text:
Come che as peul capì, an costi dontré agn, l'oma dà man a travajé ansima al gran, për sërché 'd capì còs che nojautri podima fé (ant ël nòstr cit, as capiss), ansema a costa coltivassion.
Ël gran, (as dis) a l'é un-a dle prime coltivassion che l'òm a l'ha podù ancaminé, fin-a dai tèmp ëd Zaratustra, che a l'ha tacà a elaboré 'l gramon për rivé a un prim gran. Quandi che voghoma un "pero-pero" arlongh a la vìa, podima an-maginesse còs ch'a l'era 'l gran aij tèmp andré.
Pero-pero a l'é lì, longh a un fossà, a la sima dla piassa, contra na muraja andoa che tuti a van a pissé, ma al'é fòrsi la ciav dla solussion dla nutrission dl'umanità.
Sè, pròpi chièl.
DAL PERO-PERO al OGM
Ant ël secol passà, l'òm a l'ha sërcà 'd possé la coltivassion dël gran an manera d'ardobié (ò pi tant ancora) la produssion ëd quintaj për giornà; për fé sòn, a l'ha dovrà tut lòn cha a-i era a soa disposission; sicome che le modificassion OGM a-i ero ancora nen possibij a l'inissi dël Neuvsent, chèich studios dël pento a l'han dovrà ij ragg Gamma për ambalordì le smens dle granaje, an manera che prima ò dòp ua dle tante a portèisa a dj'arzultà positiv an quantità 'd produssion. Soma passà dai 7-8 quintaj për giornà, aij 35-50 d'adess. L'òm, sempre pì avid, a l'ha vorsù che 'l gran a rivèisa a fé dobi, triplo quintaj ëd lon che a l'ha fait për quatr mila agn; coste pòvre piante 'd gran, modificà për avidità da l'òm, a son ant la stessa condission dle vache bianche e nèire olandèise, che se i-i doma la larga ant la natura, a l'han nen la possibilità d'arzisté pi che mesa giornà, përché a son stà completament modificà e dëscolegà da la Creassion. Povre bes-ce, pòvre piante...
ADESS AN CAMPAGNA
Còs che podima a dovima fé anlora? Prima che tut dovoma pianté li ëd deje la colpa a j'american, bele che lo savoma tuti che a son lor che al'han frojà ant la genetica pi che tuti j'autri; la responsabilità a l'é ëd tuta l'umanità, soma tuti andrinta a la stessa manera.
Seconda ròba: pensoma nèn che "torné andré" a sìa la paròla magica: torné andré as peul nèn, ël temp passà a l'esist pì nèn.
Per taché, l'oma sërcà dle varietà ëd gran che a fusso nèn sta tant pastissà, e l'oma provà a piantèje, a nòstra manera, andrinta a dij camp che (fin-a lor) a fusso nèn stà pastissà.
Laorà pòch ancreus, sensa concim chimich da 10 agn, sensa diserbant, piantand dle varietà 'd gran nèn modificà, nen medicà, nen disinfetà, nen concimà....e via fòrt.
Arzultà: ël gran a ven sù, ecome che a ven!
/-8 quintaj për giornà, nèn ëd pì. E anlora, car amis, sërché 'd capì da soj come ch'a l'ha fà l'umanità a vive con na produssion parèj ëd gran, e quale che a son le relassion antrames a costi fator:
avidità dl'òm, aument dla produssion dël gran, decuplicassion (ò pi tant ancora) dla produssion ëd carn an 60 agn, conseguènt aument dël consum ëd carn an 60 agn, aument dle malatìe cardiovascolar, creassion dl'obesità (malatìa inesistenta ant ël secol precedent). soma rivà , ant ël 2010, che le besc-e a mangio quasi tuta la produssion dle granaje dla pianura padan-a, e l'òm a deuv amporté 'l gran da fé 'l pan.... Dësmentioma nèn ancora: modificassion dla panificassion, che l'oma fait passé come progress, fasand mangé a l'òm mach la part bianca dla farin-a (che l'òma al'avìa mai mangià da sola prima, da quatr mila agn), pan mòl che a ven dùr e a la sèira it peule tirelo ancontra a na muraja, eliminassion dël lievit natural (pasta mare), e inclusion obligatòira d¨l lievit ëd bira, rapid, lèst, a bonpàt, che a fa na bela mica lustra e tendra....
Strutt, euli 'd palma, agenti lievitanti, regolatori di lievitazione, stabilizzatori di stabilizzazione di lievitazione di agenti lievitazionali di integrazione integrante (prové a fé un sangoiss con dontré cuciarà 'd coste ròbe sì, e deje da mangé a col che a l'ha anventaje, për voghe ëd che tinta che a ven soa faciassa quandi che a l'ha traondà costa mësciassa 'd pan e tòssich...).
A mé paìs a-i era un proverbi che a disìa: "pan mòl, l'é bon a rende"....
--------
Adessa l'é 'l moment dl'amson, e tiroma j'arzultà 'd costa cita campagna 2011; ëd sicur 'l progett "pero-pero" a l'é anviarà e a tornerà pà andré, gnanca d'un pass.
sercheroma 'd pianté pi tante giornà 'd costi gran nen pastissà, prima 'd tut për mangeje nojautri e nostre masnà, e condivide la strà con che che a l'avrà veuja dë sparte le fatighe con nojautri, sensa fé reclam, sensa fé spatuss, sensa pì nen brajé al mond che tut a l'é da cambié; oramai a l'é tròp tard, l'oma passà la frontiera dla cognission e dël bondeuit; l'unica a l'é d'andé anans, con la cossiènsa che lo foma për nojautri e për coj pòchi che a voran fé la strà che a monta.... ansoema a noj.
Coste a son mach dontré righe ansima al gran, an realtà; la stòira a l'é un pòch pi longa, ma la seguiteroma pì anans. L'unica ròba ch'i peuss gionté, prima 'd saré, a l'é che dòp ëd 20 agn d'arserche, i peuss dì che son rivà al canton, a la sima, a capì da andoa che ad dësluppa 'l vindol, e son tut content ëd dive che adesso lo ciaperòma, pianin pianòt, për sò vers, e che se Nosgnor am përmëttrà 'd felo, lo dësvindoleroma torna, fasanda calé la mnis e le rumente che a so ciapà antrames al le file, e torné gropè la liassa che a ten colegà l'Om, ansema a soa Origin, e soa strà d'Artorn a la Destinassion.
Ant ël mentré, mé car amis, gnun-e pao, che an riverà gnente; a basterà mach ten-e la bara dël timon drita an man, sensa molé, ma sensa afanèse, e sensa pao.
Për costa ocasion, am piasirìa lasseve costa invocassion che mé grand Amis Rudolf, Rudolf Steiner:
la pao e la tëmma ëd lòn che l'avnì a peul porté a l'òm.
Podima gionté 'l bonimor
an tuti ij nòstri sentimènt e sensassion, rispèt a l'avnì.
Podima vardé anans bonben
sensa sagrin anvers tut lòn che a peul rivé.
E podima pensé che tut lòn che a vnirà
a sarà mandà a noi da na mira dël mond pin-a 'd sapiènsa.
Sonssì a l'é part ëd lon che podima amprende an cost'epoca:
savej vive pien 'd fiducia sensa gnun-e sicurësse ant l'esistènsa,
fiducia ant l'agiut sempre present dël mond spiritual.
A dila giusta, gnente a l'avrà valor se an mancherà 'l corage.
Rudolf Steiner
Salut a tuti j'amis.
domenica 21 agosto 2011
La grana del grano
Preghiera për l’epoca ëd Michél.Dovoma dësrèisé dant l'anima
a 00:29
Etichette: batista, gopiedmont, La smens, rudolf steiner
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


c: text/html

text:
Turistas
Turistas (Turìsta) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 2006 dirèt par John Stockwell. Custâ 10 migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò ciapâ 14,7. 'L è stâ girâ prinsipalmènt a Ubatuba (in dal stat ad San Pàulo) e a Lençóis (in dal stat ad Bahia).
'L atōr Josh Duhamel, ch'in dal film al fà la part 'd Alex, 'l è stâ custrét a dmandàr pardòṅ in na puntàda dal prugràma ad Jay Leno The Tonight Show dgénd ch'a n éra briśa intensiòṅ dal film purtàr di dan a 'l turìśum braśigliàṅ arbaténd acsè a 'l guèran dal Braśìl ch'al s 'n éra abû a mâl dla bruta figùra ch'al film al fava far a gl'abitànt dal pòst[1].
Sunt
Soquànt turìsta śóvan ad léngua ingléśa (Inghiltèra, Stat Unî, Austràglia), in mèś a i quài a gh'è Alex (Josh Duhamel) insém a sò surèla Bea (Olivia Wilde) e la sò amìga Amy (Beau Garrett), i faṅ un viàś in Braśìl par gudér-s-la. Purtòp par lōr, al sò bus al fà 'n incidènt e i èṅ custrét a śmuntàr śò, armanénd acsè a pē, in un pòst iśulâ dla regiòṅ dal Nordeste do Brasil.
Aspetànd na curéra, lè davśèṅ i càtan na spiàgia da sógn cun atàc un bar/discutéca pîṅ ad bèli ragasōli ad cal bandi là. I rìvan lè anc di śvédéś in mòta. Ad nòt i śóvan i faṅ baràca, i bév'n e i s divertìs'n a la granda. Al dè dòp però i s darsédan mâl rendénd-as cònt 'd èsar stâ drugâ e derubâ 'd incòsa. Dū ad lōr i èṅ anc sparî, purtâ via da di bandî da 'd lè. Quànd i próan a scapàr via, chi àtar i i màsan a cólp ad machete.
Chi àtar siē, a n savénd gnint, i tàc'n a giràr lè 'd intóran par tōr un mèś ad traspòrt par turnàr in dla siviltà e i finìs'n in na furèsta e i càtan Kiko (Agles Steib), òṅ ad qvéi dla fèsta. Chi lò al gh fà da guìda e al i pòrta a na vila, da par lē e in mèś a la giùngla, dal dutōr Zamora (Miguel Lunardi), al cap dn'urganiśasiòṅ criminàla ch'la vénd i òrg'n umàṅ ch'i finìsan a dispuśisiòṅ di braśigliàṅ pòvar 'd un uśdàl ad Rio de Janeiro.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDB
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTv
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Renu
El Ren (pr: reen) (Italian, Reno (pr: réno); Ingles, Rhine (pr: ràain); Ulandes, Rhijn (pr: rain); Tudesch, Rhein (pr: rain); Rumanc, Rein; Frances, Rhin) l'è un fiüm de l'Europa central. Al nass in Svízzera, in dii Grigion, quand sa meten insema i dü turent Hinterrhein e Vorderrhein (arent al paes de Reichenau); da lì, ul fiüm al curr in direzziun nort cunt ul nòmm de Alpenrhein, al marca ul cunfín Svízzera-Liechtenstein e Svízzera-Austria fin a che al sa pucja dent in del Lach de Custanza.
Dopu ca l'è vegnüü fö dal lach, ga sa büta dent l'Aare, vün di sò aflüent püssee impurtant. Ul Renu al marca chì ul cunfin Germània-Svízzera, prima de piegà inver N al ginöcc de Basiléa; al fà da cunfin fra la Francja e la Germània, dopu de che al va dent in Germània per minga vegnì fö püü.
In del teritòri tudesch ul Renu al ricef i sò aflüent püssee impurtant, saría a dì ul Neckar, ul Mèn e la Musèla.
Fra Bingen e Bonn ul fiüm al traversa ul sò trat püsse spetacular, in d'un paes de brich, runch e gur; a l'è ul tòch ciamaa Renu rumantich, prutegiüü da l'UNESCO, quataa de vign e busch. Sübet dopu, inveci, ul Renu al cumencia a curr in de la regiun de la Ruhr, al tuca vüna dopu l'oltra i citaa de Culònia, Düsseldorf e Duisburg e al ciapa dent ul fiüm Ruhr. Chell tòch chì a l'è ul püssee indüstrializaa del sò camín, e l'è dunca anca ul tòcch indué ul fiüm a l'è püsse inquinaa e la sò aqua püssee vuncia.
Dopu de chì, ul fiüm al gira a òvest e al va dent in dii Paes Bass; propi cuma l'è entraa ul fiüm al tuca la sò larghèzza massima (300 meter), perché sübet dopu al sa spartiss in trì bròch: Waal, Nederrijn (Bass Renu) e IJssel, ca vann ognidün per la sò strada fin ca sa trann dent in del Maar del Nòort, furmant un delta insema a la Musa.
In del sò curs al passa per un badalücch de citaa impurtaant; via Culònia, Düsseldorf, Bonn e Duisburg, gemò minzunaa, sa incuntrenn:
- Basilea
- Strasbürgh
- Karlsruhe
- Mannheim
- Ludwigshafen
- Wiesbaden
- Magunza
- Cublenza
- Rotterdam
- Niméga
- Utrecht


text:
Robert Baden-Powell
El Robert Baden-Powell (nomm intregh: Sir Robert Stephenson Smyth Lord Baden-Powell, Primm Baron Baden-Powell de Gilwell; Londra, 22 de febrar del 1857 - Nyeri, 8 de genar del 1941) l'è staa on militar e educator ingles, fondador del Moviment Scout.
Fioeu d'on pastor anglican, el gh'aveva sett fradei. L'ha scominciaa la soa cariera militar quand che 'l gh'aveva 19 agn (perchè l'era minga staa bon de andà a Oxford). In de la soa vita, l'ha combattuu in India, in Afghanistan e, soratutt, in Africa.
L'è staa lì, duranta la guerra anglo-boera, che l'è devegnuu on eroe de guerra, per la soa difesa de la città de Mafeking. L'è staa vun di generai pussee giovin de la storia inglesa. L'ha anca contribuii a mett in pee el corp de la polizia sudafricana.
Dopo la guerra, l'ha scominciaa a interessàss al tema de l'educazion di bagai. L'è staa inscì che, in del 1907 l'ha mettuu in pee el primm camp scout (cont ona vintena de fioeu) in su l'isola de Brownsea. La soa intuizion la s'è spantegada in gir per l'Inghilterra e, ben prest, anca in del rest del mond. In del 1910 l'ha lassaa la cariera militar e 'l s'è dedicaa a la promozion del moviment scout in tutt el mond, anca cont el scriv di liber. Con la soa miee Olave (nassuda l'istess dì) l'ha mettuu in pee anca on'organizazion per i tosann.
Trist per la fin de la pas in Europa, el s'è trasferii in Africa (Kenya), e lì l'è mort in del 1941, a vottantatrii agn.


