text:
2010
L'ONU l'à decidìt che 'l 2010 l'è l'àn internasiunàl de la Biodiersità.
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zenér[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 12 de Zenér - Ü teremòt del 7 grado de la scala Richter, a i ure 16.53 l'à culpìt l'ìzola de Haiti e sura de töt la capitàl Port-au-Prince.
Fevrér[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 18 de Fevrér - Ol Presidènt di Stacc Ünìcc, Barack Obama l'à 'ncontràt a la Cà Bianca ol Dalai Lama la güida del Tibet e de töcc i Büdisti. La Cina l'à protestàt 'n manéra üficiàl.
- 23 de Fevrér - In del cör de la nòcc ergü mia identificàt l’à facc ‘ndà dét in del fiöm Làmber miliù de lìter de idrocarbür da la Lombarda Petroli a Munscia. Ol petròle l’è pò pasàt in del Pò, ma l’è stacc fermàt prima de rià al delta, ‘n töte i manére l’è stacc ü dizàstr ambientàl.
- 27 de Fevrér - Ü teremòt de 8,8 gradi de la scala Richter, l'à culpìt ol Cile e töt ol Pacìfech meridiunàl. L'epicèntr l'éra di bande de la sità de Conception e i mórcc i è piö de 800.
- 27 de Fevrér - Ol Giuliano Razzoli, a i Ulimpìadi d’Invèren de Vancuver in Canada, l’à enzìt la medàia d’ór in del islàlom speciàl denàcc al Ivica Kostelic, segónt, e al André Myhrer, tèrs.
Mars[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 20 de Mars - ol coridùr de bici Óscar Freire l' vèns la Milà San Remu, segónt ol Tom Boonen tèrs ol Alesànder Petacchi.
- 21 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama l' ghe rìa a fà aproà la sò rifórma de la sanità. La sanidaa in Ameriga la resta a bun cünt privada, ma i dit de asicüraziun poden pü refütà de assicürà la gent che la gh'ha di "pre-existing conditions", ciuè "cundiziun (medegh) pre-esistent". Pö l'assicüraziun la vegnaraa ubligatoria e se vün 'l ghe l'ha no 'l gh'ha de pagà 700 dolar a la finn de l'ann. Però 'l guerna 'l ghe daraa una man e 'n pagaraa un tuchelin a quij che gh'hann pocch danee.
- 29 de Mars - a Mosca dò dòne i se fà saltà 'n aria in del metró a l'ura de pónta e i fà 38 mórcc e piö de sènto ferìcc; se pènsa che i sìes teroréscc del Caucaso.
- 29 de Mars - a i elesiù regiunàle de la Lombardéa ol Robèrt Formigù 'l vèns cóntra 'l Filipo Penati e 'l diènta, per la quarta ólta, goernadùr de la regiù.
- 29 de Mars - in Iraq, a Mossul, öna bómba tiràda contra öna famèa de cristià la cópa ü s-cetì.
- 29 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama, l'à anünciàt che l' permeterà de turnerà a trielà in del mar per sircà 'l petròle.
Avrìl[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 8 de Avrìl - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama e 'l presidènt de la Rüsia, ol Dmitrij Anatol'evič Medvedev i firma a Praga ol tratàt Start 2 per ol dizàrm nücleàr.
- 10 de Avrìl - L'aereoplà del presidènt de la Polònia l' se schiànta a tèra intàt che l' sircàa de aterà a l'areopórt de Smolensk in Rüsia: i mör ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér Maria, ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek, e töta la delegasiù üficiàla che l'ìa dré a 'ndà a Katyń per prezensià a i selebrasiù 'n memoria de la stràge soviètega de polàch per mà de Stalin.
- 11 d'Avril - El pilota Mattia Pasini el dà un'intervista ins Italia 1 cumpletament in lengua Emiliana-Rumagnöla. L'è vön di puchissim esempi de üsagg d'una lengua regiunala ins una television italiana.
- 12 d'Avril - Ol tréno Mals - Meran de la Sad partìt a i 8.20 l'è restàt sóta öna frana e l'è finìt fò di binàre: i mórcc i è 9 e i ferìcc 28. (Articul Prinzipal)
- 14 d'Avril - Teremòt in Cina de 7,2 gradi de la scala Richter piö de méla mórcc.
- 14 de Avrìl e dé seguèncc - Ol vülcà che l'se tróa sóta ‘l giasèr Eyjafallajokull in Islanda l’à tacàt a erütà de bröt e l’à bötàt fò öna nìola de sènder isé granda che ‘l tràfech aèreo l’è stai fermàt in mèza Eüròpa, a partì prima dal nòrt Eüròpa prima per rià pò fina al cèntro e süd Eüròpa in di dè dòpo.
- 16 de Avrìl - Semper per la nìola de sènder del vülcà islandés i è stai scancalàcc di gùi pò da l’areopòrt de Enésia 53 pò da l'areopòrt de Öre al Sère e di 28.000 gùi giurnalìer che se fà ‘n Eüròpa i n’è partìcc dóma 11.000, i óter i è stai töcc scancelàcc.
- 18 de Avrìl - Töt o spàsio aèreo de la Al Padana e de mèza Eüròpa l'è stai seràt fò per la nìola de sènder.
- 18 de Avrìl - I se té i fünerài del presidènt polàch Lech Kaczyński, ma tace capi de stat i ghe ria mia a èsga per la nìola de sènder del vülcà islandés che i permèt mia a i aèrei de gulà.
- 19 de Avrìl - Melér e melér de persune blocade da dè e dé in di areopòrt de töta Eüròpa i sirca de partì o de turnà a cà co la coriera o col tréno. La Gran Bretagna la möf tri naf de guèra per indà a ciapà i sò citadini che i è restài blocàcc in Fransa e Spagna.
- 22 de Avrìl - In del Gólf del Mèsico la s-ciòpa fò öna piatafùrma per ol petròle ciamada Deepwater Horizon de la società Transocean, ólta 122 méter che la se tróa a 50 chilòmeter da i còste de la Lüisiana. I mör öndes perùne e l'è ü di piö bröcc dizàster ambientài che ghe sìes mai capitàcc, dezà che per dé e dé s'ghe rìa mia a fermà 'l petròle che sènsa piö la piatafùrma 'l vé fò desperlü 'n del mar compàgn de l'aqua de ü tübo restàt sènsa 'l sò rübinèt. Per fermà 'l petròle prima che l' rie 'nfina sö i còste del la Lüisiàna se próa ach a daga föch.
- 27 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ol rating del dèbet di stacc de la Grécia e del Portogàl e i cròla töte i bórse del mónt.
- 28 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ach ol rating del dèbet de la Spagna da AA+ a AA e töte i bórse del mónt i và zó amò tùrna; la crès la pùra che la crisi de la Grécia la contàgie sö töcc.
- 29 de Avrìl - La canceliéra todèsca, la Angela Merkel, dòpo i 'ncontràt ol presidènt del FMI l'à finalmènt decidìt de ötà e de prestàga di palànche, 'nsèma a töcc i óter paìs de l'Eüròpa e la FMI, la Grécia: la bórsa de Atene la sèra fò con ü +7%.
Mas[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de Mas - A Nöa York l' falés ün atentàt a Time Square, 'ndóe öna machina 'mbutìda de esplosìf la é troàda e disinescàda prima che la pöde saltà 'n aria.
- 2 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI l' và 'n pelegrinàg a Türì per la ostensiù de la Sacra Sindone.
- 4 de Mas - Claudio Scajola l' rasègna le dimisiù da minìster del laùr del IV goèrno Berlusconi. Ol sò ministér l' sarà ciapàt ad interim pròpe dal Presidènt del Consèi italià.
- 5 de Mas - In Grécia sciòpero generàl de töcc i lauradùr che i và 'n piasa a protestà cóntra i mizüre del Goèrno che l' sìrca de salvà l' paìs dal falimènt e per fal l'à teàt i stipèndi di statài e liberalizàt i licensiamèncc in del setùr privàt. La zét la sìrca de 'ndà dét in del Parlamènt e i se pìca co la polisìa. Öna quach manifestàncc col müs iscondìt i ghe dà l'asàlt a la filiàl de öna bànca e i ghe tìra dèt ach di molotof: tri dipendèncc de la bànca i mör dét in del föch.
- 5 de Mas - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
- 6 de Mas - Elesiù 'n Gran Bretagna, i vèns i Tory, i Conservadùr del David Cameron, che i ria a 305 sègi, ma i ghe rìa mia a ìga ol 50% piö ü di sègi per pödì goernà desperlùr, ol parlamènt l' rèsta isé "hung", che 'l völ dì "tacàt vià per aria", manéra de dì che gh'è nisü che l' pöl goernà desperlü e i è töi lè che i spéta de capì chèl che l' söcederà.
- 6 de Mas - Ol parlamènt de la Grécia l'vóta a faùr di poredimèncc del goèrno che i sirca de salvà 'l paìs dal falimènt.
- 6 de Mas - Ol Dow Jones e 'l Nasdaq, per la pura che i dèbecc de la Grécia i tire dét in di fastöde töcc i paìs de l'Eüròpa, i pèrt ol 3,5%, ma a ün ura de la fì i perdìa adiritüra 'l 9%; se pènsa però che ghe sìes stacc ün erùr del compiuter o ün erùr de quach operadùr che i à sbaiàt a mèt dèt ün ùrden.
- 7, 8 e 9 de Mas - Adünada di Alpì nömer 83 a Bèrghem; 500.000 alpì i à sfilàt da i 9 de matina a i 9 e mèsa de sira 'n mès a la zét töta 'n fèsta.
- 8 de Mas - L' part ol Giro d'Italia nömer 93 da Amsterdam col "Crono Prologo".
- 8 e 9 de Mas - Dopo che la speculasiù internasiunàla la metìt sóta atàch i stacc de l'Eüròpa e i gràne de la Grécia i rés-cia de tirà dét 'n di fastöde töta l'Eüròpa i capi de stat e i minìster di finanse i laurà dù dé per riàga a 'ndà decórde e i per das de fà töcc 'nsèma per tègn sö l'Eüro e i stacc piö 'ndebitàcc.
- 11 de Mas - I Borse i fà fèsta, dòpo che i capi de stat e i minìster di finanse de l'Eüròpa i è 'ndàcc decórde: Milà la sèra fò adiritüra con ü +11,28%.
- 11 - 12 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI 'l và pelegrì 'n Portogàl per visità la Madóna de Fatima.
- 12 de Mas - 'l Altetico Madrid l' vèns la prima finàl de la Eüropa League cóntra 'l Fulham per 2 a 1 a i tép süplementàr: gol de Diego Forlan (Atletico) e de Davies (Fulham) in del prim tép e gol finàl in del segónt tép süplementàr amò del Diego Forlan.
- 16 de Mas - L'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. I và 'n Còpa di Campiù ach ol A.C. Milan e la Sampdòria. 'n B menimà i fenés ol Siena, Ol Liórn e l'Atalanta.
- 22 de Mas - L'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito.
- 30 de Mas - Ol coridùr de bici de Varés Ivan Basso l' vèns ol Giro 2010 che partìt de Amsterdam l'8 de Mas l' fenés a Verùna.
- 30 de Mas - L' fenés ol campiunàt de Serie B, Lecce e Cesena söbet in Serie A, Salernitana, Gallipoli e Mantova söbet in Serie A; Brescia, Sassuolo, Torino e Cittadella i và a i play off, menimà Triestina e Padova i và a i play out.
- 31 de Mas - In de la nòcc di ativìsti filo palestinés e di pacifisti i sirca de foorsà 'l blòch de Israél sö Gaza. Sö trè bàrche i part da la Türchia e i sìrca de rià via mar a Gaza e portà di gèner de prima necesità, ma la marìna de Israél la ghe à cóntra i repàrcc speciài i ràmpa sö sö i bàrche e l'is-ciòpa fò öna batàia, i mör di pacifisti e töt ol mónt l' se lamènta con Israél.
Zögn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 4 de Zögn - L’vé copàt ‘n Türchìa 'l vèscof lumbàrt Luigi Padovese;
- 5 de Zögn - La Padania la èns la finàl cóntra 'l Kurdistan per 1 - 0 e isé la èns l'edisiù nömer 4 de la Viva World Cup, zögàda a Gozo. La Padania l'è campiù del mónt per la tèrsa ólta.
- 5 de Zögn - Ol Valentino Rossi l’ s’è rómp öna gàmba ‘n di próe lìbere del sàbat matina al Mugèlo;
