text:
Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis prüm cudesch cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.
Da Romana Ganzoni - Pelplü suna la Romana, suvent suna üna Grischuna, e minchatant am sainta sco Svizra.
La duonna in ün cafè a Berlin am quinta, co ch’ella saja rivada da la Prussia da l’Ost a Heidelberg, co cha la famiglia haja laschà inavo ün bain chi d’eira stat tschientiners a la lunga in lur posesss, glieud richa cun famagls e fantschellas, s-chatschada, il bazegner d’eira ün commember activ illa NSDAP, quai disch’la avertamaing, ella saja statta üna poppina da desch eivnas, cur chi hajan stuvü mütschir, sün bratsch da nona, in ün tren chi saja collidà cun ün oter tren, frontalmaing. Passagers morts, passageras feridas, uffants, vegls, sang dapertuot, e sudats russ chi’d han trat sül tren. La duonna am muossa sias nattas vi dal culöz. Davo sajan ellas rivadas in ün chomp polac per quatter ons. La nona saja morta, ed ella haja pudü ir a star in Svizra per ün on. Il plü bel temp da mia vita, disch’la. Davo tilla hajan las autoritats tudais-chas missa in chasas dad orfens, fin cha’l bap chi nu sarà stat seis bap, ma il cusdrin da la mamma ed eir l’hom da la mamma, saja tuornà da la praschun ed haja fundà üna nouva famiglia chi’d ha fat trid cun ella – sia renta e sia paja hajan els però tut gugent, fin ch’ella saja scappada cun 21 ons.
Sia mamma es morta il di da sia naschentscha, il funaral ha gnü lö ün pêr dis plü tard, la mattina es gnüda battiada sur il vaschè avert da la mamma. La duonna disch, a mai nu’m para tuot quai uschè trist, Dieu es meis bap, eu sun ün regal da Dieu, eir scha meis peis sun restats sfuormats, eu stuvaiva adüna trar aint s-charpas massa pitschnas dad uffants morts, perquai porta uossa be s-charpas da gimnastica. - La Svizra! Che bellezza! Eu sun ida in tschercha da la chasa da la famiglia in Argovia, ingio ch’eu staiva, davo 45 ons, che emoziuns! Ed eir meis dachasa in Prussia da l‘Ost n’haja chattà, a l’entrada dal cumün d’eira üna crusch cun landervi bindels da culur chi ballaivan aint il vent sco per dir: Ben tornata! Da tuot quai vuless ella scriver, forsa ün roman? El cumanzess culla mamma chi‘d ha pers a seis prüm uffant i’l ottavel mais, a Prag, cur cha’l cusdrin ed hom chi d’eira staziunà là, tilla ha büttada our dal tram pervi da schigliusia. La duonna ria sü per mai, üna bella duonna cun bunischma glüna. Ch’Ella am salüda la Svizra, disch’la, cur cha nus pigliain cumgià. Uossa am sainta sco Svizra. Pervi dal raquint da la duonna e perche ch’eu vess da salüdar la Svizra. Co as salüda ün pajais? Far ciao our da la fanestrina, sur l’Argovia, cuort avant co plachar a Turich? Star in schnuoglias sün ün prà da quai papal e bütschar üna minchületta?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Eu am saint sco Svizra, scha las vias a Paris, a Londra, a Genova ed a Berlin han nom sco martirs e cumbattantas da o cunter las grondas guerras dal 20avel tschientiner, scha amis e cuntschaintas, ma eir incuntschaintas in quels pajais am quintan lur istorgias persunalas, da lur confamigliars, vaschins, schi quintan da las sufrentschas dürant las guerras, las perditas, il tat chi’d es mort in praschun estra, lura am sainta sco Svizra. Scha la glieud a Londra gira cun papavers cotschens vi dal mantel, e sch’eu vegn sforzada in möd simpatic da cumprar üna broscha cun sü uschè ün papaver e da metter sü el per commemorar las victimas da las guerras, sch’eu pass pro l’asil per veterans – ün pêr veterans giran là cun crotschas -, lura am sainta sco Svizra, perche cha mi’experienza e noss’istorgia es ün cas spezial chi vain suvent admirà a l’ester, ma minchatant daja eir remarchas aggressivas, sco quella jada, cur ch’eu – unica estra – d’eira in ün circul litterar in Italia, e cha la discussiun ha trattà l’emigraziun dals Taliauns e da las Taliaunas in Svizra davo la Seguonda Guerra mondiala. Mia preschentscha d’eira tuot in üna jada üna provocaziun, las persunas perschaintas han dozzà lur vuschs e drizzà lur rabgia e dischillusiun vers mai. Cha lur confamiliars sajan gnüts trattats malischem in Svizra, cha quella haja be profittà.
Eu nun am vaiva amo mai sentida uschè svizra sco quel di. Ed i nun ha güdà da dir ad els ed a mai svess, ch’eu saja ün’otra generaziun e cha cuolpa collectiva saja oramai...e cha eu persunalmaing...ed uschè inavant. Eu d’eira pertocca. Curius, o? Esser talmaing Svizra tuot in üna jada, sainza avair l’occasiun da salüdar quel pajaias o da dir tuot las culuors.
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: pixabay.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni -
Ultimamaing es capità alch schnuaivel da rier. Ed eir na. Ma il prüm apunto schi. Daspö quatter ons scriva columnas rumantschas per ün magazin chi’d es organisà talmaing bain, cha la columna per Nadal esa fingià da trametter mità avuost. O quella dad avuost cumainzamaint avrigl. Il uschedit briefing dals 27 marz 2018 da duonna G. tuna uschè: „Vielen Dank, dass Sie Ihren Text bis Freitag, 13. April 2018, an Frau W. senden.“
Il text (chi’d es gnü publichà in avuost) nu d’eira quella vouta (ils 13 avrigl) a Turich las 9 uras (dimpersè pür las 10 uras, Hilfe!), ed eu n’ha fingià tschüf duos minuts passà las 9 uras ün reminder da duonna W., ingio chi resta quista columna (per avuost). Hai, propcha!? Ma che noschas manieras da mai, schnuaivel.
N’ha tut cun umur quist fat ed eir, cha las aspettativas d’eiran talmaing bassas, ch’eu nu pudaiva bod na crajer, per part d’eira quist magazin, las fotografias e’l text per mai ün’unica satira reala, ma natüralmaing na aposta, i’s stuvaiva tmair, cha quista glieud craja cha lur lecturs e lecturas, cha’l „pövel“ es debil, a bunch of cretins, quist magazin vulaiva texts i’l stil da „La nona vaiva dit üna vouta cur ch’eu d’eira amo üna mattina, chi’s desssa adüna far attenziun cun traversar la via. Ed eu – eu d’eira quella mattina hihi – n’ha dit da schi, e perquai ha fat la nona grassins cun mai, ed eu n’ha das-chü lichar oura la coppa, quai nun haja mai plü invlidà.“
Eu sun l’ultima chi pledescha chi’s dess implir il muond cun noschdà e critica permanenta, ma eu n’ha eir fich fadia cun kitsch, fosdà ed ipocrisia ed impustüt, sco fingià manzunà, chi’s craja cha’ls conumans sajan totels e preferischan istorginas banalas. Quai nun es brichafat uschè.
Bain. Eu nun ha be tut cun umur quists fats (e d’eira massa daschütla per sdir sü meis ingaschamaint), minchatant n’haja eir scrit uschè üna columna schnusibusi, per far ün zich schnöss da quist stil e per am intrategner ün mumaint, ed ellas chattaivan adüna super. Fin quist avuost. Aiaiai. Meis subconciaint ha scrit la seguainta columna per Nadal 2018, in desch minuts, ed amo desch minuts n’haja douvrà per la traducziun per tudais-ch, perche chi’s sto adüna far duos duos texts, il rumantsch e la traducziun, cler.
La mima
Anniversari e Nadal, quai sun duos festas glüschaintas illa vita d’uffants. Blers nu san plü, perche chi’s festagiescha Nadal, ma chi dà regals, quai es cler, ed eir, cha per tschüffer quels as sto ir tras differents bogns, sajan quai ils bütschins bletschs da las tantas, il cumplimaints dad amis da famiglia, da dudir per la tschientavla vouta, chi’s saja creschü e stuvair respuonder per la tchientavla vouta la dumanda, schi’s haja fingià ün marus o üna marusa.
Ma quai sun ils bogns o las duschas fraidas avant cha l’uffant po strar davent il palperi dal regal da la tanta o dals genituors chi han dit da deportar perfettamaing scha la mima vain. La mima chi da adüna precis quai chi’s aspetta. Che cha l’uffant nu sa: La mamma trametta a la mima adüna üna glista fich precisa culs regals cha’l figl voul, e la mima nun ha ingüna schanza da far üna surpraisa, la mamma nu voul quai, la mamma voul, cha’l figl e la mima as cumportan co ch’ella ha previs. Voul dir: cha eir la mima sto ir tras il bogn, ma quai l’uffant nu sa. Dafatta a Nadal nu’s saja tuot ün da l’oter.
Üna strategia es da simplamaing giodair il misetri. Eir scha blers uffants nu san plü, perche chi’s festagiescha Nadal, ün misteri resta: Co esa pussibel cha ün vainter ha plazza per tantas dutscharias sainza cha l’uffant explodischa?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Quai ha dat la seguainta reacziun:
„Während ich Ihre letzte «Romanische Spalte» mit grossem Vergnügen gelesen habe, kann ich den Inhalt dieser Kolumne so leider nicht zum Abdruck freigeben. Das XXX Kundenmagazin will nebst Kochinspiration unterhaltsamen Lesestoff bieten. «XXX und XXX», wie das XXX-Motto, soll auch der Inhalt des Magazins sein. Ihre Kolumne beleuchtet leider ausschliesslich negative Aspekte der Festtage - von mühsamen Verwandten, monierenden Müttern oder Kindern, die Mühsal über sich ergehen lassen müssen und Süssigkeiten im Übermass in sich hineinstopfen. Diese Botschaften, die zudem gewiss auf eine Vielzahl an Familien nicht zutreffen, möchten wir so nicht an die Leserschaft vermitteln.
Dürfte ich Sie daher freundlich bitten, uns einen neuen Text zukommen zu lassen, der sich auf schöne Seiten von Weihnachten fokussiert wie z.B. Vorfreude, das gemeinsame Backen, das Zusammentreffen und Zusammensitzen, das Schenken, Finden von Geschenkideen etc. Ich bin überzeugt, Sie als Profi-Schreiberin finden einen guten neuen Ansatz.“
Ma, cler. Eu n’ha scrit ün’otra columna (cun traducziun) chi’d es per mai kitsch total, ma els nun han badà, l’incuntrari, i chattan superischem e stamparan cun plaschair.
Il bastunin da tschiculatta
Seis abiadis vaivan fingià cumanzà in avuost a far biscuts da Nadal cun agüd da la recetta sülla pagina stratta our dal magazin XXX da l’on passà. E lura tils hana vendü mincha marcurdi davomezdi sülla via maistra. Las vaschinas d’eiran commosssas, lodaivan e cumpraivan. Che gnoccals! Tuot il cumün as partecipaiva vi da la cumpra chi ha dürà dad avuost fin ocotober, lura d’eira afin, plü ingüns gnoccals per quai suot.
Üna duonna prominenta, Lidia, chi d’eira chaschiera sur vainch ons pro XXX, ha dumandà a Reto (cun seis desch ons il plü vegl dals tschinch pitschens pastiziers), perche chi nu vendan plü lur dutscharias. In quel mumaint as fuormaivan larmas aint ils öglins da l’uffant. Sco üna sajetta ha Lidia trat our da sia busacha ün bastunin da tschiculatta. Quai ha fat effet. Chi hajan guadagnà be 250 francs, ma cha l’e-bike per bazgenar chi vöglian regalar da Nadal cuosta sur 3000 francs. Ch’el nu saja plü bain in chamma.
In cuort mumaint s’han organisats ils vaschins dals pluoders, han ramassà raps, eir trais societats s’han partecipadas e vendü las listessas dutscharias sco’ls uffants, il vendader da velos ha fat ün bun predsch – e quia d’eira’l dimena, il velo eletronic da bazegner. Quel nun es lura plü stat bun da tegner inavo las larmas, e quai nun ha neir fat dabsögn.
Sün quai n’haja sdit sü il job. A la fin.
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: www.pixabay.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni - I d’eira ün sbagl da leger la Neue Zürcher Zeitung avant ün pêr eivnas. Esa necessari cha gazettas seriusas citeschan in detagl l’acta d’achüsa i’l cas da Rupperswil? Ün hom giuven haja – adonta ch’el d’eira para adüna calm e gentil - aschaschinà ün bel di cun crudeltà ed infamia straordinaria a sang fraid quatter umans, üna mamma e seis duos figls, ma eir l’amia dal figl plü vegl. Avant co tagliar sü la gula ha il morder (seis nom nu vain manzunà per til proteger) violà il figl plü giuven e filmà tuot, davo ha’l dat fö la chasa.
Impizzand üna famiglia vaiva’l fingià aint il cheu la prosma, la glista dals mats ch’el vulaiva torturar sexualmaing d’eira pronta, quai til varà quietà e fat ch’el nu perda ne nerva ne controlla, el pudaiva giodair il mumaint. Uossa e’l davant tribunal e duos psichiaters til attesteschan ch’el saja pront per üna terapia e cha quai saja pussibel.
La psicologia as morda aint ill’agena cua
La psicologia ha pers seis compass sco tschertas medias, l’unic compass cha la psicologia para d’avair in quist cas es la psicologia – sainza muond -, ella as morda aint ill’agena cua, cun oters pleds: Ella es autoreferenziala. Ils psichiaters saran gnüts a quella conclusiun, perche cha l’aschaschin ha savü inscenar si’incletta, imitand la normalità sociala ed emoziunala. Quai savaiva el eir far avant ils mordraretschs diabolics, id es sia natüra (voul dir: El s’adatta a mincha situaziun perfettamaing. Adüna).
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: www.pixabay.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni -
Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots da luxus (chi sajan listess mumaint prodots da massa, corregia la mamma), scha quist „outlet“ saja a Landquart, ch’el craja cha quel saja a Landquart, cha seis cumpogn da classa haja cumprà ün pullover da Polo Ralph Lauren, blau s-chür, discret, megacool.
