text:
Ala fin de novëmber à la Uniun di Ladins dla Val Badia metü a jì en colaboraziun cun le „Salf laûr protezionè“ da Pidrô n pice marcé dl liber, tl ambit dl marcé da Nadè metü a jì dai jogn andicapà. Al é stè na buna ocajiun por ti presentè les publicaziuns dla Uniun ales tröpes porsones dla Val Badia che é rovades adalerch por l’ocajiun y ince por vëne n valgügn libri y n valgönes CDs.
Tla medéma ocajiun à la Uniun metü a jì na rapresentaziun dl teater „Vily y Merendina. A tosc tl bosch“. Tröc geniturs y mituns à podü aprofité por gnì al marcé da Nadè y passè na picia ora a s’la rì deboriada.
30 de novëmber 2008
En colaboraziun cun la Union Generela di Ladins dla Dolomites él da d’altonn dl 2008 gnü metü a jì la pröma ediziun dla „Ladinia Rock Tour“, a chëra ch’al à tut pert le grup „Innuendo“ dla Val Badia, i „Pëufla“ de Gherdëna y le grup „Armonote“ d’Ampëz.
I trëi grups à tignì le pröm conzert a Urtijëi, le vëndres ai 21 de novëmber; le dé dô a San Martin de Tor y l’ultimo dla „Tour“ ia en Ampëz ai 23 de novëmber.
Scemia ch’al à messü gnì stlüt i jus por la tröpa nëi tomada avisa chi dis, à la manifestaziun impò albü n bel suzès. I sostegnidus di grups à fat cotan de strada por i jì do a sü compagns ince tles atres valades. Insciö é n bel grup dla Val Badia rové sides te Gherdëna che ia en Ampëz por sostegnì i „Innuendo“; le medémo à fat i sostegnidus di „Pëufla“. Indöt él stè na buna ocajiun d’incuntada y de barat cultural danter les valades ladines.
La manifestaziun podarà dessigü crësce ti agn che vëgn, cun la partezipaziun de deplü grups, ince dales atres valades ladines.
23 de novëmber 2008
12a ediziun dl festival di cors di mituns
12a ediziun dl festival di cors di mituns
Ai 19 d’otober é le festival di cors de mituns „Ciantéde cun nos“ gnü tignì tl salf dl Palaz di Cungrésc a Urtijëi. La manifestaziun é en chësc ann gnüda metüda a jì dal’Union di Ladins de Gherdëina cun la colaboraziun dla Generela y dles uniuns di ladins dles atres valades.
Por i mituns él na bela ocajiun de conësce i paîsc dles atres valades incër le Sela, mo ince por s’incuntè cun d’atri mituns cun chi ch’ai partësc la medéma ligrëza por la musiga. La manifestaziun à metü man danmisdé cun na mëssa ladina tignida tla dlijia da Urtijëi da siur Eugen Runggaldier y ciantada dal cor di mituns d’Ampëz „Sóen in festa“.
Domisdé s’àl abiné na bela compëda de jënt a d’ascutè le conzert di pici mituns. La presidënta dl’Union Generela Elsa Zardini y la presidënta dl’Union de Gherdënia à albü le plajëi y l’onur de saludé n publich numerus y les autoritês.
I mituns ne s’à nia lascè petlè y à ciantè cun ligrëza les cianties ch’ai â imparè ite te zacotan de mëisc de proes. Insciö n’esi nia mâ sta bugn de comöie i geniturs, mo döt le publich che ti à fat n gran aplaus. Protagonisc dl domisé é stà le “Cor di mutons de Sëlva”, le “Cor di mutons de Urtijëi” y le “Cor di mutons de Runcadic” che rapresentâ Gherdëna; le “Cor dla scora de musiga” y le “Cor di mituns d’Al Plan” dala Val Badia; le “Cor di bec Pentagramma” da Fascia; le “Pico coro Col de Lana” da Fodom; le “Còro sóen in festa” y le “Coro de ra ójes bianches de ra scora de musica de Anpézo” da Cortina. Por stlü jö en belëza à i nü cors ciantè düc adöm l’inn ladin, metü adöm por la pröma ediziun dl festival da Graziano Grossrubatscher, sot la direziun de Paul Senoner de Sëlva che é dagnora stè un di co-organisadus dla manifestaziun.
19 d’otober 2008
cun composiziuns de Luciano Costner y dessëgns de Gabi Mutschlechner
cun composiziuns de Luciano Costner y dessëgns de Gabi Mutschlechner
Te na bela atmosfera d’amizizia tl’ostaria Bad Cortina a Al Plan à la Uniun di Ladins dla Val Badia presentè ai 4 d’otober le pice liber dal titul „Ia y cà“ cun composiziuns de Luciano Costner de Badia, en êrt Luciano dles Dolomites. A sonè y daidé intrategnì le publich êl Christian Pescosta da Corvara y Max Castlunger da San Martin. L’autur é n personaje che düc conësc tla Val Badia.
Al é stè por tröc agn maéster de schi a Badia, a San Ciascian y cinamai di Stac Unis d’America, al à rodé deplü perts dl monn, olach’al à albü la poscibilité de fà i sporc che ti à dagnora plajü: arpizé y jì cui schi d’alpinism. Mo da plü agn incà virel tla natöra: so daciasa é les munts y canch’al é rî tëmp ciafel adassosta te val’ tablé da munt. Al laôra tl bosch y tla campagna por se davagné val’ scioldo pro i paurs. Tröp deplü n’adorel nia. Te süa vita söl lim dla sozieté ti nen capitëiel de vigni sort, al vëiga da n ater punt d’odüda le monn de chël che ël instës fajô pert cina dan da n valgügn agn. Cun sües composiziuns ne n’ôl nia le critiché, mo al scrì sciöch’al la vëiga y cunta de sües esperiënzes da canch’al é gnü „salvare“. Ai tesc de Luciano ti fej da cornisc i bi dessëgns de Gabi Mutschlechner, n’artista jona d’Al Plan che vëgn aprijada tres deplü por so talënt y sües beles pitöres.
04 d’otober 2008
Ai 3 d’otober dl 2008 él gnü portè dant por le pröm iade sön le palch dl teater da Balsan le toch „Iadô chël côl – Hinterm Hügel – Dietro la collina“ dl autur da La Pli Iaco Rigo. Valentina Kastlunger d’Al Plan é stada la regista dl drama che â la vera sciöche tema y olache le jüch danter i trëi lingac ladin, talian y todësch daidâ da capì damì i conflic danter les popolaziuns dl monn. Le toch mët en scena la crisa di valurs tradizionai, che à sciafié da suravire tan dî decà dal côl. Ci che é iadô le côl, chël é por l’autur la vera, che mët döt en prigo, mo che esist y cun chëra ch’an mëss se confrontè. 8 aturs y 10 corisc é sta i protagonisc dla sëra a Balsan y dles rapresentaziuns ch’é gnüdes fates dedô a Porsenù y a Bornech. Laprò êl ince aturs conesciüs sciöche Christine Lasta, Igor Horvat y Pietro Pilla, mo ince düc i atri â bele intan d’esperiënza söles sciables.
Por Valentina Kastlunger é le teater de Iaco stè „n’ocajiun da mëte adöm esperiënzes desvalies por realisé val’ de bel, che ne se tëm nia dal confrunt cun ci che vëgn pité fora dles valades ladines“. Deboriada cun Cristina Cavalli da Milan y Erika Castlunger da Corvara àra insigné ite le teater te n mëis, deperpo che Ludwig Rindler à imparè ite le cor che acompagnâ musicalmënter les scenes teatrales.
Le teater é gnü metü a jì dal’assoziaziun di artisc ladins EPL che à complì i 50 agn, cun le sostëgn dla Uniun di Ladins dla Val Badia.
3 d’otober dl 2008
En ocajiun dla vijita de Papa Benedikt XVI, do l’Angelus tignì a Porsenù ai 3 d’agost, ti à siur Iaco Ploner, Tone Gasser y siur Christian Moroder presentè i tesc liturgics che é gnüs traslatà tl ladin y publicà dala Uniun di Ladins dla Val Badia y en pert dal Istitut Ladin “Micurà de Rü”. Siur Christian Moroder ti à danter l’ater surandè al Papa la verjiun ladina dl Nü Testamënt. Intratan â i libri bele ciafè le “nihil obstat” da podëi gnì adorà te dlijia da pert dl vësco Wilhelm Egger, mo al mancia dötaorela ciamò l’aprovaziun dl Vatican. I trëi rapresentanc ladins à porchël perié le Papa do chëst’aprovaziun. Intratan àl pié do cun ligrëza i libri che ti é gnüs dà y à laldè i trëi por so impëgn!
3 d’agost 2008
Le mercui ai 28 de mà à i cronisc dla Val Badia tignì süa riuniun anuala por ti ciarè al liber de cronica impormò gnü fora y por fà sües valutaziuns. Cun dötes les bunes intenziuns da limité la grossëza dl "Sas dla Crusc" à le liber ince chësc ann superé les 600 plates, en pert ince ciodìche al é gnü injuntè tl’ultima pert le diare dl méde de Pescol Vijo Vittur (autur dl liber: Enneberg in Geschichte und Sage) y n articul sura le referendum di trëi comuns da Suramunt. Tone Gasser s’à surantut dla redaziun deboriada cun Giovanni Mischì. So laûr à garantì le bun garat dla publicaziun! Tratan la riuniun él gnü fora che la cualité di tesc po tres ciamò gnì miorada y che l’ordinn te chël che les informaziuns vëgn reportades dess da l’ann che vëgn ester le medémo por vigni paîsc. Insciö saràl te n dagnì plü saurì da ciafè les informaziuns che an adora por ejëmpl por scrì la storia de na uniun, de na personalité o de n paîsc. Al é ince gnü alzè fora le debojëgn de mët tla cronica plü informaziuns sura l’economia (turism, artejanat, sorvisc y i.i.) de nosta valada, che sarà dassënn interessantes da ciarè do te vint o trënt’ agn.
28 de má 2008
La domënia ai 4 de mà à la Uniun di Ladins metü a jì tla Ciasa dla Cultura a La Ila n pice conzert por la festa dla uma. Tla medéma ocajiun él ince gnü presentè la CD nöia y le pice sföi cun cianties da mituns dal titul “Tichetitach, le milepîsc”. Porchël é le cor de mituns dla Scora de Musiga che s’à por l’ocajiun metü inom “Cor Milepîsc” ince stè le protagonist dl domisdé. I mituns y les mitans insignades jö cun savëi dal maester Bruno Rives ciantè deplü toc, se moion sön palch a na mainira ch’al garatass ince na bela coreografia. I solisc che à podü mostrè döt so talënt é stà Elvis Burchia, Elena Frenademetz, Francesca Dariz y Giulia D’Urso. Tl ambit dla presentaziun él spo ince gnü premié dötes chës porsones che à a val’ mainira daidé por che la publicaziun y la CD podess garatè indortöra. Le grup de stromënc a flé insigné jö dal maester Gerhard Mohr à daidé arichì döta la manifestaziun cun n valgönes de beles melodies. Por ch’al ti savess bel ince ai pici mituns che à acompagné les umes al conzert à l’autur de teater y atur Simon Kostner portè dant n pice toch ch’al s’à studié fora por l’ocajiun y en pert ince improvisé.
Ala fin dla manifestaziun à dötes les umes ciamò podü pié do n pice ciüf sciöche sëgn de reconescënza por döt ci ch’ares fej por la familia y sciöche recort dla manifestaziun che é garatada plütosc bun.


c: text/html

text:
El ha 28 onns, è architect e lavura sco scrinari, è commember da la suprastanza da «Davos Dahai», commember da la cummissiun da gestiun da Tavau, commember dal parlament da Tavau, commember da la suprastonza dal'associaziun da locataris grischuna e president da l'uniun «IG offenes Davos» - ed uss è el er anc il nov president da la PS dal chantun Grischun: Philipp Wilhelm da Tavau.
La via en la politica ha Wilhelm chattà l'emprim sur la Juso, pli tard sco commember ed er sco suprastant da la secziun da la PS Tavau.
El veglia far tut ses pussaivel e s'engaschar per bunas cundiziuns da viver en il Grischun. Quai muntia abitaziuns pajablas, taglias gistas, in bun access tar scolaziun e cultura sco er tar tgira cumplementara d'uffants e tar instituziuns sozialas.
Wilhelm surpiglia il timun da Jon Pult che ha presidià la PS Grischuna davent dal 2009.
Chatrina Josty sco nova vice
Sco vicepresidenta e successura da Silvia Modalek è vegnida elegida Chatrina Josty da Bravuogn. La scolasta a Lai ed anteriura schurnalista da RTR è gia creschida si en ina familia nua che la politica era adina puspè in tema. E durant ses temp davos la camera haja ella sentì ch'ella na veglia betg esser be en la rolla da l'observatura, mabain er sezza vegnir activa e far politica.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il nausch resultat en il chantun Turitg haja dà in stausch en la partida, ha la co-presidenta dals Verds Regula Rytz ditg. Tar las elecziuns naziunalas da l'atun giaja quai per la midada da l'energia, per il clima e per la natira, ha ditg la segunda co-presidenta Adèle Thorens.
Mobilisar bain
«Nus n’ans vulain betg inventar da nov e na stuain era betg, nagina partida politisescha pli datiers da la basa che nus, era betg quella che sa numna partida populara», ha Rytz punctuà. Per l’ina veglian ins metter las fermezzas ed ils success dals Verds en ina buna glisch. Per l’autra possian ins be prender nov chatsch sch’ils commembers e simpatisants mobiliseschian bain fin tar las elecziuns da l’atun.
4 giadas gea per ils 14 da zercladur
Per las votaziuns dals 14 da zercladur han ils Verds decidì 4 giadas la parola gea. Grondas maioritads han gì las iniziativas per ina taglia d'ierta e per stipendis e resultats pro hai era dà per la nova lescha da radio e televisiun e per la diagnostica da preimplantaziun.
RR novitads 15:00


