text:
Lyceum Alpinum
"Spirit of Zuoz" vo intuorn il muond
Il Lyceum Alpinum Zuoz, fundo dal 1904, es üna scoula d’internat internaziunela cun circa 220 scolaras e scolars interns e 100 externs traunter 12 e 18 ans. Esser consciaint da la tradiziun ed ün penser progressiv determineschan la filosofia da la scoula chi as basa impustüt sül "Spirit of Zuoz". Quist spiert chi ho d’ingrazcher bger a l’etos sportiv dal Lyceum Alpinum accentuescha las seguaintas valuors: Spiert cosmopolitic, toleranza, respet, fairplay, volunted da prestaziun ed üna prontezza d’imprender düraunt tuot la vita.
Ün spiert cosmopolitic e toleranza s’inclegian da se pels scolars dal Lyceum in üna cumünaunza da pü cu 30 naziuns. Ils pü bgers Lyceaners saun trais u dafatta quatter linguas, illas quelas els comunicheschan traunter dad els düraunt il minchadi. Quista internaziunalited vain eir refletteda e sustgnida d’üna magistraglia internaziunela. Eir scha l’Lyceum Alpinum Zuoz porta il buol da la Svizra tudas-cha, rapreschainta el tuottüna ün’ideologia universela.
Manieras ed uorden düraunt il minchadi, respet e prontezza da güder als conumauns scu eir üna tenuta liberela invers la vita sun las directivas da l’educaziun al Lyceum Alpinum Zuoz chi vegnan dedas sün via als scolars chi possedan la volunted da prestaziun e l’entusiassem.
Al Lyceum Alpinum Zuoz staun a dispusiziun püssas vias da scolaziun gimnasiela: La maturited tenor l’uorden da scoula svizzer, l’ « Abitur » tudas-ch scu finischun dobla insembel cun la maturited svizra ed adüna dapü eir
l‘ "International Baccalaureate Diploma", inua cha vegnan instruieus tuot ils rams in inglais ed inua cha la finischun succeda tenor ün standard chi vela in tuot il muond.
Ulteriuras infurmaziuns:
www.lyceum-alpinum.com


c: text/html

text:
Ruments specials, materials da valur, rument da fabrica
Battarias, accus e bavroulas fluorescentas
Battarias, accus e bavroulas fluorescentas piglian incunter ils lös chi vendan ils prodots. Ils cumüns nun han ingüns recipiaints per battarias.
Troclas da tola ed alu
Recipiaints per troclas da tola as rechattan aint ils cumüns obain dasper las butias plü grondas. Alu po gnir dat giò al center da ramassamaint pro l'impraisa Crüzer. Ils cumüns nun han simils recipiaints e nun organiseschan neir na ramassamaints specials.
Rument da fabrica
Rument da fabrica vain ramassà cunter pajamaint da las impraisas da rumida:
- Transports Crüzer a Scuol
- Engiadina Recycling a Zernez
- Cumün da Samignun
- Bagger Cello a Zernez
- UINA SA, Sur En Sent (be asfalt)
- A. Laurent SA, Ramosch (be asfalt)
- Sosa Gera SA, Zernez (be asfalt)
Ramassamaint verd e lavadüras
Lavadüras our da la gastronomia e da las chasadas ston gnir allontanadas ecologicamaing dal chaschunader confuorm a la ledscha existenta.
Rument vegetals da üerts e parcs, romma, perchas, erba e föglia (cun excepziun da rument da vias e lavadüras) sun eir d'allontanar ecologicamaing e seguond la ledscha. Infuormaziuns in merit dan las administraziuns cumünalas o las interpraisas specialisadas (Crüzer a Scuol).
Materials organics adattats pon gnir cumpostats. La terra da cumpost po gnir dovrada fich bain pel üert. Infuormaziuns per lös cumünaivels da cumpostar pon dar ils singuls cumüns.
Medicamaints, culurs, ölis, chemicalias e tössis
Mincha cumün regla ils ramassamaints specials individualmaing. Infuormaziuns pon dar las chanzlias cumünalas. Ün post central da ramassamaint as rechatta pro l'impraisa Crüzer a Scuol (tel. 081 864 15 81).
Scumonds
L'allontanamaint da rument chi sta in cuntradicziun culla ledscha vain chastià. Id es impustüt scumandà da:
- büttar immundizchas e rument süllas vias ed illa natüra.
- arder rument aint il liber, in pignas e cheminès - fa don a l'ambiaint!
- büttar immundizchas illa chanalisaziun.
- depositar immundizchas in recipiaints da terzs (publics) na destinats per quai.
Cuntrafacziun a las prescripziuns dals reglamaints sco eir a las disposiziuns executivas e decrets relaschats da la conferenza da presidents vegnan chastiadas cun üna multa fin a fr. 5'000.- intant ch'ellas nu suottastan a la legislatura da la Confederaziun o dal Chantun. Scha'l cuolpabel agischa our d'ingurdia, schi po il maximum da la multa gnir surpassà.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prunus
Prunus l'è 'l nòm de 'n zèner botànich inserìt endèla famìa de le Rosaceae. El té 'nsèma de piö de duzènt spéci de piànte a portamènt de piànta o de boscàl, 'ntra le quài gh'è la brògna (Prunus domestica; brügna in Lumbard Ucidental), l'ambrognàga (Prunus armeniaca; mugnaga in Lumbard Ucidental), el pèrsech (Prunus persica; pèrsegh in Lumbard Ucidental), la saréza (Prunus avium; scirésa in Lumbard Ucidental), la maréna (Prunus cerasus) e la màndola (Prunus dulcis; armandura in Lumbard Ucidental), che i è piànte de fröta cunusìde e sfrötàde de l'òm en agricültüra zamò de tancc sècoi.
'Na quach spéce l'è dopràda apò come piànta ornamentàl per la fiuridùra rigugliùza e delicàda, come per ezèmpe 'l Prunus serrulata (sura de töt i cultivar Kanzan, Amanogawa, Pendula), 'l Prunus cerasifera, che 'l gh'à i fòie róse, e 'l Prunus subhirtella. Dovràt de spès per fà i séze in sità, dezà che l'è röstech e 'l sopórta bé de ès teàt, l'è 'l Prunus laurocerasus.
En natüra, endel'àrea de la Pianüra Padàna l'è bastànsa difundìt el Prunus padus e 'l Prunus spinosa o brognöl che se 'l tróa de spès in di séze e 'n di filàr de piànte.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i g'ha sich pétali e sich sépali e de sòlet i và del biànch al ròza.
La fòia l'è sèmpia e de sòlet lanceolàda. L'òrlo l'è capetàt.
El fröt de töte le spéci del zèner Prunus i è dele drùpe condèn giandì piötòst gròs fài sö de lègn.


text:
Ora, quand Gesù a l'ha savù che ij Farisé a l'avìo sentù dì che Chiel a fasìa e batiava da pì 'd dissépoj che Gioann - però a l'era nen Gesù midem ch'a batiava, ma a-i ero ij sò dissépoj - a l'ha lassà la Giudea e a l'é tornà an Galilea.
Ora a ventava che Chiel a passeissa a travers la Samaria. Siché a l'é vnù ant una sità dla Samarìa ch'as ciamava Sìcar, davzin a la tèra che Giacòb a l'avìa dàit an ardità a sò fieul Giusep. A-i era là ël poss ëd Giacòb, e Gesù, strach dël viagi, a l'era setasse pròpe là davzin al poss. A l'era apopré mesdì. E na fomna samaritan-a a l'é vnùa për tiré d'eva, e Gesù a l'ha dìje: "Për piasì, dame da bèive". Là a-i era gnun d'àutri përché ij sò dissépol a j'ero andàit an sità për caté da mangé. Anlora la fomna samaritan-a a-j dìs: "Com è-lo che ti, ch'it ses n'ebreo, ët ciàmes da bèive a mi ch'i son na samaritan-a?" (përché j'ebreo a spartìsso gnente con ij samaritan). Gesù a-j rëspond: "Se ti't conosseisse 'l don ëd Nosgnor, e chi ch'a l'é col ch'at dìs: 'Dame da bèive', t'avrìes ciamài-ne ti e chiel at l'avrìa date d'eva viva". "Monsù," la fomna a-j dìs, "ti't l'has nen un sigilìn e'l poss a l'é përfond, da dova ciaperìes-to costa eva viva? Ses-to pì grand che Giacòb, nòst pare, ch'a l'ha dane 'l poss, e chiel midem a l'ha beivune ansema con soe masnà e bestiam?" Gesù a l'ha replicà: "Chionque a bèiv dë st'eva-sì a l'avrà torna sèj, ma col ch'a beivrà ëd l'eva che mi i-j daràj, a vnirà an chiel na sors ch'a camprà sù fin-a ant la vita eterna". La fomna aj dìs: "Monsù, antlora dame dë st'eva-là për che mi i l'abia pì nen sèj e i deubia pì nen ven-e ambelessì a tiré dl'eva". Gesù a-j dìs: "Va a ciamé tò marì e peui torna sì". La fomna a l'ha replicà: "I l'hai gnun marì!". Gesù aj dìs: "It l'has rason ëd dime ch'it l'has gnun marì, perché ti't l'has avù sinch òm e col ch'a stà con ti adèss, a l'é nen t marì. It l'has dìme la vrità!". La fomna a l'ha dije: "Monsù, i vëddo che ti t'ses ën profeta. Dime 'n pò: Ij nòsti vej a l'han adorà Nosgnor an sù sta montagna, e vojàutri i dise che a venta adoré Nosgnor a Gerusalèm". Gesù a l'ha dije: "Chërdme, fomna, a ven l'ora che i adorëreve 'l Pare nì an su sta montagna e gnanca a Gerusalèm. Vojàutri i adòre lòn ch'i conosse nen, Nojàutri i adoroma lòn ch'i conossoma, përché la salvëssa a ven daj Giudé, ma l'ora a ven, ansi, a l'é pròpi adèss, che j'adorator genit a a l'adorëran ël Pare an ëspìrit e an vrità. An efet ël Pare a serca 'd gent ch'a lo adoro pròpe parej. Nosgnor a l'é spìrit e coj ch'a l'adoro a venta che l'adòro an ëspìrit e an vrità. La fomna a-j rëspond: "I saj che 'l Messìa, visadì col ch'a l'é ciama 'l Crist, a l'ha da vnì. Quand che chiel a vnirà, an farà savèj tut". Gesù a-j dìs: "Mi i son Chiel, giusta col ch'a parla con ti adèss" .
Ant ël mentre, ij dissépoj a son rivà e a son maravijasse che chiel a parleissa con na fomna, ma gnun a l'ha dije còsa maj chiel a voreissa o përché a l'avìa parlaje. La fomna, donch, a l'ha lassà lì soa doja e a l'é andassne a la sità e a l'ha dit a la gent: "Ven a vëdde n'òm ch'a l'ha dime tut lòn ch'i l'haj maj fàit. Col òm là sarìlo fòrsi nen ël Crist?". Ansì lor a son surtì dla cità e a son vnù da Chiel.
Ant ël mentre, ij dissépoj a lo pregavo e a-j disìo: "Rabbi, mangia quaicòsa!". Ma Chiel a-j dis: "I l'hai da mangé na ròba dont vojàutri i seve nen". Ansì i dissépol a disìo an tra 'd lor: "Quaidun a l'halo forse portaje da mangé?". Gesù a-j dìs: "Mè mangé a l'é 'd fé la volontà 'd Col ch'a l'ha mandame e porté a compiment Soa euvra. E-lo nen vera che vojàutri i dise ché a-i é ancora quatr mèis e peuj a l'é 'l temp dl'archeujta? Iv dijo: Aussé j'euj e vardé le campagne coma ch'a son madure për la mëssoun. I mëssonor a arsèivo 'n salari e a cheujo 'd frut an vita eterna përché col ch'a sëmna e col ch'a mëssona a peusso arlegresse ansema. Oura lòn ch'as dis ëd sòlit, a st'occasion a l'é vera: "Un a sëmna e l'àutr a mëssona". Mi i l'hai mandave a mëssoné lòn ch'i l'eve nen travajà; d'àutri a l'han travajà e vojàutri i seve intrà ant ij sò travàj.
Aòra motobin ëd Samaritan ëd cola sità a l'han chërdù an Chiel grassie a la paròla dla fomna ch'a l'avia testimonià: "Ven a vëdde n'òm ch'a l'ha dime tut lòn ch'i l'hai mai fàit". Parèj che quand ij samaritan a son rivà da Chiel, a l'han pregalo dë sté ansema a lor, e Chiel a l'é restà là doi dì, e motobin ëd pì 'd gent a l'ha chërdù an soa paròla. Lor a disìo a cola fomna: "A l'é pì nen grassie a toa paròla che adèss nojàutri i chërdoma, ma përché noi midem i l'oma sentulo ëd person-a. Anlora i podoma bin dì che sto-sì a l'é dabon ël Crist, ël Salvator dël mond".
(Gioann 4:1-42)http://riforma.net/index.php?title=Piemontese/Bibbia/Giovanni/04
Predicazione su questo testo, in italiano


text:
John Ford
Ol John Ford (1 de Fevrér del 1894 – 31 de Agóst del 1973) l’è stacc ü diretùr de film, ü regìsta americà de famèa irlandéza dientàt famùs per i sò film de s-ciopetì compàgn de Stagecoach, de Se ta cati... ta copi! e de The man who shot Liberty Valance, ma ach per i portàt al cinéma i piö bèle noèle americane del sécol XX compàgn de The Grapes of Wrath.
John Ford l’éra ‘l sò nòm d’art, de fati ol sò nòm de batézèm l’éra John Martin Feeney.
Tàce di sò film de s-ciopetì piö ‘mportàncc i è stacc interpretàcc dal John Wayne. L’à enzìt per quàter vólte, in del 1935, 1940, 1941, 1952, l’Oscar come regìsta piö brào, ma dóma ü di sò film (How Green Was My Valley) l’à enzìt l’Oscar cóme film piö bèl.
L’à lauràt per piö de 50 agn e l’à giràt piö de 140 film ach se quàze töcc i sò film sènsa paròle i è ‘ndài perdìcc. L’è consideràt ü di regìsti piö ‘mportàncc de la sò època [1] ‘nsèma al Ingmar Bergman e al Orson Welles.
L’è stacc ü di prim a ‘mpegnàs a sircà di pòscc a l’apèrt per girà i sò film (location shooting) al pòst de filmài dét in di stüdi cinematogràfech e i sò film i è famùs ach per chèsto, basta pensà ad ezèmpe ai scéne de Stagecoach e de Se ta cati... ta copi! ciapàde in de la Monument Valley.
Per dà amò piö fórsa a chèsta sò scèlta l’è stacc ach ü di prim a fà di riprése larghe (lòng shot), ciòe di riprése che i fà èt l’atùr de luntà ‘nsèma a töt chèl che ghe stà ‘ntùren isé de ligàl ‘nsèma l’atùr e i pòscc ‘ndóe che l’éra giràt ol film.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gallagher, Tag John Ford: The Man and his Films (University of California Press, 1984), 'Preface'


