text:
La gronda speronza da nossa cardientscha ei, che la Baselgia ei ina cuminoza dils vivs sco era dils defuncts; ina cuminonza che ligia il mund veseivel cul mund nunveseivel. Ei resta adina in ligiom tier quels ch' ein i ordavon a nus. Quella speronza semuossa ella liunga tradiziun dalla Baselgia da commemorar ils defuncts els survetschs divins. Nus rughein per els, e nus rughein ils sogns per lur intercessiun tier Diu.
L' oraziun pils defuncts, sco la commemoraziun dad els, survegnan era ellas messas fundadas ina expressiun concreta. Ils confamigliars ni enconuschents san schar far ina messa fundada per lur defunct, quei vul dir: Els san dar agl uffeci parochial l'incumbensa da far ina commemoraziun dil defunct en ina sontga messa, e quei duront in cert diember dad onns (5, 10, 15, 20 ni 25 onns). Quellas messas fundadas san esser ina biala caschun per la famiglia da vegnir ensemen e da patertgar vid lur confamigliars defuncts.
Sche vus leis fundar ina messa per in defunct, lu saveis vus bugen s'annunziar tier nus sigl uffeci parochial (info@pleiv-breil.ch ni 081 941 17 18)
Scadenza da messas fundadas egl onn 2017 (suenter 25 ni 50 onns)


c: text/html

text:
Gulivaziun da finanzas
Sco chasa da medias publica garantescha la SSR la solidaritad federala. Uschia segirescha ella in'offerta federalistica da purschidas audiovisualas en tut las parts ed en tut las linguas dal pajais.
Nus essan la suletta interpresa da medias che producescha purschidas audiovisualas en tut las quatter linguas naziunalas. Nossa gulivaziun da finanzas pussibilitescha programs equivalents e d'auta qualitad en tut las parts dal pajais.
Nus repartain nossas entradas da taxas e da reclama en il rom d'ina gulivaziun da finanzas en las quatter regiuns linguisticas da la Svizra: 73 pertschient da las entradas da taxas derivan da la Svizra tudestga che survegn mo 43 pertschient da quellas. La Svizra franzosa survegn 33 pertschient, la Svizra taliana 22 pertschient e la Svizra rumantscha 2 pertschient da las entradas. Sche la populaziun da la Svizra taliana stuess finanziar suletta la purschida da program da RSI, n'importassan las taxas da recepziun annualas per ella betg 451 francs, mabain passa 2300 francs.
Las taxas da recepziun impundain nus sulettamain per la purschida da program.
- Entradas da daners da taxas Total 1215 miu.
- Redistribuziun da daners da taxas Total 360 miu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pseudonòm
Ol pseudonòm o pseudònim (per i artista nòm d'art), l’è ü nòm inventàt de persùna e l'è ü nòm che l’è dièrs da chèl de Batézem e l’è dovràt da scritùr, cantàncc, artìsti, spurtìf, atùr e di ólte pò da di pulìtech.
Ol pseudonòm l’è dovràt pò da dela zèt che la gh’à de fà di laùr mia legài e la öl mia fa saì ‘l sò nòm, ad esèmpe di delinquèncc, ma ach da di rioltùs e di guerigliér.
Ol pseudonòm l’è ciamàt pò nòm d’art o alias, manéra de dì del Latì, che la è da alias vices che l’ völ dì i ótre ólte o ach a.k.a., da l’acronìm inglés also known as cioè cognusìt ach compàgn de.
Per i scritùr se dóvra pò la manéra de dì franséza nom de plume che la öl dì nòm de pèna.
Pseudonòm e Scumagna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pseudonòm l'è mia de confónt co la scumagna o suernòm o scötöm, dezà che 'l pseudonòm l'è ü nòm de persùna e l' sèrf a fà mia cognòs i persune e i sèrf a scónt ol nòm giöst, menimà i scötöm i è nòm che i se dàa a töta öna famèa per mia confóndes tra persune che i gh'éra l'istès cognòm e l'istès nòm de Batès, öpör l'éra ü nòm dacc a töt ü paìs da la zét di paìs 'ntùren.
Esèmpe de pseudonòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bud Spencer - Carlo Pedersoli - atùr.
- Terence Hill - Mario Girotti - atùr.
- Nina Zilli – Maria Chiara Fraschetta - cantànte emiliana.
- Noemi - Veronica Scopelliti - cantànte italiana.
- Elio - Stefano Belisari - cantànte.
- Walter Valdi - Nicola Giovanni Walter Pinnetti - atùr e cantàncc.


text:
10 06
Ol dé 10 de zögn l'è 'l 161 ( 162 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 205 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de zögn al è ul dí da pòost 161 ( 162 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 205 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1363 - València la resistiss al ases che Pedro ol Cruel de Casteja al ía scomensat ol 21 05.
1999 - Microsoft Corporation la pöblega ol Windows 98 Segonda Edissiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - la éla Joana, Valvidrera (ol Barcelonès): Jacint Verdaguer, pueta Català de la Renassença.
1926 - Barcelona: Antoni Gaudí, architèt Català, tri dé daspus de èss investit per ü tram.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Olesa de Montserrat a la comarca del Baix Llobregat.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Musica tradiziunala
- Mesemna, 12.8.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 12.8.2015, 19:00, RTR
Marsch, polca, schottisch, mazurca, valzer e foxtrot. Tut geners da la musica instrumentala che fan gizzar ils fans da la musica tradiziunala las ureglias. Oz preschentan brass bands, armonias e furmaziuns da musica instrumentala populara ina selecziun da cumposiziuns ed arranschaments da tals geners. Vus pudais sa legrar tant d'interessants arranschaments sco era da cumposiziuns originalas.
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Il Tribunal internaziunal dal sport (CAS) ha suspendì retroactiv il passlunghist norvegiais Martin Johnsrud Sundby a partir dals 11 da fanadur 2016 per dus mais.
Plinavant ha il Tribunal era annullà ils resultads da la cuppa mundiala dals 13 da december 2014 a Tavau (15 km en il stil classic) e l’etappa dal Tour de ski dals 8 da schaner 2015 a Toblach (25 km persecuziun en il stil liber). Tar omaduas cursas è Sundby vegnì testà positiv sin il med dad asma Salbutamol.
Duvrà a moda fallada
I sa tracta bain dad in med dad asma lubì, el ha dentant duvrà el a moda fallada. Quai ha communitgà la federaziun internaziunala da skis FIS suenter ina decisiun dal Tribunal internaziunal dal sport (CAS). Sundby n’ha betg sco usità duvrà il med cun in inhalatur, mabain ha el duvrà in vapurisader ed uschia surpassà la dosa lubida.
Prendì la dosa lubida
A la conferenza da medias ad Oslo ha il medi da l’equipa naziunala norvegiaisa, Knut Gabrielsen fatg a savair che Sundby n’haja betg prendì dapli che la dosa lubida. Era per la FIS n’èsi betg stà in surpassament da Sundby. Cunter quella decisiun da la FIS ha l’agentura internaziunala d’anti-doping (WADA) dentant fatg recurs.
Pers 2 titels cun stritgar 2 resultads
Cun annullar ils resultads en las cursas da Tavau e Toblach, perda Sundby uschè blers puncts, che Dario Cologna è da nov a la testa dal classament general da la stagiun 2014/15. Cunquai gudogna il passlunghist grischun gia per la quarta giada il classament general dal passlung. Dentant era Petter Northug profitescha: El erta la victoria dal Tour de ski 2015 da ses cumpatriot.
RR novitads 16:00 +


