text:
Sondel
Sondel (nom ufizial in talian: Sondalo) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 4 136 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 96,1 km² e ona densità de 43 ab./km².
A l’è tacaa a Gros, Put de Lègn (BS), Val de Sot, Val Fürva e Èza (BS).
Pruerbi in dialet sundalin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al cafè al va biù boént e per nient.
- Van in piazza a tör consej, torna a cà e fa' quel ch'è mej.
- Chi ch'è asvelt a mangiar, l'è asvelt a laorar.
- Al laorar de la festa al ven int de la porta e 'l va fò de la fenestra.
- Li befa li ven pagada tuta a 'sto mond.
- A farghe del ben ai èsen, se ciapa peada.
- Al mes de mars l'arìa de begnarse la cóa gnènca 'l rat.
- I set brucc de mars i perdona miga.
- L'erba cativa la mör mai.
- A ogni uscél al sé nio l'è bel.
- Aria róssa a la dumèn, tö su l'ombrel a mèn.
- Se 'l se met sul mesdì, al piöv tut al dì.
- I prim visgin i è i parent.
- Se 'l te döl i oss, al temp al farà 'l baloss.
- L'è mej 'na cort deparlór che un palazz in compagnia.
- La gugéta e la pezzéta li manten la poaréta.
- Quénta la carna l'è frusta, l'anima la se giusta.
- La cà di sasc l'è in bass.
- Int el bisógn se cognósc l'amisc.
- La vista e 'l sentimént fina a l'ultim momént.
- Se 'l fa desc dì de bel a magg, l'è un grèn magg.
- Magg gót gót, erba e fen sintè tucc i mot.
- Córa che al starnuda i èsen, al fa bel temp.
- Chi se cuntenta miga de l'onest i perd la bórsa e ènca al rest.
- Al prim dì che se va in montègna se casera miga.
- Al sbaglia ènca i preved a dir la méssa.
- Cora che 'l chènta al cucù la féda la crapa più.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sóndel l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


c: text/html

text:
Bainvgnü
- Daspö sia fundaziun l'on 1904 es l'Uniun dals Grischs (UdG) activa per lingua e cultura rumantscha in Engiadina, Val Müstair e Bravuogn. Seis böt es da promouver e mantgnair la lingua ed ils bains culturals dals Rumantschs Ladins.
- L'Uniun dals Grischs maina ün lö d'inscunter cun libraria e program d'occurrenzas i'l Chesin Manella a Schlarigna.
- Cun sias ediziuns e la vendita pissera l'Uniun dals Grischs per nouvs cudeschs, periodics ed otras medias in rumantsch ladin e per lur derasaziun.
- L'Uniun dals Grischs es organisada sco società e collavura sco uniun affiliada da la Lia Rumantscha cun otras uniuns linguisticas e culturalas.
Uras d'avertüra da la libraria Chesin Manella
marculdi da las 14.00 a las 17.00 e venderdi da las 14.00 a las 17.00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il schaner passà aveva Claudio Stgier, il patrun da la furnaria «Stgier», confermà a RTR, che las butias a Lai e Savognin rendian adina pli pauc e ch'el stoppia perquai serrar quellas duas filialas.
Buna offerta per localitad a Savognin
Sco la Pagina da Surmeir rapporta, resta la filiala a Savognin dentant averta vinavant, almain durant las stagiuns autas, vul dir il fanadur/avust e tranter Nadal e Pasca. Claudio Stgier ha confirmà a la gasetta, ch'el haja survegnì bleras reacziuns sin sia communicaziun, ch'el stoppia serrar las duas filialas. Era haja la Pianta SA fatg ina buna offerta per la localitad da la butia a Savognin en il bajetg da l'hotel Danilo. Uschia haja el decidì da tuttina laschar averta la butia a Savognin durant la stagiun auta.
RR novitads 15:00


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (nasìt a Shrewsbury ai 12 de febrér del 1809 – mórt a Londra, ai 19 de bril del 1882) l'è stat en biòlogo, geòlogo, zoòlogo e botànich britànich, famùs per la sò furmulasiù de la teorìa de l'evulusiù de le speci anemài e vegetài per vìa de selesiù naturàla che agés sö la variabilità dei caràter (urìgin de le spéci), e per vìga teurizàt la descendènsa de töcc i primàcc (òm inclùzo) de 'n antenàt cümü (urìgin de l'òm).
El g'ha püblicàt la sò teorìa sö l'evulusiù de la spéce endèl lìber L'urìgin de le spéci (1859), che l'è restàt la sò òpera piö cunusìda. El g'ha catàt sö nömerùs dei dàti che 'l g'ha dopràt per sostègner la sò teorìa endèn viàs entùren al mónt sö la nàve HMS Beagle, e 'n particolàr endèna sòsta a le Ìzole Galápagos.
L'urìgin de le spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim de löi del 1858, Darwin el g'ha dat comunicasiù sö l'Urìgin de le spéci per mès de la selesiù natüràla) a la Linnean Society; ensèma gh'è stat lizìt apò 'na cumunicasiù de Alfred Russel Wallace che Darwin el gh'ìa risiìt, endèla quàla Wallace el gh'ìa formulàt 'na sò teorìa sö l'urìgin de la spéce, svelöpàda de lü en maniéra 'ndependènta, con divèrsi póncc sìmii a chèla del Darwin. El sàgio de Darwin sö l'argomènt L'urìgin de le spéci l'è stat püblicàt 'n an dòpo; tat l'ìa l'enterès che la gh'ìa utignìt la sò òpera che prìma edisiù (en 1250 còpie) l'è nàda ezaurìda en du dé.
Endèle sò òpere che gh'è ignìt dòpo - compàgn de La variasiù dei anemài e de le piànte al stàto demèstech, L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla e L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm - Darwin el g'ha svelöpàt dei óter témi apéna sbosàcc zó o mìa mensiunàcc del töt ende L'urìgin de le spéci. Per ezèmpe, ende L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla, Darwin el ghe zónta a la selesiù natüràla, come mecanìsmo de selesiù, apò a la selesiù sesuàla, determinàda de la "scèlta feminìl" (o 'n sèrte càzi maschìl) che la pórta giö dei du sès a svelöpà dei caràter sesuài segondàre abnòrmi e, en aparènsa, en contràst co la sopravivènsa compàgn dei córegn dei cèrf europèi (Cervus elaphus) o la cùa, sèmper dei mascc, del paù (Pavo cristatus). Ende L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm, Darwin el g'ha sbosàt zó per la prìma ólta el stüde del comportamènt dei anemài segónt 'na prospetìva evulusiunìstica, ghe la ghe darà 'l spónt endèl sècol dòpo al svelöp de l'etulugìa.
Aisebé che la teorìa del Darwin la g'hape patìt divèrse mudìfiche profónde, le sò riflesiù i è amò al dé d'encö la bàze scentìfica per el stüde de la vita e de la sò evulusiù; l'ünica fàla 'mportànte 'ndèl sistéma pensàt del Darwin l'ìa la mancànsa de conoscènsa dei mecanìsmi de l'ereditarietà genética (le òpere del Gregor Mendel i éra gnemò pübliche).
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1835: Extracts from letters to Professor Henslow (privately printed, not for public sale)
- 1836: A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. - BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.'
- 1839: Journal and Remarks (The Voyage of the Beagle)
- Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, edited and superintended by Charles Darwin, who contributed sections to two of the volumes:
- 1840: Part I. Fossil Mammalia, by Richard Owen (Darwin's introduction)
- 1839: Part II. Mammalia, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges)
- 1842: The Structure and Distribution of Coral Reefs
- 1844: Geological Observations of Volcanic Islands
- 1846: Geological Observations on South America
- 1849: Geology from A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty's Navy: and adapted for travellers in general., John F.W. Herschel ed.
- 1851: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.
- 1851: A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain
- 1854: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.
- 1854: A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ of Great Britain
- 1858: On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection (Extract from an unpublished Work on Species)
- 1859: On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
- 1862: On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects
- 1868: Variation of Plants and Animals Under Domestication
- 1871: The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
- 1872: The Expression of Emotions in Man and Animals
- 1875: Movement and Habits of Climbing Plants
- 1875: Insectivorous Plants
- 1876: The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom
- 1877: The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species
- 1879: "Preface and 'a preliminary notice'" in Ernst Krause's Erasmus Darwin
- 1880: The Power of Movement in Plants
- 1881: The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms
- 1887: Autobiography of Charles Darwin (Edited by his son Francis Darwin)
- 1958: Autobiography of Charles Darwin (Barlow, unexpurgated)
Lètere e corespondènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töta la corespondènsa scientìfica che 'l Darwin el scambiàa coi stüdiùs del sò tép, l'è stàda rindìda disponìbil en rét del Darwin Correspondence Project de l'Università de Cambridge. 'Ntra i corespondèncc principài del Darwin gh'è: Charles Lyell giü dei fondadùr de la Geologìa, Asa Gray e Joseph Dalton Hooker botànich, Thomas Henry Huxley zoòlogo e giü difensùr piö calcc de la teorìa de l'evulusiù 'ndèle discusiù pübliche, e Alfred Russel Wallace el naturalìsta che, ensèma al Darwin, el g'ha 'ntüìt el probléma de le variasiù de la spéce.
- 1887: Life and Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin)
- 1903: More Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin and A.C. Seward)
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (EN) The Complete Work of Charles Darwin Online, la colesiù compléta de le òpere del scensiàt a cüra de la Università de Cambridge
- Òpere de Darwin sö TecaLibri
- Òpere de Charles Darwin söl sit Classici Stranieri
- I Darwin Day dell'UAAR, comemorasiù annuale del Darwin ai 12 de febrér
- Libri di Darwin sö LiberLiber
- Darwin project töta la corespondènsa del Darwin on line
- Pikaia el portàl italià de l'evulusiù
- Charles Robert Darwin Percórs endèl portàl de la Treccani
- Mostra per el Besentenàre de la nàscita, Milano-Roma-Bari 2009


text:
Timor Est
Timor Est (Timor Lorosae in tetum, Timor Leste in purtughes) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è in sül toch uriental de l'isula de Timor e l'è tacaa a l'Indunesia.
La capital a l'è Dili.
Al gh'ha una süperfiss de 14.609 km² e una pupulaziun de pressapoch 950.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula de Timur se l'eren spartida el Purtugal e i Paes Bass in del 1859.
In del 1975, dopu de la revulüziun demucratiga in Purtugal, Timor Est l'ha pruclamaa la sò indipendenza, ma nöf dì dopu l'Indunesia l'ha ucüpaa.
Dopu una lota de resistenza lunga e düra e l'intervent di suldaa australian di Naziun Ünì, Timor Est a l'è vegnüü indipendent in del 2002.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Timor Est (nom ufizial: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e / República Democrática de Timor-Leste) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Taur Matan Ruak (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Xanana Gusmão (del 2007).


text:
La tentaziun en il babnoss
- Dumengia, 1.4.2018, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 1.4.2018, 8:06, RTR
«Et ne nos inducas in tentationem», «E na maina nus en tentaziun», questa construcziun è ina part dal babnoss tradiziunal. Ma papa Francestg ha crititgà quai e ditg che quai na saja betg ina buna traducziun. Meglier fissi dad urar: Na lascha vegnir nus en empruvament. Davent da Pasca uran ins en Svizra romanda tenor ina versiun nova, pli tard vulan er ils Tessinais suandar. Il babnoss tudestg resta sco ch'el è. Ed il rumantsch?
Contribuziuns
-
Pled sin via da Marcel Köhle
-
La tentaziun en il babnoss


text:
Canton Lüzerna
El Canton Lüzerna (en todèsch: Kanton Luzern) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla Svìsera central e l'òcupa 'n àrea de 1493 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 381966 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%). La capitàl del cantù l'è la cità de Lüzerna.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Lucerna l'è sitüàt endèla part centràl de la Svìsera (Mitelland). L'è streersàt dei fiöm Reuss e Kleine Emme. El teretóre del cantù 'l cunfìna a nort co le alpi svìsere e col Canton Argovia, a èst col Canton Zug e col Canton Svit, a sud coi cantù de Nidwalden e Obwalden e a ocidènt col Canton Berna. El mut piö alt l'è 'l Brienzer Rothorn che 'l rìa a 2350 méter de altèsa söl leèl del mar.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%).
Sistéma aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Lucerna l'è furmàt de sés distrècc (Ämter) e de 88 cümü.
I distrècc i è:
- Lüzern che g'ha per capolöch Lüzerna
- Hochdorf che g'ha per capolöch la citadìna de Hochdorf
- Sursee che g'ha per capolöch la citadìna de Sursee
- Willisau che g'ha per capolöch la citadìna de Willisau
- Entlebuch che g'ha per capolöch la citadìna de Schüpfheim
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lucerne (Canton) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il december passà ha il Tribunal federal a Losanna decidì ch'ina scola dastga mo pli incassar maximalmain 80 francs per emna dals geniturs per finanziar per exempel in champ da sport da naiv obligatoric. Il rest stoppia la scola finanziar sezza. Gist quai possia avair per consequenza ch'ina scola desistia sin in champ, perquai ch'i na saja betg pussaivel da reparter ils custs sin pliras spatlas, di il cusseglier naziunal Duri Campell da la PBD grischuna.
Quai na dastgia betg schabegiar. Pli paucs champs da sport d’enviern, quai avess era consequenzas finanzialas per ils chantuns da muntogna, manegia Campell. Tgi che n’enconuscha betg gia da pitschen la naiv, il plaschair d'ir cun skis ubain il viandar tras la natira d’enviern, lez na vegnia probabel era pli tard betg en muntogna.
Sperditas per chantuns da muntogna
Ultra da quai pericliteschia la decisiun dal Tribunal federal tut las stentas ch'ins haja fatg ils ultims onns per motivar ils geniturs e lur uffants sco era las scolas da far tals champs da sport da naiv. Per exempel cun fundar la «Iniziativa sport da naiv Svizra» e la plattafurma «GoSnow» che sustegna las scolas tar l'organisaziun da tals champs. «Las pendicularas, las fatschentas da sport ed era ils lieus da pernottar reduceschan ils pretschs e lura po il maun public era gidar per che la giuventetgna possia participar a quels champs e ch’els emprendian in sport che plascha ad els.»
Maun public duai gidar
Gist perquai ha Duri Campell ussa inoltrà ina moziun. En quella pretenda el da la Confederaziun in rapport che mussa co tals champs pudessan vegnir sustegnids meglier dal maun public. Per exempel en il rom dal program «Giuventetgna e sport». Sch'ins veglia ch'ils uffants e la giuventetgna sa muventia dapli ed haja plaschair vi dal sport na dastgian ins betg entschaiver a spargnar tar las offertas è Campell persvas.
RR novitads 08:00