text:
Ils radund 70 votants han uschia exprimì la voluntad da mantegnair il label Unesco da la Biosfera. Il contract da cooperaziun prevesa da furmar ina zona da tgira enturn la zona da minz sin ils territoris da la Val Müstair e da Scuol.
Uschia pon ins cuntanscher passa 60% da la zona da tgira, che l'Unesco aveva pretendì oriundamain per garantir vinavant il label Unesco. Ils uffizis chantunals e federals han signalisà da sustegnair quest agir.
Ussan ston era anc il Parc naziunal e la vischnanca da Scuol approvar il nov contract da cooperaziun. Quel prevesa tranter auter era che S-charl fa part da la zona da svilup dal reservat da Biosfera.
Gea era a statuts da la regiun Engiadina Bassa Val Müstair
La Val Müstair ha plinavant ditg gea als statuts da la nova regiun Engiadina Bassa Val Müstair. Quai sco prima da las 5 vischnancas Zernez, Scuol, Valsot, Samignun e Val Müstair. Questas 5 vischnancas furman la nova regiun a partir da l'onn 2016.
RR novitads 06:00


text:
Leàt (BG)
Leàt l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l'è in de la mèsa pianüra de la Bergamasca a mèsa strada tra la Statàl 42 Treì - Pas del Tonàl e l'aitostrada A4 Bèrghem - Milà.
El g'ha 'na popolasiù de 3 809 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,3 km² e 'na densità de popolasiù de 719 ab./km²
Ol paìs a l' se tróa a 10 km de la sità e a 185 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cümü Nöf, Dàlmen, Ös de Sura, Ös de Sóta, Stezà, Verdelì e Verdèl.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol santuare de la Madóna del Bailì che l'è fórse del méla e sich (1500) ach se l'è stacc fai sö töt de bel nöf in del 1774.
A la Madóna del Bailì i và a pregà e a sircà la grasia suretöt i spus che i ghe ria mia a iga di s-cècc.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lanùr l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il presidi dal Center da Sanadad Savognin SA surpiglia il president da la cumissiun dal spital vertent, Clemens Poltera (Rona). Ulteriurs commembers dal cussegl d’administraziun èn Filip Dosch (Cunter), Mario Evangelista (Flums), Guido Luzio (Savognin) e Domenika Schnider Neuweiler (Cuira).
Confusiun davart las cumpetenzas
Atgnamain aveva il «Cunsegl dalla tera digl cirquit Surses», sco era il suveran dal Surses (440:60 vuschs) gia approvà la transfurmaziun l’atun da l’onn passà, uschia che la Societad d’aczias Center da Sanadad Savognin avess stuì ir en vigur il 1.1.2015. Pervi d’ina confusiun davart las cumpetenzas, datti ussa però in retard: Eleger il cussegl d’administraziun da la nova societad d’aczias avess stuì l’organ vegl, il Cunsegl dalla tera, e betg la cumissiun dal spital ensemen cun las 9 vischnancas dal Surses, ha ditg Baltermia Peterelli, il president da l’Uffizi cirquital Surses.
Chantun sto anc dar il OK
La transfurmaziun en ina societad d’aczias sto anc vegnir approvada da la surveglianza da fundaziuns dal chantun Grischun. Suenter po la nova societad d’aczias ir en vigur. Questa midada daventa necessaria pervi da la schliaziun planisada dals circuls.


text:
Suenter concerts cun musica da film e musica da schlaghers ha l’Uniun d'armonicas Cadi decidì da preschentar quest onn in concert cun musica da rock e pop. Chattar litteratura è tenor il dirigent Martin Monn nagin problem. Er sch’ils orchesters d’accordeon na sajan betg uschè enconuschents tar nus dettia quai blers ed uschia era blera litteratura. Per l’Uniun d'armonicas saja quai tuttina anc da far adattaziuns vid ils arranschaments, damai che l’uniun haja be 9 accordeonists uschia ch’i saja d’adattar ils arranschaments a las fermezzas da las vuschs. Ina sfida cunzunt per il dirigent èsi lura era da far tunar ils accordeons sumegliant ad ina ghitarra electrica ubain ad ina vusch d’in chantadur.
Surselva Rock e pop cun accordeons
Sunar «Smoke On The Water» da Deep Purple cun accordeons? Che quai n’è nagin problem mussa l’Uniun d'armonicas Cadi.


text:
Adina puspè èn ils pledaders vegnids interruts cun dumondas e pretensiuns dals possessurs da chasas da vacanzas. Ils preschents han adina puspè insistì sin la dumonda: «Quants daners dapli vegnan incassads?» e «Pertge vegnan quels daners duvrads?»
Surfatscha n'è betg anc enconuschenta
Dumondas ch’ils responsabels n’han betg pudì respunder exact, perquai ch’i n’è betg anc enconuschent quanta surfatscha che tut las abitaziuns da vacanzas en quella regiun han. Ils pajaments dentant vegnan fatgs cun ina clav che pretenda che mintga possessur paja 9 francs il meter quadrat ed ina pauschala da 220 francs.
Tenor emprimas stimaziuns quintan ils responsabels cun var 1 milliun francs en cassa – quai che fiss var 300’000 francs dapli che cun la lescha da taxas veglia.
Orientaziun sur Pasca
Ils possessurs da chasas da vacanzas a Mustér èn vegnids orientads sur Pasca da las novas taxas turisticas che valan en la regiun. Envidà a quella orientaziun han la vischnanca, las pendicularas, l’uniun da commerzi da Mustér e l’uniun Sedrun Mustér turissem: quai sin giavischs dals possessur da chasas da vacanzas.


text:
Il Turgovian en las retschas da l'FC Basilea è in defensur che sajetta gols. L'onn passà ha Lang sajettà 8 gols en 26 gieus. Sulet en las ultimas quatter emnas da l'atun ha el fatg quatter gols en la Super League. Oravant tut ha el sajettà il gol decisiv en la Champions League cunter Manchester United. Grazia a quai gol stat l'FCB en l'otgavel final da la Champions League. Lang n'è betg mo stà il meglier giugader dal 2017 mabain er il pli popular.
Sin plazza dus è l'anteriur collega d'equipa da Lang, Manuel Akanji (ussa tar Borussia Dortmund) e l'attatgader da YB, Roger Assalé.
Sco newcomer da l'onn è tschernì Dimitri Oberlin (FCB) ed il trenader da l'onn è Murat Yakin (GC).
RR novitads 22:00


text:
Il Digitip – Innovaziuns per survegliar l’isch-chasa
- Glindesdi, 18.9.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 18.9.2017, 10:15, RTR
Discurrer cun il postin ch'è avant chasa ed avrir l'isch-chasa per ch'el possia metter en in pachet – e quai era sch'ins è gist en vacanzas. Cun il dretg equipament tecnic è quai pussaivel.
Avant curt èn vegnids preschentads a la IFA, Internationale Funkausstellung a Berlin, sistems per survegliar igl isch-chasa e schizunt avrir quel, cura ch'ins è lunsch davent:
La camera «NETATMO presence» sa differenziar tranter persunas, animals e vehichels. Cura ch'in da quels trais passa sin il territori surveglià, survegn ins in messadi sin il telefonin. Vesair subit tgi ni tge exact ch'è avant chasa na ves'ins dentant betg. La camera fa però fotografias ed arcuna quellas sin ina carta en l'apparat. Spezial vid la camera è ch'ins sa inditgar, en tge cas ch'il sistem duai reagir. Na vul ins per exempel betg mintga giada survegnir in messadi, cura ch'in giat passa sper la chasa vi, pon ins eleger ignorar animals.
Sch'ins ha in scalin «Ring Video Doorbell», lura ves'ins direct sin il telefonin tgi ch'è avant chasa e stgalina. Ed ins po schizunt discurrer cun quella persuna. Sch'ins vul dentant era gist avrir l'isch per quella persuna, va er quai. Dentant dovri lura in terz apparat che ha num «NUKI». Quai è in apparat ch'ins montescha dadens l'isch direct vid la clav. Il pachet basic da quai sistem lubescha simplamain davrir l'isch cun il telefonin enstagl da la clav – quai funcziuna cun bluetooth. Supplementar datti ina «NUKI bridge» ch'ins sa colliar cun il WLAN. Ed uschia survegn ins la pussaivladad, d'avrir l'isch era sch'ins è lunsch davent.


text:
Tenor il president da la cumissiun da l'UE, Jean-Claude Juncker duain tut ils pajais da Schengen avair in dretg d'armas unì. La cumissiun aveva instradà ina revisiun dal dretg d'armas suenter ils attentats da Paris.
Impedir che armas vegnan en mauns fauss
Jean-Claude Juncker ha punctuà ch'ins veglia impedir che armas vegnan en ils mauns da terrorists. Tranter auter èsi previs da scumandar armas mez automaticas da diever civil. Quai èn quellas armas che blers tiradurs en Svizra dovran. Ultra da quai na fiss i betg pli pussaivel da salvar l'arma da militar suenter avair terminà l'obligaziun da servetsch.
Cun quai che la Svizra fa part al spazi da Schengen fiss ella sfurzada da surpigliar la lescha da l’UE. L’associaziun da tiradurs Svizra ha gia annunzià sia opposiziun.
RR novitads 17:00


text:
Las emoziuns èn idas si e giu durant questa dumengia da tennis. La squadra Svizra ha gì da batter fitg. L'emprim ha Timea Bacsinszky pers ses singul cunter Karolina Pliskova cun 4:6 e 2:6. Lura ha la Svizra Viktorija Golubic gulivà la partida cun gudagnar ses singul cunter Barbora Strycova. Il resultat: 3:6, 7:6 (8:6) e 6:1.
Dubel decisiv
La finala è la decisiun crudada en il dubel tranter las Svizras Martina Hingis e Viktorija Golubic e las Tschecas Karolina Pliskova e Lucie Hradecka. La partida è ida a fin cun 2:6 e 2:6 per las Tschecas.
La Tschechia ch'èn defensuras dal titel giogan uschia per la terza giada en roda il final dal Fed-cup. Ils 12 e 13 da november dat ella il final cunter la Frantscha.
RR novitads 17:00/18:00


text:
Per ils aspectaturs èsi stà grev da far prognosas. Ma in giuven ha manegià ch’el pendess l’iniziant da No Billag vid la furtga. Ed el ha alura era gì raschun cun sia prognosa. Ils derschaders han fatg allusiun al mund da paraulas. Mo l’iniziativa No Billag n'haja tuppamain betg num No Schwettili, uschiglio pudessian ins sperar che nus sa dasdassan da quest nausch siemi. Ma questa iniziativa saja in nausch siemi ord il qual ins na sa dasdia mai pli. E perquai han ils derschaders laschà metter vid la furtga questa iniziativa.
En discussiun per questa onur è dentant er Sedrun Mustér Turissem stà. Ils derschaders han dentant vulì dar anc ina schanza a l’organisaziun. Ins stoppia era far quai da manar la bartga ubain la baracca atras il stemprà.
Sin plaz scola, vid la paraid da la biblioteca, era fermà in placat cun maletgs da nanins, il grond da quels era il president communal da Tujetsch. E quel ha adina puspè commentà quai ch’ils derschaders schevan cun ils pleds: Dia tumma Gartezwerg.
RR actualitad 08:00


