text:
Viân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Viân (Viano in italiân) l'é un cmûn ed 3.017 abitânt ind la pruvîncia ed Rèz l'é tra matèina e mezdé e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Indice
L'êrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi interesânt, dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich, în i tânt cèinter dal teritôri e i pôst dōve in més, zibésen lêrghi vidûdi dal culèin l'é d'atōrna. Da vèder in particulêr, al cà a tòra tiredi só ind i secòl XV, XVI e XVII. Ind la burghêda ed Sân Pôl, atâch al municépi, a gh'é la pió interesânt: l'é la pió antîga, al só intêren a gh'é 'na presiōṣa pitûra a frèsch dal Quatersèint. Al d'ed dèinter ed la canônica ed la cēṣa ed Castèl Quersōla 's pōlen vèder soquânti pitûri a frèsch cunsiderêdi ed Lelio Orsi: a Sân Zvân ed Quersôla mèrita vèder la cēsa parochiêla ( la pió réca, artesticamèint, dal teritôri), dal 1600 e l'uratôri ed Sân Sîro dal 1672. An mânchen mìa di ângol ed belèsi naturêli, che vân dal mûnt Dûr, 'na séma êlta ch' la sègna al cunfîn cun i cmûn ed Caṣîna e Vsân, a la vâl dal Treṣnêr; mó l'é la zôna dal Quersolèiṣ la pió interesânta da sté pûnt ed vésta. Da citêr la zôna vèirda ed Cà dal Vèint, al distèiṣi ed câmp, puntegêdi ed quêrsi secolêri, a Chêsla ed Qeursōla, e la zôna ed Cortvèdla d'Argnân in dōve gh'é, da sècol, 'na sêrsa arîv puntuêl di turésta.
La vésta[modifica | mudéfica la surzéia]
La vésta l'é còla ed la culèina, cun côsti a mèza pendèinsa e cun 'na sucèsiòun ed crinêl e vâli. La pêrt spiâna l'é pôch ed pió dal 10% ed tóta la zôna, 'n'êter 10%, l'é ocupê da trèin cun pôca pendèinsa, al rèst 80% da trèin cun mèza e fôrta pendèinsa. Sibèin còst la magiōr pêrta dal trèin l'é cultivêda a végna, semnê, prê, pâscol; al rèst l'é a bôsch o in sêlda. La pêrt buschîva dal teritôri l'é pió che êter da tàj, druvê per l' algnâtich; i bôsch naturêl în ind al zôni difècili da rivêregh e fôrta pendèinsa. Al piânti preṣèinti în pió che êter cun foj lêrghi, cun soquânt gèner ed pîn. A's câten dû gèner ed bôsch:
1) bôsch cun piânti che pretènden mèzi quntitê d'âcva, carateréstich di trèin profònd, ind la pêrta a mezanôt, dóv' a's câten al Sèr, la Rorèla, al Rōr, e l' Asêr. Ind i trèin pió òmid e sasōṣ a crès ânca al Mâj e al Carpanèin.
2) bôsch cun piânti che pretènden pôchi quantitê d'âcva, carateréstich di trèin sèch, ind la pêrta a mezdé, dôv' a's câten la Rurèla, la Znèstra e Znèiver.
La Rurèla in avtûn l'é l'ûltma piânta a pêrder al fujâm, la 's vèd gnîr fōra da i bôsch plê, cun al só móc ed foj culōr maròun. I castâgn a gh'în quêṣi pió. Quî armêṣ în j avâns e quî piantê a l'inési dal sècol pasê a fîn ed magnêr. Al catagnēt bandunê al tènd arculêr a favōr dal quersêt. L'é preṣèint un gèner dal pôst armêṣa da l'ûltem peréiod giasê: al Pîn Salvâdegh, cun la carateréstica scôrsa rusésa, preṣèint insém al mûnt Dûr, al mûnt Mèṣol, al mûnt Pilâster e dal Cavasòun, che rapreṣèinten i bôsch pió grôs e pió meridionêl de ste gèner, in Itâlia. Da segnalêr ânca la pinêra dal Cà dal Vèint (ed proprietê privêda). Ind i bôsch o da per lōr soquânti quêrsi dimòndi grôsi: da numinêr còla ch'lé insém a la strêda tra Cà Bertâch e Chêṣla. Dal crinêl dal mûnt Pilâster e dal mûnt Mèṣol a vîn fôra 'na surzéja d'âcva minerêla e òna d'âcva sulfurōṣa che vînen mési insèm ind la funtâna dal Pilâster, insém a la strêda tra Argnân e Sân Zvân, préma ed l'incrōṣ per Sân Pêder.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
I sègn ed la preṣèinsa ed l'òm în testimuniê dal catêdi int al teritôri comunêl e pió preciṣamèint ind la zôna d'Argnân ed soquânt rèst che s'arfân a préma ed la stôria (cîrca 1.000/1.200 p.C.): al terimêri dal Castèt, prubabilmèint pôst ed pôpol ed préma ed la stôria (Légor e Ómber) e pió têrdi ed colôni Etróschi e Gâli. Al tânti êter catêdi în tgûdi dacât in 'n' êla dal Muṣèo Cévich ed Rèz. Mó sōl in etê barbârica al teritôri ed Viân al vîn fôra a livèl ed documèint stôrich in relasiòun cun i prucès ed coloniṣasiòun ed la culèina e 'd la muntâgna inviê dal popolasiòun ed la pianûr in sêrca ed pôst sicûr dal scuriasêdi. Èpor la zôna dal teritôri ed Viân ch 'a s' gh'à pió nutèsi stôrichi l'é al Quersolèiṣ. A la fîn ed l'otêv sècol al Vèschev ed Rèz al fà tirêr só al castèl cme ricôver pruviṣôri dal tânti scuriasêdi barbârichi ed ch' j ân (Ungherèiṣ, Gâl, e Tedèsch) pó dvintê pôst dal vèschev in istê, l'é numinê in dimòndi documèint tgnû dacât ind j archévi stôrich arzân. Dal castèl, incô, a gh'armâgn pôch rèst di mûr ed cînta. Ânch al teritôri vianèiṣ, cme la magiōr pêrta ed l'Apenèin arzân, l'é stê, ind al peréiod centrêl dal medioēv, sóta a l'avtoritê ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e l'é andê a drê al sôrti polètichi dal teritôri arzân. Int al XIII sècol al Vèschev ed Rèz l'invistés dal fèdev ed Quersôla la putèinta faméja di Fogliani ch' al tînen fîn a la fîn dal XVI sècol, insém a Viân, che, bèlo parôchia dal XII sècol, da sté mumèint al dvèinta circoscrisiòun civîla. Al castèl ed Viân, secònd l'Artioli 'na lâpida ch' la deṣvîn dal Castèl la prôva la só costrusiòun a pôch dôp al 1370, al dvèinta al nōv e al pió impurtânt cèinter aministratîv dal teritôri. A gh'êra ânca la cēṣa ed Sân Salvadôr, prubabilmèint la gh'êra bèlo int al 1187, l'é ruvinêda int al 1582. Int al 1426 Viân al 's mèt sòta a j Estèins, mó int al 1433 insèm al castèl e Piagna la vîn armésa a i Fogliani dal Marchèiṣ Nicolò III, l'armâgn a i Fogliani fîn al 1589, in cl' època la rôca la 's presèinta in catîvi cundisiòun e in pêrt in ruvîna. Int al 1596 a vîn dê al fèdev al cûnt Pompeo Aldrovandi ed Bològna e l'é armêṣ a quî cue în gnû dôp, j Aldrovandi Marescotti, fîn a la scanṣlêda di fèdev. Int al 1793 a vîn segnalê 'na ruvîna ed la murâia. Dôp un peréiod 'd abandòun l'é stê restarvê ind j ân '70 dal proprietâri 'd alōra. La tòr ed guêrdia dal Castèl l'é ed proprietê comunêla. Viân al dvèinta cmûn cun decrêt dal minéster ed j intêren al 27 dicèmber 1859. Prém séndech l'é stê Antonio Ferrarini. Préma ed l'indipendèinsa dimòndi frasiòun fêve pêrta di cmûn de Scandiân e Carpnèida.
La cēṣa ed Sân Zvân ed Quersôla.[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa l'é dedichêda a Sân Zvân Batésta. Al stâbil al gh'à 'na comûna facêda a capâna, al purtêl a 'd êrch a tôt sèst l'é cuntgnû in 'na curnîṣ a spéch, d'ed sōver a s' arvés 'na fnèstra sagmêda, un pô sfuṣlêda. Al teritôri parochiêl ed Sân Zvân l'êra divîṣ, a l'inési ed la véta religiōṣa, in dû cèinter che fêven riferimèint al cēṣi ed Sân Michēl e Sân Sîro Ind la piâna dal prê a l'inési a gh'êra 'na capèla dedichêda a Sân Zvân ed proprietê ed la râsa di Giberti. La capèla, cun l'andêr dal tèimp, la vîn sèimper pió despès druvêda pr'al celebrasiòun religiōṣi e la vîn atresêda e miliorêda a dân ed la cēṣa ed Sân Sîro. Ind al catêr, in sagrestèia, i léber ed cēṣa, al Vèschev Marchesani, al la cunsîdra ed fât parochiêla. L'é vêrs la metê dal XVII sècol che a sucêd al radichêl cambiamèint da uratôri a cēṣa. Un giudési artéstich dal tèimp l'arcôrda: "Internamente la chiesa è in stile barocco, ma di tale eleganza da ricreare l'occhio e da essere collocata fra le più belle del circondario. ... Esternamente non ha nulla di ornamentale; solo una coronazione, un po' viva inizialmente ma già attenuata dal tempo che la trapunta nell'ambiente stagionale del campagnolo..". Vêrs la metê dal XVIII sècol la cēṣa la vîn butêda zò da di suldê. Ind al 1888 la cēṣa la vîn arpurtêda a l'antîgh spiandōr e int al 1894 a vîn inavgurê al cuncêrt ed quâter campâni.
Véla La Capâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Soquânt fabrichêt în stê tirê só e arnuvê, dal baròun Franchetti, un eṣèimp d'architetûra "Liberty" cun carateréstichi guarnidûri in fèr. Interesânt l'é al lêregh stâbil residensiêl carateriṣê da un tèg a dō âchev cun muradûra ricôrs sfalsê ed prêda e côt, cun muntê inséma, quêṣi in culmégna, un mutîv ed fiōr in fèr batû.
Cà Bertâch[modifica | mudéfica la surzéia]
La frasiòun l'é stêda fundêda da la faméja Bertacchi, quând l'é scapêda da Mòdna ind al tèimp ed la pèsta dal XVII sècol. La faméja la tirê só un palâs cun dipendèinsi che, dôp èser turnêda a Mòdna, l'é armêṣa per dimòndi tèimp un pôst ed viligiatûra familiêra. J ûltem erêdi de sté râm in sparî ind al XIX sècol e în stê suplî in 'na capèla butêda pó zò per fêr pasêr la strêda pruvincêla.
Argnân[modifica | mudéfica la surzéia]
Argnân, cme parôchia, la s'arfà la préma metê dal XII sècol: la cunsacrasiòun ed la cēṣa, dedichêda a Sân Prôsper, la pré èser sucèsa in al 1151. A mansèina ed la strêda póblica, préma ed rivêr a la cēṣa dal d d'incô, un pilastrèin o maestê cun 'na figûra sâcra al sègna, a i pē dal mûnt Danèiṣ, in dōve gh'êra l'antîga cēṣa d' Argnân. Int al 1830 in 'na vîṣita, Cattani, al câta un uratôri dedichê a Sân Senastiân. La véla l'êra sòta al fèdev ed Quersôla e al gh'é andê a drê int al vicèndi. A la metê dal XVII sècol l'é stê dê al marchèiṣ padvân Benedetto Luigi Selvatico. Argân, l'à lighê al só vicèndi al vèli aṣvèin ed Sân Svân ed Quersôla, Sân Pêder e Chêṣla.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Francesco Milani - Viano e il Querciolese nella storia. - Castelnovo nè monti : Tip. Casoli, 1971
- Pietro Neviani - Viano : cronaca ieri e oggi - Reggio Emilia : AGE grafica editoriale, 1978.
- Viano, il Querciolese : storia, ambiente, urbanistica, giovane imprenditoria / a cura del Comune di Viano con Comitato promotore imprenditori vianesi ; in collaborazione con Provincia di Reggio Emilia, Comunita montana dell'Appennino Reggiano, Archivio di Stato di Reggio Emilia. - Viano : Comune, 1998.
- Lisabetta Serra - Storie di Viano; con una postilla di Paolo Lagazzi - Faenza : Mobydick, 1999
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
La Salle-les-Alpes
La Salle-les-Alpes l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Monêtier-les-Bains, del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 896 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 35,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1356 méter a 'na altèsa màsima de 2845 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/La Salle-les-Alpes (FR-05)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trinidad e Tobago
Trinidad e Tobago (Trinidad and Tobago in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Port of Spain.
El gh'ha una süperfiss de 5.128 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.300.000 abitant.
El paes a l'è furmaa di isul de Trinidad e Tobago e de alter 21 isul püssee piscininn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trinidad e Tobago a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trinidad e Tobago (nom ufizial: Republic of Trinidad and Tobago) a l'è una repübliga.
El president a l'é el Anthony Carmona (del 2013).
El prim minister a l'é el Kamla Persad Bissessar (del 2010).


