text:
Gremlins
Gremlins (id.) l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Joe Dante scrit par Chris Columbus e prudót par Steven Spielberg. Al film, ch'al misćia dimóndi bèṅ la cumèdia e la scarésa, 'l à purtâ a cà 153 migliòṅ ad dòlar, a frònt dna spéśa 'd 11, e sinc Saturn Awards dal 1985.
In dal 1990 'l à dâ vita a 'n sèguit, Gremlins 2 - La nuova stirpe, in dua al fraréś Vittorio Sgarbi al dà la vóś a 'l Gremlin ch'al sà incòsa.
Sunt
Al śóvan Billy (Zach Galligan) al ricév par Nadâl un mogwai, na bistiulìna viva ch'la pâr 'n putòć ad peluche, ch'al s ciàma Gizmo. Par tiràr-al sù bèṅ a gh'è dal règhli ciàri da tgnir a mènt:
- minga far-ag ciapàr dla luś, specialmènt qvéla dal Sōl, parchè la gh dà fastìdi e la 'l prév masàr;
- minga rénd'r-al mój o sinò al s multìplica;
- minga dar-ag da magnàr dòp meśanòt.
Ma tgnir a drē a cal règhli lè a n è briśa fàcil, difàti na sira la màdar ad Billy, la Lynn (Frances Lee McCain), la decìd ad far-ag na foto druànd al flash e Gizmo al pèrd la tèsta p'r un pôc ad tèmp. Ma al ròbi i vànan pèś quànd a gh vèṅ dâ da magnàr ad nòt: al mogwai al taca a sparàr via dal bucìni ad pēi ch'i dvèntan di mogwai anca lōr ma cun al Diav'l adòs, più arvèrs e rabî. Al più catìṿ ad tut al pâr Ciùf Biànc, ciamâ acsè par via dal culōr di sò cavìi davànti.
Dòp avér magnâ ad nascòst, chi lōr i s sèran dèntar a di śgabladōr par pò dvintàr di móstar vérd cun la pèla da papastrèl ciamâ Gremlins. Quél ch'i gh'aṅ in tèsta 'l è ad far dal mâl a la gint cum a sucéd anc a la pòvra sgnóra Deagle (Polly Holliday). Chi lē, ch'la n s pōl pròpria cumpatìr al canti ad Nadâl, la vèra 'l us par dir-an quàtar a chi putèṅ ch'i gh daṅ fastìdi là 'd fóra, ma la n i cata briśa parchè i éran di Gremlins a cantàr.
Tòlta da la paùra, la vècia la s sèra in cà sénsa savér che òṅ ad lōr al s éra insfilsâ dèntar par śbragàr al sò aparéć letrònic p'r andàr sù e śò p'r al scali. Quànd lē la schisa 'l butòṅ, la sò scrana la partìs a raś butànd-la fóra par la fnèstra, cupànd-la.
A Billy e a la sò muróśa Kate (Phoebe Cates) a n gh amràgn gnint àtar da far che dar-as da far par cumbàt'r-i.


c: text/html

text:
Spagnôl
Artéccol in dialatt bulgnais
Al spagnôl (ciamè anch' castigliàn) l'è 'na langua nèda int'la regiån d'la Castégglia, in mèz a la Spagna. L'è bacajè anch'in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da 500 migliòn ed cristiàn.
L'al fà pèrt dal gropp dal languv indo-europei, ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr, anch's ai è dal paroli ch'al vénen da l areb.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai è di quî int'al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa (latén: vita, spagnôl vida), la palatalizaziån (latén: annum, spagnôl año), al ditongaziòn dal vuchèl srè e/o dal latén vulghèr (latén: terra, spagnôl tierra; latén: novum, spagnôl nuevo); quassti canbiaziòn funètichi as troven anch' in dagli ètri languv d'l Europa.
Artéccol in dialètt mudnés
Al spagnòl (ciamê anch' castiàn) l'è 'na léngua nèda in dla regiòun dla Castìa, in mèz a la Spagna. L'è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da 330 miliòun ed cristiàn.
L'al fà pèrt dal grópp di léngui indo-europei, gnùdi só da l'evoluziòun dal latèin vulghèr, anch s'agh én dal paròli ch'él vìnen da l'èreb.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Agh én dal paròli in dal spagnòl ch'i én di mòndi cumpàgn al latèin (lat: vita, spa:vida), la palatalisaziòun (latèin: annum, spagnòl año), la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e/o d'al latèin vulghèr (latèin: terra, spagnòl tierra; latèin: novum, spagnòl nuevo); sti cambiamèint funètici i-s càten anch in di ètri léngui dl'Europa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'uniun da teater Trun tschertga in reschissur
- Mesemna, 26.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 26.4.2017, 11:45, RTR
Dapi 2009 n'ha l'uniun da teater Trun betg pli preschentà in toc. L'ultim è stà «Ils determinads» dal scriptur Elias Canetti. Reschia aveva Linus Livers manà.
L'uniun da teater Trun existia anc, almain sin il palpiri, di Silvio Albin. Mo ins stoppia discurrer dad in «comité ad hoc», e da quel fan part sper el Andrea Manetsch, Maria Rensch e Clau Lombriser.
Betg chattà acturas ed acturs
Ed els veglian realisar il toc «Davos ils set binaris», in toc che sa basa sin il film da Kurt Früh: Hinter den sieben Gleisen. Quest toc era vegnì menziunà la prima giada a la radunanza generala da l'uniun il 2010. Ins vuleva dar quest toc il 2012 a chaschun dal giubileum da 100 onns Viafier retica, declera Silvio Albin. Mo quai na saja betg reussì pervia da la festa da chant chantunala a Trun e tuts eran engaschads là. Suenter saja il reschissur sa retratgs.


text:
La stad 2016 è crudada fin ussa pulitamain en l’aua. Quasi en tut las regiuns da la Svizra hai gia uss dà dapli plievgia che durant l’entira stad 2015. Dapi la sonda vargada dominescha dentant il sulegl il tschiel sur la Svizra. Enfin gievgia fai aura da stad en l’entira Svizra, ed uschia era en il Grischun. Blers purs han spetgà daditg sin da quest’aura stabila.
Ora cun la fautsch u megler ditg il «Mähtrac»*
Tschiel blau, sulegl e temperaturas da stad - l’aura optimala per ils purs da far fain. Uschia ch’ins vesa sin plauncas e planiras actualmain ina massa purs vi da la lavur. Quai vala era per la famiglia Cathomen a Breil en Surselva. RTR accumpogna Gaudenz ed Anita Cathomen durant l’entir di ch’els fan fain.
Suenter 12-15 uras da lavur sin il prà, spetga anc lavur en stalla e a chasa.
Lungs dis da lavur, fitg lungs
Fin 15 uras è il pur Gaudenz Cathomen durant quests dis vi da segar e far fain sur Breil. Ma, i saja ina lavur che fetschia plaschair, uschia che tut na saja betg uschè nausch. Els sajan plinavant in team che enconuschia in l’auter – mintgin sappia tgi che fetschia tge. «Ma cler, cunquai che la stad è stada ditg bletscha e fraida, èsi uss da dar spezialmain gas», di Gaudenz Cathomen. Perquai sa gida perfin ses bab di per di sin las plauncas taissas sur Breil.
Jau gid memia gugent per pussar.
Plain engaschi – era cun 83 onns!
Ludivic Cathomen è il bab da Gaudenz Cathomen. El ha fatg durant sia entira vita il pur, ma era anc oz giauda el da gidar ses figl durant la stad – quai cun 83 onns. Tge che manca mai tar Ludivic Cathomen è la fautsch. Uras en ed uras o taglia el la plaunca cun la fautsch.
Avant paucas emnas ha Ludivic Cathomen gì in pitschen accident cun la fautsch. El è sa tagliads vid il maun. Uss è el dentant puspè èn acziun, malgrà ch’il medì ha cusseglià da far pausa. Ma, perquai sa gidia el memia gugent, di l’um da 83 onns.
*Mähtrack ha per rumantsch dal reminent simplamain num «trac da segar» ;)
RR actualitad 08:00 +


text:
Splüga
Splüga (Splügen in tudesch; Spluga in italian; Spleia in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 395 abitant e una süperfiss de 60.49 km², e al se tröva a una altitüden de 1475 meter sura al livel del mar.
L'abitaa de Splüga el se tröva a 1450 meter sura al nivel del mar, in de la Rheinwald, arent al fiüm principal de la val, el Renu Posteriur, e al bivi di strad che van al Pass del Splüga e al San Bernardin.
Al prim de ginee del 2006, el cumün de Medels im Rheinwald che prima l'eva indipendent, l'è staa agregaa a Splüga. Medels el se tröva in mes tra Splüga e Nufenen e l'eva el cumün püssee pissen tant per superfiss che per nümer de abitant de tüta la val.
El cumün de Splüga a l'è tacaa ai cumün de Madésan (IT-SO), Mesocco, Nufenen, Safien, Sufers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Splüga l'è menziunaa per la prima volta inturen a l'ann 840 col nomm cella in Speluca.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se la zona l'eva in urigin abitada de gent de lengua rumancia, el teritori de Splüga l'è staa colonisaa giamò a la fin del secul XIII da popolaziun de lengua Walser ciuè Germanofune. El tudesch l'è l'ünega lengua ufizial del cumün. L'andament registraa dei censiment in di ültem ann l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Media relaa a Splügen su Wikimedia Commons
- Kurt Wanner: Splüga in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Locomotivists tar interpresas svizras ston vegnir pajads en urden
Cunter la sentenzia da la dretgira administrativa federala n'ha quai dà nagin recurs ni l’interpresa «Crossrail» ni l'uffizi federal per il traffic han tratg vinavant il cas avant Tribunal federal a Losanna.
Cumenza aveva tut cun locomotivists talians
La dispita aveva cumenzà cura che l'interpresa aveva emploià a Brig locomotivists talians che lavuravan ordavant tut en l’Italia a Domodossola. Quels locomotivists gudagnavan dapli che las pajas usitadas en l’Italia ma tuttina betg las pajas usitadas sco locomotivists en Svizra.
RR novitads 12:00


text:
Il Parc Ela ed il Parc Adula n'èn betg tuttina. Il Parc Ela è in parc da natira – il Parc Adula in parc naziunal. Las restricziuns dal Parc Ela n'èn betg uschè strictas sco quellas en il Parc Adula. Vul dir: Il Parc Ela n'ha nagina zona da coc. Auter il Parc Adula.
In déja-vu
Quai che collia ils parcs èn las discussiuns. Avant sis onns ha il suveran dal Grischun central gì da decider sch'el vul ch'il Parc Ela daventa in parc da natira tenor la lescha da la natira e la protecziun da la patria. En las 20 vischnancas ha quai dà aderents ed adversaris. In dals arguments cunter il Parc Ela era la tema da restricziuns.
Da l'adversari a l'aderent
In dals adversaris era il directur da las pendicularas da quest temp, Vendelin Coray. El ha cumbattì cun tutta forza il parc.
Ei han dau garanzias, aber quellas garanzias savein nus buc crer vidlunder. Quei ei ina fetg gronda schula.
Da lezzas uras era Vendelin Coray persvadì, ch'i saja da quintar cun restricziuns entras il parc e che projects vegnian bloccads.
Il parc è ina buna chaussa
Uss tuna quai dentant tut auter. Vendelin Coray è da l'avis che tut na saja betg uschè nausch sco pensà: Bler sa saja relativà. El va schizunt anc pli lunsch e di ch'il Parc Ela haja purtà bler a la regiun. In label saja ina ferma marca ed ils collavuraturs dal parc fetschian buna lavur. Vendelin Coray n'è betg pli directur da las pendicularas, uss è el directur da Sviz Turissem, el è dentant anc adina collià cun la regiun ed è en la suprastanza da l'uniun da commerzi dal Surses. E precis questa uniun ha da curt schizunt collavurà cun il Parc Ela. Ensemen han els organisà la Festa Segantini.
Bia ei serelativau. Cul parc hai buc dau grondas midadas. Buc in project ch'ei vegnius bloccaus entras il Parc Ela.
Sut il stritg è Vendelin Coray daventà in fan dal Parc Ela, er sch'el è da l'avis ch'ins pudess anc optimar enqual chaussa. Cunzunt ch'ins pudess anc metter il focus pli fitg sin natira e cultura, quai saja numnadamein il pli grond potenzial da la regiun.


text:
Minisguard dals 12-12-2015
- Sonda, 12.12.2015, 17:40
Midada urari dal trafic public
Dumengia èsi puspè uschè lunsch: L’urari dals trens e da las postas en Svizra sa mida. Quai succeda mintg’onn da quest temp. Nus vulain savair pertge ch’i dovra mintg’onn in nov urari ed avain fatg in viadi cun la posta e cun il tren per chattar la resposta.
Elecziun dal cussegl federal
Cun gronda tensiun han tuts spetgà sin mesemna: Il parlament a Berna ha elegì Guy Parmelin sco nov cusseglier federal. Nus guardain pli precis sin il sistem politic da la Svizra. Quel consista da trais pussanzas. Pertge declera il Minisguard.


text:
Grischun Central - Abitaziuns favuraivlas per indigens a Lantsch
La societad d’abitadi Lantsch ha festivà il mardi l’emprima badigliada per ina chasa da pliras famiglias cun garascha sutterana. La primavaira 2016 duain las otg abitaziuns esser prontas per ils locataris indigens.
La societad d’abitadi Lantsch è vegnida fundada l’onn 2011, quai cun l’intent da porscher abitaziuns favuraivlas per indigens. Sco quai ch’il president Donat Simeon ha ditg, sajan trais abitaziuns gia reservadas ed ins saja da buna speranza, da dar en locaziun tut las otg abitaziuns.
Per radund 3,4 milliuns francs vegnan construidas abitaziuns da dus fin quatter stanzas e mez.


