text:
Cun duas cuntravuschs ha la radunanza da Stäfa en il chantun da Turitg decidì da sustegnair la vischnanca da Val Müstair cun in credit general da 900’000 francs ed in emprest da fin 2 milliuns francs. Quai suenter che Stäfa aveva sustegnì la Val Müstair gia tranter il 1978 enfin il 1995 durant la meglieraziun cun passa 800’000 francs.
Il sustegn finanzial duai tenor la vischnanca da Stäfa oravant tut stgaffir premissas per impedir la depopulaziun en la Val Müstair. Quai cun promover projects sco per exempel il project da svilup PRE cun ina chascharia, in local per l’elavuraziun da charn ed in center da rimnada da graun.
RR novitads 17:00


c: text/html

text:
Corea del Nòrd
La Corea del Nòrd a l'è on paes de l'Asia orientala.
A l'è tacada a la Russia, a la Cina e a la Corea del Sud. La gh'ha ona superfiss de 120.540 km² e ona popolazion de pressapocch 23 milion d'abitant. La soa capital l'è Pyongyang.
Offizialment l'è ona republega socialista a economia pianificada, ma in di facc l'è ona dittadura, vuna di pussee gramm che la storia l'ha vist, cont di violazion di diritt uman costant in del temp.
El Capo de Stat de facto l'è 'l Kim Jong-un dal 2011, anca se de jure l'è anmò el vegg President Kim Il-sung, mort in del 1994.
StoriaModifega
GeografiaModifega
PolitegaModifega
La Corea del Nord a l'è 'na republega socialista de stamp stalinista e maoista, che la reclama el governo de tutta la Corea intrega. El partii pussee important a l'è el Partii del Lavorà de Corea, che 'l concorr per l'elezion de l'Assemblea Popolara Suprema insemma a di alter partii e sociazion. La Corea del Nord l'è guidada di politegh de Juche, ossia autosufficienza, e Songun, ossia i soldaa prima di alter.
Division territorialaModifega
La Corea del Nord, stat unitari, a l'è dividuda in 9 provincc, 3 città governaa direttament e trii region speciai:
- Pyongyang
- Pyongan Meridional
- Pyongan Settentrional
- Chagang
- Hwanghae Meridional
- Hwanghae Settentrional
- Kangwon
- Hamgyŏng Meridional
- Hamgyŏng Settentrional
- Ryanggang
- Rasŏn
- Namp'o
Relazion foresteeModifega
EconomiaModifega
EsercittModifega
Informazion e comunicazionModifega
L'informazion in Corea del Nord a l'è fortement controllada e gh'è pocch giornài, television e sitt de informazion, tutt gestii del governo.
El giornal principal del Stat a l'è el Rodong Sinmun, l'agenzia de stampa a l'è la Korean Central News Agency, la television la Television Centrala Coreana. Di sitt gestii de la Corea del Nord a hinn Uriminzokkiri e Naenara.
A bon cunt, però, la pupart de la Corea del Nord la gh'ha mìnga access a Internet ma la dopera ona intranet de Stat ciamada Kwangmyong.
El sistema operativ offizial del Paes se ciama Red Star OS e l'è fondaa in sul Linux.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fau verd
Il fau verd (Fagus sylvatica) è ina planta da feglia dal gener dals faus (Fagus) ch’è derasada en vastas parts da l’Europa. En Svizra cumpiglia il fau verd 19 % da tut las plantas da feglia (Germania: 15 %[1], Austria: 10 %[2]). En la lingua da mintgadi vegn il fau verd per ordinari be numnà ‹fau›, damai ch’i na dat en l’Europa Centrala naginas autras spezias dal gener dals faus. Cuntrari a quai ch’il num pudess sugerir n’è il fau alv (u fau coller) betg parentà directamain cun il fau verd.
Guauds da feglia cun blers faus verds furman potenzialmain la vegetaziun natirala da vastas parts da l’Europa Centrala. Il fau verd vala sco planta indicativa per in clima atlantic.
DescripziunEdit
StaturaEdit
Il fau verd crescha sco planta che perda d’atun la feglia e cuntanscha autezzas da fin a 30 m, en guauds spess er da fin a 45 m. Il diameter dal bist da plantas singulas po mesirar fin a 2 m. La planta po vegnir fin 300 onns veglia; en cas singuls han ins er chattà exemplars pli vegls.
La curuna d’in fau verd creschì ora po sumbrivar ina surfatscha da fin a 600 m². La planta flurescha e porta fritgs en la vegliadetgna da ca. 30 fin 200 onns. En lieus ideals crescha ella spert (40 fin 70 cm ad onn) en la vegliadetgna da sut 30 fin 50 onns; la curuna n’è betg fitg spessa ed orientada dretg si; la roma crescha a l’entschatta en ina posiziun marcantamain laterala. En situaziuns da concurrenza cun autras plantas tutga il fau tar las plantas cun ina dinamica da climax tardiva che sa mettan tras cun lur creschientscha en lunghezza a partir d’ina vegliadetgna da ca. 45 onns.
L’emprim stausch da creschientscha, tranter l’avrigl ed il matg, s’eleva spert fin ad in’autezza da ca. 40 cm e penda l’emprim levet vers engiu. Pir alura vegn – sco che quai è il cas tar tut las plantas lainusas – producì adina dapli lignin ed ils roms sa drizzan si. La creschientscha en lunghezza è terminada suenter trais fin tschintg emnas. Mintgatant pon ins er observar vers la fin da zercladur in uschenumnà chatsch da son Gion.
Tar plantas pli veglias cumenza la creschientscha a laschar suenter e suenter ca. 100 fin 150 onns ha ina planta singula gia cuntanschì si’autezza maximala. Silsuenter crescha ella pli plaun e cur che la vitalitad cumenza a laschar suenter (a partir da ca. 200 onns) daventa la curuna adina pli spessa. Ils stauschs da creschientscha daventan uss adina pli pitschens, fin che quels muntan be pli a paucs centimeters. Exemplars che stattan sulets pon furmar en la vegliadetgna ina curuna vasta, regulara e munida cun roma spessa che cuntanscha in diameter da 20 fin 30 m e da la quala la roma la pli bassa tanscha bunamain fin giun plaun. Roma centrala pli veglia ha ina posiziun bunamain orizontala ed è ordinada a moda regulara ed alternanta. Il giuven chatsch consista d’in brumbel principal drizzà vers ensi e d’in brumbel lateral. La mancanza da glisch a l’intern da la curuna sforza la planta a questa diromaziun simmetrica e fina cun ina posiziun da la feglia orizontala; a l’intern da la curuna na lascha la stgirezza percunter tiers nagins novs chatschs pli. En il guaud crescha il fau però sco planta satiglia e la roma situada il pli giudim mora per mancanza da glisch. Il cumenzament da la curuna è qua savens situà pir en in’autezza da 10 fin 20 m. In diameter maximal da la curuna da 20 fin 30 m cuntanscha il fau be en guauds fitg vegls – ils quals èn daventads stgars – , cur che autras plantas situadas en la vischinanza pireschan. Pervi dal squitsch da concurrenza per la glisch, èn ils roms principals plitost orientads en il guaud vers ensi che en posiziun orizontala. Pervi da sia grondezza, simmetria e coluraziun d’atun d’in ocher cler vegn il fau verd apprezià sco planta da parc.
Paletscha (‹scorsa›)Edit
La paletscha satiglia dals giuvens roms è a l’entschatta da colur verd stgira fin naira e glischa, ma gia suenter paucas emnas daventa ella pli clera. Vi da la roma ed il bist è ella per ordinari da colur grisch clera; roms ch’èn crudads laschan enavos nodas ch’èn anc vesaivlas suenter decennis vi dal bist sco pitschnas rubaglias. Tar la creschientscha en ladezza dal bist e da la roma sa schlargia la paletscha medemamain, furmond finas sfessas per lung. Il fellem che mora, l’uschenumnà corc, na croda betg davent visiblamain, mabain scroda ad ina fina pulvra da colur grisch clera. Tar faus pli vegls daventa la paletscha al pe dal bist groppa e plain sfessas; ma vi dal bist principal resta ella, cuntrari a la gronda part da las autras spezias da plantas, fina e glischa fin en l’auta vegliadetgna. Ina varietad dal fau verd (Fagus sylvatica var. quercoides) furma ina paletscha pli grossa cun bleras sfessas.
FegliaEdit
La feglia è ovala, ha in piz curt ed ina basa en furma da cugn u radunda. Ils singuls fegls èn tranter 7 e 10 cm lungs e fin a 5 cm lads. L’ur dal fegl è enchavà-ondulà fin levamain crennà e pailus. A la fin dals 6 fin 7 gnervs laterals sa chattan dents curts. La vart sut dal fegl è levamain u ferm pailus sin ils gnervs ed ils champs intercostals. Il moni ha ina lunghezza da 1 fin 1,5 cm ed è medemamain pailus. Feglia giuvna è d’in verd frestg, per part er fustga e munida cun in pail da saida. Da stad è la feglia da vart sura d’in verd stgir e glischanta, da vart sut da colur clera. L’atun daventa la feglia l’emprim mellen fustga, pli tard cotschen oranscha fin brin cotschnenta. Savens resta la feglia setgada pendida vi da la roma durant l’entir enviern.[3]
Brumbels, portaflurs e flurEdit
Il fau verd flurescha a partir d’ina vegliadetgna tranter 30 fin 50 onns. I sa tracta d’ina planta monochasana; las flurs masculinas e femininas èn pia da chattar vi da la medema planta. Ils brumbels èn da colur brin clera ed en furma da fis. Els èn zugliads en 2 fin 3 fegls da cuvrida dubels ordinads en posiziun opposta che sa cuvran sco squamas. Las flurs cumparan dal temp che la roma prui, pia da l’avrigl fin il matg. Flurs da la medema schlattaina èn mintgamai ordinadas en portaflurs. Ils tschofs da las flurs masculinas han ina lunghezza tranter 3 e 5 cm e pendan; mintga flur masculina cuntegna 4 fin 7 stamins. Da las flurs femininas che stattan sidretg cuchegian viadora stigmas da colur rosa.
FritgEdit
Las nuschs-fau giaschan mintgamai en duas en in portafritgs. Nuschs crivas cuntegnan trimetilamin (er numnà tenor la planta fagin) e bler acid oxalic ed èn perquai levamain toxicas.
Suenter in onn sitg e fitg chaud è la racolta da nuschs-fau savens spezialmain ritga. Tals onns da sem tutgan tar la strategia da surviver dals faus. Sch’els sviluppassan mintg’onn tuttina bler sem, adattassan las mieurs, ils portgs selvadis ed ils utschels lur populaziuns a questa purschida da nutriment constanta. Cun furmar be da temp en temp ina surproducziun vegn garantì ch’i vegnan producids dapli sems che quai ch’ils animals èn abels da mangiar. Per la singula planta è in onn da sem però collià cun gronds sforzs; perquai producescha ella suenter in tal onn cleramain pli paucas nuschs-fau, e quai er sche las relaziuns climaticas fissan favuraivlas.
Er durant onns da producziun da sem ordinaris contribueschan ils animals a regiuvinar a moda natirala l’effectiv, numnadamain cun purtar davent nuschs-fau en zups. Stgilats e mieurs fan tals deposits da nuschs-fau sco provisiun d’enviern, ma emblidan savens ina part dals fritgs zuppads, uschia che quels pon schermigliar.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Derasaziun ed abitadiEdit
Durant l’ultim temp da glatsch è il fau sa retratg da l’Europa Centrala. El ha survivì en la regiun da la Mar Mediterrana ed ha cumenzà avant ca. 10 000 onns la reconquista da ses territori da derasaziun europeic. En ils sediments dal Luttersee sper Göttingen ch’è s’enterrà cumpara il pollen dal fau l’emprima giada en il temp chaud tardiv avant ca. 4800 onns.
Oz tanscha il territori da derasaziun dal fau verd dal sid da la Scandinavia fin en Sicilia. En la part orientala da la Mar Mediterrana ed en la Scandinavia cumpara el fin en autezzas da ca. 500 m; en l’Europa dal Vest fin 800 m ed en la part meridiunala da las Alps fin ca. 1000 m. Dal vest a l’ost tanscha il territori da derasaziun da la costa da l’Atlantic franzosa, nua ch’el è fitg derasà, fin a la planira da la Weichsel en la Pologna dal Nordost ed en las Carpatas en l’Ucraina dal Vest. En la Pologna subcontinentala cumpara el be anc en guauds maschadads protegids. En regiuns da la Crim a la Mar Naira datti territoris isolads che cumpiglian probablamain ibrids tranter il fau verd ed il fau oriental; questas populaziuns èn per part vegnidas resguardadas sco spezia intermediara e numnads pli tard Fagus taurica Poplavska.[4][5]
Il fau verd è ina planta indicativa fitg caracteristica per il clima umid-moderà da la zona temprada (l’uschenumnada zona nemorala). La planta è liada ad in clima euoceanic fin subcontinental. Per ch’ella possia crescher dovri precipitaziuns annualas d’almain 650 mm ed ina temperatura media annuala da sur 8 °C. En l’ost vegn il territori da derasaziun cunfinà da la zona da transiziun vers il clima suboceanic.
Il fau verd preferescha terrens da sablun e d’arschiglia ritgs da substanzas nutritivas ch’èn levamain acidics u ritgs da chaltschina. En regiuns pli sitgas è la planta dependenta da terrens arschiglius. Terrens ch’èn constantamain umids n’èn però betg adattads; medemamain na supporta la planta naginas periodas da sitgira pli lungas.
Da giuven è la planta relativamain toleranta envers sumbriva; perquai vegn ella attribuida a las spezias da plantas da sumbriva. En ina vegliadetgna pli avanzada dovra il fau verd però dapli glisch. L’atgna toleranza da sumbriva en cumbinaziun cun il grond effect da sumbriva da l’atgna curuna pussibilitescha al fau da stgatschar autras spezias da plantas dals abitadis ch’èn adattads per ella. Sut cundiziuns natiralas furmassan perquai guauds da faus u guauds maschadads cun faus la tipica vegetaziun potenziala da vastas parts da las regiuns bassas da l’Europa dal Vest.
Sin surfatschas che vegnan pasculadas a moda extensiva sto il fau verd percunter succumber al ruver puschlà (Quercus petraea; er numnà ruver tardiv). Tenor l’ipotesa dals megaerbivors – ch’è però contestada – han ils gronds erbivors preistorics (sco visent, bov selvadi, tschierv e chaval selvadi) influenzà fermamain la vegetaziun da l’Europa Centrala, uschia che la dominanza dal fau verd na saja betg da resguardar sco natirala. Tenor quest’ipotesa na consistiva la vegetaziun natirala da l’Europa Centrala betg da guauds serrads e spess, mabain da guauds mez averts sco ch’els han existì fin en il temp modern tempriv en furma dals guauds da pasculaziun.[6]
Ils guauds da faus da l’Europa Centrala sa laschan sutdivider en trais tips, cundiziunads mintgamai dal lieu:
- Guauds da faus liads a terrens da chaltschina. Quest tip da guaud predominescha surtut en regiuns collinusas e muntagnardas, uschia er en las Alps. En lieus umids sa furman guauds maschadads cun fraissens ed ischis.
- Guauds da faus liads a terra brina. Quels prevalevan surtut en la Germania dal Nord. Sin terra brina pon ils faus sviluppar lur potenzial maximal. Be en lieus fitg ritgs da substanzas nutritivas ed umids reusseschi qua a fraissens ed ischis da sa far valair sper ils faus; en lieus fitg sitgs cumparan per part er ruvers puschlads e (pli darar) tigls. Da quest tip da guaud da faus existan be anc pitschnas restanzas; gia baud han ins numnadamain transfurmà els en terren agricul u remplazzà tras plantaschas da pigns.
- Il terz tip furman ils guauds da faus che creschan sin terrens acidics e plitost povers da substanzas nutritivas sco ch’els sa furman da morenas pli veglias, crap da sablun e plattamorta. Quests guauds èn surtut derasads en la planira da la Germania dal Nord. En ils abitadis cun ina fitg pitschna cumpart da substanzas nutritivas cumparan er ruvers puschlads. Quest tip da guaud è medemamain vegnì runcà per gronda part u remplazzà tras plantaschas da pigns.
En regiuns muntagnardas, vul dir en il stgalim montan, cumpara il fau verd per ordinari en cumbinaziun cun l’aviez ed il pign e furma cun quels in tip da guaud maschadà caracteristic.
Periclitaziun e protecziunEdit
Il fau verd è derasà vastamain en tut l’Europa. L’Uniun europeica ha però renconuschì sia responsabladad per la protecziun dals guauds da faus ed ha perquai mess sut protecziun differents tips da spazi vital che cumpiglian guauds da faus.
Giudida forestala da guauds da fausEdit
Er en l’economia forestala regiuvineschan ins effectivs da guauds da faus cun stgaffir a scherms bunas cundiziuns sut la protecziun da plantas veglias. Il success da talas regiuvinaziuns intenziunadas dependa fermamain dal dosadi da l’incidenza da la glisch. Avran ins memia grondas largias, crescha il privel da schelira e la concurrenza tras la vegetaziun bassa; memia pauca glisch percunter far pirir u sa struptgar ils chatschs.
Guauds da faus dovran er pli tard ina zerclada selvicultura regulara e minuziusa per pudair furnir plantas ch’èn economicamain rentablas. Plantas che creschan en stretga uniun furneschan lungs bists senza roma, sco ch’els vegnan duvrads en la producziun da mobiglias d’auta qualitad. Pervi dal grond squitsch da concurrenza che regia sut talas cundiziuns, sviluppan las plantas però curunas irregularas. Quai maina da sia vart a grondas tensiuns a l’intern dal lain, uschia ch’il lain ch’è vegnì elavurà sa sfenda tgunsch u sa tira. Plantas che creschan memia ina ord l’autra èn percunter diromadas fitg ferm, uschia ch’ellas n’èn strusch adattadas per in’elavuraziun d’auta qualitad.
Cur che la feglia dal fau da l’onn avant smarschescha, furma quella in fundament da schermigliar ideal per autras plantas da l’Europa Centrala sco per exempel il pign u l’aviez. Ils faus han en general in bun effect sin la qualitad dal terren, damai che lur feglia sa decumpona entaifer in fin dus onns. La valita forestala dals faus è oz incontestada, suenter che smarschim cotschen, terrada dal vent ed infestiuns cun il bau-scorsa han mussà quant sensibels surtut effectivs da pigns èn. Ma er faus èn suttamess a malsognas. Uschia hai per exempel dà ils onns 2000 fin 2002 be en Belgia ina perdita da bundant in milliun meters cubic lain pervi d’ina muria da faus.
Caracteristicas dal lainEdit
