text:
Politica
Il term politica designescha la regulaziun da las fatschentas publicas d’ina cuminanza tras decisiuns liantas.[1] Formulà a moda fitg generala sa lascha mintga furma privata e publica da prender influenza, sviluppar e far passar atgnas pretensiuns e finamiras caracterisar sco politica.[2] Per ordinari na vegn il term però betg applitgà sin il sectur privat, mabain be sin la publicitad e la cuminanza. Alura sa lascha la vita publica dals burgais, lur acziuns e stentas da manar las fatschentas publicas a l’intern e vers l’exteriur sco er il process da furmaziun da la voluntad e la procedura da decisiun areguard chaussas publicas descriver sco politica.[3] En in senn pli stretg designescha il term politica las structuras (polity), ils process (politics) ed ils cuntegns (policy) che servan a manar unitads politicas, per ordinar stadis, a l’intern ed en lur relaziun in cun l’auter.
Entaifer la politologia è sa messa tras la persvasiun che politica defineschia la summa da tut las interacziuns ch’han en mira la repartiziun autoritativa (vul dir generalmain lianta a basa d’ina pussanza renconuschida) da valurs materialas (sco daners) u immaterialas (sco democrazia).[4] L’agir politic sa lascha caracterisar sco suonda: In agir social ch’è orientà a decisiuns e mecanissems da regulaziun ch’èn generalmain liants e che servan a reglar la convivenza dals umans.[5]
Derivanza dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹politica› è vegnì furmà – indirect sur il latin (politica, politicus) – or da la noziun greca πoλιtιkά (politiká). En las citads-stadi da la Grezia antica signifitgava quest term tut las activitads, tut ils fatgs e tut las dumondas ch’eran colliads cun la polis. Correspundentamain fiss la translaziun verbala da politiká ‹chaussas che concernan la polis› resp. ‹chaussas politicas›. En questa muntada sa lascha il term ‹politica› cumparegliar cun il term roman da la res publica, dal qual è resortì il term da la ‹republica›. In diever spezialmain prominent ha il term ‹politica› chattà sco titel da l’ovra principala dal filosof grec Aristoteles (‹Πoλιtιkά›).
Definiziuns ed ideas centralas da la politica[modifitgar | modifitgar il code]
Exempels d’enconuschentas definiziuns dal term[modifitgar | modifitgar il code]
- Pussanza
«La politica è la summa dals meds ch’èn necessaris per arrivar a la pussanza, per sa tegnair a la pussanza e per trair da la pussanza il pli grond niz pussaivel.»
– Machiavelli, vers il 1515
«La scienza politica (...) sa lascha definir sco il rom spezial da las scienzas socialas ch’examinescha il stadi a moda objectiv-critica sut ses aspect da pussanza e che tracta er ils ulteriurs fenomens da pussanza sut l’aspect da lur correlaziun cun il stadi.»
– Ossip K. Flechtheim, 1958
«La politica è la stenta da sa participar a la pussanza u d’influenzar la repartiziun da la pussanza.»
– Max Weber, 1919
- Stadi
«La politica è la scienza dals intents dal stadi e dals megliers meds (instituziuns, furmas, activitads) che servan a lur realisaziun.»
– ‹Brockhaus›, 1903
«La politica è il cumplex dals process socials che servan en spezial a garantir che decisiuns administrativas vegnian acceptadas. Politica duai responsar, legitimar e furnir la basa da pussanza necessaria che serva a far passar las decisiuns dal fatg administrativas.»
– Niklas Luhmann
- Direcziun
«Sut politica chapin nus l’art d’ordinar e da realisar la direcziun da gruppas da persunas.»
– Arnold Bergstraesser, 1961
«Politica signifitga da diriger ina cuminanza a basa dal possess da pussanza.»
– Werner Wilkens, 1975
- Ierarchia / pussanza
«La finamira da la politologia è d’intercurir las relaziuns da sur- e subordinaziun e lur influenzas sin il cumportament dals umans.»
– Georges Burdeau, 1964
- Urden
«Politica è il cumbat per il dretg urden.»
– Otto Suhr, 1950
- Pasch
«L’object e la finamira da la politica è la pasch. (...) La pasch è la categoria politica per propi.»
– Dolf Sternberger, 1961
- Libertad
«Scienza politica è la scienza da la libertad.»
– Franz Neumann, 1950
- Democrazia
«Ina politologia critic-pratica ha en mira ina teoria politica ch’integrescha ils aspects da la critica sociala. En il term da la democrazia gudogna ella la noziun-clav per l’analisa da las structuras da pussanza sociala ch’èn politicamain relevantas.»
– Jörg Kammler, 1968
- Consens
«La politica è la summa da tuttas activitads che servan a preparar e realisar decisiuns ch’èn liantas per l’entira societad e/u che s’orienteschan al bainstar public e che servan a l’entira societad.»
– Thomas Meyer
- Conflict
«Politica è in agir social (...) ch’intenda da reglar conflicts socials a moda lianta cun agid da valurs.»
– Gerhard Lehmbruch, 1968
«Politica è la repartiziun ordinada a moda autoritativa (tras regenzas) da valurs materialas ed immaterialas en la societad.»
– David Easton, 1954/1964
- Cumbat
«Politica è il cumbat per il midament u il mantegniment da relaziuns existentas.»
– Christian Graf von Krockow, 1976
- Cumbat da las classas
«Politica è il cumbat da las classas e da lur partidas, stadis e sistems dal mund per realisar lur interess e finamiras socio-economicas en tut ils secturs da la vita sociala.»
– ‹Wörterbuch der marxistisch-leninistischen Soziologie›, 1969
Las differentas concepziuns e definiziuns dal term politica sa laschan ordinar en trais dimensiuns che n’excludan betg ina l’autra:
Guvernamental versus emancipatoric[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la concepziun guvernamentala dal term politica tutgan las definiziuns che focuseschan sin ils concepts pussanza, domini e direcziun da las fatschentas publicas. En il 19avel tschientaner valeva il stadi e sia pussanza sco element central da la politica. Ins empruvava d’attribuir al stadi tut ils fenomens da pussanza. En las relaziuns internaziunalas represchenta la pussanza fin oz in dals pilasters principals da la furmaziun da la teoria. Kurt Sontheimer (1962) renda attent che questa concepziun da la politica enserria il privel che la politologia vegnia instrumentalisada tras la pussanza ed ils pussants.
Concepziuns emancipatoricas da la politica sa concentreschan percunter sin limitar la pussanza tras participaziun, egualitad e democratisaziun sco cuntrapais a la pussanza ordinanta. Da quai fa er part l’analisa critica da las structuras da pussanza prevalentas e la critica sociala.
Normativ versus descriptiv[modifitgar | modifitgar il code]
Ils concepts normativs cumpiglian l’urden, la pasch, la libertad, la democrazia sco er tut las definiziuns da politica emancipatoricas. I na sa tracta betg be da descriver ils fenomens politics, mabain d’applitgar ina cumparegliaziun evaluativa tranter valur effectiva e valur prevesida. Il concept da la libertad po per exempel vegnir chapì sco cuntraconcept a la pussanza u al domini. Savens vegnan proponidas ideas d’in interess public unitar ch’èn strusch cumpatiblas cun las cundiziuns da la societad pluralisticas sco ch’ellas sa preschentan oz. In problem spezial da la categoria ‹pasch› è che quella na po betg be sa referir a l’absenza da pussanza, mabain er a la diminuziun d’inegualitads.
Las concepziuns da politica puramain descriptivas refusan da definir e d’applitgar valurs prevesidas (cf. p.ex. survart las definiziuns da Lehmbruch e dad Easton). Tuttina sco tar la concepziun guvernamentala exista er qua il privel che las definiziuns servian als regents actuals e gidian a stabilisar il status quo.
Orientà al conflict ubain al consens[modifitgar | modifitgar il code]
Concepziuns orientadas al conflict partan da l’existenza da conflicts sco apparientscha nunmidabla e necessaria da la vita politic-sociala. Quests conflicts stoppian vegnir reglads cun agid dals process politics. Premissa per pudair applitgar la categoria dal conflict è ch’i saja avant maun ina structura da la societad stabila e flexibla avunda per reglar conflicts tranter las differentas gruppas socialas cun lur interess divergents. Tar las concepziuns orientadas al conflict tutgan d’ina vart las teorias da sistem descriptivas, da l’autra vart las teorias da conflict da Ralf Dahrendorf e Lewis Coser che vesan en ils conflicts la forza motorica da mintga midada sociala. Er la concepziun marxistica sa basa sin il conflict sco categoria fundamentala, numnadamain sin il cumbat da las classas e da lur partidas per far passar lur interess ch’èn en emprima lingia da natira socio-economica.
Tenor la concepziun da la politica orientada al consens sa lascha il bainstar public percunter realisar be tras consens. L’exempel classic furma la concepziun emancipatorica da la politica tenor Jean-Jacques Rousseau; medemamain a questa concepziun sa lascha attribuir la definiziun da Thomas Meyer preschentada survart.
Noziun pluridimensiunala da la politica tenor la discussiun politologica pli nova[modifitgar | modifitgar il code]
Er senza sa decider per ina da las categorias principalas da la politica sa laschan distinguer trais dimensiuns che pussibiliteschan da sclerir e differenziar la realitad cumplexa da la politica. Per quest intent èn s’etablids en la discussiun internaziunala ils trais terms englais polity, policy e politics.[6]
Policy: la vart normativa[modifitgar | modifitgar il code]
