text:
Albania
L’Albania (albanais indefinit: Shqipëri, definit: Shqipëria), uffizial Republica da l’Albania (albanais Republika e Shqipërisë), è in pajais en l’Europa dal Sidost sin la Peninsla dal Balcan. Il territori statal cunfinescha en il nord cun il Montenegro ed il Cosovo, en l’ost cun la Macedonia dal Nord ed en il sid cun la Grezia. Il cunfin dal vest natiral furma la costa da la Mar Adriatica e Mar Ionica, uschia ch’il pajais tutga tar ils stadis che cunfineschan cun la Mar Mediterrana. La chapitala ed a medem temp pli gronda citad dal pajais è Tirana.
L’Albania furma ina republica parlamentara democratica. Tenor l’index dal svilup uman da las Naziuns unidas tutga l’Albania tar ils pajais fitg sviluppads dal mund. Dapi la fin dal communissem han ins prendì a mauns numerusas mesiras per meglierar la situaziun economica e sociala dal pajais. Malgrà tut ils progress furma l’Albania a l’entschatta dal 21avel tschientaner in dals pli povers pajais da l’Europa. In problem è la cultivaziun e la cuntrabanda da drogas cun la quala vegnan generadas ina cumpart considerabla da las entradas.
Il stadi è commember da las Naziuns unidas, da la NATO, da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, dal Cussegl da l’Europa, dal Cussegl da cooperaziun regiunal, da la Cooperaziun economica da la Mar Naira e da l’Organisaziun per la collavuraziun islamica. Dapi il 2014 è l’Albania ultra da quai candidat d’adesiun da l’Uniun europeica. Plinavant è il pajais commember da l’Organisaziun mundiala da commerzi e da la Banca mundiala.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Cun sia surfatscha da 28 748 kilometers quadrat è l’Albania in pau pli pitschna che la Belgia; il pajais dumbra 2,8 milliuns abitants.
La costa da l’Albania a l’Adria ed a la Mar Ionica ha ina lunghezza da 362 km. Al lieu il pli stretg da l’Adria – la Via d’Otranto – è quella situada be 73 kilometers davent da l’Italia, e sper il vitg Ksamil be 2 kilometers davent da l’insla greca Corfu. A la costa èn situadas numerusas rivas natiralas da sablun e sablun grop. Enconuschents lieus da vacanzas furman Velipoja, Shëngjin, Durrës e Vlora a l’Adria sco er Dhërmi, Himara e Saranda a la Mar Ionica.
Il cunfin statal vers il Montenegro ed il Cosovo (resp. la Serbia) mesira 287 kilometers, vers la Grezia 282 kilometers e vers la Macedonia dal Nord 151 kilometers.
Spazis natirals[modifitgar | modifitgar il code]
Radund la mesadad dal territori statal da l’Albania furma territori muntagnard situà sur 600 m s.m. Ina pitschna part da quel èn regiuns d’auta muntogna. Dal Lai da Scutari en il nord fin Vlora en il sid tanschan per lung da la costa terrens alluvials ch’han per part ina ladezza da be paucs kilometers e che s’extendan en l’Albania Centrala a la vasta planira Myzeqe. A la costa sa chattan numerusas lagunas e territoris umids.
Be las vals, las regiuns collinusas, parts da la planira da costa ed intginas planiras autas pussibiliteschan ina colonisaziun pli spessa tras l’uman. Là è la spessezza da la populaziun relativamain auta, entant che autras parts dal pajais èn be pauc populadas.
En il nord dal stadi èn situadas las Alps da l’Albania dal Nord che tutgan tar las Dinaridas. La pli auta muntogna dal pajais è il Korab (2764 m s.m.) en il nordost da Peshkopia al cunfin tar la Macedonia dal Nord. In auter piz aut ed enconuschent furma la Jezerca. Quella mesira 2694 m e furma la pli auta muntogna situada dal tuttafatg en l’Albania.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Tut ils gronds flums da l’Albania sbuccan en l’Adria. Cun ina lunghezza da 282 kilometers è il Drin il pli lung flum dal pajais. Il Drin Nair nascha en il Lai d’Ohrid. Sper Kukës en l’Albania dal Nord s’unescha quel cun il Drin Alv che vegn nà dal Cosovo. Il Drin (unì) curra alura en direcziun vest tras plirs lais da fermada e sbucca sper Shkodra en la Buna. Ils ulteriurs gronds flums da l’Albania Mat, Shkumbin, Seman cun Devoll e Vjosa culan pli u main a moda directa vers vest en direcziun da l’Adria; mintga flum rumpa però tras autras chadainas da muntognas. Il Buna, in flum plitost curt, maina l’aua dal Lai da Scutari en l’Adria e furma per part il cunfin vers il Montenegro.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Albania regia in clima subtropic-mediterran cun envierns segnads da plievgia (clima mediterran). La temperatura annuala munta en media a 16 °C, las precipitaziuns annualas a stgars 1200 millimeters.
A Tirana èn dus mais da stad arids. En las regiuns muntagnardas dal nord e da l’ost èn ils envierns vaira crivs; er la stad poi esser là detg frestg. Pervi da la blera naiv èn blers lieus en questas regiuns separads l’enviern sur mais dal mund exteriur. En il sid a la Mar Ionica è il clima bundant pli miaivel. En las regiuns da costa è la quantitad da precipitaziuns l’enviern relativamain auta. A Saranda vegnan mesirads bunamain 300 dis da sulegl ad onn.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Citads existan sin il territori da l’Albania odierna dapi bundant 2600 onns. Sco ina da las pli veglias vala Durrës ch’è vegnida fundada 627 a.C. Bundant la mesadad da la populaziun (54 %) vivan oz en citads. Las pli grondas èn situadas en la regiun da costa occidentala. Dapi l’ultim decenni dal 20avel tschientaner èn quellas creschidas fitg ferm, entant che lieus pli pitschens han pers abitants. Surtut la chapitala Tirana è s’extendida fitg ferm pervi da la fugia da la champagna dals onns 1990 e furma oz cun las aglomeraziuns e cun Durrës ina regiun metropola.
Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2011): Tirana (557 422 resp. 895 042 incl. aglomeraziun), Durrës (175 110), Elbasan (141 714), Shkodra (135 612), Fier (120 655), Vlora (104 827), Kamza (104 190), Lushnja (83 659), Korça (75 994) e Lezha (65 633).
Natira ed ambient[modifitgar | modifitgar il code]
L’Albania dispona d’ina ritga varietad da las spezias e cumbatta a medem temp cunter ina retscha da problems da l’ambient sco surpasculaziun, runcadas illegalas, fraud da chatscha e pestga. L’onn 2002 sa chattavan 3,6 % da la surfatscha dal pajais sut protecziun da l’ambient, il 2010 eran quai 9,9 %.
Il pajais è situà en ina regiun segnada da bleras spezias, en la quala surtut la multifariadad da las plantas dat en egl. La flora albanaisa dumbra 3221 spezias. Da quai èn 489 spezias endemicas sin la Peninsla dal Balcan e 40 spezias cumparan be en l’Albania. A la costa creschan palmas, oranschers e citroners. Las valladas tagliadas dals flums profund en la muntogna vegnan dominadas da nuschers e mandlers. En ils guauds en il nord creschan tranter auter pigns, aviez, ruvers, faus ed ischis. Caracteristics èn ils guauds da ruver che furman radund in tschintgavel da tut ils guauds da l’Albania. En il sid pli chaud ed a la costa creschan surtut pinias, tigls ed ulivers. La macchia è derasada fin en in’autezza da 800 m s.m., sper plantas d’eucaliptus, fighers e plantas d’arbaja.
Cun blers territoris nunaccessibels porscha il pajais spazi da viver ad in grond dumber da spezias d’utschels rars e d’auters animals ch’èn uschiglio svanids en bleras regiuns. En las regiuns da muntogna giud via vivan lufs, lufs-tscherver e vulps; tschiervs, chauras daventadas selvadias e portgs selvadis èn medemamain derasads. Il dumber dals urs brins duai esser sa reducì fermamain vers la fin dals onns 1990.[1] Tranter las radund 350 spezias d’utschels indigenas tutgan evlas, falcuns e milans. Las regiuns umidas a la costa ed ils lais furman impurtantas staziuns per utschels migrants. En las auas albanaisas vivan ca. 260 spezias da peschs d’aua dultscha e d’aua da sal sco er diversas spezias da tartarugas.
Ils ultims decennis han ins constatà ina ferma diminuziun da la biodiversitad. Duas spezias da plantas e quatter spezias da mammals èn svanidas. Tar in grond dumber da mammals, d’utschels, da peschs e da plantas han ins dumbrà ina diminuziun dals effectivs da bundant 50 %. La regenza ha perquai relaschà repetidamain scumonds da chatscha e da runcada.
En l’Albania existan 14 parcs naziunals, ils quals cuvran 6,9 % dal territori statal sco er la zona da protecziun da la mar Karaburun-Sazan. Intgins parcs furman impurtantas destinaziuns turisticas.
Il 2004 valeva l’Albania sco pajais europeica cun la pli gronda polluziun da l’ambient insumma. Anc adina furman las emissiuns e deponias veglias in problem per auas, terrens ed aria, e quai surtut en regiuns populadas fitg ferm. En la cumparaziun a lunga vista èn però er evidents meglieraments sin ils divers secturs.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 dumbrava l’Albania 2 800 138 abitants. Quai correspunda ad ina diminuziun da la populaziun da bundant 8 % en congual cun il 2001, surtut pervi dad emigraziuns. Il ministeri da l’intern ha communitgà il 2015 che bundant 4,4 milliuns persunas sajan registradas en ils registers dal stadi civil da l’Albania. Da quels vivia però ina fitg gronda part a l’exteriur.
Cumbain ch’ils process d’urbanisaziun ed industrialisaziun han cumenzà en l’èra communistica, ha la maioritad dals Albanais vivì avant il 1990 sin la champagna. Quai caracterisescha fin oz la mentalitad da blers umans, pertge che la gronda part dals abitants da las citads han anc adina stretgs parents che vivan da la puraria pitschna. La burgaisia tradiziunala ha en l’Albania adina be pudì sa far valair a l’ur. Ina cultura burgaisa moderna existiva a l’entschatta dal 20avel tschientaner be a Shkodra, Korça, Durrës, Berat e Gjirokastra. Ils onns 1920 è vegnida vitiers la nova chapitala Tirana. Ils communists han refusà la schientscha burgaisa da questas citads ed han per gronda part destruì suenter il 1945 las prestaziuns culturalas da la burgaisia.
Il temp suenter la vieuta dal 1990 ha manà a gronds spustaments demografics. Per l’ina èn tschientmillis Albanais emigrads a moda legala u illegala en l’Italia, Grezia, en auters stadis da l’Uniun europeica ed en l’America dal Nord; per l’autra ha gì lieu ina gronda migraziun interna, ina fugia da la champagna nà da las muntognas e dals territori rurals vers las citads ed aglomeraziuns. Il 2004 ha la regenza albanaisa stimà che in milliun persunas hajan bandunà il pajais en il decurs dals ultims 15 onns. Malgrà l’emigraziun han per exempel la chapitala Tirana e la citad da port Durrës enconuschì in’enorma creschientscha che deriva da la migraziun interna: Tirana è creschì da 250 000 abitants l’onn 1990 sin actualmain bundant 600 000 abitants (situaziun dal 2019). La champagna ed er diversas citads pitschnas vegnan percunter bandunada pli e pli fitg. En la muntogna ed en il sid dal pajais èn divers vitgs vegnids bandunads dal tuttafatg.[2]
Avant il 1990 avevan ils Albanais la pli auta rata da naschientschas da l’Europa (cuntraceptivs eran scumandads); en il fratemp è quella crudada cun 1,51 uffant per dunna (2016) sin la media europeica. En la chapitala Tirana munta quella a be pli in uffant per dunna, bain la pli bassa valur da tut las citads europeicas pli grondas. Ils fatgs numnads vegnan a manar a mesa vista ad ina ferma inveteraziun da la populaziun. L’aspectativa da vita muntava il 2015 77,7 onns (umens 75,6, dunnas 79,9).[3]
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Etnicamain sa preschenta la populaziun albanaisa a moda relativamain omogena. Cun 82,6 % furman ils Albanais tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 per lunschor la pli gronda gruppa etnica.
Tar questa dumbraziun dal pievel han radund 14 % da la populaziun dà per differents motivs nagina resposta sin la dumonda davart lur appartegnientscha etnica. Organisaziuns da diversas minoritads avevan appellà da boicottar la dumbraziun, uschia ch’igl è grev da gudagnar in maletg represchentativ da la cumposiziun etnica da la populaziun dal pajais. Las pli grondas minoritads furman persunas che derivan dals stadis vischins (t.a. Grecs, Macedons, Montenegrins) sco er ils Roma ed ils Aromuns (ina sutgruppa dals Valachs).[4]
Ils Albanais sa dividan en las duas grondas gruppas dialectalas e culturalas dals Ghegs e Toscs. Entant ch’ils Toscs en la part meridiunala dal pajais èn vegnids influenzads bler pli ferm da la cultura citadina-orientala da l’Imperi osmanic, ha dominà tar ils Ghegs en il nord fin en il 20avel tschientaner ina cultura da stirpa archaica. Excepziuns han furmà l’impurtanta citad da l’Albania dal Nord Shkodra, la quala è stada fin en il 15avel tschientaner sut domini venezian – là han il catolicissem e las relaziuns cun l’Italia influenzà er pli tard la mentalitad dals abitants – sco er Durrës ch’era bain er influenzà ferm da vart osmanica, ma ch’ha disponi da colliaziuns constantas vers l’Italia.
