text:
Abele l'era bònn, Caino mea taant,
a l'era in sö la Bibbia, ma l'era mea un Saant
i eren düü fredèj, ma i eren l'uppòst,
diversi del tütt, cumè i pastigli e i süppòst
Abele l'era bell, cumè un atuur francees,
Caino l'era brött, che s'cepàva i cineprees,
Abele l'era voolt e anca ben piazzàa
Caino l'era göbb e sempru incazzàa
Sèmm al muund in düü e vöen me sta söi bàll,
dumà a vardàll in fàcia me vee vöeja de cupàll
l'è grand e gròss, ma appèna l'è de spàll
ghe foo vedé me cume l'è bèla la mia vàll!
Abele cantava le lodi al Signuur
cun la vuus meludiusa che el parèva un tenuur,
Caino, stunàa el ghe pruvàva per uur,
el pàreva un purcèll scüsciàa de un tratùur
Perfino il buon Dio un dè l'ha ciamàa,
l'ha stupàa i urècc e pö dopu el g'ha parlaa
Caro Caino, se te voret pregà,
sun pròpi cuntèent ma desmètela de cantà,
altrimenti i me angeli me perden i piöemm
e tücc i pèss i me nèghen in del fiöemm
Abele l'era in furma e vegetariàn,
mangiàva un zìcch de üga e un tuchetènn de pàn
e dopu una giurnàda passàda a lavurà
el gh'era ammò la forza de cantà e de balà
Caino el cùpava tütt quèll che se muvèva,
el majàva cumè un lùff e vacca se'l bevèva
e dopu una girnàda passàda ciùcch desfàa,
se tràva in söel praa e pö el tacàva a runfà
Per passà un zicch el teemp, i giügàven al balòn,
Abele l'era bràvu e quell'oltru un scarpòn,
Abele palleggiava che 'l pareva el Ronaldo,
Caino el parèva el fredèll del Braccobaldo
El praa dell'Abele l'era graand cumè el Meazza,
nel praa del Caino ghe stava gnaa una tàzza
nel praa dell'Abele gh'eren tücc i piaant in rìga,
nel praa del Caino gh'era là dumà un'urtiga,
Nel praa dell'Abele pasculàva el bestiàmm,
nel praa del Caino pascullàven i pantegànn
Una sira el Caino el veed che rüva l'Abele
Incazzàa cume el soo mea cussè che ghe s'è ruta la tele
Caino che el g'ha mea la televisiòn
el diis che al limite ghe ròla sö un canòn
Abele a bùca vèrta e scandalizzàa
el ghe diis Che vergogna, te seet anca un drugàa!
Vergogna de chii, che sèmm che dumà in düü
Quell'oltru ridendo el g'ha respundüü
La Bibbia la diis, che g'ho de fàtt la pèll,
però me g'ho un sistèma che l'è ammò püsse bèll,
tiri sö i me stràsc e voo via me
te làssi che a giügà a tennis de par te,
te làssi che a giügà a tennis de par te !


c: text/html

text:
Saccharomyces cerevisiae
El Saccharomyces cerevisiae, l'è 'n organìsmo ünicelulàr che 'l fa part del regn dei fóns e l'è cunusìt come 'na spéce de leàt che 'l se multìplica per gemasiù.
L'è giü dei tìpi de leàt piö 'mportàncc per l'alimentasiù de l'òm e 'l sò üzo l'è cunusìt amò dei tép antìchi per fà 'l pà, la bìra e 'l vì. Se pènsa che 'l sàpe stat izolàt per la prìma ólta a pàrter de le scórse de l'ùa perchè l'è giö dei componèncc de la prüìna. L'è giü dei microrganìsmi eucariòti piö stüdiàcc endèla biulugìa celulàr e moleculàr e l'è 'l responsàbil del tìpo piö cümü de fermentasiù (alcòlica).
El Saccharomyces cerevisiae 'l g'ha la fùrma ovàl o elìtica condèn diàmetro de 5-10 micròmetri. L'è ütel endèl stüde del cìclo de le cèlule perchè la sò coltüra l'è sèmplice ma, come eucariote, el prezènta la complicasiù de la strütüra intèrna de le piànte e dei animài.
Üzo 'n birificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saccharomyces cerevisiae l'è giü dei tìpi de leàt che se dopèra per fà la bira. En particolàr l'è chèl che se dopèra per fà la bìra a àlta fermentasiù cioè töte chèle tipologìe de bìra che stà 'ndèla categurìa che s'è üs ciamà co la paròla ingléza ales, per ezèmpe le Pale ales, le Stout, le Porter, ecc.
Varda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saccharomyces carlsbergensis, el tìpo de leàt che se dopèra per fà le bìre de tìpo lager.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Uceania
L'Uceania a l'è una regiun geugrafiga e geupulitiga che l'è fada d'un frach de isul in de l'Ucean Pacifich a inturna. El nom Oceania l'aveva inventaa in del 1831 l'espluradur frances Dumont d'Urville e incö la parola Uceania la se dupra per indicà el nom del cuntinent.
Per l'etnulugia, i isul de l'Uceania se dividen in trì sotaregiun: la Melanesia, la Micrunesia, e la Pulinesia.
I burd de l'Uceania a hinn definii in d'un poo de maner. La püssee part di definiziun la met in de l'Uceania di part de l'Australasia 'me l'Australia, la Növa Zelanda, e la Növa Guinea, e tüt o dumà un toch del rosc de isul Males.
L'Uceania a l'è el püssee piscinin di cuntinent, e'l penültim per pupulaziun, dopu de l'Antartid, cun pressapoch 32 miliun de abitant.


text:
Cològn
Cològn o Cològn al Sère (nòm uficiàl en italià: Cologno al Serio) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la média pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 11 014 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 17,5 km² e 'na densità de popolasiù de 629 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 14 km de la sità e a 165 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brignà, Ghisalba, Martinènch, Morèngh, Romà, Spirà e Örgnà.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs vècc, medieàl e fortificàt, che l' presènta amò 'ncö quàter pórte-tur sö i quàter ingrès al paìs e che amò 'ncö l'è sicrundàt dal fosàt medieàl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cològn l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
14 04
Ol dé 14 de bril l'è 'l 104 ( 105 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 262 dé a finí l'an.
Ul dí 14 de bril al è ul dí da pòost 104 ( 105 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 262 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1849 - Debrecen (Ungària): daspus che i tröpe Masare, liderade per Lajos Kossuth, i a venzit l'esèrsit Austríach, l'assemblea de Debrecen la proclama la repüblega Ungaresa.
1931 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà al proclama la Repüblega Catalana.
1931 - Madrid (Spagna): daspus la vitòria eletorala repüblegana del 12 04, a l'orabassa, ol pòpul Madriles al se lansa in strada in massa; ol comandant de la Guàrdia Sivila Spagnöla, ol zeneral Sanjurjo, al pö mia garantí la continüità de la monarchia e ol rei Alfons XIII al se ved obligat a abdicá. Se la proclama la Segonda Repüblega Spagnöla.
1945 - i Stacc Ünicc: Harry S. Truman n'al de·enta president come conseguensa de la mort de Roosevelt, du dé pröma.
1962 - Spagna: i Corte Spagnöle i apröa la nassionalisassiú del Banch de spagna.
1981 - i Stacc Ünicc: ol transbordadur spassial "Columbia", guidat per du òm, al finiss con ésit ol sò pröm gul spassial.
2002 - Figueres (l'Alt Empordà): l'Orquestra de Cambra de l'Empordà la manda inans la fondassiú de l'Orquestra Filharmònica de Catalunya.
2004 - Süd-àfrica: se ghe i sélebra i terse elessiú presidensiale daspus de la borlada del résim de segregassiú rassiala.
2005 - Madrid: Ol Consel de Ministres apröa ol prosèt de les ch'al permetrà ol return di documenc che atüalament s'i tröa a l'Archíe Zeneral de la Guèra Civila de Salamanca e la creassiú del Sénter Docümental de la Memòria Stòrega in chèsta istessa sità.
2010 - Ol vülcà che l'se tróa sóta ‘l giasèr Eyjafallajokull in Islanda l’à tacàt a erütà de bröt e l’à bötàt fò öna nìola de sènder isé granda che ‘l tràfech aèreo l’è stai fermàt in mèza Eüròpa, a partì prima dal nòrt Eüròpa prima per rià pò fina al cèntro e süd Eüròpa in di dè dòpo.
== Nassemenc ==
1578 - Madrid (Casteja): Felip III de Casteja, rei de Casteja, Aragó e Portugal e cunt de Barcelona.
1629 - Den Haag (Paes Bass): Christiaan Huygens, matemàtegh Olandes.
1904 - Londra (Regn Ünit) : John Gielgud, atur Britàneghh.
1907 - Haiti: François Duvalier, president d'Haiti (1957-1964) e ditadur (1964-1971).
1925 - Westhampton (Nöa York, SÜA): Rod Steiger, atur Nord-americà.
1941 - Assam (Índia): Julie Christie, atura Britànega.
1973 - Woodhaven (Nöa York, SÜA): Adrien Brody, atur Nord-americà.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1759 - Londra (Regn Ünit): Georg Friedrich Händel, compositur Todèsch
1917 - Varsòvia (Polònia): L. L. Zamenhof, físegh, scomensadur de l'idioma Esperanto.
1964 - Burberg (Zermania): Gerhard Domagk, bateriòlegh Todèsch, Premi Nobel de Medesina.
1975 - Los Angeles (SÜA): Fredric March, atur Nord-americà
1986 - Paris (Fransa): Simone de Beauvoir, no·elesta e filòsofa Fransesa
2001 - Tokyo (Zapú): Hiroshi Teshigahara, diretur de sínema zapones
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Un Aviatore Irlandese Prevede La Sua Morte
Al su che incuntraru ul me destin
Che 'l vola via lassü da na quei part fra I nür;
Quii che cumbati a I odi mia,
Par quii che difendi g'hu mia d'amuur
Ul mè paes l'è Kiltartan Cross,
E I me paesan da Kiltartan I ènn pori gent,
Nissüna fin la g'ha farà dann,
O I a farà püssée cuntent.
Nissün 'bilg, nissün pulitic,
Nissüna leeg o gent che punta m'ha fai cumbatt
Na sulitaria vöja da piasé
A stu catanaj in dii nür la m'ha purtaa
Hu compesaa tütt e I ann che vegn ma paran
Fiàa trasaa, e fiàa trasaa anca I ann pasàa
In equilibri cun questa vita,
Questa mort.


text:
Vestren
Vestren (nom ufizial en italian: Vestreno) a l'è on comun de la Provincia de Lecch con 305 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 2,72 km² e 'na densità de 112 ab./km².
L'è el primm paes de la Val Varron se se riva de Derv. L'è quas taccaa al fianch del Mont d'Intròzz e 'l condivid di servizzi publich cont i alter comun de la val (Intròzz, Suej e Tremenech).
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vestren l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Binagh
Binagh (nom ufizial in italian: Binago in Italian) l'è on comun de 4 830 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 700 ab./km². che 'l se troeuva in de la Provincia de Còmm. El confina con la Provincia de Vares e i sò abitant hinn ciamaa scossaritt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Binagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Orero
Orero (en lìgure: Oê) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 581 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 15,9 km² e 'na densità de popolasiù de 37 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cicagna, Coreglia Ligure, Lorsica, Rezzoaglio, San Colombano Certénoli.
El cümü l'è sitüàt endèla valle Fontanabuona, a 41 km de Gènova. El sò teretóre el fà part de la Comunità Montana Fontanabuona.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Orero l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Forsi ho tegnuu in ustàgg per tròpp teemp la lena
Fermu ne la butèglia del tempuraal
Tramuntàna in'de veet
Pòrtum via de 'sto siit
Ogni umbriia l'è una vèla e ogni coer el g'ha un timòn
Forsi sun scapusciaa in de la mia cadèna
Forsi ho sbagliaa la strada e la direziòn
Tramuntana 'se feet
Fa tasè questa vuus
Vàrdi el muur de le cèla e cun't el gèss scancèli el muund
E disum tucc che urmai l'è tardi
E disum tucc che l'è tropp prèst
E disum tucc l'è prèst, l'è tardi, ma nissoen sa per cussè
E disum tucc che sèrum angeli e che però i g'hann diruttaa
E gh'emm i aal tucc stramusciaa e ripiegaa suta el paltò ..
Forsi g'ho ancamò el sègn in soe la mia schèna
El diavul fa i tatuagg cun't el so furcòn
Tramuntana 'nde seet
Lassum mea de par me
L'è un viavai de fantasmi e i me dumande tucc perchè...
Forsi la mia risposta uramai l'è frègia
Deent in de la clessidra de 'sta presòn
Tramuntana 'se voett gh'emm un trònn senza vuus
Ogni clessidra sogna de peerd la sabbia in un deseert .


text:
Alofun
Int la funulugia, un alofun l'è vun di tanti son d'una lengua ch'i fan part de l'istess funema. El se distingua dal funema perchè el gh'ha no l'abilità de cambià el significaa d'una parola, e perchè la sua presenza la se pö preved dal cuntest. Presempi, in ticines (in certi cas) el son [ʃ] l'è un alofun del funema /s/. (i alofun i se meten semper int i parentes quader, menter i parentes de sbiess j'hinn per i funema).
Int una parola cume "stiva" (ticines: [ʃti:və]) el funema /s/ l'è parnunziaa [ʃ] perchè l'è d'inanz a una plusiva fruntal. Quest el vör dì che, in ticines, [s] e [ʃ] j'hinn in distribüzion cumplementar; overa, el passag da [s] a [ʃ] l'è prevedibil dal cuntest. La parola "stiva" in ticines la sarà semper parnunziaa [ʃti:və] e mai [stivə], ma funemicament la sarà /sti:və/. In ingles inveci, la diferenza fra [s] e [ʃ] l'è mia prevedibil, e i parol cume /ʃu:/ (shoe) e /su:/ (sue) i gh'han di significaa cumpletament diferent (scarpa e denuncià).