text:
► ËL PROGÉT
► La Literatura piemontèisa | ëd Sergi Maria Girardin.
Ij prinsipi
La lenga piemontèisa (i lo arcordoma na vira ’d pì) a l’é nen un dialet ëd l’italian, ma na lenga che, rivà për ligna drita dal latin, a l’ha peui avù soa normalisassion gràfica e gramatical e na soa literatura nen mach poética: doe caraterìstiche che a la slontan-o dai dialet ëd l’italian e a la qualìfico – giusta – coma na lenga.
Ij sò prim document, ch’a son nen mach ëd sempie testimonianse lenghìstiche, ma ’dcò literarie, a son ij Sermon Subalpin, n’ansema ’d 22 prédiche festive, euvra ’d n’anònim. As sà pa con sigurëssa, an efet, nì chi ch’a l’ha scrivuje nì andova, nì la data giusta ‘d composission, bele che as peusso colochesse apopré a la fin dël sécol XII.
D’àutre testimonianse dij sécoj XIII-XV
A l’é ’n poemet (con ij vers antërcalà da ’d proverbi) dont ël test as treuva ant un còdes dël sécol XIII (o, pì plausìbil, dël XIV) ant la Biblioteca capitolar ëd Noara – a smija ch’a sia stàit ëscamotà da pòch. L’autor (o ’l trascritor) a l’é fra Colomba da Vincc. (Àut Monfrà).
► J’ëstatut ëd l’ospissi dla Società ’d San Giòrs dël pòpol ëd Chér (1321)
A l’é ’l pì antich document ëscrivù an piemontèis dont i në conossoma la datassion. A s’agiss ëd la Costitussion, dl’Ëstatut e dël sarament dij Resior ëd la Companìa ’d San Giòrs a Chér, cola che ant la Comun-a a rapresentava la part popolar.
Ël test a l’é goernà ant l’archivi comunal ëd Chér.
► La legenda dël Chronicon imaginis mundi ëd Fra’ Giaco d’Aich
► Canson për la prèisa ’d Pancalé (1410)
As treuva ant un volum ëd j’Ordinà dla Sità ‘d Turin” e a l’é ’n componiment rimà ’d 24 vers ëd géner épich e d’autor ësconossù.
La Sentensa ’d Rivàuta (1446)
Goernà a l’Archivi d’Ëstat ëd Turin, a l’é ’n document ch’a rësguarda n’ampromëssa ’d nòsse nen mantnùa. Antëressant a l’é ’l fàit che ’n document pùblich (na sentensa ’d tribunal) a fussa scrit tut an piemontèis.
Le Làude
A s’agiss ëd chèich ës-cianch ëd poesìa religiosa, dont i arcordoma:
– la Lamentatio Mariae ‘d Turin (biblioteca Real ëd Turin)
– la Lamentatio Domini ‘d Chér (sec. XV)
– la Laudatio Mariae dël laudari ’d Salusse
– le Laudationes ëd Carmagnòla e ’d Bra (n’orassion e doi sermon an piemontèis)
– la ansidita Pastorela sempia, publicà la prima vira da Pinin Pacòt an s’ “Ij Brandé” dël prim ëd gené dël 1947 (costa redassion a l’é dij prim dël ‘600).
Le “Recomandaciones”
A son d’orassion an piemontèis ch’a compagno le làude dël laudari ’d Salusse (fin dël séc. XV).
Gioann Giòrs Alion
Gioann Giòrs Alion a l’ha vivù, bele ch’as sapia pa ’d sigur la dàita, a caval dij sécoj XV e XVI, da già che soe des farse (Opera Jocunda) a son ëstàite publicà la prima vira dël 1521 e scrivùe apopré ant j’agn dantorn al 1490.
Nà an Ast, l’ëscritor a dòvra ant soe euvre soa parlada genita astzan-a, an mës-ciandla con d’àutre lenghe (milanèis, fransèis, latin) conforma ai përsonage ch’a parlo.
A l’é un dij pòch ëscritor piemontèis conossù ’dcò fòra ’d Piemont e nominà ant le stòrie dla literatura italian-a (d’àutri a son Tana, Calvi, Broferi, Bersess, Còsta e Pacòt).
Ij Sécoj XVI e XVII
Gavà dij prim sécoj ëd j’orìgin, a son ij doi sécoj manch rapresentà ant ël camp ëd nòstre litre. An tra le pòche euvre ch’i conossoma (fòra-via d’Alion) i podoma arcordé:
► doe comedie pastoraj, visadì la Commedia pastorale di nuovo composta ‘d Bërtromé Brayda dla Somariva (1556) e la Margarita ‘d Marcantòni Gorena ’d Savian (1608). A venta armarché che an coste comedie mach chèich përsonage (ël Vilan ant ël Brayda, Tòni e d’àutri doi ant la Margarita) a parlo piemontèis;
► doe poesìe dël duca ’d Savòja Carl Emanuel I (1562-1630): un-a scrivùa pòch anans ëd la guèra për la sucession dël Monfrà (1613) ch’a ancamin-a con ël vers A l’é quel bufon del fra; n’àutra, ch’a s’arferiss a na bataja ch’i na savoma ‘d nèn, ch’a ancamin-a con ël vers Al son de la bateria.
► Prosper Torel ëd Borbané, autor ëd na canson còmica ansima n’incursion fàita an Valsesia dël 1678 (conservà ms. a la biblioteca Ambrosian-a ’d Milan).
Gioann Batista Tana
Nà dël 1649 e mòrt dël 1713, a l’é autor ëd la comedia Ël Cont Piolet, rapresentà ant j’ani ’70/’80 dël sécol (soa prima edission a stampa a l’é tutun dël 1784) e scrivùa (coma già cole ch’i l’oma arcordà dzora) për na part an piemontèis (quatr përsonage su eut e ’l còro). Pì che ‘d na comedia a s’agiss ëd na comedia për mùsica (visadì n’opera buffa), con la presensa dël còro e d’ariëtte musicaj ch’a saro vàire sene.
Ël Sécol XVIII
L’Arpa dëscordà
A l’é ’n poemet ëd 1812 vers, ch’a séguita la tradission piemontèisa dla Canson ëd guèra (cfr. la Canson ëd Pancalé dël 1410). L’autor a l’é ’n prèive canavzan ëd Favria, Fransesch Antòni Tariss, che, present a l’assedi ’d Turin dël 1706, a l’ha vorsù fërmé ’n sël papé la crònaca ’d cole giornà, con ëd quadret ëd vita ‘d tùit ij di vista a travers ëd mistà ora tràgiche ora còmiche, ma sempe pien-e d’umanità.
► Ël Tòni
Ël Tòni a l’é ’n géner literari d’autut caraterìstich ëd Piemont. A s’agiss d’un componiment d’orìgin popolar e d’argoment an géner facessios o satìrich, dont ij prim esempi a armonto al sécol XVII (ma a l’é probàbil che ’l géner a sia pì antich), organisà an stròfe ’d quatr (o eut) vers rimà an manera varia.
J’ipòtesi an sl’orìgin dël nòm a son doe: dal nòm ëd përson-a Tòni (Cibrario e Collino), an arcòrd dël përsonage che, ant le comedie, a rapresentava ’l campagnin, sovens pòch istruì ma ’d bon sens; costa ipòtesi a l’é fortìa dal fàit che a-i é ’d tòni ch’a pijo an torta ij campagnin (Su le batiaje d’un paisan ëd Ventura Cartiermetre) e che tuti ij tòni a mostro n’ëspìrit genit e popolar, satìrich e pien ëd bon sens; da la paròla spagneula tonos, dal latin tonus (Brero), che a veul dì canson (an efet ij nòstri tòni scasi sempe a son definì ’dcò canson e a dovìo esse compagnà da ’d mùsica) e ch’a marca ’n géner poétich-musical nassù dël sécol XVII an Ëspagna, motobin davzin a nòstri tòni.
Che ij tòni a sio ’d composission anònime a dipend tant da soa orìgin popolar tant dal fàit che, dzortut ant la sconda mità dël Setsent, a podìa esse tròp arzigos për l’autor sotsignesse, da già che con ij sò vers satìrich a tacava sovens j’ësgnor e coj che a comandavo.
Ël sécol d’òr për ël tòni a l’é ’l Setsent, ma nojàutri i l’oma ’dcò quatr tòni anònim dël Sessent (Canson ëd Madòna Luchin-a, La canson dij dësbaucià, Canzone della ballovria, Canson për ël tramué ’d San Michél), artrovà da A. Clivio a la Biblioteca Real ëd Turin e publicà dël 1968.
Pare Ignassi ìsler, nà 1699 e mòrt dël 1778, a l’era ’n monio dij Tërnitari, órdin dont a në sarà ’dcò superior provinsial. A l’ha passà scasi tuta soa vita ant la gesia turinèisa dla Crosëtta, che an coj agn-là a l’era fòra dij termo dla sità e che chiel a në sarà ’dcò parco.
Soa euvra poética a l’é na cujìa ’d 52 canson (tòni) che, mai publicà antan ch’a l’era al mond, a son ëstàite stampà na prima vira da Morissi Pipin (dël 1783, ma mach 26 canson e nen tute sota ’l nòm d’Isler e, pì che tut, motobin castià ant ël test) e peui dal 1799 (prima edission antrega) al 1968, për un total ëd des edission.
J’argoment ch’a trata Isler a son coj tradissionaj dla poesìa popolar ch’a varda con d’euj obietiv la vita ’d tuti ij di (fomne malcontente dl’òm e òmini malcontent ëd la fomna, monio e monie ch’a l’han pijà ij vot contra soa volontà, canson vinòire e làude dël vin, mariagi e seporture, ruse tra nòre e madòne); la sena dle canson a l’é sempe sitadin-a e la lenga a l’é n’esempi voajant ëd cola ch’a dovìa esse la manera ’d parlé dij popolan turinèis ëd coj temp-là, con n’usage assè lìber ëd termo sovens triviaj e volgar.
Ël cavajer Vitòrio Amedé Borel a l’era nassù a Valensa dël 1723 e mòrt ant ij prim agn dël sécol XIX. A l’é autor ëd vàire sonet ëd ton linger e arcàdich e ’d vàire tòni che a l’han nen ëd sigur, tutun, la fòrsa lessical ëd coj d’Isler nì la novità argomentativa ’d coj ëd Ventura, ma a rapresento na sòrt d’adatament dël géner dël tòni a la mzura e a l’elegansa dla poesìa d’Arcadia. A son anteressante peui vàire soe litre d’argoment linguìstich e gramatical.
A venta peui arcordé che ij prim doi ëstudios amportant dël géner dël tòni (visadì Armando e Collino) a chërdìo che Borel e Ventura a fusso la midema përson-a (Ventura a sarìa stàit n’ëstranòm ëd Borel); nen mach, ma Armando a pensava fin-a che Ventura Cartiermetre a podèissa esse l’ëstranòm ëd n’àutr autor ëd tòni, visadì Burzio.
Ventura Cartiermetre
Con l’ëstranòm ëd Ventura Cartiermetre (ch’a jë vnisìa da l’esse giusta cartiermetre dl’armèja sabàuda) a l’é conossù Giusep Ignassi Antòni Aventura, nà a Turin dël 1733 e mòrt, pr’un “incident”, dël 1777. Për l’identificassion ëd cost autor vëdde ’dcò lòn ch’as dis an coa a la figura ‘d V.A. Borel.
L’euvra dël Ventura a son 16 tòni, ma d’àutri, anònim, a podrìo esse sò. An vàire ’d coste canson ël poeta a lassa da banda j’argoment pì familiar e la sàtira moralìstica d’Isler për andene a toché d’àutri pì arzigos e pontù, com a son coj gropà a la sàtira sossial e polìtica, anti-nobiliar e anti-clerical. An costa manera ’l Ventura a duverta na stra neuva a la poesìa piemontèisa, stra ch’a sarà peui batùa fin al fond da E.I. Calvi vint agn apress.
Nà a Caraj dël 1737 e mòrt a Salusse dël 1796, Bàlbis, prèive e predicator bin avosà, a l’é stàit sòcio dl’Arcadia e poeta tant an piemontèis che an italian. Ij sò vers a l’han pa vàire d’amportansa se nen coma testimoniansa dla lenga dij sò temp e com esempi ’d poesìa arcàdica piemontèisa, poesìa che an coj agn-là a l’ha avù an nòstra tèra ’n përfond d’imitator e ‘d sostnidor (dont un a l’é stàit Onorà Pelicò, pare ‘d Silvio Pellico) ch’a l’han ëscrivù soe rime për selebré nòsse e batiaje o për arcordé na monacassion o la nòmina d’un vësco o ancora për pioré ‘n mòrt. Scasi tute coste euvre (dle vire anònime, dle vire d’autor ch’as firmo ma dont i në savoma pòch o nèn) a son manuscrite o publicà an cujìe o an ëscartari për nòsse o për d’àutre arcorense.
Ij poeta Astzan e ij sonet dël Palio
La tradission dij sonet për ël Palio d’Ast a forma miraco scasi na sòrt ëd géner literari daspërchiel, dont i n’arcordoma vàire esempi d’ëscritor coma Giusep Cacran ëd la Ròca e Coasseul e d’àutri anònim. Costi sonet a son fondamentaj për conòsse ij caràter ëd la parlada astzan-a dla fin dël Setsent, parèj coma l’euvra dë Stevo Ansisa, ch’as firmava con l’ëstranòm d’Astzan dra contrà Mèistra).
► Morissi Pipin e la Gramàtica piemontèisa
As agiss pa d’un poeta, ma dla përson-a che për prim a l’ha arconossù l’amportansa ’d na codificassion ortogràfica e gramatical e ’d na normalisassion gràfica dla lenga piemontèisa. Médich a la cort ëd Turin, Morissi Pipin (nà a Coni as sà nen an che ani e mòrt an su na nav davzin a Ròdi dël 1788) a l’ha avù ’l mérit d’ëscrive la prima gramàtica piemontèisa (Stamparìa Real, Turin 1783), compagnà da ’n dissionari e da n’antologìa esemplificativa dij mej ëscritor piemontèis ëd coj agn-là. Cost progét, ch’a l’é ancor adess significativ për la stòria ’d nòstra lenga, da già che Pipin a fonda ’l concét ëd koiné piemontèisa, a l’era nassù da la veuja ’d mosté la manera ’d parlé cotidian-a dla cort sabàuda (n.b. piemontèis e pa italian) a Maria Adlàida Clotilde Saveria ’d Fransa, dventà për nòsse prinsipëssa ’d Piemont.
Pegémade
Dël 1777 a son tre comedie (o mej “sàtire”, visadì tragicomedie compagnà da ‘d mùsica) d’un nen mej identificà scritor ch’as sotsigna mach con sò nòm d’Arcadia: Pegémade. Ij tre travaj, anté che, conform na tradission ch’i l’oma già vist, chèich përsonage a parla piemontèis d’àutri italian, a son: Il Notajo onorato, Adelasia, Adelaide regina d’Italia e poi imperatrice.
Mach la prima euvra a l’é ambientà ant ij temp ëd l’autor, antramentre che j’àutre doe a presento n’ambientassion ëstòrica (sécoj X-XI).
Ël médich Edoard Ignassi Calvi, nà a Turin dël 1773 e mòrt ëd tifo dël 1804 antramentre ch’a cudìa ij sò malavi a l’ëspidal ëd San Gioann a Turin, a l’é ’d sigur un dij nòm ij pì grand ëd nòstra literatura (e pa mach dij sò temp).
Soa produssion poética, tuta ampërgnà da ’d sentiment giacobin e anti-religios d’arvangia pr’ël ters ëstat visavì dij nòbij e dij prèive, a va dal 1796 fin-a al 1804 e (oltrapì d’àutre composission, an pròsa e poesìa, an fransèis e an italian) e a comprend:
• Canson quasi poética pr’ël matrimòni ’d tòta Teobalda Turinet con l’intendent Morand (anté ch’as treuvo ij vers motobin famos e programàtich: ognidun ant sò vilagi / dev avèj la gelosìa / d’ëspieghesse ’nt sò linguagi, vv. 62-64) • Passapòrt dj’aristocrat • L’aurora dla libertà piemontèisa • Campan-a a martel pr’ij piemontèis • Sairà dij piemontèis • Sui prèive • Folìe religiose (un poemet an otave an tre cant) • A un scolé ’d Zenon • Al sò amis compare Tòni dà ’l bondì barba Giròni • Contra ’l médich Archin • Su le fije d’arforma • Fàule moraj (dódes fàule poétiche an tërsin-e, con protagonista ‘d bestie o ‘d figure alegòriche, ch’a-j dan ël prinsipi a ’n géner ch’a sarà motobin avosà an nòstra literatura) • Su la vita ’d campagna • Ritrat dël cont Ciavarin-a • Petission dij can a l’ecelensa Ministr dla Poliss • Stanse a mëssé Edoard • Avis al pùblich • A-i ven për tùit la soa ossia l’Artaban bastonà (na comedia an doi at).
Ij poeta giacobin
Aranda dla figura ‘d Calvi i podoma arcordé chèich d’àutri scritor ch’a peulo esse inserì ant ël panorama dla stagion giacobin-a:
- il Cittadino C.C., autor ëd na canson d’antonassion giacobin-a (La bissa-copera për pòsta) scrivùa dël 1798/99;
- Le ridicole illusioni dell’anno IX, na comedia d’autor anònim (cheidun a pensa ch’a peussa esse Calvi), ëd sigur un-a dle ciadeuvre dël teatro piemontèis;
- le Poesie dopo l’insorgimento seguito in Carignano: un sonet, na canson e ’n madrigal ëstampà a Carmagnòla dël 1797;
- ël Testament d’un pito aristocràtich, scrivù da Giusep Cantù (1741-1817) e cantà a Carignan dël 1799.
Ël Sécol XIX
La literatura ant l’età dla Restaurassion
Ant j’agn ëd l’ansidita Restaurassion (1815-1848), visadì, për lòn ch’a rësguarda nòstra literatura, ant j’agn ch’a van antrames Calvi e Broferi, i podoma pa signalé d’autor vajant, ma mach chèich ëscritor ëd livel ëmzan, da arcordé pì che àutr coma testimoniansa dla lenga dij sò temp o coma esempi dla përsistensa ’d chèich géner literari (epigrama, tòni, fàula moral). A venta nompà armarché che a l’é pròpi an costi agn-sì che as fà viaman pì fòrta la tradission ëdcò dla pròsa che, gavà dël teatro, për tut ël Setsent a l’avìa lassà ’l pass a la poesìa.
Anans e, për chèich cas, ëd l’istess temp ëd l’euvra ‘d Broferi e ‘d Rosa, i podoma arcordé le figure ’d:
► Ciafré Casal, autor d’un poemet ëd 90 quartin-e (Amor marcand da mòda, 1807), un-a dle mej euvre antrames cole scrivùe an costi agn-sì.
► Carlo Casàlis: a l’é l’autor ëd n’euvra dle mej ëd cost moment, visadì La festa dla Pignata, ossìa amor e conveniensa, na comedia an tre at ëstampà a Turin dël 1804; oltrapì ’d costa comedia, ch’as peul disse soa ciadeuvra, a l’ha ’dcò scrivù ’n Quaresimal sacociàbil an vers Piemontèis-Italian (1805), d’àutri poemèt d’argoment divers e 25 Fàule Esopian-e an tersa rima.
► Raimond Feràud ëd Salusse: monio duminican, a l’ha scrivù con l’ëstranòm ëd Fàuride Nicomedan vàire poemet didascàlich, dont ij pì avosà a son Rimedi sicurìssim contra le petechie (1817) e Ij fumeur – Facessia polémica (1836).
► Giusep Ellena: con l’ëstranòm ëd Solitari dla val Breuss a l’é autor d’un Galateo piemontèis an quartin-e e ’d vàire pròse d’argoment divers ëstampà an sël “Parnas Piemonteis”, armanach, ch’a surtìa a Turin na vira a l’ann (dal 1831 al 1849), ch’a l’han colaboraje scasi tuti j’autor ëd costi agn-sì e che tant Broferi che Rosa a l’han polemisaje ansema an manera pitòst cagnin-a, considerandlo l’esempi pì voajant ëd la “decadensa” dla poesìa piemontèisa dij sò agn, nen angagià da la mira polìtica e sivil.
► pare Giusep Frio (1745?-1850?): autor ëd vàire tòni (publicà mach dël 1881) che an arpòrto apopré al mond d’Isler, con ij sò quadret ëd vita turinèisa; aranda a l’euvra ’d pare Frio i podoma arcordé chèich tòni anònim, coma’l Tòni dle servente (dël 1812).
► Gioann Ignassi Pansòya: autor ëd doi volum an vers Ricreassion dl’autunn (1827) e Tre caprissi piemontèis (1830), dont ël pì avosà a l’é ’l caprissi-tòni Dòira gròssa ant l’ambrunì, componiment moralegiant e satìrich ëd costum.
► Giassint Buniva: a l’ha fàit la parodìa dël caprissi-tòni su Dòira gròssa dël Pansòya an ëscrivendne ’dcò chiel un, Dòira gròssa vers mesdì.
► Enrì Bussolin: nà a Turin dël 1774, con l’ëstranòm ëd L’Armita ’d Cavoret a l’ha scrivù ’n poemet antitolà L’amis dle Muse piemontèise, anté ch’a dësfend ël valor e la dignità ’d nòstra lenga e la necessità ’d dovrela an d’euvre literarie ’d profil àut; tutun, pròpi ant la convinsion ëd nobilité nòstra lenga a l’ha fàit l’eror d’empila d’italianism: ansima a costa stra a son andaje dapress Pansòya e Peyron, antan che d’àutri (coma Buniva e Pelicò) a l’han arfudà costa idèja.
► Agustin Bòsch ëd Poirin (1741-1817); a l’ha scrivù doi volum ëd Rime piemontesi (1801-1802) e ’n volum inédit d’epigrama italian e piemontèis, tra ij mej ëscrivù an nòstra lenga (con le nuanse dël parlé ’d Poirin).
► Gioann Maria Régis: autor mach d’un libret d’epigrama, le Folìe Piemontèise (1830), stampà sota ’l nòm d’Armita Canavzan.
► Giusep Arnàud: un dij pì vajant faulista piemontèis, autor ëd 16 fàule moraj an pròsa (le prime an nòstra literatura, antramentre che j’àutre ch’i conossoma a son an poesìa).
► Vissent-Andrea Peyron: a l’é autor ëd na cujìa ’d Fàule Piemontèise poétiche, crìtiche, leterarie e moraj (1830-1831).
Nà dël 1802 a Castelneuv Brusà, apress ëd j’ëstudi an Ast e a Turin a l’é dotorasse ’n Lege, ancaminand tant la profession d’avocat che l’atività giornalìstica (a l’ha colaborà a vàire giornaj, dont ël pì avosà a l’era ’l “Messaggere Torinese“) e polìtica. Republican e democràtich, sostnidor ëd la càusa rissorgimental italian-a, ant j’agn ’30 a l’é stàit vàire vire an përzon. Elegiù dël 1848 deputà al Parlament piemontèis, nemis ëd Cavour e dla polìtica governativa, ant j’ùltim agn a l’é peui avzinasse a ca Savòja, a la mira che ’l rè a l’ha daje l’angage d’ëscrive, an italian, la Storia del Parlamento Subalpino. An italian a l’é ’dcò ’n lìber autobiogràfich (I miei tempi) e vàire piesse teatraj, antramentre che soa nòmina a l’é assicurà da soa produssion an piemontèis, le Canson piemontèise, dont chiel ëd vàire a l’ha scrivune ’dcò la mùsica.
A l’é mòrt dël 1866, an Ësvissra, ant na vila davzin a Locarno.
Davzin a la lession ëd Calvi, ’dcò Broferi a l’ha privilegià j’argoment ëd sàtira polìtica e social, anti-nobiliar e anti-clerical, bele sensa dësmentié j’argoment amoros e përsonaj.
Nà a Vian-a dël 1803 e mòrt a Susa, anté ch’a l’era proveditor a j’ëstudi, dël 1862, amis e compagn ëd bataje ‘d Broferi, a l’é l’ùltim grand poeta satìrich e polìtich dël sécol. Ëdcò chiel avocat, òm polìtich e gasëttié (a l’ha colaborà al “Messaggere Torinese“ e a la “Gazzetta del Popolo“), soa produssion poética piemontèisa a l’é stàita, an prinsipi, an sla ligna dël “Parnas Piemontèis“, dont a l’é slontanass-ne an manera motobin polémica apress d’avèj conossù Broferi e soa poesìa, vers ël 1840. Da cost moment soa poesìa a ven, da satìrica, moralìstica e bërnesca ch’a l’era, d’antonassion pì polìtica e sivil, bele che nen aùssa e violenta parèj ‘d cola d’ Broferi, ma pì echilibrà e “filosòfica”, fin-a a che, dël 1848, a pija la decision (a j’ero ij temp ch’a “ventava” esse an tut e për tut italian) d’ëscrive mach pì an lenga italian-a, lassand da na banda soa lenga genita (gavà che për na composission dël 1852 an sla mòrt ëd Napolion).
Soa euvra poética, spatarà ansima a giornaj e feuj volant, a l’é stàita publicà an volum mach dël 1988.
Ij minor dël Sécol XIX
► César ëd Salusse (1778-1853): anteletual e òm polìtich ch’a l’ha componù ’d vers piemontèis d’argoment an géner patriòtich.
► César Balb (1789-1853): pensator e òm polìtich bin avosà, a l’ha ’dcò scrivù ’d vers piemontèis (pa tuti publicà) dont ël pì famos a l’é l’òda La vos d’Italia.
► Fulberto Alarni: stranòm d’Albert Arnolf (1849-1889), poeta d’ispirassion pì che àutr satìrica e moralìstica, antramentre che soe ùltime composission (a l’era stàit trasferì a Roma dël 1884) as tenzo d’un sens ëd ringrét e ’d magon për sò pais, ël Canavèis e ’l Piemont.
► sac. Gioann Bòsch: a s’agiss dël sant fondador ëd la congregassion dij Salesian, autor ëd vàire tòni d’ispirassion satìrica e moralìstica e ’d chèich vers (Giandoja e sò codin) ëd ton assè conservador.
► Clàudi Calandra (1818-1882): pare d’Edoard (scritor an piemontèis e an italian) e ’d Dàvid (scultor), a l’ha scrivù ’d vers pì che tut ambibì ’d nostalgìa për lòn che na vira a l’era ’l Piemont.
Ël teatro dla sconda mità dl’Eutsent
Antrames a j’autor teatraj ch’a l’han ëscrivù mach o ’dcò an piemontèis (na lista dël 1887 a arcòrda, për j’agn dal 1859 al 1887, ij nòm ëd 60 scritor e ij tìtoj ëd pì che 300 comedie) i memorioma:
► Gioann Toselli (1819-1886): ator e cap-còmich, a l’é considerà ’l fondador dël teatro nassional piemontèis, ëdcò mersì a soa companìa stàbil ch’a l’ha dàit ël prinsipi a ’n teatro popolar e professional (dël 1859, con la rapresentassion a Turin ëd soa Cichin-a’d Moncalé, ispirà a la Francesca da Rimini ‘d Silvio Pellico).
► Federì Garel (1831-1885): autor ëd Ij pciti fastidi e dle piesse militar-patriòtiche Guèra o pas?, La partensa dij contingent për l’armada e La scòla dij soldà; a l’é ’dcò stàit autor ëd poesìe.
► Gioann Zòppis (1830-1876): i arcordoma Marioma Clarin, Clarin marià, La paja vzin al feu e l’autobiogràfica La neuja.
► Luis Pietraqua (1832-1901): turinèis d’adossion (a l’era nà a Voghera) a l’é l’autor ch’a l’ha dovrà an soe euvre la lenga la pì antëmnà d’italianism, tant an cole teatraj (Ël pòver pàroco, Ël cotel, Question dël pan) che ant soe poesìe e pròse (ij romanz ëstòrich Don Pipeta l’asilé, Lucio dla Venerìa, La còca dël gàmber).
► Vitòrio Bersess (1828-1900): giornalista oltrapì che scritor, a l’é l’autor ël pì famos ch’a l’abia scrivù an piemontèis: a sarìa pro memorié sò ciadeuvra Le miserie ’d monsù Travet (dël 1863 soa prima rapresentassion a Turin, al teatro Alfé), ma d’àutre euvre a peulo esse arcordà, coma sò ùltim travaj teatral, ël Bastian contrari dël 1882.
► Mario Leoni (stranòm ëd Giaco Albertin, 1847-1931): a l’é autor ëd comedie che, ispirà an manera direta a la vita ’d tuti ij di dla pòvra gent, coma Ël bibi, Ij mal nutrì, La fija dël bòrgno, An nòm dla lege, a rapresento na sòrt ëd teatro “social”; a l’é autor ëdcò ’d na pròsa ’d caràter ëstòrich Ël sàut dla bela Àuda, scrivùa ant un piemontèis bin apopré.
► Eraldo Baret (1846-1895): autor ëd na vera ciadeuvra, Ij fastidi d’un grand òm, traduvùa an Italia, Fransa e Almagna e rapresentà ancor sovens al di d’ancheuj.
► Luigi Vado (c.a 1842-1872?), autor dë Ël Carlëvé ‘d Turin, n’euvra ch’a sarà ant ël repertòri dle companìe piemontèise për pì ‘d sent ani.
“‘L Birichin“ e ij sò poeta
Ij giornaj a j’ero un mojen për spataré la convinsion che ’l “dialèt” a dovèissa tòst o tard lassé ’l pòst a la “lingua“ e che la situassion piemontèisa a podèissa pa pì identifichesse con un senari “nassional” ma pitòst regional e provinsial: la convinsion, ansoma, che ’l Piemont a l’é pa pì na nassion e Turin soa capital, ma na region d’Italia, e Turin mach un-a dle tante sità italian-e.
Cost’euvra ’d “provinsalisassion” da la mira literaria a l’é stàita sostnùa, miraco an forma nen consienta, da ’d publicassion periòdiche com ël giornal ‘L Birichin-Giornal Piemontèis, che, surtì a Turin dal 1884 al 1928, a l’ha giutà a spantié costa idèja dla lenga coma “dialèt” (le poesìe a j’ero scrivùe an “turinèis”) e dla literatura piemontèisa com espression ëd na società provinsial e “minor”. A l’é tut un mond ëd sartoirëtte e d’ëstudent, ëd cocottes o ’d madamin ëd la bon-a società, ëd comendator e cavajer da na part e ’d mantnùe da l’àutra: tut ant la curnis ëd la vita ‘d tuti ij di dël Turin ëd la belle époque, an mes a le giojere dij negòssi e a le prime viture, con an sl’ësfond, chèich vira, ël pòpol ch’a travaja e ch’a bërbòta o ch’a s’amusa.
A-i é giumai la costuma ’d dé ’l nòm ëd “generassion dël Birichin” e ’d poesìa birichinòira ai poeta ch’a l’han ëscrivù an tra j’agn ’80 dl’Eutsent e ij ’20 dël sécol neuv. Ma dësmentioma nen che, ansima a le colòne dël Birichin, a l’han ëdcò scrivuje doi grand coma Alfons Fre e Arrigo Frusta, e che an sël giornal turinèis (a j’ero giumai ij prim agn dël sécol) a l’ha dësbutà coma poeta ’dcò Nino Còsta. Antrames ai tanti nòm dij colaborador dij pì ’d quarant’agn ëd vita dël giornal i memorioma:
► Albert Virij (1851-1913): pì conossù com arsercador e divulgator ëd curiosità e notissie ’d géner diferent (lenghìstich, ëstòrich, folclòrich …) ëd la coltura turinèisa e piemontèisa, a l’é ’dcò stàit autor ëd poesìe e ’d pròse.
► Gioann Gastald (1865-1914): con l’ëstranòm ëd Tito Livido a l’ha scrivù vàire composission, pì che tut për mùsica, dont na part a l’é publicà ant ël volum Chitarade (1904).
► Oreste Faseul (1864-1914): un ëd j’esponent ij pì caraterìstich ëd la poesìa “birichinòira”, com a l’é dimostrà da sò volum Carësse e sgrafignon (1888).
► Lion Fin (1861-1935): con l’ëstranòm ëd Rico a l’ha publicà tre lìber ëd poesìe Mè fieul (1890, dedicà al fieul e miraco ’l mej riussì), Griòte (1906) e Fròle, frolon (1925).
Apress ëd costi nòm i memorioma coj ëscritor che a l’han fàila a aussesse dzora dla mediocrità dla produssion “birichinòira” e, ansema a Alfons Fre, a son rivà a d’arzultà dabon significativ se confrontà con coj ëd j’àutri colaborador d’ës giornal.
► Gioann Gianòt (1867-1947): autor ëd Fërvaje d’ànima, a l’ha godù la stima ’d Pinin Pacòt, ch’a vëddìa an chiel e an Alfons Fre j’ùnich doi poeta ’d soa generassion ch’a l’avèisso lassà antërvëdde na spluva ’d modernità e ch’a podèisso adonch ciamesse dabon “precursor” ëd la poesìa piemontèisa moderna.
► Amilcare Solferini (stranòm ëd Vitòrio Actis, 1870-1929): poeta e scritor për ël teatro (a son sò ij drama Feu e fiame, Brava gent, La canaja e d’àutri) a l’é stàit paragonà da Pinin Pacòt, për soa produssion poética, a ’n poète maudit, dzoratut për sò ùltim volum Mentre la tèra a gira (1923).
► Arrigo Frusta (stranòm d’Augusto Ferraris, 1875-1965): a l’ha ancaminà con sò volum ëd poesìe Faravòsche (1901) a sërché ’d seurte dai termo ’mpò genant ëd l’esperiensa dël Birichin, ma a l’é soa produssion an pròsa, e an ëspece cola surtìa, apress ëd l’ancontr con Pacòt, an s’Ij Brandé dal 1946 an peui, a marché soa vajantisa literaria. Soe euvre an pròsa e an volum a son Ij sent ani dël cìrcol dj’artista (1951), Fassin-e ’d sabia (1970) e Prédiche ai givo.
Nà dël 1873 a Turin a l’é mòrt, apress d’avèj provà për des agn ëdcò l’esperiensa dël manicòmi, dël 1933. Paragonà ’dcò chiel da Pinin Pacòt a ’n poète maudit (parèj d’Amilcare Solferini), ëd sigur Fre a mostra ant ij sò vers na pòsa da contestador e da rivoltos cissà da l’arvangia. Fre a l’ha tocà scasi tute le forme d’art literaria, da la comedia (La Regin-a d’un Rè e vàire d’àutre) al romanz (Basin vendù) e la conta (A l’é mach na sartòira) a la poesìa (soe composission, mai surtìe an volum, a speto ancor n’edission definitiva e completa, da già che fin-a adess a l’é mach surtijne na sernia con ël tìtol ëd Létere a Mimì e àutre poesìe dël 1970).
La pròsa dla sconda mità dl’Eutsent
Ëdcò la pròsa narativa (romanz e conte), da già ch’a s’adressava për la pì part a ’n pùblich popolar, a l’é stàita an géner dovrà, com a l’é capitaje con ël teatro e con ij giornaj, për sërché ’d dé d’esempi ’d na lenga, ch’i podrìo definì “piemontarda”, assè dësferensià dal piemontèis vér e genit, an essend motbin italianisà tant ant ël léssich che ant le struture sintàtiche. Con tut sòn la pròsa piemontèisa dla fin dël sécol XIX an ësmon d’esempi assè significativ, an ëspece ant ël camp ëd l’anàlisi social e dle costume e dla narassion ëstòrica. Oltrapì ’d coj autor ch’i l’oma già sità anans (Luis Pietraqua, Mario Leoni, Arrigo Frusta, Alfons Fre…) i podoma ancor arcordé:
► Ciro Bolaro (stranòm ëd Carlo Bòrio; 1882-1920): autor dël romanz Ël ciavatin dle Tor.
► Capitani Mania Rèida (stranòm, as pensa, ma a l’é nen d’autut sigur, ëd Giusep Dòria): autor d’un romanz umorìstich d’aventure antitolà Le straordinarie aventure ’d Martin Cassul an Àfrica.
► Carlo Bërnardin Fre (mòrt dël 1917): frel d’Alfons, a l’é autor ëd vàire romanz sociaj (com a-j definiss chiel midem), visadì Ij mòrt ëd fam, La cracia, La bassa Russia e d’àutri.
Ël Sécol XX
► Nino Còsta
Nà a Turin dël 1886, a l’é mòrt sempe a Turin dël 1945. Apress d’avèj ancaminà con ëd composission an italian e an fransèis, Còsta a pùblica soe prime poesìe piemontèise an sël Birichin (pì’d dosent fin-a a la surtìa ’d Mamina), dont as n’ëslontan-a bin tòst, da già che sò ideal a l’era col d’aussé la poesìa piemontèisa a ’n livel motobin diferent visavì dla produssion lingera e provinsial ëd bon-a part ëd j’autor ëd la generassion birichinòira. Parèj, dël 1922, a-j seurt sò prim volum ëd poesìe Mamina (che a cheuj ij sonet za surtì an sël Birichin e d’àutri scrivù espress), n’euvra ch’a conta an poesìa la stòria bin fòra-via (për coj temp-la) ëd na “fija-mare”. Apress ëd cost prim travaj a-j ëvnirà Sal e pèiver (1924, anté ch’a s’arpija ’dcò la tradission tuta piemontèisa dla fàula moral), Brassabòsch (1928), Fruta madura (1931), Ròba nòstra (1938), Tempesta (1945; surtì apress ëd soa mòrt ma ancor prontà da chiel), tut pien dël magon për la guèra e, dzortut, për la mòrt dël fieul partisan, Mario. Dël 1977 a l’é ancor surtije Tornand, ch’a sambla ansema vàire inédit e ’d poesìe mai stampà an volum për un total d’ëscasi 300 componiment. Nino Còsta a l’ha scrivù ’dcò për ël teatro (Tèra monfrin-a, Testa ’d fer e d’àutre comedie) e a l’ha colaborà a vàire test ëscolàstich.
La “Companìa dij Brandé” e Pinin Pacòt
Pinin Pacòt (a l’anàgrafe italian-a Giuseppe Pacotto) a nass dël 1899 a Turin, originari d’Anon. A ancamin-a soa atività poética, an italian, ant ij mèis ëd soa përzonìa ant la prima guèra mondial, ma da j’agn Vint a passa decis a la poesìa an piemontèis, an publicand ël volum Arsivòli (1926). Apress ëd l’esperiensa dla prima serie d’Ij Brandé – Arvista Piemontèisa, fondà dël 1927 ansema a Oreste Galin-a e Alfred Formica (Vigin Fiochèt) e ch’a l’é fërmasse al quint nùmer, Pacòt a pùblica ancor Crosiere (1935) e Speransa (1946), antramentre che a anviara la sconda serie d’Ij Brandé – Giornal ëd Poesìa Piemontèisa (1946-1957), publicassion ch’a l’é stàit ël mojen për ëspantié j’idèje ’d Pacòt e ’d cola ch’a sarà la Companìa dij Brandé, angagià ant la bataja për la valorisassion ëd la lenga e dla literatura piemontèisa. An sj’ideaj ëd Pacòt e dij Brandé as é entasse tut ël travaj an pro dël piemontèis e ’d soa literatura ant la sconda mità ’d nòstr sécol. Apress ëd la fondassion d’Ij Brandé Pacòt a l’ha ancor publicà Gioventù, pòvra amìa (1951), le Poesìe (1954) e Sèira (1964), antan che tuta soa produssion poética con na gionta ’d pàgine’d pròsa a l’é stàita publicà an Poesìe e pàgine’d pròsa (1967). A l’é mòrt dël 1964.
An sij feuj d’Ij Brandé Pacòt a l’ha publicà soe poesìe e sò antërvent an pròsa, tant d’argoment literari (studi e arserche) coma d’argoment polémich (le bataje për la tùa e la nobilitassion ëd nòstra lenga e ’d nòstra literatura), antan che j’àutri component ëd la “bela Companìa” a l’han podù esprime soa vajantisa poética e sò ideaj ëd polìtica lenghìstica. An mes ai colaborador ëd j’óndes agn dël giornal i trovoma ij nòm d’Arrigo Frusta, Mario Alban, Carlo Baret, Oreste Galin-a, Giulio Segre, Renzo Brero, Armand Motura, Alfred Nicòla, Nino Autelli, Aldo Daverio, Renato Bertolotto, Attilio Spaldo, Gioann Bòno, Camillo Brero, Luis Olivé, Carlottina Rocco, Elisa Vanoni Castagneri e vàire d’àutri.
► Giusep Gorìa: 1946: Pinin Pacòt e la sconda serie d’Ij Brandé
La literatura ant la sconda mità dël Neuvsent
A venta dì che j’ëscritor che a son rivà a avèj na nòmina bon-a ant la sconda mità dël sécol passà a son da sërchesse an mes a le file dij Brandé, tant coj ch’a l’han conossù Pacòt e colaborà con chiel al giornal coma coj che, bele sensa conòsse Pacòt, a son ispirasse ai sò ideaj e a soe euvre për porté anans ël drapò (e ’l badò…) dla lenga e dla coltura piemontèisa.
A l’é pa gnanca ’l cas ëd dì che fé bele mach na lista sempia d’ëscritor dël di d’ancheuj (e dle vire fin-a vivent) da arcordesse a l’é pa bel-fé; tutun, sensa vorèj nì dé ’d giudissi nì fé ’d classìfiche i armarcroma ij nòm (e j’euvre) ch’an ësmija ch’as peussa nen fess-ne sensa për avèj un quàder precis ëd la situassion literaria piemontèisa d’ancheuj. Sòn sensa vorèj dësmentié ch’a-i é vàire d’àutri scritor che, bele sensa avèj scrivù ’d ciadeuvre, a l’han un pòst ëd rësguard ant le litre piemontèise.
►Nino Autelli (1903-1945): con tut che da la mira cronològica a ventrìa colochelo ’nt la prima mità dël Neuvsent i lo arcordoma ambelessì përchè che soa euvra an pròsa (Pan ëd coa dël 1931 e Masnà dël 1937), studià e apressià dzortut ant ij nòstri agn, a l’é ’d sigur un ëd j’esempi ij pì àut ëd pròsa piemontèisa ’dcò për j’autor dij nòstri di.
►Armand Motura (1905-1976): autor ëd teatro (a l’ha scrivù ’d comedie motobin avosà com E la roa a l’é ancantasse, dël 1948, e A peul sempre desse, dël 1955) e poeta, dont le cujìe le pì arnomà a son Reuse rosse (1947), La patria cita (1955), E adess pòvr òm (1969) e Vita, stòria bela (1973).
► Alfred “Alfredino” Nicòla (1902-1995): apress ëd la fin d’Ij Brandé a l’ha fondà e dirigiù fin-a al 1994 ël Musicalbrandé – Arvista piemontèisa, portavos ëd la Companìa dij Brandé; oltrapì ‘d poeta (a l’ha publicà vàire lìber ch’ a s’àusso a ’n livel motobin àut: Spers dël 1968 e Samada dël 1982) a l’é stàit musicista e musicòlogh bin vajant, arsercador ëd canson popolar piemontèise, da chiel publicà ant la “Colan-a musical dij Brandé“.
►Luis Olivé (1909-1996): nà a la Vila dë Stlon, a l’ha passà scasi tuta soa vita an gir për ël mond, anté ch’a lo portava soa profession ëd giornalista e anté ch’a l’ha conossù na bela partìa d’anteletuaj e dë scritor (Federico Garcìa Lorca, Jean Cocteau, Ezra Pound e d’àutri), e peui a Roma, anté ch’a l’é mòrt dël 1996 e anté ch’a l’ha fondà n’arvista (Ël Tòr – Arvista lìbera dij Piemontèis, surtìa belavans mach dal’45 al ’47 pì ’n nùmer dël’48). Prosador e poeta, a l’é ansema a Pacòt ël pì grand ëscritor piemontèis dël sécol. An soa poesìa i vëddoma n’ëspìrit universal che, combin ch’as fonga ’nt la tradission nòstra, a sà butesse aranda dj’esempi ij pì grand ëd la poesìa mondial. Soe euvre le pì avosà a son L’Aeropoema dl’élica piemontèisa (1939), Roma andalusa (1945), Ij faunet (1955), Reverìe (1953-1959), Rondò dle Masche (1971), tre volum ëd pròse lìriche e polémiche (Ël sangh dël Tòr, Cartabel e Càuss al vent; 1924-1970) e, da ùltim, Romanzìe (1983).
►Umberto Luigi Ronco (1913-1997): nà a Pamparà, a l’é mòrt a Roma, anté ch’a l’era trasferisse për ësteje davzin a sò magìster F.T. Marinetti. Pitor, giornalista e scritor an piemontèis e italian, a l’é esponent ëd l’esperiensa futurìsta. I l’oma ’l volum ëd poesìe Novèmber viòla-giàun (1962).
►Dumini Badalin (1917-1980): soa poesìa as caraterisa coma “paisan-a” (a s’esprim a la mòda ’d Carianet), ant ch’a dòmino mistà e figure ch’a armando a la tradission monfrin-a. Soa euvra pì avosà a l’é Listeurii dij varèj (1978).
► Tavio Cosio (1923-1989): nà a la Vila ’d Coni (Villafalletto), për rason ëd travaj a l’é tramuvasse al Mel (Val Varàita), an amprendend ëdcò ’l patois provensal ëd cost pais. An costa manera soa euvra a l’ha batù le doe carzà lenghìstiche, privilegiand comsìa ’l piemontèis, an esprimendse an vàire poesìe, ma dzortut ant ij sò travaj an pròsa ch’i podoma lese spatarà ansima a ’d giornaj e d’arviste, e ’dcò ant ij volum Pere, gramon e lionsa (1975) e Sota ël chinché (1980).
► Bep Ross (1935-1995): nà al Borgh (San Dalmass), anlev ëd barba Tòni, a l’é ’dcò chiel bogiasse an sle doe stra (provensal e piemontèisa), an lassandne ’n përfond ëd pròse e ’d poesìe ant le doe lenghe ch’an dan cont ëd soa vajantisa literaria e lenghìstica, ma ‘dcò ’d soa conossensa ancreusa dle tradission popolar e dle costume ’d soe valade. Oltrapì ‘d vàire euvre spatarà ansima a ’d giornaj e a d’arviste an resta ’l lìber Bàuss (1989).
► Barba Tòni Bàud-rìe (1921-1999): nà a Frasso (Val Varàita), soa prima lenga dla poesìa a l’é stàit ël provensal ëd soa valada (Fraisse e méel, 1965; Solestrelh òucitan; 1971), për passé peui al piemontèis comun, bele con ëd nuanse ’d soe part (Val d’Inghildon; 1974; Sust; 1985). Òm ëd na coltura strasordinaria, soa poesìa a l’é bogiasse sempe ’d pì an sla carzà religiosa, scasi fransescan-a ant sò anteresse e soa grinor për le bestie che, sìmbol ëd na vita sempia e natural ëmnassà ’d mòrt da la siviltà dël di d’ancheuj, a dvento na metàfora dle lenghe e dij pòpoj pcit.
► Camillo Brero (L’Anvod dij Bré, Milo Bré), 1926-2018): a l’é a bon drit l’ardité ’l pì avosà ’d Pinin Pacòt, oltrapì che sò anlev pì car; soa poesìa a l’é sempe stàita ‘d caràter religios, d’un sens religios (ëvnùit chërsend ant j’ùltim agn) anté ch’a s’ancontro la religiosità tradissional dij Grand e cola ch’a nass da la grinor për la lenga e la poesìa, la bin për la tèra e la nostalgìa dl’infansia. Soe euvre poétiche pì avosà a son Spluve (1949), Bin a la tèra (1977), Breviari dl’ànima (1994), An brass al sol (1996) e le pròse ’d La bela stagion e d’Amor polid (1987).
Brero a l’è ’dcò autor ëd la Gramàtica piemontèisa (1967), dël dissionari italian-piemontèis (1976) e piemontèis-italian (1982) e dla Storia della letteratura piemontese (1981-1983).
►Gioann Morél (1928-2015): an soe poesìe, ch’a nasso sovens da ’d mistà marenghe e da soa esperiensa ’d pëscador, a l’ha savù dovré na lenga nen mach soasìa ma ’dcò creativa ’nt ël feje cadò a nòstra literatura d’un vocabolari spessìfich rësguardant ël mar e la pësca; soa produssion a l’é pì che tut ëspatarà ansima giornaj e arviste, ma a l’ha ’dcò publicà ’l volum ëd poesìe La tèra ancantà (1991).
►Censin Pich (1930): organisador coltural e prosador, a l’é co-autor ëd Sapéj – Pròse piemontèise (1996), oltrapì che colòna ‘d “La Slòira-Arvista piemontèisa”.
► Rico Gulin: nà a Salusse, poeta e prosador vajant, a l’ha ’dcò publicà doi libret ëd tradussion dal latin (Catul) e dal grech clàssich (ij lìrich ëd l’età arcàica).
► Tavo Burat (1932-2009): brandé bielèis (combin ch’a sia nà davzin a Bèrghem), a l’é anlev ëd Pacòt tant da la mira poética che da cola polémica e militanta, essend che Burat a l’ha batajà tuta soa vita për l’arconossiment ëd tute le lenghe pcite, mnassà e tajà (e pa mach ël piemontèis). A l’é un dij mej prosador piemontèis (soe pròse a son ëspatarà ansima a ’d giornaj e d’arviste), ma ’dcò grand conosseur ëd la siviltà bërgera e campagnin-a e dle tradission popolar.
► Bianca Dorato (1933-2007): scritris turinèisa bin avosà ’dcò fòra ’d Piemont; soa euvra, ch’as caraterisa ’dcò për na creatività lenghìstica vajanta, as dësrola tant ant la poesìa che ant ël teatro tràgich e ant la pròsa.
► Anita Giraudi: poetëssa ‘d Càire, ressidenta a Toronto che, apress d’avèj publicà vàire pcite ciadeuvre ansima a d’arviste ant j’ani ’70/’80, a l’é peui belavans scasi dëscomparìa da la sena literaria piemontèisa.
► Remigio Bertolino (1948): poeta ant la parlada ’d Montàud (Ël Mondvì), a l’é un dij rapresentant ëd la ansidita “poesìa neodialetal”.
► Dario Pasé (1952): studios ëd nòstra stòria literaria e tradutor an piemontèis ëd test antich (ij lìrich grech arcàich, vàire s-cianch dij filòsof pre-socràtich), a l’è ’dcò poeta e prosador. Ant soe euvre poétiche a dòmino ’d mistà gavà dal mit o da la coltura clàssica e giudeo-elénica, antramentre che soe pròse an ësmon-o ’d mistà noir o grotesche. Oltrapì ’d vàire composission surtije ansima d’arviste e ‘d giornaj, a l’é co-autor ëd Sapéj – Pròse piemontèise (1996).
► Giusep Gorìa (1953): un dij pì grand (se nen ël pì grand) poeta e prosador ëd j’ùltime generassion. Ant soe poesìe an ësmon ëd mistà sovens gropà a ’d seugn e a ’d reverìe o a j’archétip ëd la coltura ossidental; soa pròsa as caraterisa për ij ton gòtich e sovens ësparmant. Soe euvre a son pì che tut publicà ansima a ’d giornaj e d’arviste.
Session da dësvlupé
Alex (Alessio Alvazzi Del Frate, 1890-1982)
Don Aldo Amprimo
Giuseppe Astrua
Cleo Balbo (1919-1984)
P. Mario Battagliotti
Franco Bertoni (1908-1998)
Giuseppe Bonavia
Wolfango Bosco
Oscar Botto (1922-2008)
Giacinto Bozzi
Don Giuseppe Bruno
Domenico Buratti (1882-1960)
Vincenzo Buronzo (1884-1976)
Gioann Calchera (1907-1994)
Giorgio Caranzano
Pinòt Casalegno (1882-1953)
P. Silverio Luigi Cismondi
Péder Corzat Vignòt (1850 – 1921)
Mario Dadone
Neti Demaria (1890 – 1962)
Silvio Einaudi (1898-1982)
Marco Fantini
Maria Ferrero (+ 1967)
Salvator Ferrero (+ 1964)
Remo Formica (1904-1965)
Giovanni Fracchia
Ernest Francòt (1908-1968)
Don Michél Fusé (1916-2006)
Carlo Gallo (Galucio)
Renzo Gandolfo (1900-1987)
Giuseppe Lazzarone (1903-1970)
Censin Lagna
Luisein (Luigi Silvi, 1889-1972)
San Leonardo Murialdo (1828-1900)
Federico Olivero
Don Francesco Origlia (Cichin ‘d Barzan, 1885-1975)
Barnaba Pecco (1905-1995)
Don Michelàngel Perin-Bert
Sandro Platone (1916-1941)
Vigin Roccati (1906-1967)
Teresio Rovere (1891 – 1964)
Luisa Santavera
Don Luigi Tessitore (1863-1949)
Luigi Timbaldi
Menotti Tomaselli
Luis Valsoan (1862 – 1906)
Edoardo Vercelletti (+ 1971)
Profil ëd la Literatura piemontèisa d’ancheuj
[ëd D.P. – Con l’autorisassion ëd: http://www.poetidelparco.it]
La poesìa piemontèisa dël di d’ancheuj, adonch, a presenta ‘n vantaj dë scritor ëd prim livél (cheidun, bele che pòich, conossù ‘dcò a l’anfòra ‘d Piemont), che, oltra a la lenga dzor-dialetala (l’ansidita koinè, formasse a parte da la sconda mità dël Setsent an sla base dël turinèis, tut sùbit col ëd la Cort e peui ëd la borzoasìa), a rapresento scasi tute le variant locaj ëd la lenga piemontèisa.
Adonch a l’é giusta andasandje dapress a cost ëschema “geogràfich” ch’i vëdroma d’ilustré ij poeta ij pì amportant d’ancheuj: an ancaminand da jë scritor an koinè për passé peui a le region ëstòriche piemontèise (da òvest a est e da nòrd a sud): Canavèis, Biela e Valsesia, Vërsej, Verban e Òssola, Noara, Monfrà, Lissandria, Langhe e Roé, Ël Mondvì, Coni.
Ancaminoma donca nòstr viage ant la poesìa piemontèisa dël di d’ancheuj da jë scritor an koinè, la lenga piemontèisa literaria che ancor ancheuj an vàire – belavans – a identìfico tut curt co’l turinèis (bele ch’a sia peui vèra che la base dla koinè a l’é a l’80% turinèisa): che costa a sia nen assolutament ël “turinèis” a lo preuva ‘l fàit che vàire poeta (e ‘dcò cheidun ëd coj ch’i faroma ‘l nòm), bin ch’a sio nen turinèis e che gnanca a stago a Turin, a dòvro costa forma linguìstica (ch’a l’é ‘dcò cola dël parlà dzor-dialetal) për ij sò componiment.
Antra ij poeta manch giovo an koinè piemontèisa i l’oma gòj d’arcordé ij doi darié dissépoj ëd Pinin Pacòt, visadì Camillo Brero (1926-2018) e Gioann Morél (1928-2015), tuti doi colaborador an gioventù ëd l’arvista pacotian-a «Ij Brandé, giornal ëd poesìa piemontèisa» (1946-1957), che dai sò feuj a l’é slargasse la “rivolussion” poética ‘d Pinin Pacòt. Dij doi, Brero a l’é col che, oltra a l’ardità poética, a l’ha arseivù da Pacòt ‘dcò ‘l testimòne dl’atività coltural (linguìstica e literaria), che a l’é concretisasse an particolar ant la Gramàtica piemontèisa (1967), ant ël Vocabolario (italiano-piemontese, dël 1976, e piemontèis-italian, dël 1982) e ant la Stòria dla leteratura piemontèisa (an 3 volum; 1981-83), euvra meritòria ai temp ch’a l’é parëssùa, giumai gàire sorpassà.
Për rivé al quàder poétich spessìfich, Brero as fa armarché për na poesìa che a fà dla tradission (an ëspece cola religiosa) ëd la gent ëd Piemont sò pivò, con ëd composission sèmper originaj (bele che ant ël sorch ëd la tradission) da la mira dla métrica, che tutun da ‘mpò ‘d temp, oltra che srairisse, a carca, bele se ant na vision cristian-a frema, ant ël segn ëd la malinconìa e dël pessimism; ant le poesìe ‘d Morél i trovoma, nopà, oltra a na forma pì inmedià, lesta e belfé, n’atension nen ordinaria ai tema dla da dëscuverta dël mal (e dla bin) ëd la vita, sempe vivùa con partessipassion e con sodisfassion; Morél, ëd sorplù, passionà ‘d pësca e ‘d mar, a l’ha savù deje a la poesìa piemontèisa na dimension originala (con un léssich otan original): cola dl’eva e dla mar, ëd j’onde e dj’esse vivent ëd l’eva.
Bele ch’a l’abia nen conossù Pacòt ëd përson-a e ch’a sia rivà a la poesìa e a la coltura piemontèisa mach ant j’ani Stanta dël sécol passà, a costa generassion ëd poeta i podoma ‘dcò gionté Censin Pich. Autor sia ‘d pròsa che ‘d poesìa, da ùltim a l’ha belavans ësrairì soa produssion, ch’a resta tuta marcà da Sapej, cujìa ‘d pròse dël 1997, e da Për ël Piemont e ’l mond e d’àutri mond (poesìe) dël 2002. Soa produssion as bogia antra d’arcòrd e d’imagi feminin-e, sbiajìje e tënn-re, dëstrà sovens ansima ‘d senari tìpich piemontèis (ma nen mach: pensoma, pr esempe, ai test dedicà ai viage ant le Fiandre e an Almagna) sia ‘d campagna che sitadin.
D’àutri esponent ëd la poesìa an koinè a son un grup ëd poeta gropà sia da la gifra generassionala (tùit a son nà giusta antra j’ani Quaranta e ij Sinquanta dël sécol passà) sia da l’istessa adoss turinèisa: Anita Giràud, nassùa a Càire e che ancheuj a stà an Canadà, a l’é la prima ‘d costa session. Poetëssa soasìa da la mira inteletual e rapresentanta ‘d na sòrt ëd trobar clus d’ancheuj, ij sò test a armando sovens a mit e legende dla coltura ossidentala, nen sensa na vision psicanalìtica che ‘d vire an men-a an sla seuja (ma sensa passé dëdlà…) dla visionarietà.
Albina Malerba, diretris ëd la «Ca de studi piemontèis» ëd Turin, a l’ha belavans chità la poesìa da chèiche ani, an lassandne mach la cujìa Ël meisin (1983), ch’a buta ansema ‘d test andova che j’anciarm ëd jë scritor italo-piemontèis dël ’900, da Pavese a Primo Levi da Fenoglio a Arpino, a son ciàir bele ant l’originalità dla scritura.
Dario Pasé (Pasero) e Giusep Gorìa a son miraco ij doi scritor ch’a s’ësmijo ‘d pì, bele ant la diversità dij tema e dj’arzultà: tuti doi a condivido, an efét, la sernia dla scritura poética tan’me “ancontr-ëscontr” antra art e filosofìa e antra rassionalità e folìa, oltra a la convinsion che ‘l test poétich a sia parèj d’un tessù ‘d son e ‘d paròle ch’as traduv sovens ant un modern trobar clus; d’avans la visionarietà, ël mit (clàssich e pagan), l’arseugn e la profetissità dla poesìa. A cost grup i podoma gionté, për ësmijansa d’ideaj e ‘d sernie métriche e formaj, ‘dcò Umberto M. Gillio, scritor an koinè bele che originari ‘d Cassinëtte d’Ivreja, ch’a l’è mostrasse giusta da pòch an sla sena poética piemontèisa.
Da già ch’i l’oma parlà d’Ivreja, restoma ant ël Canavèis e beicoma la figura ‘d Caterina Menaldino, poetëssa popolar, un-a dj’ùltim esponent ëd na forma ‘d poesìa ch’a fonga soe rèis almanch ant ël sécol XVII (perìod ch’i n’oma le prime testimonianse scrite), visadì l’ansidit Tòni, balada popolar an quartin-e ch’a trata an forma satìrica d’argoment d’atualità (polìtica, sossial, ëd costumansa…), con un ton da tùit ij di e ‘n léssich mincatant bass, oltratut an dovrand ël parlé ‘d soa borgià, na frassion dë Strambin.
Seguitand adess vers nòrd-est i trovoma Biela, soe valade, e la Valsesia, territòri ch’a l’é stàit leu spessìfich ëd “mission” për ël bielèis Tavo Burat, ch’i l’oma parlane dzora. An efét scasi tùit ij poeta bielèis e valsesian d’ancheuj a-j dëvo a Burat sia për la decision ëd dovré an poesìa so parlé local (cheidun, ma pì da ràir, ‘dcò la koinè) sia për la sernia d’argoment nòbij e nen “dialetaj” ant l’acession manch complesanta dël tèrmin.
Memorioma donca Nedo Bocchio Chiavetto e Maria Rita Nobili, valsesian, e Maria Pia Coda Forno, bielèisa, autris vajanta ‘dcò an pròsa e arsercatris ëd fàule e legende popolar.
An caland vers Pò i trovoma la pian-a vërslèisa, ch’an dà pa ‘d poeta vajant, fòra-via ‘d Valerio Rollone, ëd Livorn, che a l’ha sernù comsëssìa ‘dcò chiel d’esprimse an koinè (bele che con chèiche ansersion locala, spece ant ël léssich ëd le risere) e che, për avzinansa generassional e comunansa dë stil e ‘d tema, a peul esse butà aranda al grup dij “turinèis” ch’i l’oma parlane anans, che, avend ancaminasse an pràtica a poeté tùit al prinsipi dj’ani Otanta dël sécol passà, a son stàit definiti ‘dcò la “generassion ëd coj ‘d trant’ani”.
[…] Ant ël Verban-Cus-Òssola e ant la region ëd Noara […] i l’oma da signalé almanch tre poeta ‘d rilevansa piemontèisa: ël Nivod dël Cavagnat (gnun a sà chi ch’a-i sia daré ‘d cost stranòm) d’Omègna e Giorgio Rava ‘d Crusnal, località tute doe an sle rive dël lach d’Òrta, dont le poesìe as pòso sovens ansima d’imagi naturalìstiche, ëd na natura sì urosa e malincònica ant cola, o an sl’introspession e lë sgav andrin l’essensa dl’òm, an ëspece për ël Nivod. Ël ters nòm a l’é col ëd la noarèisa Anna Maria Balossini, andova che ‘l tema dël destin ëd l’esse as declin-a mincatant con ëd mistà tirà da la religiosità inteletual dël filòsof.
Andasand torna verso mesdì i rëscontroma Lissandria e ‘l Monfrà […]. Lissandria [a l’ha sernù da pòch] ëd produve ‘d test poétich nen popolar an manera belfé e ordinaria (mé ch’a j’ero fin-a ancor a chèiche desen-e d’ani andarera j’imitassion dle bosinà dël carvé), [con ëd] poeta tan’me la lissandrin-a Ginevra Bocchio e Domenico Bisio (ëd Farsnèra) e ij monfrin Lorenzo Magrassi, ëd Villa Vernia, e Teresio Malpassuto, d’Ambrusengh.
Foma adess tut ël vir e andoma torna a òvest e anvers Turin e i trovoma col che për vàire studios a l’é ‘l “sòco dur” ëd la lenga e dla coltura piemontèisa, la provinsa ‘d Coni o, com a l’han pì car ciamela coj ëd lì, La Granda. An costa i conossoma, sia da la mira linguìstica che poética, tre canton almanch, vzin e compagn ma nen istess: le Langhe (e ij Roé), ël Monregalèis, la pian-a da Coni (vers mesaneuit) fin-a a Salusse e Pinareul. Spece ant la pian-a antra Coni e la provinsa ‘d Turin la lenga ch’as parla a l’é tant ëvzin-a a la koinè, goernand përlopì, ‘dcò ant la costuma viventa, tuta na serie d’arcaism, lessicaj e morfològich, sovens giumai nen-usuaj sia a Turin che ant la lenga literaria.
An tra la Langa e Ël Mondvì as bogio ‘d poeta giovo, ch’a son Bruno Massimino (ëd Carù), Gianfranca Prato e Elisa Revelli Tomatis, chila ‘dcò ‘d Carù ma ressidenta a Coni, antan che n’esponent ëd la poesìa langareula, e an particolar ant la venerassion për la campagna e la sombra vision dësprà dla vita testimonià da l’abandon ëd la tèra e dl’emigrassion, a l’é l’albèis Silvio Viberti.
Restand nopà pì davzin al Mondovì e a j’Alp dël Mar i trovoma un grup ëd poeta che, bin se ‘d generassion diferente, a son stàit butà ansema da Giovanni Tesio sota la definission ëd “grup dël Mondvì”, vzin sia për j’aspét linguìstich (ël parlé dël Mondovì “a sent” ëd Langa e dle vòte ‘d Liguria, sensa esse nì langhet nì genoèis) sia për le sernie struturaj e stilìstiche (an general a l’han la predilession për ëd test curt e ràir) sia për j’argoment. I arcordoma ij pì vej Carlo Régis e Barbafiòre (nom de plume ëd Domenico Boeti), e ij pì giovo Marita Bellino, Felicina Bonino Priola, Carlo Dardanello e Remigio Bertolino, miraco lë scritor pì conossù a l’anfòra dij termo ‘d Piemont.
An tra Coni e Salusse as bogio peui Albino Barrel, ëd Coni, ressident a Ivreja e vajant poeta ‘dcò ant ël patois provensal ëd soa Val d’Ëstura, Rico Gulin, Càndida Rabia, ch’a l’è ‘dcò na pitris vajanta, e Tòni Tavela (Antonio Tavella, 1946-2016) ‘d Racunis, che da chèich ani an sà a l’é dasse, an sle pianà (linguìstiche e d’argoment) ëd sò “magìster” Tòni Bodrìe, a selebré poeticament tute le comun-e piemontèise, con ëd test ch’a gropo realità e legenda, stòria e fantasìa ant na sìntesi poética franch originala e con un léssich soasì e arcaicisant, sovens malfé da antërpreté.
Session da dësvlupé
D’àutri scritor e poeta antra Neuvsent e Doimila
(la session a l’é ancor da dësvlupé – i presentoma për ël moment na lista, sempia e bin parsial)
Bibliografìa essensial
Stòrie dla literatura e antologìe (generaj e parsiaj): T. Vallauri, Storia della poesia in Piemonte (2 voll.), Turin 1841 (rist. anast. 1975); B. Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, Milan 1853; L. Collino, Storia della letteratura dialettale piemontese, Turin 1924; G. Drovetti-L. Collino, ‘L Piemônt e i so pôeta, Turin, 1927; Poesia dialettale del Novecento, a cura di M. dell’Arco e P.P. Pasolini, Milan 1952; C. Brero-R. Gandolfo, La Letteratura in Piemontese (2 voll.), Turin 1967 (vol. I) e 1972 (vol. II); C. Brero, Storia della Letteratura Piemontese (3 voll.), Turin 1981 (vol. I), 1982 (vol. II) e 1983 (vol. III); T. Passera, Poeti dialettali Canavesani, Ivreja 1988; G. Tesio-A. Malerba, Poeti in piemontese del Novecento, Turin 1990; Gianrenzo P. Clivio, Profilo di Storia della Letteratura in Piemontese, Turin 2002.
Studi: AA.VV., Civiltà del Piemonte-Studi offerti a R. Gandolfo; Turin 1975 – G.P. Clivio, Storia linguistica e dialettologia piemontese; Turin 1976.
At ëd Rëscontr: AA.VV., At dël “Rëscontr antërnassional dë studi an sla lenga e la literatura piemontèisa” III-VIII; Alba 1986-1991 – AA.VV., At dël “Rëscontr antërnassional dë studi an sla lenga e la literatura piemontèisa” X-XIII; Quinsnè-Turin 1993-1996.
Giornaj e arviste: “Ij Brandé-giornal ëd poesìa piemontèisa”; Turin 1946-1957 – “Musicalbrandé-Arvista piemontèisa”; Turin 1959-1994 – “Ij Brandé-Armanach ëd poesìa piemontèisa”; Turin 1960-… – “Almanacco piemontese Viglongo”; Turin 1969-… – “Studi Piemontesi”; Turin 1972-… – “Bollettino della Società accademica di storia ed arte canavesana”; Ivreja 1975 – “Il Canavesano”; Ivreja 1976-… – “Piemontèis Ancheuj”; Turin 1982-… – “La Slòira-Arvista piemontèisa”; Ivreja 1995-… – “Canavese per tutti”; Santhià 1995-… – A. e G.P. Clivio, Bibliografia ragionata della lingua regionale e dei dialetti del Piemonte e della Valle d’Aosta, e della letteratura piemontese; Turin 1971.
A chi ch’a pija ‘d fotografìe e d’anformassion da costa session dël sit i-j dijoma pa ‘d nen felo: la richëssa dla gran literatura piemontèisa a l’é patrimòni dël pòpol piemontèis e ‘d tut ël mond. Mach che, për rispet al travaj ëd la Redassion, a sarìa na bela ròba marché, magara con un link, la sorgiss. I soma capisse?


