text:
Balànsa
La balànsa (del latì: bis, du, lanx, piat; l'è ciamàda pò a péza o stadéra) l'è 'n arnés che se dopèra per mizürà le mase.
L'è 'na léa de prim zèner coi bras precìs che, al stabeléser 'na situasiù de equilìbrio 'ntra i pézi dei còrp, la permèt de mizürà le màse.
Per fà la mizüra se dopèra dei campiù che i pöl véser piö o méno precìs a segónda de la preciziù del strümènt.
La preciziù de la mizüra la pöl véser de 'n quach chìli se se tràta de balànse 'ndüstriài 'nfìna a 'n quach miligràm se se tràta de balànse de laboratóre.


c: text/html

text:
Göschenen
Göschenen (in Schwytzerdütsch: Geschenä) al é un cumün int al canton d'Uri in Svizzera. S'al trœuva al portal nòrd dal tunnel dal San Gotard e dal tunnel feroviari dal San Gotard a una altitüden de 1111 meter s.l.m.. Al é int la part da la Svízzera che la parla in Todesch . Segon l'Ofis federal da la statistiga, Göschenen al mesura 104.16 km² e int al Dicember 2010 al gh'eva 410 abitant
El cumün de Göschenen a l'è tacaa ai cumün de Andermatt, Gadmen (BE), Gurtnellen, Hospental, Oberwald (VS), Realp, Wassen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Transport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligna ferroviaria dal Gothard, portal nord
- Cò da la ligna ferroviaria Göschenen - Andermatt
- Autostrada A2, Basilea-Chiasso Sortía 40 Göschenen
- Entrada nord dal tunnel stradal
- Comenzament dal col dal Saint-Gothard
Lian da fòra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ofizial (Todesch)
- Göschenen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1Rü wüxi ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu rü Ngechuchu rü wüxi ga Parichéupatawa nayachibü. Rü yéma nayexmagü ga togü ga Parichéugü ga yéma bexma Ngechuchuxü̃ ngugüexü̃. 2Rü yéma nayexma ta ga wüxi ga yatü ga iḏaawexü̃ ga rüchaxünexü̃. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃na rü Parichéugüna naca, rü ñanagürü: —¿Tama penachu̱xuxü̃ ega ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chanamexẽẽ̱xgu i wüxi i iḏaawexü̃? —ñanagürü. 4Natürü ga nümagü rü nangea̱xgümare. Rü yexguma ga Ngechuchu rü naxme̱xgu nayayauxãchi ga yema iḏaawexü̃, rü nanamexẽẽ. Rü namaã nüxü̃ nixu ga na íyaxũxü̃ca̱x. 5Rü Ngechuchu rü ñanagürü Parichéugüxü̃: —¿Texé i pema i ngẽxguma perü cowaru rü e̱xna perü woca puchugu nagoxgu, rü taux e̱xna i ngẽxgumatama ípeyadauxü̃ rü ípe- yatúãchixü̃ i woo ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu? —ñanagürü. 6Rü nümagü rü taxuü̃maãma nanangãxü̃gü. 7Rü yexguma mechawa natogüchaü̃gu ga yema nüxna naxugüxü̃, rü Ngechuchu nüxü̃ nadau na wüxichigü rü ĩãrü yoraxü̃tawaxüchi natoxchaü̃xü̃. Rü yexguma yemaxü̃ nada̱u̱xgu rü nayaxucu̱xẽgü, rü ñanagürü: 8—Ngẽxguma texé cuxna uxgu i wüxi i ngĩgüarü petawa, rü tama name i petaarü yoraxü̃tawaxüchi üxü̃ i naxma̱xwe̱xewa cuyarüto. Erü yixcüra ngürüãchi tá ínangu i to i nüxna naxuxü̃ i curü yexeraxüchi ixĩxü̃. 9—Rü ngẽma petaarü yora i pexna uxü̃, rü tá cumaã nüxü̃ nayarüxu na icuchixü̃ca̱x i ngẽma nachicawa na ngẽ́ma natoxẽẽãxü̃ca̱x i ngẽma to i curü yexera ixĩxü̃. Rü ngẽxguma i cuma rü poraãcü cuxãneãcüma rü nawa iyacuáxü̃ i naxma̱xwe̱xewa tá cuyarüto. 10—Rü narümemaẽ ega texé cuxna uxgu, rü nawa iyacuáxü̃ i naxma̱xwe̱xewa curüto. Rü ngẽxguma i ngẽma petaarü yora i cuxna uxü̃ rü ñanagürü tá cuxü̃: “Pa Chomücüx, ¡nuã chauxü̃tawa yarüto!” ñanagürü tá cuxü̃. Rü ngẽmaãcü ngẽma petaarü yora rü wüxi i mexü̃ tá cumaã naxü nape̱xewa i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i nüxna naxuxü̃ i cumaã ngẽ́ma rütogüxü̃. 11—Erü texé ya tügü írütaxe rü Tupana tá tüxü̃ naxãnexẽẽ. Natürü texé ya tügü írüxíraxe rü Tupana tá tüxü̃ nicua̱xüü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 12Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu nüxü̃ ga yema yatü ga nüxna uxü̃: —Rü ngẽxguma wüxi i õnaca̱x rü e̱xna petaca̱x texéna cuxuxchaü̃gu, rü tama name i nüxna cuxu i cumücügü, rü bai i cueneẽgü, rü bai i cutanüxü̃gü, rü bai i curü ngaicamagu pegüxü̃ i duü̃xü̃gü i dĩẽruã̱xgüxü̃. Erü nümagü rü tá nüxĩ cuxna naxugüe, rü ngẽmaãcü tá cuxü̃́ nanaxütanügü. 13—Natürü ngẽxguma wüxi i peta cuxü̱xgu, rü narümemaẽ nixĩ i nüxna cuxu i duü̃xü̃gü i ngearü dĩẽruã̱xgüxü̃, rü duü̃xü̃gü i taxucürüwama puracüexü̃, rü ngẽma ichixeparagüxü̃, rü ngẽma ingexetügüxü̃ . 14—Rü tá cutaãẽxü̃chi i ngẽxguma erü nümagü rü taxucürüwa cuxü̃́ nanaxütanügü. Natürü tá cunayaxu i curü natanü i ngẽxguma wena namaxẽgu i Tupanaãrü duü̃xü̃gü i mexü̃ —ñanagürü. 15Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga wüxi ga yatü ga mechawa rütoxü̃ rü Ngechuchuxü̃ ñanagürü: —Rü tataãẽ ya yíxema Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa chibüxe —ñanagürü. 16Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Wüxi ga yatü nanaxü ga wüxi ga õna ga taxü̃. Rü norü duü̃xü̃xü̃ namu na nüxna yaxuxü̃ca̱x ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü. 17—Rü yexguma marü namexgu ga norü õna, rü wena norü duü̃xü̃xü̃ namu na yema duü̃xü̃gü ga marü nüxna naxugüxü̃maã nüxü̃ na yanaxuxü̃ca̱x ga marü na namemarexü̃ ga norü õna, rü paxa yéma na naxĩxü̃ca̱x. 18—Natürü guxü̃ma ga yema nüxna naxugüxü̃, rü inanaxügü ga nügü na ínaxuegüxü̃. Rü yema nüxĩra nüxna naxu rü ñanagürü: “Ngexwacaxtama naxca̱x chataxe i wüxi i naãne. Rü paxa tá íchayadau. ¡Rü namaã nüxü̃ ixu i cori rü taxucürüwama ngẽ́ma chaxũ!” ñanagürü. 19—Rü ga yema to rü ñanagürü: “10 i wocagü i puracüruü̃ca̱x chataxe, rü tá ngẽmaxü̃ chayaxü. ¡Rü namaxã nüxü̃ ixu i cori rü taxucürüwama ngẽ́ma chaxũ!” ñanagürü. 20—Rü ga to rü ñanagürü: “Ngexwacaxtama chaxãma̱x rü ngẽmaca̱x taxucürüwama ngẽ́ma chaxũ”, ñanagürü. 21—Rü yexguma nataegugu ga yema coriarü duü̃xü̃, rü norü corimaã nüxü̃ nixu ga guxü̃ma ga yema ore. Rü yexguma ga norü cori rü nanu, rü ñanagürü nüxü̃ ga norü duü̃xü̃: “¡Paxa ngẽ́ma cayegüwa rü cayexacügüwa naxũ, rü nuã nagagü i ngẽma duü̃xü̃gü i ngearü dĩẽruã̱xgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i taxucürüwama puracüexü̃, rü ngẽma ichixeparagüxü̃, rü ngẽma ingexetügüxü̃!” ñanagürü. 22—Rü yixcamaxü̃ra ga yema norü cori namaã nüxü̃ ixuxü̃ naxü̱xguwena rü yema norü duü̃xü̃ ñanagürü nüxü̃: “Pa Corix, marü chanaxü i ngẽma chomaã nüxü̃ quixuxü̃rüü̃, natürü naxãchicaaneãmatama i nuã cupatawa”, ñanagürü. 23—Rü yexguma ga norü cori rü ñanagürü nüxü̃: “¡Paxa ngẽ́ma nama i taxü̃güwa rü nama i íraxü̃güwa naxũ, rü nuã nagagü i togü i duü̃xü̃gü na nuxã chopatagu nachocuxü̃ca̱x, rü ngẽmaãcü na naxããcuxü̃ca̱x ya daa chopata! 24Erü pemaã nüxü̃ chixu rü taxuü̃ma ga yema nüxĩra nüxna chaxuxü̃ rü nuã chorü õnawa tá nachibüe”, ñanagürü. 25Rü muxũchixü̃ma ga duü̃xü̃gü Ngechuchuwe narüxĩ. Rü nadauegu ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: 26—Rü ngẽxguma texé chowe rüxũxchaü̃gu, rü tanaxwa̱xe i choxü̃ tangechaü̃ tümanatüarü yexera, rü tümaẽãrü yexera, rü tümama̱xãrü yexera, rü tümaxãcügüarü yexera, rü tümaẽneẽgüarü yexera, rü tümaẽya̱xgüarü yexera, rü tümaãrü maxü̃ãrü yexera rü ta. Rü ngẽxguma tama ngẽmaãcü choxü̃ tangechaü̃gu rü taxucürüwama aixcüma chorü ngúexü̃ tixĩ. 27—Rü yíxema tama naxwa̱xexẽ na chaugagu ngúxü̃ tingeãcüma chowe tarüxũxü̃, rü taxucürüwama chorü ngúexü̃ tixĩ. 28—Rü ngẽxguma chi wüxie i petanüwa rü wüxi ya ĩpata ya taxü̃ne taxüxchaü̃gu, ¿rü tama e̱xna i noxri i tanangugüxiraxü̃ na ñuxre i dĩẽru tá nagu ngĩxü̃ ítatáxü̃? Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x rü marü tüxü̃́ iyangu i ngẽma tümaãrü dĩẽru i tüxü̃́ ngẽxmacü na tayanguxẽẽxü̃ca̱x ya yima ĩ. 29—Erü ngẽxguma chi tama meã tanangugügu i tümaãrü dĩẽru na ñuxregu tá naxãtanüxü̃ ya yima ĩ, rü norü caxtaxica chi itapugügu rü yixcüra rü taxucürüwa chi tanagu̱xẽẽgu i ngẽma puracü, rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü i nüxü̃ daugüxü̃ i ngẽma tümaãrü puracü rü tá tüxü̃ nacugüe. 30—Rü ñanagürügü tá: “Ngẽma yatü inanaxügü na naxüpataxü̃, natürü taxucürüwama nayanguxẽẽ”, ñanagürügü tá. 31—Rü ngẽxguma wüxi i nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacü rü to i nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacümaã nügü nadaixchaü̃gu, ¿rü tama e̱xna i noxri inangugüãxü̃ rü ngoxi 10,000 i churaragü rü yangu na nügü nadaixü̃ca̱x namaã i norü uwanü i 20,000 i churaragü nüxü̃́ ngẽxmaxü̃? 32—Rü ngẽxguma nangugüãgu na tama yanguxü̃ i norü churaragü rü, ¿taux e̱xna i ngẽxguma yaxü̃wa nangẽxmagutama i norü uwanü, rü naxü̃tawa namugüãxü̃ i norü orearü ngeruü̃gü, rü namaã nüxü̃ na yanaxugüexü̃ca̱x na nügümaã nangüxmüẽxü̃? 33—Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ i pemax, erü ngẽxguma ngexerüxǘxe i petanüwa tama ngẽ́ma tanawogügu i guxü̃ma i tüxü̃́ ngẽxmaxü̃ na chowe tarüxũxü̃ca̱x, rü taxucürüwama aixcüma chorü ngúexü̃ tixĩ. 34—Pema rü ñoma yucürarüü̃ pixĩgü i ñoma i naãnewa, erü yima yucüra rü õna na namexẽẽxü̃rüü̃ rü pema rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gütanüwa rü norü mexẽẽruü̃ pixĩgü. Name ya yucüra. Natürü ngẽxguma chi nangeacagu, ¿rü ñuxãcü tá wenaxãrü naxããca? 35—Rü taxuwama name. Rü woo waixü̃müãrü waxmüãnexẽẽruü̃ca̱x rü tama name. Rü ítanata̱xmare. Rü yíxema aixcüma ãchi̱xẽ́xẽ, ¡rü name nixĩ i nagu tarüxĩnüẽ i ñaã ore! —ñanagürü.
Copyright
Learn More


text:
Bastia
Bastia (Mantinum in latin; antigament, in Italian, Bastiglia) a l'è una cità francesa e Corsa, el caplögh del dipartiment de la Corsica Volta, in de la regiun francesa de la Corsica. La gh'ha 42 912 abitant[1], dato agiurnaa al ginee 2011.
El sò teritori el g'ha 'na superfis de 19,38 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 963 méter s.l.m.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Émile Zuccarelli (del 2001).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bastia a l'é gemelada cun:


