text:
Stadi liber dal Congo
Il Stadi liber dal Congo (1885–1908) è stà dal temp da l’imperialissem ina colonia en l’Africa Centrala en possess dal retg beltg Leopold II.
L’istorgia da la Republica Democratica dal Congo odierna sa lascha sutdivider en trais fasas: Il temp precolonial (resp. cun influenzas colonialas limitadas) fin la segunda mesadad dal 19avel tschientaner; il domini colonial beltg ch’ha durà dal 1885 fin il 1960; il svilup dal stadi independent dapi il 1960.[1]
Entaifer la segunda fasa, il domini colonial beltg, è il pajais stà l’emprim en possess da la curuna beltga (Stadi liber dal Congo, 1885–1908) ed è silsuenter daventà ina colonia statala ordinaria (Congo beltg, 1908–1960). Surtut sco possess privat dal retg Leopold II è il Congo stà segnà d’in sfruttament senza respect tant da las resursas natiralas dal pajais sco er da la populaziun indigena. Las orrurs che duevan daventar enconuschentas en tut il mund sco Atrocitads dal Congo han cuntanschì gia da lez temp ina muntada emblematica per las influenzas per gronda part desastrusas dal colonialissem europeic d’ultramar.
Introducziun: Istorgia da la Republica democratica dal Congo en survista[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia precoloniala[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun originara dal stadi odiern consistiva da Pigmés, ils quals furman oz be pli ina pitschna minoritad. Sut blers tschientaners èn immigrads pievels Bantu; igl èn sa sviluppadas differentas furmas da societads, da chatschaders e rimnaders sur populaziuns d’agriculturs fin a stadis pli gronds.
Tranter ils stadis da la regiun è surtut resortì il Reginavel dal Congo ch’è vegnì fundà en il 14avel tschientaner e ch’ha furmà in dals pli gronds territoris cun structuras statalas en l’Africa insumma.
En il 15avel tschientaner han navigaturs portugais explorà la regiun da la sbuccada dal Congo ed instradà relaziuns diplomaticas cun il Reginavel dal Congo. Il retg ha visità il Portugal ed ha convertì al catolicissem; igl ha cumenzà ina curta fasa da relaziuns pli u main cun ils medems dretgs tranter il Congo ed il Portugal. En il temp modern ha il Reginavel dal Congo furnì sclavs en las colonias americanas. Da las entradas dal commerzi da sclavs è sa sviluppada ina ritga classa sociala superiura en las citads da port africanas.
A partir dal 16avel tschientaner è il Reginavel dal Congo ì plaunsieu da rendì. Fin la fin dal 17avel tschientaner era quel ì dal tuttafatg en ruina. Senza structuras statalas intactas e fermas avunda per metter frain a las activitads creschentas da las pussanzas colonialas europeicas en il Batschigl dal Congo, è l’Africa Centrala stada quasi inabla da sa dustar. Cun l’entschatta dal 18avel tschientaner han Europeans (surtut Portugais e Brits), Afroarabs ed intgins pievels africans uschia pudì extender senza disturbi ed a moda sistematica il commerzi da sclavs. Da l’entschatta dal 16avel tschientaner fin la mesadad dal 19avel tschientaner han ins embartgà tranter 13 e 20 milliuns umans da l’Africa sco sclavs, da quai ca. 5 milliuns da la costa dal Congo e da l’Angola – in’immensa sperdita ch’ha ruinà la regiun tant socialmain sco er economicamain. Il 1866 han la finala ils ultims Portugais bandunà il pajais.
Ils onns 1870 è il Valis Henry Morton Stanley viagià sco emprim European en la retroterra dal Congo. Sia proposta d’integrar quel en l’imperi colonial britannic ha la regenza britannica, che s’interessava surtut per las funtaunas dal Nil, refusà.
Domini colonial beltg[modifitgar | modifitgar il code]
Il retg beltg Leopold II percunter, fascinà dapi daditg da l’idea d’in imperi colonial, ha vulì profitar da la chaschun. L’onn 1885, suenter la Conferenza dal Congo, ha el prendì possess dal Congo, e quai sco «proprietad privata». Nominalmain era il stadi ch’ins ha stgaffì da nov dal tuttafatg independent envers la pussanza coloniala beltga. Il Stadi liber dal Congo disponiva d’in’atgna regenza a Boma, la quala aveva be da dar pled e fatg a Leopold, d’in’atgna armada (la ‹Force publique›) sco er d’atgnas represchentanzas diplomaticas en auters stadis. La populaziun indigena era exclusa da las elitas politicas e militaras dal stadi. Quest status dal tuttafatg incumpatibel cun il dretg internaziunal furma in cas unic entaifer l’entira istorgia coloniala. Ensemen cun il Congo èn oramai tut ses abitants vegnids considerads sco possess privat senza nagins dretgs. En rom da l’explotaziun economica dal pajais (boom da cautschuc) ha quai manà ad excess talmain crudaivels che quels han procurà il 1908 sco uschenumnadas Atrocitads dal Congo per attenziun ed indignaziun internaziunala. La finala è retg Leopold stà necessità da surdar il Congo sco colonia ‹normala› al stadi beltg.
Bain èn las relaziuns sa meglieradas uss in pau; ma anc adina vegniva il Congo e sia populaziun sfruttà da la pussanza coloniala autoritara. Suenter las guerras mundialas, cur ch’èn naschids moviments d’independenza en las colonias en tut il mund, ha er il Congo fatg pressiun e pretendì l’autodeterminaziun statala. Suenter emprimas revoltas en la chapitala Léopoldville e sut la pressiun da la publicitad mundiala, è la Belgia sa retratga l’entschatta 1959 andetgamain dal pajais, laschond enavos in caos en il Congo.
Svilup dapi l’independenza (1960)[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 30 da zercladur 1960 è la «Republica dal Congo» daventada independenta. Joseph Kasavubu, manader da l’Alliance des Bakongo (ABAKO), è daventà president dal stadi. L’impurtant panafricanist e manader dal moviment d’independenza congolais Patrice Lumumba è daventà l’emprim primminister dal giuven pajais. Pervi da la mancanza da persunas qualifitgadas ed en vista a tendenzas secessiunisticas, surtut en la provinza Katanga, n’al duevi però betg reussir da tegnair ensemen il pajais. Surtut las intervenziuns cuntinuantas da la Belgia, dals Stadis Unids, ma er da l’Uniun sovietica han gì per consequenza che la giuvna naziun è dada dapart adina dapli. Lumumba è la finala vegnì destituì tras il militar e mess a ferm. Bain ha el pudì mitschar da l’arrest, ma curt temp suenter al han ins puspè tschiffà, surdà a ses adversari Moïse Tschombé – il manader dals secessiunists a Katanga – ed assassinà. L’onn 2000 è vegnì enconuschent che la CIA ed il servetsch secret sajan stads involvids en quests schabetgs.
Il 1965 ha l’anteriura assistent da Lumumba, Joseph Mobutu, fatg in putsch ed endrizzà ils proxims decennis ina da la dictaturas cleptocraticas las pli corruptas e da lunga durada en tut l’Africa. A Moïse Tschombé èsi reussì sur tscherts temps da reger parts dal Congo cun agid d’in’armada da mercenaris che derivavan surtut da l’Europa. In punct culminant en l’activitad dals mercenaris en il Congo ha furmà l’occupaziun da Bukavu tras ils mercenaris europeics da Tschombé da l’avust fin il november 1967.
Mobutu ha cumenzà ad africanisar il pajais ed empruvà d’eliminar las influenzas europeicas en il pajais. Interpresas europeicas èn vegnidas statalisadas ed il 1971 han ins renumnà il pajais en Zaire. Mobutu ha erigì in stadi d’ina partida cun in cult da persuna bizar, il qual giudeva il sustegn da stadis occidentals e cumbatteva persuenter l’influenza da l’Uniun sovietica en l’Africa. Ils onns 1977/78 han ins abattì cun agid internaziunal, tranter auter da la Belgia e da la Frantscha, l’invasiun dal manader da rebels Nathaniel Mbumba nà da Angola.
Sut l’impressiun da la ruina da l’economia zairica e da la fin dal conflict tranter ost e vest ha Mobutu consentì a partir dal 1990 ad ina democratisaziun successiva dal pajais, la quala na dueva però betg manar al success giavischà. La fin da la dictatura da Mobutu ha enstagl cumenzà cun il genocid a Ruanda, en consequenza dal qual tschientmillis dals Hutu ch’eran stads participads al genocid èn fugids a Zaire. Ad in’allianza da la nova regenza da Tutsi ruandaisa e da divers adversaris da Mobutu èsi la finala reussì da conquistar entaifer paucs mais l’entir Zaire e da cupitgar Mobutu ch’era en il fratemp grev malsaun ed isolà a nivel internaziunal. Il schef da rebels Laurent-Désiré Kabila è daventà l’onn 1997 il nov president dal pajais ed ha renumnà quel en Republica Democratica dal Congo. Ma ils alliads d’antruras èn svelt puspè vegnids en conflict in cun l’auter, ed il 1998 han organisaziuns da rebels ch’eran vegnidas cupitgadas en la Ruanda danovamain empruvà da conquistar il pajais nà da l’ost. Damai che Angola e Simbabwe èn intervegnids a favur da Kabila, èsi reussì a quel da sa tegnair a la pussanza. Igl è suandada ina guerra da posiziun ch’ha durà plirs onns; la finala è il pajais sa dividì en pliras sferas da pussanza. Suenter lungas contractivas ha la guerra pudì vegnir terminada il 2003; tut las partidas da guerra han furmà ensemen ina regenza transitorica.
La Guerra dal Congo ha gì grevas consequenzas socio-economicas en il pajais. L’economia ed ils sistems socials, ch’eran gia avant la guerra en in stadi desolat, èn ids dal tuttafatg en ruina ed entiras regiuns èn vegnidas depopuladas. Il dumber da las victimas n’è betg enconuschent; ins stima ch’ils conflicts hajan chaschunà fin a trais milliuns unfrendas da guerra indirectas.
Gia il 2001 era Laurent-Désiré Kabila vegnì per la vita tras in attentat e ses figl ha ierta sia posiziun sco president dal stadi. La finala ha Joseph Kabila victorisà il 2006 en l’elecziun ch’era previsa tenor il contract da pasch; el furma dapi lura l’emprim president dal Congo elegì libramain dapi il 1965. En las regiuns Kivu ed Ituri en l’ost dal pajais cuntinuescha il conflict armà però er suenter la fin da la Segunda Guerra dal Congo, damai che las milissas localas dal lieu n’èn betg stadas participadas a las contractivas da pasch.
Stadi liber dal Congo[modifitgar | modifitgar il code]
Exploraziun dal Congo tras Europeans[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’emprim contact cun il Congo l’onn 1482 tras Diogo Cão eran ils Europeans sa restrenschids ad explotar il pajais sco furnitur da sclavs. Bunamain 400 onns a la lunga èn ils commerziants europeans sa stabilids sulettamain a la costa dal continent, nua che commerziants intermediars afroarabs ed africans als manavan natiers ils sclavs. Cun l’aboliziun successiva da la sclavaria vers la mesadad dal 19avel tschientaner è quest interess tschessà. Uschia è l’intern dal continent stà zuppà sur lung temp als Europeans.
En il decurs dals onns 1950 dueva alura il missiunar scot David Livingstone explorar il Batschigl dal Congo ed avanzar uschia en las regiuns dal pajais situadas davent da la costa. Suenter avair fatg in’ulteriura expediziun valeva el dapi il 1866 sco sparì. Il schurnalist brit Henry Morton Stanley (1841–1904) ch’il ‹New York Herald› aveva tramess il 1867 en tschertga da Livingstone al ha la finala chattà ils 10 da november 1871 ad Ujiji en vischinanza dal Lai da Tanganjika. Communablamain han els sinaquai explorà la part settentriunala dal lai.
Stanley era bain viagià lunsch enturn, en l’Africa Centrala sa chattava el però per l’emprima giada. Avertamain ha el concedì: «Jau detestesch quest pajais da tut cor», quai che n’al dueva però betg impedir da colliar ses num inseparablamain cun quel da Congo. Stanley ha explorà il decurs dal flum Congo dal 1874 fin il 1877 ed è uschia stà l’emprim European ch’è viagià tras tut las parts dal pajais.
Fundaziun dal stadi liber dal Congo[modifitgar | modifitgar il code]
Stanley intenziunava cun sias expediziuns d’agiuntar il Congo a l’imperi colonial britannic. Ma el aveva in renum plitost dubius e valeva sco American ed ultra da quai era la tenuta generala en la Gronda Britannia da quel temp plitost critica envers novas colonias; uschia ha la regenza britannica refusà da surpigliar il Congo. Il retg beltg Leopold II percunter era fascinà dapi daditg da l’idea d’in imperi colonial. Gia il settember 1876 ha el organisà ina gronda conferenza geografica a Brüssel davart l’exploraziun dal Congo ed ha fundà a medem temp ina societad filantropica per la perscrutaziun dal Congo, la Societad africana internaziunala (franzos Association Internationale Africaine). Leopold ha vulì profitar dal dischinteress britannic ed ha la finala fatg il 1878 cun Stanley in contract sur tschintg onns: Quel dueva s’acquistar pass per pass dal terren ed eriger a l’autezza dals cataracts intransibels vias che lubivan da guntgir quels. Leopold da sia vart vuleva s’occupar dal dretg statal. Stanley ha retschet per quest intent grondas summas da Leopold, ha però er anc stuì gudagnar meds supplementars per pudair finanziar l’expediziun. Uschia ha el per exempel tegnì referats ed ha schizunt pudì persvader societads missiunaras da contribuir summas.
Tranter il 1879 ed il 1885 èsi reussì a Stanley tras 450 contracts da cumpra da s’acquistar da differents capos da Bantu vasts territoris situads per lung dal flum. La gronda part dals capos, che suttascrivevan palpiris giuridics en ina lingua ch’als era nunenconuschenta, n’han sa chapescha betg pudì prevesair tge consequenzas che quai vegnia ad avair. Quai vala surtut er per la clausula dal contract che preveseva che «tut las lavurs, meglieraments u expediziuns che l’Association fa en quest territori – da tge temp ch’i saja e nua ch’i saja – vegnan sustegnidas tras forzas da lavur u en autra moda.» Sin questa clausula dueva sa fundar da qua davent la lavur sfurzada.
Stanley ha laschà eriger ina via da la sbuccada dal Congo fin al Stanley Pool (oz Pool Malebo), nua ch’ins pudeva cuntinuar il viadi sin il flum. Sin quella han ins manà natiers toc per toc pitschnas navs a vapur, las qualas ins ha montà al lieu per proveder il traffic sin il flum. Stanley ha furmà ina citad ch’el ha numnà tenor ses fautur Léopoldville (oz Kinshasa). Per lung dal curs dal flum d’ina lunghezza da 1500 kilometers han ins planisà ed erigì ulteriuras staziuns. Tut quai, uschia han ins fatg valair envers terzs, servia a la scienza ed al cumbat cunter ils chatschaders da sclavs arabs.
Entras questas activitads èsi l’emprim reussì a Stanley e Leopold da mantegnair lur bun num. L’onn 1884 è Stanley sa participà a la Conferenza dal Congo internaziunala, la quala Otto von Bismarck ha manà tras a Berlin. Damai ch’er la Belgia aveva ina tenuta plitost critica envers colonias, è il Congo la finala vegnì surdà a Leopold sco possess privat da la curuna beltga cun l’obligaziun «da survegliar il mantegniment da la populaziun indigena e da promover il meglierament da lur situaziun da viver morala e materiala, d’attribuir a la suppressiun da la sclavaria e dal commerzi da nairs» e «da proteger instituziuns ed operaziuns religiusas, scientificas e da beneficenza a favur dals indigens». A Leopold eri reussì en questa moda d’opponer in a l’auter las pussanzas europeicas e da far renconuscher quellas sias possessiuns privatas, cumbain che quellas avevan sveglià l’interess da blers auters stadis. Suenter in’iniziativa precipitada a Noqui, en il nordvest dal pajais, ha la Germania desistì d’acquistar terren en il Congo. A la Frantscha, ch’aveva sezza cumenzà sut Pierre Savorgnan de Brazza ad acquistar terren en il Congo, han ins concedì ina sort dretg da precumpra en il cas che Leopold dueva far naufragi cun ses plans. Il Portugal, ch’aveva cumenzà da sia vart d’acquistar terren en il Congo portugais, era pauc intgantada da survegnir enstagl il flaivel stadi da Leopold la Frantscha pussanta sco vischin. La Gronda Britannia han ins pudì cuntentar cun las garanzias da commerzi liber che Leopold als ha concedì. Per Bismarck da sia vart furmava il stadi liber dal Congo ina zona neutrala bainvegnida tranter ils territoris che Brits, Franzos e Portugais pretendevan. Ultra da quai disponiva Leopold be da meds limitads e na pareva betg privlus sco monarc. A la fin dals quints ha Leopold II declerà ils 23 d’avrigl 1885 la nova Association Internationale du Congo (AIC) sco possessura dal Congo ed ha relaschà ina constituziun per il Stadi liber dal Congo.[2]
Damai che Leopold era il possessur sulet da la nova societad, furmava il Congo de facto ses possess privat. Nominalmain era il nov stadi dal tuttafatg independent envers la pussanza coloniala Belgia. Il Stadi liber dal Congo possedeva in’atgna regenza a Boma, la quala aveva be da dar pled e fatg envers Leopold. Cun la Force Publique disponiva el d’in’atgna armada sco er d’atgnas represchentanzas diplomaticas en auters stadis. Quest status è stà unic en tut l’istorgia coloniala. La populaziun indigena era exclusa da las decisiuns politicas e militaras, las qualas eran reservadas a las elitas beltgas. Il pajais d’immensa extensiun, 75 giadas pli grond che la Belgia, è vegnì colonisà successivamain ed ils reginavels dals Bantu destruids. Cun prender possess dal territori è er avanzada la missiun cristiana, quai ch’ha manà a la fundaziun da scolas e staziuns d’ospital.
En il decurs dals proxims onns ha Leopold investì grondas parts da sia facultad privata en il svilup dal stadi. Ins ha endrizzà novs avantposts administrativs e fundadas staziuns da missiun. Dapi l’avertura dal pajais tras Stanley han ins ultra da quai cumprà en l’ost da quel blers uffants e giuvenils or dals mauns dals possessurs dals sclavs. Quests uffants e giuvenils han ins tramess sco gidanters sin ils posts administrativs ed en las missiuns, nua ch’els han per gronda part gidà sco subdits loials ad avrir il pajais. Plaunsieu èn las staziuns administrativas e da missiun s’extendidas sur l’immens pajais. Gist las staziuns missiunaras èn da grond’impurtanza en l’istorgia dal Congo, pertge che qua vivevan l’emprima giada en l’istorgia dal pajais umans da las pli differentas gruppas etnicas ensemen sut il medem tetg, furmond uschia ina nova societad. Surtut ils gesuits èn sa participads a missiunar il pajais. En vischinanza da las staziuns dals missiunars èn sa furmads bains purils e novs vitgs.
Il stadi beltg, ch’ha concedì 25 milliuns francs (cf. sutvart; pli tard duevan quels anc vegnir augmentads per 7 milliuns francs), è uschia er vegnì de jure en contact cun la politica dal Congo. Quella dueva però prender in svilup desastrus apaina che Leopold ha schlià il commerzi liber. Pudeva la populaziun vender avant ivur a commerziants europeics e gudagnar uschia il da viver, ha la statalisaziun da l’entir pajais fatg empaglia il cirquit economic che cumenzava a sa furmar. Abitants che gievan sper l’agricultura er a chatscha u a pestga per surviver, vegnivan inculpads d’engular possess statal. E sch’igl era necessari d’endrizzar novs funs perquai ch’ils vegls eran ids en ruina pervi da l’agricultura intensiva, alura avevi num che quai saja engulà terren statal. En consequenza da quai èn proruttas grondas fominas ch’han pertutgà milliuns d’umans.
Fundaziun da citads[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp dal stadi liber ed a l’entschatta dal domini beltg tranter il 1880 ed il 1920 han ins fundà la gronda part da las citads grondas da la Republica Democratica dal Congo d’ozendi. Quellas èn sa sviluppadas or da posts da commerzi, d’administraziun e da missiun. Fin qua avevan existì citads pli pitschnas be a la sbuccada dal Congo ed a la costa da l’Atlantic. Igl eran quai las citads da port Banana, Muanda, Boma e Matadi. Quellas han ils Beltgs engrondì da rudent tranter il 1880 ed il 1900. A l’intern dal pajais han els en pli fundà successivamain Léopoldville/Kinshasa (1881), Stanleyville/Kisangani e Coquilhatville/Mbandaka (1883), Luluabourg/Kananga (1885), Goma (1886), Kimwenza (1893), Costermansville/Bukavu (1903), Tshikapa (1907), Bakwanga/Mbuji-Mayi e Élisabethville/Lubumbashi (1910), Kolwezi (1937) e Jadotville/Likasi (1943).
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp dal stadi liber furmava il Congo sco via navigabla il med da traffic principal dal pajais. Ultra da quai han ins erigì duas lingias da viafier en il vest dal pajais: L’onn 1898 è vegnida terminada la viafier Matadi-Kinshasa che colliava l’Atlantic cun l’intern dal pajais e tranter il 1898 ed il 1912 è vegnida erigida la viafier Boma-Tshela.
Ils onns 1927–1937 han ils Beltgs erigì en il nord dal pajais la viafier Uelle ed il 1931 è suandà il traject Chemins de fer du Kivu che n’è oz betg pli en funcziun. Uschiglio èn ils Beltgs sa concentradas a partir dal 1930 sin l’extensiun da la nova chapitala Léopoldville/Kinshasa.
L’armada coloniala[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1885 han ins stgaffì la Force Publique sco nova armada dal stadi liber. Recruts che sa decidevan da s’associar a quest’armada dastgavan prender cun sai lur dunna resp. maridar sco schuldà, quai ch’era scumandà als schuldads en Belgia. Questas dunnas vegnivan emploiadas da l’armada ed i deva schizunt in supplement per uffants. Uschia ha Leopold stgaffì in’armada professiunala che n’aveva nagin liom tar las etnias tradiziunalas e che furmava veritabels clans da militar ch’èn per part sa mantegnids fin oz. A medem temp èn arrivads en rom dal commerzi liber commerziants beltgs e d’auters pajais en il Congo. Entaifer ils indigens è sa furmada ina nova casta da commerziants che cumprava a l’intern dal Congo ivur, transportava quel a la costa e vendeva en viadi en ils vitgs rauba da bassa valur. Durant quests onns è sa midà il caracter dal pajais. Aveva Stanley mess avant sper ulteriurs Europeans surtut Englais en ses servetsch, han uss adina dapli Beltgs surpiglià ils posts decisivs en il nov stadi. L’extensiun da la Force Publique ha furmà in pass decisiv en il terror. Aveva quella furmà ils emprims onns in’armada professiunala pitschna, ma loiala e motivada, è quella vegnida engrondida ils proxims onns massivamain. Staziuns d’administraziun e da missiun stuevan tschentar per mintga 25avla famiglia in recrut. Il servetsch militar durava 7 onns. Per las elitas localas furmava questa reglamentaziun la basa ideala per sa liberar da criminals e delinquents. Ils novs recruts eran savens pauc motivads e dal tuttafatg nundisciplinads. A medem temp han ins integrà en l’armada blers anteriurs schuldads dals commerziants da sclavs afro-arabs; er quels disponiva be da pauca loialitad, motivaziun e disciplina. Ils commerziants da sclavs avev’ins suttamess en rom da pliras campagnas militaras en il Congo da l’Ost, damai che blers da quels n’eran betg sa mess sco Tippu-Tip sin la vart dal stadi liber. Ina da las pli grondas campagnas militaras ha furmà la submissiun dal pievel dals Azande 1904/05 en la regiun da cunfin tar il Sudan anglo-egipzian.[3][4]
Ils uffiziers, che derivavan savens da la burgaisia pitschna beltga e ch’eran per il pli preparads a moda insuffizienta sin lur incumbensa en l’Africa, pativan savens dal clima extrem sin posts allontanads, solitaris, nua ch’els na furmavan betg darar ils sulets Europeans sin tschients kilometers quadrat. Il 1908 vivevan en tut be 3000 Europeans en il stadi liber. 360 uffiziers europeics eran repartids sin ina surfatscha che correspundeva a quella da l’Europa dal Vest. Vitiers vegniva in ambient ostil che promoveva tema, solitariadad, depressiun e melanconia, quai che manava a la fin dals quints savens a fantasias da tutpussanza, las qualas restavan – lunsch davent da tut urden e dretg – per il pli senza consequenzas.
Cumbat da la sclavaria[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1889 ha gì lieu a Brüssel ina gronda conferenza cunter la sclavaria. Tar ils commerziants da sclavs sa tractavi tradiziunalmain d’Afroarabs, il commerzi da sclavs europeic era gia vegnì interrut da quel temp. Als participants europeics da la conferenza parevan las decisiuns da quella oramai nunproblematicas. Leopold ha laschà referir Stanley en rom da questa conferenza per rinforzar si’atgna posiziun e far pressiun sin il parlament beltg, il qual al dueva conceder in credit da 25 milliuns francs. Da quel temp sa chattava Leopold curt avant la ruina. El aveva investì var 10 milliuns francs, ma generà fin qua entradas da be 75 000 francs. Tras il commerzi liber n’eri betg pussaivel d’incassar dazis e pervi da la mancanza d’in’economia monetara na sa laschavan generar nagins daners da taglia. Da pudair realisar las empermischuns che Leopold aveva fatg il 1885 daventava uschia adina pli nunrealistic.
Las atrocitads dal Congo[modifitgar | modifitgar il code]
D’avrir l’immens territori dal Congo finanziava retg Leopold II cun vender a societads dretgs d’utilisaziun. Las firmas concessiunaras empruvavan da cuntanscher lur finamiras economicas cun ina mancanza da resguard e brutalitad senza paregl – er per las relaziuns da lez temp. Acziunari principal da questas interpresas era per ordinari Leopold sez, ubain ch’ins aveva fixà che la part principala dal gudogn pervegnia al stadi liber ed uschia la finala puspè a Leopold sco possessur da quel. A l’interpresa Aversoise per exempel han ins concedì in territori da bundant 160 000 kilometers quadrat – duas giadas la surfatscha da l’Irlanda. Quest territori pudeva la firma sfruttar sco ch’ella vuleva. En ils cussegls d’administraziun sesevan senz’excepziun commembers da l’elita politica dal stadi liber.
Cautschuc furmava uss ord vista da l’elita regenta la taglia ideala per la populaziun, damai che la dumonda suenter quest product natiral creschiva en tut il mund. Ils administraturs da las provinzas han cumenzà a pretender da la populaziun sco taxa ina tscherta quantitad da cautschuc. Uschia stuevan ils indigens ir en la tschungla a rimnar cautschuc selvadi. La Force Publique gieva silsuenter a rimnar questa nova taglia da cautschuc. Ils umens però ch’avevan da far questa lavur vegnivan pajads tenor la quantitad incassada. Uschia èn ins sa stentads da maximar tant sco pussaivel il gudogn, quai ch’ha manà ad in despotissem senza paregl. Avev’ins anc exportà l’onn 1891 100 tonnas cautschuc, eran quai il 1901 gia 6000 tonnas.
A medem temp ha quai muntà ch’i restava a la populaziun indigena adina damain temp per cultivar mangiativas. Tgi che na furniva betg la quantitad da cautschuc pretendida, stueva far quint cun sancziuns draconicas u vegniva sajettà. Ir a chatscha ed a pestga valeva gia dapi la statalisaziun dal pajais l’onn 1890 sco fraud. Quai ha manà a fominas, da las qualas èn morts en tschertas regiuns 60–90 % da la populaziun. La vischnanca da Lukolela per exempel dumbrava il 1891 6000 abitants; il 1903 eran quai anc 400. Blers umans han bandunà il stadi liber ubain èn sa retratgs en la tschungla per mitschar da las atrocitads. Il «stadi liber» era in stadi senza commerzi liber, lavur libra e burgais libers. Enstagl regiva lavur sfurzada ed in’economia da monopol.
Transiziun al Congo beltg[modifitgar | modifitgar il code]
La sfruttaziun brutala dal pajais e da la populaziun dal stadi liber dal Congo è vegnida enconuschenta sco «atrocitads dal Congo» ed ha manà vers il 1900 a sullevaziuns considerablas. Ils emprims onns dal 20avel tschientaner èn suandads protests internaziunals, per part sin fundament da rapports da missiunars ch’eran stads perditgas dals schabetgs. Sut squitsch da l’opiniun publica ha Leopold II stuì installar l’onn 1904 ina cumissiun d’inquisiziun. Suenter che questa cumissiun ha scuvert commerzi da sclavs, lavur sfurzada ed auters abus, è il retg stà necessità d’iniziar refurmas. Ma quellas n’èn betg stadas fitg efficazias. Il 1908 han rapports davart praticas d’explotaziun inumanas chaschunà in’unda d’indignaziun en tut il mund, alarmà las naziuns dal vest e sfurzà Leopold da vender definitivamain il Stadi liber dal Congo al stadi beltg. Quel ha pajà al retg 50 milliuns francs beltgs, garantì da terminar cun ulteriurs 45 milliuns francs ils projects da construcziun ch’il retg aveva inizià e surpiglià il debit statal dal stadi liber en l’autezza da 110 milliuns francs.[5]
Ils 15 da november 1908 è il stadi vegnì transfurmà en la colonia Congo beltg. La constituziun da quella, la Charte Coloniale, ha scumandà mintga activitad politica en la colonia e decretà ch’ils commembers da la regenza na vegnian betg elegids, mabain nominads. Er la lavur sfurzada è vegnida scumandada uffizialmain cun data dals 22 da mars 1910. Ma facticamain è questa mesira stada senza effect e la suppressiun da la populaziun indigena ha cuntinuà. Tranter il 1880 ed il 1920 è la populaziun dal Congo sa smesada: Dals 20 milliuns abitants èn bundant 10 milliuns morts tras atrocitads colonialas, fomaz, spussada u malsognas.
Cun explotar en furma da plantaschas ils products agrars cautschuc, ieli da palmas e café sco er tras ils products d’industria da minieras arom, plum, zinc e diamants èsi la finala reussì a la Belgia d’avair success sco stadi colonial. Las societads concessiunarias pussantas, oravant tut la Société Générale ch’è vegnida fundada il 1928, han gì fin l’independenza statala dal Congo l’onn 1960 grond’influenza sin il svilup economic e politic dal pajais.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns generalas en quest artitgel tenor David Van Reybrouck: Kongo. Eine Geschichte. Suhrkamp, Berlin 2013, ISBN 978-3-518-46445-8.
- ↑ Las indicaziuns specificas davart il Stadi liber dal Congo suondan la litteratura menziunada a la fin da quest artitgel.
- ↑ Erwin Herbert, Ian Heath: Small Wars and Skirmishes 1902–18. Nottingham 2003, ISBN 1-901543-05-6, p. 44–48.
- ↑ Ron Vaughan: The Force Publique of the Belgian Congo. En: Soldier and Savage, tom 7, nr. 3.
- ↑ Robert Harms: King Leopold’s Bonds. En: William N. Goetzmann, K. Geert Rouwenhorst (ed.): The Origin of Value. The Financial Innovations that Created Modern Capital Markets. Oxford University Press, 2005, ISBN 0-19-517571-9, p. 357.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Adam Hochschild: Schatten über dem Kongo – Die Geschichte eines fast vergessenen Menschheitsverbrechens. Stuttgart 2000, ISBN 3-608-91973-2.
- George Nzongola-Ntalaja: The Congo from Leopold to Kabila. A People’s History. Zed Books, Londra e.a. 2002, ISBN 1-84277-053-5.
- Robert B. Edgerton: The Troubled Heart of Africa: A History of the Congo. St. Martin’s Press, New York NY 2002, ISBN 0-312-30486-2.
- Bernd Ludermann (ed.): Kongo – Geschichte eines geschundenen Landes. (Weltmission Heute, carnet 55), Hamburg 2004.
- David Van Reybrouck: Kongo: Eine Geschichte. Suhrkamp Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-518-42307-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Karl Wirtz: Kongo: Geschichte und Staat.


