text:
mercoledì 22 aprile 2020
Leture bìbliche për Duminica 26 Aprile 2020 - Tersa domenica 'd Pasca
Duminica 26 Aprile 2020 - Tersa domenica 'd Pasca
Leture bìbliche: At 2:14,36-41; 1 Pero 1:17-23; Luca 24:13-35; Salm 116:1-3, 10-17
Orassion. Nosgnor! Che tò Fieul benedì a l'é fasse conòsse ai sò dissépoj quand ch'a l'ha brisà 'l pan e spartilo an tra 'd lor: Duverta j'euj ëd nòstra fede përch' i peussa contemplelo an tuta soa euvra 'd redension; chiel ch'a viv e regna con Ti ant l'unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
I.
Ël Salm 116, dont i lesoma ancheuj un tòch, a l'é na càntica 'd lauda a Nosgnor. Ël chërdent a peul stess-ne an pas përchè a sà che Nosgnor a lo guarda e rëspond a soe orassion fin-a ant ij moment pì brut. La mòrt a l'é sèmper na mnassa për tuti nojàutri e, dzurtut, l'angossa e la peur ch'a fà nasse an noi. Ël chërdent, contut, a l'ha tute le rason për podèj dé espression a sò amor për Dé, soa arconossensa e dedission, perchè a sà che la mòrt a l'é pa invincìbil e për Nosgnor a l'é pa, an gnun-a manera, n'antrap.
"1I veuj propri bin a Nosgnor përchè chiel a l'ha scotà la vos ëd mie sùpliche; 2përché chiel a l'é bassasse për sente bin lòn ch’i-j diso. A l’é për lòn che mi i chiterai mai ëd preghé. 3La mòrt a l’avìa anvërtojà tùit ij sò soaster dantorn ëd mi; l’afror dla tomba a l’avìa ciapame. I l’hai vëddù mach ëd sagrin e d’aflission. (...) 10Am sento pien ëd fede, antlora i l’hai dit: “Nosgnor! I son fòrt sagrinà”. 11An mè afann I l’hai crijà: “Tuta sta gent a son mach dij busiard!”. 12Lòn ch’i podrìa fé për mostré d’arconossensa a Nosgnor për tut ël bin ch’a l’ha fame? 13Invocanda sò nòm, i auss-rai ‘l brindes për selebré la salvëssa. 14I compirai le promësse ch’i l’hai fàit a Nosgnor; i lo farai dëdnans a tut sò pòpol. 15A j’euj ëd Nosgnor a l’é pressiosa la mòrt dij sò fidej. 16Nosgnor! Mi i son tò sërvent. Vera, i son tò sërvent, nassù an toa ca, ël fieul ëd toa serventa! Ti tl’has liberame da le caden-e. 17It ësmon-rai un sacrifissi d’arconossensa e invocherai ‘l nòm ëd Nosgnor" (Salm 116:1-3,10-17).
II.
Dal lìber dj'At dj'apòstl i lesoma la fin dël dëscors che l'apòstol Pero a l'avìa fàit a la furfa ant ël dì dla Pancòsta. As tratava pa d'un discors ëd circostansa, ma d'un messagi potent ch'a l'ha mnà tanta gent a vëdd-se "s-cianché 'l cheur". Lolì a-j pòrta, për soa salvassion ëd lor, al pentiment, a la fede an Christ e al Batèsim con la persuasion ch'a l'han da tiresse fòra da la malafasson d'ës mond ch'a pòrta a la ruin-a.
La reassion al sermon ëd Pero. "14Antlora Pero, an presentand-se ansema a j’óndes, parland a àuta vos, a l’ha dije: “Vojàutri gent ëd Giudèa e tuti coj ch’i seve a Gerusalem, sté a sente lòn ch’i l’hai da dive, fé 'tension a mìe paròle (...) 36Ch’a sapia ‘d sicur tuta la cà d’Israel che Nosgnor a l’ha fàit e Signor e Crist, pròpi col Gesù-lì ch’i l’eve butà an cros!”. 37Quand ch'a l'han sentì ste còse, tuti a l'han sentusse s-cianché 'l cheur e a l'han dit a Pero e a j'àutri apòstoj: "Frej! Còsa l’omne da fé adèss?". 38E Pero a l'ha di-je: "Pentive dij vòstri pëccà e che mincadun ëd vojàutri as fasa batesé ant ël nòm ëd Gesù Crist për la remission dij vòsti pëccà e i arseivreve 'l don dlë Spìrit Sant. 39Përchè la promëssa a l'é për vojàutri, për ij vòstri fieuj, e për tuti coj ch'a son lontan da Nosgnor, për tuti coj che Nosgnor nòst Dé a ciamërà da chiel”. 40E con vàire d'àutre paròle, a-j suplicava e a-j cissava, an disend: "Salveve da costa generassion përversa". 41Anlora, coj ch'a l'han arseivù 'd bon cheur soa paròla, a son ëstàit batesà, e an col dì lì a l'é giontasse ai chërdent apopré tre mila përson-e" (At 2:14,36-41).
III.
Salvesse da la malafasson ruinosa 'd cost mond, grassie a l'euvra 'd Nosgnor Gesù Crist, a veul dì anandiesse a vive 'd manera diversa. A l'é na vita purificà da tut lòn ch'a la antamna e spòrca, përchè potent a l'é lòn ch'a fà lë Spirit ëd Nosgnor për el mojen ëd la Paròla për argeneré nòstra esistenza. L'apòstol Pero, an soa prima litra, ëd costa vita a na dà ij tràit.
"17Quand ch'i preghe, i ciame Dé vòst Pare. Chiel a giudica sensa avèj rësguard a l'aparensa dle përson-e, conforma lòn che ciaschëdun a fà. Për costa rason, ant ël temp ch'i l’eve da passé an ësto mond, porteve sèmper con grand rispet anvers ëd Chiel. 18I conòsse la manera ch'i seve stàit liberà da la vita sensa sens ch'i l'eve ardità dai vòstri vej - ël pressi 'd vòst riscat a l'é nen stàit pagà con d'òr o d’argent, ch'a son ëd ròbe sogetà a la corussion, 19ma con ël sangh pressios ëd n’agnel sensa difet e sensa macia, visadì ‘l Crist, ch'a l'é sacrificasse për vojàutri. 20Chiel a l'era stàit predestinà 'dnans ëd la fondassion dël mond, ma a l'é manifestasse për vojàutri an ësti temp-sì, ch'a son ij darié. 21Për sò mojen, vojàutri i chërde an Nosgnor, ch'a l'ha arsussitalo dai mòrt e a l'ha daje glòria, parèj che adèss vòstra fede e vòstra speransa a son fissà an Nosgnor. 22Apress d’avèj purificà vòstra ànima con l'ubidiensa a la vrità për manifesté n'amor sincer da frej, vorèive bin l'un a l'àutr con un cheur pur. 23I seve nassù na sconda vira nen da na smens ch'a marsa ma da na smens ch'a peul nen andé 'n corussion, visadì la Parola 'd Nosgnor viva e eterna" (1 Pero 1:17-23).
IV.
L'episòdi dël Vangel ch'i consideroma ancheuj a conta dl'aparission dël Crist arsussità a doi ëd sò dissépoj che as na tornavo, fòrt demoralisà, a ca, dòp d'avèj avù "la delusion" ëd la bruta fin ëd Gesù, ch'a l'avìo daje tuta soa fiusa 'd lor. Gesù, contut, a-j pija 'd surprèisa quand ch'a a ven a feje companìa për la stra. Mentre ch'a marcio Gesù a-j dëspiega che lòn ch'a l'era capitaje a corëspond a tut lòn che le Scriture a l'avìo bin dit e ch'a realisava parèj ij pian ëd Nosgnor. Cola lession as arvelerà per lor në studi bìblich motobin d'efet ch'a l'avrìa cangiaje la vita. Anans, lor a l'avìo pa pijà lòn ch'a diso le Scriture coma "na ròba séria". A l'avran da arconosslò, coma lor a arconoss-ran Gesù midem da coma ch'a l'avrìa brisà 'l pan anans ëd lor.
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


c: text/html

text:
Il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE) represchenta la Svizra vers anora. Manà vegn el dapi 2017 da Ignazio Cassis.
Cusseglier federal Ignazio Cassis
Ignazio Cassis è naschì ils 13 d’avrigl 1961. 1987 ha el terminà ses studi da medischina umana a l’Universitad da Turitg. 1996 ha el obtegnì il diplom en sanadad publica a l’Universitad da Genevra. 1998 ha el finì sia furmaziun supplementara da spezialist da medischina interna sco er da prevenziun e da sanadad. Da 1988 fin 1996 ha el exercità la professiun da medi. Da 1996 fin 2008 è el stà medi chantunal dal chantun Tessin. Tranter 2008 e 2012 ha el occupà l’uffizi da vicepresident da la Federaziun dals medis svizzers (FMH). Ignazio Cassis ha instruì a differentas universitads da la Svizra. El è stà a la testa da l’Associaziun dals instituts socials e da tgira svizzers CURAVIVA e da l’Associaziun dals assicuraders da malsauns innovativs Curafutura.
2007 è Ignazio Cassis vegnì elegì en il Cussegl naziunal sco represchentant da la PLD tessinaisa. Dapi 2015 è el stà president da la fracziun da la PLD.Ils Liberals da l’Assamblea federala. Dapi 2015 ha el presidià la Cumissiun per segirezza sociala e sanadad dal Cussegl naziunal (CSSS-N).
Ignazio Cassis è maridà.
Elecziun en il Cussegl federal
Ils 20 da settember 2017 ha l'Assamblea federala plenara elegì Didier Burkhalter en il Cussegl federal. Dapi il 1-11-2017 dirigia el il Departament federal d'affars exteriurs.
Il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE)
Il DFAE defenda ils interess da la Svizra a l'exteriur e realisescha la strategia da la politica exteriura dal Cussegl federal. Ina paisa speziala dat il Cussegl federal a la tgira ed a l'extensiun da las relaziuns cun ils stadis vischins e cun la UE. Cun tecnologias modernas vul il DFAE ultra da quai tegnair à jour e meglierar ses servetschs per las Svizras ed ils Svizzers a l'exteriur.
Cifras pertutgant il DFAE
Plazzas a temp cumplain (2019): 5489
Tenor il preventiv quinta il DFAE per l'onn 2019 cun custs da 2,98 milliardas francs.
Ultima midada 25.02.2021

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il campar selvadi è uschè ina chaussa. Per l'ina datti quels che campeschan cun la tenda en la natira, per l'autra datti quels che sa platgan cun lur busin a l'ur da la via. En general èsi betg lubì en il chantun Grischun da campar selvadi. (Singulas excepziuns datti: per exempel sur il cunfin da guaud en las muntognas sch'ins n'è betg en ina gruppa u sin ina parcella d'ina persuna privata cun la permissiun da quella.) La responsabladad da far controllas davart il campar selvadi giascha en ils mauns da las vischnancas.
Problematica fecalias al Pass dal Flüela?
Sin il Pass dal Flüela haja blers campers e busins pitschens che fetschian là ina pausa d'ina notg. Problems chaschunian cunzunt ils campaders selvadis cun busins pitschens che n'han nagina tualetta:
Els fan lur fatschenta davos in crap e laschan alura las fecalias gist al lieu.
Las vischnancas che fissan responsablas per la controlla da la via vers il pass – Zernez dad ina e Tavau da l'autra vart – na vesan la situaziun betg uschè dramatica:
Per il mument na datti betg in problem. Ins sto dentant schon mirar che campaders selvadis na sa derasan betg.
La polizia chantunala fa bleras controllas sin la via vers il Pass dal Flüela e din als campaders selvadis ch'els duajan ir sin in campadi uffizial cun il busin.
Vischnancas paran d'avair sut controlla
Era las vischnancas turisticas da Vaz e Flem han questa stad dapli campers sin lur campadis ed era dapli campaders selvadis. Problems cun restanzas da ruments u fecalias na dettia dentant betg pli gronds. I vegnia simplamain controllà da la polizia communala e visà ils tals cun busins sin plazs scumandads ch'i ston bandunar il lieu. Era a Scuol vegnia fatg controllas rigurusas e là hajan ins bain inqual giada stuì dar multas. Tenor il president da vischnanca Christian Fanzun laschan intgins bain enavos ina «portgaria».
En mintga cas hai en las vischnancas grischunas pli blers campaders ch'ils onns passads. Uschia èn era pli blers campaders selvadis da chattar. En general han las vischnancas dentant sut controlla la situaziun.