text:
RTR a Savognin Dapi l’entschatta da l’onn è il biro da redacziun dad RTR a Savognin puspè occupà. Il nov correspundent ha num Federico Belotti.
50 onns Televisiun RumantschaIls 17 da favrer 1963 è vegnida transmessa l’emprima emissiun da televisiun en lingua rumantscha; il «Balcun tort». Per festivar l’anniversari da «50 onns Televisiun Rumantscha» vegnan realisadas en il radio, en la televisiun ed en l’internet 50 istorgias.
75 onns linguatg naziunal Ils 20 da favrer emetta il Radio Rumantsch direct da Berna. Cun quella acziun sa regorda RTR dal rumantsch ch’è dapi 75 onns linguatg naziunal.
Refurmar, profilar, cooperar La dieta da la direcziun RTR ha lieu a Lavin. Elavurada vegn la strategia da l’interpresa per ils onns 2014-2018. Il motto strategic stat sut il titel «refurmar, profilar, cooperar».
Applicaziun mobila Dapi l’entschatta mars distribuescha RTR ses cuntegns era sur ina nova applicaziun (app) da telefonin. L’app è vegnida sviluppada da RTR en collavuraziun cun SwissTXT, ina firma affiliada a la SRG SSR. L’app è gratuita e disponibla per iPhone e telefonins cun sistem operativ Android.
Grüezi Unterland – Allegra Rumantschs Dals 10 fin ils 14 da zercladur vegn era discurrì tudestg en il Radio Rumantsch. Cun in transporter fa RTR viadi da Cuira a Turitg ed il medem mument visita SRF3 il Grischun rumantsch. Il titel da l’acziun: «Grüezi Unterland – Allegra Rumantschs».
Nov film d’interpresa RTR preschenta in nov film d’interpresa. Quel mussa collavuraturas e collavuraturs sin lur viadi a la lavur. Il film è da vesair sin nossa pagina d’internet.
Festa d’anniversari «50 onns Televisiun Rumantscha» Ils 24 d’avust ha lieu a Cuira la gronda festa d’anniversari «50 onns Televisiun Rumantscha». 300 persunas da lunsch a manaivel han dà suatientscha a l’invit.
Ils Svizzers Cun il mais tematic «Die Schweizer – Les Suisses – Gli Svizzeri – Ils Svizzers» ha la SSR vulì intimar il public durant il november 2013 da s’occupar da l’atgna istorgia. RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha mess ses accent sut il titel «Nus – quai èn ils auters». Sch’i va per patria ed identitad, gidan savens clischés. Ins sa tgi ch’ins è, ins sa, tgi ch’ils auters èn ed ins na sto betg patratgar. RTR ha raquintà las istorgias latiers.
Nov schef da la partiziun Gestiun commerziala Il november vegn Beat Lozza, che lavura dapi 1998 tar RTR, elegì nov schef da la partiziun Gestiun commerziala dad RTR. El daventa successur da Maurus Dosch che surpiglia la primavaira 2014 ina nova incumbensa en la direcziun generala da la SRG SSR a Berna.
2014
Mariano Tschuor banduna RTR Il Cussegl d’administraziun da la SRG SSR ha elegì ils27 da favrer Mariano Tschuor, directur RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, sco manader d’ina nova partiziun da stab cun cumpetenzas schlargiadas. El surpiglia la nova incumbensa a Berna l’october 2014. Mariano Tschuor lavura dapi il 1982 per la SRG SSR.
Inscunter a Berna cun la deputaziun grischuna Ils 18 da mars han RTR e SRG.R envidà la deputaziun grischuna en las chombras federalas a Berna ad ina sentupada. L’inscunter informal ha pussibilità ina discussiun sur da la situaziun dals meds da massa en general, particularmain dals rumantschs, lur avegnir en connex cun il svilup digital e la stenta per ina collavuraziun pli effizienta tranter ils divers acturs dals meds da massa rumantschs.
Il Belgischer Rundfunk sin visita tar RTR Ils 31 da mars ha gì lieu en chasa RTR ina discussiun al podium «Medias e lur rolla per l’identitad d’ina cuminanza linguistica». Participà al podium ha era Toni Wimmer, il directur dal BRF, che ha visità RTR en cumpagnia d'ina delegaziun da l'interpresa da medias da la Belgia.
RTR preschenta l'emprim videobook rumantsch A partir dals 31 da mars è il videobook, realisà en connex cun il mais tematic «Ils Svizzers», era disponibel per rumantsch. Il videobook «Ils Svizzers» ch’è vegnì realisà en tuttas quatter linguas naziunalas pon ins telechargiar dal App Store sin il tablet.
Ladina Heimgartner nova directura da RTR Sin proposta da la suprastanza regiunala da la SRG.R ha il cussegl d'administraziun da la SRG SSR elegì ils 2 d'avrigl Ladina Heimgartner sco nova directura RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Ladina Heimgartner surpiglia il post da Mariano Tschuor il 1. d'avust 2014.
RTR sa prepara per l'avegnir digital En la seduta dals 2 d'avrigl ha il cussegl d'administraziun da la SRG SSR sancziunà il project «Multimedia 2019» (MM19) da RTR. Il project strategic che vegn realisà en il decurs dals proxims onns ha sco finamira principala l'adattaziun da l'offerta da program als basegns futurs dal public.
RTR visita ORF Ils 15 d'avrigl ha la direcziun da RTR fatg viadi sur cunfin e visità il Landesstudio Vorarlberg dal ORF. Il directur Markus Klement ha manà la delegaziun da RTR tras la chasa a Dornbirn ed infurmà davart las incumbensas e sfidas dal studio regiunal cun ina offerta sumeglianta ad RTR.
La nova direcziun da RTR è pronta Ladina Heimgartner (34) è l’emprima dunna a la testa da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. A partir da l’avust 2014 furma ella ensemen cun Gian Ramming (schefredactur), Pius Paulin (schef tecnica) e Beat Lozza (schef gestiun commerziala) la nova direcziun che vegn sustegnida dal referent da la direcziun, Erwin Ardüser.


