text:
Lag Jerond
El Lag Jerond (o Gierond) (segond la prononça de Crema [dʒe’runt]; in italian “Gerundo”) se cred qe l’era un specc d'aqua paltucenta, un pantan qe ‘l se trovava in Lombardia in mez a duu fiœum, l’Ada e ‘l Sere.
I documents antig i la descriven poc: l’è cognossid plussee per la tradizion local. Segond la jeolojia, qell lag qé al par vesser esistid in epoca preistorega. In epoca storega la zona l’è stada sojeta a le inondazion dei duu fiœum, ma putost qe melmosa, l’è semper stada miga tant fertil, perqè el terren l’è fait in sostanza de giera, coverciada da pressapoc 45cm de terra.
Indel mez del "lag" g’è una isola fertil, qe la se ciama Insula Fulcheria (pœl dar-s qe ‘l mon al vegn da pulchra, qe vœl dir “bella" in latin): l’è l'uneg sit fertil circondad da una zona steril e piena de giera.
Etimolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pœl dar-s che il nom "Jerond" al vegn da la giera, çoè da le prede e dai sass qe i se troven indel terren (vedii anca la toponomastega local, per esempe indel nom del pais Gera d'Ada).
Lejenda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fantasia popolar la cunta su qe una vœlta indel’aqua del Lag Jerond viviva un drag qe ‘l se ciamava Tarantasio qe l’andava vixin a le rive e al fava un mazzament de om e specialment de s’cietin. El drag al fava spuzzar l'aria tœt intorna cont el so fiat sofegant. Le esalazion le g’eren de sigur, e i eren produxide dal metan e da l’Acid solfidreg qe g’è sota terra, un fenomeno qe per la jent l’era misterios e qe donca ge dava la colpa a esser mostros e de fantasia.
Segond una lejenda el moster l’è stad mazzad da un eroe qe l’era miga gnanc’mò cognossid fin a qel dé lé, e qe ‘l g’ha sugad su anca el lag: l’era el prim jenitor de la famea dei Visconts de Milan qe, dopo qella azion gloriosa qé, el g’ha catad fœra l’imajen del bisson per el so stemma. Un’oltra lejenda la dix qe ‘l lag l’è stad sugad su da san Cristofor, qe ‘l g’hiva mazzad el drag, o dal Barbarossa.
El meiorament del territore in realtaa l’e stad fait dai moneg dei convents vixin. G’è stad anca dei moviments jeolojeg, per esempe el livellament dei deposits moreneg vixin al pont indov l'Ada al va dent indel Po.
Posizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lag l’era tra l’Ada e ‘l Sere, ma anca, segond oltre opinion, tra el Bremb e l’Oi (in italian “Oglio”). Pœl dar-s allora qe la posizion del lag l’era indele provinçe de Bergem, de Lod, de Cremona e de Milan.
La riva est del lag, segond certi autor, la andava infina a Fara de Sœla (in italian “Fara Olivana con Sola”) e la procediva a est de Crema infina a Grumel e pœ anca vers le vai del Ces (in italian: “Chiese”) e de l'Oi quase infina indov al va dent indel Po. Specialment se pœl veder una zona granda limitada da un arjen qe el sujeriss indov l’era l'antig incav del lag, o mei anc’mò el toc plussee profond; qella linia qé incœ la se pœl veder ben vixin a la riva ocidental de l'Ada, da Cassan su l’Ada a Castion (in italian “Castiglione d'Adda”). In mez al lag se levava una fassa de terra longa e streita qe la començava vixin a Careas (in italian “Caravaggio”), e la ruvava infina a Crema e Castiglion (in italian “Castelleone”).
Adess el terren al se sbassa in vers al leit dei fiœm, a vœlte con crœste e pendenze, tant’me indel territore de Truccazzan, su la strada provincial 14 "Rivoltana", a Formigera, e a Cef (in italian “Chieve”).
G’è un sac de cumun qe i dedican una via al lag qe adess l’è scomparid. Su la bergamasca indel cumun de Cassan, g’è una localitaa qe la se ciama Taranta, e qe pœl dar-s la ciapa el so nom da la lejenda del drag.
Realtaa storega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dei esam jeolojeg i permet de veder qe la val de l’Ada l’era jamò formada 5000 agn fa, e la se presentava tant’me l’è adess. El fiœm al g’ha a so mœd mostrad el slargar-s su de le so curve e i cambe del so percors, per esempe in manera plussee granda de l'Oi. La zona l’era anc’pò abitada, perqè i g’han trovad dei ojets galleg (III e II secol a.C.) e roman, e anca una strada romana da Milan a Cremona, propes a travers del "lag Jerond".
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Defendente Lodi, Discorsi historici in materie diverse appartenenti alla città di Lodi, Lodi, Bertoetti, 1629, ISBN miga disponibil.
- Livia Feroldi Cadeo, Il Gerundo. Antico lago di Lombardia dall'Adda all'Oglio, Soncin, Museo della Stampa, 1980, ISBN miga disponibil.
- Italo Sordi, Leggende sulle acque in Lombardia, Bressa, Grafo, 1997, ISBN miga disponibil.
- Carlo Fayer e Mario Signorelli, Racconti del Gerundo. Aspetti di un territorio, Milan, SIED, 2001, ISBN miga disponibil.
- Autor vari, L'araldica della regiona Lombardia, Istitut rejonal de ricerca de la Lombardia, Milan, 2007, ISBN miga disponibil.
Ligam de fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- virtusloci.it portal per el studi e la cognossenza del territori cremasc


c: text/html

text:
La Brillaz
La Brillaz a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1752 abitant.
El cumün de La Brillaz al se tröva a una altitüden de 720 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autigny, Avry, Chénens, Corserey, Cottens, La Folliaz, Neyruz, Prez-vers-Noréaz, Torny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rossens (CH-FR)
Rossens a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1248 abitant.
El cumün de Rossens al se tröva a una altitüden de 706 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Corpataux-Magnedens, Farvagny, Pont-en-Ogoz, Pont-la-Ville, Treyvaux.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)
- Rossens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Diocesi ad Piasëinsa
Artìcol in dialët piasintëin
La diocesi ad Piasëinsa (Dioecesis Placentina-Bobiensis in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad’la pruìncia d'la Emégglia-Rumâgna, da la diocesi metrupulitana ad Mòdna e la fa part ad'la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Adlà aiocesi i fann part le cità de Piasëinsa, e dal 1989 anca Bòbi, che l’era diocesi indipendëinta.
Al teritòri al gha un'area ad 3.670 kmq e 422 paròchie.
Al vèsc l’e Mons. Giàni Ambrosio, dal 2007


text:
Maria Luiggia
Artìcol in dialètt pramsân
Maria Luiggia (Maria Luisa d'Asburgo-Lorena in italian) (Vienna, 12 dzémbor dal 1791 - Pärma, 17 dzémbor dal 1847), fjóla 'dl imperatór d'Austria Francèsc II, l'è städa imperatrice 'd Fransa (cme mojéra 'd Napoleón) e pò par 31 an duchèssa 'd Pärma.
Vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
Nasuda a Vienna, primma fjóla 'd Francèsc II, dal 1810 l'à spozè Napoleón anca s' l'era sempor stè nemigh äd la so genta. L'è andäda a stär a Parigi, e dal 1811 l'è dvintäda mädra 'd Napoleón II.
Dal 1814, quand so marì l'äva bél e perdù la coron'na, l'è tornäda a Vienna col sò putén e né lè né lu j an mäj pu vist Napoleón. Al Congrés äd Vienna (1815) l'à deciz äd restaurär al duchè 'd Pärma, mo inveci 'd mandärogh i Borbón cme primma 'd la rivolusjón franceza, i gh' l'àn dè a Maria Luiggia, ch' l' è dvintäda la primma duchèssa int' la storia 'dla citè. Lè l'è andäda a stär a Pärma, mo sò fjól i l'àn oblighè a restär in Austria, indò i gh'àn cambiè al nòmm (Francèsc) e l'è mort ch' al gh' äva solament 21 àn: la duchèssa l'è poduda andär a catärol solament ch' l' era bél e drè a morir.
Maria Luiggia, dòpa che so marì l'era mort a Sant'Elena, la s'era spozäda (mo miga uficialment) col cont äd Neipperg (al sò ministor di afär forestier). J àn avù quator fjól: du putén e dò puten'ni; mo du j én mort molt prest. Dòpa l'è mort anca Neipperg è pu in là l'è la s'è spozäda na tersa volta, con Charles-René de Bombelles, sensa aver pu 'd disendensa.
Lè l'è morta miga tant vécja dal 1847, che la genta 'd Pärma la gh' vrèva ancòrra bén, anca s' l'era n' austriaca e a gh'era bél e in gir 'd la grand'aria äd rivolusjón. Dal rest, quand dal 1831 i Arzàn i s'eron rivoltè contr'al sò duca, Maria Luiggia la gh'äva avù paura ch'a sucediss quel anca a Pärma, mo no n'era pò capitè quazi gnent d'importansa.
Còl ch'l'à fat a Pärma[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dì d'incó, Maria Luiggia l'è pu arcordäda e stimäda dai Pramzan lè che tutt j òmm ch'i àn regnè in citè. L'à finansjè di ospedäl; l'à fat fär i pont dal Taro e dal Nure; l' à fondè al Teator Regio (ch'ai sò temp,dal 1829, al s'ciamäva Ducäl),al Conservatori, la Biblioteca Palatina,al marchè 'd la Giära (Beccheria); l'à vert a tutt còj ch'i vrèv'n inträr al Parc Ducäl. Ancòrra adésa la citè la gh'manda di fior tutt j an a Vienna par decorär la sò tomba (int' la cripta di Capucén).
Ma anca l'è la gh' äva al so difét: a gh' piazèva bombén la muzica (al so méstor l'era stè Ferdinando Paer), la sonäva bén al piano, l'era inamoräda dilj òperi äd Blén (l'è par còst che la primma opera cantäda al Regio l'è städa la Zaira 'd Blén); mo la n'à mäj capì la blèssa e l'importansa 'd la muzica 'd Giuseppe Verdi, ch' l'era pò un citadén dal so duchè e che dòpa al gran sucés dal Nabucco al gh'à dedichè I Lombard. Mo lè, la n' l'à mäj volsù invitär a scrìvvor quél p'r al Regio.
Cozlen'ni curiozi[modifica | mudéfica la surzéia]
Maria Luiggia, ch'la parläva méj l'italian e il francez ch'al todèsch, l'äva imparè acsì bén al dialètt ch' l'era bon'na 'd scrìvvor dil poezii in pramzàn.
A Pärma gh'è tutt un muzeo dedichè a Maria Luiggia, ciamè in italian Museo Glauco Lombradi dal nòmm dal fondator. Gh'è dentor so quanti cozi ch'i eron proprietè 'd la duchèssa, il sò lètri, al sò vestì da spóza, di quador e via discorendo.
Ligamént 'd fora[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Cantharellus cibarius
El Cantharellus cibarius, mej cognossuu cont el nomm comun de Finferl, Finferlin, Gallinasc, o anca Gallett[1] (en lombàrt orientàl: Galüsì), l'è vun di fonsg pu cognossuu, casciaa e mansgiaa in tutt l'arch alpin e on poo depertutt.
Tratt Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tratt caratteristegh di finferlitt hinn la forma e 'l color del capell e del gamb. El capell, che de sollet l'è d'on color che 'l va del sgioldolin al sgiold bell fort compagn del rosssumm de l'oeuv, a l'è largh di duu ai noeuv ghej (centimeter), anca se di voeult, ma proppi de rar, el riva finn a quindes centimeter de diameter. La sova forma la someja on poo quella d'on pedrioeu cont i pared ondulaa. El gamb, che l'è bell curtin, ciovè di trii a ses ghej (de rar, ma proppi de rar, el riva anca ai vott o nouev centimeter), el se slarga vers el coo e 'l se sfinna a la bas. La carna del finferlin l'è gnucca, "spagosa", ma minga dura e la gh'ha on savor linsgerin ma ponsgent. Quand ch'hinn bej fresch, i finferlitt gh'hann on odor compagn de quell di mognagh. I spoeur del corp spongios in del capell hinn bej piscinitt. [2].
Habitat e Diffusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I finferl cressen su putost ben in di bosch de latifoeuj e conifer, soratutt in loeugh indovè che gh'è pesc. I finferlitt se troeuven despess in istaa e utunn In Uropa, Nordamerega, Sudamerega, e Asia.
Gastronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I finferlitt hinn staa drovaa in de la cusinaa uropeja degià de secoj e vegnen paciaa on poo depertutt in del Vegg Continent. Vegnen mansgiaa in soratutt in pitanz preparaa a la manera casciadora, e compagnen de sollet polenta, luganega, ris, e.i.v.
A l'è mej mansgiài minga cru i finferlitt perchè gh'hann dent la Chitina.[3]
Bollitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Refereriment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.naturamediterraneo.com/forum/topic.asp?TOPIC_ID=51211
- ↑ Edred John Henry Corner: A monograph of Cantharelloid fungi. Oxford University Press, London (UK). 1966
- ↑ WELT (online)


