text:
Il procuratur public Nicolas Dubuis ha confermà quai a l’agentura da novitads sda. Avant aveva gia il «Walliser Bote» rapportà. Las irregularitads sajan vegnidas remartgadas cura che burgais, che n'han betg survegnì ils documents d'elecziun, han vulì dar giu lur vusch en ils locals d'elecziun, ha ditg Thomas Anthamatten chanzlist da la citad da Visp. L'examinaziun dal register da vuschar haja alura mussà che quai era gia vegnì vuschà en num da questas persunas.
Las dimensiuns n’èn betg conuschentas
Davart la dimensiun da la cugliunaria pussaivla na datti naginas indicaziuns. Tar il segund scrutini era il cusseglier guvernativ Oskar Freysinger (PPS) betg pli vegni reelegì.
Freysinger s'exprima
Per l'emprima giada suenter sia nunelecziun en la regenza vallesana è Oskar Freysinger s'exprimì publicamain. En in video sin facebook è el sa mussà conciliant. Suenter ina lutga haja el puspè chattà la pasch scriva Freysinger en il video. El ha engrazià a ses electurs per la fidanza e l'engaschi. Vitiers ha el ditg che sia carriera politica saja a fin. - L'anteriur cusseglier naziunal da la PPS ha stuì acceptar la dumengia passada ina terrada istorica. El n'è betg pli vegnì reelegì sco cusseglier guvernativ dal Vallais.
La PPS fa recurs
La partira populara dal chantun Vallais fa uss recurs cunter ils resultats dal segund scrutini. Ella sa basa sin las denunzias fatgas da las vischnancas Brig, Visp e Naters.
RR novitads 20:00+


c: text/html

text:
Ils concerts festivs che Simon Camartin dirigia mintgamai la fin da l’onn differents lieus dal Grischun èn per bain inqualin in termin fix en l’agenda.
Che Simon Camartin ha elegi quest per quests concerts il medem orchester sco l’onn passà ha pliras raschuns. Tranter auter vul el cun quai ulteriur engaschi renconuscher la buna prestaziun da l’onn passà. Da l’autra vart dentant era sustegnair ils musicists giuvens che vivan en in pajais en il qual ch’i regia guerra.
Sustegnair musicists giuvens da l’Ucraina
Pudair dar concerts en Svizra saja uschia per in orchester da giuvenils da l’Ucraina prest in punct culminant da l’onn. Quai sajan vairs dis da Nadal manegia Simon Camartin. Betg sco ultim èsi era in sustegn finanzial per ils musicists: «Ils dis ch’els è en Svizra vegnan els tuttina da gudagnar daners che cumpensescha bler temp da lavur pajà mal en l’Ucraina» di Simon Camartin.
Ils concerts
- dumengia, ils 27 da december, las 17.00 ad Untervaz en halla polivalenta
- glindesdi, ils 28 da december, las 20.00 a Mustér en la sala Peter-Kaiser (Claustra) - prevendita tier Papeteria Hosang 081 936 43 36
- mardi, ils 29 da december, las 20.00 a Falera en la Fermata - prevendita 081 936 65 00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lago di Luzzone
Il Lago di Luzzone è in lai da fermada en il chantun Tessin en Svizra.
Il lai sa chatta a la fin sura da la Val dal Blegn sin il territori da las vischnancas da Ghirone ed Aquila. Il mir da serra è cuntanschibel tras ina via en serpentinas sin l'areal da la vischnanca da Ghirone. Manads vegnan il lai da fermada ed ils implants electrics appartegnents da las Ovras electricas da Blenio cun sedia a Locarno.
L'aua dal lai da fermada vegn l'emprim explotada en la centrala da Bivio e vegn silsuenter conduì en il batschigl da fermada a Malvaglia per esser duvrada danovamain per la producziun d'electricitad en l'implant da Biasca.[1]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il mir artgà Luzzone è vegnì ventschì l'onn 1963. Ils onns 1997 fin 1998 è el vegnì auzà per 17 meters. La curuna dal mir sa chatta ussa sin 1'609 m s.m. Sbassada maximala da la surfatscha dal lai sin 1'435 m s.m. Avant il mir sa chatta ina deponia cuverta (1'451 m s.m.)
Al mir da fermada sa chatta cun 165 meters la pli lunga ruta da raiver artifiziala dal mund. Al mir èn vegnids affischads passa 650 manetschs e crutschets.
Datas tecnicas dal mir da fermada[modifitgar | modifitgar il code]
Tut las datas sa refereschan a l'autezza nova da 225 meters
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- www.swissdams.ch
- Lago di Luzzone en Structurae


text:
Mudel:Introducció de la comunitat
incöö l è Martedì 16 də Utuber 2018
Vurii-f participá cun nóter? Sif benvegnüü! Savii-f mia quaal è ul stiil da la Wikipedia u cuma sa i redata i artícuj? Visitée la pàgina da jütt generaal u chela da jütt d'edizziú da le pàgine. A pudii apó prategá l'edizziú al Sabiú (pàgina da le pröve). Desmentighée-v mia da va registrá. In cheest mumeent, a semm drée a trabascá deent 37 786 artícuj e dispusemm da 4 437 archivi multimédia pròpi, malgraa al síes mej da mandá-j sü a WikiCommons, par che inscí tüte le Wikipedie i gh'en arà dal prufitt. A pudii vidé le darere mudificazziú a Cambiameent reçeent. A pudii ná drée aj liamm in russ e scriif pal cüünt vòost l'artícul. Tegnii cüünt da l'urtugraféa e di cuntegnüü che ga metii deent e ...inaanz!!!


text:
L'administratur da facultad svizzer Hedgefonds RBR Capital ha l’intenziun d’augmentar sia quota vi da la Credit Suisse sin 1 milliarda francs. Quai ha ditg Rudolf Bohli, il schef da la firma, en in’ intervista cun l’agentura da novitads Reuters. Bohli ha proponì ina nova strategia per la CS. El vul divider la banca svizra en 3 parts ed uschia dublar la valur da la CS a la bursa sin radund 80 milliardas francs. Envers la gasetta Tages-Anzeiger ha Bohli explitgà che la CS stuess per realisar ils plans stritgar 5'000 fin 6'000 plazzas. Bleras fatschentas da la CS na sajan betg pli rentablas.
La CS ha ditg sin quai, ch’ella veglia star tar la strategia d’enfin qua. Il hedgefonds da Bohli ha il mument 100 milliuns francs en furma dad aczias da la banca gronda.
El veglia augmentar sia part e cun quai sia influenza – uschia Bohli.
RR novitads 06:00


text:
15 uras avant che la Gronda Britannia decida davart ses avegnir cun u senza l'Uniun europeica hai dà muments pli pensivs en il center da la metropola. Cun blera musica, videos e placats ha la famiglia da Jo Cox vulì far attent sin l'engaschi da la politicra ch'avess gì oz 42 onns.
#LoveLikeJo
Sut il motto «Viva sco Jo e charezza sco Jo» saja impurtant da persequitar vinavant las finamiras da Jo Cox e da s'engaschar per persunas a l'ur da la societad. Quai ha surtut Malala Yousafzai accentuà - ella che ha survegnì il Premi Nobel da la pasch per ses engaschi per uffants, suenter ch'ella aveva survivì in'attatga dals taliban.
Ella è vegnida mazzada pervi da ses engaschi politic.
La parlamentaria da la partida Labour era surtut s'engaschada vehementamain per ina politica da fugitivs pli liberala e per che la Gronda Britannia restia en l'Uniun europeica.
Tge influenza che la mort da Jo Cox ha sin la votaziun da Brexit en la Gronda Britannia è dispitaivel. Ils ultims dis èn las vuschs che vulan restar en l'Uniun europeica en scadin cas vegnidas pli fermas. Votantas e votants decidan gievgia, ils 23 da zercladur.
L'um che duai avair mazzà Jo Cox è en arrest d’inquisiziun. El para d’esser in fanaticher politic.
RR novitads 20:00


text:
Avert il festival han stars sco Anastacia, Nek, Max Pezzali e Francesco Renga. En tut hai dà 57 concerts. E sur Facebook ed Instagram hajan els cuntanschì radund dus milliuns persunas en las medias socialas, scrivan ils organisaturs da Moon & Stars.
Tenor la communicaziun da medias han plinavant radund 120'000 persunas visità l'occurrenza da Food & Music Street en il Tessin, ina via cun tratgas orientalas, internaziunalas e naziunalas. Tant il president da Locarno Alain Scherrer, sco era il schef da Moon & Stars Dani Bücher han tratg in facit positiv da las occurrenzas.
RR novitads 06:00


