text:
Lusêra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Lusêra ( Luzzara in italiân) l'é un cmûn ed 9.134 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é a mezanôt e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Indice
Al teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é in 'na zôna geogrâfica a l' istèsa distânsa tra Rèz, Mântva e Pèrma Lusêra l'é in un paeṣâg carateréstich ed la Pianûra Padâna. Al carateréstichi spòndi dal fiòm Po che sègnen al teritôri cun al cunfîn lumbêrd, fân da sfònd spetacolêr al lêrghi distèiṣi ed bôsch e trèin cultivê cun 'na bòuna rèiṣa e che în al 60% ed la metradûra lusarèṣiâ. Al paeṣâg ch' es preṣèinta, a chi víṣita la berlēda lusarèiṣa, l'é 'd impurtânt valōr pr' al só aspèt 'd ambiĵnt ed fiòm incòra intât. A s' égh rîvapr' al carateréstich Viale Po, traversê da divêrsi carēri in tèra batûda che al lòngh a se ṣvilópa un interesânt percōrs adât a insgnêr la siĵnsa ed la natûra. La zôna l'é réca ed bèsti, ind al pâs ed l'avtûn e 'dla primavèira a gh'é dimòndi uṣê ed la faméja d' j airòun e 'd la faméja di nâder, ind l'êrch ed l'ân dimòndi uṣê ed la faméja 'dla pâsra, ânca ed quî che fân al né, pôch i gèner ed bèsti cun al mamèli, tôt fôra al lêvri e la têlpa. Ind al bûṣi d'âcva a gh'în divêrsi bèsti cun la cunchélia. Da viṣitêr al laghèt artificêl fât da la chêva ed tèra crēta, ciamê Chêva dal Lós. Ind al só fònd, quêṣi sèimper pantanōṣ, a gh'é dimòndi piânti e bèsti. Ind al laghèt a vîn fâta la pèsca spurtîva. Da viṣitêr ânca al prém lèt ed la Crustulèina ch' l' é stê fîn al 1932 l'ûltem cò dal lèt dal turèint Cróstel. Armês sèinsa âcva corèint dôp al sbancamèint fât dal 1929 al 1932 ind la localitê Livèl, ch' l' à spustê al cōrs dal turèint vêrs mezanôt e sîra.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
La só urégin, secònd i stôrich dal dé d'incō, l'é da mèter a i tèimp di longobêrd, in quânt da la léngua dal pôpol longobêrd a deṣvînen al raîṣi dal só nòm. Per Pêder Ireneo Affò invêci Lusêra la turé al nòm da la preṣèinsa ed tânt lós ind al só âchev. Ló al dîṣ difâti che i Longobêrd int al 604, dôp la batâlia ed Mântva a s' în fermê in dōve adès a gh'é Guastâla, àn catê che la pèsca di lós l'êra bundânta cûntra a l'íṣola lusarèiṣa (che al prémi cà ed Lusêra a fósen insém a n'íṣola al li dîṣ ânca al Rio) a l'àn ciamêda "Lucciaia" pó dvintêda Luciaria pó Luzzara. Pr' al Cluverio, invêci, al nòm Lusêra al deṣvîn da Nuceria, pó Nucera, Lucera e Luzzara, antîga sitê rumâna butêda zò al tèimp dal j invasiòun barbârichi, e che al ruvîni în stêdi quacêdi dal j aluviòun. A fân difèt al prōvi sicûri ch' la sía stêda fundêda da i rumân, ânca se a Codsòt e a Riva ed Suṣêra ind l'Otsèint é stê catêdi rèst ed l'etê imperiêla. Da i documèint che incō a gh'òm a dispuṣisiòun, al nòm Lusêra as lêz la préma vôlta in un ât dal 781 dōve Carlo Magno, Rè di frânch e di Longobêrd, al tulîva sòta la só prutesiòun la Cēṣa Arzâna. Lusêra l'é un eṣèimpi di cambiamèint dal Sgnurèi in sté peréiod ed vitalitê polética dal teritôri padân. Al Vèschev ed Rèz al cûmpra da l'Imperadōr Lodovico il Pio, che dōp ed ló insém al trôn égh va Lotario, che ind al reclamêr la proprietê a n'arciâpa cun viulèinsa al pusès. Dôp la tôrna a 'd èser dêda indrê al Vèschev ed Rèz; ind l' 840 la tōrna a l'Imperadōr ch' al la dà a Angilberga, mujêra dal fiōl Ludovico II. Dôp êtri tribulêri tra Cēṣa e Impêr, Lusêra la tōrna ind al mân dal Vèschev ed Rèz ch' al la dà cun Guastâla a Bonifazio ed Canòsa. La rèsta ind i pusès di Canòsa fîn a la fîn ed la faméja, e a i tèimp ed Matélda l'é arcurdêda cme Pēv fra i pusès ed la cuntèsa. Int al 1160 Federeco I al tôrna a dêrla indrê al Vèschev ed Rèz, ânca se còst an prîva mìa pretènder nisûn dirét, in quânt ocupêda da i Cremonèiṣ, che a's în vèden arcgnusû al pusès da Arrigo IV. Int al 1311 l'imperadōr Arrigo VII al la dà a Passerino Bonaccolsi, sgnōr ed Mântva. Caschê i Bonaccolsi, i Cremonèiṣ preocupê ed la cresèint putèinsa di Gunṣêga, a se ṣgâgen a ocupêr Lusêra, mó a vînen casê vía da Luigi Gonzaga ch' a 'gh cunfermê al pusès da l'imperadōr Carlo IV ind al 1354. Ind al tèimp ed la sgnuréia di Gunṣêga, Lusêra la vîn rinfursêda e da la piânta ed la só mâpa 's pōlen vèder incòra incô cun distinsiòun al piâsi, i palâs ed l'avtoritê e i fabrichê roligiōṣ, acsé cme în stê pinsê ind al '400. Int al 1350 al paèiṣ al dà alôg a Francesco Petrarca. Cun la cunsègna ed Lusêra a Rodolfo Gonzaga, fiōl dal Marchèiṣ Lodovico, a cumîncia al râm ed la râsa di Gunṣêga ed Lusêra. Sòt al só pusès a vîn tirê só al palâs ed l'abitasiòun di Gunṣêga, ôvra ed Luca Fancelli, architèt a la Cōrt ed Mântva. Rodolfo al mōr int al 1495 al tèimp ed la famōṣa batâlia ed Furnōv insém al Târ. L'imperadōr Carlo V int al 1502 al nômina al Duchêt a fèdev dirèt, per sèimper al pasêva in ereditê al pió grând di fiōl. Al Marchèiṣ Massimiliano al dà (1577) al cusèin Guglielmo. Int al 1630 Lusêra la tôrna al Duchêt ed Guastâla ch' al la gvêrna mìa sèimper cun furtûna per cîrca mèz sècol. Môrt int al 1739 Carlo, fiōl ed Luigi Basilio, a finés al râm ed l'elbêr ed la faméja di Gunṣêga ed Lusêra. La vicènda pió impurtânt ed la stôria ed Lusêra l'é sucèsa al 15 agòst 1702, quând a s'é cumbatû ind l'ambît ed la guèra ed Sucesiòun Spagnôla, 'n viulentésima batâlia fra l'eṣêrcit imperiêl guidê dal Prîncip Eugenio ed Savoia e i Frânco-Spanôl: l'é la famōṣa Batâlia ed Lusêra. Dû dé dôp Lusêra la 's arènd a i Frânco-Spanôl cun grôsi pêrditi. Int al 1734, scupiêda la guèra per la sucésiòun dal Règn ed Polôgnia, al paèiṣ al vîn ucupê dal trópi Frâco-Sêrdi, sòta al cmând dal rè Carlo Emanuele ed Sardègna. 'Na nōva grôsa batâlia la sucêd al 17 setèmber ed l'istès ân, dōve j imperiêl a vînen incòra batû. Int al 1747 Lusêra e al só teritôri a vînen unî, dôp la fîn ed la râsa di Gunṣêga ed Guastâla, a l'Impêr Avstriàch ed Maria Teresa. Cun al tratê 'd Aquisgrana ed l' 8 avrîl 1748 Luṣêra la vîn cunsgnêda a Don Filippo di Borbone , che al drōva l'inteligînsa ed Du Tillot per tirêr só la cunuméia cun di sôld a fònd pêrs per la creasiòun ed nōvi ativitê prudutîvi. Int al 1759, per edét dal Rè, a vîn scanṣlê la cârica ed Podestê perché êra stê més a Guastâla tót al cumplès ed la burocrasèia e 'd l' aministrasiòun.
Da la rivulusiòun Francèiṣa a i nôster dé[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rivulusiòun Francèiṣa e l'ôvra napoleônica a pôrten Lusêra ind la Repóblica Ciṣalpèina in sègvit ind al Cumpartimèint dal Cròstel. Finî l'impêr napoleônich, al 9 fervêr 1814, la vîn turnêda a èser ucupêda dal trópi ed l'Avstrìa. A sègvit dal Tratêt ed Vièna, i vèc stêt Borbônich a vînen cunsgnê a Maria Luisa d'Avstrìa. A la môrt ed la duchèsa, al 4 znêr 1848, Lusêra la pâsa a j Estèins ed Francesco V. A sègvit ed la II Guèra d'Indipendèinsa, al 16 agòst 1860 a vîn mandê vía Francesco V. Cun al plebisît ed l' 11 e 12 mêrs 1860, Lusêra l'é unîda al Règn dal Piemûnt e dòunca al Règn d'Itâlia. Per mêrit ed Francesco Boccalari int al 1863 a Lusêra 's fa 'na Socetê ed Tîr a sègn ch' al gh'à cme presidèint Giuseppe Garibaldi. Lusêra cun la rifōrma aministratîva dal Règn d'Itâlia, l'é cunsgnêda a la pruvîncia ed Rèz. Da alōra la fōrma dal teritôri an n'é mìa cambiêda, però al paèiṣ la mantgnû la cumbativitê e la vivacitê insèm al piân socêl ch' al srà patrimòni ed tóta la Bâsa arzâna a i tèimp ed Camillo Prampolini, ciâme cme sègn l'apôstol dal socialîṣem. Quâtr ân dôp l'Unitê a nâs a Lusêra la préma socetê operâria, che a 'gh andrà a drê tânt êtri, sèimper ind al tentatîv ed fermêr la diṣucupasiòun e la misèria e 'd fêr frûnt a la represiòun ed la pulisía. Ed 'na faméja ed fôrti tradisiòun socialésti l'é Bruno Fortichiari, tra i fundaōr dal Partî Comunésta Italiân. Al fasîṣem al piciarà dûr e da dêr l'eṣèimpi da subét: al 5 mâg 1921 a vîn masê in cundisiòun mai dal tót ciarîdi al zòven anârchich Riccardo Siliprandi, a gh'é saltê adôs un gróp de squadrésta. E al prèsi paghê da Lusêra al câṣva ed la Reṣistèinsa al srà dimòndi êlt: cambiêda in pulveriēra e in depôṣit d'êrmi da i naṣésta, l'avrà 10 partigiân fuṣilê a Rezōl ind l' avrîl 1945, êter 7 môrt in divêrsi operasiòun militêri in pruvîncia, môrt e dispêrs ind i câmp ed cuncentramèint, civîl arestê e torturê. Al dôp guèra al vedrà sèinsa prèir scansêri la riprèiṣa dal lôti socêli – arivêda al mâsim cun al siôper "a l'arvêrsa" di braciânt insém a j êrṣen dal Chêv Fiòma – e al darà indrê al Cmûn al gvêren dal sinéstri.
Palâs e cēṣi ed Lusêra[modifica | mudéfica la surzéia]
La Tòr Cévica
Al 23 otòber 1702 al milési francèiṣi àn minê la pêrta dal castél ch' la guêrda vêrs Guastâla, e pêrta ed la Rôca cun la só grôsa Tòra. La comunitê ed Lusêra l'îva fîn da l'inési manifestê al deṣidèri ed tirêr só 'na tòra dimòndi êlta cun al materiêl ed la vècia Tòra ed la Rôca e dal furtificasiòun. Int al 1724 a s'é cumincê ind al druvêr, per l'impalcadûra, l' algnâm rivê da Guastâla ofêrt dal Dóca. I lavōr în stê fermê, per la mancânsa ed sôld, cun al lasêr la pêrt d'ed sōvra ed la tòra quadrêda. Int al 1780 la volontê ed la comunitê ed Lusêra la purtê a finîr la Tòra cun la costrusiòun ed la cópla dōve é stê més 'na quaciadûra ed zéngh. Al 15 setèmber 1780 a gh'é stê més insèm la crōs cun al Lós 'd arivêr acsé a l'altèsa ed 55 mêter.
Al Palâs ed la Mêṣna
Al vèc palâs di Gunṣêga, sngōr ed Lusêra, al vîn tirê só vêrs la fîn dal XV sècol só disègn ed Luca Francelli. In urégin, cun i sō fabrichêt, al tgnîva tóta la piâsa dal dé d'incô, mó da la guèra, cun la batâlia dal 15 d'agòst 1702, a s'é salvê sōl la pêrta ch' es vèd incô. A l'intêren dal palâs 's vèd incòra la lôgia ch' la dêva ind al curtîl, fâta da un pôrdegh cun trèi archêdi avêrti a mèz sèirc che pôgen insém a clòuni adèsa murêdi. Dō de sté clòuni, còli ed mèz, în ed mêlmer e i capitê în urnêd ed fujâm, mèinter al j êtri dō clòuni în in muradûra e a gh' àn sōl i capitê ed mêlmer cun mutîv a fòj dimòndi pió a la bòuna. Ind al frûnt dal Palâs, sōvra la pôrta principêla, a spéca al stéma di Gunṣêga, in cerâmica ed tânt culōr fâta da Luca della Robbia. L'é ed fōrma circolêra cun d'atōrna di festòun ed râm ed pîn, sègn ed la buntê.
La Cēṣa Parochiêla êd Sân Zôrz
L'ûratôri ed Sân Zôrz l'êra, tr'al VII e al IX sècol, un céch fabrichêt a 'na sōla navêda. Int al cōrs di sècol l'à subî divêrs cambiamèint e arnuvamèint, mó al mantîn incòra l'âbsida fâta in manêra rumânica, dóve sòta, di schêv fât da pôch àn purtê a la lûṣ l'antîgh soterâni, fònd pió ed dû mêter, in dóve 's vèden al céchi clòuni in côt dōve a 'gh pugêve al fâci. La facêda, al parèidi d'ed fôra e l'intêren în in scèt stîl barôch, cun trèi navêdi e sînch capèli ed fiânch, dō ed còli parsialmèint rinascimentêli. A la dréta dal preṣbitêri a gh'é la réca Capèla ed la Madòna dal Ruṣâri. Drêda a l'altêr Magiōr a gh'é 'na splèndida tèila dal 1500 ch' la figûra la Madòna cun al Bambèin sidûda insém a 'na scrâna ed mêlmêr, cun a dréta la figûra ed Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, a mansèina Sân Girôlem cun i pâgn da Cardinêl. D' impurtânt belèsa l'é l'Altêr Magiōr, 'na cumpuṣisiòun ed mêlmer ed tânt culōr, prêdi dûri e ed medrapêrla. Ind la préma Capèla a dréta a gh'é la Vâsca dal Batèz in mêlmer dal 1574, e 'na pitûra dóve ind al fònd as vèd Lusêra vésta da l'antîga pôrta pr'andêr int al Castèl, a's vèd ânca la tòra ed préma ed la Cēṣa ed Sân Zôrz. Còla d'adèṣ l'é stê tirêda só a l'inési dal XX sècol.
Al Teâter
Ind l'antîgh Palâs di Gunṣêga ed Lusêra a gh'êra ânca al céch Teâter ed Cōrt. Vêrs la fîn dal XVIII sècol n'é stê tirê só un êter ind i lochêl pó ucupê da la scōla d'êrt. Diversamèint da còl che dimòndi a pèinsen, al Teâter dal dé d'incô an n'é mìa còl préma dal XX sècol. Da un rôgit dal 1813 a riṣûlta che in cl' ân la Socetê Teatrêla ed Lusêra l'à cumprê un fabrichê róstich, drûve cme granêr, per cambiêrel ind al Teâter dal dé d'incô. Ânca se i lavōr, per adatêr al fabrichêt, în cumincê subét, per l'inavgurasiòun a s'é duvû spetêr al 2 otòber 1852, dâta dóve l'é gnû inavgurê cun la rapreṣentasiòun ed l'ôpra "I Capuleti e i Montecchi" ed Vincenzo Bellini. Al teâter al prîva tgnîr fîn a 400 persòuni, cun 47 pêlch divîṣ in trî ōrdin. Al sipâri, andê pêrs, al rapreṣentêva la Fêra ed Lusêra cun i Prîncip Gunsêga e l'êra stê piturê dal Casali. Al fabrichêt l'à subî un fôrt restâver int al 1919; sté dâta l'é intajêda ind al lunetòun ch' l' é d'e sōvra la fnèstra centrêla ed la facèda. Sibèin gnésen mantgnû i trî ōrdin di pêlch, la piânta, che a l'urégin l'êra a U svaṣêda, l'é stêda cambiêda ind fōrma circolêra. Da dimòndi ân al vîn mìa druvê, mó da pôch é stê fât di lavōr ed restâver, in vésta, da che a pôch, ed l'inavgurasiòun.
La Cēṣa dal vèc Cunvèint d' j Agostiniân
La Cēṣa dal vèc uspdêl, o Cēṣa dal Cunvèint céch, atachê al pió antîgh fabrichêt ch' l' êra l'Uspési di Pelgrèin, l'é stêda arnuvêda a la fîn dal XV sècol pr' al vrèir ed Caterina Pico, fiōla ed Gianfranco Cûnt ed Mirândla. L'é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr' al 1764 e al 1771 insèm al Cunvèint d' j Agostiniân; per furtûna l'âbsida armêṣa l'é còla dal Quatérsèint. Ind la sagrestéia 's vèden, un pō, i rèst 'd un magnéfich monumèint mortuâri, dedichê a Luigi Gonzaga môrt a 32 ân int al 1570, parsialmèint ruvinê da un incèndi int al 1918. Ind la pêrt d'ed sōvra dal munumèint, al cèinter a 's vèd al stèma di Gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d'ed sōvra 'n' aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci. Sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri: 'na Cariâtid e 'n Atlânt. Dal cèinter, sòta al curniṣòun, sostgnû da 'na tèsta ed leòun, a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta, ch' al pâsa sōvr' al Cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân 'd apôg dal basamèint dóve 's pôgen al dō âquili. Int al mèz dal monumèint a gh' êra 'na lâpida dedichêda a Luigi Gonzaga. Sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch 'd interèsi stôrich e artéstich. È stê butê zò ânca la Tòmba Monumentêla 'd Antonia Gonzaga, surèla ed Luigi e mujêra ed Roberto Sanvitale, la tòmba tirêda só int al 1572 ed frûnt a còla ed Luigi, e spieghê da Caselli ind la só stôria ed Lusêra publichêda int al 1898. Per còl che riguêrda al vèira cunvèint, l'é stê tirê só da j Agostiniân, prubabilmèint préma ed la cēṣa 'stèsa in fōrmi rumânichi: difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila, salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol. A riṣûlta ruvinê da l' incèndi dal 1918 la pitûra a frèsch ch'al figurêva 'na Madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch, l'amzurêva 1 mêter e 20 e dû mêter d'altèsa, ôvra dal pitōr Francesco Monsignori nê a Veròuna int al 1487. Mandê vía j Agostiniân ind l'època napoleônica, int al 1824 al fabrichêt l'é stê druvê per al vrèir ed Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, Piasèinsa e Guastâla, cme uṣbdêl, ûṣ pó mantgû da la faméja Lodigiani che a n'é dvintêda padròuna int al 1886. Dôp l'é stê dunê al j Ôpri Péi ed Lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al 1978 préma cme uṣbdêl e pó cme Ricôver. Ind la pêrta a mezdé a gh'é n'êla fâta int al 1948 ch' la fà un tót ûn cun còla pió antîga. L'uṣbdêl l'é stê sarê dôp che é stê fât l'ûṣbdêl ed zôna a Guastâla, al fabrichêt, dōp che gh' é stê fât di lavōr d'adatamèint, al vîn druvê cme pôst ed la Mòstra Nasionêla e Musèo dal j Êrti Naif.
Il Musèo Nasionêl 'd Êrti Naif
Al Musèo, ideê da Cesare Zavattini e fundê da Renato Bolondi int al 1967, l'é un musèo ch ' al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla: al j ôvri siēlti da la zuréia, difâti, armâgne per sèimper in mòstra int al musèo. In pió dal j ôvri, che în pió ed 300, al musèo al gh'à ânca 'na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti, 'na videotêca e 'na bibliotêca.
Véla Maso
L'é insém a la strêda comunêla cun al 'stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Lusêra. Cla Vèla ché l'é incòra, cun al só stupènd giardèin a l'italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól, ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed Lusêra. L'é stêda òna dal cà di Gunṣêga, a l'à mantgû soquânt di carâter ed l'antîga nobiltê, cme al giardèin, l'uratôri e al piantumêdi d'èlber. L'intêren la gh'à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa, a setentriòun 'na tòra cun êrch pasânt al gh'à un logê ch' al tîn só 'na balaóstra cun al cèinter 'n' arlòj incurunê da 'na turèta. Pêrta necésaria ed la véla l'é al giardèin in dóve 's câte dal piânti dimòndi importânti che a 'gh' n' é pôchi in Itâlia. La véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm Novecento ed Bernardo Bertolucci. Incō l'é al pôst ed la Comunitê per la cûra di droghê Mondo X.
Al Cēṣi dal frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Cēṣa parochiêla ed Codsòt
A 's pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la Cēṣa Parochiêla l'é atōrna a la fîn dal XVII sècol, e l'é stêda tirêda só ind l'istès pôst in dó l'êra cl' êtra dal 1500 cîrca. Dèinter as pōl mirêr, in pió ed l'altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli, quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal XV sècol che fân vèder di fât dal Vangēl.
Cēṣa parochiêla ed Sân Chêrel Borromeo di Casòun
Fr' al patrimòni artèstich ch' es pōl mirêr a l'intêren ed la Cēṣa Parochiêla a 's segnêla un côro ed lègn a scrâni ed bòuna fatûra dal Setsèint.
Cēṣa Parochiêla ed Sân Rôch ed Velaròta
In urègin l'antîga cēṣa, tirêda só insém a l'antîgh Uratôri ed Sân Rôch ind al XV sècol, la duvîva avèir sōl trî altêr: còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al Sânt Ruṣâri e a Sân Rôch. Dôp a n'é stê tirê só un êter altêr dedichê a Sân Francèsch d'Asîṣi e a Sânt' Antòni da Pâdva. Int al 1936 è stê butê zò la splèndida cēṣa dal Setsèin perché mìa sicûra.
La Ciâvga ed Velaròta[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al pió antîgh lavōr fât a mân ch' es tîn da cât a Velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria. Sté ôvra idrâvlica, cun parapôrt, fât insém al Chêv Tajêda, sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal Fiòm Po, l'é stê cumincê int al XIII sècol; al gh'îva la funsiòun pr' impidîr j artōren dal pîni dal Fiòm Sècia e 'd la Môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Luzzara: Cenni storici. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico degli Artigianelli, 1889
- Lorenzo Davoli - La chiesa di San Giorgio a Luzzara : storia e arte - [s.l.] : [S.n.], 2000
- Guido Laghi, Rolando Cavandoli - Storia di Luzzara; prefazione di Cesare Zavattini ; premessa di Fausto Alberini. - Luzzara : Comune di Luzzara, 1978.
- Armando Rati - La battaglia di Luzzara : (15 agosto 1702) : la fine dei Gonzaga e la sofferenza della gente reggiana e mantovana - Mantova : Sometti, 2003.
- Leonardo Tenca - L'organo della Priorale di S. Rocco della rotta di Luzzara - Villarotta (Luzzara) : Parrocchia, 1997
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
User:Dragonòt
[Piemontèis]
Dragonòt a l'era lë stranòm ëd mia famija. Ij mè Cé a na blagavo, përchè as disìa ch'a-j ciamavo parej përchè un ëd lor a l'era stàit ant ij Dragon dël Re 'd Sardegna.
An cost moment-sì, ij mè anteress a son l'anformàtica, la lenghìstica e la micologìa. Për fòrsa 'd còse la famija a ven prima 'd tut e i na parlo gnanch, com i parlo pa 'd l'anformàtica, ch'a l'é mè camp ëd travaj.
An micologìa i son dzortut anteressà a cheuje ij bolé, ma am dëspias pa 'dcò studieje. I faso part ëd l'AMBAC - Associazione Micologica Bovesana e delle Alpi Cuneesi, antitolà a Ugo Marìa Cumin/Ugo Maria Cumino e dl'AMB - Associazione Micologica Bresadola. I son apassionà 'd fotografìa digital e, dël 2007, sinch dij mè scat a son stàit acetà për la publicassion dzora a un lìber ëd bolé e cusin-a.
An lenghìstica i scrivo artìcoj an piemontèis an sij giornaj locaj ("Ij mè artìcoj an piemontèis"), i son bureaucrat an sla Wikipedia an piemontèis e i m'anteresso dzortut ëd le lenghe padanèise, val a dì 'd l'ansema dle lenghe reto-cisalpin-e. Për esse preparà, i l'heu studià 'dcò lenghìstica indeuropea e lenghìstica romanza. I faso part ëd l'ALP - Associazion Linguìstica Padaneisa e i giuto a fé andé anans ël Portal e ij Forum ëd l'ALP.
Proverb preferì:
"Discut mai con un falabrach: la gent a podrìa capì pa la diferensa" (Mark Twain)
[English] "Never argue with a fool, onlookers may not be able to tell the difference" (Mark Twain)
Proget anté i son ativ:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Crookers
I Crookers (Andrea Fratangelo & Francesco Barbaglia) a hinn un grüp milanes de müsega eletroniga, in particular electro e fidget, cunt una quaj inflüenza hip-hop. I member di Crookers a hinn dü: PHRA e BOT.
I Crookers hann faa anca un frach de remix per artista cume Timbaland, Armand Van Helden, Jovanotti, Stylophonic, The Chemical Brothers...
Cuntegnüü
Discugrafia
EP
- End 2 End (2006)
- Funk Mundial #3 (2007)
- Massive EP (2007)
- Knobbers EP (2008)
- Mad Kidz EP (2008)
- E.P.istola (2008)
Bootleg
- Crookers Mixtape (2006), per la püssee part de gener hip-hop.


