text:
L’inschigner talian cun ragischs lumnezianas, Pietro Caminada, ha fatg enturn 1900 plans per ina via d’aua da la Mar dal Nord sur las alps fin a la Mar Mediterrana. Quai dueva succeder cun in chanal che tanscha davent dal Lai da Constanza sur il pass dal Spleia fin a Genua. In’idea che vegniva prendida fitg serius sco quai che l’istoricher ed autur Andreas Teuscher declera. Pietro Caminada era in inschigner renconuschì. El ha fatg ils plans per differents ports da mar uschia per exempel per quel da Rio de Janeiro ubain era ils emprims plans per la citad Brasilia.
Cura che Pietro Caminada è returnà enavos en l’Europa ha el elavurà sia visiun e descrit questa en il cudesch «Canaux de Montagne» che ha survegnì blera stima en las medias sin l’entir mund ed era tar la scena d’inschigners. Tenor Andreas Teuscher n’è la visiun la finala betg vegnida realisada pervia dals custs e la guerra.
Co Göschenen avess reagì sin la visiun
Dapi 2005 organisescha il «Kulturforum Andermatt Göschenen» adina puspè teaters en il liber cun tematicas ch’èn francadas en la regiun. Uschia è per exempel vegnì giugà «D’Gotthardposcht» ni lu era «D’Gotthardbahn». Cun vista sin quests teaters che tractan la colliaziun tranter nord e sid sajan ins vegnì sin Pietro Caminada e sia visiun da surmuntar las alps sin l’aua, declera il president dal comité d’organisaziun Christoph Gähwiler.
Il toc raquinta da Göschenen enturn il 1900 e co ils abitants avessan reagì sin ina tala idea per traversar las alps. Dentant era davart l’electrificaziun e da l’amur e l’emancipaziun da las dunnas. Il fil cotschen tras il toc èn ils abitants da Göschenen che van mintga sonda a prender penetienzia. En il confessiunal vegn discutà ils problems privats e politics. Gie i vegn era fatg la politica là.
Blers gidanters ed acturs
Per la realisaziun dal gieu en il liber quintan ins cun custs da 1,2 fin 1,5 milliuns. Var 350’000 francs vegnan da sponsurs ed instituziuns, il rest vegnia cuvert cun las entradas dals aspectaturs, di Christoph Gähwiler. La tribuna d’aspectaturs cuverta porscha plaz a var 1000 persunas ed i dat 23 producziuns. Giugà vegn visavi il vitg e la staziun dal tren da Göschenen gist sper il sviament da la via d’autos. Sin tribuna èn 55 acturs e musicists. Ultra da quai dovri anc var 100 gidantras e gidanters davant e davos las culissas.
RR actualitad 12:00
Andreas Teuscher ha scrit il cudesch: Schweiz am Meer Pläne für den «Central-Hafen» Europas inklusive Alpenüberquerung mit Schiffen im 20. Jahrhundert. (ISBN: 978-3-85791-740-0)
Ils tocs preschentads fin uss:
- «Tyyfelsbrigg» 2013
- «Suworow» 2010
- «D'Gotthardbahn» 2007
- «D'Gotthardposcht» 2005


c: text/html

text:
Dapi 1938 è il rumantsch lingua naziunala da la Svizra e dapi 1996 ina lingua uffiziala parziala. Oz consista la minoritad linguistica da radund 60’000 persunas che discurran in dals 5 idioms. 1950 era anc enturn 30% da la populaziun grischuna rumantscha, sia cumpart è dentant sa reducida fin oz per la mesadad. Ils davos 15 onns è la preschientscha generala dal rumantsch sa meglierada pervi da las stentas statalas, ma er cun schlargiar l’offerta en las medias, en emprima lingia en il radio. Las scolas primaras han tuttina stenta da surviver. En las regiuns turisticas datti adina dapli scolas bilinguas; scolas pitschnas rumantschas svaneschan ed ils uffants ston frequentar scolas tudestgas regiunalas.
Il grischun talian Paolo Tognina ha realisà per Radiotelevisiun Svizra Rumantscha in purtret da la Rumantschia, quai sco ultima part da la seria "Minoritads en l'Europa".
Minoritads en l'Europa Ils Rumantschs - paucs, ma bain tgirads
Oz discurran anc circa 60'000 persunas la quarta lingua naziunala Svizra, il rumantsch.
Dapi 1938 è il rumantsch lingua naziunala da la Svizra e dapi 1996 ina lingua uffiziala parziala. Oz consista la minoritad linguistica da radund 60’000 persunas che discurran in dals 5 idioms. 1950 era anc enturn 30% da la populaziun grischuna rumantscha, sia cumpart è dentant sa reducida fin oz per la mesadad. Ils davos 15 onns è la preschientscha generala dal rumantsch sa meglierada pervi da las stentas statalas, ma er cun schlargiar l’offerta en las medias, en emprima lingia en il radio. Las scolas primaras han tuttina stenta da surviver. En las regiuns turisticas datti adina dapli scolas bilinguas; scolas pitschnas rumantschas svaneschan ed ils uffants ston frequentar scolas tudestgas regiunalas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il sipario strappato
Il sipario strappato (Al sipàri sćiancâ) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1966 'd Alfred Hitchcock. L'è custâ tri migliòṅ ad dòlar e al 'n à fat sù trédas.
I dū prutagunìsta dal film i èṅ Paul Newman, ch'al n piaśìva minga tant a 'l regìsta ingléś, e la Julie Andrews, sarnìda da i prudutōr par via dal sucès dal film Mary Poppins.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al fìśic americàṅ Michael Armstrong (Paul Newman) al và a Cupenàghen p'r un cungrès internasiunàl in dua al decìd, lasànd sénsa paròli i sò culéga e anc la sò muróśa Sarah (Julie Andrews), ad pasàr c'n i cumunìsta par lauràr sèg. A dir-la tuta però qvést chè 'l è sōl un truc par dasquaciàr, par cònt di Stat Unî, i segrét 'd un prugèt misilìstic dla Germàgna d'l Èst e tōr-an śò la fórmula.
Dòp avér savû par caś ch'al bijét d'l aparéć ad Michael al n è minga par Stucólma, cuma lò al gh'iva dit, ma par Berlîṅ d'l Èst, la Sarah la decìd ad tgnir-'g adrē, sénsa dir-ag gnint. Michael al fà 'l viàś insém a 'l prufesōr Karl Manfred (Günter Strack) e, quànd i rìvan a destinasiòṅ, al pòpul al gh fà fèsta. 'L agìnt di servìsi ad sicurésa Herrmann Gromek (Wolfgang Kieling) però al n è minga parsuàś dal tut ch'al fìśic al sia pasâ da la sò banda e al taca a tgnir-al 'd òć ad nascòst p'r andàr-'g a fónd.
Rivâ in albêrg, spetànd 'd èsar trasferî a Lìpsia par lauràr insém a 'l prufesōr Gustav Lindt (Ludwig Donath) a 'n prugèt ad mìsii cóntar-misii, Armstrong al s litga cun la sò muróśa parchè al vrév che lē la turnìs indrē ma a n gh'è mia vèrs. La matìna dòp Michael al và a far dū pas ma invéci al gh'à in mènt 'd andàr a catàr un mémbar dl'urganiśasiòṅ segréta "Pi-grèc" ch'la s fà càrag ad jutàr la gint a scapàr via da 'l blòc sucialìsta. Chi lò al gh'à da butàr śò un piàṅ par turnàr in di Stat Unî quànd tut a sarà finî. Ma Gromek, ch'al gh astà sèmp'r in di calcàgn, al capìs incòsa.


text:
El veglia turnar tar l'islam moderà che saja avert envers il mund. Ideas extremisticas vegnia el a destruir, ha ditg il prinzi ereditar saudiarab Mohammed bin Salam ad ina conferenza a Riad. Tar ses pled davart ses plans per l'avegnir da l'Arabia Saudita ha il prinzi ereditor survegnì bler applaus.
Nus turnain là, nua che nus eran ina giada: l'Islam moderà, ch'è avert vers il mund e tut las religiuns.
Il prenzi che liberalisescha
Avant il 1979 saja l'Arabia Saudita stada autra. Pia avant che islamists radicals avevan occupà la moschea gronda a Mekka, ed han pretendì la demissiun dal retg Chalid e d'installar ina regenza veritabla muslima. L'armada aveva bain liberà la moschea – la liberalisaziun era però franada.
Ozendi sajan 70% da la populaziun pli giuvna che 30 onns. Ni el sez ch'ha 32 onns, ni la populaziun veglia sfarlattar ulteriurs 30 onns per s'occupar dad ideas extremisticas. La populaziun veglia ina vita normala.
Il prinzi cun visiuns
Curt avant aveva bin Salam preschentà ses plans per ina nova citad giganta. Per 500 milliardas dollars duai la citad avair ina surfatscha mez uschè gronda sco la Svizra. Era per la pli gronda midada economica planisada. Cun in project da billiuns vul el reducir la dependenza economica da l'ieli.
Il prinzi però era dispitaivel
Autras iniziativas dal prinzi ereditar èn però era vegnidas crititgadas sin plaun internaziunal. Tranter auter per la posiziun agressiva cun la campagna militara en il Jemen, che vegn manada da l'Arabia Saudita. Tar attatgas aviaticas militaras èn morts millis da civilists.
RR novitads 08:00


text:
Freddy Nock chamina al record
Freddy Nock, l'artist sin la suga svizzer, ha cuntanschì ses record sin la suga en la gruppa dal Bernina sin in'autezza da 3'500 meters. Per la distanza da 347 meters ha l'artist da 50 onns duvrà 39 minutas. Quest record ha el fatg ils 20 da mars 2015. Sin il segund record ha el desistì pervia d'in mal sentiment da sia intuiziun.
Corda da paternoss
Ils giuvens ministrants da Domat èn cun lur corda da paternoss, che ha ina lunghezza da 90.1 meters, vegnids registrads en il cudesch da Guinness da record.
Dunna pli veglia dal mund
Emma Morano abitescha en l'Italia e qua pon ins be dir «cordiali auguri».