Il lain dal fau verd ha ina leva glischur cotschnenta; da qua deriva er il num tudestg Rotbuche. In tun cotschen pli intensiv survegn il lain tras l’uschenumnà coier a vapur. Questa procedura serva a prender al lain l’inclinaziun da sa trair e da survegnir sfessas.
Il lain è d’ina structura fitg fina e surtratg cun ina structura d’avainas regulara; el sa lascha splanar e turnar bain. Il fau ha per ordinari ina coluraziun omogena che sa tira tras l’entir diameter dal bist. I po però dar ina coluraziun facultativa dal cor (vul dir da la part centrala dal bist). Pli veglia e lada che la planta è e pli tgunsch ch’ella sviluppa ina tala part interna da colur pli stgira. Laina da fau cun in cor colurà cuntanscha pretschs pli bass che lain alv. En la fabricaziun da mobiglias individualas po ina tala coluraziun però tuttavia esser dumandada. Lain da fau è adattà fitg bain sco parchet, damai ch’el è fitg dir. Il lain na sa lascha atgnamain betg storscher fitg bain, ma cun al coier daventa el flexibel e fitg plastic, quai ch’è d’attribuir a sias fibras da lain ch’èn curtas. A basa da questa procedura vegnan producids da la laina dal fau tocs prefabritgads sturschids sco per exempel mobiglias da seser cun elements furmads a moda anatomica. Michael Thonet ha sviluppà il 1830 ina procedura da storscher lain da fau ed ha producì uschia las sutgas da Thonet ch’èn oz enconuschentas en tut il mund.
Il fau sco furnitur da laina da dieverEdit
En l’economia tradiziunala vegniva il fau verd resguardà sco main adattà sco laina da diever ch’il ruver. Dal ruver derivava in lain universal ch’era bundant pli resistent cunter marschira ch’il lain da fau e che sa laschava perquai er utilisar per la construcziun da navs ed en la construcziun al liber. Ultra da quai furniva il ruver las glondas ch’eran da gronda muntada en la tegnida da portgs tradiziunala. Superiur al lain da ruver era il lain da fau sulettamain areguard la valur termica. Sur lung temp han ins perquai negligì il fau en favur dal ruver. L’inschigner forestal Christian Küchli ch’è sa fatschentà intensivamain cun l’istorgia da las plantas forestalas europeicas discurra d’ina tendenza d’eliminaziun dal fau ch’ha perdurà sur blers tschientaners.
Ina muntada pli gronda ha il fau verd cuntanschì entaifer la selvicultura cur ch’ins ha constatà che traversas da viafier da lain da fau èn protegidas 40 onns cunter infecziun da bulieus, sch’ins las impregnescha cun ieli da catram. Uschia èn quellas daventadas tuttina conservablas sco las traversas da viafier fatgas da lain da ruver. Ils manaschis forestals han cun quai cuntanschì buns pretschs per il lain da fau, uschia ch’igl ha puspè rendì d’endrizzar plantaziuns. Vers il 1930 vegniva be anc la mesadad dal lain da fau che vegniva pinà duvrà sco laina da brisch; l’autra mesadad serviva a fabritgar traversas da viafier ed objects da diever sco bogneras, mursets, barschuns u paluttas. Quai è sa midà a moda signifitganta en quel mument ch’ils combustibels fossils han chatschà enavos la laina dad arder e ch’ins ha a medem temp cumenzà a gudagnar da l’ieli materias sinteticas per la producziun d’objects da diever.
Oz furnescha il fau verd in impurtant lain da diever per la construcziun da giugarets, da mobiglias, da parchet e da stgalas. En l’Europa Centrala munta la cumpart dal fau verd a la laina da diever ca. ⅙. En Svizra èn per exempel vegnids pinads vers la mesadad dals onns 1980 in fin dus milliuns meters cubic lain da fau ad onn; ma be 6 % era lain d’ina qualitad suffizienta per al elavurar a moda industriala.
Sco gia descrit, po lain da fau vegnir elavurà a products multifars; restrenschì è sulettamain il diever sco lain da construcziun en furma massiva, damai che lain da fau na sa lascha betg tegnair fitg ditg. Percunter vegn lain da fau apprezià en la producziun da plattas cumprimidas, en l’industria da palpiri e surtut sco cellulosa chemica per la producziun da textilias sinteticas e fils tecnics a basa da viscosa e liocell.
Utilisaziun sco laina dad arderEdit
Il fau verd furnescha in lain dad arder excellent ch’arda plaun e ruassaivel e ch’è segnà d’in’auta valur termica (19,7 mj/kg).[7] Perquai ch’il lain da fau furma bler burnida è el er adattà fitg bain per grillar. Il fatg ch’il fau verd vegniva apprezià sco laina dad arder, ha manà a furmas da cultivaziun specificas che na vegnan oz strusch pli pratitgadas: las plantas vegnivan adina puspè tagliadas, quai che manava ad ina fisionomia tut speziala da quellas. Faus puschlads sa sviluppan sch’ins taglia enavos ina planta giuvna fin pauc sur la terra e la planta chatscha danovamain. Da faus-pe discurr’ins en il cas da plantas che vegnan tagliadas a l’autezza dal pèz e ch’ins lascha puspè crescher per gudagnar laina. Quai maina ad ina creschientscha struptgada che dat a las plantas ina parita bizarra. Omaduas furmas ves’ins be pli darar en furma d’exemplars vegls (che stattan savens sut protecziun da la natira).
Faus verds sviluppan magari furmas pendusas. Quellas èn caracterisadas d’ina axa principala curta che cuntinuescha en quatter roms laterals, segnads d’ina creschientscha en lunghezza rinforzada, ma d’ina creschientscha en ladezza fitg modesta. Ils lungs roms laterals pendan sco cuas. Talas furmas pendusas sa sviluppan per ordinari en il guaud supprimì. La roma ordinada en furma da parasol pussibilitescha a la feglia da trair a niz meglier la glisch che penetrescha tras las stresas superiuras dal guaud. S’augmenta l’incidenza da la glisch – per exempel suenter in stemprà – sviluppan tals faus pendus da brumbels inactivs in chatsch che crescha dretg si; ma suenter ina tscherta creschientscha prenda er quel per ordinari en ina posiziun pendenta. Talas furmas natiralas èn vegnidas cultivadas vinavant ed ins las vesa magari sco plantas solitarias en parcs e zonas verdas.[8]
Il fau e la producziun da vaiderEdit
En il temp medieval e temp modern tempriv serviva la tschendra da lain a la producziun da laschiva e da vaider. Surtut per la producziun da vaider èn vegnids pinads vasts effectivs da faus. Duas parts tschendra da fau ed ina part sablun devan ensemen il vaider da guaud da colur verda. La dumonda suenter laina per la producziun da vaider era enorma. Per 100 kilos potassa duvravan ils vaidrers radund 200 meters cubic laina. Ulteriurs 100 meters cubic eran necessaris per luentar la potassa cun sablun da quarz a vaider. Er per quest pass d’elavuraziun vegniva preferì il lain da fau.
Plantadis da faus ch’eran vegnids tagliads, vegnivan per ordinari remplazzads tras pigns. Quai ha manà ad in tip da guaud ch’ins numnava ‹guaud da vaider›.
Utilisaziun sco nutrimentEdit
Pli baud han las nuschs-fau giugà ina tscherta rolla en il nutriment da l’uman. Malgrà ch’ellas èn levamain toxicas, è vegnì pressà en il 19avel tschientaner ed en il temp da crisa suenter la Segunda Guerra mundiala da las nuschs ieli; quel è vegnì duvrà per cuschinar e sco ieli da lampas. In pugn plain nuschs-fau po gia chaschunar malesser. La feglia dal fau verd è mangiabla e duai gidar a retegnair inflammaziuns. Uschia l’han ins mastegià en cas d’inflammaziuns da las schunschivas u mess directamain sin la plaja en cas d’ulceraziuns.
Utilisaziun da la feglia sco sternim e pavelEdit
En regiuns muntagnardas n’eri pli baud strusch pussaivel da cultivar quantitads da granezza ch’avessan furnì suffizientamain sternim per la tegnida en stalla. E plantas da feglia devi sper il fau verd be paucas en questa zona. Sur tschientaners èsi perquai stà usit en bleras regiuns che las dunnas ed ils uffants rimnavan la feglia dal fau che vegniva silsuenter utilisada sco sternim. Or dals guauds vegniva quasi scuà mintga fegl e per part han ins schizunt fatg commerzi cun feglia da fau. A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins per exempel manà tschients da chargias sur il Lai da Brienz per offrir la feglia da fau en vendita. Cun allontanar la feglia han ins però impedì ch’il guaud possia sa regiuvinar; pertge ch’uschia mancava d’enviern als scherms la protecziun natirala cunter la schelira. Per ils purs muntava la feglia percunter ina necessitad per pudair administrar lur bains a moda economica. Gia a l’entschatta dal 19avel tschientaner ha la scienza forestala crititgà che tant la rimnada da feglia da fau sco er – en il cas dal ruver – l’engrasch cun glondas donnegeschian a lunga vista ils guauds. Ils rempars da lavinas ch’èn daventads necessaris en la regiun dal Lai da Brienz èn d’attribuir per part a l’explotaziun da rapina dals guauds da protecziun da pli baud.
Giuvens roms da faus che purtavan anc feglia vegnivan liads a faschs e setgentads per als duvrar d’enviern sco pavel per il muvel. Surtut chauras appreziavan questa roma. Ma er la primavaira cur ch’ils faus cumenzavan a chatschar vegniva la roma tagliada e pavlada, perquai che quai gidava ad augmentar la producziun da latg.
Il fau verd sco spazi vitalEdit
En cumparegliaziun cun autras plantas enconuscha il fau verd relativamain paucs spezialists da habitat ed endemits. In motiv pussaivel è il fatg che questa spezia da planta è sa derasada relativamain tard nà da las zonas da refugi dal temp glazial; uschia n’è betg stà a disposiziun bler temp per adattaziuns coevoluziunaras. Willner, Moser e Grabherr (2004)[9] discurran d’in culiez da buttiglia genetic per la flora ch’era sa spezialisada sin il fau verd, damai che bleras cundiziuns ecologicas n’eran betg dadas en las zonas da refugi da quel. Plinavant pon ins constatar en general che la paletscha glischa ch’è caracteristica per il fau verd porscha a las spezias damain diversitad da nischa che scorsas groppas.[10]
ErbivorsEdit
Per ca. 170 fin 180 insects e chariels furma il fau verd la planta ospitanta principala.[11] Bundant 100 ulteriuras spezias sa nutreschan da temp en temp da faus verds, ma sa trategnan pli savens sin autras plantas. La cumpart da spezialists monofags, vul dir che cumparan exclusivamain vi dal fau verd, munta a ca. 27, pia a ca. 15 %. Cun quai è il fau verd situà statisticamain entamez las spezias da plantas, ma cleramain davos las spezias da ruvers. La suletta spezia da bau che viva a moda monofaga vi da faus è Rhynchaenus fagi. En tut han ins dumbrà vi da faus 63 spezias da tgirallas (grondas), però nagina tgiralla dal di e nagina spezia che cumparess a moda monofaga. Er spezias che portan il fau en il num sco Stauropus fagi èn sa mussadas sco polifagas. Ina spezia da plugl da feglia che viva sulettamain sin faus verds è Phyllaphis fagi.
Abitants dal lainEdit
Da las spezias da baus che vivan en il lain mussan 323 ina tscherta colliaziun cun il lain dal fau.[12] Spezias che vivessan vi dal fau a moda monofaga na datti però betg en l’Europa Centrala (percunter en las Carpatas). Da las 115 spezias da baus che sa laschan attribuir a las spezias da relict dal guaud selvadi cumparan vi dal fau 63. Ils baus che vivan da laina morta disponan savens d’in vast spectrum da plantas ospitantas; lur preschientscha dependa plitost da la vegliadetgna e da la dimensiun da las plantas singulas, da la cuntinuitad dal habitat e dal microclima. La muntada dal fau verd per ils abitants dal lain è pia bundant pli pitschna che quella dal ruver, senza esser però frappantamain bassa. En la survista cumplessiva da Köhler han ins chattà tranter ils abitants dal lain be 147 spezias che mussan ina colliaziun exclusiva cun ina planta da feglia da l’Europa Centrala.[13] Trais da quellas èn liadas al fau verd (per cumparegliar: 31 al ruver).
Foras da pitgalain en faus verdsEdit
Differentas spezias da pitgalains fan lur foras da gnivar en faus verds. En l’Europa Centrala èn quai surtut il pitgalain grond, il pitgalain grisch ed il pitgalain nair.
Flora dal terrenEdit
En cumparegliaziun cun guauds d’autras spezias da plantas ch’èn situads en lieus sumegliants, vivan sin il terren da guauds da faus plitost paucas spezias dad ervas. Quai è probablamain collià cun la spessezza da las curunas, las qualas bittan grondas e stgiras sumbrivas. En guauds da faus acidics pon ins far quint cun stgars 20 spezias dad ervas, en guauds mesauns cun bun 25 ed en guauds da chaltschina cun radund 30 spezias. Tut en tut valan en l’Europa radund 110 spezias dad ervas dal terren da guaud sco accumpagnaders da faus caracteristics. In fitg grond dumber da spezias ch’accumpognan ils faus è da chattar en la muntogna da la part settentriunala dal Balcan; quella è situada en vischinanza dal territori da refugi glazial supponì da la planta.
Ritgezza generala da las speziasEdit
Da las indicaziuns fatgas survart na pon ins betg concluder ch’i sa tractia tar guauds da faus en general d’abitadis cun paucas spezias. Surtut retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en reservats da guaud natiral han manà a glistas da spezias impressiunantas. Quant aut ch’il dumber da spezias effectiv è, na sa lascha betg dir cun tutta segirezza. En dus reservats en il Vogelsberg (Hessen) han ins chattà 2328 resp. 1873 spezias d’animals e da plantas.[14] Ins suppona però ch’il dumber da spezias na stettia betg en in connex direct cun il fau verd sco spezia da planta e che la colliaziun da las spezias en spezial cun il guaud da faus saja plitost pitschna. Er ina cumparegliaziun tranter guauds da rendita en Svizra e guauds selvadis situads en las Carpatas ucranaisas n’ha – cunter tuttas aspectativas – betg exnum manà a la glisch dapli spezias d’animals invertebrads en la natira intacta.[15]
Plantas decorativasEdit
Dal fau verd existan numerusas furmas cultivadas che vegnan duvradas en parcs e curtins sco plantas decorativas. Quellas sa differenzieschan ina da l’autra areguard la coluraziun da la feglia, la furma da la feglia e la statura. In exempel furma il fau purpur (Fagus sylvatica forma purpurea).
AnnotaziunsEdit
- ↑ Bundeswaldinventur 3, 2012, consultà ils 12 da mars 2015.
- ↑ W. Russ (2011): Mehr Wald in Österreich. BFW-Praxisinformation 24, p. 3–5; funtauna: Österreichische Waldinventur 2007/09.
- ↑ B. Felbermeier, R. Mosandl: Fagus sylvatica. En: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: Enzyklopädie der Laubbäume. Nikol, Hamburg 2006, p. 241–260, ISBN 978-3-937872-39-1.
- ↑ Igor M. Patlaj, Svitlana A. Los, Roman M. Jatzyk, Ihor M. Shvadchak: Conservation of genetic resources of Social Broadleaves in Ukraine. En: J. Turok, A. Kremer, S. de Vries (ed.): First Euforgen Meeting on social broadleaves, Bordeaux 1997.
- ↑ Dušan Gömöry, Ladislav Paule (2010): Reticulate evolution patterns in western-Eurasian beeches, en: Botanica Helvetica, tom 120, nr. 1, p. 63–74.
- ↑ F.W.M. Vera: Grazing Ecology and Forest History. CABI Publishing, 2000, p. 88. ISBN 0-85199-442-3.
- ↑ Martin Kaltschmitt, Hans Hartmann und Hermann Hofbauer (ed.): Energie aus Biomasse. Grundlagen, Techniken und Verfahren. Springer Verlag 2009, 2. ed., p. 360, ISBN 978-3-540-85094-6.
- ↑ Dietrich Böhlmann: Warum Bäume nicht in den Himmel wachsen – Eine Einführung in das Leben unserer Gehölze, Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2009, ISBN 978-3-494-01420-3, p. 7.
- ↑ D. Willner, G. Moser, G. Grabherr: Alpha and Beta Diversity in Central European Beech Forests. En: Fitosociologia, 41 (2004), p. 15–20 (PDF).
- ↑ Peter Meyer, Marcus Schmidt: Aspekte der Biodiversität von Buchenwäldern – Konsequenzen für eine naturnahe Bewirtschaftung. En: Beiträge aus der Nordwestdeutschen forstlichen Versuchsanstalt 3 (2008), p. 159–191 (PDF).
- ↑ Martin Brändle, Roland Brandl: Species richness of insects and mites on trees: expanding Southwood. En: Journal of Animal Ecology 70 (2001), p. 491–504. (PDF, 500 kB).
- ↑ J. Müller: Waldstrukturen als Steuerungsgröße für Artengemeinschaften in kollinen bis submontanen Buchenwäldern. Dissertation TU München, Fakultät Wissenschaftszentrum Weihenstephan 2005, p. 1–235 [1].
- ↑ Frank Köhler: Totholzkäfer in Naturwaldzellen des nördlichen Rheinlandes. (Schriftenreihe der Landesanstalt für Ökologie, Bodenordnung und Forsten / Landesamt für Agrarordnung), NRW 6 (200), 283 p.
- ↑ Wolfgang Dorow, Günter Flechtner: Ergebnisse umfassender Faunenuntersuchungen in montanen Buchenwäldern auf Basalt und Buntsandstein in Hessen. En: Buchen-Naturwaldreservate, unsere Urwälder von morgen. Natur- und Umweltschutzakademie NRW NUA-Seminarbericht 4 (2000).
- ↑ Peter Duelli, Vasyl Chumak, Martin K. Obrist, Peter Wirz: The biodiversity values of European virgin forests. En: Forest Snow and Landscape Research 79, 1, p. 91–99 (2005, PDF).
LitteraturaEdit
- Horst Bartels: Gehölzkunde. Ulmer, Stuttgart 1993, ISBN 3-8252-1720-5, ISBN 3-8001-2648-6.
- Gerhard Dönig: Die Park- und Gartenformen der Rotbuche – Fagus sylvatica L. Gartenbild, Rinteln 1994, ISBN 3-928521-05-5.
- Heinz Ellenberg: Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen aus ökologischer, dynamischer und historischer Sicht. Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8252-8104-3.
- Norbert Kessel: Das Wachstum von Buchenwildlingen und Baumschulpflanzen. Dissertaziun, Freiburg 1994.
- Gerhard Veldmann, Helmut Vogt: Die Krankheiten und Schädlinge der Rotbuche (Fagus silvatica L.). Universitätsbibliothek, Jena 1985.