text:
Pietra Ligure
Pietra Ligure (en lìgure: A Prïa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 9 069 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,7 km² e 'na densità de popolasiù de 935 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bardineto, Boissano, Borgio Verezzi, Giustenice, Loano, Tovo San Giacomo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pietra Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Las fatschentas da paisa da la sessiun dal Cussegl grond èn: la revisiun parziala da la lescha da taglia grischuna, la revisiun totala da la lescha per il svilup da l’economia e la decisiun davart la nova praschun da Realta.
Pitschnas schanzas per limita
Bler da discutar astgass dar la revisiun parziala da la lescha da taglia grischuna. In aspect spinus è la deducziun per pendularis. La regenza grischuna propona in maximum da 9’000 francs. Enfin d’uss dependa quella summa da quant ch'ins dovra effectiv per pendular a la lavur. Questa mesira pertutgass 3’000 pajataglias grischuns e purtass al Chantun 750'000 francs.
Per ils pendularis pertutgads muntass quai ch’els avessan da pajar en media 250 francs ad onn dapli taglia. Ils cristiandemocrats èn da l’avis che quai saja ina attatga frontala sin las regiuns perifericas che sajan dependentas dal pendular. Ed er ils liberaldemocrats, la pli gronda fracziun en il Cussegl grond è cunter la limita da 9'000 francs.
Promoziun d’interpresas singulas per la segunda
In ulteriur tema da paisa da la sessiun d’avust dal Cussegl grond vegn ad esser la revisiun totala da la lescha per il svilup da l'economia. En il center da la dispita actuala para in’ulteriura giada a star la promoziun dad interpresas singulas. La Partida cristiandemocratica (PCD) vul mantegnair quella: quai cunter la proposta da la regenza da disfar ella. La promoziun d’interpresas singulas saja in instrument da success. Dal medem avis sco la regenza è la Partida liberaldemocrata (PLD).
Elecziuns, elecziuns, elecziuns
Il vicepresident vertent dal Cussegl grond, il cristiandemocrat Vitus Dermont vegn en ina da las emprimas tractandas da la sessiun d’avust a vegnir elegì sco nov president. Sco vicepresident è proponì il liberaldemocrat Michael Pfäffli.
Las elecziuns dal parlament Svizzer ils 18 d’october han dentant era in grond effect sin la sessiun dal parlament grischun. Betg mo vegnan tractadas bleras dumondas ed incumbensas da singuls parlamentaris ch’èn candidats en las elecziuns l’october, na, era fan las communicaziuns da las partidas fitg ferm la parita d’elecziuns. Uschia croda en egl che quasi tut ils candidats sin la glista da la PCD, vegnan numnadas explicitamain en las communicaziuns dals cristiandemocrats per la sessiun dal Cussegl grond.