text:
Concret na dettia anc betg nums ch’ins pudess menziunar per la successiun da Gregor Reich a la testa da Coppa Romana. Sia finamira saja dentant da chattar insatgi che succeda e surpigliass a partir dal 2020 la responsabladad per il turnier cun 76 squadras.
Turnier fitg popular: spetgar ch’in fa plaz
La glista da squadras che spetgan sin ina plazza per pudair sa participar a la Coppa Romana è lunga, uschè Gregor Reich. Enturn 120 teams spetgian actualmain ch’ina u l’autra squadra fatschia plaz. Dentant saja quai savens pir il cas, cura ch’in team da curling na riva betg pli causa vegliadetgna, u perfin pir cura ch’els èn morts.
Emplenir la fora da schaner
Il turnier da curling entamez il mais da schaner avevan ils fundaturs Fritz Streit, Bruno Troncana, Arturo Reich, Ludwig Rosina e Raffaele Neri fixà aposta durant la fora da schaner. Quai per attrair dapli giasts er durant il temp pli quiet en l'Engiadina. Cun quai che la Coppa Romana cumenza la dumengia saira cun trair la bistgetta, e dura en tut quatter dis, han ins bun’occasiun per emplenir ils letgs en ils hotels e perfin er attratg confamigliars da las squadras en l'Engiadina.
Cumpagnia stat en il center
La gronda part da las squadras da curling a la Coppa Romana vegnan gia dapi decennis al turnier en l'Engiadina. Sper las ambiziuns sportivas stettia dentant anc pli ferm la cuminanza en il center. Grazia al program betg memia emplenì, dettia adina puspè occasiun da dar ina baterlada u perfin giugar in jass. Quai conferma er il president dal comité d’organisaziun, Gregor Reich.
La Coppa Romana dura anc fin als 17 da schaner 2018.
Ord l'archiv:
RR actualitad 11:00


text:
Avant bun in' emna ha Renzo Caduff (39), oriund da Mustér, cumenzà cun sia nova incumbensa sco docent da rumantsch a l'Universitad da Genevra. Il program per las 4 lecziuns ch'el dat quest semester ha el dentant schon stuì inditgar avant.
Uschia dat quai per exempel in curs da linguistica, nua ch’el tematisescha la percepziun dal rumantsch. «Co vegniva il rumantsch per exempel percepì pli baud la fin dal 18avel tschientaner,» explitgescha il spezialist da linguatg e litteratura rumantscha ch’ha doctorà. «Nua che la glieud sa dumandava sch’il rumantsch è in latin corrut u èsi ina maschaida da franzos e talian.»
En la part da la litteratura ha el elegì per l’emprim semester text da l’autur sursilvan Leo Tuor. In autur engraziaivel per tematicas ch'han da far cun cultura, che tematisescha la societad en la Cadi.
Avischinar els a l’idiom
Ina raschun per ils texts da Leo Tuor èn tenor Renzo Caduff era, ch'i dat translaziuns franzosas da quels, pertge il Franzos è en sasez il linguatg d'instrucziun a l'Universitad da Genevra. «Quai che na vul dentant betg dir exnum ch'ils students emprendan insumma betg da discurrer ni chapir rumantsch», manegia Renzo Caduff ch’ha in pensum da 40% al l’Universitad da Genevra. «En il curs d’introducziun emprendain nus ina varietad rumantscha. Mia idea è d’avischinar els a l’idiom Sursilvan, mes linguatg mamma e forsa era duvrar il Rumantsch Grischun sco varietad da punt per ils auter idioms.»
A la fin dals curs, da las lecziuns, duessan ils students lura, sch'i va tut tenor plan, savair far ina simpla conversaziun per rumantsch ed era savair tadlar e chapir il cuntegn da las contribuziuns rumantschas da radio e televisiun.
Rumantsch sco modul interessant ed attractiv
Con blers students ch'el vegn ad avair la fin finala, na sa el betg anc. El quinta dentant cun circa 10, 12 students – uschè blers sco tar ses antecessur Clau Solèr.
La finamira da Renzo Caduff è da motivar uschè blers students sco pussibel da far part a las lecziuns rumantschas e da pudair uschia posiziunar il rumantsch sco modul interessant ed attractiv a l'Universitad da Genevra.


text:
En intginas praschuns saja la situaziun anc adina tendida, scriva l'uffizi. En la Svizra latina, vul dir en il Tessin e la Svizra franzosa, sajan las praschuns suroccupadas, quai cun ina quota da 107%. En la Svizra orientala èn las praschuns occupadas per 80%.
Perquai er differenta, è stada la rata dad arrestads sin 100'000 abitantas ed abitants. En la Svizra latina èn 109 persunas vegnidas arrestadas sin 100'000 abitants, en la Svizra centrala e dal nordvest 68 ed en la Svizra orientala 71. Sur l'entira Svizra è la rata tar 81. En tut èn 6'863 creschids stads en praschun, quai è 1% pli pauc che l'onn avant.
Instituziuns empè da famiglias da tgira
Il di da referenza ils 6 da settember 2017, èn 477 giuvenils stads plazzads ordaifer lur famiglia suenter avair fatg in delict. Quai èn 1,5% dapli che l'onn avant. 249 da quels giuvenils n'èn anc betg stads sentenziads.
La gronda part dals giuvenils han vivì en instituziuns spezialas. Ferm enavos va tenor l'uffizi federal il dumber da giuvenils che vegnan en famiglias da tgira. Anc tschintg giuvenils che han commess in delict èn vegnids plazzads tar famiglias. Il 2010 eran quai anc 77.
RR novitads 12:00


text:
Era il settember è il tema migraziun en il center dals quitads da las 1'253 persunas dumandadas. 67% dals dumandads taxeschan la migraziun sco il problem central ubain segund-impurtant da la Svizra. Quai vers ils 49% da la retschertga dal fanadur.
Anc mai èn las spetgas en ina campagna electorala stadas uschè monotematicas ils ultims 20 onns sco questa giada cun la migraziun.
Bler pli tard vegnan quitads sco l'AVS (18%), tematicas enturn las cunvegnas bilateralas cun l'Uniun europeica (16%) e la dischoccupaziun (15%). Per l'emprima giada betg aifer ils 5 quitads che fatschentan il pli fitg èn la midada da l'energia e las dumondas enturn l'ambient.
Cumpetenzas: PS per sozial, PPS per migraziun e PLD per Europa
Las persunas ch'han inditgà lur quitads centrals han en mira surtut 3 partidas per schliar ils problems. PPS, PS e PLD han pon dominar mintgamai ina tematica per els, din ils dumandads:
- La PPS è tenor ils dumandads la partida la pli cumpetenta per schliar las dumondas da la migraziun. Era sche la cumpetenza attribuida è sa reducida cun las ultimas retschertgas, survegn la PPS la nota da cumpetenza da 25% tar la migraziun.
- A la PS vegn attribuì la cumpetenza per schliar ils problems da al segirtad sociala e la dischoccupaziun. Surtut tar la tematica da la dischoccupaziun ha la PS tenor ils dumandads pudì augmentar la cumpetenza sin 32%.
- La PLD duai schliar il meglier las tematicas enturn las cunvegnas bilateralas cun l'Uniun europeica. Era la PLD ha pudì augmentar sin 28% las persunas che sa fidan dad ella per schliar las tematicas enturn l'Europa e las bilateralas.
La PES avessia il champ da cumpetenza tar las dumondas per l'ambient. Questas problematica na ranschescha però betg pli tranter ils emprims 5.
RR novitads 17:00


text:
Curt suenter las 4 ha in abitant alarmà la centrala da la Polizia chantunala grischuna pervi da fim en sia abitaziun. La polizia haja lura alarmà ils pumpiers da Tusaun e Mantogna Sura. Ils pumpiers han constatà in braschlim tranter ina paraid davos ina pigna da laina.
Per far la segira èn ils 20 abitants da la chasa vegnids evacuads en in chantunament. Ils 50 pumpiers hajan svelt gì sut controlla il fieu en la chasa sut protecziun da monuments. La summa dals donns na possian ins anc betg numnar. Il cas vegn intercurì dals investigaders da fieu da la Polizia chantunala.
RR novitads 10:00


text:
En Svizra vegni pli e pli chaud: Ils ultims 150 onns è la temperatura media creschida per radund 1,8° celsius. Quai mussan las datas da l'aura ch'ils uffizis svizzers han rimnà sistematicamain dapi il 1864.
La lingia naira mussa la temperatura media annuala per l'entira Svizra e precisescha las midadas dad onn tar onn. La lingia cotschna mussa il trend sur ils ultims 150 onns. Onns spezialmain chauds u fraids deva quai adina puspè. Pli inquietanta è la lingia cotschna che mussa il trend a pli lunga vista – il trend va ensi: Dapi ch'ins mesira (1864) èsi vegnì pli chaud en Svizra – quai per 1,8° en media.
La Svizra è pertutgada spezialmain ferm
Quest augment è lunsch sur la media globala. Là è la temperatura media creschida il medem temp per 0,85° celsius. Uschia che la Svizra è pertutgada pli fitg ch'auters stadis dal stgaudament dal clima.
Spezialmain en egl dat l'augment da la temperatura dals ultims 50 onns: Dapi il 1961 è l'augment stà mintga decenni 0,37°. Quai è remarcablamain dapli che sin l'ulteriura emisfera dal nord, resulta dal rapport «Brennpunkt Klima Schweiz». In rapport ch'ina rait da perscrutaders dal clima han preschentà il 2016.
10 records da chalira dapi il 1990
Sch'ins ponderescha, cura ch'igl è stà extraordinarmain chaud ubain fraid, san ins forsa anc dad avertiments da chalira punctuals sco il zercladur passà. Ubain che l'onn 2016 è stà in onn chaud sur media, uschia ch'ils glatschers èn sa retratgs pli fitg che usità. A l'ultima fradaglia datti main regurdientschas, sco per exempel al fraid dal 2012.
Grafica interactiva dals records
Per exempel il schaner il pli chaud dapi il 19avel tschientaner è stà quel dal 2007. Bler sulegl ed aura miaivla en la Bassa han laschà crescher ils termometers en media per 4° sur la media dals ultims onns. Il schaner il pli fraid (1945) è la temperatura crudada per 5,2° sut la media.
Dapli records da temperaturas chaudas
L'aura ha bain gia adina fatg, tge ch'ella vul. Quai n'è betg nov. Sch'ins observescha l'aura però sur plirs decennis, lura vesan ins trends, ubain era musters: Diesch dals dudesch records da chalira èn stads ils ultims 30 onns. Records da fradaglia mensila n'hai però dapi 60 onns betg pli dà. L'ultim è stà il favrer 1956.
Dublegià ils dis da stad
Per blers perscrutaders dal clima èsi cler che las temperaturas mesiradas na laschan nagin dubi ch'il clima mida. Ch'il clima en Svizra è daventà pli chaud, saja evident ed haja era consequenzas, din els. Il dumber dals dis da stad ad onn è sa dublegià en blers lieus en Svizra. Pia ils dis cun temperatura da 25° e dapli.
Perscrutaders fan responsabel il carstgaun
Tenor la pli gronda part dals perscrutaders è il carstgaun sez responsabel per la gronda part dal stgaudament. Ed era sche las finamiras ambiziusas da reducir las emissiuns da gas da serra vegnian ademplidas, restia il fatg che la Svizra è pertutgada sur mesira da las consequenzas.
Las sfidas
Las stads vegnan pli chaudas, malsognas da plantas e parasits sa derasan pli fitg, il cunfin da la naiv va plinensi e la stagiun da sport d'enviern vegn pli curta. Ultra da quai datti dapli crudadas da crappa e bovas, cunquai che la schelira permanenta lieu zic a zic, ed ils glatschers sa retiran anc pli fitg.
Datas, metoda e visualisaziun
RTR livestream, 20:05


text:
Curt e concis
- 1'531 persunas han prendì part al studi dal project Voto
- In ferm service public en tuttas regiuns e l'SRG eran ils motivs che l'iniziativa No Billag ha fatg uschè cler naufragi
- Il pli cler na a l'iniziativa No Billag ha ditg la «generaziun Netflix»
- Malgrà che l'iniziativa è vegnida renviada èn 58% da l'avis che la SRG SSR è memia gronda e sto reducir sia purschida
60% da las votantas e dals votants n'han betg cartì che la SRG/SSR possia exister vinavant senza taxas da la Billag. Il mantegniment d'in ferm service public en tuttas regiuns da la Svizra en general e la SRG SSR en spezial eran ils motivs principals che l'iniziativa da la No Billag ha fatg uschè cler naufragi.
Sulet simpatisantas e simpatisants da la Partida populara svizra PPS han detg stgars gea a l'urna. Era sche l'iniziativa ha fatg cleramain naufragi a l'urna, giavischan 58% dals votants che la SRG SSR sa refurma e reducescha sia purschida. Quai tenor ina analisa da 1'531 persunas cun dretg da votar ils 4 da mars 2018. Il studi è vegnì fatgs da FORS, ZDA e da l'institut d'enquista LINK, finanzià il studi ha la Chanzlia federala.
Il pli cler era il na a l'iniziativa da la No Billag tar ils Verds, la Partida socialdemocratica, la Partida verd-liberala e la Partida cristiandemocratica cun tranter 90% ed 84% na.
«Generaziun Netflix»
En il cumbat electoral è fitg savens la generaziun Netflix vegnida numnada e gist quella ha ditg il pli cler na a l'iniziativa. Sur tuttas categorias da vegliadetgna han ils votants tranter 18 e 29 onns ditg il pli pauc gea, sulet 20% èn stads per l'iniziativa.
La SRG SSR giauda en l'entira Svizra gronda confidenza: 73% han gronda u fitg gronda confidenza. Plinavant han 70% ditg ch'els fan diever dal program da televisiun e da radio mintga di. 69% han giuditgà il program sco bun fin fitg bun.
Arguments pro e contra en la debatta No Billag
RR novitads 11:00


