text:
L’idea da scriver questa cronica saja vegnida il 2004. Ins stuess nudar tschertas chaussas, perquai che la generaziun giuvna n'enconuschia betg pli quest mund puril fin ils onns da 1950. Pir suenter la pensiun haja el dentant gì il temp da prender a mauns la chaussa, raquinta il cronist Michael Friberg (sia mamma era ina figlia dal Gion e da la Mariuschla).
«Nus savevan da nuot»
La cronica dals Seilers cumenza en il 18avel tschientaner. Ma gia a partir dal 1650 entaupan ins quest num. El n'haja dentant betg pudì sclerir, danunder che questa famiglia deriva, di Michael Friberg. Ils Seilers eran purs, ed era ils 10 uffants da Gion e Mariuschla èn creschids si en simplas relaziuns. Quai mussan in pèr citats:
Noss’affonza ei schon stada fetg sempla. Nus savevan da nuot. Ni radio, ni televisiun – nuot.
Che nus mavien a scola ni a perver cauras, nus vevan adina en la medema vestgadira. Quei vegneva scumiau nuot.
Gl’unviern mavan nus cun skis sin Planezzas. Quei eran skis da lenn senza cantas e cun calzers normals. Il ski vegnevan fermaus vid il calzer cun riemas da curom.
La cronica lai reviver temps passads en in ambient puril a Breil nua che la famiglia, la scola e la baselgia dictavan il mintgadi. Ma intginas ed intgins han era stuì bandunar il vitg ed tschertgar autras plazzas, per ex. en hotels, ubain ir a far cura.
Cronica è mai finida
Ed anc adina s’inscuntran ils Seilers. Ils descendents da Gion Michèl e Mariuschla Seiler-Cavegn (che eran maridads ils 21 da zercladur 1923) dumbran oz passa 100 persunas en tschintg generaziuns. E sco Michael Friberg scriva na saja ina cronica «mai finida». El spera che ses parents fetschian vinavant notizias en la cronica.
RR actualitad 11:00


c: text/html

text:
Quai pertutga tranter auter persunas cun autissem u trisomia. Fin uss n'avevan quellas persunas betg la pussaivladad da far diever da las purschidas che dovran in certificat. Il cusseglier naziunal da l'Allianza dal Center Christian Lohr ha proponì la midada da l'ordinaziun da corona. Bleras persunas cun impediments hajan tema da squittas ed ins na dastgia betg traumatisar ellas, di Lohr. Pervia da quai saja la schliaziun proponida praticabla e raschunaivla.
Questa schliaziun possia dentant er vegnir malduvrada da persunas che n’hajan nagins problems medicinals, ha ditg la cussegliera naziunala da la PS Flavia Wasserfallen. I na dastgia betg ir per ina tenuta persunala envers la vaccinaziun da corona.
Ils medis sajan conscients da lur responsabladad en quest connex, hai num davart la Federaziun dals medis svizzers FMH. Attests da favur na dettia betg. Tuttas dumondas vegnian examinadas da rudent.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il Grischun Alex Fiva gudogna la medaglia d'aur al campiunadi mundial da skicross. Cunquai gudogna el l'emprima medaglia tar in campiunadi mundial. En il final ha Fiva battì François Place da la Frantscha e Erik Mobaerg da la Svezia. Quai è l'emprima medaglia svizra en in campiunadi mundial da skicross dals umens insumma. Avant dus onns aveva l'um da 35 onns anc fatg il 4. plaz.
Smith gudogna per la terza giada en seria argient
Tar las dunnas gudogna la Svizra Fanny Smith che valiva sco ina da las favuritas, la medaglia d'argient. Talina Gantenbein da Scuol ha manchentà en il final ina plazza da podest, ella vegn quarta.


text:
Besasc
Besasc (nom ufizial in italian Besazio) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 600 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 0.90 km². Al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (303 vot a favur e 37 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
Besasc a l'è tacaa a Mendris, Civ (IT-VA) e Ligornet.


text:
Vultèd
Vultèd (nòm uficiàl en Italià: Voltido) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha 374 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 12,3 km² e 'na densità de 30 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Li Cà, Drissuna, Piadena, San Martin, Sularòl, Li Tur.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Vultèd l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lobelia
Lobelia l'è 'n zèner de piànte de fiùr che 'l tol dét 'ntra 360 e 400 spéci, condena dstribusiú cosmopolìta, perlopiö endele regiù tropicài e temperàde del mónt, vergöne (póche) le rìa 'nfìna a le regiù frède.[2]
En quach botànich i còloca chèsto zèner endèna famìa speciìfica batezàda Lobeliaceae, dei óter envéce come 'na sotafamìa ciamàda Lobelioideae colocàda endèla famìa de le Campanulaceae. El sistema APG II el g'ha gnemò ciapàt 'na deciziù sö chèsto argomènt e 'l la met dét en töte dò le famìe.
Spéci piö cunusìde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑
- ↑ Huxley, A., ed. (1992). New RHS Dictionary of Gardening. Macmillan ISBN 0-333-47494-5.


text:
La svieuta saja s'augmentada per 6 pertschient cumpareglià cun l'onn avant sin var 109,2 milliuns francs, scriva la MGB. Ina raschun saja l'introducziun dal tact da mes'ura sin il traject tranter Fiesch e Zermatt. En tut ha la MGB transportà l'onn passà 6,4 milliuns passagiers. Il 2014 eran quai anc 6,1 milliuns persunas. Malgrà questas cifras positivas e creschentas: il quint annual serra cun in minus da 300'000 francs.
Investiziuns per il futur
En tut ha l’interpresa da viafier investì en l’infrastructura il 2015 dapli che 70 milliuns francs. Ina part da questa summa è culada en las preparativas per la sanaziun dal tunnel dal Furca. Fin il 2033 vegn quai project a consumar 190 milliuns francs.
Sco la MGC scriva, sa concentreschia ella actualmain sin la situaziun dal Glacier Express che patescha da la flaivlezza da l’euro. Malgrà questa sfida quinta l’interpresa per il traffic regiunal dal 2016 cun in resultat positiv – cunzunt pervi da las pussaivladad da svilup e pervi dal tact da mes’ura.
RR novitads 17:00


text:
Uschè ha Not Neuhäusler pudü muossar e surdar la tecnica da sgrafits a la quarta generaziun. Fingià seis bazegner Otto Neuhäusler d’eira artist e pittur e vaiva cumanzà cun l’affar a Scuol. Dal 1999 ha surtut Not Neuhäusler l’affar da pittur da seis bap e trais ons plü tard ha’l tut in fittanza ün indriz da squittar a Manaröl per as concentrar plü ferm eir sülla lavur da carosseria. Dal 1968 vaivan seis bap e seis bazegner renovà la chasa paterna a Bagnera e fat ils nouvs sgrafits. Uossa ha Not Neuhäusler pudü dar inavant la tradiziun e muossar la tecnica da sgrafits eir a sia figlia. Sch’ella voul üna jada eir dvantar pittura e far sgrafits süllas chasas engiadinaisas in tuot l’Engiadina, nun ha’la vuglü e pudü dar resposta. Il prüm sto’la nempe amo finir la scoula. Cha la lauvur da stà haja listess fat plaschair, quint’la e finischa l’ultim strich dal sgrafit vi da la chasa a Bagnera.
Text: Nicolo Bass


text:
Bibia
La Bibia (dal grech antich BιBλίov, plur. BιBλίa biblìa, che ó dí "libri") é le test sacher tla religiun iudaica y tl cristianejim y é metöda adöm da deplü libri de sortes desvalies y te deplü lingac che é gnüs scric te na gran perioda de tëmp.
Le cristianejim tol ite tla Bibia ince d’atri libri y i partësc sö te Vedl Testamënt -cun i tesć scric dan dala nasciüda de Gejú Crist- y Nü Testamënt -cun i tesć scric do la nasciüda de Gejú Crist.
La Bibia de Gutenberg é le pröm liber stampé tl’Europa cun la tecnica di caraters mobils dl 1453.
Mons. Christian Moroder á scrit por ladin la Bibia di Sandis, le Vedl y le Nü Testamënt.


text:
Resgia Medelina
Lenn indigen - in product natural
El center da nossa activitad stat il lenn. En la resgia communala da Medel/Lucmagn, in bein endrizzau menaschi cun ina resgia cun gronda capacitad, vegn preparau surtut lenn ord igl uaul indigen.
Nies lenn elavurein nus sco product da standard ni individual tenor il giavisch dalla clientella. Menaschis d’elavuraziun da lenn, interpresas da baghegiar sco era privats retscheivan en nossa resgia da tuts products, sco lenna da construcziun, lattas, lenna rodunda eav.
Ils avantatgs da nossa pintga resgia ein gronds:
- lenn indigen da muntogna
- products da gronda qualitad ed ecologia
- flexibilitad
- prezis da concurrenza
- nossa specialitad: products en larisch
Nus garantin per qualitad ed efficienza. Contactei nus, nus presentein bugen a Vus in’offerta! (contact)


text:
Retàngol
Ol retàngol l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü quadrilàter che 'l gh'à quàter vèrtici, quàter àngoi, töi quàter de 90 gradi, e quàter làti, de chès-ce i lati opòsti i è lónch istès, a dù a dù.
La sóma di quàter àngoi dèt in d'ü retàngol l'è de 360 gradi.
I dò diagonài d'ü retàngol i è lónghe stèse i se 'ncrùsia 'n del mès, ma i è mia metìde a perpendìcol tra de lùre.
Ol perìmeter d'ü retàngol[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà 'l perìmeter d'ü retàngol m'è fà l sóma del làto piö córt e del làto piö lónch e moltiplicàt töt per 2, öpör moltiplicà 'l làto piö córt per 2, moltiplicà 'l làto piö lónch per 2 e pò fà la sóma di dù rizültàcc.
L'àrea d'ü retàngol[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà l'àrea d'ü retàngol mé moltiplicà la bàze per l'altèsa.


text:
Passa 40 stadis han suttascrit la decleraziun da Lugano che definescha ils princips per la reconstrucziun da l’Ucraina. Uschia definescha il document ch'il stadi da dretg sto vegnir garantì e la corrupziun en il pajais vegnir eliminada. L’Ucraina ha enta maun co che la reconstrucziun ha da vesair ora, sto però collavurar, coordinar ed esser transparenta en tut il process da la reconstrucziun.
Era la cunvegna da clima da Paris sto vegnir resguardada, perquai che la reconstrucziun sto esser persistenta. Vinavant sto vegnir resguardada l'egualitad tranter dunnas ed umens e minoritads ston vegnir integradas. La decleraziun è in document politic che n'è però betg liant giuridicamain.
La Svizra dublescha ses agid per l'Ucraina
La Svizra dublescha ses agid per l'Ucraina fin la fin dal 2023 sin 100 milliuns francs. Quai ha il president da la Confederaziun Ignazio Cassis annunzià il mardi a la conferenza a Lugano. Cun 15 milliuns francs duai vegnir sustegnì l'economia digitala dal pajais.
La conferenza a Lugano: Per tge vai?
A Lugano eran preschents represchentantas e represchentants da var 40 stadis e 18 organisaziuns internaziunalas davart la reconstrucziun da l’Ucraina. La finamira era la «Decleraziun da Lugano» che duai dar la basa per la reconstrucziun da l'Ucraina.
La conferenza è vegnida organisada da la Svizra ensemen cun l'Ucraina.
Tgi era da la partida?
Da la partida eran tranter auter il president da la Confederaziun Ignazio Cassis, la presidenta da la cumissiun europeica Ursula von der Leyen ed il prim-minister ucranais Denys Schmyhal. Il president da l'Ucraina, Wolodimir Selenski, era mo online da la partida. El n'ha betg bandunà ses pajais dapi che la Russia ha attatgà l'Ucraina.
La Svizra e l'Ucraina vulan collavurar tar la protecziun dal clima
La Svizra e l’Ucraina vulan lavurar ensemen per la protecziun dal clima. Quai han ellas decis a l’ur da la conferenza per la reconstrucziun da l’Ucraina. La ministra da l’ambient Sommaruga ed il minister ucranais per l’ecologia e resursas natiralas Ruslan Striletz han suttascrit ensemen ina cunvegna. Quella duaja permetter ina protecziun dal clima internaziunala e schlargiada, ha communitgà il departament da Sommaruga sin twitter.
Il pled d'avertura da Ignazio Cassis
En ses pled d’avertura ha Ignazio Cassis ditg ch'il giavisch da dar a la glieud en l’Ucraina ina perspectiva per in futur paschaivel en quest terribel plain destrucziun e cordoli uneschia las persunas preschentas a la conferenza. Il president da la Confederaziun ha dentant er concedì, che dus dis inscunter na bastian betg per garantir a l'Ucraina in futur prosperant. I gidia dentant per pudair sa far in maletg pli cler da la situaziun.
Selensky ha engrazià a la Svizra per l'organisaziun
Il president da l'Ucraina, Wolodimir Selensky, ha en ses pled d'avertura engrazià a la Svizra per l'organisaziun. Plinavant ha el fatg attent, che la reconstrucziun da l'Ucraina saja in project che pertutgia tut ils pajais democratics. En ses pled d'avertura ha el er accentuà che la reconstrucziun dal pajais stoppia ir maun en maun cun la refurma da la giustia ed il cumbat cunter la corrupziun.
«Building back better»
La finamira saja da betg mo reconstruir quai ch'era, mabain crear ina meglra infrastructura, in meglier ambient ed er in meglier stadi. Quai funcziuneschia dentant mo sche l'Ucraina cuntinueschia cun las refurmas necessarias, ha Cassis accentuà.
Mesiras da segirezza augmentadas
In eveniment extraordinari vul er dir che la segirezza vegn augmentada. Responsabla è la Polizia chantunala dal Tessin. Tenor il capo Matteo Cocchi èn els pronts, dentant sajan ins fitg cuntents per la buna collavuraziun cun las polizias dals auters chantuns. Sustegn survegnan els era da l'armada. Fin a 1'600 schuldada stattan a disposiziun per gidar a segirar l'eveniment. Il divisiunari Lucas Caduff ha ditg envers RTR ch'ins haja era pudì profitar dal dispositiv da segirezza dal WEF.
Dentant datti a Lugano era sfidas ch'èn differentas. Per exempel è il cunfin cun l'Italia pli datiers ed il spazi da l'aria vegn controllà e coordinà ensemen cun l'Italia. Plinavant sto er il Lago Maggiore vegnir tegnì en egl.


