text:
Il Cussegl federal ha preschentà oz in pachet cun nov mesiras per cumbatter ils auts custs da sanadad. La finamira saja:
Per survegnir sut controlla ils custs fa il Cussegl federal pliras propostas al parlament:
- In dals pli impurtants puncts è l'introducziun dad in sistem da pretschs da referenza per generica. Generica èn medicaments nua ch'il patent na vala betg pli. Quels custan en Svizra bunamain dubel uschè bler sco en l'exteriur.
- L'assicuranza da basa duai mo pli restituir il pretsch maximal per medicaments cun la medema substanza activa. Quai pretsch duai l'Uffizi federal da sanada publica fixar.
- Plinavant vul il Cussegl federal introducir in artitgel d'experiment, quel duai pussibilitar projects innovativs che sbassan ils custs - projects ch'èn ordaifer normas legalas.
- Entras quellas mesiras possian ins spargnar tranter 300 e 500 milliuns francs ad onn, ha ditg il Cusseglier federal Alain Berset oz avant las medias a Berna.
RR novitads 15:00


c: text/html

text:
La Suva ha constatà l'onn passà marcantamain dapli accidents sin pista, scriva ella en ina communicaziun. In enviern cun blera naiv e bell'aura ed uschia blera glieud sin pista – quai sajan ils motivs per l'augment marcant.
En total 14'870 accidents èn vegnids annunziads a la Suva. Quai èn prest 7% dapli che l'enviern avant. Ils pli blers accidents hai dà durant las differentas vacanzas da sport, il favrer.
App per prevegnir ad accidents
La Suva ha lantschà quest enviern ina nova app. Quella duai gidar d'analisar la moda e maniera, co ch'ins va sin pista e lura po quella cussegliar ad ins, tge parts dal corp ch'ins duai trenar per prevegnir ad accidents.
Ils pli blers accidents capitan en il temp liber
Prest dubel uschè blers accidents, radund 27'000 datti cun giugar a ballape, 23'000 cun viandar e cun velo hai dà l'onn passà 18'000 accidents. Ils pli blers accidents capitan tenor la Suva en il temp liber. Passa 100'000 dapli che durant la lavur. En tut hai dà il 2019 radund 480'000 accidents, er quai è in lev augment en cumparegliaziun cun l'onn avant.
RTR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ziellos
Einzelheiten
GenerDrama
Pascal ist 19 Jahre alt und in ständigem Konflikt mit seinen Mitmenschen. In der Rekrutenschule erfährt er völlig unerwartet und zum ersten Mal in seinem Leben Anerkennung und Freundschaft. Er lernt, was es heisst, Verantwortung zu übernehmen und eigene Ziele zu finden. Nach der RS versucht Pascal, Fuss zu fassen, doch die Enttäuschung darüber, dass er sein Leben doch nicht in den Griff bekommt, nagt an ihm – bis ihm eines Tages die Sicherungen durchbrennen.
Niklaus Hilber
Niklaus Hilber
Patrick Tönz
Joel Basman
Peter Jecklin
Marc Schmassmann
Mona Petri-Fueter
Joachim Aeschlimann
Aaron Arens
Benjamin Merz
Tanja Lehmann
Urs Humbel
Hans-Rudolf Twerenbold
Stephan Bürgi
Lea Wichler
Corinne Soland
Cecilia Steiner
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
A la fiera da tscherna da professiun FIUTSCHER da quest onn, che ha lieu dals 6 fin ils 11 da november 2012 en la halla da la citad da Cuira, preschenta il post da stab per l'egualitad da las schanzas in'acziun speziala. Passa 20 ambassaduras ed ambassadurs giuvens dal Grischun preschentan sasezs e lur professiun extraordinaria e discuteschan cun giuvenils, cun persunas d'instrucziun e cun geniturs.
Ozendi han ils giuvenils difficultads da tscherner lur professiun. Cun tscherner ina professiun vegn prendida ina decisiun per la vita. Quai n'è betg uschè facil, damai ch'i dat en Svizra 250 diversas professiuns che pon vegnir emprendidas. La gronda part da las mattas e dals mats na resguarda gnanc l'entira paletta da pussaivladads. Ella tscherna anc adina en moda tradiziunala: 70 pertschient da las mattas tschernan ina da diesch professiuns, per il solit dal sectur terziar u da sanadad. Ed ils mats sa deditgeschan a las activitads tecnicas ed artisanalas. Uschia reduceschan ellas ed els sezs inutilmain lur schanzas da chattar ina plazza d'emprendissadi interessanta. Ellas ed els suondan maletgs fixs e manchentan eventualmain la professiun che correspundess meglier a lur abilitads ed a lur giavischs.
Durant l'exposiziun professiunala grischuna per la furmaziun fundamentala ed il perfecziunament professiunal FIUTSCHER, che ha lieu dals 6 fin ils 11 da november 2012 en la halla da la citad da Cuira, fa il post da stab per l'egualitad da las schanzas dal Grischun reclama per ina tscherna da professiun pli averta, pli curaschusa e pli multifara. Al stan dal post da stab sa preschentan giuvenils che han tschernì ina professiun atipica. Las ambassaduras giuvnas fan per exempel l'emprendissadi da polimecanista, da constructura, da scrinaria, da logisticra e d'electronista; ils ambassadurs giuvens represchentan lur professiuns da tgira, d'assistenza u quella da flurist. Lur tratg cuminaivel è, ch'ellas ed els èn anc oz piunieras e piuniers en lur professiun. Lur motivs, lur experientschas e lur cussegls n'èn betg mo interessants per ils giuvenils, mabain er per las persunas d'instrucziun e per ils geniturs.
Infurmaziun:
Las collavuraturas ed ils collavuraturs da las medias vegnan envidads da visitar il stan dal post da stab per l'egualitad da las schanzas a la fiera da tscherna da professiun FIUTSCHER en la halla da la citad da Cuira (directamain a l'entrada). Las ambassaduras ed ils ambassadurs sco er la manadra dal project Claudia Meili-Senn stattan a disposiziun per intervistas.
Infurmaziuns davart la fiera datti sut www.fiutscher.ch
.
Infurmaziuns:
Claudia Meili-Senn, collavuratura scientifica tar il post da stab per l'egualitad da las schanzas, tel. 081 257 35 73, e-mail: Claudia.Meili@stagl.gr.ch
Gremi: post da stab per l'egualitad da las schanzas
Funtauna: rg post da stab per l'egualitad da las schanzas


text:
Soree
Solee (Solaro in Italian; Soree in brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 14205 abitant. El paes el se troeuva in la bassa Brianza e 'l confina con i Provinz de Vares (comun de Caronn Pertusella e de Saronn) e de la Brianza (Bovis-Masciagh e Limbiaa).
El comun el gh'ha anca i frazion de Introini e de Villaggio Brollo.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Soree l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Norimbèrga
Norimbèrga (en todèsch: Nürnberg: endèla parlàda francóne: Nämberch) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 511 628 abitàncc (dato del 31. Dic 2016). Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl l'è stàda séde del tribünàl ciamàt a giüdicà i dirigèncc del regìme nazìsta responsàbii dei crìmegn de la Shoah.
Informasiù generài[Modifega | modifica 'l sorgent]
Norimbèrga l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt.
L'è la segónda cità piö grànda de la Baviera dòpo de Mònaco e la piö grànda de la regiù de la Francònia. Sitüàda a 7 km de la cità de Fürth, a 17 km de Erlangen e a 15 km de la cità de Schwabach, ensèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga che la pàsa 'l miliù e duzentmìla abitàncc[1] e l'è giöna de le piö 'mportànte conurbasiù de la Germania.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
La prìma mensiù de la cità l'è del 1050 (endèn docümènt de Imperadùr Enrìco III del Sacro Romano Impér), e l'ìa citàda col nòm de Nuorenberc. Endèl 1219 l'imperadùr Federìco II elò ghe cuncidìa el privilégio de ciamàs "cità lìbera" e de goernàs de per sò cönt per mès de istitüsiù autònome. La cità la s'è sgradìda fò 'ntrà i sècoi XV e XVII gràsie a le atività comerciài che i sò citadì i 'ntratignìa con töta l'Europa (ma 'n particolàr coi Paés Bas e l'Itàlia). Pò a l'atività cültüràla e artìstica l'è intènsa e 'l sò personàgio piö cunusìt i'è stacc el pitùr Albrecht Dürer, el scultùr Peter Vischer e 'l cartògrafo Martin Behaim.
Dòpo che gh'è stat scuprìt l'Amèrica, Norimbèrga l'è restàda 'n pó taiàda fò de le nöe vìe comerciài e dòpo la Guèra dei Trent'àgn l'è cuminciàda 'na lènta decadènsa che la s'è fermàda apéna 'ndèl sècol XIX quan che g'ha cuminciàt a nàser e a sgrandìs fò la 'ndüstria dei zögàtoi.
Ai tép de la Germania Nazìsta, Norimbèrga la g'ha ìt en ruòlo 'mportànte come séde dei radùni pulìtich al Zeppelinwiese. L'è stat apò a'l pòst endóche gh'è stat emanàt le légi rasiài del 1935. A la fì de la Segónda Guèra Mondiàl, l'è stàda séde del tribünàl speciàl dei Aleàcc mitìt en pé per giüdicà i criminài de guèra nazìsti.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Antalya, Türchia, del 1997
- Atlanta, Stati Ünìcc, del 1998
- Charkiv, Ucraìna del 1990
- Cracòvia, Polònia del 1979[2]
- Gera, Germania del 1988
- Glasgow, Regn Ünìt del 1985
- Hadera, Israele del 1995
- Kavala, Grecia del 1998
- Nisa, Francia del 1954
- Praga, Repüblica Ceca del 1990
- San Carlos, Nicaragua del 1985
- Shenzhen, Cina del 1997
- Skopje, Macedònia del 1982
- Venésia, Itàlia del 1999
Galerìa de fóto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamènc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Pader Alexander Lozza (1880-1953), legendar en blers reguards, era tranter auter in chatschader passiunà. Gist uschè sco la preda u la trofea tschertgava e giudeva el l’experientscha intensiva da la natira en ses Surmeir. Pader Lozza ha manà in diari davart sias excursiuns e scrit era poesias davart la chatscha. L’emissiun porta muments biografics ed era prelecziuns ord il diari e da poesias.
Participants: Franz Capeder, Peder Antona Baltermia
Redacziun: Antonia Sonder
Radioscola 4-8-1975
Numer d’archiv: 2162
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Enfiurescènsa
Endèle Angiospermae, i fiùr i pöl véser sùi o reünìcc en enfiurescènse.
El fiùr sul el reprezènta la cundisiù piö sèmpia e del pont de vìsta de l'evulusiù, chel piö antìch. Co l'evulusiù 'nvéce s'è nit a svelöpàs le 'nfiurescènse, furmàde de divèrsi fiùr.
I vantàgi evulutìf de le 'nfiurescènse 'n sostànsa i è du: el prim l'è che i è piö vistùze e le tìra piö tacc insècc per l'empulinasiù; el segónt l'è ligat al fat che i fiùr i se dèrf mìa töcc ensèma ma de menemà e isé la piànta la g'ha la pusibilità de reséer el pòlen per en tép piö lónch.
A segónt de la progresiù de la fiuridüra se pöl defenése du tìpi principài de 'nfiurescènse:
- enfiorescènse definìde endóche l'as principàl de la 'nfiurescènsa el fenés condèn àpice fiuràl che prèst el deènta 'n primórde fiuràl e isé 'l fà desmèter de crèser el ramilì. En chèsta sórt de 'nfiurescènse, de sòlet i fiùr i se dèrf a pàrter de 'nsìma a nì isé 'n zó.
- enfiurescènse indefinìde endóche l'as de svelöp el fà sö apéna fiùr laterài o pursiù de 'nfiurescènsa; en chèsto tìpo de 'nfiurescènse se dèrf prìma i fiùr piö 'n bas e chèi piö estèrni, e al stès tép se 'n fùrma de nöf en mès e 'nsìma.
Se pöl fà 'n ótra distinsiù 'ntrà:
- enfiorescènse sèmpie, che g'ha apéna 'n as de ramificasiù (p.es.: gràte, spìghe, ombrèle)
- enfiorescènse cumpunìde, con du o piö ùrdegn de ramificasiù (p.es.: sìme, panòcie)
Tìpi de 'nfiurescènseModifega
Capulì, enfiorescènsa furmàda de 'n aglomeràt spès spès de fiùr sèsii. Ciàse, tìpich de le piànte de la famìa de le Euphorbiaceae Spìga, enfiurescènsa furmàde de divèrsi fiùr enserìcc söndèn ràchide centràl
'Na 'nfiurescènsa che g'ha l'aspèt de 'n fiùr ünech l'è ciamàda pseudànse.


text:
Program counter
El program counter, ciamaa anca instruction pointer, a l'è on register de la CPU che 'l gh'ha dent l'adressa de memoria de la prossima istruzion de eseguì.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chichinscì a vedom on semplis programma per el processor LC-3 che 'l azzera on register per poeu scrivegh denter 1.
Se pò vedè donca che, in questa architettura, al program counter a l'è immediatament sommada l'unità per rivà a la cella dopo e a la fin di operazion a l'è mandaa innanz. Cont di operazion de salt a l'è possibil mudàll.


