text:
Arbeitsblatt: Capientscha da text_2
Material-Details
Capientscha da text e sinonims
Rumantsch
Lingua - Tudais-ch
9. Schuljahr
2 Seiten
Statistik
23969
2377
3
20.08.2008
Autor/in
Giohen Monn
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
Neue Eisenbahn Aplen-Transversale La NEAT sias influenzas Ord: Gasetta Romontscha disl 14 – 4 – 1992 1 Da Mustér vegnan cursar en temps 35 Il plazzal vegn ad esser occupaus en 2 intensivs 4, da quei post entochen Sedrun 36 temps da fuola cun 500 entochen 600 3 8 trens supplementars (ir retuor) per gi. Il 37 luvrers. 4 transport da material reutilisabel enviers 38 participaziun da responsabels locals 5 Glion succeda medemamein sin la viafier. 39 regiunals assistida dalla direcziun dil 6 Glentir volumen da transport dependa 40 project vegn ad elaborar proximamein in 7 dalla cumpart reutilisabla. 41 concept per metter sut tetg ils luvrers. La 8 quintar maximalmein cun Ins stuess 4 trens 9 supplementars gi. Ina gruppa da lavur cun 42 finamira ei era cheu da tschercar ina 43 sligiaziun che lubescha da trer ordlunder 10 44 in nez cuzzont. Ins ei intenziaus da 11 Ventilaziun dil tunnel 45 tschercar per quei intent in purtader privat 12 La temperatura naturala dalla muntogna 46 public che duei esser responsabels per 13 (temperatura oriunda da entochen 55 47 las 14 grads) sco era la calira che deriva dils 48 correspundenta. 15 trens circulonts sto vegnir tschitschada 49 16 naven. 50 Organisaziun La temperatura duei vegnir dimoras la infrastructura 17 reducida sin ina limita supportabla (20-30 51 La responsabladad finala per il project en 18 grads) cunzun era per ils luvrers che han 52 quella fasa intermediara entochen la 19 silsuenter 53 decisiun definitiva che vegn dada lavurs da manteniment el 20 tunnel. Il sistem da ventilaziun Sedrun 54 caschun 21 absorbescha ca. la mesadad dalla aria 55 referendum che ha liug il settember proxim 22 caulda che seformescha egl intern dil 56 schai tier igl uffeci federal da traffic. Las 23 tunnel. La prestaziun dil tumbin Sedrun 57 Viasfier federalas ein incumbensadas culla 24 corrispunda pressapauc ad 1 pertschien 58 elaboraziun dil project per il tschancun 25 dalla prestaziun din tgamin da sferdentar 59 niev silla lingia dil Gottard. 26 dina ovra atomara. Ins sto quintar cun la 60 Il cantun Grischun ei representaus en dus 27 formaziun da vapur duront 61 organs 28 dunviern. quei Nua che il temps tgamin da dalla ufficials votaziun dalla davart Alptransit: il ella 62 delegaziun dallas autoritads sin basa 29 svapurisaziun duei vegnir localisaus en 63 guvernamentala 30 Val 64 cantunala da project. Quella cumissiun da Nalps ei 31 detagliadamein. aunc Ina dexaminar examinaziun 65 project cumpeglia ed ella cumissiun representants dalla 32 ecologica ei en lavur. 66 administraziun communala, dalla regiun 33 67 Surselva sco era dalla Viafier retica, 34 Dimora pils luvrers 68 Viafier federala Viafier Furca-Alpsu. 69 (M.Cablazar) 1/3 Neue Eisenbahn Aplen-Transversale 1. Damondas da cuntegn 1.1 Co vulan ins impedir che Sedrun piteschi dil traffic duront il temps da baghegiar? 1.2 Con cauld eis ei el cuolm en circa 800 meters profunditad? 1.3 Co san ins sbassar quellas temperaturas? 1.4 Sefan ins en zatgei dil tunnel, inaga chel ei baghegiaus ed en funcziun? Motivescha tia risposta. 1.4 Tgei vul NEAT dir? Co savess ins dir per romontsch? 1.5 Daco ein ins insumma vidlunder da baghegiar quella NEAT? 2. Damondas en connex cul scazi da plaids savida generala 2.1 Dai mintgamai in sinonim pils plaids cheusut. (Exempel: lingia 24 pertschien: procent) 4 enviers 17 reducida 42 tschercar 58 tschancun 2/3 Neue Eisenbahn Aplen-Transversale 2.2 Dai mintgamai in antonim pils plaids cheusut. (Exempel: lingia 200 accelerar: frenar) 17 supportabla 25 sferdentar 2.3 Explichescha cun paucs plaids. 4 reutilisabel 19 lavurs da manteniment 27 vapur 36 temps da fuola 41 metter sut teg 44 in nez cuzzont 2.4 Lexpressiun „ir retuor dalla lingia 3 ei buc ina biala expressiun romontscha. Meglier fuss da scriver: . 2.5 Ei igl autur da quei text in dalla Cadi ni in dalla Foppa/Lumnezia? Motivescha. 2.6 Ella lingia 38 legias ti lexpressiun „responsabels locals regiunals. Danunder ei quella glieud? ils responsabels locals ein d ils responsabels regiunals ein d ils responsabels cantunals ein dil Grischun ils responsabels federals ein d 2.7 Nums locals habitonts da quels loghens. (Exempel: Svizra ils Svizzers) Tujetsch ils Uri ils America ils Frontscha ils Italia ils Austria ils Medel ils Terchia ils 3/3


c: text/html

text:
En la davosa runda da qualificaziun per la cuppa Svizra da hockey da la proxima stagiun frunta San Murezzan sin Bülach. San Murezzan è per il mument sin plazza dus da la tabella en segunda liga, Bülach è en il champ d’amez da l’emprima liga superiura. San Murezzan e Bülach separan pia duas ligas. Quella differenza è en mintga cas frappanta.
Vul San Murezzan gudagnar sto l'equipa mussar il meglier gieu da la stagiun.
Quai di il schef da sport dal club da hockey da San Murezzan, Andri Casty. L’equipa engiadinaisa ha però avantatg da chasa. San Murezzan dat la partida da qualificaziun sin la plazza da glatsch da Ludains. Dar hockey ordadora n'è betg simpel e segir in avantatg per l’equipa indigena. Tuttina dovri da San Murezzan ina partida extraordinaria per far il pass en la runda principala da la cuppa Svizra.
Ventg milli francs e la vista sin in duel cun in dals gronds
Per la qualificaziun da la Cuppa svizra da hockey datti da la federaziun Svizra da hockey 20'000 francs. En pli ha il victur la schanza da dar en la Cuppa svizra in gieu cun ina «gronda» equipa dal hockey en Svizra. Quai duess esser motivaziun avunda per dar tut e per empruvar da surventscher er il davos obstachel sin via en la runda principala da la cuppa da la proxima stagiun.
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stomegh
El stomegh l'è on orghen de l'aparad digerent. L'è quell che 'l fa su la segonda fas de la digestion, quella che la vegn despoeu el mastegà.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla stomegh la vegn del latin stomachus, che 'l deriva anca lu del grech stómachos. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian stomaco, piemontes stòmi, spagnoeu e aragones estómago, catalan estómac, portoghes estômago, frances estomac, romen stomac), oltra che in ingles (stomach) e in di lengov brittonegh (breton stomog, galles stumog).
El termen grech gastér (che 'l voeur dì "venter, stomegh") a l'è drovaa per i nomm medegh che pertocchen l'istomegh.
Del nomm doperaa in di lenguagg germanegh (compagn del todesch magen, olandes maag, danes mave, islandes magi, frison mage) la vegn la parolla lombarda magon e, in del sens de "grossa baga", anca la parolla magott.


text:
Quatter da las persunas èn vegnidas tutgadas da plantas ch'èn crudadas enturn. En l'Italia è in um vegnì buffà giu dal tetg, cura ch'el ha vulì reparar quel. En tut ils pajais pertutgads ha il stemprà Friederike plinavant chaschunà in caos da traffic.
Vents cun spertezza d'orcan
Ils servetschs meteorologic da la Germania han mesirà vents uschè ferms ch'els han augmentà il stemprà sin in orcan. En la planira dettia suffels cun ina spertezza da fin 134 kilometers per ura.
Interrupziun dal traffic da tren en Germania
La «Die Deutsche Bahn» ha interrut il traffic a gronda distanza pervia dal orcan en l'entir pajais. Ils trens che sajan anc sin via, duaian dentant charrar sche pussaivel tochen a la fermada finala. Quai ha ditg in pledader da «Die Deutsche Bahn» envers l'agentura da pressa tudestga. Plinavant sajan era ils sgols entaifer il pajais stritgads, uschia in pledader dal eroports da Berlin.
Per il traffic da tren en Svizra n'haja quai dentant naginas consequenzas, ha la SBB communitgà.
RR novitads 15:00+


text:
La SSR duess stgaffir a Berna in center da cumpetenza per l’infurmaziun. In tal center duai vegnir stgaffì analog cun in center da cumpetenza da televisiun a Turitg ed in da cultura a Basilea.
La rapportaziun da l'SRG SSR saja impurtanta per la participaziun politica e l'unitad naziunala, han accentuà ils politichers. Plinavant hajan ils tschintg chantuns en la vischinanza da la chapitala svizra refusà cleramain l’iniziativa No Billag. La SSR stettia er per retschertgas fundamentalas or da la Svizra Tudestga e na betg per ina centralisaziun.
RR novitads 14:00


text:
La sentenzia:
- Chastis cundiziunads per il patrun e la secretaria da la Tscharner SA a Domat pervi da sfalsificaziun, cugliunaria e violaziun da la lescha da lavur.
- La Dretgira regiunala Plaun ha sentenzià il patrun a 20 mais e la secretaria a 14 mais praschun cundiziunà.
- Vitiers han omadus survegnì in chasti en daner medemamain cundiziunà. La dretgira ha plinavant decidì multas da 10'000 francs per il patrun e da 4'100 francs per la secretaria.
- Il patrun da la Tscharner SA e sia secretaria han anc la pussaivladad da recurrer cunter questa sentenzia.
Tge ch'era chapita enfin uss...
Il mainafatschenta da la Tscharner SA e sia secretaria han gì da cumparair il mardi avant dretgira perquai ch'els han sfalsifitgà documents e violà la lescha da lavur. La procura publica dal Grischun ha pretendì 24 mais praschun cundiziunà per il mainafatschenta da la Tscharner SA e per sia secretaria 14 mais praschun cundiziunà. Plinavant ha la procura publica pretendì per omadus chastis en daner cundiziunads e multas.
Laptop en l’auto
Il derschader da la dretgira Plaun ha interrogà minuziusamain ils dus accusads, per exempel la secretaria davart la calculaziun dubla da las uras da lavur. La calculaziun da las uras ch’ils lavurers avevan propi lavurà avevia la secretaria sin in laptop ch’ella zuppavia adina en l’auto privat, è resortì da l’interrogaziun. Sin il computer en biro sa chattavia be la calculaziun da las uras manipuladas.
«Blancoschec»
Sch’ils lavurers reclamavian che lur sururas na vegnian betg pajadas ora, pajavia il patrun tschertas summas – ma nair. Il patrun faschevia suttascriver ils lavurers ina quittanza, ma il cedel eria mintgamai faldà. Ils lavurers vesevian be ina vart dal cedel e na savevian betg tge che steva scrit sin l'auter maun. Il derschader ha discurrì en quest connex d’in blancoschec.
Arguments da la defensiun
Ils advocats pledeschan per chastis pli maiaivels: L’advocat dal patrun pledescha per 12 mais praschun cundinziunada. Cun pajar daners nairs haja ses mandant strusch gì profit. Ils pajaments nairs n’haja el la finala betg pudì trair giu da la taglia.
L’advocat da la secretaria ha fatg valair ch’ella saja stada be la gidantra e betg la cumpliza. La secretaria haja be fatg tge ch’il patrun cumandavia e betg sezza gì l’idea da sfalsifitgar e cugliunar. Perquai pledescha l’advocat per 5 mais praschun cundiziunada.


