text:
Cristof Columbus
Cristof Columbus (talian Cristoforo Colombo, spagnol Cristóbal Colón, portugais Cristóvão Colombo, latinisà Christophorus Columbus; * ca. 1451 en la Republica da Genua; † 20 da matg 1506 a Valladolid, curuna da Castiglia) è stà in navigatur en servetsch castilian, il qual ha scuvert il 1492 l’America cur ch’el ha cuntanschì in’insla da las Bahamas.
En concurrenza cun il Portugal per la via maritima vers l’India vuleva Columbus avrir il passadi en direcziun vest. La finamira da ses emprim viadi da scuverta ha furmà ina citad da port en China; en il diever da la lingua da quel temp vegniva quest pajais attribuì a l’‹India›.
Sin ses viadis da scuverta ch’el ha fatg tranter il 1492 ed il 1504, è Columbus surtut viagià vers las Grondas Antillas, tranter auter sin tut ils quatter viadis a Hispaniola (oz Haiti e Republica Dominicana), nua ch’el ha fundà emprimas colonias. Pir sin il quart viadi ha el – a Honduras – tschentà pe sin terra franca americana. Columbus n’aveva betg realisà ch’i sa tractava d’in continent fin qua nunenconuschent. Quest puntg da vista ha pir fatg valair Amerigo Vespucci, tenor il qual il Nov Mund è la finala vegnì numnà ‹America›.
Ils emprims ‹scuvriders› da l’America èn stads ils antenats dals Indians ch’han populà en temps preistorics nà da l’Asia il continent fin qua nunabità. Ultra da quai è l’America gia vegnida visitada radund 500 onns avant Columbus da Leif Eriksson u d’auters navigaturs islandais. Sche Columbus vegn tuttina considerà fin oz sco scuvrider europeic decisiv da l’America, sch’è quai d’attribuir al fatg che pir ses viadis han manà en temp istoric a la colonisaziun permanenta dal continent tras umans d’ultramar.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Origin e carriera fin il 1480[modifitgar | modifitgar il code]
Columbus scriva ch’el saja naschì a Genua («siendo yo nacido en Genoba», testament dal 1498). Divers cronists conferman questa derivanza da la Republica da Genua; in protocol roial menziunescha sco lieu d’origin supplementarmain Savona.[1] En il decurs dal temp hai però adina puspè dà lungas debattas cuntraversas, er en connex cun la data da naschientscha. Oz è la scienza per gronda part da l’avis che Columbus saja naschì l’onn 1451 a Genua. Ins sa referescha surtut ad in document ch’è vegnì a la glisch l’onn 1904 a Genua e che descriva apparentamain ina dispita giuridica da l’onn 1479. Il cuntegn da quest document stat per part però en cuntradicziun cun diversas autras funtaunas. Perquai èn la data da sia naschientscha e ses curs da la vita avant ils gronds viadis da scuverta contestads fin oz.
Il bab da Columbus è stà il tessunz da launa da Genua Colombo († 1498). Suenter ch’ina revolta cunter ils aderents da la Frantscha e da la Provence aveva gì success, ha el surpiglià l’onn 1447 ensemen cun ses frar Antonio l’administraziun lucrativa da duas turs da la citad. La mamma da Columbus aveva num Suzanna Fontanarossa. Columbus aveva trais frars – Bartolomeo, Giacomo (spagnol Diego) e Giovanni Pellegrino – ed ina sora cun num Bianchinetta.
Tenor agen dir è Columbus gia navigà cun 14 onns. Ch’el haja frequentà in studi da basa a l’Universitad da Pavia, sco che raquinta ses figl, è pussaivel, pertge che Columbus era fitg bain scolà en latin e matematica, quai ch’ha furmà in’impurtanta premissa per sias enconuschientschas da la cosmografia e cartografia da pli tard. L’onn 1461 ha la famiglia Colombo stuì sa domiciliar a Savona; suenter ina sconfitta davant Napoli cunter Fernando d’Aragon eran vegnids stgatschads da Genua ils doges Fregoso e lur aderents – tranter auter ils Colombos – che sustegnevan da quel temp la Frantscha.
Sinaquai è Columbus sez sa participà sco corsar a la guerra da successiun per l’Italia dal Sid. El sez duai avair gì l’incumbensa d’attatgar per il cont da la Provence René d’Anjou ina nav da Fernando d’Aragon (tenor il fragment d’ina brev da Columbus dal 1495). Anc en l’emprima mesadad dals onns 1470 è Columbus navigà en la part orientala da la Mar Mediterrana fin a Chios che furmava ina colonia genuaisa.
L’onn 1476 ha el cuntanschì l’Ocean Atlantic. Ils bastiments èn stads involvids ils 13 d’avust davant il Cap St. Vincent (Portugal) en ina battaglia navala. Columbus è mitschà cun nudar a la costa portugaisa. A partir da l’onn 1477 ha el vivì a Lissabon. Il Portugal furmava da quel temp in center da la navigaziun europeica. Ses frar Bartolomeo viveva a Lissabon sco cartograf; in temp han ils frars lavurà ensemen sco dissegnaders. Il favrer 1477 è Columbus sa participà vi d’in viadi en l’Atlantic dal Nord, il qual al duai avair manà fin 100 miglias nauticas sur Thule or. Medemamain ha el fatg part d’auters viadis: Il 1482–1483 cun accumpagnar in’expediziun per lung da la costa da l’Africa dal Vest ch’ha manà fin al post da commerzi portugais São Jorge da Mina (oz Elmina a Ghana).
En il Portugal ha el maridà Dona Filipa de Perestrelo e Moniz. Lur figl communabel Diego è naschì enturn l’onn 1480 sin l’insla Porto Santo sper Madeira. Filipa derivava d’ina famiglia portugaisa aristocrata cun perdavants franzos e talians; ses bab Bartolomeu Perestrelo era stà participà a la colonisaziun da Madeira e guvernatur da Porto Santo. Columbus ha sinaquai vivì in temp sin Porto Santo nua ch’el ha studegià chartas maritimas, schurnals da navigaziun ed auters documents or dal relasch da ses sir trapassà. Circa da quest temp sto el avair cumenzà a s’occupar intensivamain cun ina ruta maritima vers l’Asia dal Sid e da l’Ost.
En tge servetschs che Columbus sa chattava da quel temp n’è betg enconuschent. Tenor ses figl Fernando è el pir puspè vegnì activ l’enviern 1484–1485 en il sid dal Portugal, sco corsar en servetsch franzos. Da lez temp era ida a fin la Pasch da Picquigny ch’aveva durà nov onns, quai che para da sustegnair questa pretensiun. L’istoriografia da Genua percunter fa valair che Columbus saja adina be stà en servetsch genuais; el saja s’occupà en il Portugal sco represchentant d’ina chasa commerziala genuaisa cun l’import da zutger da Madeira e Genua. La tesa sa basa sin ina registraziun notariala ch’è vegnida a la glisch l’onn 1904 a Genua e la quala è silsuenter vegnida interpretada a moda intensiva en il senn d’ina stretga relaziun da Columbus cun sia patria (Genovesità).
Plan dal viadi sur l’Atlantic[modifitgar | modifitgar il code]
L’India e l’Imperi da la China eran impurtantas destinaziuns per l’Europa surtut pervi da bains prezius sco saida e spezarias. Ma dapi la mesadad dal 14avel tschientaner expandeva l’Imperi osmanic adina dapli tranter l’Europa e l’Ost. Las vias terrestras n’eran betg pli libras per bains luxurius stuevan vegnir pajadas autas duanas. Ils Portugais han empruvà da guntgir quest problem cun tschertgar ina via maritima vers sidost enturn l’Africa per arrivar en l’India. Uschia han els explorà vastas parts da la costa africana; ed il 1498 èsi propi reussì a Vasco da Gama d’avanzar en questa moda fin en l’India.
Columbus però ha rescuvert per sai vers il 1480 l’idea d’ina ruta vers vest per arrivar en l’Asia da l’Ost. L’origin da las ponderaziuns respectivas sa lascha manar enavos sin Aristoteles. Quel aveva pretendì ch’ins possia traversar l’ocean che sa chattia tranter las Pitgas da Heracles (Gibraltar) e l’Asia entaifer paucs dis. Auters scienziads han cumpartì questa teoria, tranter auter Pierre d’Ailly (1350–1420). Er Roger Bacon era stà da l’avis en il 13avel tschientaner – sa referind a Seneca, Plinius ed Aristoteles – che l’India saja cuntanschibla nà da la Spagna sin la via maritima vers vest.[2] Columbus era en possess d’in exemplar da l’‹Imago Mundi›, in cudesch astronomic e geografic da d’Ailly (1410), il qual el aveva munì cun numerusas remartgas. Il 1474 era el stà en connex cun ses plan en correspundenza cun Paolo dal Pozzo Toscanelli; quel aveva consentì a sias ponderaziuns ed al aveva laschà vegnir tiers ina copia da sia charta. En sia segunda brev scriva Toscanelli areguard il curs vers vest en direcziun da Quinsay en China: «La via numnada n’è betg be pussaivla, mabain vaira e segira.»[3] Ultra da quai possedeva Columbus ina copia dal rapport da viadi ‹Il Milione› da Marco Polo; l’exemplar da Columbus, munì da quel cun numerusas annotaziuns, vegn conservà oz a Sevilla. Sin ses viadis vers nord, per exempel en l’Engalterra[4], aveva Columbus forsa udì dals viadis dals Vikings en l’America dal Nord; fin l’Islanda n’è el però betg viagià. I sa lascha plinavant supponer che Columbus enconuscheva il rapport da viadi mitic ‹Navigatio Sancti Brendani› dal muntg irlandais Brendan che descriva in viadi vers vest ed il qual era popular gia en il temp medieval.
Indizis per l’existenza da terra en il vest da l’Europa devi intgins. Suenter in stemprà ch’aveva manà in chapitani portugais lunsch vers vest, ha quel chattà il toc lain exotic, fitg cotschen (lain brasilian) ch’era apparentamain vegnì elavurà. Ulteriurs lains e plantas estras èn vegnids bittads a la riva a la costa da Madeira e da Porto Santo. En pli cursava la fama ch’ins haja chattà sin l’insla Flores (Azoras) duas baras d’ina cumparsa estra che sajan vegnidas bittadas a la riva nà dal vest. Columbus è vegnì a savair da quai durant ses segiurn a Porto Santo, cur ch’el ha discurrì cun navigaturs ed ha studegià ils documents da ses sir Bartolomeu Perestrelo. En ses relasch sa chattavan er uschenumnads roteiros (cudeschs da navigaziun secrets da navigaturs portugais), ils quals han dà scleriment a Columbus davart ils currents ed ils vents en l’Atlantic, quai ch’al è stà in agid per elavurar ses plan. Columbus ha realisà ch’ins pudeva trair a niz il vent da l’ost en las tropas cun navigar l’emprim vers sid sin las Inslas Canarias e navigar pir lura vers vest. Columbus saveva er dapi ses viadi en l’Engalterra «ch’ils vents dal vest [ils quals eran necessaris per il viadi da return cun las navs a vela da quel temp] suflan l’entir onn en ils grads da latituda pli auts ed èn tuttina fidaivels sco ils vents da l’ost [sin l’autezza da las Canarias], be ch’els suflan or da la direcziun cuntraria.» (inscripziun en il diari da navigaziun dals 25 d’avust 1492).[4] Anc oz partan sin las Canarias navs a vela sin ils fastizs da Columbus en l’America e returnan en grads da latituda situads pli en il nord.
Che la Terra haja la furma d’ina culla, quai ch’era ina premissa per il plan da Columbus, era enconuschent tranter scienziads dapi l’antica, n’era er betg ì en emblidanza durant il temp medieval e na vegniva strusch contestà, er betg da la baselgia catolica. L’imaginaziun d’ina Terra en furma da rudella chatt’ins bain er anc en intgins texts; ma quels na vegnan strusch ad avair influenzà da quel temp l’acceptanza da l’idea d’ina ruta vers vest per arrivar en l’Asia da l’Ost. La sfida per realisar il plan da Columbus furmava plitost la gronda distanza: Dapi il scienzià antic Ptolemeus er’ins en general da l’avis che la Terra abitada occupia 180° da la latituda da la Terra e ch’ils 180° restants sajan pia anc nunenconuschents. D’Ailly percunter ha calculà che l’Eurasia haja in’extensiun da 225° e Columbus ha surpiglià questa cifra; facticamain èn quai però be 130°. Damai ch’el ha ultra da quai calculà per ils grads da longhituda ina cifra memia bassa, è resultada ina distanza da stgars 4500 km tranter las Canarias ed il Giapun – en vardad èn quai bunamain 20 000 km. Uschia sa lascha er chapir daco che Columbus è stà da l’avis pli tard che las inslas ch’el ha scuvert en la Caribica furmian las inslas en il sidost da Cipango (Giapun)[5], situadas davant la terra franca chinaisa. Las inslas sa chattavan pli u main là, nua che er la charta da Toscanelli dal 1474 ch’al era enconuschenta inditgava numerusas inslas en il sidost da Cipango.[6]
En tschertga da sustegn[modifitgar | modifitgar il code]
Per pudair realisar ses plan duvrava Columbus il sustegn d’in stadi u dal chau d’in stadi. L’onn 1484 ha el preschentà al retg portugais João II plans detagliads d’in viadi d’exploraziun. Experts dal retg han però refusà il plan, perquai ch’els eran – correctamain – da l’avis che las distanzas sajan bundant pli grondas ed il plan perquai betg realisabel. Suenter la mort da sia dunna Filipa ha Columbus bandunà l’onn 1485 cun ses figl Diego Lissabon en direcziun da la Spagna, bain er per mitschar da ses crediturs. El ha sperà da pudair gudagnar il pèr regent Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia per ses plans. Quels avevan collià tras lur nozza ils dus reginavels en uniun persunala e sa chattavan en cumbat cunter ils Maurs.