text:
In scolar saja vegnì identifitgà sco delinquent probabel. Il giuven da 18 onns haja l'emprim sajettà enturn, lura dà fieu ad ina bumba e la finala fatg suicidi. Quai ha annunzià il comité da retschertga statal. Sia bara hajan ins chattà en la biblioteca da la scola, ha ditg il schef da la regenza Sergej Aksjonow. Las bleras unfrendas èn giuvenils ch'èn mortas da sajets. La bumba saja stada emplenida cun metal. L'atatga saja succedida en ina scola professiunala en l'ost da la peninsla.
Kertsch sa chatta en l'ost da la peninsla Crim. Il 2014 aveva la Russia annectà la peninsla ucranaisa Crim. Dà la datti colliaziuns cun navettas sin terra franca russa, dapi quest onn er ina punt.
RR novitads 14:00+


text:
cuntegn
Svizra
-
Onn da record per Nez Rouge
Durant ils dis da festa han 34'000 automobilists che n'eran betg pli abels da charrar sez fatg diever dal service da l'organisaziun Nez Rouge. Els han dà giu las clavs ed han sa laschà charrar a chasa dals voluntaris.
Autur:
SDA / Nora Baltermia
Tenor indicaziuns da l'organisaziun Nez Rouge han ils 10'000 voluntaris tut en tut fatg 16'000 viadis sur ils dis da festa. Quai è 6% dapli che l'onn passà e medemamain in record.
Cun l'entschatta da l'onn è la 28avla acziun Nez Rouge ida a fin. Durant la notg da Silvester han 1'600 voluntaris manà a chasa 8'600 persunas che vegnivan da festas.
Nez Rouge
RR novitads 14:00


text:
La cursa da velo sur ils pli bels pass da la Svizra. Quai empermetta la reclama per la Alpenchallenge, la cursa populara da velo cun partenza ed arrivada en l’Arena da biatlon a Lantsch. In da quels pli bels pass fiss il Spleia. Mo sco RTR ha rapportà è quel serrà parzialmain pervia dad ina bova da la vart taliana. Ord motivs da segirtad hajan las autoritads talianas na betg pudì dar la lubientscha da passar il tschancun privlus. Uschia perda la Alpenchallenge quest onn sia attracziun principala. La varianta lunga da 191 km vegn stritgada, i resta mo la curta da 116 km. Mo era quella è tenor ils organisaturs ina «Challenge», ina sfida.
Pli curt, ma anc adina attractiv e stip
Ils trais pass Alvra, Malögia e Spleia, 191 km e varga 4'300 meters d'autezza. Quai fiss en sasez la cursa roiala da la Alpenchallenge. La curta maina «mo» sur 116 km sur ils pass Alvra e Gelgia, ha dentant tuttina bunamain 3’000 meters d’autezza. Tenor il schef dal comité d’organisaziun Stefan Schwenke na saja quai betg da sutstimar. Sco exempel numna il ciclist passiunà l’ascensiun finala da Casti a Lantsch. Quella saja pli stipa ch’il Pass dal Gelgia da la vart engiadinaisa. Era uschiglio saja la cursa curta ch’els numnan «Alpenchallenge Classic» attractiva. Ils varga milli ciclists da hobi possian passar dus bels pass, l’Alvra e la Gelgia e bellas regiuns sco la Val d’Alvra, l’Engiadina Ota ed il Surmeir.
RR actualitad 17:00


text:
Giazz
El giazz (variant locali: giasc, giascia) l'è 'l nomm che la gh'ha l'aqua in de l'istatt soled: a l'è on soled cristallin tasparent. L'istessa parolla cristall la vegn d'ona parolla greca che la voeur dì proppi giazz.
A pression atmosferega standard (101 325 Pa), la transizion in tra l'aqua liqueda e 'l giazz la gh'è a 0° C.
A causa del fenomen de sorafusion, l'aqua la pò restà a l'istatt liqued anca sotta i 0°C; inoltra el giazz el pò formàss anca a temperadur superior ai 0°C con pression superior a quella normal e, anca al contrari, restà a l'istatt liqued o gassos fina a -30°C, con pression pussee bass. A gh'è 14 fas soled de l'aqua diferent, ma la pussee comuna l'è la Ih, che l'è l'unega presenta in la biosfera, foeura che 'na percentual piscinina de Ic rentrazzabela in de l'alta atmosfera. I vari fas del giazz formaa a pression diferent de quella normal a gh'hann ona strutura cristallina diferenta de quella del giazz comun.
La scenza che la studia el giazz e i sò lavorà compagn (per esempi i vedrett) la se ciama glaciologia.
El nommModifega
El nomm giazz el vegn del latin glacĕum, e l'è doperaa in squasi tutt el mond romanz (frances glace, ocitan e forlan glaç, romen gheată, italian ghiaccio, romancc glatsch). In alter zonn inveci se doperen paroll che vegnen del latin gelu: spagnoeu helo, catalan gel, portoghes gelo, galizian xeo. Anca in del sud de l'Italia l'è spantegada quella manera chì de parlà[1].
In di lengov germanegh se partiss de la parolla *isaz (ingles ice, todesch Eis e via inscì), che la gh'ha daa anca el nomm a l'Islanda, che la voeur proppi dì "la terra del giazz" (Ísland).


text:
Sco quai ch'il departament da l'ambient communitgescha vegnan quests daners tranter auter duvrads per mesiras urgentas da sanar e revalitar biotops da muntada naziunala. P. ex. cun allontanar drenaschas veglias or da palis ubain cun stgaffir novs reservats da guaud. Er previs è da cumbatter plantas u animals ch'èn da principi jastras en in territori. Da nov duai il Cussegl federal er pudair perscriver mesiras a persunas privatas.
La diversitad biologica è sut squitsch. Passa in terz da tut las spezias examinadas en Svizra èn periclitadas.
RR novitads 16:00


text:
Cussegl da l'Europa
Il Cussegl da l’Europa (tudestg Europarat, englais Council of Europe, franzos Conseil de l’Europe) è in’organisaziun internaziunala europeica ch’è vegnida fundada il 1949 a Londra. Ella cumpiglia actualmain 47 stadis cun 820 milliuns burgaisas e burgais.[1]
Il Cussegl da l’Europa furma in forum per debattas davart dumondas europeicas generalas. Ils tschentaments da l’organisaziun prevesan ina collavuraziun dals stadis commembers cun l’intent da promover il progress economic e social.
La sedia dal Cussegl da l’Europa sa chatta a Strasbourg. Ils 5 da matg – il di da fundaziun dal Cussegl da l’Europa – vegn commemorà mintg’onn sco di europeic.
Il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica (UE) n’èn betg liads instituziunalmain in cun l’auter, e quai cumbain che omaduas instituziuns dovran la bandiera da l’Europa e l’imni da l’Europa. Medemamain n’è il Cussegl da l’Europa betg da confunder cun il Cussegl europeic (= las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers da l’UE) e cun il Cussegl da l’Uniun europeica (= las ministras ed ils ministers dals stadis commembers da l’UE).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Europa è vegnì fundà da diesch stadis da l’Europa dal Vest e dal Nord (Belgia, Danemarc, Frantscha, Irlanda, Italia, Luxemburg, Pajais Bass, Norvegia, Svezia e Reginavel Unì). Ses statut formal ha l’organisaziun retschet ils 5 da matg 1949 a Londra. Uschia furma il Cussegl da l’Europa la pli veglia organisaziun politica da stadis europeics.[2] Vegnì fundà è el da l’European Conference on Federation sin iniziativa da l’American Committee for a United Europe.
Cun il Cussegl da l’Europa ha – sper la collavuraziun economica (Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa, OECD) e la cooperaziun militara (NATO) – er la collavuraziun ed unificaziun politica dal continent prendì furmas concretas.
La Svizra è s’associada al gremi il 1963. Fin a trais excepziuns appartegnan oz tut ils stadis europeics al Cussegl da l’Europa. Il stadi da la Citad dal Vatican na trategna naginas relaziuns cun auters stadis, mabain surlascha sia represchentanza a nivel internaziunal a la sedia apostolica. Quest’ultima dispona, sco subject da dretg public betg statal, d’in status d’observatur entaifer il Comité dals ministers. La Bielorussia è dapi il 1993 candidat d’adesiun. L’admissiun dal Cosovo vegn pir en dumonda en quel mument ch’il status da dretg internaziunal è sclerì definitivamain.
Suenter la votaziun davart l’appartegnientscha da la Crim a la Russia ha il Cussegl da l’Europa prendì davent ad interim als 18 deputads russ il dretg da votar. Ultra da quai è la Russia vegnia exclusa per il mument dals gremis directivs.[3]
Finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Europa è in forum per debattas davart dumondas europeicas generalas. En rom da l’activitad da l’instituziun vegnan elavuradas convenziuns ch’èn liantas tenor il dretg internaziunal (p.ex. la Convenziun europeica dals dretgs umans). Quellas han la finamira da mantegnair l’ierta communabla e da promover il progress economic e social.
Dapi il 1993 sa deditgescha il Cussegl da l’Europa er pli ferm a la finamira da proteger la segirezza democratica. Da questas stentas fan part:
- l’engaschament per ils dretgs umans
- la preservaziun da las normas democraticas fundamentalas
- ils princips dal stadi da dretg
- il cumbat cunter il terrorissem
- la promoziun dal progress economic e social
- la promoziun da la collavuraziun culturala
- la promoziun da la protecziun da l’ambient e da la natira
Tar la promoziun da la collavuraziun culturala sa tracti d’in sectur, sin il qual l’Uniun europeica na dispona da nagin’atgna cumpetenza ed è perquai s’obligada da cooperar cun il Cussegl da l’Europa. A quest champ d’activitad appartegnan per exempel la renconuschientscha da studis e diploms universitars, la protecziun giuridica da minoritads culturalas e la creaziun da directivas politicas a favur dal dialog intercultural.
Organs[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Europa è organisà en medema moda sco la gronda part da las ulteriuras organisaziuns internaziunalas, dispona però ultra da quai d’in organ parlamentar.
Cussegl dals ministers ed Assamblea parlamentara[modifitgar | modifitgar il code]
Ils dus organs statutars dal Cussegl da l’Europa èn:
- Il Cussegl dals ministers, en il qual ils stadis commembers èn represchentads tras lur minister da l’exteriur resp. tras il represchentant stabel da quel en il rang d’in ambassadur.
- L’Assamblea parlamentara dal Cussegl da l’Europa, en la quala ils parlaments dals stadis commembers delegheschan represchentants.
Politicamain vegn il Cussegl da l’Europa represchentà tras il parsura dal Comité da ministers e tras il president da l’Assamblea parlamentara.
Conferenza da las organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1952 ha il Cussegl da l’Europa concedì ad organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas in status consultativ per «intensivar la participaziun activa da tut las burgaisas e da tut ils burgais tar la realisaziun da fatgs publics.» Il 2003 han questas organisaziuns retschet il status da participants. Ellas prendan decisiuns en rom da la Conferenza da las organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas dal Cussegl da l’Europa e sa participeschan activamain al process da decisiun dal Cussegl da l’Europa ed a la realisaziun da ses programs.[4]
Ulteriurs organs[modifitgar | modifitgar il code]
Sper l’Assamblea parlamentara ed il Cussegl dals ministers furma il Congress da las vischnancas e regiuns la terza pitga dal Cussegl da l’Europa e figurescha sco organ consultativ.
Il Cussegl da l’Europa ha endrizzà la posiziun d’in cumissari per ils dretgs umans. Quel vegn elegì da l’Assamblea parlamentara e scriva rapports davart temas relevants u la situaziun dals dretgs umans en singuls pajais.
In’impurtanta part dal Cussegl da l’Europa furma il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Quel surveglia l’observaziun da la Convenziun europeica dals dretgs umans.
Daspera datti in’entira retscha da cunvegnas parzialas dal Cussegl da l’Europa, per exempel en connex cun il sport, la promoziun dal film (Eurimages), las linguas (Center europeic per linguas modernas a Graz) u en furma dal Center nord-sid a Lissabon.
Secretariat general dal Cussegl da l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Ils organs dal Cussegl da l’Europa vegnan sustegnids d’in secretariat permanent, il qual vegn manà dal secretari general. Quel vegn elegì da l’Assamblea parlamentara per tschintg onns.
Stadis commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Bielorussia[modifitgar | modifitgar il code]
La critica dal Cussegl da l’Europa envers la Bielorussia sa drizza tranter auter cunter elecziuns nundemocraticas, la paina da mort en general e las painas da mort cunter Eduard Lykow (executà probablamain la fin 2014) ed Alexander Grunow en spezial.[5] A chaschun d’in referendum ch’è vegnì manà tras en la Bielorussia il 1996 eran percunter 80 % dals votants s’exprimids per l’applicaziun da la paina da mort.
La regenza da la Bielorussia aspirescha in status da giast spezial. L’opposiziun percunter sa stenta per ina commembranza a dretg cumplain, faschond valair che quai avriss a la societad civila en la Bielorussia l’access ad in sistem da dretg independent (Convenziun europeica dals dretgs umans; Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg).
Convenziuns dal Cussegl da l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
La Convenziun europeica dals dretgs umans dal 1950 furma il pli impurtant contract multilateral ch’è vegnì mess en vigur en rom dal Cussegl da l’Europa; vitiers vegnan fin uss 15 protocols supplementars ch’èn colliads cun la Convenziun europeica dals dretgs umans.[6] I suondan intgins exempels da las radund 170 ulteriuras cunvegnas dal Cussegl da l’Europa:
- Convenziun europeica d’assistenza (1953)
- Convenziun europeica da domicil (1955)
- Cunvegna europeica davart l’accumadaziun paschaivla da dispitas (1957)
- Charta sociala europeica (1961)
- Cunvegna davart l’unificaziun da tscherts terms dal dretg material areguard las patentas d’invenziun (1963)
- Urden europeic da la segirezza sociala (1964)
- Cunvegna europeica areguard l’immunitad statala (1972)
- Convenziun da protecziun da datas (1981)
- Cunvegna europeica per la prevenziun da la tortura e da tractament u paina inumana u umilianta (1987)
- Convenziun europeica d’antidoping (1989)
- Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras (1992)
- Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas (1995)
- Cunvegna davart la protecziun dals dretgs umans e da la dignitad umana en vista a l’applicaziun da la biologia e da la medischina (1997)
- Convenziun europeica davart la naziunalitad (1997)
- Cunvegna dal Cussegl da l’Europa per cumbatter il commerzi cun umans (2005)
Basegn da refurma[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 è vegnida annunziada ina refurma dal Cussegl da l’Europa. La finamira è da focusar pli ferm sin las incumbensas principalas – dretgs umans, democrazia e stadi da dretg – sco er da trair a niz meglier sinergias cun auters acturs internaziunals, surtut cun l’Uniun europeica e l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa.
Finanziaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Europa vegn finanzià tras contribuziuns dals stadis commembers. L’autezza da quellas sa drizza tenor il dumber da la populaziun ed il product social brut da mintga stadi.[7]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ https://web.archive.org/web/20141023015244/http://hub.coe.int/de/.
- ↑ Frank Niess: Die europäische Idee – Aus dem Geist des Widerstands. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2001, p. 230.
- ↑ Ukraine-Krise: Europarat entzieht Russland das Stimmrecht, FAZ online, 10 d’avrigl 2014, consultà ils 25 da schaner 2015.
- ↑ The Council of Europe and Non-Governmental Organisations: Promoters of democracy and active citizenship in Europe, consultà ils 23 da fanadur 2014.
- ↑ Decleration by the Commitee of ministers on the execution of Mr. Hryhory Yuzepchuk in Belarus.
- ↑ Oppermann, Classen, Nettesheim: Europarecht. 4. ed., Minca 1999, p. 26.
- ↑ Oppermann, Classen, Nettesheim: Europarecht. 4. ed., Minca 1999, p. 24.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Brummer: Der Europarat. Eine Einführung. VS, Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-531-15710-8.
- Horst Keller: Werte statt Grenzen. Der Europarat – Wegbereiter und Vordenker. NDV Neue Darmstädter Verlagsanstalt, Rheinbreitbach 1999, ISBN 3-87576-419-6.
- Uwe Holtz (ed.): 50 Jahre Europarat (PDF; 1,2 MB). Nomos, Baden-Baden 2000, ISBN 3-7890-6423-8.
- Frank Niess: Die europäische Idee – Aus dem Geist des Widerstands. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2001, ISBN 3-518-12160-X.
- Birte Wassenberg: Histoire du Conseil de l’Europe (1949-2009). Peter Lang, Brüssel 2012, ISBN 978-90-5201-896-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Ils tschentaments dal Cussegl da l’Europa – Londra, 5 da matg 1949
- Pagina uffiziala dal Cussegl da l’Europa
- Glista cumpletta da las cunvegnas dal Cussegl da l’Europa
- Cussegl da l’Europa: instituziuns, organs e cunvegnas – online tar humanrights.ch
- Die Rechtsstruktur des Europarats und insbesondere der Parlamentarischen Versammlung – online tar Europa-Institut Saarbrücken (senza onn)
- Il sistem dal Cussegl da l’Europa (grafica interactiva)