text:
Chris Rea: «Driving home for Christmas»
- Glindesdi, 19.12.2016, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 19.12.2016, 9:30, RTR
Er quest toc cumparì il 1986 è in ch'è da chattar mintg'onn puspè en las paradas da hits. «Driving Home for Christmas» da Chris Rea. Nadal a chasa, tar la famiglia, quai è per blers ina finamira impurtanta, er per il musicist britannic. L'idea per la chanzun è vegnida cur ch'el era curt avant Nadal sin viadi vers chasa, e stava en colonna cun l'Austin Mini da sia dunna.
El era sin via da Londra a Middlesborough, in traject da 400 km. Pero i dat bler traffic e bainspert las emprimas colonnas. Chris Rea guarda enturn e vesa auters automobilists, che han las medemas intenziuns: rivar il pli spert pussaivel a chasa per festagiar Nadal, pero senza hectica e ravgias. Ina chanzun calma e relaxada: Driving home for Christmas.


text:
Duri Denoth – cun 500 PS sin pista
- Sonda, 23.12.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.12.2017, 9:03, RTR
L'enviern fa el pista sin la Motta Naluns e la stad è el chauffeur.
Da mastergn è Duri Denoth da Strada en Engiadina Bassa mecanist d'autos. Curt suenter l'emprendissadi ha el surprendì l'affar da camiuns da ses bab. La firma cun trais camiuns da transport sur cunfin ha el manà fin la fin dal 2013. Uss lavura Duri Denoth la stad sco chauffeur en Engiadina Bassa e l'enviern va el cun ina maschina da far pista sin la Motta Naluns a Scuol.
Duri Denoth ha 44 onns ed è maridà dapi il 2001 cun Stefanie Denoth. Els han dus uffants en la vegliadetgna da 13 e 15 onns. En l'emissiun Profil raquinta el tranter auter da sia lavur sco maschinist e passenta quatter mais sulet sin la muntogna en la maschina da pista.


text:
Per la Confederaziun na datti nagin motiv d’impedir al minister da l’exteriur tirc Mevlüt Cavusoglu da discurrer in occasiun dad in'eventuala occurrenza en Svizra. Quai ha ditg ina da las top-diplomatas dal Departament federal d’affars exteriurs, Pascale Baeriswyl, a la Samstagsrundschau dal radio SRF.
Svizra: Libertad d'opiniun per tuts, di la Confederaziun
En princip valia la libertad d’opiniun ha ditg Baeriswyl. I saja però era cler ch’in organisatur stoppia sclerir dumondas da segirezza cun la Confederaziun e las autoritads chantunalas.
Anc betg sclerì è, nua e sche insumma ch’il minister da l’exteriur Cavusoglu vegn a tegnair in pled per far recloma per la midada da la constituziun tirca n’è anc betg cler. L’hotel Hilton ad Opfikon sper Turitg aveva ditg giu in'occurrenza cun el per motivs da segirezza.
In'autra occurrenza da la regenza tirca AKP ad Opfikon (ZH) aveva gia lieu. La è stà da la partida il politicher tirc Hursit Yildirim. L'occurrrenza saja stada privata, uschia che la polizia na saja betg stada involvida, è vegnì comunitgà davart dals organisaturs. Tar els sa tracta tenor l'agentura da novitads svizra da l'uniun svizra dad impressaris tircs, Müsiad.
Avant avevan las citads da Turitg e da Spreitenbach scumandà ina tal’occurrenza per motivs da segirezza.
Tirchia vs. Pajais Bass: «Relict dal naziunalsocialissem», di Erdogan
En ils Pajais Bass cuntinuescha la dispita pervi dad ina occurrenza da propaganda tirca en ils Pajais Bass a Rotterdam cuntinuescha. Da scumandar al minister da l’exteiur tirc da vegnir en il pajais saja in «relict dal naziunalsocialissem» sa vilenta il president tirc Erdogan ad in’occurrenza ad Istanbul.
Erdogan smanatscha cun vendetga, magari cun in scumond da platgar per aviuns dals Pajais Bass en Tirchia.
Suenter che la citad da Rotterdam aveva scumandà al minister da l’exteriur tirc Cavusoglu, da discurrer ad in’occurrenza, ha reagì la regenza a Den Haag cun til retrair il permis dad entrar en il pajais. Il minister tirc vuleva far propaganda per ina votaziun naziunala en Tirchia. A quella han da decider ils Tircs sch’els vulan dar dapli pussanza a lur president Erdogan.
RR novitads 11:00+