text:
Plan-les-Ouates
Plan-les-Ouates a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.88 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 10325 abitant.
El cumün de Plan-les-Ouates al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bardonnex, Carouge, Confignon, Lancy, Onex, Perly-Certoux, Troinex. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Buccinasch
Buccinasch (Buccinasco) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 27 071 abitant (dato del Dic 2013 [1]), ona süperfis de 11,99 km² e ona densità de 2 258 ab./km². La se troeuva in de l'hinterland milanes e la gh'ha dò frazion: Buccinasch Castell (el center stòrich) e Gù Gambaree.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è probabil che ghe fudess on insediament antigh etrusch, fondaa intorna al 300-600 prima de Crist.
El primm test in del qual se troeuva el nòmm Buccinasch l'è 'l Liber notitiæ Sanctorum Mediolani, scritt intorna al 1290 del Goffred de Busser. In la suddivision medieval del territòri milanes, Buccinasch la partegniva a la Piev de Cesan Boscon.
El nucli central e stòrich del comun l'è Buccinasch Castell. A quell lì hinn staa taccaa, in del 1841, anca i comun de Rovid, Roman Banch e Gud Gambaree. In del 1870 inoltra gh'hinn staa inglobaa anca Grancin e Ronchett sul Navili (che poeu in del 1923 l'è staa giontaa a Milan).
Inoltra a Buccinasch a gh'è on gran numer de cassinn: Cassinazza, Cassina Robbioeu, Cassina Terradee, Cassina Fagnana, Cassina Molinett, Cassina Parazzoeu, Cassina Molin Brusaa, Cassina Crivell.
Buccinasch al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu, bòna part di cittadin la viv in de la borgada de Roman Banch, l'unica che la s'è grandida tant duranta el boom demografich de la segonda metà del Noeuvcent: chì gh'è anca la sede del comun e 'l municipi. Questa còssa l'ha portaa a fà diventà Buccinasch Castell, la part stòrica del comun, ona frazion del medemm. Buccinasch Castell e Gù Gambaree hann conservaa l'antigh aspett agricol che on el gh'aveva tutt el comun, menter Rovid e Grancin s'hinn pradigament fonduu a Roman Banch.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Buccinasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Sixt-Fer-à-Cheval
Sixt-Fer-à-Cheval l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Samoëns, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 797 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 119,07 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 728 méter a 'na altèsa màsima de 3098 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Genoeugg
El genoeugg l'è l'articolazion che la gionta el garon a la gamba (i quai, insemma al pee, fann su l'art inferior).
L'articolazion del genoeugg l'è la pussee complessa e granda del schelter de l'omm. Anca se i sò superfis articolar a somejen dàggh ona quai mobilità, l'aparad di ligament el ghe limita i moviment domà a la flession e a l'estension.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla genoeugg la vegn del latin volgar genuculum, diminutiv del classegh genu. La parolla l'è comuna a tucc i lengov romanz (italian ginocchio, frances genou, aragones chenullo, catalan genoll, galizian xeonllo, ocitan genolh, portoghes jeolho, romen genunchi, sicilian dinocchiu, valon djino, piemontes ginoj, ligur zenoggio, emilian znocc, venet zenocio, forlan genoli[1]).
El termen latin genu l'è parent istrecc del germanegh *knewam (varda l'ingles knee, l'olandes e todesch knie...) e del grech antigh gónu[2], oltra che de paroll compagn in di lengov celtegh (breton glin, irlandes glúin, scozzes glùn), baltegh (lituan kelis, letton ceļa) e slav (bulgher koljano, russ, cech e slovacch koleno, serbocroatt koljeno, ucrain kolino...).


text: 1Rü wüxi ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu rü Ngechuchu rü wüxi ga Parichéupatawa nayachibü. Rü yéma nayexmagü ga togü ga Parichéugü ga yéma bexma Ngechuchuxü̃ ngugüexü̃. 2Rü yéma nayexma ta ga wüxi ga yatü ga iḏaawexü̃ ga rüchaxünexü̃. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃na rü Parichéugüna naca, rü ñanagürü: —¿Tama penachu̱xuxü̃ ega ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu chanamexẽẽ̱xgu i wüxi i iḏaawexü̃? —ñanagürü. 4Natürü ga nümagü rü nangea̱xgümare. Rü yexguma ga Ngechuchu rü naxme̱xgu nayayauxãchi ga yema iḏaawexü̃, rü nanamexẽẽ. Rü namaã nüxü̃ nixu ga na íyaxũxü̃ca̱x. 5Rü Ngechuchu rü ñanagürü Parichéugüxü̃: —¿Texé i pema i ngẽxguma perü cowaru rü e̱xna perü woca puchugu nagoxgu, rü taux e̱xna i ngẽxgumatama ípeyadauxü̃ rü ípe- yatúãchixü̃ i woo ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu? —ñanagürü. 6Rü nümagü rü taxuü̃maãma nanangãxü̃gü. 7Rü yexguma mechawa natogüchaü̃gu ga yema nüxna naxugüxü̃, rü Ngechuchu nüxü̃ nadau na wüxichigü rü ĩãrü yoraxü̃tawaxüchi natoxchaü̃xü̃. Rü yexguma yemaxü̃ nada̱u̱xgu rü nayaxucu̱xẽgü, rü ñanagürü: 8—Ngẽxguma texé cuxna uxgu i wüxi i ngĩgüarü petawa, rü tama name i petaarü yoraxü̃tawaxüchi üxü̃ i naxma̱xwe̱xewa cuyarüto. Erü yixcüra ngürüãchi tá ínangu i to i nüxna naxuxü̃ i curü yexeraxüchi ixĩxü̃. 9—Rü ngẽma petaarü yora i pexna uxü̃, rü tá cumaã nüxü̃ nayarüxu na icuchixü̃ca̱x i ngẽma nachicawa na ngẽ́ma natoxẽẽãxü̃ca̱x i ngẽma to i curü yexera ixĩxü̃. Rü ngẽxguma i cuma rü poraãcü cuxãneãcüma rü nawa iyacuáxü̃ i naxma̱xwe̱xewa tá cuyarüto. 10—Rü narümemaẽ ega texé cuxna uxgu, rü nawa iyacuáxü̃ i naxma̱xwe̱xewa curüto. Rü ngẽxguma i ngẽma petaarü yora i cuxna uxü̃ rü ñanagürü tá cuxü̃: “Pa Chomücüx, ¡nuã chauxü̃tawa yarüto!” ñanagürü tá cuxü̃. Rü ngẽmaãcü ngẽma petaarü yora rü wüxi i mexü̃ tá cumaã naxü nape̱xewa i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i nüxna naxuxü̃ i cumaã ngẽ́ma rütogüxü̃. 11—Erü texé ya tügü írütaxe rü Tupana tá tüxü̃ naxãnexẽẽ. Natürü texé ya tügü írüxíraxe rü Tupana tá tüxü̃ nicua̱xüü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 12Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu nüxü̃ ga yema yatü ga nüxna uxü̃: —Rü ngẽxguma wüxi i õnaca̱x rü e̱xna petaca̱x texéna cuxuxchaü̃gu, rü tama name i nüxna cuxu i cumücügü, rü bai i cueneẽgü, rü bai i cutanüxü̃gü, rü bai i curü ngaicamagu pegüxü̃ i duü̃xü̃gü i dĩẽruã̱xgüxü̃. Erü nümagü rü tá nüxĩ cuxna naxugüe, rü ngẽmaãcü tá cuxü̃́ nanaxütanügü. 13—Natürü ngẽxguma wüxi i peta cuxü̱xgu, rü narümemaẽ nixĩ i nüxna cuxu i duü̃xü̃gü i ngearü dĩẽruã̱xgüxü̃, rü duü̃xü̃gü i taxucürüwama puracüexü̃, rü ngẽma ichixeparagüxü̃, rü ngẽma ingexetügüxü̃ . 14—Rü tá cutaãẽxü̃chi i ngẽxguma erü nümagü rü taxucürüwa cuxü̃́ nanaxütanügü. Natürü tá cunayaxu i curü natanü i ngẽxguma wena namaxẽgu i Tupanaãrü duü̃xü̃gü i mexü̃ —ñanagürü. 15Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga wüxi ga yatü ga mechawa rütoxü̃ rü Ngechuchuxü̃ ñanagürü: —Rü tataãẽ ya yíxema Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa chibüxe —ñanagürü. 16Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Wüxi ga yatü nanaxü ga wüxi ga õna ga taxü̃. Rü norü duü̃xü̃xü̃ namu na nüxna yaxuxü̃ca̱x ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü. 17—Rü yexguma marü namexgu ga norü õna, rü wena norü duü̃xü̃xü̃ namu na yema duü̃xü̃gü ga marü nüxna naxugüxü̃maã nüxü̃ na yanaxuxü̃ca̱x ga marü na namemarexü̃ ga norü õna, rü paxa yéma na naxĩxü̃ca̱x. 18—Natürü guxü̃ma ga yema nüxna naxugüxü̃, rü inanaxügü ga nügü na ínaxuegüxü̃. Rü yema nüxĩra nüxna naxu rü ñanagürü: “Ngexwacaxtama naxca̱x chataxe i wüxi i naãne. Rü paxa tá íchayadau. ¡Rü namaã nüxü̃ ixu i cori rü taxucürüwama ngẽ́ma chaxũ!” ñanagürü. 19—Rü ga yema to rü ñanagürü: “10 i wocagü i puracüruü̃ca̱x chataxe, rü tá ngẽmaxü̃ chayaxü. ¡Rü namaxã nüxü̃ ixu i cori rü taxucürüwama ngẽ́ma chaxũ!” ñanagürü. 20—Rü ga to rü ñanagürü: “Ngexwacaxtama chaxãma̱x rü ngẽmaca̱x taxucürüwama ngẽ́ma chaxũ”, ñanagürü. 21—Rü yexguma nataegugu ga yema coriarü duü̃xü̃, rü norü corimaã nüxü̃ nixu ga guxü̃ma ga yema ore. Rü yexguma ga norü cori rü nanu, rü ñanagürü nüxü̃ ga norü duü̃xü̃: “¡Paxa ngẽ́ma cayegüwa rü cayexacügüwa naxũ, rü nuã nagagü i ngẽma duü̃xü̃gü i ngearü dĩẽruã̱xgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i taxucürüwama puracüexü̃, rü ngẽma ichixeparagüxü̃, rü ngẽma ingexetügüxü̃!” ñanagürü. 22—Rü yixcamaxü̃ra ga yema norü cori namaã nüxü̃ ixuxü̃ naxü̱xguwena rü yema norü duü̃xü̃ ñanagürü nüxü̃: “Pa Corix, marü chanaxü i ngẽma chomaã nüxü̃ quixuxü̃rüü̃, natürü naxãchicaaneãmatama i nuã cupatawa”, ñanagürü. 23—Rü yexguma ga norü cori rü ñanagürü nüxü̃: “¡Paxa ngẽ́ma nama i taxü̃güwa rü nama i íraxü̃güwa naxũ, rü nuã nagagü i togü i duü̃xü̃gü na nuxã chopatagu nachocuxü̃ca̱x, rü ngẽmaãcü na naxããcuxü̃ca̱x ya daa chopata! 24Erü pemaã nüxü̃ chixu rü taxuü̃ma ga yema nüxĩra nüxna chaxuxü̃ rü nuã chorü õnawa tá nachibüe”, ñanagürü. 25Rü muxũchixü̃ma ga duü̃xü̃gü Ngechuchuwe narüxĩ. Rü nadauegu ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: 26—Rü ngẽxguma texé chowe rüxũxchaü̃gu, rü tanaxwa̱xe i choxü̃ tangechaü̃ tümanatüarü yexera, rü tümaẽãrü yexera, rü tümama̱xãrü yexera, rü tümaxãcügüarü yexera, rü tümaẽneẽgüarü yexera, rü tümaẽya̱xgüarü yexera, rü tümaãrü maxü̃ãrü yexera rü ta. Rü ngẽxguma tama ngẽmaãcü choxü̃ tangechaü̃gu rü taxucürüwama aixcüma chorü ngúexü̃ tixĩ. 27—Rü yíxema tama naxwa̱xexẽ na chaugagu ngúxü̃ tingeãcüma chowe tarüxũxü̃, rü taxucürüwama chorü ngúexü̃ tixĩ. 28—Rü ngẽxguma chi wüxie i petanüwa rü wüxi ya ĩpata ya taxü̃ne taxüxchaü̃gu, ¿rü tama e̱xna i noxri i tanangugüxiraxü̃ na ñuxre i dĩẽru tá nagu ngĩxü̃ ítatáxü̃? Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x rü marü tüxü̃́ iyangu i ngẽma tümaãrü dĩẽru i tüxü̃́ ngẽxmacü na tayanguxẽẽxü̃ca̱x ya yima ĩ. 29—Erü ngẽxguma chi tama meã tanangugügu i tümaãrü dĩẽru na ñuxregu tá naxãtanüxü̃ ya yima ĩ, rü norü caxtaxica chi itapugügu rü yixcüra rü taxucürüwa chi tanagu̱xẽẽgu i ngẽma puracü, rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü i nüxü̃ daugüxü̃ i ngẽma tümaãrü puracü rü tá tüxü̃ nacugüe. 30—Rü ñanagürügü tá: “Ngẽma yatü inanaxügü na naxüpataxü̃, natürü taxucürüwama nayanguxẽẽ”, ñanagürügü tá. 31—Rü ngẽxguma wüxi i nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacü rü to i nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacümaã nügü nadaixchaü̃gu, ¿rü tama e̱xna i noxri inangugüãxü̃ rü ngoxi 10,000 i churaragü rü yangu na nügü nadaixü̃ca̱x namaã i norü uwanü i 20,000 i churaragü nüxü̃́ ngẽxmaxü̃? 32—Rü ngẽxguma nangugüãgu na tama yanguxü̃ i norü churaragü rü, ¿taux e̱xna i ngẽxguma yaxü̃wa nangẽxmagutama i norü uwanü, rü naxü̃tawa namugüãxü̃ i norü orearü ngeruü̃gü, rü namaã nüxü̃ na yanaxugüexü̃ca̱x na nügümaã nangüxmüẽxü̃? 33—Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ i pemax, erü ngẽxguma ngexerüxǘxe i petanüwa tama ngẽ́ma tanawogügu i guxü̃ma i tüxü̃́ ngẽxmaxü̃ na chowe tarüxũxü̃ca̱x, rü taxucürüwama aixcüma chorü ngúexü̃ tixĩ. 34—Pema rü ñoma yucürarüü̃ pixĩgü i ñoma i naãnewa, erü yima yucüra rü õna na namexẽẽxü̃rüü̃ rü pema rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gütanüwa rü norü mexẽẽruü̃ pixĩgü. Name ya yucüra. Natürü ngẽxguma chi nangeacagu, ¿rü ñuxãcü tá wenaxãrü naxããca? 35—Rü taxuwama name. Rü woo waixü̃müãrü waxmüãnexẽẽruü̃ca̱x rü tama name. Rü ítanata̱xmare. Rü yíxema aixcüma ãchi̱xẽ́xẽ, ¡rü name nixĩ i nagu tarüxĩnüẽ i ñaã ore! —ñanagürü.


