text:
Lumbard ucidental
El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Ümléna, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista no'na classificaziun presisa. Par quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva no int la püssee part di parlad emilian. A la fin parò el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.
L'Urtugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I möd de scriv in lumbard ucidental a hinn sustanzialment dü: vünn che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e vünn alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun svizara (che l'è quel in del qual l'è scrivü quel articul chì). Del prim hinn carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund invezi i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.
Gramatiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Articuj[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)
Prunom persunaj suget[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").
Prunom persunaj cumplement debul (clitich)[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:
1. lü el dis -> 'sa disel?
2. lee la dis -> 'sa disla?
Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.
In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4):
3. 'se'l dis?
4. 'se la dis?
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nümer e quantificadur[Modifega | modifica 'l sorgent]
'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:
I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica).
4) quater/quatru
5) cinch/sinch/cinqu/cenchi
6) ses/sesi
7) set/seti
8) vot/votu
9) növ/nöi
10) des/desi
11) vündes/vündas
12) düdes/dodas
13) tredes/tredas
14) quatordes/quatordas
15) quindes/quindas
16) sedes/sedas
17) dersett
18) desdott/disdott
19) desnöv/disnöf
20) vint/vent
30) trenta
40) quaranta
50) cinquanta
60) sessanta
70) setanta
80) (v)utanta/(v)otanta
90) nuvanta
100) cent
1000) mila/mill
Verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb Vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
Möd Indicatif, Temp Present[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Passaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Imperfet[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).
Möd Indicatif, Temp Trapasaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?)[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Infinit, Gerundi e Participi Pasat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb (A)vègh/vèch, Avè[Modifega | modifica 'l sorgent]
Möd Indicatif, Present[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Passaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Imperfet[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):
Möd Indicatif, Trapassaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür anteriur(?)[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Funulugia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cunsunant[Modifega | modifica 'l sorgent]
1. L'africaa /ts/ l'esista dumà int i variant insübrich del nord, a partì dal brianzö fin al ticines.
2. La fricativa /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont (pres. el nuares).
3. La fricativa /ʒ/ la gh'è dumà int una quaj varianta centrala (principalment int el milanes) e suratüt int i parol ch'i riven diretament dal frances. Cumpagn de la /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont.
4. La palatal /ʎ/ l'esista dumà int una quaj varianta aplina, suratüt quej che j'hinn inflüenzaa dal Rumanc (presempi el pus'ciavin).
Vucal[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lumbard insübirch el gh'ha 8 vucal cumün e dü principalment dialetal: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /ø/, /u/, /y/, /ʌ/, rapresentaa da i segn chì suta:
- a, e, i, o, ö, u, ü, ä (grafia ünificada)
- a, e, i, ò, oeu/eu, ó/ou, u, ä (grafii classich: classega milanesa, Ortografia classega ocidental).
La /o/ e la /ʌ/ j'henn principalment dialetal, perchè la prima l'esista no int el milanes, mentr'inveci la seconda l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan.
1. Quela vucal chì l'è cumpagna de la "terza vucal piemuntesa", e l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan. Quand che l'è marcaa int l'urtugrafia, l'è scrivüü "ä".
Furtizion e lenizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int i püssee variant de l'insübrich a trövum el prucediment de furtizion cunsunantica in pusizion final, un prucediment che l'è fess ativ anca int i lengu germanich. El risültaa de 'sta furtizion cunsunantica l'è che i fricativ e i plusiv debul i perden la vus quand che i henn in fin de parola:
- [nøva] -> [nøf]
- [verda] -> [vert]
Quel prucediment chì l'è no ativ int i parlad de cunfin, cume presempi el paves e quej variant insübrich parlaa int i zone suta l'aministrazion del Piemont. Gh'è pö da dì che anca int i zon püssee central, el nivell de furtizion l'è no inguaa per tüt, e gh'è di variazion sia a nivell dialetal che adritüra tra 'na persona e l'altra (e quindi a nivell idiuletal). Presempi, certa gent la fa distinzion fra [nøf] (l'agetiv) e [nøv] (el nümer), mentr'inveci alter i gh'han semper la version cun la furtizion, e quindi i disen [nøf] in tüt dü i cas.
Variazion dialetal[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se l'insübrich el gh'ha tanti variant a seconda di pais e di cità indè che l'è parlaa (e denter i cità el gh'ha di diferenz da 'na cantunada a l'altra), l'Insübria linguistica la se pö divid in tre zon dialetal principal: el nord (ch'el parta da la Brianza e el va a finì in Tisin), macro-Milan (ch'el cumprenda Milan cità e i sit int el sud de la pruincia), e ovest-e-bassa (che la cumprenda i zon del nuares e quej de l'Ümlena, e la va a finì o a Pavia o int el territori che el va da Turtona a Piasenza, a seconda d'indè che se decida de tirà el cunfin linguistich tra lumbard e emilian). A l'interen de quej tre zon chì i parlad i mustren di cambiament de parnonzia e anca lessical che a volt i cambien da un paisin a l'alter, però quest el cambia no el fat che quela tripartizion chì l'è pussibil, e anca d'una certa impurtanza.
Funulugicament, l'isugloss püssee ciar l'è quel de la distinzion fra "o" e "u" in pusizion tonica pre-nasala. Se a partum da la zona ovest-e-bassa, a pudum nutà che la sequenza "ùN" (l'acent l'indica che la vucal l'è tonica e la N l'è 'na manera per ciapà denter sia la [n] che la [ŋ]) l'esista no. Se se mövum int el macro-milanes, a vedum che la roba l'è a l'incuntrari, perchè la sequenza "ùN" l'è fess druaa, e l'è l' "òN" che l'esista mia. Se pö a vam sü int la zona nord, a trövum sia vün che l'alter. La tabela chì suta la fa un quaj esempi:
Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet del Lumbard ucidental[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialet milanes
- Dialet brianzö
- Dialet cumasch
- Dialet lümelin
- Dialet ludesan
- Dialet tisines
- Dialet paves-vugheres
- Dialet turtunes
- Dialet valtulines
- Dialet nuvares
- Dialet varesot
- Dialet büstoch
Vidè incasì: Koiné ticinesa


c: text/html

text:
L'emna proxima cumenzan ils tests da corona en las scolas da Cuira sco project da pilot, quai ha Martin Bühler, il schef dal stab directiv dal chantun ditg oz envers las medias. Tar quai pilot giaja en emprima lingia per dumondas logisticas, tranter auter er co ils tests vegnan transportads en il labor. Sper quai èsi er l'idea da rimnar experientschas cun il proceder da pooling, pia che tut las emprovas d'ina classa vegnan maschadadas e testadas communabel.
Sch'il pool (da spida) vegn testà negativ, lura èsi liquidà e sch'el è positiv lura vegn guardà pli exact e fatg tests singuls per pudair isolar ils positivs.
La spida vegn analisada en in labor a Buchs, la finamira è ch'il resultat è sin maisa aifer 24 uras.
Ins saja fitg cuntent che la scola da Cuira è sa messa a disposiziun per far il pilot – i dettia numnadamain bler da far er per la scola da la citad. Ins haja stuì preparar fitg svelt tut ils concepts. Martin Bühler quinta, ch'i saja suenter il pilot d'adattar inqual chaussa per ch'i gartegia suenter dapertut. Suenter las vacanzas da sport duain lura tut las scolas en il Grischun pudair porscher tests regulars, previs è ina giada l'emna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun il NA a l'iniziativa da linguas estras dat il suveran in ferm statement per noss chantun triling – surtut per las minoritads linguisticas. La pasch linguistica en noss chantun è uschia – almain per il mument – garantida.
Entant che la cuntinuitad vegn giavischada sin livel chantunal hai dà sin livel communal intginas surpraisas. Uschia en il Puschlav nua che Alessandro Della Vedova – in politicher cun ina gronda rait en l’entir Grischun – ha stuì far plaz a ses concurrent. Ina gronda terrada, gist in onn avant ch’el daventa il pli aut Grischun. In bun renum sin livel chantunal na tanscha betg per persvader sin livel communal.
Malcuntentientscha cun il status quo datti er a San Murezzan. Be per tschintg vuschs ha Christian Jenny manchentà la gronda sensaziun en l’emprim scrutini per il presidi communal. Ed era qua sa demussa: politica communala è savens fitg directa e sincera.
RR votaziuns 23-09-2018


text:
Questa stad hai dà en Surselva sin differentas alps da muaglia plirs cas da la malsogna «Pink eye». Tenor il veterinari da Glion Vitus Gartmann è «Pink eye» ina inflammaziun dals egls chaschunada d’ina bacteria.
Senza tractament sa l’animal daventar tschorvs, tar la malsogna na sa tractia dentant betg da la tschorvadad da chamutschs. Derasada vegn la malsogna cunzunt entras mustgas. Mesiras spezialas per proteger las muntaneras si d’alp n’han dentant betg stuì vegnir prendidas. Ils animals pertutgads èn vegnids stgargiads e tractads en stalla.
La malsogna è fitg contagiusa ed è da chattar sin l’entir mund. Cunzunt periclitads èn animals pli giuvens. La malsogna sa mussa en emprima lingia cun avair ils animals sin pastgira. Sch’il tractament succeda baud avunda, restan ils donns dentant minims.
RR actualitad 17:00
La bacteria
La bacteria Moraxella bovis chaschuna tar arments la malsogna "Pink eye", in’inflammaziun contagiusa da l’egl. Ils emprims sintoms èn flussiun da larmas, in’inflammada da la congiuntiva e gramflis dal viertgel da l’egl. Pli tard pon sa sviluppar blessuras da la pel dira.
La bacteria sa derasa sur contacts directs tranter arments u tras mustgas.


text:
Per ina giada èn las partidas da dretg e sanester perina: I dovria in nov start per las dretgiras e perquai na veglian els eleger insumma nagins dals derschaders actuals. Plinavant sajan las elecziuns da spustar anc ina giada – pia da l'avust sin l'october.
Las posiziuns durant la debatta
La fracziun da la PPS sa metta sin la posiziun ch'i dovria dapli infurmaziuns per savair eleger cun buna cunscienzia derschadras e derschaders. Uschia il president Jan Koch durant la debatta.
La fracziun da la PS ha fatg attent ch'il Cussegl grond saja il gremi che haja da survegliar ed eleger derschadras e derschaders. Questa responsabladad stoppian deputadas e deputads ussa surpigliar, uschia il president da partida Philipp Wilhelm.
Sin cura vulais lura spustar las elecziuns? Questa dumonda ha Reto Crameri ord la fracziun da la PCD dumandà en la runda. Quai sajan pretensiuns populisticas da dretg e sanester – las elecziuns stoppian avair lieu en la sessiun d'avust. Plinavant ha el accentuà che la cumissiun da giustia haja fatg buna lavur ed il Cussegl grond haja uss da decider davart lur propostas e betg dapli. Commembers da la PCD è sper il president da la cumissiun Ilario Bondolfi era il president da la Dretgira chantunala Norbert Brunner.
Era plirs represchentants da la PBD han piglià posiziun – els che han cun derschader Peter Schnyder ina da las persunas pertutgadas en lur partida. Tenor il schef da fracziun Gian Michael n'ha il Grischun betg in «problem Schnyder», mabain in «problem Dretgira chantunala». Els sajan bain promts da discutar in spustament dal termin – i na saja dentant betg necessari d'eleger cumplet ina nova dretgira.
I saja bain da far urden cun tut quai che saja capità en la Dretgira chantunala – tuttina stoppian las elecziuns succeder tenor las reglas. La fracziun da la PLD veglia perquai spetgar enfin ch'i saja enconuschent tge candidatas e candidats che sa mettian a disposiziun e pir lura decider, uschia Bruno Claus. El ha era fatg attent ch'i saja chaussa da la cumissiun da giustia da preparar las elecziuns.
Debatta en preschientscha da dus derschaders
La debatta ha lieu en preschientscha da dus represchentants da las dretgiras: Urs Meisser sco president da la Dretgira administrativa dal Grischun ed Ursula Michael Dürst sco vice-presidenta da la Dretgira chantunala. Omadus han accentuà en lur curts pleds ch'els na veglian betg prender posiziun en la debatta politica – els giavischassan dentant ch'il Cussegl grond fetschia las elecziuns sco previs en la sessiun d'avust.
Debatta da principi
Deputadas e deputads han cunquai fatg – sco spetgà – ina debatta da principi davart ils svaris a la Dretgira chantunala. Quai malgrà ch'i stat sin la glista da tractandas «be» la proposta da la cumissiun da giustia da betg reeleger derschader Peter Schnyder e la pretensiun dal president da la Dretgira chantunala Norbert Brunner che la cumissiun da gestiun prendia recusaziun.
E tgi decida?
Cura che las elecziuns da las dretgiras han lieu, decida la conferenza dals presidents dal Cussegl grond. Quai ha il president dal Cussegl grond Alessandro Della Vedova confermà ad RTR. Cler è che la PS e la PPS fan la proposta da spustar las elecziuns da l'avust sin l'october. Lura èsi chaussa da la cumissiun da giustia da preparar quellas elecziuns.
Conferenza da presidents
La conferenza da presidents è responsabla per manar ed organisar las sessiuns dal Cussegl grond:
- Martin Wieland, president Cussegl grond
- Aita Zanetti, vicepresidenta Cussegl grond
- Vera Stiffler, presidenta fracziun PLD
- Reto Crameri, president fracziun PCD
- Gian Michael, president fracziun PBD
- Conradin Caviezel, president fracziun PS
- Jan Koch, president fracziun PPS
Cumissiun da giustia cuntinuescha lavur
La cumissiun da giustia po cuntinuar cun sia lavur e quai cun il sustegn dal Cussegl grond. Deputadas e deputads han refusà unanimamain la pretensiun dal president da la Dretgira chantunala Norbert Brunner – che l’entira cumissiun stoppia prender recusaziun.
Tractandà fiss era stà ina dumonda da relaschar il derschader Peter Schnyder da l’uffizi – quella è dentant vegnida obsoleta, perquai che la Dretgira chantunala ha retratg questa pretensiun anc avant la debatta.
Cun quai èn las tractandas davart la Dretgira chantunala a fin.