text:
Cun chanzuns da chatscha e natira vul era «la Stailalva» dad oz far gust sin la 5avla stagiun e giavischar vinavant a tuttas e tuts bels dis or en la natira e natiralmain ina buna chatscha, en bucca d’luf!
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ceravall
Ceravall (Chiaravalle in italian) a l'è ona località rural del comun de Milan. la se troeuva a sud-est de la città, in del territòri del Parch Agricol Sud Milan.
Fina al 1923 l'è stada on comun deperlee, cont el nòmm de Chiaravalle Milanese.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm nucli del paes l'è nassuu in del Medioev intorna a l'omònima abbadia cistercensa, arent a quella che al dì d'incoeu l'è la via San Bernard. Al temp la faseva part de la Piev de San Donaa.
Duranta el period napoleònich Ceravall l'è stada taccada a Milan, ma l'ha recuperaa l'autonomia sòtta el Regn Lombard-Venet.
In del 1841 el comun de Poasch (con la frazion de Sorighee) l'è finii in de la giurisdizion de Ceravall. In del 1870 l'è stada la vòlta de Nosed.
In del 1923, Ceravall l'è stada unida a Milan: noeuv ann dòpo, Poasch e Sorighee inveci hinn staa mettuu dent al comun de San Donaa.


text:
In Roadtrip folcloristic per las ureglias saja l'album da debut dal duo «Alas The Sun» che cumpara l'atun 2019. In emprim tschancun da quest Roadtrip fan ils Turitgais cun la single «Absence of Time». Per questa chanzun hajan els empruvà da betg vesair il temp sco axa cronologica che mussa sulet en ina direcziun, mabain sco surfatscha infinita. Sin questa surfatscha saja il protagonist che tschertga ils tuns adattads. Anja Tremp e Sandro Raschle han chattà per lur project divers tuns da ghitarras, bass, battaria sco er d'in banjo, d'orglas e synthesizers.
Mx3 – Tuts per 1 «Alas the Sun» per l'avust
L'avust survegn il duo «Alas the Sun» da Turitg la schanza da preschentar la chanzun «Absence Of Time» a la Svizra.


text:
Las localitads actualas per l'administraziun communala sajan mo per part adattadas. I manchia per exempel in salv per sedutas surregiunalas e la chanzlia communala saja da cuntanscher sur ina via taissa. Quai saja mo adattà per persunas fittas, punctuescha il president Daniel Albertin.
Perquai vul ins uss remplazzar il bajetg actual da La Posta cun in center d'administraziun. Cunquai che autos da posta charreschan sin la parcella, han ins discurrì cun il chantun davart pussaivladads d'access per ils autos da posta. Ussa duai la Viafier retica sco possessura da la parcella exprimer ses giavischs. Ed er La Posta, sco possessura dal bajetg existent, e la vischnanca duain vegnir a pled. Sche tut va tenor plan pudess la fin 2018, entschatta 2019 vegnir lantschada la fasa d'architectura.
RR novitads 11:00


text:
Fièsch
Fièsch (nòm uficiàl en Italià: Fiesco) l'é 'n cümü 'n pruincia de Cremuna che g'ha 1 229 abitant (dato del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 8,1 km² e 'na densità de popolasiù de 152 ab./km².
El sò teretóre 'l cunfìna con chèl dei cümü de Castigliòn, Izà, Salviròla e Trigol.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Fièsch l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
.


text:
Als da Trun/Rabius n'èsi betg reussì da gudagnar a chasa cunter l'emprim da la tabella da la terza liga, il FC Glaruna. Il resultat final munta a 2:3 per ils giasts. Ils Sursilvans èn suenter il gieu sin plaz 6 da la tabella.
Medemamain ina terrada a chasa ha il club da ballape Lumnezia stuì magunar. Cun nagins gols finescha il gieu cun 0:2 per il FC Weesen 2. Ils lumnezians èn sin il 12avel e davos plaz da la tabella.
3. liga regiunala
Ils gieus da sonda
En la quarta runda da campiunadi ha Cuira 97 per a chasa cunter Wil cun 1:3. Il club da la segunda liga interregiunala è actualmain sin il 5avel plaz da la tabella.
2. liga interregiunala
En la segunda liga regiunala ha Schluein-Glion pers cunter il club da ballape Ruggell, quai cun 0:2. En la tabella è il club il mument sin plazza 11.


text:
La notg sin mesemna èn vegnidas mazzadas a Cama datiers da Roveredo en il Mesauc 17 nursas. La muntanera era entaifer ina saiv ma betg protegida cun in chaun da protecziun. Pussaivel è ch’in luf ha mazzà las nursas. Ma ina cumprova da DNA manchia fin uss, ha ditg Georg Brosi manader dal Uffizi da chatscha e pestga grischun a radio «Südostschweiz».
En tut eran set nursas mortas e 10 ulteriuras hajan stuì vegnir mazzadas pervi da las blessuras grevas. Il mument na possian ins betg dir sche quai sa tractia d’in luf e danunder che quai luf pudess vegnir.
Ils purs en il Mesauc èn vegnids admonids da metter tut las muntaneras en stalla per impedir ulteriurs donns.
RR novitads 10:00


text:
Nev tonda
La nev tonda a l’è on tipo de nev che la gh’hà la forma de ballètt pu o manc tond. La nev tonda la se presenta inscì quand che innanz de borlà giò al soeul, in part la se deslengua in acqua per poeu congelà de noeuv a fàa su i ballètt. Quèll tipo de neve chì la gh’hà besògn, donca per la soa formazion de on strat pussèe cald de sora e inscambi de bass on strat sòta i 0°C. I grann de nev tonda gh’hànn on diametro de circa 5 mm e tenden a saltà indree quand che tocchen giò el soeul. [1]
Vos correladModifega
RiferimentModifega
- ↑ Gianluca Bertoni (2010). La neve, cos’è e come si prevede (in italian). Alpha Test, 95. ISBN 978-88-483-1198-4.


text:
Söi crëps de Pöz viôl na gana che gnô vigni ann ala fin dl altonn jö Lungiarü tla ciasa dl paur Gustin. Ara passâ dailó l’invern y tratan les sëres lunges cuntára dla belëza dles muntes y dl vire en armonia cun la natöra salvara. Ara se temô ma dal frëit dl invern. Vigni ann se la confortâ la familia de Gustin do la gana che cuntâ tan bel de süa vita söi crëps.
Biblioteca digitala: N salüt a Pöz, Les Ganes y i Salvans, L salvan de Frara, Les flus de munt, Ciöfs de flus de munt, Le le de munt, Les bunes eghes
La figöra dla gana te d’atres liëndes:
La nasciüda dl Rëgn de Fanes, Scioc ascognüs y strinëc
© düc i dërc resservá