La mamma nu s’interessa zist. Davo üna posa disch’la: Ingün’idea. Chat da quists lös üna varguogna, disch’la. Tuot be consum, disch’la. Scha’ls 24 december es üna dumengia vögl’na dafatta rivir ils affars, disch’la. Che varguogna, repet’la. Quai am va talmaing sülla nerva. E pullovers classics sun per glieud lungurusa, disch’la. E megacool, quai nu’s discha in cas, figl, inclet? Il figl sbassa l’ögliada. Voust ün panin, dumonda la mamma. Eu n’ha tut cun mai. Pan integral e chaschöl vegan. Voust? Na grazcha, disch il figl e da man ad ün paquet plain uorsins da gomma in tuot las culuors. La mamma tira sü il nas. San nun es quai, disch’la. Ma bun, respuonda il figl. De gustibus non...non, apunto, disch la mamma.
A Cuoira müd’na tren.
La mamma sta sü, ella sto ir sün tualetta, fingià daspö Sargans. Uossa va la spert, il squitsch es para enorm, il figl sfrigna. La mamma cuorra. E nu vain plü. Tschinch minuts passan. Desch minuts. Vainch? Il figl segua a la mamma, tschercha la tualetta, la prüma ch’el chatta es serrada a clav, sur la foura clav as vezza cler e net ün quaderin verd, curius. Il conducteur ha tachà sü il scrit „Defekt - Out of Order - Fuori servizio“, ün Spassvogel ha scriblottà suotnan „Pischa a chasa!“, il figl piglia seis culli our da la busacha e scriva suraint hahaha. Curius, inchün para da chantar aint illa tualetta chi’d es fuori servizio. Che diavel? Es quai la vusch d’ün kindel? Hei, tüüü, cloma il figl. Ingüna resposta.
Passà ils prossems duos vaguns clocca il figl vi da la porta da la tualetta da prüma classa in möd energic. Ingün stress, disch la mamma e ria. N’ha plaschair cha tü nun est partida cul auto da posta a Tusan, mamma, disch il figl e parta per darcheu tour plazza sülla pultruna da la seguonda classa. Davo üna ter pezza – il tren es fingià a Chastè – vain la mamma, ün zich spennada, las massellas cotschnas, e dumonda, co cha quai saja uossa cun quist pullover da Polo Ralph Lauren, cha quella marca nu detta quai sgüra na a Landquart, chi’s stopcha ir a Mendrisio, aint il „Fox Town“, cha quai poss’na far la fin d’eivna chi vain, scha’l figl haja vöglia. Ün pullover classic poust adüna dovrar, o?
Il figl püffa sü per la mamma es squassa il cheu. E cha uossa haj’la üna da quellas foms nairas, ün bel steak, quai füss uossa il maximum, megacool? Chi detta ün char restorant. Vè, giaina, disch’la al figl, quel ramassa sia roba e segua a la mamma chi ria dad ot da la buna glüna e picla our dal paquet dal figl ün uorsin da gomma orandsch.
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!
Da Romana Ganzoni -
La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro Olga, la producenta da ricotta e chaschöl "di pecora", tuot il cumün cumpra pro ella, seis hom tegna 600 bes-chas, 450 vegnan musas mincha di duos voutas dal patrun e da seis duos pasters. Olga es be pitschnina, ma plain energia. Na plü veglia sco 50. E fingià quatter abiadis. Uschè suna, las blondas, complimenti, signora, disch eu cur cha no partin. Ed ella schmacha sül chaschöl frais-ch chi'd es aint in üna fuorma da plastic da l'apparentscha d'ün giovaret per criblar sablun. Olga schmacha e ria, pulischa ils mans vi dal scussal e dà üna branclada. Eir la vista da lain da Padre Pio aint illa grotta da la chascharia surria. Las fluors davant el sun da plastic, precis sco la fuorma da chaschöl. Intuorn ed intuorn plattinas da keramica albas. Auguri! Ancora.
Sia tatta faiva pasta fresca amo cun 105 ons
Uossa rivaina pro Maria. Maria es la furnera. Scha'l pan es pront po gnir minchün pro ella e chatschar üna pizza o verdüras aint il fuorn chod chi ha fingià 70 ons, ün fabricat da Palermo cun trais portinas. Maria ans dà pan frais-ch cun öli d'olivas ed origano sech our da seis üert. Seis hom Angelo chi d'eira mürader ad Airolo e lavuraiva in üna fabrica in Germania fa la pasta fresca, el sezza davant üna maschina e quinta da sia tatta chi faiva pasta fresca culs mans (sül schnuogl schnester) - amo cun 105 ons. El fa la pasta cha no mangiaran plü tard cun Maria ed Angelo aint il "cortile" davant lur chasa. Giuseppe, il frar da Maria güdarà, Maria e Giuseppe discuorran tanter dad els inglais, els sun creschüts sü tuots duos a Bedford. Là - i'l lö da l'ultima execuziun in Ingalterra - viva üna gronda colonia taliana, divers sun da Sant'Angelo Muxaro.
Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In vaidrina glüschan anels da spus ed oter, eir tocs plü pitschens o d’argient, per la buorsa main plaina, daspera uraglins cun rubins e safirs, cotschens e blaus, chadainas jelgas, serradüras pesantas, or, diamants, roba intima, roba chi brilla sco’l sulai o las stailas, chi arcuna la poesia dal firmamaint scha sulai e stailas nu sun visiblas, roba chi tschücha sü l’emoziun dal corp, perche cha clinöz das-cha restar sülla pel scha las manetschas ston davent o’l pullover e la blusa, la chamischa.
Daspö 1897 sun ils „Juweliere Sonntag & Sohn“ a Leipzig, güsta pro’l Markt, pro’l marchà tschüffast quists s-chazzis. Immez aint. Bella salaschada. In mardi ed in venderdi as poja cumprar frajas e fluors sün plazza. Pan e tomatas. Minchatant daja ün concert suot tschêl avert. Cun palc e tuot. Hoz ha strat nan ün pianist majer ün clavazzin da lac nair, el stà sün ün’assa cun quatter roudas, il pianist suna da quai trist e trid, il clavazzin es stunà, la tecnica dal musiker: mediocra. Melodias cuntschaintas, evergreens.
A mai plascha.
In vicinanza da Sonntag & Sohn esa adüna ün pa dumengia, forsa eir, perche chi sun in duos, ün bap ed ün figl, dumengia e sonda, üna fin d’eivna d’instà, quai ha üna forza quieta, fidela, chi exprima istorgia gratagiada e loialità, chi disch: famiglia vaglia alch, Blut ist dicker als Wasser, eir hoz, l’on 2017, ün temp chi ha vöglia da schoglier tuot. Sonntag & Sohn, quai tuna da plü bod, da pasch e panins, da painch, confitüra, cafè. Sonntag & Sohn disch: ils chanuns dal minchadi taschan, id es dumengia, la glieud va a predgia sco in ün film frances dals ons 60, la glieud va a spass, las duonnas mettan sü la megldra cullana da perlas, id es uschè bel co chi nu d’eira amo mai.
Da Romana Ganzoni - A la Freiestrasse 208 es üna plitscheria chi exista daspö decennis. Avant s’vaiva svachada in möd glamurus e be lungurellas üna fich cuntschainta stylista illas stanzas i’l parterre chi sun uossa plain mantels, jaccas, plümatschs, tas-chas, chatpütschas e cuvertas per metter sün cotschas, e para haja Andi Warhol himself fat üna visita a quista stylista ch’eu m’imaginesch cun stivals albs (sco quels da Diana Rigg chi giovaiva ad Emma Peel) ed in üna jacca da leopard oversize, l’ögliada da princessa orientala immez Turich – sco per antizipar la plitscheria, per tilla dar la lizenza d’eleganza absoluta dals ons 70.
Du nicht töten!
Schi’s aintra per ir sü aint illas abitaziuns chi sun situadas sur l’affar as passa daspö decennis sper rests da pelissas vi, pelissas da vuolp, da müstailas americanas, da chinchilla, da cunigl, da castor, dimena da tuotta sort roba pelusa, i’s vezza eir la cua dad ün ocelot, forsa il rest d’ün mantel lung lungischem cha la Tudais-cha Hannelore M., la duonna da Dr. M. (cunquai vaiva ella automaticamaing eir ün titel: Frau Dr. M.) portaiva a Scuol ed a Vulpera cur ch’eu d’eira ün uffant e clamaiv davo a quista immensa duonna: Du nicht töten! che chi faiva rier a la Venus im Pelz da mez predsch our da la vendita a Düsseldorf West. Riand dundagiav’la sco üna coluonna corinta, ün’immensa ondulaziun blonda süsom, chi’s pensaiva vi da Rumpelstilzchen chi varà fat or our da strom eir per ella. O vaiva ella be tut a fit la pelissa d’ocelot (e’l prossem on da „Baby-Löwe“) per blagar sü in Svizra, pustüt scha Frau Dr. M. e Herr Dr. M., ils vegls Nazis culla frisura e la glüna d’or, faivan ün viadi cun Mercedes verd tigl sü San Murezzan?
Emprima publicaziun: October 2017
Suonda LATABLA!
Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.
Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.
„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.
Da Romana Ganzoni - La mima cha Nina admiraiva daspö adüna vaiva regalà ad ella quella broscha da corallas stupenda. Avant blers ons. Üna broscha chi cumbatta l'ögliada maligna, ha dit la mima, l'ögliada chi porta il nosch. "Nosch", quai vain da "nocere", far don.
In Talian daja il proverbi „non tutto il male viene per nuocere“. Na tuot il mal vain per far don. Quai vulaiva Nina (chi vaiva bleras temmas diffusas) gugent crajer. Ma cunquai chi nu's sà ouravant, chenün destin o che persuna chi vain per teis ütil e chenün o chi per teis don, esa meglder da far attenziun. Far attenziun cun ün bel clinöz nun es üna catastrofa. Ha pensà Nina (chi’s travestiva e decoraiva gugent).
La broscha d’eira ün bös-chin da coralla ferm e tais da la Sardegna, quella coralla cotschen sang, la coralla mediterrana. La mima vaiva dit, cha quai saja l'unica culla forza vuglüda per cumbatter il "malocchio". Uschè ha nom l'ögliada chi porta il mal e la sufrentscha.
A Nina nu d'eira cler, co cha la vess da funcziunar, quista protecziun. Es quist bös-chin cun sias manzinas per glieud noscha uschè complex che'l attira tuot l'attenziun, tschüch’oura la forza our da lur ossa e lur spiert? L'ögliada dal malfattur in spe palpa a dretta ed a schnestra, sü e giò pels romins, e’s perda? Tenor quista teoria füss la glieud chi giavüscha dal mal ad oters totla. Bel füssa!
Puchadamaing nun sta la malvulientscha in relaziun cun ün potenzial cognitiv o intellectual, ma cun otras forzas cha Nina nu vulaiva perscrutinar uschè precis, i tilla bastaiva plainamaing dad observar che chi vain tut a man sün quist muond, che cha tscherts umans fan cun oters. Il motiv per quists crimens nu d’eira seis pisser, pustüt na sch'ella füss statta la victima. Sch'inchün vess decis da büttar sün ella quist'ögliada trida füssa oramai stat massa tard, lura nu vess güdà neir la psicologia moderna chi disch, cha l’aggressur es svessa la plü gronda victima.
Da Romana Ganzoni -
1. di: Duos staziuns culla metro. Là suna. Milla persunas. O daplü. Mammas lavan als uffants cun aua minerala, l’ora da prümavaira nu sustegna adüna il bogn sün via, ils uffants sbrajan. Eu nu dod ils sbrais. Eu stun suot ün bös-chin dad orandschas e dod a l’hom sper mai a discuorrer aint in seis telefonin dad or. Las vuschs dals uffants nu rivan da far ün viadi uschè lung. Duos staziuns da la metro, quai po esser dalöntsch davent. Las nüvlas fuorman utschels, ün giat, sbrinzlas d’ün grond fö. Las nüvlas passan e’s disfan.
2. di: Hoz hana puli la via dals fügitivs, e quai cun savun. Ma eu nu savur la via, e neir il savun, eu stun suot il bös-chin combel dad orandschas, i paran be cullas da Nadal. Bainbod as drivan las flurs dal bös-ch. Neroli. Il parfüm as derasarà dapertuot. Id es ün’odur chi fa gnir cuntaint. Almain là, ingio chi flurischa, almain per ün mumaint. Almain a l‘ün e l’otra.
3. di: Murdieus, eir duonnas ed uffants. Drogats, povers, glieud chi sta meglder co quai chi fan stravair, da tuotta sort glieud, la vista as müda sch’ün vegn per dumandar raps, blers sun da qua, ma eir dad oters pajais. I spettan o fan musica e ramassam lura munaida. Eu nu sà, schi’m guardan aint ils ögls, perche ch’eu nu guard aint ils ögls, eu dun ün euro e püf giò per terra.
4. di: Id han dit chi haja dat üna demonstraziun avant duos o trais eivnas. Para sun gnüts millis advocats e güdischs illa chapitala, i nu gudognan bod nüglia. Para suna gnüts in lur vesti d‘uffizi, para hana pendü lur cravattas vi d‘ün bös-ch. Quel fa uossa concurrenza als bös-chins dad orandschas chi decoreschan las vias, id es üna pumpa, ma i nu’s stess mangiar ils früts, hana dit, para suna da tössi. Forsa dals autos. I passan blers autos, Mini-Coopers da tuot las culuors, la glieud chi nun es povra nu ris-cha plü dad ir intuorn cun autos gronds. Eu n’ha eir ün Mini-Cooper a chasa, ün blau cul têt alb.
5. di: Quia as baiva l’espresso fraid. Il camarier maisda il cafè cun glatsch e squassa tuot in ün shaker, fin chi dà üna bella s-chima alba, lura implischa’l ün magöl da vaider e serva. Che bavronda! Eu sez sülla terrazza dal museum da l’Acropolis e guard sün quell’isla culs taimpels immez cità. Mia vita es ün’unica dumengia a mezdi. Eu pigl ün süerv da l’espresso fraid e pens vi da la fatscha da l’Aphrodite ch’eu n‘ha güsta vis. Id ha dat ün‘oxidaziun singulara sül marmel, uschè chi para cha la dessa crida larmas nairas. Aint il gift-shop cumpra la cartolina cun sü ad Aphrodite. Ella nu d’eira mia dessa prediletta fin hoz, eu admiraiva adüna ad Athene chi’d es siglida our dal cheu da seis bap, ma hoz am sainta fich daspera ad Aphrodite.
6. di: Eu tuorn a chasa.
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: C. Gustin
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