L’onn 1486 è Columbus arrivà sin invit da regina Isabella l’emprima giada a la curt da Córdoba, nua ch’el è vegnì retschet amiaivlamain ed affidà a la tgira da l’administratur dals bains da la curuna e tresorier da la Santa Hermandad Alonso de Quintanilla. Alonso è svelt daventà in aderent entusiasmà dals plans da Columbus, il qual ha er anc chattà auters amis. Bainbaud ha el emprendì a conuscher Beatriz Enríquez de Arana ch’è daventada la mamma da ses segund figl Fernando. Beatriz è restada durant ses segiurn a Córdoba la cumpogna da vita da Columbus ed è er vegnida resguardada en il testament; maridà n’han els però betg.
In comité ch’ha gì l’incumbensa d’examinar ses plans, ha bain refusà l’idea da Columbus sco nunpratitgabla; ma quel è suandà vinavant la curt da lieu a lieu ed è da temp en temp vegnì sustegnì cun daners roials per evitar ch’el giaja cun ses plan tar in auter chau da stadi europeic. Il cardinal Pedro González de Mendoza che Columbus ha emprendì d’enconuscher e ch’aveva grond’influenza, al ha procurà in’emprima audienza tar la regina Isabella, però senza che quella purtass il success giavischà. Il pèr regent era occupà da quel temp cun la guerra cunter ils Maurs ed era perquai pauc dispost per ils plans ambizius da Columbus.
Suenter esser sa trategnì sur lung temp senza success a la curt roiala, ha Columbus survegnì ils 20 da mars 1488 in invit dal retg portugais João II, per il qual Columbus aveva probablamain sez dumandà. Il pli tard l’atun dal medem onn è el sa trategnì a Lissabon tar ses frar Bartolomeo; da sa cunvegnir cun il Portugal na dueva però betg reussir. Avant che Columbus è puspè ì en Spagna, è el daventà perditga da l’arrivada da Bartolomeu Diaz a Lissabon, il qual è returnà la fin da december 1488 da ses viadi enturn il piz dal sid da l’Africa, quai ch’ha furmà in ulteriur impurtant pass en tschertga d’ina via maritima vers l’India. A medem temp ha er il frar da Columbus bandunà Lissabon per tschertgar sustegn en l’Engalterra ed en Frantscha.
Da l’onn 1490 deriva l’uschenumnada charta da Columbus, la quala quel duai avair elavurà ensemen cun ses frar Bartolomeo. Quella consista en l’ost da l’Europa dal Vest e da l’Africa dal Vest – ina charta dal mund en la tradiziun ptolemeica.
L’onn 1491 ha ina cumissiun spagnola danovamain refusà l’idea da Columbus. Il pèr regent al ha mess en vista ch’ins vegnia danovamain a s’occupar da ses plans suenter la guerra cunter Granada che furmava l’ultim principadi mauric sin la Peninsla Iberica. Sinaquai è Columbus sa decidì d’ir cun ses plans en Frantscha. En viadi vers Huelva, nua ch’el vuleva s’embartgar, è el sa fermà en la claustra La Rábida. Là al han tegnì enavos il muntg Juan Pérez, il confessur dad Isabella, ed il medi García Hernández. Pérez ha scrit cun insistenza a la regina ed ha cuntanschì uschia che Columbus vegnia clamà enavos a la curt. Columbus è gist arrivà a temp a Granada per daventar perditga da la capitulaziun dal prinzi maur Muhammad XII (er Boabdil) ils 2 da schaner 1492.
Damai che la guerra cunter ils Maurs era uss a fin, han ins cuntinuà cun las tractativas. Quellas han però fatg naufragi pervi da las pretensiuns surprendentamain autas da Columbus: El vuleva per sai il titel ertavel d’in admiral da l’ocean e dal viceretg da tut ils territoris ch’el dueva scuvrir. Ultra da quai ha el pretendì ch’el vegnia participà ad in dieschavel da las entradas da metals prezius che sa laschavan spetgar. Suenter che sias pretensiuns èn vegnidas refusadas, è el danovamain sa mess sin via en Frantscha, nua ch’ins haja – sco ch’el ha pretendì – fatg ina meglra offerta. Sut insistenza da diversas persunas a la curt, tranter auter dal tresorier Luis de Santángel, è la regina tuttina sa decidida d’acceptar las pretensiuns. In currier ch’è vegnì tramess en tutta prescha, è fruntà sin Columbus en ina distanza da stgars 10 kilometers davent da Granada.
Dals 17 d’avrigl 1492 datescha l’uschenumnada ‹Capitulaziun da Sante Fe›, ina cunvegna fatga tranter ils monarcs e Columbus areguard l’expediziun. Il contract ha stipulà che Columbus duaja tschertgar per la curuna da Castiglia ina via maritima occidentala en l’Asia da l’Ost; da l’aur e las spezarias ch’el manava enavos cun sai dueva el survegnir 10 procent dal profit e daventar ultra da quai administratur dals pajais ch’el chattava e survegnir il titel admiral dals oceans.
Viadis da scuverta[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims onns ha Columbus fatg per incumbensa da la curuna castiliana quatter viadis da scuverta. Il decurs da l’emprim viadi ha el nudà en in cudesch da navigaziun, il qual exista oz be pli en furma da la copia fatga da Bartolomé de las Casas (cf. sutvart). Las chartas che Cristof Columbus ha duvrà per ses viadi da scuverta n’èn betg sa mantegnidas.[7]
Emprim viadi (avust 1492 fin mars 1493)[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim viadi è vegnì finanzià cun radund 2 milliuns maravedís (stgars 2500 ducatas), quai ch’è ina pitschna summa en congual cun expediziuns da pli tard. La gronda part dals daners (1,4 milliuns maravedís) ha contribuì la Santa Hermandad, in’organisaziun ch’era responsabla per la segirezza publica sin las vias. Administraturs da la cassa per finanziar il viadi èn stads il tresorier Luis de Santángel ed il commerziant d’origin talian Francisco Pinelo. Ils contacts da Pinelo han segirà a l’expediziun ulteriurs 250 000 maravedís che commerziants genuais han inscrit sut il num da Columbus. Tar quests finanziers da l’expediziun sa tractavi d’amis, promoturs ed anteriurs patruns da Columbus.[8]
Columbus è ì a mar ils 3 d’avust 1492[9] cun sia nav principala, la Santa Maria, e las duas caravellas Niña e Pinta, e quai davent dal port da Palos de la Frontera sper Huelva. Las duas caravellas han ils dus frars Martín Alonso (Pinta) e Vicente Yáñez Pinzón (Niña) da Palos mess a disposiziun e cumandà.
In defect vi dal timun da la Pinta e meglieraments vi da la vela principala da la Niña, ch’era stada fin qua la pli plauna da las trais navs, han sfurzà ils exploraturs da sa fermar in mais sin l’Insla Canaria Gomera. La vela triangulara da la Niña han ins remplazzà tras ina vela quadratica, la quala è pli adattada per vents che vegnan da davos. Columbus era pia al current davart ils vents da l’ost che prevalan suenter avair passà las Canarias. E cun raschun era el er persvas che questa midada da la vela haja medemamain avantatgs per il viadi da return, damai ch’el spetgava tenor sias experientschas da pli baud vents dal vest sin grads da latituda pli nordics.[4]
Suenter la reparatura da la Pinta e la midada da la vela vi da la Niña, quai ch’ha augmentà la sveltezza da la furmaziun, han las navs cuntinuà ils 6 da settember lur viadi. En il cudesch da navigaziun da quest emprim viadi ch’è sa mantegnì descriva Columbus il decurs da quel sco ordvart stentus. Pliras giadas ha existì durant il viadi il privel d’ina rebelliun da marinars, ma er d’uffiziers sceptics e fin al chapitani da la Pinta cun sia moda intriganta. Il viadi vers il nunenconuschent ha sveglià grondas temas. Bunamain mintga spectacul da la natira vegniva interpretà sco nausch indizi (p.ex. il nivel da fim dal vulcan Teide a Teneriffa ch’era activ l’onn 1492). La mancanza d’ina costa a l’orizont daventava di per di pli inquietanta.
Ils 13 da settember para la situaziun d’esser stada spezialmain precara, cur che la guglia dal cumpass divergiava adina pli fitg dal nord.[10] Damai che la scienza n’enconuscheva da quel temp anc betg il magnetissem dals dus pols e la declinaziun, ha la squadra interpretà quest fenomen sco cumprova ch’ins penetreschia en ina regiun, en la quala las leschas fundamentalas da la natira na sajan betg pli en vigur. Che schizunt il cumpass na pudeva betg pli gidar da s’orientar, ha fatg vegnir malruassaivels ils navigaturs. Gist cur che la squadra vuleva cuntanscher cun la forza da returnar vers l’Europa, uschia scriva Columbus, saja sa mussà in utschè sur la nav. Sinaquai ha il cumandant insistì da cuntinuar il viadi, damai ch’in utschè na s’allontaneschia mai dapli che 100 miglias da la riva, quai ch’ha la finala persvas ils marinars. Ultra da quai hai dà ils proxims dis adina dapli indizis ch’ins sa chattia en vischinanza da la terra, sco per exempel roma u plantas. Tuttina hai durà anc in entir mais, fin ch’in marinar sin il post d’observaziun ha pudì annunziar d’avair vis terra.
Ils 12 d’october 1492 han las navs cuntanschì il Nov Mund. Columbus è ì a terra sin in’insla da las Bahamas, las qualas ils indigens numnavan Guanahani. El ha dà a quella in num San Salvador (spagnol per ‹sontg salvader›). Tranter scienziads vegn discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tracta da l’insla odierna San Salvador, la quala ha survegnì quest num il 1926. Il 1986 ha il magazin ‹National Geographic› calculà da nov la ruta a basa dal schurnal da navigaziun; quai ha manà a la tesa che Columbus saja l’emprim ì a riva sin l’insla Samana Cay. In pau pli tard è questa tesa puspè vegnida refutada faschond diever da models basads sin computers; resguardond en questa calculaziun er il current da la mar è resultà in lieu da sbartgada situà 24 km en il sid da San Salvador.
Sco ch’ins po leger en las endataziuns fatgas da Columbus sin ses emprim viadi, sut la data dals 21 d’october, crajeva el da sa chattar en il sid da Cipango (Giapun) e vuleva cuntanscher sin via directa vers vest la citad Quinsay a la costa da l’ost da la China. El scriva: «Là vegn jau a surdar al grond khan las brevs da vossa maiestad, dumandar per ina resposta e turnar enavos.»[5]
Cuntinuond il viadi ha Columbus er scuvert Cuba e Hispaniola, las pli grondas inslas da las Antillas. Davant Hispaniola, nua che Columbus è vegnì retschet dal retg Guacanagari, è la Santa Maria urtada ils 25 da december sin il fund; da las restanzas da la nav ha Columbus laschà eriger l’emprima fortezza spagnola en il Nov Mund ed ha numnà quella La Navidad (spagnol per ‹Nadal›). La Isla Española, latinisà ad Hispaniola, è daventà l’emprima colonia dal reginavel en il Nov Mund e Columbus il guvernatur e viceretg da quella.
Ils emprims contacts cun il pievel indigen dals Arawak èn stads paschaivels. Tenor il cudesch da navigaziun han ils Arawaks tranter auter offert mangola, la quala ils navigaturs han barattà per curals da vaider ed auter. Columbus descriva ils indigens sco naivs e generus: «Els offran a mintgin da parter [lur rauba].»[11] El als ha da l’entschatta ennà considerà sco ses subdits futurs.
Ils 16 da schaner 1943 è Columbus sa mess en viadi vers l’Europa cun las duas navs restantas. Ina part da sia squadra ha el, pervi dal naufragi, laschà enavos sco abitants da la colonia La Navidad. Quels èn bainbaud vegnids en conflict in cun l’auter. Els èn sa repartids dapertut sin l’insla, han mess en sclavaria e mazzà divers Indios ed en la finala tuts, probablamain pervi da la resistenza dals Indios ed atgnas charplinas, vegnids per la vita. Columbus è vegnì en la regiun da las Azoras en terribels stemprads, en il decurs dals quals el ha pers il contact cun la Pinta, il segund bastiment. El ha cuntanschì cun la Niña ils 4 da mars Lissabon ed ha cuntinuà da là il viadi a Palos. Là è el arrivà ils 15 da mars, per casualitad precis il medem di sco la Pinta.
Columbus è sinaquai vegnì celebrà sin in cortegi triumfal tras la Spagna. Ses privilegis han ins confermà e papa Alexander VI ha affirmà ils dretgs da la Castiglia sin ils territoris scuverts ed anc da scuvrir situads en l’occident dal grad da longhituda da 100 miglias spagnolas en il vest da las Inslas dal Cap Verd. In onn pli tard è questa repartiziun vegnida modifitgada en il Contract da Tordesillas e renconuschida tras il Portugal. Gia curt suenter ses return ha Columbus cumenzà a s’occupar cun las preparativas per ina segunda expediziun, la quala dueva segirar ils territoris scuverts e conquistar per la Castiglia ulteriurs. Surtut vuleva el cuntinuar a tschertgar il pajais dad aur sin il qual ins aveva sperà.
Segund viadi (settember 1493 fin zercladur 1496)[modifitgar | modifitgar il code]
En ses rapport per mauns dals regents spagnols ha Columbus declerà per sbagl ch’el haja scuvert l’Asia (en vardad: Cuba) ed in’insla a la costa da la China (en vardad: Hispaniola). El ha empermess en ses rapport ch’el possia purtar a las maiestads or da quests territoris «tant aur sco che vus duvrais» e «tants sclavs sco che vus dumandais».[12]
La flotta da Columbus è sinaquai vegnida munida cun 17 navs e radund 1500 persunas. Ils 25 da settember 1493 è Columbus partì da Cádiz sin ses segund viadi cun l’intenziun da colonisar ils territoris situads da l’autra vart da l’Atlantic e transportar la rauba ed ils sclavs ch’el aveva mess en vista a las maiestads. L’emprim ha la flotta scuvert l’insla Dominica, nua che Columbus n’ha però betg sbartgà. En il decurs da l’ulteriur viadi è Columbus ì a terra sin las inslas Guadeloupe, Montserrat, Antigua e Nevis. El ha prendì en possess questas inslas da las Pitschnas Antillas per il reginavel castilian e las ha battegià.