text:
This site uses cookies in order to regularly improve the operation of the site. You declare that you agree herewith by using this website. Further information
L'Iscador SA ha la finamira da meglierar cuntinuadamain las pussaivladads per duvrar la vistga en il rom da la terapia da cancer integrativa. Ella ha las suandantas incumbensas principalas:
En l'interpresa da l'Iscador SA lavuran umans cuminaivlamain per pudair metter a disposiziun preparats a basa da vistga e per far lavur da perscrutaziun cun la finamira d'als sviluppar vinavant.
L'Iscador SA stabilescha partenadis da confidenza cun furniturs e clients. Ella n'ha betg en mira avantatgs economics per ses acziunaris.


text:
Dapi l’entschatta da l’onn 2021 emprendan ils dus giuvens autodidacticamain rumantsch sursilvan. La decisiun da tscherner il rumantsch sco linguatg communabel saja stada svelta, declera Jeremy Roch che vegn oriundamain da Genevra. Era per Ignacio Bustamante che deriva da la Bolivia è il rumantsch stà ideal cunquai che blers pleds e la grammatica sumeglian a lur linguatgs mamma.
Uschia han els cumprà divers meds d’instrucziun per emprender autodidacticamain. Da chattar cudeschs da grammatica e carnets d’exercizi na saja betg stà il problem declera Jeremy Roch. Mo cun chattar meds adattads è crudà si ch’i dat strusch ina purschida digitala sco per exempel en furma d’applicaziuns per ils telefonins.
Ils meds n’èn betg adina optimals
Quai ch’els hajan chattà saja stà u memia avanzà u betg adattà per emprender. Quai saja in zichel donn uschia stoppian els adina runar natiers tut ils cudeschs sch’els vulan emprender.
Custs immens
La Lia Rumantscha che s’engascha per la furmaziun dal Rumantsch sa che la digitalisaziun daventa adina pli impurtanta. Uschia han els creà l’applicaziun «Babulins» per IOS ed Android nua che uffants san emprender a moda ludica rumantsch. Fin ussa è «Babulins» vegnida chargiada giu varga 13’000 giadas.
Crear in’app per creschids n’è actualmain betg en discussiun, declera Conradin Klaiss, il responsabel per furmaziun tar la Lia Rumantscha. Ils custs da be mantegnair in’app sajan autas. Igl è regularmain da far updates da l’applicaziun. Uschia che la Lia Rumantscha investescha mintg’onn radund 2’300 francs be per il mantegniment.


text:
Dio
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Quand as bacàja ed Dio, as dîs 'na parôla ch'la vén dal latén deus, deriv. da divus=luminåus. Al nomm al vén da la radîs *div/*dev, ch'al vré dîr un quèl cme "pén ed lûs" (anch'in grîg ai é δῖoς - al genitîv ed Zeύς [Zeus] l'è Aιός [Diòs] -, al sanscrit dèvas e l'agetîv latén divus), al vrè dîr un quèl ed såura, trascendentèl.
La siänza ch'la dscårr ed Dio l'è la teologî (da teos, ch'al vôl dîr Dio e logos, dscåurs, strulgamänt).
La relaziån stra Dio e i ômen la tôl al nomm ed religiån. La radîs sanscrita, al parôl Divus i vôlen totti dîr lómm, parché dai ténp antîg fén al dé d'incû, chi dîs d'avair vésst Dio, l'à sänper vésst d'la lûs, e l'à vò sänper pès e tranquillitè.