c: text/html

text:
Vaider
Vaider vain ramassà aint ils recipiaints in mincha cumün. Ils lös da ramassamaint vegnan comunichats da las administraziuns cumünalas. Per plaschair evitar insuos-chamaints sco cucuns, plom, fier, plastic ed oter plü. Id es scumondà da deponar vaider da fanestra e porcellana.
PET
Butiglias da PET as poja dar inavo illas butias chi vendan quai obain depositar aint ils containers specials (blau-gelg) pro'ls deposits cumünals.
Butiglias da plastic d'öli, aschaid, shampo, mezs da lavar e lomgiaders, etc. as poja dar inavo illas butias chi vendan quai obain allontanar culs sachs d'immundizchas da chasa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il schef da la regenza catalana Carles Puigdemont propona en ina brev a la regenza spagnola da laschar ruassar per dus mais il mandat ch'el haja survegnì dals Catalans areguard l'independenza da la Catalugna – quai per pudair manar contractivas cun la regenza centrala. Puigdemont pretenda en la brev a Mariano Rajoy da s'inscuntrar pli spert pussaivel per cumenzar in dialog.
Ultimatum fin gievgia
Entant ha la regenza spagnola reagì e pretendì da Puigdemont ch'el decleria fin gievgia da betg avair proclamà l'independenza. Quai ha ditg la vice-primministra Soraya Saenz de Santamaria il glindesdi a Madrid avant las medias. Mintga dialog stoppia succeder en il rom da las leschas. La gronda part dal parlament spagnol sustegnia la tenuta da la regenza centrala.
Rajoy aveva pretendì da Puigdemont fin oz, glindesdi, a las 10:00 ina clera resposta, sch'el haja propi proclamà il mardi passà l'independenza avant il parlament regiunal a Barcelona. Anc la sonda aveva la regenza spagnola avertì, ch'ina resposta betg clera, vegnia chapida sco proclamaziun da l'independenza.
Sche la regenza regiunala da la Catalugna na declara betg fin gievgia, ch'ella n'haja betg proclamà l'independenza, èsi pussibel che la regenza centrala privescha Puigdemont e ses cabinet da la pussanza.
RR novitads 09:00


text:
Ayumi Morita
L’Ayumi Morita (Ōta, 11 ad Mars dal 1990, scrit 森田 あゆみ in Giapunéś) l'è na tenìsta giapunéśa prufesiunìsta da 'l 2005. La tira drit e arvèrs cun al dū maṅ anc s'al sò bras bòṅ al sarés qvél dèstar.
Al 3 'd Utóbar dal 2011 l'è stada bòna ad rivàr a èsar la nùmar quarànta dal mónd in singulàr. In dla sò caréra l'à purtâ a cà òt tìtui in tut ad qvéi ITF.
I gh piàś'n i film 'd asiòṅ, la mùśica rock e far dal cómpri.
Caréra
In dal 2005, cun na carta salvàdga in bisàca, la Morita la tōś part a quìnd'ś an a 'l turnèo ad Tokyo ma la vèṅ fata fóra subìt da la Marija Kirilenko par 6-4 6-4. 'L an dòp la riva a 'l tèrs tùran in sl'èrba ad Birmingham, pardénd in tri sét da la Marion Bartoli, ma pò la vins dū tìtui ITF in Giapòṅ.
In dal 2007 la partìs subìt cun na scunfìta a Auckland cun la Marion Bartoli e pò la n pasa briśa al qualificasiòṅ a gl'Australian Open anc s'la gh la cava a bàtar la Sara Errani. In Luj, baténd par 6-4 1-6 6-2 l'Ai Sugiyama, la riva in di utàṿ a Birmingham in dua la pèrd séc da l'Elena Lichovceva par 2-6 0-6. A Wimbledon la pasa 'l qualificasiòṅ par pò cédar subìt a la Mara Santangelo 1-6 6-3 3-6. In Istâ la śōga dū finài ITF, vinsénd-an una. In Setémbar la riva in di quàrt a Bali (2-6 1-6 da la Daniela Hantuchová) e a Seùl (1-6 2-6 da la pugléśa Flavia Pennetta). La finìs 'l an a 'l nùmar sènt-quarànta dal ranking.
In dal 2008 la s qualìfica p'r al turnèo ad Doha e pò la dà anc la paga a l'Elena Vesnina 6-3 6-4 prima ad cédar a l'Ai Sugiyama 6-4 4-6 0-6. In dal qualificasiòṅ in Dubai la bat subìt l'Angelique Kerber (acsè cuma l'iva fat anc 'l an prima in Fed Cup) ma pò la céd a l'Akiko Morigami. A Amelia Island la và a cà a 'l secónd tùran incruśànd la nùmar sèt dal mónd, la rusa Anna Čakvetadze. In séguit la pèrd pò àtar nóṿ vòlti ad fila prima ad scavśàr la cadéna in tri sét cun la nùmar 570 dal mónd, la Theresa Logar, in dal qualificasiòṅ ad Stanford. Ma la stagiòṅ la cuntìnua pò mâl listés cun i prim tùran a Los Angeles e Bali e al qualificasiòṅ negatìvi a Montreal e in di US Open. A Tokyo la n gh'à mia i punt asè par śugàr dirèt in dal tablòṅ ma lē la gh'à na carta salvàdga in dal bisachèṅ. Dòp avér mandâ a cà par 6-7 7-5 6-4 la nùmar daśnóṿ dal mónd, l'Ágnes Szávay, la pèrd a 'l secónd tùran da la Svetlana Kuznecova 1-6 1-6. A Seùl in Setémbar la s qualìfica baténd 7-5 6-3 la Melanie South. Prima ad cédar a la Shahar Peer in di utàṿ, la règla anc l'Arantxa Rus 6-4 6-1. A Tokyo la gh śōga incóra a la fiṅ dal méś in un WTA da 175.000 dòlar (secónd tùran cun la Caroline Wozniacki) e pò anc in Utóbar quànd la s pòrta a cà 'n ITF da 50.000 dòlar in finàl cóntar la Jarmila Gajdošová. Quàl lè 'l è 'l prim ad tri tìtui ITF ad fila ch'la giapunéśa la s pòrta a cà.
La Morita la taca bèṅ al 2009 cun i quàrt a Auckland (la gh'à da bandunàr dòp avér patî un 0-6 da l'Anne Keothavong), pò la fà un secónd tùran in Dubai (6-7 2-6 da la Daniela Hantuchová) e un prim tùran a Indian Wells (3-6 4-6 da la Roberta Vinci) e a Miami (6-1 4-6 6-7 da la Michaëlla Krajicek). A Róma la bat la Monica Niculescu 6-1 6-3 ma pò la gh'à da dar-ag sù cun la Viktoryja Azaranka ch'l'éra avànti 6-0. A Straśbûrg la gh dà incóra a muć cun la Lucie Hradecká in semifinàl in sal 6-0 1-0 par la céca e pò par lē a taca 'n perìud négar cun nóṿ prim tùran ad fila e na scunfìta subìt in dal qualificasiòṅ dal turnèo ad Turònt. La s fà nutàr sōl a Cantón in dua la pèrd in semifinàl da l'Alberta Brianti par 3-6 5-7, p'r al rèst tri prim tùran.
In dal 2010 la riva in semifinàl a Kuala Lumpur (4-6 1-6 da la rusa Alisa Klejbanova), p'r al rèst gnint 'd arcurdàr a part soquànti scòpli in di prim tùran cuma al 0-6 2-6 patî a Stanford da la Viktoryja Azaranka o al 1-6 0-6 subî da la Francesca Schiavone a gl'US Open. La s tira 'n pôc sù śugànd a la fiṅ d'l an soquànt ITF, vinsénd a Tokyo (al nùmar tri) cun la Jill Craybas e rivànd in finàl a Taipei (al nùmar dū) pardénd cun la Shuai Peng.
In dal 2011 la taca 'l an pardénd subìt 0-6 6-7 da la Simona Halep a Auckland. A Hobart e a Pattaya City la và fóra a 'l secónd tùran incruśànd la Bethanie Mattek-Sands e la Sara Errani. A gl'Australian Open e a Dubai invéci la pasa dū tùran prima 'd andàr a cà cun la Shuai Peng e la Caroline Wozniacki ma in di Emirâ Àrab Unî almànc la dà la paga a la Petra Kvitová. In Maǵ la riva in di quàrt a Bruxelles pardénd da la Francesca Schiavone (nùmar sinc dal mónd) par 2-6 3-6 mént'r a Turònt in Agóst a taca incóra par lē la stagiòṅ di prim tùran (sinc ad fila). A Tokyo e a Uśàka la pèrd da la Marion Bartoli. La sèra 'l an vinsénd 'l ITF ad Taipei (al nùmar sinc), 6-2 6-2 in finàl a la Kimiko Date-Krumm.
La giapunéśa la n è bòna ad vìnsar gnanc na partìda in di prim sinc turnèo WTA dal 2012. In Dubai l'è custréta a śugàr al qualificasiòṅ ma la n i pasa briśa. A Kuala Lumpur la riva in di quàrt ma lè lì lē la gh'à da bandunàr cun la Jelena Janković. A Indian Wells, Miami e a Esturìl la fà sù tri prim tùran, méj in d'l ITF ad Praga in dua la riva in di quàrt, amprufitànd-as dal bandòṅ dla śvisra Stefanie Vögele, ma pò la céd a la padròna ad cà, la Lucie Šafářová, par 1.6 3-6. La giapunéśa la sèra pò la stagiòṅ in sla tèra rósa faghénd i quàrt a Straśbûrg (3-6 4-6 da la Sloane Stephens) e 'n secónd tùran cun la Marija Šarapova a 'l Roland Garros. A Wimbledon, a Dallas e a Cantón la pèrd par tri vòlti cun la cinéśa Shuai Peng in di prim tùran. A Tokyo e a Pechîn la riva invéci a 'l secónd tùran ma pò la gh'à da lasàr strada a l'Angelique Kerber e a la Marion Bartoli. La finìs 'l an cun 'n àtar bandòṅ a Taipei, in di quàrt cun la Misaki Doi.
In dal Śnar dal 2013 la pèrd incóra na vòlta da la sò bistiàsa négra Shuai Peng par 1-6 1-6 a 'l secónd tùran ad Shenzhen (l'à vins sōl na vòlta in nóṿ incóntar śugâ sèg). A Sydney la giapunéśa la mét in riga la Daniela Hantuchová 1-6 6-3 6-3 par pò cédar a n'atra cinéśa, la Na Li, par 1-6 0-6. A gl'Asutralian Open la Morita la gh'à da pigàr-as a 'l tèrs tùran a la Serena Williams par 1-6 3-6 ma pò a la fiṅ dal méś la riva in di quàrt a Pattaya City, baténd anc a 'l prim tùran la nùmar trédas dal mónd, l'Ana Ivanović. In Favràr la céd in dla semifinàla ad Kuala Lumpur a la Karolína Plíšková par 0-6 2-6 mént'r in Mars la pèrd incóra da la Serena Williams a 'l tèrs tùran a Miami. In sla tèra rósa ad Monterrey l’Ayumi la bat la Jana Čepelová par 6-0 6-1 e la Galina Voskoboeva par 6-4 7-6 prima ad far al valìś cun l'Angelique Kerber, nùmar siē dal mónd, cun al puntéǵ ad 2-6 1-6. In Maǵ la riva incóra a 'l tèrs tùran a Esturìl (4-6 3-6 da la Kaia Kanepi) e a Róma (1-6 0-2 bandòṅ cun la Viktoryja Azaranka). A 'l Roland Garros la và fóra subìt cun la Julija Putinceva par 2-6 3-6 e la fà cumpàgn anc in sl'èrba ad Birmingham, ad 'S-Hertogenbosch e ad Wimbledon, cun l'Alison Van Uytvanck (nùmar 205 dal mónd), cun la Sofia Arvidsson e cun la Marina Eraković.