text:
1504
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul scültuur Tuscan Michelangelo Buonarroti al finiss ul David.
- La Francia la ceed ul regnamm da Nàpoli a la curona aragonesa.
- D'acordi cul testameent da la suva màdar Isabel I, Joana I la Boja la deventa reina da Casteja.
- 17 12 - Granada (Andalusia, Spagna): gh'al riva ul cadàver d'Isabel I da Casteja par ga vess interaa, prucedeent da Medina del Campo, indúe la reina a l'era morta tré setimane prima.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 26 11 - Medina del Campo (Valladolid, Spagna): Isabel I da Casteja la Catòlica.


text:
Exe
L'Exe (cornovajes: Avon Esk; latin: Isca) l'è on fiumm de l'Inghilterra (pussee precisament, de la Cornovaja). L'è longh 56 km.
El nass arent a Simonsbath, in del Somerset e in del parch de Exmoor, minga delongg del Canal de Bristol.
Dopo avè traversaa el Somerset e 'l Devon, el finiss in de la Manega cont on grand estuari arent a Exeter.
Oltra a Exeter, el ghe da el nomm ai paes de Exford, Up Exe, Nether Exe, Exwick, Exton, Exminster e Exbridge.
El sò nomm el deriva de ona veggia parolla celtega che la voeur dì "aqua" (varda anca el fiumm Usk/Wysg in Galles e la parolla irlandesa uisce).


text:
L'adolescente
L'adolescente (La baghéta ch'la crés) 'l è 'n film eròtic francéś dal 1975 dla Catherine Breillat, chè a 'l sò debùt. La pelìcula l'è pò vgnuda fóra sōl in dal 1999.
Al film al tōś ispirasiòṅ da 'l quàrt rumànś dla Breillat, vgnû fóra in Frància cun al tìtul ad Le Soupirail.
Sunt
L’Alice Bonnard (Charlotte Alexandra) l'è na ragasōla ad quìnd'ś an ch'la và a 'l licèo. In d'l Agóst dal 1963 la decìd ad pasàr al sò vacànsi 'd Istâ a cà di sò genitōr in Achitàgna. Chi lōr i s dróan al sò tèmp laurànd e guardànd la televiśiòṅ.
Da par lē, cun na màdar vilìda (Rita Maiden) e 'n pàdar (Bruno Balp) gréś cuma la śmalta, la scriv qvél ch'a gh sucèd e i sò sentimènt in un diàri, sénsa daśmindgàr-'s i fat ligâ a 'l sès, anc parchè lē l'è dimóndi spurcaciòna e a gh piàś giràr in bicicléta sénsa mét'r-as al mudàndi adòs.
Quànd a riva lè al śóv'n e bèl Pierre-Evariste Renard (Hiram Keller), dit "Jim", ch'al taca a lauràr par sò pàdar, chi lē la ciàpa na còta par lò ma a n gh'è vèrs parchè al gh'à bèla la muróśa.