text:
Il festival SUNS ha la sonda passada per la 10avla giada gì lieu en la chapitala furlana Udine. Otg furmaziuns han preschentà lur chanzuns al festival per linguas minoritaras.
Quel festival ch'è il pli grond da ses gener, ha in vast program. Sper la musica datti er in focus spezial sin litteratura, film ed art da minoritads en tut l'Europa. SUNS è in project dal radio Onde Furlane, ina cooperativa che s’engascha per lingua e cultura dals furlans.
Il «Teatro Giovanni» è stà emplenì, musica da tut ils geners sin aut livel ed ina babilonia da linguas da tut l’Europa han contribuì a l'atmosfera. Quai è SUNS, il festival che unescha minoritads, lur linguas e culturas durant ina fin d’emna.
Otg furmaziuns, selecziunadas dals organisaturs da sur 30 propostas inoltradas, han preschentà lur chanzuns en lur lingua. Persvadì il pli fitg ha la chanzun rumantscha da «Tumasch è».
Il festival è in eveniment per far la punt tranter las differentas minoritads da l’Europa. Il 2009 ha SUNS per l'emprima giada gì lieu ad Udine ed il 2011 l'emprima giada sin territori grischun, a Falera. Quest onn è il festival puspè vegni organisà ad Udine. Da la partida èn sper Rumantschs er stads ils Valis, Furlans, Ollandais da la bassa Saxonia, Bascs, Bretons, ed ina gruppa da la Galicia.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Dezëmber 2017Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 94 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
COMERZ ELETRONICHI consumadus mëss se defëne dales trapolades online
I consumadus europeics salta tres plü sovënz te avisc insistënc y ingianusc sön le web; al é important porchël che ai ais n atejamënt plü critich ti confrunc de chëstes ofertes, a na moda da ne messëi nia paié por produc y abonamënc nia damaná. La Rëi dles Zentrales Europeiches di Consumadus (ECC-Net) á realisé n video por todësch por daidé i consumadus odëi les trapolades online. Por de plü informaziuns y assistënza debann é les consulëntes dla Zentrala Europeica di Consumadus a desposiziun al numer 0471-980939 o tres e-mail a info@euroconsumatori.org; sön le sit internet él ince a desposiziun de plü informaziuns por döt ci che reverda le comerz eletronich.
AUTODovëi de echipaje da d'invern t'Europa
Marciá da Nadé ti Paisc Todësc? Vacanza sön la nëi tl'Austria o tla Francia? Ëise metü i cufri t'auto...y i montli da d'invern? En colaboraziun cun la Zentrala Europeica di Consumadus Germania informëia la Zentrala Europeica di Consumadus Talia – ofize de Balsan sön le dovëi de echipaje da d'invern tl'Europa. Por de plü informaziuns sön le dovëi da mëte sö i montli da d'invern tl'Europa pón consulté le sit internet dla ZCE Germania por inglesc.
IADI Y VACANZESAir Berlin: Ajornamënt sön la prozedöra d'insolvënza
Al 1° de novëmber á le tribunal de Berlin-Charlottenburg daurí la prozedöra d'insolvënza dla compagnia de fligri todëscia Air Berlin. Ajache les informaziuns sön le sit internet sön la prozedöra d'insolvënza de Air Berlin é gnüdes ajornades, ressumëia la Zentrala Europeica di Consumadus Talia les informaziuns plü importantes por i consumadus sön: www.euroconsumatori.org.
COMERZ ELETRONICHADR y ODR: por ciafé na soluziun por les retlamaziuns online te cört tëmp y bunmarcé
Tl'Europa á n consumadú sön cin n problem lié ala cumpra de n produt o de n sorvisc. Le 66% de chëstes cumpres vëgn fates online. Dantadöt por le comerz eletronich él fondamental da ester bugn da ciafé na soluziun por les reclamaziuns online debota y bunmarcé. De chësc él gnü baié dan da püch te n'incuntada pro la Ciamena dl Comerz de Trënt.
La plataforma ODR indere é n sit web interatif arjigné ca dala Comisciun europeica por ciafé na soluziun tl caje de stritaries che nasc da cumpres online. La plataforma é debann y saurí da adoré: https://ec.europa.eu/consumers/odr/.


text:
Osìgeno
L'osìgeno l'è 'n elemènt chìmich che en cundisiù de presiù e temperadüra standard el se prezènta al stat gasùs. El g'ha nömer atòmich 8 e 'l sò sìmbol l'è O. L'è 'nserìt endèl grùpo nömer 16 de la tàola periòdica dei elemèncc. El se prezènta de sòlit endèla sò fùrma molecolàra furmàda de dù àtomi e reprezentàda co la fùrma gràfica O2.
L'è giü dei elemèncc piö emportàncc de la chìmica orgànica e l'è nesesàre al cìclo energétich de éser vivèncc. El reprezènta el 20% (en volüm) de la cumpuzisiù de l'atmosféra de la Tèra. Come gas el g'ha gnè culùr, gnè udùr, gnè saùr. Ezìste apò a 'n ótra fùrma molecolàra furmàda de tré àtomi che g'ha nòm ozòno e che l'è reprezentàda come O3. La sò prezènsa endel'atmosféra la ripàra la Tèra de l'incidènsa dirèta dei ràgi ultraviolècc che vé del Sul.
En àtom de osìgeno cumbinàt a du àtomi de idrògeno i fùrma 'na molécola de àiva


text:
L’instrucziun d’englais en las scolas grischunas è ord vista da l'Uffizi per la scola populara in success. La maioritad dals scolars adempleschia las prescripziuns dal plan d’instrucziun, scriva l'uffizi. Quai demussa il rapport da l’institut per evaluaziun da la furmaziun da l’universitad da Turitg. L’institut ha examinà las cumpetenzas dals scolars a la fin da l’otgavel onn da scola.
Cumpetenzas cumparegliablas cun l'ulteriura Svizra
Radund 1500 scolars da l'entir chantun Grischun han gì da far differents tests d'englais sco per exempel da tedlar e chapir, discurrer e scriver. Ils resultats dals tests sajan congruents cun studis cumparegliabels en auters chantuns da la Svizra. Quai saja allegraivel, sch'ins tiria en consideraziun ch'intgins chantuns impundian dapli lecziuns per l'instrucziun d'englais, scriva il chantun.
Scolars da lingua estra èn megliers en englais
Il studi mussa che las scolaras ed ils scolars da lingua tudestga e rumantscha cuntanschan cumpetenzas cumparegliablas. Percunter èn las cumpetenzas dals scolars en las regiuns talianas in pau pli bassas en tadlar e chapir. Plinavant mussa il rapport che scolars da lingua estra cuntanschan en tut ils tests megliers resultats che scolaras e scolars che han lur emprima lingua sco lingua da scola. Sco uffants da lingua estra valan uffants da famiglias immigradas u uffants che discurran sco emprima lingua ina lingua chantunala, ma betg la lingua da scola.
RR novitads 09:00


text:
Svizra
-
Windows 10 trametta para datas d’utilisaders ad interpresas
L'incumbensà per la protecziun da datas da la Confederaziun ha instradà examinaziuns pertutgant il nov sistem operativ da Microsoft «Windows 10». La nova versiun transmetta para datas dals utilisaders e dat vinavant quellas a terzas partidas, per ex. ad interpresas da reclama, uschia la rinfatschas.
Il biro da l'incumbensà per la protecziun da datas vegnia a dar giu ina recumandaziun, sche quai saja necessari ed en il mender cas er ir avant dretgira, ha ditg Jean-Philippe Walter, il suppleant da l'incumbensà envers la gasetta «Le Temps».
RR novitads 09:00


text:
Ils 15 da zercladur vegn la 25avla festa da tir chantunala averta. Durant trais fins d'emna sajettan bunamain 8'000 tiraduras e tiradurs per premis en differentas categorias. Sajettà vegn en 14 differents stans da tir da l'entira Surselva.
La gronda novitad tar quella festa da tir è il sistem da registrar ils resultats da las tiraduras ed ils tiradurs. Quels resultats vegnan numnadamain tramess a moda electronica direct davent dals 14 stans da tir a Rueun, en il center da la festa.
Tenor il schef dal ressort manaschi da tir, Hubert Tomaschett, è il grond avantatg da quai sistem, che la rangaziun è enconuschenta sco ch'in tiradur ha finì sia seria. Direct suenter ch'el ha sajettà, sa el ir a Rueun en il center da festa per sias medaglias, cartas ni premis - tut tenor quant bain ch'el ha tutgà.
Ils finals live online
Ils finals pon schizunt vegnir persequitads online. Sin ina pagina d'internet speziala vegn inditgà il resultat da mintga sajet, e vitiers vegn anc mussà ina visualisaziun che mussa il lieu nua che mintga sajet ha tutgà la schiba.
RR actualitad 08:00


text:
Albert Hammond: «It never rains in Southern California»
- Glindesdi, 4.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 4.9.2017, 9:30, RTR
Il chantautur e cumponist Albert Hammond è naschi il 1944 a Londra, ha passenta unfanzia e giuventetga a Gibraltar ed è daventa in furnitur da chanzuns per blers auters. Usche per Leo Sayer, Tina Turner, Celine Dion e schiziunt per Willie Nelson e Julio Iglesias. Pero er sco chantautur ha el gi success. Ses emprim hit è stà: «It never rains in Southern California» da l'onn 1972, da ses emprim disc cun il medem num. Quel è rivà be subit sin plazza 5 en America. En Europa è quai stà in grond hit en ils radios, pero en las paradas ha mancà la preschientscha. Hammond l'aveva cumponida ensemen cun Mike Hazelwood, in da ses cumpogns da lur anteriura band dals onns 60 «Family Dogg», e laveva er offerta a Glen Campbell ed als Seekers, pero quels han manegià che quai saja la pli nauscha chanzun ch'els hajan udi. Uschia ha Hammond interpreta savess lur cumposiziun e tut tunava fitg autentic e credibel, er sch'els neran mai stads en California. Pero vairamain na tracta la chanzun betg l'aura sulagliva a Los Angeles e San Diego, pertge er là datti plievgias intensivas e temporals: i va pel siemi d'avair success en California, per star en il sulai e giudair la glischur, pero surtut là pon ils siemis da daventar in star far naufragi. Per Albert Hammond ha questa chanzun avert las portas per ina carriera da musicist e cumponist cun hits sco: «The Free Electric Band», «Im a train» e «Down by the river».


text:
In’explosiun, ina bova ubain in terratrembel – tut cas che pon far dar ensemen edifizis e stabiliments. Capita quai, lura vegnan clamadas differentas equipas da salvament. Tranter auter la protecziun civila e la gruppa cun ils chauns detecturs. Per che tut funcziunia lura era en cas d’urgenza, sto vegnir trenà regularmain. In tal exercizi, cun 35 persunas da salvament, ha gì lieu sonda sper la staziun da Landquart.
Ulteriur Grischun Exercitar per il cas serius
A Landquart han tranter auter la protecziun civila e la gruppa da chauns exercità il cas da catastrofa.


text:
Viedi e trafic
Viedi cul tren
Il viedi cun la Viafier Retica (VR) da Cuira - Chastè - Engiadina quinta pervi da sieus tunnels a spirala e'ls viaducts chi faun gnir stuorn tals tragets ils pü pittorescs e tecnicamaing interessants da tuot l'Europa. A do però eir l'opziun da viager davent da Landquart vers Klosters e da river in Engiadina tres il tunnel dal Vereina. Il viedi cul tren davent da la staziun principela da Turich fin a Zuoz düra circa 3 uras.
Viedi cul auto
Cul bus u cul auto sün vias bain preparedas no dal nord da la Svizra, dal Tessin, da l'Italia u da l'Austria
Transport d'autos cul tren
Per eviter il viedi cul auto sur ün pass do que la pussibilited da charger l'auto sün l'autotren tres il Vereina: Klosters/Selfranga - Sagliains in Engiadina Bassa: A's po rester pachific aint i'l auto.
Infurmaziun tar la Viafier Retica:
Transport d'autos Vereina
T +41 (0)81 288 37 37
www.rhb.ch
BAROMETER STAGNAZIUN DAL TRAFIC VEREINA
Per plaschair clicker cò per telecharger il pdf cul barometer stagnaziun dal trafic inviern 2017/2018
Stedi da las vias
Infurmaziuns sur da las situaziuns actuelas dal trafic as chatta sün nossa pagina d'internet Stedi da las vias
Viedi cul aviun
Dal eroport Engiadina as ho colliaziuns internaziunelas culs eroports da Turich, Genevra, Basilea, Milaun e München. Medemmamaing vegnan spüertas colliaziuns dad Air-Taxi cun bgeras otras destinaziuns naziunelas ed internaziunelas.
Swiss Jet
Swiss Jet nun es üngüna societeda aviatica da lingia lieda vi da rutas u temps fixs. La societed aviatica as drizza dal tuottafat tenor ils bsögns individuels dals cliaints e svoula davent da l'eroport Samedan bod in mincha destinaziun da la Svizra e da l'Europa.