text:
Alice in Chains
Gl’Alice in Chains (Aliśa in cadéni) i èṅ un grup rock americàṅ nâ a Seattle in dal 1987. I èṅ, insém a Nirvana, a i Pearl Jam e a i Soundgarden, una dal bandi più famóśi dal gir dal grunge americàṅ. Però, a difarénsa ad chi àtar, la mùśica di Alice in Chains la ténd da piò vèrs 'l Heavy metal ch'a 'l punk rock o a 'l rock psichedèlic. Qvél ch'a i tèṅ unî a 'l grunge i èṅ gl'urìgini (la sità ad Seattle, in dal Stat ad Washington) e i tèst tratâ, cun di téma intruspetìṿ e anc trist.
Biugrafìa
Gl'Inisi
Al grup al s fórma in dal 1987 da 'l séndri di Alice N' Chainz e di Diamond Lie: Layne Staley 'l è 'l cantànt, Jerry Cantrell al chitarìsta, Sean Kinney al baterìsta e Mike Starr al basìsta. In dal 1989 i s métan 'd acòrd cun qvéi dla Columbia Records e inn dal Luj dal 1990 a vèṅ fóra al prim EP We Die Young (Nuàt'r a murém śōvan) c'n al braṅ ch'a gh dà 'l tìtul ch'al dvènta pupulàr in dal ràddio ch'i traśmétan 'l heavy metal.
'L esòrdi e al sucès
Sémp'r in dal 1990, a véd la luś al prim disc, Facelift cun la hit Man in the Box traśmìsa par MTV. Gl'Alice in Chains i vaṅ in tour e i vèran i cuncèrt p'r i Van Halen e p'r Iggy Pop. In dal 1991 i sònan da 'l viṿ p'r al Clash of the Titans, insém a Slayer, Anthrax e Megadeth.
Dòp avér fat vgnir fóra 'l EP acùstic ciamâ Sap (Linfa, cun gl'òspit Mark Arm di Mudhoney e Chris Cornell di Soundgarden), cun quàtar braṅ Brother, Got me wrong, Right turn e Am I inside) e na ghost track finàla, in dal 1992 al grup al s fà cgnósar incóra da piò quànd una dal canti lōr, Would?, l'è misa dèntar a la culóna sunòra dal film Singles - L'amore è un gioco (Put - 'l amōr 'l è 'n śōg), dal regìsta Cameron Crowe, ch'al cònta la vita ad soquànt óm put ad Seattle.
'L àlbum Dirt (pólvra), impinî dimóndi ad cal sòṅ pēś lè caraterìstic dal grup, 'l è stâ fat in d'l Aṿtòṅ dal 1992, e 'l è stâ 'n sucès cumerciàl e artìstic. Però i tèst 'd 'l àlbum, acsè scûr e duminâ par gl'argumènt 'd èsar da par lò (i sìngui Them bones, Angry chair), dla guèra (Rooster) e dla dipendénsa (Sickman, Junkhead, Down In a Hole e Dirt), i àṅ fat crédar in cal mumént lè che Layne Staley al fus un drugâ pódag. Adès a s sà che gran part ad cal sintìr dir lè 'l éra véra dabòṅ. Stés dascōrs p'r al basìsta Mike Starr ch'al mularà 'l grup par cla dipendénsa lè (li lò 'l è pò stâ vdû in dal Maǵ dal 2009 a New York sunàr in na cover band di Alice in Chains stés).
Dirt 'l è 'l àlbum più vindû dal grup ('l à anc tucâ al sèst pòst in dla clasìfica americàna dla Billboard, cun quàtar disc ad plàtin). In mèś a 'l disc a s cata anc un bran strumentàł sénsa tìtul in dua Tom Araya di Slayer al siga "I'm Iron Gland!".
Dū an dòp gl'Alice in Chains i faṅ vgnir fóra 'n àtar EP acùstic cun sèt braṅ Jar of Flies (Baràtul ad móschi, Śnar dal 1994) e al disc al s piàsa diretamènt al nùmar òṅ in di Stat Unî, un quèl mai sucès prima p'r un EP. A dita dal chitarìsta Cantrell al disc 'l è stâ fat in na stmàna o pôc da piò. Quést chè 'l è 'l prim lavōr c'n al basìsta nóṿ Mike Starr ch'al scriv anc quàtar cansòṅ. I sìngui i èṅ No Excuses, I Stay Away e Don't Follow.
'L inisi dal declîṅ
Al grup al n partìs minga p'r un tour uficiàł e cal fat chè al dà pēś a 'l vóś ch'i dascurìvan dla dipendénsa ad Staley par l'eruìna, anc se lò soquànt cuncèrt al i à fat ma c'n un grup suo, i Gacy Bunch, furmâ in dal 1995 c'n al chitarìsta di Pearl Jam Mike McCready e al baterìsta di Screaming Trees Barrett Martin. In séguit al nóm 'l è cambiâ in Mad Season e cun cla denominasiòṅ lè i aṅ fat 'l àlbum Above.
In dal Nuvémbar dal 1995, gl'Alice in Chains, cun Stanley turnâ a 'l sò pòst, i daṅ a la luś 'n àlbum nóṿ Alice in Chains ch'al gh'à in cupertìna al caṅ trist ad Cantrell, Sunshine, ch'al gh'à sól tri pē. Anc 'sta vòlta 'l disc al s piàsa subìt a 'l prim pòst in dla clasìfica. Alice in Chains 'l è 'n àlbum dimóndi trist par via dal sò ritm lènt e p'r i tèst griś cuma in dal sìngul Grind, Head Creeps e Frogs. Tòlt via Grind, Heaven Beside You e Over Now, i tèst i èṅ tut ad Layne Staley.
Incóra na vòlta gl'Alice in Chains i n partìsan minga p'r un tour ma i faṅ sól sèt cuncèrt, quatàr c'n i Kiss.
La mòrt ad Layne Staley
L'ultma surtìda in pùblic di Alice in Chains, la prima in tri an, l'è stada p'r al cuncèrt unplugged p'r al canàl televiśìv MTV in dal 1996. Staley 'l éra patî, dimóndi màgar e mis mâł, a s vdiva in manéra ciàra, ma 'l vliva figuràr bèṅ e dimustràr 'd èsar bòṅ ad cantàr in pùblic. Durànt al braṅ Sludge factory al va però in cunfuśiòṅ e al dà 'n taj impruvìś a la canta dgénd «Fuck!». Al śbali e al batùdi dòp cun Cantrell par śdramatiśàr i n s càtan minga in dla versiòṅ su CD ma sōl in dal DVD. Anc in Down in a Hole, Staley a pâr ch'al gh'àppia di prubléma in dal riturnél finàł, lasànd cantàr Jerry da par lò.
Miténd da na banda chi prubléma lè, al cuncèrt (ch'al finìs cun la canta nóva The Killer Is Me) 'l è cunsiderâ ad qvéi fat méj dla série di unplugged, insém a qvéi di Pearl Jam, di Kiss e di Nirvana. In mèś a 'l pùblic, in di primi fili, i gh'ér'n anc i Metallica.
Anc s'al grup al n s mularà mai uficialmènt, Staley al strabùca incóra da piò in dla depresiòṅ quànd la sò muróśa la mōr par n'infesiòṅ batèrica rivàda par via dal dròghi ch'la tulìva. Al cantànt al dvènta incóra da piò un sugèt sulitàri, 'l è difìcil ch'al vaga fóra da la sò cà ad Seattle. Jerry Cantrell al s dà da far par mantgnìr di cuntàt sèg e par tgnir viṿ al grup ma a n gh'è gnint da far e a s capìs che Layne al n sarév turnâ mai piò.
Cantrell al taca na carèra sulìsta publicànd un sò àlbum, Boggy Depot in dal 1998, c'n i sìngui Cut you in e My song.
La Columbia, da 'l cant suo, la fà vgnir fóra na racòlta in dal 1999, Nothing safe (cun di braṅ in versiòṅ demo e 'l inèdit Get Born Again) e un live in dal 2000 (c'n al braṅ inèdit Queen of the Rodeo) ma 'l è un fōg ad paja.
L'ucaśiòṅ ad véd'r-i incóra insém la finìs par sèmpar al 5 'd Avrìl dal 2002, quand Layne Staley 'l è catâ mòrt dòp vint dè a 'l incìrca in dla sò cà par 'n overdose 'd eruìna e ad cucaìna, giùst òt an dòp al suicìdi ad Kurt Cobain di Nirvana. P'r arcurdàr-al, sò màdar l'à dâ vita a la fundasiòṅ "Layne Staley Fund" ch'la lavóra par dar 'n apòǵ a i drugâ e par far dla prevensiòṅ.
Al ritóran
Dòp la mòrt ad Staley, in dal 2002 Jerry Cantrell al fa vgnir fóra al sò secónd àlbum, Degradation Trip, un disc dimóndi più madûr dal precedènt, dedicâ a 'l sò amig. In cal mèntar, Inez e Kinney i daṅ vita a 'n àtar grup grunge, i Spys4Darwin.
In dal Favràr dal 2005 Jerry Cantrell, Mike Inez e Sean Kinney i s càtan incóra par tgnir un cuncèrt par muciàr sù di bèsi p'r i diśgrasiâ mòrt par cólpa dal Tsunami ch'l à culpî al sud-est aśiàtic al 26 ad Dicémbar dal 2004. Par l'ucaśiòṅ i s śòntan i cantànt di Tool, di Puddle of Mudd e di Damageplan.
A distànsa ad 'n an, al 10 ad Mars dal 2006, gl'Alice in Chains i dmàndan a William DuVall (vóś di Comes with the Fall) e a Phil Anselmo (ex di Pantera, p'r i braṅ Would? e Them Bones) ad cantàr par lōr durànt na traśmisiòṅ televiśìva in unōr dal surèli Wilson, cgnusùdi méj cuma Heart. In séguit anc James Hetfield di Metallica (durànt al Rock am Ring fèstival dal 2006) al cantarà in sal palc sèg.
Gl'Alice in Chains i tōśan pò definitivamènt William DuVall cuma cantànt e secónd chitarìsta. 'L è acsè ch'al grup al 29 ad Setémbar dal 2009 al dà vita a 'n àlbum in studi dòp quàtord'ś an dal precedènt: a s trata ad Black Gives Way to Blue registrâ par la EMI/Virgin, c'n i sìngui A looking in view, Check my brain, Your decision e Lesson learned.
Al grup al pōl turnàr acsè a far di cuncèrt e al vèṅ anc in Itàglia:
Sunadōr
Mémbar 'd adès
- William DuVall - vóś, chitàra rìtmica (2006-incō)
- Jerry Cantrell - chitàra sulìsta, vóś (1987-incō)
- Mike Inez - bas (1993-incō)
- Sean Kinney - baterìa (1987-incō)
Ex cumpunènt
- Layne Staley - vóś, chitàra rìtmica (1987-2002)
- Mike Starr - bas (1987-1992)
Discugrafìa
Àlbum
- 1990 - Facelift
- 1992 - Dirt
- 1995 - Alice in Chains
- 2009 - Black Gives Way to Blue
- 2013 - The Devil Put Dinosaurs Here
Racòlti
- 1999 - Nothing Safe: Best of the Box
- 1999 - Music Bank cufanét ad 3 CD
- 2001 - Greatest Hits
- 2006 - The Essential Alice in Chains
da 'l Viṿ
EP
- 1990 - We Die Young
- 1992 - Sap
- 1994 - Jar of Flies


text:
La revisiun da la lescha da l'assicuranza da malsauns ch'il Cussegl federal ha decidì duai remplazzar il stop da permissiun per medis spezialisads che vala fin la mesadad dal 2016. Ils chantuns sajan cumpetents per il provediment da sanadad e possian stimar il meglier ils basegns, scriva il Cussegl federal.
Perquai vul el era dar la pussaivladad als chantuns da direger sez la purschida ambulanta. En in emprim sboz aveva la regenza federala proponì ch'ella sezza possia intervegnir sch'ils custs en in chantun s'augmentan surproporziunadamain. Sin fundament da la critica en la consultaziun ha il Cussegl federal laschà crudar quai.
Per il Grischun na mida betg bler
Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha prendì enconuschientscha da la revisiun. Sco quai ch'el ha ditg n'haja il chantun gia en il temp passà betg fatg grondamain diever da quai cunquai ch'il basegn n'era betg avant maun.
RR novitads 16:00


text:
Casalbaltram
Casalbatram (nom ufizial in italian: Casalbeltrame in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 987 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,9 km² e ona densità de popolaziun de 62 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Biandraa, Casalin, Casalvlun e La Badia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalbaltram l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Germania fa puspè controllas al cunfin cun l’Austria. Quai suenter che millis da fugitivs èn arrivads ils ultims dis en la Germania. La finamira saja da «franar l’unda da fugitivs vers la Germania» e da vegnir uschia puspè tar in proceder reglà, ha ditg il minister da l’intern Thomas de Maizière.
Era raschuns da segirezza hajan manà a questa decisiun, uschia Maizière a Berlin. Tenor il dretg europeic vertent na saja la Germania betg responsabla per la gronda part da quels che tschertgian protecziun.
Dublin vala anc adina
Las reglas da la cunvegna da Dublin valian dentant anc adina, uschia il minister da l’intern tudestg. El ha fatg l’appel a tut ils pajais commembers da l’UE, da sa tegnair puspè vi da quella cunvegna: pia da betg mo registrar il fugitivs cura ch’els vegnan en il pajais, mabain era d’avrir ina procedura d’asil per quels.
La prontadad da gidar na dastgia betg vegnir surstrapatschada. Quest pass da far puspè controllas als cunfins, saja in signal a l’Europa. La Germania surpiglia sia responsabladad umanitara, ha il minister accentuà. La chargia stoppia dentant vegnir repartida solidaricamain. Tut ils problems na vegnian ins betg a pudair schliar cun puspè far controllas als cunfins.
Nagins trens tranter Austria e Germania
Curt avant il pled dal minister, han las Viafiers federalas da l’Austria (ÖBB) communitgà che la colliaziun da tren da l'Austria cun la Germania saja sistida a partir dad immediat. La mesira saja vegnida tratga sin giavisch da la «Deutsche Bahn». Era la Viafier da la Germania ha annunzià d'avair sistì il traffic da tren cun l'Austria per 12 uras fin damaun a bun'ura da las 6.
RR novitads 20:00


text:
La nova direcziun da l'hotel Saratz a Puntraschigna è enconuschenta: Yvonne Urban Scherer e Martin Scherer surpiglian la batgetta davent da mez fanadur, sco l'hotel Saratz scriva. Fin uss han els manà l'hotel Schweizerhof a San Murezzan.
La direcziun d'enfin uss, Anuschka e Thierry Geiger-Starkloff, surpiglia ina nova sfida en l'Engiadina. L'avrigl era vegnì enconuschent che l'hotel Saratz surpiglia davent dal fanadur er la gestiun dal center da cultura e congress Rondo a Puntraschigna.
RR novitads 10:00