text:
NATO
La NATO (englais North Atlantic Treaty Organization), per rumantsch Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord u er NATO, è in’organisaziun internaziunala senza dretgs da suveranitad. Ses stadis commembers mantegnan lur cumplaina suveranitad ed independenza. La basa da la NATO furma il Pact da l’Atlantic dal Nord tenor l’artitgel 51 da la Charta da las Naziuns unidas. L’organisaziun na sa chapescha betg be sco allianza da defensiun, mabain er sco organisaziun politic-militara da 29 stadis commembers da l’Europa e da l’America dal Nord cun la finamira da garantir l’atgna segirezza e da promover la stabilitad en tut il mund.
Il quartier general da la NATO dat suttetg al Cussegl da l’Atlantic dal Nord (che furma l’organ principal da la NATO) ed a diversas instituziuns auxiliaras. Quest’instituziun ha dapi il 1967 sia sedia a Brüssel. Suenter avair segnà il 1949 il Pact da l’Atlantic dal Nord è il quartier general stà l’emprim a Londra e tranter il 1952 ed il 1967 a Paris. Ils dus pli impurtants quartiers generals militars sa chattan a Casteau sper Mons (Belgia) ed a Norfolk, Virgina (Stadis Unids).
Istorgia e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Bainbaud suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èn sa manifestads ils cuntrasts tranter ils anteriurs participants da la coaliziun cunter Hitler: d’ina vart steva l’Uniun sovietica, da l’autra vart ils Alliads dal vest Reginavel Unì, Frantscha e Stadis Unids. Gia cun il Contract da Brüssel dals 17 da mars 1948 èn ils pajais dal vest Frantscha, Reginavel Unì, Pajais Bass, Belgia e Luxemburg sa cunvegnids da collavurar pli ferm areguard dumondas economicas, socialas e culturalas e d’intensivar l’autodefensiun collectiva. Quest’allianza sa chapiva en emprima lingia sco patg d’assistenza en cas d’in’ulteriura agressiun da vart da la Germania. Il mars 1947 avevan ils Stadis Unids ultra da quai surpiglià da la Gronda Britannia la rolla da la pussanza protectiva sur la Grezia e la Tirchia, per prevegnir ad in’eventuala expansiun da la pussanza da vart da l’Uniun sovietica. Cun la vieuta dal favrer en la Tschecoslovachia e la Bloccada da Berlin l’onn 1948 è ina smanatscha pussaivla da l’Europa dal Vest tras il bloc da l’ost vegnida discutada a moda adina pli seriusa. Ils stadis da l’Europa dal Vest èn sa drizzads als Stadis Unids cun la dumonda d’assistenza militara en cas d’ina eventuala agressiun sovietica.
Sinaquai han ins fatg ina cunvegna vicendaivla, il Contract da l’Atlantic dal Nord. Las tractativas èn vegnidas fatgas a partir dal fanadur 1948; l’avrigl 1949 al han ils stadis dal patg da Brüssel suttascrit ensemen cun ils Stadis Unids ed il Canada. Sco ulteriurs stadis fundaturs èn vegnids vitiers l’Italia, la Norvegia, il Danemarc (incl. la Grönlanda), l’Islanda ed il Portugal. Il Contract è ì en vigur l’avrigl dal medem onn.
Svilup dal 1949 fin il 1984[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims onns ha la Bloccada da Berlin dal 1948/49 occupà l’allianza, en pli l’emprima bumba atomara da l’Uniun sovietica che quella ha testà cun success l’avust 1949. Mez l’onn 1950 è prorutta la Guerra da Corea, en la quala ha er intervegnì a partir dal november la Republica populara da la China. Tras quai è l’allianza vegnida confruntada en l’Orient Extrem cun in ulteriur potenzial da smanatscha militara envers l’agen territori. Ils stadis da l’Europa dal Vest han perquai temì che l’abilitad d’agir dals Stadis Unids en l’Europa pudess sa diminuir ed han decidì d’augmentar lur atgnas mesiras da defensiun. Per motivs da spargn n’han quests plans betg sa laschà realisar dal tuttafatg, e quai cumbain ch’er ils Stadis Unids han prestà vinavant in vast sustegn militar ed han er triplà a partir da l’avust 1950 lur furmaziuns da bumbardaders staziunads en la Gronda Britannia.
Il favrer 1951 ha la regenza approvà il plan d’installar in’armada europeica. En rom d’ina conferenza dal settember 1951 tranter ils ministers da l’exteriur dals Stadis Unids, da la Frantscha e dal Reginavel Unì è vegnì planisà da tschentar si forzas armadas en la Germania dal Vest e d’integrar quellas en in’armada europeica. Il plan dal matg 1952 d’installar ina cuminanza da defensiun europeica ha però fatg naufragi l’onn 1954 en l’assamblea naziunala franzosa. Il favrer 1952 èn la Grezia e la Tirchia vegnids recepids en la NATO.
Cun segnar l’october 1954 ils Contracts da Paris è la Republica federala tudestga vegnida recepida tranter ils stadis dal vest ed envidada da sa participar a l’allianza militara. Sin quest pass, ch’ha gì lieu il matg 1955, ha l’ost reagì cun la fundaziun dal Patg da Varsovia. Medemamain il matg 1955 è vegnida restabilida a Vienna la suveranitad statala da l’Austria; fin l’october 1955 han las truppas d’occupaziun gì bandunà il pajais.
Il settember 1958 han ils Stadis Unids installà en la Gronda Britannia las emprimas rachetas da mesa distanza dal tip Thor; en la Tirchia ed en l’Italia èn suandadas il 1959/60 rachetas da mesa distanza dal tip Jupiter.
Sut ses schefcumandant general Lauris Norstad ha la NATO fatg il 1960/61 ulteriurs pass d’armament nuclear. Il matg 1961 ha il president american John F. Kennedy però accentuà davant la giunta militara da la NATO l’impurtanza da rinforzar la forza da cumbat convenziunala e la necessitad da controllar las armas nuclearas. Pervi da differenzas areguard la strategia futura da la NATO è general Norstad sinaquai sa retratg; ses successur è daventà general Lyman L. Lemnitzer. L’october 1962 ha l’Uniun sovietica staziunà a Cuba rachetas da mesa distanza, quai ch’ha manà a la Crisa da Cuba. Anc mai avant era il privel stà uschè grond ch’i dettia ina guerra atomara.
Il december 1965 è Charles de Gaulle vegnì confirmà en Frantscha sco president. Sinaquai ha el cumenzà a midar sia politica da defensiun. Cun l’emprima explosiun atomara il favrer 1960 a Reggane en l’Algeria era il pajais entrà en il circul da las pussanzas atomaras. De Gaulle ha refusà ina dominanza permanenta dals Stadis Unids en la NATO ed ha pretendì che las unitads americanas e canadaisas staziunadas en Frantscha vegnian suttamessas al commando franzos. Suenter ch’ils Stadis Unids n’han betg dà lur consentiment latiers, ha il president franzos pretendì il favrer 1966 che las truppas alliadas ed ils quartiers generals da la NATO sa retirian dal pajais. El ha fatg valair che la Frantscha tschertgia uss d’exercitar sia cumplaina suveranitad e che quai na saja betg garantì sche forzas armadas estras sajan staziunadas al lieu. Sinaquai han 30 000 schuldads da la NATO bandunà il pajais ed ils organs militars èn vegnids transferids a Mons en Belgia (quartier general militar SHAPE), a Stuttgart (EUCOM) ed a Brunssum en ils Pajais Bass (AFCENT). L’october 1966 han ils commembers dal Cussegl da la NATO er decidì sut squitsch dals Stadis Unids da translocar lur organ politic suprem a Brüssel, quai che de Gaulle n’aveva betg pretendì.
Fin en ils onns 1960 era l’allianza dal vest cleramain superiura a ses concurrent areguard las rachetas ed ils detunaturs atomars. Uffizialmain valeva la strategia da la vendetga massiva: Sco resposta er sin in’attatga convenziunala preveseva la NATO da far diever immediat ed a moda cumplessiva d’armas nuclearas cunter l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia. Dapi l’entschatta dals onns 1960 ha l’Uniun sovietica però schlargià fitg ferm ses potenzial da strategia nucleara. Quai ha la finala manà ad ina situaziun da pat tranter las duas superpussanzas e sfurzà la NATO da reponderar sia strategia.
Doctrina da duas pitgas[modifitgar | modifitgar il code]
Analog al svilup en ils Stadis Unids sezs ha er la NATO adoptà il 1967 la strategia d’ina reacziun graduada (Flexible Response). Er per reducir il ristg ch’i vegnia fatg diever da meds nuclears na valeva betg pli la strategia da la vendetga massiva; enstagl ha la NATO mess cun la doctrina da duas pitgas il focus per l’ina sin la segirezza militara tras forzas armadas convenziunalas e las armas nuclearas tacticas ch’eran vegnidas sviluppadas da nov e per l’autra sin la politica da detensiun. En il decurs dals proxims onns ha quai pussibilità novas furmas d’avischinaziun tranter la NATO ed il Patg da Varsovia.
Il zercladur 1968, a chaschun da la conferenza dals cussegls dals ministers da la NATO a Reykjavík (Islanda), è vegnida relaschada dad omaduas varts ina decleraziun areguard la reducziun equilibrada da truppas. L’avust 1968 èn truppas dal Patg da Varsovia penetradas en la Tschecoslovachia ed han mess fin a la Primavaira da Prag. Il november 1968 ha l’Uniun sovietica relaschà la Doctrina da Breschnew davart la suveranitad limitada dals stadis socialistics.
L’onn 1969, sin iniziativa da Richard Nixon, han ins empruvà d’extender ils champs d’activitad da la NATO cun integrar t.a. smanatschas che resultan da la polluziun da l’ambient. Ils ulteriurs partenaris han però resguardà dumondas da l’ambient sco part da la politica da l’intern; ultra da quai avevan ils Stadis Unids gist pers la Guerra dal Vietnam ed ins ha considerà questas novas ideas sco emprova da puspè reconquistar la posiziun dominanta entaifer la politica internaziunala ch’aveva prendì donn. Da vulair tractar dumondas da la protecziun da l’ambient entaifer in’allianza militara, uschia han fatg valair ils partenaris dals Stadis Unids, faschessi plitost donn a la collavuraziun internaziunala civila.[1]
L’onn 1970 è partì a Cape Canaveral l’emprim satellit da communicaziun da la NATO. Tranter il 1976 ed il 1984 duevan suandar quatter ulteriurs.
La stad 1971 ha la NATO testà l’emprima giada ina rait da defensiun da l’aria a basa d’ina chadaina da radar da radund 5000 km che tanscheva dal Cap dal Nord e l’Islanda fin Malta e la Tirchia da l’ost e che cumpigliava radund 40 staziuns da radar.
Sco reacziun sin divers exercizis maritims da vart dal Patg da Varsovia ha la NATO realisà il settember il pli grond exercizi militar en l’Atlantic dal Nord da fin qua.
Il fanadur 1973 ha gì lieu a Helsinki l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. L’avust 1975 è vegnida segnada l’acta finala da questa conferenza, la quala furma l’emprim pass per propi vers ina collavuraziun paschaivla en l’Europa.
La resoluziun dubla da la NATO da l’onn 1979 è contestada fin oz, pertge che l’idea d’augmentar la preschientscha da rachetas da mesa distanza en l’Europa offrind a medem temp a l’Uniun sovietica da far tractativas n’ha betg manà a la detensiun giavischada. Da vart d’activists da pasch en tut l’Europa è la resoluziun dubla vegnida crititgada fermamain a chaschun da lur marschs da Pasca. Schebain questa nova unda da rearmament ha furmà in dals motivs per il collaps dal bloc da l’ost, ubain sche lezs pajais stevan oramai curt avant il collaps economic vegn discutà fin oz a moda cuntraversa.
Il november 1981 han cumenzà a Genevra contractivas tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica areguard las rachetas da mesa distanza staziunadas en l’Europa. Il november 1983 ha la NATO realisà en tut l’Europa in exercizi militar da 10 dis ch’ha simulà ina guerra atomara. Il medem mais han ils Stadis Unids cumenzà a staziunar rachetas da mesa distanza en l’Europa. Sinaquai ha l’Uniun sovietica sistì las contractivas.
Svilup dal 1985 fin il 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Sut Michail Sergejewitsch Gorbatschow ha l’Uniun sovietica mess ad ir refurmas a l’intern (Glasnost e Perestroika) ed er instradà ina nova politica da l’exteriur. Entaifer ils stadis da la NATO hai dà sinaquai discussiuns cuntraversas, co ch’i saja da reagir sin quai.
Il zercladur 1988 è entrà en vigur il contract areguard la destrucziun da tut las rachetas da curta e mesa distanza (500 fin 5500 km) ed il scumond da producziun da quellas tant en l’Uniun sovietica sco er en ils Stadis Unids. Fin il 1991 èn sinaquai vegnidas allontanadas en l’Europa tut las rachetas da mesa distanza.
Cun la fin dal bloc da l’ost l’onn 1989 è alura sa midada la situaziun geopolitica en l’Europa dal tuttafatg. Suenter la reuniun da la Germania ha l’Uniun sovietica resp. Russia retratg fin il 1994 tut ils 340 000 schuldads ch’eran staziunads en l’anteriura Republica democratica tudestga.
Svilup dal 1991 fin il 1999[modifitgar | modifitgar il code]
Igl è suandada ina fasa da transiziun ch’ha manà a novas ideas e structuras. La NATO dueva er giugar vinavant ina rolla centrala en rom da l’urden da segirezza euro-atlantica e figurar sco liom transatlantic. Novas incumbensas èn vegnidas vitiers suenter la dissoluziun dal Patg da Varsovia. La NATO è vegnida extendida ad in instrument da management da crisas, da verificaziun e da realisaziun da la controlla d’armament ed ad in’allianza militara per mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas e da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE). A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 1991 è vegnida decidida la nova strategia da l’allianza. Quella ha focusà sin la triada dialog, cooperaziun e mantegniment da l’abilitad da defensiun ed ha remplazzà il concept da la Flexible Response.
Tar las ‹novas ideas› ha er tutgà la prontezza da la NATO da far engaschaments Out-of-Area, la quala è vegnida fixada il 1992. Suenter esser vegnida autorisada tras il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas u tras l’OSCE èn uss er pussaivels engaschaments ordaifer il territori da la NATO. La consequenza da questa decisiun ha furmà l’engaschament da guerra activ da la NATO – facticamain surtut dals Stadis Unids – durant la Guerra dal Cosovo (en furma d’attatgas or da l’aria cunter la Jugoslavia). Quest engaschament è vegnì crititgà, damai ch’i n’era vegnì attatgà nagin stadi commember da la NATO e ch’i n’era er avant maun nagina autorisaziun da vart dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Cun pajais interessads da l’Europa Centrala e da l’Ost han ins concludì il 1994 a Brüssel ina collavuraziun en dumondas militaras e da politica da segirezza e mess en vista lur adesiun a la NATO.
Tranter il 1990 ed il 1997 ha la NATO reducì sias forzas armadas terrestras per 35 %, la marina per 30 % e l’aviatica militara per 40 %. Las armas atomaras tacticas staziunadas sin terra han ins allontanà da l’Europa; las truppas americanas staziunadas en l’Europa èn vegnidas reducidas da 300 000 schuldads (1989) sin 100 000 (1997).
La fin dals onns 1990 ha la NATO realisà ulteriuras midadas cun la finamira da pudair intervegnir pli spert en territoris da crisa, da daventar pli flexibla e da sa distatgar dal pensar orientà ad ina smanatscha bipolara d’enfin qua.
A chaschun da la conferenza dals cussegliers da la NATO il zercladur 1996 a Berlin han ins deliberà il concept da la Combined Joint Task Force (CJTF). Quel prevesa unitads spezialisadas multinaziunalas (combined) che vegnan furmadas ad hoc (Task Forces) e che cumpiglian differentas unitads da truppa per in engaschament coordinà (joint). Tranter auter duai questa structura pussibilitar als stadis commembers da la NATO en l’Europa da far diever da material e da la logistica da l’allianza senza participaziun dals Stadis Unids e da realisar operaziuns militaras er ordaifer il territori da la NATO.
Il matg 1997 è vegnida concludida a Paris l’acta da basa areguard las relaziuns, la collavuraziun e la segirezza tranter la NATO e la Federaziun Russa; quella ha furmà ina da las premissas per pudair extender la NATO vers ost. En quest’acta han la NATO e la Russia desistì da tractar in l’auter vinavant sco inimis. Internamain è vegnì decidì da transfurmar la NATO d’ina organisaziun militara en in’organisaziun prevalentamain politica. En quest connex han ins er installà il Cussegl da la NATO e da la Russia sco forum da coordinaziun.
Il fanadur 1997 è vegnida offerta als trais anteriurs stadis dal Patg da Varsovia Pologna, Ungaria e Tschechia l’adesiun a la NATO. Suenter il process da ratificaziun è lur commembranza entrada en vigur il mars 1999.
Svilup dal 2000 fin il 2009[modifitgar | modifitgar il code]
Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 ha la NATO mess en vigur per l’emprima giada en si’istorgia il stadi da defensiun collectiv tenor l’artitgel 5 dal contract da la NATO.[2] Quest artitgel prevesa, tenor cunvegnientscha cun las regenzas dals stadis commembers, da restabilir e da mantegnair la segirezza dal territori da la NATO; in’attatga armada sin in partenari d’allianza – en quest cas ils Stadis Unids – vegn resguardada sco attatga cunter mintgin dals partenaris da l’allianza.
L’october 2001 han ils stadis da la NATO concludì ina retscha da mesiras per sustegnair ils Stadis Unids en il cumbat cunter il terrorissem internaziunal. Da quai han fatg part il stgomi d’infurmaziuns da vart dals servetschs da spiunadi sco er dretgs da sursgol illimitads e l’access a ports e plazzas aviaticas tras las forzas armadas americanas; en pli è vegnida tramessa ina furmaziun navala permanenta da la NATO en la part orientala da la Mar Mediterrana (Operation Active Endeavour). Malgrà ch’ils stadis commembers han resguardà l’attatga sin il World Trade Center sco motiv per metter en vigur il stadi da defensiun collectiv, han las regenzas dals stadis commembers da la NATO per part giuditgà a moda dal tuttafatg differenta la dumonda tge conclusiuns che sajan da trair da quai.
Al privel creschent tras il terrorissem internaziunal dapi ils 11 da settember 2001 ha la NATO demussà tschertas difficultads da far frunt. Tradiziunalmain sa chapescha l’organisaziun sco allianza da stadis cunter las attatgas d’auters stadis. Perquai èsi difficil da classifitgar talas attatgas terroristicas che vegnan fatgas tras paucas persunas extremisticas e senza ina decleraziun da guerra uffiziala da vart d’in stadi.
Engaschament en l’Afganistan[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter il 2001 ed il 2014 ha ina gruppa da stadis (t.a. la Germania, il Reginavel Unì, il Canada, la Tirchia) manà tras en l’Afganistan ina missiun da segirezza e da reconstrucziun (International Security Assistance Force, ISAF). Dapi il 2003 è quella stada sut il commando da la NATO. La truppa è vegnida installada sin dumonda da la nova regenza afgana e cun consentiment dal Cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas. I n’ha betg sa tractà d’ina missiun da chapellinas blauas, mabain d’in uschenumnà engaschament che duaja sfurzar la pasch e ch’è stà sut la responsabladad dals stadis involvids.
Irac[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Stadis Unids han inculpà l’Irac da violar massivamain restricziuns adossadas da las Naziuns Unidas. Il favrer 2003 ha il minister da l’exteriur Colin Powell empruvà da cumprovar davant il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas che l’Irac haja puspè reprendì programs d’armas ch’eran vegnids scumandads. Il material ch’è vegnì preschentà n’ha però betg bastà per persvader il Cussegl da segirezza da consentir ad in engaschament da guerra.
Perquai èn ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì sa stentads d’obtegnair da las Naziuns unidas l’autorisaziun d’attatgar els sezs l’Irac. Quai è però vegnì refusà da la Germania, da la Russia e da la Frantscha. Sinaquai han ins furmà ina Coaliziun da la voluntad, per tuttina chattar ina basa suffizienta sco legitimaziun da guerra. En rom da las preparativas da guerra dals Stadis Unids èsi sinaquai vegnì a l’intern da la NATO ad ina greva crisa: La Frantscha, la Belgia e la Germania han snegà da metter a disposiziun a la Tirchia sistems da defensiun cunter in’eventuala cunterattatga nà da l’Irac suenter l’invasiun americana. Quai ha rinforzà la dissonanza transatlantica tranter quests pajais e la Russia d’ina vart ed ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì da l’autra. Per part èn questas dissonanzas sa mantegnidas er suenter la fin dal temp d’uffizi da George W. Bush l’onn 2008.
Extensiun da la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 2002 a Prag ha la NATO envidà la Bulgaria, la Rumenia, la Slovachia, la Slovenia ed ils trais stadis baltics (Estonia, Lettonia e Lituania) a discurs d’adesiun. Il mars 2004 èn quests set stadis daventads commembers da la NATO.
Svilups dapi il 2010[modifitgar | modifitgar il code]
Dals svilups dapi il 2010 sajan numnads a moda summarica:
- Ina tscherta alienaziun da vart da la Russia che resguarda l’extensiun da la NATO vers ost sco provocaziun.[3]
- Las stentas da la NATO d’endrizzar in sistem da defensiun cunter rachetas (p.ex. da vart da l’Iran u da la Corea dal Nord); i vegn favurisà in sistem modular e mobil enstagl da basas fixas sco enfin qua.
- L’engaschament da la NATO en la Libia en rom da l’insurrecziun cunter il dictatur Muammar al-Gaddafi (mars fin october 2011); quel dueva la finala gidar ils rebels a cupitgar il reschim da Gaddafi.
- Durant la guerra civila en Siria èn per part detunadas rachetas sin territori tirc. Sin dumonda da la Tirchia ha il cussegl da la NATO decidì il 2012 da metter a disposiziun rachetas da defensiun dal tip Patriot.
- L’inscunter suprem da la NATO l’onn 2014 a Newport, Wales, è stà sut l’impressiun da la guerra en l’Ucraina. Sin fundament da divergenzas cun la Russia ha la NATO sistì la collavuraziun militara, mantegnend però il Cussegl da la NATO e da la Russia sco chanal politic.
- Il 2016 ha la NATO decidì d’endrizzar ina truppa da cumbat multinaziunala ch’è staziunada en ils pajais baltics Estonia, Lettonia e Lituania sco er en la Pologna. Tenor il princip da rotaziun duain mintgamai vegnir furmads qua radund 1000 schuldads ch’absolvan er exercizis. Quest engaschament serva a rinforzar il cunfin oriental da la NATO.
Incumbensa ed organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las incumbensas, l’organisaziun ed ils stadis commembers da la NATO èn per gronda part gia vegnids tematisads en connex cun il svilup istoric. I suonda qua ina survista dals puncts centrals en furma concisa.[4]
Basa legala ed obligaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il Pact da l’Atlantic dal Nord furma in’allianza da defensiun cun obligaziun d’assistenza dals commembers. Ils emprims artitgels dal contract obligheschan ils commembers da schliar conflicts paschaivlamain e da concepir las relaziuns internaziunalas a moda amicabla. En pli vegn accentuà da vulair mantegnair l’urden social occidental a basa dals dus princips liberalissem e democrazia, e quai cun promover la collavuraziun politica, economica, sociala e culturala.
En cas d’in’attatga armada sin in dals commembers, oblighescha il contract ils auters stadis commembers a l’uschenumnada autodefensiun collectiva. Questa obligaziun centrala dal contract è definida en l’artitgel V e pussibilitescha als stadis da definir in’attatga sin in singul stadi sco attatga sin tuts. Uschia pon vegnir mobilisadas capacitads communablas cunter l’attatgader. Tge mesiras prender, decida però mintga stadi commember tenor sias atgnas reglas; i na dat pia nagin engaschament militar automatic. Fin uss è l’autodefensiun collectiva vegnida proclamada be ina giada en l’istorgia da la NATO, numnadamain suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001.
Ultra da quai decidan ils stadis commembers en ils gremis politics da la NATO davart obligaziuns per tuts areguard la politica da defensiun. Las expensas da defensiun duain crescher fin il 2024 en mintga stadi commember sin radund 2 % dal product naziunal brut. Cun questa decisiun han ins reagì sin la reproscha ch’ils partenaris europeics s’engaschian memia pauc en congual cun ils Stadis Unids. L’onn 2014 han tut ils stadis commembers da la NATO impundì ensemen 942 820 milliardas dollars per il sectur da defensiun. Quai correspunda a bundant la mesadad dals radund 1,776 billiuns expensas da defensiun en tut il mund. Il quint statal dals Stadis Unids sezs ha cumpiglià 654 264 milliardas, quai che correspunda a radund 2/3 da las expensas da defensiun da la NATO.
Incumbensas e finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Las finamiras fixadas en il Pact da l’Atlantic dal Nord n’èn da princip betg sa midadas, damai ch’il contract è anc adina en vigur en sia formulaziun originara dal 1949. Ins ha però adattà las incumbensas da la NATO a las relaziuns da la politica da segirezza ch’èn sa midadas ed interpretescha quellas oz autramain che dal temp da la Guerra fraida. Quai è surtut sa manifestà en l’extensiun a l’ost da la NATO, sco er en furma da divers programs da partenadi cun la Russia. Medemamain è la doctrina nucleara vegnida moderada in pau. Actualmain (2017) èn anc staziunadas en l’Europa en rom dal Pact da l’Atlantic dal Nord radund 240 armas atomaras americanas (en ils stadis Belgia, Pajais Bass, Germania, Italia e Tirchia che na disponan da naginas atgnas armas atomaras).[5]
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la NATO sa tracti d’ina organisaziun a plirs stgalims cun ina structura vaira cumplexa; ella cumpiglia tant unitads d’administraziun militaras sco er civilas. Quellas sa cumponan da represchentants legitimads dals stadis commembers; il commando militar ha d’agir tenor las directivas dal commando civil.
Il quartier general civil da la NATO sa chatta dapi il 1976 a Brüssel. Tar las organisaziuns civilas da la NATO tutgan t.a. il Cussegl da l’Atlantic dal Nord, il secretariat general cun il stab internaziunal e la gruppa da planisaziun nucleara.
A l’organisaziun militara appartegnan la cumissiun militara, il stab militar internaziunal ed ils commandos alliads operaziun e transfurmaziun. Il quartier general militar da la NATO en l’Europa sa chatta dapi il 1967 a Casteau sper Mons en Belgia.[6]
Commembranzas[modifitgar | modifitgar il code]
Stadis commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Da preschent sa cumpona la NATO da 29 stadis commembers (situaziun dal 2017). Ils dudesch commembers fundaturs – che tutgan dapi il 1949 tar la NATO – èn: Belgia, Danemarc, Frantscha, Islanda, Italia, Canada, Luxemburg, Reginavel dals Pajais Bass, Norvegia, Portugal, Stadis Unids da l’America e Reginavel Unì.
Dal 1949 fin il 1962 han er ils departaments franzos situads en l’Algeria fatg part explicitamain al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’independenza da Malta il 1964 ha er quest stadi insular appartegnì sco colonia britannica al territori d’applicaziun dal contract da la NATO. Fin l’onn 1979 han la NATO e la marina britannica pudì utilisar Malta cunter pajament sco basa militara.
L’onn 1952 èn la Grezia e la Tirchia daventads commembers da l’organisaziun e dapi il 1955 è la Republica federala tudestga commembra da la NATO. La Spagna è aderida a l’allianza il 1982 ed il 1990 è il Pact da l’Atlantic dal Nord vegnì extendì sin il territori da l’entira Germania.
In cas spezial ha furmà la Frantscha che n’è betg stada integrada tranter il 1966 ed il 2009 en las structuras militaras da la NATO. Sco descrit survart, era il pajais extrà sut Charles de Gaulle, il qual resentiva la NATO sco instrument per far passar tras ils interess dals Stadis Unids. El vuleva preservar l’independenza militara e libertad da decider da la Frantscha e betg suttametter truppas franzosas al commando american. Suenter la crisa en la Jugoslavia ha la regenza franzosa midà sia posiziun entaifer la NATO ed ha er puspè prendì part da las sesidas dal comité per la planisaziun da la defensiun; ma pir il 2009 è la Frantscha returnada dal tuttafatg en las structuras da commando militaras.
Medemamain extrads temporarmain da las structuras militaras eran la Grezia (tranter il 1974 ed il 1981) sco er la Spagna (tranter il 1986 ed il 1999).
In cas spezial furma l’Islanda che na dispona da naginas atgnas forzas armadas. La defensiun da l’Islanda è vegnida garantida tranter il 1951 ed il 2006 da vart dals Stadis Unids. Il 2006 han ils Stadis Unids retratg surprendentamain ils schuldads staziunads sin l’insla, garantind però vinavant la protecziun militara da l’insla en cas d’in’attatga. L’Islanda da sia vart è s’obligada da prestar agid medicinal per cas che la NATO vegn attatgada.
En rom da l’extensiun a l’ost da la NATO èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads l’onn 1999 commembers da la NATO. En in proxim pass èn aderids il 2004 ils stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Bulgaria e Rumenia. Il 2008 èn suandads l’Albania e la Croazia ed il 2017 il Montenegro.
Candidats d’adesiun e partenadis[modifitgar | modifitgar il code]
Candidats d’adesiun uffizials èn actualmain la Bosnia-Erzegovina e la Macedonia dal Nord. Discussiuns d’adesiun èn er vegnidas manadas en la Serbia, la Georgia e l’Ucraina. Per part è la dumonda d’adesiun contestada a l’intern dal pajais (p.ex. en il champ pro-russ en Serbia), per part è er la tenuta da vart da la NATO plitost sceptica (p.ex. en connex cun la Georgia, damai ch’il conflict da quella cun la Russia areguard las regiuns Abchasia ed Ossezia dal Sid pudessan destabilisar l’allianza).
Ils stadis da l’Europa Centrala e dal Vest che n’èn betg commembers da la NATO (Irlanda, Svezia, Finlanda, Malta, Austria e Svizra – pia senza ils stadis fitg pitschens) collavuran cun la NATO en rom dal program Partenadi per la pasch. En Finlanda e Svezia vegn per part discutà ils ultims onns davart in’adesiun a la NATO. En l’Austria n’è quai per il mument nagin tema per motivs istorics. En Svizra vegn il partenadi e la collavuraziun en programs da la NATO per part crititgà sco avischinaziun che pudess manar a lunga vista a l’adesiun; er qua furman motivs istorics (neutralitad) la raschun principala per vulair tegnair ina tscherta distanza envers allianzas militaras.
Per part vegn er discutada in’adesiun pussaivla da l’Israel a la NATO. Surtut da vart dals Stadis Unids èn ins da l’avis che quai pudess contribuir a pacifitgar la regiun. Questa dumonda vegn però discutada a moda cuntraversa. Ina collavuraziun ch’è però sa cumprovada furma il Dialog da la Mar Mediterrana, al qual appartegnan – sper ils stadis commembers da la NATO – tant l’Israel sco er sis stadis arabs.
Critica envers la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
Critica envers la NATO vegn surtut exprimida da vart dal moviment pacifistic.[7] Da questa vart vegn rendì attent che schliaziuns paschaivlas e gistas u almain cumpromiss na sa laschian betg cuntanscher cun agid d’allianzas militaras, mabain be sur instituziuns sco las Naziuns unidas u l’OSCE. La NATO percunter vegn resguardada sco instrument da pussanza per segirar ils interess economics e strategics dal vest e surtut dals Stadis Unids.[8]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Kai F. Hünemörder: Die Frühgeschichte der globalen Umweltkrise und die Formierung der deutschen Umweltpolitik (1950–1973), Franz Steiner Verlag, 2004, ISBN 3-515-08188-7.
- ↑ FAZ: Kollektiver Verteidigungsfall.
- ↑ Hannes Adomeit: Russische Militär- und Sicherheitspolitik, en: Heiko Pleines, Hans-Henning Schröder (ed.), Länderbericht Russland, (Bundeszentrale für politische Bildung), Bonn 2010, ISBN 978-3-8389-0066-7, p. 268s.
- ↑ Tenor nato.int.
- ↑ Otfried Nassauer: US-Atomwaffen in Deutschland und Europa, avust 2007.
- ↑ NATO Organization: Who’s who?.
- ↑ Kritik an Nato-Gipfel aus der Friedensbewegung.
- ↑ Iniziativa Nein zum Krieg – Nein zur NATO.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Aus Politik und Zeitgeschichte 15–16/2009: NATO.
- Bastian Giegerich: Die NATO (= Elemente der Politik). Springer VS, Wiesbaden 2012, ISBN 978-3-531-18409-8.
- Christian Greiner, Klaus A. Maier, Heinz Rebhan: Die NATO als Militärallianz. Strategie, Organisation und nukleare Kontrolle im Bündnis. 1949 bis 1959 (= Entstehung und Probleme des Atlantischen Bündnisses, tom 4). Oldenbourg, München 2003, ISBN 3-486-56757-8.
- Gunther Hauser: Die NATO – Transformation, Aufgaben, Ziele. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2008, ISBN 978-3-631-57367-9.
- Mary Ann Heiss, S. Victor Papacosma (ed.): NATO and the Warsaw Pact – Intrabloc Conflicts. Kent State University Press, Kent 2008, ISBN 978-0-87338-936-5
- Heinz Magenheimer: Die Verteidigung Westeuropas. Doktrin, Kräftestand, Einsatzplan. Eine Bestandsaufnahme aus Sicht der NATO (= Reihe Bernard & Graefe aktuell, tom 42). Bernard & Graefe Verlag, Koblenz 1986, ISBN 3-7637-5345-1.
- Anton Pelinka: Die NATO nach 1989: Neue Strategie und NATO-Erweiterung. En: Franz Kernic, Gunther Hauser: Handbuch zur europäischen Sicherheit. 2. ed. repassada, P. Lang, Francfurt a.M. e.a. 2006, ISBN 3-631-55046-4, p. 87–96.
- Heiko Reiter: Die neue Sicherheitsarchitektur der NATO. Vom Verteidigungsbündnis zur Interessengemeinschaft. En: Kritische Justiz 2007, p. 124–143
- Lothar Schröter: Die NATO im Kalten Krieg. Die Geschichte des Nordatlantikpaktes bis zur Auflösung des Warschauer Vertrages. Kai Homilius Verlag, Berlin 2009 (tom 1: 1949–1975, ISBN 978-3-89706-914-5; tom 2: 1976–1991, ISBN 978-3-89706-915-2).
- Sascha Thamm: Institutionelle Reaktionen der NATO auf die Krisen des Bündnisses. Von der Gründung bis zum NATO-Doppelbeschluss. Der Andere Verlag, Osnabrück 2002, ISBN 3-936231-40-0.
- Johannes Varwick, Wichard Woyke (ed.): Die Zukunft der NATO. Transatlantische Sicherheit im Wandel. 2. ed., Leske + Budrich, Opladen 2000, ISBN 3-8100-2905-X.
- Johannes Varwick (ed.): Die Beziehungen zwischen NATO und EU. Partnerschaft, Konkurrenz, Rivalität? Barbara Budrich, Leverkusen 2005, ISBN 3-938094-10-9.
- Johannes Varwick: NATO in (Un-)Ordnung. Wie transatlantische Sicherheit neu verhandelt wird. Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 2017, ISBN 978-3-7344-0488-7.
- Norbert Wiggershaus, Winfried Heinemann (ed.): Nationale Außen- und Bündnispolitik der NATO-Mitgliedstaaten (= Entstehung und Probleme des Atlantischen Bündnisses, tom 2). Oldenbourg, Minca 2000, ISBN 3-486-56489-7.


