text:
La via da viandar tranter Valragn e Nufenen è vegnida inscenada cun posts, ch’infurmeschan davart ils detagls dal Rain Posteriur. Ed a Nufenen datti da nov da leger versets sin il fund dal bigl. Ils dus projects fan part al program “Futur turistic Valragn”. Tranter auter è era planisà da nizzegiar meglier il lai da fermada da Sufers. Fin l’atun da l’auter onn duess in studi davart la realisabladad esser avant maun. Era projects en la gastronomia en connex cun l’aua èn planisads, u ina via per velos. Plinavant datti in project che s’occupa cun la construcziun d’ina nova chasa per gruppas. Quella duess pudair vegnir duvrada per gruppas e per l’armada.
Grischun Central Avertura via funtauna dal Rain
Il turissem en Valragn duess vegnir pli attractiv. Set projects per la summa da 300‘000 duessan vegnir realisads. Dus projects vegnan oz inaugurads.


c: text/html

text:
Entras quella midada na sto il lai da fermada da Solas en l'avegnir betg pli a laschar cular aua restanta or dal lai. Da nov po la EWZ uschia producir 29 empè da mo 22 uras gigawatt ad onn. Sco quai che la EWZ scriva en ina communicaziun, na saja il passagi dals peschs tar l'ovra da Solas cundiziunà da la natira betg pussaivel senza interrupziun, cun quai ch'i haja radund 600 meters sur e sut la tschiffada d’aua impediments natirals, ch'eviteschan l'ascensiun dals peschs. Cun quai haja l'aua restanta mo in pitschen niz, scriva la EWZ plinavant. La stgala da peschs vegnia betg disfatga, mabain emplenida cun terra ed i vegn semnà in prà.
Cun quai vegn il diever da l’aua dal Heidbach e tar la chavorgia dal Schin enfin Seglias puspè a correspunder al stan dal 2008. Pervia da l’aua restanta haja l'ovra da Solas il davos temp pliras giadas gì problems, scriva la EWZ. L'aua en las lingias da pressiun schelava, perquai ch'il lai stueva dar giu memia bler'aua restanta al Heidbach.
Pauc plaschair tar las organisaziuns da l'ambient
Las organisaziuns da l’ambient èn vegnidas infurmadas davart la midada. Envers RTR ha Anita Mazzetta la manadra dal WWF Grischun ditg: «Natiralmain n’havain nus betg plaschair da questa decisiun, perquai ch’il fatg che l’aual aveva aua restanta era d’avantatg, nus stuain dentant acceptar la decisiun da la EWZ, cun quai ch’in tal label fan els da libra voluntad, qua na datti naginas leschas che nus pudain far insatge encunter».
EWZ avunda electric schuber
L’Ovra electrica da Turitg argumentescha, ch’ella haja il mument avunda electric schuber cun label dal standard pli aut. En la Bregaglia haja l’ovra idraulica da Castasegna l’onn 2015 survegnì il label Naturemade Star, là ins haja augmentà marcantamain l’aua restanta. Ed en il Surses ins saja il mument vid sanar realisar mesiras per auas restantas. Uschia vegnia il lai da fermada da Marmorera per l’emprima giada a dar giu aua restanta suenter la realisaziun d’in indriz da dotaziun l’onn 2019.
RR novitads 21:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ariśòna
'L Ariśòna (a s lèś [ærɪˈzoʊnə] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1912. Al gh'à na pupulasiòṅ ad siē migliòṅ e sèt 'd abitànt par na superfìsi ad 295.254 km².
Al cunfìna a nòrd c'n al Utah, a èst c'n al Mèsic Nóṿ, a sud c'n al Mèsic, a òvest cun la Califòrgna, a nòrd-òvest c'n al Nevàda e a nòrd-èst, in un punt sōl, c'n al Culuràdo. 'L Ariśòna 'l è divìś in quìndas cuntèi e in nuànta cumùn. Al sò mòt in latìn 'l è „Ditat Deus“ (Dio 'l fà ric) méntar 'l è cgnusû anc c'n al scutmàj ad „The Grand Canyon State“ (Al stat di canyon grand), qvél più famóś 'l è 'l Grand Canyon, góla dal fiùm Colorado.
La capitàl l'è Phoenix cun Tucson, Flagstaff, Yuma e Mesa atri sità impurtànti. Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è 'l republicàṅ Doug Ducey. In dal stat a gh'à la péna 'd mòrt ch'la vîṅ fata cun dgl'iniesiòṅ ad vlèṅ a part quànd al cundanâ al sarnìs invéci a 'l sò pòst la cambra a gas.
Al clima dla sò mità meridiunàla, in du a s cata anc la Monument Valley, 'l è deśèrtic. La sò ecunumìa la pōl cuntàr su la cultivasiòṅ dal cutòṅ, su 'l turìśum e su l'estrasiòṅ dal ram.


text:
Indagine su un cittadino al di sopra di ogni sospetto
Indagine su un cittadino al di sopra di ogni sospetto (Indàśin su 'n sitadèṅ ad sōv'r ad tut i suspèt) 'l è 'n film dramàtic dal 1970 'd Elio Petri, vinsidōr dal Gran Prèmi Speciàł dla Giurìa a 'l 23śum Fèstival ad Cannes e dal Prèmi Òscar p'r al film furastēr.
In dal 1970 in Itàglia 'l à fat sù dagnóra dū migliàrd ad franc.
Sunt
„Al dutōr“ (Gian Maria Volonté) al gh'à cal scutmàj lè parchè 'l è a cap dla sesiòṅ dla pulisìa 'd Róma ch'la tîṅ adrē a i caś 'd umisìdi e tut qvéi ch'i lavóran sóta 'd lò, cuma 'l brigadér Biglia (Orazio Orlando), Mangani (Arturo Dominici) e Panunzio (Aldo Rendine), i gh pòrtan rispèt. Al dè ch'al dvènta cmandànt d'l ufìsi pulìtig dla questùra, lì lò al taja la góla a la sò amànta, l’Augusta Terzi (Florinda Bolkan), na dóna bèla, visióśa e spìrit lìbar ch'l'è la mujér 'd 'n architét fnòć (Massimo Foschi). Dòp avér-la cupàda, 'l óm al s fà na dócia e pò al stramna dapartùt al prói ch'l è stâ lò, al lasa par tèra dal sò pidàdi mój dal sangṿ dla vitma, al tóca incòsa e 'l mét un fił dla sò cruàta celèsta in n'ùngia dla maṅ dal cadàvar. Esénd lò 'n óm ad putēr e sōv'r ad tut i suspèt al la fà sèmpar franca, ninsòṅ a pōl gnanc pinsàr ch'a pòsa èsar stâ lò, a gh mancarév àtar.
A l’Augusta, quànd la stava sèg, a gh piaśìva sintìr i sò caś ad dóni cupàdi e lē la vliva far finta 'd èsar la vitma ma pò la n tgniva minga la léngua a 'l sò pòst, la 'l tratàva mâł e la gh dava dal putèṅ, anc a lèt, minga cuma c'l àt'r amànt ch'la gh'iva, 'l anàrchig ad Ravéna dal piàṅ ad sōvar Antonio Pace (Sergio Tramonti). Umiliâ da na dóna e da 'n rivulusiunàri cuma Pace, al dutōr, fasìsta 'd dèntar cum 'l éra, 'l iva decìś ad dar-'g un taj.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Kambundji manchenta il final sur 200m
Cumenzà uschè bain e tuttina betg sa qualifitgada per il final. Mujinga Kambundji ha manchentà il final sco quarta en il mezfinal. Cun 23,23 è Kambundji stada 3 tschientavels pli plauna ch'en l'emprim percurs.
Kambundji è stada 21tschientavels pli plauna che ses meglier temp da questa stagiun.
Er la segunda Svizra en il mezfinal, Ellen Sprunger, ha manchentà il final. Ella è vegnida sisavla en il mezfinal cun in temp da 23,54.
RR novitads 18:00


text:
Ypres
Ypres (Ieper in olandes; Yper in fiammingh occidental; Ypern in todesch; Ipro in Italian storigh) l'è ona città del Belgi fiammingh cont ona popolazion de 34.000 personn.
El se troeuva in di Fiander Occidentai.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fada sù in del X secol e l'è vegnuda vun di centri pussee gross de la produzion di tissuu: el Lakenhal (cioè mercaa di tissuu) l'è 'l monument pussee important de la città medieval.
Tra el 1559 e 'l 1801 l'è stada anca sede vescovil.
In de la Prima Guerra Mondial l'è stada teater de ona serie de battali che l'hann fada vegnì famosa (purtropp) in tutt el mond: de fatt l'è staa el loeugh indove per la prima voeulta (1915) hinn staa doperaa i gas chimigh 'me armi. Inoltra duranta la guerra l'è stada trada giò quasi del tutt, anca se poeu l'è stada recostruida.


text:
Aix-en-Provence
Aix-en-Provence l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de tré cantù: Aix-en-Provence-Centre, Aix-en-Provence-Nord-Est e Aix-en-Provence-Sud-Ouest e del circondàre (arrondissement) de Aix-en-Provence
La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra.
La g'ha 'na popolasiù de 140 684 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 186,08 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 73 méter a 'na altèsa màsima de 511 méter s.l.m. L'è sitüàt a 'na trentìna de chilòmetri a nordèst de Marsìglia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Via libra per peduns e velocipedists. Las lavurs principalas vid la punt èn tant sco finidas, scriva la citad da Cuira en ina communicaziun a las medias. E davent da sonda pon peduns e velocipedists nizzegiar la punt che collia Cuira e Haldenstein. Il plaschair davart quest attractiv project cun ina nova colliaziun per il traffic plaun tranter Cuira e Haldenstein saja grond. Questa punt augmentia anc la purschida per il temp liber.
La punt pendenta è 91 meters lunga, 3 meters lada e ha custà 2,4 milliuns francs. Realisada è ella vegnida dal victur da la concurrenza, il biro d'inschigner Conzett Bronzini Partner AG da Cuira. Dapi l'avrigl 2017 era la punt en construcziun.
RR novitads 12:00


text:
Rotschas da mustgins han ins pudì observar questa stad a Zuoz e S-chanf. Oravant tut ils uffants han patì dal las piztgadas dals mustgins. Quest onn saja stà in onn extraordinari, uschia la pretensiun.
È l’enviern miaivel, la setgira da primavaira, la blera plievgia l’ultim temp u forsa perfin las bleras fabricas stà la raschun per l'invasiun? Bleras pretensiuns èn vegnidas discutadas, ma la raschun è anc adina intscherta. Per Gian Marchet Zender da Zuoz, anteriur magister da biologia, èsi stà la cumbinaziun da divers facturs climatics ch'ha promovì ina situaziun ideala per ch'ils mustgins han pudì sa multiplitgar a tala moda.
Ina decleraziun finala n'è betg pussaivla. Po esser ch'i resta uschia, ma forsa è questa stad er in fenomen unic.
RR actualitad 07:00


text:
- Excepziunalmain blera naiv ha chaschunà l'enviern 2017/18 aut privel da lavinas e numerusas lavinas.
- L'Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau ha suenter 19 onns puspè annunzià per gronds territoris il privel da lavinas il pli aut - stgalim 5.
- Ultra da quai hai dà il pli chaud schaner dapi il cumenzament da las mesiraziuns avant 150 onns.
En lieus sur 1500 meters sur mar è l'enviern passà stà in dals envierns cun la pli blera naiv dals ultims 30 onns. Quella naiv ha chaschunà per in aut privel da lavinas e per numerusas lavinas. Sut 1000 meters sur mar hai dentant dà mo mez uschè blera naiv sco en la media. Perquai ch'il schaner è stà uschè chaud hai surtut dà plievgia en la regiuns pli bassas. Quai scriva l'Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF) en ses rapport da stagiun.
Fin 5 meters naiv en ils auts
Naivì intensivamain hai il november, december e surtut il schaner. En ils auts hai dà la fin da december fin ils 23 da schaner tranter 2,5 e 5 meters naiv. Il pli bler hai navì en il Vallais ch'è uschiglio plitost sitg. Las staziuns da mesiraziun a Saas Fee e Zermatt han registrà las pli grondas summas da naiv nova dapi 70 onns.
Pli aut privel da lavinas
Per ils 22 da schaner ha il SLF l'emprima giada dapi il 1999 proclamà il pli aut privel da lavina e quai sin gronda surfatscha. Sur tut en il Vallais ed en il Grischun èn pliras grondas ed er fitg grondas lavinas idas giu. La naiv umida en autezzas medias ha per cletg pudì franar las lavinas dals auts, uschia che nagins abitadis èn stads pertutgads. Mortas en lavinas èn l'enviern passà 26 persunas. En tut ils cas eran quai sportists d'enviern.
Tuttina è la situaziun da lavinas stada pli pauc precara ch'il favrer dal 1999. Quella giada era, durant 30 dis avant la perioda da lavinas, crudà in terz dapli naiv che quest onn. Ultra da quai avevi navì fin en regiuns pli bassas ed ils donns da lavinas èn stads marcantamain pli gronds il 1999.
RR novitads 11:00


text:
Tar il rest dals autos duai VW survegnir la schanza da far in'acziun da reclom. Sche l'adattaziun tecnica na gartegia betg, stoppia il concern tudestg er cumprar enavos quests autos. Sco part dal cumpromiss paja Volkswagen 225 milliuns dollars sco indemnisaziun.
Ils 19 da december è VW sa cunvegnì en il Canada cun ils accusaders da pajar fin 2,1 milliardas dollars canadais (ca. 1,5 milliardas euros) indemnisaziuns per autos da diesel manipulads cun motors da dus liters. Gia la stad ha VW acceptà in cumpromiss en ils Stadis Unids da l'America per ils 475'000 autos da diesel da 2 liters. Sulet quest cumpromiss ha custà il concern tudestg 16,5 milliardas dollars.
RR novitads 21:00


text:
Calcògen
I calcògen a inn i elemeent chímich del grupp 16 de la taula periòdica:
I sò cumpòost, suratütt i sulfüür, seleniüür e telurüür, ga dísenn calcugenüür. Ul nòmm calcògen al vègn dal greech antích, e al vöör dí generaduur de mineràj.
L'ussígen, ul zuulf e ul seléni a inn minga metàj, invéci ul telüri e ul pulòni a inn mèzz-metàj.
Ul staat de ussidazziun püssee cumüün per o calcògen a l'è -2 in dii calcogenüür, anca sa pödenn vècch ul -1; in dii sulfaa, selenaa e telüraa al devénta invéci +6 (per esémpi, Na2SO4, ul sulfaa de sòdi).