text:
Il nov project che la citad ha preschentà cumpiglia in stadion plitost modest cun 18'500 plazs, dasperas 173 abitaziuns cooperativas - e - main modest, anzi marcant, dus sgrattatschiels da mintgamai 137 meters cun biros ed abitaziuns. Finanzià vegniss l’entir project da la Credit Suisse sco investura principala. La citad metta a disposiziun il terren en dretg da bajegiar. Ina votaziun dal pievel n’è il mument betg prevesida, è dentant tenor il cusseglier da la citad Daniel Leupi n’era betg sclausa.
Odissea bain baud a fin?
Il nov stadion da ballape da Turitg, quai è sco ina odissea, in viadi che para da buc ir a fin. Avant 13 onns, il settember 2003, han votantas e votants da Turitg detg «gea» ad in nov stadion cun 30’000 plazs sin l’areal dal Hardturm. Quai stadion avess gì dad esser pront per l'EURO 2008. Differents recurs han dentant retardà il project e la finala è quel vegnì sistì. Per tuttina esser pront per l'EURO ha la citad bajegia tut a la bahuta il nov stadion Letzigrund, in stadion cumbinà per atletica leva e ballape. Quel n’è insumma betg ideal per ballape perquai ch'ils aspectaturs èn bler memia lunsch davent dal plaz. Adina puspè hai perquai dà propostas per in nov stadion per ils dus clubs GC ed FCZ, nagina è dentant vegnida realisada.
RR actualitad 12:00