text:
Cremùna
Cremùna (nòm uficiàl en Italià: Cremona) l'è 'na cità de la Lombardia, capolöch de la pruvìncia de Cremùna, sitüada 'ndèla Lombardìa meridiunàl. La cità la vé sö póch de lóns del fiöm Pò, che per Cremùna, col sò pórt flüviàl, l'è sèmper stat e l'è amò 'ncö 'n importànte vìa de comünicasiù. El cümü de Cremùna el cönta 71 901 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt stòrich del nömer de abitàncc del cümü de Cremùna l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cremùna l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèla stória come 'n insediamènt dei Cenomani, 'n popolasiù cèltica che gh'è riàt endèla piàna del Pò entùren al 400 prìma del Signùr. El nòm Cremùna però l'ìa amò piö ècc, fórse atribüìt zamò dei prim òm che s'è 'nsediàt endèl pòst, i antìchi isé i g'ha tiràt fò 'n bèl pó de interpretasiù fantaziùse per spiegàl. Endèl 218 prìma del Signùr i Romàni i g'ha stabilìt endèla zòna en prìm avampòst a nòrd del fiöm Pò e i g'ha mantignìt el nòm uriginàl. Cremùna e la sò vizìna (la modèrna Piacensa, sö la spónda sud del fiöm), i è stàde fondàde 'l stès an, co l'obietìf de penetrà 'ndèla pianüra che piö tàrde la deentarà la Pruvìncia de la Gallia Cisalpina. Cremùna en póch tép l'è nìda a éser la giöna de le cità piö gròse de l'Italia del Nòrt, aidiàda pò a del fàt de éser sö la stràda che colegàa Gènova a Aquileia, ciamàda Via Postumia. La g'ha furnìt soldàcc a Giùlio Cézare e la 'na 'ncaàt dei favùr quan che chèsto l'è stat al potére, piö tàrde però la s'è mitìda de la bànda de Bruto de del Senato Romàno endèl sò conflìt col Augusto, e chèsto, dòpo ìga insìt, endèl 40 prìma del Signùr el g'ha confiscàt la töte le tère de Cremùna e 'l i ha distribüìde ai sò òm. El poéta Virgìlio, che 'l gh'ìa fat le scöle a Cremùna, el s'è ést portà vià el podére de famìa ("tròp derènt a la disgrasiàda Cremùna"), ma piö tàrde l'è riàt a riutignìla. La prosperità d ela cità l'è nàda 'n nacc a crèser enfìna al 69, quan che l'è stàda sbatìda pelària 'ndèla segónda Batàia de Bedriacum de le trùpe de Vespasiano, che combatìa per mitìl sö come Imperadùr cùtra 'l sò rivàl Vitellio. Cremùna l'è stàda ricustrüìda col sostègn del stès Vespasiano, ma par che la sàpe mai piö riàda al leèl de prosperità che la gh'ìa prìma perchè l'è de fat sparìda de la stória 'nfìna al sècol VI, quan che la ricompàr come avampòst militàr de l'Impéro Romano de Ucidènt (Bizantì) ai tép de la guèra Gòtica.
Alt Medioévo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che i Longobàrcc i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndèla segónda metà del sècol VI, Cremùna l'è restàda 'n caposàlt dei Bizantì come part del Ezarcàt de Ravenna. La cità la s'è spandìda vèrs nord-òvest, co la creasiù de 'n camp trinceràt de föra de le müre. Endèl 603, Cremùna la vé cunquistàda e distrugìda del rè longobàrt Agilulfo. El sò teretóre 'l vé dividìt entra i Dücàcc de Brèsa e Bèrghem. Póch agn dòpo però, endèl 615, la regìna Teodolìnda, devóta Catòlica co l'edèa de convertéser i cremunés, la g'ha fat recoströéser la cità e turnàt a stabeléser en Vèscof. El contròl de la cità isé l'è pasàt de menemà 'ndèle mà del Vèscof, che l'è deentàt piö tàrde en vasàl del Sacro Romano Impero dòpo che Carlo Magno 'l g'ha batìt i Longobarcc e cunquistàt l'Italia. Isé Cremùna la g'ha püdìt slargà 'n pó 'l sò potére e la sò prosperità e 'n quach vergü dei sò Vèscof i g'ha ìt de le pàrcc importàncc 'ntra 'l sècol X e 'l sècol XI. El Vèscof Liutprando de Cremùna l'è stat mèmber de la cort imperiàl sóta la dinastìa Sàsone e Olderico el g'ha utignìt dei privilégi importàncc per la cità de l'Imperadùr Ottone III. L'economìa de la cità l'è stàda spuciàda pò a de la custrusiù del pórt söl Pò en curispondènsa presapóch del camp fortificàt bizantì.
Envéce, i du vèscof Lambèrt e Ubaldo i g'ha creàt discòrdie co la zét de Cremùna. L'imperadùr Corrado II, per mèter a pòst la quistiù, el g'ha duzìt vègner a Cremùna 'ndèl 1037 ensèma col papa Benedèt IX amò zuinì.
Perìodo comünàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sóta Enrìco IV, I cremunès i g'ha tacàt a rifüdàs de pagà le tàse al imperadùr e al vèscof perchè i ia ritignìa tròp opresìve. Segónt 'na legènda, el "gran gonfaloniér" (càrica paragunàbil al sìndech d'encö) "Zanén de la Bàla" (Giovanni Baldesio) el s'è confrontàt a duèl col imperadùr stès. Enrico el sarès finìt dizarciunàt e isé la cità la sarès stàda izimìda de pagàga la tàsa de l'an che la curispundìa a 'na bàla de ór de 3 chìli. La legènda la dìs pò che chèla bàla de ór che gh'ìa destinàt come pagamènt de le tàse la sarès ghe stàda dunàda a la Berta, la murùza del Zanén, per dopràla come dòte per quan che i se sarès spuzàcc.
Le prìme nutìsie stòriche de 'n cümü lìber de Cremùna i è del 1093, quan che 'l g'ha partecipàt a 'na aleànsa cùtra l'imperadùr comandàda de Matilde de Canossa, ensèma ai cümü de Lodi, Milà e Piacènsa. El cunflit l'è finìt co la scunfìta de Enrico IV e la sò famùza ümiliasiù de Canossa de nacc a papa Urbano II endèl 1098. En chèsta ocaziù Cremùna la g'ha utignìt la Insula Fulcheria, che l'ìa 'l nòm dat al teretóre del Cremàsch.
De chèl momènt lé, el nöf cümü el g'ha ambiàt pò a lü a fàga guèra ai cümü vizì per slargà 'l teretóre e crèser el sò potére. Endèl 1107, Cremùna la g'ha cunquistàt Turtùna, ma quàtr'àgn dòpo 'l sò ezèrcit l'è stàt batìt de bröt de le bànde de Bressanoro. A la stèsa maniéra che 'ndèle ótre cità de l'Italia setentriunàla, la popolasiù l'ìa spartìda 'n dò fasiù opòste, i Guèlfi, a favùr del Papa, che i ìa 'n magiurànsa 'ndèla cità nöa, e i Ghibilì a favùr de l'Imperadùr, che i gh'ìa la sò rocafòrt endèla cità ècia. Le dò fasiù i éra isé irecunciliàbii che i guèlfi i éra riàcc al pónt de fa sö 'n Palàs Comünàl nöf, che 'l ezìste amò 'ncö e l'è ciamàt "Palazzo Cittanova".
Quan che 'l Barbarósa l'è nìt en Itàlia per riafermà la sò autorità, Cremùna la s'è schieràda 'nsèma a lü co l'edèa de otègner 'na mà cùtra Crèma, che 'ntàt, aidiàda de Milà, la sìa ribelàda. La vitòria utignìda dei imperiài e la sò lealtà 'ndèi confròncc del Barbarósa la g'ha pirmitìt de otègner endèl 1154 el dirìt de mèter en pé 'na zèca e de bàter monéda.
Endèl 1162, le fórse del Imperdùr amò aidiàcc dei cremunés i g'ha asaltàt Milà e i là defàda fò. Póch agn dòpo però, 'ndèl 1167 la cità la g'ha cambiàt spónda e la s'è ünìda a la Léga Lombàrda. Le sò trùpe le g'ha fat part de l'ezèrcit che 'l 29 de màgio del 1176, 'l g'ha scunfigìt el Barbarósa 'ndèla famùza Batàia de Legnà.
La Léga Lombàrda l'è mìa però nàda 'n nacc tat tép dòpo la vitória cùtra l'Imperadùr: el 17 de löj del 1191 'na guèra sciopàda 'ntrà Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda pò a batàia de la Malamórt. El "carroccio" cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm. Endèl 1213, a Castigliù (Castelleone), i Cremunés i g'ha batìt 'na aleànsa furmàda de Milà, Lodi, Crèma, Novàra, Cóm e Brèsa.
Endèl 1232, Cremùna la s'è aleàda col nöf Imperadùr, el Federìco II, che l'ìa turnàt a ègner endèl nord de l'Italia per pröà a restabeléser la sò autorità. Endèla Batàia de Cortenuova, i cremunés i è stacc de la bànda dei vinsidùr. En conseguènsa el Federìco II de spès el g'ha stabilìt la só córt en cità. Endèla batàia de Parma, però, i Ghibilì i n'ha ciapàt 'na bèla rebatìda e 'n pér de miér de Cremunés i è stacc facc prizunér. Quach agn dòpo Cremùna la s'è endicàda e la g'ha scunfigìt l'ezèrcit de Pàrma. Comandàt de Umberto Pallavicino l'ezercit dei Cremunés l'è riàt a catürà 'l "Carroccio" dei Parmezà e per sècoi i g'ha ubligàt a tègner tacàde vià le bràghe del rivàl a la Catedràl de Pàrma come sègn de ümiliasiù.
Endèl 1301, Luchetto Gattilusio l'ìa podestà de Cremùna e 'n chèst perìodo la cità la g'ha prosperàt enfìna a rià a 'na popolasiù de presapóch 80.000 abitàncc, de piö dei 69.000 del 2001.
La Signurìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1266, el Pallavicino l'è stat casàt vià de Cremùna, e 'l goèrno dei ghibilì l'è finìt dòpo che 'l sò söcesùr, el Buoso de Dovara, el g'ha cidìt el potére a 'n consórse de citadì ciamàt "Pàce e Fede". Endèl 1271, vé creàt la càrica de Capità del Popol, ma 'ndèl 1276 el potére 'l vegnarà ciapàt en mà del marchés Cavalcabò Cavalcabò, che 'ndèl 1305 el sarà rimpiasàt de sò fiöl, Guglielmo Cavalcabò, che 'l la mantegnarà 'nfìna al 1310.
En chèsto perìodo vegnarà facc sö o restaüràcc divèrsi palàs e custrusiù, comprés el Toràs, la céza romànica de San Fransèsch, el transèt del Dòm e la Lòza dei Militi. En piö, l'agricültüra la vegnarà sustignìda condèna nöa rét de canài e fòs. Dòpo 'na quach invaziù forestére (en particolàr chèla de l'imperadùr Enrìco VII endèl 1311), el Cavalcabò l'è düràt enfìna al 29 de noèmber del 1322, quan che 'na famìa amò piö potènta, chèla dei Visconti del Galeàs I, i è deentàcc i Signùr de Cremùna. I dürarà per en sècol e mès, interumpìcc endèl 1327 de Ludovìco 'l Bàvaro, endèl 1331 de Gioàn de Boémia, e 'ndèl 1403 de 'n ritórno sporàdich dei Cavalcabò. Ai 25 de löi del 1406, el capità Cabrino Fondulo el g'ha copàt el sò padrù Ubaldo Cavalcabò e töcc i mèmber màs•cc de la sò famìa, e 'l g'ha ciapàt el contròl de Cremùna ma pöch piö tàrde, l'è stat cunsideràt mìa bù de portà 'n nacc el sò còmpito, e l'è stat ubligàt a molà la cità tùrna ai Visconti dòpo 'n pagamènt de 40,000 fiurì dór.
El Filippo Maria Visconti el farà deentà la Signurìa de Cremùna ereditària. Cremùna la deentarà part del Dücat de Milà, e la ghe narà dré a le sò vicènde 'nfìna a l'ünificasiù de l'Italia. Sóta i Visconti e piö tàrde sóta i Sfórsa, Cremùna la g'ha ìt 'na grant evulusiù cültüràla e religiùza. Endèl 1411, el Palàs Cittanova l'è deentàt la séde de l'Üniversità dei mercànt del fustàgno. Endèl 1441, Cremùna la vegnàra catàda fò per véser la séde del le spùze de Fransèsch I Sfórsa e Bianca Maria Visconti endèla capèla fàda sö dei Frà Biniditì, e che 'ncö l'è stàda sustitüìda de la céza de San Sigismónt. En chèla ocaziù lé par che 'l sàpe stat servìt per la prìma ólta en dóls nöf, che piö tàrde 'l vegnarà ciamàt e 'l deentarà famùs col nòm de turù. Ludovich el Móro 'l sostegnarà la custrusiù de custrusiù e divèrse òpere per el Dòm, per la céza de Sant'Agata e per el Palàs de Cümü.
I ucupasiùn furèst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1446 Cremòna l'è stàda serciàda di trüp del Francesco Piccinino e del Luigi dal Verme. I Venesiàn gh'han mandaa in sò sucùrs Scaramuccia da Forlì, che l'è riessii a süperà l'asédi, e l'ha pruvucà inscì 'l falimént de l'imprésa di dü cunduté e la liberasiùn de la cità.
Cun la guèra tra Lüduvìch el Mòru e la Frància del Lüìs XII, Cremòna l'è passàda per un bréf perìut (1449-1509), sòta la Repübliga de Venésia. La sitüasiùn l'è restàda inscì fìna a la Batàlia de Gnidèl, 11 maccn del 1509), che l'ha vìst vìncc i francumilanés.
I vicend cumplicaa di guèr d'Itàlia, che véden bàtes i vün cùntra i àlter Spàgna, Frància, Venésia e Milàn, la tröa la sùa fin in del 1516, quànt el Trataa de Noyon el sancìss l'esìli del düca milanés Massimiliàn Sfòrsa. I Spagnöö, i nöf padrùn del Milanés, cunquìsten definitivamént Cremòna in del 1524, quànt che ciàpen el Castèl de Sànta Crus.
L'ucupasiùn spagnöla (cunfermàda cul trataa de Madrid del 1526) la sarà pütòst düra per la pupulasiùn cremunésa, in del séns ch'i Spagnöö i tuaràn vìa un frach de resùrs ecunòmich de purtà in pàtria, sénsa però fàch di reinvestimént in sül teritòri. A bun cünt, a Cremòna vegnaràn faa sü anmò un bèl puu d'edifìssi religiùs e palàss.
La sitüasiùn la sarà un puu migliùr sòta la duminasiùn ustrìega, che la partìss del 1707 e la finìss (se cüntum mìnga 'l perìut napuleònich) fìna 'l 1859.
Ai témp del Dücaa milanés e fìna al 1786 Cremòna l'è stàda 'l caplöch del Cuntàt de Cremòna, che pöö l'è staa trasfurmaa in la Pruvìncia de Cremòna. Ai témp del Napuleùn e del Régn Itàlich invéci Cremòna l'éra 'l caplöch del dipartimént del Pò de Sùra (Haut-Pô).
Economìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'economìa de la cità l'è ligàda al sistéma prudutìf de la sò pruvìncia che l'è per lo piö bazàt amò sö l'agricültüra. Gh'è però apò a de le indüstrie alimentar 'ntra le piö 'mportànte de töta Itàlia: per ezèmpe la Negroni per el setùr dei insacàcc, la Sperlari, la Vergani, la Barilla/Mulino Bianco per el setùr dolciàre e pò amò l'Oleificio Zucchi, e la Auricchio per i formài.
Gh'è apò 'na sèrta prezènsa de 'ndüstrie metalmecàniche (aciaierìa Arvedi e Off. Mecc. Feraboli), de trasformasiù del Petrolio (Rafinerìa Tamoil), energética (AEM Cremona), e telecomünicasiù (AEMcom).
L'artigianato Cremusnés l'è caraterizàt de 'n gran nömer de butìghe de liutai specializàde 'ndèla prudusiù de strümèncc a arch, recunusìde 'n töt el mónt pe la qualità dei strümèncc che i è bùne de fà sö e che le se rifà a le figüre stòriche de Stradivari. Guarneri e Amati.
Cremùna l'è cunusìda apò a per la prudusiù del turù e dei materiài en còt.
L'è famùza apò a la mostarda cremunéza fàda co la fröta candìda endèn bagn de sénape.
El dialèt cremunés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialèt cremunés l'è 'n dialèt lumbàrt che 'l partégn al grüp urientàl de la léngua.
A càusa però de la sùa pusisiùn adree al curs del Pò e de la sùa stòriga duminasiùn milanésa, el Cremunés el gh'ha vàri inflüéns emiliàn e insübrich (suratüt ludesàn). El cremunés l'è mìnga parlaa in tüta la pruvìncia: a Casalmagiùr defàt el dialèt l'è mùltu püssee 'miliàn, ménter in la zòna de Crèma, la parlàda l'è anmò püssee legàda ai standard del lumbàrt urientàl.
'Na caraterìstiga impurtànta del Cremunés l'è la sùa cadénsa fòrta, che le pòrta a prunüncià i vucài acentaa bei slungaa.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cremunés importàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Persùne ligàde a Cremùna:
- Claudio Monteverdi (composidùr, 15 de mas del 1567 – 1643)
- Antonio Stradivari (liutaio, 1643 – 1737)
- don Primo Mazzolari (1890 – 1959)
La squadra de fùbal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La squadra de fùbal de la sità l'è la Cremonese che la gh'à i maiète a bande grìze e róse.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alaquàs, Spagna, del 2004
- Krsnoiarsk, Rüsia, del 2004
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Villars-Bramard
Villars-Bramard a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 3.20 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 116 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Villars-Bramard al se tröva a una altitüden de 734 meter sura al livel del mar e quand che l'eva desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cerniaz, Dompierre, Romont (FR), Rossens, Sédeilles, Seigneux e Villarzel.


