text:
Lengua gallo
El Gallo (scrit anca galo, gallou o galot; in frances ciamaa anca gallèse o britto-roman) l'è una lengua rumanza d'oïl parlada in de la Bretagna urientala.
Difüsiun e carateristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quela lengua chì l'è parlada in di dipartiment de Ille-et-Vilaine, Loire-Atlantique, Côtes-d'Armor e Morbihan. La zona l'è ciamada anca Alta Bretagna.
El Gallo, che l'è una lengua d'oïl, el gh'ha 'vüü anca una mota de inflüenz del Bretun, la lengua celtiga parlada in del rest de la Bretagna. El Gallo el s'è difundüü in Bretagna adasi adasi, perchè prima se parlava dumà el Bretun. El furma un continuum cunt el Nurman, el Picard e 'l Pitavin (cui quai dunca el gh'è un poo de intercumprensiun; per esempi cui dialet de Jersey e Guernsey). Inultra el gh'ha fort relaziun cunt i parlà de la Maiena e del Maine (mayennais e manceau/sarthois), tant che un quaivün je cunsidera sò dialet: in 'stu cas, el Gallo el saria parlaa in d'un teritor ben püssee grand de quel de la Bretagna urientala.
In del 2004 la regiun bretun l'ha recugnussüü el Gallo 'me lengua de la Bretagna (insema al Bretun), in de l'ambit de un pian per el bilenguismu regiunal.
In del 2006 el Gallo l'è prupost 'me lengua facultativa a l'esam de la matürità (dumà in Bretagna, uviament).
A l'esist minga vöna sula urtugrafia per scriv el Gallo: se partiss de grafii püssee ligaa al mudel frances e se riva a quei che vurarissen dàgh püssee "indipendenza" rispet a la lengua de Paris.
Variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'usservatori lenguistigh Linguasphere el recugnuss cinch varietà de Gallo:
- Malouin (de Saint-Malô).
- Bocage.
- Rennais (de Rennes).
- Châteaubriandais (de Châteaubriand).
- Nantais (de Nantes).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le monde vienent tertout librs su la terre e c'ét de méme q'i s'entr-valent en dret e dignitë.


c: text/html

text:
Ternaa
Ternaa (nom ufizial in italian: Ternate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 555 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 511 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Biandrònn, Cazägh, Comabbi, Inarz, Travedone Monaa e Varan
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ternaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Savusa
Savusa (nom ufizial in italian: Savosa) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan, in del Canton Tesin. Al gh’ha pü u manch 2 159 abitant (datu del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfis de 0.7 km², e 'l se tröva a una altitüden de 437 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Savusa a l'è tacaa ai cumün de Lügan, Massagn, Purza e Vescia.
Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Savusa l'è stada mensiunada la prima völta in del 1335 cunt el nom de Savoxa; Ruèl, in de l'ann 1078. In del 1804 Ruèl l'è stada giuntada a Savusa.
Aministraziun Cumünala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bürgarmaister, u sindech, de Savusa a l'è 'l sür Raffaele Schärer.
Evulüziun Demugrafega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Dominica
La Dominica a l'è un paes di Caraib. A l'è furmaa d'un'ünega isula.
La capital a l'è Roseau.
La gh'ha una süperfiss de 751 km² e una pupulaziun de quasi 71.700 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dominica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1978, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dominica (nòm ufizial: Commonwealth of Dominica) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Charles Savarin (del 2013).
El prim minister a l'è el Roosevelt Skerrit (del 2004).


text:
Unterbäch
Unterbäch a l'è un cumün svizzer del distret de Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 398 abitant.
El cumün de Unterbäch al se tröva a una altitüden de 1193 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bürchen, Eischoll, Embd, Ergisch, Niedergesteln, Raron, Törbel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Media relaa a Unterbäch al Wikimedia Commons
- Unterbäch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Swiss remember first step in women's suffrage, Neue Zürcher Zeitung (NZZ), 3.3.2007


text:
Hanciuz
Hanciuz(Sawgun:汉朝,gyoepyaem:Hàn Cháo;gonq 202 nienz-220 nienz) dwg aen Cunghgoz funghgen vuengzciuz daih ngeih,youq Cinzciuz laeng,Samgoz gaxgonq.De dwg youh nungzminzgijyi lingjsiu Liuzbangh(刘邦) laebbaenz,Gyoengqvunz heuh de Hangauhcuj(汉高祖).Byongh gaenq
ngaiz Cinhciuz dajduenh.Ndigah Hanciuz baen song dingz,Saehan (gonq 202 nienz–9 nienz) caeuq Doenghan(25 nienz–220 nienz). Hanciuz veizciz le 400 lai nienz,vunz nyinhnaeuz de deg seizhoengh Cunghgoz lizsij.Seizneix,Cunghgoz cujdij mincuz doq gag heuh Hancuz.


text:
Uzbekistan
L'Uzbekistan a l'è un paes in del center de l'Asia.
A l'è tacaa al Kazakistan, al Turkmenistan, al Kirghizistan, a l'Afghanistan e al Tagikistan.
La capital a l'è Tashkent.
Al gh'ha una süperfiss de 447.400 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uzbekistan (nom ufizial: O‘zbekiston Respublikasi) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Islom Karimov (del 1991).
El prim minister a l'è el Shavkat Mirziyoyev (del 2003).


text:
Airboard in sport in pau spezial
- Mardi, 10.2.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 10.2.2015, 11:15, RTR
Sche nus discurrin dad in airbord, blers che na san betg tge che quai è. Per dir simpel è in airboard ina schlitra da gumma suflada si cun aria. La part sura ha dus tegns per sa tegnair durant manischar. La part sut ha trais schlusigls, quel amez per ir guliv, quels dus da la vart per manischar. Frains na datti betg. I dat 2 models dad airboards, in per ir sin pista cun davant vart in furma da triangul e quel per ir en naiv loma che ha ina furma quadratica.