text:
A ci me intëni pa che mi colegs o mi chef à n problem de alcoldipendënza?
Stè demez dal laûr
- Al mancia gonot dal laûr, fora de nia
- Atres porsones le scusëia (por ejëmpl le partner)
- Al mancia dartan les ores de laûr, zënza na spligaziun
Pro le laûr
- Al fej tres demanco pro le laûr
- Al ne capësc nia plü tan saurí co denant
- Al ne é nia plü bun da se conzentré
- An ne po nia plü se lascé sön ël
Cambiamënc de comportamënt
- Al à de gran lönes
- Al é nervös y se dessëna atira
- Al é ri da baié para
- Al é dër arogant y agressiv
Co ciarel pa fora esteriormënter
- Al ne se lava nia plü y se vist ci che al à sotman
- Al à les mans che ti trëmora dassënn
- Assuié tröp
- Dificoltês da baié
- Al pro da ascogne le tof dala bocia fora (cun papes…)
- Al tofa da alcol
Sciöche al se astila en general
- Al bër canche al ne messass nia ester
- Bëre adascusc y ascogne l'alcol
- Al fej aposta da se lascé odëi che al bër boandes analcoliches
- Al dij che al nen à boiü demanco de ci che é vëi
- Al se invënta de döt pur podëi bëre
Ci mëssi pa fà sce mi colegs de laûr bër?
Al é tres le miu baié diretamënter cun le coleg che à n problem cun l'alcol. An podess ti dí che an se crüzia por so comportamënt o ti spieghé che al é cambié. An ne dess nia brunturé o baié mal, mo ma ciaré da ti fà odëi ite i pici fai. Al é pa bëgn dër saurí che chësta porsona strites jö döt y devëntes ri, mo chëstes cosses ne dess nia se fà sperde.Por ester de bogn colegs mëssun ince ti fà odëi che i se cruziun por ëi. Y chësc ô sambëgn dí che an mëss dí la verité.
Sce le coleg, do che an a baié para ne cambia nia y bër inant, forsc ciamò deplü co denant, éle le cajo da nen baié cun le chef. Chësc ne dess nia ester n tradí la fiducia de n coleg, chësc po ester so unich aiüt (plü dessigü ne fajará na porsona alcolisada nia por süa dependënza cina che i atri le dëida fora indlunch). Te n te cajo éle spo le chef che po daidé inant. Aladô dla grandëza dla dita de laûr éle ince la disponibilité de na consulënza soziala olache an po mené les porsones dependëntes.