text:
Pfaffenhofen (circundari)
El Circondàre de Pfaffenhofen l'è giü dei 71 circondàre de la Baviera. El se tróa 'ndèla Alta Baviéra, endèla zòna del Hallertau, famùza 'n töt el mónt per la cultiasiù del luertìs, che se dopèra per la prudusiù de la bìra. Adiritüra en ramilì de luertìs l'è reprezentàt apò a 'ndèl stèma del circondàre.
El circondàre 'l töl dét en teretóre de 760,36 km² e ghe vìf 'na popolasiù de 125.085 abitàncc (31. Dezèmber 2016).
Cità e cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
(Nömer de abitàncc agiurnàt al 31. Dezèmber 2016[1])
Consórse de cümü
- Geisenfeld
mèmber: Ernsgaden e Geisenfeld (cità)
- Ilmmünster
mèmber: Hettenshausen e Ilmmünster
- Reichertshofen
mèmber: Pörnbach e Reichertshofen (cità marcàt)
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6)


text:
Encunter las lavurs vid la via istorica tranter Madernal e Disla a Mustér, la senda Sursilvana, hai dà opposiziun. Ensemen cun l'uniun Protecziun da la patria han Köbi Gantenbein, Giusep Nay e Leo Tuor crititgà dacurt l'agir concernent la meglieraziun da la via. La meglieraziun saja londervi da destruir las davosas perditgas istoricas dal temp medieval da questa via. Sco quai che Walter Depazes ha gì ditg avant radund duas emnas sin dumonda da la FMR sajan las lavurs vegnidas fatgas tenor las lubientschas obtegnidas.
Inspecziun cun ils uffizis
Per sclerir las dumondas ch'èn sa dadas l'ultim temp èn ils uffizis pertutgads da la Confederaziun e dal chantun s'inscuntrads ad in'inspecziun il glindesdi. Damai che las fatschentas da bajegiar involvidas en las lavurs han gì vacanzas, han ils uffizis e represchentants da la meglieraziun pudì sa persvader da quai ch'è gia fatg, respectivamain quai che spetga anc.
«Per las lavurs na datti nagina bloccada uffiziala, nus avain dentant interrut ellas per sclerir las dumondas ch'èn sa dadas l'ultim temp. Uss spetgain nus sin la decisiun dal Departament d'economia publica e fatgs socials dal chantun Grischun. Jau quint che quella duai esser enconuschenta ils proxims dis, uschia che nus pudain cuntinuar cun las lavurs pli u main sco previs», di Deplazes.
Intervenziuns da pliras varts
Sco quai che Gantenbein, Nay e Tuor scrivan en ina posiziun communabla als meds da massa, han pliras instituziun intervegnì tar il chantun pertutgant las lavurs previsas vid la via en connex cun la meglieraziun. Tranter auter sa tracti da la Fundaziun per la protecziun da la cuntrada, il WWF e la Pro Natura Grischun. Medemamain sajan plirs privats s'adressads a la regenza cun l'instanza ch'ins prendia resguard da quella via numnada en l'inventari federal da las vias istoricas da la Svizra.
Medemamain pretendan els, sco era la Protecziun da la patria grischuna, ina revisiun da la decisiun da quest punct dal plan da la meglieraziun totala da Mustér, damai che la protecziun da quella via na saja betg vegnida resguardada commensuradamain.


text:
Bunàt Sura
Bunàt (de rar ciamàt Bunàt Sura per mia confóndel con Bunàt Sóta) l'è ü cümù de 9 630 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb. Bunàt l'è a 10 km de la sità e a 230 méter söl lièl del mar.
El teretóre comünàl el té vià presapóch 5 km² e 'l cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Chignöl, Cüren, Mapèl, Put San Piéro, Prezès, Téren e Treviöl.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Elecziuns federalas 2015 - «Jau na dastg betg eleger»
En Svizra vivan 1.6 milliuns persunas che na dastgan betg eleger u votar, perquai ch’ellas n’han betg il pass svizzer. I dat dentant excepziuns: En il Grischun dastgan abitants da 22 vischnancas ir ad eleger u votar – senza il pass cotschen. Il Radio Rumantsch dat ina vusch a quellas persunas.
Co decida ina vischnanca sch’ils convischins senza pass svizzer dastgan ir a l’urna u vegnir elegids en uffizis communals? Daco ha il vitget da Donat introducì il dretg da votar per persunas da l’exteriur? Ed en ina discussiun raquintan in giuven oriund dal Portugal ed ina giuvna oriunda da la Tschechia co ch’igl è da viver en Svizra senza pudair eleger u votar.
audio
«Jau na dastg betg eleger» – Tadlar entira mes’ura tematica
25:38 min, Actualitad dals 26.08.2015.
laschar ir. Durada: 25:38 minutas.
audio
Ils 3 milliuns en Svizra che na dastgan betg ir a l’urna
02:57 min, Actualitad dals 26.08.2015.
laschar ir. Durada: 02:57 minutas.
audio
Las pussibilitads d'eleger dals esters en il Grischun


text:
Documents
DOCUMENTS.
(Ineditum nach Ms. TrA.)
[f. 49a] Nus Heinrich, tras grazia da Deus Uvesck da Coira cunfessein a figein a saver cun questa bref, ca lavend si anqual span a dabatt tenter ilg cumin a vaschinadi da Trin, a paramur d’ün tal span vangi lou en dreg ün cun ’lg auter, a tras prusa lgeut ei la caussa vangida preida giu da dreg, sin nus, a scha nus parneian sin nusez vangi tiers ün amicabel spruch. Aschia vein nus prieu tiers nus Conradin da Marmels da Razin, a Hans Luci Mistral da Tumein, a vein tadlau amaduas parts flissiameng en scartira a tras la bùcca suenter basengs, antrocan sin lur cuntantienscha; a lura vein nus dau ora niess spruch en furma sco tschou suenter statt scrit: Vein er minchia part faig amparmetter cun bùcca a maun fideivlameng da vangir suenter a salvar tutt quei ca nus vangian a spruchiar, tuccond tiers sieu span a stausch, sco giu d’sut ven faig mentiun.
Item, a p’ilg amprim cur ilg vaschinadi da Trin, ha manau en sieu ploing, ch’ei seian bears vaschins en Trin ils quals anvernian bieschkia cun fein ca crescha, oreifer lur pleif ner antschiess, ei seig en Thumlgiaschca, Flem ner Tumein, a velgian lura quella biescka er stadiar ner guder ilg pasc da la stad enten la pleif ad antschiess da Trin, tiers ilg qual els hagian bucca dregs, sco els manegian, er paschientian quels lur prada da rasdif en Suraua, la parmavera antrocan silg gi da S. Bargazi, ilg qual seig ouncalura bucca dreg a pusseivel ad er bucca l’isonza da la terra ne tenter nus ne sur nus, a ch’ils vaschins possian bucca paschentar a tals lur praus, ca [f. 49b] schain oreifer lur terms. Sin quei sch’ha la cuntrapart mess avont, c’aschia seig stau da velg’annou a ca quei seig aschia stau ilg diever: a cun tut scha manegian els da ver ilg dreg.
Item: Scha vein nus aschia cun cusselg d’ils si d’sura numnaus dus humens, dau ora niess amicabel spruch: Spruchiein aschia ca tuts quels ca tengian casa en la pleif da Trin, a fan quou dregs d’cumin, a vessan funs oreifer lur terms ner confins, ei seig ancunter Flem, numnadameng Auas Sparsas, ad ancunter Tumein la Vrauscha, Mundadiras Munt Hemmerli ed ilg culm da Balun, a quou tenter quei a tont sc’ilg ei antrocan quou stau ilg diever quels possian la biescka, ch’els anvernian en quels cunfins a logs, da quou, d’anvi sco antrocan quou cun quels da Trin stadiar ner ilg pasc da la stad gudêr, a bunna fei a senza fraud.
Item: A quel ca vess funs, ca schaschess pli lunsch or, ca quel ch’ei uss’numnaus, quels dein bucca ver ils dregs, tala biescka ca vangiss anvarnada pli lunsch ora, da puder cun quels da Trin en la pleif stadiar, auter ca sch’els pudessan gurbir quei d’ilg singuradi a cumin da Hohentrin, ch’els dessan tiers quei cun bunna velgia, scha possian els lura er cun quels da Trin stadiar, tont sc’ei ven dau tiers a schilgiog buc.
Item: A sco els han manau en lur ploing ca lur praus da rasdif vengian paschantai en Suraua pli gig cha na seig l’isonza da la terra, scha deig quei esser antrocan sis ils amprims gis da maig, a lura scha dein amaduas parts ver pasch. Numnadameng scha dein ils praus davont esser libers a largs cur lur biesca ven dad alp en Suraua sin s. Michēl, ner oig gis suenter [f. 50a] a bunna fei: a sco els pon guder ilg funs tenter ent da quei hagien els er dregs a pussonza: ouncalura rasalvont, sco anchins han plunschieu, ch’ils richs ad auters quarclian lur praus, minchia parmavera cun s. h. ladim, par ca lur biesca possig bucca pasckiar, a paschentian lura á quels lur praus, ca pon bucca ladar.
Item: Scha spruchiein nus en quella caussa aschia, ca minch’ün c’ha praus en quels cunfins, possig bein ladar sēs praus, sch’el vult la parmavera, ie minchia tierz onn a buc avont: mo ilg uthun, cur el vult, ei bucca scumondau.
Item tuccond tiers ils dons a custs ca fussan davantai en quella caussa scha dein quels, c’han funs oreifer lur terms, ad ean ouncalura vangi laschai tiers sco vivont ei scrit; pagar oravont la mezadad d’ils cuosts, a lura quei ca resta ounc dei vangir talgiau sin ilg antir cumin, sco ei ven talgiau auter. Tut a bunna fei a senza fraud: Ad aschia scha dei ilg si d’sura numnau vaschinadi par ilg err a stausch esser lugaus a reconciliaus, a vangir suenter á quei grad, a tuttavia, tutt à bunna fei a senza fraud. Ad tiers vartid a cunfarmatiun da quei, vein nus laschau metter a rantar niess sagi dad uvesck vi da questa bref.
Iou Coradin cunfess ca iou seig staus tiers quei spruch a lugament, a par ünna pardichia er farmau mieu sagi vi da questa bref, ouncalura adinna à nus ad à noss artavels, a lgi singuradi da Hochen Trin, ad auters noss dregs à privilegis senza don. A iou si d’sura numnau Hans Luci cunfess er, ca iou seig er staus en quei spruch tiers ils si d’sura numnaus grazius singurs; a ca iou haig scrit questa bref: ilg qual ei davantau en 35 Cuira ent ilg casti s’ilg gi da s. Gregorius. anno 1496.
f. 50b ist leer.
[f. 51a] Nus giu d’sut numnai vaschinadi ad antir cumin da Hochen Trins cunfessein a figein a saver a scadin, ca vengian a ver, legier, ner udir ligind questa bref, ca nus tuts ansemblameng bein par ünna ad unitameng, veian saligiau ad accordau, a quei tiers niz, pro a beinstar niess a da niess vangir suenter, tiers bien ruaus ad uniun, sco er par vangir avont a tutta fadigia cust a don, lavur a cuntradi da niess cumin. Sco ilg ei bein da saver, a cunaschent ad ün ad a scadin, qualmeng nus en quest niess si d’sura numnau cumin da Trin essan da Deus ilg Segner benedi cun bunnas alps, las qualas nus a noss velgs pardavonts vein bein gudieu; mo ussa ün bein lieung temps, talas alps, parmur a tras ilg gref surcargar da la biesca, vangidas en grond abgang ner idas giu, aschia ca nus pudessan bucca pli gudêr talas alps, sco nus a noss vēlgs, ont ca d’ussa a vidavont vein gudieu; parquei c’anchins da noss vaschins da Trin han anchins funs, ca schain oreifer ilg antschiess, cunfins a terms da niess cumin, cumprau ner baratau, artau ner tras maridiez survangieu, sin ilg qual funs ven anvernau beara biesca, a ven catschada sin niess asc a pasc en las alps ad a casa, ilg qual ha á nus si d’sura numnai vaschins survieu tiers ün grond don, aschia ca nus ünna tala gravezia pudessan tutta via bucca vartir pli. A sin quei ei ün antir cumin, ner vaschinadi [f. 51b] vangieus ansemel, a faig ün urden, ca richs a paupers possian star ün sper ’lg auter, a ca minch’ün possig gudēr, quei ca lgi auda bein pusseivlameng a quei en guisa a furma sco tschou giu d’sut statt.
P’ilg amprim, nu’ ch’ei fuss anchin funs oreifer niess cumin, terms ad antschiess, parmur d’ilg qual fuss passau anqual dreg ner faig anqual spruch, a ca quei vangiss ampruau ner mussau tras lgieut ner brefs, scha laschein nus tiers quei star a rumaner senz’auter anquirir suenter. A par ’lg auter, quel ca cumprass funs ner baratass oreifer niess cumin, ner antschiess, quel a quels dein ver nagins dregs da puder guder cun lur biesca ner da catschar en las alps ner sin pasc da casa, s’antalli tont sco quei gual ussa numnau funs po anvernar.
P’ilg tierz, quel c’artass funs oreifer niess cumin ad antschiess, ner survangiss tras sa maridar: scha dein quel a quels ün tal artau ner tras maridar survangieu funs, sez puder treis ons niziar a duvrar cun quella conditiun a rasalvada, sch’ün tal funs vess agien - dregs d’alp, scha dein els laschar ün cumin nungravegiau: Mo scha quei numnau funs vess nagin alp, scha pon ils si d’sura numnai vaschins quella biesca, ch’els pudessan anvernar sin quei funs, stadiar nu’ ch’els han alp, s’antalli quels treis si d’sura numnai ons, a bucca pli: A cura quels treis ons ean vargai, a lura ’lg ün ner ’lg auter vess ün tal funs bucca vandieu a tiers sieu niz bucca mess ad ampundieu, scha dein lura quels nagutta molestar ner gravegiar ilg cumin da Trin, a lura [f. 52a] quella biesca, la quala els anvernan oreifer, dein els bucca puder catschar sin asc a pasc ne en las alp ne a casa d’ilg cumin. A da vangir suenter a quei fideivlameng a ladinnameng, sch’ha ün antir cumin da Trin urdanau a fermameng serrau giu, ca scha ’lg ün ner ’lg auter less bucca vangir suenter a viver suenter tals artickels, scha dei ün tal a tals parmur da lur malubadienscha a cuntergir, ver pers lur dregs da cumin senza naginna grazia, a lura d’ilg cumin da Trin vangir salvai par nagins vaschins.
Ad à quellas caussas tuttas si d’sura scrittas par ünna vera, ferma, stateivla a nunmideivla confirmatiun da salvar a da vangir suenter, sch’hai jou Bargazi Prez da quei temps cuvig da Trin cun flyss rogau a surplidau ilg hundreivel Egli Willi, da quest temps vugau da mieu grazius singur ent ilg singuradi da Hochen Trins, ch’el ha mess sieu agien sagi, vi da questa bref, sco iou si d’sura numnau vugau quei cunfess; ouncalura à mieu gratius singur, à mi ad a mēs artavels senza don, ilg qual ei daventau sin calonda d’marz, ent ilg on suenter la naschienscha da Christi niess Salvader milli tschiunck tschient a sissont a seatt. 1567.