text:
Tar l'attatga da hackers sin il concern d'armament Ruag èn passa 20 gigabyte datas vegnidas enguladas. L'inquisiziun actuala emprova da reconstruir il volum da datas ch'è vegnì engulà, communitgescha il Departament federal per la defensiun DDPS.
Tranter las datas pudessan er esser datas or dal register dals administraturs. Tenor il departament na dettia quai en quest register naginas datas persunalas.
Probabel spiunasch’economica
Tuts indizis laschan supponer ch’i sa tracta d’ina sort spiunasch’economica. Uschia saja quai concret vegnì tschertgà projects actuals da la Ruag. Anc adina betg enconuschent è co ils hackers han pudì entrar en il sistem da la Ruag. Probabel sa basia l’attatga sin e-mails, quai na saja però betg cumprovà.
Per il manader d’informatica èsi cler ch’i sa tracta da la lavur da profis: «Igl è fatg excellent, i na dat betg en egl e na cuntegna nagins sbagls da programmar.» Uschia possian ins sclauder che be ina persuna singula haja attatgà la Ruag.
RR novitads 14:00


text:
L’ultima giada che las dus lavinas da Vallanzun e Quadratschas sper Zernez èn stadas uschè grondas èra l'enviern 1951. Ma cun passa 3 fin 4 meters naiv la fin da schaner han quellas stgarpà cun sai bostga e crappa fin giu en la prada da la vischnanca. Quant grond ch’ils donns eran insumma, han ins pir realisà avant in mais, cura che la naiv è luada. Per ils purs e la vischnanca bunamain in schoc, quanta merda ch’è vegnida giu.
Tut sto ir svelt
Svelt era cler, senza agid è quai per ils purs impussibel d'insumma pudair segar questa stad puspè quella prada. Fadri Guler, il manader da las gestiuns tecnicas da Zernez, ha perquai dumandà agid tar il servetsch civil. La secziun da Turitg ha dà resposta e tramess questas emnas 30 fin 40 persunas che gidan a far urden. Era la scola da Zernez ha organisà dis da rumida cun lur scolars. En emprima lingia cuvernan roma e crappa la prada ed impedeschan a las flurs ed a l’erva a crescher. Plirs milli cubics vegnan uss ramassads ensemen e purtads davent. E quai va mo bain avant che l’erva n’è anc betg massa auta.
Avant dus emnas hai jau anc cartì che quai è impussibel che nus pudain mo ir a segar roma e crappa questa stad.
Ils custs che l’entira acziun da rumida chaschuna, vegnan surpigliads da la cassa chantunala per donns elementars.


text:
En preschientscha dal cusseglier federal Ignazio Cassis è ina stanza da seduta en la Chasa federala vegnida inaugurada sin il num «Salle Carl Lutz». Igl è l'emprima onuraziun uffiziala dal diplomat svizzer e salvader da Gidieus, scriva il Departament federal per affars exteriurs.
Tranter ils onns 1942 fin 1945 ha Carl Lutz, lura sco ambassadur svizzer a Budapest, salvà 62'000 Gidieus da la deportaziun. Senza sustegn uffizial da Berna han el e sia dunna chattà vias per impedir questas deportaziuns.
RR novitads 15:00


text:
L'onn 2017 eran 31'293 students e doctorants immatriculads en ina da las duas scolas da l'ETH. Cumpareglià cun l'onn avant èn quai milli dapli – cumpareglià cun avant 10 onns schizunt 10'000 dapli. Quai communitgescha il Cussegl da las scolas politecnicas federalas.
Il pli grond augment hai dà sin il sectur da l'informatica (+7,5%) e la scienza d'inschigner (+4,1%). 2017 han 6'925 persunas fatg il bachelor, il master u il doctorat (2016: 6'745).
Adina dapli dunnas
La quota da dunnas che studegian a l’ETH è medemamain s’augmentada levet sin 30,6% (2016: 30%). Tar ils collavuraturs munta la quota a 34%. (2016: 33,6%). Tar las professuras saja ella pli bassa cun 14,9% (2016: 13,9%). Dentant dettia era qua ina midada da trend: L'onn passà sajan numnadamain bunamain 30% dunnas vegnidas nominadas sco novas professuressas. Cun quai quintan las Scolas politecnicas che la quota da dunnas crescha ils proxims onns era en quest sectur.
Las Scolas politecnicas federalas tutgan tar las meglras dal mund. Sias instituziuns èn partenaris fitg dumandads en il transfer da scienza e da tecnologia. Il 2017 han ellas fatg varga 500 novs contracts da collavuraziun cun l'economia privata.
RR novitads 11:00


text:
Zinch
El zinch l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Zn. El g'ha nömer atòmich 30, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ram el g'ha trènta prutù.
El zinch l'è 'n metàl de culùr gris che tìra al celèst. A temperadüra e presiù stàndard l'è al stat sòlit. L'è mediamènt reatìf, el se cumbìna co l'osìgeno e quach óter "mìa-metàl". El g0ha caraterìstiche che se 'nspomèa a chèle del Calcio ma 'n confrónt a chèst l'è méno reatìf.
Mes•ciàt al ram el fùrma 'na léga ciamàda utù che l'è 'na léga metàlica cunusìda zabèla ai tép dei Romàni.
El zinch ene natüra el se prezènta sota fùrma de sich izòtopi: 64Zn (chèl che bónda de piö, 48,6%), 66Zn, 67Zn, 68Zn e 70Zn.
I izòtop66Zn, 67Zn e 68Zn i è stàbii, envéce 64Zn e 70Zn i g'ha 'na emivìta de 2,3 × 1018 e 1,3 × 1016 agn, divérsi ùrdegn de mizüra de piö de la vìta de l'ünivèrs, tat che l'è pusìbol pensài come stàbii e mìa tègner en cönt la póca radioatività.


text:
Cambiasca
Cambiasca (inscì anca in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 662 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 3,9 km² e ona densità de popolaziun de 426 ab./km².
El paes el se tröva arent a Verbania e 'l gh'ha dò fraziun, ciamaa Comer e Ramel.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cambiasca l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La direcziun da la SDA haja decidì las relaschadas malgrà ina chauma da trais uras l'emna passada e suenter l'opposiziun massiva ord la redacziun. Uschia communitgeschan la cumissiun da redacziun ed ils sindicats. I vegnia sulet argumentà cun ils custs, e la reducziun dal persunal vegnia realisada senza avair definì ina visiun solida per il futur. Cunquai ch'il CEO Markus Schwab haja ditg en in'intervista che la SDA saja sulet obligada envers ses acziunaris, haja el rut definitivamain la confidenza da la redacziun.
En vista a questa situaziun haja la redacziun decidì il glindesdi saira cun 124 cunter 8 vuschs (tar 6 abstenziuns) da far chauma oz. La redacziun pretendia ch'il cussegl d'administraziun da la SDA fetschia contractivas seriusas cun ina delegaziun da la cumissiun da redacziun e dals sindicats.
Sco quai che la SDA orientescha dettia dentant la pussaivladad da survegnir access a novitads sur agenturas partenarias (AWP, dpa, AFP, Reuters, APA).
RR novitads 07:30


text:
Actualitats
Radunanza generala 2018
La RG ha lö in venderdi, als 13 avrigl 2018 a las 17.30 a S-chadatsch
Protocol radunanza generala 2017
Bainvgnü
Bainvgnü illa pagina da l'Archiv cultural Engiadina Bassa. El as rechatta a S-chadatsch, tanter ils cumüns Strada e Martina (chasa da scoula veglia). Là lavuran ils archivars, per regla il lündeschdi e'l marcurdi davomezdi. Sch'inchün ha interess da visitar l'archiv, vaina giavüschà d'annunzchar ouravant per fixar ün termin. Quel vain fixà tenor cunvegna.
La mera da la società es da promover e rinforzar professiunalmaing il savair cultural da l’Engiadina Bassa e da las regiuns vaschinas.


text:
Cler, i possia anc dar surpraisas, uschia il scienzà da la politica da l'universitad da Turitg, Daniel Bochsler. I saja dentant da spetgar ch'ils verd-liberals perdian lur sez. Tenor el saja il scenari il pli probabel che la PLD survegnia quel. Il sez ch'ella aveva pers avant quatter onns.
Surpraisas possia quai be dar sch'i dettia grondas differenzas tar il dumber da vuschs cumpareglià cun las davosas elecziuns. Ils verd-liberals pon tenor Daniel Bochsler mo salvar lur sez sch'els fan extrem bler dapli vuschs ch’avant quatter onns. Quai na saja dentant betg da spetgar.
La sperdita dal sez fiss tenor Daniel Bochsler er strusch stada d'evitar entras la colliaziun cun las partidas dal center. La prognosa dal politolog è quella che Josias Gasser sto puspè dar enavos ses sez als liberaldemocrats. Sper quai saja da quintar che la PCD, la PBD, la PS ed er la PPS pon mantegnair lur sezs.


text:
Danter düc i fenomens dl'alcol ciafunse ince chël dles porsones che bër ocajionalmënter. Canche ai mët spo man, esi bogn da trà por en per de dis alalungia zënza lascè do plü co intant.
Chëstes porsones vîr zënza dificoltês por ince plü tëmp zënza aziche degun alcol. Ai pó ince ma nen bëre n gote vigni tan zënza avëi val' conseguënza. Spo te n iade sënti n gran bojëgn da bëre. Canche ai röia a chësta sensaziun se tachi pro la boza y bër por dis alalungia. Te chëstes fases é na te' porsona tres cioca. Tröc sen va demez dala familia te chisc dis, ai se destaca y roda por dis alaluniga da n bar al'ater. Spo te n iade se destödi, ai nen à assà. Ai lascia de bëre dan momënt al'ater y tla maiú pert di caji ne röi nia te na crisa de astinënza.
Le tëmp passa y i momënc de calma vëgn tres plü cörc. Chesc ô dí che al vëgn boiü tres plü gonot y spo röia chëstes porsones a avëi n gran problem de alcol cronic.
Chëstes porsones che bër a fases ne pënsa nia da avëi n problem cun l'alcol y insciö nen éle ince püc che se lascia daidé. Vignun dess savëi che ince chësta é na manira de dependënza y vignun à le dovëi y le dirit da daidé y gni daidé.


text:
Sco il president da la SRG/SSR Jean-Michel Cina ha ditg, vul ins en emprima lingia guardar sin ils custs sur tut ora. Projects correspundents stoppian uss vegnir lantschads.
Jean-Michel Cina reagescha uschia sin l’iniziativa da «No-Billag» che vegn ils 4 da mars 2018 davant il pievel. L'iniziativa «No Billag» vul stritgar las contribuziuns per radio e televisiun. L'aboliziun da las contribuziuns per radio e televisiun avessan tenor Cina vastas consequenzas per la SRG: «Quai maina tar quai, che la purschida da televisiun e da radio, sco nus enconuschain oz, na po betg pli vegnir mantegnida».
RR novitads 14:00


text:
Manuela Gobetti-Lutz: Cun fil, scharm e bler lavur!
- Sonda, 3.3.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.3.2018, 9:03, RTR
Ella è cusunza ed il chau creativ dals vestgìds da gala da l'elecziun da la «Miss Svizra 2018».
«Senza il sustegn da mia famiglia na vegniss jau betg da far quest spagat». Ils davos diesch onns ha Manuela Gobetti-Lutz (39) bajegià si a Weggis ses agen atelier da moda e gì il medem temp sias trais buobas.
Quest spagat tranter famiglia e fatschenta è insatge che la dunna, oriunda da Rabius, enconuscha era da si'uffanza. Ses geniturs han manà blers onns l'ospizi sin il Pass dal Lucmagn ed uschia hai gì num: lavurar e sa gidar gia da pitschna ensi.
Manuela Gobetti-Lutz creescha ils vestgis per las finalistas d...
3:17 min, Telesguard dals 27.2.2018


text:
Dolar statünidens
El dolar di Stat Ünii (in ingles United States dollar o U.S. dollar o dumà dollar), cugnussüü anca 'me dolar amerigan e dolar USA, a l'è la muneda ufiziala di Stat Ünii del 7 de giügn del 1785. El simbul dupraa a l'è el $, anca se el Fund Munetari Internaziunal al dupra el US$. El codes ISO 4217 del dolar a l'è USD. L'emissiun del dolar a l'è cumpetenza de la Federal Reserve del 1929.
A l'è dividüü in 100 centesim (cents) cun simbul ¢. In urigen a l'era dividüü anca in 1000 "mill" che i hann dupraa fina a la segunda guera mundiala, quand che l'alümini a l'era vegnüü trop car e quij muned chì vareven trop poch per culpa de l'inflaziun.
El dolar di Stat Ünii a l'è muneda ufiziala anca in alter paes: l'Ecuador, El Salvador e Panama in America, Timor Est in l'Asia e i antigh dipendenz uceanigh 'me i Isul Marshall, i Stat Federaa de la Micronesia e Palau.
Muned e bijet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dolar a l'è dividüü in 100 cents cun simbul ¢. Incö i sò fraziun minur gh'hann el nom de:
- penny o cent: 1¢, cun la facia de l'Abraham Lincoln
- nickel: 5¢, cun la facia del Thomas Jefferson
- dime:10¢, cun la facia del Franklin Delano Roosevelt
- quarter: 25¢, cun la facia del George Washington
Muned de 50 ¢ (cun la facia del John Fitzgerald Kennedy) e de 1 dolar a hinn rar. I emissiun de bijet a hinn de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ e 100 $. Un temp gh'eren anca bijet de 1000 dolar. I bijet gh'hann i facc di president Washington, Jefferson e Lincoln per i valur püssee bass; quela de l'Alexander Hamilton per i bijet de 10, de l'Andrew Jackson per quel de 20, de l'Ulysses S. Grant per i 50 e del Benjamin Franklin per i 100.