text:
Ghem
Ghem (nom ufizial in italian: Ghemme: Agamium in Latin) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, in Piemunt.
El gh'ha ona popolaziun de 3 705 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,6 km² e ona densità de popolaziun de 180 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carpignön, Cavaj, Funtanei, Gattinara (VC), Lenta (VC), Rumagnän e Scön.
Dal 1994 la fa part di Cità del vin (per el vin umonim) e dal 2002 di Cità del mel.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes el se tröva in sü la riva a mancina del fiüm Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Lenta) e minga trop luntan dal principi de la Valsesia.
El sò teritori l'è culinar e dedicaa suratüt a la cultivaziun del vin. Ghem la gh'ha dò fraziun: Ferera e Struna e l'è dividüda in quater riun: San Diunis, San Peder, Castel e Rüga Ferera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Ghem el gh'ha urigin multu antich, che vegnen faa risalì al Neulitich. In sü la culina a nord del center abitaa s'hin sucedüü in di ann vari retruvament archeulogich.
El nom del paes l'è ciapaa dal popul celtich di Agamin, che l'abitava quel sit chì. Quand che la regiun l'è stada cunquistada dai Ruman, el paes l'è staa ciamaa prima Pagus Agamino e pö dopu Agamium. Se tröva una quaj citaziun de Agamium in Plini. In del 365 la se ved una testimunianza de Ghem in d'una letera del Sant'Eusebi indirizzada ai Agamini ad Palatium.
Ghem l'è un center impurtant, in del Mediuev: l'è stada feud prima sota i De Castello-Barbavara inturna al 1150 e pö di Bergamino (1470), cume el dis el diploma de recunferma a quij chì da part del Barbarussa, che 'l porta la data del 1150. A la fin del Quatercent la gh'è stada la Bataja de Ghem, che la ven rievucada ogni ann. In 'stu periud la ghe s'è insediada una quaj di famili nuvares e milanes püssee rich, interessaa da la fertilità di camp duvüda al Sesia, ai sò riai e a la buntà di vin. In seugit la gh'ha 'vüü cume feudatari i Tettoni, i Omodei, i Della Porta Modignani, per entrà infin sota el dumini di Savoia cunt el Benedet Maurizi, düca del Ciables e Marches de Ghem.
El nom de Agamium, düranta i secui el s'è trasfurmaa in Agamium > Aghem > Ghem.
A Ghem l'è nassüü l'architet Alessandro Antonelli, che l'ha custrüii la Mole Antonelliana de Türin.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa de Santa Maria Assünta, scuminciada in del 1666.
- Gesa de San Roch, ducümentada giamò in del 1532.
- Ricet de Ghem, el castel del sit, custrüii tra el XI e XV secul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghem l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Roman/Roman 9
Letra dl'Apòstol Pàul ai cristian ëd Roma[edit]
9[edit]
Israel arfusà[edit]
1I'v diso la vrità 'n Crist (i diso nen ël fàuss!): mia cossiensa am na dà la conferma an lë Spìrit Sant[1], 2ch'i l'hai ant ël cheur na granda afflission e un torment ch'am chita mai[2]. 3S'a fussa possibil, i saria bin dispòst fin-a a esse mi istèss separà da Crist për amor ëd mè pòpol[3], ij mè compatriòt[4],4j'israelita, dont a l'é l'adossion[5], la glòria, le alleanse, la Lej, ël servissi divin[6], le promësse 5e ij patriarca. Da lor a ven, për dissendensa 'd natura[7], ël Crist, ch'a l'é Nosgnor Dé dzura ògni còsa, benedì për sèmper. Amen.
6A l'é nen che la paròla 'd Nosgnor a sia falìa, përchè nen tuti coj ch'a son d'Israel a son Israel përdabon, 7né tuti coj ch'a son ëd la sëppa d'Abram a son përdabon ij sò fieuj. Pitòst: "A l'é an Isach ch'as dovrà consideresse soa dissendensa[8]". 8Sossì a veul dì: a son nen ij fieuj naturaj[9] ch'a son da consideresse fieuj 'd Nosgnor, ma la vera dissendensa a son ij fieuj dla promëssa. 9Përchè costa-sì a l'é la diciarassion[10] dla promëssa: "Da sì a n'ann i arvniraj e Sara a l'avrà 'n fieul[11]". 10Nen mach lolì, ma ij fieuj 'd Rebecca a l'avìo un medésim pare, Isach, nost grand. 11Tutun, dëdnans ch' ij binej a fusso nassù e ch'a l'avèisso fàit né 'd bin né 'd mal (për che 'l proponiment ëd Nosgnor ant l'elession a fussa determinà nen da l'euvre ma da soa vocassion), 12a l'é staje dit: "Ël pì vej a sarà 'l servitor dël pì giovo[12]", 13giusta coma ch'a l'é scrit: "I l'hai vorsù bin a Giacòb e i l'hai odià Esaù[13]".
14Còsa dirom-ne donque? I é-lo d'ingiustissia an De? A l'é sicur che 'd nò! 15Përchè a dis a Mosè: "I l'avraj compassion ëd col ch'i l'avraj compassion e i faraj misericòrdia ‘d col ch'i faraj misericòrdia". 16Për conseguensa, a dipend nen dai desideri o da jë sfòrs uman[14], ma da Nosgnor ch'a fa misericòrdia. 17Përchè la Scritura a dis a Faraon: "Pròpri për costa rason i l'hai fate nasse: për fé vëdde an ti mia potensa e përchè mè nòm a fussa proclamà an tuta la tèra[15]". 18A l'é parèj che Nosgnor a l'ha compassion ëd col ch'a veul e a andurìss chi ch'a veul.
19Antlora ti t’ ëm diras: "Për còs é-lo ch'as lamenta 'ncora? E peuj: chi mai a podrìa fé 'd resistensa a soa volontà?" 20Ma pitòst, ò òm, chi ses-to, ti ch'it vorerìe discute con Nosgnor? La còsa formà dirala fòrse a col ch'a l'ha formala: përchè l'has-to fame parèj[16]? 21Ël tupiné é-lo nen padron ëd fé con l'istèssa pasta 'd crèja un vas da dovresse për quaicòsa dë special e un da dovresse për quaicòsa 'd comun[17]? 22E se Nosgnor an vorenda mostré soa ira e dé a conòsse soa potensa, a l'ha tolerà con na gran passiensa dij vas arsipient d'ira preparà për la perdission[18]? 23E për dé a conòsse le richësse 'd Soa glòria ant ij vas arsipient ëd misericòrdia, ch'a l'ha preparà për la glòria? 24E ch'a l'ha ciamà nojàutri, pa mach d' an mes ai Giudé, ma 'dcò d' an mes a l'àutre gent[19]? 25Second lòn ch'a dis an Osea: "I ciamrai mè pòpol col ch'a l'era nen mè pòpol e i ciamrai mè amor cola ch'a l'era nen amà[20]. 26"E a-i rivrà che pròpi andova ch'a l'é stàit dit: 'I seve nen mia gent', ansilì a saran ciamà ij fieuj dël Dé ch’a viv[21]". 27Ëdcò Isaia a sclama al rësguard d'Israel: "Quand che 'l nùmer dij fieuj d'Israel a sarà tanme la sabia dël mar, mach n'avans a sarà salvà[22]". 28Përchè 'l Signor a dà esecussion a Sòa sentensa an sla tèra ëd manera completa e ràpida. 29E com' Isaia a l'avìa profetà: "Se Nosgnor dl'univers a l'avèissa nen lassane dij dissendent[23], i sario dventà parèj 'd Sòdoma e i sario stàit compagn ëd Gomòrra[24]".
L'arfud d'Israel a l'é colpèivol[edit]
30Còsa dirom-ne donca? Che j'àutre gent ch'a sercavo nen la giustissia, a son rivà a la giustissia, visadì la giustissia ch'a ven dla fej. 31Israel, nopà, bele s'a sercava na giustissia basà an sla lej, a è nen rivaje. 32Përchè nò? Përchè a-i è nen rivaje për fej, coma s'a fussa possibil riveje për la Lej. A l’é antrapasse contra la pera d'antrap, 33pròpi coma ch'a l'é scrit: "Vardé, i buto an Sion na pera d'antrap ch'a farò 'ntrapé la gent, ma chionque a chërd an Chiel a sarà nen confus[25]".
Nòte[edit]
- ↑ O "mia cossiensa am rend testimoniansa për l'Ëspìrit Sant".
- ↑ O "ch'a finìss pi", "sensa fin".
- ↑ O "mè frej".
- ↑ O "mè parent second la carn".
- ↑ La condission d'esse stàit adotà coma fieuj 'd De e, per lòn, titolar ëd tùit ij drit ëd competensa.
- ↑ O "cult divin".
- ↑ Let. "second la carn".
- ↑ Genesi 21:12.
- ↑ Let. "fieuj dla carn".
- ↑ O "paròla".
- ↑ Genesi 18:10,14.
- ↑ Genesi 25:23
- ↑ Malachia 1:2-3.
- ↑ Let. "da col ch'a veul o da col ch'a cor".
- ↑ Surtìa 9:16.
- ↑ Isaìa 29:16.
- ↑ O "un vas a onor e un vas a dzonor". Geremìa 18:6.
- ↑ Recipient destinà a esse ampinì 'd Soa còlera.
- ↑ O "ij Gentij".
- ↑ Osea 2:23.
- ↑ Osea 1:10.
- ↑ Isaìa 10:22-23 (LXX); Cfr. Osea 1:10a.
- ↑ O "na quai smens".
- ↑ Isaia 1:9.
- ↑ Isaia 28:16; 8:14.


