text: 1Pu'uri tɨn ajna tyaja'ure'enyejsima'aca matɨ'ɨj pua'a ti'iyestyahua'a maɨjna cɨme'e canya'axɨ maj hua'acui'ini, majta maj pan cua'aca tɨ cai levaduura ranaxca. Ayaa pu tya'aturaaca hua'apua xɨcaj. Majta maɨn ɨ mej tihue'ijte'e teyujta'a, majta aɨme ɨ mej te'eyu'uxaca, aɨ mu tihuaurixaa a'ij mej ye'i aviitzi cɨn tiraateevi'i ɨ Jesús mej mi raaje'ica. 2Ayaa mu tyú'urixaatya'acaa tɨcɨn: ―Ijii catu raatévi'ira. Aj tu ti teyan rɨni matɨ'ɨj tyu'uyestén ɨ tyaɨte. Tɨ pua'a teyan huarɨni ijii, ayaa tu hua'utajaaxaijte'esin ɨ tyaɨte. Aj mu mi huatanínyu'ucacu tyejmi jemi. Aɨj pu cɨn tamuáre'eristya'a a'ame tɨ pua'a tyaraatéevi'i tyajta. ―Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a. 3Meenti aɨn ɨ Jesús, aujna a'utyavaaca'a u Betania. Au pu a'utyavaaca'a a'u tɨ e'eche aɨjna ɨ a'atɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Simón. Ai pu aɨn pueen ɨ mej meyan ratamua'amua tɨcɨn: Tɨ tinyajxɨ hue'ira'ara'an jetze ɨ atzaj. Tɨ'ɨj aɨn Jesús huatyacáica meesa jetze, saɨj pu ave'ere'enye. Jɨita'a pu pueen aɨjna. Aɨ pu limeeta huajajsima'a rumuajca'a jetze. Huijpitica'a aɨjna ɨ ti'itɨ. Tete limeetajra'a pu pueenya'a. Ajta aseiiti pu ava'ɨsti, nardu jetze tɨ ma'acan, ti'itɨ tu'upi. Naa pu tyáará'i aɨjna ɨ aseiiti, ajta eihua ti'inajchi. Aj pu i aɨn ɨ jɨita'a, ra'antitapua aɨjna ɨ limeeta. Tɨ'ɨqui an yá'ajtuaa aɨjna ɨ aseiiti múutze'en aɨjna ɨ Jesús. 4Aj mu mi seica ɨ maj a'utyáuuca'a aujna, aɨ mu huatanínyu'ucacuca'a maɨjna jemi ɨ jɨita'a. Ayaa mu tyú'urixaatya'acaa tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn huaujhuajcaca'a amɨjna ɨ aseiiti tɨ i'icáujmeijra? 5I'irɨ'ɨriistaca'a pu maj ráatuaaniiche'en mej mi raamué'itɨnche'e a'achu caj trescientos tumin na'ari eitze'e, tɨ'ɨj ii tyu'utyávaɨre'enche'e ɨ tumin maj hua'utavaɨre'en ɨ maj cai a'ij ti'ijviicue'i. ―Yaa mu tyu'utaxajtaca'a. Aj mu mi raatajaaxaijvi'iri'i aɨjna ɨ jɨita'a. 6Tɨ'ɨqui Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Xaatapuá'ajta sej nínyu'ucacu. ¿A'ini een cɨn e'ita'a xu ranyinyei? Aijna tɨ cɨme'en ayan naaruu mɨ jɨita'a, tyamua'a pu naa xa'apɨ'ɨn huarɨj. 7Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Aɨme ɨ maj cai a'ij ti'ijviicue'i, aɨ mu mauj muejmi jemi seira'a mua'aju'un tɨj na'a rusen cɨme'e. A'anaj tɨ na'a pu'i i'irɨ'ɨriista a'ame sej hua'utavaɨre'en tɨ pua'a seyan ti'ijxe'eva'a. Ma ajta inyaa, canu che'e muejmi jemi seira'a na'ame. 8’Aijna i jɨita'a, ayaa pu cɨn huarɨj a'achu tɨ caj tyu'utarɨ'ɨristaraca'a ɨ jemin. Nyaj cai xɨ huamɨ'ɨ, aɨ pu ayan anacai nyacameijri'i inyeetzi matɨj ti'ijrɨ'ɨre tɨ pua'a a'atɨ huamɨ'ɨni. 9Ayej xaa nya'u ti'ayajna, ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e, a'u tɨ na'a mej tihua'uta'ixaate'en ɨ tyaɨte nyuucajtze'en ɨ Dioj, naijmi'ique'e iiyan chaanaca japua, aɨ mu majta huataxajta a'ij tɨ huarɨj aijna i jɨita'a mej mi eihua ra'utamua'aree. 10Ajta saɨj ajtaraa a'u maj a'utyauca'a ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. Ayaa pu antyahuaa tɨcɨn Judás Iscariote. Aɨ pu aɨn pueen ajna tɨ Jesús jetze ajtyama'acan. Ayaa pu een cɨn ajtaraa tɨ i aviitzi cɨn tyaja'uxa hua'a jamuan ɨ mej ti'ijta teyujta'a. Raxe'eva'aca'a maj naijmi'i raaxa'apɨ'ɨntare'en a'ij mej ye'i huarɨni tɨ i aɨn hua'utatuire'en ɨ Jesús. 11Matɨ'ɨj maɨn huanamuajri'i, eecan pu rɨ'ɨ hua'uta'a. Aj mu mi tya'atyaujratziiri'i mej mi tiraanajchite'en aɨjna ɨ Judás. Tɨ'ɨqui á'uraa. Tɨ'ɨj ii raachú'eve a'anaj tɨ í'irɨni tɨ'ij hua'utatuire'en aɨjna ɨ Jesús. 12Tɨ'ɨj tyaja'ure'enye ajna xɨcajra'a jetze, ɨ maj jetzen pan cua'aca tɨ cai cu'usti. Majta ajna xɨcajra'a jetze mahua'amuaɨ'ɨvajtacara'a ɨ canya'axɨ. Ai pu aɨn pueen ɨ tɨ anajca ɨ mej ti'iyeste. Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, aɨ mu mi meyan tiraataihua'uri'i ɨ Jesús tɨcɨn: ―¿A'uni jetze mua'araanajchi tyej a'uju'un tyej ti rɨ'ɨ tyaja'uruuren tyaɨjna cɨme'e ɨ pan tyaj raacua'ani, tyej ti ra'utamua'aree a'ij tɨ titaachaɨj ɨ Dioj, ajna xɨcajra'a jetze tɨ hua'ucuii ɨ hua'ayaujmua'a ɨ maj anáatyá'a muanúnu'eihuaca'a? 13Tɨ'ɨqui hua'apuaca huataityaca'a maj jamuan á'ujhua'anya'a. Ayan tihue'ixaatya'a tɨcɨn: ―Sericu ajna chajta'a. Aa xu a'atɨ e'etyauni tɨ jaira'ame huatɨsin, jaj tu'urajmuaa. Aj xu si jamuan a'uju'un. 14A'u tɨ aɨn a'utyaruti, ajna xu raahuauni chi'ira'an jetze ɨ a'atɨ. Aj xu si seyan tiraata'ixaate'en ayan tɨcɨn: “Yaa pu ti'ixa aɨjna ɨ Maeestru yee: ¿A'uni nata'aca nyaj tzajta'an tyu'ucua'ani hua'a jamuan ɨ nyetyaɨtestyamua'a?” Sajta seyan: “Tyata'aj ra'utamua'aree ajna xɨcajra'a jetze matɨ'ɨj huacuii ɨ hua'ayaujmua'a ɨ maj anáatyá'a muaanúnue'ihuaca'a.” ―Ayaa xu tiraata'ixaate'esin. 15Tɨ'ɨqui aɨn hui amuaataseijrate'esin ánɨmɨ tɨ rujapua tivaatɨme cuaartu tɨ ve'e. Pu'uri rɨ'ɨ tyu'uruu tyamua'a naa. Au xu sij rɨ'ɨ tyauhuáruuren ɨ tyaj raacua'ani. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 16Matɨ'ɨj mi u á'uju'un ɨ maj hua'apua. Ayaa pu tyaja'ure'enye naijmi'i tɨ tihua'uta'ixaa ɨ Jesús. Aj mu mi rɨ'ɨ raaru ɨ maj raacua'ani mej mi ra'utamua'aree ajna xɨcajra'a jetze tɨ Dioj hua'uchaɨj. 17Tɨ'ɨj ari huachúmua'ancaa, aj pu i utyajrupi u chi'ita ɨ Jesús, majta ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. 18Matɨ'ɨj meri ti'icua'acaa meesa japua, aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa nu xaa nya'u tyaja'amue'ixaate'e. Saɨj tɨ a'amua jetze ajtyama'acan, muan mɨ saj ti'icua'a nyajamuan, aɨjna ɨ a'atɨ, aɨ pu nyeetzi cɨme'en tyu'utatuiire'esin hua'a jemi ɨ mej ti'ijta teyujta'a. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 19Tɨ'ɨqui utyaavatzɨ ɨ hua'atzajta'a. Aj mu mi a'utyajhuii maj raataihua'u maɨjna ɨ Jesús, saɨj ajta saɨj. Meyan tɨcɨn: ―¿A'ataani pueen? ¿Ni qui inyaa? Ajtahua'a saɨj ayan tɨcɨn: ―¿A'ataani, ca'ɨnqui inyaa? 20Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ai pu aɨn pueen, ɨ saɨj sajta tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. Ai pu pan cua'a eijna jetze i tuxa'a nyajamuan. 21Ayej xaa nya'u ti'ayajna. Ayaa pu tyaja'ure'enyejsin inyeetzi jemi nyej nyajta ɨ tyaata'a jetze airaanye a'ij tɨ ye'i te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. Ma ajta, aɨjna tɨ nyacɨme'en tyu'utatuiire'esin hua'a jemi, ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e, ai pu huapɨ'ɨ rajpueitzi a'ame. Eitze'e pu raatyavá'ɨrihua'acache'e tɨ cai nu'eihuánche'e. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 22Mauche'e mu ti'icua'acaa. Aj pu i Jesús pan tyɨ'ɨj. Aj pu i rɨ'ɨ tyu'uta'a ɨ Dioj jemi, ajta ra'antitaaraxɨ, aɨ pu hua'uraɨ'ɨpɨ'ɨ. Ayan tɨcɨn: ―Xaacua'a. Ai pu aɨn pueen i nyahue'ira'a. 23Ajta e'eyan vaasu tijáj. Ajta rɨ'ɨ tyu'uta'a ɨ Dioj jemi, aɨ pu ajta hua'ure'ite. Naijmi'i mu ra'anti'i ɨ jaj ɨ vaasu jetze. 24Ajta ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aijna tɨ urajmuaa i vaasu tzajta'a, ai pu aɨn pueen i nyaxuure'e ɨ nyaj airaxɨre'esin nyej ni hua'utavaɨre'en mui'icaca jemi, ajta tɨ ij Dioj ra'antipua'ajte'en ɨ tɨ jajcuacan cɨn tya'ataujratziiri'i rusaɨj aɨme jemi tɨ aɨn tihua'utauuni'i. 25’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Ayaj xaa nya'u ti'ayajna. Ijii, canu che'e ra'anti'isin aijna i uuva a'ara'a. Ma ajta, ajna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj Dioj ava'ura'atya'a nainjapua ɨ chaanaca, ajna xɨcajra'a jetze nu xaa ra'anti'isin jajcuacan cɨme'e, ɨ a'ara'ara'an ɨ uuva. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 26Matɨ'ɨj mi seij tyu'utachuiicaca'a chuiicari maj cɨn rɨ'ɨ tiraata'an ɨ Dioj. Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. Aj mu maun a'ará'a Aceituunajremi, jɨri tɨ a'utacá'a. 27Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa pu te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze tɨ Dioj ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: “Nyaa nu i nyej i'i Dioj, aɨj nu e'icatan ɨ tɨ canya'axɨ tiseíj. Majta a'ucɨ́jxɨ'ɨsin ɨ canya'axɨ.” Yaa pu'u te'eyu'usi'i. Ayaa pu ti'inyaruuren inyeetzi. Sajta muan, setyu'utatyevi'ira'ata inyeetzi jemi. Aj xu si a'ucɨ́jxɨ'ɨsin cumu ɨ canya'axɨ tɨ cai a'atɨ hua'aya'amua. 28Me nyajta inyaa, nyatɨ'ɨj huatarun, aa nu a'uma'aj na'ame ajna Galileeya. Anacai nu nyaun a'aráiixa. Sajta e'eyan muan. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 29Aj pu i aɨn Pedro ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Capu amɨn tɨ pua'a metyu'utatyévi'ira'ata mɨ seica mueetzi jemi. Canu neyan rɨni inyaa. 30Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa nu ti'imue'ixaate'e. Ayaa pu te'eme ijii tɨca'a, tɨ cai xɨ huajijhua'a ɨ tyacuaara'i, hueica paj peyan naatyahue'ita yee pacai nyamua'ate. 31Ma ajta aɨn Pedro, ca'anin pu cɨn ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a ayan ruxe'eva'a nyaj huamɨ'ɨni a jamuan canu cui'i neyan tihua'uta'ixaate'en yee canu muamua'ate. ―Yaa pu'u tyu'utaxajtaca'a. Majta ɨ seica, ayaa mu che'eta tí'ixajtacaa saɨj ajta saɨj a'ij tɨ Pedro tí'ixajtacaa. 32Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. Aa mu a'ará'a huastari, cɨye tɨ e'ere'evee tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Getsemaní. Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Xa'ujra'asi muan iiyacui, meenti nyaa, nyaraatyáhuauusin ɨ Dioj jemi. 33Tɨ'ɨj i a aurupi. Aɨme pu a'uví'itɨ aɨjna ɨ Pedro, ajta ɨ Jacobo, ajta aɨjna ɨ Juan. Tɨ'ɨqui a'ij pua'a ru'uhuata'a ɨ tzajta'an. Eecan pu uhuatyauxaamɨste ɨ tzajta'an. 34Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―A'ij pu pua'a nya'ase, huapɨ'ɨ, xuee nyaj cu mɨ'ɨni. Yaa xu huatyaturan muan iiya. Sauche'e atanyéjnye'eri. ―Ayaa pu'u tihua'uta'ixaa. 35Tɨ'ɨqui a'irájraa a'atzu ayée. Aj pu i a'araujtutzi a chuaata'a. Rajhuaviiri'i ɨ Dioj tɨ pua'a nu'u i'irɨ'ɨriistan tɨ cai ayan tyaja'ure'enyen ajna xɨcajra'a tɨ nu'u jetzen tirajpueiitzi a'ara'ani. 36Ayaa pu aɨn tirajhuaviiri'i tɨcɨn: ―Dioj, ɨ pej niya'upua pueen, naijmi'i pu í'irɨni mueetzi jemi. Tɨ pua'a peti'ita'acare'en tɨ cai naacɨ'ɨti aijna tɨ a'ij pua'a een nyaj cɨn rajpueiitzi na'ame. Aru tɨ pua'a i'irɨ'ɨriistan, che'e cai ayen tyaja'uré'eninyeica'an nyatɨj ti'ijxe'eve'e inyaa, silu patɨj muaa ti'ijxe'eve'e. 37Aj pu ijta'i u ya'uve'eme. Aa pu a'ará'a a'u maj a'utyáuuca'a ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Mu'uri i'icu'utzuca'a. Aj pu i hua'ujɨste aɨme. Aj pu'i ayan tiraata'ixaa ɨ Pedro tɨcɨn: ―Simón, ¿ni pacai te'eviicue'i paj atányeeri a'achu caj sei hora? 38Sauche'e atanyéjnye'eri. Sajta raatyajhuauni ɨ Dioj jemi tɨ ij cai tyajamuaacɨ'ɨti ti'itɨ ɨ saj cɨn autyaturan ɨ Dioj jemi. Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Rɨ'ɨ xu títya'uhuatyáujca'anen ɨ rutzajta'a. Ma ajta cai, capu a'amuaca'anisti'i saj atanyéjnye'eri. Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 39Ajtahua'a pu á'umej. Ayaa pu che'eta na'a tirajhuaviiri'i ɨ Dioj tɨ cai rajpueitzi a'ara'ani. 40Tɨ'ɨqui u a'uve'eme. Ajtahua'a pu huá'utyauu macu'utzúca'a a'ini cutzi pu hua'amue'itɨjcɨca'a eihua. Aj pu i Jesús hua'utajee. Capu a'ij hua'amityejtya'aca'a a'ij mej ye'i tiraata'ixaate'en. 41Hueicacajretze, ajtahua'a pu á'umej. Ajta mu pu a'ure'eve tɨ pua'a meri'ijtahua'a i'icu'utzu. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿Ni sauj i'icu'utzu? ¿Ni saujsa'upe'e? Pu'uri auche'e. Pu'uri ajna tyaja'ure'enye mej meri nyacɨme'en tyu'utatuiire'esin, i nyej nyajta ɨ tyaata'a jetze airaanye, aɨme jemi ɨ mej a'ij pua'a ti'ityetyaɨte. 42Xa'ajhuiixɨ'ɨ. Che'ere ticu. Pu'uri a'ave'eme aɨjna tɨ tyu'utatuire'esin inyeetzi cɨme'en aɨmej jemi ɨ mej ti'ijta. 43Auche'e pu ti'ixáataca aɨjna ɨ Jesús, tɨ'ɨj saɨj e'ire'enye tɨ aɨme jetze ajtyama'acan ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. Judás pu antyahuaa. Eihua mu tyaɨte a'ava'aju'ucaa jamuan aɨjna ɨ Judás. Hua'anyuucajtze'e mu cɨn huaju'uncaa maɨjna ɨ mej ti'ijta teyujta'a, majta maɨjna ɨ mej te'eyu'uxaca, majta maɨjna ɨ vaujsi. 44Aɨjna ɨ Judás, tɨ hua'utatuiire'esin ɨ Jesús, aɨ pu tya'ataujratziiri'i aɨjna cɨme'e tɨ ayan huarɨni mej mi raamua'aree a'atɨ tɨ pɨrɨcɨ aɨjna ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―Aɨjna ɨ nyaj ru'ityevisiitɨmua'asin, ajta ɨ nyaj raatataujte'esin, ai pu aɨn pɨrɨcɨ. Sata'aj raatyeevi'i, sajta ra'anján, anajɨ́'ɨqui'ihuacan tyamua'a naa. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Judás. 45Cɨme'en pu'u a'ará'a, aj pu i ajtyáxɨɨraca'a a'u tɨ a'utyavaaca'a aɨjna ɨ Jesús. Tɨ'ɨj i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Maeestru. Aɨ pu ayan huataujseijrataca'a tɨj amiincura'an pueen aɨjna ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―Maeestru. Ajta ru'ityévisiitɨmua. 46Majta maɨn ɨ tyaɨte, aɨ mu raatyeevi'i. 47Saɨj pu ajta ajna huatyavaaca'a. Aɨ pu ruchuun huijcupi. Aj pu i ra'ajtaveijchaca'a ɨ naxaira'an jetze ɨ tɨ ravaɨre'e aɨjna tɨ tihue'ijte'e ɨ mej ti'imɨjhuaca teyujta'a. Aɨ pu tiraapueij. 48Tɨ'ɨqui Jesús ayan tihua'utaihua'uri'i aɨmej ɨ tyaɨte tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn ya sava'aju'un? ¿A'ini sej si cɨye ti'ivaɨ'ɨsin, sajta tyapuusti'i chuumira'a? ¿Ni qui nahua'ari nyaj pueen sej si seyan tinaateví'ira? 49Nain tujca'ari tzajta'a nu tyajá'amuamua'atyahua'a nya'aye'i aujna teyujta'a. Caxu a'anaj naatyeevi'i aujna, a'ini ayaa xu nyaruuren tɨ ij aráurasten a'ij tɨ ye'i te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 50Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, aɨ mu huatauruu. Aa mu yáurai naimi'i. 51Ajta saɨj pu raavájrajma'a cujta'an ɨ Jesús. Tyamueij pu pueen tɨ saavana cɨn a'ire'echajca'a tɨ jetzen a'ira'acaitɨ cú'ucutzu. Seica ɨ tyaɨte mu raatyeevi'i aɨjna ɨ tyamueij. 52Ajta aɨn, aɨ pu a'iraujchua. A yaúhua'axɨ aɨjna ɨ rucɨɨxu. Aj pu i mu e'ij huarupi. A'utaichajraa mua'avi'i. 53Matɨ'ɨj mi ya'uvi'itɨ aɨjna ɨ Jesús aɨjna jemi ɨ tɨ tihue'ijte'e naijmi'ica ɨ mej ti'imɨjhuaca u teyujta'a. Naijmi'i mu tyujsaɨj, ɨ mej ti'imɨjhuaca u teyujta'a, majta ɨ mej te'eyu'uxaca, majta ɨ hua'avaujsimua'a. 54Ajta aɨn ɨ Pedro, a pu auma'acaa a'atzu ɨmɨ hua'acujta'an aɨme ɨ maj ya'uvi'itɨ ɨ Jesús. Aa pu a'ará'a a'u tɨ e'eche aɨjna tɨ tihue'ijte'e ɨ mej ti'imɨjhuaca teyujta'a. Au pu utyajrupi e'ita'a tɨ a'aráyaujta'a. Aj pu i a'ujyeijxɨ hua'a jamuan ɨ xantaaru'u. A pu a'utacái a'araa. Rucɨxáitya'aca'a ɨ taij jetze. 55Majta maɨn ɨ mej tihue'ijte'e ɨ mej ti'imɨjhuaca teyujta'a, majta hua'ajueesi, aɨ mu ti'ihua'uca'a mej mi raatyauni ti'itɨj ɨ maj cɨn jetzen tya'ujpuá'ajte'en, ti'itɨj ɨ maj cɨn raaje'ica aɨjna ɨ Jesús. Camu ti'itɨj huátyau. 56Ai mu'u huátyau: Maj eihua raahué'itaca'a ɨ tyaɨte. Ma ajta, camu ramua'areeraca'a ɨ seica, majta ɨ seica, ti'itɨj ɨ́ maj xajtaca'a. 57Seica mu huatyahuiixɨ. Hue'itzi mu cɨn tyu'utaxajtaca'a aɨjna jetze ɨ Jesús. Meyan tɨcɨn: 58―Ayaa tu tiraanamuajri'i tɨ ayan ti'ixa tɨ cɨme'en yee: “Nyaa nu raatyáuuna eijna i teyuu tetyaca maj rá'ajtaahuaca'a. Hueica xɨcaj tzajta'a nu seij ajtaahua teyuu maj nu'u cai ra'ajtaahua ɨ tetyaca.” Ayaa pu yeehui tyu'utaxajtaca'a amɨjna mɨ Jesús. ―Ayaa mu tí'ixajtacaa maɨjna. 59Ma ajta maɨn, camu ramua'areeraca'a ɨ seica, majta ɨ seica, ti'itɨj ɨ maj xajtaca'a. 60Aj pu i saɨj ajchá hua'a tzajta'a. Ai pu aɨn pueen ɨ tɨ tihue'ijte'e naijmi'ica ɨ mej ti'imɨjhuaca teyujta'a. Aj pu i aɨn ayan tiraataihua'uri'i aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―¿Ni pacai huatanyuusin aɨjna cɨme'en ɨ mej mueetzi jetze ti'ipua'ajte'e? ¿Ti'itajni cɨn pa'utyajturaa ɨ Dioj jemi maj mi meyan ti'imuahue'ita? 61Ajta aɨn Jesús, capu ti'itɨ huataxajtaca'a. A'atee a'atzu tɨ ayan cai te'eve'enyuuca'a. Aj pu ijta aɨn tɨ tihue'ijte'e ɨ mej ti'imɨjhuaca teyujta'a, ajtahua'a pu ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni muaa paɨn pueen ɨ Cɨriistu'u, ɨ tɨ yaujra'an pueen ɨ tyej rɨ'ɨ tiraata'an ityan? ―Yaa pu tiraataihua'uri'i. 62Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyaa nu nyaɨn pueen. Ajta xu nyeseij i nye nyajta jetzen airaanye ɨ tyaata'a. An nu a'acacai na'ame ɨrɨɨta'an ɨ tɨ nain cɨn antyujmua'aree. Sajta muan xu nyeseijran nyatɨ'ɨj e'icaame'en jaitɨri tzajta'a. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a. 63Tɨ'ɨqui aɨn tɨ tihue'ijte'e ɨ maj ti'imɨjhuaca teyujta'a, aɨ pu ra'antisujtza'an ɨ rusiicu'u mej mi raamua'aree tɨcɨn aɨ pu huatanyu'ucaca'a. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ma'acui xaa nya'u. ¿Ni cai nya'u icu? Capu che'e ruxe'eve'e tɨ a'atɨ cɨme'en tyá'anxajta. 64Muan xu seri raanamuajri'i tɨ a'ij pua'a tyu'uxajtaca'a ɨ Dioj jemi. ¿A'ini tyajamua'amitejte'e muejmi? ¿Ti'itajni ayan tiraavijte'e? ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. Aj mu mi naijmi'i tyu'uta'a tɨ huamɨ'ɨni aɨjna ɨ Jesús. 65Matɨ'ɨj mi seica autyajhuii maj ra'atyetzi'itzica'imua'axɨ'ɨn, majta ra'utanáa. Majta ru'ityavá'ara'a rumuajca'a cɨme'e. Meyan tɨcɨn: ―Huataxaj, ¿a'ataani mu'itejvee? ―Yaa mu tiraata'ixaa. Majta maɨn ɨ xantaaru'u, aɨ mu majta ru'ityáavajxɨ. 66Ajta aɨn Pedro, aɨ pu unu'uhuatyavaaca'a aujna e'ita'a tɨ a'aráyaujta'a u chi'ita. Aj pu i saɨj utyajrupi tɨ ravaɨre'e ɨ tɨ tihue'ijte'e mej ti'imɨjhuaca u teyujta'a. Jɨita'a pu pɨrɨcɨ aɨjna. 67Aɨ pu utyajrupi a'u tɨ anu'ujcatii aɨjna ɨ Pedro a'u tɨ á'ujcɨxaitya'aca'a taij cɨme'e. Tɨ'ɨj aɨn raaseij, aa pu'u a'uteechaxɨ rajseíra'ajraa. Aj pu i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Pajta paj muaa á'ucha'acanya'a jamuan Jesús tɨ Nazaret e'ema'acan. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ jɨita'a. 68Aj pu i saɨque tiraataxajtaca'a aɨjna ɨ Pedro tɨcɨn: ―Canu ramua'ate. Canu nyajta ramua'aree a'ij pej ye'i ti'inye'ixaate'e muaa. Aj pu i aɨn huirajraa. Aa pu a'iteechaxɨ a tɨ a'apueerta. Aj pu i tyacuaara'i huajijhuaca'a. 69Tɨ'ɨj i ajtahua'a aɨn jɨita'a raaseij. Aj pu i ayan tihué'itixaa aɨmej ɨ maj e'ere'etya'acaa aujna. Ayan tɨcɨn: ―Amɨjna mɨ a'atɨ, ai pu saɨj pueen tɨ hua'a jetze ajtyama'acan ɨ maj jamuan a'uhua'anya'a. 70Ajtahua'a saɨque tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pedro. A'atzu a'ateevi'ica matɨ'ɨj e'ere'etya'acaa, majtahua'a meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna, muaa pa aɨn pueen ɨ Galileeya paj e'ema'acan. Ayaa pej ti'ixaxa'a matɨj aɨme ɨ maj aun a'uchaatɨme. ―Yaa mu tiraata'ixaa. 71Aj pu i Pedro autyejche tɨ nyuucajtze'en ayan tihue'ixaate'en ɨ Dioj tɨcɨn capu ramua'ate. Ajta, tɨ pua'a nu'u cai ayan ti'ayajnaca'a, che'e nu'u Dioj raata'an ɨ pueijtzi. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Canu a'atzu ramua'ate aɨjna ɨ a'atɨ saj raxa. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 72Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu i hua'apuacajretze huajijhuaca'a ɨ tyacuaara'i. Tɨ'ɨqui Pedro ra'utamua'areeri'i a'ij tɨ tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: “Tɨ cai xɨ hua'apuacajretze huajijhua ɨ tyacuaara'i, muaa pa hueicacajretze peyan tiraataxaj yee capaj nyamua'ate.” Ayaa pu tiraata'ixaatya'aca'a aɨjna. Aj pu i a'ij pua'a raata'a, tyujyeinyajraa huapɨ'ɨ aɨjna ɨ Pedro.