Dapi ils onns 1990 sa lascha constatar che adina dapli umans en il sid da l’Albania sa decleran sco Grecs e barattan lur nums muslims tras nums cristians u grecs. Tras quai speran els per il pli, da survegnir in visum per la Grezia.[5]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun dal 1998 sa considerescha l’Albania sco «republica laicistica». Da la dumbraziun dal pievel dal 2011 è resultada la suandanta appartegnientscha a las religiuns: 56,7 % muslims, da quai 2,1 % bektaschi. Ils 16,9 % cristians èn sa repartids sin 10,0 % catolic-romans, 6,75 % ortodox-albanais e 0,1 % protestants/evangelicals. 13,8 % n’han dà nagina resposta, 5,5 % èn stads cartents che na s’attribueschan a nagina cuminanza religiusa e 2,5 % han inditgà d’esser ateists.
Avant la Segunda Guerra mundiala sa decleravan ca. 70 % da la populaziun sco muslims. Da quels eran la gronda part sunnits e bunamain in terz aderents da l’urden dals bektaschi. Stgars 20 % eran cristians ortodoxs, ils quals cumpigliavan quasi tut las minoritads etnicas. Radund 10 % appartegnevan a la baselgia catolic-romana.
Il 1967 han ils communists declerà l’Albania sco «stadi ateistic» e scumandà tut exercizi da la religiun. Il 1990 è quest scumond vegnì dismess. La maioritad dals Albanais n’ha bain betg renovà uffizialmain il confess, sa senta però liada ad ina cuminanza religiusa tenor la tradiziun da la famiglia.[6] La baselgia catolica è sa reorganisada suenter il 1990, surtut cun agid talian. L’islam è vegnì sustegnì da vart da la Tirchia e da l’Arabia ed igl èn vegnidas erigidas numerusas moscheas. En general sa lascha però constatar che la religiun organisada na gioga betg in’impurtanta rolla en il pajais.
Sco gia dal temp avant il scumond da las religiuns, è la toleranza ed acceptanza vicendaivla tranter ils aderents da las religiuns tradiziunalas auta. Per part vegnan festas religiusas celebradas communablamain ed er visitads lieus religius d’autras cuminanzas. Lètgs tranter cristians e muslims eran gia dal temp dal socialissem per omaduas varts nagin problem ed èn anc adina usitadas en l’Albania.
Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 vivan en il pajais nagins gidieus. La pitschna cuminanza gidieua oriunda dumbrava avant la Segunda Guerra mundiala bundant 200 commembers. Durant la guerra è il dumber creschì tenor stimaziuns sin 800 fin 2000. Nagins dals Gidieus ch’èn fugids en l’Albania n’èn vegnids deportads. Els èn vegnids protegids d’Albanais ch’als han dà suttetg e zuppà. Suenter la fin da la guerra han ils fugitivs puspè bandunà il pajais. L’entschatta dals onns 1990, suenter la fin da l’èra communistica, èn ils gidieus restants emigrads en l’Israel.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Suletta lingua uffiziala furma l’albanais; sco varietad da standard vala in dialect tosc. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 discurran betg main che 98,8 % da la populaziun albanais sco lingua materna.
En l’Albania da l’Ost, a Pustec, ha il macedon il status sco lingua uffiziala. En intginas vischnancas cun ina gronda minoritad greca è er en diever il grec sco lingua uffiziala e da scola. A l’universitad da Gjirokastra vegnan medemamain purschids studis en lingua greca. Vitgs cun maioritad greca disponan d’inscripziuns en duas linguas.
Blers Albanais èn plurilings. La lingua estra per lunschor la pli derasada è il talian. Medias en lingua taliana, surtut radio e televisiun, èn derasadas en tut il pajais ed èn ordvart popularas. Las linguas estras che vegnan instruidas il pli savens a las scolas autas èn englais e franzos.[7]
Dals onns 1950 fin la fin dals onns 1980 è vegnì instruì a las scolas ed universitads russ, damai che quai era da lez temp la lingua franca dals stadis dal bloc da l’ost. L’Albania è ultra da quai commember cumplain da la francofonia. Liceums franzos a Korça e Gjirokastra han er existì durant l’èra communistica, cun quai ch’il schef da stadi Enver Hoxha aveva studegià a l’Universitad da Montpellier. Suenter che l’Albania era sa vieuta en rom da las cuntraversas ideologicas tranter l’Uniun sovietica e la China sin la vart da quest’ultima, han blers Albanais cumenzà a studegiar en China ed ad emprender là chinais.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da furmaziun da l’Albania ha percurrì ils ultims onns intginas refurmas e restructuraziuns. Il 2008 è l’obligaziun d’ir a scola vegnida augmentada dad otg sin nov onns, il dumber da students è quasi sa dublegià, il sistem da scol’auta è vegnì liberalisà, la quota da scolarisaziun è s’augmentada massivamain e las expensas statalas sin il champ da furmaziun èn vegnidas augmentadas. Il 2015 han ins pudì registrar ina rata d’alfabetisaziun da 97,6 %.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims fastizs da colonisaziun umana sin territori statal da l’Albania odierna derivan d’avant radund 100 000 onns. Ca. vers 1000 a.C. han ils Illirs colonisà il Balcan dal Vest. Ad intginas stirpas èsi reussì da fundar reginavels, sco per exempel quel dals Labeats ch’ha existì tranter 380 e 168 a.C. Citads residenzialas eran Skodra (Shkodra) e Rhizon (Risan). Suenter las Guerras illiricas è il Balcan dal Vest vegnì a la fin dal terz tschientaner a.C. sut influenza romana e la romanisaziun dals Illirs ha cumenzà. Cun la spartiziun da l’Imperi roman l’onn 395 s.C. è l’Albania odierna vegnida sut domini bizantin. L’onn 591 èn ils Slavs penetrads nà dal nord en il territori ed igl èn suandadas sblundregiadas da l’entir Balcan. Tranter 880 e 1018 han l’Albania Centrala ed Albania dal Sid fatg part dal Reginavel bulgar. L’onn 1081 èn ils Normans penetrads en l’Albania che steva sut domini bizantin.
Suenter il declin da l’Imperi bizantin en consequenza da la Quarta Cruschada (1204) è il territori da l’Albania odierna vegnì successivamain sut differents dominis. Sper pussanzas estras (Napoli, Serbia, Venezia), èsi er reussì a nobels indigens da fundar agens principadis. Il principadi da Karl Thopia en l’Albania Centrala ha existì tranter il 1359 ed il 1388. Quasi a medem temp, dal 1360 fin il 1421, ha la famiglia Balšić dominà cun ses principadi l’Albania dal Nord ed il Montenegro.
Ils onns 1443 fin 1468 ha il prinzi da Kruja, Scanderbeg, manà cun success il cumbat da defensiun cunter ils Tircs. Suenter sia mort han ils Albanais e lur alliads però stuì succumber ed a partir da la fin dal 15avel tschientaner ha il pajais furmà sur bundant quatter tschientaners ina part da l’Imperi osmanic. En il decurs dal temp è la gronda part dals Albanais sa convertida a l’islam.
Il 1912, suenter l’Emprima Guerra dal Balcan, è il Reginavel da l’Albania daventà independent, e quai pli u main en ils cunfins odierns.
Il Tudestg Wilhelm zu Wied è stà il 1914 per sis mais prinzi da l’Albania, senza però pudair far valair si’influenza sur Durrës or. En il sid han ils Grecs proclamà il stadi Epirus dal Nord. En l’Emprima Guerra mundiala ha l’Albania pers si’independenza. Fin il 1919 è l’Albania stada occupada da las pussanzas en guerra.
Dal 1919 fin il 1924 è il pajais sfundrà en scumbigls dal suenterguerra cun regenzas ch’èn sa midadas d’in cuntin. Il 1920 èsi reussì en rom dal Congress da Lushnja da far emprims pass vers ina nov’organisaziun statala. L’emprova da stabilir sut Fan Noli ina republica democratica dueva far naufragi. Il 1925–1939 è suandada la fasa dal domini autoritar dad Ahmet Zogu, il qual ha proclamà il 1928 sasez sco retg. L’Albania è daventada adina pli dependenta da l’Italia faschista, quai ch’è s’exprimì en l’Emprim e Segund Patg da Tirana e dueva la finala culminar l’avrigl 1939 en l’annexiun dal pajais tras l’Italia. Durant la Segunda Guerra mundiala è l’Albania stada occupada fin il 1944 tras las Pussanzas da l’Axa.
Fin il 1944 han Albanais manà ina guerra da partisans cunter ils occupants talians e pli tard tudestgs. Al stadi da marionetta albanais avevan quels er attribuì parts dal Cosovo, da la Macedonia dal Nord e da l’Epirus grec. Il 1944 èsi alura reussì da liberar l’Albania dal domini ester faschistic. Enver Hoxha, il manader da la partida communistica, ha erigì ina dictatura. Ils cunfins d’avant la guerra èn vegnids restabilids. Durant ils proxims quatter onns ha l’Albania fatg in patg cun la Jugoslavia da Tito. Il fanadur 1948 ha Hoxha però rut cun la Jugoslavia ed igl ha cumenzà ina fasa d’avischinaziun a l’Uniun sovietica.[8]
L’onn 1949 è l’Albania s’associada al Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON). Il 1955 è il pajais daventà commember dal Patg da Varsovia ed il medem onn commember da las Naziuns unidas. Il 1961 ha alura gì lieu la ruptura cun l’Uniun sovietica e sinaquai l’avischinaziun a la Republica populara da la China.
Il 1967 han ins relaschà in scumond da religiun cumplet. L’Albania è vegnida declerada sco «l’emprim stadi ateistic dal mund». In onn pli tard è il pajais sortì dal Cussegl per agid economic vicendaivel e dal Patg da Varsovia ed è restà sin curs stalinistic. Per tema d’in’invasiun ostila han ins erigì en l’entir pajais a moda sparpagliada var 200 000 refugis. Intgins onns ha existì in patg cun la Republica populara da la China; ma facticamain ha il pajais pratitgà in’autoisolaziun creschenta. L’onn 1985 è Enver Hoxha mort, ses successur è daventà Ramiz Alia. Il 1990 è il reschim communistic vegnì cupitgà ed igl ha cumenzà in’emigraziun en massa.
Il process da transfurmaziun ch’è suandà ha progredì l’emprim be plaun e senza gronds success. Il 1991 han ins realisà las emprimas elecziuns libras; ils victurs èn stads ils communists. Il pajais è vegnì recepì en l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa. Il 1992 han ils democrats sut Sali Berisha surpiglià la regenza e mess ad ir refurmas. Il 1995 è l’Albania daventada commembra dal Cussegl da l’Europa.
Cun l’uschenumnada Sullevaziun da lottaria dal 1997 è stà collià il collaps da las structuras statalas. A quai è suandà ina missiun da pasch e da svilup da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. Il 1998 è vegnida acceptada tras votaziun dal pievel ina nova constituziun. Tras la Guerra dal Cosovo ha il pajais recepì il 1999 dieschmillis fugitivs. Il 2006 ha l’Albania segnà il patg da stabilisaziun ed associaziun cun l’Uniun europeica. Il 2009 è il pajais daventà commember da la NATO. Dapi il 2014 è l’Albania in candidat d’adesiun uffizial da l’Uniun europeica ed il 2018 han cumenzà las contractivas d’adesiun.
Il 2015 ha il parlament decidì d’avrir ils archivs da l’anteriura polizia da segirezza Sigurimi. In comité decida davart l’access per persunas ed instituziuns ch’èn vegnidas survegliadas a ses temp u ch’han cooperà.
Stadi e politica[modifitgar | modifitgar il code]
Constituziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’Albania furma ina republica parlamentara. Legislatur è il Kuvendi i Shqipërisë cun ses 140 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns. Schef da stadi è il president che vegn elegì dal parlament per tschintg onns. La regenza ch’è responsabla visavi il parlament vegn manada dal primminister. L’onn 2000 ha l’Albania installà in tribunal constituziunal, il qual è sa cumprovà en las crisas politicas da l’ultim temp sco factur stabilisant. La constituziun ch’è actualmain en vigur è vegnida acceptada da las votantas e dals votants en votaziun dals 28 da november 1998.
Elecziuns e partidas[modifitgar | modifitgar il code]
Il dretg d’eleger da las dunnas è vegnì introducì en l’Albania l’onn 1920.[9] Durant l’èra communistica era be ina partida admessa a las elecziuns. Il 1991 han gì lieu las emprimas elecziun libras cun pliras partidas. Fin il 2009 èn las elecziuns stadas segnadas d’irregularitads, dapi lura è la situaziun sa stabilisada.
La politica vegn surtut dominada da la Partida democratica da l’Albania e da la Partida socialistica da l’Albania che furman las duas partidas las pli grondas dal pajais.