text:
Contignü prinzipal
Organs
L Statut de autonomia o l urdinamënt ntern vëij danora organs defrënc, che à duvieres y funzions spezifiches. Sce ulëis avëi deplù nfurmazions sun chisc organs tlichëde menadrë sun la plates tlo dessot.
Presidënt/Presidënta
L Presidënt/la Presidënta reprejentea l Cunsëi provinziel oradecà y defënd si denità y dërc, l chërd ite y sëuranstà a si sentedes. Ël/ëila mantën l orden y cëla che l regulamënt ntern vënie respetà, ...
Ufize de presidënza
Dl ufize de presidënza fej pert l Presidënt/la Presidënta, doi Vizepresidënc/Vizepresidëntes y trëi Secreteres cuestores. I doi Vizepresidënc/la doi Vicepresidentes vën numinei dala doi grupes de rujeneda, de chëles che l Presidënt/la Presidënta ne fej nia pert ...
Collegium di/dla capogrupes
L collegium di/dla capogrupes ie n organ scialdi mpurtant, dantaldut per unì a una n cont dl program de lëur y la dates dla sentedes dl Cunsëi, ma nce per la ejaminazion de cuestions de natura defrënta che possa se purté pro te na senteda dl Cunsëi provinziel.
Comisciuns legislatives
Les comisciuns legislatives à le compit da controlè cun competënza les propostes de lege portades ite dai aconsiadus, dala Junta provinziala o dala jënt (scomenciadia popolara) denanco ares vëgnes tratades tl plenum.
Atres comisciuns
- Comisciun de convalidité
- Comisciun por le regolamënt intern
- Comisciuns speziales
- Comisciuns d'inrescida
- Comisciun interregionala
- Comisciun paritetica aladô dl'articul 84, coma 3, dl Statut d'autonomia
Archif storich
Tlo pudëis liejer dac nteressanc n cont dla cumposizion di organs defrënc tla legislatures passedes.


text:
Ils Verd-liberals suondan la proposta da la suprastanza e refusan la nova lescha da gieus da daners cun sulettamain ina cuntravuschs. La nova lescha cun caracter da protecziun dal martgà dettia avantatgs malgists als casinos svizzers, argumentescha il vicepresident Pascal Vuichard la decisiun. Plinavant possian ins guntgir limitaziuns en la rait e la lescha saja in'attatga privlusa sin la libertad en l'internet.
Er per l'iniziativa «per il daner cumplain» han ils Verd-liberals prendì la parola Na. Questa decisiun è crudada il schaner cun 94 tar 5 vuschs e 15 abstenziuns.
Tge vul la lescha?
Cun la nova lescha èn casinos online da l'exteriur bloccads en Svizra.
RR novitads 14:00


text:
Ghidisöl
Ghidisöl (nòm uficiàl en Italià: Guidizzolo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 122 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 272 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cavriàna, Sarezére, Gùit, Médule e Sulfrì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Ghidisöl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Svizra
-
Blatter banduna era l'IOC
Josef Blatter desista da ses sez en il Comité olimpic internaziunal IOC. Quai ha el scrit en ina brev al president da l'IOC Thomas Bach. SCo quai che Blatter scrivia fiss in'ulteriura candidatura per 8 onns betg commensurada savind che sia perioda d'uffizi gaja a fin en 7 mais uschia ha ditg Bach.
Blatter, ch'è anc en uffizi sco schef da la FIFA, aveva automaticamain in sez en l'IOC. Perquai ch'el sa retira però il favrer j2016 fiss el uschia u uschia vegnì sclaus da l'uffizi.
RR novitads 11:00


text:
Sin placats han els pretendì da revocar la decisiun dal Brexit e da betg desister da l'UE. La pretensiun sa drizza al parlament britannic. Ils organisaturs dals protests annunzian var 40-milli participants - indicaziuns da la polizia n'èn anc betg avant maun.
Avant 10 dis avevan stgars 52 pertschient dals Brits vuschà per il Brexit. Dapi lura han gia passa 4 milliuns burgais e burgaisas britannicas suttascrit ina petiziun-online per in segund referendum.
Il comité responsabel da la vart da la chombra da deputads ha dentant dubis, sche tut las suttascripziuns sajan valaivlas.
Era tut ils politichers decisivs a Londra punctueschan al mument ch’i na dettia nagina via enavos. Il votum dals Brits stoppia vegnir mess enturn.
RR novitads 16:00


text:
Toulon
Tolone (en fransés Toulon; en provensàl Touloun segont la grafìa de Mistral o Tolon segónt la grafìa clàsica; prununciàt [tuˈluⁿ]; Toló 'n català; Tolone 'n italià; Tolón en spagnöl; Telo Martius en latì) l'è 'na cità franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è la séde de la prefetüra del dipartimènt del Var.
La g'ha 'na popolasiù de 163 974 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 42,84 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter (l'è postàda sö la spónda del Mar Mediteràneo), 'nfìna a 'na altèsa màsima de 584 méter s.l.m.
L'è cunsideràda la cità piö ucidentàla de la Còsta Azzurra. L'è la tèrsa cità piö grànda de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, dòpo de Marsìglia e Nìsa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herzliya, Israele
- La Spezia, Itàlia, del 1958
- Mannheim, Germania, del 1958
- Norfolk, Stàti Ünìcc, since 1988
- Kronstadt, Rüsia, del 1996
- Khemisset, Maròco, del 2005
- Marikina, Filipìne, del 2008
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Surìsel
Surìsel (Sorisole in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 7 km de la sità e a 734 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 073 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 12,3 km² e 'na densità de popolasiù de 738 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almè, Bèrghem, Paladina, Poltranga, Sedrina, Éla d'Almè e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Surìsel l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Katwijk
Katwijk (Kattek in dialet ulandes; Lugdunum Batavorum in Latin) l'è una cità di Paes Bass cunt una pupulaziun de 61.000 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la se tröva in de l'Ulanda Meridiunala, in sü la costa del Mar del Nord.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada, ai temp di Ruman, un fort militar, mantegnüü almanch fina a la prima metà del III secul. El nom Lugdunum Batavorum l'è cunservaa in del nom de la vesina cità de Leida.
El nom Catwijck el ven föra per la prima völta in del 1231.
In del 2008 i cumün de Rijnsburg e Valkenburg hin staa tacaa a Katwijk.


text:
Sco quai ch'il president communal Johann Martin Wyss ha ditg sin dumonda, haja Mut tramess in questiunari a differentas vischnancas da la Muntogna e da la Tumleastga, e discurs haja quai era dà cun la vischnanca da Vaz.
Da tut las vischnancas dumandadas ha mo Tusaun plans concrets da fusiunar. Las duas vischnancas na cunfineschan betg l’ina cun l’autra. Mut ha 80 abitants e sa chatta sin bun 1’400 meters sur mar, la surfatscha munta a 991 hectaras.
Tusaun ha quasi 3’000 abitants, è sin 720 meters sur mar e la surfatscha è 684 hectaras.


text:
Las perscripziuns chantunalas laschan en in tal cas avert pliras variantas per las duas vischnancas. Fusiunar pon ellas dentant mo communabel, u cun Breil u cun Glion. Che Vuorz ed Andiast fusiuneschan be in cun l’auter, n’è betg previs. Restar persulas sco gia fin ussa, è dentant era ina varianta pussaivla.
Incorporar e betg fusiunar cun Glion
Il manader da quest project da fusiun è Ursin Fetz. El ha gia manà la fusiun gronda da Glion Plus. Quest nov project da fusiun declera el uschia: «Las fusiuns cun ina da las duas vischnancas grondas Breil u Glion èn pulitamain differentas. Uschia è la fusiun cun Breil ina fusiun ch’i dat gia sin il palpiri e che sto sulettamain vegnir adattada cun las cifras novas. La fusiun cun Glion perencunter n`è betg ina fusiun en il senn classic. Là vegni plitost a dar ina incorporaziun da las duas vischnancas en la vischnanca gronda gest fusiunada.»
Anc betg enconuschent èn ils termins da votaziun per quest project da fusiun. Primavaira proxima quintan ins da pudair dar scleriment a la populaziun.


text:
Ella paja contribuziuns per ils sistems directivs da la Bus da la Citad da Cuira SA e la Viafier retica. Uschia duain vegnir amplifitgadas las infurmaziuns per las passagieras ed ils passagiers.
La Bus da la Citad Cuira SA survegn 447'000 francs per remplazzar il sistem directiv sustegnì cun computers.
La Viafier retica survegn ina contribuziun da 200'000 francs. Ella vul metter a disposiziun en l'avengir infurmaziuns en temp real davart la situaziun da traffic e quai sin uraris en l'internet ed en applicaziuns mobilas.
RR novitads 10:00


text:
Juliana Suter ha pers cun 28 tschientavels tar la Norvegiaisa Kaisa Vickhoff Lie. Ina Russa è sa plazzada sin il terz plaz tar la cursa rapida dal campiunadi mundial dals juniors. Julia Pleschkowa ha duvrà 0,55 secundas pli ditg che Suter.
Seria da success per la svizra
Cun la medaglia d'argient cuntinuescha la giuvna da Sviz la seria da success svizra. Las skiunzas ed ils skiunzs svizzers han en tut gudagnà 11 medaglias al campiunadi e la Svizra è uschia la naziun la pli ferma tar la cuppa mundiala en las muntognas grischunas. Ed egualiseschan il record da medaglias dal 2011.
Il meglier skiunz è stà Marco Odermatt ch'ha gudagnà tschintg medaglias d'aur.
RR novitads 14:00


text:
Glion
Glion (tudestg: Ilanz) è ina vischnanca politica ed ina citad svizra en il circul Glion en il district da Surselva dal chantun Grischun en Svizra.
Cuntegn
Glion[modifitgar | modifitgar il code]
il marcau[modifitgar | modifitgar il code]
Il marcau da Glion ei in marcau ella Surselva. El schai gest sper il Rein anteriur. Sur il Rein Anteriur sesanfla ina punt, che vegn mintga di druvada da persunas, autos ed dalla Viafier retica. A Glion dat ei differentas stizuns, ina plazza da giug, ina scola ed aunc bia dapli caussas. Glion ei mo in marcau perviada ch‘ei deva pli baul ina citad veglia. Oz habiteschen entgins carstgaus en quella citad veglia. Leu dat ei era ina baselgia reformada, ed agl ur dalla citad veglia sesanfla la casa cumin. La citad veglia ha 4 portas. Oz vivan era biars carstgauns sper la citat veglia, aschia che Glion ei aunc carschiuns intec.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Fracziuns e quartiers da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
populaziun 31. december 2003: 2161
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Las linguas uffizialas da la vischnanca Glion èn il rumantsch ed il tudestg.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- La pagina da la vischnanca
- Artigel Glion en il Lexicon Istoric Svizzer


text:
Prima battaja de Tap
La primma battaja de Tap l'è stada voeuna battaja di campagn dacich de Domizian.
In del 85 i Dach hann traversaa el fiumm Danubi e hann vastaa la provincia romana de Mesia, cont el mazzànn el governador Cai Òppi Sabin. Allora l'imperador Domizian el s'è precipitaa in Mesia, e 'l l'ha dividuda in dò provincc, Mesia de Sora e Mesia de Sòtta e poeu l'ha faa invad la Dacia del sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che però l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa battuu e mazzaa a Tap (latin: Tapæ), città arent a la capital de la Dacia (Sarmizegetusa). Dòpo questa vittòria, el re di Dach Diurpanee l'ha daa el regn al nevod Decebal (anca se gh'è de la gent che la dis che Diurpanee e Decebal sien l'istessa persònna, e che donca el Diurpanee l'abbia domà cambiaa el nòmm. Decebal el voeur dì fòrt come des òmen).


text:
Tranter las instituziuns che survegnan mintgamai ina contribuziun annuala tutgan tranter auter il Museum svizzer al liber Ballenberg a Brienz, il Technorama a Winterthur u er il Museum Svizzer da Transports a Lucerna. Museums grischuns na sa chattan dentant betg tranter ils promovids.
L'Uffizi federal da cultura ha per la prima giada scrit ora ina publicaziun uffiziala per ina promoziun. Tut en tut han 35 museums inoltrà ina dumonda.
Il budget da l'Uffizi federal da cultura è cun 5,9 milliuns francs radund 1 milliun pli aut che l'onn 2017. Il parlament aveva approvà quest augment.
RR novitads 12:00


text:
Cuira: Curs da tiba en il parc da la citad
- Mesemna, 4.1.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 4.1.2017, 11:45, RTR
Las tibas na sa chatta betg mo en las muntognas. Era en il parc da la citad a Cuira pon ins tadlar suns da quest instrument. Werner Erb, in lavurer social pensiunà, maina mintga mesemna in curs da sunar tiba. Ch'el ha tschernì precis quest lieu per quest curs stat en connex cun sia professiun.
Dapi sia pensiun l'avust 2016 maina il sunatiba passiunà il curs en il parc da la citad a Cuira. Là sa chattan era blers da ses anteriurs clients. Persunas ch'el enconuscha da l'alloschi d'urgenza da Cuira. Là aveva Werner Erb lavurà sur 15 onns. E cunquai ch'el ha spustà il curs dals locals da prova en l'aria frestga, po el vinavant discurrer cun e gidar a las persunas senza tetg.
Buns discurs ed ina buna maschaida
In'autra mira dal curs è, ch'ins discuta in cun l'auter. E tenor Werner Erb grategia quai fitg bain. Ils participants dal curs, ils passants che passan ina u l'autra giada speravia e las persunas senza tetg stattan ensemen enturn ina maisa e discutan cun in café en maun. Dispita n'haja quai anc mai dà tranter els.
Tenor Werner Erb para propi dad esser uschia: La musica collia.