text:
Hergiswil
Mudel:For Cuurdinàde: 46°58′N 8°18′E
Hergiswil a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.00 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 5436 abitant.
El cumün de Hergiswil al se tröva a una altitüden de 449 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach (OW), Horw (LU), Kriens (LU), Schwarzenberg (LU), Stansstad. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hergiswil l'è staa menziunaa la prima volta in d'un ducüment del 1303-09 col nom de ze Hergenswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Lengua piemuntesa
La lengua piemuntesa (nomm nativ: Piemontèis codes ISO 639-3 pms) a l'è una lengua rumanza gall-italega, recugnussüda in del 1981 'me vüna dij lenguf minuritari del'Europa e che l'ha censida l'UNESCO intra i lenguf che meriten la tütela. Se stima che sien almen 2,5 miliun i gent ch'a hinn bun de parlà o de capì el Piemuntes, e 500-600 mila quij bun anca de legell e de scrivell.
Cuntegnüü
I paes che se parla in Piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se parla in piemuntes, cunt i sò variant lucaj, in:
- de la pruincia de Türin, Cüni, Asti, Biela e Vercej;
- de la banda püssee ucidentala de la Pruvincja de Nuara;
- de la pruincia de Lissandria, föra ch'arent a Turtona (chì i parlaa a hinn lumbart e emilian mes'ciaa) e i paes suta Növ (dialett ligür)
- d'un quej paes de la bassa Val d'Aosta.
In de la pruincia del Verban-Cüsi-Ossula e la püssee part de chela de Nuara se dupren dij dialett de la Lengua Lumbarda. In dij cumün de la pruincia de Cüni al cunfin cun la Ligüria se parlen dij dialett ligür. In dij val dij pruinc de Türin e de Cüni, el Piemuntes a'l vif insema al Ucitan a süd e'l Franch-pruvensal a nort. Gh'è anca de dì che in del bass Piemunt a l'è bell cumplicaa stabilì indua l'è che'l finiss el Piemuntes e indua'l scumincia el Lumbart o el Ligür.
El Paternoster in Piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
sia faita toa volontà,
coma 'n cel parèj an tèra.
Dane ancheuj nòstr pan quotidian,
e perdona a noi i nòstri débit,
coma noi i-j perdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droche an tentassion,
ma liber-ne del mal, amen.
I dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'è una lengua ünitaria, el Piemuntes a'l gh'ha i sò dialett. La furma de riferiment a l'è el Piemuntes cumün, che l'è quell de Türin e inturnavia: 'sta furma chì a l'è chela püssee duprada in de la literatüra e tücc i alter piemuntes l'aceten e a hinn bun de capila. El piemuntes cumün a'l se dupra per parlà cun gent che parlen minga l'istess sò dialett. A bun cünt, se cunsidera el piemuntes de la zona de Türin, Süsa, Cher, Pinaröl e Salüss chel püssee bun (gh'è però de sta 'tent che a Türin gh'è gent che la dupra un dialett cuntaminaa del talian).
I dialett del Piemuntes de poden fà in trì grüpp:
- Piemuntes ucidental, o Alt Piemuntes, che l'è chell dij pruinc de Cüni e Türin, asca el Canaves;
- Canaves, che'l furma una sua categuria;
- Piemuntes uriental, o Bass Piemuntes, in dij alter pruinc.
Cumparaziun tra i vari dialet del piemuntes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lumbard ucidental standardizzaa: Un om el gh'aveva dü fiö. El püssee giuvin el gh'ha dit al sò pader: "Pà, dam la part de l'eredità che la me tuca!". E lü l'ha spartii i sò ben. Un quai dì dopu, ciapaa sü tüt i sò rob, el fiö minur l'è partii per un paes luntan, induve l'ha trasaa tüscoss cul fà una vita senza fren.
- Dialet de Guzzan (de transiziun, o almanch püssee vesin al Piemuntes): Un om al gh'eva dü matai. Al püssee sgiovan di düi un dì gh'ha dicc tacaa al sö pà: "Pà, dam sübit la part d'eredità ca ma specia!". Inora al pà l'ha spartii la roba tra i düi matai. Un quai dì dopu al püssee sgiovan di matai l'ha tiraa visin i söv robi, l'ha facc sü al fagot cum tüt cul ca 'l gh'eva e l'è nacc in d'un paes luntön, induva l'ha facc fora tüt, cum 'na vita dispindiosa.
- Dialet de Lissandria: In òm l'éiva doi fioi. Er pù giovo ëd 'sti fioi l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part di beni ch'o 'm toca!”. E lù o-j ha spartì e o-j ha dacc ra sò part. E da léi a pòchi dì, er fió pù giovo l'ha facc sù tut e l'è andacc ant in pais lontan, e là l'ha sgarà tut er facc sò a fè der sbauci.
- Dialet de Vercei: Un òm a l'ava doi fieui; e al pù giovo ëd lor l'ha dit al pari: “O pari, dami al fat mè, ca am peul tochèmi!”. E al pari l'ha fat la division. E pòchi dì dòp al fieul pù picio l'ha rabajà su tut, e as n'è andàsne lontan, e en pòch temp s'è butàsi en malora per fè ëd ribòti.
- Dialet de Biela: Un òm a l'eja dui fieui. E l'ultim di dui a-j ha dicie a sò pere: “Pere, deme la mia part ëd ciò ch'a 'm ven!”. E cel a j'ha dacie a tucc dui la soa part. Da lì a uero dì, 'sto fieu pù giovo a l'ha butà tut ënsema e a l'ha facc sò fagòt, e a 's n'è andasne ënt un pais da lons e là, en ribòte ëd tucc i color, a l'ha sgarà tut ël facc sò.
- Dialet de Ast: Un òm l'avia doi fieui. E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor. Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
- Dialet de Alba: Un òm o r'avia doi fieui. Ël pì pcit un dì o r'ha dit a sò pare: "Pare, dème ra part ch'a 'm ven!". Ël pare, sentend sosì, o r'ha fat ra part e o r'ha daje lo ch'i tocava. Da lì a pòch dì, 'st fieul r'ha butà tut ër fat sò ansèm e o 's n'è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r'ha sgheirà tut an fé ël bagordon.
- Dialet de Cuneo: Un òm a l'ha avù doi fieui. E 'l pì giovo ëd costi l'ha dit al pare: "Pare, deme la mia part!". E chiel j'ha daje lo ch'a-j tocava. Passà quaich dì, radunasse tut, ël fieul pì giovo s'è partisne da cà pr'ëd pais lontan, e a l'ha mangià 'l fèit sò ant le ribote.
- Dialet de Türin: Un òm a l'avia doi fieui. Col pì giovo l'ha dit a sò padre: “Deme la parte di beni che a 'm toca! E chiel ëd coi beni l'ha faine doe part. E da lì a pòchi dì ël fieul pì giovo, butà ansem tut col che a l'avia tirà di sò beni, s'è andàsne ant un pais lontan, e là mnand una vita ossiosa e lussuriosa a l'ha dilapidà ël fat sò.
- Dialet de Ivrea: Un òm a l'avia dui fieui. Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare “Pare, i veui ch'im daje lo ch'a më ven!”. E ël pare a j'ha det la soa part. Da lì in pòchi ëd dì a s'è fet sò fagòt, e a l'è andèt ënt un pais lontan, e a l'ha sgoliardà tut.
Literatüra piemuntesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim ducüment scrit in piemuntes hin di cürt iscriziun in ges de Casal Munferaa e Vercei. Inturna a la fin del XII secul hin scrit i Sermun sübalpin, una racolta de vintidü predigh. Dal 1300 i test in piemuntes quaten tücc i gener literari. I prim liber a stampa in piemuntes hin di fars in astesan del Giovanni Giorgio Allione, pübligaa in del 1521. In di secul XVI e XVII de test in piemuntes en sorten poch. De cumedi del Cincent cun di part in piemuntes, incö s'hin perdüü i test.
L'età classica de la literatüra piemuntesa la scumincia a la fin del Ses'cent. El marches Giovan Battista Tana (1649-1713) el cumpon la cumedia in vers Ël Cont Piolet. Francesco Tarizzo el scriv L'arpa dëscordà, puema epigu-storigh in sü l'assedi de Türin del 1706. El se svilüpa el gener literari del tòni: puesia pulitiga, satiriga o didascaliga, de la qual i espunent de prim pian hin Ignazio Isler (1702-1788) e Giuseppe Ignazio Avventura (1733-1777).
In del 1783 la gh'è la prima gramatiga, el diziunari e l'antulugia piemuntesa, opera del medigh de Curt Maurizio Pipino, scrit giò per mustràgh la lengua a la fütüra regina, la Maria Adelaide Clutilda Saveria de Francia. Cun l'ucüpaziun napuleoniga del 1796 la ven föra una prudüziun rica de libret e de puesii pulitigh de tüt dò i part pulitigh in lota. El türines Edoardo Ignazio Calvo (1773-1804), giacubin, el scriv canzun e puemet vigurus fina a che, disgüstaa di ucüpant, el scriv dudes favul murai, puesii in terza rima piemuntesa, cuntra quei che hin diventaa traditur di ideai de la Revulüziun.
Cun la restauraziun la literatüra piemuntesa la gh'ha de növ un periud de prudüziun bundanta. Da la metà del XIX secul el fiuriss el teater: una lista del 1887 la regorda per i agn 1859-1887 i nom de 60 scritur e i titul de püssee de 300 cumedi. El capulavur el resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) de Vittorio Bersezio (1830-1900). Nassen i prim giurnal in piemuntes e hin pübligaa vari rumanz. In questa epuca se pò marcà che la lengua duperada l'è despess cuntaminada de italianismi, cunseguenza di sforz de italianizzaziun furzada de quel temp.
Al prinzipi del XX secul i suget diventen püssee leger e d'ucasiun, fina a quand el riva el Giovanni Costa (1886-1945), che 'l fa sü de növ un salt de qualità a la puesia. In del 1927 el ven föra el prim nümer de la rivista Ij Brandé e, inturna a Giuseppe Pacotto (1899-1964) la se strengg la növa generaziun de pueta che furmen la Compagnia dij Brandé, che anmò al dì d'incö hin vöna di ispiraziun de la literatüra piemuntesa muderna.
I ültim deseni han vist la rinassida del giurnalismu e quela de la prosa scientifiga, suratüt in de la critiga literaria, la lenguistiga e la sturiugrafia.
Associazziun per la lengua piemontesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gh'è però di pont de disacord. Presempi non tüt i henn d'acordi che el Paves-Vugheres el sia part de l'Emilian. La va anca contra a la cartina del Pellegrini che la met Lissandria e Turtona int l'istess isugloss.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ël Sol dj'Alp
- Diziunari
- Lista pustala per ciciarà in piemuntes e del piemuntes
- El Pader Noster in Piemuntes
- Breve introduzione al piemontese e raccolta di link
- Gioventura Piemontèisa
- Me Piemont
- Associazione culturale Nòste Rèis
- Piemont.org
- La lingua piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese II edizione
- Il piemontese - Grammatica, sintassi, storia, detti, vocabolari
- Delfino Orsi, Il teatro in dialetto piemontese, studio critico, 1859
Vegg vucabulari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maurizio Pipino, Vocabolario piemontese, 1783
- Luigi Capello, Dictionnaire portatif piémontais-français, 1814
- Casimiro Zalli, Dizionario piemontese, italiano, latino, francese, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Vocabolario Piemontese-Italiano, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Dizionarietto piemontese-italiano, 1834
- Vittorio di Sant'Albino, Grande dizionario piemontese-italiano, 1859
- Giovanni Pasquali, Nuovo dizionario piemontese-italiano aggiornato e comparato alla lingua comune, 1869