Differentas chapientschas normativas (co ch’insatge duai esser) areguard il cuntegn, las incumbensas e las finamiras da la politica han, pervi da las resursas limitadas, per consequenza che betg tut ils giavischs pon vegnir accumplids. Quai maina a conflicts d’interess tranter ils differents champs da la politica, sco politica da segirezza, politica economica, politica sociala e blers auters. En il senn da la stabilitad dal sistem politic ston quests conflicts vegnir schliads tras cumpromiss e tras decisiuns ch’èn liantas per tuts.
Policy stat pia per la dimensiun da la politica che reguarda ils cuntegns. Applitgà sin la politica d’ina partida u d’ina regenza cumpiglia la noziun quai che quella intenziunescha da far resp. fa era. Da quai fan er part, sper ils meds materials che vegnan distribuids e concedids d’ina regenza, aspects immaterials. Damai che la gronda part da las mesiras da la politica ha ina vart materiala-economica, èsi però pussaivel d’obtegnair dals budgets publics in’impressiun da la policy ch’in pajais resp. ina regenza sa stenta da realisar.
Sch’i vegn discurrì en il mintgadi da ‹buna› u ‹nauscha› politica, alura è per ordinari manegià la policy da la regenza. Sche la populaziun prenda en mira tge che resulta per tgi tar ina tscherta politica, sa tracti pia da la perspectiva da quels ch’èn pertutgads da las decisiuns politicas. Ils criteris per giuditgar ils resultats èn per regla fitg differents entaifer la societad pluralistica; els dependan da las ideas divergentas areguard las valurs e la gistadad e da la dumonda cun tge gruppa sociala, tge classa u tge collectiv naziunal u surnaziunal che las singulas parts da la societad s’identifitgeschan.
Damai ch’i sa tracta tar la policy adina da cuntegns, valurs ed interess da la societad, na vai qua mai per dar resposta a la dumonda suenter la meglra politica. En il focus da l’analisa stattan las gruppas ch’èn cumpigliadas en il process da decisiun e las consequenzas da las decisiuns per ils singuls participads. Consequentamain stat er en il center la dumonda suenter ils favurisads ed ils engrevgiads.
Categorias: problems politics/dumondas politicas; programs, finamiras, schliaziuns; resultats/effects da la politica; giudicament da la politica.
Politics: dimensiun processuala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils process da furmaziun da la voluntad e d’intermediar tranter ils differents interess influenzeschan a moda decisiva ils resultats pussaivels da la policy. Surtut la pussanza e la moda da far passar quella en rom da las reglas formalas ed informalas èn da muntada decisiva areguard quests process da politics (l’art da reger en il vast senn dal pled). En sistems liberaldemocratics (democrazia moderna cun stadi da dretg ed economia da martgà) vegn l’acceptanza da la furmaziun da cumpromiss augmentada tras quai che betg mo las partidas, mabain er gruppas d’interess e persunas singulas vegnan involvids gia baud en la procedura da decisiun.
Analisond co che sa sviluppa la policy e co che las differentas gruppas e persunas emprovan da prender influenza sin quella, fan ins qua l’enconuschientscha d’ina vart da la politica cun bler potenzial da conflict. E per ch’ils programs d’acziun possian vegnir realisads dovri sper il cumbat per la pussanza er il persunal directiv adattà sco er la coordinaziun cuntinuanta cun las pretensiuns ed ils interess sin auters champs da la politica. Quai pretenda da resguardar permanentamain l’opiniun d’autras persunas (electurs, collegas da partida e.a.), per pudair anticipar lur reacziun pussaivla gia en la fasa da svilup e da realisaziun da la policy. Gist en sistems democratics furma pia il process da chattar il consentiment e l’approvaziun da programs d’acziun in impurtant element da la lavur politica.
Politics gioga però er ina rolla en sistems autoritars, en ils quals ils regents n’èn betg suttaposts al medem squitsch da prender resguard sin l’opiniun da la populaziun. Da politics sa lascha numnadamain discurrer en mintga situaziun, en la quala ils acturs politics emprovan da stgaffir consentiment per lur finamiras e lur moda d’agir. La moda e maniera co che quest’approvaziun vegn stgaffida (resguard d’interess divergents, cumpromiss, persvasiun, squitsch e.a.) po tuttavia esser ina norma per valitar la politica sco ‹buna› u ‹nauscha›. «In politicher prudent ed inschignus n’è apparentamain betg be in expert capabel, il qual chapescha bler d’ina chaussa – sche quai è il cas sche tant meglier – mabain ina persuna che vegn da persvader la glieud d’approvar tscherts programs d’acziun e da dar suatientscha a quels.»[7]
Adina n’èsi betg pussaivel da trair in cunfin cler tranter policy e politics. I n’exista betg l’emprim in program cun tut ses cuntegns e pir lura emprov’ins da chattar il consentiment per quel; en la pratica sa furman las coaliziuns d’interess parallel al svilup dal program. Ina partida politica ch’emprova da vegnir a la pussanza e ch’intenda da realisar u d’impedir tschertas refurmas socialas vegn er a preschentar ulteriurs puncts da program che la paran main impurtants, ma che vegnan considerads sco necessaris per augmentar las schanzas da vegnir elegids. Quai na sa lascha betg sparter da l’‹art da reger›. Da differenziar en ponderaziuns teoreticas tranter policy e politics sa giustifitgescha però tras quai che questas noziuns gidan «a far urden en il reflectar davart la politica».[8]
Categorias: acturs politics, participads e pertutgads; participaziun; conflicts; cumbat per la pussanza e per la cumpetenza da decider; elecziun, articulaziun, intermediaziun e realisaziun d’interess; stgaffir la basa da legitimaziun tras contractivas, la tschertga da cumpromiss e da consens.
Polity: la dimensiun formala, instituziunala[modifitgar | modifitgar il code]
Las instituziuns ch’èn avant maun en in sistem politic, sco ils parlaments u la scolas, vegnan determinadas da tradiziuns e da l’urden da dretg vertent. La moda e maniera co che questas instituziuns èn furmadas influenzescha da sia vart il process da furmaziun da la voluntad ed il spazi d’agir da las ulteriuras dimensiuns. Politica en il senn da policy e politics sa splega adina entaifer quest spazi d’agir. Quel n’è betg nunmidabel, ma tuttina uschè stabil ch’el na stat betg a disposiziun tenor plaschair e da tut temp.
En stadis moderns s’exprima quest spazi d’agir en emprima lingia tras la constituziun. Quella vegn chapida en quest connex sco instrument organisatoric che reglescha las relaziuns dals organs statals tranter pèr e main sut l’aspect dals dretgs fundamentals stabilids en quella (constituziunalitad, separaziun da las pussanzas, garanzia dals dretgs da libertad e da burgais e.a.). Ultra da la constituziun reglan er diversas leschas l’organisaziun e collavuraziun dals gremis politics (parlament, regenza, administraziun, chantuns, vischnancas etc.) ed èn perquai d’impurtanza sut l’aspect da la polity.
Tar la polity tutgan er ils cunfins che vegnan mess a l’agir politic (p.ex. tras ils dretgs da burgais u ils cunfins statals). Tar ina ‹constituziun› statala tutga uschia er in’unitad (ina populaziun) che vegn constituida; polity cumpiglia pia adina er aspects da la limitaziun e cunfinaziun.
Sper las collecziuns da reglas uffizialas (constituziun, leschas) sa fa er valair en mintga pajais la cultura politica respectiva, uschia ch’ins ha er gia discurrì d’ina ‹dubla constituziun politica›. Uschia po la constituziun scritta per exempel prevesair ina democrazia parlamentara, ma pervi da dischinteress da la populaziun u maldiever dals regents po il stadi esser constituì a moda autoritara. Quai ha mussà a moda eclatanta l’emprova da transferir suenter il 1945 a moda memia simpla ideas constituziunalas dal vest sin pajais dal Terz Mund, quai ch’ha per part fatg dal tuttafatg naufragi.
Reglamentaziuns giuridicas ed instituziuns politicas sco talas, quant raffinadas che quellas sajan, na bastan betg per stabilisar in sistem politic e per explitgar la moda da funcziun effectiva da quel. Normas ed isanzas da la societad, sco per exempel da betg attatgar adversaris politics cun in culp bass, èn savens almain uschè impurtantas per mantegnair bunas demananzas politicas e la stabilitad dal sistem politic sco la pussaivladad da pudair proceder cunter disfamaziuns politicas a basa constituziunala. Tar la cultura politica d’ina societad tutga ina vasta paletta da musters d’orientaziun e da cumportament politic.
Categorias: Cunvegnas e regulaziuns internaziunalas; princips constituziunals centrals; instituziuns politicas; leschas e normas da dretg; cultura politica.
[modifitgar | modifitgar il code]
Dumondas politicas sa tschentan per ordinari bain en connex cun problems concrets; ma ellas na sa laschan betg respunder da persunas dal fatg a moda puramain scientifica u tecnocratica. Per chattar ina soluziun èsi necessari da pasar tranter pretensiuns ch’èn da princip equivalentas e da prender decisiuns da basa normativas, tar las qualas i na dat nagin endretg u fallà en il senn d’ina vardad absoluta. Tar dumondas politicas vai adina er per dumondas da la convivenza tranter ils umans. Sper opiniuns subjectivas e persvasiuns areguard interess e dretgs è perquai adina decisiva la voluntad da far passar quellas. Sco meglier agent dals agens interess resguarda la teoria da la democrazia liberala nus sezs e perquai stabilescha ella la necessitad dal dretg fundamental da cundecisiun. Tar dumondas politicas sa tracti pia da dumondas normativas che na sa laschan betg decider a moda scientifica.