text: 1Rü woo ngẽma choma tama nüxü̃ chacuáxü̃ i nagawa chideaxgu, rü woo Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xgawa chideaxgu, natürü wüxi i ṯacü i ãgaxü̃rüü̃mare chixĩ ega tama chomücüxü̃ changechaü̃gu. 2Rü woo nüxü̃ chacua̱xgu na meã duü̃xü̃gümaã nüxü̃ chixuxü̃ i Tupanaãrü ore, rü woo nüxü̃ chacua̱xgu i guxü̃ma i ṯacü i ẽxü̃guxü̃ i Tupanachiga, rü woo chomaã nanguü̃xgu na ngẽma chorü õmaã chayaxĩgachixẽẽxü̃ ya ma̱xpǘnegü, natürü taxuwama chame ega tama chomücüxü̃ changechaü̃gu. 3Rü woo ngẽma duü̃xü̃gü i ngearü dĩẽruã̱xgüxü̃xü̃ chayanuxgu i guxü̃ma i ṯacü i choxü̃́ ngẽxmaxü̃, rü woo Tupanaãrü oreca̱x chaugü ichaxãxgu na üxüwa choxü̃ yagugüxü̃ca̱x, rü taxuwama choxü̃́ name i ngẽma ega tama chomücüxü̃ changechaü̃gu. 4Rü yíxema tümamücüxü̃ ngechaü̃xẽ, rü yaxna namaã taxĩnü, rü namaã tamecüma. Rü tama tixãũxãchiwa̱xe, rü tama tügü ítarüta, rü tama tügü ticua̱xüü̃. 5Rü yíxema tümamücüxü̃ ngechaü̃xẽ, rü tama taguxchigawa̱xe, rü tama tügüguxicatama tarüxĩnü, rü tama tanuxwa̱xe, rü tama nagu tarüxĩnüẽcha ega texé chixexü̃ tümamaã ü̱xgu. 6Rü tama namaã tataãẽ i chixexü̃gü, natürü namaã tataãẽ i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. 7Rü yíxema aixcüma tümamücüxü̃ ngechaü̃xẽ, rü yaxna namaã taxĩnü, rü guxü̃guma nüxü̃́ tayaxõ, rü guxü̃guma mexü̃gu namaã tarüxĩnü, rü taguma naxchi taxai woo ṯacü tümamaã naxü̱xgu i tümamücü. 8Rü ngẽma yigü na ingechaü̃xü̃ rü tagutáma inayacua̱x. Natürü ngẽma na nüxü̃ ixuxü̃ i Tupanaãrü ore rü wüxi i ngunexü̃gu tá inayacua̱x. Rü ngẽma tama nüxü̃ icuáxü̃ i nagawa na idexaxü̃, rü tá ta inayacua̱x. Rü ngẽma ñu̱xma nüxü̃ icuáxü̃ rü wüxi i ngunexü̃gu rü marü taxuwatáma tüxü̃́ name. 9Erü ngẽma tórü cua̱x i ñu̱xma tüxü̃́ ngẽxmaxü̃, rü Tupanape̱xewa rü naxíra. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngẽma norü orexü̃ na ixuxü̃, rü wüxi i íramarexü̃tama nixĩ. 10Rü guxü̃ma i ngẽma rü tá inayarüxo i ngẽxguma Tupanape̱xewa ingugügu rü nüma guxü̃xü̃ma tüxü̃ nacua̱xẽẽgu. 11Yexguma chabuxgu ga chomax, rü wüxi ga buxü̃rüü̃ chidexa, rü buxü̃ nagu rüxĩnüxü̃gu charüxĩnü, rü tama meã chauãẽxü̃ chacua̱x. Natürü yexguma marü chaya̱xgu, rü nüxü̃ charüxo ga guxü̃ma ga yema chorü bucüma. 12Rü ngẽma ñu̱xma nüxü̃ idauxü̃ i Tupanachiga, rü ñoma wüxi ya worua ya üxachametüxü̃wa yigü idauxü̃rüü̃ nixĩ na taxca̱x naxẽxü̃. Natürü yixcüra rü tá aixcüma meã nüxü̃xü̃chi tadau ya Tupana. Rü ñu̱xma rü írarüwatama nüxü̃ chacua̱x i Tupanachiga. Natürü wüxi i ngunexü̃gu rü tá meã nüxü̃ chacua̱x i guxü̃ma i nachiga, ngẽma na Tupana meãma choxü̃ cuáxü̃rüü̃. 13Rü ñu̱xma rü nangẽxma i tomaẽ̱xpü̱x i nacümagü i guxü̃guca̱x ixĩxü̃. Rü ngẽma nixĩ: 1 Rü Tupanaãxü̃́ tayaxõgü 2 Rü nüxü̃ ítanaṉg̱uxẽẽ na nataeguxü̃ ya Cristu 3 Rü nüxü̃ tacua̱x na tamücüxü̃ ingechaü̃xü̃. Natürü ngẽma tomaẽ̱xpü̱xtanüwa rü ngẽma guxü̃ãrü yexera ixĩxü̃, rü ngẽma nixĩ na tamücüxü̃ ingechaü̃xü̃.


text:
Zambezi
Ul Zambesi l'è un fiümm de l'Africa meridiunala, lünch 2.574 km e cunt un basin de 1.570.000 chilometer quader spartii sü sett staat: Zambia, Angola, Namibia, Zimbabwe, Muzambich, Botswana e Malawi.
Al vègn föö da un laghètt palüduss in del nurdòvest del Zambia e al partiss in direzziun süüt per 800 chilometer circa, fin a la cunflüenza del sò aflüeent Cuando. Dopu de lì al gira inver Est e al mantegn chel'urientameent, cunt una cürva lingera inver südest per i olter 1.600 km del sò cuurs fin a che al finiss la cursa in de l'Ucean Indian in del staat del Muzambich, cunt un delta.
In del sò cuurs al furma rapit e cascaat: i püssee famuus a inn i Cascaat Vitoria, in sül cunfin fra Zimbabwe e Zambia.
Ul fiümm l'è duperaa daj pupulazziun lucàj anca cumé fuunt de energia, ca la vègn daj dü sbarameent de Cabora Bassa in Muzambich (ca la ga dà l'energia a la Repüblica Südafricana) e da chèla de Kariba, ca la quata Zambia e Zimbabwe.


text:
Guerra de le Do Röse
La Guerra de li Do Rœse l'è stada una bataia dinastega per el tron ingles combatuda in tra el 1455 e el 1485 dai duu ram principai de la cà regnanta dei Piantajenets: York e Lancaster. Qella guerra qì l'è stada ciamada incì dejà qe li arme de fameia de li do cà i eran propi una rœsa bianca e una rœsa rossa.
Cuntegnüü
La bega per la sucession[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eduard III (1312 - 1377) al g'ha vid ses s'ciets; quater de qests cont la so dessendenza i crean li radix per la guerra. I era:
- Eduard de Woodstock (1330 - 1376), prencep del Galles, anca sì ciamad "el prencep niger". L'è andad al creador prima del pader;
- Lionell d'Antwerp (1338 - 1368), duca de Clarence;
- Joann de Gaunt (1340 - 1399), duca de Lancaster;
- Edmund de Langley (1341 - 1402), duca de York.
Despœ de la mort del fradell plussee grand e del pader, el segond fiœl de Eduard de Woodstock, Ricard II d'Inghilterra, l'è diventad re ind el 1377 nomà a dex agn. L'è stad l'ultem rei de la cà dei Piantajenets. Ind el 1399 qest qì l'è stad detronizad dal s'ciet de Joann de Gaunt, qe l'è diventaa re a so vœlta cont el nom de Enreg IV. Dejà qe el tron l'era miga destinad a lu ma a Edmund, un dissendent de Lionell d'Anversa, i nassen qì li radix per la bega dinastega.
Enreg V[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la mort de l'Enreg IV al diventa re so fiœl, Enreg V (1387 - 1422). Cond una muvesta de furberia l'ha liberad l'Edmund, pretendent lejitem al tron metud in prejon dal pader; qest al ge portarà la simpatia de la jent, la so popolaritaa la sarà defait inatacabela. L'Enreg V al vegn definid adiritura dal William Shakespeare tant'me el sovran ideal.
Cont la mort de l'Enreg V al ciapa la corona l'Enreg VI (1421 - 1471), el so bagai de lu, ma un personaj debol fiss, malad e bon de far negota. El Ricard de York (1411 - 1462), dessendent de l'Eduard III da banda de popà e anc'pò de mama, al revendica el tron. Quand l'Enreg VI al taca a mostrar dei segn de malatia mentala, el Ricard de York al vegn nomenad protetor del regn, contra la volontaa dei Lancaster.
La stressa de la guerra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stressa l'è trada fœ ind el 1455: i Lancaster i fann borlar jo el Ricard de York cont la acusa de tradiment de la corona. El Ricard de York al reuniss un poo de compagn e al deciara guerra ai Lancaster. La guerra la passa a travers a plussee de una fas:
- 1455 - 60: instalazion dei York (bataia de Sant Alban e Northampton). L'Enreg VI al vegn imprejonad ind la torr de Londra; al resta re ma el Ricard de York el desereda el s'ciet de l'Enreg VI, Eduard de Westminster e al se deciara so sucessor lejitem;
- 1460 - 61: vendeta dei Lancaster (bataia de Wakefield). El Ricard de York al vegn coppad;
- 1461 - 83: trionf dei York. El s'ciet del Ricard de York, Eduard de March (1442 - 1483), al diventa re cont el nom de "Eduard IV", despœ de haver-g trad jo l'Enreg VI. El regn de l'Eduard IV al durarà infina a la so mort.
- 1483 - 85: pax dei Tudor. L'Eduard IV al g'haveva duu fiœi jovegn, Eduard e Ricard. El prim al diventa re cont el nom de Eduard V ind el 1483 ma Ricard de Gloucester (1452 - 1485), fradel de l'Eduard IV, al fa imprejonar ind la torr de Londra i duu bagai perqè el dix qe i eran duu bastards de la regina, donca miga i sucessor lejitem al tron. A so vœlta, al diventa re cont el nom de Ricard III.
Enreg Tudor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enreg Tudor (1457 - 1509), fiœl de un fradelaster de l'Enreg VI e de la Margareta Beaufort e donca dessendent de l'Eduard III, l'era riessud a scapar in França e a salvar-s da la cativeria dei York ind la bataia de Tewkesbury del 1471. Adess però, vest el regn tiranneg del Ricard III al revendega el tron. Al riva in Ingilterra cond un'armada picenina, ma grazia al tradiment de un para de jenerai del Ricard III al riess a vencer la bataia de Bosworth, indove el Ricard III al trœva la mort.
L'Enreg Tudor al se fa incoronar re cont el nom de Enreg VII e, per serrar su definitivament la bega, al se sposa cont l'Elisabeta de York, prima s'cieta de l'Eduard IV. Al sarà con lor duu qe el scumenzarà la dinastia dei Tudor.
Ligam de fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In ingles:
- The Wars of the Roses
- Warsoftheroses.com Mapa, linia de temp, informazion de li figure ciav de ogna bataia.


text:
Nivola
Ona nivola o nigola o anca nigol (in bressan, parnonziaa ['nigol]) o nugra (in val de Bregn) l'è on'idrometeora. A l'è fada de tanti gott piscininn de aqua condensada e/o de cristai de giazz, sospenduu in de l'atmosfera sora la superfis de la terra (ma anca de alter pianeta), e che donca de solet tocchen minga terra.
Quand che gh'è tanti nivoi (per reson dovuu a temperadura, umidità e pression) el ciel a l'è tutt quattaa. Se l'è nivol, el pò suced che 'l pioeuva.
I nivoi poden vess classificaa in des tipi e trii grupp. La classificazion la ven foeura col vardà l'aspett, la forma, el color, la grandezza e l'altezza indè che se troeuven.
Se poden formàss di strutur compagn di nivol anca in del spazzi interstellar, ma a hinn minga aglomeraa de gott d'aqua: quei chì se ciamen nivol interstellar.