text:
I dat dis nua ch’i na dat nagin vent, che l’aua e las plantas fan ni hau ni mau. En tschertas regiuns èsi trasora da sentir ina bisa ubain favugn che trai stedi enturn las ureglias. Lura datti ils stemprads, orcans, ciclons e tornados che san cun lur forza immensa sragischar plantas e destruir chasas entiras. Uschè destructivs n’èn noss chors betg, ma era lur chant è fitg variant e sa mussa en differentas fassettas. Oz chantan els da l’aria e dal vent.
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ils davos dus onns ha la cumissiun dal Fond Svizzer per la cuntrada (FSC) pudì garantir contribuziuns finanzialas a 210 projects en l'autezza da total 8,8 milliuns francs. Il dumber da las contribuziuns concedidas sco er il dumber da dumondas da sustegn per il temp da gestiun mussan puspè ina tendenza creschenta.
Sustegnì ha il Fond Svizzer per la cuntrada FSC tranter auter:
- reparar mirs sitgs en las muntognas
- renatiralisar auals en la Bassa
- realisar in guaud da chastagners istoric al Lai da Genevra
- renovar tetgs da crap en aclauns tessinais
- novs paltauns per amfibis ed abitadis per mustailas
Dapi sia fundaziun il 1991 ha il Fond sustegnì passa 2'900 projects ed impundì bunamain 160 milliuns francs en tals u sumegliants projects.
Acziuns novas ed a la tschertga dad ideas innovativs
Suenter trais decisiuns da prolungaziun dal Parlament federal po il FSC cumenzar il 1. d'avust 2021 ses quart decenni ed ha elavurà ina strategia per quella perioda. Il FSC vul cuntinuar cun sia activitad da promoziun cumprovada, però era metter novs accents.


text:
Budapest
Budapest (Aquincum in latin; Budimpešta in di lenguf jugoslav, del tudesch Bud im Pest; Budapešt' in cech e sluach) a l'è la capital de l'Üngheria.
A l’è anca la prima cità de l'Üngherìa per pupulaziun, cun 1.698.106 abitant, 2.571.504 se cuntum anca tüta l'area metrupulitana (2007).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fiüm Danubi el traversa la cità de Budapest.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Budapest a l'è nassüda in del 1873, quand che hinn staa giuntaa insema i cità de Buda, Obuda e Pest.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bùdapest a l'è gemelaa cun:
- Berlin, Germania
- Bucarest, Rumania
- Fort Worth, Stat Ünì d'America
- Franchfort sül Men, Germania
- Istanbul, Türchia
- Lisbuna, Purtugal
- New York, Stat Ünì d'America
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Tel Aviv, Israel
- Varsavia, Pulonia
- Viena, Austria
- Zagabria, Cruazia