text:
Mòi
Mòi (in Italià: Moio de' Calvi) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.
El g'ha 'na popolasiù de 211 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,2 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 40 km de la sità e a 660 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Fundra, Lèna, Piasatür, Piassöl, Roncobèl e Alnigra.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Mòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Solbiaa Olòna
Solbiaa (nom ufizial in italian: Solbiate Olona) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 508 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4 km² e ona densitaa de 1 377 ab./km².
El paes, situaa in de l'Alt Milanes (territòri de Busti Grand), l'è traversaa del fiumm Olòna e 'l gh'ha ona frazion (Solbiell).
El dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Solbiaa se parla ona variant bustocca del lombard.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Solbiaa Olòna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun l'agid da persunas scoladas duai la giuventetgna elavurar en il «JugendMobil» atgnas ideas sco per exempel in local da giuventetgna e lura era realisar quellas ideas, ensemen cun creschids e la politica communala. Actualmain è il mobil per giuventetgna a Sursaissa sper il Rufalipark. Quai è la 20avla da 24 vischnancas ch'el visita. La finamira principala n'è dentant anc betg cuntanschida.
8 plazzas d'assistent/a da giuvenils
La finamira dal project è clera. En in terz da las vischnancas visitadas duai vegnir creà enfin l'onn 2020 ina plazza per in'assistenta ni in assistent da giuvenils. Da las 19 vischnancas ch'il mobil ha visità enfin uss, han dentant be quatter creà ina tala plazza. En 10 vegn anc discutà pli u main intensiv sur d'ina tala plazza e tschintg vischnancas han decidì da far nagut.
Per il mainaproject Stefan Parpan è quai dentant nagin problem. Per l'ina saja savens gia impurtant d'insumma discutar davart il tema promoziun da la giuventetgna en vischnanca, e per l'autra quintia el, ch'enfin il 2020 vegnian anc creadas ulteriuras plazzas d'assistents da giuvenils.
Stefan Parpan quinta da pudair realisar en tut radund 10 novas plazzas. E quai fiss dapli che la finamira dal project.
RR actualitad 12:00


text:
La radunanza communala da Valsot ha ditg gea venderdi saira ad in credit da 630'000 francs per cumprar ina chasa da las Ovras electricas d'Engiadina, rapporta l'Agentura da novitads rumantscha. La chasa vul ins affittar a l'interpresa Biera da Tschlin. Uschia po la Biera da Tschlin optimar ils process da producziun ed ils process da logistica. La radunanza communala ha ditg gea al credit per cumprar la chasa cun 39 cunter 11 vuschs.
En pli ha Valsot era ditg gea als novs statuts da la regiun Engiadina Bassa Val Müstair. Quels statuts duain ir en vigur per l'onn 2016.


text:
Kika - Un corpo in prestito
Kika - Un corpo in prestito (Kika - Un còrp in prèst) 'l è 'n film dal 1993 ad Pedro Almodóvar, distribuî in Itâglia sōl al 19 ad Śnar dal 1995. Par cla pelìcula chè, l'atōra prutagunìsta Verónica Forqué l'à vins al Prèmi Goya al 1994.
In dal film Almodovar al strica 'l òć a dimóndi film śal cuma La fnèstra in sal curtìl, ’L òć ch'al masa, Ròs fónd, Tènebri e Blow-Up. Al stilìsta francéś Jean-Paul Gaultier 'l à disgnâ i custùm dla Victoria Abril.
Sunt
Nicholas (Peter Coyote), scritōr americàṅ in criśi, al tórna a Madrid in dua 'l à lasâ al fiàstar Ramón (Àlex Casanovas) dòp che sò mujér tri an prima la s éra tòlta la vita. Chi lò al viṿ cun la trucadōra Kika (Verónica Forqué), na dóna più granda 'd lò ch'la s fà jutàr in cà da na camaréra lèśbica, la Juana (Rossy de Palma).
Par mét'r in bisàca quèl, Nicholas al taca a lauràr cuma senegiadōr ad stòri ad serial killer par l’Andrea (Victoria Abril), dita la silfàda, ch'la pòrta avànti un prugràma televiśìṿ dal gènar "rusc". Un dè Pablo (Santiago Lajusticia) al fradèl stupradōr dla Juana, cun un pasâ 'd atōr pòran e péna gnû fóra ad parśòṅ, al và in dl'apartamènt dla Kika e 'l la viulénta. A riva lè anc l’Andrea par tōr śò incòsa p'r al sò prugràma ciamâ "Al pèś dla stmana".


text:
Delaware
Al Delaware (a s lèś [ˈdɛləwɛər] in Inglés, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata su 'l ucéan Atlàntic, in na penìśula ciamàda Delmarva. Al fà part dla regiòṅ di Stat d'l Atlàntic Mèdi, in dla còsta èst dal paéś. Al cunfìna a sud e a òvest c'n al Maryland, a nòrd-èst c'n al New Jersey e a nòrd cun la Pennsylvania. Al sò nóm al daśvîṅ da Thomas West, III baròṅ De La Warr, nòbil ingléś e prim guvernadōr culugnàł dla Virgìgna.
'L è 'l secónd stat più pìcul (6.452 km²) e 'l sèst cun manc abitànt dla nasiòṅ, c'n i sò nuvsènt-mila abitànt a 'l incìrca, ma anc al sèst più pîṅ stóp. Al sò rèdit par parsòna, ad 34.199 dòlar, 'l è 'l nôn di Stat Unî. Al Delaware 'l è divìś in tri cuntèi (New Castle, Kent e Sussex) e in siquànta-sèt cumùṅ.
Al Delaware 'l è stâ una dal trédas culògni a tōr part a la rivulusiòṅ americàna e 'l 7 ad Dicémbar dal 1787 'l è stâ 'l prim stat a ratificàr la Custitusiòṅ di Stat Unî. 'L è par quàl lè ch'al s è meritâ 'l scutmàj 'd Al Prim Stat. Al sò mòt 'l è „Liberty and Independence“ ch'a vōl dir „Libertà e indipendénsa“.
La sò capitàla l'è Dover ma l'è Wilmington la sò sità più granda c'n i sò stanta-dumìla abitànt. Da 'l 2009 al sò guvernadōr 'l è 'l demucràtic Jack Markell.


text:
Trâma
La trâma, in dla tesidûra, l' è cl' insèm urdnè 'd fîl che, pasènd un p'r òun in mèś a quī 'dl' urdî, i fàn al tisû: s' a s' guèrda al tisû mèinter ch' l' è incòri in sìma al tlèr, egl' în chi fîl ch' i pàsen uriśonté in mèś a la stófa.
I fîl 'dla trâma i vìnen fàt pasèr da mèś a qui (tgnū avért in dū bandi dai lìs dal tlèr) 'dl' urdî da 'na navèta u spulèta che, mèinter ch' la còr da un cô a cl' èter dal tlèr, la gh' làsa śò al sô fîl ch' al gnarà po' batû dal pèten per schisèr'l atàc al fîl ed trâma 'dla rîga prìma. Rîga dòp rîga la gnarà tisùda la stôfa.
I fîl edla trâma i pólen anca èser 'd piò culòr u 'd diferèint materié, traversèr un p'r òun i fîl 'dl' urdî u piutòst saltèren (tramadûra mìa lighèda) u dupièren (tramadûra lansèda) soquànt.


text:
Nòma
Al Nòma (da 'l grèc vouή ch'a vōl dir ulsra), cgnusû anc cuma Stumatîd gangrenóśa o Càncar dla bóca, 'l è 'n mâł tarménd ch'a pōl culpìr la ghigna di cristiàṅ, dasfurmànd-la, faghénd-la marsìr e vrénd-la in fiṅ a i òs e a i dènt.
A s trata dn'infesiòṅ di tesû mulsèṅ dal grugn, cgnusùda anc a i tèmp 'd Ippocrate, ch'la taca da 'l mucóśi dla bóca. Soquànti vòlti, ma minga da spés, la pōl vgnir fóra anc in dal parti basi o in di òć.
La culpìs fòrt dimóndi i putèṅ da dū a siē an ch'i patìsan la fam, e dònca i gh'aṅ pôchi vitamìni A e B, i gh'aṅ na bóca malnéta minga pulìda da spés o c'n al diféśi imunitàri basi e s'a n s tōś briśa in présia di antibiòtig cuma la penicilìna par véna e a n s taca minga a magnàr cum a s dév la mòrt la riva in d'l 80% di caś a 'l incìrca o anc da piò.
In Európa a gh'è stâ di caś ad Nòma in di camp ad cuncentramènt naśista 'd Auschwitz e ad Bergen-Belsen. Adès cal mâł chè a s cata da piò in di paéś pòvar, specialmènt in Àfrica.
Descrisiòṅ
I micrurganìśum respunsàbii dal Nòma i èṅ la Prevotella intermedia e 'l Fusobacterium necrophorum ch'i finìs'n in bóca, a s pénsa acsè, bvénd dl'àqua muśnènta misćiàda cun di pét dal bèsti.
L'Urganiśasiòṅ Mundiàla dla Salùt la créd ch'i malâ dla stumatîd gangrenóśa in dal mónd i sìan sincsènt-mila e che tut i aṅ i s śòntan sènt-quarantamìla caś nóṿ.
A 'l inìsi, prima ch'a taca a marsìr la bóca, a s patìs di àtar distùrub cuma 'l caghét, al murbìl o anc la malària e l'infesiòṅ ulsróśa dla śinśìa marsa.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Nòma
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nòma


text:
Il GP da Val è quest onn per l’emprima giada vegnì manà tras sin la distanza da 40 kilometers davent da Panaduz fin a Val S. Pieder. E la tactica n'è anc betg stada clera sin la nova cursa.
Tenor il victur, Vital Albin, saja stà spezial, ch'i saja reussì gia a Versomi ad ina gruppa da scappar. Quella gruppa da 5 persunas ha la finala decidì la victoria a Val. Per Vital Albin sco matador local è quai ina dultscha victoria en la patria.
Tir las dunnas ha Nina Zoller gudagnà, la victura da l'onn passà ha battì sia adversaria Laila Orenos per be 0,2 secundas.
Glistas da rangaziun
RR novitads 15:00