text:
Circul da quintas
Entaifer la teoria da musica è il circul da quintas in’illustraziun grafica che visualisescha las relaziuns tranter las tonalitads. El deriva da l’enclegientscha d’armonia occidentala e sa basa sin l’experientscha ch’ina tonalitad è il pli damanaivel dad in’autra tonalitad en distanza d’ina quinta (pass da tschintg tuns – l’interval da set pass da mezs tuns). Tonalitads vischinas en il circul da quintas numn’ins parents da quinta.
Cuntegn
- 1 Il circul da quintas
- 2 Las tonalitads da ♯
- 3 Las tonalitads da ♭
- 4 L’impurtanza per las reglas d’armonia
- 5 Significaziuns
- 6 Il diever en la pratica
- 7 Tschertga d’accords rapida
- 8 La spirala da quintas
- 9 Annotaziuns
- 10 Colliaziuns
Il circul da quintas[modifitgar | modifitgar il code]
L’utilisaziun da las tonalitads en l’urden dal circul da quintas e l’accordament temprà necessari èn prestaziuns musicalas e creativas da la cultura occidentala e na cumparan en questa furma consequenta betg en autras culturas.
La grafica daspera mussa en il rintg exteriur las tonalitads en dur ch’èn tradiziunalmain segnadas cun maiusclas.
En l’interiur dal rintg sa chattan las tonalitads en mol cun las minusclas correspundentas.
La grafica mussa ch’i vegn mintgamai tiers in segn tar mintga tonalitad en l’interval da quinta: tar las quintas ensi mintga giada ina ♯ (crusch), tar las quintas engiu in ♭ (be).
La ♯ augmenta il tun per in pass da mez tun (p.ex. tar G-dur daventa il F in Fis); il ♭ diminuescha il tun per in pass da mez tun (p.ex. tar Es-dur daventa il H in B, in E daventa in Es ed in A in As).
Modas da dir per memorisar il circul da quintas[modifitgar | modifitgar il code]
Per memorisar l’urden da las tonalitads dal circul da quintas existan numerusas modas da dir. I suonda adina in exempel enconuschent per las tonalitads da ♯ e da ♭ (per tudestg[1]):
- Per las tonalitads da dur cun il segn ♯:
Geh Du Alter Esel Hole Fische
- Per las tonalitads da dur cun il segn ♭:
Fand Beim Essen Astern Des Gesandten C(a)esars
- Per las tonalitads da mol cun il segn ♯:
Ein Hai Fisch Cischt Gisela Diskret an
- Per las tonalitads da mol cun il segn ♭:
Der Große Caesar Funkt Bedrängt Es-o-es
Il circul da quintas per las tonalitads da dur[modifitgar | modifitgar il code]
L’augmentaziun respectivamain la diminuziun da tscherts tuns en las tonalitads sa basa sin l’enclegientscha da melodia occidentala. Per exempel tuna ina scala tonala en dur e la tonalitad che sa cumpona or da questa scala per nus fitg melodiusa sch’i cumparan sper ils pass d’entir tun dus pass da mez tun: tranter il terz ed il quart stgalim sco era tranter il settavel e l’otgavel stgalim. (Guarda latiers era sutvart: significaziuns).
Ina claviatura explitgescha:
Dasper las tastas alvas datti en roda duas gruppas da duas respectivamain trais tastas nairas sco era duas foras tranter E/F e H/C. Las tastas nairas e las foras mussan ils mezs tuns.
Sin il clavazin sun’ins ina scala da C-dur senza tastas nairas, cunquai che E/F e H/C èn gia ils pass da mez tun tranter il terz/quart ed il settavel/otgavel stgalim. Tut las autras tonalitads da dur dovran in segn.
Il circul da quintas per las tonalitads da mol[modifitgar | modifitgar il code]
La grafica survart mussa en il rintg interiur cun bustabs cotschens l’urden da las tonalitads da mol che vegnan segnadas cun minusclas. Ins parta da las tonalitads da mol natiralas.
Tar mintga tonalitad da dur datti ina tonalitad da mol cun ils medems segns. In tal pèr da tonalitad numn’ins tonalitad parallela. La tonica d’ina tonalitad da mol sa chatta trais terzas (= trais pass da mez tun) pli bass che sia tonalitad da dur parallela, quai vul dir che la tonica da la scala tonala da mol parallela sa chatta sin il 6avel stgalim da la scala tonala da dur.
(Remartga: Er en la scala tonala dad a-mol, l’uschenumnada armonica, è da chattar in Gis e cun quai ina ♯ e tar la scala tonala melodica perfin duas ♯, numnadamain Fis e Gis. Dentant n’han quests segns da spustament da far nagut cun ils segns dal circul da quintas. Las augmentaziuns u diminuziuns en il text da notas han bain era num segns, tar la prescripziun dal circul da quintas sa tracti però be da quels segns che sa chattan a l’entschatta da la lingia da notas.)
Quants e tgenins segns che la tonalitad da mol netta ha, pon ins leger cun agid da la grafica e da las explicaziuns fatgas survart aregaurd ils segns da las tonalitads da dur.
Las tonalitads da ♯[modifitgar | modifitgar il code]
Ils segns cumparan en distanza da quinta, tar las tonalitads da crusch sa muvend ensi. Els sforzan in’augmentaziun dal tun per in pass da mez tun:
- G-Dur: Fis
- D-Dur: Fis, Cis (pronunzià: Zis)
- A-Dur: Fis, Cis, Gis (pronunzià: Ghis)
- E-Dur: Fis, Cis, Gis, Dis
- H-Dur: Fis, Cis, Gis, Dis, Ais
- Fis-Dur: Fis, Cis, Gis, Dis, Ais, Eis (pronunzià: Eis)
Questa glista pudess ins cumplettar tenor plaschair: Cis-dur cun set ♯, Gis-dur cun otg ♯ fin tar Eis-dur cun indesch ♯ ed uschia vinavant. Cun quai na daventa però betg mo la notaziun nunsurvesaivla; ulteriuras augmentaziuns da tuns gia augmentads chaschunan en il maletg sonor mo tuns gia udids. Uschia vegnissan tiers tar ‹Eis-dur› (indesch ♯), dasper las 6 ♯ da Fis-dur, in ‹His› (tuna sco C), in ‹Fisis› (dubla augmentaziun da F, tuna sco G), in ‹Cisis› (tuna sco D), in ‹Gisis› (tuna sco A), in ‹Disis› (tuna sco E) ed in ‹Aisis› (tuna sco H).
Il fenomen che tuns cun nums differents tunan tuttina pon ins duvrar per il scumbigl enarmonic: enstagl da las tonalitads da crusch adina pli cumplitgadas utilisesch’ins las tonalitads da ♭ correspundentas che tunan medem, sco per exempel enstagl da Gis-dur (8 ♯) As-Dur (4 ♭). U per restar tar la tonalitad dad ‹Eis-dur›: Enstagl d’indesch ♯ dovr’ins mo in ♭. Il maletg da notas daventa uschia bler pli net, concernent il tun na datti (cun in accordament da medem stgalim) nagina differenza.
Cun transponer d’ina tonalitad a l’autra pon ins spert arrivar en tonalitads pli cumplitgadas. Savens vegnan mussads ils segns da la tonalitad pli cumplitgada (per ch’il musicist possia suandar ils intervals). Suenter vegn transfurmada la tonalitad cumplitgada cun segns da dissoluziun ed auters segns correspundents en la tonalitad enarmonica pli agreabla.
Las tonalitads da ♭[modifitgar | modifitgar il code]
Il moviment da las tonalitads ed il vegnir tiers dals segns che diminueschan ils tuns succeda tar las tonalitads da ♭ engiu:
- F-dur: B
- B-dur: B, Es
- Es-dur: B, Es, As
- As-dur: B, Es, As, Des
- Des-dur: B, Es, As, Des, Ges (pronunzià: Ghes)
- Ges-dur: B, Es, As, Des, Ges, Ces (pronunzià: Zes)
L’impurtanza per las reglas d’armonia[modifitgar | modifitgar il code]
Il circul da quintas na mussa betg mo la quantitad dals segns per mintga tonalitad. La distanza d’ina tonalitad a sia proxima pussibilitescha era in’analisa dals accords ch’èn parents armonicamain.
In exempel: Prend’ins C-dur sco tonica, sa gruppeschan G-dur sco dominanta, F-dur sco subdominanta, a-mol sco parallela da tonica, e-mol sco parallela da dominanta (respectivamain cuntratun da tonica) e d-mol sco parallela da subdominanta enturn la tonica.
Tras cumbinaziun d’ina tonalitad da dur casuala en il circul da quintas cun ses vischin a dretga ed a sanestra survegn ins ils accords d’ina cadenza en dur. Cumbinaziuns cun tuns pli lontans han basegn d’ina modulaziun.
Prend’ins pia ina tonalitad dal circul da quintas sco tonalitad da basa ed examinescha ses dus vischins, ves’ins che quests vischins sa distinguan mo en in tun da la tonalitad da partenza. En quest cas èsi il quart stgalim da la tonalitad da basa che vegn augmentà (cun ina ♯ u cun laschar davent in ♭) ed il 7avel stgalim da la tonalitad da basa che vegn diminuì (cun in ♭ u cun laschar davent ina ♯). Cun quai èn las duas tonalitads parentadas stretgamain.
In exempel en Es-dur:
Sch’ins furma in triaccord en ina tonalitad vischina che n’utilisescha betg il quart respectivamain il 7avel tun, lura pudess quest triaccord era appartegnair a la tonalitad da basa.
Fitg impurtant èn ils triaccords sin l’emprim tun (da l’emprim stgalim) da las tonalitads vischinas. Era quellas utiliseschan mo tuns propris da la tonalitad da basa e sa chattan sin il quart respectivamain 5avel stgalim. Ultra da quai cuntegnan ellas era ils dus tuns che vegnan transfurmads per pudair crear las duas tonalitads vischinas.
En quests trais triaccords (atgnamain sin ils emprims stgalims da las trais scalas tonalas) è ultra da quai mintga tun da la tonalitad da basa represchentà al minimum ina giada; per l’accumpagnament d’ina melodia simpla che sa cumpona mo or dals tuns da la tonalitad da basa dovr’ins al cumenzament be quests trais triaccords.
I dat en egl che l’unic triaccord da la tonalitad da basa che na cumpara betg en las tonalitads vischinas
- n’è ni in triaccord da dur ni da mol, ma in triaccord uschenumnà diminuì (duas pitschnas terzas ina sin l’autra)
- che n’è tras quai era betg represchentà en il circul da quintas.
- Il triaccord sin il 7avel stgalim po dentant esser in triaccord dal 5avel stgalim (dominanta), nua che mo il tun da basa na vegn betg sunà. Sch’ins cumpareglia quest triaccord cun in accord diminuì (quadraccord cun trais pitschnas terzas ina sur l’autra per exempel Gis-H-D-F), lura constatesch’ins che quests dus accords n’èn strusch parents.
Ils auters sis triaccords sin l’emprim fin il 6avel stgalim èn precis quests sis triaccords che sa gruppeschan en il circul enturn la tonalitad da basa: As-dur, Es-dur, B-dur, f-mol, c-mol, g-mol.
Significaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Sco punct da basa serva ussa l’exempel da la scala tonala da C-dur:
La scala tonala da dur è caracterisada tras sia structura che resulta or da l’urden dals entirs e mezs tuns.
Ella ha pia duas parts identicas, ils uschenumnads tetracords (grec: tetra=quatter).
Engrondiment da la scala tonala ensi[modifitgar | modifitgar il code]
Grazia a quest’egualitad po la segunda part era esser in’emprima part dad in’autra scala tonala. Per obtegnair ina scala tonala eptatonica cumpletta agiunt’ins anc quatter tuns:
Sco ch’ins vesa, n’è la structura da la nova part betg anc correcta. In segn gida qua: tar noss exempel ston ins augmentar il f sco settavel tun da la scala ad in fis per survegnir ina scala tonala cumpletta:
Natiralmain pon ins ussa separar danovamain la nova scala tonala en duas parts (construidas tuttina) e far or da la segunda part in’emprima, cumplettar ella, augmentar il settavel tun ed ins survegn la proxima scala tonala da dur:
Questa procedura pon ins repeter tenor plaschair. Ins po observar duas chaussas:
- Mintga giada vegn augmentà in tun (il settavel), sch’ins metta vitiers ina crusch (♯).
- La nova scala tonala sa chatta ina quinta pli aut che la veglia, cunquai ch’ella cumenza sin il tschintgavel tun da la veglia scala.
Sch’ins cumenza cun C-dur, datti pia quest schema:
Engrondiment da la scala tonala engiu[modifitgar | modifitgar il code]
Ins po suandar analogamain en l’autra direcziun. Prend’ins l’emprima part da la scala tonala da C-dur e l’engrondescha engiu, survegn ins il suandant:
Era qua sto vegnir midà in tun per pudair construir la structura caracteristica d’ina scala tonala da dur. I sa tracta qua dal H che sto vegnir diminuì cun in segn ad in b:
Danovamain pon ins repeter questa procedura, analog al moviment ensi, era engiu.
Las observaziuns èn las medemas:
- Mintga giada vegn diminuì in tun (il quart), sch’ins metta vitiers in b.
- La nova scala tonala cumenza ina quinta pli bass che la veglia.
Sch’ins cumenza tar C-dur, datti quest schema:
Per unir tuts dus schemas mett’ins C-dur en il center, sco in’axa da spievel:
Tras il scumbigl enarmonic da Fis e Ges tar ils puncts finals da quest schema resulta il maletg dal circul.
Il diever en la pratica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’illustraziun daspera è colurada la part dal circul da quintas ch’ha in’impurtanza per la tonalitad correspundenta. Quai è vegnì fatg per trais tonalitads, numnadamain per C-dur, E-dur ed Es-dur.
Ina caracteristica per ina tonalitad è sia cadenza, quai vul dir la sequenza da las triadas respectivamain dals stgalims d’armonia I, IV, V, I. Cun auters pleds: l’accord tonical, l’accord subdominant, l’accord dominant e l’accord tonical resunan in suenter l’auter.
Per la visualisaziun dals stgalims d’armonia che vegnan duvrads en ina cadenza engrondida po la versiun modifitgada dal circul da quintas esser in agid. Sco exempel la cadenza engrondida per C-dur: C – G – a – e – F – C – F – G – C
Blues e rock’n’roll[modifitgar | modifitgar il code]
Il blues sa basa per gronda part sin in schema da dudesch tacts e sin la seria d’accords (cadenza) I-IV-V. Las cifras designeschan il stgalim da la scala tonala correspundenta che furma il tun fundamental da l’accord. Per la tonalitad dad E-dur resulta pia il schema sequent:
tact: |: 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 :| stgalim: |: I | I | I | I | IV | IV | I | I | V | IV | I | V :| accord: |: E | E | E | E | A | A | E | E | H | A | E | H :|
Natiralmain pon ins transponer quest schema en mintg’autra tonalitad. Per tscherner ils accords corrects ston ins puspè returnar al circul da quintas. La furma da blues cun 12 tacts chatt’ins era en il rock’n’roll.
Agid per emprender a sunar tenor l’udida[modifitgar | modifitgar il code]
Per armonisar in toc da musica (q.v.d. cumplettar la melodia cun vuschs respectivamain accords) èsi bler pli simpel, sch’ins po limitar la schelta dals accords. Sco vis, sa chattan accords parents mintgamai in sper l’auter en il circul da quintas. Grazia a quai è la schelta pli pitschna.
En direcziun da l’ura cumparan l’emprim trais accords da dur (p.ex. F-, C-, G-dur). L’accord en il center da questa gruppa da trais (qua: C-dur) inditgescha a medem temp la tonalitad da dur correspundenta. I suondan pia en direcziun da l’ura trais accords da mol (qua: d-, a-, e-mol). L’accord en il center da questa gruppa da trais inditgescha la tonalitad da mol parallela (qua: a-mol). Experimentar entaifer quests sis accords augmenta visavi ad autras pussaivladads la quota da success en tschertga dals accords accumpagnants. Natiralmain pon ins danovamain storscher la sequenza enturn il punct central dal rintg.
Tschertga d’accords rapida[modifitgar | modifitgar il code]
Cun agid dal circul da quintas pon ins era construir spert accords, numnadamain cun interpretar ils nums dals tuns betg sco tonalitads, mabain sco singuls tuns. Colliesch’ins per exempel en il circul da quintas ils tuns d’in accord da C-dur (C-E-G) cun lingias, furman quellas in triangul. Quest triangul pon ins storscher enturn il punct central dal rintg ed ins retschaiva adina in accord da dur. Il medem pon ins era far cun ils accords da mol; il triangul ha in’autra furma, sa lascha dentant era storscher. Accords diminuids furman en il circul da quintas in quader (p.ex. Fis-A-C-Es), ils accords augmentads in triangul regular (p.ex. As-C-E). Sche la furma grafica da l’accord è enconuschenta, pon ins pia eruir facilmain tut ils accords sumegliants.
Ultra da quai pon ins era eruir senza problems la septima d’in accord dominant, sch’ins segna ina lingia da l’ultim punct dal triangul al tun en mol che sa chatta exactamain visavi. Quest tun en mol è la septima tschertgada. Exempel: C-dur -> C-E-G -> visavi stat Des cun la parallela en mol b -> b è la septima.
Agid per emprender las scalas d’improvisaziun diatonicas[modifitgar | modifitgar il code]
Per definir ils tuns d’ina pentatonica en dur agiunt’ins ils proxims quatter tuns en direcziun da l’ura.
- Exempel pentatonica en C-dur: C – G – D – A – E
Per ina pentatonica en mol agiunt’ins, a partir da la tonalitad tschertgada, trais tuns encunter ed in tun en direcziun da l’ura.
- Exempel pentatonica en a-mol: C – G – D – A – E
Per ina scala tonala en dur respectivamain en mol cumpletta ston ins cumplettar la pentatonica correspundenta cun ils dus vischins (in en la direcziun ed in encunter la direcziun da l’ura).
- Exempel per ina scala tonala en C-dur respectivamain a-mol: F – C – G – D – A – E – H
La spirala da quintas[modifitgar | modifitgar il code]
L’utilisaziun d’in accordament cun medems stgalims u bain temprà pussibilitescha il scumbigl enarmonic. Quest scumbigl permetta in urden da las tonalitads en in rudè serrà (il num circul da quintas sa basa sin quest fatg).
Tar l’utilisaziun da quintas nettas na resulta perencunter nagin rudè serrà. L’urden da las tonalitads pon ins alura mussar cun ina spirala, la spirala da quintas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Er en rumantsch fan ins per regla diever dals gidamemorias tudestgs.