text:
Cherdadùra
La cherdadùra l'è cla manóvra 'd pulidùra, 'd deśgumbiadùra e 'd mìsa in drìta dal fibri têsil, ch'a s cumpìs prìma 'd andèr-i a filèr. Al só nòm al deśvìn dala pianta dal chèrd, perchè in dal pasê i lanaiōl i druèven i só fior sichê, pin ed tant e-spèin tut in cla diresiòun, per deśgumbièr e drisèr el fibri dla lana.
La cherdadùra tradisiunèla
Prìma ch'a gnìs l'industrialiśasiòun, la cherdadùra la s fèva a màṅ cui cardàs, na còpia 'd spasèti piati ch'i deśgumbièven, da mèś ai só ciòld el fibri grèśi, petnènd-i.
La cherdadùra industrièla
Cun l'invensiòun dal 1760 ed Lewis Paul dal machinàri per cardèr in manéra industriêl, al prosedimèint per 'rivèr ala produsiòun dal stupèin tèsil, premèsa p'r avér-'gh al filê, 'l è dvintè 'n avtomatìśem tùt pugê in sìm'a di rùl ch'i prìlen, e che tulènd ség la fibra, i la deśgumbìen, fènd-la girèr anca stremnèda da mèś a di piulèin, ch'i van da na finèsa piò urdinària in sù sù fin a dal finèsi superiōr, infin a la destacadùra di naster cardê e ala produsiòun di stupèin.
Colegamèint estèren
- (IT) La cherdadùra in dal Dizionario Italiano online Hoepli
- (IT) Alfabét tèsil - Archìvi Tèsil dal Bieléś
- (EN) Hoke, Alexa and Terry Brandt. "Through the Wool Cards", Bittersweet Vlùm II, Nr. 4, Istê dal 1975.


text:
800
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 de dicember: ul Papa Leun III al nòmina Carlu Magn imperaduur
Sa scumenza a scriif ul Líbar da Kluur, bàsich par la lengua celta
I bantús i ucüpa Zàmbia
Primm ducümeent indúe al pariss ul nomm da Castella
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alkindi, filòsuf àrab
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Fällanden
Fällanden a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.41 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8 071 abitant.
El cumün de Fällanden al se tröva a una altitüden de 491 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dübendorf, Greifensee, Maur, Schwerzenbach, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fällanden is first mentioned around 820 col nom de Fenichlanda.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Fällanden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tierra del Fuego (arcipélagh)
'l Arcipelàgh de la Tierra del Fuego, o Tèra del Föch in Lumbàrt, l'è ün arcipélagh che 'l se tróa 'n del Süd Amèrica, ànsa l'è 'l pòst piö a mesdé del Süd Amèrica e l'è metìt pròpe 'ndóe i se 'ncùntra 'l Pacìfech (a sìra), l'Atlàntech (a matìna) e 'l Antàrtech (a mesdé); l'è separàt dal continènt dal istrèt de Magelà.
L'ìzola piö grànda l'è ciamàda Tierra del Fuego l'è a metà tra Cìle e Argentìna e la ghe dà 'l nòm a töt 'l arcipélagh, 'nsèma a lé gh'è ü ròs de ótre ìzole picìnine cóme ad ezèmpe i ìzóle de Dawson, Navarino, Hoste, de los Estados.


text:
07 04
Ol dé 7 de bril l'è 'l 97 ( 98 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 269 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de bril al è ul dí da pòost 97 ( 98 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 269 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1261 - València: Jaume I al züra i furs de València daànt di Corte Valenciane reönide per la pröma ölta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Vicuña (Coquimbo, Sile): Lucila Godoy Alcayaga, cognossida come Gabriela Mistral, poetessa Silesa, Premi Nobel de Literadüra de 1945.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Regn Ünì
Al Regn Ünì dla Gran Bretagna e Irlanda dal Nord (in inglees: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ad solit abrevià cume Regn Ünì o incasì UK (sigla dal noom uriginal, in ingles United Kingdom), l'è 'd suveent ciamà incasì con la sineddoche Inghiltera, e l'è un staat dl'Europa ucidentaal. Al mument al sò munarca l'è la Regina Elisabeta II ad Windsor.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì l'è al risültà d'un grüp d'Acord d'Ünion che j'ann giuntà insema i nasion custitüent: Inghiltera, Scosia, e Irlanda. La magiur paart ad l'Irlanda l'a se pö separà del 1922 con la custitüsion dal Stat Liber d'Irlanda (cula che adess l'è la Repüblica d'Irlanda), mentre una part l'è ancura suta al Regn Ünì e l'è ciamà Irlanda dal Nord. L'Irlanda dal Nord, insema al Gales che prima l'era cunsiderà un principat dal Regn d'Inghilterra, l'è dventà vöna di quater nasion custitüeent: Inghiltera, Scosia, Irlanda dal Nord e Gales. La dinastia regnant l'è quèla dal Regn d'Inghilterra.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì us tröva in sl'a costa ucidental dl'Europa setentriunal. L'è circundà a est dal Mar dal Nord, a sud dal Canal ad la Mania, e a ovest da Ucean Atlantic e dal Mar ad l'Irlanda. J'Isul dal Canal e l'Isula ad Man j'en suta la curona d'la Gran Bretagna ma i fan no part dal Regn Ünì.
Al Regn Ünì l'è incasì padron ad quatordez teritori che gh'en restà in eredità dal impero culunial ch'u gh'ava una volta. Ad esempi: Bermüda, Gibiltera, j'Isul Pitcairn, j'isul Falkland e i teritori britanic in Antartid e int' l'Ucean Indian.
Lengu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì al gh'a no una lengua uficiaal, anca se i so abitant i parlan tüt l'inglees. I lengu regiunal ricunusü j'en al galees, al gaelich scusses, al gaelich irlandes, al cornic, al Scots e l'Ulster Scots.
Nom dal Regn Ünì in di lenguv lucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Galés (Cymraeg): Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.
- Inglees (English): United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
- Irlandés (Gaelige): Ríocht Aonthaite, Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
- Curnuvajees (Kernewek): Rywaneth Unys, Rywvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh
- Gaelich Scuses (Gàidhlig): Rìoghachd Aonaichte
- Manx (Gaelg): Reeriaght Unnaneysit, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie
- Nurmànn (Nouormand): Rouoyaume Unni, Rouoyaume Unni d'la Grande Brétangne et d'l'Irlande du Nord
- Inglees dla Scossia (Scots): Unitit Kinrick, Unitit Kinrick o' Graet Breetain an Northren Ireland
Situasion Pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al Grand Imper culunial l'è ormai finì e al so puter in t'al moond l'è diminuì, al Regn Ünì l'è restà istess un putensa mundial. L'è vöi di G8 e l'è fra i paiis püsè svilupà dal moond, con un ecunumia ch'l'è cunsiderà la quinta in tüt al moond e la seconda in Europa. L'è incasì stat vöi di prim astaat a fa part ad la NATO e ad l'ONU, indè ch'l'è membar permanent con al diritt ad veto. Al Regn Ünì l'è vöna di püsè foort putens militar dal moond, e al gha'a incasì j'aarm nücleaar.


text:
Pietra Ligure
Pietra Ligure (en lìgure: A Prïa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 9 069 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,7 km² e 'na densità de popolasiù de 935 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bardineto, Boissano, Borgio Verezzi, Giustenice, Loano, Tovo San Giacomo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pietra Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lach de Garda
El lach de Garda, (ciamàt apò Benaco), l'è 'l piö grant dei lach de l'Italia e giü de chèi piö cunusìcc e sfrötacc per el turìsmo. El g'ha 'na superfìce 370 km² presapóch e 'l se tróa a 65 méter sùra 'l leèl del mar, ai pè de le Alpi. L'è 'n lach de urìgin glaciàl. che s'è furmàt 'nvèrs la fì de l'öltema glaciasiù.
Le sò spónde i è spartìde 'n trè pruvìnce de trè regiù diferènte: a nòrt gh'è la pruvìncia de Trènt (regiù del Trentì-Alto Adige), a òvest gh'è la pruvìncia de Brèsa (regiù de la Lombardìa) e a èst gh'è la pruvìncia de Verùna (regiù del Vèneto). La cità de Verùna la rèsta a 25 km a èst del lach e la cità de Brèsa la rèsta a 30km a òvest.
La part setentriunàla del lach l'è strèta e lónga, enseràda dét entrà 'l grùpo del mut Bàldo a èst e le preàlpi del Garda Alt a òvest. La part meridiunàla 'nvéce la se slàrga fò e ndò ànse separàde de la penìzola de Sirmiù. L'imisàre principàl l'è 'l fiöm Sarca, che 'l nas del grùpo de l'Adamèl e 'l se sböta 'ndèl lach de le bànde de Torbole, a l'estremità setentriunàla del lach. L'ünich emisàre 'nvéce l'è 'l Mincio e 'l vé fò del Lach de le bànde de Peschiera del Garda, a l'estremità sud-orientàl de l'ansa orientàl (cioè 'ndèla part verunéza).
Cümü postàcc söl lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
Panoràma a vardà de Gargnà
-
Panoràma a vardà de Malcesine
-
Malcesine endèn quàder de Gustav Klimt (1913)
-
-
Tramónt a Torri del Benaco
-
El pórt de Lazise
-
Salò al tramónt
-
Panoràma de Tórbole
-
Panoràma a vardà de Peschiera del Garda
-