text:
Dialet piasentin
El dialet piasentin (dialët piasintëin) l'è el dialet parlaa int la pruincia de Piasenza e el fa part de la familia di lenguv gallo-italich. L'è una parlada de cunfin tra la lengua emilian rumagnöla e el lumbard insübrich, e l'è quindi dificil de classificà. Seconda el Biondelli el fa part de l'emilian-rumagnöl.
Difüsion e variantModifega
El piasentin ver e propi, cont una quai diversità lesicala o legada a la parnunzia di vucai, l'è parlaa int la cità de Piasensa, in Val Nür fina pü o men al Punt de l'Oli , in Val Trebia fina a Trau, int i cumün de Carpanee e Cadé, int la Val Tidon, int la Val Lüreta, indue se registra un quai müdament vucaligh. Un temp, int la sula Piasenza esisteven ben quater variant diferent, menter int i frazion l'era difüsa la parnunzia vucaliga de la campagna, che i piasentin a ciamen dialët ariùs.
Int'la Val d'Arda (zonn de Castél Arquà e Fiurenzöla), cume incasì int un quai cumün de la Pruvincia de Parma cumpagn de Fidenza e Sàls, el dialet el pò vess anmò cunsideraa piasentin, anca se 'l gh'ha di particularità che 'l socien al parmesan.
Int la zona de la pianüra nord-ucidentala, quela de Muntsei e Castelveder, la parlada la diventa asquas cremunesa.
I parlad lumbard de un quai paes de la Pruvincia de Lod (San Roch, Caseli Landi e Guardamei) el gh'ha giamò carateristich piasentin.
El PeninModifega
I dialet del Penin piasentin (int l'alta Val Nür, Val Cen, Val Trebia e Val d'Avet) resülten despess intelegibil per i abitant di coi e de la pianüra, perchè la parlada la se vesina a la lengua ligür, a 'na sua variant o a bun cünt a 'na furma de transizion tra piasentin e genues. Per esempi, a Piasenza "malaa" se dis malä, int el cumün di Farin inveci marottu.
Int i paes del Penin indue i frazion hen semper püssee distant dai caplögh cumünai o se tröven al cunfin cun la Ligüria, i cadenz genues hin semper püssee fort. Per esempi la parola piasentina al gat la diventa u gat al Ferèr e u gattu int i sò frazion. A Uton se pò dì che 'l dialet el sia propi ligür.
A Bobi, infin, se parla un dialet un poo diferent dal piasentin, perchè Bobi l'è semper staa un center de scambi sitüaa longh la Via de la Saa, al cunfin tra l'Ultrepò, la Ligüria e 'l Piemont: l'è la zona di Quater Pruinc.
CarateristichModifega
Un fenomen lenguistich tipich del Piasentin l'è la prostesi de la a, e per quest un poo de parol giunten questa vucala a la furma tradiziunala, per esempi:
- Bsont > absont (= bisont)
- Sporch > asporch (= spurch)
Un alter trat del piasentin, cumün a tüt i parlad emiliann (ma chì un poo men marcaa) l'è la sincup di vucai minga acentad, specialment la e, per esempi:
- Rësga (= resega).
- Lcä > alcä (= lecà).
- Rsintä > arsintä (= resentà).
Una terza specificità del Piasentin, questa volta rispet ai alter dialet emilian, l'è la presenza di vucai türbaa ö e ü: la prima l'è presenta suratüt föra de Piasenza, la seconda inveci la se tröva depertüt.
Fenomen funetich se 'stu tipu poden vess truaa incasì in del Piemuntes e in del Lumbard meridiunal (cumpagn del dialet paves, alter dialet de dificil classificazion lenguistiga).
FuneticaModifega
El piasentin el gh'ha minga una cudificazion urtugrafica definitiva. Per esempi, l'è staa minga ciarii se 'l son de la s sunora el vaga scrit con la s o con la z (se scriv cesa o ceza? Piasëinsa o Piazëinsa?); o se 'l son /k/ in fin de parola el vaga scrit c o ch (se scriv pratich o pratic?).
Int un impurtant diziunari piasentin-italian s'è decidüü de met i cunsunant dubi, in analugia con l'Italian (ma anca con l'urtugrafia classica milanesa), anca se in realtà hen parnunziaa cume sempliz: decision che l'è stada ciapada in bas ai cumpuniment di dü pueta dialetai püssee impurtant.
I cunvenzion urtugrafigh chì sota gh'han minga pretesa de vess precis e curet, e anzi hen staa tolt da vari font. Inultra reguarden dumà i variant citadinn e de la pianüra, lassanda perd i dialet di munt Penin, che a volt hen trop diferent.
- a: in final de parol la sumeja indistinta, sfümaa, poch acenaa. L'istess fenomen pò süced a inizi de parola, per esempi in al (l'articul determinativ mascülin singular) o adiritüra pò vess scunfundüü con la ë (La Varnasca/La Vërnasca).
- ä: de norma le 'na via de mez tra 'na a e 'na e multu averta. In Val Tidon (che lè influenzada dal Dialet de l'Ultrepò) l'è 'na a longa, menter in Val d'Arda e int la bassa nord-uriental l'è parnunziaa 'me 'na a nurmala. Int la zona de Vigulzon e del Pont de l'Oli l'è de parnunziàla 'me a nurmala dumà in di ditungh con la i (es.: mäi, caväi, tuäia).
- e: gh'è di diferenz de la parnunzia de Piasenza con quela di paes inturna. In cità la e l'è quasi semper serada (suréla), menter föra di mür citadinn l'è despess averta (surèla). Uviament però gh'è di parol che hen parnunziaa int l'istess möd sia in cità che in campagna (cumpagn de vérd).
- ë: a Piasenza e a Curt Magiur (che 'l gh'ha un dialet poch diferent da quel del caplögh) la gh'ha un son che l'è quel de 'na o sarada. Föra de la cità inveci l'è 'na semivucala, despess present sota la furma de 'n ditungh (Piasëinsa). Di volt el pò 'vegh un son intermedi tra 'na a e 'na o. Certi volt gh'è indecision se un son el sia a o ë, e in quei cas la parola pò vess scrita in tücc e düü i maner (bëgulëin o bagulëin).
- ö: in cità e a Curt Magiur quel son chì el gh'ha minga diferenz da quel de la ë, e donca l'è parnunziaa cumpagn de 'na o sarada: per 'sta reson, i parol pont, biciclëta e vöia gh'han la medema parnunzia. Inveci in campagna 'stu funema l'è dit cume int el Lumbard e int el Piemuntes.
- ü: l'è l'istess son del Lumbard.
- n: in fin de parola l'è nasala, cume in Frances. Quand che l'è segütaa dal ditongh ëi la va minga parnunziada.
- cc': l'è un son cumpagn del lumbard c de "tücc".
- gg': el gh'ha i medem carateristich de quel de sura.
Esempi de piasentinModifega
Deciarazion üniversala di dirit de l'om, articul n. 1:
Tüt i om e il don i nàsan lìbar e cumpagn in dignitä e dirit. Tüt i g'han la ragion e la cusciinsa e i g'han da cumpurtäs voin cun l'ätar cmé sa fìsan fradei.
Un quai pruerbi:
- Se april an metta l'üga, gnanca stëimbar an la marüda.
- Utubar in cantëina da la sira a la matëina.
- Pri Sant la nev l'è pri camp.
- Santa Lüzia, la giurnä pö cürta c'ag sia.
- Märs mat, al na fa ad tüt il raz.
- Chi 'g n'ha mia ad quinzëina a 'g n'ha mia ad trintëina.
- La prima galëina ca canta l'ha fat l'öv.
- Val mia cur, ma rivàg in temp.
I mes de l'anModifega
- Znar
- Farvar
- Mars
- April
- Magg
- Giügn
- Lüj
- Agust
- Stëimbar
- Utubar
- Nuvëimbar
- Dzëimbar
La parabula del Fiö TrasunModifega
Atezion: prubabilment i norm urtugrafigh i hen minga quei marcaa püssee sura. Inultra a gh'è anmò el passaa remot, che al dì d'incö l'è sparii
Un òm al gh’ava dü fiö.
E ‘l pö gióvan al diss a só pädar: "Papä, dèm la porziòn di mè bèin ch’a ‘m tócan!" E ‘l pädar al ga fé la pärt a tüt dü.
E dä lé a poch dé al pö gióvan, miss insöm tüt al só, al ‘s n’andé via ind un pais lontàn, e lamò al dsüpé tüt al só in stravizzi.
E dop d’avìl consümä tüt, vèins una gran calastrìa ind cól pais e lü al prinsipié a troväss ins la süta.
E l’andé e ‘l s’ha miss con vöin ad cól pais ch’a la mandé ind una só campägna a mnä föra i animäl.
E lü l’ariss vorì leimpass la pansa dil giänd ch’ mangiävan i grèin; ma nsöin gh’in däva.
Finalmèint, mtèind zä testa, al diss: "Quanta sarvitór in cà ‘d mè pädar i gh’han dal pän da trassen adree, e mé son ché ch’a mör ad fäm!
Ma mé a ‘m todrò süsa e andrò da mé pädar e ‘gh dirò: Papä, mé vöd ch’a i ho falä contra Dio e dnänz a vó.
Mé zä a ‘n son pö degn d’iess ciämä voss fiö; tgnìm cmé vöin di vòstar sarvitór."
E ‘l s‘ toss sö, e ‘l vèins da só pädar; e l’era ancamò da lontàn, che só pädar el l’ha vist, e ‘l s’ha gomi, el gh’ha cors incontra, e ‘l ga tré i brass al col e ‘l la basé.
E ‘l fiö al ga diss: "Papä, a i ho falä incontra la Signór e incontra ‘d vó; e ‘n son pö degn d’iess ciämä voss fiö".
Ma al pädar al diss ai sarvitór: "Svelti, tiree föra al vistii pö bèl e mitìgal sö, e dègh l’anèl in man, e mtìgh il scärp in pè!
E todi un vidél grass e mazzél, ch’a vöi ‘ch mangióm e ‘ch fóm altolè.
Parché al mé fiö ‘ch l’era mort l’è risüssitä; n’a ‘s sava dova ‘l fiss, e ‘l s’è trovä". E i prinsipièn a sganassà.
Ma ‘l fiö pö grand l’era pr’i camp; e cm’al vèins indree, quand al fé arand a cà, al sintì ch’i sonavän e i cantavän.
E ‘l ciamé vöin di só òm e ‘l ga dmandé coss l’era.
E cóst al ga rispondé ch’era gnii só fradél e só pädar l’ava mazzä un vidél grass, parché al fiö l’era tornä a cà san e sälav.
E lü al vèins nech, e ‘l n’a vriva pö andä in cà; e ‘l pädar gnì föra lü e ‘l cminsé a imbonìl.
Ma al fiö a rispondé a só pädar: "Tól, l’è tanta n ch’a ‘v sèrav e ch’a fagh tüt a vòstar möd e ‘n m’hii mäi dat gnan un cravöt tant ch’a podiss gódal coi mé compàgn,
Ma ‘pena ch’è gnii ‘st vòstar fiö ch’al s’è mangiä tüt al só con dil varän, hii bèin mazzä par lü un vidél grass!"
Ma ‘l pädar al ga diss: "Al mè fiö, tè ta stee sèimpar con mé, e cól ch’è mé l’è anca tó;
Donca l’era bèin giüst ch’ fassam festa e stèssam alégar, parché ‘st tó fradél ch’ l’era mort, l’è risüssitä, al s’era pers e ‘l s’è catä".
Una nuvela del BucascModifega
Dialet de FiurenzölaModifega
Fiurenzöla (Fiurinsöla) l'è un paes de la Val d'Arda, minga luntan de la Pruvincia de Parma.
Donca a digh che ind i temp dal prim re ad Cipro, dop che Gutifrè 'd Büglion l'ha tot la Tera Santa, è sücess che üna bela siura 'd Guascogna l'è andaa in pelegrinagg al Sepulcar e, in dal turnà indree, di baloss ad vilan i l'ha insültaa fandgan ad mil generasion; e lee, in colra par na pudèss miga sfugà, l'ha pensaa bin d'andà dal re; ma i gh'han dit ch'l'era timp pers e rev cunsüm, parché al l'era ün umera e tant sinsa caratar, ch'al lassava cur tant s'i 'gh pardivan al rispet a lü, cmè s'i favan üna quaich asion ai sò südit; ansi, se a quaich d'on i 'gh favan dil munadi, al sa sfugava adoss a lü. Lee, quand l'ha sintii csì, rabiusa d'an pudèss vendicà, gh'è 'gnii in mint d'andà dal re a tucàgh al timp e stüssigàl; e la 's gh'è missa dadnans a caragnà ind asta manera: "Ch'al diga: mì 'n vegn miga da lü cun la speransa ch'al la faga pagà a quii baloss ch'i m'han insültaa; ma, tant pr'avè üna sudisfasion, vurev ch'al m'insegnes cm'al fa a passà sovar a tüt cul ch'i 'gh fan e ch'i 'gh disan, parché csì impararò anca mì a supurtà cun pasinsa la birichinada ch'i m'han fat; e 'l sa 'l Signur sa 'gh la matrev ad cör ind al sò spali, post ch'al gh'iva csì boni".
Al re, che fin alora l'ava durmii dla grossa, quasi ch'al sa fiss dassdaa d'ün sogn, l'ha prinsipiaa, a quii ch'han fat la truiada a cla siura, a fàgla pagà agra e salaa; dop pò al la tota ins al seri da bon, e a quii ch'n'astavan miga in regula tant cun lü, cmè cun i atar, a dàgl'adoss sinsa tant ciaciar.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 356-357
Dialet de MuntiseiModifega
Muntisei (Muntsé) l'è un paes de la bassa piasentina, minga luntan del Pò e de la cità lumbarda de Cremona.
Dighi donca che ind i temp dal prim re ad Cipri, dop che Gotifrè ad Büglion l'ha cunquistaa la Tera Santa, è 'gnii che üna gran sciöra 'd Guascogna l'è andata in pelegrinagg al Sepulcar e, ind al turnà indree dal Sepulcar e rivada in Cipri, l'ha cataa di sciancon ch'i agh n'han fat üna carta 'd tüt i giögh; lee, dasprada e ciarida dal dulor, l'ha pensaa ben da ricur al re; ma da cui i gh'han dit ch'l'era tüt fiaa trat via, parchè lü l'era acsè stüpid e imbecile che al s'na tudiva poch par lü, e men par i atar; e pò av dirò fin tant che tüt cui a gh'andava mal i sò intaress, an savend miga con chi sfugàss i sa sfugavan cuntra 'd lü. La dona, sentend acsè dandas persa d'an pudìss vendicà, par sgüràss almen ün dent, la s'è missa in testa d'andàgh'n a dì ad tüt li sort, e lee la gh'è andata dadnans ch'la cridava, e la gh'ha dit: "Cara 'l mè sciör, mé vegni miga chì da lü par fà ch'al ma faga fà vendeta ad tüt i insült ch'i m'han fat a mé; ma, par 'vìggh almen üna qualch sudisfasion, al preghi che lü al m'insegna cm'al fa a purtà pasiensa ad tüt col che mé senti ch'i fan a lü; parchè acsè impararò da lü a purtà con pasiensa tüt col ch'i m'ha fat a mé; ma 'l Signor a la sa lü, sa pudiss, cma vuluntera a gh'al dariss a lü da purtà, parchè a ved ch'al gh'ha li boni spali".
El re, che fin a col dé l'era acsè imbecile, cmè vön ch'a 's dasdess alora alora, cuminciand dal tort fat fat a cla dona, ch'a l'ha vendicä ben, ma ben dò volte, l'è 'gnii rigurus contra tüti cui che contra l'unur dla sò curona i avissan fat quaicoss da col de lee andand avanti.
ibidem, pag. 356-357
Dialet de PiasenzaModifega
A digh donca che al tëimp dal prim re 'd Cipri, dop la presa 'd Tera Santa fata da Gufred ad Bulion, vëins che üna siora 'd Guascogna l'andé in piligrinagg al Sipolcar e, ind al turnä indree, rivä che la fé in Cipri, di balusson infam i 'gh fen üna figüra; tant che lee, lamintandas sëinsa pudéss dà pas, agh vëins in mëint d'andä a fà riport al re; ma quarcdöi agh diss ch'la saré stä fadiga trata via, parché l'era tant ün lasagnon e csè 'd poch spirit, che miga almà 'l fava giüstisia ad quii ch'i favan a lü; al pont che chi gh'ava un quarch magon al s'la sfugava con lü, fandagh quarch daspet o vargogna. Sintëind acsé la siora, an cüntand mai pö d'avé sudisfasion, tant par fäss passä la maga, la 's miss in testa 'd vuré trägh ind i ogg a 'stu re la sò miseria: e, fatas inans a lü pianzëind, la 'gh diss: "Al mè sior, me 'n vegn miga dadnans a té parché m'aspeta vindöta dla figüra ch'm'è stä fata ma, tant pr'ün bris ad cunsulasion, at pregh ch'at m'insegn com'at fee a purtät via quili ch'i 'm disan ch'i 't fan, che csé imparand da té, mé pössa purtä cun pasinsa la mia: che (al Signor al sa) s'a pudiss, at la dunarev bëin vluntera, zà ch'at ja port acsé bëin".
Al re, che fëina alora l'era stä ün liscon, un pissafröd, cmé s'al sa dasdass, prinsipiand da la figüra fata a 'sta siora, ch'al la fé pagä bëin salä, al n'in lassé pö passä vüna a chissisia, ch'n'in fäss par l'avegn contra l'unor dla sò curona.
ibidem, pagg. 357-358
BibliugrafiaModifega
- Piccolo Dizionario del Dialetto Piacentino, Luigi Bearesi, Editrice Berti, 1982
- Vocabolario Piacentino-Italiano, Lorenzo Foresti, Piacenza, 1883
- L'ottonese: un dialetto ligure, in: Studi linguistici sull'anfizona ligure-padana, L. Zörner, Alessandria, 1992
- Vocabolario Piacentino - Italiano, Guido Tammi, Ed. Banca di Piacenza, Piacenza, 1998
- Piasintinäda coi barbis, Luigi Paraboschi, Editrice Sigem, Modena, 2000