text:
Il füm blau ed il bindel mellan – il Brissago
- Dumengia, 20.7.2014, 17:25
Il Kino Apollo a Cuira è ina da las pli bellas salas cinematograficas en Svizra. Quai scheva almain il renumà cineast Daniel Schmid. Questa stad preschenta la Televisiun Rumantscha films or dal Kino Apollo; oz il film davart il «Brissago» in evergreen da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
Il tubac vegn da l’America, las lavurantas da l’Italia ed ils fimaders per gronda part dal Grischun. Il Brissago, questa cigara lunga, satiglia e sincera, sco che la reclama fa valair, vegn fatg anc oz sco avant 150 onns, cur che la Fabbricca Tabbacchi Brissago (FTB) è vegnida fundada.
En Surselva è il Brissago feminin, la Brissaga, quai che na mida nagut vi dal fatg ch’il tipic fimader da Brissagos è masculin. El as dosta cun tut la lunghezza dal Brissago cunter la moda da fimar cigarettas, anc pli ferm cunter il trend da na betg fimar pli, e fa or dal fimar il Brissago ina filosofia.
Il Brissago, la producziun e la filosofia – in film senza privels per la sanadad.


text:
Adliswil
Adliswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.79 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 518 abitant.
El cumün de Adliswil al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Kilchberg, Langnau am Albis, Rüschlikon, Stallikon, Zürigh. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adliswil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1050 col nom de Adelenswile.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Adliswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Illi, M: Adliswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Barack Obama ha relaschà a 78 praschuniers lur chasti e scursanì il temp da praschun da 153 ulteriurs delinquents, quai communitgescha la regenza americana. Profità han cunzunt praschuniers sentenziads per part per vita duranta pervi da delicts da drogas. Quels n'avevan dentant betg commess delicts da violenza.
Ils davos mais da ses uffizi ha Obama accelerà da scursanir ils temps da praschun. Tenor ses avis èn sentenzias da praschun per plirs decennis per diesch-millis da praschuniers memia bler.
En ses entir temp d'uffizi ha Barack Obama fatg grazia cun 148 sentenziads e scursanì il temp da praschun a prest 1’200 delinquents.
RR novitads 12:00


text:
Sbassar la vegliadetgna da votar ed eleger sin 16 è adina puspè tema. Ils ultims 10 onns hai dà pliras emprovas, tranter auter en ils chantuns da Berna, da Lucerna, da Friburg u era en il chantun Argovia. Schizunt il Cussegl federal è sa fatschentà il 2014 sin fundament d'in postulat cun la dumonda.
Tant en ils chantuns numnads sco era sin plaun naziunal ha la fatschenta però fin ussa adina fatg naufragi. Il sulet chantun che ha introducì il dretg da vuschar cun 16 è il chantun da Glaruna. Statisticas u analisas, sche quel vegn nizzegià da la giuventetgna, u sche la participaziun a las votaziuns ed elecziuns è creschida, na datti anc betg.
La giuventetgna vul – na fa però betg exnum
Tenor il questiunari europeic per la giuventetgna «Generation What» dal 2016 na less passa 70% da la giuventetgna svizra (16-34 onns) betg desister dal dretg da votar ed eleger. La participaziun tar las elecziuns parlamentaras dal 2011 da persunas tranter 18 e 34 onns era però be tar 32,5%.


text:
Tenor l'ovra d'agid per fugitivs ,UNHCR, n'han dapi in onn mai pli tantas persunas da la Siria e l'Irac empruvà communablamain il viadi sur mar en l'Europa.
Savens è la Libia il lieu da partenza per la fugia sur la Mar Mediterrana en l'Italia. L'avrigl èn tenor l'UNHCR var 9'000 fugitivs arrivads en l'Italia. Quai en passa dubel uschè blers sco en Grezia.
Dapi la cunvegna tranter l'Uniun europeica e la Tirchia, en la quala la Tirchia è sa declarada pronta da prender enavos fugitivs da la Grezia, na para la Grezia betg pli dad esser finamira principala dals fugitivs. Plinavant èn las controllas sin l'uschenumnada «ruta dal balcan» vegnidas intensivadas.
RR novitads 06:00


text:
En total noda la branscha 367'364 pernottaziuns, quai èn 0,2% pli pauc ch'il settember avant in onn. Quai resulta da las novas cifras da l'Uffizi federal da statistica.
Dapli giasts en l'entira Svizra
Las hotellaria svizra ha percunter puspè pudì beneventar dapli giasts il settember. Cumpareglià cun il settember da l'onn passà è il dumber da pernottaziuns creschì per 0,7% sin 3,4 milliuns. Quai resulta da las novas cifras da l’Uffizi federal da statistica.
Creschì è surtut il dumber da pernottaziuns dals giasts indigens, quai numnadamain per 1%. Ils giasts da l'exteriur han generà in plus da 0,4%.
RR novitads 10:00


text:
La musica populara «Die jungen Zillertaler» duai attrair almain 300 persunas a la gronda festa sin il bain puril a S-chanf. Uschia fissan ils organisaturs buns da cuvrir almain ina part dal budget da bun 30’000 francs. Ina gronda part vegnia dentant dals sponsurs locals.
Finalmain puspè ina giada in bal
Sper la band austriaca, datti er musica da l’armonia Blazenka ch'è furmada da musicants indigens e da Salten Oberkrainer. Ch’ils purs da la regiun La Plaiv (La Punt Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf) han organisà ina tala festa, haja da far cun il fatg ch’il temp dals gronds bals è passà ed il chalender d’occurrenzas en Engiadina betg gist plain durant ils mais avant la stagiun auta.
Nus n’avain betg memia bler temp liber, tuttina vulain organisar puspè ina giada ina festa en Engiadina
Aura è decisiva per success
La «Bauernhofparty.ch, il link avra en ina nova fanestra» ha lieu ils 17 da zercladur, cura che las temperaturas en Engiadina n’èn betg adina autas avunda per giudair ina saira or en il liber. Perquai è la festa sut tetg ed en localitads stgaudadas. L’aura gioga dentant adina er ina rolla cura ch’i va per bandunar la stiva chauda la saira, ha declerà Ruet Ratti da Madulain, ch'è in dals iniziants da la festa.
Purschì vegni er pussaivladads da parcar sper il bain puril Gabriel a S-chanf. Ultra da quai datti er in transport da shuttle. E pussaivladads da campar sin l’areal dal bain puril Gabriel a S-chanf.
Sche la premiera gartegia venderdi, ils 17 da zercladur 2016, vulan ils purs far daventar l’eveniment in punct fix en l’agenda dals Engiadinais er ils proxims onns.


text:
En las vischnancas Stadel, Weiach, Glattfelden, Eglisau e Bülach planisescha la Societad naziunala per il deposit da ruments radioactivs NAGRA perfuraziuns da sondagi per deponer rument radioactiv. Las dumondas correspundentas èn oz vegnidas exponidas publicamain en las vischnancas. Entaifer 30 dis pon ils pertutgads far recurs cunter ils sondagis.
Tenor l'Uffizi federal d'energia vegnan las lubientschas concedidas il pli baud la fin dal 2018. Sper Nördlich Lägern stattan anc ulteriuras regiuns en discussiun per in eventual deposit atomar final. Cun ina decisiun definitiva vegn quintà pir en 10 onns.
Examinar la structura da la rasada da crappa
Las perfuraziuns pussibiliteschan als geologs da far examinaziuns detagliadas sur da la structura e la consistenza da la rasada da crappa. Uschia pon els evaluar, sch'i fiss insumma pussibel da realisar en in da quels lieus in deposit profund per rument atomar. Gia oravant èsi vegnì fatg in'examinaziun dals lieus cun la metoda da seismica 3D. Cun undas acusticas pon ins uschia tschertgar lieus adattads.
RR novitads 11:00


text:
Ischi da muntogna
L’ischi da muntogna (Acer pseudoplatanus) è ina planta da feglia ch’appartegna al gener dals ischis (Acer). La planta che verdegia la stad è derasada vastamain en l’Europa. Ella vegn appreziada tant en parcs sco er per diever forestal.
Cuntegn
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi da muntogna po vegnir fin a 30 meters aut e cuntanscher ina vegliadetgna da bundant 500 onns. Cun sia roma che sa stenda ad aut e la curuna radunda posseda el ina cumparsa imposanta sco planta solitaria.
La scorsa da plantas giuvnas è d’in grisch brin cler e guliva. Cun ils onns daventa quella grisch stgira e spaletscha pli e pli. En quest stadi regorda il bist ad ina platana.
Ils fegls opposts sa cumponan da tschintg parts; las trais parts dal fegl situadas amez èn sviluppadas dal tuttafatg. En cumparaziun cun l’ischi giz han las parts dals fegls da l’ischi da muntogna pizs pli curts; ellas fruntan ina sin l’auter en in angul giz. Al punct da colliaziun cun il moni è il plat dal fegl in pau curvà. Ils fegls cuntanschan ina lunghezza da ca. 20 cm ed ina ladezza da ca. 15 cm. Survart èn els da colur verd stgira, sutvart in pau pli clers; nua che passan las avainas u sa chattan gnervs èn ils fegls levamain pailus. L’ur dal fegl è dentà fin crennà. Ils fegls entagliads en furma d’in maun regordan a quels da la platana; a quai renviescha er il num botanic pseudoplatanus. Sco tar autras spezias d’ischis tendescha er la feglia da l’ischi da muntogna l’atun savens vers in cotschen glischant.
Las flurs èn da princip ermafroditas; tar singulas flurs da la medema planta pon las disposiziuns masculinas u femininas esser supprimidas. Las flurs èn da colur verd melnenta ed ordinadas en furma da paniclas pendentas. L’ischi da muntogna flurescha il matg cura che la feglia chatscha u pauc suenter.
I sa sviluppan mintgamai dus fritgs ch’èn fermads in vi da l’auter vi dal chau e che disponan a la cua d’ina ala (ordinadas en il angul giz). Ils fritgs sa derasan cun il tipic sgol a spirala, e quai cun ca. 16 vieutas per secunda. Dal vent vegnan els savens purtads davent dapli che 100 meters.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 52.[1]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi da muntogna è derasà en l’Europa ed en l’Asia dal Vest. En l’Europa Centrala furma el la spezia d’ischis la pli frequenta. Sco tipica planta dal clima da muntogna frestg-umid è el surtut da chasa en autezzas mesaunas e superiuras da las muntognas da l’Europa dal Sid e da l’Europa Centrala. En las muntognas mesaunas è l’ischi da muntogna derasà da ca. 900 (Harz, Erzgbegirge) fin 1300 m (Guaud Bavarais); en las Alps Settentriunalas cuntanscha el autezzas da fin a 1700 m, en las Alps Centralas da fin a 2000 m. Savens munta l’ischi da muntogna ensemen cun il culaischen fin al stgalim superiur. Ensemen cun il fau cumpara el però er en regiuns collinusas; ensemen cun il fraissen e l’ulm da muntogna furma el qua uschenumnads guauds da chavorgias.
En la Spagna dal Sid ed en la Grezia dal Sid manca l’ischi da muntogna dal tuttafatg. Er en la planira da la Germania dal Nord al chatt’ins be là, nua che l’uman al ha manà cun sai.
En l’Europa dal Nord e sin las Inslas Britannicas na datti nagina derasaziun natirala da la planta. Savens vegn l’ischi da muntogna però cultivà e po alura er sa derasar a moda selvadia.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista da la planisaziun forestala contribuescha l’ischi da muntogna a moda essenziala a stabilisar il terren. Ultra da ses lieus da derasaziun natirals vegn el er emplantà intenziunadamain en guauds maschadads, e quai tranter auter pervi da las suandantas qualitads da la planta: la ragisch principala da la planta sa chava en la profunditad senza sa diromar pli fitg; la feglia da tut ils ischis smarschescha ad ina pulvra che serva a furmar humus; l’ischi da muntogna regiuvinescha fitg bain a moda natirala; sco planta da pionier po l’ischi da muntogna er render accessibels terrens crivs e pli povers.
Tuttina sco l’ischi giz crescha l’ischi da muntogna ils emprims onns a moda fitg sperta. Suenter 10 onns ha el gia cuntanschì in’autezza da ca. 4 meters e suenter 20 onns da ca. 16 meters. L’autezza finala munta a ca. 35 meters. En lieus da derasaziun ordinaris lascha la creschientscha però suenter gia relativamain baud; uschia vegn l’ischi da muntogna surpassà qua cun il temp dal fau verd.
Surtut en regiuns pli autas u en valladas umidas sa servan mistgels e litgens savens da l’ischi da muntogna per arrivar meglier a la glisch. Damai che quels na penetreschan betg en la planta, na pon els betg donnegiar quella. Litgens fitg sensibels sco il litgen-barba èn indicaturs per ina buna qualitad da l’aria.[2]
Spazi da viver per insects[modifitgar | modifitgar il code]
En ed enturn il lain da l’ischi da muntogna vivan per exempel las rasulaunas dal tarader da salesch. Las rasulaunas d’ulteriuras spezias da tgirallas sa nutreschan da la feglia da la planta. En fegls enrullads u en ils fritgs vivan differentas spezias da chamulaunas. Da roma setga u marscha sa nutreschan las larvas da diversas spezias da baus. L’ischi da muntogna flurescha tranter il salesch ed il tscharescher ed attira sper avieuls da mel er ina gronda varietad da spezias d’avieuls selvadis. Ultra da quai vivan en la feglia da l’ischi da muntogna savens vespras da la gala e chariels da gala.[3]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
En l’economia forestala sa lascha l’ischi da muntogna trair a niz il meglier cura ch’el ha cuntanschì ina vegliadetgna da 120–140 onns. Suenter 120 onns ha il bist cuntanschì in diameter da ca. 60 cm.
Il lain è dir, ma sa lascha elavurar tgunsch; pervi da sias qualitads vegn el attribuì a la laina da feglia preziusa. Per bists d’auta qualitad vegnan pajads plirs milli euros. Tar ca. 3 % dals ischis da muntogna sviluppan las fibras ina structura undegianta ch’è spezialmain tschertgada. En Frantscha ha in tal bist cuntanschì in pretsch da 61 000 euros.
Gia ils palissaders dal temp da crap e da bronz han adina puspè utilisà lain d’ischi; fitg resistent a l’aura n’è el però betg. Savens vegn lain d’ischi duvrà per lavurs da scrinari e da turnader. Il lain da l’ischi da muntogna vegn er apprezià sco lain da resonanza per la construcziun d’instruments (instruments ad artg, instruments da trair, oboas). En la construcziun da violinas vegnan las rischlas ed ils funds fatgs da lain d’ischi. Per la qualitad dal tun sezza è però sulettamain responsabla la cuverta e quella vegn praticamain adina fatga da laina da pign.
L’ischi da muntogna canadais è spezialmain dir e vegn perquai duvrà per far aissas da skateboards. Per quest intent vegnan pliras stresas da lain d’ischi coluradas e tatgadas ensemen; cura ch’il lain isa sa furman uschia musters da colur.
Ulteriura utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper vias porscha l’ischi da muntogna ina buna protecziun cunter canera (pervi da la feglia vaira gronda); la planta reagescha però sensibel sin sal da sdregliar.
Il suc che sorta sch’ins fa in tagl en la planta – surtut quel da la primavaira –, vegniva duvrà pli baud per far zutger. Quest suc sa lascha er fermentar ad ina bavronda sumeglianta a most u vin.
Las flurs furman la primavaira ina ritga funtauna da nectar, da la quala ils avieuls da mel fan diever stediamain. Il mel che vegn fatg da quel, savens en cumbinaziun cun nectar da flurs-portg, è d’excellenta qualitad. Ils avieuls pon er racoltar ritgamain grauns da pollen. Cun 25 milliuns grauns da pollen per portaflurs sa chatta l’ischi da muntogna cleramain davant l’ischi giz cun 238 000 grauns da pollen.[4]
Malsognas ed inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Creschì ora è l’ischi da muntogna resistent cunter schelira. Plantas giuvnas reageschan percunter sensibel sin sfradentadas tard la primavaira. Medemamain vegnan las plantas ruisas gugent da mieurs-sfuigna e da la selvaschina; en plantaziuns ston ellas perquai per ordinari vegnir protegidas. L’ischi da muntogna na cumporta ni lungas stgarsezzas d’aua ni inundaziuns. Pervi d’in bulieu parasitic pon parts da la feglia savens sa colurar nair; questa malsogna n’è però betg mortala per la planta.
L’ischi da Trun[modifitgar | modifitgar il code]
Legendar è daventà l’ischi da Trun, sut la curuna dal qual è vegnida fundada il 1424 la Lia Grischa. Fin il 1778 è la Lia vegnida renovada quatter giadas. L’onn 1750 aveva la planta ina circumferenza da radund 16 meters. En il decurs dal 19avel tschientaner è la planta però ida spert en decadenza. Il bist era sa dividì en trais parts; da quellas stevan il 1824 anc duas.
Sin iniziativa dal selvicultur chantunal Johann Wilhelm Coaz han ins tratg l’onn 1867 chatschs or da sems da la planta. Ils 28 da zercladur 1870 ha in stemprà terrà la planta d’ina vegliadetgna da bunamain 500 onns. Al medem lieu han ins emplantà in giuven ischi da muntogna d’in sem dal vegl. Il cusch da la veglia planta han ins transferì il 1890 en la sala dals ‹landrehters› a Trun che furma oz il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 647.
- ↑ Dr. Silvius Wodarz Stiftung (ed.): Der Berg-Ahorn. Baum des Jahres 2009, Marktredwitz 2009.
- ↑ Tierische Nutzniesser am Bergahorn, datoteca PDF, 1,7 MB.
- ↑ Helmut Hintermeier: Baum des Jahres 2009. Der Berg-Ahorn, en: Allgemeine Deutsche Imkerzeitung, schaner 2008, p. 31.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Egon Hoffmann: Der Ahorn. Wald-, Park- und Strassenbaum. Berlin 1960.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Meyer: Ischi da muntogna tar: flora-de
- Ischi da muntogna (LWF Wissen 62).
- Der Bergahorn – Beschreibung, Nutzung und Kulturgeschichte
- Ischi da muntogna tar: www.baumkunde.de