text:
1Rü Ngechuchu rü wenaxãrü nanangúexẽẽ. Rü ore ga cua̱xruü̃gu namaã nayaxu, rü ñanagürü nüxü̃: 2—Rü ngẽma Tupana na ãẽ̱xgacü ixĩxü̃ rü ñoma wüxi ga nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacü ga naneãrü ngĩgü üchiücürüü̃ nixĩ. 3—Rü norü duü̃xü̃güxü̃ namu na naxca̱x yac̱axü̃ca̱x ga yema duü̃xü̃gü ga marü ü̃paacü nüxna naxuxü̃. Natürü yema duü̃xü̃gü ga marü nüxna naxuchiréxü̃ rü tama yéma naxĩxchaü̃. 4—Rü wenaxãrü togü ga norü duü̃xü̃güxü̃ yéma namugü. Rü ñanagürü nüxü̃: “¡Ngẽ́ma pexĩ naxü̃tawa i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxna chaxuchiréxü̃, rü namaã nüxü̃ peyarüxu rü marü íname i chorü õna i taxü̃. Rü marü chanadai i chorü wocagü i ingüexü̃ rü guxü̃ma marü ínamemare. Rü chanaxwa̱xe i paxa nuã naxĩ naxca̱x i ñaã chorü peta!” ñanagürü. 5—Natürü yema duü̃xü̃gü ga nüxna naxuchiréxü̃ rü tama naga naxĩnüẽ. Rü wüxi rü naãnewa naxũ, rü ga to rü norü taxepataü̃wa naxũ. 6—Rü ga togü rü yema ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃güxü̃ ínayauxü̃ rü nayac̱uaixgü ñu̱xmata nayuexẽẽã. 7—Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü poraãcü nanu. Rü norü churaragüxü̃ yéma namugü na yadaiãxü̃ca̱x ga yema duü̃xü̃gü ga máẽtagüxü̃, rü na yagugüãxü̃ca̱x ga guma norü ĩãne. 8—Rü ñu̱xũchi ñanagürü nüxü̃ ga norü duü̃xü̃gü: “Guxü̃ma i chorü peta rü marü ínamemare. Natürü ga yema duü̃xü̃gü ga noxri nüxna chaxuxü̃ rü taxuwama nime na nuã naxĩxü̃ca̱x. 9—¡Rü yéa taxü̃ i cayewa pexĩ, rü nüxna peyaxu i guxü̃ i duü̃xü̃gü i ngẽ́ma nüxü̃ pedauxü̃, na núma chorü petawa naxĩxü̃ca̱x!” ñanagürü. 10—Rü yema ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃gü rü yéma cayewa naxĩ. Rü nüxna nixuetanü ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga mexü̃gü rü chixexü̃gü ga nüxü̃ iyangaugüxü̃. Rü yemaãcü duü̃xü̃gümaã nanapa ga guma ãẽ̱xgacüpata. 11—Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü nixücu nawa ga yema ucapu ga nawa peta naxüxü̃, yerü ínayadau ga yema duü̃xü̃gü ga nüxna naxuxü̃. Natürü yéma nüxü̃ nadau ga wüxi ga yatü ga tama norü nga̱xãẽchirugu icúxü̃. 12—Rü ñanagürü nüxü̃: “Pa Chomücüx ¿ñuxãcü i nuxã cuxücuxü̃ na tama curü nga̱xãẽchirugu quicúxü̃?” ñanagürü. Natürü nüma ga yema yatü rü nangea̱xmare. 13—Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü ñanagürü nüxü̃ ga yema norü duü̃xü̃gü: “¡Meã peyana̱ĩ̱xpara rü peyana̱ĩ̱xchacüügü i ñaã yatü, rü yéama düxétüwa i poraãcü ínaxẽãnexü̃wa peyatá! Rü ngẽ́ma tá narüdoxü rü tá nixü̃́xchapüta erü poraãcü tá nüxü̃́ nangu̱x”, ñanagürü. 14—Rü Tupana rü muxũchíena naxu, natürü noxretama tixĩ ya yíxema aixcüma Tupana tüxü̃ idexechixe —ñanagürü ga Ngechuchu. 15Rü yexguma ga Parichéugü rü nixĩgachi. Rü noxrüwama nügümaã nayamexẽẽgü na ṯacü rü oremaã tá Ngechuchuna nacagüexü̃ca̱x na chixexü̃gu nanguxẽẽgüãxü̃ca̱x rü ñu̱xũchi ãẽ̱xgacüxü̃tawa na ínaxuaxü̃güãxü̃ca̱x. 16Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃tawa nanamugü ga ñuxre ga norü duü̃xü̃gü namaã ga ñuxre ga Erodearü duü̃xü̃gü na yema oremaã Ngechuchuna na yacagüexü̃ca̱x. Rü yexguma Ngechuchuxü̃tawa nangugügu rü ñanagürügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, nüxü̃ tacua̱x rü aixcüma nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ i curü ore. Rü aixcüma cunangúexẽẽ i duü̃xü̃gü na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma namaxẽxü̃ca̱x. Rü tama duü̃xü̃gügamare cuxĩnü, erü tama norü düxétüxü̃negu cudawenü, natürü nacüma nixĩ i cungugüxü̃. 17—¡Rü tomaã nüxü̃ ixu! rü ngẽma dĩẽru ya ãẽ̱xgacü ya tacü ya Dumacü̱̃ã̱x totanüwa yayauxchaü̃xü̃, ¿rü namexü̃ yiĩxü̃ na nüxna ngĩxü̃ taxãxü̃ rü e̱xna tama? —ñanagürügü. 18Natürü Ngechuchu nüxü̃ nacua̱xama na chixexü̃gu naxĩnüẽxü̃ ga yema duü̃xü̃gü, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —Pema nixĩ i togüpe̱xewa meã pemaxẽnetaxü̃, natürü peãẽwa rü chixexü̃gu perüxĩnüẽ. ¿Rü tü̱xcüü̃ i chixexü̃gu choxü̃ penguxẽẽchaü̃xü̃? 19—¡Choxü̃ ngĩxü̃ pewé i wüxi i dĩẽru i ngĩmaã ãẽ̱xgacüaxü̃́ penaxütanücü! —ñanagürü. Rü yéma naxü̃tawa ngĩxü̃ nangegü ga wüxitachinü ga yema dĩẽru. 20Rü yexguma Ngechuchu ngĩxü̃ da̱u̱xgu, rü nüxna naca, rü ñanagürü —¿Rü texéchicüna̱xã rü texééga nixĩ i ngĩgu üxü̃? —ñanagürü. 21Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Dumacü̱̃ã̱x ya ãẽ̱xgacü ya tacüchicüna̱xã nixĩ —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ãẽ̱xgacüna ngĩxü̃ pexã i ngẽma ãẽ̱xgacüarü ixĩcü, rü Tupanana ngĩxü̃ pexã i ngẽma Tupanaãrü ixĩcü! —ñanagürü. 22Rü yexguma yema orexü̃ naxĩnüẽgu, rü naḇaixãchiãẽgü. Rü Ngechuchuna ínixĩ. 23Rü yematama ngunexü̃gu rü ñuxre ga Chaduchéugü rü Ngechuchuxü̃tawa naxĩ. Rü nümagü nixĩ ga nagu naxĩnüẽxü̃ na yuexü̃ rü tagutáma wena namaxẽxü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna nacagüe, rü ñanagürügü: 24—Pa Ngúexẽẽruü̃x, Moĩché nüxü̃ ixuxgu rü ngẽxguma wüxi ya yatü naxãma̱x rü nangexacüyane nayu̱xgu, rü name nixĩ i naẽneẽtama ngĩmaã naxãma̱x i ngẽma yutecü i naxü̃ma̱x, na ngẽmaãcü naxãxãcüxü̃ca̱x nüxü̃́ ya yima naẽneẽ ya marü yucü —ñanagürü ga yema ore. 25Rü ñanagürügü ta ga Chaduchéugü: —Nayexma ga totanüwa ga 7 ga nügüeneẽ. Rü naxãma̱x ga guma yacü, natürü tauta naxãxãcüyane nayu. Rü yexguma ga naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x ga yema ngecü. 26—Rü guma rü ta nayu, rü nangexacü. Rü yexguma rü naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x. Rü yemaãcü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ rü ngĩmaã naxãma̱x ga yema nge. Rü gucüma nayue tauta naxãxãcüyane. 27—Rü yemawena rü ngĩma rü ta iyu ga yema nge. 28—Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu, ¿rü ngexcürüücü ga guma 7 ga nügüeneẽ naxma̱x tá iyixĩ i ngẽma nge? Yerü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ ngĩmaã naxãma̱x —ñanagürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pema rü ípetüe erü tama nüxü̃ pecua̱x i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃, rü tama nüxü̃ pecua̱x i ñuxãcü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ ya Tupana. 30—Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu rü taxúetáma tixãma̱xgü rü e̱xna tixãtegü. Erü daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gürüü̃ tá tixĩgü i ngẽxguma. 31—Pema choxna peca i yuexü̃ãrü dagüchiga. ¿Natürü tama e̱xna nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ngextá Tupanatama ngẽmachigaxü̃ pemaã íyaxuxü̃wa? Erü ngẽ́ma rü ñanagürü ya Tupana: 32“Choma nixĩ i Abráü̃ãrü Tupana, rü Ichaáarü Tupana, rü Acobuarü Tupana”, ñanagürü. Rü ngẽma orewa nüxü̃ tacua̱x rü woo ñoma i naãnewa nayuegu i duü̃xü̃gü, natürü Tupana nüxü̃ da̱u̱xgu rü guxü̃guma namaxẽ —ñanagürü ga Ngechuchu. 33Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga duü̃xü̃gü, rü guxü̃ma naḇaixãchiãẽgü namaã ga norü ngu̱xẽẽtae ga Ngechuchu. 34Rü nangutague̱xegü ga Parichéugü ga yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga ñuxãcü Ngechuchu rü yema Chaduchéugüxü̃ na iyanangea̱xgüxẽẽxü̃. 35Rü wüxi ga yema Parichéugü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃ rü Ngechuchuxü̃ chixexü̃gu nanguxẽẽchaü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna naca rü ñanagürü: 36—Pa Ngúexẽẽruü̃x, ¿ngẽxü̃rüüxü̃ i Tupanaãrü mu nixĩ i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃? —ñanagürü. 37Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngẽma Tupanaãrü mu i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃, rü ñanagürü: “¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ ya Cori ya curü Tupana i guxü̃ne ya curü maxü̃nemaã, rü guxü̃ i cuãẽmaã, rü guxü̃ i nagu curüxĩnüxü̃maã!” ñanagürü. 38—Rü ngẽma nixĩ i Tupanaãrü mu i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃. Rü ngẽma nixĩ i nüxĩraü̃xü̃ i norü mu ga duü̃xü̃güna naxãxü̃ ga Tupana. 39—Rü ngẽma norü taxre i Tupanaãrü mu, rü ngẽma nüxĩraü̃xü̃ i norü murüü̃tama nixĩ, rü ñanagürü: “¡Nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü ngẽma na cugü cungechaü̃xü̃rüü̃!” ñanagürü. 40—Rü ngẽma taxre i Tupanaãrü mugüwa nixĩ inaxügüxü̃ i guxü̃ma i Tupanaãrü mugü ga Moĩché ümatüxü̃ rü nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü namaã ngu̱xẽẽtaegüxü̃ —ñanagürü. 41Rü yoxni ga Parichéugü rü yéma nangutaque̱xegü, rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Rü ñuxũ ñapegüxü̃ i pema nüxü̃ ya Cristu? ¿Rü texétaa yiĩxü̃? —ñanagürü. Rü nümagü ga Parichéugü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Cristu rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítaa nixĩ —ñanagürügü. 43Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —¿Tü̱xcüü̃ ga Dabí ga norü Corimaã naxuaxü̃ ga Cristu ga yexguma Tupanaãẽ ga Üünexü̃ Dabíxü̃ idexaxẽẽgu? Yerü ga Dabí rü ñanagürü: 44“Tupana rü chorü Cori ya Cristuxü̃ ñanagürü: ‘¡Nuã chorü tügünecüwawa rüto ñu̱xmatáta nüxü̃ charüporamaẽ i curü uwanügü na cuga naxĩnüẽxü̃ca̱x!’ ” 45—Natürü ¿ñuxũcürüwa i Dabítaa yiĩxü̃ ya Cristu ega nümatama ga Dabí rü norü Corimaã naxuãgu? —ñanagürü ga Ngechuchu. 46Rü taxumaãma nanangãxü̃güéga ga yema Parichéugü, rü bai ga wüxi ga oremaã. Rü yemawena rü guxü̃ma namuü̃ẽ na ṯacüca̱x Ngechuchuna nacagüexü̃.
Copyright
Learn More


text:
Coblenza
Coblenza (inscì anca in italian e spagnoeu; Koblenz in todesch; Kowwelenz in ripoarian; Coblence in frances; Confluentes in latin; Coblença in portoghes e catalan) l'è ona città todesca che la cunta pussee de 107.000 persònn.
La se troeuva in del Land del Palatinaa-Renania, del qual l'è la città pussee granda dòpo Magonza e Ludwigshafen. Anca se l'è ona città foeura di circondari l'è 'l capploeugh ministrativ del circondari de Mayen-Coblenza.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra ai ròbb che emm dii sora, besògna savè che Coblenza la se troeuva in su la ponta de quella zòna che l'è ciamada triangol todesch, cioè 'l tòcch terra situaa a la confluenza tra el Reno e la Mosella.
A sud de Coblenza la gh'è la cadena de mont de l'Hunsrück, a est quella de l'Eifel. La città l'è spartida in vintòtt quarter.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è voeuna di città todesch pussee antigh: in del 1992 l'ha faa festa per i sò 2000 ann.
Ai temp di roman la feva part del limes germanigh-retigh (e resten anmò al dì d'incoeu di ruinn de quell temp). L'è stada poeu conquistada di Franch, che l'hann fada vegnì ona sede real.
Quand el Sacher Roman Imperi l'è staa spartii, Coblenza la s'è trovada on poo a metà strada trai regn de Lotaringia (al qual l'era stada destinada), Francia e Germania. In del 870 l'è passada a la Germania, e dodes ann dòpo l'è stada saccheggiada di Normann.
Per la soa posizion de confin l'è stada despess loeugh de battali tra i Todesch e i Frances. A Coblenza hinn nassuu el Metternich e 'l president frances Valéry Giscard d'Estaing.
Quand in del 2002 l'UNESCO l'ha deciaraa l'alta val del Reno Patrimòni de l'Umanidà, anca Coblenza la gh'è entrada denter, per i sò monument stòrigh.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nevers, Francia.
- Regn Unii:
- Maastricht, Paes Bass.
- Novara, Italia.
- Austin, Statt Unii.
- Petah Tikva, Israel.
- Varasdin, Croazia.


text:
Integraus en tes programs preferi gida el tei a scriver in survilvan impeccabel.
Nus lein promover il romontsch sursilvan els utensils da communicaziun e redacziun digitala moderna. Sco emprem: cun in dicziunari cumplet ch'ei integraus en tiu program da scriver documents e mails, mo era en tiu browser. Sia missiun: eliminar sbagls d'ortografia.
Il dicziunari ei disponibels libramein per mintgin. Ti sas installar e duvrar el gratuitamein: sco utilsader, mo era sco programmader, per exempel per scriver in program che cumpletescha automaticamein tias SMS. E quei cun risguardar tuts dretgs d'autur.
Tia fas la differenza denter success e fiasco, pertgei ch'il dicziunari ei aunc buca dil tut cumplets. Participescha e mida quei spert ensemen cun auters collaboraturs: cun aschuntar novs plaids, cun verificar plaids ch'auters han aschuntau dacuort, ni e cun tiu feedback. .


text:
1949
Avenimeent:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 10 - London (Inglatera): ul De Havilland Comet, ul primm aviun a reazziun destinaa al traspòort da passageer, al fa un guur da pröva London-Trípoli-London in 6 uur e 36 minütt, dò vöölt püssee ràpit che i aviun cunvenziunaal.
25 10 - Londra (Anglatera): el De Havilland Comet, el primm aviun a reazziun destinaa al traspòort de viagjaduur, al fa un guur de pröva Lundra-Trípoli-Lundra in 6 uur e 36 minüt, el dobi de velocitaa che i aviun convenziunaj.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
29 06 - Parets del Vallès (ul Vallès Oriental, a Catalunya): Joan Clos i Matheu, pulítich, batlle da Barcelona dal 26 de setembre 1997.
29 06 - Parets del Vallès (el Vallès Uriental): Joan Clos e Matheu, polítegh, síndech de Barcelona del 26 09 de 1997.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Stamp:Cité n'arvista
"{{{title}}}".
Contnù
Avis[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà ëd n'articol publicà ant n'arvista. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{cité n'arvista| author=Stephen Breyer | authorlink=Stephen Breyer | title=Copyright: A Rejoinder | journal=UCLA Law Review | year=October 1972 | volume=20 | pages=75–83 | url=http://example.org./ }}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: Stephen Breyer (October 1972). "Copyright: A Rejoinder". UCLA Law Review 20: 75–83.
Che a varda ëdcò[modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
1914
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 06 04 - Barcelona: sa la ga custitüiss la Mancomunitat de Catalunya.
- 28 06 - Sarajevo (Bòsnia-Herzegovina): ga i sassina l'erée da la curona Austru-Ungaresa, vargott ch'al finissarà descadenaant la Prima Guèra Mundiala.
- 28 07 - Imperi Austru-Ungarées: cheest statt al declara la guèra a Sèrbia, cun la quaal cosa la scumenza la Prima Guèra Mundiala.
- 03 08 - Germània declara la guèra a Francja (Prima Guèra Mundiala).
- 18 08 - Morhange (la Lorena, Francja): intuurn a Lunéville, a média sira, i trüpp Francées i scumenza una pudenta ufensiva par cuchistá cheest paées, in pudé di Tudeesch, ch'a la dürarà fin al dí 20 08 e che la finissarà cun la rota di Francées, ch'i purtava di pantalun russ e i era un bersaj fàcil.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 05 - Lafayette (Alabama, SÜA): Joseph Louis Barrow, cugnussüü cuma Joe Louis, buxaduur Noort-american, campiun dal muunt.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frederic Mistral (Malhana, 08 09 dal 1830 - 25 03 dal 1914), scrituur e lessicògraf pruvençaal, laureaa dal premi Nobel da la literadüra (n. 1830).
- 06 07 - Montevideo (l'Uruguay): Delmira Agustini, puetessa Uruguaiana (n. 1886).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Quadrüped
I quadrùpedi i è chèi animài che per müìs i dopèra quàter sànfe. Perlopiö i quuadrùpedi i è animài vertebràcc, inclùzi i mamìfer compàgn de i cà, i gacc, i caài, le àche, le pére, le càvre ecc. ma pò a sèrte rètii (cioè mìa mamìfer) compàgn de le lözèrte i è quadrùpedi.
Mìa töcc i animài che g'ha quàter estremità i è dei quadrùpedi: i animài che g'ha quàter estremità münìde de dìcc i è ciamàcc tetràpodi ma mìa töcc i tetràpodi i dopèra töte quàter le sò estrmità per müìs. I ozèi, i masüpiài e i òm stès i è dei tetràpodi ma i è mìa dei quadrùpedi.