text:
Döt le bun a ”La Spona”
Tl salf laur protezioné ”La Spona” da Pidrô él gnü tigní ai 10 de ma 2017 la festa por i 30 agn de vita. Na festa plajora, sinziera y de buna vëia.
Pordërt foss le 30ejim compliann d’La Spona tomé bele dl 2016, mo deache al é l’ann passé sté de gran mudaziuns tla coordinaziun, án tut la dezijiun da la fá iniann. Chësc é sozedü le mercui ai 10 de ma 2017. La direziun, assistënc y assistis á por l’ocajiun arjigné ca na festa plajora, che ne dê nia ma avëi sü momënc ofiziai, mo ince ester n de dla porta daverta, olache la jënt á albü la poscibilité da cuché ite ti salf de laur y de vita di assistis. La responsabla Sabine Federa á podü saludé na linia de ghesć. Danter chisc le presidënt dla Comunité de Val de Puster Roland Grießmair, le diretur di Sorvisc Soziai dla Comunité de Val Gebhard Mair, l’ombolt de ciasa Angel Miribung, i ombolc de Badia y San Martin, resp. Iaco Frenademetz y Heinz Videsott, colegs y assistis di atri salfs de laur protezioné de Puster y - chësc le plü important - n gran numer de porsones che á mostré respet y aprijamënt por le laur che vëgn fat de por de dai y cun i assistis. Nia inultima á tut pert ince Konrad Comploi, che é sté manajadú dal mëteman incá cina l’ann passé. Ël é gnü definí ”le pere” d’La Spona, por la gran dediziun che al á porté ite tla strotöra, bëgn sura le dovëi aministratif fora. Ël á ince cunté en cört la storia de chisc 30 agn, da olache an é passá da n cer’ ”desprisc” cina al’azentanza y integraziun plëna dla strotöra y chi che l’abitëia. Tema dla festa ê i cater elemënc tera, füch, ega y aria, sön chi che la festa é gnüda strotorada, y ince le pice teater che i assistis á imparé ite cun Erika Castlunger.
Tut fora dala Usc di Ladins
Novité tla Ciasa "La Spona" a Pidrô
Produziun nöia
Dal altonn 2014 inant pita La Spona n produt nü. Dô che al é gnü arjigné na ćialdira da dlighé cëra y na pićera pressa da fracé adüm ziples pò le salf de laûr La Spona fà les flameles por impié sö le füch. Chëstes é dër comotes por impié sö le füch da scialdè la stüa mo inće te ćiasadafüch. Ales ne tofa nia sciöch’ les tradizionales flameles che an ciafa te vigni botëga y le prisc é plö o manco le medemo de 0,05 € al tòch. Al vëgn inće pité de pićera lëgna sfnüda sö te sać da 3 kg por impié sö plö saurì le gran füch al prisc de 3,50 € le sach. Gnide a se ciafè y a ciarè chestes novites.
Chi che éss vedles ćiandëres meses adurades podess da śëgn inant les dè jö te salf de laûr protezionè a Pidrô.
Colaoradù volontar
Giorgio, nosc colaoradù volontar, che dëida fora regolarmënter n valgügn dis al edema te nosta strotöra.
L’ “Oldtimer-club” dla Val de Puster è gnü a nes ciafè cun n scech
En vëndres, ai 07 de otober, él rovè adalerch te nosta strotöra le presidënt y n mëmber dl “Oldtimer-club” dla Val de Puster por nes sorandè n scech de 885,00 Euro. Cun chisc scioldi podunse arjigné na televijiun nöia por le Salf de laûr.
Da pert de düć chi dla Spona dër n bel giulan al “Oldtimer-club” dla Val de Puster por la gran spënora che ài nes à fat!
Na bela scincunda da pert dla cassa Raiffeisen Val Badia a düć chi dla Spona
Ai 27 de novëmber 2012 ti él gnü sorandè al manajadù dla Spona Konrad Comploi, da pert dl rapresentant dla cassa Raiffeisen Sepl Pezzei, n aparat da fà jö nü dla marca Panasonic Lumix DMC-TZ25. De chësc aparat n jêl debojëgn por podëi documentè cun retrać düć i momënć importanć y les ativitês particolares che vëgn vites y fates te chësta strotöra.
Düć nos dla Spona rengraziun de cör la Cassa Raiffeisen dla Val Badia por süa man dagnëra daverta a nösc debojëgns.
Lié libri, na nöia ativité de laûr a „La Spona“
Bele dan valgügn agn êl gnü ponsè da daurì na nöia ativité tla strotöra „La Spona“, chëla da lié libri. Tla comunité comprensoriala dla Val de Puster n êl cina ciamò degügn che pitâ chësc sorvisc. Dal 2012 éla tan inant, al é gnü arjigné n valgünes mascinns por podëi mëte man chësc laûr. N maester da lié libri é gnü te nosta strotöra a se mostrè y a se insigné les tecniches por lié libri. Düć chi che à interesc da se lascè lié sföisc da scora o teses de laurea, à da śëgn inant la poscibilité da gnì te nosta strotöra a se lascè fà chësc laûr.


text:
Alleluia
Allelulia, insèma a àmen e osànna l’è öna di trè paròle ebraìche amò dovràde in di preghiére catòleghe. Chèsta paròla la öl dì “lodì ‘l Signùr” e l’è fàcia dal vèrb hallal che a la segónda persùna plüràl ‘l diènta hallelu e da la paròla Yah che l’è la versiù scortàda del nòm Yahweh che ‘l völ dì Déo in ebràich.
In de la liturgéa cristiàna l’è ciamàt Alleluia pò ach ü cant che ‘l se tróa in de la Liturgéa di Ure e sura de töt in de la Sànta Mèsa, ‘ndó che l’è cantàt apéna prima de lès sö 'l Vangél. L’Alleluia l’è stacc al prensépe dovràt adóma ‘l dé de Pasqua, col pasà del tép l’è stacc dovràt ach per ol tép pasquàl e pò per töt l’an litürghic fò che per la Quarìsma ‘ndo che s’cànta amò 'l Tractus.


text:
En l'emprim gieu da gruppa dal campiunadi europeic U21 spetga gist in grond adversari. L'equipa englaisa è offensivamain ferma e vala sco favurit da gruppa. Tuttina dastga l'equipa svizra ir cun in bun sentiment en il gieu, en la qualificaziun per il turnier han ils giuvens ballapedists numnadamain gudagnà nov partidas. Sper l'Engalterra gioga la Svizra en la gruppa D anc cunter la Croazia ed il Portugal. L'emprim gieu è gievgia suentermiezdi.
Campiunadi europeic U21 Cun schlantsch cunter ils Englais
L'equipa U21 da Mauro Lustrinelli cumenza il turnier gievgia cunter l'Engalterra.
RTR actualitad 11:00


text:
Retratga d’ava da hidrants
Sen igl 1. da schaner 2019 èn antradas an vigour la lescha davart igl provedimaint d’ava digl cumegn da Surses ed igl urden da tariffas tgi sa basa a chella. Tenor artetgel 6 digl urden da tariffas tar la lescha davart igl provedimaint d’ava, pò la suprastanza lubeir, sen dumonda an scretg, la retratga d’ava da hidrant durant la perioda digl 1. da matg anfignen igls 30 da settember.
Sainza lubientscha digl cumegn ègl scumando da retrer ava da hidrants. Cuntravenziuns vignan puneidas dalla suprastanza tenor artetgel 38 dalla lescha davart igl provedimaint d’ava.
Nous supplitgagn da piglier cunaschientscha.