c: text/html

text:
Beschreibung
Daniel Badraun
Üna schoppa per Zipf
Vallader, Puter
Lehrmittel Verlag Zürich, 2017, Bestellnummer 20171107
Bainbod ho lö il marcho d’utuon. Ils nanins s’allegran, perche cha lo paune bratter roba fatta svess per otras chosas ch’els drouvan. Be pcho, cha’l marcho glivra già sül fer not. Ma quista vouta ho Zipf ün’ideja, cu cha’l marcho d’utuon pudess gnir prolungio. Ed eir la schoppa da zücha gustaregia oter, perche cha Zupf vaiva survgnieu ün paquettin misterius no da l’otra vart dal mer.
Bainbod ha lö il marchà d’utuon. Ils nanins s’allegran, perche cha là pon els brattar roba fatta svess per otras robas ch’els douvran. Malavita va a fin il marchà fingià sül far not. Ma quista jada ha Zipf ün’idea, co cha’l marchà d’utuon pudess gnir prolungà. Ed eir la schoppa da zücha gustarà oter, perche cha Zupf vaiva surgni ün pakettin misterius nan da tschella vart dal mar.
Ähnliche Beiträge

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La rundella Cuira-sid saja nova e confurma a las normas, ha accentuà il pledader da l'uffizi federal per vias Eugenio Sapia sin dumonda dad RTR. Ins haja bain curt discutà la situaziun - mesiras per dapli segirtad na sajan dentant planisadas naginas.
«Ina rundella nova e pretensiusa»
La polizia grischuna enconuscha las difficultads da charrar correct en la rundella Cuira-sid. Per blers saja la rundella nova ina sfida e forsa era cumplitgada, ha concedì il pledader Daniel Zinsli. Che dus automobilists sajan charrads sin il fauss vial aifer be in'emna, gliez saja ina casualitad.
Savens na sappian ils automobilists silsuenter betg declerar daco ch'els hajan prendì la faussa via. Cler è dentant che la polizia piglia davent ad els il permis dad ir cun auto anc sin il lieu. Automobilists da l'exteriur survegnan in scumond da charrar en Svizra ed en il Principadi dal Liechtenstein. Plinavant vegnan els denunziads tar la procura publica dal Grischun.
Dus automobilists sin il fauss vial da la A13
L'automobilist tudestg da 47 onns ha remartgà ses sbagl mardi saira ed ha pudì sa manar sin l'autostrada. Ina patruglia da la polizia chantunala ha silsuenter franà el.
Gia la gievgia passada era in automobilist charrà sin il fauss vial da l'autostrada A13. Ina patruglia da la polizia chantunala ha per cas vesì co l'um da 76 onns è sa manà sin l'autostrada ed ha fatg attent el cun sirena e chazzola blaua.
RR novitads 10:00


text:
L'UE aveva introducì avant in onn ina glista naira ed ina grischa.
Quels sin la glista grischa avevan dà pled da far midadas tar lur praticas da taglia.
Il Cussegl federal leva realisar las refurmas empermessas cun la revisiun da la taglia sin interpresas, quella ha il suveran però refusà.
Cusseglier federal Ueli Maurer ha lura uschè spert sco pussaivel lantschà in nov project da votaziun ch'è vegnì collià dal parlament vid la revisiun da l'AVS. Tenor Cussegl federal vegn questa chaussa dentant pir en votaziun il matg dal 2019.
Ils ministers da finanzas da l'Uniun europeica vulan però gia decider il mars tgi che vegn stritgà definitivamain da la glista u tgi che vegn sin la glista naira. Pajais ch'èn sin la glista naira pudessan spetgar sancziuns da l'UE.
Tut tenor vegn spetgà sin il resultat da la votaziun e Svizra avant ch'i vegn decidì sin livel europeic.
RR novitads 17:00


text:
Governo Letta
El governo Letta l'è staa el governo quell de 62 de la Republega Italiana. L'ha giuraa el 28 de april del 2013 e l'è borlaa giò el 14 de febrar del 2014, dopo che 'l premier Matteo Renzi, restaa in carica dònca per 300 di.
L'è staa on governo di largh intes in tra i forz politegh pussee important, voruu del Giorgio Napolitano e vist 'me unica soluzion possibil, dòpo che 'l Pier Luigi Bersani l'ha avuu no i numer per la fiducia al Senad.
El s'è dimettuu dòpo che la direzion nazionala del PD l'ha vist la necessità de 'n noeuv governo, che l'è deventaa poeu el governo Renzi.
Cronistoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Governo Monti
- Governo Letta
- Governo Renzi


