text:
Belgia
La Belgia (u Reginavel da la Belgia, ollandais Koninkrijk België, franzos Royaume de Belgique) è in stadi situà en l’Europa dal Vest. Il pajais cunfinescha en il nord cun ils Pajais Bass, en l’ost cun la Germania, en il sidost cun il Luxemburg ed en il sidvest cun la Frantscha. La Belgia dumbra radund 11 milliuns abitants; sia surfatscha munta a 30 528 km². La chapitala dal pajais è Brüssel.
Dapi l’independenza l’onn 1830 è la Belgia ina monarchia parlamentara. Il nord dal pajais cun ils Flams furma territori ollandais, ils sid cun ils Vallons territori da lingua franzosa. En l’ost dal pajais è er derasà il tudestg.
Il conflict cuntinuant tranter Flams e Vallons caracterisescha er ils interess divergents entaifer la politica beltga. Dapi ils onns 1970 sa stentan ins da schliar quest problem tras decentralisar ils organs statals. Per quest intent han ins transfurmà la Belgia en in stadi federal che consista da trais regiuns e communitads. Las regiuns Flandra, Vallonia e Brüssel sco er las trais communitads linguisticas (flam, franzos e tudestg) furman oz la basa politica e sociala dal pajais.
La Belgia è stada in dals commembers fundaturs da la Communitad economica europeica, l’Uniun europeica odierna. A Brüssel sa chatta la sedia da las impurtantas instituziuns da l’Uniun europeica. Plinavant appartegna la Belgia, sper ils Pajais Bass ed il Luxemburg, al Benelux.
Cuntegn
- 1 Num dal pajais e survista
- 2 Geografia
- 3 Istorgia
- 4 Politica
- 5 Populaziun
- 6 Furmaziun
- 7 Economia
- 8 Traffic
- 9 Cultura
- 10 Annotaziuns
- 11 Litteratura
- 12 Colliaziuns
Num dal pajais e survista[modifitgar | modifitgar il code]
Il num da la Belgia deriva da la provinza romana Gallia Belgica. En questa part settentriunala da la Gallia vivevan pievels celtics e germans, numnads Belgae. En il 18avel tschientaner vegniva l’adjectiv franzos belge ni belgique duvrà sco translaziun da nederlands (‹ollandais›). Il stadi beltg ch’ha existì per curt temp enturn il 1790 vegniva per exempel numnà per franzos États belgiques unis e per ollandais Verenigde Nederlandse Staten. Pli tard èn ils terms belge e belgique vegnids applitgads pli e pli be per la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia odierna.
Da la fin dal temp medieval fin il 17avel tschientaner ha la Belgia furmà in center cultural ed economic da gronda fluriziun. Ma a partir dal 16avel tschientaner è il pajais er adina puspè vegnì perturbà da battaglias tranter las pussanzas europeicas (tranter auter la sconfitta da Napoleun a Waterloo il 1815 e numerusas battaglias durant l’Emprima e Segunda Guerra mundiala). En il decurs dal 19avel tschientaner ha la Belgia furmà in dals motors da la revoluziun industriala ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner possedeva il Reginavel pliras colonias ordaifer l’Europa.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
En il sidost da la Belgia giaschan las Ardennas cun il Signal de Botrange (694 m) che furma il punct il pli aut dal pajais. Uschiglio è il pajais planiv. La riva per lung la Mar dal Nord ha ina lunghezza da 72,3 km. Il pajais è marcà da numerus flums (tr.a. Meuse/Maas e Sambre/Samber) e chanals.
La Belgia ha ina surfatscha da 30 528 km². Da quai vegnan utilisads radund 25 % per l’agricultura. In’ulteriura cifra marcanta or da la statistica dal pajais è il fatg che betg main che 95 % dals abitants dal pajais vivan en citads.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco provinza Belgica – in num che Caesar aveva introducì – ha il territori odiern enconuschì numerus dominis romans. A l’entschatta dal temp medieval è la regiun daventada ina part dal Reginavel dals Francs. Tar la spartiziun da quest reginavel è la Belgia odierna medemamain vegnida spartida politicamain. Pli tard ha la gronda part dal territori fatg part dal Sontg Imperi roman ed è sa dividì en singuls ducadis e contadis.
Dal temp autmedieval fin al temp modern tempriv han las citads da la Flandra cun lur industria da taila furmà in dals centers economics da l’Europa (sper las citads da l’Italia dal Nord). Politicamain èn ils singuls territoris vegnids sut il domini dals Burgognais, il qual è vegnì ertà il 1477 dals Habsburgais. A l’entschatta ha il rom spagnol dals Habsburgais regì il territori, pli tard ils Pajais Bass austriacs. L’onn 1794 ha la Frantscha revoluziunara annectà la regiun. Il 1815, en rom dal Congress da Vienna, è la Belgia vegnida attribuida als Pajais Bass.
Suenter la revoluziun beltga dal 1830 è il pajais vegnì independent. Igl è vegnì installà ina monarchia parlamentara e Leopold da Sachsen-Coburg è daventà l’emprim retg dals Beltgs. Ses figl Leopold II ha acquistà il Congo en l’Africa sco possess privat. Ma suenter che las atrocitads envers il pievel dal Congo èn vegnidas enconuschentas a nivel internaziunal, ha il monarc stuì ceder il territori sco colonia al stadi beltg. Durant il reschim da terrur en il Congo eran vegnids per la vita radund 10 milliuns persunas tras sclavaria e lavur sfurzada.[2] Il 1960 è il pajais lura vegnì relaschà en l’independenza.
En l’Emprima Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala. Ma tenor il Plan da Schlieffen furmava il pajais in impurtant territori da transit per l’armada tudestga ed è perquai vegnì annectà quasi dal tuttafatg. Sin resistenza en furma da guerra da partisans han ils Tudestgs reagì cun vendetga massiva. En il decurs da la guerra da posiziun èn plinavant vegnidas destruidas numerusas citads en la Flandra. E suenter che las forzas da lavur en l’Imperi tudestg vegnivan stgarsas, èn dieschmillis Beltgs vegnids sfurzads da prestar servetsch en l’armada tudestga u da lavurar per l’industria d’armament tudestga.[3]
Suenter la fin da la guerra ha la Belgia annectà las regiuns enturn Eupen e Malmedy ch’eran abitadas per gronda part da Tudestgs. Ulteriuras pretensiuns territorialas da la Belgia fin al Rain han dentant gì nagin success. Percunter è la Belgia er sa participada pli tard a l’occupaziun dal territori da la Ruhr.
Er durant la Segunda Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala ed è puspè vegnida annectada da la Germania. Fin la liberaziun tras ils Alliads dal vest ha il pajais gì da patir sut la dictatura naziunalsocialistica; minoritads sco ils Gidieus, Sinti e Roma èn vegnids deportads en champs da concentraziun.[4] Las citads e las cuntradas da la Belgia èn percunter restadas schanegiadas d’acziuns da guerra (cun excepziun da l’offensiva en las Ardennas l’enviern 1944/45).
Dapi la fin da la guerra è la politica dal pajais caracterisada da la stretga collavuraziun cun ses vischins e dal process d’unificaziun europeic. Il 1960 è entrada en vigur l’uniun economica e da duana da la Belgia, dals Pajais Bass e dal Luxemburg (Benelux). Plinavant ha la Belgia fatg part da l’entschatta ennà (1957) da la Communitad economica europeica. En il decurs dals onns è la chapitala Brüssel daventada la sedia d’organisaziuns internaziunalas sco la NATO e l’Uniun europeica.
A l’intern dal pajais sa stenta la politica dapi decennis da mitigiar las tendenzas secessiunisticas ch’existan tranter ils differents territoris linguistics. Per quest intent èn las structuras statalas vegnidas federalisadas fermamain. Ma adina puspè reusseschi a las partidas politicas che tendeschan vers l’independenza d’ina u l’autra part dal pajais da gudagnar grondas parts da las votantas e dals votants.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Furma statala ed instituziuns[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia è ina monarchia parlamentara a duas chombras organisada a moda federala. La legislativa consista dal retg e da las duas chombras parlamentaras (la chombra dals represchentants cun 150 ed il senat cun 71 commembers).
La gronda part da las partidas, en spezial da las pli grondas, han lur basa u en la Flandra u en la Vallonia. Las partidas da lingua tudestga èn be activas a nivel regiunal.
Il retg fa a medem temp part da l’executiva. Quella consista d’ina regenza federala da 15 persunas cun il primminister sco primus inter pares.
Las instituziuns federalas èn responsablas per la giustia, la politica da finanzas, la segirezza interna, la politica da l’exteriur, la defensiun e la segirezza sociala.
Divisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1993 furma la Belgia in stadi federativ ch’è sutdividì en trais regiuns (Flandra, Vallonia e Brüssel) e trais communitads (franzos, flam, tudestg). Be la chapitala Brüssel e bilingua. Las proximas unitads administrativas furman diesch provinzas e 34 arrondissements. L’autonomia locala vegn exequida da las radund 590 vischnancas.
Tant las regiuns sco las communitads furman members dal stadi federativ beltg. Els sa differenzieschan tras lur extensiun territoriala e lur cumpetenzas. Las regiuns (ollandais gewesten, franzos régions) èn responsablas per ils gronds secturs sco economia, ambient, traffic e politica agrara. Plinavant exequeschan ellas la surveglianza sur da las provinzas, ils arrondissements e las vischnancas. Las communitads (ollandais gemeenschappen, franzos communautés; pli baud er numnadas communitads culturalas resp. linguisticas) èn responsablas per l’entir sistem da furmaziun, la politica da cultura ed ulteriuras ‹dumondas liadas a la persuna› (politica da famiglia, da sanadad e sociala).
En cumparegliaziun cun auters stadis federativs èn las cumpetenzas da las regiuns e communitads beltgas ordvart vastas. Er contracts internaziunals basegnan lur consentiment, sch’els tangheschan champs che cumpetan a las regiuns u a las communitads. Quai vala schizunt per las cunvegnas cun l’Uniun europeica. Tar las instanzas naziunalas èn restadas surtut la politica exteriura, la defensiun, la politica da finanzas, la preservaziun dal sistem social sco er la polizia e la giustia.
La determinaziun da las regiuns e communitads succeda tenor criteris linguistics: la regiun flama cumpiglia il territori da lingua ollandaisa, la regiun vallona il territori da lingua franzosa e tudestga. La regiun Brüssel cumpiglia territori franzos ed ollandais. La communitad flama è cumpetenta per il territori flam e biling, la communitad franzosa per il territori franzos e biling, la communitad tudestga per il territori tudestg.
Tant las regiuns sco las communitads possedan mintgamai agens parlaments ed atgnas regenzas. La communitad flama e la regiun flama han percunter fusiunà lur instanzas, uschia ch’i dat be pli in parlament ed ina regenza flama che cumpiglia tut las cumpetenzas da la regiun e da la communitad.
Las diesch provinzas giaschan tuttas mintgamai entaifer il territori da las regiuns. Sin il territori da la regiun flama (ollandais Het Vlaamse Gewest) giaschan las tschintg provinzas Antwerpen (chapitala Antwerpen), Limburg (Hasselt), Flandra da l’Ost (Gent), Brabant Flamais (Löwen), Flandra dal Vest (Brügge). La regiun vallona (franzos: La Région Wallonne) cumpiglia las tschintg provinzas Hennegau (Mons), Lüttich (Lüttich), Luxemburg (Arlon), Namur (Namur) e Brabant Vallon (Wavre). La regiun Brüssel Chapitala (ollandais Brussels Hoofdstedelijk Gewest, franzos Région de Bruxelles Capitale) na furma nagina provinza, mabain exequescha sias cumpetenzas sco regiun.
Al nivel statal il pli bass èn situadas las radund 590 vischnancas ch’exequeschan l’autonomia locala.
Conflict flam-vallon[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern dal pajais è la Belgia segnada da dischuniun, en spezial tranter las duas gruppas linguisticas dals Flams e Vallons. Questas tensiuns èn plitost anc vegnidas pli grondas en il decurs dals onns. En spezial ils success che las partidas flamas separatisticas pon adina puspè registrar tar las elecziuns, laschan supponer ch’i pudess dar en l’avegnir ina secessiun da la Flandra da l’ulteriura Belgia. Problematic fiss en quest cas tranter auter il status da la regiun da Brüssel ch’è segnada da la gruppa linguistica franzosa, ma ch’è orientada geograficamain plitost vers la Flandra. In’ulteriura tematica dispitaivla fiss il status da la Belgia entaifer las organisaziuns internaziunalas. E per finir sa tschentass inevitablamain la dumonda davart l’avegnir da la chasa roiala.
Politica europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia sa chatta en ina situaziun strategia en il cor da l’Europa (dal Vest), entamez ina zona d’aglomeraziun ed en vischinanza dals pli gronds ports da mar. Da quai resulta ina tscherta dependenza dal commerzi internaziunal, quai che fa da la Belgia ina da las economias publicas las pli avertas entaifer l’Uniun europeica. Quest tratg sa mussa en la stretga collavuraziun cun ils stadis vischins Pajais Bass, Germania e Frantscha, en il partenadi dals stadis dal Benelux sco er en la rolla da piunier da la Belgia entaifer il Cussegl da l’Europa, la NATO, l’Uniun europeica e l’Uniun monetara europeica. La chapitala beltga Brüssel è la sedia da la Cumissiun europeica, dal Parlament europeic, dal Cussegl da l’Uniun europeica, da la Cumissiun economica e sociala, da la Cumissiun da las regiuns sco er da numerusas gruppaziuns da lobbying ed organisaziuns nunguvernamentalas ch’èn activas sin il sectur da la politica europeica. Er la populaziun da la Belgia ha ina tenuta fitg positiva envers l’integraziun europeica, quai che sa mussa mintgamai en resultats d’enquistas che giaschan bundant sur la media europeica da radund 50 %.[5]
La regenza beltga è s’engaschada dapi il 1945 a favur da la reconstrucziun e da l’unificaziun europeica. Sut presidi beltg ha il Cussegl da l’Uniun europeica instradà il 2001 il process da stgaffir ina constituziun europeica. Suenter che la ratificaziun n’ha betg chattà il sustegn necessari en ils singuls stadis, è la Belgia s’engaschada per il mantegniment da la substanza centrala da la constituziun en il Contract da Lissabon ch’è ì en vigur il prim da december 2009.
La politica da defensiun da la Belgia sa basa fermamain sin las structuras da la NATO e sin la politica da l’exteriur e da segirtad communabla da l’Uniun europeica. Brüssel furma la sedia tant dals organs principals da la NATO sco er da l’Agentura da defensiun europeica da l’Uniun europeica. Quai fa da la Belgia il center da las structuras da defensiun euro-atlanticas insumma. Tras sias relaziuns istoricas è la Belgia s’etablida entaifer l’Uniun europeica sco vusch principala areguard dumondas da l’Africa Centrala ed ha attribuì essenzialmain a la stabilisaziun paschaivla dal Congo da l’Ost.