text:
Adressa IP
L'Adressa IP l'è 'n etichetta doperada in informatega per identificà univocament 'na sortida de red che la dopera l'Internet Protocol 'me protocoll de red.
'N adressa IPv4 l'è fada de 32 bit spartii in quatter ottett, 'n adressa IPv6 de 128 bit. Incoeu el standard pussee doperaa l'è IPv4, ma vist el numer pussee volt di dispositiv dovuu a l'Internet di ròbb la pupart di dispositiv l'è pronta a passà a IPv6, che 'l permett de avègh tanc IP pussee.
Incoeu i IPv4 hinn spartii in 3 class prategh e 2 sperimentai e reservaa per i test e i us futur.


text:
Agraa (MB)
Agraa (Agrate Brianza in Italian, Acratus in Latin) a l'è un cumün da 15 426 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) ch'al sa tröva in da la Pruvincja da Munza e Brianza. Al è nassüü in dal 1868 da l'üniùn dj cumün da Agraa e Umaa. Al è gemelaa cun la citaa da Česká Trebova (CZ). In Italia al gh'è anch un alter cumün ciamaa Agraa, e'l sa tröva in la Pruvincia de Nuvara.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Agraa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Curt e concis
- Il parlament decida pli probabel il mars sch'i duai dar ina votaziun dal pievel davart Sion 2026.
- Cusseglier federal Guy Parmelin è cunter ina votaziun. L'argument principal è il temp. Il dossier sto vegnir inoltrà fin ils 11 da schaner 2019.
Cusseglier federal Guy Parmelin sa mussa en l'emissiun «Samstagsrundschau» da radio SRF fascinà dals gieus olimpics. Mintga di dettia el la damaun in sguard sin ils schabetgs a Pyeongchang. Ed il pli cuntent saja el natural sche noss sportists gudognan.
Areguard ina candidatura svizra en connex cun ils gieus olimpics 2026 commentescha Parmelin che la candidatura saja chaussa chantunala. Da far la candidatura tar ina chaussa naziunala saja ristgà.
Votaziun muntass fin per Sion 2026
Guy Parmelin tema che la votaziun da pievel muntass la fin da Sion 2026 ed è perquai cunter la votaziun. Cun l'argument principal: il temp. Il dossier to vegnir inoltrà enfin ils 11 da schaner 2019 al comité olimpic internaziunal. Quai na saja betg pussaivel sch'i la chaussa vegnia davent l'urna.
Planisà èsi ch'il parlament vegn a decider il mars, sche ils gieus olimpics a Sion van davant l'urna.
Custs: «chaussa da solidaritad»
Quai che pertutga ils custs spera il cusseglier federal da la Partida populara svizra dentant ch'ils auters chantuns sajan solidarics. El spera ch'ils chantuns betg ospitants mettian a disposiziun policists gratuitamain. Medem sco tar il campiunadi da ballape europeic il 2008.
Ils directurs da polizia chantunals avevan il november dentant decidì da pretender 600 francs per policist per di. Parmelin spera uss ch'ins midia questa decisiun tar la conferenza da las regenzas chantunalas.
RR novitads 15:00


text:
En questa rimnada da columnas reflectescha Catrina Waldegg davart si’atgna vita sco giuvna dunna e davart la convivenza umana en tut sias fassettas. Igl èn quai texts che pledentan tuttavia betg mo auters giuvenils a la sava tranter adolescenza ed ils emprims pass sin atgnas chommas.
Dapi il schaner 2010 cumpara en ‹La Quotidiana› ed en la ‹Südostschweiz› mintg’emna la columna ‹Convivenza›. L’idea da la columna è da render attent a la varietad linguistica dal Grischun e d’er confruntar ils lecturs da lingua tudestga cun las ulteriuras linguas chantunalas. Da temp en temp vegn la columna scritta d’in(a) represchentant(a) dal Grischun talian u schizunt en in dialect gualser; ma per ordinari tutga il spazi da la columna a Rumantschas e Rumantschs. Igl èn quai umens e dunnas da tuttas vegliadetgnas che represchentan las pli differentas regiuns sco er occupaziuns professiunalas e curs da la vita fitg variads. Sco tratg communabel cumparan tut las columnas en rumantsch grischun; ultra da quai vegnan ellas accumpagnadas d’in glossari che duai simplifitgar la lectura a persunas na rumantschas.
L’emprima represchentanta da la generaziun giuvna entaifer las columnistas ed ils columnists è stada Catrina Waldegg. Ella è naschida l’onn 1990 e creschida si a Savognin. Là ha ella frequentà la scola rumantscha, entant ch’ella discurriva a chasa tudestg. Silsuenter ha ella fatg la matura bilingua a la Scola chantunala ed ha cumenzà, suenter in onn pausa, ses studi universitar. Da quel temp derivan sias quindesch columnas ch’ella ha scrit tranter il schaner 2010 ed il settember 2011.
Sco las ulteriuras auturas ed auturs è er Catrina Waldegg sa tegnida per part tematicamain vi dal motto da la convivenza linguistica. Uschia pledeschan ses texts per mussar colur a favur dal rumantsch, tematiseschan sia biografia linguistica u cumpareglian la Svizra multilinguala e multiculturala cun ina cuminanza d’abitar. Ma la gronda part dals texts tractan la convivenza umana en general, e quai or da la perspectiva frestga e mirvegliusa da la giuvna dunna – che guarda per part enavos sin ses onns d’uffanza ed adolescenza, che reflectescha ses emprims pass sco giuvna creschida e che «sa lascha magari pender e guarda ils nivels» reflectond davart la vita e la natira umana en general:
«Damai, na savain nus vairamain betg tge far cun il temp, sche nus avain ina giada quest temp ch’è uschè ina raritad? Na savain nus betg tge cumenzar cun nus sezs, cura che nus n’avain nagina obligaziun e nagina distracziun? Pertge betg simplamain guardar ils nivels u be tadlar musica ch’ins n’ha gia ditg betg pli udì. Tgi di ch’il temp che nus avain sto vegnir utilisà 100 pertschient? Tgi di che sa laschar pender na saja betg bun? N’èsi betg gist quai che fa vegnir ins uschè malcuntent, sch’ins na sa gnanca pli far nagut?»
En quest tun èn er tegnidas las ulteriuras contribuziuns cun titels sco ‹Ils giuvens d’ier èn ils vegls d’oz›, ‹È la vita in gieu? Co ir enturn cun dischillusiuns›, ‹Mintga uman ha pliras persunalitads›, ‹La famiglia tschernida› u ‹La vita n’è nagin’autostrada›.


text:
Tar il persunal da sgular duai en l’avegnir dar tests d’alcohol senza annunzia. Quai pretenda il parlament a Berna. Uschia vul el augmentar la segirezza dals passagiers. Actualmain dastga il persunal mo vegnir controllà, sch’i dat in suspect concret.
Ultra da quai pretenda ina maioritad dal Cussegl dals chantuns d’introducir in dretg d’annunzia per medis: Infurmaziuns davart acutas malsognas psichicas u fisicas duajan vegnir dadas vinavant a l’Uffizi federal d’aviatica civila. Qui ha il Cussegl dals chantuns confermà cun 31 ad 11 vuschs.
Perquai ch'il Cussegl naziunal aveva stritgà questa part durant la sessiun da stad, sto el uss anc ina giada decider en chaussa.


text:
Sch'i va per l'aua da baiver ha la citad da Basilea in grond avantatg. Perquai che uschè ditg ch'i dettia anc aua en il Rain, na vegn Basilea betg ad avair in problem pli grond cun l'aua, di Reto Müller, pledader da medias da l'IWB, las ovras industrialas da Basilea, ch’èn responsablas per il provediment d'aua dal chantun.
Aua dal Rain per populaziun e plantas
L'aua ord il Rain vegn purifitgada ed uschia transfurmada en aua da baiver per la populaziun da la chapitala en il nordvest. Il mument sajan quai enfin in meter cubic aua mintga secunda ch'els tirian ord il flum, quai che correspundia a 1'000 liters. Quai tunia forsa suenter da bler, consequenzas negativas n’haja quai dentant strusch, di Reto Müller.
Il mument maina il Rain probabel circa 400 meters cubics aua per secunda. Quai è pia ina pitschna part da tut l’aua che curra dal Rain giu.
Avund'aua da baiver pia per l'entira populaziun da Basilea ed era avund'aua per plantas e parcs. Ch'ils ortulans da la citad dovran blera aua da baiver per lur lavur entant che quella è en autras regiuns stgarsa fatschenta era Emanuel Trueb, il schefortulan da Basilea. Da duvrar aua direct dal Rain na vegnia dentant betg en dumonda. Gist era perquai ch'era uffants termaglian gugent cun ils uders ed indriz da bagnar e traguttian mintgatant era aua.
Mo era l’orticultura da Basilea fa patratgs co adattar il sistem da sauar a la midada dal clima. L'idea: automatisar l'entir sistem e gestiunar quel tras in sistem automatic, di Trueb.
La finamira è che nus pudain sauar ina gronda part da nossas surfatschas uschia ch’i dat il dretg mument la dretga quantitad d’aua en il dretg lieu.
Nov test cun indriz automatic
In emprim test han els gia fatg, quai sin ina surfatscha pli pitschna en in parc. Els hajan era gia eliminà intginas flaivlezzas dal sistem. Ussa saja perquai il dretg mument da testar il sistem sin ina surfatscha pli gronda, en il Schützenmattpark datiers dal curtin zoologic.
La finamira a lunga vista saja dentant da na betg mo sauar a moda automatica, mabain era a moda intelligenta. Funcziunar duai quai grazia a sensurs en il terren che mesiran l'umiditad ed era grazia in sistem d'intelligenza artifiziala ch'è collià cun l’internet ed analisescha per exempel la previsiun da l'aura. Uschia duai esser pussaivel che sch’ils sensurs mussan setgira ch’il sistem na saua betg perquai che la previsiun da l’aura mussa ch’i vegn a dar in urizi, di Trueb vinavant.
I dovra ina midada da tenuta
Con blera aua ch'ins vegn a spargnar saja anc grev da dir. Ils tests cuntinueschian ed i giaja schon anc intgins onns enfin che tut ils sistems da sauar vegnan colliads cun il program, di Emanuel Trueb. I dovria la fin finala era anc ina midada da tenuta tar els sez, aschunta el.
Las ortulanas ed il ortulans èn scolads per sauar persunalmain las plantas, da guardar sche la planta è sauna u betg. Da surlaschar questa responsabladad ad ina maschina è per bleras collegas anc fitg grev.
Ch'era els stoppian dentant s’adattar mussan betg il davos las undas da chalira da l'ultim temp. Era sche la citad da Basilea ha grazia il Rain, almain il mument, anc avunda aua, èsi segir prudent da duvrar mo uschè blera aua sco propi necessari.