text:
Sân Martèin
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sân Martèin Grând (San Martino in Rio in italiân) l’é un cmûn ed pió ed 8000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia, a 15 chilômeter da Rèz.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin Grând dóve a’s lumîna al Sânt prutetōr e al castèl. Carlo Magno l’à regalê sté tèri a la Cêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa.
Int al 1115 la cuntèsa Matélda ed Canòsa l’à intestê al fèdev a ‘na nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli. Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”. Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed Federico Barbarossa i Robert a l'àn arfât cun un fusòun 'd atōren sèimper pîn 'd âcva, pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori. Int al 1348, Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al Marchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e 'd dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin. Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i Gunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al Marchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê fevdatâri i Roberti, la Rôca la vîn arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti. Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti insém al fèdev mó, gnû in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter ēren dvintê Marchèiṣ ed Rèz, int al 1420 ēren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren. Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn. Al Cusèli d’ j Ansiân al s' é impgnê ind la scritûra di Statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la gh'arà, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa.
Al dvèinta cèinter ed 'na sguréia indipendèita int al 1501 cun l'invistidûra ed Sigismondo (Sgnōr fîn al 1512) da pêrt ed só fradèl Ercole I° d'Este. Al fèdev égh vîn zuntê Campgajân, Castlarân, Prē ed Curèz, Lemisòun, la Gazêda, Stiōl e Trignân. Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê "Estèins ed Sân Martèin" e al fèdev l’é dvintê "Sân Martèin d’Este" A la metê del XVI sècol, as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn. Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed Milân Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêṣa. Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda. Filippo I l’é stê al prém, d’ j Este Martèin a ciamêres cun al tétol ed Marchèiṣ. Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla. Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli. Int al 1618 a se stâmpen al "Costitusiòun" (l’insèm di "Avîṣ" mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra Statuta). Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal Marchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.
Int al 1727 a’s cunclód la costrusiòun ed la Tòra Cévica cumincêda int al 1585 e l’utîn la campâna sōl int al 1804. Cun Filippo, al Paèiş l'é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun Carlo Emanuele Fliberto II, a pricipêt ed l'impēr int al 1747. Int al 1752 cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i Dóca ed Môdna, préma a l'à fât aministrêr dal cûnt Gaudenzio Vallotta (1752-1795) int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l’é armêṣ padròun fîn al 1792.Al castèl al pêrd l'aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal Sgnōr, in cl’ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, Gaṣêda, Stiôl, e Trignân. A Anna Ricciarda d'Este, fiōla ed Carlo Emanuele Filiberto II égh vîn dê Nuvalêra in uşofrót.
Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi. Sân Martèin in sègvit a la Rivolusiòun francèiṣa l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz. La Restaurasiòun l’à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al 1859 quând l’é nasû al Règn d’Itâlia.
Palâs, cêṣi e monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Tòr Cèvica[modifica | mudéfica la surzéia]
Al sémbol pió significatîv ed ‘na comunitê, dôp la cêṣa, l’é la tòra Cèvica e ânca per quî ed Sân Martèin l’é acsé. La Tòra ed Sân Martèin l’é cumincêda int al setèmber dal 1585 cme gh’é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l’ Archévi comunêl. Mésa ed frûnt al la Rôca l’é stêd finîda pió ed sèintquarant’ân dôp.
Rôca Estèinsa[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca, dôpo èsser stêda butêda zò da Federico Barbarossa int al 1167, l’é stêda arfâta cun dal tòri pió rubósti. Al fabrichêt cun piânta a quâter cantòun la mantîn intâta ‘na tòra quadrêda, cun la merladûra ghibelèina. A l’intêren j ambiĵnt pió impurtânt în la Capèla ed Sân Zvân (XV sècol) e soquânti câmbri cun castòun piturê, pitûri a frèsch e stóch che s’afrân a sècol XV-XVIII. Al dé d’incō la Rôca la gh’à: al piân tèra al Musèo ed l’Agricultûra e dal Mònd Rurêl, al piân nôbil a gh’é la Bibliotêca
Colegêda ed Sânt Martèin e Venèrio[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al cōr dal cèinter stòrich ed Sâa Martèin la facêda ed la Cêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca Estèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê. La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê. Vêrs la fîn dal 1500 al marchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda. L’impiânt l’é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla.
L a cêṣâ l’é inttulêda a Sân Martèin Vèschev ed Tours e a Sân Venèrio Mârtir ch’al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da Margherita di Savoia Este, Marchèiṣa ed Sân Martèin. A l’intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia D’ed là dal pêli d’altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia. L’ôvra ed Sân Martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l’é ed la fîn dal XVI sècol e al preṣèinta bèin ṣmachê carâter d’imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl. La tèila ed Sân Carlo Borromeo i urasiòun e la Vèrgin cun al Bambèin in glôria l’é di prém ân dal sècol XVIII, probabilmèint de scōla frarèiṣa. La tèila ed la Madòna cun al Bambèin in trôno, Sân Jusèf, Sân Pêder e Sân Francèsch l’é ‘n’ ôvra dal setsèint ‘d un pitôr dal pôst. La tèila ed l’Anunciasiòun l’è un bòun lavōr dal têrd sincsèint de scōla bulgnèiṣa. La figûra ed la Madòna dal Pilâster, mésa dèinter ind al quêder ed la Santésima Trinitê cunsiderêda ed Domenico Tintoretto fiōl dal famōṣ Jacopo e al capitèl cun stèma di Roberti da Tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deṣvînen da la vècia cêṣa ed l’ân mél.La tèila di Sânt’ Antòni da Pâdva e Sân Francèsch in adurasiòun ed la figûra ed la Madòna l’ a ‘s arvîṣa al quêder dal Tintoretto. In sté chēṣ an s’ cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch ‘ l’êra ûn dal pôst o un arzân dal Sesèint.
Cêṣa ed Sân Chêrel di Capusèin[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirêda só insèm a la cêṣa di Capusèin per vrèir dal Marchèiṣ Carlo Filiberto d’Este Sân Martèin, la cêṣa ed Sân Chêrel Borromeo la vîn cunsacrêda int al 1618. Un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla. Ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh’è trèi capèli cu altêr. A l’intêren a gh’în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol XVI e XVII, e paliôt in scajôla e altêr intarsiê. Dimòndi impurtânt l’é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol XVIII. La tèila in dōve Sân Francèsch al ricêv al piêghi l’é ‘na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeṣâg. La tèila dal Presèpi l’é ‘na côpia antîga, fōrsi dal têrd Sesèint, dal famōṣ quêder Notte dal Curèz ch’l ‘ êra ind la cêṣa arzâna ed Sân Prôsper e adèsa l’é a Dresda. Al tèili ed Sân Sebastiân duvîven èsser i laterêl ‘d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêṣ só i lê e al paeṣâg ch’ al cunténva idealmèint in ògni tèila. Al jôvri a gh’àn la dâta dal 1521 e firmêdi da Ercole Banci un pitōr frarèiṣ.
Véli[modifica | mudéfica la surzéia]
Gazêda[modifica | mudéfica la surzéia]
I prém documèint che a dîṣen ed la preṣèinsa de sta véla a s’arfân al 1063 e al 1092. Int al pôst ciamê Sân Pelgrèin a gh’êra un castèl ch’ l’é steda la cà di Muti che àn ânca ciapê al nòm ed “Della Gazzata”, ûn de stà famèja l’êra al famōṣ arzân ciamê Caco, câp di Ghibelèin môrt a Rèz int al 1265, masê da i sō aversâri. Al castèl l'é stê ânca di Sessi, mó, sèmbra, ch’ an fós armêṣ abitê da i Della Gazzata che int al 1349 a j àn subî l'asêlt ed Gilberto Fogliano ch’ l’è dvintê al padròun, cun l’ingân, dal castèl e ch’ a l’à butê zò dal tót. La véla l’é armêṣa vint’ân sòta a i Fogliani pó di Roberti e da alōra l’é andêda a drē al vicèndi ed Sân Martèin in Ré. Dipendèint dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, la Cêṣa, dedichêda a la Nativitê ed Maria int al 159 l’é stêda unîda a la Cêṣa parochiêla ed Sân Martèin e int al 1803 a gh’é stê zuntê la tòr.
Stiôl[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa de Stiôl, dedichêda a Sân Damaso, l’é numinêda in un documèint dal 963 ed Ottone I. Sta véla l’é sèimper stêda dal Cmûn ed Sân Martèin in Ré e a n’à sèimpr segvî al sō sôrti. Int al 1573 Stiôl al s’ é unî cun Sânt’Ègta; pó quând la só cēṣa l’éstêda arfâta a gh’é ed nōv la separasiòun.
Trignân[modifica | mudéfica la surzéia]
La legènda la vōl al só nòm lighê a un fât curiōṣ: ind al tèimp ed ‘na guèra, int al paèiṣ êren armêṣ in véta sōl trî abitânt; pió probabilmèint al nòm al gh’à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed Giano. La preṣèinsa ed la Cêṣa ed Trignân la s’ vèd in un dpcumèint dal 1302 e l’êra sóta a la Pēv ed Prê. Tóta la véla l’é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed Sân Martèin e a n‘à segvî ânca la stòria.
Personâg famōṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Henghel Gualdi sunadōr ed clarèin
Daniele Adani zugadōr ed balòun.
Frê Sacacio e Pietro Della Gazzata àn cuntê i fât sucès ind l’arzân fîn al 1414.
Tommaso Casali, de Stiôlo dutōr e studiōṣ ed la natûra (sec. XVIII)
Giovanni Magnanini (1841 - 1901) musicésta
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
In sté cmû a’s câta al "Bar Mario" cantê da Luciano Ligabue ind la cansòun cun al ‘stès nòm. Adèsa però cól bâr l’à cambiê gestiòun e al gestōr an n’é pió al famōṣ Mario Che l’é gnû só int al 1956 ûn di pió vèc musèi ed vèci mâchini d’Itâlia www.museodellauto.it al sît l'é che ch’ l’ ôspita adèsa 40 mâchini e 12 môto dal 1910 al 1980.
A gh’é ‘na socetê ed palavōlo Al sît l'é che
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Ugo Bellocchi - San Martino in Rio : vicende e protagonisti - San Martino in Rio : Comune di San Martino in Rio ; Reggio Emilia : Tecnostampa, 1984
- Clinio Cottafavi - San Martino in Rio : ricerche storiche. - Rist. dell'ed. anast. - Bologna : Atesa, 2005
- Mauro Severi - Recupero della Rocca estense di San Martino in Rio. - Parma : Edizioni Pei, 1987.
- Roberto Vellani - Il museo dell'automobile di San Martino in Rio : storia di un museo, un indigeno e un paesino - Reggio Emilia : T&M Associati, stampa 2006
- San Martino in Rio : Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun ed San Martino in Rio trâta da it.wikipedia.org.


text:
Svaporament
In fisica el svaporament a l’è el passagg dal stat liquid a quèl de gas o vapor[1] che ‘l interèssa domà la superfice del liquid. A la temperadura de buidura el succed inveci el process de buidura[1] che l’interèssa tucc el volùmm del lìquid. Tucc e du i procèss rappresenten el cambiament de stat da liquid a vapor o gas, e vegnen in del’inséma designàa cont el nòmm de vaporizzazion.[2]
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Svaporament natural[Modifega | modifica 'l sorgent]
In natura el svaporamént a l’è fondamental ind el ciclo de l'acqua, de fatt i fiumm, i lagh, i mar e i oceani dànn via part de la sò acqua al'atmosfera terrèstra in forma de vapor, in funzion de la temperadura de l'aria, de l'umidità relativa e de la velocitàa del vent. El vapor che ‘l condensa el se trasforma peou in pioeuva, nev o tempèsta. La sorgent esterna de calor a l’è el sol.[3]. El svaporament a l’è funzion dirètta de la temperadura e funzion invèrsa de la pression parzial del vapor (umidità relativa) del'ambient: come che la temperadura la va su, el va su el fluss svaporant e a la saturazion del'ambient se raggiòng l’equilibri o ben per ògni molecola che la svapora ind on cèrt period de temp ghe n’è in media vun’altra che la torna de noeuv ind la fase liquida in del’istèss temp.
Anca el vent el pò favorì el svaporament. In di salin, per esempi, a se sfrutta el fenòmen del svaporament natural per la produzion del sal.
Svaporament industrial[Modifega | modifica 'l sorgent]
El svaporament in impiantistica a l’è el nòmm de dò operazion unitari indoe:
- L’operazion che la serviss de teou via, per fornidura de energia termica, on component volatil de ‘na soluzion o de ‘na sospension (che el ven portàa oltra el sò pont de buidura), e donca a se ottén ona soluzion o ona supension pussée concentrada in di alter component.[4]
- L’operazion che la serviss de scambià calor inscì de ottègnì la vaporizzazion de on liquid. El n’è ‘n esempi l'evaporator de on ciclo rinfrescant.
In del primm caso l’obbiettiv de l’operazion l’è la separazion, inveci in del segond caso a l’è el scambi de calor.
In tucc e du i casi la pareggiadura che la serviss de realizzàa el procèss unitari a l’è ciamada evaporator.
Descrizion termodinamica[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del procèss de svaporament, che l’è semper on procèsso endo-tèrmich,[1] l'entalpia del liquid che l’è adrée a svaporà la diminuiss, de già che la ghe ven tòlta via l’energia cinetica, de ona quantità specifica ciamada calor sconduu. In di liquid pur (o ben minga in soluzion) quèsta cession chì de energia l’è portada innanz per via d’ona trasformazion iso-tèrmica, o ben senza variazion de temperadura.
A differenza del fenòmen de la buidura, che ‘l succed domàa a tempradur tipich per ògni sostanza (a pression fissada) e l’interèssa la massa de liquid in del sò insèma , el svaporament el succed a quelsessìa temperadura, ma domà in su la superfice libera de on linquid. [5]. In sti condizion chì ona molecola la svapora dal liquid, se la quìsta energia cinetica assée de slontanàss de la superfice libera, e quèste l succed d’ona manera del tutt occasional o ben second i leg de la statistega.
El fenòmen del svaporament el ghe va adrée a la leg di pression parziaj del Dalton
Oppur scrivuda ‘me energia:
Per trasformàa l'equazion d’ona manera de vèss scrivuda ‘me tension de vapor a se po’ fa ‘me prima approssimazion l’ipòtesi de la leg de Boyle-Mariotte per i gas ideaj:
e donca:
- G = portata specifega di svaporament
- q = fluss termich di svaporament
- D = diffusività del vapor per il fluid in svaporament
- δ = spessor del strat limit
- ps = densità del vapor in su la superfice in svaporament
- pr = densità del vapor in su la superfice de contatt strat limit-atmosfera
- Ahlg = calor sconduu de vaporizzazion
- ps = tension de vapor in su la superfice in svaporament
- pr = tension de vapor in su la superfice de contatt strat limit atmosfera
- δ/D = Ra (resistenza a la diffusion)
- Rt = resistenza ulteriora, se per esempi el fluid che ‘l svapóra el se troeuva dent in di tessùu vegetaj.
e donca:
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 (EN) IUPAC Gold Book, "evaporation"
- ↑ Rolla, p. 98.
- ↑ Il ciclo dell'acqua
- ↑ Concentrazione per evaporazione
- ↑ Evaporazione ed ebollizione
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Luigi Rolla, Chimica e mineralogia. Per le Scuole superiori, 29a ed., Dante Alighieri, 1987.
- Robert H. Perry, Don W. Green - Chemical Engineers' Handbook, 8th Edition pp- 11-107 segg.- McGraw Hill - ISBN 0-07-142294-3


