text:
Engadina
L'Engadina (Engiadina in rumanc, Engadin in tudesch) l'è üna val che la se troeuva in Svizzera, in del Cantùn di Grisùn. 'Stu sitt chì, lungh circa 80 chilometer, l'è üna dij val abitadi pussee vôlti d'Europa. In 'sta val chì ghè la prima part del fiüm Inn (Engadina in rumanc voeur propi dì "giardìn de l'Inn") e l'è partida in düü setùr cumpletament diferent, separaj da la "Punt'Ota" ("Punt Vôlt"), ciamadi Engiadin'Ota ("Vôlta Engadina") ed Engiadina Bassa ("Bassa Engadina").
Cuntegnüü
El sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vôlta Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina l'è caraterizada da üna granda piana verda, cunt la presenza de quater lach, furmàa dal fiüm Inn: i lach de Sils, Silvaplana, Champfèr e Sankt Moritz. In pü gh'hin ün frach de busch de cèmber e làris e de giazzaj in sü i muntàgn. L'altezza de la val l'è tra i 1.600 e i 1.800 meter.
'Sta part chì de l'Engadina l'è culegada cunt la Val Bregaglia dal Pass del Maloja e cunt la Val Pusc'ciâf dal Pass del Bernina.
In de la Vôlta Engadina, a cumincià da la part süd, gh'hin i cumün de Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Sankt Moritz, Celerina/Schlarigna, Pontresina, Samedan, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Bassa Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bassa Engadina l'è ün frach diferent da quèla Vôlta: la gh'ha üna pendenza pussee forta (tra i 1.610 e i 1.019 meter), l'è pussee strèta e l'Inn el va in mèzz ai rocc e a dij guli. 'Sta val chì la finìss al cunfin cunt l'Austria.
In de la Bassa Engadina gh'hin i cumün de Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Piant, animaj e mineraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Engadina gh'hin ün frach de busch: in de la part nord gh'hin piant de pin fin a la quota de 1.800 meter, in de la part süd piant de làris fin ai 2.100 meter. L'è anca ün sitt in duvè vègnen sü i fiùr dij Alp.
In dij busch viven animaj cumè i cerf e i cavrioeuj, in dij zoni de muntagna gh'hin camusc' e stambecch, in dij val lateraj svulàzen aquij e avultoeuj.
Dent in del terèn gh'hin mineraj cumè el zinch, el piumb e'l ram.
El 1 agust 1914 in de la Bassa Engadina l'è stàa inaugüràa el Parch Naziunàal Svizzer, in dij cumün de Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin, grand 172,4 chilometer quadràa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina la gh'aveva el sò propi cunt. In del 1139 el cunt Dedalrich l'ha vendüü el sò teritori al vescuv de Coira. In de la Bassa Engadina gh'eren ün frach de lotti tra i diferent signur de la val per el sò pussess.
Dürant la guèra de la Valtelina (ciamada anca "Macell Sant") l'Engadina l'è stada devastada daj Austriach, ch'in del 1622 gh'han ocupàa la val. Dumà l'ann dopu l'Engadina l'è turnada ai Grisùn; l'ultim paes restàa a l'Austria l'è stàa Tarasp, turnàa ai Grisùn in del 1815.
Parladi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parlada pussee impurtant in de l'Engadina l'è'l rumanc, in particulàar in düü variànt, pütost simil tra de lùr: el puter (parlàa in de la Vôlta Engadina) e'l vallader (parlàa in de la Bassa Engadina). L'insèmm de 'sti düü parladi chì, ch'i gh'hann üna propia furma scritta e parlada, l'è ciamàa Rumantsch ladin, che l'è del tücc diferent cunt el ladìn parlàa in dij val de l'Italia nord-urientàal.
Cunt el passar del temp el rumanc el gh'ha però lasàa spazi al tudesch, in particulàar in de la Vôlta Engadina; 'stu fat chì le dovüü al türism e a la cunseguent migraziùn de gent da la Svizra tudesca ch'i naven a laurà in dij sitt türistich cumè Sankt Moritz. In de la Bassa Engadina el rumanc l'è anca amò la parlada materna de la pussee granda part de la pupulaziùn.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecunumia de l'Engadina l'è basada specialment in sül türism: in del XIX secul l'è stada scuverta üna funt termàal a Sankt Moritz e in del 1831 l'è stàa fà sü el prim stabiliment termàal. Dopu l'è iniziàa anca el türism invernàal, grazi anca a la custruziùn dij funiculari e dij olter impiant de risalida ch'i nàven fin a in duvè ghè la nef: la prima funiculàar fada sü l'è stada quèla de Mottas Muragl, arent Celerina/Schlarigna e Pontresina, inaugürada el 9 agust 1907.
Stradi e feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arivi dij türist l'è facilitàa da la presenza d'impurtant vij de cumunicaziùn che gh'hin in tütta l'Engadina.
Stradi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghè ün'ünica strada, furmada dij Stradi Naziunaj 3 (fin a Silvaplana) e 27, che la traversa tütta l'Engadina da Maloja (e de cunseguenza dal cunfìn italiàn de Castasegna in de la Val Bregaglia) fin al cunfìn austriach dopu Martina, fraziùn de Tschlin.
Olter stradi impurtant hin:
- la Strada Naziunàal 29 (del Pass del Bernina), che d'arent Celerina/Schlarigna la va fin al cunfin cunt l'Italia in de la Val Pusc'ciâf (arent a Tiràn);
- la Strada Naziunàal 3 (del Pass del Güglia), che la va da Silvaplana fin a Coira;
- la strada del Pass de l'Alvra, che la va da La Punt-Chamues-ch fin a Thusis;
- la strada del Pass del Flüela, che la va da Susch a Davos;
- la Strada Naziunàal 28, che la va da Zernez fin a la Val Venosta.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc i feruvij ch'i travèrsen l'Engadina hin a scartament piscinìn e hin gestidi da la Feruvia Retica.
La staziùn pussee impurtant de la val l'è quèla de Sankt Moritz, pünt de partenza dij tren ch'i vànn fin a Tiràn, Coira, Davos e Scuol; 'st'ultima feruvia chì la traversa tütta la part centràal de l'Engadina.
In del 1999 l'è stada inaugürada el tünnel del Vereina, che'l va da Lavin e Susch fin a Klosters. 'Sta galeria chì, che l'è la pussee lunga del mund per vess üna feruvia a scartament piscinin (19.042 meter), l'è ün frach impurtant per l'ecunumia engadines: la culega l'Engadina al Prättigau e a la val del Renu e l'è vèrta anca in dij mes invernaj, quand i pass alpìn hin saraj per la nef.


