text:
Rembursament d'emprests da daners
Suenter la terminaziun da la scolaziun ston vegnir pajadas las suandantas ratas en pertschients da l'emprest da daners ch'è vegnì concedì:
2 pertschient l'emprim onn;
6 pertschient il segund onn;
6 pertschient il terz onn;
8 pertschient il quart onn;
8 pertschient il tschintgavel onn.
Suenter sto il debit restant vegnir rembursà entaifer set onns en enclegientscha cun il post spezialisà e sin basa d'in plan da rembursament.
Sche la scolaziun vegn smessa, ston vegnir restituids ils emprests da daners ch'èn gia vegnids pajads per la part da la scolaziun che na vegn betg pli frequentada, e quai entaifer in onn suenter che la scolaziun è vegnida smessa. En cas motivads pon vegnir fixadas autras modalitads da rembursament.


c: text/html

text:
Internet
L'Internet l'è staa inventaa in del 1969 e el se ciamava ARPANET. In principi l'eva ona red privada per i comunicazion militaj e universitaj de l'Amèrega, poeu la s'è spantegada e l'è devegnuda famosa in tutt el mond. In del 1993 la s'è povuda slargà semper pussee grazzia al Web, che l'è staa creaa al CERN. La red de l'Internet l'è deviduda in sitt e l'è piena de speranz: se pò trovà pradegament tutt quell che vun el gh'ha bisògn, sia informazion che però anca pericoj comè i virus.
Par navigà in su l'Internet, ga voeuri ona connession, on computer e on Web browser.
Anca la pòsta eletrònega (ciamada in Ingles e-mail) l'è basada su l'Internet.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eris (corp celest)
Eris (batezàt col nòm uficiàl de 136199 Eris, simbul: )[1] l'è 'l pianéta nàno del nòst Sistema Solar che g'ha la màsa piö grànda 'ntra chèi che se conós, e per dimensiù l'è segónt apéna a Plutone. La sò màsa difàti l'è del 27% piö grànda de chèla de Plutone e 'l sò ràgio de póch chilòmetri piö pesèn. L'è 'n ogèt che se tróa a orbità perlopiö endèla zòna ciamàda Disch sparnegàt endèla periferìa estréma del Sistema Solar.
L'òrbita l'è ecèntrica fés e condena inclinasiù fòrte en rapórt al pià de l'eclìtica. Al sò pereéle el se tróa a 37,91 Unità Astronòmiche del Sul e al sò aféle el rìa a 97,65 UA. l'inclinasiù en rapórt al pià de l'eclìtica l'è de 44 gràdi. El ghe mèt 558 agn per fà 'n gir entùren al Sul. El g'ha 'n satèlite, ciamàt Disnomia, che 'l g'ha 'n diàmetro de presapóch 250 km.
- ↑ JPL/NASA (2015-04-22). What is a Dwarf Planet?.


text:
Brazzaville
Brazzaville a l'è la capital del Congo.
A l'è anca la prima cità del Congo per impurtanza ecunomiga, de cumerci e per pupulaziun, cun 1.174.000 abitant (2005).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Brazzaville a l'è in del süd-est del paes, in sü la riva setentriunala del fiüm Congo, propi denanz a Kinshasa, capital de la Repüblica Demucratica del Congo.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Brazzaville l'ha fundada in del 1880 l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Brazzaville a l'è gemelaa cun:


text:
L’Ollandais da 24 onns ha triumfà a Le Castellet, avant Lewis Hamilton sin Mercedes e George Russell medemamain sin Mercedes. Ses pli dir concurrent, Charles Leclerc sin Ferrari, è crudà ora en la 19avla da 53 rundas, cura ch’el manava. En il classament general ha Verstappen uss gia 63 puncts avantatg sin Leclerc.
Ils dus pilots dad Alfa Romeo èn ina giada dapli restads senza puncts. Valtteri Bottas ha finì la cursa sco 14avel. E Zhou Guanyu è crudà ora curt avant la fin da la cursa, cura ch’el era sin il davos plaz.
Gia la proxima fin d'emna vai puspè vinavant cun il circus da la furmla 1, lura è il Grond premi da l'Ungaria datiers da Budapest.


text:
Rut Plouda, Peter Horber
Flur da mandels – Mandelblüten
Puter, Deutsch
edition grischa, 2016, numer d’empustaziun 978-3-906120-38-6
Tiago, ün giuven Portugais chi’s sainta minchatant ün pa sulet, as lascha guidar d’üna coquiglia misteriusa chi til maina fin in Engiadina. Là inscuntra’l ad Aita, üna figlia da paur. Els s’inamuran e decidan da’s maridar. Tiago tuorna cun sia giuvna duonna in Portugal in lur finca. Ma la furtüna para da tour üna fin. Aita as lascha vieplü increscher da sias muntognas cullas chapütschas albas. Che mâ esa be da tour a man? Per furtüna chi dà eir illas tarablas duonnas sabias! Id es darcheu la coquiglia chi maina a Tiago pro üna da quellas duonnas. E propcha; ella ha ün’idea… Preschantaziun dal cudesch Dürant sias vacanzas in Portugal ha dudi Peter Horber da sia guida da viadi, co cha’ls bös-chs da mandels sun rivats in Portugal. Quista bella tarabla datta inavant a bocca til ha inspirà da far landroura 19 disegns. Disegnond til es gnü l’idea dad inventar duos chars e fidels cumpogns pel giuven paur Tiago, nempe il chan Domingo ed il giat Pipoca. Rut Plouda quinta l’istorgia in möd liber ed uschè, cha texts e disegns as cumpletteschan. Quia ün extrat dal cudesch: Güsta cha’ls amis voulan partir, capita alch tuot insolit. Là ingio cha’l pesch es svani cumainza l’aua a’s ritschar, a sbarbuogliar ed a bruntular adüna plü dad ot. Ün sbrüun d’aua siglia per ajer sco üna funtana ed üna vusch cloma: Tiago! Tiago, spetta! E lura vezzan Tiago, Pipoca e Domingo ad üna ritscha chi tendscha nan il man vers els. Piglia quista coquiglia, cloma ella a Tiago. Quista coquiglia es ün regal dal mar. Tegn’la adüna pro tai ed ella at güdarà cur cha tü est trist e nu sast plü che tour a man.


text:
Lavurs internas n'han betg funcziunà
Tschertas lavurs entaifer il museum n'hajan betg funcziunà sco giavischà. Quai saja il motiv principal per la midada, ha ditg Martin Jäger, il schef dal departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient envers RTR. Tgeninas lavurs precis n'ha Martin Jäger betg vulì dir:
[Il directur] sto er surpigliar bleras lavurs che n'èn betg visiblas anoravers e qua n'ha betg tut fucziunà sco spetgà.
Stephan Kunz haja ina gronda affinitad tar l'art, fatg exposiziuns fitg interessantas e posiziunà bain il museum. Dapi la renovaziun e cun il nov bajetg haja la chasa dentant tut autras dimensiuns e sfidas.
Qua saja Stephan Kunz sco curatur principal en il dretg lieu, uschia Martin Jäger vinavant. Il nov post è tenor Martin Jäger vegnì offrì a Stephan Kunz e quel haja acceptà l'offerta.
Artists grischuns pretendan sclariment
La federaziun dals artists grischuns pretenda che Martin Jäger mettia las cartas sin maisa ed infurmeschia. Quel però na di il mument però nagut dapli. Sch'il schef dal departement d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient na di vinavant nagut, vulan ils artists ir sin las bariccadas, ha ditg il co-president da visarte Lukas Bardill. P. ex. cun ina petiziun.
La nova directura sto anc mussar tge ch'ella sa
Nicole Seeberger (36) surpiglia il post sco directura ad interim. Martin Jäger è persvas da sias abilitads e ch'ella saja la dretga persuna per quest post. Tuttina stoppia ella anc mussar quai e perquai hajan ins decis da surdar ad ella il post ad interim. Seeberger lavura gia dapi il 2009 en il Museum d’art dal Grischun. Avant ha ella lavurà plirs onns en la Chasa d'art a Zug.
Midada gia daditg planisada
Tenor il Departament da cultura stettia la midada en connex cun ina restructuraziun gia daditg planisada. Stephan Kunz era directur dapi l’october 2011, lura era el vegnì da la Chasa d’art Argovia.
RR novitads 11:00


text:
Pervia da la blera naiv nova hai dà plirs accidents sin las vias da la chapitala grischuna:
- Tar in accident è in bus da Cuira collidà curt avant las 07:00 cun ina planta sin la Loestrasse.
- Be intginas minutas pli tard hai dà ina collisiun sin la Ringstrasse nua ch'in mattatsch dad 11 onns è vegnì blessà levamain.
- Strusch in'ura pli tard è ina automobilista tar la rundella Ringstrasse/ Tittwiesenstrasse ruschnada en in mir. L'auto ha stuì vegnir depannà.
- Curt avant las 09:00 è in automobilist charrà sin la Weisenhausstrasse e glischnà en la prada.
- E be ina mes'ura pli tard è in auter automobilist collidà en la Arlibonstrasse cun in candelaber.
- Curt suenter las 10:30 è in automobilist charrà sur l'Arosastrasse en direcziun citad. En ina curva è l'auto glischnà e collidà cun la saiv da segirezza.
Ils donns da material tar tut quests accidents muntia a plirs 10'000 francs.
RR novitads 16:00


text:
La Nasa sto tschertgar in nov directur scientific. Il Svizzer Thomas Zurbuchen banduna l’agenzia astronautica la fin da quest onn. El è stà sis onns directur scientific da la Nasa, pli ditg che tut ses antecessurs. Tar ils pli gronds success dal scienzià svizzer il pli influent, almain en ils Stadis Unids, tutgan per franc la partenza dal telescop «James Webb» e l’atterrament dal roboter «Perseverance» sin il Mars.
Davart sia demissiun ha el ditg ch’i dettia in temp da dir adia. Uschiglio daventian ins tuttenina in ballast en il sistem. Davart ses plans futurs na possia el anc far naginas indicaziuns. En mintga cas veglia el far ina pausa ed ir dapli cun skis, uschia il Bernais da 54 onns.


text:
Datiers da Nyon en la firma da start-up Quotient che vegn manada dal grischun Franz Walt, vegnan producids tests d'anticorpuls da corona. Pia quests tests che duain mussar, sch'ina persuna ha gia gì il virus, ed il corp uschia producì anticorpuls. «E quels gidan lura era en vista ad ina segunda unda d'avair ina meglra survista, ubain èn necessaris per testar vaccins», di Franz Walt. Dentant anc pli grond fiss il niz dal test, sch'ins savess sch'anticorpuls procuran tar las persunas che han els er per immunitad. Quai na sappian ins dentant anc betg, di Felix Fleisch, infecziolog da l'ospital chantunal dal Grischun.
Segunda unda porta segirezza
Il motiv è simpel: Enfin uss dettia quai anc memia paucs cas per pudair dir cun segirezza, sche persunas che han gia gì ina giada corona èn era immunas encunter ina segunda giada e per quant ditg. Felix Fleisch quinta dentant gia il proxim temp cun dapli resultats, perquai che pajais che han la segunda unda, sco per exempel la China ubain la Corea dal Sid sajan gia vid rimnar datas. Dentant enfin che l'immunitad na saja betg confirmada cusseglia el en mintga cas da – er sch'ins è testà negativ sin corona – d'esser vinavant precaut cun tegnair distanza.


text:
Suenter la panna da l'emna passada, è il schef da la Swisscom, Urs Schaeppi sa perstgisà tar ils pumpiers e tut las persunas pertutgadas. L'emna passada n'han ils numers d'urgenza betg funcziunà e quai sur pliras uras. En in’intervista cun la gasetta «Neue Zürcher Zeitung», ha el ditg che l’interrupziun haja schoccà el. Il concern vegnia a far tut per evitar talas pannas en l’avegnir.
En quest connex ha Schaeppi fatg attent sin mesiras che las Swisscom haja prendì suenter las pannas da l’onn passà. Questas mesiras sajan sa cumprovadas. En pli ha el refusà che programs da spargn hajan gì in’influenza negativa sin la rait da telecommunicaziun. La Swisscom investeschia mintg’onn radund 20% da la svieuta en l’infrastructura.
Raschun per ils problems
Sin la dumonda tge che saja la raschun per la panna da l'emna passada, ha Schaeppi respundì ch'ins haja fatg lavurs da mantegniment vi da la plattafurma da telefonia da clients da fatschenta. In update da la software haja lura chaschunà in sbagl e cun quel haja dà in effect da domino. La raschun ch'i saja ì uschè ditg, saja che la Swisscom haja stuì cumpigliar il furnitur da la cumponenta da la rait. Il sistem da telefonia d'urgenza haja en sasez funcziunà, ma perquai ch'ils numers d'urgenza sajan er numers da fatschenta che giajan sur la rait fixa, sajan er quellas stadas pertutgadas.


text:
Portugal è out
Il campiun europeic dal 2016 è crudà or da la EURO 2020 en l'emprima runda da k.o. L'equipa dal superstar Cristiano Ronaldo ha pers l'otgavelfinal cunter la Belgia cun 0:1. Il sulet gol ha Thorgan Hazard, il giugader defensiv che dat tar Borussia Dortmund, fatg trais minutas avant la pausa.
Per la Belgia cuntinuescha il grev program: En il quartfinal fruntan ils Belgiais il venderdi sin l'Italia.
Tschechia en quartfinal
La naziunala da la Tschechia ha dumagnà la surpraisa. Il campiun europeic dal 1976 ha surprendentamain gudagnà cunter ils Pajais Bass cun 2:0. L'emprim gol ha Tomas Holes fatg en la 68avla minuta, il segund Patrik Schick en la 79avla minuta.
En il quartfinal frunta la Tschechia sin il Danemarc.
Carta cotschna per Pajais Bass
La scena ch'ha decis preliminarmain quest gieu è stada en 52avla minuta. Matthijs de Ligt era l'ultim defensur. Sulet cun in hands ha el pudì evitar che Schick giaja persul direcziun gol. Suenter ch'il arbiter da video ha intervegnì hai dà la carta cotschna per il ballapedist dals Pajais Bass.
Suenter quella partida è il campiunadi europeic a fin per ils Pajais Bass.