text:
Triticum spelta
El Triticum spelta o Triticum aestivum ssp. spelta, (endèla terminologìa popolàr l'è ciamàt spèlta o far grant ma de spès apò apéna far) l'è 'na piànta de la famìa de le poaceae, emparentàda strèta col formét tèner, ma a diferènsa de chèsto la g'ha 'l granì istìt (quan che l'è madür el granì 'l rèsta cuarciàt zó de le glume, endèl formét envéce le se destàca e 'l granì 'l rèsta nüt).
Cuntegnüü
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rendimènt de chèsto cereàl l'è 'n bèl tòch de méno de chèl del formét e per chèsto l'è stat en pó lasàt en bànda dei agricultùr. Giöna de le sò caraterìstiche l'è la prezènsa de glömèle che se destàca mìa e che i è bèle düre. Chèsta caraterìstica de 'na bànda l'è 'n defèt perchè tóca lauràga dré piö tat per tiràle vià e rènder el prodót prónto per dopràl, ma de l'ótra bànda l'è apò a 'na qualità perchè le difènt el granì de le möfe e de le malatìe. Chèste glömèle le conté tat silìcio.
Gràsie a le sò raìs profónde, la spèlta la pöl crèser sö dei teré màgher, con póch nütrièncc e bèi sèch. Chèsto el rènt la spèlta en cereàl piö fàcil a doperà endèla agricültüra biològica.
Co la farìna de spèlta se pöl fà pà e pàste.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le prìme mensiù de chèsto cereàl se le tróa endèla Bìbia[1]. L'ìa cunusìda e cultiàda endèl antìco Egito. Ezechiéle el la doperàa come ingrediènt per fa sö 'l sò pà[2].
La farìna de spèlta la custitüìa la bàze del regìm alimentàr dei pòpoi latì. El pà de spèlta l'ìa cönsömàt dei du spùs endèl rit de la cumfarreatio, la fúrma piö solène de matremóne endèla Roma antìca.
Dòpo che s'è ambiàt a cultià dèle ótre varietà de cereài, suratöt el formét tèner, el furmintù e 'l ris, la coltüra de la spèlta l'è stàda de menemà lasàda 'n bànda 'nfìna a scoparéser quàze del töt.
Ai nòst dé, l'è stàda 'n pó recüperàda per vìa de le sò proprietà dietétiche presiùze, l'è cultiàda endèla Euròpa meridiunàla, suratöt en Italia endóe la vé prutigìda del màrchio IGP come prodót regiunàl col nòm de farro della Garfagnana (Far de la Garfagnàna).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lìber de Ezechiéle:28,25 La Bible en hébreu, 'HITA חיטה en ebràich
- ↑ Ézéchiel 4:9


text:
Hotels u restaurants na datti betg a Peist. Persuenter datti dus Bed & Breakfasts e duas ustariettas: Il «Evis Brunnastübli» e la «Silvanas Bäsabeiz». Las duas ustarias na fan insumma nagina concurrenza in'a l'autra cunquai ch'adina mo ina averta. Quai dentant adina da las 08:30 fin las 11:00 e las 15:30 fin las 18:00. Uschia ston ils da Peist sulettamain tegnair endament tgenina ch'è averta. L'idea da las duas ustarias è da porscher in lieu da sentupada e per baiver il café da las 9 ed il café da las 4.
Anteriur spurtegl da la Posta Svizra
Il «Brunnastübli» ch'Evi Michael maina, è propi mo ina ustaria fitg pitschna. Ella è numnadamain en l'anteriura posta. La sala da spurtegl ha be plaz per duas maisas ed insaquantas sutgas. En il biro davos il spurtegl datti anc ina giada insaquants plazs. Là èn er la maschina da café e las bavrondas. Mintgatant vegnia quai schon in zic stretg, manegia Evi Michael. Ma insaco giaja quai adina. E cura ch'i fa bell'aura, haja quai gea er anc plaz ordadora. Enturn las 9 vegnian mintgamai ils umens, savens ils lavurers dal vitg. Pli tard vegnian er mintgatant insaquantas dunnas per giudair la cumpagnia.
La segunda ustarietta
Lura datti er anc «Silvanas Bäsabeiz» che Silvana Vogler maina. Er quest'ustaria è in zic improvisada. Ella er pli baud in biro ed è er zuppada in zic, grazia a la scua anfl'ins dentant bain la «Bäsabeiz». Qua s'inscuntra savens la medema clientella sco l'avantmezdi, per il café dal suentermezdi. Las duas ustieras han fatg giu tgi che ha cura avert. Uschia ch'adina ina ustaria è averta per ils giasts.
Sch'ina dad ellas haja vacanzas, uschia Silvana Vogler, lura haja simplamain tschella avert mintgadi, quai giaja fitg bain. Da concurrenza na vulan omaduas ustieras perquai savair nagut. I sa tractia plitost ina collavuraziun.
RR actualitad 12:00


text:
A questa conclusiun vegnan l'Uniun purila svizra ed il Secretariat da stadi per la migraziun suenter trais onns. Impurtant saja però ina buna preparaziun.
Profitar dal project duajan omaduas varts: Ils fugitivs duain fitgar pli spert pe en il mund da lavur. Per ils purs èn els forzas da lavur indigenas bainvegnidas. Durant la fasa da project sajan tranter il 2015 ed il 2017 totalmain 30 plazzas sin 17 bains purils vegnids occupads cun fugitivs.
Puncts flaivels sajan dentant per part ils lieus isolads dals bains purils, ma er l'introducziun en la lavur che saja fitg pretensiusa.
RR novitads 12:00


text:
Il lutgader dal Entlebuch gudogna uschia cun 27 onns la 125avla ediziun da la lutga sin il Brünig. Gia a la lutga sin la Rigi (3. rang) e sin il Stoos (4. rang) aveva Frankhauser mussà buns resultats. La victoria sin il Brünig è però plitost ina surpraisa. Dapi il 2010 va la victoria per l'emprima giada puspè en la Svizra centrala.
Lutgaders grischuns han pausa
Ils lutgaders grischuns vegnan lura puspè en acziun l'emna proxima a la lutga dal Sertig a Tavau che ha lieu per la 85avla giada. Ils megliers, Armon Orlik u er Sandro Schlegel, ston actualmain però far pausa pervi da blessuras.
Uschia ha il mument il lutgader d'Almens, Ursin Battaglia, il lead en il team grischun. Il lutgader tutga cun ses 32 onns e quatter cranz gia tar ils rutinads. Ses emprim cranz ha el gudagnà gia il 2005.
RR novitads 18:00 / Sportissimo 17:00


text:
Iniziativa per la suveranitad alimentara
Svizra: Iniziativa per la suveranitad alimentara
GEA
31.6%
628'463 Vuschs
NA
68.4%
1'358'712 Vuschs
Vuschs dals chantuns
- GEA
4.0
- Na
19.0
Cuntentientscha tar l’economia svizra
Il NA dubel a las iniziativas agraras saja ina sditga a la «isolaziun en l’agricultura» ed il «protecziunissem», uschia la federaziun tetgala d’economia Economiesuisse. Era l’Uniun svizra d'artisanadi e mastergn saja era fitg cuntenta, sco ch’els han communitgà. Vinavant scrodian uschia ils ristgs per l’economia alimentara, ma era ils consuments na stoppian uschia betg temair products pli chars.
Tar omaduas iniziativas federalas è sa mussà l'uschenumnà foss da rösti. Or da las regiuns francofonas da la Svizra hai dà il pli bler sustegn, ils pli clers geas. Sco arguments per il foss tranter Svizra tudestga e franzosa vesa noss correspundent en Chasa federala, Adrian Camartin tranter auter: Cuntrari a la Svizra tudestga hai da en Svizra franzosa in campagna communabla per las duas iniziativas agraras. Plinavant haja la campagna cunter quellas pir tard fitgà pe en las parts francofonas ed Uniterre sco in dals iniziants haja sias ragischs en Svizra franzosa.
Resultats grischuns
Sco la media svizra refusa era il chantun Grischun l'iniziativa, quai cun 77,3% respectivamain 39'078 vuschs. En tut è mintga vischnanca sa decidida cunter l'iniziativa agrara.
La pli auta participaziun a la votaziun per quest’iniziativa è vegnì dumbrada a Roveredo cun 73,09%. La pli bassa participaziun cun 25.32% a Schluein.


text:
Frances
Frances (id.) 'l è 'n film biugràfic americàn dal 1982 ad Graeme Clifford ch'al cònta la vita dl'atōra ad Seattle, la Frances Farmer.
La prutagunìsta dal film, la Jessica Lange, l'è stada numinàda p'r i Prèmi Òscar, acsè cuma la Kim Stanley, ch'la fà la part ad sò màdar.
In dal film a s diś che la Frances l'à patî na lubutumìa a 'l sarvèl ma a n gh'è mia la próa ch'a sia sucès dabòṅ anc s'in d'l uśdàl in dua l'éra stada mandàda l'atōra 'l éra un quèl ch'i fàvan in via sperimentàla. Invéci l'è véra ch'i gh aṅ fat dal puntùri 'd insulìna, di lètroschòck, dâ di fàrmag nóṿ tut da sperimentàr, fat magnàr i sò pét e fata viulentàr par bèsi a di militàr imbariàg, óltar ch'a di dutōr e a 'l persunàl dla clìnica.
La sò stòria la s è cgnusùda dabòṅ sōl pôc prima ch'la murìs ad càncar, cun la publicasiòṅ dal lìbar biugràfic „Will there really be a morning?” (Gh sarà-la dabòṅ na matìna?).
Al grup di Nirvana 'l à dedicâ a la dasfurtunàda atōra, dal stat ad Washington cuma lōr, la canta Frances Farmer Will Have Her Revenge On Seattle ch'la s cata in dal sò àlbum dal 1994 In Utero. La mujér ad Kurt Cobain, la Courtney Love, la s è misa pròpria òṅ di sò vistî al dè dal sò matrimòni.
Sunt
Fiōla 'd Ernest (Bart Burns) e dla Lillian (Kim Stanley), la Frances Farmer la vins a séd'ś an un prèmi ad sènt dòlar p'r un sò scrit, al saǵ Dio al mōr. La dvénta amìga 'd Harry York (Sam Shepard), un giurnalìsta amìg 'd un candidâ a sìndic ad sinìstra. In dal 1935, durànt i an dl'università a Seattle, la vins un cuncōrs 'd un giurnàl ad sinìstra, The Voice of Action, ch'al gh parmét ad vulàr in Rùsia par tōr dal lesiòṅ a 'l Teàtar 'd Art ad Mósca anc se sò màdar la s éra misa in mèś parchè la n vliva minga.
Turnàda in di Stat Unî, la s férma a New York, cun l'idéa ad far caréra a teàtar, ma pò la firma un cuntràt ad sèt an cun la Paramount Pictures cuma starlet. In cal méntar la taca anc a lauràr par 'l Actor's Studio insém a 'l scritōr ad drami, Clifford Odets (Jeffrey DeMunn). La dvénta anc la sò amànta anc se tut i dū i éran bèla spuśâ. Quànd chi lò al la mòla p'r i spetàcui a vgnir lundinéś, tulénd una ch'la gh śibìva dimóndi bèsi p'r avér la part da prutagunìsta, al decìd anc ad turnàr da sò mujér e la Frances la capìs 'd èsar stada dasfrutàda sōl par métar al sò nóm, famóś a Hollywood, in si cartlòṅ.
Al 19 'd Utóbar dal 1942 la Farmer la vèṅ farmàda da la pulisìa ad Santa Monica parchè la giràva in màchina ad nòt cun i fanài impìs, un quèl ch'a n s psiva briśa far in tèmp ad guèra. La vèṅ cundanàda da i giùdas a sinc-sènt dòlar ad multa e a sènt-utànta dè ad parśòṅ. La sò manéra 'd èsar, al sò impégn pulìtic, al fat ad pinsàr cun la sò tèsta e minga sōl ès'r un còrp da śibìr, 'd èsar stada batśàda cuma atea e ad simpatìi p'r al cumunìśum, la gh créa di prubléma a Hollywood, anc parchè lē la vrév sćiancàr al cuntàt par far sōl dal teàtar.
Turnàda in sal sèt dal film "No Escape", la tira un marùc a la dóna ch'la tgniva a drē a 'l patnadùri, śbragànd-ag la ganàsa, parchè chi lē la in dgiva ad tut i culōr in sal sò cònt. Sò màdar la dà al sò parmés parchè la véggna purtàda in clìnica p'r èsar curàda e lē la patìs dal puntùri 'd insulìna e di lètroschòck, fintànt che Harry al la fà scapàr via da 'd lè. Turnàda a cà dla Lillian, la litga sèg parchè sò màdar la vrév ch'la turnìs a giràr di film quànd lē la vrév star a lauràr in campàgna. Dòp avér-la piciàda, in dal 1945 la vèṅ purtàda in dal manicòmi dal Western State Hospital. La gh rèsta sinc an, paténd da tut, la vèṅ anc data a di militàr p'r èsar viulentàda. Sōl dòp na lubutumìa la vèṅ mandàda libra.