text:
Emilie Kempin-Spyri
- Venderdi, 1.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.7.2016, 8:40, RTR
Emili Kempin-Spyri (1853-1901) era l'emprima giurista da l'Europa. Ella era l'emprima dunna che ha studegià dretg en Svizra, ed a New York ha ella avert sco emprima dunna ina scola da furmaziun da dretg mo per dunnas.
Ina vita entira ha Emilie Kempin-Spyri cumbattì per ils dretgs da las dunnas. Fin davant dretgira federala è ella ida per pudair pratitgar en Svizra sco giurista. Ella ha però pers e n'ha betg pudì lavurar sco giurista.
Suenter anc in cumbat ha ella pudì instruir dretg a l'Universitad da Turitg. Dentant per in minimum. Pli tard ha Emilie Kempin-Spyri pudì docir dretg a Berlin.
La vita dad Emilie Kempin-Spyri ha ina tragica fin. Ella è vegnida declerada sco malsauna da spiert e vegnida messa en ina clinica psichiatrica. Là è Emilie Kempin-Spyri morta pervi da cancer cun mo 48 onns.
Igl è dentant dispitaivel schebain Emilie Kempin-Spyri era propi malsauna da spiert u sche quai è mo vegnì ditg...
Emili Kempin-Spyri era ina nezza da l'autura Johanna Spyri, l'autura dals cudeschs da Heidi.


text:
Neütrin
El neütrin a l'è una partisela elementara cunt un spin de 1/2, e che l'è dunca un fermiun. La sò massa a l'è inscì piscinina che dumà grazie a esperiment de poch temp fà (cume el Super-Kamiokande) l'è staa demustraa che l'è minga zeru: a l'è dumà 100.000-1 miliun de volt püssee piscinina de quela de l'eletrun.
Vist che i neütrin gh'hann minga una carega eletrica o una carega de culur, poden interagì dumà per l'interaziun nücleara fiaca e senten nò l'interaziun nücleara forta e la forza eletrumagnetica.
I neütrin gh'hann una massa e alura poden sentì la forza gravitaziunala ma, vist che la gravità a l'è un'interaziun propi fiaca e'l neütrin al gh'ha una massa che l'è asquas zeru, 'sta interaziun chì se pö cunsiderala trascürabila se la se cunfrunta cun quela nücleara debula.


text:
Muntisel (LC)
Muntisel (nom ufizial in italian Monticello Brianza) l'è un cumün brianzö de la Pruvincia de Lech. El gh'ha una pupulaziun de 4 215 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e ona densità de 897 ab./km².
El se ciama inscì perchè l'è sura de un muntisel, in del cör de la Brianza.
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Munscia e Brianza (cumün de Besana e de Renaa) e 'l gh'ha quater fraziun ciamaa Casiragh, Curt Növa, Prebun e Tur Vila.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Massaja.
A Muntisel hin nassüü el biblista Piero Maggioni e 'l pret e patriota Giuseppe Sirtori.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntisel (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Montescùd
Artìcol in dialètt rumagnòl
Montescùd o Munt Scud o Mount Scud (Montescudo in italièn) l'è un cumòn ad 2.038 abitìnt. Gli abitint ad Montescudo i cema e paes Munzcudle, du cu's po veda e nom uriginerie d'e paes: Montescudolo (Mons Scutulus). E paes us ciameva isce' fin ma l'unita' d'Itaglia. 'na masa ad furistir i e' vnu a ste t'e paes ti ultm an.
Culgament esterne[modifica | mudéfica la surzéia]
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·


text:
Prêles
Prêles a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.98 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 907 abitant.
El cumün de Prêles al se tröva a una altitüden de 822 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Nods, Diesse, Lamboing, Twann, Ligerz, La Neuveville, Lignières (NE).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prêles l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Prales. In 1352 it was mentioned col nom de Bredels.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
1Rü ñu̱xma i pemax, rü Cristu wena maxü̃xü̃rüü̃ rü pexü̃́ nangẽxma i maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i naxca̱x pedau i ngẽma mexü̃gü i daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmaxü̃ i ngextá Cristu rü Tupanaãrü tügünecüwawa írütoxü̃wa rü namaã ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa. 2Rü name nixĩ i guxü̃guma nagu perüxĩnüẽ i ngẽma daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmaxü̃, rü tama ngẽma ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃. 3Yerü yexguma nayu̱xgu ga Cristu rü yexma nayu ta ga nuxcümaü̃xü̃ ga perü maxü̃. Rü ñu̱xma rü pexü̃́ nangẽxma i perü maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃ erü Cristutanüxü̃ pixĩgü rü Tupaname̱xẽwa pengẽxmagü. 4Rü nümatama ya Cristu nixĩ i pexü̃ namaxẽxẽẽxü̃. Rü ngẽxguma wena núma nango̱xgu, rü namaã tá pengóe, rü naxrüü̃ tá pimexẽchi. 5Rü ñu̱xma rü name nixĩ i nüxü̃ perüxoe i guxü̃ma i ñoma i naãneãrü chixexü̃ i pewa ngẽxmaxü̃. Rü tama name i pema̱xna naĩ i ngemaã pemaxẽ, rü tama name i petena naĩ ya yatümaã pemaxẽ. Rü tama name i penaxü i pexeneãrü ngúchaü̃ rü bai i nagu perüxĩnüẽmare. Rü tama name i pexü̃́ nangúchaü̃ i ṯacü rü to i chixexü̃gü. Rü tama name i pegünaxĩcatama penanuxuchigüchaü̃ i guxü̃ma i ngẽmaxü̃gü, erü yíxema ngẽma nacüma tüxü̃́ ngẽxmaxẽ rü düxwa namaã tatupanaã̱x. 6Rü guxü̃ma i ngẽma chixexü̃güca̱x tá nixĩ i Tupana napoxcuexü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü maxẽxü̃ rü tama naga ĩnüẽchaü̃xü̃. 7Rü pema ga ü̃pa rü penaxü ga yema chixexü̃gü, rü yemaãcü pemaxẽ. 8Natürü i ñu̱xma rü name nixĩ i nüxü̃ perüxoe i guxü̃ma i ngẽma na pegüchi pexaiexü̃, rü pegümaã penuẽxü̃, rü chixri pemaxẽxü̃, rü pegümaã peguxchigagüxü̃, rü guxü̃ma i ngẽma chixexü̃ i dexa i nüxü̃ pixuxü̃. 9Rü tama name i pegümaã pidorae, erü marü ípenata̱x ga nuxcümaü̃xü̃ ga pecüma rü guxü̃ma ga yema chixexü̃gü ga ü̃pa pexügüxü̃. 10Rü ñu̱xma rü marü penayaxu i ngexwacaxü̃xü̃ i perü maxü̃ rü ngexwacaxü̃xü̃ i duü̃xü̃gü pixĩgü. Rü guxü̃ i ngunexü̃gu rü Tupana pexü̃ ningexwacaxü̃xẽẽchigü na yexeraãcü pimexü̃ca̱x naxrüü̃ rü yexeraãcü nüxü̃ na pecua̱xgüxü̃ca̱x ya Tanatü ya Tupana ya maxü̃ tüxna ãcü. 11Rü ñu̱xma rü Tupanaca̱x rü nüẽ́tama nixĩ ega Yudíu quixĩgu rü e̱xna tama. Rü nüẽ́tama nixĩ ega ícuwiecha̱x-müpe̱xechiraü̃gu rü e̱xna tama. Rü nüẽ́tama nixĩ ega ṯacü rü nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃ quixĩgu, rü e̱xna ṯacü rü duü̃xü̃ quixĩgu. Rü nüẽ́tama nixĩ ega wüxi i coriarü duü̃xü̃ quixĩgu, rü e̱xna taxúxearüma duü̃xü̃ quixĩgu. Erü ñu̱xma rü ngẽma guxü̃ãrü yexera aixcüma tüxü̃́ mexü̃ nixĩ na Cristu rü guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ rü guxãwama nangẽxmaxü̃. 12Rü ñu̱xma ya Tupana rü pexü̃ nangechaü̃ i pema rü pexü̃ nidexechi na noxrü pixĩgüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i guxü̃guma pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü i togü, rü namaã pemecümagü, rü tauxchaãcüma nüxna penaxã, rü taguma nape̱xewa pegü íperütagü. Rü ngẽxguma woo ṯacü pemaã naxü̱xgux rü name nixĩ i yaxna namaã pexĩnüẽ. 13Rü name nixĩ i wüxichigü i pema na pegümaã yaxna pexĩnüẽxü̃. Rü ngẽxguma chi texé ṯacü pemaã ü̱xgux, rü name nixĩ i pegüxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃gü i ngẽma. Rü yexgumarüü̃ ga tórü Cori na pexü̃́ nüxü̃ ngechaü̃xü̃rüü̃, rü name nixĩ i togüaxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃gü. 14Rü guxü̃ãrü yexera mexü̃ nixĩ na pegü pengechaü̃güxü̃. Erü ngẽxguma aixcüma pegü pengechaü̃gügu rü aixcüma wüxigu tá perüxĩnüẽ, rü meã pegümaã tá pemaxẽ. 15Rü name nixĩ na pemaã inacuáxü̃ i ngẽma taãẽ i Cristu pexna ãxü̃ na ngẽmaãcü aixcüma pegü pengechaü̃güxü̃ca̱x. Yerü yemaca̱x nixĩ ga Tupana pexü̃ idexechixü̃ na wüxitama i duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃ca̱x rü meã wüxigu perüxĩnüẽxü̃ca̱x. Rü name nixĩ i moxẽ nüxna pexãgü ya Tupana. 16Rü name nixĩ i guxü̃guma peãẽwa nangẽxma i Cristuarü ore rü taãẽãcüma naga pexĩnüẽ. Rü name nixĩ i meã peãẽxü̃ pecuáãcüma namaã pegü pengúexẽẽ rü pegü pixucu̱xẽgü na ngẽmaãcü pegüaxü̃́ penangúchaü̃xẽẽxü̃ca̱x. Rü name nixĩ i aixcüma Tupanana moxẽ pexãgüãcüma nagu pewiyaegü i nagúxü̃raü̃xü̃ i norü wiyaegü. 17Rü guxü̃ma i ngẽma pexüxü̃ rü nüxü̃ pixuxü̃ rü name nixĩ i tórü Cori ya Ngechuchuégagu penaxü. Rü name nixĩ i ngẽmaãcü Ngechuchuégagu Tanatü ya Tupanana moxẽ pexãgü. 18Pa Ngexü̃gü i Ãtegüxü̃x, rü name nixĩ i petega pexĩnüẽ. Erü woetama ngẽma nixĩ i mexü̃ na penaxüxü̃ erü tórü Cori ya Cristuarü duü̃xü̃gü pixĩgü. 19Pa Yatügü i Ãmaxgüxü̃x, rü name nixĩ i ngĩxü̃ pengechaü̃gü i pema̱xgü. Rü tama name i ngĩmaã penuẽ. 20Pa Buxü̃güx, rü name nixĩ i guxü̃wama penatü rü peega pexĩnüẽ, erü ngẽma nixĩ i namaã nataãẽxü̃ ya tórü Cori. 21Pa Yatügüx, rü tama name i penanuẽxẽẽ i pexacügü. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü penaxü̱xgux rü ngürüãchi tá nüxü̃́ nawa̱xtümüü̃ i ngẽma namaã nüxü̃ pixuxü̃. 22Pa Duü̃xü̃güx i Ixããrü Coriã̱xgüxü̃x, rü name nixĩ i guxü̃wama naga pexĩnüẽ i perü corigü i ñoma i naãnewa pemaã icua̱xgüxü̃. Rü tama name i pexü̃ nadaugüguxicatama meã pepuracüe na ngẽmaãcü penataãẽxẽẽxü̃ca̱x. Natürü name nixĩ i mexü̃ i perü ngúchaü̃maã guxü̃guma meã pepuracüe erü tórü Corixü̃ pemuü̃ẽ. 23Rü guxü̃ma i ngẽma perü puracü i pexüxü̃wa rü name nixĩ i perü ngúchaü̃maã penaxü ñoma tórü Cori ya Cristuaxü̃́ pepuracüexü̃rüü̃ rü tama i duü̃xü̃güaxü̃́. 24Rü marü nüxü̃ pecua̱x rü daxũguxü̃ i naãnewa rü tórü Cori ya Cristu tá pexna nanaxã i perü ãmare i maxü̃ i taguma gúxü̃. Erü yima Cristu ya aixcüma perü Cori ixĩcüaxü̃́ nixĩ i pepuracüexü̃. 25Natürü yíxema chixexü̃ üxe rü tá ta tanayaxu i tümaãrü natanü naxca̱x i ngẽma chixexü̃ i taxüxü̃, rü aixcüma Tupana tá tüxü̃ napoxcu. Erü Tupanape̱xewa rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü nawüxigu, rü taxucürüwama texé Tupanacha̱xwa tiña ega chixexü̃ taxü̱xgux.
Copyright
Learn More