text:
Bulåggna
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Bulåggna (Bologna in itagliàn) l'é una zitè ed 387.554 abitànt, capitèl d la pruvénzia col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumagna. La s câta int al mèz d la Bâsa Padèna stral Po e i Apenén, par dîrla méj stral Ràggn e al Sèvna. Ai é onna däli universitè pió antîghi dal månd, l' "Alma Mater Studiorum", fundè dal 1088. Bulåggna l'è onna däl zitè pió récchi e pió dsvilupè d'Itâglia par vî 'd la só longa tradiziån industrièla e d'la só pusiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajais.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Bulåggna l'è steda fundè da i Etróssc e as ciameva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i Vilanoviàn, dî pigrèr e dî cuntadén. La zitè etróssca la s dsvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a una culénna.
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, d'la zänt gallica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté po Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji romàni al fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo. I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d'indóvv as psêva andèr in só fén ad Arezzo par la Via Flaminia minor e in zå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.
Dl'88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè dretti con sî cardi e ôt decumani (däl strè cråusänti) ch'äl s pôlen vadder anch'al dé d'incû. Quand ai êren i Romàn, la zänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'era advintè anch'la secånda zitè pió granda d'Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'aveva tôlta insamm äl zénc opulentissimae ("pió récchi") zitè d'Itâglia. Ai gné un gran fûg såtta a Claudius mo Nerån la fé ricostruîr totta da zémma a fånd dal prémm sécol dåpp Crèsst. Dåpp dî sêcol ed dsgrâzi, Bulåggna la gné inpurtanta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vasscuv Petròni, ch'al gé tirèr só la cîsa 'd San Stêven. A la fén d'l Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra d'l Esarchè ed Ravanna int'la Bâsa Padèna e l'era difaisa da una raiga ed mûr ch'al n éren brîsa al stassi ch'la zitè rumâna. Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insamm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insamm int'al raggn dî Lungubèrd. I cunquésstadûr germânich i miténn só l'"addizione longobarda", un nôv riån atais a la cîsa ed San Stêven, indòvv ai stétt anch Carlomagno dal 786.
Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guinté dal Mediuêv cmónna lébbra, la s zunté a la Lîga lunbèrda cånter a Federîg Bèrbaråssa dal 1164. Dal 1088, l'è stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d'Europa ch'l aveva di luminèri cme Irnerio e l'à avó cme studént da la só fondaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s slarghèva la tachèva a avair bisåggn d'una nôva lénnia ed mûr, ch'l'è stè finé dal 1500.
Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lazz dal Paradîs ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld d'la cmónna. Int'al zänter d'la zitè ai eren 'na moccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anch' dal cîs, dî palâz par tott e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser onna däl zitè pió grandi d'Europa, la sèsta dåpp Cordoba, Paris, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
Propi cme socuanti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl lîtigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîs i én stè stianchè in t'la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîs dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîrs e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l'è stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèd d'la Cîsa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'an dåpp ai è stè un po' la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baséllica ed San Petròni e la Mercanzî, con dî tentatîv ed mettri só al Pèpa o i Viscont, mänter ch'al famajj al s fèven sänper la guèra. Vers la metè dal 1400 i arivénn i Bäntvój, chî andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Zvân II (1462-1506). St'êpoca l'è stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîri tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l'è stè l'ónnica zitè itaglièna indovv äl dòni al pséven advintèr tott quall ch'al vlêven. Al dòni i éren pió lèbbri che in tott i èter sît e ai êra anch' qualli ch'ai arivèven anch' a tôr 'na laurea a l'universitè.
Al raggn ed Zvân al dsmitè dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só esêrcit a Bulåggna e al purté vî totta l'èrt ch'ai êra int'al só palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l'è stè såtta al Stèd d'la Cîsa e al guêren ai êra al cardinale legato mandè da Råmma insamm a un Senèt ch'al elezêva ogni dû mîs un gonfaloniere (gióddiz), con dî èter ôt cònsul pió vîc'. La prosperitè d'la zitè l'andè avänti, anch se al mèl naigher d'la fén dal 1500 la purté la popolaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai è stè un'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Zigànt e al Palâz dî Banch atais a l'Archiginèsi, indovv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só di mondi ed cîs e dî palâz religiûs, pió ch'in totti äli ètri zitè d'Itâglia. I artèsst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaisa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e dî èter cgnossó in totta Euròpa.
Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla d'la Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d'Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l'è andè zå Bulåggna l'êra turnè såtta al Pèpa (Stèd d'la Cîsa), ch'l udièva di mondi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachèrs mo i austriaci i arivèven sänper a dsfèr tott. Stral 1849 e al 1860 ai êra anch' una guarnigiån ed tugnén d'l Austria ed stänzia int'la zitè.
L'ûltum pèpa-rà ch'l è vgnó a Bulåggna cme gvarnänt l'è stè Pio IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed zóggn i bulgnîs (insamm ai Tuscàn e ai Lunbèrd) i vûden pr'andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d'Itâglia un ân dåpp.
Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na moccia d'inpurtanza par vî d'la so cultûra mo anch' parché la dvénta un zänter industrièl, comercièl e 'd traspôrt di mondi inpurtànt. Al prinzéppi dal Novzänt la zitè la crass e la dvénta récca, as câza zå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la zänt.
Bunbardè fén a la fén d'la secånda guèra mundièl, Bulåggna l'è stè ritirè só ed fûria e l'è arturnè squèsi sóbbit a èser onna däl zitè pió récchi, zivîl e méj urganizè d'Itâglia, anch' par l'imigraziån ed tanta zänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la zänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int'i ûtum ân, anch' da l'Âfrica e da l Âsia.
Inpurtanza[modifica | mudéfica la surzéia]
Bulåggna l'è un zänter däl ferovî e däli autostrè di mondi inpurtant. Al distràtt d'la Fîra l'è al secånd pió grand in Itâglia dåpp quall ed Milàn e al quèrt pió grand in Europa, col só esibiziån 'na moccia inpurtanti cme al Motorshow (mâchin, motoziclàtt; al pió inpurtant dal månd, as dîs), Saie, Saiedue e Cersaie (costruziån), Cosmoprof (scanbiàtt), Lineapelle, ecz. Bulåggna e la só ârea metropolitèna la g'hà di mondi d'indósstri såura tott mecânichi, dal magnèr e de l'eletrònica e po anch' dî zänter ed vànndita pr'al butaigh (al Centergross d'l ârea nord), fén dal 1973, ch'l è stè par dî ân al pió grand d'Euròpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt d'la frûta e d'la verdûra. Po Bulåggna l'è pénna ed monumént, musî e ai é una vétta culturèla inpurtanta.
Tott quasst l'è incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, la g'ha una consideraziån par la só indosstria, la só cultûra e al só cumêrzi anch' pió granda ed la só dimensiån. A sti nommer qué a arénn po anch' da zontèr anch' i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.
Quî da vadder[modifica | mudéfica la surzéia]
Fén a la fén d'l Otzänt, quand i tachénn a tirèr só dî palâzz in tott i sît, Bulåggna l'era onna däl zitè medievèl mej cunservè d'l Itâglia. Anch'al dé d'incû l'è bän tgnó drî e l'è ónnica pr'al só valåur stòric. Anch's i bunbardénn di mondi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on dî pié grand d'l Euròpa, l'à 'na moccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. La strutûra originèla dî Rumàn la s vadd anch'al dé d'incû int'äl fortificaziån dal Mediuêv e int'äl tårr. Äl pió cgnossó i én al Dåu Tårr.
A Bulåggna a i é anch'na móccia ed cîs:
- La Baséllica ed San Petròni, onna däl pió grandi dal månd (l'avéva da guintèr pió granda ed San Pîr a Råmma, mo al Pèpa Pio IV an al vlé brîsa).
- La Catedrèl ed San Pîr.
- La Cîsa ed San Stêven, ciamè anch' Sèt cîs.
- La Baséllica ed San Mênegh.
- La Baséllica ed San Franzàssc.
- La Baséllica ed Santa Luzî.
- La Baséllica ed San Iâcum Mazåur.
- La Madòna ed San Lócca in vatta a l'Uservänza
- San Michêl in Bôsc
- San Pèvel.
I én nèd a Bulåggna o int'i dintûren[modifica | mudéfica la surzéia]
- Pupi Avati (regéssta, nèd dal 1938)
- Adriano Banchieri (musicéssta, 1568 – 1634)
- Agostino Barelli (architàtt, 1627 - 1687)
- Laura Bassi (sinziè, la prémma dòna ch'la dvintè prufesuràssa d'l universitè in totta Europa, 1711 – 1788)
- Ugo Bassi (eròe naziunèl itagliàn, mazè pr'i lavurîr dal 1848 1800 - 1849)
- Stefano Benni (scritåur, nèd dal 1947)
- Bandàtt XIV (Prospero Lambertini, Pèpa 1740-58)
- Zvân II Bäntvój (1443-1508)
- Rossano Brazzi (atåur, 1916-1994)
- Annibale Carracci (pitåur, 1560 – 1609)
- Lodovico Carracci (pitåur, 1555 – 1619)
- Agostino Carracci (pitåur, 1557 – 1602)
- Pierluigi Collina (arbiter ed balån, nèd dal 1960)
- Scipione del Ferro (sinziè dî nómmer, l'a risôlt l'equaziån cûbica, 1465 – 1526)
- Lucio Dalla (cantànt, nèd dal 1943 e mòrt in dal 2012)
- Domenichino (Domenico Zampieri, pitåur, 1581 - 1641)
- Gianfranco Fini (puléttic, nèd dal 1952)
- Luigi Galvani (sinziè, dscuvridåur d'la bioelettrizitè, 1737 – 1798)
- Serena Grandi (atrîz, nèd dal 1958)
- Gregòri XIII (Ugo Boncompagni, Pèpa 1572-85, l'à strulghè al Lunèri gregoriàn)
- Gregòri XV (Alessandro Ludovisi, Pèpa 1621-3)
- Al Guerzén (Giovanni Barbieri, pitåur, 1591 - 1666)
- Irnèri (giuréssta, c.1050 - sicûr fén dal 1125)
- Lucio II (Gherardo Caccianemici dell'Orso, Pèpa 1144-5)
- Marcello Malpighi (sinziè, dscuvridåur dl'anatomî microscòpica, 1628-1694)
- Guglielmo Marconi (inzgnîr, dscuvridåur d'la radio e Prémi Nòbel par la Fisica, 1874 - 1937)
- Giuseppe Mezzofanti (cardinèl e linguéssta, 1774 - 1839)
- Marco Minghetti (ecunuméssta e puléttic, 1818 - 1886)
- Giorgio Morandi (pitåur, 1890 - 1964)
- Gianni Morandi (cantànt, nèd dal 1944)
- Pier Paolo Pasolini (scritåur, povêta, regéssta, 1922 - 1975)
- Romano Prodi (Presidänt dal cunsélli e profesåur d'l universitè, nèd dal 1939)
- Roberto Regazzi (liutèr, nèd dal 1956)
- Guido Reni (pitåur, 1575 - 1642)
- Ottorino Respighi (cumpunéssta, 1879 - 1936)
- Augusto Righi (fîsic, l'à scrétt d'elettromagnetîsum, 1850 - 1920)
- Carlo Ruini (anatoméssta di cavâl, 1530-1598)
- Elisabetta Sirani (pitrîz, morta a 27 ân)
- Alberto Tomba (siatåur, nèd dal 1966)
- Ondina Valla (prémma dòna itaglièna a vénzer l'ôr äli Olimpiadi 1916 - 2006)
- Mariele Ventre (masstra e diretrîz, l'à fundé al Piccolo Coro dell' Antoniano 1939 - 1995)
- Christian Vieri (zugadåur ed balån, nèd dal 1973)
- Alex Zanardi (pilòta ed mâchin da cåursa, nèd dal 1966)
Aziänd inpurtànti[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ducati Motor Holding (motoziclàtt)
- Lamborghini (mâchin par récch)
- Maserati (mâchin, adès po l'è a Modna)
- Regazzi (viulén ed qualitè)
- Na móccia ed cooperatîv, cme la Coop, la prémma in Itâglia pr' i supermarchè.
- Al grópp d'indósstri Coesia, dî màsster int'al månd d'l inbalâg'.
Gemelè con Bulåggna[modifica | mudéfica la surzéia]
- Coventry, Ràggn Uné, fén dal 1984
- Kharkiv, Ucrâina, fén dal 1966
- La Plata, Argenténna, fén dal 1988
- Leipzig, Germâgna, fén dal 1962
- St. Louis (Missouri), Stèd Uné, fén dal 1987
- Portland (Òregun), Stèd Uné, fén dal 2003
- Thessaloniki, Grêcia, fén dal 1981
- San Carlos, Nicaràgua, fén dal 1988
- Saint-Louis, Senegal, fén dal 1991
- Toulouse, Franza, fén dal 1981
- Tuzla, Bòsnia e Herzegòvina, fén dal 1994
- Valencia, Spâgna, fén dal 1976
- Zagreb, Cruâzia, fén dal 1963
Artéccol in dialètt mudnés
Bulágna (Bulåggna in bulgnès, Bologna in italiân) l'è una zitè ed 380.000 cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ononima e d'la regiòun Emélia-Rumàgna. L'è famósa in tótt al mánd pr'èser la zitè cun l'universitê pió antiga dal mánd.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Nataša Zvereva
La Natal’ja Maratovna “Nataša” Zvereva (Minsk, 16 'd Avrìl dal 1971, HaTaлbя MapaToBHa ЗBepeBa in Rus) l'è stada na tenìsta dla Rùsia Biànca (e prima dl'Ugnòṅ Suviètica).
L'è cgnusùda specialmènt p'r èsar stada na śugadōra ad dópi dimóndi fòrta, avénd purtâ a cà in dla sò caréra, insém a la cumpàgna Gigi Fernández, daśdòt tìtui dal Gran Slam e utànta in tut (cun anc na mdaja ad brónś a gl'Ulimpìadi ad Barcelóna dal 1992).
Anc in singulàr l'à fat la sò part, cun quàtar turnèo vins ('l ùltim al 20 ad Śugn dal 1999 a Eastbourne, 0–6, 7–5, 6–3 a la francéśa Nathalie Tauziat) e na finàla dal Roland Garros pardùda in dal 1988 cóntar la tedésca Steffi Graf par 6-0 6-0.
L'à śmis ad śugàr in dal 2002.


text:
Forlì
Forlì (en romagnöl: Furlé: en latì l'ìa ciamàda: Forum Livii) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, capolöch de la Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 118 359 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de popolasiù de 519 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bertinoro, Brisighella (RA), Castrocaro Terme e Terra del Sole, Faenza (RA), Forlimpopoli, Meldola, Predappio, Ravenna (RA), Russi (RA).
Forlì l'è 'na cità de la Romagna, a póch chilòmetri de le prìme culìne del Preapenì Tosco-Romagnöl, a 'na trentìna de chilòmetri de la riviéra romagnöla. La periferìa l'è tocàda del fiöm Montone (che de le bànde del quartér de Vecchiazzano 'l ricéf le àive del fiöm Rabbi, per dòpo sfiurà i mür de la cità de le bànde de la Pórta Schiavonia), e del fiöm Ronco che 'l streèrsa 'l quertér omònim a la perfiferìa de la cità.
La se tróa sö la via Emilia, a 63 km de Bologna, 14 km de Faènsa e 19 de Cesena, e per vìa de la Via Ravegnana l'è colegàda co Ravenna che la se tróa a 25 km.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
05 11
Ol dé 5 de noèmber l'è 'l 309 ( 310 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 57 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de noèmber al è ul dí da pòost 309 ( 310 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 57 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Tarragona: l'aviassiú franchesta al bombarda la sità.
1999 - Madrid (Spagna): se la promülga la les che la permetrà aj pàder de serní l'órden di du cognom di fiö.
1605 - Londra (Anglatèra): i aresta Guy Fawkes, quant -con di seguas- al tentava de fá s'ciopà ol parlament Angles.
1838 - Hondures: chèst paes s'al separa di Stacc Ünicc de Sénter-América, cosa che la'n descadena la desintegrasiú.
1914 - Síper: ol Regn Ünit s'anessiuna l'ísola e, aliat con la Fransa, al declara la guèra al Impere Otomà.
1935 - i Stacc Ünicc: Parker Brothers al lansa al mercat ol Zögh Monopoly.
2004 - Gaza (Palestina): i diferenc gröp polítegh e armacc Palestí i acorda de garantí la calma al paes daspus la previsíbel mort de Arafat (che sa la passarà l'11 11 del 2004).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Aktuelle Position
Pacte de l'audiovisuel
La branscha da film e la SSR conferman lur engaschament per il film svizzer e cuntinuan lur collavuraziun da blers onns. La SSR s'engascha da 2016 a 2019 cun 27,5 milliuns francs l'onn per la coproducziun da films svizzers.
Dapi 1997 è reglada la collavuraziun da la branscha da film svizra e la SSR cun in contract – il Pacte de l’audiovisuel. Qua vegnan fixadas las cundiziuns generalas per coproducziuns da la SSR cun producentas e producents da film independents.
La SSR rinforza ses engaschament ed augmenta il rom finanzial da 22,3 a 27,5 milliuns francs l'onn. Quests meds supplementars èn vegnids investids gia ils davos onns en coproducziuns, ussa vegnan els francads en il Pacte. La SSR intensivescha uschia sia obligaziun visavi la branscha da film svizra che survegn cun quai ina segirezza da planisaziun pli gronda.
Entaifer il Pacte de l’audiovisuel vegnan promovids tant films da tv sco er films da kino: per producziuns da televisiun stattan a disposiziun 14 milliuns francs, per projects da kino almain 9 milliuns francs l'onn. Per il film d'animaziun vegn reservada nov ina part d'in milliun francs. Er projects da multimedia vegnan sustegnids vinavant suenter la fasa da pilot.
En il nov Pacte èn francads dretgs d'evaluaziun actuals. En avegnir pon vegnir purschids films avant ina diffusiun er en la rait. Cun quai contribuescha il Pacte a l'utilisaziun che sa mida. Cun diversas midadas (reducziun dal temp da licenza, limitaziun temporara da l'obligaziun da rembursament) vegn en pli segirada l'independenza dals producents.
En in pitschen pajais sco la Svizra ston films da tv e da kino vegnir finanziads publicamain. Ensemen cun l'Uffizi federal da cultura è la SSR la pitga la pli impurtanta da la promoziun da films.
Unterzeichnung Pacte 2016-2019
Aktuelles
- Facts & Figures 2015
- Koproduktionen/Coproductions 2015
- Die SRG bekräftigt ihr Engagement für den Schweizer Film (Medienmitteilung vom 8.3.2016)
- Unterzeichnung Pacte 2016-2019: Referat Jacob Berger
- Unterzeichnung Pacte 2016-2019: Referat Peter Reichenbach
- Unterzeichnung Pacte 2016-2019: Referat Sabine Boss


