text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerèd che u riconoscimènt dla dignità cla riguèrda tot i mémbri dla famèia umèna e di su dirét, cumpagn e irrinunciabli, e costitués e' fundamènt dla libertà, dla giustizia e dla pèsa te mand;
Considerèd che la negazioun e el disprèz di dirét umèn i à port ma gist d'inciviltà che i ufènd la cuscinza dl'umanità, e che la cunquésta d'un mand duvè che al persouni al goda dla libertà at parola e at credo (foida) e dla libertà da la paura e da e' bsagn, l'è stè proclamèd cumè la piò granda aspirazioun dl'om;
Considerèd che l'è indispensabli che i dirét umèn i sia difois da lègi, se u s vò evitè che l'om u sia custrèt a ricora, cumè utma pusibilità, m'la ribelioun countra la tirania e l'opresioun;
Considerèd che l'è nicisèrii lavurè prì u svilòp ad relazioun d'amicizia tra toti al Nazioun;
Considerèd che i popli dli Nazioun Unidi ià ribadì tu Statut la su foida ti dirét umèn fondamentil, tla dignità e te valour dla persouna umèna, tl'uguaglienza di dirét dl'om e dla dona, e i à decis da lavurè prì e' prugrès suciél e prì un migliour tenour ad vita t'na libertà piò granda;
Considerèd che i Stèd dli Nazioun Unidi i s'è impegné a lutè, sla colaborazioun dli Nazioun Unidi stèsi, prì u rispèt e l'oservènza universèla di dirét umèn e dli libertà fondamentèli;
Considerèd che una concezioun unitèria at stì dirét e at stà libertà la è fondamentèla prì la completa realizazioun at tot stì impégn;
L'ASEMBLEA GENERELA
la proclama
la presènta dichiarazioun universèla di dirét umèn cumè ideél comun da cunquistè da tot i popli e da tot al Nazioun,s'u scop che ogni individui e ogni urganismi dla società, tnénd sempra presènta stà Dichiarazioun, u s'impègna a lavurè, s'l'insegnamènt e s'l'educazioun, prì u rispèt at stì dirét e at stlì libertà e ad garantin, miténd in àt iniziativi sempri piò numerousi at caratri naziunèl e internaziunèl, l'universèl e concrét riconoscimènt e rispèt, tent tra i popli di stés Stèd mémbri, quant tra quéi di teritòri che i è sotopost mla su giurisdizioun.
Tot j essèri umèn i nàs lébri e cumpagn in dignità e dirét. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i à da operè, ognun ti cunfrunt at ch'j ilt, sa sentimint ad fratelènza.
Ogni persouna la à da beneficié at tot i dirét e at toti al libertà proclamid tla presènta Dichiarazioun, sènza alcuna distinzioun prì rasoun ad raza, ad culour, ad sesso, ad lèngua, ad religioun, ad idea pulética e upinioun divèrsi, ad nazionalità o suciéla, ad richèza, ad nascita o ad qualsiasi élta cundizioun.
Nisuna distinzioun la sarà stabilida tnénd count du stèd pulétich, giurédich o internaziunèl de paiois o del teritorii me quale una persouna l'aapartèn, c'u sia quest indipendènt, o c'l'èpa una aministrazioun fiducèria, o c'un sia autonomo, o c'u sia sugét ma qualsiasi tip ad limitazioun ad sovranità.
Ogni individuo l'à dirét ma la vita, m'la libertà e m'la sicurèza dla propia persouna.
Nisuna persouna la putrà èsa tnuda in stèd ad schiavitò o ad servitò; la schiavitò e la trata di s-cév al sarà pruibidi sata qualsiasi fourma.
Nisuna persouna la putrà èsa sotoposta m'la tortura o ma un tratamènt o punizioun crudeli, disumèni o degradènti.
Ogni individuo l'à dirét, at tot e' mand, m'u riconoscimènt dla su personalità giurédica.
Tot i è cumpagn davènti m'la lègia e i à dirét, senza discriminazioun, ma una uguèla protezioun da pèrta dla lègia. Tot i à dirét ma una uguèla protezioun countra ogni discriminazioun c'l'à sia cuntrèria m'la presènta Dichiarazioun cumè countra ogni incitamènt m'la discriminazioun stèsa.
Ogni persouna la à dirét ma una concréta pusibilità da fè ricours ma tribunil competint countra àt che i neghés i dirét fondamentil riconosciud ma èsa stèsa dala costituzioun o da la lègia.
Nisuna persouna la putrà èsa arèstèda, tnuda in prisoun o esiliéda arbitrariamènt.
Ogni persouna la à dirét, in pusizioun ad tutèla uguagliénza, ma una giosta e poblica udienza davènti m'un tribunèl indipendènt e imparziél, s'u scop da determinè i su dirét e i su duvir, e in piò da determinè la fundatèza ad qualsiasi acusa penèla c'la j venga rivolta.
1. Ogni persouna acusèda d'una colpa la è presunta inocénta fina a quand la su colpevolèza lan sia stè pruvèda legalmènt t'un prucés poblich, te quale li la abia avù tot al garanzì nicisèrii prì la su difoisa.
2. Nisuna persouna la sarà cundanèda prì azioun cumèsi o prì azioun non cumèsi al quali, t'e' mumènt c'agli è stè cumèsi o non cumèsi, lin fos prevésti cumè reéd sgand el dirét interni o sgand el dirét internaziunèl. Tu stès temp un putrà èsa infléta alcuna poina piò granda ad quèla prevésta te mumènt te quale la colpa la sia stè cumèsa.
Nisuna persouna la putrà èsa sotoposta ma interferenzi arbitrèrii tla su vita privèda, tla su famèia, tla su chésa, tla su corispondénza, né ma lesioun du su unour e dla su reputazioun. Ogni persouna la à dirét da èsa difoisa dala lègia countra al sudèti interferinzi o lesioun.
1. Ogni persouna la à dirét m'la libertà ad muvimènt e ad residénza drointa i cunfoin ad ogni Stèd.
2. Ogni persouna la à dirét da lasè qualsiasi paiois, cumprois e propii, e d'arturnè tu su paiois.
1. Ogni persouna la à el dirét da ciarché e da usufruì, at ch'j ilt paìs, rifug' dal persecuzioun.
2. St'el dirét un putrà èsa invuchéd te chés che la persouna la sia realmènt ricerchéda prì colpi non puletichi o prì azioun cuntrerii m'al finalità e m'i principi dli Nazioun Unidi.
1. Ogni persouna la à dirét ma una citadinènza.
2. Nisuna persouna la putrà èsa arbitrariamènt privèda dla su citadinènza, né del dirét ad cambié citadinènza.
1. Umni e dòni in età giosta i à el dirét da spusès e da fundè una famèia, senza alcuna limitazioun ad raza, citadinènza o religioun. Lou i à i stés dirét riguerd e' matrimonii, durent e' matrimonii e t e' mumènt du su eventuèl scioglimènt.
2. E' matrimonii e putrà èsa celebrèd snà s'u lébri e tutèl cunsèns di futur spus.
3. La famèia l'è la cellula naturèla e fondamentèla dla società e la i à el dirét da èsa difoisa dala società e da u Stèd.
1. Ogni persouna la à el dirét da avoi una proprietà su persunèla o insèn sa élta genta.
2. Nisuna persouna la putrà èsa privèda ingiustamènt dla su proprietà.
Ogni persouna la à dirét m'la libertà ad pensiir, ad cuscinza, e ad religioun; st'el dirét e cumprènd la libertà ad cambié religioun e ad cambié credo, e la libertà ad manifestè, singolarmènt o insèn sa elta génta, e sia in poblich che in privèd, la propia religioun o e' propii credo tl'insegnamènt, tli pratichi, ti gist religius e tl'oservènza di rituel.
Ogni persouna la à dirét ma la libertà d'opinioun e d'espresioun cumprois el dirét da no èsa molestèda prì la propia upinioun e quèl da ciarché, ricéva e comuniché infurmazioun e idèi usand tot i mèzi e senza riguerd ma cunfoin.
1. Ogni persouna la à dirét ma la libertà 'd riunioun e ad asociazioun pacéfica.
2. Nisun e pò èsa custrèt a fè pèrta d'una asociazioun.
1. Ogni persouna la à dirét da partecipè m'e' g-vèrni de propii paiois, sia diretamènt, sia prì mèzi ad rapresentint scilt liberamènt.
2. Ogni persouna la à dirét da èsa asunta in cundizioun ad parità t'j impiégh poblich de propii paiois.
3. La volontà populèra la è e' fundamènt dl'autorità de g-vèrni; stà volontà la à da èsa esprèsa da elezioun frequenti e leéli, organizèdi a sufrag' universèl e uguèl, a vot segrét, opure seguend una procedura ad vutazioun altretènt lébra e garantésta:
Ogni persouna, cumè pèrta integrènta dla società, la à dirét mla sicurèza suciéla, nonchè mla realizazioun atravèrs u sforz naziunèl e la cooperazioun internaziunèla e in armonia sl'organizazioun e al risoursi ad ogni Stèd, di dirét economich, suciél e culturil indispensabli m'la su dignità e m'u lébri svilop dla su personalità.
1. Ogni persouna la à dirét m'u lavour, m'la lébra scilta dl'impiegh, ma giosti e dignitousi cundizioun ad lavour e m'la protezioun countra la disocupazioun.
2. Ogni persouna, sènza nisuna discriminazioun, la à dirét m'una uguèla retribuzioun in cunfrount m'un uguèl lavour.
3. Ogni persouna c'la lavoura la à dirét ma una pèga giosta e dignitousa c'la garantésa ma se stèsa e m'la su famèia una vita umèna dignitousa e aiutèda, quand l'è nicisèrii, da d'j ilt mèzi ad protezioun suciéla.
4. Ogni persouna la à dirét da fundè dli organizazioun sindachéli e dèi la propia adesioun prì la difoisa di propii interis.
Ogni persouna la à dirét m'u ripos e m'el temp lébri, tnénd count ad conseguénza d'una giosta limitazioun dli ouri 'd lavour e ad ferie retribuidi.
1. Ogni persouna la à dirét d'avoi una cundizioun ad vita c'l'ai permèta da garantì la saluta e e' benèsri propii e dla su famèia, s'una atenzioun particulèra m'l'alimentazioun, m'i vistid, m'la chésa, mli medicini e m'i servizi suciél nicisèrii, e la à dirét m'la sicurèza ti chés ad disocupazioun, malatì, invalidità, vedovènza, v-ciaia e at tot i chés ch'i duvés cumpurtè la perdita di mèzi ad susisténza a cheusa ad fàt indipendint dala su volontà.
2. La maternità e l'infanzia agl'i à dirét ma curi e asisténza particulèri. Tot i burdill, nid al'intèrni de matrimonii o fura da e' matrimonii, i à da beneficié dla stèsa protezioun suciéla.
1. Ogni persouna la à dirét ma l'istruzioun. L'istruzioun la n'à da custè gnint almeno in riferimènt mli classi elementèri e fondamentèli. L'istruzioun elementèra la à da èsa ubligatoria. L'istruzioun tecnica e prufesiunèla la à da èsa m'la purtèda ad tot e l'istruzioun superioura la à da èsa altretènt acèsébla ma tot in cunsiderazioun de mèrit ad ciascun.
2. L'istruzioun la à da èsa indirizèda m'e' pin svilop dla personalità umèna e m'u rafurzamènt du rispèt di dirét umèn e dli libertà fondamentèli. Li la à da ricerché u svilop dla comprensioun, dla tolerènza, dl'amicizia fra toti al Nazioun, i grop ad razi divèrsi, i grop religius, e la à da favurì l'impègn dli Nazioun Unidi prì e' mantenimènt dla pèsa.
3. I genitur i à el dirét ad priorità tla scilta del tip d'istruzioun da dè m'i propii fiull.
1. Ogni persouna la à dirét da partecipè liberamènt m'la vita culturèla dla comunità, la à dirét da aprezè al belèzi dl'arte tli su svariédi fourmi e da contribuì m'e' prugrès dla scienza e da usufruì di su beneficc.
2. Ogni persouna la à dirét m'la protezioun d'j interis murèl e materiil proveniint da ogni produzioun scientefica, leterèria e artestica creéda da la persouna stèsa.
Ogni persouna la à dirét m'un ourdni suciél e internaziunèl te quale i dirét e al libertà proclamid tla presènta Dichiarazioun i posa èsa completamènt realizid.
1. Ogni persouna la à di duvoir ti cunfrunt dla comunità, snà drointa la quale l'è pusébli e' pin e lébri svilop dla su personalità.
2. Tl'esercizii di su dirét e dli su libertà ogni persouna la à da èsa sotoposta snà ma cli limitazioun stabilidi dala lègia prì garantì u riconoscimènt e u rispèt di dirét e dli libertà ad ch'j ilt e prì sudisfè al giosti necesità dla morale, dl'ourdni poblich e de benèsri generèl 't una società democratica.
3. Stì dirét e stlì libertà in pò, in nisun chés, èsa esercitid in cuntrast slì finalità e s'i princìpi dli Nazioun Unidi.
Nisuna pèrta dla presènta Dichiarazioun la pò èsa interpretèda tu sèns da arughés, da pèrta d'un qualsiasi Stèd o grop o persouna, un dirét da esercitè un'atività o da mèta in at un'azioun c'la épa u scop da prevariché di dirét o dli libertà proclamid tla Dichiarazioun stèsa.