text:
Wyoming
El Wyoming a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 253.554 km² e una pupulaziun de 506.529 abitant.
A l'è tacaa a nord al Montana, a ovest a l'Idaho e a l'Utah, a süd a l'Utah e al Colorado, a est al Nebraska e al Dakota del Süd.
La capital a l'è Cheyenne (53.011 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wyoming a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1890.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wyoming al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Wyoming


text:
Arosa
Arosa a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 3353 abitant e una süperfiss de 42.54 km², e al se tröva a una altitüden de 1775 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arosa a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Davos, Langwies, Lantsch/Lenz, Molinis, Peist, Schmitten, Tschiertschen, Vaz/Obervaz, Wiesen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arosa l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 col nom de Araus.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Arosa tourism site
- Sit ufizial
- Perle alpine
- Livecam
- Hans Danuser: Arosa in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Arosa al Wikimedia Commons
- ↑ Arosa in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Abelard
La éta d'ol Abelard la ridüs simbolicamét i cambiamécc e i türbamécc de l' età nöa, che la donda tra el cunvént e la scöla. Lü stèss a l' n' à fà ol racónt indela  >, che dopo ghe vegnén dré öna fila de papér scambiàcc in tra de lü e l' Eloisa, e pò a in d' öna rególa per ol cunvént del Paraclèt. Se trata de öna recoströssiù  > a distansa di fassènde, in doe l' Abelard a l' presenta lü stèss comè ìtima de invìdie e complòcc e la sò stòria, sö la rìga d'ol Göstì, comè ü viàs del pecàt a la salvèssa. Ma la stòria la ghe cönta sö pò a de serte fassènde importàcc de la éta d' ol Abelard che el nass indel 1079 a Pallet, a süd-èst de Nantes, indela Bretagna; fiöl d' ü caaliér, l'abandóna la richèssa e la cariéra di armi per indà a stödìà prima a Loches (sìt de la Loira) doe l' inségna ol Roscellino e pò dopo a Parìs, doe i fiorìss i stüdi de dialetéga. Ché a l' seguìss i lessiù d' ol Guglielmo de Champeaux, ma l'ólsa critegà i tesi sö i üniversài, dóca l'è custrèt a scapà prìma a Melun e pò a Corbeil, doe a l' se mèt dré a insegnà e l' iscöd ü gran caècc. Dopo quach agn in Bretàgna, a l' torna là amò a Parìs e l' iscólta de növ ol Guglielmo, che intàt l' è deentàt canonègh de San Vitùr, ma i salta fò di oltèr ràcole; ol Guglielmo a l' se ritìra indela badìa de San Vitùr e indel 1113 a l' deénta vescóv de Châlons, intàt che l' Abelard a l' té scöla a Parìs, in sö la rìa mansìna de la Sèna, a Sainte-Geneviève, che a chèi tép lé l' ìa fò di müra de la sità. Dopo quach oltèr viàs in Bretàgna, indel 1113 a l' và là a Laon, per istödìà sénsia sacra co l' Ansèlm de Laon, ma indel stèss an a l' torna a Parìs, a la scöla escoàl indel curtìl de Nôtre-Dame, per insegnàga mia domà la dialetéga, ma pò a la teologéa. In de sto tép, co i sólcc di scolàr, a l' pöl vìv fò del contròl di ütorità söperiùr de la cesa. L è chechissé che l' à conossìt l' Eloisa, neuda de ön canonègh de Nôtre-Dame, ol Fölbèrt, che l' Abelard a l' ìa deentàt maèst a sissapaga. l' amùr l' is'-ciòpa fò a l' improìs dré a la fì del 1115 o in prénsepe del 1116; quan che ol Fölbèrt a l' ghe ria adòss, lé gh' è zamò egnìt ol bogiù. Alura l'Abelard la mena là in Bretàgna arént a la sò faméa; chechissé dré a la fì del 1116 la fà paiölà ü s'-cetì, ch' i ghe dà nom de Astrolabio. Tornàcc a Parìs, l'Eloisa e l' Abelard a i se spusa sö de sóta mà 'n véa, ma ol Fölbèrt ghe la dìs a töcc; la cóbia la nega e la se spartìss, lé la se ritìra a Argenteuil, doe pò la se farà monéga. Ol Fölbèrt e i parécc, per pura che l' Abelard a l' vöia desliberàss de l' Eloisa, a i se vendìca e i ghe l' la fà teià vià di sassì. Dré a la fì del 1117 o al prénsepe del 1118 a l' se fà monègh pò a l' Abelard, ma l' và inacc a insegnà logìca e teologèa in d' öna scöla dervìda indela Champagne. Ché, i maèscc de la scöla escoàl de Reims i ghe pensa pò lur a dàga i sò bèle rógne de gratà per via di tesi sö la Trinità sostegnìde indel scrìt  >, l' è ciamàt in caösa al Concorde de Soissons, doe l' arcivescóv e l' inviàt del papa a i l' la condana a brüsà ol libèr e a seràs de dèt in d' ol cunvént de Soissons. Pò dopo però, l' inviàt del papa ghe dà ol permèss de rientrà indela Badìa de Saint-Denis, ma ché a i saltà fò di nöe racóle col priùr, che l' völ cüsal denàcc al re. Alura l' Abelard l' iscàpa a Provins, ma öna donassiù la ghe permèt de stabilìss comè römét con d' ü scolàr a Quincey ( apröv Nogent-sur-Seine), doe el funda ön oratòre, dìcc ol Paraclèt, var a dì ol Spiritussànt, e pò a ché a l' ghe dervìss öna scöla, pagàda di scolàr. Tra ol 1125 e ol 1128 a l' làssa ol Paraclèt per deentà priùr de Saint-Gildas indela diocèsi de Vannes in Bretàgna:chechissé a l' tröa di monègh ignoràncc, zacù e vissiùs, ch' i sìrca de fal sassinà. A l' rebösca amò i contàcc con d' l'Eloisa, che intàt l'è deentàda priùra de Argenteuil, e la invìda a stabilìss co i sò monéghe al Paraclèt, doe l' Abelard dèt per dét a l' và a tröala e a predegà. A chèsto pónt a i fenìss i fati cöntacc sö de l' istèss Abelard, ma notèr a m' sà che indel 1136 a l' té de növ öna libéra scöla de dialetéga e teologéa a Parìs, doe a l' gh' à in tra i sò scolàr pò a l' Arnàld de Brèssa e ol Gioàn de Salisbury. In de sti agn la s'-ciòpa fò l' aversiù d' ol Guglielmo de Saint-Thierry e d' ol Bernàrd de Ciaraàl dré a i sò dutréne. Indel 1140, ol Bernàrd a l' ghe ria a ìga del Concorde de Sens la sò cundana, che l' è aproàda pò a del papa, alura l' Abelard a l' se ritìra arént a 'l Pedèr ol Venerabèl indela badìa de Cluny, in Burgùgna, doe l' mör indel 1142. Ol San Bernàrd de Ciaraàl l' à definìt l' Abelard comè ü combatét fin de s'-cet. In d'öna letèra a l' Eloisa, l' istèss Abelard a l' confèssa:  > In d'ü consèns esensiàl al Vangél, l' Abelard a l' gh'à mai però ìt di döbe söl fato che lü l' ìa fess bù de resunà e de parlà. Ol sò insegnamét e i sò prìm scrécc a i rearda la logìca; ghe và dré a l' urdèn de la logica vetus, e l' invìa con d' ol léns l' Introdussiù d' ol Porfirio a i Categorée d' ol Restotèl. L' Abelard a l' ghe taca pò là di comécc a chèsto scrìt, forbe catàcc sö in tra i ascoltadùr e pò dopo corensìcc de lü, pò öna Logìca per i noèi e öna Logica nostrorum, e demenemà öna Dialetéga.In seguèt, lü l' islàrga fò l' üs de la dialetéga pò a l' esàm di quistiù teologìche e a partì del 1118 a l' trà insèma, pós a la Dialetéga, la Teologéa del Massèm Bé, la teologéa cristiàna e ol Sic et non. L' Abelard l' à scrècc pò a di comécc a la Letèra a i romani de S. Paól, prèdiche, lódi religiùse e forbe a di poesée d' amùr. In tra i sò öltèm scrécc i gh' è Cugnóss té stèss o Etìca e, mia fenìt, la Ciciaràda tra ü giüdé, ü filosèf e ü cristià.


text:
Bėgn gnüsNos sun na cooperativa metöda sö tl 2001 pur operč tl setur dl'energia ecologica pur la sconanza dla creaziun.
Era č nasciöda cun l'aprovaziun y l'sostėgn dl Cumun de San Martin de Tor pur surantó la distribuziun d'energia eletrica y termica sön döt l'teritore comunal y inciaria, cun la partezipaziun dla jėnt interessada.
Ai 31.12.2015 ara 328 mėmbri.
Ara gestėsc ca. 1050 contadusc dal strom. Inant ...
Novitźs: Tarifes y informaziuns dl autorité 2016 ...
Interuziuns programades ...
Informaziuns che reverda l' Canone Rai...
Istruziuns por l' Online SERVICE
Pespach


text:
Wangen (SZ)
Wangen a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.86 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4650 abitant.
El cumün de Wangen al se tröva a una altitüden de 424 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Galgenen, Rapperswil-Jona (SG), Lachen, Schübelbach, Tuggen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
Carlo Azeglio Ciampi
Carlo Azeglio Ciampi (Livorno, 9 de dezèmber del 1920 - Roma, 16 de setember del 2016) l'è stat 'n ecunumìsta e pulìtich italià. L'è el décimo presidènt de la Repüblica, en càrica del 18 de màgio del 1999 al 10 de màgio del 2006.
Endèl utùer del 1979 l'è stat numinàt Goernadùr de la Banca d'Italia e Presidènt de l'Ufìcio Italià dei Càmbe, puzisiù che 'l g'ha ricuprìt enfìna al 1993.
Endèl més de bril del 1993 e 'nfìna al més de màgio del 1994, l'è stat Presidènt del Consiglio d'en goèrno tècnich governo de tranzisiù, el prim Presidènt del Consiglio mìa parlamentàr de la stória de la Repüblica.
Dòpo l'esperiènsa de càpo del goèrno, el g'ha ricuprìt apò a l'encàrech de Minìster del Tezòro (del més de bril del 1996 enfìna al més de màgio del 1999) coi goèrni Prodi I e D'Alema I. En chèsto perìiodo el s'è doperàt per contègner el dèber püblic italià (che l'ìa riàt a leèi enòrmi) en vìsta de l'entràda endèl àrea che sotastà al tratàt de Maastricht e de l'entràda de l'Itàlia endèla monéda ünica europèa. El g'ha apò ambiàt là 'l procès de risanamènt de l'aziènda de le Pòste Italiàne.
Ai 13 de màgio del 1999 l'è stàt iligìt a Presidènt de la Repüblica Italiàna, a la prìma votasiù, condèna magiorànsa bèla làrga (707 vóti sö 1010).
El faseva part del cuurdinamènt nasiunàl del Partìt Democràtich.


text:
Antil
I Antil a hinn un rosc de isul (225.000 km², 21.550.000 abitant) in di Caraib.
I isul furmen un arch che'l scumincia al süd de la Florida e'l riva fina ai cost de la America del Süd. A gh'hinn pensee geugrafich che metarien in di Antil anca i isul Bahamas e Turks e Caicos.
I Antil a hinn faa in dü part:
Etnulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che'l Culumb l'era rivaa in 'sti isul chì, gh'eren di abitant che faseven part de dü famej etnich del America del Süd:
L'ucüpaziun di spagnöj l'ha faa scumparì sübit i Arawak, menter i Caribi eren rimast fina al 1799, quand che i ültim de lur eren staa depurtaa.
Intratant, l'era stada purtada in de l'arcipelagh una quantità granda de abitant de l'Afriga negra, che ghe lavuraven cume s'ciav e, in di isul sota l'aministraziun inglesa, anca abitant de l'India. Inultra tanti culon eurupei s'hin mes'ciaa cui abitant del lögh, cun culon de alter naziun d'Europa e cunt i african, cunt el creà una sorta de növ grüp etnich, quel di creul. Al dì d'incö, la part magiur de la pupulaziun di Antil l'è de urigin africana o mista.