text:
Era approvada è vegnida la nova lescha da ruments. Quella prevesa tranter auter d’installar novs Moloks, e dad unifitgar il sistem cun differentas tariffas en las diversas fracziuns. Plinavant ha la radunanza communala a Bravuogn Filisur approvà in credit da 950’000 francs per renovar la via e lingias d’aua ed d'aua restanta a Valplana/Jenisberg. Medemamain approvads èn vegnids ils novs statuts da la «Selva Alvra». Pervi da la fusiun da Bravuogn cun Filisur datti intginas midadas.
Bravuogn Filisur Filisur survegn ina nova halla da dismessa
La radunanza communala da Bravuogn Filisur da gievgia saira ha approvà divers credits ed ina lescha e statuts. A Frevgias a l’ur da Filisur vegn construida per 1,2 milliuns francs ina nova halla da dismetter rument.
RTR novitads 17:00


text:
Dretg da votar e d'eleger
Sche Vus haveis silmeins 18 onns, possedis il dretg da burgheis svizzer, vivis en Svizra ed essas buca sut curatella cumplessiva pervia d'inhabilitad permanenta da giudicar (ni vegnis representai d'in/a mandatari/a), astgeis Vus participar allas votaziuns ed elecziuns federalas, cantunalas e communalas. Sut quellas cundiziuns saveis Vus era far ni suttascriver in referendum e lantschar ni suttascriver in'iniziativa dil pievel.
Lungatg dil material da votaziun
Allas votaziuns dil pievel dils 2 da december 2001 ein ils documents da votaziun cantunals vegni reparti l'emprema ga era en rumantsch grischun. Las persunas cun dretg da votar san decider en tgei lungatg ufficial ch'ellas vulan survegnir ils documents da votaziun cantunals. En cass che Vus giavischeis ils documents da votaziun cantunals en rumantsch grischun ni talian, supplichein nus Vus da communicar quei a nus.
Ils documents sin plaun federal dat ei en rumantsch grischun, tudestg, talian e franzos. Sin giavisch saveis Vus era empustar quei material da votar en in auter lungatg naziunal.
Temps d'avertura dallas urnas
Las urnas vegnan tschentadas si:
Plinavon vegn l'urna tschentada si per la votaziun al spurtegl dalla canzlia communala: gliendisgis tochen vendergis dallas 8:00 tochen las 11:30 e dallas 14:00 tochen las 17:00.
Termins
Votaziun federala/cantunala dil pievel:
• 7 da mars 2021


text:
Differents chantuns èn gia in pass pli lunsch ch'il Grischun ed han gia fatg emprimas experientschas cun il votar electronic. Il Center per democrazia ad Aarau ha persequità il svilup ed analisà las consequenzas.
Cun e-voting na van betg dapli persunas a vuschar, constatescha Andreas Glaser, il directur dal Center per democrazia. La participaziun a votaziuns ed elecziuns restia pli u main tuttina, perquai che cunzunt persunas tranter 40 e 65 onns midian chanal e voteschian via internet enstagl sco enfin ussa a scrit u a l'urna.
Be perquai ch'igl è electronic na vuschan betg dapli giuvnas e giuvens.
Era in'autra speranza saja da relativar: Be pervi dad e-voting na vuschian era betg dapli giuvens. Per mobilisar la giuventetgna dovria dapli, per exempel campagnas spezialas tar las votaziuns ed elecziuns.
Tge ch'ils studis han dentant mussà: I dat ina gronda maioritad ch'accepta il votar electronic – simplamain sco terza varianta da vuschar, sper vuschar a scrit u a l'urna.
RR actualitad 12:00


text:
I frustrescha pulit. Jau giess gugent puspè ina giada en halla cun mes collegas. Ils pals han er si pulita pulvra.
Pertutgà da quai èn numerus clubs d’unihockey en Svizra, tranter quels er ils UHC Desertina Bulls da Mustér. Avant bun in onn aveva la stagiun 2019/20 stuì vegnir interrutta pervia da la pandemia da corona. Suenter l’emprim lockdown la primavaira 2020 han ils Bulls pudì cumenzar cun la preparaziun sin la nova stagiun, tranter auter er cun in camp da trenament a Tenero en il Tessin. Dentant gia suenter l’emprima runda d’atun l’entschatta october hai puspè giu num metter ils pals d’unihockey dad in maun. Il schaner ha la Federaziun lura interrut definitiv la davosa stagiun.
Er la cumpagnia manca
Dapi bun in onn n’han ils UHC Desertina Bulls perquai giugà tant sco nagin unihockey. I na manchia betg mo il sport, mabain er il contact social, la cumpagnia sper il plaz d’unihockey e la biera en l’ustaria suenter in gieu da campiunadi plain emoziuns, di Adrian Flepp, il president dals Bulls. Malgrà che la pandemia ha franà pulit ils unihockeyans na saja nagin extrà ord il club. Mintgin spetgi vess e speri ch’i vegnia bainbaud puspè dà glisch verda, uschia Adrian Flepp.


text:
Cüjaa
Cüjaa (nom ufizial in italian: Cugliate-Fabiasco) al è un cumün varesòtt. In Italian al gh'hà avüü un fracch da tradüziùn differeent: Quiliate, Coliate, Quigliate, Quià, Culiate u anca Culliate. El gh'ha 3 114 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,7 km² e 'na densità de 465 ab./km².
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cüjaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'uniun «Fructus» che promova sorts veglias da puma en Svizra ha elegì per la 10avla giada il fritg da l'onn. Per il 2017 è quai il cudogn – la quitta. Sco l'uniun scriva saja il cudogn ils davos 25 onns praticamain svanì ord ils curtins da puma en Svizra.
L’onn 1951 eran vegnì dumbrads 113’000 plantas da cudogns en Svizra e 40 onns pli tard mo anc 50’000. Cun l’arsira da plantas ch’è sa derasada l’emprima giada l’onn 1989 è il dumber da plantas anc ina giada sa sminuì.
Project naziunal d’inventarisaziun
L’Uffizi federal d’agricultura ha dà l’incumbensa a l’uniun «Fructus» da far in project d’inventarisaziun da las plantas da cudogn en Svizra. Finamira da quest project esi, da chattar ora dapli sur da las differentas sorts da cudogn ch’i dat en Svizra. Fructus dumonda perquai la populaziun d’annunziar a l’uniun plantas da cudogn ch’han ina circumferenza pli gronda che 130 cm.
RR novitads 12:00


text:
8ª partida de campionat rit.- Val Badia
Te n derby emozionant cina l’ultim menüt é la Val Badia che à la miú cuntra la formaziun de ciasa y se mët insciö i trëi punc te gaiofa.
Al bel publich de spetadus rové adalerch a La Val l’ultim fin dl’edma ti él dessigü gnü pité en derby plajor y interessant, cun le resultat insigü cina l’ultim menüt de jüch. I ghesc concretisëia al miú les ocajiuns dan porta, deperpo che i padruns de ciasa cun en önescmetri falé ti ultims menüc, se arjüma la poscibilité de avalié le resultat.
A mët man cun sbunf é la Val Badia, che arjunj le vantaje bele al 6^ menüt. Ala trata de puniziun dal limit de area se presentëia le capitan Alex S., le palé trat bass y cun prezijiun a giré sön le prüm pé de porta ti lascia püces poscibilites al verdaporta Sepl. I ghesc fej inant presciun y la formaziun de ciasa se limitëia a trà demez le curan. La puniziun trata da Alex E. por La Val al 11^ fej indere tramuré la porta aversara, sfioran de püch la stangia. Do i prüms vint menüc röia ince La Val te partida y gestësc damì les sogades. Insciö ti gareta tosc de porté le resultat sön le pêr: al 29^ röia la trata dal ciantun amez daulach Stefan se fej lerch anter le cajin por rebat le curan de ce dlungia le pé de porta ite. Cun le sciür dl’arbiter y degünes gran ocajiuns da alzé fora, va i sogadus tla palsa sön le resultat de 1 a 1.
Dal mëteman dla secunda pert röia la Val Badia plö motivada te ciamp. Do püc menüc de jüch ti conzed l’arbiter na trata de puniziun püch do la linea de mezciamp. Alex Felder lî bun la lungia crossada y röia cun sbunf a rebat le palé cun potënza cuntra porta, le un da La Val Sepl é chiló bun te n prüm momënt de tigní sö le curan, chësc indere ti sciampa fora dles mans y röia de püch it da la linea de porta. L’arbiter conzed insciö atira le gol dl vantaje. Do le gol se lascia i ghesc do fora y la formaziun de ciasa se alza a chirì la dërta ocajiun por se refà. Les bunes aziuns costruides vëgn indere pozorades da les contlujiuns scialdi debles. La Val crëi impó inant y la orenté vëgn spo recompensada cun en önescmetri conzedü dal mandl fosch al 81^ por en fal de man tla defenjiun aversara. Ala mascima puniziun se presentëia Michele Campei: la fortüna ne é nia da süa pert, la trata nia sigüda fej ruvé le curan dlungia porta ia. A respogn è spo i aversars che pëia ia in cuntrapé, le palé porté cina jö insom al ciamp vëgn preparé amez por Alex F. sú dan le portier, la trata a püc metri dan porta röia indere de tröp sura porta fora. Ti ultims menüc de jüch pro ciamó La Val de abiné le pêr sënza ti ester. Le sciür dla fin ti destüda vigni speranza ai patruns de ciasa. Le derby y i trëi punc d’or ti va in chësc iade ala Val Badia che pó speré inant tla salvëza a trëi partides dala fin dl campionat. La Val mëss deperpo dlotí na pordüda ajia, speran de cöi adüm ciamó val punc in plö tl’ultima pert dla sajun.
La Val – Val Badia 1-2
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Christian dapoz, 3. Werner Sottara, 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Michele Campei, 7. Max Nagler (dal 61^ Alexander Miribung), 8. Franz Tolpeit, 9. Samuel Winkler (dal 79^ Christian Terza), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Alex Elzenbaumer
Formaziun Val Badia: 1. Rene Ferdigg, 2. Andrea Conrater, 3. Mattia Kastlunger, 4. Gianluca Lorenzini, 5. Samuel Vittur, 6. Florian Barbolini, 7. Alexander Ploner, 8. Alex Stampfer, 9. Davide Fontanive, 10. Nicola Zuliani (dal 65^ Andrea Pedevilla), 11. Alex Felder
Goi: Alex Stampfer al 6^, Stefan Sottara al 29^, Alex Felder al 50^
Proscimes partides: La Val süga in domenia dales 16:00 le derby a Al Plan cuntra la scuadra de ciasa deperpo che la Val Badia ospiteia le Rina te ciasa tres dala medema ora.
Atri resultac:
Altherren (La Val): La Val – Terenten 1-3
Juniores Pool: Feldthurns – Mareo 2-0
U-15 (La Val) Vahrn – La Val 3-0
U-12 (La Val) La Val – Obopuschtra Jugend 0-5
U – 9 (La Val) La Val – Burnech 1-4