text:
Il Cussegl dals chantuns è cunquai pli generus envers il turissem ch'il Cussegl naziunal. Ils Cussegl dals chantuns ha discutà davart la promoziun da la plazza Svizra per ils onns 2020 enfin il 2023. La gronda part da quest pachet va al turissem. Quel vul il Cussegl dals chantuns augmentar per 10 milliuns – da 220,5 sin 230 milliuns francs.
Divers avis
Il turissem saja da grond'impurtanza, cunzunt per las regiuns da muntogna ha argumentà Pirmin Bischof da la PCD. Sustegn ha el survegnì dal socialdemocrat Hans Stöckli. I saja ussa impurtant da motivar ils indigens da far vacanzas en Svizra, quai era per raschuns ecologicas.
D'auter avis è Peter Föhn da la PPS. I dettia era autras branschas che pateschian e che dumondian sustegn. Ins stoppia perquai esser precaut cun dar ora dapli daners. Vulì savair nagut da dapli daners per il turissem ha era la socialdemocrata Anita Fetz. En tschertas regiuns dettia memia blers turists, en autras memia paucs. Avant ch'i dettia dapli daners stoppia Svizra Turissem preschentar ina strategia co far frunt a quest dischequiliber.
Enavos en il Cussegl naziunal
Il Cussegl naziunal era restà tar la proposta dal Cussegl federal e sto uss puspè sa fatschentar cun il tema.
RR novitads 12:00


text:
cuntegn
La populara
-
Sauts ch’ins auda adina puspè gugent
Bündner Maitali, Eckstein-Schottisch, Obervazer Fecker, Am FC Grischuna z'Basel e blers auters da voss favurits
In'ura cun voss sauts preferids: Bündner Maitali, Steiner Chilbi, Ein frohes Wiedersehen, Eckstein-Schottisch, I dr Waag z'Menzike Am Surchabisfäscht, A Gruass us da Berga, Obervazer Fecker, Am FC Grischuna z'Basel, Margritlis Heimweh. Quests sauts vegnan interpretads da chapellas enconuschentas sco: Engadiner Ländlerfründa, Schwyzerörgeli-Fründa Felsberg, da la chapellas Oberalp, Grischuna, Tasna e Rhätikon.
Ils tocs da l'emissiun


text:
Roncobèl
Roncobèl (Roncobello in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 47 km de la sità e a 1007 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Ardés, Brans, Doséna, Fundra, Lèna, Mòi, Ultra 'l Còl, Serina.
El g'ha 'na popolasiù de 424 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 25,5 km² e 'na densità de popolasiù de 17 ab./km².
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Roncobèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A Domat ha il tschaiver ina fitg lunga tradiziun. Gia il 1908 è il til da tschaiver a Domat documentà. Insumma vala la vischnanca da Domat sco il center dal tschaiver en il Grischun. Mintga onn vegn preparà per il «Til da Bagordas» che ha lieu da la gievgia grassa.
Ma quest onn è tut auter: nagins confettis, nagin til, naginas guggas. A Domat in da quels lieus che celebrescha co tutga la 5avla stagiun, sco ella vegn era numnada: E sco vesa quai ora a Domat? Anna Selina Quinter cun emprimas impressiuns:
Giovanni Brunner, in dals massa narrs da tschaiver è trumpà ed era in zichel trist ch'i dat quest onn nagin tschaiver:


text:
La societad purtadra dal Museum d'art – l'Uniun grischuna d'art – ha tegnì glindesdi saira sia radunanza generala a Cuira. En connex cun la restructuraziun da la direcziun dal Museum d'art e la causa Kunz èn vegnidas fatgas dumondas criticas al cusseglier guvernativ Martin Jäger. Respostas n'ha el dà naginas, las dumondas vegnian pir examinadas ils proxims dis. Pliras giadas ha Jäger stuì prender encunter cloms da «buh» durant la radunanza generala da l'Uniun grischuna d'art.
Hans Hatz sco mediatur
L’anteriur president da la Banca Chantunala Grischuna e commember dal cussegl administrativ da la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna Hans Hatz vegn ad accumpagnar ils discurs ed era a manar sez discurs cun persunas pertutgadas directamain. Sco il chantun scriva, sperian els da pudair chattar svelt ina soluziun adattada per il Museum d’art dal Grischun e cun Hatz hajan ins chattà ina persuna neutrala e cumpetenta.
Jäger vegn a manar discurs
Ils discurs previs en connex cun la reorganisaziun da la direcziun dal Museum d'art vegnian manadas dal cusseglier guvernativ Martin Jäger. Era vegnia en questa segunda fasa d’analisa la vista schlargiada ed uschia possian era gruppas externas s’integrar en ils discurs ed era purtar lur interess en chaussa, scriva il departament.
La finamira saja da manar discurs consultativs cun las gruppas e cun las organisaziuns culturalas dal chantun. Las valitaziuns possian uschia vegnir integradas en l’analisa cumpletta, scriva il chantun. Ils discurs sajan gia en planisaziun.
RR actualitad 07:00


text:
En il territori da skis tudestg ha lieu venderdi in super-g e la sonda ina cursa rapida. La selecziun definitiva vegn pir communitgada curt avant las cursas.
Caviezel aveva sa fatg mal l’entschatta schaner tar in trenament a Garmisch-Partenkirchen. Dapi ils 30 da december e ses 5avel plaz en la cursa rapida da Bormio ha l’um da 32 onns betg pli prendì part ad ina cursa.
Ski alpin Mauro Caviezel curt avant il comeback
Il skiunz grischun è vegnì nominà da swiss-ski per las duas cursas da speed proxima fin d’emna a Garmisch-Partenkirchen.
En il territori da skis tudestg ha lieu venderdi in super-g e la sonda ina cursa rapida. La selecziun definitiva vegn pir communitgada curt avant las cursas.
RTR Novitads 22:00


text:
Bunamain 20 milliuns francs vegn a custar il Resort cun 200 letgs, previs gist in vischinanza da las Pendicularas Scuol Motta Naluns. Per quest project fai da basegn dal sustegn dal maun public.
Ils iniziants sut la direcziun da l’hotelier Kurt Baumgartner da Scuol, han perquai inoltrà ina dumonda da princip tar l’organisaziun regiunala. Tenor la valitaziun da quella accumplescha il project ils criteris basegnaivels per vegnir sustegnì ha declerà il president da La Regiun, Victor Peer ad RTR.
En in proxim pass vulan ils iniziants inoltrar la dumonda da princip tar la vischnanca da Scuol.


text:
Sco alternativas tar il stop da medis vertent vesa el duas pussaivladads: abolir l’elecziun libra dal medi u controllar il dumber dals medis cun tariffas differentas. Uschia pudess tranter auter vegnì spargnà custs.
«Stop da medis» scada quest onn
Di er il Cussegl dals chantuns gea a la moziun, sto il Cussegl federal far propostas per midar la lescha davart las assicuranzas da malsauns. Entant ch’i dat memia paucs medis en la regiuns ruralas, datti memia blers en las regiuns da las citads, quai che procura per in char surprovediment. Dapi il 2001 vala perquai in stop da medis, quel scada però quest zercladur.
RR novitads 12:00


text:
Sco quai ch’il geolog Stefan Schneider ha ditg, saja la muntogna sa quietada in zic durant la primavaira e la stad. Dentant cun 5 excepziuns cun blera plievgia, nua ch’ins haja mesirà gronds augments da las spertezzas dals moviments. Quels saja dentant adina puspè sa quietads spert. Ils dis cun blera plievgia haja quai mintgamai dà diversas crudadas da crappa, gronds craps na sajan dentant betg sa distatgads. Cun il cumenzament da la stagiun pli fraida saja sin basa da las experientschas dals davos onns puspè da quintar cun moviments pli gronds en la muntogna.
Tunnel da drenascha duai calmar ils moviments
Il december vegn la radunanza communala da la vischnanca Alvra a decider davart in credit da total 7,8 milliuns francs, per construir in tunnel da drenar la muntogna. Sche tut va tenor plan pudessan las lavurs sut la gestiun da l’uffizi da construcziun bassa dal Grischun entschaiver gia il matg. Cun questa mesira speran ils responsabels da pudair quietar ils moviments da la muntogna. Cun ina tala mesira han geologs gia gì success en auters lieus.
70 indigens ston temair da stuair ir
En il cas ch’i na gartegiass betg da purtar l’aua or da la muntogna, stuessan ils da Brinzauls tschertgar in abitadi en in auter lieu. La vischnanca è il mument vid elavurar in concept da dischlocar la populaziun. Pertutgads fissan da Brinzauls radund 70 abitants e 50 abitaziuns secundaras, ha la vischnanca eruì.
Avunda spazi per tuts en auters lieus
Actualmain datti a Brinzauls era il privel d’ina bova da crappa gronda (Bergsturz). La probabilitad d’ina tala bova è tenor ils geologs bain pitschna, tuttina sa prepara la vischnanca sin in tal scenari, che pertutgass era parts da Vazarouls, Casti e Surava. En il perimeter dals donns pussaivels sa chattan prest 300 abitaziuns cun ina surfatscha utilisabla da 34’000 meters quadrat.
En in’enquista è vegnì eruì, che stgars dus terzs vuless puspè chattar in dachasa en la vischnanca Alvra. La maioritad dad els vuless ir a Vazarouls, ils segund blers preferissan Alvagni. La vischnanca Alvra quinta che or da l’aspect da planisaziun dal territori avess la vischnanca d’avair avunda spazi per tuts che stuessan translocar.