text:
Delio Tessa
Delio Tessa (1886 - 1939) l'è staa on poetta de Milan. L'è staa el pussee grand scritor in lengua milanesa dòpo el Carl Porta.
L'originalità de la sò poesia l'è stada pussee in del sò espressionismo ossessiv e ne la soa manera allucinada e satirica de descriv la Mort. El sò capolavor l'è L'è el dì di Mort, alegher! (ona collezion di sò poesij, 1932).
I sò poesij pussee celebraa hinn A Carlo Porta, De là del mur (suj matt al manicomi de Mombell), El cavall de bara, La mort de la Gussona (on epitaffi ironegh a ona madàm de on bordell), La pobbia de Cà Colonnetta e el sò capolavor, L'è el dì di Mort, alegher, che'l fà on parallel fra la celebrazion di mort e la desfatta de Caporett, e el sò drama esistenzial.
Stilisticament, el Tessa el dopera regolarment l'"enjambement" e i frasi parentetigh; el mes'cia su el Milanes con l'Italian e i lengov forest com'el Frances o l'Ingles.
L'eva on antifascista e per quell, fintant che l'eva in vita, l'è staa semper confinà fouera de la coltura officialla. A part L'è el dì di Mort, alegher!, tutt i sò poesij e i sò oper hinn staa publicaa domà che l'eva mort. Adess el possa in del Famedio, al Cimiteri Monumental de Milan, visin al Lisander Manzon.


text:
863
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Papa Nicolò I el scomunega el noeuv patriarca de Costantinòpol Fòzi I
- El Carlomann el tacca el sò fradel Luis II de Germania per la segonda voeulta
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berta de Lotaringia, tosa del re Lotari II e miee primma del Tebald d'Arles e poeu de l'Adalbert II de Toscana (m. 925)
- Luis III de Francia (m. 882)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl de Provenza (n. 845)
- Corrad I de Borgogna (n. 800)
- Dònald I de Scòzia (n. 812)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Igis
Igis a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 7868 abitant e una süperfiss de 10.92 km², e al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar.
El cumün de Igis a l'è tacaa ai cumün de Maienfeld, Malans, Mastrils, Valzeina, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Igis l'è staa menziunaa la prima volta inturen a l'ann 840 col nom de Ovinae/Aviuns.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Igis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Trent
Trént (Talian Trento; Parláda del lögh Trènt; Tudesch Trient; Ladin Trënt; in venezian Trénto; Frances: Trente) l'è la capital del Trentin (Pruvinzia Ütonuma de Trent) e de la regiun ütonuma Trentin-Südtirol, la regiun taliana püssée a nord.
Trént la gh'ha 117 285 abitant. El center de Trént 'l se tröa a 194 meter in sül nivel del mar. A Trént 'l gh'è la famusa üniversidáa che la cünta un bel 15.000 stüdent e pö 'l gh'è anca 'l Vescuáa: i Vescuv de Trént hin semper stáa pütost putent e respeciáa.
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trént la se tröa int la val de l'Ades un 55 chilometer a süd de Bulsan e 100 a nord de Veruna.
Trént la gh'ha muntagn tüt inturna: a ovest gh'è 'l Munt Bundun (2091 m), a nordovest la Paganella (2125 m), a Nordest el Munt Calisi (1096m), a est la Marzula (1738m), e a südest el Becch de Filadòna (2150 m).


text:
Topaz
Topaz (id.) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1969 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Leon Uris.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al diretōr in secónda dal KGB Boris Kusenov (Per-Axel Arosenius), la mujér (Sonja Kolthoff) e sò fiōla Tamara (Tina Hedstrom) i pàs'n i cansèi dl'ambasàda rusa a Cupenàghen in dua i s càt'n in vacànsa. I èṅ spiâ da di agìnt in burghéś ch'i gh tìn'n adrē. La famìja la gh la cava a lugàr-'s in mèś a di turìsta ch'i s càt'n in un negòsi ch'al vénd dal siràmichi danéśi. La śóvna la śbraga ad prupòśit na statṿa par catàr al tèmp ad ciamàr a 'l telèfun 'l ambasadōr americàṅ e par mét'r-as in cuntàt c'n al funsiunàri dla CIA Michael Nordstrom (John Forsythe) ch'al gh'à da far-i scapàr a 'l èstar.
Soquànt tèmp dòp i Kusenov i càtan cà in di dintór'n ad Washington. A l'ambasàda francéśa René D'Arcy (George Skaff) al fà ciamàr òṅ di sò cunsiliér da soquànt an in di Stat Unî, André Devereaux (Frederick Stafford), parchè al s daga da far par pascàr al nascundìli di Kusenov. Devereaux al taca a 'vér-ag di suspèt e al gh'à paùra che qualchidòṅ al pòsa pasàr dal nutìsi a i rus. Al ciàma acsè al sò amìg Nordstrom ch'al gh dà ragiòṅ cuntànd-ag ch'a gh'è n'urganiśasiòṅ ciamàda “Topaz” ch'la gh lavóra adrē. Sò mujér Nicole (Dany Robin) la s aùgura ch'al viàś ch'i gh'àṅ da far a New York al pòsa distràr-al da ch'l afàr là, dimóndi delicâ e periculóś. Par l'ucaśiòṅ i rìvan da Parì anc sò fiōla Michèle (Claude Jade) e sò marè François Picard (Michel Subor), un giurnalìsta inviâ là par cuntàr qvél ch'a sucéd in dal Nasiòṅ Unìdi.
Rivâ a New York, Nordstrom al diś a Devereaux che Kusenov al gh'à cuntâ ch'a gh'è 'n pat cumersiàl e militàr fra Cuba e l'Ugnòṅ Suviètica ma ch'al n sà gnint da piò, sōl che Rico Parra (John Vernon), mémbar dal guèran cubàṅ, al s cata in sità cun sèg na còpia dal pat. Dand di bèsi a 'l sò segretàri Luis Uribe (Donald Randolph), òṅ ch'l à pardû sò fiōl in dla Baja di Pòrc par cólpa di americàṅ, i Stat Unî i prévan śgranfgnàr i ducumènt segrét ma a gh sarés da catàr un furastēr ch'al dascurìs sèg. André 'l è 'l óm giùst. Chi lò al dà mandâ a òṅ di suo, Philippe Dubois (Roscoe Lee Browne), ad purtàr-ag dal foto di ducumènt e lò al gh la cava anc se Uribe 'l armàgn in trapla.
Par saràr al sérć, Devereaux al gh'à 'd andàr diretamènt a L'Avana par catàr sù dal próvi ch'in dl'ìśula a gh'è di mìsii nucleàr rus. Là al pōl cuntàr su 'l apòǵ dla Juanita de Cordoba (Karin Dor), na védva 'd 'n eroe dla rivulusiòṅ a i tèmp 'd Ernesto Che Guevara ch'la viṿ sóta la prutesiòṅ ad Parra ch'l è anc inamurâ 'd lē. Ma la Juanita l'è da cl'atra banda, esénd a cap dn'asuciasiòṅ ch'l'è cóntar Fidel Castro.


text:
La Biblioteca provinziala „Dr. Friedrich Teßmann“ é gnüda metüda sö cun la lege provinziala n. 5 di 16 de forà dl 1982 y porta l’inom dl iurist y politich de Südtirol Friedrich Teßmann (* ai 15 de forà dl 1884 a Schloss Korb a Eppan; † ai 23 de jügn dl 1958).
Dl 1957 ti à Teßmann scinché süa biblioteca privata, metüda adöm dantadöt da Tirolensia (incër 12.000 volums y passa 1000 operes grafiches) ala „Österreichische Akademie der Wissenschaften“ a condiziun che la racoiüda gniss metüda a desposiziun al publich a Balsan y che ara gniss ampliada tresfora cun publicaziuns nöies corespognëntes.
L’Academia ti à surandè la racoiüda Teßmann al „Südtiroler Kulturinstitut“ che menâ bele na süa picia biblioteca de stüde, a na moda ch’al la aministrass y ćiarass dla racoiüda.
Canche al é gnü metü sö la Biblioteca provinziala dl 1982 ti à le “Südtiroler Kulturinstitut” surandè süa biblioteca de stüde, y l’Academia ti à surandè sciöche imprëst permanënt la racoiüda Teßmann, che ê deventada tres majera.
Incö é la Biblioteca provinziala la maiù biblioteca scientifica generala de Südtirol. Ai utilisadus se presentëia trames les racoiüdes dla biblioteca sciöche unité.
Pruspet dla Biblioteca Provinziela
50 agn Teßmann (1958-2008)
Prioritês por la racoiüda dla Biblioteca provinziala "Dr. Friedrich Teßmann”
La Biblioteca provinziala abina adöm dantadöt materiai scrić por todësch ti ćiamps de savëi desfarënć (ater co leteratöra por i mituns y por i jogn).
Tirolensia
La Biblioteca provinziala abina adöm döt le material che é gnü scrit da porsones de Südtirol, sura Südtirol y che é gnü publiché te Südtirol. Na gran importanza ti vëgn dada inće ales publicaziuns dl raiun dl vedl Tirol.
Dać statistics:
Utënc atifs dla biblioteca 2015: 4.147.
Mprësć tres la biblioteches de zënter (2015): 9.444 uniteies medieles.
Cronologia:


text:
Darmstadt
Darmstadt l'è ona città de la Germania central, cont ona popolazion de 149 743 personn (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ona città de l'Assia, capploeugh del distrett con l'istess nomm. L'è foeura di circondari.
L'è la quarta città del Land, dopo de Francofort, Wiesbaden e Kassel. L'è traversada del riaa Darmbach e del Modau. Darmstadt la gh'ha noeuv quarter: Darmstadt-Mitte, Darmstadt-Nord, Darmstadt-Ost, Bessungen, Darmstadt-West, Arheilgen, Eberstadt, Wixhausen e Kranichstein.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Darmstadt la salta foeura per la prima volta in d'on document del XI secol cont el nomm de Darmundestadt. Se sa minga ben de indove l'è che 'l vegna 'sto nomm: besogna dì che l'è domà ona coincidenza che "Darmstadt" in del todesch del dì d'incoeu el voeura dì "città de l'intestin".
La gh'ha 'vuu el status de città sotta el regn de Luis IV del Sacher Roman Imperi in del 1330. Al temp Darmstadt la partegniva a la contea de Katzenelnbogen: i cont la doperaven 'me segonda residenza e gh'hann faa sù on castell. Quand che la dinastia di Katzenelnbogen l'è finida, in del 1479, Darmstadt l'è passada a l'Assia, e inscì l'è anca al dì d'incoeu.
L'è cressuda de bon ai temp de la Revoluzion Industrial. Ai temp di Nazista l'è stada la prima città che in del 1933 l'ha faa sarrà sù tucc i negozzi ai giudee. In del 1942, hinn staa deportaa 3000 giudee. Dopo la II Guerra Mondial (e dopo avè patii di bombardament bei pesant), Darmstadt l'è stada sede de on mucc de compagnii tecnologegh.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alkmaar, Paes Bass.
- Troyes, Francia.
- Chesterfield, Regn Unii.
- Graz, Austria.
- Trondheim, Norvegia.
- Bursa, Turchia.
- Płock, Polonia.
- Freiberg, Germania.
- Szeged, Ungheria.
- Bressa, Italia.
- Saanen, Svizzera.
- Ungwar, Ucraina.
- Libau, Lettonia.
- Logroño, Spagna.