- 09 de Zögn - Elesiù in di Paìs Bas, i vèns i Liberài (VVD) del Mark Rutte che i rìa prim con dóma ü sègio denàcc a i Socialìst del Job Cohen, ex sìndech de Amsterdam, ma sura de töt l'à enzìt ol Geert Wilders e 'l sò partìt anti islàmech, ol PVV che l'è dientàt ol tèrs partìt del paìs. Menimà l'è 'ndàcia pròpe mal a i Cristià Democràtech del Jan Peter Balkenende, ex capo del goèrno che l' s'éra apéna dimetìt che i è pasàcc da 41 a 21 pòst in parlamènt. Chès-ce i risültàcc: 1) V.V.D.; da 22 a 31 pòst col 20.06%; 2) PvdA da 33 a 30 pòst col 20%; 3) PVV da 9 a 24 pòst col 16%; 4) CDA da 41 a 21 pòst col 14%; 5) SP da 25 a 15 pòst col 10%; 6) GroenLinks da 7 a 10 pòst col 6.6%; 7) D66 da 3 a 10 pòst col 6.6%; 8) ChristenUnie da 6 a 5 pòst col 3.3%;
- 11 de Zögn - I è cüminsàcc i Mondià de Fùbal in Süd Áfriga, la prima partida l'è pròpe Süd Áfriga - Mèsico, finìda 1 a 1.
- 13 de Zögn - Elesiù 'n Bèlgio. In di Fiandré ol prim partìt l'è la Nöa Aleànsa Fiamìnga (N-VA), ol partìt del Bart De Wever. La Nöa Aleànsa Fiamìnga la öl la secesiù di Fiàndre e gh'è la pusibilità che 'l Bèlgio l' se divide 'n dù: Fiàndre e Valònia.
- 18 de Zögn (e dé dòpo): l'è numinàt Minìstro del Federalìs, tra i döbe de la Léga Nòrt, 'l Aldo Brancher esponènt del PDL. Söbet ol nöf minìstro l' domànda 'l legìtimo 'mpedimènt per rimandà i procès 'ndo che l' gh'à de comparì. Dòpo i polémighe nasìde 'ntùren a chèsta situasiù e dòpo che 'l Presidènt de la Repübliga l'à dìcc che l'éra mia ü laùr giöst, ol Brancher l' renüncia al legìtimo 'mpedimènt.
- 24 de Zögn - Dòpo dù pàri de fìla col Paraguay (1 - 1) e co la Nöa Zelànda (1 -1), la nasiunàl de balù italiana la pèrt co la Sloàchia per 3 a 2 e la tùrna a cà sènsa riàga a pasà ‘l girù eliminatòre ‘ndo che la rìa adiritüra öltima: Paraguay 5, Sloàchia 4, Nöa Zelànda 3, Italia 2.
- 24 de Zögn - Ol Masimo Tartaglia l'è asòlt co la giustificasiù che l'éra mia bù de ragiunà 'n del momènt che l'à tiràt la statüìna söl müs al Berluscù.
- 28 de Zögn: Ol Pietro Taricone, óm de spetàcol e atùr italià, l' mör in de la nòcc dòpo ìga üt ün incidènt col paracadüte.
- 29 de Zögn - Ol Marcello Dell'Utri, senatùr del PDL e cofondadùr de Fórsa Itàlia, l'è condanàt in Apèl dal tribünàl de Palèrm a sèt agn de galéra per concórs estèrn in asociasiù mafiùza (periodo fin al 1992); l'avrès tratàt pò co la mafia per ès ötàt o mia ostacolàt in di afàre econòmech (supermercàcc e antène tv). Asolüsiù per i facc dòpo ol 1992, cioè da l'acüza de ès istàcc ol legàm tra mafia e politega, per ès piö precìs tra mafia e Fòrsa Itàlia, asolüsiù dezà che il fatto non sussiste che l' völ dì che chès-ce laùr i è mai söcedìt.
Löi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 de Löi: da Rotterdam 'n di Paìs Bas l' pàrt ol Tour de France nömer 96 e l' pròlogo l'è enzìt dal coridùr sguìser Fabian Cancellara.
- 4 de Löi: endèle elesiù 'n Polònia, 'l vèns ol Bronisław Komorowski, candidàt cóntra ol Jarosław Kaczyński, fradèl del presidènt mórt a Smolensk en avrìl.
- 5 de Löi: ol minìstro del Federalìsmo Aldo Brancher, en tribünal, el dis de ülì rasegnà le sò dimisiù.
- 10 de Löi: Uruguay e Germània i zöga la finàl per ol tèrs e quart pòst di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Germania per 3 a 2.
- 11 de Löi: Spagna e Olànda i zöga la finàl di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Spagna per 1 a 0 a i tép suplementàr con ü goal de Andrés Iniesta.
- 18 de Löi: dòpo l'incidènt ol Valentino Rossi l' tùrna a cór con d'ü ciót in de la gàmba e l' rìa quàrt al Gran Premio de Germània söl circuìto del Sachsenring, dré al Dani Pedrosa, prim, al Jorge Lorenzo, segónt, e al Casey Stoner, tèrs.
- 25 de Löi: l' fenés ol Tour de France 2010, 'l Alberto Contador l' rìa a Parigi co la màglia zàlda el' vèns ol sò tèrso Tour, segónt ol Andy Schleck e tèrs ol Denis Menchov.
Aóst[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Del prim de Aust l'è scumenzaa l'insci ciamaa SWIFT": un prugrama che'l revarda la trasmissiun forzada ai servizzi federaj segret american di infurmaziun in sü i cünt in banca (e di so detentur) de tücc quij che viven in de l'EU. El Jan Korte, representant del partii pulitegh tudesch Die Linke l'ha ciamaa "un nöf scandal perpetraa de la rugansa americana ai dagn de la gent üropeja".
- 04 de Aóst: ol presidènt de l'Iran, Mahmoud Ahmadinejad, l' iscàpa a ün atentàt di bande de la sità de Hamadan sènsa fas gna 'mpó de mal.
- 07 de Aóst: i Talebà i fà saì de ì copàt ol dé prima 9 "misiunare cristià". I persune copàde i éra 8 dutùr, öna dutùra todèsca, öna dutùra 'nglésa e 6 dutùr americà, 5 òmegn e 1 dòna, piö ü tradutùr afgà. I dutùr, che i éra di volontàre del la International Assistance Mission, i éra 'ndàcc a cürà di persùne in del Nuristan ciamàcc da la zét del pòst e finìt l'intervènt i éra dré che i turnàa a Kabùl, quando i è stai ciapàcc da i Talebà che i à metìcc in fìla, i gh'à sbaràt e i gh'à robàt töt. S'è salvàt adóma ü di dù tradutùr afgà, dezà che 'l s'è metìt a uzà che l'ìa müsülmà e l'à tacàt a recità 'l Corano, menimà gh'è stài negót de fà per i dutùr che i gh'à üt la "cólpa" de portàs dré di Bibie.
- 19 de Aóst: dòpo 7 agn de guèra i öltem soldàcc americà mandàcc in Iraq per combàt i làsa 'l paìs e i tùrna a cà; i è partìcc piö de dès dé prima del dé stabilìt che l'éra 'l 31 de Aóst, 'n töte i manére i rèsta 'n del paìs amò 50.000 soldàcc americà che i è mia lé per combàt ma per insegnàga a combàt a i soldàcc de l'ezèrcito irachéno.
- 21 de Aóst: l'Inter la èns, a San Sir la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma, per 3 a 1.
- 27 de Aóst: l'Atletico Madrid l'vèns la Süper Còpa Eüropéa còntra la Inter, per 2 a 0.
Setèmber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 5 de Setèmber: ol pilòta giapunés de Moto2, Shoya Tomizawa 'l pèrt ol contròl de la sò mòto e 'l vé 'nvestìt da dù óter pilòti, ol Scott Redding e 'l Alex De Angelis in de la gara de Misano Adriatico; portàt in ospedàl 'l mör de lé a póch.
- 19 de Setèmber: ol Papa Benedèt XVI l’ l’ lümìna beàt ol cardinàl John Henry Newman a Rednal.
Utùer[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 10 de Utùer - söl circuìto de Sepang in Malesia ol Jorge Lorenzo l' rìa tèrs e l' diènta campiù del mónt de Moto Gp.
- 12 de Utùer - i scomìncia le uperasiù de sucùrs che i portarà 'n süperfìce i 33 minadùr restàcc sòta 700 meter de profondità per 69 dé 'ndèna minéra 'n Cìle.
- 31 de Utùer - Dilma Vana Rousseff del Partìt di Laoradùr (Partido dos Trabalhadores, PT) la èns ol balotàgio di elesiù presidensiài 'n Brazìl col 55% e la ciapa 'l pòst del Luiz Inácio Lula da Silva.
Noèmber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 de Noèmber - Söl circuìto de Interlagos in Brazìl la Red Bull la èns per la prima ólta 'l campiunàt del mónt a squadre de Formula 1.
- 3 de Noèmber - Asia Bibi, dòna pakistana de religiù cristiàna e màder de 5 is-cècc l'è condànda a mòrt per blasfemia dòpo ès istàcia mètida 'n galéra nel Zögn del 2009.
- 14 de Noèmber - Söl circuìto de Abu Dhabi in di Emiràcc Àrabi Ünìcc ol Sebastian Vettel pilòta de la Red Bull l' vèns la gara e 'l diènta per la prima ólta 'l campiù del mónt de Formula 1 e co i sò 23 agn 'l diènta 'l piö zùen campiù del mónt de Formula 1
- 24 de Noèmber - Al Cairo cristià còpti d'öna banda, polisiòcc e müsülmà de l'ótra i sé pica in di strade de la sità, dòpo che i aütorità i à fermàt la costrüsiù d'öna cèza, l' mör ü s-cèt cristià de 19 agn.
- 26 de Noèmber - La sparés da Brembàt de Sura öna s-cèta de 13 agn de nòm Yara Gambirasio.
- 28 de Noèmber - In Sguìsera l'è aproàt col 52,9 % de sé ü referèndum che l' rènt obigatòre casà vià dal paìs töi chèi che i forestér che i è stài condanàcc per ü reàt penàl.
- 28 de Noèmber - Elesiù 'n Catalògna, l' vèns ol partìt nasiunalést CIU guidàt dal Artur Mas con 62 ségi sö 135 del parlamènt català.
Dezèmber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 11 de Dezèmber - A Stocólma, ün integralést islàmech l' se fà saltà 'n ària in del cör de la sità tra la zét che la gira i negòse per i regài del Nedàl, ma l'atentàt l'falès e l'mör adóma l'atentadùr. In de la rivendicasiù gh'è di minacé per la Svésia, dezà che l'à fai negóta cóntra ü dizegnadùr de vignète che, segónt i 'ntegralèsch islàmech, l'à ofendìt la sò religù de lur.
- 14 de Dezèmber - A Roma se óta la sfidücia al Goèrno Berlüscù: a la Camera i vóta cóntra 'l goèrno 'n 311, menimà i vóta per ol goèrno 'n 314 e 2 i vóta mia, al Senàt i vóta cóntra 'l goèrno 'n 135, menimà i vóta per ol goèrno 'n 162 e 11 i vóta mia: ol goèrno l'gh'è rià isé a ìga la fidücia dal Parlamènt.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 8 de Mars - Ol Tonino Carino giurnalìsta sportìf de la Rai.
- 3 de Avrìl - Ol Maurizio Mosca giurnalìsta sportìf de la Gazzetta e de la televisiù.
- 8 de Avrìl - Ol Malcolm McLaren, produtùr discogràfech, müzicista e manager di Sex Pistols nasìt in del 1946.
- 10 de Avrìl - Ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek in d'ü dizàster aèreo a l'areopórt de Smolensk in Rüsia.
- 15 de Avrìl - Ol Raimondo Vianello atùr e condutùr televizìf.
- 3 de Zögn - Ol Monsignùr Luigi Padovese, vèscof lumbàrt de la Céza Catòlega.
- 4 de Zögn - Ol Carmélo Francia, poéta e gramàtech del Dücàt de Piassa Puntida.
- 29 de Zögn - Ol Pietro Taricone, atùr e concorènt del prim Grande Fratello.
- 16 de Löi - Ol Mino Damato, giurnalìsta e condutùrt de la televisiù.
- 17 de Aóst - Ol Francesco Cossiga, presidènt, capo de goèrno e minìster de la Repüblica Italiana.
- 5 de Setèmber - Ol Shoya Tomizawa, pilòta giapunés de Moto2.
- 21 de Setèmber - La Sandra Mondaini, atrìce e moér del Raimondo Vianello.
- 29 de Setèmber - Ol Vincenzo Crocitti, atùr.
- 30 de Setèmber - Ol Tony Curtis, atùr americà.
- 27 de Utùer - Ol Néstor Carlos Kirchner, ex presidènt de l'Argentina.
- 11 de Noèmber a Los Angeles - Agostino de Laurentiis, ciamàt Dino, produtùr cinematogràfech.
- 11 de Noèmber - Leslie Nielsen, atùr americà.
- 11 de Noèmber - Mario Monicelli, regìsta toscà.
- 18 de Dezèmber - Blake Edwards, regìsta americà, Oscar a la cariéra, famùs per i sò film compàgn de Breakfast at Tiffany's (colasiù da Tiffany), Hollywood Party e sura de töt chèi de la Pantéra Ròza.
- 18 de Dezèmber - Tommaso Padoa Schioppa economista e ex minìster del Goèrno Prodi.
- 21 de Dezèmber - Enzo Bearzot, alenadùr de la squàdra de balù de l'Itàlia che 'n del 1982 l'à enzìt ol Campiunàt del Mónt de Fùbal.