text:
Rezōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rezōl (Reggiolo in italiân l'é un cmûn ed 9.057 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra nôt e matèina e a cîrca 37 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Indice
Urègin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
An n'é mìa cêra l'urègin dal nòm ânca se, tra i divêrs pinsêr, còl ch' al sèmbra al gh'âbia pió valōr al sia còl ch' al dîş ch' al deşvègna da la parôla latèina "râşa" oséja "raşêr", stirpêra da la natûra salvâdga dal pôst. Stôrich antîgh o pió modêren, per prém Ireneo Affò in 'na só lètra stampêda a Guastâla int al 1775, a sèmbren d'acôrdi int la spiegasiòun. Diêter pinsêr în ch' al deşvègna da un môd şbaliê ed ciamêr la sitê 'd Rèz "Raézz" (cme Flurèinşa, Fiurinsōla oséja Firènsa céca) ch' l'aré fât nâser al nòm Rézol o Ràzol oséja "Rèz céca". Da pôch a s' é pinsê che Razolo al pôsa deşgnîr dal latèin radius (râg), a intènder la spartisiòun a vintaj ed la burghêda, o ânca cme cambiamèint ed la parôla dal dialèt lumbêrd ràsol (piantarōla ed vîda) cme faré pinsêr ânca in dìvêrs documèint antîgh al nòm dal pôst scrét raçolo in sustègn ed l'idèia purtêda avânti dal stôrich Franco Canova (Le corti reggiolesi dai Gonzaga al sec. XX, 1996).
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é sicûr invêci che ânca sta zôna, préma che rivésen i Rumân, l'êra dèinter a la grânda piânura dal Po, fâta alōra da 'na sprupuṣitêda distèisa ed padòl, pantân e lêgh stramṣê a stèirp e buscâja, al tót, in sustânsa, sèina êrzen. La zôna l'é stêda, ed sicûr, abitêda fîn da i tèmp indrê: lòungh al râm meridionêl dal Po, ciamê Po môrt. Ind al pôst dóve é gnû só l'antîgh cèinter etrósch ed Flexum în stê difâti catê rèst ed l'ête dal Fèr e rèst 'd abitasiòun rumâni. 'Na vôlta finî la cunquésta ed l'Emélia i Rumân a s'ín fermê, dôp avèirli bunifichêdi, in sté zôni. Andêr a drê a la centuriasiòun al sistêma stradêl al gh'îva al só âs pûrtânt ind la via Emélia e a 's dividîva ind al strêdi di chêrd e di decumân. Atâch a tót i municipia a se sgnêven sînch chêrd magiōr al pió vêrs matèina a sré dvintê, a Rezōl, la strêda vècia cngusûda int al 1142. Int al IV sècol l' é cumincê al regrès ch' l' à mandê a l'êlta l'impurtânta ôvra ed cambiamèint e 'd urganiṣasiòun dal teritôri fâta da i Rumân; l'abandòun dal zôni da pêrt ed l' òm e a man man ch' l' andêva a sparîr al pèiṣ ed la preṣèinsa ed l'urganiṣasiòun civîla al teritôri al gnîva subét cunquistê dal padòl e da la buscâja. Int al VI d.C. a gh' é stê 'na grôsa aluviòn, ch' l' à rèiṣ dal tót pantanōṣa la zôna tr' al Po e al Sècia. A partîr dal VIII sècol, a la fîn 'd un lòungh peréiod 'd abandòun, al teritôri l'é stê dê a divêrs cunvèint, ind la sperânsa ed rèndrel prudutîv, préma da i Longobêrd e dôp da i Frânch. I frê dal grândi badéi benedetèini în stê i prutagunésta ed 'na riprèiṣa urdnêda dal campâgni e tra còsti l'à trê benefési ânca còla 'd Rezōl. A la fîn, dôp 'na préma bunéfica, è nasû al cōrti ed Pegugnêga, Gunṣêga, Lusêra Curtnōva, Bundèin ed Runcōr e Bundèin 'd j Arduîn. Al j urègin ed Rezōl în datêdi atōrna al Mél, difâti al prém documèint ch' al dichiâra che gh'é un cèinter abitê ch' al cumbîna cun Rezōl l'é dal 1044 e l'é un ât dóve al dîs che la mêdra ed Matélda ed Canòsa Beatrîṣ la cûmpra sê cōrt cun i câmp e bôsch per 'na metradûra ed 970 biôlchi da ûn têl Gotifredo, in dóve per la préma vôlta a 's pêrla ed la corte Razolo. Int al cèinter uriginâri a gh'êra, tra chiêter stâbil, 'na cēṣa dedichêda a Sân Venèri. La cōrt l'é pó stêda dunêda da Beatrîṣ al l'impurtânt Badéia ed Frasinôr, mèinter la cēṣa la s'é catêda a dipènder da la Pēv ed Fâbrich. Int al 1115 a Bundèin ed Runcōr, argnusûda incô cme Bondanâs int al cmûn ed Rezōl, a môr la cuntèsa Matélda ed Canòsa. La puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra l'Arzân e al Mantvân l' é muntêda só a decéder al vicèndi ed Rezōl. L'é pr' al pusès ed cla zôna, ciameda Regona Padi (Pegugnêga, Gunṣêga, Bundèin 'd Arduèin e Bundèin ed Rucōr) che Rèz e [Mântva]] int al 1184 àn fât 'n acôrd ch ' al pervedîva vint 'ân ed pêṣ e 'n ajót da ûn a cl'êter. Intânt a 's fân al prémi impurtânti ôvri ed bunfica: insém a trèin ed Rezôl a nâs al chêv Tajêda, fât cun mân d'ôpra cremonèiṣa, int al 1218, fôrsi insém al vèc lèt dal Po. A vîn rinfursê al castèl che gh'êra per paûra dal minâci di mantvân che, l'istès, int al 1223 a mèten a fèr e fôgh Rezōl, còst l'à purtê la ruvîna ed dimòndi di castra ed Rezōl. Acsé în turnêdi a cumincêr al quistiòun e Rèz la s'é sicurêda al pusès di quâter paèiṣ. Mó sta situasiòun la duvîva cambiêr incora int al 1225 quând a s'é decîṣ ed dêr Gunṣêga a Mântva, Bundèin d ' j Arduîn a Rèz e chiêter dû paèiṣ da mandêr avânti insèm. Dal 1242 Rezōl la dvèinta 'na vèira e prôpria sitê furtifichêda, la srà armêda ed 'na rôca tr' al pió impurtânti ed l'Arzân e 'd 'na strêda dirèta per la sitê. La preṣèinsa ed la Rôca e 'd la strêda în stêdi deciṣîvi, bèin prèst al cèinter abitê al s'é ṣvilupê d' atōrna al castèl a la vèia per Rèz. Da i Statût dal 1244 a riṣûlta cun un móc ed gînta l' é stêda spustêda da Rèz a Rèzōl. Al cmûn arzân al fêva pó 'na sèria ed cûmpri e tèri da i Sgnōr Da Palude, al chersîva acsé la só pusibilitê ed dêr a i nōv abitânt ed Rezōl cà e pcòun céch ed trèin. In ân ed lôti tra 'd lōr ânca Rezōl al duvrà difèndres da j a sêlt cun la costrusiòun ed 'na tòra ed difèiṣa ch' la s'afrà prôpria a ch' j ân. Ânca ind al Tersèint divêrs pretendèint àn serchê ed cunquistêr Rezōl, tra cuisché ânca i Sessi che l' àn ucupêda, e dôp a l'àn vindûda per 3.000 frânca arzân a i cremunèiṣ, che, però, àn duvû dêr indrê subét l'imprudèint aquést. Ciapêda cun la fôrsa da Obizzo d'Este e int al 1306 l'é stêda ucupêda incòra da 'n' eṣêrcit ed Mantvân e Verunèiṣ. Luigi Gonzaga int al 1328, dôp che j Arzân àn pruvê soquânti vôlti a cunquistêr al paèiṣ, a j à custrèt a rinuncêr a ògni dirét insém a la Rôca 'd Rezōl. Al gvêren di Gunṣêga insém a sté tèri se da 'na pêrt l'é intervgnû per miliorêr la situasiòun dal j âchev da teritôri da cl'êtra al s'é dimustrê per 'na pèiṣâ polética ed tâsi. Da 1444 al 1456 Rezōl l'é stê a câp 'd un céch stêt cun Gunṣêga, Lusêra e Suṣêra. Al '500 l'é stê un lòungh peréiod ed pêṣ e l'é finî cun la bunéfica vrûda e fâta da Cornelio Bentivoglio, cûnt ed Gualtēr. Rezôl l'armâgn di Gunṣêga fîn al 1630. Int al 1693 a Rezōl a gh'à picê la pèsta. Int al 1748, dôp la pêṣ 'd Aquisgrana, al vèc Duchêt ed Guastâla l'é stê dê al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa, gvernê da i Borbòun, fîn al 1802 quând, Napoleòun, al dà Rezōl al Cmûn ed Rèz insèm a Guastâla e Lusêra. Ind al mèinter a 's finésen al j ôvri ed sitemasiòun dal j âchev e nâsen dal j indóstri céchi ed trasfurmasiòun ed prudòt cme filânda e stabilimèint ed la lâna. Int al 1806 Rezōl al cûnta 4.677 abitânt, dôp la Restaurasiòun, Rezōl al tōrna incòra a Pèrma. Dal 1847 al 1869 l'é stêda unîda al Duchêt ed Pèrma e Mòdna fîn al dvintêr pêrta dal Stêt italiân. Cun l'unitê d'Itâlia Rezōl al pâsa dòunca per sèimper sòta la pruvîncia ed Rèz e la 'gh và adrê ind la stôria. Adèsa l'é un cmûn dedichê préma ed tōt a l'ativitê industriêla e artigianêla cun particulêr riferimèint al setōr dal costrusiòun, ed l'abiliamèint, ed la metalmecânica e 'd la chémica.
Palâs e cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter ed Rezōl l'é urganiṣê d'atōrna a la só Rôca. L'è stêda tirêda só ind la préma metê dal XIII sècol quând al cunvèint ed Frasinôr l'à vendû a la sitê ed Rèz un trèin atâch a Rezōl, per la costrusiòun 'd un castèl nōv: la furtèsa l'é stêda tirêda só int al 1215, e al céch cèinter, cun ânca 'na cēṣa 'na cà per soquânt frê, l'é dvintê bèin prèst un impurtânt pôst in avânti cûntra i Mantvân che pió vôlti a l'àn asaltêda. La gh'à 'na piânta cun quâter cantòun cun quâter tòri. Al dō tòri a mezdé în in fôra mèinter còli setentrunêli în a fîl cun i mûr ed fiânch. La mantîn presapôch sèimper la só strutûra uriginâria ed mâchina militêra. La Rôca la deṣvîn da l'uṣânsa dal castèl a recînt medioevêl. L'ingrès ed la Rôca la 's arvês al cèinter ed la facêda dôve a 's vèden i sègn 'd un pûnt alvadōr e al gh'à d'ed sōver 'na tòr. Al grând turiòun centrêl cun funsiòun ed turâs, che al restâver a gh'à tôt pêrta ânca l'architèt fiurintèin Luca Fancelli int al 1470, la gh'à incòra 'na schêla dal 1405 druvêda per mèter dèinter al j artilierèi. La tòr cme ch' al j êtri tòr e al mûri în merlêdi. La Rôca ed Rezōl, la rapreṣèinta ûn di pió impurtânt eṣèimpi italiân 'd architetûra furtifichêda, secònd al cuncèt dal castèl-recînt dóve a gh' aré duvû riparêres al pôpol in chêṣ ed biṣògn.
Al Teâter[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teâter ed Rezōl l'é un bòun eṣèimpi de stîl ed la secònda metê dal '700. L'é atâch a la pêrta a matèina ed la Rôca medievêla. A Rezôl int al Sesèint a gh'êra in funsiòun 'na sêla per spetâcol teatrêl. Armêṣa fêrma, dôp tânt restâver, per pió ed quârant' ân fîn a quând la duchèsa ed Pèrma l'à dê, só richièsta dal Podestê, l'avtoriṣasiòun per arfêr ind l' istès pôst un teâter nōv e pió modêren che, grâsia a l'ajót di sgnōr dal paèiṣ che n'àn finansiê i lavōr cun al cumprêr i pêlch, l'é stê inavgurê int al 1838. Al cumpimèint di lavōr l'é stêda dê a l'architèt Luigi Sottili e al decorasiòun a 'n artésta pramṣân armêṣ scgnusû. Al sipâri, mèz brusê da un incèndi int al 1973, l'é 'na côpia quêṣi cumpâgna dal triûnf ed Pallade piturê insém al sipâri dal Rêgio ed Pêrma, l'é ôvra ed Martini. Int al 1880 sōver al purdghê ed l'ingrès al prém piân a gh'é stê zuntê al Ridòt dedichê al muṣicésta Rinaldi ed Rezōl. Ind la 'stèsa ucasiòun é stê fât la facêda purghêda, incurunêda da fnèstri e da un timpèn. A l'intêren 'na sêla a fèr ed cavâl un pô slunghêda, trî ôrdin ed pêlch dóve al cèinter a 's capés al principêl sōl per 'na fōrma un pô pió prununcêda ed la balcunêda. In generêl al teâter dal d d'incô l'é armêṣ cumpâgn a còl uriginêl mēno che la decorasiòun dal sufét arfâta int al Novsèint. Al tèimp ed l'ûltma guèra al teâter l'é dvintê un granêr. Intōrna a j ân Sincquânta al vrîven butêr zò. Int al 1964 în stê fât soquânt lavôr ed rinfōrs al strutûri portânti cme i mûr estêren, al tèg, e i sufét. Fîn al 1982 al teâter l'é stê druvê cme magaṣèin comunêl e i curidōr ed l'ingrès cme sît ed 'na socetê cicléstica. Int al 1982 în stêdi fâti ôvri ed risanamèint al strutûri, al pavimèint e l'é stêda piturêda ed nōv la facêda. Dal 1984 al 1988 în stêdi fati dal milioréi grâsia ai fònd regionêl e a la lèg pr'al teremôt dal 1987. Incô l'é ed nōv druvê al Ridòt cme sêla cunferèiṣi e sêla mòstri cun un réch prugrâma, ind al sotpêlch a gh'é stê tirê fôra un ambiĵnt per 'na scōla ed muṣíca e 'na bânda muṣichêla. La prugramasiòun dal teâter l'é fêrma da quârant' ân.
Palâs Sartoretti[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Sartoretti l'é dal Setsèin al preṣèinta 'na strutûra impunèinta e l'é in Piâsa Martiri. A l'intêren dal Palâs a gh'é dimòndi câmbri tra còsti un magnéfich salòun pr' al fèsti cun presiōṣi decorasiòun. Da un lêregh clonê ch 'al s'arvés ind la piâsa a's và dèinter a un lêregh e antîgh giardèin, incô cambiê in Pêrch, dôve a gh'é dèinter 'na grân varietê d'êlber soquânt ed quisché secolêr.
La Cēṣa Parochiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla dedicheda a Sânta Maréia Assunta l'é stêda fâta tr' al 1855 e al 1858 da Cesare Costa al 'stès prugetésta dal Teâter Municipêl ed Rèz. L'é fâta in stîl grêch, a trèi navêdi, 'na sôrta ed mèza véia tra la cēṣa a crōṣ grêca e còla a crōṣ latèina. La cēṣa l'é stêda fâta dóv' a 'gh n' êra n'êtra. La gh'à 'n intêren grandiōṣ e prupursionê, cun 'na grôsa cópla centrêla e dō capèli lêrghi a i fiânch. Al presbitêri, splèndid altêr in mêlmer, a intêrs dal Setsèint la deṣvîn da 'na cēṣa tôta via a Guastâla. La capèla ed mansèina dal Setsèint, dedichêda a la Madòna dal Ruşâri, la gh'à un belésim altêr in mêlmer, l'é l'ónich elemèint impurtânt ch' al vîn salvê quând è stê butê zò la vècia cēṣa dal Sesèint. Al parèidi ed fiânch ed la capèla a gh' în j antîgh purtêl in mêlmer. Ind la capèla ed dréta dedichêda al Sânt Crucifés a gh'é l'altêr e 'na curnîṣ in scajôla ch' la deṣvîn ânca lê da la cēṣa butêda zò. La facêda l'é divîṣa in dû cun la pêrta centrêla alvêda da tèra e finîda cun fruntespési a teriângol. A s' arvésen trî ingrès, êlt cun la lunèta d'ed sōver còl principêl, cun timpèn a teriângol quî ed fiânch. A l' estêren la cēṣa la gh'à 'na bèla tòra in stîl barôch, cumincêda int al 1700 e finîda utânt' ân dôp. Int al 1966 la cēṣa parochiêla ed Sânta Maréia Assunta, cun al teremôt, la gh'à 'vû di grôs dân tânt che a l'àn duvûda sarêr.
Uratôri ed Sân Venèri[modifica | mudéfica la surzéia]
La venerasiòun ed Sân Venèri, ereméta ed la Spèsia e Sânt Prutetōr dal paèiṣ, la s'é sparpagnêda fîn da i tèimp antîgh ind l'arzân. A Rezōl a gh'é 'n uratôri dedichê al Sânt tirê só int al 1775 in dó gh'ēra 'n'antîga cēṣa Rumâna.
Véla Aurelia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Vèla fâta fêr da i Gunşêga che a n' àn fât la cà ed l'istê, destinasiòun ed tânt nòm famōṣ e testimôni dal grân lóso dal gvêren di Gunşêga. La cōrt-palâs l'é stêda fâta insém in dó gh'êra un caşèin ed câsa.
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva l'é ûn di fabrichê religiōṣ impurtânt a Rezōl. Fâta int al 1856 a l'intêren a 's pōl amirêr un elegânt altêr magiōr in mêlmer més ind la parochiêla un ân dôp la só costrusiòun.
La Cēṣa Parochiêla ed Brugnêt[modifica | mudéfica la surzéia]
Còla ed Brugnêt l'é 'n'êtra bèla cêsa Parochiêla e l'é un santuâri mariân tirêda só int al Setsèint. A l'intêren ed la cēṣa a gh'é 'na tèila céca dal Sincsèint, che la figûra la Madòna ciamêda dal Bôch, venerêda perché cunsiderêda miraculōṣa.
Bundanâṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
A cîrca dû chilômeter ed distânsa da Rezōl a gh'é Bundanâs, la Bundèin ed Matélda ed Canòsa, dóve 'n antîgh fabrichê, incô 'na cumûna cōrt agrécola fôrsi dal Sincsèint e arnuvê int al XVIII e XIX sècol, al gh'à dèinter prubabilmèint, i rèst ed la cōrt dóve l'é môrta, int al 1115, la famōṣa Cuntèsa.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Razolo: Storia antica di Reggiolo (nell'Emilia) dalle origini al 1300. - Reggiolo : Comune Reggiolo, 1978.
- Franco Canova - Reggiolo : la storia. - Reggiolo : Amministrazione Comunale, 1980
- Rufo Paralupi - Storia di Reggiolo / Rufo Paralupi. - Bologna : Atesa, 2000
- Aldo Zagni - La chiesa parrocchiale di Santa Maria Assunta in Reggiolo - Modena : Teic, 1977
- Aldo Zagni - Matilde di Canossa a Bondeno di Roncore (Bondonazzo di Reggiolo); con quattro incisioni originali di Nunzio Garulli. - Reggiolo : Edizioni del Corno d'Oro, 1977
- Aldo Zagni - S. Venerio Abate e il suo culto a Reggiolo - Reggiolo : Corno d'oro, 1975
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
06 06
Ol dé 6 de zögn l'è 'l 157 ( 158 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 209 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de zögn al è ul dí da pòost 157 ( 158 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 209 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - Xàtiva (la Costera): i tröpe filipiste i inséndia la éla (guèra de Sücessiú).
1808 - el Bruc (l'Anoia): s'al passa ol pröm combat del Bruc, ch'al se convertiss in la pröma vitòria popülara contra l'ocüpassiú Fransesa (gràssia a la intervensiú, come ergü al esplica, del timbaler del Bruc; guèra del Franses).
1925 - Catalunya: i detegn diferenc mémber de Bandera Negra acüsacc d'ün atentat falit contra Alfuns XIII (complot del Garraf).
1808 - Baiona (Lapurdi, Iparralde, ol Paes Basch): Napoleú al fa proclamar rei de Spagna sò fradèl Josep.
1869 - Spagna: se la promülga la nöa Costitüssiú repüblegana.
- 1944 - Normandia (Francia): al e 6:30 de matìna àmbia el Sbarch en Normandia, giü dei combatimècc piö 'mportàncc de töta la Segónda Guèra Mondiàl. Pressapoch 150.000 soldacc aleàcc i sbàrca sö le spiàge de la Normandia, endèla Francia ocüpada dei todèsch (Operassiú Overlord).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
68 - Nerú, imperadur de Roma.
2005 - Anne Bancroft, atura de sínema.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Gréixer a la comarca del Berguedà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Treschenu-Creyers
Treschenu-Creyers l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Châtillon-en-Diois, del circondàre (arrondissement) de Die e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 133 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 82,04 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 584 méter a 'na altèsa màsima de 1968 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc


text:
Apples
Apples a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.89 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1248 abitant.
El cumün de Apples al se tröva a una altitüden de 635 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Pampigny, Sévery, Colombier (VD), Clarmont, Reverolle, Bussy-Chardonney, Yens, Ballens, Mollens (VD).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Franzés) Sit Ufizial
- (Franzés) Aerial views of the municipality
- (Franzés) Commune de Apples - VD - Suisse. communal.ch.


text:
Kiss
I Kiss (al Baś) i èṅ un grup rock americàṅ mis in pē a New York in dal 1973 par mèrit ad Gene Simmons e ad Paul Stanley. I aṅ publicâ 'l ùltim disc in studi, Monster, in d'l Utóbar dal 2012. I aṅ muciâ sù 24 disc 'd òr, 10 disc ad plàtin e 2 multiplàtin. In tut i aṅ vindû 130 migliòṅ ad còpi 'd àlbum in tut al mónd.
In dal Dicémbar dal 2013 i èṅ stâ sarnî par finìr in dla Rock and Roll Hall of Fame dal 2014[1].
Biugrafìa
Gl'Inìsi (1972-1973)
I Kiss i nàsan da 'l séndri di Wicked Lester, un grup fundâ da Gene Simmons (basìsta) e Paul Stanley (chitarìsta rìtmic) a New York. In dal 1972 Simmons e Stanley i decìdan ad dar vita a 'n grup nóṿ ad paca. Pascànd al baterìsta, Simmons al lèś n'insersiòṅ ad Peter Criscuola in sla rivìsta muśicàla Rolling Stone e 'l al ciàma.
Dòp n'audisiòṅ, Peter Criss (qvést chè 'l è al nóm nóṿ ch'al s è dâ) al s śònta a i dū, al càmbia al sò stîl (da jazz a rock dûr) e al decìd ad preśentàr-'s in pùblic a la sò manéra cun di truc e di custùm adòs. L'idéa ad Paul e Gene l'éra qvéla ad cupiàr i Beatles, in atri paròli i vlìvan far un grup cun quàtar frontman bòṅ ad scrìvar e cantàr, cumpàgn a 'l quartét ad Liverpool.
L'è pròpria acsè: i Kiss i èṅ òṅ di pôc grup in dua tut i cumpunènt i s pōlan cgnósar facilmènt e tut lì lōr i gh'àṅ anc un séguit fóra dla banda. A n gh sarés gnanc biśógn ad dir ch'l avér mis sù al truc 'l à dimóndi jutâ, dand-ag lùstar e n'òra ad mistēr fóra dal cumùṅ in chi tèmp là.
In dal Śnar dal 1973 al grup (ch'a s ciamàva in alóra incóra Wicked Lester) al tōś Ace Frehley cuma chitarìsta sulìsta a 'l pòst ad Bob Kulick ch'l éra stâ dimóndi davśèṅ a èsar sarnî lò invéci. Frehley al s éra preśentâ a 'l pruvèṅ cun na scarpa arànsa e una rósa.
Dòp soquànti stmani, Stanley al buta lè l'idéa ad cambiàr al nóm dal grup in Kiss e al ròbi i vaṅ pròpria acsè. Al logo invéci 'l è na creasiòṅ ad Frehley. Ma la manéra cuma 'l éra scrit 'l è sèmpar stâ ugèt ad discusiòṅ parchè al dū "S" i pàr'n arcurdàr, se misi darènt, i "SS" naśìsta. 'L è par cal mutìṿ lè che in Germâgna al logo 'l è un pôc difarènt. Anc al nóm al pâr 'l acrònim dla fraś "Knights In Satan's Service", ch'a vōl dir "cavalēr a 'l servìsi 'd Sàtana". A s dà al caś invéci che Paul Stanley e Gene Simmons i fùs'n ad religiòṅ ebrèi e donca cl'acùśa lè la pâr dal tut sénsa sustànsa.
In dal stés tèmp, tut i mémbar di Kiss i s èṅ sarnî dal mascri parsunàli, di truc da stablìr-'s in di grugn, ch'i èṅ dvintâ di marc ad fàbrica: Gene Simmons al dèmon (The Demon), Paul Stanley al fiōl dal stéli (The Starchild), Ace Frehley 'l óm dal spasi (The Spaceman) e Peter Criss al gat (The CatMan).
I prim àlbum (1973-1975)
Dòp soquànt cuncèrt e demo-tape, i Kiss i fìrman par la Casablanca Records e i faṅ vgnir fóra in dal Favràr dal 1974 al lōr prim àlbum, 'l umònim Kiss. Al disc 'l è dimondi dûr pinsànd in alóra ma, cum a sucèd in gènar p'r i disc di eśurdiènt, al gh'à na tècnica incóra da mét'r in bóla anc s'al gh'à dimóndi grinta e freschésa. In particulàr i sàltan fóra al lìnnii ad bas ch'i s dascàcan da la baterìa e al stîl ad sunàr la chitàra 'd Ace.
Anc s'l è stâ pumpâ dimóndi, 'l àlbum al gh'à un sucès scars (75 mila còpi vindùdi a 'l incìrca), ma al gh'à dèntar di braṅ dimóndi famóś cuma Strutter, Cold Gin, Deuce e Black Diamond.
A Kiss a gh s śònta Hotter Than Hell (Più cald d'l inféraṅ, Utóbar 1974), un lavōr cun di sòṅ più scûr dal precedènt e da di braṅ quài Goin' Blind, al prim lènt dal grup, Got to Choose e la title-track. Cal braṅ chè al gh'à un tèst cun di riferimènt sesuài esplìcit.
Al scars sucès anc ad c'l àlbum chè a custrìnś al grup a mulàr sù al tour e a registràr subìt 'n àtar àlbum, Dressed to Kill (Vistî par masàr, Mars 1975), cun un sòṅ dastòrt méno e c'n un bòṅ sucès cumerciàl, cun i braṅ Rock Bottom, She, C'mon and Love Me e Rock and Roll All Nite (sunâ sémpar in tut i cuncèrt) ch'i gh'aṅ un quèl da piò.
In cal méntar la band la mùcia sù un séguit dimóndi grand ad fans par via di cuncèrt spetaculàr ch'i fànan, cun di nùmar 'd armàgn'r-ag dabòṅ (Gene Simmons spudafōg, chitàri ch'i spàran via dal fum e di raś, sangṿ sintètic e fōg artificiài), na manéra particulàra ad far-as védar e di custùm vistóś.
Al sucès (1975-1979)
In dal Setémbar dal 1975 i Kiss i pùblican al lōr prim disc da 'l viṿ Alive! ch'al dvénta disc ad plàtin in pôc tèmp avénd-ag dènt'r al canti di prim tri àlbum: al fat ch'i Kiss i n s faṅ mai védar sénsa truc a fà in manéra ad far crés'r al mistēr su 'd lōr e la cgnusénsa fr'i fans.
In dal Mars dal 1976, cun 'l apòǵ dal prudutōr Bob Ezrin, i Kiss i faṅ vgnir fóra Destroyer (Śbragadōr) ch'al gh'à di sòṅ più fòrt ch'in dal pasâ tgénd anc stric però la meludìa. Destroyer al gh'à purtâ dimóndi sucès ad véndidi e 'l è stâ batśâ cuma òṅ di lavōr vgnû méj dla lōr discugrafìa, cun di sìngui cuma Detroit Rock City, God of Thunder, Shout It Out Loud e la ballad Beth cantàda par Peter Criss cun la sò vóś ragaìda, a surpréśa òṅ di più vindû in di Stat Unî.
I dū àlbum a vgnir, Rock and Roll Over (Ólt'r a 'l Rock and Roll, Nuvémbar 1976) e Love Gun (Pistòla d'l amōr, Śugn 1977), i fànan sù sucès acsè grand ch'in di Stat Unî i dvènt'n al grup più cgnusû e in Giapòṅ i véndan da piò di Beatles. Love gun, I stole your love, Making love, I want you, Calling dr. Love e Shock me (la prima cansòṅ cantada p'r Ace) i èṅ i sucès dal mumènt.
In dal 1977 i Kiss i pùblican al lōr secónd disc dal viṿ, Alive II (quàtar disc ad plàtin subìt, péna vgnû fóra) cun sinc braṅ in studi inèdit, ma 'l è Bob Kulick a sunàr la chitàra a 'l pòst ad Frehley. Chi lò al gh'è sōl in dal braṅ in du al canta lò Rocket Ride e minga in di àtar (All American Man, Rockin' in the U.S.A., Larger Than Life, e Any Way You Want It).
'L an dòp 'l è la vòlta dla prima racòlta Double Platinum, cun na versiòṅ ad Strutter arfàta 'd nóṿ par l'ucaśiòṅ.
Al sèns di afâr di Kiss 'l è sénsa lìmit: i mét'n in véndida di śavàj firmâ da lōr e cun al logo lōr ch'al dvénta un marc rigistrâ: fumét dla Marvel, truc, bàmbuli, putóć, mascri 'd Halloween, preservatìṿ, casi da mòrt, scalfaròt, mudàndi e anc la carta da spasàr-'s al cûl (ciamàda Kiss my ass, Baś'm al cûl)!
In dal 1978 i Kiss i decìdan ad far vgnir fóra quàt'r àlbum sulìsta: méntar Paul Stanley e Ace Frehley i tìnan fér'm al stîl hard rock, Peter Criss al s buta in dal R&B (cun na sfilaràda sénsa lìmit ad lènt) e Gene Simmons al fa un misćiùs, basta dir sōl ch'al sò disc al finìs cun la cover When You Wish Upon a Star dal film Pnòć! Da 'l Dèmon, i fan i s aspitàvan 'n àlbum dimóndi più dûr tgnénd a drē a 'l spìrit dal persunàǵ. I lavōr da par lōr i èṅ però di mèś flop: quél ch'a vénd da piò 'l è quél 'd Ace ch'al gh'à dèntar la cover ad Russ Ballard New York Groove e la pēśa Ozone.
A la fiṅ d'l an i Kiss i rècitan in un filmàs dla NBC Kiss Meets the Phantom of the Park, tut da daśmindgàr.
In dal Maǵ dal 1979 i Kiss i lavór'n insém a Desmond Child e a Vini Poncia e i faṅ catàr in di negòsi Dynasty (Dinastìa ma a fa vgnir in a mènt Die nasty!, Mōr bruta ghigna!) tucànd un sucès mundiàl mai vdû, anc in Itâglia, par via ad canti cuma I Was Made For Lovin' You e Sure Know Something, i dū sìngui. 'L àlbum 'l è impinî ad sòṅ darènt a la mùśica disco (in chi tèmp lè dimóndi scultàda). Difàti I Was Made For Lovin' You l'è stada sunàda un muć ad vòlti in dal discutéchi ad tut al mónd.
Al grup al pèrd na part di vèć sustenidōr ch'i n s cumpatìsan minga al cambiamènt ma, in gènar, Dynasty 'l è stâ un sucès ch'a n s psiva minga figuràr-as dal tut. Ace Frehley al n pèrd minga la sò véna rock e al fa na versiòṅ da lcar-'s i bafi ad 2.000 man na cover di Rolling Stones e al sèra 'l disc cun la catìva Save your love. Da 'l cant suo Peter Criss 'l è tròp imbariàg e drugâ par sunàr in dal disc e al sò cuntribùt al s férma a la sò cansòṅ Dirty Livin’: in di àtar òt braṅ a gh'è Anton Fig da drē a la baterìa.
La criśi (1979-1982)
Vist al sucès ad Dynasty, i Kiss i tìn'n incóra Poncia a la prudusiòṅ e i tàc'n a lauràr in s'l àlbum nóṿ, Unmasked (Daśmascrâ). A vèṅ fóra na vóś ch'la diś ch'i Kiss i s tiraràṅ via al truc. La vója ad savér-an da piò la crés dimóndi ma 'l fat cuntâ 'l è na bala: in sla cupertìna dal disc i Kiss i s tìran via dabòṅ la mascra ma sóta i grugn i èṅ cumpàgn a prima! 'L àlbum (vgnû fóra in dal Maǵ dal 1980) 'l è un mèś fiasc: al sòna cuma Dynasty ma Shandi 'l è 'n sìngul ch'al n vénd briśa. In dal sò vìddeo e in di crèdit dal disc a pâr che Peter Criss, drugâ pódag sèmpar da piò, a gh sia incóra ma a sunàr la baterìa 'l è Anton Fig par la secónda vólta: al Gat 'l è stâ butâ fóra da 'l grup!