text:
Uvestg Huonder sa dosta
- Gievgia, 19.2.2015, 19:03
L'uvestg da Cuira, Vitus Huonder, sa dosta cunter las renfatschas en connex cun il cas dal spiritual da Bürglen UR, Wendelin Bucheli. El n'haja betg reagi memia svelt u memia dir cur ch'el ha pretendi la demissiun dal spiritual ch'aveva benedì in per omosexual.
Huonder ha preschentà ina glista detagliada dals eveniments. Plinavant na vegnia l'uvestgieu però betg a far decleraziuns uffizialas. Sco gia communitgà, vegnia uss l'uvestg da Losanna Charles Morerod a discutar cul prer Bucheli.
En la chaussa Bucheli/Bürglen saja vegnì suggerà che l'uvestg da Cuira haja agì memia spert e memia dir, quai scriva Giuseppe Gracia, l'incumbensà per las medias, en ina communicaziun.
RR novitads 20:00


text:
Ovras atomaras sa dostan cunter custs pli auts
- Gievgia, 12.3.2015, 15:57
Plirs concerns d'energia svizzers sa dostan cunter las contribuziuns pli autas, ch'els ston pajar en il fond per tschentar giu e dismetter ovras atomaras.
Il Cussegl federal aveva midà l'ordinaziun l'onn passà, e teoreticamain mess en vigur quella sin l'entschatta da quest onn.
Quest'ordinaziun n'haja betg vigur legala, perquai che tscherts gestiunaris d'ovras atomaras hajan fatg recurs tar il Tribunal federal. Uschia ha respundì la ministra d'energia Doris Leuthard sin ina dumonda or dal Cussegl naziunal.
Ils recurrents crititgeschan ch'il Cussegl federal ha augmentà il supplement da segirezza per 30%.
RR Novitads 17:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Savida da l'aura e dal clima
Descripziun
En l'epoca nua che las previsiuns da l'aura e las analisas dal clima vegnan fatgas sin basa scientifica èn las reglas da purs daventadas ina part da la folclora. Strusch in'emna na passa, senza ch'i na vegnia preschentà a la televisiun, en il radio u en la gasetta in proverbi da pli baud davart las regularitads presumtivas dal svilup da l'aura. Questas sabientschas renvieschan bain senz'auter ad experientschas ed ad enconuschientschas purilas tradiziunalas, ston dentant er vegnir chapidas sco expressiuns litteraras ch'èn caracterisadas in bun pau dal spiert da la romantica. Ultra da la stilisaziun burgaisa da las enconuschientschas meteorologicas purilas hai dentant adina er dà ina pratica populara da l'interpretaziun da l'aura. Quella è naschida tras il basegn essenzial da pudair calcular e planisar las lavurs agriculas, ed ella sa restrenscheva per il solit en il vair senn dal pled a l'orizont local. Formulada en scrit, dentant betg adina en furma elavurada, vegniva ella cunzunt en ils chalenders populars. Fin oz fan bleras persunas da la Svizra centrala lur atgnas observaziuns e prognosas davart l'aura e davart il clima – malgrà ch'ils rapports meteorologics èn omnipreschents en tut las medias e malgrà las capacitads dals servetschs meteorologics professiunals. Ellas fan quai observond lur conturns cun la flora e la fauna ed analisond fenomens da la natira: l’aurora ed il cotschen da la saira, il moviment dals nivels, il cumportament dals animals u la sensibilitad per l'aura èn lur indicaturs. Ed en las stivas sa chatta er bain inqual «Wätterbüechli» che serva per la registraziun regulara da datas ed observaziuns.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Albert Hauser: Bauernregeln. Eine schweizerische Sammlung. Zürich, 1973
Thomas Horat: Wätterschmöcker. Ein Film von Thomas Horat. Ed. Mythen Film. Brunnen, 2011 (DVD)
Kurt Lussi: Wind und Wetter. Die bäuerliche Wettervorhersage und Unwetterabwehr. Wollerau, 1994
Thomas Renggli: Der Wetterschmöcker. Martin Horat und die Muotathaler Propheten. Lenzburg, 2013
Rudolf Schenda: Hinkende Botschaften? Zur Entwicklung und Bedeutung der schweizerischen Volkskalender. In: Schweizerisches Archiv für Volkskunde 92. Basel, 1996, p. 161-181
Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde (Ed.): Atlas der Schweizerischen Volkskunde. Teil II, Lieferung 8, Frage 140. Basel, 1995
Hans Steinegger: Zur Entwicklung der Bauernregeln aus dem Kanton Schwyz. In: Schwyzer Kalender 2000. Ibach, 1999, p. 50-55
- Dossier
- Wetter- und Klimawissen
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 17.05.2013
Dimensiun: 210 kb
Tip: PDF
- Wetter- und Klimawissen


text:
Dialett liventin
El Liventin l'è ona variant de la lengua veneta parlada in del Veneto oriental (provincc de Venezia e de Trevis) e in d'on tocchell del Friul ocidental (fina a on zicch prima de Pordenon), tutt arent al fiumm Piav e al fiumm Livenza, che la ghe da el nomm a lù.
Cuntegnüü
Esempi de lenguaModifica
Dialett de OderzoModifica
Mi dighe donca che intei temp del prim re de Cipri, dop che Gottifrè de Bulgion l'è devegnist paron de la Tera Santa, l'è caist che una ilustressema de Guascogna l'è ista al Sepolcr par inzenociarse davante de Lù; e tornande andrio da quel liogo, cande che l'è stata a Cipri, l'è vegnista senza misericordia maltratada da un pochi de birbant; par quest ela, desperada e no savende cosa far, gh'è vegnist intela testa de andar dal re par demandarghe rason; ma l'ha cognest senti che no la saria riescista a gnent, parchè lù el gera cussita tardiss e pegro da no essar bon de vendicar da om giust i tort che un l'aesse risevest, ma el lassea che i ghe fasesse anca a lù quanti che i gavesse volest, senza badarghe. Par quest qualchedun, se 'l gavea su 'n altro, el se sfoghea fassendoghe al re tute le asenade e vilanade e 'l podea. Avende quela pora femena sentist 'sta rioba, cognoscende che no l'avaria podest aver vendicazion, la stabilisse par medegar el sò dolor, de pónzar la meseria de quel re; e ista pianzend davante de lù, la ga disest: "Sior meo, no son vegnista davante vù par aver vendicazion del tort che i m'ha fassest; ma, per refarme de quel, mi ve prieghe che m'insegneghe comeda che vù tegnì sora de vù quei che mi ode che ve vien fat. Parchè, amparande da vù, mi sia bona de tegnerme andosseghe 'l meo; el qual, Dio cognosse che se fusiesse bona de farlo, co tut l'anemo ve butaria andosseghe de vù, sentindo che sé cussita brao de portarghene".
El re, che fina a quel zorno el gera stat cussita tardiss e pegro, comeda el se fuisesse svegiest, prensepiande dal tort che gera stat fat a 'sta femena, che 'l ga par ben vendichesta, el s'ha mess a darghe adoss ben fiss a tuti quei che i gavesse avest el curaj de farghe qualche malagrazia.
ibidem, pag. 515
Dialett de SacileModifica
A dighe donca che in chel temp del prim re de re Ciprio, dop che Gotifred de Bugion ha ciapat Terasanta, gh'è stat 'na siora de Guascogna che l'è andata a visitar el Sepolcro. E, tornand indrio, co l'è stata a Ciprio, dei birbantezz ghe n'ha dit d'ogni sort. E ela, puareta, se n'a avud a mal, e la pensea d'andarghel a dir al re; ma l'è stata desconsegiada, e i ga dit che l'è temp pers, perchè 'l gera tant gnoch e macaron, che no basta che no 'l fesse giustizia a le insolenze dei altri, ma da poltron schiet el lassea córar anca chele che ghe i fasea a lù. Tant che se gh'era chi che la gaveva su co lù, el se sfoghea col fandeghene quante che più el podea. Co 'sta siora l'ha sentist 'sta roba, vist che a vindicarse no gh'era speranza, l'ha pensat par consolarse de pónzar 'sta marmota de re, e l'è andata da lù pianzand e la ga dit: "Sior meo, mi no vegne ca da par ti par voler vendeta de l'insolenza che i m'ha fat. Ma par aver almanch 'na sodisfazion te preghe che tu me insegne come che tu fa a sofrir chele che sente che i te fa a ti; parchè imparand cussì da ti, posse anca mi 'ntel stomegh la mea co pasienza: che te la donarae a ti tant vulintera, che Dio lo sa lù parchè tu è un bon portador tu, che nissun altri".
El re, infin alora zucon e pegro, el s'ha svejat lù. E, scuminziand da l'insolenza che i avea fat a 'sta siora, che 'l l'ha vindicada ma coi fioch, l'è diventat tant rigoros che da chel dì no 'l gh'en lassea scampar una che i ghe fesse a la sò corona.
ibidem, pagg. 526-527
Dialett de CavazuccherinaModifica
Ve dighe doncia ch'al temp del prim re de Cipro, quando Gofred de Buglion l'ha ciapat Terasanta, l'è nat ch'una rica siora de la Guascogna andesse para i pelegrini al Sepolcro, e có l'è tornà 'ndrio a Cipro, dei tristi omeni l'ha molestata purassè. E de siò ela, lagremando de bon, l'ha pensat de végner dal re a refererghe 'l caso. Ma ghe xe stato de quei ch'e ga dit che 'l re l'era tan' da poch e sbraghezzon, che 'l no farae gnent par ela, anzi: el non féa mai giustissia de le ofese ricevude dai soi, ma lù stesso ghe ne ciapeva senpro; e se gh'era calch d'un che la vesse con lù, se pudéa purassè dar sfuogo de ogni razza de ofese e de insolenzie. La siora, có la ga sentìo 'sto rosegot, persa ogni speranzia de puderse vendicar, per sò gusto la ga destinat de végner dal re a rosegar un poch la sò meseria. E da lù zonta, la ga prensipià a dirghe: "Maestà, piase, mi no vegne saì miga parchè me vegne fata giustissia de la ofesa che m'han fat li vostri omeni; ma i vegne per saver un poch come vu fè a scorlar tan' de malegrazie e de molestie che i ve fan; che, se pudessi ancia mi da vu inparar a scorlarghene, Dio lo sa se ancia la mia ve darae de cuor, zà che sé tan' bon portador".
El re, fin 'dess pigro e bon da gnent, quasi el vegnesse desmissiat dal sono, l'è deventat, da 'sta volta, el pì gran castigador, e guaia a tut quei che vesse pensat de far tort a lù e a la sua corona!
ibidem, pag. 541
Dialett de CorboloneModifica
Dighe donca che al temp del primo re de Zipri, dopo che Gotifré de Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, l'è stat che una femena de Guascogna piena de maniera l'è andata in pelegrinagio al Sepolcro, da dove vegnuda e capitada in Zipri, l'è stata strapazzada da tanti omenati cativi. E par 'sta roba ea poareta, sconsolada e piena de dolor, la s'ha pensà de ricorer al re; ma gh'è stat dit da pì de un che se perdarae la fadiga, perchè 'l gera anca lù 'n malagrazion e de tant poch ben, che inveze de castigar le insolenze che a tuti i ghe fea, no 'l se vendichea gnanca de quele che ghe vignia fate a lù, anzi lù le sostignìa, e se gera quachidun che la ghe brusea, co quel el se sfoghea senza farghe gnent. La femena, sintindo 'sta roba, disperada da la vendeta, e senza gnanca poder aver nissuna consolazion de la sò secadura, l'ha pensà de voler morsegar la miseria de 'sto re; e andata pianzendo da lù, la ga dit: "Sior mio, mi no vegne davanti de ti per vendicarme de la malagrazia che m'è stat fat, o parchè te me vendiche; ma parchè, in sodisfazion de quela, te me insegne come che ti te tien quele che che a mi me par che te vegne fate, parchè imparando da ti posse co pazienza tolerar la mia. Che 'l Signor sa lù come che 'l farae volentieri se 'l podesse, e che no essendo bona te preghe de soportarla ti, che te t'in tien tante altre!"
El re, fin lora stat senza dir gnent, come che 'l se svegiesse dal sono, scominziando da la malagrazia fata a 'sta femena, che lù l'ha volest vendicarla, el l'è deventà propio una bestia co tuti quei che i se vesse ris'cià de far calcossa, o che i se vesse ciolt la libertà co lù.
ibidem, pagg. 542-543
Dialett de San DonàModifica
A digo donca che co regnea el primo sovran de Zipro, pò che Gofredo de Bugion ha ciapà Terasanta, xe sussesso che una zentildona de Guascogna l'è andata per ai pelegrini al Sepolcro; e nel végner indrio a Zipro, per de le figure impide la è stada insultada co ogni sorte de insolensie. Onde quela femena, forte lamentandose, s'ha tacà a pianze e la s'ha pensato de andar dal re per dirghe 'l fato. Ma de le bone anime ga dito che la perdarae le fadighe, persiò che 'l gera tanto tristo e capelon che invese da vindicar le insolensie fate ai altri, i ghe ne fasea un grum a lù, e onde se gh'era mai calchidun che lo gaesse per traverso, i podìa sfuogarse co tute le sorte de malegrasie. Co quela povera femena ga sintìa 'sta trista fasenda, incagnìa e carga de rabia, gh'è vignù in mente d'andar a ponze la meseria del medemo sovran. E rivada a la sò presensia, la ga dito: "Sior, me no son vignua zà a lamentarme co vù che m'è stato fato un'insolensia per 'vere vendeta: ma invese gavarae piasere che me disessi come fè a parar a soso tant ben tuta quela scienza de malegrasie che i ve cassa 'dosso, che ze fussi bona anca mi de far siò, Quel dessora lo sa, cofà mi ve donarae anca la mia insolensia, perchè m'acorzo che siè un bon somaro".
El re, fin lora sbraghesson e pegro, da ora prensipiando cofà el s'aesse svejà da dormir, l'è vignù el pì tristo bestion a contra quei che gaesse per un pelego sporcà l'onor del sò trono.
ibidem, pag. 549