text:
Belgiraa
Belgiraa (nòm uficiàl in italian: Belgirate) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 549 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,4 km² e ona densità de popolaziun de 65 ab./km².
El paes el se tröva in sül Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Besozz, Brebia, Ispra, Legiün e Munval) e cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Lesa). Inultra el gh'ha una fraziun, ciamada Carciun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Belgiraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il Cussegl da segirezza ollandais ha communitgà quai sin basa da sias examinaziuns.
L’aviun MH17 saja crudà giu, perquai ch’il chau d’ina racheta saja explodì da la vart dretga dal cockpit, ha ditg il schef dal gremi.
Tgi è la culpa?
Da tge territori che la racheta è vegnida sajettada, n'ha il gremi però betg communitgà. La dumonda da la culpa vegn numnadamain tractada en il rom d’inquisiziuns penalas. Parts da l’Ucraina da l’Ost controlleschan ils separatists sustegnids da la Russia, e l’Ucraina e la Russia fan responsablas ina l'autra per la catastrofa.
Passa in onn dapi la disgrazia
L'aviun dal tip Boeing da la Malaysia Airlines era ils 17 da fanadur da viadi da Amsterdam en direcziun Malaysia, cura ch’el è crudà giu en la regiun Donbass. Tut las 298 persunas a bord èn mortas tar la crudada. Tenor il rapport han las persunas pers spertamain la schientscha, uschia ch'ellas n'han probablamain strusch sentì la crudada.
RR Novitads 14:00


text:
Discurs da coordinaziun pudessi gia dar oz per uschia evitar ch’ils Stadis Unids da l’America e la Russia vegnia en pes in a l’auter tar lura attatgas cunter las melissas da terrur dal Stadi islamic.
«Sche la Russia attatga propi la milissa da terrur Stadi islamic, alura beneventain nus talas attatgas», ha accentuà Kerry. Las attatgas da la Russia eran vegnidas crititgadas. La Russia n’haja betg mo attatgà la milissa da terrur Stadi islamic, ha ditg il minister da defensiun american Ashton Carter.
Burhalter vul evitar ina concurrenza militara
Il Cusseglier federal Didier Burkhalter è curt suenter las emprimas attatgas da la Russia en Siria sa mussads preoccupads. Tenor Burkhalter saja d’evitar ina concurrenza tranter differentas operaziuns militaras en Siria. Perquai ha Burkhalter proponì da stgaffir ina gruppa da contact cun la Russia, ils Stadis Unids da l’America e represchentants da la regiun sco l’Iran e l’Arabia Saudita.
RR novitads 07:00


text:
En memoria da Keith Emerson e Greg Lake
- Venderdi, 20.1.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 20.1.2017, 19:00, RTR
Duas ulteriuras spartidas prominentas en la scena musicala.
Il trio Emerson, Lake and Palmer fascheva part da l'avantguardia dal rock progressiv e classicistic dals onns 70. Nunemblidaivel resta el per sia ballada «Lucky Man», ma er per numerusas elavuraziuns rockusas da cumponists neoclassichers sco Leos Janacek, Modest Mussorgsky u Aaron Copland. E per ses concerts stravagants e bombastics.
Tastadur Keith Emerson († 10.3.16) e bassist-chantant Greg Lake († 7.12.16.) fan oramai part da la gronda band celestiala, ensemen cun David Bowie, Prince, Leonard Cohen e George Michael.


text:
Las 1’500 persunas vegnan quintadas tar il contingent da 3’000 persunas, davart il qual il Cussegl federal aveva decis il mars passà. En cas che l'UE vegn da sa cunvegnir da reparter 120’000 ulteriurs fugitivs, duai la Svizra sut circumstanzas era sa participar a lez program.
Dapli agid cun 70 milliuns francs
Plinavant ha il Cussegl federal decis d'augmentar l'agid al lieu per 70 milliuns francs. I va per projects che han da far cun la crisa da la Siria e da l'Irac, al la Corna da l'Africa sco era per agid sin rutas da transit en il spazi da la Mar Mediterrana.
RR novitads 15:00


text:
Quella blessura na vegn dentant betg a far gronds quitads a la skiunza cun las pli bleras victorias en l’istorgia. Il december passà aveva el fatg in grondius comeback suenter duas operaziuns dal liom-cruschà aifer in onn. 349 dis suenter sia pausa sfurzada, aveva ella gia gudagnà la segunda cursa rapida da la stagiun.
La fin da la stagiun aveva Lindsey Vonn gudagnà 8 cursas da la stagiun ed aveva uschia pudì scriver istorgia. Cun 67 victorias en la cuppa mundiala è ella la skiunza cun las pli bleras victorias.
RR novitads 17:30


text:
Vitiers vegnan ca. 100 kg salata verda, 70 kg pasta, 80 kg ris e 45 kg buglia da tartuffels. 30 voluntaris e 4 cuschiniers èn en acziun. La charn vegn elavurada en la setgentaria da charn da Beno Pally a Curaglia. El e la cuschiniera e possessura dal Hotel Rhätia a Mustér Vreni Werth èn responsabels per las spaisas. La finala ston ins cuschinar per passa 2’500 persunas.
Surselva 250 liters sosa da salata
Per preparar ils menus per la festa federala d’accordeon a Mustér dovra quai tranter auter 200 kg charn frestga e 250 liters sosa da salata.


text:
Ina bartga è sfundrada avant la regiun da costa Edremit, là èn mortas 24 persunas. Sulettamain quatter persunas han pudì vegnir salvadas, malgrà che la marina tirca ha duvrà helicopters e bartgas da salvament.
Curt avant èn najadas 11 persunas en la mar davant la citad da la riva Izmir. Qua han ins be pudì salvar trais fugitivs.
Las tragedias han bittà ina sumbriva sin la visita d’Angela Merkel en la Tirchia. En il focus da l’inscunter è stà la crisa da fugitivs. Tenor atgnas indicaziuns ha la Tirchia prendì si fin ussa 2,5 milliuns fugitivs ord la Siria.
RR novitads 17:00


text:
Dapli lavur per fugitivs
- Mesemna, 15.6.2016, 5:59
«Fugitivs vulan lavurar e betg agid social» - sut quai motto ha la fracziun da la PS inoltrà ina moziun a la regenza. Cun success - 94 encunter 6 deputads han sustegnì la PS, la regenza ha uss l'incumbensa da rinforzar las stentas che fugitivs vegnan pli spert e pli sempel tar lavur.
Requirents d’asil han nagin dretg da lavurar, fugitivs perencunter schon. Dentant er per fugitivs ha quai per la PS, per ina maioritad dal Cussegl grond e per la regenza anc damemia crappa en via per vegnir tar ina lavur.
Linguatg e scolaziun
Els na san betg il linguatg, han bleras giadas nagina scolaziun ni er nagina rait sociala en Svizra. I dovria pia dapli curs da linguatg, practicums ed scolaziuns. La regenza è vegnida incumbensada, da rinforzar che quai saja pli simpel e giaja pli spert d'integrar fugitivs en il marchà da lavur. La regenza vesia il basegn d'agir e saja gia activa. Ella haja fixà en il programm per ils proxims onns da prender mesiras correspundentas. Ed er la partiziun d'integraziun da l'Uffizi per migraziun haja en acziun jobcoaches che fetschian lur pussaivel.
RR Actualitad 07:00


text:
Max Planck
Max Karl Ernest Ludwig Planck (Kiel, Germania, 23 de abril del 1858 – Göttingen, Germania, 4 de utùer del 1947) l'è stat en fìzich todèsch cunsideràt el fondadùr de la teoría quantìstica e insidùr del Prémio Nobel per la Fìzica 'ndèl 1918.
Biografía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el vignìa de 'na famìa conde 'na gran tradisiù académica: el sò bisnóno Gottlieb Jakob Planck (1751-1833) e 'l sò nóno Heirich Ludwig Planck (1785-1831) i è stacc profesùr de teologìa a Göttingen, sò pàder Wilhem Johann Julius von Planck (1817-1900) l'ìa profesùr de dirìt a Kiel e Mònaco, sò zìo Gottlieb Karl Georg Planck (1824-1910) l'ìa ach en giürìsta a Göttingen e giü dei pàder del Còdes Civìl de la Germania.
Max l'è nasìt ai 23 de Bril del 1858 a Kiel, fiöl de Julius Wilhem e de Emma Patzig (1821-1914) che lìa la sò segónda spùza. El gh'ìa quàter fredèi (Hermann, Hildegard, Adalbert e Otto) e du fredelàster (Hugo e Emma), fiöi de sò pàder co la prìma moér. El g'ha pasàt a Kiel i sò prim agn prìma che la sò famìa la se trasferìes a Mònaco, 'n Baviera. Lé 'l g'ha stüdiàt al Maximiliansgymnasium. I sò compàgn de clas i éra fiöi de le famìe 'n vìsta de Mònaco. A sédez'agn el g'ha utignìt el sò Schulabschluss cioè 'l diplóma. Dàto che 'l dàa sègn de éser portàt per la müzica (el sunàa l'orghen, el piano e 'l violonsèl), per la filologìa clàsica e per le scènse, l'è stàt endèi döbe quan che s'è tratàt de catà fò l'orientamènt académich. Quan che 'l g'ha cunsultàt el profesùr de fìzica Philipp von Jolly chèsto 'l g'ha rispundìt che 'n fìzica töt l'esensiàl l'ìa zabèla stat scuprìt, e che restàa póch büs de stopà, edèa chèsta cundividìda pò a de divèrsi óter fìzich del tép. Planck però 'l vülìa mìa scopréser móndi nöf ma capéser i fondamèncc de la fìzica isé a la fì el decidarà per chèsta matéria.
Planck el s'è iscriìt per el córs del 1874/75 a la Facoltà de Filozofìa de l'üniversità de Mònaco. Lé, sóta l'ala del profesùr Jolly, Planck el g'ha portàt aànti i sò esperimèncc (per ezèmpe sùra la difuziù de l'idrògeno a traèrs del platino calt) prìma de 'nderesà i sò stüde vers la fìzica teòrica. Óltre che stüdià, l'è stat apò a mèmber del còro de l'üniversità endóche 'ndèl 1876/77 el g'ha cumpunìt 'n operèta col tìtol de «Die Liebe im Walde» e 'ndèl 1877, ensèma conden quach óter compàgn de scöla, en viàs en Italia. El g'ha vizitàt Venésia, Firènse, Gènova, Pavia, el lach de Cóm, chèl de Lügà, el Lach Magiur, Brèsa e 'l Lach de Gàrda.
El córs del 1877/78 el l'ha fat a e Berlìno, a l'Üniversità Friedrich-Willhems, endóche 'l g'ha risiìt le lisiù de fìzich famùs come Hermann von Helmholtz e Gustav Kirchhoff. Del Helmholtz el g'ha dit Planck che l'ìa mìa brào a preparà i sò stüdèncc, che 'l seghetàa a cambià chel che 'l scriìa a la lavàgna e che 'l sömeàa pò a lü stöf compàgn dei stüdèncc che la scultàa. El rezültàt l'ìa che poch dei stüdèncc i restàa 'n clas. A la fì 'n restarà apéna tré, e Planck l'ìa giü de chèsti, ensèma al Rudolf Lehmann-Filhés che dòpo 'l deentarà atrònomo. Envéce del Kirchhoff el dizìa che i sò córs i éra preparàcc con cüra, ma che de spès i parìa sènsa stìmol e monòtoni, e che i stüdèncc i amiràa l'oradùr e mìa el discórs che 'l fàa.[1]. Con töt che la sò upiniù come profesùr l'ìes mìa granchè bùna, col Helmholtz el g'ha ligàt estès 'na bùna amicìsia. A chèl tép lé 'l s'è dedicàt de per sò cönt apò a stüdià l'òpera de Rudolf Clausius, del qual l'amiràa el sò discórs, ciàr e fàcil de comprènder, sùra i prensépe de la termodinàmica. L'è stat sö chèsta matéria che 'l g'ha lauràt per preparà la tézi de duturàt, che g'harà per tìtol «Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie» (Sùra 'l segónt prensépe de la termodinàmica) e che 'l g'ha prezentàt endèl 1879 a Mònaco quan che 'l gh'ìa 21 agn. L'è pò turnàt a Mònaco 'ndèl 1880 per fà 'l profesùr a l'üniversità. Endèl 1889, l'è turnàt a Berlino, endóche 'nfìna al 1892 l'è stat diretùr de la càtedra de fìzica teòrica.
Del 1905 'nfìna al 1909, Planck l'è stat a la cundusiù de la Deutsche Physikalische Gesellschaft (Società Todèsca de Fìzica). Endèl 1913, el s'è mitìt a la diresiù de l'Üniversidad de Berlino. Endèl 1918 el g'ha risiìt el Premio Nobel per la Fìzica per la scopèrta de la mecànica quantìstica. Del 1930 'fìna al 1937, Planck el g'ha dirigìt la Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (KWG, Società del Imperadùr Guglièlmo per l'aansamènt de la scènsa).
Endèla Segónda guèra mondiàl, Planck el g'ha sercàt de convìncer Adolf Hitler de perdunà i scensiàcc ebrèi. Dòpo la mórt del Max Planck, ai 4 de utùer del 1947 a Göttingen, la KWG la g'ha cambiàt el sò nòm e l'è deentàda Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (MPG, Società Max Planck).
Le scopèrte de Planck, che i è stàde verificàde piö tàrde de óter scensiàcc, le g'ha segnàt l'inìsio de 'n camp töt nof per la fìzica, cunusìt come mecànica quantìstica e i è stàde 'na bàze fondamentàl per le ricérche en matérie come l'energìa atòmica. El g'ha capìt endèl 1905 l'impotànsa de le edèe sùra la quantificasiù de le radiasiù eletromagnétiche spiegàde de Albert Einstein, col qual el g'ha colaboràt endèla sò cariéra.
La teurìa quantìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el g'ha ideàt la teorìa dei quànti, che 'nsèma a la teorìa de la relatività de Einstein l'è giü dei pilàster de la fìzica del dé d'encö.
Endèl 1900 Planck el g'ha rindìt püblica la sò ipòtezi endèla qual el dizìa che i scàmbe de energìa endèi fenòmeni de emisiù e de asorbimènt de le radiasiù eletromagnétiche i söcét en fùrma discréta (en prupursiù a la sò frequènsa de uscilasiù, segónt 'na costànt üniversàl), e mìa 'n fùrma cuntìnua, come la dizìa 'nvéce la teurìa eletromagnética clàsica.
Endèl 1901 Planck l'è pasàt de l'ipòtezi a la Teurìa Quantistica éra e pròpia, segónt la quàla i àtom i sorbés e i emèt radiasiù 'n maniéra discuntìnua, per pachècc de energìa (ciamàcc "quànti"), cioè quantità de energìa finìde e discréte. Isé pò a l'energìa la pöl véser pensàda e reprezentàda, isé come la matéria, sóta fùrma granulùza: i "quanti" se pöl pensài apùnto come se i fös dei granì de energìa indivizìbii.
La sò teurìa la g'ha fat vènser el prémio Nobel per la Fìsica 'ndel 1918.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Hermann, Armin (löi del 2000) (en Todèsch). Max Planck, mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten (7ª edisiù). Rienbeck bei Hamburg: rororo. ISBN 3-499-50198-8