Quèl ad bòṅ a s pōl incóra catàr: Naked City o Talk to me ad Simmons e Frehley p'r eśémpi, ma Stanley 'l è tròp A.O.R. cun Tomorrow, Is that You? e What Makes The World Go Around che, anc s'i èṅ cunfesiunàdi bèṅ, i s śluntànan tròp da 'l stîl di Kiss par scaldàr dabòṅ i cōr di fan.
I Kiss i sèran cla paǵna lè catànd al rimpiàs ad Criss: a s tràta 'd Eric Carr, un baterìsta cun di urìgini itagliàni che, dòp l'audisìòṅ, al dmanda 'n autógraf a Gene e a Paul. Eric al sarnìs al persunàǵ dla vólp.
In dal 1981 i Kiss i daṅ vita a Music from the Elder, un concept-album prudót par Bob Ezrin e ch'a véd la culaburasiòṅ ad Lou Reed. Al disc, ch'a gh'iva da èsar la culòna sunóra 'd un film mai fat, 'l è 'n àlbum sperimentàl, dimóndi luntàṅ da i lavōr precedènt di Kiss (in di strumènt muśicài i s càtan di sintetiśadōr, di còran mediuevài e di arc). Tant impégn par gnint: "The Elder" 'l è 'l disc ch'a vindû ad méno ad tut. 'D arcurdàr A World Without Heroes, The oath, Only you (cantàda anc da la Doro Pesch in d'l àlbum umònim prudót par Gene) e I candàta da par lōr da Gene e da Paul a 'l Fèstival ad Sanremo dal 1982 in dirèta da New York.
In dal Śugn dal 1982 Ace Frehley al vèṅ mandâ via da i Kiss e rimpiasâ a 'l inìsi par Bob Kulick (incóra lò) e pò in Dicémbar par Vinnie Vincent. Cal funàmbul chè 'l éra na primadóna in tut i sèns ma anc un brav cumpuśidōr e artìsta.
Vincent 'l à fat la sò part, e anc da piò, par butàr śò i pès dal disc a vgnir, Creatures of the night (Criatùri dla nòt, Utóbar 1982), anc se pò, par véndar da piò, in sla cupertìna a gh'éra incóra Frehley, stés quèl anc p'r al vìddeo 'd I love it loud).
Al sòṅ ad cal 33 gir chè 'l è dimóndi pēś, al cambiamènt rispèt a prima 'l è ciàr ma i riśultâ i èṅ cumpàgn: pôc disc vindû e 'l è 'n pcâ. I love it loud, War machine, Danger, I still love you e la title-track i èṅ di braṅ frésc e pîṅ 'd energìa, i meritàvan da piò. Durànt la prumusiòṅ dal disc, i Kiss i vèn'n anc in Itàglia a sunàr a Discoring, cun Vinnie al tóś par lò la mascra 'd un cumbatènt egisiàṅ (The Warrior).
P'r al marcâ giuapunéś e europeo a vèṅ fora, sémpar in dal 1982, la racòlta Killers (Asasèṅ) cun quàtar braṅ inèdit: I'm a legend tonight, Down on your knees, Nowhere to run e Partners in crime tut cantâ da Paul Stanley.
Al perìud sénsa mascri (1983-1994)
In dal Setémbar dal 1983 a sucèd un quèl a 'rmàgn'r-ag: i Kiss i decìd'n ad tiràr-as via 'l truc durànt la prumusiòṅ d'l album nóṿ Lick it up (Léc'al) in di studi 'd MTV. A s trata 'd 'n àlbum granìtic, suspéś fra 'l hard rock e 'l pop metal. Al véndidi i tàc'n a crés'r incóra: Lick it up, cuciâ sù da 'l sìngul umònim, al dvénta disc ad plàtin. Vinnie Vincent al firma òt braṅ su déś ma a s trata 'd un fōg ad paja par lò: Paul e Gene i 'l màndan via finî al tour p'r al sò cumpurtamènt minga a pòst, a sò dita. A dar fastìdi piutòst 'l éra 'l fat che Vincent al vliva più spasi in dal grup. Anc Exciter, Not for the innocent, Young and wasted, Gimme more, All hell's breakin' loose e 'l lènt A million to one i impinìsan bèṅ al disc.
Mark St. John al vèṅ tòlt par tōr al pòst ad Vinnie Vincent e al sòna dimóndi parti dal chitàri d'l àlbum sucesìṿ, Animalize (Setémbar 1984), al disc di Kiss più vindû di an Utànta. Al prìm sìngul tirâ fóra 'l è Heaven's On Fire 'l ùnic vìddeo dla banda in du a gh'è anc Mark St. John. Paul Stanley al tira 'l carét e al firma al canti mijóri (I've had enough insém a Desmond Child o Thrills in the night insém a Jean Beauvoir). Gene 'l è più da na banda anc parchè al s buta in mónd dal cìnema e i sò cuntribùt, a sò dita, i n èṅ minga a l'altésa. Purtròp, durànt al próvi d'l Animalize world tour, Mark St. John 'l è custrét a mulàr al grup parchè 'l impàra 'd avér-ag la Sìndrum ad Reiter. A 'l sò pòst a vèṅ tòlt Bruce Kulick, fradèl ad Bob. Nunustànt i cambiamènt òṅ a drē a c'l àtar, i Kiss i tórnan a 'l sucès, par lo méno in di Stat Unî anc s'in manéra più basa rispèt a i an Stanta.
Cun na line-up da spianàr, i Kiss i incìdan in dal 1985 Asylum, 'n àlbum misć cun di sòṅ putènt e di àtar melòdic e da "airplay". Tears are falling 'l è 'l sìngul sarnî par cuciàr in élt 'l àlbum ch'al dvénta ad plàtin. I Kiss i vàn'n a drē a la mòda 'd in alóra e i s mét'n adòs di custùm culurâ, tut lustrèṅ e fard in fàcia, ròba da vacàsi: 'l éra méj al truc dna vòlta.
'L an dòp a s fà viṿ Vinnie Vincent cun na càuśa da 6 migliòṅ ad dòlar par di dirìt 'd autōr minga arcgnusû a lò. La gh và mâl: al pèrd la càuśa e al gh armét un sac ad bèsi.
In dal 1987 a vèṅ publicâ al cumerciàl Crazy nights (Nòti mati) cun al sìngul Crazy Crazy Nights ch'al schisa a 'l quàrt pòst in dla clasìfica ingléśa. Cum a 'l sòlit, i braṅ più bèi i èṅ qvéi ad Paul Stanley. Ad Simmons a s arcòrda Good girl gone bad.
'L an dòp i Kiss i faṅ vgnir fóra na racòlta 'd un sèrt interès, Smashes, Thrashes & Hits, cun di inèdit minga mâl ad Paul Let's put the X in sex e You make me rock hard. Da 'l cant suo, Eric Carr al canta Beth a 'l pòst ad Peter Criss.
I Kiss i vèn'n a catàr-as anc da 'l nòstri bandi a Mòdna in dal 1988 durànt al Monsters of Rock insém a Judas Priest, Iron Maiden, Anthrax e Megadeth.
'L ùlt'm àlbum di an Utànta 'l è Hot in the shade (Cald a l'òra, 1989), quìndas braṅ rock e pîṅ 'd energìa. Eric Carr al canta la sò cansòṅ Little Caesar, Gene Simmons al tórna a i sò livèi cun Betrayed, Somewhere between Heaven and Hell e Boomerang ma i sìngui i èṅ incóra ad Paul Stanley: Hide your heart, Rise to it e Forever (scrita insém a Michael Bolton) ch'la riva a l'utàva puśisiòṅ in clasìfica, ròba ch'a n sa vdiva minga da 'l an 1979. In dal vìddeo Rise to it a s véd par pôc tèmp Paul e Gene incóra mascrâ, ma 'l è un fals indìsi: al truc al gh'à da spetàr di at'r an par turnàr a pituràr i grugn dal Baś.
P'r al prim àlbum di an Nuànta i Kiss i decìdan ad tōr Bob Ezrin cuma prudutōr ma i lavōr dal disc i subìsan na batùda 'd arèst quand Eric al capìs 'd avér un càncar a 'l cōr e in di palmòṅ. Dop n'uperasiòṅ e un cicclo ad chèmio, a dū méś da la guarigiòṅ, in Setémbar al patìs dū muragìi serebràli, armagnénd uféś. Carr al mór al 24 ad Nuvémbar dal 1991 lasànd un vōd impusìbil da impinìr fra i fans e in dal grup. Pasâ cal brut mumènt lè, cun un disc da finìr, i Kiss i tōśan a 'l sò pòst Eric Singer, un baterìsta ch'l à laurâ anc cun i Black Sabbath, la Lita Ford e Alice Cooper. 'L è cun cla line-up chè ch'i Kiss i pùblican Revenge (Vindéta, 1992) un bel disc heavy metal cun al sìngul dimóndi catìṿ Unholy (maladî) scrit da Simmons insém a Vinnie Vincent ch'al firma anc I just wanna e Heart of chrome insém a Paul Stanley. In dal disc a gh'è anc la ballad God gave rock 'n' roll to you ch'la diś incòsa.
A 'l àlbum a s śònta subìt dòp al Revenge Tour e al sò registrasiòṅ i èṅ misi dènt'r al live Alive III fat in dal 1993. Al disc al finìs cun l'eśecusiòṅ d'l inn americàṅ Star spangled banner.
La riugnòṅ (1995-2002)
In dal 1995 i Kiss i partìsan p'r al Worldwide Kiss Convention Tour, in dua soquànti cover bands i s śibìsan mént'r i s tìnan dal móstri cun espuśisiòṅ ad śavai, ugèt e strumentasiòṅ dla band. In dal cōrs dla prima data dal tour (17 ad Śugn), la band la fà n'eśibisiòṅ da 'l viṿ insém a Peter Criss, ch'l i iva lasâ in dal 1980.
Al 9 'd Agóst dal stés an, i Kiss i tìnan al lōr Unplugged, un spetàcul acùstic urganiśâ par la televiśiòṅ muśicàla MTV. In dal cōrs dal show, i s śóntan via via i već cumpunènt uriginàri dal grup, Peter e Ace, par cantàr 2,000 man e Beth. A vèṅ fat anc un cd dimóndi interesànt parchè a gh s pōl catàr dèntar dal canti raramènt fati da 'l viṿ cuma Comin' home, Sure know something, A world without heroes e See you tonight.
Cl'aparisiòṅ chè la fa pinsàr ch'l è rivâ al tèmp dla riugnòṅ di Kiss e difàti al 28 ad Favràr dal 1996 i quàtar Kiss i s preśént'n insém a la trentutéśma edisiòṅ di Grammy Awards cun tant ad truc e vistî dna vòlta e quàtar méś dòp i èṅ bèla in sal palc p'r al prim cuncèrt dal Alive/Worldwide Tour. I spetàcui i èṅ fenumenài, cun tut i nùmar di vèć cuncèrt, e i èṅ eśaurî dapartùt. La cgnusénsa dal grup la tórn' incóra a 'l stéli, i vìnan vindû migliòṅ ad gadget e i Kiss i tórn'n insìma a 'l cupertìni dal rivisti.
In cal mèntar a vèṅ publicâ uficialmènt 'n àlbum fat dū an prima cun la vècia furmasiòṅ (Singer e Kulick) ma mulâ lè par dar spasi a la riugnòṅ. Al mutìṿ ad cla deciśiòṅ chè 'l è p'r al fat ch'in cal méntar al master dal disc 'l éra stâ piratâ e dònchina 'l éra finî ad dumìni pùblic. Al disc al s ciàma Carnival of Souls: The Final Sessions (Carnevàl da gl'anmi: la sesiòṅ finala, 1997) e al gh'à un sòṅ difarènt dal sòlit, dark e grunge, al fà vgnir in a mènt i lavōr di Alice in Chains. Incóra na vòlta al tintatìṿ 'd arnuvàr al finìs invéci in un mèś falimènt. Da nutàr la prima (e ultma) cansòṅ cantàda par Kulick: I walk alone.