text:
Las statuas rescuvridas da la baselgia parochiala a Sumvitg
- Dumengia, 24.7.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 24.7.2016, 8:06, RTR
Enfin la gronda renovaziun dal 1938 sa chattavan ellas en la parochiala da Sumvitg: Las statuas baroccas da Sogn Mudest, Sogn Vitus e da Sontga Cresenzia. Strusch insatgi che s'empatschava anc d'ellas suenter, e bainprest erani svanidas – enfin 1997, cura ch'els èn puspè vegnidas a la surfatscha – sin il martgà d'art.
Peter Egloff ha intermedià il return da las statuas a Sumvitg, mo per «Vita e cretta» raquinta el er anc autras istorgias ed anecdotas sur da la baselgia Sogn Gion Battesta.
Il pled sin via dat Christina Tuor da Val/Surrein.
Redacziun: Mathias Kundert
Contribuziuns
-
Pled sin via da Christina Tuor


text:
Mario Monti
El Mario Monti (Vares, 19 de marz del 1943) l'è on economista, accademigh e senator italian.
In la soa carrera, el gh'ha 'vuu di incarigh a nivell europee (sotta i Commission Santer e Prodi), oltra che a nivell universitari (l'è 'l president de la Università Luigi Bocconi de Milan). El 13 de november del 2011 el President de la Repubbliga Giorgio Napolitano (che on quai dì prima l'aveva anca nominaa senator a vita) el gh'ha daa l'incarigh de fà sù on govern noeuv dòpo de quell del Silvio Berluscon, che'l s'era dimettuu el dì prima. L'è staa el President del Consili del 16 de november del 2011 al 27 de april del 2013.
El sò governo (de natura tecnega) l'era sostegnuu soratutt del Partii Democrategh, del Popol de la Libertà, de l'Union de Centro e de Futur e Libertà per l'Italia. In del dicember del 2012 el PdL el gh'ha levaa via la fiducia. Per 'sta reson, gh'è staa i elezion anticipaa. Monti el s'è presentaa 'me capp de ona coalizion fada su de l'UDC, de FLI e de ona lista noeuva ciamada Scerna Civega. Ai elezion del febrar 2013 l'ha ciappaa pu o manch el 9% di consens.


text:
03 09
Ol dé 3 de setèmber l'è 'l 246 ( 247 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 120 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de setèmber al è ul dí da pòost 246 ( 247 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 120 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 301 - Indipendènsa de la Repüblica de San Marino
- 568 - Albuì re dei Longobàrdi 'l cunquìsta Milà e 'l fà nàser isé el régno dei Longobardi 'n Itàlia
- 590 - Elesiù de papa Gregorio I
- 1189 - Ricàrdo I de Inghiltèra 'l vé 'ncurunàt a Westminster
- 1651 - Guèra civìl ingléza: Batàia de Worcester - Carlo II de Inghiltèra 'l vé batìt endel'öltema gròsa batàia de la guèra
- 1777 - La bandiéra americàna la svintùla en batàia per la prìma ólta a Cooch's Bridge endèl Maryland
- 1783 - Guèra de 'ndipendènsa americàna: El Tratàt de Parigi, firmàt de Stàti Ünìcc e Regno Ünit, i mèt fì a la guèra.
- 1855 - Guère cùtra i Indiàni: Endèl Nebraska, 700 soldàcc comandàcc del generàl William Harney i atàca 'n vilàgio sioux e i còpa 100 òm, fónne e pipì per vendicà la Stràge de Grattan,
- 1861 - Guèra de secesiù americàna: El generàl confederàt Leonidas Polk l'invàde el Kentucky che l'ìa neutràl, e 'l costrèns isé le autorità del stàt a domandà l'asistènsa de l'Uniù.
- 1895 - Se züga la prìma partìda prufesiunìstica de fóbal americà, a Latrobe (Pennsylvania)
- 1911 - Vé inaugüràda la lìnea feroviària Izé - Roàt, derivasiù de la Feruvìa Brèsa Izé Édol e prìm tòc de la Feruvìa Cremùna Izé.
- 1914 - Giacomo della Chiesa 'l diènta Papa col nòm de Benedèt XV
- 1929 - El Dow Jones el rìa al valùr piö alt del tép (381,17), ma póc dòpo riarà 'l cròl de la bórsa del 1929
- 1939 - Segónda guèra mondiàl: Frància, Austràlia e Regno Ünìt i ghe deciàra guèra a la Germània
- 1941 - Segónda guèra mondiàl: endèl camp de concentramènt de Auschwitz i nazìsti i dopèra per la prìma ólta 'l gas tòsec Zyklon B per copà i prizunér
- 1943 - Segónda guèra mondiàl: L'Itàlia cuntinentàla la vé 'nvadìda de le trüpe aleàde, per la prìma ólta endèl córs dla guèra. El generàl Giuseppe Castellano plenipotensiàre del goèrno guidàt del maresciàl d'Italia Pietro Badoglio el fìrma a Cassibile l'armistísio cürt; el vegnarà rindìt püblic ai 8 de setèmber col famùs proclàma a la ràdio.
- 1965 - Vaticàno: papa Pàol VI el püblica l'encìclica Mysterium Fidei, söla dutrìna el 'l culto de l'eucaristìa
- 1967
- Dagen H ("el dé H") en Svésia: el tràfec el pàsa de la guìda a sinìstra a chèla a dèstra
- Nguyen Van Thieu 'l vé iligìt presidènt del Vietnam del Sud
- 1971 - El Qatar el tùrna a otègner la 'ndipendènsa del Regno Ünìt
- 1976 - La sónda Viking 2 la atèra a Utopia Planitia, sö Màrte e la scàta le prìme fóti de vizì a culùr de la superfìcie del pianéta
- 1982 - a Palermo vé copàt endèn atentàt de la màfia el generàl Carlo Alberto Dalla Chiesa
- 1989 - Panamá: operasiù militàr americàna per catürà Antonio Noriega
- 1992 - Endèi ciéi de la Bosnia-Erzegovina vé sbatìt zó en G-222 de l'aeronàutica militàr italiàna, i 4 óm che gh'ìa sö i mör
- 2004 - La stràge de Beslan la fenés có la mórt de presapóc 350 persùne, suratöt pipì
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1947 - Mario Draghi, ecunumìsta italià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Werdenberg (distret)
El Distret de Werdenberg l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, L'è stat istitüìt endèl més de zögn del 2001.
El distrèt de Werdenberg l'è sitüàt endèla part orientàl del cantù, sö le spónde del Réno. El cunfìna a nòrt col distrèt de Rheintal, a èst col principàt del Liechtenstein, a sud col distrèt de Sarganserland, a òvest col distrèt de Toggenburg, e a nordèst col Canton Apenzèl de Dét.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Werdenberg el g'ha 'na popolasiù de 36 091 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 6 cümü:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Werdenberg al Wikimedia Commons


text:
Suléra
Artìcol in dialët piaṡintëin
Suléra (Soliera in Itagliàn) l'é 'na sitê ad 15.144 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
La sitê la fà part dl Union Téri d'Àrsan, insëma a Chèrp, Nóv e Campgajàn.
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è in piena Val Padäna, la s'tröva a 10 km da Mòdna e 8 km da Chèrp.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Sù (BG)
Sù (nòm uficiàl en italià: Azzone) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al de Scalf. El g'ha 'na popolasiù de 406 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 16,8 km² e 'na densità de popolasiù de 24 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 61km de la sità e a 973 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àngol (BS), Bùren (BS), Còler, Scülpér, Vilminùr.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òrido de la Via Mala e la cà sö la còrna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
1969
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 04 - Barcelona: a conferissan al Jordi Rubió i Balaguer el primm Premi d'Honor de les Lletres Catalanes.
29 10 - Califòrnia (i Staa Ünii): l'echip dirigida par l'informàtich Leonard Kleinrock la manda el primm messacc eletrònich d'un ordinador de la Henry Samueli School of Engineering and Applied Science (Los Angeles) fin a un altru sitüaa al Stanford Research Istitüte (aprööf de San Francisco), a traveers d'Arpanet, l'embriun d'Internet.
20 07 - maar de la Tranquilitaa (la Lüna): el mòdul lünaar "Eagle" de la naaf Apollo 11, lancjada par la NASA, la atèra con sücess con düü di tri guidaduur; par la prima völta l'omm al calpesta un astru distiint de la Tèra.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vita ndependënta y partezipazion soziela
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
La prestazions “Vita ndependënta y partezipazion soziela” ti vën cunzeduda ala persones cun na dejabltà fisica grieva (coche nunzià pra l coma 3 dl articul 3 dla lege di 5 de fauré 1992, 104) che viv o ulerà viver autonomamënter dedora dla familia de pruvenienza per si assistënza persunela.
La prestazion, pian via dala ressurses dl cuntribut de cura, porta pro ala spëises dl’assistënza persunela de njonta per na vita ndependënta y per la partezipazion soziela. L’ëures d’assistënza che possa unì recunesciudes ie de al plu 3.285 al ann.
Per giapé la prestazion iel da damandé do pra:
a) l ciamp sozio-pedagogich dl raion soziel cumpetënt, per la presentazion dla dumanda per la valutazion dl bujën d’ëures d’assistënza
b) l’assistënza economica soziela cumpetënta dl raion soziel cumpetënt, per la valutazion dl davani y dl patrimone.
Recursc: Contra la dezijion dl ënt possel unì prejentà, tl tëmp de 45 dis dala comunicazion, n recurs gerarchich per rejons de legitimità – aldò dl articul 9 dla Lege pruvinziela di 22 de utober 1993, nr. 17 y dl articul 4 dla lege provinziela di 30 d’auril 1991, n. 13 – ala sezion recursc – Repartiziun Politiches soziales.
Condiziuns d’azès
La prestazion vën cunzeduda sce l ie dat chisc recuisic:
a) vester tla cundizions de giapé l cuntribut nunzià tla lege provinziela di 12 d’utober 2007, n. 9: la persona muessa detlaré l’adurvanza dl cuntribut per la soma che superea l cuntribut de cura dl prim livel de nia autosufizienza
b) avëi na dejabltà mé fisica grieva zertificheda aldò dl coma 3 dl articul 3 dla lege di 5 de fauré 1992, n. 104
c) viver te na maniera autonoma dedora dla familia de pruvenienza o cuncretisé la vita autonoma tl tëmp de sies mënsc
d) vester majer d’età y ne avëi no superà i 60 ani d’età
e) la persona muessa vester tla cundizions de gestì dal pont d’ududa finanzier y urganisatif si situazion abitativa.
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco dodesc mënsc stabilmënter y tresora tl Südtirol:
- i zitadins talians
- i zitadins de n stat dla Union europeica
- i zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-UE a tëmp lonch data ora dala Talia
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadives
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de prutezion sussidiera.
Oradechël à la rejon de giapé la prestazions de assistënza economica nce chësta persones, sce les sta da cin ani stabilmënter y zënza interuzion tla provinzia de Bulsan, a cundizion che si permanënza sun l teritore naziunel sibe legal:
- i zitadins de Stac terc;
- la persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt.
Documënć che va debojëgn
A) DOMANDA PRESTAZIUN DE PRÖM LIVEL
B) „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
Regulamënt d’esecuzion n cont di pruvedimënc d’assistënza economica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
Regulamënt sun l relevamënt unificà dl davani y dl patrimone: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Criteres per la cunzescion dla prestazion “Vita ndependënta y partezipazion soziela” aldò dl art. 25 dl D.P.P. di 11 d’agost dl 2000, n. 30, y mudazions suzessives: Deliberaziun di 26 de setëmber dl 2011, n. 1469
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
Bertschikon bei Attikon
Bertschikon bei Attikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.64 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 049 abitant.
El cumün de Bertschikon bei Attikon al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Elgg, Ellikon an der Thur, Elsau, Frauenfeld (TG), Gachnang (TG), Hagenbuch, Wiesendangen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bertschikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1255 col nom de Bersinkon
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bertschikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Bertschikon bei Attikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carl Ludwig Willdenow
Carl Ludwig Willdenow (Berlì, 22 de óst del 1765 – Berlì, 10 de löj del 1812) l'è stat en botànic e farmacìsta todèsc.
Dòpo de 'n aprendistàt de farmacìsta, el g'ha stüdiàt midizìna e botànica a l'università de Halle e 'l g'ha utignìt endèl 1789 el tìtol de dutùr. El g'ha lauràt come farmacìsta a Berlino. Endèl 1789 l'è dientàt profesùr de stória natüràl al Collegium medico-chirurgicum, endèl 1801 l'è dientàt mèmber de l'académia de le sciènse e profesùr de botànica a l'università de Berlino che l'ìa apéna stàda fondàda.
A pàrter del 1811 el g'ha lauràt a Parigi. L'analizàa le piànte che 'l gh'ìa troàt l'Alexander von Humboldt endèl'Amèrica meridiunàl. Per vìa de 'na malatìa el g'ha duzìt turnà a Berlino, endóche l'è pò a mórt. Willdenow l'ìa giö dei piö famùs biòlogi sistemàtic e l'è cunsideràt giü dei fondadùr de la dendrologìa.
Endèle indicasiù botàniche l'abreviasiù Willd. la se referés a lü.