Tras la structura ordvart federala dal stadi beltg èn tant las regiuns sco er las communitads participadas decisivamain vi da la furmaziun da la politica europeica da la Belgia. Ma er la realisaziun da las finamiras politicas da l’UE succeda a l’intern dal stadi a moda fitg decentrala. Tras lur cumpetenza sin il sectur da la politica da cultura pon las communitads per exempel far sin quest champ contracts cun auters stadis e sviluppar a l’exteriur in agen profil, tranter auter cun delegar agens referents da cultura en las ambassadas beltgas.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun da la Belgia vegn per regla attribuida a las gruppas linguisticas. Datas precisas davart la repartiziun linguistica n’èn dentant betg pli vegnidas eruidas dapi ch’ins ha fixà l’onn 1962 ils cunfins linguistics. Tenor questas cifras furman ils Flams da lingua ollandaisa la maioritad cun radund 60 % da la populaziun. Ils Vallons ed ils abitants da lingua franzosa en la regiun da Brüssel, che vegnan per regla subsummads sut la noziun ‹Beltgs da lingua franzosa›, cumpiglian radund 40 % da la populaziun. Vitiers vegnan la pitschna cumpart da la populaziun da lingua tudestga da stgars 1 % (radund 75 000 abitants) ed ina pitschna minoritad luxemburgaisa en la regiun d’Arlon. Als Voyageurs u Woonwagenbewoners vegnan attribuids en Belgia tant ils Jenics, ils Manouches e Roma sco er viagiants indigens. Il dumber da quests gens du voyage vegn stimà sin 15 000 fin 20 000 persunas, quai che correspunda a radund 0,15 % da la populaziun beltga.[6] L’ulteriura populaziun consista da persunas emigradas d’ulteriuras parts da l’Europa e da l’Africa.
L’onn 2012 avevan radund 25 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Dapi il 1945 èn radund 2,8 milliuns persunas oriundas da l’exteriur daventadas Beltgs. Da quai derivan 1,2 milliuns da l’ulteriura Europa ed 1,35 milliuns da pajais d’ordaifer l’Europa (Maroc, Tirchia, Algeria, Congo). Dapi che la Belgia ha schluccà las cundiziuns per pudair daventar burgais beltg, han 1,3 milliuns migrants acquistà il dretg da burgais da la Belgia. La pli gronda gruppa furman ils Maroccans cun varga 450 000 persunas. La segund gronda ils Tircs cun radund 220 000 persunas.[7]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
En Belgia datti oz trais linguas uffizialas: l’ollandais, il franzos ed il tudestg. Dapi l’independenza dal stadi l’onn 1830 valeva sulettamain il franzos sco lingua uffiziala. L’onn 1873 è l’ollandais bain vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala, il franzos è percunter restà la lingua da l’administraziun e d’instrucziun en l’entir pajais. Il 1919 è vegnì vitiers il tudestg sco lingua uffiziala entaifer ils novs territoris en l’ost dal pajais. Pir silsuenter han ils Flams pretendì dad er resguardar l’ollandais sco lingua da l’administraziun e d’instrucziun. Il 1921 ha la regenza beltga lura renconuschì la monolinguitad territoriala da ses abitants en las trais zonas regiunalas: la zona ollandaisa Flandra, la zona franzosa Vallonia e la nova zona da lingua tudestga en la Belgia da l’Ost. L’ost dal pajais fascheva pli baud part da l’Imperi tudestg ed era vegnì attribuì a la Belgia en rom dal Contract da Versailles.
Il status da linguas regiunalas possedan dapi il 1990 il loren roman, il champenois, il loren francon (Francique), il picard ed il vallon.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 75 % dals burgais beltgs èn catolic-romans. 1 % appartegnan a las baselgias protestantas e radund 8 % fan part d’ina communitad islamica. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 16 %. Il 2011 viveva radund 1 milliun persunas muslimas en il pajais. A Brüssel munta la cumpart dals muslims a radund 30–35 % da la populaziun.[8]
La regenza beltga federala renconuscha e sustegna sis religiuns ed ina cuminanza betg religiusa: la baselgia anglicana, l’islam, il giudaissem, la baselgia catolic-romana, la baselgia ortodoxa, la baselgia protestanta unida e la cuminanza umanista.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da las vastas cumpetenzas da las singulas communitads è il sistem da scola beltg structurà detg different da regiun tar regiun. En rom dal process da Bologna è percunter il sistem universitar vegnì unifitgà ed adattà a las pretensiuns europeicas. Areguard las scolas popularas (ch’enconuschan in sistem primar ed in secundar) èn las instanzas federalas cumpetentas per l’obligaziun d’ir a scola (dal 6avel al 18avel onn da la vita), per fixar las pajas da la magistraglia sco er per definir la savida minimala necessaria per pudair acquistar in diplom.
En las scolas da la communitad flama emprendan ils uffants a partir da la 5avla classa franzos sco emprima lingua estra. En las scolas da la communitad franzosa pon ils uffants emprender a partir da la segunda classa ollandais sco emprima lingua estra. Las scolas da la communitad tudestga cumpiglian gia a partir da l’emprima classa er il franzos. A partir da la 8avla classa vegn vitiers sco terza lingua l’englais.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Economia en general[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia enconuscha ina situaziun economica relativamain stabila. Regenza e parlament èn sa stentads ils ultims onns da reducir ils debits dal stadi. Areguard il product naziunal brut, exprimì en standards da la capacitad da cumpra (SCC), cuntanscha la Belgia in index da 118 (25 stadis da l’UE: 100). Las persunas cun activitad da gudogn sa repartan suandantamain sin ils trais secturs: economia agrara 1 %, industria 27 %, sectur da servetschs 72 %.[9]
Politica d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia ha ina da las pli autas quotas d’emissiuns da dioxids carbonics per persuna en tut il mund. Quai è tranter auter d’attribuir a la cumpart da producziun industriala ch’è relativamain auta. Ils ultims onns èn las autoritads sa spruvadas da dar cuntrapais a questa situaziun cun promover energias regenerablas. En pli posseda la Belgia duas ovras atomaras ch’èn en funcziun. Gia il 1999 aveva il parlament decidì da sortir successivamain da la producziun d’energia atomara. Il 2011 è questa finamira vegnida confermada. En il decurs dals onns 2015 fin 2025 duain tut ils set reacturs vegnir mess ord funcziun.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem gioga en la Belgia ina rolla centrala. Il pajais vegn surtut visità da turists dals stadis vischins (Germania, Gronda Britannia, Luxemburg, Frantscha, Pajais Bass). Ils turists apprezieschan ils lieus da bogn a la riva da la Mar dal Nord (Knokke-Heist, Bredene, De Panne, Nieuwpoort, Oostende ed auters); in’ulteriura regiun da vacanzas furman las Ardennas. Ultra da quai vegnan citads sco Brüssel, Hasselt, Gent u Antwerpen visitadas stediamain. La citad ch’attira ils pli blers turists è dentant Brügge che vala sco Venezia dal nord. En spezial tar ils Brits è plinavant sa sviluppà in turissem da l’Emprima Guerra mundiala. En la Flandra dal Vest sa chattan blers monuments da guerra e santeris.
Disparitads regiunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Il conflict tranter Flams e Vallons ch’exista gia dapi il 19avel tschientaner ha per part er motivs economics. La Vallonia era oriundamain segnada da l’industria da charvun e da la siderurgia. Ozendi sa chatta questa regiun en ina fasa da recessiun, uschia che la quota da dischoccupaziun è bundant pli auta ch’èn la Flandra. Ultra da quai vegnan dus terzs dal retgav naziunal brut generads en la Flandra. Ils Flams pajan perquai ina contribuziun da solidaritad che vegn duvrada en la Vallonia per finanziar prestaziuns socialas. Quests pajaments èn dentant dispitads politicamain en la Flandra. La malcuntentientscha areguard la flaivlezza economica da la Vallonia sa manifestescha en il moviment separatistic da la Flandra che vegn en spezial manà da la partida Vlaams Belang.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia furma in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Vest. Il pajais è stà l’emprim da l’Europa continentala cun colliaziuns da viafier. La societad da viafier statala SNCB/NMBS maina ina da las raits da viafier las pli spessas dal mund. Per l’aglomeraziun da Brüssel è en pli en planisaziun ina rait da viafier urbana.
Ad Antwerpen sa chatta in dals pli gronds ed impurtants ports dal mund. E quel da Brügge-Zeebrügge vala sco in dals ports centrals da l’Europa. Ad Ostende era tradiziunalmain d’impurtanza il traffic da navettas; quel è dentant sa sminuì dapi l’avertura da l’Eurotunnel.
Impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a Brüssel-Zaventem, Brüssel-Charleroi, Lüttich, Antwerpen ed Ostende-Brügge. La societad d’aviatica tradiziunala Sabena è ida bancrut il 2001, en connex cun la fin da la Swissair. Suenter pliras fusiuns e collavuraziuns è resultada la Brussels Airlines sco societad successura.
Er areguard il traffic sin via posseda la Belgia ina buna infrastructura, tranter auter ina rait d’autostradas fitg spessa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschents picturs da la Belgia èn Pieter Bruegel il Vegl (ca. 1525–1669), Peter Paul Rubens (1577–1640), James Ensor (1860–1949) ed il surrealist René Magritte (1898–1967). Da la Belgia derivan en pli Eugène Boch, l’ami da Vincent van Gogh, e sia sora Anna Boch.
Entaifer l’architectura meritan menziun speziala ils dus architects dal jugendstil Victor Horta (1861–1947) e Henry van de Velde (1863–1957).
Scripturas e scripturs da renum mundial èn Charles De Coster (1827–1879), Émile Verhaeren (1855–1916), Maurice Maeterlinck (1862–1949), Georges Simenon (1903–1989) ed Amélie Nothomb (*1966).
Enconuschents acturs da film èn Jean-Claude Van Damme (*1960), Benoît Poelvoorde (*1964), Johnny Galecki (*1975) e las acturas da film Cécile de France (*1975), Émilie Dequenne (*1981) e Jasmin Schwiers (*1982). Sco reschissurs èn sa profilads ils dus frars Jean-Pierre e Luc Dardenne (*1951 resp. 1954).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner, il temp da la renaschientscha, èn numerus cumponists da la Belgia odierna stads d’impurtanza europeica. A quests uschenumnads ‹Ollandais› sa laschan attribuir: Guillaume Du Fay (ca. 1397–1474), Johannes Ockeghem (ca. 1420–1497), Josquin Desprez (ca. 1450–1521), Heinrich Isaac (ca. 1450–1517), Jacob Obrecht (ca. 1457–1505), Adrian Willaert (ca. 1490–1562) ed Orlando di Lasso (1532–1594).
Er il cumponist da la romantica César Franck (1822–1890) è naschì a Lüttich ed è gia stà activ musicalmain avant che la famiglia è ida a star il 1835 a Paris. Menziun speziala merita en pli Adolphe Sax (1814–1894), l’inventader dal saxofon.
Entaifer la musica moderna èn enconuschents il chantadur e chansonnier Jacques Brel (1929–1978) ed il chantadur da pop e crossover Helmut Lotti (*1969). Da renum mundial entaifer la scena da jazz èn Toots Thielemans (1922–2016), ghitarra ed orgelet da bucca, sco er il ghitarrist Philip Catherine (*1942).
Dapi la fin dals onns 1990 è sa fatga valair en la Belgia ina scena da trance ordvart innovativa ed impurtanta a nivel internaziunal.
Comics[modifitgar | modifitgar il code]
Da muntada tut speziala èn en Belgia ils comics. Las Bandes Dessinées (franzos, en furma curta er BD) u Strips (ollandais) èn preschentas a moda fitg prominenta en mintga libraria e supermartgà. A l’academia d’art a Brüssel ed en auters lieus pon ins schizunt studegiar comic che vala qua sco ‹novavel art›.
Enconuschents dissegnaders da comic beltgs èn Willy Vandersteen (Suske et Wiske), Jean Graton (Michel Vaillant), Morris (Lucky Luke), Hergé (Tintin), Peyo (Les Schtroumpfs e.a.), André Franquin (Spirou et Fantasio, Gaston et Marsupilami) e Philippe Geluck (Le Chat). Ad els ed a blers auters è deditgà il museum da comics a Brüssel (Centre Belge de la Bande Dessinée).
Gastronomia[modifitgar | modifitgar il code]
Ina cuschina tipica da la Beltga na datti betg. Las singulas spezialitads èn plitost d’attribuir u a la cuschina flama u a la vallona. Tuttas duas cuschinas èn mintgamai influenzadas dal stadi vischin. Da la Belgia derivan percunter ils pommes frites che duevan daventar in success en tut il mund. Enconuschentas èn er las guaflas e pralinas beltgas. Ina lunga tradiziun ha plinavant l’elavuraziun da las pli differentas bieras.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
In sport apprezià en Belgia furma il ballape. Er en auters sports sco il tennis u l’atletica leva cuntanschan sportistas e sportists beltgs resultats respectabels.
Il sport naziunal furma dentant il ciclissem. Eddy Merckx, Roger De Vlaeminck, Johan Museeuw, Peter Van Petegem e Tom Boonen èn nums enconuschents entaifer quest sport. Impurtantas cursas da velo ch’han lieu en la Belgia èn Lüttich–Bastogne–Lüttich ed il Tur da la Flandra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Populaziun tenor vischnancas, prim da schaner 2012.
- ↑ Dieter H. Kollmer: Die belgische Kolonialherrschaft 1908 bis 1960. En: Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (ed.): Wegweiser zur Geschichte Demokratische Republik Kongo. 2. ed., Paderborn e.a. 2006, p. 45.
- ↑ Cf. Jens Thiel: «Menschenbassin Belgien». Anwerbung, Deportation und Zwangsarbeit im Ersten Weltkrieg. Essen 2007.
- ↑ Hans-Joachim Heuer: Geheime Staatspolizei: Über das Töten und die Tendenzen der Entzivilisierung. Walter de Gruyter 1995, p. 184.
- ↑ http://ec.europa.eu/public_opinion/index_en.htm.
- ↑ Le stationnement des gens du voyage. senat.fr, consultà ils 16 da november 2011.
- ↑ BuG 155 – Bericht uit het Gewisse – 01 januari 2012. npdata.be, prim da schaner 2012.
- ↑ http://www.npdata.be/BuG/157 – Moslims-Brussel.htm.
- ↑ Indicaziuns tenor Eurostat.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Claus Hecking: Das politische System Belgiens. Leske und Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3724-9.
- Frank Berge, Alexander Grasse: Belgien – Zerfall oder föderales Zukunftsmodell? Der flämisch-wallonische Konflikt und die Deutschsprachige Gemeinschaft. Leske und Budrich, Opladen 2003 (Regionalisierung in Europa, tom 3), ISBN 3-8100-3486-X.
- Johannes Koll (ed.): Belgien. Geschichte – Politik – Kultur – Wirtschaft. Aschendorff Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-402-00408-1.
- Insa Meinen: Die Shoah in Belgien. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-22158-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal federal da la Belgia
- Palaz roial – la monarchia en Belgia
- Infurmaziuns statisticas
- Belgieninfo – pagina cun novitads ed infurmaziuns actualas