text:
Naster
Al naster 'l è na banda sutìla 'd soquànt materiē diferèint, cùma 'd stòfa, 'd plàstica o 'd cherta, ch'la pōl servìr per lighèr di quêl, fèr dal decorasiòun, o anca p'r un quèlc significhêt simbòlic, c'm'anca per fabrichèr dal cuchèrdi, dal porta-m'dàj, e incòr vgnîr tajê in dagli inavgurasiòun e ai traguêrd ed soquànti impréśi spurtìvi.
I naster ed stòfa
I naster ed stòfa, c'ma 'd cutòun, 'd lèin, 'd polièster o 'd poliamìde, i pólen vgnìr tisû in sìm'a di tlêr ch'i prepèren più pês in dal stès mumèint, cun dal cimóśi ai fiànc p'r ognùn, o piotòst, per qui 'd materiē sintètic, in na pèsa ùnica, ch'l'a gh'arà pò da gnìr tajèda p'r al lùng in tanti bandi sutìli (i naster) cun 'na tètnica a ultra-sòun, ch'la ferma i śbavamèint ed fîl dal polièster e di èter materiē sintètic.
Egli armadûri di naster i pólen èser a tela per quèla piò śèimpia, a canvâs, a dir piò sustgnùda, a gro grèin, a fórma 'd spighê o lisca 'd pès, a rêś o dòpi rêś p'r avér 'l efêt lìs, e vìa descurènd. I naster i càmbien anca in dl'altèsa, vìst ch'a s in càta da quī elt 3 mm, 5 mm, 8 mm, 10 mm, su su infìn ai 66 o anc'ai 100 mm.
I naster tisû i vinen druê in dal decorasiòun 'd pachèt ed preśèint, per blìr di vistî o per sustgnìr e der robustèsa a soquànti cuśdùri, c'm'a quìli dal fònda del brèghi e 'dl arvultamèint in dèinter dla stófa 'd soquànt giachèt o vistî.
El scrìti in sìm'ai naster
I naster, ch'i sìen ed stòfa, ed cherta o 'd plàstica, i pólen purtèr sēg dal scrìti, mesâǵ 'd areclâṁ o 'd avgùri o 'd na quelc ètra sorta: el scrìti in sìm'ai naster i gh'pólen gnìr stampèdi, sia in rotatìva, che in tampografìa, sérigrafìa, termotrasferimèint, impresiòun a chèld, sublimasiòun) o in dal chèś di naster tisû, gnìr calèdi in dal stès mèinter ch' a s è drē a tès'r-i.
Al naster stampê o intarsiê cun già 'l scrìti sēg, strulghèdi in dla giùsta manéra, 'l è la premèsa per cavèr-gh-en fòra, tajènd-el in pcunsèin cìc, el diferèinti etichèti 'd infurmasiòun da cuśìr pò atàc dèinter i gulèt del camìśi o dal màj o di vistî, etichèti ch'i staràn lè a dìr-es al nòm edla fàbrica 'd produsiòun, la tàja 'd vistibilitê, la cumpuśisiòun dal tisû e gli acortèsi p'r i lavàǵ.


text:
Paralelogràm
Ü paralelogràm l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti che i è paraléli a dù a dù, cioè i làti opòs-cc i è paraléli tra de lur e per chèsto ol paralelogràm l'è ü particolàr tìpo de trapése, dezà che 'l gh'à mia adóma dù làti paraléli compàgn del trapése, ma quàter làti paraléli. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di paralelogràm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'pöl clasificà i paralelogràm in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i paralelogràm s'regórda:
- ol paralelogràm normàl, che, come zamò dicc sùra, l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò e co i diagonài che i se tèa a metà tra de lùre;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se tèa a metà e i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i è lónghe stèse, i se tèa a metà tra de lùre e i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü paralelogràm e ü quadrilàter regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
L'àrea d'ü paralelogràm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü paralelogràm gh'è de moltiplicà la bàze b per l'altèsa h:


text:
Lagh d'Ider
El Lagh d'Ider (Lago d'Idro o Eridio in Italian; Lacus Eridius in Latin) l'è on lagh de origin glacial che 'l se troeuva tra la Lombardia (Provincia de Bressa) e 'l Trentin.
L'è situaa a 386 meter sora el nivell del mar e 'l ciappa i aqui del fiumm Ces (che pòcch prima l'ha vist rivà 'me affluent el riaa Caffer). On alter immissari del lagh a l'è 'l Re de Anf. El gh'ha ona superfis de 10,9 km² e 'l riva a la profondità de 122 meter. L'è on lagh che 'l gh'ha di problema de inquinament.


text:
Carl von Linné
Carl Nilsson Linnaeus (dientàt Carl von Linné dòpo che 'l g'ha ciapàt el tìtol de nòbil, e cunusìt per lo piö apéna come Linneo; nasìt a Råshult ai 23 de màgio del 1707 e mórt a Uppsala ai 10 de zenér del 1778) l'è stat en biòlogo e scritur svedés, cunsideràt el pàder de la clasificasiù scientìfica modèrna de i organìsmi vivèncc. La lètera L., che se mèt a la fì de le indicasiù de nomencladüra binomiàl endèi catàloghi de le spéci, la identìfica 'l cognòm del sciensiàt.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 23 de màgio del 1707 endèna faturìa 'ndèla pruvìncia de Smaland, (endèla Svésia del sud, contèa de Kronoberg) de Nils Ingemarsson, en contadì, e Christina Broderson, fiöla del pastùr protestànt del paés. A la mórt del sò suòcero, quan che Carl el gh'ìa apéna 18 més, Nils el g'ha ereditàt l'encàric de pastùr de la comunità. El bubà de Carl l'ìa 'nteresàt ala botànica, tat che 'l gh'ìa dicidìt de ciapà come cognòm Linneus, operasiù chèsta che l'ìa miìa tat de móda a chèi tép là 'n svésia. Linneus l'ìa la latinizasiù de la paròla dialetàl linn (che völ di tèi) perché 'l gh'ìa töt zó l'edèa de 'na bèla piànta de tèi che gh'ìa 'n bànda a la cà 'ndóche l'ìa nasìt.
Apò a Carl, che l'ìa stat destinàt a 'na cariéra de prét, el g'ha dimustràt amò de picinì 'n grànt interès per la botànica, tat che 'l sò maèstro de sciènse, che l'ìa apò a 'l dutùr del paés, Johann Rothman, el g'ha cunvincìt sò pàder a fàl stüdià 'ndèl'università de Lund. Endèl 1727 isé 'l se iscrìf a l'Università 'ndóche 'l g'ha cuminciàt a stüdià de dutùr, la 'l sò 'nterès par che l'ìes suratöt miràt a stüdià le sostànse che se doperàa a chèi tép là, che i ìa quàze töte fàde co le èrbe. L'an dòpo (el 1728) el s'è spostàt endèl'Università de Uppsala, la migliùr de la Svésia, endóche l'è dientàt aliévo de Olaus Rudbeck el Zùen. Linèo 'l g'ha pasàt el piö tat del sò tép a catà sö e stüdià divèrsi tìpi de piànte.
Zamò 'ndèl 1730 el sò método de clasificasiù tasonòmica el vàmbia a ciapà fùrma. Amò de stüdènt, l'ìa riàt a la cunvinsiù che i órghegn de riprudusiù de le piànte, cioè che le parcc del fiùr (pétali, stam, pestéi, ecc.) i püdìes véser dopràcc come bàze per fa la clasificasiù e 'l gh'ìa scriìt en tratàt sö chèsto argomènt, Preludia Sponsaliorum Plantarum ("Le spùze de le piànte"), che 'l gh'ìa fat otègner amò prim de fenéser le scöle, la puzisiù de profesùr al giardì botànic.
Endèl 1731 l'Académia de le Sciènse de Uppsala la g'ha mitìt i sólcc per la sò spedisiù 'n Lapònia, perché Linèo 'l gh'ìa mìa tàte palànche. El g'ha scriìt en rapórt de la sò spedisiù etnogràfica e botànica endel'òpera Lachesis lapponica (püblicàda endèl 1811 dòpo che l'ìa mórt); endèl 1734 el g'ha organizàt n'ótra spedisiù endèla Svésia centràl. I risültàcc scientìfic i è stàcc ilüstràcc endèl'òpera Flora Lapponica Exhibens Plantas per Lapponiam Crescentes, secundum Systema Sexuale Collectas in Itinere Impensis (1737). Endèl 1735 el va a stà 'n Olànda e 'l fenés i sò stùde de midizìna a l'università de Harderwijk. Dòpo però el se iscriìt apò a l'università de Leiden per nà aànti co i sò stüde. En chèsta part de la sò éta la sò reputasiù de botànic l'ìa zamò grànda e ricunusìda. Endèl 1738 l'è turnàt en Svésia 'ndóche 'l g'ha ambiàt a fa 'l sò mestér de dutùr e 'l s'ìa dedicàt suratöt a la cüra de la sifìlide.
Endèl 1739 l'è stat giü dei fondadur de l'Académia Svedés de le Sciènse. Endèl stès an el s'è spuzàt con Sara Morea, fiöla de 'n óter dutùr. Du agn dòpo, endèl 1741, el g'ha utignìt la càtedra endèla la facoltà de midizìna a l'università de Uppsala ma l'an dòpo el l'ha cambiàda con chèla de botànica, dietética e matéria mèdica (che 'l g'ha mantignìt fin quan che l'è mórt). A Uppsala el g'ha risitemàt el giardì botànico, e 'l g'ha mitìt zó le piànte segónt el sò ùrden de clasificasiù.
Linèo l'è nat aànti a organizà spedisiù en töt el mónt, co l'edèa de troà e clasificà töcc i éseri vivèncc e i minerài de la Terra. Divèrsi dei sò stüdèncc i g'ha partecipàt a le sò spedisiù e 'n quac vergü adiritüra i è mórcc durante i viàs.
Endèl 1758 al g'ha töt l'azienda de Hammarby endóche 'l g'ha mitìt en pé 'n museo destinàt a reséer la sò colesiù privàda.
Endèl 1761 el re Adólfo Federìco de Svésia el g'ha conferìt el tìtol de nòbil col qual el Linèo 'l g'ha cambiàt el sò nom en Carl von Linné.
I öltem agn de la sò éta i è stacc segnàcc de la depressiù; endèl 1774 el g'ha ìt 'na série de 'nfarti e 'ndèl 1778 l'è mórt.
Nomencladüra binomiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò mèret piö grant l'è stàt la definisiù e la 'ntrudusiù, 'ndèl 1735 de la nomencladüra binomiàl per el sistèma de clasificasiù de le piante e de le bès•ce. Con chèsto método tasonòmic (ideàt póc méno d'en sècol prìma de Bauhin) a ògna organìsmo ghe vé dat du nòm (en latì): el prim el se riferés al Zèner de apartenènsa e l'è precìs per töte le spéci che g'ha 'n cümü 'n quac caràter principàl (nomen genericum); el segónt nòm, che de spès l'è descritìf, el desègna la spéce éra e pròpia (nòm specìfic). La portàda de l'inovasiù l'è stàda enòrme; prìma che vignìes adotàt la nomencladüra binomiàl, el sistéma de nomencladüra l'ìa bazàt söndèna lónga descrisiù de ògna piànta, 'n latì, per töcc chèi caràter particolàr che i ìa ritignìcc importàncc, endèna maniéra del töt arbitrària, de ògna clasificadur.


text:
807
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Li Ji Pu el diventa Prim Minister de l'imperatur Xian Zong de la Cina.
- Dopu che 'l sò re Cuthred l'è mort, el Kent l'è ciapaa del re de Mercia (e fradel del Cuthred) Coenwulf.
- El Krum el diventa zar di Bülgar, cun capidal a Pliska.
- Fundaziun de la citaa de Ambürgh
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Veyrier
Veyrier a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.50 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 10704 abitant.
El cumün de Veyrier al se tröva a una altitüden de 428 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bossey (FR-74), Carouge, Chêne-Bougeries, Étrembières (FR-74), Gaillard (FR-74), Ginevra, Plan-les-Ouates, Thônex, Troinex. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Donnerstag, Juni 15, 2006
Oraziun tier Nossadunna de Ziteil
Salidada seies ti, gloriusa Mumma de grazia! Cun confidonza affonila sin tias buntadeivlas empermischuns fatgas a quei pietus pastur, al qual ti eis cheu comparida, vegnel era jeu oz tier tei, per obtener ina de quellas grazias, che ti partas ora en quei liug, da tei per quest intent elegius, a tes basegnus affons, ils quals visetan tei cheu e domandan tiu agit. O Maria, Regina dil tschiel gida er mei enquest basegns (ins damanda tgeinin). Tgi ha implorau inagâ tia intercessiun en sias tristezias e miserias, e buca sentiu igl effect de tiu agit? Exauda pia era mei, ed in di meina mei cun tiu maun matern avon il tron de tiu divin Fegl, ed allu urbescha ora mi la veta perpetna. Amen. - 3 Salidadas.
Firaus de Ziteil.
Il Santuari de Ziteil ei aviarts dellas dus dil di avon ils suondonts dis. Iuni ils 26 e 29. Juli ils 2, 11, 22, 25 e 26. Uost ils 5, 10, 16 e 24. Settember ils 8, 21 e 29. En quels dis ei mintgaga perdun complein.
Nihil Obstat - Ord. Curiensis. Imprimatur 6 Mart. 1911, I. Balzer Libr. Censor.
Firaus de Ziteil.
Il Santuari de Ziteil ei aviarts dellas dus dil di avon ils suondonts dis. Iuni ils 26 e 29. Juli ils 2, 11, 22, 25 e 26. Uost ils 5, 10, 16 e 24. Settember ils 8, 21 e 29. En quels dis ei mintgaga perdun complein.
Nihil Obstat - Ord. Curiensis. Imprimatur 6 Mart. 1911, I. Balzer Libr. Censor.
Eingestellt von Impos um 17:08
Labels: rhätoromanisch, Ziteil
Keine Kommentare:
Abonnieren Kommentare zum Post (Atom)


text:
Köniz
Köniz a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 51.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 38823 abitant.
El cumün de Köniz al se tröva a una altitüden de 572 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Kehrsatz, Muri bei Bern, Neuenegg, Oberbalm, Ueberstorf (FR), Wahlern, Wald.
Frazzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del December del 2003 la popolaziun dei paesit che i furma el cumün de Köniz i gh'evan el nume de abitant indicat in de la tabela chi de sotta. Le popolazion del dì d'encö i pressapóch invariade.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A-M Dubler: Köniz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-12-20.
- (DE)


text:
Elisabetta de Wittelsbach
La Elisabetta Amalia Ugenia de Wittelsbach (Monegh de Baviera, 24 de dicember 1837 - Ginevra, 10 de settember 1878) l'è stada duchessa in Baviera (todesch: herzogin in Bayern) e imperadris de l'Austria-Ungheria.
L'è stada la miee del Francesch Giusepp I d'Austria-Ungheria. L'era ona donna considerada proppi bella, e anca puttost rebella per el sò temp: la fumava, la viaggiava, la parlava on bell poo de lengov e 'l ghe piaseva minga el protocoll de la cort imperial.
L'è stada coppada in del 1878 de l'anarchigh italian Luigi Lucheni.
El sò soranomm l'è staa Sissi, ma l'è devegnuda popolara come la Sissi despoeu de divers film realizzaa in di ann '50 sora de lee.