c: text/html

text:
Mézières (VD)
Mézières a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.48 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1147 abitant.
El cumün de Mézières al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Carrouge (VD), Ferlens (VD), Servion, Les Cullayes, Montpreveyres.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mézières
- Mézières (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Andrea Petković
L’Andrea Petković (Tuzla, 9 ad Setémbar dal 1987) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l 2006 nada in Bòśgna. La s è stablìda a Darmstadt in dl'Àssia. L'è élta 180 cm e la péśa 69 chilo, la dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
L'è bòna ad dascórar in Tedésc, in Ingléś, in Francéś e in Sèrb. A gh piàś lèś'r i scrit 'd Oscar Wilde e ad Johann Wolfgang von Goethe. Al film dla sò vita 'l è 300. L'à dit ch'a gh piaśrév far pulìtica ma minga in di partî tedésc ch'i gh'èṅ bèla ma in òṅ suo tut nóṿ, ch'al tgnis a drē a i śóvan.
L'è stada la nùmar nóṿ dal mónd al 10 'd Utóbar dal 2011 e in dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (tut in sla tèra rósa mént'r i èṅ quàt'r al finàli pardùdi) e òt ad qvéi d'l ITF.
In di Gran Slam l'è rivàda in dal 2011 in di quàrt a gl'Australian Open, a 'l Roland Garros e a gl'US Open.
Caréra
In dal 2004 i tedésc i gh dànan na carta salvàdga par mét'r-la a la próa a Buchèṅ e lē la riva in di quàrt dòp ch'in dal 2003 la s éra farmàda a gl'utàṿ. La gh và a śugàr anc in dal 2005 ma la fà védar 'd ès'r incóra un pôc aśèrba parchè la n pasa gnanc un tùran. In Śugn però la fà suo 'n ITF da dèś-mila dòlar in Śvisra, ch'a s và a śuntàr a i dū mis in bisàca 'l an prima. In dal 2006 la śōga al sò prim turnèo WTA a Hasselt (Bélgi), dòp avér batû l'Angelique Kerber in dal qualificasiòṅ, ma la pèrd subìt 3-6 5-7 da l'Ana Ivanović.
In dal 2007 la pasa 'l qualificasiòṅ a Berlîṅ ma pò la gh'à da pigàr-as 3-6 5-7 a la Shuai Peng. A la fiṅ 'd Maǵ la i pasa anc a 'l Roland Garros e a Parì la vins anc al sò prim incónt'r in un turnèo WTA dand un 4-6 6-3 6-3 a l'austragliàna Jarmila Gajdošová. A 'l secónd tùran la taca a la granda cun la Marion Bartoli, mulànd-ag un 6-0 clamuróś, ma pò la francéśa l'arbàlta la situasiòṅ sèg par 6-2 6-3. In Agóst la riva a 'l secónd tùran anc a gl'US Open in dua la pèrd par 3-6 3-6 da la Lucie Šafářová. L’Andrea la finìs 'l an a la puśisiòṅ sènt dal mónd.
In dal 2008 la cata sù pôc anc parchè prima la n pasa minga al qualificasiòṅ a Gold Coast e Sydney e pò la patìs na leśiòṅ a 'l legamènt cruśâ dal śnòć dèstar durànt 'l Australian Open e par cal mutìṿ lè la n śōga gnanc al prim incóntar cóntar la rusa Anna Čakvetadze. La gh'à biśógn 'd òt méś par turnàr a śugàr a tènis e la 'l fà in d'l ITF ad Màribor in dua la s férma in di quàrt. La próa a 'ndàr dèntar a i tablòṅ prinsipài ad Stucàrda e dal Lussembûrgh ma la n gh la cava mia. La s fà nutàr sōl vinsénd in Nuvémbar 'n ITF da vintsìnc-mila dòlar in Turchìa.
'L inìsi dal 2009 'l è difìcil par lē pò in primavéra la riva in finàl in dal turnèo ITF ad Sivtavècia (2-6 4-6 da la Polona Hercog), la pasa 'l qualificasiòṅ a Stucàrda (par perdàr pò a 'l prim tùran 4-6 7-5 1-6 da la Svetlana Kuznecova) e la vins 'l ITF ad Bùcarest dand la paga a la Simona Halep in di quàrt, a la Jelena Dokić in semifinàl e a la Stefanie Vögele in finàl. In Luj la s pòrta a cà al sò prim tìtul WTA a Bad Gastein, 6-2 6-3 a la ruména Ioana Raluca Olaru. La stmana dòp la fà bèla figùra anc a Ìstanbul parchè l'è bòna ad rivàr in semifinàl in dua la céd a la Lucie Hradecká 7-6 5-7 5-7. Dòp avér fat al valìś a 'l prim tùr'n a gl'US Open (4-6 7-5 3-6 da l'Angelique Kerber) e a Seùl (3-6 4-6 da la spagnōla Anabel Medina Garrigues), la riva in di utàṿ a Tokyo tacànd da 'l qualificasiòṅ. La tedésca la mét in riga prima la Sybille Bammer 7-5 6-4 e pò la Svetlana Kuznecova 7-5 4-6 6-3, pardénd sōl da la nùmar dódas dal mónd, l'Agnieszka Radwańska, cun al puntéǵ ad 4-6 6-3 3-6. La finìs 'l an a 'l nùmar sinquànta-siē.
La taca al 2010 cun na semifinàl pardùda a Brisbane cun la Kim Clijsters 4-6 2-6 dòp avér batû l'Iveta Benešová 6-7 6-2 6-1, la Vania King 4-6 6-2 6-1 e la Daniela Hantuchová 6-4 6-2. A gl'Australian Open la céd a 'l secónd tùran a la Carla Suárez Navarro 1-6 4-6 par pò rivàr in di quàrt a Parì a 'l quèrt in dua la pèrd par 6-3 4-6 2-6 da l'Elena Dement'eva. In Favràr la gh'à la pèś a 'l secónd tùran cun la Flavia Pennetta in Dubai ma pò la la bat 6-3 3-6 6-0 a Miami prima ad far al valìś a 'l tèrs tùran cun la Jaroslava Švedova. In Maǵ la tōś part a 'l turnèo ad Róma e in Itâglia la tedésca la bat la Vera Duševina par 6-3 6-0 e pò anc la Petra Kvitová par 6-3 6-4 prima 'd alvàr la bandéra biànca cun la Serena Williams, nùmar òṅ dal mónd, par 2-6 6-3 0-6. La stmana dòp la mét in riga gl'itagliàni Sara Errani e Flavia Pennetta a Madrid andànd pò fóra cun l'Aravane Rezaï. A 'l Roland Garros e a Birmingham la śōga cun al rusi Elena Vesnina, Svetlana Kuznecova e Anna Čakvetadze, vinsénd sōl cun la prima. Cun l’Anna la gh pèrd anc a 'l prim tùran ad Wimbledon, in mèś na finàla pardùda a 'S-Hertogenbosch cun la Justine Henin par 6-3 3-6 4-6 dòp avér mis in riga la Petra Kvitová, l'Ana Ivanović, la Sandra Záhlavová e la Kirsten Flipkens. A Ìstanbul, Cincinnati, Montreal e US Open la s piga a 'l rusi Elena Vesnina (semifinàl), Marija Šarapova (secónd tùran), Dinara Safina (prim tùran) e Vera Zvonarëva (utàṿ). La tedésca la cata sù di punt bòṅ a Tokyo (utàṿ cun l'Agnieszka Radwańska) e a Linz (semifinàl cun la Patty Schnyder). La sèra 'l an da nùmar trénta-dū dal mónd, pardénd 4-6 6-2 1-6 a 'l secónd tùran a Mósca cun la Viktoryja Azaranka.
La Petković la và a la granda a 'l inìsi dal 2011 parchè la riva in finàl a Brisbane sénsa lasàr par strada gnanc un sét e dand la paga a la Marion Bartoli in semifinàl par 6-4 6-2 ma pò al tìtul la 'l vins la Petra Kvitová. A gl'Australian Open la s imprufìta dal bandòṅ dla Venus Williams par rivàr in di utàṿ in dua la dà la paga a la Marija Šarapova 6-2 6-3. In di quàrt però la và avànti la Na Li cun al puntéǵ ad 6-2 6-4. A Parì a 'l quèrt la règla l'Angelique Kerber 7-5 3-6 6-2 e la Kristína Kučová 6-4 6-2 ma pò la céd in di quàrt a la Bethanie Mattek-Sands 6-7 6-2 3-6. A Miami la fà fóra la nùmar òṅ dal mónd Caroline Wozniacki 7-5 3-6 6-3 e la nùmar sèt Jelena Janković prima ad lasàr strada in semifinàl a la Marija Šarapova 6-3 0-6 2-6. A Stucàrda la bat incóra la Jelena Janković ma minga la Caroline Wozniacki ch'la la fà fóra in di quàrt. In Maǵ la vins al sò secónd tìtul WTA dand un daspiaśēr in finàl a la padròna 'd cà Marion Bartoli par 6-4 1-0 bandòṅ. L’Andrea la riva in di quàrt anc in dal secónd Gran Slam d'l an a Parì. Prima la fà fóra la rusa Marija Kirilenko par 6-2 2-6 6-4 ma pò la patìs un 0-6 3-6 da la siberiàna Marija Šarapova. In Agóst la bat fàcil la carta salvàdga Sloane Stephens in di quàrt dal turnèo ad Carlsbad ma in semifinàl la pèrd in tri sét da l'Agnieszka Radwańska. La pèrd cun la pulàca anc in di quàrt ad Turònt, pròpria dòp avér sćiancâ par 6-1 6-2 la nùmar sèt dal mónd, la Petra Kvitová. La stagiòṅ 'd Istâ la gh pòrta incóra dimóndi sudisfasiòṅ. A Cincinnati la bat via via la Jarmila Gajdošová 5-7 7-6 6-2, la Sofia Arvidsson 6-2 6-4, la Petra Kvitová 6-3 6-3 e la Nadia Petrova 7-5 6-1, rivànd in cla manéra lè in semifinàl in dua la pèrd par 6-7 1-6 da la Jelena Janković. A gl'US Open la fà incóra i quàrt, cun al vinsìdi su la Roberta Vinci 6-4 6-0 e su la Carla Suárez Navarro 6-1 6-4. In sal più bèl la s férma cun la Caroline Wozniacki cun al puntéǵ ad 1-6 6-7. La sèra 'l an miténd-'s in bisàca sèt-sènt punt cun la finàl ad Pechîn pardùda cun l'Agnieszka Radwańska 5-7 6-0 4-6, dòp na sfilaràda ad sucès cun la Lucie Šafářová, la Carla Suárez Navarro, la Marion Bartoli, l'Anastasija Pavljučenkova e la Monica Niculescu.
Al 2012 par lē 'l è 'n an dasfurtunâ parchè la gh'à da farmàr-as p'r un mâl a la schina (da top déś) dòp avér pardû in di quàrt a Brisbane (1-6 6-7 da la Kaia Kanepi) e a 'l secónd tùran a Sydney da l'Agnieszka Radwańska. La tórna a śugàr in Fed Cup in Avrìl, pardénd al sò incóntar cun la Samantha Stosur par 4-6 1-6, ma la rèsta in śōg par gnanc na stmana parchè pò la s fà incóra mâl a la férla durànt 'l incóntar dal secónd tùran cun la Viktoryja Azaranka a Stucàrda e l'è custréta a star fóra p'r àtar quàtar méś crudànd sò a 'l 43śum pòst in clasìfica. La tórna a pistàr i camp dal sircùit WTA in Agóst a New Haven vinsénd cun l'ungheréśa Tímea Babos ma pò la in pèrd quàt'r ad fila, cun la Dominika Cibulková, cun la Romina Oprandi a gl'US Open, cun la Petra Martić a Tokyo e cun la Jelena Janković a Pechîn. A Linz i gh dànan na carta salvàdga par śugàr e lē la và fóra a 'l secónd tùran cun l'Ana Ivanović. In Utóbar la tōś part a 'l turnèo dal Lussembûrgh in dua la riva in semifinàl par pò pèrdar 7-5 4-6 4-6 da la Venus Williams. La sèra 'l an cun na semifinàla pardùda in d'l ITF ad Pune da l'Elina Svitolina e la s piàsa acsè a 'l 143śum pòst dal ranking.
La tedésca la n pōl briśa tacàr la stagiòṅ 2013 cum a ś dév parché a la fiṅ ad Dicémbar la s fà mâl incóra, 'sta vòlta a 'n śnòć. La próa a tùrnar in Mars ma la n pasa minga al qualificasiòṅ a Indian Wells. A Miami i gh daṅ na carta salvàdga e lē la bat la Bojana Jovanovski 6-3 6-1 e la Marion Bartoli 6-3 4-1 bandòṅ ma pò la và a pèrdar da la nùmar 242 dal mónd, l'Ajla Tomljanović, dòp avér purtâ a cà al prim sét 6-0. Anc a Charleston e a Stucàrda i gh śibìsan na carta salvàdga e la Petković la riva in di utàṿ in di Stat Unî (ma la n pōl minga śugàr cun la Caroline Wozniacki p'r un prubléma a 'l pulpàs dèstar) ma pò la s férma subìt in cà sua p'r òpra dl'Ana Ivanović. A Madrid la tedésca l'incróśa la Bethanie Mattek-Sands e la fà incóra fagòt a 'l prim tùran par 6-3 7-5. In Śugn la s tira sù vinsénd 'l ITF ad Marsìglia da sènt-mila dòlar, sćiancànd la pòvra Mónica Puig in semifinàl 6-0 6-0 e l'Anabel Medina Garrigues in finàl 6-4 6-2. A Nurinbèrga, cun na carta salvàdga in bisàca, la bat via via la Sofia Arvidsson 6-3 6-2, la Julia Görges 6-1 7-5, l'Annika Beck 4-6 6-3 7-5 e la Jelena Janković 6-4 6-3 par pò cédar in finàl a la śugadōra dal mumènt, la Simona Halep, par 3-6 3-6. Turnàda in dal primi sènt, la tedésca la pèrd però in di prim tùran a Wimbledon (6-7 6-2 8-6 da la Sloane Stephens) e a Bad Gastein (7-6 5-7 3-6 da la Petra Martić) ma in dal turnèo sucesìṿ la riva in finàl a Washington baténd la Jessica Pegula, la Mona Barthel, la Paula Ormaechea e l'Alizé Cornet e pardénd pò par 4-6 6-7 da la Magdaléna Rybáriková. A Cincinnati, dòp ès'r-as qualificàda, la và fóra a 'l secónd tùran cun la Roberta Vinci mént'r a Seùl l'è n'atra itagliàna, la Francesca Schiavone, a bat'r-la a 'l prim tùran par 6-1 2-6 6-4. A Pechîn l’Andrea la fà la vóś grôsa baténd la Viktoryja Azaranka par 6-4 2-6 6-4 e la rusa Svetlana Kuznecova par 4-6 6-4 6-1 prima ad lasàr strada in di utàṿ a la Lucie Šafářová pardénd par 7-9 al tie-break dal tèrs sét. La sèra la stagiòṅ cun tri secónd tùr'n a Tokyo (6-7 3-6 da la Simona Halep), a Linz (6-7 6-4 3-6 da la Sloane Stephens) e in Lussembûrgh (5-7 5-7 da la Karin Knapp) ch'i gh parmétan però ad rivàr a 'l 39śum pòst dal ranking WTA.
In dal 2014 la vèra 'l an c'n al turnèo ad Brisbane in Austràglia. A 'l prim tùran la manda a cà l'americàna Bethanie Mattek-Sands par 6-4 7-5 ma pò la céd par 4-6 4-6 a la nùm'r òṅ dal mónd Serena Williams. A gl'Australian Open la patìs subìt un 2-6 3-6 da la Magdaléna Rybáriková faghénd pò méj in dal turnèo ad Parì a 'l quèrt. Chè la bat la Bojana Jovanovski par 6-2 6-3 e la Kristina Mladenovic par 6-4 6-2. In di quàrt cun l'Alizé Cornet a sucéd da tut: la tedésca la pèrd al prim sét dòp ès'r-as purtàda avànti par 5-1 e pò anc 6-4 in dal tie-break ma la vins al secónd tirànd-as sù da 5-6 15-40 in sal servìsi dla francéśa. In dal tèrs la gh'à la bucìna dal 4-1 ma pò la pèrd i ùltim sinc śōg ad fila e 6-7 7-5 3-6 la partìda.


text:
Lesotho
El Lesotho a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
El sò teritori a l'è tüt circundaa del Südafrica.
La capital a l'è Maseru.
Al gh'ha una süperfiss de 30.355 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.800.000 abitant, che l'81% al viv in di campagn.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lesotho a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de Basutoland) del 1868 al 1966, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lesotho (nom ufizial: Muso oa Lesotho in sotho meridiunal, Kingdom of Lesotho in ingles) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Letsie III (del 1996).
El prim minister a l'è el Pakalitha Mosisili (del 1998).