c: text/html

text:
viadi d'atun – 3. & 4. classa
Allas 8.31 essan nus semess sin via cul tren en direcziun Pass Alpsu. Suenter ina cuorta viseta ella tuor cotschna vein nus entschiet nies viadi.
L’emprema pausa havein nus fatg denter Alpsu e Tschamut. Sin via encunter Selva havein nus entupau bialas fluras e biaras bialas tschittas. A Selva vein nus gudiu muffins da tschugalata.
Suenter il dessert essan nus viandai en direcziun Rueras. Denteren vein nus fatg pausa da gentar. La davosa pausa vein nus fatg silla plazza da giug a Rueras ed essan lu spassegiai entochen la scola a Sedrun.
Alla fin eran nus tuts emapu staunchels, denton cuntents da nies bi viadi.
fotografias da Nicolina Cathomen-Giossi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils 14 scolars e scolaras da Duin vegnan instruids en tschintg classas. La scola cumplessiva da Duin è uschia ina scola sco i dat be paucas pli. Il scolast Curdin Christoffel dat a tuttas e tuts scola en ina stanza da scola. Il temp da corona ha quai dà instrucziun main digitala. Ma tuttina èsi stà ina gronda sfida per tuts, ha Curdin Christoffel declerà.
Manader da scola sin visita
Il davos di da scola dal onn 2019/2020 visita il manader da scola Silvio Dietrich la scola da Duin, ma era anc ulteriuras scolas da la vischnanca da Glion. Uschia era per exempel Rueun, nua ch'el visita communabel cun las scolaras ed ils scolars la tradiziunala messa da scola.
Da Duvin e Rueun ha RTR rapportà live. RTR ha discurrì cun il manader da scola Silvio Dietrich e cun scolaras e scolars.


text:
Il plan prevesa spezialmain ina collavuraziun pli stretga cun la Libia. Tranter auter duai la guardia da costa da la Libia vegnir scolada ed equipada tant pli spert. Quella duai cumbatter las bandas da cuntrabandists ch’organiseschan ils viadis en direcziun Europa. En la Libia sezza vul la UE procurar per champs da migrants e fugitivs andants.
Il viadi sur mar cumenza savens en la Libia
La Libia è il pajais da transit il pli impurtant per migrants che vulan vegnir da l’Africa en l’Europa. Sulet il 2016 han passa 180’000 persunas fatg quest viadi privlus sur la Mar mediterrana. Millis da persunas èn najentadas perquai che criminals las avevan transportà sin navs defectas u betg adattadas.
I dat era critica per las mesiras decididas
Organisaziuns caritativas crititgeschan ils plans da l'UE. Ina collavuraziun cun la Libia per sa defender cunter ils fugitivs, tangheschia las valurs fundamentalas europeicas.
RR novitads 15:00


text:
L'october 2016 han dus commembers dal cussegl administrativ da la Piz Tschütta SA inoltrà la desditga. Cun quest pass era la Piz Tschütta SA betg abla da trair proximas mesiras.
L’inspecturat dal register funsil e register da commerzi ha dà, causa la mancanza da commembers dal cussegl administrativ, anc temp 30 dis per s'organisar da nov. Quel temp è passà senza che la Piz Tschütta SA è vegnida activa.
Decisiun finala
La dretgira regiunala Engiadina Bassa/Val Müstair ha publicà ils proxims pass. La Piz Tschütta SA vegn schliada e la liquidaziun vegn ordinada tenor las prescripziuns dal concurs. L’uffizi da concurs vegn ussa incumbensada da far la liquidaziun sch'i na dat nagins recurs encunter questa decisiun entaifer ils proxims 30 dis, vul dir ils 18 da mars 2017.
RR novitads 12:00


text:
Euskadi Ta Askatasuna
Euskadi Ta Askatasuna (Paes Basch e libertà) a l'è stada on'organizzazion armada che la gh'ha l'obietiv de creà on stat socialista e independent in la Comunità autonoma di Paes Basch, la Navarra e in di Pirenee Atlantegh de lengua basca. L'ha doperaa per finanziàss di strument 'me 'l rapiment e l'estorsion, e i sò attività hinn staa definii terrorista de la Spagna, l'Union Europea e di Stat Unii.
De la sò nassita in del 1951 l'ha coppaa 817 personn, ma dal 2011 l'ha nonziaa de disarmàss, e 'l 8 de april del 2017 el consegna i arm a la polizia franzesa a Bayonne.