c: text/html

text:
Miami
Miami (a s lèś /maɪˈæmi/ o /maɪˈæmə/ in Ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad 441,003 abitànt (2015) ch'la s cata in dal stat dla Flòrida, in dla cuntèa ad Miami-Dade. L'è stàda misa in pē al 28 ad Luj dal 1896 da na pupulasiòṅ ad quatàr-sènt parsòni a 'l incìrca.
Al sìndic 'l è al republicàṅ Tomás Regalado. La sità l'è divìśa in sinc distrèt.
L'è bagnàda da 'l Ucéan Atlàntic e al sò clima 'l al s davśìna dimóndi a quél trupicàl. In Istâ (da Śugn a Nuvémbar) a piōv asè e a s và da spés in a risć ad catàr-as di stravènt o di uragàṅ. 'D Invèran in dal dòpmeśdè a sa stà bèṅ parchè al temperadùri i pōl'n andàr da sédas a vint-siē grâd. Ad nòt invéci a s bala da sinc a déś grâd e 'l è dimóndi difìcil andàr sóta śèr.
Persunàǵ ligâ a Miami
- Bob Marley, cantànt
- Gloria Estefan, cantànta
- Will Smith, atōr
- Sidney Poitier, atōr
- Lawrence Kasdan, regìsta
- Nicko McBrain, baterìsta di Iron Maiden
- Eva Mendes, atōra
- Deborah Harry, cantànta
- Mickey Rourke, atōr
- William H. Macy, atōr
- Andy Garcia, atōr
- Charles Willeford, scritōr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il sguard sin la tabella mussa ch’igl è immens stretg a la cua da la tabella. Actualmain è Cuira 97 sut il stritg, la distanza sin ina plazza sur il stritg è dentant mo in punct. La sonda ha Cuira giugà a chasa encunter Buchs 0:0. Cun ina victoria vess Cuira pudì distanziar il concurrent direct. Ils sis davos gieus da campiunadi èn per l'equipa grischuna uss sco sis gieus da final.
Il capitani ch'emprova da trair il char
Dapi questa primavaira è Carlo Bearth il nov capitani da Cuira 97. Il giuven da 28 onns n’è betg in capitani immens dad aut. El è plitost il tip capitani che discurra cun ses congiugaders tranter quatter egls. Per Carlo Bearth, ch'è oriund da Rabius, èsi dentant ina onur dad esser capitani da questa equipa. Durant ina fasa intensiva sco actualmain saja la sfida natiralmain spezial gronda, conceda el.
RR Sportissimo 12:00


text:
La spartission ëd n’ardità a l’é na ròba dlicà, dzurtut quand ch’a-i é nen un testament ciàir e “la sostansa”, ël patrimòni da féne le spartiure, a l’é ‘d pèis. A-i son ëd famije ch’a së s-ciapo për n’ardità e fin-a dij frej che për lòn as parlo pì nen da vint agn a sta part. I l’hai conossuje dij cas parèj. Vera, le ròbe ‘d sòld a l’han da esse giuste, ma ‘l problema ‘d fond ambelessì a l’é l’avidità, l’angordisa, la susnada, l’invìdia. Coma ch’a dis un proverbi,“Se l’invidia a fussa frev a sarìo tanti a d’esse malavi”.
Dij sòld i l’oma da manca e le richësse, s’a son bin dovrà, a son na benedission, ma a peudo nen esse tut ant la vita. A peudo nen dventé nòst dìo, përchè sèmper quand ch’i rendoma l’adorassion a ‘d dio fàuss i soma nojàutri a la fin a gionteje. I l’oma da comprende che ij dio fàuss a manten-o nen soe promësse, bele s’a smijo ch’a bërluso. A-i son ëd valor ant la vita ch’a son pì amportant dij sòld, dë dné e fin-a quand ch’ij sòld a finisso, e ‘dcò nòstra vita a finiss an cost mond, coj valor a resto e a séguito a fé ‘d profit, për nojàutri e dzurtut për j’àutri.
Sossì a l’é lòn che Nosgnor Gesù Crist an mostra ant la “paràbola dlë sgnor ch’a l’era ‘n fòl”. As treuva ant ël vangel ëd Luca al capìtol dódes. Lesomla e peuj i faroma na quaj considerassion.
Quajdun d’an tra la gent a l’ha dije a Gesù: “Magìster, disje a mè frel ch’a divida con mi l’ardità!”. Ma chiel a l’ha rësponduje: “Amis, chi é-lo ch’a l’ha stabilime an sù vojàutri pr’ esse vòst giùdes e për fé le vòstre spartingaje?”. Peuj a l’ha dije: “Pijeve varda da ògni sòrt ëd susnada. Përchè bin che quajdun a l’àbia ‘d beni an bondansa, coj beni-lì a-j daran nen la vita”. Peuj a l’ha contaje sta paràbola: “Ij camp ëd në sgnor a l’avìo daje ‘n racòlt fosonant. E a pensava da chiel, disand: ‘Còs hai-ne da fé, përchè i l’hai nen pro dë spassi për goerné ij mè racòlt’. Peuj a l’ha dit: ‘I l’hai capì lòn ch’i l’hai da fé: i camprai giù ij mè grané e im fabricraj ëd pì grand: antlora i l’avrai pro dë spassi për goerneje tut mè forment e j’àutri beni ch’i l’hai. Antlora i peudrai bin dime: Adess it l’has motobin ëd beni ambaronà për na partìa d’agn; arpòste, mangia, bèiv e fà na bon-a vita’. Ma Nosgnor a l’ha dije: ‘Fòl ch’it ses! Bele sta neuit it l’avras da meuire, e tut lòn ch’i tl’has ambaronà, ëd chi sarà-lo?’. A l’é pròpi parèj për coj ch’as fan ëd gran baron ëd ròba për lor istess, e ch’as fan nen ëd richesse dënans a Nosgnor!” (Luca 12:13-21).
L’ocasion ëd cost discors ëd Gesù a l’é n’arcesta che quajdun a l’avìa faje a propòsit ëd na spartingaja, na spartission ëd n’ardità. Second la costuma dj’Israelita, ij rabin (ch’a j’ero coma dij prèive) a l’ero ‘d soens ciamà për giuté la gent a fé ‘d spartingaje giuste, për giudiché lòn ch’a l’era giust ant la spartission ëd n’ardità. Lòn ch’a frapa sùbit an cost episòdi dël vangel a l’é che Gesù as profita nen ëd cost’ ocasion për esercité sò drit ëd giudiché an tra doi frej. Gesù a sarìa bin ëstàit ël giùdes pì valand e savi ch’i l’avrìo trovà. Al opòst, sto rescontr a-j dà a Gesù l’ocasion ëd conté na paràbola d’amonission contra la susnada, l’avidità.
L’avidità, la susnada, a l’é na ròba séria. Vardoma pr’esempi ij Des Comandament. Un-a dle còse le pì armarcàbil dij Des Comandament, ël Decàlog, a l’é che Nosgnor a l’ha butaje na lej contra cola disposission dël cheur ch’as ciama la susnada, l’anvìa, l’avidità (Surtìa 20:17). Se nojàutri i l’avèisso da butè an pè un còdes ëd lej, a sarìa bin difìcil ch’i-i piassèisso na régola parèj. I penserìo pì probàbil an dij pecà esterior tanme l’amassidi o ‘l robarissi. Nòstr Creator, contut, quand ch’a l’ha giontaje na lej contra la susnada, a dà la ciàira dimostrassion ëd conòsse bin la natura uman-a. A son ëstaje ‘d dëstrussion da nen disse ëd famije e ‘d nassion ch’a son ëstàite l’arzultà dl’anvìa nen giusta dë vnì padron ëd lòn ch’a l’é për drit a l’é proprietà d’àutri. Le guère an tra le nassion a prinsipio ‘d sòlit përchè na part a veul quajcòsa ch’a l’é proprietà dl’àutra part. An efet, la susnada a l’é un dij pecà primari dl’umanità. Adam e Eva a susnìo ‘d podèj decide da lor istess lòn ch’a l’é bin e lòn ch’a l’é mal - lor a vorìo lòn ch’a l’é ‘d competensa mach ëd Nosgnor. A l’é parèj che lor a l’han ambrancà lòn che peuj a l’é cambiasse ant la ruin-a nen mach ëd l’umanità, ma ‘dcò dël mond dla natura (Génesi 3).
La susnada as manifesta an mancansa d’arconossensa e ‘d generosità. A-i é gnente ch’a sia sbalià ant la richëssa o ant l’anvia ‘d fé chërse la prosperità ch’a s’ha. Ël perìcol, l’arzigh, a ven feura quand ch’i foma dle richesse nòstra finalità la pì amportanta, quand ch’i soma mai sodisfàit ëd lòn ch’i l’oma, ma i pensoma che ambaroné ‘d ròba a sìa lòn ch’an fà pì content. Lolì a l’é lòn ch’i vëddoma ant la paràbola dle sgnor ch’a l’era ‘n fòl. Lë sgnor dë sta paràbola a l’é gnanca fërmasse a dì grassie a Nosgnor për la prosperità ch’a l’avìa. A l’opòst, a l’era nen sodisfàit ëd lòn ch’a l’avìa e a vorìa ‘d magasìn për soa ròba ch’a fusso sèmper pì grand e pì bej, e ch’a podèisso conten-e da pì. Chiel a s’angagiava a realisé sèmper ëd pì përchè, për chiel, a l’era ‘n valor d’esse pro, suficent, a chiel istess al pòst ëd na vita ‘d dipendensa da Nosgnor, e parèj a falìa ant ël mostré la fiusa ch’a sarìa stàit Nosgnor ch’a l’avrìa seguità a provëdde për chiel.
A pensava peuj gnanca ëd giuté ij pòver con ël tant ch’a l’avìa. Gnanca ‘n pensé. A pensava mach d’ambaroné për chiel istess.
Cola ch’a l’é la finalità prima dl’esse uman? Nosgnor a l’ha condanà col òm, col ësgnor, përchè ‘d soe richësse as na fasìa n’idol. A l’é sèmper vera che ij susnàire ch’a veulo nen pentisse ‘d lòn a saran condanà për soa mancansa d’arconossensa e ‘d generosità. Pì ‘d lòn a son ëd fòj përché a son nen fasse rich ëd cole ròbe che gnanca la mòrt a lavrìa podù gaveje: coj valor ëspirituaj ch’a son la fej, l’amor, la dipendensa arconossenta da Nosgnor, ël savèj dovré le còse materiaj për la glòria ‘d Nosgnor e le spantiament ëd sò Regn.
Ël tesòr an sla tèra i lo podoma nen porten-lo con nojàutri a la mòrt, ma s’i l’oma “ambaronà” ‘d valor ëspirituaj, ij valor “dël cél”, ij valor ëd Nosgnor, coj-lì a saran mai pì gavane.
La Bibia a condan-a nen la richëssa, ch’a peul esse në strument maravijos për fé chërse ‘l Regn ëd Nosgnor. A l’opòst, la Bibia a condan-a coj ch’a son ëd servitor ëd soe richësse, d’om e ‘d fomne ch’a jë rendo sò dio e ch’a diso nen grassie a Nosgnor për lòn ch’a l’han e ch’a na faso nen part con djìàutri. Nòst Creator an ciama a d’esse ‘d gent arconossenta e generosa. S’i lo soma nen e ch’i doma dë spassi a la susnada, i l’oma da manca ‘d pentisse e serche ‘d serve Nosgnor con nòstre richësse. Dzurtut, i l’oma da comprende coj ch’a son ij valor i pì apresìà da Nosgnor. Ëd coj-lì i l’oma da esse rich. S’i voloma esse ansem a chiel për l’eternità a sarìa bin mej che a-j doma l’apresament ch’i mérito.
La Bibia a condan-a nen la richëssa, ch’a peul esse në strument maravijos për fé chërse ‘l Regn ëd Nosgnor. A l’opòst, la Bibia a condan-a coj ch’a son ëd servitor ëd soe richësse, d’om e ‘d fomne ch’a jë rendo sò dio e ch’a diso nen grassie a Nosgnor për lòn ch’a l’han e ch’a na faso nen part con djìàutri. Nòst Creator an ciama a d’esse ‘d gent arconossenta e generosa. S’i lo soma nen e ch’i doma dë spassi a la susnada, i l’oma da manca ‘d pentisse e serche ‘d serve Nosgnor con nòstre richësse. Dzurtut, i l’oma da comprende coj ch’a son ij valor i pì apresìà da Nosgnor. Ëd coj-lì i l’oma da esse rich. S’i voloma esse ansem a chiel për l’eternità a sarìa bin mej che a-j doma l’apresament ch’i mérito.
Leture bìbliche dël lessionari - 31 Luj 2016 - Duminica apress Pancòsta ch'a fà undes
Orassion. Nosgnor! Che toa misericòrdia ch'a mai ven a manch, a nétia e goerna toa Cesa; e, për motiv che la Cesa a peul nen vive an sicurëssa sensa tò agiut, ch'a l sia goernà e governà sèmper për ël mojen ëd toa bontà; per Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, për ij sécoj dij sécoj. Amen.


text:
Lòn a dipend dla prospetìva ch’as ciapa. S’as fa part dël trop dle fèje ch’a fan tute ‘n còr “bè” e a van tute ansema ant l’istèssa diression quand a-j son comandà ‘d felo dai “maîtres à penser” e coj ch’a son dj’espert ëd “social engineering”, éh, a sarìa parèj. Ma ël fàit a l’é che nojàutri ambelessì i voroma esse ‘d gent ch’a pensa con soa testa e ch’as arfusa d’esse manipolà, ëd gent ch'a l'ha nen vërgògna 'd esse “dj’erétich”, dij revoltos dzubidient, dij barbèt [1], aponto, coma ch’as disìa na vòlta. La lenga e la coltura del pòpol piemontèis a va rispetà e valorisà: i soma nen dispòst a sacrifichela an sl’autar dla globalisasion!
I soma nen contra l’italian, l’anglèis o d’àutre lenghe ch’a son bin vantagiose për parlé e fese comprende da gent d’àutri pòst, ma i soma dzortut për la preservassion dij valor ëd nòstra lenga e identità coltural: le doe còse a son nen an contraddission. Për lòn i disoma “Assè, basta parèj!” a coj ch’ha l’han arnegà e squasi scancelà nòstra lenga e identità, ch’a l’han tajà-ne la lenga, ch’a l’han fàit chërde a nòstra gent che ‘l piemontèis a fussa “mach an dialèt”, na parlada da gent gnoranta e sorpassà, nen degna dij temp modern... Nò, i l’oma na dignità e i voroma dësfend-la. Ëdcò coma cristian, e pròpe për lòn, i voloma parlé nòstra lenga, ch’a l’é ‘n don che Nosgnor a l’ha fa-ne, e arsèive Soa Paròla an nòst idiòma.
A l’é nen ch’i soma mach dij nostàlgich dij temp passà. Vèra, i onoroma ij nostri vèj e le nostre tradission, e con cognission, ma i vardoma al avnì e i portoma dle ròbe neuve giusta an publicand an piemontèis. La stòria nen mach i la dësmentioma pa, ma parèj i “foma” stòria!
Për nojàutri, peuj, ël piemontèis a l’é ‘dcò “la lenga dël cheur”, “la lenga dla mama” (ò dla mare granda), për dovré l’espression dla gent dla Bargaja svissera, na val dla Svissera italian-a ant ël Canton dij Grison, andoa ch’as parla Bargajòt, na lenga romansa parlà mach d’apopré 1500 person-e, ma che a la cudìsso con soagn e che l’autorità politiche a dësfendo. Pròpe për motiv che nòstra a l’é “la lenga dël cheur”, quand ch’as trata ‘d religion, dla nòstra relassion con Nosgnor, Soa Paròla, për nojàutri, an piemontèis, a ciapa tut n’àutr caràter. La Paròla 'd Nosgnor a l'é ancora pì bela e as capìss fin-a mèj quand ch'a l'è esprimùa ant la nòstra lenga!
Nòta
Ij bàrba (o barbèt) a j'ero al prinsìpi ij predicator valdèis dl'età 'd mes. Coma dij predicator cristian indipendent (visadì, ch'a dipendìo nen da n'istitussion eclesiàstica), doi për doi, a travërsavo, dë scondion, ël teritòri che a l’avìo fidaje, e a fasio conòsse l'Evangeli 'd Gesù Crist, an butand ant le man dla gent la pura Paròla 'd Nosgnor (la Bibia). Parèj, a visitavo ij grop dij fidel ch'a j'ero via via formasse e s'ancontravo con regolarità për discute ‘d chestion che riguardavo ël moviment valdèis, ch’a l’avìa spantiasse për tuta l’Euròpa. Soa atività a l’era motobin arzigosa e soèns a finiva dë manera tràgica a càusa dl'oposission dël clero papista e dl’Inquisission. Ij barba as preparavo për soa mission ant un leug stërmà ciamà scholae andova ch’a studiavo ij test bìblich. La sernìa dël nòm “barba” a l’era për dësferensiesse dai prèive ch’as fasìo ciamè “padre”. An séguit, fra la gent, ël nòm “barbèt”, antrames ij catòlich, a l’era dovrà, ëd manera irònica, an rësguard a tùit ij protestant, e fin-a dj’ebreo.