text:
Sistema Solar
El Sistema Solar l'è 'l sistéma planetàre riferìt al Sul e del quàl fà part apò a la nòsta Tèra. L'è furmàt de töta 'na varietà de còrp celèscc mantignìcc en òrbita entùren al Sul de la sò fórsa de gravità.
I ogècc piö gròs che gìra entùren al Sul i è ciamàcc pianéti e segont le clasificasiù de l'Üniù Astronòmica Internasiunàla i è òt. Chèsti, ensèma ai sò satèliti, ai pianéti nani e a miliàrdi de óter ogècc minùr compagn de i asteròidi, le cométe, i meteoròidi e chèla che vé ciamàda la pólver intertplanetària i fùrma el Sistema Solar.
En ùrden de distànsa del Sul i òt pianéti i è: Mercurio, Venere, Tèra, Marte, Giove, Saturno, Urano e Nettuno.
Sìch óter ogècc i è stacc clasificàcc come pianéti nàni: Cerere, che 'l se tróa endèla fàsa dei asteròidi, Plutone ('nfìna al 2008 l'ìa cunsideràt pò a lü 'n pianéta), Haumea, Makemake, e Eris[1].
Cuntegnüü
Sistema Solar intèrno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l nòm che se ghe dà a la regiù de spàsio che töl dét i pianéti ruciùs e i asteròidi. I è cumpunìcc perlopiö de silicàcc e metài, i ogècc del sistéma solàr intèrno i se tróa arènt al Sul, tat che 'l ràgio de chèsta regiù l'è piö cürt che nó la distànsa che gh'è 'ntra l'òrbita de Giove e chèla de Saturno.
Pianeti terèstri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del Sistéma Solàr intèrno fà part i pianéti ciamàcc terèstri — per vìa de le caraterìstiche che se 'nsomèa presapóch a chèle de la Tèra — che i è Mercurio, Venere, Tèra e Marte. Chèsti pianéti i g'ha 'na cumpuzisiù ruciùza, póch (Téra giü, Màrte du) o nisü (Mercurio e Venere i ghe n'ha gne ü) satèliti natürài. Stabilìt come ünità de mizüra l'Unità Astronòmica (UA) pari a la distànsa média del Sul a la Tèra, l'òrbita de Mercùrio l'è a 0,4 UA del Sul, chèla de Venere a 0,7UA, la Tèra a 1 UA e Marte a 1,6 UA.
Fàsa principàla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Ntra le 2,3 e le 3,3 UA, cioè 'ntra le òrbite de Marte e de Giove, se tróa la Fàsa Principàla, 'na sintüra de còrp ruciùs ciamàcc asteròidi de dimensiù diferènte che pöl nà de sentenér de chilòmetri a póch ghèi. 'Ntra chèsti còrp ghe n'è apéna giü, el piö grant, che vé clasificàt come 'n pianéta nàno, l'è ciamàt Cerere. Ghe n'è amò vergü però che semài che vegnarà demustràt che i è 'n equilìbrio idrostàtich i pödarà véser clasificàcc pò a lur come pianeti nani, compagn de i asteròidi Vesta e Igea. Se pènsa che töcc chèi ogècc ché i sàpe rèscc de la formasiù del Sistema Solar che gh'è mìa riàt a fundìs ensèma per vìa de la 'nterferènsa de la fórsa gravitasiunàla de Giove.
Sistéma solàr estèrno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ogècc principài che fà part del sistéma solàr estèrno i è i pianéti clasificàcc come giganti gasus e i sò satèliti natürài, vergü dei quài i g'ha dimensiù plantàrie. En chèsta regiù òrbita però pò a 'na fàsa de cométe de le quàle fà part i ogècc ciamàcc centàuri. I còrp sòlidi de chèsta regiù i è cumpunìcc de 'na quantità piö àlta de elemèncc volàtii (compagn de l'aiva, l'amonìaca e 'l metàno) en confrónt ai ogècc ruciùs del sistéma solàr intèrno.
Gigànti gasùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quàter gigànti gasùs estèrni töcc ensèma i costetöés el 99% de la màsa cunusìda che ghe gìra entùren al Sul. Giove (5,2 UA) e Saturno (9,5 UA) i è furmàcc perlopiö de idrogeno e elio; Urano (19,6 UA) e Netuno (30 UA) i g'ha 'na percentuàl de giàs piö grànda. Gh'è dei astrònomi che i preferés cunsiderài de 'na categurìa de per sò cönt, chèla dei "giganti de giàs".[2] Töcc quàte chèsti pianéti i g'ha 'na formasiù a anèi, chèi piö famùs i è chèi de Satùrno che i è i ünich che se pöl oservà de la Tèra sènsa strümèncc tròp sufisticàcc.
Centauri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I centauri i è corp celèst che se tróa 'ntra le 9 e le 30 UA, e che òrbita endela regiù che se tróa 'ntra Giove e Netuno. El piö grant de chèsti ogècc che se conós l'è ciamàt Cariclo e 'l g'ha 'n diametro de presapóch 250 km.[3] El prim a éser stat scuprìt envéce l'è ciamàt Chirone e l'è stat clasificàt come cometa (95P) perchè 'l se compórta compagn de chèste quan che le ghe và derènt al Sul.[4]
Ogècc Transnetünià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zòna de là de Netuno l'è ciamàda "regiù transnetüniàna" e l'è amò perlopiö inespluràda. Par che la sàpe popolàda de ogècc "pesègn" (el piö grant el g'ha diàmetro che l'è 'na quinta part de chèl de la tèra, e 'na màsa 'n bèl pó de méno de chèla de la Lüna), cumpunìcc perlopiö de gias e córne.
Fàsa de Kuiper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fasa de Kuiper l'è 'n anèl de detrìcc che se 'nsomèa a chèla de la fàsa principàla de asteròidi, ma cumpunìda perlopiö de gias. La töl dét 'na regiù cumprindìda 'ntra le 30 e le 50 UA (de distànsa del Sul). En chèsta regiù se tróa còrp pesègn aisebé che chèi piö grancc 'ntra de chèsti, compagn de chèi cunusìcc come Quaoar, Varuna e Orcus, i pödarès véser riclasificàcc come pianeti nani. Se stéma che 'ndela fàsa de Kuiper ghe sàpe alméno 100 000 ogècc conden diàmetro piö grant de 50 km, ma la màsa de töcc chèsti la rìa mìa a 'na décima part de la masa de la tèra. Tacc de chèsti ogècc i g'ha i sò satèliti natüràli e i piö tacc i òrbita sö pià mìa paraléi a chèl de l'eclìtica.
I ogècc de la fàsa de Kuiper i pöl véser presapóch dividìcc en dò categurìe: chèi "clasich" e chèi "resonàncc" (plütì e twotì). I ogècc resonàncc i g'ha le òrbite ligàde a chèla de Netuno (le òrbite dei plütì i è 'n rapórt de 2:3, chèle dei twotì i è 'n rapórt de 1:2). Plutóne (39 UA), che 'nfìna a mìa tat tép fà l'ìa cunsideràt chèl dei nof dei pianéti che gìra entùren al Sul e che de póch en sà l'è stat riclasificàt come pianeta nano, el fà part de chèsta categurìa e 'l g'ha 'n raport de resunànsa de 2:3 en rapórt a Netuno.
I ogècc clàsich envéce i g'ha nisü tìpo de resonànsa co Netuno e se i càta endèna fàsa che và de le 39,4 UA a le 47,7 UA de distànsa del Sul. [5] I ogècc clàsich de la fàsa de Kuiper i è stacc clasificàcc come cubewà dopo che gh'è stat scuprìt el prim ogèt de chèsta sórt, (15760) 1992 QB1.[6] Haumea (43,34 UA), e Makemake (45,79 UA) i è i ogècc piö grancc de la fàsa de Kuiper clàsica.
Disch sparnegàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El disch sparnegàt el se sormónta a la fàsa de Kuiper, ma 'l rìa en bèl tòch piö 'nglià 'nvèrs l'estèrno del Sistema Solar. Se pènsa che de chèsta regiù rìe le cométe de perìot bréf. I stüdiùs de astronomìa i pènsa che i ogècc del disch sparnegàt i sàpe stacc spuciàcc vers dele òrbite mìa regolàre de l'enflüènsa gravitasiunàla de la migrasiù 'nvèrs l'estèrno de Netùno. Tacc de chèsti ogècc i g'ha el pereéle dedét de la fàsa de Kuiper, ma 'l sò Aféle el pöl troàs pò a 150 UA del Sul. En piö, le òrbite de chèsti ogècc i è 'n grant inclinàde en confrónt al pià de l'eclìtica, de spès adiritüra perpendicolàre a chèsta. Eris (68 UA) l'è 'l piö grant dei ogècc del disch sparnegàt e l'è de póch piö grant de Plutone.
Nìgol de Oort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na regiù ipotética e mai oservàda per vìa de la scàrsa lüminuzità, de 'ndoche se pènsa pöde rià le cométe de perìot lónch (compagn de la Hale-Bopp e la Hyakutake). La sarès dividìda en dò regiù, chèla intèrna, de fùrma toroidàla colocàda 'ntra 2000 UA e 20000 UA e chèla estèrna de fùrma sférica colocàda amò piö delóns, 'ntra 20000 e 50000 UA. L'ipòtezi de la sò ezistènsa l'è stàda fàda per spiegà l'urìgin e la stória de le cométe che g'ha 'n perìot. Sedna l'è 'n ogèt de dimensiù piö o méno pari a 2/3 de Plutone che segónt i sò scupridùr el pödarès apartègner al nìgol de Oort perchè l'è tròp delóns per véser cunsideràt part de la fàsa de Kuiper, però sö chèsta enterpretasiù gh'è mìa tata concordànsa.
Puzisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La galàsia de la quàla 'l fa part el nòst sistéma solàr l'è ciamàda Vìa Làtea (o a leèl popolàr Stràda de San Giàcom) e l'è 'na galàsia a fùrma de spiràl sbaràda, cioè 'na strütüra cumpunìda de 'n nùcleo centràl streersàt de formasiù a sbàra de la quàla part du bras a spiràl che g'ha 'n andamènt logarìtmich. El Sul el se tróa söl bras ciamàt Uriù-Cigno (Orion-Cygnus arm) a presapóch 25000/28000 agn lùce del cèntro de la galàsia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (EN) http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html
- ↑ Jack J. Lissauer, David J. Stevenson, Formation of Giant Planets sö NASA Ames Research Center; California Institute of Technology, 2006. consültàt ai 16 de zenér del 2006
- ↑ John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot, Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope, arxiv.org, 2007. URL consultato il 21 settembre 2008.
- ↑ Patrick Vanouplines, Chiron biography, su Vrije Universitiet Brussel, 1995. URL consultato il 23 giugno 2006.
- ↑ M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling, Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey, su Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley, 2005. URL consultato il 7 de setèmber del 2006.
- ↑ E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni, Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System (PDF), sait.oat.ts.astro.it, 24 agosto 2006. URL consultato il 26 de dezèmber del 2006.


text:
19 07
Ol dé 19 de löi l'è 'l 200 ( 201 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 166 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de löi al è ul dí da pòost 200 ( 201 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 166 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1936 - Spagna: lideracc per i zeneraj Mola e Sanjurjo, e seguint l'esempe di facc del dé anteriur, la gran masöransa di ünità militare, col söport di fassis·c sivil, se i reölta contra la Segonda Repüblega Spagnöla, con ün ésit desigual; aj Paes Català i faliss despertöt, esset a Mallorca.
1936 - Spagna: Mort ol pröm brigadesta internassiunal: l'atleta Austríach Mechter ch'al se tröàa a Barcelona per partissipá int i Olimpíade popülare.
711 - riu Guadalete (Andalusia, Spagna): ghe la scumensa la bataja de Guadalete (che la dürarà fí al dé 26), in che i tröpe del cabdill mor Tarik ibn Ziyad i trà zò chèle del rei Visigot Roderic, fat ch'al comportarà la posteriur ocüpassiú de töta la Penísula Ibérica.
1848 - Nöa York (i Stacc Ünicc): se la reüniss la pröma Convensiú di Drecc de la dona.
1979 - Managua (Nicaragua): ol FSLN al ocüpa la sità e al trà zò la ditadüra de Somoza.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1131 - Barcelona: Ramon Berenguer III ol Grant, cunt de Barcelona.
1936 - Barcelona: Apel·les Mestres, scritur Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Podolsk
Podolsk (in rus: Пoдóлbck) l'è na sità industriàla dla Rusia in dla regiòṅ ad Mósca, ch'la s cata a 43 km a sud dla capitàla. L'è bagnàda dal fiùm Pachra e la gh'à a 'l incìrca 180.000 abitànt (dat dal 2007).
Stòria
Podolsk la s è svilupàda a partìr dal vilaǵ ad Podol (Пoдoл in rus), fundâ in dal 1627. La zarina Catarìna II la gh'à pò dat al stat ad sità in dal 1791.
Bèṅ prima dla Rivulusiòṅ 'd Utóbar, Podolsk l'éra prima ad tut un sèntar industriàl, specialiśâ in dal cumpàrt mecànic, ròba ch'l'à mantgnû anc in di an dl'Uniòṅ Suviètica, quand la sità l'éra òṅ di pòi industriàl dla regiòṅ ad Mósca. In di ùtim an però l'à patî un cal ad gint (30.000 abitànt da méno rispèt al 1989).
La famìja Oulianov la vivéva a Podolsk e anc Vladimir Lenin al gh gniva da spés parchè al gh'iva na vila chè.
In dal 1971, Podolsk la gh'à abû al prèmi d'l Órdan dla bandéra rósa dal lavór.
Podolsk l'è al sèntar in dua al Ministér dla Diféśa Rusa al gh'à al sò Archìvi Sentràl.
In dal Setémbar dal 2007 l'à uspitâ i campiunàt ad pugilâ dal fémni e in dal 2018 la sarà òṅ di pòst in dua i s śugarànan al partìdi dal mundiàl ad balòṅ.


text:
Neckertal
Neckertal a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 49.03 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4097 abitant.
El cumün de Neckertal al se tröva a una altitüden de 660 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oberhelfenschwil, Wattwil, Hemberg, Degersheim, Ganterschwil, Lütisburg, Schwellbrunn (AR), Schönengrund (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'è staa isitüii in del 2009 de la fusion de i cumün de Brunnadern, St. Peterzell, e Mogelsberg.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office accessed 14 January 2010
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Neckertal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Brunnadern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Mogelsberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carta salvàdga
La Carta salvàdga (Wild card in Ingléś) l'è al tèrmin ch'a s dróa in d'l àmbit spurtìṿ quànd in na manifestasiòṅ spurtìva a s ciàma òṅ a cumpétar sénsa tgnir cònt dal règhli ad parecipasiòṅ o ad qualificasiòṅ.
L'è druàda in di spòrt in dua i spurtìṿ i śōgan da par lōr (par dir'-n una, al tènis o al cursi in mòta) ma la vèṅ bòna anc in di spòrt ad squàdra cum al vòley o al balòṅsést.
In dal tènis l'è na règla che gl'uraniśadōr 'd un turnèo i pōlan ciamàr diretamènt a śugàr cun na carta salvàdga di tenìsta dla federasiòṅ dal sò paéś, p'r a n far-i minga pasàr p'r al qualificasiòṅ quànd i èṅ dimóndi indrē in clasìfica e i n gh'aṅ minga punt abàsta p'r andàr dènt'r ad dirìt in dal tablòṅ prinsìpal.
A sucéd anc che cal carti lè i sìan dadi a di śugadōr famóś ch'i sarnìsan a 'l ùltim mumènt ad partecipàr (sénsa prima ès'r-as iscrìt) o a dal glòri vèci che però dal vòlti vèci i n èṅ pròpria minga, cum è sucès a Goran Ivanišević ch'l à vins Wimbledon in dal 2001 o la Kim Clijsters ch'l'à purtâ a cà i US Open dal 2009 dòp dū an ad férum e cun la sò putìna adrē.
Dal vòlti pò al carti salvàdghi i èṅ druàdi par dar n'ucaśiòṅ a di śōvan cun dal talènt par far-as védar e la Monica Seles la 'l à fat dabòṅ in dal 1989 quànd, a quìnd'ś an, l'à vins al turnèo ad Houston baténd in finàl la Chris Evert par 3–6, 6–1, 6–4.


text:
Gli uccelli
Gli Uccelli (Gl'Uśèi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1963 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Daphne Du Maurier dal 1953. La pelìcula l'è stada preśentàda fóra da 'l cuncōrs a 'l 16śum Fèstival ad Cannes.
Al film, custâ 2.500.000 ad dòlar a 'l incìrca, un muć ad sôld in alóra par via di efèt speciài, al véd un cast 'd atōr minga tant famōś par tgnir da cat di bèsi, cun la prutagunìsta Tippi Hedren che chè l'è a 'l sò debùt.
Sunt
In na butéga ch'la vénd dal bèsti a San Francisco la śóvna fiōla 'd 'n editōr ad giurnài pîṅ ad bèsi, la Melàgna Daniels (Tippi Hedren), la cata lè 'l avucàt Mitch Brenner (Rod Taylor) ch'al fà finta 'd a n cgnósar-la minga dascurénd sèg cuma s'la fus na cumésa. Chi lò al gh dmanda dal nutìsi su dū papagài ch'a gh'è lè, masć e fémna, na rasa ciamàda sémp'r insém, parchè 'l i vrév tōr par far un regàl a sò surèla pìcula Cathy (Veronica Cartwright) p'r al sò cumpleàn. I dū i s cgnósan da quànd i s èṅ catâ in tribunàl parchè lē l'éra finìda sóta prucès parchè, girànd in màchina imbariàga, l'iva śbragâ na vedrìna.
Anc dòp al predicòs ch'al gh'à fat, a la Melàgna cal tisi lè al gh piàś dimóndi e acsè la decìd 'd andàr a catàr-al a cà sua a Bodega Bay, in dua lì lò al pasa i Sàbat e al Dméndghi insém a sò màdar, par purtàr-ag chi papagài lè, cumprâ da lē. Durànt al viàś in sal mutuscàṿ a sucéd ch'un gabiàṅ al la bèca in sla tèsta, faghénd-ag un taj.
Cun la vója ad cgnósar méj cal Mitch lè, la Melàgna la decìd ad partecipàr a la fèsta ad cumpleàn ad Cathy dal dè dòp faghénd-as uspitàr par punsàr a la nòt a cà dla mistra dal paéś, la vècia muróśa d'l avucàt, l′Annie (Suzanne Pleshette). Cla sira lè 'n àtar gabiàṅ al sa stablìs atàc a 'l us. Ma qvést chè a n è minga al sōl fat ad c'l àtar mónd ch'a sucéd lè: i pui dla màdar ad Mitch, la sgnóra Lydia (Jessica Tandy), i śmétan ad magnàr; durànt la fèsta ad Cathy un stóral ad curnàci al dà adòs a i putèṅ curénd-'g a drē par bcar-i mént'r i èṅ drē a turnàr a cà; la sira dòp un sentinàr ad pasarìni i vaṅ in dla cà di Brenner pasànd p'r al camèṅ; un cuntadèṅ al vèṅ catâ mòrt cun i òć cavâ via e pîṅ ad siléf ad òpra di uśèi. E tut quést sénsa gnanc un mutìṿ. La gint dal pòst la próa a dar-as dal spiegasiòṅ ma 'n àtar atàc di gabiàṅ, cun al diàv'l adòs, al fà murìr dimóndi parsòni, anc la pòvr'Anna.
Anc i Brenner e la Melàgna i patìsan i àtac di uśèi, specialmènt quàla lè ch'l'éra andàda a védar, séns'usta, cuśa a gh'éra in dal tasèl mòrt: un muć 'd uśèi rabî ch'i ìvan fat un śbrag in dal téǵ catànd la manéra ad vèrar al pasàǵ. Al dè dòp Mitch al decìd ad scapàr via da cal pòst lè insém a la sò famìja e a la Melàgna ardùta a 'n bèg umàṅ par la paùra e par la scarésa d'l asàlt patî. La Cathy la gh dmanda «Pòs-j-a purtàr mèg i papagài? Chi lōr i n aṅ fat gnint.». In cal méntar, là 'd fóra, miàr 'd uśèi pugiâ dapartùt i n fànan più gnint, i tìnan sōl 'd òć i quàtar ch'i partìsan piàn piàṅ cun la màchina ma ninsòṅ al sà cuśa i gh'ànan in dla sò suca.