text:
Ils quatter projects retschertgads e preschentads da l'emissiun Cuntrasts sa laschan attribuir a trais champs industrials: il turissem, l'energia ed il traffic.
L'Engiadina sut aua
L'entschatta dals onns 1920 aveva preschentà Werner Brunnschweiler (1894 – 1931) plans utopics per trais immens lais artifizials en Engiadina. L'emprim lai era previs en l‘Engiadin’Ota tranter Champfèr e Malögia, il segund là nua ch'ils dus lais dad Ova Spin e Livigno sa chattan oz, ed in terz lai gigantic fiss vegnì tranter Martina e Scuol.
Il volumen dals trais lais ensemen correspundeva 18 giadas al cuntegn dal lai da Zervreila. Brunnschweiler aveva vulì producir uschia la forza electrica per l'entira Svizra. Cun ses project avess el dentant mess sut aua las vischnancas da Champfèr enfin Malögia ed era las fracziuns sut Scuol fin a Martina. Trais quarts da l'aua da l'En fiss vegnida sviada a Silvaplauna ed a Susch en direcziun nord. Cun quest'aua avess ins producì en pliras centralas radund 6 mia. kWh electricitad. Oz producescha l'entir chantun Grischun ca. 7,9 mia. kWh electricitad. Tut quai è dentant restà in siemi da Werner Brunnschweiler – ch'è mort paucs onns pli tard dad ina mort tragica.
Cun bartgas sur il Spligia
L'inschigner Pietro Caminada (1862 – 1923) era in expert per dumondas da chanals e sclusas. Caminada è naschì a Milaun sco figl d'in emigrant da Vrin. Dapli che 20 onns ha el vivì e lavurà en Brasilia. L'onn 1905, cura ch'el era turnà en Italia, ha el preschentà ses project per ina via navigabla da Genua a Rotterdam sin via directa tras las Alps.
En l'Italia ha schizunt il retg mussà grond interess vi da quest project, il Grischun percunter era fitg sceptic. Tuttina ha Caminada fatg plans fitg detagliads e schizunt models per ses tunnels da sclusas parallels. Ils custs dal project vegnivan calculads a 150 milliuns liras, oz fissan quai 1,2 milliardas francs. Ils custs enorms eran a la fin alura era il motiv principal ch'il siemi da Caminada è restà in'utopia.
La citad alpina Cresta-Juf
Avras ha oz dus runals da skis, intgins pitschens hotels, nagin turissem da massa. Avant 50 onns discutavan ins dentant davart tut in auter avegnir per questa val perifera. La Société Générale pour l'Industrie SGI aveva preschentà plans per ina «station d'hiver» sco ch'ins enconuscheva gia pliras en las Alps franzosas: 10'000 letgs per turists, infrastructura da sport e temp liber e surtut 20 runals e pendicularas.
133 milliuns francs vuleva questa societad da Genevra investir a Cresta-Juf. Sin ina surfatscha da 400'000 m2 vulevan ins far nascher uschia ina citad alpina or da la terra. Dal 1978 ha la SGI dentant vendì il terren ed ils dus runals a la vischnanca ed ha bandunà la vallada per adina.
La viafier sin il Piz Bernina
L’inschigner Eduard Zimmermann (1887 – 1959) è vegnì il 1919 tar la Viafier dal Bernina ed ha sa stentà da manar natiers dapli turists per meglierar la rentabilitad da quella lingia. La primavaira dal 1930 ha el preschentà perquai in project da 12 milliuns francs per in tren electric cun roda dentada enfin sin il Piz Bernina. L’inspiraziun era la Viafier dal Jungfrau. Sia visiun era da manar en 60 minutas ils passagiers siador sin 4018 m.s.m direct sut la pli auta muntogna dal Grischun.
L’opposiziun dad organisaziuns per la natira e la patria, dal Club Alpin Svizzer u da la vischnanca burgaisa da Puntraschigna era dentant vehementa. Schebain che la suprastanza communala da Puntraschigna sustegneva il project da Zimmermann, ha la radunanza communala a la fin refusà quel cleramain l'october 1930.
L'entir film
Utopias grischunas
Cuntrasts dals 08.09.2019
TR Cuntrasts 17:25


text:
Agnosticism
L'agnosticism (dal grech ἀ- (a-), "senza", e Yvῶσις (gnōsis), "savè") l'è l'atteggiament de sospend el giudizi in su 'na quiston, perchè gh'è pocch element per capìll o se pòden minga avègh. In del sens pussee doperaa la quistion l'è quella de l'esistenza del Dio
Donca l'agnostegh el dis che per lu se pò minga avègh ona proeuva de l'esistenza o de l'inesistenza del Dio, e donca el voeur minga decid. Donca, di voeult, el temin l'è doperaa anca quand che se parla di tem politegh o etegh, per indicà l'ideja de quej che han no on pensee definii.