text:
Kradolf-Schönenberg
Kradolf-Schönenberg a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.9 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3575 abitant.
El cumün de Kradolf-Schönenberg al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bischofszell, Bürglen, Hohentannen, Niederhelfenschwil (SG), Schönholzerswilen, Sulgen, Wuppenau.
El cumün l'è staa istitüii in del ann 1996 de la fusion de Buhwil, Kradolf, Neukirch an der Thur e Schönenberg an der Thur.


text:
Aquileia
Aquileia (en furlà: Aquilee; endèla parlàda locàl: Aquilea; en slovéno: Oglej; en francés: Aquilée; croàto: Akvileja; en todèsch antìch: Agley) l'è 'n cümü italià de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, pruvìncia de Udine, che g'ha presapóch 3.330 abitàncc, 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 93 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fiumicello, Grado (GO), Terzo d'Aquileia, Villa Vicentina.
Fondàda come colònia romàna 'ndèl an 181 prìma del Signùr, l'è stàda capitàl de la X regiù augustèa e metròpoli de la céza cristiàna. Enséma co Ravenna l'è sit archeològich piö 'mportànt de l'Italia del Nort, e 'nsèma a Cividale del Friuli e Udine l'è stàda giöna de le capitài stòriche del Friuli.
Famùs en töt el mónt i è i mozàich conservàcc endèla Bazìlica de la cità.


text:
Giovann Teodòr de Wittelsbach
El Giovann Teodòr de Wittelsbach, ò mej de Baviera (todesch: Johann Theodor von Bayern; frances: Jean-Théodore de Bavière; olandes: Johan Theodoor van Beieren; vallon: Djihan-Teyodore di Bavire; Münegh, 3 settember 1703 - Liegi, 27 genar 1763) l'è staa on nòbil, on vescov e on cardinal todesch.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Giovann Teodòr l'era fioeu del princip elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la Teresa Cunegonda Sobieska, tosa del re polacch Giovann III. Vista la soa condizion de fradell cadett, l'è staa subit destinaa a ona carrera de òmm de gesa. Giamò a desdòtt ann, el 12 marz 1719, l'è staa nominaa vescov de Frisinga al pòst del fradell Clement August.
In del 1727 l'ha ciappaa anca el vescovaa de Ratisbona. Con quij duu vescovaa chì l'ha tegnuu ona posizion favorevol sia a la Francia che al fradell Carl Albert, sostegnuu in la soa ascensa al tròn imperial anca de la monarchia francesa. El Luis XV de Francia l'ha anca propòst el Giovann Teodòr come Grand Maester de l'Ordin Teutònich, carega che però l'è stada tòlta del fradell de quell lì, el Clement August.
In del 1744 el Giovann Teodòr l'è 'gnuu anca Princip-vescov de Liegi (l'utlim de la soa famiglia a coprì 'sta carega), in Belgi, e in quell ann chì l'è staa anca nominaa del papa Bendett XIV cardinal. In del 1761 el papa però l'ha respingiuu la propòsta de nominàll arcivescov de Colònia perchè 'l gh'aveva di dubbi in su la soa moralità.
De fatt, el vescov l'è staa on gran casciador e on patròn de la musica (ghe piaseva anca sonà 'l violoncell) e del teater, el gh'ha avuu ona cort splendida e di relazion con tanti dònn, a dispett de la soa condizion de prelaa.
A bon cunt, l'è staa molto amaa di abitant del principaa, indove l'è mòrt desnoeuv ann dòpo el sò insediament.
I sò caregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vescov de Ratisbona (1719-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
- Vescov de Frisinga (1727-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
- Princip-Vescov de Liegi (1744-1763), succeduu del Charles Nicolas d'Outremont.
- Cardinal presbiter de San Lorenzo in Panisperna (1746-1759), succeduu del Lorenzo Galganelli.
- Cardinal presbiter de Santa Maria in Ara Coeli (1759-1761), succeduu de l'Innocenzo Conti.
- Prevòst de Altötting (1759-1763).
- Cardinal presbiter de San Lorenzo in Lucina (1761-1763), succeduu del Giacomo Oddi.


text:
Carne tremula
Carne tremula (Carna in tarmarìa) 'l è 'n film dramàtic dal 1997 ad Pedro Almodóvar trat da 'l rumànś Carne viva ad Ruth Rendell. 'L à vins al Prèmi Goya 1998 par 'l atōr minga prutagunìsta (José Sancho) e dū Nàstar 'd Argìnt par l'atōra più brava Francesca Neri e p'r al regìsta.
Sunt
Madrid, Nadâl dal 1970: la Spaggna l'è in stat 'd emergìnsa p'r órdan dal regìm ad Francisco Franco. Na śóvna putàna, la Isabel Plaza Caballero (Penélope Cruz), la gh'à fiōl in s'n autóbus e la 'l ciàma Victor. Vint an più tard, Victor Plaza (Liberto Rabal) al s preśènta p'r un apuntamènt da l’Elena (Francesca Neri), na drugàda ch'l'éra andàda a lèt sèg la stmana prima. Chi lē, ch'l'è drē a spetàr òṅ ch'al gh purtarà dla pólvra biànca, la gh diś 'd andàr via subìt e la tira fóra na rivultèla par paràr-al via da 'd là. Un vśèṅ al sènt i sîg dla dóna e al ciàma la pulisìa. I rivàn lè Sancho (José Sancho), 'n imbariagòs ch'al créd che sò mujér Clara (Ángela Molina) la gh méta i còran, e al śóvan David (Javier Bardem). Quànd i vàn'n in cà, Victor al gh'à in maṅ lò la pistòla e al la punta cóntar l’Elena, pò a partìs un cólp ch'al ciàpa David e 'l al cunstrìnś a vìvar in sna scrana a rudèli.
Dū an dòp Victor, finî in cal mént'r in parśòṅ, al véd in televiśiòṅ na partìda ad basket in carusìna: David 'l è na star ch'la śóga p'r al sò paéś e l’Elena, dvintàda sò mujér, la gh fà curàǵ in mèś a 'l pùblic. Victor al taca a strudiàr da drē da 'l śbari. Quànd al vèṅ fóra, sò màdar l'è mòrta lasànd-ag un pôc ad bèsi e na cà. A 'l funeràl dal pàdar dl’Elena, chi lò al cgnós la Clara e al taca a far 'l amōr sèg.
In cal méntar l’Elena, ch'l'iva dâ 'n taj a la dròga e mis in pē 'n urfanutròfi, la n pōl minga śluntanàr via Victor ch'al vgniva là par far dal vuluntariâ. Un dè al śóvan al gh diś qvél ch'al gh'iva in mènt: dvintàr al più grand amànt dal mónd, far 'l amōr sèg tuta la nòt e pò impicàr-la par vindéta, ma al n al pōl briśa far parchè al gh vōl incóra tròp bèṅ.


text:
Ustìlia
Ustìlia (nòm uficiàl en Italià: Ostiglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 932 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 39,7 km² e 'na densità de 175 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bufrànch, Casaleone (VR), Cerea (VR), Gazzo Veronese (VR), Melara (RO), Réar, Seravàl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Ustìlia l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arizona
L'Arizona a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 295.254 km² e una pupulaziun de 5.743.834 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Utah, a ovest al Nevada e a la California, a süd cunt el Messich, a est cunt el Növ Messich.
La capital a l'è Phoenix (1.321.045 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Tucson, Mesa, Glendale, Chandler, Scottsdale, Tempe, Gilbert e Peoria.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Arizona la gh'ha 10 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Schwanden (GL)
Schwanden a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.63 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2392 abitant.
El cumün de Schwanden al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Elm, Engi, Glaruna, Haslen, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Nidfurn, Schwändi, Sool.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Schwanden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de de swando.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Schwanden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Schwanden al Wikimedia Commons


text:
01 11
Ol dé 1 de noèmber l'è 'l 305 ( 306 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 61 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de noèmber al è ul dí da pòost 305 ( 306 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 61 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1604 - Londra (Inghiltèra): Wiliam Shakespeare el met en scena l'Otello.
- 1755 - Lisbona (Portogal): el piö fòrte teremòt mai registràt en Euròpa a memória de òm, seguìt de 'n tsunàmi, el sbat pelària töta la cità. Stimàt de 8 gradi e mès de magnitùdo el g'ha fat miér de mórcc apò 'n Africa setentriunàla e segont le testemognànse del tép l'è stat sintìt enfìna 'n Norvegia.
- 1922 - Imper Otomà: Atatürk l'abolés ol sültanàt e 'l Mehmed VI l'è ubligàt a nà 'n ezilio: l'è la fí de l'Imper Otomà e l'at de nascita de la Türchia modèrna.
- 1981 - Le ìzole de Antigua e Barbuda le oté la 'ndependènsa del Regn Ünit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fira de Töcc Sants de Cocentaina
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La mapa de la Galizia che la fà vidè la percentual de Galizian maderlengua segunda l'Institüü Galizian de Statistega
El galizian (nom nativ galego, IPA: [gaˈlego]) a l'è una lengua Iberu-rumanza ucidentala che l'è parlada int la Galissia e int un quaj paes de cunfin de l'Astüria e de la Castija e Leon.
In de l' Edáa de Mezz, el galissian e 'l purtughes eren una lengua ünega che i lenguista ciamen Galissian-Purtughes, Galissian de l'Edáa de Mezz, o Purtughes Vegg e che la vegniva parlada int el teritori del Regn de la Galizia.


text:
Tedèsch
Artéccol in dialètt mudnés
Al tedèsch (nàmm natîv deutsch) l'è 'na léngua appartenèine al grópp nederlandês-germànich d'al râm ucidentêl d'al léngui germànich d'la faméja d'al léngui indo-europei.
L'è la léngua germànica pió difûsa in dal mànd dòp l'inglês.
L'è l'idioma cun al mażor nómmer ed parlèinti natîv d'l'Unione Europea, léngua uffizièla in Germâgna, Austria, gran pèrt d'la Svézzra e in dal Liechtenstein; l'è inólter parlê e ampiamèint tutelê in d'l' Èlt Èddig' (Itàlia) in dûv al gòd d'uno status ed sustanzièl co-ufficialitê cun l'italiân; l'è parlê currentemèint anc in dal Lussembûrg, in d'i cantòun urientèli d'al Bélgi e in pèrti d'la Rumanî, d'la Pulógna, d'l'Alsazia e d'la Lorena (Francia).
Cun 112 miliòuni ed parlèint distribuî in 38 naziòun l'è 'na léngua pluricentrica cuma l'inglês.


text:
Don Camél
Artécol in dialèt arzân
Don Camél (nòm intēr in italiân e quêşi mai druvèe Don Camillo Tarocci) l'é un persunâg leterâri inventê da Giovannino Guareschi, cme prutagunésta – insèm a l'amîgh-nemîgh Pepòun - ed 'na sèria ed rumânz in dó l'é al prêt ed Bresèl, un paeşèin in rîva al Po, fantâstich mudèl ed la realtê cuntadèina italiâna dal dôp guèra.
Al j avintûri ed Don Camél nâsen insém al giurnēl da réder Candido, fundê, insèm a Giovanni Mosca. Avintûri ch' a vînen mési insèm da l’ istès Guareschi , tânt tèimp dôp, in sèt lèber in dó sōl i prém trî publichê quând Guareschi l’ēra incòra al mônd.
Dimòndi famôş al grôs póblich italiân e francèiş (ch'l’ arcgnòs cun la fâcia ed Fernandel) ind al riusî adatamèint pr’al cìnema, al Don Camél ed Guareschi al gh'à mìa l'âria del pretèin tranquél apèina gnû fôra dal seminâri, mó al pêrla diretamèint cun al Crést 'd l'altêr (ch'al rispònd) e l'é bèin cuntèint ed risôlver a la só manēra – cun al tirêr a l'ucaşiòun ânca 'na quêlch e-scrâna - al discusiòun pió vîvi.
Al cèinter di pinsêr ed Don Camél l’é, per fôrsa, Pepòun (al nòm "vèira" l'é Giuseppe Bottazzi, interpretê da Gino Cervi), Séndech ed l'aministrasiòun comunêla ed sinéstra e segretâri ed la sesiòun dal PCI dal pôst. La buntê dal spîrit, ind la vâl dal grôs fióm, la s’ amzûra ed mèj ind i mumèint ed necesitê. Éco alōra turnêr l'intèişa quând l'aversâri l’é in perécol, quând l'aluviòun la mèt a dûra prôva l'intēr paèiş, quând la môrt la pôrta via 'na persòuna chêra.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ivanna Rossi, Nei dintorni di Don Camillo. Guida al "Mondo Piccolo" di Guareschi, Rizzoli, Milano 1994 ISBN 8817111902
- Riccardo F. Esposito, Don Camillo e Peppone. Cronache cinematografiche dalla Bassa Padana 1951-1965, Le Mani - Microart's, Recco, 2008 ISBN 9788880124559.
Collegamèint estèren[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialètt mudnés
Don Caméll (ciamê in italiân Don Camillo) l'è un persunag' leteràri criê da Giovannino Guareschi, cmé co-prutagonésta - insìma all'amigh-nimich Pepòun - ed 'na sèria ed rumânz in d'i quèli l'è al prê ed Bressèll, un paesîn cécch in riva al Po idealmèint paradigmàtich d'la realtê rurèl italiàna del dop guèra.
Di mòndi famôs al grànd póblich italiân (c'al identìfica cun la fàsa ed Fernandel) per la riussìda riduziòun cinematogràfica, al Don Caméll ed Guareschi al n'gh'à brisa l'èria del pretèin tranquéll apèina usî dal seminàri, mo al ciacàra diretamèint cun al Crést d'l'altèr (c'al rispònd) e l'è bèin cuntèint ed risòlver a sô môd - tiránd all'ocurèinsa qualche scràna - anch i discussiòuni pió acési.
Al sèinter d'i pinsér ed Don Caméll l’è, inevitabilmèint, al Séndech Pepòun (al quèl al-s'ciama "realmèint" Giuseppe Bottazzi, interpretê da Gino Cervi), a chép ed l'amministraziòun comunêl comunésta e chép d'la lochèla seziòun del PCI.