text:
Wangenried
Wangenried a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 397 abitant.
El cumün de Wangenried al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Deitingen (SO), Inkwil, Röthenbach bei Herzogenbuchsee, Subingen (SO), Walliswil bei Wangen, Wangen an der Aare.


text:
Céch Muril
Cech Muril (Ciach Moril in Piemuntes; Ceppo Morelli in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 335 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 40,0 km² e ona densità de popolaziun de 8 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Anzasca e 'l cunfina sia cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Carcofur) e cul Cantun Vales (cumün de Saas Almagell). A l'è nassüü in del 1865 da la füsiun di cumün de Prequartera e de Burgun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Céch Muril l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Luras
Luras l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 2 628 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzachena, Calangianus, Luogosanto, Sant'Antonio di Gallura, Tempio Pausania.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Imboden (distret)
El distrèt de Imboden (en todèsch: Bezirk Imboden; en rumanc: District dal Plaun) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Sarganserland (Canton San Gal), a nordèst col distrèt de Landquart, a èst col distrèt de Plessur, a sudèst col distrèt de Hinterrhein, a sudòvest col distrèt de Surselva, e a nordòvest col canton Glaruna.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 203.81 km² e la popolasiù l'è de 18993 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Imboden l'è dividìt en 2 cìrcoi e 7 cümü:


text:
Antecedent (matematica)
Cuntegnüü
Definiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In matematica, daa düü cungiunt minga vöj E, F e una aplicaziun , se 'l ciama antecedent (cun f) d'un element y de F tücc i element x de E tal che .
Un antecedent a l'è, dunca, per definiziun, un element de l'imagin recipruca .
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sien la funziun e y un real.
- Si y > 0, y l'amet düü antecedent, che hin e
- Si y = 0, y l'amet dumà un antecedent, che l'è 0
- Si y < 0, y l'amet nissün antecedent
- Sien E un cungiunt minga vöj, e una aplicaziun , induve el designa el cungiunt dai part de E. Se 'l definiss : Y a l'è una part de E, cugnussüü anca cume un element del cungiunt .
- Quest element l'amet nissün antecedent per f. In efet, süpusem che un tal antecedent l'esista. Se gh'ha dunca .
- Düü cas hin pussibil :
- , vargot che 'l vör dì (per definiziun de Y) che , o
- , vargot che 'l vör dì (par definiziun de Y) che , o
- In di düü cas, se riva a una cuntradiziun , vargot che 'l pröva par l'assürd che Y el gh'ha minga d'antecedent (cf. l'argument de la diagunala de Cantor).
Imagin d'un cungiunt per una aplicaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sien una aplicaziun e A un sübcungiunt da E. Se la ciama 'imagin de A per f el cungiunt di element y de F che ameten almanch un antecedent partegnind a A ; se la nota :
- .
In particular, l'imagin de E par f, ciamada imagin de f, a l'è 'l cungiunt di element y da F che ameten almanch un antecedent :
- .
Ingeziun, sürgeziun, bigeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sia un'aplicaziun .
- Se dis che f a l’è ingetiva, o che a l'è una ingeziun, se tüt element de F a l'amet al pü un antecedent.
- Sa dis che f al è sürgetiva, o che a l'è una sürgeziun, se tüt element de F a l'amet almanch un antecedent, i.e. si
- .
- Sa dis che f l'è bigetiva, o che l'è una bigeziun, si tüt element de F a l'amet un antecedent e dumà vün, i.e. se f l'è cuntempuraneament ingetiva e sürgetiva.
- In 'stu caas, se pò definì l'aplicaziun , induve x a l'è l'ünica antecedent da ‘‘y’’ par f. A l'è anca una bigeziun, ciamada recipruca de f.
(l'esempi vidüü pü in alt el mustra che l'esiist vargüna aplicaziun sürgetiva ).


text:
April
Prima che 'l rè Nùma Pompilio 'l enventàes Zenér e Febrér endèl 700 prìma de Crìsto, per i Romàni Bril l'éra segónt més. L'è dientàt el quart més del calendàre al tép dei decemvìri – entùren al 450 BC – e a chèl tép là 'l gh'ìa apéna 29 dé. La derivasiù del nòm (Latì Aprilis) l'è mìa sügüra. L'etimulugìa tradisiunàl la dis che 'l vegnarès del Latì aperire, (dèrver) perchè l'ìa la stagiù che se dirvìa i fiùr e bötàa le piànte e la sarès cunfermàda apò del confrónt cól Gréco modèrno che 'l dopèra ἁvoιEις (apertüra) per dì primaéra. Sicóme che i Romàni de sòlit i ghe dàa i nòm ai més en unùr de 'n quac divinità, e sicóme che Bril l'éra consacràt a Vènere, e la Festum Veneris et Fortunae Virilis la se tignìa al prim de Bril, vergü i g'ha a prupunìt la spiegasiù che 'l nòm 'l éres en cunesiù cól nòm gréco de Vènere, cioè Aphrodite (Aphros). Dei óter i spiegàa 'l nòm col Etrùsco Apru e Jacob Grimm el sügirìa el nòm d'en eròe o de 'na divinità Aper o Aprus.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Aprile.