Il november 1493 è el navigà en direcziun da la colonia La Navidad sin l’insla Hispaniola. La pitschna fortezza ch’ins aveva fundà qua a chaschun da l’emprim viadi era però vegnida destruida tar cumbats cun ils Arawak e tut ils Spagnols eran vegnids mazzads. Sinaquai ha Columbus fundà il december en in auter lieu sin l’insla la colonia La Isabela. Fin l’avrigl 1494 è la flotta restada là, entant che Columbus ha recognoscà la retroterra en tschertga dad aur.
L’avrigl 1494 è el puspè ì a mar, per tschertgar en il vest la terra franca chinaisa, da la quala el supponiva ch’ella sa chattia en vischinanza da l’insla. El ha explorà la costa dal sid da l’insla Cuba ch’el aveva scuvert sin l’emprim viadi – la quala el attribuiva a la terra franca chinaisa – ed ha scuvert Jamaica e Puerto Rico. La terra franca da l’America Latina n’ha el però betg cuntanschì.
Tar ses return en la colonia La Isabela ils 25 da settember 1494 ha el chattà en quella relaziuns caoticas, damai ch’ils colonisaturs eran vegnids en charplina in cun l’auter. Ultra da quai eran ils Indians, ch’eran l’emprim sa mussads amiaivels envers ils colonisaturs, daventads ostils, damai ch’ins als tractava mal. Quai ha intimà Columbus da far ina campagna militara cunter la populaziun indigena; en rom da quella ha el mess en sclavitid 1600 Taíno.[13] Quest proceder steva en cuntradicziun cun la voluntad e las ordinaziuns da la regina Isabella e dal retg Fernando. Quels avevan incumbensà Columbus da tractar ils indigens a moda amiaivla, perquai ch’els vesevan en quels cristians futurs. Tuttina ha Columbus manà cun sai en Spagna 550 sclavs. Sin il viadi èn bunamain la mesadad dals Indians morts. Ils survivents èn vegnids laschads libers en Spagna sin cumond dad Isabella e puspè manads enavos en lur patria.
Suenter ch’era arrivada l’october 1495 a La Isabela ina cumissiun d’inquisiziun roiala, ha Columbus bandunà la colonia. El ha laschà enavos ses frar Bartolomeo sco cumandant ed è partì ils 10 da mars 1496 vers la Spagna, per dar rapport al pèr roial. Ils 11 da zercladur ha el cuntanschì la Spagna ed igl è reussì ad el da recuperar il sustegn da Fernando II ed Isabella I. Cuntrari a quai che Columbus aveva mess en vista, n’eri betg reussì a l’expediziun da chattar gronds giaschaments dad aur. E quai dueva er restar uschia, malgrà ch’ins ha engaschà per quest intent sclavs, als quals vegnivan tagliads giu ils mauns sch’els na chattavan nagin aur.[14]
Fin il terz viadi da Columbus en l’America èn, pervi da la mancanza dal success economic da las expediziuns d’enfin qua, passads bunamain dus onns.
Terz viadi (matg 1498 fin november 1500)[modifitgar | modifitgar il code]
Sin ses terz viadi, il qual ha cumenzà ils 30 da matg 1498, ha Columbus elegì ina ruta situada pli en il sid che fin qua. El è navigà sper las Inslas dal Cap Verd ora ed alura vers vest sur l’Atlantic.
Ils 31 da fanadur ha el scuvert l’insla Trinidad ed en l’ulteriur decurs dal viadi l’insla vischina Tobago (la quala er vegnida battegiada dad el Bella Forma). Cuntinuond il viadi ha l’expediziun vis en la regiun d’in dals bratschs da sbuccada settentriunals da l’Orinoco il continent sidamerican ed ha scuvert qua la costa da la nav anora. L’emprim ha Columbus scrit en ses cudesch da navigaziun che quest pajais furmia in Nov Mund, anc dal tuttafatg nunenconuschent en l’Europa. Pli tard è el però puspè stà da l’avis che questa regiun tutgia tar l’Asia.
Suenter esser navigà sper intginas inslas ora vers nord, ha el cuntanschì ils 31 d’avust la citad Santo Domingo che ses frar aveva fundà en il fratemp sin ses cumond a la costa meridiunala da l’insla Hispaniola. Ils colonisaturs dal lieu eran malcuntents e rebellavan cunter ses frar Bartolomeo. Columbus ha empruvà da metter perina las partidas ed è er sa stentà da convertir ils Arawak al cristianissem. A medem temp ha el intensivà la tschertga suenter aur. Ultra da quai ha el cumenzà a reparter terren cultivabel ed ad attribuir Indios als singuls colonisaturs spagnols. Talas distribuziuns da terren han manà a partir dal 1503 al sistem da las Encomiendas, las qualas èn degeneradas en la pratica ad ina furma da sclavaria.
Colonisaturs ch’èn turnads a chasa han accusà Columbus avant la curt spagnola da betg esser patrun da l’administraziun da las colonias. Perquai ha la curt destituì el il matg 1499 sco guvernatur e nominà en ses lieu Francisco de Bobadilla, il qual ha cuntanschì la colonia ils 23 d’avust 1500.
Il nov guvernatur ha fatg manar Columbus e ses frar en chadainas en Spagna. Columbus ha refusà da prender giu las chadainas avant ch’el è sa preschentà davant la regina. Il pèr regent ha danovamain grazià omadus, ma Columbus n’ha betg survegnì enavos ses uffizis e ses bun num è stà ruinà. Ultra da quai aveva Vasco da Gama chattà l’onn 1498 sin la ruta dal sid enturn l’Africa la via maritima desiderada per arrivar en l’India, uschia ch’ils Portugais avevan la finala gudagnà la concurrenza.
Quart viadi (matg 1502 fin november 1504)[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 26 da favrer 1502 ha Columbus supplitgà Isabella I da Castiglia e Fernando II d’Aragon per ina flotta, ed ils 14 da mars ha la chasa roiala approvà la nova expediziun.
Ils 9 da matg u tenor autras funtaunas ils 11 da matg 1502 è Columbus partì cun ses figl Fernando nà da la Spagna per ses ultim viadi, il qual el ha numnà El Alto Viaje (‹il viadi aut›).
Cun sia flotta che consistiva da quatter caravellas cun vela gronda traversala ha Columbus explorà la costa da la terra franca da l’America Centrala tranter Honduras e Panama. Ils 14 d’avust 1502 ha el mess sper Cap Honduras l’emprima giada pe sin la terra franca americana. El vuleva cumprovar ch’i dettia là in passagi en la China.
Ina da las navs, la Vizcaína, ha stuì vegnir dada si damai ch’il lain era infizà cun il garlogn da navs. Tar il vrac ch’è vegnì scuvert il 2001 en il Golf da Nombre de Dios sper Portobelo sa tracti probablamain da questa caravella.
Cur che Columbus e sia squadra han fatg naufragi, ha el surtut survivì cun far commerzi cun ils indigens. Engianond però ils Spagnols intgins indigens, han ils insulans smess da far cun els commerzi. Sco astronom versà saveva Columbus ch’i vegnia a dar ils 29 da favrer 1504 ina stgiradetgna da la glina cumpletta. Als indigens ha el ditg che lur cumportament haja fatg vegnir grit ils dieus e che quels als vegnian perquai a rubar la glina. Cur che la stgiradetgna ha propi cumenzà, han ils indigens agitads empermess da reprender il commerzi, sche be la glina als vegnia puspè dada enavos. Columbus è sa mussà generus ed ha ‹terminà› la stgiradetgna.
Suenter cumbats cun ils indigens ed ina rebelliun da vart da sia squadra ha Columbus, perquai ch’i entrava aua en las navs, passentà radund in onn en la fortezza Jamaica avant ch’el – malsaun dals strapazs – è returnà vers la Spagna.
Ils ultims onns[modifitgar | modifitgar il code]
Sin ses quatter viadis ha Columbus pers en tut nov navs. Betg il davos ha quai procurà ch’el ha pers ses mitus sco erox e conquistader. Ils ultims onns da sia vita ha el passentà a moda retratga e nunobservà da la publicitad.
Cumbain che Columbus era relativamain bainstant, è el sa stentà stinadamain da survegnir enavos ils privilegis ch’al eran vegnids empermess en la Capitulaziun da Sante Fe e da far valair sias pretensiuns finanzialas. Regina Isabella, sia sustegnidra principala, era però morta ils 26 da november 1504, pia curt avant il return da Columbus; ed envers retg Fernando II na dueva el betg avair success.
Columbus è mort ils 20 da matg 1506 a Valladolid en la vegliadetgna da ca. 55 onns. La raschun da sia mort n’è betg enconuschenta.
Sia bara è vegnida sepulida a Sevilla, ma manada l’onn 1542 sin giavisch da ses figl Diego a Santo Domingo en la catedrala. Là èn sias restanzas restadas fin il 1795. Da quel temp avevan ils Franzos fatg da l’insla ina da lur colonias. Per quest motiv han ins manà l’ossa supponida da Columbus a Cuba e sepulì en la catedrala da Havanna. L’onn 1898 han ins danovamain prendì sias restanzas or da la fossa e manà enavos a Sevilla. Ina pitschna part da la bara ruaussa oz en la Catedrala da Sevilla.
Fin la fin da sia vita è Columbus stà da l’avis d’avair chattà ina ruta sin la via maritima vers vest tar la part chinaisa da quai ch’ins numnava da quel temp la terra franca indica (las Indias).[15]
Discussiun davart sia derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 400 onns n’hai dà nagin dubi che Columbus derivia da Genua. A chaschun dal giubileum da 400 onns dapi la scuverta da l’America (1892) han però adina dapli citads, l’emprim en l’Italia, pli tard er en Spagna e schizunt en il Portugal, cumenzà a pretender per sai il privilegi d’esser il lieu d’origin da l’exploratur e scuvrider.
Uschia ha er la scienza cumenzà a s’occupar da questa dumonda. Genua sco lieu d’origin inditgescha Columbus sez, en pli resulta quai d’intgins documents e brevs. Da l’autra vart n’è uschiglio enconuschenta nagina famiglia Colombo a Genua, quai che pudess esser indizi che quella era immigrada. Plinavant scriva Columbus er en sias brevs drizzadas a Genuais betg talian, mabain per ordinari castilian cun singuls pleds franzos. Er l’auta posiziun sociala ch’el ha cuntanschì en il Portugal e pli tard en Spagna e sia buna furmaziun mettan en dubi ch’el derivia propi d’in tessunz da launa. Ma cunter tut quests arguments datti er cunterarguments: Il talian n’era da quel temp nagina lingua da correspundenza internaziunala, sia posiziun sociala pudess star en connex cun sia lètg e sia furmaziun autodidactica pudess el avair schlargià a la claustra la Rábida.
Daspera existan en il fratemp diversas ulteriuras ipotesas d’ina derivanza da Corsica, da Mallorca, dal Portugal, da la Scozia e da divers auters lieus fin en l’Armenia sco er d’in origin gidieu.
Ils ultims decennis èn ins er sa stentads da sclerir la dumonda a basa d’analisas geneticas. Per quest intent han ins congualà l’ADN da Columbus en la catedrala da Sevilla cun quella da ses figl e d’auters parents e mess quella en cumparegliaziun cun l’ADN da persunas che portan oz la schlattaina Colombo, Colon, Colom ni Coulomb, e quai tant en la regiun da Genua sco er en diversas parts da la Spagna. Ina resposta cuntentaivla n’è fin uss betg resortida da questas stentas; tranter auter han ins constatà ch’i sa chattan a Sevilla be fitg paucas restanzas dal skelet, uschia ch’ins suppona che la gronda part da la bara sa chattia anc adina a Santo Domingo. La permissiun d’avrir lezza fossa è però adina puspè vegnida refusada.
[modifitgar | modifitgar il code]
Da ses emprim viadi en l’America è sa mantegnì il schurnal da navigaziun che Columbus ha scrit per il pèr regent spagnol (‹Diario de a bordo del primer viaje de Cristóbal Colón›); l’existenza da quel conferman er divers auturs contemporans. La versiun oriunda dal diari è bain ida a perder; ma igl exista ina copia fatga da Bartolomé de Las Casas (1474–1566).
Suenter il return da ses viadi è Columbus vegnì retschet da Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia cun tuttas onurs. El ha surdà a quels ses diari per pudair preschentar uschia il Nov Mund a moda pli impressiunanta che quai ch’i fiss stà pussaivel a bucca. In scrivant da la curt ha dalunga fatg da quest rapport ina copia, la quala è vegnida surdada a Columbus anc avant che quel partia sin ses segund via.
Or dal diari resorta cleramain l’intent da Columbus da preschentar il potenzial economic dals pajais scuverts ed er il pievel indigen vegn – malgrà l’interess per lur moda da viver – tractà surtut or da questa perspectiva materialistica e sco subdits futurs.
Entant ch’ils fastizs da l’original e da l’emprima copia dal diari da Columbus sa perdan gia en il 16avel tschientaner, ha l’uffizier da marina Martín Fernández de Navarrete rescuvert a la fin dal 18avel tschientaner la copia quasi verbala dal diari fatga (u empustada) a ses temp da Bartolomé de Las Casas, cur che quel era londervi da scriver si’ovra cumplessiva ‹Historia de las Indias›. Il manuscrit da de Las Casas citescha il schurnal da navigaziun a moda cumpletta, per gronda part en parafrasa, intginas parts pled per pled. Uschia èn gist las passaschas decisivas davart la scuverta da l’America sco tala sa mantegnidas en ils pleds da Columbus sez.
Il text da de Las Casas – il qual era dal reminent stà a ses temp in dals gronds accusaders dal colonialissem violent dals conquistadores e defensur dals dretgs dals Indians (guarda sutvart) – è vegnì publitgà l’onn 1825. Tuttas copias e translaziuns dal diari ch’existan ozendi sa basan sin questa versiun rescuverta ed edida da de Navarrete.
La muntada da Columbus per la posteritad[modifitgar | modifitgar il code]
Columbus sco erox contestà[modifitgar | modifitgar il code]