text:
La tragedia da Crans Montana mida la situaziun da lavinas malgrà privel moderà. Era en las muntognas Grischunas san lavinas da naiv bletscha sa metter en moviment e ruschnar sur pistas. Dumengia vargada ha ina tala sbuada sutterrà ina pista en il territori da skis dad Arosa.
Co è la situaziun da lavinas en il Grischun?
Ina grossa cuverta da naiv en cumbinaziun cun temperaturas miaivlas procura per situaziuns precaras. Mesiras profilacticas sco siglientar las lavinas na funcziunescha betg tar naiv bletscha. Ils patrugliaders dal territori ad Arosa sondeschan la situaziun al lieu e serran perfin pistas.
Telesguard 17:40


text:
Gist durant il temp va vacanzas ha la segund gronda societad aviatica - la Air Berlin - annunzià insolvenza. L'acziunari principal Etihad Airways ha curt avant annunzià da na betg pli sustegnair la societad aviatica finanzialmain. La regenza tudestga segirescha il manaschi da sgol durant il temp da vacanzas cun in credit transitoric da 150 milliuns euros. Cun la Lufthansa ed anc in'autra societad aviatica, che na vegn betg numnada, datti gia discurs da tractativas. Questas tractativas pudessan gia en intginas emnas ad esser terminadas.
La Air Berlin stat finanzialmain gia dapi onns betg pli bain. L'acziunari principal Etihad Airways ha adina puspè attribuì credits. En tut è la Air Berlin vegnida sustegnida cun credits en l'autezza da milliardas. La societad aviatica dad Abu Dhabi è dapi il 2011acziunaria ed è actualmain sa participada cun 30 pertschient a l'Air Berlin.
Per l'Air Berlin na dettia uschia betg ina prognosa d'existenza positiva pli.
Critica da la societad aviatica Raynair
La societad aviatica irlandaisa per sgols bunmartgads Ryanair crititgescha las mesiras per salvar la Air Berlin. La dumonda d'insolvenza saja vegnida arranschada cun la finamira che la Lufthansa possia surpigliar Air Berlin, uschia in pledader da Ryanair. Ina surpigliada cuntrafetschia a las reglas da concurrenza tudestgas e da l'Uniun europeica. Tenor la Air Berlin datti il mument contractivas per vender parts da la firma.
RR novitads 14:00++


text:
Novas metodas han ils davos onns puspè dà schlantsch a la tecnica genetica. Cun Crispr/CAS èsi per exempel pussaivel da tagliar viadora, deactivar ni agiunscher novs gens en in organissem. In sectur actual è qua la terapia da gens tar l'uman nua ch'i vegnan remplazzads gens, che chaschunan ina malsogna, directamain en las cellas u en l'agricultura, nua ch'i vegnan creadas plantas, ch’èn resistentas cunter inimis ni erbicids.
Malgrà tut l'euforia na dastg'ins dentant betg emblidar ils privels, di Markus Arnold. El è commember da la Cumissiun federala d'etica per la biologia en il sectur betg uman e docent d'etica a l'universitad da Lucerna. «I dat ristgs ch'èn il mument anc memia gronds.» Era sche las schanzas sajan fitg grondas stoppian ins dir stop, quai è anc memia baud. L’emprim stoppia ins pudair verifitgar ils ristgs.
L'exempel dal mustgin da malaria cun gens modifitgads
Sco exempel numna el ils plans da cumbatter ils mustgins che derasan la malaria. Mintg'onn moran radund in mez milliun persunas vid la malsogna da parasits. Cun agid da la tecnica genetica duain ils mustgins feminins vegnir modifitgads uschia, ch'els dattan vinavant in defect genetic a la proxima generaziuns – numnadamain quel ch'ils proxims mustgins na san betg pli sa multiplitgar. «La dumandà è tge impurtanza ch'ils mustgins han sco funtauna da vivonda per autras creaturas.» Pir cura che quai saja sclerì possian ins respunder la dumandà sch’il project duai vegnir realisà.
Il pli impurtant è tenor Arnold da suandar il principi da la prevenziun. Vul dir ch'ins duai far tut per evitar, ch'ina nova metoda chaschuna donns e ch'ins duai far quai era lura sch'ins na sa betg quant probabel ch'igl è, ch'in donn capita. Ultra da quai cusseglia la cumissiun d'etica da mantegnair il principi, che quel che vul duvrar ina metoda sto cumprovar ch'ella n’è nagin privel per l’ambient ed il carstgaun.
Squitsch finanzial è privlus
Gist qua dovri dentant er ina controlla dals resultats da tals studis, di Arnold. Il problem: Las Universitads sajan adina pli fitg sut squitsch finanzial e dependentas da daners da terz. Quels daners vegnian da persunas ed instituziuns ch'hajan cleras finamiras. Il privel saja grond, ch'experiments che han fatg naufragi vegnian laschads svanir.
«I dovra dapli transparenza» di Arnold. Per garantir quella transparenza stoppian ils gremis che decidian en chaussa esser suttamess a la controlla democratica pretenda la cumissiun.
RR actualitad 17:10


text:
Ils fittadins dentant conferman sin la plattafurma sociala facebook, che suenter 11 onns è afin cun party èn la discoteca.
Els hajan cumbattì fin la fin per la purschida culturala a San Murezzan, ma dapi questa gievgia saja il Diamond Club istorgia.
Plans co duvrar en futur l’immobiglia èn schon concrets
Nov duessi dar in pitschen restaurant a l’italianità. Il rest da la surfatscha duai vegnir fittà. En tut vegnan quai ad esser 600 meters quadrat, che vessan dad esser pronts per fittar schon a partir dal 1. fanadur. Quai tenor in inserat sin la plattafurma homegate.ch


text:
En il dretg vertent mancavan fin ussa talas regulaziuns. La dretgira federala aveva dentant decidì il settember che sancziuns finanzialas cun intent da chastì na dastgan gia tenor dretg dad oz betg vegnir tratgas giu da la taglia.
Nagina regulaziun tar custs da process
Sper las partidas da la PPS e la PLD èn era blers chantuns stads encunter da n'er betg pudair trair giu ils custs da process da la taglia. Il Cussegl federal ha lura desistì da metter en quest punct, cun l'argumentaziun ch'el vesi la problematica tar la realisaziun da la lescha.
Dapli consentiment ha il Cussegl federal gì tar la discussiun da betg pli pudair trair giu daners da corrupziun a privats. Encunter è stada be la PPS. Il Cussegl federal di che la regulaziun correspundia al senn da directivas internaziunalas e saja ina metoda effectiva per cumbatter la corrupziun.
RR novitads 15:00


text:
L'emprima enquista da gfs.bern mussa in cler gea al conclus federal davart la natiralisaziun dad esters. Sche las votaziuns fissan gia stadas curt avant Nadal, avessan 74 pertschient dals votants ditg gea u plitost gea al conclus federal davart la natiralisaziun facilitada da persunas estras da la terza generaziun.
21 pertschient fissan stads encunter e sulettamain 5 pertschient na fissan anc betg sa decidids co votar. Il muster da conflict dependa cunzunt da la partida cun la quala ils dumandads simpatiseschan. Aderents da la Partida socialdemocratica (PS) e dals Verds din cleramain gea al project.
Grond support chatta la natiralisaziun facilitada dentant era en la Partida cristiandemocratica (PCD) ed ella Partida liberaldemocratica (PLD). Las vuschs per tanschan dentant enfin sur la mesadad politica. Sulettamain ils aderents da la Partida populara (PPS) din cleramain na a quest project da votaziun.
Fond per vias naziunalas e traffic d’aglomeraziun
Sch'il pievel svizzer avess gì da votar avant duas emnas, fissan 60% stads persuenter u plitost persuenter da crear in fond per las vias naziunalas ed il traffic d'aglomeraziun. 32 pertschient fissan stads encunter.
Ord vista politica è surtut la Partida cristiandemocratica per quest conclus. Cunter èn sulettamain ils Verds. Ina grond'influenza ha er la confidenza en la regenza. Tgi che fida a la regenza svizra è plitost d'accord da crear in fond per vias naziunalas ed il traffic d'aglomeraziun – tgi che na fida betg a la Confederaziun è plitost cunter la proposta.
Refurma da la taglia sin interpresas III
La fin december 2016 avessan 50 pertschient dals votants dumandads ditg gea u plitost gea a la lescha federala davart mesiras fiscalas per rinforzar la cumpetitivitad da la Svizra sco lieu d'interpresas (lescha davart la refurma da la taglia sin interpresas III). 35% avessan ditg na e 15% fissan anc indecis. Il pli fitg per questa lescha èn la PPS e la PCD. Cleramain encunter èn ils Verds, main cler è il na tar la PS, l’inizianta dal referendum.
Quests trais projects van en votaziun ils 12 da favrer 2017.
RR novitads 06:00


text:
Vischnaunca Falera – Exposiziun da recuors planisaziun locala
Applicond igl art. 48 alinea 4 dalla lescha davart la planisaziun dil territori pil cantun Grischun ha liug l’exposiziun da recuors pertuccont la revisiun parziala dalla planisaziun locala. La radunonza communala dils 10 da matg 2019 ha approbau quella revisiun parziala.
Caussa:
Revisiun parziala planisaziun locala
Actas d’exposiziun:
Plan da zonas dad auas 1:5000
Sco informaziun:
Rapport da planisaziun e cooperaziun
Rapport accumpignont
Termin d’exposiziun:
30 dis naven dalla publicaziun dils 17 da matg 2019
Liug e temps d’exposiziun:
Administraziun communala Falera, Via Principala 45c, 7153 Falera duront las uras d’avertura ordinarias ni tenor cunvegnientscha
Recuors da planisaziun:
Persunas che han in interess persunal dign da protecziun ni ch’ein legitimadas tenor dretg federal da contestar in cuntegn dalla planisaziun, san inoltrar alla regenza en scret enteifer 30 dis naven dalla publicaziun dad oz in recuors da planisaziun encunter la revisiun parziala dalla planisaziun locala.
Organisaziuns per la protecziun digl ambient:
Organsiaziuns per la protecziun digl ambient san far diever da lur dretg da recuors tenor mesira digl art. 104 alinea 2 dalla lescha cantunala per la planisaziun dil territori, quei vul dir ei s’annunzian enteifer il termin da recuors tiegl uffeci cantunal per il svilup dil territori ed inoltreschan silsuenter eventualmein ina posiziun.


text:
L’iniziativa aveva l’Uniun purila da la Svizra lantschà. L’idea è da fixar en la constituziun federala las cundiziuns per producir victualias e per garantir il provediment da la populaziun svizra.
«Segirar terren agricul è impurtant»
Tranter auter duai vegnir fixà en la constituziun ch'il terren agricul duai vegnir segirà. Per il pur e cusseglier naziunal Duri Campell (PBD) è quai in punct central: Il terren agricul saja la pli impurtanta premissa per pudair producir buns products. Deblorablamain saja il squitsch sin il terren agricol grond.
Ulteriuras cundiziuns ch'il parlament è pront da fixar en la constituziun federala: Las victualias duain vegnir producidas tenor las atgnadads localas, cun nizzegiar effizient las ressursas (sco p.ex. il terren, l’aua u ils animals), ils products duain esser orientads al martgà ed ins na duai betg sfarlatar victualias.
Ed uschia vesa l'artitgel ora che duai vegnir integrà en la constituziun federala:
Art. 104a
Segirtad alimentara
Per garantir il provediment da la populaziun cun victualisas creescha la Confederaziun las premissas per:
a) Segirar la basa per la producziun agricula, surtut il terren agricul
b) Ina producziun che risguarda las atgnadads localas e nizzegia effizient las ressursas
c) In’agricultura e producziun alimentara che sa drizza al martgà
d) Relaziuns da commerzi sur cunfins, che contribueschan ad in’agricultura e producziun alimentara persistenta
e) Tractar victualias cun quità a las ressursas
Purs èn pronts da retrair lur iniziativa
L’Uniun purila svizra po acceptar la cuntraproposta che las duas chombras parlamentaras proponan. Ella ha signalisà da retrair sia iniziativa "per ina segirtad alimentara" sch'il parlament accepta la cuntraproposta en la votaziun finala ils 14 da mars.
L'ultim pled en chapitel ha il suveran svizzer. Cura che la votaziun ha lieu n'è anc betg enconuschent.
RR actualitad 17:00


text:
Levant (vent)
El Levant a l'è el vent ch'al bufa de l'Est vers Ovest. In di temp antich al se ciamava Apeliote o, in möd prusimaa, Euro[1].
La so inflüenza in Italia la se fa sentì in söl Tiren e 'nsö la part sentru-meridiunal de l'Adriatich.
Quand che'l vent al tö urigen in del senter del Mediteraneo al largh di Isuj Balear, al bufa vers Ovest per giüntà la so massima intensità travers el Strecc de Gibiltera.
A l'è un vent fresch e ümid, purtadur de scighera e precipitaziun, recugnussüü cumè causa de particular furmaziun de niguj de sura de la Baia e la Roca de Gibiltera, indue la pö fà devegnì el mar scalmanaa e trumb marin.
El vent al pö manefestass in d'un qualsessia temp de l'ann, ma de solet le se ved in tra lüj e utuber. De invern, el Levant a l'è despess cumpagnaa de piöv fort.
El nomm del vent al ven del levant intendüü 'me Est, el punt cardinal de induve al tö urigen. Al pö vess ciamaa anca breva, vent che al ven scunfundüü cunt el Libecc-Sirocch.
Riferimencc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Fiori Fabio, Anemos. I venti del Mediterraneo. Mursia, Milan, 2012. Pag. 49.