Ma betg tut ils problems interumans furman er problems politics. Sco agir uman vegn definì en general in cumportament, cun il qual l’actur collia in senn subjectiv; e sco agir social vala in agir dal qual il senn intendì sa referescha al cumportament dad auters (Max Weber). Per quest’ultima furma d’agir è necessaria empatia, vul dir l’abilitad da sa metter en la situaziun dal partenari d’interacziun e da vesair la situaziun ‹cun ses egls›.
Quest cumportament social daventa en quel mument politic cura che la convivenza dals umans sco tala daventa in problem (tenor ina chapientscha da la politica orientada al conflict). En tut las relaziuns socialas (p.ex. tranter collegas) po pia esser necessari in proceder specific per reglar conflicts. Tut las stentas che servan ad intermediar tranter las partidas sa laschan definir sco politica en il vast senn dal pled. Tar questa furma da politica na sa tracti però betg da l’intent primar da talas gruppas informalas u organisaziuns socialas (p.ex. uniun da sport).
Pir al nivel da la societad anonima che na sa basa betg sin enconuschientschas persunalas daventa la politica l’intent sco tal, damai che la convivenza dal grond dumber da gruppas socialas, interess e concepziuns dal mund è adina exponida al privel da conflicts che basegnan regulaziuns. Tut l’agir social che serva a stgaffir regulaziuns ch’èn liantas per l’entira societad vegn definì sco politica en il stretg senn dal pled.
Survista istorica dal svilup d’impurtantas concepziuns politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Antica[modifitgar | modifitgar il code]
Gia baud èn ils erudits s’occupads cun la dumonda co che la politica haja da vesair ora; en il center da la discussiun stevan dumondas sco ‹Tge furma statala è la pli buna e gista?› u ‹Co cuntansch’ins pussanza en il stadi?›. Gia en l’antica ha per exempel Aristoteles (384 fin 322 a.C.) cumpareglià tut las constituziuns (sistems politics) ch’al eran enconuschentas e sviluppà ina tipologia che vegn citada fin il di dad oz.
Sper il dumber da las persunas che duain esser participadas a la pussanza (in, paucs, tuts) ha el differenzià tranter in bun urden d’utilitad publica (monarchia, aristocrazia, politia [= buna regenza dal pievel]) ed in nausch urden statal orientà als agens interess (tirannia, oligarchia, democrazia [= nauscha regenza dal pievel]). Emprimas leschas scrittas cumprovan che la politica n’è betg be s’occupada dals regents, mabain gia baud da reglas socialas. Il Codex Hammurapi (Babilon, ca. 1700 a.C.) u la Lescha da las dudesch tavlas (Roma, ca. 450 a.C.) èn exempels per reglas liantas che pon senz’auter valair sco resultat da process politics. S’occupond cun ils politichers da la republica romana e dal temp dals imperaturs dattan en egl quatter elements communabels cun la politica dad oz: I vegniva scrit cun crida propaganda d’elecziun vi da las paraids-chasa (p.ex. a Pompei); igl existiva in apparat executiv cumplex e rivalitads tranter ils singuls magistrats; corrupziun era in tema tant en la legislaziun romana sco er en las tractativas avant dretgira; brevs da Cicero ad in enconuschent cumprovan quant intenziunadamain che l’elecziun en in uffizi statal vegniva er preparada tacticamain.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fin da l’Imperi roman ha la politica pers en l’Europa in pau da sia cumplexitad; las communitads èn puspè daventadas pli survesaivlas, ils conflicts pli regiunals. Dal temp da la migraziun dals pievels e durant il temp medieval tempriv era la politica segnada pli ferm da politica da pussanza guerrila e main d’instituziuns e da reglas acceptadas generalmain. Cun l’impurtanza creschenta dal commerzi a gronda distanza, dals daners e da las citads è puspè s’augmentà il basegn da posseder centers da pussanza fixs ed instituziuns. Per exempel è sa furmada la Hansa sco associaziun d’interess e da pussanza da citads pussantas ed autonomas. In impurtant center da pussanza relativamain constant è er stada la baselgia catolica. Or da cuminanzas socialas ch’eran colliadas tras l’engirament da fidaivladad èn sa sviluppadas plaunsieu monarchias ereditaras cun cunfins fixs.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
En Frantscha è sa sviluppà l’exempel tipic dal regent absolutistic. En l’Engalterra percunter la monarchia constituziunala liada a dretg e lescha; quella ha participà gia baud uffizialmain ils burgais bainstants a la politica. Cun l’ir dal temp è il dretg d’eleger tenor la facultad vegnì extendì sin pli grondas parts da la populaziun. Dal temp da l’illuminissem han ins sviluppà novs models da l’art da manar in stadi. Al lieu da la pussanza absoluta tenor ‹Il Principe› da Niccolò Machiavelli ha John Locke postulà il model da la separaziun da las pussanzas. Cun la decleraziun dals dretgs umans da Thomas Jefferson e la constituziun dals Stadis Unids da l’America ha cumenzà il temp dals stadis constituziunals moderns. La Revoluziun franzosa e las guerras da coaliziun han manà ad ina vieuta en tut l’Europa. Cun il Code civil ha la Frantscha introducì l’emprim cudesch da leschas che sa basa sin ils dretgs umans. Dapertut èn plaunsieu svanids ils cunfins tenor ils stans; malgrà la restauraziun ed il naufragi da las revoluziuns liberalas è la politica daventada plaun a plaun ina chaussa da l’entir pievel. Igl èn sa furmadas partidas, las qualas han l’emprim organisà in’opposiziun d’ordaifer ed han pli tard pudì tschentar sezzas la regenza.
En il 20avel tschientaner èn alura sa furmadas organisaziuns internaziunals ch’han cuntanschì adina dapli pussanza en la politica. L’emprima emprova da stgaffir ina cuminanza dals pievels en furma da la Societad da las naziuns ha fatg naufragi cun il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala. Oz exista sper las Naziuns unidas in grond dumber d’ulteriuras organisaziuns internaziunals. In cas spezial furma l’Uniun europeica; quella è segnada d’in pli aut nivel d’integraziun ch’ina organisaziun internaziunala classica, ma na furma tuttina nagin stadi federalistic.
Pensaders politics classics[modifitgar | modifitgar il code]
Platon – Aristoteles – Niccolò Machiavelli – Baruch de Spinoza – Jean Bodin – Hugo Grotius – Charles de Montesquieu – Jean-Jacques Rousseau – Thomas Hobbes – John Locke – John Stuart Mill – Karl Marx – Michail Bakunin – Max Weber – John Rawls – Hannah Arendt
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Dieter Fuchs/Edeltraud Roller: Politik. En: Dieter Fuchs/Edeltraud Roller (ed.): Lexikon Politik. Hundert Grundbegriffe. Reclam, Stuttgart 2009, p. 205–209.
- ↑ Politik. En: Klaus Schubert/Martina Klein: Das Politiklexikon. 5. ed. actualisada, Dietz, Bonn, consultà ils 6 da favrer 2015.
- ↑ Cf. Manfred G. Schmidt: Politik. En: Manfred G. Schmidt: Wörterbuch zur Politik. 2. ediziun elav. da nov, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, p. 538s.
- ↑ Frank Schimmelfennig: Internationale Politik. Verlag Ferdinand Schöningh GmbH & Co. KG, Paderborn 2010, p. 19–21.
- ↑ Thomas Bernauer et al.: Einführung in die Politikwissenschaft. (Studienkurs Politikwissenschaft). Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2009, p. 32.
- ↑ Cf. Karl Rohe 1994: p. 61ss., al qual suondan las expectoraziuns en quest chapitel.
- ↑ Karl Rohe 1994: p. 64.
- ↑ Karl Rohe 1994: p. 65.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Giorgio Agamben: Herrschaft und Herrlichkeit. Zur theologischen Genealogie von Ökonomie und Regierung. (Homo sacer, part 2, tom 2), Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3518125206.
- Mathias Albert: Zur Politik der Weltgesellschaft. Verlag Velbrück Wissenschaft, Weilerswist 2002, ISBN 3-934730-49-3.
- Ulrich von Alemann/Erhard Forndran: Methodik der Politikwissenschaft. Eine Einführung in Arbeitstechnik und Forschungspraxis. Verlag Kohlhammer. Stuttgart, Berlin e Cologna 1995.
- Dieter Fuchs/Edeltraud Roller (ed.): Lexikon Politik – Hundert Grundbegriffe. Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-010628-0.
- Niklas Luhmann: Die Politik der Gesellschaft. Ed. dad André Kieserling, Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt 2002, ISBN 3-518-29182-3.
- Karl Rohe: Politik – Begriffe und Wirklichkeiten. Stuttgart 1994.
- Manfred G. Schmidt: Wörterbuch zur Politik. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-520-40402-8.
- Christine Schulz-Reiss: Nachgefragt: Politik. Basiswissen zum Mitreden. Loewe Verlag, Bindlach 2005, ISBN 3-7855-5387-0.
- Bernhard Sutor: Kleine Politische Ethik. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 1997, ISBN 3-89331-268-4.
- Dushan Wegner: Talking points Oder: Die Sprache der Macht. Mit welchen Tricks Politiker die öffentliche Meinung steuern. Westend-Verlag, 2015, ISBN 978-3864890956.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Werner Goldschmidt: Politik (PDF; 176 kB), en: H.J. Sandkühler (ed.): Enzyklopädie Philosophie, Hamburg 1999.
- politik-digital
- Portal für Politik und Demokratie