text:
L'agentura da rating americana «Standard & Poor's» (S&P) quinta che l'economia publica svizra creschia vinavant fin il 2020 – quai da moda moderada. Quai surtut tras la dumonda internaziunala per rauba e prestaziuns da servetsch da la Svizra. Il product intern brut vegnia a crescher quest onn per 1,1%, e l'onn che vegn per 1,7%, quinta S&P. La bonitad maximala saja però era duida a la situaziun finanziala solida dal stadi e la cumpetitivadad da la Svizra, communitgescha S&P.
Ristgs: Franc svizzer e relaziuns cun l'UE
Il suletg ristg saja il curs dal franc svizzer. Sche quest vegnia sut squitsch, possia quai avair consequenzas en l'economia reala - però era en il sectur da finanzas. Explicitamain numna l'agentura da rating era l'impurtanza da las relaziuns cun l'Uniun europeica (UE) per la Svizra. E là surtut l'access e la recrutaziun da persunal en il martgà europeic.
RR novitads 09:00


text:
Suvlaki, Gyros e Capretta – Peperonis emplenids
- Gievgia, 18.1.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 18.1.2018, 10:15, RTR
Ils peperonis emplenids èn ina tratga decorativa e gustusa. Els cuntegnan charn-portg e divers legums.
Svetlana Munderich ha vivì d'uffant e da giuvna en la regiun russa Kasnodar a la Mar Naira. Quai mais da schaner raquinta ella da la cuschina en quella part da la Russia. Las tratgas èn influenzadas dal Caucasus dal Nord e dals pajais vischins. Il recept per ils peperonis emplenids ha Svetlana Munderich da sia mamma ch'è da l'Ucraina.


text:
Curt e concis:
- Il Cussegl dals chantuns di Na a l'iniziativa d'autodeterminaziun da la PPS.
- Cun l'iniziativa per l'autodeterminaziun vul la PPS ch'il dretg naziunal ha precedenza avant il dretg internaziunal. Il Cussegl dals chantuns ha debattà sco emprim davart l'iniziativa.
- Er ina cuntraproposta dal cusseglier dals chantuns da la PLD, Andrea Caroni (AR), che duai pussibilitar da decider punctual davart leschas internaziunalas, n'ha gì nagina schanza.
- Il Cussegl federal era gia s'exprimì cunter l'iniziativa.
Tge che l'iniziativa pretenda
L'iniziativa d'autodeterminaziun (Schweizer Recht statt fremde Richter) vul francar che la Constituziun federala vala en mintga cas avant il dretg internaziunal ed è da resguardar avant lez. Excepziun fissan sulettamain las definiziuns obligantas dal dretg internaziunal.
Tar in conflict stuessan Confederaziun e chantuns adattar ils contracts dal dretg internaziunal a las prescripziuns da la Constituziun federala. Sche las contractivas giessan da la glatscha giu, stuess il contract che cuntrafa a la Constituziun vegnir visà. Obligaziuns dal dretg internaziunal che cuntrafan a la Constituziun na pudess la Confederaziun betg pli surpigliar u acceptar.
La PPS ha lantschà l'iniziativa pervi da l'iniziativa per il repatriament (Ausschaffungsinitiative) dal 2010. Quella aveva il pievel approvà. Da quest temp han il Cussegl federal ed il parlament sapientivamain prendì en cumpra da stritgar parts dal text per la Constituziun, perquai che quel avess cuntrafatg al dretg internaziunal ed uschia cunter la Convenziun europeica dals dretgs umans (EMRK) u la cunvegna davart la libra circulaziun da persunas cun l'UE.
Cussegl federal refusa iniziativa
L'iniziativa per l'autodeterminaziun veglia procurar per cunfins clers tranter il dretg internaziunal ed il dretg naziunal. Questa pretensiun na possia l'iniziativa dentant betg ademplir, argumentescha il Cussegl federal. Enstagl pericliteschia l'iniziativa la posiziun da la Svizra en la relaziun cun ils auters stadis e la protecziun dals dretgs d'umans internaziunala. In Gea a l'iniziativa mettia en dumonda las obligaziuns internaziunalas da la Svizra e periclitass la reliabilitad e stabilitad da la Svizra, scriva il Cussegl federal.
RR novitads 14:00


text:
«Nus temain ina participaziun fitg bassa», ha il pledader da la cumissiun electorala argumentà il fatg che la regenza emprova da far reclama per la participaziun tras campagnas d'infurmaziun e flyers gia in mez onn avant las elecziuns.
Fin uss sajan mo radund 650'00 burgais sa registrads per las elecziuns da l’october. Enfin mez zercladur, cura ch'il termin scada, spera la cumissiun da cuntanscher ulteriurs 14 milliuns participants. Sch'il tempo resta sco per il mument, fissan quai dentant be bun 3 milliuns persunas ch'elegian.
Attatgas sin centers da regenza fan tema
Il motiv saja ch'igl ha dà l'ultim temp ina seria d'attatgas sin centers da la regenza, rapporta l'agentura da novitads svizra. Tranter auter in'attatga en la citad principala Kabul, nua che 60 persunas èn mortas. Quai haja starmentà la glieud.
RR novitads 09:00


text:
Pica pica
La sgasa u anca berta[1]; chèca en lumbard uriental (Pica pica, Linnaeus 1758), l'è un üsell d'la famija di crou.
Cuntegnüü
Descrission[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò penagg l'è bianch e negher cun d'le sfümadüre che, a scunda d'la lüs, i van dal gris al verd metalich. El sess l'inflüensa miga l'aspet esteriur. Le sgase, da grand, le rivun a pesà tra i 200 e i 250 gram e i en lunghe pressapoch 45 ghei.
Rapresentassion artisteghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sgasa l'è staia artisticament imurtalada dal pitur cines d'la Dinastia Song, Cui Bai che, in del 1061, l'ha cread la famusa tela La legur e le dü sgase.
Mitulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'la mitulogia germanica la sgasa l'è messagera di Dei e l'è anca l’üsell d'la Dea d'la mort Hel, e par cal mutiu chi l'è cunsiderada cume un üsell menagram. In de l'età de mezz, in Germania, l'era anca famusa cume l'üsell d'le streghe u anca üsell d'la furca.
A le sgase ghe piasun i uget sbarlüssighent, roba che l'è cumün a tanti üsei rapass. De la sò nüminansa de ladra ghe cunta anche el Giuachin Russin in de l'opera La gazza ladra dal 1817.
Par che la scumagna de Ladra la vegna dal fat che despess i han vist d'le sgase che scundevun di arnes de ferr sbarlussighent, ma l'è anca pussibil che la vegna dal mutiu che i en solite gratà i nin di altor üsei.
Sistematica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pica pica la gh'à nöu sutaspes:
- Pica pica
- Pica pica galliae
- Pica pica melanotos
- Pica pica fennorum
- Pica pica mauritanica
- Pica pica asirensis
- Pica pica bactriana
- Pica pica hemileucoptera
- Pica pica leucoptera
- Pica pica sericea
- Pica pica bottanensis
- Pica pica camtschatica
Biulogia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mangià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sgase i paciun carogne, frütt, ragn, fenaröl, ma anca öu e nidiade de altor üsei.
Riprudüssion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sgase i mantegnun i picinin e i öu in nin fai sü in sü i albor, indue i tegnun d'ögg la zona. I fan dai quator ai vot öu par volta. Papà e mama i mategnun la caruana par 22-24 dì, dopu de che i picinin i imparun a sgulà e i molun el nin.
El nin l'è furmad da dü part:
- la cupa, faia da un intrecc de ram tegnüdi insiema da molta e rivestida internament cun di fil d'erba;
- el quarciament, l'è fai apena de ram intreciad.
I ramet che i en d'inturna a la cupa i gh'an l'ubietiu de tegn la strutüra tacada ai rami d'la pianta che la tegn sü el nin. El nin l'è fai in culaburassion tra il mas'c e la femina d'la copia: v'ün el tegn in pusission el ram da cuatà e l'altor pensa a intrecial cun i altor ramet dal nin e cun i ram de l'albor.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gerhard Kooiker und Claudia Verena Buckow: Die Elster. Ein Rabenvogel im Visier. 144 S.; Aula, Wiesbaden 1999, ISBN 3-89104-633-2


text:
La fin da zercladur ha il Radio Rumantsch emess la davosa episoda da la radionovela «Vita capita». Durant la stad han collavuraturas e collavuraturs da RTR preschentà en quest plaz lur chanzuns preferidas. E dapi ils 22 d’avust aud'ins da glindesdi enfin venderdi, mintgamai a las 10:15 ina nova rubrica.
Glindesdi – Il Digitip
Ozendi essan nus circumdads, gea schizunt inundads da chaussas digitalas. Igl è grev da tegnair la survista. Perquai preschenta la rubrica «Digitip» mintga glindesdi products ord il mund digital, sco applicaziuns nizzaivlas, trics cun software e declera terms ord il mund digital.
Mardi – Linguarias – cun Anna Alice Dazzi
Gist quai mund digital mida era il linguatg. Perquai declera la linguista da RTR Anna-Alice Dazzi mintga mardi en sia rubrica co il linguatg sa mida, tge ch’è u fiss correct en rumantsch e co ch’i fiss da pronunziar tscherts pleds.
Mesemna – La cifra dal di
Di per di arrivan plunas da cifras tar nus. La cifra da l'emna, p.ex. ina cifra ord ina statistica grischuna, è il punct da partenza per in'istorgia. En la rubrica «Avessas Vus savì?» vegnan las audituras ed ils auditurs a savair fatgs pauc enconuschents.
Gievgia – Suvlaki, gyros e capretta – cuschina dals immigrants en il Grischun
Las pussaivladads da giudair tratgas da terras estras en noss chantun èn pulitamain grondas. Ins po ir tar il grec, ins po mangiar tailandais, ed era la cuschina tirca e chinaisa chatt’ins tar nus. Però tge mangian immigrantas ed immigrants a chasa? Nus preschentain mintga gievgia in’autra tratga per cuschinar suenter.
Venderdi – Il cumpliment da l’emna
Cumpliments fan bain al cor! Quai pon esser cumpliments per insatgi che ha fatg il curtin per sia vischina, che fa in transport u per la tatta che fa ils megliers capuns. Audituras ed auditurs pon annunziar lur cumpliment. Gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. Cun la persuna che fa il cumpliment vegn registrà in curt discurs, e venderdi vegn telefonà a la persuna che ha survegnì il cumpliment.


text:
Tar il transport d’autos èsi vegnì registrà in minus da 1,2% cun 467’000 vehichels. Creschì è perencunter il traffic da rauba. Grazia a la midada da strategia e l’optimaziun dal material rudlant haja la svieuta surpassà las cifras da l’onn 2014 per bunamain 1 milliun sin 14,1 milliun francs.
Sut il stritg noda la Viafier retica uschia in gudogn da 136’000 francs, quai ch’è in augment da 50’000 francs. Contribuì al resultat positiv, hajan surtut las fatschentas secundaras cun immobiglias.
Investiziuns da passa 200 milliuns
L’onn passà ha la Retica fatg investiziuns da 214 milliuns francs. Sulet per la renovaziun da l’infrastructura, tranter auter per il project dal tunnel da l’Alvra, èsi vegnì impundì 56 milliuns.
Per far il proxim pass stuain nus vinavant optimar ils custs e generar dapli passagiers.
Dumber dals passagiers è sa reducì
Per quest onn spetga la Viaifer retica nagina midadas fundamentalas quai che pertutga la situaziun economica. Ella crai però a media vista ch’il turissem sa revegnia plaunsieu en il Grischun. Per far il proxim pass enavant, stoppia la viafier però optimar vinavant ils custs e generar dapli passagiers, uschia Christian Florin, il directur substitut da la Retica.
RR novitads 12:00


text:
Ils davos 3 onns è Clau Schlosser stà vicepresident. En discurs hajan pliras persunas dumandà el, pertge ch’el na candideschia betg per il post da president communal. Pervia da quai sustegn ord la populaziun haja el la finala decidì da candidar.
Elecziuns dal cussegl da vischnanca
Sper il president vegn era elegì il cussegl da vischnanca che sa cumpona da 13 persunas. La constituziun communala pretenda sis commembers dal vischinadi da Breil, tschintg dal vischinadi da Danis/Tavanasa e dus dal vischinadi da Dardin.
Per ils 13 posts datti gest 13 candidats da tut ils trais vischinadis. I n’è pia betg da far quint cun in grond cumbat electoral. Las elecziuns han lieu ils 10 da matg.
RR novitads 17:00