Na stòria difarénta al gh'à al disc sucesìṿ: Psycho circus (Circ psìchic, 1998), prim e ùnic àlbum in stùdi registrâ cun la line-up uriginàla dòp al 1977. A gh'è da dir però che Psycho Circus 'l è stâ fat cun di muśicìsta turnìsta, ch'i n cumparìsan minga in di crèdit, e cun na furmasiòṅ ch'la n sunàva minga tuta insém, pròpria cuma sucidìva in di prim an Utànta. Peter Criss al sòna sōl in un braṅ e Ace Frehley in dū (in chi àtri i sònan Bruce Kulick e Tommy Thayer ch'al dvintarà al chitarìsta sulìsta di Kiss soquànt an dòp). Paul al canta la title track (e prim sìngul) e al dà I finally found my way a Peter da cantàr ma a s fa nutàr Gene c'n i sò pès Within, We are one e You wanted the best. Ace invéci al canta Into the void e In Your Face ma sōl p'r al marcâ giaupunéś.
Al 31 'd Utóbar dal 1998 i Kiss i partìsan cun al Psycho Circus Tour da 'l Dodger Stadium ad Los Angeles cun di efèt viśìṿ in tri dimensiòṅ. Anc cal tour chè 'l è 'n sucès.
In dal 1999 i Kiss i vènan mis in dla Hollywood Walk of Fame (in dla categurìa Record Industry) e i faṅ na cumparsàda in dal film Detroit Rock City 'd Adam Rifkin. Par l'ucaśiòṅ i càntan Nothing Can Keep Me From You.
In dal Favràr dal 2000 i Kiss i dìśan ch'i arévan tacâ un tour intitulâ Kiss Farewell Tour, 'l ùltim cun la furmasiòṅ uriginàla. I cuncèrt i cuntìnuan anc in dal 2001 cun dal dati śuntàdi in Austraglia e in Giapòṅ. Pòc prima d'l inìsi dla tapa giapunéśa, Peter Criss al mòla tut parchè a n è minga cuntènt dal sò cuntràt. I Kiss i vàn'n avanti ciamànd incóra Eric Singer che, par l'ucaśiòṅ, al s mét adòs al truc da Gat.
Al preśènt (2003-2012)
In dal Favràr dal 2003 i Kiss, cun l'apòǵ dl'urchèstra sinfònica ad Melbourne, i regìstran al lōr quint àlbum live KISS Symphony: Alive IV, publicâ in dl'Istâ dal stés an. Durànt al cuncèrt, al sòna uficialmènt par la prima vólta Tommy Thayer a 'l pòst 'd Ace Frehley ch'l iva bandunâ al grup in 'd gl'ultmi dati dal Farewell Tour.
I Kiss (cun Criss turnâ a sunàr in dla band) i daṅ pò vita a 'l World Domination Tour, insém a gl'Aerosmith. Sèmp'r in dal 2003 i càntan la cansòṅ Do You Remember Rock 'n' Roll Radio? in dla compilation tribùt di Ramones We're a Happy Family, faghénd séguit a na dmanda ad Johnny Ramone.
In dal Mars dal 2004 Simmons e Stanley i n cunférman minga al cuntràt a Peter Criss e acsè a tórna in dal grup Eric Singer ch'a s tinś i cavìi ad négar e al s pitùra al grungn p'r arcurdàr cum a ś dév la figùra dal Gat (Thayer al fà al stés quèl cun Ace parchè i Kiss i aṅ cumprâ i dirìt dal mascri uriginàli). In dl'Istâ dal stés an, i Kiss i mét'n in pē al Rock the Nation Tour méntar dū an dòp 'l è 'l tùran dal Rising Sun Tour.
Al 5 'd Avrìl dal 2007 a mōr al vèć chitarìsta d'l àlbum Animalize Mark St. John par na muragìa serebràla.
Anc Paul Stanley al gh'à i sò prubléma: prima a 'n galòṅ e pò na tachicardìa ma al s armét bèṅ.
A pâr ch'i Kiss i sìan dvintâ na live band e basta (cun i cuncèrt Hit'n Run dal 2007 e Kiss Alive/35 World Tour dal 2008) ma, a surpréśa, in dal 2009 a vèṅ fóra 'n àlbum nóṿ 'd inèdit: Sonic boom (Stus sònic) cun al sìngul Modern day Delilah, un disc interesànt ad sicûr, dimóndi cumpàt e bèṅ sunâ bèṅ. Eric Singer e Tommy Thayer i càntan (bèṅ) par la prima vólta di braṅ di Kiss, rispetivamènt All for the Glory e When Lightning Strikes.
Al 18 ad Maǵ dal 2010 i Kiss i càntan a Milàn durànt al Sonic Boom over Europe: from the beginning to the boom. Al 9 'd Utóbar dal 2012 al grup al dà a la luś 'l àlbum Monster (Móstar).
Discugrafìa
Àlbum
- 1974 Kiss
- 1974 Hotter Than Hell
- 1975 Dressed to Kill
- 1976 Destroyer
- 1976 Rock and Roll Over
- 1977 Love Gun
- 1978 Paul Stanley
- 1978 Gene Simmons
- 1978 Ace Frehley
- 1978 Peter Criss
- 1979 Dynasty
- 1980 Unmasked
- 1981 Music From The Elder
- 1982 Creatures Of The Night
- 1983 Lick It Up
- 1984 Animalize
- 1985 Asylum
- 1987 Crazy Nights
- 1989 Hot In The Shade
- 1992 Revenge
- 1997 Carnival Of Souls
- 1998 Psycho Circus
- 2009 Sonic Boom
- 2012 Monster
Disc da 'l viṿ
- 1975 Alive!
- 1977 Alive II
- 1993 Alive III
- 1996 Mtv Unplugged
- 1996 You Wanted The Best, You Got The Best - (Racòlta dal viv)
- 2003 Symphony: Alive IV
Racòlti
- 1978 Double Platinum
- 1982 Killers
- 1988 Smashes, Thrashes & Hits
- 1997 Greatest Kiss
Sìngui
- 28.03.1974 "Nothin' to Lose"/"Love Theme From Kiss" → Kiss
- 10.05.1974 "Kissin' Time"/"Nothin' to Lose" → Kiss
- 10.08.1974 "Strutter"/"100,000 Years" → Kiss
- 22.10.1974 "Let Me Go Rock N' Roll"/"Hotter Than Hell" → Hotter Than Hell
- 02.04.1975 "Rock and Roll All Nite"/"Getaway" → Dressed to Kill
- 10.07.1975 "C'Mon and Love Me"/"Getaway" → Dressed to Kill
- 14.10.1975 "Rock and Roll All Nite (Live)" → Alive!
- 01.03.1976 "Shout It Out Loud"/"Sweet Pain" → Destroyer
- 30.04.1976 "Flaming Youth"/"God of Thunder" → Destroyer
- 28.07.1976 "Detroit Rock City"/"Beth" → Destroyer
- 01.11.1976 "Hard Luck Woman"/"Mr. Speed" → Rock and Roll Over
- 13.02.1977 "Calling Dr. Love"/"Take Me" → Rock and Roll Over
- 01.06.1977 "Christine Sixteen"/"Shock Me" → Love Gun
- 31.07.1977 "Love Gun"/"Hooligan" → Love Gun
- 14.10.1977 "Shout It Out Loud (Live)"/"Nothin' to Lose" (Live) → Alive II
- 22.02.1978 "Rocket Ride"/"Tomorrow And Tonight" (Live) → Alive II
- 02.04.1978 "Strutter '78"/"Shock Me" → Double Platinum
- 1978 "Hold Me, Touch Me"/"Goodbye" → Paul Stanley
- 1978 "New York Groove"/"Snowblind" → Ace Frehley
- 1978 "Radioactive"/"See You In Your Dreams" → Gene Simmons
- 1978 "Don't You Let me Down"/"Hooked On Rock 'N Roll" → Peter Criss
- 20.05.1979 "I Was Made For Lovin' You"/"Hard Times" → Dynasty
- 30.09.1979 "Sure Know Something"/"Dirty Livin'" → Dynasty
- 01.06.1980 "Shandi"/"She's So European" → Unmasked
- 01.11.1980 "Tomorrow"/"Naked City" → Unmasked
- 22.11.1981 "A World Without Heroes"/"Dark Light" → Music from "The Elder"
- 13.10.1982 "I Love It Loud"/"Danger" → Creatures of the Night
- 18.09.1983 "Lick It Up"/"Dance All over Your Face" → Lick It Up
- 06.02.1984 "All Hell's Breakin' Loose"/"Young and Wasted" → Lick It Up
- 19.09.1984 "Heaven's On Fire"/"Lonely is the Hunter" → Animalize
- 13.01.1985 "Thrills In the Night"/"Burn Bitch Burn" → Animalize
- 16.09.1985 "Tears Are Falling"/"Any Way You Slice It" → Asylum
- 03.01.1986 "Uh! All Night"/"Trial By Fire" → Asylum
- 18.08.1987 "Crazy Crazy Nights"/"No, No, No" → Crazy Nights
- 01.11.1987 "Reason to Live"/"Thief in the Night" → Crazy Nights
- 27.02.1988 "Turn on the Night"/"Hell or High Water" → Crazy Nights
- 11.10.1988 "Let's Put The X In Sex"/"Calling Dr. Love" → Smashes, Thrashes & Hits
- 03.03.1989 "(You Make Me) Rock Hard"/"Strutter" → Smashes, Thrashes & Hits
- 17.10.1989 "Hide Your Heart"/"Betrayed" → Hot in the Shade
- 05.01.1990 "Forever"/"The Street Giveth & The Street Taketh Away" → Hot in the Shade
- 01.04.1990 "Rise to It"/"Silver Spoon" → Hot in the Shade
- 1992 "God Gave Rock 'N' Roll To You II" → Revenge
- 1992 "Domino"/"Carr Jam 1981" → Revenge
- 1992 "I Just Wanna" → Revenge
- 1992 "Everytime I Look at You"/"Spit" → Revenge
- 1993 "I Love It Loud (Live)" → Alive III
- 1996 "Rock And Roll All Nite → KISS Unplugged
- 1997 "Jungle" → Carnival of Souls: The Final Sessions
- Nuvémbar 1998 "Psycho Circus" → Psycho Circus
- 1998 "We Are One" → Psycho Circus
- 1998 "I Finally Found My Way" → Psycho Circus
- 1999 "You Wanted the Best" → Psycho Circus
- 19.08.2009 "Modern Day Delilah" → Sonic Boom
- 08.12.2009 "Say Yeah" → Sonic Boom
- 08.06.2010 "Never Enough" → Sonic Boom
Videografìa
- 1976 - Detroit Rock City Schisa chè!
- 1977 - Hard Luck Woman Schisa chè!
- 1979 - Sure Know Something Schisa chè!
- 1979 - I Was Made For Lovin' You Schisa chè!
- 1980 - She's So European Schisa chè!
- 1980 - Talk To Me Schisa chè!
- 1980 - Shandi Schisa chè!
- 1981 - A World Without Heroes Schisa chè!
- 1982 - I Love It Loud Schisa chè!
- 1983 - Lick It Up Schisa chè!
- 1983 - All Hells Breakin' Loose Schisa chè!
- 1984 - Thrills In the Night Schisa chè!
- 1984 - Heavens On Fire Schisa chè!
- 1985 - Tears Are Falling Schisa chè!
- 1985 - Uh! All Night Schisa chè!
- 1985 - Who Wants To Be Lonely Schisa chè!
- 1987 - Crazy Crazy Nights Schisa chè!
- 1987 - Reason To Live Schisa chè!
- 1987 - Turn On The Night Schisa chè!
- 1988 - (You Make Me) Rock Hard Schisa chè!
- 1988 - Lets Put The X In Sex Schisa chè!
- 1988 - Rock And Roll All Night Schisa chè!
- 1989 - Rise To It Schisa chè!
- 1989 - Hide Your Heart Schisa chè!
- 1989 - Forever Schisa chè!
- 1991 - God Gave Rock 'N Roll To You II Schisa chè!
- 1992 - Unholy Schisa chè!
- 1992 - I Just Wanna Schisa chè!
- 1992 - Domino Schisa chè!
- 1992 - Every Time I Look At You Schisa chè!
- 1997 - Shout It Out Loud (live) Schisa chè!
- 1998 - Psycho Circus Schisa chè!
- 2009 - Modern Day Delilah Schisa chè!
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Creatures of The Night in sal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Deuce in sal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Gimme More in sal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd I in sal YouTube (I vìnsan al telegàt)
Nòti
- ↑ Nirvana, Kiss, Peter Gabriel, l'è óra ad finìr in dla Rock and Roll Hall of Fame Repubblica.it, 17 ad Dicémbar dal 2013