text:
Cristianissem
Il cristianissem è ina religiun mundiala ch’è sa sviluppada or dal giudaissem. Ils aderents dal cristianissem vegnan numnads ‹cristians›. L’entira communitad cristiana vegn er numnada ‹cristianadad›. Er il term rumantsch ‹carstgaun› deriva da ‹cristian› (lat. cristianus).
Da muntada centrala per il cristianissem è Jesus da Nazaret, in predicatur ambulant gidieu che sa lascha tschiffar dapi ca. ils onns 28–30 a.C. El dueva la finala vegnir sentenzià a la mort e crucifitgà a Jerusalem. Ses giuvnals han vis en el suenter sia crucificaziun e levada il figl da Dieu ed il messias che vegn spetgà en il giudaissem. En lur confess al numnani Jesus Cristus. La cretta en el furma la basa da las diversas scrittiras dal Nov Testament. Per lunschor la gronda part dals cristians craja en in dieu (monoteissem)[1] che sa manifestescha en la trinitad da bab, figl e sontg spiert[2]. Daspera datti entaifer il cristianissem pitschnas gruppaziuns antitrinitaras.[3]
Las numerusas confessiuns resp. baselgias entaifer il cristianissem sa laschan gruppar en quatter direcziuns principalas: la baselgia catolic-romana, las baselgias ortodoxas, las baselgias protestantas e las baselgias anglicanas. Cun radund 2,25 milliardas cartents furma il cristianissem avant l’islam (cun 1,57 milliardas) ed il hinduissem (radund 900 milliuns) la religiun la pli derasada en tut il mund.[4]
SurvistaEdit
DenominaziunEdit
Il term ‹cristianissem› (dal grec xpισtιavισuός, christianismós) vegn menziunà l’emprima giada en il segund tschientaner en ina brev da l’uvestg sirian Ignatius dad Antiochia. Il term è furmà analog als terms pli vegls iouδaισuός (Ioudaismós, giudaissem) e Ἑλλnvισuός (hellēnismós, grecissem). Tenor ils Fatgs dals apostels (11,26) han ils abitants da la citad siriana Antiochia a l’Orontes, ch’appartegneva da quel temp a l’Imperi roman, numnà sco emprims ils giuvnals da Jesus Cristus xpισtιavόι (christianói, cristians). En questa citad eran ils cristians fugids suenter las emprimas persecuziuns ch’avevan gi lieu en la Palestina. Apparentamain resguardav’ins la confessiun da Cristus sco element caracteristic da la cretta dals giuvnals da Jesus. Ils cristians han bainprest er duvrà els sezs questa denominaziun (cf. Fatgs dals apostels 26,26 ed Emprima brev da Petrus 4,16). Las linguas neolatinas han surpiglià il term nà dal latin. Il term tudestg ‹Kristentûm› è cumprovà l’emprima giada tar Walther von der Vogelweide (vers il 1200).[5]
OriginEdit
Las ragischs dal cristianissem giaschan en il giudaissem dal prim tschientaner a.C, dal temp che Israel vegniva dominà dals Romans. Ils origins da la religiun van enavos sin ils aderents dal predicatur ambulant Jesus da Nazaret. Cun il giudaissem è il cristianissem surtut collià tras l’emprima part da sia Bibla, il Vegl Testament, che correspunda a las sontgas scrittiras gidieuas dal Tanach. Senza il Vegl Testament mancass a la cretta cristiana in’impurtanta part da si’istorgia ed ina gronda part da ses cuntegns restassan nunchapibels; la lectura dal Vegl Testament da vart dals cristians è però orientada fermamain a la persuna da Jesus Cristus (interpretaziun cristologica). Il cristianissem è sa derasà entaifer curt temp en il territori da la Mar Mediterrana. Durant quest svilup ha surtut il hellenissem influenzà a moda decisiva il pensar cristian.
Identitad cristianaEdit
En il center da la religiun cristiana stat – tenor il maletg da sasez dals cristians – la charezza senza resalva da Dieu envers ils umans e l’entira creaziun. La relaziun tranter l’uman, il mund e Dieu vegn explitgada a basa da questa charezza, en rom da la quala Dieu è sa manifestà als umans en furma da l’uman Jesus da Nazaret. L’empermischun dal salid vala per ils umans da tut las naziuns, independentamain da lur razza, appartegnientscha ad ina classa, schlattaina u posiziun sociala (cf. Brev da Paulus als Galats 3,28).[6] Il cristianissem sa chapescha pia sco religiun universala ed a medem temp sco il lieu, en il qual Dieu è sa manifestà als umans en l’istorgia e sa lascha pertschaiver. A questa chapientscha resp. a l’appel da missiunar exprimì da Jesus (Matteus, 28,19–20) correspunda il caracter missiunar dal cristianissem.
DuctrinaEdit
Tenor la cretta cristiana è Jesus a medem temp vair Dieu e vair uman. La ductrina cristiana che sa basa sin la perditga biblica ha il sequent cuntegn central: En l’incarnaziun da ses figl Jesus Cristus è Dieu sa drizzà a l’umanitad che viveva en putgà; la mort da Jesus Cristus vi da la crusch ha spendrà ils umans cun als liberar da la culpa e dal putgà.
Per ils emprims cristians era la tschertezza da la cretta da chattar en ils eveniments ch’èn succedids il terz di suenter la crucificaziun da Jesus. Da Pasca – uschia la persvasiun dals cristians – ha Dieu realisà vi da Jesus sco emprim da tut ils umans la levada ed ha confermà uschia il messadi da Jesus areguard la vegnida dal reginavel da dieu (Brev da Paulus a la raspada da Filippi 2,5–11). Ils aderents da Jesus han fatg l’experientscha che Jesus als è cumparì ed ha empermess sia preschientscha restanta (1 Cor 15,3–8). Sin quest’experientscha da Pasca resp. da la resurrecziun sa basa la communitad cristiana (baselgia), la quala è vegnida munida da Tschuncaisma cun l’abilitad d’ademplir l’incumbensa da missiunar.
Questa cretta sco er la regurdientscha vi da l’operar da Jesus da Nazaret sco annunziader da l’evangeli da Dieu è vegnida exprimida en furma dad imnis cun caracter da cult divin sco er en furmlas da confess ed en pregias. En quests confess vegnan attribuidas a Jesus titulaziuns da maiestad che derivan per part dal Vegl Testament: ‹signur›, ‹unschì› (grec Christos, ebraic Messias), ‹figl da Dieu› ed auters. Pass per pass èn vegnids scrits ils texts dal Nov Testament. En il decurs dals emprims tschientaners èn quels vegnids fixads e conservads – ensemen cun la Bibla dals Gidieus – en in canon biblic. Quel furma la basa unitara da la ductrina cristiana. Areguard la renconuschientscha da l’ulteriur svilup da la ductrina datti però differenzas confessiunalas.
DerasaziunEdit
Concernent il dumber dals cartents furma il cristianissem la pli impurtanta religiun mundiala. A quella appartegna ca. in terz da tut ils umans.[7]
Sin la gronda part dals continents s’augmenta il dumber dals cristians actualmain fitg ferm. Questa creschientscha è però sa spustada dal ‹vegl› continent Europa vers ils ‹novs› continents. La pli auta quota da creschientscha enconuschan l’Asia e l’Africa. Quest avanzament sa reparta a moda eguala sin la baselgia catolica, las communitads evangelicas e las baselgias dal moviment da Tschuncaisma. La cumpart dals luterans sa reducescha pia plaunet. L’Europa è actualmain segnada d’ina diminuziun da las naschientschas, d’in dumber creschent da sortidas da la baselgia sco er d’ina unda da migraziun; tut quests facturs han per consequenza ch’il dumber total dals cristians sa diminuescha en l’Europa.
Coesiun, organisaziun e direcziunsEdit
L’entira cristianadad vegn resguardada sco ekklesia, vul dir sco corp da Cristus cun Cristus sco chau. Mintga singul cristian furma in member da quest corp mistic.
Entaifer il cristianissem èn però sa furmadas gia baud pliras gruppaziuns resp. direcziuns, magari per motivs politics u pervi da cundiziuns geograficas, ma savens er pervi da divergenzas areguard la ductrina. Approximativamain sa laschan questas direcziuns gruppar en confessiuns e denominaziuns. Ad ina confessiun u denominaziun appartegnan ina u pliras baselgias u communitads. Il singul cristian è commember d’ina baselgia u communitad determinada. Sper las confessiuns datti er direcziuns teologicas che pon cumpigliar tut las parts dal cristianissem sco ‹liberal›, ‹evangelical› u ‹carismatic›.
Bleras baselgias sa chattan en in stgomi pli u main liber cun autras baselgias; questa furma da collavuraziun sa basa sin parts da la ductrina che vegnan renconuschidas d’omaduas varts, senza però necessitar l’ina u l’autra part da desister da ductrinas specificas u d’atgnas tradiziuns e rituals. Exempels per talas cuminanzas furman il Cussegl ecumenic da las baselgias, l’Allianza evangelica ed il Concordat da Leuenberg. Sin in nivel surordinà datti er cuminanzas da baselgias che cumpiglian la renconuschientscha vicendaivla cumpletta dals sacraments, da la commembranza e dals uffizis. Exempels per talas cuminanzas furman la communitad anglicana, las baselgias ortodoxas e las baselgias evangelicas unidas.
Svilup istoricEdit
En il mund antic existivan tschintg patriarcats cristians, als quals eran mintgamai subordinads ils metropolits, archuvestgs ed uvestgs locals: Roma, Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem. Cura ch’igl aveva num da decider davart dumondas da ductrina centralas, vegniva convocà in concil, vul dir ina reuniun dals uvestgs. La pli auta stima giudevan ils concils ecumenics che cumpigliavan uvestgs da tut ils patriarcats. A plirs concils che consideravan sasezs sco ‹ecumenics› è quest status però vegnì annullà pli tard, damai che betg tut las baselgias èn idas d’accord cun ils conclus. En tut hai dà tranter ils onns 321 e 787 set concils ecumenics che vegnan renconuschids fin oz da las baselgias catolicas, ortodoxas, anglicanas e da la gronda part da las baselgias evangelicas; intginas baselgias protestantas refusan però il Segund Concil da Nicea pervi da sias decleraziuns areguard l’aduraziun d’imagens.
En il quart tschientaner ha surtut l’arianissem (tenor il teolog Arius) dividì las opiniuns: Cuntrari a la ductrina trinitara uffiziala, ch’è vegnida stabilida en rom dals concils da Nicea e Constantinopel, eran quests ‹eretichers› da l’avis ch’il figl ed il Sontg Spiert na possian betg vegnir mess teologicamain a pèr al bab, damai che quai cuntradia a l’idea dal monoteissem.
Tar in emprim schisma per propi èsi alura vegnì l’onn 431 suenter il Concil dad Efesus (separaziun da la baselgia apostolica da l’ost, er numnads ‹nestorians›). Il proxim concil ecumenic da Chalcedon ha definì che la natira da Cristus saja a medem temp umana e divina. Quai han tranter auter refusà la baselgia coptica (Egipta) e la baselgia sirian-ortodoxa ch’accentueschan l’unitad da la natira umana e divina da Cristus. La baselgia imperiala ha percunter recepì la ductrina da las duas natiras (en ina furma moderada), uschia che quella fa part da la dogmatica da la gronda part da las confessiuns ch’existan oz.
En il decurs dals proxims tschientaners è l’alienaziun entaifer la baselgia imperiala avanzada talmain ch’igl è vegnì a la ruptura tranter la tradiziun da l’ost e quella dal vest. La tradiziun dal vest è sa sviluppada en l’antica tardiva ed en il temp medieval tempriv en l’Imperi roman occidental; la tradiziun orientala è sa furmada a Constantinopel, en l’Asia Minura, en la Siria ed en l’Egipta (Imperi bizantin). Las differenzas dogmaticas sco talas èn bain restadas pitschnas, ma la baselgia latina aveva sviluppà en il fratemp ductrinas che n’eran betg vegnidas confirmadas tras concils ecumenics (p.ex. areguard il putgà original, il purgiatieri, l’agiunta Filioque davart l’operar dal Sontg Spiert sco er il primat papal). Ulteriuras differenzas existivan dapi daditg en connex cun il conturn politic, la lingua e dumondas dal ritus e da la liturgia (gigina da la sonda, paun senza levon). La situaziun è s’accentuada talmain en il decurs dal 11avel tschientaner ch’il papa ed il patriarc han excommunitgà il 1054 in l’auter. Questa data vala per ordinari sco cumenzament dal schisma oriental.
La baselgia dal vest è ultra da quai vegnida dividida a moda profunda tras la refurmaziun dal 16avel tschientaner. La mira dals refurmaturs eri surtut da reveder la chapientscha da la baselgia, dals sacraments e da la ductrina da la giustificaziun. Il moviment refurmatoric ha manà parallelamain a la furmaziun da pliras baselgias, da las qualas duevan puspè sa schliar ulteriuras gruppaziuns (ch’èn lura per part s’unidas en il decurs dals proxims tschientaners a cuminanzas da baselgias).
Suenter emprimas tentativas en il 19avel tschientaner (p.ex. Conferenzas d’uniun da Bonn) han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner in’avischinaziun tranter las confessiuns e furmas da dialog e da collavuraziun che sa laschan subsummar sut il term ‹moviment ecumenic›. En quest spiert sa considereschan ozendi baselgias ch’acceptan ils elements centrals da la ductrina cristiana sco ‹baselgias-sora› e s’engaschan en forums ecumenics, sco per exempel il Cussegl ecumenic mundial.
La tradiziun orientalaEdit
Ils patriarcats da Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem ed intginas baselgias naziunalas ch’èn vegnidas tiers pli tard suondan la medema teologia e spiritualitad, la quala è strusch sa midada en il decurs dal temp, e considereschan sasezs sco part da la baselgia oriunda, fundada da Cristus. Tuttas baselgias orientalas celebreschan la liturgia en lur lingua naziunala respectiva. La pli gronda baselgia ortodoxa è oz quella da la Russia. Al patriarc da Constantinopel cumpeta facticamain dapi la fin da l’Imperi roman occidental il primat tranter ils patriarcs ortodox. Oz han ils patriarcats savens er baselgias a l’exteriur ch’als èn suttamessas. I dat differenzas significantas tranter las baselgias ortodoxas e quellas dal vest; da quellas fan part la posiziun dal Sontg Spiert en vista a la sanctificaziun dals cartents ed areguard la materia da consecraziun, la spiritualitad, las iconas e la ductrina davart la baselgia. Las baselgias ortodoxas han lur center istoric en l’Europa dal Sidost e da l’Ost, en il Proxim Orient, en l’India ed en l’Africa dal Nord ed èn da chattar oz en tut il mund (en furma da baselgias d’emigrants).
Cristians ortodoxs attribueschan a l’uvestg da Roma ina posiziun d’onur entaifer la pentarchia, però be uschè lunsch che quella na cumpiglia betg er in primat giuridic. Per pudair ademplir quai sto il papa renconuscher la ductrina ortodoxa e resguardar sasez sco primus inter pares.
En la baselgia ortodoxa vegnan ils trais sacraments d’integraziun (batten, uncziun cun mirra ed Emprima Communiun) spendids en rom d’ina singula festa. Il celibat è prescrit be per ils uvestgs, per conventuals e per dunschellas ordinadas, e quai tant en las baselgias ortodoxas sco er en las baselgias da l’ost ch’èn unidas cun Roma. La ductrina sa basa sin l’idea che la tradiziun possia progredir sut l’egida dal Sontg Spiert. I vegn però differenzià tranter ina traditio constitutiva ch’è nunmidabla ed ina traditio divino-apostolica, da la quala fan part las adiafora (vul dir las chaussas ch’èn eticamain ni bunas ni nauschas). La baselgia ortodoxa restrenscha la traditio constitutiva a las determinaziuns ch’èn vegnidas stabilidas en rom dals concils ecumenics renconuschids.
La tradiziun occidentalaEdit
A partir da l’antica tardiva è sa sviluppada la ductrina che l’uvestg da Roma saja munì cun in’autoritad che derivia directamain da l’apostel Petrus. Tras quai saja el da resguardar sco substitut da Cristus e possedia la pussanza suprema en la baselgia cristiana tant areguard la giurisdicziun, la ductrina sco er la pastoraziun. En rom da l’Emprim Concil vatican (1870) èn l’infallibilitad papala en connex cun artitgels da cretta e ses primat en dumondas da giurisdicziun vegnids auzads ad in dogma liant.
Vers il 1500 èn sa sviluppads en divers lieus da l’Europa occidentala (Martin Luther ed Ulrich Zwingli en il territori da lingua tudestga, Johannes Calvin en il territori da lingua franzosa e Thomas Cranmer en il territori da lingua englaisa) moviments refurmatorics che sa drizzavan cunter abus entaifer la baselgia catolica. Suenter la refurmaziun è la baselgia dal vest pia stada sutdividida supplementarmain en ina tradiziun romana (ch’è stada fidaivla a Roma en il decurs da la refurmaziun) ed ina tradiziun refurmatorica (ch’è sa schliada da Roma).
Suenter l’Emprim Concil vatican èn ultra da quai ils inimis da l’infallibilitad papala sa spartids da Roma resp. èn vegnids excommunitgads; quels furman dapi lura atgnas baselgias vegl catolicas (ch’èn s’unidas en l’Uniun dad Utrecht da las baselgias vegl catolicas). Lur classificaziun è difficila: d’ina vart enconuschan questas baselgias ina tradiziun istorica ch’è sa sviluppada tranter il 16avel ed il 19avel tschientaner parallelamain a quella da la baselgia catolic-romana; da l’autra vart resguardan els sasezs sco direcziun refurmatorica ch’als ha avischinà als anglicans ed al curs ecumenic entaifer il protestantissem.
La tradiziun catolic-romanaEdit
A la baselgia catolic-romana appartegnan en tut il mund radund 1,1 milliardas cartents. Tenor l’atgna chapientscha è l’‹unica, sontga, catolica ed apostolica baselgia› (tenor la confessiun da cretta niceica-constantinopolitana) il ‹pievel da Dieu› che furma sut l’egida dal papa (sco successur da l’apostel Paulus e substitut da Cristus sin terra) «il scherm indestruibel da l’unitad, da la speranza e dal salid».[8] Il Segund Concil vatican (1962–1965) ha cumplettà il dogma da l’infallibilitad papala tras la suandanta decleraziun: «La totalitad dals cartents ch’han retschet lur unschida dal Sontg (tenor 1 Gion 2,20.27) na sa betg errar en dumondas da cretta.»[9]
Ils trais sacraments d’integraziun en la baselgia catolica furman il batten, l’Emprima Communiun e la craisma. Tenor l’idea da la successiun apostolica è la cuntinuitad dapi la baselgia primara garantida tras quai ch’ina chadaina da consecraziuns tanscha dals apostels sur blers uvestgs da temps passads fin als uvestgs odierns. Perquai dastgan be uvestgs che stattan en la successiun apostolica spender il sacrament da consecraziun.
Servetschs divins catolic-romans èn accessibels a tuts; la communiun è però reservada a catolics sco er ad aderents da baselgias ortodoxas ed orientalas, sche quels han la dretga disposiziun. A commembers d’autras baselgias dastga vegnir dada la communiun en cas da privel da mort, sut la cundiziun ch’els renconuschian areguard quest sacrament la cretta catolica. Uschiglio è l’uschenumnada intercommuniun – pia retschaiver la communiun en ina baselgia a la quala ins n’appartegna betg – scumandada.
La tradiziun evangelicaEdit
Las baselgias evangelicas defineschan sasezzas sulettamain or da las scrittiras biblicas (sola scriptura), entant che la baselgia catolic-romana sa basa tant sin la scrittira sco er sin la tradiziun. Malgrà quai renconuschan las baselgias evangelicas las tradiziuns ecclesiasticas dals emprims tschientaners, lur sinoda ed ils confess che resultan da quella (confessiun da cretta apostolica resp. niceica). Quests elements da cretta vegnan però be approvads perquai ch’els coincidan cun la chapientscha evangelica da la scrittira e betg pervi dals uffizis dals auturs correspundents.
La cuntraversa publica da Luther cun la tradiziun catolic-romana ha cumenzà – suenter in svilup teologic da plirs onns – cun las 95 tesas dal 1517. Sia ductrina è cuntegnida en dus catechissems formulads dad el sez (catechissem grond e catechissem pitschen) sco er en ulteriuras scrittiras. Luther sez approvava anc il batten d’uffants, il sacrament da penetienza e la veneraziun da Maria. A basa da sia furmaziun teologica sco pader augustin ha el però scrit ina nova ductrina da giustificaziun che sa fundescha sin Augustinus da Hippo. Tenor quella fa ‹sulettamain la cretta› (sola fide) meritaivel l’uman davant Dieu (coram Deo) ed al preserva da la puniziun.
Sa basond sin questa giustificaziun sco er sin il princip sola scriptura renconuscha la gronda part dals cristians evangelics be dus sacraments: il batten e la Sontga Tschaina. Per omaduas acziuns èn constitutivs in pled u in element che sa laschan deducir – tenor la revelaziun biblica – directamain d’in cumond da Jesus. En la tradiziun evangelica datti differentas chapientschas da la Sontga Tschaina; tenor la chapientscha da las baselgias commembras dal Concordat da Leuenberg n’èn questas differenzas però betg uschè grondas ch’ellas giustifitgassan ina separaziun da las baselgias. La tradiziun refurmatorica vesa en la communiun ina celebraziun commemorativa da caracter puramain simbolic; entaifer la tradiziun luterana vegn però accentuada l’idea da la preschientscha reala da Jesus «en, cun e tranter» ils elements paun e vin (consubtanziaziun). Ma er ils luterans na van betg uschè lunsch sco la baselgia catolica, tenor la quala paun e vin sa transfurmeschan en charn e sang da Cristus (transsubstanziaziun). Ultra da quai èsi er pussaivel entaifer la tradiziun evangelica da prender penetienza e da retschaiver l’absoluziun; cuntrari a la baselgia catolica na vegn quai però betg resguardà sco absolutamain necessari e na vala er betg sco sacrament. En tschertas baselgias evangelicas è il batten d’uffants minorens vegnì remplazzà tras il batten da cartents, damai ch’ins è da l’avis en questas baselgias ch’ina cretta persunala da la persuna che vegn battegiada saja necessaria tenor il Nov Testament per pudair retschaiver il batten (sola fide). Instituziunalmain èn las diversas confessiuns evangelicas autonomas. Ed ellas na disponan ni d’ina ductrina cuminaivla che tanschess sur la Sontga Scrittira ora ni d’in parsura communabel auter che Cristus.
Las quatter ponderaziuns communalas che collian las baselgias evangelicas sa laschan resumar en furma dals ‹quatter soli›:
- sola fide: sulettamain la cretta giustifitgescha davant Dieu.
- sola gratia: sulettamain la grazia da Dieu porta spendrament.