text:
En la Venezuela èn mortas almain 16 persunas durant incaps ch'i ha dà en connex cun l'elecziun da l'assamblea constituenta, quai tenor l'opposiziun. Il procuratur public general ha confermà otg morts. En pliras citads haja dà scenas sco en ina guerra civila.
L'elecziun da l'assamblea constituenta è dispitaivla. L'opposiziun venezolana aveva boicottà l'elecziun. Ella tema che la Venezuela vegnia transfurmada en ina dictatura.
L'USA e stadis vischins na renconuschan betg l'elecziun
Perquai che questas elecziuns èn stadas uschè dispitaivlas na renconuschan ils stadis vischins ed ils Stadis Unids betg ellas. Tenor indicaziuns uffizialas hajan 41,53% da la populaziun, pia 8,1 milliuns persunas, votà. L'opposiziun discurra dentant d'in fraud electoral e ch'il dumber na constettia betg. Ella aveva boicottà l'elecziun. L'opposiziun discurra da be 2,48 milliuns persunas che hajan votà e quai tar 19,4 milliuns che avessan pudì.
Maduro festivescha l'elecziun
Il president venezolan, Nicolas Maduro festivescha l'elecziun da l'assamblea constituenta. L'elecziun saja in success ed in grond mument per la revoluziun.
Stadis Unids smanatschan cun sancziuns
13 pajais da l'Organisaziun per stadis Americans (OAS), tranter auter il Mexico ed ils Stadis Unids han appellà pliras giadas a Maduro da betg midar la constituziun. Ils Stadis Unids smanatschan ussa cun sancziuns economicas. Els èn in dals pli gronds cumpraders d'ieli. Era l'UE aveva crititgà fermamain l'elecziun.
Gia il 2016 era la Venezuela vegnida suspendida dal Mercosur, in'allianza economica da pajais da l'America dal Sid.
RR novitads 06:00


text:
Il chastè da Riom vegn duvrà sco teater da saut nua ch’i dat 32 preschentaziuns. 22 concerts datti en ina chavadira che vegn drizzada en da nov per il chant. E la gruppa da cumedia gioga quest onn exclusiv en il curtin da la villa Carisch, ina turnea sco ils auters onns na datti betg, ha Origen communitgà oz a Mulegns.
Betg duvrada per preschentaziuns vegn questa stad la tur cotschna sin il Güglia Tenor Giovanni Netzer na saja là betg bain pussaivel da mantegnair la distanza. En la tur datti dentant in'exposiziun da costums dals davos 15 onns Origen.
Il tema principal dal festival cultural da questa stad èn legendas dal temp medieval. Il festival da stad cumenza ils dus da fanadur cun la premiera dal toc Existencia, in toc da Craig Davidson cun sautunzas e sautunz dal ballet da Turitg.


text:
Ell
Ell (nom ufizial in italian Ello) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch da 1 225 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,4 km² e ona densità de 510 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Crimela, Dulzàgh, Galbiaa, Ugiòn.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Ell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Violaziun Copyright
Decleraziun davart la violaziun da datas
Davosa actualisaziun: 21 da matg 2019
En general
FONSART prenda fitg serius la protecziun da Vossas datas. Nus vulain che Vus possias far diever senza ristgs da nossa purschida online. Qua sutvart explitgain nus tge datas che nus collectain e co che nus las utilisain.
Nus tractain Vossas datas persunalas che Vus inditgais a FONSART cun utilisar la purschida online (notreHistoire.ch) confurm a la Lescha federala davart la protecziun da datas (LPD) e confurm ad autras disposiziuns legalas.
Decleraziun davart la protecziun da datas da FONSART
FONSART resguarda ils princips suandants: I. Relevanza: Per meglierar constantamain la qualitad da notreHistoire.ch èsi essenzial d'enconuscher las spetgas da noss public. Perquai elavurain nus datas persunalas.
II. Transparenza: Proteger las datas ha per nus emprima prioritad. Perquai infurmain nus noss utilisaders davart la finamira da l'elavuraziun. Sche necessari dumandain nus il consentiment dals utilisaders.
III. Segirezza: Proteger las datas ha per nus emprima prioritad. Per quest intent prendain nus tut las mesiras tecnicas ed organisatoricas necessarias. Nus na vendain mai las datas.
IV. Libertad d'eleger: Ils utilisaders han la pussaivladad d'utilisar cuntegns senza inditgar lur datas persunalas.
Interpresa responsabla
L'interpresa responsabla (per l'elavuraziun) è FONSART, Fondation pour la sauvegarde du patrimoine audiovisuel de la Radio Télévision Suisse 20 Quai Ernest Ansermet 1208 Genevra
En general
A FONSART, l'editura da la plattafurma notreHistoire.ch, èsi impurtant che ses utilisaders sappian tge gener da datas persunalas che vegnan collectadas cura e per tge intent. FONSART resalva il dretg d'adattar da temp en temp questa decleraziun davart la protecziun da datas. Nus As supplitgain da resguardar quai. La data d'actualisaziun chattais Vus mintgamai a l'entschatta da quest document. Tge èn datas persunalas?
Datas persunalas èn tut las datas davart ina persuna identifitgada u identifitgabla (p.ex. num, adressa, numer da telefon, data da naschientscha, adressa dad e-mail).
Da princip pudais Vus far diever da nossa purschida online senza inditgar Vossas datas persunalas. Sche Vus vulais nizzegiar tschertas purschidas online, p.ex. abunar la newsletter, acceder a las funcziuns da commentar u participar ad in gieu, vegnis Vus dumandà d'inditgar datas persunalas. Nus na collectain damai betg sistematicamain datas persunalas, mabain unicamain sut tschertas cundiziuns e per tscherts intents.
Per tge purschidas online ston ins inditgar datas persunalas?
Per metter a disposiziun la purschida online tracta FONSART l'elavuraziun da datas sco suonda: A. Websites: elavuraziun da datas persunalas a maun da datotecas da protocol, cookies (vesair sutvart), tools d'analisa, formulars da contact e plugins per las raits socialas e per auters purschiders. B. Cuntegns generads da l'utilisader: elavuraziun da datas persunalas relevadas en forums, instant messaging («chats») e blogs en furma da cuntegns generads da l'utilisader (User Generated Content). C. Newsletter: elavuraziun da datas persunalas sin fundament da Voss consentiment cun abunar la newsletter. D. Formulars da contact: elavuraziun da datas persunalas endatadas en in formular da contact per trametter impuls u dumondas en connex cun nossa purschida. Pertge vegnan elavuradas datas persunalas?
- Per metter a disposiziun la purschida online als utilisaders.
- Per garantir la segirezza da las datas e per optimar la purschida online (p.ex. perscrutaziun dal martgà e registraziun dal dumber da visitaders).
- Per persunalisar la purschida online per ils utilisaders.
- Per trametter via e-mail la newsletter.
- Per garantir la segirezza da las datas persunalas dals utilisaders che nizzegian la purschida online.
Sa basond sin tge basas giuridicas elavura FONSART las datas persunalas? Sche nus dumandain Voss consentiment per elavurar datas persunalas, vala quel sco basa legala. Quai è per exempel il cas per la newsletter, per commentaris u per ils gieus.
Nus elavurain Vossas datas persunalas er en il rom da noss interess legitims per metter a disposiziun e per optimar nossa purschida online. Uschenavant che nus essan obligads legalmain d'elavurar datas persunalas, vala questa obligaziun sco basa legala. Quai pertutga per exempel l'obligaziun da transmetter datas persunalas a terzs, la durada da la memorisaziun u il temp d'arcunaziun.
Surdada da datas persunalas a terzs
Vegnan las datas persunalas dadas vinavant a terzs?
En princip dain nus vinavant Vossas datas persunalas a terzs unicamain, sche nus avain Voss consentiment u sch'i dat da nossa vart in interess legitim. Plinavant pudain nus dar vinavant datas a terzs, sche nus essan obligads da far quai sin fundament d'ina disposiziun legala u d'ina decisiun administrativa u giuridica cun valur legala.
Participeschan terzs a l'elavuraziun da datas?
Per elavurar las datas collavurain nus cun interpresas da servetsch. Usualmain èn questas interpresas da servetsch incumbensadas sco interprendiders secundars e ston resguardar nossas instrucziuns per elavurar las datas persunalas dals utilisaders da nossa purschida online. Igl è pussaivel che Vossa adressa dad e-mail vegn transmessa ad in'interpresa da servetsch, per che quella As possia trametter la newsletter.
Vegnan las datas persunalas transmessas ad adressats en in terz pajais (ordaifer CH/UE/SEE)?
Nus dain vinavant datas persunalas er a terzs u ad interprendiders secundars cun sedia ordaifer la Svizra u en pajais da l'UE e dal SEE. En quel cas verifitgain nus avant che revelar las datas, sche l'adressat porscha in nivel da protecziun da datas commensurà (p.ex. sin fundament d'ina decisiun da la commensurabladad per il pajais respectiv, d'ina autocertificaziun da l'adressat envers il CH-US-Privacy Shield (cundiziuns generalas per transmetter datas persunalas d'ina interpresa svizra ad in'interpresa en l'USA), da l'utilisaziun da clausulas da contracts standardisadas da l'Uniun europeica u dal contract da standard da l'incumbensà federal per la protecziun da datas e per la transparenza (IFPDT)) u sche nus avain il consentiment da noss utilisaders.
Durada da la memorisaziun e temp d'arcunaziun
Quant ditg memorisescha FONSART las datas persunalas? Nus memorisain Vossas datas uschè ditg ch'igl è necessari per metter a disposiziun nossa purschida online ed ils servetschs correspundents u uschè ditg che nus avain in interess legitim d'arcunar questas datas. En tut ils auters cas stgassain nus Vossas datas persunalas, exceptà quellas che nus stuain arcunar confurm a nossas obligaziuns legalas (p.ex. obligaziun da conservaziun).
Dretgs d'utilisader
Tge dretgs avais Vus sco persuna pertutgada?
- Dretg d'obtegnair infurmaziuns: L'utilisader ha il dretg da dumandar il responsabel per l'elavuraziun tge datas persunalas che vegnan elavuradas e sche questas datas vegnan dadas vinavant en in terz pajais.
- Dretg da rectificaziun: L'utilisader ha il dretg da pretender dal responsabel per l'elavuraziun da rectifitgar las datas persunalas incorrectas u nuncumplettas ch'al concernan.
- Dretg da stgassada: L'utilisader ha il dretg da pretender dal responsabel per l'elavuraziun da stgassar immediat sias datas persunalas, sch'ellas n'èn betg pli necessarias per ils intents, per ils quals ellas èn vegnidas relevadas u elavuradas e sch'i na dat naginas disposiziuns giuridicas che scumondan da las stgassar.
- Dretg da limitaziun: L'utilisader ha il dretg da pretender dal responsabel da limitar l'elavuraziun da sias datas.
- Dretg da revocaziun: L'utilisader ha il dretg da revocar da tut temp ses consentiment d'elavurar sias datas persunalas per in u plirs intents, sche l'elavuraziun sa basa sin ses consentiment explicit. Malgrà questa revocaziun na vegn la legitimitad da l'elavuraziun – che sa basa sin ses consentiment – betg messa en dumonda fin a la revocaziun menziunada.
- Dretg d'opposiziun: L'utilisader ha il dretg da s'opponer da tut temp a l'elavuraziun da las datas persunalas che concernan el, sche l'elavuraziun sa basa sin in interess legitim dal responsabel per l'elavuraziun u d'in terz u sch'ella vegn fatga per intents da reclama. Co pudais Vus far valair in dretg? As adressai ad info@nossaistorgia.ch.
Contact per la protecziun da datas
Sche Vus duvrais infurmaziuns en connex cun la protecziun da datas u sche Vus ans vulais dar impuls, contactai nus u noss cussegliaders per la protecziun da datas: info@notrehistoire.ch. Nossas datas da contact: FONSART Quai Ernest-Ansermet 20 Case postale 234 CH-1211 Genevra Tel.: +41 58 265 95 33
Dretgs liads als cuntegns e responsabladad
Dretgs liads als cuntegns
Proprietad da FONSART: Ils cuntegns da la plattafurma notreHistoire.ch èn protegids cun il dretg d'autur. Senza il consentiment da FONSART n'als pon ins betg modifitgar, transmetter, emetter, memorisar, copiar u republitgar. Las materialias messas a disposiziun dastgan vegnir utilisadas mo per intents betg commerzials.
Dretgs d'utilisaziun per cuntegns da FONSART: Per tut la software e per tut ils cuntegns sco era per glistas e datas che vegnan purschidas da FONSART History.ch ed offridas explicitamain per telechargiar, conceda FONSART a l'utilisader ina licenza simpla betg exclusiva e betg transferibla che dat il dretg da telechargiar e da memorisar ina suletta giada. Tut ils auters dretgs èn resalvads. En spezial èn scumandads la vendita ed il diever commerzial.
Cuntegns generads da l'utilisader: L'utilisader che metta online cuntegns generads da l'utilisader dat il dretg a FONSART d'utilisar quests cuntegns senza limitaziuns temporalas, geograficas u materialas. Il cuntegn po era vegnir integrà sco colliaziun a websites da terzs u vegnir mess a disposiziun per telechargiar per invista sin websites da terzs (inclus Facebook). Era sch'il cuntegn na vegn betg publitgà, lubescha l'utilisader talas acziuns.
L'utilisader garantescha d'avair tut ils dretgs per derasar ils cuntegns. En quel connex dispensescha l'utilisader FONSART da tut las pretensiuns, da cuntraversas giuridicas, da dretgs d'indemnisaziun e d'auters plants che terzs pon pretender u far valair cun derasar ses videos, documents auditivs e maletgs.
Dispensaziun da pretensiuns da terzs
L'utilisader dispensescha FONSART da tut las pretensiuns che terzs pon far valair cun utilisar cuntegns generads da l'utilisader. Tut ils custs e tut las expensas, en spezial pervi da dretgs d'indemnisaziun entrads en vigur e fatgs valair da FONSART, van a quint da l'utilisader.
Responsabladad
Uschenavant che la lescha lubescha na stat FONSART betg bun per las datas e las infurmaziuns derasadas via sias plattafurmas e per donns che pudessan resultar. Quai vala per tut las sorts da donns, en spezial per sbagls, retards u interrupziuns d'emissiun, per disturbis da l'infrastructura, cuntegns incorrects, per perdita u cuntegns stgassads, per virus u auters donns sumegliants en connex cun l'utilisaziun da la plattafurma notreHistoire.ch. Per motivs d'infurmaziun po FONSART endrizzar colliaziuns a websites da terzs. En quel cas po FONSART betg vegnir fatg responsabel per il cuntegn, l'exactezza, la legalitad e la funcziunalitad da las websites da terzs, a las qualas sia plattafurma renviescha cun colliaziuns u tools. L'utilisader acceda a questas paginas sin agen ristg. FONSART na garantescha betg in access nuninterrut a sias plattafurmas d'internet u ina qualitad d'access senza menda, en spezial sche raits da communicaziun u portals na funcziunan betg pli. FONSART na po betg garantir in funcziunament impeccabel e nuninterrut da sia plattafurma d'internet ed era betg ch'i na capitian nagins sbagls.
Acceptais Vus il deposit da cookies per analisar Vossa navigaziun e per ans permetter da registrar il dumber da visitaders da nossa website? Cliccar p.p. sin "Refusar" u "Acceptar".
EDITUR
nossaistorgia.ch è realisà da High on Pixels Schefeditura: Françoise Clément Administratur: David Glaser WEB-HOSTING La website è vegnida sviluppada cun Linux. Adressa dal host AMAZON Website: notrehistoire.ch
CUNTEGN DA LA WEBSITE
La plattafurma nossaistorgia.ch metta a disposiziun infurmaziuns e tools verifitgads. Las infurmaziuns da questa website sa refereschan per part a websites externas (colliaziuns ipertextualas), per las qualas la plattafurma ha la responsabladad cumplaina.
L'adminstratur da la website nossaistorgia.ch sa sprova da curreger uschè bain sco pussaivel omissiuns u sbagls annunziads dals utilisaders (scriver in e-mail ad info@nossaistorgia.ch).
DRETG DA REPRODUCZIUN
Il responsabel per questa website sto approvar la reproducziun dal cuntegn da questa website.
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Cun il persunal existent saja impussibel da stuppar las foras, cura ch'ina magistra u in magister ston star a chasa causa sintoms da grippa u da corona, di la manadra da scola Christine Herrmann. Perquai ha la scola Breitfeld/Wankdorf decidì da tschertgar ina persuna flexibla.
«Situaziuns spezialas dovran cundiziuns spezialas», di la manadra da scola – ed uschia era quai scrit en l'inserat. S'annunziadas sajan la finala 18 persunas. Quai saja bler en in temp nua che magistraglia è stgarsa, agiunscha ella. In magister han ins uss engaschà sco persuna flexibla.
Ulteriuras persunas ch'eran s'annunziadas ha la scola nudà sin ina glista da substitutas e substituts – quels duain vegnir en acziun sche la persuna flexibla na tanscha betg. Gia uss vesian els ch'i saja stà la gista decisiun, di la manadra da scola. I detta adina dapli absenzas.
Magistraglia grischuna spetga
En il Grischun fa la magistraglia era ponderaziuns co ch'ins po surmuntar ils medems problems da l’atun enfin la primavaira. Entant remplazzian ins las persunas cun schliaziuns internas en la chasa da scola, di la presidenta da la magistraglia Grischuna, Laura Lutz. In tal concept sco la scola a Berna na saja per il mument betg planisà.
Tut tenor vesa Laura Lutz da puspè engaschar studentas e students da la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Els hajan fatg bunas experientschas en il temp passà, cun collavurar en cas da stretgas cun la Scola auta.