text:
Senad de la Republica
El Senad de la Republica (Senato della Repubblica in italian) l'è vuna di dò camber del parlament italian. Vist che in Italia gh'è 'l bicameralism perfett, el gh'ha i midemm competenz de la Cambra di Deputaa.
L'è elegiuu in su bas regional, tucc i Region, foeura del Molis e de la Val d'Aosta, i gh'ha almen 7 Senator.
El sò president l'è la Maria Elisabetta Alberti Casellati, de Forza Italia e elegiuu cont i vot de center-destra e del M5S.
Senator a Vita[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La legg italiana la permett de 'vègh di Senator a vita, di personn cont el diritt de settà a vita in del Senad. Hinn senator a vita sia i president emerit sia di personn nominaa di President per avè onoraa la Patria per i sò merit. Incoeu a hinn:
- Giorgio Napolitano (president emerit, dal 2013)
- Elena Cattaneo (nominada del Napolitano, dal 2013)
- Mario Monti (nominaa del Napolitano, dal 2011)
- Renzo Piano (nominaa del Napolitano, dal 2013)
- Carlo Rubbia (nominaa del Napolitano, dal 2013)
- Liliana Segre (nominada del Sergio Mattarella, dal 2018)


text:
- La scheffa da la Posta Susanne Ruoff ha declerà ch’ella sa retira da ses uffizi.
- Ruoff era vegnida sut squitsch en consequenza da l’affera d’auto da posta.
- Ella surpiglia l’entira responsabladad per las irregularitads, ha communitgà ina agentura responsabla.
- L’entschatta favrer era vegni enconuschent che l’AutoDaPosta SA aveva onns a la lunga fatg gudogns sin lingias subvenziunadas da la Confederaziun ni dals chantuns. Ils chantuns pretendan perquai indemnisaziuns da 78,3 milliuns da la posta.
La scheffa da la Posta Susanna Ruoff haja suenter ch’ella ha giu invista en ils documents da retschertga constatà che quai ha dà indizis per las irregularitads da cudeschaziun tranter ils onns 2007 e 2015 da l’AutoDaPosta SA, quai scriva l’agentura da communicaziun responsabla.
I na dettia betg indizis concrets che Ruoff haja giu enconuschientscha da las praticas. Ella accentuescha ch’ella na savevi nagut.
La Posta vegn ad infurmar glindesdi
Gia dapi venderdi passà è enconuschent ch’il president da la Posta Urs Schwaller e la cussegliera federala Doris Leuthard vegnian ad infurmar sur da l’affera tar l’AutodaPosta SA: Per la president da la cumissiun per traffic e communicaziun dal Cussegl naziunal Edith Graf-Litscher (PS/TG) na saja era cun la retratga da Ruoff l’affera anc betg serrada giu. Impurtant sajan ils rapports da la Posta e dal Uffizi federal da polizia, ha ditg Graf.
L’entschatta favrer era vegni enconuschent che l’AutodaPosta SA haja onns a la lunga survegnì subvenziuns per lingias che faschevan gudogn. Uss pretendan ils chantuns 78,3 milliuns francs enavos.
RR novitads 20:00


text:
Nino Schurter ha gia attatgà en l’emprima da sis rundas. Ensemen cun ses collega d’equipa Lars Forster e Matthias Flückiger è el vegnì da scappar gia baud da la concurrenza. Suenter ch’in defect ha franà Lars Forster èsi vegnì ord in trio be pli in duo a la testa. La finala ha Schurter battì Matthias Flückiger, il leader da la seria Swiss Bike Cup, en il sprint final. Lars Forster ha cuntanschì l’arrivada sco terz cun in retard da 42 secundas.
Trio cun Albin, Spescha e Beeli
Ina buna figura ha er Vital Albin fatg a Soloturn, l’auter mountainbiker da Ternsaus. Albin ch’ha vivì durant quatter onns a Soloturn ha pers bun tschintg minutas sin Nino Schurter ed è vegnì 17avel. Tar ils U23 hai schizunt tanschì da far il pass sin il podest sco terz. Ses collega d’equipa Ursin Spescha da Sevgein ha pers bunamain otg minutas ed è vegnì 27avel. I saja stà brutal, era perquai ch’el haja stuì ir bunamain sis rundas tut sulet. Las davosas rundas sajan mo pli stadas in patir, ha Ursin Spescha manegià en l’arrivada.
Giu discletg gia a la partenza ha Andrin Beeli da Sagogn. In defect tecnic ha franà Beeli strusch che la cursa ha cumenzà. Cun in grond retard da pliras minutas ha Andrin Beeli lura tuttina cumbattì tras il percurs e la finala cuntanschì l’arrivada sco 31avel cun in retard da nov minutas.
Courtney distanziescha Neff
Tar las dunnas ha l’Americana Kate Courtney triumfà cun in avantatg d’ina mesa minuta sin Jolanda Neff. Terza è vegnida Ramona Forchini. Per Courtney èsi stà l’emprima victoria dapi ses pli grond success, il titel da campiunessa mundiala la stad da l’onn passà a Lai.
En in’emna spetga in dals emprims puncts culminants sin ils quatter sursilvans. Lura stat sin il program l’emprima da set cursas da la cuppa mundiala ad Albstadt en Germania. La pli impurtanta cursa spetga lura la fin avust als campiunadis mundials da mountainbike a Monte Sainte-Anne en il Canada.
RR sportissimo 12:00


text:
Roberto Bolaño
El Roberto Bolaño Ávalos (Santiago del Cile, 28 d'april del 1953 – Barselona, 14 de lüj del 2003), a l'è staa un scritur e pueta cilen.
Biugrafia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
El Roberto Bolaño a l'è nassüü a Santiago del Cile in del 1953 ma l'ha passaa la so infanzia in cità 'me Los Ángeles, Valparaíso, Quilpé, Viña del Mar e Cauquenes. A tredes agn 'l va a viv in Messich cunt la so familia. 'L passa la adulescenza cuncentraa in de la letüra in d'una bibliotega pübliga de Cità del Messich.
In del 1973 'l turna in Cile cunt el pruposit de dagh el süport al Salvador Allende. Dopu un viagg lungh 'l riva in Cile ma l'è dumà poch dì prima che l'Augusto Pinochet 'l va al pudè. 'L se met cun la resistenza cuntra la ditadüra. 'L finiss in galera a Concepción ma'l vegn liberaa vot dì dopu, grazia a do puliziot che duveven vardàl ma che l'aveven stüdiaa insema a lü ai temp.
'L turna alura indree in Messich e'l funda el muviment infrarealista insema al pueta Mario Santiago Papasquiaro (che'l servarà de mudel per l'Ulises Lima del rumanz Los detectives salvajes, in lumbard I detective selvadegh). El muviment, una roba definida tipu Dada a la messicana, 'l andava cuntra i pudè che cumandaven in de la puesia messicana, che la gh'aveva 'me riferiment assulüü l'Octavio Paz. El muviment 'l rumpeva cun la cultüra literaria ufiziala e'l se mustrava 'me un avanguardia. Un quindes pueta eren staa vesin al muviment ma i principaj a hinn staa propi el Bolaño e'l Papasquiaro.
Dopu l'emigra in Catalogna, induè che la viveva la so mader. 'L se guadagna de viv in tanti maner, per esempi 'me vigilant notürn in d'un camping a Castelldefels. Dopu la riva la familia e'l sücess literari, che ghe permet de dedigàss esclüsivament a la literadüra.
Cun di prublema al fidegh prubabilment ligaa a un passaa de tossicudipendenza, e intanta che'l speciava un trapiant, l'è mort a Barselona per insüficienza epatiga. Minga finii 'l surtiss in 5 toch 'l so ültim liber, el rumanz 2666.
El Bolaño l'è staa vün di scritur principaj de la literadüra cuntempuranea e in particular de quela latin-americana e in spagnöö. La so övra a l'è ligada un frach a l'America Latina e la gh'ha una curispundenza forta cun la so esperienza de vita.
Bibliografia (in spagnöö)[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce (1984), scrivüda cun l'Antoni García Porta.
- La pista de hielo (1993)
- La literatura nazi en América (1996)
- Estrella distante (1996)
- Llamadas telefónicas (1997)
- Los detectives salvajes (1998)
- Amuleto (1999)
- Monsieur Pain (1999)
- Nocturno de Chile (2000)
- Tres (2000), poesia.
- Los perros románticos. Poemas 1980-1998 (2000)
- Putas asesinas (2001)
- Amberes (2002)
- Una novelita lumpen (2002)
- El gaucho insufrible (2003)
- Entre paréntesis (2004)
- 2666 (2004)
- El secreto del mal (2007)
- La universidad desconocida (2007)
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Roberto Bolaño -- Futugrafij del Mathieu Bourgois
- Roberto Bolaño
- sololiteratura.com: Roberto Bolaño
- Pagina del "Moviment Infrarrealista de Poesia"


text:
Dapi la gievgia èn enconuschents ils details dal messadi per la nova lescha per la promoziun da la cultura. E las emprimas reacziuns dals exponents da differentas branschas da la cultura èn detg bunas, dentant…
Quei che la lescha haja manchentà saja – per exempel tenor Nikolaus Schmid, l'actur da film e teater e president da l'ACT, l'uniun per teatrists libers dal Grischun, sco er per la directura dal teater da Cuira Ute Haferburg – da far centers da cultura regiunals. L'intendant dal festival cultural Giovanni Netzer è da l'opiniun, che la lescha avess stuì far meglras cundiziuns per che la cultura survegnia dapli daners da promoziun. Cunquai ch'il Cussegl grond ha cun debattar sur da la nova lescha il favrer 2017 il davos plaid en chaussa, èn ils exponents per part gia samess en posiziun per far lavur da lobbying.
Nikolaus Schmid ha gia fundà ina gruppa cun commembers da differentas uniuns culturalas, profis e laics, che vegnan uss ad elavurar in palpiri cun in giavisch communabel per mauns dals deputads dal Cussegl grond.
Il messadi è pront
Tar sia revisiun n’haja ella betg mo resguardà la dumonda da «posiziunar nov la promoziun chantunala da la cultura», mabain era las ulteriuras incumbensas ch’èn resultadas dal Grond Cussegl e da la refurma da territori, scriva ella en ina communicaziun.
Vegl en il sboz: Quai ch’è sa cumprovà enfin uss
Tant la lescha per promover la cultura (en vigur dapi il 28-09-1997) e l’ordinaziun tiers (dapi il 12-01-1998) sajan sa cumprovadas en blers secturs, scriva la regenza en sia communicaziun a las medias. Perquai sajan intginas regulaziuns vegnidas surpigliadas en il sboz nov.
Nov en il sboz: Sustegn da lavur culturala professiunala
Explicitamain nov saja tenor la regenza da vulair integrar il sustegn da la lavur culturala professiunala en las finamiras da la lescha. En pli vul la regenza obligar las regiuns da metter a disposiziun ina purschida cumplessiva da scolas da chant e da musica. Quai vul dir: per las regiuns e per il chantun dat quai custs supplementars da 410 000 francs (per las regiuns) e 550 000 (per las vischnancas). Dal rest n'è betg prevì che la lescha chaschuna dapli contribuziuns finanzialas.
Contribuì tar il sboz: Parlamentaris e 160 participants
160 participantas e participants hajan s’express tar la consultaziun. «Blers giavischs» dad els hajan pudì vegnir integrads en il sboz preschentà, scriva la regenza.
En pli sajan vegnids resguardads ils resultats da l'incumbensa Caduff (concernent ina pausa tar la revisiun totala da la lescha per il svilup economic) e l'incumbensa Montalta (concernent l'elavuraziun d'in concept chantunal per promover e per finanziar ils museums regiunals ed ils centers da cultura regiunals).
Concept cumplessiv per il sustegn da la cultura
En il sboz duai la regenza er vegnida obligada da far in concept cumplessiv davart la promoziun da la cultura en il chantun Grischun.
RR actualitad 12:00 / 17:00


