indrei, ariväda a Cipro, la fu da zert baloss d'om sgarbedament strapazzäda. E lê, lamentandes senza cunsulazioun de 'sta birbunäda, la pensé d'andärsen a ricorer dal re; ma 'gh fu dit da quälch d'oun ch'la perdré la fadiga, perchè ló l'era 'd 'na vita acsé sbiossa, e acsé poch boun, che ló inveiz ch'al vendicass con giustizia ägli ufeis di äter, a l'in tuleräva coun 'na vigliacheria imperdunabil del più grossi fati a ló; intant che quî ch'i aviven quälch dispiaseir, i al sfugäven fazenden i coren a ló. Sintend 'sta cossa la dona, despräda ed vendicäres, per cunsulärs dal só magoun, la 's miss in meint ed vleir pzigär la balurdagin ed 'ste re; e, andäda da ló pianzend, la 'gh diss: "Al mé sgnour, mé an vegn miga dednaz a vó per vendeta ch'a m'aspeta dl'ingiuria ch'i m'han fata, ma per cumpeins ed quela, mé av preigh che vó a m'insignädi cuma fê a sufrir quili ch'i 'm disen ch'i 'v fan, perché imparand da vó, mé a possa purtär pazintiment la mia; zaché Dio al sa (e al psissia pur fär), vlunteira 'v la dunarev, tant siv boun mincioun a purtärli".
Al re, che fin aloura l'era stä lungagnan e pigher, cmé s'al 's desdäss da la son, prinzipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che ló al vendiché teribilmeint, al dvinté severissem castigadour ed quî che, countr'a l'unour dla só curona, i fässen quälch mäl andand inanz.
ibidem, pag. 382
Dialet de Novellara[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A digh donca che int i temp dal prim re 'd Cipro, dop la conquista dla Tera Santa fata da Goffredo 'd Buglione, avens ch'na sgnora 'd Guascogna l'andì 'n pelegrinagg al Sepolcher 'd Gerusalem. E tornäda de 'd là e ariväda a Cipro, zert omera da forca i 'gh finn un brut tir, s'a s'intendem. Tuta despräda per quest e zó com il cros di pozz, la pensì d'andär dal re a dären querela. Ma un quelchidun al ghe dsì ch'l'era temp pers, perchè al re l'era tant martuf e acsé bon da gnint, che non solament lù al 'n s'in toleva per i äter, ma, vigliach e senza riputazion, al se vbeva tut il mil birbonädi ch'i 'gh fevn a lù; e acsé chi 'gh l'aveva segh, al se sfogäva con färegh tut i improperi ch'al vreva. La dona, sentend acsé e vdend ch'an gh'era speranza d'arfärsen, pr'aver se non äter la consolazion di adanä, la pensì ed tor un po' in gir la mlensonera ed col re. E mocland la gh'andì dednanz e la ghe dsì: "Al mé sgnor, mé a 'n t'vegn miga davanti per la speranza d'aver giustizia dla figura ch'i m'han fat; ma, pr'aver un po' 'd dolz in boca, at pregh a insgnärm com t'fê tì a ingognär tut quili ch'a sent a dir ch'i 't fan; intant ch'imparand da tì, a possa anca mé mandär zó al mé magon; e Dio al sa lù s'an t'al zedrê lontera, zà che 't gh'ê un sì bon stomegh".
Al re, che fina a col moment l'era stä acsé incojonî, desdands alora cmé da un insoni, al prinzipì da la disgrazia 'd cla povra dona, medgand benben chî melnät, e al dventì un flagellum Dei ed tut quî ch'i s'atentissn a fär anch sol un cvlin contr'a l'onor dla só corona.