text:
Catania
Catania, l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, piö o méno a mèsa strada tra Siracüsa/Capo Passero e Mesina/Capo Peloro. L'è pò a mésa strada tra 'l Etna e la Piana de Catania.
La sità l'è pò 'n de la Piana de Catania öna di dò piö 'mportante pianüre de la Sicilia 'nsèma a la Piana de Gela 'n pruinsa de Caltanisèta.
La se tróa pò ach a i pé del Etna che l'è ol vülcà piö ólt de töta l'Eüropa e pròpe per chèsto la sita l'è stacia piö ólte scancelada vià da i erusiù del vülcà, la piö bröta de töte in del 1669 e da i teremòcc, i piö disastrùs in del 1169 e 'n del 1693.
La sità ègia l'è dientada, 'nsèma a sèt cümü de la Al de Noto, partimòne de l'Ümanità de l'Unesco in del 2002.
A Catania gh'è l'areopòrt de Catania - Fontanarossa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Gia dapi blers onns vegn mintga glindesdi da Pasca ruclà ovs a Sagogn. Daco che i dat quella tradiziun a Sagogn nagin che sa pli dir, la Pro Sagogn ha dentant reactivà il ruclar ovs avon pli che 10 onns, e quai cun success.
Insacura en la istorgia è quai usit a Sagogn ids en emblidanza, tochen che la Pro Sagogn ha reactivà il ruclar ovs avant pli che 10 onns, e quei cun success. L'onn passà èn pli che 40 creschids e tranter 40 e 50 uffants sa participads al gaudi da pastgas. Ed era quest onn han puspè varga 100 persunas persequità co ils ovs èn ruclads da la plaunca giu.


text:
Engiadina: Cun ina musica regiunala vers Montreux
- Venderdi, 17.6.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 17.6.2016, 11:45, RTR
40 musicantas e musicants as preparan per ir a la festa da musica federala a Montreux. En Engiadina Bassa ins ha reuni musicants da Zernez fin Tschlin.
Naginas musicas da vischnanca sa participeschan a la festa da musica federala a Montreux. Iniziants da l'Engiadina Bassa han perquai organisà ina musica regiunala.
Musicantas e musicants dapertut ennà
Per quella han els radunà giuven e vegl da tut la regiun da Zernez fin Tschlin per far cuminaivlamain musica. Dentant ch'il pli giuven è anc scolar è il pli vegl schont varga 50 onns musicant activ.
Cun 8 provas a la festa
La sfida è auta, cun be 8 provas da musica han ins furmà ina musica darmonia che prenda part a la segunda classa. La mira è buna musica ma oravant tut buna cumpagnia en cuminanza.


text:
L’infurmaziun ha carmalà en la sala Fontauna tranter 250 e 300 persunas. Ellas han tadlà cun attenziun las infurmaziuns dal cusseglier guvernativ Christian Rathgeb e il manader da l’Uffizi da migraziun e da dretg civil, Marcel Suter. L’infurmaziun è cunzunt vegnida fatga per ch’ils abitants da Mustér possian far lur dumondas, ha Christian Rathgeb punctuà.
Dumondas ha quai lura era dà. L’entschatta da la discussiun è dentant stada in pau chargiada. Dumondas sco tge ch’ils requirents d’asil fetschian per ils daners ch’els survegnian, sche quels dastgian purtar in faziel da chau e critica vers la politica d’asil da la Svizra han procurà per ina atmosfera in pau chargiada. Marcel Suter è lura dentant vegnì da calmar la situaziun cun far attent ch’il chantun Grischun haja chapientscha ch’ins na saja betg cuntent cun la politica d’asil da la confederaziun. Il chantun stoppia dentant exequir quai che la confederaziun cumondia. Christian Rathgeb ha la finala anc punctuà ch’il chantun stettia londervi tar la confederaziun per che la pratica da prender si fugitivs da la confederaziun daventia pli clera.
Populaziun è plitost solidara
Probabel na sa legra nagin propi ch’i vegn a mez il vitg da Mustér en il Hostel Cucagna davent da primavaira in center da requirents d’asil. Uschia manegia in dals preschents che in tal center saja adina en il falli lieu per ils pertutgads. In ferm applaus hai lura era dà cura ch’in autra persuna ha ditg: «I vegn carstgauns! N’emporta betg sch’igl è fugitivs da guerra u fugitivs economics ubain sch’i portian in faziel da chau u na.»
Gruppa accumpagnanta
Sco savens han ils preschents fatg quitads pervia da la segirtad, betg sco ultim pervi da la scola e la scoletta ch’èn gist en la vischinanza. Igl è vegnì infurmà ch’i na dettia naginas construcziuns da saivs u insatge sumegliant enturn il Hostel Cucagna. Era na saja quai betg previs ch’i dettia ina controlla permanenta entras ina fatschenta da segirtad. Uschè lunsch sco pussaivel duai il team che maina il center empruvar da schliar eventuals problems. Sche quai na saja dentant betg pussaivel, vegnia il chantun immediat ad instradar ina tal servetsch da segirtad.
Per pudair schliar tants problems sco pussaivel gia avant ch’ils requirents vegnian, respectiv en las emprimas emnas che quels èn a Mustér, vegnia quai a dar ina gruppa accumpagnanta. Quella vegnia a s’accumpagnar da represchentants dal chantun, da las autoritads communalas, da la polizia chantunala ed ulteriuras persunas ord vischnanca tenor il giavisch da la vischnanca. Questa gruppa discuteschia e prendia encunter giavischs e reclamaziuns e discussiunia ils problems.
Custs per la vischnanca
Pliras giadas èn ils custs vegnids tematisads. Il represchentants dal chantun han punctuà pliras giadas che la vischnanca naja nagins custs cun il center da requirents d’asil. Era custs socials n’haja la vischnanca betg da temair. Durant tschintg onns ch’in fugitiv ha il status renconuschì da fugitiv, vegnian ils custs cuverts entras la confederaziun. Aifer quai temp duai il fugitiv dentant vegnir integrà uschia ch’el stettia sin atgnas chommas. Pir suenter haja la vischnanca lura da dar agid social sche la persuna na stat betg sin atgnas chommas. Mo la gronda part dals fugitivs tschertgian lura cura ch’els han la pussaivladad d’abitar en ina citad u en l’aglomeraziun.
Vischnanca po forsa profitar in zichel
Ils requirents d’asil na ston betg lavurar per ils daners da satg ch’els survegnan. Els hajan dentant da tegnair en urden il center ha ditg Goerg Carl, il manader da la partiziun d’asil dal chantun Grischun. Blers dals fugitivs veglian dentant lavurar. Perquai po la vischnanca laschar far lavurs ils requirents d’asil. Sco quai ch’il president da vischnanca Francestg Cajacob ha ditg, savess la vischnanca metter avant da per exempel laschar meglierar sendas e trutgs. La vischnanca da Medel haja fatg bunas experientschas.


text:
Als 24 mai 2014 es disgrazià Jörg Kindschi cun 60 ons, sün üna muntogna ch’el cugnuschaiva sgüramaing uschè bain sco sia s-charsella.
Jörg Kindschi d’eira ün uman chi vaiva fich gugent las muntognas, chi s’occupaiva ferm culs privels cun ir in muntogna, culs privels chi’ns spetta giò da las muntognas ed in passond suotvia las muntognas.
Dasper seis büro d’indschegner e da geometer ha el prestà sün differents sectuors fich bler, ha fat fich buna lavur e vaiva ün grondius möd da tscherchar soluziuns ponderadas in qualsia cas. Uschea es el stat respunsabel in plüs cumüns per las meglioraziuns dal terrain agricul. Minchün chi ha gnü dachefar cun meglioraziuns, sà quant difficil chi’d es qualvoutas a chattar ils drets pleds per la discussiun, per far bunas propostas e per chattar ün bun rimbomb cun preschantar soluziuns a singulas persunas ed als cumüns, uschè cha tuot las parts sun cuntaintas. Jörg Kindschi vaiva per da quistas fatschendas ün excellent bun man.
Sco uman da las muntognas ha el fat part a la cumischiun da lavinas a Ftan, d’eira gnü elet dal chantun Grischun sco respunsabel per decider a reguard tgnair avert o serrar ün o tschel sectur da la via chantunala ed eir da vias cumünalas pervi dal privel da lavinas in nos district. Seis pled in chapitel d’eira a man da sia vasta experienza da fich gronda portada, uschè chi’s po sgüramaing dir ch’el ha adüna guardà per la megldra sgürezza da la generalità e da noss giasts.
Natüralmaing cha in connex cullas muntognas e la natüra d’eira seis ingaschamaint eir ferm involvà cul sport in general, però pustüt cul passlung e la promoziun dad atlets venturs.
Il listess bun man ha el eir gnü pro sia lavur sül sectur da la politica in Engiadina Bassa: El es stat dal 1994 fin dal 2001 cusglier cumünal a Ftan, dal 2013 s’ha el laschà eleger amo üna jada i’l cussagl cumünal, per güdar in qualsia maniera al cumün fin pro la fusiun dals cumüns, dal 1997 fin dal 2000 ha el fat part al güdisch circuital da Suot Tasna ed es gnü elet dal 2000 sco vicemastral. Dal 2006 es el alura gnü elet sco mastral dal circul da Suot Tasna ed ün per ons plü tard eir sco president dal parti politic PBD.
Jörg Kindschi es stat l’ultim mastral da nos circul chi ha amo gnü da trar decisiuns in chosas penalas, civilas, da pasch e sco intermediatur. El ha adüna chattà la storta ed üna buna via pro sias decisiuns.
Eir scha l’agenda da Jörg Kindschi d’eira chargiada bain cun arrandschamaints e sezzüdas da tuot gener, vaiva el amo adüna ün per sairas libras dürant l’inviern per giovar teater a Ftan.
Char Jörg, per tuot quai cha Tü hast tut per mans e fat per nus e per la gene-ralità, At ingrazchaina fich e da tuot cour.
In nom dal circul da Suot Tasna, Otto Huber, actuar


text:
L'Europa festivescha quest onn 500 onns refurmaziun ed era a Glion vegn la refurmaziun festivada cun differentas purschidas ed occurrenzas. Ina da quellas è la sinoda annuala da la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun. Tranter auter vegn discutà da la rolla da l’um entaifer la baselgia e sch’i duai dar dapli funcziuns uffizialas che las 4 existentas (batten, confirmaziun, nozzas e funeral).
La sinoda cuzza davent da gievgia ils 22 da zercladur enfin glindesdi ils 26 da zercladur. Il punct culminant è il servetsch divin triling la dumengia da las 10:00 en la baselgia da la claustra dominicana a Glion, durant il qual era 5 novas reverendas e reverends vegnan recepids.
Ord l'archiv


text:
Dumondas or dal chapè – Rilana Cadruvi Scherrer
- Sonda, 14.7.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 14.7.2018, 11:03, RTR
Dumondas surprendentas chaschunan era respostas surprendentas.
Durant la stad sa preschenta il Magazin da cultura en in nov vestgì: Persunalitads or dal mund da la cultura grischuna respundan a dumondas insolitas ord ina publicaziun dal duo d'artists Peter Fischli & David Weiss. En quest'emissiun respunda la chantadura e musicista Rilana Cadruvi Scherrer dumondas sco: «Duess jau chavar ina fora?» ubain «Èn ils carstgauns atgnamain fluras?».


text:
Medleys
- Glindesdi, 13.6.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 13.6.2016, 19:00, RTR
En la Stailalva dad oz pudais vus tadlar ina selecziun da medleys da hits, da polcas e da blers auters temas. L'uschè numnà medley è ina moda d'integrar gist pliras chanzuns ensemen en in arranschament.
Ina retscha da chanzuns dals Zellberg Buam unida en in toc lung alura avain nus noss emprim titel da l'emissiun dad oz numnadamain il Mega - Hit - Medley. Plinavant tadlain nus il Stadlsternsieger-Medley, il Grand Prix-Medley, il Polka-Express Medley, il Jubiläums-Medley euv.
Redacziun: Christa Soliva


text:
Il sguard sin l'emna
- Sonda, 1.10.2016, 12:06
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 1.10.2016, 12:06, RTR
Sur da la candidatura per gieus olimpics, il scumond da la burka e plantas invasivas en il Grischun.
Uss è el qua, il sboz da la candidatura per ils gieus olimpics dal 2026: las discussiuns pon cumenzar. Il Cussegl naziunal less in scumond da la burka: la decisiun è stada stretga. Ed avant che cumprar terren da bajegiar vali la paina da controllar sche chaglias e plantas importadas creschan sin questa parcella: sche gea, smatgar il pretsch perquai ch'i pudess vegnir char.