text:
Castelnōv di Mûnt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castelnōv di Mûnt ( Castelnovo ne’ Monti in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ed l’é al pió grôs cèinter ed l' Apenèin arzân.
Geograféia
L’ é a i pē ‘d la Prēda ed Bişmântva, ‘na carateréstica cunfurmasiòun ed la tèra che a’s preşèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt. Al cmûn ed Castelnōv di Mûnt l’é més in ‘na puṣisiòun stratègica insém a l’antîga strêda dal Cerēto ch’ la cumîncia a Rèz a nôt vêrs al Po e la và al pâs cun al ‘stès nòm vêrs l'Apenèin tuscân a mezdé, a matèina la Vâl dal Sècia , a sîra la Vâl dell'Èinsa.
Al pûnt pió êlt l’é la séma ed l' êlta spianêda ed la Prēda ed Bismântva a 1047m. i.s.l.m mèinter al pûnt pió bâs a’s câta a 351 m.i.l.m cun un cambiamèint d’altèsa ed 696 m. Al municépi l’é a 700 mēter i.l.m.
Al cèinter l’é més in ‘na còunca tgnûda dèinter da trèi culèini quacêdi da piânt mési zò ind i ân '20: Mûnt Castèl, Mûnt Fōrch e Mûnt Bagnōl.
La zôna l’é destinêda in grôsa pêrt a l’ agricoltûra e a l’ alevamèint, ativitê che ind al tèimp àn pôch a la vôlta mudlê l'aspèt dal paeṣag.
Al tèimp e la natûra
Ind i bôsch al piânti în ed mâsma dal quêrsi e fâza che rîven fîn atâch al cultûri. Sèimper ind i bôsch an n’é mìa difécil vèder divêrs gèner ed selvagîna: lêvri, fuiĵn , vōlpi, cinghiêl e caveriōl e che în dimòndi sparpagnê; in particolêr, ed chi ûltem ché, al grôs nómer l’à dê di dân al cultûri e dòunca l’é stê fât un progrâma per ‘na masêda ‘d un nòmer precîṣ ed bèsti per fêr calêr al móc.
Interesânti în al trèi zôni naturêli presèinti ind al Cmûn: la Prēda ed Bişmântva, i Gès dal peréiod “Triaṣich” ind al só rîvi e al lèt dal fióm Sècia, prutèt da la lôr uniòun al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e bèle cumprèis int al Pêrch dal Gigânt. Al cmûn l’é més ind la zôna F.
Stôria
Època ed préma ‘d la stôria
Ind la zôna al fêldi ‘d la Prêda ed Bismântva a gh’ēra ed la gînta fîn da l’etê di metâl (4 – 5 méla ân fa), secònd còl ch’ l’ à catê Gaetano Chierici ind al XIX sècol.
Al recóper dal simitèri ed Câmp Pianèli, sucès ind al 1973 a l’època ed ‘na campâgna de schêv per la sèrca ed rôba antîga, l’à fât vèder che l’ arîv ed la civiltê ind la zôna la s’arfà al XI secolo a.C., dâta in dōve, s pèinsa, a vînen fâti al prémi tòmbi, mèinter al sepoltûri pió frèschi în dal VI - V sècolo a.C. I sègn che dla gînta la s’é fermêda ind al pôst în ed l’Etê dal Fèr, as trâta ‘d un vilâg ed prèma dal tèimp ed la civiltê villanoviana, pêrta ed ‘na civiltê piotôst ṣvilupêda, cun la carateréstica ed ‘na cunuméia agrécola in dó 's metîva insèm ‘n’êlta produsiòun ed metâl, cgnusûda grâsia a la preşèinsa ed dimòndi rèst ed brònṣ e vêṣ ed teracôta decorêdi in môd precîṣ ind al sepoltûri. Al dé d’incō mési in mòstra a i Muséi Cévich ed Rèz.
Època antîga
La civiltê ‘’villanoviana’’ l ‘é sparîda e la Prēda ed Bişmântva l’é stêda druvêda cme difèiṣa naturêla dal pôpol di Légor e dôp da j Etrósch.
La zôna la fêva pêrt ed l' Etrória Cispadâna fîn al ritîr ed j Etrósch in Tuscâna. Al stòric Tito Livio l’à dèt che ind al 176 a.C, in ‘na localitê ciamêda Suismontium , a sré gnû al scûnter decisîv tra i Rumân e i Légor ch’ l’ à fât finîr a utânt'ân de scûnter sanguèint. Guèri che a gh’îven al prupôṣit d’arvîr ‘na strêda a travêrs j Apenèin tra Rèz e Luni, al dō sitê fundêdi dal famōṣ Generêl vincitōr di Légor, Marco Emilio Lepido, ch'la pasêva per Bişmântva. La zôna l’é armêṣa sòta a Ròma per 700 ân.
Època medioevêla
A la caschêda ed l'Impêr rumân l’é pasêda ind al mân ed j invaṣōr ostrogôti fîno a quând, al la fîn ed la Guèra Greco-Gôtica, l’é stêda ed nōv cunquistêda dal trópi ed Bisanzio. Ai Biṣantèin a’ s dân al j urègin ed Flèina e Bişmântva, cme pôst ed cumêrc e stasiòun ed l’ oservasiòun dal valêdi ed l’Apenèin insém a la strêda dal Cerēto.
Cun l'invasiòun di Longobêrd ste zôni êren dvintêdi tèri ed cunfîn, insém a la spianêda 'd la Prēda ed Bişmântva a ghé stê tirê só un quèl ciamê Kastron Bismanto, numinê dal crunésta Giorgio di Cipro ind al VII sécolo, fôrsi curesiòun ed Castrum Bizantium numinê ind la crônaca ed Giona di Susa (VII sécolo), che i Biṣantèin l’àn més ind al sistêma difensîv dal cunfîn, ch' al s’é fât cgnòser cme ‘n piâsa fôrta ch’ an s’ priva mìa ciapêr. Dal spiegasiòun a vîn fōra che Bişmântva l'é cme tâpa insém a òni dal pió impurtânti vèi rumâni ed l’etê bizantèina-longobêrda. In sté peréiod îven cumîncen a gnîr só la cultûra e j ûş dal pôst che turân pē ind al Medioēv. Sóta al cmând di Longobêrd, Bişmântva la dà al nòm a un grând gastaldato, dipendèint dal Comitêt ed Pèrma fîn a la metê dal X sècol. Un documèint dal 906 al cîta la côrt ed Vològn cme pôst ed giurisdisiòun.
Ind al 781 Bismantuam l’é stêda dêda da Carlo Magno, che préma l’îva batû i Longobêrd, al Cuntêd ed Pèrma, che l’îva tirê só ind la séma un castèl, cunsgnê a un Gastaldo 8un funsionâri ed la Cōrt). Dal Cuntêd ed Pèrma, ind al 962 al pâsa a i nemîgh dal Cuntêd ed Rèz, ch’ al l’à dê a Atto (o Azzone) marchèiṣ ed Tuscâna e Cûnt ed Canòsa.
La nasîta dal bōregh ed Castelnōv la s’ pōl mèter tr’ al 1014 e al 1022, quând es pōl arcgnòser cun la Cōrt ed Vilōla, fâta secònd al relasiòun ed "castèl, marchê, e trèi capèli" e che l'Imperadōr Federico II es fà prutetōr, per dmâda dal Veschèv ed Rèz Teuzone.
Ind al 1062 i Canòsa îven urnê ‘na nōva furtèsa, al Castrum Novus, da tirêr só ind al Castelnōv dal dé d’incō per metèrs incûntra al Castrum Vetus che n’ēren dvintê padròun i Dallo ed Garfagnâna. La só costrusiòun l’é finîda int al 1110. A la só môrt Matélda ed Canòsa l’à cunsgnê la furtèsa e la cōrt al Cunvèint ed S.Apollonio ed Canòsa, ch’ l’ é dvintê Castelnovo del signor abate di Canossa e l’é armêṣ proprietê ed la cēṣa fîn al 1156.
La badéia dal rèst la cuntêva ind al só dipendèinsi ânca al cōrt cunfinânti ed Cagnōla e Flèina dunêdi préma dal pêder Bonifacio o da la ‘stèsa Matélda int al 1030 e int al 1115. Dê indrē al castèl a la faméja, int al 1188 e int al 1197 la gînta dal paèiṣ a s’ în més sóta al Cmûn ed Rèz.
La separasiòun da Flèina l’à sgnê la fundasiòun ‘d un grând "stêt dirèt" estèins ch’ l’ arcalchêva quêṣi dal tót l'antigh Gastaldato longobêrd. La só zôna la gh’îva dèinter i cmûn ed Côla, Vèt, Gaṣôl (fîn al 1653), Gotân (fîn al 1637), Acquabôna e Nismòsa (fîno al 1642), Câmp e Giarōla (fîno al 1562) e Al Vâlij (fîno al 1562).
La Podesteréia ed Flèina\Castelnōv la s’è tôta, da vèira, insém al spâli al funsiòun ed capitêla ed ‘na provîncia de facto ed la muntâgna arzâna grâsia al permés ed cmând specêl in chêṣ ed perécol e a la costitusiòun ed divêrsi istitusiòun tra quisché j ufési ed la comarchia, dal colonnellato, dal bargèll e di birri di campagna, côrp ed pulisía cun l’avtoritê insém a tóta la zôna ed la muntâgna.
Ind al 1413, al Podestê ed Castelnōv Ettore da Panico égh vîn urdnê ed butêr zò la vècia costrusiòun e 'd tirêren só n’êtra. Pasê dû ân al Castrum novum al vîn finî dal tót e tôt sòta j Estèins, che ind al 1521 al câmbien in pôst ed Podesteréia, cun al tirêr só un Palâs Duchêl atâch a Bagnōl, al' imbocadûra ‘d la vâl.
Al dé d’incō
Int al 1651 al fèdev l’é pasê ai Malvasia fîn al 1664 da quând l’é stê dipendèint in môd dirèt ed la Câmbra Duchêl atravêrs un podestê. Int al 1719 al srà dê ai Lucchesini, insém a Vològn e Bòndol.
Dôpo al dō parênteṣi ed gvêren 'd ispirasiòun francèiṣa durê a fêsi sfalṣêdi circa vint’ân, da préma Castelnuōv l’é stêda numinêda Cèinter principêl ed cantòun, dôp, cun la Restaurasiòun l’é stêda pôst ‘d un cmûne ṣlarghê, da Flèina al pâs dal Cerēto ch’ l’ interesêva tót i cmûn dal dé d’incô Vèt, Ramṣèit, Buṣâna, e Culâgna.
L'aministrasiòun unîda austro-estèins l’îva prugetê arnuvamèint decîṣ dal paèiṣ tirând só al cèinter aministratîv a Bagnōl, cun un nōv municépi , cun j ufési ed la finânsa, cun dal caşêrmi e cun al Palâs Duchêl tirê só fr’al 1826 e al 1831.
La dichiarasiòun ed la strêda dal Cerēto calessabile cun al nòm de strada militare di Lunigiana, l’à dê ed nōv al pîn ed la véta al cèinter intōren a la Piâsa dal marchê ‘d la Lûna, a la Cuntrêda Magiōr e a l’Arèngh, cun la costrusiòun ed nōvi strêdi, piâsi e palâs ind al Prê ‘d la Vâl.
Cun l'unitê d'Itâlia, int al 1859, a vîn fât al Cmûn, é stê unî la frasiòun ed Flèina fîn ad alōra parsielmèint indipendèinta, cun l'ardupiêr la larghêsa ed la só zôna.
Dôp a gh’é stê unî ânca Gòmbi, frasiòun tra mezdé e matèina ed Castelnōv, che pèma l’êra dal cmûn ed Vèt, cun l'alvêr ‘d un têrs la zôna dal cmûn che adèsa l’é tra i pió grând ed la pruvîncia.
Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiṣ l’é stê l’ēra dèinter ind al movimèint ed la resistèinsa gnû dôp ed l'armistési ed l'8 Setèmber 1943, i combatimèint pió dûr a s’în vèst préma che j Inglèiṣ e j Americân a pasésen la Lènia Gôtica lé atâch.
Inséma al muntâgni atâch al cà a gh’ēren divêrsi cumpagnèi partigiâni fâti da gînta dal pôst e da suldê furastêr guidê da un cumisâri Rós. Al paèis l’ēra stê ciapê da i fasésta e da i tedèsch in ritirêda che s’ ēren fermê al Fariôl e j àn bruṣê la frasiòun ed Runcrôfi per rapreṣâlia cun ânch al masachêr ed civîl.
Dôp la guèra, la ruvîna purtêda dai cumbatimèint l’à pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòndi faméj ed zóven àn bandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ‘d tót a Rèz e Milân. Ind i j ûltem tèimp l’ Aministrasiòun la sêrca ed fermêr al fenômen ed la migrasiòun, ânca se adèsa l’é pió cèch, cun ‘na polética de ṣvilóp ‘d la cunoméia , di servési póblich e la difèiṣa ed la natûra.
Citasiòun stòrichi
Citasiòun ed Castelnōv di Mûnt ind la Corografia dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati già appartenenti alla Casa d'Este ed Lodovico Ricci ind al 1788:
Nella carte del XII secolo questo castello viene detto Castrum Novum Domini Abbatis de Canossa, perché soggetto a quella Badia, tra possedimenti della quale è annoverato nelle Bolle de' Romani Pontefici di quel secolo. Quegli abitanti non ostante si sottomisero al Comune di Reggio nel 1188 e 1197. I Signori della Nobil Famiglia de' Canossa se ne renderon poscia padroni; finché nel 1413 all'occasion di discordie fra loro suscitate, Castelnuovo soggettosi spontaneamente al marchese Niccolò II.»
La citasiòun ed Dante Alighieri ind la Divîna Cumèdia:
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume»
Al pôpol
La gînta l’ a’s câta mucêda mèz ind al Cèinter, ch’ al cûnta di pió ed 5.000 abitânt, un quînt a Flèina e còl ch'a gh' armâgn ind al frasiòun intōren a i dû paèiṣ pió grôs.
Al frasiòun, fôra ed Flèina ch’ la gh’à pió ed 2.000 abitârnt, în vilâg fât da pôch cà mési in pôst favurèvel al j ativitê 'd la campâgna o aṣvèin a ‘d j antigh cunvèint.
Al fenômen ed l’emigrasiòun, crèsû ind j ân '70 quând al nòmer ed la gînta la và d’ed sóta a 9.000 unitê, al vèd, ind j ûlt'm ân, un câmbi ed la pîga grâsia a l’arîv ed furastêr che a deṣvînen quêṣi sèimper da la pêrta êlta ed l’Âfrica e da l'Albanéia, arciamê dal cundisiòun ed bundânsa che gh’é ânca in muntâgna.
Turiṣém
Castelnōv di Mûnt l’é pôst d’arîv ed dimòndi turésta, préma ed tót ind i mèiṣ estîv invujê dal réch patrimòni ambientêl e culturêl e favurî da ‘na bòuna culiĵnsa (6 albêregh a dō e trèi stèli e tânti êtri ucaṣiòun).
Al cmûn l’é stê numinê Sitê ‘’slow’’, la "rêda internazionêl ed la sitê dal bòun véver" che in agòst l’urganéṣa un Féstival in piâsa per la promosiòun di prodòt dal pôst.
A gh’é ânca un Cèinter per la guarigiòun di malê ed côr cgnusû in tót al mònd.
I sît interesânt
Monumèint
- Monumèint ai Môrt in Guèra - a Sparavâl
Compoṣisiòun fâta da un pilatrèin e da ‘na maestê intitulêda ai partigiân ed Castelnōv di Mûnt Ramṣèit e Busâna.
- Gólia ed Castelnōv - a Mûnt Bagnôl
Monumèint êlt pió ed 10 mêter pr’arcurdêr i Môrt ed la préma guèra mundiêla e ‘dla secònda cun i nòm.
Iscrisiòun: Castelnovo ne' Monti ai suoi Caduti.
- Scultûra ed Castelnōv - a Castelnōv
Scultûra Intutulêda ai deportê.
Iscrisiòun: Sono stati deportati e sono morti per un' italia democratica, libera e pacifica .
Cēṣi
- Pēv ed Campiliōla - a Campiliōla:
Cgnusûda ânca cme de Bişmantova, la Pēv ed Campiliōla, ed préma dal 980 a.C, l’é stêda la pió grôsa e impûrtânt ed la Diòceṣi arzâna cun dal tèri in 60 pôst ed l'Apenèin e 24 dipendèins bèle int al 1272
La cēṣa l’é stêda spustêda da la séma ed la Prēda ind al sît d’adèsa int al XII sécolo e l’é stêda piô vôlti restavrêda. I caratêr dal stîl generêl a s’arfân a la secònda metê dal XVII sècolo; ânca se pió cèca, la gh’à incòra la só fōrma antiga.
- Cēṣa ed Sânta Maria Asûnta - a Flèina:
Al prémi nutési în dal' 870 d.C, l’é óna dal costrusiòuni religiōṣi pió antîgh ed l’ Arzân. Ind al XV sècol l’é periorê.
La cēṣa ed Sânta Maria la gh’à incòra dal j impalcadûri d’êlt interès stôrich in dōv' a’s vèd ‘na tòra a piânta quadrêda fâta in muradûra a ricōrs paralêl, fôrsi dal XII-XIII sècol e che la fêva pêrt a l'antîgh impiânt difensîv dal castèl ed Flèina.
- Èrem ed Castelnōv di Mûnt - a la Prēda ed Bişmântva:
Al corêdo ed pituri a frèsch dal quatersèint tgnû da cât ind la cēṣa dal santvâri uriginêl, l’é davèira dègn ed nôta e tra quisché la fà spéch ‘n’ impurtânt figûra ed la Madòna cun al Bambèin, ôvra ed mèister emiliân.
- Cēṣa ed Sant'Apollinare - a Ginepreto:
Al tèimp ed la costrusiòun l’é préma dal 229 Al fabrichêt al ciâpa ‘na lènia ed côsta ed muntâgna a êlt interès per la vêsta da dōv' a’s vèd dimòndi zôni d’atōren.
Palâs e véli
- Palâs Ferrari - a Gòmbi
Cà dal sesèint la gh’à un purtêl ed valōr.
- Palâs Gatti - a la Gâta
L'antîgh Palâs di Gatti l’é un fabrichêt masés ch’ la s’arvîṣa a ‘na furtèsa, fôrsi dal XVIII sècol. L’ è ed valōr al spiuvèint dal tèg, sostgnû da di trêv ed lègn lavurê in môd artéstich. Tachê a la facêda principêla a’s pōl vèder al stèma ‘d la faméja Gatti in sâs ed côch. A l'intêren a gh’é incòra soquânti pitûr a frèsch ed la secònda metê dal XVIII sècol.
Castê e tòri
- Castèl ed Castelnōv -a Mûnt Castèl.
Al Castrum novum, l’é stê fât da i Canòsa, pió vôlti butê zò e arfât, incô a gh’armâgn i rèst ed la cînta murâria e ‘d un turiòun.
- Tòra 'd Flèina - a Flèina.
Cgnusû cme al "Salâm", l’é al turâs ed ‘na furtèsa ed l'êlt medioêv butêda zò, ch’ al s’câta inséma ‘na culèina ch’ la guêrda la cûnca ed Flèina. La tòra, da dōve es vèd ‘na celèinta vidûda, l’é curcundêda da ‘na pinēra cun di èlber secolêr.
Personalitê lighêdi a Castelnōv di Mûnt
- Sergio Pignedoli (4 zógn 1910 - 15 zógn 1980) Cardinêl.
- Leana Pignedoli (6 mâg 1956 ) Insegnânt e Onorèvol.
- Corrado Tagliati (1940 ): Artèsta.
- Antonio Peretti : Leterê, pateriôta, studiòş ed la manēra d’insgnêr e povēta.
- Carlo Franceschini: Còl ch’ l’ à fât a Rèz la socetê segrēta ciamêda: “Carboneria”.
Curiositê
- A Castelnōv, ind la déta Capanni, é stê fât la campâna pió grânda dal mònd bòuna ed sunêr a la lònga, la famōṣa Campâna di Môrt in guèra, o Maria Dolens, ed Rovereto in pruvîncia ed Trênto.
- Il Dóca ed Mòdna Francesco IV, che al stimêva la belèsa ed la zôna ed Castelnōv, l’à cumincê a fêr ‘na cà per l’istê, mó an l’à mìa finîda.
- A’s dîṣ che da i castê ed Flèina e Castelnōv es divéden sót tèra ‘na sèria ed lònghi galerèi che purtêven al Castèl ed Canòsa.
Cunuméia
Castelnōv di Mûnt l’é da sècol al pió impurtânt cèintro dal j ativitê cunômichi ind la muntâgna arzâna grâsia a la pûṣisiòun centrêla tr’ al strêdi che unésen la pianûra a la Tuscâna e al zôni muntanêri dal provînci ed Mòdna e Pèrma.
La Cunuméia l’ a’s mèt ind i pôlegh ind l'agricultûra e in particulêr ind l'alevamèint buvèin per la produsiòun dal Grâna, la só urègin l’a’ s arfà al grândi aṣièndi di frê benedetèin de sta zôna, che l'Uniòun Européia la gh’à dê al certifichê ed la Denominazione di Origine Protetta.
A gh'é la produiòun ânca la chêrna ed nimêl per fêr i salâm.
Ind l'indóstria a gh’é sōl dal’ j imprèisi cèchi o mzâni che dàn pôch dân a l’ abiĵnt e mési ind la periferéia e che lavōren ind al câmp ed l’edilésia, dal frèd (a Flèina), dal ceramîchi, dal materiêl per pêrch zôgh e giardèin, dal materiêl elètrich e eletrônich. D’ed là ed còst va numinê cme un pûnt d'interès la Funderéia Capanni al Terminâs, stòrica fâbrica ed campâni cgnusûda in tót al mònd grâsia al só sistêma ed produsiòun artigianêl.
Al tersiâri l’é dimòndi ṣvilupê ind i dû cèinter pió grând in dó gh’é pió de 60 negôsi e soquânt supermarchê, ûn ed quî al vènd sōl rôba naturêla.
Al Cèinter principêl lé un pôst ed vilegiatûra ed prém piân a livèl regionêl.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Walter Baricchi e Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti - Reggio Emilia : AGE, 1984.
- Comune di Castelnovo ne' Monti : guida turistica - testi di Giuseppe Giovanelli ; fotografie, progetto grafico e redazione: Paolo Ielli. - Castelnovo ne' Monti : Pro Loco di Castelnovo ne' Monti, 1990.
- Giuseppe Giovanelli, Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti : la fiera di San Michele : mille anni di commercio nell'Appennino reggiano / - Reggio Emilia : AGE, 1996
- Umberto Casoli - Castelnovo Monti ... un paese ... tanto tempo fa ... - S.l. : S.n., 2003.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castelnovo ne' Monti trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Igl è in zic sco da skypar, dentant cun l'entira persuna. Ins è en ina stanza e vesa il vis à vis da sisum fin giudim. Be: In portal è en il foyer da la sala da congress a Tavau, l'auter è per exempel a Berlin, a Texas, a Mexico ubain en Jordania. En tut 30 portals ha il project «shared studios» sin tut il mund. Michelle Moghtader, ina da las manadras dal project declera la finamira: «Uschia pon ins far raits ubain discurs cun persunas ch'ins na vesess uschiglio mai.» Per exempel ha gist ina pura da tschagulas dultschas da Texas pudì discurrer cun Xavier Bettel tras il portal, il primminister da Luxemburg.
RR actualitad 12:00


text:
Trein
Artéccol in dialètt mudnés
Al trein l'è un meż ed traspòrt public utiliżê in tôt al mànd. La paròl trein la vin dal ladein Trahere, tirèr. Al trint l'è stê al prèm meż ed trasport ed màsa e l'è stê al piò important per di màndi ân.
Artéccol in dialatt bulgnais
On treno l'è, cum l'al cgnossen tòtt, on mèz par traspurtèr la zènt, faat ed tant elemént chi polen eser tachè insamm par dèr orizin ad onna onnica raiga ed vagòn chi viazen tott in t'una volta. La parola treno la vén da l'itagliàn, ch'l a tolta dal latén Trahere: trèr


text:
Els discurran gia bain tudestg. Ils trais giuvenils manegian dentant ch’els sappian meglier englais che tudestg. Tudestg saja numnadamain grev. Per ex. n’haja il linguatg chinais nagins artitgels. Difficil saja quai era d’emprender ils casus da nominativ fin accusativ.
Chattà blers amis
Mintgatant van els era a cumprar victualias en las stizuns da Mustér. Zhang ha constatà che la tschigulatta svizra è memia dultscha per ella. Bai ha gugent Rivella e Ze café da glatsch e jogurt. Els han gia chattà blers amis ed i plascha ad els en il gimnasi da Mustér. Mintgatant vegnan ils parents a far ina visita.
Pretendì nivel B1
A l’entschatta cura ch’els èn vegnids, han els stuì far in curs da tudestg. Tudestg ston els era savair per pudair suandar l’instrucziun. I vegn pretendì ch’els cuntanschian il nivel B1, in nivel pretensius. «Ils scolars chinais han gia cuntanschì quel en plirs puncts», di il rectur dal gimnasi da Mustér, Bruno Hensler.
La finamira saja d’integrar ils scolars esters. Impurtant saja era il contact cun ils geniturs. Gia a l’entschatta han scolasts (menturs) e scolars (padrins/madritschas) accumpagnà els.