text:
Cològn (MI)
Cològn (nom ufizial in italian: Cologno Monzese) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 47 971 abitant. La se troeuva a pòcch chilòmeter a nòrd-òvest del capploeugh e la confina con la Provincia de Monza e Brianza (Brughee).
Dòpo la Segonda Guerra Mondial, el comun el gh'ha avuu ona cressida demografica esponenzial, dovuda principalment a l'immigrazion che la vegniva de la Bassitalia, soratutt de la Puja.
Fina ai ann Settanta, s'hinn svilupaa in sul territòri comunal vari attività industrial (in de la frazion de San Maurizi al Lamber la gh'era voeuna di pussee important sedi de la Falck). In di ann Vottanta, l'è scominciaa on process de deindustrializzazion, che l'è staa in part sostituii de attività ligaa al settor terziari, sorattutt in del camp televisiv. A Cològn gh'è i studi televisiv pussee important di red Mediaset, de Disney Channel e SKY Italia.
Straport[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Cològn riven tre stazion de la metropolitana milanesa: Cologn Nord, Cologn Center e Cologn Sud de la linia M2
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Cològn l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Tutti gli uomini del deficiente (album)
Tutti gli uomini del deficiente lè on album di Elio le Storie Tese, sortii in del 1999. El disch a lè la colonna sonora original del film con listess nomm de la Gialappas Band e direggiuu del Paolo Costella. A lalbum, vun de quei del grupp che gh ...
Tux (Linux)
Tux a lè la mascotte del Kernel Linux, fada del Larry Ewing in del 1996. A lè n pingoin pacciaa e alegher. La scerna de la bestia la deriva de la passion del Linus Torvalds per i pingoin, dopo che lè staa cagnaa de vun de lor al zoo de Canberra. ...
Târgu Mureș
Larcheologia la ghha mostraa che ghè de la gent che la viveva in la zona giamò al temp de lEtà del Bronz. El primm document che l parla de la città a lè del 1332. La partegniva al regn dUngheria. El re dUngheria Sigismond el ghha daa, in del 1445 ...
Töitschu
El töitschu lè on dialett de la lengua walser parlaa in del comun valdostan de Issime, in de lalta Val del Lys. A lè recognossuu de lUNESCO tant me ona lengua che la riscia lestinzion.
Ufa
Ufa a l’è ona cittàa de la Russia, capploeugh de la republega del Baškortostan, in la part europea del paes. Important center economegh, industrial, scientifegh, e cultural, a l’è, cont ona popolazion de 1.105.667 million de personn al censiment ...
Umbert I dItalia
L Umbert I de Savoia lè staa on monarca italian, el segond dopo de la fondazion del Regn dItalia. Lè staa re dItalia del 1878 finn la sova mort, in del 1900. Duranta l sò regn la sè realizzada onunion in tra Italian, Todesch e Austriegh e ghè sta ...
Umbert II dItalia
Umbert II de Savoia lè staa on monarca italian, el quart de la nassida del regn. Lè staa lultim re dItalia prima del referendum istituzional che lha proclamaa la Repubbliga, col governà per pocch dì in del mes de magg del 1946, despoeu che l sò p ...
Umidità
L umidità a l’è la quantità de acqua o de vapor de acqua che gh’è denter in del’atmosfera, ind ona sostanza o ind on còrp.
Umidità assoluda
L’ umidità assoluda a l’è la densità del vapor de l’acqua ind l’atmosfera, o ben quanti gram de vapor de acqua gh’hinn denter ind on meter cubo de aria. u = m V {\displaystyle u={\frac {m_{v}}{V}}} con m v {\displaystyle m_{v}} massa de vapor de ...
Umidità specifega
L umidità specifega a l’è ‘na grandezza fisica che la misura lumidità che la gh’è denter in ona cèrta massa de aria. La pò anca vèss ciamada titol de vapor.
UNESCO
L’ UNESCO lè lOrganizazion di Nazion Unii per l’Educazion, la Siensa e la Coltura e lè stata fondaa dai Nazion Unii del 16 noember 1945 per incoragià la colaborazion tra i nazion int el setor de leducazion, la sienza, la coltura e la comunicazion ...
Union di Republegh Socialista Sovietegh
L Union di Republegh Socialist Sovietegh, cognossuda anca cont el nomm de Union Soviedega, CoB́eTckий Cóюз, lè stada ona republega federala comunista del Eurasia. Lè nassuda el 30 de december del 1922 da la Russia Zarista e la borlada sgiò el 26 ...
Union di Stat Sovran
L Union di Stat Sovran, o anca Union di Republegh Sovietegh Sovran, lè staa on progett de revision de lURSS parpognuu dal president Mikhail Gorbaciov per trasformà la federazion in dona confederazion e donca fermà la fin de lURSS. Dopo del Putsch ...
Union Patriottega (Liechtenstein)
L Union Patriottega a lè n partii politegh del Liechtenstein, in pee dal 1936 e nassuu de lunion del Partii Cristian-Social Popolar e del Servizzi Patriottegh del Liechtenstein. Ligaa ai idej de liberalism economich de cristianesim democrategh, l ...
Union personala
L union personala a lè la situazion de du Stat cont el midemm monarca ma che hinn sovran e independent in tra de lor. Lesempi pussee famos a lè quell di Reamm del Commonwealth, di Stat sovran che comparissen el Re dInghilterra me monarca. I Union ...
Unità de caregh (impiant sanitari)
L’ unità de caregh a l’è n valor che, de convenzión, el ghe ven assegnàa, a ògni pont de fornidura de l’acqua d on impiant sanitari, e l servìss de calcolà i portàd massim contemporànei d’ona red de distribuzión. I pont de fornidura i pòden vèss ...
Unità de descaregh (impiant de descaregh)
L’ unità de descaregh a l’è n valór che, de convenzión, el ghe ven assegnàa a ògni apparècc sanitari in d on impiant de descaregh civil, e l servìss de calcolà i portàd massim contemporàni d’ona red de descaregh. I apparècc che descàreghen i pòde ...
Uomini, bestie e ragionieri
Uomini, bestie e ragionieri lè on album del Gipo Farassino, publicaa in del 1973. El disch el ghha dent ona serie de canzon a tema social, esistenzial e sentimental, semper cantaa con lironia e lamarezza tipega del cantaudor turines.
Pavo Urban
El Pavo Urban a lè staa n giornalista e fotogràf croatt, mort durant de la guerra dindependenza croata.
UVB-76
La UBV-76, o anca The Buzzer lè ona stazion radio misteriosa che la trasmett in su la frequenza de 4625 kHz. La trasmett on ronzii, ripetuu 25 volt al minuu. In ona quaj occasion, el ronzii lè staa sostituii da di messagg in russ.
Val Bavona
La Val Bavona inscì anca in Italian lè ona sotta-vall de la Val Maggia, in di Alp Lepontinn. La ciappa el sò nomm de la Bavona, el riaa che le traversa, prima de rivà dent in de la Maggia. La se troeuva in mezz tra la Lavizzara nord-est e la Val ...
Val Bregaja
La Val Bregaja a lè ona vall alpina traversada del fiumm Mera. La val la scomincia del pass del Maloeuggia e la finiss quand che l Lir el finiss in de la Mera. La val lè per bòna part svizzera e domà in de lultima part italiana.
Val Calanca
La Calanca lè ona val di Grison. Lè ona val lateral de la Mesolcina. Lè traversada de la Calancasca, che lè quasi parallela la Moesa, e la va de nord a sud. La confina a ovest cont el Canton Tesin. Lè voeuna di quatter vai di Grison indè che se p ...
Val Cannobina
La Val Cannobina lè ona vall piemontesa, che la se troeuva in de la Provincia de Verbania. La toeu sù el sò nomm del paes de Cannoeubi, el pussee gross de la vall. Lè traversada del riaa Cannobin, che l nass in sù la Laurasca e l finiss dent al L ...
Val Colla (vall)
La Val Colla lè ona vall del Canton Tesin. Lè traversada del Cassaraa e i sò mont pussee important a hinn el Camoghè e la Gazziroeula. A est de la Gazziroeula a ghè l Pass San Luzi, che l mena la Val Cavargna. Alter mont important a hinn el Barr, ...
Val dAosta
La Val dAosta lè ona vall, ona region e ona provincia autonoma italiana. La confina a nord con la Svizzera, a ovest con la Francia e a sud-est cont el Piemont. A lè la region pussee piscinina de tutta lItalia, e la ghha ona popolazion de apena 12 ...
Val dEntremont
La Val dEntremont lè ona vall di Alp Peninn. La se troeuva in del distrett svizzer de lEntremont, in del Canton Valles. A sud la confina con lItalia, con la qual lè colegada cont el Pass del Gran San Bernard. A lè bagnada de la Drance dEntremont ...
Val dÒssola
La Vall dÒssola, ciamada anca domà Òssola, lè ona vall bella granda in de la Provincia del Verban-Cusi-Òssola, che la corespond pù ò manch al lett de la Tos. Lè compòsta de sett vall lateral principai: Vall Anzasca, Vall Antròna, Vall Bugnanch, V ...
Val de Bregn
La Val de Bregn lè üna val dal Cantun Ticin. La tö part al grup di Alp Lepontin e lè traversada dal Ticin de Bregn, ün di affluenc püssee impurtanc dal Ticin. La cunfina a nord e a est cunt i vai di Grigiun, cunt la Val Riviera a sud e cunt la Le ...
Val de Carscian
La Val de Carscian, localment domà la Vall a lè vuna di vallad laterai del Canton Tesin. La se troeuva denter al territori comunal de Carscian, in del distrett de Riviera. La confina a nord con la Val de Osogna, a sud con quella de Clar, a est co ...
Val de Cerv
La Val de Cerv lè ona vall piemontesa de la Provincia de Biella. La ciappa el nomm del riaa Cerv e la se troeuva a nord de la città.
Val de lArve
La Val de lArve lè ona vallada alpina arent al Mont Bianch. La nass in territori frances e la riva fin dent al Canton Ginevra in Svizzera. Lè ona vall de origin glacial. A lè traversada de lArve e la separa i Alp Grai di Prealp de Savoia. La core ...
Val de Mugg
La Val de Mugg lè ona val svizzera del Canton Tisin. A vess precis, lè la vall pu meridional de la Confederazion Elvetiga. La ciappa el nomm de Mugg, el sò centro pussee important.
Val de Preda Rossa
La Val de Preda Rossa lè ona sotta-vall de la Val Masen, in di Alp Retegh. A lè la vall pussee oriental de la Val Masen, e la confina a est con la Val Malench e a nord-ovest con la Val del Camerasc. Lè cognossuda perchè lè la vall del mont Desgra ...
Val de Rhêmes
La Val de Rhêmes a lè vuna de quei laterai de la Val dAosta. La se troeuva in tra la Valgrisenche e la Valsavarenche, con la Val de lOrco, oltra che con la Tarantasia. Lè traversada de la Dora de Rhêmes.
Val de Sol
La Val de Sol lè ona vall del Trentin nòrd-occidental, situada longh el cors alt del fiumm Noce. El nòmm de la vall el ghentra nagòtt cont el Sô, ma con lantiga dea celtiga di aqui Sulis, che i Roman aveven identificaa con la Minerva. De fatt in ...
Val del Bitt
La Val del Bitt a lè ona vallada segondaria de la Valtelina. La se troeuva in su la sinistra orografega de lAda, e lè traversada del riaa ciamaa Bitt, che l finiss in del fiumm arent a Morbegn. A lè colegada con la Provincia de Bergom cont el Pas ...
Val del Camerasc
La Val del Camerasc lè vuna di sotta-vai de la Val de Mell, in di Alp Retegh. La confina con la Val del Torron e con la Val de Preda Rossa. A nord a ghè la Val del Sisson e lEngadina. Lè colegada la Val Torron a travers del Pass del Camerasc, e l ...
Val del Lys
Lè ona val lateral de la Val dAosta. Lè traversada del riaa Lys che l nass de la vedretta con listess nomm. La confina cont el Canton Valles, con la Val dAyas, con la vall de la Dora, la Valsesia e la val de lElv. In tra i montagn pussee importan ...
Val di Giust
La Val di Giust lè voeuna di dò diramazion a nord de la Val Ciavenna. La scomincia arent a Ciavenna e la va innanz per trenta chilometer, fina a rivà al Pass del Spluga. Lè traversada del fiumm Lir. Del pont de vista orografegh, la spartiss i Alp ...
Val Ferret (Italia)
La Val Ferret lè ona vallada alpina de lalta Val dAosta. La se troeuva a nord de la conca de Courmayeur, ai pee del Massiv del Mont Bianch. La confina con la Val Veny e, a travers del Col Ferret, con la Val Ferret svizzera. A lè traversada de la ...
Val Ferret (Svizzera)
La Val Ferret a lè ona vallada alpina de la Svizzera. La se troeuva in del Canton Valles, e lè tutta comprenduda in del comun de Orsières. A lè ona sotta-vall de la Val dEntremont. A sud-est, per mezz del Col Ferret, la confina con la Val Ferret ...
Val Grosina
La Val Grosina lè ona vall lateral de la Valtolina. La se troeuva in sul versant retegh de la Valtolina, in del territori comunal de Gros. Lè spartida giò in duu ramm: la Val dEita a orient e la Val de Dossa a ocident. I duu ramm partissen arent ...
Val Loeuga
La Val Loeuga lè ona sotta-vall de la Val di Giust, in del comun de Madesen. La se destacca de la Val di Giust in sù la destra idrografega del pian indè che l se troeuva il paes de Montespluga, in sù la riva de mezzanott del laghett artificial co ...
Val Maggia
Tutta la vall la ghe pertocca al Canton Tesin. I sò paes hinn regruppaa tucc in don unegh distrett. Al dì dincoeu i comun de la vall a hinn vott: Lavizzara, Avegn Gordev, Maggia, Bosch, Camp, Scerentin, Cevi el capploeugh e Linesc. Alter paes imp ...
Val Malench
La Val Malench lè voeuna di vai laterai de la Valtellina pussee important. La scomincia on poo pussee sora de Sondri e lè longa quindes chilometri. Lè traversada del Maller che l nass del Pizz del Forno e che poeu el ghe va dent a lAdda arent a S ...
Val Morobbia
La Val Morobbia lè ona vall del Canton Tesin. La se troeuva dent al distrett de Bellinzona. I paes che ghe se troeuven denter hinn Pianezz e Sant Antoni. La confina a nord-ovest con la Mesolcina, a sud-est con la Val Dongana e a sud con la Val Ca ...
Val Posciav
La Val Posciav a lè ona vall svizzer-italiana. La pu part del sò territòri el se troeuva in de la Confederazion Elvetiga e insemma la Val Calanca, la Val Mesolcina e la Val Bregaja la forma el Grison italian, linscì ciamaa Grigioni Italiano. La p ...
Val Rendena
Pinzoeu, Carisoeu, Giustin, Massimen, Caderscion, Stremb, Bozenagh, Spiazz, Pelugh, Vigh, Darè, Villa.
Val Rivera
A lè in del Canton Tesin, in Svizzera e lè tutta traversada del fiumm Tesin. Lè la zona che la ghha a nord la Leventina e a sud Bellinzona e l Pian de Magadin. La scomincia là indè che l Tesin el se mescia cont el Brenn che l riva giò de la Val d ...
no need to download or install
Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!online intellectual game →