text:
- hotel Waldhaus Flims Mountain Resort è concurs
- hotel ha stuì far amortisaziuns da 30 milliuns francs
- vischnanca da Flem è preoccupada dal concurs
- Uffizi da concurs dal district Plaun conferma concurs summaric
Pers il cumbat cunter problems finanzials
Gia dapi onns cumbatteva il «Waldhaus Flims Mountain Resort» cun problems finanzials. Il manaschi haja funcziunà vinavant be grazia a gudogns entras venditas d'abitaziuns secundaras. Il favrer hajan ins dentant valità da nov il manaschi e stuì far amortisaziuns da 30 milliuns francs. Las mesiras per sanar las finanzas e las tractativas cun in vestiders per surpigliar la societad n'hajan betg purtà fritg, uschia ha il cussegl d’administraziun infurmà ad ina conferenza a las medias.
Plazzas van a perder
7 persunas perdan lur lavur, las ulteriuras 120 persunas pon tegnair lur plazza. Las pajas sajan garantidas enfin la fin da mars 2015 ed ils quints da furniturs hajan ins pudì pajar enfin il favrer. Ils passa 900 acziunaris perdan dentant lur chapital da 10,8 milliuns francs è vegnì infurmà vinavant.
Manaschi da stad è garantì
Il manaschi da l'hotel cuntinuescha entant senza interrupziun. La societad «WF Hotelmanagement» ha prendì a tschains il manaschi da l'Uffizi da concurs. A la testa èn sco enfin ussa il directur Daniel Füglister ed il president dal cussegl d'administraziun Gion J. Fravi.
L'alternativa al recurs fiss stà da serrar l'hotel e da relaschar tut ils collavuraturs.
Massa da concurs
Beat Caluori da l’Uffizi da concurs dal district Plaun è dapi trais emnas involvì en ils fatgs da fatschenta da l’hotel Waldhaus. Ins haja ussa cumenzà la procedura da concurs ed els sajan vida survegnir ina survista e da registrar tut las activas. El quinta che quai cuzza fin quatter emnas.
Il concurs da l’hotel «Waldhaus Flims Mountain Resort» dat in concurs summaric pia na datti betg ina radunanza da crediturs.
Impurtant hotel en Svizra
L'hotel Waldhaus a Flem s'auda tar ils impurtants hotels da la Svizra e posseda era in dals pli gronds parcs d'hotel (passa 200'000 meters quadrats). L'onn 2004 ha l'hotel survegnì la distincziun «hotel da l'onn» dal Gault Millau e l'onn 2006 ha la sessiun federala gì lieu en il Waldhaus a Flem.
Reacziun da la vischnanca
La suprastanza communala da Flem sa mussa preoccupada dal concurs da l’hotel Waldhaus. Sco la vischnanca da Flem scriva en ina communicaziun beneventia ella ils sforzs da la societad da salvament. Ella saja era pronta da sa gidar en il rom da sias pussaivladads, mo concret saja anc nagut èsi scrit vinavant.
L’hotel «Waldhaus Flims Mountain Resort» saja cun sia muntada per la regiun turistica Flem/Laax/Falera da fitg gronda impurtanza. Il pli impurtant saja che l’hotel possia vegnir avert da Tschuncaisma sco previs.
RR novitads 11:30/15:00/17:00


text:
Il suveran dal Tessin ha refusà il settember 2014 in credit per l'exposiziun mundiala. Per pudair finanziar la preschentaziun communabla cun ils chantuns dal Gottard, Grischun, Uri e Vallais en il pavillon svizzer, ha il Tessin perquai stuì supplitgar sponsurs privats per daners. Ils 1,1 milliun francs sajan rimnads ha communitgà la chanzlia chantunala tessinaisa.
Frantscha senza ustaria, Italia cun retard
Era auters pajais han retard. Il pavillon da la Frantscha sto cumenzar senza in'ustaria, perquai che las lavurs en questa part da l'exposiziun n'èn anc betg terminadas. Uschia è vegnì communitgà ord il consulat general svizzer a Milaun. Il pavillon da l'Italia, il pajais ospitant, pudess schizunt vegnir a fin pir in mais suenter l'avertura. La gasetta taliana "Corriere della Sera" ha planschì che Milaun haja gia survegnì avant 7 onns l'incumbensa per l'exposiziun mundiala. Tuttina na sajan las lavurs anc betg terminadas pervi da corrupziun ed in'administraziun excessiva.


text:
Vijita de geologs dala Cina tl Museum GherdėinaNce chėstann, plu avisa n sada de chėstena passeda ai 15 de lugio, ąn pudł dé l bėnunģ tl Museum Gherdėina a na grupa de 25 studėnc de geologia dla Peking University (PKU), che ie ruvėi adalerch per na escurscion didatica de de plu dis tla Dolomites. Chėsta ancunteda ie unida a se l dé per l segondo iede.
Do la vijita ala sezions de geologia, ert y storia ą la grupa pudł se goder dan la Cėsa di Ladins i bai tradiziunei purtei dant dala Grupa de bal populer de Santa Cristina y Sėlva. Lancunteda ie frut de na culaburazion per svilupé na vijion plu globala di prozesc geologics n corelazion cun l mer primordiel dla Tetis danter la Dolomites y la Cina dl Sud.
La grupa di studėnc y studėntes de master fova acumpanieda da si prufessėures, danter chisc Jiang Dayong, studiėus de retii marins dl Triassich, y Andrea Tintori, cumėmber de unėur dl Museum pervia de si studies sun i pėsc fossilisei y l itiosaur de Secėda.
I crėps y la montes dla Dolomites ne ie nia mé de nteres per si belėzes, les reprejenta per uni geologh dl mond n travert da messei avėi udł almanco un n iede te si vita, ą auzą ora l prufessėur Tintori tl Museum La geologia ne possen nia mé mparé sun i libri, zėnza udėi cun si uedli i crėps, l sas dla vėtes defrėntes y la relazions danter la unes y lautres. Zėnza chėsta esperienza sun l post ne deventerą un mei n bon geologh.
Do la prima pert de erscurscion tl sit Unesco dl Monte San Giorgio, cunescił per si fossii de pėsc y retii marins dl Triassich, y tla Grigne sun l Lech de Como, ą la grupa dala Cina te Gherdėina fat n iede l Geotrail de Bula dedicą ala gran crisa biologica dan 252 milions de ani. Chėsc aspet ie per i studėnc cinėisc damat nteressant davia che iusta la luegia tipica de refermėnt per chėsc tėmp canche la vita manaciova de sfanté defin sun la Tiera ie propi tla Cina.
Nautra jita ą la grupa fat sun Secėda, che ie de nteres per si pusizion strategica tla evoluzion di crėps, n iede pervia dla relazions danter l fonz de n mer stlut y la sculiera, y sėurapro per l vulcanism dl Triassich mesan che vėn tlņ a lum. Nia da desmincė sambėn ne ie i fossii giapei sun Secėda y metui ora n mostra tl Museum Gherdėina. Danter chisc iel i resć di pėsc plu vedli dl mer antich dla Tetis y dantaldut i resć dl schilet dl gran itiosaur, giapą dan urmei belau 50 ani y mo for danter i plu reres dl mond y de gran nteres per l stude de chisc orcs dl mer dl tėmp dl Ladinich bas, dan zirca 240 milions de ani. Pudėi udėi i resć uriginei de chėsc gran tier, nce sce cunservą mé n pert, ie stat na gran emozion per i jėuni dla Cina, che se ą cialą ju cun marueia nce i autri fossii y lautra culezions riches dl Museum Gherdėina n ucajion dla vijita meneda cun la diretėura Paulina Moroder.
Do la vijita dl Museum ą la grupa di studėnc cinėisc cun si prufessėures mo pudł se tņ pea de bela mprescions di bai traduziunei purtei dant ala lergia dala Grupa de bal populer de Santa Cristina y Sėlva y njunté nscila a si stude la scuvierta de nosta cultura.
La grupa di studėnc y dla studėntes ą dadedņ mo vijitą l Bletterbach per finé pona via si vijita a Agordo danter Civetta y Pale de S. Lucano. L ie dessegur stat na bela esperienza che uni partezipant se purterą pea te si lecorc per de plu ani.
La culaburazion danter i prufessėures Tintori y Dayong y l Museum Gherdėina unirą purteda inant nce ti ani da unģ.
Foto: La grupa di studėnc y dla studėntes dla Peking Unversity cun i prufessėurs Andrea Tintori y Dayong Jiang, cun cumėmbri dl cunsėi dl Museum Gherdėina y la Grupa de bal de S.Cristina y Sėlva pra si vijita tl Museum ai 15 de lugio 2017.


text:
11 09
Ol dé 11 de setèmber l'è 'l 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 112 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de setèmber al è ul dí da pòost 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 112 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1297 - Batàia de Stirling Bridge - I Scosés de William Wallace i bat i Inglés.
- 1541 - Santiago del Cile la vé sbatìda pelària de le tribù indìgene.
- 1609
- Vé proclamàt l'ùrden de espulsiù cùtra i musulmà mìa cunvertìcc de Valencia; el sarà l'inìsio de l'espulsiù de töcc i musulmà de la Spàgna.
- l'esploradùr Henry Hudson el sbàrca per la prìma ólta sö l'ìzola de Manhattan.
- 1683 - Batàia de Viènna: Jan III Sobieski 'l lìbera Vièna de l'asédio dei Otomà e 'l férma per sèmper l'avansàda otomàna 'n Euròpa.
- 1709 - Batàia de Malplaquet - Gran Bretàgna, Paés Bas e Àustria i bat la Frància.
- 1714 - Barcelóna la se arènt a le fórse spagnöle e franséze, endèl córs de la Guèra de sücesiù spagnöla.
- 1795 - A Crich, 'n Inghiltèra, part el prim protòtip de Tram a caàl, per òpera de Benjamin Outram.
- 1800 - Luisa Sanfelice la vé giüstisiàda a Palermo del re Ferdinando I de le Dò Sicìlie per i facc de la Repüblica Partenopèa.
- 1802 - Fì de la Repüblica Subalpìna, el Piemónt el vé anitìt a l'Impér Fransés.
- 1857 - Colòni Murmù e Indiàni Paiute i fa fò 120 piuniér a Mountain Meadows (Utah).
- 1858 - George Mary Searle el scòpre l'asteròide 55 Pandora.
- 1890 - "Revulusiù" endèl Canton Ticino. I radicài i ciàpa 'l potére. I golpìsti i vegnarà ciamàcc "setembréste".
- 1914 - L'Australia la invàde la Nöa Britània, e la bat el contingènt todèsc che gh'ìa stansiàt.
- 1922 - Cumìncia 'l Mandàt britànic en Palestìna.
- 1926 - Falés en tentatìf de copà Benito Mussolini.
- 1931 - Salvatore Maranzano 'l vé copàt dei sicàri de Lucky Luciano.
- 1940 - George Stibitz l'ezégue la prìma operasiù a distànsa condèn elaboradùr.
- 1941 - Cumìncia i mestér per la custrusiù del Pentàgono.
- Segónda Guèra Mondiàl: La marina militàr americàna la ricéf l'ùrden de atacà i sotamarì todèsc.
- 1943 - Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe todèsche le òcupa la Corsica e 'l Kosovo-Metohien, àmbia la liquidasiù del ghèt de Minsk e Lida de part dei nazìsti.
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Le prìme trüpe americàne le streèrsa 'l cunfì ucidentàl de la Germània nazìsta.
- 1951 - Florence Chadwick la streèrsa 'l strèt de la Mànega a nuòto de l'Inghiltèra a la Frància, e la deènta la prìma fómna a fà la streersàda en töte dò le diresiù.
- 1972 - Fenés a Mònaco de Baviera i zöc de la XX Olimpìade.
- 1973 - Cile: golpe militàr de Augusto Pinochet. El presidènt Salvador Allende el mör envèr la fì de le operasiù de atàco al Palàs Presidensiàl
- 1989 - Ungherìa; dòpo 'l Picnic Paneuropèo del més de óst precedènt, la Curtìna de fèr la vé dirvìda e àmbia l'ézodo dei todèsc de la DDR vers l'Ucidènt
- 1992 - La Foiba de Basovizza (Pruvìncia de Trièste) la deènta Monümènt Nasiunàl.
- 1997 - La Scòsia la vóta per rimèter en pé 'l sò Parlamènt, dòpo de 290 agn de uniù co l'Inghiltèra e 'ndèl 700° aniversàre de la Batàia de Stirling Bridge.
- 1999 - Püblicasiù 'n Gran Bretàgna del prim vülüm de l'Archivio Mitrokhin.
- 2001 - Atàco terurìsta de l'11 de setèmber del 2001: Endèi Stàti Ünìcc, vé dirotàcc quàter aparèchi e du de chèsti i vé fàcc scuntrà cutra le tor zemèle de New York. Giü 'l vé fat na zó sùra 'l Pentàgono e giü 'l burlarà zó 'n Pennsylvania, prima de rià söl sò obietìf. Töt ensèma ghe sarà de piö de tremìla mórcc.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Verhnee Zhilino (Rössia): Gherman Titov, astronauta Röss.
1940 - Newark (Nöa Jersey, [[UEUA]): Brian de Palma, diretur de sínema Stadünindench.
1945 - Múnich (Zermania): Franz Beckenbauer, futbolesta e alenadur Todèsch.
1945 - Lares (Puerto Rico): José Feliciano, cantant Portorichench.
1951 - Buenos Aires (l'Arzentina): Hugo Porta, ol mejur rugbiér Arzentí.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1684 - Roma (Itàlia): Miquel Gran Peris, cognossit come Beat Bonaventura Grant, frér fransiscà, proclamat beat per la Gesa catòlica.
1978 - Barcelona: Gustau Muñoz, zúen mort a mà de la polisséa Spagnöla.
1823 - Londra (Anglatèra): David Ricardo, economesta Angles del corent de pensament clàssegh.
1888 - Asunción (ol Paraguaj) - Domingo Faustino Sarmiento, polítegh e scritur Arzentí.
1971 - Moscòa (Rössia) - Nikita Khrusscev, president de la Üniú Soviétega.
1973 - Santiago (Sile): Salvadur Allende, president de Sile, mort defendent ol Palassio de la Muneda davant l'esèrsit söleat.
1987 - Kingston (Zamaica): Peter Tosh, mösegh Zamaicà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ils demonstrants èn suandads in appel dal sindicat dal persunal da traffic SEV. Lur protesta sa drizza cunzunt cunter il project RailFit 20/30 che prevesa da reducir 1'400 plazzas fin il 2020. Quai pericliteschia la segirtad dal manaschi e la qualitad dal service public.
«I dovra puspè glieud a las staziuns»
Suenter che la SBB ha annunzià las mesiras da RailFit, ha il SEV organisà otg reuniuns en tut la Svizra. Sias pretensiuns èn cleras: I dovria puspè glieud a las staziuns ed en ils trens. La strategia da la SBB da stritgar plazzas nun haja betg senn sch’ins resguardia ch’il traffic avess dad augmentar ils proxims onns.
SBB vul pajar damain
Il sindicat dal persunal da traffic protesta era cunter la sbassada da paja che la direcziun da la SBB planisescha. Quella vul stritgar 0,8% da la paja da tut ils emploiads a partir dal 1. da schaner 2017. Questa mesira tutga surtut ils collavuraturs cun pitschnas pajas, damai la glieud per tgi mintga franc quinta, ha ditg Manuel Avallone, il vicepresident dal SEV.
Suenter la demonstraziun dad oz planisescha il SEV planiseschia anc ulteriuras acziuns. Quellas dependan da la reacziun da la SBB.