text:
Loton
El loton l'è ona liga metallega fada de ramm (Cu) e zinch (Zn).
Oltra ai loton binari (faa su de la fusion de 'sti duu metai), a gh'è anca i loton ternari, indove gh'è anca on terz element chimegh, che 'l ghe da a la liga ona quai altra caratteristega. Per esempi, el manganes e 'l stagn fann cress la resistenza a la corosion, el ferr el fa cress el caregh de rottura, e via inscì. A gh'è anca di loton quaternari.
El loton el vegna doperaa per tanti lavorà che vann, per esempi, de la elettricità a l'idraulega, de l'industria chimega ai strument musserai.
Origin del nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm loton, doperaa anca in venezian e piemontes[1][2], el dovaria vegnì de ona parolla siciliana derivada de l'arab lātūn[3], che 'l voeur dì "ramm". De lì la parolla la s'è spantegada per tutta l'Europa, e l'è doperada in tucc i lengov neolatinn ocidentai (catalan llautó, spagnoeu latón, frances laiton, ocitan laton, portoghes latão, forlan leton[4]), oltra che in de l'islandes látún e in del russ, bieloruss e ucrain latun', . In italian se dis ottone, perchè la L inizial l'è stada interpretada comè on articol determinativ.


text:
Marly
Marly a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7653 abitant.
El cumün de Marly al se tröva a una altitüden de 627 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Ependes, Friburgo, Hauterive, Pierrafortscha, Villarsel-sur-Marly, Villars-sur-Glâne.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Mòi
Mòi (in Italià: Moio de' Calvi) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.
El g'ha 'na popolasiù de 218 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,2 km² e 'na densità de popolasiù de 35 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 40 km de la sità e a 660 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Fundra, Lèna, Piasatür, Piassöl, Roncobèl e Alnigra.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Mòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kirchlindach
Kirchlindach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2849 abitant.
El cumün de Kirchlindach al se tröva a una altitüden de 595 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Bremgarten bei Bern, Diemerswil, Meikirch, Münchenbuchsee, Schüpfen, Wohlen bei Bern, Zollikofen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Dubler, A-M: Kirchlindach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-08-05.


text:
Villars-Bramard
Villars-Bramard a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 3.20 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 116 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Villars-Bramard al se tröva a una altitüden de 734 meter sura al livel del mar e quand che l'eva desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cerniaz, Dompierre, Romont (FR), Rossens, Sédeilles, Seigneux e Villarzel.


text:
Languedoc-Roussillon
La regiù Languedoc-Roussillon (nòm uficiàl en fransés: Région Languedoc-Roussillon) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2,458,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 27,376 km², per 'na densità de 90 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Languedoc-Roussillon l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Aude, Gard, Hérault, Lozère e Pyrénées-Orientales che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.545 cümü. La capital de la regiù l'è Montpellier.


text:
Acid house
La Acid house a l'è un sota-gener de la müsega house cunt un stil ripetitiv e ipnotich, cun campiun o toch parlaa al post de test cantaa. Fundamental a l'è el sun del sintetisadur Roland TB-303, istrüment che'l dupraven i DJ de Chicago per i sò sperimentaziun. In particular se fa riferiment al 1986 e al DJ Pierre. El prim singul a l'è Acid Tracks di Phuture (1987); chel cunt püssé sücess Dream Girl del DJ Pierre (1987)
L'Acid house la s'è pöö spantegada anca in del Regn Ünì, in Australia e Europa, e la sunaven i DJ del scuminci del periud di Rave.


text:
Biela
Bièla (isé apò a 'n piemontés; en italià: Biella) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Piemónt, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Bièla 'l g'ha presapóch 45.529 abitàncc, 'na superfìce de 46 km² e 'na densità de 990 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andorno Micca, Candelo, Fontainemore (AO), Gaglianico, Occhieppo Inferiore, Occhieppo Superiore, Pettinengo, Pollone, Ponderano, Pralungo, Ronco Biellese, Sagliano Micca, San Paolo Cervo, Sordevolo, Tollegno, Vigliano Biellese, Zumaglia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
18 12
Ol dé 18 de dezèmber l'è 'l 352 ( 353 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 14 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de dezèmber al è ul dí da pòost 352 ( 353 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 14 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1979 - Madrid: Ol rei de Spagna Gjoan Carl I al sansiuna come les orgànega del stat ol statüt d'Autonoméa de Catalunya (Les Orgànica 4/1979, de 18 12).
1979 - Catalunya: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa, cognossit come ol statüt de Sau.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
863
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Papa Nicolò I el scomunega el noeuv patriarca de Costantinòpol Fòzi I
- El Carlomann el tacca el sò fradel Luis II de Germania per la segonda voeulta
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berta de Lotaringia, tosa del re Lotari II e miee primma del Tebald d'Arles e poeu de l'Adalbert II de Toscana (m. 925)
- Luis III de Francia (m. 882)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl de Provenza (n. 845)
- Corrad I de Borgogna (n. 800)
- Dònald I de Scòzia (n. 812)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Adria
Adria (en vèneto: Adria) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 20 069 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 113,5 km² e 'na densità de popolasiù de 177 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cavarzere (VE), Ceregnano, Corbola, Gavello, Loreo, Papozze, Pettorazza Grimani, San Martino di Venezze, Taglio di Po, Villadose, Villanova Marchesana.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Adria l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pfäffikon (ZH)
Pfäffikon a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 10 824 abitant.
El cumün de Pfäffikon al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bäretswil, Bauma, Fehraltorf, Hittnau, Russikon, Seegräben, Uster, Wetzikon, Wildberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pfäffikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de faffinchova. In del 965 l'eva menziunaa col nom de haffinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Website of Gemeinde Pfäffikon ZH
- Statistics for Gemeinde Pfäffikon ZH
- Bernhard A. Gubler: Pfäffikon (ZH) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2002-10-21.
- GIS Browser of the canton of Zürich: Pfäffikon


text:
Sin il mir da fermada stat in monument historic singular.
Cun sia pictura gigantica vul igl artist Martin Valär regurdar alla retratga desastrusa dil marschal russ Suworow, il qual ha traversau 1799 cun sia armada il Veptga sin la fugia dall’armada franzosa.
La regiun da vacanzas Breil Vuorz Andiast cun siu territori da viandar al pei dil Pez Durschin (3421 m) e dil Hausstock (3158 m) ei, viu dallas dimensiuns sco grondezia, canera e traffic, tuttavia buca da cumparegliar cun Tavau, cun l’Arena dallas Alps ni cun Savognin.
La grondezia da questa stupenta regiun da vacanzas ei claramein sia dimensiun surveseivla, ses vitgs muntagnards genuins e la tgira da biars detagls. Ni sco quei ch’ils da Breil Vuorz Andiast han per moda da dir: „pign, mo fin“ – per franc buca lungurus, semplamein senza hectica.
Ina oasa da vacanzas sco strusch in’autra, era concernent ils prezis e surtut per famiglias. Detagls tier tut ils temas sco era informaziuns da pernottaziun anfleis vus silla pagina d’internet dalla regiun da vacanzas Breil Vuorz Andiast.


text:
Aminuacid
I aminuacid a hinn mulecul urganigh che gh'hann un grüp carbussiligh e un grüp aminigh. In biuchimiga se parla püssee di L-a-aminuacid, cun furmula generiga NH2CHRCOOH e che gh'hann el grüp carbussiligh e quel aminigh a hinn ligaa a l'istess atum de carboni, ciamaa dunca carboni a, cun cunfigüraziun L (asca la glicina che l'è achirala perchè R=-H).
El röl di aminuacid in di esser vivent a l'è quel de furmà i pruteinn.
I aminuacid principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aminuacid che gh'hinn in di pruteinn de tücc i esser vivent a hinn 20 (anca se di stüdi disen che pudarien vess 23) e la sò presenza in d'una pruteina a l'è cudifegada in del DNA. A l'è pussibil truà di aminuacid, püssee rar, ciamaa "ucasiunaj" che vegnen prudot per mudifegh chimigh dopu de la biosintesi de la pruteina.
Una manera de classifegà i aminuacid a l'è in bas a la pularità e a la carega, prupietà che dipenden tüt e dü di carateristigh del grüp R:


text:
Petroselinum crispum
Al Petroselinum crispum (erburínn, erburént, perdersil, arburinn o persèm in insübrich, persèm o pedersèm in bergamasch[1]) l'è una pianta bienal, uriginaria di zonn mediterrani. La cress deperlee int i bosch e int i praa di zonn a clima temperaa; la patiss fort 'l fregg.
Aspet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è una pianta erbacea, cun una radisa rubüsta de culur bianch e gialdón. I föi i henn cumpletament lis e i gh'hann un inturna triangular frastajaa. L' infiorescenza l'è un umbrel furmaa da una cinquantina de fiur piscinìn a cinqu petal, bianch e di völt cun un zich de blö e aransón.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int al so diziunari, al Cherubini[2] 'l fà la specülazion che la parola erburìnn (ai temp druvada anmò int la so furma singulara erburinna) la pudariss vegnì da erba urina, per via di pruprietà diuretich de la pianta.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ NavigAIS,Carta 1385
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.


text:
E quaand ch l'è nassüü suta una loena caputàda
la sciguèta l'ha vusaa e la sua mama l'è scapàda
se regordi che'l ciel l'ha piangiüü per un mees
e la geen la tremava in tütt el paees...
El sò pà l'era un fantasma l'è mai cumparii
el sò zio "Pulentauncia" l'era sempru ciucch tradii
el sò nonu selvàdech l'ha faa vegnì graand
cunt'in man un fulcén e senza müdaand
Per tücc i geent nurmai e anca per i sciur
el sò nom l'era Bestia "castigh del Signuur".
Fiöö de'n tempural e de 'na stèla sgavezzàda
el te tajava el còll cumè fa una cicada
La sua facia la faséva pagüra ai serpeent
e se te l'incrusàvet gh'era puuch de vèss cunteent
l'era cumé un diavul vegnüü de la muntagna
el gh'era propi i öcc del lüff quand el cagna
El viagiàva in de la neev in sö la facia dell'invernu
el vegniva giò del munt e 'l menava adréè l'infernu
l'era sempru spurceleent e vestii cun't un sacch
l'era el Bestia, bestia grama el sò fulcèn l'era mai stracch
Per tücc i geent nurmaai....
Un dé al lavatoj el se vardàva in un sedèll
e quel che'l vedeva l'era mea pö taant bell
gh'era lé anca una tusa e l'era bèla cumé 'l suu
lüü 'l g'ha daa el sò fulcén e nissoen l'ha piö vedüü
E spiava quèla tusa quand la nàva giò a lavà
perchè ghe piaséva sentila cantà
el sentiva el coer verdess cumé un fiich
lei era una rosa... e lüü un mazz de urtiigh
Per tücc i geent nurmaai....


text:
Naranz (culur)
El culur naranz (cugnussüü anca cun el talianism (a)ranción) l'è vön di culur del speter visibil che l'om el pö ved. L'è intra el russ e el giald e 'l gh'ha una lunghezza d'onda de circa 620-585 nanometer. L'è l'istess culur del früt cunussüü cume naranz (o pertügal) dal qual el ciapa el so nom. Prima de la descuverta del pertügal, gh'eva mia una nuzion precisa de 'stu culur, che'l vegniva de suvent cunsideraa russ. Per quel mutiv chì i henn restaa in üsagg espression cume "pess russ", "gat russ", "cavej russ", impunemanch i paren naranz pütost che russ.