text:
Engiadina
L'Engiadina ( [ɛndʑɐˈdinɐ]?/i, tudas-ch: Engadin; taliaun: Engadina) es üna val da muntagna i'l chantun Grischun, in Svizra. La val es lungia var tschient kilometers e vegn percurrida da l'En. La val sa divida en dus parts, inua ch'as chatta la Punt'Ota: l'Engiadin'Ota, traunter il Pass dal Malögia e Cinuos-chel (vschnauncha S-chanf), e l'Engiadina Bassa, traunter Brail (vschnauncha Zernez) e'l cunfin cun l'Austria. Il rumauntsch ed il tudas-ch sun las linguas da la val.
Cuntegn
Partiziun da la val[modifitgar | modifitgar il code]
Engiadin'Ota[modifitgar | modifitgar il code]
L'Engiadin'Ota (pü bod eir Engiadina Sura) es caracteriseda da la preschentscha dad üna planüra verda, sü la quela a do quatter lejs, tuots furmos da l'En: ils lejs da Segl, Silvaplauna, Champfèr e San Murezzan. Quista zona es circundeda da gods da dschembers e larschs e süsom las muntagnas do que vadrets. L'otezza da la val es traunter 1.600 e 1.800 meters.
L'Engiadin'Ota es lieda a la Val Bergiaglia tres il Pass dal Malögia ed a la Val Puschlev tres il Pass dal Bernina.
Las vschinaunchas da l'Engiadin'Ota sun (da süd a nord): Segl, Silvaplauna, San Murezzan, Schlarigna, Puntraschigna, Samedan, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Engiadina Bassa[modifitgar | modifitgar il code]
L'Engiadina Bassa es pü inclineda (1.610-1.019 meter d'otezza), pü stretta e pü sulvedgia cu l'Engiadin'Ota: l'En scuorra cò aint strettas chavorgias e do que bgeras cascadas.
Las vschinaunchas da l'Engiadina Bassa sun (dad occidaint ad oriaint): Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Flora, fauna e minerals[modifitgar | modifitgar il code]
Illa zona nord da l'Engiadina as chattan gods da pign fin a l'otezza da 1.800 meters, percunter illa vart süd do que gods da larsch fin a 2.100 meters. Impü es l'Engiadina richa da flora alpina.
I'ls gods engiadinais vivan bes-chas scu'l tschierv e'l chavriöl, illas zonas da crappa do que chamuotschs e capricorns ed illas vals laterelas svoulan aivlas e tschess.
I'l terren da la val as chattan minerals scu zinc, plom e aram.
Ils 1. avuost 1914 gnit fundo il Parc Naziunel Svizzer, larg 174,2 kilometers quadrats, chi as chatta illas vschinaunchas da Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L'Engiadin'Ota eira mneda d'ün propi cont. Dal 1139 vendet il cont Dedalrich sieu territori a l'uvas-ch da Cuira. Percunter in l'Engiadina Bassa daiva que bgeras faidas traunter ils signuors dal lö pel possess da la val. Düraunt la guerra da la Vuclina (uschè dit "Murdraretsch in Vuclina") gnit l'Engiadina devasteda ed occupeda dals Austriacs dal 1622, ma zieva ün an turnet'la al Grischun. L'ültima vschinauncha engiadinaisa chi turnet al Chantun füt Tarasp dal 1815.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua la pü impurtanta da l'Engiadina es il rumauntsch; el es parlo in duos variants: puter (Engiadin'Ota) e vallader (Engiadina Bassa), minchüna cun propia grammatica ed ortografia. Insembel faune part de l'uschè dit "rumauntsch ladin", da na confuonder cul ladin dolomitan, parlo illas vals da l'Italia nordorientela, chi es cumplettamaing divers.
L'adöver dal rumantsch, pustüt in l'Engiadin'Ota, es fich diminuieu düraunt ils ültims duos tschientiners: il turissem da massa e la migraziun da persunas, chi nu cugnuoschan la lingua rumauntscha ma be'l tudas-ch, haun fat que. Quist fenomen es pü ferm in Engiadin'Ota, chi es la zona la pü interesseda dal turissem, cu in Engiadina Bassa, inua cha'l rumauntsch es auncha hoz la lingua materna da la megldra part da la populaziun.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L'economia engiadinaisa es fundeda pella megldra part sül turissem. El cumanzet dal 19. tschientiner, cur cha üna funtauna d'ova termela gnit scuverta a San Murezzan. Zieva vet inizi eir il turissem inviernel: pelvaira gnint construieus funiculeras e runals, chi ragiundschan ils lös culla naiv. La prüma funiculera füt quela da la Mottas Muragl, inaugureda ils 9 avuost 1907.
Transports[modifitgar | modifitgar il code]
Grandas vias[modifitgar | modifitgar il code]
L'Engiadina es percurrida tres tuot sia lungezza da ün'unica via, fatta da las Vias naziunelas 3 (fin Silvaplana e 27, chi vo da Malögia (e dimena dal cunfin taliaun da Castasegna, in Val Bergiaglia) fin al cunfin cun l'Austria, tar Martina (vschinauncha Tschlin).
Otras vias importantas da la val sun:
- la Via naziunela 29 dal Pass dal Bernina, chi vo da Schlarigna al cunfin taliaun in Val Puschlev tar Tiraun;
- la Via naziunela 3 dal Pass dal Güglia, chi lia Silvaplauna a Cuira;
- la Via dal Pass da l'Alvra, chi vo da La Punt-Chamues-ch a Thusis;
- la Via dal Pass dal Flüela, chi da Susch maina a Tavo;
- la Via naziunela 28, chi da Zernez vo in Vnuost tres la Val Müstair.
Viafiers[modifitgar | modifitgar il code]
Tuots las viafiers da l'Engiadina sun a binari stret e gestidas da la Viafier retica.
La staziun la pü important da la val as chatta a San Murezzan: cò partan ils trens per Tiraun, Cuira, Tavo e Scuol; la viafier San Murezzan-Scuol traversa tuot la part centrela da l'Engiadina.
Dal 1999 gnit inauguro il Tunnel dal Vereina, chi lia Lavin e Susch a Klosters. Quist tunnel, il pü lung dal muond cun binari stret (19.042 meters), es fich important per l'economia da la val: pelvaira lia l'Engiadina al Partenz e a la val del Rain ed es aviert eir d'inviern, cur cha'ls pass alpins sun serros pella naiv.


text:
Medis duain savair lingua naziunala
- Gievgia, 5.3.2015, 14:10
Medis e medias che lavuran en Svizra duain savair ina lingua naziunala. Da quai avis è l'entir parlament. Il concept per cuntanscher quai è dentant dispitaivel.
Il Cussegl naziunal vul francar en la lescha che mo persunas che san ina lingua naziunala pon laschar s'inscriver en il register da professiun. Il Cussegl dals chantuns è dentant dal maini che la lingua na possia betg esser in criteri per ina registraziun.
Pertutgadas èn professiuns medicinalas sco medis, veterinaris, dentists, apotechers e chiropratichers. La fatschenta va uss enavos en il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 14:00


text:
Cumparegliau cun autras vischnauncas dalla Surselva sa Trun bein valer sco center digl art e digl artisanadi. Quei ha entschiet cun Alois Carigiet. Cu el ei turnaus a Flutginas ed ha installau leu siu atelier, ha el era surpriu empau la rolla da mentur. El hagi „dau glisch verda“ a Matias Spescha ed era a Gieri Schmed da sefatschentar da rudien cun la pictura ed ir la via digl art. Auters ein suandai lur exempel. A Trun ni oriunds da Trun dat ei segir denter 15 -20 persunas che sefatschentan cun art ed artisanadi. Nov da quels han era gia fatg ina exposiziun communabla en favur dalla reconstrucziun dil sontget a Gravas. Ed era vid la Senda d’art spel Rein ein ils biars separticipai. Ils dus pli enconuschents e renomai ein secapescha Alois Carigiet e Matias Spescha. Ella Cuort Ligia Grischa a Trun san ins admirar mintgamai en ina sala speciala ovras originalas da Carigiet e da Spescha.
Cun perseveronza e capientscha sefatschentan per exempel era Gieri Schmed, Fortunat Cagienard, Leo Demund, fis Guldimann, Gioni Defuns e Luis Defuns cun art ed artisanadi. Ils dus davos han schizun atgnas gallarias. Tut quels ein gia sepresentai pliras gadas cun success al publicum.


text:
Raphus cucullatus
Ol Raphus cucullatus, cognusìt col nòm vulgàr de Dodo, l’è öna spéce animàl che al dé de ‘ncö la gh’è piö, de fati ‘l Dodo l’è estìnt.
Ol Dodo l’éra ün ozèl che l’ se troàa apéna sö l’ìzola Maurisius ‘n del ucèan indià, l’éra grant compàgn de ü pulì, col bèch gròss, lónch e a rampì, ma suradetöt l’ gh’ìa dò alète picinìne picinìne e pròpe per chèsta resù l’éra mia bù de gulà.
Quando che sö l’ìzola Maurisius i è riàcc i navigadùr e i marinér eüropéi i à tacàt a dàga la càsa a i Dodo per maiài e per lur l’è stai bèl fà copài fò, dezà che i Dodo i éra gròs, lèncc e i pudìa mia gulà.
Chi póch Dodi che i è mia stai copài fò da i òmegn i è stai copài fò da i cà e da i ciù (porsèi) che i òmegn i s'éra portài dré sö l’ìzola e che pò i è dientàcc saàdech. Isè l’öltem Dodo l’è mórt in del 1680 e al dé de ‘ncö ghe rèsta dóma öna crapa de Dòdo conservàda a Copenaghen e ü pé de Dodo conservàt a Londra.
Se pènsa che pò 'l Mylodon darwini l'abie facc la stèsa fì del Dodo.


text:
Donns entras medicaments na ston betg esser
- Glindesdi, 23.3.2015, 15:32
En Svizra patescha bunamain mintga 10avel pazient en l'ospital da donns chaschunads da medicaments.
Tenor la Fundaziun svizra per la segirezza da pazients pudessan blers da quests sbagls vegnir evitads. Quai sch'ils medicaments dals pazients vegnissan registrads sistematicamain tar l'entrada en l'ospital.
Per questa raschun lantscha la fundaziun in project da pilot naziunal, en il rom da la strategia da qualitad da la Confederaziun.
La finamira è tranter auter d'armonisar la registraziun da medicaments en ils ospitals acuts.
RR Novitads 15:00


text:
31 07
Ol dé 31 de löi l'è 'l 212 ( 213 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 154 dé a finí l'an.
Ul dí 31 de löi al è ul dí da pòost 212 ( 213 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 154 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1556 - Roma: ol Sant Ignasio de Loyola, sant de la Céza Catòlega e fondadùr de la Compagnéa de Gezü, cioè del Ùrden di Gezüìcc.
1849 - Segesvár (Transilvània, Rumania): Sándor Petöfi pueta Ungares, mort in la bataja de Segesvár.
Feste e selebrassiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Macchina de scriv
Ona macchina de scriv l'è on meccanism con di tast che, a dàggh on colpett dessora, imprimen di caratter su on quaicoss, normalment on foeuj de carta. On brascin de la macchina el scatta innanz e 'l va a sbatt sù de on naster inciostraa che 'l sta dessora del foeuj.
L'invenzion de la primma macchina meccanega l'è stada in di ann Sessanta del secol XIX, e de quell ann lì i macchin de scrivv hann scominciaa a fàss strada in di offizzi, lassandegh a la scrittura a man con penna e incioster domà i corrispondenz pussee privaa.
Apos de la Segonda Guerra Mondial hinn staa inventaa i macchin de scriv elettregh, e poeu anca quei elettronegh. A partì di ann Settanta i sistema de videoscrittura primma, e poeu i personal computer han faa svelt a cascià via i macchin meccanegh de tucc i post indè ch'eren drovaa.


text:
Auto croda d’ina scarpa giu – in grev blessà
- Venderdi, 13.2.2015, 16:10
Gievgia suentermezdi hai dà in accident d’auto chaschunà sez sin la via d’Engiadina tranter Brail e Zernez.
In auto che charrava direcziun Zernez è vegnì en schlitta ed è lura ì sur la via. L'auto è crudà 50 meters d’ina scarpa giu.
La manischunza è mitschada cun pitschnas blessuras, ses cunpassagier è vegnì blessà grevamain. Pumpiers han deliberà il grev blessà e la Rega ha transportà el en l'Ospital chantunal a Cuira, ha communitgà la Polizia chantunala grischuna.


text:
Mar antarctica duai vegnir protegida
- Venderdi, 28.10.2016, 9:16
Avant la costa da l’Antarctica duai quai dar la pli gronda zona da protecziun per la mar dal mund. Quai han 24 pajas e l’Uniun europeica decis suenter plirs onns da contractivas.
La dimensiun da questa zona correspunda a la surfatscha da la Germania, la Frantscha e la Gronda Britannia. En questa zona duai esser scumandà da pestgar. La part sut protecziun vala sco in dals ultims spazis maritims intacts dal mund.
La contractivas avevan cumenzà gia l'onn 2012. L'ultim era be anc la Russia encunter la zona da protecziun perquai ch'el aveva tema per sia flotta da pestga. Il cumpromiss chattà mettia en equiliber la protecziun da la mar, pestga persistenta ed ils interess da la perscrutaziun.
La mar davant l'Antarctica vala sco in dals ultims ecosistems intacts. Là vivan balenas, pinguins e chauns da mar. Perscrutaders intercureschan là tranter auter las consequenzas da la midada dal clima.
RR novitads 06:00


text:
Stemprà «Frank» cuntanscha la Gronda Britannia
- Mesemna, 30.12.2015, 10:21
Danovamain ha ina zona da malauras cuntanschì la Gronda Britannia. Il stemprà «Frank» è furià la damaun sur l'Irlanda dal Nord.
Radund 2'000 chasas èn stadas senza electricitad e l'eroport a Belfast ha stuì spustar sgols.
Entant ston oravant tut ils territoris gia pertutgads d'inundaziuns quintar cun ulteriura plievgia intensiva. Il nord da la Gronda Britannia, parts da la Scozia e Wales cumbattan gia cun las auas grondas. Quest mais fiss quai gia la terza unda d'aua gronda.
RR novitads 11.00


text:
Institut Otalpin Ftan: Dapli scolars cun offensiva da marketing
- Actualisà Dumengia, 6.12.2015, 13:23
Cun nov in responsabel da marketing ed ina persuna ch'è responsabla per acquirir scolars novs vul l’Institut Otalpin Ftan guadagnar dapli scolars.
L'Institut Otalpin Ftan ha preschentà sia nova strategia per salvar la scola. Il cussegl administrativ ha declerà a la radunanza generala ordinaria ch'el vul metter accents tar l'acquisiziun e tar il marketing. Uschia duai surtut la scola media survegnir dapli scolars.
Dublegiar il dumber da scolaras e scolars
Perquai datti nov ina persuna responsabla per il marketing ed ina persuna che è responsabla per l'acquisiziun da scolars. La scola duai era esser pli attractiva per scolars internaziunals. La finamira è dad augmentar il dumber da scolars dad oz 76 sin radund 130 scolaras e scolars.
In ulteriur punct è il campus, ina spierta per terz. Firmas u era societads pon fittar localitads per curs, semninaris u lavuratoris.
Examinar cooperaziuns
En in emprim pass vul l'institut però examinar cooperaziuns, sco per exempel cun la scola media spezialisada a Tavau en il sectur da sport. Sco quai che l'Agentura da novitads rumantscha ANR rapport, èn era cooperaziuns per in atgalim aut regiunal en scleriment.
La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair lascha far in studi davart la situaziun da las scolas en la regiun. Tut tenor resultats èsi raschunaivel da fusiunar ils staglims auts adina schliaziun regiunala. Actualmain vegn rimnà dumbers da scolars, infrastructuras e custs.
RTR novitads 20.00
«Stars For HIF»
Per promover anc dapli l'institut Otalpin a Ftan e vegnì fatg ina chanzun da rock. Quai cun ils chantauturs Rezia Ladina, Snook e Roland Vögtli. Producì la chanzun ha il chantadur svizzer «Stämpf».
Direct tar la chanzun «Stars For HIF».