- sola scriptura: sulettamain la Bibla furma la regla e la directiva da la cretta (regula fidei).
- solus Christus: sulettamain la persuna, l’operar e la ductrina da Jesus èn ils fundaments da la cretta.
In cas spezial furma la baselgia anglicana che sa tegna vinavant a la successiun apostolica, a blers rituals catolics entaifer la liturgia sco er a la preschientscha reala da Cristus en ils duns eucaristics.
Areguard la relaziun envers la tradiziun e la Bibla datti tut ils pass intermediars pussaivels che tanschan da la baselgia anglicana fin a las baselgias refurmadas e calvinisticas che refusan mintga tradiziun ecclesiastica ordaifer la Bibla.
Davart la ductrina e la pratica vegn decidì en la gronda part da las confessiuns en furma da sinodas u da conferenzas a nivel internaziunal, en autras confessiuns però a nivel da las baselgias localas.
Ozendi èn las differenzas tranter las alas liberalas e conservativas entaifer ina confessiun savens pli grondas che las differenzas tranter singuls liberals resp. singuls conservativs da differentas confessiuns.
Entant che las confessiuns evangelicas accentuavan pli baud vaira ferm lur differenzas, datti oz emprovas d’avischinaziun: Bleras confessiuns evangelicas en l’Europa èn s’unidas en il Concordat da Leuenberg e confessiuns evangelicas collavuran en l’Allianza evangelica. Er bleras baselgias independentas collavuran en l’Uniun da las baselgias evangelic-independentas. En singuls cas han schizunt gì lieu reuniuns (United Church of Canada or dals luterans, metodists e presbiterians; Uniting Church of Australia or da presbiterians, congregaziunalists e metodists; United Church of Christ or da set differentas confessiuns). En furma dal Cussegl ecumenic mundial exista er in gremi da collavuraziun ecumenica che na sa restrenscha betg al dialog tranter las baselgias evangelicas, mabain cumpiglia er las baselgias vegl catolicas, ortodoxas e vegl orientalas.
Autras confessiunsEdit
Cuminanzas apostolicasEdit
Cuminanzas apostolicas vegnan numnadas communitads cristianas ch’han lur origin en ils moviments da resvegl dals onns 1820, en consequenza dals quals èn sa furmadas communitads apostolic-catolicas. La finamira da quests moviments da resvegl è stada da reoccupar l’uffizi dals apostels. Surtut durant ils emprims onns è la ductrina e la pratica da las cuminanzas apostolicas vegnida influenzada tant dal catolicissem sco er dal protestantissem. En il decurs dal temp èn sa sviluppadas – sper la ductrina da l’uffizi dals apostels – ulteriuras ideas exclusivas, per exempel areguard l’eschatologia ed il stadi dals umans defuncts. In’atgnadad teologica da tut questas cuminanzas furma en pli il sacrament da la sontga sigillada che saja necessari per cuntanscher il salit cumplain (cumbain che las singulas cuminanzas sa differenzieschan qua en lur parairi).
Tar ils represchentants ils pli impurtants da quest moviment tutgan oz la Baselgia novapostolica e l’Associaziun da las communitads apostolicas. Intginas da las communitads sa participeschan al moviment ecumenic ed èn vegnidas integradas, malgrà resalvas teologicas, en las cuminanzas da lavur da las baselgias cristianas.
Cuminanzas novreligiusasEdit
Diversas autras confessiuns considereschan sasezzas sco appartegnentas ni a la tradiziun ortodoxa, ni a quella catolica ni a quella evangelica. Gruppas che sa defineschan en quest senn èn per exempel ils quechers, la baselgia da Jesus Cristus dals sontgs dals ultims dis, la cuminanza dals mormons, la cuminanza dals cristians, la baselgia da l’unificaziun, l’associaziun dals perscrutaders da la Bibla, las communitads biblicas libras ed ils testimonis da Jehova. Il term ‹unitars› cumpiglia oz gruppaziuns che represchentan ina tenuta antitrinitara (ils unitars en il senn tradiziunal) sco er aderents d’ina religiun umanistic-panteistica, en la quala Cristus na gioga betg pli ina rolla centrala.
Questas cuminanzas novreligiusas èn savens segnadas d’ina exegesa che sa differenziescha da las surmenziunadas. Ellas fan per exempel valair en connex cun la trinitad ideas che n’èn betg cumpatiblas cun ils concils ecumenics, acceptan sper la Bibla scrittiras da muntada equivalenta u enconuschan tschertas ductrinas spezialas ch’ins na chatta betg en questa furma en las autras confessiuns u en la Bibla u che stattan schizunt avertamain en cuntradicziun cun quellas. Pervi da talas divergenzas èsi dispitaivel, schebain questas gruppaziuns – che vegnan savens er numnadas ‹gruppas u cuminanzas religiusas (resp. cristianas) spezialas› ubain ‹sectas› – duain insumma vegnir attribuidas a las confessiuns cristianas.
DuctrinaEdit
En il center da la ductrina cristiana stattan l’incarnaziun da Dieu, la mort vi da la crusch e la resurrecziun da Jesus Cristus. Ils cristians crain che quests eveniments furmian la basa da l’operar divin ch’haja la finamira da reconciliar l’umanitad cun Dieu. La mort da Jesus vi da la crusch vegn resguardada sco ovra da spendrament. Che Dieu è daventà uman ed è s’unfrì da libra veglia vegn interpretà sco expressiun da l’immensa charezza da Dieu envers l’umanitad persa. Correspundentamain stat en il center da l’agir cristian la charezza (grec aYάπn; latin caritas) envers Dieu ed envers ils conumans (amur per il proxim).
Tratgs cuminaivels da las diversas confessiuns furman las suandantas sentenzias da cretta:
- I dat be in Dieu e Dieu è trinitar – in singul esser perpeten en trais persunas: bab (creatur), figl (mediatur, salvader) e Sontg Spiert (forza, sustegn, accumpliment).
- Jesus Cristus è il figl da Dieu ed il Messias empermess.
- Jesus Cristus è a medem temp vair Dieu e vair uman (ductrina da las duas natiras).
- Jesus Cristus ha annunzià la vegnida dal reginavel da Dieu, il qual ha cumenzà cun si’apparientscha.
- La directiva per ina conduita da vita cristiana è l’unitad da l’amur per Dieu e per il proxim ch’includa er da charezzar ils inimis.
- Tras il fatg che Jesus è s’unfrì vi da la crusch è perdunà a tut ils umans il putgà original ch’els portan cun sai dapi la naschientscha. Cristus conciliescha ils umans cun Dieu, sch’els èn pronts d’al acceptar.
- Il batten succeda cun aua e tenor la furma da battegiar trinitara (Matteus 28,19). Tras la cretta vegnan las persunas battegiadas leventadas da la mort en ina vita perpetna.
- Cun crair en Cristus retschaivan ils umans er il Sontg Spiert, il qual porta speranza e maina els (resp. las baselgias) vers la vardad divina e tenor las intenziuns da Dieu.
- Il Jesus resuscità sesa da vart dretga da Dieu. El vegn a returnar per manar ils cartents en la contemplaziun eterna da Dieu. Fin a quest return ha la baselgia l’incumbensa d’annunziar a tut ils umans e pievels l’evangeli (dal term grec eὐaYYέλιov eu-angelion che signifitga ‹buna nova›).
- La Bibla è inspirada sco pled da Dieu da Dieu sez. En ella èn cuntegnids ils messadis areguard Jesus e Dieus sco er las directivas per in cumportament dals cartents confurm a la voluntad divina.
- Maria, la mamma da Jesus, ha parturì il figl da Dieu, il qual è vegnì schendrà tras l’operar dal Sontg Spiert.
Origin ed influenzasEdit
Ils emprims cristians eran gidieus ch’èn s’unids en lur cretta en Jesus. En el han els renconuschì il Messias (ebreic maschiach, grec Christos, latinisà Christus) che vegn annunzià en la profezia biblica e sin il qual ils gidieus spetgan fin oz. L’emprim cristianissem ha surpiglià da la tradiziun gidieua l’entira sontga scrittira (il Tanach) sco er la cretta en in messias. Dals gidieus provegna er la furma da l’aduraziun da Dieu, la furma d’uraziun dals psalms e bler auter. In ulteriur tratg cuminaivel cun il giudaissem exista en l’aduraziun dal medem dieu creatur. Ils cristians resguardan Dieu però sco trinitad che furma in’entitad (homo-ousisos). La cretta en Jesus Cristus ha manà a tensiuns e la finala a la spartiziun tranter ils gidieus ch’han acceptà quest nov confess e tals ch’al han renvià. Quests ultims han tranter auter refusà d’adurar in uman, pertge ch’els n’han betg resguardà Jesus Cristus sco messias empermess ed anc bler main sco figl da Dieu.
Il cristianissem tempriv è però er segnà d’influenzas betg gidieuas, e quai en in senn dubel: Per l’ina datti tschertas parallelas tar ulteriuras tradiziuns religiusas dal Proxim Orient (u ch’eran arrivadas en il Proxim Orient) sco per exempel tar la religiun monoteistica persiana da Zarathustra. Per l’autra èn tschertas ideas resp. orientaziuns entaifer il cristianissem segnadas d’influenzas nà da la filosofia antica. Surtut l’effect da la filosofia greca resp. dal hellenissem sa fa valair en tschertas scrittiras dal Nov Testament.
La Sontga Scrittira ed ulteriuras funtaunasEdit
La funtauna centrala per il cuntegn ed ils tratgs caracteristics da la cretta cristiana furma la Bibla. La posiziun da quella e sia lectura (exegesa) varieschan però fermamain da confessiun tar confessiun.
La Bibla consista da duas parts: il Vegl Testament ed il Nov Testament. Il Vegl Testament correspunda areguard il cuntegn al Tanach giudaic (cun excepziun da singuls detagls) ed è vegnì resguardà tant da Jesus sco er dal cristianissem originar sco Sontga Scrittira. Il Nov Testament cuntegna rapports davart la vita da Jesus (Evangelis), la baselgia tempriva (Fatgs dals apostels), brevs dals apostels e la Palentada da Gion. Ils terms ‹vegl› e ‹nov› tegnan quint dal fatg ch’i dat ord vista dals cristians ina veglia lia ed ina nova lia tranter Dieu ed ils umans. Il Vegl Testament è oriundamain vegnì scrit en ebraic e translatà pli tard (però anc en il temp precristian) en il grec vegl (uschenumnada Septuaginta). Il Nov Testament è percunter vegnì scrit en la koiné, ina furma speziala dal grec vegl. Pli tard èn omadus testaments vegnids translatads en latin (Vetus Latina, Vulgata). Dal temp da la refurmaziun èn alura suandadas translaziuns (savens da caracter confessiunal) en las singulas linguas dal pievel e/u linguas naziunalas (p.ex. Bibla da Luther, Bibla turitgaisa, Translaziun unitara, Bibla da King James), e quai per ordinari a basa dals texts originars.
La dimensiun dal Vegl Testament vegn interpretada da tschertas confessiuns a moda differenta, damai che la Septuaginta cuntegna er divers texts che na fan betg part da la tradiziun ebraica. Las parts che cumparan be en la Septuaginta vegnan numnadas scrittiras deuterocanonicas resp. apocrifas.
Davart las scrittiras che fan part dal Nov Testament datti in consens tranter tut las grondas confessiuns cristianas. Quest canon è sa sviluppà en il decurs dals emprims quatter tschientaners.
A basa da divers chats da codexs e papirus dals dus davos tschientaners sa lascha il text originar dal Nov Testament reconstruir oz cun gronda exactadad tenor criteris scientifics. Ma las opiniuns dals teologs e cristians divergeschan oz fitg areguard la dumonda, quant lunsch ch’i sa tractia tar las singulas passaschas da rapports exacts ed autentics dals evangelists ed apostels ubain d’agiuntas (normativas) da vart da la baselgia primara. Medemamain divididas èn las opiniuns en connex cun la dumonda davart la ‹dretga› metoda da translatar la Bibla a basa dals texts originars.
Er quai che concerna l’interpretaziun dals texts biblics (exegesa) e lur applicaziun pratica – en la vita da mintgadi ed en l’etica – exista in’entira paletta d’opiniuns che divergeschan tant da confessiun tar confessiun sco er tranter ils singuls cartents.
Sper la Bibla giogan en la gronda part da las confessiuns er auters elements ina rolla centrala tant en la pratica ecclesiastica sco er persunala. Igl èn quai confessiuns da cretta, catechissems, tradiziuns, la liturgia ed exempels cristians en furma da la vita ed ovra dals sontgs.
Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mundEdit
Il cristianissem ha influenzà autras religiuns, da las qualas ils aderents na sa reguardan betg sco cristians, ma che vesan tuttina en Jesus in profet da Dieu. Quai è surtut il cas en l’islam; tschientaners da cuntraversas islamic-cristianas han però rendì indistinct il maletg da Jesus en il Coran. D’ina vart vegnan attribuids a Jesus en il Coran titels positivs sco messias, pled da Dieu u er spiert da Dieu; medemamain vegn el resguardà – sper autras figuras biblicas – sco profet. Refusada cleramain vegn però en il Coran l’idea da la trinitad e mintga furma d’aduraziun da Jesus. Er sia crucificaziun è contestada e vegn per part snegada dal tuttafatg.
Ordaifer il cristianissem vegnan en general attribuids a quel tant tratgs positivs sco negativs. A moda positiva vegn per ordinari valitada l’amur per il proxim sco er l’engaschament da blers cristians en tut il mund a favur da la pasch e per concepts da misericordia cunter la povradad. Sco aspects negativs vegnan resguardads entaifer l’istorgia dal cristianissem las cruschadas, las brischadas da strias, las inquisiziuns e l’antigiudaissem. Las posiziuns areguard dumondas eticas dispitaivlas (sco cuntracepziun artifiziala, omosexualitad u interrupziun da la gravidanza) èn er contestadas a l’intern da la cristianadad.
L’avat budistic Mongkut, il retg da la Tailanda da pli tard, ha tgirà enturn il 1825 in intensiv contact cun l’uvestg catolic Jean-Baptiste Pallegoix. El ha commentà: «Quai che vus instruis ils umans da far è admirabel. Ma quai che vus als instruis da crair è tgutg.»[10]
Igl è il giavisch da bleras baselgias cristianas da sa reconciliar ina cun l’autra e da stgaffir ina basa communabla (ecumenica). Ultra da quai tschertgan intginas il discurs cun autras religiuns (dialog interreligius). La finamira da questas stentas è ina convivenza paschaivla da las differentas communitads religiusas.
Ils emprims cristians èn vegnids persequitads per tscherts temps a moda vehementa. Er oz, surtut en pajais communistics ed islamics, datti ina ferma persecuziun da cristians.
Al cristianissem vegn per part fatg la reproscha d’esser conculpaivel areguard la persecuziun dals gidieus, damai ch’ins als haja per exempel persequità en il temp medieval per esser stads la culpa da la mort vi da la crusch da Jesus. Faschond quai n’è betg vegnì differenzià suffizientamain tranter la culpa istorica e la discussiun contemporana che sto esser da gener teologic (e na dastga betg tutgar la descendenza dals gidieus ch’han vivì dal temp da Jesus). Davart la dumonda tgi che portia la culpa istorica, è la scienza ozendi unanimamain da l’avis che las autoritads giudaicas n’avevan da quel temp nagina cumpetenza d’executar delinquents; la responsabladad per decider davart quest pass giascheva en ils mauns da la pussanza d’occupaziun romana. Ed ord vista teologica vegn la dumonda respundida en quest senn che mintga culpant portia per sai la culpa vi da la mort vi da la crusch da Jesus.
Influenzas culturalas dal cristianissemEdit
En l’istorgia da l’Occident han la cretta, la cultura e l’art influenzà in l’auter a moda reciproca – in fenomen che sa lascha er fastizar per autras religiuns en autras parts dal mund. In’impurtanta staziun ha per exempel furmà il disput davart ils maletgs ch’ha gì lieu en il temp medieval tempriv. En l’entir Occident è l’art s’occupà savens cun temas cristians, e quai malgrà ch’ins ha er recurrì a partir da la renaschientscha a motivs betg cristians or da l’antica.
La musica appartegna da vegl ennà a las furmas d’expressiun liturgicas da la cretta cristiana. En tut las epocas da l’istorgia da musica han ils pli impurtants musicists da lur temp er stgaffì ovras per la musica sacrala, sco per exempel Georg Friedrich Händel, Wolfgang Amadeus Mozart u Felix Mendelssohn Bartholdy; surtut merita però menziun en quest connex Johann Sebastian Bach. Poets sco Martin Luther u Paul Gerhardt han stgaffì en il territori da lingua tudestga texts d’auta qualitad ch’han influenzà da lur vart l’ulteriur svilup da la musica sacrala. E l’influenza da la cretta cristiana na sa restrenscha er betg a la musica classica sco che mussa l’exempel dal gospel ch’ha recepì en l’intschess american stils fitg divers e sviluppà quels vinavant.
Er en connex cun il svilup da la lingua sa lascha attribuir al cristianissem en blers pajais ina rolla decisiva. En il territori da lingua tudestga ha Martin Luther influenzà cun sia translaziun da la Bibla a moda centrala il svilup e la derasaziun dal tudestg da scrittira. La Bibla è il cudesch da la litteratura mundiala ch’è vegnì translatà en las pli bleras linguas insumma. En territoris linguistics pli pitschens ha il basegn da pudair leger la Bibla en l’atgna lingua savens insumma pir necessità da sviluppar ina lingua scritta. Ed ina giada che quest pass è stà realisà, ha quai gidà a promover la valur e l’identitad da questas linguas er sin auters champs.
A la missiun cristiana è vegnì reproschà pli baud d’exportar ensemen cun la cretta cristiana er la cultura da l’Occident (p.ex. en furma da prescripziuns da sa vestgir). Oz percunter s’orientescha la missiun plitost al term da l’inculturaziun, vul dir ch’ella emprova d’enragischar il pensar ed operar cristian en la cultura dal lieu.
Sco ina da las influenzas culturalas centralas dal cristianissem po plinavant valair la cronologia odierna ch’è s’etablida en tut il mund (per part sper ulteriuras cronologias). Quella parta da l’onn da naschientscha supponì da Jesus (a.C. – avant Cristus resp. s.C. – suenter Cristus). Il term ‹Anno Domini...› ch’ins chatta en funtaunas pli veglias sper l’annada signifitga ‹en l’onn dal Segner...›.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Theodore M. Ludwig: Art. Monotheismus, en: Lindsay Jones (e.a.) (ed.): Encyclopedia of Religion. 2. ed. revedida. New York (e.a.) 2005, tom 9, p. 6155–6163.
- ↑ Gisbert Greshake: Der dreieine Gott – Ein trinitarische Theologie, Freiburg/Basilea/Vienna, 5. ed. 2007.
- ↑ Lothar Ullrich: Antitrinitarier, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ed. repassada, Freiburg 2009, coll. 776–777.
- ↑ CIA (ed.): The World Fact Book 2009. 33,32 % da 6,790 milliardas umans populaziun mundiala.
- ↑ Max Seckler: Christentum I–III, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1105ss.
- ↑ Max Seckler: Christentum I–III, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1113s.
- ↑ Il dumber da la populaziun sa basa sin indicaziuns da las Naziuns unidas dal 1998. Las cifras davart l’appartegnientscha religiusa derivan da Gebet für die Welt, ediziun dal 2003. (Las datas correspundentas èn dals onns 1998–2000). La gronda part da las statisticas statalas sa basan sin atgnas indicaziuns dals singuls burgais u sin calculaziuns approximativas, per part er sin glistas uffizialas. En ina part dals pajais dal mund vegnan ils cristians persequitads, uschia ch’i dat da là cifras be fitg intschertas.
- ↑ Cf. Lumen Gentium, Apostolicae Curae e Dominus Jesus.
- ↑ Dogmatische Konstitution über die Kirche ‹Lumen Gentium›, nr. 12.
- ↑ Manuel Sarkisyanz: Die Kulturen Kontinental-Südostasiens. Kambodscha, Birma, Thailand, Laos, Vietnam, Malaya. Akademische Verlagsgesellschaft Athenaion, 1979, p. 95.
LitteraturaEdit
IntroducziunsEdit
- Micha Brumlik: Entstehung des Christentums. Verlagshaus Jacoby & Stuart, Berlin 2010, ISBN 978-3-941787-14-8.
- H.-P. Hasenfratz: Das Christentum. Eine kleine Problemgeschichte. Theologischer Verlag, Turitg 1992, ISBN 3-290-10151-7.
- Werner Heinz: Der Aufstieg des Christentums. Geschichte und Archäologie einer Weltreligion. Konrad-Theiss-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1934-6.
- Klaus Koschorke, Johannes Meier e.a.: Art. Christentum. En: Religion in Geschichte und Gegenwart. 4. ed., tom 2, 1999, coll. 183–246, ISBN 3-16-146942-9.
- Hans Küng: Das Christentum. Wesen und Geschichte. Piper Verlag, Minca 1995, ISBN 3-492-03747-X.
- Joseph Ratzinger: Einführung in das Christentum. Vorlesungen über das apostolische Glaubensbekenntnis. dtv, Minca 1971, ISBN 3-423-04094-7.
IstorgiaEdit
- Cambridge History of Christianity. Plirs editurs. 9 toms. Cambridge 2005ss.
- Die Geschichte des Christentums. Religion Politik Kultur. Ed. da Jean-Marie Mayeur, Charles e Luce Pietri, André Vaucher, Marc Venard. Ed. tudestga edida da Norbert Brox, Odilo Engels, Georg Kretschmar, Kurt Meier, Heribert Smolinsky, 14 toms, Verlag Herder, Freiburg i.Br. 1991ss.
- Handbuch der Kirchengeschichte. Edì da Hubert Jedin e.a., 7 toms, Freiburg 1962–1979, ISBN 3-451-20454-1.
ManualsEdit
- Theologische Realenzyklopädie, Religion in Geschichte und Gegenwart [4. ed.], Lexikon für Theologie und Kirche [3. ed.] e Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon.
- Metzler Lexikon christlicher Denker: 700 Autorinnen und Autoren von den Anfängen des Christentums bis zur Gegenwart. Ed. da Markus Vinzent. Metzler, Stuttgart e.a. 2000.
Interpretaziuns filosoficasEdit
- René Girard: Ich sah den Satan vom Himmel fallen wie einen Blitz. Eine kritische Apologie des Christentums. Hanser, Minca 2002.
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Frühe Schriften. Werke in zwanzig Bänden, tom 1. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1971.
- Michel Henry: Inkarnation: Eine Philosophie des Fleisches. 2. ed., Alber, Freiburg 2004.
- Jean-Luc Nancy: Dekonstruktion des Christentums. Diaphanes, Turitg/Berlin 2008.
- Slavoj Žižek: Das Reale des Christentums. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-06860-1
ColliaziunsEdit
- Sinopsa davart las influenzas culturalas dal cristianissem
- Dossier davart il cristianissem – religiuns mundialas tar wdr.de