text:
1Pa Chaueneẽgüx, chanaxwa̱xe i nüxna pecua̱xãchie ga ṯacü nüxü̃ na ngupetüxü̃ ga yema nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigü ga Moĩchéwe rüxĩxü̃. Rü pema nüxü̃ pecua̱x rü yexguma nawe naxĩxgu rü wüxi ga caixanexü̃ nape̱xegu nixũ rü nayadüxü. Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü rü wüxigu Moĩchémaã natüü̃gu nixĩxü̃tanü. Rü yexgumarüü̃ ta Moĩchémaã nichoü̃ nawa ga yema Taxtü ga Dauchiüxü̃. 2Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü rü yexguma wüxigu Moĩchémaã yema caixanexü̃pechitatüü̃gu yaxĩxü̃tanügu rü yema Taxtü ga Dauchiüxü̃wa yachoü̃gu, rü yemaãcü nügü nango̱xẽẽgü na Moĩchéweama naxĩxü̃. 3Rü yexgumarüü̃ ta ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü nanangõ̱xgü ga yema pãũ ga daxũwa rüy̱ixü̃. 4Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü nayaxaxgü ga yema dexá ga Cristu nüxna ãxü̃. Yerü Cristu rü yema duü̃xü̃güxü̃ ínixümücü ga yema ínaxĩxü̃wa, rü nüxna nanaxã ga yema dexá ga yaxaxgüxü̃. 5Natürü narümumaẽ ga yema duü̃xü̃gü ga tama Tupanaãrü ngúchaü̃ ügüxü̃. Rü yemaca̱x ga yema duü̃xü̃gü rü yexma nayue rü yéma nawogü ga naxü̃negü ga yema dauxchitawa ga taxúema íxãpataxü̃wa. 6Rü guxü̃ma ga yema tórü o̱xigüxü̃ ngupetüxü̃, rü yemaãcü nüxü̃ nangupetü na tórü cua̱xruü̃ yiĩxü̃ca̱x, na tama naxrüü̃ ṯacü rü chixexü̃ca̱xama idaugüxü̃ca̱x. 7Rü ngẽmaca̱x tama name i nüxü̃ picua̱xüü̃gü i ṯacü rü tupananetachicüna̱xãgü, yexgumarüü̃ ga ñuxre ga nümagü naxügüxü̃rüü̃. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü tórü o̱xigüchigaxü̃ nixu rü ñanagürü: “Rü duü̃xü̃gü ínarütogü na nachibüexü̃ca̱x rü na naxaxegüxü̃ca̱x, rü ngẽmawena rü inachigü na íyayüxexü̃ca̱x”, ñanagürü i ngẽma ore. 8Rü tama name i yixema rü naĩ i ngemaã itape yexgumarüü̃ ga ñuxre ga nümagü naxügüxü̃rüü̃. Rü yemaca̱x wüxitama ga ngunexü̃gu rü nayue ga 23,000. 9Rü tama name i nüxü̃ taxü ya tórü Cori na ñuxãcü yaxna tamaã naxĩnüxü̃ yexgumarüü̃ ga ñuxre ga nümagü naxügüxü̃rüü̃. Rü yemaca̱x nixĩ ga yema duü̃xü̃güxü̃ nangõ̱xcuxü̃ ga ãxtapegü rü nayuexü̃. 10Rü tama name i chixexü̃ Tupanamaã pixugü yema ñuxre ga nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigürüü̃. Rü yemaca̱x ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x rü nanadai. 11Rü guxü̃ma ga yema tórü o̱xigüxü̃ ngupetüxü̃, rü ñu̱xma na yangaicaxü̃ na nagúxü̃ i naãne rü tórü cua̱xruü̃ nixĩ. Rü naxümatü na ngẽmawa nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na ñuxãcü Tupana naxwa̱xexü̃ na imaxẽxü̃ i yixema i ñomaü̃cüü na imaxẽxü̃. 12Rü ngẽmaca̱x ya yíxema tügügu rüxĩnüxẽ na taporaxü̃ i Tupanape̱xewa, rü name nixĩ na meã tügüna tadauxü̃ na tama chixexü̃gu tanguxü̃ca̱x. 13Rü nataxuma i ṯacü rü ngúchaü̃ i chixexü̃ i taxucürüwama namaã peporaexü̃. Rü Tupana ya aixcüma yanguxẽẽcü i ngẽma tamaã inaxunetaxü̃, rü tá pexü̃ narüngü̃xẽẽ na tama pexü̃ naporamaẽxü̃ca̱x i ngẽma ngúchaü̃gü. Erü ngẽxguma pexca̱x ínanguxgu i ngẽma ngúchaü̃gü, rü Tupana tá pexü̃ naporaexẽẽ na naxchaxwa pixĩgachixü̃ca̱x na tama pexü̃ naporamaẽxü̃ca̱x. 14Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxe, ¡rü nüxna pixĩgachi i guxü̃ma i tupananetachicüna̱xãgü na tama nüxü̃ picua̱xüü̃güxü̃ca̱x! 15Pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma ore, erü chauxca̱x rü duü̃xü̃gü i nüxü̃ cuáxü̃ pixĩgü. Rü pema tátama nagu perüxĩnüẽ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 16Rü ngẽxguma õna i üünexü̃ca̱x ingutaque̱xegügu, rü yaxaxgügu ya yima binu ya üünecü rü moxẽ naxca̱x ixãgügu, rü ngẽmaãcü yigü tango̱xẽẽ na Cristu ya taxca̱x nagü ibacüwe rüxĩxü̃. Rü ngẽxguma nangõ̱xgügu i ngẽma pãũ i ibücuxü̃, rü ngẽmaãcü yigü tango̱xẽẽ na Cristu ya taxca̱x naxü̃ne ixãcüwe rüxĩxü̃. 17Rü woo na imuxü̃ i yixema, natürü wüxitama i pãũ tangõ̱xgü. Rü ngẽmaãcü nixĩ i wüxitama ixĩgüxü̃ erü wüxiwetama tarüxĩ. 18¡Rü dücax i ngẽma Yudíugü i nangõ̱xgüxü̃ i ngẽma naxü̃namachi i Tupanaca̱x naḏaixü̃! Rü ngẽxguma wüxigu nügümaã nangõ̱xgüãgu, rü guxü̃ma i ngẽma nangõ̱xgüxü̃ rü ngẽmaãcü nügü nango̱xẽẽ na wüxigu Tupanawe naxĩxü̃. 19Rü ñu̱xma na ngẽma ñachaxü̃, rü tama chanaxwa̱xe i nagu perüxĩnüẽ na naxüünexü̃ i ngẽma namachi i ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃ norü tupananetachicüna̱xãca̱x ḏaixü̃. Rü tama chanaxwa̱xe i nagu perüxĩnüẽ na ṯacüwa namexü̃ i ngẽma norü tupananetachicüna̱xãgü, erü nangearü maxü̃ã̱x. 20Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma ngẽma duü̃xü̃gü i tama Tupanaxü̃ cua̱xgüxü̃, norü tupananetachicüna̱xãca̱x nadaiãgu i ṯacü rü naxü̃na, rü tama Tupanaca̱x nixĩ i nadaiãxü̃, natürü ṉg̱oxogüca̱x nixĩ i nadaiãxü̃. Rü tama chanaxwa̱xe i ṉg̱oxogütanüxü̃xü̃ pegü pixĩgüxẽẽ. 21Rü pema na peyaxaxgüxü̃ ya yima binu ya tórü Corixü̃ namaã picua̱xüü̃gücü rü taxucürüwama namaã pexãmücü i ngẽma duü̃xü̃gü i Chatanáwe rüxĩxü̃. Rü pema na tórü Coriarü mechawa penangṍxü̃ i ngẽma õna i nüxü̃ namaã picua̱xüü̃güxü̃ rü taxucürüwama ngẽma duü̃xü̃gü i Chatanáwe rüxĩxü̃ãrü mechawa peyachibüe. 22¿Rü ñuxũ ñapegüxü̃ i ñu̱xmax? ¿E̱xna penanuxẽẽchaü̃ ya tórü Cori? ¿E̱xna pexca̱x rü nüxü̃ tarüporamaẽgü i yixemax? 23Pema rü ñaperügügü: “Marü name na tanaxüxü̃ i ṯacü i tanaxwa̱xegüxü̃”, ñaperügügü. Rü aixcüma nixĩ i ngẽma, natürü tama tüxü̃́ name i guxü̃ma i ngẽma ixüxchaü̃xü̃. Rü ngẽmáãcü Cristu tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ na naxüxü̃ca̱x i ngẽma inaxwa̱xexü̃, natürü tama guxü̃ma i ngẽma ixüxü̃ tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na yexeraãcü meã yaxõgüamachigüxü̃ca̱x. 24Rü tama name nixĩ i tóxrütama mexü̃ca̱x tadaugü, natürü name nixĩ i togüarü mexü̃ca̱x na idaugüxü̃. 25Rü marü name i penangõ̱x i nagúxü̃raü̃xü̃ i namachi i namaã nataxegüxü̃. Rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ naxca̱x pexoegaãẽ rü nüxna peca na ngextá ne naxũxü̃ i ngẽma namachi. 26Erü ñoma i naãne rü guxü̃ma i nawa ngẽxmaxü̃, rü tórü Coriarü nixĩ. 27Rü ngẽxguma chi wüxi i duü̃xü̃ i tama yaxõxü̃ pexna uxgu na naxü̃tawa peyachibüexü̃ca̱x, rü chi ngẽ́ma pexĩxgu, rü marü name i penangõ̱x i guxü̃ma i õna i pepe̱xegu yaxüxüchixü̃. Rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ naxca̱x pexoegaãẽ rü nüxna peca na ngextá ne naxũxü̃ i ngẽma namachi i pemaã nangṍxü̃. 28Natürü ngürüãchi wüxie tá pemaã nüxü̃ tixu rü ñatarügü: “Ñaã namachi rü tupananetachicüna̱xãca̱x yama̱xgüxü̃ i naxü̃nawa ne ũxü̃ nixĩ”, ñatarügü. Rü ngẽxguma i pema rü tama name na penangṍxü̃ i ngẽma namachi na tama chixexü̃gu tüxü̃ penguxẽẽxü̃ca̱x ya yíxema pemaã nüxü̃ ixuxe, rü tama ngẽmaca̱x taxoegaãẽxü̃ca̱x i tümax. 29Rü tama pechiga nixĩ i chidexaxü̃ i ngẽxguma: “Na tama taxoegaãẽxü̃ca̱x”, ñachagu. Natürü yíxema pemaã nüxü̃ ixuxechiga nixĩ i chidexaxü̃. Natürü bexmana ngürüãchi wüxi i yaxõxü̃ tá cuxna naca rü ñanagürü tá cuxü̃: “¿Tü̱xcüü̃ i togü naxca̱x oegaãẽxü̃gagu choxna cunachu̱xu na tama chanaxüxü̃ i ṯacü i chanaxwa̱xexü̃? 30Rü ngẽxguma chi Tupanana moxẽ chaxãxgu naxca̱x i ngẽma õna i changṍxü̃, ¿rü tü̱xcüü̃ i ngẽma õnaca̱x choxü̃ quixu?” ñanagürü. 31Dücax, pemaã nüxü̃ chixu rü name nixĩ i guxü̃ma i ngẽma pexüxü̃maã Tupanaxü̃ petaxẽẽ. Rü ngẽxguma ṯacü pengõ̱xgügu rü e̱xna ṯacü pixaxgügu rü e̱xna ṯacü i to pexügügu, rü name nixĩ i guxü̃ma i ngẽmamaã Tupanaxü̃ petaxẽẽ. 32Rü tama name i penaxü i ṯacü i togüxü̃ chixexü̃gu yixẽẽxü̃, rü bai i Yudíugüxü̃, rü bai i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃xü̃, rü bai i ngẽma yaxõgüxü̃xü̃. 33Rü choma chanaxwa̱xe i guxü̃ma i chaxüxü̃wa na guxü̃ma i togüarü mexü̃ca̱x chadauxü̃. Rü tama choxrütama mexü̃ca̱x nixĩ i chadauxü̃, natürü togüarü mexü̃ca̱x nixĩ i chadauxü̃ na nümagü rü ta yaxõgüãxü̃ca̱x rü nayauxgüãxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃.
Copyright
Learn More