text:
Oberengstringen
Oberengstringen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.13 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 393 abitant.
El cumün de Oberengstringen al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Regensdorf, Schlieren, Unterengstringen, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oberengstringen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 870 col nom de Enstelingon. In del 1306 l'eva menzionaa col nom de Obren Enstringen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Oberengstringen Online Official website


text:
Per il sviament da Silvaplana cumenza il tunnel en la segunda storta a piz da la via sur il Pass dal Güglia, gist sur la vischnanca da Silvaplana. Il tunnel crescha, detonaziun per detonaziun. Mintga giada è il tunnel 4 meters pli lung. Per ina detonaziun monteschan ils lavurers 152 detonaturs, e mettan radund 500 kilos material explosiv en las foras da 4 meters lunghezza. Suenter las detonaziuns ves'ins la pulvra che vegn or dal portal dal tunnel.
Il tunnel ha ussa già ina lunghezza da 181 meters, da total radund 750 meters. La via tras il tunnel vegn ad avair ina pendenza da passa 8%. La perfuraziun dal tunnel duai succeder l'onn 2016.


text:
John Ford
Ol John Ford (1 de Fevrér del 1894 – 31 de Agóst del 1973) l’è stacc ü diretùr de film, ü regìsta americà de famèa irlandéza dientàt famùs per i sò film de s-ciopetì compàgn de Stagecoach, de Se ta cati... ta copi! e de The man who shot Liberty Valance, ma ach per i portàt al cinéma i piö bèle noèle americane del sécol XX compàgn de The Grapes of Wrath.
John Ford l’éra ‘l sò nòm d’art, de fati ol sò nòm de batézèm l’éra John Martin Feeney.
Tàce di sò film de s-ciopetì piö ‘mportàncc i è stacc interpretàcc dal John Wayne. L’à enzìt per quàter vólte, in del 1935, 1940, 1941, 1952, l’Oscar come regìsta piö brào, ma dóma ü di sò film (How Green Was My Valley) l’à enzìt l’Oscar cóme film piö bèl.
L’à lauràt per piö de 50 agn e l’à giràt piö de 140 film ach se quàze töcc i sò film sènsa paròle i è ‘ndài perdìcc. L’è consideràt ü di regìsti piö ‘mportàncc de la sò època [1] ‘nsèma al Ingmar Bergman e al Orson Welles.
L’è stacc ü di prim a ‘mpegnàs a sircà di pòscc a l’apèrt per girà i sò film (location shooting) al pòst de filmài dét in di stüdi cinematogràfech e i sò film i è famùs ach per chèsto, basta pensà ad ezèmpe ai scéne de Stagecoach e de Se ta cati... ta copi! ciapàde in de la Monument Valley.
Per dà amò piö fórsa a chèsta sò scèlta l’è stacc ach ü di prim a fà di riprése larghe (lòng shot), ciòe di riprése che i fà èt l’atùr de luntà ‘nsèma a töt chèl che ghe stà ‘ntùren isé de ligàl ‘nsèma l’atùr e i pòscc ‘ndóe che l’éra giràt ol film.
Referènse[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Gallagher, Tag John Ford: The Man and his Films (University of California Press, 1984), 'Preface'


text:
Entumufagìa
L’Entumufagìa (da 'l grèc éntomos, "insèt", e phăgein, "magnàr") l'è 'n regìm dietètic, ubligâ o facultatìṿ, ch'al prevéd gl'insèt cuma magnàr.
A s trata dna diéta purtàda avànti da dimóndi bèsti cuma insèt, uśèi, rètii, anfîb, pés, mamìfar e micro-urganìśum. In dimóndi part dal mónd anc la gint, dū migliàrd a 'l incìrca, l'è abituàda a magnàr di insèt psénd cuntàr su dagnóra dumìla spéci 'd insèt cumestìbii.
Di magnàr cun dèntar gl'insèt i èṅ drē a rivàr anc in Európa[1], cuma grìi frit, bistèchi 'd furmìghi, càmuli saltàdi in padèla, pandôr a baś 'd farìna ch'la s fà sù druànd di bgatèṅ dla séda, sicàli lési, bêg dla palma e spiedîṅ 'd cavaléti brustlìdi. Soquànt furmàj i èṅ fat miténd-ag dèntar di vérum, cuma 'l piasintèṅ “Furmai nis”.
Far dal magnàr druànd di insèt a cósta pôc, inólt'r a fà bèṅ a 'l ambînt parchè 'l vachi ch'i s tìran sù p'r avēr la carna i scuréśan dimóndi impinénd l'ària 'd metàṅ (i 'n fànan dagnóra tarśènt lìt'r a 'l dè).
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Mitî'v al cōr in paś: in un futûr minga tant luntàṅ tut a magnarém gl'insèt La Repubblica, 3 ad Śnar dal 2017


text:
Zizers
Zizers a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 3192 abitant e una süperfiss de 11.01 km², e al se tröva a una altitüden de 561 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zizers a l'è tacaa ai cumün de Igis, Maienfeld, Mastrils, Trimmis, Untervaz, Valzeina.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zizers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 824 col nom de Zizuris.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official Web site
- Zizers in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Diversas incumbensas spetgan quels dis sin las cumpagnias da protecziun civila ch'èn staziunai a San Murezzan. Els han da reglar il traffic, d'administrar las plazzas da parcar, da tgirar ils parcadis dals bus sco er da gidar ad installar ed a tegnair en funcziun l'entira infrastructura da concurrenza.
Il cader trenescha la lavur interchantunala
Tut en tut 105 persunas, 85 commembers e 20 policists, da la protecziun civila dal Grischun èn en acziun per sustegnair ils campiunadis mundials. En tut prestan els 855 dis da servetsch, sco il chantun communitgescha. Durant ils campiunadis mundials datti ina collavuraziun cun ils chantuns Son Gagl e Turitg – era or da lez chantuns èn cumpagnias a San Murezzan.
Sco il departament chantunal da giustia, segirezza e sanadad scriva sajan pervia da quai era ils commembers da cader en acziun. Els treneschan la tecnica specifica e tiran conclusiuns per scolaziuns e per acziuns futuras. Uschia veglian els trenar l'abilitad da collavurar sin plaun interchantunal en cas d'eveniments gronds.
Ed era suenter l'occurrenza n'è la lavur betg finida. Lura liquideschan ils servetschs civils lavurs da rumida e da restabiliment – la protecziun civila è pia anc in temp en acziun en l'Engiadina.
RR novitads 11:00


text:
Ils purs sa ravgentan dad ina refurma da rentas ed impostas planisada da la regenza sanestra da primminister Alexis Tsipras. Purs da Creta han perquai empruvà dad occupar il ministeri da l’agricultura.
Els han tratg crappa e tomatas sin policists. En pli han els bittà fieus artifizials envidads e rut fanestras dal ministeri, sco che la televisiun grecca ha mussà.
La polizia ha respundì cun gas lacrimogen.
Purs blocheschan bleras vias impurtantas
Planisà èsi da far ina demonstraziun anc pli gronda cun tractors davant il parlament ad Athen. Per evitar in caos da traffic blocca la polizia ina dunsaina da vias impurtantas per arrivar en il center.
Ils purs blocheschan gia dapi plirs dis almain 130 vias impurtantas en l'entir pajais. Els laschan passar la glieud mo en cas d’urgenza. Tut ils auters han da far per part gronds viadis per sviar las bloccadas.
RR novitads 12:00


text:
La Confederaziun augmenta ses avertiment da chalira. Dasper parts dal Tessin, regiuns da Basilea e da l'Argovia vala l'avertiment da nov era per las regiuns Genevra e Giura. Per persunas saunas na muntian dis da chalira en Svizra nagin ristg da sanadad gravant, sriva Meteo Svizra. Pli fitg saja da dar adatg tar attempads ed uffants pitschens.
Ils meteorologs quintan ils proxims dis cun temperaturas maximalas tranter 31 fin 35 grads. Quai tar in'umiditad da l'aria da 40 fin 50 pertschient.Per oz dumengia vala il nivel da privel 3 da 4. L'avertiment vala fin mesemna.
Venderdi han ins mesirà en Svizra tranter 29 e 31 grads. A Biasca en il Tessin a il termometer mussà 31,6 grads.
Nivels da privel
Nivel da privel 5
fitg grond privel (na datti strusch en nos grad da latituda)
Nivel da privel 4
grond privel - sto almain 5 dis esser fitg chaud
Nivel da privel 3
considerabel privel - sto almain 3 dis esser fitg chaud


text:
Sorbus aucuparia
El Sorbus aucuparia (en Bresà: Marözen; ciamàt apò éghen endèn quàch dialèt), l'è 'na piànta de la famìa de le Rosaceae uriginària de la l'Euròpa (föra che l'estrémo sud). A nòrt el rìa 'nfìna a Caponòrt en Norvégia. L'è giü dei póch àlber autòctoni de l'Islànda.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El marözen l'è 'na piànta de média grandèsa, la pöl rià al piö 'nfìna ai 15-20 méter, ma 'n àlta montàgna de sòlet la rèsta 'n arbùsto. L'è 'na piànta che scàmpa mìa tat e de sòlet el trónch l'è piötòst pesèn, aisebé che 'n quach ezemplar, chèi piö vigurùs, el pöl rià 'nfìna ai 50 ghèi de diàmetro. La scórsa del trónch l'è lìza e grìza ma quan che la piànta la é ècia la scórsa la tènta de dientà piötòst négra e fesüràda. El lègn l'è bastànsa bù per brüzà 'ndèla stüa.
Le fòie le cröda 'n envéren e i è compòste, imparipenàde e del ràm le vé fò alternàde (giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è furmàde de 9 a 15 fuiulìne che quan che i è zùine i è 'n bris peluzète e dòpo le diènta lize, en pó bislónghe, col òrlo a capète. I è de culùr vért scür de la bànda de sùra e piö ciàre de la bànda de sóta. La nervadüra centràl la pöl véser en brìs peluzèta.
I fiùr, i è tacàcc ensèma a furmà 'na 'nfiurescènsa vistùza a fùrma de curìmp che g'ha 'n diàmetro de presapóch 15 ghèi, i è picinì (8 mm) e i g'ha sich pétali biànch, 20 stam e 3-4 stìi. I fiorés de Màgio a Löj.
I fröcc i è mìa bù de maià per l'òm ma i ghe piàs ai ozèi che isé i àidia a sparnegài atùren. I vé a madürà 'ntra setèmber e utùer ma i rèsta sö la piànta per en bèl pó e isé i vé a reprezentà 'n elemènt importànte per l'alimentasiù dei anemài quan che l'è envéren.
Difuziù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El marözen se 'l tróa en pó 'n töta Euròpa, föra che 'ndèla Penìzola Ibérica centràl e meridiunàl. 'N Itàlia se 'l càta 'ndèi bósch de mut en quàze töta la penìzola. En Sardégna 'l gh'è mìa.
Ecologìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El marözen 'n Itàlia el crès dei 600 ai 2400 m s.l.m. Ghe despiàs mìa 'l sùl ma la vé sö bé apò a l'ómbra. El sopórta bé tat i teré acìdi che chèi calcàrei però i g'ha de éser piötòst ömecc.
Üzo[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La vé piantàda de spés endèle pòste dei casadùr perchè i fröcc i è resercàcc de i ozèi .