c: text/html

text:
Bonus por i pendolars: l‘intardiada dla ferata devënta „monëda”
Sce la ferata locala é massa gonot tardia o toma massa gonot fora ciafa i pendolars tl dagní n’indenité finanziara sciöche „bonus di pendolars“.
Sön proposta dl assessur provinzial por la mobilité Florian Mussner á la junta provinziala tut la dezijiun ai 19 de dezëmber da mëte sö n "bonus di pendolars". „I pendolars ciafará un n iade al ann n bonus sce la ferata é tres indô tardia sön les singoles linies“, spliga l’assessur provinzial Mussner. Chësc bonus é preodü tla cherta de cualité danter la ferata y la Zentrala di Consumadus. „La mosöra se basëia sön n regolamënt dl‘UE sön i dërc y i dovëis de che che vá cun la ferata y mirëia ince indiretamënter a garantí y mioré tresfora la cualité di sorvisc dla ferata por i anuzadus“, dij Mussner.
Aladô di contrac di sorvisc dess le bonus bele gní apliché le proscimo ann por les intardiades dles ferates de Trenitalia y ti proscimi agn spo ince por les ferates dla SAD. Le bonus sará de alplü 50 euro a porsona al ann.
Intardiades y straufunghes
Aladô dl contrat di sorvisc mëss les compagnies dla ferata garantí na linia de standarg de cualité sciöche por ejëmpl por ci che reverda la puntualité, la netijia, la cordialité, l’informaziun y i.i. La Provinzia controlëia regolarmënter che chisc standarg vëgnes tignis ite. Sce al ne vëgn nia arjunt i standarg fissá, ciafa les compagnies dla ferata straufunghes, por ejëmpl sce al ne vëgn nia arjunt te n cer tëmp n cer livel de puntualité porvia de intardiades che depënn dala compagnia.
Le livel de puntualité vëgn scrit dant tl contrat por vigni linia y vëgn controlé vigni mëis, y plü avisa sön la basa di tëmps efetifs y les intardiades, che vëgn scrites sö avisa por vigni ferata tla banca dac. An baia de „intardiada“ canche la ferata röia adalerch cun passa 5 menuc de intardiada. Straufunghes vëgnel dé canche la prozentuala de intardiades al mëis vá sura na certa cuota de passa n punt porcentual fora. La cuota dla linia de Maran é de 10 porcënt, chëra dla Val de Puster trëi porcënt, chëra dl Prener Val d‘Isarch/Wipptal, sciöche ince dl raiun sot Balsan cinch porcënt.
Na gran pert dles straufunghes anuales ti gnará dades tl dagní dala Repartiziun Mobilité dla Provinzia a che che a le dërt da les ciafé sciöche bonus di pendolars.
Che ciafa pa le bonus di pendolars?
Le bonus di pendolars ti vëgn de n aide al ann automaticamënter a düc che che á n Südtirol Pass, n EuregioFamilyPass, n Südtirol Pass family, n Südtirol Pass abo+ cun na asoma pausciala de 150 euro al ann o n Südtirol Pass65+ cun na soma pausciala al ann de 75 euro o 150 euro y che l’á adoré altamo 30 iadi te n mëis sön na certa trassa o cun na certa ferata. Le bonus vëgn dé a na manira daldöt ne nia burocratica, le calcolan automaticamënter un n iade al ann. A che che á le Abo+ cun na soma pausciala al ann de 150 euro y le Südtirol Pass65+ cun na soma pausciala al ann de 75 y 150 euro vëgn le bonus calcolé canche al vëgn renové l’abo.
USP

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Avant circa in mais han ils lavurers entschet a chavar il fundament per la staziun a val sin il pass da l’Alpsu. Sco il directur da la Andermatt -Sedrun Sport SA, Silvio Schmid di dettia quai in grond bajetg. Quel stoppia avair plaz per 80 fin 90 gondlas, per ina garascha da las maschinas da pista e locals da vendita.
25 – 30 milliuns francs
Cun la staziun a val e la staziun da muntogna al pe dal Schneehüenerstock dettia er ina staziun a mez. En l’ultima etappa da colliar ils territoris da skis d'Andermatt e Sedrun vegnia quai investì tranter 25 fin 30 milliuns francs inclusiv las pistas, ils indrizs da far naiv e l’ustaria al Schneehüenerstock. Ed ins stoppia er anc construir la chanalisaziun e l’aquaduct, di il directur da la ASS.
«In siemi»
Per Silvio Schmid èsi «in siemi che va en vigur». I saja in mument emoziunal, cura ch’el possia ir cun skis l’emprima giada da Sedrun ad Andermatt respectiv il cuntrari, perquai ch’ins haja investì bler temp, lavur ed energia.
RR actualitad 12:00


text:
Omadus survegnan la distincziun per lur engaschi e lur stentas cunter la violenza cunter dunnas.
L'activista per ils dretgs umans
Nadia Murad, l'activista per ils dretgs umans da 25 onns, è stada trais mais en ils mauns da la gruppa da terror Stadi Islamic. Oz viva ella en la Germania e fa sco ambassadura speziala da l'ONU attent sin las painas da las unfrendas dal SI.
Il ginecolog
La segunda onuraziun va a Denis Mukwege, in ginecolog dal Congo che tracta dunnas violadas. El survegn il premi er per ses engaschi da terminar la violenza sexuala sco arma da guerra, uschia scriva il comité Nobel.
Passa 300 candidaturas
Il premi Nobel da la pasch, ch'è dotà cun bunamain in milliun francs, vegn surdà ils 10 da december. La giuria ha stuì decider quest onn tranter 331 candidaturas (216 persunas e 115 organisaziuns).
L'onn passà ha il comité Nobel dà il premi a la Ican, la Campagna internaziunala per il discharmament atomar, per ses cumbat per in mund senza armas atomaras.
RR novitads 11:30


text:
Pliras spartas da l’agricultura èn pertutgadas da la chalira e setgira actuala, quai scriva l’Uffizi federal d’agricultura. Las mesiras da la Confederaziun duajan sustegnair las mesiras gia instradadas tras ils chantuns. En il center stettia la sminuziun dals dazis per fain.
Racolta da fain en general buna
La racolta da fain sajan per gronda part, tant da la quantitad sco da la qualitad, buna en bleras regiuns da la Svizra. Tuttina saja tras la setgira vegni tar stretgas e las cumpras necessarias da fain na pon betg vegnir cuvridas sulet cun fain ord la Svizra. Era saja en quasi l’entira Europa setgira uschia ch’ils pretschs per fain sajan pli auts che normal e cun sminuir ils dazis possia quai per part vegnir cumpensà, scriva l’Uffizi federal d’agricultura.
Mesiras dals chantuns restan
Lubidas restan vinavant regulaziuns spezialas en las spartas pajaments directs ed l’agricultura biologica. Latiers stattan a disposiziun emprests per gidanters da manaschi.
RR novitads 16:00