text:
Igl è la segunda giada che Mario Cavigelli è president da la regenza dal chantun Grischun. E ses resultat è quella giada in zic meglier che la davosa giada. L'onn 2013 haveva el fatg 104 da 108 vuschs, quella giada 103 da 107 valaivlas vuschs.
Nausch resultat per Jon Domenic Parolini
Ses nov vizepresident Jon Domenic Parolini ha perencunter survegnì mo 75 da 85 valaivlas vuschs. Quai è in main bun resultat. Gea schizunt il mènder dapi l'onn 2000. 33 cedels da vuschar èn vegnids returnads vids ubain na valaivels. Parolini crai, che quai saja stà ina protesta d'insaquants deputads pervi da l'agir da la regenza pertutgant l'areal da la resgia a Domat.
Sch'ins cumpareglia la procentuala da las vuschs per l'elecziun dal vicepresident dals ultims onns, sche ha il burgaisdemocrat Parolini fatg il mender resultat d'almain ils ultims 17 onns. Il segund mender resultat aveva fatg il 2011 ses collega da partida Hansjörg Trachsel. Era el era da lezzas uras al timun dal departement d'economia publica e dals fatgs socials.
Tgi ha fatg quantas vuschs ils ultims onns?
RR novitads 10:00


text:
80'000 giuvens e giuvnas svizras sut 21 onns èn vegnids dumandads davart lur opiniun e consum da cigarettas. Il studi da las Universitads da Basilea e Losanna ch'è vegnì fatg tranter ils onns 2001 e 2016, ha vulì savair, sch'in scumond da vendita da cigarettas fetschia ch'ils giuvenils fimian pli pauc.
Nagin connex
Dapi l'onn 2006 han blers chantuns introducì in scumond da vendita da cigarettas per persunas sut 16, respectiv 18 onns. Tuttina fiman anc adina 32% dals giuvenils e giuvens creschids en Svizra. Il studi ha chattà nagin connex tranter il scumond ed il consum da cigarettas dals giuvenils. Quai declera in dals iniziants dal studi Alois Stutzer uschia:
Enstagl da cumprar las cigarettas al kiosk, survegnan ils giuvenils quellas dals collegas.
Tge ch'è dentant sa midà è l'opiniun dals giuvenils. Tenor il studi n'èn persunas che fiman, sco era il fimar sez, betg pli uschè «cool» dapi l'introducziun dal scumond da vendita. Per ils giuvens e las giuvnas è quai dentant tuttina nagin motiv da desister da la cigaretta.
Auter tar studis davart alcohol
Che da quels scumonds da vendita pon avair effects positivs, mussan studis americans davart il consum d'alcohol. Là valan quels scumonds da vendita enfin ch'il cumprader u la cumpradra ha 21 onns.
I saja dentant uschia, ch'ins consumeschia l'alcohol savens gist en il lieu, nua ch'ins cumpria el. Per exempel en l'ustaria, di Alois Stutzer. Uschia saja quai simpel d'evitar quest scumond.


text:
Tranter quels chantuns sa chatta era il chantun Grischun, communitgescha la Chanzlia chantunala. Il motiv principal saja la segirtad dal sistem che dettia da discutar. Quai malgrà il motto “segirtad avant tempo”.
Naufragi pervi da la segirtad
La decisiun è da deplorar, scriva la Chanzlia chantunala. Ina lunga fasa da test giaja uschia a fin. Gia tar las elecziuns naziunalas han Grischuns en l’exteriur pudì votar cun e-voting ed il sistem saja vegni megliurà onn per onn.
Ils chantuns pertutgads vegnian a discutar la nova situaziun da partenza e fixar in nov proceder.