text:
Curt e concis
- Il president american ha tegnì ses emprim pled avant il congress davart la situaziun da la naziun
- Trump pretenda dapli daners per l'infrastructura ed il militar (en spezial per l'arsenal d'armas atomaras)
- la praschun da Guantanamo na vegn betg serrada
- Anteriurs praschuniers duain survegnir ina «segunda schanza»
I n'haja maina dà in meglier temp per cumenzar a viver il siemi american, uschia ha ditg Donald Trump en ses pled a la naziun (State of the Union). El ha appellà a la populaziun da sa tegnair ensemen. «Ensemen pudain nus cuntanscher tut», ha el ditg. En enquistas è ina maioritad dal maini che Trump haja fatg avanzar l'ultim onn la separaziun dals Stadis Unids.
Ils uschènumnads «dreamers» - pia immigrants illegals ch'èn gia vegnids sco giuvenils en ils Stadis Unids - possian survegnir il dretg da burgais, uschia ha ditg Trump. La lottaria da visa e la reuniun da famiglia vul el abolir.
In minister manca tar il pled
Mintgamai in minister na dastga betg seser en il public durant il pled a la naziun. Uschia duai vegnir garantì che la regenza americana exista vinavant en cas d'ina disgrazia u d'in attatga.
Quest onn ha il minister d'agricultura Sonny Perdue gì questa rolla dal «designated survivor» (il survivent designà)
Il cumbat cunter il terrorissem islamistic vegnia el a cuntinuar enfin la destrucziun definitiva dal "Stadi islamic", ha annunzià Trump. Fin uss sajan reconquistà bunamain 100% dals territoris occupads dal SI en la Siria e l'Irac. Il cumbat stoppia dentant ir vinavant.
Cuntrari a ses antecessur Obama vul Trump mantegnair la praschun Guantanamo. E Trump ha era ditg che l'arsenal dad armas atomaras stoppia vegnir modernisà e restructurà. Per l'infrastructura pretenda il president 1,5 billiuns dollars.
RR novitads 06:00