text:
Mägenwil
Mägenwil a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 963 abitant e una süperfiss de 3.48 km², e al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mägenwil a l'è tacaa ai cumün de Birrhard, Brunegg, Hägglingen, Othmarsingen, Wohlenschwil.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mägenwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 924 col nom de Maganwilare.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Mägenwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Claustra da Mustér
La claustra da Mustér è in’abazia benedictina ch’è vegnida fundada enturn l’onn 720. Ella è deditgada a Son Martin e sa preschenta oz en il stadi dal 17avel tschientaner tardiv. La baselgia a dus clutgers è vegnida bajegiada tranter 1696 e 1712 en il stil baroc dal Vorarlberg.
En l’ala settentriunala da l’edifizi dal convent sa chatta in museum cun ina rimnada istoric-culturala e cun exponats davart l’istorgia d’art dal temp medieval. Grazia al gimnasi è la claustra restada enfin oz in institut d’educaziun impurtant per la regiun.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Fundaziun legendara[modifitgar | modifitgar il code]
L’abazia è vegnida fundada en il 8avel tschientaner. Tenor la tradiziun ha Son Sigisbert, in muntg francon e cumpogn da Son Columban, erigì l’emprim areal claustral enturn l’onn 700. Quai è stà pussaivel era grazia a l’agid da Placidus, in signur dal lieu. Placidus è vegnì mazzà per cumond da Victor ch’era da quel temp il praeses da la Rezia. Placidus e Sigisbert èn er ils patruns da l’abazia, ensemen cun Sontga Maria, Son Martin e Son Peder. Ils dus fundaturs vegnan festivads ils 11 da fanadur.
Grazia a l’avat Ursicinus ha l’emprima cella gia pudì sa sviluppar vers la mesadad dal 8avel tschientaner ad in convent per propi. Tello, l’uvestg da Cuira e figl dal praeses Victor ch’aveva fatg mazzar Placidus, è sa mussà generus envers il convent cun far numerusas donaziuns (Testament da Tello). En il cudesch da fraternisaziun da Reichenau cumparan l’onn 810 gia 71 muntgs vivents e 93 defuncts oriunds da la claustra da Mustér. Ils muntgs eran d’origin retic, aleman, francon e langobard.
Enturn l’onn 800 èn vegnidas bajegiadas duas baselgias: l’ina è deditgada a Sontga Maria e l’autra a Son Martin. En l’ultima è vegnida integrada la cripta da Son Placidus; igl è quai ina da las pli veglias criptas enconuschentas en Svizra. Il medem temp è vegnida erigida ina chaplutta ch’è deditgada a Son Peder.
Temp autmedieval[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 940 è il convent carolingic vegnì destruì durant in’invasiun dals Saracens. En il 10avel tschientaner, sut l’imperatur Otto I, ha l’abazia da Mustér retschet bleras donaziuns territorialas. L’imperatur vuleva rinforzar uschia si’influenza sin il Pass dal Lucmagn sco passadi d’impurtanza strategica.
L’onn 1020 ha Heinrich II – che preferiva il Pass dal Brenner sco passadi – cedì l’abazia a l’uvestg da Brixen en il Tirol dal Sid. Sut Friedrich I Barbarossa ha il convent dentant puspè retschet novs possess. L’onn 1185 s’extendeva ses domini, la ‹Casa Dei› u Cadi, da Breil fin al Pass dal Furca.
Avugads e lias politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco convent imperial era la claustra da Mustér apparentamain suttamessa gia en il 12avel tschientaner ad in chastellan (avugà). Questa funcziun è vegnida exercitada a l’entschatta da la famiglia de Torre ch’era en servetsch da la famiglia von Lenzburg, l’onn 1213 dad Enrico de Sacco da la Mesolcina ed en la mesadad dal 13avel tschientaner dals conts von Werdenberg.
Sut l’avat Johannes da Glion (1367–1401) è vegnì concedì a la Cadi in mastral independent. L’onn 1395 è il medem avat stà in dals fundaturs da la Lia da Glion ch’ha confermà l’unificaziun politica da la regiun. Questa lia è vegnida renovada l’onn 1424 a Trun (Lia Grischa). A la testa dals sutsegnaders steva danovamain in avat da Mustér, numnadamain Pieder de Pultengia (1401–1438).
Ensemen cun la Lia da la Chadé e la Lia da las diesch dretgiras è il pajais s’allià vers la fin dal 15avel tschientaner cun la Confederaziun e l’onn 1524 è vegnida fundada la Republica da las Trais Lias. Gia il 1477 aveva la vischnanca da Mustér surpiglià la funcziun dals avugads claustrals. Sco cuntramesira ha la claustra incorporà ulteriuras plaivs e cun quai extendì sia pussanza ecclesiastica fin a Domat. L’imperatur ha confermà ils privilegis dals avats.
Cuntrarefurma e temp baroc[modifitgar | modifitgar il code]
La refurmaziun ha provocà scumbigls era a Mustér; l’avat e trais muntgs han midà a la nova cardientscha. Las autoritads dal cumin han sinaquai nominà in nov avat e manà enavos il convent en il catolicissem, era per salvar ils agens privilegis. L’onn 1581 ha l’avat Christian von Castelberg (1566–1584) clamà a Mustér l’archuvestg da Milaun Carlo Borromeo per instradar la cuntrarefurma.
A l’entschatta dal 17avel tschientaner ha l’abazia gudì sut l’avat Augustin Stöcklin (1634–1641) ina perioda da renovaziun. Sut l’avat Adalbert Bridler (1642–1655) è la claustra plinavant sa schliada da la submissiun sut l’uvestg da Cuira. Persuenter è la pussanza giudiziala vegnida cedida a la vischnanca. L’onn 1649 èn ils dretgs sur la Val d’Ursera vegnids vendids. Sut ils avats Adalbert de Medell (1655–1696) ed Adalbert Defuns (1696–1716) è vegnì erigì in nov convent en il stil baroc.
Privel da dissoluziun e restauraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la Segunda Guerra da coaliziun (1799–1801) tranter la Frantscha e l’Austria èn il vitg e la claustra da Mustér vegnids donnegiads fermamain tras las truppas franzosas (6 da matg 1799). Durant ils onns da guerra ha l’abazia plinavant pers ses possess a Postalesio en Vuclina. Secularisada n’è la claustra dentant betg vegnida, en spezial perquai ch’il convent na furmava betg pli in domini feudal.
Sut il stimul dal cumbat cultural è l’administraziun dal convent passada enturn 1860 en maun chantunal. Er la giurisdicziun è ida enavos a l’uvestg da Cuira. Da quel temp era il privel grond che la claustra vegnia schliada. Ma la restauraziun ha la finala pudì vegnir terminada cun la nominaziun dal nov avat Benedikt Prevost (1888–1916). Lez ha en pli promovì ina renovaziun interna ed empruvà da posiziunar Mustér sco center religius e lieu da pelegrinadi. Vers la fin dal tschientaner è era vegnida bajegiada ina nova baselgia da Sontga Maria.
Convent e scola claustrala oz[modifitgar | modifitgar il code]
Ils avats dal 20avel tschientaner èn stads Beda Hophan (1925–63), Viktor Schönbächler (1963–1988) e Pankraz Winiker (1988–2000). Dal 2000 al 2012 è Daniel Schönbächler stà avat. L’avat actual è Vigeli Monn, oriund da Sedrun.
La scola claustrala vegn numnada l’emprima giada en in document dal 1285. En il 19avel tschientaner è ella daventada in gimnasi e dapi l’onn 1936 pon ins far examens da maturitad. La scola claustrala frequentan oz var 200 scolaras e scolars.[1]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- General
- Erwin Koch (text) e Giorgio von Alb (fotos): Ein Buch über die Welt. Das Kloster Disentis, Benteli-Verlag, Sulgen 2010 ISBN 978-3-7165-1596-9
- Daniel Schönbächler: Die Benediktinerabtei Disentis, (Retscha ‹Schweizerische Kunstführer›), 2. ediziun, Berna 1999
- Istorgia architectonica
- Urban Affentranger: Bau- und kunstgeschichtliche Studien zur Disentiser Klosterkirche. En: Bündner Monatsblatt. 4/2011, Desertina, Chur 2011 (datoteca PDF)
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Claustra da Mustér en il Lexicon istoric retic
- Claustra da Mustér (tudestg)
- Scola claustrala da Mustér (tudestg)