text:
Sien d'enviern
- Mesemna, 15.6.2016, 11:40
L'enviern è in dir temp per ils animals selvadis. Igl è difficil da chattar avunda da mangiar ed igl è fraid. Blers animals han dentant chattà trics per surviver l'enviern. Intgins survegnan pail d'enviern, auters fugian en terras pli chaudas.
Plantas, animals e carstgauns han in’ura interna che reglescha noss di da 24 uras. Quella ura interna fa era che animals sa dasdan puspè ad uras suenter lur sien u pausa d’enviern. Il Minisguard declera las furmas da durmir durant l’enviern e l’impurtanza da quella ura interna.
L'enviern è in dir temp per ils animals selvadis. Igl è difficil da chattar avunda da mangiar ed igl è fraid. Blers animals han dentant chattà trics per surviver l'enviern. Intgins survegnan pail d'enviern, auters fugian en terras pli chaudas.
Qua datti dentant differenzas. I dat numnadamain trais variantas co ch’ils animals pon "durmir" durant l'enviern.
- la sien d'enviern
- il paus d'enviern
- la marvezza d'enviern
La sien d'enviern
Quels animals passentan l'entir enviern simplamain cun durmir. Els van en taunas u cuvels da plantas – u insanua nua ch’els èn protegids.
Per spargnar energia sbassan els la temperatura dal corp (da ca. 39°C sin ca. 5°C) lur cor batta pli plaun ed els na train betg pli uschè savens flad.
L'energia ch'il corp dovra per quai prendan els da las reservas da grass. Sch'ils animals han pia mangià avunda l'atun ed èn sauns – alura pon els durmir plirs mais senza problems.
Il paus d'enviern
Quests animals na dorman betg tut l'enviern. Els sa dasdan adina puspè, midan la posiziun da durmir u mangian insatge.
Mintgatant dorman els be intgins dis al toc, mintgatant dentant er ina, duas emnas. Els sbassan strusch la temperatura dal corp (be ca. per 5°C) e dovran perquai dapli energia.
Uschè na bastan las reservas da grass da l'atun betg e perquai han insaquants da quests animals er anc fatg reservas da mangiar.
La marvezza d'enviern
Quai è la spezialitad d’amfibis e reptils, i dat dentant er insaquants insects e schnecs ch’han la marvezza d'enviern.
Els na pon numnadamain betg regular sezs la temperatura da lur corps.
Sch'i vegn fraid cumenzan ils corps da quests animals pia plaun a plaun a daventar steri/ marv enfin ch'els na pon betg pli sa muventar.
Perquai ston els sa zuppar ad uras en rusnas, sut mistgel, fegliom u ragischs da plantas ni s'enchavar en glitta e terra.
Sch’els na fan betg quai pudessan els schelar cura ch'igl è fitg fraid.
Ils animals sa dasdan automaticamain cura ch'i vegn puspè pli chaud.


text:
Conservativs perdan maioritad en Spagna
- Actualisà Glindesdi, 21.12.2015, 6:28
A las elecziuns dal parlament en Spagna han las pitschnas partidas sco per exempel il moviment da protest Podemos fatg buns resultads. Quai ha per consequenza ch’i dat diras contractivas da coaliziun damai che nagina partida ha cuntanschì la maioritad absoluta.
La partida dal primminister Mariano Rajoy ha bain gudagnà las elecziuns cun 29% da las vuschs, ella ha dentant pers 16% en cumparegliaziun cun las ultimas elecziuns avant quatter onns. Quai ha per consequenza ch’ella, la partida dals conservativs, sto tschertgar ussa in partenari da coaliziun.
Emprima giada dapi Franco
Igl è l’emprima giada suenter la fin da la dictatura da Franco avant 40 onns che ni ils conservativs ni ils socialists han ina maioritad absoluta en il parlament spagnol.
La segund ferma partida è quella dals socialists. Da nov en il parlament èn il moviment sanester Podemos e la partida Ciudadanos che s'engascha per l'economia. La participaziun a las elecziuns è stada tar 73,2%.
RR novitads 06:00


text:
par Werner Meyer et Silvana Bezzola
Sin il dies dal grip al nord da Semione èn vegnids construids a ses temp in suenter l'auter dus chastels differents. Quai han cumprovà ils resultats provisoris da l'emprima etappa da perscrutaziun a Serravalle en la Val dal Blegn/TI (2002–2004). L'emprim chastè è vegnì construì enturn il 900 e destruì circa il 1180. Il segund chastè, construì senza referiment a l'emprim, è vegnì erigì il 1220/30. El è vegnì conquistà e destruì il 1402. Il 1928/30 ha l'Associaziun svizra da chastels liberà la ruina da las mischieras tenor las metodas usitadas da lez temp. Durant questas lavurs han ins deplorablamain allontanà era las stresas superiuras da l'orizont d'incendi dal 1402, quai che ha difficultà l'interpretaziun da la stratigrafia a chaschun da las lavurs da perscrutaziun actualas.
Cun las paucas restanzas da mir da l'emprim chastè n'èsi betg stà pussaivel da dissegnar cun absoluta segirezza il plan original dals mirs. Dal segund chastè percunter han ins pudì eruir a moda fitg precisa la structuraziun e la funcziun dals singuls locals. Sper ina latrina cun trais chanals da scul è da menziunar surtut era la tur en furma da mez rudè – il simbol dal chastè – che protegeva probablamain ina funtauna gist ordaifer il mir da tschinta.
Ils numerus chats da stresas che dattan perditga da la colonisaziun sco era da la destrucziun da l'edifizi, han permess da sa far in cler maletg da l'activitad e da la vita quotidiana dals abitants dal chastè. La vasta paletta dals tips da furmas dals chats mussa ils contacts socials ed economics cun il territori alpin (p. ex. vaschs da scalegl per cuschinar) e cun l'Italia dal nord (p. ex. ils magiels e la cheramica da maiolica engravada). Ils chats en la terra mussan ch'il chastè da Serravalle aveva – cuntrari al Castel Grande a Bellinzona cun sia ferma funcziun da defensiun – plitost ina funcziun d'abitar ed ina funcziun administrativa e serviva sco residenza per ina famiglia bainstanta.
Ina segunda etappa da perscrutaziun, medemamain finanziada dal Fond naziunal svizzer per la perscrutaziun scientifica, permetta d'approfundar las infurmaziuns rimnadas fin oz.
Translaziun: Lia rumantscha, Cuira
/
: Serravalle TI –
Vorbericht über die Grabungen 2002–2004 , Silvana
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 10. Jahrgang 2005, Heft 1, .


text:
13 09
Ol dé 13 de setèmber l'è 'l 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 110 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de setèmber al è ul dí da pòost 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 110 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1245 - València: Jaume I al ghe crea la istitüssiú di züracc.
1997 - Sueca (l'Horta): di baloss i profana la tomba de Joan Fuster.
2004 - Madrid (Spagna): ol goèrn Spagnöl al dumanda formalament a la Üniú Öropea öna reforma del résim lingüístegh per che ol Català (diferensiant-al intra Català e Valencià) gh'al pöda èss ofissial.
1923 - Spagna: Colp de stat de Primo de Rivera ch'al söspent la Costitüssiú, al fà zò ol Parlament e al instaura la ditadüra.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
81 - Tito, imperadur de Roma.
1982 - Mònaco: Grace Kely, atura e prinsèssa del paes, morta in assident de trànsit.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Las colonnas sin las vias s'augmentan
- Mardi, 7.6.2016, 19:14
L'onn passà èn las uras nua ch'autos èn stads en colonna s'augmentadas per 6%. Durant stgars 23'000 uras hai dà colonnas sin las vias naziunalas svizras. La raschun per l'augment da las colonnas sin via èn, tenor l'Uffizi federal da vias ASTRA, surtut il bler traffic.
L'onn passà èn vegnids fatgs passa 26'000 milliardas kilometers sin las vias naziunalas. Quai èn 4,2 % dapli - cumpareglià cun l'onn avant. En tut circulescha var 40% dal traffic svizzer sin vias naziunalas.
RR novitads 20:00


text:
Cronica da la lingia da viafier en Surselva
- Venderdi, 27.3.2015, 13:36, actualisà a las 13:42
Enfin che la viafier è arrivada en la Surselva èsi stà ina lunga via. Duvrà hai persuenter blers project e la finala trais etappas.
Lunga via
Cumenzà ha tut l’onn 1846. Lura è l’emprima lingia da viafier vegnida bajegiada en Svizra ed igl è vegnì l’idea da construir ina viafier che maina tras la Ruinaulta – quai sco part da la viafier dal Lucmagn che dueva manar da Cuira a Biasca. Mo 5 onns pli tard è l’idea d’ina viafier dal Gottard naschida. La politica è lura pli tard sa decidida da realisar questa viafier empè da quella sur il Lucmagn.
1897 decida il pievel grischun davart ina lescha che lubescha al chantun da cumprar la maioritad da las aczias da la Viafier retica. L’inschigner Franz Marichon ha lura pudì vender sia concessiun per ina viafier da la Punt a Mustér. Cun quai è stà l’entschatta da la viafier en Surselva.
L’onn 1910 entschaivan las lavurs da construcziun d’ina lingia da viafier tranter Glion e Mustér.
L’onn 1912, l’emprim avust, vegn averta la prolungaziun da la lingia sursilvana, ch’entschaiva a Cuira, per 30 kilometers da Glion fin a Mustér.
La lingia sursilvana colliescha pia gia dapi 100 onns Mustér en la Surselva cun La Punt en la val dil Rain Alpin. La construcziun da quest tschancun ha durà 2 onns ed ha custà 5,77 milliuns francs.
L’onn 1914 datti las emprimas interrupziuns da la lingia per consequenza da burascas grevas tranter Tavanasa e Trun.
L’onn 1922, mo diesch onns suenter l’avertura da la lingia Glion-Mustér vegn ella gia electrifitgada.
L’onn 1927, sco era gia tredesch onns pli baud, vegn la lingia danovamain interrutta, era quella giada puspè datiers da Glion.
L’onn 1930 ha ins introducì viadis cun il Glacier-Express dal qual la ruta s’extenda da San Murezzan fin a Zermatt en Vallais e cuverta natiralmain era la Surselva.
L’onn 1984 destruescha ina lavina il viaduct Sogn-Placi tar Mustér.
L’onn 1987 datti puspè grondas burascas en la Surselva. La lingia vegn interrutta tranter Tavanasa/Breil e Rabius/Surrein.
L’onn 2002 èn l’aua e las bovas uschè fermas ch’autos vegnan tratgs giu da la via.
L’onn 2011 hai dà in accident, numnadamain ina collisiun frontala, tar la staziun da Rueun. In tren da vitgira è collidà cun in tractor sin rodaglias che spetgava en la staziun. Sper donns da material considerabels hai era dà quatter blessads, il locomotivist e trais lavurants da viafier.
Ulteriurs projects da viafier en Susrelva
Viafier electrifitgada tranter Trun e Linthal
L’onn 1905 va en ina dumonda per la construcziun d’ina viafier cun l’intenziun da colliar regiuns impurtantas, numnadamain la Val dal Rodan, la Val da la Reuss, l’Oberland Bernais, la Glaruna e la Surselva. Cumbain ch’il project na vegn betg realisà, po ins dir en retrospectiva che parts da questa lingia èn vegnidas bajegiadas sco projects da diversas viafiers privatas.
Viafier electrifitgada tranter La Punt e Flem
L’onn 1909 discuteschan las vischnancas da Tumein, Flem, Laax e Falera davart la construcziun d’ina lingia da viafier tranter La Punt e Flem. Suenter in’expertisa da la Viafier retica davart la realisabladad da quest project vegn decis da sbittar quell’idea. Ord motivs da l’economia publica, tecnics e finanzials na saja il project en nagina maniera rentabel