text:
Grignasch
Grignasch (nom ufizial in italian: Grignasco) l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 4 712 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,6 km² e ona densità de popolaziun de 323 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Boca, Borgosesia (VC), Praa, Serravalle Sesia (VC) e Valdügia (VC).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sitüaa a est del Sesia, al principi de la val, el paes el cunfina cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Al Bórch, Seraval e Valdügia). L'è post lungh la strada Nuvara-Alagna. Grignasch l'è gemelada cunt el cumün frances de Pont-Sainte-Maxence.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I testimunianz scrit sü Grignasch tachen a vessegh inturna a l'ann Mila. El diploma de l'imperaudr Utun III del 7 magg 999 el nomina per la prima völta el nom de Grignasch trai ter restitüii e cunfermaa al vescuv de Vercej: confirmamus [...] cum Bornade et Grignascho et districto Vallis Sicidae. In ducüment sücessiv cumparissen riferiment precis al castel. La prima indicaziun de Grignasch cume sede de piev de la diocesi de Nuvara l'è del 26 giügn 1132, cuntegnüda in d'una bula del papa Inucenz II che, trai alter, el nomina la plebem Grinassi. In d'un ducüment del 1151 el ven föra el nom de vün di prim ceregh del sit, un tal Marinus diaconus de Grignasco.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grignasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
- Cussegl naziunal vul anc adina avrir pli ferm la cassa federala per l'agid.
- Decidì ha la Chombra gronda er da betg perscriver al Cussegl federal che ustarias ed autras branschas ston avrir ils 22 da mars.
- Er il paragraf che vuleva ch'il Cussegl federal sto dumandar per lubientscha tar mesiras severas ha fatg naufragi.
Il Cussegl naziunal vul vinavant avrir pli fitg la cassa federala per gidar durant la crisa da corona. Quai è sa mussà la gievgia, cura che la chombra gronda ha gì discutà a fin la lescha da Covid-19.
Uschia vul il Cussegl naziunal vinavant sustegnair persunas cun gudogn independent, gia sch'ellas han la svieuta ch'è sa reducida per 20%. Il Cussegl dals chantuns vul far quai pir tar ina reducziun da 40%, envers la media da plirs onns.
Ed il Cussegl naziunal vuless era levgiaments supplementars per locatarias e locataris, che han retard cun pajar tschains. La lescha da Covid-19 va uss enavos al Cussegl dals chantuns, il glindesdi discuta el quella per la terza giada.
Nagin dictat per il Cussegl federal
Il glindesdi era sa mussa ch'il Cussegl naziunal na vul betg scriver en la lescha da Covid-19 che ustarias e locals da divertiment ston avrir ils 22 da mars. Percunter ha ella decidì d'augmentar la summa da daners per cas da direzza e dapli daners duai era dar per la branscha d'eveniments e persunas che lavuran sur sasez.
La polemica è stada gronda, las smanatschas maiudidas. Il Cussegl federal haja fatg da la Svizra ina dictatura ed i saja ussa l'obligaziun dal parlament da restrenscher la pussanza da la regenza.
Bain n’èsi era durant la debatta davart la lescha da Covid il glindesdi betg vegnì spargnà cun critica envers il Cussegl federal, mo cura ch'i ha gì num da mussar colur e da votar, ha ina clera maioritad da la Chombra gronda puspè laschà sentir il saun giudizi. Ed uschia ha era la proposta da scriver en la lescha ina data d'avertura per ustarias, locals da divertiment e da sport, gea perfin per ils stans da tir, cleramain fatg naufragi.
Il medem è schabegià cul paragraf che leva ch'il Cussegl federal stoppia dumandar per lubientscha il parlament avant che decider mesiras severas.


text:
Aifer 8 mais ha l'Uniun dals spezialists da tgira rimnà radund 120'000 suttascripziuns. L'iniziativa «Per ina ferma tgira» – era enconuschenta sco «Iniziativa da tgira» – ha l'uniun inoltrà mardi cun 112'000 suttascripziuns validadas.
La glieud saja cunscienta dals problems
Quai saja stà pussaivel aifer uschè curt temp tranter auter, perquai che la glieud sentia ch'il persunal da tgira lavuria sut squitsch e saja savens stressà, communitgescha l'uniun.
Maun public duai promover qualitad
L'iniziativa pretenda che Confederaziun e chantuns promovian la tgira sco impurtanta part dal provediment da sanadad. Els duain procurar per ina tgira suffizienta d'auta qualitad che saja disponibla per tuts, e segirar ch'avunda persunas dal fatg stettian a disposiziun.
Render pli attractiva la professiun
Ultra da quai duai l'attractivitad da la professiun sco tala vegnir meglierada. Per quai duai la Confederaziun dar dapli cumpetenzas al persunal da tgira. Quai sper la pretensiun da pajas che correspundian a las pretensiuns e cundiziuns da lavur professiunalas.
RR novitads 15:00


text:
Nossaistorgia.ch mussa films, fotografias e documents ch’illustreschan il svilup da las vischnancas da Mustér, Medel e Tujetsch. Avais era Vus perditgas pli veglias u actualas da la Cadi a chasa? Purtai quest material a la preschentaziun en il Center da sanadad Puntreis a Mustér. Laschai reviver il temp passà e giudai cun nus in café ed in toc turta.
L’istorgia e la memoria dal Grischun sin ina plattafurma: Quai è «nossaistorgia.ch». E qua pudais Vus plazzar fotografias u commentar documents ch’èn gia online. Nossaistorgia.ch è l’emprima plattafurma digitala, istorica e participativa da la Svizra rumantscha e dal Grischun. Persunas privatas ed instituziuns mettan online lur archivs. La finamira è da segirar communablamain la memoria collectiva da noss chantun.


text:
Tëmps, cosć y indicadus de realisaziun dles operes publiches
Cun operes publiches él miné sides la realisaziun de infrastrotöres nöies, che ince la manutenziun straordinara, la recuperada, la restauraziun, l’ampliamënt y le completamënt, sciöche ince la demoliziun de infrastrotöres che é bele.
Chiló dessot ciafëise les informaziuns dla Repartiziun Fabriches y Sorvisc tecnich dla Provinzia autonoma de Balsan sön i tëmps y i cosć dles operes publiches che mëss ciamó gní rovades y de chëres che é bele gnüdes realisades:
- Informaziuns sön les operes che vëgn ciamó proietades o n'é nia ciamó rovades
- Informaziuns sön les operes bele rovades
Le Ministere dl’Economia y dles Finanzes á metü a desposiziun na banca dac cun i dac de monitoraje dles operes publiches bele rovades y dles operes che vëgn dër realisades:


text:
Il Tribunal administrativ federal ha refusà il recurs dal Chantun Grischun. La Cumissiun da concurrenza WEKO haja agì endretg cun refusar al chantun l'invista en ils documents, che stattan en connex cun il cartel da construcziun en Val Müstair. La decisiun da refusar l'invista saja confurm a la lescha federala da protecziun da datas.
Vinavant argumentescha il tribunal cun consequenzas negativas per la pratica. Ad Interpresas che sa denunzieschan sez concedan ins en in tschert rom la protecziun da lur datas. Sch'il chantun avess survegnì invista cumpletta, vegniss l'auto-denunzia en futur nunattractiva. Quai vul il Tribunal administrativ federal evitar.
Tge è capità?
La stad 2017 ha la Cumissiun da concurrenza WEKO publitgà l'emprima sentenzia en connex cun il cartel da construcziun da la Val Müstair. Els han fatg cunvegnas da pretsch illegalas en sur 100 cas tranter l'onn 2004 e 2012. Sinaquai ha il Chantun Grischun dumandà la WEKO per invista en tut ils documents. Quai per chattar or, sch'er il chantun è pertutgà.
La WEKO n'ha dentant betg vulì mussar tut ils documents. Cunter quella decisiun ha il chantun inoltrà recurs tar il Tribunal administrativ federal.
Reacziun dal chantun
Sco ch'il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ditg envers RTR, na saja quella decisiun betg ina surpraisa. Ins stoppia uss dentant analisar la decisiun e ponderar ils proxims pass. Il chantun po anc trair vinavant la decisiun dal Tribunal administrativ federal ed ir davant il Tribunal federal a Losanna. Per inoltrar il recurs han els temp 30 dis.
RR novitads 12:00


text:
cuntegn
La classica
-
Franz von Suppè – l'inventader da l'operetta da Vienna
Franz von Suppè – l'inventader da l'operetta da Vienna.
Autur:
Giusep G. Decurtins
Franz von Suppè: Naschì è el 1819 a Split en Croazia. Il bler da sia vita ha el vivì e lavurà a Vienna. Là è el mort ils 21 da matg 1895. Franz von Suppè, el vala sco l'inventader da l'operetta da Vienna. Sia musica lev-luc-spiertusa regorda al Parisian Jacques Offenbach.
Franz von Suppè ha cumponì ina massa: passa 200 ovras per la tribuna, musica concertanta, marschs, valzers e polcas, chanzuns da solo e musica sacrala. Per gronda part ovras occasiunalas tenor il motto: oz sunadas – damaun emblidadas. Ma tuttina: intginas da sias uverturas appartegnan anc oz tar il repertori dals orchesters: Dichter und Bauer, Ein Morgen, ein Mittag und ein Abend in Wien, Leichte Kavallerie, Die schöne Galathée, Banditenstreiche e Boccaccio cun sia famusa aria da la Fiametta: Habich nur deine Liebe, die Treue brauchich nicht.
Ils titels en l'emissiun


text:
Dapi ils 6 da mars 2017 producescha la nova redacziun da RTR curts videos per las raits socialas. «Nouvo» è la resposta da la SRG SSR a la digitalisaziun. Ils millennials – la generaziun ch’è creschida si en il mund digital – s’infurmeschan oravant tut sur il telefonin en las raits socialas. La finamira dal project, che cumpiglia las quatter linguas naziunalas, è da porscher al public giuven tranter 18 e 35 onns in format visual che funcziuna era senza tun.
Legiai la cuntinuaziun da l'artitgel sco er tut ils «Accents» – bun divertiment!


text:
In recurs impedescha il mument la firma Inventx da construir la chasa da biros a la Steinbruchstrasse a Cuira. «Nus sperain che la dretgira d'administraziun decida la fin da stad en chausa» sa lascha zitar Roman Dinkel da la firma dad IT. Il medem mument sajan els en discurs bilaterals cun ils recurrents per chattar in'eventuala soluziun.
Al mument vul Inventx vinavant restar tar il lieu da construcziun a l'anteriur Forstwerkhof da Cuira ha explitgà Dinkel, «enfin che quai fa senn er economicamain». L'interpresa vuless restar tenor pussaivladad en il center da Cuira per restar attractiv per ils clients e sco lieu da lavur. Ils proxim dus enfin trais onns duess il bajetg star – en quel vegniss er l'archiv da la citad da Cuira.
RR novitads 12:00


text:
Els hajan fatg tut lur pussaivel, ma i na saja betg stà pussaivel da salvar el, ha ditg in medi.
La dumengia saira è Adamowicz vegnì attatgà cun in cuntè avant ils egls da pliras tschient persunas. El haja gì grevas blessuras al cor, diafragma (Zwerchfell) ed organs en il venter. Tenor medias polaccas ha l’um che ha attatgà il burgamester clamà ch’el saja stà senza culpa en praschun. La procura publica renfatscha a l'um da 27 onns mazzament empruvà. L'um haja agì ord motivs inferiurs, ha ditg il procuratur general.
RR novitads 18:00


text:
Sbagls sajan capitads tar la polizia sin tut ils livels – tant en il biro a Scuol sco er tar il capo policist, il cumandant Walter Schlegel. El vegn crititgà pliras giadas en il rapport da la PUK. Gian Michael, il president da la fracziun da la PBD dat perquai da ponderar a la regenza.
La regenza sto tschentar a sa sezza la dumonda schebain Walter Schlegel è anc il dretg cumandant per il chantun
Las autras fracziuns dal Cussegl grond, pia la PS, la PLD, la PCD e la PPS na pretendan dentant betg il chau da Walter Schlegel – tenor ellas sajan bleras persunas sin plirs livels stadas responsablas per ils sbagls. Tge che saja dentant uss impurtant è, che la regenza prendia mesiras persuenter che tals sbagls na possian betg pli capitar.
La PS scriva per exempel cler che las controllas internas hajan disditg totalmain en il cas Quadroni. I manchia la documentaziun, cumpetenza e direcziun. Perquai sajan las propostas, che la PUK fetschia a la fin da ses rapport, immediat da metter enturn.
Las propostas da la PUK
Ina proposta che la PUK fa a la regenza per meglierar la situaziun è, ch'ella pretendia dapli documentaziun. L'administraziun haja numnadamain documentà manglus en il cas Quadroni.
In auter punct: I dovria tenor la PUK in meglier management da privel – quai munta tranter auter, che las persunas che fan l'analisa da risico vegnan scoladas meglier.
In terz punct impurtant saja da sclerir las responsabladads. La controlla da process interna avessia stuì funcziunar meglier, cun coachings pudessan ins per exempel far pli directa la communicaziun.
RTR novitads 12:00