text:
En il Superfinal per il titel da campiun svizzer dattan sonda proxima GC cunter Wiler-Ersigen tar ils umens e tar las dunnas sa cloma il final Piranha Cuira cunter Dietlikon.
Sfurzà ina «belle»
La sonda passada han ils Grischuns gudagnà cunter GC ed uschia dumagnà in 7avel gieu da mezfinal. A chasa han ils Grischuns gudagnà cun 5:3 ed uschia egualisà en la seria 3:3. Per Malans è quai stà la segunda victoria en roda e GC ha manchentà la segunda balla da match per sa qualifitgar per il final. Il gieu decisiv è glindesdi a Turitg.
RR novitads 20:00


text:
2ª gara de "Südtirolcup" a Lungiarü
In dumënia ai 16 de furà éle gü tignì la secunda gara dla lüsa „Südtirolcup“ sön la pista a Lungiarü. Cun la gara dl'ultim fin dl'edma (LMS a Deutschnofen) y la gara a Lungiarü à i atleć ince albü la poscibilité de se cualifiché ala „Europameisterschaft“ tl'Austria.
Sön le program êle preodü che chesta gara gniss tignida a Ulten sön la pista „Moscha“, mo cun les precipitaziuns dles ultimes edmes é i organisadûs stà sforzà a sarè la pista a gauja dl prigo de luvines y spustè l'evënt a Lungiarü, sön la pista „Do Juvel“. I atleć à podü garajè sön na pista preparada ala perfeziun.
Congratulaziuns al duo Erlacher y Tschaffert, che à dominé sön la pista a Lungiarü purtan a La Val 2 buniscimi pröms plazamënć.
Pro les ëres é rovada Daniela al travert cun le tëmp de 01:36,51, che ti assigurëia le pröm post dan Katharina Pfeifer y la campionëssa dl monn Theresa Hilpold.
Pro i ëi él stè l'atlet Diego Tschaffert che à fat le miù tëmp (01:34,65), dan le vize campiun dl monn Helmuth Stocker dl ASV Pfeffersberg y Matteo Clara dl U.S. Lungiarü.
Da alzè fora él sënzater ince i plazamënć de Rubatscher Manuela, Erlacher Iris y Miribung Carlo, che é rovà al secundo post de söa categoria.
Sciöche bele dit denant, é i plazamënć di atleć dles ultimes döes gares stà de importanza por la cualificaziun ala "Europameisterschaft" tl'Austria, che gnarà tignida chesc fin dl'edma dai 21 ai 23 de furà a Winterleiten. In injunta pon ciafè la lista di atlec che é gnüs convoca Europa 2014
N ater bun resultat é le pröm post tla tlassifica generala dles uniuns, daulache la scuadra da La Val é rovada al pröm post. Por assegné chësc plazamënt vëgnel trat la soma di miûs 3, te chësta gara i miûs 5 tëmps di atleć de vigni uniun. La scuadra da La Val à somè le tëmp de 08:03,58 (Diego, Daniela, Armin, Carlo, Iris).
Tla tlassifica di generala di Juniores por soma de tëmps é la scuadra da La Val rovada al 6° post.
Por udëi la tlassifica generala drüca: resultać
Por deplö informaziuns, por ci che reverda resultać, novitês y l program dla lüsa pon vijité la plata internet sot a chësc linch: http://www.suedtirolcup.com


text:
American Psycho
American Psycho (id.) 'l è 'n thriller dal 2000 dla Mary Harron trat da 'l rumànś umònim ad Bret Easton Ellis. 'L è stâ preśentâ a 'l Sundance Film Festival al 14 'd Avrìl dal stés an.
Custâ sèt migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù da piò ad trénta-quàtar. In dal 2002 al gh'à abû anc un séguit, American Psycho 2, prudót e dirèt par Morgan J. Freeman.
Sunt
New York, 1987: Patrick Bateman (Christian Bale) 'l è 'n śóvan yuppie ad vint-sèt an ch'al lavóra in dl'ambînt ad Wall Street esénd a cap dna sucietà finansiària ch'la tîṅ a drē a dal fuśiòṅ e a dal còmpri. In dla sò vita ad tut i dè Patrick al s pasa 'l tèmp a far-as bèl, cun dal crémi, di parfùm e di vistî firmâ, a far-'s al fìśic in palèstra e a druàr dal dròghi. Ad dè invéci al tōś part a di pranś ad lavōr, dand via i sò bijét ad vìśita, e faghénd dal riugnòṅ c'n i sò culaburadōr. Al pénsa sōl par lò e a muciàr sù di bèsi par pò spénd'r-i cumpànd dal màchini nóvi.
Na sira, pasànd par 'n andavèṅ in strada, al dà na scurtlàda a 'n barbòṅ e pò al cópa cun na manàra un sò culéga ad lavōr invidâ a cà sua a Manhattan, Paul Allen (Jared Leto), faghénd pò finta ch'al sia scapâ a Lóndra. Al cumisàri Donald Kimble (Willem Dafoe) al gh fà dal dmandi ma 'l è lò al prim a crédar ch'al sia inusènt. Bateman al pōl cuntinuàr acsè a divertìr-as la nòt catànd in gir dal putàni par pò cupàr-i a cà sua.
Arcgnusimènt
- National Board of Review Awards dal 2000 - Arcgnusimènt speciàl
- Chlotrudis Awards dal 2001 - Prèmi a Christian Bale cuma mijór atōr prutagunìsta e a la senegiadùra minga uriginàla
- International Horror Guild Award dal 2001 - Prèmi p'r al film fat méj
Culòna sunóra
Al mùśichi uriginàli i èṅ ad John Cale, ex mémbar insém a Lou Reed di Velvet Underground, ma la culòna sunóra dal film la gh'à dèntar anc soquànt pès 'd àtar cantànt o grup.
- You Spin Me 'Round - Dope (cover di Dead or Alive)
- Monologue 1 - John Cale
- Something in the Air (American Psycho remix) – David Bowie
- Watching Me Fall (Underdog remix) – The Cure
- True Faith – New Order
- Monologue 2 – John Cale
- Trouble – Daniel Ash
- Paid in Full (Coldcut remix) – Eric B. & Rakim
- Who Feelin' It (Philip's Psycho mix) – Tom Tom Club
- Monologue 3 – John Cale
- What's on Your Mind (Pure Energy mix) – Information Society
- Pump Up the Volume – M/A/R/R/S
- Paid on Full (remix) – The Racket
- Sussudio - Phil Collins


text:
En sabeda ai 25 de jügn él gnü tignì tl Hotel La Perla a Corvara la terza serada de benefiziënza a bëgn dl popul tibetan, sostegnì dala Costa Family Foundation
Corvara – Ala serada à tut pert 130 porsones. Tut pert à inće la só dl Dalai Lama Jetsun Pema y le rapresentant dl Dalai Lama tl’India Tempa Tsering. Les donaziuns gnüdes ite da chësta serada é de 13.690,00€. Mo al é inće stè porsones che n’ê nia presëntes ala serada, y à impò orü contribuì al proiet. Chëstes à fat spënores por indöt 8.040,00€. La lotaria y les donaziuns lëdies à arjunt na soma de 7.185,00€. Insciö él gnü coiü adöm bëgn 28.915,00€. Les spëises dla serada nia sponsorisades ê de incër 4.000,00€. Por mirit dl Secretariat Sozial dla RAI él inće gnü a s’l dè l’aziun di SMS de solidarieté, inviada ia danter i 20 y i 26 de jügn. Rovè ite él (dat nia ćiamò ofizial) 5.862 cherdades, da chëres che an s’aspeta apresciapüch 13.425,00€. Tres dötes les aziuns él insciö garatè la bela soma de apresciapüch 42.340,00€. Cun chëstes spënores porta inant la Costa Family Foundation le setim proiet, che prevëiga da fà sö n istitut por les ëres a Dharamsala, tla India dl nord, che ti pitarà lerch a 80 jones tibetanes danter i 14 y i 16 agn. Le proiet à n valur de 125.130,00 euro.


text:
Radionucleids da lingias da decumposiziun natiralas èn avant maun dapertut en la crusta da la terra. Sur l’aua sutterrana u sur l’aria po er l’uman vegnir en contact cun questa radioactivitad natirala. Mesiraziuns servan a giuditgar in’eventuala periclitaziun da la sanadad.
Tar il chavazzin radioactivitad sunan tar ils blers gia las brunsinas d’alarm (u fissi pli correct da dir: il dumbrader da Geiger…). Ma radioactivitad na sto betg automaticamain far allusiun ad ovras atomaras u schizunt a bumbas atomicas. Per l’ina datti applicaziuns dal tuttafatg ‹filantropas› da la radioactivitad, sco per exempel la radioterapia. Per l’autra n’è radioactivitad betg in fenomen ch’è pir resortì or dal regl – chapaivel, ma magari in pau sfranà – da l’uman da vulair encleger e dominar tut. Il cuntrari: i dat ina radioactivitad natirala ch’è preschenta da tut temp enturn nus, per exempel en l’atmosfera, en la terra, en l’aua. Sco dapertut èsi er qua ina dumonda da la dosa – e precis da questa dumonda s’occupa il text qua avant maun:
«La finamira principala da questa lavur», uschia l’autur, saja «stada da survegnir ina survista generala da la contaminaziun natirala radioactiva da l’aua da baiver en il Grischun per alura pudair giuditgar las consequenzas toxicologicas per l’uman sco er las consequenzas areguard il dretg da victualias.»
I sa tracta da la dissertaziun che Otmar Deflorin ha inoltrà il 2004 a l’Universitad da Neuchatel – ed a la quala el ha agiuntà ina resumaziun en tudestg, franzos, englais e rumantsch. Sto esser che l’autur ha gì success cun sia lavur, pertge che diesch onns pli tard al ha l’ANR pudì purtretar sco president dals chemichers chantunals da tut la Svizra (cf. link a la fin da la contribuziun).
Ma enavos tar il cuntegn dal studi: En rom da quel èn vegnidas examinads en in’emprima fasa tut ils provediments d’aua da las 208 vischnancas dal chantun Grischun. Qua è sa mussà che las concentraziuns maximalas ch’èn fixadas da la legislaziun da victualias na vegnan per regla lunschor betg cuntanschidas.
En ina segunda fasa è vegnì drizzà il focus sin las auas minerala. En tut èn vegnidas prendidas ed intercuridas 42 emprovas da quest tip d’aua ch’è caracterisà d’ina concentraziun pli gronda e constanta da minerals dissolvids. La supposiziun che l’aua minerala cuntegnia lura er ina concentraziun pli gronda da radionucleids natirals cumpareglià cun aua sutterrana e da funtauna è pelvaira sa cumprovada. Tar duas auas che vegnan embuttigliadas per il commerzi constatescha l’autur schizunt che quellas cuntegnan «uschè bler 228Ra ch’in export en pajais da la UE fiss problematic. Ultra da quai èsi da spetgar ch’in bel di vegnan a pretender er ils consuments svizzers che las limitas tudestgas pli severas vegnian observadas».
En ina terza fasa èsi vegnì examinà, sche la concentraziun da radionucleids natirals en auas da funtauna e sutterranas correleschia cun la concentraziun da radon en l’aria da locals d’abitar en ils medems territoris. Bain resultan da questas mesiraziuns uschenumnads territoris da radon, ma l’autur accentuescha a medem temp «che sulettamain ina mesiraziun individuala po dar indicaziuns precisas davart la concentraziun da radon en locals d’abitar, perquai che nagina chasa n’è construida sco l’autra, nagina chasa n’è uschè permeabla per radon sco l’autra e nagina chasa n’è construida sin il medem terren sco l’autra».
En ina quarta ed ultima fasa ha Otmar Deflorin intercurrì uschenumnads hot-spots per pudair examinar e giuditgar pli precis l’existenza da pli grondas concentraziuns localas. Concret èn vegnidas prendidas sut la marella tschintg funtaunas a Mustér, Val S. Pieder, Bravuogn ed en il Puschlav. L’autur terminescha sia lavur cun la constataziun ch’i n’hajan betg pudì vegnir eruidas relaziuns geologicas u idrogeologicas communablas dals hot-spots, mabain che las autas concentraziuns sajan probablamain influenzadas fermamain da relaziuns geochemicas localas.
Tut en tut: In tractat davart ina tematica che n’è betg gist fitg preschenta en il mintgadi, ma che vegn preschentada qua en in linguatg surprendentamain fluent e bain chapibel. La meglra cumprova ch’il rumantsch – applitgà a moda adequata – funcziunesch er fitg bain per tematicas autamain scientificas e cumplexas.


text:
Per il chancelier austriac Sebastian Kurz è la pandemia da corona quasi finida per persunas vaccinadas. En in'intervista cun la televisiun ORF ha Kurz exclus in nov lockdown per la glieud vaccinada.
Virus resta segir anc 10 onns
Sch'il sistem da sanadad vegnia anc ina giada sut gronda pressiun, lura vegnian per exempel l'access a la gastronomia da notg u occurrenzas grondas bloccads, dentant sulet per persunas betg vaccinadas. I saja cler, che mintga persuna betg vaccinada vegnia a pigliar il coronavirus pli baud u pli tard, ha il chancelier austriac ditg en l'emissiun dal ORF. La quarta unda da Corona vegnia segir betg ad esser la davosa: «Il virus vegni anc a dar en diesch onns.» I saja dentant fitg grev da prevesair il proxim andament da la pandemia.