Las prestaziuns da Cristof Columbus vegnan discutadas a moda cuntraversa. D’ina vart al vegn attestà in grond regl d’exploratur ed il curaschi d’avanzar en regiuns ch’eran fin qua dal tuttafatg nunenconuschentas; da l’autra vart han ils Spagnols gia cumenzà da ses temp e sin ses cumond da manar en sclavaria la populaziun indiana ed a commetter atrocitads. Co ch’ils Spagnols han tractà ils Indians durant ils decennis suenter Columbus, resorta da las notizias fatgas dal dominican Bartolomé de Las Casas, il qual ha vivì dal 1512 fin il 1547 en l’America spagnola. Las Casas rapporta en ses pamflet ‹Curt rapport davart la devastaziun da l’India dal Vest› (1542) da mazzacradas, brischadas, violaziuns e mutilaziuns, e quai senza schanegiar uffants, dunnas en speranza e vegls.[16] Schebain Columbus è er sez stà responsabel per talas ovras, n’è betg enconuschent.
Ensemen cun auters motivs, surtut malsognas importadas nà da l’Europa, ha la colonisaziun da las Inslas Caribicas iniziada da Columbus manà ad ina catastrofa demografica. Il dumber da la populaziun da l’insla Hispaniola è crudà da ca 400 000 fin 1 milliun dal temp da l’emprim viadi da scuverta sin ca. 100 000 l’onn 1504.[17] Fin il 1514 è il dumber sa diminuì sin 22 000 e l’onn 1542 eran tenor Las Casas «strusch pli 200» en vita.[18] Il dumber dals abitants en la Caribica ha muntà avant l’arrivada da Columbus fin a 15 milliuns.[19]
Las notizias da Columbus sveglian gronds dubis areguard in agir motivà sulettamain dal regl da scuvrir. Da ses cudeschs da navigaziun e brevs resorta ch’el era surtut en tschertga da giaschaments da metals prezius.[20] En il decurs dals viadis è la probabilitad da fruntar sin bler aur daventada adina pli pitschna; uschia è si’egliada sin ils umans e la natira stà segnà adina dapli da la dumonda da lur utilisabladad e rentabilitad economica. Per finanziar ils enorms custs da viadi eri necessari da laschar cumparair per ils finanziaders las finamiras prendidas en vista uschè interessantas ch’els pudevan er far quint cun in gudogn material.[21]
Tenor l’opiniun che prevala ozendi stevan ils motivs da Columbus en in stretg connex cun ils interess dals conquistadores iberic-catolics che duevan suandar: En il center stevan la pussanza e l’aur, accumpagnà da l’idea da missiunar la populaziun autoctona. Columbus è tut en tut sa cumportà a moda loiala ed orientà a si’incarica. Malgrà quai u gist pervi da quai è Columbus vegnì e vegn anc adina considerà sco erox u almain sco persunalitad da grond’impurtanza. En ils Stadis Unids han ins per exempel commemorà il 1892 il giubileum da si’arrivada en l’America cun grondas festivitads; sur lung temp al han ins considerà là sco emprim American per propi, il qual haja tschentà cun curaschi ed iniziativa il fundament per la colonisaziun.
Ils ultims onns è vegnida lantschada ina discussiun, schebain Columbus stoppia vegnir considerà sco precursur u iniziant d’in genocid envers ils Indios. Questa posiziun vegn represchentada surtut da politichers da pievels indigens, ma per exempel er da l’autur britannic Roger Crowley. Snegada vegn questa tesa però dals istorichers spagnols Borja de Riquer, Carlos Martínez Shaw e Pablo Emilio Pérez-Mallaína sco er da l’istoricher american Steve Hackel. Bain concedan er quests auturs che Columbus haja fatg senza scrupels chatscha sin sclavs; ma d’al vulair metter en connex cun in genocid saja nunexact u exagerà, pertge ch’i haja mancà ad el l’intenziun da vulair extirpar in’entira razza u etnia.[22]
Exempels per l’interess cuntinuant vi da la persuna da Columbus[modifitgar | modifitgar il code]
- Il pajais Columbia (Colombia) è vegnì numnà suenter sia scuverta il 1499 tenor Columbus, e quai cumbain ch’el sez n’è mai stà là.
- Il 1935 è il crater da la glina Colombo vegnì numnà suenter el.
- A Valladolid en Spagna – il lieu da mort da Columbus – han ins avert il 2006 il Museum da Cristof Columbus.
Monuments che regordan a Columbus existan tranter auter a Genua, Barcelona, Madrid, a Cuba en il Portugal, a Madeira (Funchal), Las Palmas de Gran Canaria, ad Ibiza, sin las Azoras ed a Santo Domingo. L’ultim temp hai er dà protestas cunter monuments che regordan a Columbus, perquai che quel saja sa fatg culpant, surtut ord vista dals pievels indigens, da sfruttament e sclavaria. Il 2018 ha in moviment d’indigens cuntanschì che la statua da Columbus en il Grand Park da Los Angeles vegnia allontanada; quella avevan Italoamericans erigì avant 45 onns.
Il tema Cristof Columbus cumpara fin en il temp preschent er en numerusas ovras musicalas, texts litterars e films. Qua ina schelta:
- Alessandro Scarlatti (1660–1725): Il Colombo ovvera L’India scoperta, opera (1690)
- Wilhelm Friedrich Ernst Bach (1759–1845): Columbus oder Die Entdeckung Amerikas, cantata
- Francesco Morlacchi (1784–1841): Colombo, opera (1828)
- Gaetano Donizetti (1797–1848): Cristoforo Colombo, opera
- Johann Joseph Abert (1832–1915): Columbus, op. 31, sinfonia (1864)
- Vincenzo Fabrici: Il Colombo, o La Scoperta delle Indie, opera (1871)
- Theodor Apel: Columbus, gieu da teater (Richard Wagner ha cumponì latiers in’uvertura, WWV 37a).
- Heinrich von Herzogenberg (1843–1900): Columbus, cantata dramatica
- Christoph Columbus, Márton Garas, Germania, film (1922)
- Columbus, Edwin L. Hollywood, USA, film (1923)
- Columbus and Isabella, Bryan Foy, film curt (1924)
- Darius Milhaud: Christophe Colomb, opera en duas parts e 27 maletgs, text da Paul Claudel. Universal Edition, Vienna-Lipsia (1929)
- Walter Hasenclever, Kurt Tucholsky: Christoph Kolumbus oder Die Entdeckung Amerikas. Cumedia en sis maletgs (1932). Ms. Neuer Bühnenverl, Turitg 1935, Das Arsenal, Berlin 1985
- Werner Egk (1901–1983): Columbus, opera (1933)
- N.N.: Ein Mann, der sich Kolumbus nannt, chanzun d’uffants (1936)
- Sir William Walton (1902–1983): Christopher Columbus, suita (1942)
- Christoph Columbus, David MacDonald, Gronda Britannia, film (1949)
- Manuel de Falla (1876–1946): La Atlantida, opera (1962)
- Christoph Kolumbus oder Die Entdeckung Amerikas, producziun televisiva tenor il toc da teater da Kurt Tucholsky (1969)
- 1985: Christopher Columbus, Alberto Lattuada, coproducziun televisiva Italia, Germania, Stadis Unids (1985)
- Bye Bye Columbus, Peter Barnes, film da televisiun (1991)
- Dario Fo: Johan vom Po entdeckt Amerika, toc dramatic (1991)
- Philip Glass: The Voyage, opera (1992)
- 1492 – Conquest of Paradise, Ridley Scott, Gronda Britannia, USA, Frantscha, Spagna, film (1992)
- Christopher Columbus – The Discovery, John Glen, Spagna, USA, Gronda Britannia, film 1992
- Carry on Columbus, Gerald Thomas, Gronda Britannia, film (1992)
- True Adventures of Christopher Columbus, seria televisiva britannica (1992)
- Cristóvão Colombo – O Enigma [Christoph Kolumbus – Das Rätsel], Manoel de Oliveira, film franzos-portugais (2007)
- También la lluvia [Und dann der Regen], Icíar Bollaín, Spagna, Mexico, Frantscha, film (2010)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Corina Bucher: Christoph Kolumbus, Korsar und Kreuzfahrer. Primus Verlag e WBG 2006, ISBN 3-89678-274-6, p. 13ss. Sche betg nudà autramain derivan er las ulteriuras infurmaziuns biograficas da questa publicaziun. Cf. tar questa publicaziun la pagina d’internet accumpagnanta.
- ↑ Andrew G. Little (ed.): Roger Bacon Essays, contributed by various writers on the occasion of the seventh centenary of his birth. Oxford 1914, p. 180.
- ↑ Gerhard Prause: Niemand hat Kolumbus ausgelacht. Econ Verlag, 3. ed., Düsseldorf, Vienna 1986, p. 66.
- ↑ 4.0 4.1 4.2 Robert H. Fuson (ed.): Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers. Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 103.
- ↑ 5.0 5.1 Robert H. Fuson (ed.): Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers. Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 156.
- ↑ Heinrich Pleticha: Christoph Kolumbus. Der Beginn der Neuzeit. Manfred Pawlak Verlagsgesellschaft, Herrsching 1987, p. 130.
- ↑ Peter Mesenburg: Kartometrische Untersuchung und Rekonstruktion der Weltkarte des Piri Re’is (1513). En: Cartographica Helvetica 24 (2001), p. 3–7.
- ↑ Hermann Kellenbenz: Die Finanzierung der spanischen Entdeckungen. En: Vierteljahrschrift der Sozial- und Wirtschaftsgeschichte 69 (1982), p. 155ss.
- ↑ Christoph Columbus. Bordbuch der ersten Fahrt, (PDF) 2002, p. 8.
- ↑ Nadja Podbregar, Dieter Lohmann: Im Fokus. Meereswelten. Reise in die unbekannten Tiefen der Ozeane. Springer, Berlin/Heidelberg 2013, ISBN 978-3-642-37720-4, p. 171.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, 2005, p. 3.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, 2005, p. 3s.
- ↑ Troy Floyd: The Columbus Dynasty in the Caribbean 1492–1526. University of New Mexico Press, Albuquerque 1973; Stuart B. Schwartz: The Iberian Mediterranean and Atlantic Traditions in the Formation of Columbus as a Colonizer. University of Minnesota Press, Minneapolis 1986.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, 2005, p. 4.
- ↑ Robert H. Fuson (ed.): Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers. Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 56.
- ↑ Sherburn F. Cook, Borah Woodrow: Essays in Population History, Vol. I University of California Press, Berkeley 1971, Kapitel VI; J.B. Thatcher: Christopher Columbus, Vol. 2, Putnam’s Sons Publishers, New York 1903–1904, p. 348ss.
- ↑ Salvador de Madariaga: The Rise of the Spanish American Empire Hollis and Carter Publishers, Londra 1947; William Denevan: The Native Population of the Americas in 1492 University of Wisconsin Press, Madison 1976.
- ↑ Henry Dobyns: Their Numbers Become Thinned: Native American Population Dynamics in Eastern North America University of Tennessee Press, Knoxville 1983; Russell Thornton: American Indian Holocaust and Survival: A Population History Since 1492 University of Oklahoma Press, Norman 1987.
- ↑ Kirkpatrick Sale: The Conquest of Paradise: Christopher Columbus and the Columbian Legacy. Alfred A. Knopf Publishers, New York 1990, p. 155; Bartolomé de las Casas: The Spanish Colonie (Brevísima revacíon). University Microfilms reprint 1966; Bartolomé de las Casas: Historia de las Indias, Vol. 3, Augustin Millares Carlo eLewis Hanke, Fondo de Cultura Económica, Mexiko-City 1951, chapitel 29.
- ↑ Samuel Eliot Morison: Journals and Other Documents on the Life and Voyages of Christopher Columbus. Heritage Publishers, New York 1963.
- ↑ Joachim Moebus: Über die Bestimmung des Wilden und die Entwicklung des Verwertungsstandpunktes bei Columbus. En: Karl-Heinz Kohl: Mythen der Neuen Welt. Berlin 1982, p. 49ss.
- ↑ Manuel Morales: Fue Colon un genocida? En: El País, 13 da november 2018, p. 27.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Brinkbäumer, Clemens Höges: Die letzte Reise: Der Fall Christoph Kolumbus. Deutsche Verlagsanstalt, Minca 2004, ISBN 3-421-05823-7.
- Corina Bucher: Christoph Kolumbus. Korsar und Kreuzfahrer. Primus, Darmstadt 2006, ISBN 3-89678-274-6.
- Zvi Dor-Ner: Kolumbus und das Zeitalter der Entdeckungen. vgs, Cologna 1991, ISBN 3-8025-2214-1.
- Oswald Dreyer-Eimbcke: Kolumbus – Entdeckungen und Irrtümer in der deutschen Kartographie. Umschau, Francfurt a.M. 1991, ISBN 3-524-69097-1.
- John Dyson, Peter Christopher: Columbus – Die Entdeckung seiner geheimen Route in die Neue Welt. Droemer Knaur, Minca 1991, ISBN 3-426-26474-9.
- Alfonso Enseñat de Villalonga: Cristóbal Colón. Orígenes, formación y primeros viajes. Ediciones Polifemo, Madrid 2009, ISBN 978-84-96813-21-2.
- S. Fischer-Fabian: Um Gott und Gold – Columbus entdeckt eine neue Welt. Lübbe, Bergisch Gladbach 1991, ISBN 3-7857-0598-0.
- Frauke Gewecke: Christoph Kolumbus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-18214-5.
- Hans-Günter Gierloff-Emden: Die erste Entdeckungsreise des Columbus. Nautische und ozeanische Bedingungen. Geobuch, Minca 1994, ISBN 3-925308-79-2.
- Alfred Kohler: Columbus und seine Zeit. Beck, Minca 2006, ISBN 3-406-54212-3.
- Kathleen Loock: Kolumbus in den USA: Vom Nationalhelden zur ethnischen Identifikationsfigur. transcript, Bielefeld 2014, ISBN 978-3-8376-2740-4.
- Martin Ochs: Der Mythos von Christoph Kolumbus in der italienischen Literatur (= Rombach-Wissenschaften, retscha: Cultura, tom 5). Rombach, Freiburg im Breisgau 1999 ISBN 3-7930-9198-8.
- Ulrich Offenberg: Christoph Kolumbus. Der Aufbruch in eine neue Welt. Komplett-Media, Grünwald bei München 2005, ISBN 3-8312-6068-0, (cudesch auditiv).
- Tzvetan Todorov: Die Eroberung Amerikas – Das Problem des Anderen. 6. ed., Suhrkamp, Francfurt a.M. 1993, ISBN 3-518-11213-9.
- Andreas Venzke: Der Entdecker Amerikas – Aufstieg und Fall des Christoph Kolumbus. Aufbau-Taschenbuch-Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-7466-2207-7.
- Karl H. Peter: Wie Columbus navigierte. Koehlers Verlagsgesellschaft, Herford 1972, ISBN 3-7822-0062-4.
- Winfried Wehle (ed.): Das Columbus-Projekt. Die Entdeckung Amerikas aus dem Weltbild des Mittelalters. Fink, Minca 1995, ISBN 3-7705-2895-6.