text:
Zermatt
Zermatt ([parnunsia: [tsɛʀˈmat]; in (Dialet Vales: [ˈtsærmɑt]), ciamada Prât-Borgno, Gèrmate o Dzèrmate in arpitan; Praborgne in frances storich; Pratobornum in latin, a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfis del teritori del cumün l'è de 242.67 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5746 abitant.
El cumün de Zermatt el se tröva a una altitüden de 1608 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alagna Valsesia (IT-VC), Ayas (IT-AO), Ayer, Bionaz (IT-AO), Evolène, Gressoney-La-Trinité (IT-AO), Macugnaga (IT-VB), Randa, Saas-Almagell, Täsch, Valtournenche (IT-AO).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Swisstopo maps
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zermatt.ch Sit Ufizial
- Sit web de la Air Zermatt (Todesch)
- Cumün de Zermatt (Todesch)
- Photo gallery (Inglés)


text:
José Mourinho
José Mário dos Santos Félix Mourinho, cgnusû semplicemènt cuma José Mourinho (IPA: /ʒuˈzɛ moˈɾiɲu/), 'l è 'n alenadōr purtughéś nâ a Setùbal (32 km a sud ad Liśbóna, capitàla dal Purtugàl) al 26 ad Śnar dal 1963. In dla sò caréra 'l à 'linâ dimóndi di più grand club 'd Europa cuma l'Inter, al Real Madrid, al Chelsea e al Porto, vinsénd du Champions League e soquànt scudét.
Al sò scutmàj, sarnî diretamènt da lò durànt i sò an lundinéś, 'l è The Special One (Al specialòṅ).
Al sò valōr 'l è arcgnusû da tut, anc da 'l Istitùt Internasiunàl ad Stòria e Statìstichi dal Balòṅ (IFFHS) ch'al 'l à elèt par tri vòlti (2004, 2005 e 2010) al mijór alenadōr dal mónd.
Pulèmichi
Mourinho 'l è un persunàǵ dimóndi cuntruvèrs par via dal sò caràtar spavàld (in dal Setémbar dal 2008 'l à dit a la Gazzetta dello Sport ch'al pénsa ch'a n gh sia ninsòṅ méj ad lò) ch'al 'l à da spés mis dèntar a dal pulèmichi in dal mónd dal balòṅ.
- In dal 2009, mèntar 'l alenàva i milanéś dl'Inter, l'à dat adòs a la Roma e al Milan, dgénd che i n arévan vins gnint in dla stagiòṅ.
- Al 29 ad Nuvémbar dal 2010 'l à ciapâ na bèla patóna cun al sò Real Madrid pardénd par 5-0 in cà dal Barcellona. I catalàṅ i gh'àṅ fat védar la manita (la manìna) par tōr-'l in gir.
- In dal 2005 'l à dat dal voyeur (guardòṅ) a 'l alenadōr d'l Arsenal Arsène Wenger sustgnénd ch'al francéś al gh'is n'usesiòṅ p'r al Chelsea.
- A la fîṅ dla gara Atalanta-Inter dal 13 ad Dicémbar dal 2009 al vèṅ deferî a la cumisiòṅ disiplinàra p'r avér dit dal bruti paròli a 'l giurnalìsta spurtìṿ Andrea Ramazzotti e avér-al tòlt p'r i bras. Al purtughéś al ciàpa 13.000 euro ad multa.
- Dòp la gara Inter-Sampdoria dal 22 ad Favràr dal 2010, finìda 0-0, al ciàpa tri giurnàdi ad squalìfica e 40.000 euro ad multa parchè 'l iva dit dal bruti paròli a 'l àrbitr e i sò culaburadōr durànt la partìda e p'r avér far al ségn dal manéti.
- Al 23 ad Nuvémbar dal 2010 al fà casàr fóra ad prupòśit du di sò śugadōr (Xabi Alonso e pò Sergio Ramos) durànt i ùltim minùt dla gara ad Champions League fra Real Madrid e Ajax par far-i squalificàr in dla partìda dòp ch'la n cuntàva gnint. 'L è pò stâ punî anca lò cun na giurnàda.
- Al 27 'd Avrìl dal 2011, dòp ch'l éra stâ butâ fóra durànt la gara ad semifinàl dla Cópa di Campiòṅ fra i Blancos e al Barça, al dà adòs a 'l àrbitr durànt la cunferénsa stampa cun i giurnalìsta (“Parchè? Parchè? Mè a spér 'd avér un dè na rispòsta. Parchè Ovrebo, Busacca, De Bleeckere e adès Stark?”).
- A 'l aeropòrt, al 4 ad Maǵ dal 2011, turnànd a cà dòp èsar stâ eliminâ da la Cópa di Campiòṅ p'r òpra di rivài dal Barcellona, Mourinho (e al sò cunasiunàl Cristiano Ronaldo), i faṅ inténdar 'd èsar stâ rapinâ faghénd al gèst dla maṅ ch'la prila cun i dî ch'i gìran 'd intóran.
- Al 14 ad Mars dal 2011 Mourinho e al Real Madrid i dmàndan di cuntrói più stric in sal doping in di cunfònt di śugadōr dal Barcellona e dal Valencia. Al gh rispónd al 30 ad Maǵ dal 2011 al śugadōr dal Barça Gerard Piqué durànt la fèsta par la vìnsita dla Cópa di Campiòṅ: «Nuàtar a n s drughém minga, a n tirém minga, a n cumprém minga i àrbitr, semplicemènt a śughém a 'l futbol».


text:
375
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ü teremòt l'à colpìt la sità de Benevènt
Ol Teodosio l'à fai finì fò la ribeliù del Firmo 'n Africa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Firmo
- ol 17 de Noèmber, Valentinià I, imperadùr di Romà (nasìt in del 321)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Afghanistan
L' Afghanistan a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Iran, al Turkmenistan, a l'Uzbekistan, al Tagikistan, a la Cina e al Pakistan.
La capital a l'è Kabul.
Al gh'ha una süperfiss de 652.090 km² e una pupulaziun de pressapoch 27 miliun d'abitant, che'l 70% al vif in di campagn.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Afghanistan (nom ufizial: جمهوری اسلامی افغانستان / د افغانستان اسلامي جمهوریت = Repübliga Islamiga de l'Afghanistan) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Hamed Karzai (del 2004).


text:
22 07
Ol dé 22 de löi l'è 'l 203 ( 204 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 163 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de löi al è ul dí da pòost 203 ( 204 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 163 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1835 - Reus (ol Baix Camp): la ghe scumensa öna reölta anticlericala che la s'estendarà per buna part del Principat.
2000 - Madrid (Spagna): ol Congress Federal di 35 del PSOE al eles secretare zeneral José Luis Rodríguez Zapatero.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Troistorrents
Troistorrents a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 37.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4249 abitant.
El cumün de Troistorrents al se tröva a una altitüden de 765 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châtel (FR-74), Collombey-Muraz, Monthey, Val-d'Illiez, Vérossaz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Franzés) Official page
- (Franzés) None official site of Troistorrents and Morgins


text:
Bugutà
Bugutà (Bogotá al sarés al nóm uficiàl in Spagnōl e prim' incóra Santa Fé de Bogotá in fiṅ a 'l 1998) l'è la capitàl dla Culómbia. La gh'à nóṿ migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca e l'è divìśa in vint quartēr. La tōś al sò nóm da la paròla indìgina Bacatá ch'la sarés na manéra ad cultivàr i camp.
La s cata in muntàgna, a 2640 métar a 'l élta, difàti al sò mòt 'l è «2600 metros más cerca de las estrellas» (2600 métar più davśina da 'l stéli). I culōr dla sò bandéra i èṅ al śal (ad sōvar) e al rós (ad sóta).
Al piàt più famóś ad Bugutà 'l è 'l ajiaco, na supa fata cun di faśói, arvèa o śéś tajâ un tant a 'l bras e cun di pès ad carna.
In di ult'm an l'è dvintàda anc na sità p'r i turìsta, ch'i èṅ stâ un migliòṅ e quatarsènt-mila in dal 2010.
A Bugutà la temperadùra l'è praticamènt sèmpar cumpàgna tut 'l an e la pasa da i daśdòt grâd dal dopmeśdè a i sèt dla nòt.
Persunàǵ famóś ligâ a Bugutà
- Juan Pablo Montoya, pilòta ad màchini
- Gabriel García Márquez, scritōr prèmi Nobel
- Catalina Sandino Moreno, atōra


text:
Aramengo
Aramengo (en piemontés: Aramengh) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha 643 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albugnano, Berzano di San Pietro, Casalborgone (TO), Cocconato, Passerano Marmorito, Tonengo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Küblis
Küblis a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 832 abitant e una süperfiss de 8.14 km², e al se tröva a una altitüden de 814 meter sura al livel del mar.
Cuntegnüü
Cumün tacaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Küblis a l'è tacaa ai cumün de Conters im Prättigau, Fideris, Luzein, Saas im Prättigau, Sankt Antönien.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Küblis l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1351 col nom de ze Cüblins.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Küblis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
Johnny Cash
El Johnny Cash (J. R. Cash; 26 Febrar 1932 - 12 Setember 2003) a l'era un cantaudur american de müsega country. El Johnny a l'è cunsideraa vün dij artista american püssé inflüent del secul chel de vint. A l'è cugnussüü per la sua vus carateristiga, prufunda e bassa e per el sò sun carateristich boom-chick-a-boom e per i sò vistii scür, che gh'hann daa el suranòm "The Man in Black", "l'omm in negher". El scuminciava i sò cuncert cun la fras: "Hello, I'm Johnny Cash!" (Ciau, a sunt el Johnny Cash).
Un bel poo de la sua müsega, suratüt in dij ültim agn de la sua cariera, la gh'ha cume tema el dispiasè, i tribüleri mural, e la redensiun.
In cinquanta agn de cariera l'ha vendüü püssé de 90 miliun de disch.


text:
Electro
La müsega electro (ciamada anca electro-boogie o electro-funk) a l'è un gener de hip hop che l'ha ciapaa l'inflüenza de la müsega funk e del sun di baterij eletronich 808. I vus a hinn de solit destorgiüü in manera eletroniga o cunt un vocoder, e hinn ripetüü in manera mecaniga.
Vüna di prim cansun electro a l'è la Planet Rock del Afrika Bambaataa del 1982, che la dupra campiun de dò canzun di Kraftwerk: Trans-Europe Express e Numbers.
Incö el gener electro l'ha ciapaa un alter sens e'l tira dent gent cume SebastiAn o i Justice, tücc artista che mes'cen müsega house, müsega rock e anca alter stil.


text:
Pasqua
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma al Nedàl öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.
Gh'è mia ü dè precìs per festegià la Pasqua, de fati se la festègia tra 'l 22 de mars e 'l 25 de avrìl. La Pasqua 'nfati la ghe à dré al calendare lünàr e mia a chèl del sul l'è sèmper de düminica, la prima düminica dòpo la prima löna piéna de primaéra.
La düminica de Pasqua la ria a la fì de la Setimana Santa che l'è l'öltima setimana de la Quarésma che l'è 'l tèp de penitènsa dedicàt a preparàs a la mórt e ressuressiù de Nòst Signùr.
L'è tradissiù la düminica de Pasqua regalà l'öv de Pasqua, de sólet de ciocolàt, consideràt sìmbol de éta, la nöa éta de nòst signùr che l'è risórt.
Ol lönedé de Pasqua, ciamàt Lönedé de 'l Àngel, o pò 'l dé de Pasquèta, l'è tradissiù maià öv e radécc.


text:
Vall (LC)
La Vall (in Italian: Valmadrera) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 11 659 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 12,56 km² e 'na densità de 928 ab./km². Al è una méta türìstega rinumada e al è gemelaa cun ul cumün francees de Châteauneuf-les-Martigues.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Valmadrera l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lèngua danéza
El Danés (nòm natìf:Dansk; IPA: [d̥ænsɡ̊]) l'è giöna de le lèngue germàniche setentriunài (ciamàde apò lèngue scandìnave), en sóta-'nsèma del ram Germànic de le lèngue Indo-Europèe.
L'è parlàt de piö o méno 6 miliù de persùne, suratöt en Danimarca, ma l'è dopràt apò a de 50,000 danés endèl Schleswig-Holstein (nòrt de la Germania) endóche l'è cunsideràda lèngua minuritària.
El Danés el g'ha stato uficiàl e l'è 'nsegnàt endèle scöle apò 'n Groenlàndia, e 'ndèle ìzole Far Oer.
'N Islànda e 'ndèle ìzole Far Oer el Danés l'è 'nsegnàt come lèngua straniéra ubligatòria. Gh'è dèle cumünità che pàrla la lèngua danés apò 'n Argentina, 'ndèi Stati Ünìcc e 'n Cànada.


text:
Annecy
Annecy l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Annecy-Centre e Annecy-Nord-Est e del circondàre (arrondissement) de Annecy. La se tróa 'ndèl dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 51 012 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16,02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 418 méter a 'na altèsa màsima de 926 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bayreuth, Germania
- Cheltenham, Regn Ünit
- Liptovský Mikuláš, Slovàchia
- Sainte-Thérèse, Cànada
- Vicenza, Italia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il raggio verde
Il raggio verde (Al raǵ vérd) 'l è na cumèdia rumàntica dal 1986 diréta p'r Éric Rohmer ch'la fà part dal cicclo Cumèdi e pruvèrub (Comédies et proverbes) dal regìsta francéś, dòp Le notti della luna piena dal 1984 e prima ad L'amico della mia amica dal 1987.
Al film, ch'al tōś al nóm da 'n rumànś dal 1882 ad Jules Verne, 'l à vins al Lèòṅ 'd Òr a la 43śma edisiòṅ dal Fèstival ad Venèsia. Al raǵ vérd 'l è cal luśōr ad culōr vérd/aśùr ch'a s véd dal vòlti 'd istâ quànd al sōl al cala a 'l tramònt, prima ad sparìr dal tut.
Sunt
La Delphine (Marie Rivière) l'è na ragàsa ch'la viṿ da par lē a Parì. In Luj la n sà minga cuma pasàr-'s al vacànsi parchè na sò amìga, ch'la gh'iva 'd andàr sèg in Grécia, la s tira indrē a 'l ùltim minùt.
Di amìg e di parènt i gh śibìsan soquànt pòst, mâr e muntàgna, ma lē la n s cata bèṅ in 'sòṅ sit, quél ch'la gh manca dabòṅ 'l è 'l amōr p'r impinìr al vōd ch'la gh'à dèntar.
Pròpria quànd l'è drē a dar-ag sù, la cgnós in dla stasiòṅ di trèn un sóvan simpàtic, Jacques (Vincent Gauthier), ch'al dvènta sò amìg e al gh śibìs ad pasàr dū o tri dè sèg. Dòp avér sintî da soquànt vèć dascórar in strada a Biarritz dal fenòmen dal "raǵ vérd" che, a dita lōr, al prév rèndar ciàr i sentimènt che òṅ al gh'à dèntar e anc ad qvéi dla gint ch'i gh'èṅ davśèṅ, lē la decìd 'd andàr a véd'r-al a 'l mâr insém a Jacques. Giusà s'al raǵ vérd al gnarà fóra anc par lōr...