text:
L'Expo mundiala a Milaun stat sut il motto «nutrir il planet, energia per la vita». RTR metta la pulenta en il center.
Guardar l'entira exposiziun duvrass bler temp.
2:39 min, Telesguard dals 8.5.2015
Abitants da pajais arabs cusseglian crema da sulegl cun factur 30.
La novissima spassegiada virtuala dals organisaturs da l'Exposiziun mundiala a Milaun.
Quai bun 4 mais suenter che l’exposiziun mundiala a Milaun ha avert sias portas.
En il center da l'expo cun l'exposiziun «horizonts da muntogna».
Fin a 220'000 persunas per di dumbran ils organisaturs da l’exposiziun mundiala a Milaun a l'entrada.
Abitants da pajais arabs cusseglian crema da sulegl cun factur 30.
Il tema central tar ils Englais è l'avieul
Il padiglione italiano è in dals pli gronds edifizis sin l'arel da l'ExpoMilano.
Ludwig Hatecke è viagià cun ses auto privat a l'ExpoMilano ed arrivà finalmain cun fadia a sia destinaziun.
Claudio Lardi vegn a viagiar adina puspè a Milaun il proxim mez onn
La Samedrina Marina De Fillipi lavura durant tut ils 6 mais en il pavigliun svizzer.
Era sch'il pavigliun svizzer è posiziunà modest chattan ils visitaders tuttina la via tar il pavigliun svizzer.
L'ExpoMilano ha pudì beneventar 400’000 visitadras e visitaders l'emprima fin d'emna suenter sia avertura.
Al Bano Carrisi ha era visità l'exposiziun mundiala a Milaun ed ha fatg ina fermativa davant il pavigliun dal Kasachstan
Ils emprims visitaders han pudì ir sin il terren a partir da las 10:00 per explorar l'exposiziun cun 80 pavigliuns.
L’exposiziun mundiala stat sut il moto nutriment. Ins spetga var 20 milliuns visitaders.
In di avant l’avertura da l’expo a Milaun, han circa 800 adversaris demonstrà a Milaun.
Ils abitants da la Vuclina vulessan dentant pli gugent far part dal pajais vischinant, da la Svizra.
Paucs dis avant l’avertura da l’exposiziun mundiala a Milaun vegn lavurà dapertut sut squitsch.
L’interpraisa feroviaria TreNord investescha passa 520 milliuns euros per cumprar novs trens en vista a l’ExpoMilano.
Abitants da la Vuclina na san betg propi bler da l’exposiziun mundiala a Milaun.


text:
Novafeltria
Novafeltria (endèla parlàda locàl: Marcaden dla Marecia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 7 275 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 41 km² e 'na densità de 177 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maiolo, Mercato Saraceno (FC), Pennabilli, San Leo, Sant'Agata Feltria, Sogliano al Rubicone (FC), Talamello, Torriana.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variuasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
09 10
Ol dé 9 de utùer l'è 'l 282 ( 283 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 84 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de utùer al è ul dí da pòost 282 ( 283 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 84 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
827 - Catalunya: Abu Marwà, al cap d'ün esèrsit del emirat de Còrdova, al ataca la Catalunya sentrala e Barcelona e al asesa Girona sensa conseguí d'andá-gh det
1238 - València: al ghe va deet Jaume I ol Cunchistadur al cap d'öna armada Catalano-Aragonesa.
1994 - Catalunya: s'i prodüiss di grave inundassiú in diferente indresse.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1251 - Osca (l'Aragó): Violant d'Ungària, reina del Casal de Barcelona, segonda spusa de Jaume I.
- 1943 - Angelo Canossi, poéta dialetàl bresà.
- 1974 - Hildesheim (Zermania): Oskar Schindler, indüstrial ch'al éa salvat 1.200 zödé de l'olocaust.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé del Paes Valencià
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La Maddalena (OT)
La Madaléna (nòm uficiàl: La Maddalena) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 11 433 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 233 ab./km²..
El teretóre del cümü l'è custitüìt de l'arcipelago de la Madaléna, furmàt de sèt ìzole principài (Madaléna, Caprera, Santo Stefano, Spargi, Budelli, Santa Maria e Razzoli) e 'n quach óter izolòt minùr. L'abitàt de Madaléna, che 'l risàl al sècol XIII, l'è colocàt sö l'ìzola principal, en mìra al paés de Palau sö la còsta de la Sardégna.
Endèl 2009 la Madaléna la g'harès duzìt ospità la 35° riuniù del G8, che 'nvéce l'è pò stàda tignìda a L'Aquila.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Butér
Artéccol in dialètt mudnés
Al butér l'è un prodòt ch'as fà dal lat: l'è 'd cunsistèinsa a metê tra l'èser sòlid e la créma. As dróva da cundimèint e anch da fèr di pietànzi, acsè cóm al òli e al strótt.
A temperadùra ambièint al butér l'è sòlid ma tànder, as squàia a metê tra 28 e 33 °C.
Ed sòlit l'è 'd culó zal sbiadê, mo al varia da zal impiê a quèsi bianch. Pió o meno, al butér sèinsa tratamèint al vin fóra bianch d'invéren e zal d'istê, per via ch'i dan da magnèr di lavór advérs al vach a secànda dla stagiòun.
Cóm l'è fat[modifica | mudéfica la surzéia]
Al butér tipicamèint l'è fat da:
L'è un alimèint cun dimòndi vitamèina A e sèl minerèl e, acsè cóm tótt i èter gras animèl al gh'à anch dimòndi colesteròl. Per lég' al butér al gh'à da èser fat per pió ed l'80% ed gras e per méno dal 16% d'aqua.
Al butér al sfaléstra in dla padèla sul fógh pròpria per l'aqua ch'al gh'à dèinter: l'aqua e al gras i bóien a di temperadùri advérsi.
Urégin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
La paròla butér la vin dal tedèsch Butter.
Èter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sul butér


text:
Lumin
Lumin[1] (Limin in de la fraziun de Monzel e in d'un quai paes del cantun Grisun; Lümin in ticines standard; Lumino in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona in del Canton Tesin. El gh’ha pressapoch 1185 abitant e una süperfiss de 9.92 km² e'l se tröva a una altitüden de 270 meter in sü al nivel del mar.
El cumün de Lumin a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Castion, Clar, Rorè (GR), San Vitor (GR).
Ruferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Stefano Vassere e Tarcisio Pellanda, Lumino - Archivio dei nomi del luogo, Repertorio toponomastico ticinese, 2002


text:
Pepi, Luci, Bom e le altre ragazze del mucchio
Pepi, Luci, Bom e le altre ragazze del mucchio (Pepi, Luci, Bom e gl'atri ragàsi dal muć) l'è na cumèdia dal 1980 ad Pedro Almodóvar, chè a 'l sò debùt, sìmbul dla movida ad Madrid di an Utànta. Al regìsta manciàṅ al l'à scrita quàt'r an prima quànd al lavuràva incóra par la cumpagnìa di telèfun Telefónica cuma impiegâ.
Al film 'l è stâ girâ in 16 mm e pò ślungâ a 35 par vgnir fóra in di cinéma.
Sunt
La Pepi (Carmen Maura) l'è na śuvnòta ad Madrid ch'la sà al fat suo e ch'la viṿ da par lē. Na sira, méntar l'è drē a tacàr dal figurìni ad Superman in sal sò àlbum, la sènt sunàr al campanèl. 'L è 'n pulisiòt ch'l è vgnû a cà sua parchè da fóra 'l iva duciâ dal piànti ad marijuana in dal sò bśól. Chi lē la próa a far-al star bòṅ e sito śibénd-ag ad far-'g un buchèṅ in cambi, ma lò al n s cunténta minga e al la viulénta.
Arliàda par n avér piò la manéra ad véndar la sò prima vòlta, la Pepi la ciàma la sò amìga punk Bom (Olvido Gara) e al sò grup ad sunadōr (i Los Bomitonis) par dar-ag śò par bèṅ e tōr-'s acsè la sò vindéta. Cla nòt lè 'l óm al i ciàpa ma a gh'è 'n śbali parchè a s trata dal fratèl śmèl dal pulisiòt.
Minga cunténta, la Pepi la trapèla quèl àtar: la dvénta amìga cun sò mujér, la timda e maśuchìsta Luci (Eva Siva), cun la scuśa 'd imparàr a far la maja, par pò purtàr-la via da sò marè ch'al la pìcia. Durànt la prima lesiòṅ a riva lè la Bom ch'la gh pisa adòs e lē la pèrd la tèsta par la viràgo, dvintànd la sò amànta e scapànd via sèg, par stablìr-'s a cà sua.
Pepi, Luci e Bom i s la gòdan pasànd al nòt a divertìr-'s in di lucài dla muvida. Durànt un cuncèrt, in dua la Bom la canta Murciana La Marrana (Mursiàna La Rója), a gh'è 'n śōg a prèmi par 'l óm ch'al gh'à 'l uśèl più grôs ciamâ "Eresiòṅ generàli". Al vinsidōr al pōl pò far quél ch'al vōl e a sucéd ch'al furtunâ, Moncho, al sarnìs pròpria la Luci par far-as far na pómpa.
In cal méntar la Pepi l'è custréta a catàr-'s un lavōr e la dvénta na scritōra ad reclàm par la televiśiòṅ, cuma qvéla dal bàmbuli ch'i gh'aṅ al marchéś o qvéla dal mudàndi “Ponte”, bòni par cambiàr 'l udōr dal scuréśi in parfùm e, se anvlupàdi par bèṅ, prònti par far divertìr cal dóni quànd i èṅ da par lōr.