text:
Atentàcc de l'11 de setèmber del 2001
I atentàcc del 11 de Setèmber del 2001 i è stacc atàchi suicìdi facc de terurìsti de al-Qa'ida cùtra obietìf civìi e militàr endèl teretóre dei Stàti Ünìcc de Amèrica.
La matìna de l'11 de setèmber del 2001, 19 òm de l'organizasiù terurìsta de 'mprónta islàmica al-Qa'ida i g'ha dirotàt quàter aparèchi civìi comerciài. I dirotadùr i g'ha fat scuntrà i dù aparèchi cùtra le tór 1 e 2 del World Trade Center de New York che dòpo póc i è crödàde zó e isé le g'ha fat dan apò a i palàs en bànda. En tèrs aparèchio l'è stat fat schiantà adòs al Pentàgono. El quàrt envéce, che 'l gh'ìa come obietìf o 'l Campidòi o la Cà Biànca a Washington, l'è burlàt zó 'ndèn ciós arènt a Shanksville, endèla contèa de Somerset (Pennsylvania), dòpo che i pasegér e i òm de l'equipàgio i gh'ìa tentàt de riciapà 'l contròl de l'aparèchio.
Töt ensèma, i atentàcc i g'ha fat 2974 mórcc (piö i 19 dirotadùr) come conseguènsa imediàda dei atàchi, e 24 persùne i è stàde deciaràde dispèrse. I piö tacc dei mórcc i ìa civìi, che apartignìa a 90 nasiunalità diferènte.


text:
Aureol
El Mani Acili Aureol (Manius Acilius Aureolus in Latin; ...-268) l'è staa on militar roman. L'è vun di Trenta Tirann (i usurpator che hinn vivuu duranta el regn del Gallien) nominaa in de l'Historia Augusta. El comandava i soldaa a cavall a Milan sotta l'imperi del Gallieni, al qual l'ha contenduu el poder in del 267. Quest l'è success menter che 'l Gallien a l'era in guerra contra i Gott.
la se conoss minga la soa origin, ma se pensa che 'l fudess originari de la Dacia (el vegg nomm de la Romania). L'Aureol l'ha faa la soa prima comparsa in de la Storia in del 258, quand i sò cavalier hann batuu l'ususrpator Ingenov arent a Osijek (Croazia). In del 260 l'ha inveci comandaa i forz che hann sconfiggiuu i duu Macrian (el Magior e 'l Minor) semper in di Balcan. Poeu l'è andaa cont el Gallien a combatt contra l'Imperi di Gali. Questa campagna l'ha portaa a la reconquista de la Rezia (la Svizzera), senza però riessì a tirà giò l'usurpator Postum. In seguit, l'imperador l'ha lassaa a Milan l'Aureol per defend l'imperi de alter attacch del Postum, menter che lù l'andava a combatt contra i Gott.
Probabilment, allora el Postum e l'Aureol s'hinn leaa contra el Gallien. Dopo avè sentii che l'Aureol l'aveva radunaa on gross esercit per andà contra Roma, el Gallieni l'è tornaa in Italia. Dopo vess staa battuu arent a l'Adda, l'Aureol l'è staa contringiuu a retiràss drent a Milan. Ma duranta l'assedi, el Gallien l'è staa mazzaa de on tal March Aureli Claudi, che l'è diventaa el noeuv imperador cont el nomm de Claudi II el Gòtich. 'Sto chì, quand l'ha ciappaa Milan, l'ha voruu minga salvà l'Aureol e l'ha faa coppà.


text:
Kim Clijsters
La Kim Clijsters (Bilzen, 8 ad Śugn dal 1983, [kɪm ˈklɛistərs] in Ulandéś, scólta'l chè) l'è stada na tenìsta bélga nùmar òṅ dal mónd, vinsidōra ad 41 tìtui WTA ad singulàr (3 US Open e 1 Australian Open) e 11 ad dópi. La gh'à dâ sù al 29 'd Agóst dal 2012.
L'è stada la murōśa ad Lleyton Hewitt prima ad spuśàr al śugadōr ad basket Brian Lynch e avér na fiōla sèg, la Jada Elly.
Caréra
Fiōla ad Lei Clijsters, śugadōr ad balòṅ dla nasiunàla dal Bélgi mòrt prèst a 52 an, la taca a pistàr i camp WTA in dal 1999. In Śugn la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon par pò rivàr a 'l quàrt tùran batùda da la Steffi Graf. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran e la Serena Williams la gh'à da sudàr sèt camìśi par vìnsar sèg. In Setémbar la fà suo al sò prim tìtul, in Lussembûrgh, baténd la Dominique Monami par 6-2, 6-2. La Kim la riva pò in finàl a Bratiślàva in dua la pèrd cóntar l'Amélie Mauresmo par 6-3, 6-3. A la fiṅ d'l an l'è la nùmar 47 dal mónd.
In dal 2000 la riva in finàl a Filderstadt e a Lipsia ma la gh'à da lasàr al pas prima a la śvisra Martina Hingis e pò a l'Elena Lichovceva. Deciśamènt méj al 2001 in dua la s mét in bisàca na finàla a Indian Wells (batùta par la Serena Williams in tri set), a 'l Roland Garros (ch'al và a la Jennifer Capriati cun un 12-10 in dal set deciśìṿ) e a 'l Ordina Open 2001 (vins da la Justine Henin batùda invéci in dla semifinàl ad Parì) e pò tri tìtui (Stanford, Lipsia e Lussembûrgh). La vins anc la Fed Cup cóntar la Rùsia. 'L an dòp la pòrta a cà quàtar turnèo: Ambûrg su la Venus Williams, Filderstadt su la Daniela Hantuchová, incóra Lussembûrgh e al più impurtànt WTA Tour Championships in dua la mét in riga al dū surèli Williams.
Al 2003 al taca subìt cun un sucès, a Sydney, su l'americàna Lindsay Davenport. A gl'Australian Open la riva in semifinàl ma la Serena Williams l'è 'n òs tròp dûr. In Mars la fà suo al Pacific Life Open baténd incóra la Lindsay Davenport par 6–4, 7–5. La Kim la diś la sua anc quànd a taca la stagiòṅ in sla tèra rósa vinsénd al turnèo ad Róma (la gh lasa 'l péni l'Amélie Mauresmo) e rivànd in finàl a Berlìṅ e Parì (chè la pèrd da la Justine Henin ma la vins al turnèo ad dópi insém a l'Ai Sugiyama). In s'l èrba la vins a 's-Hertogenbosch cóntar l’Henin mént'r a Wimbledon la s férma in semifinàl p'r òpra dla Venus Williams. Tant p'r a n far-as mancàr gnint, la Clijsters la gh'à la méj anc in àtar sinc turnèo, Stanford, Los Angeles, Filderstadt, Lussembûrgh e incóra al WTA Tour Championships. La tenìsta bèlga l'è la nùmar òṅ da mónd, in singulàr ma anc in dópi.
Al 2004 al s vèra dimóndi bèṅ par lē cun la finàl di Australian Open (purtàda pò a cà da la Justine Henin par 6-3, 4-6, 6-3) e dū tìtui, qvél d'l Open Gaz ad Parì su la Mary Pierce e Anvérsa su la Silvia Farina Elia. In sal più bèl, durànt al turnèo 'd Indian Wells, però la s fà mâl a 'l pōls e par lē la stagiòṅ praticamènt la finìs lè. Al 2005 'l è invéci al sò an: incóra a Indian Wells la vins lē, faghénd fóra via via sinc tèsti ad sèrie, in finàl su la Lindsay Davenport. La stmana dòp l'ardópia vinsénd tut al partìdi (l'ultma l'è qvéla cóntar la Marija Šarapova) a Miami sénsa lasàr par strada gnanc un sét, ma a n finìs minga lè. La bèlga la fà suo anc i turnèo 'd Eastbourne, ad Stanford, ad Los Angeles e ad Turònt. A riva acsè al mumènt di US Open in dua lē la gh'à 'l nùmar quàtar dal tablòṅ. Finalmènt la Clijsters la gh la cava a vìns'r un Gran Slam baténd in d'l órdan la Venus Williams, la nùmar òṅ Marija Šarapova e pò la francéśa Mary Pierce cun un nét 6-3, 6-1. Prima dla fiṅ d'l an la mét la sréśa in sla tórta vinsénd àtar dū tìtui: Lussembûrgh e Hasselt.
Durànt 'l incóntar dal semifinàl di Australian Open dal 2006 cóntar l'Amélie Mauresmo la s fà mâl incóra a la cavìcia e la gh'à da lasàr strada a la francéśa, ma la gh'à la manéra ad cunsulàr-as listés parchè la dvènt'incóra, par la tèrsa vòlta, la nùmar òṅ dal tènis dal fémni. La tórna a śugàr in dla mità ad Favràr a Anvèrsa e la pèrd incóra da la śugadōra ad Saint-Germain-en-Laye. Al 6 ad Maǵ dal 2007 la gh dà sù, dgénd ad lasàr al tènis par via dal nùmar élt 'd infurtùni patî ma anc par pasàr dal tèmp cun la sò famìja vist ch'la gh'iva da spuśàr-'s in Luj. La pòrta a cà in tut i caś al turnèo ad Sydney.
In dal méś ad Mars dal 2009 la diś però ch'la turnarà a śugàr. Al fat al sucéd al 10 'd Agóst in sal cimènt ad Cincinnati druànd na carta salvàdga. Anc s'la gh'à incóra dla ruśna adòs, la Kim la bat la Marion Bartoli, la Patty Schnyder e pò la Svetlana Kuznecova prima ad cédar in di quàrt a la nùmar òṅ Dinara Safina. In séguit la ricév n'atra carta salvàdga par śugàr a gl'US Open sénsa pasàr p'r al qualificasiòṅ. Dòp avér fat fóra subìt la Svetlana Kuznecova, la s ripét cun la Marion Bartoli e pò incóra cun la Kirsten Flipkens, bèlga anca lē. In di utàṿ la bat la Venus Williams e in di quàrt la Na Li. In semifinàl l'è al tùran dla Serena Williams ma la Kim la la manda a cà in dū sét cun al puntéǵ ad 6-4, 7-5. In finàl la spasa via anc la Caroline Wozniacki 7-5, 6-3 e la pōl acsè far fèsta in camp cun sò fiōla pìcula.


text:
Ghét
Ghét (en Italià: Ghedi) l'è 'n cümü de 18 921 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt a 19 km a sud de la cità.
A Ghét el g'ha séde 'l 6° Stormo de l'Aeronàutica Militàr, endèl Aeropórt de Ghét-Castinìdol, e 'ndóche gh'è übicàt la stasiù Meteorològica de Brèsa-Ghét.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ghét l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Barni
Barni (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con 589 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,9 km² e 'na densità de 100 ab./km².. El se troeuva in de la Vallassina e 'l gh'ha ona frazion, ciamada Crezz.
Tra 'l 1927 e 'l 1950 a l'è staa ona frazion del comun de Civenna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Barni l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina. Il chantun svizzer cun la surfatscha la pli gronda cumpiglia in sisavel dal territori da la Svizra.
Il Grischun è la part dal sidost da la Svizra e s'extenda – dal nord al sid – sur l'entir artg alpin. La surfatscha dal chantun il pli grond importa 7105 kilometers quadrat. Dus terzs dals cunfins chantunals èn a medem temp cunfins naziunals svizzers. Cunfins chantunals communabels ha il Grischun al sidvest cun il Tessin, al vest cun l'Uri sco er al nord cun Glaruna e cun Son Gagl. Il Grischun furma cunfins naziunals da la Svizra cun il Liechtenstein sco er cun l'Austria al nord (stadis federativs Vorarlberg e Tirol) e cun l'Italia a l'ost ed al sid (provinza autonoma Bulsaun-Tirol dal sid e Lumbardia).
Tipica cuntrada muntagnarda ed alpina
Var 90 pertschient dal territori grischun sa chatta sur 1200 m.s.m. Avras, la vischnanca ch'è situada il pli aut, sa chatta sin 1963 m.s.m.; sia fracziun Avras-Giuf schizunt sin 2126 m.s.m. Il pli bass sa chatta San Vittore sin 279 m.s.m. Il punct il pli aut è il Piz Bernina sin 4049 m.s.m. L'autezza mesauna è sin 2100 m.s.m. Cun questa autezza è il Grischun la regiun la pli auta da l'entir artg alpin. Ch'il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina sa mussa er vi dal fatg che 41 pertschient da la populaziun grischuna viva sin autezzas sur 1000 m.s.m. En l'entira Svizra importa questa media mo 3,1 pertschient.
Var 40 pertschient dal territori chantunal tutga a la vegetaziun nunproductiva. Las pastgiras extendidas cuvran circa in quart dal terren. In pau dapli ch'in quart da la surfatscha (26,7 pertschient) è guaud. L'agricultura po trair a niz mo 1,8 pertschient da la surfatscha sco terren per la cultivaziun dad ers e da prads sco er per la pumicultura u per la viticultura.
Las auas grischunas curran en trais mars
Auals, flums e passa 600 lais èn ina part da la cuntrada muntagnarda grischuna fascinanta. Cascadas e chavorgias han stgaffì scenarias singularas en la cuntrada, sco p.ex. la Viamala u la Ruinaulta. Davent dal Grischun curran las auas en trais mars: il Rain sbucca tar Rotterdam en la Mar dal nord, l'En curra en il Danubi che sbucca pli tard en la Mar naira, e las auas dal Mesauc, da la Bregaglia, dal Puschlav e da la Val Müstair culan pli tard en l'Adria.