text:
L'uomo che verrà
L’uomo che verrà (L'om che'l vegnarà), l’è un film dal 2009 del Giorgio Diritti che’l cunta d’la strag de Marsabot. La pelìcula l'è 'ndaia in distribüssión ind le sale italiane dal 22 genar dal 2010.
El Film l'è stai girad a Radicondoli in pruincia de Siena e in pruincia de Bulogna, cun un finansiament de 3 milion de euro e cun el 'iüt d'la Rai e dal Minister par i Ben e le Atività Cultüràl.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ambientad ind al invern dal 1943, L’uomo che verrà l’è incentrad ins la figüra de Martina, ‘na fiuleta de vot an che la viu cun i sò suta al Munt Sul, miga luntan da Bulogna. La picinina l’è l’ünica fiöla de 'na familia de paisan che, cume tante, la fadiga par campà.
L’an prima, la pìcula l’eva perdüd un fradlin de poch dì e da alura l’ha smiss de parlà.
Ind el disémbor, la mama l'è rimasta amò incinta. I mes i pàssun, e'l fiulin el cress ind la pansa d'la màder. Martina la viu ind la speransa che’l butanin el nassarà nel menter che la guera la mucarà.
Ma i fat i andaran miga insì. La sitüassión la pegiurarà sémpor püssè fin a quand, ind la not tra el 28 e'l 29 setémbor 1944 el pìcul el vegnarà a la lüs. Ind el stess mument i tudesch d’le SS i scatenaran ind la zona un rastrelament sensa precedent, che’l passarà a la storia cume la Strag de Marsabot. Vec, done e fiulin i saran prima radünàdi in cimiteri, cese e casular e pö massadi sensa pietà.
Martina che l'era riüssìda a scapà la vegn scuerta e sarada sü ind una cesina insema a tanta altra gent. Dopu avè stupad le porte, i suldà tudesch i traran inden, atravers le finestre, d'le bumbe a man, che faran 'na strag. La fiulina la restarà miraculusament sana e la turnarà a cà, indùe la truarà le stanse vöde e la vus del fantulin apena nassüd.
Sensa pernsàgh un atim, la fiuleta la ciaparà la cavagna cun el butanin e la scaparà ind la canònica de don Fornasini, vün di prevost d'la zona.
Il film el finirà cun el riturnu de Martina a la cassina d'la sò famiglia, indùe la se ciaparà cüra dal fradlin e finalment, cun una canson de nina nana, la turnarà a parlà.
Tra verità e finsion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se ind i titul de cua se dis che i persunag e i fat dal film i en imaginari, el regista e i scritur, i han cercad da met insema a la mei verità e finsion. Difati, quaidün di prutagunista d'la pelìcula l'è esistid dabon:
- Don Giovanni Fornasini l'era un giuin prevost antifascista;
- Don Ubaldo Marchioni l'è stai massad ins al altar d'la cesa de Casaglia. El pret l'è famus parchè la pìsside che'l tegneva in man ind al mument ind al qual l'han massad, la gh'ha un bòssul incastrad ind al fianch e l'è cunservada amò al dì d'incö ind la cesa.
- L'è vira anca la storia d'la dona sacagnada, massada in cesa parchè l'è staia miga buna da vegn fora sübit a l'urdin d'i suldà.
- L'è vira el fat d'le utantaquàtor persune massade cul mitragliadù ind al cimiteri de Casaglia; un grüp de 'na setantina de done, vec e fiulin l'è pö stai massacrad cun el lanc de bumbe a man inden a 'na cesa.
- La vita paisana de chi an lì, l'è cuntada cun realism e tanti particular.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stai presentad in cuncurs al Festival Internassiunal del Film de Ruma dal 2009, indùe l'ha vensüd el March Aureli d'Or dal püblich tame migliur film e'l Gran Premi d'la Giürìa March Aureli d'Argent. L'ha anca venssüd el David de Dunatel dal 2010 cume migliur film. Ind al stess cuncurs la pelìcula dal Giorg Dritti la gh'ha avüd sédos candidadüre, tra i quai quela par la migliur regìa[1].
Regista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pelìcula l’è particular parchè l’è staia girada in part in Italian e Tudesch, ma suratüt ind el dialet bulugnes.
Cun L’uomo che verrà, el Giorg Diritti l'è turnad a cunfruntass cun le lengue minuritarie, dopu che, ind al 2005 l’eva esurdid cun E l'aura fai son vir, pelìcula girada in ucitan, frances e Italian che l’ha vensüd 36 premi in gir par al mund.
El film, destribüìd mal, l’era diventad un casu nassiunal, parchè l’era rimast in prugramassion al Cinema Mexico de Milan par püssè d'un an e mes.
Scritur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia l'è staia scrivüda dal stess regista cun Giovanni Galavotti e Tania Pedroni.
Atur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el cast di atur i gh’en Alba Rohrwacher, Maya Sansa, Claudio Casadio, Greta Zuccheri Montanari, Stefano Bicocchi, Eleonora Mazzoni, Orfeo Orlando, Diego Pagotto, Tom Sommerlatte e Raffaele Zabban.


text:
La vischnanca da Filisur è interessada da fusiunar cun Bravuogn. La radunanza communala da Filisur ha decidì gievgia saira en ina votaziun consultativa, che la suprastanza duai elavurar in project da fusiun.
dapli Interess da fusiunar cun Bravuogn
La Banca naziunala svizra ha fatg in gudogn da 28,5 milliardas francs ils emprims 9 mais dal 2014. Sulet ord las posiziuns cun valutas estras saja sa resultà in gudogn da 25,2 milliardas, communitgescha la banca naziunala.
dapli 28,5 milliardas francs gudogn per la Banca naziunala svizra
La Partida burgais-democratica grischuna ha elegì gievgia saira Andreas Felix sco nov president, quai a chaschun da la radunanza generala a Landquart.
dapli Andreas Felix è nov president
-
La vischnanca da Filisur è interessada da fusiunar cun Bravuogn. La radunanza communala da Filisur ha decidì gievgia saira en ina votaziun consultativa, che la suprastanza duai elavurar in project da fusiun.
dapli Interess da fusiunar cun Bravuogn
-
A Claustra è planisà d’engrondir il center da sport per 13 milliuns francs. L'idea è da realisar ina halla dad event ed ina halla da sport che po vegnir nizzegiada da tutt’aura e sur onn. Ils aderents dal project èn persvadids, in lieu sco...
dapli “Engrondiment dal center da sport dess novs impuls”
-
A Laax vegn construì la pli gronda halfpipe dal mund. En las proximas duas emnas vegnan terminadas las davosas lavurs vi da la nova halfpipe. Sche tut va tenor plan vegn ella inaugurada ils 6 da december 2014 cun ina gronda festa.
dapli La pli gronda halfpipe dal mund è bunamain finida
-
La Partida burgais-democratica grischuna ha elegì gievgia saira Andreas Felix sco nov president, quai a chaschun da la radunanza generala a Landquart.
dapli Andreas Felix è nov president
-
La Credit Suisse metta da la vart damain daners per dispitas da dretg ch’auters instituts gronds da l'Europa. Sco quai che la segund gronda banca svizra communitgescha, sajan quai 390 milliuns francs.
dapli Credit Suisse fa 390’000 francs reservas
-
La Banca naziunala svizra ha fatg in gudogn da 28,5 milliardas francs ils emprims 9 mais dal 2014. Sulet ord las posiziuns cun valutas estras saja sa resultà in gudogn da 25,2 milliardas, communitgescha la banca naziunala.
dapli 28,5 milliardas francs gudogn per la Banca naziunala svizra
-
La gronda maioritad dals giuvenils en Svizra è en possess d'in smartphone. Duvrads vegnan ils apparats surtut per tadlar musica e per navigar en l'internet. Il telefonar è pir sin plazza 3.
dapli Praticamain mintga giuvenil ha in smartphone
-
L'associaziun Svizra da fritgs è cuntenta cun la racolta 2014. Malgrà la stad cun blera plievgia ha i dà ina racolta da record da fritga e puma. Tut en tut han ils producents racoltà passa 8700 tonnas fritga. Quai èn 25% dapli che l'onn da record,...
dapli Buna racolta da fritgs
-
Suenter massivs protests ha il primminister ungarais Viktor Orban retratg la taglia d'internet planisada. Quella na saja betg da realisar en questa furma.
dapli Mess ad acta la taglia d’internet planisada
-
Stgars 8 mias suenter che l’aviun da la Malaysia Airlines MH370 è sparì a moda misteriusa, han confamigliars dad in passagier accusà la societad aviatica, quai pervi da negligientscha.
dapli Plant pervi da l'aviun sparì MH370
-
En il Giapun ha la banca centrala surprendentamain schluccà la politica monetara, quai ha communitgà la banca. A la bursa a Tokio è il Nikkei gist creschì per passa 4%, sco emprima reacziun.
dapli Banca centrala schlucca surprendent la politica monetara
-
En la dispita da gas tranter la Russia e l'Ucraina hai dà ina schliaziun suenter lungas e diras tractativas. Ils ministers d'energia dals 2 pajais ed il cumissari d'energia da l'Uniun Europeica, Günther Oettinger, han suttascrit in contract...
dapli Cunvegna da gas è sut tetg
-
En la cuppa svizra da ballape ha Sion fatg il pass en il quarfinal. Sco sulet club da la Super League che ha giugà gievgia saira, ha Sion battì Köniz cun 3:0.
dapli Sion fa il pass en il quartfinal
-
Roger Federer è sa qualifitgà per il quartfinal dal turnier da tennis a Paris-Bercy. Il Svizzer ha battì il qualifitgant franzos Lucas Pouille cun 6:4 e 6:4, quai en be 74 minutas.
dapli Federer en il quartfinal a Paris-Bercy
-
Al turnier da masters 1000 a Paris-Bercy ha Stan Wawrinka pers l'otgavelfinal cunter Kevin Anderson da la Sidafrica en trais sets cun 7:6, 5:7 e 6:7.
dapli Wawrinka gia crudà ora
-
En l'8avelfinal da la cuppa svizra da hockey ha l'EHC Visp dumagnà ina sensaziun. Il club da la liga naziunala B ha eliminà il club da hockey da Tavau cun ins victoria a chasa da 4:2.
dapli Pitra terrada per il HCD


text:
Thymelaeaceae
Thymelaeaceae l'è 'l nòm de 'na famìa botànica cosmopolita de l'ùrden de le Malvales. La töl dét 50 zèner e 898 spéci.[1]
De chèsta famìa fà part perlopiö piànte a portamènt de àlber o arbùsto, ma h'è pò a 'na quach piànta rampicànt e erbàcea.
El ciclo biològich el pöl véser anöàl o perène. L'altèsa de chèste piànte la pöl nà de póch ghèi e 'n méter per le spéci europèe, pòa de piö per chèle extraeuropèe. Le fùrme biològiche piö frequèncc (sèmper per le zòne temperàde europèe) i è nano-faneròfite (NP) e camèfite sufruticùze (Ch suffr), che völ dì che i è piànte perèni e lignùze a la bàze, coi böcc che pàsa la stagiù frèda colocàcc a 'n altèsa del teré de póch ghèi; le pursiù erbàcee le sèca töcc i agn e scàmpa apéna le pàrcc lignùze. De föra de l'Europa se pöl troà pò a fùrme de tipo faneròfite arbòree (P scap).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp de sòlit l'è lignùs co la scórsa bèla düra, fibrùza e löstra; se pöl troà de le spéci sènsa ramificasiù (chèle a portamènt prostràt) o coi ram laterài pò a bastànsa cunsistèncc (chèle piö àlte e gaiàrde).
Le fòie le pöl véser de chèle che rèsta sö 'ndèla stagiù frèda o de chèle che cröda. Se tróa spéci che le ghe i ha dré a töt el trónch tat altèrne come opòste. La làmina de sòlet l'è sèmpe (mìa dividìda), a òrlo 'ntréch e de dimensiù piötòst pesène. Le g'ha mìa le stìpole e le g'ha 'l gambì cürt o adiritüra le ghe i ha mìa (sèsii).
La caraterìstica principal dei fiùr de le Thymelaeaceae l'è l'asènsa de 'n pereànse complét (pereànse diclamidàt): el pereànse l'è monoclamidàt (o “apetalo”) cioè l'è furmàt apéna del càles. La funsiù vesilìfera (de reciàm) l'è fàda per mès dei sépali che i è culuràcc ie i se 'nsomèa pròpe a dei pétali e 'n chèsto càzo i vé ciamàcc apùnto petaloidi. I fiùr i è perlopiö tetràmer o pentàmer (a 4 o 5 parcc), el pereànse l'è caduco e de culùr ròza, rós, viòla, zalt, bianch, ma pò a virdizì; i è ermafrudìcc (ma gh'è a 'na quach spéce diòica o unisesuàla) e i g'ha simetrìa atinomòrfa (de rar zigomòrf).
La 'nfiurescènsa la pöl véser de tìpo diferènt: i fiùr i pöl véser portàcc a gratilìna de tìpo racemus o terminàla co póch fiùr, ma gh'è pò a sèrte spéci che le g'ha 'nfiurescènse a ombrèla. 'na quach vergöna le g'ha fiùr sùi.
El fröt l'è 'na drupa, o sedenò 'na nus, o 'na bàga o 'na càpsula. De sòlet l'è de fùrma sférica e monospèrma (conden giandì sul e pié de sostànse oleùze).
Le parcc aèree de divèrse spéci de chèsta famìe i è vilinùze.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa de le Thymelaeaceae l'è piö diversificàda endèl emisféro sud che nó 'ndèl nord, co la concentrasiù piö grànda de spéci 'n Àfrica e Austràlia.[2][3]
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zèner de Thymelaeaceae segónt el APWeb:[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Zachary S. Rogers (2009 onwards). A World Checklist of Thymelaeaceae (version 1). Missouri Botanical Garden Website, St. Louis.
- ↑ Vernon H. Heywood, Richard K. Brummitt, Alastair Culham, and Ole Seberg. Flowering Plant Families of the World. Firefly Books: Ontario, Canada (2007)
- ↑ Marline Rautenbach. Figure 1.2, page 7 In: "Gnidia is not monophyletic: taxonomic implications for Gnidia and its relatives in Thymelaeoideae" Digispace at the University of Johannesburg. 8 Jul 2008. (see External links below).
- ↑ Thymelaeaceae en APWeb consultado el 16 de noviembre de 2011


text:
West Virginia
La West Virginia (Virginia Ucidentala) a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 62.809 km² e una pupulaziun de 1.815.354 abitant.
A l'è tacada a nord a l'Ohio, Pennsylvania e al Maryland, a ovest al Kentucky e a l'Ohio, a süd a la Virginia, a est al Maryland e a la Virginia.
La capital a l'é Charleston (53.421 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La West Virginia a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1863.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La West Virginia la gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:West Virginia


text:
Jura-Nord Vaudois (distret)
El Distret de Jura-Nord Vaudois (en fransés: District du Jura-Nord vaudois) l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud, en Svìsera. Endèl mes de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 83 845. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Yverdon-les-Bains.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Jura-Nord Vaudois l'è furmàt dei 76 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta (situasiù agiurnàda al zenér del 2012):
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Nümar 7
Ul nümar 7 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 6 e al ven prima dal 8.
Nomm dal nümar in difereent dialett: sett...
Cültüralameent al gh'a una forta presenza, gja che al simbuliza la perfezziú e la mültitüüd. Par taant i a gh'è un bell puu da série basade in cheest nümar, che, da plüü, al simbuliza la üniú intra ul diví (5) e il teré (4).
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 7, sa söö druvá ul prefiss epta cuma in eptàgun, eptaédar.
- I dí da la setimana
- I pecaa capitaal
- I culuur dal arc-in-ceel
- I ceel da la religjú islàmega
- Le nöde müsicale: do, re, mi, fa, sol, la, si
- Le 7 arte: pintüra, scültüra, architetüra, literadüra, müsica, danza e cínema
- I 7 maar, espressiú andega ch'a la dessignava ul cungjuunt di uceà, frütt da l'idea da mültitüüd ch'al gh'a ul nümar
- Le 7 maravèje dal muund andeegh
- Le 7 edaa dal omm in acordi a William Shakespeare: l'infant, ul nani, l'amaant, ul suldaa,l'adüült, l'omm madüür e ul vecc.