text:
L'onn 2006 ha la famiglia Koller pir surpiglià il manaschi da famiglia. Tar ils Koller Mengiardi gira fitg bler. Sper la lavur sco mamma e chasarina ha Cilgia Koller creà ina pensiun per chavals sin lur bain puril. Ils quatter chavals ed ils trais ponis porschan a la dunna da 43 onns equiliber e plaschair per cor ed olma. Cilgia Koller ha in iert da verduras e quest atun ha ella pudì far ina bella racolta da tartuffels.
Ils recepts
Da la Swiss Air tar il puresser
Cun 20 onns è Cilgia partida per l’America per emprender linguas. Quellas ha ella pudì duvrar fitg bain per sia lavur sco ostessa da terra tar l'anteriura Swiss Air. Là ha Cilgia Koller lavurà fitg gugent enfin curt avant il «Grounding» da l'interpresa aviatica svizra, l’october 2001. Avant che sa chasar cun ses um August Koller e lur emprim figl Dominic ad Ardez, han els abità a Bütschwil en la regiun dal Toggenburg, la patria da August Koller.
Nus na vivain betg a la fin dal mund, ma al cumenzament dal paradis.
Mintga damaun e mintga saira passenta Cilgia Koller temp cun ses chavals en vegliadetgna da pensiun. In equiliber per cor ed olma per la dunna da 43 onns.
RR Tips, trics e tacs 10:15