Dretgs umans e democrazia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1993 enconuscha l’Albania ina lescha cun libertads fundamentalas e dretgs umans. Tenor Amnesty International èn las structuras da famiglia però anc fitg patriarcalas e segnadas da violenza cunter dunnas (situaziun dal 2013). Daspera furma er la discriminaziun dals Roma in problem. En l’index da democrazia na vala l’Albania dapi il 2014 betg pli sco democrazia incumpletta, mabain sco reschim ibrid.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
La politica da l’exteriur da l’Albania è sa midada fitg ferm dapi la fin da la dictatura communistica il 1990/91. Il pajais na furma betg pli in’«insla isolada» sin la charta da l’Europa, mabain è daventà commember da bleras organisaziuns internaziunalas. Dapi onns sa stentan ins d’integrar il pajais en las structuras europeicas-atlanticas (NATO, UE e.a.).
Segirezza[modifitgar | modifitgar il code]
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
La Republica da l’Albania posseda dapi il 1912 in’atgna armada. Il 1939 è il stadi albanais vegnì schlià en rom da la Segunda Guerra mundiala ed uschia er las forzas armadas. A medem temp èn però sa furmads en il pajais differents moviments da resistenza; il pli ferm e popular era quel sut Enver Hoxha, il dictatur da pli tard. Vers la fin da la guerra il november 1944 dumbravan ils partisans communistics radund 70 000 umens, quai che correspundeva da lez temp a ca. 7 % da la populaziun da l’Albania.
Suenter la liberaziun dal pajais è l’armada vegnida fundada da nov il 1945 en la Republica populara socialistica da l’Albania. Dal 1950 fin il 1968 è il stadi stà commember dal Patg da Varsovia, uschia che quel vegniva provedì cun armas ed implants tecnics. Medemamain han gì lieu regularmain exercizis militars cun las forzas armadas dals auters stadis communistics. Ils onns 1970 e 1980, suenter la ruptura cun l’Uniun sovietica, èn las forzas armadas vegnidas extendidas cuntinuadamain. A la fin da l’èra communistica dumbravan quellas 61 000 schuldads activs, 260 000 reservists ed in aut dumber da «voluntaris».
Suenter la cupitga dal dictatur communistic il 1990/91 ha l’Albania, sco blers auters stadis communistics, enchaminà ina nova direcziun ed è s’orientada pli ferm vers il vest. Per pudair daventar il 2009 commember da la NATO ha l’armada stuì vegnir refurmada da rudent. Il 2010 han ins ultra da quai abolì il duair da far servetsch militar; dapi lura dispona il pajais d’in’armada professiunala.
Polizia, giustia e criminalitad[modifitgar | modifitgar il code]
La Policia e Shtetit furma la polizia statala ch’è suttamessa al ministeri da l’intern. Fin il 2017 è la polizia vegnida refurmada da rudent. Surtut en vista ad in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica vegnan rinforzadas las mesiras cunter la criminalitad organisada.
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la Republica da l’Albania sa divida en 12 qarqe (singular: qark; er numnà prefecturas). Quellas sa dividan da lur vart en 61 bashkia; il nivel da las komuna (vischnancas) han ins abolì il 2015.
Cumbain ch’igl èn attribuids als dus nivels administrativs diversas incumbensas d’atgna administraziun, vegn il pajais anc adina regì a moda fermamain centralistica nà da la chapitala Tirana. La regenza elegia per mintga qark in prefect che surveglia al lieu las autoritads localas. Ultra da quai exequescha el incumbensas administrativas localas che n’èn betg vegnidas delegadas a las autoritads localas.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Albania sa chatta en in process da transfurmaziun da l’economia planisada socialistica d’antruras a l’economia da martgà averta. Suenter grevas crisas ils onns 1990 è la situaziun sa meglierada. Bleras interpresas statalas han ins privatisà, las cundiziuns da basa giuridicas èn vegnidas meglieradas e las pajas èn creschidas. Il sectur turistic ha purtà dapli entradas e l’infrastructura è vegnida modernisada.
Malgrà quests svilups datti vinavant problems structurals vaira gronds. La quota da dischoccupads è relativamain auta ed anc adina vala il pajais sco in dals pli povers da l’Europa. In dals pli gronds problems furma l’infrastructura manglusa en regiuns ruralas; perquai bandunan blers lur vitgs e van a star en la citad u emigreschan a l’exteriur.
Il 2015 sa cumponiva il product naziunal brut da 21,4 % agricultura, 19,4 % industria e 59,2 % servetschs; il medem onn eran però anc activs en l’agricultura 58 % da las persunas activas, en l’industria 15 % ed en ils servetschs 27 %.[10]
En il Global Competitiveness Index sa chatta l’Albania sin plaz 75 da 137 (situaziun dal 2017–2018). En l’index da la libertad economica è il pajais rangà il 2018 sin plaz 65 da 18 pajais.
Commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Ils exports han muntà il 2011 a 1,954 milliardas dollars ed ils imports a 5,076 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit da commerzi da 3,122 milliardas dollars (24,3 % dal product naziunal brut).
Il pli impurtant stadi d’export e d’import furma l’Italia, alura la China e divers stadis vischins resp. stadis commembers da l’Uniun europeica. Exportà vegn surtut victualias, crom, textilias, ieli, asfalt e mangola; importà victualias, maschinas, chemicalias, textilias ed autra rauba da diever.
Finanzas[modifitgar | modifitgar il code]
La banca centrala Banka e Shqipërisë è responsabla per la politica monetara dal pajais, ella emetta la valuta dal pajais, il lek, e surveglia las bancas. L’anteriura banca statala Banka e Kursimeve ha la Raiffeisen International austriaca acquistà il 2004 e transfurmà en l’interpresa da servetschs da finanzas la pli gronda dal pajais.
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2006, suenter che l’ovra atomara bulgara Kosloduj è vegnida messa ord funcziun, è il provediment d’energia en il pajais daventà precar: l’Albania che producescha 97 % da l’energia cun agid d’ovras idraulicas era, sco blers stadis vischins er, dependenta d’imports or da la Bulgaria. Igl èn suandadas bleras e lungas interrupziuns dal current electric ch’han fatg grond donn a l’economia.
Ils ultims onns è la situaziun sa meglierada marcantamain: La gronda part da las ovras idraulicas pli grondas als flums Drin e Mat èn vegnidas modernisadas cun agid svizzer ed austriac e plirs novs lais da fermada èn en planisaziun u en construcziun. Er las raits electricas èn vegnidas sanadas ed extendidas.
Materias primas[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais dispona da numerusas materias primas. Crom furma in dals pli impurtants bains d’export da l’Albania. Daspera datti er giaschaments da nichel, arom, charvun, gip, crap da chaltschina, turba, basalt e.a. Ultra da quai dispona l’Albania da vasts giaschaments da gas e dad ieli. Per divers motivs vegnan bleras da questas materias primas però strusch explotadas.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pajais agrar tradiziunal furma l’agricultura in dals pli impurtants secturs en l’Albania. Bunamain 7000 km², radund in quart da l’entira surfatscha dal pajais, sa laschan trair a niz per l’agricultura. Il clima è da princip adattà per tuttas furmas da cultivaziun da plantas ed allevament da muvel; la qualitad dal terren variescha fermamain tenor regiun e posiziun. I dominescha surtut l’allevament da muvel; er en la cultivaziun da plantas vegn radund la mesadad da la producziun utilisada sco pavel da muvel.
Sco gia menziunà survart è ina gronda part da la populaziun anc adina activa en l’agricultura. Savens sa tracti però be d’economia da subsistenza, pia per l’agen diever. La productivitad en l’agricultura è anc adina bassa. Ils problems principals èn la mancanza da chapital per investiziuns en maschinas e stabiliments sco er en il mantegniment resp. en il restabiliment da la fritgaivladad dal terren, sistems da sauaziun insuffizients, metodas da producziun antiquadas e la mancanza d’access als martgads. La ferma parcellaziun da las surfatschas da cultivaziun e relaziuns da proprietad nuncleras furman ulteriurs problems structurals che pudessan anc franar sur pli lung temp il svilup da l’agricultura albanaisa: Ils manaschis agriculs avevan anc il 2011 ina grondezza d’en media be 1,05 hectaras. E malgrà ina lescha da decollectivisaziun radicala dal 1991, la quala ha prevesì la repartiziun da la surfatscha d’utilisaziun agricula sin ils purs dals manaschis senza prender resguard sin las relaziuns da possess d’antruras, mancan anc savens ils documents da terren formals.[11]
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Vastas parts da l’Albania èn caracterisadas tras natira intacta e cuntradas variadas (multifariadad da l’ecosistem). Il pajais enconuscha ina flora e fauna ordvart ritga e furma in dals pajais cun la pli gronda ritgezza da las spezias en l’Europa (endemia). Cun sia cultura multifara ed il clima mediterran dispona l’Albania d’ulteriuras premissas per il svilup da differentas furmas da turissem.
Il dumber dals turists crescha dad onn tar onn. L’onn 2004 han ins registrà 588 000 pernottaziuns; l’onn 2016 eran quai gia 4,07 milliuns persunas da l’exteriur. Er en avegnir vul la regenza investir en il turissem per promover l’economia dal pajais.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 3,55 milliardas dollars ed entradas en l’autezza da 3,20 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut.[12]
Ils debits dal stadi han muntà il 2016 a 71,5 % dal product naziunal brut.
Il 2012 ha la cumpart da las expensas statalas muntà a 9,7 % en il sectur da sanadad, 11,7 % en il sectur da furmaziun e 3,3 % en il sectur da defensiun.
Problems[modifitgar | modifitgar il code]
Anc adina ha l’Albania da cumbatter cun problems structurals pli gronds, ils quals stattan en via a l’economia. Tar ils pli gronds tutgan la povradad, l’infrastructura flaivla, la corrupziun, il problem social da la vendetga (kanun, cf. sutvart) e.a. Tenor l’index da corrupziun da Transparency International da l’onn 2017 sa chatta l’Albania en tut il mund sin plaz 91 da 180 pajais examinads.[13]
Tar autoritads da segirezza dal vest vala l’Albania sco pli grond furnitur da marihuana da l’Europa. Ultra da quai furma il pajais in’impurtanta plazza da transtgargiar da la cuntrabanda da heroin e cocain.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Rait da vias[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas vias modernas en l’Albania èn vegnidas erigidas tranter il 1939 ed il 1942 dals occupants talians. Sut domini communistic n’han ins alura strusch sviluppà vinavant la rait da vias. Ins ha però er tegnì bass il basegn – fin il 1990 n’era il possess d’automobils betg admess a privats. Las cundiziuns sin via èn per gronda part anc adina nauschas, ma cun agid dal patg da stabilitad dal Balcan han intginas vias da transit gia pudì vegnir sanadas. L’emprima autostrada dal pajais, la SH 2 (Tirana–Durrës), è vegnida averta l’onn 2000; ulteriuras èn medemamain gia terminadas resp. sa chattan en planisaziun u construcziun.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Tut las lingias da viafier dal pajais èn vegnidas construidas suenter la Segunda Guerra mundiala, savens en furma da «lavur voluntara» da la populaziun u da students. Il 2013 dumbrava la rait da viafier 346 kilometers, 101 kilometers pli pauc ch’ils onns 1990. Il 2016 eran en funcziun las lingias Durrës–Kashar, Durrës–Elbasan–Librazhd, Durrës–Shkodra e Durrës–Fier. Pervi da la liberalisaziun dal traffic privat suenter il 1990 e l’extensiun da la rait da vias ha la viafier da cumbatter ils ultims dus decennis cun cifras sbassantas, e quai tant areguard il traffic da martganzia sco er da persunas.
[modifitgar | modifitgar il code]
A Durrës a la Mar Adriatica sa chatta il pli grond port da l’Albania. Impurtants ports pli pitschens sa chattan a Shëngjin, Vlora e Saranda. Da Durrës u Vlora existan colliaziuns da navs-fera a Brindisi, Bari, Ancona, Triest e Venezia en l’Italia; Saranda en l’Albania dal Sid sa lascha cuntanscher cun la navetta nà da Corfu.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
La suletta plazza aviatica civila en funcziun sa chatta sper Tirana, en ina distanza da 17 km en il nordvest da la chapitala. Il 2010 è er vegnì avert sper Kukës ina plazza d’aviaziun, ma quella vegn be duvrada sporadicamain. L’Albania na dispona da nagin’atgna societad aviatica.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’Albania è segnada d’ina cultura ritga da fassettas, la quala ha percurrì dapi l’independenza da l’Imperi osmanic (1912) in svilup fitg vast. Pervi da l’isolaziun relativa dal pajais ha la cultura pli u main pudì mantegnair sur ils tschientaners sias atgnadads tipicas.
Ils Albanais en l’Albania, il Cosovo, la Macedonia dal Nord, la Serbia ed il Montenegro disponan d’ina cultura communabla, la quala è sa sviluppada fermamain dapi che la tenda da fier è crudada.
Cultura populara[modifitgar | modifitgar il code]
La cultura populara albanaisa sa concentrescha surtut sin ils territoris, en ils quals la gronda part da la populaziun era povra e betg fitg scolada e sa manifestescha en furma da costums, sauts popularas ed epos e chanzuns. A la cultura immateriala ch’è vegnida dada vinavant a bucca sa laschan er attribuir las diversas versiuns da normas da dretg da disa (kanun).
Surtut sut il reschim communistic è la cultura populara vegnida tgirada e promovida, ma er duvrada per intents ideologics. Festas da folclora han lieu regularmain en tut il pajais.