c: text/html

text:
Felis silvestris catus
El gat demèstech (del pónt de vìsta scentìfich l'è ciamàt Felis silvestris catus) l'è 'n mamìfer carnìvoro de la famìa dei Felidae.
L'è giü dei anemài de compagnìa piö difundìcc e 'l cönta al dé d'encö 'na sinquantìna de varietà diferènte.
L'è perlopiö teritoriàl e 'l và a càcia de préde pesène, compàgn dei sorèch che l'è 'na sò préda tìpica. I gacc i fà 'na série de vocalizasiù (vèrs) diferènte che le và de le füze (el tìpich ron ron) ai sgnaulamèncc de tìpi variàcc, aisebé che per comünicà coi sò sìmei 'l dòpre piö che óter le cére del müs, le puzisiù del còrp e l'emisiù de feromòni.
Segónt i rezültàcc de stüde che gh'è stat fat endèl 2006 e 2007[1], el gat demèstech l'è 'na sotaspéce del Gat salvàdech (Felis silvestris) del qual el s'è separàt piö o méno 130.000 agn fà.
Le prìme demestegasiù le sarès stàde fàde 'ntra 8.000 e 10.000 agn fà, endèl neolìtich de la Mezalüna Fèrtil, en corespondènsa del prensépe de la cültüra dei dei cereài quan che le scòrte de granàie le g'ha cuminciàt a éser mitìde 'n perìcol dei roditùr e 'l gat el g'ha cuminciàt a éser en colaboradùr ütel.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Carlos A. Driscoll, The Near Eastern Origin of Cat Domestication - 2007: Science - http://www.mobot.org/plantscience/resbot/repr/add/domesticcat_driscoll2007.pdf.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sin ils ultims dus kilometers ha Bettina Gruber declassà a Flurina Eichholzer da Zernez e Sandra Wagenführ da Tavau. Malgrà la naiv ch’era crudada in abundanza il di avant la cursa, han las 934 passlungistas a la partenza pudì giudair in di da pumpa cun sulegl e bunas cundiziuns sin la loipa.
Naiveras han fatg suar ils organisaturs
Sco ch’il president dal comité d’organisaziun dal maraton da skis engiadinais, Ivo Damaso ha ditg ad RTR hajan las naiveras be paucas uras avant la partenza da la cursa da dunnas fatg suar a tut ils voluntaris. Surtut ils maschinists che han preparà la loipa da cursa hajan lavurà tras tut la notg. Era per ch’ils areals da partenza ed arriv èn stads deliberads da la naiv, hajan ins gì da far ulteriurs sforzs.
Cundiziuns optimalas per in record da participants
Las relaziuns sin il traject tranter Malögia e S-chanf èn suenter la blera naiv frestga fitg bunas ha confermà Ivo Damaso. Per la 48avla ediziun dal maraton da skis engiadinais sa hajan annunziads gia passa 12'000 curriduras e curridurs. Bain pussaivel saja perfin in record da participants per la gronda cursa populara da quest onn. A la partenza dal maraton da skis 2016 è er il champiun olimpic Dario Cologna.


text:
Che las pendicularas Sursaissa-Mundaun SA mussan era maletgs da duas cameras-web montadas a Breil sin lur pagina d’internet han ina simpla raschun: omadus territoris da skis fan part a la destinaziun da vacanzas Surselva.
Ils custs per montar e tgirar las cameras sco era per furnir las datas per la pagina d’internet vegnan partids tranter las pendicularas Sursaissa-Mundaun SA, las pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA e l’organisaziun Surselva turissem.
Ord quai motiv ha il directur da las pendicularas Sursaissa-Mundaun SA Josef Brunner era nagin problem, che osps vesan ils maletgs da cameras installadas a Breil. La finala saja quai reclama per l’entira destinaziun Surselva.
RR actualitad 11:00


text:
Charlotte
Charlotte (a s lèś /ˈʃɑrlət/ in Ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad 751.087 abitànt ch'la s cata in dal stat dla Carulìna dal Nòrd, in dla cuntèa ad Mecklenburg. I prim abitànt i èṅ vgnû a stablìr-as chè da l'Europa in dal 1750.
La gh'à na superfìsi ad 629 km² e al sìndic 'l è al demucràtic Anthony Foxx. La sò sità śmèla in Frància l'è Limoges.
In dla sità, ch'la fà part dla regiòṅ dal Piedmont, a s tira avànti prinsipalmènt faghénd di cumèrs e tgnénd a drē a i lavōr finansiàri (secónd sèntar p'r impurtànsa dal paéś dòp New York).
Persunàǵ ligâ a Charlotte
- Berlinda Tolbert, atōra
- Chyler Leigh, atōra


text:
Bernhard Pulver desista da candidar perquai ch'el surpiglia proxim onn il post dal president dal cussegl d'administraziun da la gruppa d'ospitals Insel a Berna, il pli grond patrun en il chantun Berna, cun 10'000 collavuraturs. Quest nov pensum na sa cumportia betg bain cun in cumbat electoral.
Regula Rytz sto anc vegnir nominada uffizialmain da sia partida. Quai succeda ils 15 da schaner. La presidenta dals Verds da 56 onns è dapi il 2011 cussegliera naziunala. Ils Verds e la PS vegnian a cumbatter communablamain, ha declerà Rytz.
Retscha da candidats
Per il Cussegl dals chantuns candideschan uschia Hans Söckli da la PS, Christa Markwalder da la PLD, Kathrin Bertschy per ils Verdliberals e Marianne Streiff per la Partida evangelica. Per la PPS duai er insatgi candidar, tgi n'è dentant anc betg enconuschent. Werner Luginbühl (PBD) fetschia bainbaud enconuschent sch'el candidescha u betg.
RR novitads 12:00


text:
Sco ch'i tutga ad ina festa da lutga è stà il prim premi er a S-chanf in taur. Ma er sco ch'i vegn suvens pratitgà, na piglia il victur betg il taur a chasa mabain la valur dal taur en munaida. Uschia er il victur da la lutga da sonda Armon Orlik. Quant che quai è stà, n'ha nagin vuli confermar. Ma igl è vegnì discurrì d'ina summa da radund 4000 francs.
Premis da tut gener
Per la segunda plazza hai dà ina vatga e per la terza plazza in chaval. Ils premis da la quarta plazza fin 120avla plazza eran fitg variads. Da tschitschapulvra, chaschas d’utensils, skis, satgados da viandar, sutgas da lain, generaturs, velos, plumpas euv.
Per ils 120 participants hai dà 140 premis. Ma mintga participant ha survegnì mo in premi. Ils premis che restan van pli probabel a la festa da lutga d’uffants che ha lieu quest atun a Zuoz.


text:
I na saja strusch pussaivel ch'ils organs da segirtad sajan al dretg lieu, sch'insatgi che na saja mai dà en igl a las autoritads, commettia tut surprendentamain in act criminal. En da quels cas na gidia quai er betg bler, sch’in accumpagnader da trens saja là.
SOB examinescha dispositiv da segirezza
La Südostbahn (SOB) vul en mintga cas anc ina giada examinar intensivamain ses dispositiv da segirezza. La segirezza dals passagiers haja la pli auta prioritad, communitgescha la viafier. Ins saja consternà ch'ils passagiers dal tren pertutgà hajan stuì far tras ina tala paina. Il president dal cussegl d'administraziun ha exprimì sia cumpassiun cun ils confamigliars da las unfrendas.
Giuvna da 17 onns è anc adina en in stadi critic
Tar l'attatga da la sonda passada èn morts ina dunna da 34 onns e l'attatgader da 27 onns. Tschintg ulteriuras persunas èn vegnidas blessadas, e quai per part grevamain. La mattatscha da sis onns, sco era ina dunna da 43 onns n'èn betg pli en privel da vita, ha ditg la polizia songagliaisa sin dumonda da l’agentura da novitads svizra, sda. La giuvna da 17 onns, la terza persuna che l'attatgader ha blessà grevamain, saja tenor ils medis dentant vinavant en in stadi critic.
Daco n’è vinavant betg cler
Davart l’attatgader e la raschun daco ch’el ha attatgà cun in cuntè e fieu ils passagiers d’in tren regiunal la sonda passada è pauc ni nagut enconuschent. «I na dettia naginas scuvertas», ha ditg il pledader da la polizia a la sda. L’um aveva tenor la polizia ses domicil en in chantun vischinant dal S. Gagl, viveva dentant era en il Principadi dal Liechtenstein, nua ch’ella ha intercurì ina chasa.
RR novitads 12:00++


text:
Rhode Island
El Rhode Island a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 4.005 km² e una pupulaziun de 1.080.632 abitant.
A l'è tacaa a a nord e a est al Massachusetts, a ovest al Connecticut, a süd a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Providence (175.901 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Rhode Island a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Rhode Island al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun,