text:
Limbiaa
Limbiaa (nom ufizial in italian: Limbiate) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza, in del territòri de la veggia Piev de Seves.
El paes el cunta 35 279 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12,4 km² e ona densità de 2 845 ab./km². El se troeuva al confin con la Provincia de Milan (Paderno Dugnan, Senagh, Solee).
El gh'ha vari frazion, trai quai troeuvom Ceresoeu, Mombell, Pinzan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Limbiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fantascienza
La fantascienza l'è on géner litterari indove el plott se svoeulg in d'on mond che l'è minga quell che gh'emm de bon — per esempi on mond futur, on mond alternativ tiraa foeura d'on univers parallel, on mond passaa (ch'el sia per via d'on viagg nel temp o per l'ipòtes che ghe sian staa in del passaa di civiltaa tecnològic alienn o desmentegaa)— o in del mond d'incoeu, però cont di element imprevist comè ona invenzion tutta noeuva, ona invasion vegnuda dal spazzi, etc. Anca se gh'hinn on bel poo d'element fingiuu, gh'han minga de vèssegh element contrari a la lògica o a la scienza, per esempi la magia o i ent legendari comè i vampir o i follett hinn minga de accettà, a menn che se ne daga ona spiegazion scientìfica. On ròbot l'andaria ben, on gòlem no.


text:
Profil cun Clea Filli-Baumberger
- Sonda, 7.2.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 7.2.2015, 9:03, RTR
«Nus giugain mintga di cun la vita»
La sala d'operaziun da l'Ospital chantunal a Cuira è daventada la segunda stiva da Clea Filli. Dapi passa 20 onns lavura ella là sco experta da tgira d'anestesia. Ella accumpogna e surveglia damai ils pazients durant inoperaziun. «Nus giugain adina cun la vita da noss pazients», di ella. Quai saja bain ina gronda responsabladad ma dentant daventà rutina. E per fortuna sajan era la gronda part da las operaziuns rutina e be qua e là datti cas, ch'ella prendia a chasa. «Quai èn lura surtut grevs cas suenter accidents.»
Clea Filli s'occupa dentant era cun art. L'art che ses bab Franz Baumberger ha laschà enavos suenter sia mort. Dentant, che quai è propi art, da quai n'èn betg tuts d'accord, surtut betg la scena d'art. Ina ierta difficila, sco ella conceda en l'emissiun Profil dal Radio Rumantsch.
Redacziun: Riccarda Mühleman


text:
Astronautica
L'astronautica l'è el brasc de l'ingegneria che la studia el mezz per andà in del spazzi. In alter paròll l'è la scienza che la studia i viagg spaziai
Ligamm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Agenzia Spaziala Europea (ESA: European Space Agency)[1]
- Agenzia Spaziala Italiana (ASI: Agenzia Spaziale Italiana)[2]
- Agenzia Spaziala Federala de la Russia (RKA: ФeдepaлbHoe kocMичeckoe areHTcTBo Poccии Federal'noe kosmičeskoe agentstvo Rossii, ciamada de tucc: Roskosmos)[3]
- Amministrazion Nazional de l'Aeronautica e del Spazzi (NASA: National Aeronautics and Space Administration) [4]


text:
Spóś
Al spóś (Libellula in italiàn) 'l è 'n insèt ch'al fà part dal gènar di Udunâ. Al nóm 'l è stâ sarnî par Carl Nilsson Linnaeus dit Linneo in dal 1758 faghénd-al derivàr da 'l latìn "libra" ch'a vōl dir balànsa par via dla sò manéra ad vulàr, cun gl'ali vèrti da 'l dū bandi.
Descrisiòṅ
Al spóś al gh'à na tèsta bèla granda, cun i òć ch'i métan insém sinquànta-mila ommatidi a 'l incìrca e di anténi curti asè. Al dū para 'd ali, ch'i s davśìnan dimóndi in lunghésa, dal vòlti i èṅ culuràdi e i gh parmétan ad vulàr in présia. La pansa, fata da ùndas pès, l'è lunga e sutìla. Anc s'al gh'à dal śampi, al spóś al n gira minga tant da spés.
Al gh'à na bóca par biasàr tuta sua: al làbar più bas al finìs cun dū pinsi ch'i èṅ druàdi par tgnir stric al magnàr, di insèt ciapâ a 'l vōl in dl'ària e in dl'àqua, anc p'r al fat ch'al n fà minga di stus quànd al s mōv.
Al spóś al fà i óṿ in dl'àqua e dòp i nàsan al neanidi ch'i madùran lè, magnànd quél ch'i càtan in c'l ambìnt lè, dal vòlti anc di pés pìcui druànd na ganàsa speciàla dita "mascra" ch'la s pōl ślargàr quànd a gh'è da culpìr. Dòp soquànt méś pasâ lè a crésar (da 'n an a tri o anc da piò), al ninfi i èṅ prònti a vulàr via, esénd dvintàdi grandi.
A Mòdna i spóś i s ciàman anc cavaòć o pavarèla, mènt'r in dal Mantṿàṅ i al ciàman spóś vért.