text:
Villmergen
Villmergen a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 5 918 abitant e una süperfiss de 10.28 km², e al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar.
El cumün de Villmergen a l'è tacaa ai cumün de Büttikon, Dintikon, Dottikon, Egliswil, Hendschiken, Hilfikon, Seengen, Wohlen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
Villmergen


text:
Canal Vilores
El Canal Villoresi (on quaidun ghe dis anca Rongion) l'è on canal de irrigazion ideaa in del XIX secol de l'ingegnee lombard Eugenio Villoresi. L'è staa faa sù tra el 1877 e 'l 1890.
El gh'ha origin del fiumm Tisin e 'l finiss in de l'Adda dòpo on percors de 86 km, ròbba che le fà diventà vun di canai artificiai pussee longh d'Italia. El gh'ha on svilupp orizzontal in direzion òvest-est e 'l passa in de l'alta pianura lombarda, a nòrd de Milan. in del sò percors l'incontra e a vòlt el ciappa i aqui de vari fiumm e riai. Quei chì hinn l'Arnetta, l'Olòna, el Bozzent, la Lura, la Guisa, el Niron, la Cisnara, la Lombra, la Garbognera, el Seves, el Lamber, la Molgora, la Tròbbia, el Vallon e 'l Navili Martesana. Tra el Seves e l'Adda el canal el marca el confin meridional de la Brianza. A Monza el da el nòmm al parch che l'è staa faa sù in del luj 2010.
El percors del canalModifica
- Provincia de Vares: Somma, Vizzoeula, Lonaa Pozzoeu.
- Provincia de Milan: Nosaa, Castan, Buscaa, Arconaa, Bust Piccol, Parabiagh, Nervian, Lainaa, Garbagnaa, Senagh.
- Provincia de Monza e Brianza: Limbiaa.
- Provincia de Milan: Paderna Dugnan.
- Provincia de Monza e Brianza: Noeuva, Muggiò, Monza, Brughee, Carugaa.
- Provincia de Milan: Caponagh, Cambiagh, Gessaa, Masaa, Inzagh, Cassan su l'Adda.


text:
Bain è la vendita da biera sa reducida l’onn da fatschenta 2016/17 per 0,2% sin 4,61 milliuns hectoliters. Tuttina è quai stà in onn da success per las bierarias svizras. Ellas han pudì augmentar lur producziun per bunamain 1% sin 3,5 milliuns hectoliters biera. Quai ha communitgà l'Uniun da bierarias svizras SBV.
Marcas svizras cun success
Uschia è var trais quartas da la biera bavida en Svizra biera indigena. Percunter è l’import sa reducì per 3,4% sin 1,1 milliun hectoliters. La ferm’influenza da l’aura sin il consum da biera saja era sa mussada la stad passada, scriva l’uniun. Il zercladur chaud saja la producziun stada bunamain 10% pli auta che l’onn avant.
Mintgin sia atgna biera
Il plaschair dals Svizzers da fundar sez ina bieraria resta grond. Il settember passà ha l'Administraziun federala da duana dumbrà 833 bierarias, 100 dapli ch'anc in onn avant. En relaziun cun il dumber da populaziun ha la Svizra la pli auta spessezza da bierarias da l'entir mund.
Sco bieraria vala, tgi che fa, distribuescha u venda pli che 400 liters biera ad onn. La finala derivan però 99,2% da la biera svizra da mo 49 bierarias.
RR novitads 15:00


text:
MWST-Erhöhung für AHV
Svizra: Conclus Federal davart la finanziaziun supplementara da la AVS tras in augment da la taglia sin la plivalur
GEA
50.0%
1'254'675 Vuschs
NA
50.0%
1'257'032 Vuschs
Vuschs dals chantuns
- GEA
9.5
- Na
13.5
L'augment da la taglia sin la plivalur avess stuì vegnir confermà da la maioritad dals chantuns. Quel pli n'è betg vegnì cuntanschì. Perquai ch'ils dus projects eran stretgamain liads in cun l'auter – nagina refurma senza finanziaziun da l'AVS via augment da la taglia sin plivalur – fa uss l'entira refurma da rentas 2020 naufragi.
Reform Altersvorsorge 2020
Svizra: Lescha federala davart la refurma da la prevenziun da vegliadetgna 2020
GEA
47.3%
1'186'079 Vuschs
NA
52.7%
1'320'830 Vuschs
Il trend aveva gia mussà en quella direcziun
La refurma da rentas aveva chaschunà grondas discussiuns. Damai ch'ella pretenda pliras midadas – ina da la lescha per la taglia sin la plivalur ed ina da la Constituziun federala, hai duvrà dus cedels da votaziun.
Sch'i fiss vegnì votà l'entschatta settember davart ils projects da votaziun, avessan 50% dals dumandads ditg «gea» al conclus federal davart la finanziaziun da l’AVS, 45% avessan ditg «na». A la lescha davart la refurma da rentas 2020 avessan 51% ditg «gea» e 44% «na». Anc betg decidì co votar davart quels dus projects avevan 5%. La retschertga mussa pia in fitg stretg «gea». Il trend ha dentant mussà en l'autra direcziun.
Il Grischun di na ad omadus projects
Tuttas vischnancas grischunas èn dumbradas ora. 54,23% da quellas vuschs din «Na» a la lescha federala davart la prevenziun da la vegliadetgna 2020. 45,77% dals votants han ditg «Gea».
Tar il conclus federal davart la finanziaziun supplementara da la AVS tras in augment da la taglia sin la plivalur vesi ora sumegliant. 52,72% dal Grischun han ditg «na» a l'augment da la taglia sin plivalur e 47,28% han ditg «gea».
RR novitads 12:00


text:
Campéṣen
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Campéṣen (Campegine in italiân) l'é un cmûn ed 4.703 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, lé a sîra e a 16 chilômeter da Rèz e 17 chilômeter da Pèrma.
Geograféia
Campéṣen l'é ind la Pianûra Padâna. Pió preciṣamèint al fa pêrt ed la fâsa dal vèini a i pê ed l'Apenèin tôsch-emiliân. Al cmûn l'é a la stèsa distânsa sia da Pèrma sia da Rèz e in pió l'é dèinter ind la Vâl d' Èinsa.
Stòria
Stòria antîga
Al teritôri ed Campéṣen al pôrta i sègn ed civiltê a partîr da l 'antîga Ròma, difâti în stê catê atâch a la frasiòun ed Cavrêra i rèst ed dō véli rumâni, abitêdi dal I sècol p.C. fîn al V sèc. d.C. cîrca, destinêdi a 'd alôg per sêrov-agricoltōr di sgnōr ed la zôna. Però i rèst d'abitasiòun ed l'etê neolética catê int al cmûn ed Puvî fân pinsêr a 'na grôsa cumunitê ch'la stêva int al teritôri tra i cmûn ed Gatâtich, Campéṣen, Castelnōv ed Sòt e al bèle numinê Puvî. Al peréiod medievēl l'é stê sgnê da la duminasiòun ed la sgnurìa di Este ed Frêra sòta al Duchêt ed Rèz; ind al tèimp de sté duminasiòun a vîn dê per la préma vôlta al nòm ed Campigene (o Campicinum Campeggine). Uficialmèint, al cmûn ed Campéṣen, l'à cumincê a tôr fōrma ind al tèimp ed l'etê napoleônica, quând la lèg fâta per riaurganiṣer al Municipalitê l'é rivêda ind al teritôri ed la Repóblica Cispadâna. Al decentramèint l'é vrû per ardûṣer l'avtoritê di fevdatâri bèle preṣèint ind al teritôri e l'à 'vû la só cunclusiòun int al 1802. Al prém séndech l'é stê Luigi Cocconi, che l'à tôt pè prôpria a la fîn dal peréiod rifurmadōr, ch' al prîva sōl controlêr l'incâs dal tâsi, e, in chêṣ specêl, dmandêr a la Municipalitê soquânti ôvri ed manutensiòun (per eṣèimpi arfêr soquânti strêdi)
Sté pusibilitê êren stabilîdi da la clasificasiòun di Cmûn, introdòta da la lèg dal 24 lój 1802, ch'al metîva Campéṣen (2.995 abitânt dal tèimp) ind la 3° clâs, destinêda a i cmûn cun mēno ed 3.000 abitânt. Cun la fîn dal Repóblich napoleônichi, ânca l'undêda dal divisiòun l'êra finîda. I cmûn (principalmèint Curèz e Castelnōv ed Sòt), che ind i prém ân ed l'otsèint îven manifestê i sō pinsêr per sté divisiòun dal teritôri, àn rivést l’uniòun ‘d un tèimp sóta la Restavrasiòun. Int al 1824, grâsia a Nicomede Bianchi, òm polétich ed la corèint ed Camillo Benso di Cavour, Campéṣen l’à pêrs la só indipendèinsa e l’é stê unî al cmûn ed Castelnōv ed Sòt fîn a l’unitê d’Itâlia. Ind al fervêr dal 1860 Campéṣen l’à utgnû al permès, da pêrt dal cumisâr sêrd, a tgnî al j elesiòun lébri. Còsti àn vést numinêr, a rōl ed séndech, Giacomo Cocconi, ch’ al vîn cunsiderê ânch adèsa al prém séndech ed Campéṣen e arcurdê da la lâpida ind al simitèri ("le virtù dell'uomo pubblico e privato giungevano in Dio l'anima mite integra benefica").
Stòria dal Unitê d'Itâlia a la Secònda Guèra Mundiêla
Int al 1866 Quintino Sella alōra Minéster dal Finânsi dal Règn d'Itâlia l’à mandê fôra cun l’apôg ed la Câmbra la tâsa inséma al maṣnê, ‘na tâsa ch ‘la dvintarà famōṣa tra i campaginèiṣ. Sta lèg la pervedîva un sistêma d’incâs dal tâsi e secònd dal racôlt, ch’ al duvîva èser bzê inséma a’na bilância mecânica. Sibèin l’ōrden, i munêr àn decîṣ ed protestêr sòta al palâs comunêl e sta manifestasiòun l'é stêda murtêla per ôt ed lōr, masê da i côlp di granatêr gnû per difènder al séndech Domenico Sidoli. Sté avenimèint l’é incòra arcurdê a Campéṣen cun la dèdica ed la piâsa principêla "A i Môrt dal Maṣnê". ("Ai Caduti del Macinato" in italiân). Al 1910 l’à vést i socialésta a mantgîr al cmând ed Campéṣen. L’avtoritê utgnûda da i socialésta bèle a i prém ân dal ‘900 l'é stêda mantgûda ânch ind i ân dôp (quêṣi sèimper tót a òna di votânt), sibèin che ind l’âria a girés un cambiamèint radichêl vêrs l’êla moderêda ed la polética. Campéṣen, per la só ustinasiòu ind al sustgnîr al Partî Socialésta e, dôp al Partî Cumunésta a gh’é stê dê, ind i ân dôp, al scutmâj ed la céca Rósia ("la piccola Russia" in italiân). Int al 1914 al cunséli comunêl ed Campéṣen, cun al séndech socialésta Mauro Rapacchi, l’à fât sóvo al cuntrâst ed la popolasiòun vêrs l’entrêda in guèra e al sé més da la pêrt di neutralésta. Difâti i sitadèin, per lo pió impieghê in agricultûra, a vdîven mêl l’intrêda e ‘na partecipasiòun italiâna a la préma guèra mundiêla, ch’ l’ aré certamèint tôt via di brâs al lavôr e finansiamèint pió céch pr’al ôvri de ṣvilóp, dal mumèint che i sōld a srén stê druvê sōl per finansiêr la guèra. Int al peréiod tr’ al 1915 e al 1918 Campéṣen l’é dvintê un cèinter d’ajót per i suldê frî, grâsia ânch a la colaborasiòun ed la Crôṣ Ròsa Italiâna. La secònda guèra mundiêla l’à vést al masâcher di 7 fradê Cervi, ‘na faméja ed cuntadèin, ch ‘ la s’êra mésa da la pêrt di partigiân e dimòndi anti-fasésta. Per i fradê Cervi l’é stê murtêl j ajót dê a i suldê soviètich e inglèiṣ che serchêven de scapêr da l’Itâlia ( tra i tânt a s’arcôrda Anatolij Tarassov, avtôr ‘d un léber inséma a i Cervi) e l’ urganiṣasiòun da lōr fâta, ch’ la cuntêva dimòndi òm e dóni per cuntrastêr i fasésta. I 7 fradê (Agostino, Aldo, Antenore, Ettore, Ferdinando, Gelindo ed Ovidio) în stê fuṣilê al Tirasègn ed Rèz al 28 dicèmber 1943
Traspôrt
Livèl LochêlCampéṣen lé coleghêda cun chiêter cmûn ed la Vâl d’ Èinsa e cun Rèz cun al curêri dal j Autoléni ed l’Emélia, socetê ch’ la fà pêrt dal gróp ACT ed Rèz. Cme impiânt ed servési póblich, al cmûn a gh’é ste dê ind al mèiṣ d’agòst 2007 la tangensiêla a mezanôt, un colegamèint stradêl ch’ al partés da la strêda ed la Vâl d’ Èinsa per finîr a tâch a Castelnōv ed Sòt. A matèina, al cmûn l’é traversê, cme dét préma, da la strêda ed la Vâl d’ Èinsa, avêrta ancha lê in agòst dal 2007, che, in pió ed zuntêres cun al caṣèl ed l’Avtostrêda dal Sōl (vèd l’artécol dôp), al colêga diretamèint i cmû ed Campéṣen, Puvî e Burèt.
Livèl Nasionêl
Campéṣen, per la só puṣisiòun geogrâfica, in pió ad èser bèle traversê dal 1964 da l’Avtostrêda dal Sōl, a gh’é stê fât di lavōr per la costrusiòun ed la lénia feroviâria ad êlta velocitê TAV, che adèsa în a drê finirla e colaudêrla. Int al teritôri, atâch a la localitê Milanèl (fras. ed Cavrêra), l’é drê gnîr só al nōv casèl avtostradêl, ch ‘ al srà prûnt per la primavèira dal 2008. Per quânt riguêrda al nòm dal nōv casèl, che al servirà per favurîr i rifurnimèint ed la zôna a la Vâl d’ Èinsa, la pruvîncia ed Rèz, dôp dimòndi discusiòun[1] e ‘na richièsta inséma a internet fâta da i campeginèiṣ, l’à decîṣ ed cunsiliêr al Comitato Toponomastico del Ministero delle Infrastrutture, ch’ al ‘gh à l'ûltma parôla in fât ed dêr al nòm a di pôst, al nòm ed "Terre di Canossa, Val d'Enza-Campegine"[2].
Personalitê lighêdi a Campéṣen
- Alfonso Borghi, pitōr (1944-)
- Alcide Cervi, cuntadèin e partigiân (1875-1970)
- Ulderico Levi, polétich e presidèint ed la Pruvîncia ed Rèz int al 1902 (1842-1922)
- Filippo Re, studiōṣ dal piânti e agrônom (1763-1817)
Êtri fôto
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- AA.VV. - Al tabacon - Vita e fantasia di una comunità - 1973
- Riccardo Bertani - Antica toponomastica di Campegine - 1984
- Alfredo Gianolio - Campegine, Libro Giornale - Pagine di cronaca e di storia 1802-2002 - 2004
- Odoardo Rombaldi - La terra dei Cervi prima dei Cervi - 1982
(manca):
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Campegine trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Magnoliophyta
Magnoliophyta l'è 'l nòm d'en taxon de piànte colocàt endèla categurìa tasonòmica de divisiù, che 'ndèl sistéma de clasificasiù del Cronquist (1981) el cuincìt endèla sò circuscrisiù con chèla che 'ndèn quac óter sistéma de clasificasiù l'è ciamàda angiospèrme (en latì: Angiospermae, come 'ndèl sistéma de clasificasiù del Engler, e 'n inglés ansgiosperms compàgn che 'ndèl sistéma de clasificasiù APG II del 2003).
I fiùr de le angiospèrme i è diferèncc de chèi del rèst de le spermatòfite perchè 'l g'ha dei vertezèi o spirài urdenàde de sépali, pétali, stam e carpèi, e i carpèi i g'ha dét i òvuli e i ricéf el pòlen 'nsìma a la sò superfìce stigmàtica envéce che risiìl diretamènte sùra l'òvulo compàgn che 'ndèle gimnospèrme.
La paròla Magnoliophyta l'è duzìda al fat che fìna a mìa tat tép fa, se pensàa che le magnòlie i éres i fiùr che se 'nsömeàa de piö a le "angiospèrme ancestrài" (la prìma piànta con chèste caraterìstiche, de la qual saès nit fò töte le ótre angiospèrme).
La paròla Angiospermae 'nvéce la vé de l'uniù de dò paròle del gréc antìc: aYYeιov (angíon- vas, ánfora) e σπέpua (sperma, somésa); isé, chèsta paròla cumpunìda la völ dì "somésa che stà 'ndèn vas", e la fa riferimènt al fat che i sò òvuli (e piö tàrde la sò somésa) i è enciurciàcc sö 'ndèna fòia fèrtil che la pórta i òvuli o carpèl. Isé, 'l granì de pòlen per fecondà l'òvulo, el g'ha de tocà 'na superfìce del carpèl preparada apòsta per chèsto (el "stigma") envéce che 'na zó diretamènte sùra l'òvulo compàgn che 'ndèle gimnosperme.
La strütüra particular dei sò fiùr l'è mìa l'ünica diferènsa che gh'è col rèst de le spermatòfite, i óter caràter distintìf i è: la ridusiù del gametòfito feminìl a póche cèlule, la dópia fecondasiù (co la formasiù de 'na fìbra nütritìva tìpica, triplòida, ciamàda endospèrma, al momènt che se fùrma l'òvulo), e 'n xiléma e floéma distintìf.
La diversificasiù che gh'è stat endèle Angiospermae l'è 'mpresionànta. Endèl regìster fòsil compàr al prensépe del Cretácic (130 miliù de agn fa), e de chèl momènt lé compàr 'na möcia de fòsii de spéci con grànde diferènse 'ntra de lùre, compàgn che se i ìes comparìde de cùlpo con töta la sò diversità. Darwin stès l'è restàt deànti a chèsto fat e 'l ìa ciamàt en "mistéro spaentùs". Amò 'ncö, presapóc el 90 % de le piànte de tèra le aparté a chèsto 'nsèma. Sö 257.000 spéci vivènti (Judd et al. 2002), le angiospèrme i è le responsàbii de la part piö grànda de la diversità 'ndèle spermatòfite, embriofite e viridofite.
Isé come che 'l g'ha 'na möcia de spéci, chèsto 'nsèma 'l g'ha apò a 'na gran diersità de portamènt, caraterìstica chèsta che la g'ha pirmitìt de ocüpà töcc i ambièncc ecològic pusìbii. Gh'è dei arbùsti e gh'è dele erbácee, ghe n'è de tèra e ghe n'è de àiva, se le càta 'ndèi dezèrcc isé come che 'ndèle mòte, tat al lièl del mar come che söi mucc piö alcc. La diersità de le spéci l'è piö grànda 'ndèle zòne tropicài e ömede (entùren al 60 % de le spéci i è tìpiche de le zòne tropicài e ìl 75% le pöl crèser al mèi endèn clìma tropicàl), e le càla de nömer de menemà che se va sö de latitùdine, 'nfìna a rià a 'na reprezentànsa minuritària 'ndèle zòne piö frède compàgn che 'ndèla tùndra (che amò 'ncö l'è duminàda de le cunífere).
Le piànte che fa part de le Angiospèrme le reprezènta la fónt principàl de i alimèncc cönsömàcc de l'òm, de materie prìme e prodócc natürài. El piö gròs de la alimentasiù del mónt la vé de apéna quìndes spéci, töte de Angiospérme.