text:
23 01
Ol dé 23 de zenér l'è 'l 23 dé de l'an del calendare gregorià; manca 343 (344 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 23 de zenér al è ul dí da pòost 23 dal an dal calendari gregurian; i manca 343 (344 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1641 - Catalunya: íntal giir d'una semana dapress avé pruclamaa la Repüblega Catalana, ul presideent da la Generalitat de Catalunya Pau Claris sa al viit ubligaa -par pudé mantegní ul süpòort Francées- a pruclamá Luiis XIII da Francja cuma rei dal paées.
- 1579 - i Paées Bass: i pruviinz dal nòort dal paées i crea la Üniun d'Utrecht.
- 1719 - Liechtenstein: l'imperaduur Caarl VI al instaura cheest paées cuma principaa dal Sàcar Imperi Rumanu-Germànich fusiunaant i segnuríi da Vaduz e Schellenberg.
- 1958 - Venezzuela: un moviment cívico-militaar al finiss cun la ditadüra da Marcos Pérez Jiménez.
- 2006 - ul Canadà: sa ga i célebra di elezziun legislatiif vadagnaa pal Conservative Party of Canada, cumandaa par Stephen Harper.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1989 - Figueres (l'Alt Empordà Catalunya): Salvador Dalí, pituur Catalan.
- 1889 - Santiago (Cili): Ignacio Domeyko, geòlegh e mineralugista Cilées d'urígen Pulunesa.
- 1893 - Madrid (Spagna): José Zorrísula, pueta e dramatüürgh Spagnöö.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bürgraviaa
El Bürgraviáa (Tudesch: Burggrafenamt, Talian: Burgraviato), l'è quel toch de Val de l'Ades in Südtirol che'l se tröa arent a Meran. L'era giamò int l'Edáa de Mezz un sistema aministrativ ünitari, e, 'l fà sü 'l scirö de'l Tirol istoregh. El so nom 'l vegn minga de'l volt nümer de furtess e castej che'l gh'ha, ma perchè 'l pertucava giamò secuj adrée a la Cunteja de Tirol. Al dindincö 'l vegn anca ciamáa 'l „Paradis de'l Südtirol“.
Cuntegnüü
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A'l didincö l'aministraziun de'l Bürgraviáa le fáda sü de vintses cumün cunt un area de 1.101 chilometer quadráa e pü u manch 88.300 abitant. El sit prinzipál l'è Meran.
Urigen de l'Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aministraziun de'l Bürgraviáa l'é stáda fáda sü int 'l 1971 cum üniun de vinttríi cumün. Int 'l 1973 hin gnüü a fan part anch i cumün de Parcin, Plavüs e Natürn e int 'l 1986 anca Meran. A chela manera chí, a'l didincö, l'aministraziun de'l Bürgraviáa la tö dent tücc i cumün de'l cadin geugrafegh de Nal fin a Natürn, la Val Passiria e la Val de Vülten, 'l Plató de Tesem, i cumün de la Val de Non che se tröen in tera südtirulesa, e infin i cumün de'l Munt Sòcur.


text:
Lavarone
Lavarone (Lavaron en vèneto; Lavròu en cìmbro; Lafraun en todèsch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.085 abitàncc, 'na süperfìce de 26 km², per 'na densità de 42 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caldonazzo, Luserna, Folgaria, Pedemonte (VI), Lastebasse (VI).
Lavarone l'è colocàt söndèn altipià a 1100 méter de altitùdine sùra 'l leèl del mar, endóche g'h'è sparnegàt le 19 frasiù che fùrma 'l cümü: Bertoldi, Chiesa, Cappella, Gionghi, Masetti, Longhi, Magrè, Slaghenaufi, Nicolussi, Piccoli, Oseli, Gasperi, Lanzino, Albertini, Rocchetti, Stengheli, Azzolini, Lenzi, Birti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Casa Rosada
La Casa Rosada la se tróa a Buenos Aires sö la Piasa de Mayo e l’è la residènsa del Presidènt de la Repüblica de l’Argentina.
L’è isé ciamada per ol sò colùr ròsa, che l’vé mia dal material dovràt per fala sö, ma da öna mà de ernìs che i gh’à dacc a la fì del mèla e òt (1800).
La Casa Rosada isé cóme me la èt incö l’è nasida ‘n del 1898 grasie al progèt del architèt Francèsc Tambürì che l’éra stai ciamàt dal presidènt Luis Sáenz Peña. Infati prima de ès ü palàs adóma la Casa Rosada l’éra facia da piö palàs, chèl del goèrno e chèl di poste, e da chèl che l'restàa de öna fortèsa coloniala; ol Tamburì l’à progetàt ol grant arch de triónf che gh'è ‘n del mès e ‘l tòch de palàs che gh'è de dré; l’arch e ‘l tòch de palàs i è stai fai sö sura öna strada, la Calle Balcarce.
L’arch de triónf l’ taca ‘nsèma i dù tòch de la fasada che se èt amò al dé de ‘ncö che i è mia stès, desà che i éra dù palàs diferèncc.


text:
23 09
Ol dé 23 de setèmber l'è 'l 266 ( 267 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 100 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de setèmber al è ul dí da pòost 266 ( 267 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 100 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 490 a.C. - Batàia de Maratona; l'è a l'urìgin de la gàra de córsa a pè che pórta 'l stès nòm
- 480 a.C. - Batàia de Salamina vinsìda dei Gréci. la fàa part de le guère persiàne.
- 1122 - Vé stipulàt el Concordàt de Worms che 'l metarà fì a la Làta per le 'nvestidüre
- 1459 - Batàia de Blore Heath. Prima gran batàia de la Guèra de le dò Röze, combatìda a Blore Heath, endèl Staffordshire (Inghiltèra)
- 1529 - Cumìncia l'asédio de Vièna: Solimà 'l Magnìfic el cumìncia 'l sò atàc a la cità
- 1846 - L'astrònomo fransés Urbain Jean Joseph Le Verrier e l'astrònomo britànic John Couch Adams i scòpre 'l pianéta Nettuno; la scopèrta l'è stàda verificàda del todèsc Johann Gottfried Galle
- 1868 - Porto Rico el deciàra la sò 'ndependènsa de la Spàgna
- 1889 - Fondasiù de la Nintendo a Kyoto da Fusajiro Yamauchi.
- 1932 - El Regn de Hejaz e Nejd el vé rebatezàt Regn de l'Arabia Saudita
- 1941 - Prim esperimèncc coi gas endèl camp de concentramènt de Auschwitz
- 1943
- Segónda guèra mondiàl: Nas uficialmènt la Repüblica de Salò
- Segónda guèra mondiàl: Benito Mussolini el ritùrna 'n Italia, a la Rocca delle Caminate
- Segónda guèra mondiàl: Salvo d'Acquisto el se ezebés come prizunér en càmbe de la vita de 22 civìi restrelàcc dei todèsc per vendèta per en atentàt dei partigiàni del dé prìma. El vegnarà füzilàt a Roma.
- 1991 - L'Armenia (che la s'ìa deciaràda 'ndependete zà 'ndèl més de óst del 1990) la deènta uficialmènt 'na nasiù 'ndependènta
- 2007 - La Ducati la vèns el tìtol de campiù del mónt d ela MotoGP dopo de 33 agn de domìnio giapunés.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1939: Sigmund Freud, fondador de la psicoanalisi (n. 1856).
- 1967: Giovanni Barrella, poeta milanes (n. 1884).
- 1968: san Pio da Petrelcina (nassuu Francesco Forgione), mej cognossuu 'me Padre Pio, religios e sant italian (n. 1887).
- 1973: Pablo Neruda (nassuu Ricardo Eliezer Neftalí Reye Basoalto), poeta cilen (n. 1904).
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cheseaux-sur-Lausanne
Cheseaux-sur-Lausanne a l'è un cumün svizzer del distret de Losanna, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3950 abitant.
El cumün de Cheseaux-sur-Lausanne al se tröva a una altitüden de 604 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boussens, Crissier, Etagnières, Losanna, Morrens, Sullens.
El fà part de la perferìa de la cità de Losanna.
A Cheseaux-sur-Lausanne gh'è 'l quartér generàl de la aziènda Kudelski SA, 'n impréza fondàda de Stefan Kudelski specializàda 'n sistémi de criptàgio, che g'ha 'nventàt el sistéma ciamàt Nagra e adotàt 'ntra l'àlter de divèrse televiziù a pagamènt europèe.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Rüssia
La Rüssia o Federaziun Rüssa (Poccийckaя Фeдepaция o dumà Poccия in rüss) a l'è un paes de l'Europa e de l’Asia. A l'è tacada a la Nurvegia, a la Finlandia, a l'Estonia, a la Letonia, a la Bielurüssia, a la Lituania, a la Pulonia, a l'Ücraina, a la Georgia, a l'Azerbaigian, al Kazakistan, a la Cina, a la Mungolia e a la Curea del Nord.
La capital a l'è Musca.
A l'è el stat püssee grand del mund, cunt una süperfiss de 17.075.200 km², e una pupulaziun de pressapoch 142 miliun e mez d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Federaziun Rüssa (nom ufizial: Poccийckaя Фeдepaция) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è 'l Vladimir Vladimirovič Putin (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Dmitrij Anatol'evič Medvedev (del 2012).


text:
Fonzion (matematega)
Ona fonzion la se pò vedè come ona trasformazion de vergun ogett in d'on alt ogett.
Inscì, i gh'è di fonzion che trasformen di numer in numer (per esempi i polinomi, i fonzion trigonometregh....), di fonzion che trasforment di pont in pont (per esempi i rotazion, traslazion, omotetii), di fonzion che trasformen di formi geometregh in numer (per esempi la longhezza d'on segment, l'area delimitada de on poligon...).
La se ciama imagin d'on ogett per questa fonzion l'ogett otegnuu depress la trasformazion per la fonzion.
Cuntegnüü
Definizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Furmalameent, una funziú f d’un cungjuunt E int un cungjuunt F al è una curespundenza u relazziú ch’a l’è funziunala;
- al è dunca un triplet ( E , F , G ) indúe G al è un sübcungjuunt da E xF íntal quaal cada elemeent da E al pariss al plüü una völta.
- E al è ul ‘‘‘cungjuunt da partenza da f ;
- F al è ul ‘‘‘cungjuunt da rivada da f ;
- e G al è ul graaf da f ; G al è nutaa da le völte « Gf » u « G( f ) » par precisá da che funziú s’è drée a parlá.
- Sa l cjama cungjuunt da definizziú da la funziú f ul cungjuunt-antecedeent da f, i.e. ul cungjuunt di elemeent x da E taj che al esiist un elemeent y in F verifiaant . Ul cungjuunt da definizziú da f, nutaa abitüalameent « D( f ) » , al è un sübcungjuunt da E.
- Par tütt x da D( f ) , sa l nota « f ( x ) » l’ünich elemeent da F taal che .
- Si X e Y i è düü variàbil , in Y = f ( X ) , X al è una variàbil independenta e Y una variàbil dependenta ( da X ).
- Sa l cjama 'cungjuunt-imàgen da f ul cungjuunt di elemeent y da F taj che al esiist un elemeent x in E verifiant f ( x ) = y.
- Ul cungjuunt-imàgen da f, nutaa « Im( f ) » , al è un sübcungjuunt da F.
- L’'imàgen par f d’un sübcungjuunt K da E al è :
- L’imàgen da f a l’è un sübcungjuunt da F , e sa gh'a : Im( f ) = f ( E ).
- L’imàgen recípruca u antecedeent par f d’un sübcungjuunt L da F a l’è :
- L’imàgen recípruca u antecedeent par f da F al è un sübcungjuunt da E , e sa a : D( f ) = f -1( F ).
- Sa la pöö aplicá una funziú f int un puunt x dal sò cungjuunt da definizziú; ul resültaa a l’è nutaa f ( x ) , e al è l’ünich elemeent da l’imàgen taal che .
Nuzziú d’aplicazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Furmalameent, una aplicazziú f d’un cungjuunt E int un cungjuunt F al è una funziú aplicativa, i.e. una curespundenza da che cada elemeent dal cungjuunt da partenza E la gh'a üna e noma üna imàgen :
- al è dunca un triplet ( E , F , G ) indúe G al è un sübcungjuunt da E xF íntal quaal cada elemeent da E al pariss üna e noma üna völta.
- Al è apó una funziú tala che D( f ) = E.
Ul gràfich da la funziú identitaa : f(x) = x
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L’identitaa u aplicazziú idéntica d’un cungjuunt ( vidé chí-cuntra) a l’è l’aplicazziú da cheest cungjuunt in sí-istess che a cada elemeent la socja cheest elemeent e noma al. (Ul sò graaf al è dunca la diagunala dal cungjuunt).
- Si E e F i è di cungjuunt mia vöj, e si b al è un elemeent da F , sa la pöö definí l’aplicazziú cunstanta da valuur b, da E in F , che a cada elemeent la socja b (Ul sò graaf al è dunca).
Restrizziú d'una funziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa la cunsíderes una funziú f d’un cungjuunt E int un cungjuunt F.
Si K al è un sübcungjuunt da E , sa la cjama restrizziú da f a K la funziú nutada « f |K » da K in F da che ul graaf al è : .
Remarca : la cundizziú y = f ( x ) chí-da-sura la implica che x al partegn a D( f ) e che y al partegn a Im( f ).
Cumpusizziú da funziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cumpusizziú da dò funziú la permet d’utegní una terza funziú , « aplicant » la segunda funziú al resültaa da la prima.
I síes dò funziú : , ; la suva funziú cumposta la gh’a par graaf:
(al è bé la istessa cumpusizziú che la definida paj relazziú in generaal!)
In particülaar, si x al è íntal cungjuunt da definizziú da g of , sa gh'a : g of ( x ) = g [ f ( x )].
Al cuventa notá che la cumpusizziú da dò aplicazziú a l’è una aplicazziú , e che la cumpusizziú da dò funziú a l’è una funziú ; però chesta darera cumpusizziú la pöö iga un dumini da definizziú vöj!
Teureme da munutunía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cumpusizziú da dò funziú in l’istessa manera munòtune (munutone) al è cressenta. La cumpusizziú da dò funziú da munutunía cuntrària al è décressenta.
Ingetivitaa e sürgetivitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Una funziú f al è cjamada ingetiva ( u al è una ingezziú , si al sa trata d'una aplicazziú ) Cura che :
- .
- Cheest chí al signifia che la funziú « la distinguiss » i difereent elemeent dal sò dumini da definizziú .
- La cumpusizziú da dò ingezziú a l’è una ingezziú e, inversameent, si g of al è una ingezziú , alura f al è una ingezziú .
- Una funziú f al è cjamada sürgetiva ( u al è una sürgezziú , si al sa trata d'una aplicazziú ) cura che :
- .
- In d'òolt tèrmen, f al è sürgetiva ssi l'imàgen da E al è ul cungjuunt da rivada tütt intreegh; cheest chí al signifía che cada elemeent dal cungjuunt da rivada al pöö vess vidüü cuma imàgen d'un elemeent dal spazzi da partenza.
- La cumpusizziú da dò sürgezziú a l’è una sürgezziú e, inversameent, si g of a l’è una sürgezziú , alura g a l’è una sürgezziú .
- Una aplicazziú a l’è cjamada bigetiva ( u che al è una bigezziú ) cura che la a è cuntempuraniameent ingetiva e sürgetiva. Sigüür, i aplicazziú i è mia tüte da le bigezziú !
- La cumpusizziú da dò bigezziú a l’è una bigezziú però inversameent, si la cumpusizziú da dò aplicazziú a l’è una bigezziú , sa l pöö noma dedüí che l'una a l’è una ingezziú e l'otra una sürgezziú .
Recípruca d'una funziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La curespundenza recípruca d’una funziú f a l’è una funziú si f al è ingetiva, e chesta funziú recípruca a l’è sí istessa ingetiva. La nutazziú abitüala par chesta funziú recípruca a l’è « f -1 » , però la implica un riisch da cunfüsiú cun la funziú inversa mültiplicativa da f, 1 / f , ch’a la pöö apó sa nutá « f -1 » , e al cuventa dunca sa mustrá fisc prüdeent íntal sò druvameent.
- Da manera anàluga, la curespundenza recípruca d’una aplicazziú f a l’è una aplicazziú ssif a l’è bigetiva, e chesta aplicazziú recípruca a l’è sí-istessa una bigezziú .
Descumpusizziú canònega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa la cjama relazziú binària sucjada canonicameent a la funziú f la curespundenza f -1 of definida in E par :
- « x al è in relazziú cun y ssi x e y i gh’a una imàgen cumüna par f »
Chesta relazziú a l’è sémpar simétrica e trasitiva, però a l’è una relazziú d'equivalenza noma si f a l’è una aplicazziú ( vidé l'artícul « Uperazziú da Curespundenze » ).
Sa l pöö alura definí ul cungjuunt quozzieent E / ( f -1 of ) e la sürgezziú canònega s curespundenta, sucjada a l'aplicazziú f. Chesta sürgezziú la socja a cada elemeent x da E la suva classa d'equivalenza par f -1 of , ch’al è òolt che f -1 ( { f ( x ) } ), cungjuunt di antecedeent da f ( x ).
Cunsidéremm alura la curespundenza i da E / ( f -1 of ) in F definida par :
- « A al è in relazziú cun y ssi A al è ul cungjuunt di antecedeent da y par f -1 of »
Chesta curespundenza a l’è una ingezziú , l' ingezziú canònega sucjada a l'aplicazziú f. Sa mustra da manera fàcil che : f = i os.
Resümiint : Cada aplicazziú la pöö vess descumpusada da manera ünica int una sürgezziú e una ingezziú .
Chesta descumpusizziú a l’è la descumpusizziú canònega da l'aplicazziú . In chesta descumpusizziú :
- la sürgezziú s a l’è una bigezziú ssi f a l’è una ingezziú , i.e. si f -1 of = Id E .
- l'ingezziú i a l’è una bigezziú ssi f a l’è una sürgezziú , i.e. si f of -1 = Id F .
Vargot ch’al preceet al pöö vess estendüü a una funziú qual-sa-vöör, a cundizziú da « cumpletá » ul graaf da f -1 of par la diagunala da E, da manera da reent la relazziú reflessiva e en fá inscí una relazziú d'equivalenza. Sa la retröva alura la descumpusizziú precedenta, a maanch che i al è plüü una funziú .
Resümiint: Cada funziú la pöö vess descumpusada da manera ünica int una sürgezziú e una funziú ingetiva.
Chesta descumpusizziú a l’è la descumpusizziú canònega da la funziú .
Paritaa d’una funziú reala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Artícul détaillaa : Paritaa d'una funziú reala
Una funziú , cun e , al è :
- pari si e noma si par tütt da , sa gh'a e . Un esempi da funziú pari al è la funziú cosinus.
- díspari si e noma si par tütt da , sa gh'a e . Un esempi da funziú díspari al è la funziú sinus.