c: text/html

text:
Colorado
El Colorado a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 269.837 km² e una pupulaziun de 4.601.403 abitant.
A l'è tacaa a nord al Wyoming e al Nebraska, a ovest a l'Utah, a süd al Növ Messich e a l'Oklahoma, a est al Nebraska e al Kansas.
La capital a l'è Denver (554.636 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn: Colorado Springs, Aurora, Lakewood, Fort Collins, Westminster e Thornton.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Colorado a l'è andaa a fà part de l'Üniun in del 1876.
Urganizaziun pilitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Colorado al gh'ha 9 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Colorado

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pumbia
Pumbia (Pombia in Italian, e Piemuntes; Flavia Plumbia in Latin) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuaara.
El gh'ha ona pupulaziun de 2 239 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt una superfis de 12,0 km² e ona densità de popolaziun de 187 ab./km².
L'è un center cunussüü de divertiment e l'è 'l sit de Parch Safari dal 1976. Pumbia la se tröva lungh el fiüm Tesin, al cunfin cun la Pruvincia de Vares, in Lumbardia (cumün de Suma e de Vizzöla).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pumbia l'è mustraa in de la tabela chi de suta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ariano nel Polesine
Ariano nel Polesine (en vèneto: Arian intel Połesine) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 4 428 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 80,9 km² e 'na densità de popolasiù de 55 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Berra (FE), Corbola, Goro (FE), Mesola (FE), Papozze, Porto Tolle, Taglio di Po.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ariano nel Polesine l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ritan
Ritan (tudesch: Ritten, talian: Renon) l'è un cumün in Südtirol che'l se tröa a nord de Bulsan in sü un grand plató de volta muntagna intra i fiüm Isargh e Tàlfara. El cumün l'è faa sü de derset fraziun.
Istoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ritan l'è stada numenada la prima völta inturen a l'an 900 cunt 'l nom de „Mons Ritanus“ e giamò int 'l 13° secul l'è staa faa sü un uspissi (int la fraziun de Lengmoos) che pö l'è staa dunaa a l'Urden Tütonegh. Int 'l 17° secul, Ritan l'è devegnüü 'l sit indua i sciur de Bulsan andaven in istaa a ciapà un puu de fresch.
Int i agn sessanta, Ritan l'ha tacaa sü a gnì semper püssee grand grazia 'l bum ecunomegh.


text:
Suriname
El Suriname a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Gujana, la Gujana Francesa e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Paramaribo.
El gh'ha una süperfiss de 163.820 km² e una pupulaziun de quas 450.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname a l'era un pussediment di Paes Bass, cugnussüü cunt el nom de Gujana Ulandesa, fina al 1975, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname (nom ufizial: Republiek Suriname) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Dési Bouterse (del 2010).


text:
Rorè
- Dato che el grup di dialet del Insubria el comprent chel de Rorè, chest articol l'è scric in dialet de Rorè.
Rorè (in Talian Roveredo, todesch' Rofle) l'è un comun svizzer del Canton Grisun o Grison.
El sa trova in val Mesolcina e el fa part del disc'trèt Moesa. In più l'è el capoluòch del Circol de Rorè.
Rorè el gh'ha begn o maa 2437 abitant e una süperfiss de 38.78 km², e al se tröva a una altitüden de 298 meter sura al livel del mar. L'è el comun del Canton Grisun pissee a sud.
El comun de Rorè a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion (TI), Buseno, Castaneda, Cunsili (IT-CO), Dòss (IT-CO), Germasin (IT-CO), Gron, Lümin (TI), Sant'Antonio (TI), San Vitor.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chest comun el sa trova in font a la val Mesolcina e el confina a es'ct con l'Italia (Val Ciavèna), a sud con el Canton Tisin e a ovesc't con la Val Calanca. Per Rorè ach passa la ferovia retica e l'autosc'trada nazionala A13. Chesta autosc'trada la smèzza in dù el paés da quasi quarant'an. Nel 2008 i è inizié i lavor per la circonvalazion de Rorè, defati l'autosc'trada la vegnerà sposc'tada in galrrìa.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In paés a gh'è diversi società sportif, sa va dal fotbal al schi, dala ginasctiga al bal. Eco i principai società o organisazzion sportif che gh'è per Rorè:
- SC Rorè Roveredo, fotbal.
- SFG Rorè, ginasctiga.
- RACM Grandinani, giovin fotbaleurs.
- Sci Club Rorè, schi e sport invernai alpìn.
Scòla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rorè, come nel rèst del Canton Grisun i an de scòla obligatoria i è néf: sés an de scòla elementàr, più trì de scòla media. In paés sa trova i vari asìli comunai, el centro scolastich elementàr e el centro regional dei scòl medi ai Mondàn, dove tucc i mat e i matànn dai trèdes ai quindes an, domicilié nel Circol de Rorè e in val Calanca i è raduné.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rorè lè un centro importànt per la Val Mesolcina, anche per via de l'economia. Lè facil trovà un bordel de ditt pinin e, sopratut, el centro del paés l'è zèp de ditt chi ofris servizzi. A l'economia comunala e regionala i ditt che i giòva pissé i è chisti chi.
- Coop, cooperazion per vendita d'alimentàr.
- Raiffeisen, banca, la terza pissé granda a livél svizzer.
- Banca Grigione, banca cantonala del Canton Grisun.
- La Posta, colòs postàl svizzer.
- Crédit Suisse, banca, la segonda pissé granda a livél svizzer.
- Lingera, carnevaa de Rorè, organizzò anualment. El porta in media 20'000 person ogni an da tuta la Mesolcina e da tut el Tisin. L'è nela clasifica dei 5 carnevaa dela Svizzera taliana insema a chel de Bellinzona, Tesserete, Ciass e Biasca.


text:
Trip hop
El Trip Hop a l'è un gener de müsega eletroniga cugnussüü anca 'me el Sun de Bristol o Bristol Acid Rap perchè a l'è nassüü propi in quela cità inglesa là in de la metà di agn '90. La definiziun trip hop la ghe piaseva però minga ai prim artista del gener.
El Trip Hop el vegn del hip-hop (ma l'è un hip-hop che'l va propi adasi), del dub e del reggae, e anca alter gener de müsega eletroniga, rock (un quaj element de rock psichedelich) e jazz.
I canzun trip-hop a hinn cantaa o rapaa (cantaa cume i rapper) ma in manera adasi, anca sot-vus. La müsega a l'è de solit scüra, inquietanta, decadenta. De spess, i grüp dupren campiun de canzun vegg, magara de jazz o de film. Se dupren anca arch, istrüment a fiaa, utun e taster (suratüt Rhodes).
I prim müsicista del muiment trip hop eren i Massive Attack, el Tricky e i Portishead. Impurtant a l'è staa anca el DJ Tim Simenon, cugnussüü anca 'me Bomb the Bass. Dopu de 'sti chì hann scuminciaa a sunaa el Trip Hop anca gent che l'era minga de Bristol ma che sentiven l'istessa sensibilità: i Archive de Lundra, el prim disch eletronich di Goldfrapp e, fö del Regn Ünì, el cumpusidur australian Rob Dougan e l'american DJ Shadow. Anca la Bjork e i nurveges Ulver hann faa sperimentaziun trip hop.
Artista principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Björk (Principalment per Post e Homogenic)
- Hooverphonic
- Lamb
- Massive Attack
- Moloko
- Morcheeba
- Portishead
- Thievery Corporation
- Tricky