text:
01 06
Ol dé 1 de zögn l'è 'l 152 ( 153 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 214 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de zögn al è ul dí da pòost 152 ( 153 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 214 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Bagdad (l'Iraq): col vist-e-pias de l'ONU, ol Consel de Goèrn provisional Irachià al nòmena ol mösölmà sünita Gazi al-Iawar nöf president del paes, daspus de la renönsia d'Adnan Pacaci, considerat ol candidat di SÜA.
2004 - la Üniú Öropea: al entra in igur la targheta sanitària öropéa in 13 stacc (Zermania, Bèlzica, Dinamarca, Slovènia, Spagna, Estònia, Finlàndia, Fransa, Gréssia, Irlanda, Lössemburgh, Norwegja e Suéssia), che la permet a qual-se-ör sitadí Öropé de resséf assistensa médica örzenta gratüita int i restade cörte in stacc mémber diferenc de chèl de residensa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1433 - Xàtiva (la Costera, ol Paes Valencià): Jaume II d'Urgell ol desfortünat, forse sassinat per i fradéj del Magnànim, i infanc Gjoan, Enrich e Péir.
1841 - Fransa Châlons-en-Champagne: Nicolas Appert Fransesa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Meranges, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Spin Doctors: «Two Princes»
- Glindesdi, 5.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 5.2.2018, 9:30, RTR
En ils onns 90 hai dà differents uschenumnads «One hit wonders», gruppas nunenconuschentas che cuntanschan cun ina chanzun las emprimas posiziuns en las paradas da hits e svaneschan silsuenter puspè. Uschia han segir anc blers la chanzun «The Ketchup Song» en l'ureglia u forsa «Butterfly» da la gruppa Crazy Town.
Medemamain in «One hit wonder» è stà «Two Princes» da la gruppa Spin Doctors da New York. Era sch'els han anc publitgà avant e suenter quest hit insaquantas chanzuns, n'han naginas da lur chanzuns pli gì uschè in grond success.


text:
Për tanta gent dël dì d’ancheuj a-i é gnun-a d’àutra realità che cola ‘d cost mond. A diso o a penso che lòn ch’as ciama ‘l dëdlà, “l’àutr mond”, a sìa mach n’ilusion, na fantasìa, na consolassion a bon mërcà; che quand ch’as meuir a-i resta pì gnente, mach l’arcòrd ëd coj ch’an dzurvivo e ch’an vorìo bin. Nen chërde al dëdlà, contut, a l’é nen mach un fenòmeno modern, ma a-i era ‘dcò ai temp ëd Gesù. Ant l’episòdi dl’evangel ch’i consideroma ancheuj (Luca 20:27-38) Gesù a rëspond a ‘d gent che a arfudava la dotrin-a dl’arsurression dij mòrt e d’un dëdlà e che për lòn a lo contestava. Cos é-lo che Gesù a-j rëspond? I trovroma coma Gesù a deurba ‘dcò për nojàutri ëd prospetive amplie an sl’esistensa, ëd prospetive ch’a peudo cambié nòst present e nòst avnì.Sta vita-sì, é-lo tut lòn ch’i l’oma?
Për tanta gent dël dì d’ancheuj a-i é gnun-a d’àutra realità che cola ‘d cost mond. A diso o a penso che lòn ch’as ciama ‘l dëdlà, “l’àutr mond”, a sìa mach n’ilusion, na fantasìa, na consolassion a bon mërcà; che quand ch’as meuir a-i resta pì gnente, mach l’arcòrd ëd coj ch’an dzurvivo e ch’an vorìo bin. A diso che chërdje a sìa mach d’ampacc a gòde na vita pien-a e realisà ambelessì, e fin-a na distrassion dal compiment ëd nòstre responsabilità an cost mond. A diso ch’i dovoma aceté l’idèja dla mòrt coma la fin completa ‘d nòstra vita e ch’i l’oma mach da pensé a l’ardità ch’is lassoma dré e ch’a l’ha da esse ‘l pì possibil ëd pèis. A l’é për lòn che chi ch’a dis o a pensa parèj soens a arfuda “la religion” o ch’a pensa che la religion ’a sìa al màssim na manera për cissé a fé ‘l bin, për fé coragi, o për selebré ij moment dla vita o j’arcòrd. É-lo che vojàutri i pense ‘dcò parèj? A l’é na përsuasion che ancheuj a së spantia.
La fej cristian-a, contut, cola ch’a l’é fedel a lòn ch’a mostra ‘l Testament Neuv - ch’a l’é Paròla ‘d Nosgnor - a l’ha na vision amplia e bin echilibrà dl’esistensa: a dà ‘d valor a la vita d’ancheuj për vivla bin con amor e giustissia, conform a la volontà ‘d Nosgnor, e a varda con susta ‘d podèj intré, grassie al Salvator Gesù Crist, ant ant na dimension diversa dl’esistensa an pien-a comunion con Nosgnor quand ch’a sarà terminà nòst temp an sla tera. Lolì a l’é lòn ch’an mostra Nosgnor Gesù Crist, ch’a l’é arsussità dai mòrt, “ël prim an tra tanti frej”. A l’é pròpi l’arsurression, l’euvra e le sicure promësse ‘d Gesù ch’an dan la fòrsa, lë slans e la motivassion tant ëd vive bin che ‘d meuire bin, përchè ch’a l’é Chiel ch’a l’é ‘l sens ùltim ëd nòstra esistensa, n’esistensa ch’a finiss nen ant la dimension ch’i la vivoma ancheuj. Ël destin ch’i l’oma coma d’uman a l’é nen ëd terminé an póer e dësparì, ma, conform a lòn ch’an dis ciàir Nosgnor, a l’é vive con Chiel e për Chiel la vita che për nojàutri Chiel a l’ha vorsù fin dal prinsipi ëd nòstra creassion. S’i arfusoma cost destin-sì, ël nòst a sarà bin d’àutr e nen lòn ch’i chërdoma...
Nen chërde al dëdlà, contut, a l’é nen mach un fenòmeno ëd nòstra “modernità”, ma a-i era ‘dcò ai temp ëd Gesù. Ant l’episòdi dl’evangel ch’i consideroma ancheuj, Gesù a rëspond a ‘d gent che, an efet, a arfudava la dotrin-a dl’arsurression dij mòrt e l’esistensa d’un dëdlà, e che për lòn a lo contestava fòrt. A pensavo che la dotrin-a dl’arsurression a l’avèissa gnun sens, e për dimostrèjlo a-j buto dëdnans un cas ch’a pensavo che chiel a podèissa nen arzolve. Scuté:
“Peui quajdun dij saducé, ch’a nego ‘d pianta l’arsurression, a son avzinasse e a l’han proponuje costa dificoltà: “Magìster, Mosè a l’ha lassane për ëscrit che se ‘l frel ëd quajdun a l’é mòrt avend na fomna, e ch’a sia mòrt sensa masnà, sò frel a pija soa fomna e ch’a daga ‘d masnà a sò frel. Ora a-i é staje set frej, dont ël pì vej a l’ha pijà na fomna, e a l’é mòrt sensa avèjne ‘d masnà. E ‘l second a l’ha pijala e a l’é mòrt ëdcò chiel sensa avèj ëd masnà. Peui ël ters a l’ha pijala, e parèj tùit ij set; e a son mòrt sensa lassé na quaj masnà. A la fin, apress ëd tuti lor, la fomna a l’é ‘dcò mòrta. Parèj, donca, quand ch’a sarà ‘l temp dl’arsurression, ëd chi, tra coj set, chila a na sarà la fomna?”. E Gesù a l’ha rësponduje: “A l’é coj ch’a vivo an cost mond-sì ch’as marido. Tutun, coj ch’a saran trovà degn ëd pijé part dël mond ch’a vnirà e ant l’arsurression dij mòrt, lor a pijeran nì fomna nì marì, përchè a podran pa pì meuire, dagià ch’a saran parèj dj’àngej, e ch’a son fieuj ëd Nosgnor. Ora, ch’ij mòrt a arsussito, Mosè medésim al l’ha falo vëdde davzin al busson afoà, quand che chiel a ciama Nosgnor: ël Dé d’Abraham, e ‘l Dé d’Isàch, e ‘l Dé ‘d Giacòb. Ora, Nosgnor a l’é nen ël Dé dij mòrt, ma d coj ch’a son viv, përchè tùit a vivo grassie a chiel”. E quajdun dij magìster ëd la Lej a l’ha dije: “Magister, tl’has rëspondù bin”. E gnun a l’ha pì nen ancalasse a feje ‘d chestion” (Luca 20:27-39).Col ch’a l’era-lo l’eror dij Saducé? A l’era che lor a consideravo le còse, la realità dë sto mond (an col cas-lì ël matrimòni), parèj ch’i lo conossoma ancheuj, coma s’a fussa quajcòsa d’assolut, ch’a peul nen esse divers. Vera, ël matrimòni, l’aleansa ‘d vita an tra n’òm e na fomna, a l’é n’istitussion ch’a l’ha stabilìa Nosgnor, ch’a l’ha ‘d bu precis, ch’a deuv esse onorà, goernà e arsanà quand ch’a l’é an crisi, ma ‘l matrimòni a riguarda mach la vita an ësto mond. A sarà nen l’istess ant ël mond ch’a vnirà. Ant na diversa manera d’esiste, cola ch’a riguarda “ël dòpo”, ël matrimòni (e motobin d’àutre còse) a sarà pi nen da manca. Ij Saducé a l’avìo da slarghé ij sò orisont ëd lor, a j’ero ‘d gent ëd prospetive limità, da la vista curta.
Sto-sì a l’é l’eror che ‘dcò a fan tanti ancheuj. A considero esse la nòrma lòn ch’a vëddo, lòn ch’a-i é ancheuj, ij fenòmeno d’ancheuj. An efet, la nòrma, lòn ch’a l’é da consideresse “normal”, ël criteri ‘d comparision, a l’ha da esse fòra da nojàutri - a l’ha da esse lòn che Nosgnor a l’ha arvelà, ij sò propòsit, ij sò proget dla creassion. Ancheuj tut a dëscad e a meuir, nojàutri comprèis. Tutun, la decadensa e la mòrt, a l’é nen l’ùltima paròla, “la nòrma”, përchè për nojàutri Nosgnor a l’ha progetà bin d’àutr. Nosgnor Dé a l’é ël Dé ch’a viv, ël Dé ch’a l’é vita e ch’a dà ‘d vita. Nosgnor a l’é nen ël Dé dla mòrt!
Ij Saducé a conossìo nen Nosgnor Dé coma ch’a chërdìo ‘d conòsslo - e a conossìo nen l’òm, la creatura uman-a. A tnisìo nen an considerassion coma che Nosgnor ’a l’avìa creà j’uman fin dal prinsipi, coma ch’a son dventà e coma ch’a l’avrio da esse. Ël destin dj’uman a l’era nen la mòrt, ma la vita. La mòrt a l’é l’arzultà dël pëccà, l’arzultà ‘d lòn ch’i soma slontanasse da Nosgnor. La mission ëd Gesù a l’é butene torna an comunion, an comunicassion con Nosgnor, e coj ch’arsòlvo ‘l problema dël pëccà grassie a l’euvra ‘d Gesù, as ancamin-o vers la vita, la vita ch’a finiss pì nen, cola dl’arsurression! Gesù a podìa nen esse ampërzonà, sarà ‘ndrinta, dla mòrt përchè Chiel a l’è n’òm an përfeta comunion con Nosgnor. A l’é për lòn ch’a l’avìa promëttù d’arsussité e ch’a l’é arsussità dai mòrt. L’istess destin a l’han tuti coj ch’as fido an Chiel: un destin d’arsurression a la vita ch’a finiss pì nen.
A fà gnun-a surprèisa che tanti a chërdo nen a ‘d prospetive ch’a van dëdlà ‘d lòn ch’i conossoma ancheuj! A son doe le rason për sossi. An prim leugh, i vivoma coma ant na scàtola sigilà: tant nòstri sens che l’arserca sientifica a peudo nen seurtne fòra - con ij nòstri mojen. I podoma nen conòsse lòn ch’a n’é fòra, dëdlà, da noi istess: i podoma mach avèjne d’intuission. An tra nojàutri e lòn ch’a-i é dëdlà a-i é coma ìn precipissi, n’abim. A lo dis Gesù medésim an la paràbola dlë sgnor e ‘d Lasàr, quand ch’a buta ‘n bòca a Abraam le paròle: “Pì ‘d lòn, a-i é ‘n gran abim an tra nojàutri e vojàutri, ëd manera che coj ch’a vorìo passé da sì a lì con vojàutri a peudo nen; nì da lì passé ansissì’” (Luca 16:26). I l’oma da manca ‘d n’arvelassion da l’estern ëd lòn ch’a j’é “là fòra”. A l’é ‘n pò coma cola stòria ch’a imagina doi binej ant la pansa ‘d soa mare ch’as ciamo: “A-i sarà ‘d vita apress la nàscita? È-lo ch’a-i è n’àutr mond fòra da sì?”.
An ëscond leugh, la përcession ch’i l’oma ‘d Nosgnor e dël trassendent a l’é oscurà da la testarda nòstra arvira e nemicissia contra ‘d Chiel. A l’é sossì ch’an rend dij nemis nen mach ëd Soa Përson-a, ma ‘dcò ‘d Soa Paròla d’arvelassion, e ch’a na rend insensibil, frèid, dur, indiferent. A l’é lòn ch’a buta an evidensa l’Apostol quand ch’a scriv: “Iv diso, donca, e iv domando da part dël Signor, ëd comporteve pì nen coma ch'a fan ij pagan ch'a van mach dapress a 'd pensé ch'a l'han gnun valor. Soa anteligensa 'd lor a l'é ant lë scur e a stan da leugn da la vita 'd Dé an càusa dla durëssa 'd sò cheur ch' a-j mantniss ant la gnoransa. Insensìbil coma ch'a son, a l'han dasse al libertinagi fin-a al pont ëd comëtte sensa fren d'ògni sòrt ëd saloparìa. Vojàutri, contut, a l'é nen sossì ch'i l'eve amprendù dal Crist” (Efesin 4:17-20).
Lòn che nojàutri i vëddoma nen o ch’i vorsoma nen vëdde, a l’é Nosgnor Gesù Crist ch’an n’ha arvelalo quand che - i podrìo dì - a l’ha campà giù na part dël mur ch’an sara an nòstra “përzon cognitiva” për intrene e fene conòsse Nosgnor e ‘l “dëdlà”; coma che Chiel a dis: “për motiv ch'i son sortì da Dé e ch'i ven-o da Chiel. I son pa vnù për mè cont: a l'é Chiel ch'a l'ha mandame” (Gioann 8:42). A-i é gnun mej che Gesù ch’a l’abia conossù diret Nosgnor e ch’an peussa dëspieghenlo. A l’ha falo e peui a l’é artornà an cola dimension da ‘ndoa ch’a l’é vnù. Ambelessì a l’ha riscatà d’òm e ‘d fomne - e a lo fa ancora ancheuj për ël mojen dl’Evangel - ch’as fido ‘d chiel, ch’a-j van dapress e ch’a-j porterà con chiel ant cola dimension. Gesù a-j giuta a pensé an n’àutra manera, a dovré d’ categorie diverse da cole ‘d cost mond, a slarghé le prospetive. Nojàutri i l’oma na vision tròp limità, i l’oma la vista curta. I l’oma da slarghela, i l’oma da cambié ‘d sana pianta!
Chi ch’a son cole përson-e che Gesù Crist a-j deurb j’euj e a-j porterà con chiel “ant ël dëdlà”? A lo dis chiel pròpi an ël test d’ancheuj: “Coj ch’a saran trovà degn ëd pijé part dël mond ch’a vnirà e ant l’arsurression dij mòrt - lor a pijeran nì fomna nì marì, përchè a podran pa pì meuire, dagià ch’a saran parèj dj’àngej, e ch’a son fieuj ëd Nosgnor”.
An efet, a-i é an cost mond doe categorìe ‘d përson-e ch’a son armarcà da le paròle ‘d Gesù ch’i trovoma ambelessì: “ij fieuj ëd cost mond” e “ij fieuj dl’arsurression”, ij fieuj ëd Nosgnor. Ij prim a son coj ch’a son ampërzonà ant le categorìe ‘d ës mond-sì e ch’a vëddo nen pì anans; jë scond a son coj ch’a arsèivo la grassia dla salvëssa an Gesù Crist, coj ch’a na son liberà, da costa përzon, për l’euvra ‘d Gesù Crist. Coma ch’a dis l’Apòstol: “...përchè, coma i l'hai dive sovens e adèss iv diso torna con ëd larme, a son tanti coj ch'a vivo da nemis ëd la cros dël Crist. La fin ëd coj-lì a sarà la perdission. A l'han për sò Dé la pansa. As vanto 'd lòn ch'a dovrìa pitòst esse soa onta e a penso mach a le còse dla tèra. Nòstra sitadinansa, nopà, a l'é an cél e d' ansilà i spetoma 'dcò 'n Salvator: ël Signor Gesù Crist. Chiel a cambierà ‘l còrp ëd nòstra umiliassion e a lo rendrà conform a Sò còrp glorios, pr’ ël mojen ëd cola potensa che Chiel a dovra për sogetesse tute le còse” (Filipéis 3:18-21).
Nen tuti a saran trovà degn ëd pijé part dël mond ch’a vnirà e ant l’arsurression dij mòrt. A-i sarà na giusta discriminassion!
La domanda da fesse, contut, a l’é chi ch’a sarà-lo trovà degn ëd pijé part dël mond ch’a vnirà, dait ch’i soma tuti ëd malfator, d’arviros, dij nemis ëd Nosgnor, condanà a resté “an përzon” da la giustissia ‘d Nosgnor? Ò bela! Ma coj ch’arsèivo la grassia dla liberassion, dla salvëssa, da la benevolensa dël Ré dij rè. Sens’ avèjne ‘d mérit, a-i son ëd malfator tanme nojàutri ch’i lo soma tuti, e ch’a arsèivo la grassia dla salvëssa.
Pensé a lòn ch’a l’era capità anans che Gesù a meuirèissa an sla cros. Gesù a l’era stane anciodà ansema a doi àutri, ch’a j’ero ‘d malfator, e ch’a l’ero stàit ëdcò mnà an cola ocasion për feje meuire ansema a Gesù. Visevne ‘d la stòria? “E un dij malfator ch’a l’ero pendù a lo ingiuriava disand: “Se ti ‘t ses ël Crist, salv-te da ti midem, e nojàutri con ti. Ma l’àutr malfator, pijand la paròla, a lo rimprociava fòrt, disandje: “L’has-to gnanca ‘n pò ‘d timor ëd Nosgnor, tì ch’it patisse l’istessa pen-a? A l’é con giusta rason che nojàutri i soma ambelessì, përchè bin i meritoma sti patiment për motiv dël mal ch’i l’oma fàit, ma stossì a l’ha fàit gnente ch’a dovèissa nen fé”. Peuj a l’ha dit a Gesù: “Gesù, arcòrdte ‘d mì quand ch’it rivras an tò Regn”. E Gesù a l’ha dije: “An vrità it diso, che ancheuj it saras ansem a mi an paradis” (Luca 23:39-43).
A-i ero doi malfator, doi criminaj, ma mach a un ëd lor Gesù a-j dis: “Ancheuj it saras ansem a mi an paradis”. Col malfator a sarìa stàit purificà dai sò pëccà e rendù degn ëd pijé part dël mond ch’a vnirà e ch’a l’é present ant na diversa dimension dlë spassi e dël temp. Soa vita a l’era nen ëstàita diferenta da l’àutr malfator e as meritava gnun-a atension. Còs é-lo ch’a l’era rivà? Che col malfator a l’era dësvijasse a la vrità: a l’avìa arconossù la giustissia ‘d soa condan-a, a l’avìa nen arvirass-ne e a l’avìa arconossù Gesù Crist, nossent, coma ‘l Salvator. A l’avìa ciamà la grassia ‘d podèj intré ant ël regn ëd Nosgnor, ël paradis, e con ëd pentiment e ‘d fej a l’ha arseivula, bele ant j’ùltim moment ëd soa vita! A l’era stàit tocà da la grassia ‘d Nosgnor! Gnun-a euvra meritòria, gnun-e sirimònie, gnun-a pretèisa. A podìa gnanca slonghé soa man, përchè ch’a j’era fissà a la cros. Con ël pòch fià ch’a-j restava a l’ha arconossù la giustissia ‘d soa condan-a e che Gesù a l’é ‘l Signor e ‘l Salvator. A l’avìa bandonà la testardaria, l’orgheuj e le bëstëmmie che sò compagn a l’avìa nen arnunsiaje gnanca an pendenda da na cros - e a l’é stàit salvà. A l’ùltim moment! Nojàutri, ch’i soma ‘dcò ‘d malfator dëdnans a Nosgnor, é-lo ch’i lo arconossoma, o ...som-ne dispòst a ‘ndé a përdission ma nen a ‘rnunsié a nòst orgheuj - gnanca mòrt? A l’é sossì ch’a fà la diferensa, ch’a l’é “ël discriminant” an tra “ij fieuj ëd cost mond” e “ij fieuj ëd Nosgnor”.
An ësto mond pien ëd gent arvirosa a Nosgnor e nemisa dij sò giust ordinament, gnun ëd nojàutri a méritrìa la minima considerassiom da part ëd Nosgnor - mach soa giusta condan-a. Ëdcò ‘l pì cit dij nòstri pëccà,an efet, a l’é tanme na spussa, na fiàira afrosa ch’a dà ‘d nàusia - dëdnans a Nosgnor - n’ofèisa, n’insolensa - për Soa majestà e santità.
Cola ch’a sarà-la toa rispòsta dëdnans a la përson-a ‘d Gesù Crist ch’a l’é vnù për dovertene j’euj, për slarghé nòstre prospetive, per ristabilì nòstra vita guastà dal pëccà a sò destin ëd vita? Chiel a ha falo për ël mojen ëd soa vita, ‘d soa mòrt e ‘d soa arsurression. Seguitras-to a d’esse teston e orgojos, an avend pì car lë scur ëd toa borgnarìa e dla mòrt? Chërd nen che tut a sarà finì për ti al moment ëd toa mòrt. Se ti ‘t të ten-e nen bin strèit a Gesù da ancheuj, an giontand tò destin al sò, toa ànima a sarà perdùa për sèmper ant ël top pì afros. E gnanca fate gnun-e ilusion ch’a-i sio d’àutre speranse ch’a sio nen confortà da lòn ch’a dis ël Signor Gesù Crist, përchè chiel a conòss pì che qualsëssìa d’àutri coma ch’a stan le ròbe. A l'é motobin savi col ch’as fida ‘d chiel, la via. la vrità e la vita. I prego ch’a peussa esse parèj për ti ch’it l’has seguità a scoteme fin-a sì. Ch’a peussa esse la toa la benedission che l’Apòstol a scriv ant na soa litra:
“Frej e seur amà da Nosgnor! I l’oma sèmper da dije grassie a Dé për vojàutri, già che chiel a l’ha sernuve an tra ij prim për acordeve la salvëssa - na salvëssa ch’a l’é vnùa për ël mojen dlë Spirit ch’av rend sant e për la fej ant la vrità. Dé, për ël mojen dl’Evangeli ch’i l’oma nunsiave, a l’ha ciamave a possede la glòria ‘d Nosgnor Gesù Crist. Donca, frej e seur, tnive bin ferm e l’àbie da bon cont le dotrin-e ch’i l’oma mostrave ‘d përson-a e për litra. Ora, chiel istess Gesù Crist, ël Signor nòstr, e Dé, nòst Pare, ch’a l’ha vorsune bin e ch’a l’ha acordane, për soa grassia, na consolassion eterna e na bon-a speransa, ch’a confòrta vòstri cheur e ch’av rinfòrsa con d’ògni sòrt d’euvre bon-e e ‘d bon-e paròle” (2 Tessalonian 2:13-17).
6 ‘d Novèmber 2016 - Duminica apress Pancòsta ch’a fà 25
Test da lese: Agé 1:15b-2:9; Salm 145:1-5, 18-22; 98; 2 Tessaloniani 2:1-5, 13-17; Luca 20:27-38
Orassion: Nosgnor! Dont tò Fieul benedet a l’é vnùit an cost mond për dëstrùe j’euvre del diav e rendne fieuj ëd Dé e ardité dla vita eterna: Acòrdane che, con costa speransa, i peuda netiene tanme Chiel a l’é pur; a la mira che, quand Chiel artornrà con potensa e gran’ glòria, i peuda esse rendù tanme Chiel ant sò Regn etern e glorios; anté ch’a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, on sol Dé, për ij sécoj dij sécoj. Amen.