text:
896
Avveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se succeden al pontificaa tre papa: el Formos, el Bonifazi VI e 'l Steven VI.
- 21 febrar: l'imperador Arnolf de Carinzia el conquista Roma.
- 22 febrar: el papa Formos l'incorona l'Arnolf imperador
- In marz, l'Arnolf el tacca la città de Spolee, difenduda de l'Ageltrud, mader del sò nemis, el Lambert de Spolee. Ferii in d'on combattiment, el retira l'esercit e 'l torna in Germania.
- 7 giugn: el Simeon I de Bulgaria el batt i Bizantin in la Battaglia de Bulgarophyrgon.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrològi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anselm II Capra, arcivescov de Milan.
- Ermengarda, miee del Boson I de Provenza (n. 835).
- Nicefòr Fòca el Vegg, general bizantin (n. 830)
- 4 april: Papa Formos (n. 816)
- 26 april: Papa Bonifazi VI
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Battaja de Montereau
La battaja de Montereau l'è ona battaja di guerr napoleonigh combattuda a Montereau-Fault-Yonne, el desdott de febrar del 1814.
Menter che on esercit leaa comandaa del Carl Filipp de Schwartzenberg l'era in marcia in direzion de Paris, el Napoleon, che l'era 'dree a combatt i trupp del Blücher, l'ha ordinaa ai sò omen ona marcia forzada de cent chilometer per frontà la minascia noeuva.
El 18 de febrar i Frances s'hinn battuu 'me di leoni per salvà el sò territori e, grazzia anca a on bombardament precis de l'artijeria, hann liberaa la città de Montereau-Fault-Yonne. La battaja la gh'è costada sesmilla omen ai Austriegh e 2.500 ai Frances.


text:
Madrid
Madrid a l'è la capital del Regn de la Spagna e de la Cumünità Utonuma de Madrid.
A l'è anca la prima cità spagnöla per pupulaziun, cun 3.099.834 abitant (2003).
Cuntegnüü
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palaz Real (Palacio Real de Madrid)
- Templo de Debod
- Catedral de l'Almudena
- Gesa de San Francisco el Grande
- Gesa de San Jerónimo el Real
- Fuente de Cibeles
- Fuente de Neptuno
- Puerta de Alcalá
- Puerta de Toledo
- Fábrica de Tabacos
- El Pardo
- Teatro Real
- Banco de España
- Pont de Toledo
- Pont de Segovia
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Musee del Prado
- Musee Thyssen-Bornemisza
- Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía (cunt el quader "Guernica" del Pablo Picasso)
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Madrid a gh'hinn 6 üniversità.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Manuela Carmena.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Madrid l'è gemelaa cun:


text:
David Lynch
El David Lynch (Missoula, Montana, USA, 20 genar 1946) a l'è un regista, un scenegiadur, un pitur, un cumpusidur e un prudütur cinematugrafich american. El David el gh'ha un stil carateristich e ünich, cunsideraa sürealista, cun sequenz unirich e inquietant, imaginn strann e i sun sügestiv. Despess lü'l fà vidè la facia scundüda e scüra de cità piscinit american (in Blue Velvet e Twin Peaks) e de gran metropul (Lost Highways, Mulholland Dr.).
I cinema del Lynch gh'hann semper un gran sücess per la critiga ma minga semper per el püblich (a ecezziun de la serie per la televisiun Twin Peaks). A la 63a Mostra internazionale d'arte cinematografica di Venezia el 6 setember 2006 i gh'hann daa a lü el Leone d'Oro per la carriera, in ucasiun del anteprima del film Inland Empire (che l'era föra cuncurs).


text:
Beinwil am See
Beinwil-am-See (Böju in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 840 abitant e una süperfiss de 3.84 km², e al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar.
El cumün de Beinwil-am-See a l'è tacaa ai cumün de Aesch (LU), Beromünster (LU), Birrwil, Fahrwangen, Meisterschwanden, Menziken, Reinach.
L'andament storegh de la popolazion de Beinwil am See l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Beinwil am See in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fisarmonega
La fisarmonega crumatega, o püssee cumünement, fisarmonega, (del grech fissò + armonikòs, φuσώ + apuovιkός, boff + armonegh) in frances accordéon, (a + còrdion, a + xόpδιov, donca senza corda) a l'è un strüment müsegal aerofun cunt mantes ad anza livra; l'è stada per tancc agn un strüment fulcluristegh ligaa a la tradiziun de la danza pupular.
El prim brevett de un accordion, termen incö druvaa in tant lenguv (pür cunt variant grafigh) per indicà la fisarmonega, l'è staa lassaa giò el 6 de magg del 1829 a Viena del creatur de orghen e piano Cyrill Demian e di so fjöö Carl e Guido.
Cuntegnüü
Strutüra & Tecnega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I evulüziun de tecnega e de creaziun del strüment i han semp püssee perfeziunaa el so timber e la so intonaziun, inscì de fà in möd de mett dent el strüment anca in ambit müsegaj püssee istrüii.
La fisarmonega la tö dent do butuner, vöna a destra e l'oltra a sinistra che i se sunen cunt i relativ man. La butunera sinistra la gh'ha de solet (ma minga semp) el röl de dàggh el cumpagnament müsegal e scandì 'l ritm, in del sunà suratüt cunt un register püssee grav rispett a chel de la butunera de destra, indue inscambi se sunen tipegament i meludij.
Chela butunera chì de sinistra l'è tipegament fada sö de do fil de butun relativ al register bass (ciamaa respetivament di "Bass" e di "Cuntrabass") induve a ogne butun ghe curespund una nota e chij not lé i henn metüü giò per orden de quinta; i següta tre o quater fil de butun tipegament relativ al register sübit püssee sgüzz, chest ültem chì i pöden vegh un mestee devers in bas al strüment, ma in general ghe prevalen do filusufij: chela di bass deslenguaa e chela di bass standard.
In de la manera a bass standard i fil de butun apus di bass e cuntrabass i sunen minga dumà una singula nota per ognedün, ma piötost un acord (de do o püssee not), e i henn tö insema in bas a grupp de tri o de quater che i permett de furmà in suciaziun cunt el butun de bass sübit lineaa: la cumün pusiziun de escüziun l'è cul quart did (anülar) söl bass (che tipegament a l'è la tonega de l'acord), e del terz e segond did in sö i butun di acord apröf.
In de la manera a bass deslinguaa inscambi anca i fil de butun apus a bass e cuntrabass i sunen anca lur dumà una nota per ognedün, e in chej fil chì in tüt i se ved despusiziun tipegament crumategh de i not, anca se cunt dispusiziun variegaa rispett a la fila di bass: chela dispusiziun chì a l'è preferida in la müsega tradiziunal, ma a bun cünt la püssee spantegada.
In ogne cas el didun l'è l'ünegh did che al ven no druvaa sö chela butunera, ma 'l se druva dumà per mett in orden la man e per schiscià 'l butun de laa al mantes, che, in del dervì i büs de l'aria, al permett una magiur velucità de serament e de overdüra del mantes istess. I fisarmonegh crumatigh i pöden vegh de 48 a 120 bass: chest chì al misüra l'estensiun tutal di fil de la butunera, e donca l'estensiun tutal de l'intunaziun de l'istessa.
La segonda butunera, in söl laa dester, l'è ciamada butunera cantabil, e la pö vess in d'una manera alternativa fada cunt una tastera a mudel urghenistegh (ciamada anca mudel piano, fada de 41 tast, induve 17 negher e 24 bianch) o de un sistema de butun metüü giò crumategament. La butunera in furmaa orghen (o mudel piano) la gh'ha un metod d'üs del tüt inguaa a chel de un nurmal orghen, tütavia la dispusiziun vertical di tast ghe'n tira sö la dificultà d'üs e d'esecüziun. Chela lee l'è diferenta de chela del piano, sia per i carateristegh mecanegh de aziunament del tast, sia per corsa del tast (che l'è minur), sia per el fatt che la denamega di son (donca el so vulüm a nivel d'individuv) la ven no fada de la diferenta pressiun di did ins' el strüment ma l'è l'efett del devers temp de overdüra del mantes, e donca un'overdüra püssee lenta la farà sö un son püssee fiacch, menter de un'overdüra energega al vegnarà fora un son püssee fort.
La butunera cun sistema a butun, inscambi, al figüra 3, 4, 5 o 6 fil de butun, l'è ciamada fisarmonega a butun e de quajvölta in erur fisarmonega crumatega anca se pür che la version cun taster de mudel urganistegh l'è inguaa crumatega. A gh'henn difarent pusiziun de butun, i püssee spantegaa i henn el C-Griff (o sistema talian) e 'l B-Griff (sistema rüss).
A gh'henn pöj i fisarmonegh diatonegh, ciamaa anca armonegh a mantes (termen ch'al ven – in d'un teritori guvernaa de l'Impee Austriagh – de l'inflüenza lenguistega cunt el germanegh harmonika. Lümenanta l'esperienza del don Giuseppe Greggiati, che'l gh'ha lassaa in del mantuvan testimunianz storich incredibil in del so Metodo per l'armonica a mantice, scrivüü a man in del 1842, incö al se tröva a Ostiglia (MN) in del Fondo Musicale Giuseppe Greggiati e nünch püblegaa in del liber de l'Attilio Amitrano, Il Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati (La Grafica, 2012). I armonegh a mantes i eren caraterizaa de un minur nümer de bass (generalment 2, 4, 8 o 12), del pudé sunà in möd facil duma in d'una quaj tunalità.
Chest strüment chì i henn tipegament bitonegh, var a dì in del schiscià l'istess butun i sunen do not devers in bas al vers del mantes (ch'al pö vess in overdüra o in sarament).
I fisarmonegh crumategh tradiziunal (sia a piano sia a butun) I henn inscambi strümencc ünitonegh (un butun al fa dumà una nota indipendentement del vers del mantes), anca se gh'henn strümencc ch'i sömea a la fisarmonega ('me un quaj Bandoneon) che anca se henn crumategh, donca permetten de sunà in tüt i tunalità, i henn a l'istess temp bitonegh.
El cör de la fisarmonega l'è 'l mantes, ch'al ven aziunaa del sunadur per fa vegnì dent assee aria a fà vibrà i anz. I anz i henn lam piscinin de asal, intunaa e cuntrulaa de valv ligaa insema a i tast, che in del vibrà fan sö el son; i anz i henn pöj fà sö in sö i soner, ch'i henn di suport de legn, e in bas al so timber i vegnen spartii in register. El register püssee bass al se ciama 16 e l'è traspuser, var a dì che sbassa giò la voltezza di son de un'utava, chel de mizz al se ciama 8 e chel volt al se ciama 4. L'8 e 'l 4 i henn no register traspuser, defat i cumbinaziun di register i vegnen metüü in orden del register püssee bass.
I fisarmonegh i pöden vegh clasifegà in tre grand categurij: fisarmonegh de liss, de cuncert e de stüdi. Ognedüna de chest categurij la gh'ha di carateristegh propi.
De solet una media fisarmonega de liss la gh'ha 3 vus a la man destra (utava basa, utava central, utava central batenta, donca un zicch stunada) e 5 a la destra, per chest la ven ciamada in terza e quinta. In gener chest fisarmonegh chì i henn culuraa cun culur devera sbalenaa e imbelii cunt scritt in madreperla. Chest per una question d'aspett.
A gh'henn anca strümencc de cuncert che i gh'han fin a 5 vus a la destra e 7 a la sinistra. I register i henn cumbinaziun de vus, var a dì chej lev in sö la cassa armonega ch'i müten istantaneament püssee vus in l'istess temp. Un quaj nomm de cumbinaziun ch'i se pöden catà föra i henn: Master (tüt i vus metüü denter); Bassoon (dumà utava bassa); Clarinet (dumà utava real); Flute (dumà utava real ma cunt un timber devers); Piccolo (dumà utava volta); Bandoneon (utava bassa + central); Violin, Musette, Voce celeste (utava central püssee un o dü register batent); Accordion (utava bassa + real + real batenta); Organ (utava bassa + real + volta). In termen püssee precis chej register chì i se ciamen 16-8-4 (master); 16 (bassoon); 4 (piccolo); 16-8 (bandoneon) ecc. i cumbinaziun de register müten in bas a la fisarmonega: i fisarmonegh de liss, cume chej de stüdi, i gh'han 7 register in media. I fisarmnegh de cuncert inscambi ghe n'han fin a 11, perchè in chest fisarmonegh al ven giöntaa de quaj völta l'utav cassott ch'a l'è un register del son uvataa e devera dulz. In di fisarmonegh de stüdi e in chej de cuncert gh'è no l'utava batenta per el fatt che tüt i utav i henn acurdaa a la perfeziun.
I fisarmonegh se spartissen in Bassi Standard e Bassi Deslenguaa in bas al funziunament de la butunera de la man sinistra: in di prim, cume giamò ditt de sura, la man sinistra la suna el cumpagnament (bass e acord), menter in di bass deslenguaa al gh'è un cunvertidur che 'l fa pussibil sunà nott singul cun la butunera sinistra, in möd de pudé sunà bindej cumpless a do man cume sö de un orghen o de un piano. Chela categuria chì de strüment l'è druvada suratüt de i cuncertista de müsega classega e la ven stüdiada in di cunservatori indue a l'è staa piazzaa dent el post per insegnà de la fisarmonega, metüü dent in di prugrama ministeriaj talian dumà in del 1993.
Regordumm el prim post de fisarmonega metüü dent a Pesaro del Maester Sergio Scappini che 'dess l'insgegna al Cunservatori Giuseppe Verdi (Milan). A gh'henn fisarmonegh ch'i hann sia i Bass deslenguaa che chej standard: in chej fisarmonegh lé la butunera sinistra la gh'ha di fil dedicaa a i bass deslenguaa e olter dedicaa a i bass standard.
El maester Salvatore di Gesualdo, professor al Cunservatori Cherubini de Firenze, l'ha scrivüü la vus fisarmonega in del "Nuovo Dizionario dell'UTET". A la fin di agn 2000 l'ha idejaa la fisarmonega de Cuncert "VI SdG", insema ad olter cumpusitur del dé d'incö, cume l'Adamo Volpi, el Lino Liviabella, el Luciano Fancelli, l'Efrem Casagrande, el Luigi Ferrari Trecate, el Vittorio Melocchi, el Gianfelice Fugazza, el Gervasio Marcosignori, el Bio Boccosi, l' Italo Salizzato, l' Astor Piazzolla e tancc olter, cunt i so cumpusiziun uriginaj e trascriziun di grand cumpusitur del '700, '800 e '900 gh'han dà 'na man e dervii i öss a i antich e növ sunurità. Cun l'evoluziun de la tecnologia, i henn staa faa sö tancc sistema eletronegh MIDI de apligà a i fisarmonegh.
In di temp antich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un strüment ch'al sömea tant a la fisarmonega, cunt i 'stess sistema mecanegh, a l'è staa faa sö in sö la bas de un prugett del Leonardo da Vinci, cuntegnüü in del codes Fol.76r del Codess Madrid II[1]. El strüment a l'è staa faa sö del liüter Mario Buonoconto, e sunaa in del Salone degli Stemmi del Münicipi de Castelfidardo, del fisarmonicista Denis Biasin. El liüter Buonconto l'ha inscì ditt: "Un disegn che nissön al cugnusseva fin al 1970, ma de che se'n sentiva 'l valur. De fatt, l'anticipa de bregh trisent agn l'invenziun de la fisarmonega. I indicaziun che el Leonardo l'ha lassaa i henn essenzial ma impurtant: una tastera vertical, un mantes a dupia aziun che'l funziuna in tücc dü i vers, una serie de cann de legn o de carta, induve la genialità la se tröva in del generà una curenta d'aria che la fà son." [2]. El son de chela recustrüziun a l'è debon devers, perchè a l'è generaa de cann de legn. El strüment l'è staa lavuraa intregament a man; l'è staa metüü fö in esibiziun press el Museo Internazionale della Fisarmonica fina a la fin de l'ann 2009.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo da Vinci al Festival Internazionale Fisarmonica, anconainforma.it, 14 gennaio 2009. URL consultato il 21 ottobre 2009.
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo Da Vinci, anconainforma.it, 16 ottobre 2009. URL consultato il 21 ottobre 2009.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Attilio Amitrano, Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati del 1842, ed. La Grafica, Mori (TN) 2012, ISBN 9788897402114
- Pier Paolo Sancin, Il libro dell'armonica, ed. Pizzicato, Udine 1990, ISBN 8877361832