text:
Il podest
- 1. Marcel Hirscher, Austria
- 2. Michael Matt, Austria + 0,13
- 3. Henrik Kristoffersen, Norvegia + 0,16
24 uras suenter ses success en il slalom gigant dad Adelboden ha il skiunz austriac Marcel Hirscher era gudagnà il slalom spezial. Segund è vegnì ses cumpatriot Michael Matt e terz il Norvegiais Henrik Kristoffersen. Hirscher ha ussa gia gudagnà 7 giadas al Chuenisbärgli.
Loic Meillard è sco meglier Svizzer sin plazza 8. Per la segunda giada en sia carriera è Meillard uschia vegnì sut ils emprims 10.
Ils Svizzers
- 8. Loïc Meillard +1,56
- 12. Daniel Yule +1,82
- 15. Ramon Zenhäusern +1,96
- 17. Luca Aerni +2,26
RR novitads 15:00


text:
Dapli umens en la scola primara!
- Dumengia, 8.1.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.1.2017, 12:45, RTR
Avant in pèr decennis eran oravant tut umens scolasts en la scola primara. Oz n'è quai betg pli uschia. En il chantun Turitg è mo mintga sisavel scolast primar in um.
Pertge na vulan ils umens betg pli daventar scolast primar? Co pon ins motivar umens giuvens da vegnir magister? Cun questas dumondas è s'occupà in project da la scola auta da pedagogia a Turitg. Christina Caprez rapporta da quel en l'emissiun 'Ils auters'.


text:
Trens spezials transportian ils fugitivs direct d’in cunfin a l’auter, uschia ha infurmà il Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils fugitivs UNHCR. Lur collavuraturs hajan observà la dumengia, sco la polizia ungaraisa haja tramess 3 trens cun almain 2’000 fugitivs senza controlla en direcziun da l’Austria.
La regenza ungaraisa n’ha betg commentà las reproschas. Tenor las agenturas da novitads Reuters ed AFP sa chattan dentant strusch pli fugitivs en in center, nua ch’avant paucs dis sa chattavan anc millis da persunas.
RR Novitads 15:00


text:
En il Grischun èn stadas damain persunas senza lavur il zercladur. Il dumber da dischoccupads è sa reducì per 694 sin 1’526 persunas. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 1,4%, sco l'Uffizi per mastergn e lavur dal Grischun communitgescha. Il matg muntava la quota anc a 2,0%. Dals 1’526 dischoccupads èn stadas 703 dunnas ed 823 umens.
La quota da dischoccupaziun la pli auta han nudà la gastronomia (420), la branscha da construcziun (145) ed il sectur da la sanadad (118). Il zercladur han ins dumbrà 92 persunas dischoccupadas da lunga durada. Quai èn 4 persunas damain ch’anc il matg 2016.
Damain lavur curta
Er la lavur curta è sa reducida en il chantun. Il zercladur han 5 interpresas cun 46 emploiads introducì lavur curta. Il mais avant eran quai anc 6 interpresas cun 55 emploiads.
Er damain dischoccupads en Svizra
La dischoccupaziun è er ida enavos il mais passà. Il matg muntava la quota da dischoccupaziun anc a 3,2%. Quai communitgescha il Secretariat da stadi per l'economia SECO. Uschia èn stadas il zercladur 139'127 persunas registradas tar ils Centers regiunals per intermediaziun da lavur. Il zercladur 2015 muntava la quota da dischoccupaziun a 3,0%
RR novitads 08:00


text:
Lez pretenda ch'almain 15 victurs da medaglias dals gieus olimpics dal 2014 hajan profità d'in sistem da doping. Radund 100 provas da doping sajan vegnidas zuppadas e barattadas. Rodschenkow ha dà tiers d'avair barattà las provas en acziuns da notg. Vitiers haja el svilupà in mix ord trais differents meds da doping per ils sportists russ.
Pertutgà Subkow e Legkow?
Per num vegnan numnads en il rapport Alexander Subkow (bob), Alexander Legkov (passlung) ed Alexander Tretjakov (skeleton). Vitiers saja l'entira equipa dal hockey da dunnas stada dopada. Legkov è vegnì trenà lura dal Svizzer Reto Burgermeister.
Mukto: Ina conspiraziun
Il minister da sport russ, Witali Mutko, ha refusà las renfatschas discurrì d'in'attatga nungiustifitgada sin il sport russ. Vers l'agentura da novitads Tass ha el pledà d'ina conspiraziun.
RR novitads 23:00


text:
Intrigo internazionale
Intrigo internazionale (Intrîg internasiunàł) 'l è 'n film thriller dal 1959 'd Alfred Hitchcock. 'L à fat sù da piò ad trédas migliòṅ ad dòlar c'n un cóst ad tri.
Sunt
Mént'r al s cata in d'l hutèl Plaza ad New York, 'l agìnt publisitàri Roger Thornhill (Cary Grant) al vèṅ farmâ sénsa mutìṿ da dū óm ch'i al ciàman George Kaplan. Chi lōr i al tìnan sòdi par pò spinś'r-al in màchina par purtàr-al, cónt'r al sò vulēr, in dla vila 'd 'n óm ciamâ Lester Townsend (Philip Ober), davśèṅ a Glen Cove, a Long Island. Chè 'l è custrét prima a rispónd'r a dal dmandi ad Townsend e dal sò scagnòs Leonard (Martin Landau) e pò a mandàr śò soquànt bicér ad whisky che lōr i gh dànan par far-al dvintàr imbariàg. Mis incóra in màchina, chi lōr i próan a cupàr-al finśénd 'n incidènt stradàl ma Roger al la scampa, sōl p'r èsar farmâ pò da la pulisìa parchè al gh'à la bala.
Dòp che Thornill al gh'à cuntâ incòsa, la pulisìa la và a cà ad Lester ma la n gh cata gnint, anc parchè i faṅ tut in présia. Vgnû a savér che Townsend al lavóra a 'l O.N.U. cuma diplumàtic, Thornhill al decìd 'd indagàr par sò cònt, andànd-'l a catàr là. Quànd 'l al véd però al capìs ch'a n s trata minga d'l óm dla vila. Al n fà gnanc in tèmp a scambiàr quàtar paròli sèg che lò al vèṅ cupâ. In dal tintatìṿ ad dar-'g ajùt, Roger al gh s davśìna pròpria quànd i futógraf i al tìran śò cun al curtlàs dal masamènt in maṅ. Batśâ da tut cuma 'l culpévul, Thornhill 'l è custrét a scapàr via e a lugàr-as. Durànt un viàś in trên par Chicago, chi lò al cgnós la bèla Eva Kendall (Eva Marie Saint) che, anc s'la 'l à arcgnusû, la gh śibìs ad jutàr-al listés.


text:
Ulteriuras Novitads Engiadina
-
Sbuvaditsch sin il Pass dal Stelvio
Fortuna en disfortuna: Nagin è sa blessà. L'avertura dal pass per la stad na saja betg periclitada tras la ruschnada.
-
Samignun: Ulteriura emprova da rumper en
La notg sin venderdi han nunenconuschents empruvà da rumper en, en la bischutaria ch'era gia vegnida assaglida l'avrigl.
-
Quint equilibrà per la vischnanca da Puntraschigna
Il quint annual da la vischnanca da Puntraschigna ha serrà a moda equilibrada. Budgetà era però vegnì in deficit.
-
«Manpower» cunter donns da lavinas
Per rumir ils donns che lavinas han chaschunà sin la prada sper Zernez dovran ils purs tut il agid ch’els survegnan.
-
Pesta da chauns en Engiadina Bassa
La pesta da chauns ha uss er cuntanschì l'Engiadina Bassa.
-
Scuol vul daventar pli effizient
La vischnanca da Scuol tschertga in promotur d’economia. Il vitg vul arrivar pli spert enavant culs projects pendents.
-
Ludwig Jenal nov president dad Engiadina Scuol Samignun
Jenal daventa successur da Theo Zegg a la testa da la destinaziun da l'Engiadina Bassa.
-
Emprima badigliada per nova basa Bernina
Il mantegniment da la via dal pass dal Bernina duai daventar cun las localitads pli simpel.