text:
Ferenbalm
Ferenbalm a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.18 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1266 abitant.
El cumün de Ferenbalm al se tröva a una altitüden de 485 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ried bei Kerzers (FR), Gempenach (FR), Gurbrü, Gurmels (FR), Kriechenwil, Laupen, Mühleberg, Ulmiz (FR), Wileroltigen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ferenbalm l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1123 col nom de villa de Balmis. Dal secul XVI l'è ciamaa Feren-Balm per mia confindes con Oberbalm.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ferenbalm in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fiùr
El fiùr l'è l'órghen (o l'ensèma de órghegn) de reprodusiù de töte le piànte riünìde endèl ensèma de le angiospèrme. Dòpo de la pulinizasiù, el fiùr l'è fecondàt e 'l se trasfùrma 'ndèl fröt che 'l conté la somésa.
I fiùr i pöl véser sùi o sedenò reünìcc en enfiurescènse.
Zamò 'ndel'antichità, i fiur i g'ha tiràt l'atensiù de l'òm che 'l i ha dopràcc e 'l i a cultìa per paràs (ez. : curùna de fiùr), per fa bèle le sò cà (fiùr taiàcc, bouquets, ikebana) e i giardì. I fiùr i g'ha ispiràt de spès i artìsti, pitùr, poéti, scultùr e decoradùr.
Cuntegnüü
Strütüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiùr l'è l'ensèma dei órghegn de riprudusiù, de sòlit riünìt endèn aparàt cumplicàt e cumpunìt de divèrse parcc che le pöl véser cunsideràde de le fòie mudificàde. I fiùr i pöl véser sèsii o pedunculàcc, e söl resetàcol, la part finàl de l'as, gh'è 'nserìt le parcc fiurài, che i è de quàter tìpi: sépali, pétali (stérii) stam e carpèi (fèrtii). Ghe dei fiùr che i è ciamàcc encomplécc (mìa complécc) che ghe mànca 'na quac vergöna de chèste parcc. Quan che ghe mànca i stàm o i carpèi, el fiùr l'è ciamàt imperfèt. El nömer de le parcc fiurài (nömer dei sépali, dei pétali, dei stam e di carpèi) el càmbia de famìa a famìa e l'è giü dei caràter che sèrf per determinà le spéci 'ntra de lùre.
L'as fiuràl, el corespónt a la pursiù finàl del gàmp, l'è ciamàt resetàcol o tàlamo e 'l se prezènta piö o méno slargàt fò e de sòlit mìa tat lónc, con dei gróp bèi tacàcc ensèma. Endèle piànte de fiùr piö primitìve (compàgn de le Magnoliaceae) i elemèncc fiurài i se 'nserés a spiràl söl resetàcol, endèle ótre Angiospèrme en vertezèi furmàcc de elemèncc inserìcc töcc endèl stès pùnto.
Giü o piö vertezèi de elemèncc fiurài del stès tìpo i fùrma 'na part del fiùr. El fiùr compléto l'è cumpunìt de quàter vertezèi:
- Prim vertezèl, ciamàt càles quan che l'è diferènt del segónt.
- Segónt vertezèl, ciamàt coròla quan che l'è diferènt del prim.
- Tèrs vertezèl, ciamàt androcèo.
- Quart vertezèl, ciamàt ginecèo o pestél.
Resetàcol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamàt apò tàlamo, el resetàcol l'è 'na estensiù piö o méno svelöpàda de la pursiù finàl de l'as del gamp del fiùr, endóche se 'nserés i vertezèi fiurài endèle piànte piö evulvìde. Endèle piànte che g'ha l'ovàre "sùpero" l'è reprezentàt de 'n gunfiùr picinì picinì del gàmp apéna sóta 'l càles o sedenò 'l gh'è prope mìa del töt. Endèle piànte a ovàre "ìnfero" o "semiìnfero" el pöl rià a ìga 'na dimensiù e 'n svelöp mìa trascüràbii.
Endèna quac ensèma sistemàtic el contreböés a furmà 'l fröt (per ezèmpe endèle spéci che g'ha 'l fröt a póm.
Pereànse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pursiù estèrna del fiùr, furmàda dei prim du vertezèi, semài che chèsti i è bèi diferensiàcc en càles e coròla l'è ciamàda pereànse. El pereànse el pöl vìga 'na funsiù de protesiù apéna o apò a chèla de reciàm. En quac óter càzi el g'ha apéna la funsiù de reciàm, e 'l làsa chèla de protesiù a dei óter órghegn de la piànta, (bràtee e guàine).
Peregóne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pursiù estèrna del fiùr, furmàda dei prim du vertezèi, semài che chèsti i è mìa bèi diferensiàcc. En chèsto càzo i elemèncc del fiùr i è ciamàcc tépali. El peregóne l'è tìpic dei Monocotilédoni, ma se 'l càta apò 'ndèi Dicotilédoni che g'ha l'empolinasiù anemòfila. La g'ha per lo piö 'na funsiù de protesiù e la fa che 'l fiùr el dàghe mìa tat endel'öcc , ma 'ndena quac ensèma sistemàtic, compàgn de le Liliaceae el g'ha apò a la funsiù de reciàm.
Càles[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l prim vertezèl del pereànse quan che chèsto 'l ciàpa 'na fùrma diferènta del segónt. I elemèncc fiurài che i fùrma 'l càles i è ciamàcc sépali e de sòlet i è vércc perchè i g'ha 'na funsiù de protesiù. D'en pónt de vìsta sistemàtic, gh'è du tìpi de càles:
- el càles gamosépalo: l'è furmàt de sépali saldàcc ensèma alméno a la bàze a furmà 'n ünic elemènt fiuràl;
- el càles dialisépalo: l'è furmàt de sépali lìber, inserìcc a giü a giü söl resetàcol.
Coròla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l segónt vertezèl del pereànse quan che chèsto 'l ciàpa 'na fùrma diferènta del prim. I elemèncc fiurài che fùrma la coròla i è ciamàcc pétali e quàze sèmper i è culuràcc, per vìa de la prezènsa de antociàni che i scónt vià la clorofìla. La coròla la g'ha 'na funsiù de reciàm, e per chèsta rizù endèi fiùr a 'mpulinasiù entomòfila (fàda dei insècc), la g'ha 'n aspèt vistùs. Del pónt de vìsta de la sistemàtica, gh'è du tìpi de coròle:
- la coròla gamopétala: l'è furmàda de pétali saldàcc ensèma alméno a la bàze a furmà 'n ünic elemènt fiuràl;
- la coròla dialipétala: l'è furmàda de pétali lìber, inserìcc a giü a giü söl resetàcol.
En divèrse spéci, l'òm l'è riàt a selesiunà dèle varietà che g'ha la coròla furmàda d'en nömer indefinìt de vertezèi isé de rènder amò piö vistùs el fiùr. Chèste varietà i è cultiàde come piànte ornamentài o per la prudusiù de fiùr de taià e, tecnicamènte, i è ciamàde varietà a fiùr dópe.
I fiùr a 'mpolinasiù entomòfila i pöl vìga a la bàze dei pétali de le ghiàndole, ciamàde netàre, che le làsa nà 'n lìquit dóls ciamàt nètare. El scópo biològic dei netàre l'è chèl de completà la funsiù de reciàm de la coròla per ciamà i 'nsècc, che pò i è sfrötàcc per trasportà 'l pòlen.
Androcèo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'androcèo l'è 'l tèrs vertezèl fiuràl, furmàt dei órghegn de reprodusiù maschìi, ciamàcc stam. El stam l'è furmàt d'en filamènt piö o méno lónc che 'l té sö l'antéra. Del pónt de vìsta de la sitemàtica g'ha 'na grant importànsa 'l nömer e 'l svelöp dei stam, la sò dispuzisiù, la fùrma de le antére e come le antére le se dèrf per lasà nà 'l pòlen.
El nömer dei stam el pöl véser precìs o l'endópe de chèl dei pétali o sedenò superiùr. De rar gh'è dele spéci de piànte che g'ha 'l nömer dei stam inferiùr a chèl dei dei pétali. Segónt el nömer dei stam, se dopèra la terminulugìa indicàda ché sóta:
- fiùr monoandri: che g'ha apéna 'n stam;
- fiùr diandri: che g'ha du stam;
- fiùr poliandri: che g'ha de piö de du stam;
A segónda del rapórt anatòmic che gh'è 'ntra i stam se fa distinsiù tra i càzi che sóta:
- stam lìber: che g'ha i filamèncc töcc lìber;
- stam monoadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc endèn masülì ünic che 'l pöl apò a furmà 'n tübo che 'l fàsa sö 'l pestél.
- stam diadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc ensèma a furmà du masöi;
- stam poliadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc en divèrsi masöi.
Se 'l fiùr el g'ha dei stam de tìpi diferèncc se pöl distìnguer du càzi particolàr:
- stam didinami: quan che i stam i è 4, du che g'ha 'l filamènt lónc e du che i ghe l'ha piö cürt.
- stam tetradinami: quan che i stam i è 6, quàter du che g'ha 'l filamènt lónc e du che i ghe l'ha piö cürt.
En sìma al filamènt vé fò l'antéra, che la pöl vìga 'na fùrma bislónga, a öf, o a balìna, de spès bi- o tetralobàda. L'antéra l'è furmàda de dò téche, che g'ha ognöna giöna o dò scarsèle de pòlen.
A segónda de cóme che la antéra la vé fò del filamènt se g'ha i càzi discriìcc ché sóta:
- antéra basifìsa: el filamènt l'è tacàt a la pàrt en fónt de l'antéra che la vé a puzisiunàa piö o méno en pé drìta come che la födès el prolongamènt del filamènt;
- antéra dorsifìsa: el filamènt l'è tacàt söla schéna de l'antéra che la vé a puzisiunàs piö o méno en bànda a l'as del filamènt;
- antéra apicifìsa: el filamènt l'è tacàt pròpe 'n sìma a l'antéra che la sömèa tacàda vià.
A segónda de cóme che le antére le se dèrf per molà 'l pòlen se dopèra la terminulugìa riportàda ché sóta:
- deiscènsa longitudinàl;
- deiscènsa trasversàl;
- deiscènsa apicàl.
Ginecèo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamàt apò pestél, l'è la pàrt feminìl del fiùr, furmàda de tré elemèncc morfològic che i è fondamentài per la clasificasiù dèle spéci 'n botànica. Endèla strütüra piö sèmplice, 'l ginecèo 'fa nì 'n mènt la fùrma d'en fiàsc, có la part piö bàsa piö gròsa, ciamàda ovàre, furmàda de giü o piö carpèi, la part de mès piö o méno bislónga (àle ólte la gh'è mìa) ciamàda stil, e la pàrt ensìma, de fùrma vària, ciamàda stìgma.
Semài che se töl en considerasiù el nömer dei pestéi se pöl distìnguer tré càzi co la sò terminulugìa speciìfica:
- ginecèo apocàrpic: l'è furmàt d'en nömer indefinìt de pestéi piö o méno lìber, ognü furmàt d'en carpèl, en stil e 'n stìgma;
- ginecèo sincàrpic: l'è furmàt de divèrsi carpèi saldàcc ensèma a furmà 'n ovàre ünic separàt de déter en giöna o divèrse stansète;
- gineceo monocàrpic: l'è fumàt d'en carpèl ünic.
I fiùr dei öltem du tìpi de sòlit i g'ha apéna 'n stil con ensìma giü o divèrsi stìgmi, tacc, quacc che i è i carpèi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.
El stigma l'è la part ansìma al pestél e l'è l'órghen endóche se pòsta i granilì del pólen endèl momènt de la 'mpolinasiù. La fùrma del stìgma l'è 'n óter elemènt de clasificasiù sistemàtica. El pöl véser furmàt d'en còrp ünic, piö o méno slargàt, o se nà dividìt en lòbi piö o méno bislónc 'nfìna a ciapà la fùrma de filamèncc.
Fiùr ünisesuài o ermafrudìcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El schéma genèric discriìt de sùra el g'ha dèle variàcc a segónda de la prezènsa o nò de l'androcèo o del ginecèo. El fiùr tìpo l'è ermafrudìt cioè el g'ha töcc du i órghegn de reprodusiù. En fiùr ermafrudìt el pöl véser ünisesuàl de pónt de vìsta fisiològic perchè i órghegn de riprudusiù de giü dei du sèsi i è stérii.
I fiùr ünisesuài i è discriìcc cóme staminìfer o maschìi, semài che i g'ha apéna l'androcèo, e cóme pistilìfer o feminìi se i g'ha apéna 'l ginecèo. En prezènsa de fiùr ünisesuài, le piànte i è ciamàde monòiche, se le g'ha fiùr mascc e fiùr fèmina, o diòiche se le g'ha fiùr d'en zèner apéna. En chèsto öltem càzo se pàrla de piante mascc e piànte fèmina.
Simetrìa fiuràla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giü dei elemèncc piö vistùs doperàcc per fà la determinasiù sistemàtica de le spéci l'è la simetrìa fiuràla, che la ciàpa 'n cunsiderasiù la coròla o, piö 'n generàl, el pereànse. A segónda del gràdo se simetrìa se pöl distìnguer chèste categorìe de fiùr:
- Fiùr iregolàr. I g'ha nüsü gràdo de simetrìa.
- Fiùr atinomòrf. I g'ha 'na simetrìa de tìpo radiàl: i pétali (o i tépali) i g'ha 'na distribusiù regolàr en relasiù a 'n as de simetrìa che l'è pò l'as fiuràl. Ai fiùr atinomòrf se ghe atreböés el nòm de trimero, tetramero, pentamero, etc. per quantificà 'l nömer de pétali o tépali.
- Fiùr zigomòrf. I g'ha 'na simetrìa bilateràl: i pétali i è a spècc en relasiù a 'n piano de simetrìa.
Per i fiùr zigomòrf àle ólte se dopèra 'na paròla specìfica per ensegnà 'na fùrma particulàr, caraterìstica de sèrte categorìe sistemàtiche:
- Fiùr có la coròla bilabiàda. L'è 'l fiùr tìpic de la famìa de le Labiatae. La coròla l'è gamopétala con simetrìa bilateràl che la mèt en evidènsa 'na part dorsàl e 'na part ventràl. La part ventràl, méno svelöpàda, l'è furmàda dei lòbi de du pétali, chèla dorsàl l'è furmàda dei lòbi de tré pétali, con chèl centràl che l'è 'n bel tòc piö svelöpàt dei óter. La part dorsàl l'è ciamàda àer ensìma, chèla ventràl àer de sóta.
- Fiùr có la coròla papilionàcea. L'è 'l fiùr tìpic de le piànte de la famìa de le Fabaceae o Leguminùze. La coròla l'è dialipétala cón simetría bilateral apò a chèsta condèna part dorsàl e giöna ventrál. El pétalo 'nsìma, ciamàt bandéra l'è bèl svelöpàt, de sòlit bilobàt, có la pàrt finàl dei lòbi 'n puninì riultàda 'ndré. I du pétali tacàcc, ciamàcc àle, i è méno svelöpàcc e i se tróa 'n bànda 'n relasiù a l'as de simetrìa. I du pétali de sóta i se önés a dòcia a furmà la caréna, en bèl tòc méno svelöpàda 'n longhèsa che nó la bandéra e le àle.


text:
2001
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
20-22 de lüj: ul summit dii G8 a Genua; manifestazziun de la madona cunt viuleenz da una part e da l'oltra; un manifestaant (Carlo Giuliani) al möör in dii disurdin.
-
11 de setember: un atach terurista al fà burlà gju tri aeruplan adoss a i Tuur Gemell a New York, al Pentagun in Virginia e in d'un paesin de campagna in Pennsylvania; sa cuntarann quasi 3.000 moort in tutaal.
-
8 de utuber: in de l'aerupoort de Milan Linaa, un areuplan de la SAS (i linii aeri scandinaff) al sa s·centra cunt un aeruplanin privaa: i moort a inn püssee de 100.
- 04 03 - Andorra: sa ga i celebra di elezziun parlameentaar vengjüüt, par magjuranza assülüda, la Unió Liberal (Andorra), cumandada pal Marc Forné i Molné, ch'al deventarà presideent dal guveern.
- 20 03 - i Paées Catalan: sa la mett a dispusizziun di internaut la Viquipèdia Catalana.
- 18 05 - Pariis (Francja): la UNESCO la declara ul Misteri d'Elx Patrimoni da la Ümanitaa.
- 23 11 - Sa al custitüiss l'Assosciazziun .CAT par purtá inaanz la campagna dal .CAT.
Sa al cumpleta ufizzialameent ul genoma üman.
- 23 03 - Ucean Pacífich, aprööf di ísul Fiji: la stazziun urbitala rüssa Mir sa la destrüiss vegniint deent a l'atmusfera.
- 23 04 - Madrid: Gjuan Caarl da Burbun al declara: «Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro. A nadie se le obligó nunca a hablar en castellano. Fueron los pueblos más diversos quienes hicieron suyo, por voluntad libérrima, el idioma de Cervantes.»
- 11 09 - i Statt Ünii: düü aviun cundüii par desrutaduur süissiit d'Al-Qaida sa i fracassa vün cuntra cadascüna di Tuur Gjümell da Növa York e i en causa la destrüzziun cumpleta; ga i möör dabott 3.000 personn; un tèerz aviun s'al fracassa cuntra ul Pentàgun e un òolt al burla gjo a l'òest da Pennsilvània, prima da rivá al ubietiif.
- 25 10 - Seattle (statt da Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercaa ul Windows XP.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 14 03 - Reus (ul Baix Caamp): Ramon Barnils, periudista Catalan.
- 29 11 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): George Harrison, müsich Anglées, cumpuneent da The Beatles.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Partei des Demokratischen Sozialismus
La Partei des Demokratischen Sozialismus (in Insübregh: Partii de'l Suzialism Demucrategh) (PDS) a l'è staa un partii pulitegh tudesch 'gnüü föra de la Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED - Partii d'Ünidaa Suzialista Tudesch), che in de'l Dezember de'l 1989 l'haa müdaa nom in Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus (SED-PDS), e pö 'l 4 de Fevree de'l 1990 l'ha müdaa 'ncamò 'l nom in Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) e pö, a scumenzà de'l Lüj de'l 2005, 'l s'è ciamaa Die Linkspartei.PDS (Die Linke.PDS). In fin, 'l de Giügn de'l 2007 'l s'è ligaa cunt 'l WASG e insem' a quel l'ha faa sü 'l partii ciamaa Die Linke.