text:
Sch'ins guardia sin la procedura en il parlament lura saja da quintar ch'il termin vegnia surpassà, ha ditg Schneider-Ammann en in'intervista cun la Neue Zürcher Zeitung. I saja pussaivel ch'i na restia nagin'autra schliaziun che spustar la realisaziun. I dovria ina cunvegna da qualitad che reglia las dumondas a moda persistenta. La qualitad saja pli impurtanta ch'il sa tegnair vid in termin, ha Schneider-Amman punctuà.
Il Cussegl federal pudess prolungar il termin sin la via reglamentara.
RR novitads 9:00


text:
Sin las posiziuns trais e quatter èn vegnids ils dus pilots da Ferrari Sebastian Vettel sco terz e Kimi Räikkönen sco quart. Ils dus pilots da Alfa-Sauber èn vegnids en l’ultima part dal qualifying ed uschia omadus pilots sut ils emprims diesch. Charles Leclerc è vegnì 7avel e Marcus Ericsson 10avel.
Hamilton pudess cun victoria quasi vegnir campiun
En il classament general pudess Lewis Hamilton damaun cun ina victoria quasi segirar il titel da campiun mundial. Da l’autra vart è surtut a la partenza bler pussibel. L’onn passà ha il finlandais Valtteri Bottas surpassa Sebastian Vettel e uschia pudì gudagnar sia emprima cursa da la furmla 1.
RR novitads 16:00


text:
cuntegn
Ulteriur Grischun
-
Passa 2 milliuns gudogn per Maiavilla
La suprastanza da Maiavilla ha pudì preschentar in fitg bun quint annual a la radunanza communala. Ils da Maiavilla han lura era approvà il quint 2016 che serra cun in gudogn da var 2,1 milliuns francs.
Autur:
CDM / Andreas Wieland
E grazia al cashflow da 3,7 milliuns francs ha la citad da Maiavilla pudì finanziar sezza tut las investiziuns da l'onn passà.
Plinavant ha il suveran da Maiavilla approvà la cumpart dals custs che la citad surpiglia en il rom da la sanaziun da vias chantunalas.
RR novitads 11.00


text:
Istruzion, furmazion y rujeneda tla valedes ladines. Tlo possun giapé nfurmazions sun chësta tematighes che reverda n prima pert la populazion ladina de nosta Provinzia.
Ann scolastich 2021/2022: Oblianza dl “Green Pass”
por le personal dles scolines y dles scores – nia por scolares y scolarsAl mancia ciamó detais plü avisa sura l’atuaziun. I Ves informun tresfora sura les dezijiuns y i svilups tres chësc link:
Tematiches prinzipeles
Furmazion
Ejams de bi- y trilinguism
Rujeneda ladina
Tematiches cunliedes
Aministrazion dla Provinzia
Organigram, Personal dla scola, Personal dla scolina, Culaburadëures per la integrazion
Ert y Cultura
Cultura ladina, Contribuc y formuleres, Scumenciadives, Bëns culturei online
Familia y Sozietá
Zifres ntëur ala tematiches formaziun y lingac
- 95
istituzions se cruzia di cuntenuc
Ripartizions y servisc che lëura tl ciamp dl'istruzion, dla furmazion y dla rujenedes.
- 136
servijes ie da garat per vo online
Duc i servisc dl'istruzion, dla furmazion y dla rujenedes metui adum te chësc link.


text:
Modell Karlsruhe
El Modell Karlsruhe a l'è on modell de integrazion in tra la red tranviaria e la red suburbana/regionala indova che 'sti dò servizzi viaggen in sui midemm binari e infrastruttur. L'è staa desviluppaa per la prima voeulta a Karlsruhe, de chi el nomm.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dal 1992 el sistema tranviari de la città de Karlsruhe a l'è integraa cont la ferrovia urbana, a l'è dònca possibil rivà di canton lontan, 'me Baden-Baden, direttament in di località de la città senza l'intermediazion de la stazion cittadina.
Àlter esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Di àlter città s'hinn ispiraa al modell Karlsruhe:
- Red di tram de Chemnitz
- Saarbahn de la Saar
- Tyne and Wear Metro de Londra
- RandstadRail in di Paes Bass
- Red di tram de Kassel
- San Diego Trolley
Ante litteram la Badner Bahn la fa on servizzi arent a quell de Karlsruhe dal 1886.


text:
La litteratura rumantscha ha in grond stgazi cun numerusas poetessas e poets ch'han publitgà l’ultim temp lur ovras. E savens èn ils temas ils medems, dentant anc adina actuals.
En las poesias vegn savens scrit da la patria, la natira ed er l’encreschadetgna. Sa midà han simplamain las auturas ed ils auturs.
Poesias na sajan dentant betg insatge per ina e mintgin, uschia Gianna Duschletta. La studenta da 22 onns giavischass perquai dapli cudeschs cun istorgias inventadas.
A mai mancan cudeschs en lingua rumantscha cun istorgias ch'animeschan e trategnan la lectura ed il lectur.
La litteratura rumantscha signifitga per l’Engiadinaisa fitg bler e grazia a quella possia ella er adina puspè engrondir ses stgazi da pleds. Quai surtut uss che Gianna Duschletta viva per ses studi a Berna. Sch’ella pudess giavischar ina traducziun d’in cudesch en lingua rumantscha, preferiss ella ils cudeschs da Carlos Ruiz Zafòn.


text:
Galàna
La Galàna (tartaruga o testuggine in italiàn) l'è 'n rètil ch'al fà part d'l órdan dal Testudines o Chelonia, cun un gus in sla schina, dit carapàs, da in dua i vènan fóra sōl tèsta, cóa, bras e gambi. La part ad sóta dal gus invéci al s ciàma piastròṅ.
A gh'è tri categurìi ad galàni: qvéli ch'i vìvan in dal mâr (e ch'i gh'à dal pini a 'l pòst di bras, cuma la Caretta caretta), qvéli ch'i vìvan in di fiùm e in di lâg (cuma la Emys orbicularis) e qvéli ad tèra (cuma la Testudo hermanni). Al primi dū bèsti i èṅ carnìvuri méntar quéli ad tèra i scàmpan magnànd sōl di vegetài.
Descrisiòṅ
Al galàni ch'i vìvan in dl'àqua i màgnan da tut, i sarnìsan da piò la carna quànd i èṅ śóvni ma in séguit i pàsan a i vegetài. I pōlan magnàr anc di pés, dla latùga, di radét e fruta di bòsc (ch'la n farménta minga durànt la digestiòṅ). Cal bèsti chè i gh la càvan a tucàr i 8 chilómetar a l'óra. In gènar i masć i gh'aṅ na cóa dimóndi più lunga dal fémni e anc dagl'ungi più grôsi. Cuma tut i rètil i gh'aṅ al sangṿ fréd e i gh'aṅ biśógn ad tōr al sōl. I tìran al fiâ fóra dl'àqua avénd-ag i palmòṅ. Al fémni i làsan i sò óṿ sóta la sàbia in du i èṅ nadi anca lōr e pò in tórnan in mâr.
Al galàni dal tèra i màgnan invéci sōl vardùra, fruta e càctus e i gìran dimóndi piàṅ, tant che dal nòstri bandi a s diś "andàr dal pas dla galàna" par dir che òṅ 'l è lènt. La pōl scampàr ssant'an o anc da piò, ma in gènar la riva a trént'an. La gh véd dimóndi bèṅ e l'è bòna 'd arcgnósar anc al parsòni e i pòst, invéci 'l udî 'l è quél ch'l è. In Aṿtòṅ i śmétan ad magnàr par vudàr ad budèli par pò andàr in letàrg vèrs Nuvémbar o Dicémbar. I pònsan sót 'd tèra: sinc grad l'è la temperadùra più giùsta par lōr, s'a gh'è più fréd i rìsćian ad murìr o ad patìr di dan a 'l sarvèl, s'a gh'è più cald i n gh la càvan minga a durmìr e i pōlan finìr al gras prima dal tèmp.
Soquànt categurìi ad galàni (cuma la Caretta caretta ch'la viṿ in di nòstar mâr o la Testudo hermanni) i èṅ in perìcul 'd estinsiòṅ e i èṅ prutèti acsè par la léǵ e par la Cunvensiòṅ ad Bèrna.
Manéri ad dir
Referènsi
- ↑ (BLG) e (IT) "Dizionario Bolognese-Italiano" dal Gigén Lîvra e Daniēl Vidêl, Milàṅ, 2012.
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Galàna
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Galàna
- Wikispecies contiene informazioni su Galàna
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Galàna»