text:
1Aj pu'i Jesús aj a'ucáanye aa tɨ a'avastɨme ɨ jaj tɨ'ij ajtahua'a tihua'amua'aten. Aj mu mi eihua ajtyáxɨɨraca'a ɨ tyaɨte a'u tɨ a'utyavaaca'a. Tyamua'a mu tí'ityamui'icaa ɨ tyaɨte. Aɨj pu cɨn atyajraa ɨ baarcu jetze tɨ jaata'a a'acáva'acaa. Majta maɨn ɨ tyaɨte, aa mu a'ucaitɨma'aca'a a'apueiri japua. 2- 3Eihua pu tihue'ixaatya'aca'a aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari. Ayaa pu tihue'ixaa seij cɨme'e ɨ nyuucari. Ayan tɨcɨn: ―Xaanamuajri'i muan. A'atɨ tɨ nu'u ti'ihuastyahua'a, u pu á'umej tɨ tyaja'ahuaste'en, 4Aa pu auma'acaa ratáhua'anáa ɨ imue'eri. Seica pu juye jetze a'uvatzɨ́jraa. Aj mu mi pina'ase utya'ɨmɨ ava'acanyáa, maraara'aje'ipɨ. 5Ajta nu'u seica huavatzɨ́jraa tyetye tzajta'a a'u tɨ cai eihua chuej á'uca. Yaa pu'i tyaja'ure'enye, a'ini capu huatyetyee ɨ chuej tɨ tzajta'an iru'ucarutixɨ'ɨn ɨ jiinya'ara'an, ca'anacan pu huara'apɨstaca'a ɨ chuej. Aj pu'i ca'anacan ajnyajxɨ ɨ imue'eri. 6Ajta tɨ'ɨj u e'ire'enye ɨ xɨcaj, tɨ'ɨqui huara'ahuaa xɨcaj cɨme'e ɨ tɨ tyu'unyej. A'ini capu ajtánaana'ajma'aca'a, aɨj pu cɨn huara'ahuaa. 7’Ajta seica ɨ imue'eri, au pu a'uvatzɨ́jraa a'u tɨ tzicare'e a'uvaatɨma'acaa. Tɨ'ɨj aɨn tzicare'e huavaujse. Tɨ'ɨqui aɨn tzicare'e ra'ava'ana aɨjna tɨ tyu'unyej. Aɨj pu cɨn cai huacɨɨraca'a. 8Aru seica pu nu'u aun a'uvatzɨ́jraa a'u tɨ a'uré'en ɨ chuej. Aɨ pu huanyej. Tɨ'ɨj huavaujse, aj pu'i tyamua'a tyu'ucɨɨraca'a. Seica ɨ imue'eri, ayaa pu caté'etejma'aca'a ɨ cuuxa'a jetze seij tɨ ajtanyéj i'icɨɨri a'achu cumu seite japuan tamuaamuata'a ɨ jatzi. Ajta seica ayan caté'etejma'aca'a a'achu cumu hueicate. Ajta seica anxɨte pu caté'etejma'aca'a seij ajta seij. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a ɨ Jesús. 9Ajta ayan tihue'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a a'atɨ huityajnamua, che'e aɨn raanamua tyamua'a naa. 10Matɨ'ɨj mi a'ucɨj ɨ tyaɨte. Aru camu naijmi'i. A pu a'utyajturaa ɨ Jesús. Majta seica ɨ maj naijmi'i á'ujhua'anya'a hua'a jamuan ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua a'ara'ase. Matɨ'ɨj mi meyan tiraataihua'uri'i a'ij tɨ huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari tɨ raaxajtaca'a. 11Ajta aɨn Jesús, ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Muejmi pu Dioj tyu'ixaa a'ahuaritaacan cɨme'e aɨjna ɨ tɨ huatáuravaataca'a ɨ Dioj jemi a'iqui ti'iseira'a a'ame ajna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj Dioj ti'itaitya'a a'ame iiyan chaanaca japua. Aru amɨmej má maj a'utyáuu pua'aque, nain pu tihué'itiira nyuucari cɨme'e. 12Ayaa pu tihua'aruure. Tɨ'ɨj tihue'ixaate'en ɨ nyuucari jetze, seica mu meyan tyu'umua'ati tɨcɨn: “Cu xuee teyau'eite ityan.” Ajta matɨ'ɨj ranamuaaran, meyan tɨcɨn: “Tu'ityájnamua ityan.” Aru capu xaa nya'u. Camu yau'eite, camu majta tanamua. Dioj pu tihué'itiira nyuucari cɨme'e mej mi cai yau'eitaa mua'ara'ani, mej mi cai raanamuaa, a'ini camu a'atzu raxe'eve'e mej saɨque tirajtyauni a'ij mej ye'i huarɨni, tɨ'ij aɨn cai tihua'utauuni'i ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi. 13Ajta Jesús pu ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni tzaa sacai yau'eitaa xa'araa eijna i nyuucari? Tɨ pua'a sacai yau'eitaa xa'araa, ¿A'ini ti'irɨ'ɨri sej si seyan yau'eitaa xa'ara'ani ɨ seica ɨ nyuucari? Nu'uri ijii amuaata'ixaate'esin huataujnyátacan cɨme'e a'ij tɨ huataujmua'a i nyuucari tɨ cɨme'en raxa aɨjna ɨ a'atɨ tɨ nu'u ti'ihuastyahua'a imue'eri cɨme'e. 14’Aɨjna ɨ imue'eri tɨ huaste'e, ayaa pu seijre'e tɨj ɨ a'atɨ tɨ a e'etyécha'acanye'e hue'ixaate'e ɨ nyuucara'ara'an cɨme'e tɨ Dioj jemi a'uve'eme. 15Ajta seica ɨ tyaɨte, yaa mu e'en cumu ɨ imue'eri tɨ aun a'uvatzɨ́jraa juye jetze. Aɨ mu naa ti'ijnamua ɨ nyuucara'ara'an tɨ raaxajtaca'a ɨ a'atɨ. Aru, matɨ'ɨj meyan ranamua, aɨ pu tiyaaru'u hua'ari'iraca. Aɨ pu hua'ari'iraca ɨ nyuucari ɨ maj rú'umua'areeracaa ɨ rutzajta'a. 16Majta seica, yaa mu e'en tɨj aɨjna ɨ imue'eri tɨ huahuásti'ihuaca'a ɨ tetej tzajta'a. Anacai pu hua'aranajchaca'a ɨ nyuucari ɨ maj raanamuajri'i. 17Aru cumu cai eihua ajtanáana'ajme, aɨj mu cɨn rajpueitzi mua'aye'i maɨjna cɨme'e mej seica hua'axaahuari'ira cɨme'en ɨ nyuucari, na'ari tɨ pua'a seica a'ij pua'a mahua'aruure, cɨj mu'u te'eviicue'i. Ca'anacan mu ma yuuraini. 18’Majta seica ɨ tyaɨte, ayaa mu e'en tɨj ɨ imue'eri tɨ huahuásti'ihuaca'a a'u tɨ a'utzicare'ejmee. Aɨ mu ranamua ɨ nyuucari. 19Aru eihua pu hua'a jetze ruxe'eve'e a'ij maj rujɨɨmua'a mana'a tirajtyauve iiyan chaanaca japua tyej japuan seijre'e. Ayaa mu huaujmua'amua mej ti'ituava'a. Majta meyan ti'inyacua'atze mej chijtyaani pueenye'en. A'ini tɨ'ɨj pɨ na'a mu meyan ti'imua'atze a'ini ayaa mu ti'ixe'eve'e, capu che'e tya'uve ɨ hua'a tzajta'a mej japuan tyu'umua'ati ɨ nyuucari. Aɨj pu cɨn cai che'e rɨ'ɨri tɨ hua'utavaɨre'en ɨ nyuucari ɨ hua'a tzajta'a. 20’Majta seica, ayaa mu e'en cumu aɨjna ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa japuan ɨ chuej tɨ a'uré'en. Aɨ mu xaa ranamua ɨ nyuucari, majta ɨ rutzajta'a raatyatuasin ɨ rumua'ariira'a cɨme'e. Ayaa pu een tɨj een ɨ imue'eri tɨ huacɨɨraca'a eihua. Seica mu tyu'utyavaɨre'esin eihua. Seica mu tyu'utyavaɨre'esin cumu ɨ imue'eri tɨ huacɨɨraca'a a'achu cumu seite japuan tamuaamuata'a tɨ caté'etejme, seij ajta seij. Majta seica cumu ɨ tɨ huacɨɨraca'a a'achu cumu hueicate tɨ caté'etejme, majta seica meyan e'en cumu ɨ tɨ huacɨɨraca'a achu cumu anxɨte, seij ajta seij. 21Ajta ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿A'ini tyajamua'amitejte'e muejmi? Tɨ pua'a a'atɨ ye vé'eme'en, aparaatu tɨ tijajna, ¿A'uni jetze ya'aruuren aɨjna ɨ aparaatu? ¿Ni sicu'u jetze ru'utyáratza, na'ari utaatzi jete ye'iráchajtza?. Capu xaa nya'u aa ya'utya'avaata, silu an pu eijre'e ya'ujchájtza, ánɨmɨ tɨ'ij a'ɨmɨ a'atányeeri'icɨj. 22Ti'itɨ tɨ a'ij tyi'aviitzi'i, capu ayan eenye'en a'ame tɨj na'a rusen cɨme'e, silu huataujseijrata a eijre'e. Na'ari ti'itɨ tɨ a'ij aviitzi'i cɨn ti'imuari'ihua, aj pu'i mua'areeri'ihuan. 23Muan xu saj rarɨ'ɨrejve. Xaanamuajri'i. ―Yaa pu tihue'ixaa ɨ Jesús. 24Ajta ayan tihue'ixaa tɨcɨn: ―Rɨ'ɨ xu'u tiraanamua i sej ti'inamua. A'achu saj caj ti'ijnamua ɨ nyuucari, ayaa pu che'eta na'a Dioj tyajamuaata'asin muejmi sej si eitze'e yau'eitaa xa'ara'ani. Ajta aɨn, auche'e pu eitze'e tyajamuaata'asin i sej ranamua. 25Ayaa pu te'eme. Tɨ pua'a a'atɨ rɨ'ɨ ti'ijnamuajrave, Dioj pu raata'asin tɨ eitze'e yau'eitaa a'ara'ani. Ajta, tɨ pua'a a'atɨ cai rɨ'ɨ ti'ijnamuajrave, Dioj pu rá'ari'ira a'achu tɨ caj ari tiyau'eite. 26Ajta ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'irɨnyaca matɨ'ɨj meyan rɨjca a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj. Yaa mu'u huatamui'iraca tɨj huavaujse'en ɨ imue'eri tɨ a'atɨ raahuaste. Aɨjna ɨ a'atɨ ratáhua'anáa pu auma'acaa ɨ imue'eri. 27Tɨ'ɨqui huatacutzi aɨjna ɨ a'atɨ. Aj pu ijta'i í'ijɨsti tɨ'ɨjta'i ájchesin. A'ateeri tɨ huacáitɨma'a a'ame. Aj pu'i ajnyejsin, tɨ'ɨj i vaujse'en. Aru aɨjna ɨ a'atɨ, aɨ pu cai ramua'aree a'ij tɨ ye'i te'ejnyej ɨ imue'eri. 28Aɨjna ɨ chuej pu hui rusaɨj rɨ'ɨ raruuren tɨ huavaujse'en ɨ imue'eri. Anacai pu ajnyejsin ɨ huaacɨxa'a. Aj pu'i ɨ huijmueeyu. Tɨ'ɨqui ijta'i mueiyujra'an jetze cányejsin ɨ jatzi. 29Tɨ'ɨj aɨn huaca'anáa ɨ jatzi, aj mu mi u ya'atzaanan. Pu'uri ijii tyaja'ure'enye a'anaj xɨcajra'a jetze mej jetzen ti'itza'anaca. 30Ajta ayan tyu'utaxajtaca'a ɨ Jesús tɨcɨn: ―¿A'ini ye'i ti'irɨ'ɨri tyej ti teyan raataxaj a'ij tɨ ye'i tie'ijta ɨ Dioj? ¿Ti'itajqui nyuucarijra'a ruxe'eve'e tyaj raataxaj a'ij tɨ ye'i ti'irɨnyaca Dioj tɨ e'eseijre'e? 31Ayaa pu een cumu ti'itɨ tu'upi tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn mostaasa. Ayaa pu e'en tɨ eitze'e cɨle'en cai maa seica jatzijra'a tɨ yan seijre'e iiyan chaanaca japua. 32Tɨ'ɨj huasti'ihua aɨjna ɨ jatzi, aj pu'i vaujse'en. Tɨ'ɨj huavaujse'en, eitze'e pu maj ajtɨtɨ'ɨ a'aye'i cai ɨ pi'ista tɨ yan seijre'e iiyan chaanaca japua. Tyamua'a pu ti'ipuápua'amee ɨ cɨya'ara'an. Ajta ɨ xamue'ira'an, tyamua'a pu tya'antajíya'umee. Aɨj pu cɨn rɨ'ɨri maj pina'ase jetzen tihuaurituajte'en tɨ huaquen tzajta'a. ―Ayaa pu tihue'ixaa ɨ Jesús. 33Ayaa pu tihua'amua'atyahua'a ɨ nyuucara'ara'an cɨme'e tɨ Dioj jemi e'ema'acan. Eihua pu tihue'ixa'atyahua'a nyuucari cɨme'e a'achu maj caj té'eviicue'iracaa maj raanamua. 34Ti'itɨ tɨ a'ij tɨ tihue'ixa'atyahua'a ɨ tyaɨte, Jesús pu ayan tihue'ixa'atyahua'a nyuucari cɨme'e tɨ cai a'ahuauritaa. Aru aɨ pu tihue'ixa'atyahua'a aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a a'ij tɨ huataujmua'a naijmi'i ɨ nyuucari huataujnyátacan cɨme'e. 35Ajna xɨcajra'a jetze, tɨ'ɨj ari tyechumua'ari, Jesús pu hua'uta'ixaa aɨme ɨ mej jamuan á'ujhua'anya'a. Ayan tɨcɨn: ―Tiche'e antacɨɨnye utan pujme'en. 36Matɨ'ɨj mi a huaja'uhua'axɨ ɨ tyaɨte. Aj mu mi yá'utɨɨ ɨ Jesús jetzen ɨ baarcu aun tɨ a'utyavaaca'a. Majta seica a'ucɨj sei jetze ɨ baarcu. 37Aj pu'i huata'aacaraca'a tyamua'a ca'anin cɨme'e. Apuutzari pu tyamua'a á'uxɨjva'a. Aj pu'i vivejmá'a tyujta'ahua'a ɨ jaj. Tɨ'ɨj i atyáxɨra'axɨ ɨ baarcu jetze. Pu'uri tɨn ava'ɨstijma'a ɨ baarcu jetze. 38Ajta aɨn Jesús, aɨ pu a'acujcaa cɨtzajta'an pujme'en ɨ baarcu. Timu'utzi pu huama'acaa. Aj mu mi raajɨste. Meyan tɨcɨn: ―Maeestru, ¿ni cai a jetze ruxe'eve'e tyej teri tɨn cui'ini? 39Aj pu ca'anacan ájche ɨ Jesús. Aj pu'i raatyápua'ari ɨ aaca. Ajta ayan tiraata'ixaa ɨ jaj, tɨcɨn: ―Capej che'e sihuajna. Xaatapuá'ajta. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a. Aj pu'i huatyapua'araca'a ɨ aaca. Ajta a'uráujjé'iyi a'araa ɨ jaj tyamua'a naa. 40Aj pu ijta'i Jesús hua'uta'ixaa ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, ayan tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn huapɨ'ɨ setyu'utatzɨn?. ¿A'ini een cɨn sacai ra'atzaahuate'e ɨ Dioj? ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a. 41Tyamua'a mu mi eihua tyu'utatzɨn. Majta meyan tyú'urixaatya'acaa maɨjna cɨme'e mej tyu'utatzɨn. Meyan tɨcɨn: ―¿Ti'itajni tevijra'a pueen? Amɨ pu tihue'ijte'e ɨ aaca, ajta ɨ jaj. Nain mu cɨn ra'aste. ―Yaa mu tyu'urixaatya'acaa.
Copyright
Learn More


text:
Ne
Ne (en lìgure: Né) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 64,1 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borzonasca, Carasco, Casarza Ligure, Cogorno, Lavagna, Maissana (SP), Mezzanego, Sestri Levante, Varese Ligure (SP).
El cümü de Ne, el quàrt per superfìce 'ndèla pruvìncia, l'è sitüàt en val Graveglia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla. El fà part apò a del Parco natüràl regiunàl de l'Aveto.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ne l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Historia(s) e maletgs da Tujetsch - quei ei igl essenzial cuntegn da mia pagina. Aschia anflas Ti ina massada informaziuns sur da Tujetsch.
Giu Las Rueras - il Rein aunc buca curregius ed ina cuntrada da faners!
La pagina Genealogia presenta las numerusas famiglias tujetschinas naven dil 17avel tschentaner tochen l'entschatta dil 20avel. Historia - Las publicaziuns sur da Tujetsch ein numerusas. Ina roschada da quellas ein d'anflar sin quella pagina. Ulteriuras informaziuns davart Tujetsch anflas Ti era sin la pagina dil Forum cultural Tujetsch e digl Archiv communal da Tujetsch. A nies capo scriptur Vic Hendry ei ina ulteriura pagina dedicada. Ella presenta sia biografia e bibliografia cun biaras recensiuns ed autras informaziuns.
Bien divertiment da sfeglir e perscrutar mia pagina. - La Val Tujetsch ha ina historia fascinonta e quella ei d'attribuir a sia situaziun geografica ed alla bellezia dalla val!
Tarcisi Hendry
Il Cadruvi cun la veglia casa da scola cun suren la habitaziun dil caplon. Da vart dretga fuvan las localitads pigl equipament dils pumpiers. Ils anno 1940/50 han duas stizuns anflau dacasa ella part suten cun l'entrada ensi; quei ein ils cusunzs Placi Beer e Placi Berther, il calger Alexander Schmid e plitard la fatschenta da sport da Teofil Schmid-Venzin.
Ina part dalla Val Tujetsch: Egl emprem vonn dalla val: emprema squadra cul vitg da Sedrun; secunda squadra cun Gonda e Camischolas, tiarza squadra cun Zarcuns e Rueras, quarta squadra cun Dieni. El secund vonn schai Selva e Tschamut sesanfla all'entschatta dil tierz vonn.


text:
Verba volant, scripta manent
Verba volant, scripta manent l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr a la lettra "El paròli i vólen via, mèinter che i scrìt i armàgnen", ch' a s pól intènder perchè, quànd el paròli i nn' în mìa scrìti, l' agìnt la fa présti a cambièr-i u a śminghèr-i, sèinsa vlér mo anca s' a gh' fa comed, meinter che invéci quand un al scrìv di quèl, el persòuni interesèdi i pólen sèimper turnèr lè a léś'r al scrìt p'r i riferimèint recìproc.
A s sà ch'l ìs dìt cla frèś chè anc' al senatōr romàṅ Caius Titus durànt na só orasiòun.
La paròla scrìta l' è anca la premèsa per tùt chī documèint ch' a se stùdia in dla storia, vist che sèinsa 'd lōr a-j-a'rès'n sèimper duvû tór e indvinèr egl' infurmasiòun 'd al pasê sól dai schèv archiulògic.


text:
Tirolo (BZ)
Tirolo (Tirol) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 2 464 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 25,59 km² e 'na densità de 96 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caines, Lagundo, Merano, Moso in Passiria, Parcines, Rifiano, Scena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Thymelaeaceae
Thymelaeaceae l'è 'l nòm de 'na famìa botànica cosmopolita de l'ùrden de le Malvales. La töl dét 50 zèner e 898 spéci.[1]
De chèsta famìa fà part perlopiö piànte a portamènt de àlber o arbùsto, ma h'è pò a 'na quach piànta rampicànt e erbàcea.
El ciclo biològich el pöl véser anöàl o perène. L'altèsa de chèste piànte la pöl nà de póch ghèi e 'n méter per le spéci europèe, pòa de piö per chèle extraeuropèe. Le fùrme biològiche piö frequèncc (sèmper per le zòne temperàde europèe) i è nano-faneròfite (NP) e camèfite sufruticùze (Ch suffr), che völ dì che i è piànte perèni e lignùze a la bàze, coi böcc che pàsa la stagiù frèda colocàcc a 'n altèsa del teré de póch ghèi; le pursiù erbàcee le sèca töcc i agn e scàmpa apéna le pàrcc lignùze. De föra de l'Europa se pöl troà pò a fùrme de tipo faneròfite arbòree (P scap).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp de sòlit l'è lignùs co la scórsa bèla düra, fibrùza e löstra; se pöl troà de le spéci sènsa ramificasiù (chèle a portamènt prostràt) o coi ram laterài pò a bastànsa cunsistèncc (chèle piö àlte e gaiàrde).
Le fòie le pöl véser de chèle che rèsta sö 'ndèla stagiù frèda o de chèle che cröda. Se tróa spéci che le ghe i ha dré a töt el trónch tat altèrne come opòste. La làmina de sòlet l'è sèmpe (mìa dividìda), a òrlo 'ntréch e de dimensiù piötòst pesène. Le g'ha mìa le stìpole e le g'ha 'l gambì cürt o adiritüra le ghe i ha mìa (sèsii).
La caraterìstica principal dei fiùr de le Thymelaeaceae l'è l'asènsa de 'n pereànse complét (pereànse diclamidàt): el pereànse l'è monoclamidàt (o “apetalo”) cioè l'è furmàt apéna del càles. La funsiù vesilìfera (de reciàm) l'è fàda per mès dei sépali che i è culuràcc ie i se 'nsomèa pròpe a dei pétali e 'n chèsto càzo i vé ciamàcc apùnto petaloidi. I fiùr i è perlopiö tetràmer o pentàmer (a 4 o 5 parcc), el pereànse l'è caduco e de culùr ròza, rós, viòla, zalt, bianch, ma pò a virdizì; i è ermafrudìcc (ma gh'è a 'na quach spéce diòica o unisesuàla) e i g'ha simetrìa atinomòrfa (de rar zigomòrf).
La 'nfiurescènsa la pöl véser de tìpo diferènt: i fiùr i pöl véser portàcc a gratilìna de tìpo racemus o terminàla co póch fiùr, ma gh'è pò a sèrte spéci che le g'ha 'nfiurescènse a ombrèla. 'na quach vergöna le g'ha fiùr sùi.
El fröt l'è 'na drupa, o sedenò 'na nus, o 'na bàga o 'na càpsula. De sòlet l'è de fùrma sférica e monospèrma (conden giandì sul e pié de sostànse oleùze).
Le parcc aèree de divèrse spéci de chèsta famìe i è vilinùze.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa de le Thymelaeaceae l'è piö diversificàda endèl emisféro sud che nó 'ndèl nord, co la concentrasiù piö grànda de spéci 'n Àfrica e Austràlia.[2][3]
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zèner de Thymelaeaceae segónt el APWeb:[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Zachary S. Rogers (2009 onwards). A World Checklist of Thymelaeaceae (version 1). Missouri Botanical Garden Website, St. Louis.
- ↑ Vernon H. Heywood, Richard K. Brummitt, Alastair Culham, and Ole Seberg. Flowering Plant Families of the World. Firefly Books: Ontario, Canada (2007)
- ↑ Marline Rautenbach. Figure 1.2, page 7 In: "Gnidia is not monophyletic: taxonomic implications for Gnidia and its relatives in Thymelaeoideae" Digispace at the University of Johannesburg. 8 Jul 2008. (see External links below).
- ↑ Thymelaeaceae en APWeb consultado el 16 de noviembre de 2011