text:
Percepziun
Percepziun numnan ins il process ed il resultat d’acquistar ed elavurar infurmaziuns che derivan da stimulaziuns or da l’ambient u or da l’intern dal corp d’ina creatira. Quai succeda cun filtrar e cumbinar infurmaziuns parzialas ad impressiuns cumplessivas ch’èn – subjectivamain – coerentas. Per ordinari vegn filtrà e cumbinà a moda inconscienta, tar l’uman magari er a moda conscienta. Il resultat furman ils uschenumnads percepts, ils quals vegnan congualads cuntinuadamain cun imaginaziuns (constructs e schemas) arcunads.
Il cuntegn e la qualitad d’ina percepziun sa laschan magari (ma betg adina) midar cun diriger intenziunadamain l’attenziun e tras strategias da percepziun.
La summa da tut ils process ch’èn colliads cun la percepziun sensitiva vegn er numnada sensorica.
Terms fundamentals[modifitgar | modifitgar il code]
Furmas da la percepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da princip distinguan ins tranter la recepziun exteriura (ambient) e la recepziun interiura (a l’intern dal corp). Tar quest’ultima vegn differenzià supplementarmain tranter propriocepziun (percepziun da la posiziun e dals moviments dal corp entaifer il spazi) e viscerocepziun (percepziun d’activitads d’organs).[1]
La percepziun dal mund exteriur sa referescha surtut als ‹tschintg senns› (savurar, vesair, udir, gustar e sentir). Il sentir (palp) sa lascha per l’ina divider en la percepziun da contact, dolur e temperatura (sensibilitad da la surfatscha), per l’autra en il percepir a moda activa (percepziun haptica) ed en il ‹vegnir tutgà› a moda passiva (sensibilitad da la surfatscha).[2]
En il senn pli vast èsi er inditgà da definir ulteriurs senns sco il senn d’equiliber, il senn da temp ed il senn da magnet.
La psicologia enconuscha ultra da quai ils terms da l’autopercepziun e da la percepziun dals auters. L’emprim term cumpiglia las persvasiuns che nus avain da nus sezs resp. da noss sentir e da noss cumportament; la noziun ‹percepziun dals auters› designescha las impressiuns che auters gudognan da nus. Sche questas duas furmas da percepziun n’èn betg almain parzialmain congruentas, poi dar problems en la communicaziun interumana.
Concepts da basa[modifitgar | modifitgar il code]
I sa laschan distinguer las suandantas definiziuns areguard il process da la percepziun:
- En la psicologia e fisiologia designescha percepziun la summa dals pass recepziun, selecziun, elavuraziun (p.ex. congual cun savida gia existenta) ed interpretaziun d’infurmaziuns sensoricas – e quai be da talas infurmaziuns che servan a s’adattar a l’ambient u che dattan in resun areguard l’effect da ses cumportament. Tenor questa definiziun na furman pia betg tut las stimulaziuns sensitivas percepziuns, mabain be quellas che vegnan elavuradas a moda cognitiva e che servan ad in subject a s’orientar. Percepziun pussibilitescha d’agir a moda funcziunala ed utila e tar creatiras pli sviluppadas a furmar models mentals dal mund e da pensar anticipond e planisond. Percepziun è in dals fundaments da tut ils process d’emprender.
- En la biologia vegn il term da la percepziun definì a moda pli vasta. Qua designescha el en general l’abilitad d’in organissem da fastizar, recepir ed elavurar infurmaziuns.
- En la filosofia vegn la percepziun differenziada da la cogniziun (vul dir da l’elavuraziun mentala) e designescha il maletg sensitiv da l’ambient che sa furma en il sistem central da la gnerva. Part da la percepziun en il senn filosofic fan er las relaziuns tranter ils objects percepids.
- En la pedagogia giogan surtut disturbis da percepziun ed il sindrom da deficit da percepziun ina rolla.
- En la teologia vegn er discurrì da l’existenza da ‹senns spiertals› che rendan accessibla resp. fan palais l’‹olma›.
Teoria da la percepziun[modifitgar | modifitgar il code]
En quest artitgel vegnan surtut tractads ils aspects biologics da la percepziun, per part cun dar in sguard a premissas u repercussiuns psicologicas.[3] Betg discutadas vegnan qua percunter las differentas teorias da la percepziun ch’èn vegnidas formuladas en il decurs da l’istorgia da la filosofia. Quellas vegnan tractadas en l’artitgel teoria da l’enconuschientscha.
Senn, percepziun sensitiva, organ sensitiv, sensorica[modifitgar | modifitgar il code]
In organ sensitiv (p.ex. l’egl) retschaiva stimulaziuns specificas en furma da percepziuns sensitivas e maina vinavant quellas a l’areal dal tscharvè respectiv u ad in auter cumplex dal sistem central da la gnerva, nua che vegn producida l’impressiun sensuala. Gia ditg avant ch’èn vegnids perscrutads ils fundaments neuroanatomics da la percepziun – numnadamain gia tar il filosof Immanuel Kant –, è quest’impressiun sensitiva primara vegnida designada sco ‹sensaziun› e cunfinada da la percepziun en il vast senn dal pled.[4] La percepziun sco tala ha alura pir lieu en in segund pass, numnadamain cura che tut las percepziuns sensitivas vegnan messas en relaziun cun datas gia avant maun. Ins pudess discurrer d’ina ‹controlla da pass interna› (funcziun dal tscharvè gnostica en ils uschenumnads centers d’associaziun secundars); il term tecnic per quest segund pass sa numna ‹integraziun sensorica›.[5] Pir cun questa prestaziun dals centers dal tscharvè è in senn (p.ex. il vesair) vegnì transponì en tala moda ch’el ans lascha enconuscher objects ‹cun senn› (p.ex. vesair ed enconuscher scrittira). A quest segund pass renviescha er l’etimologia dal term ‹conscienza› (latin conscientia ‹cun-savair› e grec vegl σuveίδnσις syneidesis ‹cun-apparientscha, cun-maletg, cun-savair›, σuvaίσθnσις ‹cun-percepziun› e φpόvnσις da φpόveιv ‹esser conscient, pensar›). Percepziun è pia in ‹prender per vair›. La summa da tut las percepziuns sensitivas correspunda a la percepziun cumplessiva (sensorica). Er p.ex. en la lingua englaisa vegn differenzià tranter sensation e perception. Il term englais awareness (= schientscha) è collià linguisticamain cun il tudestg ‹Wahrnehmung›, ‹Gewahrwerden›, ‹wahren› (englais vegl warian).[6]
En las ponderaziuns teoreticas da Charles S. Peirce discurr’ins en quest connex er da qualia. Ina quale u ina schientscha fenomenala designescha la cumpart subjectiva en il pertschaiver in stadi mental.[7]
La summa dals areals dal tscharvè ch’èn responsabels per la sensorica numn’ins centers da projecziun sensorica. Quels giogan ina rolla centrala areguard la furmaziun da la schientscha.
Excurs exemplaric davart la vesida: fisiologia dals senns e psicologia dals senns[modifitgar | modifitgar il code]
Remartgas preliminaras areguard la terminologia[modifitgar | modifitgar il code]
Istoricamain è la differenziaziun tranter sensaziun e percepziun per part vegnida tractada a moda cuntraversa. Hubert Rohracher[8] e Wilhelm Wundt[9] han omadus differenzià quests dus terms in da l’auter. Wundt aveva però ina tenuta sceptica envers la psicologia da la furma. La scola da Marburg ha sviluppà in agen puntg da vista areguard la sensaziun. Medemamain aveva gia J.G. Herder sviluppà in’atgna teoria da la sensaziun. Al lieu d’ina critica da la raschun ha el pretendì ch’i dovria l’emprim ina fisiologia da las forzas d’enconuschientscha da l’uman.[10]
Oz vegnan ils senns resguardads sco intermediaturs da las sensaziuns. Ord vista fisiologica sa tracti tar ina sensaziun d’in «correlat psichic primar e direct d’ina irritaziun sensorica ch’è vegnida evocada d’ina stimulaziun».[11]
Vesida[modifitgar | modifitgar il code]
Champ dal cortex primar (areal 17)
A l’exempel da la vesida sa lascha il stadi d’enconuschientscha odiern concretisar sco suonda: En in process da projecziun vegn il maletg optic transponì da la retina en il cortex visual primar dal tscharvè (cf. illustraziuns). Il ‹maletg primar› che vegn generà en quest areal vegn er numnà sensaziun visuala. Ch’il maletg d’in object exteriur vegn pir generà en quest lieu – ch’ha perquai er num center da la vesida – mussa il suandant fatg: Ina destrucziun dal cortex visual primar maina ad ina tschorvadad cumpletta, e quai er sche l’egl e la via da l’egl èn intacts.
Champ dal cortex secundar (champs 18 e 19)
A mintga areal sensual primar (cortex primar) suonda in secundar che vegn er numnà champ d’associaziun. En il cas da la vesida sa chatta il champ d’associaziun visual secundar en ils champs 18 e 19. En quests champs d’associaziun resp. centers sensitivs secundars vegnan las infurmaziuns ch’arrivan en ils singuls areals sensuals primars dal cortex colliadas ina cun l’autra, cumparegliadas cun infurmaziuns ch’eran vegnidas arcunadas pli baud (memoria) e manadas uschia a la chapientscha.
Èn ils champs dal cortex secundars ch’èn responsabels per la vesida donnegiads, discurr’ins d’ina agnosia optica. En quest cas na po quai che vegn vesì betg vegnir enconuschì. Per exempel na po ina scrittira betg pli vegnir legida, cumbain ch’il maletg da quella è visibel.
En il linguatg spezial da l’anatomia e fisiologia numn’ins questas regiuns da l’elavuraziun primara, secundara u terziara en il tscharvè centers da projecziun. Cun manar vinavant stimulaziuns sensualas d’in lieu a l’auter entaifer il sistem central da la gnerva vegn mintgamai pussibilità ina nova qualitad da percepziun: Ves’ins be cun in egl, va a perder la profunditad dal spazi; è il cortex visual primar donnegià d’ina vart, n’èn las stimulaziuns ch’arrivan da l’egl da l’autra vart betg visiblas; e disturbis dals centers da projecziun secundars e terziars mainan ad uschenumnads deficits gnostics (agnosias). Tras il fatg ch’ils centers da projecziun primars èn localisads en la part davos dal tscharvè, vul dir davos il Sulcus centralis, sa repeta il plan da construcziun dal magugl dal dies er a nivel dal tscharvè. La ‹plivalur› che resulta da la schientscha è en emprima lingia che quella pussibilitescha in agir controllà e ponderà, vul dir che quella lubescha da cumbinar e resguardar las pli differentas percepziuns e regurdientschas.
Cortex terziar (areals 39 e 40)
Il cortex terziar è responsabel per l’integraziun da differentas modalitads sensualas (areals 39 e 40 sco regiun transitorica tranter ils champs d’associaziun secundars visuals, auditivs, tactils e chinestetics).
Apraxias – vul dir disturbis en l’execuziun da moviments cumbain che la funcziun motorica è intacta – pon vegnir chaschunadas tras disturbis dals centers da projecziun sensuals (p.ex. en cas d’in culp dal tscharvè, demenza, sclerosa multipla u alcoholissem). In tal disturbi s’effectuescha numnadamain er sin ils centers motorics, ils quals èn gea dependents d’infurmaziuns che derivan dals senns. Centers motorics sco il center linguistic pon però er sezs esser pertutgads d’in disturbi; ins differenziescha perquai tranter apraxias sensoricas e motoricas.[12]
Pervi da la cumbinaziun cumplexa da differentas funcziuns sensitivas en il tscharvè è pussaivla en quest lieu ina percepziun sapientiva; quai cuntrari als process neurofisiologics a nivel dal magugl dal dies e dal bist cerebral ch’èn structurads a moda pli simpla. En l’emprim cas discurr’ins da la chadaina da percepziun; en il segund cas da l’artg da reflex che furma in princip d’organisaziun che lubescha d’elavurar stimulaziuns a moda automatica ed inconscienta a nivel dal magugl dal dies. L’artg da reflexiun furma quasi ina ‹via da las instanzas pitschna› situà sin in stgalim d’organisaziun pli bass.
La chadaina da percepziun[modifitgar | modifitgar il code]
La chadaina da percepziun furma in model che parta da dus elements: l’apparat da percepziun ed il mund exteriur. La chadaina sa cumpona da sis anels; mintgin da quels influenzescha l’anè che suonda ed è participà a la percepziun en precis questa successiun. La chadaina è enserrada, vul dir ch’il sisavel anè influenzescha puspè l’emprim anè da la chadaina:
Stimulaziun
Ils objects en il mund exteriur produceschan signals; els reflecteschan per exempel undas electromagneticas u vibreschan e creeschan uschia tuns. In tal signal, il qual sa basa sin las caracteristicas da l’object e na dovra nagin observatur, ha Gustav Theodor Fechner numnà ina stimulaziun distala. Tar quellas sa tracti da grondezzas che sa laschan mesirar fisicalmain.
Transducziun, transfurmaziun
Ins stimulaziun distala frunta sin las cellas sensitivas (er numnadas sensurs resp. cellas receptivas). Tras interacziun cun quellas daventa ella ina stimulaziun proximala. Sensurs èn cellas spezialisadas dal corp che vegnan excitadas tras stimuls specifics. Ellas transponan differentas furmas d’energia (sco glisch, tun, pressiun) en midadas da tensiun; quest process vegn numnà transducziun. Fruntan per exempel tschertas undas electromagneticas sin ils fotosensurs da l’egl, mainan els là sur ina cascada d’amplificaziun chemica ad in potenzial da recepturs. Tals potenzials da recepturs vegnan silsuenter codads en sequenzas da potenzial d’acziun (in process che sa numna transfurmaziun). Quai po succeder en la cella sezza (cella sensitiva primara) u – sco en il cas da la retina da l’egl, da la quala ils sensurs furman cellas sensitivas secundaras – suenter transmissiun sinaptica sin ina cella sensitiva. Sensurs èn per ordinari integrads en structuras biologicas spezialas che schlargian lur abilitads sco organ sensitiv (per exempel la movibladad da la poppa da l’egl u l’effect da dratguir da la conchiglia da l’ureglia).
Elavuraziun
L’organ sensitiv sco tal, ma surtut er ils champs centrals dal tscharvè che vegnan percurrids silsuenter, retschaivan ils signals per ordinari a moda preelavurada massivamain. Quai succeda tranter auter tras filtraziun, bloccada, convergenza, divergenza, integraziun, summaziun e divers process top-down. In exempel: Ils fotorecepturs da l’egl reageschan be sin in pitschen sectur dal spectrum electromagnetic, quai pervi dal mecanissem d’absorpziun dals fotosensurs. Da quai resulta ina funcziun da filtrar per undas electromagneticas d’ina lunghezza da ca. 400–800 nm. Ils fotosensurs influenzeschan in l’auter sur raits neuronalas en la retina da l’egl; quai ha l’effect ch’ils cuntrasts dal maletg che vegn recepì vegnan rinforzads. En pli s’adattescha la vesida a la clerezza (di – notg), vegnan filtradas infurmaziuns main impurtantas sin la via da la vesida etc.
Cogniziun
Il proxim pass è da vegnir conscient dal percept: sensaziuns sonoras daventan in tun u ina ramur, radiaziun electromagnetica daventa glisch etc.
Reconuschientscha
Process sco regurdar, cumbinar, enconuscher, associar, attribuir e giuditgar mainan a la chapientscha da quai ch’è vegnì percepì e furman il fundament per reagir sin la stimulaziun distanta. Quests process na ston betg exnum manar ad in maletg mental cun conturas fitg cleras – er sentiments sco fom, dolur u tema furman resultats da la cogniziun.
Acziun
Sco resultat final maina la percepziun ad ina reacziun sin l’ambient. A l’emprima egliada na pari forsa betg evident ch’era la reacziun fa part da la percepziun; ma almain parzialmain sto quella vegnir includida. Bleras reacziuns han numnadamain l’intenziun d’influenzar il proxim percurs da la chadaina da percepziun cun render accessiblas novas parts u caracteristicas da l’ambient per la percepziun (p.ex. cun mover ils egls, cun palpar ina surfatscha etc.). La percepziun lavura per ordinari a moda veridicala, vul dir ch’igl exista ina relaziun causala, plausibla tranter ina stimulaziun e sia represchentaziun en il tscharvè. Datti in disturbi en in dals anels da la chadaina da percepziun, alura poi dar cuntradicziuns tranter la stimulaziun e la percepziun da quella; en quest cas discurran ins d’ina percepziun disturbada. Na correspunda il resultat dal process da percepziun betg a la realitad, e quai cumbain che la chadaina da percepziun funcziunescha senza nagins disturbis, alura discurr’ins d’ina illusiun da percepziun (p.ex. illusiun optica). Talas illusiuns vegnan perscrutadas detagliadamain en la psicologia, damai ch’ellas dattan scleriment co che l’apparat da percepziun funcziuna.
Exempel
Co ch’ils terms numnads èn colliads in cun l’auter sa lascha exemplifitgar sco suonda: In fieu da cheminé transmetta radiaziun, tuns e substanzas chemicas; igl èn quai tut caracteristicas (grondezzas fisicalas), las qualas nus pudain percepir cun organs sensitivs. Il fieu da cheminé furma en quest senn ina stimulaziun distala. Damai ch’ils signals che vegnan transmess stimuleschan sensurs – p.ex. en la retina da l’egl – da reagir, sa tracti da las stimulaziuns glisch, chalur, ramurs e savurs. La summa da tut quai che nus percepin dal fieu da cheminé furma la stimulaziun proximala, la quala vegn transmessa sur ils gnervs als centers sensitivs; questa transmissiun succeda en furma da percepts sco ‹colurs melnas fin cotschnas, moviment tremblant, temperatura mesauna, schluppegiar, aromas x, y e z›. A la fin vegn il percept collià tras la cogniziun cun las regurdientschas ‹fieu› e ‹cheminé› e cumbinà a ‹fieu da cheminé›; alura vegn quel associà cun ‹november 1988› e ‹Lisa› e giuditgà sco ‹fitg agreabel›. Quai furma alura la basa per nossa reacziun.
Percepziuns sensitivas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils senns da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’uman differenziesch’ins las suandantas percepziuns sensitivas:
- Percepziun visuala, er senn da la vesida u vesida: Quella serva a percepir stimuls visuals sco clerezza, colur, cuntrast, lingias, furmas e conturas, moviments ed aspects spazials.
- Percepziun auditiva u acustica, er senn auditiv u udida: Quella serva a percepir suns, surtut en furma da ramurs e tuns. Quai succeda oravant tut sur l’ureglia; tuns ch’èn fitg dad aut sa laschan però percepir cun l’entir corp, en spezialmain sur il palp. Er tuns a frequenzas bassas pon vegnir percepids cun auters organs che cun l’ureglia.
- Percepziun vestibulara, er senn d’equiliber: Serva a percepir midadas da la posiziun en relaziun tar in champ da gravitaziun cun la finamira da mantegnair l’equiliber u da controllar ils moviments (ensemen cun ils egls ed il senn dals musculs). L’organ da l’equiliber sa chatta en l’ureglia interna; pervi da sia posiziun vegn quel attribuì al senn auditiv.
- Sensibilitad, er palp u sentiment. I sa tracta da la cumbinaziun da la percepziun tactila e da la sensibilitad profunda. Quella serva a percepir sentiments corporals sco contact, direzza u chalur. Responsabels per questa percepziun sensitiva èn tut ils recepturs dal palp sco er da chaud e fraid ch’èn ordinads en ils suandants subsistems:
- Sensibilitad profunda: Serva a percepir la posiziun da las singulas parts dal corp en relaziun ina tar l’autra ed uschia da la posiziun dal corp en general. Las stimulaziuns na vegnan betg percepidas sur in singul organ, mabain sur in grond dumber da recepturs ch’èn repartids sur las giugadiras, ils musculs e las tarscholas; per ordinari dovr’ins per quai la noziun senn dals musculs. A quest sistem vegn ultra da quai attribuida la recepziun proprioceptiva, la quala cumpiglia la percepziun dals agens organs.
- Percepziun tactila: Quella serva a la percepziun da pressiun, da contact e da vibraziuns sco er da la temperatura. L’organ sensitiv cumpetent è la pel, e quai tant en furma dals recepturs dal palp sco er dals recepturs da chaud e fraid.
- Percepziun trimellina: Serva a la percepziun tactila en fatscha (p.ex. dal vent) e sustegna la percepziun olfactorica e gustatorica. Per questa percepziun sensitiva è responsabel il Nervus trigeminus, dal qual las finiziuns da gnerva sa chattan en la pel da la fatscha sco er en las pels mucosas dal nas, da la bucca e dals egls.
- Percepziun olfactorica, er odurat: Serva a percepir substanzas odurantas. Percepziuns olfactoricas vegnan associadas en la memoria fitg ferm cun emoziuns.
- Percepziun gustatorica, er gust: Serva a percepir qualitads chemicas da la vivonda.
Ulteriurs senns ch’èn sa sviluppads tar differentas creatiras[modifitgar | modifitgar il code]
En la fauna existan ulteriuras furmas da percepziun sensuala, da las qualas l’uman na dispona betg:
- La percepziun da pressiun a distanza, er numnada palp a distanza: Quella sa lascha chapir sco cumbinaziun tranter la percepziun auditiva e la percepziun tactila. Ella è derasada tar ils peschs e serva a s’accorscher gia a temp midadas da la pressiun sut l’aua. L’organ sensitiv che serva a pertschaiver las stimulaziuns correspundentas sa numna lingia sensitiva laterala.
- Percepziun da champs electrics: Quella cumpara tar tscherts represchentants da peschs da rapina (p.ex. squagls-martè). Ella serva a percepir champs electrics che sa furman enturn creatiras e maina uschia il pesch da rapina tar sia preda.
- Percepziun da champs magnetics: Quest senn è enconuschent tar utschels migrants, ma cumpara er tar auters animals e bacterias. El serva a s’orientar al champ geomagnetic sco agid da navigaziun. Ils organs sensitivs correspundents n’èn anc betg identifitgads dal tuttafatg; tar tschertas spezias d’utschels para il senn magnetic da sa laschar localisar en l’egl, tar autras en il bec.
- Percepziun termica: Sviluppada fitg ferm è quella per exempel tar serps. Tar vipras da la sutfamiglia Crotalidae vegnan las stimulaziuns correspundentas percepidas en las chavas labialas. Questa percepziun serva ad inditgar differenzas da temperatura; ella sa lascha cumparegliar tar l’uman cun ils recepturs da chaud e fraid che sa chattan sin la pel.
- Percepziun vibratorica: Quella è sviluppada fitg ferm tar giats, insects e filiens. L’organ sensitiv correspundent n’è betg enconuschent explicitamain, sa chatta però tar serps sin la vart dal venter e tar filiens en las chommas.
La dumonda schebain i saja sa sviluppada tar plantas ina percepziun sensitiva è dispitada; en tutta cas manca il sistem da la gnerva ch’è central per la percepziun cumplexa sco che l’enconuschan animals fitg sviluppads. Ma evidentamain èn er plantas ed animals ch’èn construids a moda fitg simpla gia abels da s’orientar per exempel tenor la glisch.
Percepziun dal temp[modifitgar | modifitgar il code]
Ultra da quai è da menziunar la percepziun dal temp. Il temp è in’atgnadad da l’ambient ch’è bain abstracta, ma tuttina reala. Las infurmaziuns fundamentalas areguard questa caracteristica vegnan percepidas sur ils senns. Perquai è la percepziun dal temp ina furma da percepziun per propi. Quella na vala però betg sco percepziun sensitiva, mabain cognitiva. Tar l’uman differenziesch’ins en quest connex tranter la percepziun da la successiun cronologica (sequenza) e la percepziun d’intervals da temp.
Princips d’organisaziun da la percepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term cogniziun designescha la totalitad da las abilitads, da las funcziuns e dals process psichics che servan a recepir, elavurar ed arcunar infurmaziuns. I suondan intgins princips fundamentals ch’illustreschan co che la cogniziun lavura. Cun ils princips d’organisaziun da la percepziun èn manegiadas regularitads e valurs d’experientscha, tenor las qualas il process da structuraziun da la percepziun classifitgescha las stimulaziuns che vegnan percepidas.
Ils princips d’organisaziun sa laschan surtut cumprovar là, nua ch’ils fatgs fenomenals (sco ch’els vegnan resentids) e fisicals (sco ch’els sa preschentan objectivamain) na correspundan betg in cun l’auter. Igl è uschia evident che tant la percepziun sco tala sco er l’adattaziun cuntinuanta da quella a las stimulaziuns che sa midan d’in cuntin na succeda tar l’uman betg en furma d’ina reproducziun, mabain d’in process d’elavuraziun cognitiv e constructiv.
Dependenza dal context[modifitgar | modifitgar il code]
Objects vegnan adina percepids en relaziun tar lur ambient resp. context. Il context na po betg be influenzar la grondezza, mabain er la muntada u la funcziun da quai che vegn percepì. Quai vegn evident sch’ins statga in object da ses context usità ed al preschenta en in context atipic. In exempel: In bastiment en l’aua è in’apparientscha quotidiana che na dat betg spezialmain en egl; in bastiment amez ina prada attira percunter immediat noss’attenziun. Quest effect tira la reclama gugent a niz.
Che la dependenza dal context na vala betg be per percepziuns opticas mussa in sguard en il mund da la musica: Sco che studis han mussà exista er tar la percepziun da consonanzas resp. dissonanzas ina dependenza tar il toc da musica, il lieu, l’interpret etc. Quai vul dir che la percepziun da quai che tuna ‹bain› u ‹mal› vegn tut tenor giuditgà individualmain da nov e po er sa midar d’epoca tar epoca.[13]
Influenza da l’experientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Ston vegnir elavuradas infurmaziuns cuntradictoricas, preferescha il tscharvè l’interpretaziun la pli probabla; quella eruescha el cun cumparegliar il cas actual cun experientschas ch’èn gia vegnidas arcunadas (emprendidas). Ins discurra en quest connex da transacziunalissem.
Effects da filtrar[modifitgar | modifitgar il code]
Ils organs sensitivs percepeschan be ina part da las stimulaziuns pussaivlas. Ultra da quai vegn mintga percepziun l’emprim examinada en l’arcun sensoric sin ses niz. Be sch’ella para relevanta, arriva ella en la memoria a curta durada, nua ch’ella vegn elavurada vinavant.
Tar l’elavuraziun ulteriura vegnan las infurmaziuns decumponidas en unitads pli pitschnas, elavuradas separadamain ina da l’autra (rinforzadas, mitigiadas, valitadas) e puspè manadas ensemen en differents areals dal tscharvè. I sa laschan differenziar divers programs da valitaziun cognitivs:
- Dominanza d’in attribut: En quest cas è ina da las caracteristicas che vegn percepida decisiva per la furmaziun da l’opiniun.
- Irradiaziun: Da la consistenza d’in segn distinctiv vegn deducida la qualitad d’auters segns distinctivs. Per exempel vegn tratga la conclusiun ch’in auto munì cun pneus fitg lads disponia d’in ferm motor.
- Effect da halo (dal grec halos = gloriola): La percepziun da singuls attributs vegn determinada tras in giudicat preconcepì. Uschia vegnan p.ex. novas infurmaziuns interpretadas uschia ch’ellas conferman l’opiniun avant maun. Caracteristicas che stattan en cuntradicziun cun quest pre-giudizi vegnan percunter sutvalitadas u schizunt ignoradas dal tuttafatg.
Ulteriurs motivs per percepir ina stimulaziun a moda spezialmain ferma u flaivla furman interess persunals, ina focussaziun sapientiva u mecanissems da protecziun sco suppressiun.
Valitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Intginas impressiuns sensualas vegnan colliadas cun emoziuns (tema, plaschair e.a.). Questa valitaziun influenzescha co che l’attenziun vegn drizzada sin tschertas stimulaziuns.
Co che la percepziun sa lascha influenzar[modifitgar | modifitgar il code]
La percepziun sa lascha influenzar, midar u augmentar en suandanta moda:
Process d’emprender: Per ina gronda part è la percepziun vegnida emprendida ed è perquai capabla da s’adattar fitg ferm. Cun bler exercizi èn persunas tschorvas per exempel ablas da duvrar la reflexiun d’undas acusticas u la projecziun da maletgs da camera sin la pel (en furma da ‹maletgs da pressiun›) per s’orientar en il spazi. Al process d’emprender da las percepziuns renviescha er il fatg che membra amputada po anc vegnir sentida ditg suenter sco membra da fantom.
Cun meds tecnics sa lascha la percepziun influenzar ed extender a moda fitg vasta. D’ina vart servan egliers, lentas ed apparats d’udida a gulivar deficits ed a restabilir tant sco pussaivel la funcziun normala dals organs sensitivs. Da l’autra vart servan lupas, perspectivs, apparats d’observaziun a radis infracotschens e cumpass ad extender u meglierar la percepziun. Da princip sa lascha mintga indriz da la sensorica tecnica (p.ex. radar, sonar, dumbrader da Geiger etc.) resguardar sco med per extender la percepziun.
Meditaziun: Tecnicas da meditaziun sco joga, zazen u naikan han en mira da meglierar la percepziun da l’agen corp per promover uschia il svilup spiritual. Cun sa concentrar sin singulas parts dal corp u process (p.ex. la respiraziun) sa laschan er enconuscher sintoms da stress per pudair cumbatter quels cun agid da metodas da sa schluccar. Ils process fisiologics na vegnan bain betg influenzads uschia a moda directa; grazia a l’attenziun augmentada vegnan però percepidas e messas enturn en cumportament stimulaziuns che fissan uschiglio restadas inconscientas u na fissan betg vegnidas observadas.
Deprivaziun sensorica: Vegn in uman privà sur in tschert temp da la percepziun sensorica (stimulaziuns opticas e/u acusticas), p.ex. en furma d’arrest isolà en ina stanza senza glisch, maina quai a disturbis en l’elavuraziun da percepziuns; quellas tanschan da simplas allucinaziuns fin a grevas psicosas, ma pon er vegnir applitgadas a moda terapeutica.
Drogas sco alcohol u hallucinogens (LSD, DMT, psicolin, mescalin, ecstasy, cannabis etc. ‹drogas psichedelicas ch’augmentan la sensitivitad›) influenzeschan il process da percepziun a nivel fisiologic. L’alcohol fa che l’effizienza da la percepziun lascha suenter fermamain (p.ex. ‹egliada da tunnel›); hallucinogens percunter mainan ad effects pli subtils: stimuls vegnan cumbinads a moda fallada u tramess als fauss centers d’elavuraziun en il tscharvè (sinestesia, p.ex. ‹savurar colurs›).
Il svilup da la percepziun en l’ontogenesa da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Palp, moviment e senn d’equiliber designesch’ins en il svilup da l’uffant sco ‹savida da basa›. Quella furma il fundament per il svilup dals ulteriurs champs da percepziun.
Il palp
Il palp sa sviluppa a partir dal segund mais da gravidanza. Cun la naschientscha senta l’uffant differenzas da temperatura, aria sitga e moviment da vart da la persuna da tgira.
Il gust u palat
Il svilup dal gust cumenza en il terz mais da gravidanza. Tar la naschientscha è quel sviluppà dal tuttafatg.
L’odurat
La percepziun d’odurs succeda sur l’aria. Cun quella vegn l’uman pir en contact a partir da sia naschientscha, vul dir cura ch’el cumenza a respirar activamain.
Il senn da moviment
A partir dal terz mais da gravidanza sa sviluppa il senn da sustegn e da moviment.
Il senn d’equiliber
Quel cumenza a sa furmar durant il terz u quart mais da gravidanza ed è ca. sviluppà a fin il 6avel mais da gravidanza. Quest senn vegn activ immediat suenter la naschientscha. El furma la premissa centrala per il svilup motoric. En il decurs da l’emprim onn da vita pussibilitescha il senn d’equiliber da sviluppar l’ir sidretg ed il star en pe.
L’udida
L’udida funcziunescha gia en il decurs dal 7avel mais da gravidanza, pia in bun temp avant la naschientscha. La vusch da la mamma auda l’uffant gia en il venter da la mamma; il tun da quella è l’uffant abel da percepir ditg avant ch’el chapescha il senn dals pleds. Tar la naschientscha è l’udida gia sviluppada vaira ferm; l’uffant auda a moda fitg differenziada tuns e differentas autezzas dal tun.
La vesida
La vesida cumenza a sa sviluppar en il 8avel mais da gravidanza. Ca. dus mais suenter la naschientscha è sviluppada l’abilitad d’adattar l’egl ad objects che sa chattan en differentas distanzas (accomodaziun). Uffants novnaschids pon differenziar tranter cler e stgir; objects che sa chattan en ina distanza tranter 20 e 40 cm pon els gia percepir vaira bain. L’abilitad da percepir distanzas e la profunditad dal spazi sa sviluppa en il decurs dals dus emprims onns da vita.
La percepziun dal temp
En l’emprim onn da vita viva l’uffant be en il temp preschent. Cun dus onns è el abel da tschiffar, almain cun la lingua, eveniments ch’han lieu en il futur (p.ex. «Damaun vegn tatta»). Il passà cumenza l’uffant a percepir a partir da ca. trais onns (p.ex. «Ier essan nus stads en il zoo»).
Svilup da la percepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Félicie Affolter, ina scolara da Piaget, è s’occupada cun la dumonda dal svilup da la percepziun. Areguard la moda e maniera co che stimulaziuns vegnan elavuradas ha ella differenzià il 1975 tranter trais stgalims:
- L’emprim numna ella il stgalim da svilup modal. En questa fasa vegnan stimulaziuns elavuradas l’emprim a moda nunspecifica; pli tard vegnan quellas differenziadas e cunfinadas ina da l’autra. Uschia pon uffants pitschens gia distinguer differentas vuschs ed enconuscher tschertas melodias.
- Il proxim è il stgalim intermodal. En questa fasa sa collian stimulaziuns da divers chanals gia a represchentaziuns cumplessivas. Uschia è l’uffant pitschen per exempel abel da colliar a partir d’ina tscherta vegliadetgna la vusch cun la fatscha da la mamma.
- Alura suonda il stgalim serial: Stimulaziuns da differenta derivanza vegnan integradas en represchentaziuns che resguardan er aspects dal spazi e dal temp e colliadas ad unitads cumplessivas che fan (subjectivamain) senn.
Anna Jean Ayres ha sviluppà vinavant il 1984 il model da l’integraziun sensorica tenor Affolter. Tenor Ayres sa sviluppan da quest process sistems cumplexs, uschenumnadas funcziuns dal tscharvè superiuras. Quellas pussibiliteschan pir in cumportament coordinà e lubeschan la finala d’agir a moda sistematica ed orientada a finamiras.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Buser K., e.a.: Kurzlehrbuch medizinische Psychologie – medizinische Soziologie, Urban&FischerVerlag, 2007, p. 93, ISBN 3-437-43211-7.
- ↑ Ried M.: Alltagsberührungen in Paarbeziehungen, VS Verlag, 2008, p. 24, ISBN 3-531-15896-1.
- ↑ Tenor Peter R. Hofstätter (ed.): Psychologie. Stichwort Wahrnehmungstheorie. Das Fischer Lexikon, Fischer Taschenbuch Verlag, Francfurt a.M. 1972, ISBN 3-436-01159-2, p. 347ss.
- ↑ Cf. Kritik der reinen Vernunft (KrV B X, B 207s., B 751).
- ↑ Peter Duus: Neurologisch-topische Diagnostik. 5. ed., Georg Thieme Verlag Stuttgart 1990, ISBN 3-13-535805-4, p. 389.
- ↑ Günther Drosdowski: Etymologie; Herkunftswörterbuch der deutschen Sprache; Die Geschichte der deutschen Wörter und der Fremdwörter von ihrem Ursprung bis zur Gegenwart. Dudenverlag, tom 7, Mannheim 2. ed. 1997, p. 799.
- ↑ Thomas Metzinger (ed.): Bewusstsein. Schöningh, Paderborn 1995, ISBN 3-89785-600-X.
- ↑ Hubert Rohracher: Einführung in die Psychologie. Minca, 10. ed., 1971, p. 115.
- ↑ Wilhelm Wundt: Grundzüge der physiologischen Psychologie. Lipsia, 1. ed. 1874.
- ↑ Heinrich Lehwalder: Herders Lehre u. Empfinden. Versuch einer Interpretation v. H.s Schrift ‹Vom Erkennen u. Empfinden› sowie Versuch einer Interpretation v. H.s Schrift ‹Vom Erkennen u. Empfinden der menschlichen Seele› u. zugleich ein Beitrag zur modernen Problematik des Empfindungsbegriffs, Kiel 1955.
- ↑ Karl-Heinz Platting: Empfindung. En: Wilhelm Arnold et al. (ed.): Lexikon der Psychologie. Bechtermünz Verlag, Augsburg 1996, ISBN 3-86047-508-8, col. 457.
- ↑ Peter Duus: Neurologisch-topische Diagnostik. 5. ed. Georg Thieme Verlag Stuttgart 1990, ISBN 3-13-535805-4, p. 373 e p. 388–393.
- ↑ The Role of Listening Expertise, Attention, and Musical Style in the Perception of Clash of Keys, consultà ils 27 d’avrigl 2014.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Martin Burckhardt: Metamorphosen von Raum und Zeit. Eine Geschichte der Wahrnehmung. Campus, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-593-35784-4.
- Erhard Fischer: Wahrnehmungsförderung: Handeln und sinnliche Erkenntnis bei Kindern und Jugendlichen. Borgmann, Dortmund 2003, ISBN 3-86145-164-6.
- E. Bruce Goldstein: Wahrnehmungspsychologie. Spektrum, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1083-5.
- Karl R. Gegenfurtner: Gehirn & Wahrnehmung. Fischer, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-596-15564-9.
- James Jerome Gibson: The Senses Considered as Perceptual Systems. Tudestg: Die Sinne und der Prozess der Wahrnehmung. Huber, Berna 1973, ISBN 3-456-30586-9.
- James Jerome Gibson: The Ecological Approach to Visual Perception. Tudestg: Wahrnehmung und Umwelt. Urban & Schwarzenberg, Minca 1982, ISBN 3-541-09931-3.
- Nicole Hendriks, Manuela Freitag: Sensorische Integration. En: Katrin Zimmermann-Kogel, Norbert Kühne: Praxisbuch Sozialpädagogik. Tom 1, Bildungsverlag EINS, Troisdorf 2005, ISBN 3-427-75409-X.
- Rainer Lutz, Norbert Kühne: Förderung der Sinne. En: Praxisbuch Sozialpädagogik. Tom 6. Bildungsverlag EINS, Troisdorf 2008, ISBN 978-3-427-75414-5, p. 7–38.
- Joachim Küpper, Christoph Menke (ed.): Dimensionen ästhetischer Erfahrung. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-518-29240-4.
- Rainer Mausfeld, Onur Güntürkün: Wissenschaft im Zwiespalt. En: Gehirn und Geist. 7–8, 2005.
- Maurice Merleau-Ponty: Phänomenologie der Wahrnehmung. de Gruyter, Berlin 1976, ISBN 3-11-006884-2.
- Eva Schürmann: Sehen als Praxis. Ethisch-ästhetische Studien zum Verhältnis von Sicht und Einsicht. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2008, ISBN 3-518-29490-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- dasGehirn.info – alles über das Wahrnehmen – portal d’infurmaziun davart il tscharvè
- Sinnliche Wahrnehmung – kindergesundheit-info.de
- David Chalmers: Perception – collecziun d’artitgels filosofics en la rait
- sinne-intensiv.de – explicaziuns areguard disturbis da la percepziun