text:
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester sinfonic. Accumpagnà vain l'ouvra dad ün cudesch chi includa las poesias in la versiun originala rumantscha cun translaziuns tudais-chas e francesas. Mario ha pero amo oters sömmis e giavüschs
Mario, tü vivast hoz a Paris?
Gie, avon prest nov onns sun jeu ius a Paris per far ina scolaziun sco actur da teater. Quella hai jeu serrau giu treis onns pli tard e sun restaus a Paris entochen oz.
Purquoi Paris?
Jeu savevel eleger denter Paris e Berlin. Mo damai che jeu luvravel gia musicalmein vid in impurtont project da «chanson» ed erel savens en Svizra franzosa ed a Paris, sun jeu sedecidius per Paris.
Forsa il cuntrari da la Surselva chi’t faszinescha?
Igl equiliber denter la veta urbana e quella silla tiara, denter il pign ed il grond, quel fa bein a mi. Jeu drovel omisdus munds. Pertgei in gida a capir meglier l’auter.
Tü hast masdà teis origen rumantsch cun tia vita preschainta in Frantscha. Uschè es naschü ün album cun «chansons» rumantschas. Co es quai capità?
REMAS ei il fretg da pliras inspiraziuns musicalas. Dalla canzuns popularas romontschas, dallas operas talianas cullas qualas jeu sun carschius si, elu dalla chanson franzosa che fa part da miu mintgadi.
Ensemen cun Anita Capaul dalla Chasa Editura Rumantscha vein nus ediu in cudisch cun translaziuns dallas poesias e cun texts accumpignonts da differents autur(a)s romontsch(a)s per tudestg e per franzos, per aschia dar in niev access a nossas poesias romontschas.
In dils poets romontschs che tucca mei il pli profund ei Alfons Tuor
Che chansonier at ha inspirà il plü ferm? E che poet rumantsch?
Jacques Brel per la chanson, e quei sco artist cuplet. Sia eleganza da metter texts en musica, sia precisiun d’interpretaziun e siu talent d’actur.
Alfons Tuor per la poesia romontscha. Cun siu spért viv ed allert, sia plema poetica, melanconica, e buca sco davos cun sia biografia.
La chanzun "Romontschs" piglia pel chül ils rumantschs chi ütiliseschan gugent germanissems. Co es quai pro tai svessa?
Oh, jeu sun igl emprem che s’identificheschel cun quella poesia da Bistgaun Cathomas. Cu jeu drovel il «bien» romontsch, cunzun per la lavur, lu hai jeu adina il vocabulari sursilvan sper mei. Ed el discuors dil mintgadi schula halt in ni l’auter plaid tudestg viaden.
Cugnuoschast pleds chi dà be per rumantsch?
Gion Cadieli scriva en sia poesia «Ad ina matta veglia» che siu cor seigi «…na dad amur, mo da carezia pleins». Nus romontschs essan ils sulets che distinguin «amur» e «carezia». E quei quetel jeu bellezia !
Tü hast dit cha tü insömgiast per rumantsch. Che es stat teis ultim sömi, da che as trattaiva quel?
Jeu hai semiau tschella notg che l’iniziativa «No Billag» vegni refusada. Speronza daventa quei siemi realitad!
Cumparter nossas poesias romontschas, transmetter in patrimoni cultural ch'ei ius empau en emblidonza ei important
Co guarda oura cun sömis in sen da giavüschs? Che sun teis giavüschs per ils prossems mais ed ons?
Ei dat il siemi universal e perpeten che va avon a tuts, e che ei quel dalla pasch!
Elu dat ei mellis pigns siemis e giavischs persunals. Daquels hai jeu biars. In da quels ei da saver s’exprimer aunc ditg entras la musica ed il teater.
L’Album es gnü registrà a Prag?
Avon in temps hai jeu empriu d’enconuscher il dirigent Jérôme Kuhn da Fribourg. El ha raquintau a mi da siu niev orchester, il PSE Prague Symphonic Ensemble. Aschia ha quella collaboraziun denter il Grischun e Fribourg entschiet, accumpignada da differentas collaboraziuns internaziunalas.
Co es statta la collavuraziun cul ensemble symphonic da Prag?
Quei ei stau in’experientscha fetg intensiva e professiunala. Ensemen cun Jérôme Kuhn e cun Nicolas Charron da Paris che ha creau las partituras, vein nus collaborau stretgamein ordavon per preparar las registraziuns. Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas.
Tü chantast a divers concerts da l’orchester Kammerphilharmonie Grischun. Che significha quai per tai?
Igl inscunter cun igl auditur ei in impurtont pass per REMAS. Cumparter nossas poesias romontschas, transmetter in patrimoni cultural ch'ei ius empau en emblidonza. E da far quei ensemen culla Kammerphilharmonie dil Grischun ei enzatgei fetg bi.
Che es il rumantsch per tai?
Il romontsch ei miu lungatg mumma ed el medem mument ina da mias pli fermas ragischs. E quella vi jeu era tgirar.
Scuvierer ed empustar il cudisch/CD MARIO PACCHIOLI - REMAS saveis vus sut: https://www.mariopacchioli.com/
Text: C. Gustin, Turitg
Fotografia: (c) Ester Vonplon, mariopacchioli.com
Suonda LATABLA!
PROSSEMS CONCERTS:
insembel cun l’orchester Kammerphilharmonie Grischun:
27.12.2017
20h
Flem, Waldhaus
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
28.12.2017
17h30
Lenzerheide, Kirche San Carlo
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
30.12.2017
20h
Scuol, Baselgia evangelica
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
01.01.2018
18h
Arosa, Baselgia evangelica
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
02.01.2018
17h
Chur, Stadttheater
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
03.01.2018
17h30
Pontresina, Rondo
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
05.01.2018
20h
Glion, Klosterkirche
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
25.05.2018
20h
Fribourg, Equilibre
REMAS - IL CONCERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
26.05.2018
20h
Chur, Stadttheater
REMAS - DAS KONZERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
Forsa er insatge per Vus:
Ina bella cumparsa arcaica
Da Benedetto Vigne - Maria Moling e Roland Vögtli alias Me+Marie han fatg...
5 chauns
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga...


text:
En ses rapporta davart l’inventar dals gas da serra per l’onn 2015 scriva l’uffizi che las emissiuns vegnian dal traffic motorisà e sajan tar 15,4 milliuns tonnas, quai che muntia anc adina 4% sur il nivel dal 1990. Uschia n'è la finamira da reducir las emissiuns betg cuntanschida tar il traffic.
Dapli kilometers
L'onn 2008 sajan las emissiuns dal traffic anc stadas 13% pli autas che l'onn 1990. Dapi lura sajan quellas sa sminuidas levamain. Quai saja sur tut d'engraziar a las emissiuns da gas da serra che sajan sa sminuidas per kilometer charrà, scriva l'Uffizi federal d'ambient. Questa sminuziun vegnia dentant puspè disfatga perquai ch'i vegnia charrà dapli kilometers.
Che las emissiuns sajan sa sminuidas marcantamain il 2015 saja d'engraziar al curs minimal da l'euro envers il franc che saja vegnì schlià là. Pervi da quel saja il «turissem da tancar» sa calmà quasi dal tut.
Edifizis ed industria cuntanschan la finamira
Edifizis èn vegnids da reducir las emissiuns da gas da serra per 26% sin 12,7 milliuns tonnas. Uschia saja la finamira da 22% per l'onn 2015 cuntanschì, scriva il BAFU. In motiv saja dentant l'aura relativamain miaivla da l'enviern 2015. Uschia n'hajan ins betg duvrà tanta energia per stgaudar. Quai mussia dentant er ch'ils edifizis sajan anc adina relativamain dependents da fossils cumpostabels sco per exempel ieli da stgaudar.
L'industria ha perfin surpassà la finamira per 17%, finamira fiss stà 7%. Motivs per questa sminuziun saja sur tut che la raffinaria d'ieli Tamoil a Collombey en il Vallais saja vegnida serrada. Plinavant era perquai che la producziun da cement saja sa reducida.
RR novitads 14:00


text:
Articul 50, Lege provinziala di 23 de novëmber dl 2015, n. 15
Coma 1 - Che che adora i sorvisc de trasport publich de linia mëss respeté les desposiziuns preodüdes dal titul II dl decret dl Presidënt dla Republica di 11 de messé dl 1980, n. 753, y mudaziuns suandëntes. Che che vá cuntra chëstes desposiziuns, mëss paié la sanziun aministrativa preodüda, aumentada dl 300 porcënt, tl respet de ci che é preodü da chësc articul.
Coma 2 - Che che ne se tëgn nia ales desposiziuns sön la sconanza dla sanité de che che ne föma nia mëss paié les sanziuns aministratives preodüdes dala lege provinziala di 3 de messé dl 2006, n. 6.
Coma 3 - Che che danejëia o ajiëia i mesi de trasport, i locai, les staziuns y les fermades dl trasport publich, sciöche ince so aredamënt y sü azessurs, mëss paié na sanziun aministrativa da 100,00 euro a 600,00 euro, tl respet dles desposiziuns penales y dla refata di dagns.
Coma 4 - Sce l’utënt se comporta a na moda da danejé la segurëza y regolarité dl sorvisc de trasport publich, sciöche ince l’incolumité dles atres passajieres y di atri passajiers, pó le personal inciarié dl control y la ciaferia/le ciafer dl meso, sce ai mina, trá zoruch le titul de iade, sce al é a so inom, y ne lascé nia jí inant chësta porsona sciöche al vëgn preodü dala lege.
Coma 5 - Che che adora i sorvisc de trasport de linia zënza titul de iade regolar mëss paié le prisc dla cherta ordinara de n iade scëmpl y na sanziun aministrativa da 30,00 euro a 240,00 euro.
Coma 6 - Che che adora i sorvisc de trasport de linia cun le titul de iade nominatif zedü o le titul de iade falsifiché y che che vëgn abiné söl fat che ara/al dá inant n titul de iade nominatif, mëss paié le prisc dla cherta ordinara de n iade scëmpl y na sanziun aministrativa da 60,00 euro a 400,00 euro, tl respet dles desposiziuns penales. L’adoranza de n titul de iade nominatif zedü y la constataziun dla falsificaziun dl titul de iade comporta te vigni caje la retrata dla cherta de iade da pert dl personal inciarié dl control.
Coma 7 - La sanziun aministrativa preodüda dal coma 5 vëgn anulada sce:
a) l’utënt che á n titul de iade a tëmp varënt a so inom cun tarifa forfetara (Südtirol Pass abo+, Südtirol Pass 65+ und Schulpass) o n titul de iade debann (Südtirol Pass
free), mo che tol i sorvisc de trasport publich zënza avëi para le titul de iade, desmostra al’aziënda che pîta le sorvisc, te cin' dis dal fat, che al á le titul de iade y se crüzia ince tl medemo tëmp da paié, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma de 10,00 euro sciöche spëises aministratives;
b) l’utënt che á n titul de iade varënt cun inom, mo che tol i sorvisc de trasport publich zënza mostré n documënt d'identificaziun varënt eventualmënter scrit dant, desmostra al’aziënda che pîta le sorvisc, te cin' dis dal fat, süa identité y se crüzia ince tl medemo tëmp da paié, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma de 10,00 euro sciöche spëises aministratives;
c) l’utënt che á n titul de iade a tëmp varënt cun inom cun tarifa forfetara (Südtirol Pass abo+, Südtirol Pass 65+ und Schulpass) o n titul de iade debann (Südtirol Pass
free), mo ne l'á nia convalidé, regolarisëia süa posiziun atira o te cin' dis dala contestaziun paian, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma de 10,00 euro sciöche spëises aministratives.
Coma 8 - La sanziun aministrativa preodüda dal coma 6 vëgn anulada, sce l’utënt che á n titul de iade a tëmp varënt a so inom cun tarifa forfetara, tol i sorvisc de trasport publich cun n titul de iade a tëmp nominatif cun tarifa forfetara de n ater componënt familiar, ti desmostra al’aziënda che pîta le sorvisc, te cin'dis dal fat, che al á so titul de iade y se crüzia ince tl medemo tëmp da paié, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma di 10,00 euro sciöche spëises aministratives.
Coma 9 - Ti caji preodüs dai comesc 5 y 6 pó l’utënt regolarisé süa posiziun atira o te cin' dis dala contestaziun, tres le paiamënt de na soma anfat ala soma dla cherta ordinara de n iade scëmpl, plü la sanziun te na mosöra minimala.
Coma 10 - Sce le paiamënt ne vëgn nia fat aladô di comesc da denant, ortiëia inant la porsona responsabla dl control inciariada dal’impresa de trasport, che á azerté y contesté la violaziun, le verbal d'azertamënt al rapresentant legal dl’impresa che eserzitëia le sorvisc de trasport, che desponn l’ordinanza de paiamënt dla straufunga.
Coma 11 - Ci che vëgn trat ite cun les sanziuns aministratives ti speta ales impreses de trasport. Le 50 porcënt de ci che vëgn trat ite mëss gní tut por mioré les ativités de control y d'assistënza por les passajieres y i passajiers y les informaziuns sön le sorvisc y i punc de venüda, sön la basa de n program che les impreses de trasport mëss presenté vigni ann.
Coma 12 - Les somes dles sanziuns preodüdes da chësc articul pó gní adatades vigni ann dala Junta provinziala ales mudaziuns dl cost dla vita aladô di dac ASTAT.