text:
Python
El Python l'è on lenguagg de programmazion de volt nivell desviluppaa dal Guido van Rossum.
Al di d'incoeu gh'hinn dò version del Python ancamò drovaa, la 2.7 e la noeuva 3.x.
Caratteristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Python a l'è retegnuu vun di lenguagg pussee fazil che gh'è e che 'l permètt de fà anca di mestee compless.
Python a l'è tipicament retegnuu on lenguagg interpretaa, ma in realtà el dopera on bytecode, dònca a l'è intermedi, comè 'l Java.
Python el controlla la memoria indeperlù, senza fàghel fà al programmator e 'l dopera l'indentazion 'me element fondamental de la definizion di blocch de programma.
A l'è on lenguagg strutturaa e con suppòrt a la programmazion a oggett.


text:
Gherdeina
Marcià Bio ie stat n suzes
La Lia per Natura y Usanzes ulëssa tò l’ucajion per rengrazië duc chëi che ie unic al marcià bio che vën coche da tradizion metù a jì l di dan la segra da Sacun Nce chëst ann à la 16ejima edizion drët butà. Na bela cumpëida de stonc de paures de dut Südtirol fòvel sun Pitla Plaza de S. Antone a Urtijëi, ulache l univa pità la cosses di paures, sambën dutes al 100% biologiches. Nce chëst ann à la truepa jënt de Gherdëina y nce i truep turisć pudù cumpré blava, craitles, vin, verdura y versura, ...
Daniele Orsato ti dà crëta ala generazion nueva
L arbitradëur de livel mundiel Daniele Orsato ie stat tl ITE Raetia a Urtijëi per rujené de autostima, respet y lëur tl sport y tla vita. Da dedò à i mutons y la mutans abù la bela ucajion de jì a jughé na partida cun Orsato coche arbitradëur.Sun la foto iel da udëi i jëuni, la jëunes y la professëures dla cuarta y cuinta tlasses dla ITE Raetia cun l arbitradëur dla Serie A taliana Daniele Orsato.
Mez secul Zëntre Carabinieri de Val
N mierculdi iel stat gran festa te Val, cun la mascima autoriteies di Carabinieri, cun espunënc de d’autri corps dla polizia dla Talia y da oradecà, cun autoriteies zeviles y dantaldut cun truep atlec y truepa atletes che ie te chësc Zënter. Per l’ucajion ti iel nce unì dedicà na tlas didatica dl Zënter al inuem, al lecort y ala persona de Walzer Nones, carabinier de Val mort tl 2010. Prejënc nce chëi de familia de Nones. Sun la fotografia: Atlec y atletes dl Zënter de Val ntan la festa ...
Mostra "n memoria" dl scultëur Vinzenz Peristi
N merdi iel stat la giaurida dla mostra te Tublà da Nives te Sëlva Chëst ann iel avisa 75 ani ca che l scultëur Vinzenz Peristi ie mort. Per chësta ucajion iel unì metù a jì tl Tublà da Nives na mostra n si memoria. Vinzenz ie nasciù tl 1909 sun l luech da Banch sa Sacun. Si prima furmazion artistica giapa Vinzenz tla Scola d’Ert de Sëlva ti ani 1923/24 y 1924/25. Si maester ie Albino Pitscheider. Daldò vàl a lauré tla berstot de Rudolf Vallazza a Urtijëi. Tl 1928 vëncel a Milan l ...
I doi artisć Luis Piazza y Raimund Mureda: maestri de scola y de vita
N ucajion di 110 ani da canche i doi artisć ie nasciui, ma nce n ucajion dl cumplì di sessant’ani dla Lia dl Museum Gherdëina iel unì metù a jì na bela mostra a Urtijëi, te Cësa di Cungresc, cun lëures di doi artisć. Nstadì iel stat la giaurida cun truepa jënt che ie unida adalerchSun la foto: chëi de familia de Luis Piazza y Raimund Mureda, autoriteies, ex-sculeies di doi artisć y nteressei n ucajion dla giaurida dla mostra te Cësa di Cungresc a Urtijëi.Deplù tla USC stampeda ai 12 de utober.
N se damanda dala Provinzia che l’ega vënie data per fé nëif
“Plu ega per fé nëif mpede per fé strom!” Nscila scrij Guido Demetz dla Grupa che se pera contra l Lech sun Frataces.Guido Demetz: “I lëures sal lech da Frataces ie fërms da n ann incà, da coche n possa udëi sun la fotografia.Deplù tla USC stampeda di 12 de utober.
Defibriladëures per l prim aiut a Urtijëi
Tres na cunlaurazion danter Crëusc Blancia y i Chemuns dl Südtirol iel unì metù su trëi seves cun defibriladëures a Urtijëi. N proiet per la sensiblisazion dl prim aiut, nce per plu segurëza. Sun la fotografia iel da udëi na seva cun defibriladëur iel a Urtijëi sun la promeneda, dan l tunel che va su nchin pra stazion japé de Secëda. Dancà i cunselieres dla Crëusc Blancia (d.m.c.): l cumandant de sezion Luca Avesani, Valentine Dejori y l cumandant de servisc Hermann Delucca.
N pëir n Marcià de Segra Sacun
Usanzes te Gherdëina: la festa ie for de lunesc do la segonda dumënia de utober, chëst ann ie nscila l Marcià ai 15. “L lunesc do Segra Sacun vëniel mo al didancuei metù a jì majer marcià dl ann, l Marcià de Segra Sacun: zacan ti cumprova te chësta ucajion i setëures pëires ala rëstles da d’instà. Mo al didancuei ti compra i mutons ala mutans n pëir da n lac, sciche sëni de simpatia.” Chësc scrij Erica Senoner y Pazifica Glück tl blòt liber “Usanzes de Gherdëina”. Sun la fotografia: na jëuna ...
La Bienela y si ispirazion
Jì a se tò ispirazion pra la Bienela Gherdëina 2018: nëus dla cuinta tlasses dl Lizeum d’Ert Cademia de Urtijëi on pudù jì a ti cialé a chësta mostra cun nosta nseniantes dla trëi sezions Scola y ert - Menà tres la Bienela Gherdëina 2018 nes à l architet Igor Comploi, che à sapù da nes splighé drët bën y cun gran pazienza. Nteressant fòvel che i lëures fova mpue’ dloncora a Urtijëi, coche per ejëmpl sun Col de Flam. Nsci pudòven for inò descuvrì zeche de nuef. Son nce jic n tòch cun la ...
L act de Helmar Demetz
Ert -Nstadì iel stat la giaurida dla mostra garateda de Helmar Demetz da Uridl tla Cësa Café Surëdl de UrtijëiLa giaurida de Helmar Demetz tla Cësa Café Surëdl ie stata n sada ai 22 de setëmber danmesdì. L artista à pudù saludé na bela cumpëida de nteressei de ert, danter chisc nce plu espunënc dl’Unika. Metù ora à Demetz chedri a acril, che refigurea la persona umana tl dessëni de act. Suvënz à Demetz bele metù ora chedri de paesajes, chëst iede iel chedri de act, “ajache la persona umana ie ...
Jita dl Cor y dl’Urchestra de Dlieja
Nce chëst ann se à i ciantarins y sunadëures dl Cor y dl’Urchestra de Dlieja de Urtijëi ancuntà, per passé n bel di deberieda n cumpania, coche da tradizion Cor Urtijëi - Na bela dumënia de setëmber sons muec dala set daduman cun strumënc, notes y flucions plëns de bona ueia de viers de nosc cumpanies de La Plí de Fodom. Pra chësta ucajion ons pudù abelì la Santa Mëssa, ciantan la “Orgelsolomesse” de Wolfgang Amadeus Mozart. La Mëssa ie stat drët sentida da duc i partezipanc fediei che ie unic ...
„Nia mé economia, nce cultura“
Trafich Jëufs - Aldò de Roland Verra „ne n’ie la regulamentazion dl transiamënt sun i jëufs ntëur l Sela nia mé na cuestion economich-turistica“. „Che l ie debujën de fé velch n con’ dla regulamentazion dl transiamënt sun i jëufs ntëur al Sela ie bën duc, o gran pert, a una. Stravardé la natura tl Patrimone Dolomites Unesco: chi pudëssa pa avëi zeche de contra?“ Nscila la paroles danora de Roland Verra, che dij oradechël che „l me fej mpo marueia che te chësta descuscion ne vëniel tan che nia ...
„La dura for giut!“
Trafich jëufs - Chëstes ie la paroles de Engelbert Mauroner, presidënt dla Lia per Natura y Usanzes, n con’ dla regulamentazion dl trafich su per i jëufs ntëur al Sela „Do ani de descuscions iela finalmënter unida a s’l de che te chisc ultimi doi insteies iel unì metù n droa doi sistems desferënc per smendré l trafich sun l Jëuf dl Sela. Sibe dsaré l Jëuf uni mierculdi per n valgun’ëura tl ann 2017, che mëter n lim de auti al’ëura tl ann 2018: tramedoi mesures à purtà fruc!“ Nscila l presidënt ...
„Na lia mpue’ particulera, ma mpurtanta“
La Lia di guanc dala gherdëina de S. Cristina: mpue’ de cronistoria, si atività y si finalità. Cunsëi nuef dal ann passa incàDo passa vint ani d’atività pra la Lia dla Trohtes de Santa Cristina y truepa cosses arjontes, à Andreas Schenk dat ju l deriejamënt ala presidënta nueva Mary Kerschbamer. Cun l cunsëi nuef se purverà ëila inant a ntujiasmé la jënt a jì cun l guant dala gherdëina, per mantenì chësta bela tradizion. Sun la fotografia: La Lia di guanc dala gherdëina de S. Cristina (tlo ...
La Grupa da Bal al Oktoberfest
Dan doi enes à la Grupa de Bal Populer de Sëlva y S. Cristina fat pea pra la gran defileda de naugurazion dl Oktoberfest 2018 a Minca L se à zënzauter tratà de n “highlight”, dantaldut per nosc cumëmbri plu jëuni che à fat pea per l prim iede pra na manifestazion tan granda dan a n publich nternaziunel.Sun la fotografia: a Grupa de Bal Populer de Sëlva y S. Cristina a Minca.Deplù tla USC stampeda di 5 de utober.
Teater te Sëlva: La chëuta di vedli mutons
La premiere dl pez nuef dl Teater te Sëlva te Cësa de Cultura de Sëlva ie stata inier mierculdi. La „doi veteranes“ dl Teater de Sëlva, Wally Mussner y Bernardette Senoner, à sëurantëut per l prim iede la regia dl pez che la grupa de teater à mparà ite per chësc autonn.Sun la fotografia iel da udëi i cumëmbri dla Grupa de Teater che fej pea pra l pez nuef.Deplù tla USC stampeda di 5 de utober.
L dutor Aba Fallaha, un de Gherdëina
Do 41 ani giapa Sëlva n dutor de familia nuef. L dutor Aba Fallaha lascia la ncëria de dutor de basa o de familia te Sëlva, ma resta mpo inant dutor de Chemun per duc chëi che à debujën.Duc l cunësc, trueps s’l stima, l dutor Aba Fallaha muessa per lege, cun si 70 ani - purtei propi mo scialdi da snait - dé ju la ncëria de dutor de basa, ncëria che l à abù 41 ani alalongia, ti judan a plu o manco a doi generazions. Canche l ie stat l mumënt ufiziel, de jì n pension coche dutor de familia (ma l ...
Segra y iubileum te Sëlva
N dumënia ai 23 de setëmber iel stat Segra te Sëlva. Festa nce per Sn. Pire Clara, Sn. Heinrich Perathoner y per l mëune Othmar Perathoner. N vënderdi iel stat na defileda cun i chentli N dumënia de Segra de Sëlva ai 23 de setëmber iel chëst ann nce unì festejà doi iubilares prevesc, Sn. Pluan de Sëlva Pire Clara per i 60 ani da preve y Sn. Heinrich Perathoner per si 50 ani da preve, ma nce Othmar Perathoner che ie stat truep ani alalongia mëune de Sëlva. La festa à scumencià cun la defileda ...
La parola a Sn. Digan Vijo Pitscheider
La Pluania pieta n ajurnamënt spirituel: “Cuntëde dla speranza che ie te Vo - 1Ptr 3,15.” La USC à cuntatà Sn. Digan Vijo Pitscheider n con’ dla scumenciadiva dla Pluania de Urtijëi dl’“Ena dl Crëidum“. L art icul y l program plu avisa ie da liejer do tla USC stampeda di 21 de setëmber. Foto: La Dlieja de Urtijëi cun na bela egaburvanda.