text:
Trnava
Trnava (Nagyszombat in ungheres; Tyrnau in todesch; Tyrnavia in latin) l'è ona cittaa de la Slovacchia cont ona popolazion de squas 70.000 abitant.
L'è ona sede arcivescovil e universitaria. Per el gran numer de ges present, l'è anca ciamada la "Roma sloaca" (Slovenský Rím).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in de la region e in del distrett con l'istess nomm.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm insediament permament hinn del Neolitegh.
In del Medioev l'è vegnuda on mercaa bell important, perchè l'eva a l'incros de dò straa: voeuna che l'andava de la Boemia a l'Ungheria, l'altra che l'andava del Mediterrani a la Polonia.
La prima menzion de Trnava l'è in d'on document del 1211. Al temp la toveva part al regn d'Ungheria (e inscì l'è staa fina al 1918). In del 1238 l'è stada la prima cittaa sloaca a toeu i diritt comunai. L'è resistii anca a l'invasion di mongol, e l'è segutada a cress (anca per via de migrazion de todesch in de la region). A Trnava hinn staa faa anca di accordi tra monarca, per esempi in tra el re de Boemia e quell de Ungheria.
I todesch hann scominciaa a vess meno di sloach domà dopo i revolt di ussita del XV secol. Dopo che la pupart de l'Ungheria l'era finida sott ai Turch, Trnava (compagn de alter cittaa sloach) l'ha ciappaa in del regn on'importanza pussee granda; in del 1541 l'è vegnuda la sede de l'arcidiocesi de Esztergom (che l'era occupada di musulman). Con la Contrareforma l'è deventada on centro important per la Gesa, e gh'hann faa su on mucc de edifizzi de culto, oltra che seminari e scoeul. La prima traduzion cattolega de la Bibbia in ungares l'è stada fada in del 1573 proppi a Trnava. I Gesuita hann faa su anca on'università. Per tucc 'sti reson Trnava l'è deventada on centro de la coltura e la litteradura sloaca. La primma codificazion del sloach, fada su de Anton Bernolák in del 1798, la gh'ha 'me fondament el dialett de Trnava.
L'importanza de Trnava l'è calada in del Vottcent, quand che l'Università l'è stada spostada a Buda e la diocesi a Esztergom. A bon cunt, la prima ferrovia del regn d'Ungheria l'è stada fada in su la ligna Bratislava-Trnava. In del Vottcent Trnava l'è deventada ona cittaa industriala, e inscì l'è staa anca ai temp de la Cecoslovacchia.
In del 1977 l'è nassuda l'arcidiocesi de Trnava: per la prima volta, la Sloachia l'era vegnuda independenta de l'Ungheria anca del pont de vista religios.


text:
Brescello
Brescello (endèla parlàda locàl: Bresèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha 5 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 24 km², per 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boretto, Gattatico, Mezzani (PR), Poviglio, Sorbolo (PR), Viadàna (MN).
Evulusiù demogràfich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castel Gandolfo
Castel Gandolfo (Castrum Gandulphi 'n latì; Castéllo 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 6.927 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 495 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albano Laziale, Grottaferrata, Marino, Rocca di Papa e Roma (5 km). L'è cunusìda 'n töt el mónt perchè l'è 'l pòst endóche 'l papa 'l pàsa le férie 'n istàt. La rezidènsa del Papa l'è 'n palàs del sècol XVII de l'architèt Carlo Maderno fat sö per ùrden del Papa Urbano VIII.
Castel Gandolfo l'è sitüat sö le spónde del Lach Albano.


text:
Muntagna
Una muntagna a l'è una qualsessia elevaziun natürala de la süperfiss terestra. Una muntagna a l'è de solit püssee volta d'una culina, anca se la gh'è minga una defiziun buna per tücc i stüdius. De solit un teritori al vegn ciamaa muntagna se'l gh'ha un'alteza d'almen una quaj sentena de meter e suratüt un teren che'l va sü in manera brüsca.
Una muntagna la se furma per diferent resun: quij püssee impurtant a hinn i piegament tetonich, i erüziun vulcanich e l'erusiun di mass sedimentari.
Al mund gh'è una caterva de muntagn, la püssee part d'urigin tetoniga. I püssee volt a hinn quij de la cadena de l'Himalaya. Alter impurtant a hinn: i Ande in America del Süd, i Alp e i Pirenee in Europa e i Muntagn Rucius in America del Nord.
I muntagn de furmaziun vulcaniga se tröen suratüt in Asia (isul del Giapun e del süd del Pacifich), in Europa (Italia) e in de l'Africa del Nord (isul Canarie), e in general a hinn volt de men rispet a quij che se furmen per piegament tetonich.
I muntagn furmaa per erusiun de l'aqua in sü teren sedimentari a hinn de solit bej piat e se tröen per esempi in Colorado. A hinn de solit muntagn püssee bass ma cunt un frach de scarpad.
L'om l'ha abitaa la muntagn de semper, anca se l'è una culunizaziun cumplicada. In di zon frecc o temperaa se pö vif fina ai 1500/2000 meter, menter in quij desertich (Nepal e Tibet, Cile e Bulivia) se va sü anca püssee de 4000 meter.


text:
Come che as peul capì, an costi dontré agn, l'oma dà man a travajé ansima al gran, për sërché 'd capì còs che nojautri podima fé (ant ël nòstr cit, as capiss), ansema a costa coltivassion.o
Pero-pero a l'é lì, longh a un fosà, a la sima dla piassa, contra na muraja andoa che tuti a van a pissé, ma al'é fòrsi la ciav dla solussion dla nutrission dl'umanità.
Sè, pròpi chièl.
DAL PERO-PERO al OGM
Ant ël secol passà, l'òm a l'ha sërcà 'd possé la coltivassion dël gran an manera d'ardobijé (ò pi tant ancora) la produssion ëd quintaj për giornà); për fé sòn, a l'ha dovrà tut lòn cha a-i era a soa disposission; sicome che le modificassion OGM a-i ero ancora nen possibij a l'inissi dël Neuvsent, chèich studios dël pento a l'han dovrà ij ragg Gamma për ambalordì le smens dle granaje, an manera che un-a ansima a desmila a portèisa a dj'arzultà positiv an quantità 'd produssion.
Soma passà dai 7-8 quintaj për giornà, aij 35-50 d'adess.
L'òm, sempre pì avid, a l'ha vorsù che 'l gran a rivèisa a fé dobi, triplo quintaj ëd lon che a l'ha fait për quatr mila agn; coste pòvre piante 'd gran, modificà për avidità da l'òm, a son ant la stessa condission dle vache bianche e nèire olandèise, che se ai doma la larga ant la natura, a l'han nen la possibilità d'arzisté pi che mesa giornà, përché a son stà completament modificà e dëscolegà da la Creassion. Povre bes-ce, pòvre piante...
ADESS AN CAMPAGNA
Còs che podima a dovima fé anlora?
Prima che tut dovoma pianté li ëd deje la colpa a j'american, bele che lo soma tuti che a son lor che al'han frojà ant la genetica pi che tuti; la responsabilità a l'é ëd tuta l'umanità, soma tuti andrinta a la stessa manera.
Seconda ròba: pensoma nèn che "torné andré" a sìa la paròla magica: torné andré as peul nèn, ël temp passà a l'esist pì nèn.
Per taché, l'oma sërcà dle varietà ëd gran che a fusso nèn sta tant pastissà, e l'oma provà a piantèje, a nòstra manera, andrinta a dij camp che (fin-a lor) a fusso nèn stà pastissà.
Laorà pòch ancreus, sensa concim chimich da 10 agn, sensa diserbant, paintand dle varietà 'd gran non modificà, nen medicà, nen disinfetà, nen concimà....e via fòrt.
Arzultà: ël gran a ven sù, ecome che a ven! /-8 quintaj për giornà, nèn ëd pì.
E anlora, car amis, sërché 'd capì da soj come ch'a l'ha fà l'umanità a vive con na produssion parèj ëd gran, e quale che a son le relassion antrames a costi fator:
avidità dl'òm, aument dla produssion dël gran, decuplicassion (ò pi tant ancora) dla produssion ëd carn an 60 agn, conseguènt aument dël consum ëd carn an 60 agn, aument dle malatìe cardiovascolar, creassion dl'obesità (malatìa inesistenta ant ël secol precedent). soma rivà , ant ël 2010, che le besc-e a mangio quasi tuta la produssion dle granaje dla pianura padan-a, e l'òm a deuv amporté 'l gran da fé 'l pan....
Dësmentioma nèn ancora: modificassion dla panificassion, che l'oma fait passé come progress, fasand mangé a l'òm mach la part bianca dla farin-a (che l'òma al'avìa mai mangià da sola prima , da quatr mila agn), pan mòl che a ven dùr e a la sèira it peule tirelo ancontra a na muraja, eliminassion dël lievit natural (pasta mare), e inclusion obligatòira d¨l lievit ëd bira, rapid, lèst, a bonpàt, che a fa na bela mica lustra e tendra....
A mé paìs a-i era un proverbi che a disìa: "pan mòl, l'é bon a rende"....
Dovoma dësrèisé dant l'anima
la pao e la tëmma ëd lòn che l'avnì
a peul porté a l'òm.
Podima gionté 'l bonimor an tuti
ij nòstri sentimènt e sensassion, rispèt a l'avnì.
Podima vardé anans bonben
sensa sagrin anvers tut lòn che a peul rivé.
E podima pensé che tut lòn che a vnirà
a sarà mandà a noi da na mira dël mond pin-a 'd sapiènsa.
Sonssì a l'é part ëd lon che podima amprende an cost'epoca:
savej vive pien 'd fiducia
sensa gnun-e sicurësse ant l'esistènsa,
fiducia ant l'agiut sempre present dël mond spiritual.
A dila giusta, gnente a l'avrà valor se an mancherà 'l corage.
Batista
giovedì 15 ottobre 2015
Ël gran e l'avnì 'd l'òm...
Come che as peul capì, an costi dontré agn, l'oma dà man a travajé ansima al gran, për sërché 'd capì còs che nojautri podima fé (ant ël nòstr cit, as capiss), ansema a costa coltivassion.o