text:
Futsal è in sport dal sid
Che gest Portugais han fundà l’emprim club da futsal dal Grischun è nagina casualitad. Il sport deriva atgnamain da l'America dal sid. En l'Europa è futsal plitost derasà en ils pajais dal sid. Il pled futsal è ina cumposiziun dals pleds spagnols fútbol sala ni dil portugais futebol de salão.
Giugaders portugais cun l’emblem dal capricorn sin il dress
Il Futsal Club Engadin consista quasi exclusivamain da giugaders portugais. Malgrà ch'i vegn discurrì portugais en il club na vul il president Daniel Ricardo Rodrigues betg discurrer d'in club portugais. Els sajan averts per tuts. Perquei n’hajan els era betg tscharnì las colurs dil Portugal cotschen e verd sco colurs dil club. Lur dress saja blau-mellen ed en l’emblem saja in capricorn, in simbol tipic per l’Engiadina ed il Grischun.
Bleras differenzas tar il ballape
Tranter ballape e futsal datti bleras differenzas. En halla vegn dà cun 5 enstagl dad 11 giugaders. Tut è pli pign: la plazza, ils gols e schizunt la balla. La pli auta liga da futsal en Svizra è la Premier League, suandada da las ligas naziunalas A e B. Il Futsal Club Engadin cumenza ils 20 da november il campiunadi ella liga naziunala B. Giugà vegn mintgamai la dumengia en furma d’in pitschen turnier. Da chasa è il Futsal Club Engadin en il center da sport Promulins a Samedan. Sco ils blers giugaders vegn era il trenader dal Portugal. Fernando José Madeira ha gronda experientscha ed ha era gia trenà en il Portugal ed en l’Engalterra.
RR Sportissimo saira


text:
Càmula
La càmula, nóm sientìfic “Tenebrio molitor” (tarma della farina o tenebrione mugnaio in itagliàṅ) 'l è 'n insèt d'l órdan di culeótar dla famìja di tenebriónid. La sò larva la sumìlia dimóndi a qvéla dal bègatèṅ ch'l è 'l bēg dna mósca, la Sarcophaga carnaria.
In Śvisra i èn prònt a vénd'r-i a 'l supermarcâ par far-an dal śvisri o dal pulpéti p'r i cristiàṅ[1], na manéra nóva 'd magnàr ciamàda entumufagìa.
Descrisiòṅ
'L insèt adûlt, in gèn'r ad culōr nég'r o maròṅ scûr, 'l è lung da 12 a 20 mm e larg da 4,5 a 6 mm. A gh piàś vìv'r in du a gh'è 'l óm parchè lè al cata facilmènt dal magnàr ch'a gh piàś cuma la farìna, al riś, al paṅ, la pasta e i biscòt. S'al gh caga insìma, al savōr dal magnàr par 'l óm al dvènta catìṿ. In natùra invéci al s adàta a magnàr légn, plumi, mèrda 'd uśèi ('l è fàcil catàr-'l in di sò gnai), tabàc o insèt mòrt.
La fémna la pōl far da trénta a quarànta óṿ a 'l dè (anc siesènt in dal cōrs dla sò vita) che pò i s vèr'n in dal gir ad déś/quatórdas dè. La larva la magna incòsa, specialmènt la farìna e i sereài in gènar, e dòp siē/sèt méś la dvènta na pupa par pò vgnir fóra da adûlt, fra Maǵ e Setémbar, miténd-ag da una a tri stmani.
'L insèt adûlt al pōl scampàr par tri méś ma al n è minga bòṅ ad giràr in présia par tèra anc s'al pōl vulàr via.
I pescadōr i dróan i sò bēg par pascàr ma a gh'è da star aténti parchè cla bestiulìna chè, acsè cum i sórag, la pōl pasàr a 'l óm un brut bēg parasìta, 'l Hymenolepis nana.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Śvisra, insèt da magnàr in arìṿ in di supermarcâ dla Coop La Repubblica, 14 'd Agóst dal 2017


text:
Terz è il Norvegais Kjetil Jansrud. Gino Caviezel è vegnì setavel. En il quartfinal avevi dà il duel svizzer tranter Caviezel e Janka.
Ils ultims dis n'ha Carlo Janka betg pudì reussir a las cursas da Val Gardaina. En il slalom gigant è el schizunt crudà or.
Surpraisa Sarrazin
Il Franzos da 22 onns ha fatg pir sia setavla cursa da la cuppa mundiala da skis. Ses meglier resultat fin qua era ina plazza 24 al slalom gigant a Val d'Isère. Il format um cunter um n'è dentant betg da cumparegliar cun ina cursa normala. I dat bler spazi per surpraisas.
RR novitads 20:00


text:
Il pajais haja provocà ina crisa da confidenza, ha ditg Merkel a l’inscunter suprem da la NATO. L'allianza militara stoppia ussa garantir ses sustegn – quai cunzunt als pajais da l’Europa da l’Ost. Ella vegnia a sustegnair ils pajais en cas d'ina attatga da la Russia.
A medem temp ha Merkel signalisà d’esser pronta per in dialog cun la Russia, perquai ch’i saja cler che senza la Russia na vegnia betg a dar ina segirezza duraivla en l'Europa.
Russia crititgescha inscunter
La Russia guarda cun sceptica sin l'inscunter suprem da la NATO a Warschau. L'allianza militara offreschia in'agenda confruntativa, vi da la quala la Russia na saja betg interessada, uschia l'ambassadur russ da la NATO, Alexander Gruschko envers la gasetta «Kommersant».
A l'inscunter suprem vul la NATO decider da staziunar ulteriuras truppas en l'Europa da l'Ost. Mintgin stoppia chapir che la Russia possia be respunder a moda militara sin quai, uschia Gruschko.
La relaziun tranter la Russia e la NATO è dapi onns catastrofala.
RR novitads 12:00