text:
Silvio Berlusconi
Artéccol in dialatt bulgnais
Silvio Berlusconi (Milàn, 29 ed setanber 1936) l è stè al presidänt dal cunsélli itagliàn. Dåpp èser advintè récc cme padrån intl' indòsstria d'l editurî, dal costruziòn e dal telecomunicaziòn, al fundé dal 1994 al partîd Forza Italia.
Dal 1994 al vénz agli eleziòn puléttich e al dvénta presidänt dal cunsélli par la prémma volta. Al prémm guéren al va zå parché al trova da dîr cun qui d'la Lega Nord d' Umberto Bossi.
Dåpp di an pasè a l opposiziån dal 2001 al vénz n'ètra volta agli eleziòn pulétichi a chép d'la coaliziån ed dèstra ch'al dà vétta al scånd guéren Berlusconi. Dal 24 d'avréll dal 2005, dåpp na crisi puléttica dagli eleziòn regiunèl, al dà vétta al térz guéren Berlusconi, ch'al dura fén al mais d'avréll dal 2006. L'avêva pêrs äli eleziån dal 2006, vénti da Romano Prodi. Dåpp ch'al guêren Prodi l'è andè zå l'è turnè a vénzer qualli dal 2008 e adèss l è al presidänt dal Cunsélli itagliàn.
Al 19 'd Agóst dal 2009 Silvio Berlusconi al fà n'intervìsta al setimanàl Chi dirét par Alfonso Signorini e al gh diś che lò in dal sò vita al n à mai fat di festèṅ, ch'al n s cata briśa cun dal baghéti cun méno ad 18 an e che a cà sua al n à mai ciamâ dal parsòni pòc sèri.[1]
Nòti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Berlusconi al dascór cun Signorini libero-news.it, Agóst 2009


text:
Bisbin
El Bisbin (Bisbino) l'è on mont di Prealp Luganes che l'è alt 1.325 meter.
El se troeuva al confin tra l'Italia e la Svizzera (Provincia de Comm e Canton Tisin): i comun intorna al Bisbin a hinn Caraa, Cernobbi, Maslianigh, Moltras (italian), Brengia, Ciass e Vacall (svizzer).
Se riva a la scima cont ona strada che la partiss de Cernobbi (in sul lagh de Comm) e la passa di frazion de Rovenna e Madrona. Ai temp de la costruzion del sentee, on tocch del percors el faseva part de la Ligna Cadorna (e se ved ancamò on quaicoss de quest arent al cimiteri de Rovenna).
In sù la scima la se gh'ha ona vista (in di giornad cont el Sô) sora tutt el lagh de Comm e la Pianura Padana fina ai Appennin e anca al Monvis.


text:
Arezzo
Arezzo (Arretium en latì; Arécio 'n portoghés; Aritim en etrùsco) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la Pruvincia omònima. La g'ha presapóch 91 582 abitàncc, 'na superfìce de 386 km², per 'na densità de 237 ab./km².
El cümü de Arezzo 'l cunfìna coi cümü de Anghiari, Capolona, Castiglion Fibocchi, Castiglion Fiorentino, Città di Castello (PG), Civitella in Val di Chiana, Cortona, Laterina, Marciano della Chiana, Monte San Savino, Monte Santa Maria Tiberina (PG), Monterchi, Subbiano.


text:
Da quei siemian igl unviern biars hosps da vacanzas: pistas da neiv loma gest ennevadas ellas muntognas svizras! La regiun da Mustér vala sco eldorado per freeriders. Mo era quels che gaudan pli bugen las pistas bein preparadas en ina culissa da cuolms imposanta anflan el territori da skis da Sedrun las cundiziuns idealas. Grazia alla colligiaziun cun la regiun da skis dad Andermatt saveis Vus selegrar sin variaziun. Vuleis Vus pli bugen serecrear e far pacific? El Bogn Sedrun saveis Vus serevegnir e schar dar l’aura pils larischs. Ni co fuss ei cun in bien magiel vin cauld suenter ina tura cun calzers da neiv? Il sulegl saveis Vus guder il meglier sin ina da nossas numerusas terrassas – lunsch sur Mustér e Sedrun ni ensemen cun ils indigens e turists ellas ustrias dil vitg. Aschia savessen Vossas vacanzas d’unviern ellas muntognas svizras veser ora.
Gudi bellezia pistas e spundas plein neiv loma! Mustér Sedrun porscha cun ses dus territoris da skis Andermatt-Sedrun e Disentis3000 in eldorado per tut ils sportists d’unviern. Suenter Vossas aventuras ella neiv saveis Vus tancar sulegl en in restaurant da muntogna sin la terrassa sulegliva ni avon ina tegia da skis e schar ruassar Voss’egliada sin la cuntrada da muntognas imposanta.
Territori da skis da Andermatt-Sedrun (en tudestg)
Gudi bellezia pistas e spundas plein neiv loma! Mustér Sedrun porscha cun ses dus territoris da skis Andermatt-Sedrun e Disentis3000 in eldorado per tut ils sportists d’unviern. Suenter Vossas aventuras ella neiv saveis Vus tancar sulegl en in restaurant da muntogna sin la terrassa sulegliva ni avon ina tegia da skis e schar ruassar Voss’egliada sin la cuntrada da muntognas imposanta.
Territori da skis da Andermatt-Sedrun (en tudestg)
Gudi suenter in di da vacanzas plein bialas experientschas la bun’atmosfera en in albiert e seschei puppergnar. A Mustér Sedrun anfleis Vus albierts adattai a Vies gust ed a Vos basegns: dalla jugi a hotels agreabels entochen alla habitaziun da vacanzas cun cheminé. A Mustér Sedrun essas Vus el dretg liug.
Reservei Vies albiert online (en tudestg)
Vuleis Vus scuvierer la cuntrada d’unviern magica cun calzers da neiv ni spassegiond pacificamein sin ina senda d’unviern? A Mustér Sedrun anfleis Vus bialas pusseivladads da viandar cun ni senza calzers da neiv. E sche Vus viandeis pli bugen en ina gruppa, stattan nos menaders d’excursiuns scolai bugen a disposiziun a Vus.
Spassegiadas d’unviern e turas cun calzers da neiv (en tudestg)


text:
Türì
Türì (Italià: Torino; Piemontés e 'n vàrie lèngue d'Euròpa: Turin; Portoghés: Turim; Olandés: Turijn) l'è öna sità de l'Italia Nord-Ucidentàl, capitàl de la regiù Piemùt, con 902 137 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfice de 130,2 km² e 'na densità de de 6 929 ab./km². La sò "area urbana" la rìa 'nfina a ü miliü e més d'abitàncc. I abitàncc i è ciamàcc Türinés.
Ol sò nóm 'l sömèa che vègne dal cèltich Tau ch'a 'l völ dì Mùt, pò latinizàt in Augusta Taurinorum, in onùr de l'imperadùr Aügüst.
In del sich-sent la sità l'è dientàda la capitàl del Dücàt de Savòia e de alùra 'nàcc la sò stòria l'è 'ndàca 'nacc compàgna de chèla de la faméa sabàuda. Türì l'è stàcia la prìma capitàl del Regn d'Italia, dal 1861 al 1865.
La sità la se tróa i pé di Alp e l'è traersàda fò dal Po e da la Dora Riparia che pròpe a Türì la se böta 'n del Po.
La sò economìa la stà 'n pé sö l'indüstria automobilìstica e la FIAT l'è la sò 'ndüstria piö grànda.
Ol sìmbol de la sità l'è la Mole Antonelliana, ü grand palàs nasìt per vèss öna sinagoga e che al sò tép l'éra 'l piö ólt del mónd.
Gh'è ach ol Müséo Egìsio, ol piö 'mpurtànt del mónd dòpo chél del Cairo.
Ol sìndech de Türì l'è 'l Chiara Appendino.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc (en miér)
Links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lunà
Nota: chest articol ché l'è scritt en del Bresà che 'l se parla en dela banda de sóta del lach de Garda.
Lunà (Lonato del Garda en Italià; Lonàt en Bresà) l'è 'n cümü de la pruincia de Brèsa vizì al lach de Garda. El g'hà 16 246 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), che i se ciama lonatés. A Lunà g'hè 'n castèl ciamàt la Rocca Viscontea e divèrse céze, 'ntra le ótre la Bazìlica de San Gioàn e la céza de Sant'Antóne.
A Lunà la g'ha sede 'na squadra de curidùr diletàncc, la Feralpi-Pool Cantù, e 'na squadra de fobal, la Feralpi Calcio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Lunà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
-
-
-
-
Cà del Podestà
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Alta Francònia
L'Alta Franconia (en todèsch: Oberfranken; en bavarés: Obafrankn) l'è giü dei sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirk) del Land de la Baviera, 'n Germània. La capital del distret l'è la cità de Bayreuth.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andamènt de la popolasiù de l'Alta Francònia:
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de l'Alta Francònia l'è dividìt en 9 circondàre (en todèsch: kreise) e 4 cità extra-circondariài (Kreisfreie Städte) che aparté a nisü circondàre.


text:
Andy Warhol
Andy Warhol (6 òst, 1928 - 22 fevrér, 1987) a l'è stàcc ü pitùr 'mericà e fundadùr de la pop-art.
Ol sò nòm de batès l'éra Andrew Warhola, nasìt a Pittsburgh, Pennsylvania, USA, da d'i 'migracc sluacc. L'à stödiàt art de la reclàm al CIT (Carnegie Institute of Technology, che adès al se ciama Carnegie Mellon University) de Pittsburgh. Dopo che l'éra ciapat la laurea 'n dèl 1949, al s'è trasférit a New York. Lé l'à cuminsàt a laurà 'n de la reclàm de Vogue e Glamour.
In de la sò éta a l'à facc tante opere, perchè al dorvàa la sèrigrafia e al faa piö còpie de la stèsa. I sò òpere piö cunuside a i è di riprudussiù di someanse de: Marilyn Monroe, Mao Zedong, Che Guevara e tace óter.
Ol 23 löi dèl 1985 a l'à facc la reclàm a l'urdènadur de la Commodore: l'Amiga 1000. Mör a New York nel 1987 'ntàt che l'éra drè a sübì öna operassiù al pancreas.