text:
Avant var 500 onns vuleva mintga vischnanca, saja quai ina da predi sco er quellas da messa, sche pussaivel sia atgna baselgia – cun ina agen reverenda e natiralmain in clutger. Sin il clutger montavan ins sco simbol e per motivs pratics ina crusch, in cot, ina culla u in bandiera da vent. E per structurar il di e per clamar a messa u a predi duvravi in u plirs zains.
Savais Vus differenziar il tun dal zain da Vossa baselgia da quel dad auters vitgs? U enconuschais schizunt blers differents tuns da zains? U tunan ils zains refurmads auter ch'ils catolics?
Faschai la prova cun noss quiz da zains!


text:
La partida regenta Fidesz en l’Ungaria perda la maioritad da duas terzas en il parlament, quai rapportan agenturas da novitads.
La partida dal primminister Viktor Orban perda en la citad da Vezprem in sez a l’opposiziun. Uss posseda la partida d’Orban ina vusch memia pauc per pudair midar la constituziun, necessari è ina maioritad da duas terzas.
Dapi il 2011 possedeva Fidesz la maioritad da duas terzas ed ha approvà ina constituziun nova, che vegn crititgada sco betg democratica. Era la lescha da medias e d’elecziun era vegnida midada.
RR novitads 22:00


text:
Gl'aventùri 'd Pnòć. Stòria 'd un buratèṅ
Gl'aventùri 'd Pnòć. Stòria 'd un buratèṅ (“Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino” in itagliàṅ) 'l è 'n rumànś itagliàṅ scrit in dal 1881 par Carlo Collodi (pseudònim dal scritōr Carlo Lorenzini), divìś in trénta capìtui e ambintâ in dla Tuscàna dal XIX sécul. A s trata 'd un clàsic dla literadùra par ragàs a livèl mundiàł tant che par l'UNESCO 'l è stâ tradót in duśènt-quarànta léngui e pasa.
'L è vgnû fóra a puntàdi su 'n giurnàl par putèṅ dirèt par Ferdinando Martini, suplemènt dal quotidiàṅ Il Fanfulla.
La stòria dal putòć ad Pnòć, ch'a dir dabòṅ 'l éra na mariunéta e minga 'n buratèṅ, l'è stada cuntàda dimóndi vòlti a 'l cìnema (cum in di film Le straordinarie avventure di Pinocchio dal 1996 cun Martin Landau o Pinocchio dal 2002 cun Roberto Benigni), in televiśiòṅ (la RAI la gh 'n à fat na série in sinc puntàdi in dal 1972 cun prutagunìsta al baghét Andrea Balestri insém a Nino Manfredi, la Gina Lollobrigida, Vittorio De Sica, Franco Franchi e Ciccio Ingrassia) e in di cartòṅ animâ (famóś 'l è 'l lungumetràǵ dal 1940 dla Walt Disney).
La Fòla
Mìstar Gepét, un marangòṅ dit Pulentìna par via dla pirùca śala ch'al gh'à in cô, al ricév da 'l sò amìg Mìstar Sréśa un pès ad légn par far-'g un buratèṅ esénd ch'l è dimóndi pòvar e ch'al vrév far di spetàcui 'd putòć par scampàr.
Tut 'd un trat però la mariunéta la taca a dascórar e a mōv'r-as da par lē. Gepét 'l al ciàma Pnòć e 'l taca a tratàr-al cuma s'al fus sò fiōl ma 'l buratèṅ al ténd sèmp'r a far a l'arvèrsa e qvél ch'a gh pâr.
A n sèrt punt da 'l mur a salta fóra 'n Gril ch'al dascór ch'al taca a far-ag di predicòs dgénd-'g ad far a mōd. Pnòć al s arlìa sèg e 'l al schisa c'n un martèl, spaplànd-al. Gepét al gh fà 'n vistidèṅ ad carta e pò 'l vénd al sò giachét, armagnénd a 'l fréd esénd in Invèran, par cumpràr 'n abesedàri par parmétar-'g ad studiàr.
Méntar 'l è drē a 'ndàr a scōla, Pnòć al sènt dla mùśìca daśvgnìr da 'l Gran Teàtar di Buratèṅ dal buratinàr Magna-Fōg. P'r andàr a véd'r al sò spetàcul, al vénd al sò lìbar par cumpràr-'s un bijét ma, quànd 'l è dèntar, Magna-Fōg 'l al ciàpa par mét'r-al in na stua par cuśinàr un muntòṅ ma a 'l ùltim a s cumōṿ sinténd la sò stòria. 'L óm 'l al manda lìbar śibénd-ag sinc schèṅ da rigalàr a sò pàdar.
Lung la strada Pnòć 'l incróśa dū bèsti ch'i s faṅ pasàr par di daśgrasiâ: un gat ch'al fà finta 'd ès'r òrub e na vólp, furba stramaladìda, ch'la lasa inténdar 'd èsar sòpa. Pnòć al gh cònta ch'in bisàca al gh'à dal munédi da purtàr a sò pàdar e la vólp la 'l cunvìns a samnàr-i in un sit lè davśèṅ, ciamâ Camp di Miràcui, acsè dòp i cresaràṅ di àlbar pîṅ ad munédi.
I tri i s fér'm a magnàr in dl'ustarìa dal Gàmbar Rós, tant a paga Pnòć, pò vistî da brigànt i próan a rubàr-ag via i quàtar schèṅ ch'i gh'èṅ armàś dòp ch'al spìrit dal Gril 'l iva tintâ ad mét'r-al su 'l avìś. Al buratèṅ al próa a scapàr via, dmandànd ajùt a na putìna c'n i cavìi turchéś, ma 'l dū canàj i al ciàpan listés. Esénd che Pnòć 'l à lugâ i bèsi in bóca, al gat e la vólp i 'l impìcan a na quèrsa par fargàr-'g-i quànd al sarà mòrt. Stuf ad spétar ch'al carpìs, al dū bèsti i vaṅ via decìś ad turnàr al dè dòp.
La putìna c'n i cavìi turchéś, ch'a dir dabòṅ l'è na fata bòna, l'órdna a 'n falchét 'd andàr a sćiancàr c'n al sò bèc la lasa ch'la liga 'l buratèṅ, pò la manda 'l sò caṅ Medôr a tōr-al. Quànd a riva Pnòć, la fata la dmanda a tri mèdag, un Córuv, na Sivéta e 'l Gril ch'al dascór, se chi lò 'l è mòrt dabòṅ o 'l è incóra viṿ. Al primi dū bèsti i n saṅ mia csa dir mént'r invéci al Gril al salta sù dgénd ch'l è 'n munèl patintâ e dìscul ch'al n ubidìs mai a ninsòṅ e ch'al farà murìr Gepét da 'l daspiaśēr. Pnòć al taca a piànśar e la Fata, p'r arbasàr-ag la févra, la gh dà na madśìna da tōr. Esénd amàra, al buratèṅ al s rifiùta 'd bévar-la sénsa sùcar mo quànd al véd vgnir dèntar quàtar cunèṅ négar becamòrt cun la casa da mòrt in spala al decìd ad mandàr-la śò listés.
La Fata la taca a far dal dmandi a 'l sò òspit, in particulàr i du èṅ-i finìdi al munédi. Pnòć, ch'al gh li à in bisàca, al taca a cuntàr un muć ad bali e, tut al vólti ch'l al fà, al sò naś al gh crés. La sgnōra c'n i cavìi turchéś la gh cònta ch'al buśìi i èṅ ad dū categurìi, qvéli c'n al gambi curti e qvéli c'n al naś lung, cum in dal sò caś, pò la gh al scurta cun 'l ajùt 'd un mijàr ad pić. Adès ch'l è a pòst, Pnòć al gh prumét ad turnàr a cà da Gepét e 'd cumpurtàr-as bèṅ.
Lung la via al buratèṅ al cata incóra 'l Gat e la Vólp ch'i al cunvìns'n a saplìr al munédi in dal Camp di Miràcui mo esénd ch'a gh vōl vint minùt a na piànta par crésar, in cal mént'r al pōl anc andàr a far-'s un gir. Pnòć al fà pròpria acsè e 'l và a far dū pas in na sitadìna lè davśèṅ ciamàda Ciàpa-Minciòṅ. Quànd al tórna però al fà a mènt ch'i schèṅ i èṅ sparî e 'n vèć papagàl al gh diś ch'i èṅ stâ al Gat e la Vólp a catàr-i sù par tgni-'s-i lōr méntar lò 'l éra via. Dasprâ Pnòć al cònta incòsa a 'n giùdas Gurìla in là c'n i an mo chi lò, invéci 'd jutàr-al, 'l al mét in parśòṅ. Quàtar méś dòp però al buratèṅ 'l è lìbar par via dn'amnistìa dada da 'l imperadōr dal paéś.
Pnòć al vrév turnàr da la Fata ma lung la via al finìs in na tajōla méntar 'l éra drē a fargàr dl'ua in un camp. Al cuntadèṅ 'l al custrìnś a tōr al pòst dal sò caṅ Melàmp, mòrt sōl cla matìna lè, par far da guàrdia a 'l sò pulàr. Cun na cadéna a 'l còl al gh'à da farmàr quàtar marturèi ch'ad nòt i vaṅ a casa 'd galìni. Pnòć, invéci 'd mét'r-as 'd acòrd sèg cuma 'l fava Melàmp in cambi 'd un pôc ad carna, al gh la cava a saràr-i dènt'r in dal ciûś e 'l padròṅ, par ringrasiàr-al, 'l al libra.
Pnòć al gh'à na bruta surpréśa quànd al và a catàr la Fata parchè a 'l pòst dla sò cà al gh cata na préda 'd màrmul cun scrit insìma „Chè a pónsa la putìna da i cavìi turchéś mòrta 'd dulōr p'r èsar stada bandunàda da 'l sò fradlèṅ Pnòć“. A riva 'n Clómb ch'al gh diś che Gepét, in pinsēr par lò, 'l è drē a far-as na barca p'r andàr-'l a pascàr in dal mónd nóṿ. 'L uśèl al s śibìs ad purtàr-'l in dla spiàgia in du al 'l à vdû l'ultma vòlta ma, quànd i rìvan, al marangòṅ 'l è bèla partî. Vdénd che la barca l'è misa mâł in mèś a cgl'óndi lè, Pnòć al s buta in mâr par jutàr-al ma al n gh la cava briśa.
Armàś in dal mâr tuta nòt e a la derìva in mèś a gl'óndi, al buratèṅ al finìs su n'ìśula in du 'n Delfîṅ al gh diś ch'l è fàcil che Gepét al sia stâ magnâ da 'n tarménd Pés-Caṅ rivâ da cal bandi lè giùst da pôc dè. Pnòć al riva in dal paéś dal Béghi lavuradōri e 'l dmanda a la gint quèl da magnàr parchè al gh'à fam. Chi lōr i gh dìśan ch'al gh'à d'inśgnàr-as guadagnànd al paṅ cum i fànan tut laurànd. Pnòć al s dà da far purtànd dl'àqua a cà dna dóna ch'l'è pròpria la Fata ch'la n è mia mòrta e ch'l'è cuntènta che Pnòć 'l àppia pianśû par lē davànti a la sò tómba.
La sgnōra la prumét a 'l buratèṅ ch'la 'l farà dvintàr un ragàs ad carna e òs s'al rigarà drit, andànd a scōla e faghénd a mōd. Pnòć al gh diś ad sè dvintànd al prim dla clas ma 'n dè, méntar 'l è in spiàgia insém a i sò cumpàgn, al và in a risć 'd andgàr tintànd 'd salvàr al caṅ di carabinēr Alidòr. La bèstia la rénd al favōr a Pnòć salvànd-'l in séguit quànd chi lò al finìs in dla padèla dal Pescadōr Vérd ch'l al vliva frìśar.
A la fiṅ d'l an Pnòć al vîṅ prumòs c'n al màsim di vōt e la Fata la gh prumét ch'la 'l trasfurmarà in un baghét véra 'l dè dòp. Par festegiàr tut insém, Pnòć al vrév ciamàr a clasiòṅ al sò amìg Romeo dit Luśèṅ parchè 'l è màgar cum un ciòld. Dòp avēr-al pascâ dapartùt, al buratèṅ 'l al cata sóta 'l pòrtag dna cà 'd campàggna. Al ragàs al gh diś ch'l è drē a partìr p'r un pòst fantàstic ciamâ Al Paéś di Balòc in du a n s fà gnint tut al dè, a n gh'è minga dal scōli e la gint la s divertìs da la matìna a la sira esénd ch'ad giuidè a n s lavóra briśa e in na stmana a gh'è siē giuidè a na dméndga.
Luśèṅ al dmanda a Pnòć 'd andàr sèg, fra 'l àtar 'l è drē a rivàr un car ch'al scaròsa tut a gràtis. Quànd a riva 'l barôs tirâ da di sumàr cmandâ par 'l Umarèṅ ad Butēr, un tisi ciciòṅ téndar e unt cuma na bucìna 'd butēr, Pnòć al decìd ad muntàr-'g insìma anc lò anc s'al véd 'n sumarèṅ piànśar dgénd «Tîṅ-'t in a mènt, insiminî! I ragàs ch'i śmét'n ad studiàr e i vòlt'n al spali a i lìbar, a 'l scōli e a i mìstar, par dar-as da 'l tut a i balòc e a i divertimènt, i n pōlan far àtar che na fiṅ daśgrasiàda! Mè a 'l sò par próva! e a t al pòs dir! A vgnarà cal dè ch'at pianśrà anc tè, cuma incō a piànś mè... ma in alóra a sarà tard!».
Rivâ in dal Paéś di Balòc i dū i tàc'n a divertìr-as da mat, dintànd amìg ad tut, ma dòp sinc méś ad baldòria e 'd gudiōl Pnòć al s déśda na matìna cun dū uréci da àśan. Anc a Luśèṅ i gh'èṅ carsùdi cumpàgn a lò ma quàl lè 'l è sōl al prima stadi dla trasfurmasiòṅ parchè in dal gir ad pôc tèmp chi lōr i dvèntan di sumàr da la tèsta a i pē. A riva lè 'l Umarèṅ ad Butēr ch'al li ciàpa par vénd'r-i in dla piàsa dal marcâ. In chi an lè al cucēr 'l à fat i bèsi cargànd in gir p'r al mónd tut i baghét bòṅdagnìnt par pò dar-i via na vòlta dvintâ dal bèsti.
Pnòć al finìs in un Cîrc e 'l diretōr dla strutùra 'l al custrìnś a magnàr dal fèṅ e a imparàr un nùmar da far durànt i spetàcui. P'r insgnàr-'g-al méj, 'l óm al dróa la scùria sèg. Tri méś dòp al fà 'l sò debùt davànti a 'l pùblic balànd e saltànd in dal sérć. Durànt la sò eśibisiòṅ al véd la Fata in mèś a la gint e, distraénd-as, al casca śò mâł dvintànd sòp. Al diretōr, vdénd ch'al n è più bòṅ 'd lauràr, 'l al vénd a 'l marcâ a 'n tisi ch'al vrév druàr la sò pèla par far un tambûr. Chi lò al decìd ad masàr-al fugànd-al, dònca al gh liga un giaròṅ a 'l còl e pò 'l al buta in mâr. Quànd 'l al tira sù però al véd ch'l è dvintâ na mariunéta 'd légn dòp 'n intervènt dla Fata. Par far sù quèl 'd qvél ch'l à spéś, 'l óm al vrév vénd'r-al cuma légna da bruśàr ma Pnòć al gh la cava a scapàr via prima.
Dòp èsar-'s butâ in dl'àqua, Pnòć al finìs in bóca a 'l Pés-Caṅ. In dal stómag al véd un tôṅ che cun filuśufìa al gh diś ch'al s è mis al cōr in paś e ch'l è drē a spetàr 'd èsar digerî parchè «Quànd a s nas tôṅ, a gh'è più dignità a murìr sót-àqua piutòst che sót-òli!». Al pés al cunsìlia a 'l buratèṅ ad far àtar tant ma chi lò, vdénd na luś luntàṅ in un cantòṅ, al decìd 'd andàr a védar, catànd-ag Gepét. Sò pàdar 'l è scampâ tut cal tèmp lè magnànd qvél ch'l à catâ dènt'r a 'n bastimènt mercantîl mandâ śò da 'l squâl ma adès 'l à praticamènt finî incòsa. I dū i decìd'n acsè 'd scapàr via dasfrutànd al fat ch'ad nòt al Pés-Caṅ al dòrum cun la bóca vèrta. Pnòć al s carga insìma sò pàdar, ch'al n sà briśa nudàr, e insém i rìv'n a riva.
In séguit Pnòć e Gepét i pàsan darènt a dū strasòṅ ch'i èṅ drē a dmandàr la limòśna e 'l buratèṅ 'l arcgnóś al Gat e la Vólp. Al prim 'l è dvintâ òrub dabòṅ a fòrsa 'd far finta méntar la Vólp l'à pardû dagnóra tut al sò pēl e anc la cóa ch'l'è stada custréta a véndar a 'n ambulànt ch'a gh sarvìva quèl par paràr via 'l móschi. Pnòć al n gh'à mia pità 'd lōr dgénd ch'i gh'aṅ abû sōl qvél ch'i s meritàvan, la giùsta punisiòṅ par via dla sò cativèria. Anc Luśèṅ 'l è finî mâł: vindû cuma sumàr 'd lavōr a 'n cuntadèṅ ch'al 'l à stlâ in di camp, 'l è pò mòrt ad fadìga.
Pnòć al taca a lauràr par tiràr avànti e par mantgnìr sò pàdar ch'l è dvintâ vèć e malâ anc se piàn piàṅ al s armét anc lò. Na nòt al buratèṅ al s insùnia la Fata ch'la gh diś ch'l'è prònta a perdunàr-al par tut i quèi a 'l arvèrsa ch'l à fat in dla sò vita vist ch'adès 'l à imparâ a star a 'l mónd. Cuma rigàl la sgnōra da i cavìi turchéś la 'l fà dvintàr un putèṅ e Pnòć, guardànd'ś in dal spèć, al bacàja «A séra pròpria buf quànd a séra 'n buratèṅ! E adès cum a sòṅ cuntènt 'd èsar dvintâ un masćèṅ par bèṅ!»