text:
1Rü Ngechuchuca̱x naxĩ ga Parichéugü namaã ga ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ ga Yerucharéü̃wa ne ĩxü̃. 2Rü yexguma ñuxre ga Ngechuchuarü ngúexü̃güxü̃ nadaugügu ga tama Yudíugücüma na yanguxẽẽgüxü̃, rü tama Yudíugü yauxme̱xgüxü̃rüü̃ na nayauxme̱xgüxü̃ naxü̃pa na nachibüexü̃, rü chixri nachiga nidexagü. 3Yerü nümagü ga Parichéugü rü guxü̃ma ga togü ga Yudíugü rü nagu naxĩ ga norü o̱xigücüma na nayauxme̱xiraxü̃ na yemaãcü Tupanape̱xewa nügü yamexẽẽgüxü̃ naxü̃pa ga na nachibüexü̃. 4Rü ngẽxguma taxepataü̃wa ne naxĩxgu ga nümagü rü tama nachibüe ega tama ngẽmaãcü nügü nayauxme̱xiragu. Rü nangẽxma i muxü̃ma i togü i nuxcümaü̃xü̃ i nacümagü. Rü ngẽmaca̱x nagu naxĩ i ngẽma nacümagü na Tupanaca̱x nayauxgüãxü̃ i norü pochiyugü rü basugü rü paneragü rü pechicaxü̃gü. 5Rü yemaca̱x ga yema Parichéugü rü ngúexẽẽruü̃gü rü Ngechuchuna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ i curü ngúexü̃gü i tama nagu naxĩxü̃ i ngẽma tórü o̱xigücüma rü tama toma tayauxme̱xgüxü̃rüü̃ nayauxme̱xgüxü̃ naxü̃pa na nachibüexü̃? —ñanagürügü. 6Natürü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Pa Duü̃xü̃gü ya Pegü Naxaixcümaraü̃güxe, rü aixcüma pechiga nixĩ ga yema ore ga nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ichaía ümatüxü̃ ga ñaxü̃: “Ñaã duü̃xü̃gü rü naã̱xmaãmare choxü̃ nicua̱xüü̃gü, natürü naãẽwa rü tama chaugu narüxĩnüẽ. 7Rü taxuwama name na ngẽmaãcü natüca̱xma choxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃. Erü guxü̃ma i ngẽma norü ngu̱xẽẽtae rü yatügüarü mugümare nixĩ, rü tama aixcüma chorü mu nixĩ”, ñaxü̃. 8—Rü pema i ñu̱xma rü aixcüma nüxü̃ perüxoe i Tupanaãrü mugü na nagu pexĩxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gücümamare ixĩxü̃ —ñanagürü. 9Rü yexgumarüü̃ ta ñanagürü nüxü̃: —Pema rü penangexrü i Tupanaãrü mugü na pecümagügutama pexĩxü̃ca̱x. 10—Yerü ga Moĩché rü ñanagürü: “¡Tüxü̃ nangechaü̃ ya cunatü rü cue!” ñanagürü. Rü ñanagürü ta: “Texé ya tümanatümaã rü e̱xna tümaẽmaã chixexü̃ ixugüxe, rü ãẽ̱xgacü tá tümamaã nanaxuegu na tayuxü̃ca̱x”, ñanagürü. 11—Natürü pema rü ñaperügügü: “Marü name ega wüxi ya yatü nanatüxü̃ rü naẽxü̃ ñaxgu: ‘Taxucürüwama chorü ngẽmaxü̃maã cuxü̃ charüngü̃xẽẽ, erü guxü̃ma i chorü ngẽmaxü̃ rü marü Tupanana chanaxã’, ” ñaxgu. 12—Rü ngẽxguma texé ngẽma ñagügu, rü pexca̱x rü marü namexü̃ na tama tümanatüxü̃ rü tümaẽxü̃ tarüngü̃xẽẽxü̃. 13—Rü ngẽmaãcü ipeyanaxoxẽẽ i Tupanaãrü mugü, na nagu pexĩxü̃ca̱x i pecümagütama i togüwa pexüexẽẽxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta muxü̃ma i to i pecümagü i ngẽmarüü̃ ixĩxü̃gu pexĩ —ñanagürü. 14Rü yexgumawena duü̃xü̃güca̱x naca ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Meã choxü̃́ iperüxĩnüẽ, rü nüxü̃ pecuá i ñaã chorü ore! 15—Rü taxuü̃ma i ṯacü i düxétüwa ne ũxü̃ rü taa̱xwa ixücuxü̃ nixĩ i Tupanape̱xewa tüxü̃ chixexẽẽxü̃. Natürü ngẽma taãẽwa ne ũxü̃, rü ngẽma waxi nixĩ i tüxü̃ chixexẽẽxü̃ i Tupanape̱xewa. 16—Rü ngẽxguma pixãchi̱xẽgu, ¡rü nüxü̃ pexĩnüẽ i ngẽma ore! —ñanagürü. 17Rü yexguma Ngechuchu duü̃xü̃güna ixũgachigu rü ĩpatagu naxücuxgu, rü norü ngúexü̃gü nüxna nacagü nachiga ga yema ngu̱xẽẽtae. 18Rü nüma rü ñanagürü nüxü̃: —¿Pema rü ta e̱xna tama nüxü̃ pecua̱xéga i ngẽma? ¿E̱xna tama i nüxü̃ pecuáxü̃ na taxuü̃ma i ṯacü i düxétüwa ne ũxü̃ rü taa̱xwa ixücuxü̃ yiĩxü̃ i Tupanape̱xewa tüxü̃ chixexẽẽxü̃? 19—Erü guxü̃ma i ngẽma düxétüwa ne ũxü̃ rü taa̱xwa ixücuxü̃, rü tama taãẽwa nangu. Natürü taanüwa naxũmare na yixcama taxünewa ínaxũxü̃xü̃ca̱x —ñanagürü. Rü yemaãcü nüxü̃ nixu na guxü̃ma i õna rü namexü̃ na nangṍxü̃. 20Rü yexgumarüü̃ ta ñanagürü: —Rü ngẽma duü̃xü̃ãẽwa ne ũxü̃, rü ngẽma waxi nixĩ i Tupanape̱xewa nachixexẽẽxü̃. 21—Erü norü aixepewa i naãẽwa nixĩ i ne naxũxü̃ i muxü̃ma i chixexü̃gü. Rü ngẽma nixĩ i chixexü̃gu na naxĩnüxü̃, rü naxü̃neãrü ngúchaü̃we na naxũxü̃, rü na nangĩ́xü̃, rü na namáẽtaxü̃, rü naĩ i ngemaã na inapexü̃, rü togüarü ngẽmaxü̃ na nüxü̃́ nanguchaü̃xü̃, rü chixexü̃ na naxüxü̃, rü na yadorata̱xáxü̃, rü chixexü̃ i nacümagügu na naxã́ũxü̃, rü na yaxãũxãchiwa̱xexü̃, rü na naxoregüta̱xáxü̃, rü nügü na yacua̱xüü̃xü̃, rü tama meã naãẽxü̃ na nacuáxü̃. 23—Rü guxü̃ma i ngẽma chixexü̃gü rü duü̃xü̃ãrü aixepewa nixĩ i ne naxĩxü̃, rü ngẽma nixĩ i Tupanape̱xewa nachixexẽẽxü̃ —ñanagürü. 24Rü yemawena rü ĩãne ga Tiru nawa yexmaxü̃ ga naãnewa naxũ ga Ngechuchu. Rü yéma wüxi ga ĩpatawa nangu, natürü tama nanaxwa̱xe na texé nüxü̃ cuáxü̃ ga yéma na nanguxü̃. Natürü taxuacüma nügü inicu̱x. 25Rü paxama nüxü̃ icuáchiga ga wüxi ga nge ga ngĩxãcüwa ṉg̱oxo yexma̱xcü. Rü yéma ixũ, rü Ngechuchupe̱xegu iyacaxã́pü̱xü. 26Rü yema nge rü to ga nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x ga Chiropeníchiucü̱̃ã̱x iyixĩ. Rü Ngechuchuca̱x iyaxũ, rü nüxü̃ ica̱a̱xü̃ na ngĩxãcüwa ínata̱xüchiãxü̃ca̱x ga yema ṉg̱oxo. 27Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: —Name nixĩ i taxacügüxü̃xĩra tachibüexẽẽ. Erü tama name i taxacügüna tanayaxu i norü õna na airugüna naxãxü̃ca̱x —ñanagürü. [Rü yema ñanagürü yerü nümagü ga Yudíugü rü nügü nixugüe na Tupanaxãcügüxüchi yixĩgüxü̃ rü yema togü rü ñoma airugürüü̃ na yixĩgüxü̃.] 28Natürü ngĩma ga yema nge rü inangãxü̃, rü ngĩgürügü: —Aixcüma nixĩ i curü ore, Pa Corix, natürü woo airugü rü ta nanangõ̱x i ngẽma õnatüchi i mechatüü̃gu nayixẽẽxü̃ i ngẽma ĩpataarü yoraxacügü —ngĩgürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: —Aixcüma name nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃. Rü marü name i cutaegu, erü ngẽma ṉg̱oxo rü marü ínaxũxũ ngĩwa i cuxacü —ñanagürü. 30Rü yexguma ngĩpatawa nanguxgu ga yema ngecü, rü yéma ngĩrü ngürücarewa ngĩxü̃ iyanguéü̃ ga ngĩrü bucü. Natürü marü ngĩxna ínaxũxũ ga yema ṉg̱oxo. 31Rü Tiruanewa nataegu ga Ngechuchu. Rü Chidã́ũãrü ĩãnewa naxüpetü, rü ñu̱xũchi Decaporíchiuaneãrü ĩãnegüwa rü ta naxüpetü rü ñu̱xmata Gariréaaneãrü naxtaawa nangu. 32Rü yéma naxü̃tawa nanagagü ga wüxi ga yatü ga ngauchi̱xẽcü rü moxü̃cü, rü nüxna naxca̱x nacagü ga nüxü̃ na yangõgüxü̃ca̱x. 33Rü yexguma ga Ngechuchu rü noxrüwama duü̃xü̃güna nanaga. Rü naxmachi̱xẽgu nixuxme̱x, rü naxbü̱xágümaã nügü yawaixme̱xẽẽãcüma norü conügu ningõgü. 34Rü yemawena rü daxũ nadawenüãcüma yaxna narüngü̃, rü guma yatüxü̃ ñanagürü: —Epéta —ñanagürü. Rü ngẽma rü: “¡Ingoxna!” ñaxü̃chiga nixĩ. 35Rü yexgumatama ningo̱xnamachi̱xẽ ga guma ngauchi̱xẽcü, rü norü conü rü marü narüme rü meã nidexa. 36Rü Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ namu na taxúemaãma nüxü̃ yaxugüexü̃ca̱x. Natürü yexguma yexeraãcü duü̃xü̃güna nachúxãgu ga na taxúemaãma nüxü̃ yaxugüexü̃ca̱x ga nachiga rü yexeraãcü nüxü̃ nixugüeama. 37Rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü ga duü̃xü̃gü, rü ñanagürügü: —Meãma nanaxü i guxü̃ma rü woo ngauchi̱xẽgüxü̃ rü nayango̱xnamachi̱xẽgüxẽẽ, rü ngea̱xgüxü̃ rü nayadexagüxẽẽ —ñanagürügü.
Copyright
Learn More


text:
Battalia de Vauchamps
La Battalia de Vauchamps l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.
Menter che 'l Maresciall Mortier el tegniva sotta pression el Johann Yorck e 'l Osten-Sacken, el Napoleon l'ha deciduu de taccà anmò i Prussian del Blücher, che 'l gh'aveva 20.000 omen. Menter i Prussian i marciaven vers Vauchamps, el quattordes de febrar del 1814, i Frances comandaa de l'Auguste Marmont hinn rivaa, col ris'cià de travoeulggej tucc.
El vegg maresciall el s'è stremii quand l'ha savuu che anca el Napoleon l'era 'dree a rivà a dàggh man forta al Marmont, e l'ha ordinaa la retirada, col lassà sul camp settmilla mort. I alter hinn scappaa domà perchè la vanzada de Grouchy l'è stada rallentada del terren minga bon ai despiazzament. In quella battalia chì i Frances hann perduu ses'cent omen.


text:
Erwin Schrödinger
Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger (IPA: [ˈɛʁviːn ˈʃʁøːdɪŋɐ]; Erdberg (Viena) 12 de Agust del 1887 – Alsergrund (Viena) 4 de Genar del 1961) l'era un fisich austriach-irlandes che l'è staa famus per i sò laurà in del camp de la mecanica quantistica, suratüt per l'Equaziun del Schrödinger, che la gh'ha faa ving el Premi Nobel in del 1933.
L'è mort de tuberculosi a Viena el 4 de Genar del 1961, quand che'l gh'aveva 73 agn. La sò tumba la se tröa al cimiteri de Alpbach, in Austria.


text:
Matsuo Bashō
Matsuo Basho (in giapunes, 松尾 芭蕉) o, de nassita, Matsuo Kinsaku (Ueno, 1644 - Osaka, 28 de nuembar del 1694) a l'è el pueta püssee famus del periud Edo del Giapun. Düranta la sò vita, Basho a l'era staa recugnussüü per i sò haiku, una furma literaria de puesia de trì vers, cunt el prim e'l terz de cinch silab e'l segund de set. El sò stil a l'era essenzial e cunt una cumpunent spirituala.
La sò puesia a l'è famusa minga dumà in Giapun, che i sò puesij a hinn reprudut anca in munüment e sit tradiziunaj, ma anca in tüt el mond e la sò inflüenza la s'è sentüda de bun suratüt in del '900 cunt artista 'me l'Ezra Pound e quij de la Beat Generation.


text:
Mesemna da la tschendra politica
- Mesemna, 10.2.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 10.2.2016, 8:40, RTR
Nagina mesemna da la tschendra politica (politischer Aschermittwoch) en Germania.
Pervia da la disgrazia dal tren en Baviera dad ier è oz di da malencurada en Germania. La disgrazia da viafier tanghescha er las activitads politicas. Ord quai motiv è la mesemna da la tschendra politica «politischer Aschermittwoch» vegnida annullada. Questa tradiziun na datti tar nus betg. La mesemna da la tschendra politica vegn fatg giu quint cun ils adversaris politics. Ma co vegn quest di celebrà en Germania?


text:
21 09
Ol dé 21 de setèmber l'è 'l 264 ( 265 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 102 dé a finí l'an.
Ul dí 21 de setèmber al è ul dí da pòost 264 ( 265 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 102 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1354 - Sardegna: Pere III ol Serimonius al scomensa öna otra espedissiú contra l'ísola.
1938 - Ol President de la Segonda Repüblega Spagnöla, Dotor Negrín al nönsia la retirada di Brigade Internassiunale a i Nassiú Ünide, ch'i condemna ol colp militar, però i ignora i petissiú d'aida.
05 11 - Tarragona (ol Tarragonès): l'aviassiú franchesta la bombardisa la sità.
2004 - ol Ripollès: s'al ghe prodüiss ü teratrémul de 4'2 degré in la scala de Richter con l'episénter a 8 km al süd-est de Ripoll.
2004 - Nöa York: preiament a la assemblea zeneral d59 di Nassiú Ünide, s'i ghe reüniss öna sinquantena de cap de stat e de goèrn lideracc per ol nomenat 'quintet contra la fam' (Lula da Silva, José Luís Rodríguez Zapatero, Jacques Chirac, Ricardo Lagos i Kofi Annan) per creá ü Funt Mondial de Löta contra la Fam.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Montréal (ol Québec): Leonard Norman Cohen cognossit come Leonard Cohen, cantant melòdich Canadench.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé Internassiunal de l'Alzheimer
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Tremezz
Tremezz (parnonzia local: [tre'mɛts]; italian: Tremezzo) l'è vuna di frazion del comun larian de la Tremezzina, in Provincia de Comm. Ghe viven 1.288 abitant.
El confina cont i paes de Lenn e de Mezzegra, oltra che cont i comun de Belas, Grandola, Griant, Lescen e Menas. El paes, che l'è situaa longh i spond del Lagh de Comm, e l'è cognossuu per i sò vill e i hotel.
Tremezz el gh'ha vari frazion: Susin, Pozzoeu, Balogn, Voles, Vian, Intignan, Rogar, Portezza e Bolveder.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2014. In tra el 1928 e 'l 1947 l'era staa giamò vuna di frazion de la Tremezzina.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Tremezz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü


text:
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord (Paris, 1754 - Paris, 1838) l'era on rapresentant del cleer aj staat general, poeu l'è staa member de la costituenta e in del 1792 l'è staa costrett a emigraa. Tornaa indree in del 1796 l'haa sostegnuu el Direttori e poeu el Napuleoon.
In tra ij artefiis de la restaurazion Burbonica in del 1815 l'haa ciapaa part al Congrèss de Vièna in qualitaa de minister dj esteri francees, e l'haa savuu desfrutaa a favor del sò paiis i rivalidaa in tra i vincitoor.
In del 1834 a l'era ambasciatoor a Lundra e l'haa firmaa el trataa francu-inglees.
L'haa lassaa on interessant liber de memori.


text:
Saint-Marcel
Saint-Marcel a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la region dla Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dl'Eure
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dla Savòja
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd j'Ardënne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Indre
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Morbihan
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Seegräben
Seegräben a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.75 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 293 abitant.
El cumün de Seegräben al se tröva a una altitüden de 536 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Mönchaltorf, Pfäffikon, Uster, Wetzikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Seegräben al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Dinosaur Museum


text:
Entschatta dals cuntegns
Entschatta dal navigatur
Fin dal navigatur
Administraziun electronica
Sco basa per quest svilup ha il Cussegl federal decis ils 24 da schaner 2007 sia strategia davart l’administraziun electronica svizra. Quai dess pussibilitar cun novas tecnologias d’infurmaziun e da communicaziun en tut la Svizra in’administraziun statala effizienta ed economica, organisada tenor ils basegns da las burgaisas e dals burgais. Tant la Confederaziun sco ils chantuns han definì lur collavuraziun per il svilup da l’administraziun electronica sco impurtanta incumbensa strategica cuminaivla da tut ils nivels administrativs. Ina collavuraziun intensiva duess permetter da profitar da sinergias e da meglierar l’effizienza. Ins ha elavurà cuminaivlamain las incumbensas e las directivas da basa per pudair cuntanscher las finamiras cun in catalog dals projects prioritars. La realisaziun concreta da la strategia han la Confederaziun ed ils chantuns reglamentà en ina cunvegna generala per ils onns 2007 fin 2010.
La strategia davart l’administraziun electronica svizra fa part da la strategia per la societad d’infurmaziun svizra dals 18 schaner 2006.
Tut las ulteriuras infurmaziuns datti mo en tudestg, franzos e talian.
Fin dals cuntegns


text:
Il sistem da furmaziun svizzer suonda il sistem federalistic ch’è tipic per in princip subsidiar. Las trais instanzas politicas Confederaziun, chantuns e vischnancas partan las incumbensas. La responsabladad principala per ils fatgs da furmaziun han però ils chantuns.
-
Confederaziun
Sin plaun federal è oravant tut il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga) responsabel per ils fatgs da scola.
-
Chantuns
Sin plaun chantunal portan ils 26 departaments chantunals la responsabladad principala per ils fatgs da furmaziun. Mintga chantun dispona da sia atgna legislaziun, quai che po manar tar grondas differenzas tranter in chantun e l’auter.
-
Vischnancas
Las vischnancas organiseschan il manaschi da scola. Perquai ch’ils umans èn francads fitg ferm cun il lieu da domicil, pon soluziuns adattadas al lieu vegnir realisadas.
-
Collavuraziun Confederaziun - chantuns
La Conferenza svizra dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP) è responsabla per la coordinaziun naziunala en la politica da furmaziun e da cultura. La CDEP agescha a moda subsidiara ed è responsabla per incumbensas che na pon betg vegnir surpigliadas ni da las regiuns ni dals chantuns. Ella è la partenaria da tractativas da la Confederaziun per ils champs da furmaziun nua che omaduas èn responsablas. En dumondas da furmaziun e cultura represchenta la CDEP era ils chantuns en l’exteriur.