text:
Bluomintali
- Sonda, 14.10.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 14.10.2017, 12:45, RTR
Mintgatant essan nus surprais d'entupar nums da famiglia tudestgs en ils territoris stget rumantschs. En Val Lumnezia datti bleras persunas che sa numnan Blumenthal. Questa schlattaina exista dapi il temp medieval tardiv a Degen ed a Morissen, pli tard èn daventads ils Blumenthals era burgais da Sagogn, Vignogn e Vella. Probablamain derivan ils emprims colonists cun quest num dad in bain cun num Bluomintali en il conturn da Feldkirch, oz abandunà. Quel appartegneva als conts da Montfort, dals quals ils von Werdenberg èn pli tard sortids sco agen rom. L'istorgia grischuna è savens ina raschun per la migraziun da nums.


text:
Orgla dalla caplutta da Nossadunna a Zarcuns Orgla Zarcuns
Amiez la Val Tujetsch el bi uclaun da Zarcuns secatta la caplutta dedicada a Nossadunna dalla neiv. Sco ina pastura amiez sia muntanera stat ella cheu sco in protectura per l'entira vallada.
El decuors dils onns 1990/91 ei la biala caplutta vegnida restaurada exteriuramein. Oz sepresenta la caplutta en vestgiu da fiasta. Il tetg cun slondas-larisch cul zun admirabel clutger fa pareta tut speciala. Giud clutger tarlischan las ruclas e bandieras suleradas ed ils mirs alvs resplendan el bi sulegl en cumplein vestgiu da fiasta.
El decuors dil 19avel tschentaner ha la caplutta da Nossadunna a Zarcuns retschiert ina atgna orgletta. Cu ils vischins han per propi acquistau quei precius instrument ei buca stau d'eruir. L'orgla sezza datescha digl onn 1856 ed ei vegnida construida da Gion Flurin Coray da Laax.
Senza dubi ha ella surviu biars decennis ed embelliu bia survetschs divins e devoziuns a Zarcuns. Lezs onns e tochen viaden ils onns sissonta da nies tschentaner ha Zarcuns giu ina gronda tradiziun da devoziuns e processiuns tier quei sanctuari en honur da Nossadunna. Las numerusas processiuns havevan liug igl entir temps da stad, mintgamai la sonda avonmiezdi, che valeva sco firau da vischnaunca, da Sedrun e Rueras anora. Nos perdavons pelegrinavan tier Nossadunna per implorar fretg - garnezi en nossa val disada cun in pli ruh clima. Quellas processiuns dalla stad sebasavan sin il raquen dalla comparaziun da Nossadunna a Gionet da Giuv; in um che ha viviu all'entschatta dil 17avel tschentaner a Giuv. In um d'urdadira speciala, fetg devozius e cun tratgs mistics.
En memoria e regurdientscha da quella tradiziun vivida plirs tschentaners vegn aunc oz celebrau mintga sonda endamaun duront la stad in survetsch divin a Zarcuns
L'orgla che ha pia embelliu tons e tons survetschs divins ei all'entschatta dils onns tschunconta vegnida d'anvonz. Tgunsch fuva ella mal en gamba ni forsa era semplamein ida ord moda, stuev'ins gie aunc trer il fol per rabitschar neuadora ils tuns. Ella ei vegnida remplazzada cun in sempel harmonium. L'anteriura orgla ha anflau suttetg el museum regiunal Cuort Ligia Grischa.
Ussa savein nus selegrar dil retuorn dalla biala orgla el liug d'origin. Grazia alla beinvulientscha dil cussegl d'administraziun dil museum a Trun ei quei stau pusseivel. Cun las cundiziuns, ch'ella vegni restaurada endretg entras umens dil fatg e silsuenter tschentada el liug d'origin, retuorna l'orgla ella patria. A tut tgi che ha possibilitau quei, engraziein nus da cor.
Descripziun e presentaziun digl instrument
Ei setracta plitost d'ina orgla creada per diever da casa. Entginas indicaziuns:
L'orgla da Zarcuns ei in interessant attest d'ina construcziun ora sin la tiara el decuors dil 19avel tschentaner. L'octava cuorta dall'orgla, ch'ella posseda aunc, fuva gia dapi la mesadad dil 18avel tschentaner sin svanir. Mobilia e decoraziun tradeschan fuormas dil baroc tardiv. Ei setracta d'ina lavur d'in versau dilettant, in mistergner inschignus ord nossa regiun cun ina aulta tradiziun da mistergners.
Il construider
Gion Flurin Coray ei naschius a Laax ils 8 da december 1820 e morts ils 13 da mars 1897. Descendets vivan aunc oz ella regiun. Gion Flurin Coray ei derivonts da Sagogn, fuva pur e dasperas construeva el orglas. Da sias orglas ein oz cun segirtad tschun enconuschnetas. Tuttas ein pli pli dalla medema grondezia e plitost adattadas sco orglas da casa. L'orgla da Zarcuns vegn ad esser stada ina dallas empremas ord il luvratori da Coray.
Restauraziun
La restauraziun ei vegnida exaudida entras la firma d'orglas A.Caluori da Says. La mobilia sezza ei vegnida restaurada entras la firma Fontana&Fontana da Jona/Rapperswil. Ina firma ch'ei specialisada sin talas lavurs. Legreivlamein ei l'orgla semantenida en siu stan d'origin. Quei ei per tuts experts ed enconuschiders fetg plascheivel. Tuttas fiffas da lenn e metal ein aunc stadas avon maun. Insumma ei tut stau zaco d'entuorn, aschia che l'ovra sepresenta ussa suenter la restauraziun sco avon 137 onns. La restauraziun ei diltuttafatg gartegiada e danovamein resuna l'orgla cun siu bi tun ella biala caplutta.
L'orgla ei vegnida restaurada cun agid dalla tgira da monuments cantunala, ch'ei stada medemamein a disposiziun cun plaid e cussegl. Plinavon ha era la confederaziun demussau interess pil custeivel instrument. Aschia havein nus era astgau retscheiver da leu cussegl. La restauraziun ha vuliu contonscher il stan original. Ils cuosts totals dalla restauraziun muntan: 38 000.-- francs.
Mira: http://www.caluori.ch/orgeln/org_zarcuns.htm
Erecziun dalla davosa annexa avon l'entrada dalla caplutta da Zarcuns. Il toc aissa porta il suandont text:
Vigili Giossi Rueras, meister
Gion Antoni Berther, emprendist
Zercuns, ils 28 d'uost
1914


text:
Per Dario Cologna èsi gia ses terzs gieus olimpics. 2010 a Vancouver era el daventà campiun olimpic sur 15 kilometers, 2014 a Sotschi hai dà gest duas giadas aur, numnadamain en il skiatlon e danovamain sur 15 kilometers.
Cologna il grond trumf, dentant betg il sulet
Trais medaglias dad aur olimpicas ha Dario Cologna gia gudagnà, e suenter sia victoria en il «Tour de ski» è el danovamain in dals gronds favurits. Las duas Svizras – Laurien van der Graaff e Nathalie von Siebenthal – na tutgan betg tar las grondas favuritas, dentant pudess ins quintar ellas tar las cunfavuritas.
Van der Graaff ha gudagnà la fin da december il sprint dal «Tour de ski» a Lai ed ha uschia festivà sia emprima victoria en la cuppa mundiala. Nathalie von Siebenthal è gia stada quarta l’enviern passà en il skiatlon dals campiunadis mundials a Lahti, ed ha mussà ch’i na manca betg bler per far il pass sin il podest. Il veteran svizzer da passlung a Pyeongchang è Toni Livers che parta gia per la quarta giada a gieus olimpics.
Pyeongchang senza Gianluca Cologna, Perl e Boner
Trais grischuns ch'èn anc stads avant 4 onns a Sotschi da la partida mancan questa giada. Suenter diversas blessuras n'ha Gianluca Cologna anc betg cuntanschì il livel ch’el aveva avant. Curdin Perl che leva atgnamain terminar sia carriera a Pyeongchang, ha terminà quella anticipadamain gia durant il «Tour de ski» pervia da problems da motivaziun.
Betg selecziunà ha Swiss Olympic Seraina Boner che n’ha betg cuntanschì ils criteris da selecziun, mabain aveva anc adina pitschnas speranzas da vegnir nominada per la staffetta. Ils gieus olimpics a Pyeongchang èn dals 9 fin ils 25 da favrer 2018.
Las qualifitgadas
- Laurien Van der Graff, GR
- Lydia Hiernickel, GL
- Nadine Fähndrich, LU
- Nathalie Von Siebenthal, BE
Ils qualifitgads
- Jonas Baumann, GR
- Dario Cologna, GR
- Roman Furger, GR
- Toni Livers, GR
- Jason Rüesch, GR
- Jovian Hediger, VD
- Candide Pralong, VS
- Erwan Käser, VD
- Ueli Schnider, LU
RR novitads 11:00
- Toni Livers, GR


text:
Tar la cupitgada en in trenament ha la skiunza svizra Mélanie Meillard blessà ses schanugl a tala moda, ch'ella stoppia terminar l'entira stagiun anticipadamain. Ella ha rut ils lioms cruschads e blessà il meniscus. Per ella na datti damai nagins gieus olimpics a Pyeongchang e la stagiun è a fin.
L'entschatta da schaner era la giuvna da 19 onns sa rangada per la terza giada sin in podest da la cuppa mundiala. En la Corea dal Sid fiss ella partida il glindesdi per in slalom gigant e la mesemna per in slalom.
RR novitads 12:00


text:
Las prognosas da l’aura curt avant l’agrischa eran miserablas. Blera plievgia e schizunt naiv. Quai n’ha dentant betg disturbà la glieud ed ella à vegnida en rotschas.
Circa 15’000 persunas han visità la fin d’emna passada l’agrischa, sco il president dal comité d’organisaziun Curdin Foppa ha confirmà a RTR. Els han vis ina exposiziun multifara cun blers animals, maschinas agriculas, ina fiera cun pli che 30 stans e musica e divertiment en pliras tendas.
In dals puncts culminants è stà il til festiv la dumengia. Bunamain 30 gruppas, uniuns èn defiladas tras la citad da Glion ed han divertì plirs millis aspectaturs. Il motto dal tira era «100 onns Uniun purila Surselva» e tranter auter èn vegnids preschentadas maschinas agriculas dals davos decennis.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Als ZSC Lions manca be pli ina victoria
Ils ZSC Lions han fatg il gol decisiv en la prolungaziun. Uschia mainan ils ZSC Lions la seria suenter il quart gieu da final da playoff cun 3 ad 1. Cun ina ulteriura victoria pudessan els vegnir per la novavla giada campiuns svizzers.
Ils ZSC Lions han gudagnà a chasa cunter Lugano cun 3 a 2. Chris Baltisberger ha sajettà en la 14avla minuta da prolungaziun il gol decisiv. Il gieu aveva cumenza schlet per ils turitgais ch'han dà a chasa. Suenter l'emprim terz eran ils Turitgais cun 0 a 2 en retard.
Uss manca als ZSC Lions be pli ina victoria per festivar il titel da campiun svizzer. Il proxim gieu da seria è ils 21 d'avrigl a Lugano.
Ils ZSC Lions mainan la seria cunter Lugano cun 3 ad 1