text:
Da l'electroinstallatura, sur il pasterner u la pura, fin tar spezialists da transports sin via u da products da charn ed anc bleras autras professiuns – els tuts cumbattan per daventar il meglier u la meglra da la Svizra. Tranter els èn er plirs candidats e candidatas rumantschas. Ad els ed ellas guardain nus natiralmain in zic pli exact sur la spatla.
Co va quai cun l'electroinstallatura Elena Depuoz da Glion? U daventa forsa la spezialista da sanadad Sofia Parli successura dad Irina Tuor ch'è suenter il titel da campiunessa svizra schizunt daventada la meglra dal mund? ... Qua chattais tut las istorgias da ed enturn ils candidats als Swiss Skills 2018.
Pers intgins puncts ma anc tut pussaivel
Er ils automatichers Joel Flepp e Dominic Cadruvi han dumagnà passa la mesadad. Els èn cuntents malgrà ch'els hajan pers in pèr puncts tar il terz pensum, uschia ils dus Sursilvans. I saja tuttina anc tut pussaivel. Pli u main cuntenta cun sia prestaziun è Elena Depuoz. Ella è da l'avis ch'ella saja suenter bun la mesadad dals pensums in zic davos en cun las lavurs.
Elena Depuoz ha survegnì visitas e Sofia Parli ha gia fatg il sieu
L'electroinstallatura Elena Depuoz ha survegnì visitas permez la concurrenza. Ses schef Claudio Cadruvi ch'è il medem mument er responsabel per la scolaziun da tut ils electroinstallaturs en il Grischun ha guardà ad ella sur las spatlas.
Bain, ella ha fatg ina buna lavur e dal temp vesi er or detg pulit...
El agiunta però ch'i saja daventà fitg grev da giuditgar da dador quant buns ch'in candidat è en cumparegliaziun cun tschels. La lavur visibla vid la paraid quai na saja numnadamain betg pli il sulet. Els hajan da programmar, da dissegnar schemas ed er da schliar tschertas chaussas sin temp. Bler da quai na vesian ins strusch sco visitader u visitadra. La medaglia d'aur per Elena fiss però in siemi sco el di.
Entant che Elena Depuoz è permez la concurrenza ha Sofia Parli, la spezialista da sanadad da San Murezzan gia dumagnà ses pensum:
Suenter duas uras lavur è gia tut stà fatg. Uss resta ad ella be pli da spetgar fin sonda sin ils resultats e sperar ch'i tanschia per la medaglia d'aur. Cun sia prestaziun è ella cuntenta. In pitschen sbagl che disturba la giuvna da San Murezzan: Ella è ida cun ses pazient en pe blut a spass.
«I va anc cun la gnervusitad»
Tar l'electroinstallatura Elena Depuoz era la gnervusitad pli gronda sin via vers Berna, mardi en damaun. Suenter, durant endrizzar il plaz da lavur saja quella però svanida.
Ed er il spezialist da transports sin via, Livio Dosch da Cunter n'ha betg laschà starmentar dal fatg ch'i pudess gia esser a fin per el suenter be in di. El cumbatta numnadamain cun camiun e plunader en il sistem da K.O.
Ils dus automatichers sursilvans, Dominic Cadruvi e Joel Flepp han manegià ch'i vegnia segir anc mender cun la tensiun cura che la glieud guardia lura tiers ed els hajan da sa concentrar sin la lavur.
RR actualitad 07:00+


text:
Essi vivono
Essi vivono (Chi lōr i vìvan) 'l è 'n film fantàstic dal 1988 ad John Carpenter, trat da 'n racònt dal 1963 ad Ray Nelson da 'l tìtul Eight O'Clock in the Morning.
Custâ tri migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad trédas.
Sunt
John Nada (Roddy Piper) al spatìna da Denver a Los Angeles par pascàr da lavuràr. I gh śibìs'n un pòst ad muradōr e lò 'l al tōś vluntéra. Al cata anc un pòst da durmìr in un camp ad baràchi luntàṅ da la sità ma sōl par pôc tèmp parchè pò la pulisìa la pòrta via incòsa faghénd śgumbràr la gint ch'la vivìva lè.
John al s in và e al cata par strada un scatlòṅ pîṅ 'd uciài da sōl. Quànd al s in mét un para par pruvàr-i al taca a védar di quèi in biànc e négar dal tut difarènt da 'l mónd ad tut i dè: in di cartlòṅ publisitàri e a la televiśiòṅ al lèś di mesàǵ subliminài cuma “Ubidìs”, “Śpòśa-'t e fà di fiōi”, “Qvést chè 'l è 'l tò Dio”, “Dòrum pur”, “Guàrda la televiśiòṅ”, “Minga dmandàr gnint a i tò cap”, “Spénd”, “Fà cumpàgn a chi àtar”, “Minga pinsàr cun la tò tèsta”, e àtar quèi dal gènar. Al véd anc ch'in gir a gh'è dimóndi gint cun dal faci da scarésa: i èṅ di alièn ch'i aṅ mis sóta al gèn'r umàṅ faghénd-ag far tut qvél ch'i vōlan lōr. Sōl chi al gh'à chi uciài lè adòs al pōl védar quél ch'l è drē a sucédar dabòṅ.
Cun 'l ajùt ad Frank (Keith David), 'n uperàj ad culōr cgnusû in dal cantēr, e 'd na dóna pîna ad mistēr, l’Holly Thompson (Meg Foster), chi lò al próa a far quèl par daśdàr la gint e par paràr via gl'aglièṅ.


text:
Las dunnas svizras turnan adina puspè gugent a San Murezzan. Sin la pista da la Corviglia ha per exempel cumenzà avant bundant 10 onns la gronda carriera da Lara Gut-Behrami. Cun gnanca 18 onns ha ella gudagnà en l'Engiadin'Ota sia emprima cursa. Ubain la Grischuna Jasmine Flury gudagnà tar las cursas da chasa il super-G da la stagiun vargada. Era tar il campiunadi mundial 2017 han las Svizras procurà per furora. Wendy Holdener e Michelle Gisin han gudagnà aur ed argient tar la cumbinaziun alpina.
Skiunzas svizras cunfavuritas
Cler che Jasmine Flury da Tavau vul defender sia victoria realisada la stagiun passada. La skiunza grischuna n'è dentant betg partida uschè ferm en la nova stagiun sco sia collega d’equipa Michelle Gisin. Tar las emprimas cursas da la cuppa mundiala da quest enviern en il Canada ha la skiunza dad Engelberg persvadì. Gisin ha realisà tar las cursas rapidas a Lake Louise en il Canada ina terza ed ina segunda plazza.
Lara Gut-Behrami e San Murezzan
La staila da Lara Gut-Behrami ha cumenzà ad ir si en il 2008 a San Murezzan. Cun gnanca 17 onns è Lara Gut-Behrami vegnida terza al super-G. Gnanca in onn suenter ha ella gudagnà sia emprima cursa da la cuppa mundiala era a San Murezzan. La pista da la Corviglia ha dentant era procurà per grondas dischillusiuns. Durant il campiunadi mundial en l'Engiadin'Ota è ella l’emprim vegnida terza al super-G. Lura dentant è ella sa ferida durant il trenament ed ha stuì far ina lunga pausa. La stagiun vargada è ella puspè stada a la partenza dal super-G a San Murezzan. Era là è Lara Gut-Behrmai sgulada. Quai però senza s'esser ferida.
RR actualitad 06:00+


text:
Sia decisiun ha Elia Zurbriggen, il figl da Pirmin Zurbriggen, communitgà sin Instagram. Per il skiunz vallesan da 29 onns è il slalom gigant ad Adelboden uschia stà l'ultima cursa da la carriera. Ses meglier resultat è stà in otgavel plaz a Kranjska Gora.
Elia Zurbriggen argumetescha sia decisiun tranter auter cun ils resultats ch'e n'han betg pli cuntentà el. El n'eria en la cuppa mundiala betg pli sut ils megliers 30 ed uss era betg pli en la cuppa d'europa. Lura stoppian ins bain sa dumandar sch'üins haja anc la motivaziun, il fieu ed il plaschair da cumenzar anc ina giada uschè bass.
Plinavant vegnia vitiers ch'el haja uss famiglia. Uschia haja el er ina tscherta responsabladad e na possia betg simplamain invester mintga franc en il sport da skis. Perquai saja el vegnì a la conclusiun ch'i saja temp per in nov chapitel.


text:
- 180 giadas è la Rega sgulada en quatter dis.
- En trais quarts dals cas èn sportists stads da spendrar.
- Il pli savens han els stuì sgular a Mollis (GL), en Grischun, e la Part Sura Bernaisa.
Tschintg giadas han ils pilots da la Rega fatg diever da la lubientscha speziala da l'uffizi federal per l'aviatica, che vala dapi la sonda. Tenor la communicaziun haja la Rega pudì sgular sin la plazza aviatica dad Emmen sulet cun duvrar ils instruments, per pudair sgular tras ils nivels. Sut quels han els lura pudì sgular tar l'ospital chantunal a Lucerna. Senza lubientscha èn sgols cun instruments stads scumandads ad Emmen, suenter las 17:00 uras e durant fin d'emnas.
In dals pazients pertutgads saja stà in um che haja gì in accident durant ir a sfunsar la notg. El ha stuì vegnir sgulà da Lucerna per pudair ir en ina chombra da squitsch da l'ospital da l'universitad a Genevra.
RR novitads 20:00


text:
La Svizra ha gudagnà il gieu per rang tschintg la sonda saira cunter la Norwegia cleramain cun 8:2. Tuttina è il turnier stà ina trumpada per las giuvnas Svizras. La finamira saja stada da cuntanscher il final, ha il trenader Aldo Casanova detg envers RTR.
I saja uss d'analisar quest campiunadi mundial e da guardar, tge che n'ha betg funcziunà. Forsa saja la gnervusitad stada memia gronda tar intginas giugadras avant ils agens fans, manegia Casanova. Mo en singuls muments dal turnier haja sia equipa vairamain mussà il meglier unihockey.
Il campiunadi mundial va afin la dumengia suentermiezdi cun il gieu per rang 3 tranter la Pologna e la Tschechia e cun il final tranter la Svezia e la Finlanda.
RR Sportissimo 12:00


text:
Marilyn Monroe
Marilyn Monroe (Parnunzia prusemada: MER-ël-ën mën-RÓÓ) - ma'l sò nom ver a l'era Norma Jeane Baker (Parnunzia prusemada: NÓR-më GÌÌN BÈÈÍCH-ër) a l'era nassüda a Los Angeles el prìm de giügn del 1926 e a l'è morta semper a Los Angeles el 4 d'agust del 1962.
A l'è stada un atris, cantanta e mudela americana pròpi famusa. L'ha recitaa in 29 film e in 15 a l'è stada la prutagunista.
In di agn '50 a l'era un Sex symbol del mund ucidental e una Icona pop.
A l'è anca cugnussüda per i matrimoni falii, prima cunt el puliziot James Dougherty, pöö cunt el giügadur del baseball Joe DiMaggio e a la fin cunt el scritur Arthur Miller.