text:
Novitês
Davagnadûs dl 1. pest de scultöra Richard Agreiter 2007
Ai 11 de mà s’à incunté tl Museum Ladin la comisciun dl concurs “1. Pest artistich de scoltöra Richard Agreiter” de chëra che al fej pert inće n espert consié dal artist Richard Agreiter por ciafé fora i davagnadûs de chësta pröma ediziun. Chësc pest è gnü dé sciöche secondo post ex aequo a Gehard Demetz de Sëlva y a Hubert Kostner de Ciastel.
La premiaziun y la presentaziun dles operes vëgn tignida ai 31 de agost 2007 dales 6 da sëra en gaujiun dl’inaudaziun dla mostra “II. Trienala Ladina”


text:
Quai è stà il Arcas Rock sin la mirvegliusa plazza a Cuira. Qua datti anc ina giada da vesair ils highlights da la saira.
Il ticker è a fin
-
23:17
Quai esi stà dal Arcas Rock
L'emprima ediziun dal festival en la citad veglia da Cuira è gartegiada. Qua resumain nus ils highlights da la premiera sin la plazza d'Arcas.
-
23:08
Jau sun surprendida.
-
22:52
Lola Marsh fa la finiziun
La davosa band da questa saira è Lola Marsh da l'Israel. Era ella ha fatg ina visita en la rulotta tar Livio e suna unplugged.
-
21:40
Ils megliers plazs dal festival
Nossa moderatura Nora al puls dals abitants dal Arcas.
-
21:24
Folk cun the Gardener & The Tree
La band da Schaffusa procura per ina buna atmosfera al Arcas Rock.
-
21:11
La rulotta da RTR è in bun lieu per chillar
-
20:07
Roland Vögtli avant il concert
Il moderatur dal Soundcheck Livio Chistell ha discurrì cun Roland Vögtli avant il concert.
-
19:35
Rockischem cun Me + Marie
-
19:04
Il Soundcheck dal Arcas Rock
Uss live el radio cun Livio Chistell ord la rulotta
-
18:15
Stafan Parpan è l'organisatur dal Arcas Rock
Finalmain esi gartegià cun l'Arcas Rock en la citad veglia da Cuira. Per far in festival en quest lieu ha Stefan Parpan da l'uniun Wohlklang, il link avra en ina nova fanestra cumbattì diesch onns.
-
17:48
Kaufmann animescha il public
-
17:06
Kaufmann unplugged
Avant ses concert ha Kaufmann dà in gig unplugged en la rulotta da RTR.
-
16:58
Kaufmann avra l'emprim Arcas Rock
Davent da las 19:00 pudais vus esser live da la partida al radio.
-
16:40
L'Arcas è pront
Ils emprims aspectaturs èn gia qua al Arcas e giaudan insatge da baiver frestg. L'aura na pudess betg esser meglra per la premiera dal Arcas Rock. I cumenza a las 17:00 cun Kaufmann, la giuvna band da Cuira.


text:
Quel da ski nordic a Falun en Svezia. Avant che quell’entschaiva datti dentant anc in’emprova generala.
È quella è medemamain en Svezia. Ad Östersund datti la fin d’emna las proximas cursas da la cuppa mundiala da passlung, las davosas avant il campiunadi mundial a Falun.
Avant ch’il trumf svizzer Dario Cologna e ses frar Gianluca èn partids viers Falun han noss reporters da sport Ursin Lechmann e Roger Alig discurrì cun ils frars.
La sonda datti ad Östersund in sprint classic, la dumengia ina cursa da 15 kilometers en il stil liber.
Il Radio Rumantsch rapporta en ils sportissimos tranter las 17:00 e las 18:00.


text:
Etrusch
I etrusch hinn staa on popol de l'Italia central, originari de la terra in tra l'Arno e 'l Tever. I eren ciamaa di Roman Tusci, e 'l nomm de la Toscana el vegn de li. I etrusch parlaven 'na lengua minga indoeuropea, anmò misteriosa per i lenguista. Han avuu el sò period de spendor in tra el secol quell de 7 e quell de 6 a.C, cont on domini che 'l rivava da la Campania a la bassa Lombardia: però dopo de la fin del Regn de Roma, cont ona monarchia etrusca, i Roman han scominciaa a slargàss in terra etrusca, e hinn descomparuu intorna al segond secol a.C.


text:
Engiadina: Project laina lunara
- Glindesdi, 28.12.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 28.12.2015, 11:45, RTR
Project cun laina lunara augmenta vendita da schember
«God» sa numna il project dals uffizis forestals in Engiadin'Ota che exista uss dapi 5 onns. Cun quai che la dumonda per lain da schember era ida enavos marcantamain, han ils selviculturs stgaffì ina nova purschida cun laina lunara.
Il chalender lunar dicta las datas per smerscher las plantas da schember, laresch e pin per il project «God» in Engiadin'Ota.
La glina è decisiva
Durant ils mais cun in «r» a la fin – numnadamain: settember, october, november e december smerschan ils uffizis forestals las plantas da schember, laresch e pin be durant dis ch'èn definids tenor il chalender lunar.
Mintga tagl vegn documentà e la laina marcada cun codes che inditgeschan nua e cura che la planta è vegnida smersa. Cun quest project han ils uffizis forestals d'Engiadin'Ota savì porscher maun a la dumonda da martgà ch'è naschida en emprima lingia tar ils architects da projects pli luxurius.
Schember è puspè en moda
Surtut il lain da schember s'ha sviluppà ils ultims onns puspè ad in material che vegn duvrà savens tar la construcziun da chasas. Sin giavisch da plirs architects elavura la Resgia da S-chanf perquai surtut las plantas en assas lungas da fin 10 meters lunghezza.
450 francs per in meter cubic schember
Il pretsch da vendita da la laina lunara è era pli aut. Per 1 m3 vala actualmain in pretsch da fin 450 francs. L'idea da vender laina lunara che na sa mida e lavura betg pli grond suenter l'elavuraziun ha dad ina vart purtà ina nova purschida, da l'autra ha il project er unì ils uffizis forestals in Engiadin'Ota da collavurar pli stretg ensemen.
Il project GOD è uss nominà per il premi internaziunal da guauds da protecziun Helvetia. La premiaziun ha lieu ils 22 da schaner 2016 a Bulsaun en il Tirol dal sid.


text:
Saicourt
Saicourt a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.75 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Saicourt al se tröva a una altitüden de 749 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Tramelan, Mont-Tramelan, Tavannes, Reconvilier, Saules, Sornetan, Châtelat, Lajoux, Les Genevez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saicourt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1262 col nom de Zacurt.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saicourt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sit del cumün de Saicourt
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Enfin uss era il 5avel plaz a Tavau Nordic mez december ses meglier resultat. Nathalie von Siebenthal ha fatg bun plaz per plaz durant ils 10 kilometers cun partenza en massa ad Oberstdorf, ed ha la finala cuntanschì l’arrivada cun in retard da be 0,9 secundas sin la Finlandaisa Krista Pärmäkoski ch’è vegnida terza. Von Siebenthal ha dentant er profità che la Norvegiaisa Heidi Weng è cupitgada sin ils davos meters.
Ingvild Flugstad Östberg cun schanzas sin victoria al Tour de Ski
Gudagnà la 5avla etappa dal Tour de Ski ha la Norvegiaisa Ingvild Flugstad Östberg avant la campiunessa mundiala en il sprint, sia cumpatriota Maiken Caspersen Falla. En il classament general dal Tour de Ski maina Ingvild Flugstad Östberg avant las duas davosas etappas en la Val di Fiemme cun in avantatg da bunamain ina minuta sin la Norvegiaisa Heidi Weng.
RR novitads 11:00


text:
In auto cun tschintg persunas che charrava sin la Via dal Güglia aval vers Malix è glischnà sin l'auter vial tar il lieu Egga ed è uschia collidà cun in auto ch'era sin viadi amunt.
Las persunas en l'auto svià n'èn betg vegnidas blessadas. Il manischunz da 70 onns e ses cunautist da l'auto ch'era sin viadi amunt, han stuì ir tar il medi per ina controlla. Pli gronds donns han ils vehichels prendì. L'auto che gieva vers Malix ha in donn total e l'auter auto ha in donn da plirs 10'000 francs.
Il traffic è per curt temp vegnì manà sin in vial. Suenter ina mes'ura ha la polizia dentant puspè dà liber l'entira via.
RR novitads 09:00


text:
F.C. Inter
L'Internazional (o semplicement Inter, scorciada) l'è ona squadra del ballon de Milan. Nassuda in del 1908, la gh'ha la divisa nera e bloeu, e el sò simbol l'è el bisson. L'hann ciamada Ambrosiana in di temp del fascismo.
In del sò palmaress ei gh'hann 18 scudett, 3 Copp di Campion, 2 Copp Intercontinentaj, 1 Coppa del Mond par Club, 7 Copp Italia, 5 Supercopp de Lega; l'Inter l'è l'unica formazion italiana che l'ha semper giugaa in serie A.
El sò stadi l'è 'l Meazza che gh'ha 82.995 pòst a settà. El sò primm scudett l'ha vingiuu in del campionaa del 1909-1910 e l'ultom, che l'è 'l 18esim, in del 2010.
Cuntegnüü
La tripletta del 2009-2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 2009-2010 l'è staa l'ann di récord per L'Inter che l'è rivada a fà la tripletta, cioè a ving ol Campionaa, la Coppa Italia e la Coppa di Campion, tutt in del istess ann.
Coppa Italia 2009-2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 5 de magg del 2010 a Ròmma l'Inter la ving la finala de la Coppa Italia contra la Ròmma per 1 a 0, gòl in del primm temp del Diego Milito. La Ròmma la finiss in 10, vist che 'l Francesco Totti el ciappa 'l cartelin ross per vegh daa ona gran pesciada al Mario Balotelli.
Campionaa 2009-2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 16 de magg l'Inter la ving l'ultoma partida del campiunaa a Sienna per vun a zero contra 'l Sienna, gòl del Diego Milito, e la ving ol campionaa italian con 82 pont, segonda la Ròmma con 80. L'è ol sò campiunàt nummer 18.
Coppa di Campion 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 22 de magg l'Inter la ving al Bernabéu de Madrid la Coppa di Campion cóntra 'l Bayern München, cont duu gòl semper del Milito. L'è la terza Coppa di Campion de la sò stòria.
2010-2011[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che 'l José Murinho l'è 'ndaa al Real Madrid, l'Inter l'à ciamaa al sò pòst ol Rafa Benitez e 'n de l'estaa l'ha venduu ol Mario Balotelli al Manchester City.
Super Coppa Italiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 21 de agost l'ha vingiuu, a San Siro, la Super Coppa Italiana contra la Ròmma per 3 a 1.
Super Coppa Europea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 27 de agost l'ha perduu, contra l'Atlético Madrid, la Sper Coppa Europea per 2 a 0.


text:
Enfin l'80avla minuta manavan ils giasts anc cun 2:0. Lura han Josip Drmic, Valentin Stocker ed anc ina giada Josip Drminc vulvì il gieu.
En la medema gruppa ha l'Engalterra gudagnà ordaifer cunter San Marino cun 6:0. Grazia a questa victoria è l'Engalterra l'emprima equipa ch'è sa qualifitgada per il campiunadi europeic da ballape l'auter onn en Frantscha.
In grond pass envers la qualificaziun ha era l'Austria fatg cun ina victoria dad 1:0 cunter la Moldavia. L'equipa dal trenader svizzer Marcel Koller è a la testa da la tabella cun 19 puncts avant la Svezia cun 12 puncts.


text:
Untitled 3
Completed: 2011
Details: found objects and mixed media
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.