ibidem, pag. 383-384
Dialet de Poviglio[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca a digh che int i teimp dal prim re 'd Ziperia, dop fat l'aquist dla Tera Santa da Gotifrè 'd Buglion, a sucess che 'na siora nobla 'd Guascogna l'andì pelegrinand al Sant Sepolcher, e tornand de 'd là, quand la fu ariväda in Ziperia, di omeri, ch'i 's pölen dir schelz ed galera, i la tratinn cmè s'la fuss 'na slandrona. E per cost, lamintandes da despräda, la pinsì d'andärsen a ricorer dal re; mo agh fu dit da un queicadon che l'arè fat un bus int l'aqua, perchè al re l'era un om tant indolent, trascurä e acsì poch da bein, che non sol al ne castigäva miga giustameint il birbonädi ch'i fäven ai äter, che anzi, da sonaj, al soportäva tut culi ch'i 'gh fäven a lù, intant che cui ch'even un quäich fastidi per testa, al la sfogäva con al färegh un quälch dispet o 'na quälca balossäda a lù. La siora, sintend 'sta cosa, arabida de 'n s'posser vendicär, e per consuläres un bris int la sò malinconia, la 's miss in meint de vrer sboghir al re dla sò poca considerazion. E, andäda dednanz a lù, la ghe dsiss con il leghermi ai occ: "Al mè sior, mì an vegn miga a la sò preseinza perchè a pretenda una vendicazion dla bruta figura ch'm'è städa fata, mo in sudisfazion d'costa al pregh a vrerom insgnär cmè 'l possa sufrir culi ch'a seint a dir ch'i 'gh fan a lù, e ch'al sa beversli acsì bein, che alora, imparand da lù, anca mì a possa procurär da smintgärm la mia; che, e Dio 'l sa, se a possiss fär 'sta cosa, agh farè lontera un regal da sò päri".
Al re, che fin alora l'era stä pigher e leint, cmè s'al s'desdiss da l'insoni, prinzipiand da la bruta azion fata a 'sta siora, ch'al voss castigär cmè la meritäva, andand inanz al s'fì dessoniä int al perseguitär tut cui 'ch s'azzardäven de vrer desonorär lù o la sò corona.
ibidem, pag. 384-385
Dialet de Regg[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ä digh donca ch'ai temp del prim re 'd Zipri, dop l'aquist dla Tera Santa fat da Gotifrè 'd Bujon, una nobil dona 'd Guascogna l'andò in pelegrinagg al Sepolcher; d'indov tornand, ariväda a Zipri, la fu da zert bricon senza legg nè fed infamement oltragiäda. Dla quäl cosa lé, adolorandes senza mai därs päs, la pensò 'd ricorer al re. Ma 'gh fu dit da quelcun ch'la srev 'na fadiga butäda, perchè l'era d'un'indol acsì flossa e tant da poch, che ben luntan dal vendicär cun giustizia i tort di äter, a in soportäva anzi cun una viltä da ebrei, di fat a lù un'infinitä. Tant che chi l'iva un po' cun lù, al se sfugäva cun al färgh quälch afront o vergogna. E la dona, sentend quest smiss la speranza dla vendeta. Per consolärs in quälch manera dla sò aflizion, la 's propos de vler där una scartazzäda a la vigliacaria 'd col re. E, andäda davanti a lù pianzend, la diss: "Sacra Curona, än vegn miga a la tò presenza asptand vendeta dl'ingiuria ch'm'è städa fata; ma pr'un po' 'd sodisfazion ät pregh che 't m'insegn comé 't soport té queli ch'ä sent dir che t'hin fati, perché, imparand da té, ä possa cun pazinzia soportär la mia; che Dio sa come 't la donarev luntera, (s'a fuss possibil), post che té 't li port acsì ben".
Al re, ch'era stä fin alora una gata 'd piomb, come s'al s'desdäss da durmir, al s'miss (prinzipiand da l'ingiuria fata a cla dona, ch'al vendicò severissimament) a perseguitär a späda trata tut quî che da col dì inanz cometessen quälch cosa contra l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 386


text:
Cun 21 onns è Enrico Netzer in dals giuvens en sia categoria U24. Il trenament intensiv da questa stad, er quel cun in trenader mental, duess questa fin d'emna purtar fritgs. En il tagl da precisiun, sia disciplina da parada, spera il Surmiran da gudagnar il titel.
Grischun Central Netzer vul daventar campiun mundial
Enrico Netzer da Savognin ha in siemi. Cun il team da la naziunala svizra vuless el daventar en la Pologna campiun mundial dals taglialaina. El è il giuven dals quatter svizzers ed el ha las ultimas emnas trenà anc dapli.
RTR/tp