c: text/html

text:
Resursas fossilas èn limitadas. Ed en general vala, pli limità ch'ina chaussa è, pli chara ch'ella daventa. In trend ch'ins po persequitar dapi onns tar l'ieli. I dat dentant a curta sco a lunga vista pussaivladads co ch'ins po spargnar daners sch’i va per stgaudar las atgnas quatter paraids.
Alternativas ecologicas
Sper il stgaudament d’ieli è quel da gas il segund pli popular med per stgaudar l’abitaziun en Svizra. Tenor SRF vegnia il gas savens vesì sco varianta pli ecologica che l’ieli. La realitad mussa dentant che gas n’emetta betg bler pli pauc emissiuns da CO2 ch’ieli. Pli ecologic sajan perencunter in stgaudament d'energia geotermica, in’implant da fotovoltaica u collecturs da sulegl. Enfin oz han radund 30% da tuts possessurs da chasa midà sin ina da quellas alternativas ed il trend va vinavant. Tgi che desista actualmain d’ina alternativa ecologica po era cuntanscher bler cun ina meglra isolaziun. Tenor SRF possian ins spargnar cun ina buna isolaziun radund la mesadad dals custs per stgaudar ch’ins avess uschiglio.
Cun pitschens trics schanegiar la bursa
Era per locaturs che na pon betg directamain influenzar il stgaudament u l’isolaziun datti pussaivladads per spargnar daners. In tip è da betg stgaudar en mintga chombra tuttina ferm, mabain be là nua ch’ins sa tegn si il pli bler. Medemamain cusseglia SRF da betg trasora midar il regulatur dal stgaudament, mabain da be ina giada drizzar quel. Uschia resta la temperatura constanta en la stanza. In auter tip èsi da betg avair avert las fanestras. Tgi che dovra aria frestga duaja laschar en l’aria spert ed intensiv e silsuenter puspè serrar la fanestra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il cussegl communal da San Murezzan ha deliberà suenter la segunda lectura il budget surlavurà a maun da la radunanza communala dal december. Quint fa la vischnanca cun ina perdita dad 857'201 francs. Quai causa grondas investiziuns sco per exempel la chasa da scola Grevas che stan davant porta. A guardar sin la planisaziun dals proxims onns vegn il deficit adina pli grond. Sin la planisaziun da finanzas actuala fan ins quint da l'onn 2024 cun ina perdita da stgars 9 milliuns francs.
Nagin augment da taglia
Malgrà quest previs è il cussegl communal sa decis ch'il pe da taglia resta l'onn 2020 tar 60%. Vinavant na datti nagin augment da la taglia sin immobiglias. Quella resta tar 0.5‰.
Buna collavuraziun
Per il president communal en uffizi, Christian Jott Jenny è quai l’emprim budget en carica. Tenor el ha la collavuraziun cun l’uffizi da taglia ed er il schef da finanzas funcziunà fitg bain.
E ch’i dat adina puspè dumondas e discussiuns per chaussas pitschnas, saja mintgatant stentus però er normal.
Igl è normal, ch’il parlament sa focussescha sin detagls pauc relevants. Mintgin ha in atgna opiniun.
Cuntent è Christian Jott Jenny er ch'il pe da taglia n’è betg da vegnì augmentà, almain na per l’onn che vegn. Sch’i vess però dad esser il cas en il futur saja quai cler sia lezia da sa giustifitgar e da mussar a la populaziun pertge ch’i na va betg auter. Sch’ins fetschia quai endretg è Christian Jott Jenny persvas ch'ils da San Murezzan vegnissan ad esser d’accord.
RR actualitad 12:00


text:
Jachen Curdin Toutsch
Lucrezia Borgia
Vallader
Gion Tscharner, 2012, numer d’empustaziun 30012013
La persunalità da Lucrezia Borgia ha fascinà a blers autuors, uschè chi dà differents cudeschs cun quist tema. Jachen Curdin Toutsch ha tradüt il roman istoric da Harry Sheff.
Cun 26 ons es Borgia fingià cardinal ed imprenda a s’inservir sainza scrupels da mincha mez. Sco eir otras persunalitats da quel temp as dedicha papa Alexander surtuot a la cultura ed a l’art.
Dal 1493/94 scumparta quist papa per decret l’America dal Süd. Üna part survain la Spogna tschella il Portugal. Al missiunari e refuormatur da Firenza, Savonarola, fa la famiglia Borgia murir sül s-chandler per cha’l sistem surviva.
Quist roman nu voul discreditar ad ingün ma simplamaing esser ün purtret o ün aspet dal temp passà.


text:
«Mundaun», quai è il num da l’emprim gieu da computers per rumantsch. Il lieu e la scenaria datti propi en la Surselva. Creà quest gieu ha Michel Ziegler che ha sco uffant fatg vacanzas en la regiun dal Piz Mundaun. Il lieu haja inspirà el, uschia ch’ins vesa bleras chaussas da la cuntrada idillica en l’aventura dad orrur.
In gieu dad orrur u in medium dad orrur che gioga be en in lieu plain sgarschur, na chat jau betg uschè interessant. Igl è bler pli interessant sch'il lieu è bellezza e la natira unica.
Tut a maun
«Mundaun» n'ha betg l’estetica sco ils blers gieus da computers moderns che vegnan creads digitalmain. Michel Ziegler ha numnadamain malegià tut a maun cun rispli e palpiri. Ils radund 250 maletgs ha l’um che ha studegià informatica ed illustraziun legì en cun il scanner e transferì en il mund digital da trais dimensiuns. E quai dat al gieu ina estetica unica analoga.
Per rumantsch
In auter punct unic da «Mundaun» è che las figuras discurran rumantsch. Cunzunt per persunas che na discurran betg rumantsch, saja quai sco d’entrar en in pitschen cosmos, di in professur da la Germania.
Michel Ziegler è spanegià, sche «Mundaun» ha success – e sche quel è malgrà las caracteristicas svizras cun ditgas e muntognas era attractiv per gamers internaziunals.
Impressiuns da l'actur David Flepp
David Flepp è sa legrà fitg, cura ch’el ha survegnì la chaschun da dar sia vusch ad ina figura ord in gieu da computer. Quai è sia emprima giada ch'el fa quai per in gieu da computer. Avant ha el gia sonorisà plirs cartoons, films e gieus auditivs.
Cunzunt in gieu da computers per rumantsch saja ina chaschun unica, manegia l’actur da Danis en Surselva.
Fitg auter che sonorisar cartoons u gieus auditivs na saja betg stà da dar sia vusch a Curdin, la figura principala en il gieu «Mundaun». Ina da las grondas differenzas saja stà, che las acturas ed ils acturs hajan be vis singuls maletgs dal gieu e betg entiras scenas sco tar in film. In’autra differenza saja che Curdin è en quest gieu la giugadra u il giugadur – e betg sco tar il film, nua che l’aspectatur observa be la figura. Perquai ha David Flepp era stuì giugar Curdin pli neutral.
En general pudess David Flepp s’imaginar bain, dad anc ina giada sonorisar in gieu da computer – sch'el haja anc ina giada la chaschun.


text:
Bettina Kobler-Dazzi
Adonta ch’eau stun già daspö ans giò la Bassa sun mias rischs aunch’adüna in Engiadina, mia lingua materna e paterna es il rumauntsch. La glüsch, la clarited, ils lejs e las muntagnas da nossa val influenzeschan aunch’hoz mia filosofia da vita. Fer plaschair, giodair e respetter il positiv dal minchadi, que sun mieus intents ch’eau vuless der inavaunt a mieus conumauns.
„L’amur es la curuna da la vita.“
Ceremonias sainza uordens dictos da la societed (libras)
Dess dvanter vossa nozza ün di cun üna ceremonia tuottafat seguond vos egen giavüsch e vossas aspettativas. La copulaziun libra spordscha tuot las pussibiliteds per ün têl evenimaint. Eau sun la persuna chi as accumpagna e cussaglia dal prüm fin l’ultim mumaint. Cumünaivelmaing discuttains nus l’andamaint da vossa copulaziun, l’uorden da tschanter, la musica fin tar eventuels rituals. Tuot po gnir integro illa nozza libra. Il pêr e sia istorgia sun natürelmaing il punct centrel e cun que eir sieus giavüschs.
Cun ün fin sensori e dand pais al detagl, as accumpagn eau a vos di da festa culla ceremonia persunela.
Celebrer da nouv il di d’impromischiun?
Vair’amur nun ho üngüna fin. La ceremonia es ün act chi demuossa stima, ingrazchamaint e respet vicendaivel.
Cu füss que cun üna ceremonia da surpraisa per üna persuna chi’ns es chera?


text:
Nümer atomich
El nömer atòmich, de sòlit indicàt co la lètera Z, a l'è 'l nömer de prutù che gh'è 'ndel nùcleo de 'n àtom; l'è 'na proprietà tìpica per ognü dei elemènt chìmich, e 'l permèt de clasificà i elemèncc endela tàola periòdica.
De sòlit al se scrìf en bàs a mansìna de le lètera sìmbol de l'elemènt (per ezèmpe, el carbònio el vé reprezentàt come 6C, dàto che 'l g'ha sés prutù).
L'è diferènt del nömer de màsa (A), che 'nvéce el dìa el nömer de prutù + neütrù del nùcleo e e 'l permèt de distìnguer i izòtopi de 'n stès elemènt.