text:
El ha suenter il 2016 anc ina giada stuì discutar l’iniziativa che vul tranter auter che tschiervs u chavriels che portan u han pitschens na dastgan betg vegnir sajettads. Lura aveva il Cussegl grond declerà l’iniziativa sco per part nunvalaivla. Il Tribunal federal ha dentant decidì auter, uschia ch’il Cussegl grond ha uss anc ina giada gì da discutar l’iniziativa, ch’era vegnida inoltrada il 2014 d’ina gruppaziun che metta en dumonda la chatscha en general.
Pievel duai refusar iniziativa Na ad ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira
Il suveran Grischun duai dir Na a l’iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira. Quai recumonda il Cussegl grond unanimamain cun 103 vuschs.
RTR novitads 18:00


text:
En sia strategia pertutgant la midada dal clima concentrescha il chantun Grischun l’agir sin 10 secturs. Quels cumpiglian d’ina vart mesiras da protecziun dal clima resp. che servan a reducir l’emissiun da gas cun effect da serra e da l’autra vart adattaziuns sco respostas a la midada dal clima.
Sur decennis han surtut organisaziuns nunguvernamentalas e cumbattants singuls purtà il moviment per la protecziun da l’ambient e dal clima. Bain aveva ina gruppa d’experts dal Club of Rome gia avertì il 1972 en il famus cudesch ‹The Limits to Growth› – ch’era dal reminent vegnì preschentà a ses temp a Son Gagl – cun la suandanta constataziun: «Sche la populaziun mundiala, l’industrialisaziun, la polluziun da l’ambient, la producziun da mangiativas e l’explotaziun da materias primas cuntinuescha sco da preschent, vegnan ils cunfins da la creschientscha sin terra ad esser cuntanschids en il decurs dals proxims tschient onns.»
Ma facticamain cumpara la protecziun da l’ambient e dal clima pir dapi la Conferenza da Rio dal 1992 sin la glista da tractandas da la communitad internaziunala da stadis. En rom da questa conferenza è vegnida deliberada la Convenziun da basa da las Naziuns unidas davart las midadas dal clima. Dapi la Conferenza da Rio ha lieu mintg’onn in inscunter suprem che tracta dumondas da la midada dal clima. D’impurtanza en quest connex è surtut il Protocol da Kyoto da l’onn 1997 che definescha per ils stadis industrials valurs maximalas liantas areguard l’emissiun da gas cun effect da serra.
La Svizra sa chatta tranter ils stadis ch’han ratifitgà la Convenziun da Rio ed il Protocol da Kyoto. La finamira centrala che la Confederaziun ha definì en sia legislaziun davart il CO2 sa cloma sco suonda: Minus 20 pertschient CO2 fin l’onn 2020 (cumpareglià cun l’onn 1990). Per realisar questa e las ulteriuras finamiras da protecziun dal clima èn sa chapescha er dumandads ils chantuns. En sia strategia dal clima dal 2015 ha la Regenza grischuna enumerà 10 puncts concrets per agir, ils quals sa laschan subsummar sut las duas noziuns ‹protecziun dal clima› ed ‹adattaziun al clima›. E sco finamira a lunga vista è formulada en il document la suandanta visiun:
«Il chantun Grischun prenda primarmain per mauns il consum d’energia – ed indirectamain natiralmain er l’igiena da l’aria. I vegn prendì en mira ina societad da 2000 watts – quai vul dir: mintga burgaisa e mintga burgais dal Chantun reducescha fin l’onn 2050 si’emissiun da gas cun effect da serra a maximalmain 1,5 tonnas per onn.»


text:
- La sessiun d'avrigl è ditga giu.
- Las sessiuns da zercladur, avust ed october vegnan prolungadas – tut en tut per 4 dis.
- Ins saja en tschertga da localitads pli grondas per talas sessiuns.
Per mantegnair l'abilitad d'agir dal parlament vegnia uss tschertgà localitads alternativas ch'èn grondas avunda. Er quai ha la Conferenza da las presidentas e dals presidents dal Cussegl grond concludì a la sesida.
Ulteriuras sessiuns cuzzan pli ditg
Per la sessiun d'avrigl eran quatter dis reservads. Quels vegnan uss repartids sin las ulteriuras sessiuns da quel onn. Uschia vegnia la sessiun da zercladur prolungada per dus dis. Las sessiuns d'avust e d'october vegnian mintgamai prolungadas per in di, sco la Conferenza da las presidentas e dals presidents ha decis.
- sessiun da zercladur dals 15 enfin ils 19 da zercladur
- sessiun d'avust dals 25 enfin ils 29 d'avust
- sessiun d'october dals 19 enfin ils 22 d'october
La Conferenza da las presidentas e dals presidents veglia giuditgar cuntinuadamain da nov la situaziun, hai num en la communicaziun da la Chanzlia chantunala.


text:
Una lucertola con la pelle di donna
Una lucertola con la pelle di donna (Un nigrōl cun la pèl ad dóna) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Lucio Fulci.
'L è cgnusû anc par na séna in dua la Florinda Bolkan la vèra 'n us e la cata da cl'atra banda na cambra pîna ad caṅ śbudlâ ma incóra viṿ, tgnû stric cun dal lasi, ch'i éran lè par di esperimènt. Cardénd ch'a fus tut véra, quéi dl'asuciasiòṅ par la prutesiòṅ dal bèsti i aṅ purtâ Fulci in tribunàl par far-ag un prucès. Al tècnic di efèt speciài Carlo Rambaldi 'l è stâ custrét a purtàr là i sò putòć par far véd'r a i giùdas ch'l éra sōl un truc e par salvàr Lucio da na cundàna pusìbla a dū an ad parśòṅ. L'è stada la prima vòlta ch'in dla stòria dal cìnema 'l è sucès un fat dal gènar.
Sunt
La Carol Brighton (Florinda Bolkan) l'è na dóna burghéśa ch'la viṿ a Lóndra e l'è pîna ad bèsi parchè l'è la fiōla 'd un avucàt ch'al vrév tacàr na caréra pulìtica, Edmond (Leo Genn). L'è spuśàda cun Frank Hammond (Jean Sorel), 'n avucàt anca lò ch'al gh'à na fiōla, la Joan (Edy Galleani).
La Carol la taca a 'ndàr da 'n psicanalìsta, al Dr. Kerr (George Rigaud), parchè ad nòt la gh'à da spés di arbgàt in dua la s insóggna ad far 'l amōr cun n'atra dóna sò vśina ad cà, la Julia Durer (Anita Strindberg), na visióśa ch'la n s fà minga di prubléma a giràr in di brut ambînt. Durànt òṅ ad chi sógn lè, la Carol la gh cònta ch'la l'à masàda a scurtlàdi sóta i òć ad dū fiōi di fiōr imbambî p'r avér tòlt dla dròga. A sucéd pò che dū dè dòp ch'la dóna là la vèṅ catàda dabòṅ masàda cuma dit da lē e lè davśèṅ i pulisiòt i càt'n anc la sò plìsa. Scotland Yard al taca a indagàr mandànd-ag 'l ispetōr Corvin (Stanley Baker) e la Carol la gh'à tut i òć adòs.
Lasàda fóra da parśòṅ parchè i suo i pàgan la causiòṅ, chi lē la và in a risć 'd èsar cupàda p'r òpra 'd Hubert (Mike Kennedy), òṅ di dū hippie che cal dè là i ìvan guardâ 'l umisìdi dla Julia stand da drē da la ringhéra dal scali.
I suspèt, in cal méntar, i èṅ dirèt tut cóntar sò marè, ch'l iva lśû i sò apûnt e par cal mutìṿ lè 'l arév psû cupàr-la cuma in d'l arbgàt ad sò mujér, ma pò al s masa sò pàdar ch'al s tōś la cólpa lò.


text:
Sch’ins patratga vi dad avieuls lura segir vi dals avieuls da mel. En Svizra datti 615 differentas sorts avieuls, ina da questas sorts è l’avieul da mel domesticà, ils ulteriurs avieuls èn avieuls selvadis.
Ed il avieuls selvadis èn per l'impollinaziun savens pli impurtants ch’ils avieuls da mel. Dentant la situaziun da quests animalets è alarmanta. La mesadad da tut las sorts d’avieuls è periclitada. Las raschuns: adina pli paucas flurs selvadias, strusch pussaivladads da far gnieus e pesticids en l’agricultura. I dat dentant mesiras che mintgin e mintgina po far per gidar ils animalets nizzaivels.
- Laschar crescher ina part dal curtin selvadi, uschia chattan ils avieuls vivonda.
- Cumprar products producids a moda biologica.
- Porscher hotels d’avieuls u d’insects. (mira sut)
Impurtanza dals avieuls
La prestaziun da fructifitgar d'insects vegn schazegiada sin 167 milliardas francs sin l'entir mund e 350 milliuns francs en Svizra.
Senza ils avieuls dessi 23% pli paucs fritgs, 22% pli pauca granezza e 16% pli paucs legums sin l'entir mund.
Per consequenza dal malnutriment dessi 1,5 milliuns mortoris supplementars ad onn sin l'entir mund.
Tar la pussaivladad da zambregiar u da cumprar in «hotel d'avieuls», plazzeschan ins ina chasina da lain speziala en ses iert. Tscherts furniturs na porschan betg mo in chasa per avieuls, mabain er ina populaziun da start da 25 cucuns. Suenter ch’ils avieuls èn sgulads quatter enfin sis emnas ed han procurà per descendents, moran els. Las chasas vegnan silsuenter tramessas enavos a la fatschenta. Lezza prenda ils cucuns e metta quels sur enviern en ina sort frestgera. La primavaira survegnan ils possessurs dals «hotels d’avieuls» puspè 25 cucuns. Purs da pumicultura pon dentant era laschar trametter avieuls. Uschia fructifitgeschan ils avieuls las plantas e procuran per dapli racolta.
Per ils ins è quai in buna chaussa en favur d’animals e natira. Auters, sco il biolog Flurin Filli, fan divers segns da dumonda en connex cun questa pratica.
RR Marella 09:00


text:
Las emprimas duas emnas hajan gia pernottà circa 80 persunas sin il bain puril, ha ditg Philippe Poltera, in dals manaders dal campadi puril a Rona. Ins saja fitg cuntent cun questa cifra, che saja sur las spetgas. Sche l’affar marschia bain durant l’entira stagiun, alura veglian els era l’auter onn puspè offrir il pitschen campadi. Campà vegn sin il prà vis a vis dal bain puril, las rulottas parcheschan sin il prà da la vischnanca Surses. I dat er ina pitschna ustaria cun hamburgers fatgs a chasa sco spezialitad.
Avant in per onns devi sin il manaschi puril dals Caratsch's e Poltera's anc ina pitschna chascharia ch'elavurava latg da chauras., il link avra en ina nova fanestra Ord mancanza d’in’alp da chauras en il conturn è il manaschi en il fratemp dentant vegnì serrà.