text:
Mika Häkkinen
El Mika Häkkinen (Vantaa, el 28 de setember del 1968), l'è un pilota de Formula 1 finlandes, che l'ha gemò desmetüü de corr. L'è staa Campion del Mund dü volt, in del 1998 e in del 1999, quand che el guidava la McLaren.
Cariera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Häkkinen el cumincia a corr in del Gran Premi di Stat Ünii 1991 cun la Lotus 102B, che l'è una machina pütost lenta. La machina de l'ann dopu, però, la Lotus 102D, la va decisament mej, e 'l Häkkinen el rüva utav in del Campiunaa Piloti. In del 1993 el pasa a la McLaren cume terz pilota, perché la scüderia la gh'era gemò Ayrton Senna e Michael Andretti cume titulari. L'ann dopu Senna e Andretti i van via e lü el diventa el prem pilota de la squadra. La machina l'è püssee lenta de la Benetton e de la Williams, ma la và pütost ben e Häkkinen el finiss quart. In di pröv del Gran Premi d'Australia 1995, in sül circuito de Adelaide, el fà un incident teribil e 'l resta in coma per dü dì. El turna a corr gemò al prem Gran Premi de la stagion 1996, e 'l venc ul Gran Premi d'Europa l'ann dopu.
Nel 1998 la McLaren la se presenta cun la MP4/13, che l'è velus e afidabel: Häkkinen el vinc vott Gran Premi e el diventa campion del mund davanti al Michael Schumacher in sü la Ferrari. Anca nel 1999 la rivalità tra el finlandes e el tudesch la par granda, ma al Gran Premi d'Inghiltera el Schumi el se rump la tibia e 'l perun de la gamba destra e gh'ha de sta fö per ses Gran Premi. A l'ültima gara, a Suzuka, Häkkinen el gh'ha però de recüperà quater punti al olter Ferrarista Eddie Irvine: Häkkinen el vinc ul Gran Premi e Irvine el rüva terz, inscé el finlandes el diventa campion del mund per la segunda volta. El 2000, però, l'è l'agn de Schumi, e Häkkinen el rüva segund in del mundial cun quater Gran Premi vengiüü. A la fin del 2001 el se ritira, perché el dess che el gh'ha piö vöja de ris'cià de fass mal o de murè.


text:
La lengua milanesa
La pianura padana a nòrd del Pô l’era abitada, avant el rivà di roman, de popolazion descendent de la cultura de Golasecca, de sangh celetegh e del paes che la se desgarbia al scominci del X° secol a.C. : i Insubri.
Dai scovert e studi recent, hinn vegnuu foeura tant iscrizion in d’on alfabetta ciamaa « leponzio » sortì anca ‘me de Lugan, alfabetta che i tribù Insubri e Leponzie druvaven per scriv in di lur lengov.
Purtròpp di quist lenguagg gh’emm puu nagòtt, ad eccezion di ona quaj radis che l’è anmò viva in del nòster Milanes.
Quist radis chi, segond quell che disen i glottologi, confermen l’appartenenza ai antigh lenguagg pre-roman.
El Milanès l’è de consideraa « lengua » o « parlada » e minga «dialett » perchè la partegn minga a la radis del dialett toscan che l’haa dà i natai a l’italian : l’è ona lengua celtega, de la fameja di lengov galliche che partegnen al territòri de la Gallia Cisalpina, nòmm antigh che i stòregh daven a tucc el Nord Italia.
El fà part de la lengua Insubre ch’ha avuu el recognossiment come lengua minoritaria europea finna dal 1981 e l’è censita dall’UNESCO (Red book on endangered languages) intra i lengov meritevoli de tutela.
« ……Certament peralter ghe toeumm, s’el conferma che i sò gent hinn di pussee antigh tribù. Quista gent chi l’è quella di dialett gallo-italici, constituii ' in del gran territòri dominaa per un period lungh di popolazion celtegh, e pròppri galliche.... »
Pio Rajna
« Il Dialetto Milanese »
(Estratto dal volume "Milano" edito da G.Ottino, 1881)
« Per quell che var l’ereditaa celtega, "el ròll svòlt de l’Italia l’è staa minga tegnì e apprezzaa. De ona part i difensor de l’eredità classega, che veden in de la presenza celtega in Italia ona invasion di barber ignorant e, a la fenitiva, boneura spinta indree de Ròma. De ona part i « celtòfili » che consideren quista presenza per cas e marginal, de fatt de pòca importanza perchè i Celt ne compariven domà ‘me component de on insema culturalment e etnicament tant sfalzà e mes’ciaa ».
« divers ricerch archeòlogich e lenguistegh "hann miss giò a noeuv la question e disegnà on quader che rivela el loeugh tant important occupaa del popolament di origin celtegh in de l’Italia settentrionala, e el roeul fondamental che gh’aveven i ripòrt vigoros intra i Celt d’Italia – a contatt cont i Etrusch e i Gres – e i lor cusin transpalpin ... ».....
«Ai avanz archeològich se giunten i scovert di test vari – purtròpp brev e e minga vari – scrivuu di Celt antigh in di lor lengov ciappand divers alfabetta di origin mediterranea. Quist test chì, asca scortà marscia per el studi di lengov celtegh antigh, constituissen ona proeuva che se pò nò confutà de l’estension di popolazion celtegh.
El mond di Celi antigh, che i autor gres e latin n’hann descrivuu sora on ciar inscì sfavorevol, de contra la se rivela pussee ricch e pussee men incompless de quell che la voeur la tradizion, che l’attribuii ‘me meret principal, e domà l’unegh, quell d’avee ciappaa i benefizzi imponuu de Ròma ».
« el var semper pussee ciar che el descapit de l’indipendenza l’è staa on sconvolgiment minga de subet e radical de la situazion ch’el gh’era fin de prima : el sistema socio-econòmegh preroman seguttava de fatt a sfunzionà senza subì modificazion important, e i Roman medem completen e desveluppen tant element che gh’eren gianmò - santuari, insediament, reti viari, verzee, etc. ».
« I aggettiv « gallo-roman » (defini a la Gallia Cisalpina e Transalpina), "celto-roman" (per i sitt del Danubi), o "roman-britannich" esprimm la dobbia derivazion di quist facies provinciai e el roeul ch’ha mostraa la formazion celtegh ».
(In Venceslas Kruta e Valerio M. Manfredi « I Celti in Italia » , Mondadori, Milano 1999, 2000, pagg. 12-14).
EL MILANèS
Per quei che disen che el Milanès l’è nomà on dialett latin, el se fa mostra che Milàn l’haa veduu di popolazion divers in tant de quell temp che nass de la soa fondazion (VII° sec. a.C.) finna ai dii d’incoeu e che n’hann formaa inevitabilment la lengua.
I popolazion insubri del loeugh even cognossuu la lengua latina domà cont el rivà di roman attorna al III° sec. a.C..
Sicchè dònca l’è on poo complicaa pensaa de podè classificà l’origen del Milanès e di alter lenguagg lombard ‘me lengov neo-latin.
Emm di vocabol de origin latina, gòtica, longobarda, francesa, spagnoeula, austriaca, ma devom minga commett l’error de cred che la parlada la se sia formada domà grazie ai insediament di alter popolazion, ‘me quella romana presempi, perchè el Milanès el gh’aveva gianmò de temp ona soa ossadura sintattica, e somilianza cont alter lengov nòrd europee l’è de bon perchè gh’hann la medem origin celtega.
Si on quajvun di vocabol hinn istess di quei frances e todesch, el devom perchè hinn staa casciaa denter in de la lengua pròppri ‘me incoeu, hinn denter di vocabol ingles in de la lengua italiana.
El Milanès el gh’haa avuu el recognossiment come « lengua minoritaria » de l’Union Europea e come lengua gallica de bon.
L’è ona lengua perchè la gh’haa on òssadura grammaticala, un ricchissim vocabolari, pussee polpos de quell italian, e ona letteradura che la gh’haa nient de fà invidia a quella italiana : gh’emm de fà memòria domà di 6 volumm del vocabolari Milanès del Cheruini, e i testi in lengua Milanesa, letterari, storegh, poetegh e de teater, del Bonvesin de la Riva, del XIII° sec. d.C., Carlo Maria Maggi, Delio Tessa, al Carlin Porta finna ai dii d’incoeu.
Ne parlen ampiament in di lor scritt, el professor Claudio Beretta e l’ingegner Cesare Comoletti, per la lengua e letteradura Milanesa; Giorgio Caprotti, per la cultura e el folklor, e el professor Gianluigi Crola, pratich de la cultura Meneghina.
Fasem on presempi domà cont ona manciada di pussee antigh vocabol celtegh (voltom in italian la comprension) :
Cavagna = cesta, gerla, del celtegh « kavagna »
Ciapà = prendere del celtegh « hapà » = prendere
Rusca = buccia del celtegh « rusc » = buccia
Forest = uno di fuori del celtegh « fforest » = selvatico.
Aggresgià = affrettare del celtegh «agresh» = passo veloce.
Arent = vicino del celtegh « arenta » = vicino, prossimo
Aves = polla sorgiva d’acqua del celtegh « aves » = polla sorgiva
Brenta = recipiente in legno a forma di cono, del celtegh « brenta » = antica misura
Ma poedom ‘na innanz inscì e fà esempi di ona sequenza di termen che incoeu hinn desmiss o desmentegà, ma che finna ai scominci di ann ’20 seren part de la parlada Milanesa corrent.
BIBLIOGRAFIA
« Varon milanes de la lengua de Milàn », XVII sec.
Bonvesin da la Riva, « De magnalibus urbis Mediolani/ I grandoeur de Milan », edizione latino-milanese, a cura di Cesare Comoletti, La Martinella di Milano-Libreria Milanese.
Pizzagalli A.M., « A la scoeula de lengua del Verzee - Studi di lingua e letteratura milanese », 1944
Franco Nicoli, « Grammatica milanese » - Bramante Editore – 1983
Beretta Claudio, « Grammatica del milanese », Libreria milanese, Milano, 1998.
Cesare Comoletti, « La lengua de Milan », 2002
Cesare Comoletti, « I mestee de Milan »
Beretta, Claudio, Luzzi Giovanni: « Letteratura milanese » (d. origini a C. Porta), Milano, 1982
Beretta Claudio, « Letteratura dialettale milanese », Hoelpi, Milano, 2004.
Giorgio Caprotti « Milan in saccoccia » Italiano – Milanese, Libreria Meravigli – Milano 1994.
DIZIONARI
G.A. Biffi, « Prissian de Milan de la parnonzia milanesa », 1606.
Bazzetta De Vemenia Nino, « Dizionario del gergo milanese e lombardo », 1939
Cherubini Francesco « Vocabolario milanese-italiano » (6 volumi), Libreria Meravigli – Milano, 1997.
Ambrogio Maria Antonini « Vocabolario Italiano Milanese », Libreria Milanese – Milano 1996.
Cletto Arrighi « Dizionario Milanese – Italiano », Ulrico Hoepli – Milano 2005
C. Beretta, « Dizionario milanese-italiano » - Vallardi – 2002
Torna alla sezione "Rubrica di Cultura Milanese"
Vai alla sezione sul Dialetto milanese