La musica populara è segnada en il sid da l’isopolifonia, en il nord prevala percunter la musica omofona. La tradiziun musicala è ordvart ritga e variescha vaira ferm da regiun tar regiun. Tipics èn er ils instruments specifics, sco diversas sorts da lautas, da flautas e d’auters instruments a flad (p.ex. la cornamusa albanaisa che deriva da la gaida da la Trachia), en pli tamburins e schumbers da differentas materialias e grondezzas. L’Albania dispona però er d’ina ritga tradiziun musicala en las citads, nua ch’èn sa furmads divers orchesters e chapellas.[14]
Il saut tradiziunal cumpiglia sauts epics e sauts lirics, tar ils quals ils sautunzs chantan er. La furma da saut la pli populara è, sper autras variantas, il saut da rudè. Las festas da saut èn mintgamai segnadas da costums plain colurs e da coreografias fitg variadas.
Fin ils onns 1950 eran ils costums dal pajais er derasads en il mintgadi. Pli baud exprimivan quels savens la ritgezza u il status social da la persuna. Ozendi vegn la tradiziun dals costums surtut tigrada en uniuns culturalas. Ma en territoris rurals èn els tuttavia anc en diever a chaschun da nozzas u d’autras festas da famiglia.
Spazis culturals[modifitgar | modifitgar il code]
Culturalmain sa divida l’Albania en trais regiuns grondas, las qualas sa laschan da lur vart sutdivider en spazis culturals pli pitschens. Il segn distinctiv central da las trais regiuns grondas furma il dialect resp. la gruppa da dialects. En l’Albania dal Nord vegnan discurrids dialects gegics che sumeglian quels dal Cosovo e da la Macedonia dal Nord. Il kanun dal Lekë Dukagjini ha furmà il dretg da disa tradiziunal dals Albanais gegics durant il temp osmanic ed er sur quel ora.
En l’Albania dal Sid èn derasads dialects toscs, als quals ins è er s’orientà cun stgaffir la lingua da standard albanaisa. Il sid è en general enconuschent per sia musica; il chant da questa regiun è schizunt vegnì recepì sco Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
L’Albania Centrala furma ina zona da transiziun tranter las duas regiuns. Ils dialects varieschan qua pli fitg da regiun tar regiun che quai ch’igl è il cas en il nord u en il sid dal pajais. En il sid da l’Albania Centrala domineschan elements toscs, en il nord elements ghegs. Il cunfin dialectal tranter la gegëria en il nord e la toskëria en il sid tanscha pli u main per lung dal Shkumbin. In’ulteriura caracteristica da l’Albania Centrala, che differenziescha questa part dal pajais da las duas ulteriuras regiuns, è sia musica populara segnada da clarinetta, daira ed accordeon.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
L’architectura da l’Albania è, tuttina sco la cultura, ritga da cuntrasts. Là nua ch’han pudì vegnir mantegnids centers da citads istorics pon ins contemplar prestaziuns architectonicas surtut dal temp osmanic e venezian. Pervi da lur caracteristicas architectonicas or da l’epoca osmanica fan per exempel las duas citads Berat e Gjirokastra, situadas en il sid dal pajais, part dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. Er a Tirana ed Elbasan èn entiras vias segnadas da quest stil architectonic. Autras citads han survegnì pervi da differentas influenzas culturalas ed economicas lur cumparsa odierna; da numnar èn surtut Korça (chasas da commerziants en il stil dals fundaturs e floreal) Shkodra, Vlora, Saranda e Durrës (architectura taliana). Furmas fitg arcaicas èn oravant tut da chattar en regiuns muntagnardas. In exempel per l’architectura medievala furma il chastè da Petrela.
Oz è l’architectura segnada da numerus edifizis cun plattas prefabritgadas dal temp socialistic. Quels han fatg part dals plans da la regenza dictatorica dad Enver Hoxha che preveseva ina cumparsa unitara per tut ils lieus.
Ina tut autra via ha mess ad ir l’architectura moderna: L’onn 2000 ha l’artist e president da la citad da Tirana da lez temp Edi Rama (pli tard primminister) cumenzà a colurar edifizis trists en il center da la citad; en il fratemp han ins sa laschà inspirar en tut il pajais da quest’idea. Surtut citads pli grondas èn vegnidas enritgidas cun blera colur e cun in’architectura ludica.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Producziuns da film albanaisas datti dapi l’onn 1952, cur ch’è vegnì realisà cun reschissurs russ l’emprim film da kino. Igl è quai stà in film davart l’erox naziunal Scanderbeg, sia vita e sia guerra cunter ils Osmans. Producids vegnivan ils films dal studio Shqipëria e Re a Tirana, il qual è vegnì serrà il 1991. Quel produciva fin a 14 films ad onn. Ozendi existan diversas firmas da producziun pli pitschnas. Dapi il 2003 ha lieu mintg’onn il Tirana International Film Festival.[15]
Art[modifitgar | modifitgar il code]
In exempel excellent per l’art albanais tempriv furma il pictur d’iconas Onufri ch’è stà activ en il 16avel tschientaner en l’Albania dal Sid. Kolë Idromeno vala sco emprim Albanais ch’è s’orientà a la pictura seculara, realistica.
Musica contemporana[modifitgar | modifitgar il code]
Numerus festivals ed emissiuns da televisiun sa deditgeschan a la musica actuala, uschia per exempel il festival da musica Festivali i Këngës a Tirana che vegn manà tras dapi il 1961 mintg’onn e che furma dapi il 2003 la decisiun preliminara albanaisa per l’Eurovision Song Contest.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils pli impurtants poets da la litteratura albanaisa dal 19avel tschientaner tutgan sper Gjergj Fishta (1871–1940) tranter auter Naim Frashëri (1846–1900) e Girolamo de Rada (1814–1903). Ils pli enconuschents represchentants da la prosa pli nova èn Fan Noli (1882–1965), Mimoza Ahmeti (* 1963) ed Anila Wilms (* 1971). Impurtants auturs albanais dal realissem socialistic e da la litteratura contemporana èn tranter auter Sterjo Spasse (1914–1989), Dritëro Agolli (* 1931) ed Ismail Kadare (* 1936) ch’è er enconuschent a nivel internaziunal.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Sper il Radio Televizioni Shqiptar statal datti divers ulteriurs emetturs privats. Sco ils meds da massa statals n’èn er blers emetturs e publicists privats politicamain betg independents. Las gasettas las pli derasadas èn Shqip e Shekulli. Cun ina circulaziun totala da 95 100 exemplars da tut las dudesch gasettas dal di ch’èn cumparidas il 2001 ha il pajais ina da las pli bassas ratas da lecturs da gasettas da l’Europa.
En la rangaziun da la libertad da pressa 2017 che vegn edida da Reporters senza cunfins è l’Albania stada plazzada sco 76avel da 180 pajais. Areguard la libertad da pressa taxeschan organisaziuns nunguvernamentalas la situaziun sco «segnada da problems».
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport il pli popular en il pajais è il ballape. Tranter ils pli gronds success da la squadra naziunala da ballape tutgan la victoria en il Cup dal Balcan l’onn 1946 sco er la participaziun al campiunadi europeic l’onn 2016. Daspera giogan er ballabasket, ballarait, auzar pais ed il tir in’impurtanta rolla. Cun il campiunadi europeic en auzar pais ha gì lieu il 2013 a Tirana l’emprima giada ina concurrenza internaziunala pli gronda. Sper la Bosnia ed Erzegovina furma l’Albania il sulet pajais europeic senza medaglia olimpica.
Cuschina[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina albanaisa è segnada d’influenzas mediterranas ed orientalas. Spezialitads albanaisas èn byrek, pite, fli, schuppa da fava, biftek, tarator, llokum, kadajif, sultjash e bakllava. Tipicas bavrondas indigenas èn boza, dhallë e raki. Bleras spezialitads èn er derasadas en auters pajais da l’Europa dal Sidost ed en il Proxim Orient.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sper divers dis da festa religius cristians (catolics ed ortodoxs) ed islamics (incl. bektaschi) ed il di da la lavur (prim da matg) vegnan er festegiads: Dita e Verës (14 da mars, ina festa da la primavaira pajauna), il di da la beatificaziun da Mamma Teresa (5 da settember), la festa naziunala (28 da november), la liberaziun dal reschim faschistic (29 da november) e la liberaziun dal reschim communistic (8 da december).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Eckehard Pistrick: In der archaischen Bergwelt Albaniens. Cuira 2010, p. 22.
- ↑ Wilfried Heller: Abwanderungsraum Albanien – Zuwanderungsziel Tirana. (Praxis Kultur- und Sozialgeographie, tom 27), Potsdam 2003, ISBN 3-935024-68-1.
- ↑ The World Factbook — Central Intelligence Agency, consultà ils 3 d’avust 2017.
- ↑ Dhimitër Doka: Die ethnischen Minderheiten in Albanien im Licht der Volkszählung 2011. (Albanische Hefte, nr. 4), Bochum 2013, p. 14–16.
- ↑ Lars Brügger: Umstrittene Identitäten. Grenzüberschreitungen zuhause und in der Fremde, en: Die weite Welt und das Dorf. Albanische Emigration am Ende des 20. Jahrhunderts. (Zur Kunde Südosteuropas: Albanologische Studien, tom 3), Vienna 2002, ISBN 3-205-99413-2.
- ↑ Arqile Berxholi, Dhimiter Doka, Hartmut Asche (ed.): Bevölkerungsgeographischer Atlas von Albanien. Tirana 2003, ISBN 99927-907-6-8.
- ↑ Gillian Gloyer: Albania: the Bradt travel guide, 3. ed., Chalfont St. Peter 2008, ISBN 978-1-84162-246-0, p. 44.
- ↑ G.F. Achminow: Die sowjetische Albanienpolitik, p. 2.
- ↑ Jad Adams: Women and the Vote. A World History. Oxford University Press, Oxford 2014, ISBN 978-0-19-870684-7, p. 437.
- ↑ The World Factbook — Central Intelligence Agency, consultà ils 3 d’avust 2017.
- ↑ Andreas Hemming: Die tückische informelle Dekollektivierung in Albanien der 1990er Jahre, (Albanische Hefte, tom 4/2012), Bochum 2013, p. 14s.
- ↑ The World Factbook — Central Intelligence Agency, consultà ils 3 d’avust 2017.
- ↑ Transparency International (ed.): Corruption Perceptions Index 2017, consultà ils 2 d’avrigl 2018.
- ↑ Ramadan Sokoli: Albanische Volksmusik, en: Werner Daum (ed.): Albanien zwischen Kreuz und Halbmond, Minca/Innsbruck 1998, ISBN 3-7016-2461-5, p. 198–202.
- ↑ Bruce Williams: Red Shift. New Albanian Cinema and its Dialogue with the Old, en: Anikó Imre (ed.): A Companion to Eastern European Cinemas, Chichester 2012, ISBN 978-1-4443-3725-9.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Bartl: Albanien. Pustet, Regensburg 1995, ISBN 3-7917-1451-1.
- Marianne Graf: Albanien nördlich des Shkumbin. Ein Stück vergessenes Südeuropa. Weishaupt, Gnas 2003, ISBN 3-7059-0166-4.
- Peter Jordan, Karl Kaser e.a. (ed.): Albanien. Geographie – Historische Anthropologie – Geschichte – Kultur – Postkommunistische Transformation. (= Österreichische Osthefte, tom spezial 17), Peter Lang, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-631-39416-0.
- Hanns Christian Löhr: Die Gründung Albaniens: Wilhelm zu Wied und die Balkan-Diplomatie der Großmächte. 1912–1914. Peter Lang, Francfurt a.M. 2010, ISBN 978-3-631-60117-4.
- Christine von Kohl: Albanien. Beck, Minca 2003, ISBN 3-406-50902-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Regenza albanaisa
- Wirtschaftsinformationen der Europäischen Kommission
- UNESCO: Le patrimoine culturel dans le Sud-Est européen: Albanie. Rapport de mission, 26 d’avrigl fin 7 da matg 2004 (PDF; 3,7 MB)


c: text/html

text:
La 39avla ediziun ha cumenzà venderdi cun bell'aura. Sonda hai pluvì in zic, però èn tuttina giuven e vegl sa scuntrads a S-chanf. Dentant n'han ins ditg betg propi savì, sch'i gartegia insumma – las prognosas da l'aura n'eran avant betg stadas evidentamain cleras.
A l'Open Air Chapella, il pli vegl open air dal Grischun, pon ins udir bands rumantschas e grischunas, da la Svizra Orientala, ma er acts internaziunals.
Controlla inevitabla
Er a l'Open Air Chapella ston vegnir resguardads tscherts puncts areguard Covid-19. A l'entrada vegnan fatgas controllas da certificats – tgi che n'ha nagin po laschar far in test per entrar.
Fatg in onn pausa – betg l'emprima giada
L'onn passà n'han ins cuntrari a la speranza dal comité d'organisaziun betg pudì realisar l'open air. La raschun è stada, sco tar blers auters festivals er, la pandemia da corona. Perquai èn ils organisaturs anc pli cuntents ch'ins po finalmain puspè realisar il festival.
La pausa dal 2020 n'era dal reminent betg l'emprima giada ch'ins ha stuì laschar ora in onn: Il segund onn dal festival – l'onn 1981 – ha il comité d'organisaziun passentà ses temp en la scola da recrut ed uschia betg pudì sa deditgar a l'open air.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ypres
Ypres (Ieper in olandes; Yper in fiammingh occidental; Ypern in todesch; Ipro in Italian storigh) l'è ona città del Belgi fiammingh cont ona popolazion de 34.000 personn.