text:
La RAS manda ora tl Südtirol chisc programs
Devulgazion tres UKW/FM
La RAS trasmët i programs radio Ö1, ORF-Radio Tirol y Ö3 te duta la provinzia tres UKW/FM. Ti raions ladins y tla Val Venuesta auta vëniel nce trasmetù l program Radio Rumantsch.
L scumenciamënt dl radio digitel tl Südtirol (DAB)
La RAS à bele metù a jì tl Südtirol l standard DAB digitel tl cheder dl proiet pilot DAB sun ncëria dla Provinzia y n culaburazion danter RAS, RAI, Bayerischer Rundfunk y l Ministere per la Comunicazions.
Radio digitel (DAB/DAB+) – Programs
Tres l zënter de rezetrasmiscion dla RAS vëniel trasmetù 18 programs radio dla RAS y cater dla RAI. Oradechël trasmët la RAS cun la tecnica digitela i programs de 13 emitëntes privates dl Südtirol. Tl mumënt iel puscibl audì plu che 55 programs radio te duta la provinzia y mo 11 programs radio tl raion de Bulsan, Überetsch y Val dl Adesc bassa. Dal 31.01.2017 trasmët la RAS duc i programes cul neuf standard DAB+. Coche program nuef iel ai 31 de jené 2017 unit tëut su y mandà n onda l program Deutschlandradio Wissen.
Ciuldì scumencions’a ala fin dl 2017 a studé i prim mplanc UKW?
La RAS gestësc una dla rëies UKW plu spësses cun. Pervia che chësta rëies ie bendebò cëres studerons i mplanc ti raions ulache fan nchin ncuei mé nëus ‘n onda’. Duc i autri canai sciche RAI Südtirol o la trasmitëntes privates ie bele śën mé da giapé tres n mplant dalonc. Tl daunì sarà chësc l cajo nce per OE1, ORF Radio Tirol y Ö3, che n puderà ënghe audì sun UKW, scebën che cun na piersa lesiera de cualità.


text:
Men Rauch
Men Rauch (* 29 schner 1888 a Scuol, † 4 october 1958 a Scuol, pronunzcha [ˌmɛn ˈraʊ̯x]) d'eira ün scriptur, poet ed editur rumantsch.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Men Rauch es nat als 29 schner 1888 a Scuol, sco figl da paurs. Davo avair frequentà la scoula media a l'Institut Schmidt a San Galla e la scoula chantunala a Cuoira ha'l stübgià indschegner da fabrica a la Scoula politecnica federala a Turich (1908 - 1919). Dürant il temp a Turich ha'l frequentà eir cuors da filosofia, da litteratura, dad istorgia d’art e da musica. La prüma guerra mundiala ha interruot seis stüdis (1914 - 1918): Men Rauch a servi sco prüm tenent.
Davo seis stüdi ha lavurà Men Rauch sco geometer ed indschegner in Engiadina Bassa ed i'l Vallais. El es stat per exaimpel respunsabel pella via da Samignun, finida dal 1912. El ha maridà a Barbulina Nodèr. Lur lai es restada sainza uffants.
Davent dal 1918 es Men Rauch stat a Scuol permanentamaing. Sper sia lavur sco indschegner ha'l lavurà eir sco redacter.
Men Rauch es stat president cumünal da Scuol dal 1926 fin 1938, e davo d'eira'l grond cusglier a Cuoira. El d'eira ün dals opponents inizials da las ouvras electricas i'ls ons 1940 e 1950 e d'eira activ illa Lia Naira.
Men Rauch d'eira ün dals iniziants e confundaturs dal Museum d'Engiadina Bassa a Scuol, cull'avertüra dal 1956.
Autur e teater[modifitgar | modifitgar il code]
Men Rauch d'eira poet, raquintader, cabarettist e trubadur. El ha fundà la Gazetta Ladina ed es stat redacter da quella (1922-39) e dal Fögl Ladin 1945-58 (davent dal 1945 insembel cun Robert Ganzoni).
Men Rauch ha scrit raquints da chatscha in ün stil popular («In bocca d'luf», 1941), anecdotas («Fanzögnas da Calögnas», 1955) e poesias umoristicas e satiricas («Il battaporta», 1944). El ha creà collecziuns da biografias suot il titel «Homens prominents ed originals» (1935 e 1951).
Insembel cun Jon Semadeni e Cla Biert ha'l scrit ils programs da cabaret «La Panaglia» (1951) e «La travaglia dal docter Panaglia» (1954). Dals 1952 ha'l scrit il gö liber «La chanzun da la libertà», i'l connex cul 300avel anniversari da la liberaziun da l'Engiadina Bassa. Men Rauch nu scrivaiva be pel teater, mo s'ingaschaiva eir sco actur e musicist illa gruppa da teater La Culissa. Ultra da quai ha Men Rauch eir tradüt dramas dal tudais-ch in vallader.
Chanzuns[modifitgar | modifitgar il code]
Men Rauch ha edi duos toms cun chanzuns umoristicas rumantschas, ün dal 1925, il seguond dal 1950. El ha eir scrit la chanzun da l'Hom Strom:
«L'Hom Strom es ün bel hom
ün hom da nom e pom
chi metta sü il buol
a nos cumün da Scuol.»
Vico Torriani ha cumpuonü tschinch texts da Men Rauch per seis disc Allegra-allegra l'on 1975. Linard Bardill ha dedichà ün DC inter a Men Rauch, Omagi a Men Rauch dal 1988. Eir sün seis DC Tamangur da l'on 1996 as rechattan plüssas chanzuns cun texts da Men Rauch. Linard Bardill sur da Men Rauch:
«FenoMenRauch
Il leger chantadur, il capo cumün, il cabarettist,
ün hom dal pövel, il framassun, il chapitani, la fuorcha,
l'ami, il scriptur, l'hom religius, il criticaster,
il cumpogn al tavulin, il pes-chader, il redacter,
il commember da la Lia Naira, il rumantsch,
il chatschader, dit cuort, il FenoMenRauch.»
Eir Angelo Andina ha cumpuonü alch poems da Men Rauch per seis disc Che bel mumaint l'on 2014, per exaimpel «Eu e Tü».
Ouvras[modifitgar | modifitgar il code]
- 1925: Chanzuns umoristicas rumantschas cun intraguidamaint per accumpagnar cun la guitarra, tom 1, editur.
- 1941: In bocca d'luf
- 1942: Il premi da la vita (drama, insembel cun Men Gaudenz)
- 1944: Il battaporta
- 1935: Homens prominents ed originals
- 1950: Chanzuns umoristicas rumantschas cun intraguidamaint per accumpagnar cun la guitarra., tom 2, editur.
- 1951: Homens prominents ed originals
- 1952: La chanzun da la libertà, gö al liber.
- 1955: Fanzögnas da Calögnas.
- 1982: Ouvras, duos toms. Ouvra cumpletta cun poesias, istorgias e raquints, teaters e chanzuns.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Reto R. Bezzola: Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Ediziun da la Lia Rumauntscha, Samedan 1979. ASIN: B004JDPO4Q.


text:
La prognosa fa l'autoritad dal parlament american ch'examinescha il budget. En spezial persunas cun premalsogna pudessen pajar considerablamain dapli, uschia scriva l'autoritad. Pervi da premias pli autas saja da quintar che 14 milliuns persunas han gia l'auter onn nagina cassa da malsauns pli sche la lescha da Trump vegn acceptada.
Cun questa prognosa pudessi vegnir in bun tant pli grev per Trump da dumagnar tras la proposta en il senat. Plirs republicans hajan gia annunzià da betg sustegnair la lescha.
RR novitads 11:00


text:
Venderdi è l'inscunter da l'Ucraina a Paris. Sper ils presidents da la Russia e da l'Ucraina, Wladimir Putin e Petro Poroschenko vegnan era ad esser preschents il president franzos Francois Hollande e la chanceliera tudestga Angela Merkel.
Glisch verda per acziuns militaras en l'exteriru
Entant ha il cussegl federativ da la Russia approvà sin proposta dal Kreml in engaschi militar en l'exteriur. Ina zona d'acziun exacta n'è betg vegnida numnada.
Observaders manegian dentant che president Putin planiseschia da duvrar aviuns da cumbat per attatgas ord l'aria cunter la milissa terroristica Stadi islamic en la Siria ed en l'Irac.
RR novitads 11:00


text:
Naziunal/Internaziunal - Seraina Friedli en il cader naziunal da l’EURO
Il cader naziunal cun las 23 giugadras per il campiunadi d’Europa da ballape 2017 en l’Ollanda è enconuschent. La trenadra naziunala Martina Voss-Tecklenburg ha a chaschun d’ina conferenza da medias a Magglingen annunzià cun tge equipa ch’ella vul cumbatter al proxim grond turnier da ballape.
La finala betg dumagnà il davos pass en il cader naziunal han Julia Sierli, Florijana Ismaili e Barla Deplazes. Quest trio vegn dentant anc a trenar quest’emna cun l’equipa naziunala, sco er il quart goli Nicole Studer. Percunter è Seraina Friedli nominada sco goli da reserva. La giugadra engiadinaisa dal FC Turitg ha dà fin oz dus gieus cun la naziunala Svizra.
Il mardi, ils 11 da fanadur, vegn il cader cun las 23 giugadras a sa rimnar a Bad Zurzach. Ils 14 da fanadur sgola l’equipa naziunala direcziun Ollanda e quatter dis pli tard dattan las Svizras lur emprim gieu da gruppa encunter las Austriacas. Durant l’EURO è l’equipa naziunala da chasa en il quartier Fletcher Hotel Doorwerth-Arnheim.


text:
Giusep Alig ha 63 onns, stat curt avant la pensiun, è dentant fit sco in pesch. El è gia sa participà tschintg giadas al Cape Epic en l’Africa dal Sid, la pli dira e pretensiusa cursa da mountainbike insumma. Ussa dastga el cumbatter al Swiss Epic en sia patria, sin ses trutgs da chasa.
Resultats Swiss Epic 2020:
Per l’emprima etappa a Laax sur 60 kilometers cun bun 2'500 meters differenza d’autezza ha il duo lumnezian duvrà bun 5 uras e 40 minutas. I saja stà dir, dentant bellezza, uschia Giusep Alig.


text:
Sco quai che la destinaziun turistica Scuol Samignun Val Müstair (TESSVM) communitgescha, serra il rendaquint 2015 cun in deficit da 40’000 francs. Cun quest resultat sajan ins puspè sin buna via. Il 2014 aveva la destinaziun chaschunà anc in deficit da bunamain 200’000 francs.
Quest deficit pli pitschen è tenor la destinaziun turistica d’attribuir a contribuziuns extraordinarias dals acziunaris e diversas mesiras da respargn tar il persunal e tar il marketing.
Plinavant ha il directur Urs Wohler avertì ch’ins na possia betg surprender sulettamain la responsabladad per il svilup da las cifras da pernottaziun. Quellas èn tenor Wohler anc dependentas da divers auters facturs externs. Sco per exempel, la strategia ubain las mesiras da mintga singul actur en il turissem.
RR novitads 06:00


text:
Tuttas quatter crisas sajan differentas, hajan dentant ina communabladad. Ellas possian vegnir impedidas, ha ditg il secretari general da l'ONU. In grond problem saja la finanziaziun da l'agid umanitar. Per pudair sustegnair ils 4 pajais quest onn dovria quai passa 5,6 milliardas dollars, da quels hajan els però fin ussa be obtegnì 90 milliuns, uschia ha ditg Guterres.
Igl è ina tragedia e nus stuain impedir ch'i dat ina catastrofa. Sche la cuminanza internaziunala agescha, pudain nus impedir quai.
Tut ils quatter pajais èn nudads da conflicts e violenza. Spezialmain precara saja la situaziun en il Sudan dal sid nua che 5,5 milliuns carstgauns patteschan fom. Dapi il 2013 datti ina guerra civila. 3,4 milliuns carstgauns èn sin la fugia.
RR novitads 06:00
Uffants pertutgads
Pervi da nutriment manglus smanatscha a radund 1,4 milliuns uffants la mort entras fomaz. En il Jemen patteschan radund 462'000 uffants da sutnutriment acut - in augment da bunamain 200% dapi il 2014. En il nordost da la Nigeria èn pertutgads 450'000 uffants, en il Sudan dal sid 270'000 uffants ed en la Somalia 185'000.