text:
Valuta
Ina valuta è en il senn pli vast la constituziun e l’urden da l’entir sistem monetar d’in stadi.[1] Ella fixescha cunzunt il sistem da munaida e da bancnotas d’ina zona monetara. La zona monetara è il territori, nua che la valuta è valaivla. La valuta pussibilitescha il transfer da martganzia e da prestaziuns da servetsch. Savens vegn la valuta duvrada sco sinonim per la sort da daners ch’è renconuschida dal stadi. La valuta è damai ina sutfurma dals daners. La gronda part da las valutas vegnan martgadadas als martgads da devisas internaziunals. Il pretsch che resulta or da quests martgads numn’ins curs da stgomi. Bunamain tut las valutas currentas sa basan sin il sistem decimal. I dat damai in’unitad principala ed in’unitad secundara. L’unitad secundara represchenta 1/100 da la valur da l’unitad principala.
En ils stadis controlla il minister da finanzas u la banca centrala la valuta e la politica monetara. Las bancas centralas èn fitg autonomas en quasi tut ils stadis dal vest. Quai vul dir ch’il stadi na po insumma betg influenzar la banca centrala ubain mo a moda fitg restrenschida respectivamain indirecta.
Ina munaida è convertibla sch’ins po vender, cumprar e stgamiar ella en tut il mund. Sch’ina valuta po vegnir depositada en aur u/ed en argient e sch’ins po stgamiar bancnotas da tut temp cun il metal correspundent, è ella medemamain convertibla.
Per il mument existan en tut il mund passa 160 valutas uffizialas, dentant mo il dollar american e pli e pli era l’euro[2] valan sco valutas da clav. Ultra da quellas vegnan acceptadas regiunalmain valutas cumplementaras sco med da stgomi (en Svizra: WIR).
Sch’ina populaziun perda la confidenza en ina valuta sa furman savens valutas substitutivas che servan sco med da pajament e da stgomi (per exempel la valuta da cigarettas en Germania suenter la Segunda Guerra mundiala). Era ils uschenumnads daners da stgarsezza remplazzan en temps da crisa la valuta uffiziala. Savens concurrenzeschan era valutas d’auters stadis la valuta da l’agen stadi. Uschia vegniva per exempel duvrà en la Republica Democratica Tudestga il marc tudestg empè dal marc da la Republica Democratica Tudestga. Cunzunt las bancnotas da 100 DM eran appreziadas sin il martgà nair sco med da stgomi (blaue Fliese).
Geners da valutas[modifitgar | modifitgar il code]
I vegnan distinguids ils suandants geners da valutas[3]:
Valutas liadas (valuta metallica)[modifitgar | modifitgar il code]
Ina quantitad fixa d’in metal definescha la valur da l’unitad monetara. I vegnan distinguidas valutas monometallicas e bimetallicas.
Valutas monometallicas
Mo in singul metal serva sco metal da valuta (normalmain sa tracti d’aur).
- Valuta d’aur en circulaziun (valuta pura d’aur): munaida d’aur serva sco med da pajament. Ultra da quai existan bancnotas che pon vegnir stgamiadas da tut temp per aur.
- Valuta d’aur (valuta da barra d’aur): nagin aur n’è pli en circulaziun, quai vul dir che mo daners da palpiri e munaida servan sco med da pajament. L’aur conserva la banca centrala sco reserva per il traffic da pajament internaziunal.
- Valuta da devisa d’aur (valuta d’aur manipulada): la reserva da la banca centrala po consister d’aur e da devisas d’auters pajais che possedan ina valuta d’aur. Quai è stà il cas il 1971 en la Republica Federala Tudestga avant ch’il dollar american ha pers la convertibilitad d’aur. Igl è pussaivel da barattar da tut temp bancnotas e munaida per aur u per devisas.
Valutas bimetallicas
Dus metals (aur ed argient) servan sco metals da valuta.
- En il cas d’ina valuta dubla datti per ils dus metals ina relaziun stabla quai che pertutga il curs da stgomi. Problematic è dentant che la relaziun da stgomi nominala e la relaziun da stgomi reala sa differenzieschan sch’i dat midadas areguard las relaziuns da stgarsezza tranter ils dus metals. Plinavant gioga la lescha da Gresham ina tscherta rolla. Quella di ch’ils singuls subjects da valuta retegnian ils ‹buns› daners (pia quels ch’èn pli custaivels) e laschian circular ils ‹nauschs› daners (argient). Cun il temp svanescha l’aur or da la circulaziun economica.
- Auter è quai cun la valuta parallela. I na dat nagina relaziun stabla dal curs da stgomi tranter quests dus metals. Quai vul dir ch’igl existan de facto duas valutas ina dasper l’autra.
Valutas libras[modifitgar | modifitgar il code]
- Valuta en palpiri: daners da palpiri che n’èn betg cuverts cun aur e che pon teoreticamain vegnir multiplitgads nunlimitadamain. La summa effectiva da daners vegn ozendi dirigida per il pli da bancas centralas che tutgan al stadi e ch’èn independentas. Ins na po betg stgamiar daner contant per reservas d’aur u da devisas. Dapi che la cuvrida d’aur dal dollar american è vegnida abolida il 1971 dal president dals Stadis Unids da quella giada, Richard Nixon, sa tracti tar bunamain tut las valutas da l’economia publica moderna da valutas da palpiri.[4]
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Da las furmas da valuta temprivas a l’epoca da la munaida[modifitgar | modifitgar il code]
L’Orient antic, l’Egipta e l’Africa[modifitgar | modifitgar il code]
Gia al cumenzament dal terz tschientaner a.C. surpigliavan metals sco arom, argient, zin ed aur las funcziuns classicas da daners (med da stgomi, med da pajament, barometer da valur e med da conservaziun da la valur/deposit da valur). Ultra da quai serviva era graun sco med da stgomi e sco barometer da valur. L’economia da palazi en cumbinaziun cun l’economia d’oikos (lavur e vita sociala sut in tetg) e l’agricultura da subsistenza ch’era colliada cun quellas, disturbavan dentant il svilup da l’economia monetara. Martganzia betg producida sez vegniva numnadamain barattada u regalada en il rom da servetschs feudals. La munaida è perquai vegnida da s’imponer pir pli tard e quai mo en intgins secturs economics.[5]
Da quel temp existivan en l’Africa las pli diversas furmas da valutas. Tuttas avevan dentant la funcziun da depositar valur. Uschia servivan per exempel perlas, ivur, muvel e.a. sco med da pajament. Al cumenzament dal 15avel tschientaner – cura ch’il commerzi da sclavs è vegnì pli e pli en moda – vegnivan pajads ils subdits cunzunt cun manillas, vul dir cun bratschlets da bronz u d’arom.[6]
Grezia[modifitgar | modifitgar il code]
En la Grezia antica existiva in’entira classa da martganzias che represchentava mintgamai singulas funcziuns monetaras.
- Barometer da valur: muvel
- Deposit da valur: pedras preziusas
- Meds da stgomi: vin, arom, fier e sclavs
- Meds da pajament: pizs da frizzas e spiduns
En il decurs dal temp èn vegnids introducids metals prezius (betg munaida) che vegnivan pasads exactamain en las poleis grecas. Ins suppona ch’ils daners eran fitg impurtants en la polis per ils pajaments publics standardisads. L’emprima munaida impurtanta datescha circa da l’onn 600 a.C. ed è vegnida battida en l’Anatolia dal Vest. Questa munaida consistiva d’ina lega natirala d’aur e d’argient. Pli probabel vegniva questa munaida duvrada mo localmain. Ins ha dentant spert cumenzà a duvrar munaida en tut la Grezia. Per regla vegniva duvrà argient per batter munaida (excepziunalmain er aur e bronz). Il bul da la polis garantiva che la munaida paisia tant sco empermess. La valuta la pli impurtanta era la drachma. Quella è era vegnida reintroducida dal 1831 fin il 2001 sco valuta da la Grezia (drachma greca). Dad in’economia monetara en il vair senn dal pled pon ins dentant discurrer pir a partir dal cumenzament dal 5avel tschientaner a.C. Il center da la monetarisaziun è stà Athen. La valuta d’Athen circulava en l’entira regiun da la Mar Mediterrana, quai pervi da la structura democratica e pervi da la pussanza commerziala d’Athen. Pir Alexander il Grond ha introducì ina nova valuta impurtanta ch’ha terminà la posiziun predominanta d’Athen.[7]
Roma[modifitgar | modifitgar il code]
Tuttina sco en Grezia devi er a Roma diversas furmas da daners. L’unificaziun sin ina valuta ch’era valaivla generalmain ha gì lieu enturn l’onn 500 a.C. Daners servivan en emprima lingia per fixar chastis. En il decurs da l’expansiun da l’Imperi roman è vegnì ramassà a Roma adina dapli aur, argient e bronz sco butin da guerra. Quai ha procurà ch’igl è vegnì battì adina dapli munaida. Al cumenzament vegniva battida munaida da bronz e d’argient. Igl ha dentant durà relativamain ditg fin ch’ils Romans han pudì concurrenzar ils Grecs. En il decurs da la Guerra punica è la cumpart da metal da la munaida vegnida reducida, perquai ch’igl eran necessarias adina pli grondas summas da daners per finanziar il militar. Da l’autra vart è sa derasada la valuta romana en l’entira Italia, uschia che bunamain tut tschellas citads talianas han smess da batter munaida. En las regiuns acquistadas da nov ordaifer l’Italia existivan nundumbraivlas valutas ch’eran dentant convertiblas cun la valuta da clav romana.
En consequenza d’ulteriuras expansiuns è adina dapli argient culà a Roma, uschia che la plipart da las expensas statalas vegnivan finanziadas cun batter munaida. Quai ha dentant svalità ils proxims tschientaners la valuta d’argient romana fin che quella è dada ensemen dal tuttafatg il terz tschientaner s.C. Ils burgais romans han pers uschia la confidenza en questas furmas monetaras che sa midavan trasora e che cuntegnevan tendenzialmain adina pli pauc argient. Perquai vegniva cunzunt la munaida pli veglia tegnida en salv, savens vegniva quella era luentada. Per consequenza han ils daners pers pli e pli lur impurtanza. La schuldada romana vegniva per exempel pajada cun graun. L’imperatur Constantin il Grond ha reagì e remplazzà la valuta d’argient cun ina valuta d’aur stabila.
Durant l’antica tardiva ha gì lieu ina reorganisaziun dal sistem monetar. Igl è vegnida battida munaida cun ina gronda cumpart d’argient e munaida da bronz. La munaida d’aur existiva anc adina. Uschia è la munaida d’argient daventada main impurtanta. Perquai è il sistem monetar da Roma, che sa basava sin munaida d’argient e da bronz, vegnì remplazzà cun in sistem d’ina valuta d’aur e d’ina valuta da bronz.[8]
Bizanz[modifitgar | modifitgar il code]
La basa per il sistem da valuta bizantin furmava l’uschenumnà solidus, la valuta d’aur introducida da Constantin I. Questa valuta è stada valaivla per circa 1000 onns (a partir dal 5avel tschientaner a.C. fin a l’introducziun dal dinar enturn l’onn 700 s.C.). Quai pervi da la gronda cumpart d’aur e perquai ch’ina valuta d’aur è fitg stabila. L’argient ha percunter pers adina dapli valur, era sche la munaida d’argient – dal reminent era la munaida da bronz – vegniva anc adina duvrada sco med da pajament dasper la valuta d’aur. Per la societad da Bizanz era l’aur da grond’impurtanza. El serviva sco med da pajament en tut ils secturs da l’economia, cun el vegnivan pajadas las expensas publicas ed el pussibilitava il commerzi internaziunal. Pli tard è questa valuta d’aur dentant dada ensemen bunamain en l’entir territori bizantin. Quai en spezial pervi da la malsegirtad creschenta, chaschunada tranter auter era da la pirataria sin las vias da commerzi.[9]
Temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il solidus surmenziunà è sa sviluppà sut il domini da Carl il Grond il denar d’argient pesant che vegniva era numnà fennic. La circulaziun d’aur en il rom da las instituziuns dal stadi è dentant sa sminuida. Da l’autra vart èn ils daners sa sviluppads pli a pli ad in med da stgomi ch’era d’avantatg per il commerzi e per il martgà. L’anteriura valuta d’aur è daventada main impurtanta sco med da pajament ed ins ha cumenzà a rimnar ella sco ina sort da deposit da valur. En il decurs dal 7avel ed 8avel tschientaner ha gì lieu la midada a la pura valuta d’argient. Quella aveva dentant mo pli ina relaziun matematica cun la valur da l’aur.[10]
Introducziun dals daners da palpiri[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim stadi ch’ha utilisà daners en furma da palpiri e stà la China. Igl è stà in lung process ch’ha durà da l’onn 618 fin circa l’onn 1279. Durant il 10avel tschientaner levgiavan daners da palpiri il commerzi dals negoziants da l’industria da sal statala, quai dentant mo sin nivel regiunal ed a moda fitg limitada. Pli tard è la producziun da bancnotas vegnida suttamessa al stadi. Las numerusas valutas regiunalas sa differenziavan dentant fermamain ina da l’autra. Pir l’invenziun da la stampa cun letras moviblas en l’indeschavel tschientaner ha pussibilità da producir bancnotas en gronda quantitad. Enturn l’onn 1250 èn vegnidas unifitgadas per l’emprima giada differentas valutas ad ina singula valuta dal stadi.[11]
Dal 7avel fin il 12avel tschientaner è er sa sviluppada en il mund islamic ina ferma economia monetara. Quella ha profità d’ina buna svieuta commerziala e d’ina valuta dal dinar tant stabila sco d’auta valur. Da quel temp èn vegnids introducids l’emprima giada credits, schecs, scrits da debits e contos da spargn. Era las structuras da banca necessarias èn sa furmadas.
Sin plaun europeic èn bancnotas vegnidas introducidas l’emprima giada uffizialmain il 1661 en Svezia. La Svezia possedeva bain vasts giaschaments d’arom, ma cunquai che l’arom valeva mo pauc stueva vegnir battida munaida fitg gronda e fitg greva. Ils daners da palpiri han pia purtà en il vair senn dal pled in grond levgiament.[12]
L’utilisaziun da bancnotas ha sa chapescha revelà blers avantatgs. Per exempel è vegnida simplifitgada la concessiun da credit ed era il transport d’aur e d’argient fitg ristgant è scrudà. Plinavant èsi er stà pussaivel per l’emprima giada d’emetter scrits da participaziun ad interpresas en furma da palpiri.
Perquai che la valur da las bancnotas na stueva betg pli correspunder ad ina cumpart da metal prezius definida precisamain – sco quai ch’igl era il cas per la munaida – èn er resultads tscherts dischavantatgs: teoreticamain pudevan per exempel las regenzas restampar ussa daners a moda illimitada per cuvrir lur basegns finanzials (finanziaziun da guerra simplifitgada).[13] Or d’in tal svilup po resultar ina ferma inflaziun.
Transiziun a valutas naziunalas unitaras[modifitgar | modifitgar il code]
En il temp autmedieval era il dretg da batter munaida in privilegi che mintga aristocrat aveva en mira. Quest privilegi era numnadamain in dretg suveran profitabel. Quai ha dentant procurà che bleras valutas na pudevan betg vegnir cumparegliadas ina cun l’autra, perquai che la purezza da la differenta munaida variava fermamain. Durant il temp medieval eran usitadas munaidas curantas, tar las qualas la valuta da la munaida era cuvrida tras la valur dal metal. La valur da martgà da munaida estra vegniva uschia eruida sin fundament da la cumpart da metal prezius e quai impediva puspè il commerzi surregiunal. Quests dus motivs – facilitaziun dal commerzi e concentraziun da la pussanza – han rinforzà la tendenza d’unifitgar las valutas sin plaun naziunal.
Sco ditg correspundeva la valur nominala dals daners curants l’emprim a la cumpart da metal da la munaida. Durant il temp modern tempriv hai dà diversas inflaziuns, perquai ch’ils signurs che battevan la munaida sa laschavan savens surmanar a diminuir la valur da la munaida per cuvrir lur basegn da daners. Uschia ha effectuà ina diminuziun da la valur da la munaida l’uschenumnà temp da Kipper und Wipper al cumenzament da la Guerra da trent’onns.
En l’Europa è la Frantscha sa mussada sco forza decisiva tar l’unificaziun da las valutas. Ella ha ramassà gia baud ils dretgs da batter munaida ed als ha suttamess al retg. L’emprima refurma monetara impurtanta è stada quella sut Louis XIII ils onns 1640–1641, cura ch’è vegnì introducì il louis d’or. Cun l’introducziun dal franc franzos il 1795 è s’etablida l’emprima valuta decimala. Durant las campagnas militaras da Napoleun è questa valuta e cunzunt il sistem decimal sa derasà en l’Europa. Uschia èn sa furmads en Frantscha ed en il conturn da la Frantscha differents sistems da munaida ch’eran construids sumegliantamain e che procuravan, grazia a l’aut grad da purezza da la munaida da curant, per curs da stgomi stabils. Uschia è vegnida fundada ils 23 da december 1865 l’Uniun monetara latina – in’uniun monetara, da la quala faschevan part la Frantscha, la Belgia, l’Italia, la Svizra e la Grezia, e la quala aveva cleras directivas areguard la producziun da munaida.[14] Era sch’ils pajais battevan sezs lur munaida, consistiva tut la munaida da 100 (100 franc, 100 francs, 100 liras, 100 drachmas) da 32,26 g aur e scadina munaida aveva in diameter da 35 mm. Il dischavantatg da l’Uniun monetara latina era il bimetallissem, vul dir ina taxa da stgomi fixa tranter la munaida d’aur e la munaida d’argient.
Il standard d’aur[modifitgar | modifitgar il code]