text:
La regenza grischuna ha surdà a la Posta svizra SA l'incumbensa per in nov sistem dad e-voting. La Posta svizra adempleschia cumplainamain las pretensiuns per realisar il votar electronic en il Grischun, communitgescha il chantun.
Fasa da pilot en sis vischnancas
L'e-voting vegn introducì e derasà en etappas. Per l'onn 2020 è previsa ina fasa da pilot cun probablamain 6 vischnancas ed a partir dal 2021 duain ulteriuras vischnancas vegnir vitiers. Quant svelt che l'e-voting po vegnir realisà dependia essenzialmain da las vischnancas che pon decider quai.
Ils 12 da favrer da quest onn ha il Cussegl grond stgaffÌ la basa legala per introducir il e-voting – quai cun la revisiun parziala davart ils dretgs politics. Sin quai ha la chanzlia chantunala instradà l'acquisiziun publica d'in sistem dad e-voting.
RR novitads 11:00


text:
Chësc liber ie l frut tardif de na ancunteda cun l poet Max Tosi te si cësa a Maran, ulache l stajova tl sulentum y tla dumbria de na vita dedicheda a si ideéi artistics y poetics.
Si amor per l ladin y per i Ladins fova ora de mesura grant, scebën che mé curespundù da puec amisc che ova mparà a aprijé si ert y si cunvinzions tan stersces.
N po’ bën dì che Tosi ebe senià l scumenciamënt dla leteratura ladina d’al didancuei, scebën che l ebe cunservà truep aspec artistics y stilistics dl Otcënt, dantaldut de n Romantizism che se slungiova ite tl Simbolism y tl Decadentism, coche l fova mefun nce per la gran leteratures sun l mëterman dl vintejim secul.


text:
L’emprim di da chatscha, il settember 2019, surpassan ils dus catschadurs las 3:00 la notg il cunfin da l’asil da chatscha dal Piz Ela. Il guardiaselvaschina trapla ils dus frars ch’èn munids cun schluppets a marschond tras l’asil.
Fatg aposta u prendì en cumpra?
La procura publica renfatscha als dus frars d’avair vulì chatschar tschiervs or da l’asil en direcziun da Platta Gaglina per che lur collegas da chatscha possian sajettar là dapli animals.
La saira avant hajan ils collegas raquintà ad els en chamonna d’avair vis radund trenta tschiervs en l’asil e diesch tschiervs gist al cunfin da l’asil.
La via pli curta
Els hajan be vulì prender la via curta per vegnir tar lur posts da chatscha, èn ils dus frars sa defendids avant dretgira. Dad ir dador enturn fiss stà stentus pertge in dad els saja stà malsaun.
Els n’hajan mai vulì chatschar tschiervs or da l’asil. E sch’els avessan tuttina spaventà selvaschina, fissan ils animals fugids pli profund viaden en l’asil e betg sur ils cunfins, han ditg ils dus frars che van gia dapi onns a chatscha en questa regiun dal Surses.
Plinavant sajan ils tschiervs en l’asil stads per gronda part animals scumandads. I na fiss pia gnanc stà pussaivel da sajettar els.
Nagin perdun da la dretgira
Ils dus frars hajan agì cun intenziun eventuala. Sco chatschadurs versads hajan els savì ch’i saja pussaivel ch’els disturbian selvaschina sch’els passian tras l’asil, ha la dretgira regiunala argumentà en sia sentenzia. Ils dus chatschadurs n’hajan betg pudì excluder che gist las tscharvas damanaivel dal cunfin fuigian or da l’asil.
Lur sa cuntegnair saja stà egoistic e l’argument da mo avair vulì prender la via curta na saja betg relevant. Il chatschadur malsaun avess pudì desister da la chatscha u tscherner in post pli damanaivel.
Custs procedurals ensalads
La dretgira Alvra sentenziescha in frar ad in chasti pecuniar cundiziunà da 20 schurnadas à 370 francs ed ad ina multa da 1'400 francs. Plinvant ha el da purtar custs da dretgira e procedurals da radund 6'700 francs.
L’auter frar vegn sentenzià ad in chasti en daner cundiziunà da 20 schurnadas à 120 francs ed ina multa da 500 francs. El ha da purtar custs da dretgira e procedurals da radund 5'700 francs.
Ad omadus chatschadurs vegn retratga per dus onns la patenta, sch’els commettan in ulteriur delict. Il cas è uss pendent tar la dretgira chantunala.


text:
La vischnanca da Laax ha tschernì il project victur per la rundella tar il quartier Marcau. Da l’entira Europa èn passa 94 dossiers vegnids inoltrads. La fin finala ha il project «Strietta» da l'artist da Siat, Livio Casanova, fatg la cursa. Quai communitgeschan la vischnanca ensemen cun la casa Cularta ch'han fatg la tscherna. La «Strietta» vegn installada sin la rundella en il decurs da la stad 2021.
Franz Gschwend, Marita Buchli, Augustin Calivers, Ester Vonplon ed Yvonne Gienal han fatg part da la giuria. Pliras ovras han evocà grondas discussiuns.


text:
Il chantun vul davent da immediat er vaccinar en scolas superiuras. Quai ha la media chantunala grischuna, Marina Jamnicki ditg ad ina conferenza da medias. Mintga scola che veglia, possia er s'annunziar tar il chantun per la vaccinaziun. Marina Jamnicki punctuescha dentant che mintga scolar e mintga scolara sappia e duaja decider sez sch'el veglia schar dar la virola u betg.
In sforz n'existia però betg. Ils uffants da la scola superiura duajan dentant, a moda simpla, survegnir questa pussaivladad. Stan actual èn 18% dals uffants e giuvenils en il Grischun virolads encunter il coronavirus.
Critica envers l'intent dal chantun
Survegnir la virola – spontan e nuncumplitgà. Uschia l'intent. Avant radund duas emnas ha il chantun fatg offertas a las scolas superiuras da schar virolar uffants davent da 12 onns directamain en scola. La purschida ha aber procurà tar singuls geniturs per grondas agitaziuns. Uschè grondas che la media chantunala ha oz prendì posiziun.