text:
Napoleon Bonapart
Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassüü a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva vendüu l'isola ai frances. L'è stàa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i stàa de la reazion ch'el ghe daven contra.
In del 1804 l'è reussìi a fass nominàa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despö l'è stàa fàa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussìi a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'hàa perdüu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'hàa segnàa la soa fin politega.
Relegàa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornàa a Paris in dove l'hàa governàa ancamò per cent dí, finn a quand l'è stàa definitivament battüu a Waterloo dij ingles e dij prussian.
Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann tràa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è morüu el cinqu de magg del 1821.
A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordàa anca per i sò codes che in quij temp la hann dàa i legg in squas tucc i paes del mond.
Cuntegnüü
- 1 I prim agn e el prinzipi de la carrera militara
- 2 La campagna d'Italia
- 3 La campagna d'Egitt
- 4 El 18 de Brumai
- 5 El consolàa
- 6 Enver l'Imperi
- 7 La cunquista de l'Europa
- 8 La campagna de Russia del 1812
- 9 La campagna de Alemagna del 1813
- 10 La campagna de Francia del 1814
- 11 L'ìsula d'Elba
- 12 I cent dì
- 13 Sant'Èlena
I prim agn e el prinzipi de la carrera militara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a növ agn el pader l'hàa portàa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restàa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnüu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandàa del Pasqual Paoli s'eren rebellàa aj frances) la soa fameja la gh'ha vüu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradìi e de vess amisa dj frances.
In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andàa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberàa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnüu general.
In del 1795 l'è stàa fàa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorìi, e l'ha combattüu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudàa del Murat, el Napoleon l'ha salvàa la Franza de un colp de stàa. In premi el Barras l'ha nomenàa comandant de corp d'armada.
La campagna d'Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'hàa sposàa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partìi per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiàa.
El gèni l'è vegnüu föra: la scunfigiüu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entràa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.
I Savoja se vedeven costrett a firmàa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passàa a la Francia. Ij austriach, spaventàa per l'avanzada che la pareva inarestabil, , el 17 de otober del 1797 firmaven el Tratàa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervìi ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominàa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.
La campagna d'Egitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Direttori el voreva limitàa el poder dj inglees e la soa capacitàa de lor de viagiàa vers l'India. A l'istess temp el voreva limitàa el poder de Napuleoon avendighel minga intorna. In del 1798 la vegniva inscìi deciduda la spedizion in Egitt.
Metüu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'hàa fàa rota su Malta, subit ciapada, e pö su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa.
Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e pö, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimàa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva püu la posibilidàa de tornàa indree per mar.
A quest punt el decideva de marciàa vers la Siria. Rivàa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornàa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiüu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perdüu grand part del sò puder.
El 22 de agost el se imbarcava in segrèt in su una barca piscinina per tornàa in Francia, mentra quell che el rimaneva del sò esercit l'era da consideràa perdüu in de l'Egitt.
Gh'è de ricordàa che el Napuleoon l'era partìi per l'Egitt portandes adree diversi scienziàa e studioos. In tra i scovert che questj hann fàa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'hàa permitìi de interpretàa el significàa dj geruglifici per capìi la stòria de l'antich Egitt.
El 18 de Brumai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivàa en la capidàl l'hàa reunìi igent che voreven cuspiràa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiàan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatìiv insèma cont el consilj dj vecc.
De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e pö el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'hàa decidüu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.
Dopu de avee fatt giràa la voos che i monarchich i eren adree a organizàa on culp, Napuleoon l'hàa ciamàa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, föra de Paris. Napuleoon l'è anca stàa fàat comandant general de l'esercit.
El trasferiment el serviva a fàa in mod che ij deputàa contrari al culp de stàat che el Napuleoon l'aveva programàa podessen minga parlàa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andàa minga inscìi: el Cunsej dj vecc l'è minga restàa impresionàa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.
Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essìi de la camara e l'hàa parlàa al soldàa che gh'eren de föra contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputàa, e l'hàa fàa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.
A un cert moment l'hàa puntàa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copàa si l'avess savüu che lù el voress limitàa i libertàa del paees.
Dopu che l'esercit l'aveva disperdüu i deputàa i dò camer vegniven desfàa l'istessa sira, e el vegniva votàa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.
El consolàa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nominàa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una növa costituzion, quèla de l'ann VìiI, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscìi la legalizava el culp de stàa.
Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividüu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominàa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incö, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstràa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.
I cass del stàa vegniven risanàa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.
La guèra cont el Papa la finiva cont el concordàa del 1801, firmàa del Pio Vìi, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriàa duranta la rivoluzion.
Nal camp de l'istruzion vegniven fondàa licei e politecnich, ma se preferiva lassàa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.
Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolàa del Napuleoon el divegniva a vida, primm pass per la formazion del imper.
Enver l'Imperi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren stàa scunfigiüu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, pö, la coaliziòn contra i francees l'haveva fàa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.
Cont una marcia impunenta l'hàa pasàa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij hàa scunfigiüu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'hàa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.
La pàas en Italia la vegniva formalizada cont el tratàa de Luneville ch'el riconfermava el Tratàa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamàa President de la Republica Taliana (vìis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniràa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniràa nominàa Re d'Italia.
La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvàa per un miracol de un atentàa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'hàa ciapàa l'ocasion de mett föra legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornàa in sul tròn l'hàa fàa restàa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusàa de cospirazioon contra el primm consul, e l'hàa fàa fusilàa. El minister Talleyrand l'hàa definìi l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzàa perchè implicàa in del complott munarchich.
In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Pàas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugìi la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saràa finalment in pàas.
In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Staa Unii, dopu che l'esercit che l'aveva mandàa a ciapàa Santu Domingu l'era stàa distrugìi de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metüu inscìi el Napuleoon l'aveva capìi che l'era minga el càas de cercàa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.
Dopu che l'aveva largàa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'hàa dàa el pretest aj francees de diciaràa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.
Uramaj consul a vida, el Napuleoon a l'era el padron total de la Francia. El 18 de magg del 1804 el senàa el proclamava Imperador dj francees e el 2 de divcember del 1804, in de a catedral de Notre Dame, la vegniva fàda la cerimonia de incoronazioon. Se dìis che lù l'aveva ciapàa la curòna dj màan del Papa Pio Vìi per mètela in sul coo de per lù per minga ricognoss l'auturitàa papal, ma prubabilment l'è minga inscìi perchè el Papa l'aveva benedett ij insegni imperiàal. El fatto l'è che el Napuleoon el s'è incoronàa lù e pö l'hàa incoronàa la soa mijee Giusepina Bàauharnais.
En Francia la tornava la munarchia, ma l'era minga quèla veggia. Napuleoon a l'era minga 'Re de Francia e Navarra per grazzia de Diu' come se diseva un temp, ma 'Imperador dj francees per voluntàa populàar'. La gh'era minga la nobiltàa feudàal ma rimanèven i principij de la rivoluzion francesa, e el Napuleoon el divegniva el primm imperador rivoluziunari, el paradoss pusee grand de la storia.
El 26 de Magg del 1805, in del Dòm de Milan, el Napuleoon el vegniva anca incoronàa Re d'Italia cont la Curona Ferrea che l'era (e l'è ancamò ) conservada in del Dòm de Monza.
La cunquista de l'Europa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1805 la vegniva formada in de l'Europa la terza coaliziòn contra el Napuleoon. Lù l'aveva pasàa l'ultim ann in su la costa de la Nurmandia a preparàa l'invasiòn de l'Inghiltèra insèma a la Spagna, ma vidend che la situaziòn la se faseva periculusa l'è tornàa indree per mètes al comand de la Grand Armada per portala in del cör de l'Europa a sconfigg i sò nemìis, anca perchè el 21 de otober la flòta francesa comandada del amiraj Villeneuve la vegniva distrugia al larg de Trafalgar de quèla inglesa del Nelson (ch'el moriva in de la bataja) e inscìi se scancelaven i sogn de invàad l'Inghiltèra.
I forzi prusià, austriach e rùss (sota del nuvell tzar Lissander I ij eren pusee foort. A gh'eren dù front: quell tudesgh, in dove l'imperador el guidava la soa armada, e quèll talian, in dove el Massena el comandava l'ardama d'Italia. El 20 de otober el general nemiss Mack el se rendeva, el 30 ij francees a vinceven en Italia a Caldero e pö el Murat el ciapava Vièna, ma el gross de l'esercit nemìis el rimaneva intatt, ma el dù de dicember al Napuleoon el meteva la parola 'fin' a la guèra cont la bataja de 'Austerlitz', el sò capulavor strategich cont el qual l'è divegnìi el padron de l'Europa. El dì dopu ij sò nemìis ij ciamaven la pàas. L'Austria la perdeva Venèzia, cha la vegniva unida al Règn d'Italia, e la pardeva anca la soa influenza in de sura de l'Alemania che la divegniva Confederazion del Rèn.
Se diss che dopu de avee savüu de Austerlitz el primm minister inglees Gujerm Pitt l'hàa domandàa al sò nevod re rutulà una carta de l'Europa che la gh'era in cà de lù, ricognossend che el continent l'era stàa tutt ciapàa dj francees.
L'ann dopo el Bònapart el umiliava la Prùsia el 14 de otober cont la bataja de jena.
El 14 de giugn del 1807 a Friedland l'imperador el sconfigeva la quarta coalizion comandada de la Prùsia, dopu de la sanguinusa bataja de Eylau. El Tzar Lissander I el vegniva custringiüu a firmàa la pàas in de l'inconter de Tillsit. L'Europa la vegniva dividida in dù zon de influenza: quèla ucidentala sòta la Francia, quèla urientala sòta la Rùsia. La rimagniva averta la question de la Pulònia, che el Napuleoon vereva indipendenta mentra che el tzar la voreva ciapàa. En Pulònia l'imperador l'aveva incontràa una nobildòna, Maria Walesa, che la divègn la soa amant e la andarà a incontrall anca quand el imperador el andrà en disgrazia.
L'inghiltera a l'era l'unica putenza ancamò in pè contra ij francees, e per indebulila el 21 de november del 1806 el Bònapart l'aveva diciaràa el blocch continental de tucc i materiàal: i nàaf inglees sarissen minga püu entràa in dj port cuntinentaj e ghe saria püu stàa comerc cont l'Inghiltèra. Per ij inglees l'è stàa un prublema, ma per l'Europa el prublema l'è stàa ancamoo pusee grand: la Francia l'hàa perdüu parecc in del commerzi, ma el blocch l'è fallìi perchè diversi paìs aveven minga aderìi completament e gh'aveven ancamò scambi cont i inglees. Quand el Purtugall l'hàa dervìi i sò porti aj Inglees l'imperador l'hàa invadüu la Spagna, e quand che el tzar l'è usìi del blocc l'hàa lanciàa la campagna de Rusia che l'hàa segnàa la soa fin.
In del 1808 in de la famija real spagnola a gh'era sort un diverbi in tra el Re Carl IV e el sò fiö, el Princip dj Asturia Ferdinand. El Napuleoon l'hàa constringiüu tuc e dù a ritirass e l'hàa ciapàa la Spagna per anètela in de l'imper. In del menter i sò trupp a conquistaven el Portugall, in dove però ij inglees sbarcaven dj trupp al comand del Duca de Wellington che l'hàa liberàa el pees e l'hàa creàa dj prublema anca in Spagna, in dove la popolaziun a l'era insorta contra i francees e l'aveva costringiüu el Re Giusepp a scapàa. El Napuleoon el vegniva giò e el 4 de dicember Madrid la se rendeva a l'imperador, ma la nasida de la quinta coalizion la ghe impediva de completàa la soa opera e la Spagna la rimagniva un prublema.
In tra el cinqu e el ses de luj del 1809 l'imperador el sconfigeva la quinta coaliziun a Wagram, dopu de avee ocupàa Vièna includìi el palazz de Shonbrunn. I condiziòn de pàas per l'Austria i eren pesanta: la perdeva el Trentin, l'Altu Adig, l'Istria e la Dalmazia, e la gh'aveva de pagàa un indennizi de guèra enorma. El 7 de magg del 1809 Napuleoon l'haveva anca ordinàa l'anesiòn del stàat Puntifizi in del Imper francees.
In de 1810 l'Europa de Napuleoon a l'era sistemada, la Francia la s'era ingrandida, e tucc ij alter stàa i eren divegnìi sò satellit o leàa. El Règn d'Italia l'era governàa del Vìis rè Eugeni, fiö de la mijee Giusepina, la Republica de Lucca e part de la Tuscana i eren governàa de la sorela Elisa Bònapart cont el sò spoos el princip Felis Baciocchi, el Ducàa de Guastàla l'è andàa prima a la sorela Paulina Bònapart sposada cont el Princip Borghese, e pö al Règn d'Italia; el fradell magiòr Giusepp Bònapart l'era divegnìi Re de Spagna, el fradell Luis Re de Ulanda dopu de avee sposàa la Urtensia Beauharnais, fiöla de la mijee Giusepina. Ancamò, el fradell Girolam Bònapart el gh'hàa avüu el Règn de Westfalia e el general Murat, che l'aveva sposàa la sorela Carulina Bònapart l'aveva avüu el Règn de Napuli.
El Maresciall Bernadotte el gh'hàa avüu el Règn de Svezia (ma l'hàa pö tradìi entrand in de la coalizion cha a la fina l'ha scunfigiüu) dopu de avee sposàa el primm amur de Napuleoon Desiree. Anca la Confederaziòn dèl Rèn l'era sòta el controll de l'imperador.
Dopu de la pàas de Schonbrunn el Napuleoon e el primm minister austriach Metternich i s'eren acordàa per un matrimoni de stàat. el 14 de december del 1809 l'imperador el divorziava de la Giusepina Beauharnais, la mijee infedela ma amada (tant che i dù a remaneven legàa financa ai temp de l'esili de Sant'Elena per sposàa el primm de avril del 1810 la tosa de l'imperador d'Austria, Maria Luisa de Asburg. Essend inscìi legada anca del matrimoni, l'Austria la rapresetava adess una növa leada. Dopu che la prima mijee la gh'aveva minga dàa un fiö, la segunda el 20 de marz del 1811 l'è riessida a dagh a l'imperador l'ered del tron: Napuleoon Francesc, disüu el 'Re de Roma', che però el saria mai andàa verament in sul tron per morì a 21 ann solament in del 1832.
La campagna de Russia del 1812[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rusia e Francia ij eren formalment leàa, ma l'ecunumìa rusa l'era danegiada cont el bloc cuntinental contra ij inglees, e el tzar Lissander el serava volentera un occ per quij ch'el violaven, inscìi el Napuleoon l'è tràa insèma una 'Grande Armee' formada de pusee de 500.000 omen per stremill.
El tzar el s'è minga stremìi, e l'hàa ordinàa la formazion de düu armadi, comandàa dij general Barclay de Tolly e Bagration.
El 24 de giugn del 1814 i francees pasaver la frontera e tacaven l'invasion; de front de lor l'esercit russ el se ritirava in ordin senza combatt, salvu bataj de importanza limitada come quej de Smolensk e de Valutino. La vanzada l'è rivada senza prublema a 110 km de Musca quand i russ, adess sòta el comand delgeneral Kutusov, aveven posizionàa 120.000 omen a Borodino.
I francees rimast i eren 133.000, e cont coragg e cont el sacrifizi de la Guardia Imperial eren riesìi a pasàa per entràa in d'ona Musca brusava e abandunada dij sò abitant.
Napuleoon l'è restàa cinqu setiman in de la cità, spedand in d'una resa dij russ che la rivava minga, pö l'è cominciada la ritirada pusee disastrosa de la stòria.
In quel ann la neev l'è vegnida gioo avàant del solit; la fàam e ij attacch dij Cusacc derviven buch tremend in dij fila francees. Per traversàa la Beresina l'è seriva una bataja de düu dì cont la qual i mort s'hann contàa minga.
El 5 de dicember Napuleoon el lassava el sò esercit per corr a Paris a ciamàa rinforz. El sette del istess mes i francees essiven de la Rusia; dij 500.000 che eren partìi ghe n'era tornàa mèn de 20.000!
La campagna de Alemagna del 1813[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess tornàa de la Rusia cont el esercit a tocch, el Napuleoon l'è cercàa de rimett insèma una armada per fàa front a la sesta coaliziòn che l'andava montand contra de lu.
L'hàa cominciàa a combatt per restabilìi el sè poder de sura de la Alemània, vincend contra i prusian leàa dij russ a Lutzen e a Bautzen, de modo de firmàa un armistizi e podee ciapàa fiàa. d agost, però, anca l'Austria la decidd de combatt, e i bataj tachenn ancamò.
Ij aleàa eren guidàa del Blücher per i prusiàn, del Schwarzenberg per ij austriach e del Bernadotte per i svedees. La campagna l'è cominciada cont la vitòria del Bònapart a Dresda contra ij austriach, ma pö la gh'è stada una lunga seri de sconfitt per ij francees: a Kulm l'armada del general Vandamme l'è stada distruda, el Macdonald l'è stàa sconfigiüu del Blücher a Ketzbach e el Ney del Bernadotte a Dennewitz. La tàtica leada de combatt cont ij omen de Napuleoon lasand perd el imperador la funziunava ben!
Decisiva l'è stada la bataja de Lipsia, durada trìi dì, che l'è considerada la bataja pusee granda de tutt el period napuleonich: l'esercit francees l'è stàa squasi distrugìi e lìè stàa on miracol de potee ritirass ancamò cont un quaidun. A quel punt düu leàa del Napuleoon, la Baviera e la Sasònia, i pasaven intra i sò nemìis, e l'esercit de la prima l'hàa anca tacàa i francees che se ritiraven de l'altra part del Ren.
La campagna de Francia del 1814[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de vess pasàa per ij campagn disastroos del 1812 in Rusia e del 1813 in Alemània, el Napuleoon l'hàa cometüu l'eror de minga acetàa la pàas che i sò nemìs ghe proponeven, limitand la Francia aj sò confin naturali dij Alp e dèl Rèn.
Adess lù el se trovava cont l'esercit formàa de soldàa nuvej, contra ij ingles del Wellington e ij prusian che eran om de esperienza. El ghe s'era metüu contra giamoo de un quaj temp anca el sò maresciall Bernadotte, che l'era divegnìi princip de Svèzia.
Nonustant tuttscoss el Napuleoon el toeva vitòrij a Brienne, La Rothiere, Champaubert, Montmiral, Chateau Thierry, Vauchamps, Montreau e Craonne, el maresciall Macdonald el vegniva però sconfitt a Bar-sur-Aube e ij maresciall Mortier e Marmont a La Fere-Champenoise.
Anca si l'era pusè debol l'è stàa constrett a lanciàa l'atach contra el Blücher a Laon, in dove che l'è stàa sconfigiüu. Subit dopu l'hàa perdüu ancamò contra el Schwarzenberg, austriach, a Arcis-sur-Aube. Mentra ch'el tornava a Paris per dagh ona mann al Marmont e al Mortier, questi chi s'eren giamoo arees.
El 31 de Marz Paris la vegniva ocupada, e in d'una setimana i sò maresciall el convinceven a abdicàa, cosa che l'è avegnida el 11 de avril.
L'ìsula d'Elba[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despö de la abdicazioun a Fontainebleau el Napouleoun l'è stad mandad a l'Ìsoula d'Elba, indoù che l'è rivad el 4 de maj del 1814.
L'ha poudud tegnir ouna scorta de mila òmegn, e l'ha counservad el tìtoul de emperadour (de l'Elba).
Al principi el Bonaparte el s'è empegnad a refourmar el gouern de l'ìsoula, ma bein prest l'ha coumençad a pensar a retournar a Parix indoù in sul tron l'era stad metud el Louïx XVìiI.
El 26 de fevraer el Napouleoun el scapava de l'ìsoula d'Elba.
I cent dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Napuleoon, scapand de l'Elba e l'è sbarcàa visin a Cannes con 600 omen de la soa guardia, e el s'è subit rees cont che la Francia a l'era minga suddisfada del re Luis XVìiI. A Grenoble el quint regiment l'era stàa mandàa per restall, ma ij sò omen sont pasàa con't l'imperador.
Tucc i trupp inviàa contra de lù pasaven de la soa part, tant che se dìis che lù l'abia inviàa un mesagg al Re che 'l diseva 'càar fradell, smett de mandamm altri omen, ghe ne hoo asee'.
El 19 del marz el Re el scapava e l dì dopu Napuleoon el formava el nöf Govèrno. Dopu dù mees de quand che l'è rivàa in Francia el gh'aveva 280.000 omen al sò comand.
Contra de lù han cominciàa a movess el Duca de Wellington cont 110.000 omen e el prusian Blücher cont 120.000. Napuleoon l'hàa rapidament invadüu el Belgi cont 125.000 omen per dividd i ingles e i prusian. El voreva tacàa prima i tudesgh, mandand el maresciall Ney conta ij ingles.
El 16 de giugn Napuleoon el tacava i prusian a Ligny, dandegh al Ney el ordin de avanzàa vers Quater Bras. A Ligny i francees han vinciüu, ma a Quatre Brass un grupètt de ingles l'è stàa bon de fermàa el Ney finna a l'arriv dj rinforzi. El fàat de mingia ciapàa la postazion l'è stàa quèl che l'hàa condizionàa la campagna.
El 18 Napuleoon el mandava un corp comandàa del Grouchy contra i prusiàn e l'hàa tacàa el Wellington, ma quand che finalment el pareva riessìi a sfondàa hìin rivàa la plu part dij prusian e la bataja la s'è decidida inscì. In del istess dì el Glouchy a Wavre el bateva solament un corp minor dj prusian.
Tornàa indree a Paris, el Davout l'hàa domandàa al Bònapart de combat ancamò, del moment che in del istess temp un'alter esercit francees l'aveva scunfigiüu i austriach, ma l'imperador el se sentiva stracch e el 22 de giugn l'hàa abdicàa anmò.
Sant'Èlena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de la sua bataja final a Waterloo, Napuleoon l'hàa pasàa des setiman in sù la nav inglesa 'Northumberland'. La sua destinazion l'è stada Sant'Elena, una isulèta controlada dij ingles a pusee de 2000 km de la costa de l'Africa.
La cà in dove el doveva stàa, ciamada 'Longwood', l'era non anmò finida quand l'imperador l'è arivàa, inscì l'è stàa costrett a stàa près de una familia inglesa, i 'Balcombes', in cà da lor.
El raport con el governadur de l'isula, Sir Hudson Lowe, l'era minga bon, e l'imperador el s'è lamentàa diversi volt del tratament ricevüu: el Bonapart el se lamentava de podee minga cavalcàa senza la scorta inglesa, e anca del fatt che el Governadur el ciamava 'General Bonapart' mentra che lù el voreva ves ciamàa 'Vossa Maistàa'.
Napuleoon el se lamentava anca de veggh minga roba de mangia suficient per lù e i sò acompagnadoor, ma in dej document de l'epoca el risulta che ij ingles ghe pasaven tucc i dì la belezza de 40 kg de carna, nöf pulaster e dersett butej de vin!