text:
Permacultura
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
La permacultura è ne mètede pe pruggettà é ammeneštrà paisagg andrepezzate mmòde ca fússene capace de preduce gl besuogn de l’aggènd che suó: magnà, fibbr é energía é ndand che tenéssene pure la resiliènza, recchézza é štabbeletà d’ecoseštème naturale.
Gl mètede de la permacultura è štate štise da gl ann settanda da Bill Mollison é David Holmgren peglènn da descepline quale l’archetettura, la bioleggía, la selvecheltura, l’agrecheltura é la zeetecnía.
Gl tèrmene "permacultura" ne vè da le nghlése permaculture, na cundrazzione de permanent agriculture é de permanent culture da gl memènd ca, second gl mmendore de gl tèrmene Bill Mollison: "na cultura nen pò cambà assá sènza na base agrícula sešteníbbele é n'éteca de gl use de la tèrra"[1].
Énnece
- 1 Štòria
- 2 Merale
- 3 Prengipie
- 4 Preggettazione
- 5 Sèmbie prátece de permacultura
- 6 Annetaziune
Štòria[càgna | càgna surgente]
Nfluènz[càgna | càgna surgente]
Gl cungètt de Permanent Agricolture fòtt mmendate a gl 1911 da Franklin Hiram King dénd a gl libbr sié Farmers of Forty Centuries: Or Permanent Agriculture in China, Korea and Japan. Jécch Hiram gl defenisc comm a ne seštèma agrícule che pò règg pe sèmb.
Ávete cose che nfluenzárene la štésa de gl prime medèll teòreche de la permacultura fúrene le fatíe de Stewart Brand ngòpp'a gl seštiéme, la speriènza de gl'agricheltore Sepp Holzer, che pe prime mettètt m'práteca ne mètede d'agrecheltura echelòggeca pe cheltevà n'Auštria (130 km a sudd de Salisburgh) mbond'a tutt (1000 – 1500 mètre ngòpp'a gl gleviégl e gl mare) é la speriènza de gl pieniére de gl miétede d'agrecheltura naturale Masanobu Fukuoka é gl libbr sié La rivoluzione del filo di paglia.[2]
Mollison é Holmgren[càgna | càgna surgente]
Da gl 1974 a l’Auštralia Bill Mollison é David Holmgren chemenzárene a štènn ne medèll pe ne seštèma agrícule seppertábbele, che tenéva comm ciéndr na pelicheltura fatta prengepalmènd che spèce arbòree prènn, frusc, spèce ervacee, fugn é seštiéme radecale[3]. Sse mètede veléva rrescì a pruggettà qualungue tipe de štanziamènd umane mmòde da reduce la fatía che ce veléva pe gl mandené, la predezzione de capecciama é gl nguinamènd é a gl štéss tiémb cunzervà o fà addevendà gl terrène cchiù ricch mmòde naturale é fà crésc la biodeverzetà de gl seštèma.[4]
L'òpra de Mollison é Holmgren z’appeggiava ngòpp’a sse prepuósete:
- La crise ambiendale è riale é le dimenziune che tè suó accuscì ròss ca cagnarrann de cèrt la medèrna secetà nduštriale mmòde ca nen ze petarrà cchiù rechenosc. Šte precèss mettarrà m’períchele p’addavére la rascia é la pessebbeletà de cambà che tè la pepelazione de gl munn, che crésc juorn dòpp juorn.
- Gl tuzz menniale - quigl ch’esišt già é quigl ch’adda angora arrevà - de la secetà nduštriale é de tutta ssa pepelazione ngòpp’a la maravegliosa biodeverzetà de la tèrra sarrà de secure assá cchiù ruoss de tutt gl cagnamiénd arreggeštrate dénd a gl lúteme siécule.
- Gl'òme, pure se criatura assá nzòleta dénd a gl quadre de gl munn naturale, è seggètt a le stéss légg scendífeche che ghevèrnane gl unevèrz materiale é gl cagnamènd de le form de vita, pe prime chéll che reuárdane gl belang energèteche.
- Gl use de gl cumbeštíbbele fuóssele derand gl períede nduštriale è gl fatt prengepale de gl buott ca è avuta la pepelazione umana, de le schepèrt tecnològgeche é d’ogne áta caratteríšteca de la secetà medèrna.
- Pure se è assá deffícele a ammaggenà quéll che seccedarrà a la secetà umana quann le fond energèteche sarave scòrt, è secure ca gl pròsseme decènn vedarrave le remenì a gl medèll che ze pònn tramendà dénd a la natura é dénd a le secetà prenduštriale, vale a dice a medèll seciale depennènd da energíe é fond rennevábbele.
La fatía rarreviètt gl pund cchiù ávete a gl 1978 che la pebblecazione de Permaculture One. A gl 1979 Mollison pebblechètt Permaculture Two, che gl quale allariava angora gl mètede mettènnece la pregettazione de chemunetà sane sane.
Nfatt quéll che caratterezzava la fatía de Mollison é Holmgren da l’ate propòšte de mètede agríchele alternative éva ca tutt gl elemiénd de gl štanziamènd umane évene riund: cheštrezziune de fabbrecate, preggettazione de gl zite, ghevèrn de l’acque é de l'energía é chendezzione de la chemunetà ze fennévane che la cheltevazione de chiand pe magnà o ate matèrie prime[4].
A che pund šta la permacultura uoje[càgna | càgna surgente]
Gl mètede de la permacultura z’è spase pe gl munn da gl ann ottanda. A gl juorn d’uoje esišt cchiù de na dezzina de lébbra é manuale che párlane de permacultura appuggènnese ngòpp’a la fatía urigginale de Mollison é Holmgren, éppúre nen ce suó má štate seštanziale jond o variaziune a gl mètede štise a la fine de gl ann settanda.
A gl 2002 ze pènza ca suó štate fermate a la preggettazione n’permacultura cchiù de 100.000 perzune pe tutt gl munn. La fermazione è chembòšta quasce sèmb da ne corz fute teòreche/práteche de ddu semmane addó, dòpp gl fennamiénd chemune de gl mètede, viéve mbarate le tècneche cchiù jušt a gl ecoseštème lecale[4].
Éppúre la permacultura ne’rrèsc a ze spann mmiés’a la secetà. Holmgren dice ca le cáuse suó prengepalmènd da requède dénd a gl fatt ca prevale la cultura scentífeca de gl reduzzienism, che nen ze fida é rejètta gl miétede de natura cchiù olišteca, mmiés’a gl deminie de na cultura de gl chenzumisme criata da na veduta ébbìa echenòmeca de la salute é de gl pregrèss é la paura da part de l’autoretà pelíteche munniale é lecale de pèrd la nfluènza séa é gl petére sié se la pepelazione jèss appriéss a práteche che vònn arrevà a l'autoseffeciènza é a l'autenemía lecale.[5]
A gl 2000 Rob Hopkins criètt gl cungètt de cettà de transezione m’base a la permacultura.
Merale[càgna | càgna surgente]
Le tècneche che tè la permacultura suó devèrz da preggètt a preggètt prò tiéve la štéssa merale é le štéss racchemmannaziune.
- Accudià la tèrra, vale a dice rechenosc gl valore de gl seštiéme naturale. Quann gl’òme métt mane ngòpp’a gl assiétt naturale, nen adda fà dammaje a gl ambiènd. Pe Holmgren gl mègl mòde pe accudià la tèrra è de reduce gl chenzume.
- Accudià le perzune, pure s’arraprensèndane na mínema part mmiés’a gl èssere che cámbane. Ze tiév’accundendà gl besuogn cchiù mbertand comm magnà, casa, štrezzione, fatía che piace é relaziune seciale sènza avé a štruje tutt cose.
- Mettènn ne límete a gl chenzume fennamendale è pessíbbele spartì la rascia suocc suocc.
Prengipie[càgna | càgna surgente]
David Holmgren reštrégn gl prengipie a la base de la permacultura n’dúdece pund.[5]
- Tramiénd é chenfróndate (la bellézza šta dénd a gl uocchie de chi uarda) Tramendènn gl paisagg é comm fenziona la natura ze puonn migliurà l’òpre de gl uómmene é reduce gl use de le fond che nen suó rennevábbele é de la tecneleggía. La tramenduta adda èss acchembagnata da la riazzione perzenale.
- Raccuogl é cunzèrva l'energía (prepara le fiéne fin’a quann ce šta gl sole) Raccògl é cunzervà l'energía è sèmb štata una de le cose cchiù mbertand pe gl òme (é nen sule pe iss). Pe energía ze ndènn tutt quéll che pò èss štepate é/o mandenute buone é ch’è fennamendale pe na chemunetà/cultura pe peté cambà. Sèmbie: magnà, álbere, semènd.
- Assicúrate na bòna còta (nen ze pò fatià a štòmmache vacand) Assecurarze ch’ogne piézz de gl preggètt pertass ne prèmie útele.
- Mitt m’práteca l'autoregulazione é accètta la respòšta (gl peccate de gl patre recádene ngòpp’a gl figl fin’a la sèttema generazione) Z’adda cundené na crescènza truopp ròssa sennò gl chendrellure de gleviégl cchiù ávete sarave cheštritt a z’addeprà pe rasseccià tutt cose. Mbara a rechenosc é accettà gl feedback date da la chemunetà o, cchiù n’generale, da la natura.
- Addòpra é valerizza fond é servizie rennevábbele (lassa che la natura jèss annanz da sola) Ammeneštrà le fond che ze rennòvane é ze repredúcene de cundínue, sènza recève niènd da fòre, de mòde ca predúcene sèmb caccosa. A gl štéss tiémb valerezzà gl servizie rennevábbele, vale a dice gl servizie date da chiand, agnemale, terréne é acqua sènza che chiss fússene chenzemate dénd a sse preciéss.
- Nen preduce pattemaccia (gl sparagn è gl mègl uadagn) (Ne pund a tiémb ne salva ciénd) Assecurarz ca gl seštiéme che štave dénd a gl preggètt nen predúcene niènd che nen ze petéss addeprà dénd a n’ate seštèma.
- Preggètta da gl medèll a gl dettagl (gl álbere nen suó la ferèšta) C’avém’a mbarà a dà na tramenduta a gl nziéme prima de ce calà dénd a gl dettagl. Addeprà seleziune pregettuale che ne viéve da medèll tramendute n’natura.
- Ngòrpera mméce de spartì (fatiènn anziéme la fatía addevènda cchiù lègghia) Ngherperà tutt gl elemiénd preggettuale dénd a gl seštèma de mòde ca z’ajetássene gl une che gl ate.
- Èss peccerigl é ì tòmm tòmm è biégl (cchiù suó ruoss é cchiù fave remore cadènn) Seštiéme peccerigl é chiòtt chiòtt suó cchiù fácele da mandené de chigl ruoss é velòce, fave ne mègl use de le fond é predúcene de na manèra cchiù seppertábbele.
- Addòpra é valerizza la deverzetà (nen mettéss tutt l’òva dénd a ne ceštrigl sule) Valerezzà la deverzetà agnemale é veggetale. Éssa reduce gl rischie che ne viéve da la cchiù part de le maleméne: se na spèce de chiand z’ammala quéss nen vò dice ca nen ze raccògl cchiù. Tutta ssa deverzetà c’ajuta a gudé de la singularetà d’ogn terretòrie.
- Addòpra é valerizza gl árgene (nen penzà d’èsse ngim’a la traccia jušta sule pecché te truove ngòpp'a ne tratture ne muare pašteniate) Pregettà le forme de le zzòne de cumbine mmòde da ce sfrettà gl cchiù pessíbbele le caratteríšteche: gl límete tra ddu seštiéme deviérz è gl pòšt addó seccèdene le cose cchiù nderessand. Sse zzòne suó spiss le cchiù predettive pecché puonn addeprà le caratteríšteche de seštiéme deviérz. Ne sèmbie de gl sfruttamiénd de gl árgene è arrappresendate da gl seštèma de canale árgene chinampa, addeprate tradeziunalmènd n’Mèsseche é Tailandia.
- Respunn a gl cagnamiénd é addòpragle mmòde criative (besògna vedé le cose nen sule pe comm suó ma pure pe comm sarave) Sfrutta gl cagnamiénd a favore tié; tramendènn é capènn gl sign de sse cagnamiénd, pu ndervenì a tiémb.
Preggettazione[càgna | càgna surgente]
La preggettazione de spazie a secunna de gl prengípie de la permacultura depènn asselutamènd da le caratteríšteche de gl terretòrie. Pure se, case pe case, ze téa métt mane mmòde deviérz, ze puonn trevà ciért mòde de fà chemune a tutt quand gl preggiétt.
Ajute a la preggettazione[càgna | càgna surgente]
Zzòne[càgna | càgna surgente]
Pe na bòna preggettazione energèteca, gl paesagg ngim’a gl quale ze fatía vè spartute a cchiù zzòne. Ogn zzòna tè n’assegnazione d’use é è lendana o vecina da la casa m’bas’a comm vè pratecata da le perzone.
Idealmènd m’permacultura ze rechenóscene sse zzòne:
- Zzòna 0 è gl ciéndr de l’attevetà: la casa, la štalla o ne paése sane sane. Šta zzòna téa èss méssa mmòde d’avé gl másseme sparagn energèteche é mmòde de preduce quéll che sèrv a chi c’ábbeta.
- Zzòna 1 šta vecina a gl ciéndr de l’attevetà. È la part addó ze va a requère de cchiù é ch’è cchiussá addeprata. Pò, presèmbie, cundené gl uort, la frabbechétta, la sèrra, la šchiazza, gl ammascione, la ceštèrna e la nafta, gl pòšt addó ze reméttene le léna, gl appiénnapánn é na zzòna pe seccà le rane, le randinia, l’uorie, eccetera. Dénd a šta zzòna nen ze tròvane agnemale ruoss é faštima ze tròvane puoche álbere che sèrvene, pe le cchiù, a fà ne ccone e mbréa. Prò ce štave álbere peccerigl che z'addòprane spiss comm a, presèmbie, gl lemune.
- Zzòna 2 è na zzòna ne muare curata é cheltevata fute fute. Dénd a šta zzòna ze tròvane chianétt, fratt, frascune é lachitt. Ce se puonn trevà pure ciért álbere ruoss ch’accuóglene sott a le frunn sé ne seštèma tutt attercenate de spèce ervacee é arbòree, prengepalmènd chiand da frutt. Dénd a šta zzòna viéve pure seštemate spèce veggetale é agnemale che vuonn cura é tramenduta, é l'acqua c’è pertata dappettutt che l’annacquatura a gliotta. Gl agnemale peccerigl puonn ì a cèrt víe selezziunate é gl agnemale che viéve da la zzòna 3 puonn ì a pasc a n’ata part criata a pòšt pe iss.
- Zzòna 3 ce štave álbere da frutt che nen ze téane petà é che nen ze téane cheprì tòrn tòrn che la paglia, prata é larie pe gl agnemale, da carn é no, é le chelture prengepale. Dénd a šta zzòna ce štave álbere ruoss che sèrvene pure a parà gl viénd é cámbera pe fà le fiéne.
- Zzòna 4 puoche curata, a mmetà salváteca. Lòche ce se reccòglene frutt salvátece, ce se chiándane álbere fereštale addó puonn cambà gl agnemale salvátece. Pedecchiù la zzòna sèrv a preduce legname preziuse.
- Zzòna 5 è lassata a gl štate naterale. Šta zzòna è fatta pe tramènd é mbarà, la preggettazione ne’la téa nderessà.
Setture[càgna | càgna surgente]
È buone, quann ze preggètta, spartì la zzòna nderessata pe setture. Accuscì ze rrésc a fà ne diagramma circulare spartute a spicchie o cugn che ze spánnene da gl ciéndr de l’attevetà (spiss la casa). Ngòpp’a gl diagramma viéve spiss arrappresendate:
- setture che ríšchiane de z’appeccià,
- viénd fridd o dannuse,
- viénd call,
- ángule de ngedènza de gl sole gl štate é gl viérn,
- luce reflèssa da gl pandane,
- aree seggètt a chiéme.
Dòpp gl elemiénd de la preggettazione viéve miss mmòde da ammeneštrà buone l'energía ch'arriva.
Prengipie preggettuale[càgna | càgna surgente]
Capì addó štave le resorz[càgna | càgna surgente]