text:
Tgi be vegn ils 27 da mars sin questa idea, pens jau adina puspè e la resposta – Martin Hasler – chamina dasper mai en direcziun Aara. Ch'el saja in pau in «spinner» n'auda el betg per l’emprima giada. Mintga duas u trais emnas va il tecnicist a nudar en il flum, e quai durant tut l’enviern. Pli datiers che nus arrivain a l’Aara e pli aut che mes puls vegn. Igl è in mix tranter agitaziun e tema.
Martin Hasler percunter è tut quiet, sco sch'i na fiss nagut. Dentant l’emprima giada ch'el ha fatg in sigl en l’aua fraida, ha el era gì in zic tema, tradescha el. Problems n'haja el però mai gì, di l’um da bundant 60 onns. I saja simplamain in sentiment da bellezza.
Vers la fin fai schon in pau mal. Dentant suenter sa sentan ins sco nov naschì.
Per mai è quai grev da metter avant, uschè curt avant il sigl en l'aua. La stad, cura che mintgin va en il flum a nudar, sun jau era gia stada en l'Aara, . Quai tutga simplamain tar Berna. Bundant 20 minutas pon ins sa laschar trair en l’aua. E la stad datti colonnas per siglir en il flum. Lura fai però ina chalur dadora e l'aua ha var 20 grads e betg sco oz ch'i plova, fa fraid e l'aua ha 6,4 grads.
E tuttenina è tut ì svelt: Per mia surpraisa èsi tut auter che imaginà. I n'è insumma betg sgarschaivel. Cuntrari – igl è ina bellezza. Il kick dad adrenalin è pli ferm ch'il fraid. E davent dad oz vegn era jau a tutgar tar ils «spinners» che van l’enviern a nudar en l’Aara.
RR actualitad 12:00


text:
Fêr dal dé
Artécol in dialèt arzân
Al fêr dal dé (aurora in italiân) l'é l'intervâl dal tèimp ch' a vîn dōp la nôt fònda e ch'al vîn préma ed l'alvêr dal Sōl, e ânca l'aspèt che al cēl a matèina al gh'à in cól peréiod ed tèimp. [1] Per paragòun ed culōr, a gh'é ânch al fenômen dal fêr dal dé dal pôlo, che però la gh'à 'n stôria tóta diferèinta.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
La lûş dal fêr dal dé préma l'é 'd culōr léla-lavânda, pó la pîga al pêrsegh-arâns. Al luşôr al deşvîn dal cambiamèint ed diresiòim di râg dal sōl: difâti i râg, che próm cunsidrêr paralēl, int al fêr dal dé a dēven traversêr i fôder pió fònd ed l'âria.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fêr dal dé


text:
La procura publica dal chantun Argovia ha sentenzià il cusseglier dals chantuns Philipp Müller pervi da charrar cun ses auto en ina situaziun nua ch’el n’era betg abel dad ir cun auto. El sto pajar in chasti da 10’000 francs e 150 taxas per di.
Philipp Müller era la notg dal accident, ils 10 da settember 2015, anc president da la partida liberaldemocratica svizra e cusseglier naziunal. El era charrà cun ses auto da Lenzburg ed era vegnì sin il vial oppost. Latiers era el collidà frontal cun ina töffista che charrava correct. La giuvna era sa blessada grevamain.
Müller era stanclentà
Las investigaziuns aveva alura mussà che Müller n’era betg abels da charrar ses auto perquai ch’el era stanclentà e quai en consequenza dad ina apnea, ina malsogna che na lascha betg durmir bain. La malsogna n’era dentant betg conuschenta a Müller ed el n’era betg conscient da quai durant charrar ses auto.
Sco la procura publica scriva avess el dentant stuì constatar quai perquai che ses sistem d’auto inditgava ch’el midia il vial. Quai mussian las datas da quest sistem, quellas hajan gidà bain che l’accident ha pudì vegnir sclerì.
La sentenzià n’ha anc nagina vigur legala. Müller ha inoltrà preventiv ina protesta.
RR novitads 10:00


text:
Wikipedia:Prugèt ed tót
Indice
Prugèt bisti d'la canpagna emiglièna[mudéfica la surzéia]
anàdra ev èsen bigàt bessa bà can gàt
Scritûra dla lengua :-) e gramâtica[mudéfica la surzéia]
As lavora (per al momeint in ITALIÀN) a la lista ed tot i fonema ed tot i fonema dl'emiliàn e dal rumagnòl.
A gh'é ânca un prugèt ed gramâtica per capîr i carâter cumpâgn di dialèt.
Al tèimp ch'al scòr[mudéfica la surzéia]
Secònd, Minùt, Ōra, Dè, Smàna, Més, Ân, Lòster, Sècol, Milèni
Templates: Tabela di més, Tabela di gioren
Categurî: Category:Teimp Teimp
finì al 2 Żner 2008, piffy
Fôto tôti da la gînta ed sta vichipedèia[mudéfica la surzéia]
E sûn d'avîs che prôm fêr un quèl ed bòun a tór dal fôto dal nòstri sitê e mètri ché, per miliorêr i artéchel e magâra per fêr gnîr la vòja a quelchidûn ed scrèver di artéchel nōv. Quând carghê na fôto, metîgh al modèl {{FOTOMIA}}.
Prugèt Pruvînci e Cmûni[mudéfica la surzéia]
Alé, al prugèt "pruvînci e cmûni" l'é partî! Curî a scréver la pâgina dla vòstra cmûna preferîda! I particulêr dal prugèt e cme fêr a dêr na mân e's câten int la pâgina d'urganiṣasiòun. --Tèstaquêdra 01:36, 2 Dzèmber 2007 (UTC)


text:
L’onn 2000 deva quai anc 2’294 vischnancas en Svizra. Sin Bumaun han 44 vischnancas fusiunà a 14 communas pli grondas. Quai resorta dal register uffizial da l'Uffizi federal per statistica.
4 novas vischnancas grondas en Grischun
En il chantun Grischun datti 4 novas vischnancas grondas or da 15. Questas èn
- Claustra-Serneus
- Luzein
- Sursaissa Mundaun
- Surses
Uschia ha il chantun Grischun a partir dal proxim onn anc 114 vischnancas.
Fusiun en l'entira Svizra
Bleras fusiuns da vischnancas hai plinavant dà en il chantun da Friburg. Là fusiuneschan 18 vischnancas a 5 communas.
Il 2014 era il dumber da vischnancas sa reducì per 28, il 2013 per 56. Avant 150 onns aveva la Svizra anc prest 1’000 vischnancas dapli.
RR novitads 15:00


text:
La cussegliera federala partenta Eveline Widmer-Schlumpf ha surdà il departament federal da finanzas al cusseglier federal Ueli Maurer. El ha survegnì simbolicamain 4 clavs e l'ovra «Geld und Geist» da Jeremias Gotthelf.
Maurer surpiglia l'uffizi l'entschatta da l'auter onn. Il mument maina Maurer anc il departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. Il nov elegì cusseglier federal Guy Parmelin surpiglia lura quest departament da Maurer.
Widmer-Schlumpf: «Il sistem politic vegn malduvrà adina pli savens»
Eveline Widmer-Schlumpf punctuescha en l'intervista cun RTR, ch'ella saja in vair fan dal sistem politic svizzer. E tuttina: precis quest sistem saja fragil ed i vegnia fatg maldiever dad el pli e pli savens, admonescha Eveline Widmer-Schlumpf.
RR Actualitad mezdi 11:00


text:
Sam Smith: «One Last Song»
- Mardi, 20.3.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 20.3.2018, 9:30, RTR
Sam Smith è vegnì enconuschents entras collavuraziuns cun auters artists. Per exempel ha el lavurà cun la band Disclosure vi da la chanzun «Latch» u cun Naughty Boy vi da «La La La». Quella è schizunt stada en plirs pajais europeans sin plaz in dals charts.
Durant sia carriera ha Sam Smith bajegià si in num cun sias bellas balladas melancolicas. Ina da las novas chanzuns dad el è «One Last Song».