El se troeuva in di Fiander Occidentai.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è stada fada sù in del X secol e l'è vegnuda vun di centri pussee gross de la produzion di tissuu: el Lakenhal (cioè mercaa di tissuu) l'è 'l monument pussee important de la città medieval.
Tra el 1559 e 'l 1801 l'è stada anca sede vescovil.
In de la Prima Guerra Mondial l'è stada teater de ona serie de battali che l'hann fada vegnì famosa (purtropp) in tutt el mond: de fatt l'è staa el loeugh indove per la prima voeulta (1915) hinn staa doperaa i gas chimigh 'me armi. Inoltra duranta la guerra l'è stada trada giò quasi del tutt, anca se poeu l'è stada recostruida.


text:
Il parlament grischun ha cumenzà mesemna uffizialmain cun la lavur. La politicra socialdemocratica Beatrice Baselgia ha avert la sessiun d’avust, cunquai ch’ella è la deputada ch’è il pli ditg en uffizi. En ses pled è ella sa drizzada direct a las novas deputadas ed ils novs deputads ed ha motivà els dad er s’engaschar uschè ditg en la politica sco quai ch’ella fetschia. Plinavant è Beatrice Baselgia sa mussada cuntenta ch’il nov parlament è pli feminin e pli giuven. Uss valia dentant er da nizzegiar questa schanza.
Igl è l'emprima sessiun dal nov parlament, quai munta che 54 da 120 deputadas e deputads han lur premiera en il Cussegl grond. Cun ils pleds «jau engir quai» ubain «jau empermet» han las novizas ed ils novizs sincerà da vulair exequir lur uffizi tenor meglier pudair e savair.
Persunal e traffic public stattan en il center
Il Cussegl grond sto far trais revisiuns da leschas en sia emprima sessiun en nova constellaziun. Cun grondas discussiuns èsi cunzunt da quintar tar la revisiun da la lescha dal persunal dal chantun.
La lescha da persunal dal chantun dovra ina revisiun perquai ch'ella na correspunda betg pli al temp dad oz. Las cundiziuns per il persunal chantunal duain vegnir meglieradas ed adattadas a la fiera da lavur. Dapi intgins onns dettia dapli problems da chattar avunda persunal dal fatg e persunal che maina, argumentescha la regenza.
Las fracziuns dal Cussegl grond èn per gronda part da principi d'accord cun la revisiun, crititgeschan dentant singuls puncts. Sulet la PPS renviescha ella dal tut, cunzunt ch'i duai dar sustegn per la tgira d'uffants saja deplazzà.
Anc duas revisiuns da leschas ...
Sper la lescha da persunal sto il Cussegl grond er reveder la lescha davart il traffic public. Entras novas furmas da mobilitad e tecnologia u er cun meglierar areals da staziuns e purschidas turisticas vul la regenza meglierar la purschida e motivar Grischunas e Grischuns sco er giasts da nizzegiar bus e trens.
In'ulteriura finamira da la revisiun totala da la lescha è da promover la transparenza en connex cun ils plans dal traffic public. La nova lescha sa referescha al Green Deal dal chantun. Entras ina meglra purschida duai la populaziun nizzegiar dapli il traffic public ed uschia sbassar las emissiuns da CO2. Sper quai duain per exempel er vehichels electrics vegnir integrads en il traffic public.
Temp è vegnì stgars – revisiun vegn stuschada
Per finir fiss anc la lescha davart la protecziun da la natira e da la patria restada. Cunquai ch'il temp è vegnì stgars ha la conferenza da presidents dal Cussegl grond decidì la gievgia saira da stuschar la revisiun sin la sessiun da l'october. Igl è be ina mini-revisiun da la lescha che prevesa che possessuras e possessurs survegnan dapli dretgs en connex cun la tgira da monuments: Da nov duai esser pussaivel da far recurs cunter ina decisiun da metter lur edifizis en l’inventari chantunal. Quai propona la regenza e realisescha uschia in’incumbensa or dal parlament. L’onn 2019 era vegnì crititgà che possessuras e possessurs vegnian involvids memia tard e memia pauc en l’entir process d’inventarisar objects ch’èn degns per vegnir protegids. Il dretg da far recurs è la suletta midada – uschiglio resta la lescha per proteger la natira e la patria sco ella è.
Laud per petiziuns dal parlament da mattas
Il Cussegl grond ha venderdi avantmezdi dà ina vusch a las giuvnas. El ha numnadamain surdà cun gronda maioritad duas petiziuns or dal parlament da mattas a la regenza. Il parlament da mattas pretenda in traffic public pli ecologic, per exempel cun vehichels electrics. Sper quai veglian las giuvnas che lavur mobila duai esser pussaivla en l'entir chantun, e che l'administraziun chantunala va ordavant cun bun exempel en quest connex. Sco davosa petiziun han ellas inoltrà la proposta che chasas da scola duain daventar neutralas al clima, quella n'è dentant betg vegnida surdada a la regenza. Or da las retschas dal Cussegl grond hai dentant dà bler laud per las giuvnas che s'engaschan per temas che pertutgan ellas uss ed en l'avegnir.
Plinavant stat sin il program...
- Elecziun dal nov president dal Cussegl grond Tarzisius Caviezel
- Elecziun dal nov vicepresident dal Cussegl Grond Franz Sepp Caluori
- Elecziuns da las cumissiuns per la legislatura 2022-26
- Petiziuns or dal parlament da mattas
- Dumondas ed incumbensas
- In apéro per il cumenzament da la legislatura e la festa cun il nov president a la fin da la sessiun


text:
Collavuraturas e collavuraturs da la Confederaziun duain esser pli sensibilisads per il rumantsch. L’Administraziun federala ha lantschà ensemen cun la Lia Rumantscha ina campagna latiers.
Dapi 25 onns è il Rumantsch ina lingua parzialmain uffiziala. Perquai saja il dretg mument da sensibilisar en favur da quel linguatg, hai num en la communicaziun communabla. Tgi che lavura tar la Confederaziun vegn envidà ad introducziuns davart il linguatg e la cultura rumantscha. Quai duai vegnir fatg en in'atmosfera lucca e divertenta, di Nicoletta Mariolini, la delegada federala per il plurilinguissem.


text:
1. superiura: Viadi d'atun
Viadi da scola dall’emprema superiura
Nus essan parti allas 8 uras ed essan i naven da Trun tochen Glion cul tren. Suenter essan nus carrai cugl auto da posta si Andiast. Leu ha nies viadi a pei entschiet. Igl emprem tschancun ei staus tochen Pigniu. Leu havein nus magliau gentar. Nus havein grillau spel lag da fermada e sut la Bargia dil tschéss. Suenter gentar essan nus serendi a Siat. Leu essan nus stai sur notg ella Casa sentupada. Suenter haver cuschinau communablamein havein nus aunc fatg entgins giugs ed essan stai da cumpignia. Quei ei stau in prima di. La sera essan nus i staunchels a letg. La damaun suenter haver siult, essan nus suandai la Senda sursilvana tochen Laax. Naven da Laax essan nus carrai cun auto da posta e tren a casa.
Quei ei stau in fetg bi viadi da scola.


text:
Violina
Tar la violina u gìa sa tracti d’in instrument ad artg ch’appartegna a las lautas a culiez cun corp da resonanza. Las quatter cordas (g – d1 – a1 – e2) vegnan stritgadas cun in artget. En la tradiziun da la musica classica europeica gioga la violina ina rolla centrala – blers impurtants cumponists han deditgà a quest instrument vastas parts da lur ovra.
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹violina› deriva dal talian ed è cumprovà dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner. El signifitgava oriundamain, sco furma diminutiva, ‹pitschna viola›; dapi ch’èn sa divididas en il 16avel tschientaner las trais famiglias da la viola da braccio, viola da gamba e lira vegn il term be pli applitgà per la varianta da discant (sopran) entaifer la famiglia da braccio.
Il term ‹gìa› deriva dal tudestg ‹Geige›. Là ha quel oriundamain furmà in surnum pegiurativ per la furma originara da la viola ed è alura sa sviluppà a la noziun generica per ils instruments ad artg insumma, pia inclusiv viola da bratsch, cello e gamba. Sur lung temp ha il term però mantegnì sia connotaziun negativa, uschia per exempel en la scola da violina da Leopold Mozart (1756) u er anc tar Johann Christoph Adelung. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner è il term s’etablì sco sinonim neutral da violina. L’origin dal term ‹Geige› n’è betg sclerì. Quel cumpara gia en in manuscrit dal 12avel tschientaner ed è er entrà dal vegl tudestg en il franzos (‹gigue›) resp. talian, vegl spagnol e provenzal (‹giga›). Forsa ch’il term è collià cun ‹*gīgan› (mover vi e nà), forsa sa tracti però er d’ina creaziun onomatopeica (analog a ‹gackern›, ‹kieksen› etc.).[1]
Construcziun e singulas parts[modifitgar | modifitgar il code]
Construcziun da l’instrument[modifitgar | modifitgar il code]
Il corp da resonanza u corpus sa cumpona da la cuverta, dal fund e da las rischlas. Las singulas parts vegnan colliadas cun agid da colla dad ossa u da pel. Quella consista da proteins che vegnan gudagnads or dad ossa u pel dad animals. La colla è solvabla en l’aua e daventa loma tar ina temperatura sur 50 fin 60 grads celsius. Perquai è in construider da gìas versà abel da prender dapart l’instrument senza donnegiar il lain u il lac.
Il lac protegia il lain da l’instrument e conserva l’abilitad da vibrar da quel. Tut tenor po il lac influenzar marcantamain il tun, senza però al meglierar udiblamain. Vegn il lac dà si a moda nunprofessiunala, èsi pussaivel che quel ‹stenschenta› l’instrument, vul dir restrenscha fermamain las vibraziuns da la cuverta.
Cuverta[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la cuverta sa tracti da la part ad arvieut superiura ch’è munida cun las duas foras caracteristicas en furma da f. Per il pli consista la cuverta da duas parts ch’èn culadas ensemen entamez. En il cas ideal vegn duvrà lain cun rintgs annuals fitg graschels ed ordinads a moda regulara. Plantas che correspundan a quests criteris creschan en regiuns autalpinas sin terrens cun paucas substanzas nutritivas. Quellas vegnan pinadas durant l’emprima mesadad da l’enviern, cur ch’i sa chatta pauc suc en il bist. Silsuenter vegn il lain sientà sur plirs onns, l’emprim sco bist, silsuenter intgins ulteriurs onns en furma tagliada. La cuverta finida ha ina grossezza da 2,4 fin 3,5 mm. Per cuntanscher la flexibilitad giavischada vegn lain steri taglià pli satigl che lain lom.[2]
Fund[modifitgar | modifitgar il code]
Il fund è normalmain fatg da lain d’ischi (fitg darar da papla u da salesch) e vegn medemamain elavurà en furma d’arvieut. Il fund po consister d’ina part ubain da duas parts ch’èn tatgadas ensemen (quai che sa lascha enconuscher vi da la mascheraziun spievlada a moda simmetrica).
Rischlas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las rischlas sa tracti da las parts lateralas dal corpus ch’èn tatgadas ensemen cun il fund e la cuverta. Quellas consistan per ordinari dal medem lain sco il fund.
Intarsias (uschenumnadas ‹avainas›) orneschan l’ur da la cuverta e dal fund. Igl èn quai trais sdrimas da lain satiglias ch’èn savens – en la part visibla – da colur naira. Quellas vegnan messas en il foss d’avainas e colladas. Sper lur effect decorativ servan quellas a stabilisar ils urs da la cuverta e dal fund che vargan sur las rischlas ora.
Corpus[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il corpus sa tracti d’in corp chavortg d’ina lunghezza da 35 fin 36 cm. En ina chava en furma da trapez vegn culà il culiez. Quel ha ina lunghezza da radund 13 cm e vegn collà ensemen cun l’aissa da tuc; quest’ultima ha ina lunghezza da ca. 27 cm, uschia ch’ella tanscha radund 14 cm sur il corpus. L’aissa da tuc consista per ordinari da lain d’eben ch’è caracterisà tras poras fitg finas; quel è spezialmain dir, uschia ch’el isa strusch. Pli darar, surtut tar instruments pli simpels, vegnan duvrads auters lains sco per exempel pairer; er quels vegnan dads si nair per imitar la parita dal lain d’eben pli prezius.
A la fin superiura da l’aissa da tuc sa chatta il giuf che maina las cordas en la chaschetta da claviglias. Quella cuntegna las quatter claviglias da furma conica, cun las qualas las cordas da l’instrument pon vegnir accordadas. Il chau finescha en furma da spirala (voluta, popular lindorna). Tar quella sa tracti da lain entaglià ch’ha normalmain la furma d’ina lindorna, perquai il num. La furma da la lindorna è savens in segn distinctiv dal construider da gìas.
Da l’autra vart da l’instrument dispona la rischla d’ina fora, en la quala vegn fermada la fixaziun da las cordas. Ussa sa laschan las cordas stender tranter la fixaziun da las cordas e las claviglias. La punt consista da giuven lain d’ischi e vegn tschentada tranter la cuverta e las cordas. Ella sa chatta sin la cuverta senza nagina fixaziun e vegn be tegnida en la dretga posiziun tras la tensiun da las cordas che passan suravi. Sur la punt vegnan las vibraziuns da las cordas transmessas sin il corpus.