text:
Uss pon ils anteriurs radund 200 collavuraturs puspè s'annunziar tar la societad aviatica Belair. Quels aveva la Belair relaschà en il decurs da l'insolvenza da la Air Berlin da l'october passà. Fin qua tutgava la Belair a la Air Berlin. Davart il pretsch da la transacziun n'ha la nova possessura – la gruppa d'investment SBC da Düsseldorf – vulì tradir nagut.
Sgular uschè spert sco pussaivel
Sut tge marca, e da tge temp che la nova societad vegn puspè activa, na saja anc betg fixà, communitgescha la SBC. Ins saja en discurs cun clients da l'Europa. Finamira saja da puspè sgular la stad 2018. Qua stoppian però las autoritads svizras anc dar las lubientschas.
Sgols da charter en la regiun mediterranas
La Belair ha gì fatg il 2016 entaifer la gruppa da l'Air Berlin ina svieuta da radund 90 milliuns francs. Ella era oravantut preschenta enturn la Mar Mediterrana e l'Africa dal Nord cun sgols da charter.
RR novitads 06:00


text:
- Fin il 2023 vegnan pliras tschient staziuns ad esser accessiblas vinavant mo cun agid ester per persunas cun impediments.
- 40 staziuns vegnan serradas – per la viafier fiss la renovaziun exagerada.
- L'Uffizi federal da traffic investescha massivamain en la renovaziun da staziuns.
La lescha per l'egualitad da persunas cun impediments prescriva che tut las staziuns en Svizra stoppian esser tenor il basegn da persunas cun impediments fin la fin dal 2023.
Pir 800 da 1'800 staziuns prontas
L'Uffizi federal da traffic conferma che pir 800 da las 1800 staziuns sajan vegnidas renovadas. Quel augmenta uss la pressiun sin ils manaschis da viafier da far vinavant cun las renovaziuns.
RR novitads 10:00


text:
Sper plirs eveniments sco in di da musica a scola, represchentaziuns da ballet e concertins durant tut l’onn da giubileum, fan er part trais arranschaments principals al program. Cun in concert da giubileum ils 24 da favrer 2018 cumenza la Scola da musica d’Engiadin’Ota ses program da giubileum.
Grond’acceptanza
Co il vicepresident da la scola Schimun Caratsch ha declerà ad RTR, giaudia quella ina fitg bun’acceptanza en Engiadin’Ota. Quai haja per exempel demussà il cler resultat da votaziun dal 2008, cura che passa 80% da la populaziun aveva ditg gea a la dumonda sche la scola duai daventar ina lezia dal Circul regiunal. Entant è il circul abolì e dapi quest onn la nova Regiun Malögia en vigur.
Finanziaziun pli difficila
Per la Scola da musica Engiadin’Ota signifitga quel midament dapli lavur birocratica ed ina tscherta malsegirtad, ha agiuntà Caratsch. Nov ha la scola numnadamain dad ir a tractar cun mintga singula vischnanca ina cunvegna da prestaziun. Quella vala mintgamai quatter onns.
Cun quest nov model dettia er damain raps ord la regiun, uschia che la scola haja dad ir sur ils cudeschs a reguard la finanziaziun da l’organisaziun, ha ditg Schimun Caratsch. La Scola da musica Engiadin'Ota ha actualmain bun 25 magisters che instrueschan radund 620 scolaras e scolars.
Ord l'archiv da RTR
RR actualitad 12:00


text:
L'hotel Gravas a Vella datti dapi l'onn 1984, e dapi 17 onns emprovan ils possessurs da fitgar pe en ina nischa da la hotellaria. La famiglia Di Blasi vul porscher in servetsch spezial per persunas che vegnan cun chauns en l'hotel.
Gist sper l'hotel Gravas datti da nov in curtin per exercitar cun ils chauns. Quai è dentant mo ina chaussa, che fa or da l'hotel Gravas in hotel per chauns.
Luxus per chauns
Las purschidas spezialas èn las duschas per chauns e la pussaivladad da metter ils chauns en boxas en las stanzas da l'hotel. Ed ina chaussa fitg impurtanta, sco la possessura Beatrice Di Blasi di, è che las stanzas vegnan schubregiadas e schampunadas pli minuziusamain ch'en in hotel convenziunal. Natiralmain è era il persunal instruì uschia, ch'osps da duas e da quatter chommas sa sentan bain.
Avant quatter onns è reussida ina collavuraziun cun las scolas da chauns «Circle of life» ed «Idee-chien» da l’Argovia. Dapi che quellas scolas vegnan regularmain a Vella, è l'hotel Gravas pli enconuschent per la purschida speziala. Mo viver da questa nischa na possian els anc betg, manegia Di Blasi.
RR actualitad 11:00