text:
Suenter ina debatta da radund duas uras la mesemna avantmezdi avevan gudognà ils social-democrats. Il parlament ha fatg la storta a piz ed ha votà cun 62 a 60 vuschs da tuttina laschar il franzos en scola primara. La lescha dispitaivla è uschia giud maisa.
Instrucziun insuffizienta e memia greva
Perquai che l’instrucziun da franzos en primara na saja betg suffizienta e surdumondia il scolars avevan ils adversaris vulì spustar il franzos da la scola primara en il stgalim aut.
Els avevan pretendì dad introducir in passus correspundent en la lescha da la scola populara turgoviana. Il parlament era seguì l’entschatta da matg a quella proposta cun 68 a 53 vuschs.
Critica ha para portà fritg
Suenter la decisiun, da na betg pli vulair il franzos en scola primara, era la Turgovia vegnida crititgada da tut las varts. 2 emnas pli tard aveva la directura da l’educaziun Monika Knill preschentà ina seria da meglieraziuns cun la speranza da pudair salvar il franzos en la scola primara anc en l’ultima minuta.
RR novitads 14:00


text:
Cassèi
Cassèi (Cassiglio in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Stabina, che l'è ona al laterà de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 109 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 8 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Camerada, Cüs, Ólmo, Örniga, Piasa Brembana, Santa Brigida, Taècc, Altòrta e Vedeséta.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cassèi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tar las elecziuns da la regenza dals 10 da zercladur èsi necessari da dumbrar anc ina giada las vuschs. La differenza tranter ils candidats Jon Domenic Parolini (PBD) e Walter Schlegel (PPS) è stada uschè pitschna che la lescha davart ils dretgs politics en il Grischun pretenda ina nova dumbraziun da las vuschs.
Cunquai che Jon Domenic Parolini ha survegnì 15'904 vuschs e Walter Schlegel 15'836 vuschs è la differenza da vuschs stada 68 – quai ch'è cler sut la limita da 0,3%. Era sin basa dals protocols che las vischnancas han gì da trametter a la chanzlia statala, è la differenza restada sut questa limita.
Controllar tut ils cedels – dumbrar mo vuschs dals 2 candidats
Mesemna suentermezdi cumenzan las radund 25 persunas a dumbrar tut ils cedels da votaziun. Controllads vegnan tuts, era quels declerads nunvalaivel. Silsuenter vegn dumbrà las vuschs – però mo questas da Jon Domenic Parolini e da Walter Schlegel.
L'emprima giada da dumbrar suenter ina elecziun
Ils candidats dastgan – sch'i vulan – assister a la dumbraziun. Cura che la dumbraziun vegn ad esser finida, n'è anc betg cler, cunquai ch'igl è l'emprima giada en il Grischun ch'igl è da dumbrar anc ina giada ils cedels suenter ina elecziun. La chanzlia statala na quinta betg da pudair publitgar ils resultats definitivs avant venderdi.
Lescha davart dretgs politics GR
Art. 43, al. 2, verificaziun dal scrutini, il link avra en ina nova fanestra
Sche la differenza dal resultat total provisoric d'ina elecziun u d'ina votaziun che vegn eruì importa tranter l'ultima persuna elegida e l'emprima persuna betg elegida respectivamain tranter las vuschs affirmativas e las vuschs negativas main che 0,3 pertschient da las vuschs valaivlas consegnadas, sto succeder d'uffizi ina verificaziun dal scrutini.
RR novitads 10:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
SC Berna e ZSC Lions cuntanschan mezfinals
En la cuppa dal hockey sin glatsch svizzer èn il SC Berna ed ils ZSC Lions sa qualifitgads per ils mezfinals. Berna ha battì Visp da la liga naziunala B ordaifer cun 2:3 suenter sajettar penaltis ed ils ZSC Lions han gudagnà cunter Ambri cun 5:2.
En l'emprima liga dal hockey regiunal ha Arosa pers cunter Oberthurgau cun 1:7 e Cuira ha battì Weinfelden cun 7:0. En la tabella è Arosa sin plazza 2 e Cuira sin 3. Omadus han 34 puncts. Sin plazza 1 è Dübendorf cun 38 puncts.
Hockey: Classament 1. liga ost (masterround) (06-02-2016)
RR novitads 06:00


text:
I vegn cuntinuà definitivamain cun il model da splitting da la scola professiunala Surselva a Glion e da la scola professiunala Cuira
La regenza grischuna ha approvà definitivamain il model da splitting
da la scola professiunala Surselva a Glion e da la scola professiunala
Cuira per l'instrucziun da furmaziun generala a partir da l'onn da scola
2008/09.
Il model da splitting è sa cumprovà en la fasa da project da sis
onns ed il facit che vegn tratg è dal tuttafatg positiv. Circa dus terzs
da tut las scolaras e da tut ils scolars da la scola professiunala
Surselva èn scolaras e scolars che emprendan tenor il model da
splitting. L'onn da scola 2006/07 eran quai 241 scolaras e scolars. Fin
l'onn 2010 pon ins far quint che quest dumber da scolaras e da scolars
restia sin quest nivel. Il model da splitting è ina da las mesiras ch'il
chantun prevesa per rinforzar Glion sco lieu da scolaziun sin il stgalim
secundar II.
Tenor il model da splitting vegnan las scolaras ed ils scolars, che
han lur lieu d'emprendissadi en Surselva, tramess sche pussaivel a la
scola professiunala Surselva a Glion per l'instrucziun da furmaziun
generala, sch'ellas e sch'els abiteschan a Glion u en ina vischnanca da
la Surselva che ha ina scola obligatorica rumantscha, e quai da Laax
ensi. Sin ina dumonda en scrit po l'uffizi ultra da quai trametter
emprendistas ed emprendists d'autras regiuns che discurran rumantsch en
l'instrucziun bilingua a Glion.
La regenza s'exprima cunter mesiras pli rigurusas en il sectur da la
responsabladad per chauns privlus
La revisiun parziala dal dretg d'obligaziuns che vegn proponida da
la confederaziun en il sectur da la responsabladad per chauns privlus
vegn refusada da la regenza grischuna. La confederaziun prevesa che
persunas che tegnan chauns privlus duajan da nov vegnir suttamessas ad
ina responsabladad da periclitaziun.
Questa proposta premetta che la confederaziun classifitgeschia ils
chauns tenor categorias da privel. Ina tala categorisaziun possia
dentant mo vegnir fatga sin basa da la razza u da la grondezza dal
chaun. Tenor la regenza mussan las experientschas che la razza n'è betg
en emprima lingia il criteri per giuditgar, sch'in chaun è privlus u
betg. Anzi, las enconuschientschas ch'ins ha gudagnà en il Grischun sin
basa d'incidents cun chauns dapi il matg 2006 mussan che la gronda part
da las morsas è vegnida chaschunada en emprima lingia da bastards sco er
- per ina part considerabla - d'animals ch'èn vegnids resguardads sco
chauns da famiglia. Per la regenza è quest project da far pli severa la
responsabladad generala da las possessuras e dals possessurs da chauns
mo per ina tscherta razza ed - entaifer questa razza - mo per singuls
tips plitgunsch naschì or d'in acziunissem politic che or d'ina
necessitad reala. En Svizra valeva la responsabladad da periclitaziun
numnadamain mo per privels spezials che n'èn betg bain dumagnabels, sco
implants nuclears u vehichels a motor.
Er la varianta proponida d'extender la responsabladad da
periclitaziun sin tut las possessuras e sin tut ils possessurs da chauns
sco er da pretender in'assicuranza da responsabladad obligatorica refusa
la regenza en sia consultaziun. Sche la responsabladad da periclitaziun
vegniss extendida sin tut las possessuras e sin tut ils possessurs,
stuess vegnir elavurada ina categoria d'excepziuns per chauns da
polizia, per chauns da salvament e per chauns da protecziun. Plinavant
pertutgass in'extensiun da la responsabladad en emprima lingia cas da
bagatella, sco che las experientschas ch'ins ha fatg en il Grischun cun
morsas da chauns mussan. Empè da quai èsi per la regenza pli
raschunaivel da mantegnair la regulaziun vertenta ch'è pratitgabla e
cunvegnenta.
Da vischnancas e da regiuns
- Schlarigna: La revisiun parziala dals statuts da la vischnanca
burgaisa da Schlarigna, ch'è vegnida concludida ils 27 da zercladur
2007, vegn approvada.
- Vuorz: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la
vischnanca da Vuorz dal 1. da zercladur 2007 vegn approvada.
- Sta. Maria V.M.: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la
zona da mastergn "Bos-chetta" dals 3 da fanadur 2007 da la vischnanca da
Sta. Maria V.M. vegn approvada.
Chanzlia chantunala dal Grischun
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Il campiunadi mundial da skis è istorgia. L’Austria ha gudagnà il spievel da medaglias. 9 medaglias han Marcel Hirscher, Anna Fenninger e ses collegas da squadra gudogna.
L’Austria è la naziun da skis numer 1, avant ils Stadis Unids e la Slovenia cun sia atleta d’excepziun Tina Maze.
La delegaziun svizra gudogna 3 medaglias a Vail Beaver Creek ed è uschia ensemen cun la Frantscha il numer 4 dal mund. Quai è dapli ch’als ultims dus campiunadis mundials, dentant memia pauc per ina naziun da skis sco la Svizra.