Ultra da la ferma reducziun da la valur da l’argient a la fin dal 19avel tschientaner han las valutas bimetallicas anc purtà auters problems. Perquai han blers pajais decis da depositar lur valuta sulettamain cun aur.[15] Qua tras duevan vegnir minimads ils dischavantatgs che l’introducziun da daners da palpiri aveva chaschunà (cunzunt en connex cun ils ristgs d’inflaziun augmentads).[16] La precursura da quest svilup è stada la Gronda Britannia ch’ha introducì gia il 1817 il standard d’aur. Suandads èn la Germania (il 1871 en consequenza da la Guerra tranter la Germania e la Frantscha) ed ils Stadis Unids da l’America (1900). I n’ha dentant dà nagina assimilaziun generala ed uschia devi anc suenter l’onn 1800 en mintga cas differentas furmas da la valuta d’aur.[17]
Da l’introducziun dal standard d’aur è resultada l’uschenumnada obligaziun a la convertibilitad. Quai vul dir che mintga burgais pudeva teoreticamain stgamiar da tut temp tar la banca centrala ses daners contants per la quantitad d’aur correspundenta. La paritad d’aur designescha en quel cas en tge relaziun ch’ils daners contants vegnan stgamiads per aur. Quest standard d’aur stget ha dentant existì mo en la teoria. En la pratica vegniva la valuta deponida cun aur mo sco ina spezia da garanzia per cas ch’i dess in’inflaziun memia ferma dals daners contants (stabilisaziun dal pretsch).[18]
Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala han las regenzas basegnà dramaticamain dapli daners. Quest svilup è anc vegnì rinforzà supplementarmain da la crisa economica mundiala e pli tard da la Segunda Guerra mundiala. Perquai han blers pajais midà il standard d’aur stget en ina valuta d’aur (bancnotas na pudevan pia betg pli vegnir stgamiadas directamain per aur).[19]
Bretton Woods ed il sistem dal FMI[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin da la Segunda Guerra mundiala èn 44 stadis sa decidids d’introducir novs sistems da valuta (Conferenza da Bretton Woods). Tenor il plan da White era l’idea fundamentala da colliar las valutas internaziunalas cun il dollar american. La valur dal dollar american era depositada cun aur, quai vul dir ch’igl existiva anc adina l’obligaziun da barat da vart da la banca. Uschia èn mintgamai sa resultads curs da stgomi fixs tranter las valutas respectivas ed il dollar american.
Plinavant èn vegnids fundads il Fond monetar internaziunal (FMI) e la Banca mundiala. Il FMI aveva la mira da promover la stabilitad dal sistem monetar internaziunal e d’al curreger en cas da situaziuns criticas. De facto survegliava el pia ils curs da stgomi fixads. Per quest intent ha il FMI era introducì dretgs da retratga speziala.
Perquai ch’il dollar american aveva la posiziun centrala en il sistem da Bretton Woods, era la valur dal dollar da grond’impurtanza per il sistem monetar da tut il mund. Ils onns suenter la Segunda Guerra mundiala è la creschientscha economica vegnida generada cunzunt d’exports da chapital dals Stadis Unids. Uschia aveva il dollar ina gronda valur. Cura che la Guerra dal Vietnam ha cumenzà, han ils Stadis Unids augmentà andetgamain la quantitad da daners e per consequenza è la valur dal dollar sa sminuida. Tras quai n’han ils Stadis Unids betg pli pudì ademplir la garanzia per barattar daners cun aur. Per consequenza ha il sistem da Bretton Woods fatg naufragi.[20]
Il sistem dals curs da stgomi flexibels[modifitgar | modifitgar il code]
Al cumenzament da l’onn 1973 èn vegnids dads libers ils curs dal dollar en la gronda part dals stadis da l’Europa dal Vest ed en il Giapun. Ils curs da stgomi èn uschia daventads flexibels. En quest connex è er vegnì creà il floating liber ch’è il cuntrapol dals curs da stgomi fixs.[21] Intgins pajais cun economias publicas plitost pitschnas, las qualas dependevan pli fitg dal commerzi internaziunal che per exempel il Giapun u ils Stadis Unids da l’America, han mantegnì ils curs da stgomi fixs. Quai è dentant daventà pli e pli difficil, perquai ch’ils moviments dals chapitals succedivan adina pli facilmain e pli spert grazia a novs svilups en il sectur da la tecnica d’EED e da la telecommunicaziun. Plinavant vegnivi era adina pli difficil da controllar tut ils svilups.
Gia pauc temp suenter l’introducziun dals curs da stgomi flexibels è il nov sistem vegnì tutgà da duas crisas d’ieli. Igl èn sa resultads surplis (stadis da l’OPEC) e deficits (stadis da l’OECD) considerabels da la bilantscha da las prestaziuns e da las transacziuns. A vista mesauna èn questas instabilitads dentant puspè s’equilibradas.
Pir cun la segunda cunvegna dal FMI è vegnì surlaschà als stadis commembers da decider sez davart il sistem dals curs da stgomi. Mintga singul stadi è dentant stà obligà da procurar per relaziuns monetaras ed economicas stabilas. Uschia ha l’aur pers definitivamain sia posiziun sco valuta da referenza.[22] Per consequenza han ils curs da stgomi varià considerablamain ed èn schizunt sa midads permanentamain. Cunzunt ils stadis da l’Europa dal Vest, ch’eran dependents in da l’auter, han procurà da cuminanza per segirezzas cunter fluctuaziuns dals curs da stgomi ed han creà il SME (Sistem monetar europeic). Els avevan en mira curs da stgomi stabils sin basa da l’uschenumnada flexibilitad successiva.
Dals curs da stgomi flexibels ha cunzunt il commerzi internaziunal profità che creschiva surproporziunalmain en cumparegliaziun cun il svilup dals products socials bruts naziunals. Tendenzas generalas co ch’in’inflaziun sa sviluppa n’han ins dentant betg pudì constatar. Uschia divergiavan per exempel las ratas d’inflaziun en la Germania ed en ils Stadis Unids cleramain ina da l’autra.[23]
Da la collavuraziun areguard la politica monetara en l’Europa fin a l’euro sco valuta unitara[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la decisiun dals presidents dals stadis e da las regenzas (Den Haag 1969) dueva la Communitad europeica sa sviluppar pass per pass ad in’Uniun economica e monetara.[24] L’emprim è vegnida stgaffida ina Cuminanza per ils curs da stgomi europeics (1972) e per consequenza il Sistem monetar europeic (SME 1979). Il Contract da Maastricht (1992) è stà la davos’etappa sin la via a l’integraziun monetara da l’Europa.
L’emprim era la Cuminanza per ils curs da stgomi europeics in instrument per mantegnair almain parzialmain il sistem da Bretton Woods dals curs da stgomi fixs. La convertibilitad da las singulas valutas europeicas dueva uschia esser garantida (block-floating).
Quest concept ha dentant fatg naufragi ed è vegnì remplazzà dal SME ch’aveva cunzunt la finamira da garantir ch’ils curs entaifer la Cuminanza europeica restian stabils. L’introducziun da l’ecu sco unitad da calculaziun ha furmà ina part da quest svilup. Plinavant han ins decis ch’ils curs da stgomi dastgian variar mo entaifer ina tscherta dimensiun. Questas dimensiuns èn dentant vegnids schlargiads fitg suenter las crisas monetaras dal 1992/93. En quest connex sto vegnir numnada la crisa da la glivra il settember da l’onn 1992 ch’ha procurà che la Gronda Britannia ha bandunà il sistem economic europeic. En connex direct cun la crisa da la glivra stat l’investider american George Soros ch’ha speculà massivamain cunter la glivra britannica: el barattava grondas summas glivras per marcs tudestgs e per francs franzos. Uschia ha el accelerà la scadenza da la valur da la glivra.[25]
Per il pass decisiv ad ina valuta europeica unifitgada ha dentant procurà il contract da Maastricht ch’ha fixà la fundaziun da l’Uniun economica e monetara europeica. Il 1998 ha lura la Banca centrala europeica (BCE) cumenzà sia lavur. Cun l’introducziun da l’euro – sco daner virtual l’onn 1999 – existiva uss ina politica monetara europeica cuminaivla.
L’entschatta schaner 2002 è la finala vegnida concludida l’emprima etappa da l’uniun monetara europeica cun introducir las bancnotas e la munaida da l’euro en ils suandants dudesch stadis: Portugal, Spagna, Frantscha, Belgia, Ollanda, Luxemburg, Irlanda, Finlanda, Germania, Austria, Italia e Grezia. Tut ils stadis participads èn s’obligads da sa tegnair als uschenumnads criteris da Masstricht (uffizialmain: Criteris da convergenza da l’UE).
Era sch’ins po cumparegliar bain ils pretschs entaifer la zona da l’euro, divergescha la capacitad da cumpra – pia la quantitad da las martganzias e da las prestaziuns da servetsch che las burgaisas ed ils burgais pon cumprar per ina tscherta summa da daners entaifer la zona da l’euro – e quai pervi da particularitads naziunalas.
En il decurs dal temp èn ulteriurs pajais entrads en la zona da l’euro (2007: Slovenia; 2008: Malta, Cipra; 2009: Slovachia; 2011: Estonia). Plinavant han divers stadis (p.ex. la Bosnia-Erzegovina, la Bulgaria, intgins departaments franzos transatlantics ed ils stadis baltics) lià lur valuta a l’euro a maun dal currency board. L’euro serva qua sco valuta da referiment ch’ha mintgamai in curs da stgomi fix en relaziun cun la valuta da l’agen pajais.
Reglaments legals[modifitgar | modifitgar il code]
Las valutas vegnan edidas d’in emittent. Per il solit sa tracti d’ina banca centrala incumbensada dal stadi. Usualmain ha quella l’incumbensa da producir e d’emetter la valuta. En la plipart dals stadis è ses pensum central da diriger la massa monetara uschia che la stabilitad dal pretsch po vegnir garantida. Ulteriuras incumbensas da las bancas centralas èn da fixar e d’exequir la politica monetara (ed uschia era la regulaziun da la quantitad monetara), il deposit da las reservas da devisas sco era la controlla dal martgà da finanzas.
La lescha fixescha che la valuta concepida sco med da pajament legal sto vegnir acceptada entaifer il stadi. Quai munta ch’in creditur è obligà d’acceptar l’amortisaziun d’in debit che vegn fatga cun il med da pajament legal, premess ch’i na saja vegnì fixà nagut auter a moda valaivla. Uschia è garantida la valur da la valuta uffiziala sco med da pajament. Ord vista istorica pon ins probablamain deducir questa garanzia da la cumpart da metal prezius garantida che la munaida veglia cuntegneva.
Crisas monetaras[modifitgar | modifitgar il code]
Crisas monetaras èn crisas da l’economia publica. Ellas resultan d’ina svalitaziun da valuta sperta e nunspetgada. Questa svalitaziun vegn effectuada sch’in curs da stgomi fix per ina u pliras valutas u per aur vegn bandunà senza vulair. Crisas monetaras chaschunan savens crisas finanzialas ed economicas.
Schebain che crisas monetaras sa splegan differentamain, pon vegnir constatads indicaturs temprivs che cumparan adina puspè. Quai èn deficits (cuntinuants) da la bilantscha da las prestaziuns e da las transacziuns, fermas affluenzas da devisas areguard la bilantscha da chapitals, in augment dals impegns a l’exteriur a curta vista, in grond augment dals credits sco era gronds augments dals pretschs en connex cun valurs da facultad (cunzunt immobiglias ed aczias).[26]
Era suenter ch’ina crisa monetara è rutta ora pon ins constatar sintoms da crisa tipics: pli e pli curts termins en quai che pertutga l’indebitament vers l’ester, ils impegns a l’exteriur vegnan pajads pli savens cun valutas estras, tschains pli auts per debiturs en il pajais debitur, grondas perditas da valur d’aczias e d’immobiglias, inversiun da las circulaziuns da chapitals (fugia da chapital) e grondas sperditas da reservas monetaras.[27]
Exempels da crisas monetaras suenter il sistem da Bretton Woods èn tranter auter la crisa dal dollar il 1971, la crisa da debits latinamericana dal 1982/83, la crisa da Mexico il 1994/95 (crisa da tequila), la crisa finanziala e monetara da l’Asia dal Sidost il 1997 (crisa da l’Asia) sco era la crisa da la Brasilia il 1999.[28]
Simbols ed abreviaziuns da valutas[modifitgar | modifitgar il code]
Per bleras valutas vegnan duvradas atgnas letras (oravant tut cun stritg dubel) u abreviaziuns. Quellas furman ils simbols monetars d’ina unitad monetara, per exempel:
- £ per las valutas glivra e lira
- $ per in’entira retscha da valutas, tranter auter il dollar american
- ¥ per yen e per yuan
- € per euro
Per il solit datti duas differentas abreviaziuns: ina sa cumpona d’ina u da pliras letras che n’èn betg normadas (per exempel ‹fr.› per il franc svizzer); questa abreviaziun vegn duvrada principalmain en il stadi sez. L’autra abreviaziun è normada tenor il standard ISO 4217 e sa cumpona per il solit da trais letras (per exempel ‹CHF›); questa abreviaziun vegn duvrada cunzunt en il commerzi monetar internaziunal.
Commerzi monetar internaziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Il commerzi monetar internaziunal descriva il cumprar ed il vender valutas (devisas) sin differentas plazzas da martgà. Pervi da l’interdependenza internaziunala creschenta è il commerzi cun valutas al martgà da devisas daventà fitg impurtant en il decurs dals ultims onns. I vegnan martgadadas devisas tant per motivs speculativs sco era per motivs da barat ch’èn giustifitgads considerond l’economia reala. En il rom d’in barat d’ina valuta en in’autra resultan custs da transacziun ch’engrevgeschan tenor tscherts economs l’integraziun economica. Perquai èn sa sviluppadas en ils ultims decennis diversas uniuns monetaras (p.ex. l’Uniun economica e monetara europeica).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; Minca 1992; p. 134, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ Banca centrala europeica: Review of the International Role of the Euro (pdf, 900 KB), Frankfurt 2005.
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; Minca 1992; pp. 134–136, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; Minca 1992; pp. 134–136, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 873, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ R. Sedillot, L. Granz: Muscheln, Münzen und Papier – die Geschichte des Geldes; Frankfurt (e.a.) 1992; p. 50ss., ISBN 3-593-34707-5.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 873–876, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 877–884, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 884–886, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 886–888, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ R. Sedillot, L. Granz: Muscheln, Münzen und Papier – die Geschichte des Geldes; Frankfurt (e.a.) 1992; p. 164ss., ISBN 3-593-34707-5.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 23, ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; München 1992; S. 19–20, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ Die Geschichte der Lateinischen Münzunion, Olten 2004.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 24ss., ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; pp. 23–24, ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; pp. 39–40, ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 29ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 76, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 113ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 183ss., ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 201ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 227ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 212ss., ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 308, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 250, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 250, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 251ss., ISBN 3-8252-1335-8.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Banca centrala europeica: Review of the International Role of the Euro (pdf, 900 KB), Frankfurt 2005
- H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II. Internationale Währungspolitik. UTB, Göttingen 2002, ISBN 3-8252-1335-8.
- B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO. Die Geschichte des internationalen Währungssystems, Wagenbach, Berlin 2000, ISBN 3-8031-3603-2.
- W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung, 6. ediziun, VfW, Minca 1992, ISBN 3-921636-95-7.
- O. Blanchard, G. Illing: Makroökonomie, 4. ediziun, Pearson Studium, Minca 2006, ISBN 978-3-8273-7209-3.
- J.M. Weatherford, A. Gittinger: Eine kurze Geschichte des Geldes und der Währungen. Von den Anfängen bis in die Gegenwart, Concett, Turitg 1999, ISBN 3-905267-03-9.
- W. Weimer: Geschichte des Geldes. Eine Chronik mit Texten und Bildern, Suhrkamp, Frankfurt e Leipzig 1994, ISBN 3-518-38807-X.
- R. Sedillot, L. Granz: Muscheln, Münzen und Papier. Die Geschichte des Geldes, Campus, Frankfurt (e.a.) 1992, ISBN 3-593-34707-5.
- M. North: Das Geld und seine Geschichte. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Beck, Minca 1994, ISBN 3-406-38072-7.
- H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, ISBN 3-476-01484-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Glista da pajais e lur valutas
- Banca naziunala svizra
- [1] Transfurmatur da valutas