text:
La radunanza communala da Tumein ha approvà unanimamain il credit dad 1,2 milliuns francs per realisar la nova plazza cumin en il vitg. Il project per la plazza cumin prevesa ina chasa da pliras famiglias, ina garascha sutterana ed in’ustaria.
Plinavant han els dà il consentiment ad in credit da 2,1 milliuns francs per cumprar 35 dils parcadis che vegnan realisads en connex cul project. Pervia da la grondezza dal project vevi dà opposiziun el vitg. Ils adversaris avevan inoltrà in’iniziativa sco cunter proposta per ina plazza cumin pajabla. En spezial levan els che la vischnanca cumpria pli paucs parcadis. L'iniziativa ha dentant fatg naufragi cun 164 na encunter 61 vuschs gea.
Ina via lunga da 40 onns
Dapi il 1972 cura che la veglia chasa cumin è vegnida stgarpada giu guarda la plazza ora sco oz. Ina plazza cun bun in tozzel parcadis, bauns ed intginas plantas. Tar ina part da la populaziun è gia dapi lura qua il giavisch da far insatge ord questa plazza, di Felix Jörimann ch'è creschì si a Tumein ed enconuscha bain l'istorgia dal vitg.
L'onn passà ha lura la vischnanca decidì da restructurar la plazza. Il project ch'è vegnì lubì gievgia saira è sin maisa gia dapi in onn. Il project ha numnadamain procurà per bleras discussiuns. Als ins è il project surdimensiunà, auters vulan ch'i vegnia finalmain fatg insatge or da la plazza cumin.
RR novitads 11:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Bacsinszky sto dar si
Per Timea Bacsinszky è il turnier da tennis a Luxemburg a fin suenter l’emprima runda. La giugadra da tennis svizra ha stuì dar si la partida cunter la tudestga Laura Siegemund a l'entschatta dal terz set, quai pervi dad ina blessura vid il schanugl.
Gia avant la partida eri però cler che Bacsinszky po ir als finals da WTA a Singapur sco ina da duas giugadras da reserva. Schebain la Svizra va propi en l'Asia n'è ussa però anc betg cler.
RR novitads 06.00


text:
Trais cumponists e clarinettists grischuns
Domenic Janett, Josias Just e Martin Tanner.
Legenda da maletgs:
mad / Stubete am See
En l'emissun da musica populara datti puspè schottischs, polcas, mazurcas e valsers da cumponists grischuns. Uschia da Domenic Janett, da Martin Tanner e da Josias Just, trais musicants da num e da pum. Lur cumposiziuns vegnan interpretadas dals Fränzlis da Tschlin, dals Schwyzerörgeli-Fründa Felsberg, dals Landjägerbuebe Splügen e da la Chapella Oberalp.
Ils titels en l'emissiun