text:
Contract da lavur per industria grafica definitiv sut tetg
- Sonda, 5.12.2015, 15:23
A partir dal prim da schaner 2016 vala per ils emploiads da l'industria da grafica in nov contract collectiv da lavur. Suenter che las ultimas differenzas èn vegnidas regladas, han er ils sindicats «syndicom» e «Syna» suttascrit il contract.
Sco quai ch'ils sindicats communitgeschan, èn tant els sco er ils patruns cuntents cun la cunvegna - omaduas varts hajan stuì far cumpromis.
Quella cunvegna cuntegna vinanvant la paja minimala dals emploiads. Danov pon ils patruns però introducir l'emna da lavur cun 42 uras (enstagl da 40 uras). Cundiziun per quai è che la direcziun e la cumissiun da persunal consentian.
Il contract collectiv da lavur vala almain 3 onns.
RR novitads 15:00


text:
Janka cun laschar ora duas portas sin plaz 2
- Gievgia, 3.12.2015, 7:05
Carlo Janka è stà il segund spert en l’emprim trenament per la cursa rapida da venderdis a Beaver Creek. Il skiunz da Sursaissa ha dentant laschar ora duas portas.
Il pli spert sin la pista «Birds of Prey» è stà il Norvegiais Kjetil Jansrud. Sin Jansrud ha Janka pers 25 tschientavels. Sin plaz trais è classà il Tudestg Josef Ferstl.
Küng anc betg sin turas
Patrick Küng è turnà enavos a Beaver Creek cun bunas regurdientschas. Sin la «Birds of Prey» er’il skiunz glarunais daventà la stagiun passada campiun mundial en la cursas rapida. Tar ses emprim trenament per la proxima cursa ha Küng dentant pers 1,7 secundas sin Kjetil Jansrud ed è classà be sin plaz 20.
Tut ils ulteriurs svizzers n’han betg cuntanschì in plaz sut ils top 30. Thomas Tumler è vegnì 36avel, Marc Gisin 40avel, Sandro Viletta 42avel, Fernando Schmed 53avel, Nils Mani 59avel, Amaury Genoud 68avel e Gino Caviezel 70avel.
Gut pronta per Lake Louise
Lara Gut ha persvadì en l’emprim trenament per la cursa rapida a Lake Louise en il Canada. La Tessinaisa è vegnida terza. Sin la pli sperta, l’Austriaca Cornelia Hütter, ha Gut pers 97 tschientavels.
Enfin ussa è Lara Gut, tar 11 cursas rapidas dapi il 2008, anc mai stada classada meglier che sin plaz 8 a Lake Louise. Il terz plaz en il trenament e la victoria en il slalom gigant ad Aspen pudessan ussa dar ulteriura motivaziun.
Cun Fabienne Suter sco 16avla, Mirena Küng 17avla e Joana Hählen 20avla han anc trais ulteriuras skiunzas svizras cuntanschì in plaz en ils top 20.
Vonn cun problems
La gronda favurita Lindsey Vonn ha pers en il trenament passa 4 secundas sin Cornelia Hütter. L’Americana, ch’ha gia triumfà 15 giadas a Lake Louise, ha dentant fatg in grond sbagl è vegnida dal tuttafatg davent da la lingia ideala.
RR novitads 23.00


text:
Prüm cudesch da Moses
Il prüm cudesch da Moses (per rumauntsch grischun emprim cudesch da Moses; impè da Moses es eir üsito il möd da scriver Mose) es la prüma scrittüra dal Vegl Testamaint illa Bibgia cristiauna respectivmaing da la Tora dal Tenach dals Güdevs. El vain eir nomno ‘’Genesis’’ (grec per origen [dal muond]).
Cuntegn
Autur[modifitgar | modifitgar il code]
Taunt la tradiziun güdeva scu eir quella dals cristiauns consideraiva a Moses scu'l autur dal cudesch. La perscrutaziun moderna quinta cun bgers scriptuors düraunt üna pruna da tschientiners e vezza la luveda la pü veglia dal cudesch intuorn l'an 1000 aunz la naschentscha da Gesu, las parts las pü giuvnas e dimena la redacziun finela incirca dal 400 aunz Cristus.
Cuntgnieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il prüm cudesch da Mose parta dals duos raquints cu cha’l muond es gnieu creo our da l'ünguotta.
Il cudesch quinta da la spirala da candergiò da l'umanited zieva cha'l mel s'ho musso illa melobientscha dad Adam ed Eva aint il paradis ed alura i'l prüm mordraretsch tres Cain vi da sieu frer Abel. La dramatica da las tendenzas negativas s'augmainta viepü.
La noschded dals umauns maina a la catastrofa dal diluvi (chapitel 6-9) chi vain finieu tres la cumpaschiun da Dieu chi s'arüvla da sia decisiun da desdrüer la vita dal muond oriund. La vita chi banduna la barcha sto suot üna nouva benedicziun dal Segner. L'arch in tschêl simbolisescha la lia renoveda traunter Dieu e sias creatüras.
Ma adonta da la vöglia divina da cumanzer danöv vo il svilup negativ inavaunt. La fabrica da la tuor da Babel es il punct culminant da la resistenza cunter Dieu ed ho la consequenza cha'ls umauns vegnan derasos e perdan lur lingua cumünaivla. L'umanited vo in töchs e pövels singuls rimplazzan l'united da pü bod.
La clameda dad Abraham in chapitel 15 significha il cumanzamaint d'üna nouva: Dieu fo partir ün movimaint per furmer üna umanited recreeda chi sanctifichescha sieu nom danöv. Cun Abraham cumainzan ils raquints dals uschedits archbaps chi cumpiglian sper Abraham eir a sieu figl Isaac e'l abiedi Jacob. Il ciclus da quistas istorgias tendscha fin al 36evel chapitel.
Ils chapitels 37 fin 50 preschaintan l'istorgia da Josef chi'd es independenta e serreda in se svess.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Lothar Ruppert: Genesis. Ein kritischer und theologischer Kommentar (= Ün commentari critic e teologic). 4 Toms parziels. Echter Verlag, Würzburg 2003-2008, Part 1: Gen 1,1-11,26 ISBN 3-429-01451-4, Part 2: Gen 11,27 - 25,18 ISBN 3-429-02461-7, Part 3: Gen 25,19-36,43 ISBN 3-429-02734-9, Pars 4: Gen 37,1 - 50,26 ISBN 3-429-03010-2
- Helmut Thielicke: Wie die Welt begann. Der Mensch in der Urgeschichte der Bibel (= Scu cha'l muond cumanzaiva. L'umaun illa prüm'istorgia da la Bibgia) 1960. ISBN 3-7918-2114-8


text:
Historia
La historia scretta dalla vischnaunca da Breil nova entscheiva per tuttaas tschun fracziuns igl onn 765. Da quei temps era Currezia in stadi ecclesiastic fetg spatitschaus. La famiglia dils Zaccons / Victorids menava quei stadi. Ella metteva il preses ed igl uestg ed exequeva aschia a medem temps la pussonza seculara ed ecclesiastica. Ils 15 da december 765 ha igl uestg Tello regalau ses beins en Surselva alla giuvna claustra da Mustér. La descripziun detagliada furnescha enconuschientschas impurtontas davart il stadi dalla cultivaziun dil terren, la colonisaziun e la cumposiziun dalla populaziun.
Il zercladur 2017 han las treis vischnauncas dad Andiast, Breil e Vuorz decidiu da fusiunar cun l’entschatta digl onn 2018. Ord las treis vischnauncas dat ei ina vischnaunca che secumpona da tschun fracziuns.
La historia da mintga vitg anfleis vus directamein sut il vitg.
Igl uoppen
Igl uoppen niev sesprova da render quen alla cumposiziun dalla vischnaunca. El consista dils suandonts elements: sulegl el tschiel blau (proposta d’Andiast), in casti (propsta da Vuorz) e la cadeina dils Cavistrai (proposta da Breil). Ord quellas propostas ha il heraldicher formau igl uoppen ed argumentau sco suonda: Sin funs blau glischa il sulegl sur la cuntrada cun sias fracziuns che secattan sin collinas suleglivas en ina cuntrada muntagnarda. Ils treis cuolms duein era simbolisar las treis an-teriuras vischnauncas. La tuor dat perdetga dalla reha architectura cun baselgias, ca-pluttas, castials ed auters baghetgs, mo era dalla vasta historia e cultura vivida en quella regiun.


text:
A Cuira èn las partidas burgaisas sut squitsch
- Glindesdi, 6.6.2016, 9:41
In di suenter las elecziuns a Cuira emprovan las partidas burgaisas da serrar las ritschas. Be lura pon ellas evitar ch’il socialdemocrat Patrik Degiacomi recaltga en il segund scrutini il terz sez en la suprastanza da Cuira, manegia il schefredactur RTR Gian Ramming.
En sia valitaziun punctuescha Gian Ramming che la sanestra da Cuira saja abla da mobilisar e sustegnair in candidat. Quai saja gia sa mussà avant quatter onns tar l’elecziun da Doris Caviezel-Hidber.
«Il votant fa da patrun»
La dumengia han ils votants e las votantas da Cuira prendì decisiuns cuntradictoricas. D’ina vart han els reelegì cun fitg buns resultats ils dus suprastants da fin qua, Urs Marti e Tom Leibundgut. E da l’autra vart han els als scursanì las pajas.
Tenor il schefredactur RTR vulan votantas e votants che lur daners da taglia vegnian duvrads a moda spargnusa. Ed els s’orienteschian vi da lur atgnas pajas. E quai saja d’acceptar.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Festa da Saint-Martin en Ajoie
Descripziun
En il Giura ed en spezial en la regiun da l'Ajoie vegn la festa da Son Martin celebrada enturn ils 11 da november. Quest di è deditgà al renumà sontg d'origin ungarais ed uvestg da Tours che ha partì ses mantè cun in pover. Pli baud vegniva questa festa celebrada a la fin da l'onn agricul, ed igl era er in termin impurtant per pajar il tschains da fittanza. Ozendi vegni per part fatg omagi a chaschun da la festa da Son Martin pli fitg a la «sunscha» ch’als sontgs. La meztga («Metzgete») tradiziunala per la festa ed en la quala vegn mazzà in portg è in spectacul impressiunant che attira mintg‘onn l'attenziun dal public e da las medias. La paletta voluminusa da spezialitads da charn frestga vegn mangiada en il rom d'in menu gurmant cun plirs tozzels da plattas charn. Sin quellas chattan ins schelatina artisanala, fatga or da pes, d'ureglias, dal chau, dal gnif e da la cua da portg, lura charn da coier, liongias da sang, panzetta e tscharvè, «cotines», liongias, adrios, giabus asch cun sunscha e charn fimentada... Tut las parts dal portg èn uschè bunas ch'il menu vegn curunà cun in brassà servì cun rösti, salatas u buglia da tartuffels. E betg d'emblidar ils differents desserts! Per che tut quai possia vegnir digerì bain, èsi recumandà da baiver in bun vin ed il renumà «coup du milieu» cun bler alcohol, en il cas ideal fatg dal vinars da palogas, il «Damassine». Cunquai che la festa da Son Martin daventa adina pli populara, datti ozendi surtut a las fieras da Son Martin bleras purschidas da divertiment. En l'Ajoie è il glindesdi da Son Martin («Lundi de St-Martin», il glindesdi suenter la dumengia da festa) in firà. La dumengia suandanta pon cuntinuar las festivitads a chaschun dal «revirat».
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Ellipse production vidéo (Ed.) : La Saint-Martin (vidéocassette). Saignelégier, 1992
Célestin von Hornstein : La Saint-Martin en Ajoie. Porrentruy, 1895
Gilbert Lovis : La Saint-Martin dans le Jura. In : Revue Présences no. 35 (Numéro spécial : L'esprit de la fête populaire). Ed. Alliance culturelle romande. Pully, 1988, p. 51-65
Germain Rondez : La fête de la Saint-Martin en Ajoie. Coeuve, 1992
Télévision Suisse Romande (Ed.) : Passe-moi les jumelles. Cochon noir et cochon blanc (vidéocassette). Genève, 1996
TVR (Ed.) : La Suisse au fil du temps. Vive Saint-Martin (DVD-vidéo). 1987
Radio Suisse romande, Archives sonores des parlers patois (Ed.) : La Saint-Martin en Ajoie, émissions du 9 et 16 novembre 1991 (Bande magnétique). Lausanne, 1991
- Dossier
- Saint-Martin en Ajoie
description détaillée Ultima modificaziun: 04.01.2013
Dimensiun: 220 kb
Tip: PDF
- Saint-Martin en Ajoie