text:
Bindell magnetich
El bindell magnetich a l'è un mez de memorizzazzion fondad in su 'na striscia de material plastegh quatada cont un material magnetich che 'l pò vesser lengiud e despess mudad cont un magnet inscì de havégh un fluss de dacc, digital o analogich.
Al dì d'incoeu a l'è doperad soratut per i backup di sistema pussee grand, desgià che l'è bon de salvà di dacc con bona afidabilità e cont un spend de danè per byte assee bass, menter che in passad a l'era doperada pussee, soratut in l'audiocassetta, doperada per scoltà e registrà la musega, e in la videocassetta, doperada per registrà i segnai analogich de la television.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su nastro magnetico


text:
En vista a ses cler surpais numeric n’enconuscha la Svizra tudestga per ordinari betg il status da minoritad. Sulettamain en ils chantuns Friburg e Vallais èn ils Svizzers tudestgs confruntads cun problems d’ina minoritad linguistica. La sfida essenziala da la Svizra tudestga è percunter quella da la situaziun da diglossia tranter ils dialects locals e la lingua da standard scritta e per part discurrida. Igl ha pia per l’ina num da viver quella cun la precauziun necessaria; e per l’autra da sa preschentar envers las ulteriuras cuminanzas linguisticas da la Svizra cun il respect duì en vista a la coesiun naziunala.
(Foto: PD)


text:
Sonda passada ha ina skiunza observà dus lufs sin ina pista en il territori da skis a Sursaissa Mundaun. Ils dus animals da rapina sajan suandads in curt temp ina segunda skiunza, avant ch'els hajan puspè bandunà la pista, scriva l’Uffizi da chatscha e pestga.
Ord vista da la skiunza davostiers veseva quai ora sco ina persecuziun. Igl è dentant er stà uschia ch'ils lufs han lura spert bandunà la pista e tschertgà protecziun en il guaud.
Nagin cumportament extraordinari
Il triep da tschintg lufs, che viva en quest territori, saja probabel vegnì disturbà en ses lieu nua ch'el passentia il di. Cun fugir en guauds pli bass hajan ils animals traversà la pista da skis. En quest connex n'hajan ils lufs betg mussà in cumportament extraordinari, declera Hannes Jenny da l'Uffizi da chatscha. Persunas en il territori da skis na sajan mai stadas en privel.
Communitgar avertamain
Ils lufs na sajan mai sa drizzads vers la glieud sin pista, declera Hannes Jenny. L'uffizi chantunal veglia tuttina communitgar avertamain. Pertge:
Quest schabetg ha segir potenzial da vegnir discutà fermamain en la publicitad.
Plinavant veglia l'uffizi far enconuschent a la populaziun che tals cas vegnian intercurids da la surveglianza da chatscha. Impurtant saja uschia d'annunziar talas entupadas.