text:
Worms
Worms (Woms o Woams in dialett; Vormazia in italian storigh, del latin medieval Vormatia/Wormatia; in latin classigh Borbetomagus o Civitas Vangionum; Vermayza in giudee medieval) l'è ona città todesca cont ona popolazion de 79 727 personn (dato del 31. Dic 2012).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Worms la se troeuva in del Land de la Renania-Palatinad, in del sud-ovest del Paes. La fa minga part de on circondari. L'è traversada del Reno, e per quest la partegn a la region del Reno-Neckar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Celta cont el nomm de Borbetomagus. In del primm secol prima del Signor gh'è rivaa el popol di Vangion, che l'hann occupada (de chì el vegn foeura el nomm roman de Civitas Vangionum). Ai temp di invasion di Barbar l'è staa on centro di Burgond e di Alemann.
Col passà del temp l'è vegnuda on centro important anca per la vita religiosa todesca; prima l'era consideraa vun di sitt indove eren succeduu on fracch de stori del ciclo di Nibelungh; poeu l'è stada ona sede vescovil. A Worms gh'è staa faa on bell poo de accordi politigh: in del 1122 l'imperador Rich V de Sassonia e 'l papa Callist II hann faa la pas in la lotta di investidur di vescov (el papa l'avaria eleggiuu i vescov, l'imperador gh'avaria daa i podè civil); in del 1519 l'è diventada ona città libera; in del 1521 l'imperador Carlo V l'ha ciamaa i princip todesch per ciappà ona quai decision sora i idei del Luter, che l'era staa invidaa a toeu part a la riunion (ona dieta): in la dieta i sò idei hinn staa condannaa, ma lù l'ha refudaa de desmett de cuntài sù in gir. In quell secol chì Worms l'è 'gnuda protestanta anca lee.
In del 1743 (13 de settember) gh'è staa faa on trattaa tra i Savoia, i Austriegh e i Ingles contra i Frances. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è staa traa giò squasi tutt el centro storigh, asca el vegg domm romanigh.
A Worms a gh'è anca el cimiteri giudee pussee vegg d'Europa e ona granda sinagoga romaniga (del 1034).
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Auxerre, Francia.
- Bautzen, Germania.
- Mobile, Statt Unii.
- Parma, Italia.
- St. Albans, Regn Unii.
- Rangpur, Bangladesh.
- Tiberiad, Israel.


text:
Literadura milanesa
La literadura original in milanes l'è composta inanzitutt de un gran numer de poetta dialettal, che in d'on quaj cas gh'hann avuu una gran celebrità (Carl Porta, Tomas Grossi, Emilio De Marchi, Carl Maria Maggi, Giusepp Parini, Delio Tessa in tra d'i alter) e de on quaj romanzee che l'haa scrivuu i sò romanz direttament in milanes. Tra questi se pòdom regordà del 'Pinzo', el suranomm de Camill Cima autor del romanz 'El Venter de Milan', e Vittori Crepaldi, autor de 'In bocca al Lôff').
Divers poetta famos (Lisander Manzoni, Tomas Grossi) hann compòst poesii in milanes, ma hann scrivuu i soo romanz in italian.
G'hinn anca dij comédi scrivuu in milanes, per esempi quej del Edoard Ferravilla.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Milanesiabella - Antologia di maggior autor de la litteradura milanesa


text:
Legnon
El Legnon o anca Pizz Legnon (in del dialett de Promana: [li'ɲoːŋ][1]; in del dialett de la val Tarten: [pets le'ɲuː][2]; in del dialett de Pont: [le'ɲoŋ][3] in italian: Monte Legnone) l'è ona montagna di Alp Orobi alta 2.609 meter.
L'è la montagna pussee alta de la Provincia de Lecch e de la banda occidental di Orobi.
El gh'ha ona forma a piramid e 'l se troeuva in mezz tra el Lagh de Comm e la Valtellina, che inscì l'è separada anca de la Val Varron (voeuna di vall laterai de la Valsassina).
Anca se l'è minga ona montagna de quei pussee interessant per l'alpinismo, l'è frequentada assee per i escursion, anca perchè de lì in scima se ved on gran bell panorama: el se pò vedè tutt el Lagh de Comm, tutta la Valtellina e ona bella porzion di Alp fina al Mont Rosa.
Pussee a ovest la se troeuva ona scima pussee pinina (1711 meter) ciamada Legnoncin.
Compagn de tanti alter montagn del nord Italia, anca per el Legnon varen i duu proverbi (in contraddizion tra de lor):
e
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dizionario dialettale etnografico di Premana: de cént in-t-üne, la favola di una comunità, Comm, 2007
- ↑ dialettando.com
- ↑ paesidivaltellina.it


text:
Stäfa
Stäfa a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.59 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 13 886 abitant.
El cumün de Stäfa al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Freienbach (SZ), Hombrechtikon, Männedorf, Oetwil am See, Richterswil, Wädenswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Rob de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è bela cugnussüda per el centri cultüral Rössli, che 'l se tröva in sü la riva del lagh. L'è pütost impurtanta anca la prudüziun de vin, suratüt el Riesling.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (German)
- Local Tourist Authority (German)


text:
D
D, ciamada de in lumbard, (e al dì d'incö anca cun el talianism di) l'è la quarta letera de l'abecee latin.
[d] l'è anca el simbul del son plusiv alveular sunor int l'alfabet funetich internaziunal.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üsagg int i vari lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i püssee tant lenguv che i dröven l'abecee latin, la D la rapresenta el son [d] (o una sua variazion, a seconda del sistema funemich de la lengua in quistion). Esempi de ecezion i henn el spagnö, indè che la pö vess parnunziada [d] o [ð], e 'l vietnamita, indè che la pö vess parnunziada [z] o [j].


text:
Lengua galesa
Al Galés (in gales Cymraeg), al fa part di lengu celtich. L'è parlaa in Gales (che al fa part ad la Gran Bretagna ucidental) e int la pruencia ad Chubut, una colonia galesa int la Patagonia argentína.
Cuntegnüü
I Parlant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Seconda un censiment dal 2001, al 20,5% di galés (circa 3 milion) i parlan al gales (un nümer magiur rispet al 1991, quand a gh'era dumà al 18,5% ch'i la parlavan). Quela percentual chi l'è particularment impurtanta se a s' cunsidera che l'inclüda ancasì gent nasüü föra dal Galess. Quand a s' cunsidera dumà la pupulazion nasüü in Galess la percentual di parlant la va sü fina a rivà al 30%.
La magiur part di gales i henn bilingu Gales-Ingles, anca se a gh'ne tanti ch'is sentan püssee bon da parlà al Gales pütost che l'ingles. I du lengu i henn comunque part ad la vita ad tüt i dì, e la magiur part i dröban sia vöna che l'altra.
Al gales cume prima lengua us tröva supratüt int i post meno indüstrializà a nord e a ovest dal Galess, tant me Gwynedd, Denbighshire, Merioneth, Anglesey (Ynys Môn), Carmarthenshire, Nord Pembrokeshire, Ceredigion, e in part dal Glamorgan ucidentaal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galés antich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Elgalés antich (Hen Gymraeg) l'è el nom daa a la lengua galés ind el temp andue al s'è desvelüpaa del brittonegh e che al ven de spess cataa föra del VI/VII a i inizi del XII secul quand che a s'è desvelüpaa ind el galés mezz.
Un badalöcch de puesii e di över in prosa henn rüvaa de chest temp fin al dé d'incö, anca se in di manüscricc taard e minga uriginai, cume per ezempi el puema Y Gododdin. El test püssé antich in antich galés rüvaa intrech l'è forsa chel cataa föra in sö un piött fopal ind la Cesa de San Cadfan (Tywyn), a Tywyn (Gwynedd), anca se l'è databil a i inizi del'VIII secul. Se pensa che un test ind el Liber de San Chad al sia staa scriüü in tra la fin del VIII e el IX secul, ma pö vess la copia de un test del VI/VII secul.
Galés mezz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El galés medi (Cymraeg Canol) l'è el nom daa al galés di secul XII-XIV, andue ghe restan debon püssé atestaziun de a chel antich. L'è la lengua, o sia ghe va arent a chela ch'a gh'è ind el Mabinogion, anca se i storia cöntaa sö henn püssé vecc. L'è anca la lengua dela grand part di manüscricc de la legislaziun galesa.
Galés d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adüs del censiment del 2001, el 20,5% de la popolaziun tutala galesa (3 miliun de persun) deciarava de parlaa el galés (in via a cress respett al 18,5% del 1991). Chesta percentüal, giamò de per sé granda, la ciapa un valur ancamò püssé grand se a se pensa che, de i dacc del stess censiment, el 25% del la popolaziun tutal l'era fada sö de persun nassüü föra del Galles. In tra i Galés devera del lögh, la percentüal di parlancc la lingua nativa al sarìa el 30%. El nümer de persun che i druva el galés 'me lengua "veicolar", o che gh'ha un savér assé bon de chest idioma ind el rest del la Gran Bretagna l'è minga cugnussüü.
Gramatega del galés d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I verb in galés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La grand part di temp la pö vess fada sö druvand l'aüsiliar bod (vess). I gh'han dü form: el galés pupular (Cymraeg Byw) e 'l galés leterar.
Present
Il galés pupular al druva fundamentalment form cuntracc de chel leterar.
"Mì sunt" è "yr wyf i" ma può diventare: "rwy" da "yr wyf i", "wi", o "rydw i", "dw i", "wi".
Cume aüsiliar pö vess: Dw i'n cerddeg = Mì camini (sunt dré a caminà).
"Tì te seet" l'aüsiliar al pö destrüss del tüt (vess presüpost) e dì Ti'n cerddeg = Te caminet (te seet dré a caminaa, lett. "tì in caminà!")
Ind i dumand
Wyt ti'n cerddeg? (te seet dré a caminà?) ydw (sé) - nag ydw (no).
Ydw i'n cerddeg? (sunt dré a caminà?) wyt (sé) - nag wyt (no).
Tabela di vucai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pulitica Linguistica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al Gales l'è stat minaciàa dal puter pulitich e sucial ad l'ingles, a gh'è stat un mügg ad campagn in favur dal Gales a partì dala metà dal 20esim secul, in particular da part ad urganisasion nasiunalista cme al partit Plaid Cymru e la sucietà dla lengua galees (Cymdeithas yr Iaith Gymraeg).
Int al 19sim secul, in quasi tüti i scöl dal Galess i lesion j'eran in inglees, ancasì int i post indè che i fiö i la capivan no. Int una quai scöla i drubavan ancasì di metud barbaric, tant cme al 'Welsh Not' (al No Gales), ch'l'era un tocc ad legn con insima i leter WN che i mester i metivan al cool di fiö chi parlavan galees. Cui fiö la pö i pudivan pasà al legn a un'alter fiö che lur i sentivan parlà galees. Gnuta sira, al fiö ch'u gh'ava al legn al cool u gniva picà sec dai mester.
La situasion l'a pö cumincia a cambià aturn al 1890 quand Hugh Owen l'a fat presion per cambià i leeg, e j'ann vert la prima scöla indè ch'as parlava galees; la Ysgol Syr Hugh Owen. L'era al 1894.