text:
La lavur durant l’enviern en ils guauds
Oz è la lavur da guaud modernisada e vegn fatga per gronda part cun maschinas. Quai n’èra betg adina uschia. Il balcun tort dal mars 1968 mussa co la lavur d’enviern en ils guauds vegniva fatga antruras be cun resgias, manera/sigurin e zappins. Il med da transport eran ils chavals. La marenda faschevan ils umens da guaud sur fieu avert.
In inschigner forestal da la Bassa, in pur, in emprendist ed in um da guaud en plazza stabla. Quai è la squadra che la Svizra Rumantscha dal 1982 ha accumpagnà durant in di da lavur en il guaud da Zernez. Cuntrari al 1968 èn els en viadi cun Jeep e lavuran cun resgias a motor. Malgrà la fradaglia, regia ina atmosfera chauda ed amicabla tranter ils umens.
Il turissem na sto betg adina esser il davos salvament, i dat alternativas"
Chapellinas, visier, vestgadira e stgarpas da protecziun. Uschia sa preschenta la squadra d’umens da guaud en la Svizra Rumantscha dal 2006. Da vesair èn dentant era resgias a motor, sugas, cric ed automat da sromar e tagliar burels. Malgrà quai svilup – la lavur en il guaud, resta ina lavur dira e stentusa.
Ils eroxs da la naiv
Schaner 2006 stagiun auta en l’Engiadina. Sin pista, sin via, sper la loipa ed en l’aria guardan ils «eroxs da la naiv» che tut giaja sco quai ch’i ha dad ir.
Durant che tschels van en sortida essan nus vid la lavur
Il Telsguard ha accumpagnà durant in’entira emna la lavur d’in manischunz da ratrac, da patrugliaders da pista, d’ina media da la Rega, dal policist communal e d’ina ustiera en il territori da skis. Ils ins fan pista durant la notg, ils auters salvan skiunzs che han fatg accident, l’ustiera guarda per il bainstar corporal ed era il policist che controllescha ils parcadis en vischnanca ha ina impurtanta incarica.