text:
05 08
Ol dé 5 de óst l'è 'l 217 ( 218 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 149 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de óst al è ul dí da pòost 217 ( 218 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 149 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1939 föselament di trédes Röse Rosse.
1955 - Wolfsburgh (Zermania): dat fò de la fàbrega de la Volkswagen la vetüra ü milió del model "balóres".
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1862, Leicester, (Regn Ünit): Joseph Merrick, cognossit come L'Òm Elefant.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Marilyn Monroe atura Stadünidenca (tröada morta daspus d'öna aparent suradose de sonífer).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
17 10
Ol dé 17 de utùer l'è 'l 290 ( 291 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 76 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de utùer al è ul dí da pòost 290 ( 291 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 76 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - ísola Philip (stat de Vitoria, Austràlia): Dani Pedrosa al è proclamat campiú del mont de motosiclism in 250 sc.
2003 - Bolívia: daspus de mes de protesta contra ol plà d'esportassiú de gas, ch'al causa öna otantena de morc, Gonzalo Sánchez de Lozada al bandona la presidensa e al scapa ía vèrs i Stacc Ünicc; gh'al süssiss ol vissepresident Carlos Mesa Gisbert.
2004 - Bielorössia: con acüsassiú de bröj per part de l'oposiciú, s'al sélebra ol referéndum ch'al modificarà la Costitüssiú per permet che ol president Lukassenko s'al pöda presentá a ü ters mandat.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1979 Kimi Räikkönen, pilot de F1.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1174 - Barcelona: Peronella d'Aragó, reina d'Aragó
Feste e selebrassiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé Internassiunal per l'eradicassiú de la Pöertà
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Doppia personalità
Doppia personalità (Persunalità dópia) 'l è 'n film thriller dal 1992 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit.
Custâ dódas migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò fat sù trénta-sèt.
Sunt
Al dutōr Carter Nix (John Lithgow), dòp che da pìcul 'l iva patî da sò pàdar soquànt esperimènt in sal cumpurtamènt ch'i 'l ànan sgnâ par sèmpar, al fà al psichiàtra di putèṅ e tut i gh pòrtan rispèt. 'L è spuśâ cun la Jenny (Lolita Davidovich) e la gh'à na fiōla zsèg, l’Amy (Amanda Pombo). Sò mujér, ch'la gh mét i còran cun Jack Dante (Steven Bauer), un sò ex muróś in cal mént'r armàś véduv, la gh'à al magòṅ parchè la gh'à paùra par sò fiōla parchè la véd che Carter al gh'è sèmp'r adòs par studiàr-la. Chi lò al gh'à di prubléma parchè al gh'à soquànti persunalità misćiàdi insém. A gh'è Cain, 'n imbrujòṅ catìṿ e śmalisiâ, Josh, un putèṅ traumatiśâ, e la Margo, na màdar cun i sò an.
Cain al cópa dal màdar śóvni par purtàr a Carter i sò putèṅ da analiśàr. A sucéd acsè anc cun al fiōl dna sò amìga, Sam. Anc la Jenny l'è in perìcul parchè sò marè 'l à capî incòsa dla sò relasiòṅ cun Jack. La la scampa p'r un pēl quànd lò al próa a 'ndgàr-la butànd-la śò cun la màchina in un lâg. Quànd a sparìs la sò putìna, la Jenny la próa a far-as dir in dū al l'à purtàda ma lò al gh rispónd ch'l'è cun sò nunòṅ che però 'l è mòrt da an.
Carter al vèṅ arestâ e al gh'à da réndar cònt a la duturésa Lynn Waldheim (Frances Sternhagen), na vècia ch'la pòrta la pirùca parchè la n gh'à minga cavìi, ch'la gh'à da capìr quèl ch'al gh'à in dla sò tèsta. Durànt 'l interugatòri, tut 'd un trat, Cain al lasa 'l pòst prima a Josh e pò a la Margo.


text:
Dèl
Dèl (en Italià: Dello), l'è 'n cümü de 5 689 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 16 km a Sudòvest de la cità de Brèsa.
El teretóre 'l pórta amò i sègn de la centüriasiù romàna, spartisiù de la tèra en quadràcc de dàga 'n consègna ai soldàcc en pinsiù. Se pènsa che Dèl l'ìes en cèntro abitàt de urìgin romàna e pò dòpo 'na piéf cristiàna, che l'ìa sitüàda a séra del paés, endhe amò 'ncö 'n ciós l'è ciamàt ciós dei Mórcc de San Macàre".
La piéf l'è lüminàda 'ndèn docümènt escuvìl del 1178, che 'l paàrla apò d'en castèl. En bànda a la piéf, el gh'ìa divèrse proprietà apò a 'l convènt bresà dei Sàncc Cosma e Damià, che 'l g'ha organizàt la bunìfica. En ricòrdo de le mòneghe biniditìne gh'è amò 'l nòm de la località Finìl de le Mòneghe. A cumincià del 1300, el paés el g'ha ambiàt a svilüpàs a matìna del Castèl.
El nòm del paés facilmènt el vé de Ello (ciós de fùrma iregulàr, a triàngol o a trapésio). Endèl 1200 el se 'l tróa scriìt come Hello e 'ndèl 1400 Ellum.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sundri
Sundri (Sondrio in Italià; in Todèsch Sonders o Sünders: in Rumànc istoricamènt Sunder) l’è öna sità de la Lumbardéa che la fà pò pruinsa e che la se tróa ‘n del fónt al de la Altelina sö i rie del fiöm Ada.
In Lumbardéa, tra i sità che i fà prunisa, l’è la piö picinina de töte, desà che la gh’à 22 095 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 20,43 km² e 'na densità de 1 081 ab./km².
A Sundri gh'è nasìt, tra i óter, ol Giulio Tremonti.
Cuntegnüü
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl Masegra del méla e trì (1300) che l’ se tróa sö sö öna culina apröf a la sità,
- La sità ègia co la contrada Sarpatècc che la ména sö fina al castèl,
- La césa di Sancc Gervasio e Protasio patroni de la sità col campanìl in preda sgrèşa, progetàt da ‘l artista e architèt Pietro Ligari,
- Ol palàs Sassi de' Lavizzari ‘ndóe gh’è ‘l Müséo Altelinés de Storia e de Art.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Ol sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pierre-Joseph Proudhon
El Pierre-Joseph Proudhon (Besançon, 15 de Sgenee del 1809 – Passy, 19 de Sgenee del 1865) l'è staa un pulitegh e filosof frances.
L'è nassüü a Besançon in de la regiun Franche-Comté in Fransa. L'eva 'l bagaj d'un butee e de 'na serva de cüsina e finn che 'l gh'ha 'vüü dudes agn, de mestee, l'ha menaa i bö a la pastüra. Cunt una bursa de stüdi l'ha faa cünt de andà a scöra, pö però, già che ghe calaven i danee, l'ha desmetüü prima del temp. Pö, però, l'ha faa anmò cünt de imparà 'l mestee de technegh tipugrafegh, tüt lü deperlü. Pö, 'na völta andaa a Paris, l'ha tacaa sü a püblegaa liber in sül sucialism e in sü l'econumia.
Düranta la revulüziun de Fevree del 1848 l'ha incuntraa per la prima völta 'l Michail Bakunin e l'ha anca scüsaa de depüdaa del parlament franses. La sua mira l'è semper stada de rià al Sucialism, senza volzà i man, ma cunt la libera scernida de la gent. L'è anca staa semper cuntra qualsessía furma de viulensa guernativa, cunt la cunvinsiun anarchega che dumà la libertaa pü intrega de l'om la po menà in sü la via d'una suciedaa sucialista.
Quand che 'l Louis Blanc la tolt pè intra la gent, el Proudhon l'ha ingasgiaa 'l Napoléon III in de la speransa de metegh i tarej intra i röd.
In del 1849 el Proudhon l'haa fundaa 'na "banca pupulara" che la dava via credet a gratis, inscí de pruà a met in pratega 'l so pensee ümanista. Però dopu gnanca ses mis la banca l'ha saraa sü già che'l Proudhon l'hann metüü in galera per trii agn (la resun l'è stada vöna u do di so scrít)


text:
Tera
La Tera l'è el terz pianeta del Sistema Sular e l'è anca el püssee grant di pianeta terester per diameter e massa.
In sü la Tera viven un quaj miliun de speci vivent e l'è anca l'ünegh sit del Ünivers che se cugnuss che la gh'è la Vita.
La Tera la s'è furmada 4,54 biliun de agn fa, e dopu un biliun de agn a hinn nassüü i prim furm de Vita.
La süperfiss de la Tera l'è fada d'un frach de toch ciamaa mott tetonich, ch'a hinn 'dree migrà in sü la süperfiss.
De pü o de men del 71% de la süperfiss l'è quatada di ucean de aqua salada: quel che'l vansz a hinn i cuntinent e i isul.
Sota la süperfiss al gh'è un strat sütil de mantel solid, un nücli estern liquid che'l genera un camp magnetich e a la fin de la fera un nücli intern solid de fer.
Cumpusiziun de la Tera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cumpusiziun in massa de la Terra a l'è:
- Fer: 34,6 %
- Ussigen: 29,5 %
- Silici: 15,2 %
- Magnesi: 12,7 %
- Nichel: 2,4 %
- Zulfer: 1,9 %
- Titani: 0,05 %
- Alter element: 3,65 %


text:
04 11
Ol dé 4 de noèmber l'è 'l 308 ( 309 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 58 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de noèmber al è ul dí da pòost 308 ( 309 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 58 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1869 - Pröm nümar de la revesta sientífega Nature.
1922 - Howard Carter e la sò equip i descuvriss l'entrada de la tomba de Tutankamon a la Val di Rei.
2008 - Elessiú a president di SÜA
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - Valga, Galíssia, Spagna: Carolina Otero, cognossida come La Bela Otero. balerina Spagnöla famosa internassiunalament a finals del s. XIX.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Manuel Azaña, polítegh Spagnöl.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vulpes vulpes
La Vulpes vulpes (en Bergamàsch ólp; en Bresà: vólp o bólp; en Lumbard ucidental: gulp o anca vulp) l'è 'na spéce de mamìfer de la famìa dei Canidae. L'è la spéce de vólp che se tróa piö de spès 'n Eurasia, 'n Amèrica del Nòrt, en Africa del Nòrt e 'n Australia 'ndoche però l'è stàda portàda de l'òm.
L'è 'n mamìfer carnìvor col müs a pùta, le orècie drìte e la cùa gròsa de péi bèi spès. De sòlet la g'ha 'l pél rós. La vif endèle tàne scaàde dei tas o de le légor o sedenò 'ntrà le préde. La màia suratöt surighì, légor e conécc salvàdech, pès e frocc. La pöl mìa de rar rià apò a atacà le bès·cie demèsteghe compàgn de le galìne e per chèsta rizù l'òm el sérca de tignìla delóns.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Macdonald, D.W. & Reynolds, J.C. 2008. Vulpes vulpes. IUCN 2010. Lista Rósa de Spéci Minaciàde IUCN. Versiù 2010.1.  . Vizitàt el 20 de bril del 2010.


text:
Filipp IV de Spagna
El Filipp IV d'Asburgh, in Spagnoeu Felipe IV (Valladolid, 8 de april 1605-Madrid, 17 de setember 1665) l'è staa re de Spagna, Sicilia e Napoli (come Filipp III), Paes Bass e Portogall (come "Filipp III", in portoghes Filipe III) del 1621 fina a la soa mort, foeura che in Portogall, indove el sò regn l'è finii intel 1640. L'è staa anca duca de Milan, compagn de tucc i re Spagnoeu del Carlo I in giò.
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era el fioeu pussee grand de Filipp III de Spagna e de la Margherita de Austria-Stiria. De la part del pader el vegniva giò de l'imperador Carlo V, de la part de la mader inveci del Ferdinand I, fradell del Carlo. Sia el pader che 'l pader eren de la famiglia di Asburgh. La sorella Anna l'è vegnuda miee del Luis XIII de Francia, e la mader del Luis XIV, el Re Sô. L'altra sorella, Maria Anna, inveci l'ha sposaa l'imperador (Ferdinand III), e la n'è vegnuda mader de alter duu.
La vita e 'l regn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò regn, dopo 'n quai ann de tranquillità, l'è staa segnaa de on fracch de insuccess militar, economigh e politigh. L'è staa vun di responsabil de la crisi del sò paes, anca se in compens l'era on omm pien de coltura e energia. On esempi de quella robba chì l'è la soa traduzion personal in Spagnoeu di over del Francesch Guicciardin, e 'l fatt che l'era proppi bravo a 'ndà a cavall.
Per tutt el sò regn l'ha preferii lassàggh fà i sò incombenz a on grupp de nobil (ciamaa validos), tra i quai el pussee important a l'è staa el Gaspar de Guzmán y Piementel, cont-duca de Olivares e duga de Sanlúcar: quell lì l'era on poo la version spagnoeula del pussee famos cardinal Richelieu in Francia. L'Olivares el gh'ha 'vuu de combatt contra on alter valido, el duga de Lerma (primm minister del vegg Filipp III) e l'ha vinciuu, anca perchè senza dubbi l'era pussee onest. Ma, quand che l'è vegnuu grand, l'è minga riessii a toeu via del governa el potent nobil che inscì, quand l'ha daa i dimission, l'ha lassaa on re minga bon de fà quaicoss de util. Senza cuntà che poeu el noeuv primm minister l'è staa on parent de l'Olivares.
L'economia a quell temp la gh'ha 'vuu ona granda crisi, soratutt in Spagna, che l'importava pradigament tusscoss e che la gh'eva ona politiga foresta movimentada assee. I tentativ de svalzà i tass hinn staa contrastaa di sciori.
L'ha cercaa de fà vegnì la Spagna 'nmò 'na voeulta la nazion pussee potent in Europa, e donca el s'è miss denter a la Guerra di Trent'Ann: ma l'ha perduu, e quell chì l'è staa el princippi de del declin del sò regn. On'altra guerra importanta del sò regn l'è stada quella contra i Olandes che, anca se 'l gh'ha 'vuu ona vittoria, l'ha lassaa in di Paes Bass ona situazion de minga rid. Infina, el Portogall l'è vegnuu indipendent e per dodes ann anca la Catalogna l'ha scasciaa via i Spagnoeu.
L'è mort in del 1665, dopo 'n infart, col lassà el regn al fioeu Carlo (Carlo II de Spagna), l'ultim re di Asburgh del paes iberigh.
Fioeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Filipp IV el gh'ha 'vuu dò miee: l'Elisabetta de Borbon (tosa del re Enrigh IV de Franza) e la Marianna, tosa de la soa sorella Maria Anna.
De la prima (sposada in del 1615) el gh'ha 'vuu:
- Maria Margherita.
- Margherita Maria Catalina.
- Maria Ugenia.
- Isabella Maria Teresa.
- Baldassar Carlo, primm erede al trono.
- Maria Anna Antònia.
- Maria Teresa, miee del Luis XIV de Franza.
De la segonda, inveci, el gh'ha 'vuu:
- Margherita Teresa, miee de l'imperador Leopold I.
- Maria Ambrosia de la Concezion.
- Tommas Carlo.
- Carlo II de Spagna.
Poeu el gh'ha anca 'vuu on fioeu natural de la Maria Calderón, el Don Gioann d'Austria, governador di Paes Bass.