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/86
Dialett de Fumane[edit]
Fumane l'è on paes de la Valpolesella. In 'sto dialett, la [ts] la se pronuncia compagn de ona TH inglesa, menter la [z] sempliz l'è pronunciada 'me ona D.
Adèr donca ve conto che 'n quel seculo, quan' comandàa el primo re de Zipro, daspó che Gofré Bojòn l'ha 'bù conquistà la Tèra Santa, è 'bù suzèsso che 'na siora de quèle dal bòn de la Vascònia, l'è nà en pelegrinajo al Sepulcro; e 'nt el tornar endrè, a para che l'è capità a Zipro, da de le fegure de poco de bòn la ghe n'ha ciapà su de ògni sòrte e de ògni color. Càzigo! Ela che l'era nà for de tuti i bàdari enpossiboli, podì fegurarve se la ghe fumàa l'anima, no podèndo darse paze de 'sto bruto tiro che i gh'éa 'bù zugà; la s'ha pensà, ardè!, de nar a far i sò lagni denanzi al re. Ma gh'è 'bù stà dito da carcheduna che la podea sparmiar la fadiga, parché, mandecào che la ghe fur nà denanzi, l'aréa fato en buso 'n l'aqua: par la rason che quel baiuco tanto bòn bòn bòn bòn da gnènte con fà 'n pòro sansugoleto, l'era de 'na ìta sì meseriosa e pegra per far del bèn, en pé che elo l'er 'bù fato justizia dei desprèj che ghe egnéa usè ai altri; en canbio el ghe ne sofréa tantissimi che ghe egnéa fati a pé e a caàl a la sò parsona, co 'na batisófia che la faséa pròpio angossa, e se la meritàa de bòn de refazzarghela, si a la fé santa!: a segno che ci gh'er 'bù pr'ezènpio carche marùdeno ècio ent el cor, el cognéa caàrsela daparlù 'sta ìpara dal sen, e par desfogarse el naséa a usarghe carche azion e desprèjo a elo. La siora, quande che l'ha 'bù sentù 'sto bocòn de roba, no la ghe n'ha olèsto altre! E par via, cape!, che l'éa de strà de là de perdùa la speranza de poderse endicar, strolicando par el sò fin de ela de procazziarse carche arfiòn al erin che la gh'éa 'nt el figà; no saèndo pì che arte pensar, la s'ha cazzà 'nt i còrni de oler nar a pónzer la mesèria de 'sto re che ho 'bù dito. E defati, la gh'è nà denanzi potolando, e fè conto che la gh'ébia descorèsto a 'sta fòza: "O patròn!" la dèr "mi no me son aldegà d'egner oltra chì a la presènza de la sò parsona" la dèr " parché spèta che 'l fèr le me endicazione par le ilanade che ho 'bù rizeèsto" la dèr, "ma par aér paga de quele" la dèr "oréa squasi squasi pregarlo, sior, che 'l me fèr 'na finezza" la dèr "che 'l m'ensegnèr comódo che 'l fa elo a tegner dó quele che ho 'bù parinteso che le èn usè a la sò parsona" la dèr "parché poda 'nparar da lù, sior, a portar con paziènza quele che m'è 'bù stè usè a mi" la dèr "che 'l le sa ben el Signor salo" la dèr "se la stèr en mi, se ghe le zederéa olintera" la dèr. "Ha! Ghe digo bèn la erità, sior" la dèr "che zugaréa pròpio de gusto afato afatissimo chì su du pé con elo a descargabaril, sior: sì, de bòn!" la dèr "zaché elo, sior, l'è cossita brào de far el fachin, e de tor su de tuto, sènza far la fenta de badarghe gnan!" la dèr.
'Sto re, che fin a quel dì l'era 'bù stà tardìo e 'n gnagnarà, e no 'l gh'éa mai 'bù l'agno de sorte, quasidìcat che 'l se dermessièr fora de 'n sòno gajardo, l'ha ciapà 'n antro piano; e, tacando da l'azion che i gh'éa usà a 'sta siora chechì, che par dìssare nòbi!, el te me ghe l'ha 'bùa fata pagar anpó con tuti i sò órdeni; daspó quela zornà là, a quele che gh'è egnùe drè l'è deentà ertanto catìo e setil ent el darghe adòr a tuti quei che i èr 'bù cometo carche falància contra 'l dicòro del sò goèrno.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 554-555


text:
Paralelogràm
Ü paralelogràm l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti che i è paraléli a dù a dù, cioè i làti opòs-cc i è paraléli tra de lur e per chèsto ol paralelogràm l'è ü particolàr tìpo de trapése, dezà che 'l gh'à mia adóma dù làti paraléli compàgn del trapése, ma quàter làti paraléli. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di paralelogràm[Modifega | modifica 'l sorgent]
S'pöl clasificà i paralelogràm in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i paralelogràm s'regórda:
- ol paralelogràm normàl, che, come zamò dicc sùra, l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò e co i diagonài che i se tèa a metà tra de lùre;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se tèa a metà e i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i è lónghe stèse, i se tèa a metà tra de lùre e i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü paralelogràm e ü quadrilàter regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
L'àrea d'ü paralelogràm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà l'àrea d'ü paralelogràm gh'è de moltiplicà la bàze b per l'altèsa h:


text:
storia
Tl ann 1951 à l Kreis der Kunstschaffenden fat na gran mostra cun l titul “Trëicënt ani ert de ziplé te Gherdëina”, ulache l ie unì metù ora opres de de vedli mostri y scultëures y moleri jëuni. N à nce purvà a mëter ora opres ora dla dlieja ma chël ne n’ie nia stat mesun. N fova mo scetics de viers dl’inuvazion. Mpo à la mostra abù n gran suzes.
La mostra da d’instà fova urmei deventeda na manifestazion mpurtanta per Südtirol. Per slargë ora la vijion y giapé mpulsc nueves àn tl 1952 nvià scultëures y moleri dl Südtiroler Künstlerbund y dl sindacat di pitëures y scultëures talians de Bulsan y de Trënt a fé pea pra na mostra. Mé puec ntendova che chësta manifestazion dassova fé viver y ispiré l’ert te Gherdëina y n valguni minova che n ne uebe nia ti lascé la lerch a chëi de Gherdëina. Nsciuma, te Südtirol ova la mostra raudlà su na drëta descuscion; tla zaita de livel naziunel “La fiera letteraria” fòvel scrit n chësc cont che i urganisadëures ie stac boni de purté daujin la trëi grupes linguistiches de Südtirol, jan sëura i cunfins etnics ora.
L nteres per l artejanat y l’ert fova do la viera inò flurì su y cun chësc nce l bujën de se cunfrunté cun stredes artistiches nueves. Perchël à l Lia tl ann 1950 njenià ite tla pitla sala dla reunions n valgun castli y cumprà n valgun libri y zaites d’ert, che n pudova pona se mpresté ora. L fova la prima biblioteca, che n cialova ann per ann de arichì cun libri nueves. Vinzenz Mussner se dajova ca dassënn per chësta biblioteca.
La mostres dl ‘52 y ‘53 univa critichedes dassënn dai tradiziunalisć, ma l cunsëi fova dla minonga che l’ert muessa vester n’esprescion de nosc tëmps y nia dl passà. Pra la senteda generela dl 1953 d’autonn iel perchël unit a s’l dé na gran descuscion. Davia che la ujes per l artejanat tradiziunel univa for plu y plu stersces y l Chemun manaciova de ne mëter nia plu a desposizion la sala, à dut l cunsëi dat la demiscions. De agost dl 1954 à la grupa che ova lascià te cunsëi metù ora per si cont sot al inuem “Grupa di trëdesc”. Chësta grupa à pona tl 1957 giapà l inuem “Ruscel”.
storia
Pra i trëdesc artisć fòvel Guido Daurù, Josef Kostner, David Moroder, Edmund Moroder, Finy Martiner, Gottfried Moroder jun., Raimund Mureda, Rudolf Moroder de Gottfried, Viktor Moroder, Adolf Vallazza, Bruno Vallazza, Karl Vallazza y Markus Vallazza. Tl 1954 à la grupa di trëdesc pudù mëter ora si lëures te na mostra dla Dominikanergalerie a Bulsan. L publich se ova fat dassënn marueia che l ne fova nia da udëi i lëures tradiziunei. Danz che te Gherdëina se stentova la grupa di trëdesc mo dassënn a mëter ora si opres. Tl ann 1956 ne ti à l “Kreis der Kunstschaffenden” nia dat a fit na sala. L Chemun ne ti dajova nia l cuntribut finanziel damandà. L univa mé sustenì i artejans che metova ora si lëures – la gran pert dedichei a argumënc sacrei.
Ai 12 de merz dl 1957 ie pona la grupa “Ruscel” unida metuda su ufizialmënter da Guido Daurù, Gottfried Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Viktor Moroder, Luis Piazza, Emilia Schmalzl y Adolf Vallazza. Dal scumenciamënt fòvel nce leprò Josef Kostner, David Moroder, Raimund Mureda y Rudolf Moroder de Gottfried. N ulova se giaurì de viers dl nuef y nia mé se stlù ite tla tradizion. La parola “ruscel” fova adateda per descrì chësta ulentà de inuvazion.
La grupa Ruscel à fat pea pra mostres a Firënza, Minca, Stockholm y a Dispruch, ulache l’opres à abù n gran suzes. La grupa cunlaurova dassënn cun l Südtiroler Künstlerbund. Per si lëures à i artisć de chësta grupa venciù truep pesć y recunescimënc.
Tl ann 1958 à pona la grupa Ruscel pudù mëter a jì na mostra tl chino Dolomiti, pra chëla che l pudova mé fé pea artisć che ova bele fat pea pra doi o plu mostres coletives. Nscila ulòven asseguré la cualità artistica. Tl 1963 à la grupa pona pudù tò a fit na sala dl Chemun, ulache i pudova mëter ora si opres. Da ntlëuta à la grupa Ruscel metù a jì uni ann mostres coletives y persuneles.


text:
Promueve dut cie che lieia adum i ladins dolomitans
Chesta é la poltica che l'assessour a les mendranzes dla Region Trentin-Sudtirol vuel porté inant entratant sia legislatura
La jent de Col, de Ampez y de Fodom se sent dassen lieda a la comunité ladina entourn al Sela desche i ladins de Fascia, de Badia y de Gherdeina. Chesta audianza é endò vegnuda sotligneda dai raprejentanc de chestes comunités en gaujion de na enconteda abuda chisc dis con l'assessour regional a les mendranzes, Luigi Chiocchetti. Al vuel sen esploré cie an podessa envié via deberieda tl cheder dles competenzes dla Region Trentin-Sudtirol per valorisé miec la mendranza ladina y sia merscia prinzipala, l lingaz. Chiocchetti se à enconté dantmesdì con la direzion dl’Istitut Cultural Ladin Cesa de Jan a Col y con l'ombolt Paolo Frena y domesdì dapò via n'Amepz con la Consulta Ladina, l’ent consultif che abina adum i raprejentanc dles trei amministrazions comunales y dles trei unions di ladins.
La Consulta Ladina pro meisa con l'assessour Luigi Chioccheti.
"Na enconteda die tingeda", desche al à dit l president dl Istitut Ladin Cesa de Jan, Nanni Pellegrini. Al à recordé i liams storics di 3 comuns che audiva enfin al 1923 pro l Tirol deberieda con la Ladinia storica y la intenzion ferma de vegnì consciderés la terza giama de chel fané a trei piesc sun chel che ence i ladins dl Trentin y tla provinzia de Bulsan sta. L'obietf dl Istitut, à splighé l diretour Stefano Lorenzi, é chel de strenje la colaborazion con i autri doi istituc. Samben, al ne mancia nia les grovaries, ajache i fonds aloghés tres la lege statala 482/99 é tres plu rers. L'ativité dl Istitut met man da s'en tó na ria. An cioda de messei desmete personal y strenje ite les ativités, sce les cosses se brodola inant enscí. Ciamò plu ert se féjen da canche al é vegnù emplanté l Istitut Cultural di neo-ladins con senta a Bourcia de Ciadoura che tol ite 39 comuns. Chest vegn clermenter trat dant dal assessorat a les mendranzes tla provinzia de Belun. I raprejenanc dl Istitut Ladin de Col rata che redont chisc porte pro a endeblì y desfé su la ladinité storica de si comuns.
L'assessour Chiocchetti à remarscé i liams storics che lieia adum les comunités ladines entourn al Sela y la emportanza che l'Istitut Cultural tol ite per strenje y renové chisc liams. "Dovier prinzipal dl Istitut", àl enjonté, "é chel de crié coejion y consens al intern dla comunité y de laoré fora projec linguistics y de comunicazion tl lingaz ladin, ajache al é dret emportant che i ladins rejone sie lingaz anter ei y che ai comunicheie chest tamben deforavia. Datrai manàcel da se deslarié i riscs de omologazion redont dal daite dla comunité ladina". L'assessour à encondé che al cialarà cie che al pò fé en basa a les normatives dla Region Trentino-Tirol per soponté n valgugn projec dl Istitut Cultural Cesa de Jan, lian ite i autri doi istituc, la Majon di Fascegn y Micurà de Rü.
Da man ciancia: Luigi Chiocchetti, Nanni Pellegrini y Stefano Lorenzi.
Via n'Ampez se à l'assessour enconté con la Consulta ladina, l'ombolt Giacomo Giacobbi y l coordinadour Siro Bigontina. I esponenc ampezans y fodoms à porté dant n valgunes chestions che ti sta particolarmenter a cuer o miec sun l magon, scomencian dal debujegn de aumenté y de potenzié les trasmiscions radio-tv dla RAI de Bulsan che vegn ence enraiedes tl raion beluneis. An se damana dapò che i trei comuns ladins vegne trac ite tl prozes de formazion dla enscidita Euro-region che veid dantfora na cooperazion anter l Land Tirol y les provinzies autonomes de Trent y de Bulsan. Plu avisa fossa i trei comuns dassen enteressés de podei fé pera pro projec de carater istituzional y cultural, promovus a livel comunal y assoziatif. Enultima àn ence aziché la chestion dl referendum per damané la agregazion di trei comuns a la Region Trentin-Sudtirol, per ruvé endò adum sciche ladins sot a na soula region. N tema bendebot zite sun chel che l'assessour à empermetú de se enteressé, fajan endere alsavei che l referendum comportassa na mudazion dl statut spezial de autonomia. Chesta mess vegnì arjonta tres na "acordanza" anter stat y provinzies autonomes. Per cie che reverda la colaborazion interladina à Chiocchetti dit de ester dassen content dla costituzion dla "Lia di comuns ladins" che tol ite 19 raprejentanc dles vals ladines. "Chest organism podarà ti dé unitarité de obietifs y de projetualité a les iniziatives interladines. N vare emportant che la region veid de bon uedl. Chest organism ti conzedarà ai ladins de valorisé cie che i unesc y de mete da na pert cie che i despartesc", miena l'assessour Chiocchetti.