text:
- A Lumbrein en Lumnezia èn duas stallas brischadas giu dal tut suenter ch'il chametg ha dà en.
- En il Partenz, a Putz, ha il chametg tutgà in mast da telefon ch'è lura crudà sin ina chasa abitada. Il plaun sut il tetg ha piglià fieu. Ils pumpiers han pudì stizzar il fieu, la chasa n'è dentant betg pli abitabla il mument pervi dals donns da fieu e da l'aua.
Quai ha ditg il pledader da la polizia chantunala sin dumonda da RTR.
Blera plievgia e chametgs en il Tessin
Era en il Tessin hai dà suenter las chaliras dumengia en damaun ferms urizzis. Cunzunt pertutgada è stada la regiun da Lugano. Là ai era dà granella.
Las staziuns hajan mesirà enormas quantitads da plievgia. Quai communitgescha SRF Meteo. Fin las 7 la damaun hai dà tar la staziun da Crana-Torricella 136 millimeters plievgia, a Lugano 108 millimeters ed a Cadenazzo 53 millimeters. Quai è aifer paucas uras la mesadad da la plievgia ch'i dat normal en in entir mais.
Urizis e chametgs
La ferma plievgia ha procurà per inundaziuns localas ed auas grondas che han lura chaschunà per impediments da traffic. Ils urizis eran accumpagnadas da blers chametgs. Sch’ins ha dumbrà ensemen ils chametgs aifer ils nivels d’urizi sco era ils chametgs cun culps en il terren, lura èn ins vegnì sin 36'000 chametgs. La gronda part dals chametgs èn vegnids registrads en il Tessin ed intgins milli era en il Grischun.
RR novitads 10:00


text:
Santià
Santià o anca Sancià[1] (nom ufizial in italian: Santhià; Sancta Agatha in Latin) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 8 746 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 53,3 km² e ona densità de popolaziun de 164 ab./km².
El paes el se tröva in de la Pianüra Padana, lungh la Via Francigena e al cunfin cun la Pruvincia de Biela (cumün de Cavajà). Inultra el gh'ha una fraziun, Vetignee.
El Carneval Storigh de Santià, che l'è nassüü in del 1325, a l'è 'l püssee antigh de tüt el Piemunt.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Santià l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alternierende Nominalparadigmen bei Bifrun
en: Federico Vicario, Ad limina alpium, VI Colloquium retoromanistich, Udine, Società Filologica Friulana 2016, 153-169.
Las scripziuns en la translaziun dal Nov Testament da Bifrun mussan ina gronda variaziun e paran vaira inconstantas. Schizunt simpels adverbs vegnan scrits savens en pliras modas, sco p.ex. huoz, huotz, houz, hoz. Surtut las scripziuns per il sun specific rumantsch [ɕ] en fitg numerusas. I sa mussa dentant che la repartiziun da las differentas scripziuns n’è betg dal tuttafatg arbitrara: tschertas grafias èn cleramain pli frequentas che autras. En tscherts cas mussa l’analisa statistica da las furmas er, che differentas furmas graficas correspundan er a differentas furmas foneticas e grammaticalas, uschia ch’i sa dat da quai paradigmas ch’alterneschan lur furma tranter il singular e plural. Sper ils tips enconuschents d’alternanza datti a l’entschatta da la documentaziun dal rumantsch er da quels ch’èn anc betg vegnids descrits fin uss, sco l’alternanza da -[ɕ] en il singular cun -[ks] en il plural.


text:
L'Assamblea parlamentara da la francofonia (Assemblée parlementaire de la Francophonie, APF), fundada l'onn 1967, sa chapescha sco spievel da la cultura multietnica en il territori francofon e francofil. En la APF èn represchentads stgars 90 parlaments u organisaziuns interparlamentaras da tut ils tschintg continents. La APF è creschida considerablamain, dapi ch'i èn vegnids prendids si a partir dal cumenzament dals onns 1990 ils parlaments da pajais, en ils quals aveva cumenzà in process da democratisaziun.
La APF è l'organ consultativ da l'Organisaziun internaziunala da la francofonia (Organisation internationale de la Francophonie, OIF), da la quala ils gremis da decisiun èn la Conferenza da las presidentas e dals presidents dals stadis e da las regenzas dals pajais francofons, la Conferenza da ministers ed il Cussegl permanent da la francofonia.
Finamiras da la APF
La APF porscha ina plattafurma per debattas e per propostas davart la promoziun e davart il mantegniment da la democrazia, dal stadi da dretg, dals dretgs umans, da la plurilinguitad e da la varietad culturala.
Ella s'occupa dals dretgs politics e da las libertads politicas, da stadis che sa chattan en ina crisa u che han superà ina tala avant curt temp, da las proceduras parlamentaras, da l'access a la furmaziun, da la derasaziun da savida, da las premissas per il svilup persistent, da las discriminaziuns sin basa da la schlattaina, da la promoziun da la sanadad e da l'access da giuvenils a debattas politicas. Ella drizza sias recumandaziuns a las instanzas da la OIF, a las presidentas ed als presidents dals stadis e da las regenzas dals pajais francofons sco er als parlaments naziunals. Ultra da quai tgira ella in barat regular cun las pli autas instanzas da la OIF e cun las instituziuns da la OIF. Questas ultimas èn l'Universitad da Senghor, l'Associaziun internaziunala per presidentas communalas e presidents communals da lingua franzosa (Association internationale des maires francophones), TV5 Monde e l'Agentura universitara da la francofonia (Agence universitaire de la Francophonie).
L'Assamblea s'engascha ultra da quai a favur da mesiras en il sectur da la collavuraziun interparlamentara e realisescha missiuns al lieu per rinforzar la democrazia ed il stadi da dretg.
Moda da lavurar da la APF
La APF è activa sin plaun surregiunal e regiunal (Europa, America, Africa, Asia).
Sin plaun surregiunal sa raduna ella mintgamai il fanadur per la dieta annuala e discuta tractandas ch'èn vegnidas preparadas en in dals quatter comités u en ina da las trais organisaziuns da rait:
- Comité politic;
- Comité per furmaziun, communicaziun e cultura;
- Comité per dumondas parlamentaras;
- Comité per collavuraziun e svilup.
- Rait da parlamentarias e parlamentaris;
- Rait da parlamentarias e parlamentaris per cumbatter cunter HIV/AIDS, tuberculosa e malaria;
- Rait per parlamentarias giuvnas e parlamentaris giuvens.
Quests organs sa radunan a l'ur da la dieta annuala ed ina giada per onn tranter las dietas.
La APF è structurada geograficamain tenor continents. La radunanza da la regiun Europa ha lieu mintga onn l'atun ed unescha las delegaziuns dals parlaments da la regiun. Ella vegn precedida da la dieta da las presidentas e dals presidents da las delegaziuns da la regiun Europa, che ha mintgamai lieu la primavaira.
Incumbensa da la delegaziun da la APF
La delegaziun svizra è l'autura da plirs rapports e da pliras resoluziuns ch'èn vegnidas deliberadas da la APF, uschia per exempel concernent la furmaziun, concernent il respect dals dretgs umans, concernent ils princips dal stadi da dretg, concernent ils fatgs da sanadad u concernent il svilup persistent. Ella è s'engaschada per temas, dals quals ella persequitescha vinavant il svilup naziunal ed internaziunal, sco per exempel la furmaziun en situaziuns da crisa, l'aboliziun da la paina da mort, il cumbat cunter il commerzi cun umans, la promoziun dals dretgs umans en il cumbat cunter HIV ubain la prevenziun d'extremissem violent. Ultra da quai sa fatschenta ella cun las sfidas e cun las perspectivas dal territori francofon, en spezial en Africa. Per ademplir cun success questas incumbensas, consultescha ella – ultra da las represchentantas e dals represchentants da l'Administraziun federala e d'autras administraziuns publicas – regularmain er spezialistas e spezialists da circuls academics, da federaziuns u d'organisaziuns internaziunalas.
La Svizra presidiescha il Comité da la APF per furmaziun, communicaziun e cultura sco er la Rait da la APF per cumbatter cunter pandemias.


text:
Memphis
Memphis a l'è una cità del Tennessee, Stat Ünì d'America, che la se tröa in sül fiüm Mississippi. e'l gh'ha pressapoch 650.000 abitant (2000) (1.196.000 se metum dent anca tüta l'area metrupulitana). A l'è la capital de la Cuntea de Shelby. La cità a l'è famusa per Graceland, la vila induè che l'è mort l'Elvis Presley. A Memphis la gh'è anca una squadra del basket cugnussüda: i Memphis Grizzlies.
La cità a l'è cugnussüda per la müsega blues: a Memphis hann vivüü l'Elvis Presley, el B. B. King e a hinn nassüü artista cume l'Aretha Franklin, la Carla Thomas, el James Carr e l'Anita Ward.