text:
Dapi la damaun circuleschia il traffic da navettas per part puspè. Quai ha communitgà la guardia da costa greca. Tenor indicaziuns uffizialas èn radund 90 bajetgs vegnids donnegiads. Dus hotels sajan vegnids evacuads. Ils turists sajan vegnids repartids sin ulteriurs hotels.
Il terratrembel ha gì ina forza da 6,6 sin la scala da Richter. L’epicenter saja stà en vischinanza da la citad tirca Bodrum. Il center dal terratrembel saja stà en ina profunditad da 12 kilometers.
Duas persunas sajan mortas en la citad principala da Kos. I sa tractia dad dus turists da la Tirchia e la Svezia. Quai ha il president da la citad ditg al radio statal grec. Radund 120 ulteriuras persunas sajan vegnidas blessadas.
Svizra blessada
Er ina Svizra è vegnida blessada tar il terratrembel en la Mar Egeica da questa damaun cun dus turists morts sin l'insla grecca Kos. Quai ha confermà il departament federal per affars da l'exteriur. Il mument vegn anc examinà sch'i dettia ulteriuras persunas svizras pertutgadas.
Hotelplan Suisse ha communitgà ch'ins haja enconuschientscha d'ina clienta levamain blessada. Actualmain sajan 379 clients da Hotelplan Suisse sin l'insla Kos e sis clients a Bodrum. TUI Svizra ha communitgà che tut ses clients en questa regiun sajan saun e salvs ed er Kuoni na sa nagut da clients grev blessads.
Donns haja cunzunt dà en il center da la citad. Là sa chattan bleras bars. Ils donns da material sajan enorms, ha ditg il burgamester da l'insla.
Tsunami pitschen
Al port da la citad principala da l’insla Kos hai schizunt dà in tsunami pitschen pervi dal terratrembel. Er sentì haja ins il terratrembel sin l’insla Rhodos. Là n’haja dentant dà nagins donns. Quai ha communitgà la polizia.
Or da la Tirchia na datti nagins rapports da donns pli gronds.
RR novitads 06:00++


text:
La renovaziun dal center d’art a Nairs è reussida. Or da la chasa veglia che deriva da l’onn 1913 e ch'era en in nausch stadi è daventà in stabiliment renovà che cuntenta ils standards d’ozendi.
Quai ha dentant custà: Il motiv principal ch'ils custs en pli auts che previs è da chattar en la substanza da la chasa veglia ch'era en in pli nausch stadi che quai ch'ins aveva cret.
La chasa stà sut protecziun da monuments
In segund motiv per l’augment dals custs è er il fatg, che la protecziun da monuments ha gì differentas pretaisas durant la construcziun. Betg planisada e calculada uriundamain è ina sala polivalenta per occurrenzas pli grondas ch'è vegnida realisada en pli.
Cun la renovaziun è vegnida salvada in chasa istorica or dal temp dals bogns da cura da grond'impurtanza.


text:
Suenter vegn minutas menava Schluein Glion 1:0, mo 1:0. Atgnamein havessen ils da casa stuiu menar 4 ni schizun 5:0, mo las meglieras schanzas ein vegnidas muchentadas en quellas empremas minutas en seria. Aschia ha Schluein Glion stuiu esser leds da buca incassar en la davosa minuta dalla prolungaziun il gol d’egalisaziun!
Naven dall’emprema minuta han ils indigens priu avon la biala culissa d’aspectaturas ed aspectaturs il giug enta maun e gia suenter quater minutas han ils dus giuvens Marino Cavegn e Lars Caduff procurau suenter ina bellezia cumbinaziun sur pliras staziuns e sur igl entir plaz vi per igl emprem gol. Marino ha alla fin dall’attacca offeriu a Lars il gol sil pei cun in bellezia pass neu dall’ala dretga. Era suenter quei gol ha Schluein Glion dominau tenor giavisch ed elavurau ina pli biala occasiun da marcar suenter l’autra. Mo neginas da quellas ein vegnidas nezegiadas, aschia chei steva da pausa mo 2:0 per ils indigens! El temps da prolungaziun avon la pausa ha Luca Vinzens numnadamein aunc giu empau cumpassiun cun aspectaturas ed aspectaturs e sittau cun bia sentiment e gronda survesta e cun in siet plazzau naven dalla lingia da sedisch il secund gol.
Suenter pausa ha Schluein Glion lu buca cumbinau pli aschi bein anavon. Bein han ils sperts attaccaders aunc saviu crear enqual caschun da marcar, mo buca aschi biaras e forsa era buca aschi claras sco en l’emprema mesadad. Persuenter ei l’equipa da Netstal vegnida empau meglier el giug ed ha saviu sittar suenter in ura in gol. Suenter ch’in attaccader ei vegnius frenaus cun il foul en la zona da puniziun ha Andrea Contardi giu success cun in siet naven dil punct da penalti. Per dapli ha ei denton buca tunschiu a Netstal, era sche ils hosps dalla Glaruna han giu en la davosa minuta aunc ina gronda caschun d’egalisar. Mo per pauc ha in giugadur glarunes munchentau la balla cuort avon la lingia dil gol, aschia che quella ei ruclada sper il gol vi enstagl en la reit.
US Schluein Glion – FC Netstal 2:1 (2:0)
Crap Gries, Schluein. – 255 aspectaturs. – AR: Gorani
Gols: 4. Caduff 1:0, 45.+1. Luca Vinzens 2:0, Andrea Contardi 2:1 (p).
Schluein Glion: Hornacek; Wellinger, Berni, Welter (59. Bundi); Dermont, Ramon Derungs, Cavegn, Luca Vinzens (74. Tschalèr), Tiziano Vinzens (84. Casanova); Gabriel Derungs, Caduff (62. Airaghi).
Netstal: Milano; Sauter (28. Leuzinger), Angelo Contardi, Zweifel, Reumer, Pfeifer (50. Todorovic); Jashari, Kormann (16. Lopes Teixeira), Andrea Contardi, Sevic (58. Cucinelli), Gössi.
Remarcas: Schluein Glion senza Livio Derungs und Patric Andreoli (blessai). – Cartas mellnas: 70. Andrea Contardi (foul), 75. Todorovic (foul), 82. Lopes Teixeira (reclamar), 87. Ramon Derungs (foul).