text:
Di da las portas avertas dal ressort da vacanzas ad Ursera
- Glindesdi, 19.9.2016, 6:10
Sin l’areal dal ressort Andermatt Swiss Alps vegn construì actualmain in nov hotel cun 180 chombras e 100 abitaziuns sco era 60 novas abitaziuns da vacanzas.
Ad Andermatt/Ursera vegn bajegià ils proxims onns ina massa edifizis. Sper il hotel da 5 stailas The Chedi Andermatt vegn il ressort da vacanzas Andermatt Swiss Alps da Samih Sawiris a cumpigliar anc 6 ulteriurs hotels da 4 e 5 stailas, 25 chalets e 42 chasas d’abitar cun totalmain circa 500 abitaziuns. Fin uss èn gia 1 chalet e 3 chasas cun abitaziuns bajegiads. Davent l’atun 2015 èn in nov hotel da 4* e 3 ulteriuras chasas cun total 60 abitaziuns en construcziun. Il plazzal da quest hotel e las 3 chasas è pli grond che 2 plazzas da ballape.
Betun da la val Ursera
Betg tut il material da construcziun per quai plazzal vegn transportà si da la bassa. Il betun ed era la crappa per construir l’hotel e las chasas vegn producì en la Val d’Ursera, datiers da Realp. Tenor il directur general da la Andermatt Swiss Alps è quai in grond avantatg e spargna blers transports. Tut il rest vegn dentant transportà cun camiuns tras la Chavorgia da la Scalina enfin il plazzal.
In transport cun la Viafier Matterhorn-Gottard n’è betg planisada. Tenor il CEO da la Andermatt Swiss Alps Franz Xaver Simmen fiss quai memia cumplitgà da stgargiar ils camiuns a Caschanutta e metter il material sin il tren. Ultra da quai stuessan era las staziuns da Caschanutta ed Andermatt/Ursera vegnir adattadas per far da quels transports.
Nova chanalisaziun pervia dal ressort
Pervia da la grondezza dal ressort da vacanzas ha la serenera d’Andermatt/Ursera stuì vegnir engrondida l’onn 2014. Ed era la chanalisaziun, ils conducts d’aua persa sco era da l’aua da plievgia e naiv, ha stuì vegnir planisads da nov. La nova chanalisaziun vegn era ad avair consequenzas per l’entira Val d’Ursera. A partir dal 2017 vegn tut l’aua persa mo pli rimnada en la serenera d’Andermatt/Ursera. La serenera da Realp vegn serrada.
RR actualitad 08:00


text:
Battalia de Vauchamps
La Battalia de Vauchamps l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.
Menter che 'l Maresciall Mortier el tegniva sotta pression el Johann Yorck e 'l Osten-Sacken, el Napoleon l'ha deciduu de taccà anmò i Prussian del Blücher, che 'l gh'aveva 20.000 omen. Menter i Prussian i marciaven vers Vauchamps, el quattordes de febrar del 1814, i Frances comandaa de l'Auguste Marmont hinn rivaa, col ris'cià de travoeulggej tucc.
El vegg maresciall el s'è stremii quand l'ha savuu che anca el Napoleon l'era 'dree a rivà a dàggh man forta al Marmont, e l'ha ordinaa la retirada, col lassà sul camp settmilla mort. I alter hinn scappaa domà perchè la vanzada de Grouchy l'è stada rallentada del terren minga bon ai despiazzament. In quella battalia chì i Frances hann perduu ses'cent omen.


text:
Minisguard dals 10.06.2017
- Sonda, 10.6.2017, 17:40
Mieurs al Churer Joch
Dapi radund 10 onns van scienziads da la Universitad da Turitg a perscrutar las mieurs dal Churer Joch. Els enconuschan las mieurs fitg bain – tuttas han in chip. Uss han els chattà ora che las mieurs vegnan adina pli pitschnas. Nus giain cun ils scienziads a far ina visita a las mieurs e declerain pertge che l’evoluziun è sa sviluppada uschia.
Tge è evoluziun?
Il perscrutader da la natira Charles Darwin ha cun sia teoria da l’evoluziun fatg ina gronda lavur per la chapientscha da noss mund. Tge è però insumma l’evoluziun? Il Minisguard declera.


text:
Blink 182
I Blink 182 i èṅ un grup punk califurgnàṅ mis in pē in dal 1992 a Poway, in di dintóran ad San Diego, da Tom DeLonge (vóś e chitàra), Mark Hoppus (vóś e bas) e Scott Raynor (baterìa). Al sufìs 182 'l è stâ śuntâ in fónd par réndar difarènt al nóm dal grup rispèt a quél irlandéś di Blink ch'al gh'éra bèla.
La banda 'l à fat sù in tut siē àlbum da studi, na racòlta, un disc da 'l viṿ, quàtar demo e vint-i-òṅ sìngui, p'r un tutàl ad vint migliòṅ ad disc vindû.
Dòp quat'r an ad férum (i s éran mulâ dand vita a di prugèt da par lōr cuma Angels & Airwaves e +44), i èṅ turnâ insém in dal 2009.
Biugrafìa
Al grup al fà gnir fóra al prim disc Cheshire Cat in dal 1994 par la Grilled Cheese Records dòp soquànt demo rigistrâ in di an precedènt. Al disc (cun dènt'r i sìngui M+M's e Wasting Time) al n vénd mia dimóndi foravìa ch'in Austràglia. Par cal mutìṿ lè a la MCA Records a gh vèṅ in mènt ad mét'r-i sóta cuntràt p'r al disc dal 1996 Dude Ranch e la fà bèṅ parchè al vénd un migliòṅ e mèś ad còpi cun i braṅ ad sucès Josie e Dammit. Dū an dòp però Scott al lasa al grup. 'L è Travis Barker a tōr a 'l sò pòst.
In dal 1999 'l è la vòlta 'd Enema of the State, un disc ch'al mùcia sù un sucès clamuróś vindénd quìndas migliòṅ ad còpi. In cupertìna a s véd na foto dl'atōra dal póran Janine Lindemulder méntar l'è drē a mét'r-as un para ad guànt ad quéi druâ da i dutōr p'r insfilsàr un dî in dal cûl a i pasiènt. I sìngui tirâ fóra da cal lavōr chè i èṅ dvintâ di clàsic dal grup: What's My Age Again?, All the Small Things e Adam's Song.
In dal 2000 a véd la luś al disc da 'l viṿ The Mark, Tom and Travis Show (The Enema Strikes Back!) cun dèntar al sìngul Man Overboard. 'L an dòp al grup al fà catàr in di negòsi 'l àlbum Take Off Your Pants and Jacket, un tìtul dimóndi birichèṅ parchè da 'd là da 'l significâ leteràl (Tir-at via al braghi e al giachét) al fà gnir in mènt anc 'n àtar quèl (Tir-at via al braghi e fat na pugnéta) parchè la paròla Jacket la s lèś cumpàgn a Jack it.
Cal lavōr chè 'l è gnû fóra in tri versiòṅ difarénti, una rósa (quéla d'l aparéć) cun da piò i braṅ Time to Break Up e Mother's Day, una śala (quéla dal braghi) cun i braṅ What Went Wrong? e Fuck a Dog e una vérda (quéla dal giachét) cun i braṅ Don't Tell Me It's Over e When You Fucked Grandpa. Trédas invéci i èṅ al canti fisi, cun i sìngui First Date, The Rock Show e Stay Together for the Kids.
Al ròbi i càmbian un pôc cun al disc umònim dal 2003 parchè al stîl al s fà più madûr cuma in di sìngui Feeling This, Down, Always e al lènt I Miss You. La canta All of This invéci la véd la culaburasiòṅ ad Robert Smith di The Cure.
Dòp na racòlta (Greatest Hits dal 2005 cun dèntar la cover Another Girl Another Planet di The Only Ones) e un buś ad quàt'r an, al grup al tórna in dal 2011 cun al disc Neighborhoods.
Cumpunènt
'd adès
- Tom DeLonge - vóś, chitàra
- Mark Hoppus - vóś, bas
- Travis Barker - baterìa
quéi vèć
- Scott Raynor - baterìa
Discugrafìa
In studi
- 1994 - Cheshire Cat
- 1997 - Dude Ranch
- 1999 - Enema of the State
- 2001 - Take Off Your Pants and Jacket
- 2003 - Blink-182
- 2011 - Neighborhoods
Da 'l Viṿ
- 2000 - The Mark, Tom and Travis Show (The Enema Strikes Back!)
Racòlti
- 2005 - Greatest Hits
EP
- 2012 - Dogs Eating Dogs
Demo
- 1992 - Flyswatter
- 1993 - Demo 2
- 1993 - Buddha
- 1998 - Enema of the State Demo
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo 'd All The Small Things in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd Adam's Song in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad What's My Age Again? in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd Up All Night in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd I Miss You in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Feeling This in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Stay Together For The Kids in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad M+M's in dal YouTube


text:
Biuchimica
La Biuchimica (del grech Bίoς, bíos, "vita" e del egizian kēme, "tera") a l'è 'l stüdi di prucess chimich in di urganism vivent. A l'è ligada a la strütüra e ai funziun di cumpunent celülar 'me i pruteinn, i carbuidraa i lipid, i acid nücleich, e i alter biumulecul. La chimica biulogica la pröa a respunt ai dumant de la biuchimica cunt i istrüment de la sintesi chimica.
Anca se gh'en è un bel poo de biumulecul, un frach de lur a hinn mulecul gross e cumpless (pulimer) ch'a hinn faa de ünità püsee piscininn che se ripeten (i munomer). Tücc i sort de biumulecul pulimerich gh'hann un diferent insema de sub-ünità: per esempi, i prutein a hinn i pulimer de 20 o anca püssè de aminuacid.
La biuchimica la stüdia anca i prupietà chimich de'sti impurtant mulecul biulogich: un esempi l'è la chimica di reaziun che i enzima catalisen.


text:
Dsan-a
Dsana (Dzan-a in Piemuntes; Desana in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 1 060 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,5 km² e ona densità de popolaziun de 64 ab./km².
El paes el se tröva propi arent al sò caplögh de pruvincia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Dsan-a l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Per crims politics duai reger in’amnestia. Per crims da guerra e crims cunter l'umanitad na duai quai perencunter betg dar ina remissiun dal chasti. Per grevs crims èsi previs praschun enfin ad 8 onns, scrivan las agenturas da novitads.
Emprim inscunter dapi 14 onns
L’inscunter dal president columbian Juan Manuel Santos cun il schef da la FARC Timochenko (Rodrigo Londono Echeverri) è stà l’emprim inscunter da las 2 partidas dapi 14 onns.
Sin il pli tard en in mez onn duai la cunvegna da pasch vegnir suttascritta.
RR novitads 07:00


text:
En pia memoria da Gion Librat Giger e Battesta Agosti
annada 46, nr. 15 dils 10 d’avrel 1902
Pia memoria. A Curaglia-Medel ha venderdis vargau il lunsch entuorn, era suls confins grischuns, bein enconoschent marcadont de tiers Sgr. Gion Librat Giger ualti nunspitgadamein concludiu sia activa veta. La domengia avon haveva sia malsogna priu l’ entschatta cun in lev accident en baselgia e la domengia passada, ils 6 d. q., fuv’ el ella medema baselgia — gia sco bara. Sia aunc robusta, frestga statura, che pareva de portar levamein ils 72 unviarns silla lada schuialla, havess schau sperar pli liunga veta, denton Dieus dispona. Sgr. Giger vegneva renconoschius per in fetg activ e fin marcadont, ed ha sco tal era giu bien success, e sia honzeliadat e siu humor levgiavan ad el quella cariera. Il defunct ha giu la ventira de saver assister ils dus davos onns allas primizias de dus de ses figls sco Spirituals ed al profess d’ ina figlia sco muniessa. — A Mustér ei la medema jamna miert ell‘ aulta vegliadetgna de 80 onns Sgr. Battesta Agosti, sco honzeli ustier e marcadont beinenconoschents a biars Sursilvans. Cun particulara satisiacziun e cun buna raschun segloriava il defunct beinduras de duront tuts 50 onns, ch’ el sesanfli a Mustér, aunc mai haver giu ina mediaziun. Pilver ina raritat, mo in bien exempel per marcadonts. Omisdus defuncts, els ruaussien en paisch!


text:
Il bitsch
- Mesemna, 6.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.7.2016, 8:40, RTR
Dar bitschs è sanadaivel - i duai rinforzar il cor ed il sistem d'immunitad e tut tenor intensitad dal bitsch dovra il bitschar 34 differents musculs da la fatscha. Oz è il di internaziunal da dar bitschs. E bitschs datti er insaquants fitg renumads.
E tar ils pli renumads bitschs tutga per exempel gia in bitsch biblic, il bitsch da Judas. Quai è numnadamain stà il segn da Judas a las truppas dals autsacerdots per tradir Jesus - in bitsch.
Auters bitschs renumads èn per exempel l'emprim bitsch tranter ina persuna da pel stgira e da pel clera en la televisiun. Quai è stà en la seria da science fiction «Raumschiff Enterprise» l'onn 1968. En certs stadis dal sid dals Stadis Unids è quella episoda vegnida scumandada.
Enconuschent è er il «Bruderkuss» socialistic - il pli enconuschent probablamain quel tranter Leonid Breschnew e Erich Honecker cur che la DDR ha festivà ses 30avel. Il «Bruderkuss» era ina furma da salid e da reverenza tranter politichers socialistics che vegniva tgirada cunzunt tar visitas uffizialas ubain radunanzas da partida en il block da l'ost anteriur. Il «Bruderkuss» vala dapli che be scurlar il maun e duai demonstrar la colliaziun tranter stadis socialistics.