text:
Nervian
Nervian (nom ufizial in italian: Nerviano) l'è on comun de la Provincia de Milan con 17 343 abitant. L'è bagnaa de l'Olòna e del Canal Villoresi. El confina con la Provincia de Vares (comun de Origg).
Frazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'ha on poo de frazion:
- Cassina (Sant'Ilario), ciamada on temp Cassina del Pee. L'è vers Lainaa, dòpo el canal.
- Villanoeuva (Villanova); anca quèsta l'è dòpo el canal.
- Garbatola (Garbatola) che l'è dòpo la strada del Sempion, vers Poian.
- Canton (Cantone), vesin a la ferrovia Milan-Gallaraa.
- Còsta San Lorenz (Costa San Lorenzo) vers San Lorenz, frazion de Parabiagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nervian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Zòbia
Artécol in dialèt arzân
Giôve con i sō 143.000 chilômeter l'é al pianēt pió grôs da Sistēma Solêr. L' é a cîrca 778 miliòun ed chilômeter dal Sōl, al gîra intōren al Sōl in 11 ân e 315 dé. Al só gîr l' é 'd 9 ōri e 55 minût e al gîra svêlt, tânt che l'é schisê a i pôlo e şlarghê a l'equatōr. Pôst che al gh'à mìa 'na gròsta dûra e sènd ch' al gh'à 'n' amzûra grôsa, l'é l'eşèimpi pió clâsich 'd un pianēta gigân pîn ed gâş cme Satûren, Uràn e Neûtn.
Giôve l'é ânch al cèinter 'd un sistēma ed lûni. A 's in cgnòsen 63, mó i pió cgnusû e ânca i prém a èser vést în stê i ciamê Satelliti Galileiani Io, Eurôpa, Ganimèd e Calést
La fôrsa ed gravitê la fà in môd ed fêri girêr tót insèm intōren a Giôve.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.
Artéccol in dialatt bulgnais
La Zòbia coi sò 143.000 kilòmeter ed diameter l'è al pianaid piò grand dal sistamma sulèr. L'è a stra sé e nå a 778 miglion ed kilòmeter dal såul, al zîra in tånd al såul in 11 an e 315 dé. La so rotaziån l'è ed 9 åur e 55 minûd e la rotaziûn l'è di mondi solèzita, tant che a l'equatåur ste pianaid l'à 'na fåurma slunghè. Send ch'al n'à brîsa una suparfézzi dûra e sènd ch'l'à una dimensiån inpurtanta, l'è l'esänpi pi ò téppich ed zigànt gasåus, una categorî ed pianîd cme anche Satûren, Uràn e Netòn.
La Zòbia l'è anch'al zänter 'un sistamma ed lònn chi zîren atòurn a la Zòbia. As in cgnossen 63, mo i piò cgnossò i én stè i piò gnossò e anch' i prémm a èser stè dscuért i én stè i satelliti galileiani Io, Europa, Ganimèd e Callésst.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.