text:
Lenta (ottica)
Ona lenta o lent a lè on strument òttich chel gha la proprietà de modifegà el percors de la lus, pussee precisament de concentrà o voltà i ragg luminos grazie a on procèss de diffrazion cont el qual la pò inscì reprodù di immagin reai o artificia ...
Lenta de Nimrud
La Lenta de Nimrud a lè on tocch de cristall de roca vegg de tremila agn desquattaa dal Austen Henry Layard in del 1850 arent el palazz assiri de Nimrud, in Irak. Pussee precisamente a lè ona lenta pian-incavaa che segond i studios la pò vess sta ...
Macchina fotografega
Ona macchina fotografega a lè on strument ottich drovaa per la registrazion di immagin o video, che poeu i vegnen mess via travers di sistemi de stocagg fisegh o elettronegh. El fonzionament de la macchina fotografega el sè sviluppaa da quel di p ...
Obiettiv (ottica)
On obiettiv a lè on strument ottich chel permett de proiettaa ogni ogett del mond real travers la soa immagin luminosa. Pussee precisament on obiettiv el ciappa su i ragg luminos che i provegnen da on ogett per poeu concentrall sora una superfis ...
Telescopi
El telescopi a lè on strument chel ciappa sù la lus o i olter radiazion elettromagnetegh che i vegnen da on ogett lontan e, travers on sistema de spegg e lent, i riuniss in don punt ciamaa foeugh per fà vegni foeura on immagin sgrandida de logett ...
Coefficent de rendiment
El coefficent de rendiment l’indica la quantità de calor missa denter o trada via de un sistema rispett al lavorà impiegad. A l’è donca un parameter che ‘l rappresenta se ‘na macchina la fonziona ben o nò ma, diversament del rendiment termodinami ...
Reffreggiadura per sugadura e svaporament
La reffreggiadura per sugadura e svaporament, l’è on procèss in del cors del quàl l’aria la ven reffreggiada grazie al calór tràa via in del cors dona fase de svaporament, in del cors de la quàl ona cèrta quantità d’acqua fornida a on fluss d’ari ...
Complement a du
El complement a du lè la manera pussee doperada in informatega per reppresentà i numer cont el segn e, in del gergh informategh normal, anca loperazion per cambià el segn al numer. El sò vantagg lè che l segn del dacc lè daa dal bit pussee signif ...
Lògica NOR
Per lògica NOR la se intend la possibilità de doperà la porta NOR, vuna di port universal, per simulà tucc i àlter port logich. Per esempi lApollo Guidance Computer, vun di primm sistema embedded, a léra faa de circa 5600 port NOR.
Algoritm minga deterministich
On algoritm minga deterministich a lè on algoritm che anca cont el midemm input el pò mostrà di comportament different de esecuzion a esecuzion. A hinn tipicament doperaa per trovà lapprossimazion de n resultaa che l saria tropp oneros de trovà p ...
Identitaa trigonométrica
Una identitaa trigonométrica lè una relazziun implicaant da li funziun trigonométrich e verificada par tüti li valuur da li variàbil í cuntegnüdi. Sti identitaa a pòden vess ütil, cur che una espressiun cunteneent da li funziun trigonométrich la ...
Irazziunalitaa dal nümer e
In matemàtega, ul desenvilüpi in séria da Taylor dal nümer e e = ∑ n = 0 ∞ 1 n! {\displaystyle e=\sum _{n=0}^{\infty }{\frac {1}{n!}}} al pöö vess duvraa par a pruvà che e al è irazziunaal. Süpunemm par labsüürd che al sía e = a / b, par di intee ...
Pian compless
El pian compless, ciamaa anca pian de Gauss, a lè na manera per vedè i numer compless in del spazzi. El permett per esempi de fà i addizion comè quej di vettor e i moltiplicazion cont i cordinaa polar.
Tangent
Síes-la C una cürva, e A un puunt da chesta. Sa l süponn che A al è un puunt regülaar da la cürva, i.e., che al è mia un puunt anguluus: la cürva la scambia mia repentinameent da direzziú in A. La tangeent a C in A al è la reta TA che la passa pa ...
Taula da integraal
Sa la cjama integrala definida da la funziun f in lintervall _{a}^{b}=\int _{a}^{b}fx\,dx=Fb-Fa} intúe F {\displaystyle F\,} lè una primitiva qual-sa-vöör da f {\displaystyle f\,} e a {\displaystyle a\,}, b {\displaystyle b\,} a inn i cunfin da l ...
Taula da límit
De seguit è ripurtada la taula da lìmit, per calcul matematich. lim x → 0 arcsin x = 1 {\displaystyle \lim _{x\to 0}{\frac {\arcsinx}{x}}=1\!} lim x → 0 sin x = 1 {\displaystyle \lim _{x\to 0}{\frac {\sinx}{x}}=1\!} lim n → + ∞ 1 + θ n = e θ ...
Teurema da Stokes
Ul teurema da Stokes in geumetría diferenziala al è una declarazziú sura la integrazziú da forme diferenziale che generaliza in diveers teureem dal càlcül veturiaal. Al deef ul sò nomm a Sir George Gabriel Stokes. Ul teurema al töö ul sò nomm par ...
Assioma dal cungjuunt da le parte
In matemàtica, l assioma dal cungjuunt da le parte al è ü di assiòom da Zermelo-Fraenkel da la teuría assiumàtega di cungjuunt. Íntal lenguagg furmaal di assiòom da Zermelo-Fraenkel, lassioma sa l scriif: ∀ E, ∃ P / ∀ F, F ∈ P ⇔ \,} la scritüra d ...
Assioma destensiunalitaa
L assioma destensiunalitaa, u assioma destensiú, intervient in lògica, in matemàtica, e in infurmàtega. Al è ü di assiòom-cjaaf da tüta la teuría assiumàtega di cungjuunt e, in particülaar, ul primm assioma da la teuría ZF. L assioma destensiunal ...
Assioma de fundaziun
L assioma de fundaziun, ciamaa anca assioma de regülarità, a lè vün di assioma de la teuria assiumatega di cungiunt. Intrudot in del 1925 dal John von Neumann, el giüga un grand röl in questa teuria, cura che i matemàtich el dröven mai in alter b ...
Assioma de linfinid
Ind la teoria assiomatega dei insema e ind i branqe de la lojega, de la matematega, de linformatega, l assioma de linfinid a l’è vun dei assiom de la teoria dei insema de Zermelo-Fraenkel. Al enunzia qe al esist un insema infinid. Ind el lenguagg ...
Assioma dal para
In la teuría assiumàtega di cungjuunt le branche da la lògica, da la matemàtica, e da linfurmàtega, l assioma dal para al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel. Íntal lenguagg furmaal da lassiumàtega da Zermelo-Fraenkel, la ...
Assioma da la reüniú
In la teuría assiumàtega di cungjuunt e in le branche da la lògica, da la matemàtica, e da linfurmàtega, l assioma da la reüniú al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel, afirmaant che, par cada cungjuunt, al esiist un cungj ...
Assioma da la scèrnida
"Dada una famèja da cungjuunt mia vöj, al esiist una funziú che a ognidü da luur la assocja ü dij söö elemeent." Vargot ch’al sa tradüiss furmalameent par: Par cada cungjuunt C cuntegnüü in PE indúePEal è ul cungjuunt da le parte dun cungjuunt E) ...
Àlgebra relazziunala
L àlgebra relazziunala a l’è un cuncet matemàtich da relazziú da la teuría di cungjuunt. Làlgebra relazziunala al è stada inventada in 1970 par Edgar Frank Codd, ul diretuur da recerca dal céntar IBM da San José. La è custitüida dun cungjuunt dup ...
Crittografia
La crittografia lè la scenza derivada de la matematega che la studia comé trasformà on messagg in don codes incomprensibel dai leccior minga autorizzaa e donca tenij segrett foeura di personn che pòden lensg quell messagg li. I tecnegh de crittog ...
Attacch a forza bruta
L Attacch a forza bruta a lè on sistema per descovrì ona password o na ciav crittografica che l consist in don algoritm che l proeuva tucc i possibilità finna a trovà quella giusta. A nivell merament teorich la riva semper al resultaa giust, ma s ...
Attacch de lestension de la longhezza
L attacch de lestension de la longhezza a lè n attacch che l se pò doperà contra di fonzion de hash che lavoren in su di messagg concatenaa, de che voeun a lè sotta el controll de lattaccant e lalter no. In teoria tucc i fonzion che se rifann la ...
Canal lateral (crittografia)
In crittografia per canal lateral se intend ona debolezza in don crittosistema che la permett de descovrì di informazion in su la ciav o de violà el sistema intregh. Di esempi de canai laterai pòden vèss i temp de esecuzion, i consumm de elettric ...
Fonzion de hash
Ona fonzion de hash a lè na fonzion che la ciappa in input on dacc de longhezza arbitrària e la restituiss on vergòtt de longhezza fissa. El termen el deriva de lingles hash, che hinn di mondeghili che hinn faa di tocch messedaa e donca indichen, ...
Sistema Publegh de Identità Digital
El Sistema Publegh de Identità Digital a lè n meccanism de identità digital unegh che l se pò doperà per entrà in di sitt de la publega ministrazion italiana de n quajsevoeur dispositiv. Lutent el pò scernì on fornitor de lidentità accreditaa de ...
Transport Layer Security
El Transport Layer Security, cont el sò predecessor Secure Sockets Layer, a lè on protocoll che l permett de fà na comunicazion cifrada in su red TCP/IP e che l garantiss autenticazion e integrità.
Geometrìa
La Geometrìa o Geometréa lè öna brànca de la matemàtega che la stödia i figüre piàne e i figüre n del ispàsio, la stödia che fórma i ghà, quàt i è grànde, come i è metìde n del ispàsio e che relasiù ghè tra de lùre, de fati la paròla geometrìa la ...
Polìgon (geometrìa)
Ü Polìgon in geometrìa lè öna figüra geomètrica piàna, che lè dizegnàt da öna lìnea spesàda e seràda; i vertìci del polìgon i è i póncc che i è n cümü a dù làti, i diagonài del polìgon i è di segmèncc che i lìga dù vèrtici de dù làti che i è mia ...
Cardiòit
Una cardiòit lè una epiciclòit cun dumà un vèrtis, i.e. una cürva descrivüda par un puunt dun círcul chal gira senza scarligá sura un òltru círcul fiss dal istess radi. I söö equazziun paramétrich i-è: { x θ = a cos θ 1 + cos θ y θ = a sin ...
Decàgon
Ol decàgon, lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che l ghà dés làti; menimà se ciàma decàgon regolàr, ün decàgon che l ghà i dés làti töi lónch istès e i dés àngoi töi gràncc istès e cioè de 144 gradi.
Enàgon
l enàgon, lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che l ghà nöf làti; menimà se ciàma enàgon regolàr, ün enàgon che l ghà i nöf làti töi lónch istès e i nöf àngoi töi gràncc istès e cioè de 140 gradi.
Epiciclòit
Una epiciclòit al è la cürva generada par un puunt dun círcul chal gira senza scarligá sura un òltru círcul. Dunca lè un caas particülaar depitrocòit. I söö equazziun paramétrich i-è: x θ = R + r cos θ − r cos R + r θ {\displaystyle x\theta=R ...
Eptàgon
l eptàgon o etàgon, lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che l ghà sèt làti; menimà se ciàma eptàgon regolàr, ün eptàgon che l ghà i sèt làti töi lónch istès e i sèt àngoi töi gràncc istès e cioè de 128.571 gradi.
Esàgon
l esàgon lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che l ghà sés làti; menimà se ciàma esàgon regolàr, ün esàgon che l ghà i sés làti töi lónch istès e i sés àngoi töi gràncc istès e cioè de 120 gradi.
Otàgon
l otàgon, lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che l ghà òt làti; menimà se ciàma otàgon regolàr, ün otàgon che l ghà i òt làti töi lónch istès e i òt àngoi töi gràncc istès e cioè de 135 gradi.
Pentàgon (geometrìa)
Ol pentàgon lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che l ghà sich làti; menimà se ciàma pentàgon regolàr, ü pentàgon che l ghà i sich làti töi lónch istès e sich àngoi töi gràncc istès e cioè piö o méno de 108 gradi.
Quadrilàter (geometrìa)
Ü quadrilàter lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la ghà quàter làti, quàter vèrtici, quàter àngoi e dò diagonài. La somatòria di quàter àngoi dèt in dü quadrilàter lè de 360 gradi.
Quadràt (geometrìa)
Ol quadràt lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, lè ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr, che l ghà quàter vèrtici, quàter làti töi quàter lónch istès e quàter àngoi che i è töi quàter de 90 gradi. Ol quadràt lè ü rómbo particolàr pròpe pe ...
Retàngol
Ol retàngol lè öna figüra geomètrica piàna, lè ü polìgon e lè ü quadrilàter che l ghà quàter vèrtici, quàter àngoi, töi quàter de 90 gradi, e quàter làti, de chès-ce i lati opòsti i è lónch istès, a dù a dù. La sóma di quàter àngoi dèt in dü retà ...
Rómbo
Ol rómbo lè öna figüra geomètrica piàna, lè ü polìgon e lè ü particolàr quadrilàter che l ghà töcc e quàter i làti lónch istès e n piö i lati opòscc i è paraléli tra de lur e per chèsto lè ach ü paralelogràm. Ol quadràt lè ü rómbo particolàr che ...
Sércc
Ol sércc lè öna figüra geomètrica piàna, facia sö da töcc i póncc che i se tróa dét in d’öna sirconferènsa, cioè da töcc i póncc che i è luntà dal cèntro de méno de la longhèsa del ràgio, per dìla ‘n d’ön ótra manéra l’è l’àrea che la stà dét ‘n ...
Trapése (geometrìa)
Ol trapése lè öna figüra geomètrica piàna, lè ü polìgon e lè ü quadrilàter e n piö l ghà dù làti opòs-cc che i è paraléli tra de lur e per chèsto lè ach ü paralelogràm. I dù làti paraléli i è ciamàcc bàzi de chèste chèla piö lónga lè ciamàda bàze ...
Triàngol
Ol triàngol lè öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che l ghà trì vèrtici, trì làti che i và da ü vèrtice a lóter e trì àngoi. Lè la figüra che la ghà l méno lati de töte, dezà che i nà ocór giöst trì per dizegnà öna süperfìce seràda. La sóma ...
Se e domà se
In lògica se e domà se a lè n connettiv che l dis che i dò condizion a hinn ligaa in manera esclusiva de necessità e sufficienza. Se, per esempi, disom "Isepp el mangia la polenta se lè cont la puccia" disom nient in sul mangià di àlter polent, i ...
no need to download or install
Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!online intellectual game →