text:
Contignü prinzipal
Hochgruber Kuenzer, Maria (SVP)
Nasciuda ai 16 de mei dl 1958 a San Laurënz, chersciuda su coche cuarta de catordesc danter mutons y mutans sun n luech da paur a Lothen. Marideda dal 1976 cun Paul Kuenzer, da 33 ani paura sun l luech Bartlmair, oma de cin mutons danter 20 y 36 ani. Do la scola elementera a San Laurënz, la scola mesana y l internat dla Ursulines, àla, danter l 1994 y l 1997 frecuentà i cursc de teologia a Persenon per deventé nsenianta de religion. La à laurà per cin ani tl'aministrazion de San Iöre (St. Georgen), la ie stata per cin ani cunseliera de chemun a Burnech, avan te chël tëmp nce la ncëria de presidënta dla cumiscion per l ambient. Oradechël iela stata la fundadëura dl marcià di paures a Burnech. Dal 2000 al 2010 iela stata presidënta dl cunsëi de pluania de San Iöre (St. Georgen). Dal 2000 al 2010 àla nce fat pert dla cumiscion cumenela per l frabiché de Burnech, dal 2003 nchin de merz dl 2011 iela stata presidënta dla urganisazion dla paures de Südtirol, dal 2003 cumëmber dla cumiscion provinziela per i mejes, dal 2006 presidënta dla cooperativa soziela "Mit Bäuerinnen lernen-wachsen-leben – Kinderbetreuung am Bauernhof", n servisc che se cruzia de cialé sun i mutons sun i luesc da paur. Da nuvëmber dl 2008 iela tl Cunsëi provinziel.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 17.1.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza
- Dai 17.1.2014 comëmber/comëmbra - II. comisciun legislativa
- Dai 17.1.2014 comëmber/comëmbra - III. comisciun legislativa
- Dai 12.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun interregionala
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional


text:
Fin da stagiun anticipada per Ammann
- Dumengia, 15.3.2015, 16:26
Simon Ammann terminescha anticipadamain sia stagiun. Quai ha el communitgà suenter la concurrenza da la cuppa mundiala da questa dumengia al Hollmenkollen ad Oslo.
Tar nauschas cundiziuns da vent è il skiunz svizzer vegnì 42avel ed ha uschia manchentà il final. Ses collega da team Gregor Deschwanden ha terminà la concurrenza sin plazza 21.
Gudagnà ha il leader da la cuppa mundiala, il Tudestg Severin Freund. Sin il program stattan ussa anc duas ulteriuras concurrenzas en Slovenia.
RR novitads 17:00


text:
Üsaunzas
Chalandamarz
L'üsaunza la pü cuntschainta es il Chalandamarz. El s'ho mantgnieu grazcha a si'anteriura colliaziun cul cumanzamaint da l'an tenor il chalender romaun. Auncha hoz vegnan tschernidas e cumplettedas las autoriteds cumünelas da Zuoz il di da Chalandamarz. Il Chalandamarz vo inavous sül temp cha'ls Romauns regnaivan in Rezia. Cun quist'üsaunza cun rischs pajaunas s-chatschaivan noss perdavaunts ils noschs spierts. Chalandamarz vain festagio in püssas vschinaunchas dal Grischun rumauntsch. Il möd es però different d'üna vschinauncha a l'otra.
Causa las vastas dimensiuns da Zuoz e causa cha'ls iffaunts da la vschinauncha da Madulain vaun eir co a scoula cumainza il Chalandamarz a Zuoz già duos dis aunz ils 1. marz. Ils mats da scoula vaun cun lur plumpas da ches'in chesa e s-chellan e chauntan per s-chatscher l'inviern our da mincha chantun. A partir dals 1. favrer vain eir schluppo la geischla. Duos dumengias aunz il Chalandamarz ho lö la "Prouva da Chalandamarz" chi'd es cuntschainta be a Zuoz. Quel di chamina il cortegi intuorn ils bügls da la vschinauncha. Al di da Chalandamarz glivra il cortegi cun schlupper la geischla (eir pels "vegls") sülla plazza davaunt la chesa cumünela. Il zievamezdi e la saira ho alura lö il bal da Chalandamarz, inua cha vain suto e chanto.
San Gian
Ün oter cult pajaun da früttaivlezza chi s'ho mantgnieu fin al di d'hoz es l'üsaunza da San Gian (Giovannes Battista). El vain festagio als 24 gün intuorn il solstizi. Quel di perseguiteschan ils mats a las mattas e squittan cun lur squittas d'ova.
Pardunaunza
Pers si'importanza ho la Pardunaunza chi ho lö la terza dumengia d'avuost. Hozindi algorda be auncha il tir da Pardunaunza, organiso da la societed da tregants, a quist'üsaunza.


text:
Elecziuns regiunalas en Frantscha: Front National en avantatg
- Actualisà Glindesdi, 7.12.2015, 7:46
Suenter l’emprima runda da las elecziuns per il parlament regiunal è l’extrema dretga dal Front National cler en avantatg, quai mussan las emprimas retschertgas. Ils republicans che cuntanschan il segund plaz na vulan betg ina allianza cun ils socialists per franar il Front National.
Trais emnas suenter las attatgas terroristicas a Paris cuntanscha l’extrema dretga il Front National ina clera victoria tar las elecziuns regiunalas. La partida da Marine Le Pen cuntanscha circa 28% da las vuschs. Quai mussa la calculaziun intermediara da plirs emetturs da televisiun franzos.
Ils republicans cun segund meglier resultat
Segund meglier resultat cuntanschan ils republicans enturn l'anteriur president Nicolas Sarkoszy els vegnan tenor las emprimas retschertgas en l'emprima runda sin radund 27% da las vuschs.
Ils socialists sulet sin il terz plaz
La partida regenta dals Socialists dal president franzos François Hollande vegn communabel cun las ulteriuras partidas da las sanestra sin radund 23,5%.
Ils socialists na pon dentant betg quintar cun ina allianza cun ils republicans. Curt suenter che las emprimas retschertgas èn vegnidas publicas ha Sarkoszy communitgà ch’els na veglian nagina allianza ni cun la dretga ni cun ils sanesters. Enstagl ha Sarkoszy annunzià da mobilisar enfin la segunda runda da proxima dumengia ulteriurs electurs.
Marcant pli auta participaziun
La participaziun a las elecziuns era il suentermezdi tenor indicaziuns dal ministeri dal intern franzos sin 43%, quai in marcant augment per 4% en cumparegliaziun cun il 2010.
RR novitads 22:00


text:
Era Pro Idioms Engiadina crititgescha plan d’instrucziun 21
- Sonda, 21.3.2015, 10:08
Suenter ch’ils commembers da la Pro Idioms Surselva èn s’exprimids a lur radunanza generala encunter la segunda versiun dal plan d’instrucziun 21, han er ils radund 80 preschents a Zernez suttastritgà da betg vulair acceptar la proposta da Cuira.
Las renfatschas èn las medemas: la regenza grischuna n’haja betg midà ils puncts che pertutgan il rumantsch grischun en scola. Uss dettia be 2 pussaivladads per cuntanscher quella finamira. U bain ina votaziun dal pievel ubain la via politica ch’ins vuless instradar ensemen cun la Lia Rumantscha. In inscunter tranter las 2 organisaziuns Pro Idioms e la Lia Rumantscha duai dar proximamain, han infurmà ils presidents Domenic Toutsch (Pro Idioms Engiadina) e Lorenz Alig (Pro Idioms Surselva) en preschientscha dal secretari general da la Lia Rumantscha, Urs Cadruvi.
Premi idiomatic per „A Sent be rumantsch“
La Pro Idioms Engiadina ha surdà a chaschun da sia radunanza generala il premi idiomatic a la gruppaziun da Sent. Quella porscha dapi il 2011 in curs da rumantsch a persunas interessadas per viver durant in’emna cun famiglias indigenas. Ellas s’obligheschan da discurrer durant quest temp be rumantsch. L’ultim premi idiomatic aveva la Pro Idioms Engiadina surdà a Renata Bott da Valchava.