text:
Lavurs
Gravaders e gravadras fan gravuras sin objects tecnics, objects da decoraziun, bischutaria ed utensils da zin, mesch, argient, aur, atschal ed auters materials gravabels: monograms, nums, vopnas, signets u texts.
Durant il gravar lavuran gravaders a maun tenor sbozs u tenor atgnas skizzas sin basa da las ideas da la clientella. Els transmettan la skizza sin il object. Suenter entschaiva la vaira lavur dal gravader, per la quala els dovran cisel, stgalper, punzas e divers utensils manuals ch’els han per part producì sezs.
Models da reliev e schablonas sa sviluppeschan era en lavur manuala. Els vegnan explorads cun agid da maschinas e transmess en atschal. Uschia naschan furmas per utensils da stanzar e stampar en reliev che vegnan per exempel utilisads durant la producziun da medaglias, munaida u products da l’industria d’emballadis.
Gravaders entschaivan la gravura da maschinas cun la lectura e l’interpretaziun da dissegns da lavuratoris, datas electronicas e skizzas da la clientella. Els determineschan il process da lavur e creeschan il sboz cun agid da programs grafics. Tut tenor il pensum ed il material da fabricaziun elegian els il tip da maschina, la sveltezza dal tagl, l’avanzada e la profunditad da la stalizza. Els dovran maschinas da gravura cun differentas tecnicas: CNC, laser e pantograf.
Gravaders enconuschan las caracteristicas e las pussaivladads da l’utilisaziun da different material da fabricaziun e las tecnicas da basa da l’elavuraziun da metal sco furar, resgiar, glimar, gizzar e tagliar crennadiras. Els fan diever da quellas tecnicas manualas tranter auter durant la fabricaziun d’agens utensils manuals.
Era la tgira ed il mantegniment d’utensils e maschinas, sco per exempel il gizzar dals utensils manuals, fan part dal champ d’incumbensas da gravaders.
Durant la lavur resguardan gravaders las prescripziuns da la lescha e dal manaschi pertutgant la segirezza da la lavur e la protecziun da la sanadad e da l’ambient. Uschia protegian els sasezs, collavuraturs, il manaschi e l’ambient da consequenzas negativas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 22-11-2010 (stan 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En il manaschi da furmaziun
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- creaziun
- tecnicas da gravura e tecnicas da fabricaziun
- segirezza da la lavur, protecziun da la sanadad e da l’ambient
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "gravader / gravadra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en dissegn e quint
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun spaziala
- talent da dissegn
- senn per furmas e scrittiras
- plaschair vi da lavurs al computer
- moda da lavurar exacta
- autonomia
- buna vesid
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas d’art applitgà e da scolas professiunalas sco era dal l’Associaziun svizra da gravaders
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en differents champs spezials, p.ex. creader diplomà / creadra diplomada SSS design da products
Scola auta spezialisada (SAS)
percurs da studis en secturs parentads, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en design da products e d’industria
Cundiziuns da lavur
Gravaders e gravadras lavuran en manaschis pitschens fin mesauns.
Singulas pussaivladads d’engaschament existan era en manaschis d’industria, per exempel en il sectur da construcziun da furmas e d’utensils.
La fundaziun d’in agen manaschi pretenda iniziativa, perseveranza ed ina gronda savida professiunala.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerischer Verband der Graveure
8000 Zürich
URL: www.graveurverband.ch


text:
Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)
L’alp Cristallina, ch’era antruras in’alp da Medel, mo ch’ei ussa dapi tschentaners alp da pursanavels da Mustér, veva fetg bia da far cugl um selvadi. Ina ga han ei denton era viu in dalla capetscha cotschna. La fumeglia era gia en treglia e vev’entschiet a durmir, ch’ei ha fatg ina stermentusa canera si sur tegia, sco sch’ina termenta bova fuss rutt’ora e less satrar tut. La fumeglia sededesta e vesend tras las plattas dil tetg che las steilas tarlischavan vid il firmament, han ei pegliau aunc pli gronda tema. Sulet il signun ha ughegiau da siglir ord treglia; mo tgei vesa el sin esch-tegia? In hazer umeneri cun si capetscha cotschna. El di quei al paster, mo sco che lez ei staus ord treglia, ei quel dalla capetscha cotschna staus svanius.


text:
En il futur duai il congress da la Federaziun internaziunala da ballape FIFA decider, nua ch’il campiunadi mundial da ballape da las dunnas ha lieu.
Quai vul dir che tut ils 211 commembers da la FIFA duain da princip avair vusch en chapitel.
Questa proposta vegn dal Cussegl da la FIFA ch'ha enfin ussa decidì nua ch’il campiunadi mundial da las dunnas è.
Il president da la FIFA, Gianni Infantino, ha discurrì dad ina decisiun che saja daditg necessaria.
Il congress da la FIFA decida la fin da matg davart la proposta.


text:
Vasco Rossi
Vasco Rossi 'l è 'n cantànt itagliàṅ dimóndi famóś. Al sò scutmâj 'l è Al Blasco.
Biugrafìa
L'infànsia
Vasco Rossi al nas a Zòca in Pruvincia ad Mòdna al 7 ad Favràr dal 1952. Al nóm al gh'è dâ da sò pàdar Giovanni Carlo, ch'ad mistér al fa al camiunìsta, par far 'n umàǵ a un sò cumpàgn ad parśòṅ in Germâgna durànt la secónda guèra mundiàla.
Fin da putèṅ al studdia cant a la scóla dal mìstar Bononcini par vulér ad sò màdar Novella Corsi e al taca a pasiunàr-as a la mùśica. A 13 aṅ al vins 'l Usignolo d'oro (Uśgnól 'd òr), na manifestasiòṅ canòra mudnéśa, nada in cuntràst a 'l Zecchino d'oro, mènt'r a 14 an al s unìs a i Killer, al sò prim grup muśicàl. Dal grup, ch'al cambia nóm in Little Boys, al fà part anc Marco Gherardi, che più dna vòlta al sarà cumpàgn 'd aventùri ad Vasco.
Prim pas
Al sò prim 45 gir, incìś in dal 1977, 'l è Jenny/Silvia. 'L aṅ dòp a vèṅ fóra al sò prim àlbum Ma cosa vuoi che sia una canzone (Ma cuśa vō't ch'la sia na cansòṅ, praticamènt vindû sōl in Emégglia-Rumâgna). Al disc 'l è ad stamp ad cantautōr, incóra luntàṅ da la linnea rock ad Vasco di aṅ sucesìṿ.
Al secónd àlbum al vèṅ publicâ in dal 1979 e al s ciàma Non siamo mica gli americani (A n sém minga gl'americàṅ) e al gh'à dèntar Albachiara, una dal sò canti più famóśi. Al disc al mùcia sù più sucès in di cunfrónt ad quél ad prima, ma gnint ad chè.
La prima aparisiòṅ ad Vasco in televiśiòṅ l'è dal 10 ad Śnar dal 1979, quand al partécipa cuma cuncurènt a la trasmisiòṅ "10 Hertz" ad Gianni Morandi. A la fiṅ dal prugràma, Vasco al canta La strega (la diva del sabato sera).
Al 31 'd Utóbar dal 1979 al mór sò pàdar 'd infàrt méntar 'l éra in sima a 'l sò camion.
'L aṅ dopa a véd la luś al tèrs àlbum Colpa d'Alfredo. Gnanc quést chè al vénd dimóndi anc p'r la censùra ch'al subìs da la raddio parchè al sìngul umònim 'l è cunsiderâ vulgàr e ufensìṿ.
La pupularità ad Vasco Rossi la taca a crésar dòp ch'al s eśibìs a Domenica In par cantar Sensazioni forti. Al giurnalìsta dal setimanàl Oggi, Nantas Salvalaggio 'l al crìtica duramènt, dgénd ch'l è un drugâ pódag, catìṿ e 'n imbambî.
Vasco a gh rispónd ciamànd-al „cal tipo ch'al scriv in sal giurnàl“ in dla canta Vado al massimo.
Al sucès
'L è cun al quart album ch'a taca a rivàr al sucès. Siamo solo noi al vèn publicâ in dal 1981 e 'l è cunsiderâ òṅ di sò lavōr più bèi. La cansòṅ ch'la dà al tìtul a 'l àlbum 'l è 'n "inn generasiunàl", ch'al và bèṅ anc al dè 'd incō p'r i sò fans.
Ma al lavōr ch'al càmbia radicalmènt la caréra ad Vasco l'è la partecipasiòṅ a 'l Festival ad Sanremo. Nunustànt al fat ch'al festival dla cansòṅ itagliàna la n faga minga part dal panuràma artìstic dal rocker, Vasco Rossi e al sò grup i decìdan ad sfrutàr al mumènt faghénd-al partecipàr a cla vedrìna lè.
L'è acsè che in dal 1982, Vasco al và a Sanremo a cantàr Vado al massimo: quand pò al mòla tut purtànd-as adrē al micròfun in dla bisàca dal giachét, al fà un muć ad rumōr parchè al gh casca śò faghénd un stus dal porco Diàvul parchè 'l è tacâ a 'l amplificadōr cun un fil. Fra i cundutōr e al pùblic in sala a gh vèn al pànic.
In Avrìl dal stés an a vèṅ fóra 'l àlbum umònim ch'al restarà in clasìfica par sédas stmani.
'L aṅ dòp Vasco al s preśénta incora a Sanremo cun Vita spericolata: prima ch'la canta la finìs, Vasco al mòla tut e al và via lasànd ch'a sia al playback a finìr la cansòṅ. La canta la finìs in penùltma puśisiòṅ ma la dvénta 'n clàsic dla mùśica itagliàna.
La dròga e la parśòṅ
Dòp la publicasiòṅ d'l àlbum Bollicine (ch'al vins al Festivalbar dal 1983 e ch'al rèsta in clasìfica par 33 stmani e 8 al prim pòst) e dla racòlta Va bene, va bene così, i carabinér i 'l arèstan parchè i gh càtan 26 gram ad cucaìna in cà. Vasco al và in parśòṅ e al gh rèsta par 22 dè (5 da par lò). In dal panuràma muśicàl itagliàṅ sōl Fabrizio De André e Dori Ghezzi i gh daṅ 'n apóǵ: Vasco al vèṅ cundanâ a 2 an e 8 méś par detensiòṅ ad sustànsi stupefacénti.
Da 'd lè a pòc, Vasco al fà catàr in di negòsi Cosa succede in città (Cuśa sucéd in sità, 1985), cunsiderâ par sèrt aspèt 'l àlbum dla sò secónda vita, cun soquànt braṅ stòric, ma par la crìtica i tèst i èṅ piutòst fiàp.
La cunsacrasiòṅ (1987-1994)
In dal 1987 al tórna ad preputénsa in sla sèna cun C'è chi dice no (A gh'è qualchidòṅ ch'al diś ad nò): 'l àlbum al rèsta in clasìfica par 38 stmani e al prim pòst par 12 stmani.
In dal 1989 al fà al sò prim àlbum par la EMI, Liberi liberi (Lìbar lìbar): dal sò tour al rigìstra un disc dal viṿ, "Fronte del palco" (Frònt dal palc, 1990).
'L an dòp i s fànan dū cuncèrt a Milàn e a Róma (al 10 e al 14 ad Luj) ch'i faṅ sù un muć ad gint. Na part dal cuncèrt dla tapa lumbàrda la sarvìs par rigistràr Vasco live 10.7.90 San Siro: Vasco Rossi al dvénta al prim artìsta itagliàṅ a muciàr sù un nùmar acsè grand ad spetadōr, cavànd-gh-la là in dua sōl al stéli furastéri i gh séran davśinâ.
Dvintâ pàdar par la tèrsa vòlta, al cantànt al fà gnir fóra 'n at'r àlbum Gli spari sopra (I spar ad sōvar, 1993) ch'al gh fa vìnsar 10 disc ad plàtin. Anc al sìngul Gli spari sopra 'l è un sucès e al gh'à dèntar al remix ad Delusa cun di ciàr riferimènt a 'l ragasóli ad la traśmisiòṅ Non è la Rai. Par tuta rispósta Ambra Angiolini la taca a cantàr e balàr cla canta lè durànt al sò prugràma.
Madurasiòṅ artìstica (1995-2000)
In dal 1995 al rocker 'l è incóra a San Siro p'r un dópi cuncèrt par la cauśa dla Jugoslavia ch'l'è in guèra: "Rock sotto assedio". Par 'l ucaśiòṅ, Vasco al canta par la prima vòlta, in manéra parféta, la canta ad Francesco De Gregori Generale.
Dal 1996 'l è 'l àlbum Nessun pericolo... per te (Gnanc un perìcul par tè) ch'al gh'à dèntar i sìngui Gli angeli, dedicâ a 'l amìg Maurizio Lolli mòrt ad càncar e al cui vìddeo 'l è dirèt par Roman Polański, e Rewind.
In dal 1998 al fà gnir fóra al disc Canzoni per me (Cansòṅ par mè) e al vins al Festivalbar cun al braṅ Io no.
I an dal sucès ad masa (2001-incō)
Al 2001 'l è 'l an dal disc Stupido hotel (Hotel minciòṅ) e anc dal tèrs Festivalbar vins par Ti prendo e ti porto via.
In dal 2002 a vèṅ fóra la racòlta dla EMI Tracks cun dèntar la cover ad Generale.
Buoni o cattivi (Bòṅ o catìṿ), rigistrâ a Bulòggna e a Los Angeles, 'l è 'l àlbum più vindû in Itâglia in dal 2004.
Al 12 ad Maǵ dal 2005 'l IULM ad Milàṅ a gh dà la làurea "honoris causa" in Siènsi dla cumunicasiòṅ, un „pès ad carta“ che Vasco 'l eśibìs urguglióś e cun dl'emusiòṅ didicànd-al a sò màdar e a i sò studdi universitàri mulâ lè a sò tèmp.
Vasco Rossi 'l à purtâ avànti cun al sò apóǵ la lista dla "Rośa in dal pugn" ad Marco Pannella in di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 (parmiténd-ag ad druàr la cansòṅ Siamo solo noi par la reclàm dal partî) e 'l à dâ di bèsi par finansiàr al cartèl dl'Unione.
A gl'elesiòṅ p'r al Presidènt dla Repùblica dal 2006, a la secónda e tèrsa vutasiòṅ, al cantànt 'l à ciapâ un vōt tut i dū al vòlti.
Al 28 ad Mars dal 2008 al pùblica Il mondo che vorrei (Al mónd ch'a vrév), ventunéśum àlbum dal cantànt (quindicéśum in studi). Il mondo che vorrei 'l è anc al nóm dal prim braṅ tirâ fóra da c'l àlbum lè.
Al 29 ad Mars dal 2011 Vasco Rossi al dà vita al sò sedicéśum àlbum in studi, Vivere o niente (Vìvar o gnint), dódas braṅ fra i quài i gh'èṅ i dū sìngui Eh... già e Manifesto futurista della nuova umanità.
In d'l Agóst dal 2011, dòp èsar stâ dimés da 'n uśdàr ad Bulógna par n'uperasiòṅ a 'l custajóli ch'i gh'ìvan purtâ n'infesiòṅ a i palmòṅ, in sal sò sit ad Facebook al dà adòs a Luciano Ligabue, dgénd ad lò ch'al gh'à «Un bicér ad talènt in un mar ad preśunsiòṅ»[1].
Al prim ad Luj dal 2017, par festegiàr i sò quarànt' an 'd caréra, al mét in pē da 'l sò bandi a Mòdna 'l cuncèrt cun più spetadōr pagànt dla stòria cun duśènt-vintmìla bijét vindû, al Modena Park 2017.
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1978 - Ma cosa vuoi che sia una canzone (Lotus LOP 12802)
- 1979 - Non siamo mica gli americani (Lotus LOP 12804)
- 1980 - Colpa d'Alfredo (Targa Italiana, TAL 1401)
- 1981 - Siamo solo noi (Targa TAL 1404)
- 1982 - Vado al massimo (Carosello, CLN 25095)
- 1983 - Bollicine (Carosello, CLN 25101)
- 1985 - Cosa succede in città (Carosello, CLN 25109)
- 1987 - C'è chi dice no (Carosello, CLN 25121)
- 1989 - Liberi liberi (EMI Italiana)
- 1993 - Gli spari sopra (EMI Italiana)
- 1996 - Nessun pericolo... per te (EMI Italiana)
- 1998 - Canzoni per me (EMI Italiana)
- 2001 - Stupido hotel (EMI Italiana)
- 2004 - Buoni o cattivi (EMI Italiana)
- 2008 - Il mondo che vorrei (EMI Italiana)
- 2011 - Vivere o niente (EMI Italiana)
Àlbum dal viṿ
- 1984 - Va bene, va bene così (Carosello, CLN 25105) - cun 'n inèdit
- 1990 - Fronte del palco (EMI Italiana) - cun 'n inèdit
- 1990 - Vasco live 10.7.90 San Siro (EMI Italiana)
- 1999 - Rewind (EMI Italiana)
- 2005 - Buoni o cattivi live anthology 04.05 (EMI Italiana)
- 2009 - Tracks 2 - Inediti & rarità (EMI Italiana) - cun tri inèdit
- 2010 - Vasco London Instant Live 04.05.2010 (EMI Italiana)
Racòlti uficiàli
- 1997 - Rock (BMG Ricordi)
- 2002 - Tracks (EMI Italiana)
Mini cd
- 2007 - Vasco Extended Play
Racòlti minga uficiàli
- 2006 - The Platinum Collection
- 2007 - The Singles Collection (EMI Italiana)
Nòti
- ↑ Vasco contro Liga: «Un bicchiere di talento in un mare di presunzione» Corriere.it, 7 'd Agóst dal 2011