text:
Ramṣèit
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Ramṣèit (Ramṣé dialèt dal pôst - Ramiseto in italiân) l'é un cmûn ed 1.369 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 56 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Indice
Al teritôri e la cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cmûn ed Ramṣèit l' é in grând pêrta in 'na zôna pîna ed muntâgni, unî dèinter la còunca pîna ed bôsch, minacêda dal frâni, ch' al se ṣvilópa tr'al sémi dal mûnt Vintâs, l'Êlp ed Sucîṣ e la rîva dréta ed l'Èinsa, dóve al cèinter égh rîva al turèint Lònṣa cun i divêrs râm. Int al cmûn a gh'é soquânt lêgh e cōrs d'âcva inetresânt in pió dal fiòm Èinsa e dal turèint Lònṣa agh'é al Lêgh Calamòun, al Lêgh dal Mûnt Acût e al turèint Liôca e dóve gh'é al sémi pió êlti ed l' Apenèin Arzân: in pió ed l'Êlp ed Sucîṣ e al Vintâs, al mûnt Acût e al mûnt Caṣarôla. Dôp al turîṣem cl' êtra impurtânt risōrsa cunômica dal cmûn l'é l'alevamèint di buvèin da lât per la prudusiòun dal furmâĵ Grâna, ch'al vîn lavurê in pió pêrta dai trî grând caṣê ed Castagnêt, Furnôl e Gaṣōl.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
In pêrt dèinter ed cla zôna che da dimòndi tèimp la vîn ciamêda la Vâl di Cavalêr ch' la se ṣlarghêva tr'al dō rîvi dal cōrs ed l' Èinsa, fôrsi ciamêda acsé perché ed proprietê di Cavalieri ed Altopascio andê a stêr int al XII sècol ind la Badéia e Uspési di Linari ind la pêrta tuscân dal Pâs dal Lagastrèl. Mésa a cavâl tra i teritôri ed Rèz, Pêrma e 'dla Tuscâna la zôna la sèmbra iṣolêda e stranamèint scurdêda da la Stôria Antîga. L'ûltma catêda atâch a Sucîṣ ed soquânt rèst ed la préma etê ed la prêda la spôsta indrê la dâta, pinsêda fîn a pôch tèimp fa, ed quând l'òm al s'é fermê da ch' al pêrti ché. Al stagiòun pió dōlsi, al tèimp ed l'etê ed mèz ed la prêda, àn favurî la migrasiòun stagiunêla da la pêrta tuscâna ed gróp ed casadōr, ch' àn lasê insém al crinêl i sègn impurtânt di spustamèint, in particulêr atâch al lêgh Mescà. Mó an 's trâta mìa incora ed pôst urganiṣê. Còst al s'é mìa verifichê, ind la zôna, gnânch al tèimp di rumân quând al spustamèint l'êra limitê a soquânt percōrs ed vâlich tânt in êlta d' an èsser mìa necesâri fêr di fadigôṣ lavôr de sbuscamèint. Di lavôr fât a mân ed 'època rumâna în stê catê a Nigòun, che int al ṣvinânsi prubabilmèint a duvîva pasêr 'na strêda ed 'na quêlca impurtânsa. La zôna d'adès dal Cmûn ed Ramṣèit l'é stê discós in divêrsi èpochi tra l'avtoritê ed Rèz e 'd Pêrma; l'à fât pêrt per dimòndi tèimp di fèdev ed la faméja di Terzi. Int al XV sècol j Estèins n' àn invistî i Vallisneri, cme a riṣûlta da j ât dal 1453 e 1472. I Vallisneri, che deṣgnîven da cl'êtra pêrt dal Vintâs, a vrîven ṣlarghêr e rinfursêr i prôpri pusès cun 'na fûrba polética 'd leânsi.A i Vallisneri fôrsi a s' arfà la costrusiòun dal castèl ed Nigòun. Destinê a guadagnêres la rêra nòmina ed viljâch e dōls ed picâja cun 'na préma siēlta ed câmp in favōr dal Cmûn ed Pèrma e a la fín la prumésa ed fedeltê al cmûn arzân, firmêda int al 1237 per la cumunitê ed Ramṣèit da un têl Lombardellus. Pió têrdi però a gh'àn avû la pēs ed frûnt a 'na faméja aversâria, i Terzi Cornazzini, che gh' àn tôt al pôst ind l'aministasiòun dal fèdev cun al permès ed l' Imperadōr Federico II, apruvêda int al 1389 da Venceslao. I Vallisneri ind al fratèimp a s'în més sòta la capèla d' j Estèins, cun al guadâgn d'avèir incòra l'invistidûra e 'd mèter in pē al râm nigonèiṣ ed la faméja. Tra quistiòun tra 'd lōr, spartisiòun, asêlt al castèl, imparentêres cun gînta famōṣa, un diṣastrōṣ pasâg dal trópi francèiṣi int al 1648 e dō spavintōṣi valânghi che cambierân la ghégna dal pôst, al lōr pusès al durerà fîn a la scanṣlêda di fèdev. Dôp la Restaurasiòun Estèinsa al teritôri comunêl la subî divêrs cambiamèint còst fîn la 1860, l' ân ed quând al cmûn ed Ramṣèit l'é dvintê còl ch' l' é al dé d'incô.
Cèinter abitê[modifica | mudéfica la surzéia]
Ramṣèit[modifica | mudéfica la surzéia]
L'abitê ed Ramṣèit l'é insém a la rîva mansèina dal turèint Lònṣa. Al pôst al vîn numinê per la préma vôlta in un giuramèint dal 1216 e numinê incòra tra i cmûn dal distrèt arzân int al 1315. L'é stê fèdev dal faméj Terzi e Vallisneri che l'àn gvernê fîn a la scanṣladûra di fèdev in època napoleônica. Ramṣèit dal dé d'incô l'é a vâl ed l'antîgh bōregh dóve al vèci cà în a drê a la strêda ch' la porta a Sucîṣ. I fabrichê în lòungh a 'na rîva atâch a 'na lénia ed côsta ch' la pôrta a la cēṣa parochiêla. La cēṣa dal dé d'inco l'é stêda avêrta al funsiòun int al 1827 la gh'êra bèlo int al 1256 però in 'n êter pôst. Ind la pêrta a sîra ed l'abitê a gh'é un fabrichê 'd intèresi stôrich e architetônich. La costrusiòun l'é ûn di mudê architetônich dal Quatersèint in uṣ ind l'êlt apenèin arzân; intervèint 'd arnuvamèint àn però mudifichê, in pêrta, la costrusiòun, ch' la mantîn un lêregh purtêl ad êrch. A 's pōl vèder al carateréstich ingrès difensîv alvê da tèra dirèt al piân abitê cun insém a l'architrêv soquânt basrilēv e al milèiṣem 1495. Dal j êtri costrusiòun a mantînen i carâter architetônich uriginêl; al divêrsi abitasiòun a gh'àn ed fiânch al stâli i fnîl a dō fêldi cun al tèg in lâstri e muradûra in prêda a vésta. Dèinter ed 'na nécia a spéca 'na bòuna figûra sâcra in mêrmel apuân, cun al milèiṣem 1775.
Serèṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Al bōregh ed Serèṣ, che in chêrti pió antîghi a catòm cun al nòm Cerigio, l'é a l'inési ed la Vâl di Cavalêr l'é un cêr eṣèimpi 'd un abitê campagnōl ed gèner cacuminale oséja ed séma, e l'é in un pôst ed 'na bòuna guardadûra. Ind i vèc castagnêt a gh 'în incòra di mtêt [1], la zôna l'é traversêda da un antîgh sistêma ed sintêr, tra quisché al Sintêr di dû Duchêt. Al cèinter dal bōregh l'é la piasèta dóve a gh'é la cēṣa dal 1634 dedichêda a Sân Francèsch, che a 's vèd dèinter a la cēṣa al cèinter e drêda a l'altêr cun Sânta Giustèina prutetrîṣ ed Ramṣèit, ind al quêder ed la Madòna ch' la dà al lât al Bambèin. Ind al bōregh al sâs al 's impòn: în in sâs al cà, i belésim purtêl e l'é in sâs ânca al salghê arfâty da pôch.
Gaṣōl[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é a i fiânch orientêl dal mûnt Frecâna, Gaṣōl l'é 'na frasiòun céca. Aṣvèin al cèinter a gh' în al pôchi ruvîni armêṣi dal castèl ch' l' êra ciamê dal gâṣi. La cēṣa tirêda só int al 1637 l'é dedichêda a Sân Rôch, la preṣèinta un purtêl a quâter cantòun cun d' ed sōver un fruntespési mudlê ròt cun 'na figûra ed mêrmel ed Sân Rôch. In 'na cà a tòr a l'intêren dal bōregh, ch' la subî soquânt arnuvamèint, a 's vède soquânti fnèstrèini per s'ciôp a mécia, un curdòun ed clumbêra cun 'na fnestrèina e 'na prêda squadrêda cun al milèiṣem 1745. A l'usîda ed l'abitê, atâch a la cēṣa, a 's pōl vèder 'n' êtra cà a tòr ind al grandiōṣ gróp ed Cà Cavalieri, dóve a 's vèd la ṣlansêda tòr insèm a 'na sèria de stâbil cun carâter architetônich che 's arfân dal XV al XVIII sècol, dóve a's vèd un purtêl a tavlèini bumbêdi, 'na fnestrèina e un secònd purtêl decorê da 'na rōṣa a quâter foj da fiōr. D'ed sōvra a l'ingrès a gh'é un êrch a tót sèst datê 1756, un têrs purtêl cun êrch a bòt e stèpit decôre a bògni al pôrta la dâta 1639.
Miscōṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
La frasiòun l'é tr'al fiòm Éinsa e al turèint Liôca e a i fiânch dal mûnt Côren. Cme quêṣi tót i paèiṣ ed l' Apenèin la puṣisiòun dal cà l'é ublighêda da la situasiòun dal tèimp dal pôst: al cèinter campagnôl l'é difâti girê vêrs matèina in puṣisiòun prutèta da i fôrt vèint ocidentêl. 'Na fésa rēda ed sēvi e murèt cunfinâri che sègnen un grân nòmer de pcòun ed tèra atâch a i curtîl d' atōrna al cà în j ûltem sègn ed l'uriginêl paeṣâg campagnôl. A matèina ed l'abitê a 's destènd, in 'na puṣisiòun frèsca e riparêda, un lêregh castagnêt, pôch pió in zò a 's pōl incòra druvêr l' antîga mulatēra diréta al vèc mulèin ch' al va cun al jâchev dal turèint Liôca. Int al paeṣag ed Miscōṣ a 's vèd bèin la tòra êlta tachêda a la cēṣa che, cunsacrêda int al 1667, la gh'à incòra al bèl purtêl datê 1715. A 's dîṣ che la préma cêsa l'êra in un pôst divêrs da còla dal dé d'incô. Soquânt aspèt impurtânt dal vèc bōregh a 's pōlen incòra vèder, sibèin al tânti trasfurmasiòun. A 's vèden soquânt purtêl ad êrch, strèt sotpâs, trât cûrt ed salghê antîgh e soquânt elemèint de scultûra ed recóper fôrsi dal têrd Medioēv. Cme in tânt paèiṣ ed l'êlt Apenèin més lòungh al valêdi ed l' Èinsa e dal Sècia, ânch a Miscōṣ în ṣparpagnêdi al figûri ed devosiòun in mêrmel apuân: soquânti ed quésti în ed bòuna qualitê artéstica e pôrten i milèiṣim dal XVII e XVII sècol.
Sucîṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Al bōregh l'é fât ed trî gróp ed cà ad altèsi dferèinti e més a i fiânch ed dréta dal turèin Liôca, al burghêd în ṣparpagnêdi e circundêdi da lêrghi zôni cultivâbili. Dimòndi cà an avû di dân per cōlpa dal frâni ind al cōrs d' j ân. Int al gróp pió in bâs a 's vèden dimòndi elemèint costrutîv in sâs ed côch sculpî. Per al tânti frâni dimòndi cà uriginêli în stêdi arfâti e despès àn mantgnû j artéstich purtêl d'urègin dal Sê-Setsèint. Al carateréstich salghê ed lâstri ed prêda a spîna ed pès al 's vèd a l'intêren ed soquânt curtîl. Sia d' atōrna che a l'intêren dal paèiṣ în dimòndi i pilastrèin vutîv in sâs ed côch cun dèinter di bòun basrilēv in mêrmel dal XVII sècol.
Nigòun[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é un cèinter campagnôl céch ind l'êlta Vâl Lònṣa a i pē setentrionêl dal mûnt Calvâri. A testimuniêr l' urègin antîga dal bōregh l'é la preṣèinsa ed la cēṣa e dal ruvîni ed 'n' antîga rôca insém a 'na gólia ed sâs côch a sîra ed l'abitê. La cunfurmasiòun dal bōregh l'é dal gèner medievêl. Al cà dal bōregh Valmzâna, unî in 'n'ònica fîla lòungh al fiânch, mantînen i rèst d' antîghi muradûri. Ind al cò ed la pêrta d'ed sōver ed la fîla dal cà a gh'é 'na cà sgnurîl di nôbil Da Vallisnera: ind la facêda a 's vèd un bèl purtêl squadrê in sâs ed côch cun al stèma ed la faméja. La grôsa ânta in lègn ch' la sèra l'ingrès l'é decorêda a intâj cun dal figûri ed leòun rampânt e 'd l'âquila incurunêda. Asvèin al palâs un pilâster vutîv cun tabernâchel in sâs ed côch dóve dèinter a gh'é 'na fugûra sâcra in mêrmel dal Setsèint. La cēṣa la vîn só atâch a dal prêdi ed vulcân d'ed sōver a la valêda dal Lònṣa e l' é dedichêda a Sânta Maria Asûnta, l'é stêda fâta colegêda a i prém dal XVIII sècol. Sibèin al tânti ricostrusiòun subîdi ind i sècol armâgnen soquânti prêdi suqadrêdi in sâs ed côch, capitê e 'na scultûra a fōrma ed bèstia d'urègin medievêla. A 's vèd insém a ûn di ingrès la dâta dal 1739 ch' la dimòstra l'ân ed l' arnuvamèint. Pôchi mûri scuclêdi în invêci i rèst ed l'antîga rôcha dal Tègi che a s' égh rîva atravêrs la mulatēra, che incòra incô a 's pōl fêr, andând só pr'al fiânch setentrionêl ed la muntâgna; la larghèsa dal spâsi ed la séma, soquânti scarpêdi e rèst ed muradûra a dimòstren l'impurtânsa che, sta strutûra, l'à 'vû ind i tèimp indrê. Atâch a Nigòun, ind al turèint Maore a gh'é un mulèin in funsiòun dal 1800 prubabilmèint al pió grôs ed la muntâgna arzâna al gh'à bèin sèt mêzni.
Ceciôla[modifica | mudéfica la surzéia]
Ceciôla l'é ûn di pió significatîv bōregh ed la muntâgna arzâna. Al bōregh l'é a sîra dal mûnt Lòungh, a la dréta dal turèint Liôca e 'd frûnt al paèiṣ ed Miscôṣ. Antîgh pusès di Vallisneri, l'éra unî al pramṣân cun 'na mulatēra, in pêrta salghêda, ch' la purtêva a Vairo atravêrs l' Èinsa Só un antîgh pûnt ad êrch, adèsa butê zò. A 's dîs che sté pûnt al sia stê fât fer da Matélda ed Canòsa per lighêr insèm al dō rîvi ed l' Èinsa. Al bōregh al gh' à incòra un cèinter stôrich cun sotpâs ad êrch, cōrti e lôgi, tót unî da un fés intrèc ed viasô salghê ed sâs in dóve a dân i purtêl, al fnèstri e i tabernâchel. A gh'în incòra stâbil antîgh che fân vèder j aspèt ed l' architetûra muntanêra ed l' Apenèin arzân, a piânta quadrêda cun 'na lêrga metradûra insém a dû piân, tèg in lâstri ed prêda e pôchi fnèstri squadrêdi in sâs ed côch sigrinê ed fîn; còsta cà muntanêra l'archêlca mudê dimòndi antîgh ch' a 's unésen diretamèint a la cà cun al caminèt medioevêla. Un bèl purtêl in prêda sculpî e datê 1885 l'é preṣèint ind la facêda d la cesulèina, dedichêda a Sânta Maria Asûnta; diêter milèiṣem dal 1700 în intajê su prêdi squadrêdi ed la costrusiòun. A 's vèden ind al paèiṣ dimòndi purtêl ed fōrmi diferèinti, al pió antîgh ch' l' é stê catê, fîn a incô, al pôrta la dâta dal 1592. Maestê in mêrmel a spéchen dal muradûri dal cà: in gèner sculpî a rilēv a figûren divêrs sânt, dal vôlti in 'na caplèina o in un pilastrèin a gh'é dèinter figûri sâcri despès ed bòuna fatûra. A 's dîs che soquânt brêv scarplèin ed Carêra, ciamê a fêr al suldê da l'aṣêrcit tuscân, a s' êren dê dzertōr e în scapê a Ceciôla: da chilôr a srén gnû dôp i tânt scarplèin che àn fât la grân pêrta di purtêl, di basrilēv e di stâbil che incora incô a 's vèden e che fîn a pôch ân indrê a lavurêven al sâs côch dal pôst. A Ceciôla a gh'é un mulèim al Mulein Briselli aṣvèin al turèint Liôca incora in bòun stêt mó mìa pió druvê perché da l'aluviòun dal 1972 al lèt dal turèint l'é ste spustê ed dimòndi mêter da la strutûra.
Pēv ed Sân Vincèins[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pôst l'é a tâch a la zûnta dal j âchev dal ré Andrèla cun al fiòm Èinsa e l'é numinê int al 1197 per 'na justadûra tra Guglielmo Vallisneri e l'abê ed Marôla. La cēṣa dedicheda a i Sânt Vincèins e Anastasio l'êra 'n' antîga Pēv dal Cunvèint Pramṣan. A 's arcûnta che sté cēṣa l'à sré stêda fâta fêr da Matélda ed Canòsa, ch' la gh'îva ché di lêregh pusès. Só 'na lâstra in sâs ed côch arpurtêda só un mûr ed la canônica a gh' é incîṣ la scréta : NON TI FIDAR DI CHI SIA - CH'AL FINE SI VA RODENDO - D'AMICIZIA IL CRINE - C.N.F. DIE 2 JULI 1661. La cēṣa l'é stêda da pôch arfâta in fêls stîl rumânich, ed l'antîga Pēv la mantîn sōl un pcòun ed capitèl e la vâsca dal batèiṣem.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Riccardo Finzi - La vecchia e la nuova chiesa matildica di Pieve S. Vincenzo di Ramiseto (RE) Estr. da "Attie e Memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi". Serie IX, vol. III. 1963. - Modena : Stab. Poligrafico Artioli, 1963
- Ramiseto: guida turistica. - Ramiseto : Amministrazione Comunale, 1994
- Settimo Baisi - Ramiseto : guida pratica - testi e fotografie a cura di Settimo Baisi. - Cavriago : Bertani & C., 1992
(manca):
- ↑ Al mtêt l'é na caslèina a dû piân, tireda só atâch a un castagnêt, fâta per schêr al castâgni che, mucêdi insém a di gradés al piân d'ed sôver, égh vîn dê dal calōr e dal fóm dal piân d'ed sòta
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Cantharellus cibarius
El Cantharellus cibarius, mej cognossuu cont el nomm comun de Finferl, Finferlin, Gallinasc, o anca Gallett[1] (en lombàrt orientàl: Galüsì), l'è vun di fonsg pu cognossuu, casciaa e mansgiaa in tutt l'arch alpin e on poo depertutt.
Tratt Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tratt caratteristegh di finferlitt hinn la forma e 'l color del capell e del gamb. El capell, che de sollet l'è d'on color che 'l va del sgioldolin al sgiold bell fort compagn del rosssumm de l'oeuv, a l'è largh di duu ai noeuv ghej (centimeter), anca se di voeult, ma proppi de rar, el riva finn a quindes centimeter de diameter. La sova forma la someja on poo quella d'on pedrioeu cont i pared ondulaa. El gamb, che l'è bell curtin, ciovè di trii a ses ghej (de rar, ma proppi de rar, el riva anca ai vott o nouev centimeter), el se slarga vers el coo e 'l se sfinna a la bas. La carna del finferlin l'è gnucca, "spagosa", ma minga dura e la gh'ha on savor linsgerin ma ponsgent. Quand ch'hinn bej fresch, i finferlitt gh'hann on odor compagn de quell di mognagh. I spoeur del corp spongios in del capell hinn bej piscinitt. [2].
Habitat e Diffusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I finferl cressen su putost ben in di bosch de latifoeuj e conifer, soratutt in loeugh indovè che gh'è pesc. I finferlitt se troeuven despess in istaa e utunn In Uropa, Nordamerega, Sudamerega, e Asia.
Gastronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I finferlitt hinn staa drovaa in de la cusinaa uropeja degià de secoj e vegnen paciaa on poo depertutt in del Vegg Continent. Vegnen mansgiaa in soratutt in pitanz preparaa a la manera casciadora, e compagnen de sollet polenta, luganega, ris, e.i.v.
A l'è mej mansgiài minga cru i finferlitt perchè gh'hann dent la Chitina.[3]
Bollitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Refereriment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.naturamediterraneo.com/forum/topic.asp?TOPIC_ID=51211
- ↑ Edred John Henry Corner: A monograph of Cantharelloid fungi. Oxford University Press, London (UK). 1966
- ↑ WELT (online)