text:
Al mediatōr ûn di mistēr pió antígh ed l'òm, l'ēra bèle cgnusû da i persiân e da j ârab in dó l'ēra ciamê "sapsar" da i prém e "simsar" da i secònd, mèinter int l'antîga Grēcia la figura dal mediatōr l'ēra cgnusûda cun al nòm ed "proxenètes", da dōv' a gh'à urégin la parōla "proxenèta", druvêda sia in època rumâna che int al peréiod medievêl.
Bèle l'urégin dal nom, da l' ârab "simsar" (cun l'istès significhêt ed mediatōr), a 's dîş che, la figûra particulêra e al só funsiòun, în rivêdi in bâs' Itâlia al tèimp ed la cunquésta âraba sucèsa tr'al 600 e l' 800. An n'é mia che préma an 'gh fós mia la funsiòun, mó la deşgnîva da j ûs ed la giustésia rumâna e l'ēra ûn di cûmpit dal procurator. Cm' a 's vèd subét al dō figûri în diferèinti in môd risolót ânca se, in teoréia e int la prâtica, al j incavaltêdi an duvîven mia manchêr. Mèinter al "procurator" al figurêva la pêrta 'd la giustesia rumâna ciamêda "ius civile", al "simsar" invēci al lavurêva per ló: oséia l'ēra un léber profesiunésta.
Subét al só lavōr l'ēra còl ed mèter in cuntât persòuni dal pôst per dêr sudisdfasiòun a bişògn ânca diferèint da còli ed carâter comercêl. Difâti int l'antiga Ròma al "proxenèta" al fêva al rufiân e al muderadôr ed quistiòun ed faméja. Sōl dôp, grâsia al şvilóp ed l'impēr rumân, al persunâg dal "proxenèta" al mócia la pió impurtânta funsiòun ed mediatōr 'd afâri comercêl. Bèle ai tèimp di Rumân la figûra dal "proxenèta" l'ēra argcnusûda e regolêda da la lèg: a testimuniêrel l'é al "Corpus Iuris Civilis" ciamê ânca "Corpus Iuris Iustinianeum", l'é 'n côdiş ed règoli e lèg rumâni vrû da l'imperadōr Giustiniano I (527-565) per mèter ōrden al sistēma leghêl ed l'impēr. (Druvê incòra incō da tânt paèiş cme fundamèint p'r al lèg).
Però a duvrân pasêr setsèint ân cîrca per catêr, cun la nâsita di Cmûn, dal lèg nōvi che riguêrden la figûra e al j ativitê dal mediatōr che, cun al só lavōr e grâsia al grôs e-şvilóp di comêrc, al dvèinta ótil per favurîr al cuntratasiòun e che, tanti vôlti, al fa ânca la funsiòun ed póblich uficêl.
Al tèimp dal prém Medioēv, sgnê da scaravultòun polétich ed divêrsa impurtânsa e dal rinfursêres di règn rumân/bârber, an gh'é gnînt ed sicûr insém a la figûra dal mediatōr, perchè per natûra l'é lighêda al şvilóp di comêrc e al livèl dal stêr bèin e, dòunca, al gh'à bişògn ed 'na curnîş polética ed sicurèsa e şvilóp. Cla situasiòun ché la 's preşèinta in Itâlia int l'ân Mél cun la nâsita dal Cmûn léber. Difâti i Cmûn léber a lighêven la sperânsa de şvilóp, cunômich e dòunca polétich, al progrès dal j ativitê comercêli. In cla cundisiòun ché, ed favōr per j ativitê comercêli, a se şvilópen ânca êtri ativitê lighêdi al comêrc cme apûnt còla dal mediatōr (nòm che próm dîr 'd avèir cumincê a druvêr, per cól lavōr, da l'ân Mél). Ativitê che, cme tót j aspèt ed la véta comunêla, pôch a la volta la vîn regolêda dal lèg di Statût dal corporasiòun e da còli cévichi.
Al prém de znêr dal 1866 a nâs al "Codice di Commercio del Regno d’Italia" dōv' i mediatōr a vînen divîş in dō categoréi: quî póblich, ch'égh gnîva dê l'incâregh, e i "mediatori in altre specie di mediazione", oséia i mediatōr ed comêrc, quî dal j asicurasiòun, quî p'r al nolèg dal nêvi e quî p'r al traspôrt per tèra e per âcva.
Difâti l'artécol 38 al dîş:
" I sensali sono di più specie: .
Sensali di merci:
Sensali di assicurazioni;
Sensali di noleggi di navi;
Sensali di trasporti per terra o per acqua."
La lèg dal 20 ed mêrs dal 1913, n. 272 la decretêva che al mistēr ed mediatōr al duvîva èser léber e sèinsa la necesitê 'd inscrévres a j elèinch ed la Câmbra ed Comêrc fōra che per j agînt ed câmbi e quî che gh'îven incâregh póblich.
Int l'artécol 21 a vîn dét:
"La professione del mediatore è libera.
Nondimeno gli uffici pubblici, per i quali si richieda un'autorizzazione speciale, sono riservati ai mediatori inscritti in un ruolo formato e conservato dalla Camera di commercio.
Il ruolo predetto deve indicare la specie di mediazione per la quale ciascuno è iscritto.
I mediatori autorizzati alla negoziazione dei valori pubblici sono qualificati agenti di cambio."
Int al 1958 invēci a vîn arnuvê l'ōbligh ed l'inscrisiòun a la Câmbra ed Comêrc: a j înscrét per la préma vōlta égh vîn dê la qualéfica ed "agenti di affari in mediazione".
In dōv' a l'artécol 2 e 3 tra chiêter lavōr a vîn dét:
"Art. 2
1. Per l'esercizio professionale della mediazione è richiesta l'iscrizione nei ruoli previsti dall'art. 21 della legge 20 marzo 1913, n. 272, e dalle norme sull'ordinamento delle Camere di commercio, industria e agricoltura, secondo le modalità indicate in detta legge.
2. (...)
3. Agli iscritti nei ruoli medesimi compete la qualifica di agenti di affari in mediazione.
Art. 3
1. Per l'esercizio dell'attività disciplinata dai precedenti articoli non è richiesta la licenza prevista dell'art. 115 del testo unico delle leggi di pubblica sicurezza approvato con R.D. 18 giugno 1931, n. 773."
I nôster mediatōr ed paèiş, quî che gh'îven al dòun ed 'na bòuna ciâc'ra (quî che ghe stêva bèin la léngua in bòca) e che cgnusîven tót quî che başighêven la piâsa, da j ân sinquânta in dôp, in grôsa pêrt àn cambiê qualéfica, ânca se fân l'istès mistēr, în dvintê di vendidōr ed cà e apartamèint.
Insòma dal bèsti al cà e apartamèint, l'impurtân fêr di bòun afâri.
Int al nôstri zôni a gh'ēren, alōra, divêrs mediatōr: quî da granâj, quî da caval (mól e sumêr), quî da fèin (préma ed tót int al secònd dôp guèra quând în chersû i grōs alevamèint ed vâchi da lât), quî da óva e da vèin e quî da vâchi e da nimêl. Ch' j ûltem ché ēren quî ch'égh n'ēra di pió int la nôstra pruvîncia, préma 'd la secònda guèra mundiêla. Chilōr a 's interesêven ânca di pôch nimêl che gnîven comercê e di latòun da tirês só per la cà. Al grôs lavōr che gnîva fât l'ēra però int la cûmpra e la vèndita dal vâchi e di bō, sia da maslêr che da lavōr.
Incō la prufesiòun dal mediatōr da bestiâm la gh'é quêşi pió, acsé cm'în sparî i marchê dal bèsti 'na vôlta a gh'ēren ânca int i cèinter mia tânt grôs, armâgnen sōl soquânt grôs marchê cme 'na vôlta, che în asê p'r al necesitê dal marchê dal dé 'd incō.
In mèdia a gh'ēra dû o trî mediatōr da vâchi per ògni grôs cmûn: chilōr a frequentêven tót i pió grôs marchê int al gîr ' 8-10 chilômeter. Prôpia int i marchê a tulîven só al j urdinasiòun ed cûmpra e al prupôsti ed vèndita da la clientēla: difâti ògni cuntadèin, ògni maslêr o masadōr al gh'îva al só mediatōr ed fidócia, ch' al cgnusîva sia al necesitê che al carâter di sō clièint.
Al vâchi ch'ēren int al stâli alōra ēren: préma ed tót la ròsa arşân ('na vâca rubósta bòuna da lât, lavōr e chêrna), la biânca carpşâna ânca lē bòuna da lât, lavōr e chêrna cme l'arşân e la vâca môra (bòuna da chêrna e da lât, cusché dimòndi fîn e stimê).
Al mediatōr, ciamê da 'n cuntadèin per vènder (vâchi o bō) al duvîva fêr 'na stéma 'd la bèstia, dêr un parèir da spêlter insém al carateréstichi e garantîren la salót e la mancânsa 'd difèt. Dôp ch'l'îva 'vû la prupôsta al marchê l'andêva int la stâla dal cuntadèin, cun la biciclèta, mó 's l'êra ûn ch' al prîva, cun la barusèina. Se la vèndita la riguardêva 'na vâca o un bò da lavōr, alôra al guardêva soquânti carateréstichi 'd la bèstia al fêva quî che gnîven ciamê tast o palpêdi:
* i côren ēren dimòndi impurtânt, an duvîven mia èser trôp sarê mó almēno un pô avêrt, perchè 'd intōren a gh'andêva tachê la cōrda 'd ajót ed sustègn dal zōv e la curdlèina 'd guîda tgnûda dal cuntadèin al mumèint dal tîr.
* la còpa, oséia la zuntûra dal côl, al pôst in dó 's pugêva al zōv. Se gh'ēra bèle 'na bòuna còpa a vrîva dîr che la bèstia l'ēra 'vsêda al lavōr, S' l' an ghêra mia o s'l'ēra céca a vrîva dîr che la bèstia l'ēra drē abituêres.
*al sâmpi a duvîven èser rubósti e bèin piantêdi. Se la vâca l'ēra ròta, oséia la gh'îv al dō sâmpi dedrē sfundêdi cusché l' ēra sègn ed difèt e dificultê sicûra in un tîr gióst. Acsé ânca se al sâmpi davânti ēren trôp avêrti a gnîva dét che la vâca l'ēra spalòuna oséia la vâca la gh'îva al spâli lêrghi, cun còst la vâca, quând l'ēra sòta tîr, l'an gh'arè mia 'vû la fôrsa necesâria per tirêr al piōd e dificilmèint l'aré mantgû la diresiòun dréta davânti a lē.
*al j óngi: al pûnti duvîven èser pôch e-sfranşêdi, rubósti e intēri.
*la schîna: se la vâca l'ēra sfilunêda, oséia: s' la gh'îva un şbasamèint ed la schîna, la vâca l'ēra dèbla 'd rugnòun e, dòunca, la sarè durêda pôch. Còst an n'é pó mia vèira, mó l'ēra còl cher gnîva dét; a 's tratêva invēci ed vâchi ch'îven avû dimòndi pêrt.
* la zuntûra 'd la còva e dal petnèt s'ēren bē grâs a garantîven per n'a bèstia bèin tgnûda e in fôrsi.
Al vâchi môri invēci a gh'îven tóti un difèt int al j óngi: dâto che ēren abituêdi in trèin cun gêra e sâs quând arivêven int al nôstr zôni cun al tèri ómdi al j ógn a s' imbibîven e dvintêven şbrişlōşi e a se sfilasêven.
Guardê bèin a mōten la bèstia, al mediatōr al cunfruntêva al prési de stéma da ló fât cun al richièsti dal cuntadèin e al serchêva ed fisêr un prèsi ménim ed vèndita. Dificilmèint al mediatōr al gnîva mia cherdû, dal mumèint che gh'ēra, in generêl, un rapôrt ed fidócia tra ló e al vendidōr. A cól pûnt ché al mediatōr al serchêva al cumpradōr e, cun chiló, l'andêva a cà dal cuntadèin per vèder ed cunclóder al cuntrât. Al cumpradōr al prîva èser, p'r al vâchi o i bō da tîr, un êter cuntadèin, opór un comerciânt a l'ingrôs de sté bèsti. Se la bèstia l'ēra da chêrna alōra l'êra un maslêr o, cost un pô più avânti int al tèimp, al padròun 'd un masèl.
La sēna dal cumbinôs la sembrêva un bâl a trî: al vendidōr al cumpradōr e, a guidêr al bâl, al mediatōr.
La bèstia la gnîva preşentêda e al mediatōr al mustrêva al bòuni carateréstichi e j eventuêl difèt (sèimper céch). Al vendidōr, alora, al fêva la só dmânda, che in genèr l'ēra pió êlta 'd la stéma fâta cun al mediatōr, al cumpradōr, invēci, al zibîva un prèsi dimòndi pió bâs. Ché a 's cumincêva a mnêr al mnestròun oséia l'ēra al mumèint dal negôsi, còl ch' al gnîva ciamê ânch al tîra e môla, int al sèins che ûn al duvîva calêr la só pertèişa ed cumpèins e cl'êter al duvîva crèser al só prupôsti 'd cûmpra. La bravitó dal mediatōr l'ēra còla 'd fêr catêr i dû interesê insém a un prèsi ch' al prés cuntintêr tót dû. Quând al cumbinôs l'ēra a bòun pûnt e la diferèinsa tra l'ufêrta e la dmânda l'ēra bèle ménima, al mediatōr al ciapêva p'r i pōls i dû indivédev e al serchêva 'd unîr al mân in 'na strichêda decişîva per sarêr só al cuntrât.
Mó mia sèimper al cumbinôs a 's cuncludîva in pôch tèimp, ânsi. L'ēra bèin difécil an rivêr mia a 'na cunclusiòun mó prîva capitêr che dal vôlti ûn di dû al tgnîva dûr e al tirêva indrē al brâs mèinter al bruntlêva opór che al cumpradōr, vilî da la trôpa insistèinsa, int l'andêr fōra da la stâla l'arpurtêva tót al negôsi a un pûnt môrt. L'ēra al mumèint che al mediatōr al capîva ch' al duvîva inséster per fêr şbasêr un pô al prèsi. Alōra al stêva int la stâla cun al vendidōr e al serchêva ed cunvînsrel ed fêr 'na dmânda pió ragiunèvla: e se 'gh la cavêva, l'andêva fōra e al fêva la prupôsta a cl'êter.
Se prôpia i lavōr andêven p'r al pēş, al cumpradōr l'an cetêva mia e al prîva inviêres, cun la biciclèta, lòngh al viasōl per şluntanêres da cà. Al mediatōr a gh' armagnîva pōch secònd e, int la stâla al turnêva a cuntratêr al prési.
Se al mediatōr a gh'la cavêva a cunvînser al vendidōr a calêr la dmânda, al curîva lòngh al viasōl e al vişêva al cumpradōr. Se al lavōr al cumincêva a dvintêr interesânt, alōra tót dû turnêven int la stâla e, dôp 'na quêlch êtra discusiòun céca, a sucedîva la tânt deşiderêda strichêda 'd mân fra i dû. Al mediatōr, cun al surîş stampê in ghégna e mèinter a i dindulêva, al strichêva, cun la sóva, al dō mân di dû elemèint. Cun còst a 's metîva la fîrma dal cuntrât in dó ló l'ēra al garânt.
Finî al negôsi, tót trî (vendidōr, cumpradōr e mediatōr) a 's sedîven in cà a bèver un bòun bicēr ed lambrósch e, despès, a magnêr dō fèti 'd bòun salâm.
Al pagamèint al gnîva fât dal cumpradōr bèle int la stâla, quând a gnîva carghê la bèstia o dôp ch' l' ēra stêda bşêda a la pèişa póblica. La mediasiòun, invēci, la gnîva paghêda al mediatōr, da i dû ch'îven fât al cuntrât e secònd i prèsi corèint, int al prém dé 'd marchê in sitê.
Se, invēci, al cuntrât al gnîva mia sarê e al vendidōr al gh'îva sèimper l'intensiòun 'd vènder, a prîva intervgnîr, dôp soquânt dé, 'n êter mediatōr che, s' égh la cavêva al fêva ‘l cuntrât. Cun còst però a sucedîva che a la préma ucasiòun ch' al catêva in piâsa al prém mediatōr a nasîva, tra ' lōr, 'na quistiòun. Tra i dû prufesiunésta a prîven vulêr ânca parulâsi e ufèişi grôsi mó in gèner al tót al se şmursêva int l'ustaria e, ânca ché, davânt a un bòun bicēr ed vèin e, se gh'ēren, dō fèti ed bòun salâm.


text:
13 11
Ol dé 13 de noèmber l'è 'l 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 49 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de noèmber al è ul dí da pòost 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 49 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - l'Aragó: eset ol títol de rei, Ramir II al cediss töcc i sò drecc e prerogatíe al Ramon Berenguer IV, ch'al passarà a ostentá ol títol de prínsep dominadur d'Aragó.
1842 - Barcelona: se la passa öna reölta contra la polítega fiscala del zeneral Espartero.
1951 - la Pobla de Segur (ol Palars Jussà): al ghe ría ol camí de fer.
2001 - Barcelona: dessene de miér de stödénc i manifesta contra la  Les Orgànega d'Üniversità  (LOU).
2003 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
2002 - Osseà Atlàntich: al scumensa a afondá la petrolera Prestige.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fîn da i tèimp indrē al furmèint l'é stê tôt só a mân cun l'amsōra che, da pió ed mél ân, l'é sèimper stêda fâta in cla manēra.
Al mēder l'ēra un lavōr pèiş, cumincê sèimper a l'alvêr dal sōl ânca per schivşêr, per còl ch'as prîva, la scalmâna dal peréiod. Difâti al furmèint al gnîva tajê vêrs la fîn ed zógn e i prém ed lój. L'ēra un lavōr lòngh, al tèimp necesâri l'andêva da j ôt a i quéndeş dé, a secònd e la larghèsa ed la cultûra e 'd la mân d'ôvra a dispuşisiòun, per còs l'ēra necesâri un bòun nómer ed persòuni, oséia tót quî ed la faméja, quî che gnîven a dêr 'na mân e i şvinânt che finîven préma ed mēder, però a quisché, préma o dôp, l'ôvra la duvîva èser dêda indrē. Al spîghi a duvîven èser tajêdi cun l'amsōra, mési insèm a manē e pó lighêdi in cōv, oséia in fâs mia trôp grôs cun al spîghi tōti 'd un lê.
L'amsōra la duvîva èser bèin arfilêda: còst as fêva despès cun al bâter, per tōr via i pusébil dèint, cun un martèl a pôsta e 'na ancóşna cichîna, ciamêda piantòun, piantêda int 'na sôca o per tèra e pó dê al tâj cun la prēda, 'na lastrèina ed prēda dûra e nigra ch' as tgnîva a purtêda ed mân, tachêda a la séngia dal brêgh dèinter un côren ed vâca ch' al fêva da stóc.
Al spîghi tajêdi ēren mési insèm in fâs lighê cun muvimèint şgalmêder cun soquânt stugòun. Ôgni squêdra de mdōr l'ēra fâta da soquânti persouni (4, 5 o 6): ûn l'ēra al tajarōl o ligadōr (câp e-squêdra) chiêter ēren j a-mdōr. J a-mdōr andêven avânti in rîga luntân un mēter cîrca ûn da cl'êter cun 'na fâsa ed lavōr ed cîrca 3 mēter. Al ligadōr ch' al gh' andêva a drē, in pió che dêr j ōrdin e tgnîr a drē la squêdra, al gh'îva ânca al cûmpit ed mōvres da un cò e cl'êter ed la squēdra, tōr só i manē tajê e lasê per tèra, ed sistemêri e lighêri in cōv. La ligadûra la gnîva fâta cun al furmèint: al ligadōr al sieliĵva di stugòun lòngh cun incòra la spîga tachêda, che pó a n' in fêva 'na trèsa e 'na sôrta ed ligâja ch' la gnîva druvêda per lighêr i cōv.
La grusèsa di fâs l'ēra dêda da la lunghèsa di stugòun druvê per la ligadûra.
Ânca còst l'ēra un lavōr fadigōş e 'gh vrîva ed la şgalmêdra e precişiòun, per fêr in môd che i cōv an se şlighésen mia. Mia sōl, al ligadōr, al duvîva èser şvèlt in môd ed dêr l'andamèint a j a-mdōr, per còst despès a fêrel l'ēra al padròun o al cuntadèin dal fònd. Dôp i cōv a gnîven lighê e més insèm a trî o quâter, in pē, pugê tra 'd lôr cun al spîghi in êlta e lasê int i câmp soquânt dé, còst quând al furmèint an n'ēra mia madûr dal tót e s' an piuvîva mia.
A la sîra o dôp soquânt dé, cun un câr, as tulîven e 's purtêven int l'êra in dó saré stêda fâta la batdûra e a gnîven impilêdi in cavajòun, fât in môd da tgnîr a quêrt al spîghi in chêş ed 'na piuvûda o 'na timpestêda.
Per difèndres dal sōl ch' j òm a purtêven, generalmèint, un capèl ed pâja e al dòni di grôsa fasulèt che gnîven druvê ânca per tgnîr só i cavî.
Un quêlch a-mdōr as quacêva ânca al mân per an tajêrsi mia cun l'amsōra, e, secònd cme a gnîva ciapê al manèl, al didlòun e al dî drét o al dî malèin, al dî ed l'anèl e al dî ed mèz ed la mân ch'al ciapêva al spîghi, cun di pcòun de stôfa e ânca infîlê dèinter a di tubèt fât cun di pcòun tôt dal câni.
A mezdé a rivêven al dòni cun dal sèsti cun dèinter al magnêr per tót: a se stendîven, magâra a l'òmbra ed 'na piânta, tvâj culorêdi a quadrèt, a gh'ēra per tót pân, furmâj, salóm, e, naturalmèint, al vèin.
Tót al lavōr, (dal tâj dal spîghi, al traspôrt, a la batdûra), l'ēra sèimper fât cun riguêrd in môd 'd an pêrder mia 'na grôsa quantitê ed grân.
Subét dôp, che al câmp l'ēra stê mdû, a rivêven al spigoladōri. Dòni zōvn e ansiâni dal faméj pió puvrèti che, quêşi per un dirét mia dichiarê e cun impègn, a catêven só al spîghi, armêşi bandunêdi, per fêr farèina e pân.
Còst l'ēra ed sicûr un sègn ed la povertê che, alōra, a gh'îva tânta gînta dal periferéi cuntadèini mó ânca un sègn grôs ed l'impurtânsa dêda al furmèint
I prém dal 1800 în stê al peréiod dal cambiamèint: in Amèrica e Inghiltèra a s'è cumincê a fêr al prémi şgadōri mecânichi tirêdi da dal bèsti in grêd ed fêr al lavōr ed duşèini 'd òm. Tirêdi da bō o da cavâj a şghêven al furmèint per 'na strésia ed 80-100 centémeter, e al lasêven per tèra, tót da cla pêrt cun al spîghi a l'indrē, per èser dmèj lighê in cōv.