text:
Trais da ses amitgs commemoreschan Armon Cantieni, mort prematuramain avant 10 onns. Victor Stupan skizzescha sia biografia. Nuot Vonmoos al regorda sco ami e cumponist. Benedetg Dolf descriva e caracterisescha sia ovra. Chanzuns ed in toc per orgla or da la plima dad Armon Cantieni enrameschan las singulas contribuziuns.
Participanta: Victor Stupan, Nuot Vonmoos, Benedetg Dolf
Redacziun: Clemens Pally
Il patnal 3-9-1972
Numer d’archiv: 6026
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.


text:
Gulivaziun da finanzas
Sco chasa da medias publica stat la SSR garanta per solidaritad federala. Ella garantescha in'offerta federalistica da purschidas audiovisualas en tut las parts dal pajais e tut las linguas naziunalas.
La SSR è la suletta interpresa da medias che producescha purschidas audiovisualas en tut las quatter regiuns linguisticas ed en tut las quatter linguas naziunalas. Quai è pussaivel grazia a valurs svizras sco la solidaritad ed il federalissem – ellas èn il fundament da nossa identitad ed in mussavia per nossa lavur. Mo grazia a la contribuziun da solidaritad da las Svizras tudestgas e dals Svizzers tudestgs sa la SSR servir era las autras regiuns linguisticas mintga di cun ina purschida da radio, televisiun ed online multifara e da gronda qualitad. Dals 885 milliuns francs che la Svizra tudestga incassescha survegn ella 525 milliuns francs. Ils ulteriurs 360 milliuns francs vegnan redistribuids sco suonda: 115 milliuns retschaiva la Svizra franzosa, 225 milliuns van a favur da la Svizra taliana e 20 milliuns ha la Svizra rumantscha dabun. Cun la gulivaziun da finanzas solidarica fa la SSR ina contribuziun impurtanta a la coesiun naziunala, a la chapientscha vicendaivla ed al barat tranter las regiuns linguisticas.
Ils retgavs da sponsoring, programs e servetschs e la contribuziun da la Confederaziun per SWI swissinfo.ch vegnan declerads directamain tar las unitads d'interpresa. L'assegnaziun dals meds vegn elavurada en il rom dal plan da finanzas e dal process da preventivar e deliberada dal cussegl d'administraziun da la SSR. Ella sa basa sin ils suandants elements:
- assegnaziun da basa per finanziar la purschida da program eguala en tut las regiuns linguisticas tenor concessiun
- assegnaziun structurala per cuvrir las expensas per las incumbensas naziunalas communablas, l'infrastructura d'edifizis e la distribuziun dals programs
- assegnaziuns per incumbensas spezialas, cunzunt per la derasaziun internaziunala da programs
- assegnaziuns per projects gronds impurtants
Grafica: Rapport da gestiun da la SSR 2021


text:
En Svizra dovria vinavant ovras atomaras. Quai ha l'istoricher d'economia Tobias Straumann pretendì en ina intervista cun la «Schweiz am Wochenende». Per l'ina duai la durada da las ovras atomaras existentas vegnir prolungada e per l'autra dovria era novs indrizs. I na giaja betg auter, ha ditg il professer da l’universitad da Turitg. Il basegn d'energia na possia betg vegnir cuvert mo cun energias regenerablas. En l’istorgia n’hajan ins anc mai desistì d’ina funtauna d’energia fidaivla senza savair co ins possia remplazzar quella. Da uss vulair far quai, saja in sbagl, uschia l’istoricher vinavant.
Energia «La Svizra na dastga betg desister d'ovras atomaras»
RTR novitads 12:00


text:
Il stgalim secundar I da 3 onns suonda il stgalim primar. Unicamain en il chantun Tessin dura il stgalim secundar I (scuola media) 4 onns. Quai correspunda ad ina regulaziun excepziunala dal Concordat HarmoS.
Sin il stgalim secundar I vegn dada ina instrucziun differenziada tenor differents models (model separà, model cooperativ u model integrà). Tut tenor chantun vegn manà in model per l'entir chantun ubain ch'il chantun surlascha a las vischnancas d'eleger tranter differents models.
Per regla entran las scolaras ed ils scolars durant il 12. onn da vegliadetgna en il stgalim secundar I. Las prestaziuns a la fin dal stgalim primar, la recumandaziun da la persuna d'instrucziun – savens resguardond ils geniturs – sco er per part in examen d'admissiun decidan davart l'attribuziun ad in tschert nivel da prestaziun dal stgalim secundar I. Las proceduras d'admissiun èn differentas tut tenor il chantun e tut tenor il model.
Il stgalim secundar I promova il svilup e la furmaziun da la persunalitad dals giuvenils ed als animescha d'emprender per vita duranta. El promova l'atgna responsabladad e l'atgna iniziativa ed envida da vesair e da schliar problems, da dumagnar conflicts e da lavurar individualmain u communablamain. Ultra da quai prepara el per il stgalim secundar II.
Ils suandants secturs spezials e roms vegnan instruids sin il stgalim secundar I:
linguas: lingua da scola, linguas estras (ina segunda lingua naziunala ed englais sco er facultativamain ina terza lingua naziunala)
matematica
scienzas natiralas: biologia, chemia, fisica
scienzas socialas ed umanas: tranter auter geografia, istorgia, furmaziun politica
musica, art ed art applitgà: musica, art figurativ, art textil e tecnic
moviment e sanadad: moviment e sport
economia da chasa
instrucziun da tscherna da professiun e da preparaziun a la professiun.
Qua ston vegnir agiuntads ils secturs che pon vegnir instruids sco rom specific u en moda interdisciplinara (p.ex. applicaziun da las novas tecnologias d'infurmaziun e da communicaziun, furmaziun per in svilup persistent, promoziun da la sanadad, educaziun sexuala, educaziun interculturala, instrucziun dals meds da massa, etica e religiuns).
Ils chantuns èn responsabels per ils plans d'instrucziun. Els fixeschan il number da lecziuns en lur uraris e decidan davart ils meds d'instrucziun. Tenor la Cunvegna interchantunala davart l'armonisaziun da la scola obligatorica (Concordat HarmoS) ha lieu l'armonisaziun dals plans d'instrucziun sin il plaun da las regiuns linguisticas. Ils chantuns da lingua franzosa han introducì il «Plan d'études romand (PER)», ils chantuns germanofons il Plan d'instrucziun 21 (Lehrplan 21) ed il chantun Tessin il Piano di studio.
En la gronda part dals chantuns survegnan las scolaras ed ils scolars duas giadas l'onn in attestat cun notas. La scala da notas tanscha dad 1 fin 6 (6 = meglra nota; 4 = suffizient; sut 4 = insuffizient). Ultra da l'attestat vegn fatg per regla in discurs da qualificaziun cun las scolaras ed ils scolars sco er cun ils geniturs. Il cumportament social, d'emprender e da lavurar po er far part dal giudicament. Rapports en scrit davart l'emprender vegnan utilisads darar. Per la promoziun en la proxima classa dovri ina media suffizienta da tut las notas, e per regla notas suffizientas en ils roms centrals. Sch'in attestat è insuffizient, ha per regla lieu ina promoziun provisorica. Sch'il proxim attestat è puspè insuffizient, na vegn fatga nagina promoziun en la proxima classa. La scolara u il scolar po repeter il stgalim da l'annada ch'è vegnì frequentà sco ultim u cuntinuar cun la proxima classa en in nivel pli bass. I pon vegnir ordinadas mesiras da promoziun spezialas.
En differents chantuns vegnan organisads durant tscherts onns da scola ed en tscherts roms examens finals annuals ch'èn obligatorics u facultativs, lavurs d'orientaziun e da cumparegliaziun u mesiraziuns dal stadi da prestaziun d'ina classa. Quests tests pon vegnir utilisads per analisar la situaziun u per giuditgar la prestaziun da la scolara u dal scolar e permettan a las persunas d'instrucziun da valitar il success da la classa en cumparegliaziun cun il success d'emprender d'autras classas.
I na dat nagin examen final naziunal da la scola obligatorica e pia er nagin attestat final respectiv. Paucs chantuns realiseschan a la fin dal stgalim secundar I in examen final en ils roms principals, saja quai en singuls ubain en tut ils nivels da pretensiun. Cun l'intenziun d'optimar la midada dal stgalim secundar I al stgalim secundar II han tscherts chantuns introducì in certificat final per la scola obligatorica.
En intgins chantuns pon persunas creschidas che n'han betg terminà il stgalim secundar I prender suenter il diplom chantunal dal stgalim secundar I.
La midada dal stgalim secundar I al stgalim secundar II vegn considerada da numerus giuvenils sco difficila. Per preparar ils giuvenils il meglier pussaivel sin la midada al stgalim secundar II, concepeschan differents chantuns da nov ils onns finals dal stgalim secundar I ed han – ensemen cun auters partenaris – lantschà projects u prendì mesiras per optimar la midada da la scola obligatorica al stgalim secundar II (tranter auter management da cas furmaziun professiunala). Per giuvenils che na cumenzan – suenter ch'els han terminà il stgalim secundar I – betg directamain ina furmaziun fundamentala professiunala u ina scola da cuntinuaziun dal stgalim secundar II, stattan a disposiziun purschidas transitoricas.