text:
Cun Magdalena Martullo-Blocher e Heinz Brand va la partida populara dal Grischun cun dus anteriurs en il cumbat electoral. Els dus duain defender lur sezs en il cussegl naziunal. E quai cun ils temas usitads da la PPS, quai di Andrea Florin, il manader dal cumbat electoral. La partida vul pia s'engaschar encunter l'immigraziun ed er encunter ulteriuras taxas e taglias. Sin il «tren verd» na vul ella dentant betg siglir si. Sa chapescha hajan ins er ideas tar la strategia d'ambient, la PPS na veglia dentant betg ir cun quellas en il cumbat electoral.
I pudess vegnir stretg
I na vegnia dentant betg simpel da salvar omadus sezs, quai na vesa betg mo Andrea Florin uschia mabain er ils dus candidats principals. Heinz Brand aveva avant quatter onns anc fatg il meglier resultat da tut ils candidats e spera ch'el possia repeter quel. Per Magdalena Martullo-Blocher avevi dentant mo tanschì fitg stretg. Dentant èn els omadus optimists ch'i tanschia er questa giada er sch'i vegnia segiramain grev. Dentant, la finala sajan els uss s'engaschads ils davos quatter onns per il Grischun.
Probabel nagina colliaziun da glistas
Pli probabel er questa giada senza ina colliaziun cun las ulteriuras partidas burgaisas. Tuts trais, il manader dal cumbat electoral ed ils dus candidats, quintan che nagin veglia sa colliar cun la PPS per betg gidar ella da salvar ils dus sezs. Definitiv na saja dentant anc nagut puncto colliaziuns da glistas. Schebain la PPS va uss er anc en il cumbat per il cussegl dals chantuns na leva ella er anc betg tradir, er quai saja anc avert e dependia er tut tenor da colliaziuns pussaivlas. Ins vegnia lura a communitgar sch'i dat l'attatga sin Stefan Engler e Martin Schmid u betg.
RR actualitad 12:00


text:
Maudet haja tradì tuts cun dir – mais a la lunga – manzegnas, uschia de Senarclens. Plinavant ha el ditg che sche la basa sustegnia Maudet, lura demissiuneschia el.
Era il cusseglier naziunal, Christian Lüscher, ha crititgà ferm Maudet. El ha surtut renfatschà al cusseglier guvernativ d’avair ditg manzegnas a tuts. Sche sia amur per la partida saja sincera, lura stoppia Maudet ussa sa retrair – per l’amur da la partida, uschia Lüscher.
«Sorry»
Maudet da sia vart è sa perstgisà per sias manzegnas e ses cumportament sbaglià. El sez na possia betg sa perdunar. Maudet ha supplitgà la PLD da Genevra da pudair restar en la politica.
Dapli che spetgà
Ils delegads da la PLD da Genevra èn sa reunids per discuter sche la basa da la partida chantunala sustegna anc il cusseglier guvernativ Maudet u betg. A la fin han els decis da sustegnair Pierre Maudet. Quai cun ina differenza da stgars 30 vuschs da las 709 vuschs pussiblas. Var 800 persunas èn stadas preschentas. S'annunzià eran var 500 persunas.
La procura publica investighescha cunter il cusseglier guvernativ da Genevra pervi d'in viadi dispitaivel ad Abu Dhabi la fin dal 2015.
RR novitads 21:00


text:
Yeongju
Yeongju (Hangul: 영주시; Hanja: 榮州市) a l'è una cità in del nord de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 115,000 abitant.
Simbul[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fiur: Rhododendron schlippenbachii
- Üsel: Gasgia
- Pianta: Gingko biloba
Clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità la gh'ha un clima cuntinental ümed (Dwa in de la classifigaziun di clima de Koppen).
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità l'è dividüda in de növ distret (dong; 동), vün eup (읍) e növ myeon (면).


text:
Avant la nova stagiun – che ha cumenzà per Fabiana Wieser l'entschatta december cun cursas da la cuppa Svizzra en il Vallais – discurriva ella anc da la pussaivladad da pudair esser ina giada da la partida tar in cursa da la cuppa mundiala. Uss è vegni or da la pussaivladad ina realitad. Grazia a ses buns resultats l'entschatta da la nova stagiun han ils trenaders da Swiss Ski nominà Fabiana Wieser per las cursas da la cuppa mundiala Tavau Nordic da la fin d’emna. La giuvna atleta da l’Engiadina Bassa po partir gest en omaduas concurrenzas. La premiera spetga la sonda ils 15 da december tar il sprint. Dumengia ils 16 spetga lura anc la cursa da distanza sur 10 kilometers.
Ultima stagiun sco juniora
Durant la davosa stagiun sco juniora vul Fabiana Wieser en emprima lingia ramassar ulteriuras experientschas e sa qualifitgar per la davosa giada per in campiunadi mundial da juniors sut 23 onns. Quel ha lieu la fin da schaner a Lahti en Finlanda. Plinavant èsi in giavisch da la giuvna passlunghista da vegnir anc pli constanta ed alura vegnan era ils resultats. Fabiana Wieser vul prender pass per pass e betg far a sa sezza memia bler squitsch.
RR actualitad 11:00