text:
Albenga
Albenga (en lìgure: Arbenga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 24 211 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 36,5 km² e 'na densità de popolasiù de 663 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Alassio, Arnasco, Ceriale, Cisano sul Neva, Ortovero, Villanova d'Albenga.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Albenga l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Isaac Newton
L'Isaac Newton l'era un fìsich, alchimista, matematich, chimich ingles, vivüü a caval del XVII e del XVIII secul; segund la magiur part di filosuf e di scenziaa, l'è staa el püssee impurtant scenziaa in de la storia de la scienza muderna, in sustanza quel che gh'ha daa urigin.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Newton l'è nassüü in Inghiltera, a Woolsthorpe-by-Colsterworth, el 4 de genar del 1643 (segund el calendari gregurian; per l'alter calendari duperaa a quij temp, quel giülian, l'era el 25 de dicember de l'ann prima). Newton l'è staa tiraa sü da la sua nona, vist che 'l sò pà l'è mort che lü l'era minga ammò nassüü, e quand el gh'aveva dü ann la sò mama l'è andada a viv cunt el sò om növ.
In del 1661 al s'è iscrivüü al'Üniversità, al Trinity College a Cambridge, induve l'ha ciapaa la laurea quater ann dopu; dopu la laurea l'ha lavuraa un poo a cà sua, e l'è in quel periud chì che l'ha metüü giò la sua teuria de la gravitaziun üniversala. Ammò, in di quij ann chì l'ha pö scuvert el teurema binumial, che pö el purtarà al calcul infinitesimal (anca se 'l Leibniz l'andava in gir a dì che l'aveva inventaa lü).
In del 1667 l'à cuminciaa a culaburà cunt el Trinity College, e cuntempuraneament l'ha püblicaa düü liber: De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas e De methodis serierum et fluxionum, cunt i quai l'ha metüü in gir i sò scuvert in de la fisica.
In del 1672 l'ha inveci cuminciaa a lavurà a pruposit de l'otica, e l'è rivaa a di risültaa a pruposit dela lüs.
Newton: el sistema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Newton el le scampa dal 1642 al 1727; ma el sò pensee l'è cumudaa in de la segunda metà del Ses'cent, perchè i descuvert del Newton i tröven post intra el 1665 e el 1667; el s'embat de quel temp che 'l ven sübit despö i stüdi a l'üniversità de Cambridge e rivolt in particular a matematega, astrunumia, fisega e chimega; ma el Newton el ghe lavura adree per tant ann a sistemà pulitu i früt de la sò ricerca prima de andà in tipugrafia. Intant el scumincia a insegnà matematega a l'üniversità de Cambridge e 'l deventa soci de la Sucietà reala de Lundra, l'è in di sò memori che 'l ghe porta là a vessegh dent i prìmm furmülaziun pübligh di sò dutrinn püssee impurtant.
Inscì la prima furmülaziun de la teuria de la gravitaziun üniversala induve el Newton ghe varda a la stessa manera tant a i fenomen del ciel che a quij de la tera, cunt el derivà per via matematega sia i legg del Keplero in sü i orbit di pianet sia i legg del Galileo Galilei in sü el vegnì a bass di ropp pesant del stess prinzìpi, la se tröva denter in d'una cumünicaziun De motu presentada a la Sucietà reala indel 1685.
Pö, despö un para d'ann, indel '87, la ved el ciar l'övra principala del Newton intitulada Philosophiae naturalis principia mathematica induve el principi de la gravitaziun üniversala el ven svolt e teurizzà in larga manera; indel 1690 el balca asquas del tüt el lavurà uriginal del Newton sia in sül teren filusofigh che scientifigh, anca se tanti di sò scritt i vegnen föra pö despö de che l'ann chì, intra de lur gh'è anmò da regurdà la famusaOttica püblicada indel 1704.
I ültim ann de vita del Newton hinn dedicaa a la pulitica e dessuramaross a la carega de diretur de la Zeca de Lundra; indel 1703 el Newton ven numinaa president de la Sucietà reala e l'è el scenziaa püssee autorevul del sò paes; l'è in de 'sti ann che se sistema la raculada col Leibniz a pruposit de chi l'è rivaa per primm a inventà el calcul infinitesimal. El ven föra che el Newton el gh'era rivaa prima del filosuf tudesch, anca se quest chì el le gh'era pö passaa dinanz in del dighel a tücc.
Gh'è da giüntàgh là che el Newton l'ha scrivüü anca tanti liber de carater religius.
El Newton in filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una prima facia per la qual l'övra per la püpart scentifega del Newton la gh'ha un'impurtanza particulara in filusufia l'è quela del sistema, che 'l preved una sintesi ben riüssida de ricerca sperimentala in sü i fenomeni natürai e de custrüziun matematega. In sustanza, el Newton el ghe varda a un insema de indüziun e de dedüziun che 'l gh'ha el sò precedent püssee impurtant indel Galilei; el s'embat, giüstu cünt, de svilüpà l'uservaziun sperimentala di fenomen fisigh per cavànn föra di legg de validità üniversala; a 'sti legg chichinscì ghe se riva cunt una generalizzaziun semper püssee slargada, che però la gh'ha mai da perd el ligam cunt l'uservaziun e 'l riscunter sperimentai; una volta pö che s'è rivaa sü in scima al basel püssee alt de la generalizzaziun permetüda dal riscunter sperimental, mè de trà inanz cunt la dedüziun per cavà föra di legg bon üniversalment di növ fenomeni da pudè uservà; la matematega l'è deddovera el strüment che 'l serva a scernì föra la presenza d'impiant o ligam püssee generai in di fenomeni uservaa e dessuramaross ja dupera per strulegà fenomeni nananmò uservaa; rispet al Galilei, che 'l parlava de la matematega cume de la lengua duperada da Diu per scrìv el liber de la natüra, el Newton el resta forsi ligaa a un'idea püssee strümentala de la matematega, induve el sò prìmm cumpit l'è quel de dàgh una furma rigurusa a i uservaziun sperimentai. Ai principi del sò sistema el Newton ghe da una furma precisa cun di regul de la ricerca che 'l met in mustra a l'inizzi del terz liber di Principia.


text:
Tutto su mia madre
Tutto su mia madre (Tut su mè màdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Pedro Almodóvar ch'l à vins al prèmi par la mijór regìa a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l Prèmi Òscar dal 2000 p'r al mijór film furastēr.
In Itâglia 'l è vgnû fóra al 17 ad Setémbar dal 1999.
Sunt
In dal dè dal cumpléan ad sò fiōl Esteban (Eloy Azorin), la Manuela (Cecilia Roth) la 'l pòrta sèg a véd'r a teàtar la pièce "Un tram ch'al s ciàma deśidèri" in dua la rècita la Huma Rojo (Marisa Paredes), n'atōra ch'a lò a gh piàś dimóndi. Finî al spetàcul, durànt na nòt in dua a piōṿ che Dio al la manda, Esteban al gh cur adrē par far-as far 'n autògraf ma al vèṅ mis sóta da na màchina a 'n incrōś e al mōr. Manuela la decìd alóra ad lasàr Madrid p'r andàr a pascàr al pàdar ad sò fiōl a Barcelóna. Adès al fà al trans e al tira avànti baténd i marciapē cun al nóm ad Lola (Toni Cantó). La Manuela la n iva mai dit a Esteban chi al fus sò pàdar dabòṅ e a lò al gh'éra sèmpar rincarsû.
Rivàda in Catalógna, la dóna la cata subìt un sò amìg dna vòlta, Agrado (Antonia San Juan), anca lò un trans che par scampàr al fà la putàna, e la cgnós la sōra Rosa (Penélope Cruz) ch'l'è drē a partìr p'r al misiòṅ anc s'l'è sierupuśitìva e la gh'à 'd avér fiōl anca lē da la Lola.


text:
Tèxas
Al Tèxas (Texas in Inglés, a s lèś /ˈtɛksəs/) 'l è 'n stat di Stat Unî nâ al 29 ad Dicémbar dal 1845 ch'al s cata in dal sud, a 'l sèntar, dal paéś. 'L è cgnusû cuma Lone Star State (Al stat dla stéla da par lē) e al sò mòt 'l è Friendship (Amicìsia).
La sò capitàla l'è Austin cun Houston, Sant Antóni, Dallas, Fort Worth e El Paso atri sità impurtànti. La sò siggla pustàla l'è TX. La paròla Texas la daśvèṅ da 'l Táysha, ch'in dla léngua druàda da gl'indiàṅ Hasinai a vōl dir “da la stésa banda” o anc “amìg”.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su 'l alevamènt dal bèsti, l'indùstria dal petròli e in sla tecnulugìa élta.
Geugrafìa
Davśèṅ a lò i s càtan: al Mèsic Nóṿ a nòrd-òvest, 'l Oklahoma a nòrd, 'l Arkànsas a nòrd-èst, la Luiśiàna a èst e al Mèsic a sud. Cun na superfìsi ad 696.241 km² 'l è al stat più grand dòp l'Alàska.
Al paéś al s cata a nòrd dal fiùm Rio Grande e al gh'à dal piàni, di deśèrt, dal furèsti, dal palùdi, dal muntàgni e di pòst séc.
Pupulasiòṅ
La pupulasiòṅ texàna l'è dimóndi misćia, ma quàśi tut i èṅ o biànc o négar. P'r al cinsimènt dal 2006 la ś divìd acsè:
- 82,7% biànc
- 11,9% afroamericàṅ
- 3,4% aśiàtic
- 1,2% misć
- 0,7% indiàṅ americàṅ
- 0,8% hawaiàṅ e àtar pòpui dal Pasìfic
C'n i sò óltar vint-siē migliòṅ 'd abitànt (dat dal 2012), al Tèxas l'è al stat americàṅ cun più abitànt ad tut dòp la Califòrgna.
Pulìtica
Al Tèxas 'l è 'n stat ch'al strica 'l òć a la dèstra da dimóndi tèmp (specialmènt da i tèmp dgl'elesiòṅ dal presidènt Ronald Reagan ch'l à vìns lè in dal 1980) ma prima i ér'n i demucràtic a cmandàr là, difàti sōl quàtar vòlti i texàṅ i ìvan sarnî di presidènt republicàṅ in dla stòria lōr. Al guvernadōr 'd adès, da 'l 2000, 'l è Rick Perry dal Partî Republicàṅ.


text:
Siria: Armada ha bumbardà la citad Homs
-
- Zoom
- archiv: Il bumbardament a Homs lascha enavos ses fastizs. (Keystone)
Il terz di da la pausa da cumbat en la Siria ha l'armada bumbardà il center da l'opposiziun, la citad da Homs. Singulas funtaunas din ch'i n'haja betg dà morts, autras rapportan d'in mort e plirs blessads.
En la segund gronda citad da la Siria, Aleppo, hai medemamain dà cumbats. Regenza ed opposiziun rinfatschan in a l'auter dad esser la culpa per las attatgas.
Resoluziun
A New York lavura il cussegl da segirtad da l'ONU vinavant vid ina resoluziun che duai pussibilitar da trametter observaders internaziunals en la Siria. Enfin uss n'han ins betg pudì sa cunvegnir pervi dal veto da la Russia. (fc/sda)


text:
300
Gh'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Primm esperienz eremitigh de Sant Antoni in del desert egizzian.
- Costruzion del Palazz de Dioclezian a Spalato.
- Concili de Elvira.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Macari el Grand, sant egizzian (m. 390)
- Paolin de Trevir, vescov (m. 358)
- Zen de Verona, vescov (m. 371)
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- San Teona de Lissandria, vescov (n. ...)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Heineken: Biera duai vegnir pli chara
-
- Zoom
- Heineken, ina gervosa da la Belgia. (colourbox.com)
Perquai che la giutta per far biera è vegnida pli chara vul il concern beltg Heineken auzar il pretsch per la biera. Il gudogn operativ saja sa reducì l'emprim quartal, quai malgrà che la svieuta saja creschida per var 7 % sin 4,6 milliardas francs. Quai scriva il concern Heineken senza numnar cifras pli detagliadas. Cun in augment dal pretsch da la biera ed in program da spargn vul il concern beltg ussa reducir ils custs per 600 milliuns francs enfin il 2014. (aw/sda)


text:
Beringen (SH)
Beringen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 3485 abitant e una süperfiss de 14.19 km², e al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar.
El cumün de Beringen a l'è tacaa ai cumün de Guntmadingen, Hemmental, Löhningen, Neuhausen am Rheinfall, Sciafüsa, Siblingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Beringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Beringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Schwanden (GL)
Schwanden a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.63 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2392 abitant.
El cumün de Schwanden al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Elm, Engi, Glaruna, Haslen, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Nidfurn, Schwändi, Sool.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Schwanden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de de swando.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Schwanden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Schwanden al Wikimedia Commons


text:
Castrisch: Spustà la decisiun parc da vent
-
- Zoom
- Il vitg da Castrisch. (RTR, L. Livers)
Las duas firmas Altaventa e l’ovra electrica da Turitg n’èn betg trumpadas da la decisiun da Castrisch da spustar la decisiun da decider sur d’in contract da dretg da construcziun. Castrisch haja dabun dapli infurmaziun e quai veglian els era dar vinavant a la populaziun da Castrisch.
Sur dal medem contract vegn era discutà en Lumnezia cun ils possessurs da terren en la regiun nua ch’il parc da vent vess da vegnir. Era en Lumnezia sa retardan quels contracts, quai pervi da la fusiun Lumnezia che stat avant porta. Quests contracts fissan ina impurtanta garanzia per ils planisaders da la EWZ ed Altaventa. Il proxim temp vegn numnadamain investì blers daners en la mesiraziun da vent ed en l’examinaziun da la cumpatibladad ecologica. (ll/rtr)


text:
Pogn
Pogn (prunünciaa lucalment Pògn, in Piemuntes inveci Pugn; Pogno in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 542 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,0 km² e ona densità de popolaziun de 154 ab./km².
El paes a l'è al cunfin cunt i pruvincc de Verbania (cumün de Bulèj) e de Vercej (Valdügia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pogn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arcidiocesi de Verséi
L' Arcidiocesi de Verséi (Archidiœcesis Vercellensis in Latin) l'è una circuscrisiòn metrupulitana d'la cesa catòlica italiana, e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sèd l'è in d'la cità de Verséi, è el teritòri el g'ha 118 paròchie, divise in 6 vicariàd.
D'la pruìncia eclesiastica i fan part le diocesi de Alesandria, Bièla, Casàl Monferàd e Nuara.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi l'esìt bèle dal prìm sécul, 912, quand el Papa Anastàsio III el g'ha dài al vesch Regemberto el dirìtt da purtà el Pallio. Sulamènt el 17 de lüi 1817 la diocesi l'è stài elevada a Arcidiocesi


text:
Nepal
El Nepal (नेपाल in nepali) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'India e a la Cina.
La capital a l'è Kathmandu.
Al gh'ha una süperfiss de 147.181 km² e una pupulaziun de pressapoch 26 miliun d'abitant.
La speranza de vita in Nepal a l'è de 62 agn.
La pupulaziun a l'è per l'80% de religiun induista, per l'11% budista, e per el 4% müssülmana.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nepal (nom ufizial: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल / Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl) a l'è una repübliga del 28 de magg del 2008.
El president a l'è el Ram Baran Yadav (del 2008).
El prim minister a l'è el Sushil Koirala (del 2014).