text:
25 10
Ol dé 25 de utùer l'è 'l 298 ( 299 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 68 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de utùer al è ul dí da pòost 298 ( 299 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 68 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1349 - Llucmajor]] (Mallorca): al sit cognossit daspus alura come es Camp de sa Batalla (Ol camp de la Bataja), la gh'a lögh la batalla de Llucmajor, in che i tröpe del Pere III ol Cerimoniós i trà zò chele de Jaume III de Mallorca; assé ol pröm al incorporarà a la Corona Catalano-Aragonesa ol Regn de Mallorca.
1979 - Catalunya: s'al sélebra ol referéndum in che al resültarà plebissitat ol Statüt d'Autonoméa de Catalunya.
2005 - Barcelona: gh'i detegn l'ex-senadur Lluís Maria Xirinacs acüsat d'apoloséa del teroresm per s'iga declarat "amis d'ETA"; i al liberarà in del zir de du dé (27 10) a causa de la sò avansada edà.
1415 - Azincourt (Pas de Calais, Fransa): Enrich V d'Anglatèra gh'al trà zò i Franses (bataja d'Azincourt, guèra di Cent Agn).
1825 - l'Uruguaj: ol paes al utegn la independensa del Brasil.
1836 - Paris (Fransa): i instala a la place de la Concorde l'obelisch portat del tempi de Karnach de Tebes, osseque del visrei d'Esit, Mehemed Alí, in cambi d'ü rulös d'alabàster.
1837 - Buenos Aires (l'Arzentina): ghe i esegüta pöblegament José Vicente Teinafé, ex-gu·ernadur del Córdoba, sò fradèl Guillermo e ol capità Santos Pérez, consideracc culpàbel del omisside del zeneral Juan Facundo Quiroga, passat ol 16 02 de 1835.
1863 - San Salvador (Ol Salvador): l'esèrsit Guatemalench, daspus ün ases de 25 dé, al conchesta e sachesa la sità.
1868 - Baire (Cuba): i tröpe Spagnöle ghe trà zò i insörc Cubà (combat de Baire, guèra de Cuba).
1905 - l'Impere Röss: i caminot (feroviér) i declara la greva zenerala (Revolüssiú Rössa).
1917 - Irlanda: i eles Eamon de Valera president del Sinn Féin.
1927 - Osseà Atlàntich, apröf Rio de Janeiro (ol Brasil): al afonda ol transatlàntegh italià "Principessa Mafalda" provocant la mort de 314 persone.
1936 - Roma (Itàlia) e Berlin (Zermania): Hitler e Mussolini i proclama l'ass Roma-Berlin.
1949 - Londra (Anglatèra): ol De Havilland Comet, ol pröm aviú a reassiú destinat al trasport de viasadur, al fa ü gul de pröa Londra-Trípoli-Londra in 6 ure e 36 minücc, ol dobe de velossità che i aviú convensionaj.
1951 - la Granda Bretagna: se ghe i sélebra di elessiú legislatíe adagnade per ol Conservative Party of United Kingdom, comandat per Winston Churchill.
1956 - Oslo (Noruesa): ol Comitat Noruesà del Nobel al conferiss ol Premi Nobel de Literadüra a Juan Ramón Jiménez.
1977 - Madrid (Spagna): ol goèrn e i particc parlamentare (con l'aquiessensa di sindicacc, CCOO e UGT) ghe i signa i Pat de la Moncloa per redüí la conflitività laburala, mejorá l'economéa e consolidá la democràssia || Maynard (Massachusetts, SÜA): la Digital Equipment Corporation la presenta la compütadura VAX.
1979 - ol Paes Basch: s'al sélebra ol referéndum in che al resültarà plebiscitat ol statüt d'Autonoméa del Paes Basch de 1979.
1983 - ísola de Granada: i Stacc Ünicc i invadiss l'ísola.
1984 - Itaipú (frontera intra ol Brasil e ol Paraguaj): ol ditadur del Brasil, João Baptista Figueiredo, e chel del Paraguaj, Alfredo Stroessner i inaügüra la sentrala idroelétrica plö podenta del mont.
1985 - l'Arzentina: ol president Raúl Alfonsín al decreta ol stat de ases dürat 60 dé per söperá i intenc colpis·c.
1993 - ol Canadà: se ghe i sélebra elessiú legislatíe adagnade per masöransa assolüda ol Partit Liberal, comandat per Jean Chrétien, ch'al desplassarà del pudér ol Partit Conservador || Washington (SÜA): Jerry Hall e Robert Stilmann, sercadur de la George Washington University, i fà pöbligh ch'i è riessicc a cloná di embriú ümà.
1994 - la Sità del Vaticà (Roma): la Santa Sé la nönsia ol stabiliment de relassiú ofissiale con l'OLP, sensa caràter pienament diplomàtegh || Tegucigalpa (Hondures): i presidenc sentroAmericà e ol pröm miníster de Belize, gh'i apröa öna declarassiú sura la pas e ol desvolupament a la resú.
1997 - ol Congo-Brazzaville: per órden del Tribunal Söprem al restabeliss, e invest Denis Sassou Nguesso president del paes.
2001 - Seattle (stat de Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercat ol Windows XP.
2003 - Heathrow (Londra, Anglatèra): prossedenc de Nöa York gh'i ría i tri darér aviú Concorde in servisse de British Airways; ol 30 05 del istess an i ía desmetit de gulá chij d'Air France.
2005 - l'Iraq: sensa at violenc e con fiss partissipassiú, s'al sélebra ol referéndum in che la resültarà apröada la nöa Costitüssiú del paes, malgrat ol vot negatif de la masöransa di sünnicc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1806 - Bayreuth (Baviera, Zermania): Johann Kaspar Schmidt cognossit come Max Stirner, filòsof Todèsch (m. 1856).
1825 - Viena (Àustria): Johann Strauss II, compositur Austríach (m. 1899).
1838 - Paris (Fransa): Alexandre César Léopold Bizet cognossit come George Bizet, compositur Franses (m. 1875).
1881 - Màlaga (Andalusia, Spagna): Pablo Ruiz Picasso, cognossit come Pablo Picasso, pitur Spagnöl (m. 1973).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1349 - Llucmajor (Mallorca): Jaume III de Mallorca, a la bataja de Llucmajor (n. 1315).
1920 - Brixton (Lambeth, Londra, Anglatèra): Terence MacSwiney, patriota Irlandes, daspus de 73 dé de greva de fam in protesta per ol sò imprisonamet per i autorità Britàneghe (n. 1879).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Long Beach, California
La cità de Long Beach a l'è una cità sitüada al süd de Los Angeles, sü la costa del Ucean Pacifich, e l'è la sèsta cità püssee granda de la California. L'è sitüada in de la Cuntea de Los Angeles e la furma una regiun metrupulitana cun chesta cità.
La gh'ha circa 493.000 abitant.
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Virginia Beach, Virginia
- Bacolod, Filipinn
- Kolkata, India
- Manta, Ecuador
- Phnom Penh, Cambogia
- Qingdao, Cina
- Sochi, Russia
- Valparaíso, Chile
- Yokkaichi, Giapun
- Izmir, Turchia
- Guadalajara, Messich
- Mombasa, Kenya


text:
Pozz
On pozz l'è, in general, ona strutura artificial che de solet l'è a forma de serc e con di dimension variabei, e che la serviss per tirà de l'aqua foeura di aves (che poeuden vess freategh o artesiann).
Al dì d'incoeu el termen l'è doperaa anca per ciamà alter strutur che servissen a tirà foeura di sostanz (per esempi petroli, carbon, gas) foeura de la terra.
I pozz hinn semper staa doperaa, e i primm esempi je troeuvom giamò in del Neolitegh. L'è anca citaa despess in de la Bibbia.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla pozz la vegn del latin puteus, con l'istess significaa. La vegn doperada in tutt i lengov romanz (italian pozzo, catalan pou, spagnoeu e galizian pozo, frances puits, napoletan puzzo, sicilian puzzu, ocitan potz, valon pousse, portoghes poço, romen puţ). La parolla la troeuvom anca in d'ona quai lengua germanega (lussemburghes pëtz, limburghes waterpöt, olandes waterput)


text:
Cónt
Artéccol in dialatt bulgnais
Dai ténp antîg l'omen l'à sänper druvè däl prêd cénni par contèr. In Grêcia antîga e a Råmma as druvèven dî âbec (ch'î éren fât ed balutén furè ch'i s infîlèven in fitón ed fèr) par fèr di cónt d'l aritmetica. As dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch'i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra. Po dåpp, in matemâtica, sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch'la vré dîr realizaziån dî cónt. In aritmetica, sti cónt i vrénn dîr zontèr, tirèr vî, moltiplichèr e divîder.
In generèl as dîs ch'i én cónt äl combinaziån (col rispèt ed rêgol prezîsi) ed sîmbol (mégga sänper dî nómmer) con dî operadûr (par esänpi +,-,* e /) par avair un risultè sôlid. As pôl dîr acsé ch'l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént. Sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs, ognón coi só fén e äl só rêgol: int'l aritmetica, int'i cónt infinitesimèl (cónt differenzièl e cónt integrèl), int'i cónt d'la probabilitè, int' i cónt proposizionèl, int'i cónt dî nómmer, e vî acsé.