text:
Tar la PPS datti uss ponderaziuns da cumbatter ina da las parts da la cunvegna da clima, numnadamain la lescha da CO2, cun in referendum.
Il president da la PPS, Albert Rösti, n’è betg sa mussà surstà da la decisiun dal president american Donald Trump da sortir da la cunvegna da Paris. Quai saja vegnì annunzià uschia.
Supponind, ch’ils gronds vegnian a star da la vart, n’hajan els betg ditg «gea» a la ratificaziun en il Cussegl naziunal e hajan er sa posiziunà uschia en vista a la debatta l’emna che vegn, ha ditg Rösti sin dumonda da l’agentura da novitads svizra SDA.
In referendum cunter la cunvegna da Paris n’haja la partida betg discutà, ma en connex cun la lescha da CO2 dettia quai avunda potenzial da discussiun, ha ditg Rösti.
RR novitads 16:00


text:
A-i é gnente ‘d pes che na religion ch’a sia praticà mach da la mira dla fòrma. Un cristian ch’a l’abia gnun-a coerensa e ch’a onora pa la Paròla ‘d Nosgnor con n’ubidiensa fiusosa, o ch’a-j vada dré a certe régole religiose mach “për tradission” e ch’a lo fasa nen con lë spìrit dël Crist, col-lì a fà dla religion mach na ròba bruta e përversa. Parèj a dà ‘dcò al mond na cativa testimoniansa, lòn ch’a ‘l mond a pijerà coma n’àutra scusa për avej Dé an ghignon e dëspressié la religion. A l’é për lòn che ‘l test ëd l’apòstol Giaco an cissa a “Buté an pràtica la Paròla, e scotela pa mach, përchè iv pijerie mach an bàilo da voi istess”: a sarìa n’esercissi dël tut inùtil.
1Crija ‘d gòj, fomna stéril, ti che it l’has mai catà ‘d masnà! Canta ‘d salm, argiojiss, ti che it l’has pa mai parturì! Përchè vàire a saran ij pcit dla fomna desolà, pì che ij fieuj dla marià, a dis ël Signor. 2“Slarga lë spassi ëd toa tenda, slonga ‘l ridò ëd toe bënne che at fà da sosta, sensa fé economia; scursa pa tò soastr, arfòrsa toe stache. 3Përchè ti të slargheras a mancina e a drita. Ij tò fieuj a conquisteran ëd nassion e it të staras an sità ch’a j’ero stàite bandonà. 4Gnun-e tëmme, përchè it patiras pa pì d’onta; pa pì la pau, përchè ti ‘t saras pì nen umilià; përchè it dësmentieras la vërgògna ‘d toa gioventura e it n’aviseras pa pì d’esse stàita bandonà tanme na vidoa. 5Përchè tò marì a sarà adritura ‘l Creator; sò nòm a l’é ‘l Dé dl’univers. A l’é chiel tò Redentor, ël Sant d’Israel. Chiel a sarà ciamà “ël Dé dla tèra antrega”. 6Parèj ëd na fomna bandonà, magonà, Nosgnor as n’avisrà ‘d ti. L’hai-ne fòrsi d’arpudié la sposa ‘d mia gioventura? A dis ël Signor. 7Për pòch temp i l’hai chitate e con gran misericòrdia it arpijerai torna. 8Ant un moment ëd flin-a, i l’avìa stërmà mia fàcia da ti, ma con misericòrdia eterna i l’avrai pietà ‘d ti, a dis ël Signor, tò Redentor”.
Le catedraj maestose ch’as treuvo an tut’ Euròpa a son dventà ancheuj d’atrassion për turista ch’a fan mach ëd ciadel e che soens a l’han gnun’ ideja ‘d lòn ch’a na pijo le fotografìe. Mersì a Dé, an cole catedraj a-i é ‘dcò ‘d capele separà andova ch’as peul intré e setesse an silensi e ant la mesombra për l’archeujiment e la preghiera, visadì për sërché la presensa ‘d Dé.
Ant la Divin-a Comèdia ‘d Dante Alighieri a-i é ‘n vers famos ch’a dis: “Considerate la vostra semenza: fatti non foste a viver come bruti ma per seguir virtute e canoscenza”: “Giudiché vòstra smens: i seve nen ëstàit creà për vive da bestie, ma për cudì la virtù e la conossensa”. A l’é vera, còsa sariom-ne sensa la conossensa ‘d lòn ch’a pì a conta ant la vita: la virtuosità, la trassendensa, la comunion con nòst Creator? Da ‘ndova che Dante a pijava coste vrità? Ma da le Scriture Sante, ebràiche e cristian-e, che, coma ch’a l’é butà an evidensa ant le leture bìbliche dë sta sman-a, a diso che mach an Nosgnor Dé as treuva inteligensa, bonsens e sapiensa: na ròba ràira ancheuj! A l’é lo lòn ch’a sélebra ‘l Salm 111, l’aspirassion dël famos Salomon e lòn ch’a mostra l’apòstol Pàul. A l’é për lòn che, coma ch’a dis Gesù, Paròla ‘d Dé ch’a l’é fasse n’òm, a l’é Chiel ch’a l’é la noritura, la pì sostansiosa ch’a sosten nòstra umanità, ël pan ëd la vita pien-a.
Cole përson-e che Dé a-j salva dai sò pecà an Crist, Chiel a-j arnova da la mira moral e spiritual. Dé a modela sò caràter, soa natura, e a-j mostra në stil ëd vita ch’a sìa conform al caràter midem ëd Chiel. Dàit ch’a-j fà sò fieuj e fije, lor a l’han da manifesté “ij trat ëd famija”. Sossì a l’é lòn ch’i trovoma ilustrà e comandà ant la tersa letura d’ancheuj. Cole përson-e che Dé a-j salva dai sò pecà a son pì nen ëd nemis ëd Nosgnor, a l’han anvìa ‘d soa presensa dacant a lor e agiut. Costa anvìa ‘d comunion con Nosgnor i la trovoma ant ël Salm 130. L’istess i lo vdoma ant la vicenda ‘d David contà ant la sconda letura. David a-j veul bin a sò fieul Absalom combin che sto-sì a l’avèissa arvirasse contra soa autorità e daje tanti sagrin. Absalom a resta massà, ma sò pare a lo piora. La letura dal vangel ëd Gioann, a la fin, an mostra “la dinàmica” dla grassia ‘d Nosgnor, coma ch’a funsion-a bele s’as meuv ant n’ambient contrari. Coma? Sté a sente con atension a lòn che Dé an mostra për ël mojen dij test bìblich dë sta dominica. A son Soa Paròla
Le leture bìbliche ‘d costa sman-a a pijo torna an considerassion la vicenda dël rè David ant ël séguit ëd l’episòdi ‘d sò adulteri con Betsabé. Parèj, la Bibia an mostra nen mach le conseguense dël pecà, ma ‘dcò coma seurt-ne con un pentiment sincer. David a l’era pa ‘n rè qualsëssìa: a l’avìa ‘d responsabilità precìse ant ël quàder dij propòsit ëd Dé për ël mojen ëd Sò pòpol, propòsit ch’a podìo pa esse danegià da ‘d folairà coma cole che chiel a l’avìa fàit. L’istess a val ëdcò ancheuj për tuti coj ch’a fan part dël pòpol ëd Nosgnor: i l’oma da fé bin atension a nòstra condòta, nen mach për nen porté ‘d dann a noi medésim, ma dzurtut për nen porté ‘d dann a la càusa che Nosgnor a l’ha fidane. A certe condission, la riabilitassion për coj ch’a tombo an tentassion a-i é sèmper, mersì a Dé, ma an Chiel i trovoma ‘dcò tute j’arsorse ch’i l’oma da manca për fé resistensa al mal e për chërse da la mira uman-a e spiritual ëscond ël model ëd Crist Gesù. S’i lo savoma e i le dovroma, coste arsorse, i podroma fé ‘d progress grand anvers ël compiment dij propòsit che Dé a l’ha për mincaun ëd nojàutri e ‘l mond antregh.
52 La croa ‘d Gerusalem 1Sedechia a l’avìa vintun ann cora che a l’é vnùit a esse re e a l’ha regnà [...]
La folandrà dl’òm a l’é bin piturà ant la prima letura bìblica ‘d costa sman-a, ël Salm 14, ch’an presenta le përson-e émpie, visadì cole ch’a penso ‘d podèj fene a meno ‘d Nosgnor Dé, coma ‘d gent ch’a finiss mach për ruinesse la vita da daspërlor. Ël comportament da stupid, contut, a riguarda nen mach coj ch’a chërdo nen a Dé, ma sovens ëdcò ij chërdent malprudent quand ch’as lasso tiré da le lausenghe dla carnalità, dla lussuria, e a finisso për comëtte ‘d pecà grev. I lo vdoma ant la sconda letura ch’an parla dij pecà ch’a l’avìa comëttù ‘l rè David e le conseguense ch’a na seurto. Mersì a Dé, contut, l’ora che sia ij prim che jë scond as arpentisso sincer, a treuvo le benedission dont an parla la tersa letura, sugelà da la strasordinaria potensa dël Salvator Gesù Crist – com i vdoma ant la quarta letura. N’apel al pentiment e a la fej an Crist a l’é pì che mai necessari për nojàutri ‘dcò ancheuj.
Moviment e sërvissi ativ. Avèj ‘d certësse sicure ch’a sìo fisse coma n’ancra an sna ròca, a l’é l’aspirassion ëd tanti ‘dcò ancheuj. A l’é për lòn che l’umanità a l’ha sèmper edificasse ‘d templi massiss, catedraj e santuari. A l’é për lòn ch’a veul avèj për l’adorassion dë stàtue ch’as peudo toché e ‘d mistà ch’as peudo contemplé. A l’é për lòn ch’as serca la fisicità ‘d sacrament ch’a peudo dé “la garansìa” ëd la presensa fìsica dla divinità bele s’a sìa mach imaginà – ma as veul “toché cheicòsa”. Nosgnor Dé, contut, a veul ch’i-j chërdoma “an sla paròla”, sensa cola sòrt-lì ëd “garansìe” materiaj, përché Chiel a l’é fidel a soe promësse e a veul nen esse “fissà” (e controlà) da gnente e da gnun. Chiel a l’é moviment e “dinàmica”. Ëdcò sò pòpol a l’ha da esse ativ e “an moviment”. Le leture bibliche dë sta sman-a a buto an evidensa ciàira tut sossì.
«
1
2
3
4
…
9
»
Ël pòpol ëd Nosgnor a l’ha tante rason për laudé e ringrassié Dé për la grassia ch’a l’é stàje acordà d’esse a Sò sërvissi an cost mond. Sensa dubi, as trata ‘d na responsabilità granda, e la comission ch’a l’é staje fidà a l’é da avèjne paùra, dàita la fòrsa dij sò aversari. Tutun, minca në sfòrs e sacrifissi ch’as fà për Chiel, a sarà mai dësutil, përché ij propòsit ëd Nosgnor a van sèmper a compiment sicur. Ël Salm 24, ch’a deuvr le leture bìbliche ancheuj, a selebra la sovranità, splendrior e potensa ‘d Dé. Ant la sconda letura i vdoma ‘l pòpol ëd Nosgnor ch’a sélebra con ëd cant e danse la vnùa dl’Arca dl’Aleansa, marca dla presensa ‘d Dé an tra ‘d lor, ant la sità ‘d Gerusalem, sènter d’anrajament dël Regn ëd Nosgnor. Le magnìfiche benedission che la grassia ‘d Nosgnor a l’ha acordane an Crist, a son selebrà ant la tersa letura. A la fin, ant la vicenda ‘d Gioann Batista, terminà ‘d manera tràgica, i vdoma un grand servitor ëd Dé ch’a compiss fidelment soa mission profètica, sens’ avej tëmma dle mnasse dij potent ëd cost mond, sicur che sò martìri a sarà nen inùtil. Vera, ël pòpol ëd Nosgnor a l’ha tante rason për laudé e ringrassié Dé për la grassia ch’a l’é stàje acordà d’esse a Sò sërvissi an cost mond.