text:
Industria 4.0 ed ils IMPs en il Grischun
- Mesemna, 1.6.2016, 6:05
La revouluziun digitala – ella è in tema omnipreschent. Tge munta ella dentant per las interpresas mesaunas e pitschnas (IMPs) en il Grischun? Tar quest tema ha l’ uniun d’ artisanadi e mistregn envidà ad ina occurenza.
El vesia la revoluziun digitala oravant tut sco ina schanza per las interpresas mesaunas e pitschnas (IMPs) dal Grischun, declera Jon Erni, commember da la direcziun da Microsoft Svizra ed iniziant da «Miaengiadina».
Sfida da chattar persunal adattà
El enconuschia gia oz interpresas che na chattian betg emploiads adattads entaifer il chantun. Grazia ad in internet svelt possian ellas dentant recrutar glieud che lavuria en la Bassa per els. Vitiers vegnia ch‘il martgà daventia mundials tras la digitalisaziun e na saja betg pli mo limità sin il Grischun.
Buna infrastructura da basa è necessaria
Sch‘ils interprendiders veglian profitar da la digitalisaziun saja impurtant d‘avair persunas ch‘enconuschian bain quest tema en lur fatschenta, cusseglia Erni. «Cun quella glieud ston ins discutar intensivamain ed er en ina moda fitg averta.» Per propi profitar optimalmain da la digitalisaziun dovria tenor Erni dentant er ina buna infrastructura da basa. «Latiers tutga sco aua u electricitad er in internet svelt. »
« La savida dad ozendi vala en diesch onns sco antiquada. »
Jon Erni
Scolaziun è centrala
Per ch‘igl entir chantun possia profitar da la revoluziun digitala saja dentant oravant tut la scolaziun centrala. «Nus stuain investir massivamain en la scolaziun da da scoletta fin la scola superiura ed en emprima lingia rinforzar quests roms ch’èn d’impurtanza per la digitalisaziun», declera Erni. Plinavant stoppia la glieud vegnir scolada per adina puspè pudair adattar lur savida.
RR actualitad 08:00


text:
Teater e minieras da charvun
- Sonda, 11.6.2016, 5:30
Las minieras da charvun han marcà durant tschientaners Lens e conturn. Oz èn ellas serradas. Nus avain visità ina miniera e chattà en quella in teater.
Durant trais tschientaners ha l’explotaziun da charvun marcà la citad da Lens e sia regiun. Numerusas minieras, crests cun material d’explotaziun, chasas per ils miniers - tut anc da vesair. Charvun na vegn betg pli chavà. Ma per ils abitants da Lens è l’industria colliada fitg ferm cun lur vita en questa regiun en il nord da la Frantscha. Miniers da tuttas naziunalitads èn vegnids a Lens per lavurar – ed èn restads. Uschia pon ins er entupar en questa citad persunas che discurran polac, talian ed autras linguas.
En la Base 11/19 – ina miniera da charvun ch’ins po anc visitar – è entant s’installà in teater. I vegn fatg teater en las anteriuras duschas e bogns dals miniers. Dapi l'onn 1998 visitan persunas da lunsch enturn quest teater fitg spezial.


text:
Naginas scursanidas tar l’agricultura
- Gievgia, 10.12.2015, 12:06
Il Cussegl naziunal vul schanegiar ils purs da scursanidas en il preventiv federal 2016, quai en cuntradicziun cun il Cussegl dal chantuns. Uschia pretenda il Cussegl naziunal 93 milliuns francs dapli per l'agricultura.
La dumonda da schanegiar ils purs da scursanidas en il preventiv federal 2016 u betg separa vinavant il parlament a Berna. Il Cussegl naziunal ha approvà per la segunda giada pliras fatschentas che purtassan l'onn che vegn 93 milliuns francs dapli als purs svizzers. Las decisiuns èn crudadas cun cleras maioritads.
Plirs represchentants cunzunt da vart burgaisa han argumentà en favur dals purs. Er gia pitschnas scursanidas muntian ina digren d’entradas per l’agricultura che na saja betg da responsar, han argumentà il cusseglier naziunal lucernais Leo Müller da la PCD, ni er il cusseglier naziunal da la Turgovia Markus Hausmmann da la PPS.
«Schanegiar ils purs è la via fallada»
Per la sanestra è da schanegiar ils purs da mesiras da spargn irresponsabel. Ed er la ministra da finanzas Eveline Widmer-Schlumpf ha argumentà: «Da schanegiar l’agricultura da la generala midada da structura è ord vista da la politica da finanzas la via fallada».
Per cumpensar las expensas supplementaras vul il Cussegl naziunal spargnar 125 milliuns francs tar ils custs da manaschi e da material en tut ils departaments.
Uss è l’emna che vegn puspè il Cussegl dals chantuns al tur da sa fatschentar cun il budget 2016.
RR novitads 12:00


text:
Passa 110’000 suttascripziuns per iniziativa da daners reals
- Mardi, 1.12.2015, 12:02
L'Uniun per la modernisaziun monetara MoMo ha inoltrà il mardi a la Chanzlia federala l'uschenumnada iniziativa da daners reals, e quai cun passa 110’000 suttascripziuns. L'iniziativa pretenda che sulettamain la Banca naziunala svizra dastga crear daners electronics sper la munaida e bancnotas.
La cumpart da daners reals cumpiglia oz mo 10% da tut ils daners ch’èn en circulaziun. 90% èn daners electronics, creads da bancas privatas entras dar credits. Malgrà che quels daners n’existan betg, augmentan els la quantitad da daners en circulaziun. Uschè spert ch’in credit vegn paja enavos, svaneschan quels daners electronics puspè.
Evitar scuflas finanzialas
Ils daners electronics na sajan dentant betg meds da pajament legals, mabain sulettamain in'empermischun da la banca da dar ad in client daners, sche e cura ch’el dovra quels.
Quest sistem vulan ils iniziants midar. Da la refurma da daners reals spetgan els che las bancas na pon betg pli stgaffir daners a moda excessiva. Uschia pudess ins evitar scuflas finanzialas.
Nagins dischavantatgs per clients da bancas
Tenor ils iniziants na vai betg per naziunalisar las bancas. Quellas na duain sulet betg esser ablas da stgaffir daners. Tras la stgaffiziun da daners electronics pudess la Banca naziunala pajar ora a la Confederaziun ed als chantuns ulteriuras 5 fin 10 milliardas francs.
Per ils clients da bancas “normals” na sa midass tenor ils iniziants betg massa. Lur daners vegnissan mo pli administrads ordaifer da la bilantscha da la banca. Uschia na pudessan las bancas betg pli emprestar quels daners per credits. E sch’il client veglia in tschains, lura pudess el metter ses daners sin in conto da spargn u d’investiziun. Quests daners pudess ina banca duvrar per credits.
RR novitads 11:30


text:
Sabina Valentini
dolomiti adventures
ROCK & SNOW
"Cun truepa criatività iel da pert dl’agenzia Pentagon unì studià y svilupà l cialé ora de dolomiti adventures ROCK & SNOW. Te puec ani se à nosta mpreja svilupà dastramp cun cuntinuità y cunsecuënza. Ncueicundi dijons de gra per la cunlaurazion che ie bona y construtiva."
Dr. Hubert Obwegs
Diretëur de banca
"La agenzia Pentagon mët adum per nosta Cassa Raiffeisen i cudejiei cun la bilanz. L vën laurà profesciunalmënter y cun na boniscima cualità. Stimon dantaldut la bona cunsulënza sciche nce la flessibltà y l tenì ite di termins. Mbincion inant truep suzes".
digital editing by Gardena.Net


text:
Grischun fa reclama per sias scolas superiuras
- Gievgia, 26.3.2015, 19:26
A l'exposiziun “Schoolexpo” en la halla da la staziun principala a Turitg sa preschentan 4 scolas grischunas dal stgalim terziar.
La finamira principala da l'occurrenza è da mussar ch'il Grischun n'è betg mo chantun da vacanzas mabain era chantun da furmaziun e scolaziun, uschia ha ditg Christian Ehrbar da l'Uffizi per la furmaziun media-superiura dal Grischun.
“Piz Terz” fa allusiun sin scolaziun terziara
Il Grischun ha survegnì in plaz a l'ur da l'exposiziun. Entamez è tschentà in culm artifizial, il "Piz Terz" che fa allusiun sin la scolaziun terziara.
Il chantun, vul dir l'Uffizi per la furmaziun media-superiura, ha organisà la plattafurma per las scolas HTW (scol'auta per tecnica e scienza), per la SSHT (Swiss School of Tourism and Hospitality), la HFT (scola spezialisada superiura per turissem) e l'ibW (Institut per la furmaziun professiunala).


text:
Evitar suffrientscha u giugar Dieu?
- Sonda, 4.6.2016, 11:15
Tge controllas duain ins dastgar far vid ina cella d'ov fructifitgada avant ch'ella vegn implantada en l’uterus da la dunna?
Ils adherents vulan schlargiar las pussaivladads per gidar a pèrs cun malsognas geneticas e pèrs che na pon betg survegnir uffants a moda natirala. Per ils adversaris vegn dà via libra ad in sistem per selecziunar tranter uffants ch'èn degns e da quels che n’èn betg degns da viver. Quai mainia ad ina discriminaziun da persunas cun impediments.
Anna Serarda Campell ed Adrian Camartin ha ramassà ils arguments ils pli chapitals per e cunter l'iniziativa, davart la quala nus decidain ils 5 da zercladur 2016 a l'urna.
RR actualitad 17:00


text:
Dal Magic Wood al Action Wood
- Dumengia, 2.11.2014, 17:25
Avant 15 onns scuvra in raivider austriac ils blocs da gnais en il guaud a l’entschatta da la Val Ferrera. El schubregia quels cun amis ed els chattan tschients da lingias da bouldrar (raiver senza suga). Da lez temp las pli grevas sin l’entir mund. Magic Wood – co els numnan lur paradis – daventa in dals pli enconuschents lieus da bouldrar dal mund. Cun la popularitad vegnan era ils problems cun ils indigens. Il film «Dal Magic Wood al Action Wood» mussa la fascinaziun da bouldrar e tge ch’ins ha stuì far per evitar che Magic Wood vegni serrà.


text:
Segirtad en center minimal per requirents d’asil tanscha
- Mardi, 8.12.2015, 19:47
Cun 56 cunter 27 vuschs ha il Cussegl grond decidì cunter ina incumbensa che vuleva dapli surveglianza e tgira en ils centers minimals per requirents d’asil. En il center minimal Waldau a Landquart dettia quai adina puspè incidents è stà il maini. Il 2013 aveva quai dà in mazzament en quest center.
Pretendida era vegnida ina tgira che va sur la spira controlla da preschientscha ora. La maioritad dal parlament grischun è dentant suandada al maini da la regenza: Il center minimal sa chattia avunda lunsch davent d‘auters abitadis. La segirtad da vischins na saja betg tangada. En il center minimal Waldau vegnan requirents d’asil ch’èn sa mussads a moda renitenta.
RR novitads 20:00


text:
Luf M75 è guntgì en la Turgovia
- Gievgia, 20.4.2017, 12:06
Il luf M75 ha mazzà pliras nursas en il chantun Turgovia la fin da favrer entschatta mars, quai mussan las cumprovas da DNA scriva l’uffizi chantunal da chatscha da la Turgovia.
Il luf M75 vegn si da l’Italia ed è uschia nagin luf ord il triep dal Calanda, scriva l’uffizi. Dapi ils 3 da mars na dettia quai nagins indizis dal luf pli en il chantun Turgovia. L'entschatta avrigl è il luf stà en il chantun Turitg.
Ils 12 da mars saja il luf M75 vegni cumprovà en il Grischun a Langwies.
Dapi ils 22 da mars ha il chantun Grischun ed il chantun Tessin lubì da sajettar il luf M75 ma fin uss senza success.
RR novitads 12:00


text:
Quai vala dentant mo en connex cun la statistica. Patentas han els vendì radund 350, l'interess è pia stà grond e quai è impurtant. Era n'hai dat naginas reacziuns negativas durant ils 20 dis durant ils mais schaner fin mars, di Antonio Walther.
Tge din Pro Lej da Segl e chantun?
In'impressiun ch’era Jost Fallet, il president da la Pro Lej da Segl ha. L'entschatta saja la societad stada fitg sceptica, perquai ch'els na vesian betg il senn d'era stuair pestgar l'enviern.
Il ruaus dals pestgs n’è betg vegnì disturbà.
La finamira dal project, numnadamain da reducir la populaziun dal Namaycush, n'è er betg vegnida ademplida.
Tenor il chantun na possian ins il mument anc betg dir co ch’il futur dal project vesia or. L'onn proxim vegn almain puspè pestgà. Tge che capitia suenter, saja il mument anc avert. Quai ha ditg il survegliader da pestga Reto Gritti.
RR actualitad 12:00