text:
Sannite
Gl Sannite (pe òsch Safineis é pe latine : Samnīs, -ītis, a gl singulare ; Samnītes, -ium, a gl plurale) suó tribbù sabbèlleche štabbelite dénd a gl Sannie (reggione mendana e l’Etalia e gl sudd) e gl sètteme affin’a gl tèrz sècule p.C.
La prima vòta che ze tròva caccosa de scritt ngim’a iss resagl a gl 354 p.C.[1], a ne trattate fatt che gl Romane.
Gl pòpele[càgna | càgna surgente]
Sse pòpele parla na léngua apparendata a l'òsch. Gl Sannite suó spartute a quatt tribbù:
- gl Pendr (Pentri), la tribbù la cchiù ròssa, la capetale éva Bojano (Bovaianom pe òsch, Bovianum pe latine).
- gl Caracine (Caraceni), a gl ávete Sangr (Sagrus) che le cettà prengepale Cluviae é Juvanum.
- gl Caudine (Caudini), che tenévane la cettà de Caudium.
- gl Irpine (Hirpini, da hirpos, ch’ò dice lupe pe òsch), a le surgènd e gl Calore che la cettà de Beneventum.
Puó cchiù appriéss sse tribbù fúrene rarreviate da :
- gl Frendane (Frentani), che štévene luongh gl Adriáteche, tra gl Sangr e Fortore, che la cettà de Larine (Larinum pe latin, Larinor pe òsch).
Štòria[càgna | càgna surgente]
Dòpp na uèrra tra Umbr é Sabbine (aggènd e šterpiglia itáleca, apparendate da la léngua) sse lúteme, èssènn vengeture, decediérn e fà ne Ver Sacrum (Primavéra Sacra) n’nore a gl ddíe Mamerte (che curresponn a gl ddíe Mars latine é a gl Ares grèche). A la primavéra e gl ann appriéss, gl giune fúrene mannate a culenizzà ata tèrra, pertate da gl agnemale sacre a gl ddíe a gl quale évene štate cunzacrate: gl vòve; cape de la spedezione éva Comine (o Còmie) Caštrònie, criatore e gl Touto (pòpele) sannite. Partiérn da gl lachitt sacre de Cutilia (uoje ze chiama lache de Paterno, a gl chemune e Castel Sant'Angelo, m’previngia e Riéte) che 7.000 Sabbine, é, mendagn mendagn, dòpp ne cammine luongh, arreviarn a na chiana ricca d’acqua é de tèrr. Štrabbone conda che gl vòve ze fermètt a gl piéde de ne còll chiamate Samnium, é da quišt gl pòpele peglètt gl nome, mméce ze sa ca gl nome Sabbine, Sannite (Safineis) é Sannie (Safinim) ne viév da la stéssa rádeca lenguišteca ch’èngh gl innoeuropèe sabh-.
Gl Sannite suó spase, da gl ottave sècule p.C., dénd a ne ruoss tretòrie chiamate Sannie, chiuse a nòrd da le mendagn e la Majèlla; a sudd é a levand da l’Apulia é da gl muare adriáteche; a punènd da la Cambania é da gl muare tirréne.
A la secunna mmetà e gl quind sècule p.C., gl Sannite ze píglene la Cambania, mindr cchiù a sudd gl Lucane ze spánnene pe tutta la Calavria.
Ciért Sannite críane ne Štate cambane attòrn a la ricca Capua etrusca é a la Cuma grèca, addevendènn cchiù šteruite é mén ferrign, ma remanènn angora sott pressione e chigl e le mendagn pe tutt gl sècule appriéss. Le ricch é rass chiane de l’Apulia a sudd, e la vall e gl Lire a nòrd é, prima e tutt, chéll e la Cambania fúrene spiss sacchijate da gl mendanare.
A gl 354 p.C., Roma facètt ne puatt d'amecizia é d'allianza che la cunfederazione sannita, ma nen ze sa niènd de quéll che ze deciérene. Gl stòrece d’uoje piénzene ca ndann gl sciume Lire (gl Liris latine) fòtt gl chembine naturale tra gl romane é gl sannite.
Viérz 343 p.C., gl Sannite e le mendagn maleménane gl Sedecine e Tiane (Teanum) che štave a chembine che Lazie é Cambania. Chiss chiámane gl Cambane e Capua pe ze fà rajetuà, é sse lúteme ze revòtane a la vía de Roma.
Fòtt la prima uèrra sanníteca. Gl Romane vengiérene ddu vòte condr a gl pòpele mendanare ma nen ze n’apprefettarn pecché z’avétter’a reterià pe ì a schemmatt che gl viécchie alliate latine. Roma refà n’allianza nòva che gl Sannite é chemmatt affiangh a iss condr a gl Sidicine, gl Cambane é gl Latine, pe gl quale gl abbandone e Teanum è ne bbrutt còlp pe la cunemía séa. D'allescì, a la prima uèrra sanníteca ze ngatèna la uèrra latina.
Roma ze spann pe tutt gl Lazie é la Cambania, é sse fatt la métt faccefrond a gl Sannite. Viéve appriéss ddu uèrr lòngh, la secunna uèrra sanníteca é la tèrza uèrra sanníteca che dúrane da gl 327 p.C. a gl 290 p.C (quann gl Sannite z’arriénnene). Sse lúteme piérdene na part e gl tretòrie sié é tiéve a spuštà gl chembine ngòpp’a gl ávete Velturn, ne ccone cchiù a sudd-èšt e gl Lire. Pe de cchiù tiéve a dà paricchie suldate a Roma. Nen petènn seppertà ss’affrund gl Sannite s’allíane che gl nemice e Roma che ze tròvane a l’Etalia, Pirr a gl 280 p.C. é Anníbbale a la secunna uèrra púneca.
Bbattaglia e le Forch Caudine andó suó rappresendate ciért suldate sannite. Affrisch lucane, Musée archeològgeche naziunale e Paestum, viérz 320 p.C.
Gl Sannite suó tra gl prime puópele a ze revetà condr a Roma a la Uèrra seciale. Críane na cunfederazione itáleca, prò a gl 88 p.C., a la fine e la bbattaglia de pòrta Cullina, Sylla fa n’accesiaglia é štrica quasce tutt gl uerriére sannite é spèrd gl riéšt e la pepelazione. Da ndann ze petètt dice ca l’Etalia fòtt rionda sott a n’úneche reggime giurídeche.
Annetaziune[càgna | càgna surgente]
- ↑ Pe gl ann apprima a gl ann 300 p.C., la creneluggía varroniana nen è cchiù cunzederata comm se foss jušta. È prengepalmènd addeprata da Tite-Livie. Eppure la letteratura accadémeca modèrna, pe cunvenzione, addòpra angora šta creneluggía. (Gary Forsythe, A Critical History of Early Rome, 2005, Berkeley, University of California Press, pp. 369-370).
Lébbra[càgna | càgna surgente]
- Jacques Heurgon, Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques, éditions PUF, Nouvelle Clio, Paris, 3e éd. 1993, p.p. 327-336, ISBN 978-2-130-45701-5
- Dominique Briquel et Giovanni Brizzi, « chapitre VII - La marche vers le sud », Hinard 2000, François Hinard (dir.), Histoire romaine des origines à Auguste, éditions Fayard, Histoire, Paris, anno 2000, p.p. 245-292, ISBN 978-2-213-03194-1
- Mireille Cébeillac-Gervasoni, Histoire romaine, La Royauté et la République, éditions Armand Colin, Paris, anno 2006, p.p. 70-75, ISBN 978-2-200-26587-8
- Christiane Saulnier, L'armée et la guerre chez les peuples samnites (VIIe-IVe s.), Paris, De Boccard, 158 p., 45 ill., 5 cartes.
- (EN) Edward Togo Salmon, Samnium and the Samnites, Cambridge University Press, 1967, ISBN 978-0-521-13572-6
Jond e fòre[càgna | càgna surgente]
- sanniti.it : zite che parla de gl Sannite.
- Mathilde Mahé-Simon, « Les Samnites existent-ils encore à l’époque d’Auguste ? », http://www.fondazionecanussio.org/atti2007/6_Mahe.pdf
Fond[càgna | càgna surgente]
Ss’artícule ne vè ‘mbart o ndutt da gl artícule currespennènd e la wikipèdia pe frangése.


text:
Gist duas grondas purschidas ha Lai il mument en funcziun. Ina da questas è il guaud magic. Installaziuns da glisch, ina fiera da Nadal amez il guaud e concerts d'artists svizzers. Questa maschaida ha er quest onn procurà per success a Lai.
La segunda purschida gronda è il paradis da glatsch che porscha diversas surfatschas cun differentas tematicas per grond e pitschen. Era sch'ils responsabels quintan cun in deficit da 350 fin 390'000 francs sa paja quest'investiziun, di Bruno Fläcklin, directur da la destinaziun turistica Lai.
RR Telesguard 17:40


text:
Canton Zürigh
El Canton Zürigh (en todèsch: Kanton Zürich) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 1729 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 1392396 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de Zurìgo
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è sitüàt endèla part setentriunàla de la Svìsera. L'è tacàt ai cantù de Sciafüsa a nord, Argovia, Zug e Svit a sud, Türgovia e San Gal a èst. El lach de Zurìgo l'è per lo piö sitüàt endèl teretóre del cantù.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória del cantù l'è paraléla a chèla de la cità de Zurìgo. 'N época antìca, la zòna l'è stàda 'n bùna part colonizàda dei Romàni, che i gh'ìa dat nòm Turicum a la cità. El teretóre el reprezentàa la frontiéra del Impér.
Quan che 'ndèl sècol V, l'Impér el s'è desfàt fò, le tère del cantù i è stàde devastàde dei Alemanni, e pò ricostrüìt sóta la tutéla de la cità de Zurìgo.
El nùcleo centràl del cantù de Zurìgo 'l consìst endèi teretóre acquizìcc de la cità dòpo che l'è dientàda 'na cità lìbera (en todèsch: reichsfrei) endèl an 1218, en particolàr dòpo de la revulusiù de le corporasiù 'ndèl 1336.
El cantù l'è nit a fà part de la Confederasiù Elvética endèl an 1351. La part bàsa del cantù la gh'è stàda zontàda 'ndèl 1362. Endèla Vècia Guèra de Zurìgo (1440-1446) che 'l cantù de Zurìgo 'l g'ha combatìt cùtra i óter sèt cantù de la confederasiù de alùra, la cità la gh'ìa rivendicàt la sovranità söl Toggenburg ma a la fì de la guèra gh'è tocàt rinuncià. Le zòne a nòrd, enfìna al Réno i è deentàde part del cantù dòpo che la cità la g'ha crumpàt Winterthur dei Asbùrgo 'ndèl 1468. I teretóre a òvest envéce, 'ndèl 1803, i s'è destacàcc e i è nàcc a fà part del Canton Argovia. De alùra 'l teretóre cantunàl l'è restàt envariàt.
La custitusiù 'n vigùr al dé d'encö l'è stàda apröàda 'ndèl més de febrér del 2005 e l'è entràda 'n vigùr endèl zenér del 2006 en sustitusiù de chèl ècia del 1869
Sudiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è dividìt en 171 cümü, repartìcc söi dùdes distrècc (en todèsch: bezirke) elencàcc ché sóta.
- Zurìgo che 'l töl dét i quartér (vergü ex-cümü indipendècc) de la cità de Zurìgo
- Affoltern che g'ha per capolöch la citadìna de Affoltern am Albis
- Andelfingen, che g'ha per capolöch la citadìna de Andelfingen
- Bülach, che g'ha per capolöch la citadìna de Bülach
- Dielsdorf, che g'ha per capolöch la citadìna de Dielsdorf
- Dietikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Dietikon
- Hinwil, che g'ha per capolöch la citadìna de Hinwil
- Horgen, che g'ha per capolöch la citadìna de Horgen
- Meilen, che g'ha per capolöch la citadìna de Meilen
- Pfäffikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Pfäffikon
- Uster, che g'ha per capolöch la citadìna de Uster
- Winterthur, che g'ha per capolöch la citadìna de Winterthur


text:
En in mais cumbattan ils megliers lutgaders dal Nordost da la Svizra a Tavau per il titel dal retg da lutga. Suenter che la lutga n'era betg pli stada durant tschintg onns en il Grischun, è l’eveniment grond puspè ina giada en nossa regiun – questa giada dentant en la halla da glatsch da Tavau.
Lutga e la halla da glatsch da Tavau – quai sa cunfa simplamain.
Il motiv per far ina giada ina lutga en la halla da glatsch da Tavau è detg simpel: La halla da glatsch porscha gia ina buna infrastructura. E sa chapescha porscha la halla da glatsch era in tetg. Uschia che l’aura n'ha nagina influenza sin la concurrenza.
I po esser ch'i dat naiv il fanadur a Tavau. Nus na vulain betg esser dependent da l’aura.
Che la lutga sa cunfa cun la halla da glatsch a Tavau mussan era las cifras da la prevendita. Ina buna part da las 3’500 plazzas da seser èn gia vendidas. Sper quellas stattan era anc radund 3’000 plazzas da star sin pe a disposiziun.
RR actualitad 12:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
Lufthansa porscha mediaziun cumpletta
En la dispita da tariffas tranter ils pilots da la Lufthansa e la societad aviatica pudessi dar moviment. Il schef da la Lufthansa Carsten Spohr ha offert al sindicat dals pilots ina mediaziun cumpletta davart tut las dumondas da tariffa avertas.
En il conflict da tariffas ha quai dapi in onn dà tut en tut 12 rundas da chauma. Il sindicat aveva adina pretendì ina mediaziun cumpletta, quai aveva la Lufthansa enfin ussa però adina refusà. En la dispita vai tranter auter per las pajas e las rentas dals radund 5’400 pilots.
RR novitads 11.00