text:
L’è témp de cicala, pòo ‘l rüerà quel déli furmìghi
CRONACA - 10 08 2022 - Ezio (Méngu)
‘L mè àvv ‘l diséva: smòrsa ‘l lüm quàndu l’ucùr mìga !!! ‘L lüm de alùra l’èra la candela u la lampada a carbùru. Quàndu ‘l sa trava giù ‘n del lécc con la fémna ‘l diséva: gà védi àa al scür, bùfa sü ‘l lüm che ‘l cùsta ghèi. E adès? Adés l’è pü iscì! L’è témp de cicàla ! A tàula tüti li lüs iè pìzzi perché l’ucùr ‘ngiuinà la bùca, scultà li ravanadi déla televisiùn e scazzà cun ‘l telefunin. ‘N dèli butéghi li lüss iè pizi del dì per fa lüsì la roba, de nòcc per miga fas rubà la ròba dai balabiùt. ‘N déli cà fina li taparèli iè eletrichi, lavastuvigli, lavatris, sciugatris sa i sent a zifulà dì e nòcc ! I giardìn dèli cà iè iluminàa àa de nòcc per fa crès sü l’erba, li Gèsi quàndu i fa la Mèsa ié ciaiari da palcuscenich. ‘N dei ufìzi dei Cumùn ‘l g’è ‘l ciaiar dei urologée, ‘n dèi bar sgà vèt i barbìs àli fémni, i alberghi ‘l gà de ès ‘n lümineri sedenò ‘l par post de por crist. Sui viai de nòcc spö cercà i centesim u i gügìn de l’ava. Iscì gà disèvi al mée amis Gianfrancu che per fas bél e mìga rüinàs la vista per il ciaiar de i fanài déli machini pizi àa del dì, ‘l porta ögiai cun i vedri de saldadùu e ‘l diss: prèst ‘l rüerà, se ‘n va avanti iscì, àa ‘l témp déli furmighi ! Dumandi : Gianfrancu de àqua ‘n ghè nà abòt? Gnàa per sùgn! Però ‘n tìra l’àqua per ogni pisciadina, ‘n sa sgüra ugnì dì per cupà i musìn dè la pèl negra del sul per pòo prufümas de borotàlcu u de viulèta. ‘N ‘l làva giù i cagnöi e i gàt, e iscì i ràt i sént pü la spüza de gat e ‘ntànt la campàgna che la dà de mangià la patìs l’àqua e il sörgu ‘nvèce de ès vérd, l’è sèch e stìncu cùma bachecc de fasöi e li surgént ‘l par che i perdìs la bàva tant iè poeri de àqua. Tì, Gianfrancu che tàa sèe àa cumandör cùsa tà dìset? A mì tée mèl dumandèt? Mi bèvi poca àqua e ‘n pit de vin, ma lavi giù quandu ‘l piöv, de nòc dòrmi biut e südi mìga pòo lévi sü cun ‘l sul òlt e ‘l mè cüntor dèla lüs ‘l ténta de girà ‘n indrée. Mi sì che so risparmius! La gént la ‘mparìs de mi, cùma mì u ‘mparàa dàla mè ava che la vàva al büi a lavà e la schisciàva i pölèch per fa gràss e la sa lavava al büi de matìna prést cun ‘l saun fàcc a cà. Ecù che ‘l parla ‘l pà Giuanin gran mazzacher che ‘l diss! Ragiunìi de gran cuiùn! Gudìi adès chel che pudìi godè Dè lüs e àqua ghè né amò. Fìi baldoria fin che ‘l gheé nè pü. Risparmià e fa sacrifizi ‘l cunvée miga cun l’andazu de ‘n cöö. La vita l’è üna, ‘nsegnich ai rais e àli raisi a vulè tütt. Ecù che ‘l rüàa de cùrsa ‘l fiöl del mazzacher e ‘l dìs: Pà, gòo li söli déli scarpi sbögiadi e rùt li còlsi, gòo bisùgn de scarpi Il pà Giuanin ‘l carezza ‘l fiöl e il dìs: U fàcc apèna adés ‘l piée de benzina àla machina, beüü trìi càles e sòo scars de ghèi Car ‘l mè rais, cerca de caminà de menu e ‘mpara a risparmià. Tàa ghée de savè che ‘n sòldu risparmiàa l’è ‘n sòldu guadagnàa, dài, cur da la mama, mi adès gòo de andà a sbetulà cun i mée sòci. Ezio (Méngu) p.s. Mazzacher, parola dialettale tiranese che significa: stupido, tonto, che agisce senza criterio.
‘L mè àvv ‘l diséva: smòrsa ‘l lüm quàndu l’ucùr mìga !!!
‘L lüm de alùra l’èra la candela u la lampada a carbùru.
Quàndu ‘l sa trava giù ‘n del lécc con la fémna
‘l diséva: gà védi àa al scür, bùfa sü ‘l lüm che ‘l cùsta ghèi.
E adès? Adés l’è pü iscì! L’è témp de cicàla !
A tàula tüti li lüs iè pìzzi perché l’ucùr ‘ngiuinà la bùca,
scultà li ravanadi déla televisiùn e scazzà cun ‘l telefunin.
‘N dèli butéghi li lüss iè pizi del dì per fa lüsì la roba,
de nòcc per miga fas rubà la ròba dai balabiùt.
‘N déli cà fina li taparèli iè eletrichi, lavastuvigli, lavatris,
sciugatris sa i sent a zifulà dì e nòcc !
I giardìn dèli cà iè iluminàa àa de nòcc per fa crès sü l’erba,
li Gèsi quàndu i fa la Mèsa ié ciaiari da palcuscenich.
‘N dei ufìzi dei Cumùn ‘l g’è ‘l ciaiar dei urologée,
‘n dèi bar sgà vèt i barbìs àli fémni, i alberghi
‘l gà de ès ‘n lümineri sedenò ‘l par post de por crist.
Sui viai de nòcc spö cercà i centesim u i gügìn de l’ava.
Iscì gà disèvi al mée amis Gianfrancu che per fas bél
e mìga rüinàs la vista per il ciaiar de i fanài déli machini
pizi àa del dì, ‘l porta ögiai cun i vedri de saldadùu e ‘l diss:
prèst ‘l rüerà, se ‘n va avanti iscì, àa ‘l témp déli furmighi !
Dumandi : Gianfrancu de àqua ‘n ghè nà abòt?
Gnàa per sùgn! Però ‘n tìra l’àqua per ogni pisciadina,
‘n sa sgüra ugnì dì per cupà i musìn dè la pèl negra del sul
per pòo prufümas de borotàlcu u de viulèta.
‘N ‘l làva giù i cagnöi e i gàt, e iscì i ràt i sént pü la spüza de gat
e ‘ntànt la campàgna che la dà de mangià la patìs l’àqua
e il sörgu ‘nvèce de ès vérd, l’è sèch e stìncu cùma bachecc de fasöi
e li surgént ‘l par che i perdìs la bàva tant iè poeri de àqua.
Tì, Gianfrancu che tàa sèe àa cumandör cùsa tà dìset?
A mì tée mèl dumandèt? Mi bèvi poca àqua e ‘n pit de vin,
ma lavi giù quandu ‘l piöv, de nòc dòrmi biut e südi mìga
pòo lévi sü cun ‘l sul òlt e ‘l mè cüntor dèla lüs
‘l ténta de girà ‘n indrée. Mi sì che so risparmius!
La gént la ‘mparìs de mi, cùma mì u ‘mparàa dàla mè ava
che la vàva al büi a lavà e la schisciàva i pölèch per fa gràss
e la sa lavava al büi de matìna prést cun ‘l saun fàcc a cà.
Ecù che ‘l parla ‘l pà Giuanin gran mazzacher che ‘l diss!
Ragiunìi de gran cuiùn! Gudìi adès chel che pudìi godè
Dè lüs e àqua ghè né amò. Fìi baldoria fin che ‘l gheé nè pü.
Risparmià e fa sacrifizi ‘l cunvée miga cun l’andazu de ‘n cöö.
La vita l’è üna, ‘nsegnich ai rais e àli raisi a vulè tütt.
Ecù che ‘l rüàa de cùrsa ‘l fiöl del mazzacher e ‘l dìs: Pà, gòo li söli
déli scarpi sbögiadi e rùt li còlsi, gòo bisùgn de scarpi
Il pà Giuanin ‘l carezza ‘l fiöl e il dìs: U fàcc apèna adés
‘l piée de benzina àla machina, beüü trìi càles e sòo scars de ghèi
Car ‘l mè rais, cerca de caminà de menu e ‘mpara a risparmià.
Tàa ghée de savè che ‘n sòldu risparmiàa l’è ‘n sòldu guadagnàa,
dài, cur da la mama, mi adès gòo de andà a sbetulà cun i mée sòci.
Ezio (Méngu)
p.s. Mazzacher, parola dialettale tiranese che significa: stupido, tonto, che agisce senza criterio.
POTREBBE INTERESSARTI ANCHE:
LASCIA UN COMMENTO:
DEVI ESSERE REGISTRATO PER POTER COMMENTARE LA NOTIZIA! EFFETTUA IL LOGIN O REGISTRATI.
0 COMMENTI


text:
Gianda (frut)
Cont el termen gianda el se indega el frut di roghere[1], pianta del sgener Quercus (Europa), de Lithocarpus (Asia e Nord Amerega) e de Cyclobalanopsis (Asia) in de la familia Fagaceae.
Descrizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è un frut sech e del tip acheni, quatad domà in part de una cupola, la contegn de norma domà un sem (rar, du). La gh'ha una forma squas de cilinder. I carateristeghe de morfologia di giande costituissen un important element diagnostegh in de la determinazzion a nivell specifegh del gener Quercus.
I giande representen un'important part de la dieta de tant animai: usei (coma per es. i gasgie, i pivion, un quai anseriform e tante spece de picozz), mamifer piscinit (es. rat, sghirat). Olter mamifer de grossa e media grandezza coma cengiai, ors e cerv se nudren de giande che poeuden representà in fina al 25% de la so dieta in autun.
I giande contegnen, in percentuai che poden cambià a segonda de la spece, una granda quantità de proteine, carboidrad, grass, minerai e vitamine.
Un temp vegniven doperade coma alimentazzion per i porscei per l'elevad podé nudritiv del frut. Incoeu, la gianda coma mangià principal per i suin a l'è ancamò doperada in Spagna[2] e in Italia (Calabria) per la produzzion de qualità pregiade de giambon coma quell de Suin Negher[3].
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Ghianda
- ↑ Maiale iberico puro alimentato a ghiande. URL consultato in data 21 settembre 2016.
- ↑ Razze suini: Calabrese
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (IT) Michele Rosa, Della ghianda e della quercia e di altre cose utili a cibo e coltura del (in it), Giacomo Marsoner, 1801.
- (IT) La ghianda del bel bambino sventolo vipero di Ghido, 2019.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su ghianda
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su ghianda


text:
Bainvegni tar l' uffizi da migraziun e da dretg civil
Noss spurtegl en il Karlihof 4 nun exista betg pli.
Audiziuns persunalas tar la direcziun e tar las partiziuns da l'Uffizi da migraziun e da dretg civil èn pussaivlas mo en cas excepziunals e ston vegnir fixadas per telefon.
Nus As supplitgain d'annunziar Voss giavischs per telefon, per e-mail u en scrit.
Preziadas dunnas e stimads signurs
Pervia da stretgas da persunal e perquai ch'i è resultada nunusitadamain blera lavur en il ressort Entrada en Svizra (ES), n'èsi actualmain betg pussaivel d'administrar la posta retschavida durant il temp d'elavuraziun usità.
Vus stuais far quint cun retards d'elavuraziun considerabels. Perquai As supplitgain nus gentilmain da contactar per telefon u per e-mail noss ressort ES mo en cas urgents.
Nus engraziain per Vossa chapientscha.
Salids amicabels
Urari d' avertura dal telefon en il ressort ER:
Avantmezdi: 10:00 – 12:00
suentermezdi: 14:00 – 16:00
Chara visitadra, char visitader
Sin questa pagina d'internet infurmain nus davart las incumbensas e davart las activitads da l'Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun.
Nus ans occupain d'incumbensas dals secturs da la migraziun, da l'asil e da la repatriaziun, da la Polizia da persunas estras e da documents d'identitad, da l'integraziun, dals dretgs da burgais e dals dretgs civils (en spezial dal stadi civil e dal dretg da num).
Sche Vus avais dumondas, remartgas u propostas davart las activitads dal UMDC u en general davart temas da la migraziun, alura ma contactai per plaschair u As drizzai directamain a las collavuraturas u als collavuraturs respectivs.
Sur "l'organigram" arrivais Vus a las partiziuns ed als ressorts da l'uffizi.
Marcel Suter
- 01.12.2021Mesiras per persunas vaccinadas da terzs stadis pervia da la mutaziun dal virus
Controllai per plaschair Vossa situaziun e Vossas dumondas cun il Travelcheck.actual. Vu...
- 21.12.2020Nova legislaziun davart gieus per daners
La nova legislaziun davart gieus per daners entra en vigur il 1. da schaner 2021. Da nov na dovran l...
- 21.12.2020Admissiun da burgaisas e burgais da la Gronda Britannia suenter il BREXIT
A partir dal 1. da schaner 2021 valan burgaisas e burgais da la Gronda Britannia da princip sco pers...
- 16.12.2020SERRADA SUR NADAL / BUMAUN
Ils biros da l'administraziun chantunala restan serrads:
ils 24. – 25. da december 2020
ils 31...


text:
Las entradas or dal turissem èn stadas l'onn passà uschè bassas, sco dapi l’entschatta dals onns 1990 betg pli. Cumpareglià cun l'onn 2019 è la svieuta sa reducida per radund 48%, sin anc 9,4 milliardas francs.
Il medem mument èn era las expensas da la populaziun svizra per viadis en l’exteriur sa sminuidas per bunamain la mesadad – sin 9,7 milliardas francs.
Perdita massiva da pernottaziuns
Il dumber da pernottaziuns da giasts da l’ester è sfundrà il 2020 per dus terzs, cumpareglià cun l’onn avant. Ed il traffic da viagiar cun pernottaziuns ha nudà ina perdita da betg main che 56%, sco l’Uffizi federal da statistica scriva.
Las davosas cifras che pertutgan il Grischun
L'hotellaria en il Grischun ha nudà durant ils mais d'enviern november fin avrigl 2'251'791 pernottaziuns. Quai è ina sminuziun da 6,5%, cumpareglià cun la medema perioda da l’onn avant.


text:
Termaglieras na tutgian betg tar la purschida da cumplementar la famiglia e n'hajan perquai nagin dretg da profitar da quest credit, ha declerà il minister da l'intern Alain Berset al Cussegl naziunal. Tar termaglieras stettia en il center l'integraziun sociala dals uffants e betg la cumpatibilitad da lavur e famiglia.
La cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel (PS/GR) ha crititgà ch'il parlament haja numnà las termaglieras explicitamain sco pertutgadas cura ch'il Cussegl federal ha dà l'incumbensa per l'agid finanzial. Termaglieras tutgian tenor quai er en l'ordinaziun da Covid-19.
La Confederaziun sviescha tar l'agid per termaglieras sin il pachet da mesiras per franar las consequenzas economicas. Quella possian dumandar là per in'indeminisaziun sch'ellas èn vegnidas pervi da corona en miserias finanzialas.


text:
Sunar davant autos senza propi vesair ils aspectaturs è stà per la band da 77 Bombay Street in’experientscha nova. Il chantadur Matt Buchli declera ch’i saja lur emprim concert suenter la crisa da corona. Il motiv principal per sunar qua, saja stà da finalmain puspè savair turnar sin la tribuna. L’idea saja stada interessanta e perquai hajan els acceptà l’invitaziun.
Ina giada tut insatge auter
Era ils aspectaturs èn stads fascinads. Cun tibas e las glischs da l’auto han els creà in’atmosfera bunamain sco tar in openair normal. Ina dunna da la Turgovia ha manegià: «Igl è insatge tut auter e betg da cumparegliar cun openairs normals e tuttina èsi in’experientscha unica.» In’autra famiglia da quatter persunas ha ditg ch’i saja fitg spezial, dentant manchia in zichel la pussaivladad d’interagir cun ils auters aspectaturs u la band.


text:
Svezia
La Svezia (Sverige in svedes) a l'è un paes de l'Europa del Nort.
La cunfina cun la Nurvegia e la Finlandia.
La capital a l'è Stuculma.
La gh'ha una süperfiss de 449.964 km² e una pupulaziun de pressapoch 9 miliun d'abitant.
A l'è mèmber de l'Üniun Eurupea.
La moneda uficial l'è la curuna svedes.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Svezia (nom ufizial: Konungariket Sverige) a l'è una munarchìa custitüziunala.
El rè a l'è Carl XVI Gustaf (del 1973).
El Prim Minister a l'è el Magdalena Andersson (del 2021).
La Svezia a la gh'ha un parlament cun 349 deputaa.
Muneda[Modifega | modifica 'l sorgent]
La muneda svedesa a l'è la curuna svedesa (Krona).