text:
Separaziun da las pussanzas
La separaziun da las pussanzas è in princip d’organisaziun e da funcziun da la constituziun d’in stadi da dretg. Quella munta ch’ina singula instituziun na po da princip betg exequir pliras funcziuns da pussanza ch’èn attribuidas a differents champs da suveranitad da la pussanza statala. Ella munta però er ch’ina singula persuna na po betg appartegnair a differentas instituziuns. Tenor l’exempel istoric vegnan differenziadas las trais pussanzas legislativa, executiva e giudicativa. Da reparter la pussanza statala sin plirs organs statals serva a limitar la pussanza ed a segirar la libertad e l’egualitad.[1]
L’origin premodern dal princip da la separaziun da las pussanzas è da chattar en las scrittiras da la teoria dal stadi dals illuminists John Locke e Montesquieu (‹De l’esprit des loix›, 1748), las qualas èn sa drizzadas cunter la concentraziun da la pussanza ed il despotissem dal temp da l’absolutissem. Oz fa la separaziun da las pussanzas part da mintga democrazia moderna; la furma co che quella sa manifestescha, variescha però vaira ferm da stadi tar stadi.
Il model classic da la separaziun da las pussanzas vegn oz extendì a moda multifara. Model da basa furma la separaziun orizontala da las cumpetenzas legalas (pussanza da reglamentaziun) en il stadi (numnadamain legislaziun, regenza ed administraziun sco er giurisdicziun) sin organs statals stgaffids aposta per quest intent. Daspera datti ina repartiziun verticala da las cumpetenzas legalas: en il stadi federal surtut tranter quel ed ils stadis commembers, en il dretg internaziunal tranter ils stadis naziunals e las organisaziuns supranaziunalas (uschia p.ex. en l’Uniun europeica).
Sper la pretensiun da reparter las cumpetenzas legalas, vegn anc quella da reparter la pussanza reala a moda equilibrada. Sco princip da la ballantscha da las pussanzas ha il patratg da l’equiliber europeic influenzà sur tschientaners la politica da l’exteriur dals stadis europeics. Suenter la Segunda Guerra mundiala è passà a ses lieu la pretensiun suenter in policentrissem da la repartiziun da la pussanza globala. A reparter a moda equilibrada la pussanza effectiva serva er la pretensiun suenter ballantschas en il sistem da las pussanzas socialas. Uschia duaja il dretg dals cartels prevegnir ad ina concentraziun da la pussanza economica ed il dretg da medias cumbatter la monopolisaziun da la pussanza areguard l’opiniun publica.
IstorgiaEdit
Emprimas furmas da separaziun da las pussanzas cumparan gia fitg baud en l’istorgia da la civilisaziun. Il sistem da castas ha transferì l’incumbensa da manar la societad als sacerdots e prinzis. En intgins stadis islamics po l’uffizi dal Qādīs vegnir considerà sco furma tempriva da la separaziun da giudicativa ed executiva. En il spazi europeic è l’idea da la separaziun da las pussanzas cuntegnida en la teoria da la constituziun maschadada, la quala han tranter auter represchentà Polybios, Cicero, Tomas d’Aquin e James Harrington. Er Johannes Calvin ha favurisà sco furma statala ina maschaida d’aristocrazia e democrazia.[2] La monarchia na vegniva betg en dumonda per el, perquai che la roialitad haja tenor el la tendenza da sa patrunar dal tuttafatg u almain a moda decisiva da la pussanza politica, e quai a dischavantatg dals umans. Per evitar tant sco pussaivel ch’i vegnia fatg maldiever da la pussanza politica, ha Calvin proponì in sistem d’organs statals che cumpletteschan e controlleschan in l’auter (stans, aristocrazia, efors e.a.). A quels ha el tranter auter accordà il dretg e l’obligaziun da proceder cunter regents tirans.[3] Questa furma reservada dal dretg da far resistenza è vegnida formulada sut l’impressiun dals monarcomans e da la situaziun da quel temp en Scozia.[4] Là ha l’aristocrazia puritana sfurzà il 1567 la regina catolica Maria Stuart d’abditgar a favur da ses figl protestant James VI. Concregaziunalists, segnads da la teologia federala da Calvin, han fundà il 1620 en l’America dal Nord la Plymouth Colony ed il 1629 la Massachusetts Bay Colony che vegnivan omaduas regidas a moda democratica e nua ch’ins pratitgava la separaziun da las pussanzas. Il General Court che vegniva elegì dals ‹libers› (freemen) furmava la legislativa e giudicativa, il guvernatur elegì dal General Court furmava l’executiva.[5]
En la filosofia dal stadi cumpara la noziun ‹separaziun da las pussanzas› en las scrittiras dal filosof englais John Locke (qua l’emprim anc sco separaziun en legislativa ed executiva) e dal barun franzos Montesquieu dal temp da l’illuminissem. En si’ovra ‹De l’esprit des lois› (Genevra 1748) ha Montesquieu stabilì il princip da la separaziun da las pussanzas tranter legislativa, giudicativa ed executiva. Locke e Montesquieu han sviluppà lur postulats betg a basa da ponderaziuns teoreticas, mabain cun analisar ils organs statals englais resp. britannics gia en vigur e lur relaziuns tranter pèr.
Proclamada sco program politic è la separaziun da las pussanzas vegnida l’emprima giada en la constituziun dals Stadis Unids da l’onn 1788 (checks and balances). Silsuenter èn ins er sa servì da la separaziun da las pussanzas en Frantscha, dal temp da l’illuminissem e da la Revoluziun franzosa. Oz èn ils princips da la separaziun da las pussanzas francads en las constituziuns da la gronda part da las democrazias modernas. Tut tenor il sistem politic vegn quest princip vivì en differentas furmas e realisà a moda pli u main stricta (cf. sutvart).
En stadis che propagheschan l’unitad da la voluntad dals manaders e quella da la populaziun (p.ex. en ils anteriurs stadis faschistics) n’exista nagina separaziun da las pussanzas. Ins fa valair en quest cas ch’i sa tractia tar tuttas decisiuns da decisiuns dal pievel, uschia ch’ina separaziun da las pussanzas na saja betg necessaria. En la realitad degenereschan talas ‹democrazias› a stadis totalitars.
Differentas interpretaziuns e realisaziuns da la separaziun da las pussanzasEdit
Per part vegn la separaziun da las pussanzas chapida sco la pretensiun suenter ina spartiziun stricta cun gronda independenza da las singulas pussanzas. En la realitad po la separaziun da las pussanzas però be funcziunar sch’ils singuls organs han in dretg d’intervenziun en ils auters roms, per pudair exequir a moda effectiva lur funcziun da controlla (checks and balances). Igl exista pia in spectrum entaifer la separaziun da las pussanzas classica: davent d’in’auta independenza da las pussanzas – sco ch’ins aveva prendì en mira quai dal temp da l’illuminissem per monarchias –, vers in entretschament creschent da las pussanzas statalas (legitimadas a moda democratica). En sistems presidials sco ils Stadis Unids èn las pussanzas classicas per ordinari separadas pli ferm ina da l’autra che en democrazias parlamentaras.[6] Persuenter èn en vigur en democrazias parlamentaras auters mecanissems che servan a limitar la pussanza, sco per exempel la furmaziun da fracziuns. In dischavantatg u privel è ch’i po resultar da quai ina memia gronda dominanza da partidas politicas.
In exempel tipic per in entretschament da las pussanzas è il votum da disfidanza, cun agid dal qual il parlament po relaschar l’executiva. Quest ed auters elements d’entretschament (commembers da l’executiva pon appartegnair a medem temp al parlament, la dretgira constituziunala po per part sezza relaschar leschas e.a.) èn per exempel caracteristics per la situaziun politica en Germania. Ins discurra en quest cas d’ina situaziun, en la quala las pussanzas cumpletteschan ina l’autra.
Il cas cuntrari furman ils Stadis Unids, nua ch’il president ed il Congress vegnan elegids separadamain e nua che tant il president (dretg da veto) sco er il parlament (impeachment) han be pussaivladads limitadas d’intervegnir en l’auter champ, ma nua che er lur cumpetenzas èn separadas pli cler ina da l’autra. En ils Stadis Unids vegnan per part er ils derschaders elegids dal pievel. Las pussanzas vegnan chapidas qua a moda pli antagonistica.
Sco furma intermediara sa lascha allegar la Frantscha: Bain vegn il schef da stadi elegì a moda directa, la regenza percunter vegn elegida tras il parlament. Sch’i mancan cleras maioritads politicas, po quest sistem daventar vaira instabil (cohabitation).
Furmas da la separaziun da las pussanzasEdit
Ord vista da la politologia moderna cumpiglia la noziun da la separaziun da las pussanzas anc ulteriurs aspects da structuraziun. Las expectoraziun che suondan sa basan sin Winfried Steffani.[7] I sa tracta d’ina cumplettaziun resp. reinterpretaziun da la separaziun da las pussanzas classica.
Nivel orizontalEdit
Cun separaziun da las pussanzas orizontala è manegiada la sutdivisiun da la pussanza en il stadi sin ils trais champs legislativa, executiva e giudicativa. Quellas èn separadas funcziunalmain ina da l’autra, ma coopereschan ina cun l’autra (cf. survart).
Nivel vertical u federativEdit
La separaziun da las pussanzas verticala munta che las cumpetenzas da dretg en in stadi èn repartidas sin ses organs centrals e sin ils stadis commembers. Entaifer ils stadis commembers cuntinuescha quest princip (en Svizra p.ex. chantuns, regiuns, vischnancas). Quai maina ad ina structura da nivels da cumpetenza, entaifer la quala l’urden statal serva la finala – giuridicamain e politicamain – a ‹regular l’autoregulaziun›. Ensemen cun il princip da subsidiaritad duain vegnir stgaffids uschia champs da la vita e da funcziun survesaivels ed augmentada la participaziun democratica dals burgais al sistem politic.
Nivel temporalEdit
Cun il nivel temporal è manegià la limita temporala da la durada, per la quala vegn surdà ad ina persuna in uffizi u in mandat. Represchentants elegids ston sa suttametter en intervals regulars (e sche pussaivel betg memia lungs) a la votaziun dal pievel ed uschia suandar a mesa vista la voluntad dals electurs. Tras in ciclus d’elecziun determinà (che cumpiglia adina er la pussaivladad d’ina nunreelecziun) vegn ultra da quai garantì ch’i na sa furmian nagins entretschaments da pussanza enturn in uffizi politic.
Edit
Cun separaziun da las pussanzas sociala è manegià ch’i vegn pussibilità a tut las burgaisas e burgais en in stadi da cuntanscher posiziuns politicas. L’elecziun succeda sulettamain a basa da las qualificaziuns da la persuna per l’uffizi, pia en furma d’ina concurrenza faira tranter candidats cun medems dretgs. Quai pussibilitescha l’existenza d’ina societad averta, en la quala ils uffizis politics na vegnan betg exequids be d’ina singula classa sociala.
Nivels da decisiunEdit
Cun quest term è manegià che la procedura da decisiun en dumondas politicas è repartida sin differents nivels sco regenza, partidas, medias, sindicats ed autras gruppas d’interess. Tras quai vegn limitada la pussanza d’ina singula gruppa, surtut da la regenza.
Nivel constituziunalEdit
En stadis moderns vegn il spazi d’agir politic limità tras la constituziun. Las determinaziuns cuntegnidas en quella sa laschan per part be midar cun ina maioritad da dus terzs u (p.ex. areguard ils dretgs umans) insumma betg.
Extensiun da la noziun da la separaziun da las pussanzasEdit
En la percepziun publica vegn la muntada da medias independentas savens valitada sco tuttina impurtanta per il funcziunament dals organs statals, uschia ch’ins discurra en connex cun quellas magari d’ina ‹quarta pussanza›. Questa denominaziun n’è però, ord vista da la teoria statala, betg da prender verbalmain. ‹Pussanzas› furman numnadamain funcziuns statalas e tar las medias na sa tracti precis betg da talas: Ellas n’èn numnadamain – en stadis libers – suttamessas a nagina controlla statala areguard lur cuntegn (cesura) e pon gist tras quai furmar in’ulteriura instanza da ‹surveglianza› areguard la lavur da las trais pussanzas statalas.
Tschintgavla pussanzaEdit
Sco tschintgavla pussanza vegnan magari designadas supplementarmain ulteriuras gruppas sco per exempel l’economia u ils sindicats che prendan influenza sin ils politichers e funcziunaris sur lur represchentanzas d’interess (lobissem) u er bloggers ed auters activists e plattafurmas (p.ex. Wikileaks) en il mund digital. Sche talas gruppas d’interess intervegnan a moda massiva e manipulativa, sa lascha tut tenor discurrer en quest connex d’ina violaziun dal model da la separaziun da las pussanzas e dal princip da la democrazia.
Separaziun da las pussanzas areguard la circulaziun da datasEdit
En la legislaziun davart la protecziun da datas vala il princip che autoritads che disponan da datas persunalas stoppian proteger quellas betg mo envers terzas persunas, mabain er envers autras autoritads statalas.
ExempelsEdit
SvizraEdit
En Svizra han ins stgaffì cun la Constituziun federala dal 1848 a nivel federal ils organs da l’executiva, legislativa e giudicativa. Areguard la cumposiziun persunala èn quellas separadas strictamain ina da l’autra; areguard lur funcziuns in pau main ferm, qua datti tuttavia er entretschaments tranter las singulas autoritads.
Da fitg gronda muntada è en Svizra la separaziun da las pussanzas verticala tranter Confederaziun, chantuns e vischnancas (ed en chantuns pli gronds er anc en regiuns u districts). Las cumpetenzas dals singuls nivels s’orienteschan tenor il princip da subsidiaritad.
GermaniaEdit
Ils organs legislativs en Germania èn Bundestag e Bundesrat; l’executiva sa numna Bundesregierung; sco la Svizra è er la Germania segnada sper la separaziun da las pussanzas orizontala d’ina ferma separaziun da las pussanzas verticala (pajais federativs).
Damai ch’il chancelier federal vegn elegì tras il Bundestag e perquai ch’il Bundestag po er relaschar il chancelier, vegn la separaziun da las pussanzas instituziunala per part remplazzada tras ina separaziun da las pussanzas tranter opposiziun e coaliziun da regenza. Entant ch’il mecanissem descrit è er en vigur en blers auters stadis (t.a. en Svizra), è il sistem politic en Germania segnà d’in’ulteriura atgnadad, numnadamain dal fatg che blers commembers da la regenza èn a medem temp en uffizi sco parlamentaris en il Bundestag (uschenumnada cumpatibilitad da mandat ed uffizi).
La clera separaziun tranter executiva e legislativa è ultra da quai messa per part ord vigur tras il fatg ch’il Bundesrat sa cumpona da represchentants da las executivas dals pajais federativs, ma è sez activ sco legislatur. Il medem vala – quai ch’è dal reminent puspè il cas en la gronda part dals stadis democratics – per la pussaivladad da l’executiva da relaschar ordinaziuns ministerialas. Talas èn bain necessarias per evitar ch’il parlament vegnia surchargià cun pitschnas ordinaziuns da detagl, ma furman tuttina in entretschament da legislativa ed executiva en quel mument ch’ellas survegnan vigur legala.
Republica da la China (Taiwan)Edit
Il teoreticher dal stadi chinais Sun Yatsen ha cumplettà las trais pussanzas legislativa, giudicativa ed executiva tras duas ulteriuras pussanzas che servan a controllar la regenza sco er ad examinar la lavur da l’administraziun. En auters stadis n’han questas instanzas da controlla bain betg cuntanschì ina posiziun uschè prominenta, ma èn tuttina er vegnidas instituziunalisadas en furma d’incumbensads spezials, cumissiuns da gestiun, instanzas da controlla e.a.
Situaziun en l’Uniun europeicaEdit
Entant ch’ils exempels d’enfin qua han tractà la situaziun a l’intern da singuls stadis, suonda in sguard sin la separaziun da las pussanzas al nivel surordinà, pia tar in’associaziun da stadis. L’Uniun europeica è sa sviluppada d’ina federaziun ad in’uniun da stadis e sa chatta tut tenor sin via vers ina republica federala. En l’Uniun europeica exista actualmain tranter l’executiva e la legislativa nagina separaziun da las pussanzas per propi. L’executiva dals singuls stadis – represchentada en il Cussegl dals ministers da l’Uniun europeica – ha ina fitg gronda influenza sin la legislaziun da l’UE. Cuntrari a la situaziun sco ch’ella sa preschenta en ils parlaments naziunals, ha il parlament da l’Uniun europeica percunter bundant damain influenza sin la legislaziun. Abstrahà da singuls champs tematics dispona per exempel be la Cumissiun europeica – che correspunda il pli fitg ad in’executiva – dal dretg d’iniziativa, pia da proponer novs acts giuridics. Ultra da quai ha la Cumissiun europeica per part la pussaivladad da sancziunar cuntravenziuns, quai ch’è in act giudicativ che tutgass en il senn da la separaziun da las pussanzas en la cumpetenza da la Curt da giustia da l’Uniun europeica.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Sche betg menziunà autramain, sa basan las expectoraziuns en quest artitgel surtut sin Zippelius: Allgemeine Staatslehre. Politikwissenschaft. 17. ed., 2017.
- ↑ Zippelius: Geschichte der Staatsideen. 10. ed., 2003, chap. 4.
- ↑ Jan Weerda: Calvin, en: Evangelisches Soziallexikon. 3. ed., Stuttgart 1958, coll. 210s.; Clifton E. Olmstead: History of Religion in the United States. Prentice-Hall, Englewood Cliffs, N.J. 1960, p. 9s.
- ↑ Ernst Wolf: Widerstandsrecht. En: Die Religion in Geschichte und Gegenwart, tom VI, coll. 1687.
- ↑ Christopher Fennell: Plymouth Colony Legal Structure. En: Historical Archaeology and Public Engagement, Department of Anthropology, University of Illinois at Urbana-Champaign, 1998 (online); Hanover Historical Texts Project, 1996.
- ↑ Philippe Mastronardi: Verfassungslehre: Allgemeines Staatsrecht als Lehre vom guten und gerechten Staat, 2007, p. 268.
- ↑ Cf. Winfried Steffani: Gewaltenteilung und Parteien im Wandel, p. 37ss.
LitteraturaEdit
- Alois Riklin: Montesquieus freiheitliches Staatsmodell. Die Identität von Machtteilung und Mischverfassung. En: Politische Vierteljahresschrift. 30avla annada, 1989, carnet 3, p. 420ss.
- Robert Baumann: Der Einfluss des Völkerrechts auf die Gewaltenteilung. Turitg 2002 (PDF; 4,2 MB).
- Ingeborg Maus: Zur Aufklärung der Demokratietheorie. Francfurt a.M. 1992.
- Johannes Heinrichs: Revolution der Demokratie. Berlin 2003.
- Udo Hochschild: Gewaltenteilung als Verfassungsprinzip. Diss., Johann Wolfgang Goethe-Universität Francfurt a.M. 2010 (online).
- Christoph Möllers: Gewaltengliederung. Legitimation und Dogmatik im nationalen und internationalen Rechtsvergleich. Jus Publicum, nr. 141, Tübingen 2005, ISBN 3-16-148670-6.
- Hansjörg Seiler: Gewaltenteilung. Allgemeine Grundlagen und schweizerische Ausgestaltung. Berna 1994.
- Winfried Steffani: Parlamentarische und präsidentielle Demokratie. Strukturelle Aspekte westlicher Demokratien. Opladen 1979.
- Winfried Steffani: Gewaltenteilung und Parteien im Wandel.
- Quirin Weber: Parlament – Ort der politischen Entscheidung? Legitimationsprobleme des modernen Parlamentarismus – dargestellt am Beispiel der Bundesrepublik Deutschland. Basilea 2011.
- Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre. Politikwissenschaft. 17. ed. augmentada, C.H. Beck, Minca 2017, ISBN 978-3-406-71296-8.