text:
San Pedar Mugiösch
San Pedar Mugiösch (nom ufizial in italian: San Pietro Mosezzo) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 985 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 34,8 km² e ona densità de popolaziun de 57 ab./km².
El paes el se tröva tacaa al propi caplögh de pruvincia. L'è tacaa ai cumün de Biandraa, Briun-ä, Caltignaga, Casalösc, Casalin, Nuara, Vidlunch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Pedar Mugiösch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Egit
L' Egit (مصر in arab) a l'è un paes de l'Africa, ma'l gh'ha anca un toch in Asia, la penisula del Sinai.
A l'è tacaa a la Libia, al Sudan, a Israel e a la Palestina e 'l'a bagnen el Mar Mediterani e'l Mar Russ.
La capital a l'è El Cairo.
Al gh'ha una süperfiss de 1.001.449 km² e una pupulaziun de pressapoch 83 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del secul quel de XVIII, l'Egit a l'era anmò un pussediment di Türch, anca se nominal pütost che real. In del 1882, dopu che hann dervii el Canal de Suez, l'Egit a l'è vegnüü un pruteturaa ingles.
In del 1922 l'Egit l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el rè Fuad, ma i ingles hann segütà a cumandan la pulitiga fina al 1952, quand che un grüp d'ufiziaj cunt Nasser 'me guida hann esiliaa el rè Faruk e hann pruclamaa la repübliga.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Egit (nom ufizial: جمهورية مصر العربية = Repübliga Araba d'Egit) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l ʿAbd al-Fattāḥ Khalīl al-Sīsī (del 2014).
El Prim Minister pruvisori a l'è 'l Ibrahim Mahlab (del 2014).


text:
Frara
Artécol in dialèt arzân
Frêra (Ferrara in italiân) l'é ‘na sitê ed 135.449 abitânt ed l' Emélia-Rumâgna e l'é la capitêla ed la pruvîncia cun al'stès nòm.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Frêra l'é inséma al rîvi dal Po ed Volân e la gh‘à un sistêma sitadèin ch’ al s’arfà al XIV sècol, quând l’ ēra gvernêda da la faméja d'Este.
L'é stêda la préma sitê in Europa ad avèiregh un disègn sitadèin precîṣ fàt da n' architèt (al famōş Biagio Rossetti). Pr' al só insèm, carateréstich dal peréiod dal Rinasimèint, per i sō monumèint e al sō belèsi l'é stêda arcgnusûda Patrimòni Mundiêl ed l'Umanitê da l'UNESCO.
L'é ânch óna dal pôchi sitê dl'Italia 'd avèiregh incòra al cèinter intât e circundê dal mûri, che în al'stèsi ed tânt tèimp fa.
Ligàm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Frèra (Ferrara in itagliàn) l'è 'na zitè ed 131.907 abitànt int'l Emégglia-Rumâgna e l'è la capitèl d'la pruvénzia cun al stèss nómm.
Frèra la sta insamm al Po ed Vulàn e l'à un sistêma zitadén ch'l è quall dal sécol XIV, quand l'èra gvarnè da la famàjja d'Este.
L'è stè la prémma in Europa a avair una pianténna disegnè da un architàtt (al grand Biagio Rossetti). Pr'al só insamm, ch'l è téppic dal Rinasimänt, pr' i só monumént e la só blazza, l'è stè arcgnossó Patrimòni mundièl d'l umanitè da l'UNESCO.
L'è anca onna ed cäl pôchi zitè d'Itâglia a avait ancåura un zänter intât e zircundè dal mûr, ch'äli én cunpâgna a qualli ed tànt tänp fa.
Artìcol in dialètt frarés
Frara (Ferrara in Italiàn) l'è na zità ad 135.449 abitànt int l'Emiglia-Rumagna e la capitàl dl'omònima Pruinza e l'è nà bela zità.
Frara la stà in sal Po ad Vulan e la g'ha na strutura c'la risàl al XIV sècul, quand la iéra guvarnàda da la famjè d'Este. L'è stada la prìma zità in Europa ad averagh un diṡegn prezìs fàt da n'architét (al grànd Biagio Rossetti) e par la sò strutura tìpica dal Rinasiment e par i sò monumènt e il sò blézi l'è stàda artgnusùda Patrimòni Mundiàl dl'Umanità da l'UNESCO. L'è anch una dìl póchi zità dl'Italia ad averagh ancóra al zentàr intàt e zircundà da'l mura, ch'iè anca lór cùmpagn a cum il iéra tant témp fa.
Artéccol in dialètt mudnés
Frèra (Ferrara in italiàn) l'é 'na sitê ed 131.907 cristiàn in dl' Emélia-Rumàgna e l'è la capitèla ed la pruvèinsa cun l'istèss nöm.
Frèra la stà inséma al Po ed Vulàn e la gh'à un sistèma sitadèin ch'al s'arfà al XIV sècol, quànd l'éra guernèda da la faméja d'Este. L'è stêda la prémma sitê in Europa ad avéregh un disëgn precìs fat da n'architèt (al grànd Biagio Rossetti ). Pr'al sô insèm, carateréstich dal Rinasimèint, per i sô monumèint e al sô blëssi l'é stèda arcgnusùda Patrimòni Mundièl dl'Umanitê da l'UNESCO. L'è anca ónna dal pòchi sitê dl'Italia ad avéregh incòra al cèinter intàt e circundê dal mùri, ch'én al stèsi ed tànt tèimp fa.


text:
Borneo
El Borneo (in indunesian Kalimantan) a l'è la terza isula püssee granda del mund e quela püssee granda del rosc de isul indunesian, cunt una süperfiss de 743.330 km2. El teritori del Borneo l'apartegn a trì stat: l'Indunesia, la Malaysia e'l Brunei. El Borneo al bagnen el Mar Cines meridiunal a nord e a ovest, el Mar de Sulu al nord-est, el Mar de Celebes e'l Stret de Makasar a est, e'l mar de Giava e'l stret de Karimata a süd.
Inturna a l'isula del Borneo, a gh'hinn i isul de Sumatra, Giava, Sulawesi e i Filipinn.


text:
Pianûra Padâna
Artécol in dialèt arzân
Al nòm Pianûra Padâna (Pianura Padana in italiân) al sègna dabòun ‘na regiòun geogrâfica ed ‘l Itâlia setentionêla ch ‘la cumbîna cun al bacîn in dōve tóti al j âcvi a vân a finîr int al Po e l’é divîṣa tra la regiòun Piemûnt, Lumbardìa, Emélia-Rumâgna, Vènet e un còun dal Cantòun Ticîn. Dal vôlti la vîn ciamêda ânca Val Padâna.
Al dēlta dal Po tót j ân al cunténva ad andêr vêrs al Mêr Adriâtich, ânca se sté procès al vîn cuntgnû dimòndi da la preṣèinsa ed ciûṣi che frênen la purtêda sôlida di fióm. Un tèimp l’êra quacêda da forèsti ind la pêrt pió ómida (bâsa pianûra) e da pianâsi in còla pió sèca (êlta pianûra). L’é tót òna cun: tra mezanôt e matèina la Pianûra Vèneta ciamêda “Pianûra Padâna – vèneta”, d’urégin aluvionêla; tra mezdé e matèina la céca Pianûra rumagnōla, ânca lê d’urégin aluvionêla, per côlpa di cōrs d’âcva che a’s bóten int al mêr Adriâtich a partîr dal fióm Muntòun e andând vêrs matèina.
Indice
L’urégin ed la Pianûra Padâna[modifica | mudéfica la surzéia]
La Pianûra Padâna la ciâpa bòuna pêrt ed l’Itâlia stentrionêla, dal j Êlpi vêrs sîra al Mêr Adriâtich, la gh’à presapôch la fōrma ‘d un teriângol. Quêṣi al cèinter a gh’é al fióm Po. La ciâpa al nòm dal fióm ch’ al la travêrsa da sîra a matèina, al Po, Padus in latèin da dōve deṣvîn l’agetîv “padân.” L’é prôpria stê al Po, insèm a chiêter fióm e turèint che agh vân a dêr dèinter, a dêr urègin a la pianûra. I cōrs d’âcva ind al gnîr zò dal muntâgni, a’s tirêven a drê dimòndi quantitê ed frantóm. Cuisché e s’în pugê e mucê inséma al fònd dal mêr, fîn a impîr còl che, sînch miliòun d’ân fà, l’êra un grân gōlf dal Mêr Adriâtich. Al procès ed mèter zò tèra, lèint mó sèinsa fermêres, l’é durê miliòun d’ân e al cunténva ânch adèsa.
L’êlta e la bâsa pianûra[modifica | mudéfica la surzéia]
La Pianûra Padâna la gh’à dō zôni cun diferèinti caratérestichi: l’êlta a la bâsa pianûra.
A gh’é ‘na cêra distinsiòun tr’ al dō fâsi, diferèinti mìa sōl per l’altèsa, mó anca per la natûra di trèin, al regèm dal j âcvi, dal j êrbi e dal piânti. L’”êlta pianûra”, ciamêda ânca pianûra sèca, la se ṣlêrga ai pē dal Preêlpi e a i pē d’ j Apenèin; l’é un trèin ch’al bèv, l’é ‘na ṣmerciânsa ed sâbi e gêri, e an gh’l’à chêva mìa tratgnîr l’âcva piuvâna.
Per quèndi còsta la và zò per dal vintèini ed mêter sòta la gròsta fîn a incuntrêr ‘na séngia ed materiêl ch’ al tîn l’âcva. Inséma al rôci che a tînen l’âcva còsta la cór fîn al pûnt dōve la gh’à la pusibilitê ed gnîr fôr da la vèina , e la dà urègin a i funtanîl o funtanâs. Sté surzéi, grâsia a al grêd ed calōr stâbil (tra i 9° e i 12° C.) dal sô âcvi, àn permés al ṣparpagnêres, ind al zôni intresêdi, ed particulêri coltûri a prē ciamêdi marsîdi. Atâch a la lénia dal surzéi cumîncia la “ bâsa pianûra”, ciamêda ânca pianûra daquadōra. Còsta invêci la gh’à i trèin fât ed materiêl pió fîn, tèra crēta ed sôlit, che pió o mēno a tînen, al j âcvi a’s fêrmen e a’s fâ al padòl o al pantân.
Tèimp e Ambiĵnt[modifica | mudéfica la surzéia]
Al tèimp l’é sgnê da un lêregh ṣbêls dal calōr cun temperadûri bâsi in invêren (0-5 °C) e êlti in istê (25-30° C) )[1]. La piuvoṣitê l’é in môd principêl ind i mèiṣ primaverîl e avtunêl, mó ind al j istê chêldi e òmdi a gh’în despès i temporêl; la fōrma a “còunca” ed la Pianûra Padâna la fà che sia in invêren che in istê an tira mìa âria, cun di efèt divêrs ind al dō stagiòun. In invêren difâti, quând a’s mócia dal frèd e an gh’é mia ed vèint, as fôrma un cusinèt frèd ch’ al pōl durêr ânca divêrs dé, spêci int al giurnêdi òmdi e nebiōṣi, al fà gnîr dal giurnêdi dimòndi frèdi cun dal fôrti zlêdi Però in cla stagiòun che a gh’în ânca divêrsi giurnêdi pió sèchi mó in tóti al manēri sèimper dimòndi frèdi, pôst che a vîn dèinter, diretamèint inséma a la Pianûra, di vèint frèd da la Pôrta ed la bôra e da la Vâl dal Rôden; e l’é prôpria la bôra ch’la pôrta burâschi frèdi che deṣvînen dal zôni polêri che pōlen purtêr al brót tèimp, temperadûri dimòndi bâsi e nèiva. In soquânti ucasiòun a sòpia ânca al Buriân, vèint ch’al deṣvîn dal pianûri rósi e ch’a gh’la chêva arivêr ind la Pianûra Padâna e frustêrla cun dal fôrti vintêdi zlêdi. In istê invêci l’efèt cusinèt ed la Pianûra Padâna al fà di efèt divêrs, ind al favurîr al fêrom ed l’âria chêlda e òmda a’s pruduṣ temperadûri dimòndi êlti coleghêdi a dimòndi umditê a câṣven dal giurnêdi dimòndi chêldi e pèiṣi, in môd particulêr in preṣèinsa ed anticiclòun africân. La Pianûra Padâna la gh’à a mezanôt e a sîra al j Êlpi, a mezdé j Apenèin e a matèina al mêr Adriâtich. La particulêra pusisiòun, sarêda tr’al cadèini di mûnt e lébra sōl da ‘na pêrt a matèina, la frêna, ânca se sōl in pêrt, la circolasiòun di vèint acsé a vîn favurî al mucêres ed l’umditê ind l’âria ch’ l’é câṣva dal cgusû fenômen ed la nèbia. Al sitê cun pió nèbia in Itâlia în mucêdi intōren al Po préma ed tót vêrs la zôna dal dēlta.
A câṣva dal dimòndi indóstri e dal móc ed gînta (in môd particulêr in Lumbardìa mó ṣparpagnêda in tót al teritôri ed la pianûra) da j ân’60 l’é chersû dimòndi al problêma ed l’intuṣgamèint ed l’âria in genér, intuṣgamèint che an ciâmpa mìa sōl al sitê grândi o al zôni industriêli mó al se ṣparpâgna e al quâcia tóta la grôsa regiòun. Al fotograféi dal setèlite fân vèder cme l’intuṣgamèint ed l’âria ind la Pianûra Padâna l’é al pió grêv in Eurôpa (quêrt int al mònd) cumpâgn a còl ch’ la vèd tirêda dèinter la zôna dal Benelux insèm a la regiòun ed la Ruhr.[2]
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al Pianûra Padâna a gh’é al magiōri zôni agrécoli e industriêli d’ Itâlia
Note[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ ISTAT - statéstichi meteorolôgichi
- ↑ ESA (European Space Agency) - Observing the Earth, Air pollution map