text:
Baghèt
El baghét (dal lumbard ‘’baga’’, parola prubabilment d’urigen celtega che la vö dì “sach de pel”) l'è un tipu da piva che la vegniva sunada, fin vèrs la metà dal secul passaa, in dala Pruvincia da Bèrgum. Pürtròp a scumenzá dal dòpu guera, al baghèt l’è stai dismentegaa e, prugressivament, sustitüi da óltar strüment (presempi la fisarmònica). Dumá ültimament di ricercadur e di stüdius hann cuntribüii a fal riviv e finalment incö l’è ancamò pussibil scultá la sò vus.
Cuntegnüü
- 1 Stòria
- 2 Lucalizazión geugrafica di piv indal Nort Itália (2)
- 3 Al baghèt indala tradizión Bergamasca (3)
- 4 I ricercadur
- 5 I müsich
- 6 Cuma el fünzióna
- 7 Impiant sunor
- 8 Ditegiadüra
- 9 Tradizión
- 10 Ul baghèt al dí d'incö
- 11 Bèrghem Baghèt
- 12 Ligam de föra
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tücc i paes de l'Euròpa hinn cugnusüü di strüment cun nom cuma zampógna, cornamüsa o piva che hinn sta assè impurtant, e in tanti cas hinn ancamò, per l'espressività müsicala dal mond pupular. Hinn certament antich i sò urigin, dafát a gh'hinn nutizzi sicür che di aeròfún cun la risèrva d'aria evan giamò druvaa a Ruma indal prim sécúl dòpu Crist. Indal períut medieval una gran quantità da funt icunugrafich la docümenta che l'eva presenta una faméja da strüment che i eva druvaa nurmalment e che la sa diferenziáva in divers tipulugii. Quèi mudèl diferent hiin i radis dai piv e dai zampógn che ancamò adèss hinn present in tüta l'Euròpa.
Lucalizazión geugrafica di piv indal Nort Itália (2)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al baghèt bergamasch al sa inseríss indüna area granda cuma tüt al Nòort Itália indúa l’è ancamò testimuniada la presenza de certi tipi de cornamüs. In particular sa distinguen:
- Indala zòna dal Apenín setentriunal l’eva presenta, fin vers la fin dei ann sesánta, la piva.
- A nòort-òvest da chesta area e, parzialment suvrapòsta, a trövum la zòna indúa l’eva sunada la müsa che la cumpagnáva al penfer un altar strüment a fiaa che l’è ancamò present adèss indala tradizión lucala. La müsa l’è staja sustitüida dala fisarmònica giamò da divers agn.
- Indi vall Bergamasch l’eva present al baghèt.
- Indal Cantun Tisin la gh'eva un tipu da piva (piva ticinesa).
Al baghèt indala tradizión Bergamasca (3)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza da sunadur indala media Val Seriana l'eva ben radicada ma, sa pò dí, quasi impruvisament e tücc inséma chesta cumünità da müsegh l'a dismetüü de suná vèrs i ann '40. Segund di ricerch püssee recent a resülta che un sunadur da Gazzaniga (BG) l’ha dismetüü de suná indal 1975 e l’è mort indal 1976. Gh'è de nutá che la magiuranza l'eva de estrazión cuntadina. Quèi pòch che evan mia cuntadít i faseva l’artisan. Al vegn dónca a ment al lögh cumün che al vör ligá al baghèt a la dimensiún suciala dei pastur. Cuntadit evan i sunadur e cuntadina l'eva la cültura che la impieniva l'espressività del baghèt, ligaa ai sir d'invernu passaa indala stala. Inscí anca l’mument tempural indúa che sa drövava la piva l’eva cunseguentement ligaa al mond cuntadin. A sa cuminciaa a suná al principi dal invernu quand che i rivaven i prim fregg, al laurá indi camp al lassava püssee respir ai sunadur che pudevan inscí, cun tanta pazienza, mét ancamò in fünziún al sò strüment metüü via l’ann adré e sa nava innanz a suná fin a carnival. Apena la rivava la primavera, sa tacava turna a lavurà indi camp e la piva la vegniva metüda via faja sü indun tòch da stofa par prutegiala in atesa d'un altar invernu.
Ancamò incö in bergamasch sa dupera la paròla maschil "baghèt" par indicá la piva o, püssee genericament, tücc i tipi da cornamüs. Indal sò "Vocabolario dei dialeti bergamaschi antichi e moderni (Tipografia Editrice Fratelli Bolis, Bergamo 1873)", Antonio Titaboschi al dá la definizión:
"Baghèt, Pia e Gnora Piva o Cornamusa. Sorta di strumento pastorale composto da un otro (Baga) e di quatro Cannelle (Bochì, Pia o Diana, Orghegn o Bas): il Bochì è la cannella più corta, con un foro unico in cima, per gonfiar l’otro col fiato: la Diana o Pia è la cannella un po’ più lunga terminata in campana, con pochi fori, da aprirsi e chiudersi col polpastrello delle dita, e così dare una qualche modulazione al suono che ne esce collo stringere l’otro fra il peto e le braccia: i Bas o Orghen sono le due cannelle destinate a servire d’accompagnamento"
Baghèt, Pia e Gnora Piva o Cornamusa. Tipu da strüment pastural cumpost de un sach (Baga) e de quater cann (Bochí, Pia o Diana, Òrghégn o Bass): al Bochí l’è la cana püssee cürta, cun dumá un bögg in scima che al serviss par sgunfiá al sach cul fiaa; la Diana o Pia l’è la cana un zich püssee lónga che la finiss a campana, cun poch büs, da sará o derví cun i did di man, e dagh inscí una quaj modulazión al sun che l’vegn föra intant che sa strenc al sach pien d'aria tra l’pèt e i brasc; i Bas o Òrghén hinn i altar dü cann druvaa par fá de acumpagnament.
I ricercadur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L è dumá grazzia al lavurá seri e prufessiunal dal ricercadúr Bergamasch Valter Biella che l’è sta pussibil ricüperá e valurizzá un patrimòni cültural quasi cumpletament perdüü. Chést stüdiús chì l’á dedicaa part de la sò vita a cercá indizzi, imprunt, testimunianz vütil per la ricustrüzión detagliada da chést strüment e del sò repertòri müsical.
I müsich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al nümer di müsich ricüperaa indal curs dai ricerch l’è pütòst limitaa. Vüna di principal necessità per chi che sa visina al baghèt l’è de vegh un repertòri adeguaa che ‘l gh'abia anca una cèrta cuntinüità cülturala cun tüt quel che la tradizión del baghèt la rapresentava. La tradizión müsicala che l'è püssee visina a chéla del baghèt l’è chéla dal sun di campan a festa par mezz d'una tastadúra metüda in scima al campanil. Chesta tradizión, cumposta quasi ünicament de müsica prufana, indúa i müsich de bal i gh'ha una part mia indiferent, la tröva la massima cuncentrazión de abil müsicista e sunadur indala Val Gandín e la media Val Seriana, i stess sit indúa al baghèt l’eva püssee vivüü. In pü, a cuminciá dal secul passaa, i cuncert cun vot campan hann truaa semper püssee diffüsiún, e vot l’è anca l'estensiún sunòra del baghèt. Tücc dó i tradizión apartegnissan pöö a la memoria culetiva datu che hinn mai stai tramandaa cun trascrizión müsicaj ma dumá cun metud uraj (5). Al dí d'incö la trascrizión e l'archiviazión di müsich l’è una necessità fundamentala e l’è in curs ancamò un nutevul laur da racolta e selezión de müsich che pòdan véss sunaa cul baghèt per met insema un repertori che al prumet de rivá a dimensiun raguardevul.
Cuma el fünzióna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mutur che i genera al sun indal baghèt hinn di dispusitiv che i vibra quan che hinn traversaa da un buf d'aria. Indal baghèt ga n'è tri: dó indi orghen e vün indala diana. Al nom generich da chesti dispusitiv l’è ancia che la pò vess sempliz se l’è la gh'a dumá una part che la vibra upür dúbia se i part che i vibra hinn dó. Indi cann lungh (i orghegn) a gh'è dent di anci sempliz (vüna indal prim orghen e vüna indal segund orghen) inveci indala diana a gh'è dent un'ancia dúbia.
In urigin i anci I evan fai de un material natüral, la cana da paltüm (Arundo donax) ma incö hinn preferibil i materi plastich che gh'hann püssee stabilità e anca resistenza mecanica. In pratega i anci da plastega a düran püssee e custan da menu.
I nom uriginai dai anci druvaa indi Vai bergamasch l’eva:
L'aria che la serviss per fá ná in vibrazión i anci la vegn prima da tüt acumülada indala baga (al sach da pèl) pöö, al sunadur al fa aümentá la pressiún dal'aria dent ala baga fasent fòrza cunt al brasc che al schiscia la baga cuntra al pèt. I anci sempliz che gh'è dent indai orghen i cumincia a vibrá per prim parchè hinn calibraa per una pressiún püssee bassa mentre l'ancia dúbia che gh'è indala diana la cumincia cun una pressiún legerment püssee valta. A l’è mia necessari de cuntinüá a bufá dent indal bochí parchè l'aria cuntegnüda indala baga l’è assee par fá suná al baghèt per 10 - 15 segund (al temp, magari, par cantá una stròfa dala canzún); l'autunumìa d'aria la dipent principalment dala dimensiún e qualita dala baga e dala fatüra di anci. La tradizión dal baghèt la insegna che i sun di orghen devan vess "putent" e chel dala diana "fort". Al prublema principal indala custrüzión dai anci dala diana l’eva che a duvevan véss sensibil a una pressiún bassa e dónca duvevan vess sutil, quasi trasparent ma cunt i strüment da laur che i gh'eva la lavurazión la vegniva cumplicada e tanti anci i sa rumpeva ancamò prima da pudé vess druvá. Anca dopu che evan prunt par suná i anci da cana i gh'eva mia tanta stabilità e evan fragil. De tüta manera, la pressiún giüsta par suná la g'ha de véss da 30 cm/H2O o anca menu.
prim orghen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prim orghen l’è furmaa da dó seziun cuassiái infilaa (per circa 10 ghei) vüna dent in chel'altra. I dó part pòdan inscí scur dent e föra in manera che la lünghezza dala cana la pò variá. La pussibilità de slungá o scürciá la cana la parmet de acurdá al sun che l’vegn föra dal prim orghen. Al sun al sa valza de tunalità se la cana la sa scürcia e al sa bassa se la cana la sa slunga. Al prim orghen l’è acurdaa un'utáva sóta dala diana. Al büs lungitüdinal che l’travèrsa tüta la cana l’è cilindrich.
segund orghen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra del segund orghen l’è cumpagna da chela del prim orghen, i diferenz hinn da lüngheza e da diametru dal büs. Al segund orghen pöö l’è furma da tri sezión inveci che da dó. Anca al segund orghen al pò véss slungaa u scürciaa fasend scur i tri sezión cuassiái. La sò acurdadüra l’è dó utav sóta dala diana.
diana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se al scòpu dai orghen l’è de fá dumá una nòta (nurmalment la tònica dala diana) che la serviss de acumpagnament, la diana inscambi la gh’ha de vess manuvrada cui did di man parchè la pòda fá una meludía. La diana la gh'ha una strütüra fissa, la pò mia véss slungada o scurciada, però la gh'ha vot büs (set da sóra e vün da sót) che vegnan saraa o dervii cunt i pulpit di did di man per l'emissiún da 9 not. A difarenza dai orghen, al büs lungitüdinal dala diana l’è cònich (strenc in scima largh in fund).
bochí[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un altar toch pütost impurtant dal baghèt l’è al bochí. In scima al bochí a gh'è un canel de tegn in buca che al serviss per bufá l'aria indala baga, in fund a gh'è la valvula da ritegn che la impediss a l'aria de turná föra.
baga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La baga la vegniva tajada föra dala pèl mia cunsciada da cavra o pégura cüsida cunt al per da denter.
Impiant sunor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dai ricerch fai dal Valter Biella (7) a sem che i baghet uriginaj I evan intunaa in LA magiur cun estensiún da una utáva sü una scara diatònica e dónca i not i evan: (SOL#), LA, SI, DO#, RE, MI, FA#, SOL#, LA. Impunemanch la prubabilità che i strüment avaréssan pudüü suná anca di not föra dala scara diatònica (ul sunadur Ruggeri ja ciamava "mezz vus") a gh'hinn mia di testimunianz che i pòda cunfermá, dónca pa'l mument, a devum pensá che i müsich sunaa evan basaa dumá süla scara diatònica da LA magiur. I orghen, cuma giamò dii prima, in intuna un'utava (prim orghen) e dó utav (segund orghen) sóta dala tònica dala diana (LA).
Ditegiadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ditegiadüra dal baghèt l’è da tipu "dervii" parchè la sücessiún di not dala scara la sa suna dervend i büs dala diana vün par völta (dal bass vèerz l’alt, tücc sara = SOL#; tücc dervi = LA). I eventüai "mèzz vus" (i not agiüntiv dala scara crumatega) sa pòdan utegn cun certi pusiziun di did ciama a "pirùn".
Tradizión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Suná ul baghèt, cuma hem giamò vist, l’eva una atività purtada inanz prevalentement dala pupulazión cuntadina e artigiana dai dó secul passaa. Cuma evidenzià dai stüdi dal Valter Biella, a gh'evan di regull mia scrivüü che tücc i sunadur i rispetava. Prim dal tüt indi part dal baghet a pudevan mia vessegh dent i culur dal diául (ul negher e ul róss) e pöö al períud dal ann indúa sa pudeva suná l’eva praticament dumá l’invèrnu.
Ul baghèt al dí d'incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cuma hem giamò vidüü prima, i baghet uriginaj evan intunaa in LA magiur. Incö al Valter Biella, l’ünich liütari che al custrüiss baghet, l’ha faa di ricerch e l’ha pruvaa a elaburá di mudifich ai dimensiún dala diana e di òrghegn. Par esempi, da vün di strüment uriginaj truaa (ul püssee lungh, che forsi l’eva intunaa in LAb) l’ha ricalculaa i misür par fá un strüment intunaa in SOL magiur (tunalità che la parmet da suná insema a óltar strüment pupular da la Pianüra Padana). De tüta manera, a gh'hinn anca di versiún intunaa in SIb che hinn la evolüzión püssee natürala dai strüment uriginaj in LA (defati, i strüment uriginaj I evan mia tücc cumpagn. La tunalità da riferiment l’eva ul LA magiur ma i strüment evan custüii a man e vegnivan o püssee lungh o püssee cürt). La carateristica püssee impurtanta de mantegn l’è la "fadiga" che sa duveva fá par suná e dónca la custrüzión di anc (semplis e dúpi) l'è vün di detali püssee delicaa.
Bèrghem Baghèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bèrghem Baghèt l’è la prima e l’önega bànda de baghèt al mónt; l'è nasìda in del 2006 a Ambìer ‘n Pruìnsa de Bèrghem, dal Utùer del 2009 la s’è spostàda a Palasàch e in del 2010 l'à tiràt in pé ol Bergamo on pipes, ol prim fèstival internasiunàl de cornamüze.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il Baghet -- sit del püssee impurtant ljütari cunstrütur de baghèt Valter Biella
- zampogna.ch -- una scöra de piva in Tisin, Svizzera.
- Baghèt e òrghen -- esempi da müsica sunava cun un baghèt in Si bemòll insema a un òrghen da gesa


text:
Tradescantia
Tradescantia (conusìda pò a col nòm popolàr de Erba mizéria) l'è 'l nòm de 'n zèner de piànte erbàcee e perèni che fà part de la famìa botànica de le Commelinaceae e uriginàre de l'America. La töl dét 'na setantìna de spéci distribüìde del Canada meridiunàl enfìna a l'Argentina setentriunàla. L'è stàda portàda 'n Euròpa come piànta ornamentàl endèl sècol XVII. Vergöne de le spéci che fà part de chèsto zèner i è stàde ogèt de stüde citogenétich per vìa del fat che le s'è evulvìde per mès de scàmbe cromozòmich de natüra vària e diferensiàda, tat strütürài che nömèrich. Chèsto zèner l'è stat ogèt de atensiù pò a per la sò perdispuzisiù a deentà de le èrbe 'nfestànte fastidiùze per l'agricültüra e pò a per la pusibilità de dopràle come indicadùr biològich per la determinasiù de la prezènsa 'ndèl ambiènt de mutàgeni.
El Linèo el g'ha dàt nòm a chèsto zèner en unùr a John Tradescant Jr. (1608-1662), natüralìsta e viazadùr che g'ha portàt endèl Regn Ünìt divèrse spéci de piànte americàne catàde sö endèle sò tre spedisiù en Virginia (Stati Ünìcc).[2] La prìma spéce discriìda l'è stàda la Tradescantia virginiana, portàda 'n Europa 'ndèl 1629, e cultiàda come ornamentàla.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑
- ↑ Sánchez de Lorenzo Cáceres, J.M. 2004.Las especies del género Tradescantia cultivadas en España. Vizitàt ei 7 de febrér del 2009.