text:
Tranter quels sa chattan millis polizists, commembers da l'armada, ma er magisters e collavuraturs dad universitads. Latiers han ins schlià 12 uniuns e serrà trais gasettas ed in chanal da televisiun. Motiv per questas mesiras sajan contacts supponidas cun organisaziuns da terror u activitads cunter la segirtad dal stadi.
Critica vers quest agir
Dapi il fanadur 2016 èn var 160'000 emploiads statals vegnids relaschads. Pli che 50'000 dad els èn vegnids accusads ed han stuì ir durant la procedura giudiziala en praschun. Il proceder da las autoritads tircas ha chaschunà internaziunal per ferma critica. Ses adversaris renfatschan ad Recep
Tayyip Erdogan dad uschia vulair metter ord via critichers. La Tirchia declera dentant, quai saja necessari per la segirtad naziunala.
Tenor l'agentura da novitads statala Anadolu sa tracti dal davos decret avant ch'il stadi d'urgenza vegn abolì ils 19 da quest mais.
RR novitads 12:00


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel cun duvrar pli savens ils ovs (e las giaglinas) per descriver situaziuns dal mintgadi. Perquai – e damai che quels han cun Pasca prest conjunctura – datti quest mais tschintg expressiuns cun ovs, chattadas en il gnieu dal DRG.
1. esser in ov en pel
Per numnar ina persuna spert permalada ha l’Engiadina qua tenor mes avis ina da las pli bellas expressiuns (uschè bella è’la, che er il vocabulari sursilvan l’ha adoptada). Uschia din ils Engiadinais dad in sensibelin finin: «Quel es ün öv in pel.» In bel maletg: quest ov senza crosa da chaltschina, be cun ina pellina, gist anc abla da tegnair ensemen in corp, in cun in’olma vulnerabla. – Ma cun il temp crescha er ina crosetta tar ovs en pel (quels umans) ed els pon (almain per muments) sa prender ensemen e laschar esser lur esser terribel sensibel.
2. crair ch’il cac haja dus mellens
Els èn halt marcants, quels spruhs or dal ressort fecal. Perquai er questa gia – veglias perdunar! – in exempel da quella partiziun. Quest qua è da la Surselva, per commentar ina persuna blagunza ed arroganta che crai che perfin sia merda saja meglra che quella dals auters: «Quel crei era che siu cac hagi dus mellens».
Mintgatant è quest tip superbi lura cruschà cun il tip sabiut. E per quel, quel che crai da savair tut (u almain tut in pau meglier) ha era l’Engiadina pront ina remartga: «Mintgatant l’öv voul esser plü scort co la giallina.»
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
3. cuar or insatge
Betg mo las giaglinas cuan, mabain era nus umans, p.ex. cuond ora malsognas u manzegnas. «Quel cua or insatge» din ins, sch’in è occupà cun studegiar e pensergnar u er inventond insatge. En sasez n’èn quai gnanc exempels spectaculars. Però: Cura avais vus duvrà l’ultima giada il (bel) pled «cuar»? – Eba.
Ma per tuttina anc as dar qua in coc cuà spezial: da dunnas en speranza schevani (in pau grop) «Quella cuva» (Panaduz) u «Ella ha puspei mess a cuar» (Flem).
4. dar piz a cup
Cler che l’aspect pascal na dastga betg mancar en questa glista. Qua pia in pèr (be in pèr!) da las numerusas expressiuns chattadas en divers vitgs per pitgar ils ovs, u eba, per dar piz a cup:
La Surselva dat péz a cup, la Lumnezia s’exercitescha en dar la botscha ed er a Mon e Riom vegn dà botschas. Ad Alvagni hani verbalisà al botschier, e putscher èsi en Engiadin’Ota. Là dispona Zuoz dal verb tutscher u ch’i din er fer tütsch; in pau «tütsch» discurra era Schlarigna, schend simplamain fer al putschen. A Sent e Scuol fani pizza da cuc; empè da cul piz parani da dar cul lad da l’ov a Domat, dond venter a venter. A Guarda dattani a tazzas, a cazzas a Susch ed a Lavin, e cocadöv vegni dà a Tschlin. Ils Jauers tiran a cuffel ed ils Zernezers nizzegian gist il coc cumplet, dond a cuf «prüm a piz, lur’a chül e poi a buttatsch».
5. er giaglinas nairas fan ovs alvs
E per finir in proverbi da l’Engiadina: «Eir las giallinas nairas fan ils övs alvs.» I n’emporta betg co nus planisain e putschain ils ovs e quants che nus mangiain e soviso … A la fin resta il far e damanar dals umans il medem, cumbain che nus essan dad apparientscha differenta – u apunta: era giaglinas nairas fan ovs alvs. (Jau na sun dentant betg segira, sche questa devisa ma dat propi confiert – anzi, mintgatant fa quella perder il curaschi pir da dretg.)
Fotografia: Tgira da giaglinas a la scola da puras ad Aschera (W. Zeller / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
-
5 chauns Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…19 da settember 2018601 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias…15 d'avust 20181034 giadas
-
Meilgranats e Baklava Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada.…08 d'avust 2018396 giadas
-
5 feghers Franzos Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…18 da fanadur 20181893 giadas


text:
Voyager 2
Voyager 2 l'è 'na sonda spasiàla automàtica (sènsa equipàgio) amò 'n funsiù, lanciàda de Cape Canaveral ai 20 de óst del 1977 co la misiù de esplorà Giove e Saturno. L'è stàda portàda en òrbita del vetùr Titan III-Centaur e l'è partìda póch prìma de la sónda sorèla Voyager 1.
Endel córs del viàs, i tecnich de la NASA i s'è rindicc cönt che i g'harès püdìt sfrötà 'na sèrta cunfigürasiù planetària bastànsa ràra per dàga 'na acelerasiù a la sónda e fàla rià a vizità pò a Urano e Netuno. Le 'nformasiù che se g'ha a dispuzisiù al dé d'encö sö chèsti du öltem pianéti i è stàde catàde sö suradetöt gràsie ai dati mandàcc sö la Tèra de chèsta sónda, che la rèsta mò l'ünica sónda a ésega pasàda derènt.
En töt la Voyager 2 la g'ha vizitàt quàter pianeti:
- Giove (9 de löi del 1979)
- Saturno (26 de óst del 1981)
- Urano (24 de zenér del 1986)
- Netuno (25 de óst del 1989)
De alùra la sónda l'è dré a slontanàs sèmper de piö de la Tèra e del Sul e la g'ha sorpasàt la zòna de 'nflüènsa magnética del Sul endel setèmber del 2007.
La baterìa de alimentasiù de la sonda l'è progetàda per funsiunà 'nfìna al 2025 ma le cumunicasiù co la Tèra le g'harès de desmèter zà endel 2016 perchè g'harès de desmèter de funsiunà el giroscòpio che permèt de tègner l'orientamènt corèt de l'antèna de trasmisiù. A chèla data la sónda la g'harès de troàs a 110÷114 UA del Sul.


text:
Da primblas e fifis en il DRG
- Dumengia, 2.7.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 2.7.2017, 9:03, RTR
Co discurr'ins da las parts dal corp pli zuppadas e da quai che vala sco indecent? Tge ans proponan noss vocabularis e dicziunaris e nua taschan els il pli gugent?
Tge terminologia per descriver amur e sexualitad sa chatta en il Dicziunari Rumantsch Grischun? Silvana Derungs, redactura dal DRG, è sa messa en tschertga da perlas, ha però chattà era vids ed incumplettezzas.
Tge pleds han chattà la via en il dicziunari rumantsch il pli cumplessiv, e tgenins èn vegnids laschads davent? La Marella ha ramassà anecdotas, circumscripziuns e modas da dir – da l'emprima egliada enfin al far l'amur. (Repetiziun dal matg 2013)


text:
Il stemprà Florence s'avischina
- Gievgia, 13.9.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 13.9.2018, 8:40, RTR
Millis persunas en il sidost dals Stadis Unids da l'America han bandunà lur chasas pervi dal stemprà «Florence». Per 1,7 milliuns persunas han las autoritads ordinà u recumandà ina evacuaziun.
Entant ha il center da hurricans american graduà «Florence» sin stgalim 2 dad ina scala da 5. Tuttina averteschan las autoritads che Florence saja il stemprà il pli ferm a la costa da l'ost dapi blers onns ed in privel mortal. El vegn a fruntar il venderdi sin terra franca, quai probabel cun spertadads da vent da fin a 175 kilometers l'ura.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Nünichlingler
Descripziun
La saira dals 24 da december sa radunan umens vestgids cun mantels sin il «Hübel». Cur che l'ura ha finì da dar las nov, sa metta il cortegi en viadi. Ils umens van en colonnas da trais tras il vitg, il «Bäsemaa» a la testa. Quel ha sco unic ina barba alva e porta cun sai in lung fist vi dal qual penda in sdratsch da fulin. Ils auters umens portan cilinders d'ina autezza da fin a quatter meters. Quests chapels surdimensiunads, ch'èn resultads en la concurrenza plaschaivla dals participants per il cilinder il pli aut, èn fatgs or da bischens da chartun nair, ston vegnir sustegnids cun lattas da tetg e ston vegnir fermads vi dal corp cun tschintas. Ils umens passan senza discurrer. Enturn culiez pendan gronds scalins che sunan en il tact regular da lur pass. Il cortegi nocturn tras il vitg ha ina tempra misteriusa. Suenter circa 45 minutas finescha la processiun. Ussa na dastgan ils scalins betg pli tunar. Ils participants van a l'ustaria u a la messa da mesanotg.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Daniel Tschopp: «Nüünichlingler» a Ziefen, 1970
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Albert Bärtsch: Schweizer Feste und Bräuche. Volksfestkultur im Jahreslauf. Wädenswil, 2009
Franz Stohler: Magische Ziefener Nünichlingler. Arlesheim, 2008
Eduard Strübin: Jahresbrauch im Zeitenlauf. Kulturbilder aus der Landschaft Basel. Liestal, 1991
- Dossier
- Nünichlingler
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 04.06.2018
Dimensiun: 397 kb
Tip: PDF
- Nünichlingler


text:
Il cussegl communal da Samedan haja chapientscha per la dumonda da San Murezzan ch' era naschida suenter ch’ils custs da projectaziun d’ina nova schanza èn s'augmentads marcantamain.
Nagin project d’interess regiunal
Dentant na part ins betg l’opiniun da San Murezzan, ch’i sa tracta d’in project cun caracter regiunal, scriva la vischnanca da Samedan en ina communicaziun.
Independentamain dal fatg che Samedan valitescha la schanza sco project communal da San Murezzan, na fiss Samedan era betg abel da sustegnair ina nova schanza, che custass nov var 20 milliuns francs. Quai causa la planisaziun da finanzas limitada da Samedan.