text:
Television
Television l'è na parola noeuva ciappada d'el gregh, che la voeur dì "vision delonsg". L'è vun di sistema de comunicazion pussee cognossuu e drovaa in del mond, e la consist in de la trasmission e recezion a distanza de imagen e de son. L'è anca vun di mezz de comunicazion de massa pussee important.
La vegn considerada ona evoluzion de la radio, che la podeva transmett domà i son, e l'è stada desveluppada in disparaa paes a l'istess temp anca per fin militar intra i dò guerr mondiaj. Dopo de la segonda l'è stada mettuda a desposizion de on gran publegh.
El so vess sempliz, e anca el sò cost inscì bass (in di sti dì chi) l'hann portada a mettes in su 'l medemm nivell di giornaj e la radio per quell ch'el revarda l'informazion e particolarment per quell ch'el gh'ha de fà cont el temp liber, per via dj sò film, telefilm e de tucc i programma de varietà che vegnen trasmettuu.


text:
Gunsan
Gunsan (Hangul: 군산시; Hanja: 群山市) a l'è una cità in del nordest de la pruvincia de Nord Jeolla in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 280,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de 16 distret (dong; 동), vün eup (읍) e 10 myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tacoma, Washington, Stat Ünii d'America
- Windsor, Ontario, Canada
- Yantai, Shandong, Cina
- Pimpri, Maharashtra, India
- Jharkand, Bihar, India


text:
Knutwil
Knutwil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.78 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2040 abitant.
El cumün de Knutwil al se tröva a una altitüden de 541 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büron, Dagmersellen, Geuensee, Mauensee, Sursee, Triengen, Winikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Knutwil l'è menziunaa la prima volta in del secul XII col nom de Gnuthwilare. In del ann 1245 inscambi l'eva staa menziunaa col nom de Knutwile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Knutwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Knutwil (Herrschaft, Vogtei) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua araba
La lengua araba (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o semplificaa a عَرَبيْ ʿarabī) l'è una lengua semitica, del grüp central, imparentaa cun l'ebraich e l'aramaich, che i vegnen tüt zü da la lengua proto-semitica.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i pais arab se parlann tanta variant diferent de la lengua araba, che de suent i gh'hann anca di diferenz bej marcaa.
Anca se l'esista un Arab üfizial e standard che l'è druaa int i scrit e in sitüazion furmal, int la cumunicazion de tüt i dì la gent la dröva i vari dialet, o lengue ch'i parlen indué i stann.
Quej dialet chì i pören anca vess no cumprensibil intra de lur, a seconda dai region arab. In particular i dialet del Maghreb, che in Arab vör d' Ucident i henn cunsideraa fess divers da l'Arab standard. La cunusienza de l'arab üfizial la dipenda fort dal nivel d'istrüzion, giamò che l'è 'na lengua che la gh'ha mia de parlant nativ, e donca l'è imparaa dumà a scöla.
Al dì d'incö el dialet egiziàn e quel siriàn-libanés i henn tra i püssee cugnussüü e di volt i henn druaa cume lengua franca da la gent che la parla dialet mia comprensìbil.


text:
Francesco Hayez
El Francesco Hayez (Venessia, 10 febràr 1791 – Milàn, 26 nuembor 1882) l'è stai un pitùr d'urigin venessiana[1], cunsideràd cume el massim espunént dal rumanticìsm storich italiàn.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Francèsch l’è nassüd ind una familia d’urigin pupulàr. El pador Giuàn l'era de urigin francés; la mador Chiara Torcella l’era de Müràn.
El picul Francèsch l’era ültim de cinch fiöi, cressüd da la surela d'la mador che l'eva spusàd Giovanni Binasco, armadü e mercànt d'art, prupietàri de 'na buna culessión de quador.
Bele da picinìn el mustreva bune qualità de diségn e par quést el ziu l’ha indirissàd a un restauradù par imparà el mesté.
Dopu l’è diventàd garsón dal pitùr Francesco Magiotto cun el quàl l’è stai par tri an. L’ha fai el prim curs de nüd ind el 1803 e ind el 1806 l’ha inissiàd a frequentà i curs de pitüra d'la Növa Academia de Bele Art indùe el gh’eva cume prufessùr Teodoro Matteini.
Ind el 1809 l’ha vinsüd un cuncùrs de l'Academia de Venessia[2] par entrà ind un curs a l'Academia de San Lüca a Ruma. A Ruma l’è stai guidàd dal Canova che’l gh’ha fai da prutetùr ind i an rumàn.
Ind el 1814 l’ha lassàd Ruma dopu un'agressión par fat de cör, e’l s’è trasferìd a Nàpuli indùe gh’è stai cumissiunàd da Gioacchino Murat el quador Ülìss a la curt de Alcinoo.
Ind el 1822 l’è stai ciamàd a insegnà a l'Academia de Bele Art de Brera, cume 'iüt de Luigi Sabatelli. L’è stai prufessùr a l'academia cume giünt fin al 1850, quand, ala mort de Sabatelli n’ha ciapàd la cadrega che l’ha tegnüd fin al 1879[3]. L’è mort a Milàn el 21 disembor 1882 a l'età de 91 an.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò migliùr prudussión artìstega la cunsìst ind una culessión de ritràt che l'ha fai ai om e a le done püssè famùs d'i sò temp: Gioacchino Rossini, Ugo Foscolo, Alessandro Manzoni, Antonio Rosmini, Massimo d'Azeglio, Cavour, ecc[4].
Un elénch cumplét d’le so òpere l'è miga facil parchè el pitùr el firmeva e’l dateva miga i so quador. De solit la data indicada ind i libor l'è miga quela de prudüssión, ma l'è quela de dunassión. Ancasì el Francèsch l’era solit de pitürà püssè d’una volta i stess sugèt cun pìcule mudìfiche o anca sensa variassión.
L'è quest el casu de El Bas, la sò òpera püssè famusa, che l'è staia pitürada in quator versión.
La prima, cumpletada ind el 1859, l'è cunservada a Milàn ind la Pinacuteca de Brera, menter la variànt triculùr che l'è stata realisada ind el 1861 per la familia Mylius, in bianch, russ e verd in ucasión de l'ünità d'Italia, l'è staia vendüda a l'asta da Sotheby's a Lundra, el 12 nuembor dal 2008.
Crìtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò art l’è basada sü bune capacità de disegnadù. La magiùr crìtica che la vegn faia ai sò mesté, l’è che i en fred e artificiùs. Par quest el so rumanticìsm l'è sempor stai cunsideràd furmàl e miga sustansiàl.
Galerìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Ritràt de familia (1807)
Müsé Luigi Bailo, Trevìs
-
Aristotel (1811)
Galerìa de l'Academia, Venessia
-
-
-
-
I vespor siciliàn, Scena 1 (1821-1822)
Culessión privada, Milàn
-
-
-
L'ültim bas de Rumeo e Giülieta (1823)
Vila Carlotta, Tremèss
-
La Madalena penitént. (1825)
Cìvica Galerìa d'Art Muderna, Milàn
-
Ritràt de Carolina Zucchi (1825)
Müsé Civich d'Art Antiga de Türìn
-
-
Venere ch'la schersa cun dù culumbe (Ritràt d'la balerina Carlotta Chabert) (1830)
Müsé d'Art Muderna e Cuntempuranea de Trent e Ruverét, Trent
-
-
-
El bagn d'le Ninfe (1831)
Culessión privada, Lügàn
-
I profugh de Parga (1831)
Pinacuteca Tosio Martinengo, Bressa
-
-
-
Betsabea al bagn (1834)
Culessión privada, Lügàn
-
Ruth (1835)
Culessión Cumünàl d'Art Antiga, Bulogna
-
L'asedi de Gerüsalèm (1838-1850)
Palass Reàl, Türìn
-
Udalisca sdraiada (1839)
Culessión privada, Milàn
-
La scarcerassión de Vettor Pisani. (1840)
Vila Carlotta, Tremèss
-
-
Ritràt de l'imperadù d'Austria Ferdinando I d'Asburgo. (1840)
Müsé dal Rissurgimént, Milàn
-
Ritràt de Alessandro Manzoni (1841)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
I dü Foscari (1842)
Galerìa d'Art Muderna, Firénss
-
-
-
Sansón e'l León (1842)
Galerìa d'Art Muderna, Firénss
-
-
I vespror siciliàn, Scena 3 (1846)
Galerìa Nassiunàl d'Art Muderna, Ruma
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Ritràt de Massimo d'Azeglio (1860)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
Ritràt de Camillo Benso Cunt de Cavour (1864)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
-
-
I ültim mumént dal doge Marin Faliero (1867)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
-
Ritràt de Gioacchino Rossini (1870)
Pinacuteca de Brera, Milàn
-
-
Un vas de fiùr sü la finestra de un harem (1881)
Pinacuteca de Brera, Milàn


text:
17 08
Ol dé 17 de óst l'è 'l 229 ( 230 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 137 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de óst al è ul dí da pòost 229 ( 230 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 137 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1353 - mar Mediterane, daàt de l'Algher (Sardegna): la flota de Bernat de Cabrera la trà zò i Zenes in la bataja naval de Quart.
1358 - València: öna gran piena del Túria la assota l'Horta e la ghe causa plö de 400 vítime.
1705 - Dénia (la Marina Alta): ol maressal de camp Joan Baptista Basset i Ramos al desbarca a la éla, ocüpada per i filipis·c e, col söport de la popülassiú, al ghe proclama Carl III come rei lesítim (guèra de Sücessiú).
1930 - Sant Sebastià: i representac repüblicà de töt ol stat Spagnöl, i acorda, al Pat de Sant Sebastià, la istaurassiú de la Repüblega e de liquidá la monarchia borbònega.
1945 - Indonésia: ol paes al adagna la independensa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Iran
L' Iran (ايران in parsi) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Irak, a la Türchia, al Turkmenistan, a l'Armenia, a l'Azerbaigian, a l'Afghanistan e al Pakistan.
La capital a l'è Teheran.
Al gh'ha una süperfiss de 1.648.695 km² e una pupulaziun de pressapoch 70 miliun d'abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iran al se ciamava Persia fina al 1935.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iran (nom ufizial: جمهوری اسلامی ايران = Repübliga Islamica de l'Iran) a l'è una repübliga.
El "Cap Suprem" del paes a l'è l'ayatollah Ali Khamenei (del 1989).
El president a l'è el Hassan Rohani (del giügn 2013).


text:
25 11
Ol dé 25 de noèmber l'è 'l 329 ( 330 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 37 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de noèmber al è ul dí da pòost 329 ( 330 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 37 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1905 - Barcelona: col pretest de la pöblegassiú d'öna barzeleta crítega, di militar Spagnöj i assalta e sachesa la sé del setmanare satíregh ¡Cu-Cut! e del diare La Veu de Catalunya; ol goèrn Spagnöl al suspent i garansie costitüssionale a la sità e al impülsa la Llei de Jurisdiccions (Les de zörisdissiú) (Facc del ¡Cu-Cut!).
2005 - Paris: la UNESCO la declara la Patum de Berga Patrimone Oral e Imaterial de la Ümanità.
1491 - Granada (al-Andalus): l'esèrsit Castejà al ghe scumensa l'ases ch'al posarà fí al Regn de Granada, ol Darér Regn mösölmà a la Penísula Ibérica.
1936 - Berlin (Zermania): Zermania e ol Zapú gh'i signa ü pat de colaburassiú per defendí-ss d'ü possíbel atach Soviétegh (Pat Anti-Comintern), gjöst ü mes daspus che Hitler e Mussolini i proclamass l'ass Roma-Berlin.
1975 - Surinam: chèst paes s'independisa di Paes Bass.
2005 - Rafah (la franza de Gaza, Palestina): Mahmoud Abbas gh'al inaügüra ofissialament ol post de frontera con l'Esit che Israel al ía sart sö ol 7 09 del 2005, öna ölta finida la retirada de la franza de Gaza, daspus 38 agn d'ocüpaciú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1562 - Madrid (Spagna): Lope de Vega, scritur Spagnöl (m. 1635).
1870 - Granville (la Normandia, Fransa): Maurice Denis, pitur, crítich e teòrich de l'art Fransesa, integrat al moviment artístich i nabís (m. 1943).
1915 - Valparaíso (Sile): Augusto Pinochet, militar, polítegh e ditadur Siles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1903 - Sukarrieta (Biscaja, ol Paes Basch): Sabino Arana, pàder del nassiunalesm Basch (n. 1865).
1960 - Ojo de Agua (provínsa de Salcedo, la Repüblega Dominicana): i sorele Mirabal, int ün assident de trànsit pro·ocat per di agenc de Trujilo (n. 1924, 1927 e 1935).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial contra la violensa vèrs i done, istitüit per i Nassiú Ünide ol 19 10 de 1999 in recordansa di sorele Mirabal
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Borneo
El Borneo (in indunesian Kalimantan) a l'è la terza isula püssee granda del mund e quela püssee granda del rosc de isul indunesian, cunt una süperfiss de 743.330 km2. El teritori del Borneo l'apartegn a trì stat: l'Indunesia, la Malaysia e'l Brunei. El Borneo al bagnen el Mar Cines meridiunal a nord e a ovest, el Mar de Sulu al nord-est, el Mar de Celebes e'l Stret de Makasar a est, e'l mar de Giava e'l stret de Karimata a süd.
Inturna a l'isula del Borneo, a gh'hinn i isul de Sumatra, Giava, Sulawesi e i Filipinn.