text:
Intervenziuns parlamentaras sessiun da december 2019
- Dumonda da la fracziun da la PPS concernent futuras fusiuns da vischnancas
Ils 22 da november 2019 ha la populaziun da Haldenstein approvà – cun 253 cunter 251 vuschs – ina fu...
- Dumonda Deplazes (Cuira) concernent la sajettada d'iruns grischs
En il chantun Grischun vegnan sajettads ils pli blers iruns grischs en Svizra.
Quels vegnan sajetta...
- Dumonda Flütsch concernent energia or da biomassa (laina)
En il rom da la Strategia d'energia 2050 da la confederaziun vegn attribuì a la biomassa (laina) in ...
- Dumonda Gasser concernent il futur da fusiuns da vischnancas
Ils 22 da november han las votantas ed ils votants da Haldenstein approvà cun 253 cunter 251 vuschs ...
- Dumonda Gasser concernent la charta davart l'influenza da la selvaschina e la scolaziun e furmaziun supplementara
La problematica tranter il guaud e la selvaschina è daventada er en il Grischun bler pli acuta ils u...
- Dumonda Preisig concernent la reclassificaziun da la via dal pass dal Güglia a la N29 areguard in eventual augment dals vehichels da 34/40 tonnas
En Engiadina è l'augment latent dals camiuns da 40 tonnas fin ad ina veritabla axa da traffic d...
- Dumonda Schutz concernent la glischnada da Brinzauls – garanzia da l'avertura da la Val d'Alvra e dal Surses
Las retschertgas currentas davart il territori da bovas da Brinzauls han mussà ch'il vitg da Brinzau...
- Dumonda Spadarotto concernent structuras dal di cumplementaras a la scola en il chantun Grischun
L'economia e la politica daventan pli e pli conscientas da la mancanza smanatschanta da persunas spe...
- Dumonda Thomann-Frank concernent la via dal Güglia ed il sviament dals vitgs dal Surses
Ils ultims onns è la via dal Güglia – cun excepziun d'in pèr paucs trajects – vegnida amplifitgada f...
- Incumbensa Bigliel concernent la liberaziun da taglia per vehichels electrics durant in temp limità en il rom dal «green deal» ch'il Cussegl grond ha concludì per cuntanscher las valurs da CO2 visadas e pretendidas da la Confederaziun per vehichels novs
Cumbain ch'il traffic motorisà è – cun 32% – responsabel per la gronda part da las emissiuns svizras...
- Incumbensa Crameri concernent ina vista cumplessiva dal traffic public en il chantun Grischun
L'optimaziun ed il mantegniment dal traffic public en il chantun Grischun èn da fitg gronda impurtan...
- Incumbensa Crameri concernent l'inventarisaziun d'objects degns da vegnir protegids
Il chantun fa e maina inventaris chantunals dals objects ch'èn degns da vegnir protegids (objects da...
- Incumbensa da la fracziun da la PPS concernent promover pli fitg datas administrativas avertas
Ils 30-11-2018 ha la confederaziun communitgà davart sia segunda strategia concernent open-governmen...
- Incumbensa Degiacomi concernent l'organisaziun e la finanziaziun da l'agid social
Tenor la Lescha davart l'agid social cumpiglia l'agid social l'agid persunal e l'agid material. Sut ...
- Incumbensa Derungs concernent la simplificaziun da l'enzonaziun da terren da construcziun en cas d'interessents concrets
Actualmain èn las vischnancas grischunas occupadas da realisar la lescha davart la planisaziun dal t...
- Incumbensa Epp concernent la represa da las tractativas davart la Porta Alpina
La Porta Alpina (access al tunnel da basa dal Gottard nà da Sedrun sur ina construcziun verticala d'...
- Incumbensa Stiffler concernent l'examinaziun da la collavuraziun da l'Uffizi per economia e turissem (UET) cun partenaris turistics
Per commerzialisar e per promover il turissem surdat il chantun differentas incaricas da prestaziun....


text:
Tatort - Wunschdenken
Einzelheiten
GenerCrimi
Reto Flückiger ist gerade dabei, sein Segelboot auf dem Vierwaldstättersee einzuwassern, als sein alter Freund und neuer Chef Ernst Schmidinger von der Kripo Luzern anruft: Ein Politiker wurde entführt. Da die Luzerner Polizei schon genug mit einer Wasserleiche zu tun hat, muss Flückiger seine geplanten Ferien sausen lassen.
Markus Imboden
Turnus Film
SRF
tellfilm
Stefan Gubser
Sofia Milos
Stephanie Japp
Jean-Pierre Cornu
Andrea Zogg
Sabina Schneebeli
Ursina Lardi
Christoph Gaugler
Peter Wyssbrod
Mona Petri-Fueter
Andreas Matti
Suly Röthlisberger
Anna Schinz
Martin Hug
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
En Svizra è la svieuta da la branscha d’events sa reducida il 2020 per bunamain 3,2 milliardas francs cumpareglià cun l’onn avant. Quai è in minus da radund 60%, sco il «Sonntagsblick» rapporta. Mintga tschintgavla plazza saja vegnida stritgada. Las cifras sa basian sin ina retschertga che las associaziuns professiunalas hajan fatg tar lur commembers.
Politica è dumandada
La branscha speria uss sin agid da la politica, uschia la gasetta. La cumissiun per economia e taxas dal Cussegl naziunal prevesa en il rom da la lescha da Covid-19, 350 milliuns francs per occurrenzas stritgadas.


text:
Il project «Unisono» è vegnì selecziunà ord 15 differentas ideas inoltradas en occasiun da la concurrenza d'architectura. El adempleschia tenor ils responsabels il pli fitg las pretaisas per ina scola nova e moderna.
«Unisono» duai remplazzar la chasa da scola Grevas, ch'ha 50 onns. Plinavant duai el reunir tut las classas sut in tetg, da l'emprima fin la superiura. Actualmain va la quarta e tschintgavla classa a scola en ina chasa amez il vitg.
Trais facturs decisivs
Tenor la co-manadra da la scola da San Murezzan e commembra da la giuria, Daniela Gmünder-Frizzoni, hajan persvadì surtut las cleras furmas dal bajetg. Vinavant haja sia integraziun en la cuntrada urbana ed il fatg ch'il bajetg pussibilitescha in andament sumegliant a las structuras actualas fatg ina buna impressiun.
Actualmain pon ins contemplar ils differents models en la scola Grevas a San Murezzan. En il fratemp duai il project victur vegnir elavurà enavant en furma d'in preproject.
RR actualitad 17:00 / TSG 17:40


text:
Las premissas s’han müdadas: Intant cha’ls respunsabels da l’Institut Otalpin Ftan han gnü ils ultims ons grondas difficultats finanzialas per surviver e mantgnair la sporta, sun culla nouva possessura svanits tuot ils pissers. La Dulwich College International, chi posseda raduond duos terzs da las aczias da l’IOF, ha surtut tuot ils debits e garantischa üna gestiun sainza pissers ed ingio cha’ls respunsabels pon as concentrar sülla cumpetenza da dar scoula. Anzi, la nouva possessura voul dafatta investir, set milliuns i’ls prossems duos ons, in seguit lura var 20 milliuns in ulteriurs stabilimaints. L’avegnir da l’Institut Otalpin Ftan para garanti.
Il cumün da Scuol ha giovà üna rolla centrala ils ultims ons. Cun ün impraist da trais milliuns francs e blera culanza, ha la sporta pudü gnir salvada. Quist sustegn ed ingaschamaint es stat, insembel cun tuot l’agüd dad otras organisaziuns e societats, fich important per surmuntar las sfidas dals ultims ons. Però uschè important sco tuot il sustegn, esa eir da chattar il mumaint da laschar liber. La situaziun da l’Institut Otalpin Ftan s’ha intant müdada cumplettamaing. Intant cha dal 2015 possedaiva la regiun Engiadina Bassa amo bod 40 pertschient da las aczias, es il cumün da Scuol partecipà uossa amo cun quatter pertschient. Las votantas ed ils votants da Scuol han chattà ün bun mumaint per serrar quist chapitel e schoglier ils pegns, e na da metter pals illas roudas ed evitar l’avegnir internaziunal. Quai demuossa saninclet ed ün vast orizont. Per tour influenza daja nempe avuonda oters instrumaints politics chi pon evitar ün svilup cunter ils böts dal cumün.
Commentar: Nicolo Bass


text:
Ella veglia sa focusar sin sia nova funcziun sco presidenta da la cumissiun per turissem da sanadad, scriva la Cuminanza d'interess dal turissem grischun (ITG).
Questa midada entaifer la cuminanza d’interess veglian ins prender sco schanza per far patratgs davart la organisaziun sco tala. Ils commembers duain vegnir infurmads l’entschatta december en chaussa.
Tge è l'ITG?
La Cuminanza d'interess dal turissem grischun, curt ITG, è ina uniun che represchenta ils interess dal turissem grischun envers la publicitad, politica ed administraziun.
Ella promova mesiras da svilup turisticas ed optimescha las circumstanzas.


text:
Michael Sutz sa exact, tge qualitads e duns ch’èn necessaris per manar ina chanzlia communala. Immediat suenter sia scolaziun mercantila ha el cumenzà sco chanzlist a Vuorz, nua ch’el ha lavurà indesch onns. Suenter è el stà otg onns chanzlist a Breil. Fin oz stat el sco revisur da l’uffizi da vischnancas en stretg contact cun vischnancas, chanzlists e chanzlistas.
Sin fundament da sias experientschas dat el suandants cussegls, sch’insatgi – prendain il cas ch’i saja ina dunna – less daventar chanzlista.
Persuna neutrala cun sensori per finanzas e dretg
Ina chanzlista dovria bunas abilitads da communitgar. Ella stoppia esser ina persuna neutrala en vischnanca e stoppia tractar tuts tuttina, di Michael Sutz. La persuna dovria era in bun sensori per dumondas da dretg e da finanzas.
Sco chanzlista stoppian ins avair pel dira. Pertge la populaziun na vegnia gea betg al spurtegl per engraziar per il quint da taglia, mabain per svidar il puppen u reclamar.
Scola mercantila u commerziala
Necessari saja ina buna scolaziun da basa – mercantila u commerziala. E suenter stoppia ina chanzlista adina esser pronta da sa scolar vinavant en diversas direcziuns.
Gist ina vischnanca pitschna dovria ina generalista che fetschia contabilitad, cas da dretg, correspundenza e protocols. En vischnancas pli grondas saja la chanzlista plitost il maun dretg ed il maun sanester da l’executiva. Là saja il dun da scriver e la savida en la sparta da dretg essenziala.
Indispensabla saja ina buna rait da contact cun auters chanzlists ed autras chanzlistas. Uschia sappian ins sa cussegliar, sch’i dettia problems. Gist per chanzlistas che lavurian persulas en ina chanzlia saja quai impurtant d’avair buns contacts che possian gidar vinavant en tscherts fatgs.


text:
Ils dus gronds trumfs svizzers èn Nadine Fähndrich e Dario Cologna. Il Jauer cumbatta principalmain per ina medaglia èn la cursa da 15 kilometers stil liber en la quala el è daventà trais giadas campiun olimpic. Era en il skiatlon (15 km classic e 15 km skating) sco era en la cursa roiala sur 50 kilometers al davos di dals campiunadis mundials pudess Cologna anc avair ina schanza sin ina medaglia, sche tut grategia sco giavischà. Nadine Fähndrich dastga oravant tut avair speranzas en las cursas da sprint.
Nagina festa ad Oberstdorf
Oberstdorf en il circul Oberallgäu organisescha gia per la terza giada suenter il 1987 ed il 2005 ils campiunadis mundials da ski nordic. Per l’emprima giada vegn dentant cumbattì per medaglias senza fans ed aspectaturs, quai pervia da la pandemia da corona. Ina rolla pudessan er giugar las autas temperaturas che regian il mument ad Oberstdorf. Ils organisaturs han gia stuì reagir e midar in zic il program da cursas. Tranter auter vegnan las cursas da sprint da la gievgia (25-2) gia manadas atras durant l’avantmezdi enstagl dal suentermezdi, quai per uschia garantir cundiziuns fairas.
Las premieras
Ad Oberstdorf stattan sin il program dal campiunadi mundial duas novas concurrenzas: la cumbinaziun nordica sco era la concurrenza da siglir cun skis da la schanza gronda per las dunnas. Uschia vegn surdà en total 24 sets da medaglias. Atletas svizras n’èn en omaduas concurrenzas novas naginas a la partenza.
Nominaziun svizra
Swiss-Ski ha selecziunà 18 atletas ed atlets per ils campiunadis mundials da ski nordic.
- Passlung umens: Dario Cologna, Jonas Baumann, Roman Furger, Valerio Grond, Jovian Hediger, Erwan Käser, Beda Klee, Candide Pralong, Jason Rüesch, Roman Schaad
- Passlung dunnas: Nadine Fähndrich, Alina Meier, Laurien van der Graaff. La quarta atletas per la staffetta vegn selecziunada pli tard.
- Siglir cun skis: Simon Ammann, Gregor Deschwanden, Dominik Peter, Andreas Schuler
Ils top favurits internaziunals
In dals gronds stars a la partenza è Alexander Bolschunow. Cun excepziun da las cursas da sprint parta il Russ en mintga cursa sco in dals gronds favurits sin il titel. Il victur dal Tour de Ski ha en ses giuvens onns (24) gia gudagnà quatter medaglias a gieus olimpics e quatter medaglias a campiunadis mundials, dentant anc mai ina dad aur. Surtut vegn spetgà dirs cumbats tranter Bolschunow e ses rival norvegiais, Johannes Klaebo che parta sco top favurit en las cursas da sprint.
Tar las dunnas è Therese Johaug la gronda favurita, er sche la Norvegiaisa n’è betg pli uschè dominanta sco ils davos onns. Principalmain las Svedaisas e las Americanas pudessan profitar da quai.


text:
Pianüra Padana
La Pianüra Padana (o Val Padana) l'è una region geugrafica de la part nord de la Penisula italiana che l'è traversaa dal Po. La cumprenda vari zon tra Piemont, Lumbardia, Emilia-Rumagna, Veneto e anca un tuchet del Canton Tisin.
La pianüra bassa e la pianüra volta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Pianüra Padana la gh'ha dò zonn carateristegh: la pianüra bassa e quela volta.
La diferenza intra i dò pianür a l'è bela, e minga dumà per l'altezza ma anca per la nadüra di teren, i regim di aqui e per la vegetaziun. La pianüra volta a l'è ciamada anca pianüra sücia e la se slarga intra i Prealp e i pè di Penin: el sör a l'è permeabil, faa de sabi e ger, e'l tegn minga l'aqua de la piöva, che la va dunca giò per desen de meter fina a rivà a un strat de material minga permeabil. Chì l'aqua la scur fina al punt che la pö vegnì föra per furmà funtanij o resurgiv. Quij surgent chì, grazia a la temperadüra custanta (intra i 9 e i 12 °C) di sò aqui, hann permiss el spantegass in di zon interessaa de particular cultivaziun a praa ciamaa marscid.
Tacada a la linia di resurgiv la scumincia la pianüra bassa, ciamada anca pianüra daquadura. Questa chì la gh'ha inscambi di teren de material püssee fin, tera crea de solet, de pü o de men impermeabil, induè che i aqui se fermen e fan furmà padüm.