text:
Tesàlia
La Tesàlia (Θeσσaλίa/Thessalía ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù o periferéa de la Grécia e la sò capitàl l’è Larisa (Aάpισa ‘n lèngua gréca).
L’è bagnàda dal Mar Egéo a matìna (èst) e pròpe in del mar la se slónga fò in de la penìsula del Pelio, a mesdé l’è tacàda a la Grécia Sentràla, a la sò sìra (ovest) gh’è ‘l Epìr, la Grécia Ucidentàla e a mut (nòrt) la gh'à la Macedònia Sentràla e la Macedònia Ucidentàla.
In del nòrt de la Tesàlia gh’è ol mut Olìmpo, ol piö ólt de la Grécia, ‘ndóe i stàa de cà, segónt ol mito, ol Zéus e töcc i dèi de l’antica Grécia.
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tesalia l’è fàcia sö da quàter prefetüre:


text:
15 05
Ol dé 15 de magio l'è 'l 135 ( 136 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 231 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de magio al è ul dí da pòost 135 ( 136 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 231 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1644 - Lleida (ol Segrià): i Català i trà zò i Franses a i porte de la sità quand chès·c i pröà·a a conchistá-la (Guèra di Ranzadur).
1618 - Johanne Kepler al confirma ol sò pröm descovriment, refüdat in prinsipe, de la tersa les del moviment di planecc (descoerta per la pröma ölta ol 08 05 però refüdada daspus d'ergü càlcoj).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1567 - ol Claudio Monteverdi composidùr lumbàrt nasìt a Cremùna.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Isidre, patrònn di contadí: s'i fà di sélebrassiú in ergöne comunità agrícole.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Interlaken
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 46°41′N 7°51′E
Interlaken a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 332 abitant.
El cumün de Interlaken al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Därligen, Matten bei Interlaken, Ringgenberg, Unterseen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fina al 1891 Interlaken l'eva cognussüü col nom de Aarmühle.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit uficial
- Sit uficial del cumün (Todesch)
- Interlaken (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
12 01
Ol dé 12 de zenér l'è 'l 12 dé de l'an del calendare gregorià; manca 354 (355 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 12 de zenér al è ul dí da pòost 12 dal an dal calendari gregurian; i manca 354 (355 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2006 - Santa Coloma da Gramenet (ul Barcelonées): Esplusiun da gaas a la Rambla del Fondo che la òbliga a realugá i abitaant da la zona a Badalona e Barcelona.
1881: Bataja da San Juan da Chorrillos a la Guèra dal Pacífich intra Cili, Perú e Bolívia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1893 - Valladolid (Spagna): Jorge Guillén, pueta da la Generazziun dal 27
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Arras
Arras (Aro in Piccard; Atrecht in Olandes; Nemetacum in Latin) a l'è ona città de la Francia cont ona popolazion de 41 322 abitant[1], dato agiurnaa al ginee 2011.
L'è 'l capploeugh del departiment del Pass de Calais, in de la region amministrativa del Nòrd-Pass de Calais e in quella stòrica de l'Artois.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta i guerr condòtt del Giuli Ceser in Gallia, Arras l'era conossuda cont el nòmm de Nemetocenna e l'era la capital de la tribù di Atrebaa. El nòmm de incoeu el ven de la paròla arazz, perchè ghe 'n vegniva prodòtta on grand numer, duranta el Medioev. L'era anca vun di pont de passagg de la Via Francigena, la via di pellegrinagg che la pòrta de Canterbury a Ròma segnada del vescov ingles Sigerich (che le ciama cont el nòmm de Atherats). L'è in man a la Francia del 1654, e l'ha vist nass el rivoluzionari Maximilien de Robespierre (1758-1794).


text:
Turdus merula
Al mêrel (merlo in italiân - Turdus merula al só nòm sientéfich) l'è un uşèl ed la faméja di Turdidae.
Indice
Aspèt[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mâs'c l'è lòngh fîn a 25 centémeter e al preşèinta dal piómi in gèner dal tót nîgri o maròun scûr; al bèch, e al cutōren ed j ôc în 'd un zâl vîv ch' al tènden a l' aransòun. Al sâmpi în murôti e a scâj. La fèmna l'é, invēci, ed culōr maròun scûr, cun la gōla pió cêra e righêda. Soquânt mâs'c a preşèinten un culōr maròun dal bèch, piotôst che zâl o aransòun. Ind i mâs'c dal vôlti a 's pōlen catêr di elemèint mèz albèin, ch' a 's arcgnòsen dal pèni dal j êli o còli ed la còva in pêrta biânchi.
Al só magnêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mêrel al mâgna ed tót. Al mâgna, in môd principêl, frûta, cócli e di bghîn. Al só ambiĵnt naturêl l'é al bôsch, mó al 's adâta a stêr in tânt abiĵnt (in prâtica in tót i pôst in dóve al pōl fêr al né) e despès a 's câta in zôni dóve a gh'é dal cà a cuntât dirèt cun l'òm.
Inrasamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al né, fât da la fèmna, a 's câta insém a i râm ed j êlber, in mèz a i maciòun o ânch a la bòuna in bûşi per fâti per tèra. La fèmna la mèt zò j ōv trèi vôlti l' ân; in gèner în da i 4 a i 6 ed culôr azór-grîş, macêdi, in môd mìa pêra, cun di puntèi grîş. Al peréiod ed cuvadûra la va da i quatôrdes a i quédeş dé e l'é préma ed tót la fèmna a cuvêr j ōv, ânca se mìa despès a 'gh da 'na mân ânca al mâs'c. A guardêr a móten, a 's pōl vèder che al né al vîn fât a divêrsi altèsi da tèra a secònd che la cuvêda la sìa la préma o la secònda o la têrsa. I mêrel per ògni cuvêda a câmbien al né, an drōven mai l'istès né p'r al cuvêdi dôp la préma. In gèner i mêrel a vîven i côpi işolêdi. Ind al tèimp dal pâs a dvèinten in gèner pió socêl e pōlen catêres ânch in brânch.
Al cânt[modifica | mudéfica la surzéia]
Ché sòta al cânt 'd un mêrel mâs'c:
Al só cânt l'é un s'céfel s'cèt, ch' al câmbia despès, muşichêl e sèimper alēgher. Al pōl èser paragunê a un sòun cumpâgn a un tciuc-tciuc-tciuc piotôst bâs, opór a un sutîl tsii o a un rabî cie-ciecie, mèinter, se spavintê, ind l'alvêres al fà, a l'improvîş, un ciaciaramèint sighê ch' al pré spavintêr quelchidûn distrât che al rîva ind i só parâg sèinsa vèder in dó l'é. In pió l'é bòun 'd imparêr, sèinsa fadîga, 'na s'ciflêda bâst' ech sia per pó turnêrla a cantêr fîn a la nòja. Quând al cânta al tènd a spustêres vêrs la séma ed l' êlber. A pōl sucêder che in luntanânsa un êter mêrel, cun la só s'ciflêda, al ghe sfêlsa i sō s'céfel e che ciaschidûn di dû al cânta di pès sèinsa che ûn al quâcia cl' êter. Dâto che al mêrel al cumîncia a cantêr vêrs al trèi ed la matèina a pōl capitêr che int al sitê al dâga un pô fastédi.
In dó 's câta[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp la pâsra al Mêrel l'é l'uşèl pió sparpagnê in Europa e in Itâlia. L'é difâti sparpagnê int tót al teritôri ed l'Europa, a pêrt ed l' Êlta Scandinavia. In pió al gh'é in Asia, tra la mezanôt e matèina ed l'Africa, int al Canarie e int l'Azzorre. Ind l' invêren al se spôsta da i paèiş pió frèd a quî pió chêld, mèinter int al zôni moderêdi cme l'Itâlia al gh'é tót l'ân.
Ambiĵnt naturêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al vîv generalmèint int i bôsch cun sotbôsch, int i frutēt e int al végni, e l'é comûn int tóti al zôni ed coltûra. Al Mêrel dal culêr a 'gh piêş di pió al zôni ed muntâgna in dóve a 's câta ed mèj cun l'âria ch' a gh'é in chî parâg
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Turdus merula
- Wikispecies contiene informazioni su Turdus merula
Colegamèint d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Turdus merula Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê dal cânt 'd un mêrel
Fotograféi[modifica | mudéfica la surzéia]
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Turdus merula trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Casàl
Casàl (Casalpusterlengo in italian; Casalis Pistorum in latin) l'è un cumün del süd de la Lumbardia cun 15 234 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
El se tröva in de la Basa Ludesana, in sü la Via Emilia, a metá strada tra Lod e Piasensa.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El num Casalpusterlengo, el vegn da la famiglia Pusterla, che l'era pruprietaria del burg in del secul XIV.
Dopu i sciùr del paés i'enn stái i Lampugnani, e dopu amó i marchés Castelli (sec. XVII), e infìn i Trivulzio.
Dal 1977 la g'ha 'l titul de città.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casàl l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El center del paés l'é Piása de Pòpul, recentement ristrutürada, in due ghé la cesa di sant Bartulumé e Martìn e in facia ghé el palasi del Cumün.
Gh'é anca el Santüari de la Madona di Capücìn, cun una statua de la Madona del secul XV, e una Ascension de Giambattista Trotti.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Moudon
Moudon (en tudesch: Milden) a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.68 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 5078 abitant.
El cumün de Moudon al se tröva a una altitüden de 514 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Neyruz-sur-Moudon, Bussy-sur-Moudon, Lucens, Curtilles, Chesalles-sur-Moudon, Chavannes-sur-Moudon, Vulliens, Syens, Rossenges, Hermenches, Sottens, Martherenges, Chapelle-sur-Moudon, Saint-Cierges.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'eva la antiga Minnodunum del temp de l'Imper Ruman, un center abitaa dei Elvezi, in sü la strada che indava de Viviscus (la Vevey del dì d'incö) a Aventicum (la Avenches del dì d'incö).


text:
Belén Rodríguez
La María Belén Rodríguez Cozzani, mej cognossuda cont el nomm de Belén Rodríguez (Buenos Aires, 20 de settember 1984) a l'è ona modella e sobrett argentina.
L'è cressuda in Sud America, e l'ha taccaa a fà la modella a dersett agn, e in del 2005 la riva a lavorà in Italia. Là la scomincia a lavorà in di television locai, per poeu rivà a la RAI.
De là la tacca su a vegnì semper pussee famosa e a toeu part a semper pussee programma televisiv, anca 'me presentadris (però mai indeperlee). La vegn famosa de bon quand che la riva segonda a l'edizion quella de ses de L'Isola dei Famosi.
Al dì d'incoeu, dopo vess stada anca ona presentadris del Festival de Sanremm del 2011 (insemma al Gianni Morandi e a l'Elisabetta Canalis) la lavora a la Mediaset. L'è vuna di personalità pussee cognossuu de la television italiana e, in general, del star system, anca per i sò relazion moros cont el giugador de ballon Marco Borriello (2004-2008), el paparazzo Fabrizio Corona (2008-2012). Al dì d'incoeu l'è sposada cont el ballerin Stefano Di Martino, del qual la gh'ha 'vuu on fioeu ciamaa Santiago (nassuu in del 2013, prima del matrimoni).
L'ha tolt part anca a on para de comedi italiann.


text:
Gebhard Leberecht von Blücher
Gebhard Leberecht von Blücher, principp de Wahlstatt (Rostock, 16 de dicember 1742 - Krieblowitz, 12 de settember 1819) l'è staa on militar prussian.
A l'è nassuu in d'ona famiglia de tradizion militar, ma l'ha spartii la soa carrer tra la vita in divisa e 'l mestee de padron de terr.
Entraa in de l'esercit svedes, l'ha combattuu trii campagn contra i Prussian del Federigh el Grand; faa presonee in del 1760, l'è passaa de la part del nemis, e l'è vegnuu on soldaa leal ma pocch controllabil. In del 1773 el s'è retiraa e l'è tornaa ai sò camp, ma l'è staa riciamaa on quai ann dopo per combatt contra la Francia.
I Frances ghe staven talment in sul stomegh che quand el s'è trattaa de combatt contra el Napoleon l'ha mollaa i camp del tutt, carigh d'odi per el nemis.
In de la campagna del 1806, dopo el disaster prussian de Auerstädt, el Bonapart l'ha voruu che 'l Blücher el se retirass ancamò de l'esercit ma, quand in del 1813 la Prussia l'è tornada a combatt, l'è staa riciamaa, cont el August Neidhardt von Gneisenau 'me aiuttant.
Blücher l'ha combattuu con ferocia a Lützen, Bautzen, Katsbach e Lipsia, e poeu in de l'invasion de la Francia del 1814. Chì però l'è staa battuu del Napoleon a Champaubert, Montmirail, Château-Thierry, Vauchamps e a Craonne; ma a la fin la Prussia la gh'è riessida a sconfigg l'imperador a Laon.
Quand el Napoleon l'ha 'bdicaa, Blücher l'è tornaa anmò 'na voeulta ai sò camp; ma quan che 'l Bonapart l'è tornaa indree, anca lù el s'è tiraa minga indree, e l'è tornaa a comandà l'esercit Prussian. L'è staa battuu a Ligny, ma l'è riessii a rimett insema i tocch del sò esercit per rivà in sul pussee bell a Waterloo a taccà de sorpresa l'ala destra di Frances, col segnà inscì la fin definitiva del Bonapart.