M’permacultura ze cèrca d’addeprà tutt le caratteríšteche de ne terretòrie. Pe le fà, mindr ze fà gl preggètt, ze téa peté rechenosc ogn pessíbbele resorza ajetènnese che le mapp de gl terréne, nfermaziune ngim’a gl viénd, acqua é néve, chiéme é ngèndie, é gl elèngh de le spèce agnemale é veggetale caratteríšteche. Apuó è fennamendale tramènd gl cagnamiénd de gl site štaggiune dòpp štaggiune.
Pure se la permacultura uarda a le resorz che štave dénd a gl site, rechenosc la mbertanza fennamendale de la raccòta de nfermaziune ngòpp’a cèrt accasiune che ze tròvane fòre. Suó cunzederate pessíbbele resorz l’attevetà de fòre che predúcene capecciama che ce petéss èss útele, presèmbie secheríe, allevamiénd de cavagl, massaríe che predúcene vine, scòle o mercate.
Tepegrafía[càgna | càgna surgente]
La permacultura pò èss spasa a ogn tipe de reggione comm culline pretose, pandane, zzòne alpine, chiane criate da chiéme o desiért. Višt ca nen ce šta besògn de cagnà gl paisagg, è fennamendale študià la tepegrafía de gl site ngim’a gl quale ze métt mane, pecché chéssa tè na nfluènza ngòpp’a gl microclima, ngòpp’a gl medèll de scule de l'acqua, a gl spessore de gl štrate de tèrra bòna, ngòpp’a le víe de ndrata é ngòpp’a gl paisagg. Pe capì mègl la nfluènza che tè è útele annetà comm è ngandate gl terréne é comm sbatt gl sole ngòpp’a sse lúteme, annetà derrepatórera o merrune ch’èscene fòre, linee de scule, terréne chine de bóchera, visuale bòne o cattive, avetézza de le culline, acque chète é zzòne che slámane.
Clima é Microclima[càgna | càgna surgente]
Nen è sulamènd gl clima generale de la reggione che è mbertand; m’permacultura è fennamentale pure gl študie de tutt gl microclime che ze tròvane ngòpp’a gl site de gl preggètt. Nfatt terrine lendane puoche chelòmmetre fra iss puonn tené precepetaziune atmesfèreche, fòrza de gl viénd, tembrature é ummedetà relativa assá deffrènd. M’base a gl date raccuote viéve criate le štrutture é allevate chiand é agnemale a le víe cchiù mègl.
A cèrt zzòne clemáteche deffrènd, presèmbie, è pessíbbele a ce métt la casa mmòde ca gl microclima specífeche de chélla pesezione ajuta a migliurà la clematizzazione, o è pessíbbele pure seštemà álbere mmòde da nganalà gl viénd recapènnece n’uteletà.
Terrine[càgna | càgna surgente]
M’permacultura nen è accuscì mbertand se ne terréne è buone o no. Se è arrevenate ze pò migliurà dénd a puoch’ann, pertènnegle a ne jušt gleviégl d’ummedetà, d’ossíggene, de ngrass é de seštanza urgáneca.
Gl miétede addeprate pe gl migliurà suó:
- cercà de nen fà sceruà la tèrra bòna accapabball facènn crésc la veggetazione,
- sfragliucà é vendrà gl terrine tuošt (ma no che máchene che revòtane gl terréne),
- arrecchì gl terréne de seštanz netretive alletamènn o facènn seviésc é cerchènn d’abbià n’attevetà bielòggeca.
Acqua[càgna | càgna surgente]
Le resorz ídreche nfluènzane ne muare gl tipe de nderviénd possíbele dénd a ne site; pe sse metive ze téa requère de precise le fond d'acqua é peglià le jušt mesure pe la cunzervà. Une de gl mètede cchiù addeprate m’permacultura p’arrènn cchiù fácele l'asserbemiénd de l'acqua da gl terréne è quigl de gl swale. Sse fòssera lòngh, che suó cavetate luongh le linee di riávese, ndercèttane gl curz d'acqua ngima ngima, accuscì gl mandiénnene pe ore o pe juorn, lassènn umà l'acqua chiane chiane dénd a la tèrra. Sse canale avéssen’a èss acchembagnate da álbere luongh gl árgene, specialmènd a le zzòne sécch mmòde da nen ammendenà truopp sale mmiés’a la tèrra.
Cullecamiénd de le štrutture[càgna | càgna surgente]
Ze téa štà attiénd addó ze míttene le štrutture comm le víe de chemunicazione é la casa (o gl ciéndr de l’attevetà).
Le víe avíssen’a corr luongh le curv de gleviégl, èss sènza fòrt pennènz é tené ne buone seštèma de drenagg pe riduce l'eresione. Addó foss pessíbbele avíssene pure a fenzienà comm mórera de raccòta de l’acqua o comm parata condr a gl fuoche.
Cèrt rèule generale che z’addòprane pe cullecà la casa suó:
- vecenanza a na vía de ndrata prengepale é a le fond energèteche,
- oriendamiénd de gl sole, nnanzetutt a le zzòne clemáteche fredd,
- la nfluènza de gl vendariégl refrescand,
- cullecamiénd sott a na fond pe tené l’acqua a caduta.
De sòlete nen ze cheštruisc mbond’a ne cucuruzz pecché, facènn allescì, la casa ze petéss trevà mmiés’a viénd ch’arrívane da tutt le part.
Pregettà tenènn cund de le desgrazie[càgna | càgna surgente]
M’permacultura quann se preggètta ze pènza a le desgrazie naterale che puonn seccède.
Cèrt štrateggíe che suó pegliate pe prevedé gl ngèndie redúcene gl materiale che z’avvámbane fácele dénd a gl setture a rišchie trámmete la cura de gl terréne, é la criazione de parate, che víe, lachitt o spèce veggetale che z’appíccene deffecelmènd.
Sèmbie prátece de permacultura[càgna | càgna surgente]
Zzòne[càgna | càgna surgente]
Dase ca le tècneche addeprate m’permacultura suó tand, è fácele a z’ammatt dénd a variand de gl schèma generale de sparteture a zzòne. Ne sèmbie è quigl de la massaría Ragas, m’previngia de Belògna. Gl terretòrie è štate spartute a šte zzòne jécch sott[6]:
- Zzòna 1: casa, labberatòrie pe la preparazione de gl predòtt,
- Zzòna 2: šchiazza, zzòna de raccòta de le léna, uerteciégl,
- Zzòna 3: cheltevazione de chiand é èrv mmedecenale,
- Zzòna 4: zzòna che ze sémmena a cereale é bangale de verdure da addeprà a cunzèrva,
- Zzòna 5: zzòna pe preduce fiène anziém’a òche, cagline, álbere da frutt, sciuore é cereale,
- Zzòna 6: pòšt addó ce se pò repesà mmiés’a ne percorz de nganalamiénd de l’acque fin’a gl sciume,
- Zzòna 7: uacile pe l’itticheltura,
- Zzòna 8: laria zzòna pe cheltevà tipe deviérz de frutt peccerigl,
- Zzòna 9: uort pe gl viérn é ate álbere da frutta.
Fabbrecate[càgna | càgna surgente]
M’permacultura la casa è de sòlete asseciata mmòde štritt a la veggetazione che tè attòrn. Viéve addeprate téttera vérd é chiand rambecand pe migliurà gl iselamiénd tèrmeche, sèrr é shadehouse pe cagnà gl microclima é preduce magnà. Spiss viéve addeprate tècneche de cheštrezzione che materiale che štave ngim’a gl pòšt comm legname, paglia o créta.
Le štrateggíe tecnelòggeche pe pregettà na casa m’permacultura suó devèrz mmbas’a gl luoche é a le resorz che ce štave. Ècch la lišta che Mollison ne fa dénd a gl libbr Introduzione alla permacultura:
- Clematizzazione
- Štufe ch'abbrúscene súbbete le léna é che radiature ruoss, štufe de ghisa ch’abbrúscene le léna chiane chiane.
- Sèrr appeccecate mbacc’a la casa pe gl rescallamiénd gl viérn.
- Shadehouse pe refrescà l'aria a la štaggione.
- Seštèma de fraticc pe sbià le sfère e sole é refrescà.
- Rescallamiénd a áštreche trámmete acqua rescallata.
- Ferniégl é fernacèll
- Fernacèll pe cucenà é rescallà addó fa fridd.
- Ferniégl é fernacèll a gas, addó ze puonn addeprà bio-gas predott da riettature, a gl paise call-úmmede.
- Fórnera selare.
- Còtta fatta dénd a chendeneture che mandiéve buone le call, pe le magnà che z’adda còce a luongh.
- Predezzione d'acqua calla
- Seštèma che raddòpra le call de le štufe štipènn l'acqua dénd a chendeneture iselate termicamènd.
- Pannèlla selare tèrmece, le cchiù pessíbbele cheštruite che materiale raddeprate.
- Lèttreca é aglemenazione
- Pannèlla feteveltáice, generature eòlece o idroelèttrece peccerigl.
- Pregettà pe addeprà le cchiù pessíbele la luce naturale.
- Lavà é assecà gl pann
- Lavatrice a mane,
- Assecà gl pann dénd a la sèrra o ngòpp’a na fond de calore accandenata.
- Refreddà é seccà le magnà
- Frigorífere a pannèlla feteveltáice, generature eòlece o idroelèttrece peccerigl.
- Seccà le magnà che gl sole o dénd a la sèrra.
- Sparagnà l’acqua
- Ceštèrna pe recògl l'acqua quann chiòve.
- Acque griggie addeprate pe gl scarecature de gl bagn o sbiate viérz uort é sèrra.
- Cacatórera a sicch.
A le zzòne call é sécch ze téane crià fond d'aria frésca. Pe fà quéss z’addòprane curtélera chepèrt da cann, álbere o tessute, priévele chiuse da rambecand, tunnel setterrate é caménera selare pe preduce na vendrata dénd a le cámmere.
Cheltevaziune[càgna | càgna surgente]
Comm a tutt le seleziune práteche pegliate m’permacultura, pure gl miétede de cheltevazione cágnane mbas’a gl quadre culturale é ambiendale. Prò tutt quand gl miétede addeprate tiéve la ndenzione de pretègg gl terréne é de ce redà fòrza naturalmènd.
Cèrt tècneche addeprate spiss suó l'agrecheltura naterale de Fukuoka[7], l'agricheltura sinèrgeca é l'agricheltura biodenámeca.
Assá spase è pure gl use de seštiéme agrefereštale prènn m’pelicheltura chiamate ferèšt accebbatòrie. A šte tipe de cheltevazione vè chepiate gl medèll tridemenzienale de crescènza de le chiand dénd a ne bòsch pe crià ne seštèma predettive. Gl prime a addeprà šta tècneca fòtt Robert Hart, che criètt la prima ferèšta accebbatòria m’permacultura a Wenlock Edge, Shropshire, Ngheltèrra[8].
Nfatt è iss ch’ammendètt la spartènza a gleviégl che caratterizza šta tècneca:
- gleviégl di chepertura chembuošt da le ciuff de gl álbere da frutt,
- gleviégl d’álbere da frutta cchiù peccerigl o da nuce,
- gleviégl de gl álbere da frutt peccerigl comm ribes o lambune,
- gleviégl de verdure é èrv prènn,
- gleviégl de chepertura de gl terréne che chiand da magnà che ze spánnene a la nghianata,
- gleviégl sott tèrra addó ze tròvane rádeche é patane,
- gleviégl de vite o chiand rambecand.
Buosch[càgna | càgna surgente]
Nzerì dénd a gl preggètt buosch štrutturate è útele pe tené a magnà pe le viéšt é gl agnemale salvátece, reduce gl sbávese de call, deverzefecà la predezione de veggetale é agnemale, prevenì la salenizzazione de la tèrra é la slamatura de gl terrine appise o che štave luongh gl sciume.
Gl álbere suó mbertand pure pe fà accandenà paricchie agnemale salvátece, specialmènd cegliucc, mbertand pe cundrellà gl parassite.
Pedecchiù da ne bòsch è pessíbbele recaccià léna pe ard o legname pe cheštruì.
Agnemale[càgna | càgna surgente]
A quasce tutt gl preggiétt de permacultura gl agnemale rialízzene cchiù de na fenzione é ze nzeríscene buone che gl ate elemiénd. Une de gl miétede cchiù addeprate è, presèmbie, gl "trattore de cagline", vale a dice lassà respà gl pugl líbbere o dénd a cèrt cagl mòbbele pe mandené la veggetazione rasa.
Esišt pure na permacultura "vegana" che nen addòpra allevamiénd agnemale, tra gl fennamiénd èteche ssa currènd agghiogn pure la cura pe gl agnemale.
Permacultura urbana[càgna | càgna surgente]
La permacultura urbana métt m’práteca gl prengipie de la permacultura dénd a le cettà. Mira a crià pregiétt d’autenemía accebbatòra urbana é chemunetaria facènn preduce magnà é facènn sparagnà é autopreduce l’energía pure dénd a le cettà.
Na prepòšta pe rabbià la predezzione de magnà dénd a le zzòne urbane è chélla de cagnà le chiand d’adduobb de gl vérd púbbleche che ate spèce útele. Presèmbie dénd a gl parch púbblece ze petéss cheltevà chiand da frutt comm méla, péra o ate tipe, é álbere peccerigl é chiand che frutt magnarécc comm mirtill, lambune o frávele. Pedecchiù ze petéss addeprà le zzòne vérd pe fà órtera urbane che tutt quand petíssene cheltevà é pe la predezzione de biomassa pe l'energía.
Permacultura bioreggiunale[càgna | càgna surgente]
La Permacultura bioreggiunale métt anziéme gl prengipie de la permacultura che la veduta bioreggiunale, é è nata velènn nnanzetutt tené cund de le spèce andiche é de la cultura lecale. M’particolare ze cèrca de capì buone la nfluènza é la relazione tra la comunetà umana, la cultura séa é la sperdualità séa che gl ambiènd naturale. Gl bioreggiunalism è na teuría eculeggišta, che cèrca de scheprì é de študià zzòne naturalmènd precise chiamate bioreggiune (paròla ammendata da Peter Berg é Raymond Dasmann a gl prengipie de gl ann settanda). È na veduta nen sule eculòggeca ma pure culturale, pelíteca é sperduale.[9]
Cunemía[càgna | càgna surgente]
M’permacultura viéve pegliate seštiéme ecunòmece chemunetare che siérvene a mandené é a fà crésc le cunemíe de susseštènza.
La banga de gl tiémb, ciért seštiéme de microcriédete é priéštete seciale suó ciért sèmbie de sse seštiéme ecunòmece. N’Auštralia esišt ne funn che recògl denaziune pe fenanzià preggiétt de permacultura.[10].
A gleviégl menniale la permacultura z’affila che gl mevemiénd de la fenanza èteca.
Annetaziune[càgna | càgna surgente]
- ↑ Mollison, Bill Introduzione alla permacultura, Ndredezzione, p. 7
- ↑ Video ndervišta a Holmgren ngim'a le ríggene de la permacultura http://www.permaculture-media-download.com/2011/05/david-holmgren-about-sepp-holzer.html
- ↑ Mollison, Bill Introduzione alla permacultura, Prefazione a la prima edizione, p. 1
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Scott Robert, A Critical Review of Permaculture in the United States http://robscott.net/2010/?p=1
- ↑ 5,0 5,1 Holmgren, David Essenza della Permacultura http://holmgren.com.au/essence-of-permaculture-free/
- ↑ Artícule ngim'a la massaría Ragas scite ngòpp'a la revišta Terra Nuova, númmere Jennare 2012 http://www.ragas.it/permacultura-gennaio-2012.html
- ↑ Permaculture in Japan: foreign idea or indigenous design? http://holmgren.com.au/permaculture-in-japan/
- ↑ Seven storeys of abbundance; a visit to Robert Hart’s forest garden http://www.spiralseed.co.uk/forestgarden/page2.html
- ↑ Att de gl Senate Taliane audezione ngim’a la permacultura Permacultura Bioregionale)
- ↑ Site de gl Permafound Australia http://permacultureaustralia.org.au/category/permafund/