text:
Sper las squadras Team Canada (defensur dal titel), HC Sparta Prag, Frölunda Indians, Ambri-Piotta ed il HCD cumplettescha il campiun dal 2018 KalPa Kuopio la glista dals participants a la 94avla ediziun da la Cuppa Spengler. KalPa, il club da la Finlanda, aveva fatg surstar il 2018 a si'emprima partizipaziun al turnier tradiziunal. En il final ha KalPa gudagnà cunter ils favurits, il Team Canada. Lez ha dentant puspè gudagnà il 2019 ed è uschia defensur dal titel.
Sparta Prag ed Ambri eran gia envidads per il turnier dal 2020 che ha stuì vegnir ditg giu pervi da la pandemia da corona. Sco quai che l'organisaziun communitgescha, sa participescha Prag gia per la 10avla giada. Ambri è per la segunda giada a la partenza. Cun Frölunda èsi grategià d'engaschar ina da las meglras equipas da l'Europa. La squadra da Göteborg è actual il victur da la Champions-League ed ha er gia gudagnà pliras giadas il titel da campiun da la Svezia.


text:
San Leo
San Leo (endèla parlàda locàl: San Lé) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 3 049 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), 'na superfìce de 53 km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maiolo, Montecopiolo (PU), Monte Grimano (PU), Novafeltria (PU), Sassofeltrio (PU), Torriana, Verucchio.
Chèsto cümü enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variuasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quist venderdi ha gnü lö la Not lunga da las baselgias. Intant ch’in Engiadina s’haja pudü visitar ad Ardez üna gronda variaziun da occurrenzas e meditaziuns, es gnüda preschantada pro mai illa baselgia da Langenthal ün’installaziun da l’artist Kurt Baumann cul nom «La Tolérance». Vi da fils fins – sco pro ün mobile – pendan ils simbols da las differentas religiuns, da la crusch sur il pon d’uraziun fin als sains tibetans da meditaziun. E sco chi’d es pro ün mobile: sch’ün oget vain in movimaint, schi ha quai ün’influenza eir sün tuot tschels. Sch’ün simbol dess star salda, ston star salda eir tuot tschels. Our d’experienza savaina ch’ün mobile sta salda be d’inrar e cha’l minim soffel basta ch’el as metta in movimaint. L’equiliber es fragil e passager. Quai chi vala per l’installaziun artistica, vala eir per la vita, convivenza sociala e religiusa. In quist reguard pretenda l’artist la toleranza vicendaivla.
Ma culla toleranza es ün pa üna roba e scha nus pretendain dad esser tolerants, vaina da’ns dumandar, scha quai es adüna ün fat positiv. Ella es da grond’importanza p.ex. illa mecanica ed illa producziun. Sch’ün oget es illa toleranza, lura è’l da buna qualità, sch’el surpassa la toleranza vegna’l büttà. Uschè esa bleras jadas eir tanter da nus umans: Nus tolerain l’ün l’oter fin al cunfin da nossa toleranza e lura mettaina term. Na perquai cha nus ans vessan propcha occupats cun nos visavis, ma perquai ch’el disturba nos gir dal muond.
Forsa dovress nos muond damain toleranza, ma daplü respet vincendaivel.
Forsa dovress nos muond damain toleranza, ma daplü respet vincendaivel. Quai significhess cha nus ans confundessan daplü cun noss prossems, particularmaing cur ch’els sun d’ün oter avis. La consequenza füss cha tuots vessan da’s muantar. Daplü respet invezza da toleranza deliberess ün potenzial enorm dad ideas nouvas chi naschan in discussiuns sinceras, i’ls conflicts da cretta, illas trattativas politicas, illa convivenza sociala.
Hozindi vain pretais blera toleranza dals conumans, quai suvent cun pac respet. Quai ruina l’equiliber flaivel chi’s muossa in ün mobile, ch’el saja religius, social o persunal. Perquai nun esa da dumandar: Co hast culla toleranza? Ma blerant: Co hast cul respet? Respet invers tai ed invers teis prossem…


text:
En bleras chasas d’attempads e da tgira da la Svizra è l’occupaziun dals letg sa reducida marcantamain en il decurs da la pandemia. Quai constatescha Curaviva – l’Uniun tetgala da las chasas d’attempads da la Svizra – sin fundament d’ina retschertga fatga per incumbensa da l’Uffizi federal da sanadad.
«A partir dal cumenzament da la pandemia han las instituziuns da tgira stuì registrar ina reducziun marcanta da novas entradas e registrar numerus letgs vids», ha ditg Markus Leser da Curaviva. En plirs chantuns han ins stuì introducir lavur curta e schizunt serrar singulas partiziuns en consequenza da la sutoccupaziun.
Ambulant avant staziunar
D’attribuir è questa tendenza tenor Curavia cunzunt a la mortalitad surproporziunala da persunas attempadas ed a las restricziuns severas per cussadents e visitas en las chasas da vegls durant la pandemia. «La gronda part da las persunas attempadas han gì tema da vesair mo fitg darar lur confamigliars e da las restricziuns da contact entaifer las chasas ed han perquai spustà l’entrada planisada en la chasa d’attempads e da tgira», di Markus Leser.
Tant pli tschertgads sajan ils servetschs da spitex stads. «Insumma hajan ins constatà ina tendenza generala da far diever uschè ditg sco pussaivel dals servetschs ambulants e da restar uschè ditg sco pussaivel a chasa avant che sa render en chasas da tgira», conferma er Daniel Derungs da l’Uniun d’ospitals e chasas da tgira dal Grischun.
En il Grischun è la situaziun main dramatica, tuttina datti differenzas frappantas tranter las singulas regiuns.
En il Grischun saja il dumber da letgs vids en chasas da tgira bler main dramatic che èn auters chantuns. Derungs è dentant persvadì che la prontadad resp. la voluntad dad ir en chasa d’attempads vegn puspè a crescher en vista a las vaccinaziuns progredidas bain ed al schluccament da las restricziuns previs tant per cussadents sco per las visitas.
Differenzas tranter las singulas regiuns
En il Grischun è la situaziun pia main dramatica, i dat dentant tuttina differenzas frappantas tranter las singulas regiuns. En media èn ils radund 2500 letgs en las 15 chasas da vegls e tgira dal Grischun stads occupadas durant la pandemia per 90 fin 93 pertschient.
La mendra occupaziun han ins stuì registrar en Engiadina Bassa cun radund 75%. Sco quai che Rebekka Hausmann da la Chasa da dmüra da Scuol constatescha, han blers dentant fatg diever da las purschidas transitoricas e temporaras che la chasa porscha. Pervi da l’obligaziun da homeoffice hajan singulas famiglias er plitost gì l’occasiun d’avair quità da lur confamigliars attempads a chasa. La reducziun da persunal haja pudì vegnir mitigiada tras fluctuaziuns natiralas u era tras la collavuraziun cun il servetsch da spitex. Uschia hajan ins pudì evitar relaschadas u l’introducziun da lavur curta a Scuol.
Quasi tut ils letgs en Surselva èn occupads
Tut autra è la situaziun en Surselva. Tenor il mainagestiun da la Pro Senectute Curdin Casaulta èn pli u main tut ils 348 letgs en las 8 chasas da tgira da la Surselva occupads actualmain. Sia funcziun è tranter auter er da coordinar e gulivar il plazzament en las differentas chasas da tgira entaifer la regiun.
D’ina fitg buna occupaziun pleda er il mainachasa da Puntreis a Mustér, Diego Deplazes. El constatescha ils ultims onns la tendenza d’occupar las chasas d’attempads existentas cun cussadents che dovran effectivamain tgira permanenta, entant che autras persunas attempadas prefereschan da far diever dals servetschs ambulants da spitex. «Adina dapli creschan er en Surselva las dumondas per abitar accumpagnà», constatescha Deplazes.
Avantatgs per regiuns cun servetsch integral d'ospital
Occupadas per bun 90 pertschient èn er las Chasas d’attempads a Lai, Savognin e Tusaun stadas. Era en las regiuns Viamala e Grischun Central è la dimensiun dals servetschs da spitex creschida marcantamain ils ultims onns. «Quai dentant er independent da la situaziun da corona», di Roman Stäbler. «Regiuns cun in servetsch integral d’ospital, chasas da tgira e spitex, han qua l’avantatg ch’ellas pon esser flexiblas e barattar or persunal per las differentas purschidas, accentuescha Angela Honegger da la Fundaziun Flury en il Partenz envers la FMR.
En general quintan tut las persunas dumandadas che la situaziun da las chasas d’attempads e da tgira sa normaliseschia plaun a plaun en vista a las vaccinaziuns che progredeschian bain e resguardond las schluccadas messas en vista proximamain.