text:
Horn (TG)
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 47°30′N 9°28′E
Horn a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2587 abitant.
El cumün de Horn al se tröva a una altitüden de 402 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Goldach (SG), Tübach (SG), Steinach (SG).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Horn in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1915
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 de macc: La s·cjòpa la prima guèra mundiala.
L'è stacia fundada la sità de Anchorage 'n Alaska.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 04 - Chihuahua (statt da Chihuahua, Mèssich): Antonio Rudolfo Quinn Oaxaca, cugnussüü cuma Anthony Quinn, atuur Noort-american d'urígen Messicana (m. 2001).
- 20 05 - Kibbutz Degania, aprööf ul laach da Tiberíades (alura Imperi Utuman): Moshe Dayan, militaar e pulítegh Israelian (m. 1981).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 24 de otober: Luigi Guanella, prevet italian (n. 1842).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
22 02
Ol dé 22 de febrér l'è 'l 53 dé de l'an del calendare gregorià; manca 313 (314 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 22 de febrér al è ul dí da pòost 53 dal an dal calendari gregurian; i manca 313 (314 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Barcelona: Albert Eistein visita la sità, invidat per ol sientífich Esteban Teradas e Ila, come part di curs monogràfich d'Alt Stöde e d'Intercambe organisacc per la Mancomunitat de Catalunya e dirisicc per Rafael de Campalans.
1931 - Barcelona: Francesc Macià al torna de Bèlzica, in doe al era esiliat a causa di facc de Prac de Moló
2004 - Roma: Fondassiú del Partit Verd Öropé.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1857: Robert Baden-Powell, fondador del scoutismo.
- 1889: Olave Baden-Powell, fondadora del guidismo.
- 1953 - Londra (Regn Ünit): Nigel Planer atur e novelesta Britànegh.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1985 - Barcelona: Salvadur Espriu, scritur Català (n. 1913).
1942 - Petropolis (stat de Rio de Janeiro, ol Brasil): Stefan Zweigh, scritur e passifesta Austríach, in se süissidá con la sò dona Lotte Zweig (n. 1881).
1987 - Nöa York, SÜA: Andy Warhol, pitur seguidur de la corent artístega de la pop art.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
07 09
Ol dé 7 de setèmber l'è 'l 250 ( 251 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 116 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de setèmber al è ul dí da pòost 250 ( 251 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 116 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 355 - Ursicino, generàl de l'imperadùr romano Costàns II, el mèt fì a l'uzurpasiù de Claudio Silvano.
- 1191 - Tèrsa Cruzàda: Batàia de Arsuf - Ricardo I de Inghiltèra 'l bat Saladino a Arsuf
- 1706 - Batàia de Türì: vitòria decizìva de l'ezèrcit piemontés, che 'l bat le fórse de Luigi XIV de Frància
- 1776 - El prim atàc sotamarì de la stória. El sotamarì americà Turtle el tènta de tacà 'na bómba a orologerìa a la chìglia de la naf amiràia britànica Eagle, de l'amirài Richard Howe, endèl pórt de New York
- 1812 - Guère de Napuliù: Batàia de Borodino - Napuliù Bunapàrt el bat l'ezèrcit rùso de Lisànder I de le bànde del paizì de Borodino
- 1818 - Jean-Baptiste Jules Bernadotte (Càrlo XIV de Svésia) el vé 'ncurunàt apò a re de Norvégia a Trondheim col nò me Càrlo III
- 1860 - Giuseppe Garibaldi l'èntra a Napoli có l'ezèrcit dei Mìla
- 1864 - Guèra de secesiù Americàna: Atlanta (Georgia) la vé sgombràda pe ùrden del generàl Üniunìsta William Tecumseh Sherman
- 1893 - Nas el Genoa Cricket and Football Club, Prima squàdra de fóbal en Itàlia
- 1901 - En Cina fenés uficialmènt la Ribeliù dei Boxer, co la fìrma del Protocòl di Pechìno
- 1911 - El poéta fransés Guillaume Apollinaire el vé arestàt e mitìt en prizù perchè sospetàt de ìga robàt la Monna Lisa del musèo del Louvre
- 1940 - Segónda guèra mondiàl: El Blitz - La Germània nazìsta la cumìncia a tompestà de bómbe Londra. Chèsta l'è stàda la prìma de 57 nòcc ré a fìla de bombardamèncc aèrei
- 1953 - Nikita Khruščëv el diènta càpo del Cumitàt Centràl dei Soviet
- 1977 - Fìrma dei tratàcc 'ntra Panama e i Stacc Ünìcc söl status del Canàl de Panama. I americà i concórda de trasferéser el contròl del canàl a Panama, a la fì del XX secolo
- 1986 - Desmond Tutu el deènta 'l prim négher a guidà la Céza Anglicàna 'n Sudafrica
- 1997 - Prim vul de pröa de l'F/A-22 Raptor
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nola
Nola l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 32721 abitàncc, 'na superfìce de 39 km² e 'na densità de 839 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acerra, Camposano, Casamarciano, Cicciano, Cimitile, Liveri, Marigliano, Ottaviano, Palma Campania, Roccarainola, San Felice a Cancello (CE), San Gennaro Vesuviano, San Paolo Bel Sito, San Vitaliano, Saviano, Scisciano, Somma Vesuviana, Visciano.
Persùne ligàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giordano Bruno, el filòsofo e teàlogo famùs del perìodo del rinascimènt, l'è nasìt a Nola endèl 1548 e per chèsta rizù, l'ìa ciamàt apò Nolano o Bruno de Nola. El sò nòm de batès l'ìa Filippo Bruno e 'ndèl Monastér de San Domenico Majore el g'ha risiìt el nòm de Giordano.


text:
Eddie Guerrero
Ol Eduardo Gory "Eddie" Guerrero Llanes (El Paso, Texas, 9 de Otùer del 1967 – Minneapolis, Minnesota, 13 de Noèmber del 2005) l’è stàcc ü lotadùr de wrestling profesiunìsta nasìt in de la famèa de lotadùr di Guerrero.
L’à combatìt in Mèsico e ‘n Giapù e sura de töt in di Stacc Ünìcc in de la Extreme Championship Wrestling (ECW), in de la World Championship Wrestling (WCW) e ‘n de la World Wrestling Entertainment (ciamàda prima WWF, pò cambiàda ‘n WWE).
I sò slògan piö cognusìcc i éra Latino Heat – "Cólt Latì", Cheat to Win – "Imbroià per vèns" e I Lie! I Cheat! I Steal! - "Mé contè sö di bale, mé ‘mbròie, mé róbe" sènsa desmentegà Viva la Rassa.
Nonostànt i sò slògan i dàghe l’ìdea de ü lotadùr catìf l’è stacc ü di wrestler piö amàcc del sò tép, dezà che l’ gh’à sèmper vüt ön ategiamènt de guascù e de spacù piö che de catìf, isè i se regórda ol sò ‘ngrès ‘n scéna sö di machine che riàde söta al ring i se metìa a saltà sö i dò röde denàcc, öpör lü destendìt sö i còrde del ring che l’ ghe da la bàla a i sò aversàre, öpör quando a i spàle de l’àrbitro l’ ciapàa la scagnìna e l’ la pasàa al sò aversàre e pò l’ se bötàa ‘n tèra e l’ fàa fìnta de ès istàcc ciapàt a scagnàde isé che quando l’àrbitro l’ se ‘ncurzìa l’iscualificàa ‘l sò aversàre.
I sò mòse piö cognusìde i éra three amigos che i éra ü triple vertical suplex e la frog splash, la sò mòsa finàl, cioè ol splash de la rana; per fàla l’ saltàa da la sìma di tri córde al bòrd del ring söl so aversàre destendìt in tèra ‘n mès al ring e .
Eddy Guerrero in de la sò carìera l’à enzìt 23 tìtoi e tra chès-ce ol WWE Championship e dòpo la sò mórt l’è stài metìt in de la WWE Hall of Fame in del 2006.
Tra i wrestler sò amis se regórda ol Chris Benoit e 'l Rey Mistirio col quàl l’à enzìt ol titol de còpia.
In de la sò carìera ol Guerrero l’ gh’à üt di problémi de alcol, de abüzo de analgèsich e fòrse de sostànse dopànt.


text:
Barsana
Barzàna l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 13 km de la sità e a 300 méter söl lièl del mar.
La popolasiù l'è de 1 877 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), distribüìcc sö 'na superfìce de 2,1 km² per 'na densità de popolasiù de 894 ab./km². El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Brembàt de Sura, Mapèl e Palasàch.
La part piö ègia del paìs l'è stàcia fàcia sö sö la còsta del Mut di Röde per ès al sigür da i àque de la Bregógna che la pàsa pròpe a i pé de la còsta a roèrs (nòrt) del Mut.
Cuntegnüü
Arzenàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dé de 'ncö 'ndel teritòre cümünàl de Barzàna se tróa ach ol bórgh de Arzenàt che nel medioéf l' fàa cümü desperlü.
Cà e palàs de Barzàna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stà Bruzàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mia de luntà del confì con Palasàch s' tróa Stà Bruzàt, öna ègia casìna, con d'ü còrp de fàbrica metìcc a L, casìna che l'è metìda pròpe sö la stràda che la mèna da Barzàna a Palasàch. Stà Bruzàt l'ìa pròpe tacàda a la stràda che fò sùra 'n chèl tòch lé, de l'ótra banda, la gh'à la Bregógna, isé strécia tra la cà e l' sariulì, la stràda la ghe giràa 'ntùren con d'öna cürva pròpe strécia e pericolùza isé quando, a la fì di agn 80 - prensépe agn 90 del sécol XX, Stà Bruzàt l'è stai restrutüràt öna fèta picinìna de la cà l'è stàcia bötàda zó per islargà fò la stràda.
Cà Sòi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Fornazèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sariulì de Barzàna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Barzàna i pàsa la Lésna che la sègna 'l cunfì con San Bartolomé e la Bregógna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
♣♣♣
Dein nus aunc ina gada ina quorta egliada sin nies document, sche vesein nus, che quel ei elaboraus cun gronda stenta e, schi lunsch sco nus savein giudicar, cun tutta pusseivla obiectivitad. Igl auctur sefundescha sin veglias, senza dubi verdeivlas fontaunas, cunzun las scartiras da P. Maurus Cathrin, ch' ein, sco ei vul parer a nus, buca stadas enconuschentas agl auctur della „Synopsis“.
Ei seresultescha ord quei document — cuntrari alla historia entochen dacheu —, che la bulla da Papa Urban VIII seigi, entras in sbagl cun il diplom dil doctorat de Avat Adalbert II, gnanc stada sin Cumin, nundir vegnida tagliada en tocs cun in cunti. Ultra de quei secapev' ei da sasez per in um sco Adalbert II ei staus, ch' el vegnessi a prevegnir a scadina profanaziun della bulla cun far adatadas condiziuns, avon che surdar quella, las qualas ein era vegnidas fatgas ed observadas, malgrad tutta alteraziun da part dil pievel e de ses manaders.
Ord las numerusas notizias sur Mistral Giachen Berchter semuoss' ei plinavon claramein, ch' el seigi staus da tut temps in sincer e beinvesiu amitg della Claustra e ch' el seigi gia ord tala rischun buca staus staus el cas de far in tal afrunt alla Claustra. Ils differents arguments cun las notizias accompignontas muossan evidentamein, che Mistral Giachen Berchter hagi buca tagliau en tocs la bulla, che siu scontener sin Cumin hagi fatg en negin gran dishonur a siu num e che sias relaziuns finanzialas seigien tuttavia buca stadas ord moda, sco era ch' el seigi silsuenter vivius e morts en honurs.
Las bunas relaziuns, che regeven denter la Claustra e la famiglia Berchter avon il Cumin de 1656, ein era semantenidas suenter, sco nus vesein quei principalmein tier sia mort 1676, ed ein era scartadas vi sils affons de Mistral Giachen Berchter. Perdetga da quei datan pliras notizias, che nus havein anflau sur ses dus fegls, P. Adalgott, conventual de Nossadunnaun e Podestat Gion