text:
Tenor la meteorologa Sabine Balmer da SRF Meteo è la probabladad pitschna ch’i vegn a naiver en il Grischun durant ils dis festivs. Tar nus – ed insumma en l’Europa centrala – vegn l’aura en il mument dirigia dad in favugn da l’Africa dal nord che porta temperaturas miaivlas a nus.
La fin d’emna datti ina curta irritaziun
Fin venderdis èsi da quintar cun temperaturas da primavaira. A Cuira poi dar fin 17 grads. La fin d’emna sa mida l’aura per curt temp e po purtar intginas scrottas da naiv fin sur 1000 meter sur mar. Silsuenter cuntinueschan las temperaturas miaivlas. Cun quellas vegn tenor Sabine Balmer la cuverta da naiv sa tegnair fin 1500 meter sur mar.
Gia pli baud han las Alps ed il Grischun gì da s'occupar da la problematica da memia pauca naiv. Uschia er da vesair en il Telesguard da l'entschatta schaner 2002.
RTR actualitad 11:00


text:
El saja sa decidì suenter profunda ponderaziun da candidar per il post da president da la CDU. Las partidas CDU e CSU hajan da basegns d'ina nova entschatta ed innovaziun e quai cun persunalitads cun dun da manar, versadas e giuvnas, ha Merz accentuà a scrit.
Liberaleconomic e conservativ
L'expert da finanzas valeva ina giada sco portasperanza da l'uniun da CDU/CSU. Suenter la terrada da las partidas tar las elecziuns il 2002 ha Merkel lura stuschà Merz ord ses post da schef da fracziun. Dapi lura èn els dus stads en il clinch.
Il 2009 è Merz sa retratg da la politica activa, quai che haja flaivlentà il curs da l'economia da martgà. El ha er survegnì offertas da daventar commember da la FDP, quai ha Merz dentant refusà. Il bab da trais uffants è sa concentrà sin sia lavur sco advocat d'ina chanzlia d'economia internaziunala a Düsseldorf.
Angela Merkel ha annunzià il glindesdi ch’ella na candideschia betg pli per il presidi da sia partida e ch'ella na candideschia er betg pli per in'ulteriura perioda d'uffizi sco chanceliera. Quai sco consequenza da las perditas a las elecziuns en la Baviera sco era en il Hessen.
RR novitads 16:00


text:
Carlo Imbonaa
El Carlo Imbonaa (nomm intregh in Italian: Giovanni Carlo Imbonati; Milan, 24 de magg del 1753 - Paris, 15 de marz del 1805) l'è staa on cont milanes.
El vegniva de ona fameja aristocratega milanesa (de origin comasca) tra i pussee imporant e pienn de ghei: sò pader l'era el Giusepp Maria Imbonaa, letteraa e protettor di art.
Quand che l'è nassuu el Peder Verr el gh'ha scrivuu in sò onor ona poesia, El sò precettor, scernii del pader, l'è staa el Parin che, in del 1764, gh'ha dedicaa l'ode L'educazione. In del 1792 l'è vegnuu el moros de la Giulia Beccaria, mader del Lissander Manzon (cognossuda in del 1789), e insema a lee l'è andaa a viv a Paris. Inscì l'è staa fina a la mort.
A la soa mort, el Manzon el gh'ha scritt per lù on'ode ciamada In morte di Carlo Imbonati: quella overa chì l'è on dialegh tra Manzon e l'Imbonaa, che 'l ghe da ona motta de isnegnament morai e che inscì el vegn voeuna di figur fondamentai de la soa vita.


text:
Aubagne
Aubagne l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chef-lieu des cantons d’Aubagne-Est et d’Aubagne-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Marsìglia e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 45 800 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 54,90 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 74 méter a 'na altèsa màsima de 701 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
- Ella era gia sa legrada sin ina sora per sia feglia Anna Nina Catarina (2). Enstagl han Annina Campell (32) e ses um Marc Müller (37) stuì prender cumià da lur segund uffant.
- «Nus avain pers nossa figlia Elis Anaiah l'ultima emna en il sisavel mais da gravidanza», di ina fitg trista Annina Campell a «Glanz & Gloria». Ella e ses um emprovian ussa da perdunar a la natira ses sbagl e da na betg prender persunal quest culp dal destin. «Quai èn probablamain ils pli stgirs dis da nossa vita.»
- Per pudair surmuntar quest grev temp sajan els fitg engraziaivels per la chapientscha, «che nus na vulain betg dar ulteriur scleriment e che nossa sfera privata vegn respectada»
- L'avrigl vegn Annina Campell puspè a star davant la camera sco moderatura da «Telesguard». «Jau speresch che la lavur portia in pau distracziun.»
Chantun Annina Campell è en malencurada
La moderatura da «Telesguard» ed «SRF bi de Lüt» ha pers sia poppa en il sisavel mais.


text:
Lügagnàn
Lügagnàn (nòm uficiàl en italià: Lugagnano Val d'Arda; en emilià: Lügagnàn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 153 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 54,4 km² e 'na densità de 76 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carpané, Castell'Arquato, Gruparél, Murfàss e Vernasca.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Lügagnàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Politichers da las partidas burgaisas pretendan da midar la politica da corona ed els fan pressiun cun duas petiziuns. Bunamain 300'000 milli persunas vulan che ustarias e butias vegnan avertas immediat.
Il slogan «I tanscha, signur cusseglier federal Berset», prenda en mira il minister da sanadad Alain Berset. Cun quest slogan han il president da la PPS Svizra, Marco Chiesa e giuvens liberals, la PPS giuvna e la Auns giuvna exprimì ch'els n'èn betg cuntents co la politica maina tras la crisa da corona. I dovria uss in immediat stop da las mesiras rigurusas.
Ina vita quasi normala
L'emprima petiziun vul terminar il shutdown. Ustarias, bars, butias ed implants da sports duain puspè pudair avrir las porta. Quai natiralmain cun ils concepts da protecziun perscritts. Davent dad immediat duain pazients da ritgs vegnir protegids tenor lur basegns. Questa petiziun han var 250'000 persunas suttascrit.
Ulteriuras 50'000 petiziuns hai dà per la petiziun "ustarias per lavurants" (Beizen für Büezer). Sche l'ustaria da la Chasa federala vegnia durant la sessiun midada en ina cantina, duess quai era esser pussaivel per tut las autras ustarias. Millis da lavurants ston lavurar en il fraid e na possian ussa betg ir en ina ustaria sur mezdi per sa stgaldar. Ina soluziun saja sin maisa ed ins stoppia ussa midar quai.
Ord l'archiv
In lockdown da tut las ustarias en l'entira Svizra, per la durada da duas emnas, custa radund 750 milliuns francs. Quest resultat han experts ed il Secretariat da stadi per economia survegnì.


text:
L'intermediader da servetschs da taxi american, Uber, sa preschenta en Svizra sco patrun. Quai resulta d'in'expertisa ch'in professer da l'Universitad da Basilea ha fatg. Uber haja perquai da pajar las contribuziun d'AVS. Il sindicat Unia pretenda da las autoritads da stgaffir mesiras effectivas en l'economia digitala per la protecziun dals lavurants.
Regularmain chaus cotschens
Uber procura sin l'entir mund regularmain per chaus cotschens. L'interpresa intermediescha sur il smartphone incumbensas da transport tranter clients e manischunz. Uber na renconuscha ils manischunz dentant betg sco lavurants e na paja naginas prestaziuns da l'assicuranza sociala.
RR novitads 12:00


text:
Il HCD ha gudagnà l'emprima partida cunter Losanna ordaifer cun 5 a 3. Cumenzà ha la partida però tut auter ch'empermettent per ils Grischuns. Suenter be 17 minutas ha Losanna gia manà cun 3 a 0. Suenter ha Tavau giugà pli concentrà e fatg dus gols en il segund terz. En il terz terz ha il HCD lura fatg anc 3 gols ed uschia gudagnà. Il goli da Tavau Gilles Senn ha tegnì tut ils 23 davos tirs sin ses gol e cunquai fatg bun il cumenzament malgartegià.
En tschellas partidas dals quart-finals dals playoffs ha Berna gudagnà cunter Bienna cun 2 ad 1 suenter prolungaziun. Zug ha gudagnà cunter Genevra cun 3 a 2 suenter prolungaziun ed ils ZSC Lions han battì Lugano cun 4 a 3.
RR Novitads 23:00


text:
Jimmy Carter
James Earl Carter Jr., cgnusû méj cuma Jimmy Carter (Plains, 1 'd Utóbar dal 1924, a s lèś /ˈdʒɪmi ˈkɑːtə/ in ingléś) 'l è 'n pulìtig americàṅ, vinsidōr dal Prèmi Nobel par la paś in dal 2002 p'r al sò impégn p'r i dirìt umàṅ.
Carter, demucràtic tévad, 'l è carsû in dla campàggna dal sud di Stat Unî in du 'l fava 'l cuntadèṅ vindénd di brustlèṅ americàṅ. 'L è stâ senadōr dla Geòrgia par dū mandâ da 'l 1963 a 'l 1967 e pò guvernadōr dal sò stat da 'l 1971 a 'l 1975. In séguit 'l è stâ bòṅ ad dvintàr al 39śum presidènt americàṅ in di an da 'l 1977 a 'l 1981 baténd al presidènt in carga republicàṅ Gerald Ford par 57 vōt eleturài, al scart più bas in alóra da 'l 1916, purtànd da la sua tut i sò stat Dixie e bòna part dla còsta èst dal paéś ma pardénd tuta la mità òvest dla nasiòṅ e 'l Illinòis.
Durànt al sò madâ 'l à pardunâ i diśertōr dla guèra dal Vietnam e mis sù dū dipartimènt nóṿ, qvél dl'energìa e qvél dl'istrusiòṅ pùblica, impgnànd-as dimóndi par tgnir sót òć al prèsi dal petròli e par catàr dal risórsi energètichi nóvi. In pùlitiga èstra al s è dâ da far par far firmàr 'l acòrd ad Camp David e 'l à dâ indrē al canàł ad Pànama a 'l stat sènt'r-americàṅ. A la fiṅ di an stanta al gh'à abû di prubléma in ecunumìa cun n'inflasiòṅ élta, carsùda basa e diśucupasiòṅ e 'l à patî la criśi di ustàǵ in Iràn e l'invaśiòṅ suviètica d'l Afganistàn. Dòp avér batû par pôc al senadōr Ted Kennedy, ch'al gh s éra mis cóntar parchè i sò cunsèns i ér'n a tèra, a 'l primàri dal sò partî (51,13% di vōt) 'l à pò pardû la sfida cun Ronald Reagan vinsénd sōl in siē stat e in dal distrét ad Culùmbia.


text:
En Svizra creschan ils pretschs per la forza electrica l'onn che vegn en media per radund 1 pertschient. Per ina chasada tipica muntia quai in augment da 9 francs per onn, cumparegliè cun l'onn avant, ha communitgà la cumissiun federala per l'electricitad, la ElCom.
In consum dad ina tipica chasada cun 4'500 uras kilowatt ad onn custa davent da l'auter onn en media radund 930 francs. Radund duas-terzas dals gestiunaris da rait en Svizra augmentian las tariffa. L'auter terz reduceschia ils pretschs, uschia la ElCom.
Ils pretschs per forza electrica varieschan tut tenor gestiunari da la rait fermamain en Svizra. La raschun per quellas differenzas èn ils custs da las raits pervi da la differenta topografia da mintga zona da provediment. Er ina rolla giogan il cumportament dals consuments sco er l'effizienza divergenta dals gestiunaris da rait.
RR novitads 15:00


text:
Dapi ch'igl é vegnì enconuschent che l’Institut Otalin Ftan resta avert, han ins lavurà bler davos las culissas.
Il pass il pli impurtant da quella lavur è stà da stgaffir ina gruppa da strategia. Ils commembers da quella èn: Sven A. Kohler, Andri Lansel, Jon Peer, Beatrice Tschanz, Paul Häring, Gerhard Pfister e Guido Parolini.
La gruppa strategica è sa scuntrada a Ftan per sia segunda sesida glindesdi, ils 31 d'avust 2015.
Detagls n'èn dentant anc betg vegnids communitgads. Quai duai succeder ils 19 da settember 2015 a chaschun da la radunanza extraordinaria da l'Institut Otalpin Ftan.


text:
Società Movimento
Nus sustgnain ad umans cun impedimaints ed assistin a confamiliars in Grischun.
Sajan quai uffants, creschüts o seniors cun malatias cronicas, impedimaints fisics o psichics sco eir cun restricziuns da cuorta o lunga dürada: Nus da la Società MOVIMENTO eschan quia per els. Cun cumünanzas d'abitar assistidas sco eir cun plazzas da lavur e d'occupaziun, chüra, accumpognamaint, assistenza cumpletta o parziala güdain nus a persunas pertoccas pro l'integraziun professiunala e sociala.
Nus spordschain ad umans cun impedimaints ed a lur confamiliars agüd illas gestiuns da MOVIMENTO UFFICINA Samedan, L'INCONTRO Poschiavo, BUTTEGA Scuol e BUTTEGA Jaura.