text:
Alarico I
Alarico I (nasìt entùren al 370 – mórt a Cozènsa endel 410) l'è stat rè dei Vizigòti del 395 'nfìna a la sò mórt (410).
L'è famùs per ìga sachegiàt Roma per la prìma ólta dòpo de otsent agn, l'öltema ólta i éra stacc i celti de Brenno endel 390 prìma del Signùr. L'è stat apò a 'l prìm véro rè dei Vizigoti che, dòpo presapóch vint agn de guèra sènsa fì, el g'ha capìt che gh'ìa de bezògn de 'n rè che 'l gestìes el potére suprémo e che 'l sìes mìa apéna en cunsigliér o 'n condotiér. Par che l'apartignìes a la stìrpa dei Baltingi ma se conós mìa per sigür la sò asendènsa.
Biografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zuinèsa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alarico el vé lüminàt per la prìma ólta andèle crònache quan che 'l gh'ìa presapóch vint agn (endel 390) e che, come zùen prìncipe de la stìrpa dei Baltingi, el g'ha guidàt i Vizigoti, i Uni e dele ótre tribù che pruignìa de la spónda mansìna del Danubio endel'invaziù de la Tracia, cülminàda endèl sachègio de la pruvìncia. L'emperadùr romano Teodosio I endèl 391 l'è 'ntirvignìt de persùna, ma l'è stat ogèt de 'n emboscàda dré al fiöm Maritsa, endóche el g'ha res•ciàt de restà copàt. Endèl 392 i Vizigoti de Alarico i è stacc sircondàcc sö la Maritsa dei soldàcc del generàl Stilicone, ma l'emperadùr Teodosio el i ha mìa ülìcc pönéser e 'l i ha lasàcc riturnà endèla sò pruvìncia (la Mesia) e 'l g'ha renöàt el contràt zamò stipulàt endel 382.
Endela Batàia del Frigido (fiöm aflüènt de l'Isonzo), combatìda ai 5 de setèmber del 394, 'ntra Teodosio e Arbogaste (sostenidùr de l'uzurpadùr Flavio Eugenio), 'ndela quala le trüpe dei foederàcc i éra comandàde del goto Gaina, Alarico el g'ha servit e l'è restàt fedél a l'emperadùr de oriènt Teodosio come càpo de la vanguardia custitüìda de soldàcc vizigòti. Aisebé de ìga perdìt en gran nömer de òm però Alarico e i vizigòti i è mìa stacc gran chè recunusìcc: Alarico 'l g'ha mìa utignìt el gràdo de magister militum de l'ezèrcit romano che gh'ìa stat emprumitìt e dopo che gh'è mort l'emperadùr, ai 17 de zenér del 395, el generàl Stilicone el g'ha rimandàt endré i Goti endela sò pruvìncia e 'l g'ha mìa pagàt el tributo anöàl che Roma la ghe versàa. Chèsti facc i g'ha cuntribüìt a fà saltà la pàce che gh'ìa stat concordàt 'ntra Goti e Romani e a fà turnà a ambià fò béghe nöe.
Re dei Vizigòti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alarico 'l vé proclamàt rè dei Vizigòti 'ndèl 395 e, amò 'nvèrs per vìa de la mancàda nòmina a magister militum, el g'ha minàt el sò pòpol a 'nvàder la Tracia, dòpo el s'è ritiràt envèrs la Macedonia, endoche l'è stat fermàt söl fiöm Peneo. Piö tàrde el g'ha 'nvadìt la Tessaglia, endóche 'l g'ha duzìt scuntràs col generàl Stilicone, regidùr de l'Imper romano de Ucident, per cönt de l'emperadùr Onorio, aidiàt del gòto Gaina, comandant de l'ezèrcit de l'impér bizantì. Ma l'emperadùr Arcadio el g'ha domandàt a Stilicone de rientrà en Ucidènt e a Gaina de rientrà a Costantinopel, ma de lasà en cuntingènt a le Termopili per defender la Grecia.
Alarico, fórse aidiàt de 'n tradimènt, el s'è 'mpadrunìt del pas de le Termopili e 'l g'ha streersàt Beosia e l'Atica, el g'ha ocupàt el Pireo e 'l g'ha ubligàt Atene a arindìs e lé l'è restàt sènsa sachegiàla. Piö tarde el s'è dirigìt envers Eleusi, 'ndoche el g'ha distrugìt el tempio de Demetra, (e chèsto el g'ha mitìt 'na fì definitìva a le celebrasiù dei Mister eleusini. Endel an 396, töt el Peloponézo l'ìa ocupàt, Corinto, Argo, Sparta e divèrsi óter pòscc i g'ha patìt le violènse dei dei Vizigòti.
Endel 397, Stilicone l'è sbarcàt a Corinto conden ezèrcit e 'l g'ha casàt vià i Vizigoti de l'Arcadia e 'l i ha sircundàcc a Elice. Ma, amò 'na ólta, reciamàt endré per 'na ribeliù 'n Africa, el g'ha risparmiàt Alarico, ànse el s'è aleàt cond lü, per ìghel come aleàt cùtra l'imper de Oriènt[1]. Alarico alùra el s'è ritiràt söi mucc endel nord de l' Epiro, endoche Arcadio, endel 399, el g'ha izibìt dei sólcc e 'l l'ha numinàt magister militum de l'Illyricum, en sostànsa Goernadùr de l'Epiro zamò ocupàt, e 'l g'ha utignìt isé la pàce. Alarico el se n'è 'mprufitàt de la colaborasiù co l'Impér de Oriènt per renforsà i sò òm, e suradetöt el g'ha püdìt rearmài coi arsenài romàni
En Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endel an 400, Alarico l'è partit de l'Epiro e, dopo véser pasàt de Aemona (la Lübiana del déd'encö), endel 401 l'è riàt en Italia, e de Aquileia el g'ha ciapàt la diresiù de Milà (Mediolanum), endoche gh'ìa séde l'emperadùr Onorio, ma l'è stat fermàt de Stilicone de le bànde de Pollenzo (402), e 'ndoche la fómna e i fiöi de Alarico i è stacc facc prizunér, che però el g'ha numinàt Alarico magister militum pör che 'l lasès l'Italia.
Dòpo eser nat vià de l'Italia, Alarico el s'è mìa slontanàt tròp dei cunfì e ndel 403 l'è turnàt a pasà 'l cunfì per nà a asedià Verùna, endoche l'è stat scunfigìt amò 'na ólta de Stilicone, e 'ntat che 'l sercàa de troà la maniéra de scapà föra dei cunfì l'è stat abandunàt del principe Saro, che l'è pasàt ai ùrdegn de Stilicone. Endel 404 Alarico e Stilicone i g'ha troàt en acórde endèl qual se renöàa l'aleànsa cutra l'Impér de Oriènt, e 'l g'ha duzìt riturnà endel Epiro ma prèst el l'ha turnàt a lasà per nà a stabilìs endel Norico e 'n Panònia. Adognimodo, Stilicone el g'ha fat en maniéra che a Alarico se ghe pagàes en tribùto perché el stès coét e 'l contrebüìes a tègner sota contròl i cunfì orientài, dàto che 'l vülìa nà a Costantinopel ndoche l'emperadùr de Oriènt Arcadio l'ìa mórt el prim de màgio del 408.
Endel'istàt del 408 Stilicone el vé sospetàt de tradimét e 'l pèrt le fidùcia de l'emperadùr Onorio e 'ndel més de óst el vé copàt. Alarico prìma el ghe domànda 'n tribùto a Onorio per nà vià del Norico e trasferìs en Panònia. Onòrio el rifüda e isé Alarico (envèrs la fì del 408), sènsa stà a spetà sò chignàt Ataulfo, che l'ìa en Panònia co le trüpe gòte e une, el tùrna a invàder l'Italia e — per la prìma ólta dei tép de Brenno — el mèt sóta asédio la cità de Roma, che la rìa sö l'òrlo de 'na caristìa. Dòpo ìga ubligàt el Senato de Roma a pagà 'n tribùto bèl salàt[2], el léa l'asédio e 'l se spòsta 'n Toscàna endóche el g'ha liberàt en gran nömer de schiàvi germànich. Entàt el sò chignàt Ataulfo l'è riàt apò a lü 'n Italia coi renfórs, endel 409. Dòpo 'n acórde mìa nat en pórt col Onorio, riparàt a a Ravèna[3], Alarico el ritùrna edel Làsio, l'òcupa Ostia e 'l ghe domànda al Senato depunì Onorio e proclamà come emperadùr el prefèt de la cità, Prisco Attalo. Il Senato romano l'acèta e Prisco el nòmena Alarico magister militum.
El sach de Roma[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ensèma col Attalo, Alarico el g'ha ubligàt le cità de la cispadania a sotamitìs a Attalo[4] e pò l'è nat a mèter sóta asédio Ravenna. Onorio, strümìt, l'ìa zamò dré a pensà de scapà a Costantinòpoli, quan che la g'ha risiìt 'na mà de 'n cuntingènt de 4.000 soldàcc bizantì e 'ntàt la pruvìncia africana che l'ìa restàda fedél a Onorio la s'ìa riultàda e Roma l'ìa tùrna a rés•cio de caristìa. Attalo alùra el ritùrna a Roma 'ndoche però el se rifüda de mandà 'n ezèrcit de goti en Africa per regolà la quistiù e 'l manda apéna dele fórse pötòst scàrse cumpunìde de Romani. Le fórse mandàde de Attalo le vé scunfigìde isé che i rifurnimèncc de formét e òio i vé blocàcc e la caristìa a Roma la pegiùra. Alarico el léa l'asédio a Ravenna e 'l se reönés co Attalo a Ariminum (Rimini) endoche el la destetöés en püblich e dòpo el tùrna a dèrver le tratatìve col Emperadùr Onorio[5][6].
Onorio el g'ha organizàt alùra de 'ncuntrà Alarico a 12 chilòmetri föra de Ravenna. Entàt che Alarico el spetàa söl pòst concordàt per troàs, Saro, en càpo gòto aleàt de Onorio e nemìco züràt de Ataulfo, el g'ha atacàt Alarico e i sò òm conden manìpol de soldàcc Romani.[7][8]
Alarico el scàmpa a l'emboscàda e, encapelàt per l'asiù a tradimènt e per töcc i tentatìf de mitìs decórde nacc a mal, el völ piö pröà a mitìs decorde col Onorio e 'l tùrna a dirigìs envers Roma, che 'l mèt sóta asédio per la tèrsa e öltema ólta.[9] Endel més de óst del 410, i Vizigòti i èntra a Roma per la Pórta Salaria, fórse dirvìda del dedét de elemèncc malcontécc per la situasiù de caristìa, e 'l sachègia la cità per tré dé ré a fìla.[10]
Divèrsi citadì de Roma i vé facc prizunér e dopràcc o vindìcc come schiàvi, la stèsa sorèla de Onorio, Galla Placidia la vé ciapàda prizunéra.[11][12] Divèrsi abitàncc de la cità i scàpa 'nversa la pruvìncia africana.[13]
La mórt de Alarico[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alarico, dòpo ìga sachegiàt Roma, el se mèt en màrcia envers la Calabria. El g'ha edèa de invàder la pruvincia africana perchè chèsta, per vìa de la prudusiù de formét, l'è deentàda la ciaf per tègner l'Itàlia. Entàt che le naf le vignìa perparàde per el viàs, quan che oramài i éra quàze prónte e cargàde, 'na bröta böràsca la g'ha danegiàt e fat afondà 'na buna part de la flòta, divérsi òm i è negàcc e l'operasiù la g'ha duzìt véser abandunàda. Alarico, fórse malàt de féer el mör poch tép dòpo de le bànde de Cozènsa.[14] Segónt 'na legènda, el sò còrp l'è stat sotràt endèl lèt del fiöm Busento come öl 'na tradisiù del pòpol dei Vizigòti. El córs del fiöm el sarès stat deviàt entàt che se scaàa la fòsa, e 'l còrp del càpo gòtich sotràt ensèma a divèrsi tezór. 'Na ólta finìt el mestér, el fiöm el sarès stat riportàt endèl sò lèt natüràl e i schiàvi che g'ha fat el laurà i è stacc copàcc per fà 'l pòst el restès segrét.
El pòst de Alarico a càpo dei Vizigòti el vé ciapàt del sò chignàt Ataulfo che tré agn dòpo el spuzarà la sorèla de Onorio, Galla Placidia, che l'ìa stàda ciapàda come ostàgio ai tép del sach de Roma.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Stilicone per vìa de chèsto fat, a Costantinopel, l'è stat deciaràt nemìco del a patria.
- ↑ Ferdinand Gregorovius, Storia della città di Roma nel Medioevo, Einaudi 1973 p.70: A 'na segonda embaserìa Alarico el respónt che 'l se sarès contentàt de 'n rescàt de 5000 libre dóre e 30000 d'arzènt; e pò 'l ach tremila pèi pitüràde de porpora, quatermìla tòneghe de séda e 3000 libre de spésie, segónt le ezigènse del l'üzo barbàrech.
- ↑ Onorio el gh'ìa recunusìt e 'l gh'ìa mandàt le 'nsègne imperiàle al uzurpadùr Costantino III che a Arles el gh'ìa creàt en régn endependènt, e 'n càmbe el g'harès duzìt combàter cùtra i Vizigòti.
- ↑ Julian Reynolds, "Defending Rome: The Masters of the Soldiers", (Xlibris Corporation, 2011), pagine 91-92.
- ↑ Julian Reynolds, "Defending Rome: The Masters of the Soldiers", (Xlibris Corporation, 2011), pagina 92.
- ↑ The Cambridge Ancient History Volume 13, (Cambridge University Press, 1998), page 127
- ↑ The Cambridge Ancient History Volume 13, (Cambridge University Press, 1998), page 127
- ↑ Peter Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians, (Oxford University Press, 2006), pagina 227.
- ↑ Peter Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians, (Oxford University Press, 2006), pagine 227-228.
- ↑ Julian Reynolds, "Defending Rome: The Masters of the Soldiers", (Xlibris Corporation, 2011), pagina 92
- ↑ Sam Moorhead and David Stuttard, “AD410: The Year that Shook Rome”, (The British Museum Press, 2010), pagina 132-133.
- ↑ Julian Reynolds, "Defending Rome: The Masters of the Soldiers", (Xlibris Corporation, 2011), pagina 93.
- ↑ R. H. C. Davis, "A History of Medieval Europe: From Constantine to Saint Louis", (3rd ed. Rutledge, 2006), pagina 45.
- ↑ Erik Durschmied, From Armageddon to the Fall of Rome, p401


text:
Vulais Vus dar in sguard davos las culissas da RTR? Emprender a conuscher il mintgadi e la lavur da redacturas e redacturs? Guardar co nus faschain emissiuns da radio e televisiun e co ils cuntegns vegnan sin la pagina d’internet?
Planisais Vus in di tematic cun Vossa scola? Ina excursiun da fatschenta ubain ina sentupada da classa?
Sche Vus inditgais a nus quai ch’interessescha il pli fitg, preparain nus in program sin mesira.
- Las visitan èn gratuitas.
- P.pl. s’annunziar a temp (almain 2 emnas avant il termin giavischà)
Nus ans legrain sin Vossa visita tar nus a Cuira.
Annunzia per ina visita tar RTR
Tura virtuala en Chasa RTR
Sche Vus vulais dar in sguard virtual davos las culissas da nossa chasa da medias RTR - cliccai qua sut sin il buttun.


text:
La realisaziun de n proiet pon partì ite te cater perts:
instalè
Tecnica dl füch:
Nostes ćiases scialdunse in gran pert a gas, gasöre, lëgna, pumpa a ćialt, surëdl, cogeneraziun. Nosc laûr reverda l' instalaziun de düta la pert eletrica de chëstes mascinns y cun la tecnica dl füch metunse in funziun ćialdires y borjadus ćiaran de avëi na combustiun otimala che ó dì le miù anuzamënt di portadus de energia.
Eletrotecnica:
Pur avëi na gestiun dl implant eletrich y la temperatüra otimala, che ó dì sparagn de energia, é l'automaziun indispensabla.
N armè eletrich contëgn dötes les segurëzes, aparać y CPU (Central Processing Unit) pur automatisé, regulè y cumanè düt l'implant eletrich.
Al vëgn desfarenzié inanter 3 sistems de instalaziun:
- instalaziun cun sistem BUS
- instalaziun cun sistem Input/Output (entrades y sortides digitals y analogs)
- instalaziun tradizionala


text:
Bleras persunas cun impediments appartegnan a la gruppa da ristg ed èn uschia exponidas al virus. Quai fa daventar pli cumplitgà lur vita. Vegn vitiers che quellas persunas èn savens dependentas da precis quai, che la pandemia impedescha: da contacts socials, da la preschientscha, dal barat e da l’agid fisic da concarstgauns. Ultra da quai vegnan persunas cun impediments savens exclusas ed entras corona er anc isoladas dapli.
Per mai èsi da grond avantatg da pudair esser activa e d'avair blers contact socials
Dentant n’èn natiralmain betg tut las persunas cun impediments pertutgadas medemamain ferm. Dina Schmid da Cuira, che viva cun ina paralisa cerebrala, ha pli paucs problems. Dentant enconuscha ella bleras persunas cun impediments en ses conturn, ch’han il mument da cumbatter fermamain.
Jau enconusch persunas cun impediments. A quellas manca ina clera structura dal di. Ed i dat er talas, ch'èn fitg isoladas ed han il mument gronds problems.
Cun Dina Schmid guardain nus enavos sin in onn corona. Ella raquinta, sco che quellas persunas vivan cun il virus e las restricziuns e quant fitg ch’ellas pateschan da la situaziun actuala. Dentant valitescha Dina Schmid era, tge perspectivas e schanzas che la pandemia pudess porscher a quellas persunas. Ed in expert da l’organisaziun Pro Infirmis – che cusseglia e sustegna persunas cun impediments – explitgescha, sco che corona metta sin il chau la vita da persunas cun impediments, per exempel en instituziuns d’abitar.
Las malsegirezzas e sfidas per persunas cun impediments èn grondas, e las sfidas actualas vegnan vitiers a quellas, ch'existan gia en il mintgadi da quellas persunas


text:
Davent da la nova stagiun trenescha Iivo Pantzar il team da la liga naziunala A. L'um da 39 onns da la Finlanda è gia stà a la banda dals da Cuira dal 2015 fin il 2017. Pantzar vegn gia ad esser preschent la stad per pliras emnas a Cuira. Davent dal prim d'avust vegn el ad abitar stabel en la chapitala dal Grischun.
Team vegn cumplettà cun giuven talent da la Finlanda
Ensemen cun Pantzar mida era Kim Hyrkkönen tar Cuira. Il giuven e talentà giugader ha fatg la davosa stagiun sias emprimas experientschas en la pli auta liga finlandaisa. Il giuven da 18 onns mida da Koovee a Cuira.
RR novitads 08:00


text:
L’onn passà causa corona e quest onn causa la plievgia. L’olimpiada tranter ils teams dals lavuratoris protegids da Samedan, Scuol, Müstair e Puschlav han stuì desister da lur di da sport tradiziunal pervi da l’aura. Per las abitantas ed abitants da las chasas per persunas cun impediments è quai numnadamain in impurtant inscunter, di il manader dal servetsch central e substitut da la mainagestiun, Andrea Parolini.
Collavuraziun cun «Swiss special olympics»
L’uniun «Swiss special olympics» vul promover che persunas cun impediments vegnan integradas en ils clubs locals e regiunals. Quest onn han ins perquai collavurà per l’emprima giada cun l'uniun. Durant in mez onn han abitantas ed abitants interessads uschia pudì giugar ensemen cun clubs da tennis en Engiadin’Ota.
Il grond highlight – Engiadina cunter Poschiavo
Sper las disciplinas golf e tennis vegn giugà in gieu da ballape tranter las regiuns. Ils ultims onns han adina gudagnà ils Puschlavins. E perquai ch'i na dat quest onn nagin di da sport, resta il buccal ambulant da ballape anc in onn dapli en la Val Puschlav.
Uniun Movimento
L’uniun Movimento sustegna persunas cun impediments e lur confamigliars. Tar quest’uniun appartegnan las chasas «Ufficina» a Samedan, «Incontro» a Poschiavo, «Buttega» a Scuol e la «Buttega Jaura» en la Val Müstair. Las chasas porschan cuminanzas d’abitar e plazzas da lavur ed occupaziun a persunas cun impediments.