text:
Odi criminal en la rait – regenza tudestga è preoccupada
- Mardi, 25.10.2016, 16:35
En in rapport constatescha la regenza, che affrunts ed offaisas da livel criminal en la rait èn creschids l’onn 2015 cun 77% drasticamain. Quai è in fat che fa quitads a la regenza tudestga, rapportescha l’agentura da novitads dpa.
Las cifras derivan da la statistica criminala da la polizia da l’onn 2015: L’augment da 77% èn 10’373 cas – numnadamain tut cas ch’èn chastiabels e pertutgan uschia ina categoria criminala. Las cifras resortan dal rapport final dal dialog da burgais «Gutes Leben in Deutschland». Ils resultads dal 2015 èn in record negativ dapi il cumenzament da la statistica l’onn 2001.
Il rapport intunescha la discrepanza tranter il svilup ed in dals giavischs pli impurtants dals burgais, il giavisch dad ir enturn cun toleranza e respect in cun l’auter. En il palpiri atschertescha la regenza da vulair agir decididamain cunter quest svilup alarmant.
Il rapport duai vegnir discutà questa mesemna en il cabinet. Tranter avrigl ed october 2015 aveva la regenza tschertgà il dialog cun ses burgais. En retschertgas ed en 200 forums da discussiun èn sa participads radund 16’000 umans tar il dialog. En il center da quel steva la qualitad da viver en Germania.
RR novitads 15:00
L’odi criminal en la rait
- sa mussa en offaisas ed affrunts chastiabels
- sa drizza encunter posiziuns politicas, naziunalitads, colurs da pel u religiuns
- è sa augmentà en Germania da 3’084 cas/2014 a 10’373 cas/2015


text:
Mia vita - mia musica: cun Roger Tuor
- Sonda, 30.7.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 30.7.2016, 9:03, RTR
«Mes job da siemi fuss manager d'events».
Scolast, manader da scola, politicher ... Roger Tuor (44) da Mustér enconuschan ins per ses engaschi en numerus uffizis, uniuns e gremis sisum la Cadi. In impurtant equiliber tar la vita uffiziala è per il bab da 3 buobas la musica. «La musica dat forza ed ei per mei in ventil per tuttas sorts sentiments». Tge sentiments ch'el ha gì per Kim Wilde e tge regal ch'el ha dà a ses grond idol Peter Gabriel raquinta el en «Mia vita mia musica».
Redacziun: Prisca Bigliel


text:
Campadi Glion n'ha nagina prioritad per la vischnanca fusiunada
- Mardi, 3.2.2015, 17:12, actualisà a las 17:54
Il na al campadi da Glion da la suprastanza communala n'è betg in na categoric. Las finanzas na tanschan simplamain betg. La vischnanca fusiunada ha da realisar tants projects ch'igl è strusch pussaivel da ver in onn suenter la fusiun gia l'entira survista.
I na fiss betg responsabel da metter ussa ver 4 milliuns francs en in project turistic, nua ch'ins haja ina ristga finanziala pli grond. Uschia argumentescha Aurelio Casanova, il president da la vischnanca, quest na al project. La situaziun da l'euro
flaivel saja in ulteriur motiv da desister sin il project campadi Glion.
Autras prioritads
Pli impurtant sajan auters projects sco per exempel la sanaziun da l'aquaduct, la sanaziun
da differentas scolas e da differentas vias. En 3 fin 4 onns possian ins puspè discutar sur dal campadi. La societad acziunaria na vegn betg schliada. I dovria simplamain in temp da ponderaziun, uschia Casanova.


text:
Jaques Guidon e Peder Rauch – perditgas da sias uras
Duas persunas, in scepticher ed in promotur d'avant 10 onns prendan anc ina giada posiziun. Tar differents chavazzins dattan els in sguard enavos, mirond ord lur optica sin privels, schanzas, raschunond dal spiert da piunier d'antruras.
Ed oz? Èn els anc adina sceptichers u promoturs. U hani midà en il decurs dal temp opiniun?
Peder Rauch
in promotur da sias uras
Peder Rauch è adina stà in grond promotur dal tunnel dal Vereina. Sco secretari da la Pro Engiadina Bassa è el stà involvà gia en la fasa da planisaziun. El era ed è anc adina persvadì ch'il tunnel dal Vereina è in portal necessari e nizzaivel per la regiun da l'Engiadina Bassa.
Privel
Il privel es pro las seguondas abitaziuns. L'Engiadina Bassa nu das-cha dvantar Engiadin'Ota. Quia dependa fich ferm da las masüras dals cumüns incunter a surfabricaziun. Quel privel exista però cun e sainza Vereina.
Schanza
La schanza es quella cha'l tunel es dat in sia grondezza e capacità. Il Vereina es üna barriera. L'es cumodaivel, daplü co chargiar autos nu's poja. I nun es ün'autostrada. Quai d'eira eir l'intenziun da na cuvernar ils pizs dal trafic. Las calculaziuns as basaivan a la situaziun dal trafic chi trafichaiva sur il Flüela in Engiadina Bassa. La schanza turistica nu's das-cha invlidar. Nus vivain dal turissen, quai es noss'existenza, nossa schanza. Nus stain be verer da planisar bain – melder co oters.
Spiert da piunier
Ils pioniers ston avair visiuns e la voluntà da ragiundscher il böt. Quai es stat pro'l Vereina il cas ingio cha plüs pioniers ha gnü listessa visiun. Pro'l giubileum da 100 ons Vereina sarana propcha pioniers.
10 onns pli tard
10 ons plü tard: Il trafic s'ha tgnü in frain. Scha plü bod viagiaivan 7% dals giasts in Engiadina Bassa cul tren (na cul autotren), sun quai hoz 30%. Eir d'instà daja blers chi fan adöver da l'autotren, quai es ün guadogn per l'ambiaint. Il trafic genral dürant ils ultims 10 ons nu s'ha diminui, anzi el ha tut pro. Minchün po decider svessa sch'el voul viagiar cul tren o cul auto. Il trafic dals stadis da l'ost ha tut pro ed inchargian il trafic sülla via da l'Engiadina Bassa – na quel dal Vereina.
Jacques Guidon
in scepticher da sias uras
Jacques Guidon da Zernez è stà critic envers l'idea da fabritgar il tunnel dal Vereina dal cumenzament ennà. Ed anc oz s'exprima el da maniera critica envers il tunnel dal Vereina ed insumma envers la devisa che la mobilitad stoppia esser infinita per mintgin da nus.
Privel
Mincha porta permetta da sortir e d'entrar. Uschè eir la porta d'chà da l'Engiadina Bassa vers il nord, cuort dit il Vereina.
Tuottas duos avertüras pon esser da bön, ma eir da mal. Tuottas duos rinserran in sai avantags, ma eir privels.
Mincha uman stuvess tantüna savair, cha la mobilità cun tuot sias immissiuns es la gronda imnatscha per l'ambiaint. Quel chi promova a tuot cuost la mobilità as renda dimena culpabel.
D'avair gnü radschun cun predir ün massiv augmaint da trafic d'autos ed ün svilup exagerà sül sectur da fabrica da seguondas abitaziuns e da vendita d'immobilias, nun es ingün cuffort o alch per as far da grond. Nalafè!
I nun es bod na pussibel d'eruir cifras chi tegnan püt reguard l'augmaint da trafic d'autos. Ma l'exaimpel dal transit per Livign es significativ e po servir eir pel transir in general. Illa media dals ultims 5 ons sun nempe passats 270'000 autos l'on tras il tunnel da Livign, per buna part eir 'grazcha' al Vereina.
Il Vereina es però gnü propagà sco promoziun dal trafic public, quai chi'd es stat ün perfid imbruogl d'etiketta (Etikettenschwindel). E quel perdüra, baininclet! Be per dir!: Da quels chi vegnan cun lur auto da Hamburg e van fin in Sicilia o a Ramosch, passond tras il Vereina, nu's poja bain brich pretender, ch'els transischan suot l'insaina dal trafic public. O? E'l trafic s'augmainta d'on in on e piglia possess in fuorma da vias e da parkegis da bler massa bler terrain chi, in cas da bsögn, nu serviss plü per metter mailinterra.
«Bündnerhaus zu verkaufen – Nach Bau des Vereinatunnels in angemessener Zeit erreichbar.» Uschè be ün exaimpel d'ün inserat – per blers oters. E let aint illa vasta documainta n'haja eir la simpatica frasa: «Das Unterengadin muss endlich griffbereit werden!»
I sun gnüts ed han cumprà las chasas cha'ls indigens nu pudaivan as prestar.
I sun gnüts ed han cumanzà a s'acquistar abitaziuns da vacanzas culs cuntschaints lets fraids. L'Engiadina Bassa copcha l'Engiadin'Ota, cumbain cha'ls Valladers e'ls Jauers han bler gnü da critichar il mal svilup da la Val Sura. E dit hana adüna darcheu cun prepotenza: a nus nu'ns capita quai. Nus eschan plü furbers e ... main materialists. A la finala es nossa regiun amo tant inavant intacta. E nus, cumbain plü 'povers' co'ls Puters nu vain güsta da patir fom. E... nus vain implü eir üna 'marcanta' conscienza invers nossa lingua cha nus vain da cussalvar. Intant vegn discurrü sülla plazza da scoula da la metropola valladra adüna daplü tudais-ch e tudais-ch e tudais-ch.
Ed uossa! Il svilup sül sectur da fabrica es dvantà virulent ed agressiv eir in Engiadina Bassa. Al mumaint daja para a Scuol 705 abitaziuns; 400 da quellas nu sun para gnanca amo dattas a fit (Allegra 7 – 2009). Ma ils prossems 10 ons dajan gnir fabrichadas amo 200 implü, destinadas eir per indigens, s'inclegia, a l'ur dal cumün. Ils indigens dvaintan insomma vieplü marginals. E'ls fits d'abitaziun van amunt, e co chi van amunt! E considerain seriusamaing eir il fat, cha prümas abitaziuns han la tendenza fatala da dvantar seguondas abitaziuns.
Schanza
Che schanza da rivar cul tren o cun l'auto plü svelt al lö previs! Na, quai es in seri üna schanza, schi's fa lura eir alch scort cul temp spargnà. I's po per exaimpel ir plü svelt a Cuoira o a Turich a far cumpritas. Ir e tuornar al glistess di e profitar da venditas specialas dals gronds affars. I saran blers chi nu pudaran spettar, da pudair ir a sprun battü oura Landquart ed aint in quel zuond simpatic ed autentic Outlet village. Cumprar in cumün? Ma scha'l butier ha ün nas chi nu'ns plascha!
Da rivar però amo a chà davo esser stat a Turich a l'opera o aint il Schauspielhaus, per quai nu tendscha quai tuottüna brich. Ma quai es secundari, cultura sü o giò! Dimena as renunzcha quai a da quists evenimaints sowieso elitaris.
Quels chi lavuran giò la Bassa, rivan in venderdi saira amo a chasa. E students medemmamaing, impè da stuvair profitar da la spüerta culturala da la cità.
Ils nars da cudeschs, chi legian eir aint il tren, quels vegnan bainschi a la cuorta. Il viadi es oramai apunta plü cuort.
Laschain stara l'ironia! Eu stögl cunvgnir d'avair gugent il viadi scurzni. Implü es eir il Partens üna bella val, plü paschaivla co'l traget dramatic da l'Alvra. Ella spordscha relax!
Ma malavita va pels Valladers a perder la schanza da rivar almain minchatant in Engiadin'Ota. La 'separaziun' chi's vaiva predit e ch'ingün nun ha vuglü laschar valair s'ha propa verifichada.
Per indigens chi sun domiciliats giò la Bassa es il Vereina üna gronda schanza per balchar lur increschantüm, per far svelt üna visita a lur confamiliars o amis chi sun restats casü, apunta a quels chi han eir els subi – il frust da star e'l gust dad ir – e chi sun però restats pichats.
La schanza per l'augmaint dal prodot social brüt da la regiun s'ha verifichada.
Las chaschas cumünalas s'han implidas, almain per part. Ma quels chi profitan dal man public pretendan cun insistenza, chi vegna investi (co pudess quai esser oter?) per salvar plazzas da lavur!
Ma tuot la populaziun nun es gnüda a star plü bain. Na! Considerain be ils cuosts da vita, p.ex. ils fits d'abitaziuns chi s'augmaintan eir in Engiadina Bassa. Impressaris, la mansteranza, affarists e la gastronomia profitan però.
Üna gronda schanza per politikers e mènèdschers chi promovan il progress da's preschantar darcheu üna jada in büschmaint da festa e cun cravatta in ün ravuogl elevà e distint, es natüralmaing la gronda festa dal giubileum 10 ons Vereina.
Eviva! Insè stuvess quel sect avair ün gustin da....
Spiert da piunier
In quist cas sun ils sinonims tudais-chs per pionier plü inclegiantaivels: Bahnbrecher, Wegbereiter. Bahn as poja tradüer cun: via, senda, pista.
E, la via as poja batter, e cur ch'ella es battüda s'haja via libra d'ir sülla buna o sülla fosa via. Pel solit cumprova pür l'avegnir, schi's ha tschernü la güsta via. Per intant füssa d'acceptar tuot sco fat accumpli e laschar posar ils morts. Nischi! Sduvlar sü fundachs tuorscha sà be l'euforia da la festa da giubileum!
Il pionier guarda inavant, e quai es güst uschè, sch'el nun es stinà e batta sia via sainza guardar ne a dretta ne a schnestra, sch'el trapluna suot tuot quai chi's metta in via e til impedischa sün sia strada vers seis böt. I dà da quels chi fan quai sainza retgnentschas, impustüt schi's voulan metter ün monumaint cun lur act da pionier. Ils promotuors nu füssan its sur baras per realisar lur proget, ma i vessan gugent fat adöver da quella bella pradaria a l'ur da Lavin (vers Susch) per plazzar là la staziun dal Vereina. Quai es significativ avuonda per lur punct da vista.
Quai voul dir ch'els nu ston be metter our d'chanvà, mo scha pussibel directamaing our d'via mincha opposiziun, impustüt, scha l'opposiziun chüsa eir ella spiert da pionier. Quel spiert sarà faquint ün spiert da pionier negativ!!!
E quai ha'la fat, l'opposiziun chi's nomnaiva «Per ün Vereina radschunaivel». Quels da quista opposiziun, cul valent cumbattant Rico Falett a la testa, nu d'eiran mâ stats cunter üna colliaziun da tren da l'Engiadina Bassa vers nord, apunta, a man d'ün Vereina radschunaivel, chi voul dir: ün tren da persunas e da marchanzia cun la pussibilità da transportar – in cas specials eir autos, sco sülla lingia da l'Alvra. Per taschantar e metter in ridicul l'opposiziun, gniva dit, cha quels querulants sajan a priori cunter ün Vereina, chi saja cuntschaint ed evidaint, ch'els provan da bloccar mincha 'svilup' e 'progress'.
Quist «Vereina radschunaivel» pretendaiva dals respunsabels dal proget, chi consideressan eir ün transport dad autos decentralisà, quai chi füss stat resguardà almain ün zich plü bain il trafic public proclamà cun gronda insistenza dals promotuors.
Cumanzà ha l'actività dals pioniers dal Vereina cun la dumonda da concessiun. Id es cumprovà, cha quella es gnüda accordada in möd dubitaivel. L'opposiziun chi vaiva pretais da reponderar il proget dal transport d'autos schmasürà es – sco tuot las opposiziuns – gnüda discreditada dals promotuors. I varan gnü dit: ma che craina insè, quels pêr straviats? Fat esa, cha blera glieud dubitaiva da la benedicziun dal transport dad autos, a tuottavia la populaziun da Susch ed uossa forsa eir ils Zernezers chi stan dasper il stradun.
Ma che ha quai güdà e che güda quai, schi nu s'articuleschan e be dischan, chi vöglia opposiziun?
10 onns pli tard
Quels chi d'eiran aderents dal Vereina avant 10 ons, til stuvaran eir uossa lodar, magari eir schi'd han intant tscherts dubis da la benedicziun da quista «ouvra dal tschientiner».
La critica güstifichada da blera glieud nu vegn tutta in seri: la staziun dal Vereina a Sagliains nu satisfà amo adüna na. I manca üna dretta sala d'aspet (in cas da sbischaduoirs giò dal Flüela), i mancan secrets e per da quels antics o relicts, chi nun han amo adüna na ün telefonin, eir üna cella da telefon. Id es eir da savair, cha propa al cumanzamaint d'eira il trafic da persunas sà gnü resguardà sco secundari in congual cul transport d'autos. Per ir a retschaiver ün impedi chi vegn tras il tunnel esa dad ir a Lavin, e quai eir in cas da fufnadas.
Las stagnaziuns da trafic al Vereina o – dit per bun rumantsch: ils 'staus', nu saran d'eliminar. Ma il transit (in cas da 'staus') sü e giò per val sto gnir garanti.
Intant n'ha eir eu fat rich adöver dal Vereina. Ed ün pêr jadas n'haja dafatta chargià meis auto. Il fat d'eira sà accumpli! Ma eir il tren da persunas, surtuot pel turissem nun es a bön da l'ambiaint. Da las staziuns davent nempe van ils viagiatuors suvent inavant cun autos privats chi vegnan a tils tour o cun autos da posta chi sun – almain tanter las stagiuns – mal e dafatta fich mal occupats e tschütschan fich blera benzina chi parfümescha l'ajer.
Survivü 68 ons n'haja, e quai na be malamaing,eir sainza quista comodità da transir. Ed a meis avis – ma quai nu das-cha dir dad ot – nu stuvess la frequenza da l'urari esser uschè spessa. In tschêl nu's riva sà ne plü bod ne plü tard co quai chi sta scrit aint illas stailas.
Per glivrar repeta mia admoniziun, chi saja da restrendscher stringentamaing la mobilità, schi sto esser – cun roudas quadras. I dischan cha'l velo/bike saja il salvamaint per l'ambiaint. Ma ils sportists nu vegnan cul bike davent da chi sa mâ ingio per as partecipar al marathon intuorn il Parc naziunal. O?
Mincha uman eir be ün zich radschunaivel chatta p.ex., chi'd es bod pervers da pretender ün tact d'urari d'ün quart d'ura tanter Turich e Berna, e chi saja inacceptabel, cha quel da San Galla chi s'ha decis da lavurar pro l'administraziun federala a Berna fetscha mincha di duos jadas il viadi tanter seis lö da lavur e seis domicil. Id es eir incredibel, cha las tomatas chi creschan in Italia vegnan 'elavuradas' a conservas in Ollanda, e chi tuornan davo in Italia, per gnir furnidas da là davent al marchà. Ed uschè inavant!
Don Quijote cumbattaiva cunter muglins da vent. Per cumbatter la mania da la mobilità vess el amo bainquant daplü fadia.