text:
1918
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La finìss la prima guèra mundiala
-
Catalunya - La Mancomunitat de Catalunya la impülsa la campagna pro Estatut d'Autonomia de Catalunya.
Düraant l'an: una gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) la riva a afetá, in vargün lööch, ul 50% da la pupulazziun e la causa una enorma murtalitaa.
01 01 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): l'atuur da cinema Anglées Charles Chaplin ga al inaugüra i söö propi stüdi cinematugràfich.
08 01 - Washington: ul presideent Wilson fa püblich ul messacc íntal punt 14 dal quaal a gh'è ul gèrmen da la Suzzietaa di Nazziun.
05 03 - Rüssia: i auturitaa bolscévich i trasla la capitala dal paees da Petrograd a Muscova.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 02 - Növa York (SÜA): Julian Schwinger, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1994)
11 05 - Növa York (SÜA): Richard Feynman, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1988)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Halle 06 01:Georg Ferdinand Ludwig Filip Cantor ,matemàtich Tudèesch cugnussüü cuma ul creaduur da la teuría di cungjuunt (n. 03 04 1845, Sant Pedarsbuurgh).
-
10 02: Ernesto Teodoro Moneta, pacifista Talian Premi Nobel da la Paas ul 1907 (n. 1833).
21 04 - aprööf da Cappy (Somme, la Picardía, Francja): Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, cugnussüü cuma ul Barun Russ, aviaduur Tudeesch, cunsideraa ul mejuur pilota da la Prima Guèra Mundiala, abatüü cul Fokker ch'al era drée a pilutá (n. 1892).
- Ol 2 de Desèmber l' mör l'Edmond Rostand scritùr de teàter francés
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Muntìzola
Muntìzola, (Italià: Monte Isola) l'è 'n cümü de 1 754 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
El sò teretóre el cuàrcia zó töta l'ìzola che la pórta 'l stès nòm e che la se tróa 'n mès al Lach d'Izé. Muntìzola l'è l'ìzola de lach piö grànda de l'Euròpa meridiunàl.
Töta cuarciàda de bósch, endèla antichità par che la gh'ìes en tèmpio pagà sö la sìma del mut. Endèl sècol V dòpo de Crìsto l'è stàda cristianizàda del Vèscof bresà San Vigìlio.
Entùren a l'an mìla l'ìa sfrötàda come posedimènt rüràl dei convèncc bresà e la g'ha ést de menemà nàser dei borghècc agrìcoi dré a le còste del mut e dòpo, piö aànti, dei paizì de pescadùr sö le rìe del lach.
Prìma del 1929 el teretóre de l'ìzola l'ìa dividìt en du cümü, Sivià e Peschéra. Sö l'ìzola la circolasiù de le màchine dei privàcc l'è pruibìda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Muntìzola l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Drüidi
I Drüidi (Druides in latì; Draoithe in irlandés) i ére di sacerdòti di populassiù cèltech pre-romane.
I Drüidi còme filòsef[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla prét l'è mai stàda dovràda per segnà i drüidi da part di scritùr classègh; buna part de grégh e romà per segnài i dovràa la paròla filòsef. Ol Diù Crisostum (bóca d'ór) a 'l distinguìss fò de nèt tra drüido e prét.
Stàela in cosè la filosoféa di drüidi? Nóter a m'sé in càs de trà a mà ergüna di sò dutréne principài? La Nora Chadwick, indel sò sagio The Druids l'à oservàt:
Ol Diodòr Sicül a l'dìs issé che:
A l's'è parlàt tàt fèss de la filosoféa moràl di drüidi. A ülì sircà de ritröà chèsta filosoféa ché in di àres, a s'pölerèss mia tègnì in considerassiù l'abregé d'ol Diogèn Laèrs, che per lü la régola principàl de la dutréna di drüidi l'ìa che la zét la gh'à de:  >.
'Nsóma, de tàte àres a l'sàlta fò che i drüidi i credìa che s'gh'à de vìv in bù decórde co la natüra, e ressegnàs al fato che ol dulùr e la mórt a i è mia ol màl, ma che i fà pàrt de la proidènsa divìna, quàd l'önègh màl l'è la debolèssa moràl.
Di libèr in irlandés antìch a l'se èd comè i drüidi a i fodèss interessàt, specialmét, a la Verità, e i predichèss  > (la verità invèrsa al mónd).
Ol Myles Dillon a l'sosté che:  >. Ol Dillon a 'l ghe fà a mét:
La piö ciàra indicassiù del putér de la Verità, tàmen, la pöl fórbe èss oservàda indel audacht, o "testamét" del famùs zödes Brehon, Morann Mac Cairbre, che l gh' à dàcc di iströssiù al Gran Re Feradach Finn Fachtnach (95 - 117 d.C.), riportàde indel Leabhar na Nuachonghbala (Libèr del Leinster):
Tàncc concècc lenguestèch che i fà có a chèsta idéa de verità a i gh'è amò adèss.
L' imortalità de l' anima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Celti i è stàcc tra i prém popolassiù de l' Öropa a svilüpà la dutréna de l'imortalità del spìret e a möves in chèl sens. L' Amià Marselì l'oservàa :  >.
E ol Löcà, indel sò puema Farsalia, a'l ghe dìs issé a i drüidi :
I scritùr de la Scöla de Alesandria i s' è spartìcc sircumsìrca la quistiù di prensépe de chèsta dutrena celtìca. Ergü a'l credìa che lé la fodèss stàcia ü laorére indipendèt di celti; di oltèr i sostegnìa che la rièss di grègh, e specialmèt d' ol Pitagora.
Ol grègh Sandro Curneli Polìstur (105 prima de Crést, staghela lé) a'l representàa l'àres principal de informassiù a propòset d'ol Pitagora, e la sò testimoniànsa l' è stàcia dövràda del Diogen Laers, del Pline ol Vècc e del Steven de Bisansio. Indel sò tratà in sö la filosoféa d' ol Pitagora, 'ntitolàt De Symbolis Pythagoricis, lü 'l disìa de üsà "scartafàss pitagorègh" trasmetìcc di scolar d' ol Pitagora del quart secól prìma de Crést. L' aötentisità de chèste nàves d' ol Polìstur l' è matéria di discüssiù. In töcc i manere ol Polìstur, che 'l scrìia a i stèss tépp d' ol Timagen, a'l dövràa di nàves ch' i pàr piö ege rispèt al Posidóne. Perdepiö ol sò libèr l' è stàcc almanca üna di àres d' ol Mento de Alesandria, ön ateniés nassìt 'dré al 150 d.C., e che pö dopo l' è deentàt ol capo de la scöla catechìstica de Alesandria, e crapàt fö 'dré a i agn 211-216. Ol fato che ol Polìstur a'l sées ön àres d' ol Mento l' è comproàt dal fato che ol Ciril de Alesandria, arsièscov tra ol 412 e ol 414, a'l cita di pass compagn de chèi üsacc d' ol Mento indela sò övra Contra Julianum e a'l sigüra precisamét che lùr i ne vé di libèr d' ol Polìstur e ch' i rearda ol Pitagora. Ol Pitagora, indel sest secól prìma de Crést, l' insegnàa la dutrena de la reincarnassiù o trasmigrassiù de l' anima. Lü a'l disìa de èss istàcc in d' öna passàda reincarnassiù, ol troià Eüforb, copàt fö a Troia. Segónd ol Diodor Sicül, l'è stàcc ol Polìstur ol prìm a dì che tra i Gài la dominàa "la dutrena pitagorìca" che la 'nsegnàa l' imortalità de l' anima. Pò a 'l Timagene par che 'l sèes istàcc de chèst' idéa, e l'Amià Marselì, quad che 'l fà riferimét al Timagene, a'l dìs isé:
Ol Löcà per la sò part ghe fà éco a l' oservassiù de militar indiferét fàda d'ol Cesare per la qual chèsta dutrena l' era decisiva per ol fìdech di Celti in bàtaia. Ol Mento a'l trà 'n pé öna sarabotada co 'l dì ch' i era mia stàcc i drüidi a 'cetà d' ol Pitagora la dutrena de l' imortalità de l' anima, ma piötost ol Pitagora a regòi la dutrena di drüidi.
I prìm filosef cristià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per sarà sö ol discórs in sö la filosoféa di drüidi a'm gh 'à de regordàss ol fato che i Celti i à prodüsit tàcc di piö importàcc tra i prìm filosèf cristià. L'è assé pensà al celta de Gàlia Ilario de Poitiers (315-367 d.C., che l' è consideràt ü di piö löstressem teologi de la cesa cristiana di prìm tépp, e che tra i sò övre se regorda ol De Trinitate; opör a l Eriögena (810 - 880 d.C.) ciamàt ach Gioann Scot stimàt ol piö importàt filosèf del mónd ucidental in tra ol tép d' ol Güstì de Ipuna e ol Tumas de 'Quì.
Tra chès-ce dù importàcc filosèf de rassa celtica, pösta, a'l salta fö ön ólter personagio, che, significativamét, l' è stàcc cüsàt di sò nemìs de sircà de fà ressüsità la "Filosoféa Natüral di drüidi".
A'm sè 'dré a parlà d' ol Pelas (354 - 420 d.C), ü celta che 'l vegnìa ciamàt d' ordinare "Brito", che 'l segnerèss che l' era ü britanègh, ach se ü scritùr di sò tépp a'l la calöfàa co 'l dì che lü l' ìa pié de porridge irlandés, roba che l'à rösàt sertedü stödius a pensà che lü a'l rièss de l' Irlanda, giöstopónt.
In bùna sostàssa ol pelagianismo l' istàa in chèsto: omègn e dóne i è responsabèl de töcc i sò acc, e acassibé i ghe sèes di fatùr de condissionamét al de fó de lùr, l' è prope a lùr che ghe pertöca ciapà l'öltema decisiù. A'l gh' è mia, e gnach 'l pöl èsga pecàt indoe la olontà l' è mia libera del töt, indoe ol sogèt l' è mia in cas de cattà föra tra bé e mal.
Per ol Güstì de Ipuna la olontà le domà de Dio e mia de l'òmen; che ergü a'l fodèss bù o catìv l' era zamò stabilìt e domà de la olontà de Dio a'l deriàa l' inviamét de mèt in cas la olontà de l' omèn de acetà e üsà l' aiöt e la grassia del Spirèt Sant. A's pölerèss dì che indel negà "l' inflüènsa divina" al proposèt, ol Pelas 'ntindìa sögerì che la dutrena cristiana de la "Grassia" l' era rimpiassàda de chèla de la "Natüra", per quant, al parè, lü l' abie mia rüsat ol sò resonamét infena a la cunclüsiù logica, che l' arèss ülìt dì refüdà l"espiassiù". Indel Pelas, comè in ólter filosef celti de chèl tép lé (ol"Britanno de Sicilia" e ol Fastidius, presempe) a's pölerèss descuergì ön' éco, féss fórt, di concesiù filosofeghe di drüidi. Adèss la salta fö öna contradissiù: nóter a'm sà che i Celti i ere famùs per i sò professée; per i sò preisiù fondàde in söl gul di ósei e sö óter sistemi; per la sò capassità de preèd ol domà. La mitulugea e ol fulclùr celtegh i è pié de drüidi ch 'i mèt in piassa ol destì di persone, e i sfórs de chèsce persone de scampà al sò destì de solet i depéns la via stèssa indoe a la fì lùre a i se tröa upunìde a lü.
La quistiù l' è mia issé fassèl de definì. A's pöl sostegnì dù proposissiù. Chèla piö resoneula, e piö sèmples, l' è che tàte fàce de öna visiù filosoféga a i pölèss saltà fò e in efècc i è saltàde fò, dezà che chèla che 'm s' è 'drè a considerà l'è öna civiltà sparsa in töta l'Öropa e per ün arch de tép inguàl a mela e sinquesento agn. L'è forbe piö zöst parlà de filosofée di drüidi che gnach de üna filosofèa di drüidi: sertedüne i acetàa ol destì e la predestinassiù, di óter no.
Fóncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Peter Berresford Ellis, "Il segreto dei druidi"
- Anonyme, Le Dialogue des deux Sages présenté et annoté par Christian-Joseph Guyonvarc'h, Bibliothèque scientifique Payot, Paris, 1999, ISBN 2-228-89214-9
- Jean-Louis Brunaux, Les druides : Des philosophes chez les Barbares, Éditions du Seuil, Paris, 2006, ISBN 978-2-02-079653-8
- Gerhard Herm, "Die Kelten. Das Volk, das aus dem Dunkel kam" (München, 1984) Trad. it. "Il segreto dei Celti" (Bompiani, Milano).
- E. Malaspina,P.Pagliani,R.Alosi,A.Buonopane,R.Ampio,A.Balbo Antico Presente Storia e testi della letteratura italiana edizione Petrini


text:
La regenza grischuna ha avert la consultaziun tar ina revisiun totala da la lescha davart la cassa da pensiun chantunala dal Grischun.
La basa giuridica per la cassa da pensiun chantunala vegn adattada
La lescha davart la cassa da pensiun chantunala dal Grischun sto vegnir revedida totalmain pervia da las novas disposiziuns federalas. La regenza grischuna ha tramess en consultaziun in sboz da lescha correspundent. La consultaziun dura fin ils 31 da fanadur 2012.
Dapi il cumenzament dal nov millenni èn ils relaschs da la cassa da pensiun chantunala dal Grischun vegnids suttamess a quatter revisiuns parzialas e totalas. Ils puncts principals da questas revisiuns èn stads la midada al primat da contribuziun, la creaziun d'ina lescha davart la cassa da pensiun (pli baud ordinaziun davart la cassa da pensiun), la finanziaziun da la cassa a 100 pertschient (senza la dar ina reserva en cas da midadas da la valur) sco er l'independenza da la cassa e la distatgada da la cassa or da l'administraziun centrala dal chantun. Tras questas revisiuns sin plaun chantunal èn vegnids realisads gia ordavant aspects fundamentals dal dretg naziunal.
Nov è percunter ch'il legislatur po relaschar per las instituziuns da prevenziun da dretg public – tenor il dretg federal – mo pli ubain las disposiziuns davart las prestaziuns ubain las disposiziuns davart la finanziaziun, dentant betg omadus geners da disposiziuns. En il sboz da consultaziun vegni proponì ch'il cussegl grond sco legislatur fixeschia las contribuziuns per constituir las prestaziuns da vegliadetgna, entant che la cumissiun administrativa sco organ suprem da la cassa da pensiun chantunala dal Grischun determineschia las prestaziuns d'assicuranza. Il legislatur federal deleghescha da nov ina retscha d'incumbensas nunprivablas ed intransferiblas a la cumissiun administrativa.
Tenor il dretg federal èsi vinavant pussaivel da tscherner ina chapitalisaziun parziala da la cassa da pensiun. La regenza cusseglia da desister da quai. Tar la cassa da pensiun chantunala dal Grischun èn tut las stentas stadas drizzadas ils ultims onns sin ina chapitalisaziun cumplaina. Ils 31 da december 2011 aveva la cassa in grad da garanzia da 98 pertschient.
(Link als documents da consultaziun)
La cassa da pensiun chantunala dal Grischun è in institut autonom da dretg public chantunal. Ad ella èn affiliads 224 patrunas e patruns (chantun, instituts chantunals, vischnancas, corporaziuns da vischnancas e da scola). Ella ha 7'810 persunas assicuradas activas e paja var 3'000 rentas (stadi da l'onn 2011).
Da vischnancas e da regiuns
- Rossa: A la vischnanca da Rossa vegn garantida ina contribuziun pauschala da 198'000 francs per renovar e per engrondir il provediment d'aua. Quai cun resalva d'ina contribuziun federala.
- Trimmis: La revisiun parziala da la constituziun communala da la vischnanca da Trimmis dals 11 da mars 2012 vegn approvada.
Contribuziuns chantunalas a differentas instituziuns
Organisaziun da tetg da las uniuns da pumicultura dal Grischun: Per l'acziun da plantar bostgs cun bist aut 2012/2013 vegn concedida ina contribuziun chantunala da 50'000 francs a favur da l'organisaziun da tetg da las uniuns da pumicultura dal Grischun.
Projects da vias
La regenza ha approvà 4'190'000 francs per lavurs da construcziun sin ils suandants trajects:
- via naziunala A28: lavurs d'impressari, sviament da Saas
- via dal Güglia: lavurs da cuvrida, Mot – Sur Gonda
- via da Scharàns: lavurs d'impressari, aual da Clusa – Scharàns
- via da Valleina: lavurs d'impressari, via da la Mantogna dador – Valleina
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Il cot da la Frantscha
- Gievgia, 14.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 14.7.2016, 8:40, RTR
14 juillet - il di naziunal da la Frantscha. In di per sa deditgar a l'animal che tutga simplamain tar la Frantscha - il cot.
Il Grischun ha il capricorn, il chantun Berna l'urs, la Gronda Britannia il liun e la Germania l'evla. E la Frantscha? Exact, il cot
Ma uffizialmain n'è il cot il simbol da la Frantscha. La Frantscha na posseda en sasez betg in animal sco simbol. Dapi la Revoluziun franzosa l'18avel tschientaner tutga il cot per blers simplamain tar ils Franzos. Il cot è in animal dal pievel simpel ed uschia simbol per la populaziun che posseda pauc.
Malgrà ch'il cot ha gi da cumbatter per sia popularitad, per exempel encunter Napoleon Bonaparte, è el anc oz il simbol nunuffizial da la Frantscha.


text:
1962
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 09 - un gran desburdameent al causa 441 moort e 374 desaparizziun int i comarques dal Vallès (Catalunya), dal Barcelonès e dal Baix Llobregat.
22 12 - Palma (Mallorca): sa ga custitüiss l'Obra Cultural Balear.
25 03 - Algería: ga i möör 110 personn e 147 sa i feriss int un grup d'atentaa da l'OAS.
12 04 - Madrid: i Cuurt Spagnööl i apröva la nazziunalizazziun dal Baanch da Spagna.
11 09 - Anglatera: The Beatles ga i finiss da registrá Love Me Do, ul sò primm diisch síngul.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - Reykjavík (Islanda): Friðrik Erlingsson, müsich e scrituur Islandées.
30 09 - Amsterdam (Paees Bass), Franklin Rijkaard, cugnussüü cuma Frank Rijkaard, futbolista e alenaduur Ulandées; al dirigiss la prima équipe dal Barça dal 2003.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
06 07 - Oxford (Mississippi, SÜA): William Harrison Faulkner, cugnussüü cuma William Faulkner, scrituur Stadünideench (n. 1897).
05 08 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Norma Jean Baker, cugnussüda cuma Marilyn Monroe atura Stadünideenca, truvada morta dapress una apareent suradosa da sunífar (n. 1926).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.