text:
Il chapital da las aczias existentas da 2.6 milliuns francs vegn svalità per 90% sin 260’000 francs. Plinavant è vegnì approvà in augment dal chapital d’aczias da 2.5 milliuns. Da quels èn 800’000 francs gia segirads, quels derivan da las 12 vischnancas dal Valragn e da la Val Schons. Per il president dal cussegl d’administraziun Franco Quinter è tut ì tenor plan a la radunanza dals acziunaris.
Cun quai che la sanaziun da l’interpresa è vegnida approvada dals acziunaris, desistan era las bancas d'ina gronda part da lur daners. Tut en tut han las pendidularas da Spleia anc debits dad 1.9 milliuns francs – avant la sanaziun eran quai passa sis milliuns.
RR novitads 16:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Vad
Numerusas tradiziuns vivas
Sin fundament da sia gronda varietad geografica e topografica posseda il chantun Vad in grond dumber da tradiziuns anc fitg vivas. Entant ch'ils onns 1950 fin 1980 èn stads plitost difficils per in grond dumber da questas tradiziuns - tschert perquai ch'ins aspirava a la moderna ed al progress - èn l'interess e l'engaschi per la tradiziun e per ils usits s'augmentads cleramain durant ils ultims ventg onns.
Ina gronda diversitad da la cuntrada
Tranter auter er grazia a la varietad topografica ha il chantun Vad bleras e fitg differentas tradiziuns vivas che pon vegnir inventarisadas tenor ils criteris da l'UNESCO. Entant che las cuntradas ruralas domineschan en il center ed al nord, posseda il chantun Vad er duas regiuns da muntogna che sa distinguan fundamentalmain ina da l'autra: las Prealps (Ormonts, Pays-d'Enhaut) ed il Giura (Vallée de Joux, regiun enturn Sainte-Croix), las rivas da dus lais - il Lai da Genevra ed il Lai da Neuchâtel - ed in'entira retscha da citads mesaunas cun Losanna sco chapitala chantunala (quarta citad da la Svizra).
Ina nova lescha che cumpiglia il patrimoni immaterial
Igl 1. da matg 2015 è entrada en vigur la Lescha davart il patrimoni movibel ed immaterial («Loi sur le patrimoine mobilier et immatériel LPMI») che conceda il medem status al patrimoni movibel, inclusiv il patrimoni scrit, ed al patrimoni immaterial. Questa lescha conferma la lavur da registraziun e d'inventarisaziun dal patrimoni immaterial dapi l'onn 2010. Ultra da quai prevesa ella ch'il chantun po sustegnair activitads per mantegnair elements da quest patrimoni, uschenavant ch'els èn inscrits en l'inventari chantunal. Plinavant creescha questa lescha ina plazza sco conservatur dal patrimoni cultural immaterial chantunal (30%), ina cumissiun chantunala ed in fond per subvenziunar ils patrimonis movibels ed immaterials.
Tradiziuns ruralas ed urbanas, veglias e modernas
L'inventari vadais cumpiglia actualmain dapli che 70 tradiziuns; igl è impussibel da menziunar tuttas. Ultra da las nov tradiziuns ch'èn vegnidas registradas en l'inventari da las tradiziuns vivas en Svizra (festa da la vendemia, guitader da la catedrala da Losanna, mess zoppegiant, festas da la giuventetgna da la champagna vadaisa, abazias, producziun d'automats e da stgatlas da musica, tagls da siluetta, professiuns da l'industria d'uras prestigiusas, viadis da la Belle Epoque) èn da menziunar er intginas autras tradiziuns vivas vadaisas sco per exempel il dialect dal chantun Vad, las acziuns tant tradiziunalas sco libertalas dals pirats legendars dal Lai da Genevra e dals laders dal Jorat («Brigands du Jorat»), numerus festivals (musica, kino, balluns ad aria chauda), ils solstizis da stad da Taveyanne u da Saint-Cergue, l'ingiant da vin da la vischnanca da Losanna, l'existenza d'intginas leschas davart las isanzas, las regattas ed il salvament betg professiunal sin ils lais ubain l'artisanadi tradiziunal dal pressegiar differentas sorts d'ieli.
La finala èn vegnidas registradas er tradiziuns ch'existan medemamain en auters chantuns sco Friburg u Genevra u en l'entira Svizra e ch'èn fitg derasadas er en il chantun Vad, sco per exempel il far schlondas, las festas da promoziun («Promotions»), il guarir cun urar, la producziun da chaschiel d'alp, ils miradurs («Murailleurs»), las musicas communalas ed instrumentalas sco er il fondue sco tschavera.
La festa da la vendemia, che ha lieu sin la «place du Marché» a Vevey mintga 20 u 25 onns, è l'emprima tradiziun viva svizra ch'è vegnida inscritta sin la glista dal patrimoni immaterial da l'UNESCO, il 1. da december 2016. La proxima festa da la vendemia ha lieu la stad 2019.
Enconuschientschas periclitadas
Pliras tradiziuns registradas èn periclitadas u èn curt avant vegnir ord diever, sco per exempel las enconuschientschas en connex cun la producziun da stgatlas da musica, il dialect vadais - dal qual il dumber da pledadras e pledaders sa diminuescha cuntinuadamain - e las istorgias d'Oin-Oin che na vegnan strusch pli raquintadas.
Ina pagina d'internet vadaisa
Dapi il schaner 2012 metta il chantun Vad a disposiziun ina pagina d'internet deditgada a la registraziun dal patrimoni cultural immaterial actual sin ses territori. Questa pagina vegn actualisada cuntinuadamain.


text:
Il sguard sin l'emna
- Sonda, 21.1.2017, 12:06
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.1.2017, 12:06, RTR
Sur dal ir cun velo l'enviern, il Brexit da la Gronda Britannia e las discussiuns principalas al WEF.
Critica da velocipedists da Cuira vers il servetsch da rumir las vias: ston ins propi ir cun velo l'enviern sche las vias èn cuvridas cun naiv? Brexit senza remischun: la primministra britannica Theresa May vul avair da far nagut pli cun l'Uniun Europeica. Il WEF 2017 a Tavau va a fin: ed ussa? La claustra è il segund grond hotel a Mustér: tge di quai dal vitg turistic en Surselva?


text:
Il Club da hockey da Tavau ha pers cun 2:7 cunter ils Rapperswil-Jona Lakers. Il resultat mussa la ferma prestaziun dal sutclassà. Quai è numnadamain l'ermprima giada dapi il 2015 ch'ina equipa sutclassada gudogna la Cuppa svizra. A chasa è la victoria per ils Lakers stada surprendentamain clera.
HCD ha pers la gnerva
La decisiun è crudada gia en il segund terz. Là han ils Son Gagliais sajettà trais gols entaifer da 228 secundas e cun quai gì il 5:1. Il HCD ha pers en questa fasa la gnerva ed incassà chastis betg necessaris. Uschia per exempel Enzo Corvi che ha stuì ir sin il banc perquai ch'el ha sa laschà crudar.
Nyffeler giugà ferm
Er ina midada da goli da Gilles Senn tar Joren van Pottelberghe n'ha betg purtà l'effect giavischà. Da l'auter maun ha Melvin Nyffeler mussà pliras bunas paradas. La suletta fasa da squitsch dal HCD, durant l'ultim terz ha Josh Primeau respundì en la 52avla minuta.
RR novitads 16:00


text:
Suenter las elecziuns resta ina gronda dumona: Co sa decida Widmer-Schlumpf? Sch'ins crai al president da la partida burgais democratica Martin Landolt, lura pudess quai gia esser la sonda uschè lunsch. Vers las gasettas «24heures» e «Tribune de Genève» ha el ditg che la cussegliera federala communitgescha probabel la sonda sia decisiun a la radunanza da delegads.
«Jau sper e crai, che dunna Widmer-Schlumpf vegn a communitgar uffizialmain sia decisiun», uschia vegn cità Landolt, senza tradir dapli. Sch'ella candidescha sco cussegliera federala sajan las schanzas intactas da vegnir reelegida, uschia ha aschuntà il president da la PBD.
Dapi las elecziuns dals 18 d'october è Widmer-Schlumpf sut squitsch, perquai che tant la PLD sco er la PPS han gudagnà vitiers sezs. Omaduas partidas han suttastritgà che la PPS haja dabun in segund sez en il Cussegl federal.
Oz, mesemna, s'inscuntra il Cussegl federal per sia seduta. Pussaivel è, che Widmer-Schlumpf communitgeschà là sch'ella candidescha anc ina giada u betg.


text:
Gavâsa
Artécol in dialèt arzân
Gavâsa (Gavassa in italiân; Gavassæ in latèin) l'é òna dal j antîghi Véli, incō l'é 'na frasiòun cun 2.589 abitânt (31/12/2009), dal cmûn Rèz.
Geogaféia[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é int la Pianûra padâna Gavâşsa l'é a 5 km, tra mezanôt e matèina dal cèinter sitê. L'é a i cunfîn cun i cmûn ed Curèz e Sân Martèin. La véla l'é divîşa in tri cèinter: "La Lumêga", "La Véla" e "Cà Nōvi". A sîra l'é bagnêda dal turèint Ròden .
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Numinêda per la préma vôlta in un documèint ed l'875, Gavâsa l'é stêda proprietê e Matélda ed Canòsa e, dôp la môrt ed la Grancutèsa, l'é pasêda a l'anvōd Guelfo VII dóca de Spoleto.Pó dôp ló al l'à dunê la burghêda a Gherardo Rangoni che, a só volta int al 1176, al l'à dêda a la Cēşa ed Rèz. Int al 1315 Gavâsa l'ēra un cmûn indipendèint, dôp l'é andêda sòta al cmûn e d Rèz, la vîn divîşa, per pôch tèimp, da Rèz dal 1805 al 1807, quând l'é stêda préma unîda al cmûn ed Masinsâdegh, e pó a còl ed Bódri. Sgnêda da un grôs e-şvilóp sitadèin cumincê a la metê ed j ân 1990, la frasiòun la mantîn incòra 'na cumuméia agrécola e servési per la gînta ch' a fân pêren préma ed tót insém a j impiânt ed la parôchia.
Monumèint e pôst interesânt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Cēşa parochiêla ed Sân Floriân, citêda per la préma vôlta in un documèint dal 1171
Strêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Gavâsa l'é insém a la vècia strêda statêla 468 ed Curèz, ch' l' unés Rèz a Chèrp incō a gh'é in só pôst 'na strêda nōva e pió modêrna.
Elèinch di léber[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ferdinando Fabbi Guida di Reggio nell'Emilia-Città del Tricolore, Reggio nell'Emilia, 1962
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Gavassa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Il term politica designescha la regulaziun da las fatschentas publicas d’ina cuminanza tras decisiuns liantas.[1] Formulà a moda fitg generala sa lascha mintga furma privata e publica da prender influenza, sviluppar e far passar atgnas pretensiuns e finamiras caracterisar sco politica.[2] Per ordinari na vegn il term però betg applitgà sin il sectur privat, mabain be sin la publicitad e la cuminanza. Alura sa lascha la vita publica dals burgais, lur acziuns e stentas da manar las fatschentas publicas a l’intern e vers l’exteriur sco er il process da furmaziun da la voluntad e la procedura da decisiun areguard chaussas publicas descriver sco politica.[3] En in senn pli stretg designescha il term politica las structuras (polity), ils process (politics) ed ils cuntegns (policy) che servan a manar unitads politicas, per ordinar stadis, a l’intern ed en lur relaziun in cun l’auter.
Entaifer la politologia è sa messa tras la persvasiun che politica defineschia la summa da tut las interacziuns ch’han en mira la repartiziun autoritativa (vul dir generalmain lianta a basa d’ina pussanza renconuschida) da valurs materialas (sco daners) u immaterialas (sco democrazia).[4] L’agir politic sa lascha caracterisar sco suonda: In agir social ch’è orientà a decisiuns e mecanissems da regulaziun ch’èn generalmain liants e che servan a reglar la convivenza dals umans.[5]


text:
Engiadina - Val Bregaglia Trail sto anc sa sviluppar ad in plus per la Val
280 curriders èn sa participads a la cursa cun partenza ed arriv a Chiavenna. Alternativ han ins pudì partir per la mesa cursa a Promontogno in Val Bregaglia, ni sa participar sco staffetta sin l'entir traject. La gronda part dals participants eran Talians.
Quai vul l'organisaziun turistica da la Val Bregaglia sche pussaivel midar. Quest onn na saja la destinaziun da vart Svizra betg stada involvida fermamain en l'organisaziun, di il directur da la destinaziun Michael Kirchner. Els hajan bain fatg reclama, ma en l'avegnir vulessan els gugent collavurar pli stretg cun il comité d'organisaziun.
Quest comité sa cumpona or da persunas da vart taliana e svizra.
L’eveniment ha in grond potenzial per nossa regiun, sche bain i grategia da sviluppar vinavant el.
La finamira da vart turistica stoppia tenor Michael Kirchner esser da generar pernottaziuns en Val Bregaglia, da procurar per entradas tar restaurants ed auters furniturs cun il «Val Bregaglia Trail». Quest onn era quai strusch il cas. La cursa ha gì lieu durant in di. La Val Bregaglia fa bain part dal traject, ils curriders èn però mo currids atras la regiun.


text:
Propata
Propata (en lìgure: Propâ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 148 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 16,8 km² e 'na densità de popolasiù de 9 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carrega Ligure (AL), Fascia, Rondanina, Torriglia, Valbrevenna.
Propata l'è sitüàt endèl'alta val Trebbia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana de le Alte Valli Trebbia e Bisagno e del Parco natüràl de l'Antola. El se tróa a 47 km de Gènova.
I cümü de Propata, Torriglia e Rondanina i è bagnàcc del lach del Brugneto, el lach artificiàl piö grant de töta la pruvìncia e de la Liguria.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Propata l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Iàcum
San Iàcum (San Giacomo delle Segnate) l'è 'n cümü de la pruvìncia de Màntoa, en Lumbardìa.
El g'ha 1 639 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 16,3 km² e 'na densità de 101 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Quistèl e San Giuànn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Iàcum l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Bonaduz
Bonaduz a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2820 abitant e una süperfiss de 14.45 km², e al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar.
El cumün de Bonaduz a l'è tacaa ai cumün de Domat/Ems, Rhäzüns, Tamins, Trin, Versam.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bonaduz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 960 col nom de Beneduces.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bonaduz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bonaduz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Bonaduz su Wikimedia Commons


text:
La radunanza communala da Lantsch n'ha vul betg dar 7,6 milliuns francs per la meglierziun funsila. Quai cun in in cler resultat.
Plinavant ha il suveran da Lantsch approvà il quint annual da l'onn passà. Quel serra cun in surpli da passa 100'000 francs tar investiziuns totalas da bun 6,8 milliuns francs.
Il cashflow munta a 2 milliuns francs ed è cun quai 1 milliun sur il budget. Grazia a quest resultat positiv saja la basa finanziala da Lantsch danovamain vegnida meglierada, scriva la vischnanca.
RR novitads 23:00


text:
Las decleraziuns faussas communitgescha l'institut per perscrutaziun agricula Agroscope.
Reclamaziuns pesantas tar 18% da las provas
L’institut ha examinà 1’314 provas da pavel per animals da niz. 70% da questas provas eran en urden, uschia Agroscope. 170 pavels (13%) èn vegnids crititgads levamain, cunzunt pervi da sbagls sin las etichettas.
288 provas (18%) n’eran insumma betg en urden ed èn vegnidas crititgadas grevamain. Agroscope ha plinavant constatà restanzas da pesticids en pavel biologic ed ha stuì declassar quel a pavel convenziunal.
RR novitads 12:00


text:
Quels da la Svizra taliana han l’impressiun ch’ils tütsch-svizzers mangian mal, il Grischun è per els ina regiun da multas e da subvenziuns, e sa chapescha ch’ils Romands baivan gia la damaun baud il “ballon de vin”. Ed ils Tessinais na lavuran uschè u uschia quasi mai.
Constattan quels clichés? Cuntegnani in zic vardad? Ni eni mo pregiudizis? Quatter cabarettists svizzers – in da mintga regiun linguistica – èn ids en las autras regiuns per cumprovar u controllar in clisché ch’ina regiun ha envers l’autra. Divertent, mintgatant surprendent, mo mai cun nauscha intenziun. Interessant èsi da vesair co ils clischés sa verifitgeschan ubain restan clischés cun pauc fundament.