text:
Guida al sit
Binëvn¨ an mŔ sit përsonal! Costa pagina sý at veul spieghÚ un poch ëd fonsion che at podrýa esse util savej:
- Costa, bele che grand, a l'Ŕ 'na version beta! Ël sit a l'Ŕ nen finý, e ant ij meis a vený a-i saran dle neuve pagine ant le vaire session, e session tute neuve. Antërtant, tuti ij coment, ij sugeriment ˛ avis ëd problema a son bin arseiv¨.
- Portand ël rat sula bara an aut, as duvertran dij tendin-e che at faran rivÚ ant le pagine d'intrada dle session dël sit.
- Ël sit at arcon˛ssrÓ d'amblÚ tute vire che it ët colegras. Se ti it veule, ti it peule ët registrÚ për avej dle r˛be tute për ti - pÓ tant adess, ma speta - e për fÚ amicissia con mi.
- Ël sit a l'Ŕ an vaire lenghe; ˛gni pagina spontrÓ ant la lenga che ti it l'has sern¨ ant la bara giauna an aut a man drita. Comsëssia, a-i son bin p˛che pagine an piemonteis, e le autre a spontran an italian, ˛ ant la lenga che mi i-j j'has scrivue.
- Ël sit a l'ha vaire session che a son stait scriv¨ ant l'ann 2000, 1998, ëdc˛ 1996; mi i le ten-o për st˛ria e për l'anliure che a-j meno. Fa atension a quand che ˛gni pagina a l'Ŕ staita scrivua!
Va bin parej; si ti it veule savej autre r˛be, dovra la taula a la man ësnista, ˛ bogete con ël men¨.


text:
Berg (SG)
Cuurdinàde: 47°14.5′N 8°57.5′E
Berg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 853 abitant.
El cumün de Berg al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbon (TG), Mörschwil, Roggwil (TG), Steinach, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Berg l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 796 col nom de ad Berga. In del 837 l'è menziunaa col nom de in villa nominata Perc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Berg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La revisiun parziala da la lescha davart la cassa da pensiun dal Grischun è sut tetg. Cun 105 tar ina vusch ha il Cussegl Grond ditg Gea. La revisiun è necessaria per che la cassa da pensiun chantunala restia cumpetitiva cumpareglià cun autras cassas da pensiun. Uschia èn tranter auter las contribuziuns da spargn vegnidas auzadas. Sper quai è er la pensiun anticipada vegnida adattada. En il futur èsi pir pussaivel da retrair ina renta transitorica davent da la vegliadetgna da 62 onns, fin uss eri pussaivel gia davent da 60 onns. La sanestra sco er la regenza fissan gugent restads tar 60 onns, er avessan els gugent auzà in zic pli fitg las contribuziuns da spargn. La maioritad burgaisa dal Cussegl grond ha dentant decidì auter.
Gia en la debatta d'entrada èn las opiniuns da deputadas e deputads idas dapart. Blers eran da l'avis ch'i dovria la revisiun per far pli cumpetitiva la cassa da pensiun chantunala. Auters han discurrì d'ina varianta da luxus che fetschia quasi memia attractiv il maun public sco patrun. Quai haja lura l'effect che blers veglian midar dal sectur privat tar il maun public. Cunzunt la sanestra è dentant da l'avis che la revisiun giaja bain en la dretga direcziun, dentant ch'il pass saja memia pitschen per propi daventar cumpetitiv. Er sch'ins fetschia la revisiun sco previs saja la cassa da pensiun dal chantun plitost davos en a cassas cumparegliablas d'auters chantuns.
Nairas uras da far ina revisiun
Il cusseglier guvernativ responsabel Christian Rathgeb (PLD) ha dentant punctuà pliras giadas ch'i saja impurtant da far la revisiun. Ins n’haja memia ditg fatg nagut e stoppia uss far in pass pli grond per restar cumpetitiv ed attractiv. Discurrer d'ina varianta da luxus saja absurd.
La pli gronda cassa da pensiun dal Grischun
En il rom da la revisiun parziala da la lescha davart la cassa da pensiun dal Grischun duain tranter auter las contribuziuns da spargn da persunas ch'èn segiradas sur la cassa da pensiun dal chantun vegnir auzadas. La finamira da la revisiun è da restar in patrun cumpetitiv. Las circumstanzas sajan sa midadas il decurs dals onns, ils tschains extrem bass ed ils segirads vegnan pli vegls e retiran pli ditg daners. Cun in chapital da passa 3,3 milliardas francs è la cassa da pensiun dal Grischun la pli gronda en il Grischun cun passa 12'000 persunas segiradas u che retiran ina pensiun – tar quels tutgan cunzunt collavuraturas e collavuraturs dal chantun ed er da bleras vischnancas.


text:
Ils custs d'ina ustaria pon ins parter en duas gruppas: Custs fix e custs variabels.
- Custs variabels: Custs che dependan dal manaschi (per exempel mangiativas, bavrondas, u custs da persunal etc.). Ils custs variabels fan or enturn 70% da tut ils custs.
- Custs fix: Custs ch'ina ustaria ha adina, er sch'ella è serrada (tschains da locaziun, ipotecas, custs per telefonia etc.). Ils custs variabels fan or enturn 30% dals custs totals.
Custs fix restan er durant il lockdown
Cun la decisiun da serrar las ustarias, han ils restaurants pers ina gronda part da lur entradas. Quai declera Urban Augustin, fiduziari e vicedirectur da la filiala a Cuira da la firma da cussegliaziun GastroConsult. Dentant er ils custs variabels èn per gronda part crudads davent. Lavur curta per il persunal surprenda il chantun. La patruna u il patrun pon dumandar per cumpensaziun dal gudgon (UCG, per tudestg «Erwerbsersatzordnung»).
Ils custs fix, pia var 30% (tut tenor manaschi), restan dentant. Quels ston ustieras ed ustiers pagar cun lur reservas. Tenor il fiduziari n'hajan gastronomas e gastronoms per il solit betg grondas reservas. Quai haja da far cun il manaschi. Per surviver a lunga vista datti surtut duas vias: chattar in model alternativ e far puspè dapli gudogn, u da sperrar sin agid dal stadi.
Pli bassas pretensiuns sco bun signal
Cun las novas mesiras ha il Cussegl federal er decis ulteriur agid finanzial. La regenza schlucca las cundiziuns ch'ina interpresa sto ademplir per survegnir daners sco cas da direzza. Tenor Urban Augustin saja quai in bun signal per la gastronomia. Bunamain tut ils restaurants valan numnadamain sco cas da dirrezza. La schanza da survegnir sustegn finanzial è pli gronda.
Tenor il fiduziari, che cusseglia surtut gastronomas e gastronoms, n'è il problem dentant betg giud maisa. I vegnia per exemepl a durrar fin ch'ils chantuns pajan propi or ils daners. Tenor Urban Augustin fissi impurtant, ch'ils restaurant pudassan puspè avrir.


text:
Budweiser
Budweiser l'è una bira lager americana in urigin prudota in de la citaa de Saint Louis, Missouri da la sucietà Anheuser-Busch Company.
L'è una bira poch curpusa, cun la particularità de vess prudota cunt una percentüal bela alta de ris. La prudüziun de questa bira l'è stada cumenzada giamò in del 1876. Ul nom el fa riferiment a la cità buema de Budvar (Budweis in tudesch), famusa per la sua produzion de bira, ciapada cume riferiment da la Anheuser-Busch, dal 2008 sa ciama Anheuser-Busch InBev.


text:
I nümer al lott, se ghe manca?
..
Pö disen che che quej che cumanda capissen nagott!!
Pröva a ndà vers Mülassan, te incuntrett la rutunda de la Pandina lì a Casalmaiocch, fermess un cicininn perchè mèrita; hu fa na foto per spiegamm mej e fa vedè che inteligensa che g’han i noster martur che sistèmen i noster strad e quej che cuntrolen e quej che duarien cuntrulà quej che cuntròla.
Se guardì in gir l’è no facil truà cartej cunt la distansa chilometrica, fursi ghe sarà un mutiv, sü la via Emilia, ad esempi, han mis i nòmm, ma di chilometer nanca l’umbra.
Lì, sü la rutunda inveci a gh’in, guardì che bèla storia, el cartèl che gh’è in diressiun de Meregnan el mustra Lodi dudes chilometer, Mülassan tri.
Alura guarda püssè in la, des meter, minga püsssee, el cartèl che gh’è in diressiun de Sordi el mustra Lodi vòt chilometer, Mülassan dü.
Sòta hu mis i futografij per fa vedè.
Adèss, capissi che quej che pianta i cartèj g’han no de savè quant’hin lungh quater chilometer e pöden anca pensà che quel toc de rutunda el sia lung assèe per fa i quater chilometer de diferensa, ma crèdi che i cartej i pianten no inscì de per lur, credi no che vaghen al deposit, ciapen sü quater cartej sensa vardà e dopu van in gir e pienten giò el prim che capita, ghe sarà un quaj vün che ghe dis ndue g’han de piantà cus’è, e quèl quaj vün duaria cuntrulà se i omen fan quel che lü ghe dis de fa, ma mi me sembra che una roba inscì l’abien fada quan seren ciuch, quej c’han pientà i cartej, quej che dueven cuntrulà e parlum no di alter, tüti i grand’omen che passen de lì quarden i cartej e disen nagott, perché un quaj asesur, o sindegh o ingegner de lì l’è pasà per forsa.
Ma ndèm avanti inscì a fass rid a drè de tüti quèj che riva in di noster part, dan un ugiada ai cartej e capissen sübit me la va di noster part.
E adèss vören met insèma la tangensial, e chi l’è che l’ha stüdiada?
Chi l’è che duarà trala in pè ?
Fursi propi anca quej c’han fa pientà giò quej cartej lì, sèm a post!!!!
Traduzione in lingua italiana
(per gli stranieri) Cosa dobbiamo fare...