text:
La SSR da Berna, Friburg e dal Vallais sa dosta cunter ils plans da bardigliar il studio da Radio SRF da Berna a Turitg. Cun quai vegniss ina pitga impurtanta da la rapportaziun donnegiada. Da far la midada a Turitg fiss era cunter il senn federalistic da la Svizra e cuntraschess a la diversitad linguistica e culturala dal pajais, scriva la secziun da la SSR en ina resoluziun ch'è vegnida approvada la sonda
Sch'i giess suenter la SRG SSR vegnissan emissiuns sco «Echo der Zeit», «Rendez - vous», «Heute Morgen», «SRF 4 News» e las novitads producidas en futur a Turitg e betg pli a Berna.
RR novitads 17:00


text:
Parì
Parì (in itagliàn Parigi, in francés Paris) l'è la capitèla d'la Franza. L'è anc la sitê piô afuléda dal paés, al zänter ed la región ed l'Îsla ed Franza e l'ùnic cumûn che l'è anc dipartimèint.
In dal 2009 e 2010 Parì l'è stéda clasificheda in di 3 sitê piô important e influèint dal mànd, in di 3 "sitê europee dal futur" secànd na rizérca dal Financial Times e in di prèm 10 sitê al mànd "indòvv viver" secànd la rivèsta inglêsa Monocle. Prèma sitê per importânsa stra quî chi én in d'l'Euro, la capitèla francésa l'è anc stra quî chi sràn economicamèint piô importànti dal mànd in dal 2020 e 2025, insàm a Sciangài, Tokyo, San Paolo, Nóva York e Lòndra.
Con piô ed 45 miliòn ed turèsti l'è la sitê e anc al lôg piô visitê dal mànd. Secànd l'Economist l'è anc la piô chéra dal mànd. L'è la quinta sitê piô afuléda d'Europa, con 2.203.817 cristiàn, ciamé pariséin. Al vol però considerê che l'insàm urban l'è di mandi piô gros: l'area metropolitàna ed la Gran Parì la g'ha 12 miliòn ed cristiàn, la tersa piô afuléda d'Europa dôp Måsca e Lòndra.
Parì l'è un livel d'l' zug PlayStation All-Stars Battle Royale par PlayStation 3 e PlayStation Vita.


text:
Ils dus contrahents Christian Constantin e Rolf Fringer hajan decidì ad in inscunter inizià dal Sonntagsblick da far pasch, scriva la gasetta.
Constantin aveva attatgà a Fringer cun pajadas e schleppas
Raschun per la discordia era stà il president dal FC Sion: Suenter il gieu da ballape tranter il FC Lugano ed il FC Sion ils 21 da settember aveva Constantin attatgà Fringer cun pajadas e schleppas. Rolf Fringer, l’anteriur trenader da la squadra da ballape naziunala svizra, era sin il lieu sco co-commentader per l’emettur da televisiun Teleclub.
Smanatschas da plants e chastis
Suenter l’attatga da Constantin aveva Fringer annunzià da vulair purtar plant pervi da blessura corporala. Constantin percunter smanatschava da purtar plant pervi dad insulta.
Il tribunal da sport aveva sentenzià in consequenza a Christian Constantin: Dapi ils 12 d’october na po el per nov mais betg pli ir en stadions da ballape ed el ha da pajar in chasti da 30’000 francs.
RR novitads 12:00+


text:
Ovàre (botànica)
En botànica l'ovàre l'è 'na part del ginecèo. L'è la regiù 'ndóche gh'è dét i òvuli che vegnarà fecondàcc. L'ovàre l'è furmàt de giöna o piö fòie mudificàde che ciàpa nòm de carpèi e che reprezènta i macrosporòfili. Dét endèl ovàre ch'è giöna o piö cavità, ciamàde, "lòculi" 'ndóche gh'è dét i òvuli che spèta de éser fecondàcc per dòpo trasfurmàs en granì de somésa; l'ovàre l'è destinàt a trafurmàs endèl fröt. I òvuli i se 'nserés dét endèl ovàre endèna zòna ciamàda placènta.
Ensìma al ovàre gh'è 'l stil e i stìgmi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.


text:
Davent dad oz valan novas reglas da traffic:
- Uffants fin 12 onns dastgan charrar cun velo er sin passapès.
- Tar colonnas u tar in accident èsi lubi da charrar sperasvi a dretga. Surpassar a dretga resta dentant scumandà. Vitiers ston ins sin l'autostrada far ina giassa da salvament en cas urgents.
- Da nov vala ch'in examen da teoria dumangà duai esser valaivel senza limita.
- La dumonda per in permiss d'emprender po vegnir inoltrà il pli baud cun 17 onns empè da 18.
- Da nov pon ins era cumprar en pausadis d'autostrada alocohol.
Cun l'entschatta da l'onn nov datti er autras novas leschas e reglas ch'entran en vigur en Svizra. Intgins exempels:
- Babs d'uffants novnaschids pon da nov far in congedi da paternitad da duas emnas. Finanzià vegn quel sur l'urden da cumpensaziun dal gudogn. Per quai vegn la tariffa da la contribuziun da l'urden da cumpensaziun dal gudogn augmentà da 0,45 sin 0,5%.
- Per pudair organisar meglier clamada cun famiglia vegn era reglà da nov la tgira da confamigliars. En in emprim pass vegn il congedi da tgira per geniturs cun uffants grev malsauns reglà da nov.
- Era la furnizun da gasettas tras la posta duai vegnir migliurada. En lieus senza servetsch baud sto almain 95% da las gasettas dal di vegnir furnidas fin las 12:30.
Ord l'archiv
Dovran er babs in congedi da 2 u 4 emnas? En il «Controvers» discutan: Silva Semadeni, cussegliera naziunala da la PS, Martin Candinas, cusseglier naziunal PCD e Martin Schmid, cusseglier dals chantuns PLD.


text:
Vucala fruntala
La carateristica che la definiss 'na vucala fruntal l'è che la lengua l'è pusiziunaa püssee inanz che se pö int la buca, senza però creà un ustacul ch'el pudriss vess classificaa cume cunsunant.
I vucal fruntal ricunussüü da lIPA i henn:
- vucala fruntala mia redundaa seraa [i]
- vucala fruntala redundaa seraa [y]
- vucala fruntala mia redundaa meza-seraa [e]
- vucala fruntala redundaa meza-seraa [ø]
- vucala fruntala mia redundaa meza-verta [ɛ]
- vucala fruntala redundaa meza-verta [œ]
- vucala fruntala mia redundaa squasi-verta [æ]
- vucala fruntala mia redundaa verta [a]
- vucala fruntala redundaa verta [ɶ]


text:
La Svizra ha schlargià sia capacitad per testar infecziuns cun il coronavirus. Entant possian ins testar mintga di 7’000 persunas, scriva la «NZZ am Sonntag» sa referind sin l’Uffizi federal da sanadad. En tut hajan ins fatg fin ussa passa 50’000 tests. Cun quai haja la Svizra ina da las ratas da test las pli autas dal mund.
Il glindesdi aveva il schef da l’organisaziun mundiala da la sanadad – Tedros Gebreyesus, appellà als pajais da testar dapli glieud sin il coronavirus. In fieu ch'ins sappia betg nua ch'el ardia, na possian ins er betg stizzar. Almain duas da trais persunas s'infecteschian tar insatgi che mussia nagins u be sintoms fitg miaivels, declera la epidemiologa Emma Hodcroft dal Biocenter a Basilea. D'evitar saja quai pia be sch'ins testeschia sistematicamain mintga cas da suspect.
Proceder pretensius
L'Uffizi federal da sanadad BAG ha fin uss cusseglià ils chantuns da testar mo persunas che han sintoms che vegnan menders u pazients che tutgan tar la gruppa da risico.
Gruppas da risico
Il chantun Grischun vul surtut proteger gruppas da risico dal coronavirus. Tar quellas tutgan persunas sur 65 onns e persunas cun malsognas sco
- pressiun dal sang auta
- diabetes
- malsognas dal cor e da la circulaziun
- cancer
- malsognas che indebleschan il sistem d’immunitad
Raschun è che la capacitad per testar è limitada. Fin avant curt ha Daniel Koch dal BAG declerà ch'i dettia en Svizra capacitads per 2'500 tests a di. Entant ha quest dumber pudì vegnir augmentà sin 7'000 tests a di, ha il BAG fatg a savair. Total hajan ins fatg radund 50'000 tests fin venderdi da quest'emna.
Roche ha problems da furnir
En il chantun Berna, han ins vulì introducir drive-ins per sa laschar testar. Tar quals pudess ins be ir tras cun l'auto ed i vegn fatg là in sfrusch. 1'000 tests a di avevan ins previs. Uss vegn il project dentant spustà, perquai che la firma Roche ha problems da furnir ils tests.
Alternativas per il test da Roche datti be paucas e quellas betg fitg exactas. Per exempel pon ins mesirar en il sang ils anticorpuls ch'il corp producescha per cumbatter il virus. Problem è dentant, che quels cumparan pir suenter ch'ins ha gia gì il virus per radund in'emna. Fin lura han ins probabel gia infectà ina rotscha autras persunas.
Cifras Svizra
- Persunas testadas positiv: 13'152
- Persunas mortas: 235
(stan 28 da mars 2020, 14:00, BAG)
Grischun
- Cas confermads : 680
- Pazientas en ospitals: 38
- Persunas mortas: 35
(stan 9 d'avrigl 2020, Chantun GR)


text:
Marmond
Morimond (Marmond in del dialett del loeugh; Morimondo in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan. Ghe viven 1 140 abitant. Morimond la se troeuva a sud de Milan, al confin con la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm e de Vigeven), in su la sponda de dritta del fiumm Tisin.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
De l'epoca romana vegnen testimonianz de insediament coloniai in l'area del comun d'incoeu. On quai topònim di frazion el regòrda la presenza di Longobard.
La stòria successiva de Morimond l'è tutta intorna a quella de l'adia omònima e di mònegh cistercens che gh'hinn vivuu. Quella relazion chì l'è testimoniada anca del stemma comunal, che 'l rappresenta in la banda de sora ona mitra, segn del poder religios, el baston pastoral, vist che l'abaa prior el gh'eva dignità vescovil e ona spada, simbol del poder civil-giudiziari. In del XV secol de fatt la badia l'è diventada ona commenda. In la banda de sòtta del stemma el se troeuva on mappamond con sora ona cros, alter simbol de domini religios.
La fondazion de la prima gesa l'è del 1134, quand che i primm mònegh hinn rivaa del sitt de Morimond, arent a Digion. I fraa hann bonificaa l'area arent al Tisin, gh'hann faa su di canai d'irrigazion e hann trasformaa el territòri in d'ona zòna agricola fertil. In del 1182 l'è scominciada la costruzion de la gesa del dì d'incoeu.
Segond alter font el nòmm del loeugh el vegnaria di paròll frances moire mont ciovè mont in la palud, perchè l'abbadia l'è stada fasa su on còll in mezz a zònn paludos. In del XIV secol, bòna part di territòri arent a la badia eren proppietà de la gesa e ghe se trovaven numeros cassinn e costruzion de servizzi.
In del 1798, quand che l'è rivaa el Napoleon I, el monastee l'è staa soppress e 'l patrimòni coltural l'è andaa dispers. Al dì d'incoeu, grazie al suppòrt de la comunità local, l'attività religiosa e comunal de la badia l'è refiorida.
Anca al dì d'incoeu el patròn del comun l'è 'l San Bernard de Ciaravall, el fondador de l'ordin cistercens.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Marmond l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Il mondo perduto - Jurassic Park
Il mondo perduto - Jurassic Park (Al mónd pardû - Parc Giuràsic) 'l è 'n film fantàstic americàṅ dal 1997 ad Steven Spielberg, segùit dal film Jurassic Park dal 1993.
Al gh'à abû un sucès cumerciàł dimóndi grôs avénd muciâ sù da piò ad siesènt-daśdòt migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad stanta-tri.
Sunt
A quàt'r an da 'l incidènt ch'l à dâ vita a 'l Parc Giuràsic, al prufesōr Ian Malcom (Jeff Goldblum) 'l à pardû la sò reputasiòṅ e al sò pòst a l'università in du 'l insgnàva p'r avér pruâ a cuntàr a la gint la véra ad qvél ch'a gh'éra lugâ in dl’Ìśula Nublar. John Hammond (Richard Attenborough) in cal méntar 'l éra stâ custrét a cédar al cuntròl dla InGen a 'l sò anvō Peter Ludlow (Arliss Howard), 'n óm 'd afâr sénsa cōr.
Hammond al ciàma a cà sua Malcolm par dir-ag ch'a gh'è n'atra ìśula cun di dinusàur ch'i gh vìv'n insìma. A s trata dl’Ìśula Sorna, un pòst in dua i nigrulòṅ i nasìvan prima 'd èsar spustâ da cl'atra banda quànd i dvintàvan grand. A séguit 'd un stravènt ch'l à spasâ via incòsa però al sèntar 'l éra stâ bandunâ e adès i dinusàur i gh crésan salvàdag. Hammond al dmanda ajùt a Malcolm par farmàr Peter ch'al gh vōl far i bèsi. A 'l inìsi al prufesōr al gh diś ad nò ma quànd al vèṅ a savēr ch'la sò muróśa ch'la stùddia 'l bèsti, la Sarah Harding (Julianne Moore), la s cata là, al decìd ad dar-ag na maṅ e ad partìr par l'ìśula.