text:
Protocol dalla radunonza generala dils 15 da mars 2014, hotel/restaurant Badus/La Val Tractandas: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Beinvegni Elecziun d’in dumbravuschs Protocol dalla davosa radunonza generala Rapport annual dil president Rendaquen per igl onn 2013 a. Presentaziun dil quen entras il cassier b. Rapport dils revisurs c. Approbaziun dil quen Sanaziun dil conduct principal vitg Rueras 3. etappa a. Presentaziun dil project b. Conceder il credit necessari Preventiv 2014 Informaziuns Varia 1. Beinvegni Allas 20:00 uras arva il president Guido Monn la radunonza generala dil 2014. El fa a tuts in cordial beinvegni, en special a la suletta dunna, all’Adelina Schmid. L’invitaziun ei stada publicada 3x ella Tuatschina, numnadamein ils 14-02, ils 28-02 ed ils 14-03-2014. Malgrad tontas invitaziuns han sulettamein 18 persunas anflau temps e la via tier nossa radunonza generala. Suandontas persunas han schau perstgisar: Berther Pancrazi, Deplaz Gelgia, Deplaz GionPaul, Deplazes Ciril, Friberg Guido e Huonder Baseli. Sin damonda dil president dat ei neginas amplificaziuns ni midadas dalla gliesta da tractandas. Ils presents san concluder sur da la radunonza. 2. Elecziun d’in dumbravuschs Sco dumbravuschs vegn Marcel Schmid proponius ed elegius. 3. Protocol dalla davosa radunonza generala Il protocol dalla radunonza generala 2013 che ha giu liug ils 16 da mars el hotel Posta Rueras vegn buca prelegius. Tal ei gia dapi entgin temps publicaus silla pagina d’internet, era ei quel circulaus questa sera denter ils commembers presents, aschia ch’ins ha aunc inaga saviu prender investa en tal. Il protocol vegn approbaus unanimamein. Sin giavisch vegn il protocol egl avegnir publicaus ella Tuatschina, gest ensemen cull’invitaziun per la radunonza generala. 1 4. Rapport annual dil president Il president prelegia siu rapport. El dat ina revista al curriu e passau digl onn 2013. Sut auter menziunescha el las lavurs dalla 2. etappa Rueras e lur sfidas. Bunamein tut ils abonnents cumpigliai han en quei connex sanau lur lingia privata naven dil conduct principal entochen en casa. Ils sclusaduirs tiels privats havein gest remplazzau tuts, mintga proprietari ha pagau frs. 1‘000.00 ed ei aschia separticipaus vid ils cuosts. Custau a nus ha quell’etappa frs. 371‘000.00, pia 22‘000.00 francs pli pauc che previu. Nus spitgein aunc sin las contribuziuns dalla polizia da fiug cantunala da rodund frs. 59‘000. Ils mistergners han prestau fetg buna lavur, quei project ei reussius cumpleinamein. Guido engrazia als convischins per lur pazienzia e capientscha. Il survigilader Sep Aluis Monn e siu substitut Urs Berther han era igl onn 2013 puspei prestau fetg buna ed impurtonta lavur. Bunamein 30 km lingia da pressiun, enviers 10 km lingia da transport, ca. 130 hidrants sco era varga 300 sclusaduirs ston onn per onn vegnir controllai, revedi ni remplazzai. Els meretan in grond engraziament. A Rueras sper punt baselgia ha ei dau igl atun vargau ina ruttadira da lingia che ha caschunau donns vid la via da quartier sco era vid la via da funs encunter il Rein. Quei ei il motiv principal daco che nus targin en consideraziun d’exequir ina tiarza etappa a Rueras gia ussa. In’ulteriura ruttadira havein giu sut la casa da Guido Cavegn, quella ha per cletg caschunau negins donns. En tut havein giu 6 sedutas da suprastonza. Quei ei stau necessari per haver saviu liquidar las fatschentas usitadas. En quellas sesidas havein sut auter concediu siat lubientschas da colligiaziun per ina summa totala da frs. 124‘800.00. Igl onn 2013 han las fontaunas purtau dapli aua che la media dils davos onns. Aschia ha era la producziun d’energia electrica ella Val Milar saviu vegnir augmentada. La producziun ei stada tier 825‘412 kw (2012 = 759‘700 kw), pia in augment da 8% enviers igl onn vargau. En daners ei quei in gudogn da rodund frs. 98‘000 (2012 = 93‘000). Il president engrazia all’energia alpina, en special al meinafatschenta Ciril Deplazes, per igl excellent engaschi e professiunala collaboraziun en connex culla producziun d’energia ella Val Milar. Era meretan ils consuprastonts in grond engraziament per tut il prestau ed amicabla collaboraziun. Vinavon appellescha il president la necessitad da nos aquaducts e che tals basegnan cuntinuadamein grondas investiziuns e tgira. Era essan nus suttamess a rigurusas perscripziuns che pretendan quei. Aua ei in dils pli gronds scazzis che nus havein. Guido resda en nossa cunscienzia e fa endamen che haver avunda aua schubra e da fetg aulta qualitad sco quei che nus havein, secapescha buca da sesez. Sper quei ei noss’aua zun favoreivla, il liter che flessegia ord la spina dil privat cuosta pli pauc che 0.1 rap! Il slamegiar aua ei per ver buca ina vertid! 5. Rendaquen per igl onn 2013 a. Presentaziun dil quen entras il cassier Il cassier Dumeni Cavegn presenta detagliadamein il quen 2013. Sin ina folia muossa el in diagram da 3 curvas cun differents andaments: Las taxas annualas creschan lev; las taxas da colligiaziun muossan in digren damai ch’ei vegn baghegiau pli pauc; la producziun d’energia electrica pren tier, niev stabiliment naven digl onn 2011, prognosticau onn per onn in gudogn da ca. frs. 100‘000. La corporaziun dispona sur d‘ina bilanza da total frs.1‘816‘274.50. Total entradas frs. 600‘584.42 (2012 = 581‘689.77). Total expensas frs. 527‘582.60 (2012 = 550‘928.35). Surpli d’entradas da frs. 73‘001.82 (2012 = 30‘761.42). Deducziuns extraordinarias vid la reit da lingias frs. 148‘387.70. 2 Damai che certas lavurs administrativas han aunc buca saviu vegnir terminadas ein las subvenziuns dil cantun aunc muncontas. Ei setracta cheu d’ina summa da 80‘-100‘000 francs e pertucca ils treis objects 2. etappa Rueras, stabiliments Milar e la Via Pungiun. b. Rapport dils revisurs Il revisur André Schmid pren il plaid e prelegia il rapport dils revisurs. El propona suandont: 1. d’approbar il quen da gudogn e sperdita per igl onn 2013 e la bilanza per ils 31-12-2013; 2. da dar scarica alla suprastonza ed a tuts funcziunaris responsabels; 3. d’admetter in bein meritau engraziament alla suprastonza ed a tuts funcziunaris per la buna lavur prestada duront igl onn ora. c. Approbaziun dil quen Sin fundament dalla tscharna dil dumbravuschs vegn dau unanimamein suatientscha a quels 3 puncts sco proponiu entras ils revisurs. 6. Sanaziun dil conduct principal vitg Rueras 3. etappa a. Presentaziun dil project Il president presenta il project 3. etappa Rueras. Quell’etappa era buca previda d’exequir gia ussa. Denton ord motivs economics havein stuiu priorisar quei tschancun. La lingia existenta datescha ord igl onn 1949 e rumpa permanent, inaga en in liug, l’autra ga zanu’auter, aschia ch’igl ei prudent da sanar quella ussa e da rudien. Sco igl onn vargau vegnan ils convischins cumpigliai era uonn informai persunalmein entras la suprastonza. Era cheu exista la pusseivladad da sanar la lingia privata naven dil conduct principal entochen en casa, quei sin agens cuosts. En quei connex vegnan tut ils sclusaduirs remplazzai, mintga proprietari ha da separticipar cun la mudesta summa da frs. 1‘000.00. Las lavurs cuozzan naven dils 26-05 entochen ca. ils 11-07-2014. Duront l’execuziun dallas lavurs vegn il traffic da via serraus. Igl access tiel menaschi puril sco era tier la scrinaria ei denton garantius. Ils pedunzs han negin impediment. Ils presents datan unanimamein suatientscha al project 3. etappa Rueras. b. Conceder il credit necessari Ils cuosts dil project sura numnau sebasan sin rodund frs. 225‘000 (+/- 10%). Era il credit per il 3. tschancun vegn concedius unanimamein. Aschia savein realisar quella impurtonta sanaziun. Quei ei la davosa pli gronda lavur enta Rueras pils proxims onns. 7. Preventiv 2014 Il cassier presenta il preventiv 2014. Suandonts puncts explichescha el pli detagliau: Expensas totalas da frs. 70‘000, da quei frs. 25‘000 per il niev indrez da dumbraders reservar Salins; remaduras dils stabiliments; manteniments e diversas reparaturas Expensas da frs. 9‘000 per cuosts d’energia per las lampas d’UV e remplazzament da tala péra Entradas da frs. 100‘000 sin taxas da colligiaziun Entradas da frs. 100‘000 sin participaziun d’energia (energia alpina) Sin fundament dall’iniziativa da secundas habitaziuns havein en Tujetsch negin „Bauboom“ pli, quei che vegn a haver in’influenza negativa sillas entradas dallas taxas da colligiaziun. Total entradas Total expensas Surpli d’entradas frs. 577‘200 frs. 521‘900 frs. 55‘300 3 Il preventiv sco presentau vegn approbaus unanimamein. 8. Informaziuns Il president menziunescha l’obligaziun speciala d’annunzia per il consum d’aua giu dils hidrants. Ei va buca che mintgin retila aua cura e nua ch’ei para e plai. Sche nus schein maun liber havein negina controlla ed uorden. Ils davos onns ein entgins hidrants ira empaglia muort fallidas manipulaziuns da persunas nuninstruidas. Per tals cuosts vegn negin si, quels donns sto la corporaziun surprender cumpleinamein! Guido fa attents sil formular da damonda ch’ei publicaus sin nossa pagina d’internet. Pertuccai ed obligai da far la damonda ein tuts che vulan retrer aua giu dils hidrants, pia interpresas sco era privats ed era ils purs. La contribuziun annuala munta a frs. 200.00. Per objects novs sto vegnir retratg aua direct giu dil conduct principal e buca giu dil hidrant! Ils pertuccai ein vegni informai a scret. 9. Varia In giavisch ei da mintgamai publicar il protocol 3 jamnas avon la radunonza generala ella Tuatschina. Tgi che giavischa explicitamein il protocol en fuorma da pupi sa s’annunziar tier la suprastonza. Negin’autra varia, aschia ch’il president siara la sesida allas 20:45. El engrazia a tuts ed envida ils commembers ad ina tscheina communabla. 7188 Sedrun, 25-03-2014 il president igl actuar Guido Monn Roger Berther 4
© Copyright 2021 ExpyDoc


text:
Emprim hotel ecologic da la Svizra a Vuorz
In dals piuniers da l’ecologia en il Grischun è Gallus Cadonau. Sco cunterpaisa ad in turissem exagerà en noss vitgs e vischnancas vul el porscher in’alternativa. Cun la corporaziun Quater Fegl realisescha el l’emprim hotel ecologic da la Svizra, l'hotel Ucliva a Vuorz. Il Telesguard rapporta 1984 da l’innovaziun en il sectur da la gastronomia.
Il pader cun ideas nunconformistas
In avantgardist en chaussa ecologia è stà pader Flurin Maissen (1906-1999) da la claustra da Mustér. En ses exil a Rumein/Degen ha el experimentà cun rauba da tut il gener. Da l'energia solara sin tetg fin tar implants cun gas biologic.
Tutta rauba organica, era lavadiras, san ins duvrar per producir biogas.
Il Balcun Tort ha discurrì 1979 cun il pader davart sias invenziuns en chaussa ecologia e biologia.
La cultira da puma en Tumleastga
Gia en il 19avel tschientaner vegniva la puma da la Tumleastga titulada sco la megliera puma en Svizra. Ina renaschientscha da quella puma hai dà la fin dals onns 1980 cun sustegn dal pur da bio e politicher Andrea Hämmerle. Ina exposiziun a Scharans ha gì l’intenziun da salvar la cultura da puma en Tumleastga. Sco il Telesguard rapporta è la finamira stada quella da producir en l'avegnir la puma en Tumleastga a moda biologica.
Revitalisar enstagl da betunar
Ils territoris d’ogna sper flums ed auals han patì ils onns da la conjunctura auta. Blers letgs da flums natirals èn vegnids rectifitgads e betunads. Il Telesguard mussa 2001 co il flum En sper Strada en Engiadina Bassa è vegnì revitalisà. Angelo Andina da la gruppaziun Allianza da las Alps discurra d’in svilup persistent per la regiun.
Purs midan sin la producziun biologica
La fin dal millenni vegn l’agricultura en Svizra en las stretgas. La raschun è la globalisaziun che smanatscha cun l’avertura dals cunfins per l’import da victualias da l'exteriur. Blers purs dal Grischun vesan lur avegnir en la producziun biologica. Il Telesguard ha visità 1992 in dad els en stalla.
Ervas legalas enstagl cuntrabanda cun café
Las valladas talianas en il sid dal Grischun stattan economicamain sin chommas falombras. Blera glieud profitava pli baud da la cuntrabanda illegala cun café. Ils onns 1980 han purs entschet a cultivar ervas a moda biologica. 10 onns pli tard rapporta il Telesguard che radund 25 famiglias vivan per part da las entradas cun il commerzi d’ervas biologicas.
RR Archivar recumonda 11:15