text:
Mollis
Mollis a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.83 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3337 abitant.
El cumün de Mollis al se tröva a una altitüden de 433 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennenda, Filzbach, Näfels, Netstal, Niederurnen, Oberurnen, Weesen (SG).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mollis l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1288.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ciclo de l'acqua
El ciclo de l'acqua a l’è vun di cicli vitàj del sistèma Tèrra o ben la succession di fluss e di fenòmen de circolazion de l'acqua in del'interno l'idrosfera comprés i cambiament de stato fisich de l'acqua medesima per via di scambi de massa de acqua che sutten a 'ndà innanz tra l’atmosfera e la crosta terrèstra travèrs i acqui superficiaj, i acqui sotterrani e i organismi. De là de l’accumulazion in di vari canton del pianètta ( per esempi i oceani, i mar e i lagh), i vari cicli che l’acqua terrèstra la compìss trànn denter quèj procèss fisigh chì: svaporament, condensa, precipitazion, infiltrazion, fluss superficial, fluss sotterrani. La scienza che la studia el ciclo de l'acqua a l’è l'idrologia.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh’è minga on prencippi o ‘na fin in del ciclo de l'acqua: i molecol de acqua hinn semper ‘drée a moeuvess fra i vari compartiment (o resèrv) de l’idrosfera terrèstra per mèzz di procèss fisich. L’acqua la svàpora di oceani, e la va a fa su i nivol di quaàj poeu la torna de noeuv in tèrra. L’è minga vèra, tuttamanch, che l’acqua la ghe vaga adrée a quèll ciclo chì dona manera ordinada: innanz de raggiòng i oceani, de fàtt, la pò svaporà, condensà, borlà giò e scorr in superfice per tanti vòlt.
- El svaporament a l’è el trasferiment de l'acqua di còrp idrich superficiàj a l'atmosfera. Quèst trasferiment chì el succed per via de on passagg de stat de la fase liquida a la fase vapor. Se insèma al svaporament se considera anca la traspirazion di piant a se parla del procèss de la svapo-traspirazion. El 96% de l'acqua atmosferega la ven del svaporament, inveci el 1% de la traspirazion.
- La condensa a l'è el passagg del stat gazos a quèll liquid; in del ciclo idrologich (o de l'acqua) el vapor de acqua el raggiòng ‘na cèrta altèzza indoe se troeuven i nucli de condensa (o ben di micro-partìcol de varia natura che ciapen su l’acqua e donca ghe partècipen in di procèss de formazion, o ben de condensa di nivol in atmosfera) ch'a hinn di partìcol piccolìssim che insèma fànn su i nivol.
- La precipitazion a l’è fada su de vapor de acqua dòpo che ‘l s’è condensàa in forma de nivol e che ‘l'è borlàa giò in su la superfice terrèstra perlopù in forma de pioeuva, ma anca de nev, tempèsta, rosada, brina o nebbia. I gòtt se mètten insèma travèrs on fenòmen ciamàa coalescenza (o ben on fenòmen fisich per mèzz del quàl i gott del on liquid, i boll de on vapor oppùr i partìcol de on sòlid se mètten insèma a fa su di entitàa pussée gròss).
- L'infiltrazion a l’è el passagg de l'acqua da la superfice ai acqui sotterrani. L'frazión de acqua che la se infiltra la dipend de la permeabilità del terrén o de la ròccia e de alter fattór. I acqui sotterrani tenden a moeuvess adàsi adàsi, inscì che l’acqua la tornà de noeuv in su la superfice dòpo l’accumulazion ind on aves de lì a on perìod de temp quaj vòlta anca d’ona miara de ann. L'acqua la torna de noeuv in su la superfice a ‘n’altèzza inferiora de quèlla del pòst indoe la s’è infiltrada, sòta l’azion de la fòrza de gravità e di pression indòtt de lee.
- El fluss superficial l’inclùd tucc i manér dopràd de l’acqua superficiàl per moeuvess in discesa vèrs el mar. L'acqua che la scorr in di riàa e in di fiùmm la pò fermàss in di lagh per un poo de temp. Minga tuta l’acqua la torna de neouv al mar scorrend, de già che la pupart la svapora innanz de raggiòng el mar o on àves.
- El fluss sotterrani l’è el moviment de l’acqua ind l’intèrno de la tèrra sia in di zòn insatur sia in di àves. Dòpo l'infiltrazion l'acqua superficiàl la pò tornàgh de noeuv a la superfice oppùr vèss scaregada in del mar.
Bilanc idrich global[Modifega | modifica 'l sorgent]
La massa complessiva de acqua del ciclo l'è costanta, e inscì anca la quantitàa de acqua de ògni risèrva, donca, in media, la quantitàa de acqua che la va via de ògni risèrva l’è l’istèessa de quèlla la ghe va denter.
In su la tabèlla de fianch se veden i valór de bilanc global; a vedè lilinscì a se nòta ‘n'eccedenza del fluss del svaporament di oceani rispètt a i precipitazion, inveci in su la tèrra la proporzión a l’è a l’incontrari. La differenza tra la precipitazion e ‘l svaporament a l’è in del’insèma de 363 km³/anno, e l’ingenera el fluss superficial di acqui, e quèst l’equilibra de noeuv el bilanc de massa.
De già che 'l svaporament e la precipitazion fànn su on fluss 5053 km³/anno e ‘l volùmm complessiv de acqua a l’è de 15,53 km³, ne ven foeura che l’acqua complessiva ind l’atmosfera la ven renovada circa 30 vòlt ògni ann; in alter paròll, el temp medi de residenza de l'acqua ind l’atmosfera a l’è pu o manc de 12 dì.
Risèrv e temp de residenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del ciclo idrològich ‘na risèrva la rappresenta l'acqua contegnùda denter in vun di vari passagg del ciclo. La riserva pussée granda a l’è quèlla di oceani, che gh'hànn denter el 97% de l'acqua del pianètta; gh’è ancasì l’acqua in forma sòlida di giazzee. L'acqua che gh’è in di organismi a l’è inscambi la risèrva pussée piscinina.
El volumm di risèrv de acqua dolza, in particolar quèj disponìbil de vèss doperàd de l’òmm, el fa su i risèrv idrich che l’òmm el gh’hà besògn.
El temp de residenza a l’è el temp medi che i molecol de acqua stànn ind ona risèrva; a l’è ‘na misura del perìod medi che l’acqua l’è stada dent in quèlla risèrva là anca se ona soa frazion la ghe sta denter per on perìod de temp inferior, e on altra per on perìod de temp superiór. I acqui sotterrani pòden passàa pussée de mila ann sòta la superfice; l'acqua che la stà denter in quèlla risèrva chì per di temp molto longh l’è ciamada acqua fòssil. L'acqua conservada in del soeul la ghe rèsta là per pòch temp, perché l’è spantagada ind on trat suttìl in su tutta la Tèrra e la va perduda a la svèlta per via del svaporament, de la traspirazion, del fluss superficial o per i infiltrazion in di àves. Dòpo de l'evaporazion l'acqua la rèsta dent ind l’atmosfera pu o manc 12 dì innanz de borlà giò de noeuv al soeul.
La manera pussée comun de calcolà el temp de residenza a l’è quèlla de la leg de la conservazion de la massa.
Effètt del ciclo in sul clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
El ciclo de l'acqua el ricev l’energia del Sol. El 86% de l'evaporazion complessiva la succed in di oceani, e la fa sbassà la soa temperadura per svaporament. Senza quèll'effètt de raffreddament chì l’effètt sèrra el farìss andà su la temperadura de la superfice fin a 67 °C, e tutt el pianètta el sarìss pussée cald.
La pupart de l’energia solar la scalda i mar tropicaj. Dòpo el svaporament, el vapor de acqua el va su ind l’atmosfera e ‘l ven solntanàa di tròpich di vent. La pupart del vapor la condensa ind la zòna de convergenza equatorial, e donca el manda foeura el calor sconduu che ‘l scalda l’aria; quèll fenòmen chì, a sò turno el ghe fornìss de l’energia a la circolazion atmosferega.
Cambiament in del ciclo[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del sècol indrée el ciclo de l’acqua l’è vegnùu pussée fòrt [3], per via de l’aument di tass de svaporament e precipitazion. Quèst l’è quèll che i scienziàa se spètten a càaosa del riscaldament global, dato che i temperadur pussée alt fann levà su el tass del svaporament.
La ritirada di giazzee a l’è anca lee on esempi del cambiament che l’è ‘dree a succed, dato che l’appòrt de acqua ai giazzee l’è nò assèe de compensà la pèridita per deslenguada e sublimazion. Del 1850, ch’a l’è ann che l’è finida la piccola era glacial comenzada in del sècol quèll di quattòrdes, e i ann adrée la ritirada di giazzee l’è stada importanta.
Anche sti attivitià di òmen chì pòden fa el sò lavorà in del’alterà el ciclo idrològich.
- L'agricoltura
- L'alevament
- L'alterazión de la composizión chimega de l'atmosfera (inquinament atmosferegh)
- La costruzion de digh
- La desforestazion e desertificazion
- El tragh via l’acqua a i àves per mèzz di pozz
- El tragh via l’acqua ai fiumm;
- L'urbanizzazion
Cicli geochimich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El ciclo de l'acqua a l’è vun infra i cicli biogeochimich. Di alter cicli important hinn el ciclo del carbòni e ‘l ciclo de l'azòto.
Intanta che l’acqua la scorr sora e sòta la tèrra, lee la cata su e la moeuv di partìcol de soeul e di alter depòsit, sal mineraj e di alter compòst chimich deslenguàagh denter, compagn di inquinant. I oceani hinn salàa per via de quèll traspòrt del sal chì, el sal poeu el rèsta ind del mar, quand che l’acqua la svapora.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Global Change in the Geosphere-Biosphere, NRC, 1986
- ↑ Dr. Michael Pidwirny. (EN) Introduction to the Hydrosphere - The Hydrologic Cycle. 5 luglio 2009. URL consultato in data 18 novembre 2009.
- ↑ Thomas Huntington. (EN) Century of data shows intensification of water cycle but no increase in storms or floods. 15 marzo 2006. URL consultato in data 18 novembre 2009.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- S. L. Dingman, Physical hydrology (in inglese), Prentice-Hall, 1994.
- J. H. Wallace; P. V. Hobbs, Atmospheric science, an introductory survey (in inglese), San Diego, Academic Press, 1977.
- P. Eagleson, Dynamic hydrology (in inglese), McGraw-Hill, 1970.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Acqui de scarich
- Ecoidrologia
- Idrologia
- Idrogeologia
- Ingegneria idraulica
- Acqua virtual
- Ingegneria per l'ambient e el territòri
- Risors idrich
- Ciclo biogeochimich
Ligamm de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gruppo Nazionale per la Difesa dalle Catastrofi Idrogeologiche
- M. Marani: Processi e modelli dell'idrometeorologia - Un'introduzione documento PDF presso l'Università di Padova; utilizzabile a scopo personale
- Dispenze di idrologia del Prof. Ignazio Mantica
- (EN) Hydrologic Cycle da Earthscape
- (EN) GR1W da
- (EN) United States Geological Survey Water Site


text:
La vnùa trionfal ëd Gesù a Gerusalem
Maté 21:1-11
Àor, quand lor a son stàit davzin a Gerusalem, e ch'a son rivà a Betfage, Gesù a l'ha mandà doi dissépoj e a l'ha dije: "Andé a cola borgià-là ch'a sta an facia, e sùbit i trovreve na sòma gropà e sò asnèt ansem a chila; dëstacheje e mnemje. E se quejdun av dis queicòsa, i direve che 'l Signor a n'ha da manca, e sùbit a-j lassëran andé". Àor, tut lòn a capitava për ch'a fussa adempì lòn ch'a l'era stàit dit dal profeta: "Dì parèj al pòpol ëd Sion: 'Varda, tò Rè a l'é an camin ch'a-i riva, bon com' ël pan e montà sna sòma e sl'asnèt dna sòma'". Ij dissépoj, donca, a son andàit e a l'han fàit conforma lòn che Gesù a l'avìa comandaje. E a l'han mnà la sòma e l'asnèt, e a l'han butàje adòss dij mantèj e a l'han falo monté sù. Anlora un mondass a l'é butasse a stende për la strà dij mantej, e d'àutri a tajavo dle frasche da j'erbo e a-j sbardlavo për la strà. E la gent ch'andasia dëdnans, e cola ch'a seguitava, a crijava: "Osana al fieul ëd David! Ch'a sia benedì col ch'a ven ant ël nòm ëd Nosgnor! Osana ant ël pì àut dij cej!". E quand a l'é stàit intrà an Gerusalem, tuta la sità a l'é tombà ant na granda agitassion e tuti as disìo: "Ma chi e-lo mai cost-sì?". E la gent a disìa: "A l'é Gesù, ël profeta, da Nasaret an Galilea".
Music Hosting - Listen Audio - Maté 21:1-11
-------
La via dl'esaltassion a passa për lë sbassament
Litra ai filipèis 2:1-11
Se donca a-i é na quèica consolassion an Crist, s'a-i é un quèich solagi d'amor, s'a-i é na quèica comunion d'ëspìrit, s'a-i é na quèica afession ò compassion, fé che mia gòj a sia completa: esse d'un midem sentiment, avèj un midem amor, esse mach n'ànima sola, andé d'acòrd. Al pòst ëd fé le ròbe mach për vojàutri ò për deve 'd blaga, i dovrìe, con umiltà, stimé j'àutri da pì che vojàutri. A venta nen che ognidun a pensa mach për chiel, ma as deuv pensé 'dcò për j'àutri. Ch'a i sia donca an vojàutri l'istèss sentiment ch'a-i era an Gesù Crist. Chiel, an efet, combin ch'a l'era Nosgnor, a l'ha nen considerà l'egualiansa con Dé coma queicòsa da ambranchesse, ma a l'é svoidasse, a l'é bassasse coma 'n servidor, a l'é dventà parèj 'd tùit j'àutri, òm fra j'òm. A l'é umiliasse e a l'é dventà ubidient fin-a a meuire, ansi, gnentemen che a meuire ans sna cros. A l'é 'dcò për lòn che Dé a l'ha esaltalo fòra mzura e ch'a l'ha daje 'n nòm ch'a l'é dzora 'd minca àutr nòm, parèj ch 'al nòm ëd Gesù tùit as buto an ginojon - daspërtut ch'a-i sio: an cel, an tèra ò sot-tèra, e parèj che minca lenga a confessa che Gesù Crist a l'é 'l Signor, a la glòria 'd Dé 'l Pare.
Predicazione in italiano su questo testo
Music Hosting - Play Audio - Filipèis 2:1-11