text:
Ussa ha Giovanna Dosch 18 onns. Ella viva però gia adina cun l'intoleranza da glutens.
Badà, ch'ella na cumporta betg glutens, ha ella cun mangiar macaruns. Gia suenter paucs tschaduns n'aveva ella betg pli fom. Cun quai ch'er sia mamma aveva l'intoleranza da glutens han ins gia gì in suspect.
Suenter ils tests dal medi era lura cler ch'er Giovanna ha l'intoleranza da glutens. Ella era anc fitg giuvna cura ch'ins ha fatg ils tests. Tras quai n'enconuscha Giovanna gnanc la vita senza l'intoleranza:
Per mai è quai tuttafatg normal.
Pli tard, durant il temp da scola, ha Giovanna mangià pervi dad in accident pasta cun glutens – e la reacziun da ses corp è vegnida immediatamain. Cun mal il venter è Giovanna ida a chasa. Pli tard ha ella stuì vomitar. Quai era per fortuna l'unic incap ch'i ha dà per ella.
Sche persunas, che han in'intoleranza da glutens, mangian memia bler glutens, sa quai perfin dar cancer.
Ils amis da Giovanna Dosch n' han mai gì in problem cun l'intoleranza da glutens. Els han adina prendì resguard sin ella. En il mender cas ha ella prendì il paun per la grillada. Quai n' era per ella però mai in problem.
Er en ustarias n'ha ella nagins gronds problems. Sch'i na dat propi nagut senza glutens sa decida ella per ina salata mo cun ieli ed aschieu. En vacanzas è quel problem anc pli pitschen:
Ils restaurants en Italia han ina fitg gronda schelta da pizzas u pastas senza glutens.
Tenor Giovanna Dosch han surtut pajais al sid alternativas senza glutens. En Svizra era ella er gia en in'ustaria, nua ch' ins na saveva gnanc tge che glutens èn. Quai era per ella schon bunamain in pign schoc.
RR actualitad 08:00


text:
Guerra gotega (535-553)
La guerra gotega (535-553), ciamada anc guerra greca-gotega, l'è staita combatida intra l'Imper Bizantin e 'l Regn dei Ostrogots. L'era part del disegn de Renovatio Imperii in Ocident de l'Imperator Justinian I, començad con la reconquista del Regn dei Vandai.
La guerra l'è començada ind el 535 col sbarcar in Sicilia de un'armada bizantina guidada del Belisari. Ol jeneral l'ha po pontad vers ol nord de la penisola e l'ha vencid i trupe gote del re Teodad e del so sucessor Vitije, e l'ha insé conquistad la plœ part del regn, infina Roma e Ravenna.
Con la incoronazion del Totila e la partenza del Belisari, reciamad a Costantinopel, i Gots i ha reconquestad part dei territore perdids; ol rivar del jeneral Narsete cond una nœva armada l'ha portad però a la mort in bataia del sovran got (552) e del so sucessor Teia (553), e la vitoria de l'Imper d'Orient. I ulteme resistenze jermanege i sarà però s'cepade adoma ind el 562.
Ol domini bizantin, però, l'è stait cort: jamò ind el 568, ol rivar dei Lombards al porterà a una nœva guerra e a la perdida de la plœ part dei conquiste.


text:
Il concern da viadi britannic Thomas Cook è concurs. Tut ils sgols sajan stritgads. Quai ha communitgà l’autoritad da sgol britannica. Pertutgads sajan 600’000 turists. Ins cumenzia ussa in’acziun per transportar enavos las persunas che sajan en vacanzas. Quella portia il num «Matterhorn».
Er Neckermann pertutgà
Tar Thomas Cook tutga tranter auter Neckermann Reisen da la Germania ch'è er activ en Svizra. Tenor l'interpresa èn il mument en viadi 140'000 persunas cun ils organisaturs tudestgs da la gruppa. Quantas persunas da la Svizra ch'èn pertutgadas n'è il mument betg cler. Sin la pagina d'internet svizra da Neckermann stat scrit che viadis reservads cun di da partenza davent dad oz na possian betg vegnir garantids.
Condor vul far vinavant
La societad aviatica tudestga per sgols da vacanzas Condor percunter ha scrit ier sin sia pagina d’internet ch’ils aviuns sgolian vinavant. Condor sgola deschinas d’aviuns per Thomas Cook.
Thomas Cook è la pli veglia interpresa da viadi dal mund cun 21’000 collavuraturs en 16 pajais. Ella è vegnida fundada l'onn 1841. Tar l'interpresa tutgan hotels, ressorts da vacanzas, societad aviaticas e cruscheras. Dals 105 aviuns dal concern sgolan 58 per Condor.
L'interpresa aveva ils ultims onns adina puspè da cumbatter cun problems finanzials. Gia il 2012 avevan pliras bancas salvà Thomas Cook.
RR novitads 06:00


text:
En ina decleraziun d’intenziun communabla han l’Agentura da Novitads Rumantscha (ANR), las gasettas «Posta Ladina», «La Quotidiana», «La Pagina da Surmeir» e Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) affirmà lur idea fundamentala da rinforzar la plazza da medias rumantscha e da garantir er en l’avegnir purschidas en tun, maletg e text. Cun ina meglra collavuraziun tranter ils partenaris duai lavur dubla vegnir evitada e las resursas acquistadas duain vegnir investidas en la qualitad dal schurnalissem.
ANR daventa FMR
Cun l’incumbensa da garantir en furma scritta ina purschida mediala per la populaziun rumantscha vegn l’ANR transfurmada en la fundaziun independenta «Fundaziun da medias rumantscha» (FMR). La redacziun vegn manada da la FMR cun focus sin temas regiunals e surregiunals, RTR vegn a contribuir novitads ed actualitads. Sin ina plattafurma tgirada da la FMR vegnan cuntegns mess a disposiziun gratuitamain a tuts ils partenaris che han ina cunvegna da prestaziun cun la FMR.
Il cussegl da fundaziun da la FMR duai sa cumponer da persunalitads independentas che han enconuschientschas spezialisadas da las medias e dal management.
Medias en scrit èn impurtantas
La regenza Grischuna beneventa la FMR. I saja fitg impurtant ch'i dettia er il futur medias rumantschas en scrit, uschia Jon Domenic Parolini il schef dal departament da cultura. I saja segir in avantatg sch'ins possia trair a niz uschia las resursas dals differents meds da massa. En tge furma che il chantun sustegna la FMR n'è entant anc betg cler. Il chantun saja vid evaluar en tge furma ch'el pudess sustegnair la FMR. Sco cun la ANR duaja dentant en il futur er dar cun la FMR ina cunvegna da prestaziun che reglescha tge incumbensas che la FMR ha ed er tge contribuziun ch'ella survegn persuenter. Er saja anc da sclerir en tge furma ch'il chantun fa part al cussegl da fundaziun, uschia Jon Domenic Parolini.
Tge quotidiana è il 2020 en las stgaffas da brevs?
Anc èn insaquantas dumondas avertas quai che pertutga la nova gasetta. Per exempel, co quella vegn a guardar or, schebain la Rumantschia ha insumma avunda schurnalists per emplenir ella, tge che capita cun ils lavurers da l’ANR e pertge che quai model duai avair dapli success che la Quotidiana «classica». Il secretari general da la Lia Rumantscha Martin Gabriel dat resposta.
RR novitads 11:00+


text:
La situaziun linguistica odierna da la Svizra è il resultat d’ina lunga istorgia da linguas cun in decurs ch’è er vegnì influenzà tras la situaziun geopolitica dal pajais. En il territori actual da la Svizra èn sa domiciliadas differentas gruppas linguisticas da l’Europa. Ils dus pievels ils pli vegls da l’antica preromana ch’èn enconuschents en quest territori èn ils Rets ed ils Celts. A partir da la fin da l’emprim tschientaner a.C. fin 400 s.C. è il territori vegnì romanisà dals Romans e da differents auters pledaders da linguas neolatinas. Ina terza cumponenta linguistica han alura purtà ils Germans.
(Foto: PD via Pixabay)


text:
Brünisried
Brünisried a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 644 abitant.
El cumün de Brünisried al se tröva a una altitüden de 875 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alterswil, Plaffeien, Rechthalten, Sankt Ursen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Brünisried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'Uniun da la magistraglia grischuna, LEGR, pretenda ina facilitaziun da vegliadetgna pajada ch'è gista. Vul dir ina facilitaziun da vegliadetgna en furma d'ina ulteriura emna da vacanzas. Quella duai era dar per scolastas e scolasts che lavuran a temp parzial. Quai han decis ils delegads e las delegadas da la LEGR a chaschun da la radunanza a San Murezzan.
Entant che collavuraturas e collavuraturs tar l'administraziun chantunala survegnan ina facilitaziun da vegliadetgna en furma d'ina emna supplementara da vacanzas, survegnan be persunas d'instrucziun che lavuran 100% quella cumpensaziun. Tgi che lavura pli pauc na survegn savens nagut. Persunas che stattan curt avant la pensiun sajan dentant sut in grond squitsch, entras novas furmas d'instrucziun e la digitalisaziun. Blers fissan cuntents da pudair reducir il pensum en quella vegliadetgna, na fetschian però betg quai, perquai ch'els perdian lura questa cumpensaziun. Entras quai, sajan quellas persunas periclitadas da vegnir malsaunas e da finir lur carriera cun in attest da medi pervi d'in burnout.
LEGR sa prepara per revisiun da la lescha da scola
Ins saja sa preparà intensivamain sin la proxima revisiun da la lescha da scola, hai num en ina communicaziun. La finamira saja da metter en la pratica meglieraziuns impurtantas tar la scola populara. Per far quai ha l'uniun tschentà si gia il 2018 sis pretensiuns:
- l'egualisaziun da la scoletta cun ils ulteriurs stgalims da la scola populara
- meglieras pajas
- cumpensaziun da la 39avla emna da scola per la magistraglia,
- meglieraments tar l'integraziun
- meds da scola cumpatibels al plan d'instrucziun 21 per rumantsch e talian
- facilitaziun da vegliadetgna