text:
Armando Diaz
L'Armando Vittorio Diaz (Napoli, 1861 - Roma, 1928) l'è staa on militar e senador italian.
Militar de carriera, ai temp de la guerra cont i Turch del 1911 l'era colonnell e 'l conandava el reggiment de fanteria quell de 93.
Quand che l'è s'cioppada la Prima Guerra Mondial, l'era addett al comand supremm come capp di operazion. In del giugn del 1916 l'è staa promovuu a tenent general e l'ha ciappaa el comand de la division quella, e poeu del corp d'armada quell de 23.
In de la sera del vott de november del 1917, duranta la desfada de Caporett, l'è staa ciamaa a capo del statt maggior de l'esercit al post del general Luigi Cadorna. Ciappaa sù quell che 'l restava de l'esercit, l'ha organizzaa la resistenza in sul Mont Grappa e in sul Piav.
In del 1918 l'ha portaa l'esercit italian a la vittoria in de la Battalia de Vittorio Veneto, e l'ha poeu dettaa el famos Bollettin de la Vittoria, indove che 'l se diseva che i trupp austriegh s'eren retiraa in desordin denanz a l'esercit italian che 'l tirava innanz.
A la fin de la guerra el general Diaz l'è staa nominaa senador del re Vittori Emanuel III e, in del 1921, l'ha ricevuu el titol de Duga de la Vittoria; el Benito Mussolini l'ha faa vegnì minister de la guerra e, in del 1924, el gh'ha daa el titol de Maresciall d'Italia.


text:
Còrsich
Còrsich (Corsico) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 35 196 abitant.
El paes el se troeuva longh el Navili Grand e la confina con Milan.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Còrsich la nass intorna al 1200 in del territòri percors del canal del Navili Grand, la costruzion del qual l'è scominciada vers el 1259 a òpera del Marin Torrian. La famiglia di Torrian l'è stada battuda di Viscont in de la Battaglia de Des (1277), che hinn divegnuu i padron de Milan per oltra duu secoi. Còrsich, che la faseva part del Ducaa de Milan, la gh'aveva in sul pròppi territòri la Tegnuda Torrian (poeu Viscont) e la villa del condotter Niccolò Piccinino (1380-1444), general al servizzi del Filipp Maria Viscont. In del 1525 a Còrsich l'è stada fondada l'Opera Pia Vimercati per la distribuzion del pan ai famili pòver.
In del 1706 Còrsich l'è stada quarter general de l'esercit austriach de l'Eugeni de Savòia, che 'l batt l'ultim governador spagnoeu.
Milan e 'l sò territòri passen donca del domini spagnoeu a quell austriach (1706-1859), con dò interruzion frances. In età napoleòniga (1811-1816) a Còrsich hinn staa taccaa i comun de Assagh, Bazzana, Bazzanella, Buccinasch, Gud Gambaree, Loiran, Roman Banch, Ròvid, Trezzan e Terzagh, ma con la costituzion del Regn Lombard-Venet quij union chì hinn staa annullaa.
A l'unità d'Italia (1861) l'economia de Còrsich l'è anmò prevalentement agricola e zootecnica, con la nassida di primm aziend caseari. In del 1863 Còrsich (che l'a gh'aveva on teeritòri pussee grand de quell d'incoeu) la cuntava 1600 abitant, di quai domà 23 abitant podeven votà. Ai elezion amministrativ del 30 luj 1905 gh'hann diritt de vot 194 abitant per ses consilier amministrativ.
Ai inizzi del Noeufcent scomincen a vess dervii i primm industri (de la carta e de la vederceramica). Duranta la Prima Guerra Mondial, moeuren 90 abitant de Còrsich. Ai elezion del 1921 Còrsich la vota in maggioranza i comunista, menter i fascista ciappen domà el 20% di preferenz. I fascista dòpren anca a Còrsich la violenza e pòrten el terror e menter in di elezion del 1924 in Italia conquisten la maggioranza cont el 66,3% di vot, a Còrsich vegnen battuu con manch del 40%. El desenni dòpo el ved ona migrazion granda del Venet e de la Provincia de Bergom, tanto che al princippi de la Segonda Guerra Mondial la popolazion la riva i 8000 abitant. La guerra la gh'ha di effett terribil su la popolazion che la subiss, oltra a la miseria, anca i bomb di aeroplan di Leaa. Dòpo l'Armistizzi del 1943, a Còrsich el moviment de liberazion l'è giamò organizzaa in la 113^ Brigada Garbali.
Dòpo la guerra, Còrsich la ven amministrada longament di comunista e di socialista. In di ann del boom econòmich, la subiss l'immigrazion che la ven del sud de l'Italia, e la gh'ha on aument nodevol de la popolazion, tanto che in del 1981 la riva ad avègh quas 40000 abitant.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Còrsich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Pakistan
El Pakistan (پاکستان in urdu) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Iran, a l'Afghanistan, a la Cina e a l'India.
La capital a l'è Islamabad, ma la cità püssee impurtanta a l'è Karachi.
Al gh'ha una süperfiss de 803.940 km² e una pupulaziun de pressapoch 170 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pakistan (nom ufizial: اسلامی جمہوریۂ پاکستان / Islamic Republic of Pakistan) a l'è una repübliga semipresidenzial.
L'è stada sota el cuntrol del general Pervez Musharraf fina al 2008; pö lü l'ha daa i dimissiun e gh'è staa un mument de instabilità.
Adess el president a l'è Mamnoon Hussain (del 2013).


text:
Candyman - Terrore dietro lo specchio
Candyman - Terrore dietro lo specchio (Candyman - Terōr da drē da 'l spèć) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1992 ad Bernard Rose trat da 'l racònt The Forbidden ad Clive Barker. Al gh'à abû dū séguit: L'inferno nello specchio (Candyman 2) dal 1995 e Candyman - Il giorno della morte dal 1999. 'L è stâ girâ in Inghiltèra e in di Stat Unî, specialmènt a Chicago.
Custâ òt migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad vint-sinc.
Sunt
L’Helen Lyle (Virginia Madsen) l'è na studènta dl'università ch'la pòrt' avànti di studi dal tradisiòṅ di tèmp 'd al dè 'd incō. Méntar l'è drē a far dal dmandi a di ragàs dascurénd dal superstisiòṅ, la vèṅ a cgnusénsa dna legénda ligàda a 'l persunàǵ ad Candyman (Tony Todd). Chi lò 'l éra 'n négar ad nóm Daniel fiōl 'd un sćiàṿ dla Louisiana. P'r al fat ch'al fus anc brâv a dipìnśar, 'n óm pîn ad bèsi e pruprietàri ad dimóndi fónd al 'l iva ciamâ par far 'n artràt a sò fiōla Caroline ma pò al ròbi i aṅ tòlt na piga difarénta, c'n i dū śōvan ch'i èṅ dvintâ amànt e lē gravda. Un quèl dal gènar a n psiva minga èsar pardunâ: tut al paéś al s éra mis a dar-'g adòs turturànd-al e tajànd-ag via na maṅ c'n un śghét ruśnènt. Impinî pò ad mēl, 'l è stâ lasâ murìr sóta soquànti bréschi, quaciâ da 'n sam ad béghi rabìdi. A s cònta che na parsòna, guardànd-'ś in un spèć e dgénd par sinc vòlti al sò nóm, la sarés bòna 'd arciamàr da 'l nòstri bandi “Candyman”, ch'adès al gh'arév 'n anśinèl a 'l pòst dla maṅ, ma a cóst dla vita.
Dòp ès'r andàda in dal pòst in dua Daniel 'l éra stâ cupâ in alóra, ciamâ Cabrini-Green, e avér-al ciamâ da drē da 'n spèć, dla gint la taca a pèrdar la vita. Al brut 'l è ch'la pulisìa la créd ch'la sia stada pròpria l’Helen a masàr-i.


text:
Marbach (LU)
Marbach a l'è una frazzion del cumün svizzer cumün de Escholzmatt-Marbach, endel distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. L'ha faa cumün despelüü infina al december del 2012 ma dal prim de ginee del 2013 l'è staa acorpaa al cumün de Escholzmatt-Marbach. Quanda che l'eva autonom la süperfiss del so teritori l'eva de 45.10 km² e in del december del 2012 al gh'eva pressapoch una popolazion de 1200 abitant.
L'abitaa de Marbach al se tröva a una altitüden de 871 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggiwil (BE), Escholzmatt, Flühli, Schangnau (BE), Trub (BE). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 col nom de Marpach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marbach (LU) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mackenzie
Ul Mackenzie l'è un fiümm del Canada. Al nass dal Great Slave Lake, in de la pruvincia de l'Alberta, e al curr per 1.738 km inver ul Maar Glacjaal Artich. Sa sa cunsídera però ul püssee lünch dii sò dü broch surgentífer, i fiümm Peace e Finlay, tütt ul sistema al vègn a vèss lünch 4.241 km e al diventa ul seguunt in tüta l'America del Nòort. Ul sò basin imbrìfer al sa slarga per 1.805.000 chilòmeter quader. Ul fiümm generalmeent al sa gera in utuber; ul giazz al sa desléngua inver ul mees de macc, e in inveern ul fiümm l'è duperaa cumè strada.


text:
Reaziun chimiga
Una reaziun chimiga a l'è un prucess che'l trasfurma vüna o püssee sustanz de partenza ciamaa reatif in vüna o püssee alter sustanz ciamaa prudot, de solit diferent di reatif. In d'una reaziun chimiga a gh'è el surbiment e l'emissiun d'energia.
I reaziun chimich dipenden del muiment di eletrun mulecular o atomich per la furmaziun e la rutüra di ligam chimich, anca se el cuncet general de reaziun chimiga se pö dupral per i trasfurmaziun di partisej elementar e per i reaziun nüclear.
Tipi de reaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al gh'è un frach de reaziun chimich e la classificaziun a l'è mai inscì ciara perchè la gh'è una surapusiziun intra i categurij
- Isumerizaziun: riarangiament strütüral d'un cumpost sensa cambià la sua cumpusiziun. Varda anca stereuisumerism;
- Sintesi chimiga: 2 o püssee element chimich o mulecul se giunten insema per furmà un prudot püssee cumplicaa
- Decumpusiziun chimiga: un compost el se s'cepa in element o cumpost püssee piscinit
- Sustitüziun: un element püssee reatif el ciapa el post d'un alter in d'un cumpost
- Metatesi: düü cumpost se scambien jun o ligam per furmà alter cumpost diferent
- Reaziun acid-bas: reaziun intra un acid e una bas.
- Reaziun redox: al gh'è un scambi in del nümer de ussidaziun di atum di cumpost de la reassiun. 'Sti reaziun chì se poden interpretà 'me un trasferiment de eletrun intra diferent speci o sit mulecular.
- 2 S2O32−(aq) + I2(aq) → S4O62−(aq) + 2 I−(aq)
I2 a l'è ridot a I- e S2O32- aniun (aniun tiusulfaa) a l'è ussidaa a S4O62-.
- Cumbüstiun, un esempi de reaziun redox che'l gh'è un cumbüstibil che'l reagiss cunt un element ussidant, de solit l'ussigen, per dà calur e di prudot ussidaa. Atensiun: el nom cumbüstiun a l'è dupraa de solit per l'ussidaziun de l'integra mulecula; l'ussidaziun de dumà un grüp funziunal a l'è minga una cumbüstiun;
Reaziun urganich: un insema bel gross de reaziun di cumpost urganich. I reaziun che'l pö fà un cumpost urganich dipenden diz sò grüp funziunaj.
I reaziun a hinn anca classifigaa in acord al mecanism, per esempi:
-
- Reaziun de jun, es. disprupurziunament de l' ipuclurit
- Reaziun cun intermedi jonich reatif, es. la reaziun d'un enulaa
- Reaziun d'un radical, es. la cumbüstiun


text:
Fredej Marx
I fredej Marx hinn stàa on grup de fredej american, atturi e comegh diventà famus in di ann 30 a teater e sopprattut al cinema cunt i primi film cunt el sonoro.
i fredej in tutal even in cinc, ma vun el sè ritiràa per tacàa a fa el suldat, insci dumà gli alter quater hinn diventàa famus. se chamaven :
- Harpo Marx - cunt la soa perucca (di volt biunda, di volt russa) el sonava l'arpa e el faseva la pantomima, defatt l'ha mai parlà una parola. Sia in teater , che in tuti i film el faseva el muto , ma l'era bun istess de fa rit grasie a la soa mimica e ai so stravagansi, cumè l'impermeabil da induè estraeva tuch scoss , el so bastun a trumbeta , el so capelash a cilinder
- Chico Marx
- Grouch Marx
- Zeppo Marx
- Gummo Marx