text:
Sco vicepresident han deputadas e deputads dal Cussegl grond elegì cun 100 da 102 vuschs e 16 cedels vids u nunvalaivels il liberaldemocrat Michael Pfäffli da Son Murezzan.
In bun resultat
Cun ses resultat arriva Vitus Dermont entamez ils resultats da la tscherna dal pli aut Grischun. Il meglier resultat dals ultims 15 onns aveva fatg l’onn 2000 Hansjörg Trachsel (da lezzas uras PPS) cun 117 vuschs e nagins cedels vids u nunvalaivels, quai che correspunda a 100% da tuts cedels (cun vids e nunvalaivels).
La PCD po esser cuntenta
Tranter ses collegas da la Partida cristiandemocrata ha Dermont dentant cuntanschì in dals megliers resultats dals ultims 15 onns. Elita Florin-Caluori era vegnida scritta sin 84,9% da tuts cedels en l’elecziun dal 2012, Corsin Farrér il 2008 sin 89,7%, e Hans Geisseler il 2005 sin 95,8%. Vitus Dermont ha cuntanschì 92.4%.
Pled d'avertura da Duri Campell
La sessiun dal Cussegl grond ha cumenzà cun il pled d’avertura dal president da fin qua, Duri Campell. Per el saja il presidi stà in punct culminant en sia carriera politica, ha Campell ditg. Durant quest temp ha Duri Campell visità 139 occurrenzas, e fatg passa 16’000 kilometers cun ses auto.
RR Novitads 15:00


text:
«Surselva impact lab» uschia sa numna l'uniun che vul promover il svilup a Schluein e conturn. La promoziun va sur in'idea da carmalar en l'anteriur center per requirents d'asil a Schluein giuvens interprendiders, fatschentas innovativas surtut sin il sectur da la digitalisaziun.
Nus lain dar la pussaivladad da lavurar e durmir en il medem lieu, ed uschia er evitar in grond surpli da traffic per il quartier sut il Löwenberg.
En il focus stattan fatschentas cun plazzas d'auta qualificaziun sin il sectur digitalisaziun.
Il bajetg vegn mess a disposiziun da la fundaziun «Heim St. Josef Löweberg» e quai per ina summa simbolica dad 1 franc ad onn. Uschia na sto l'uniun «Surselva impact lab» betg s'occupar da tschains, persuenter vegn ella a renovar ed adattar il bajetg che appartegn a l'uvestgieu da Cuira. La renovaziun vegn a custar plirs milliuns francs. Quant exact n'è anc betg cler.
Cun promover fatschentas giuvnas innovativas, stgaffin nus plazzas da lavur en la regiun ed uschia er entradas da taglia.


text:
Livraga
Livràga (Livraga in italian) l'è un cumün del center de la Lumbardia cun 2 568 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
El sa tröva a metá strada fra Lod e Casàl
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Livraga l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tge è ina vischnanca? Tge incumbensas sto ella ademplir e danunder vegnan ils mezs persuenter? Cun descriver las instituziuns communalas e lur funcziun pon ins giustifitgar las taglias e taxas ch’ils abitants ston pajar tenor entradas e facultad persunalas. Curtas scenas ed in test final gidan a render questa materia viva e captivanta era per giuvenils.
Participants: Dumeni Columberg, scolars da Mustér
Redacziun: Otto Gienal, Hendri Albin
Radioscola 28-2-1973
Numer d’archiv: 2121
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
En tut 20 predas han audituras ed auditurs annunzià per la concurrenza da RTR. Sulet il tais n'ha nagin annunzià durant il temp da chatsch'auta.
Il guardiachatscha Armando Janett ha tratg la sort tranter ils 20 nums ed Oscar Caviezel ha la fortuna da gudagnar la patenta da chatscha sponsurada da la Banca Chantunala Grischuna. Oscar Cavielzel ha sajettà ils 17 da settember a las 19:00 in buc chamutsch da tgira.
Grazia fitg a tuttas e tuts che han annunzià da la muntanella, sur la vulp enfin il tschierv. Tut las predas dal 2019 èn da vesair qua:
RR chatscha 10.30


text:
Romano Prodi
Romano Prodi, (Scandiân, 9 d'agåsst 1939), ôm puléttic emigliàn.
L'è stè al presidänt dal cunsélli dî minîster fén dai ân '90 e presidänt d'la Cumisiån Europea. Dal 2006 l'è dvintè presidänt dal cunsélli dî minîster dåpp èser stè candidè premier par l'Ugnån. Al so nimîg l'èra Silvio Berlusconi dal Cà däl libertè.
L'aveva vént äli eleziån. Stral 2006 e al 2007 l'aveva ispirè la nâsita dal Partîd democrâtic cun dî cunpunént d'l Ugnån e d'la Margarétta.
Al 24 ed znèr dal 2008 ai dé só dåpp la crisi puléttica e al fó mess in minuränza al Senèt.


text:
La URS ha ina cunvegna da prestaziun cun l’Agentura da novitads Rumantscha ANR. Quella vala enfin la fin da l’auter onn. Tenor quest contract survegn la Pagina da Surmeir mintg’onn 100’000 francs per sias prestaziuns. Perquai che la ANR duess anc quest onn vegnir transfurmada en la Fundaziun Medias Rumantschas FMR, duessi dar in nov contract.
Il contract existent cun la Pagina da Surmeir duess vegnir adattà e prolungà enfin la fin da l’auter onn, ha ditg Gion Capeder da la Lia Rumantscha, ch’è en la gruppa da lavur Medias Rumantschas. L’auter onn daventa pia in onn intermediar per la Pagina da Surmeir.
Artitgels da la FMR per la Pagina da Surmeir
A partir da l’onn 2021 duessi alura dar midadas pli grondas, uschia pudess la Pagina da Surmeir survegnir tut ils artitgels da la Fundaziun Medias Rumantschas, editura duess però vinavant restar l'Uniun Rumantscha da Surmeir.
La suprastanza da la URS vul anc quest atun dumandar ses abunents, tge ch’els giavischan per l’avegnir. Ideas èn dad integrar la Pagina da Surmeir en la Quotidiana cun agen frontispizi ina giada l’emna ubain era ina gasetta bilingua cun ina da las gasettas existentas Novitads u Pöschtli.
RR actualitad 12:00


text:
Il Cussegl federal ha tramess en consultaziun ina tala proposta. Per pussibilitar in meglier access a psicoterapias vul la regenza midar il sistem. En l'avegnir duain ils psicoterapeuts pudair far lur servetsch sin basa da l'assicuranza da malsauns obligatorica. Cundiziun è ch'in psicoterapeut ha las qualificaziuns correspundentas, in'autorisaziun da pratitgar la professiun sco era l'ordinaziun d'in medi u ina media. Uschia saja quai era gia il cas tar la fisioterapia. Tar la federaziun svizra da psicologas e psicologs èn ins levgià dal midament.
Nus investin en umans. Quai per ch'i va meglier cun las persunas e ch'ellas pon turnar a lavurar e na ston betg retrair l’assicuranza d’invaliditad en l'avegnir.
Ozendi vegnan las prestaziuns be surpigliadas da la cassa da malsauns obligatorica sche la terapia vegn fatga sut surveglianza ed en las stanzas d'in medi. Quest model è stà patratgà sco model transitoric enfin ch'i dat ina scolaziun per psicologs ch'è armonisada naziunal. Quai è capità il 2013.
Pli paucas stretgas
Entras la midada pudessan stretgas vegnir sminuidas tar uffants, tar giuvenils sco ra creschids en situaziun da crisa. L'access pussibilitescha ch'ins po ir pli baud per agid. Disturbis psichics tutgan tar las malsognas ch'i dat il pli savens.
Consequenzas finanzialas
Sin fundament da stimaziuns va il Cussegl federal da quai ora ch'i dat custs da radund 100 milliuns francs che vegnan oz pajads dals pazients, vegnissan en l'avegnir quintads giu sur la cassa da malsauns.
Las premias vegnan a crescher anc pli fitg cun quest midament. Quai vulain nus evitar.
A lunga vista pudessan quests custs anc crescher, perquai che la purschida vegn probabel er a crescher. Quai fa mal il venter a Santésuisse, l’organisaziun da las cassas da malsauns. Per evitar ch'i dat tuttenina memia blers custs, duai vegnir installà in monitoring scriva il Cussegl federal.
RR novitads 17:00


text:
di: Brassens George; Svampa Nanni
Dòpo el pont che va giò a l'Ortiga
dove ona vòlta gh’era on quai praa
coi sò pegor gh'era la Rita a fai pascolà.
On bèll dì ghe va adree on gattin
senza mama e senza papà
e la Rita le ciappa in brasc e le fa ballà.
El gattin poggiaa in su ona tètta
el se tacca e ’l va adree a sciuscià
ma la Rita la dis nagòtt e le lassa fà.
On barbon ch’el passava in bici
el se ferma e ’l sta lì a vardà
el di adree le saveven tucc finna giò a Lambraa.
Quand la Rita con ‘vèrt la camisa
la ghe dava al gattin el sò latt
tucc i òmen lì in gir de l'Ortiga
eren là la la la la la la
eren là la la la la là.
E siccome che lee la credeva
ch’eren lì per vedè domà el gatt
ie vardava e la ghe sorrideva
e la cantava la la la la la
la cantava la la la là.
El barista, el rappresentant,
el maester col cervellee
eren lì insèmma a quatter ghisa cont el barbee.
El postin che l'è vun ch'el tròtta
per vardà el consegnava pù
nanca i esprèss, tanto ormai nissun i avaria leggiuu.
El sacrista - Dio me ne scampi -
l'era lì cont i cereghètt
se capiss che anca a ‘sti fioeu ghe piaseva i tètt.
A vedè gh'era anca la pola,
ma sta vòlta senza randèll
a ghe n'era vun ch'el piangeva, se l'era bèll!
Quand la Rita...
A on bèll moment i dònn de l'Ortiga
s'hinn trovaa senza nanca on òmm
e hann pensaa de fà on bèll còrteo in piazza del Dòmm.
Poeu pussee infolarmaa de prima
hann tiraa su tresent randèi
e hinn partii per fà foeura el gatt e l'hann faa a tocchèi.
L'è staa inscì che la pastorèlla
l'è restada senza el sò gatt
el mes dòpo la s'è sposada per consolass.
E così l'è finida in glòria
quanto temp l'è passaa giamò
gh'è on quai vègg che però sta stòria la cunta anmò:
Quand la Rita...