text:
Lengua piemuntesa
La lengua piemuntesa (nomm nativ: Piemontèis codes ISO 639-3 pms) a l'è una lengua rumanza gall-italega, recugnussüda in del 1981 'me vüna dij lenguf minuritari del'Europa e che l'ha censida l'UNESCO intra i lenguf che meriten la tütela. Se stima che sien almen 2,5 miliun i gent ch'a hinn bun de parlà o de capì el Piemuntes, e 500-600 mila quij bun anca de legell e de scrivell.
Cuntegnüü
I paes che se parla in Piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se parla in piemuntes, cunt i sò variant lucaj, in:
- de la pruincia de Türin, Cüni, Ast, Biela e Vercej;
- de la banda püssee ucidentala de la Pruvincja de Nuara;
- de la pruincia de Lissandria, föra ch'arent a Turtuna (chì i parlaa a hinn lumbart e emilian mes'ciaa) e i paes suta Növ (dialett ligür)
- d'un quej paes de la bassa Val d'Aosta.
In de la pruincia del Verban-Cüsi-Ossula e la püssee part de chela de Nuara se dupren dij dialett de la Lengua Lumbarda. In dij cumün de la pruincia de Cüni al cunfin cun la Ligüria se parlen dij dialett ligür. In dij val dij pruinc de Türin e de Cüni, el Piemuntes a'l vif insema al Ucitan a süd e'l Franch-pruvensal a nort. Gh'è anca de dì che in del bass Piemunt a l'è bell cumplicaa stabilì indua l'è che'l finiss el Piemuntes e indua'l scumincia el Lumbart o el Ligür.
El Paternoster in Piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
sia faita toa volontà,
coma 'n cel parèj an tèra.
Dane ancheuj nòstr pan quotidian,
e perdona a noi i nòstri débit,
coma noi i-j perdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droche an tentassion,
ma liber-ne del mal, amen.
I dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'è una lengua ünitaria, el Piemuntes a'l gh'ha i sò dialett. La furma de riferiment a l'è el Piemuntes cumün, che l'è quell de Türin e inturnavia: 'sta furma chì a l'è chela püssee duprada in de la literatüra e tücc i alter piemuntes l'aceten e a hinn bun de capila. El piemuntes cumün a'l se dupra per parlà cun gent che parlen minga l'istess sò dialett. A bun cünt, se cunsidera el piemuntes de la zona de Türin, Süsa, Cher, Pinaröl e Salüss chel püssee bun (gh'è però de sta 'tent che a Türin gh'è gent che la dupra un dialett cuntaminaa del talian).
I dialett del Piemuntes de poden fà in trì grüpp:
- Piemuntes ucidental, o Alt Piemuntes, che l'è chell dij pruinc de Cüni e Türin, asca el Canaves;
- Canaves, che'l furma una sua categuria;
- Piemuntes uriental, o Bass Piemuntes, in dij alter pruinc.
Cumparaziun tra i vari dialet del piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lumbard ucidental standardizzaa: Un om el gh'aveva dü fiö. El püssee giuvin el gh'ha dit al sò pader: "Pà, dam la part de l'eredità che la me tuca!". E lü l'ha spartii i sò ben. Un quai dì dopu, ciapaa sü tüt i sò rob, el fiö minur l'è partii per un paes luntan, induve l'ha trasaa tüscoss cul fà una vita senza fren.
- Dialet de Guzzan (de transiziun, o almanch püssee vesin al Piemuntes): Un om al gh'eva dü matai. Al püssee sgiovan di düi un dì gh'ha dicc tacaa al sö pà: "Pà, dam sübit la part d'eredità ca ma specia!". Inora al pà l'ha spartii la roba tra i düi matai. Un quai dì dopu al püssee sgiovan di matai l'ha tiraa visin i söv robi, l'ha facc sü al fagot cum tüt cul ca 'l gh'eva e l'è nacc in d'un paes luntön, induva l'ha facc fora tüt, cum 'na vita dispindiosa.
- Dialet de Lissandria: In òm l'éiva doi fioi. Er pù giovo ëd 'sti fioi l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part di beni ch'o 'm toca!”. E lù o-j ha spartì e o-j ha dacc ra sò part. E da léi a pòchi dì, er fió pù giovo l'ha facc sù tut e l'è andacc ant in pais lontan, e là l'ha sgarà tut er facc sò a fè der sbauci.
- Dialet de Vercei: Un òm a l'ava doi fieui; e al pù giovo ëd lor l'ha dit al pari: “O pari, dami al fat mè, ca am peul tochèmi!”. E al pari l'ha fat la division. E pòchi dì dòp al fieul pù picio l'ha rabajà su tut, e as n'è andàsne lontan, e en pòch temp s'è butàsi en malora per fè ëd ribòti.
- Dialet de Biela: Un òm a l'eja dui fieui. E l'ultim di dui a-j ha dicie a sò pere: “Pere, deme la mia part ëd ciò ch'a 'm ven!”. E cel a j'ha dacie a tucc dui la soa part. Da lì a uero dì, 'sto fieu pù giovo a l'ha butà tut ënsema e a l'ha facc sò fagòt, e a 's n'è andasne ënt un pais da lons e là, en ribòte ëd tucc i color, a l'ha sgarà tut ël facc sò.
- Dialet de Ast: Un òm l'avia doi fieui. E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor. Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
- Dialet de Alba: Un òm o r'avia doi fieui. Ël pì pcit un dì o r'ha dit a sò pare: "Pare, dème ra part ch'a 'm ven!". Ël pare, sentend sosì, o r'ha fat ra part e o r'ha daje lo ch'i tocava. Da lì a pòch dì, 'st fieul r'ha butà tut ër fat sò ansèm e o 's n'è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r'ha sgheirà tut an fé ël bagordon.
- Dialet de Cuneo: Un òm a l'ha avù doi fieui. E 'l pì giovo ëd costi l'ha dit al pare: "Pare, deme la mia part!". E chiel j'ha daje lo ch'a-j tocava. Passà quaich dì, radunasse tut, ël fieul pì giovo s'è partisne da cà pr'ëd pais lontan, e a l'ha mangià 'l fèit sò ant le ribote.
- Dialet de Türin: Un òm a l'avia doi fieui. Col pì giovo l'ha dit a sò padre: “Deme la parte di beni che a 'm toca! E chiel ëd coi beni l'ha faine doe part. E da lì a pòchi dì ël fieul pì giovo, butà ansem tut col che a l'avia tirà di sò beni, s'è andàsne ant un pais lontan, e là mnand una vita ossiosa e lussuriosa a l'ha dilapidà ël fat sò.
- Dialet de Ivrea: Un òm a l'avia dui fieui. Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare “Pare, i veui ch'im daje lo ch'a më ven!”. E ël pare a j'ha det la soa part. Da lì in pòchi ëd dì a s'è fet sò fagòt, e a l'è andèt ënt un pais lontan, e a l'ha sgoliardà tut.
Literatüra piemuntesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim ducüment scrit in piemuntes hin di cürt iscriziun in ges de Casal Munferaa e Vercei. Inturna a la fin del XII secul hin scrit i Sermun sübalpin, una racolta de vintidü predigh. Dal 1300 i test in piemuntes quaten tücc i gener literari. I prim liber a stampa in piemuntes hin di fars in astesan del Giovanni Giorgio Allione, pübligaa in del 1521. In di secul XVI e XVII de test in piemuntes en sorten poch. De cumedi del Cincent cun di part in piemuntes, incö s'hin perdüü i test.
L'età classica de la literatüra piemuntesa la scumincia a la fin del Ses'cent. El marches Giovan Battista Tana (1649-1713) el cumpon la cumedia in vers Ël Cont Piolet. Francesco Tarizzo el scriv L'arpa dëscordà, puema epigu-storigh in sü l'assedi de Türin del 1706. El se svilüpa el gener literari del tòni: puesia pulitiga, satiriga o didascaliga, de la qual i espunent de prim pian hin Ignazio Isler (1702-1788) e Giuseppe Ignazio Avventura (1733-1777).
In del 1783 la gh'è la prima gramatiga, el diziunari e l'antulugia piemuntesa, opera del medigh de Curt Maurizio Pipino, scrit giò per mustràgh la lengua a la fütüra regina, la Maria Adelaide Clutilda Saveria de Francia. Cun l'ucüpaziun napuleoniga del 1796 la ven föra una prudüziun rica de libret e de puesii pulitigh de tüt dò i part pulitigh in lota. El türines Edoardo Ignazio Calvo (1773-1804), giacubin, el scriv canzun e puemet vigurus fina a che, disgüstaa di ucüpant, el scriv dudes favul murai, puesii in terza rima piemuntesa, cuntra quei che hin diventaa traditur di ideai de la Revulüziun.
Cun la restauraziun la literatüra piemuntesa la gh'ha de növ un periud de prudüziun bundanta. Da la metà del XIX secul el fiuriss el teater: una lista del 1887 la regorda per i agn 1859-1887 i nom de 60 scritur e i titul de püssee de 300 cumedi. El capulavur el resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) de Vittorio Bersezio (1830-1900). Nassen i prim giurnal in piemuntes e hin pübligaa vari rumanz. In questa epuca se pò marcà che la lengua duperada l'è despess cuntaminada de italianismi, cunseguenza di sforz de italianizzaziun furzada de quel temp.
Al prinzipi del XX secul i suget diventen püssee leger e d'ucasiun, fina a quand el riva el Giovanni Costa (1886-1945), che 'l fa sü de növ un salt de qualità a la puesia. In del 1927 el ven föra el prim nümer de la rivista Ij Brandé e, inturna a Giuseppe Pacotto (1899-1964) la se strengg la növa generaziun de pueta che furmen la Compagnia dij Brandé, che anmò al dì d'incö hin vöna di ispiraziun de la literatüra piemuntesa muderna.
I ültim deseni han vist la rinassida del giurnalismu e quela de la prosa scientifiga, suratüt in de la critiga literaria, la lenguistiga e la sturiugrafia.
Associazziun per la lengua piemontesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gh'è però di pont de disacord. Presempi non tüt i henn d'acordi che el Paves-Vugheres el sia part de l'Emilian. La va anca contra a la cartina del Pellegrini che la met Lissandria e Turtona int l'istess isugloss.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ël Sol dj'Alp
- Diziunari
- Lista pustala per ciciarà in piemuntes e del piemuntes
- El Pader Noster in Piemuntes
- Breve introduzione al piemontese e raccolta di link
- Gioventura Piemontèisa
- Me Piemont
- Associazione culturale Nòste Rèis
- Piemont.org
- La lingua piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese II edizione
- Il piemontese - Grammatica, sintassi, storia, detti, vocabolari
- Delfino Orsi, Il teatro in dialetto piemontese, studio critico, 1859
Vegg vucabulari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maurizio Pipino, Vocabolario piemontese, 1783
- Luigi Capello, Dictionnaire portatif piémontais-français, 1814
- Casimiro Zalli, Dizionario piemontese, italiano, latino, francese, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Vocabolario Piemontese-Italiano, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Dizionarietto piemontese-italiano, 1834
- Vittorio di Sant'Albino, Grande dizionario piemontese-italiano, 1859
- Giovanni Pasquali, Nuovo dizionario piemontese-italiano aggiornato e comparato alla lingua comune, 1869


text:
Michelangelo Buonarroti
Michelangelo Buonarroti o Michelangiol (Caprese, ses de marz del 1475 - Roma, desdott de febrar del 1564) a l'è staa on pitor, scultor, architett e poeta italian. A l'è consideraa vuna di figur pussee important del Renassiment, e giamò ai sò temp diseven che lù l'era vun di artista pussee grand de semper.
L'è staa on artista genial, ma anca inquiett. El sò nomm a l'è legaa a ona serie de oeuver che l'hann portaa in del firmament de la storia de l'art, e cognossuu a nivell mondial: a poeudom regordà la statoa del David, la Pietà e i afresch de la Capella Sistina.
L'istudi di sò oeuver l'ha segnaa i generazion ch'hinn vegnuu dopo de lù: insemma a alter modei, l'è nassuda inscì ona scoeula artistega che la feva de l'art "a la soa manera", e che l'è stada ciamada manierismo.


text:
Contignü prinzipal
Artioli, Elena (Team Autonomie)
Nasciuda a Bulsan y chersciuda su te na familia che rejona de plu rujenedes. L pere ie de ravises de Mantova y l’oma vën da na familia sudtiroleja de rujeneda tudëscia. Elena Artioli ie oma de trëi mutons. La ie jita tla politica plutosc tert, ma la ie unida liteda cunseliera de chemun sun la lista dla SVP pra la cumeneles dl 2005. Ne unian nia a una cun l partit n cont di dërc dla persones che crësc su sun de plu rujenedes y per gauja de si purtenienza ala grupa de rujeneda taliana ne ti vëniel nia dat la puscibltà de se candidé la lista dla SVP pra la veles provinzieles dl 2008. Chësta puscibltà àla ntant sce pra la Lega Nord, muvimënt per chël che la vën liteda sciche cunseliera provinziela (regiunela) d’utober dl 2008. Tl 2013 mëtela su la lista zivica Team Autonomia, che mët tl zënter i ideai d’autonomia ndependentmënter dala purtenienza a na rujeneda o a n partit. Pra la veles per l Cunsëi provinziel vëniela liteda cun 2.054 ujes.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 22.11.2013 capogrup
- Dai 17.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - III. comisciun legislativa
- Dai 21.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun speziala por le control dles propostes de mudaziun dl Statut de Autonomia
- Dai 11.2.2014 secretêria - III. comisciun legislativa
- Dai 11.2.2014 vizepresidënta - Comisciun speziala por le control dles propostes de mudaziun dl Statut de Autonomia
- Dai 12.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun interregionala
- Dai 2.10.2014 al 13.10.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun d'inrescida (Europäischer Sozialfonds – ESF)
- Dai 14.10.2014 presidënta- Comisciun d'inrescida (Europäischer Sozialfonds – ESF)
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
Inćiaries tla legislatöra passada/tles legislatöres passades
- Artioli Elena - In der/den vergangenen Legislatur/en bekleidete Ämter [PDF] - (todësch)


text:
Giuàn Batista Nasalli Rocca
Giuàn Batista Nasalli Rocca (al cugnùm cumplët a l'era Nasalli Rocca di Corneliano, Piasëinsa, 27 d'agùst 1872 - Bulogna 13 ad màrs 1952) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic, Arcivèsc ad Bulogna dal 1921 al 1952.
Biugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
Nasìd a Piasëinsa al 27 d'agùst 1872, l'è dvantä prèt a Ruma, in dal 1895. Da prèt giùn, l'ha urganizä l'Asiòn Catòlica rumana cul vèsc piasintein Radini-Tedeschi.
Vèsc[modifica | mudéfica la surzéia]
Cunsacrä vèsc ad Gubbio al 10 ad febràr dal 1907, l'è dvantä arcivèsc in dal 1916 quant l'è stä trasferìd a Ruma, tàme elemusinièr dla carità dal Papa.
Trasferìd a l'Arcidiocesi ad Bulogna al 21 ad nuëinbar dal 1921.
Cardinäl[modifica | mudéfica la surzéia]
Pruclamà Cardinäl da papa Pio XI in dal cuncistòri dal 23 ad màgg dal 1923, l'è mort al 13 ad màrs dal 1952.