text:
Il public da premiera è sta intgantà da la producziun a Sursaissa. Per Andrea Zogg l’emprima inscenaziun d’ina opera, e sco i para gist cun success. El ha ristgà da metter l’istorgia da Guglielm Tell en il temp modern, u perfin futur. La schuldada dal chastellan Gessler è vestgida futuristic, uschia che l’entira scenaria survegn questa parita.
Al public ha quai plaschì. Quai activescha la fantasia, gest uschia sco quai che Andera Zogg l'ha vuli. Mintgin po chapir ch'il cumbat da Tell per la libertad è in cumbat ch'i dat anc oz.
120 chantaduras e chantadurs sa participeschan a l’opera. Ils costums per l’opera taliana da Gioacchino Rossini ha creà Ursina Schmid, ed il maletg da tribuna ha realisà l’artist indigen Rudolf Mirer.
La stad d’opera a Sursaissa cuzza enfin ils 14 d’avust 2016.
RR actualitad 06:00


text:
Per Ernst Wyrsch, il president da la secziun grischuna da Hotelleriesuisse dat quai da patratgar. La dischillusiun saja gronda. Il Grischun haja gì in pli grond regress che tut las autras destinaziuns e quai na saja betg vegnì spetgà uschia.
L'entira Svizra ha nudà il fanadur 4,1 milliuns pernottaziuns, quai è in plus da bunamain 4%. 9 da las 14 regiuns turisticas en Svizra han pudì beneventar dapli giasts.
Danovamain sa reducidas èn las pernottaziuns dals giasts dals pajais vischins. Spezialmain creschidas èn las pernottaziuns dals giasts da l'Asia cun in augment da 41%.
RR novitads 10:00


text:
Bulivia
La Bulivia a l'è un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Brasil, el Paraguay, l'Argentina, el Cile e'l Perù.
La gh'ha dò capitaj: Sucre (capital custitüziunala giüdiziaria) e La Paz (capital aministradiva).
La gh'ha una süperfiss de 1.098.581 km² e una pupulaziun de quas 9 miliun d'abitant (i indigen a hinn el 75%).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia (nom ufizial: Repübliga de la Bulivia) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Evo Morales (del 2006).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia la ciapàt ol sò nòm da chèl del Simon Bolivar che l'à portàt a l'indipendènsa tance stacc del süd America che grasie a lü i s'è liberàcc dal goèrno del rè de Spagna.
I lèngue de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Bulivia la lèngua üficiàla l'è 'l Spagnöl o mèi ol Castiglià, ma i è parlàde pò la lèngua aymar e la lèngua quechua che i è lèngue 'ndigene pre columbiane, chèste lèngue i è turnàde ad ès insegnàde 'n di scöle de quando l'è dientàt presidènt 'l Evo Morales che l'è ün ìndio aymar.
Ol teritòre de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bolivià i è üzàcc a separà 'l teritòre de la sò nasiù 'n trè zòne e per fal i se bàza söl clima/temperadüra e sö l'altèsa söl mar. I trè zòne i è isè ciamàde:
- Calido, chèla piö 'n bas, a matina, 'ndoe gh'è i forèste tropicài e la sità piö 'mporànta l'è Santa Cruz;
- llano, la zòna 'n del mès 'ndóe la temparadüra la rèsta sèmper tra i 20 e i 25 gradi, tra i sità de chèsta zòna gh'è Chocabamba e se parla Spagnöl e Quechua;
- Frio, la zòna 'n piö a sira e piö 'n vólt söl lièl del mar, tra i sità de chèsta zòna gh'è La Paz e se parla Spagnöl e Aymar.


text:
Cordula Seger s’engascha dapi var dus decennis per la cultura en l’Engiadin’Ota. Gia in per onns è ella manadra artistica dal museum La Tuor a Samedan. E dapi l’onn passà è ella era manadra da la chasa Mili Weber a San Murezzan. Il premi da cultura per Cordula Seger è dotà cun 8’000 francs.
Premis da mintgamai 4’000 francs survegnan l’illustratura Pia Valär da Zuoz e l’actura Sara Francesca Hermann da Samedan. Pia Valär ha illustrà dacurt la parabla da Tredeschin. Sara Francesca Hermann è il mument sin viadi per il mund enturn cun il teater Mummenschanz.
RR novitads 06:00


text:
Sasbach am Kaiserstuhl
Sasbach am Kaiserstuhl l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Emmendingen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 20.78 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 3 316 abitàncc.
El cümü de Sasbach am Kaiserstuhl el se tróa a 'na altèsa de 181 méter sura 'l leèl del mar, de le bànde de la Forèsta Négra, sö la spónda orientàl del Reno che 'n chèl tòch lé 'l sègna 'l cunfì co la Francia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il bajetg da betun per la scolina da Flem e las structuras dal di è vegnì construì en 15 mais ed ha custà 4,9 milliuns. Uschia han ins pudì tegnair en il credit ch’il suveran da Flem ha concedì avant dus onns, ha ditg Peter Reiser, il president dal cussegl da scola da Flem.
Tut en il medem lieu
Il nov bajetg porscha plaz per trais scolinas. En funcziun èn actualmain be duas. Sco Peter Reiser di, vegn ina scolina nizzegiada sco duas stanzas da scola. Crescha il dumber da scolarets da scolina, po ina paraid vegnir allontanada ed uschia vegnir creà il plaz per ina ulteriuras scolina. Ch’i saja vegnì planisà in bajetg memia grond, na lascha Peter Reiser betg valair. La scola saja plaina e na porschia nagins locals da reserva.Cun la nova scolina hajan ins ussa dapli spazi che vegnia era gia nizzegià.
Il grond avantatg è ch’era la maisa da mezdi e la canorta per ils scolars èn ussa en il medem lieu sco la scola e la scolina. Omaduas purschidas èn numnadamain vegnidas integradas en il nov bajetg e vegnan nizzegiadas fitg bain.


text:
Schweinfurt
Schweinfurt l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Francònia (Unterfranken).
Schweinfurt l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del circondàre omònim ma del pónt de vìsta aministrtìf la na fà mìa part.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è colocàda sö la spónda dèstra del fiöm Méno, a presapóch 27 km a nordèst de Würzburg e 20 km a nord de Gerolzhofen. Dòpo de Würzburg e de Aschaffenburg l'è la tèrsa cità con piö tacc abitàncc de la Bàsa Francònia.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Châteaudun, Francia
- Seinäjoki, Finlandia
- Motherwell, Scòsia
- Castel Lagopesole, (frasiù de cümü de Avigliano), Italia
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Tar l'inscunter d'atun dal FIS-Council la sonda ha Gian Franco Kasper infurmà la FIS uffizialmain, ch'el candideschia il matg 2018 per in’ulteriura perioda d’uffizi. Actualmain dura la perioda d’uffizi al timun da la FIS quatter onns.
Dapi 19 onns en uffizi ed anc betg unfis
La notizia en il protocol da la sesida da la sonda ad Oberhofen è be curta: «Il president da la FIS Franco Kasper ha infurmà il Council da si’intenziun da sa metter a disposiziun per la re-elecziun al proxim congress da la FIS il matg 2018.»
L’onn 1998 era el vegnì elegì per l’emprima giada sco president da la Federaziun internaziunala da skis FIS. Quella giada sco successur da ses cumpatriot Marc Hodler. Kasper è er commember dal Comité olimpic internaziunal.
51avel congress da la FIS il matg 2018
Il proxim congress da la FIS è il 51avel ed ha lieu a Costa Navarino (GRE). La FIS spetgia passa 1’000 participants. Actualmain hajan las associaziuns naziunalas tramess 65 propostas che hajan da vegnir prendidas en consideraziun, scriva la FIS.
RR novitads 12:00


text:
Minisguard dals 24.06.2017
- Sonda, 24.6.2017, 17:40
Co fissi cun liber causa la chalur?
Era quest’emna spetgan temperaturas da passa 30 grads. Scolaras e scolars pateschan en scola dal chaud. I va anc in mument fin tar las vacanzas da scola e sa concentrar tar da questas chaliras n’è betg uschè simpel. Pertge na datti en il Grischun betg liber pervia da la gronda chalur?
Il pli lung di da l’onn
Lung di-curta notg: Ils 21 da zercladur è il pli lung di da l’onn. Nus pudain giudair il sulegl spezialmain ditg. Il «Minisguard» mussa tge che capita en l’univers tranter sulegl e terra.


text:
Giòb
38
Ël prim discors ëd Nosgnor
1Antlora Nosgnor a l'ha antërpelà Giòb da 'n mes dla tempesta e a l'ha dit: 2"Chi ch'a l'é col-lì ch'as përmet ëd trové da dì 'd mie decision con paròle da gnorant? 3Ch'a ven-a anans coma n'òm, përchè i l'hai 'd ròbe da ciameje e i veuj na rispòsta!".
Le maravije dl'univers
4Andova ch'it j'ere ti quand che mi i pogiava le fondassion dla tèra? Famlo savèj, ti ch'it pretende 'd savèj tut! 5Chi é-lo ch'a l'ha determinà soe dimension e ch'a l'ha tirà na còrda për mzurela? 7Còs é-lo ch'a ten sù soe fondassion e chi é-lo ch'a l'ha pogià ij sò canton ëd pera 1mentre che le stèile matinere a cantavo an còr e ij fieuj 'd Dé a crijavo 'd gòj? 8Chi é-lo ch'a tenìa 'l mar ant ij sò confin quand ch'a sortìa coma na masnà dal vènter ëd soa mare 9mentre mi i lo vestìa con ëd nivole e lo fassavo con ëd top ëspess? 10I son stàit mi a sarelo tra 'd pòrte 'd fer e a buteje 'd limit. 11I l'hai dije: "Ti 't peudes andé mach fin-a a sto pont sì e nen pì an là. Ambelessì toe onde poderose a deuvo fërmesse".
12L'has-to mai comandà a la matin ëd seurte fòra e a l'alba ch'a vnèissa sù ant l'orient? 13Has-to mai stendù la lus dël dì fin-a a la fin dla tèra e sopatane la coerta për gavene le bòje[1]? 14Coma la lus as avzin-a, la tèra a ciapa soa fòrma tanme 'd creja pressà sota 'n cacèt; a l'é vestìa 'd color splendrient. 15Coj ch'a son gram la lus a j'ambarassa e a fërma 'l brass ch'a l'era ausasse për patlé violent.
16Has-to mai esplorà le sorgiss dël mar o marcià ant le galerie ancreuse ch'a-i son al fond dla tèra? 17Sas-to andova ch'a son le Pòrte dla mòrt o l'intrada dël pais dël top? 18Has-to mai considerà vàire ch'a l'é l'amplëssa dla tèra? Dimlo s'it lo sas!
19Da 'ndova ch'a ven la lus? Andova ch'as artira lë scur? 20Peudes-to porteje ciaschëdun a soa ca? Sas-to coma riveje? 21Ëd sicur tut sòn ti 't lo sas, përchè ti 't ses nassù prima che tut a fussa creà, e ti 't l'has tanta 'd cola esperiensa! Nen vera?
22Ses--to intrà ant ij depòsit ëd la fiòca o vëddù ij magasin ëd la tempesta? 23(Ij gran ëd la tempesta mi i-j guerno pr' ël temp dël castigh, pr' ij dì dle bataje e dla guèra). 24Andova ch'a l'é 'l senté ch' a men-a a la sorgiss ëd la lus? Andova ch'a l'é la ca dël vent ëd levant? 25Chi é-lo ch'a l'a creà 'l canal dij torent ëd la pieuva? Chi é-lo ch'a l'ha tracià 'l senté dla lòsna? 26Chi é-lo ch'a fà pieuve ant ël desert, ant na tèra sëcca dov' a-i stà gnun? 27Chi é-lo ch'a manda la pieuva për sodisfé 'l teren chërpà e fèje chërse d'erba ténera? 28E chi é-lo 'l pare dla pieuva, o col ch'a génera la galaverna? 29Cola ch'a l'é la mare dla giassa? Chi é-la ch'a fà nasse la brin-a dal cél? 30Përché l'eva as cambia an giassa pì dura che la pera, e la superfice dl'eva a géila.
31Peudes-to guidé 'l moviment dle stèile, o grupé ansema le Pléiadi, o dësblé le còrde d'Orion? 32Peudes-to guidé la sequensa dle stagion o deje na diression al Gran Cher con le soe roe[2]. 33Peudes-to regolé le lej dl'univers? Peudes-to dovreje për regolé la tèra? 34Peudes-to deje na vos a le nivole parèj ch'a faso tombé la pieuva? 35Peudes-to fé paruté la lòsna e fèjla campé giù pròpi andoa ch'it veule ti?
36Chi é-lo ch'a dà d'intuission[3] al cheur o ch'a dëspensa d'anteligensa a la ment? 37Chi podrìa-lo mai conté 'l nùmer ëd le nivole? Chi é-lo che podrìa fé dëbordé ij vas dl'eva dël cél? 38për fela tombé am sël terèn sëch e dur tanme 'd mon cheuit?
Le maravije dël mond dle bestie
39Podries-to provëdde a la lionëssa soe pijàite, o sodisfé l'aptit dij lion giovo 40quand ch'a son cogià ant soe tanere o ch'a speto cocià ant ij leugh andoa ch'a së stërmo? 41Chi é-lo ch'a provëd da mangé ai cornajass quand ij sò polastrin a crijo a Dé ch'a l'han fam e as na van an gir a l'arserca 'd quejcosa da mangé?
Nòte
- O "Ij malign", "ij gram", "për porté a la fin la gramìssia dla neuit".
- O "L'orsa con ij sò orsòt".
- O "ch'a dà sapiensa".