text:
In'amia dad Isabel Costa ha animà ella da ristgar quest pass, bandunar la patria ed ir a l’ester a lavurar. Avant 25 onns ha ella chattà ina plazza a Scuol e dapi quella giada è Isabel Costa dachasa a Scuol.
Chattar amicizia a Scuol era l'emprim temp fitg difficil. Ils emprims mais eran dirs e la decisiun da restar steva sin chommas falombras. La mentalitad engiadinaisa, la retegnientscha envers esters era gronda. Ma bainbaud ha ella chattà la colliaziun e pli tard perfin da maridar.
Return a chasa n'è nagina opziun
Oz viva Isabel Costa ensemen cun ses um e dus uffants a Scuol. Per ella na vegn in return en sia patria betg en dumonda. Ses uffants èn naschids e creschids si en l'Engiadina.
Il contact cun la famiglia en il Portugal è anc adina stretg, ma in inscunter datti sulettamain durant las vacanzas.
RR actualitad 12:00


text:
La posiziun dal delegà da la Federaziun svizra da ballape Claudio Sulser, è stada necessaria, suenter las pretensiuns dal club da ballape da la serie A taliana Udinese aveva pretendì che Behrami turnia – e quai immediat. En in communitgà fa valair Udinese ch'ils Svizzers hajan nominà Behrami 5 dis memia tard. Behrami saja blessà e betg en il cass da giugar per la naziunala svizra, pretenda il club da chasa da Behrami. Udinese ha schizunt schmanatschà cun pass giuridics.
Entant ha il delegà da la Federaziun da ballape Svizra Claudio Sulser concedì ch'ins n'haja betg tegnì en il termin. Ins saja però en contact cun Udinese.
Examinaziuns gia avant la partenza
Gia avant il viadi a la barrascha a Belfast aveva Behrami stuì laschar far examinaziuns tar medis da ses club Udinese. Ils problems musculars impedeschian a Behrami da giugar per la squadra naziunala Svizra cunter l'Irlanda dal nord, uschia Udinese.
RR novitads 16:00


text:
Vitiers èn nudadas mesiras d'urgenza sco era rapports davart la cumpatibilitad ecologica. Co l'implant duai eventualmain vegnir reutilisà en il futur vegn reglà pli tard, sco l'uffizi federal per energia communitgescha.
Finanziaziun è «sin curs»
Avant las medias a Berna ha la schefa da la BKW, Suzanne Thoma, ditg ch'els quintian cun custs totals da 2,1 milliardas francs per metter ord funcziun l'ovra. Fin la fin dal 2015 aveva il concern fatg reservas da 1,59 milliardas.
Vitiers ha Thoma dà enconuschent, che dals 300 emploiads da l'ovra Mühleberg hajan 298 acceptà la plazza che la BKW ha offrì entaifer il concern.
L'ovra atomara Mühleberg era vegnida construida l'onn 1972. L'october 2013 aveva la BKW Energie AG decidì da serrar ella definitiv il december 2019.
RR novitads 12:00


text:
Il center da congress è sco in aviuler durant il WEF, ins vesa pli e main prominents en il tact da secunda. Qua Peter Brabeck, president dal cussegl administrativ da la Nestlé, là Harry Hohmeister, schef da la Swiss e n'è quai vi là betg Tidjane Thiam, schef da la Credit Suisse?
Difficil damai da dir, tgi ch'jau hai gia tut inscuntrà durant mes onns sco reportra al WEF. E tuttina datti in pèr che m'èn restads en memoria.
Acturs e musicists
Ils pli prominents giasts al WEF èn natiralmain ils stars da Hollywood. Tar mes emprim Forum d'economia mundial è Charlize Theron stada preschenta. E gea, ella ha perfin ditg en mes microfon, che Tavau plaschi ad ella.
Sco dunna ma sun jau dentant adina legrada pli ferm sin ils acturs masculins. Matt Damon per exempel e Leonardo Di Caprio - tuts dus dal rest en realitat gist uschia bels sco en il film.
Era musicists èn mintg'onn preschents a Tavau. Uschia hai jau udì a chantar l'onn passà ad Andrea Bocelli ed a Mary J. Blidge. Vesì n'hai jau betg ad ella, perquai ch'ella era sin il palc da la Google Party, nua che nus n'avain gì nagina schanza da gnir en. E lura è qua anc Bono, il chantadur da U2. Cun ses egliers cun vaiders violets veseva el ora sco ina reminiszenza dals onns 1970.
Politichers internaziunals
Ils politichers internaziunals, u schainsa ils blers dad els, prefereschan da betg sa mussar memia savens en la publicitad al WEF. Els vegnan manads en il center en la limusina, han lur termins e svaneschan puspè.
I dà dentant exepziuns. Uschia avain inscuntrà quests dis John Kerry, il minister da l'exteriur dals Stadis Unids, tut patgific en la bar da l'hotel Belvédère. Da leger suenter era en il diari da mia collega Fabia Caduff.
In inscunter tut spezial era per mai dentant quel cun Tony Blair, anteriur primminister da la Gronda Britannia. Jau hai inscuntrà el sin via vers il center da congress, el era en viadi a pè ensemen cun mo ina pitschna entourage. Pir tar il segund sguard hai jau enconuschì el, uschia «normal» veseva el ora.
Represchentants da l'economia e saung blau
Ina da quellas persunas ch'jau hai inscuntrà mintg'onn al WEF è Christine Lagarde, la schefa dal Fond monetar internaziunal. In onn sin via cura ch'ella è chaminada a pè vers il center da congress. In onn vid'la bar en il foyer dal center da congress. In onn en il hotel Belvédère - mo quest'onn hai jau vis ad ella mo sin il palc. Ses teint: brin stgir sco adina.
Tgi ch'jau hai era inscuntrà mintg'onn era il prinzi ereditar da la Norvegia, prinzi Haakon e sia dunna Mette-Marit. Quest onn dentant hai jau vesì mo Mette-Marit e per ina giada betg en in dals hotels nua che vegn fatg partys, mabain en il center da congress. Ses um n'era da vesair nagliur - inscuntrà hai jau ad el dentant era già sin via, a pè e senza security.
Spezial gea, ma era daventà normal
Igl è cler che quai è spezial da vesair uschè blers prominents sin in mantun. Ma quai daventa era normal. Tar mes emprim WEF n'hai jau betg savì nua guardar e sun stada permanentamain gnervusa.
Entant ma sun jau disada londervi e l'entir spectacul ha pers in pau da sia fascinaziun per mai. E precis perquai èsi bun da chalar da rapportar dal WEF. Jau ma legr dentant da persequitar en l'avegnir ils rapports da mes collegas e da pensar lura probabel adina puspè: precis, quai hai era jau passentà a Tavau.


text:
Rivaról
Rivaröl (nòm uficiàl en Italià: Rivarolo del Re ed Uniti) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 991 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), conde 'na superfìce de 27,3 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalmagiur, Casteldidòn, Rivaröl Mantoà (MN), Sabbioneta (MN) e Spineda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rivaröl l'è mustrat endela tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La chaltschina da l’Allgäu è sa furmada avant 150 milliuns onns en las profunditads d’in ocean.
Tranter l’Europa e l’Africa è s’averta da quel temp ina sort da Mar Mediterrana primara – l’ocean dal Tethys. Sias spundas eran per part fitg instabilas. Da temp en temp sa statgavan bovas sut l’aua e stiravan cun ellas material en las profunditads.
Las rasadas cleras èn ritgas da chaltschina. Ellas èn sa furmadas tras la sedimentaziun da chaltschina – però en fasas quietas e sur in lung temp. Las rasadas stgiras e ritgas d’arschiglia percunter èn sa furmadas entaifer paucas uras, numnadamain tras ina bova sutmarina che ha leventà blera glitta e ch’è sedimentada pli tard en il fund da la mar en ina nova rasada.
Quests craps da chaltschina ritgs d’arschiglia domineschan las spundas da la Val Trupchun. Els procuran per in terren fritgaivel ed èn er in motiv per il grond dumber da tschiervs e capricorns en la Val Trupchun.


text:
Il club da hockey da San Murezzan ha gudagnà la partida da giubileum da 100 onns encunter Schaffusa cun 4:3. La decisiun è dentant pir crudada en la prolungaziun. Avant ha l'EHC San Murezzan manchentà da decider la partida.
Davent da l’entschatta ha l’equipa da l’Engiadina Ota stuì currer suenter ad in retard. En la 47avla minuta èsi però gartegià a San Murezzan da far il 3:2. L’equipa indigena era pli datiers a la victoria. Curt avant la fin ha Schaffusa dentant pudì egualisar la partida. Uschia èsi vegni tar la prolungaziun, la quala San Murezzan ha la fin finala decis.
Il gieu da segunda liga encunter Schaffusa era la partida da giubileum dal EHC San Murezzan che festivescha quests dis ses 100avel giubileum. L’equipa da tradiziun grischuna era vegnida fundada ils 17 da schaner dal 1918.
RR novitads 21:00


text:
LA PULÉTTICA (n. 327)
Al pèder ai pànsa un póch e pò ai dìs: "Fórsi al quèl miàur l'é quàll ed fèr un paragàn con la nóstra famàiia: mé a rapresànt i capitalésta, parché a lavàur e a pórt a cà i baiùch; tó mèder l'é al guéren, parché la dezìd incósa in cà; la Cesìra, la dóna ed sarvézzi, la rapresànta i operèri, parché la lavàura con un stipàndi; té t'i al popolo e tó fradlén l'é la generaziàn futura, èt capé?"
"A cràdd ed sé, grazie".
Pirén, la sìra a lèt, l'é ànch drì ch'al pànsa a tótt quàll ch'ai à détt só pèder e in ch'al mànter als acórz che al fradlén l'as l'é fàta adós, acsé al córr a ciamèr só mèder.
Ciàma e che te ciàma, mó la mèder la cunténua a runfèr e al vàdd che só pèder al n'é brìsa int al só lèt, mó l'é in quàll d'la Cesìra!
A la matén-na, a claziàn, al pèder a gli d'mànda:
"Alàura Pirén, cus'èt capé d'la puléttica?"
"P'r adès ai ò capé che i capitalésta il càz'n in ch'al sìt ai operèri, che al guéren al dórum, als n'infréga dal pòpolo e al làsa el futuri generaziàn int la mérda!"


text:
Sco Sandra Demontì di n'hajan els ni da purtar mascras, ni da far autra mesiras da precauziun a Nusa Ceningan. Bun 40 kilometers dal vulcan Agung ch'è smanatscha da rumper ora. Els contemplian dentant la situaziun schebain cun ils agen egls, sco era entras las medias. I dettia cameras che registreschan la situaziun tar il crater.
En ina zona da vulcan n'è in'activitad betg ina surpraisa
Sandra Demonti è calma e descriva la situaziun actuala perfin sco «coola» ed «interessanta». Avant dus onns è la dunna ch'è oriunda da Zuoz emigrada sin la pitschna insla per viver ses semi da sfunsar. Ed ella è da l'avis, ch'i saja da quintar cun da quests scenaris sch'ins sa decidia da viver en ina zona cun 130 vulcans.
Era ils turists sin l'insla Nusa Ceningan sajan quiets, fetschian fotografias ed observian la situaziun cun interess. In quità hajan els dentant: La plazza aviatica resta er oz serrada. Sin las rutas da sgol sajan numnadamain da spetgar nivels da tschendra dal vulcan. Uschia en plirs 100 sgols vegnids stritgads e millis turists ston spetgar per pudair returnar a chasa.
Pronts èn cas d'ina erupziun
Anc pertutga l'Agung pia main ils abitants ordaifer la zona d'evacuaziun, uschia Sandra Demonti. Sche il traffic aviatic vegn dentant ad esser bloccà per in temp pli lung, na pertutga quai dentant betg mo ils turists, mabain er ils indigens. Uschia na pon ins per exempel betg transportar nutriment cun aviuns. Era sch'i dettia anc la pussaivladad d'importar nutriment cun bartgas, ha la dunna de Zuoz procurà per reservas. Questa mesira haja ella gia fatg il settember, tar l'emprim alarm.
RR actualitad 08:00


text:
Comunione con delitti
Comunione con delitti (Cumugnòṅ cun di masamènt) 'l è 'n film indipendènt ad scarésa americàṅ dal 1976 'd Alfred Sole girâ cun tarśènt-quarantamìla dòlar e pò basta.
'L è al prim film dla Brooke Shields ch'in alóra la gh'iva dód'ś an.
Sunt
Durànt i an Ssanta a Paterson (New Jersey) la Catherine Spages (Linda Miller) la và a catàr, insém a 'l sò dū fiōli Karen (Brooke Shields) e l’Alice (Paula Sheppard), al prēt dla sità, pàdar Tom (Rudolph Willrich).
La prima dal putìni l'è la più pìcula e la gh'à da preparàr-as p'r al sacramènt dla prima cumugnòṅ. Al prevòsar al gh rigàla 'n cruśifìs ma l’Alice, ch'la n à mai mandâ śò la separasiòṅ di sò genitōr e ch'l'è and dimóndi gelōśa ad sò surèla, la s mét adòs na mascra ch'la fà scarésa faghénd vgnir i śgriśōr a la śgnóra Tredoni (Mildred Clinton), la dóna ch'la dà na maṅ in cà a 'l religióś. Turnàda a cà, l’Alice la taca a far di daspèt a la putìna, śgranfgnànd-ag la sò bàmbula e srand-la dènt'r a 'n tanabùś.
Al dè dla serimògna, na figùra mascràda e vistìda ad śal la stròsa la pòvra Karen cun l’Alice ch'la tōś al sò pòst in céśa.
Quànd pò a pèrd la vita anc la sia dal putìni, l’Annie (Jane Lowry), cupàda cun dal scurtlàdi da la figùra in śal, la gh và in mèś l’Alice parchè a pâr ch'a sia stada lē. Ma anc sò pàdar 'l è in a risć ad far na bruta fiṅ.