text:
Lavurs
Spezialists dad ICT installeschan e configureschan ina vasta paletta dad apparats dad ICT per l'utilisader final, els segireschan la funcziun da las structuras en la rait ed instrueschan utilisadras ed utilisaders en l'applicaziun. Basegns da la clientella percorschan els spert e tractan la dumonda sin fundament dal 1st e 2nd level da support. Latiers dovran els process definids ed il management da problems a moda cumpetenta.
Spezialists dad ICT instrueschan e sustegnan utilisadras ed utilisaders el diever cun ils meds dad ICT e l'applicaziun da standard. Els elavureschan supplementarmain manuals per utilisaders e glistas da controlla. Cun la clientella, respectivamain cun las utilisadras ed ils utilisaders, èn els en contact direct. La collavuraziun cun persunas dal fatg pretenda in'auta cumpetenza sociala.
Cun lur vastas lavurs garanteschan spezialists dad ICT il diever optimal dils differents meds dad ICT en lur manaschi. Els enconuschan svelt ils giavischs e las dumondas da lur clientella, respectivamain da las utilisadras ed ils utilisaders e tschertgan propostas per ina soluziun che mainan a la finamira. Els lavuran en manaschis da servetsch, industria e commerzi u en l'administraziun uffiziala e pon far diever da lur lavur intern el manaschi ni era tar ina interpresa da servetsch externa.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 24-11-2017
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En ina fatschenta da servetsch, industria u commerzi ubain en l'administraziun
Furmaziun en scola
A la scola professiunala, 1 fin 2 dis per emna
Roms professiunals
- Installar, metter en funcziun e mantegnair apparats dad ICT per il utilisader final
- Segirar la funcziun da apparats connectads dad ICT per il utilisader final
- Reglar lavurs da support dad ICT
Curs ordaifer il manaschi
4 curs à 6 dis, tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun «Spezialist / Spezialista dad ICT AFQ»
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en ils roms da las scienzas natiralas e matematica
Pretensiuns
- patratgar abstract logic
- abilitad da lavurar en in team
- moda da lavurar sistematica
- senn per prestaziun da servetsch
- abilitad d'organisar
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas, da scolas autas e spezialisadas e da differentas associaziuns professiunalas sco er da furniturs da software e hardware
Examen professiunal (EP)
Cun il certificat professiunal federal: Sviluppader/ra d'applicaziuns dad ICT, Tecnicist/a da sistem e rait dad ICT, Informaticher/ra economic, mediamaticher/ra
Examen professiunal superiur (EPS)
Manager/ra dad ICT dipl., Security Expert/a dad ICT dipl.
Scola spezialisada superiura (SSS)
Curs da furmaziun sin il sectur spezial d'informatica, p. ex. informaticher/ra SSS, tecnicist/a d'informatica SSS ed auters
Scola auta spezialisada (SAS)
Studis el champ spezial d'informatica, p.ex. bachelor (SAS) en informatica, bachelor (SAS) en l'informatica economica
Cundiziuns da lavur
Spezialists dad ICT lavuran en fatschentas da servetsch, industria ni commerzi ubain en l'administraziun uffiziala. Perquai che la digitalisaziun sa fa valair pli e pli en ils secturs da lavur e da la vita èn spezialists dad ICT glieud da professiun tschertgada. Els contribueschan in'impurtanta part per las sfidas en l'economia, la societad ed igl ambient. L'entira branscha dad ICT è influenzada tras svilup cuntinuà ed innovaziun. Per ils spezialists dad ICT èsi indispensabel da sa perfecziunar cuntinuadamain per restar da tut temp actuals.
Ulteriuras infurmaziuns
Formaziun dad ICT Svizra
Aarbergergasse 30
3011 Berna
Tel: 058 360 55 50
URL: www.ict-berufsbildung.ch


text:
La pagina d’internet da «20 Minuten» è infectada cun in trojan. Differentas interpresas sco er l’Administraziun federala han bloccà l’access a la pagina correspundenta, perquai che computers da visitaders pudessan s’infectar cun software nuschaivla.
Il post correspundent d’annunzia ed analisa da la Confederaziun MELANI che tschertga virus e verms per utilisaders privats e firmas pitschnas e mesaunas ha dà alarm. Sur la pagina d’internet da la gasetta «20 Minuten» pon computers vegnir infectads cun software nuschaivla.
La mira dal trojan: contos da banca d'utilisaders
L’applicaziun nuschaivla è in trojan dad e-banking cun il num «Gozi», sco Pascal Lamia, il schef da MELANI, ha ditg envers SRF. Il trojan emprova da survegnir access als contos da banca dals utilisaders.
Sco reacziun sin quest messadi han emprims concerns bloccà l’access al portal da «20 Minuten». Tranter questas firmas sa chattan l’Administraziun federala, la SRG e l’agentura da novitads SDA. Er la Swisscom ha entant bloccà l'access.
Infecziun è grev da constatar
Tgi che ha visita la pagina da «20 Minuten», possia avair s’infectà, ma na stoppia betg, uschia Lamia. I saja extrem grev da constatar, schebain l’agen computer saja infestà dal trojan. Suspectus sajan per exempel ina colliaziun fitg plauna, in visur blau u in appel dad adina puspè dar en il pled clav.
En tals cas recumonda Lamia d’immediat contactar la hotline da l’atgna banca.
Adina puspè attatgas virtualas
Deplorablamain sajan els regularmain la mira d’attatgas, ha ditg il pledader da Tamedia Christoph Zimmer envers l’agentura da novitads SDA. Mintga pèr mais reusseschia quai ad in attatgader da surmuntar ils sistems da segirezza.
L’interpresa lavura cun tutta forza da schliar il problem. Tenor Zimmer èn be computers da desktop pertutgadas. L’access via applicaziuns mobilas - cun ina cumpart da radund 80% - na saja betg pertutgà. Fin uss è l’autezza dal donn tras l’attatga betg clera.
RR novitads 18:00 / 20:00


text:
La gran paciada
La gran paciàda (La grande abbuffata, in Frances La grande bouffe), l'è un film italo-frances del 1973 dirèt da Marco Ferreri.
El film l'è stài presentàd in cuncùrs al 26° Festival de Cannes. [1]
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film el cünta sü de quàter amìs, che deprèss d'la vita, i decìden de masàss in d'una manera pütòst strana: i se sàren sü in d'una cà a la pefirferia de Paris e i süten a mangià finch'i mören.
Crìtich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film l'è stài criticàd asèe perchè l'è tròpp fisiulòcigh.


text:
Al tunnel dal Gottard ha i dà colonnas d'enfin 14 kilometers - in record per il di da venderdi sontg. Tranteren han ils automobilists stuì spetgar duas uras e mesa per charrar tras il Gottard. Er las Viafiers federalas annunzian ina frequenza extraordinaria. Blers trens sajan stads occupads cumplettamain, uschia che l'SBB haja mess en trens supplementars.
Colonnas gia la notg
Las emprimas colonnas al Gottard ha i gia dà baud la damaun. Dapi las 6 n'èn las colonnas betg pli sa schliadas. Las 6:30 era la lavina d'autos gia 14 kilometers lunga. Viasuisse quinta che la situaziun sa normaliseschia vers las nov questa saira.
RR novitads 15:00+


text:
Bambola
Bambola (Bàmbula) 'l è 'n film eròtic dal 1996 ad Juan José Bigas Luna girâ in Emìglia a Cmać. 'L è stâ preśentâ a 'l 53śum Fèstival ad Venèsia in dua 'l à ciapâ di fisć e dal ridùdi adrē[1]. La prutagunìsta Valeria Marini, minga cuntènta dal séni purcùsi muntàdi in dal film, l'à purtâ in tribunàł al prudutōr Marco Poccioni ma l'à pardû la càuśa e l'è stada custréta a pagàr vint migliòṅ ad franc parchè, a dita di giùdas, al film la 'l à girâ lē dònca la n psiva minga a n savēr briśa qvél ch'l'éra drē a far[2].
In di tìtui ad cóa la Patty Pravo la canta 'l braṅ La bambola.
Sunt
Dòp la mòrt ad sò màdar Greta (Anita Ekberg) la Mina dita Bàmbula (Valeria Marini) e sò fradèl fnòć c'n i cavìi tint ad biónd Flavio (Stefano Dionisi) i vèran na piserìa in dal Fraréś a Cmać druànd i bèsi 'd un budlòṅ ciamâ Ugo (Antonino Iuorio) ch'al vrév tōr la ragàsa par muróśa ma lì lē la s tira sèmp'r indrē. La ragàsa la gh'à anc na cavra pìcula ch'la s pòrta sèmp'r adrē.
Un dè i tri i decìdan 'd andàr a divertìr-as a 'l Aquafan 'd Arśòṅ e lè i cgnósan Settimio (Manuel Bandera), un śuvnòt ch'al pèrd la tèsta par la Bàmbula. Ugo però al s arlìa e 'l taca a litgàr sèg in fiṅ tant ch'al ślìcia śò śbaténd la tèsta e al mōr. Settimio al finìs in parśòṅ in du al li ciàpa da 'n brut grintèṅ ciamâ Furio (Jorge Perugorría). La Mina e sò fradèl i al vàn'n a catàr da spés e Furio al gh buta gl'òć adòs. Dòp avér fat inculàr Settimio da di sò cumpâr e avér naśâ 'l mudandìni dla Bàmbula druàdi da cal pès, Furio al viulénta la Mina che però in na quàlc manéra la gh cata anc gust e quànd chi lò al vîṅ fóra lē la 'l tōś sèg a Cmać anc se Flavio, ch'in cal méntar 'l è dvintâ dimóndi amìg ad Settimio, al n è mia 'd acòrd.
Ma quànd òṅ 'l è fat a l'arvèrsa a n gh'è gnint da far. La pòvra Bàmbula la li ciàpa sèmpar da lò e l'è custréta a 'lvàr sèmp'r al stanéli quànd 'l al vōl lò. Par furtùna che Flavio al gh'à 'l sćiòp ch'la druàva sò màdar.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDb
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla
Nòti
- ↑ Fra thriller e èros: adìo a Bigas Luna Sentieri Selvaggi, 7 'd Avrìl dal 2013
- ↑ La Valeria Marini l'à pardû al ricōrs par „Bàmbula“ Adnkronos, 21 ad Mars dal 1997


text:
Il cigno nero (film 2010)
Il cigno nero (Al sign négar) 'l è 'n film dramàtic dal 2010 ad Darren Aronofsky. 'L è stâ preśentâ a 'l 69śum Fèstival ad Venèsia e 'l à fat sù da piò ad tarśènt-vintnóṿ migliòṅ ad dòlar parténd da 'n budget ad trédas.
Par cal film chè la Natalie Portman l'à vins al Prèmi Òscar cuma atōra prutagunìsta. Chi lē in dal set dal film l'à cgnusû al balarèṅ Benjamin Millepied che pò 'l è dvintâ sò marè[1].
Sunt
La Nina Sayers (Natalie Portman) l'è na balarìna ad talènt ma cun di prubléma ad caràtar par via dal rapòrt difìcil ch'la gh'à cun sò màdar Erica (Barbara Hershey), balarìna mancàda a sò vòlta, ch'la gh stà sèmp'r adòs e ch'la la trata da putìna. Un dè al diretōr artìstic Thomas Leroy (Vincent Cassel) al fà savēr ch'al vōl cambiàr la prima balarìna Beth (Winona Ryder), ch'la gh'à bèla vint-i-òt an, pròpria cun lē che p'r avér la part da prutagunìsta p'r al spetàcul 'd “Al Lâg di Sign” la gh'à dâ dèntar dimóndi a scàpit anc dla Lily (Mila Kunis) ch'la s rōd acsè al fégat.
'L ùnic prubléma che Thomas al véd in dla Nina 'l è ch'la n è minga nina abàsta, lò al vrév ch'la fus più purcùsa par far anc al Sign négar.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDb
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla
Nòti
- ↑ Natalie Portman e Benjamin Millepied: «Parì, bala nòsc» vanityfair.it, 7 ad Luj dal 2014