text:
Agnieszka Radwańska
L’Agnieszka Radwańska, (Cracòvia, 6 ad Mars dal 1989, IPA: [aɡˈɲɛʂka radˈvaɲska] scólta'l chè) l'è na tenìsta pulàca ch'l'è stada la nùmar dū dal mónd (al 9 ad Luj dal 2012). L'è élta 172 cm e la péśa 56 chilo.
L'è stada la prima tenìsta pulàca bòna ad vìnsar un turnèo in dal sircùit più grand (in sal cimènt ad Stucólma, in d'l Agóst dal 2007 cóntar la Vera Duševina) e anc la prima dal sò paéś a guadagnàr almànc un migliòṅ ad dòlar, rivànd anc a muciàr-an sù ùndas.
In dal Luj dal 2013 l'asuciasiòṅ catòlica pulàca ciamàda «A m vargógn briśa ad Geśù» la l'à casàda via da i sò iscrìt parchè lē, fra i sò mémbar da 'l 2011, l'iva decìś ad far-as tōr śò cavàda śò da la rivìsta Espn[1].
Caréra
In dla sò caréra l'à vins dódas turnèo WTA (nóṿ in sal cimènt, cun anc dū Premier Mandatory, Pechîṅ 2011 cóntar l'Andrea Petković e Miami 2012 cóntar la Marija Šarapova).
A 'l inìsi dal 2013 l'à purtâ a cà in dal gir dna stmana dū tìtui a Auckland e Sydney, chè dand la paga a la Dominika Cibulková par 6-0 6-0. Par cóntar l'à mulâ par strada quàtar tìtui in finàl, i prim dū lasànd-i a la Svetlana Kuznecova e pò, in dal 2012, pardénd a Wimbledon 1–6 7–5 2–6 cóntar la Serena Williams e a Tokyo 0-6 6-1 3-6 cóntar la Nadia Petrova.
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Radwańska nuda in sna rivìsta, casàda via da l'asuciasiòṅ catòlica pulàca Corriere.it, 15 ad Luj dal 2013


text:
Misterbianco
Misterbianco (en Latì Medieval: Monasterium Album; en Sicilià: Mustarjancu) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 6 km a òvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 45.961 e 'na superfìce de 37,5 km².[1]
El teretóre de Misterbianco el töl dét apò a le frasiù de: Piano Tavola, Poggio Lupo, Lineri, Belsito e Serra.
Misterbianco l'è tacàt ai cümü de: Camporotondo Etneo, Catania, Motta Sant'Anastasia, San Pietro Clarenza.


text:
Arno Camenisch
Premis federals da litteratura 2012
Arno Camenisch
è naschì l’onn 1978 a Tavanasa en Grischun e scriva en tudestg e rumantsch sursilvan. El ha studegià a l’Institut litterar svizzer a Bienna, nua ch’el abita er. Il roman «Sez Ner» è apparì dal 2009 tar Urs Engeler, suandà da «Hinter dem Bahnhof» l’onn 2010 ed «Ustrinkata» dal 2012. El ha gia survegnì divers premis, tranter auter il Premi Schiller da la ZKB e gia duas giadas il Premi bernais da litteratura (2010 e 2011). Ils texts da Camenisch èn vegnids translatads en 18 linguas.
«Ustrinkata»
Solothurn, Engeler-Verlag 2012
ISBN 978-3-033-03028-2
Il narratur cumpona virtuusamain las vuschs che strasunan e sa maschaidan en la «Helvezia». Per l’ultima giada passentan ins ina saira cuminaivla, avant che tut è bavì si e che l’ustaria dal vitg serra per adina. Ins raquinta anecdotas, fa sgnoccas, discurra da la natira privlusa, sa lamenta dal temp modern, filosofescha davart la vita e la mort, ria e daventa sentimental. Stat la fin da l’ustaria per la fin d’in mund rural? Quest cudesch è l’ultim da la trilogia grischuna dad Arno Camenisch. Mintgin da quests cudeschs mussa en sia moda e maniera co che la sentupada da rumantsch e tudestg po adina puspè esser surprendentamain fritgaivla per il scriver litterar.
Prelecziun da l'autur
Arno Camenisch legia ina passascha or da sia ovra premiada „Ustrinkata“.
Premis
2010 : Premi bernais da litteratura per «Sez Ner», Basel, Urs Engeler Editor, 2009.
2010 : Premi Schiller da la ZKB per «Sez Ner», Basel, Urs Engeler Editor, 2009.
2010 : Premi da litteratura dals Dis da litteratura a Domat, «Premi Term Bel».
2011 : Premi bernais da litteratura per «Hinter dem Bahnhof», Basel, Urs Engeler Editor, 2009.
2012 : Premi federal da litteratura per «Ustrinkata», Solothurn, Engeler-Verlag, 2012.


text:
Castiù
Articol in dialet mantuan
Castión (Castiù 'n bresàn; Castiglione delle Stiviere 'n italiàn) l'è 'n cumün dla Pruìncia 'd Màntua ca 'l g'ha 'na pupulasión ad 22.700 abitant.
Al cunfìna con i paés bresàn ad Calsinàt, Carpenédol, Lonàt e Munticiàr.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Bielurüssia
La Bielurüssia (Бeлapycb in bielurüss) a l'è un paes de l'Europa de l'est.
A l'è tacada a la Pulonia e la Lituania a ovest, a la Rüssia a est, a l'Ücraina a süd e a la Letonia a nord.
La capital a l'è Minsk.
La gh'ha una süperfiss de 207.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 10.300.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bielurüssia (nom ufizial: Pэcпyблika Бeлapycb) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Aljaksandar Lukašenka (del 1994).
El Prim Minister a l'è el Michail Mjasnikovič (del 2010).


text:
Brahmaputra
Ul Brahmaputra l'è un fiümm de l'Asia del süüt, in del sübcuntineent indiaan; l'è lünch inturnu aj 2.900 km e al quata suta un basin de 670.000 km². L'è vün dii fiümm cunt la purtada d'acqua püssee granda al muunt (ca la pöö vèss anca de 150.000 m³/s, intant ca gh'è ul munsun). Ul sò nòmm, in sanscrit, al vöör dì bagaj de Brahma.
Al nass in Tibet cunt ul nòmm de Yarlung Tsangpo e al curr inver est per 1.700 km a un'altèzza media de 4.000 meter sura ul livèll del maar. Cumé ca ul fiümm al và föra dal Tibet, al sa sbassa de bòtt e in del staat de l'Arunachal Pradesh, dopu ca l'a ricevüü dü aflüeent impurtaant (Dibang e Lohit) al sa slarga un bel pu' (in d'un quaj tòcch al riva a vèss larch 10 km) e al töö ul nòmm de Brahmaputra.
Una völta c'al riva in Bangladesh al sa spartiss in dü broch: vüna la sügüta a nà inver süüt cunt ul nòmm de Jamuna e la sa trà deent in del Gange, un'oltra la mantegn ul nòmm de Brahmaputra e la cürva in direzziun südest. In tütt i modi i dü broch sa retruven un quaj chilometer dopu e sa tran deent insema in del Gulf del Bengala cunt un delta ca l'è ul püssee gross al muunt.
Ul fiümm, u mej la sò part bassa, l'è cunsiderada sacra daj Indu, anca se tütt i ann, al teemp del munsun, al vègn föra e ga inunda tütt ul sò teritòri.


text:
Îsla ed Franza
Artéccol in dialètt mudnés
L'Îsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).
Economìa[modifica | mudéfica la surzéia]
In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.


text:
Granèda
Artéccol in dialètt mudnés
La granèda (malgarèina in dialètt carpśàn) l'è un strumèint ch'al se drova per pulìr al cortìl e al paviment ed la cà. L'è fata da un mànegh (ed lègn o ed plastica) e da di fìl ed plastica o (in passê) da di ram ed pianti.
La befana e i strègh[modifica | mudéfica la surzéia]
In dal cherdèinsi popolêr, la granèda l'è al meż ed trasport tipich ed la befàna e da i stregh, fin dal mediêv.
Espressiòun tìpic[modifica | mudéfica la surzéia]
- (MUD) Druver la granèda: Picèr quelchidùn
- (RGN) Dé un mont ad bòtt cun e mangh dla garné:[1] Dèr na muntàgna 'd bòti col mànegh dla granèda


text:
Joseph Smith
El Joseph Smith Junior (Sharon, 23 dicember 1805 - Carthage, 27 giugn 1844) a l'è staa el fondador de la Gesa de Gesù Crist di Sant di Ultim Dì, cognossuda anca cont el nòmm de Mormonismo, oltra che on'importanta figura religiosa e politega duranta i ann '30 e '40 del XIX secol.
In del 1827 el Smith a l'ha scominciaa a fà sù ona regligion cont el scoltà di messagg che on angiol el ghe aveva mostraa sora di tavol doraa, che parlaven de ona visita de Gesù Crist aj indigen de l'America, In del 1830, el Smith l'ha pubblicaa quij rivelazion chì in del Liber de Mormon e l'ha fondaa la soa noeuva gesa.


text:
29 02
Ol dé 29 de febrér l'è 'l 60 dé de l'an del calendare gregorià; manca 307 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de febrér al è ul dí da pòost 60 dal an dal calendari gregurian; i manca 307 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La restructuraziun da la Lia Rumantscha duai resguardar la realitad
Communicaziun a las medias dals 18 d'october 2016 (reacziun sin las propostas da restructuraziun da la Lia Rumantscha)
Per la radunanza da delegadas e delegads 2016 propona la suprastanza da la Lia Rumantscha d’iniziar ina restructuraziun da ses organs. Quella idea na persvada betg.
Sco consequenza a la dieta «LR19» propona la Lia Rumantscha (LR) trais variantas per ina restructuraziun interna. La Pro Svizra Rumantscha (PSR) – sco uniun betg affiliada a la LR – n’è betg cuntenta cun questa reacziun che para dad esser malponderada. Per l’ina ha quai da far cun l’intenziun sezza, per l’autra è la PSR persvasa ch’igl è necessari che la LR sa fatschentia l’emprim cun la strategia per ils proxims onns e pondereschia pir lura tge structura che serva il meglier a questas finamiras.
Las restructuraziuns preschentadas da la LR na promovan betg ina collavuraziun ed in sentiment d’unitad. Surtut la terza proposta cun l’idea da stritgar la participaziun da las organisaziuns tematicas sco la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), la Societad Retorumantscha (SRR), l'Agentura da Novitads Rumantschas (ANR) u l’Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR) è in svilup sbaglià, gia che quellas uniuns s’engaschan fermamain per il rumantsch en divers secturs. Ins survegn l’impressiun che la suprastanza da la LR haja prendì ina decisiun plitost sperta. Perquai preschenta la PSR ina quarta proposta (da chattar qua: proposta PSR) che cuntegna ils suandants puncts impurtants:
- La suprastanza da la LR vegn augmentada a set sezs.
- La LR integrescha ina cumissiun cun la finamira da controllar las mesiras per la protecziun dal rumantsch.
- La radunanza da delegadas e delegads (RD) percunter vegn redimensiunada ed ha dapli responsabladad strategica envers la suprastanza. La RD sa cumpona vinavant da tut las uniuns affiliadas e quai da maniera che la cumposiziun correspunda a las relaziuns da la populaziun rumantscha actuala.
L’impurtant stuess esser che persunas motivadas ed interessadas per il rumantsch hajan la pussaivladad da pudair decider davart l’avegnir da la lingua e cultura. Cun exluder tschertas uniuns da la RD cuntansch’ins exact il cuntrari. Perquai fa la PSR ina nova proposta sco uniun independenta da la LR e supplitga la LR da preschentar quella a chaschun da la RD.
La proposta da la PSR sco document
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Barbla Etter, Jon Bischoff, Flurin Bundi, Clau Dermont e Martin Cantieni
Commentaris
Da cumplots fictivs
Communicaziun a las medias dals 26 da settember 2016 (reacziun a l'artitgel «In postulat – ed ina resoluziun encunter quel» en La Quotdiana)
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) è perplexa da la reacziun da la Pro Idioms e da la vieuta da Martin Candinas en connex cun il postulat Semadeni «Allegra, il rumantsch e talian duain viver». Il postulat pretenda curt e bain dal Cussegl federal da preparar in rapport che duai dar pled e fatg davart la promoziun da las linguas minoritaras en il chantun Grischun.
En la motivaziun dal postulat menziuna Silva Semadeni sfidas sco las fusiuns da vischnancas u l’acceptanza difficila dal rumantsch grischun sco puncts nuschaivels per la protecziun dal rumantsch. Ma la Pro Idioms interpretescha questa constataziun – che la dispita davart il rumantsch grischun saja nuschaivla per la pasch linguistica – para sco promoziun zuppada dal rumantsch grischun. Mintgin che legia il postulat sto dentant constatar ch’el na cuntegna nagina formulaziun che pretenda ina promoziun dal rumantsch grischun – ni avertamain ni «a la zuppada».
La resoluziun da la Pro Idioms encunter il postulat che s’engascha per il rumantsch ed il talian fa la parita d’esser ina chaussa da principi. Gia be ils dus pleds «rumantsch grischun» paran da provocar in mecanissem d’opposiziun. Bain vul ella sustegnair tut las «stentas per mantener la pasch linguistica», ma ella fa gist il cuntrari.
A medem temp sa senta Martin Candinas obligà da retrair ses sustegn per il postulat, malgrà ch’el ha sez suttascrit quel. Questa vieuta senza arguments fundads è curiusa e betg vardaivla per in politicher versà.
La Pro Svizra Rumantscha è conscienta ch’il rumantsch dovra ina promoziun effizienta ed è perquai engraziaivla a Silva Semadeni per ses postulat e ses engaschi a favur da las linguas minoritaras a Berna. La PSR appellescha a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs da salvar il saun giudizi e da sustegnair las stentas per la protecziun e la promoziun dal rumantsch.
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Clau Dermont, Jon Bischoff, Barbla Etter, Martin Cantieni
Commentaris
Commentari da Lutz |
Sch'ins vul las vuschs, san ins buca star da plaid. U vegnir elegius ni recliadad!