Las cordas vegnan accordadas cun agid da las quatter claviglias en il chau. La fixaziun da las cordas po ultra da quai esser munida cun accordaders da precisiun. Sche tut las cordas èn d’atschal, fai senn che l’instrument è munì cun quatter da quests accordaders da precisiun.
Sguard en l’intern[modifitgar | modifitgar il code]
Intginas parts da la construcziun sa chattan a l’intern dal corpus. Tar la trav dal bass sa tracti d’ina glista da lain da pign ch’è tatgada vi da la vart interna da la cuverta. Quella è levamain tendida e plazzada en ina posiziun in pau inclinada envers la direcziun da las fibras. La trav dal bass è posiziunada sut la punt a moda asimetrica da la vart da las cordas dal bass.
Da vart dal discant, pia da las cordas cun la pli auta autezza dal tun, sa chatta l’‹olma›. Tar quella sa tracti d’in bastunet da lain da pign da furma cilindrica. Quel regulescha a moda decisiva il tun da la gìa, quai che resorta gia dal fatg ch’el na vegn betg collà; d’al plazzar a moda precisa è perquai da muntada centrala.
Plinavant sa chattan a l’intern dal corpus pitschens tscheps da lain da pign e tschertgels da pign u salesch che servan a stabilisar las rischlas.
Il posamintun gida a tegnair l’instrument tranter il mintun ed il givè. El è fixà vi da l’instrument cun agid da struvas da serra e sa chatta cun sunar tranter l’instrument ed il givè. Al medem intent serva la posa da spatla tranter l’instrument ed il givè. Quella vegn mintgamai fixada vi da la gìa avant sunar.
Las cordas[modifitgar | modifitgar il code]
Las quatter cordas consistan da begl natiral – enturn il qual po esser vieut filfier d’argient u d’aluminium –, da material sintetic (plastic) u da fil d’atschal. La corda la pli auta (chanterelle) è accordada sin il tun E e consista per ordinari da fil d’atschal. Cordas da begl reageschan pli ferm sin midadas da temperatura e d’umiditad e vegnan surtut duvradas per represchentaziuns istoricas. Las cordas vegnan accordadas en quintas sin ils tuns g – d1 – a1 – e2. (Accordanzas divergentas datti en la musica orientala, p.ex. en la musica persiana classica.[3]) Orchesters en Germania ed en l’Austria accordeschan cun in tun normal da 443 Hz, en Svizra per il pli da 442 Hz.
L’artget[modifitgar | modifitgar il code]
L’artget consista savens dal lain cotschen pernambuc. Lain da buna qualitad è creschì a moda guliva e las fibras èn ordinadas a moda parallela; uschia po l’artget vegnir elavurà a moda spezialmain satiglia e posseda in’elasticitad ideala. Damai che pernambuc è ina planta vaira rara, han tals artgets in aut pretsch. Artgets da scolars pli simpels èn per ordinari fatgs or dad auters lains cotschens. En il fratemp dovran er violinists professiunals adina dapli artgets fatgs or da material sintetic rinforzà cun carbon.
Giudim l’artg, pia da la vart dal violinist, sa chatta il chaltgogn fatg da lain d’eben ed ornà savens cun in’intarsia da perlmut. Tranter il chaltgogn ed il chau da l’artget èn stendids ils chavels da l’artget. Igl èn quai – tut tenor lur grossezza – radund 150 fin 220 chavels da la cua-stallun da tschertas razzas da chavals. Cun manar ina struva vegn l’artg stendì. Suenter avair finì da sunar sto questa tensiun puspè vegnir schliada. Ils chavels disponan da natira ennà da fins cuntracrutschs, ils quals fan vibrar las cordas cun stritgar sur quellas vi. Per quest intent ston ils chavels però l’emprim vegnir preparads cun colofonium (rascha da balsam natirala). Quai vegn cuntanschì cun stritgar l’artget pliras giadas sur in bloc da colofonium.
Artgets paisan tranter 55 e 65 grams. Impurtanta è la repartiziun dal pais. Il center da gravitad duess sa chattar 24–25 cm davent dal cumenzament da l’artg.[4]
Asimmetria[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia descrit, èn singulas parts a l’intern dal corpus ordinadas a moda asimmetrica. Quai sco er il fatg che la punt e las claviglias resguardan en lur construcziun la differenta grossezza da las singulas cordas fa necessaria ina construcziun inversa per sanestrers.
Funcziunament da l’instrument e tecnicas da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
Creaziun dal tun[modifitgar | modifitgar il code]
La structura da la surfatscha da las zaidlas-chaval ed il colofonium han in effect ‹tatgant›; uschia vegn la corda tratga en direcziun da l’artgada, e quai fin che l’agen effect da suspensiun è pli grond e la corda siglia puspè enavos. Cun eleger il dretg lieu, la dretga sveltezza e la dretga pressiun da tschentar l’artg sin la corda vegn quella puspè tschiffada precis en quel mument ch’il moviment da tender e laschar liber è terminà (effect da stick-slip); uschia è garantì che la corda resta en ina vibraziun cuntinuanta. Quantas giadas per secunda che quest moviment sa repeta, dependa da la frequenza dal tun che vegn gist sunà resp. da la lunghezza da la part da la corda che vibrescha.
La corda sezza vegn da muventar be ina pitschna quantitad d’aria – memia pauc per producir in tun che fiss bain udibel per l’ureglia umana. Cun transmetter las vibraziuns da la corda sin il corpus sa reducescha bain l’amplituda da las vibraziuns vaira ferm; ma la surfatscha d’eradiaziun crescha talmain ch’i vegn mess en moviment ina quantitad d’aria bundant pli gronda, uschia ch’i sa furma in tun bain udibel.
La transfurmaziun dal tun suonda musters ordvart cumplexs. A moda simplifitgada sa lascha quella descriver sco suonda: La punt sin la quala la corda giascha vegn animada tras ils moviments da las cordas d’oscillar en direcziun da l’artgada. La cuverta da la gìa percunter, sin la quala la punt giascha, po be vibrar en in angul dretg cumpareglià cun il moviment da l’artg. Quai sforza la punt ad in moviment da sbalunziar, uschia ch’ils dus pes da la punt smatgan e distgargian a moda alternanta las duas mesadads da la cuverta.
Cun ballantschar en questa moda lavurassan las duas varts da la cuverta però ina cunter l’autra, uschia ch’il tun perdess volumen e sonoritad. Per impedir quai vegn inserì sut il pe dretg da la punt in fistet che sposta in pau a dretga l’axa da rotaziun da quest moviment da sbalunziar. Uschia vegn la gronda part da la lavur da transmissiun (surtut quella da las frequenzas bassas) prestada dal pe sanester da la punt. A reparter meglier las vibraziuns sin l’entira cuverta servan la glista ed il bastunet che sa chattan a l’intern dal corpus. La glista impedescha il pe sanester da la punt surtut tar autas frequenzas, uschia che l’axa da rotaziun sa sposta puspè a sanestra. Tar autas frequenzas è pia il pe dretg da la punt pli activ, tar frequenzas bassas il pe sanester; en l’emprim cas vegnan las vibraziuns surtut reproducidas tras la cuverta (cun sustegn da la glista), en il segund cas da la cuverta e dal fund (cun agid dal bastunet). Il volumen d’aria è serrà en il corpus sco en in resonatur chaviertg; quel effectuescha ch’il tun vegn irradià sur las foras en furma dad f.
La violina sa chatta da la vart sanestra sin il givè ed il pèz dal violinist e vegn tegnida da l’ur sanester da la missella sut. Il maun sanester vegn – tut tenor scola da violina e moda da sunar – duvrà tant per tegnair l’instrument sco er per tschiffar las cordas. Il maun dretg maina l’artg cun il qual las cordas vegnan stritgadas tranter aissa da tuc e punt.
Tuc e variaziun dal tun[modifitgar | modifitgar il code]
Autezza dal tun: Sin l’aissa da tuc da la violina na sa chattan naginas traversas. Perquai sto il violinist, per chattar il dretg tun, smatgar la corda precis al dretg lieu. Cun la tecnica da la corda dubla po er vegnir sunà a pliras vuschs. Accords vegnan normalmain arpegiads. Cun fermas artgadas sa laschan er sunar accords a trais vuschs in suenter l’auter.
Vibrato: Cun rudlar levamain vi e nà il det che tschiffa, tras moviments da la chanvella u da l’entir bratsch sanester sa lascha producir in vibrato.
Cun variar il lieu da stritgar (pli datiers da la punt u pli datiers da l’aissa da tuc) sa lascha la colur dal tun influenzar vaira ferm. Er la pressiun e la spertadad da las artgadas influenzeschan l’intensitad e la sonoritad dal tun.
Moderaziun: Sin la punt po vegnir muntada in’uschenumnada surdina. Tras sia massa reducescha quella l’amplituda da vibraziun da la punt e sbassa l’atgna frequenza da quella. Tut tenor la construcziun da la surdina reducescha quella il volumen pli pauc u pli fitg. Medemamain ha la surdina l’effect ch’il tun da la violina daventa pli ‹nasal›.
In flagiolet sa lascha sunar cun tschentar ils dets dal maun sanester levet sin ils puncts da la corda, nua che sa chattan nufs da vibraziun da modus superiurs. Tras quai vegn la frequenza da basa temprada ed i vibreschan be las undas armonicas (per exempel la dubla u traidubla frequenza tar la mesadad resp. tar in terz da la lunghezza da la corda). Da quai resultan tuns ‹da flauta›, sferics.
Dinamica[modifitgar | modifitgar il code]
Vi da l’ureglia sanestra dal violinist cuntanscha la violina tar il fortissimo valurs maximalas da bundant 110 dB. En ina distanza da 6,5 meters èn quai 43–45 dB en il pianissimo e 73–80 dB en il fortissimo.
In sguard a las singulas tonalitads[modifitgar | modifitgar il code]
Betg tut las tonalitads sa laschan sunar tuttina bain sin la violina. Sper tonalitads ch’èn levas da sunar, datti talas ch’èn grevas da sunar u che na sa laschan en il cas extrem insumma betg sunar. Il grad da difficultad dependa da divers facturs, sco per exempel schebain cordas vidas pon vegnir duvradas u dal dumber dals segns (♯ resp.♭). En ses cumpendi da la violina dal 1844 scriva Hector Berlioz latiers: «Las violinas tunan meglier e sa laschan sunar pli tgunsch en las tonalitads che lubeschan da duvrar las cordas vidas. Areguard la clerezza dal tun para sulettamain la tonalitad C da furmar in’excepziun da quella regla; la clerezza dal tun resorta qua main ferm che en las tonalitads A ed E, e quai cumbain che tut las quatter cordas vidas stattan a disposiziun en C, entant ch’igl èn quai be trais en A e schizunt be duas en E.»[5] Sco tonalitads ch’èn levas u relativamain levas da sunar inditgescha el las suandantas: C, D, Es, E, F, G, As, A, B, H (en dur) – c, cis, d, e, g, a, h (en mol). Da l’autra vart stattan las tonalitads ch’èn quasi nunpussaivlas da sunar sco Dis, Fes, Gis, Ais, Ces (en dur) – dis, fes, ges, as, ais, ces (en mol).
Instruments parentads[modifitgar | modifitgar il code]
Variantas pli pitschnas ed adattaziuns pli cumadaivlas da la violina furman pochette, violino piccolo e la violina cun culiez curt.
Tar la viola sa tracti d’ina furma da construcziun dals instruments ad artg in pau pli gronda che tuna correspundentamain in pau pli bass. A la medema famiglia d’instruments appartegna il violoncello (cello) che vegn sunà en in’autra posiziun, numnadamain cun il culiez ad aut e la vart davant drizzada davent dal musicist che sesa sin ina sutga. Il cuntrabass u gìun è segnà tant da caracteristicas da las gambas – a las qualas el vegniva attribuì pli baud – sco er da la famiglia da las gìas. El vegn sunà en pe.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims precursurs da la violina dateschan dal 8avel tschientaner e derivan da la regiun spagnol-maurica. Sco ulteriurs instruments parentads èn da numnar il rebec e la lauta ad artg (ch’è stada en diever fin en il 16avel tschientaner).
L’emprima menziun da la violina sco tala è documentada vers il 1523, cur che «les trompettes et vyollons de Verceil» (las trumbettas e violinas da Vercelli) han survegnì in onurari a Turin a la curt dal duca da la Savoia. Tar la pli veglia illustraziun d’ina violina sa tracti dal maletg d’altar en la baselgia S. Cristoforo a Vercelli; sin quel è represchentada in’amuretta che suna gìa. Las emprimas violinas eran sulettamain munidas cun trais cordas.
La furma da la violina odierna deriva da l’Italia dal Nord e n’è praticamain betg sa midada dapi ca 1540. Enconuschents construiders da gìas talians èn stads Andrea Amati, Nicola Amati, Gasparo da Salò, Guarneri del Gesù ed Antonio Stradivari. Al nord da las Alps valevan las violinas da Jakobus Stainer dad Absam (Tirol) fin la fin dal 18avel tschientaner sco las meglras. Ils instruments ch’èn vegnids construids da quel temp vegnan numnads violinas baroccas; dapi ils onns 1950 vegnan quels duvrads adina dapli per sunar musica veglia. Uschia sa lascha s’avischinar a moda pli autentica a l’ideal dal tun dal 17avel e 18avel tschientaner.