text:
Pancraz
- Sonda, 12.5.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.5.2018, 12:45, RTR
Oz è il di dal s.Pancraz, in dals sontgs da glatsch. Tar nus sa numna el era Barcazi, Brancazi u Brincazi. Quest pover martir è vegnì decapità durant il temp da Diocletian pervi da sia cardientscha cristiana. El vegniva onurà en l'entira Europa ed ina basilica en la via Aurelia porta ses num.
Ses cumpogns Servaz e Bonifaz e sia cumpogna, la Sofia fraida, fan tschiffar tema pervi da scheliras pussaivlas.
Las reglas purilas dals sontgs da glatsch sa basan dentant sin ina perioda medievala fraida, il pitschen temp da glatsch. E suenter dus onns cun scheladas è la probabilitad dad ina terza pitschna – damai restai calms!
Redacziun: Chasper Pult


text:
La Via Cadonau en il quartier da Masans è ina via cun plitost pauc traffic. Quai pudess dentant bainbaud sa midar. Anc uss maina tut il traffic a la clinica Waldhaus a Cuira sur ina via sper il quartier ora si tar ils blers parcadis avant l'entrada. En futur duaian quels parcadis chattar plaz en ina nova garascha sutterrana en il nord da l'areal. La dumonda è be: co vegnan ins tar quella garascha? Tenor ils plans da la clinica tras il quartier abità.
Cunter quels plans sa dostan uss singuls abitants. In dad els è Hanspeter Hänni che abita sez en la via pertutgada. Tenor el esi uss il dretg mument da reagir, uss cura che la dumonda da construir n'è anc betg inoltrada. Perquai ha el envidà ad ina orientaziun per las medias.
Clinica Waldhaus vul dapli ruaus
Da tschella vart la clinica Waldhaus che vesa quai in pau auter. La clinica vul pli pauc traffic avant l'atgna entrada per pussibilitar als cussadents dapli ruaus. Ina soluziun che cuntenta omaduas partidas n'è pia betg en vista.
Sco ultima soluziun e mo sche tut ils discurs na portan nagut, pondereschan singuls abitants en in proxim pass da purtar plant cunter il permis da bajegiar. Sche las duas partidas na vegnan vinavant betg perina vegnan la finala auters a decider per els.
TR Telesguard 17:40


text:
Garibaldi FS (metropolitana de Milan)
Garibaldi FS l'è ona stazion de la metropolitana de Milan, lign M2 e M5. La sortìss in Vial Don Luis Sturzo.
La struttura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tocch de la verda l'è staa faa su in del 1971, comé capoligna da Central FS, e in del 2009 l'è stada renoeuvada.
Inveci, el tocch de la ligna verda l'è staa faa su in del 2015, anca se l'era previst per el 2013.
Tra l'alter el tocch de la verda el gh'ha quater binari, che in origin sarien servii per fà i Lign celer de la Brianza, per avègh on interscambi dirett cont la metropolitana milanesa.
Servizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I handicappaa pòden doperà la stazion, sia dent che de la strada, vist che gh'è i ascensoeur. Tuta la stazion intrega l'è videosorveliada.
Interscambi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stazion ferroviaria (Milan Porta Garibaldi)
- Stazione ferroviaria (Milan Porta Garibaldi Passant, lign suburban)
- Fermada tram (Garibaldi M2 M5, lign 10 e 33)
- Stazion taxi


text:
Ebnat-Kappel
Ebnat-Kappel a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 43.57 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4924 abitant.
El cumün de Ebnat-Kappel al se tröva a una altitüden de 630 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden, Gommiswald, Hemberg, Kaltbrunn, Nesslau-Krummenau, Rieden, Schänis, Wattwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kappel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1218 col nom de Capelle.[1] Infina a l'ann 1762 Ebnat l'eva cognussüü col nom de Ober-Wattwil.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1][2]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Ebnat-Kappel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Kappel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ 2,0 2,1 Ebnat in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Ebnat-Kappel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bainvegni sin la pagina d'internet da la CDEP
En Svizra portan ils chantuns la responsabladad principala per ils fatgs da furmaziun e da cultura. Els coordineschan lur lavur sin champ naziunal. Per far quai furman las 26 directuras e directurs chantunals da l'educaziun publica in'autoritad: la conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP).
La collavuraziun da la CDEP sa basa sin cunvegnas interchantunalas e ch'èn giuridicamain liantas (concordats). La CDEP agescha en moda subsidiara ed ademplescha incumbensas che na pon betg vegnir surpigliadas da las regiuns u dals chantuns.
Il program d'activitad da la CDEP descriva las lavurs actualas da la conferenza.
Silvia Steiner (ZH)
presidenta da la CDEP


text:
Donnas
Donnas l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 2 638 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Bard, Carema (TO), Hône, Perloz, Pont-Saint-Martin, Pontboset, Quincinetto (TO), Trausella (TO), Traversella (TO).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Svizra
-
Schefs svizzers gudognan dapli ch'ils schefs en l'Europa
Ils schefs dals pli gronds concerns svizzers gudognan dapli che lur collega europeics. En media han ils schefs dals 8 concerns gronds svizzers survegnì ina paja da 9,9 milliuns francs l'onn passà. Quai èn 3,3% dapli che lonn avant. Lur collegas europeics han survegnì en media 7,3 milliuns francs.
Tenor il studi da l'interpresa da cussegliaziun Towers Watson èn las pajas dals collegas europeics uschia sa reducidas per 4%.
Cunquai gudognan ils schefs svizzers bain dapli ch'ils collegas europeics però cleramain damain ch'ils CEO's americans. L'onn passà han quels survegnì en media pajais da 16,4 milliuns francs.
RR novitads 16:00


text:
Duas turbinas
Nov vegn l’aua che curra in abundanza er sviada tras las duas turbinas Munt e Tschanglas. Uschia sa la vischnanca uss er producir atgna forza electrica. 1 Gigawat vegn uss furnì or da la Val Fex, quai che correspunda pli u main a 12 % forza ch’ils Segliots dovran en in onn.
Fin che la vischnanca da Segl ha pudì cumenzar cun la realisaziun dil project inizià l’onn 2009, haja dentant vulì pliras proceduras da valitaziun, surtut davart da las instituziuns per la protecziun da l’ambient.


text:
Musica
La musica è in stgazi cultural e la lingua dals sentiments. La musica e tradiziun vivida ed unescha generaziuns. Musica signifitgescha libertad, s'inventa adina puspè da nov e n'enconuscha nagins cunfins. La musica è service public.
Nus transmettain concerts al radio ed operas en la televisiun e purtain uschia eveniments emoziunals dapertut enturn. Nossas emissiuns reflecteschan la diversitad musicala en Svizra e noss partenadis da medias cun festivals da musica rinforzan lur derasaziun. Sin noss emetturs aud'ins musica da tut ils stils e geners sco musica da pop e rock, musica populara, jazz, operas e musica classica. L'onn 2016 han 66 pertschient dal temp d'emissiun al radio tutgà a la musica. SRF 2 Kultur ha emess var 260 concerts – 14 da quels mo dal «Lucerne Festival».
Nus promovain musica «made in Switzerland»
Tar nus udis Vus l'entira varietad da musica svizra sin tut ils emetturs: Radio Rumantsch èn var 50 pertschient da la musica emessa musica svizra, sin Radio SRF Musikwelle 40 pertschient e sin SRF Virus schizunt 50 pertschient.
Plinavant mussain nus mintg'onn passa tschient uras registraziuns da concerts da bands svizras. Nus surdain premis da promoziun per musica e per giuvnas bands svizras ed envidain regularmain bands svizras a sa preschentar en directa al radio. Sin SRF Virus ed online scuvra il public giuven songs da talents cun adina dapli success e l'entir mund da la musica dasper il mainstream.


text:
Fascia – Piné 3 – 3
Cincelli, Bernard, Trottner, Deflorian Gio., Gaspari (1’ s.t. Porcu), Petrone, Debertol, Pezzei, Cigolla (44’ s.t. Lorenz M.), Toma, Hazizi
No l’é ruà la venta che duc spetèa te cèsa Fascia, ma no l’é ruà nience na desfata e, chi che en domenia passèda l’era a veder la partida su la tribunes del Cotura de Vich, se à seguramenter godù, ajache l’é stat na endesfida dassen spetacolèra e averta enscin a la fin a ogne resultat.
L Fascia ponta via mingol spevech e i pinaiteres no se lascia sciampèr l’ocajion per se trèr sobito inant e schicèr i parons de cèsa te sie mezciamp. L’é vint menuc de padiment per Debertol e compagnes che no rua a fèr jech. Dò n chèrt de ora olache la prescion di ghesć no aea ampò portà de gregn risesc per l’usc fascian, l’é ruà l scìgol del diretor de jech a comanèr la più grana ocajion per l Piné, na trata dai unesc metres per n fal de man de Toma. Fontana se prejenta sul dischet ma l vegn ipnotisà da Cincelli che dò chel de Telve, bloca ence chel del Piné.
La gaissa del portier ladin dèsc mingol de animo ai compagnes che pech dò troa l gol de vantac de gra a na azion de Hazizi, asvelt tel strent a sutèr i defensores e a tirèr te usc.
L’un a nia dèsc forza ai bec de cèsa che pec menuc più tèrt i va vejins al secondo gol co na trata da cet de Debertol, auta de n nia e n’autra bona ocajion sui piesc de Hazizi. Ampò sul più bel per l Fascia, l Piné con doi contrataches, dant ciapa l remenat aut e sobito dò fèsc ite l’un a un che sera sù l prum temp.
Fora dai deregoladoes l Piné se porta sobito dedant tel resultat aldò de na azion mingol desodia: trata lengia de la defendura pinaitera, Cincelli vegn fora da l’area a rebater l balon de cef che ampò l rua sul pé de Fronza che de sgol da trentacinch metres troa la trata del doi a un. L Fascia no se peta jù e scomenza a majenèr jech schician i aversaries e metan ensema de bela azions. L doi a doi rua belebon prest de gra a na trata da cet de Toma che de cianch lascia cet l portier. Troà la parità, la gaissa la é duta da la man dei ladins che sent de poder venjer la endesfida. Ma desche sozedù tel prum temp, tel mior moment de na squadra, a fèr ite l gol l’é l’autra, e coscì à troèr l vantac l’é endò l Piné con Fontana. Ampò i joegn de cèsa no i ge stèsc e nience doi menuc dò, na bela azion portèda dant da Trottner, la vegn serèda sù sche miec no se podea da Pezzei che pech più tèrt aessa abù ence la ocajion per fèr ite l cater a trei, falan ampò soul contra l portier.
Al triple scìgol la squadres les se porta a cèsa un pont per om, fosc con vèlch recor ma nience massa, per na partida jièda zenza tema, vis a vis.
Per la pruma venta se cognerà spetèr l prum derby de la sajon, chesta domenia de contra a la Cauriol, da mesa les cater sul ciamp de Juan.
De bela ventes le ruà enveze da la squadra mendres: 3a1 dei Arleves contra la Solandra (goi de Gabriele Riz, Sebastiano e Dennis Rasom), 7a1 dei Giovanissimi contra l Telve (trei gol per om de Massimo Lorenz e Samuele Ruggiero, un de Mattias Rosso). I Esordienc “A” à vent 3a0 contra la Dolomitica, i Esordienc “B” à perdù 3a1 contra l Fiem.
Chest fin de setemèna, i Arleves jia a Trent contra l Cristo Re, domenia da mesa les unesc. I Giovanissimi jia sa Vich contra la Dolasiana, sabeda da les sie. I Esordienc A e B, jia sabeda a Meano contra la Dolasiana da les cinch e domenia a Vich da mesa les unesc contra l Bolghera.


text:
Status Quo: «In the Army Now»
- Mesemna, 4.1.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 4.1.2017, 9:30, RTR
Il pli grond hit dals Status Quo è ina chanzun cunter la guerra. Dentant betg cunter ina guerra specifica. Els crititgeschan co l'armada americana carmalava ils giuvens schuldads. I vegniva recrutà cun dar avant co ch'ins possia ir sco schuldà en autras terras, sappia durmir or mintga di e returnar a chasa sco erox.
La realitad era sa chapescha autra, quai s'accurschevan ils giuvens lura cura che las bumbas crudavan ed il sergent sbragiva «Stand up and fight!».


text:
La serenera regiunala da l’Engiadin’Ota a S-chanf vegn sustegnida da la vischnanca da Puntraschigna. Uschia ha la radunanza communala da Puntraschigna ditg gea a la construcziun da la serenera nova ed approvà senza cuntravusch in credit da 11,92 milliuns francs, scriva la vischnanca. L’entir project da la serenera custa passa 76 milliuns francs.
Enfin uss era la vischnanca da Puntraschigna colliada cun l'ARA Staz da Celerina. La serenera regiunala a S-chanf duai servir en tut a nov vischnancas tranter San Murezzan e S-chanf.
Plinavant ha la radunanza decidì da lubir a schurnalists l'access a radunanzas communalas. Per quels datti dentant cundiziuns. Questas han la finamira ch'i vegnia rapportà a moda professiunala e che la discussiun tranter la populaziun stettia nuninfluenzada.
RR novitads 06:00


text:
Ils ultims 100 onns haja l'umanitad fatg atras 3 grondas tragedias, uschia il pontifex a chaschun dad ina messa commemorativa per las unfrendas da la mazzacra en Tirchia. L'emprima haja tutgà il pievel armen e vegnia en general considerada sco genocid.
Vinavant ha il papa ditg ch'il nazissem ed il stalinissem sajan responsabels per ils dus ulteriurs genocids dal 20avel tschientaner.
Tirchia snega genocid
Durant l'emprima guerra mundiala èn milliuns dad armens en l'Imperi osmanic vegnids stgatschads u mazzads. La Tirchia sco successura legala da l'imperi snega però vehementamain ch'i sa tractia qua dad in genocid. Istorichers quintan che da quai da 1,5 milliuns Armens eran vegnids mazzads durant l’emprima guerra mundiala.
RR novitads 12:00