text:
Dialet bargajot
El Bargajòt l'è 'l dialet parlaa int la Val Bargaja in Sguissara. El dialet bargajot, suratüt quel de "Suraporta", l'è assee impurtant perchè l'è vün di dialet che scüsen de "puncc" intra i parlad insübregh (valtulines) e quij rumanc (puter).
Cuntegnüü
Aspet Generaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un trat cumünabel intra 'l Bargajot e 'l Rumanc l'è la "prepalatizzassiun" de la velar "ca" (e "ga") in "cja" (e "gja"), che pö l'è la carateristega prinzipala e püssee relevanta di parlad returumanegh (rumanc, ladin dulumitan, növ ladin - cadurin e nunes-, e furlan) e ch 'in di parlad insübregh al didincö l'è limitada ai sit püssee perifegh (un quai dialet verban, un quai dialet tesines e, per l'apunt, 'l bargajot). Per esempi:
Un olter trat cumünabel intra 'l Bargajot e 'l Rumanc l'è 'l mantegniment di cobi cunsunantegh latin "cl", "pl", "fl", "bl" che in asquas tüt i olter variant Insübregh inscambi hin devegnüü "cj", "p-", "fi/f-", "bi/b-" (a difarenza del talian induva hin devegnüü "ch", "pi", "fi", "bi" ). Un para d'esempi:
Pö gh'è anca 'l lessegh che in del Bargajot 'l sent de bun l'inflüenza marcada del Rumanc. Un para d'esempi bej sempliz:
Besogna mensiunà 'l plüraa che in del Bargajot, suratüt in di nom de dona, 'l sumeja a una via de mezz intra 'l Rumanc e l'Insübregh: el sumeja che in di secui passaa tücc e trii i lenguagg (Rumanc, Insübregh e Bargajot) gh'even l'inscì-ciamaa plüraa "sigmategh", ciuè 'l plüraa cun la "s", ma pö sia 'l Bargajot che tüt i olter parlad Insübregh han perdüü la "s", e l'Insübregh cumün, segunda i sò regul che vören la "a" a la fin de la parola dumà in poch plüraa, cuma per esempi el Prublema - i Prublema, l'Artista - i Artista, e.i.v. l'ha perdüü anca la "a" menter che'l Bargajot, grazia a la sua prussimedà geugrafega cunt el Rumanc l'ha mantegnüda. Un esempi:
In ültem besogna anca dì che una lengua l'è minga dumà quista u quela regula gramategala, quista u quela parola, ma anca e suratüt "müsegalidaa", "möd de dì", "cultüra", e.i.v., tant l'è vera che Bargajot e Engadines, quand ch'hin dree a parlà cadavün in la sua lengua, se cunprenden senza di gran prublema. Tant per dì 'l Baragjot de Suraporta l'è ben "püssee returumanegh" de l'Ampezan, de'l Cadurin, de'l Nunes, e, in fin di cünt, anca del Fassan, e inscì l'avaria la "pruteziun" del staa Talian, se la Val Bargaja la füdess in Italia, ma 'l sumeja che i Bargajot han scernii l'Italian, inscambi del Rumanc, cuma lengua leterala parchè la Val Bargaja l'ha inbrazzaa la Fee Prutestanta ben prest e alura inscì la s'è truvada una mota de predegadur Prutestant che scapaven, e ben in pressa, de l'Italia, e i medem han tacaa sü alura a predegà l'Evangel segunda i tes Prutestant in Talian, e inscì, già che la lengua de l'Evangel e de la gent "colta", la gent de Gesa, l'eva 'l Talian, i Bargajot han tolt la Lengua Taliana 'ma lengua leterala.
I mes de l'an[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sotaporta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Test[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un estrat de un test in Bargajot
L'istess Test chi de sura puspunüü in Insübregh (Milanes Volt):
Gniven föra de Malengh (Val Malengh - Valtulina), sgiò de sura 'l Pass de'l Müret. In del passà föra e sgiò, riaven föra a'l Malögia (Pass de'l Malögia - Maloja in Tudesch e Talian). La roba la tueven dij Turiani, che gh'even aj quij temp lá una butía propi denanz a la scöra. Per chela resun chí, nüjolter scular, di völt in utün, vedevum rià quij omen chí cunt sü la maja de lana e i bragh de velüü. De lí a un mument i prím gniven giamò föra de la butía cunt i sach cargaa sü. I pugiaven sgiò dedree al mür u in sü la bancheta denanz a la vedrina (de la butía). Speciaen che gniven föra anch ij olter. Saran staa un set u vot in tüt. Quij li de föra ciciaraven e rieven. Nüjolter bágáj avarium minga ris'ciaa de 'ndagh trop arent. Restavum in sü la nosta banda de'l stradun e vardavum. Gh'evum un puu de pagüra di chi omen chí. A la fin di cünt (in fin de la fera) feven rob ch'eren pruibíi, almanch par i Talian. Par i Sguissear, inscambi, "quel che nüm savevum (che faseva)" l'eva negot che l'avaría pudüü menà in fal.
La parabula del Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün òm veva düi fì.
E plü giuvan dgét con sè bap: “Pà, dam la mè pärt da roba!” E 'l lur sc'partìt i sè ben.
E pòch dì 'drè, cur ch'al plü giuvan vet tüt quant robaciä, al get davènt in ün päés lontän, e là 'l dissipàt la sè roba, menànd na vita desc'mesüräda.
E cur che 'l vet tüt fat andä, al nit 'na gran famina in quel päés, e 'l sc'comanzàt ä sentì la miseria.
Alura 'l get e 's metèt äl servisei pet ün da quij dal päés, ch'il mandàt int i sè fond ä cürä i porcc.
E 'l véss dgiüü güdgent da 's podè saziä da quel ch'a mangiävan i porcc; ma negün n'i an deva.
Ma, s'impensand pel se stess, al dget: "Quanti mersenari henn in la cà da mè bap gran bundiänza da pän, e gé i mör da fam!
I 'm voi levä e andä ter mè bap, e ei dgerà: Mè pari, i ha pacää contra 'l Sel e dinänt a té;
E i no son plü degn d'esser nomää tè fì; tràtam pür sc'cu ün di tè mersenari"
A 's levàt, dunch, e nit ter sè bap; e niand, ene da luncc, sè bap la vdèt, e 'n vet cumpasciun, e 'j curand incunter, ä s'è bütat äl sè col e l'ha büciat.
Ma 'l fì dget: "Mè bap, i ha pacää contra 'l Sel e dinänt a té; e i no son plü degn d'esser nomää tè fì"
E 'l bap dget con i sò fämej: "Portè 'l plü bel vasc'tii e l'äl trädge ent, e metèj ün änèl äl sè det, e de lan scärpa ai sè pè
E menàm l'avdèl grass, e mäzzàl, e 'l mangiàm fasgiand bela vita
Perchè ca quest mè fì l'era mort e l'è risüscitää; l'era perz, e l'è trovää"; e i scomanzätan ä stä älégher.
El plü vej di sè fì era fó i cämp, e 's retürnand e niand ver la cäsa, el sentit i son e i cänt.
E clamand ün di famej, al dumandat cur ch'l'era.
E quest el dget: "L'è nii tè frää, e tè bap ha mazzää l'avdèl grass, perchè ca 'l l'ha trovää sän e frisc"
Ma 'l ciapat la rabia, e no volet andà ent; e 'l sè bap, niand fora, a 'l pregat d'andà ent.
Ma 'l respondet e 'l dget con sè bap: "Vé, i ta servi tänci an e mai i no ha mancää äi tè cumand; e tütüna tü no m'hai dacc ün cävret da fà bela vita con i mè amigh
Ma dalunga ca quest tè fì, ch'ha fat andä la sè roba con sc'lètan femna, è nii, tüt i ha mazzää l'avdèl grass"
E 'l bap el dget: "Mè fänsc, tü è adüna pet gé, e tüt la mè roba è tiö;
Ma a 's nit fä bela vita, e stä älegher, perchè aquest tè frää era mort ma l'è risüscitää; l'era perz ma l'è trovää"
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, 1853, pag. 42
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dich donca ca int i temp dal prim re da Cipri, incura ca Goffredo da Bugliun al veva già ciapää la Tera Santa, l'è sücess ca üna sciura da la Guascogna l'è andacia ä fä ün pelegrinagg fin ä la Tomba dal Signur. Int al tornä indree, incura ch'l'è giüda riväda ä Cipri, la s'è imbatüda in certi balossun ch'i j'han facc gran vargogna e vilania. E lee, 'sta dona, la nu 's podeva dä ben; l'ha pansää d'andä dal re e 'j fä lan sè lamentänza. Ma varün i j'han dicc ca la fadiga la füss pardüda, perchè ca 'l re l'era ün om vil e da nagot, ca impè ga gastigä lan ofesa facia äi ältar, a s'an lasciäva fä a lü stess tücc i dì üna per sciort, cunt üna viltà ca l'era propi üna gran vargogna; da maniera ca tücc quei ch'i la vevan ciapäda sü, i j'han fagevan varüna pel svargognää, e inscìa i la sfogävan. Incura ca la sciura l'ha santii quel là, l'ha pers tüt la sparänza da 's pudé vandicä. L'ha però pansää pe 's vandicä ün poo dal sè dolür, da mordar ün zichetin 'stü misarabal re. Scichè lee a j'è andacia danänz bragiand e la diss: "Sciur re, i nü sün mia gnida chilò in la tè prasenza pel la sparänza ch'i abia da gnì vandicäda da l'afrünt ca m'è stacc facc, ma i 't voless soma pragä ca tì 'm digess, pè 'm sodisfä ün poo, cüsa ca tì ti fa ä süfrì i afrünt ch'i ha santii ä dì ch'i 't fan ä tì, e 'nscìa i 'mprendarà forsa da tì ä süfrì cün pazienza la vargogna ch'i m'han facc, ca Dio sa s'i 't la regalass gügient, soma ch'i podess, già ca tì ti lan sa tödel sü inscì ben"
Al re, ca infin in issa l'era stacc indülent e paltrun, l'è giüü 'ncusa ca 's dassdass sü dal son; l'ha scümanzää cün l'afrünt ch'i vevan facc ä 'sta dona, e n'ha facc gran vandeta. E pö, da là inänz, tücc quei ch'i fagevan vargota cüntar l'onür da la sè cürona a i parsaguitäva quant ca 'l podeva.
Giovanni Papanti, parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 631-632
Ligàm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tre par el mund, Racunt de Luigi Giacometti
- La dona con tre gamba, Racunt de Luigi Giacometti
- Tre puesia de Luigi Giacometti
- Articui in bregajot
- Test in bregajott
- Diziunari bregajot
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luigi Giacometti, Elementi per una grammatica del dialetto bregagliotto di Sopraporta - Menghini (Poschiavo)
- Bianconi, S. (1998). Plurilinguismo in Val Bregaglia. Locarno, Dadò
- Stampa, G.A. (1934). Der Dialekt des Bergell. Aarau, Sauerländer
- Ueila!
- Intarvista cunt el Patrick Giovanoli de la redaziun de'l Ueila!