text:
Friburgh (Regierungsbezirk)
El Distret Goernatìf de Friburgo l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: Regierungsbezirke) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Fribùrgo 'n Brisgòvia.
Diviziù aministratìve[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I dés circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm Regionalverband:
- Hochrhein-Bodensee: Costansa, Lörrach e Waldshut;
- Südlicher Oberrhein: Fribùrgo 'n Brisgòvia, Breisgau-Hochschwarzwald, Emmendingen e Ortenaukreis;
- Schwarzwald-Baar-Heuberg: Rottweil, Schwarzwald-Baar e Tuttlingen.


text:
Amb iwic nanderac arang wüx nawiig San Pablo müüch minipilan Teat Cristo moncül tiül Tesalónica
2ª TESALONICENSES
1
Atepeay
1 Xique Pablo salnaquiüjpüw Silvano y Timoteo, sarang aaga acas poch cam, natepeayiün icon meáwan hermanos moncül tiül cambaj Tesalónica, cos icona ijlüyiün nóiquian mequiüjpan Teat Dios at Miteatiiüts Jesucristo. 2 Sandiüman Teat Dios at Miteatiiüts Jesucristo müjchiw icon mimonajneajiw, at mejlüyiün najneájan tiül imeajtsan.
Teat Dios apmajaw wüx asoeteran wüx aliüc Teat Cristo
3 Xecojow xechijquiaw, meáwan nüt netam nüjchiün gracias Teat Dios cos icona almendüjpiün Teat Cristo. Icona ajüic tenguial itangan xeyay wüx indüjpiün Teat Jesucristo cos xeyay ijiürayon lasta. 4 Por aag ayaj sandeacan najneaj wüx icona tiül meáwan noicnoic ajlüy mondüüb Teat Dios. Sandeacan nguineay iiücan wüx cuajantanej, at tanaámb indüjpiün Teat Jesús, masey tenguial memongochiün xeyay naél, xeyay moncüy. 5 Meáwan aaga imongochiün quiaj ajüiquich Teat Dios najneaj arang, teambeol icon, mejlüyiün najneajay wüx apmejmeliün tiül micambaj nej.
6 Teat Dios apmepalüch ombas jane nerang ngo majneaj wüx imbasan, cos nej atquiaj arang, apalüch ombas jane arang ngo majneaj. 7 Icona, cos atquiaj tememongochiün, apmeajndiün mejlüyiün najneaj alinoic nüt, ata xicon aton. Apmajlüy aag ayaj wüx Teat Jesús apmandilil imiün tiül cielo tiül oniw biümb, maquiiüb miün napac miángeles nej. 8 Cos nej aliüc mapalüch ombas wüx ombasüw jane ngo mandiüm Teat Dios, aton jane ngo mayar aaga najneaj nanderac wüx Miteatiiüts Jesucristo. 9 Ajcüwa nipilan quiaj apmambüw tiül xeyay ngo majneaj, tiül castigo niüng apmajlüyiw meáwan nüt, ngondom mawüw mambüw niüng ajlüy Teat Dios; at ngondom majawüw nguineay ajneaj niüng ajlüy Teat Dios, nguineay Teat Dios arang cuajantanej najneaj. 10 Aag ayaj apmajlüy wüx nüt aliüc Teat Jesucristo maxejneng minipilan nej, apmapac omeajtsüw xeyay, apmandeacüw najneaj wüx nej, apmarangüw nej casa meáwan mondüüb nej. At icon aton apmequiüjpan cos teyariün sandeacan wüx nej.
11 Por aag ayaj xicona tanaámb satajcan orar por icona. Satüniün ocueaj Teat Dios mambeol icon merangan aaga najneaj leawa nej lamarriiüd icon para merangan. Satüniün mambeol icon, müüch icon ndoj imbasan merangan meáwan najneaj leaw indiüman merangan, at meáwan najiüt leaw alndom merangan cos iyariün andeac Teat Cristo. 12 Por aag ayaj meáwan nipilan apmandeacüw xeyay najneaj wüx minüt Miteatiiüts Jesucristo, cos ajawüw nej teamambeol icon merangan najneaj. At apmandeacüw najneaj wüx imbasan cos ajawüw icona ocueaj icon Teat Jesucristo. Aag ayaj apmajlüy cos Teat Dios y Miteatiiüts Jesucristo üüch icon mimonajneajiw.


text:
Collevecchio
Collevecchio (Colevecchiu 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha 1 631 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civita Castellana (VT), Magliano Sabina, Montebuono, Ponzano Romano (RM), Stimigliano, Tarano.
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
74'744 interpresas pitschnas e mesaunas en Svizra stattan avant la surdada ad ina nova generaziun. Perquai che lur possessurs, societaris u cussegliers d'administraziun han cuntanschì u surpassà la vegliadetgna da 60 onns. L'onn 2015 eran quai anc 71'447 interpresas.
Analisa servetsch d'infurmaziun economica Bisnode D&B
Tenor in'analisa dal servetsch d'infurmaziun economica Bisnode D&B stettian 14% da las interpresas avant ina midada u er avant la liquidaziun. Radund in terz da las interpresas en la Svizra na vegnan betg surdadas.Quai tenor ina lavur da master dal pledader da Bisnode Christian Wanner da l'onn 2014. Tenor Wanner duai la cifra restar stabila ils proxims onns.
Cun surdadas betg reussidas giajan a perder plazzas da lavur, know-how e chapital, avertescha Bisnode. Sche las surdadas gartegian, lura vai tar 41% per ina surdada entaifar la famiglia. En 40% dals cas vegn la firma cumprada da persunas externas. Tar 19% dals cas surpiglian collavuraturs che lavuran gia en fatschenta la firma.
RR novitads 10:00


text:
Las dunnas dal 1987
- Venderdi, 3.11.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 3.11.2017, 19:00, RTR
In rudè da chanzuns da Madonna enfin Gianna Nannini.
L'onn 1987 è stà in onn cun plirs albums-clav, da Prince per exempel u da U2, ma en «Las Perlas» vegnan per ina giada a vusch be las dunnas da l'onn 1987. La Whitney Houston sco nova vusch fascinanta, la Suzanne Vega (foto) sco protagonista dal folk revival, Wendy & Lisa sco ex-cumpognas da Prince, Ofra Haza sco pioniera dal world music. Ed ina rotscha da bellas represas da chanzuns da Paul Simon, Leonard Cohen, Iggy Pop euv.


text:
Mülchi
Mülchi a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 230 abitant.
El cumün de Mülchi al se tröva a una altitüden de 476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büren zum Hof, Etzelkofen, Limpach, Messen (SO), Unterramsern (SO).
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Mülchi l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1302 col nom de Mulnhein.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Mülchi in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La construcziun dalla Viafier Brig Furka Mustér
ord Gasetta Romontscha nr. 16 dils 17-4-1913
Vid la lingia dell‘ Alpsu, Mustér-Brig vegn ei ussa luvrau frestgamein, malgrad neiv ed aura criua, la quala fa ual luvrar per buca schelar. Sin la secziun Mustér-Rueras della firma Corti e Bonato fan datier de 500 umens, e sin la secziun Rueras-Alpsu della firma Specia e Balocca ein, culs 200 che deian arrivar quels dis, ca. 400 occupai. Il liung tunnel atras l’ accla de „Cons“ sper il vitg Mustér savonza.
ord Gasetta Romontscha nr. 20 dils 15-5-1913
Sin la staziun a Mustér arrivan ord Frontscha gia las rodaias per la lingia Mustér-Brig; denton vegn ei bein a vegnir atun, avon ch’ ins sappi entscheiver a plazzar quellas sin la lingia. Il liung tunnel sper la sta- ziun de Mustér atras l’ acla de Cons ei ualves finius avon il settember; auters tocs lingia encuntercomi van prest encunter alla fin.
ord Gasetta Romontscha nr. 23 dils 5-6-1913
Viafier Brig-Furka-Mustér. En siu rapport per 1912 constatescha il cussegl administrativ, che las lavurs de baghiar, cunzun dils obiects pli gronds, seigien avanzadas speditivamein sin l‘ entira lingia de rodun 100 km. Ei seigi fetg probabel de saver arver quella la stad 1914. Sche la stad 1913 seigi favoreivla, vegni forsa schizun aunc la lingia Ursera-Caschanutta, la viafier tras la greppusa Vall Scalina, a saver vegnir surdada igl uost 1914 al trafic (?? Red.) — Il capital entir della societat aczionara munta tenor bilanza dils 31 Dec. 1912 sin total 38 milliuns: 8 milliuns en aczias e 30 milliuns sin obligaziuns à 4 1/2 % cun emprema hipoteca silla lingia. Dallas aczias fuva pagau entochen il Dec. 3 1/4 mill. Dal tunnel de 260 m. lunghezia tras l’accla de „Cons“ sper il vitg Mustér ha la firma Corti, Bonato e Cie. gia construiu la mesadat, in‘ intressanta, custeivla lavur.
ord Gasetta Romontscha nr. 27 dils 3-7-1913
— Vlafler Brig-Mustér. Da Brig ensi encunter la Furka ei daquort vegniu fatg emprovas cun l’ emprema locomotiva, furnida da Winterthur, aschilunsch sco la lingia ei terminada. Ei vegn leu ussa entschiet cun tschentar la rodaia de dents. Baul ne tard ’gl atun vegn‘ era la locomotiva, ch’ ei remisada a Mustér, a saver far dacheunaven silmeins in toc dil tur enviers l’ Alpsu.
ord Gasetta Romontscha nr. 36 dils 4-9-1913
La sonda vargada ei il tunnel della lingia Brig-Mustér tras l’ accla de „Cons“ sper il vitg Mustér vegnius finius dalla firma impressaria Frars Corti e Bonato, e cun ina hilarica buida e marenda in loco han impressaris e luvrers festivau dueivlamein ventschidas sin in podium improvisau sur il davos arviul dil tunnel, che portava il solit pigniel amiez sgolatschontas bandieras.
Quei tunnel de mir ei sin petiziuns fatgas vegnius eregius sutterans per buca lavagar la bial’ accla claustrala de „Cons“ tras in profund tagliament aviert, che havess el medem temps era disfigurau fetg la vischinonza de vitg e baselgia e portau ulteriurs pregiudezis per la svilupaziun futura dil vitg. Vid la massiva, biala mira- glia de quei tunnel, che mesira 164 m. e ha ina pen- denza de 90 ‰, ei vegniu luvrau ca. in onn. El entscheiva direct sin la staziun, va sut il stradun dil Luc- magn ora, traversescha „Cons“ en in carraun 2—5 m. sut tratsch e sbucca ora sur la baselgia parochiala. Dalla staziun tras il tunnel e tochen Quoz vegn muort la gron- da pendenza applicau rodaias cun dents. Talas vegnan medemamein installadas sin ina tenda encunter l’ Alpsu, nua che la pendenza maximala munta schizun sin 110 ‰.
En ca. 8—10 dis vegn ei entschiet cun metter rodaias sin la nova lingia, che va entochen Tujetsch prest alla fin. Sin la fin october quentan ils impressaris de quella secziun, Corti e Bonato, de haver terminau quella. Meins avanzadas ein, muort l’ aura d’ uonn, las lavurs sill’ Alpsu.


text:
Kleinandelfingen
Kleinandelfingen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 028 abitant.
El cumün de Kleinandelfingen al se tröva a una altitüden de 370 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andelfingen, Flaach, Marthalen, Ossingen, Trüllikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Kleinandelfingen l'è menziunaa la prima volta inturen al 1270 col nom de ex opposito Andolfingen ultra Thuram. Inturen al 1303-09 l'è staa menziunaa col nom de Andolfingen ennunt der Ture, in del 1427 col nom de Minder Andellfingen, e in del 1474 col nom de von cleinen Andelffingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]