text:
pèrfidi paroli de la gent che voeureva minga dà ona man, o che se lassava incantà da la gent che el faceva.
Ghavevi faa la brava in el possibil. Ma mi seri lasciada provocà, e mi seri abbandonà ai bracci che la mè mama pensaria che hinn de complett sconosciuti, ma segunda mì, conoscevi giamò tropp ben. Mi sont confusa de bracci e de laver. Magari l'è quest. El podarem minga savè. Anzi, el podaroo savè el dì che podaroo tornà. tant sarà cambià tutt, ma el sarà cambià on nagòtt.
El mè volt sera minga cambià, ma el mè nomm l'è diventà quel che saria on scandal per i mèi: La viga, Annie, Annarella, Annina. La tosa. La nana. Nòmm. Nòmm. Nòmm. Nòmm che chiamaven per ona cattivissima angela che la podeva no faa on alter che lasciass andà.
El diseven giamò i Mercanti di Liquore. Sotto all'inmondizia sta nascosta la magia. L'ipocrisia dei modisti che installen i lor negozi come se fudessen i Mc Donald's. El saveria minga che l'è pesg, ma me vegn da vomità quand on quaivun la domanda se a Milàn seri finì per la moda. Odi la moda. Ami el caos milanès. El caos milanès,e ami anca ai mè amis, anca se locchi, e pervertidi, cercaven de guardà che ròba ghe fudessi sott a la minigonna de la mè ment. Ghèe chi pensaria che el mè coeur l'è là sott. E se accorg de che ghoo cambià mutanda, ma minga sentimenti. Alora, se stupiss come on animal.
Me regordi de quei dì in attesa per podè incontrà gent, che purtropp era incasinada. Peccà de vegh minga incontrà Laura, per esempi, anca se probabilment la saria svèlta de quand sont lòcca. Magari sì. O magari no. L'è difficil arrivà al fond dei cos in ona settimana de salti.
Perdemm per Milàn. Me perdevi. Alora ghavevi de domandà a mila figuri strani che correven per ciapà l'ultima metrò del dì indove fudessi el Còrs Vittorio Emanuele. O anca indove l'era via Lippi. Chi sà. Quèl che contava l'era rivà, rivà da nissuna part. Ma tucc correven, domà ona professoressa che la andava cont calma me guidava on ciccinin e anca me dava trà. Galiziana? Bèla sorpresa. Le era piassuu tant Santiago de Compostela. Dopo de avegh combinà on disaster perduda per i vii de Milàn, me ghaveven avvertì de perdemm no per segonda voeulta fin ad arrivà a Lambrate, perché ghaveven pagura che mì andassi foeura de la città. Andaria minga foeura de la magia gris. Addiritura l'ultim dì ghoo bagnà el lètt de lacrimi disperà perché voeurevi minga andà foeura de Milàn. Volevi imprigionamm lì, e tornà no a la mè città in sul ocean... E dormì no. Sentì el caos. Amà el caos.
Imparavi tucc i dì on quaicos de noeuv. E adèss ghoo imparà che ghoo de tornà per dimostrà che sont la Annie, la Viga, la tosa, la nana. Sì, sont mì. Anca se on quaivun la diria che sont minga l'istess. Sont pussee birichina. Sont pussee milanesa.
Se capiss che avegh lett Pinketts me ghaa fatt ben. Ma piasen i lingu acuti, ma me piasen pussee anmò i man acuti. Quei che me legg spess savii che era da tant che riuscivi minga a scriv on quai cos del gener. Era da tant che leggevi minga on quai cos de compless. Compless come Pinketts. Magari l'è compless perché l'è on sempliz milanès. Ma on attent ispirador. Quèst post infàtti, el ghoo scritt grazie a luu. E grazie al mè prof, che mel ghaa consiglià. Anca se quand me domandarà del liber el so no che podaroo dì. Magari me perderoo en ona giungla de paroli che ghoo appena faa in quest post.
Doman pubblicheroo i piccoli noti che ghavevi scritt quand seri a Milàn... :D


text:
«La Princessa da Samedan»
- Dumengia, 8.5.2016, 17:25
Sia vita para ina paraula. La bella Norina crescha si a Firenze sco figlia dal pastizier Luigi Gilli da Samedan.
Ella daventa actura, lavura cun Max Reinhardt a Berlin, è ina da las emprimas divas dal film mit ed è enconuschenta sin l’entir mund sut il num Maria Carmi. Ella viva ina vita da jetset, enconuscha tut las grondas persunalitads dal mund cultural e vegn ludada sco actura d’ina preschientscha unica e sco ina da las pli bellas dunnas da l’Europa.
Ma quai na tanscha betg ad ella: ella vul daventar princessa, marida il prinzi da la Georgia Matchabelli e va sco princessa Norina Matchabelli a New York.
Ma lura arriva in auter um en la vita da la princessa: in bel Ind carismatic , il Guru Meher Baba, che di ch’el saja Dieu en furma umana. El è en tschertga da dunnas ritgas, avertas per la spiritualitad. E Norina era pli che averta. Ella banduna il prinzi, il luxus, e va cun il guru en l’India, sa suttametta cumplettamain e viva il rest da sia vita en sontga povradad.


text:
Giurist cun umor
- Mesemna, 4.3.2015, 10:30
Gion Pieder Casaulta viva a Son Gagl, lavura sco giurist ed ha 62 onns. El è in um cun bler umor ed in hobi tuttafatg spezial. El gioga karaoke da powerpoint.
Karaoke da powerpoint é in gieu d’improvisaziun. Durant il gieu vegn preschentà in tema cun agid da folias da power point ch’ins n’enconuscha betg oravant.
Il pli bler applaus vala
A Son Gagl datti concurrenzas da karaoke da powerpoint. A la concurrenza pon participar 8 persunas che cumbattan in cunter l’auter cun improvisar e blera fantasia. Las prestaziuns dals participants vegnan mesiradas cun l’applaus dals aspectaturs e cun puncts d’ina giuria. La finamira da l’eveniment n’è en emprima lingia betg da gudagnar, mabain da divertir ils aspectaturs.


text:
«Bivio n’ha nagin problem cun il rumantsch»
- Mesemna, 4.3.2015, 10:51
La lingua uffiziala da la vischnanca Surses è rumantsch. La raschun: 8 da 9 vischnancas da fusiun èn gia oz rumantschas. L’exot en la nova vischnanca è Bivio, che vala sco biling talian-tudestg. La lingua uffiziala na para però betg dad esser in problem.
La presidenta communala da Bivio Ruth Giovanoli è cuntenta cun la schliaziun preschentada: «En il contract da fusiun ed en il messadi è cler vegnì communitgà, che nagin da l’ina u l’autra cuminanza linguistica po vegnir sclausa da la participaziun politica». Uschia na vesa ella era betg sco in problem, che las radunanzas communalas duain vegnir manadas tras en rumantsch, perquai che mintgina e mintgin po era sa drizzar en tudestg u talian envers la nova vischnanca. Mintga vischnanca da fusiun stoppia ir en cumpromiss: «Nus da Bivio stuain acceptar che las radunanzas communalas èn en l’avegnir betg pli sco enfin oz mo pli en tudestg». La finamira impurtanta saja, che la fusiun che saja pli che necessaria, gartegia.
Lia Rumantscha è era cuntenta
Era la Lia Rumantscha è cuntenta cun la soluziun preschentada: «La nova vischnanca Surses è territori rumantsch, e quai vul dir ch’il rumantsch sto avair ina ferma posiziun sco lingua uffiziala», ha ditg Urs Cadruvi, il secretari general da la Lia Rumantscha. La Lia Rumantscha stettia a disposiziun a la nova vischnanca, quai che pertutgia il rumantsch. Urs Cadruvi na crai betg, che las radunanzas communalas en rumantsch sajan in problem per ils abitants. Per exempel pudess la suprastanza da la nova vischnanca Surses a la fin da la radunanza communala, resumar tut era en tudestg, ha ditg Urs Cadruvi.


text:
Ai 17 ëd Novèmber Gioventura Piemontèisa a l’ha scrivuje al sìndich ëd Montàut (Montalto Dora ant ël Canavèis) për fé armarché l’enésima mancansa d’un Drapò piemontèis fòra ‘d na ca dla comun-a.
Adess sora sìndica, Madamin Rita Ippolito, a l’ha rëspondune che për espon-e ‘l Drapò a venta fé ‘d modìfiche struturaj, e che la Comun-a a l’ha ancaminà a buteje man a travers sò ufissi técnich.
Antant ch’i ringrassioma Madamin Ippolito për soa atension, i seguitoma a pijé at ëd lë dzanteresse total ëd la Region Piemont për ij sìmboj e l’identità ‘d nòstr Pais. As ved che, an tan che Ent italian a l’ha ‘dcò chila tut l’anteresse a stërmeje.
A sarìa n’angagg pressis ëd la Region Piemont dije a le Comun-e piemontèise che l’esposission dël Drapò a l’é obligatòria. Gioventura Piemontèisa an coste sman-e a butrà su n’assion për possé l’Ent regional a fé an manera che costa mancansa ‘d rispet për l’identità e la stòria piemontèisa a chita na vira për tute. O la Region as buta a fé sò travaj o ch’a dija che dël Piemont a-j n’anfà nen, che lor a son lì për fé d’àutr.
Për antant i arnovoma l’anvit a nòsti iscrit e simpatisant a signalene ij cas ëd violassion ëd costa nòrma an mandandne le fotografìe.
24.1.2015
► Torna un Drapò stërmà. La Region a l’é nen bon-a a fé rispeté soe lej


text:
'L figliuol prodigo
'L figliuol prodigo
Uŋ père òva doi fioŋs. 'L plu s̄oun và uŋ di da si père, y diŝ: Père! das̄emë la pèrt chë më tocca, chè hè la intenzioŋ de mën s̄i da tlò dëmöz. 'L père partèŝ la roba, y dà al fi chëll, chë jë tuccova. 'L fi pòcchè l' hà abu si àrpes̄oŋ, sën jèl s̄it da tgèsa dëmöz tëŋ paiŝ dalonĉ. Ilò hà ël scumënĉa a mënè na slötta vita, y in puech temp s' hà 'l döffàtt dutt chëll, chë l' òva giatà da si père.
A chël temp foa 'l te chëll paiŝ na graŋ tgiàrestia, y dutg së duròva fàm. Anch' ël fòa te nà gràŋ misèria, y no savòa ulà via. Finalmenter jè ël s̄it dàŋ paur, y l' hà pëtlà, chël ulèss tò su per fànt. 'L paur l' hà tout, y l' hà mettù a vàrdè i purĉöi. Dalla tgiàrestia, chë foa, mëssòva ël së cuntëntè de majë con chëlla bösties; ma nànche de chëlla ròba non giatovel assè.
Zëŋ jè ël s̄it in së 'ŋstëŝ, y hà scumënĉa a pënsè dò, tgë chë l'ha fàtt. Tàŋ de fàntg, dis̄òva ël tra së 'ŋstës, hà te tgèsa de mi père pàŋ y ròba assè, y jö soŋ tlò tel pericul de mëssëi muri da fàm! Voi la muever, y s̄i da mi père zruch, y di: Père! jö hè cummuettù pitgià dànt a Iddie y dànt a vo, no soŋ plu dëgn de vöster tlamà voŝ fi, ma vë prëe tulemë su per voŝ fànt! Pernàŋchè l' hà abù fàtt chësta resoluzioŋ, s' hà ël subit mettù suŋ strèda, y jè s̄it da si père zruch. Càŋchè ël jè ruà da us̄iŋ da tgèsa, y che si père l' ha spià, jè ël prèst s̄it iŋcontra, y l' hà àbbraĉà, 'L fi all' incontro s' hà snudlà ŝu dàŋ si père, y dis̄ova bràdlàŋ: Père! jö hè cummettù pitgià dànt a Iddie, y dànt a vo; no soŋ plu dëgn de vöster tlamà voŝ fi, ma vë prëe tulemë su per voŝ fànt!
'L père no l' hà laŝsà rusnè òra, ma l' hà cumandà a si s̄ënt ch' ëi vède subit a purtè caprò guànt al furni, y na varëtta in sëŋ, che dutt jè perdunà. S̄ide; hà pò 'l père mettu prò, y mazzëde 'l plu böll vadöll, ch' oŋ te stàlla, y fas̄ëde uŋ pagina:193 boŋ gustè, che uloŋ vëster de bòna voja; pertgë chëst fi, chë chërdòve perdù, l' hè giatà, y chëll, chë jö tënive per mòrt, jè mö in vita!
I fàntg òva prëst fatt dutt chëll, chë 'l patroŋ òva cumandà; y te tgèsa fes̄uŋ na gràŋ fösta, y dui jè de bòna voja. 'L màs̄er fi no fòa a tgèsa, ma fòa òra in campàgna a làurè. Càŋchè l' jè ruà da da us̄iŋ da tgesa, y l' hà àudi sunàŋ y tgiàntàŋ, hà ël cherdà òra uŋ fànt, y hà dumandà, tgë che chëst significa? 'L fànt jë hà cuntà dutt, cioè , che si frà jè ruà, y che l' père hà cumandà de fè uŋ gràŋ gustè dalla cuntëntezza, chë l' hà ino giatà chëll' chë 'l tëniva per perdù y mòrt.
Pernàŋchè l' hà audi chëst, s' hà ël dössanà y ulòva mucè, y no plu s̄i te tgèsa, pertgë, dis̄ova ël a si père: Iö v' hè fort servi, y ugn' ëura laurà, y ànche fàtt dutt chëll, chë m' ëis cumandà, y no m' ëis mëi dàtt uŋ vësuel, ch' ëss pudù majë con mi cumpàgnes. Ma źëŋ che l' jè ruà chëst, chë ha döffàtt dutta si àrpes̄oŋ con mënè na sclötta vita fas̄ëis na tèl fösta! Suŋ chëst diŝ 'l père: Tgèla, no vöster dössanà, che tu jes ugn' ëura stàt pra më, y òves dutt chëll, chë jö òve; chëst all' incontro cherdòve jö perdù, y l' hè inò giatà, jö 'l tënive per mòrt, ma 'l jè mò in vita, y perciò muessuŋ stè de bòna voja.


text:
Mez-final è staziun finala per Bencic
- Sonda, 11.6.2016, 18:03
Belinda Bencic sto far la valisch suenter il mez-final dal turnier da tennis a s’Hertogenbosch en l’Ollanda. La Svizra ha pers la partida cunter la Franzosa Kristina Mladenovic cun 6:2, 3:6 e 4:6.
Bencic n’ha betg nizzegià 15 schanzas da far il break. Per la giuvna da 19 onns èsi stà il comeback suenter ina pausa da blessura da dus mais. L’emna proxima vai vinavant a Brimingham, nua che la Rumena Irina-Camelia Begu (WTA 28) spetga en la prima runda.
RR novitads 18:00