text:
L'um sa chattia dapi plirs mais en arrest d'inquisiziun ha la Rundschau da SRF chattà or. Davart las rinfatschas cunter l'um na veglia la procura publica betg s'exprimer. Tenor retschertgas da l'emissiun «Rundschau» sa basa il suspect sin il sustegn e la commembranza d'in'organisaziun da terror.
L'um è ina persuna enconuschenta en la scena da salafists a Winterthur. Là visitava el ina moschea che vegn messa en connex cun viadis en il Dschihad.
Svizra Arrestà figura centrala da la scena da salafists
Per l'emprima gia ha la procura publica federala laschà arrestar in chau da la scena da salafists da Winterthur. Il convertit visitava la moschea An'Nur ed aveva sco i para contact cun dschihadists da Winterthur ch'èn viagiads en la Siria ed en l'Irac.
L'um sa chattia dapi plirs mais en arrest d'inquisiziun ha la Rundschau da SRF chattà or. Davart las rinfatschas cunter l'um na veglia la procura publica betg s'exprimer. Tenor retschertgas da l'emissiun «Rundschau» sa basa il suspect sin il sustegn e la commembranza d'in'organisaziun da terror.
srf/sc


text:
Markus Söder daventa – sco unic candidat – cun 87,4% da las vuschs (674 da 771 vuschs) novavel schef da partida da la CSU. Malgrà ch'el ha manchentà sia finamira da survegnir in GEA da 90% da las delegiads e delegiats saja el sa mussà cuntents cun il resultat, scrivan las agenturas.
Fin dad in'era tar la CSU
Cun la midada da timun da Horst Seehofer a Markus Söder va a fin in'era da la partida tudestga CSU. L'agentura da novitads tudestga DPA ha fatg ora che Horst Seehofer (69) dettia giu la sonda suenter exact 3'739 dis l'uffizi dal schef da partida. Las 852 persunas a la delegiada extraordinaria da la CSU a Minca hajan engrazià a Seehofer cun in applaus en pe per ses merits.
CSU vul sa refurmar fin l'atun
La CSU n'ha dentant betg be elegì in nov schef da partida. Fin l'atun 2019 vul la partida sa refurmar. Ella ha da magunar nauschs resultats electorals e temps turbulents en la politica naziunala cun las divergentas tranter Horst Seehofer e la chanceliera Angela Merkel.
Tut quai ha indeblì la posiziun da Seehofer en sia partida da tala maniera, ch'el ha stuì annunziar da sa retrair sco primminister e lura er sco schef da partida.
RR novitads 14:00


text:
En general èsi da pajar dazis sco er la taglia svizra sin la plivalur (TPV) per mintga spediziun da rauba da l’exteriur.
En la plipart dals cas paja il speditur mo ils custs da transport. Ils dazis, la TPV ed ils custs da duana van automaticamain a quint da la retschavidra u dal retschavider, sch’il speditur n’ha betg notà explicitamain autras cundiziuns da commerzi sin las scrittiras accumpagnantas.
En la pratica na vegnan ils imports da taglia fin 5 francs betg mess a quint. Vus pudais pia evitar da pajar questa taglia, sche la valur dal pachet (inclusiv custs da transport e d’emballadi) na surpassa betg 200 francs per rauba ch'è suttamessa a la TPV reducida da 2,5 % (p.ex. cudeschs) respectivamain 65 francs per rauba ch'è suttamessa a la TPV da 7,7 %.
Sche Vus survegnis in regal d’ina persuna privata d’ina valur da maximalmain 100 francs, na stuais Vus pajar naginas taxas. Questa excepziun na vala dentant betg per cigarettas e per alcohol.
La summa po variar fermamain. Sco retschavidra u retschavider d’ina spediziun da pachets en Svizra stuais Vus pajar ils suandants custs:
la taglia sin la plivalur da la rauba (inclusiv ils custs da spediziun)
ils dazis sin il pais brut
ils custs supplementars per tscherts products sco tubac u bischutaria
ils custs per il transport da la rauba
En il traffic postal u da currier liquideschan ils transportaders (p.ex. la Posta, DHL, UPS) las formalitads da duana. Els pretendan ina indemnisaziun correspundenta che po variar tut tenor il pajais d’origin da la rauba. La Posta svizra pretenda almain 11.50 francs u maximalmain 70 francs per il dazi. Ella ha publitgà las dumondas frequentas (FAQ) davart l’import da la spediziun da pachets.
Sche Vossa rauba empustada online n’arriva betg, As drizzai al vendider da la rauba a l’exteriur u al servetsch da clientella dal transportader. En cas da talas dumondas na po l’Uffizi federal da la duana e da la segirezza dals cunfins betg gidar. Las plattafurmas da vendita online tramettan per regla ina communicaziun cun in link. Sur quest link pudais Vus suandar en temp real la via da la rauba empustada fin tar Vus.
Sin sia pagina d’internet porscha la Posta infurmaziuns ed in video explicativ davart il dazi da spediziuns d’import.
Ulteriuras infurmaziuns da la Posta chattais Vus en las dumondas frequentas (FAQ) davart ils custs d’import da spediziuns da pachets.
L’Uffizi federal da la duana e da la segirezza dals cunfins porscha ulteriuras infurmaziuns davart cumpras en l’internet e davart spediziuns da posta e da currier.
Tar l’Uffizi federal da la duana e da la segirezza dals cunfins chattais Vus las tariffas da la taglia sin la plivalur tut tenor product.
Sin ch.ch chattais Vus ulteriuras infurmaziuns davart il turissem da cumpra a l’exteriur.


text:
L'areal enturn il Buckingham Palace è stà plain gia durant il mardi, tschientmillis persunas han spetgà là sin l'arrivada dal vaschè da la Queen. Er auters lieus sco il Green Park ubain il Hyde Park èn stads fullanads, er a l'ur da las vias han visitadras e visitaders spetgà, quai malgrà plievgia.
En lingia per pudair ir en la Westminster Hall
Emprimas persunas èn gia sa postadas il glindesdi en la vischinanza dal palast da Westminster per esser ils emprims en la colonna. I sa tracta dentant be dad ina pitschna gruppa. A partir da mesemna a las 14:00 èsi pussaivel da far visita en la Westminster Hall e prender cumià da la regina Elizabeth II. Enfin lura vegn la colonna per prender cumià da la Queen a crescher fitg.
Phil ch'è oriund da l'Australia e viva dapi 38 onns ordaifer da Londra ha cumenzar cun star en colonna gia il mardi, pia passa 24 uras avant che la publicitad po visitar il vaschè. Cun el ha el priu gasettas, sandwiches ed in parisol. Phil è in grond roialist ed era gia stà a visitar il vaschè da la Queen Mum.
Processiun cun il vaschè fin al Westminster Palace
Mesemna suentermezdi vegni a dar ina processiun festiva cura ch'il vaschè vegn transportà dal Buckinham Palace en la Westminster Hall. Il vaschè da la Queen vegn tratg sin in char da chavals, a la testa da la processiun vegn il retg Charles ad esser. Da las 14:22 (temp local a Londra) cumenza la processiun davent dal Buckingham Palace.
Millis da schuldada hajan exercità la notg passada a Londra questa processiun. Numerusas vias èn stadas serradas.
BBC mussa livestream da la bara da la Queen
L'emettur dal dretg public britannic, BBC mussa durant prest 110 uras via livestream la bara da la Queen en il parlament a Londra. Questa purschida sa drizzia a tuttas persunas dal mund che veglian mussar lur respect a la Queen, ma na pon betg viagiar a Londra, u n'han betg la pussaivladad da star en colonna, ha scrit l'emettur. I vegn quintà cun temps da spetga da prest 30 uras. Il livestream duai cumenzar questa saira a las 6 e cuzzar fin glindesdi bun'ura las 7e mesa.


text:
L'Organisaziun mundiala da la sanadad (WHO) stima che 145 milliuns persunas eran pertutgadas sin tut il mund da sintoms da Long Covid per almain trais emnas. En Europa èn quai tenor il model da la WHO 17 milliuns persunas.
L'examinaziun mussa che la probabilitad da survegnir Long Covid è dubel uschè gronda per dunnas sco per umens, ha communitgà la WHO vinavant. Ultra da quai s'augmentia il ristg da Long Covid suenter ina greva infecziun da corona . Tenor il quint da model haja ina da trais dunnas pertutgadas ed in da tschintg umens pertutgads da cumbatter cun sintoms a lunga vista suenter in decurs da la malsogna grev.


text:
Il politicher austriac Sebastian Kurz giauda anc adina il ferm sustegn da sia partida, la conservativa ÖVP, er suenter ch'el è sa retratg sco chancelier. Commembers e commembras dal parlament da la ÖVP han elegì unanimamain Sebastian Kurz sco nov schef da la fracziun en il cussegl naziunal, annunzia la partida. Il schef da fracziun d'enfin uss August Wöginger è vegnì elegì unanimamain sco vice-schef.
Nus vegnin a lavurar communabel, cun tutta forza per ils carstgauns en Austria.
Sebastian Kurz era sa retratg sonda saira da ses uffizi sco chancelier. La procura publica investighescha cunter el pervia da malfidaivladad, corrupziun e corruptibladad. Sebastian Kurz refusa tut las inculpaziuns. Dapi ier da mezdi maina Alexander Schallenberg la coaliziun da ÖVP e Verds.


text:
La varietad linguistica e culturala cumpiglia dapli che mo la lingua e las activitads en connex cun quella en las differentas regiuns. Tar questas caracteristicas culturalas variadas, savens betg verbalas e fitg impurtantas per l’identitad, tutgan er las numerusas spezialitads culinaricas da la Svizra.
Bulieus da noss guauds
Suenter ‹Flurs da prada› (1990) è ‹Bulieus da noss guauds› (2005) il segund cudesch da giaglioffa che dat invista en in champ da la flora indigena e che sa lascha duvrar or en la natira sco clav da determinaziun. L’autur Men Bisaz vala cun raschun sco in dals gronds experts da bulieus dal Grischun.


text:
Per blers èsi stà ina sensaziun u almain ina surpraisa. Avant exact in onn è il republican, milliardari e mogul d'immobiglias vegnì elegì sco nov president american. El ha gudagnà cunter la democrata Hillary Clinton.
Igl è stà in onn intensiv per Trump. Quasi mintga pass da l'um da 71 onns è vegni persequità. Cun sia moda e maniera ha el procurà ch'i ha strusch dà in di ch'el n'ha betg procurà per lingias grassas en las gasettas, al radio u a la televisiun.
Co èsi da viver cun Trump a la testa?
Claudius Vincenz ch'abitescha en il stadi federativ da Michigan en il nord dals Stadis Unids vesa nagut positiv vid ils emprims mais cun Trump a la testa. Igl um ch'è oriund d'Andiast ha gia participà a demonstraziuns cunter il president. Di per di regia ina tscherta tema, di Vincenz. El haja tema che Donald Trump fetschia in di insatge nunponderà cun la cassa da malsauns u cun la protecziun da la natira.
Blera glieud n'ha betg pli tema da mussar ch'els èn rassists.
A Claudius Vincenz è dà en egl ils davos mais, ch'ins vesa pli e pli savens la bandiera da la Confederaziun durant la guerra d'independenza (1861-1865). Ina chaussa ch'ins na veseva normalmain betg en ils stadis en il nord dals Stadis Unids.Tenor Claudius Vinzenz ch'è professur a l'universitad da Michigan saja quai in segn, che blers n'hajan betg pli tema da mussar, ch'els sajan rassists.
«El ha creà plazzas da lavur»
Anita Turner viva ad Austin en il stadi federativ da Texas ed ha elegì Donald Trump avant in onn. Sia bilantscha dal nov president è maschadada. A la dunna ch'è oriunda da Trun plascha che Trump guarda sin l'economia. El haja, per exempel, creà plazzas da lavur en l'industria da cotgla.
Sch'i fiss la medema situaziun sco avant in onn elegess jau anc ina giada Trump.
Tuttina dettia era puncts, nua ch'ella na saja betg cuntenta. La refurma da sanadad Obamacare haja Trump anc adina betg abolì, malgrà ch'el haja empermess quai. Plinavant disturbia Anita Turner vid il president, ch'el na sappia betg lavurar ensemen cun persunas che na plaschian betg ad el.
RR actualitad 12:00


text:
Niederweningen
Niederweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.88 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 758 abitant.
El cumün de Niederweningen al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Otelfingen, Schleinikon, Schneisingen (AG), Siglistorf (AG), Unterehrendingen (AG), Wettingen (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Niederweningen is first mentioned between 1096 and 1111 col nom de Waningen. In del 1269 l'eva menzionaa col nom de Nidirunweningin.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]