text:
La PUK che sa furma da 5 commembers ha prendì pliras decisiuns las ultimas emnas. Tranter auter duai il biro d’advoctas Rudin Cantieni a Turitg furmar il secretariat da la cumissiun. Quel saja independent ed haja gronda experientscha tar inquisiziuns, communitgescha la PUK.
Plattafurma per dar anonimamain infurmaziuns
La cumissiun ha entant er pretendì las actas per far las inquisiziuns. Emprims termins d’interrogaziun sajan previs per l’october. Ultra da quai ha ella publitgà ina pagina d’internet, nua ch’ella vul infurmar a moda transparenta ed er porscher la pussaivladad da contactar ella a moda anonima, sch’insatgi po dar infurmaziuns che pudessan gidar.
En sia sessiun da zercladur aveva il Cussegl grond decis unanimamain da furmar ina PUK per sclerir il cartel da construcziun en l’Engiadina. Ch’i veva dà cunvegnas da pretschs tranter las interpresas da construcziun era vegnì a la glisch la stad passada, quai suenter las inquisiziuns da la cumissiun da concurrenza WEKO.
RR novitads 12:00


text:
Kimi Räikkönen banduna Ferrari cun la fin da questa stagiun e turna tar Sauber-Alfa Romeo. Quai ha communitgà la squadra da Hinwil. L'«Iceman» haja suttascrit per duas stagiuns (2019/2020) tar Sauber.
Cumenzà tar Sauber
Kimi Räikkönen turna uschia enavos tar sias ragischs. L'onn 2001 aveva sia carriera en la furmla 1 numnadamain cumenzà tar Sauber. Silsuenter è el er partì per las squadras da McLaren e Lotus. Actualmain è el collega da squadra dal Tudestg Sebastian Vettel tar Ferrari.
Ultim campiun sin Ferrari
Il pilot finlandais è stà engaschà en tut durant otg onns tar Ferrari. Gist en ses emprim onn, il 2007, è el daventà campiun mundial cun Ferrari, quai sco davos pilot da la Scuderia enfin qua.
Räikkönen e Leclerc barattan cockpit
Successur da Räikkönen tar Ferrari daventa Charles Leclerc. Il Monegass absolvescha actualmain sia emprima stagiun en la furmla 1 tar la squadra dad Alfa Romeo Sauber. Leclerc ha fatg part dal program da promoziun da Ferrari. El vala actualmain sco in dals pli gronds talents.
RR novitads 11:00


text:
Reuniun generala 2013
L’ Uniun Sport Amatoriala á tigni ai 23 de merz süa reuniun generala anuala. La reuniun generala é stada na ocajiun por ćiarè zoruch al’ativité dl ann passè y por portè dant le program preodü por l’ann corënt.
Le presidënt Alex Alton á danfora saludé i mëmbri che tol pert ala reuniun por passè spo a tratè l’ordin dl dé. Ala fin dl ann passè pò la uniun mostrè sö 162 scrić ite, de chisc é le 50% sot ai 20 agn.
An é spo passá al’aprovaziun dl cunt consuntîf y dl bilanz de previjiun. Tla relaziun söl’ativité à le presidënt y i caposeziuns referí söles ativitês desvalies. La seziun cun la maiú ativité é chëra dl jüch dl palé. Le numer di sogadus che tol pert ai campionać é de passa 50. Chësta seziun á inće les maius spëises, che pò ma gní curides cun l’aiüt di sponsors. Te chësta ocajiun él gnü ringrazié dütes les firmes y la Cassa Raiffeisen che sostëgn la Uniun. Ringrazié él inće gnü i alenadusc y acumpagnadusc dles scuadres di mituns, che rapresentëia le dagní dl Uniun. L’ativité cun i mituns y jogn á porchël le pëis prinzipal tl program dl’ Uniun.
Pro la seziun dla lüsa él stè Diego Tschaffert ch’á portè dant i punć pinzipai dl’ativité. Al á portè dant i mius plazamënć arjunć chësc ann y l’ann passé dai atleć da La Val. Da recordé é les beles medaies portades a La Val tratan les "Europameisterschaften" da Erlacher Daniela, Erlacher Iris, Miribung Carlo e le campiun europero Diego.
Pro les ativites desvalies él gnü recordè i cursc organisá, a chi ch’al á tut pert passa 163 partezipanć. Dër aprijá é gnüs i cursc por mituns, danter i atri le curs de schi, da nudè y le program sportîf da d’isté. Inće chisc gnará sambëgn indo organisà chësc ann.
Le vizeombolt Jaco Schuen á ince tigní en pice discurs, recordan tan important che l' Uniun dl Sport a La Val é, suradüt por i mituns che ai ais na poscibilité da fa en pü de sport. Iaco à spo ringrazié i funzionars dl’Uniun por le laur che vëgn fat dantadüt por i mituns y jogn. Inće le presidënt á ringrazié l’ vizeombolt por le sostëgn finanziar che vëgn vigni ann conzedü dal comun ala uniun, sides por l’ativité ordinara sciöche inće por i desvalis investimënć che vëgn fać.
Ala fin ti él ćiamò gnü surandé en pice record ai campiuns dla seziun lüsa. A surandé le record el gnü Clara Florian le campiun mondial de lüsa basa, da Lungiarü.
Dô la reuniun á i partecipanć pudü se mangé val y se bere val.
Por ciaré ala prejentaziun drüca sön le link injuntè: prejentaziun


text:
Tut il plaunterren da l’Hotel Walther a Puntraschigna è vegnì concepì nov. Cun ina entrada nova, recepziun, lobby, corridor, bar, ina lounge per fimaders e las duas salas da mangiar sa preschenta l’edifizi cun 57 stanzas en in nov vestì. Cun nov decor per gronda part concepì da designers exclusivs.
2/3 dals raps restan en la regiun
Sco quai ch’il directur e possessur da l’Hotel Walther, Thomas Walther ha declerà tut superbi, hajan interpresas indigenas fatg la gronda part da las lavurs da renovaziun ils ultims mais. Per installaziuns spezialas, per mobiglia da design e detagls istorics s'haja dentant duvrà er experts da l’exteriur.
Amur per il detagl
Tut la renovaziun ha durà en tut be 11 emnas, l’idea saja dentant stada gia pli lunsch en ils chaus da la famiglia Walther, uschia l’hotelier passiunà. Ch’ins haja pudì crear plirs puncts che attiran l’egliada magari er pir sin il segund sguard. Uschia per exempel ina nova furma d’ina fanestra en la sala da mangiar. Quella cuntegna uss er in vaider cun in maletg spezial. Ils ultims 60 onns saja quai vaider dentant stà deponì en il biro da l’hotel senza dar gronda bada.
Morteratsch da tut las auras
Che la famiglia vul dar al nov maletg da l’Hotel Walther er in’apparientscha unica ed exclusiva, demussa finalmain er il fatg ch’i dat novas tendas en la lobby cun si il Morteratsch. Uschia possian ils giasts giudair la vista sin la muntogna fascinanta er da trid’aura u la notg.
Valur betg quantifitgabla
Las investiziuns da 3,3 milliuns francs sajan pli autas ch’il pretsch oriund da 2,5 milliuns, ch’ins veva pajà per construir l’hotel dal 1907. Quant che quella summa correspundess al temp dad oz saja grev da dir. Thomas Walther manegia ch’i sa tractass da passa 20 milliuns francs.
RR actualitad 17:00


text:
Fornöv
Fornöv (Fornovo San Giovanni in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Gera d'Ada 'n de la basa pianüra bergamasca a 24 km de la sità e a 109 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 3 429 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 7,0 km² e 'na densità de popolasiù de 490 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Barià, Careàs, Fara de Söla, Musanega e Romà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fornöv l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Eyes Wide Shut
Eyes Wide Shut (Òć stricâ bèṅ o anc Òć sarâ spalancâ) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Stanley Kubrick, trat da na nuvèla dal 1925 'd Arthur Schnitzler, Insùni dópi. Al film, ch'l è stâ preśentâ a 'l 56śum Fèstival ad Venèsia, 'l è 'l ùltim lavōr dal regìsta 'd New York e 'l è vgnû fóra dòp che lò 'l éra bèla mòrt e 'l iva péna finî 'l muntàǵ.
Custàda ssanta-sinc migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà da piò ad sent-a-ssant'òṅ.
Sunt
William Harford dit Bill (Tom Cruise) al fà 'l dutōr e 'l è spuśâ cun l’Alice (Nicole Kidman). Na sira chi lē la gh cònta che durànt na vacànsa in Istâ l'iva butâ 'l òć su 'n uficiàł 'd marìna e l'iva fat un pinsirèṅ ad far-as gusàr da lò. Fra 'l àtar a gh'éra anc sucès durànt na fèsta ch'un vèć ungheréś migliardàri, Victor Ziegler (Sydney Pollack), al gh'iva fat dal prupòsti ma lē l'iva dit ad nò. Bill al s arlìa dimóndi sèg ma la litgàda la finìs lè parchè lò al gh'à 'd andàr a cà 'd un sò piasiènt péna mòrt. Rivâ là al cata sò fiōla, la Marion Nathanson (Marie Richardson), ch'la gh dà 'n baś e la gh diś ch'la gh vōl bèṅ. Prima d'l arìṿ dal sò muróś Carl (Thomas Gibson), lò al la para via e al partìs par turnàr a cà ma lung la via al cata na scaja ciamàda Domino (Vinessa Shaw) e a gh cala pôc ch'a gh vaga a lèt.
Più tard Bill al s férma in un lucàl in du a sòna un sò vèć amìg, Nick Nightingale (Todd Field). Chi lò al gh cònta ch'al gh'à da sunàr prèst cun gl'òć bindâ a na fèsta in dua i s fànan dl'òrgi in mascra e in dua a gh'è da far-as vèrar dgénd na paròla segréta. In na quàlc manéra Bill al s la fà dar, „Fidelio“, e al s fà dir anc 'l indirìs pò al và da 'n ślâv, al sgnōr Milich (Rade Šerbedžija), par far-as dar un custùm. Quànd 'l è là però al vèṅ caplâ dagnóra subìt, par sò furtùna a gh'è na dóna ch'la 'l salva e ch'la gh parmét 'd andàr via prumiténd 'd a n dir gnint a ninsòṅ. A cà sò mujér la gh cònta 'd ès'r-as insuniàda 'd èsar viulentàda da 'l uficiàł 'd marìna e da dimóndi àt'r óm davànti a lò imputènt.
In séguit Bill al lèś su 'n giurnàl che la ragàsa ch'la 'l à jutâ, l’Amanda Curran (Julienne Davis), l'è mòrta e 'l sò còrp al s cata a 'l ubitòri.


text:
En media munta in credit da start per purs giuvens a rodund 150’000 francs. Sin uschè in credit ha in pur il dretg, sch'el è pli giuvens che 35 onns e fa ina pli gronda investiziun. Ils dus onns passads han mintgamai 34 purs dumandà per in emprest. Quai è dapli che la media dals davos tschintg onns.
Dumber da purs na sa sbassa betg , il link avra en ina nova fanestra
Sch'ins guardia sin questas cifras, possian ins dir ch'il dumber da purs giuvens na giaja betg enavos fermamain, constatescha Hansjörg Hassler, il president da la societad per credits a l'agricultura. Tenor Hassler na ston ins betg far quitads ch'i dettia adina pli paucs purs che vegnan suenter. I dettia dentant tschertas regiuns ch'ils purs giuvens prefereschian envers autras.
Senza credit betg pussibel
Roman Niederberger è in dals purs giuvens, che han survegnì in credit da start da la societad per credits a l’agricultura dal Grischun. Dapi l’entschatta da quest onn maina el ses agen puresser a Fidaz sur Flem. In puresser cun 48 hectaras prads e bunamain 100 chaus biestga.
«Surpigliar quest puresser senza l’agid finanzial da la societad per credits na fiss betg stà pussibel», conferma l’um da 27 onns. I saja in credit senza tschains, ch’el stoppia rembursar entaifer 12 onns.
Mo il credit na tanscha betg
Il credit che Roman Niederberger ha survegnì muntia a pli che la mesadad da la summa ch’el haja stuì pajar per il bain. I saja in impurtant agid e tuttina...mo il credit na tanschia betg. Per pajar il rest da la summa haja el survegnì daners da sia famiglia. Ultra da quai saja l’anteriur possessur vegnì encunter cun il pretsch. Entschaiver sia atgna existenza sco pur senza far daivets na saja deplorablamain strusch pli pussaivel ozendi.


text:
El baghett,
per esempi, tipegh in de la müsega tradiziunal lumbarda
, l'è un strüment müsegal de la fameja di aerofun.
I strümencc müsegaj i henn di robb druvaa a fà de la müsega. Tüt chel ch'al pö fà sö son al pö vess cunsideraa un strüment müsegal, ma el termen in general al vör referìss a ugett specifegament faa per fàggh müsega.I strümencc müsegaj i pöden vess spartii in categurij:
- Cordofun o strümencc a corda (spizzegaa o sunaa cunt arch), induve a generà el son l'è la vibraziun de i cord.
- Aerofun o strümencc a fiaa , induve una balaüstra d'aria la passa dent el corp del strüment e in del vibrà la fà sö son.
- Membranofun (cumè 'l tambur), induve a generà son ghe vör una membrana che la vibra (cunt l'üs di man o de uget faat aposta)
- Idiofun (per esempi la Marimba) induve l'è l'istess corp del strüment che, in del vibrà in sö de per lüü, al manda föra del son.
- Eletrofun, induve el son al ven generà cunt un circüit eletrich o per un'indüziun eletromagnetega.
Un' orchestra la gh'ha strümencc per quater famij:
- Strümencc ad arch (per esempi el viulin)
- Strümencc a fiaa (per esempi el Pénfer)
- Strümencc in utun (per esempi la Tromba)
- Percüssiun (per esempi la bataria)


text:
CAS 2018
ANNUNZCHAS Per las gitas esa da s’annunzchar directamaing pro’l manader.
INDEMNISAZIUNS Per mincha gita vain inchaschà sfr. 15,- da mincha partecipant(a). Per gitas cun manaders o guidas implü ston ils partecipants surtour ils cuosts! Las spaisas (cuosts da transport, pernottaziun) dal manader da gita surpiglian ils partecipants!
Nus rendain attent cha mincha uffant/partecipant sto avair svess üna sgüranza dad accidaint ed esser fautur da la REGA! Uffants da 10 fin 22 ons chi pajan la commembranza dal Club Alpin/OJ sun automaticamaing eir commembers da la REGA.