text:
Ai 3 ‘d giugn a l’é stàit 100 ane giust ch’a l’é mortje, a gnanca sinquant’ane, ël poeta piemontèis Gioann Gastald (Tito Lìvido) – l’Autor ëd “Turin-Cavoret an automòbil”.
Bele con tre di d’artard i l’oma ‘l piasì l’arcordelo noi, da già che la sità ‘d Turin a l’é tròp angagià a trasformesse ant n’àutra ròba.
Artista bohémien, a l’é stàit l’ànima dësbela dël prim Birichin, arvista piemontèisa ch’a l’ha dirigiù dal 1896.
A l’era nà dël 1865 a Girgenti da na famija piemontèisa arnomà, e a l’era tornà a Turin dël 1878. Sò esse fringant e sansossì a l’é arbatusse ansima soa përsonalità artìstica ch’a l’ha marcà la canson piemontèisa, bolversande ‘l ritm e ‘l lengage.
A l’ha publicà Macëtte a piuma (1887), Ël bastard (scene siciliane – 1891), Chitarade (1904), l’arvista Bicerineide ansema a Amilcare Solferini (1911), ma la pì gròssa part ëd soa produssion a l’é ancor ancheuj spatarà an sij feuj e j’arviste dl’época. A l’é mòrt a gnanca sinquant’ane ai 3 ‘d giugn dël 1914 al Martini ‘d Turin.
Tito Livido | Dai ricòrd ëd Frusta | Ij Brandé, 15.3.1949
Mi i l’avìa fàit jë studi a Prato an Toscan-a, chiel a l’era nà a Girgenti. L’é për lòn ch’i scrivìo tuti doi an piemontèis e che un bel di soma trovasse ansema a «’L Birichin».
Dòp tanti ani im lo vëddo ancora lì dnans, come s’a fussa sempre viv, el car amis, come s’i fusso salutasse la sèira prima: am ven ancontra am bamblinand, con la testa piegà sla spala drita e la sòlita aria ansignocà.
Antlora a l’avìa vintessèt ani: un pò biond, un pò plà, un demòni d’un fiolastron, brav come ‘l sol, bon come ‘l pan. Ma s’a sentìa cheich cimen-a a bacajé, a comensava a stòrze la boca, parèj dle masnà ch’a veulo fé la gnifa; e cola smòrfia pòch për vòlta a-j marcava sla facia na dròla d’espression ëd disgust. Se peui ël sëccamiole a tirava anans a dësdavané la marela, as butava a mastié ‘l givo ‘d toscano, ch’a tnisìa quasi sempre an boca, sprofondava le piòte an fond a le sacòcie e a finìa për antasché le cuchije sensa dì né bif né baf. Sò dispresi a l’era mut. Ma quand che ‘l brigàire a fasìa tròp ël galet, antlora a sentìa lë bzògn ëd dësgavassesse, sparandje ancontra certe rispòste, ch’a partìo come ‘d fusëtte. D’autre vòlte anvece as contentava ‘d rije. Ma che rijada larga, profonda con certi ah! ah! ah! e certi eh! eh! eh!, ch’a fasìo dventé tut tòdo l’aversari e a lo campavo
là sensa paròle, bele bleu.
Ingegn aùss, da mangé le fave an testa a tanti. Dabon ch’a l’é stait un dj’òmini pì inteligent ch’i l’abia conossù.
Con tut lòn a l’ha mai podù anfilé ‘l cavion. Travajé sël serio a jë smijava na còsa sensa sens. A disìa: – J’osei a son le creature pì alegre ch’a-j sia. A travaj-ne? Gnanca për seugn. E Leopardi che ‘d compliment ch’a-j fà!
Quand ch’as trovava des cavije ant ël borsòt, jë smijava d’esse un paisan dle còste larghe. Podìe promëttje un tesòr, ch’a bogiava pì nen un dil.
* * *
Dë spìrit e n’avìa da vende; ma chiel a lo regalava. A manà a sbatìa via le fior dël sò pensé, a manà, a galossà, a corbele, da gran sgnor.
An chiel l’invension a l’era sempre frësca e original, ël gust dlicà e san. E ij vers ch’a fasìa, a mostravo tuta la verve, ‘l giget e sovens la ponta satìrica che Gavarni a butava ant ij sò dissegn. Dòp tut a j’improvisava sensa sfòrs le soe canson, con piasì: ‘l piasì ‘d savèi ch’a sarìo girà për le stra e për le piasse, Për ij cafè e për ij teatro, che j’organet l’avrìo sonaje, e che tuti, grand e cit, faseuse, mërcandin-e, torototela e chansonniers, Giaco, Pero e Martin, la Caligàris e la Pina Ciotti a l’avrìo cantaje. Ma a savìa dcò che la soa lira a podìa mach esse la chitara (tra parèntesi a la sonava bin). Për lòn ël lìber ëd poesìe ch’a l’ha lassane, a l’ha ciamalo « Chitarade ». Pòche pàgine, pòchi sonet, chèich martelin e na tranten-a ‘d canson… ma tre o quat a resto tra le pì bele dla leteratura piemontèisa…
Con j’amis as dasìa l’aria sufisanta dël cìnich. Mi però i lo conossìa bin e i savìa che an fond al cheur a stërmava na ven-a sutila ‘d malinconìa, col’ombra ‘d tristëssa ch’as cobia squasi sempre al rije dl’umorista. Sovens la frase irònica a stërmava le làcrime: dle vòlte la rijada a sofocava ‘l disgust e la batùa sarcàstica a finìa për dventé crudela.
Mi a «’L Birichin», con tut ch’i fussa l’ùltima rova dël chèr, la gòrba dla crica, i fasìa l’Artaban. Con chiel i dventava un bambas da lum, un patamòla, gnanca pì bon a di bà! S’am fasìa na carëssa më smijava ‘d toché bara; s’a parlava, mi, l’Artaban, stasìa ciuto, ciuto, a scotelo, com a së scota ‘l maestro; s’a sentensiava: – Che bruti vers! i j’arfasìa sensa discute.
* * *
Ancora un ricòrd, ëd sinquant’ani fà.
Tra ‘l pont Isabela e ‘l baracon dël dassi a-i era l’Ostërìa dl’Ìsola d’Armida, an mes a certi filagn ëd vigna, ch’a calavo giù dla riva fin-a an brova a Pò. Sovens is n’andasìo tuti doi a pijé ‘l bagn an col’aqua ciàira, lìmpida e polida. Pròpi lìmpida e polida: Pò a l’era pa ancora la rian-a ch’a l’é adess. Ël servissi ‘d polissìa a lo fasìo la neuit le botale, che peui, un-a dòp l’àutra, as në filavo giù për le stra ‘d Vanchija: Óndes ore a son sonà… com a dis la canson. E noi së sbaciassavo bel e bin ant l’aqua ciàira. Peui, apen-a che la cesa ‘d Cavoret a ciocatava ‘l mesdì, ciapavo dun-a ij nòstri strass, zichin zichet is vestìo, rampiavo an pressa su dla riva e ‘ndasìo a finì sota ‘l bersò dl’Ìsola d’Armida a spicassé con n’aptit da sonador doe bele porsion ëd pesci vivi.
…Adess al pòst dla gargòta a-i é l’ospidal, l’aqua l’é spòrca ch’a fà scheur, e j’amis pì car a son andassne tuti.
Vive adess… che pen-a!
Arrigo Frusta
▲ “Turin-Cavorèt an automòbil”, scrivùa da Gastaldi e musicà da R. Cuconato dël 1907, a l’é vnùa dun-e na canson motobin popolar, spantià dai feuj ant le fere e portà an sël palch dël cafè-chantant da la chanteuse piemontèisa Annita Di Landa.
Si a l’é antërpretà da Donata Pinti, a la ghitara Silvano Biolatti.


text:
«Uorsin» cun sias chautschas memia curtas, ses chalzers da muntogna memia gronds, cun ses tingalin, ses chavels nairs sbariffads e cun sia fatscha traglischanta è enconuschent bunamain en mintga chasada en Svizra. Il cudesch è vegnì scrit da l’engiadinaisa Selina Chönz e l’artist sursilvan Alois Carigiet ha fatg las illustraziuns.
- 1945 publicaziun sco cudesch d’uffants
- translatà en 14 linguas
- vendì dapli ch’in milliun giadas
- nova versiun cinematografica l’october 2015
Uorsin raquinta dal Chalandamarz, in vegl usit celebrà mintgamai l'emprim da mars, tenor il qual ils uffants da l'Engiadina, da la Val Müstair e dal Grischun Central van anc oz cun zampugns, talacs e stgellas tras vias e giassas per stgatschar l'enviern.


text:
Davent da Craps han ins in survista dal tuttafatg speziala sin Surrein. Ins vesa numnadamain l’entir vitg, perfin l’entira vischnanca da Sumvitg.
Sche Isidor Pelican mira giu sin il vitg da Surrein, constatescha el che bler saja sa midà ils davos decennis. «Igl è perfin sa midà uschè bler, ch’ins po far la dumonda: Tge n’è betg sa midà?»
Igl è il pli bel lieu per contemplar il vitg da Surrein, ma era ils vitgs en la vischinanza.
Datti in pli bel lieu per contemplar Surrein?
Dapi ch’el sa regorda, èsi vegnì bajegià var ventg chasas en il vitg. Ina chasa da scola n’haja Surrein betg pli ed oz dumbria Surrein er gnanc pli 300 abitants. «Cura ch’jau gieva a scola, abitavan qua a Surrein anc bun 400 abitants.»
Tenor il bab e tat Isidor Pelican datti blers bels lieus, ma Craps è propi spezial per el: «Igl è il pli bel lieu per contemplar il vitg da Surrein, ma era ils vitgs en la vischinanza.»
Auas grondas a Surrein
Surrein ha era savens gì da cumbatter cun auas grondas pli baud. Isidor Pelican di che ses bab raquintava savens ad el, da la malaura il 1927. Spezialmain las auas che vegnivan or da la Val Sumvitg eran immensas. «Quai è stà tgunsch la gronda malura en quest tschientaner per Surrein.» Ma era els onns 50 haja il vitg savens giu da cumbatter cun auas grondas.
Bubretsch è atgnamain tut per mai. Jau bandun Bubretsch pir cura ch’jau mor.
Bubretsch è unic
Isidor Pelican è creschì si sin il bain puril a Bubretsch ch’è in zic or dal vitg da Surrein. Là abitescha el gia sia entira vita. «Bubretsch è atgnamain tut per mai», di l’um da 85 onns. Uschia manegia Isidor Pelican era cun in lev surrir: «Jau bandun Bubretsch pir cura ch’jau mor.»
Spezial è Bubretsch buc mo cunquai ch’i n’è betg direct en il vitg da Surrein. Spezial vi da Bubretsch è spezialmain era la chasa. «Quella è uschè veglia, che nagin sa propi con veglia ch’ella è», di Isidor Pelican. Mo veglia saja la chasa en mintga cas – pli probabel la pli veglia da l’entir vitg.
Differents possessurs
La chasa a Bubretsch ha gì differents possessurs. Avant bun 200 onns abitava la renumada schlattaina De Contrin a Bubretsch. Dals De Contrins è il bain Bubretsch alura ì vi sin la famiglia Schmid, cunquai ch’il mistral Schmid da Sumvitg aveva alura maridà ina De Contrin. Dapi lura è la famiglia Schmid en il possess da Bubretsch. Ma Isidor Pelican abità gia sia entira vita A Burbetsch, in lieu che munta tut per el.


text:
Il pilot da Mercedes Nico Rosberg po partir da la pole position al Grond Premi da la China. Il Tudestg ha gudagnà il qualyfing a Shanghai avant l'Austrialian Daniel Ricciardo en il RedBull-Renault.
Nagina fortuna per Hamilton
En la segunda retscha da partenza stattan ils dus pilots da Ferrari Kimi Räikkönen e Sebastian Vettel.
Ils dus pilots da Sauber han per la prima giada insumma en questa stagiun dumagnà la segunda part dal qualifying. Marcus Ericsson e Felipe Nasr partan damaun da las plazzas 15 e 16.
Ina da las grondas perditas ha nudà Lewis Hamilton. Il champiun mundial sto partir la dumengia (start 08:00 temp svizzer) da l’ultima posiziun, perquai ch’el ha gì in problem tecnic cun ses auto durant la qualificaziun.
RR novitads 11:00 / Sportissimo 17:00


text:
Schmitten (GR)
Schmitten (en rumanc: Ferrera) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 248 abitant e una süperfiss de 11.32 km², e al se tröva a una altitüden de 1301 meter sura al livel del mar.
El cumün de Schmitten a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Arosa, Filisur, Wiesen.
L'andament storegh de la popolazion de Schmitten l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Schmitten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Rosy Bindi
Rosy Bindi - a l'anàgrafe Maria Rosaria Bindi - (Sinalunga, (SI) 12 de Febrér del 1951) l'è 'na pulìtica italiàna, mèmber del Partìt Democràtich.
Laüreàda 'n scènse pulìtiche, risercadùra üniversitària en Dirìt Aministratìf a la facoltà de Scènse Pulìtiche de l'Üniversità de Siena, l'ìa 'n bànda a Vittorio Bachelet quan che l'è stat copàt de le Brigàde Róse ai 12 de Febrér del 1980.
L'è stàda Minìster de la Sanità endèi goèrni Prodi I, D'Alema I e D'Alema II e pò Minìster de le pulìtiche per la Famìa endèl goèrno Prodi II.
Dòpo le ilisiù pulìtiche del 2008 l'è stàda iligìda a vicepresidènt de la Càmera dei Deputàcc. I dàti sö la prezènsa dei deputàcc endèla prìma part de la legisladüra i segnàla la Rosy Bindi come el parlamentàr piö prezènte en àula ('ntra discusiù e votasiù): 0 asènse.