text:
La U10 ie n dumėnia ai 5 de merz furneda a Sterzing per l penultim turnoi de chėsta sajon. Purtruep ne ąla nia drė butą y i ą perdł duta la trėi la partides: contra l HC Alta Badia 3:0, contra l HC Sterzing Broncos Junior 4:1 (gol de Leo Moroder) y contra l HC Kaltern ėnghe 3:0.
U12 Maran - Gherdėina 3:2 (2:2, 1:0, 0:0)
Tla partida dezijiva dla Under 12 a Maran, per sla fé ora per l 9. post dl campiunat 2016/2017, ti ąla purtruep mpue sciacą ai nosc. Do doi menuc de partida ą Nicolas Hofer fat n beliscimo gol. Do mé ot menuc dl prim tėmp ą Maximilian Moroder fat l segondo gol. Ma l Maran ie stat bon de valivé ora l resultat mo tl prim tėmp. Tl segondo tėmp ą l Maran fat mo n gol y tl terzo tėmp ne n iel plu tumą deguni. Nsci ie la partida jita ora 3:2 per l Maran. Davia che la partida de andata fova unida vėnta dala scuadra de Gherdėina per 3:2, iesen jic ai penalties. Tlo ą Nicolas Hofer y Matthias Perathoner fat i goi, ma l Maran ie stat bon de fé ite trėi penalties y se ą nsci fat sie l 9. post y l Gherdėina ą finą via nsci si sajon al 10. post. I mutons fova mpo drėt cuntėnc ajache i ą mparą truep ntan chėsta sajon y cėla bele inant al proscimo campionat.
U14 Bulsan - Gherdėina 8:5
La scuadra dla Under 14 ą jugą n juebia ai 2 de merz tl Palaonda a Bulsan bele da mesa la nuef daduman. Tl prim ne ruvovi nia drė ite tl juech, bonamėnter fovi mo mpue ndurmenzei, y se ą giapą trėi goi te puec menuc. Da dedņ ą l trainadėur mudą verdiaporta per ti dé mpue na scasseda a duta la scuadra y i ą recuperą drėt bėn, ma l fova danz bele mpue tert y ala fin ąi mo perdł per 5:8. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (3), Davide Maccaluso y Marc Kasslatter.
U16 Gherdėina - Kaltern 5:3 (1:1, 1:1, 3:1)
La scuadra dla Under16 ą jugą n sada ai 4 de merz si penultima partida de campiunat n cėsa contra l Kaltern. La partida fova scialdi valiva. L Gherdėina ą fat n bel juech de scuadra, se passan for bel la scipa y trajan trupe iedesc sun cassa, ma i goi ne ulova nia jģ ite. Permņ tl terzo tėmp se ąl giaurģ l buton y cun mo trėi goi ą i mutons dl Gherdėina vencił per 5:3. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Gabriel Stenico (2), Nicholas Paratoni, Tim Linder y Leo Messner.
U19 Gherdėina - Puster 4:2 (0:1, 1:0, 3:1)
N lunesc ai 6 de merz ą la Under 19 jugą n cėsa contra i pustri. La partida fova nteressanta nchin ala fin, l Gherdėina drucova y trajova mo n tant che no i averseres, ma i se ą stentą dassėnn a ti fé i goi. Tl terzo tėmp ti ąla pona butą a valivé ora, do che i fova mo dovia de n gol y pona de ti fé ite mo doi goi, vencian nsci cun merit per 4:2. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Samuel Moroder, Jan Demetz, Juri Runggaldier y Damian Bergmeister.
Serie C Gherdėina - Valpellice
La partida dla Serie C che ėssa dassł vester n la ultima dumėnia, ne nie nia unida fata, davia che la scuadra dl Valpellice ne se ą nia presentą.


text:
14 onns praschun per Tom Hayes, anteriur collavuratur da l'UBS
- Glindesdi, 3.8.2015, 17:39
A Londra ha ina dretgira sentenzià Tom Hayes, in anteriur collavuratur da la banca svizra UBS, a 14 onns praschun. Avant aveva la giuria declerà culpabel l'um da 35 onns d'avair manipulà tschains en 8 cas. Pervi da las manipulaziuns avevan las bancas stuì pajar milliardas.
Hayes ch'aveva lavurà per la UBS e per la banca americana Citigroup è stà tenor las autoritads britannicas in dals tirafils tar manipulaziuns d'impurtants tschains sco il libor. La finamira dals malfatschents era da survegnir auts bonus.
Cun Hayes è per l'emprima giada ina persuna singula en il scandal mundial da tschains stada avant la dretgira. Tenor las inquisiziuns era Hayes en il center d'in cartell da commerciants che cumpigliava almain 10 bancas.
RR novitads 18:00


text:
Vatican incumbensescha firma externa d'examinar sias finanzas
- Dumengia, 6.12.2015, 10:49
Il Vatican ha per l'emprima giada incumbensà in post extern per controllar sias finanzas. Quai ha confermà in pledader dal Vatican.
Il mandat è ì societad da revisiun internaziunala «Price Waterhouse Coopers». Cun quai fa papa Franzestg in ulteriur pass per render la situaziun finanziala dal Vatican pli transparenta. Quai suenter plirs scandals finanzials.
L'onn passà aveva el per quest scopo nominà il cardinal australian George Pell sco emprim prefect dal secretariat per l'economia, e cun quai sco emprim schef da finanzas dal Vatican.
RR novitads 09:00


text:
Sennaria Surselva senta il ferm franc svizzer
- Glindesdi, 21.9.2015, 10:38
Pliras interpresas svizras sentan las consequenzas dal ferm franc svizzer, surtut quellas che exporteschan products en l’exteriur. Tranter quellas s’audan era la Senneraria Surselva e la Bergsenn SA a Savognin che appartegnan a la Bergsenn.
Sco il mander da fatschenta da la Bergsenn Marcel Singer ha detg ad RTR, sentia la Sennaria Surselva il ferm franc svizzer en 2 resguards. Ils Svizzers giajan pli e pli a cumprar sur ils cunfins, ed ils products sajan vegnids pli chars. La svieuta saja sa reducida quest onn. Cifras na vul Marcel Singer betg tradir. Mo els stoppian tschertgar mesiras co optimar il process da lavur. Consequenzas per ils 8 collavuraturs da la Sennaria Surselva na hajan questas mesiras betg.
Novs products sin fiera
La sfida saja da restar innovativ e vegnir cun products novs sin la fiera. Avant in onn ha la Sennaria Surselva lantschà en la Germania il chaschiel da la Tgina dal Rein. Uss il november vegn il Tannenbergkäse sin fiera. In extract da las plantas en il latg dattan in gust spezial a quest chaschiel. Nov èn era ils relievs sin las magnuccas che mussan ina claustra ubain ivas.
50% en l'exteriur
La Sennaria Surselva datti dapi 2009, l'october 2013 ha la Bergsenn surprendì ella. Il latg da bio vegn da la Surselva. La stad cura che las vatgas èn ad alp, dovra la Sennaria era latg d’ordaifer, per exempel da Tavau. Ils products da latg, surtut chaschiel, vegnan era vendids en l’exteriur (50%).
La Bergsenn posseda, ultra da la Sennaria Surselva, anc ina chascharia a Savognin. Questa interpresa è la pli gronda producenta da specialitads dal chaschiel da muntogna dal Grischun.