text:
Bülach (distret)
El Distret de Bülach (en todèsch: Bezirk Bülach) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 134 013 abitàncc.
El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Bülach, el cümü piö gròs l'è 'nvéce chèl de Kloten, 'ndóe gh'è apò a l'aeropórt Zurìgo. El töl dét apò a la regiù del Rafzerfeld, a nòrt del fiöm Réno, coi cümü de Rafz, Wil, Hüntwangen e Wasterkingen.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bülach (Vogtei, Bezirk) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Joseph Fouché
Joseph Fouché (Le Pellerin (Loire-Atlantique), 1759 - Triest, 1820) l'è staa on politigh frances.
L'era on deputaa giacobin a la Convenzion e l'è staa protagonista in del period del Terror. In del 1799 l'ha poggiaa el colp de statt del Napoleon e l'è staa faa minister de la polizia fina al 1810, e ancamò duranta i Cent Dì.
Dopo che l'è tornaa el Luis XVIII l'è restaa al sò post, ma in del 1816 l'è staa scasciaa foeura in esili, in quant el vegniva consideraa in tra i responsabil morai de l'assassin del re Luis XVI. Nissuna cort europea l'ha voruu, inscì l'è mort pover e soll.


text:
Argolid
L'Argolid (ApYoλίς/Argolís in Grech; Argolis in Latin) l'è una prefetüra e una regiun storiga de la Grecia. L'è sitüada in del Pelupunes e 'l sò caplögh l'è la cità de Naupli.
La regiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argolid la ciapa el sò nom da la cità de Argu, la cità eurupea püssee antiga anmò abitada. L'Argolid la gh'ha 'vüü una granda impurtanza in la storia e in la mitulugia de la Grecia: chì se tröven, ultra ad Argu, anca i cità de Micene, Lerna, Epidaur, Naupli e de Tirint. L'è stada dunca el cör de la cultüra micenea.
La cunfina a nord cun la Curinzia, a est cul Mar Egee, a süd e a ovest cun l'Arcadia.
Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Argu, Asínē, Asklēpieío, Epidaur, Ermiónē, Koutsopódi, Kranídi, Lerna, Lurkeía, Midéa, Micene, Naupli, Néa Kíos, Növa Tirint.


text:
Rodènch
Rodènch (Rudènch, endèla parlàda de la franciacürta; Rodengo-Saiano, en Italià) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Brèsa che 'l cönta 9 372 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]).
El cümü, coi cunfì isé come che i è al dé d'encö l'è stat istitüìt endèl 1927 de l'üniù dei cümü de Rudènch e de Saià (nòm uficiàl en italià: Saiano) e l'è dividìt en sés frasiù: Bètula, Betulì, Delma, Moie, Padergnù e Ponte Cingoli.
I paès cunfinàncc i è: Castignàt, Güsàch, Óme, Padéren e Pasirà.
El cümü de Rudènch l'è 'nzemelàt col paés de Kürten, en Germania.
L'Abasìa Olivetàna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rudènch l'è cunusìt apò a per la prezènsa de l'Abasìa Olivetàna de San Nicóla, fondàda dei frà cluniacènsi - congregasiù de l'Urden de San Benedèt - envèrs le metà del sècol XI.
Dòpo 'n prìm perìodo de espansiù l'abasìa, zamò 'ndèl sècol XIII la gh'ìa ambiàt a dà sègn de éser dré a fermàs e de mìa rià piö a crèser. Isé, 'ndèl sècol XV l'è stàda afidàda ai frà olivetàni che i g'ha ambiàt sübet 'n òpera 'mportànte de ristrütürasiù de le òpere architetòniche ezistènte e de l'edificasiù de nöe. En chèl perìodo ché, divèrse i è stàde le òpere afidàde ai artìsti bresà piö 'mportàncc compàgn de 'l Romanino, 'l Moretto, el Lattanzio Gambara e Grazio Cossali.
Endèl 1797, el Goèrno Provizóre de Brèsa, en aplicasiù de le légi napoleòniche, el gh'ìa decretàt la sopresiù del monastér e la sò asegnasiù a l'öspedàl feminìl de Brèsa.
Dòpo de 'n perìodo de decadènsa , endèl 1969, per vìa de l'enteresamènt de papa Pàol VI, l'è stàda riconsegnàda ai frà olivetàni. Al dé d'encö, la g'ha recüperàt 'na bùna part del sò splendùr e l'è turnàda a éser en cèntro de spiritualità de 'mportànsa.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rudènch g'ha séde l'Asociasiù Calcio Rudènch-Saià, società de fóbal nasìda 'ndèl 1983, che 'ndela stagiù 2010-2011 la züga 'ndèl campiunàt de Lega Pro Segónda Diviziù. La züga 'ndel Stadio Pulispurtìf Cumünàl, en via Culumbàra, n°1. L'è 'na strütüra che la g'ha 'n teré de zöch per el fóbal en èrba de 105x65 méter e 'na tribüna lateràl da 2.500 pòscc per sintàs zó.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Isul Ioni
I Isul Ioni o Ionich (Iόvιa vnσιά/Iónia nēsiá in grech mudernu; Ἰόvιoι Nῆσoι/Iónioi Nêsoi in grech antich; Isole Ionie in Italian) hin un arcipelagh grech del Mar Ioni, che 'l cumprend set isul principal e vari isul püssee piscininn. I isul magiur hin Cefalonia, Itaca, Zant (o Zacint), Curfü, Leucad (o Santa Maura), Cerigh (o Citera) e Pass. I set isul hin ciamaa anca Eptanes. Tra i isul minur gh'è Meganissi, Antipass, Cerigot ed Elafónēsos. Quela di Isul Ioni l'è anca vöna di dudes regiun aministrativ grech, e la sua capital l'è Curfü.


text:
Fabaceae
Le Fabaceae o Leguminùze i è 'na famìa de piànte dicotilédone de l'ùrden de le Fabales.
De chèsta famìa le fa part, tra le ótre, i fazöi (Phaseolus vulgaris L.), el roaiòt (Pisum sativum L.), le fàe (Vicia faba L.), le galète (Arachis hypogaea L.), la sòia (Glycine max (L.) Merr.), ma apò a piànte come 'l rübì (Robinia pseudoacacia), e le mimùze (Mimosa).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i g'ha 'na fùrma che l'è tìpica: i è ciamàcc papilionàcei (cioè che se sömèa a le barbèle) e i pöl véser sùi o furmà dèle 'nfiorescènse a gröm (trefòi), a ombrèla o a gràta (glìcine). I è fumàcc d'en càles "gamosepalo" e de 'na coròla "dialipetala" de 5 elemèncc.
La caraterìstica 'n cümü a töte le spéci de la famìa l'è la prezènsa del legüm (el cornazèl): se tràta del fröt de la piànta, furmàt d'en carpèl che 'l té dét i giandì (la somésa). Endèna quat spéce el prezènta de le strosadüre che le ia divìt en càmere: se l'è isé alùra el legüm el vé ciamàt lomènt (per ezèmpe el fröt de la galèta (Arachis hypogaea). Quan che 'l vé a madürà, el legüm el se dèrf endóche gh'è le dò cüzidüre, söla schéna e söla pànsa, e isé 'l sbàt fò (o 'l i a làsa burlà zó) i giandì.
'N ótra caraterìstica tìpica de tàte piànte de chèsta famìa l'è la prezènsa söle raìs de 'n batério, el Rhizobium leguminosarum, che l'è bù de fisà 'ndèla tèra l'azóto che gh'è 'ndel'ària. Chèsta proprietà l'è sfrötàda en agricültüra per fa la rotasiù de le cültüre.
El portamènt de le vàrie spéci l'è diferènt de giöna con l'ótra: ghe n'è ergöne che i è piànte erbàcee, ergöne che fa 'l boscài (arbüstive) e dèle ótre amò che i è àlber.
Quàze töte le spéci de la famìa le g'ha le fòie che i è compòste o penàde o palmàde.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa l'è furmàde de presapóc 650 zèner cón de piö de 12.000 spéci inserìde en trè sótafamìe:


text:
Sachseln
Sachseln a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 53.86 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 4752 abitant.
El cumün de Sachseln al se tröva a una altitüden de 483 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Giswil, Kerns, Lungern, Sarnen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sachseln l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1173 col nom de Saxhslen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1][2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Sachseln in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Municipality of Sachseln website - Sachseln in numbers. (Todesch) accessed 3 September 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sachseln in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Sachseln al Wikimedia Commons


text:
Castèl
Castèl (nòm uficiàl en italià: Castel Goffredo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 12 501 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 42,2 km² e 'na densità de popolasiù de 296 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquafrèda (BS), Àsula, Carpenédol (BS), Casalmòr, Casalòlt, Castiù, Ceresàra, Médule.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Castèl l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑


text:
Liv (CO)
Liv (nom ufizial in italian: Livo) l'è on comun montan de la Provincia de Còmm che 'l cunta 188 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 32,5 km² e 'na densità de 6 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Sondri (comun de Samolach e Gordòna) cont el Canton Grison (comun de Cama).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Liv l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Volusian
El Volusian (nomm complett in Latin: Caius Vibius Afinius Gallus Veldumnianus Volusianus; ... - Terni, agost 253) l'è staa on imperador roman in del period 251-253.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lù a l'era el fioeu de l'Imperador Trebonian Gall e de la soa miee Afinia Gemina Bebiana.
Quand che 'l pader l'è diventaa imperador in del 251, lù l'è staa nominaa ceser, menter co-imperador l'era el fioeu del vegg August Decio, cioè l'Ostilian.
Poeu però l'Ostilian l'è mort de peste, inscì el Trebonian Gall l'ha ciamaa el proppi fioeu e l'ha faa vegnì imperador insema a lù. In 'sto period l'è staa consol dò volt: la prima in del 252 insema al pà, poeu in del 253 insema al Valeri Massim.
Quand che 'l general ribell Emilian l'è partii per l'Italia, i duu imperador hann taccaa a 'ndàggh incontra, anca se adasi: speraven che rivass el sò amis Valerian de la Rezia coi sò armad:. Ma el Valerian l'è minga rivaa, inscì gh'hann avuu de combatt arent a Terni e hann perduu. Menter ch'eren dree a scappà, i sò soldaa j'hann tradii e j'hann coppaa. L'era l'agost del 253.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zosim, Storia noeuva, I.28.


text:
Waldkirch (SG)
Waldkirch a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 31.25 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3392 abitant.
El cumün de Waldkirch al se tröva a una altitüden de 620 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andwil, Bischofszell (TG), Gaiserwald, Gossau, Häggenschwil, Hauptwil-Gottshaus (TG), Niederbüren, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.