text:
Dialett cremones
El dialett cremones l'è on dialett gallo-italegh parlaa a Cremona e in d'on quai comun de la soa provincia.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristigh
- 2 I verb
- 3 Esempi de lengua
- 4 Bibliografia
- 5 Legamm de foeura
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa classificazion l'è minga certa, perché di studios disen che l'è on dialett lombard oriental, di alter inveci sostegnen che'l sia on dialett de l'Emilian. Ma 'sti dubbi chì gh'è anca per di alter dialett de la Lombardia del sud, compagn del Paves. Forsi l'è ona variant de mezz trai dò lengov. Gh'hinn dò varietaa del Cremones: voeuna de citaa e l'altra l'è quella parlada in del rest del territori. In de la Provincia de Cremona a l'è parlaa anca el Cremasch, che però l'è pusee vesin ai dialett Bressan e Bergamasch. Particolarità del Cremones l'è la granda presenza de vocai longh che dann a 'sto dialett chì ona cadenza de cantilena.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sùnti/sum/sò, té te séet, lü l'è, nuàlter sùntum/sum, vuàlter sì, lur i è.
- Indicativ imperfett: mé séri/sìvi, té te séret/sìvet, lü l'éra/ìva, nuiàlter sérem/sìvem, vuàlter séres/sìves, lur i éra/sìva.
- Indicativ futur: mé saròo, té te sarèet, lü el sarà, nuàlter sarùm, vuàlter sarì, lur i sarà.
- Congiuntiv present: che mé sìa/sìes/sàga/sài, che té te sìet, che lü el sìa, che nuàlter sìum/sàpium, che vuàlter sapié, che lur i sìa.
- Congiuntiv imperfett: che mé füdès/füs, che té te füdèset/füset, che lü el füdès/fus, che nuàlter füdèsem/füsem, che vuàlter füdèsef/füsef, che lur i füdès/füs.
- Condizional present: mé sarès/sarèf, té te sarèset, lü el sarès, nuàlter sarèsem, vuàlter sarèsef, lur i sarès.
- Infinii present: èser, ìser o insìghe.
- Particippi passaa: stat.
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé g'hòo, té te g'hèet, lü el g'ha, nuàlter g'hum, vuàlter g'hì, lur i g'ha.
- Indicativ imperfett: mé gh'ìvi, té te gh'ìvet, lü el gh'ìva, nuàlter gh'ìvem, vuàlter gh'ìves, lur i gh'ìva.
- Indicativ futur: mé gh'aròo, té te gh'arèet, lü el gh'arà, nuàlter gh'arùm, vuàlter gh'arì, lur i gh'arà.
- Congiuntiv present: che mé gh'àbia, che té te gh'àbiet, che lü el gh'àbia, che nuàlter gh'àbium, che vuàlter gh'abié, che lur i gh'àbia.
- Congiuntiv imperfett: che mé gh'avès/ès, che té gh'avesèt/èset, che lü el gh'avès/ès, che nuàlter gh'avèsem/èsem, che vuàlter gh'avèses/èses, che lur i avès/ès.
- Condizional present: mé gh'arès/arèf, té te gh'arèset, lü el gh'arès/aràf, nuàlter gh'arèsem, vuàlter gh'arèses, lur i gh'arès/aràf.
- Infinii present: vìghe.
- Particippi passaa: vìit.
I coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé vàrdi, té te vàrdet, lü el vàrda, nuàlter vàrdum/vardùm, vuàlter vardè, lur i vàrda.
- Indicativ imperfett: mé vardàvi, té te vardàvet, lü el vardàva, nuàlter vardàvem, vuàlter vardàves, lur i vardàva.
- Indicativ futur: mé vardaròo, té te vardarèet, lü el vardarà, nuàlter vardarùm, vuàlter vardarè, lur i vardarà.
- Congiuntiv present: che mé vàrda/vàrdi, che té te vàrdet, che lü el vàrda, che nuàlter vàrdum/vardùm, che vuàlter vardè, che lur i vàrda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vardès, che té te vardèset, che lü el vardès, che nuàlter vardèsem, che vuàlter vardèses, che lur i vardès.
- Condizional present: mé vardarès, té te vardarèset, lü el vardarès, nuàlter vardarèsem, vuàlter vardarèses, lur i vardarès.
- Infinii present: vardàa.
- Particippi passaa: vardàt.
II coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé védi, té te védet, lü el vèt, nuàlter védum/vedùm, vuàlter vedì, lur i vèt.
- Indicativ imperfett: mé vedìvi, té te vedìvet, lü el vedìva, nuàlter vedìvem, vuàlter vedìves, lur i vedìva.
- Indicativ futur: mé vedaròo, té te vedarèet, lü el vedarà, nuàlter vedarùm, vuàlter vedarì, lur i vedarà.
- Congiuntiv present: che mé véda, che té te védet, che lü el véda, che nuàlter védum, che vuàlter vedì, che lur i véda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vedès, che té te vedèset, che lü el vedès, che nuàlter vedèsem, che vuàlter vedèses, che lur i vedès.
- Condizional present: mé vedarès, té te vedarèset, lü el vedarès, nuàlter vedarèsem, vuàlter vedarèses, lur i vedarès.
- Infinii present: véder e vedìi.
- Particippi passaa: vist e vedìit.
III coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé scrìvi, té te scrìvet, lü el scrif, nuàlter scrìvum/scrivùm, vuàlter scrivì, lur i scrif.
- Indicativ imperfett: mé scrivìvi, té te scrivìvet, lü el scrivìva, nuàlter scrivìvem, vuàlter scrivìves, lur i scrivìva.
- Indicativ futur: mé scrivaròo, té te scrivarèet, lü el scrivarà, nuàlter scrivarùm, vuàlter scrivarì, lur i scrivarà.
- Congiuntiv present: che mé scrìva, che té te scrìvet, che lü el scrìva, che nuàlter scrìvum, che vuàlter scrivì, che lur i scrìva.
- Congiuntiv imperfett: che mé scrivès, che té te scrivèset, che lü el scrivès, che nuàlter scrivèsem, che vuàlter scrivèses, che lur i scrivès.
- Condizional present: mé scrivarès, té te scrivarèset, lü el scrivarès, nuàlter scrivarèsem, vuàlter scrivarèses, lur i scrivarès.
- Infinii present: scrìver e scrivìi.
- Particippi passaa: scrit.
IV coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sènti, té te sèntet, lü el sènt, nuàlter sèntum, vuàlter senté, lur i sènt.
- Indicativ imperfett: mé sentìvi, té te sentìvet, lü el sentìva, nuàlter sentìvum, vuàlter sentìves, lur i sentìva.
- Indicativ futur: mé sentaròo, té te sentarèet, lü el sentarà, nuàlter sentarùm, vuàlter sentarì, lur i sentarà.
- Congiuntiv present: che mé sènta, che té te sèntet, che lü el sènta, che nuàlter sèntum, che vuàlter senté, che lur i sènta.
- Congiuntiv imperfett: che mé sentès, che té sentèset, che lü el sentès, che nuàlter sentèsem, che vuàlter sentèses, che lur i sentès.
- Condizional present: mé sentarès, té te sentarèset, lü el sentarès, nuàlter sentarèsem, vuàlter sentarèses, lur i sentarès.
- Infinii present: sènter e sentìi.
- Particippi passaa: sentìit.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mes de l'ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dì de la settemana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona bosinada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé me 'l vòs imaginà
che la làdra libertà
l'ìva pò d'andà a fenì
con di guài da fa morì.
Èco, adès, èco 'l bèl fén
dèi fanàtich giacobén
che se fìva rispetà
cóme tànti podestà!
Part bandìti, part in prezòn
saràt sö cóme i capòn
a spetà la sóa sentènsa
per fà pò la penitènsa
dèle sóe iniquità;
ve 'l posìves figürà!
Vòster dan, se gh'ì di guài!
imparè, tòch de sonài,
a fà mènt a di birbànt
che fa guèra fìna ai Sant;
imparè a fà i prepotènt
a robà l'òr e l'argènt
a le càze del Signór
e levàghe ànca l'onór;
tòch d'indègn, sènsa pietà,
andè adès a venerà
quèl bèl vòster capitàl
la brìola in sìma al pal.
Andè adès a despoià
le famìglie, e fàve dà
le camìze e i lèt fenìt
paghè adès quèl ch'ì godìt.
Se 'n galéra creparì
vòster dan, ve torni a dì:
se ne sì compasionàt
da nesün l'ì meritàt.
Che n'abiè ànca da finì
tànti e tànti són per dì
con vergógna e confüziòn
tacà scüza a pindolòn
cóme i lard, cóme i salàm
a morì col nóm d'infàm!
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pagg. 168-169
El fioeu strason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era 'n òm che 'l gh'iva dù fiói.
E 'l pü gióven de lur el disè al pàder: "Pupà, dème la pursiòn del vòster che me tùca!" e lü el ghe fè le part del sò.
Dòpo pòchi dé, el fiól pü gióven el tudè sö töt e l'andè in luntàn paés, e là el cunsümè töt el sò vivènd da scapestràt.
E dopo che 'l s'avè mangiàt töt, vegnè 'na gran carestìa in quel paés là e lü 'l cuminzè a vìghen de bizögn.
E l'andè e 'l se metè a stà cun en siùr de quel paés che 'l la mandè fóra coi nimài.
E lü l'aràf fina vurìt impienìsse la pànsa cun le giànde che mangiàva i nimài; ma nisön ghe na dìva.
Alùra, turnàt in lü, el disè: "Quànti servitùr in cà de mé pàder i g'ha del pan da trà 'n sö; e mé chì móri de fam.
Tudarò sö e andarò da mé pàder e ghe dirò: Pupò, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó
Ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól; tegnìme cùme ön di vòster servitùr".
E 'l tudè sö e 'l vegnè da sò pàder. L'era anmò luntàn e 'l pàder la vedè e 'l na sentè cumpasiòn; el ghe curè 'ncóntra el ghe trè i bras al còl e 'l la bazè sö.
E 'l fiól el ghe dizè: "Pupà, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó; ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól"
Alùra el pàder a 'l dizè ai sò servitùr: "Purtè söbit chì el pö bèl vestìt e vestìl sö, metìghe 'n anèl in dit e de le scàrpe ai pé!
E menè chì el vedèl pö gras, masèl e mangiùm e stùm alégher!
Perché 'ste mé fiól chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt." E i cuminsè a mamgià alegramént.
El fiól magiùr pó a l'era a fóra, e quand el vegnè e che 'l füdè apróf a càza, el sentè ch'i sunàva e ch'i cantàva.
El ciamè ön di servitùr e 'l ghe dumandè cùsa l'era.
E lü 'l ghe disè: "È rivàt sò fradèl e sò pàder l'ha mazzàt en vitèl gras perché 'l gh'è turnàt anmò san e salf."
E lü l'andè in còlera e 'l vurìva mìga 'ndà 'n cà. E sò pàder el vèns fóra e 'l cuminsè a pregàl.
E lü, rispondènd a sò pàder el ghe dizè: "L'è chì tànti an che ve sèrvi e hò sèmper fat nè pö nè men de quel ch'hì vurìt. Epür ne m'hì mai dat gnànca en cavrèt da gòder cui mé amìch.
Ma malapena che l'è rivàt 'ste vòster fiól, che 'l s'è mangiàt töt cun le dóne de mónd, söbit gh'hì masàt en vitèl gras".
E lü 'l ghe disè: "Té, fiól mé, te sè sèmper chì cun mé, e töt quel che gh'hò mé, l'è ànca tò.
L'era pó ben de giöst d'avìghe göst e de stà alégher perché 'ste tò fradèl chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt".
B. Biondelli, Saggio sui dialetti galloitalici, pag. 55
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Cremona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìghi dònca che in di tèmp del prim rè de Cìpri, dópo che Gotifréd de Bügliòn l'ìva fat l'acquìst de la Tèra Sànta, è sücès che 'na gentìl dóna de Guascógna l'éra 'ndàta al Sepùlcher in pelegrinàcc e, turnànda de là, in Cìpri l'è stàda insültàda vilanamènt da di òm balòs. E, duléndosen sènsa nesöna consulasiòn l'ha pensàt d'andàsen a lamentà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedön che la perdaràf la fadìga, perchè lü l'éra d'üna vìta cuzé fiàca e cuzé da póch che non sulamènt el vendicàva mìga le ingiürie fàte ai àlter, ma de pö el suportàva de gran cuión tüte quèle che i àlter i fìva a lü, in manéra che tüti quéi che gh'ìva quàlche ruzeghìn, i se sfugàva cul fàghe dispèt o vergógna. La dóna, sentènd 'sta ròba, avéndoghe mìga sperànza de pudìse cunsulà del só fastìdi, la s'è fisàda de vulì spónzer la mizéria de quél rè e, andàta pianzènd davànti a lü, la g'ha dit: "El mè siör, mé vègni mìga davànti a lü perchè me spéta vendéta de l'ingiüria che m'è stat fat ma, in compèns de quéla te préghi che te m'insègnet cóme té te sòfret quéle che sènti che i te fa per fà che, imparànd da té, mé póssa supurtà pazientemènt la mia, che 'l Signùr el sa che, se pudèss, vuluntéra te la dunarèss, perchè té te sé cuzé bón da purtàle".
El rè, fin alùra stat lènt e pìgher, cóme se 'l se desedès dal sòn, cominciànd da l'insült fat a 'sta dóna (che l'ha vendicàt aspramènt), l'è diventàt persecütùr riguruzìsim de tüti quéi che d'alùra inànz i cometèss quàlche còza cóntra l'unùr de la sua curùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 193-194
Dialett de Ormenida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé dìghi dònca che al témp del prim rè de Cìpro, dópo la conquìsta fàta de Tèra Sànta de Gufréd de Büjón, gh'è sücès che 'na siöra de Guascógna l'è andàda in pelegrinàgg al San Sepùlcher e de là turnànd, quand la füdè arivàda a Cìpro, di balusón i ghe n'ha fat fin che i ha podìd. Lé, che la caragnàva fóra de mód, l'ha pensà d'andà a dà querèla al rè; ma tó che i ghe dis che l'avaràv trat vìa la fadìga, parchè l'éra ànca lü tant maledèt e birbón che, invéce da castigà i àlter, ànca mén el se difendìva de quéle ch'i ghe fìva portà a lü; de manéèa che se gh'éra qualchedön che gh'avèss 'na quàlche ràbia, el se la sfugàva con fàghe di dispét a lü. Lé, a sentì quést, disperàda da pudìs mìga vendicàse, per cunsulàse in quàlche manèra l'ha fissà de spónzel, 'stò rè, in di sò vìzi. E, pianzènd, andàta là davànti a lü, g'ha dit: "Oh, el mè sciör, mé vègni mìga a la tó prezènza parchè mé póssa spetàme la vendéta de quél ch'i m'ha fat a mé ma, in cuntracàmbi de quést, te préghi d'insegnàme cóme te fé té a soportà quéle che sènti ch'i te fa a té per quést che, imparànd mé da té, anca mé póssa con pasiènza soportà el mè dispiazér quàle, 'l Signör el sà, che se podés el metarés voluntèra adòs a té che te sét cosé bràu a purtàl".
El rè, che fin alùra l'éra stat cosé indormènt, cóme ön che se deséda, el scominzè da l'ingiüria ch'i gh'ìva fat a 'sta siöra, a vendicàla cóme se dovìva, e pò el n'ha pö perdunàt ai birbón che dópo de alùra i na fèss qualchedöna còntra l'unùr de la sua curùna.
ibidem, pag. 194
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Angelo PERI. Vocabolario Cremonese-Italian, Cremona, 1847.
- Giorgio ROSSINI. Capitoli di morfologia e sintassi del dialetto cremonese. La Nuova Italia, Firenze: 1975, pp. XVI-212 (LXXXVI)
- Dizionario del dialetto cremonese, Libreria del Convegno, Cremona, 1976.
- Giovanni LONATI. Gazaboi. Poesie in dialetto cremonese. Rist. Cremonabooks, Cremona: 2004.