text:
World of Warcraft
World of Wacraft (o abreviad anca 'me WoW, lombard: mond di arts de la guera) a l'è un videojoeg fantasy 3D MMORPG online, desvelupad de la "Blizzard Entertainment". Nunc, g'en plussee de 12.000.000 de cunts ativ. A l'è ambientad ind el mond de "Warcraft", qe a l'è nassud cont la publegazion de tri olter joeg, semper desvelupads de la Blizzard (Warcraft, Warcraft II, Warcraft III).
Cuntegnüü
Jeografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el mond de Warcraft, a g'en qater continents principai: "Eastern Kingdoms", "Kalimdor","Northrend" e "Pandaria". Tuts i qater i se troeven ind el mond de "Azeroth". Poei al g'è anca un olter pianeta, qe a l'è stad metud dent cont una espanzion ciamada The burning Crusade.
Creadure e Raze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el mond de World of Wacraft a g'en un frac de creadure e raze. El joegador, al poel çernir tra Orc, Tauren, Troll, Elf de la Nocc, Uman, Non-morts, Nan, Elf del Broei, Gnom e Draenei. Qele raze qì en despartide in du congrege: "The Alliance" e "The Horde".
I class[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Guerier (warrior): l'è vuna de i plussee drovade tra i joegador, per la so dopia speçalizazion. El guerier l'è vuna di class ciamads tank (in Ingles al voel dir "car armàt"). Al poel drovar tuts i arm qe g'en ind el joeg, denfoera la baqeta majega.
- Mag (mage) : han un grand poder majic, qe i poeden drovar cont el "mana". Sedenò, i mag g'han minga una grand forza d'atac fisic e i g'han un toc de punts vida. Quand el mana al finiss, i poeden fa su un "pioed del mana", per trar-l su noevament.
- Pret (priest) : i prets i en una class projetada per curar i olter compagn. El pret, defats, l'è vuna tra i class ciamads "healer" (guaridor).
- Druid (druid) : i druids i en di amants de la nadura. I studian i elements nadurai e difats i poeden deventar di animai. I poeden anca curar i so aleads.
- Sciaman (shaman) : cont i qater elements nadurai, i sciamn tacan su i totem per combatt.
- Guerier de la mort (death knight) : l'è stad metud dent cont l'espansion The Wrath of the Litch King. Cont un mesciott tra jax e arts neger, i guarier de la mort i se poeden çernir domaa dopo 'ver-g 'me minim un olter PG de nivel 80: poei, el joegador al poel far su un noev PG guerier de la mort, qe al saraa jamoo de nivel 55.
- Monag (monk): l'è stad metud dent cont l' espansion Mists of Pandaria; l'è un maester in di arts marziai.
- Caçator (hunter): al poel ciapar i bestie qe al cata foera (i "pet"). Del nivel 40 al poel metter-s su di bardaments de maia. Principalment, al drova arc, s-ciopp o fucil.
- Lader (rogue): g'ha un roel fondamental, soratut ind i dungeon e raid. Abilitaa numer vun del lader, l'è senza dubi la stealth, l'è a dir "invisibilitaa".
- Stregon (warlock): amant di arts neger e di maledizion, i poeden anca evogar di creadure qe dann el so iutt in combatiment.
- Paladin (paladin): l'è un guerier iutant del ben comun e defensor de la lux. Al poel vesser, oltrament qe tank e dps, healer per la so abilitaa de curar i olter compagn.
G'è de dir anca qe per el sistema de talents, q'i en tri per ogne class, g'en in tut 52 specializazion de class deverse tra lor.
Raze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alleanza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Uman
- Nan
- Elf de la nocc
- Gnom
- Draenei (l'è stad metud dent cont l'espansion The Burning Crusade)
- Omm-Luf (l'è stad metud dent cont l'espansion Cataclysm)
Neuter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pandaren (l'è stad metud dent cont l'espansion Mists of Pandaria)
Orda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Orc
- Non-mort
- Tauren
- Troll
- Elf del broei (l'è stad metud dent cont l'espansion The Burning Crusade)
- Goblin (l'è stad metud dent cont l'espansionCataclysm)
Strutura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo haver-g çernid una raza, un joegador al passa a la çernida de la class. In tut, a g'en noevanta-cinq nivel, e quand un joegador al riva al nivel des, al poel decider de çernir un "talent": in tut en tri per ogne class. Per nar su de nivel, besoegna guadagnar esperienza (EXP) cont i "quest" (mission). I se poel anca far di mission in grupp (party): qì g'hem tan moeds de jugar, 'me i "dungeon", i "raid", "battleground": tuts qei joeg qì en despartids in du manere: "PVP" (se joega contra i olter) e "PVE" (se joega contra i "NPC": a l'è un nemic controlad del computer).
Espansion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
World of Warcraft l' è sortid ind el 2004. De qel mument lì, i en stade fade su qeste espansion qì a segutar:
- The Burning Crusade
- The Wrath of the Litch King
- Cataclysm
- Mists of Pandaria


text:
Arzintèla
Artécol in dialèt arzân
L' arzintèla (lucertola in italiân - Lacertilia al só nòm sientéfich), ind i paèiş ed léngua latèina în pió cgnusû cme Sauri (Sauria, în 'na sòt categoréia 'd serpèint ed la categoréia Squamata).
Carateréstichi
Al j arzintèli a gh'àn la tèsta piâta e a teriângol, al côrp piât e 'na còva lònga. În per lo pió a quâter gâmbi, ânch cun dal gâmbi ch' an 's vèden mìa (int j aguidi cme l'urbèt), céchi (int i scincidi cme la Lusengola - l'arzintèla dal fèin) e gh'àn al j urèci d'ed fōra sèinsa al gîr ed l'urècia. J ôc a gh'àn al lumèli nîgri e la lûş ed l' ôc zâla e a gh'àn al palpēdri. La léngua l'é a dō pûnti e la sêrov a l'arzintèla cme ôrghen ed tâst e cme êrma ed câsa in quânt la saléia la tratîn al bestiulèini ch' la mâgna: insèt, bèigh e vêrem.
L' arzintèla la gh'à dō masèli rubósti e dō fîli ed dèint tót cumpâgn. Tr'al careteréstichi ed soquânt gróp, l' autotomia, oséia în bòuni, per inganêr chi 'gh dà la câsa, de stachêr la còva in chêş ed perécol, ed sôlit dōp l' a 'gh tōrna a crèser.
Ind i pió grând, ed cól gróp ché, la lunghèsa la pōl andêr da i pōch centémeter (quêlch geco di Caraibi) fîn a i trî mēter dal drêgh ed Komodo.
Al j arzintèli, in gèner, a gh'an 'na bòuna resistèinsa a j atâch ed chi 'gh dà la câsa, perché dal prōvi fâti in laboratôri, in pió ed turnêr a fêres la còva, în bòuni 'd arsanêres ânca cun dal grôsi frîdi. In pió în bòuni, sèimper in chêş ed perécol, ed fêr al fînti môrti cgnusûda cme fêlsa môrt, (in italiân: morte apparente o tanatosi).
Soquânti arzintèli în bòuni ed cambiêr culōr. Al chêş pió cgnusû l' é l' Arzintlòuna (Camaleonte in italiân) mó cla carateréstica ché égh l' àn ânch ed dièter gèner.
Ed sôlit a mâgnen ed j insèt o mâgne ed la chêrna. Soquânt gèner a mâgnen ed l'êrba o a mâgnen ed tót, un eşèimpi carateréstich ed quisché l' é l' Iguana, ch ' la mâgna sōl ed l'êrba.
Inrâsen 'na vôlta a l'ân ind la têrda primavèira. A mèten zò da 3 a 8 ōv in bûşi che schêven cun al sâmpi davânti, mèinter a cócen vìa la tèra scavêda cun al sâmpi dedrê. J ōv în céch e biancûş e al gós l' é alâstich. I céch a şbrêghen al gós cun un gèner ed dèint insém al mûş ch' al câsca subét dôp la nâsita.
La còva
Cme bèle dét, soquânt gróp 'd arzintèli a gh' àn la carateréstica ed prèir pêrder la còva s' égh vîn dê adôs da quelchidûn. La pêrta ed la còva stachêda la gh'à di cèinter nervōş relativamèint indipendèint dal servèl, ch' a pōlen cumbinêr un muvimèint 'd arvujamèint ânca se la còva l'é stachêda dal côrp. Còst al şluntâna l'atensiòun ed còl ch' al gh'é drē saltêr adôs ch' al crèd che la còva la sìa la metê vîva ed la bèstia, mèinter l'arzintèla, ch' l'armâgn fērma cme môrta, apèina la vèd al mumèint gióst la scâpa.
J arvujamèint ed la còva, pôch a la vôlta, a câlen int al mumèint che l' oségen int al vèini tajêdi al câla.
Al destâch ed la còva l'é cavşêda da 'n grôs artiramèint di móscol ch' a gh'é e la sucêd lòngh a di piân ed rotûra pervést tra i nōd dal filòun, ch' în al zôni pió dèbel dal filòun ed la schîna.
I móscol armâgnen artirê ânca dôp al destâch per bluchêr la moragìa fîn a quând la frîda l'é guarîda. Da sté frîda a gnirà arfâta 'na còva nōva. Quând la frîda an n' é mìa pêra dal vôlti a pōl sucêder ch'a vègna arfât pió ed 'na còva.
Galeréia ed fôto
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lucertola trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Funziun intrega
In anàlisi cumplessa, una funziun intrega a l'è una una funziun, ch'a l'è ulumorfa definida da-par-tütt sül intreegh plan cumpless. Esempi típich i-è i pulinomi, la funziun espunenziala, i funziun trigunumétrich e i summ, prudüii e cumpusizziun da chesti-chí. Cada funziun intrega la pöö vess representada cuma una séria da puteenz cunvergeent da-par-tütt. Ni ul lugariitm ni qual-sa-vöör funziun ariis i-è intreegh.
Una funziun intrega la gh'a una singülaritaa al puunt al infinii, a maanch che la síes custaant. Chesta singülaritaa la sarà un pòol u una singülaritaa essenziala Intal darée caas, a l'è cjamada una funziun trascendenta intrega.
Ul Teurema da Liouville al stabiliss una prupietaa impurtaant di funziun intreegh — : una funziun intrega limitada la gh'a da vess custaant. Chesta prupietaa-chí la pöö vess duvrada par una pröva eleganta dal teurema fundamentaal da l'Àlgebra. Ul teurema da Picard al è un refurzameent cunsideràbil dal teurema da Liouville: una funziun intrega mia custanta la töö cada valuur cumplessa, eceet magara vüna. La darera ecezziun a l'è ilüstrada da la funziun espunenziala, ch'a la töö mai la valuur 0.


text:
Grub (AR)
Grub a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.26 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1017 abitant.
El cumün de Grub al se tröva a una altitüden de 813 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggersriet (SG), Heiden, Rehetobel.
El prutestant Grub AR al è separaa dal catòligh Grub SG d'un rial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grub l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1488 col nom de uss der Gruob.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1][2]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sitt web ufizzial (Tudesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Grub in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR


text:
Adolf Hitler
L'Adolf Alois Hitler, (Braunau am Inn, 20 avril 1889 – Berlin, 30 avril 1945) l'è staa on politegh austriech naturalizzaa todesch, Cancelliee de'l Reich (Reichskanzler) del 1933 e Führer de la Germania del 1934 al 1945. L'è staa Führer (Guida) del Partii Nazionalsocialista di Lavorador Todesch (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), conossuu anca cont el nomm abbreviaa de Partii Nazista, e el massim ideòlogh de'l nazionalsocialism.
L'Adolf Hitler l'ha conquistaa el podè dovrand el scontent e l'orgoeuj ferii del popol todesch, a causa de la perdita ne la prima guerra mondial e de la vida grama che la dava di pensee a la Repubblica de Weimar. Cont el drovà la soa abilità oratòria e l'insoddisfazion di class medi, l'ha presentaa on manifest politegh cont denter nazionalism, anticomunism e antisemitism, e dòpo fatt different(fallii Putsch in del 1923, con vòtt mes de carcer) l'è rivaa a la Cancelleria in del 1933 e l'ha creaa la dittatura, ciappand anca la carega de capp del paes dòpo la mòrt del president Paul von Hindenburg.
Cont on grand ed efficaz programma de restrutturazion econòmega e riarm militar, Hitler l'è staa dree a ona politega estera aggressiva, che la gh'aveva de slargà el Lebensraum (spazzi de vida) todesch a spesa de le popolazion de l'Europa oriental. In tant azion de sfida a la comunitaa internazional, l'è rivaa a invad la Polònia el 1º settember del 1939, provocand el s'ciòpp de la seconda guerra mondial. Battuu di esercit leaa, cont i trupp sovietegh giamò rivaa in città, el s'è tolt la vida in del sò bunker de Berlin il 30 april 1945 insemma a la miee Eva Braun (maritada on para de vor indree).


text:
Fischbach (LU)
Fischbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 719 abitant.
El cumün de Fischbach al se tröva a una altitüden de 637 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ebersecken, Gondiswil (BE), Grossdietwil, Ufhusen, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fischbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1224 col nom de Viscebach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fischbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sant'Elena (isola)
Sant'Elena l'è on'isola de l'Ocean Atlantich center-meridional, situada a 15°55' di latitùden sud e a 5° 42' di longitùden ovest. La se troeuva à 1900 km de la còsta de l'Angoeula.
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isola la s'estend per 16 km de lunghezza e 12 de larghezza masima, cont ona superfiss de 122 km2. L'isola a l'è de origin volcaniga, costituida de la part emergiuda d'on vecc volcan sotamarìn, cont el cradèr che 'l và giò drizz in sul mar de tri ladi, mentra che el quart lado el se troeuva al nivell del mar. La montagna pussee alta l'è el Diana's Peak, che el riva a 824 m, de dove vegnen giò vers el mar dij vallaa strett e ripid.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El clima, che l'è influenzaa de la corent fregia del Bengala e dij alisei, l'è putòst fregg, cont precipitazion normaj.
Vegetazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vegetazion l'è minga abondanta ma i zònn pussee bass hinn staa rimboscaa cont dij piant che s'hinn importaa.
Fauna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca la fauna l'è puttost povera. Carateristich de l'isola l'è on osèll, l' aegialitis Sanctae Helenae.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isola l'è stada discoverta el 18 de agust del 1502 del navigator portughes João da Nova Castella che l'ha batezada cont el nòm de la santa de quèl dì: Sant'Elena. L'isola l'era disabitada. Dòpo de vess stada brevement in dij man olandes, in del 1659 l'è stada ciapada dij Ingles che gh'han postaa dij abitant bianch e dij s'ciav. Del 1815 al 1821 l'è stada la prigion del Napuleon che l'è staa anca sepelii finna al 1840 quand el còrp l'è staa riportaa in Francia. Al dì d'incoeu Sant'Elena l'è ancamò una colònia inglesa, da la qual i a dipenden anca i isoli de Ascension, Tristan da Cunha e Gough.
Economìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultùra l'è la baas econòmega de l'isola, almen in dove el terren volcanich el permett. La coltivazion principal l'è quèla dij pòmm de tera. A gh'è anca l'alevament bovin, ovin, caprin e de animaj de curtil. In del ocean se pesca cont profitt.
Cità principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Capital de l'isola l'è Jamestown, situada in su la còsta à la baas de una strèta val. In Jamestown a gh'è l'unich pòrt de l'isula. Alter villagg famos l'è Longwood, situaa a 500 m. de altèza, in dove che l'è staa tegnuu presonee el Napuleon.