text:
Bataja de Ballon
La bataja de Ballon (frances: bataille de Ballon; bretun: emgann Ballon) l'ha vist upost i trüp franch del Carl II el Calv ai Bretun del Nominoe, e l'è stada vinciüda de quest ültim el 22 nuvember del 845.
Premess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 840, a la mort del Lüis I el Piu, el Nominoe, missus dominicus in Bretagna dal 832, el se retröva a duvè scernì chi sustegnì trai vari eredi de l'imperadur. Dopu vess passaa da un partii a l'alter, el decid de presta giürament al Carl II, in del genar 841. Per 'sta resun semper in del 841 forsi l'invia (o 'l cumanda) un cuntigent bretun a la bataja de Fontenoy-en-Puisaye, che l'è un massacher.
Vist che 'l cunt Ricuin de Nantes l'era mort a Fontenoy, el Lambert II dumanda de pudè ciapà la carega del sò pà Lambert I de Nantes, che l'era staa custringiüü a 'ndà in esili per avè sustegnüü el Lutari I. El Carl II, che 'l gh'ha di dübi sü quel om chì, el refüda e 'l nomina al sò post el Rinald d'Herbage, che 'l s'è metüü in lüs cuntra i Vichingh.
In del 843, i princip franch finissen per acurdàss e firmà el trataa de Verdun: la banda ucidentala de l'Imperi la va al Carl II. El medem ann, denanz a la minacia nassüda da la leanza tra 'l cap vichingh Hasting, el Nominoe e 'l Lambert II de Nantes, el Rinald el porta i sò suldaa a la vitoria in la bataja de Messac. Ma 'l Rinald el ven cupaa un poo de temp dopu a Blain. El Lambert l'ocupa brevement Nantes. El Carl II, quand che la recunquista l'afida a l'Hervé, parent del Rinald.
Intratant el Nominoe el següta a fà i sò incürsiun e jütà el Lambert II, tantu che in del 844 i sò suldaa partecipen a la scunfita e a la mort de l'Hervé. Dopu avè cunussüü i dificültà del re a Tulusa cuntra el regn d'Aquitania, el Nominoe el va inanz cun l'ufensiva e 'l sachegia la regiun del Maine.
L'ann dopu, el Carl II el fa la pas cunt el Pipin II d'Aquitania e cunt el Lambert II de Nantes. A nuvember, el gh'ha da 'ndà a Tours per celebrà la festività de San Martin, patron de la cità. Ma quand che 'l ven infurmaa che un partii de Bretun el vör passà da la sua part, el part imediatament per jütài.
La bataja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I forz in camp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I efetiv di düü camp se cunussen minga ben, ma l'esercit real, che l'era minga la cumplet (regordumes che l'era nuvember e la spediziun l'era stada quas impruvisada) de segür l'era minga trop nümerus - forsi 3000 om o anca men. I stim hin anmò püssee cumplicaa per i Bretun: el sumeja però che l'esercit bretun al temp el füdess cumpost da dumà un'ünidà de cavaleria legera, dunca certament l'era anmò men nümerusa.
El scunter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nominoe l'atira el re a la cunflüenza palüdusa di fiümm Oust e Aff, minga luntan de l'abadia de Ballon - de la qual el ven el nom de la bataja. La se trata de una vera e propia trapula, induve i Bretun impieghen tüt la sua cunuscenza di palüd per vincc i Franch.
Se gh'han poch detali sura i aziun de la bataja. Segund i Anai de San Bertin:
Segund i Prim Anai de Fontenelle:
I cunseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu che l'era circulada la nutizia de la sua mort, el Carl II l'è recumpars in del Maine. Lì el recustitüiss el sò esercit, ma 'l gh'ha de spetà l'assemblea general d'Epernay per dirigess de növ vers la Bretagna, a la fin de l'estaa del 846. Là, el cunclüd un trataa cun giürament cunt el Nominoe, un acord del qual se cunuss minga ben el cuntegnüü.
Malgraa el clima de guera fregia che 'l segütarà a vessegh malgraa i spediziun bretun menaa da un certu Mangil in del Nedal del medem ann, l'acord el sarà minga rumpüü fina al 849.
Quela bataja chì, relativament minur, l'è despess scunfundüda cun quela de Jengland-Beslé, püssee decisiva e cundota de l'Ersinoe, sücessur del Nominoe, cuntra el Carl in del 851.
'Stu erur, cumiss al princip da A. de la Borderie in la sua famusa Histoire de la Bretagne, l'è staa ripetüü un frach de alter völt. A bun cünt, un quaj storich cunsidera che cun la bataja de Ballon la sia nassüda una Bretagna ünificada e indipendent sota un suvran ünich, el Nominoe. La sua pulitga espansiunista per la cunquista di antigh March de Bretagna la sarà segütada dal sò fiö Erispoe, che 'l cunsulidarà i cunfin del Dücaa de Bretagna.


text:
Rosada
La rosada (o sguazz) l'è ona percipitazion atmosferega che la compariss in forma liquida. La vegn foeura de la terra e in sui pient, quand che 'l vapor de l'aqua che 'l se troeuva dedent a l'aria el vegna a contatt con di superfis fresch; 'sto vapor, allora, el fa condensa in gott d'aqua. La temperadura di superfis la gh'ha minga de vess troppa bassa, sedenò el vapor el vegna foeu tant 'me brina.
D'estaa, la rosada la se forma soratutt in superfis che senten on poo de meno el cald, compagn de l'erba, i foeuj e i tecc.
La rosada l'è minga l'istess lavorà de la gottazion, che l'è 'l mestee che fa i piant quand che trann foeura l'aqua de tropo.


text:
Suvich
Suvich (nom ufizial en italian: Sovico) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 8 311 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 3,25 km² e 'na densità de 2 557 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Triugg, Albiaa, Machee e Lissun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Suvich l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Surìsel
Surìsel (Sorisole in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 7 km de la sità e a 734 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 206 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 12,3 km² e 'na densità de popolasiù de 748 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almè, Bèrghem, Paladina, Poltranga, Sedrina, Éla d'Almè e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Surìsel l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pruvincia de Türin
- Süperfiss: 6.830 km²
- Pupulazziun (2004): 2.236.941 ab.
- Densitaa: 327 ab./km²
- Nümer de cumün: 315
- Capitaal (pup. 2004): Türin (902.255 ab.)
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La situaziun lenguistega de la Pruincia l'è cumplessa.
La lengua püssee parlada l'è l'italian, che l'è anca la lengua ufizial. In di muntagn de la zona ucidental però a gh'è anca i minuranz francupruvenzal e ucitana, recugnussüü anca del Stat italian. In ogni cas, la lengua lucal püssee spantegada l'è de sicür el piemuntes, che 'l gh'ha in del dialet de Türin el sò standard. In del Canaves el se parla un dialet cun di trat bei cunservativ, che le sluntanen de bun de la koinè türinesa. Per via di benefizzi de la legg sura i minuranz lenguistegh, a gh'è staa di cumün che s'hinn deciaraa ucitan e francupruvenzal, anca se in realtà lilinscì s'è semper parlaa piemuntes.


text: Mana ft Prince Royce E b El Verdadero Amor Perdona min Bb min b œ œ œ & b bbbb 4 Œ 4 ≈ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. Ó ? bb b b 4 Tie nes to dos los es pa cios bb 4 w B Gb E b min w b œ œ œ œ. œ œ œ Œ Œ ‰ œ œ œ œ œ œœ œ & b bbbb Œ ≈ œ œ œ œ œ 3 ? bb b b 3 I nun da dos de tuau sen cia i nun da dos de si len bb w bw min B B w Gb b & b bbbb œ ≈ œ œ œ œ 6 œ Ó Œ œ œ œ œ œ Œ Ó ? bb b b 6 cio no hay pa lab ras no hay per don bb w w w E b min B b min B bb œ œ œ œ œ œœ œ œ œ. Ó œ œ œ œ œ. œ œ & b b bb Œ 9 ‰ J Œ ? bbb 9 Tu me tie nes ol vi da do no res pon des all la bbb w w w Gb E b min B b min œ œ œœ œ œ œ œ œ bbbbbb œ œ . œ œ œ Œ œ œ œ œ œ œœ œ 12 & ‰ ? bb b b 12 lman do Noe ches ti er ra la pa lab ra me con de nas a la nan bb w w w 2 B Db E b min bb œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ & b b bb J 15 œ œ Œ Ó ? bbb 15 da no men tier res sin per don Mi ra co ra zon quees el en ga bbb w wb w D B Gb bbbbbb œ œ ‰ œ œ œ œ œ œœ œ œœ ‰œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ 18 & ? bb b b 18 no Se re vier te yha ce da no Se re vien ta en el aire co mo pom pas de bb b w w w B min Eb Db b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & b bbbb œ œ Ó 21 J ? bb b b 21 ja bon Co mo pude ha ber te yo he ri do en ga nar te yo fen di bb w w w B Gb B b min bbb b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ ˙ 24 &b b Œ ? bbb 24 doal ma ge me la note ol vi doaun que mear ran queel co ra zon bbb w w wb A b min Db Gb G œ. œ œ œ œ œ Œ ‰œ œ œ œ œ bbbbbb œ œ ‰ œ œ œœ œ œœ Œ Ó 27 & J ? bb b b 27 Ay el ren cor que nos en ve ne na nos ha ce da no bb w w w w A b min Db Gb bbb b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ ‰ œ œ œ œ œœŒ Ó 31 &b b ? bb b b 31 aun que no reg res ses co ra zon has de per do nar de bb w w w Gb bbb b ‰ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ B B 3 34 œœ œœ &b b Œ Œ Œ Œ ? bbb 34 El ver da dero a mor per do na noa ban do na no se quie bbb w w w Gb B b min/F E b min bbb œ œ ‰ œ œ œ œ œ œ nœ œ bœ œ œ nœ œ bœ œ œ œ B 37 œ œ. &bbb J Œ ? bb b b 37 bra noap ri sio na no re vien ta co mo pom pas de ja bon bb ˙ ˙ w wb Db bbb b œ E 40 &b b Œ Ó ∑ ? bb b b 40 bb w w Un error es algo humano Ay! el rencor que nos envenena no justifico la traicion nos hace dano los amantes verdaderos aunque no regreses corazon se comprenden, se aman has de perdonarme. y se olvidan del rencor. El verdadero amor perdona La noche empieza a amotinarse no abandona, no se quiebra de suenos rotos y el dolor no aprisiona, no revienta y me revuelco en la cama como pompas de jabon. aferrandome a la nada implorando tu perdon. El verdadero amor perdona, El verdadero amor perdona. Mira corazon cuanto te extrano Si el amor es verdadero pasan dias, pasan anos no se quiebra, no abandona. y mi vida se revienta Si el amor es verdadero como pompas de jabon. no se quiebra, no abandona. Como pude haberte yo herido enganarte y ofendido alma gemela no te olvido aunque me arranque el corazon.


text:
San Biàs
Biás de Sebaste l'era un dutùr armén del 3° e 4° sécul. L'é diventái vesc de la só citá.
L'ha minga vursüd rinegá la césa católica, e quindi l'é stai turtürá e cundaná a mort in del 316.
L'é venerád cume sant de la césa católica e anca de quela utrtudósa.
La sò festa lé el 3 de febrár in Ucidént e el 11 de febrár in Uriént. In de la Basa Ludesana l'é Patrón de Cudógn e de Cor Giùn.
Tradisòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume dutùr, la tradisón la dìs che l'ha guarìd tantisima gent. Per quest l'é invucád per prutegg le malatie, e suratüt quele del mal de gula.
San Biás l'é stái turtürád cun di péten de fer, per petená le pégure; per quest, truémm semper di péten in de le scultüre de San Biás.
Alter futugrafìi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
La césa de San Biás di Armén, a Ruma
-


text:
Alberswil
Alberswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Alberswil al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ettiswil, Gettnau, Schötz, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alberswil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1220 col nom de Alberswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alberswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'uomo che sapeva troppo (film 1956)
L'uomo che sapeva troppo (’L óm ch'al saìva tròp) 'l è 'n thriller dal 1956 'd Alfred Hitchcock, arfacimènt 'd un sò film umònim dal 1934 prudót in dal Régn Unî.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l nôn Fèstival ad Cannes.
Al film, girâ par gl'intéran in di studi dla Paramount e par gl'estéran in Maròc e a Lóndra, 'l à muciâ sù da piò 'd ùndas migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ sōl òṅ e dū.
Sunt
Dū turìsta americàṅ, al dutōr Ben McKenna (James Stewart) e sò mujér Jo (Doris Day), i èṅ i viàś in Maròc insém a 'l sò putèṅ Hank (Christopher Olsen). In sla curéra ch'la i pòrta a Marrakech i cgnósan un persunàǵ strâṅ, Louis Bernard (Daniel Gélin), ch'al taca a ciacaràr sèg. Più tard, rivâ in d'l albêrg, i McKenna i màgnan in un risturànt un pui c'n i dî, cum a s fà da cal bandi là, insém a na còpia ingléśa, Edward (Bernard Miles) e la Lucy Drayton (Brenda De Banzie). I pàsan la sira sèg dòp avér vdû che anc Bernard al s cata lè.
Al dè dòp, faghénd un gir p'r al marcâ dla sità, i védan 'n óm ch'al s gh para incóntar cun un curtlàs insfilsâ in dla schina. Prima ad murìr, chi lò al gh diś che 'n impurtànt óm ad stat al sarà fat fóra a Lóndra e al s arcmànda 'd andàr a pascàr là "Ambrose Chapel". Chi lò al n è àtar che Louis Bernard cun i pagn adòs 'd un maruchèṅ e cun al grugn piturâ ad scûr.
La pulisìa la ciàma gl'americàṅ in cumisariâ par 'n interugatòri ma prima chi lōr i ricévan na telefunàda ch'la diś 'd a n dir gnint su qvél ch'al gh'iva dit Bernand o sinò al sò putèṅ Hank, ch'in cal méntar 'l éra stâ purtâ via, al gnarà cupâ.
La canta Qué Será, Será
In dal film la Doris Day la canta al braṅ Whatever Will Be, Will Be (Qué Será, Será) (Qvél ch'a sarà, a sarà) che pò al vins'rà al Prèmi Òscar.


text:
Clüzane
Clüzàne (nòm uficiàl en italià: Clusane) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 1700 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, a quàze 6 chilòmetri del capolöch del cümü.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 e prim de alùra el se ciamàa uficialmènt Clusane sul Lago.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castèl Carmagnöla l'è 'n palàs a quàter làti condèn curtìl intèrno e 'na lòza de 'ndóe se g'ha 'na bèla vizuàl söl lach. L'è de urìgin del sècol XV e facil che sàpe stat fat sö dei Oldofredi, feudatàre de la Franciacürta e del Lach d'Izé. En chèsto castèl se pènsa che 'l g'habe abitàt el condotiér Francesco Bussone ciamàt "el Carmagnöla" de l'an 1428 al 1432.[1]


text:
Gujana
La Gujana (Guyana in ingles) a l'é un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Venezuela, el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'é Georgetown.
La gh'ha una süperfiss de 214.969 km² una pupulaziun de quas 750.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gujana a l'era un pussediment del Regn Ünì fina al 1966, quand che l'è diventaa indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gujana (nòm ufizial: Co-operative Republic of Guyana) a l'é una repübliga.
El president a l'é el Bharrat Jagdeo (del 1999).
El prim minister a l'é el Sam Hinds (del 1999).


text:
Bautzen
Bautzen (Budyšin in lusazian; Budziszyn in polacch; Budyšín in cech) l'è ona città de la Germania oriental. Ghe viven 39 607 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in la Lusazia Alta, in del Land de la Sassonia e in del circondari omonim.
Bautzen l'è traversada del fiumm Sprea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I archeologh hann trovaa in de la zona di insediament germanigh del terz secol prima de Crist, ma el primm document che 'l parla de la città l'è del 1002.
In del 1018 la gh'è stada firmada ona pas tra el re todesch Enrigh II e quell polacch Boleslaa I: con quell trattaa chì, Bautzen l'è finida sotta la Polonia. In del 1033 l'è passada anmò sotta l'Imperi; poeu in del 1319 l'è passada a la Boemia e in del 1635 a la Sassonia. In del Medioev l'è stada leada in d'ona lega de ses città con Görlitz, Zittau, Löbau, Kamenz e Lauban.
In del 1813 gh'è stada ona battalia di Guerr Napoleonigh.
Sotta i Nazista a Bautzen el gh'è staa on lager e ona battalia tra Todesch e Russ (21-30 april 1945).
Anca sotta i comunista de la DDR Bautzen l'è stada doperada 'me prison: al dì d'incoeu vun di duu compless che le formen l'è anmò doperaa, menter l'alter el gh'ha la fonzion de memorial de la dittadura.