text:
«La stria da Dentervals» sco teater26.09.2018
«La stria da Dentervals» sco teater
Grond project da teater el liber igl onn vegnent a S. Gada a Mustér
DA HANS HUONDER / ANR
L’auter onn presenta l’Uniun Dentervals il toc «La stria da Dentervals» a Mustér. Sco liug d’inscenaziun ei il contuorn dalla baselgia da S. Gada vegnius eligius. Avon siat onns ei il cudisch «La stria da Dentervals » da Hubert Giger cumparius e mo treis onns pli tard ei gia la secunda ediziun stada sin meisa. Igl ei in roman historic che sebasa sin ina sentenzia d’ina dunna il 17avel tschentaner en Surselva. «Cura ch’jeu haiel legiu quei cudisch eis ei stau clar per mei che quei fuss in grondius toc da teater», digl igl actur e regissur René Schnoz ch’ei carschius si a Mustér. Sin si’incarica ha Giger allura scret il toc sco versiun per teater el liber e beinspert ei era il liug adattau persuenter staus eligius: S. Gada. Cheu sper la veglia baselgia duei il toc «La stria da Dentervals» vegnir daus l’auter onn. Igl ei previu diesch presentaziuns naven dalla fin da matg entochen miez zercladur. Il toc vegn daus per part d’acturs professiunals, mo lu era d’indigens, denter auter dalla Gruppa da teater Mustér. Ina dallas grondas sfidas da quei project ein las finanzas. Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun, Gion Hosang, di eis ei reussiu da recaltgar ils mieds necessaris per saver garantir il project. Il preventiv quenta cun cuosts da rodund 430 000 francs. Ina gronda part dils cuosts sto vegnir impundida per infrastructura. Igl ei previu ina tribuna cuvretga per 220 persunas.
«In’impressiun autentica dil 17avel tschentaner»
L’auter onn vegn presentau «La stria da Dentervals» sco toc da teater el liber a Mustér/S. Gada
DA HANS HUONDER / ANR
Il contuorn dalla baselgia da S. Gada a Mustér daventa l’auter onn il liug d’inscenaziun da «La stria da Dentervals». La historia dall’Onna pintga ch’ei vegnida sentenziada alla mort il 17avel tschentaner vegn daus sco teater el liber. Igl ei previu diesch presentaziuns. S. Gada ei in liug idillic agl ur dil vitg da Mustér. Buca mo pervia da sia bellezia baselgia ch’ei vegnida baghegiada entuorn 1100, mobein era pervia dils clavaus vegls e la natira intacta. Quellas premissas han ils iniziativs dil teater el liber «La stria da Dentervals» buca vuliu munchentar per eleger quei liug per l’inscenaziun. Igl onn 2011 ha Hubert Giger scret il cudisch davart «La stria da Dentervals» e l’auter onn duei il roman historic vegnir presentaus a S. Gada en fuorma d’in teater el liber. Iniziant da quei project ei René Schnoz ch’ei carschius si a Mustér e ch’habitescha a Turitg. «Gia daditg level jeu inscenar in teater en mia patria cun in tema ch’ha in connex cun la regiun », di igl actur e regissur. Legend il cudisch «La stria da Dentervals» ei quei desideri allura seconcretisaus, surtut era quei mument che Hubert Giger ei sedeclaraus promts da scriver il roman historic en fuorma d’in teater el liber.
Ina gronda sfida
Sco quei ch’il comite d’organisaziun che fuorma il medem mument era l’Uniun Dentervals ha orientau il mardis avonmiezdi ein las preparativas s’avanzadas aschia ch’il project ei concrets e sa vegnir realisaus. «Il liug sco tal ei cumbinaus cun ina gronda sfida. Nus stuein procurar per l’entira infrastructura naven d’electricitad entochen tribuna. Ils cuosts persuenter ein calculai cun 430000 francs, mo grazia al sustegn finanzial sincerau d’instituziuns, dil maun public e dil sponsur principal – la Banca Raiffeisen Cadi – savein nus realisar il project», di il president dil comite d’organisaziun, Gion Hosang. Ensemen cun siat ulteriuras dunnas ed umens sespleigan las preparativas necessarias ils proxims meins per ch’il toc sappi vegnir presentaus primavera proxima. Igl ei previu d’installar ina tribuna cuvretga per 220 persunas. Leutier vegn ina tenda per ustria. Per garantir la funcziunalitad eis ei necessari da menar neutier electricitad.
Cun Marina ed Ursina
Cun Marina Blumenthal e David Flepp han ils organisaturs engaschau dus acturs professiunals pil toc. Susteni vegnan quels da commembras e commembers dalla Gruppa da teater Mustér che desista d’ina presentaziun igl onn vegnent, mo lu era d’acturs d’autras uniuns da teater dalla regiun. «Quei toc ei ina gronda sfida per nus. Persunalmein spetgel jeu daditg vess sin enzatgei aschia cheu a Mustér», di Tina Bundi ch’ei assistenta dil regissur René Schnoz. Aunc eis ei buca reussiu d’anflar tutta glieud per la presentaziun dil toc. Entochen che las empremas emprovas entscheivan il november eis ei denton aunc temps e peda da far quei. Duront igl unviern duei vegnir exercitau en halla Cons. La fin duei ei lu dar in’emprova extendida sur plirs dis a S. Gada. La premiera ei fixada sin Anceinza, ils 30 da matg 2019. Naven da lu entochen ils 16 da zercladur 2019 vegn il toc presentaus diesch ga, da quei siat ga la sera e treis ga entuorn miezdi. Las presentaziuns san vegnir cumbinadas cun ina tscheina, respectivamein in solver el liug. «Sur Tschuncheimas ein era biars hosps da vacanzas el vitg e nus lessen era porscher enzatgei a quels», di Gion Hosang. Il toc vegn daus per romontsch. Denteren vegn purschiu resumaziuns per tudestg. Medemamein duei il toc vegnir declaraus per tudestg el program. Las scenas vegnan cumbinadas cun musica che
vegn cumponida e presentada dalla musicista indigena Ursina Giger. Ella vegn ad accumpignar live las presentaziuns ed aschia a crear l’atmosfera necessaria cun sias cumposiziuns mistic-melanconicas.
«La stria da Dentervals» da Hubert Giger
Il toc «La stria da Dentervals» sebasa sin in roman historic dil historiograf ed autur Hubert Giger ch’habitescha a Platta/Fravia. En quel raquenta el la historia d’ina dunna persequitada e la finfinala sentenziada. Igl ei in da biars exempels da pli baul co strias vegnevan «inventadas», persequitadas e la finfinala condemnadas alla mort. Per siu cudisch ha Giger priu igl exempel d’in process en Surselva il 17avel tschentaner. Il cudisch ei cumparius 2011 ella Chasa Editura Rumantscha. La secunda ediziun datescha dil 2014. Las enconuschientschas davart la historia dallas strias ha Giger recaltgau en connex cun sia lavur da diplom sco historiograf. El rom da quella eis el sefatschentaus dil tema «Hexenwahn und Hexenprozesse in der Surselva». Igl onn 2001 ei quell’ovra fetg interessanta e profunda vegnida publicada ella retscha da «Quellen und Forschungen zur Bündner Geschichte» digl Archiv cantunal dil Grischun. Sin fundament dil material ch’igl autur ha examinau sur plirs onns constatescha el che 300 persunas ein vegnidas suspectadas en Surselva denter 1623 e 1732 da far striegn. En quei temps ein 120 persunas vegnidas messas vi, da quei la gronda part dunnas. Igl onn 1700 ein las davosas execuziuns succedidas. Il 18avel tschentaner ein aunc treis dunnas vegnidas sentenziadas e barschadas, cun ina ei vegniu fatg grazia e d’ina ulteriura maunca la sentenzia. Ils onns 1400 entochen 1800 vegnevan strias persequitadas sigl entir mund. Oz vegn quei fenomen constataus aunc el Tierz mund e l’Asia.
Las retschercas minuziusas davart las strias han surviu a Giger sco basa per siu roman «La stria da Dentervals». El ei senezegiaus da sia savida davart la veta els vitgs da gliez temps, las temas dil striegn e la finfinala dil sistem da suspect co ina persuna vegneva declarada culponta per schabetgs da different gener. Tenor Giger setractava ei pli u meins adina dil medem mecanissem ch’entscheveva cun ina derasaziun da temas: Igl ansiel saun crappa sur notg, il latg vul buca daventar caschiel e la lavina vegn a val. Quei mecanissem ei buca mo da constatar cheu tier nus, mobein era ella Germania ni la Pologna.
https://www.suedostschweiz.ch/sendungen/2018-09-26/hexenjagd-in-disentis


text:
La raschun per la correctura dal gudogn saja che l’UBS haja augmentà las reservas per cas giuridics, uschia la banca. Gia l'onn passà aveva la banca stuì curreger engiu las cifras. Malgrà pli pauc gudogn ha il CEO Sergio Ermotti tuttina gudagnà in mez milliun francs dapli che l'onn avant. Quai cun 14,2 milliuns francs. Tut en tut han ils collavuraturs da l'UBS survegnì l'onn passà bunificaziuns da 3,1 milliardas francs.
Marcantamain pli pauc gudogn
Cun quai gudogn dad 1,05 milliardas ha la banca gudagnà marcantamain pli pauc che anc l’onn 2016. Lura aveva la UBS scrit in gudogn da 3,2 milliardas francs.
RR novitads 08:00


text:
Azessibilité, catalogh di dac, metadac y banches dac
Catalogh di dac, di metadac y dles banches dac
Catalogh di dac, di metadac definitifs y dles banches dac che alda lapró dl’aministraziun provinziala:
- Plata web dla Repartiziun Informatica - Open Data
- Lista dles banches dac dla Provinzia autonoma de Balsan - ann 2014
Regolamënc:
Regolamënt che regolamentëia l'azes telematich ai dac y so reanuzamënt:
Obietifs d'azessibilité:
Defensur zivich/defensuria zivica por le digital:
Aladô dl articul 3, coma 5 dla lege provinziala di 4 de forá dl 2010, n. 3, surantol le Defensur zivich/La Defensuria zivica ince les funziuns de defensur zivich/defensuria zivica por le digital:
Vignun y vignöna pó ti ortié al defensur zivich/ala defensuria zivica por le digital segnalaziuns y lamentanzes sce al/ara arata che al sides gnü violé le Codesc dl'aministraziun digitala (d.lgs. di 7 de merz dl 2005, n.82) o vigni atra norma sön la digitalisaziun y l‘inovaziun dl’aministraziun publica. Sce de te segnalaziuns é fondades, inviëia le defensur zivich/la defensuria zivica por le digital l’ofize responsabl dla violaziun a tó y jí impara atira y a vigni moda te trënta dis. Le defensur/La defensuria ti lascia alsavëi la mancianza d’ademplimënt al ofize competënt por i prozedimënc disciplinars.
http://www.volksanwaltschaft.bz.it/la/porsona-referiment/defensuria-popolara.asp


text:
Linus Flepp: Caricaturas dastgan furar
- Venderdi, 1.6.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.6.2018, 11:45, RTR
Il pictur-artist e caricaturist da Mustér ha gia edì 6 cudeschs per uffants. Proximamain edescha il in cudesch cun 300 caricaturas. Il titel: Oha.
Intginas da sias caricaturas ha Linus Flepp (65 onns) publitgà en la Quotidiana. Perquai chel haja gì resuns positivs sin quellas ed era suenter chel ha gì preschenta ina schelta da sias caricaturas a lexposiziun da Nadal a Segnas, saja el sa decidì dad edir in cudesch. Ils temas van da la politica e religiun fin al sport. In tema è dentant tabu: Lislam. El haja differentas caricaturas da lislam, dad Allah, mo el na dastga betg edir ubain publitgar quellas. I dettia tantas difficultads cun islamists, schins considereschia era tge che era capità a Paris, e perquai veglia el laschar la detta da quai, di Linus Flepp.
Impurtant saja che lecturas e lecturs possian rir sur da sias caricaturas. El veglia dentant era esser critic e «furar» in pau.
300 exemplars
Lediziun cumpiglia 300 exemplars. El saja sa decidì da na betg far ina ediziun pli gronda, perquai chel na veglia seser sin cudeschs trenta onns. El haja pli gugent ina pitschna ediziun e cura chils cudeschs sajan davent saja els davent.
Il responsabel per il project è il graficher Marius Hublard. Las caricaturas èn en colurs cun in text rumantsch e tudestg. Il text tudestg fa Bistgaun Cathomen. Ina introducziun per il cudesch ha Giusep Capaul scrit.
Sche tut va sco previs cumpara il cudesch la fin da fanadur ubain l'entschatta d'avust.


text:
Beschreibung
En la retscha Litteratura cumpara dapi passa 30 onns regularmain in tom cun novs texts rumantschs (prosa curta fictiva, essais, lirica, translaziuns). Questa ediziun nr. 36, sut la redacziun da Silvana Derungs e Benedetto Vigne, sa deditgescha a texts biografics en divers senns, p.ex. datti la biografia dal sutlitinent Dentant, naschì pervi d’in sbagl da comma ed ina scena cun il Josef da café en l’ustria Tödi. La megldra matematicra dal mund revelescha la spira vardad da sia vita ed i vegn raquintà, co ch’il militar svizzer fa amaturs da latg chavra. Vitiers datti era texts libers dal tema principal, sco p.ex. ils texts dal Premi Term Bel 2016, l’omagi per la surdada dal Premi SRG.R als Dis da litteratura, ina regurdientscha a l’autur defunct Dumeni Capeder. Auturas ed auturs dal numer 36 èn tranter auter Romana Ganzoni, Fadrina Hofmann, Iso Camartin, Hubert Giger, Göri Klainguti, Claudio Spescha, Walter Rosselli ed auters. La revista è illustrada cun maletgs da Jaromir Kreiliger.
Diese Ausgabe Nr. 36 der Litteratura – die jährliche Publikation mit neuen rätoromanischen Texten – widmet sich dem Thema „Biografien“. Verschiedene Autorinnen und Autoren – z.B. Romana Ganzoni, Iso Camartin – widmen sich in Essays, Gedichten, Kurzprosa diesem, aber auch anderen Themen.
Biografias
Litteratura 36
Prosa, lirica, essais
idioms, RG, tudestg
october 2017
160 paginas, illustrà
frs. 20.00
ISSN 1016–9458
Uniun per la Litteratura Rumantscha, Cuira


text:
Il mars dal 2019 vegn serrada la lingia da tren tranter Lavin e Scuol fin il settember dal 2019. Il motiv èn sanaziuns dals dus tunnels tranter la staziun da Guarda e quella d’Ardez. Durant quel temp circuleschian però bus tranter Susch e Scuol, ha declerà Christian Florin da la direcziun da la Viafier Retica a las autoritads regiunalas durant ina visita en l'Engiadina Bassa.
Ils tunnels da Giarsun e da Magnacun che han ina vegliadetgna da 100 onns èn en ina zona geologica inquieta. Tras quai sa movan parts dals tunnels fin 2 cm per onn. Uschè hai dà spustaments da fin 2 meters. Questa sanaziun vegn a custar radund 40 milliuns francs. Per sanar ils tunnels d’ina lunghezza da passa 2 km uschè spert sco pussaivel, èsi necessari da serrar cumplettamain ils tunnels.
La Viafier Retica vul nizzegiar la serrada dal traject era gist per ina gronda part da las lavurs per la staziun da Lavin e da la staziun nova da Sagliains ost. Quai sche tut funcziuna sco planisà cun tut ils permiss, manegia Christian Florin. Quà fan ins quint cun investiziuns da radund 30 milliuns francs. Las lavurs a Lavin e Sagliains vegnan a durar fin il 2020.
RR novitads 12:00


text:
Al Jarreau è mort
- Glindesdi, 13.2.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 13.2.2017, 8:40, RTR
El ha studegià psicologia ed el è era stà lavurer social. Ses cor ha dentant adina battì per la musica. Al Jarreau jazzist da renum è dentant era stà da chasa en la scena dal R&B sco era tar la musica da pop.
Al Jarreau è sta famus era per sias abilitads vocalas. El era bun d'imitar entirs orchesters. Il davos temp pateva el d'exauriment. Il musicist naschì a Los Angeles è vegni undrà cun set Grammy Awards ils onns 2007 e 2012.