text:
Castèl Russù
Castèl Russù (Castel Rozzone in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 2 916 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 1,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 715 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àrsen, Brignà, Lürà e Treì.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Castèl Russù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
CAR EL ME? CAR MILAN
Passen i mes e passen anca i ann
e i milanes hinn chì pien de vergogna
che paren soffegaa dent in del ruff,
in mezz al fumm e mur tutt spegasciaa.
Gh'è pù de bèi maner in di contrad
e quell che me dispias an'mò pussee
se parla nanca pù 'me i noster vecc.
I noster cà gh'hann pù la pòrta verta
adess hinn pien domà de cadenazz.
Gh'è pù in de l'aria tanta bella cera
e stemm saraa in di cà quand ven la sera.
I nòster giardinett ciamen i mamm,
cerchen i gioeugh di fioeu,
cerchen i morositt
che se brasciaven-sù pien de speranz,
ma gh'è domà siringh sòtt ai banchett.
Semm minga chì a piang de nostalgia
ma nanca per spettà on'agonia.
Ma prima an'mò che vegna giò la nòtt
se pò combatt per minga scomparì.
El nòster Sant Ambroeus in di ritratt
el gh'ha ona frusta sollevada in man,
sperenmm che la dopera a fa capì
che i milanes hin bon ma nò ......
.....indorment.


text:
Tluses
Tluses, in ladin (tudesch: Klausen; talian: Chiusa; südtiroles: Klaasn; latin: Clausina), l'è un cumün in de'l mezz de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 10 chilometer a süd de Barsenun. L'area de'l cumün la gh'ha dent anch i paesít Ferdign, Latzfons e Gürdun.
De vedè a l'è 'l Castel de Säben, vün di sit de peregrinagg püssee vegg e pö anca prim sit de'l Vescuaa de'l Tirol.
I prím abitant de'l sít eren popuj neulatin-retegh (i Ladin) e l'han ciamaa "Tluses". A gent insübrega/lunbarda chel "Tluses" chí a l'avarìa sunaa un puu 'ma "Giüsa": segund fenòmen lingüistegh atestaa, tl = g, la u la devegn ü, la s a la fin de la parola la burla giò e la e a la devegn a.
Alter prugetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Chiusa
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Chiusa


text:
Davent da l’entschatta era la situaziun a Tavau ina curiusa. Tranter Nadal e Silvester mira il mund da hockey a Tavau per la Cuppa Spengler. Pervia da la pandemia da corona è il turnier da tradiziun vegnì annullà. Il termin ch'è vegnì liber ha la liga savì duvrar per plazzar tranter Nadal e Silvester gieus da campiunadi. Il Club da Hockey da Tavau dat gist trais partidas sur festas, l’emprima ha l’equipa grischuna pers cun 0:3 encunter Lugano.
Lugano cun pli gronda veglia
Davent da l’emprim terz era l’equipa tessinaisa pli agila sin il glatsch a Tavau ch'il HCD. En in tschert senn avev’ins l’impressiun che Lugano vuleva far dapli per la partida, e quai è era gartegià. Impressiunanta è la statistica dals tirs sin il gol da l’adversari. Qua ves’ins che Lugano ha tratg quasi dubel uschè savens sin il goli dal HCD Robert Mayer, che cuntrari. Uschia resulta quai era en il resultat. L’equipa che ha tratg dapli sin il gol ha la fin finala era fatg dapli gols.
Friburg uss segund
En la segunda partida da la saira gudogna Friburg ordaifer cun 3:1 cunter Bienna. Cun questa victoria ha Friburg uss tuttina blers puncts sco il leader Zug – dentant dus gieus dapli. Tavau resta sin plaz 8 da la tabella.


text:
Votaziuns communalas
En numerusas vischnancas decida la populaziun dal Grischun davart differentas fatschentas. Insaquants exempels: En il Partenz han anc 5 vischnancas da decider, sch'ellas vulan sa participar a la fasa da preparaziun dal parc da natira Reticon. En 5 vischnancas n'ha il parc enfin ussa survegnì nagin sustegn. A San Murezzan duain persunas da l’UE/EFTA, che stattan dapi almain 5 onns en Svizra, u persunas da terzs stadis che stattan dapi 10 onns en Svizra, survegnir il dretg da vuschar. Il suveran decida davart la revisiun da la constituziun communala. A Zezras decida il suveran davart in credit da 4,8 milliuns francs. Cun quels daners vul la vischnanca cumprar parts dal chastè en il center dal vitg sco era il parc latiers.
Iniziativa per scumandar da cuvrir la fatscha
Tgi che sa mova en il spazi public duai mussar sia fatscha. Quai è la pretensiun centrala da l’iniziativa. Lantschà l’iniziativa ha l’uschenumnà Comité da Egerkingen. Quella gruppa che vala sco gruppaziun dretga ha er gia lantschà l’iniziativa cunter minarets novs dal 2009.
Lescha davart l’identificaziun electronica
Ina e-ID è da principi il medem sco ina carta d'identitad – simplamain en varianta electronica. La lescha davart l'identificaziun electronica duai crear la basa legala per ina carta d'identitad electronica renconuschida da la Confederaziun. Crititgà vegn in pussaivel maldiever da datas.
Cunvegna economica tranter ils stadis da l’EFTA e l’Indonesia
L'Indonesia saja in partenari da commerzi empermettent, manegia il Cussegl federal ed il parlament. Perquai vulan els promover l'import e l'export. Critica datti dentant surtut pervia da l'ieli da palmas.
RTR al puls da las votaziuns
RTR tegna sin il current davart decisiuns communalas e federalas:
- Sin www.rtr.ch chattais tut ils resultats, graficas ed analisas
- Decisiuns impurtantas porscha era social media cun #votaziuns
- Las novitads al radio rapportan mintg'ura dal pli actual
- Reacziuns ed analisas pudais tadlar en emissiuns spezialas al radio las 12:00 - 12:30 e las 16:00 - 18:00
- Il Telesguard resumescha las decisiuns a las 17:40 sin SRF 1