text:
Mit dem Verbrauchertelegramm Wissensvorsprung sichern - hier kostenlos als Newsletter abonnieren!
Bonus dl 50% sön la cuta sön le valur ajunté (IVA) sce an cumpra n'abitaziun dla classa energetica A o B
L'alisiramënt vel cina ai 31.12.2017
La detraziun fiscala é gnüda confermada danü dal decret-lege "Milleproroghe" di 30 de dezëmber dl 2016, n. 244, sciöche complemënt dla lege de bilanz 2017. Aladô de chësc podarán ince dl 2017 indô trá jö mesa l'IVA che resultëia dala cumpra de abitaziuns dla classa A o B, a condiziun che l’abitaziun vëgnes cumprada diretamënter dala dita de costruziun. La detraziun vëgn spo partida ite, sciöche tres, te 10 cuotes anuales anfat.
Por de plü detais y informaziuns podëise contaté le sorvisc de consulënza dla Zentrala di Consumadus dl Südtirol (ZCS).
Les novités dl 2017 por mosoré l'inflaziun
I dac dl "Osservatorio prezzi carburanti" dl MISE (Ministere dl svilup economich) é deventá na fontana ofiziala por l'ISTAT
Vigni ann controlëia y mët a post l'ISTAT la lista di produc che röia tl cëst di bëgns de consum de referimënt por le relevamënt di prisc al consum por mosoré l’inflaziun. L'ajornamënt tëgn cunt dles novités gnüdes sö tles usanzes da cumpré ite dles families.
Tl cëst che é gnü adoré dl 2017 por calcolé l'indesc NIC (por döta la popolaziun nazionala) y FOI (por families de lauranc y dependënc) vëgnel dant 1.481 produc de basa. Por calcolé l'indesc IPCA (unitar a livel europeich) vëgnel invers adoré n cëst de bëgns de consum de 1.498 produc de basa.
Tl 2017 röiel tl cëst di bëgns de consum 12 produc y sorvisc nüs, sciöche i preparac de cern da cöje, i preparac vegetarians y/o vegans y la bira artejanala. Fora dal cëst di bëgns de consum toma les videocameres tradizionales che ti lascia lerch al'action camera.
Por sciazé l'inflaziun vëgnel vigni mëis osservé indöt feter 706.500 prisc. Otanta comuns tol pert. Sëgn é i prisc di ciarburanc dl "Osservatorio prezzi carburanti" dl MISE (Ministere dl svilup economich) deventá dal 01.01.2017 fontana ofiziala por l'ISTAT.
I prisc di ciarburanc pó porater ince gní consultá online dales consumadësses y dai consumadus sön la plata internet dl MISE (carburanti.mise.gov.it).
Intoleranzes alimentares? Ci che al é interessant da savëi
Les porsones che á intoleranzes alimentares á gonot reaziuns nia dejidrades a n valgügn ingrediënc, por ejëmpl me de vënter o la schita. En ocajiun dla fiera Nutrisan dá la Zentrala di Consumadus dl Südtirol na seria de informaziuns sön chësc argomënt.
Canche ara se trata de na dërta alergia alimentara vëgnel fat pié ia na reaziun alergica che ativëia anticorps spezifics che pó gní relevá tl sanch. Al contrar, tl caje de intoleranzes ne vëgn chisc medemi anticorps nia relevá tl sanch.
N'intoleranza alimentara é liada a n valgügn ingrediënc che é ti produc alimentars. La gauja é la mancianza de enzims o n enzim da defet de natöra infora o acuisí, che ne lascia nia digerí indortöra certes sostanzes. L'intoleranza al glutin (maratia dla farina), ala lactosa, ala fructosa o al'istamina é danter les intoleranzes alimentares plü conesciüdes.
De plü informaziuns sön les intoleranzes desvalies é da ciafé online sön www.verbraucherzentrale.it o tles sëntes dla ZCS.
Trasport local dla ferata: problems porvia de aparac de convalidaziun nia funzionanc
La Zentrala di Consumadus se damana informaziuns tleres por ci che reverda le dërt de retüda di cosć y les condiziuns contratuales dl sorvisc
Dan da n valgönes edemes ti á pendolares y pendolars dl sorvisc de trasport dla ferata tl Südtirol lascé alsavëi ala Zentrala di Consumadus dl Südtirol (ZCS) da avëi albü plü iadi problems cun i aparac de convalidaziun contactless tla staziun dla ferata de Franzensfeste. Chësc problem á albü dantadöt che che á le Südtirol-Pass.
Deache ara ne jô nia da paié le iade cun le Südtirol-Pass á les passajieres y i passajiers messü paié le iade cun na cherta normala che costa normalmënter cotan de plü co le iade cun le Südtirol-Pass.
Ci che tröc ne sá nia é che te de te caji vëgnel preodü n dërt de retüda dl prisc paié surapró; chësc pó gní damané scrion fora n formular da ciafé sön la plata internet dla Provinzia.
Te na lëtra daverta se ghira la ZCS na tuta de posiziun por ci che reverda chisc problems y i provedimënc che an á intenziun da tó por schivé che al vëgnes ciamó n iade a s'al dé de te situaziuns.
Le cost por cherdé sö n numer de n sorvisc ala clientela ne pó nia ester plü cer co na telefonada ala tarifa de basa - La Curt de Iustizia dl'UE proibësc i numeri a paiamënt pro les hotlines de reclamaziun
Cotan de consumadësses y consumadus ti á lascé alsavëi ala Zentrala di Consumadus che, por ciafé na soluziun a n problem che an á cun le telefon, él da paié cosć dër alc canche an chërda sö le numer d'assistënza telefonica dé dant sön la plata internet de aziëndes dl telefon che laora dantadöt online. L'articul 64 dl Codesc dl Consum proibësc indere da apliché cosć pü alc co chi dla tarifa de basa ales telefonades a numeri a paiamënt (por ejëmpl, canche an ó fá na reclamaziun o canche an ó s'informé sön le sorvisc, le dërt de garanzia o de retrata).
Chësc é ince gnü confermé dan da püch dala Curt de Iustizia dl'UE te na sentënza di 2 de merz (C-568/15): sce le comerziant o le prestadú de sorvisc ti mët a desposiziun a süa clientela n numer de telefon y n consumadú chërda sö, ne pó chësta telefonada nia ester plü cera co na telefonada al prisc de basa. La tarifa de basa metüda dant da na sozieté dl telefon ti corespogn al cost de na telefonada a n numer dla rëi fissa locala o a n numer de fonin standard.
La verda dl marcé taliana ti proibësc ince a Onelife Network Ltd la comerzialisaziun dla monëda criptografica “OneCoin”
L'Autorité Garanta por la Concorënza y le Marcé (AGCM) á slarié fora le prozedimënt por ci che reverda la monëda criptografica OneCoin ales döes sozietés Onelife Network Ltd y Easy Life Srl. Dedô ára desponü l'architada precauzionala por la comerzialisaziun tla Talia dla monëda criptografica ala Onelife Network Ltd. Easy Life á indere lascé alsavëi che ara á fat sté sö la pratica. Dales informaziuns ciafades dal'AGCM pél che ince chëstes döes sozietés toless pert ai programs de venüda y de destribuziun dla monëda criptografica OneCoin y di pachec de formaziun coliá ala monëda.
L'AGCM â invié ia n prozedimënt cuntra la One Network Services Ltd y trëi porsones fisiches te süa cualité de “registrar” de Internet domains (onecoinsuedtirol.it, onecoinitaliaofficial.it e onecoinitalia.com, cfr. www.agcm.it), y â desponü tla Talia n stop precauzional dles ativités liades ala monëda criptografica.
Aladô dl'AGCM ne dess la maiú pert di davagns nia gní dala venüda dla monëda virtuala OneCoin, mo bëgn dales cuotes che les consumadësses y i consumadus mëss paié por rové ite tl sistem. Por arjunje instësc davagns messess chëstes consumadësses y chisc consumadus spo ciafé indô d'atres porsones che é a öna da jí ite tl sistem paian les cuotes. Chësta sort de metoda pé ester tipica de n sistem a piramida. Por abiné adöm i elemënc che á porté al ampliamënt dl provedimënt s'á l'AGCM jové dla colaboraziun dla Repartiziun Antitrust dla Verda de Finanza.
Contribuc provinziai nüs por les mosöres de sparagn d'energia
Ara se trata de n finanziamënt provinzial che pó rové cina al 70% di cosć por les mosöres desvalies de sparagn d'energia. Chësc é le resultat de mëisc y mëisc de laur preliminar da pert di ofizi provinziai competënc. En general vëgn le contribut provinzial assegné tla mosöra dl 50% di cosć albüs (y aprová). Ti caji de intervënc de isolaziun termica pó le contribut gní arbassé al 30% y tl caje de condomini cun almanco cinch unités abitatives pól ince arjunje le 70%. Chisc contribuc reverda dantadöt frabicac che é bele; por frabicac fac sö danü ne vëgnel indere predü prësc plü degügn contribuc. De plü informaziuns é da ciafé sot a www.centroconsumatori.it.
Can toma pa mia patent? N sorvisc nü se dëida recordé tres SMS!
Da canche al ne vëgn nia plü mené fora i avisc che al toma tosc la patent se desmëntia vigni ann cënc de porsones dl Südtirol da la renové. Y chësc podess gní cer: sce an vëgn controlá él sanziuns cina 161 euro y che che vëgn trat ite te n inzidënt zënza avëi la patent varënta podess gní confronté cun le dërt de regres da pert dl'assiguraziun.
N aiüt de valüta vëgn da n sorvisc nü dl Ministere di Trasporc a chël che an pó se scrí ite debann sön www.ilportaledellautomobilista.it. Almanco set dis denant che la patent tomes mëna le sorvisc n SMS o na e-mail che se dëida recordé da la renové. Implü vára ince da prenoté n avis por la colaudaziun dl auto y da damané do i punc dla patent.
Scomenciadia di zitadins dl'Europa
Tröpes organisaziuns de döta l'Europa, danter chëstes Greenpeace y Slow Food, á invié ia de forá la scomenciadia di zitadins dl'Europa "Stop al glifosat". Ai se damana che chësc meso cuntra la zizania vëgnes proibí te na manira definitiva; implü se damani che al vëgnes reformé la prozedöra d'amisciun por i pestizig y obietifs de reduziun vincolënc por l'adoranza de pestizig. Sce al sotescrí tl tëmp de n ann almanco n miliun de zitadines y zitadins a bëgn dla scomenciadia messará le Parlamënt Europeich se dé jö cun le problem y la Comisciun Europeica messará dé na resposta de chësc vers. Cina incö él gnü coiü adöm presciapüch 580.000 sotescriziuns.
De jügn dl 2016 â la Comisciun Europeica tut la dezijiun da prolungé por intant l'aprovaziun dl glifosat de 18 mëisc. Chësc tëmp toma ala fin dl 2017. Dedô él prigo che chësta sostanza vëgnes indô metüda sön le marcé ciamó por 15 agn. Le glifosat é le pestizid plü adoré y plü venü dl monn. L'Organisaziun mondiala dla sanité (WHO) le classifichëia sciöche "che fej bonamënter gní le crebesc ala porsona".
An pó sotescrí a bëgn dla scomenciadia sot a chësc link: https://stopglyphosate.org/it; al é da dé dant la data de nasciüda y le numer de n documënt d'identité.


text:
San Bernardino e Gottard
Beno Pally che posseda la mazlaria e setgentaria Pally a Curaglia ha stuì eleger duas variantas, perquai ch’els furneschan charn als clients da Medel fin Landquart: Ir cun dus autos da Curaglia fin a Biasca e da là è in ì enavant sur il San Bernadino e l’auter tras il Gottard.
Nus vulain gea furnir enavant a nossa clientella, era sche nus stuain mintgatant ir bunamain enturn il mund.
Medel – Mumpé Medel – Fontanivas – Mustér
Sper quests viadis pli lungs hajan els era gì viadis pli curts cun ir a Mumpé Medel e da là in toc a pe fin Fontanivas (ca. 15 min.) ed enavant cun auto a Mustér e pli engiu e suenter puspè enavos. Beno Pally ha ditg ch’el haja purtà 58 kilos charn si dies.
Quai è stà nagut uschè mal, quai è stà ina giada insatge auter che adina seser en l’auto ed ir ora Mustér.
Per ils ins meglier, per auters in zic pli difficil
Sia fatschenta ha era pudì furnir mangiativas a l'hotel Vallatscha. Sco la manadra da fatschenta Sonja Schlegel di haja mancà pauc, mo mintgatant n'avevan els betg avunda gervosa.
Ma uschiglio è tut ì bain.
Els hajan era pudì cumprar rauba en la stizun Prima. Sco la possessura da questa stizun a Curaglia, Anna Acton, di haja ella gì cletg che l’emprim transport cun rauba saja anc vegnì glindesdi avant la bova. Il segund haja el pudì organisar per la gievgia. Impurtant saja stà che la vischnanca da Medel haja gidà ella.
La vischnanca ha fatg giu cun Volg ch’ella surprenda custs eventuals per ina segunda furniziun sur il Bernardino.
In zic pli cumplitgà èsi stà per interpresas da construcziun sco Transports Bundi u Werner Bundi che ha ina firma da far tetgs. Sco els dian n'hajan els betg pudì far tschertas lavurs ubain spustar ellas. Il problem saja dentant ch’els hajan contracts da lavur.


text:
Camisa
La camisa l'è on vestii che 'l quatta giò el pecc e 'l bust.
De norma, la gh'ha i manegh, el baver e di boton in sul denanz. Ona quai camisa la pò 'vèggh anca di scarsellinn (con o senza boton).
La pò vess de vari materiai, compagn del lin, de la seda o de la flanella.
A l'è on vestii bell antigh, che l'ha ciappaa semper pussee importanza cont el passà di secoi. Al dì d'incoeu l'è considerada on segn de eleganza e de formalità.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla camisa l'è comuna anca a alter lengov romanz (spagnoeu e portoghes camisa, italian camicia, frances chemise). La riva del latin volgar camis(i)a, che forsi la gh'ha on'origin germanega[1].


text:
Ils davos 10 onns saja la populaziun da Tavau sa sminuida, scriva la vischnanca. En il medem temp sajan ils plazs da lavur dentant s'augmentads, e cunquai era il dumber da pendularis che vegnan a lavurar a Tavau. Actualmain sajan quai radund 1'200. Quels pudessan prender dimora en la vischnanca, sch'i dess avunda abitaziuns pajablas.
Perquai elavura la suprastanza – l'uschenumnà «Kleiner Landrat» – ina strategia d'abitar persistenta. Tranter auter vulan els metter il focus sin abitaziuns per famiglias, e sviluppar furmas d'abitar adattadas a la vegliadetgna. In terz da la populaziun da Tavau vegn ad esser sur 65 onns vegls en 10 onns – sch'il svilup va vinavant uschia.
Era persunas en scolaziun e stagiunarias dovrian abitaziuns pajablas. Per che quai funcziunia, na dovria betg mo mesiras da planisaziun dal territori. La vischnanca vul era mobilisar agen terren da bajegiar ed activar pli ferm sustegniments sco il Fonds per promover emprimas abitaziuns e mastergn.


text:
Misery-Courtion
Misery-Courtion a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1559 abitant.
El cumün de Misery-Courtion al se tröva a una altitüden de 580 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Avenches (VD), Barberêche, Belfaux, Courtepin, Donatyre (VD), Grolley, La Sonnaz, Léchelles, Oleyres (VD), Villarepos, Wallenried.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Misery in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Courtion in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Cormérod in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Cournillens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cun la regiun da Valbella ha Roger Federer ina relaziun tut speziala. Tras amis è el avant blers onns vegnì en il Grischun Central ed ussa, cun sia atgna famiglia sa senta el da chasa en Grischun. La natira, la quietezza, il pudair esser per sasez e tuttina esser manaivel da citads grondas e specialmain il caracter grischunais plaschan fitg bain ad el.
Dar enavos insatge
Cun sia «Roger Federer Foundation» haja el ussa pudì dar enavos insatge a sia nova patria. La rudelera surdimensiunada da l'artist Stefan Grünenfelder ch'è vegnida averta l'atun passà a Churwalden e che Roger Federer ha finalmain pudì visitar ussa persunalmain, saja in termagl ed in lieu ch'el vegnia er en futur a visitar, ha el ditg en rom d'ina pitschna avertura.
RR actualitad 08:00


text: Tge è la geografia artistica, u tge po ella esser? Tge pon ins spetgar d’ina «geografia artistica da la Svizra» – u almain da quella tractada qua? Cun «geografia artistica» enclegiainsa en quest cudesch il studi da las relaziuns tranter ils bains e las praticas da l’art d’ina vart, ed il territori svizzer da l’autra. Questa definiziun largia implitgescha tut ils arts visuals da tut las epocas. Or dal cuntegn: Da la preistorgia a l’epoca romana; Da la retratga dals Romans a la perioda romana; Alps goticas; La Confederaziun dals 13 chantuns; La Svizra moderna.