text:
El Ladin (nom nativ: Ladin; ciamaa Ladino in
El ladin l'è parlaa int i cumün de:
El ladin de la Val di Fassa (Ladin: Val de Fascia) l'è divis in düü ram: el "Cazét" che l'è parlaa in de la part nord de la val, e el "Brach" che l'è parlaa in de la part sud. I diferens j'hinn principalment
El ladin l'è ricunussüü uficialment dal guveren italian, ma dumà per i parlant ch'i stan in delTrentino/Ades Vòlt, e non per quej ch'i stan in
Di parlad che gh'han di inflüenz ladinn se tröven anca in de la Val de Nun e in de la
Pere nost, che t'ies n cel, (Pader noster, che te seet in ciel)
sibe santificá ti inuem, (che 'l sia santificaa el tò nom)
vënie ti rëni, (che 'l vegna el tò regn)
sibe fata ti ulentà, (che la sia fada la tua vuluntà)
coche n ciel nsci n tiëra. (cume in ciel inscì in tera)
Da-nes ncuei nosc pan d'unidi,(dan incö el noster pan de tücc dì)
y lasce-nes dò nosc debit, (e perdunun i noster debet)
coche nëus lascion a nosc debitëures. (cume nüm je perdunum aj noster debitur)
Y non nes mené tla tentazion, (e menun minga in de la tentaziun)
ma libre-nes del mel, amen. (ma liberun del mal, amen)
(font:[1])


text:
Fermada del tram
La fermada del tram a l'è el canton indova che on tram el se ferma per permett ai passegee de andàgh su o giò.
I fermad del tram pòden vess sia domà di segnai sia di piattaform complett dotaa de panch e de covertura, di voeult cont di banchinn a nivell per l'accessibilità, compagn de 'na stazion del treno, sistema tipich di metrotranvij o di metropolitann linger.
La tranvia de Dubai, verta dal 2014, la gh'ha, per la prima voeulta, i port de banchina.
Galleria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fermada del tram de Lion cont covertura e banchina
Fermada de la red di tram de Hong Kong cont covertura
Fermada a nivell de la strada de la red di tram de Francofort sul Men


text:
Granòss
Granoz (nom ufizial in italian: Granozzo con Monticello) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 450 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 19,5 km² e ona densità de popolaziun de 74 ab./km².
El paes el se tröva in la Pianüra Padana, al cunfin cun la Pruvincia de Pavia.L'è tacaa ai cumün de Casalin, Cunfienza (PV), Nibiula, Nuara e Vispulaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Granòss l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Allegraivel saja ch’i dat quest onn 17 principiants che cumenzan ad emprender la lingua rumantscha, ha declerà il manader dals curs da rumantsch a Samedan, Mario Pult.
Nagin interess per curs per indigens
Deplorabel na datti naginas annunzias per la «Spüerta putera», ina purschida nua ch’indigens pudessan perfecziunar lur rumantsch dal mintgadi.
Sper las lecziuns da rumantsch passentan ils participants dals curs da rumantsch per part er lur temp liber ils suentermezdis ensemen. Uschia datti mintga di er in program accumpagnond cun excursiuns, referats, prelecziuns e spassegiadas.
Sustegn finanzial
Ils custs na vegnan ins betg da purtar sulettamain cun las contribuziuns dals participants. Be grazia il sustegn finanzial da pliras organisaziuns e fundaziuns èn ils curs da rumantsch a Samedan cun 6 magisters insumma pussaivels. Ils curs da rumantsch a Samedan sa cruschan quest onn durant la segund’emna cun quels en vallader a Scuol.


text:
Il Cussegl federal na conceda betg a la minoritad dals Roma il status sco minoritad naziunala el senn da la convenziun dal cussegl d’Europa. Cun la decisiun vegnan gist duas dumondas d’organisaziuns refusadas. Tranter auter è in argument dal Cussegl federal ch’ils Roma n’hajan betg ina relaziun pli lunga cun la Svizra, tuttina sajan els ina part da nossa societad e stoppian era vegnir protegids da rassissem e discriminaziun. La societad per pievels en privel crititgescha la decisiun dal cussegl federal. I na saja betg gist ch’ils Sinti vegnian renconuschids, ils Roma alura betg, scriva la societad.
RR novitads 17:00


text:
Il cudesch «Filmlandschaft Engadin Bergell Puschlav Münstertal» ha nudà 740 producziuns da film producidas en las valladas dal sid grischunas. In'agiunta dal 2010 noda anc ina giada 160 ulteriuras producziuns da film. Ils auturs han retschertgà sur onns en archivs, publicaziuns e tar persunas privatas. La rimnada vala tranter auter er pervi da quai sco fitg impurtanta.
Access a la publicitad duai vegnir garantì
Suenter la mort dal schurnalist ed autur Jürg Frischknecht (1947-2016) vulan ils dus cunauturs, Werner Schweizer e Thomas Kramer garantir che la cumpletta rimnada da films po restar accessibla a la publicitad. Perquai regalan els la documentaziun a la Biblioteca chantunala grischuna. La biblioteca maina vinavant la documentaziun da films en lur rimnada Raetica. Accessibla è la documentaziun er sur il portal da medias AV dal chantun.
Dapli dal portal da medias da la Biblioteca chantunala
RR novitads 10:00


text:
Il fanadur 1914 è l'armada vegnida mobilisada per segirar ils cunfins. L'uniun cun il num «per il bainesser da la schuldada» ha sinaquai gì l'idea d'avrir stivas da schuldada. Inizianta da questas stivas è stada Else Züblin-Spiller. «Ella ha preschentà si'idea da questas stivas – che na duain betg servir alcohol – sco proposta al stab general a Berna», declera Jakob Tanner, istoricher e professer emerità da l'universitad Turitg. Ensemen cun autras giuvnas saja Else Züblin-Spiller allura sa messa vid realisar si'idea.
Guntgir la lungurella durant la guardia sin il cunfin
La fin finala haja ella pudì construir 700 stivas da schuldada senza purschida d'alcohol. «L'armada era intgantada da quest concept, perquai ch'ils schuldads stuevan spetgar ditg sin ils cunfins senza ch'insatge capitass», uschia Jakob Tanner.
Dals cunfins en fabrica
Cun las stivas da schuldads pudevan els tenor Jakob Tanner guntgir la lungurella. Else Züblin-Spiller haja anc durant la guerra ponderà, co ins sappia manar vinavant il concept da las stivas. Ella haja gì l'idea da transferir ellas en las fabricas e prendì si il discurs cun divers interprendiders. Tranter auter era cun la quinada dad Adolf Bühler, schef da la fabrica da maschinas frars Bühler ad Uzwil en il chantun St. Gallen. Suenter tractativas haja Adolf Bühler lubì la construcziun da l'emprima cantina da la Svizra ch'exista fin oz.
RR actualitad 08:00


text:
En ils emprims dus sets n‘ha Roger Federer chattà nagin recept cunter il Croat che ha sco usità fatg bler squitsch cun ses bun servis. En il terz set pareva il gieu ed uschia il turnier ton sco a fin per Federer. Suenter strusch in’ura e mez era il Svizzer enavos cun 6:7 e 4:6. Vitiers era el cun agen servis enavos cun 0:40, pia 3 schanzas da break per Cilic.
Punct da midada en il terz set
Davent da quest mument è bler sa midà en il gieu. Roger Federer è vegni pli ferms, Cilic perencunter ha fatg dapli sbagls. Federer ha pudì sa defender en quest game e gest silsuenter sez realisar in break. Quai è stà la midada, sche bain che Federer ha anc stuì cumbatter 3 bals da match en il quart set. Il 5avel set ha il Svizzer lura gudagnà grazia ad in break cura ch’igl steva 4:3.
Mezfinal cunter Raonic
En la proxima runda spetga ussa Milos Raonic (ATP 7). Il Canadais ha gudagnà en il quart-final cunter igl American Sam Querrey en quatter sets. Il gieu tranter Federer e Raonic è proxim venderdi.
RR novitads 18:00


text:
Ils davos diesch onns èn las entradas dals casinos svizzers idas enavos adina dapli. Nudavan quellas avant diesch onns anc 1 milliarda francs èn quai il 2015 anc 680 milliuns francs, pia 1/3 pli pauc. Ina raschun sajan ils casinos illegals en l’internet. Quai saja in grond problem, di Thierry Burkart (PLD/AG).
«Quels casinos online na respectan dapi onns betg las leschas e scumonds en las leschas da lottarias e casinos. Perquai van mintg’onn da quai da 250 milliuns en l’exteriur».
Confederaziun e chantuns profiteschan
Cun lubir tals gieus per daners egl internet mo als casinos en Svizra sappian ins curclar in basegn ed il medem mument segirar las entradas per la Confederaziun ed ils chantuns.
Da las lottarias e casinos profiteschan numnadamain era quels. Il 2015 èn bun 270 milliuns francs ids en la cassa da l'AVS. Cun ils gudogns da las lottarias, circa 600 milliuns francs mintg'onn, sustegnan ils chantuns projects culturals, organisaziuns caritativas ed uniuns da sport. Era en l'internet valian las leschas e regulaziuns, di Burkhart. El pretenda perquai ch'ils providers d'access agl internet, per exempel Swisscom ni UPC Cablecom, stoppian bloccar l'access a talas paginas internet.
Far frunt a censura
Quellas bloccadas possian ins dentant guntgir cun programs e servetschs spezials, respunda Lukas Reimann (PPS/SG)
«Quai è ina avugadada da la populaziun sco quai ch’ins enconuscha en l’Iran ni en la Corea dal nord. Mo era en l'Iran han tut ils giuvens access a Facebook e tschellas paginas bloccadas. Era là san ins co ins po guntgir talas bloccadas»
Meglier saja da legalisar quels gieus per daners egl internet cun scriver ora concessiuns, manegia il verd-liberal Beat Flach.
«Sch’i vegn gia fatg daners cun tals casinos online lura duai era il stadi pudair profitar da quai. Per uschia puspè far dal bun cun quels daners.»
Scumandar u regular
Duain pia mo casinos svizzers dastgar porscher gieus per daners egl internet ni duai il martgà vegnir averts per autras interpresas che attiran gia oz blers Svizzers sin lur paginas internet? La cumissiun aveva decidì, cun la vusch da tagl dal president, per las bloccadas internet ed uschia per in monopol per ils casinos svizzers.
RR actualitad 12:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
HCD perda la prima giada encunter Bienna
Il club da hockey da Tavau ha pers sia prima partida da quest onn encunter Bienna ordaifer cun 1:5. Bienna po uschia festiva sia 8avla victoria da chasa en seria.
Autur:
SDA / Corina Schmed
L'emprim gol ha Bienna sajettà en la 15avla minuta. Be 88 secundas pli tard è però gia crudà il segund. Suenter la prima pausa ha Tavau lura tutgà l'ultima giada il gol.
Ils giasts han però pudì nizzegiar la situaziun e fatg il conter al 3:1 Sin il pli tard suenter il 4:1 en la 49avla minuta èsi però stà cler che la victoria resta tar il club da chasa.
En la tabella è il HCD vinavant sin plazza 5. A la testa resta il SC Berna. Quai avant Zug e Lugano.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 45avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00