text:
1763
De Wikipedia
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 febrar: Fin de la Guèra di Sètt Ann (scomenzada in del 1756).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 genar: Joseph Flesch, cardinal frances, zio del Napoleon Bonaparte.
- 15 genar: François-Joseph Talma, attor teatral frances.
- 17 genar: Franz von Walsegg, nòbil austriach.
- 21 genar: Agostin Robespierre, politigh frances, fradèl del Massimilian Robespierre.
- 9 febrar: Ludwig I von Zähringen, Granduca de Baden.
- 21 marz: Jean Paul, scrittor e pedagogista todesch.
- 9 april: Domenico Dragonetti, contrabbassista e composidor italian.
- 7 magg: Józef Antoni Poniatowski, militar polàcch.
- 16 april: Louis Nicolas Vauquelin, chimigh e farmacista frances.
- 15 magg: Kobayashi Issa, poetta e pittor giappones.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 27 genar: Antòni Ulrich de Wettin, duca de Sassònia-Meninga.
- 31 marz: Marco Foscarini, duca de Venezia.
- 5 ottober: August III de Wettin el Gròss, Re de Polònia.


text:
Ròsp
Artéccol in dialètt mudnés
Al ròsp (Bufo bufo, rospo in italiàn) 'l è 'l anfìbi più grand 'd Europa, difàti al pōl rivàr anc a 20 cm (śampi a part). L'è na bèstia dimóndi cumùna in Europa e in dl'Àfrica dal Nòrd-Òvest.
'L è prutèt par la cunvesiòṅ ad Bèrna par la prutesiòṅ dla fàuna minōra.
Anatumìa
Al sò culōr clàsic 'l è 'l maròṅ, ch'al pōl ténd'r a 'l rusìć, al stómag però 'l è biànc. La pèla l'è pîna ad pòr ch'i bùtan fóra dal sustànsi ch'i fàn'n andàr fóra 'd tèsta cuma la 5-metossi-N, la N-dimetiltriptamina, la bufotenina e la bufalina.
Al balòti di òć dal ròsp i èṅ culgàdi, 'l òć 'l è ramâ o 'd culōr d'l ôr, mént'r in sal còl a gh'è dū giàndli padòtidi uvàli. I ròsp meridiunài i ténd'n a èsar più grand e cun na pèla più "spinóśa" e cun di pòr più marcâ.
Biulugìa
L'è na bèstia ch'la s dà da far specialmènt ad nòt méntar durànt al dè al ténd a lugàr-'s in di bûś, in di śbrâg, sóta 'l prédi o in di sit in dua al s pōl quaciàr da la luś. Quànd 'l è in perìcul, al s mét in na póśa ch'la fà impresiòṅ cun la tèsta in bas e al rèst alvâ. Rispèt a 'l Bufo viridis al s cata in di ambînt sut e al ténd a turnàr sèmpar in dla stésa pùcia 'd àqua par far di fiōi, dal vòlti faghénd anc soquànt chilométar.
Durànt chi spustamènt lè dimóndi indivìduṿ i vènan schisâ da 'l màchini ch'i gìran p'r al stradi e 'l è par quàl lè ch'in di tèmp mudèr'n al ròsp al và in a risć ad sparìr da i pòst in dua 'l s è stablî 'l óm.
Cumpurtamènt
A s nutrìs praticamènt ad tut qvél ch'a gh la cava a métar-'s in bóca: insèt prima 'd tut, pò lumàghi, bêg e di invertebrâ pìcui cuma i pōl'n èsar i sórag.
I sò nemìg naturài i èṅ i sarpènt, al bisi, i ris e, quànd i èṅ incóra di girèṅ, i pés. Par furtùna al ròsp i gh'aṅ sèg dal giandli cun dal vlèṅ e dònca al s pōl anc difénd'r-as. Dgl'atri vòlti al la scampa butànd-'s in dl'àqua.
Riprudusiòṅ
Dòp al letârg d'l Invèran, quànd a taca la Primavéra, a partìs la stagiòṅ di amōr. Vèrs 'l inìsi 'd Mars i ròsp masć i vaṅ datéś a i sit riprudutìṿ (ad sòlit i cōrs 'd àqua, i pós o i stagn) e i s tàc'n a 'l fémni ch'i èṅ dimóndi più grandi 'd lōr. Dal vòlti a sucéd però ch'i masć i èṅ acsè tant ch'i s mùć'n adòs 'l un cun c'l àtar e pò i armàgnan sénsa fiâ, murénd in cla manéra lè.
La fémna la fà déś-mila óṿ in dl'àqua a 'l incìrca in na śladìna ch'a pâr na lasa e in cal mént'r al masć al i fecónda.
Quànd i óṿ pò i s vrànan, i vgnaràṅ fóra dal bistiulìni négri bòni ad vìvar sōl in dl'àqua, i girèṅ. Par crés'r i magnaràṅ dgl'alghi ma anc dl'atra ròba urgàniga catàda lè.
La temperadùra dl'àqua in du i s càtan l'è impurtànta p'r al tèmp ch'a gh vōl par far-i maduràr e par tacàr la faś dla metamòrfuśi: più a gh'è cald più a vōl dir ch'la pucia l'è drē a sugàr-'s in présia.
A i girèṅ i gh crésan prima 'l śampi sóta e pò qvéli 'd sōvar. A cal punt lè i tàc'n a śmét'r ad magnàr parchè la sò bóca e al sò stómag i èṅ drē a cambiàr p'r èsar bòṅ ad mandàr śò e ad digerìr gl'insèt.
La metamòrfuśi la dura òṅ o dū dè: la cóa la sparìs e la gh sarvìra par dar-ag dl'energìa par finìr al prucès ch'l al farà dvintàr un ròsp.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Erinaceus europaeus
El respurchee cumün (Erinaceus europaeus, Linnaeus, 1758) a l'è on mamifer de la famija Erinaceidae. El respurchee 'l gh'haa di carateristich morfologich antich (cumpagn de la conformazziun di dent e la furma del serveel) e donca a l'è in del grup di prüm mamifer a vess cumparüü in sü la Tera, a la fin del Cretaceo.
Distribuziun e Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cun oltre suttospecie (Erinaceus europaeus amurensis, Erinaceus europaeus centralrossicus, Erinaceus europaeus concolor, Erinaceus europaeus consolei, Erinaceus europaeus dealbatus, Erinaceus europaeus europaeus, Erinaceus europaeus hispanicus, Erinaceus europaeus italicus, Erinaceus europaeus koreensis, Erinaceus europaeus occidentalis), la specie la gh'è in grand part de l' Europa: l' è staat anca mess dent in Irlanda e Gran Bretagna, andoe l' è stimat 'me anti-ecologich. In del XIX segul, a l' è staa anca mess dent invuluntariament in Növa Zelanda: di ezemplar j'eren dent i maregnül. In Italia, la specie a l'è dapertüt, anca in Sicilia e Sardegna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amori, G., Hutterer, R., Kryštufek, B., Yigit, N., Mitsain, G. & Muñoz, L.J.P. 2008. Erinaceus europaeus. In: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2.  . Downloaded on 21 December 2009.


text:
Marnand (VD)
Marnand a l'è staa un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.34 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 158 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Marnand al se tröva a una altitüden de 477 meter sura al livel del mar.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marnand (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Russikon
Russikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 130 abitant.
El cumün de Russikon al se tröva a una altitüden de 608 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fehraltorf, Illnau-Effretikon, Pfäffikon, Weisslingen, Wildberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Russikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 775 col nom de Ruadgisinchova. In del 1247 l'eva menziunaa col nom de Rusinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Lazzaro Spallanzani
Artécol in dialèt arzân
Lazzaro Spallanzani ( Scandiân 10 znêr 1729 – Pavia, 12 fervêr 1799) l'é stê un biôlegh italiân. L'é nasû da Gian Luca e da Lucia Zigliani; a quéndş ân l'è andê ind al colèg di geşvéta ed Rèz, dóve l'é andê adrê a i cōrs ed Filoşoféia e Retōrica.
A Bològna l'à fât i stódi ed Dirèt, mó l'à bandunê dôp ed pôch sté Facoltê per dêres a la filoşoféia naturêla. L'à cumincê cme sinsiê cun al Lettere due sopra un viaggio nell’Appennino Reggiano e al lago di Ventasso, che tratêven al prublêma ed l'urégin dal surzéi. Int al 1757 l'à insgnê Grêch int al Seminâri e Fèşica e Matemâtica a l'Universitê ed Rèz. Int al 1761 l'à cumincê a interesêres ed la nâsita naturêla, al pricipêl problêma alōra discós da i naturalésta, e, dôp quâtr ân de stódi, int al Saggio di Osservazioni Microscopiche sul Sistema della Generazione de’ Signori di Needham e Buffon (1765), a gh' l' à cavêda a stabilîr ch' l' êra sèinsa fundamèint. Sté lavōr al l'à fât cgnòser in tóta Eurôpa. Int al 1762 al s'é fât prêt e int al 1763 al s'é spustê a Mòdna, dóve l'à insgnê Filoşoféia a l'Universitê e Matemâtica e Grêch int al colèg ed Sân Chêrel. Int al 1768 al s'è interesê a la circolasiòun dal sânghev e só sté argumèint l'à publichê Dell’azione del cuore nei vasi sanguigni.
Int al novèmber 1769 l'é stê ciamê a l'Universitê ed Pavia, per insgnêr Stôria naturêla e l'à tôt in mân la diresiòun dal Muséo ed l'Universitê, dóve l'é stê retōr int l' ân 1777-1778. Tr'al 1777 e al 1780 l'é andê in fònd al prublêma ed la râsa e fîn dal 1777 per prém l'à imprignê cun la sirénga di ôv ed râna e rôsp. L'à unî i rişultê di só sperimèint in Dissertazioni di fisica animale e vegetale. Al s'é dê, in pió, a i stódi che riguêrden la digestiòun e la respirasiòun. I só stódi ed fişologéia dal stòmegh e 'd la pânsa în stêdi fundamentêli per spieghêr cme l'andamèint ed la digestiòun an n'é mìa sōl ind la tridadûra mecânica dal magnêr, mó ânca in 'na manēra ed lavōr chémich int al stòmegh, necesâri per digerîr i nutrièint.
Fîn dal 1771 l'êra ariusî a fêr un Muséo de Stôria Naturêla, che, cun l'andêr d' j ân l'à mucê 'na grân nòmina, ânca internasiònêla, e l'é andê a vèdrel ânca l'imperadōr Giuseppe d' Austria. Int al 1785, mèinter l'êra in viâş de stódi a Costantinopoli e ind i Balcani, l'é stê inculpê dal guardiân dal Muséo ed Pavia (més só da soquânt colēga) 'd avèir rubê di rèst dal Muséo: la vicènda l'é finîda ûn ân dôp cun la prōva ed l'inusèinsa cumplēta de Spalanşân e la cundâna di sparladōr. L'é môrt ind la nôt tra l'11 e al 12 fervêr 1799 ind la só cà a Pavia. In pió dal Muséo ed Pavia, Spalanşân l'à fât ind la só cà de Scandiân 'na colesiòun privêda, che incô l' as câta ind i Musèi Cèvich ed Rèz.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Aderito Belli - Lazzaro Spallanzani Nella vita, negli studi e nel culto dei posteri, con notizie inedite sulla famiglia del sommo naturalista. - Reggio Emilia : Anonima Poligrafica Emiliana, 1929.
- Aderito Belli - Lazzaro Spallanzani illustrato al popolo - Reggio Emilia : Poligrafica Reggiana, 1939
- Silvia Chicchi - Ricerche naturalistiche di Lazzaro Spallanzani nel territorio reggiano - S.l. : S.n., 2005
- Pericle Di Pietro - Lazzaro Spallanzani - Modena : Aedes Muratoriana, 1979
- Pericle Di Pietro - Il periodo modenese della vita di Lazzaro Spallanzani (1763-1769) - Modena : Stabilimento Tipografico Paolo Toschi e C., 1960
- G. Montalenti - Lazzaro Spallanzani : le origini della biologia sperimentale - Roma : Editori riuniti, 1981