text:
Tranter ils morts saja er in uffant da 3 onns, ha ditg il primminister Valls. 20'000 persunas han fin uss stuì bandunar lur chasas, las pli bleras en la regiun enturn Paris. Era sch'il livel da l'aua da la Seine sa sbassa plaunet, duria quai anc ditg fin ch'i dettia puspè relaziuns normalas.
La plievgia ha laschà crescher il livel da la Seine sin 6,1 meters durant las emnas passadas. Quai è il pli aut stan dapi bunamain 35 onns. L’aua è vinavant malsegira. Il trafic public a Paris è per part interrut e plirs museums, tranter auter er il Louvre, èn stads serrads. Las ovras d’art èn vegnidas transportadas en auzadas pli autas.
RR novitads 16:00


text:
Suenter ils incendis da guaud desastrus en il Canada pon ils blers abitants da la citad Fort McMurray turnar enavos en lur chasas a partir dal prim da zercladur.
Sulettamain radund 9’000 abitants dals 3 quartiers da la citad ch'èn pertutgads il pli fitg na dastgan anc betg turnar enavos. Tests da l'aria, il terren e la tschendra hajan mussà che quest conturn saja anc adina contaminà memia ferm entras chemicalias. Quai han communitgà las autoritads da la provinza Alberta.
Ils 100’000 abitants da Fort McMurray eran vegnids evacuads cumplettamain l'entschatta matg pervi dals incendis.
RR novitads 08:00


text:
Suenter la cunvegna d'atom aveva l'Uniun europeica sperà che l'Iran renconuschia almain l'Israel sco stadi. L'Israel aveva però fatg resistenza cunter la cunvegna ed emprova uss da far cupitgar quella sur il congress american.
La nova politica dal president Hassan Ruhani cumpiglia ina collavuraziun constructiva cun tut ils stadis. In'excepziun saja però l'Israel, uschia il viceminister da l'exteriur iranais Madschid Tacht-Rawanchi.
UE schlucca sancziuns cunter Iran
Per l'emprima giada suenter la cunvegna d'atom cun l'Iran ha l'Uniun Europeica schluccà las sancziuns cunter l'Iran. Quai ha communitgà il servetsch da l'exteriur da Brüssel.Tranter auter duai l'Iran pudair exportar l'uran concentrà per reducir ses program nuclear. Concret duai l'Iran reducir il quantum d’uran da radund 10 t sin 300 kg.
Cun questa schluccada da las sancziuns realisescha l'UE ina resoluziun dal cussegl da segirezza da l'ONU. Questa resoluziun duai pussibilitar a l'Iran da nizzegiar la forza atomara per intents paschaivels.
RR novitads 06:00 / 14:00


text:
Ina part essenziala dal patrimoni cultural sa chatta sut l'aua: las mars ed ils lais zuppan numerusas perditgas dal passà uman sco cuntradas da cultura, abitadis, sanctuaris, ports e vracs da bastiments. Quests relaschs umans han ina gronda valur culturala, pertge els dattan perditga da nossa istorgia da millennis e millennis ed els èn savens preservads fitg bain. La Convenziun davart la protecziun dal patrimoni cultural subaquatic da l'UNESCO creescha reglas impegnativas en accord cun il dretg internaziunal per proteger il patrimoni cultural sut l’aua e gida d'impedir che quest patrimoni cultural vegnia sblundregià ed explotà vinavant en tut il mund. 60 stadis fan fin ussa part da la convenziun; la Svizra ha ratifitgà ella il 2020.
Ils lais, ils flums e las palids en Svizra zuppan in ritg patrimoni cultural da tut las fasas da l'istorgia da l'uman. Il pli enconuschent èn forsa ils abitadis dals palissaders che tutgan dapi il 2011 tar il Patrimoni cultural mundial da l'UNESCO « Palafittas preistoricas enturn las Alps». Cun la ratificaziun da la convenziun è la Svizra s'obligada da s'occupar cun quest relasch a moda responsabla, da sancziunar destrucziuns e sblundregiadas e da cumbatter il commerzi illegal cun objects dal patrimoni cultural subaquatic. Bastiments en viadi sin las mars dal mund sut bandiera svizra na dastgan ni destruir ni donnegiar grevamain il patrimoni cultural subaquatic. Scuvertas ed activitads planisadas ston vegnir annunziadas a las autoritads.
L'Uffizi federal da cultura (UFC) procura che la Svizra observia las obligaziuns da la convenziun.


text:
Leo Tuor
Il spért e la val / Der Geist und das Thal (cudesch auditiv)
Sursilvan, Deutsch
Chasa Editura Rumantscha, Cuira, 2016, numer d’empustaziun 978-3-03845-037-5
3 discs – 3 ovras da Leo Tuor
Disc Cavrein
Disc Giacumbert Nau
Disc Grossvater mit Haken
Ils cudeschs da Tuor èn vegnids publitgads e premiads numerusas giadas ed era translatads en pliras linguas. Ussa cumpara per l’emprima giada ina trilogia auditiva: Leo Tuor e Wolfram Berger prelegian passaschas per rumantsch e tudestg ord las ovras Catscha sil capricorn en Cavrein, Giacumbert Nau, Onna Maria Tumera ni Ils antenats.


text:
Il grip da 300 m3, quai è ca. 1/3 d’ina chasa d’ina famiglia, sa chattava in pèr tschient meters sur il plazzal da la nova punt da la via chantunala che va tras Tavanasa en direcziun da Breil. Tenor Urban Maissen, il manader da la regiun Surselva da l' uffizi da guaud e privels da la natira, haja il selvicultur constatà durant ina controlla, ch’il grip s’era mess en moviment e periclitava il plazzal sco era la lingia da la Viafier retica a Tavanasa. Perquai hajan els decidì da siglientar il grip uschè spert sco pussaivel.
Via chantunala e viafier serradas, 7 chasas evacuadas
Durant la siglientada èn la via chantunala e la lingia da la Viafier Retica stadas serrada cumplainamain. Era var 20 abitants da 7 chasas èn vegnidas evacuadas ord motivs da segirtad durant la siglientada. Curt suenter la siglientada ha la via chantunala puspè savì vegnir averta. La lingia da la Viafier Retica resta serrada enfin mezdi, i curseschan bus da substituziun durant quai temp. Enfin che la crappa ch'è anc en la plaunca è segirada resta la via tranter la punt veglia da Tavanasa e la sbuccada en la via chantunala serrada . Tenor Urban Maissen vegnia quai a cuzzar intgins dis.
RR actualitad 11:00


text:
Suenter che quatter giugaders da Fribourg-Gottéron èn vegnids testads positiv sin covid-19 – sto l’entira equipa star en quarantina, sco il club ha annunzià. Il medem vala er per ils giugaders sut 20 onns ed il persunal.
En consequenza ston trais partidas vegnir spustadas. Dasper quella da venderdi a chasa cunter Tavau, èn era pertutgadas las partidas ordaifer cunter Losanna la sonda e cunter Genevra il mardi proxim. Betg cler è anc, quant ditg che la quarantina per ils giugaders da Friburg dura.
Era Lugano annunzia in cas
Dasper ils Friburgais è actualmain era il HC Lugano en quarantina. Il giugader Alessio Bertaggia è numnadamain vegnì testà positiv. Fin ch'ils tests da l'entira squadra e dal persunal èn avant maun, è la squadra en quarantina. La partida dal 16avel final da la cuppa svizra da questa saira cunter ils Pikes Oberthurgau è vegnida spustada.