Surtut Stradivari è pli tard daventà il grond exempel per l’execuziun ed ils princips da construcziun da quasi tut las violinas, quai ch’ha manà ad ina ferma unificaziun. En il 19avel tschientaner han ins cumenzà a construir culiezs in pau pli lungs e montads a moda pli inclinada; quai pussibilitava ina pli auta tensiun da las cordas e correspundeva a las pretensiuns da salas da concert e d’orchesters che daventavan adina pli gronds. Igl è però vegnì crititgà che quai rendia il tun pli dir e main plaschaivel. En Frantscha ha surtut Jean-Baptiste Vuillaume dà impuls decisivs cur ch’el è sa fatschentà cun las violinas da Stradivari e Guarneri.
Violinas favuraivlas vegnivan gia construidas a l’entschatta dal 19avel tschientaner en manufacturas tudestgas e franzosas. La construcziun da gìas industriala ha alura cumenzà l’onn 1887 a Nagoya (Giapun) cun la fundaziun da la Suzuki Violin Co. Ltd. tras Masakichi Suzuki (1859–1944), il bab dal pedagog da violina Shinichi Suzuki. Gia suenter curt temp eran emploiads là 1000 collavuraturs e vegnivan construidas mintga mais fin a 400 gìas e 4000 artgs.
Bain hai adina puspè dà emprovas d’adattar l’instrument al temp, per exempel cun far diever d’autras materialias (main charas) u cun variar detagls da la cumparsa exteriura (p.ex. la lindorna). Ma blers musicists van strictamain or da via a violinas cun in’autra cumparsa u che na correspundan betg a l’ideal dal tun classic, uschia ch’igl è grev da vulair sviluppar vinavant seriusamain l’instrument.
Aspects pedagogics[modifitgar | modifitgar il code]
A sunar violina sa lascha gia cumenzar en giuvens onns. Per far carriera sco violinist da professiun èn pedagogs da l’avis ch’i saja indispensabel da sa famigliarisar cun l’instrument gia en ina vegliadetgna tranter 3 e 6 onns. Perquai existan numerusas scolas da violina adattadas a la vegliadetgna d’uffant. In exempel fitg derasà furma la metoda da Suzuki, numnada tenor Shinichi Suzuki che l’ha sviluppà.
Sco impurtanta ovra pedagogica istorica vala surtut ‹Versuch einer gründlichen Violinschule› da Leopold Mozart (1756). Questa ed autras ovras istoricas furman er impurtantas funtaunas per il studi da la pratica da sunar istorica (p.ex. en connex cun represchentaziuns istoricas).
Per pudair cumenzar a sunar gìa cun detta pitschna e bratscha curta datti instruments adattads en las suandantas grondezzas: 7/8, 3/4, 1/2, 1/4 u 1/8 e schizunt 1/16 ed 1/32. Da la fracziun na dastga però betg vegnir concludì sin la grondezza reala da l’instrument. En realitad munta 3/4 che la gìa è radund 6 % pli pitschna che l’instrument entir; tar 1/2 èn quai radund 12 %.
Diever da la violina en la musica[modifitgar | modifitgar il code]
La violina è colliada stretgamain cun il svilup da la musica europeica dal temp modern, uschia ch’igl exista in fitg vast repertori ch’è vegnì scrit explicitamain per quest instrument.
Sco vusch solista[modifitgar | modifitgar il code]
Impurtantas ovras per la violina sco vusch solista (senza accumpagnament) hai gia dà fitg bleras dal temp baroc; da menziunar èn surtut Heinrich Ignaz Franz Biber e Johann Sebastian Bach. Da quel temp han ins savens fatg diever da la pussaivladad da la corda dubla, cun la quala sa laschan intunar sin la violina a medem temp pliras vuschs. Durant la classica e romantica èn ovras solisticas stadas main derasads (quai che vala dal reminent er per auters instruments sco il clavazin u l’orgla). Tuttina hai dà da quel temp in ulteriur punct culminant en furma da las 24 ‹Capricci› da Niccolò Paganini. En il 20avel tschientaner èn cumponists sco Bartók, Strawinsky e surtut Eugen Ysaye sa deditgads a quest gener.
Ils emprims concerts instrumentals èn sa sviluppads or da la pratica barocca da laschar resortir il primviolinist da l’orchester d’instruments a corda. Bainbaud èn vegnids scrits ils emprims concerts da violina ch’èn er explicitamain vegnids declerads sco tals (p.ex. da Torelli, Vivaldi u Bach). Tut ils trais classichers viennais (Haydn, Mozart, Beethoven) han scrit concerts da violina, medemamain ils pli impurtants maisters da la romantica (Spohr, Mendelssohn Bartholdy, Schumann, Dvořák, Tschaikowsky, Brahms, Bruch) e blers cumponists da pli tard sco Jean Sibelius, Schönberg, Berg, Strawinsky, Dmitri Schostakowitsch e Serge Prokofiev. A partir da la fin dal 19avel tschientaner èn vegnidas cumponidas intginas ovras per solists da violina cun accumpagnament d’orchester ch’eran formalmain pli libras e vulevan sa distatgar dal gener da concert oriund. Exempels furman la ‹Symphonie espagnole› da Lalo, la rapsodia ‹Tzigane› da Ravel, il ‹Poème› dad Ernest Chausson u ‹The Lark Ascending› da Ralph Vaughan Williams.
Musica da chombra[modifitgar | modifitgar il code]
Strusch in’ovra da chombra scritta per instruments a corda u per instrumentaziun maschadada desista d’almain ina vusch da violina. Ils geners ils pli frequents èn la sonata da violina, la sonata da trio, il trio d’artgists u da clavazin, il quartet da trio u da clavazin, il quintet d’artgists ed il sextet d’artgists. En bleras da questas furmaziun è la melodia principala attribuida a la violina.
Orchester[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il baroc datti en l’orchester – tuttina sco en il quartet d’artgists – duas differentas vuschs da violina, las qualas èn savens occupadas en furma da chor, pia cun plirs violinists. En ina sinfonia romantica cun orchestraziun gronda sunan per ordinari 16 emprimas e 14 segundas violinas, per part schizunt dapli. Omaduas gruppas vegnan normalmain manadas d’in u plirs mainavuschs al pult da notas il pli davant. Davant dal tut sesa il primviolinist ch’ha magari da sunar solo ed il qual porta ina responsabladad speziala per l’entir orchester.
Musica da saut[modifitgar | modifitgar il code]
En connex cun la carriera solistica da la violina en la musica da la curt dal 17avel tschientaner è quella er sa sviluppada a l’instrument principal per accumpagnar sauts. Ils maisters da ballet sunavan violina e faschevan diever da quella per inscenar sauts da l’auta societad. Cun l’emancipaziun dal saut burgais en il 18avel tschientaner èn sa furmadas bleras chapellas da saut che consistivan per ordinari da duas violinas (cun bass). L’emprima sunava la melodia, la segunda agiuntava ritmus ed accords. Anc dal temp da la culminaziun da la musica da saut viennaisa (temp dal Biedermeier) cun Joseph Lanner u Johann Strauss bab stevan las violinas en il center da las chapellas da saut e blers elements da saut èn er vegnids integrads en la musica da concert.
Musica tradiziunala[modifitgar | modifitgar il code]
En bleras furmas da musica tradiziunalas (folk-music, musica populara) vegn fatg diever da la gìa. En quest connex vegn ella savens numnada Fiedel u fiddle. Tranter auter è la gìa in tipic instrument da la musica tradiziunala dals suandants pajais: Irlanda, Scozia, Norvegia, Svezia, Pologna, Ungaria, Frantscha, il territori alpin, la Slovachia, ma er da l’Africa dal Nord.
Musica classica da l’India[modifitgar | modifitgar il code]
En la musica classica da l’India dal Sid è la violina sa messa tras cun Baluswami Dikshitar (1786–1859), in frar dal grond cumponist Muthuswami Dikshitar.[6] Emprimas illustraziuns da violinas en l’India sa chattan en il palaz da Tipu Sultan (1750–1799) ch’era s’allià cun la Frantscha e che s’interessava en general per la tecnica e cultura europeica.
En l’India dal Sid furman la violina e la vina dapi lura ils pli impurtants instruments a cordas. Là vegn la gìa pusada cunter il pèz e tegnida en ina posiziun inclinada vers engiu. Enconuschents violinists da l’India dal Sid èn Kunnakudi Vaidyanathan, Mysore Manjunath, Ganesh e Kumaresh, L. Subramaniam. En l’India dal Nord ha il cumponist bengal Nidhu Babu (1741–1839) probablamain duvrà sco emprim la violina per accumpagnar a Calcutta ses chant. Il pli enconuschent violinist da l’India dal Nord è stà V.G. Jog (1922–2004).
Jazz e rock[modifitgar | modifitgar il code]
Er en la musica da divertiment pli nova gioga la gìa in’impurtanta rolla; quai vala tant per l’orchester da tango, sco er per chapellas da ‹zighinghers› u per tschertas furmaziuns da jazz (Stéphane Grappelli, Mahavishnu Orchestra e.a.). Ma er en il blues, rock e schizunt metal datti adina puspè bands che fan diever da la gìa. Ed er blers violinists moderns ch’èn s’etablids en la musica classica fan magari part da projects da crossover (Nigel Kennedy, Anne-Sophie Mutter).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Wolfgang Pfeifer: Etymologisches Wörterbuch des Deutschen. 2. ed., Akademie-Verlag, Berlin 1993.
- ↑ Barbara Gschaider: Ratgeber Geige. Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 21ss.
- ↑ Edith Gerson-Kiwi: The Persian Doctrine of Dastga-Composition. A phenomenological study in the musical modes. Israel Music Institute, Tel-Aviv 1963, p. 15.
- ↑ Barbara Gschaider: Ratgeber Geige. Edition Bochinski, Bergkirchen 2008, ISBN 978-3-937841-68-7, p. 58
- ↑ Hector Berlioz: Instrumentationslehre (1844/1904), reediziun Lipsia 1955, p. 61s.
- ↑ V.V. Ramesh: The Great Violin Maestros Of The Past. Pallavi's Lalgudi G. Jayaraman Sydney Concert Souvenir, november 1995.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Lothar Cremer: Physik der Geige. Hirzel Verlag, Stuttgart 1981, ISBN 3-7776-0372-4.
- N.V. Fletcher, T.D. Rossing: The Physics of Musical Instruments. Springer Verlag, New York 1991, ISBN 0-387-96947-0.
- Wernfried Güth: Einführung in die Akustik der Streichinstrumente. Hirzel Verlag, Stuttgart/Lipsia 1995, ISBN 3-7776-0644-8.
- Erik Jansson: Acoustics for Violin and Guitar Makers. 4. ediziun, 2002.
- Heike Prange: Die Violine – Bestandteile, Bau, Geschichte, Pflege, Spiel. Bärenreiter Verlag, Kassel 2005 (2. ed.), ISBN 3-7618-1900-5.
- Paul Otto Apian-Bennewitz: Die Geige. Der Geigenbau und die Bogenverfertigung. Simon & Wahl, Egweil 1998, ISBN 3-923330-34-0 (reproducziun da l’ediziun Weimar 1892).
- Otto Möckel: Geigenbaukunst. Nikol, Hamburg 2005, ISBN 3-937872-09-4, 8. ed.
- Stefan Drees (ed.): Lexikon der Violine. Laaber-Verlag, Laaber 2004, ISBN 978-3-89007-544-0.
- Walter Kolneder: Das Buch der Violine. Bau, Geschichte, Spiel, Pädagogik, Komposition. Atlantis Musikbuchverlag, Turitg 2002 (6. ed.), ISBN 3-254-00147-8.
- Eduard Melkus: Die Violine. Eine Einführung in die Geschichte der Violine und des Violinspiels. Schott, Mainz 2000 (3. ed.), ISBN 3-7957-2359-0.
- Yehudi Menuhin, William Primrose: Violine und Viola (Yehudi Menuhins Musikführer). Edition Bergh im Ullstein, Francfurt a.M. 1993, ISBN 3-7163-0175-2.
- Leopold Mozart: Versuch einer gründlichen Violinschule. Bärenreiter, Kassel 2005, ISBN 3-7618-1238-8 (facsimile).
- Hugo Pinksterboer: Pocket-Info Violine und Viola. Praktisch, klar und aktuell. Schott, Mainz 2003, ISBN 3-7957-5535-2.
- David Schoenbaum: Die Violine. Eine Kulturgeschichte des vielseitigsten Instruments der Welt. Bärenreiter Metzler, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-476-02558-6.


text:
Cun il nov studio a Cuira han ins integrà il program per las valladas dal Grischun dal sid en il program da Radio Grischa. Il studio a Samedan, nua che vegniva emess las emissiuns da Radio Grischa Südbünden, na vegn betg pli duvrà.
Correspundents en Engiadina
Ils collavuraturs engiadinais lavuran a partir dad immediat sco correspundents per Radio Grischa. Plazzas na van naginas a perder. Quai ha il maina-gestiun medias da la Somedia, Silvio Lebrument, confermà envers RTR.
25 onns istorgia da radio
Cumenzà aveva l'istorgia il 1. da december 1990. Sut il num Radio Piz Corvatsch vegniva purschì cun grond success in program da radio per l’Engiadina. Suenter 5 onns ha alura midà il possessur, ed uschia era il num,numnadamain Radio Piz.