text:
La vatga grischuna
Einzelheiten
GenerNatira
La vatga è la bestga preferida en Svizra. Tgenina vatga, quai è lura in'autra dumonda. La Brina era en il Grischun fin ils onns 1960 la vatga unitara. Oz è quai auter. A partir dal 1967 ins ha cruschà las Brinas originalas cun las Brinas americanas per savair producir dapli latg. Enstagl da 3500 enfin 4000 kilos latg per onn dattan las Brown-Swiss duas giadas tant latg. La surproducziun da latg era preprogrammada. Sin la tschertga dad alternativas a las muntognas da paintg ins ha cumenzà a metter en stalla era muvel ester. Sco l'expert dal Plantahof Mario Bühler constatescha oz, na datti dentant nagina vatga ideala per il Grischun, ina vatga ideala datti mo per in singul manaschi. Era l'anteriur schef da l'Uffizi d'agricultura Alexander Dönz di autocritic che da propagar en il passà la vatga unitara era ina politica sbagliada. Oz ins vesa uschia passa 30 razzas da muvel sin ils pastgs en il Grischun. En ils «Cuntrasts» da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha mussain nus intginas da questas razzas e lur possessurs raquintan pertge ch'els han tschernì lur vatga preferida.
Ruedi Bruderer
Cuntrasts (RTR)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Plievgia intensiva – surtut en la regiun sur il traject tranter Fuldera en direcziun Livigno – ha procurà ch’il bike-maraton enturn il Parc Naziunal ha cumenzà cun retard. En tut ils 6 lieus da partenza han ins dentant pudì ir a la partenza l’avantmezdi. Il facit dals organisatur: i haja funcziunà bain. I ha dà nagins accidents, era sch’i ha dà differentas bovas sin il traject. Quai ha ditg Claudio Duschletta, il president dal comité d’organisaziun dal bike-maraton.
Il victur è Urs Huber
Gudagnà la cursa roiala da Scuol a Scuol ha Urs Huber dal chantun Argovia – quai per la 6avla giada. Radund 1'300 persunas èn stadas a la partenza dal 21avle bike-maraton.


text:
Atlant Bieri
OSL 2451 – Ils giomberets dal sal
Rumantsch Grischun
SJW, 2013, numer d’empustaziun 102451
Ils giomberets dal sal fan part dals animals ils pli remartgabels dal mund. En temps da sitgira san els far durant tschientaners in sien e sa dasdan tar l’emprim contact cun aua a nova vita. Quest carnet OSL mussa co ch’ils giomberets dal sal sa cumportan, co che lur corp funcziunescha e co ch’els sa multiplitgeschan. L’ambient natiral dals giomberets dal sal sa lascha reconstruir cun meds fitg simpels. Quai permetta d’observar lur moda da viver e da chapir las leschas da la natira che determineschan di per di era nossa vita. Cun instrucziuns detagliadas davart il tegnair ils giomberets, far experiments scientifics, observar e studegiar ils animalets.
Illustraziun: Anna Luchs
Translaziun: Manfred Gross
Lectorat: Anna-Alice Dazzi
Stgalim: bass e mesaun e creschids interessads


text:
Contignü prinzipal
Presidënt/Presidënta
L Presidënt/La Presidënta reprejentea l Cunsëi provinziel oradecà y l defënd si denità y si dërc, l chërd ite y seuranstà a si sentedes. L/la mantën l orden y cëla che l regulamënt nternn vënie respetà; l/la dà la facultà de parola y l/la ti somët al Cunsëi la cuestions sun chëles che chësc à da delibré; l/la cunedësc l resultat dla litazions y adum cun l'aministrazion dl Cunsëi provinziel se cruziel/cruziela n generel dl'esecuzion regulera di lëures.
Ora che l litea l Cunsëi provinziel nce doi Vizepresidënc/Vizepresidëntes che fej pert dla doi grupes de rujeneda de chëles che l Presidënt/la Presidënta ne ie nia pert. I Vizepresidënc/la Vizepresidëntes sustën l Presidënt/la Presidënta dantaldut per cie che reverda la direzion di lëures dl plenum. L Presidënt/la Presidënta desiniea l Vizepresidënt/la Vizepresidënta che l/la reprejentea d'uni viers n cajo de assënza o mpedimënt.
Per la prima mesa pert dla legislatura vën l Presidënt/la Presidënta dl Cunsëi provinziel lità/liteda danter i/la cunselieres dla grupa de rujeneda tudëscia, per la segonda mesa pert danter i/la cunselieres dla grupa de rujeneda taliana. A una cun la maiuranza di/dla cunselieres dla grupa de rujeneda tudëscia o taliana possel nce unì lità, respetivamënter per tramedoi pertes dla legislatura, n cunselier/na cunseliera dla grupa de rujeneda ladina.
(test: Resumé dla normes dl regulamënt dl Cunsëi provinziel de Südtirol y dl Statut d'autonomia).
Tla senteda dl Cunsëi provinziel di 14 de ma 2021, ie Rita Mattei (Lega Salvini Alto Adige Südtirol) unì lità presidënta dl Cunsëi provinziel.


text:
Region de Olomouc
La Region de Olomouc (Olomoucký kraj in cech) a l'è 'na region de la Cechia, in pè del 12 november 2000, con capital Olomouc.
La gh'ha dent i distrecc de Distret de Jeseník, Distret de Olomouc, Distret de Přerov, Distret de Prostějov e Distret de Šumperk e 'l so president a l'è ol Ladislav Okleštěk. La confina con Region de Pardubice, Region de Zlín, Moravia de Sot e Region de Moravia-Slesia.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su regione di Olomouc


text:
Curt e cumpact:
- Il Cussegl federal ha schluccà las cundiziuns ch'ina interpresa sto ademplir per survegnir daners sco cas da direzza.
- Da nov vala ina interpresa sco cas da direzza, sch'ella ha dapi il prim da november stuì serrar uffizialmain durant almain 40 dis.
- Questas interpresas duajan survegnir a moda nunbirocratica daners, pia senza in mussament che la svieuta è sa reducida per 40 pertschient.
- Ultra da quai vegn augmentada la limita maximala da contribuziuns a- fonds-perdu da 10 sin 20 pertschient da la svieuta respectivamain da 500'000 sin 750'000 francs per interpresa.
Co ch'ils daners per ils cas da direzza vegnan repartids è en ils mauns dals chantuns. Quels ston er decider davart l’agid per il cas singul. Fin uss ston interpresas ademplir criteris stricts per survegnir daners. Il Cussegl schlucca uss quests criteris, ha el communitgà la mesemna.
Restaurants valan sco cas da direzza
Restaurants ed autras fatschentas ch’han stuì serrar dapi il prim da november 2020 per dapli che 40 dis pervia da las autoritads, valan da nov sco cas da direzza. Er senza ina cumprova che la svieuta è sa reducida. Els na ston betg pli cumprovar che la svieuta è sa reducida per passa 40%.
Dapli daners per interpresas e manaschis
Er il 2021 pon interpresas far valair ina regressiun tar la svieuta. Concret: Sche la stagiun d'enviern n'è betg stada buna, crodan per exempel er interpresas da turissem en ils territoris da muntogna tar ils cas da direzza.
La limita maximala per contribuziuns a-fonds-perdu vegn augmentada da 10 sin 20% da la svieuta u da 500'000 sin 750'000 francs per interpresas. Ils chantuns pon schizunt augmentar la limita maximala sin 1,5 milliuns francs. Cun questa mesira veglian ins er resguardar interpresas cun pli auts custs fixs.
Interpresas duain bainbaud survegnir daners
Interpresas duain er bainbaud survegnir daners. La mesadad dals chantuns paja gia durant il schaner per cas da direzza, il favrer duain tut ils chantuns esser pronts, ha communitgà il Cussegl federal. Per ils programs da sustegn en ils chantuns stattan a disposiziun 2,5 milliardas francs, la Confederaziun surpiglia 1,9 milliardas.
Quellas 2,5 milliardas francs na vegnian pli probabel dentant betg a tanscher, ha ditg il Cusseglier federal Ueli Maurer. Il Cussegl federal veglia en la sessiun da primavaira dumandar per credits supplementars.


text:
Igl usit sco el ei enconuschents en Tiaratudestga, ella Baviera, da saltar da Tschuncheismas entuorn la plonta da matg, enconuschevan nus da mattatschas strusch. Schegie che la fiasta da Tschuncheismas ei suenter la fiasta da Pastgas la pli impurtonta dalla Baselgia, ein mo paucs usits vegni dai vinavon. Era la schinumnada historia dil «pasler da Tschuncheismas», scretta tenor gl’enconuschent scribent e cabarettist svizzer Franz Hohler, veva buca anflau in plaz en nossa stivetta. Quei pasler dueva numnadamein metter sin il sem dalla fenestra in pastget che vegneva duvravaus da far igniv. Darar anflava ina casarina quella frastga.
Il simbol dalla columba alva, il simbol dil Spért Sogn che significava sia vegnida, lez ei restaus cun sia ferma muntada ed ei a nus fetg enconuschents.
En mes giuvens onns erel jeu fascinada da quella fiasta nua ch’ils giuvnals da siu temps haveven retschiert a Jerusalem il Spért Sogn ed in e scadin dad els vegnevan da capir in l’auter en lur agen lungatg.
Con bugen vess jeu capiu differents lungatgs senza stuer far memia bia stentas.
Mo cun in tec engaschi e paucas breigias eis ei la fin finala gartegiau a mi buca mal dad emprender bein enqual lungatg jester.
Tgei muntada ha quella biala fiasta solemna che nus festivein 50 dis suenter Pastgas e che vegn era numnada la naschientscha dalla Baselgia?
Da gliez temps ha Dieus tarmess als emprems 120 successurs da Jesus il Spért Sogn ed el ei sederasaus sur digl entir mund.
Tenor la historia dils apostels 2.41 savein nus leger ch’igl apiestel Pieder perdegava quei di per l’emprema gada publicamein la buna nova digl evangeli. Mellis e mellis eran serimnai a Jerusalem e vegnevien plein marveglias sperasvi per veser quei spectacel. Il diember dils successurs carscheva pli e pli. Aschia ei lur communitad carschida sin 3000 persunas. Ferton ch’ils apostels serimnaven suenter la mort da Jesus plitost el zuppau, ei quei stau l’emprema gada ch’els han dau perdetga publicamein. Aschia ei nossa historia semidada.
Referend sin la brev digl apiestel Paulus als Gallaters 5,22–23 ei il fretg dil Spért Sogn la carezia, il plascher, l’amicabladad, la beinvuglientscha, la dultschezia, la buontad, la pazienzia, la curascha e la tempronza.
Bunas vertids che simbolisescha la columba alva, numnada era la columba dalla pasch.


text:
Suenter ils cravals dad ier en la citad da Son Gagl ha la polizia arrestà 21 persunas per scleriments. Tenor in pledader da la polizia èn tut las persunas puspè libras. Dus giuvenils sajan vegnids blessads durant las confruntaziuns violentas.
Tenor la presidenta da la citad Maria Pappa sajan las confruntaziuns vegnidas dad ina pitschna gruppa da persunas. Ils blers giuvenils sajan sa cuntegnids ruassaivels. Sper las 21 arrestaziuns èn 33 persunas vegnidas visadas dal plaz. La polizia quinta cun donns da material da 50'000 francs.
Fin 350 persunas en citad veglia
Tenor indicaziuns da la polizia èn sa rimnads il venderdis saira sin la plazza cotschna 300 fin 350 giuvenils. Els èn sa radunads suenter appels en las medias socialas. èn s'inscuntrads plirs tschient giuvenils. La situaziun saja escalada envers las 21:00 la saira. Giuvenils hajan bittà objects envers la polizia. En singuls lieus sajan er vegnids bittads molotovs. La polizia ha sinaquai reagì cun muniziun da gumma, gas lacrimogen e cun controllas da persunas.
La situaziun haja pir sa calmada envers la sonda damaun a las 01:30.
Nagina scuntrada politica
Tenor indicaziuns da l'agentura da novitads Keystone-SDA n'aveva la scuntrada nagin messadi politic. La plazza cotschna a Son Gagl saja tradiziunalmain in lieu d'inscunter da glieud giuvna. La polizia haja dentant fatg attent ils umans giuvens sin la distanza da segirezza pervi da las mesiras da corona.


text:
Suenter che aderents dal manader religius Muktada al-Sadr èn entrads en il palazi da la regenza ed i ha dà cumbats cun milissas pro-iranaisas ha al-Sadr clamà enavos ses aderents. Quels èn suandads a sia supplica ed han chalà cun ils protests. La regenza ha puspè annullà il scumond da sortir. Almain 25 persunas èn mortas e 450 blessadas, tenor perditgas ed ospitals.
Ils cumbats han cumenzà glindesdi, cura che Muktad al-Sadr ha annunzià sia retratga da la politica. Il secretari general da l'ONU António Guterres, l'Uniun europeica e l'ambassadura da l'USA avevan reagì cun appels cunter la violenza. Mardi, durant in pled en la televisiun ha el declerà ch'ils eveniments hajan fatg trists el, ed el è sa perstgisà tar il pievel da l'Irac.
Glindesdi han aderents da Muktad al-Sadr assaglì il palazi da la regenza, igl ha dà fotografias cun aderents en il bogn avert dal palazi. Ils aderents èn entrads en la «zona verda», ina zona survegliada e segirada cun edifizis da regenza ed ambassadas.
Ad al-Sadr n'èsi betg gartegià da furmar ina regenza
Durant las elecziuns dal parlament avant 10 mais è il moviment dad al-Sadr stà il victur. Senza ses opponents che vegnan sustegnids da l'Iran n'ha el dentant betg pudì furmar ina regenza. Sin quai ha el pretendì el novas elecziuns, senza success.
Muktad al-Sadr appartegna a la minoritad religiusa sunnita en l'Irac. L’Iran e la gronda part dal Irac èn dentant schiitics. Al-Sadr e ses aderents vulan impedir che lur opponent Nuri al-Maliki che vegn era sustegnì da l'Iran, vegn puspè schef da la regenza. Gia dapi emnas protesteschan els sin via.