text: Gievgia, ils 8 da november 2011, ha gì lieu a Cuira la 9avla conferenza da las presidentas communalas dal Grischun. 20 da las 178 vischnancas vegnan actualmain presidiadas d'ina dunna. A chaschun da questa conferenza han las presidentas communalas visità in lavuratori davart il tema "pussanza ed influenza" da Zita Küng. Ella è possessura da la firma da cussegliaziun "EQuality". Silvia Hofmann, la manadra dal post da stab per l'egualitad da las schanzas, ha fatg in bainvegni a las presidentas communalas ed ha ditg, ch'ina da las furmas las pli impurtantas e las pli persistentas da sustegnair las dunnas en la politica saja il barat en in circul pitschen e l'amplificaziun da la rait da contacts


text:
Brot-Dessous
Brot-Dessous a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.95 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 97 abitant.
El cumün de Brot-Dessous al se tröva a una altitüden de 857 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry, Brot-Plamboz, Val-de-Travers, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brot-Dessous l'è mustraa in de la tabela chi de sutta[1]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ "Evolution de la population des communes 1850-2000", archivi descargàbil söl sit de l'Office fédéral de la statistique (Ufìcio Federàl de Statìstica Svìser). Vizitàt ai 13/01/2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brot-Dessous in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Giōren
Artécol in dialèt arzân
Al giōren (giorno in italiân) ciamê ânca dé, cme unitê 'd amzûra dal tèimp, al gh' à divêrs significhêt. .[1]
Indice
Al giōren "siderêl" o "sidereo"[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren siderêl o giōren sidereo l'é al tèimp che pâsa tra dû pasag, ûn a drē cl'êter, ed l'istèsa stèla al Meridiân 'd un pôst stabilî ed la tèra e al gh'à 'na durêda ed 23 ōri 56 minût e 4,0905 secònd. Còst l'é al muvimèint ch' al fà al cēl int 'na giurnêda davânt a i nost'r ôc, e ânca al muvimèint ch' a fà la Tèra rispèt a la puşisiòun mèdia dal stèli ch' a 's vèden. Sōl dû elemèint a gh'àn pèiş insém a la só durêda:
- un şlungamèint dimòndi lèint duvû al muvimèint dal mêr cun la Lûna;
- muvimèint désper ed la Tèra duvû a i mumèint môrt, per cōlpa per eşèimp dal deşfêres, in ógni stagiòun, ed grôsi mâsi ed giâs al latitódin êlti.
Al giōren dôp un pât l'é stê divîs in 4 pêrti:
- 00.00 - 05.00 : nôt
- 05.00 - 09.00 : matèina
- 09.00 - 17.00 : giōren
- 17.00 - 21.00 : sîra
- 21.00 - 24.00 : nôt
Giōren solêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Giōren solêr vèira[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren solêr vèira l'é al tèimp che pâsa tra dû mâsim, ûn a drē cl' êter, dal sōl insém a un meridiân stabilî. L'é un pô pió lòngh dal giōren sidereo perché la Tèra, mèinter la 's gîra d' atōren, la gîra intōren al Sōl ind l' istès vêrs. A sucēd che, dôp un gîr cumplēt, al meridiân stabilî an n'é mia pió vultê precişamèint vêrs al Sōl, mó l' al srà dôp che la Tèra l'a vrà girê d'atōren a lē 'd un ângol cumpâgn a còl fât int al gîr. Al giōren solêr an n'é mia fés int la durêda perché la velocitê (ânch angolêra) insém al gîr ovêl al câmbia, in funsiòun ed la secònda lèg ed Keplero: al 'al gh' à dòunca durêda mâsima al perielio (la distânsa ménima ed la Tèra dal Sōl), adèsa in znêr, e ménima a l' afelio, in lój.
Giōren solêr mèdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren solêr mèdi, durêda mèdia di dé solêr int al gîr 'd un ân, l'é druvê per ûş civîl. Al giōren solêr l'é cumpâgn a 24 ōri oséia 86 400 scònd. La giōren solêr mèdi al vêl 24h. Int al linguâg comûn despès a 's ciâma giōren al "dé", oséia al peréiod ed lûş cuntrâri a la nôt. A câşva da ralentamèint, fât dimòndi adêşi, dal gîr ed la Tèra (cîrca 1,7 milèişem ed secònd al sècol), la durêda mèdia dal giōren solêr vèira l'é incō pió lòngh ed 86 400 secondi, per còst al giōren astronômich l'"armâgn indrē" rispèt a còl civîl: int j ûltem dêş ân, in mèdia pôch mēno 'd un secònd a l'ân. Per sté mutîv, dal 1992 dal vôlti é stê zuntê un secònd a la fîn dal 30 zógn o. pió despès, al 31 dicèmber, in môd da parşêr sté ritêrd. Sté secònd zuntê l'é ciamê secònd bişestîl, per arvişería cun al dé zuntê a l' ân bişestîl. Fîn al 2005, unî, a gh'în stê 23 secònd bişestîl.
Stôria ed la divişiòun dal giōren[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn da quând l' òm l'à cumincê a druvêr la meridiâna, la durêda dal giōren la vîn divîşa in còli che nuêter adèsa ciamòm ōri. Dòunca bèle i babilonèiş e j egisiân a druvêven sté sistēma, che però an n' ēra mia cumpâgn a còl che cgnusòm incō. Grēc e Rumân druvêven ègli "ōri temporêli": al giōren e la nôt j gnîven tóti dō divîşi in 12 pêrti, a cumincêr rispetivamèint da l'êlba e dal tramûnt . Acsé la préma ōra dal giōren la cumbinêva cun l' êlba, la sèsta ōra pió o mēno a mezdé, la dodicèişma al tramûnt e etertânt, mó a partîr dal tramûnt, a sucedîva per la nôt. Stà divişiòun, pugêda insém al j ōri ed lûş e còli dal scûr, a fêva sé che la durêda dal j ōri estîvi l' an fós mia cumpâgn a còli invernêli e còla dal j ōri ed lûş l'ēra divêrsa dal ōri de scûr. Tânt per fêr un eşèimpi, d'istê un ōra ed lûş la prîva durêr 80 minût e invēci còla dal scûr 40. I Rumân uşêven ânca divéder giōren e nôt in quâter pêrt ed trèi ōri l' óna. La Cēşa l'à més insèm divêrsi ōri ed la giurnêda (ōri canōnichi) cun mumèint stabilî per al j urasiòun, dóve a gh'ēra:
- Matitèin o Lôd: a l'êlba
- Préma: a l'alvêr dal sōl
- Têrsa: a metê matèina
- Sèsta: a mezdé
- Nôna: a la nôna ōra a metê dal dopmezdé
- Vèsper: al tramûnt
- Cumpièta: un ōra dôp al tramûnt
- Notûren: pasê j ôt dodicèişem ed la nôt
Tóti sté ōri, a pêrt còla dal Notûren, a gnîven ciamêdi dal sòun dal campâni che, cun l'andêr dal tèimp, àn ciapê prôpria la funsiòun 'd arlòj póblich.
Int al XIV sècol a rîven i prém arlòj mecânich e cun lōr a 's cumîncia a cuntêr al j ōr óna p'r óna, dal tramûnt al tramûnt dôp (almēno in Itâlia, Boèmia, Slêşia, e Polôgna), pûnt ed partèinsa ch' al cambiêva int al cōrs ed l'ân. Ânch al campâni, almēno in sitê, a s' ēren adatêdi a sté divişiòun, ch' l'é stêda ciamêda "ōri solêri a l'italiâna" o "ōri boèmi". J arlòj a duvîve èser regolê a mân per adatêri a l'ōra ed partèinsa ch' la prîva cambiêr.
Int al rèst ed l'Europa a partîr da la Frância, cun l' arîva ed j arlòj al giōren l'é stê invēci divîş in dû peréiod ed 12 ōri cumpâgn, che partîven da mezdé e a mezanôt (ōra "a la francèişa"). In sté môd l' amzûra dal tèimp l' an dipendîva mia da la durêda dal giōren e j arlòj an gh' îve mia bişògn 'd esèr més a pûnt tót i dé. L'ûş in Itâlia de sté sistēma l'é stê tôt pôch a la vōlta e cun dimòndi cuntrâst. A s' é cumincê a druvêrel a Firèinsa int al 1749, a Pèrma int al 1755. a Gènva int al 1772 e a Milân int al 1786. A gh'é vrû l'ocupasiòun francèişa per imponrél al rèst d' Itâlia, mó incòra int al XIX sècol al vèc sistēma l'ēra druvê da quelchidûn.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giōren
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (EN) Cme calcolêr la durêda ed la giurnêda
- La nascita dei fusi orari ed Gianluigi Parmeggiani (Uservatôri Astronômich ed Bològna)
- (EN) Al divêrsi ōri dal giōren in gîr p'r al mònd
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Giorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Artéccol in dialètt mudnés
Al dè l'è 'n'unitê ed misura dal tèimp. Al pól avèr di significhê diferèint:
Al dè siderel l'è al tèimp ch'al pasa tra dô pasag' ed 'na stèla sóver al meridiàn d'un post. Un dè siderel al dura 23 ori 56 minut e 4 secànd (circa).
Al dè solèr vér l'è al tèimp ch'al pasa tra dô culminaziòun del solo èlla sover al meridiàn d'un post. Al cambia di dè in dè: l'è piò long d'istê e piò cort d'invéren.
Al dè soler medi l'è la media di dè sole ed l'ân. Al dura 24 ori (o 86 400 secand).


text:
Chigny (VD)
Chigny a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 0.89 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 331 abitant.
El cumün de Chigny al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lully, Morges, Tolochenaz, Vufflens-le-Château.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chigny (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Information on the municipality