text:
Chastiar delicts da bagatella a moda pli simpla
- Glindesdi, 7.12.2015, 17:46
En il futur na duain betg mo delinquents da traffic pajar multas disciplinaras. Er auters pitschens delicts duain vegnir chastiads a questa moda e maniera. Il Cussegl dals chantuns ha approvà ina revisiun da la lescha da multas disciplinaras cun 35 cunter 0 vuschs.
Tenor la proposta dal Cussegl federal duain delicts da bagatella vegnir sancziunads simplamain ed al lieu.
Reducir custs da birocrazia e distgargiar giustia
Cun la revisiun da la lescha vul il Cussegl dals chantuns distgargiar la giustia. Oz procuran millis pli pitschens delicts per blera lavur birocratica. Per reducir quella lavur birocratica han ils chantuns e las vischnancas gia dapi in temp introducì chastis.
Tenor Stefan Engler - il president da la cumissiun da dretg e cusseglier dals chantuns dal Grischun- saja la fatschenta da beneventar. Ins possia reducir birocrazia ed ils pertutgads possian spargnar custs da proceduras.
La fatschenta va uss per mauns dal Cussegl naziunal.
RR novitads 17:00


text:
Duel da k.o. tranter Ammann e Deschwanden
- Gievgia, 31.12.2015, 16:42
Simon Ammann e Gregor Deschwanden cumbattan in cunter l'auter per la qualificaziun da la concurrenza da siglir a Garmisch-Partenkirchen. En il duel da k.o. parta Ammann sco favurit.
En ils sigls da trenament sco era en la qualificaziun è el siglì cun 130 e 121 meters cleramain pli lunsch che ses collega d'equipa. Cun Killian Peier ha in terz Svizzer cuntanschì la participaziun a la concurrenza da siglir da Bumaun.
RR novitads 17:00


text:
Geometrìa
La Geometrìa o Geometréa l'è öna brànca de la matemàtega che la stödia i figüre piàne (geometrìa piàna) e i figüre 'n del ispàsio (geometrìa sòlida), la stödia che fórma i gh'à, quàt i è grànde, come i è metìde 'n del ispàsio e che relasiù gh'è tra de lùre, de fati la paròla geometrìa la é dal Gréch Antìch Yewuetpίa che l'è l'insèma de geo cioè "tèra" e metria cioè mizüra.
Eüclidéa e mia eüclidéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geometrìa l'è öna di scènse piö ègie de la matemàtega, tat che l'ìa zamò stàcia codificàda in del tèrs sécol prima del Signùr dal Eüclìde che l'à stabilìt i sò 5 postulàcc, pròpe per chèsto la geometrìa piö cognusìda l'è la geometrìa eüclidéa, ma gh'è di ótre geometrìe. De fati sö la fì del sécol XVIII, la geometrìa l'à tacàt a stödià i diferènse tra l'ispàsio geomètrich e l'ispàsio fizèch e l'è nasìda öna nöa manéra de pensà la geometrìa, l'è nasìda cioè la geometrìa mia eüclidéa, öna geometrìa che l'è mia pogiàda sö i 5 asiòmi del Eüclìde, ma adóma sö i prim quàter: i nasìde isé la geometrìa iperbòlica, la geometrìa elìtica e la geometrìa sferìca.


text:
Seedàt
Seedàt (nòm uficiàl en italià: Cividate al Piano) l'è ü de cümü la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 5 215 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 4 291 ab./km².
El se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca sö i rìe del Òi, a 22 km de la sità de Bèrghem e a 147 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cals, Curt Nöa, Martinènch, Palösch, Pontòi (BS) e Üràch d'Òi (BS).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La cezìna de Santa Margherìta.
- Ol castèl de Seedàt, ach se l'è stat cambiàt e trasformàt pròpe tat e l'è piö che óter ü ròs de cà, de fati de uriginàl 'l rèsta l'ingrès e ü tòch de müra.
- La céza parociàl de San Nicolò.
- Ol santöàre.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'evulusiù del nömer de abitàncc del cümü de Seedàt l'è ilüstràda 'ndèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nagin process per policist american
- Mardi, 29.12.2015, 6:49
In policist american ch'aveva sajettà giu l'onn passà in giuven afro-american na sto betg ir avant dretgira. Quai ha decis la chombra d'accusaziun responsabla.
I haja dà in'entira retscha d'errurs. Il policist n'haja dentant betg commess in crim. Il policist aveva sajettà giu il giuven da 12 onns perquai ch'el sa sentiva periclità. Il giuven aveva giugà cun ina pistola da far termagls.
Suenter differents cas sumegliants datti grondas debattas en ils Stadis Unids davart rassissem tar la polizia.
RR novitads 06.00


text:
La naiv è arrivada
- Actualisà Mesemna, 23.9.2015, 10:38
Per l'entschatta da l'atun astronomic èsi da quintar cun naiv en la muntogna. Ils meteorologs prognostitgeschan il cunfin da naiv tranter 1'800 e 1'300 meters. Sur 2'000 meters pudessi dar fin in mez meter naiv nova, quai annunzia il servetsch da l'aura meteonews.
Mo la naiv vegn anc pli engiu. Surtut en las valladas glarunaisas sco era en il Grischun pudess la naiv vegnir giu sin 1'000 meters. Sper ils privels sin via avertescha meteonews era che plantas che han anc si la feglia pudessan cupitgar.
La gievgia è lura gia passada la naiv. Tenor las prognosas sa schluccan ils nivels il decurs dal di ed il sulegl turna. La temperatura maximala è enturn 15 grads.


text:
Bainvegni tar l'inspecturat dal register funsil e register da commerzi
Qua chattais Vus infurmaziuns davart il register funsil, davart il dretg funsil e davart il register da commerzi. La pagina As duai facilitar d'inoltrar dumondas da permissiun e d'inscripziuns en il register. L'inspecturat dal register funsil e register da commerzi (IRFRC) è in post da servetsch dal departament d'economia publica e fatgs socials ed occupa da preschent 13 collavuraturas e collavuraturs.
Avais Vus dumondas? Nus essan gugent qua per Vus per telefon u er persunalmain a noss spurtegl.
Il team dal IRFRC
Uras da spurtegl:
08.00 – 12.00 e 14.00 – 17.00, venderdi fin las 16.00
Observai per plaschair noss termin d'annunzia per il register da commerzi


text:
La battaria da l'auto è vida – ed uss?
- Gievgia, 17.3.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 17.3.2016, 11:15, RTR
Na vul ins betg direct clamar insatgi per agid pon ins far quai cun prender forza dad in auter auto ed in cabel per surdar la forza. Per far quai, ston ins dentant suandar in pèr reglas ed ina tscherta successiun.
Las battarias dals 2 autos ston avair medema tensiun, per exempel 12 volts ni 6 volts. Lura mirar, ch'era l'auto che dat la forza, saja tschentads giu. Avant che cumenzar, tschentar giu tar omadus autos il radio, las chazzolas, la clima e las pegnas.
Lura sa quai ir liber:
- colliar il cabel cotschen cun omaduas battarias, omaduas giadas cun il pol PLUS da la battaria
- colliar il cabel nair vid il pol MINUS da l'auto che dat suenter giu la forza
- tar l'auto che n'ha betg pli forza, liar l'autra vart dal cabel nair u direct vid il motor ni vid in toc en il spazi dal motor che n'ha si nagin lac (betg vid il pol minus da la battaria)
- tschentar en il motor da l'auto che ha anc forza
- tschentar en il motor da l'auto che n'ha nagina forza (sch'igl auto na seglia betg en suenter in pèr secundas, far ina curta pausa, lura puspè empruvar)
- laschar ir vinavant il motor, tschentar en quai che dovra bler forza, sco il stgaudament da la fanestra davos ni la clima
- prender davent il cabel nair e lura il cabel cotschen
- ir cun l'auto in pulit tschancun, il meglier sin l'autostrada, per che la battaria vegnia puspè chargiada


text:
Locomotiva
La locomotiva a l'è on rotabil ferroviari dotaa de motor e bon de dà trazion al treno.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima locomotiva, doperada per el servizzi di miner, l'è stada inventada in Galles in del 1804 del Richard Trevithick. In tra el 1825 e 'l 1830 gh'è i primm locomotiv a vapor per el servizzi passeggee, faa del George Stephenson.
Intorna a la fin del secol quell de 19 nassen anca i locomotiv elettrich, anca se se spanteghen subit domà in di Stat cont pocch resors naturai comé la Svizzera.
I locomotiv diesel se desviluppen debon domà in di agn 1950, per servì i lign senza elettrificazion dopo de la fin di locomotiv a vapor.
Tipi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'è vari tipi de locomotiv.
Locomotiva a vapor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La locomotiva a vapor a l'è stada la prima a vess inventada, e voramai a l'è doperada domà in di servizzi turistich.
La sfrutta el principi de la macchina a vapor, e l'è tipicament alimentada a carbon, anca se gh'è staa di alter combustibil 'me el metan o l'oeuli mineral.
Locomotiva diesel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La locomotiva Diesel la dopera on motor Diesel per la soa alimentazion. A l'è spartida in trè variant:
- Diesel-elettrich: Indova el motor 'l alimenta on motor elettrich, e che 'l permett anca de alimentàlla cont la catenaria
- Diesel-meccanich: Indova el motor el moeuv i roeud
- Diesel-idraulich: Che 'l dopera l'idraulica per spostà la locomotiva.
Locomotiva elettrica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La locomotiva elettrica la dopera on motor elettrich de trazion comé mezz de locomozion, e l'energia a l'è ciappada del pantograf o de la terza rodaia o di voeult de ona batteria.
La cassa la gh'ha dent donca i armament necessari per ciappà l'elettricità, eventualment convertìlla e mandàlla ai motor.
Us de la locomotiva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La locomotiva la pò vess doperada sia in coo al treno per trainàll sia a mità o in coa per spingél.
Esisten anca di locomotiv che permetten de ciappà dent di passeggee: I Automotris, che dent i gh'ha l'aspett de ona carrozza.
A gh'è anca di carrozz semipilota, ossia ona carrozza normal cont ona cabina che la permett de telecomandà la locomotiva a distanza, per permett de invertì la marcia senza invertì la locomotiva.


text:
Assemblea regionale siciliana
LAssemblea regionale siciliana l'è 'l Parlament de la Sicilia, el primm parlament regional attiv in Italia, dal 1947. Tra l'alter l'è l'unegh consili regional che i sò member hinn ciamaa deputaa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del period de transizion in tra el Regn d'Italia e la Republega, el moviment independentista sicilian l'era assee fort, e donca la Consulta regional siciliana, per provà a fermàll, l'ha parpognuu al Re Umbert II on Statut special assee autonomista, che apont fondava 'sta assemblea chi cont on grand poder legislativ.
Dal 2001 la elegg pu el President de la Sicilia, che l'è elegiuu direttament di gent, e in del 2008 gh'è staa el primm dislenguament anticipaa, per i dimission del president Salvatore Cuffaro.


text:
Label SUISSE - la vitrina da la musica svizra
- Dumengia, 18.9.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.9.2016, 14:03, RTR
La gronda reuniun da tut las spartas da la musica helvetica a Losanna.
87 gruppas u interprets singuls che derivan da 14 chantuns dattan concerts gratuits en la citad da Losanna dals 16 fin 18 da settember. Trais dis e trais notgs stat la musica svizra en il center; da la populara sur folk e jazz, rock e pop fin a la classica.
Da la partida èn era tut las chadainas da radio da la SSR. Uschia era nus da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha cun diversas emissiuns directamain da Losanna. L'Artg musical porta il Kiosque à Musiques da RTS-La première emess la sonda a mezdi da la Place Centrale. Moderaziun: Jean-Marc Richard.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Mascaradas da Silvester
Descripziun
Da Silvester ed il di dal «Silvester vegl», ch'è datà per ils 13 da schaner, vegn festivà in usit d'enviern impressiunant en la part vest da l'Appenzell Dadora. Gruppas da mascaradas, uschenumnads «Schuppel», van a far – mintgina sin in'atgna ruta – ina visita dals bains purils. Là fan ellas mintgamai in rudè, laschan resunar lur stgellas cun moviments ritmics e chantan in «Zäuerli» (ina tscherta furma da jodel). Las mascaradas giavischan a la famiglia dal bain puril in bun onn nov, survegnan in regal en daners e van tar il proxim bain puril.
Tar las mascaradas da Silvester, l’uschenumnà «Silvesterchlausen», differenzieschan ins ozendi trais gruppas da mascaradas: las «Bellas» («Schöne»), las «Bellas-tridas» («Schö-Wüeschte») e las «Tridas» («Wüeschte»). Las «Bellas» portan costums da vali, ornads cun borduras d'argient e schlappas e chapels che mussan scenas entagliadas dal mintgadi e ch'èn ornads cun perlas da vaider, cun folias e cun corduns. Las «Tridas» portan vestgids grops cun si dascha, frustgas, feglia u strom e lur fatschas èn cuvridas da mascras da demunis, fatgas da pappmaché. Las «Bellas-tridas» dovran er materials natirals per lur vestgids ch'èn però – sco tar las «Bellas» – fatgs cun gronda premura. La gronda part dals commembers da las gruppas èn mascaradas cun stgellas che portan ina stgella ubain ina plumpa sin il pèz ed ina plumpa sin il dies e represchentan figuras masculinas. En tut las gruppas datti però almain duas figuras femininas che portan sin lur pèz fin a 13 rols (stgellas radundas cun ina sfessa entamez) e che vegnan numnadas femnas da rols («Rollenweiber»). Perquai che quest usit è definì sco usit masculin, fan mattas mo part en gruppas d'uffants.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Extract dal film «Gelebte Tradition, Brauchtum im Appenzellerland» © Andreas Baumberger, 2004
Documents sonors
In «Zäuerli», accumpagnà cun in ritmus perfetg dal sun caracteristic da las duas plumpas (or da la CD: «Chlausezäuerli») © Chlausegruppe Stein AR, 1997
Ina gruppa ad Urnäsch chanta il jodel cun duas parts «Chemifeger Fässlers» dals Fässlers, ina famiglia indigena da mascaradas. Quest jodel è in dals paucs tocs che porta in num da famiglia (or da la CD: «Am alte Silveschter z’Urnäsch” © Cyrill Schläpfer/CSR Records Zürich, 1991
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Regina Bendix, Theo Nef: Silvesterklausen in Urnäsch. St.Gallen, 1984
Hans Hürlemann: Brauchtum im Appenzellerland. Herisau, 1996
Hans Hürlemann: Urnäsch. Landschaft – Brauchtum – Geschichte. Herisau, 2006
Thomas Lüchinger: Guets Neus. Sschöö, wüescht ond schööwüescht (Film). 2011
Werner Mezger: St. Nikolaus zwischen Kult und Klamauk. Ostfildern, 1993
Thomas Rickenmann: Silvesterchlausen (Film). 2011
- Dossier
- Silvesterchlausen
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 23.07.2012
Dimensiun: 285 kb
Tip: PDF
- Silvesterchlausen