text:
Massaléngh
Masalengh (Massalengo in Italian) l'è un cumün del circundari de de Lod, Lumbardia cun 4 477 abitant (dàto del Dic 2013 [1]). El se tröva a circa 7 km a süd de Lod.
El sò num el deriva dal cùnt piasentìn Piero Massalenghi, che l'é stai pruprietari del paés dal 1661 al 1756.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Massalengh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i tomaã nagu perüxĩnüẽ na Cristuarü puracütanüxü̃mare na tixĩgüxü̃. Rü nüma nixĩ i toxü̃ namuxü̃ na pexü̃ tangúexẽẽxü̃ca̱x ga yema ore ga noxri Tupanaxĩcatama nüxü̃ cuáxü̃. 2Rü ngẽxguma texé ṯacü rü puracü tüxü̃ üxẽẽgu, rü tanaxwa̱xe i aixcüma tayanguxẽẽ i ngẽma puracü i tüxna taxãxü̃ na ngẽmaãcü inawéxü̃ca̱x na aixcüma wüxi i duü̃xü̃ i mexü̃ ixĩxü̃. 3Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma na meã chayanguxẽẽchaü̃xü̃ i ngẽma puracü i Tupana choxna ãxü̃, rü taxuca̱xma chaugüca̱x chaxoegaãẽ ega woo choxna pecagu rü e̱xna ṯacü rü ãẽ̱xgacügü choxna caxgu naxca̱x i ngẽma puracü i chaxüxü̃. Rü woo i chomatama rü taxuxü̃ca̱xma íchicua̱x na ngextá chixri chanaxüxü̃ i ngẽma puracü. 4Natürü ñu̱xma na chomatama nagu charüxĩnüxü̃ na nataxuü̃ma i chorü chixexü̃ i Tupanape̱xewa, rü tama ngẽmaca̱x Tupana choxü̃ nadau na changearü pecaduã́xü̃. Erü nümatama ya tórü Cori ya Tupana nixĩ i aixcüma choxü̃ nacuáarü maxü̃ã́xü̃. 5Rü ngẽmaca̱x tama name na texéxü̃ pengugüarü maxü̃ã́xü̃ naxü̃pa na núma naxũxü̃ ya tórü Cori. Natürü name nixĩ i nüxü̃ ípenaṉg̱uxẽẽ, erü nüma tá nixĩ i nango̱xẽẽãxü̃ i guxü̃ma i ngẽma ñu̱xma icúxü̃ rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü naãẽwa nagu rüxĩnüẽxü̃. Rü ngẽxguma tá nixĩ ya Tupana i tümamaã nataãẽxü̃ ya wüxichigü ya yíxema aixcüma mexü̃ ügüxe. 6Pa Chaueneẽgüx, perü mexü̃ca̱x nixĩ i pemaã nüxü̃ tixuxü̃ i ngẽma ore na ñuxãcü Tupana naxwa̱xexü̃ na pemaxẽxü̃. Rü choma rü Aporu nixĩ i perü cua̱xruü̃gü tixĩgüxü̃ na towa pengúexü̃ na Tupanaãrü ore pemaã nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ penaxüxü̃. Rü ngẽmaca̱x tama name na wüxi i perü ngu̱xẽẽtaexü̃maã petaãẽgüxü̃ rü to rü nüxü̃ pexoexü̃. 7Rü ñu̱xma rü pexna chaca, ¿rü texé tixĩ ya yíxema togüarü yexera pexü̃ ixĩxẽẽ́xẽ? ¿Rü ṯacü rü cua̱x i pexü̃́ ngẽxmaxü̃ i tama Tupana nügüchiga pexna ãxü̃? Rü ñu̱xma na nüma pexna naxããxü̃ i ngẽma cua̱x ¿rü tü̱xcüü̃ pegü picua̱xüü̃gü ñoma pematama perü poramaã penayaxuxü̃rüü̃? 8Rü pegügu perüxĩnüẽgu rü aixcüma marü meãma Tupanaxü̃ picua̱xüchi rü marü pexü̃́ nangẽxma i guxü̃ma i ṯacü i penaxwa̱xexü̃ na naxü̃tawa pengugüxü̃ca̱x. Rü pegügu perüxĩnüẽgu rü ãẽ̱xgacügü i taxü̃rüü̃ pixĩgü rü taxuü̃ma i toxü̃tawa penaxwa̱xe i ñu̱xmax. ¡Chierü aixcüma Tupanape̱xewa ãẽ̱xgacügü pixĩgügu na toma rü ta wüxigu pemaã ãẽ̱xgacügü na tixĩgüxü̃ca̱x! 9Rü toma na Ngechuchu toxü̃ imugüxü̃, rü chauxca̱x rü wixwe toxü̃ nawogü ya Tupana. Rü ñoma poxcuexü̃ i yuewa ĩxü̃rüü̃ tixĩgü. Rü ñoma wüxi i ṯacü i nüxü̃ nacugüexü̃rüü̃ tixĩgü i nape̱xewa i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x, rü nape̱xewa i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü, rü nape̱xewa i guxü̃ma i ṯacü i Tupana üxü̃. 10Rü ñu̱xma na Cristuwe tarüxĩxü̃, rü ngẽmaca̱x taxuü̃ma icuáxü̃ toxü̃ nawogü i duü̃xü̃gü, natürü i pema rü pegügu perüxĩnüẽgu rü guxü̃xü̃ma pecua̱x i Cristuchiga. Toma nüxü̃ tacua̱x na duü̃xü̃güpe̱xewa taturaexü̃, natürü i pema rü pegügu perüxĩnüẽ na aixcüma peporaexü̃. Rü duü̃xü̃gü toxü̃ naxo, natürü pexü̃ nangechaü̃gü. 11Rü ñu̱xma rü ta tama inayacua̱x na ngúxü̃ tingegüxü̃, erü ñu̱xma rü ta taiya toxü̃́ nangu̱x, rü tiṯawae, rü tangexchiru. Rü duü̃xü̃gü rü chixri tomaã nachopetü, rü tangepata. 12Rü tipae na yeü̃cürü toxme̱xmaã tapuracüeechaxü̃. Rü duü̃xü̃gü rü ṯacü tomaã nixugüe, natürü i toma rü mexü̃ i oremaã tanangãxü̃gü. Rü towe ningẽxü̃tanü, natürü yaxna namaã taxĩnüẽ. 13Rü chixexü̃maã tochiga nidexagü, natürü i toma rü meã nachiga tidexagü. Rü ñoma guxchirexü̃ nadaugüxü̃rüü̃ãcüma tomaã namaxẽ, rü ñoma i duü̃xü̃gü i taxuwama mexü̃rüü̃ tomaã nixĩgü. Rü ñu̱xma rü ta rü ngẽmaãcü tomaã namaxẽ. 14Tama pexca̱x chanaxümatü i ñaã popera na pexü̃ chaxãneẽxẽẽxü̃ca̱x. Natürü pexca̱x chanaxümatü na pexü̃ chixucu̱xẽgüxü̃ca̱x chauxacügüxüchirüü̃, erü pexü̃ changechaü̃. 15Erü woo nangẽxmagu i muxü̃ma i perü ngu̱xẽẽruü̃gü i Cristuchiga pexü̃ ngúexẽẽxü̃, natürü chaxicatama nixĩ i penatü chiĩxü̃ ga Cristuxü̃ na peyaxuxü̃wa. Yerü chauxü̃tawa nixĩ ga noxri ga penayaxuxü̃ ga Ngechuchu ya Cristuarü ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. Rü ngẽmaca̱x chaxicatama nixĩ i penatü chiĩxü̃ i perü õwa. 16Rü ngẽmaca̱x pexü̃ chaca̱a̱xü̃ na choma chamaxü̃xü̃ãcüma meã na pemaxẽxü̃ca̱x. 17Rü ngẽmaca̱x pexü̃tawa chanamu ya Timutéu ya poraãcü nüxü̃ changechaü̃cü ya chaune ixĩcü i tórü Coriarü orewa. Rü nüma rü aixcüma meã nayanguxẽẽ i guxü̃ma i ngẽma nawa chanamuxü̃. Rü nüma tá pexna nüxü̃ nacua̱xãchixẽẽ na ñuxãcü Ngechuchu ya Cristu naxwa̱xexü̃ãcüma meã chamaxü̃xü̃ ngẽma guxü̃nema ya tupauca i íchixũgüxü̃wa chanangúexẽẽxü̃rüü̃. 18Rü ñuxre i pemagü rü pegü picua̱xüü̃gü, erü nagu perüxĩnüẽ na tãũtáma pexü̃tawa íchayadauxü̃. 19Natürü ngẽxguma nanaxwa̱xegu ya tórü Cori, rü paxa tá ngẽ́ma chaxũ na pexü̃ íchayadauxü̃ca̱x. Rü ngẽxguma rü tá chomaxü̃chi nüxü̃ chadau ngoxi aixcüma nüxü̃́ nangẽxma i Tupanaãrü pora rü e̱xna nidexagümare i ngẽma duü̃xü̃gü i nügü icua̱xüü̃güxü̃. 20Erü Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa rü tama dexagümare nixĩ natürü ngẽ́ma nangẽxma i pora. 21¿Rü ñu̱xma rü ṯacü e̱xna nixĩ i penaxwa̱xexü̃ i pemagü? ¿Penaxwa̱xe na pexü̃ chingagüxü̃ i ngẽxguma ngẽ́ma changuxgu, rü e̱xna penaxwa̱xe na pexü̃ changechaü̃ãcüma rü pemaã chamecümaãcüma pexü̃ na íchayadauxü̃?


text:
Quercus robur
El Quercus robur (u anca: Quercus pendunculata; en Lombàrd ucidentàl: Rùgura; en Lombàrd orientàl: Rùer), anca ciamada in temp andaa Rugura Tudesca (Deutsche Eiche) a l'è un Arbur a Föja de la fameja di Fagaceae. Un mügg de rugur tüt insema 'l vegn ciamaa Ruguree.
Descriziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Rùgura la vegn grand fin 20 u anca 40 meter e 'l so diameter el cress fin a trii meter. La vegn vegia fin a 500 u anca 1000 agn. Di völt anca fin a 1400 agn. La sua rüsca, prima l'è möja e verda-grisa, pö, püssee tard, la vegn düra e grossa e grisa-marun de culur.
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Rugura l'è ben difüsa departüt, u asquas departüt, in Eüropa: la manca dumà in del süd de la Penisula Ibérega, in Sizilia, in Sardigna, in del süd de la Grecia, e in del nord de la Scandinavia e de la Rüssia. Int i Alp la riva fin sü a 1000 meter in sül nivel del mar.


text:
Battaja de Lissa (1866)
La Battaja de Lissa l'è staa on sconter naval de la Terza Guerra de Indipendenza italiana.
El vint de luj del 1866, arent a l'isola dalmata de Lissa, la squadra naval austriega comandada de l'ammiraj Wilhelm von Tegetthoff l'ha taccaa la squadra italiana de l'ammiraj Carlo Pellion di Persano. I Austriegh hann fondaa dò nav (la Re d'Italia e la Palestro), per poeu retiràss in del port de San Giorgio a Lissa con nissun problema. La sconfitta l'ha impressionaa negativament i sentiment di Italian.


text:
Il demone sotto la pelle
Il demone sotto la pelle (Al dèmun sóta la pèl) 'l è 'n film ad scarésa dal 1975 ad David Cronenberg girâ c'n un budget ad 179.000 dòlar canadéś 'd in alóra. Al tìtul uriginàł 'l è “Shivers” ma la pelìcula l'è cgnusùda anc cuma “Orgy of the Blood Parasites”, “Frissons”, “The Parasite Murders” e “They Came from Within”.
Par cal film chè, al sò prim distribuî in gir p'r al mónd, Cronenberg 'l à vins al prèmi par la regìa a 'l Sitges Film Festival dal 1975.
Sunt
In un palàs mudèr'n ad Montréal ch'a gh'è tut, ciamâ L'Arca ad Nuè, i sucédan di fat strâṅ dòp ch'un siensiâ, Emil Hobbes (Fred Doederlin), al s éra mis a far di esperimènt par dar vita a 'n parasìta, un quèl ch'a s davśìna a na sangvétula mèś vérum e mèś lumàga, ch'al sarés bòṅ, na vòlta insfilsâ dènt'r a i còrp dal parsòni, a far-ag vgnir na śbrùśia p'r al sès, un quèl lugâ bèṅ in dal sarvèl ch'al fà fadìga a gnir fóra da par lò. La sò infarméra la 'l iva pruâ in sla sò pèl e l'éra dvintàda na malnéta ad prim órdan, tacànd-al a tut i masć ch'la s éra fata in cal méntar. Rendénd-as cònt ad qvél ch'l à fat, al śbali più grand dla sò vita, al siensiâ prima al cópa la dóna e pò al s taja la góla. Al prubléma 'l è che dòp 'n inìsi da purcùs, la gint la tōś anc la vója ad masàr.
Sōl al dutōr Roger St. Luc (Paul Hampton) e la sò jutànta Forsythe (Lynn Lowry) i próan a catàr un rimèdi ma 'l è difìcil parchè tut là dènt'r i èṅ cuntagiâ.
Prubléma
Al giurnalìsta canadéś Robert Fulford a sò tèmp 'l iva dâ adòs a 'l film in sal paǵni dla rivìsta nasiunàla Saturday Night. P'r al fat ch'la pelìcula l'iva abû di finansiamènt da 'l guèran, Fulford 'l iva intitulâ al sò artìcul „You Should Know How Bad This Movie Is, You Paid For It“ („A gh'arî pròpria da savér quànt 'l è brut cal film chè, a 'l î pagâ vuàtar!“). C'l atàc chè, dirèt e publiciśâ bèṅ, in séguit 'l à dâ dimóndi prubléma a Cronenberg par catàr sù di fónd p'r al sò òpri a vgnir. Inólt'r al regìsta 'l à anc cuntâ ch'i 'l aṅ casâ via da 'l sò apartamènt a Turònt par cal fat chè.