text:
Toscolà-Madéren
Toscolà-Madéren (nom uficiàl en italià: Toscolano-Maderno) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 7 990 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]), 'na superfìce de 56 km² e 'na densità de 125 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gardù Riviéra, Gargnà, Torri del Benaco (VR) e Boàren.
L'è postàt sö la rìa bresàna del Lach de Gàrda a 'na quarantìna de kilòmetri a est de Brèsa. El cümü 'l fà part del "Parch regionàl del Alto Garda Bresà". El Monte Pizzocolo el se tróa 'ndèl sò teretóre.
Toscolà e Madéren i è du abitàcc separàcc, che 'na ólta i éra colegàcc apéna condèna pontezèla söl torènt Toscolà. I dù abitàcc i è stacc tacàcc ensèma 'ndèn cümü sul endèl 1928.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Toscolà-Madéren l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Liberalism
El liberalism a l'è la filosofia politega e morala fondada in su la libertà e l'eguajanza. El gh'ha dent on fracch de frangg, ma tipicament tucc compartissen i libertà negativ, la democrazia, la difesa di diritt individuaj e 'l liber mercaa.
La società occidentala de incoeu a l'è assee fondada in su di principi liberai 'me i libertà individuài, el giudizzi giust e 'l governo costituzional cont la separazion di poder.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El liberalism el nass in del period de l'Inluminism, cont la volontà de sostituì la monarchia assoluta cont el Stat de Diritt e la democrazia e la fin di dazzi cont la vertura al liber mercaa.
John Locke a l'è consideraa vun di pader del liberalism classich, che l'ha mittuu i bas ideològich, cont l'ideja del diritt a la vita, a la libertà e a la proprietà.
El liberalism el s'è spantegaa in Inghilterra, indova el gh'ha avuu di connotaa de democrazia e in Franza, indova l'era per el nation building del Stat.
In del secol quell de 19 el liberalism el va al governo d'on poo de Stat, per esempi in Italia, appena unida, cont el Camillo Benso. In del secol quell de 20 el liberalism, insemma a di àlter fattor, el mena a la crisi de l'Islam politegh e al nass di Stat laich in di zon de l'Imperi Ottoman.
El secol quell de 20 a l'è anca essenzial per la connotazion politega: Se in di secol prima a vèss oppost al liberalism a l'éra el conservatorism cont el rivà di noeuv ideologij 'me el comunism e 'l fassism el scomincia a vèss consideraa oppost de lor pussee che del conservatorism.
Dopo de la segonda guerra mondiala la pupart di Stat, soratutt in l'Europa occidentala, hinn deventaa di democrazij liberal, cont di esempi anca in tra i dò guerr mondiai 'me la Cecoslovacchia.
Semper in tra el secol quell de 19 e quell de 20 el nass el liberalism social, 'na varianta del liberalism pussee egalitaria e che l'ha menaa al nass de la pupart di Stat sociaj. In di Stat Unii, indova che la pupart de la politega a l'è de ispirazion liberala a nivell econòmich, el termen "liberal" el se riferiss a la politega progressista a nivell social e a favor de la giustizia sociala.
El liberalism el gh'ha avuu on roeul assee importànt in del croll del Blocch Oriental, degià che la pupart di leader anti comunista l'era de ispirazion liberala, 'me el Václav Havel o el Lech Walesa e che la pupart di Stat sortii del comunism l'ha scernuu, almèn al principi, on sistema oltra che de democrazia liberala anca fortement liberista.
Variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
El liberalism classegh, cont l'incontrà di àlter idej e tendenz politegh, l'ha desviluppaa di variant. I pussee important a hinn:
- Liberalism social: L'ideja liberala influenzada del pensee keynesian e che la pènsa che i libertà individuài sien garantii de la presenza de on Stat social
- Radicalism, l'ideja che l'ha daa origin al liberalism social in del 1800
- Ordoliberalism, ideja che la pènsa che 'l Stat el gh'ha el roeul de fà in manera che 'l liber mercaa el gh'abia 'na fonzion sociala, tipicament in d'ona economia soziala de mercaa
- Liberalism verd, 'na quajsevoeur ideja liberala che la integra di element ecologista in del sò programma
- Liberalism conservator, l'ideja liberala che la gionta di element del conservatorism e tipicament avversa a di formi de progressism
- Liberalism nazional, l'ideja liberala che la gh'ha di element nazionalista in la soa coltura
- Liberism, l'ideja che la cerca domà libertà economega. Anca se i liberaj pensen che la libertà economega a l'è 'na condizion necessaria per la libertà pensen anca che l'è mìnga assee. Gh'hinn staa de facc di Stat autoritari cont on'adressa economega liberala 'me el Cile de Augusto Pinochet.
Quand che, inveci, a hinn di àlter ideologij a incontrà el liberalism nassen di idej 'me el conservatorism liberal e 'l socialism liberal.
Aggettiv[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'aggettiv per riferìss al mond liberal a l'è, in lombard, "liberal". A l'è però doperada anca la paròlla inglesa "liberal", che la se parnonzia /'liberal/, che la indica el liberalism social de origin american, de stamp marcatament progressista. Per esempi el Barack Obama, lìberal american, a l'è assee distant de 'na liberàla 'me la Margaret Thatcher e pussee vesin, in Europa, a la Emma Bonino o al Guido Westerwelle.
'N alter aggettiv a l'è "liberalista", doperaa per riferìss ai sostenitor del liberalism classegh.


text:
Co dumagnar la quarta revoluziun industriala, quai è la dumonda centrala dal Forum mundial d'economia 2016. Ni ditg pli simpel: co ir enturn cun tut las pussaivladads, che la digitalisaziun porscha.
In sguard sin il program mussa dentant, ch'i dà anc in auter tema, che vegn ad occupar ils participants dal WEF: la crisa da fugitivs.
Uschia duai tranter auter vegnì chattà soluziuns, co che la politica, l'economia e la societad duain ir enturn cun quella e surtut era cun la situaziun da segirezza.
Blers nums prominents
A discutar quellas dumondas vegnan era quest onn enturn 2500 participants. Tranter quels divers primministers, sco Manuel Valls da la Frantscha, David Cameron da la Gronda Britannia ni era Alexis Tsipras da la Grezia. Era a Tavau vegn Joachim Gauck, il president da la Germania e ses collega d'uffizi da l'Ucraina, Petro Poroschenko.
Il Cussegl federal vegn ad esser preschent quasi en corpore, mo Simonetta Sommaruga na vegn betg ad esser a Tavau. Ed era la regenza grischuna è preschenta, cun mo in’exepziun: Martin Jäger na vegn betg ad esser preschent al WEF.
Dasper ils politichers vegnan era blers schefs d’interpresas grondas a Tavau, sco ils schefs da Coca Cola, UBS, Airbnb ni Microsoft.
Acturs, musicists e commembers da chasas roialas
Adina era preschents a Tavau èn «promis». Quest onn vegnan quai ad esser ils acturs Leonardo Di Caprio, Hugh Grant e Kevin Spacey. Er da la partida èn ils musicists Bono da U2 e Will.i.Am da The Black Eyed Peas.
Ed era saung blau è preschent a Tavau: il retg e la regina da la Belgia, las reginas da l'Ollanda e da la Jordania, il prinzi Albert da Monaco ed il prinzi ereditar da la Norvegia cun sia dunna.


text:
Il quint annunal da la Val Sogn Pieder serra cun in plus da radund 125'000 francs quai tar entradas ed expensas da radund 9 milliuns francs. Prevesì aveva Val in gudogn pli che tschintg giadas pli aut per l'onn passà. Sco la vischnanca scriva hajan els dentant fatg amortisaziuns spezialas e lura stuì pajar enavos ad in'interpresa custs da forza electrica mess a quint memia aut.
Adattaziuns d'in contract da concessiun d'aua
En connex cun l'ovra idraulica pitschna e l'indriz da far naiv Leis - Val ha la radunanza communala dals 11 d'avrigl 2014 decidì in contract da concessiun d'aua. Pervia da midadas da project sto quest contract vegnir adattà: La quantitad d'aua per la producziun d'energia d'electrizitad munta nov maximal 250 liters per secunda (fin ussa 60 liters per secunda). La durada da retratga cumpiglia da nov il temp tranter ils 15 d'october ed ils 30 da mars (fin ussa 1. da november fin 30 da mars). la radunanza ha approvà questas midadas.
RTR novitads 06:00


text:
Ils talibans hajan attatgà la provinza dal Panschir suenter che las tractativas na sajan betg reussidas. Quai perquai che duas persunas hajan refusà ils discurs, di Sabiullah Mudschahid, il pledader dals talibans.
Tenor atgnas indicaziuns, han ils talibans cumplettamain sut controlla la provinza da Pandschir. Ina conferma da vart la front da resistenza naziunala NRF na datti dentant betg. Il manader da la NRF, Achmad Massud, è dentant sa declerà pront per contractivas. El ha declerà da terminar la guerra immediatamain, sch'ils talibans chalian cun las attatgas a Pandschir. La NRF sa stentia per ina soluziun paschaivla cun ils talibans.
La provinza da Pandschir era la davosa en l'Afghanistan che n'era anc betg sut la controlla dals talibans.


text:
Inguscezzia
L'Inguscezzia (ГIaлrIaйчe in russ) a l'è una republega de la Russia con caploeugh Magas, in pè del 4 giugn 1992. El so governator a l'è Mahmud-Ali Kalimatov e 'l confina con Cecenia e Ossezia Settentrionala-Alania.
El gh'ha 515564 abitant e l'è grand 3128 chilometer quadrad.
I lengov parlade oltra al russ inn Lenga Ingush.
Partizzion
L'è partid in Džejrachskij rajon, Malgobekskij rajon, Nazranovskij rajon, Sunženskij rajon, Karabulak Urban Okrug, Magas Urban Okrug, Malgobek Urban Okrug e Nazran Urban Okrug
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Inguscezia
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Inguscezia


text:
Furmintòun
Al furmintòun (al nòm latèin l'è Zea mays) l'è na piànta dla famìa Poaceae, tribù Maydeae.
Al fóst cal tin só i chécch l'è al lècch, e l'è la pèrta ch'as bóta vìa; l'insém dal lècch e di chécch l'è la panòcia.
Al furmintòun l'è un di lavór da magnèr pió importànt in dl'America e in dl'Europa: cun al furmintòun as pól anca fèr l'òli (quèst chè an và mia bèin da frézer), al pop corn (quand i chécch i scòpien) e la farèina (druvèda da fèr la pulèinta e alcùni qualitê ed pan e 'd dólci); a-s pól anca tirèregh fóra un liquór.
As dróva anca da der da magnèr a i animèl, sopratótt i vàch e al galèini.
As pól anch brusèr per fèr dl'energìa cl'an fà brìsa di dàn a l'ambièint.
Mòdi ed dìr
- (MUD) As dìs và a spanucèr al furmintòun per dìr a quelchidùn ch'al l'à fiachê a basta; al lavór dal spanuciadór, in di tèimp antìgh, l'éra un lavór di puvràz.
- (MUD) Un che l'è sèimper da la pàrt dal furmintòun l'è un cal stà da la pèrta ed chi cmànda e al 'n còrr brisa di résch; quest perchè un tèimp, in dal càmp, al furmintòun l'éra dimòndi volti datés da un canèl pin d'aqua ch'i cuntadèin druvèven d'anafièr, e acsè a l'éra al prémm a ciapèr l'aqua.
(BLG) Se per San Patrézi t'sumnarè al furmintón, t'cuiarè di bia panución:[1] San Patrézi al vin al 17 ed mèrz.