text:
Hillary Clinton ha uffizialmain preschentà al public ses candidat per il post dal vicepresident, Tim Kaine. Il senatur democratic da Virginia partia sias valurs, ha ditg la candidata per il presidi american a Miami. Kaine ha cumenzà ses pled demonstrativamain per spagnol. Tuts stoppian esser bainvegnids en ils Stadis Unids.
Kaine sco 'varianta segira'
Tim Kaine ha 58 onns e vala sco politicher cun gronda experientscha. Tranter il 2006 e 2010 è el stà guvernatur. Dapi il 2013 è el senatur. Virginia vala sco in dals stadis federativs che pudessan esser decisivs per las elecziuns presidialas. Tenor l'opiniun d’experts ha Clinton elegì cun Tim Kaine la varianta segira.
L’autra mesemna vegn Clinton probabel uffizialmain nominada sco candidata dals democrats per il presidi american als dis da partida a Philadelphia. Gia venderdi aveva ses concurrent republican Donald Trump acceptà la nominaziun als dis da partida dals republicans a Cleveland.
RR novitads 06:00


text:
Sch'ils democrats na dettian betg liber ils daners per construir il mir da cunfin cun il Mexico ed els veglian midar la lescha d'immigraziun na possia Trump far nagut auter che da serrar ils cunfin cun il Mexico cumplettamain.
5 milliardas dollars per mir
Ils democrats vulan ina nova lescha per l'immigraziun en ils Stadis Unids. Trump sa dosta dentant da suttascriver questa lescha uscheditg ch'ils democrats sa dostan da deliberar 5 milliardas dollars en il budget, per construir il mir da cunfin cun il Mexico. Ils democrats n'èn betg pronts da far quest pass. Ils custs cumplains per il mir giaschian perfin tar 23 milliardas.
Las duas chombras dal parlament han gia suenter paucas minutas spustà ina decisiun en l'onn nov. L'uschenumnà «shutdown» vegn cun quai tratg enavant en l'onn proxim.
RR novitads 20:00


text:
Concorso Corale Internazionale Riva del Garda 2012
Gold III mit 22,58 Punkte für Cor di Jëuni Gherdëina beim "12th International Choir Competition" in Riva del Garda. Leitung: Samuel Runggaldier
Gewinner des Großpreiswettbewerbs: Vox Bona Kammerchor der Kreuzkirche Bonn.
Concorso Corale ist einer der traditionsreichsten Chorwettbewerbe von INTERKULTUR.
Er findet, abwechselnd mit dem Internationalen Chorwettbewerb Budapest, alle zwei Jahre in der Karwoche statt.
Es gibt Kategorien in unterschiedlichen Schwierigkeitsgraden mit und ohne Pflichtwerk. Erleben Sie vier Tage voller Chormusik. Und fiebern Sie mit bis zum Schluss: Denn die von der Jury ausgewählten Kategoriesieger präsentieren ihr Können dann noch einmal und singen um den mit 1.500 Euro dotierten Großpreis von Riva del Garda.
Die Veranstaltungen finden in der Kirche Sta. Maria Assunta, im faszinierenden runden Auditorium Chiesa San Giuseppe und im Palazzo dei Congressi statt. Ein paar Schritte entfernt beginnt die Uferpromenade des Gardasees.
However, the most spectacular travelling time had definitely “LIRA” from Russia.
The children and youth are coming from Abakan close to the Mongolian border.
And they needed not less than eight days by train and bus to come to Riva del Garda. What an adventure!
Diplom de or per l Cor di jëuni Gherdëina!
N lunesc a 02 de auril a l Cor di jëuni Gherdëina fat pea a Riva del Garda ala "12th International Choir Competition" , n cuncors internazionel de mujiga corela sacra y profana che ven a sel de uni 2 ani.
Cest'ann ie ruvei adalerc de ndut 41 cores da ben 15 nazions de dut l mont, sciche dai paejes tudesc, o la ruscia, l japan, l USA y ngrum de autes. L dajova plu categories sciche cheles per cores cun me ëi o me ëiles, cores de mutons o cores cun ujes mescededes.
Nsci fajova l cor di Jëuni pert dla categoria per ujes mescededes, y fova n cumpetizion cun cores de aut livel. L regulament dijova che n messova purte dant trei cianties, dret desferentes una dal autra. L ie tumeda la dezijion de purte dant l pez “Magnum Misterium”, de Morten Lauridsen a 8 ujes che uel vester ciantà cun gran cura y conzentrazion, davia che l ie scialdi rie. Coche segonda ciantia ie unida crida ora la ciantia per gherdëina “La Mujiga” de Elisabeth Demetz de S.Cristina, l ultimo pez fova pona “Keep Your Hands on the Plow”, n Gospel/Spiritual per ben 12 ujes, mo puech cunesciù te Europa scrit dal american Joseph Jennings, che se a fat n inuem coche diretëur artistic dl Ensemble Chanticleer. Chisc trei pec fova stai mparei ite dal Cor bele per l cunzert de nuvember y laurei ora cun Christo Burger ntan n « Workshop » de n ena. Samben fovel debujen mo de n valguna proves, davia che l fova bele passei n valgun mensc da chesc cunzert y l jiva debujen de renfresche su la memoria. Samuel Runggaldier, che fova ncerua adalerch cun l idea de to pert a chesc cuncors, se a teut su la nceria de anjenie ca i ciantarins per chesc aveniment.
Sota la bacheta de Samuel Runggaldier ie l Cor di Jëuni Gherdëina jit sun Paladina tla dlieja moderna de Maria Assunta de Riva del Garda. Cun gran cunzentrazion ma enghe gran emozion se a duc i ciantarins dassen purva a fe na bela paruda, dant a l publich ma samben dantaldut dan la renumeda giuria, che scutova su cun uredla critica.
Davia che la fova jita dret ben aspitova duc cun n gran bunder per savei sce l Cor di Jëuni Gherdëina fova ruva inat per pudei to pert al Gala Conzert n mierculdi seira. Canche Samuel Runggaldier y Johanna Kostner ie pona jic a rujne cun la giura fol tlere che l Cor ne fova nia uni cris ora per l Gala Conzert. Tan puech che l essa mancià per ruvè a chesc traviert, chel iesi pona permo ruvei seura da seira canche l ti ie uni seuranda l diplom a duc i cores. L dirighent y l president dl Cor di Jeuni Gherdeina a pudu ji a to chesc document de gran valor sun paladina cun l grandiscimo tifo de la delegazion de l Cor di Jëuni Gherdëina che fova jit ju a Riva del Garda per scute su l bel Gala Conzert. Samben fova duc i cumembri plu che cuntenc per l boniscimo resultat de 22,58 ponc che ven ratà coche « golden diploma level 3 ».
L cuncors de Riva del Garda ne ie nia me stat na beliscima esperienza y sodisfazion, ma cun l bon resultat fos l Cor di jëuni Gherdëina monc qualificà per fe pea per i proscimi 5 ani a na olympiade per cores y ai campiunac mundiei di cores. Chesta fos segurmenter mo na majera ndesfida y na puscibilità per crescer, ma a muever n cor de 70-80 cumembri per ji tl Vietnam o nce me tl Europa ie taca adum cun n gran leur de uraisazion y dantaldut custimenc, y n cont de chel iel mo da udei sce l Cor di Jëuni Gherdëina possa ji do a chesc bel semi.
Ingrid Demetz


text:
Dialet mirandules
El Mirandules (lucalment a l'è istess) l'è un dialet de l'Emilian, parlaa in de la bassa mudenesa inturna a Mirandola.
DifüsiunModifega
El dialet mirandules l'è parlaa in de la bassa mudenesa, al cunfin cun la Pruvincia de Mantuva e cun quela de Ferara, in ses cumün del Mudenes: Mirandola, Finale Emilia, San Felice sul Panaro, Camposanto, Medolla, San Possidonio e Concordia sulla Secchia.
CarateristighModifega
L'è diferent del dialet mudenes, e anzi l'è cunsideraa part del grüp ferares, insema anca al Mantuvan e al Guastales. Questa classificaziun la deriva del Biondelli, che in del 1853 el scriveva:
Inultra a trövum alter carateristigh:
- Cumpagn del Ferares, del Guastales e del Frignanes (Apenin mudenes), la a toniga la vegn minga una e (funeral inveci de funeräl).
- Cumpagn de tüt i alter parlad gal-italigh, anca in Mirandules l'è restada la diferenza tra vucai lungh e cürt.
- Cumpagn de tüt i dialet de la bassa emiliana e lumbarda la gh'è minga la letera z italiana.
Esempi de lenguaModifega
Tupunumastiga di paes induve se parla el MirandulesModifega
- Finale Emilia: Al Final (mud.: Al Finäl)
- San Felice sul Panaro: San Flis
- Camposanto: Campsant (mud.: Campsänt)
- Medolla: Mdola
- San Possidonio: San Pussidoni
- Concordia sulla Secchia: La Cuncordia
- Mirandola: La Mirandla
El Pader NosterModifega
Padar nostar ,ch’a’t se in dal ciel
ch’a sia banadet al tó nom,
ch’a vegna al tó regn,
ch’a sia fat quel ch’a’t vó té,
In ciel e ins la tera.
Das al nostar pan anch incó
E scanzelas i nostar debit
Cume nuantar i scanzlem a chiatar
E a’n faras minga cascar ind la tentasion
Ma cassa via al mal da nuantar.
Amen.
La parabula del Fiö TrasunModifega
Un zert om l'aviva du fió.
Al più picul diss a sò padr: "Papà, dam dla vostra roba la part ch'am ven!" e lù al divis la sò sustansa tra i du fió.
Da lì a poch dì, al fiol più picul, fat fagot, l'andò via luntan luntan, e al cunsumò tut in stravissi.
E quand a 'n n'avì più 'n sold, as fè sintir la fam in cal paes, in cunseguensa d'una carestia, e acsì al puvret prinsipiò a vedar ch'agh mancava 'l nesessari.
Al 's tols 'd lì e al s'arcmandò a un zitadin 'd cal sit, e quest al miss in campagna per guardian di porch.
A 'gh vigniva voja infina d'impirs la pansa 'd chili giandi 'ch magnavan i porch; ma a 'n gh'era aniun gh'in dass.
Vist donca la materia ch'i aveva fat, al diss: "Quant sarvitor in cà 'd mè padr i han dal pan in abundansa, e mì a mor chì 'd fam!"
A 'm turò sù, e a turnarò da mè padr e agh dirò: Papà, a i hò mancaa e vers al zel e vers 'd vù!
A 'n am meriti più d'essar ciamaa par vostar fiol: tgnim invez cum un di vostar sarvitor".
E, alvandas sù, l'andò drit fin da sò padr. E quand al gh'era anch luntan un poch, al padr el vist, al 's moss a cumpassion, al 'gh cors incontra e al 'gh butò i brass al col, e al la basò.
E sò fiol al 'gh diss: "Papà, a i hò mancaa vers al zel e vers 'd vù! A 'n son più degn d'essar ciamaa vostar fiol."
E sò padr cmandò ai sarvitor: "Prest, tirà fora la più bela vesta, e giustagla adoss, mtigh l'anel in dii e il scarpi ai pee;
E andà a tor da la stala 'l vdel più grass, e massàl, e ch'a 's magna e ch'a 's staga alegar!
Parchè 'st mè fiol l'era mort e l'è turnaa al mond; al s'era pers, e al s'è truvaa". E i prinsipion al disnar e gli alegressi.
El fiol più grand l'era in campagna, e int al dar volta, quand al fu avsin a cà, al sintì a cantar e a sunar.
Al ciamò un di sarvitor e al dmandò cuss'era mò 'sta cossa.
E quest al gh'arspos: "L'è turnaa vostar fradel, e vostar padr l'ha fat massar un vdel grass par la cunsulasion d'averal vist san e salv".
Ma al fradel grand agh vens la stissa, e an avliva brisa intrar in cà. Al padr donca vens fora lù, e al la prinsipiò a pregar.
Ma quel tgniva dit: "L'è tant'an ch'a 'v serv, e an v'ho mai disubidii; ma vù an m'avii mai daa gnanch un cavret da psermal guder in cumpagnia di mè amigh.
Però dop ch'è turnaa 'st altar vostar fiol, ch'l'ha consumaa tut al sò cun dil doni 'd cativa vita, a i avii massaa par lù al vdel più grass"
Sò padr 'gh diss: "Vù, al mè fiol, a sii sempar con mì, e tut quel ch'a i ho l'è vostar.
Ma l'era giust 'd guder e far digli alegressi, parchè vostar fradel l'era mort e l'è arsuscitaa; al s'era pers, e al s'è turnaa a truvar".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 238
Una nuvela del BucascModifega
Dialet de ConcordiaModifega
A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 290-291
Dialet de Finale EmiliaModifega
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
ibidem, pagg. 292-293
Dialet de MirandolaModifega
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 296-297