text:
Lege Provinziala: dl 7 messè dl 2010, n. 9 - Energia regenerabla
LEGE PROVINZIALA: DI 7 DE MESSÈ DL 2010, N. 9
DESPOSIZIUNS TL ĆIAMP DL SPARAGN D’ENERGIA Y DL’ENERGIA REGENERABLA
Le Consëi provinzial
à aprovè chësta lege,
le Presidënt dla Provinzia
la promulghëia
Art. 1
Fin y ćiamp de aplicaziun
1. La Provinzia autonoma de Balsan sostëgn l’adoranza razionala dl’energia, le sparagn de energia, sciöche inće l’adoranza de fontanes de energia regenerables, en conformité ala politica dl’energia dl’Uniun Europeica.
2. Por i fins preodüs dal coma 1 vëgnel conscidré sciöche fontanes de energia regenerables chëstes fontanes de energia nia fossiles: vënt, sorëdl, energia aerotermica, geotermica y idrotermica, forza dl’ega, biomassa, gas de desćiaria, gas avanzè da prozesc de depuraziun y biogas.
Art. 2
Contribuć
1. La Provinzia autonoma de Balsan po, aladô dles modalitês y di criters fissà dala Junta provinziala, promöie scomenciadies y conzede contribuć de capital tla mosöra mascimala dl 30 porcënt por miorè l’efiziënza dl’energia y l’adoranza dles fontanes de energia regenerables, y por dè inant le savëi sön les inovaziuns y i stromënć de planificaziun te chësc ćiamp.
2. La Provinzia autonoma de Balsan po, aladô dles modalitês y di criters fissà dala Junta provinziala, conzede contribuć tla mosöra mascimala dl 80 porcënt por fà sö y amplié implanć por prodüje forza eletrica da fontanes de energia regenerables por frabicać da paur, prömes abitaziuns, frabicać aziendai, üties de munt y ćiajares, sce ai ne n’é nia colià ala rëi dla forza eletrica y ara ne va nia da realisé n coliamënt ala rëi dla forza eletrica a cosć proporzionà y zënza dificoltês tecniches spezifiches.
3. La Provinzia autonoma de Balsan po inće conzede contribuć tla mosöra mascimala dl 80 porcënt ales aziëndes de destribuziun de forza eletrica:
- a) sce ares é atocades da catastrofes naturales;
- b) por coliamënć nüs, la sostituziun o le renforzamënt de implanć de destribuziun de forza
eletrica ti raiuns rurai;
- c) por spostè sot tera ite les condütes tl’aria a tenjiun mesana y bassa;
- d) por le coliamënt ala condüta dla forza eletrica de üties de munt y ćiajares, sce al ne n’é nia
na forma de refornimënt de forza eletrica plü bun marćé. 4. Sce les spëises ametüdes a contribut é de passa 500.000 euro, pol gnì conzedü n’antizipaziun de alplü 50 porcënt dl contribut.
5. Sce les somes é ametüdes a contribut y é bele gnüdes resservades a ćiaria dl bilanz provinzial, mëss la documentaziun dles spëises gnì ortiada te alplü trëi agn pian ia dal eserzize a chël che la resservaziun se referësc, scenò toma le contribut.
6. I contribuć preodüs dai comesc 1 y 2 ne po nia gnì acumulà cun d’atri contribuć o d’atres alisiraziuns, bel anfat de ći sort, odüs danfora da normes comunitares o statales.
7. Al vëgn abroghè:
- a) la lege provinziala di 19 de forà dl 1993, n. 4, y mudaziuns suandëntes;
- b) le coma 4 dl articul 6 dla lege provinziala di 13 de forà dl 1997, n. 4;
- c) les lëtres f) y g) dl coma 1 dl articul 8 dla lege provinziala di 30 d’agost dl 1972, n. 18 y
mudaziuns suandëntes.
Art. 3
Desposiziun finanziara
1. Les spëises por i intervënć a ćiaria dl eserzize 2010 che vëgn da chësta lege, vëgn curides cun les cuotes de stanziamënt ćiamò dan man sön les UPB 23105, 23205 y 23210 dl bilanz provinzial dl 2010, autorisades por i intervënć preodüs dales leges abrogades dal articul 2, coma 7, lëtres a), b) y c).
2. La spëisa a ćiaria di eserzizi finanziars suandënć vëgn stabilida cun la lege finanziara anuala. Chësta lege gnarà publicada tl Boletin Ofizial dla Regiun. Vignun a chël che al ti speta é oblié da la respetè y da la fà respetè sciöche lege dla Provinzia.
Balsan, ai 7 de messè dl 2010
LE PRESIDËNT DLA PROVINZIA
Dr. Luis Durnwalder


text:
La nova stagiun da hockey n’ha betg cumenzà tenor giavisch per il Club da hockey da Tavau: Il HCD ha pers l’emprima partida ordaifer cunter Zug cun 2:5. Suenter 43 minutas èn ils Grischuns gia stads en retard cun 0:3 cunter il campiun svizzer. Ils dus gols per il HCD han sajettà Chris Egli en la 49avla minuta e Mathias Bromé ina minuta pli tard.
Ils resultats dals ulteriurs gieus:
- Ajoie – Bienna 1:3
- Berna – Friburg 3:6
- ZSC Lions – Genevra-Servette 4:2
L'istorgia da Fabian Ritzmann
Fabian Ritzmann da Scuol ha fatg l'emprendissadi da commerzi tar il Club da Hockey da Tavau ed ha giugà en differentas equipas da juniors tar il HCD. Dapi la stad passada è il giuven da 19 onns profi da hockey. L’emprim enviern ha el dentant passentà tar l’equipa partenaria dal HCD, ils «Ticino Rockets» da Biasca en la Swiss League.
L’idea davent da l’entschatta era quella, che Ritzmann avess ina liga pli bass il temp per far las emprimas experientschas en il hockey dals creschids, ed alura empruvar da far il pass en l’emprima equipa dal HCD.
Gia dà 10 gieus cun il HCD
A la fin da la stagiun passada è Fabian Ritzmann vegnì clamà dal HCD per las ultimas partidas da qualificaziun, e per trais partidas dals pre-playoffs a Tavau. Avant in mez onn ha el pia gia fatg sias emprimas experientschas en l’emprima equipa dal HCD.
Suenter la fin da la stagiun è el alura gist restà en il Grischun. Ensemen cun il HCD è Ritzmann sa preparà sin la nova stagiun. El ha era pudì dar quasi tut las partidas da preparaziun en il dress dal HCD. Uss fa el dentant in ulteriur pass. El po cumenzar la nova stagiun tar il HCD.
Cumbat per ina plazza fixa en il cader
La finamira principala dal giuven attatgader èsi da pudair restar tar il Club da hockey da Tavau. Perquai ha el da far la via che mintga giuven giugader da hockey ha da far: sur bunas prestaziuns. E quai en in dals quatter blocs che dattan mintgamai hockey, e betg sco 13 u 14avel attatgader.
Quels che èn surpli pon per ordinari sulet guardar la partida e vegnan mo en acziun, sche quai avess da dar blessuras, u sch'il trenader decida da midar insatge en las lingias.


text:
Dus scienziads dals Stadis Unids ed in da la Gronda Britannia survegnan il premi Nobel da chemia 2018. Quai communitgescha l'Academia roiala per scienzas da la Svezia a Stockholm. Frances Arnold, George Smith e Gregory Winter hajan contribuì al svilup d'ina industria chemica verda. Ils trais scienziads han sviluppà sin basa dals princips da l'evoluziun proteins per carburants biologics e medicaments. L'academia discurra en quest connex dad ina revoluziun sin basa da l'evoluziun.
Frances Arnold pir tschintgavla dunna
Tranter ils titulars dal Premi Nobel da chemia èn fin uss stadas quatter dunnas – ina d'ellas è stada Marie Curie il 1911. Curie ha scuvert ils elements radioactivs Polonium e Radium.
Il Premi Nobel da chemia è dotà cun radund 990'000 francs. El vegn surdà tradiziunalmain ils 10 da december. Dapi il 1901 è il Premi Nobel da chemia vegnì surdà a 177 differents scienziads. Il Brit Frederick Sanger ha gudagnà il premi duas giadas.
RR novitads 12:00


text:
Davent dal 1. da fanadur ston firmas annunziar a l’intermediaziun da lavur publica (RAV) plazzas libras da tut las professiuns cun ina quota da dischoccupaziun dad almain 8%. Davent da l’onn 2020 duess la limita vegnir sbassada dad 8 sin 5%. Cun quai duessan indigenas ed indigens avair in avantatg sin il martgà da lavur. Uschia èn las plazzas durant 5 dis visiblas sin la pagina d'internet arbeit.swiss be per persunas annunziadas al RAV.
Avant dus onns aveva il parlament federal decis quella mesira, per realisar l’iniziativa da l’immigraziun da massa ch'il pievel ha acceptà a l'urna il 2014.
RR novitads 17:00


text:
Mel (BL)
Mel (en vèneto: Mel) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 6.173 abitàncc, 'na superfìce de 85 km² e 'na densità de 73 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cison di Valmarino (TV), Follina (TV), Lentiai, Miane (TV), Santa Giustina, Sedico, Trichiana, Valdobbiadene (TV).
Colocàt en Valbelluna, sö la spónda mansìna del fiöm Piave, el conserva giü dei centri stòrich piö 'nteresàncc de la pruvìncia, tat che 'l g'ha utignìt la bandiéra aràncio del Touring Club Italiano per dò ólte dré a fìla.
El cümü el fà part de la Comunità Montana Val Belluna.


text:
Per ina nova halla da lutgar e da sport «Rüfeli» a Vaz Sut conceda la regenza grischuna subsidis da 275'000 francs. Dad ina vart datti daners en il rom dal concept per implants da sport d'impurtanza chantunala, il rest deriva da la finanziaziun speziala per il sport.
L'entir project custa 1,5 milliuns francs. Il stabiliment po vegnir utilisà per trenar differentas disciplinas da sport. El ademplescha dentant er las pretensiuns per realisar occurrenzas pli pitschnas sco radunanzas da l'uniun u per exempel ina concurrenza da lutga en halla.