text:
CD
El CD (del ingles compact disc, che'l vör dì disch cumpat) a l'è un disch otich che'l se dupra per metegh sü e imagazinaa di dat. El CD l'hann desvilüpaa la Sony e la Philips in del 1979. La prudüziun de massa l'è scuminciada in del 1982 in de la fabrica de la Philips a Hannover in Germania, e de quel an là el CD l'ha ciapaa un poo a la völta el post del vinil.
Dopu un poo de temp l'ha ciapaa el post anca di dischit del cumpiüter vist che ghe n'ha pussee de memoria per memurizà i dat.
Un disch cumpat al pö vess un CD:
- Audiu;
- Videu; Vídeu CD (VCD) o Süper Vídeo CD (SVCD)
- de dat; CD-ROM (dumà letüra), CD-R (scrivibil), CD-RW (re-scrivibil)
Furmaa principaj
- 8 cm - 215 Mb o 21 men
- 12 cm - 650 Mb o 74 men
- 12 cm - 700 Mb o 80 men
- 12 cm - 800 Mb o 90 men
- 12 cm - 875 Mb o 100 men
Un CD standard el gh'ha un diameter de 12 cm e un spessur de 1,2 mm, e'l pö tegnì dent 74-80 menü de müsega o 650-700 Mb de dat. A l'è faa de pulicarbunaa che l'è quataa cunt un strat de alümini (induè che la finiss l'infurmaziun) e pöö a la fin un strat prutetif.
A diferenza del vinil o de la müsicasseta, un CD a l'è un sistema digital de registraziun.


text:
Castelnaudary
Castelnaudary (Castellnou d'Arri en ucità e català) l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch dei cantù de Castelnaudary-Nord e Castelnaudary-Sud. El fà part del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 11 876 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 47,72 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 145 méter a 'na altèsa màsima de 215 méter söl leèl del mar.
Castèl Nòu d'Arri l'è ligàt a l'antìca pruìncia del Lauragais, cüna del catarismo. La citadìna l'è cunusìda per el sò Cassolet e per el sò port söl Canal du Midi.
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Castelnaudary l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Grand Bassin
Sö domanda dei abitancc de la cità, Pierre-Paul Riquet, progetista del Canal du Midi (alura Canal Royal du Languedoc), e François Andréossy, geòmetra espert, i g'ha fat del Grand Bassin de Castèl Nòu d'Arri el cör tecnològich del canàl. L'è l'ünich spècc de àiva de chèste dimensiú (7 ètar) entra Tolosa e Sète. La vista de la cità a l'è miràbil: de 'na bànda le ciàeghe de Sant-Ròch de l'ótra l'Ile de la Cybèle, ìzola artificiàla ideàda come dìga de contenimènt per vent fòrte che tìra endèla regiù.
Endel 1997 chèsto basí l'è stat classificat a l'inventare del patremóne de l'ümanità de l'Unesco.
- La colegiada de San Mighel
Sitüada ai cunfí del nöf Regn de Francia dòpo 'l Tratat de Parìgi (1229), la céza, costrüida a parter del 1240 'nfìna al 1270, a l'è progetàda come 'n tempio fortèsa de stil romànich.
Endel 1317, al momènt de la creasiú del vescoàt de Saint-Papoul -pensàt per limitá le pretéze del vèscof de Tolosa- la céza la vé eleada al ranch de Colegiada.
Endèla Guèra dei Sent Agn l'è restàda danegiàda. Endèl córs dei sècoi l'è stàda divèrse ólte mudificàda (intervèncc endèi sècoi XIV, XV, XVIII e XIX), e ghè stat fat sö 9 capèle laterài e 'na tór che fenés condèna coertüra piramidàl en stìl gòtich che rìa a 50 méter de altèsa. De dét la consèrva 'n órghen de la fì del sècol XVIII.
- El Presidial
Endel 1553, la Caterina de Mèdici, contèsa del Lauragais, la gh'a fat deentà la contèa en baliagio e 'l castèl de urìgin antìche che g'ha pò dat nòm a la cità el deènta en Presidial. L'è stat dopràt come prizú de la revulüsiú Franseza enfìna al 1926. Al dé d'encö l'è deentàt en muzèo.
- El mulí de Cugarel (XVII sécol)
Castèl Nòu d'Arri l'è cunusìt apò a per i sò mülí a ènt. Al prensépe del sècol XIX amò vint o trènta mülí i adurnàa le spónde del Grand Bassin. El mülí del Cugarel el costetöés giöna dei öltem rèscc de chèsta época gloriùza e 'l ezebés 'na vista a pèrder d'öcc sö la cità e sö la piana del Lauragais.
- L'Apotecare (XVIII Sécol)
Trada sö endel 1783, per i bezògn de l'Öspedàl, l'uficìna la conserva 'na bèla colesiú de àmpole de farmcìa en ceràmica de Moustiers (XVIII sécol) e en porselana de tipo Impér del XIX.
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al tép de la cruzàda dei Albigés (endel 1211) Simon IV de Montfort el vé asediàt dei cóncc de Tolosa e de Foix.
- El 31 10 1355, en piena Guèra dei Sènt Agn, la cità la vé mitìda a sach da le orde del Eduard de Woodstock (el Prìncipe négher), che, partide de Bordeaux, le g'hà devastat la Gascogna, pò el Lauragais, 'nfìna a Narbonne, i g'ha schiàt con cüra le puzisiù mei difindìde. La cità la vé sachegiàda, danegiàda e i abitanc masacracc.
- Denàcc a Castelnaudary vé combatìt la batàia decizìva 'ntra le trüpe realiste del marescial de Schomberg e le trüpe frundiste del Henri II de Montmorency, goernadur de la Lenguadoca, el prim de óst del 1632. El dùca el gh'ìa cuspiràt co la Maria de Mèdici, màder de Luìgi XIII, e Gastú d'Orléans, fredèl del rè, cutra 'l Cardinal de Richelieu. Catürat al prensépe de la bataja, l'è condanat a mort e decapitat a Tolosa ai 30 de óst del 1632.
Figüre famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marie-Térèse de Soubiran (Castelnaudary, 16 de màgio del 1834 - Parigi, 07 06 1889); la fonda la Congregasiú des Suòre de Maria Ausiliatrice che la scàpa a Tolosa, Parigi, Lione, Bourges, e 'nfìna 'n Inghiltèra.
- Philippe de Rigaud de Vaudreuil (1643 - 1725), goernadur de Montréal e de la Nouvelle-France.
- Antoine François Andréossy (1761-1828), general d'Impér.
- Pierre-François-Marie-Auguste Dejean (1749-1824), general, e pò miníster de l'aministrasiú de la guèra sota Napoleú I, del 1802 al 1810.
- Alexandre Soumet (1788-1845), poèta e académich Franses.
- François-Henry Laperrine (1860-1920), oficial de l'armada d'Africa
- Antoine Marfan (1858-1942), giü dei fondadur de la pediatria en Francia.
- Georges Canguilhem (1904-1995), filòzof e epistemòlogh, mémber de l'Académie Française.
Gastronomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cassolet l'è 'na specialità de Castnaudary.
Vardí apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El quart Régiment Étranger regimènt d'istrüsiù de la Légion Etrangère.
- Le ciàeghe del Canal du Midi.
- Giöna de le trè cità 'ndoe el Cassolet al saress uriginàre.
- Una butìga d'öfelér: l'Alléluia de Castelnaudary.
- El cassolet el ciaparès el sò nomm de la cassöla en tèra còta smaltada fabricada a Issel mia delons de Castelnaudary
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bidree
Bidree o anca Büdree (parnunzia lucal: Bidré[1]; nomm ufizial: Bedretto; latin: Bedoledus) a l'è un cumün svizzer del distret de Leventina. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 70 abitant e una süperfiss de 75 km², e al se tröva a una altitüden de 1402 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büdree a l'è tacaa ai cumün de Airö, Cevi, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Obergoms (VS) e Realp (UR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DOSI - Leventina (I parte), Centro di dialettologia ed etnografia, Bellinzona, 2005


text:
Strachëin
Artìcol in dialët piaṡintëin
In dialët piaṡintëin a s' ciama strachëin un furmäi italian fat cul lat ad vaca che in italian al sa ciama inveci Gorgonzola (la stesa manéra da ciamäl la gh'é anca in dil pruvinci ad Pavia, Cremona, pärt ad cula ad Verbania e in Valtellina) . A gh'é mia da scunfondal cun un ätar furmäi lumbärd che in italian al sa ciama stracchino, che in piaṡintëin a l'é furmain.
Al ver num in piaṡintëin al sarìs difati strachëin ad Gurgunṡöla parché al so num al vegna dala citä ad Gurgunṡöla in pruvincia ad Milan, ma tüt i diṡan admè strachëin.
L'é un furmäi a pasta crüda, ad lat pasturiṡä, gras, bianc ch' al tira un po al giäd, cun dil vëini verd ch' i sältan föra quand al fa la müfa.
Al dé d'incö il la fan anca in dil pruvinci ad Bergam, Brësa, Cum, Cremona, Lecco, Lod, Pavia, Vares in Lumbardia e Nuära, Verbania, Vercelli e Cuneo (anca in quälca cumoin ad la pruvincia ad Lisandria) in Piemont.


text:
Arvigh
Arvigh (Arvigo) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 90 abitant e una süperfiss de 17.01 km², e al se tröva a una altitüden de 876 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arvigo a l'è tacaa ai cumün de Bragg, Büscen, Cauch, Carsciäi (TI), Osögna (TI), San Vitor, Selme.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arvigh l'è menziunaa la prima volta in de l'an 1453 col nomm de Arvicho.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Arvigh l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- ^a a cüntà anca l'abitaa de Landarenca


text:
Barbados
Barbados a l'è un paes di Caraib che l'è furmaa dumà del isula "Barbados".
La capital a l'è Bridgetown.
La gh'ha una süperfiss de 430 km² e una pupulaziun de quasi 280.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barbados a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1625 fina al 1966, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barbados a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim ministr a l'è el Freundel Thomas (del 2010).


text:
Sempervivum tectorum
Sempervivum tectorum (en bresà: Uricìne[1]) l'è 'na piànta erbàcea, perène, sempervérda e suculènta de la famìa de le Crassulaceae. L'è difundìda en töta l'Euròpa meridiunàla.
Chèsta piànta l'è stàda discriìda la prìma ólta 'ndèl 1753 del Linèo.
Fùrma Biologica: Ch succ - Camèfite suculènte.
Le fòie le fùrma 'na rözèta principàl e dele ótre a l'àpice dei stulù. Le fòie bazài i è vérde ciàre, le pöl tirà 'n bris al celèst, i è bèle carnùze, bislónghe, mucrunàde e göse 'n pùta, co l'òrlo intèrno 'intréch e cigliàt ma sènsa péi sö le fàce. El gamp del fiùr el pöl rià a éser lónch 50 ghèi, l'è cuarciàt de fòie sö töta la longhèsa, lanceolàde e con dei pilizì fì fì sö töte dò le fàce. I fiùr i è ermafrudìcc, de fùrma regolàr, reünìcc en curìmbi che pöl portàn enfìna a 40. l'androcèo el g'ha 'n nömer de stam en nömer dópe, piö de rar precìs, a chèl dei pétali, perlopiö en nömer de 13; El ginecèo l'è furmàt de carpèi lìber, tacc compàgn dei pétali e ognü condena squàma netarìfera sèmpia o bìfida, co divèrsi òvuli. La fiuridüra 'l la fà 'ndèi més càlcc, 'ntra zögn e setèmber.
El fröt l'è cumpunìt de fulìcoi en quantità precìza al nömer dei carpèi, töcc sormontàcc del stil persistènt e con divèrsi granì de somésa picinì picinì.
Habitat: el crès en mès a le préde, söi mür vècc, endèi pràcc sèch e picàcc al sul.
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[2]
-
Sempervivum Tectorum "Greenii", Huntington Desert Garden
-
-
-
-
-
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia, in Commentari dell'Ateneo di Brescia, per gli anni 1868 e 1869. (pò a sö google.books)
- ↑ Sempervivum L..