text:
La pagina d’internet da «20 Minuten» è infectada cun in trojan. Differentas interpresas sco er l’Administraziun federala han bloccà l’access a la pagina correspundenta, perquai che computers da visitaders pudessan s’infectar cun software nuschaivla.
Il post correspundent d’annunzia ed analisa da la Confederaziun MELANI che tschertga virus e verms per utilisaders privats e firmas pitschnas e mesaunas ha dà alarm. Sur la pagina d’internet da la gasetta «20 Minuten» pon computers vegnir infectads cun software nuschaivla.
La mira dal trojan: contos da banca d'utilisaders
L’applicaziun nuschaivla è in trojan dad e-banking cun il num «Gozi», sco Pascal Lamia, il schef da MELANI, ha ditg envers SRF. Il trojan emprova da survegnir access als contos da banca dals utilisaders.
Sco reacziun sin quest messadi han emprims concerns bloccà l’access al portal da «20 Minuten». Tranter questas firmas sa chattan l’Administraziun federala, la SRG e l’agentura da novitads SDA. Er la Swisscom ha entant bloccà l'access.
Infecziun è grev da constatar
Tgi che ha visita la pagina da «20 Minuten», possia avair s’infectà, ma na stoppia betg, uschia Lamia. I saja extrem grev da constatar, schebain l’agen computer saja infestà dal trojan. Suspectus sajan per exempel ina colliaziun fitg plauna, in visur blau u in appel dad adina puspè dar en il pled clav.
En tals cas recumonda Lamia d’immediat contactar la hotline da l’atgna banca.
Adina puspè attatgas virtualas
Deplorablamain sajan els regularmain la mira d’attatgas, ha ditg il pledader da Tamedia Christoph Zimmer envers l’agentura da novitads SDA. Mintga pèr mais reusseschia quai ad in attatgader da surmuntar ils sistems da segirezza.
L’interpresa lavura cun tutta forza da schliar il problem. Tenor Zimmer èn be computers da desktop pertutgadas. L’access via applicaziuns mobilas - cun ina cumpart da radund 80% - na saja betg pertutgà. Fin uss è l’autezza dal donn tras l’attatga betg clera.
RR novitads 18:00 / 20:00


text:
La partida saja vegnida a la conclusiun, ch'i n'è betg pussaivel da bajegiar si a curta vista ina seriusa candidatura per remplazzar Andreas Felix, communitgescha la partida. Ins vegnia uschia però anc a s'engaschar pli fitg per l'elecziun da Jon Domenic Parolini – il minister d'economia en uffizi.
L'emprim na, suenter tuttina gea ... ed uss: definitivamain na
Suenter la decisiun da Felix da betg candidar, aveva la PBD l'emprim anc annunzià ch'ins sa focusseschia be sin l'elecziun da Parolini. La dumengia suenter la radunanza da delegads ha la partida però ditg envers la «NZZ am Sonntag», ch'ins pondereschia da tuttina nominar in segund candidat.
Nagina communicaziun exemplarica
Il manader dal cumbat electoral da la PBD Gian Michael ha concedì autocritic ch'els hajan fatg in vair «slalom» ils davos dis. Era per els saja la situaziun stada extraordinaria cun la demissiun d'Andreas Felix. E forsa hajan els n'er betg communitgà fitg precaut.
Nums d'in candidat u candidata n'èn anc betg stads tema
Sco Gian Michael di vinavant sajan nums da candidats pussaivels na betg anc stads tema. Tar la sesida da direcziun saja propi be ì per la dumonda: segunda candidatura gea u na. Ch'els sajan sa decidì cunter ina segunda candidatura haja da far cun il temp enfin las elecziuns.
Tschintg emnas avant na tanschia quai simplamain betg. Uss spera Michael ch'i dettia temps pli ruassaivels per la partida burgais-democratica ch'è stada omnipreschenta en las medias. La finala saja el pur e sin ses bain puril dettia quai bler da far, di el cun in surrir.
RR novitads 15:00


text:
Durant il viadi vers nord ha il manischunz da l'auto percurschì che l'auto perdeva prestaziun. Tar ina nischa d'urgenza ha el lura mess giu l'auto e curt suenter è quel stà en flommas. La famiglia da trais persunas ha pudì bandunar l'auto ad uras, nagin n'è vegnì blessà. Quai scriva la Polizia chantunala en ina communicaziun.
Il tunnel dal San Bernardino è stà serrà per curt temp perquai che er la gruppa da prevenziun da donns è stada en acziun. Durant las lavurs da stizzar e da rumir ha la polizia manà il traffic per in'ura e mesa be sin in vial. L'incendi aveva chaschunà colonnas èn omaduas direcziuns il venderdi suentermezdi.
RR novitads 12:00


text:
Pruvincia de Milan
- Superfiss: 1.620 km²
- Popolazion (ISTAT 2008): 3.045.822 ab.
- Densitaa: 1.911 ab./km²
- Numer de comun: 139
- Capital (pop. 2004): Milan (1.308.311 ab.)
- President: sindic de Milan
La Provincia de Milan (Italian: Provincia di Milano) (in cœu ciamada Città metropolitana de Milan) a l'è ona provincia de la Lombardia che la cunta pussee de trii milion de abitant e per quèst motiv a l'è la terza provincia pussee popolada de tuta l'Italia.
La confina a nòrd con la Provincia de Vares e la noeuva Provincia de Munscia e Brianza, a est con la Provincia de Bergom, la Provincia de Cremona e la Provincia de Lòd, a sud con la Provincia de Pavia e a òvest con la Provincia de Noara. La gh'hà anca on'exclave, el comun de San Colomban al Lamber, che se troeuva intra i Provincc de Lòd e Pavia. L'è nassuda in del 1797 del vegg ducaa de Milan (al temp sòtta el domini dij Austriach) cont el nòmm de Departement de l'Olòna. In del 1815, quand l'è nassuu el Règn Lombard-Vènet la gh'è stada ona division de la Provincia de Pavia. In del 1862, subit dòpo l'Unitaa d'Italia i Savòja gh'hann giontaa la Provincia de Lòd, che l'è stada tacada fina al 1992. Infin, in del 2004 l'è nassuda la Provincia de Monscia e Brianza, che l'è diventàa ona realtaa in del 2009.
A partì dal primm de sgenee 2015, la pruincia a l'è stada sopressa e 'l sò post a l'è staa ciapaa da la cità metropolitana de Milan.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Provincia de Milàn la se troeuva in de la Lombardia del nòrd-òvest, in de la zòna de l'Alta Pianura situada intra el Tisin a òvest e l'Ada a est. El primm el nass in Svizzera e'l finiss in del Pò arent a Pavia; l'alter el vegn del Lagh de Còmm e'l finiss in del Pò intra i provincc de Lòd e Cremona.
Alter fiumm important hinn el Lamber, che'l passa a est de Milàn (quartee de Lambraa) e'l confluiss (finiss dent) in del Pò a Òri Litta (LO), e 'l Seves, che inveci el vegn di colinn del Comasch e poeu el riva drent a la Martesana.
On important aspett de la idrografia milanesa hinn i Navili, canai ch'i hann faa i Duch de Milan duranta l'Etaa de Mezz e anca dòpo per podè trasportà i prei per fà sù el Dòmm (che l'è anmò in costruzion). Anca se la pussee part l'hann sarada, resten anmò in vida el Navili Grand, el Navili Paves e la Martesana. Ma gh'hinn anca alter canai, comè el Villoresi.
In de la Provincia de Milan a gh'è on gran numer de parch, e regordom el Parch Ada Nòrd e 'l Parch de la Val del Tisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria de la Provincia de Milan l'è ligada a quèlla del capploeugh, che l'ha avuu i istess sòrt.
Abitada prima di Insuber e poeu di Gall, la zòna l'è stada ciapada di Roman arent al 200 prima de Crist. Vers la fin de l'Imperi roman, Milàn l'è diventada la capital de l'Imperi. L'è stada poeu invaduda di Visigòtt, di Longobard (di quai el vegn el nòmm "Lombardia") e di Franch. L'è stada donca sòtta el Sacro Roman Imperi ma l'ha vist la nassida de on gran numer de comun indipendent.
Dòpo el period comunal, tutt el teritòri l'è staa ciappaa di Signor de Milan, che l'hann governaa fina a la rivada di Frances e di Spagnoeu. Per dusent ann el Ducaa de Milan l'è staa rett di Asburgh de Spagna, fina a quand, dòpo la Guerra de Succession Spagnoeula, el domini l'è passaa a l'Imperi d'Austria che l'ha tegnuu (a part duranta i invasion del Napoleon) per alter cent'ann. La Lombardia occidental l'è staa loeugh de on gran numer de batali duranta la Segonda Guerra de Indipendenza (1859), a la fin de la qual l'è stada unida al Regn de Sardegna, che duu ann dòpo (1861) l'è diventaa el Regn d'Italia. De chì, la stòria l'è compagna de quella italiana.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ofizzial e pussee spantegada in sul territori l'è l'italian. Milan l'è vun di center de iradiazzion de l'italian modern.
In ogni cas, el resist ancamò el lombard 'me lengua local, anca se in d'ona posizzion semper pussee precaria. El milanes l'è la variant pussee prestigiosa del lombard ocidental, che l'è ancamò bona de influenzà i dialett di caploeugh provinciai.
Del pont de vista dialettal, la provincia milanesa la pò vess spartida in d'ona quai sotta-zona, a segonda di center minor: a ovest a gh'è 'l magentin e 'l biegrassin, a sud el binaschin (che 'l se vesina al paves), a sud-est el meregnanin (ormai lodesan), a est e nord-est el brianzoeu. La zona de Legnan la ved la presenza del dialett bustocch-legnanes che, anca se l'è ciarament ocidental, el gh'ha di caratteristegh proppi originai.


text:
Da Corina Gustin - No sezzain cullas chommas in crusch ed ils ögls serrats süllas mataratschas da gummi chi sun rasadas oura cun chüra e precisiun sül fuond da lain. Maister Yu illa mittà davant no cun seis bel costüm da saida gelga. Cuntuot cha sia fatscha nun es nüglia d'extraordinari es ella fich interessanta cun trats serius e quiets. Seis schnuz elegant penda bain disziplinà sper la bocca gio e til fa gnir amo plü seirus. El para dad esser totalmaing concentrà, uschè sco chi tocca.
Suonda LATABLA!
Di da las portas avertas: 28 da mai, das las 12.00 fin las 16.00
Text: C. Gustin, Turitg
Fotografias: C. Gustin, Turitg e Center da Bainesser, Tschlin
Infos e termins: http://www.bainesser.com
https://www.facebook.com/bainesserswitzerland
Da Corina Gustin - Corsin Biert quinta da seis proget da cour; ün incumperabel retreat da Tai Chi, Shaolin Kung Fu e Qui Gong immez las alps Svizras. Ils prüms avrigl es planisada l’avertüra dal center da bainesser a Tschlin, ün cumün chi'd es intant cuntschaint sco funtana dad ideas innovativas e chi s’allegra süls nouvs abitants da la China.
Il center da bainesser es tenor tai alch tuot nouv in Europa. Che es special vi dal center a Tschlin? Scoulas da Tai Chi, Qi Gong ed otras scienzas Chinaisas sun fich derasadas?
Il nouv o il special es cha noss experts - ils muongs - vivan quia a Tschlin tuot on. Cuors da Tai Chi, Shaolin Kung Fu e Qi Gong daja daspö blers ons eir pro no in Europa, vegnan pero manats per la gronda part da magisters da quia chi han imprais l'art dürant ün tschert temp in Asia. Minchatant offran quels cuors cun ün expert asiat, quai pero maximum ün pêr dis l'on cun fich blers interessents. Pro no saran maximal 10 persunas in ün cuors.
Sun ils muongs, uriunts da la provinza da Shandong in China, fingià stats a Tschlin?
Na, els nu sun amo stats quia ma eu tils n'ha tramiss fotografias per sms. No tils vain miss a disposiziun telefonins per ch'els possan restar in contact cun lur cuntschaints e paraints. Els vivan in üna regiun simila plüchöntsch solitaria e sun ferm attachads a la natüra uschè cha l'Engiadina tils plascha fich bain.
Tü hast passantà quatter mais in üna clostra in China – co guarda oura ün di tipic? Our dals films cugnuoschain nus ils muongs da Shaolin sco maschinas da cumbat...
Ün di solit da lündesdi fin sonda cumainza plü o main cur chi vain cler cun Tai Chi. Davo la culazchun segua ün training da Shaolin Kung Fu fin a mezdi. La posa da mezdi es cuorta ed il davomezdi es occupà cun daplü training. Regularmaing esa da lavurar vi da la cundizun, per exaimpel cun üna cuorsa sü per üna muntogna. Minchatant daja cuors da caligrafia chinaisa o otras arts chinaisas davo tschaina. Cur chi vegn s-chür as chatta svessa eir charcheu sia quieteza. La dumengia es il di «liber» chi's passainta cun far uorden, lavar l'altschiva e trenar per sai svess. Circa uschè sarà eir structurà ün di da cuors a Tschlin.
La vita in üna clostra chinaisa - üna vita sco a l'hotel?
I's dorma effectivamaing sün ün’assa da lain e's parta la stanza cun diversas persunas. Eir las tualettas e la «duscha» sun fich simplas e na da congualar cun quai cha no cugnuoschain uschè cha'l pled «hotel» nun es il dret ;)
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Che at mancaiva in tia vita quia in Svizra e che hast imprais dürant il temp in China?
Eu n’ha d'üna vart imprais chi’s po esser fich cuntaint ed alleger eir sainza tuot quel luxus cha no vain. Da tschella vart cha la vita ha lö impustüt aint il minchadi, aint il preschaint. Quai as doda pro no natüralmaing eir adüna daplü, pero nos möd da viver nu permetta quai bod na. Esser sainza telefonin, computer, Google e Facebook, pero eir il esser isolà güda fich da’s pudair sviluppar in quella direcziun.
Co d'eira quella isolaziun per tai?
Vairamaing nun es quai nügl’oter sco avair temp per sai svess sainza gnir distrat. Dimena alch fich bel, ün'isolaziun in ün segn fich positiv.
Chi sarà il tipic giast i'l center da bainesser?
Quai am da eir da buonder. No eschan averts per tuots, istess quant vegl, hom o duonna, principiant o expert. I’s po gnir per ün cuors dad ün'ura ma eir star daplüs mais.
Che chattarà il giast in sia stanza e che tschercharà'l sainza success?
Spranza chatta’l chi nun es da tscherchar ;)
Co saraja pussibel da comunichar culs muongs e crajast ch'els sajan interessats vi d'ün cuors da rumantsch?
Els imprendan actualmaing inglais e sun interessats vi da fichfich bler - chi sa! L'idea dad ün muong Chinais chi discuorra rumantsch es bellischma.
Intervisa: C. Gustin, Turitg
Fotografia: C. Biert, Tschlin
Infos e termins: http://www.bainesser.com
https://m.facebook.com/bainesser/
REGISTRAR E GUDAGNAR: Weekend da Kung Fu, Tai Chi o Yoga
Chasa Editura Rumantscha - Aunc adina, suenter varga curont’onns, sedamond’el tgei che seigi propi... Dad Angelica Augustin (GiuRu) - Scu mintg‘onn ò er chest‘onn gia li igl „seminari da...
Forsa er insatge per Vus:
Davos ils mugrins - Leontina Lergier-Cavizel preschenta ses nov roman
Sen viseta tar igls Tudestgs an Pologna
Chasa Editura Rumantscha - Aunc adina, suenter varga curont’onns, sedamond’el tgei che seigi propi...
Dad Angelica Augustin (GiuRu) - Scu mintg‘onn ò er chest‘onn gia li igl „seminari da...
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...
Dad Indra-Maria Decurtins (GiuRu) - La tiara sontga ha ina gronda muntada per treis dallas pli grondas religiuns dil mund, il cristianissem, il giudaissem ed igl islam. Per in’jamna ein giuventetgna...
..dad Annatina Nay ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi scriva...