text:
Piassöl
Piassöl (Piazzolo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Brembana a 47 km de la sità e a 702 méter söl lièl del mar. L'è ol pais de la pruinsa de Bèrghem cun meno abitàncc
El g'ha 'na popolasiù de 88 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,2 km² e 'na densità de popolasiù de 21 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Mezóld, Mòi, Ólmo, Piasa Brembana, Piasatür e Alnigra.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Piassöl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Hauptinhalt
Comunicać dal Ufize Stampa dla Provinzia
Scora / Cultura | 26.07.2018 | 17:24
Cinema alaleria cun la Biblioteca Teßmann a Balsan
Dai 2 ai 23 d'agost pita la biblioteca Teßmann por cater jöbies alalungia n program de films alaleria. L'entrada é debann.
Cinema alaleria cun la Teßmann ai 2, ai 9, ai 16 y ai 23 de agost
La Biblioteca provinziala Dr. F. Teßmann presentëia en colaboraziun cun l'Ofize Film y media cater films sön operes leterares strordinares. Te cater sëres d'agost se trasformëia la curt de letöra dla Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann te n cinema alalëria idiliach canche al vëgn scür. Düc i vijitadus podará se gode films sön operes leterares straordinares te n'atmosfera relassanta. Le pröm film gnará mostré ai 2 d'gost cun le titul "Monsieur Claude und seine Töchter" (Francia 2014, regia: Philippe de Chauveron, dorada: 97 menüc, zënza limic d'eté). Ai 9 d'agost gnarál spo mostré le film "Besser geht’s nicht" (USA 1997, regia: James L. Brooks, dorada: 133 menüc, dai 6 agn inant), ai 16 d'agost sará la ota de "Nur für Personal!" (Francia 2010, regia: Philippe Le Guay, dorada: 107 menüc, zënza limic d'eté). La seria de cinema alaleria gnará stlüt jö ai 23 d'agost cun "Ich, Daniel Blake" (Gran Bretagna 2016, regia: Ken Loach, dorada: 100 menüc, dai 6 agn inant).
Le scomenciamënt dl film sará dales 21.00, l'entrada é debann. I films vëgn ma mostrá sce al é bel tëmp. Desdites vëgn lasciades alsavëi sön www.tessmann.it.
(USP)
(Atualisà ai: 28/04/2011)


text:
En dus pass vul l'Uffizi federala da sanadad analisar la sanadad da las Svizras ed dals Svizzers. En in emprim pass datti in studi da pilot. Per quel vegnan ramassadas datas da 1'000 persunas da la regiun Losanna e Basilea. Durant tschintg onns ston las persunas dar giu provas da sang ed urin, e protocollar lur mintgadi.
Tant il studi da pilot sco era il studi extendì che suonda sa basan sin datas d'umens e da dunnas da tut las vegliadetgnas, dentant betg d'uffants. Plinavant duain las persunas avair differentas cundiziuns da viver sco per exempel: viver en citad u en la champagna ubain esser ritg u pover.
Cun las experientschas dal studi da pilot vul'ins adattar ed extender il studi sin 100'000 persunas en l’entira Svizra. Cun ils resultats dal studi na vul ins betg sulet chattar ora tge che las chemicalias fan cun il corp, mabain era perscrutar malsognas sco per exempel diabetes. Quant che l'entir project custa n'è anc betg cler. Il studi da pilot però vegn a custar var in milliun francs.
Blers pajais en l’Europa ramassan gia dapi divers onns talas datas. La Svizra possia profitar da la savida dals vischins ed uschè far il studi pli effizient, ha communitgà l’Uffizi federal da sanadad.
RR actualitad 17:00
human biomonitoring
Cun il human biomonitoring vegn surveglià sche e quant che la populaziun è influenzada da substanzas nuschaivlas. Sin basa dals resultats vulan ins adattar las mesiras da sanadad.


text:
Suenter l'emprima midada en il sprint da team èn las Svizzras anc stadas davant cun las autras sin il 5avel plaz. Lura capitta dentant in sbagl a van der Graaf. Ella vegn be cun cletg da sa tegnair sin las chommas en la spunda taissa. Las duas Svizzras vegnan dentant da tegnair cun. Suenter la terza midada han ellas mo duas secundas retard.
Davent da là crescha dentant il retard. Suenter la quarta midada han ellas gia 12 secundas retard. En la proxima runda han ellas gia gì 25 secundas retard e cun quai èn ellas era stadas ord la rangaziun per medaglias. Cun 42 secundas retard arrivan ellas lura sin plaz 7 davos las campiunessas norvegiaisas. Argient va a la Russia e bronz a las americanas.
Muments critics tar ils umens
Ils Russ profiteschan d'ina collisiun dals curridurs norvegiais e finlandais e gudognan aur avant ils Talians. La Finlanda vegn anc tar bronz als Norvegiais resta sulet il quart plaz. Ils dus Svizzers Roman Furger e Jovian Hediger vegnan 9avels.
RR novitads 14:00


text:
Ma la discussiun davart Ceta va vinavant. I n’è betg pussaivel da realisar intginas parts da la cunvegna. Per far quai ston ils parlaments da divers pajais da l’UE anc dir gea a las parts pertutgadas.
Suenter che la Vallonia aveva mess en il veto cunter Ceta èn tut ils involvads cuntent ch'il contract è uss sut tetg. President dal parlament da l'UE Martin Schulz ha discurrì d'in bun di per l'UE e per Canada. Ceta vegnia ad esser standart per tut ils contracts futurs. Ils dubis dals adversaris duain vegnir sminuids cun decleraziuns supplementaras e garanzias. Uschia vegn per exempel fixa ch'îls Belgiais pon tegnair enavos concurrenza che metiss en privel l'existenza da lur purs.
Nova èra
Cun questa cunvegna da Ceta vulan l'UE ed il Canada stgaffir ina nova basa per lur relaziuns economicas. Tras questa cunvegna che procura tranter auter per pli pauc duana duai l'economia crescher sin omaduas varts da l'Atlantic. Ils standarts europeics per la segirazza per mangiativas e per dretgs per lavurers ston vegnir risguardads sco enfin qua. La cunvegna fa era la segira ch'il avantatgs economics na giajan betg sin donn e cust da la democrazia.
Lecziun per TTIP
Suenter las grondas retegnientschas cun la cunvegna cun Canada pretendan uss intgins stadis da l'UE da contrahar era danovamain ina cunvegna cun ils Stadis Unids. Era là stoppian ins contrahar a moda e maniera averta e transparenta.
RR novitads 15:00


text:
La via da sogn Giachen meina dalla Val Müstair sur Scuol ell'Engiadina Bassa, sur il Pass Scaletta e Strela a Cuera. Da leu dalla Surselva siado e da Sedrun sul Pass la Crusch ad Amsteg. Ella Svizra Interna s'unescha el lu cun la via da sogn Giachen svizra. Agl ur dalla senda sigl ault dil pass indichescha ina plachetta cun ina conchiglia, il simbol dils pelegrins da s. Giachen, la via da sogn Giachen che finescha a Santiago de Compostela en Spagna.
Ils 12 d'october 2014 han commembers dil Forum cultural Tujetsch montau la conchiglia agl ur dalla senda sigl ault dil pass davart grischuna.
Dapli informaziuns
Uniun dalla Via s.Giachen Grischuna
Via s.Giachen el Grischun
Via grischuna da sogn Giachen
En Tujetsch
La Confraternitad da s.Giachen
Via da s. Giachen
La via da sogn Giachen meina dalla Val Müstair sur Scuol ell'Engiadina Bassa, sur il Pass Scaletta e Strela a Cuera. Da leu dalla Surselva siado e da Sedrun sul Pass la Crusch ad Amsteg. Ella Svizra Interna s'unescha el lu cun la via da sogn Giachen svizra. Agl ur dalla senda sigl ault dil pass indichescha ina plachetta cun ina conchiglia, il simbol dils pelegrins da s. Giachen, la via da sogn Giachen che finescha a Santiago de Compostela en Spagna.


text:
Il Cussegl federal ha decidì da cuntinuar cun las tractativas cun l'UE en il rom dal mandat actual. Gia uss vul el dar liber la milliarda da coesiun, quai gia avant ch’el è sa cunvegnì davart ina cunvegna da basa. Davart ils daners po uss il parlament decider.
Dumondas essenzialas che pertutgan las relaziuns tranter la Svizra e l'Uniun europeica na sajan anc betg scleridas, scriva il Cussegl federal. La contribuziun da coesiun da 1,3 milliardas francs è dispitaivla: La PS è per, la PPS cunter e la PCD e la PLD vulan liar la contribuziun a cundiziuns.
RR novitads 16:00


text:
Concretamain vai per gieus da fortuna en las medias da massa, nua ch'ils partizipants pajan contribuziuns e l'organisatur u terzs finanzieschan il gieu u fan gudogn. Tar tals gieus na dettia ozendi nagina transparenza, nua ch'ils gudogn gajan, ha ditg il cusseglier dals chantuns Jean-René Fournier PCD/VS. La cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha empruvà senza success da prender en consideraziun che cun questa regla dettia in tractament inegual. «Vus fidais als commerziants en detagl che porschan gieus sumegliants, a las medias dentant betg», ha ditg la ministra da giustia.
Cun tractar la nova lescha da gieus cun daners ha la chombra pitschna prendì emprimas decisiuns. La discussiun per suttametter en l'avegnir a la taglia gudogns ord lottos u ord concurrenzas sco era davart il casino en l'internet ha il Cussegl dals chantuns anc da far. La debatta cuntinuescha.
RR novitads 14:00


text:
Carta 'd Lissandria
Diciarassion dij Rapresentant dël Pòpol Piemontèis an sla Lenga Piemontèisa[modifiché]
Ël mond coltural esprimù dal pòpol piemontèis, arpresentà ancheuj a Lissandria da la "Consulta për la Lenga Piemontèisa", da j’Associassion e dai Moviment colturaj, dai periodich e da j’Istitussion sotsignatari e sostenidor ëd costa Carta,
an considerand che la Lenga piemontèisa:
dal creus dël temp a l’è l’espression genita dla gent piemontèisa e la marca la pì vajanta ‘d soa identità;
- a ‘rpresenta ‘l tesòr ëd coltura, ëd tradission e ‘d sivilisassion dël pòpol piemontèis, ch’a l’è patrimòni genit dij Piemontèis e patrimoni ‘d coltura europengh e universal ch’a contribuiss a goerné e a dësvlupé la sivilisassion;
- a l’è la prima marca d’identità dij Piemontèis facia ai tentativ d’omologassion e d’omogenisassion, ch’a ‘rpresento na forma ‘d rassism anvers ël pòpol piemontèis;
- soa presensa an sël teritòri ‘d Piemont a l’è na realità ch’as peul nen butesse an dëscussion tan ‘me realità stòrica ‘d na lenga ch’a l’è dësvlupasse an forma autònoma parèj ëd j’àutre lenghe romanze e ch’a l’ha ‘n patrimòni literari vej ëd vàire sécoj;
- e an considerand che pratiché na lenga ant la vita privà e pùblica a costituiss un drit nen-prescindibil conforma ij prinsipi dël Pat Antërnassional pr’ij Drit Sivij e Polìtich ëd le Nassion Unìe e conforma l’ëspìrit ëd la Convension ëd Goerna dij Drit ëd l’Òm e dle Libërtà Fondamentaj dël Consèj dl’Europa;
consient che:
- malgré ‘l nùmer bondos ëd locutor, la lenga piemontèisa a cor, n’ann dòp l’àutr, sempe pì ampressa vers la mira ‘d nen-artorn ch’a men-a a l’estinsion ant ël gir ëd pòche generassion;
- për ëschivié costa mnassa as rendo nessessari d’antërvent arzolù da par ëd minca Piemotèis, dël Pòpol Piemontèis, ëd soe Institussion e dij Moviment ch’a travajo për la tùa e la promossion ëd la lenga piemontèisa;
an arciamandse a la Carta Europenga dle Lenghe Regionaj o Minoritarie
a arvangia che a venta rivé:
- a l’arconossiment a tute le mire dla lenga piemontèisa tan’me espression ëd la richëssa coltural dij Piemontèis;
- a la tùa, a la valorissasion, a la promossion e a l’evolussion natural ëd la lenga piemontèisa a tute le mire dla sossietà sivil;
- a l’istessa assion, an sle fondamenta dij midem prinsipi ‘d costa Carta, an tute le Comunità piemontèise ant ël mond;
- a l’usagi dla lenga piemontèisa ant le scòle, ant jë studi universitari, ant ij media, ant j’institussion, ant la toponomàstica e ant l’onomàstica;
con ël but ëd rivé a ‘n regim ëd bilenghism antegral për goerné l’identità e la richëssa interior dël pòpol ëd Piemont.
Lissandria, ij 5 d’avril dël 1998