text:
Svìzzera
La Cunfederaziun Elvetica o Svizera (Italian: Svizzera, Confederazione Svizzera; Tudesch: Die Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft; Frances: Suisse, Confédération suisse; Rumanc: Svizra, Confederaziun svizra) a l'è una cunfederaziun de statt (i cantun) de l'Europa centrala; la gh'ha per vesin Germania, Francia, Italia, Austria, e Liechtenstein. Quest paes chì al gh'ha una fort tradiziun de neutralità pulitica e militar, però anca de cuuperaziun internaziunala, vist che l'è la sed de tantin urganizaziun internaziunai.
La versiun latina del sò nom ufizial: Confoederatio Helvetica, la cunsent da catà minga föra vüna di quatru lengui ufizial. La sua abreviaziun: CH, a l'è quela che se dövra per identificà i dumini web che se referissen a la Svizera a l'Internet.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1291, di representant di trii cantun d'Üri, Svitt e Unterwald a firmen la Carta de l'Alianza, che i üniss in de la lüta cuntra el guvernu di Asburgh, che a quel temp el cuntrulava el tron tudesch imperial del Sacru Imperi Ruman. In la bataia de Morgarten del 1315, i Svizer a baten l'esercit di Asburgh secüranduss inscí una semi-independenza cume Cunfederaziun Elvetica.
In del Trataa da Westfalia dal 1648, i paes eurupei recugnussen l'independenza de la Svizera dal Sacru Imperi Ruman e la sua neutralità. In del 1798, i esercit de la revulüziun francesa ocüpen la Svizera. El cungress de Viena del 1815 restabiliss la independenza svizera e i putenz europei aceten de recugnuss de manera permanent la neutralità del paes.
La Svizera l'adota una custitüziun federal in del 1848, refurmada prufundament intal 1874, che la stabiliss la respunsabilità federala par la giüstizzia, la defesa e 'l cumerc. A partì da alura, l'è cuntinua la süperiurità pulitica, ecunomica e suciala che l'ha caraterizaa la Svizera.
I Svizer a hin cugnusüü per la sua storica neutralità e par avè minga participaa militarment ai guer mundial. In del 2002 la Svizera la regiung pienament i Naziun Ünii.
Guvernu e pulitica[Modifega | modifica 'l sorgent]
La strütüra da l'urganizaziun pulitica de la Svizera la se basa sü trii nivei: Cumün, Cantun e Cunfederaziun. Quest trii ambit i gh'ha una ampia autunumia. In cas de dübi, la presa de decisiun la gh'ha lögh in de l'ambit cantunal o cumünal. Questa circustanza la permet che 'l nivel püssee a val da la sfera pulitica naziunala, el Cumün, el gh'abia anca un alt spazzi d'autunumia. I materii che 'l Cumün l'è minga in cundiziun de regulamentà deperlüü a hin avucat dal Cantun, i cumpetenz del qual, al sò turn, a hin cumplementaa da quii de la Cunfederaziun. Questa atitüdin de cuurdinaziun e süport se ciama sübsidiarietà, e l'evita la prepunderanza d'una aministraziun centrala e la cunced dumà aziun de süport a la Cunfederaziun.
Cunt urigin in del termin latin "confœderatio", el cuncet de federalism el gh'ha cume finalità l'üniun de ent statal equiparabil, la suvranità de la qual la gh'ha da ra l'è garantida da l'istessa. El federalism svizer se carateriza pel sò interess a mantegnì l'autunumia di Cantun, la qual cossa la süpon un principi de la gestiun pulitica del paes: ciapà el nümer de decisiun püssee grand che se pöö in d'una forma des'centralizada.
El püssee alt pudè legislativ l'ustenta l'Assemblea Federal (el parlament), che l'è cumposta da dò Camer (el Cunsei Naziunal e 'l Cunsei di Stat).
I drecc e i cumpetenz de tücc düü i Cunsei a hin identich. I Parlamentari desenvilüpen i sò atività pulitich paralelament a la sua vita prufessiunala e se reünissen nurmalment quatru völt a l'an int i sessiun urdinari (vöna ogni trii mes), che a düren tre setiman.
El Guvernu de la Svizera a l'è cumpost da un Culegi, che in alter paes a l'è equiparabil al Gabinett o al Cunsei di Minister; el cunsist de set member e 'l se ciama Cunsei Federal. Quest organ chì al custitüiss, dal 1848, l'esecütiv naziunal. Ogni an, vün de quest set member a l'è cataa föra cume President del Cunsei e del stat; de tüta manera, a l'esercita dumà una funziun representativa.
I Svizer cun drecc a vutà poden inflüì sü la marcia de la Cunfederaziun e di Cantun minga dumà a travers i eleziun, ma anca fasend üs de düü strüment: l'iniziativa e 'l referendum.
Urganizaziun puliticu-aministrativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Cunfederazziun Elvetica la se divid in 26 cantun:
I cantun a hin dividüü in 2889 cumün. Ogni cantun el gh'ha la sua propia custitüziun, pudè legislativ, guvernu e curt.
Geugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paesagg svizer a l'è caraterizaa dai Alp,
un'alta cadena muntagnusa che la passa a travers de la zona central e del süd del paes. Tra i alt pich di Alp Svizer a gh'è 'l Pich Dufour che 'l tuca i 4.634 meter sura el nivel del mar. In de Pich Dufour sa tröven nümerus valad e giazzee.
Da 'stu lögh i vegnen föra un quaj di fiüm principal da l'Europa, tra i quaj el Renu, el Rodan, l'En, e 'l Tesin; quij fiüm chì a riven fin a di lagh cume per esempi el Lagh Leman, el Lagh de Zürigh, el Lagh de Neuchâtel e 'l Lagh de Custanza. La partida nord de la Svizera, la püssee pupülada, l'è anca püssee averta; de tüta manera l'è mediament muntagnusa. El clima svizer a l'è nurmalment temperaa, però al pöö varià un bell poo secund la lucalità, a partì dal clima sever de l'alta muntagna fin a rivà al dulz micru-clima insübrich de la part süd.
Ecunumia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Malgraa l'assenza da resurs natüraj, l'ecunumia svizera la figüra tra i püssee prosper e desvilüpaa del mund. Urientada ai servizzi, cume i banch e i sicüraziun e la mecanica de precisiun, el paes el prudüss suratüt di ben cunt un fort valur giuntaa. El nivel de vita a l'è vün di püssee elevaa in Europa. De pü, la sua stabilità e neutralità i han traa un gran nümer de capital furest e d'urganizaziun internaziunal cume l'Urganizaziun di Naziun Ünii.
Da tradiziun, la prima part da l'ecunumia svizara che s'è svilüpada l'è quela tesila: la lauraziun di pagn, sura tüt in dal Cantun da San Gal e da Zürich. Cul pasà di agn l'indüstria tessila l'è quasi scumparida: la Svizara la s'è specializada, a l'incuntrari, a fa i machin par ul tesil (i telar mecanich, par esempi). Da quela indüstria chi, l'è nassüü quela da precisiun che anmò incö la vegn ricugnussüda ca l'è impurtanta.
A Basilea s'è svilüpaa l'indüstria chimica, a la fin dal Votcent e in di prim dal Nöfcent. Prima da la prima guera mundiala l'eva un quint da quela tudesca, ma l'eva istessa, par grandeza, da quela da tüt i paes da l'Europa metüü insema. Dopo la segunda guera mundiala, l'indüstria chimica la s'è cuncentrada süla prudüziun da medisinn. I impres püssee gross e cugnussü a hinn la Novartis e la Roche, che lauran tantu föra da la Svizara.
In dala Svizara rumanda ul desvilüp ecunomich l'è stai tantu inflüenzaa da la Rifurma di Prutestant. A Ginevra a hinn nassüü i prim banch specializaa in dala gestiun di patrimoni privaa e in dal investiment in dal debat püblich di Stat (Piemuntes-Savoia, frances, danes, ...). I banch s'hinn desvilüpaa ben parchè i Rifurmaduu da Ginevra (suratüt ul Calvin) metevan mia da limit a l'interes sü i debat e sü i danee prestaa. Ultra ai banch, ala fin dal Ses'cent i è rivaa in Svizara i prutestant che scapava di catolich frances, che an purtaa scià l'indüstria di urelocc. Ala fin dal Nöfcent l'indüstria di urelocc l'eva in crisi e sa pensava da liquidala, da vendigala ai Giapunes. Però un imprenditur mez american e mez libanes che al stava in Svizara, ul Nicholas Hayek, l'è riüssii a rimetala in urdin: l'ha creaa la Swatch (una parola che la vegn da Second e Watch), la fabrica specializzada a fa di ureloc da plastiga, tantu culuraa, mia tantu custus, ma che i funziona ben. E par che l'è riüssii.
L'indüstria di rop da mangià la fa anca part da la tradizun svizara: chi i gent di munt an sempru lauraa ul lacc e par conserval favan ul furmacc. Anmò in dala svizara rumanda a i incuminciaa a mercia sü ul lacc cul cacao e i nisciöl e an fai ul ciculat. La Svizara la s'è propri cuncentrada süla lauraziun dal lacc e tra i do guer mundiai l'a cuminciaa a fa ul lacc in pulbura da vendigh ai suldaa american e ingles. Pöö l'ha pensaa da fa ul cafè cuncentraa da slunga là cun l'aqua. L'eva la Nestlé che l'ha fai un Nescafé. Mo l'è vüna di impres püssee gros da rop da mangià.
Dala fin dal Votcent i Svizar an cumincià a urganizà ul setur türistich: i prim che vegneva scià evan i Ingles che vureva vidè i muntagn. L'è stai l'ucasiun da fa ammò püssee bel ul paes (da tegnal bel net, mia rüinal cun trop custrüziun, cüral) e da met in cantier i feruvii di muntagn (cum'è la Feruvia Retica, che mo' l'è patrimoni da l'UNESCO). In dal Nöfcent è rivaa sempru püssee türista che sura tüt vurevan scià: s'è svilüpaa suratüt i post di Grisun (Davos, Arosa, San Moritz), in dal Oberland bernes (Interlaken, Spiez) e in dal Goms.
A part quii da Ginevra (che però l'è vegnüda denta in dala Svizara dumà in dal 1815) i banch mist - üniversai - (dunca i banch che fa investiment indüstriai e tiran sü i risparmi) in Svizara hinn rivaa cun un puu da ritard. S'evan difundüü tantu i cass da risparmi in di prim dal Nöfcent, ma bisögna specià la segunda metà dal Votcent par vidè i gross banch indüstriai. I püssee gros in qui da Basilea (ul Baslerbankverein, mo la sa ciama UBS) e da Zürich (Crédit Suisse) che in nassüü per ütà ul svilüpp di feruvii. Poch prima dala segunda guera mundiala s'hinn specializaa a gestì i patrimoni privaa, cumé favan prima i banch privaa da Ginevra. Dopu la guera in Svizara i è vegnü scià un bel puu da danee di alter paes. Da solit sa dis tri mutiv: la stabilità dal paes e dala sua muneda (ul franch, che al sa möf mai e l'ha mia cugnussüü l'inflaziun dal march tudesch, dala lira o dal franch frances), ul principi dala discreziun par ul client (chi ul Staat al po mia dumandat quel che gh'heet da part) e la sicüreza dal paes, sura tüt quela istitüziunala (i legg cambian rarament, mia d'un di cun l'altru) ma anca la sicüreza dala criminalità, che in Svizara l'è pitost basa.
El Paes l'è part de la Suciaziun Europea de Liber Scambi ma mìnga del Spazi Ecunomich Europee.
Cültüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Svizera l'è stada inflüenzada da divers di magiur cültür europei, a partì dai sò pràtich cültüral fin a rivà a i sò idiomm. In Svizera esísten quatru idiom ufizial:
tudesch, frances, italian e rumanc.
El tudesch a l'è parlaa al nord e centru dal paes (64%, giald): a l'è par la püpart el dialet svizer cugnusüü cume Schwyzertüütsch, però int i media da cumünicaziun sa dövra el Tudesch.
El frances a l'è parlaa a ovest (19%, purpura).
Al süd al esiist una sitüaziun de diglussia lumbard/italian (8%, verd), e chì el Lumbard a l'è ben preservaa e vital; in di media de cumünicaziun se dövra l'Italian, però di trasmissiun in lumbard a hin ucasiunalment trasmetüü.
Ültim, ma minga daree, una zica minuranza la parla rumanc, in del cantun süd-est di Grisun (<1%, vermèi). Un bell poo de Svizer a parlen püssee d'un idioma; e 'l 20% de la pupulaziun al 'è furmaa da resident e lavuradur tempurari stragnee.
La religiun püssee praticada in Svizera a l'è el catolicesim ruman o ambrusian, al qual al apartegn ul 41% da la pupulaziun; dopu al ven ul 40% da prutestantesim e, dopu la imigraziun el s'è stabilii l'Islam cunt un 4% da la pupulaziun, e 'l cristianesim urtudoss cunt un 2%. Ul 2,5% el fa part de ges prutestant libar. El 11% el ghe cred no. La stabilità e prusperità de la Svizera, cumbinada cun la sua diversità de pupulaziun l'ha faa sì che vügn i descriven el paes cume un stat cunsuciativ.
I Svizer a hin cugnussüü anca per i sò banch, la sciculada, i furmai e i urulögg.
El 1 d'agust de ogni ann se celebra la Festa Naziunala Svizera. La terza dumeniga da setember, prutestant e catolich ringrazian el Signur per la Svizera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Saas-Almagell
Cuurdinàde: 46°5.66′N 7°57.43′E
Saas-Almagell a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 110.28 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 381 abitant.
El cumün de Saas-Almagell al se tröva a una altitüden de 1672 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Antrona Schieranco (IT-VB), Ceppo Morelli (IT-VB), Macugnaga (IT-VB), Saas Fee, Saas Grund, Simplon, Täsch, Zermatt, Zwischbergen.
A Saas-Almagell l'è nassüü el campion de sci Pirmin Zurbriggen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Bun 400 persunas èn stadas a l’infurmaziun da las vischnancas da Tujetsch e Mustér davart projects turistics en la regiun. Cunzunt perquai che Mustér ha da decider en curt a l’urna plirs credits saja quai tenor Francestg Cajacob, president communal da Mustér, impurtant da pudair dar ina buna infurmaziun. Uschia èn era plirs referents stads da la partida che han declerà ord lur vista pertge ch’ils projects èn impurtants per els.
Previs èsi che la vischnanca da Mustér sa participescha cun 2 milliuns vid ils indrizs da far naiv da las Pendicularas Mustér. Quels custan totalmain 9 milliuns. Ultra da quai duai la vischnanca era sustegnair il project da la pendiculara da colliaziun dal territori da skis da Mustér a Sedrun. Quest project custa 15 milliuns. La vischnanca duai dar per quest project 2,5 milliuns sco emprest che vegn tschainsì e pajà enavos aifer 20 onns. Il medem vala era per la vischnanca da Tujetsch. Latiers vegnan anc 2,5 milliuns sco garanzia da deficit per l’emprest da la confederaziun.
Chantun e confederaziun sa participeschan
Vid ils dus projects che custan total 24 milliuns sa participeschan la confederaziun ed ils chantuns Grischun ed Uri cun var 8 milliuns. Persuenter vegni pretendì da las pendicularas Andermatt-Sedrun e Mustér da lavurar ensemen. Il chantun pretenda era ch’il project d’ennavar e la colliaziun tranter Mustér e Sedrun vegnia decidida en il medem pachet. Tenor cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini na saja quai betg fatg squitsch, tschertas pretensiuns fetschia il chantun dentant sch’el dettia daners. Cun il Progetto San Gottardo possian ins dar in sustegn pli grond che quai che autras regiuns hajan la pussaivladad da survegnir, ha el ditg vinavant ad RTR.
Sistir ils projects
Sche Mustér na vul betg sustegnair las pendicularas, lura vegnissan ils projects sistids, uschia Marcus Weber, l’acziunari principal da las Pendicularas Mustér. Quai deplorassi el. Pertge i saja pli simpel da far reclama sin la fiera internaziunala cun in grond territori da skis, vul dir Andermatt-Sedrun e Mustér che mo cun in pitschen. Sco Marcus Weber di vinavant, è la nova pendiculara dentant era impurtanta per la stad. Il Resort Catrina ch’è en planisaziun stoppia era esser occupà durant la stad per render.
Il cussegl da vischnanca decida ils 25 d’october davart ils credits. Las votantas ed ils votants ils 27 da november a l’urna.
Rempar Acletta
La medema fin d’emna ha il suveran da Mustér era da decider davart in credit da 2,3 milliuns per il rempar en la val d’Acletta. Il rempar avess stuì vegnir realisà uschia ni uschia ils proxims onns. Pervia dal Resort Catrina è quel dentant vegnì tratg enavant.


text:
I saja da quai dals vegls. Pli baud na vegnivan ils da Mustér ed ils da Tujetsch bain perina, di in Tuatschin. Mo el na sappia dir pertge.
In misteri èn questas discordias era per l’avat Vigeli da la claustra da Mustér, oriund da Sedrun. Ma forsa haja quai era da far cun la claustra. En il 14avel tschientaner aveva l’avat Pieder da Putnengia laschà bajegiar in chastè a Dieni en Tujetsch.
Cumenzà cun il svilup dal sport da skis
Tarcisi Hendry dal Forum cultural Tujetsch suppona che las rivalitads tranter las duas vischnancas hajan cumenzà cun il svilup dal sport da skis. 1965 èn la sutgera si Cungieri ed il runal da l’Alpsu sin il Calmut vegnì construì e 1962 il runal da Dieni – Milez – Cuolm Val.
Mustér ha cumenzà a bajegiar ina pendiculara e runals a l’entschatta dals onns 1970. Quai ha chaschunà concurrenza tranter las pendicularas da las duas vischnancas; e las differenzas sur da la strategia futura èn sa mussadas surtut tar Sedrun Mustér Turissem.
Il pign vegn sut las rodas
L’ istoricher Adolf Collenberg manegia ch’i pudess era esser ch’il pitschen, Tujetsch, sa sentia in pau sut las rodas. Pli baud era Mustér il center da las dretgiras e da famiglias pussantas. Era la Gasetta Romontscha aveva ina rolla dominanta. E forsa gioga era il linguatg different tranter las duas vischnancas (rumantsch da Mustér vers il dialect tuatschin) ina rolla.
L'avat sco mediatur?
Cura che dus sa scognan dovra quai mintgatant in mediatur. Sedrun Mustér Turissem ha era gì da quels; ed ins ha perfin era gia dumandà l’avat sch’el veglia surprender questa rolla. Mo el di, ch’i saja grev. Pauc ch’ins di, hajan ins gia prendì posiziun, e perquai saja quai meglier da dir nagut.
In problem da tschertas gruppaziuns
Ma i dat sa chapescha era exempels che quai funcziuna bain tranter las duas vischnancas, per ex. tar ils pumpiers da Sursassiala (Mustér – Tujetsch – Medel). Ed i dat era plirs cas da maridaglias tranter persunas da Mustér e da Tujetsch.
Ed in Tuatschin manegia che tar la giuventetgna na dettia quai betg pli questas picas. La giuventetgna haja autras ideas e saja pronta da collavurar.
E la finala manegia in um da Medel che stat gia dapi blers onns a Mustér ch’ins na dastgia metter tuts en il medem satg. I sa tractia savens surtut da tschertas gruppaziuns ch'emprovian da far empaglia tut.
RR actualitad 12:00


text:
Per Belinda Bencic è l’US Open a fin suenter la terza runda. La Svizra ha pers cunter la Tscheca Karolina Pliskova en trais sets cun 7:5, 4:6 e 3:6. La partida ha cuzzà duas uras e mesa. Suenter ch’era la campiunessa olimpica è out, na fan naginas Svizras e Svizzers pli part da l’ultim turnier da Grand Slam da l’onn.
Karolina Pliskova frunta en l'otgavelfinal sin Victoria Azarenka dal Belarus.
La terza runda
Belinda Bencic è en la terza runda da l'US Open. Cunter la Rumena Sorana Cirstea ha la giugadra da tennis svizra gudagnà cun 3:6, 7:5 e 6:2. Bencic ha nizzegià la segunda balla da matsch. En la terza runda la sonda frunta Belinda Bencic uschia sin Karolina Pliskova da la Tschechia.
La segunda runda
Durant la notg da mardi sin mesemna ha Belinda Bencic battì la Tudestga Andrea Petkovic cun 6:2, 4:6 e 6:4. Per Petkovic era quai l'ultim matsch da sia carriera. Bencic gioga sia proxima partida gievgia encunter la Rumena Sorana Cirstea. Ella è il dumber 37 dal mund.
Marc-Andera Hüsler perda suenter in lung cumbat e bunas schanzas da gudagnar cunter il dumber 21 dal mund Denis Shapovalov cun 6:2, 4:6, 4:6, 6:3 e 1:6.
Stan Wawrinka aveva in di avant stuì dar si en l'emprima runda cunter il Franzos Corontin Mouté – quai tar in stan da 4:6 e 6:7. Cunter la fin dal segund set ha Wawrinka pliras giadas tutgà sia coissa. Ses fisioterapeut ha pliras giadas stuì tractar el sin la plazza.
Alexander Ritschard ha pers cunter Félix Osche-Aliasim dal Canada cun 3:6, 4:6, 6:3 e 3:6. Il gieu ha cuzzà passa trais uras.
E la Svizra Jil Teichmann perda cunter la Chinaisa Shaui Zhang cun 4:6 e 2:6. Per ella èsi gia la terza giada ch'ella croda or gia en l'emprima runda d'in grond turnier da tennis.