text:
ord Gasetta Romontscha nr. 16 dils 17-4-1913
Vid la lingia dell‘ Alpsu, Mustér-Brig vegn ei ussa luvrau frestgamein, malgrad neiv ed aura criua, la quala fa ual luvrar per buca schelar. Sin la secziun Mustér-Rueras della firma Corti e Bonato fan datier de 500 umens, e sin la secziun Rueras-Alpsu della firma Specia e Balocca ein, culs 200 che deian arrivar quels dis, ca. 400 occupai. Il liung tunnel atras l’ accla de „Cons“ sper il vitg Mustér savonza.
ord Gasetta Romontscha nr. 20 dils 15-5-1913
Sin la staziun a Mustér arrivan ord Frontscha gia las rodaias per la lingia Mustér-Brig; denton vegn ei bein a vegnir atun, avon ch’ ins sappi entscheiver a plazzar quellas sin la lingia. Il liung tunnel sper la sta- ziun de Mustér atras l’ acla de Cons ei ualves finius avon il settember; auters tocs lingia encuntercomi van prest encunter alla fin.
ord Gasetta Romontscha nr. 23 dils 5-6-1913
Viafier Brig-Furka-Mustér. En siu rapport per 1912 constatescha il cussegl administrativ, che las lavurs de baghiar, cunzun dils obiects pli gronds, seigien avanzadas speditivamein sin l‘ entira lingia de rodun 100 km. Ei seigi fetg probabel de saver arver quella la stad 1914. Sche la stad 1913 seigi favoreivla, vegni forsa schizun aunc la lingia Ursera-Caschanutta, la viafier tras la greppusa Vall Scalina, a saver vegnir surdada igl uost 1914 al trafic (?? Red.) — Il capital entir della societat aczionara munta tenor bilanza dils 31 Dec. 1912 sin total 38 milliuns: 8 milliuns en aczias e 30 milliuns sin obligaziuns à 4 1/2 % cun emprema hipoteca silla lingia. Dallas aczias fuva pagau entochen il Dec. 3 1/4 mill. Dal tunnel de 260 m. lunghezia tras l’accla de „Cons“ sper il vitg Mustér ha la firma Corti, Bonato e Cie. gia construiu la mesadat, in‘ intressanta, custeivla lavur.
ord Gasetta Romontscha nr. 27 dils 3-7-1913
— Vlafler Brig-Mustér. Da Brig ensi encunter la Furka ei daquort vegniu fatg emprovas cun l’ emprema locomotiva, furnida da Winterthur, aschilunsch sco la lingia ei terminada. Ei vegn leu ussa entschiet cun tschentar la rodaia de dents. Baul ne tard ’gl atun vegn‘ era la locomotiva, ch’ ei remisada a Mustér, a saver far dacheunaven silmeins in toc dil tur enviers l’ Alpsu.
ord Gasetta Romontscha nr. 36 dils 4-9-1913
La sonda vargada ei il tunnel della lingia Brig-Mustér tras l’ accla de „Cons“ sper il vitg Mustér vegnius finius dalla firma impressaria Frars Corti e Bonato, e cun ina hilarica buida e marenda in loco han impressaris e luvrers festivau dueivlamein ventschidas sin in podium improvisau sur il davos arviul dil tunnel, che portava il solit pigniel amiez sgolatschontas bandieras.
Quei tunnel de mir ei sin petiziuns fatgas vegnius eregius sutterans per buca lavagar la bial’ accla claustrala de „Cons“ tras in profund tagliament aviert, che havess el medem temps era disfigurau fetg la vischinonza de vitg e baselgia e portau ulteriurs pregiudezis per la svilupaziun futura dil vitg. Vid la massiva, biala mira- glia de quei tunnel, che mesira 164 m. e ha ina pen- denza de 90 ‰, ei vegniu luvrau ca. in onn. El entscheiva direct sin la staziun, va sut il stradun dil Luc- magn ora, traversescha „Cons“ en in carraun 2—5 m. sut tratsch e sbucca ora sur la baselgia parochiala. Dalla staziun tras il tunnel e tochen Quoz vegn muort la gron- da pendenza applicau rodaias cun dents. Talas vegnan medemamein installadas sin ina tenda encunter l’ Alpsu, nua che la pendenza maximala munta schizun sin 110 ‰.
En ca. 8—10 dis vegn ei entschiet cun metter rodaias sin la nova lingia, che va entochen Tujetsch prest alla fin. Sin la fin october quentan ils impressaris de quella secziun, Corti e Bonato, de haver terminau quella. Meins avanzadas ein, muort l’ aura d’ uonn, las lavurs sill’ Alpsu.


text:
New Orleans
New Orleans (a s lèś /nuː ˈɔːrlᵻnz/ o /nuː ˈɔːrli.ənz/ o /nuː ɔːrˈliːnz/ in Ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad quatarsènt-mila abitànt dagnóra ch'la s cata in dal stat dla Luiśiàna, la sò più granda, in dla paròcia 'd Orleans. In di an Ssanta la sò gint la pasàva però i siesènt-vintmìla abitant.
La ciàpa 'l sò nóm da 'l prinsìp Filìp II 'd Orléans, sità dla Lòira, p'r al fat che na vòlta la sò regiòṅ l'éra na culògna francéśa (pò anc spagnōla). L'è stada fundàda in dal 1718.
L'è famóśa p'r al sò pòrt, par la sò architetùra créula, par la mùśica jazz e par la sò fèsta 'd carnevàł ciamàda Mardi Gras (Martedè Gras). La sò ecunumìa la ciàpa dimóndi da l'indùstria dal petròli, dla petrulchìmica e dal gas.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010, i sò abitànt i èṅ négar p'r al 60.2%, biànc p'r al 33,0%, ispànig p'r al 5,2% e aśiàtic p'r al 2,9%. Al sò sìndig, da 'l 2010, 'l è 'l demucràtic Mitch Landrieu.
Par via sò clima ùmid sub-trupicàł e dla sò puśisiòṅ su 'l gōlf dal Mèsic, a la fóś dal Missisìpi, l'à patî da spés di uragàṅ cuma qvél ch'l à spasâ via la sità in dal 2005, 'l uragàṅ Katrina, cun l'80% ad New Orleans ch'l'è andàda 'd sóta, anc parchè da 'l inìsi dal XX sécul la Luiśiàna l'à pardû sinc-mila km² dla sò còsta che, in na quàlc manéra, la la prutiśìva anc.
Persunàǵ ligâ a New Orleans
- Richard Simmons, còmig
- Truman Capote, scritōr
- Tyler Perry, atōr e scritōr
- Reese Witherspoon, atōra
- Phil Anselmo, cantànt di Pantera
- Louis Armstrong, sunadōr jazz


text:
Prefaziun
Bungas cartas topograficas èn igls miglers pioniers e guids per mintga alpinist. Igl Club Alpin Svizzer az ò d'antschatta davent do gronda bregia per sviluppar e derasar talas ediziuns; durant igls amprems decennis ò el parfign edia repeteida-maintg sez atgnas Cartas.
Cura avant tschuncant'onns ins ventilava l'ideia d'edeir danovamaintg las nossas Cartas naziunalas, ò igl CAS s'angaschea cun tot la sia autoritad an favour d'en'ediziun da Cartas 1125000 per l'antiera Svizra, damais er per igls intschess alpins. Oz è l'ediziun dallas Cartas naziunalas manada alla fegn. Tots igls figls, ora-vant tot igls novs figls 1:25 00° dallas Alps delecte-schan cor ed igl da mintga alpinist.
Igl actual figl dalla nossa revista digl CAS « Las Alps » è deditgia alias novas Cartas topograficas. Autours da chest'ovra èn dasper Professer Dr. h.c.. Eduard Imhof inschigners e cartografs dalla Topografeia naziunala svizra. Tranter chels ègl oravant tot da far menziun dad inschigner dipl. Martin Gurtner ( Secziun Stockhorn digl CAS ) igl qual ò ultra igl sies artetgel contribuia all'ovra cun coordinar las diversas lavours an stretga colla-boraziun cugls noss redacters. Eis tots maretan en cordial angraztgamaint per aveir collabore a chest'ovra. Nous angraztgagn an moda speciala alla direcziun dalla Topografeia naziunala per aveir sustignia igl noss intent e per aveir aschunto gra-tuitamaintg numerous exaimpels cartografics.
Chest figl quartal dallas Alps cumpara an treis ediziuns: an amprema lengia an tudestg, an sagonda lengia an franzos: a chella translaziun vign aschuntada ena versiung scursaneida an taliang e finalmaintg scu publicaziun indepen-denta dalla Topografeia naziunala e dall'ediziun digl CAS cugltetel:
Nossas Cartas naziunalas Thun, favrer 1979 Comite central digl Club Alpin Svizzer Igl President central: Hanspeter Wenger Igl capo dalla publicaziun:Dr. Karl Kaufmann
Inhaltsverzeichnis
E. Imhof: Alpinist und Topograph - ein Herz und eine Seele5 A. Oberli: Dufour-Karte und Siegfried-Atlas9 E. Imhof: Die Bemühungen um neue topographische Karten der Schweiz 17 E. Huber: Die Eidgenössische Landestopographie 1935-197820 Die geodätische Landesvermessung in der Schweiz Hj. Oettli: Triangulation24 E. Gubler: Höhenmessungen27 A. Carosio: Neuere Methoden in der Geodäsie 29 Die topographische Aufnahme R. Knöpfli: Die topographische Landesvermessung 31 R. Knöpfli: Die Namen ( Nomenklatur)35 Ch. Eidenbenz: Zukunftsperspektiven 37 A. Rytz: Die Reproduktion der Landeskarten40 M. Gurtner: Die Nachführung 47 Inhalt und Gebrauch der Karte R. Knöpfli: Der Karteninhalt, einige Betrachtungen dazu51 M. Gurtner: Welche Karte für wen?53 M. Gurtner: Wie verwende ich meine Karte?55 J. C. Stotzer: Wie zuverlässig sind die Landeskarten?57 Ch.Trostel: Die Landeskarten als Grundlage für Spezialkarten59 E. Imhof: Der Atlas der Schweiz63 E. Huber: Schlusswort 65 V. Imhof: Bibliographie zur amtlichen Topographie66 Autorenverzeichnis71 Karten72 Titelbild: Ausschnitt aus der Landeskarte 1 125000, Blatt 1296 Sciora ( totales Bild ). Felsgravur: A. Flury. 4


text:
Astronautica
L'astronautica l'è el brasc de l'ingegneria che la studia el mezz per andà in del spazzi. In alter paròll l'è la scienza che la studia i viagg spaziai
Ligamm[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Agenzia Spaziala Europea (ESA: European Space Agency)[1]
- Agenzia Spaziala Italiana (ASI: Agenzia Spaziale Italiana)[2]
- Agenzia Spaziala Federala de la Russia (RKA: ФeдepaлbHoe kocMичeckoe areHTcTBo Poccии Federal'noe kosmičeskoe agentstvo Rossii, ciamada de tucc: Roskosmos)[3]
- Amministrazion Nazional de l'Aeronautica e del Spazzi (NASA: National Aeronautics and Space Administration) [4]


text:
Cumplettamain surprendids sajan els stads da las attatgas dal luf, sa regorda il chau d'alp da la Stutzalp, Kaspar Nicca. Uschia n'hajan ins er betg pudì reagir immediat. Ins na saja betg stà preparà per metter en claus las nursas e proteger bain avunda ellas. Perquai haja duvrà in tschert temp enfin ch'ins haja gi il material per far saiv. Ma er la saiv da protecziun n'haja betg pudì tegnair davent cumplettamain il luf.
La collavuraziun cun il chantun saja bain stada buna, declera Kaspar Nicca. Era hajan ins elavurà in concept d'urgenza. La cuntrada da la Stutzalp è taissa – far saiv saja perquai betg uschè simpel. Chauns da muntanera n'han ins fin uss betg. Dentant vegnia quai schon en dumonda per ils fittadins. Uschia ni uschia – ils sforzs per pudair proteger be pli u main ils animals dal luf sajan enorms.
RR actualitad 17:00


text:
Bransach
Branzagh (nom ufizial in italian: Bellinzago Novarese) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 9 713 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,3 km² e ona densità de popolaziun de 247 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Milan (cumün de Nusaa) e cun quela de Vares (cumün de Lunaa Puzzö) e 'l se tröva in sü i spund del fiüm Tisin.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bransach l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Cultüra e tradizziunModifega
Esempi del dialet de BranzaghModifega
Un om al gh'eva dü matai.
E 'l püssè gióvan ad lui l'ha dii al par: “Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!” e 'l par al gh'ha dai al sé toch a tüi dü.
Da là a poch temp al matà püssè gióvan l'ha tirà riva tütcoss, e s'ha 'ndai in pais lunten, e là smorbia cum l'eva e poch da bon, a s'ha mangià ogni grazia di Dii ch'al gh'eva.
E dopo ch'l'ha 'vü mangià tüt, inda cul pais ha gnü una gran calastria, e inura l'ha cmanzà a 'vègh dabsogn.
E l'è 'ndai e s'è matü a fè 'l sarvitù inda vün da cul pais, ch'a 'l mandà in di sé caimp a cürè i porscii.
E tanta l'eva la fam ch'al feva ga gh'eva fin scoss ad mangià 'l sgarobia ch'i mangevan i porscii, ma nzün agh na deva.
Inura 'l matu l'ha cmanzà a pansègh denta, e 'l zeva tra lü: “Mu par al mantegna tancc sarvitui che 'gh manca propia nuta, e mangian ogni grazia da Dii, e mì mòra dla fam!
Mì ciaparò sü e j'andarò a mu par e 'gh zarò: Par mì, j'hò pcà contra 'l ciel e dadnain da tì;
Mì son degn piü ad vess ciamà té matà; tegnam, per carità in cà tóga comè vün di té sarvitui”.
Lü dunca l'ha ciapà sü e l'ha 'ndai da su par; e quand su par l'ha vüst a gnì da lunten, al gh'ha 'vü scarazion; l'ha corü e s'ha bütagh al cöl e l'ha basà.
E 'l matà a gh'ha dii: “Mì j'ho pcà contra 'l ciel e dadnain da tì, e son degn piü ad vess ciamà té matà”
Ma 'l par l'ha dii ai sé sarvitui: “Purtè chì i pagn püssè bii e vistìl, e matìgh un anela in dii e i cuzei in di pii;
e amnè fora 'l vidil ingrassà e mazzèl, e mangiuma e stuma legar:
parchè ist mé matà l'eva mürt e l'è tornà viv, i l'eva pardü e l'ho trogà ancura”. E s'hann matü a fè una gran festa.
Indu cul moment 'l matà püssè grand l'eva fora in di caimp; e quand l'è turnà e l'è stai bela riva a cà, l'ha sintü che denta a 's baleva e 's soneva a tüt andè.
E vüst fora vün di sé sarvitui, a gh'ha ciamà cuss l'eva cul manesg ch'as feva in cà.
E lü gh'ha dii: “Al té fradì l'è gnü cà 'ncura e tu par, par la contantezza l'ha mazzà 'l vidil ingrassà da sgià ch'l'è gnü cà sen e salva”.
Ma lü l'è gnü rabià e l'ha mia vorsü andè 'n cà; ma su par l'è gnü fora a praghèl d'andè denta.
Ma lü a gh'ha dii al par: “Mì l'è sgià tancc agn ch'it fagh al sarvitù, e cul t'am cmandeva l'ho sempar fai guantir; epüra ti te m'é dai nianca una vota un cavret da mangè e stè legar cun i mè camarada.
Ma par ist té matà ch'l'ha mangià tüt insama al vacasc, una vota ch'lè tornà cà, ti ta gh'é mazzà 'l vidil ingrassà”.
E 'l par a gh'ha dii: “Car al mè matà, ti t'è sempar con mì, e tüta la roba méia l'è tóga.
Dunca absogneva fè festa e fè baldoia, parchè ist té fradè l'eva mürt e l'è gnü viv, l'eva pardü e l'è stai trogà 'ncura”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En Svizra è il dumber da persunas dependentas da dar gieus s’augmentà marcantamain. Il 2020 sajan passa 10'000 novs scumonds da giugar en casinos vegnids ordinads. En media dals ultims onns sajan quai adina stads enturn 400 scumonds, scriva la «NZZ am Sonntag». La fin da l’onn passà sajan 72'322 persunas stadas pertutgadas d’in tal scumond. Tranter auter haja l’avertura da trais novs casinos online contribuì a quest trend, ha ditg la pledadra da la Cumissiun federala da gieus, Marjorie Perusset.
Tenor rapport fan ils casinos en Svizra mintg’onn ina svieuta da radund 650 milliuns francs. Per lottarias e scumessas da sport dattan ils giugaders or bunamain ina milliarda francs.