text:
Engiadina - Ils Messis e Ronaldos dal cricket èn en Engiadina
Suenter tractativas da bun 6 onns ha l’hotel Badrutt’s Palace a San Murezzan cun ses directur Hans Wiedemann, pudì realisar per l’emprima giada in eveniment da cricket sin glatsch da renum internaziunal. Tut ils 24 stars dal sport englais èn perquai domiciliads en l’hotel da 5 stailas.
Per cuntentar ils giasts prominents, haja l’hotel Palace er da s’adattar als giavischs ed adis d’in’autra cultura. Uschè consista il buffet d’ensolver er da pasts tipics indics, ha declerà Claudia Jann – ella è responsabla per il marketing da l’hotel.
Gì da gidar als giasts ch’èn arrivads en Engiadina pervi dal cricket, hajan ins er areguard la vestgadira. Plirs n’hajan fin uss anc mai vis naiv e na sajan era betg disads da trair en stgarpas chaudas empè da sandalas.
Premiera er per aspectaturs
Spezial vegnan ad esser ils maletgs che la televisiun indica emetta live davent dal glatsch schelà da San Murezzan durant ils quatter gieus da cricket. Betg be che la culissa è tuttenina alva, er il fatg ch’i na dat mai uschè blers fans sin plaz sco durant in gieu da cricket da stad, fa daventar l'occurenza per tuts ina situaziun tut nova.


text:
Da contribuir saja quest resultat tranter auter a la stagiun d’enviern cun fitg pauca naiv (2016/2017). Uschia sajan radund 300 persunas damain vegnidas tractadas staziunar che l’onn avant, pia be bun 2’000 cas. Quai correspundia ad ina perdita da rendita da radund trais milliuns francs. Er il dumber da tractaments ambulants saja sa reducì cumpareglià cun l’onn avant, quai da stgars 43’000 sin bun 38’000.
Discurs da partenadi tranter ospitals Tavau e Cuira
Per far frunt al trend negativ, vul l’ospital da Tavau s’orientar da nov. Las grondas differenzas da dumondas suenter letgs d’ospital durant l’enviern e la stad possian be vegnir minimisadas entras collavurar cun in partenadi ferm. Entant saja sa mussà che l’Ospital chantunal a Cuira possia esser in tal candidat. Ils discurs tranter ils responsabels dals ospitals e la vischnanca da Tavau sajan sin buna via.La finamira da collavurar saja d’augmentar la cumpetenza medicinala a Tavau.
Nov cussegl d'administraziun
Plinavant è vegnì elegì a la radunanza generala in nov cussegl d'administraziun che sa cumpona da sis persunas:
- Tarzisius Caviezel, president communal da Tavau, president dal cussegl d'administraziun
- Arnold bachmann, Dr. oec. HSG, parsura da la direcziun, Ospital chantunal dal Grischun
- Adrian Bisig, Dr. med., president da l'uniun grischuna dals medis e medi spezialist medischina interna
- Thomas Fehr, Prof. Dr. med., directur medicinal, schefmedi e manader da departament medischina interna, Ospital chantunal dal Grischun
- Monica von Toggenburg, manadra departament da tgira, Ospital chantunal dal Grischun
- Beat Villiger, Dr. med., SeniorConsultant Medical Health Center & Clinic, Ragaz Bogn
RR novitads 16:00


text:
Rumantschia duamilli e ventg
L’onn 2018 èsi otganta onns ch’il rumantsch è vegnì acceptà sco lingua naziunala da la Svizra, l’onn 2019 daventa la Lia Rumantscha (LR) tschient onns. Quai vul dir ch’il rumantsch sco linguatg è francà en la constituziun e che la Rumantschia ha chattà ina moda da s’organisar per la promoziun dal linguatg. Ma èsi uschia sclerì era per ils proxims tschient onns co ch’il rumantsch duai sa sviluppar?
Quests giubileums èn per la Pro Svizra Rumantscha (PSR) in’occasiun da far patratgs. Nus vulain tschiffar quests muments da reminiscenza per dar in’egliada en il futur: per rimnar ideas co sviluppar il rumantsch e la Rumantschia, per reflectar tge midadas dals davos otganta resp. tschient onns ch’èn ozendi ina schanza per noss linguatg e nossa cultura. Per quest motiv preschenta la PSR cun questa visiun per il 2020 impuls da discussiun per la Rumantschia che s’orientescha vid novas vistas e pussaivladads dal progress per lingua e cultura. L’onn 2020 è in mument da tscherta simbolica d’avanzament suenter ils giubileums da reconuschientscha sco lingua naziunala e l’organisaziun autonoma en la LR.
La situaziun actuala en la Rumantschia mussa che las Rumantschas ed ils Rumantschs na possedan ozendi nagina pussaivladad da debattar e prender ina decisiun communabla, per dir “rumantscha”. La discussiun davart alternativas al rumantsch grischun per il svilup da lingua e cultura rumantscha na vegn betg manada, tranter auter era perquai che las instituziuns rumantschas e dal chantun Grischun na provedan betg in spazi da deliberaziun u discussiun ad in vast public. In auter motiv per preschentar quests impuls è che be la constituziun na garantescha betg il surviver da la lingua e che l’organisaziun da la Rumantschia ed en spezial da la LR n’è betg incontestabla. Uschia ha la LR sezza preschentà propostas per restructurar la radunanza da delegadas e delegads (RD) sin squitsch da tschertas forzas rumantschas. La PSR è dentant da l’avis ch’ina restructuraziun duai vegnir inspirada d’ina strategia e d’ina visiun per la Rumantschia, e per formular ina tala strategia e visiun èsi necessari da pussibilitar ina discussiun averta nua che ideas e propostas dad uschè blers Rumantschs sco pussaivel pon vegnir integradas.
Perquai vulain nus sbozzar tschertas vias e pussaivladads per redefinir la moda da discussiun en la Rumantschia: enstagl da discordia e conservaziun dal status quo essan nus a la tschertga da cuminanza e progress en conscienza dal nov tschientaner. La proposta sa fatschenta cun trais puncts en ils quals nus vesain in potenzial da svilup u midament cun la mira da crear in spazi da discussiun e decisiun: la separaziun da rollas da protecziun e represchentaziun dal rumantsch sut il chavazzin represchentaziun; la necessitad d’ina pussaivladad da s’entupar e debattar sut il chavazzin deliberaziun; e finalmain l’infurmaziun e co che la Rumantschia po utilisar meds pli moderns sco la digitalisaziun per la communicaziun tranter Rumantschs e laschar uschia sblatgir cunfins tranter las valladas e sur il territori rumantsch ora.
L'entir document d'impuls è accessibel sco PDF: Rumantschia duamilli e ventg


text:
L'istorgia dad Uorsin, che vuleva per la festa da Chalandamarz ina plumpa e betg mo ina pitschna brunsina, è ida enturn il mund. Ses lung viadi dal vitg da Guarda si sin il primaran tar la plumpa bramada è vegnida concepì da nov sco senda tematica.
Sin il fastizs dad Uorsin vegn ins tar la punt pendenta, ins chamina sin sugas che signifitgan il travatgar tras la naiv enfin tar il primaran tar la gronda plumpa dad Uorsin.
Cun returnar vers chasa maina la senda tar diversas cumbinellas, in bel lai e per finir pro la porta engiadinaisa che simbolisescha il dachasa da Uorsin: Uss è el finalmain a chasa Uorsin, cuntent sco in retg d’avair la pli gronda plumpa per la festa da Chalandamarz.
Il project ha custà 85’000 francs ed è vegnì finanzià da la vischnanca da Scuol ensemen cun il chantun Grischun.


text:
Procurà per decisiun tranter il PSG e Chelsea ha Edinson Cavani. Il giugader dal Uruguay ha tutg 12 minutas avant la fin dal gieu e be quatter minutas suenter ch’el era sin il plaz al 2:1. Igl è stà il segund gol da Cavani en questa stagiun da la Champions League.
La victoria per l’equipa da Paris è bain meritada, pertge ils Franzos èn stads bun 60% en possess da la balla ed els han er gì las bleras schanzas da gol.
«Ibrakadabra» cun ses 46avel gol en la Champions League
Ils dus emprims gols èn crudads curt avant la pausa. L’emprim ha il superstar dal PSG, il Svedais Zlatan Ibrahimovic tuc suenter in culp liber al 1:0. Praticamain cun il tschivel da pausa ha John Obi Mikel pudì egualisar per Chelsea suenter in corner.
Grazia al gol che Chelsea ha sajettà a Paris restan las schanzas da quartfinal intactas per l’equipa da Londra. In 1:0 en trais emnas a chasa tanschess a l’equipa da Guus Hiddink per eliminar il favurit PSG.
Benfica en la davosa secunda
En il segund gieu da l’otgavelfinal da la Champions League ha Benfica Lissabon battì Zenit St. Petersburg cun 1:0. Il sulet gol per ils Portugais en l’Estadio da Luz ha sajettà il Brasilian Jonas en la 91avla minuta.
Per il gieu da return ston ils trenaders modelà enturn lur equipas. Dus giugaders da mintga equipa na dastgan betg giugar suenter ina carta melna, respectiv ina carta cotschna.
Ils ulteriurs duels d’otgavelfinal en la Champions League: AS Roma – Real Madrid, KAA Gent – VfL Wolfsburg, Arsenal – Barcelona, Juventus Torino – Bayern München, Dynamo Kiew – Manchester City, PSV Eindhoven – Atlético Madrid


text:
mercoledì 18 marzo 2015
La dësfida e l'apel ëd l'Arfòrma
Ant ël sécol XVI lë Spirit ëd Dé a l'ha fàit seurte ant la cristianità dl'Euròpa un gran' moviment për l'arfòrma dla Cesa. A l'era tuta fondà an sla dëscoerta che tanti a l'avìo torna fàit ëd le Scriture sante (la Bibia), ch'a conten-o 'l messagi génit e original ëd Gesù Crist e 'd Sò Apòstoj.
A l'avìo 'dcò osservà coma col mëssagi a quadrèissa pròpi nen con tante chërdense, pràtiche e tradission ch'a l'avìo mostraje fin-a da cit e ch'a l'ero presentà coma "cristian-e". An efet, dai temp ëd la cesa antica, tante còse a l'ero cambià, nen për ël mej, ma për ël pes. Tante chërdense e pràtiche pagan-e a l'ero stàite seurbìe da la Cesa tant da guasté, da corompe, col messagi original e da felo dventé "quejcòs d'àutr".
Ël messagi dl'Evangel ëd Gesù Crist a l'era stàit stërmà a la gent e fin-a proibì. A l'é parèj ch'a l'han protestà contra coj abus (për lòn a son stàit ëdcò ciamà "protestant") e a l'han fàit torna "quadré" soa fé e pratiche 'd lòr con la nòrma, la régola dlë Scriture sante.
A l'é l'istess ancheuj: quand ch'as dëscheuvr ël messagi génit e original ëd Gesù Crist ant le Scriture sante is rendoma cont ch'a-i son tante le còse "ch'a van nen" an nòstra vita, chërdense e pratiche. Antlora, grassie a Dé ch'a l'ha fane dëscheurvì Soa Paròla scrita, nòstra vita e nòstra fej a comensa a cambié për fela torna quadré con la volontà 'rvelà 'd Dé.
A l'é parèj che l'arfòrma da la Cesa a prinsipia da noi medésim. An ardrissant nòstra vita second ij criteri dla Paròla 'd Dé, as ardrisso 'dcò nòstre famije, nòstra cesa, e nòstra società. Tant a l'é da cambié, ma is perdoma nen ëd coragi. Con l'agiut ëd Dé na vita neuva a peul sorte da la necessaria nòstra arfòrma moral e spiritual.
A l'é na dësfida e n'apel.
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Tenor la pledadra da la Viafier retica Yvonne Dünser, ha il locomotivist dal tren regiunal 1741 da Cuera en direcziun Mustér constatà ca. las 13:50 fim en sia cabina da manischunz. El ha fermà il tren a la staziun da Rueun, evacuà ils radund 30 passagiers ed alarmà ils pumpiers da Glion. Lezs èn arrivads cun 25 persunas al lieu, han segirà la locomotiva ed interrut il current da la lingia da viafier. In fieu n'è dentant betg rut or.
Ils passagiers dal tren pertutgà e dal tren cuntrari, sco era dals dus trens suandants, èn vegnids transportads vinavant cun bus. In Glacier Express ha stuì spetgar radund 30 minutas a Mustér. Auters incaps n'haja betg dà. Entant curseschian ils trens puspè tenor urari. Daco ch'i ha dà fim en la cabina da manischunz, n'è anc betg betg enconuschent.
RR novitads 17:00


text:
Agid
Remarca: Quei ei la versiun digitala dil Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg da dr. Alexi Decurtins. La versiun stampada ei concepida per encurir mo en direcziun romontsch -> tudestg. La versiun digitala possibilitescha era d'encurir ella direcziun cuntraria ch'ei denton meins cumpleta.
Encurir
Per encurir in plaid saveis Vus semplamein scriver quel el camp «plaid» e smaccar sin «encurir» (ni smaccar la tasta Enter sin Vossa tastatura).
Restrenscher ils resultats
Il NVS online porscha differentas pusseivladads per definir pli exact quei che Vus encuris.
«Encurir il plaid»
Cun questa funcziun pudeis Vus definir co il program duei encurir il plaid encuretg. Els exempels suandonts presumein nus che Vus haveis endatau il plaid "casa" el camp «plaid».
- «all'entschatta»: Quella funcziun enquera il tierm endatau el camp «plaid» all'entschatta dil plaid. Aschia saveis Vus p.ex. anflar ton il plaid "casa" sco era il plaid "casada".
- «egl intern»: Quella funcziun enquera il tierm endatau el camp «plaid» egl intern d'in plaid. Aschia saveis Vus p.ex. anflar il plaid "dentercasas", denton era il plaid "casa".
- «alla fin»: Quella funcziun enquera il tierm endatau el camp «plaid» alla fin dil plaid. Aschia saveis Vus p.ex. anflar il plaid "avoncasa" sco era il plaid "casa".
- «exact»: Quella funcziun enquera exact il tierm endatau el camp «plaid». Aschia saveis Vus mo anflar il plaid "casa".
«Encurir»
Cun questa funcziun saveis Vus definir nua che Vus vuleis encurir il tierm el vocabulari:
- «cavazzin romontsch»: Quei modus enquera mo els cavazzins romontschs; denton buc ellas indicaziuns cumpletas davart ils cavazzins.
- «cavazzin tudestg»: Quei modus enquera mo els cavazzins tudestgs; denton buc ellas indicaziuns cumpletas davart ils cavazzins.
- «cavazzin romontsch e tudestg»: Quei modus enquera schibein els cavazzins romontschs sco era els cavazzins tudestgs. El enquera denton buc ellas indicaziuns cumpletas davart ils cavazzins.
- «egl entir vocabulari»: Quei modus enquera il tierm schibein els cavazzins romontschs e tudestgs sco era en tut las indicaziuns cumpletas davart ils cavazzins. Quei modus ei perquei fetg adattaus per encurir locuziuns.
Remarca: Sche Vus tschernis quei modus dad encurir, ha la funcziun selecziunada tier «encurir il plaid» negina influenza pli.