Dapi 15 onns ensemen cun Radio Grischa
A partir da l’onn 2000 han ins cumenzà da collavurar cun Radio Grischa. Cun quella collavuraziun han ils lura era reducì l’agen program sin 4 uras la damaun. Il 2004 han ins midà il num sin Radio Engiadina, ed a la fin avevi num Radio Grischa Südbünden. Dentant è il radio en l’Engiadina uss istorgia, e quai suenter bunamain 25 onns.


text:
Quests dis vul l’uniun «la chaura» inoltrar la dumonda da bajegiar. Il terrain a Fadretsch ha ella prendì a tschains da la vischnanca da Medel. Là vegni construì dus containers, sco il president da l’uniun Peter Binz ha ditg ad RTR. En in local vegn chaschà, en l’auter madiran las magnuccas.
In provisori
Il project custa ca. 150’000 francs. I sa tracta dad in provisori, fin l’uniun la chaura haja chattà ina schliaziun definitiva. Duas signunas chaschan a partir dal schaner:
Madlaina Caviezel e la nova è Silvia Sättele che vegn cun 30 chauras a star a Curaglia.
Surtut chaschiel chaura
La finamira saja d’elavurar ca. 100’000 liters latg ad onn. Mo a l’entschatta saja quai pli pauc, di Peter Binz. Las signunas fan surtut chaschiel chaura, ina part è dentant era chaschiel nursa. Purs da l’entira Surselva pon furnir il latg.
Cun quest project vul l’uniun la chaura era motivar ils purs da tegnair dapli chauras en la vischnanca da Medel.
RR actualitad 08:00


text:
Quests dis avain nus bler sulegl ed autas temperaturas. Quai n'ha dentant betg adina in effect positiv, per exempel sin la planisaziun dal temp liber u las vacanzas. Tant sulegl porta era tscherts privels cun sai. Tgi ch'è l'entir di giudora en il sulegl po spert patir d'in culp da sulegl. Co pon ins sa proteger encunter questa chaussa malempernaivla?
Culp da sulegl
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
“Battegiaus e tarmess”
Il pli bi di en mia veta ei quel dil Batten staus! Dus dis suenter mia naschientscha e treis dis avon Nadal sun jeu vegnius battegiaus „enten num dil Bab e dil Fegl e dil Spert sogn.” Igl ei stau ils 22 da december 1945 ella baselgia parochiala da s. Gion Battesta a Fiesch! Quei di ein sesaviartas per mei sco per tuts nievbattegiai las portas dil parvis!
Tier la celebraziun dil Batten damonda aunc oz il spiritual ni il diacon il geniturs: “Cars geniturs, Vus leis che vies affon vegni battegiaus. Quei munta per vus: Vus duei educar vies affon ella cardientscha e mussar ad el da carezar Diu ed il proxim sco Jesus ha viviu ei. Vus dueis urar cun vies affon e gidar el d’anflar siu plaz ella cuminonza dalla Baselgia. Essas vus promts leutier?”
Dapi quei di da grazia era per mia famiglia e per mei indicada la direcziun treidimensiunala dalla veta: la cardientscha, la veta perpetna e la carezia el mintgadi. Pertgei jeu sun ussa battegiaus e tarmess per quella missiun!
Entschatta e finamira dalla veta cristiana vegnan celebradas el sacrament dil Batten: Aua ei vegnida derschida sur mei giu. Cheutras sun jeu vegnius purificaus e liberaus dils latschs dil puccau dalla carstgaunadad. Cheutras ha mia via cun la cuminonza ecclesiastica entschiet e quei entras suandar Jesus ed ir en direcziun dalla veta eterna!
Mes cars, dat ei enzatgei pli bi che in di che arva a nus la porta dil parvis e quei per adina, buca mo per quella veta terrestra, mobein per la veta eterna? Tgei grazia divina! Gia el 4. tschentaner ha sogn Gregori da Nazianz detg: “Il Batten ei il pli bi ed il pli magnific dun da Diu” (or. 40,3-4). A quella grazia dil Batten stoi jeu denton mintga di star fideivels! Dignitad, denton era buordi! Dignitad digl affon da Diu, denton era buordi dil puccont che astga denton adina quintar cun la immensa misericordia da siu Bab en tschiel!
“Battegiaus e tarmess” sun jeu!
“Battegiaus e tarmess” eis Ti!
Gie, sco jeu eis era Ti battegiaus e tarmess! “Crei el Segner Jesus, e ti vegns spindraus, ti e tia casada” di s. Paul a siu guardian dalla perschun a Flilippi. “Ed immediat eis el seschaus battegiar cun tut ils ses” (Fatgs 16,31.33).
Sche ti vuls emprender d’enconuscher enzatgi in tec meglier, lu damondas ti el forsa: “Cu eis ti naschius?” Da rar ni insumma mai damondas ti el: “Cu eis ti vegnius battegiaus?” E dil reminent: Sche ti has difficultads cun enzatgi, patratgas Ti lu vidlunder che quella persuna ei sco ti battegiada e ch’ella ei sco Ti in affon carezaus da Diu? Ei va cheu buca mo per la stema dalla persuna, mobein en emprema lingia per la stema d’ina persuna battegiada sco Ti! Sco affon da Diu eis Ti cun ella sin via viers il parvis! Quei ei nossa cardientscha! A Diu seigi engraziau persuenter!
Tiel Batten da Jesus entras Gion e Jordan han ins saviu udir ina vusch che ha tunau giu da tschiel: “Ti eis miu Fegl carezau, da tei hai jeu miu cumplascher” (Mc 1,9-11).
Quella vusch da Tiu Bab en tschiel resuna dapi il Batten era per Tei, emporta buca tgi che Ti eis. Teidla oz quella vusch buca mo cun Tias ureglias, mobein teidla ella el profund da tiu cor: “Ti eis miu fegl carezau, da tei hai jeu miu cumplascher”!
“Battegiaus e tarmess” eis Ti!
“Battegiai e tarmess” essan nus!
Mes cars, nus tuts giavischein in plaz en tschiel! Per saver survegnir el stuein nus esser pigns avon Diu e surschar l’iniziativa al “signur dalla fiasta”. Ei va per ver in cor affonil che retscheiva tut cun mauns vits, ella cardientscha viva ed ella carezia concreta dil mintgadi.
Il Batten ei la fontauna dalla nova veta en Cristus, ord la quala l’entira veta cristiana nescha. Perquei celebrescha la Baselgia mintg’onn ella vigelgia pascala la renovaziun dallas empermischuns da Batten. All’entschatta dalla messa hodierna vein era nus sco pievel da Diu astgau renovar la memoria da nies Batten.
Gie, mes cars, tgei munta quei? Cu la stauncladad vegn sur da nus, eis ei necessari da puspei destadar il dun che nus vein retschiert da Diu! Ussa eis ei forsa per entgins da nus veramein necessari da puspei destadar il dun dil Batten ch’ei sedurmentaus en nus, da surventscher la tema, da quintar cun la forza divina e d’acceptar detschartamein nossa part dil pitir, per saver annunziar igl evangeli cun legria. Quei ei era la finamira dil meins extraordinari dalla missiun mundiala sco era dil pelegrinadi marian da nies uestgiu da Cuera a Nossadunnaun. Igl ei nossa finamira sco pievel da Diu, dil qual ils commembers ein tuts battegiai e tarmess el mund hodiern. S. Paul di a Timoteus: “Miu fegl, jeu admoneschel tei: Fai reviver il fiug dalla grazia divina!”
“Conforta nossa cardientscha!” han ils apostels rugau il Segner; ei setracta buca mo da crer che Dieus exista, mobein da ver di per di fidonza en el. Ei setracta atgnamein dalla dinamica el ver senn dil plaid, la dynamis, q.v.d. la forza dil Spert Sogn che avda en nus dapi nies Batten. “Battegiai e tarmess” essan nus tuts! In carstgaun catolic ei buc in satellit: El ei in member dil tgierp da Cristus, pia dall’entira Baselgia catolica.
Dalla svizra Marguerite Bay ch’ei avon duas jamnas vegnida declarada sontga tras Papa Francestg vegn ei raquintau che la statua da Nossadunna cugl affon Jesus ella baselgia Notre Dame sper Siviriez hagi mirau a moda animada sin ella. Cu Marguerite hagi sefatg en quei hagi ella detg ad in conpelegrin: “Signur Richter, mo mirei con bein che nossa mumma manegia cun nus. Ella drezza ses egls sin nus!” Sco nus essan oz vegni ord igl uestgiu da Cuera tier Nossadunna, aschia ei era Marguerite pelegrinada pliras gadas a pei a Nossadunnaun. En sia zun sempla veta ei ella stada mintga di fideivla alla grazia dil Batten. Cun ella lein nus oz danovamein saver che nus essan tarmess da Diu e restar sco battegiai fideivels a nossa missiun!
Mes cars, alla fin less jeu aunc far attents sil suandont: Suenter nossa celebraziun vegn in e scadina da nus a retscheiver in guoter cun aua benedida ed in rusari. L’aua benedida vegn dalla claustra dominicana S. Peter am Bach a Schwyz e dil pli vegl edifeci cristian dalla Svizra a Riva San Vitale, nua ch’il meins extraordinari dalla missiun ha entschiet sper il crap da batten, sco era ord il Jordan en Tiarasontga, nua che Jesus ei vegnius battegiaus. Duvrei quell’aua benedida sco regurdientscha graziusa vid Vies Batten!
Il rusari vegn dalla Tiarasontga, nua ch’el ei vegnius fabricaus a Betlehem entras famiglias basignusas. Urei era per nos frars e nossas soras ch’ein sco nus vegni battegiai e che vulan, malgrad difficultads, dar al Segner pascal la perdetga da lur cardientscha quotidiana en carezia. La carezia ed oravontut la carezia divina ha buca tiarms! Nossadunna drezza era oz ses egls sin nus.
Gie, mes cars, Ti ed jeu e nus tuts essan battegiai e tarmess en num dil Bab ed dil Fegl e dil Spert Sogn. Amen.


text:
En la stailalva dad oz tadlain nus ina schelta da quests interprets. L’entschatta faschain nus cun Costa Cordalis da la Grezia e sia «Anita». Plinavant tadlain nus la Wencke Myhre da la Norvegia, Karel Gott da la Tschechia, Bata Illic da la Serbia cun «Michaela» la Gitte Haenning dal Danemarc cun ses semperverd «Ich will’nen Cowboy als Mann» ed anc blers auters hits.
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il musicist da Friburg è plain ideas. Quellas metta el enturn en divers projects musicals. Tranter auter era cun la band «Le Roi Angus» ch'ha gì success oravant tut en la Svizra franzosa. Cun ses project da solo cul num «Shuttle» fa el dapi plirs onns musica ed ha era gia gì ina chanzun da l’emna tar SRF Virus.
En sia musica electronica cun blers synthies – el numna ses stil «Hypersonic Pop» – integrescha el gugent era tuns da ses conturn. Uschia datti per exempel a l’entschatta da «Your Shoe Is Tied To The Other» era d’udir utschels ch'han forsa chantà durant ina spassegiada tras Friburg. Durant il settember è sia nova single d’udir en ils radios da SRF 3, Couleur 3, Rete Tre ed RTR.
Mx3 – tuts per in
L'unitad fa la forza! Ils quatter radios SRF3, Couleur 3, Rete Tre e RTR scuvran e promovan mais per mais ina nova chanzun svizra. Las redacziuns da musica da RTR, RSI, RTS e SRF preschentan communablamain musica ch'ha attratg l'attenziun da las redacziuns. E quai exclusivamain per chanzuns, ch'èn da chattar sin mx3.ch.


text:
Venerdé
El Venerdé (apò Venerdì o Venardì) l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Giöedé e prìma del Sàbot.
El nòm Venerdé el vé del Latì Veneris dies, che völ dì dé de Vénere che l'ìa la dèa de la belèsa per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Vendredi 'n Fransés, Venerdì 'n Italià, Viernes en Spagnöl, Divendres en Català, Vineri 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Sexta Feira che significarès sèst dé. Apò a 'n Galés (Dydd Gwener) el nòm el vé dies Veneris.
Endèle le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa de la dèa Frigg (inglés antìc: Frigedæg) o de la dèa Freyja (norvegés antìc: Freyjudagr). Le dò dèe le somearès risalì a 'n stès protòtipo piö antìc.
Endèle lèngue germàniche modèrne el Venerdé l'è ciamàt Friday 'n Inglés, Fredag en Danés, Norvegés e Svedés, Vrijdag 'n Olandés, Freitag en Todèsc, ecc.


text:
Suenter ch’ils campiunadis en las ligas regiunalas èn vegnids annullads per questa stagiun, n’han bleras uniuns betg pli cumenzà a trenar. Auter ils juniors da l’US Schluein Glion ch’han trenà il davos mais cun tegnair en diversas mesiras. Tranter auter n’han els betg dastgà trenar en gruppas cun dapli che tschintg persunas, els n’han er betg dastgà giugar la balla cun il chau u prender enta maun la balla.
Ils juniors C da l’US Schluein Glion che vegnan trenads da Claudio Bundi èn vegnids detg bain a frida cun quellas mesiras. Mo ussa sa legran els tuts da puspè pudair trenar normal ed oravant tut er da puspè dastgar dar a la fin dals trenaments in gieu 11 encunter 11.