text:
Sco Maria e Giusep sajan oz milliuns persunas sfurzadas da bandunar lur patria, perquai ch'ellas vegnan stgatschadas ord lur pajais, ha ditg il Pontifex argentin. Plinavant dastgia nagin avair il sentiment da betg avair in plaz en quest mund. Cun quels pleds è il papa s'exprimì en per in nov'idea dal social.
A Betlehem a il manader dal patriarcat latin da Jerusalem, l'archuvestg Pierbattista Pizzaballa, crititgà l'unilaterala decisiun dals Stadis Unids da renconuscher Jerusalem sco chapitala da Israel.
Messadi da Nadal
En ses messadi da Nadal è papa Francestg sa referì a la crisa da Jerusalem.
Nus urain, ch'ils contrahents hajan la veglia, da puspè prender si ils discurs davart il status da la citad, e ch'ins chattia finalmain ina soluziun che lubeschia ina coexistenza paschaivla da dus stadis.
Da la loggia en la curt dal dom da s. Peder è papa Francestg sa drizzà als cartents sin l'entir mund. Suenter il messadi da Nadal ha el dà la benedicziun papala «Urbi et Orbi».
RR novitads 09:00


text:
Il text rumantsch entschaiva cun ils pleds «Sin funs cotschen ina crusch». Medemamain datti la proposta per in nov imni naziunal er en franzos e talian.
La chanzun victura è vegnida elegida da la publicitad via internet, sms e telefon. Il final da la tscherna è stà sonda passada en rom da l'emissiun «Potzmusig» da la Televisiun svizra. La chanzun victura deriva or da la plima dad in econom e musicist da Zollikerberg en il chantun Turitg.
Per dapli acceptanza
Lantschà la concurrenza per in nov imni naziunal ha la Societad svizra d'utilitad publica (SGG SSUP). Il nov text duai procurar per dapli acceptanza tar la populaziun e correspunder meglier a las valurs formuladas en la constituziun svizra dal 1999.


text:
Ils 28avels Dis da litteratura
lls 28avels Dis da litteratura han il motto tranter lingias ed èn dals 2 fin ils 4 da november 2018 a Domat. Els sa deditgeschan al pled u meglier ditg al spazi tranter ils pleds. Tge è tranter (las) lingias? Tge capita en quest lieu? Igl è il spazi nua che l’autura e l’autur protegian la tensiun, la melodia, il messadi zuppà, forsa era critica e tabus.
La litteratura viva da tals spazis. Els èn in segund plaun da communicaziun. La lectura ed il lectur vegnan animads da reflectar, d’interpretar e d’udir trantertuns. Per exempel cun agid da metafras, allusiuns ed ironia. È l’essenza, la vaira muntada forsa be da chattar tranter lingias?Premi Term Bel Suenter in onn pausa èsi quest onn puspè uschè lunsch: il Premi Term Bel turna als Dis da litteratura 2018. Il program detaglià suonda l’october 2018. Natiralmain infurmain nus era sin Facebook davart ils Dis da litteratura.
Infurmaziun
Intent
Ils Ddl, il «Solothurn dals Rumantschs», porschan dapi l‘onn 1990 ad auturs ed auturas, ad amis da la litteratura ina plattafurma ed in‘occasiun per sa scuntrar, barattar ideas e survegnir novs impuls. Mintg‘onn vegnan preschentadas e discutadas novas ovras litteraras e lavurs linguisticas entaifer in motto general. Pel solit èn reservadas la sonda e la dumengia per la litteratura, durant che las sairadas vulan integrar er autras furmas culturalas (musica, teater, cabaret) e dar ina pussaivladad da seser ensemen tar in bierin da la bar litterara. Grazia a la derasaziun tras las medias – Radiotelevisiun Svizra Rumatscha (RTR) è noss partenari da medias – vegn cuntanschì in grond public entaifer ed ordaifer il Grischun. Ils Ddl promovan pia sco event cultural explicitamain l‘identitad culturala da la Rumantschia.
Organisaziun
Il comité dals Ddl, quai èn tschintg giuvnas rumantschas che vulan mantegnair ed avanzar quest event litterar, cultural ed ussa dapi 25 onns popular. Per che las 150 vals grischunas, lur abitants e lur idioms as possian scuntrar a Domat, lavura il comité cun bler idealissem e plaschair e per gronda part senza paja. L‘organisaziun tetgala dals Ddl è la Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR); ella sustegna e promova la litteratura rumantscha a moda integrala da lectorats professiunals fin la vendita da cudeschs. Entaifer la ULR è il comité dals Ddl dentant sulet respunsabel per il program, l‘organisaziun, la realisaziun e la finanziaziun dals Dis da litteratura.
Impressum
Patrunadi: Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR)
Comité d‘organisaziun: Nadina Derungs, Sara F. Hermann, Sereina Nay, Corina Schmed, Natalia Tuor
Creaziun: Jörger-Stauss, Annatina Nay
Programmaziun: Simon Wülser
Pressa
Pil mument na datti naginas communicaziuns da pressa.
Contact
Corina Schmed, responsabla per las medias
schmed@disdalitteratura.ch


text:
Champagne-Ardenne
La Champagne-Ardenne (nòm uficiàl en fransés: Région Champagne-Ardenne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,342,363 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 25,606 km², per 'na densità de 52 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Champagne-Ardenne l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Aube, Ardennes, Haute-Marne, Marne che i ragrùpa 15 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1,947 cümü. La capital de la regiù l'è Châlons-en-Champagne.


text:
Il pli impurtant en curt:
- Navaglias e la schletta vista han sfurzà da serrar la pista per ils aviuns.
- Mesemna fissan stads planisads atterraments da 21 jets.
- L'eroport da Samedan funcziuna cun sgols sin vista.
Perquai ch'i ha dà blera naiv frestga e pervi da la vista nauscha han ils responsabels da la plazza aviatica a Samedan stuì serrar la pista per ils aviuns. Dapi mesemna en damaun n'han nagins aviuns pli pudì atterrar u partir da Samedan. Ultra da quai ha la naiv frestga chaschunà blera lavur: Il persunal dal ground service è abel da rumir l'entira plazza aviatica, circa 140'000 meters quadrats entaifer circa 1 ura.
La plazza aviatica funcziuna cun sgols sin vista
Ils pilots pon atterrar a Samedan be, sche la vista è buna. Quai fa vegnir l'entir manaschi magari dependents da l'aura. Ier, mesemna fissan stads planisads 21 jets, che avessan manà a l'eroport per atterrament en media var 5'000 francs.
Per l'enviern 2018/2019 è planisà dad introducir il sistem instrumental d'atterrament che sa basa sin GPS – cun quest sistem fiss il manaschi pli independents da l'aura.
RTR Telesguard 17:40


text:
Enrigh del Lussemburgh
Enrigh de Borbon-Parma (nomm intregh in frances: Henri Albert Gabriel Félix Marie Guillaume; Betzder, 16 de april del 1955) a l'è 'l duca del Lussemburgh.
L'è vegnuu granduca in del 2000, dopo de l'abdicazion del sò pader, Giovann.
In tra i sò antenaa dirett el gh'ha i duca de Parma. Al dì d'incoeu, insemma al re de Spagna, l'è l'ultem discendent dirett de Luis XIV de Francia a trovàss in su 'n trono.
A l'è sposaa con la Maria Terese Mestre y Batista e 'l gh'ha cinch fioeu: Guglielm, Felis, Luis, Lissandra e Bastian.


text:
Martin Schulz vul conquistar l'uffizi da chancelier tudestg per la SPD cun cumbatter per gistadad sociala ed ina clera posiziun cunter ils populists da la dretga.
En ses emprim pled sco cuntra-candidat da la chanceliera Angela Merkel ha Schulz ditg, ch'el veglia s'engaschar en sia politica per quels che lavurian dir.
Il politicher da 61 onns vegn ad esser il concurrent dad Angela Merkel da la CDU. Plinavant vegn Martin Schulz a surpigliar il presidi da la SPD. El succeda a Sigmar Gabriel ch'è da nov minister da l'exteriur. Al di da partida il mars duai Martin Schulz lura vegnir nominads uffizialmain sco candidat per il post da chancelier dals delegads da la SPD.
RR actualitad 15:00


text:
Tenor il Tribunal administrativ federal vegnan refusaders dal servetsch militar en Sira qualifitgads sco adversaris politics e chastiads a moda exagerada. Cunquai sajan las premissas per survegnir asil en Svizra dadas. Plinavant saja la famiglia da l’um curd activa en la politica e gia crudada si al reschim statal .
Interpretar nov lescha d’asil
Cun questa sentenzia da principi ha il tribunal stuì interpretar da nov in artitgel da la lescha d'asil dal 2012. Quel preveseva che la refusa dal servetsch militar n’è betg raschun avunda per retschaiver asil en Svizra. Cun questa lescha vulev’ins franar il dumber da dumondas d’asil da l’Eritrea.
Il tribunal administrativ federal ha pia decis en il senn da la convenziun da fugitivs.
RR novitads 14:00


text:
In avieuler amez la citad da Cuira
- Mardi, 3.6.2014, 10:23
Dapi glindesdi ha la citad da Cuira in avieuler amez citad. Sin il tetg da la chasa d'RTR hai duas chistas cun radund 40'000 avieuls. Mo era sch'ils avieuls vivan ussa en citad, na manca ad els il nutriment. In avieul po numnadamain sgular enfin 3.5 kilometers.
Vul dir che l'avieul po era ir per nectar sin las muntognas enturn Cuira. Dentant era els differents parcs en citad datti avunda nutriment per ils avieuls. La gruppa dad apiculturs giuvens "Flugschnaisa" cultivescha 12 pievels d'avieuls a Razén ed ussa era quests 2 pievels a Cuira. Quai fan els ensemen cun uffants interessads che pon s'annunziar tar els. Uschia vulan els dar enavant la fascinaziun d'apicultura e mantegnair la lavur dal apicultur. (rtr/uca)
(RR actualitad a las 06:00)


text:
Trapése (geometrìa)
Ol trapése l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü quadrilàter e 'n piö 'l gh'à dù làti opòs-cc che i è paraléli tra de lur e per chèsto l'è ach ü paralelogràm. I dù làti paraléli i è ciamàcc bàzi e de chèste chèla piö lónga l'è ciamàda bàze magiùr e l'ótra bàze minùr, menimà i óter dù làti i è ciamàcc làti sbiès.
La sóma di quàter àngoi dét in d'ü trapése l'è de 360 gradi.
La famèa di trapése[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se ciàma trapése scalé chèl trapése che l' gh'à töi quàter i àngoi diferèncc e töi quàter i làti diferèncc.
Se ciàma trapése izòscel chèl trapése che l' gh'à i dù làti sbiès lónch istès e cioè i dù àngoi de la bàze magiùr che i è grancc istèss, i dù àngoi de la bàze minùr che i è grancc istèss e pò ach i dò diagonài che i è lónghe stèse.
Se ciàma trapése retàngol chèl trapése che l' gh'à i dù àngoi d'ü làto che i è de 90 gradi.
Ol perìmeter d'ü trapése[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü trapése s'pöl adóma fà la sóma di qùater làti.
L'àrea d'ü trapése[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü trapése m'è fà la sóma di dò bàzi, moltiplicà 'l rizültàt per l'altèsa e dividì töt per 2
'ndóe B l'è la bàze magiùr, b la bàze minùr e h l'altèsa.


text:
Gnanc 24 uras suenter sia emprima victoria d’ina cursa en la supercumbanaziun, po Lara Gut festivar la segunda victoria a Val d’Isère. La skiunza svizra da 24 onns è stada la sperta en la cursa rapida.
Ina buna prestaziun ha era sia cumpatriota Fabienne Suter mussà. La skiunza or dal Muotathal è vegnida segunda (+ 0,16) avant la Canadaisa Larisa Yurkiw (0,41) ed ha uschia procurà per ina victoria dubla da las skiunzas svizras. Cumplettà il bun resultat da las Svizras ha Corinne Suter sco 5avla.
Vonn croda ora, resta dentant a la testa
La gronda favurita e manadra dal classament general, l’Americana Lindsey Vonn è crudada ora – sco suletta da las meglras 30 skiunzas dal mund. En il classament general è Lara Gut uschia be pli 2 puncts davos Lindsey Vonn che resta vinavant a la testa.