text:
Wikipedia:Archivi/urtugrafía ünificada
Prublema də l'urtugrafia: pruposta də grafia ünificada
Sü chesta pagina chí sə spiega l'urtugrafia basada süla prupòsta də grafia ünificada par scriif i dialètt lumbaart.
A bun cünt, dopu una lunga riflessiun də paart di üteent, əl s'è decidüü də scunsejà vivameent əl druvà chesta urtugrafía, pər la suva natüra artifiçiala e minga liada aj cunvenzziun urtugrafech tradizziunaj e la suva cumplesitaa. In cheest períut i üteent a inn drée a deciit 'sə fànn, dunca sii pregaa də druvàla minga. Sə vurii scriif in Lumbaart uçidentaal ma savii nò cun cə urtugrafía fàll, a inn alternatiif valit a chesta:
- Urtugrafia insübrica ünificada
- Ortografia milanesa classega
- Ortografia classega ocidental
- Urtugrafia del CLL
Prinçipi generaal
- I vucaal luunch i sə scriif cul simbul dupi: paas, véert, nööf, pèert. L açéent güzz (´) o chell graaf (`) sa mett dumá süla prima vucala, pər semplificá: véert (e mía *véért), pèert (e mía *pèèrt).
- I vucaal i pö vess luunch dumá in silaba tònica finala də paròla: vedüü, ticinées, cuntéent, avèert.
- La cunsunanta in fin də paròla sə scriif sempru cula surda, cumə che sə parnunzia (se la paròla la sta də pər lée o l'è sübit prima də na pausa): diit (anca se in di derivaa la cunsunanta l è sunòra: didín, didún, didaa e.v.i.), pèert (anca se in di altər furmi gh'è la sunòra: pèrdi, perdéva, perdüü e.v.i.).
- I cunsunaant ch'i rapresénta un sun singul, in fin də paròla i sə scriif cul simbul dupi se la sílaba finala l'è tònica (=la gh'a l açéent də paròla) e la vucala prima l'è cürta: pass, pacch (sílaba tònica e vucala cürta) ma paas, paach (plür. də paga) (sílaba tònica ma vucala lunga), vedess (infin.) (vucala cürta e sílaba tònica) ma védəs (imperat.) (vucala cürta ma sílaba átuna), bagn (e mía *baggn o *bagnn: sílaba tònica e vucala cürta, ma ul sun singul [ɲ] l è rapresentaa cui düü simbul g e n (digraff)). Inscí, ul radupiaméent dəla cunsunanta finala l índica che la sílaba finala l'è tònica: vedess l'è la grafía nurmala, e vedêss la saress una grafía suraspeçificada (ridundanta).
- L è mia sempru facil definí se una furma la gh-a də vess scrivüda cun è o cun ê . La medesima sitüazziun sə gh-a anca pər ò vs. ô. Una regula generala la pudaress vess chela da basass sül LSI: se tütt dó i furmi (cun é e cun è) i è registraa cumə "preséent sü tütt ul teritòri" sə pudará scriif cun ê. Un critéri simil sa drövará pər ò e ô.


text:
- Le sistem di nervs de n pice möt sënt l'alcol cotan plü debota che n gran - bele pro 0,5 promile de alcol tl sanch po gnì n möt da nescia. Sce en möt ess da rové en contat cun na cuntité scialdi grana de alcol dessun cherdé atira n dotur.
- Plü lisier che n möt é y plü debota che l'alcol fej faziun – ince na picia cuantité po ester n prigo por la vita de n möt.
- Por n scolare é le livel de prigo pro 3 gr d'alcol por kg de pëis dl corp, pro n gran vëgnel calcolé le dopl.
- Ai mituns ti mancel la fasa de euforia, chesc ô dí che n möt po passè dal ester pro se instëss a le perde conoscënza dan moment al'ater.
- L'alcol se lascia dër sintí pro le svilup fisich, mental y spiritual di mituns.
Canche i mituns röia tl'adolescënza él dër ri dai tigní zoruch. Ai oress ion se destaché dai geniturs, jí demez da ciasa zënza ponsé che ai n'é nia ciamó arjigná ca al monn di gragn. Le svilup dl corp, les prömes delujiuns d´amur, les esigënzes de scora y söl laûr é de pices cosses che fej döt ciamò plü compliché de ci che al é.
Chiló röia spo ite ince l alcol, nosta droga legala. La sau ne ti plej prinzipalmënter nia ai pici jogn mo la sostanza da na sensaziun de euforia, ai devënta plü stersc y plü sigüsc de sé instësc. Sce an bër ne se temun plü da nia y an é bugn da fà de döt. Pro deplü grups de compagnia fej ince l'alcol pert, y sce un bër, spo él sambëgn düc che dëida para.


text:
Cun ina tala lescha speziala fissi pli lev da realisar il project «Cargo sous terrain» (CST). Surtut la fasa da planisaziun e concessiun pudess ir pli spert schi valess ina basa legala standardisada, enstagl da las differentas prescripziuns da construcziun chantunalas e communalas. Plinavant pudess la publicitad avair in «lev niz positiv» dal project CST, scriva il Departament federal per il traffic.
Cussegl federal fa pretensiuns
Ses sustegn lia il Cussegl federal dentant a cundiziuns. El pretenda che l'associaziun da promoziun «CST» vegnia midada en ina societad d'aczias. Ils purtaders duessan er garantir almain 100 milliuns francs, almain la mesadad da duess vegnir d'investurs svizzers.
Plinavant stuess vegnir reorganisada la logistica ed il transport en ils territoris pertutgads. Ils chantuns Turitg, Argovia e Soloturn, che fissan part da l'emprima etappa, stuessan esser d'accords e prender si il project en lur planisaziun da traffic regiunala.
Custs da 33 milliardas francs
L'emprima etappa duai vegnir averta l'onn 2030. Enfin l'onn 2045 duai il sistem lura vegnir extendì sin l'entira Svizra. Ils custs per l'entir sistem vegnan ad esser enturn 33 milliardas francs.
RR novitads 12:00
Sistem alternativ
«Cargo sous terrain» è in project da differentas interpresas dal commerzi en detagl, da la logistica ed d'ulteriuras branschas. Il project prevesa in sistem alternativ da transportar rauba cun vehichels autocharrants al sutterren.


text:
Liestal
Liestal a l'è un cumün svizzer del distret de Liestal, capital aministraiva del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.21 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 13739 abitant.
El cumün de Liestal al se tröva a una altitüden de 327 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arisdorf, Bubendorf, Frenkendorf, Füllinsdorf, Hersberg, Lausen, Nuglar-St. Pantaleon (SO), Seltisberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Sit ufizial de Liestal
- Liestal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Resultats per la fasa
"Idea e planisaziun 1961 - 1983"
Politichers ed inschigners sviluppan ils onns 1960 il plan d'ina nova colliaziun da tunnel da viafier tranter il nord ed il sid da la Svizra. Ils motivs primars che pledan per il cunterproject tar la construcziun da vias naziunalas èn d'ina vart l'augment dal transport da rauba e da l'autra vart l'acceleraziun dal traffic da persunas. La realisaziun vegn però impedida, perquai che la dumonda da transport daventa pli pitschna ils onns 1970. Quai pervia dals interess regiunals cuntradictorics e pervia da l'avertura dal tunnel da via dal Gottard l'onn 1980.
Tunnel da basa dal Gottard
La Confederaziun s'imaginescha in «tunnel da basa dal Gottard». La firma Elektro-Watt al duai projectar.Guardar l'eveniment
Auto vs. viafier
Ditg è la viafier in pau ordavant, ma cun l'avertura dal tunnel da via dal Gottard, l'onn 1980, concurrenzescha il traffic sin via transalpin la viafier.Guardar l'eveniment
Il plan dal tunnel
Cur ch'ils spezialists s'expriman a favur da la construcziun d'in tunnel da basa dal Gottard, renvieschan els a la posiziun prominenta da la Svizra sco pajais da transit da l'Europa.Guardar l'eveniment
Lantschada dal project franà
Il plan per l'emprim tunnel da basa dal Gottard fa naufragi pervia da la crisa economica en la mesadad dals onns 1970.Guardar l'eveniment
Vieuta da la politica d'ambient
Durant ils onns 1970 vegn la populaziun sensibilisada ecologicamain: Muria dal guaud e protecziun da las Alps èn las devisas. La NVTA profita da quai.Guardar l'eveniment
La concepziun globala dal traffic
La coordinaziun da la politica da traffic e da sia finanziaziun tras la Confederaziun è ina basa impurtanta da la NVTA.Guardar l'eveniment
Gottard u Spleia?
In tunnel tras il Gottard avess in meglier resultat dal puntg da vista da l'economia da manaschi, il Spleia purtass dentant dapli a l'economia regiunala, manegian las expertas ed ils experts.Guardar l'eveniment


text:
Deus ex machina
Deus ex machina l'è na manéra 'd dir latèina, tolta prìma da la manéra 'd dìr gréca ἀπὸ unxavῆς θeός ("apò mēchanḗs theós"), ch'a vōl significhèr ala lettra "al dìo ch'a selta fóra dala màchina" e figurativamèint un śvùi o na persòuna, ch'a n's sarèv gnanc pinsê, e ch'la selta fóra a mèter tùt a pôst in na situasiòun ch'a parìva sàinsa solusiòun.
Cla manéra 'd dìr chè i la druèvan in dla Grécia antìga perchè in del só tragèdi a teàter, a psiva strulghèr-es che 'l dìo al gnìs śò in dla séna per mèt'r a post i śgumbìi difìcil.
È manifesto dunque che anche lo scioglimento del racconto deve avvenire in forza dello stesso racconto e non ex machina come accade nella Medea e come nella scena dell’imbarco nell’Iliade.»
A s capìs dòunca che anc al śvujamèint dal còunt al gh'àpia da gnìr da per lò e minga ex machina cum'a sucēd in dla Medèa e in dla séna edl imbêrc in dl'Ilìed.»
Vóś lighèdi
Referèinsi
- ↑ (IT) La Poètica dl Aristòtel ind un .pdf in dla réda.
Colegamèint estèren
- (IT) La spiegasiòun dla frêś in dal vucabulàri Treccani in dla réda.


text:
Il settember dal 2019 ha Patrick Steger surpiglià il post sco chanzlist a Zuoz da Claudio Duschletta. La surdada haja funcziunà bain, grazia al fatg che omadus hajan anc pudì lavurar parallel ensemen.
Il fatg che mes antecessur ha er dumagnà la lavur da chanzlist senza avair gì avant enconuschientschas dal mund communal, m’ha dà curaschi.
Las lezias ch’in chanzlist ha da surpigliar sajan entant adina pli vastas ed hajan pli e pli da far cun dumondas giuridicas. Dentant giauda Patrick Steger er il contact cun la populaziun. Ed er suenter esser gia passa in onn en uffizi, dettia adina puspè rauba «nova» ch’el vesia, haja da tractar u da respunder l’emprima giada.
En sasez stuessan nus discurrer sur da quai che n’è betg chaussa e lezia dal chanzlist. La glista fiss pli curta.
Sche la lavur da chanzlist resta ses job fin tar la pensiun, quai na vul il Zuozingher gnanca dir. Finalmain dependia er adina dal patrun. E quel mida il pli tard suenter ch’il temp d’uffizi dal president u da la presidenta communala scada.


text:
“On abù dastramp de bona cundizions cun nëif dura y feter for bel tëmp” repuend Nadia Delago dal’Argentina.
Na bona nëif ie chëst ann mo de majera mpurtanza, ajache sun i dlacieres dl’Europa iel de instà stat scialdi ciaut. A Ushuaia al nce nevët y nce chël ie de valor per pudëi lauré sun cundizions de nëif che muda.
La preparazion dla surans Nadia y Nicol Delago, deberieda cun Laura Pirovano, Karoline Pichler y Roberta Melesi ie prugrameda nchin ala fin de setëmber.
Ntlëuta manceral me plu n mëns nchin ala prima stazion de copa dl mond, che ie per la specialiteies debota dai 2 ai 6 de nuvëmber a Cervinia.