text:
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol mo la fin d’jamna, parzialmein detox da medias socialas, negin handy avon ir a durmir, dapli sport? Jeu hai definitivamein priu avon da semuentar dapli egl onn 2017. Miu dies ha gia dau sinzur. Seser dis en e dis ora avon il computer ei la cuolpa! Aschia sun jeu sedecidida: miu 2017 daventa sportivs. Forsa hai jeu schizun mess empau ault la latta. Far sport ei stregn e drova bia temps. Temps hai jeu pilpli mai ed in canun da sport sun jeu mai stada – schiglioc havess jeu probabel gia entschiet avon – mo igl ei dil reminent mai memia tard – era buca per mei. Aschia hai jeu priu ensemen tut mia curascha e la via sut ils peis – en direcziun center da fitness.
Igl abonnament
Giuado eis ei freid e bletsch. Ei ha duvrau entginas emprovas per semotivar. Jeu hai adina anflau ina stgisa ni pliras. Mal il tgau, stauncla, negin gust, tut enina ... Mo propiest ei propiest – quel vala ed ei da tener tras. Ina sera miez schaner serabetschel finalmein ord casa. Igl ei il dretg mument per ir.
Il center sesanfla ella tschunavla alzada. Prender igl ascensur ni la scala? Jeu seturpegiel d’insumma setschentar quella damonda e mon da scala si. Jeu buffel sc’ina locomotiva. La dama alla recepziun mira sin mei da tgau entochen pei. Ella posseda in’egliada da scanner, volva decentamein ils egls e damonda en in tun unfis co ella sappi gidar mei. Jeu less far in abonnament, ditgel jeu. Aha! Sche jeu seigi gia stada en in center da fitness?, ha la dama vuliu saver. Quei seigi mia emprema gada, hai jeu detg. Aha!, ha ella puspei rispundiu e danovamein inspiziau mei. Propi da casa sun jeu buca sesentida. In abonnament per in onn? Sch’ei detti era da quels per pli cuort?, hai jeu dumandau. Ella cussegli a mi in per in onn – in per pli cuort porti nuot. Jeu hai anflau negins arguments encunter e hai suttascret. Puh! Dumignau gl’emprem obstachel. Cura che jeu lessi lu far miu trenament d’introducziun?, ha la dama dumandau. Il pli bugen gest uss, hai jeu rispundiu e la dama ha ris per l’emprema gada.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Igl outfit
Jeu crodel si – e quei buca exnum el senn positiv. Miu t-shirt e mias caultschas barlaccas ein aschi 2005! Penibel! Las autras dunnas portan leggings, tschappas da colur neon e definitivamein meins grass vid il venter. Ils umens han en ‚muscleshirts’. Ins vesa mintga muscla e mintga muscla para da clamar: Hallo! Mira sin mei! Jeu sun in exquisit product da stenta e fadigia! Tuts han bials corps. Els fan sport, siuan, semuentan sco plemas e vesan era ora suenter il trenament top. Jeu zuppel mias panuglias e tilel en il venter.
Miu instructur ha la medema egliada sco la recepziunista. Igl ei ina egliada critica. Ina egliada che di: Matta, va e cumpra in outfit da sport contemporan, lu discurrin vinavon! El arva la bucca e damonda sch’jeu veigi gia fatg il ‚warm up’? Jeu mirel sin el sc’in tgutg ed el aschunta sch’jeu seigi gia stada sil crosser? En quei cass probablamein buc. El volva ils egls e meina mei tier in terment apparat. Per vegnir a cauld – silmeins 15 minutas! Jeu dun il tgau. Cheu tschentas en il level e la spertadad. In sensor legia giu tia frequenza da puls. En 15 minutas vegnel puspei. Ok? El spetga buca sin mia risposta, lai mei a miez liug, persula cun quei animal d’in apparat.
Il plan
Suenter survegn jeu miu plan da trenament. Maschinas per la bratscha, maschinas per las combas, excercezis pil venter, pil dies, per la schuiala. Tut clar? Jeu dun il tgau da quei schenau, ughegiel buca da tschentar ina solia suletta damonda e mirel cun egls gross sin miu programm. Tut quei? En in’ura? Treis gadas à 15 repetiziuns? In terment cuolm avon mei. Jeu, persula cun auters en ina tschungla da maschinas ed apparats da fitness. Mon dieu! A mi maunca la colligiaziun cul divertiment, cul plascher! Fitness ei dira lavur! Ei dat glieud che numna fitness lur hobi. Hey, ussa dai buca gest si!, emprovel da semotivar! Quei va lu schon cul temps! Mo per oz hai avunda! Jeu mon sut la duscha e suenter ton pli spert en direcziun casa. Sebetter sin canpè e gaudel in toc tschugalata cun buna cunscienzia.
Cuntinuaziun suonda.
Text: A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
-
It's a match (seguonda part) Da Mila Beerli (GiuRu) - Eu am sdruagl. Driv meis ögls. Il sulai splendura tras la gronda fanestra. Eu stordsch planin il cheu.…11 d'avrigl 2018982 giadas
-
15 minuts cun: Romana Ganzoni Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias,…01 d'avrigl 20181811 giadas
-
It's a match (prüma part) Da Mila Beerli (GiuRu) - Meis büschmaintin nair es forsa ün pa cuort, pensa dürant ch’eu poz vi d’üna da las quatter püttas…06 da mars 2018817 giadas
-
Sustegnair Avais... vus plaschair da LATABLA? La plattafurma è independenta e sa finanziescha tras sponsurs e donaturs. Er Vus pudais sustegnair l'idea cun vegnir…09 da favrer 20182535 giadas


text:
Re Desiderio
Desiderio, cunusìt apò col nòm de Daufer, Dauferius e Desiderius, (Brèsa, entùren al 710 – Liégi?, dòpo 'l 774), l'è stat re dei Longobàrcc del 756 al 774.
Uriginàre de Brèsa, l'è stat fat dùca de Tuscia del re Astolf. Dòpo la mórt de Astolf el g'ha miràt al tròno dei Longobàrcc en upuzisiù al fredèl (e fredecesùr) del re apéna mórt, Rachis, che 'l gh'ìa abandunàt monastér de Montecassino endoche 'l s'ìa ritiràt e l'ìa turnàt a Pavia. Rachis el catàa en bèl pó de sostègn endèl Italia setentriunàla, envéce töcc i upuzidùr del cazàt del Friuli de Rachis e Astolf i sustignìa Desiderio, che l'è riàt a otègner el sostègn del Papa Stéfen II e del re dei Franchi, Pipì 'l Cürt, gràsie a la promèsa de respetà le cundisiù de pace acetàde de Astolf dòpo che 'l gh'ìa perdìt e de ritiràs dei teretóre del Imper Bizantì ocupàcc del da Liutprando (quach cità del Ezarcàt e de la Pentàpoli). El papa isé 'l g'ha fat presiù sö Rachis el "re frà", che 'l se mostràa dübiùs e che l'ìa apò 'ndebulìt de chèi entra i sò sustenidùr che gh'ìa póra de nà a fà 'nversà i franchi. Endèl mes de mars del 757 Rachis el g'ha dicidìt de turnà a ritiràs endèl sò monastér, e isé 'l g'ha dirvìt la stràda a la 'ncoronasiù de Desiderio.
A la sò 'ncurunasiù Desiderio el g'ha prumitìt de restetöéser al Papa divèrse cità che chèsto 'l gh'ìa perdìt. en càmbe del sò sostègn. El cunflìt co la Santa Sede sóta 'l papa Stéfen III l'è nasìt perché el papa el se upunìa al matremóne de Carlo Magn co la fiöla de Desiderio. Isé chèsto el g'ha desmèt de consegnà le cità.
Per vìa de le sò intensiù de slargà fò la sò 'nflüènsa 'n Italia, el g'ha finìt però de fà spaentà 'l Papa e i dücàcc longobàrcc meridiunài. Desiderio el rìa però a sotamèter Benevento e Spoleto e a numinà come regènt de chest'öltem sò fiöl Adelchi. Piö tàrde el g'ha stabilìt 'na aleànsa col Re Tasilù III de Baviera, che 'l g'ha spuzàt Liutperga, 'na fiöla de Desiderio.
Dàto che 'l regn dei Franchi el pasàa 'na fàze de debolèsa, Desiderio l'è riàt a prezentàs come protetùr del papàt e Papa Stéfen III en sostànsa el s'è troàt a depènder a leèl pulìtich de lü. Stéfen III però 'l se upunìa endèl 768 a che Carlo Magn el spuzès 'n ótra fiöla de Desiderio, che gh'ìa nòm Gerperga (o Bertrada), ma prim che 'l mürìes endèl 772 el gh'ìa fat pace col Re Longobàrt.
El Papa nöf, Adriano I, però, el g'ha domandàt a Carlo Magn de aidiàl cùtra Desiderio, perchè l'üniù de le dinastìe la s'ìa rumpìda dòpo che Carlo el gh'ìa repüdiàt Gerperga endèl 771 e che 'l ghe l'ìa dàda 'ndré a sò pàder. Entàt gh'ìa sücidìt apò che, Gerberga, la védova de Carloman, fredèl de Carlo Magn, la g'ha sercàt protesiù al Re dei Longobàrcc dòpo che gh'ìa mort el sò spus endèl 771, e Desiderio el g'ha recunusìt i fiöi de Gerberga come èredi legài. Desiderio el g'ha sercàt de cunvìncer el papa Adriano I perchè 'l curunès a Re dei Franch i fiöi de Carloman, ma 'l Papa el s'è refudàt, isé Desiderio per ripìca e per sforsàl a cambià edèa el g'ha ocupàt 'na part del sò teretóre.
El Papa Adriano el g'ha rispundìt col domandàga sostègn ai Franchi, i quài, endel'istàt del 773, i g'ha 'nvadìt l'Italia conde vintisìch o trenta mìla òm. I Longobàrcc i è stacc batìcc de bröt a Mortara (Ara Mortis) e i Franchi i g'ha mitìt sóta asédio la sò capital Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, el g'ha organizàt en ezèrcit a Verùna per córer a aidià sò pàder, ma i Franchi i g'ha ciapàt el sopraènt e a Adelchi gh'è tocàt de scapà a Costantinòpoli. L'asédio l'è finìt co la cunquìsta de Pavìa endèl zögn del 774. Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc deportàcc en Frància e i g'ha pasàt el rèst dei sò agn seràcc sö endèla abasìa de Corbie. Se pènsa che Desiderio el sàpe mórt entùren al 786. El Regn dei Longobàrcc isé l'è pasàt sóta Carlo Magn, che 'l s'è fat encurunà Re dei Longobàrcc a Pavìa. L'ìa la prìma ólta che 'n rè germànich el ciapàa el tìtol de 'n regn che 'l gh'ìa cunquistàt.
Famìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Desiderio l'ìa spuzàt conde Ansa, compagn de lü uriginària de Brèsa. Par che la g'hape it 'n 'nflüènsa bastànsa fòrte endèla pulìtica religiùza del sò spus, e 'nsèma alü la g'ha fondàt divèrsi monaster (el piö 'mportànte l'è chèl de S. Mighél e S. Piéro a Brèsa che piö tàrde el g'ha ciapàt el nòm de San Salvadùr e dòpo amò Sànta Giùlia).
Ansa e Desiderio i g'ha ìt alméno sich fiöi che se g'habe nutìsia:
- Anselperga, badèsa de San Salvadùr a Brèsa
- Adelperga, che gh'è nat en spùza a Arechi II de Benevento
- Liutperga (o Liutpirc), spuzàda con Tasilù III de Baviera.
- Desiderada (o Gerperga?), spuzàda e pò refüdàda de Carlo Magn (cunusìda pò a col nòm de Ermengarda per vìa del poema del Manzoni).
- Adelchi, l'ünech fiöl mascc che se g'hape nutìsia, prìncipe dei Longobàrcc e asociàt al tròno de sò pàder Desiderio
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Jörg Jarnut, Stória dei Longobarcc, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-464-4085-4
- Sergio Rovagnati, I Longobarcc, Milà, Xenia, 2003. ISBN 88-7273-484-3
- Franca d' Amico Sinatti, El mister del silènsio, el ritorno de 'n re longobart, Rimini, Rafaelli Editore, 2005. ISBN 88-89642-02-5


text:
Opfikon
Opfikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.61 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 15 995 abitant.
El cumün de Opfikon al se tröva a una altitüden de 459 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Kloten, Wallisellen, Zurich, Rümlang. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a in del 1634 Oberhausen al gh'eva 9 focolar.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Opfikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official web-site of the town of Opfikon
- Martin Illi: Glattbrugg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Webcam/Live-Weather Opfikon


text:
Ulteriur Grischun - 170 rutas da raiver sut in tetg
A partir dals 31 d’avust ha Cuira ina nova halla da raiver. Sin totalmain 2'000 meters quadrat paraids da raiver pon ins raiver cun e senza suga. Las pli autas paraids èn 15 meters autas ed èn colliadas cun in artg al tetg sura.
Da la surfatscha da raiver anora è la nova halla da raiver dubel uschè gronda sco la veglia halla che sa chatta paucs meters dasperas. Er en cumparaziun svizra tutga ella uss tar ina da las pli grondas, sco il schef Paul Sennrich ha ditg envers Radio Rumantsch.
ina gronda halla da raiver cun paraids fin 15 meters autezza
ina pli pintga halla per scolaziun e gruppas
ina paraid da nov meters autezza en il liber
2 stanzas da bouldrar (raiver sainza suga) cun ina autezza da 4 meters
Las 170 routas ch’èn uschia pussiblas sa drizzan ad amaturs, dentan era a raviders ferms. Ils 31 d’avust duai la nova halla arver sias portas. Quai punctualmain sin il di che la veglia halla da raiver dad Ap’n Daun vegn stgarpada giu.


text:
Suenter il terz temp intermediar sa chattava Daniel Hubmann anc sin il terz plaz. Grazia ad in grondius sprint final ha il sportist dal chantun Turgovia anc pudì surpassar l’entira concurrenza ed uschia far il pass sisum il podest. Per Daniel Hubmann èsi gia il quart titel da campiun mundial en ina disciplina singula.
Daniel Hubmann ha la finala triumfà cun in avantatg da trais secundas avant il franzos Lucas Basset. Terz è vegnì il Svedais Olle Boström.
Fabian Hertner ch’è stà il pli spert sin l’emprim tschancun ha sco 5avel pers 35 secundas sin ses cumpatriot. Tar las dunnas è Sara Lüscher vegnida sco meglra Svizra 7avla. Nova campiunessa tar las dunnas è la Svedaisa Annika Billstam.
RR novitads 20.00


text:
Malgrà il plus tar ils passagiers èn ils aviuns da la «Swiss» stads occupads lev damain. La protesta dal biro da viadi «Hotelplan», da betg sgular cun la «Swiss» pervia da la taxa da cudeschaziun, n'ha gì nagin effect sin il dumber da passagiers ch'èn sgulads cun la «Swiss».
Minus d'occupaziun surtut tar transport da rauba
12'465'048 passagiers èn sgulads cun la societad aviatica svizra, ch'è ina figlia da la Lufthansa tudestga; quai dal schaner fin il settember 2015. Sper quai è era il dumber dals sgols creschì per 0,3% sin 110'027. Ils sgols èn però stads occupads levet mender cun in minus da 0,1% tar ils passagiers - però cun in minus da 3,7% tar la rauba.
RR novitads 16:00