text:
17 12
Ol dé 17 de dezèmber l'è 'l 351 ( 352 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 15 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de dezèmber al è ul dí da pòost 351 ( 352 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 15 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1504 - Granada (Andalusia, Spagna): al ghe ría ol cadàver d'Isabela I de Casteja per èss-agh interat, prossedent de Medina del Campo, indóe la reina a l'era morta tre setmane pröma.
1903 - spiasa de Kitty Hawk (Carolina del Nord, SÜA): Orwile e Wilbur Rright i riess a fá gulá 59 segunt olFlyer (pilotant Orwile), ol pröm aviú de la stòria.
1925 - Barcelona: ol capità zeneral de Catalunya Milans del Bosch ordena ol sarament del camp de les Corts del Barça: Gamper al presenta i dimissiú irrevocabel come president del club.
1989 - i Stacc Ünicc: The Tracey Ulman Show -ü spasse televisif de la Fox Network- al scumensa a emèt I Simpsons come séria.
2002 - Pretòria (Süd-àfrica): ol goèrn del Congo e i opositur che al combatéa i firma ün acord de pas ch'al posa fí a quàter agn de guèra sivila, con apröf 2 miliú de persone morte.
2004 - Bhutan: ol paes al de·ental pröm del mont sensa tabach: se'n la proibiss la véndita e ol consüm in pöblich.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - Barcelona: Josep Comas e Solà, astrònom Català (m. 1937).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Sant Andreu de Palomar, Barcelona: ol pàder Magnanet, eclesiàstich Català, fondadur di istitücc de Fills de la Sagrada Família (n. 1833).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Thomas Edison
Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febrér del 1847 — West Orange, New Jersey, 18 de utùer del 1931)[1] l'è stat en inventùr e 'n imprendidùr americà che g'ha svelöpàt divèrsi dispuzitìf importàncc che g'ha ìt 'na gràn importànsa indüstriàla.
L'è stat el prim a aplicà i prensépe de la prudusiù de màsa al procès de l'envensiù. Edison l'ìa cunsideràt giü dei piö prulìfich enventùr del sò tép, e 'l g'ha stabilìt el rècord co 1.093 brevècc. El g'ha fat registrà le sò 'nvensiù en töt el mónt.
'Ntra i sò contribùti piö üniversài per l'evulusù tecnològica e scentìfica gh'è la lampadìna a 'ncandescènsa, el gramòfono, el cinescòpio, el dictàfono e 'l micròfono a granèi de carbù per el telèfono. Edison l'è giü dei precursùr de la revulusiù tecnològica del sècol XX. El g'ha ìt 'na part determinànt endèl'indüstria del cìnema.
Biografìa [1][Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Thomas Alva Edison l'è nasìt endèna famìa de la clas média, ai 11 de febrér del 1847, a Milan, endèl stat americà del Ohio. Sò pàder, Samuel Edison, canadés de urìgin olandéza, che per sbarcà 'l lönàre 'l fà 'n pó de töt: el vendidùr de barbài, el maringù, carpentér, agènt imubiliàr, ecc. Sò màder, Nancy Eliot Edison, ex-profesorèsa canadés, la g'ha 'n càrech sèt fiöi, dei quài tré i mör amò picinì. Thomas l'è 'l piö zùen de töcc, e, per chèsto, sò màder la ghe dèdica 'na atensiù speciàl.
Endèl 1853, la famìa la fà San Martì e la và a stà a Port Huron. Par che zamò de picinì 'l gh'ìes dei problémi a sintìga e a scöla, l'ünica de la citadìna, el Thomas Edison el fàa fadìga. El sò profesùr, el reverèndo Engle, el dizìa que "'l gh'ìa adòs el diàol e che dismitìa mài de fà domànde stüpide e che 'l fàa fadìga a 'mparà". En piö, el se refüdàa de stà a le lisiù. Dòpo de tré més de scöla el Thomas Edison el làsa lé de nà e 'l turnarà mai piö a nà a 'na scöla 'n töta la sò vìta. La sarà sò màder a ciapàs la brìga de edücàl e lü, de la sò bànda, l'empàra chèl che la 'nteresàa de piö. El fenesarà per divorà töcc i lìber de sò màder che parlàa de scènsa. El riarà a mèter en pé 'n laboratóre de chìmica söl solér che 'na ólta ogna tat el fàa tremà töta la bàita.
El càta sà, 'ntàt, en pòst cóme vendidùr de giornài, panadì, tùrte e fröta söndèn tréno che 'l nàa de Port Huron a Detroit. La guàrdia de la stasiù locàl la ghe lasàa tègner i sò giornài e töt el rèst endèn vagù öt. Ghe restàa amò del tép per lèzer e per fà i sò esperimèncc endèl sò laboratóre che, de niscùs, l'Edison el gh'ìa mitìt en pé endèn giü dei vagù e che 'n bèl dé 'l narà a föch per 'n esperimèt mìa nat per el sò rét. En chèl perìodo ché, pegiùra 'l probléma de udìto che 'l gh'ìa sèmper vìt e 'l vé quàze sùrt.
Entàt però l'empàra el còdice Morse e 'l fa sö dei telègrafi artigianài. Piö tàrde 'l ghe darà a sò fiöla 'l scötöm de "Dot" (pónt) e a sò fiöl el scötöm de "Dash" (lìnea). El frequènta 'n córs e 'l rìa a deentà telegrafìsta del paés endóche l'è nasìt, però, sicóme che 'l gh'ìa amò 'l vése de fà esperimèncc, el và a finì de fà söcéder 'n óter incidènt e quàze 'l fà saltà pelària l'ufìcio.
Edison el fà brevetà la sò prìma 'nvensiù - 'na màchina per registrà i vóti, che gh'è 'nteresàt a nisü - quan che 'l gh'ìa 21 agn. El và a stà a Nöa York endèl 1869 per afermàs come enventùr como indipendènt. El rìa sènsa gne 'na palànca e 'l fàa la fam. Du agn piö tàrde, l'envènta 'n indicadùr automàtich de quotasiù de la bórsa. El riarà a vindìl per 40 mìla dòlari e 'n piö 'l fìrmka 'n contràt co la Western Union, puzisiù che g'ha pirmitìt de nà a stà de per sò cönt a Newark, en quartér periférich de Nöa York.
El dé de Nedàl del 1871, el se spùza condèna s•cèta de 16 agn, Mary Stilwell, giöna de le sò 'mpiegàde. Dùsez'àgn piö tàrde, dòpo de ìga dat tré fiöi, Mary la mörarà de tìfo. Edison el se spùzarà amò 'na ólta, co Mina Miller, e pò a de lé 'l g'harà tré fiöi.
Endèl 1876, quan che l'ìa zamò famùs, la varietà de la sò atività e le sò dispunibilità econòmiche le ghe peretarà de mèter en pé 'n véro cèntro de ricérca a Menlo Park. L'ìa quàze 'na cità 'ndüstriàl, co ufìci, laboratóre, asistèncc e tècnich preparàcc. En chèsta época, l'Edison el riarà a prupunìs l'obietìf de tirà fò 'na nöa 'nvensiù ògna dés dé. El riarà mài a tat ma per en perìodo de quatr'àgn, el riarà a brevetà 300 invensiù nöe, che 'l corespónt praticamènt a 'na creasiù ògna sich dé.
Endèl 1877 el g'ha 'nventàt el fonògrafo. L'aparàt el cunsistìa endèn cilìnder ricuprìt condèn fòi de alumìnio. 'Na puta gösa la vignìa schisàda cùtra 'l cilìnder. Colegàcc a la pùta gh'ìa 'n um diafràma ('n dìsch fì fì che fàa de sensùr endóche le vibrasiù le vignìa convertìde de segnài eletrònich en segnài acùstich e vicevèrsa) e 'na sórt de turtaröl grant. El cilìnder el vignìa fat girà a mà entàt che l'operadùr el ghe parlàa dét endèl turtaröl. La us la fàa vibrà 'l diafràma. Entàt, la puta gösa la segnàa 'na rìga endèl fòi de alumìnio.
Quan che l'inciziù la l'ìa finìda, la pùta la vignìa cambiàda condèna ùcia; la machinèta a fà isé la ripruducìa le paròle quan che se turnàa a fà girà 'l cilìnder. El Thomas Edison el g'ha lauràt dré a chèsto progèt endèl sò laboratóre entàt che 'l cantàa la cansù de pipì "Maria la gh'ìa 'n pirì" (Mary had a little lamb), e pò 'l la fàa sunà col sà fonògrafo.
Endèl 1878, quan che 'l gh'ìa 31 agn, el s'è mitìt endèl có de rià a tirà fò la lùce a pàrter de l'energìa elètrica. Zà dei óter ricercadùr i gh'ìa zamò pröàt a fa sö de le làmpade elètriche. Nernst e Swan, per ezèmpe, i éra riàcc otègner en quach rezültàt, ma i sò dispuzitìf i düràa tròp pòch e pò i se spacàa.
Edison el g'ha pröàt en prensépe a doprà dei filamèncc de metàl. Gh'è ülìt 'na möcia de 'nvestimèncc e miér de pröe per rià a troà 'l filamènt giöst: en fil de cutù parsialmènt carbunizàt. A mitìl endèn vazèt de védre endèl quàl s'ìa creàt el vöt, el fil el se scaldàa a fàga pasà dét la corènt elètrica 'nfìna che 'l deentàa incandescènt, sènsa però deleguàs, evapurà o brüzà. Endèl 1879, 'na lampadìna fàda sö a chèl sistéma lé la g'ha lüzìt per 48 ùre dré a fìla e, per le fèste de l'öltem de l'an, 'na stràda 'ntréga, arènt al laboratóre, l'è stàda ilüminàda come demostrasiù püblica.
Thomas Alva Edison l'è mórt ai 18 de utùer del 1931.


text:
Birmenstorf
Birmenstorf (Birmischtorf in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 586 abitant e una süperfiss de 7.80 km², e al se tröva a una altitüden de 382 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birmenstorf a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birrhard, Fislisbach, Gebenstorf, Mellingen, Mülligen, Windisch, Wohlenschwil.
L'andament storegh de la popolazion de Birmenstorf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birmenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]