text:
Eggersriet
Eggersriet a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.82 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2171 abitant.
El cumün de Eggersriet al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Grub (AR), Heiden (AR), Lutzenberg (AR), Rehetobel (AR), Rorschacherberg, San Gal, Speicher (AR), Untereggen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eggersriet l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 1260 col nom de Egglinsriet.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Eggersriet in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (Arch, 15 genàr 1858 – Munt Schafberg, Puntresina, 28 setembor 1899) l'è stai un pitùr d'urigin trentina.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd ad Arch, ind una famiglia in cundissión ecunòmiche dificil (i Segatini: l’è stai pö el stess pitùr a cambià el sò cugnùm), a la mort d'la mador ind el 1865 l’è stai mandàd dal pador a Milàn, in cüstòdia d’la fiöla de prim let, Irene. Privàd de ‘na familia vera e propia, Segantini l’ha vissüd 'na giuinessa stupada e sulitaria, de solit vagabunda, tant che ind el 1870 l'è stai saràd sü ind el rifurmatori "Marchiondi", dal quàl ha pruàd a scapà ind el 1871, ma el gh'è restàd pö fin al 1873. Segantini l’è stai pö afidàd al fradelastor Napuleón, che’l gh’èva bisògn de un garsón par el sò laburatori futugrafich a Burgh Valsügàna, indùe el gh'e restàd fin al 1874. Prubabilmént l’è lì che s’è svilüpàda 'na prima idéa artìstega, tant che quànd l'è turnàd indré a Milàn el s’è iscrìt ai curs seràl de l'Academia de Brera, che ha frequentàd par quasi tri an.
A Milàn l’ha vissüd grassie al laurà a la butega de Luigi Tettamanzi, artigiàn decuradù, e all’insegnamént de diségn all'istitüt "Marchiondi". Chel picul sustégn ecunomich chi el gh’ha permìss de andà, dal 1878 al 1879, a l’Academia de Brera indùe l’ha seguìd i lessión de Giuseppe Bertini e migliuràd el propi bagài de savè e d’esperiensa. Chi l'ha fai le prime amicisie ind el ambiént artistich citadìn, in primis cun Emilio Longoni.
L’ha cuminciàd a pitürà ispiràd dal verìsm lumbàrd, ma bele ind el 1879, ind el curs de l'esposissión nassiunàl de Brera, l’è stai nutàd dai critich che i gh’han dai i prim premi: tra i prim sustenidù gh’è Vittore Grubicy, cun el quàl l'ha stabilìd un rapòrt de laurà e de amicissia düràd par tant temp.
Briansa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'an dopu l'ha cunussüd Bice Bugatti, la dona che la sarà la sò cumpagna par tüta la vita. Dopu el s'è trasferìd in Briansa, a Pusiàn, e l'ha lauràd grassie al sustégn ecunomich de Grubicy, a cuntàt cun Emìli Longoni: in ‘sti an chi la sò art la s'è distacada da le impustassión académiche giuanìl, ala ricerca de 'na furma espressiva püssè persunàl e uriginàl. Ind el 1883 Segantini el s'è ligàd cumpletamént al sustégn de Grubicy, cun el quàl l'ha firmàd un cuntràt.
Grisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1886 l'ha lassàd l'Italia par trasferìss a Savognin, ind el cantón di Grisón; ind el curs dal sò percùrs stilistich l'è passàd arént al muimént divisiunista, prima cun qual sperimentassión e cul temp in d'una manera sempor püssè fort.
Ind a cal perìud lì, Grubicy l'ha fai 'na prumussión par lü, tant che l'è diventàd famùs in patria e a l'estor. Ind el 1889 l'è stai presentàd all'Italian Exhibition de Lundra e l'è diventàd ancassì un rispetàd scritùr de giurnàl d’art. Ind el curs del stess an l'ha cuminciàd a integrà la sò caraterisassión artìstega divisiunista cun marcade inflüénse de simbulìsm, suratüt cun alegurìe basade sü mudèi nordich.
Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1894 l'ha lassàd Savognìn e se spustàd in Engadina, a Malögia, anca parchè el desidereva un post püssè tranquìl ala scuerta dal misticìsm: el picul vilàg del’engandina el gh'ha permìss 'na vita sulitaria in cumpagnìa dal maestùs e incuntaminàd paesàg alpìn che l’è mustràd in tüte le sò òpere da cal perìud lì. Da Malögia el se spusteva apena ind i mumént de freg püssè fort, ind el curs di quài el steva in albèrgh a Sogl, in Val Bregaja, cun qual viàg anca a Milàn.
El gh'eva un prugèt grandiùs: la realisassión dal padiglión dall'Engadina par l'Espusissión Universàl de Parìs dal 1900: 'na custrüssión rutunda dal diàmetor de 70 metor cun ai mür 'na gigantesca rafigürassión pitòrega dal panurama engadinés, lunga 220 metor. Anbén el sò prufùnd travài ind l'òpera, la stesa l'è staia spetassada par i cust trop volt. L'è vegnüd anca a mancà el prumèss sustégn finansiari d'i albergadù engadinés, tra i prim cumitént. Par quést el pugèt el s'è trasfurmàd ind el Tritich d'la Natüra (o di Alp), la sò òpera püssè famusa: el tritich pitorich l'è stai però refüdàd, parchè cunsideràd miga in sintunìa cun l'imagin türìstica che i cumitént i vurevun dà a Parìs e l'ha finìd par es mustràd ind el padiglión italiàn.
El Giuàn l'è mort a 41 an ins al Schafberg, el munt che'l se tröva sura a Puntresina, el 28 setembor dal 1899, culpìd da un atàch de peritunìt menter l’era adré a pitürà. Incö el sò corp el possa ind el picul cimiteri de Malögia.
Nassiunalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quànd Segantini l'è nassüd, el cumün de Arch de Trent l'era suta al dumini 'ustrìegh. El picul a l'età de quator an, ind el curs de un'alluvión lè stai salvàd da un citadìn dal paés che par quést l'è stai premiàd cun 25 fiurìn dal guèrn de Viena. Segantini giuinòt l'ha pö vissüd a Milàn. La surela che'l tegneva l'ha miga fai tüt el necessari par fagh ciapà la nassiunalità italiana, anca se l'eva chièst e utegnìd de scancelà quela 'ustrìega.
Sücessivamént, datu che i capurión ‘ustrìegh i evun miga ricevüd cunferma dell'iscrissión, par altor mai avegnüda, ind le liste dall'anàgrafe de un cumün italiàn, l’è stai ciamàd ‘me suldà ind el esercit d'Àustria. Segantini el s'è mai presentàd e par quést l'è stai dichiaràd disertùr.
Püssè tardi, ind el 1886, el pitùr l’è 'ndài a stà prima a Savognìn e pö a Malögia sensa mai ciapà nianca la citadinansa svisra. Segantini el parleva cume prima lengua in milanés e'l scriveva ind un gram italiàn. Ind i Grisón l'ha imparàd i bas dal rumànc e miga el tudésch.


text:
Anna Finocchiaro
Anna Maria Paola Luigia Finocchiaro (Modica, 31 de mars del 1955) l'è 'na pulìtica italiàna, l'è stàda Minìster per le Pari Oportunità.
Laureàda 'n giurisprüdènsa, 'ndèl 1981 la deènta funsiunàre de la Banca d'Italia endèla filiàl de Savona. Pretùr a Leonforte del 1982 al 1985, la deènta sostituto procuratore 'ndèl tribünàl de Catania. Endèl 1987, la vé iligìda deputàda endèle fìle del Partit Comunìsta Italià.
Del 1988 al 1995 l'è stàda apò a consigiér endèl cümü de Catania, prìma col PCI e pò col Partìt Democràtich de la Sinìstra (PDS).
La vé numinàda Minìster per le Pari Oportunità 'ndèl goèrno Prodi I. Endèl 2001 la vé confermàda a la Càmera dei Deputàcc endèle fìle dei Democràrich de Sinìstra e 'ndèl 2006 la pàsa al Senàto coi vóti de la circuscrisiù Sicilia per la lìsta de L'Ulivo.
Endèl 2006 (XV Legisladüra) la vé numinàda capogrùpo a Palàs Madama del grùpo parlamentàr de L'Ulivo.
El 29 de bril del 2008 l'è stàda riconfermàda capogrùpo al Senàto del PD per la XVI legisladüra.


text:
Andelfingen (distret)
El Distret de Andelfingen (en todèsch: Bezirk Andelfingen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 29 847 abitàncc.
El corespónt a la Zürcher Weinland (tèra del vì Zürighés), limitàda del Réno a nòrt e a òvest, del Canton Turgovia a oriènt, de Winterthur a sud e del Irchel a sudòvest.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andelfingen l'è dividìt endèi vintiquàter cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:


text:
Stamp:Cité un lìber
Contnù
Avis[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà d'un lìber. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{Cité un lìber| first=Abraham | last=Lincoln | coauthors=U.S. Grant, Jefferson Davis | title=Resolving Family Differences Peacefully | publisher=Printing Press | location=Gettysburg | year=1861 | editor=Stephen A. Douglas | id=ISBN 0-12-345678-9}}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: Lincoln, Abraham; U.S. Grant, Jefferson Davis (1861). Stephen A. Douglas Resolving Family Differences Peacefully. Gettysburg: Printing Press. ISBN 0-12-345678-9.
Che a varda ëdcò[modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Donat (GR)
Donat a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 7392 abitant e una süperfiss de 4.67 km², e al se tröva a una altitüden de 1043 meter sura al livel del mar.
El cumün de Donat a l'è tacaa ai cumün de Casti-Wergenstein, Clugin, Lohn, Mathon, Pignia, Zillis-Reischen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donat l'è menziunaa la prima volta in de l'ann the middle 12th Century col nom de ad Anede.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)


text:
Ronco Scrivia
Ronco Scrivia (en lìgure: Ronco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 4 496 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 30,5 km² e 'na densità de popolasiù de 147 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Busalla, Fraconalto (AL), Isola del Cantone, Voltaggio (AL).
El cümü l'è sitüàt en val Scrivia söndèna piàna aluviunàla poch delóns de 'na dópia ànsa del torènt Scrivia e l'è seràt de le dò bànde del córs d'àiva de divèrsi mucc, el piö alt dei quài l'è 'l Mut Reale (902 m s.l.m.). El capolöch el se tróa a 33 km de Gènova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ronco Scrivia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
15 09
Ol dé 15 de setèmber l'è 'l 258 ( 259 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 108 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de setèmber al è ul dí da pòost 258 ( 259 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 108 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 608 - Ilisiù de papa Bonifacio IV
- 1682 - XXVI pasàda cunusìda de la cometa de Halley al periélio, oservàda del stès astrònomo Edmund Halley, che 'l la coléga matematicamènt e orbitalmènt a le sò tré pasàde precedèncc.
- 1821 - Costa Rica, Guatemala, Honduras, Nicaragua, e El Salvador i proclàma la 'ndipendènsa
- 1902 - Sorrento: la cansù Torna a Surriento la vé cumpunìda 'n unùr al presidènt del conséi Giuseppe Zanardelli, en vìzita a la cità
- 1916 - El car armàt el vé dopràt per la prìma ólta endèla Batàia de la Somme
- 1935
- Le Légi de Norimberga le ghe töl la citadinànsa ai ebrei todèsc
- La bandiéra nazìsta la vé adotàda come bandiéra todesca uficiàl
- 1940 - Segónda Guèra Mondiàl. Batàia de Inghiltèra: la RAF britànica la stabelés el rècort de aparèchi nemìci sbatìcc zó 'ndèn dé apéna
- 1959 - Nikita Khruščëv el deènta 'l prim leader soviètic a vizità i Stàti Ünìcc de America
- 1966 - Papa Pàol VI l'emàna l'encìclica Christi Matri
- 1975 - Álvaro del Portillo el ghe söcét a Josemaría Escrivá de Balaguer come càpo de l'Opus Dei
- 1993 - A Palermo, endèl quartér Brancaccio, 'na bànda de Cosa Nostra comandàda de Salvatore Grigoli, ciamàt U Cacciatori, la còpa don Giuseppe Puglisi en piàsa Anita Garibaldi, deànti al purtù de la sò cà
- 1996 - A Venésia, el leader de la Lega Nord Umberto Bossi, el proclàma la 'ndipendènsa de la Padania
- 2000 - Cumìncia a Sydney i zöc de la XXVII Olimpìade
- 2001 - Alex Zanardi, pilòta de màchine, el g'ha 'n bröt 'ncidènt endèna gàra CART en Germania, e per le conseguènse de chèsto incidènt ghe vegnarà taiàt vià le gàmbe.
Chi che ch'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1883 - Barcelona: Esteban Terradas i Illa, físegh, matemàtegh e inzegnér Català.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1978 - Barcelona: Ricard Zamora, portér de futbol.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.