text:
Il 1988 è vegnida realisada – sin iniziativa da l'artist Steivan Liun Könz da Guarda – la chasa d’art che sa chatta a Nairs a l'ur da l'En. Betg mo l'artist Könz aveva quella giada interess vi da quest project, mabain era l’hotelier dal Scuol Palace che sa chatta gist en vischinanza. Per el era quai in’attractiva purschida per ils giasts da l'hotel.
Dapi 20 onns maina Christof Rösch sco directur e manader artistic il center contemporan d’art. Il 2016 è vegnida realisada in gronda renovaziun ed or d’in manaschi ch'era avert sulettamain la stad è daventà in manaschi ch'è avert l'entir onn.
In egl sin l’hotel Scuol Palace
Gia il 2012 aveva la fundaziun Nairs, la purtadra dal center contemporan, laschà far in concept d’utilisaziun cun la dumonda, co integrar l’hotel en il concept d’art. Quel è enfin oz restà en la chaschutta. Dapi ch'igl è enconuschent che l’hotel resta vinavant serrà, ha il directur Rösch puspè avert questa chaschutta. La fundaziun vul far patratgs per l'avegnir. Plans concrets na datti però anc betg.
RR actualitad 12:00


text:
Radund 1,5 milliuns francs dovran las pendicularas da Val per segirar il manaschi durant la stad e l'enviern. Quests daners duain en il futur vegnir generads cun pajaments da taglias e contribuziuns dal commerzi, dals possessurs d’abitaziuns, dals indigens e dals giasts. Finamira n’è dentant betg d’auzar las entradas, mabain da pudair cuvrir ils custs da manaschi.
Inventar da nov il turissem na pon ins betg, inventar da nov models da finanziaziun da pendicularas quai pon ins.
Il project per il nov sistem da finanziaziun è ussa sin maisa, respectivamain sin palpiri. Quest atun vegn el lura preschentà a la populaziun. Sche tut va bain, pudess il nov sistem da finanziaziun ir en vigur in onn pli tard.
Manaschi a curta vista segirà
Avant che quai nov concept po vegnir elavurà ed inoltrà, vali da surmuntar la proxima stagiun. Il manaschi da stad ed il proxim enviern vegnan las pendicularas tenor Tomaschett a pudair finanziar. Quai era grazia al credit dad 800’000 francs che la vischnanca da Val aveva concedì a las pendicularas l'avrigl 2016.
RR actualitad 12:00


text:
Sco emprim da la gruppa dat el la sonda a las 15:00 il mezfinal u cunter l'Austriac Dominic Thiem u cunter il Beltg David Goffin. Thiem e Goffin sa duelleschan venderdi per il segund plaz en l'autra gruppa.
Sock segua a Federer en il mezfinal
L’American Jack Sock ha gudagnà la terza partida da gruppa cunter il Tudestg Alexander Zverev en trais sets, cun 6:4, 1:6 e 6:4. Omadus giugaders han gì fasas fermas, e lura puspè fatg blers sbagls, igl è stà in vi e nà. Sock frunta uss en il mezfinal da la sonda sin il Bulgar Grigor Dimitrov.
RR novitads 18:00++


text:
Modjo
I Modjo a hinn un grüp frances de müsega house. Cume quas tücc i grüp frances del temp, sunaven un gener de house ciamada house francesa. I sò member a hinn el prudütur Romain Tranchart e'l cantant Yann Destagnol (cunt el nòm Yann Destal). El sò sücess püssee grant a l'è el singul "Lady (Hear Me Tonight)" del 2000 (canzun che la gh'ha dent un campiunament de Soup for One di Chic).
Dopu che aveven püblicaa el disch Modjo i düü hann laurà a alter pruget in deperlur: el Romain Tranchart el fa remix de canzun famus e'l Yann Destal l'ha faa un disch de cansun di Queen che'l gh'ha avüü un bun sücess.


text:
La stad flureschan els sin la pel: Rosas e stilets, serps e draguns. E mintga stad vegnan da plirs a la surfatscha, surtut tar las dunnas. En ils Cuntrasts da RTR raquintan trais dunnas da lur relaziun cun ils tattoos.
Ina statistica tudestga pretenda, che mintga segunda dunna tranter 25 e 35 saja tatuada. Il trend actual dals purtrets sut la pel è dimena giuven – e feminin.
Collecziunadra ed esteta: Melina Nicca
Melina Nicca è collecziunadra d’art passiunada cun in cler senn per l’estetica. Ils maletgs, ch’ella collecziunescha na penda ella dentant betg vi da la paraid ma lascha furar els sut la pel. Sco ultimamain ina flur sin il schanugl. Sche Melina Nicca fa si las mongias revelescha ella bratscha plain tattoos.
Patruna da lavur e pertutgada persunalmain: Sandra Brunner
Quai ch’è vegnì oz in purtret pli e pli usità, na saja stà avant radund 20 onns anc betg imaginabel en la gastronomia, raquinta l’ustiera Sandra Brunner. Ozendi percunter portia passa mintga segunda da sias camarieras in u plirs tattoos e mintgina dad ellas saja ina collavuratura preziusa en sia squadra.
Affarista da tattoos en in mund dad umens: Daniela Hirsiger
L’affarista Daniela Hirsiger procura per ch’il purtret sin las vias ed en ils bogns averts grischuns vegn pli e pli colurà. Cun ses um maina ella gia dapi passa 15 onns in studio da tatuar. Tar sias clientas tutgan dunnas giuvnas e veglias.
Ils motivs van da musters e poesias fin a tschess barbets e panters malgartegiads:
Tatuadas – dunnas mussan lur tattoos
Las trais dunnas mussan en ils Cuntrasts, che Tattoos èn trendy – la relaziun da dunnas e tattoos n’è dentant insumma betg in novum. Dapertut nua ch’i deva umans cun pel clera tutga la decoraziun permanenta da la pel dad um e dunna tar las tradiziuns.
Dunnas e tattoos – in sguard en l'istorgia
In cuc en ils studios da tatuar dad oz mussa che l’idea dal ritus d’iniziaziun u l’animal preferì che dat forza sa repeta puspè en l’unda actuala dals maletgs sin la pel.


text:
Venerdé
El Venerdé (apò Venerdì o Venardì) l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Giöedé e prìma del Sàbot.
El nòm Venerdé el vé del Latì Veneris dies, che völ dì dé de Vénere che l'ìa la dèa de la belèsa per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Vendredi 'n Fransés, Venerdì 'n Italià, Viernes en Spagnöl, Divendres en Català, Vineri 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Sexta Feira che significarès sèst dé. Apò a 'n Galés (Dydd Gwener) el nòm el vé dies Veneris.
Endèle le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa de la dèa Frigg (inglés antìc: Frigedæg) o de la dèa Freyja (norvegés antìc: Freyjudagr). Le dò dèe le somearès risalì a 'n stès protòtipo piö antìc.
Endèle lèngue germàniche modèrne el Venerdé l'è ciamàt Friday 'n Inglés, Fredag en Danés, Norvegés e Svedés, Vrijdag 'n Olandés, Freitag en Todèsc, ecc.


text:
Niue
Niue (Niuē in lengua niue) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa dumà d'un isula 2.400 km a est de la Növa Zelanda.
La capital a l'è Alofi.
Al gh'ha una süperfiss de 260 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.700 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue a l'è stada un regn indipendent fina al 1900, pöö a l'è vegnüda un pruteturaa del Regn Ünii e in del 1901 a l'è stada giuntada a la Növa Zelanda.
In del 1974 l'ha utegnüü l'indipendenza, cunt un acordi de libera assuciaziun cun la Növa Zelanda.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el niue e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue (nom ufizial: Niue / Niuē Fekai) a l'è un stat assuciaa a la Növa Zelanda.
Al recugnuss 'me regina Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim ministr a l'è el Toke Talagi (del 2008).


text:
Investiziuns e critica30.08.2018
DA HANS HUONDER / ANR
Era igl onn da fatschenta passau han las Pendicularas Mustér SA stuiu nudar in deficit. Quel ei denton meins aults ch’ils onns avon. El rapport annual gest cumparius informescha il president dil cussegl d’administraziun, Marcus Weber, davart il stan dallas investiziuns. Sigl unviern vegnent vegn in’emprema part dil Catrina Resort en funcziun aschibein sco in’emprema etappa dils indrezs d’ennevar. Perencunter reussescha ei buca da metter en funcziun la pendiculara nova a Sedrun sigl unviern vegnent. Sco quei ch’il directur Ruedi Büchi di ei il temps a disposiziun per baghegiar la pendiculara memia stretgs per vegnir a fin sil december. En siu rapport annual critichescha Weber igl agir da Sedrun Mustér Turissem. Essend che l’organisaziun da turissem vegli ir atgnas vias el marketing seigien las Pendicularas Mustér SA e l’Arena Andermatt Sedrun SA sedecididas per in’atgna societad da commercialisaziun. Il proxim temps duei il menader da quella vegnir presentaus. Finanzialmein han las Pendicularas Mustér SA danovamein giu in onn difficil. Era igl unviern vargau ei resultau in deficit da bunamein 790000 francs suenter deficits da mintgamai varga in milliun francs ils dus onns avon. En cumparegliaziun culs dus onns precedents ha ei giu igl unviern vargau memia bia neiv e biaras fins d’jamna ella secunda mesadad digl unviern ein stadas signadas da schliat’aura. Las Pendicularas Mustér SA salvan lur radunonza generala miez settember.
Las Pendicularas Mustér SA sesanflan il mument en in process da grond svilup. Quel spitgassen ils responsabels dall’interpresa era d’autras instituziuns. Per quei motiv maunca la critica lu era buc el rapport annual gest cumparius. Dapi bunamein 50 onns ein las pendicularas il motor dil svilup turistic a Mustér, surtut pertuccont igl unviern. Cun las investiziuns che l’interpresa fa ussa duei quei svilup esser persistents ed era survir ad in niev slontsch pil turissem da stad. Ils 14 da settember 2018 salva la societad acziunara ina radunonza extraordinaria e decida leu davart in augment dil capital d’aczias. Quel duei numnadamein vegnir alzaus da rodund nov milliuns francs sin biebein 12,5 milliuns francs. Sco quei ch’il cussegl d’administraziun scriva ell’invitaziun als acziunaris duei vegnir scaffiu
5000 aczias dil num novas a 700 francs. Gest suenter quella radunonza cun ina decisiun pli u meins formala che schai els mauns digl acziunari principal Marcus Weber ha la radunonza generala liug. A quella vegnan Vincent Augustin, Francestg Cajacob, Paul Christen, Martin Kreiliger e Marcus Weber proponi per la reelecziun el cussegl d’administraziun. Paolo Billi stat buc a disposiziun per ina reelecziun. Weber duei silsuenter restar president dil cussegl d’administraziun, Augustin vicepresident da quel.
Memia bia neiv
Igl unviern passau ei staus signaus da bia neiv. Suenter dus onns cun pauca neiv ei quella arrivada il november ed ha procurau per ina buna sviulta all’entschatta digl unviern tier las Pendicularas Mustér SA. Sco quei che Weber constatescha el rapport annual ei quella sviulta denton vegnida magliada si il fevrer e mars. D’ina vart pervia dalla massa neiv ch’ha pretendiu ch’il Pass dil Lucmagn resti serraus savens, dall’autra vart pervia da biaras fins d’jamna cun schliat’aura. Las Pendicularas Mustér SA han giu igl onn da fatschenta 2017/18 entradas da 5,35 milliuns ed expensas da 4,9 milliuns francs. Il gudogn avon amortisaziuns, tscheins e taglias importa 464 000 francs. Il resultat annual siara cun in deficit da bunamein 790 000 francs. Igl onn avon havevan las pendicularas fatg in deficit dad 1,46 milliuns francs.
Pendicularas van atgnas vias
La staziun da val a S. Cartina ei stada signada da lavurs da construcziun, seigi il resort niev ni era las mesiras dalla vischnaunca pertuccont igl uor dil Rein d’Acletta. El rapport annual attacca il president dil cussegl d’administraziun Marcus Weber la cooperaziun negativa cun Sedrun Mustér Turissem. Malgrad biaras discussiuns seigi ei buca reussiu d’animar l’organisaziun da turissem da separticipar ad ina commercialisaziun surregiunala dil turissem ed ina structura corrispundenta. Quei malgrad che l’Arena Andermatt Sedrun SA e las Pendicularas Mustér SA hagien mussau lur beinvulientscha en quella direcziun. Sedrun Mustér Turissem seigi sedecidius per in’atgna via ed aschia seigi ei restau nuot auter allas duas interpresas da pendicularas che da scaffir in’atgna organisaziun. Quell’organisaziun dispona d’in capital da partenza dad in milliun francs. Il proxim temps vegn la persuna operativa responsabla per quella societad presentada. «Igl ei donn ch’ils mieds che stattan a disposiziun allas autoritads localas pil turissem vegnan buca nezegiai professiunalmein», scriva Weber.
Ina part dil resort vegn en funcziun il december
Sco quei che Weber scriva medemamein el rapport annual dallas Pendicularas Mustér SA vegn ina part dil Catrina Resort en funcziun sin la stagiun d’unviern vegnenta. Previdas ein 60 habitaziuns sco era 100 letgs el hostel. Leutier la nova stizun da sport, il «Steakhaus Chevrina» e l’ustria Ursus. Medemamein duei il Coop arver sias localitads novas el resort ils 13 da december 2018. Als hosps da vacanzas dil resort eis ei previu da porscher ina purschida allinclusive, vul dir naven dalla dimora entochen cartas d’ir cun skis ed equipament. Perencunter vegn la pendiculara nova da Sedrun sil Cuolm da Vi buc en funcziun sigl unviern vegnent. Sco quei ch’il directur dallas pendicularas, Ruedi Büchi, di han las lavurs retard: «Naven dall’entschatta havein nus giu neginas reservas da temps per la construcziun dalla pendiculara nova. Damai che nus havein stuiu concepir ils fundaments per las petgas en in’autra fuorma che previu sedat uss in retardament. Sche tut va endretg lein nus far las emprovas cul menaschi niev igl unviern e lu metter en funcziun la pendiculara sin la stad vegnenta. Tut quei dependa denton era dallas relaziuns dall’aura.»