text:
Dialett milanes
El milanes (cognossuu anca in manera informal come meneghin) a l'è ona variant ocidental del lombard.
Parlada in de la città de Milan e in del sò circondari (che a segonda di valutazzion el pò tirà denter domà la provincia de Milan o tutt la zona de l'inscì-ciamaa "insubregh"), a l'è consideraa vuna di variant pussee de prestisg de la lengua lombarda, soratutt in de la banda ocidental.
La variant de Milan la gh'ha 'vuu (e la gh'ha anca adess) ona grossa letteradura, on bell poo de studi lenguistegh e gramaticai e ona produzzion scrivuda che la va inanz anca al dì d'incoeu. La soa grafia l'è regolada del Circol Filologich Milanes.
Cuntegnüü
- 1 Distribuzzion geografega
- 2 Variant locai
- 3 Evoluzion del Milanes in di secol
- 4 Ortografia
- 5 Ona comparazion cont el Talian
- 6 Ona comparazion cont el Frances
- 7 Test d'esempi
- 8 Esempi de comparazion tra vari ortografii
- 9 Proverbi milanes
- 10 Pussee important scrittor e poeta in Milanes
- 11 Vos correlaa
- 12 Ligamm de foeura
Distribuzzion geografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storicament, con "milanes" se intend el compless de variant lombard parlaa in del territori de Milan, in de la Brianza, in del Varesott e in del Lecches.
A slargà ancamò pussee el camp, a poeudom dì che hinn variant del milanes anca el comasch e i sò variant laghee, el valsasnatt, el ciavennasch, el mendrisiott, el luganes, l'olt noares e 'l verbanes.
A bon cunt, al dì d'incoeu l'è dree a vengg ona vision pussee "streccia" del termen milanes, che donca saria apena quell de Milan e di paes de la provincia pussee vesin, e che 'l se destaccaria de olter variant lombard ocidentai tant 'me el brianzoeu, el bustocch-legnanes, el tesines e via inscì.
Variant locai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come che 'l dis el nomm, el center lenguistegh de quella parlada chì a l'è la città de Milan. A Milan se desviluppen tucc i caratter principai e i evoluzzion (fonetegh, morfologegh, lessicai) che poeu se spanteghen anca in del rest de la provincia e de la zona lenguistega milanesa. Foeura de la città, e poeudom vedè quei variant chì:
- Dialett brianzoeu, parlaa pu o manch in tra el Lamber a ovest, l'Adda a est, e che 'l riva fina a Lecch a nord e on poo pussee de sora a la Martesana a sud.
- Dialett milanes ocidental, parlaa in de la zona in tra Corbetta e Magenta a sud, e Cugionn e Turbigh a nord.
- Dialett bustocch-legnanes, che 'l quatta on post particolar dent ai dialett del lombard.
- Dialett varesott, parlaa in de la provincia de Vares.
- Dialett comasch, parlaa intorna a Comm e 'l la part bassa del sò Lagh, in del Mendrisiott e in del Luganes.
- Dialett verbanes, parlaa intorna a la sponda del lagh Magior, e che 'l tira denter i dialett de Verbania e de Locarn.
- Dialett olt noares, parlaa a nord de Borbanee fina a Verbania.
- Dialett milanes setentrional, parlaa a nord de Milan, a ovest de Monscia e a sud de Comm.
- Dialett milanes meridional, parlaa in tra Biegrass e la zona de Binasch.
Di variant milanes a vegnen parlaa anca in de la Provincia de Noara (Arona e Castellett) e in quella de Pavia (Casoraa, Landrian...). Inoltra la parlada milanesa la infulenza fortament anca i dialett urban de Belinzona, Noara, Lod, Pavia, Sondri, Morbegn, Ciavenna e, de là, anca di center minor tant 'me Tiran o Biasca. La koinè tesinesa, che l'è basada in sui dialett luganes e belinzones, donca el gh'ha anca denter on fond milanes.
I diferenz in tra i vari dialett de tipo milanes hinn soratutt de tipo fonetegh e, in minima part, de tipo lessical.
Tradizzionalment, i dialett parlaa in de la provincia de Milan vegnen ciamaa arios, quei pussee a nord anmò inveci bositt. Semper tradizzionalment se cunta su che in de la città de Milan el dialett el cambia on poo a segonda di rioni: defatt, a segonda de la zona, el parlà de la gent el ciappava di tratt de la parlada de quei che vegniven d'infoeura.
A bon cunt, in quell articol chì a parlaremm domà de la variant de Milan e de la soa provincia.
Esempi d'on dialett arios: el corbettin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Corbetta l'è on paes che 'l se troeuva a ovest de Milan, in de la zona del Magentin, minga lontan del Tisin. I dialett de quei band i gh'hann di carateristegh in comun cont i parlà bositt, novares e paves.
Vedemm on quai esempi de diferenz fonetegh in tra el dialett de Milan e quell de Corbetta:
- Presenza de la vocal [o] in posizion tonega
- BOTTON: milanes [bu'tũ] = corbettin [bu'toŋ]
- VOTT: mil. [vɔt] = corb. [vot]
- DONNA: mil. ['dɔna] = corb. ['dona]
- Parnonzia in A de tanti E atonegh e di monosilleb:
- EL: mil. [ɛl] = corb. [al]
- VIALTER: [vi'aːlter] = corb. [vi'ɔːltar]
- Parnonzia in I de tanti E atonegh:
- VEGNÌ: mil. [ve'ɲi] = corb. [vi'ɲi]
- DESSEDÀSS: mil. [dese'das] = corb. [dise'das]
- CORBETTIN: mil. [kurbe'tĩ] = corb. [kurbi'tiŋ]
- Parnonzia diferenta de la desinenza de l'imperfett indicativ de la prima coniugazion:
- mil. tì te andavet = corb. tì te andevet (parnonzia: [ti ta an'dea])
- El particippi passaa de vess, stà, andà, fà e dà el gh'ha ona forma pussee arcaica:
- mil. staa = corb. stai.
- mil. andaa = corb. andai.
- mil. faa = corb. fai.
- mil. daa = corb. dai.
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta mettom el confront in tra la varietà de Milan e quei de:
- el Cason, paes in de la zona del Magentin
- Legnan, in de l'Olt Milanes
Evoluzion del Milanes in di secol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Milanes del dì d'incoeu el gh'ha di caratteristigh che gh'era minga in de la parlada di temp adree. Tra el XVIII e 'l XX secol gh'è staa on poo de trasformazion in de la parlada e in de la fonetiga:
- L'ortografia di paroll 'me olter, volt e via inscì l'è mudada in alter, alt (cont ona A che l'è minga proppi quella italiana, ma l'è gnanca pù la Ò averta d'on temp, che la se conserva anmò in di parlad arios).
- L'è sparii, prima che in di alter dialett del Lombard, el passaa remott (giamò a la fin del Settcent).
- La negazion l'è vegnuda domà post-verbal, menter anmò per tutt el Vottcent (almanch in del Milanes letterari) l'esisteva anca quella pre-verbal.
- Milanes antigh: Quella robba chì no la me pias.
- Milanes moderno: Quella robba chì la me pias nò/minga.
- La prima persona singolar de l'imperfett on temp la podeva finì anca in -a, menter al dì d'incoeu la finiss domà in -i (segond el Cherubin, quella forma chì l'era pussee brianzoeula).
- Mì credevi/credeva => mì credevi.
- Ona quai parola la s'è italianizzada:
- becchee => becchee/macellar.
- scrivuu => scritt.
- sgenee => genar.
- fevree => febrar.
- mettuu => miss.
- On poo de paroll che gh'aveven el rotacismo hinn tornaa a la L, come 'l giamò citaa scoeura => scola.
- La Z che gh'era in d'ona quai parola la s'è mudada in C (Franzesch => Francesch; Verzei => Vercei).
- Hinn sparii i sonn /ts/ e /dz/ (giamò in temp lontan).
- El sonn /o/ l'ha resistuu almanch fina a la segonda mità del Vottcent.
- In la pupart di cas, l'è sparii quell plural metafonetigh che gh'era, per esempi, per i aggettiv/pronomm possessiv:
- quist => quest.
- quii => quei.
- cavii => cavei.
- Tanti paroll che gh'aveven el sonn /ø/ l'hann mudaa in /ɔ/:
- oeuli => oli.
- scoeura => scola.
- El grupp latin -CT, che in la pupart di dialett lombard l'è vegnuu CC, in d'on quai cas in Milanes l'è vegnuu TT, per influenza de l'Italian:
- nocc => nott.
- lacc => latt.
- lecc => lett.
- Vecciabbia => Vettabbia.
- tecc => tecc (per minga sconfondes cont i tett).
- tucc => tucc/tutti.
- El condizional present el gh'aveva anca la terminazion in v:
- el saravv => el sariss/saria.
- In de la lengua poetiga esisteven di formi alternativ per el present del verb podè:
- mì podi = mì poss.
- numm podom = numm pomm.
- lor poden = lor ponn.
- L'esisteva la forma de cortesia vù (different del pronomm vialter), che al dì d'incoeu l'è sostituii de lù/lee.
- Ona quai parolla, anca sotta l'influenza de l'Italian, l'ha mudaa la soa desinenza in -Ô in -OR. Al dì d'incoeu el resist domà resgiô:
- pescô => pescador.
- lavô => lavor.
Ortografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In part a causa del status minga offizial del Milanes, pussee convenzion ortografegh hinn staa sviluppaa.
La pussee veggia anmò in us, e probabilment la pussee largament doperada, l'è la convenzion adottada de tucc i grand scrittor de la letteratura milanesa, di quai el pussee famos l'è 'l Carlo Porta. L'è tipich de chest sistema el trigraf oeu o œu, significant /ö/, come in Frances. El graf o ammett domà i lettur /ò/ o /u/, come in Occitan. El sòn /ó/ l'esist nò in del Milanés d'incoeu: questa trasformazion fonetega la par avègh avuu loeugh a l'inizzi del secol XIX (vardee: G.Sanga: ). A 'l se pò trovà anmò el son /ó/ in di paes arent a Milan, per paroll 'me quejcóss, vólt, ólter, ó, o per i verb che finissen per "oo", come presempi soo, gh'hoo, e quij al futur come ciaparoo, vidaroo,...
Quella ortografia chì l'è stada contestada e desminuida soratutt a partì de la segonda metà del XX secol, e l'ha perduu semper pussee de terren. Al dì d'incoeu esisten anca di convenzion fonetegh che se vesinen pussee a l'ortografia tesinesa e, in sostanza, al modell de prononzia de l'italian.
Ona comparazion cont el Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è inscì tant differenz intra'l Milanes e 'l Talian standard che i duu hin dur de paragonà. A bon cunt, la comparazion l'è fada natural per el fatt che i parlant Milanes hinn anca parlant Italian.
- El Milanes el gh'ha pussee vocaj del Talian: ö, ü, e a hinn present. Asca, el gh'è l'opposizion de quantitaa vocalega: parlà (infinitiv) l'è different de parlaa (participi). De manera analoga, pass e paas hinn different. Quella caratteristega chì l'è stressada a fond in de l'ortografia unificada.
- Al contrari del Talian, i paroll Milanes derivaa del Latin, perden la vocal final, (a manch che la parolla la finissa in "a")
- Pont, mur, dur, fosch Vs Talian Ponte, muro, duro, scuro.
- Lunna, roeuda, dura Vs Talian Luna, ruota, dura.
- I pronòmm soggett Milanes deriven generalment del dativ o del accusativ Latin, quand in Talian del nominativ. (E.g. "mi" - che l'è accusativ o dativ in Talian - in Milanes pò vess anca nominativ).
- Generalment la pronominalizzazion del soggett l'è obbligatòria, però questa caratteristega l'è dree a perdes sòtta la pression sintattega del Talian. La resist però a la 2a e 3a persona singular:
- te set (fr. tu es, it. sei )
- ti te set (fr. toi tu es, it. tu sei)
- La negazion l'è pòst-verbal (gh'è però de regordà che in de la forma scritta questa chì a l'è ona mudazion putòst recenta, del princippi del XIX secol, vist che despess el Carl Porta in di sò poesii el gh'eva anca la negazion pre-verbal):
- Te seet minga/nò (fr. tu n'est pas, eng. you are not, it. non sei, dt. du bist nicht)
- Mi a soo minga/nò (fr. je ne sais pas, eng. arch. I know not, it. non so, dt. Ich weiß nicht)
- El Gerundiv 'l ghe nò:
- Son dree a scriv (Talian: sto scrivendo)
- L'è dree a vegnì (Talian: sta venendo)
- La formazion del plural l'è sigmatega e nò vocalega come in Talian
- Tant paròll derivaa del Latin, vegnen del Tard Latin e hin different de quij Talian, per esempi:
- Sidell Vs. Secchio
- Serc Vs Cerchio
Ona comparazion cont el Frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vun di loeugh comun pussee diffus sora el Milanes a l'è quell del sò vess compagn del Frances, a causa di dominazion forestée d'Oltralp a Milan. 'Sta opinion l'è diffonduda anca perchè gh'è di paròll simel (come coeur = cœur; ò bloeu = bleu) e di sòn inguaj (come la oeu che l'è compagna de la eu francesa, ò anca la u, che l'è parnonziada a l'istessa manera anca in Francia).
Ma st'opinion chì a l'è sbagliada: prima de tutt, i dominazion frances de Milan (la prima in del Rinasciment; la segonda sòtta Napoleon) a hinn staa tròpp curt per avè poduu influenzà in manera inscì permanenta come se cred comunement el dialett milanes. Poeu, ovviament gh'è di paròll milanes de origin francesa, ma per la maggior part a hinn quij neologismi (compagn de armoar, giambòn, mersì...) che hinn comun anca a tanti alter lengov (anca l'Italian) e che gh'hann de vess recondòtt al period in del qual el Frances a l'eva la lengoa de la coltura e de la diplomazia, la lengoa che tucc i òmen cont ona certa istruzion e importanza gh'aveven de conoss e de parlà: a l'è staa inevitabil che on poo di paròll sien entraa in del parlà de ògni dì.
A propòsit de quest loeugh comun la gh'era ona filastròcca che la parlava d'on turista frances che a Milan el s'era trovaa a parlà cont on ortolan che 'l vendeva di nos:
- Frances: Comment s'appelent-ils? (come se ciamen?)
- Milanes: Se pelen nò, se schiscen
- Frances: Comment? (come?)
- Milanes: Coi man, coi pee, come te voeuret!
- Frances: Je ne comprends pas... (capissi minga...)
- Milanes: Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!
In tucc i cas, la vegn chì propòsta ona tabella de comparazion tra Latin, Frances, Milanes e Italian:
Se pò vedè donca come el Milanes, ma inscì tutta la lengua lombarda, el faga part minga del sistema lenguistich frances ò de quell italian: de fatt el Milanes e 'l gh'ha sì di caratteristich de tucc e duu i sistema, ma quest el succed anca cont alter lengov neolatinn. Se pò dì che 'l Lombard, e tutt i alter lengov gallo-italich sien di lengov a cavall tra i parlad italian e frances, a confin traj dò arei geografich, e che questa situazion de confin l'abbia portaa di caratteristich sia intermedi che originaj.
Test d'esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la Bibia, Luca 2, 1-7 (Version ingles: http://www.gnpcb.org/esv/search/?q=luke+2)
A podii chest test registraa per on parlant nativ Italian de Milan
Ortografia originala (asquas l'istess che la classica)
2:1 In chi dì là, on decrett de Céser Augùst l'ordinava che se fasess on censiment de tutta la terra. 2 Sto primm censiment l'è staa faa quand Quirini l'era governador de la Siria. 3 Tucc andaven a fass registrà, ciaschedun in la soa città. 4 Anca Giusepp, che l'era de la cà e de la famiglia de David, da la città de Nazareth e da la Galilea l'è andaa sù in Giudea a la città de David, ciamada Betlemm, 5 per fass registrà insèma a Maria, soa sposa, che l'era incinta. 6 Ben, pròppi intanta che se trovaven in quell sit, s'hinn compii per lee i dì de partorì. 7 L'ha mettuu al mond el sò primm, l'ha faa sù in di fass e l'ha miss giò in d'ona gruppia perchè gh'era minga de post per lor in la locanda. (Circolo Filologico Milanese, I Quatter Vangeli de Mattee, March, Luca e Gioann in dialett milanes, Milan 1995)
Ortografia unificada
2:1 In chi dí lá, un decrètt de Céser August l urdinava che se fasèss un censiméent de tüta la tèra. 2 Stu primm censiméent l è staa faa quaant Quirini l éra guvernaduur de la Siria. 3 Tücc andaven a fass registrá, ciaschedün in la súa citá. 4 Anca Giüsèpp, che l éra de la cá e de la famíglia de Davit, da la citá de Názareth e da la Galiléa l è andaa sü in Giüdéa a la citá de Davit, ciamada Betlèmm, 5 per fass registrá insèma a María, súa spusa, che l'éra incinta. 6 Bén, pròpi intanta che se truvaven in quèll siit, s'inn cumpii per lée i dí de parturí. 7 L'a mettüü al muunt el sò primm, l a faa sü in di fass e l a miss giò in d'una grüppia perchè gh'éra minga de pòst per luur in la lucanda.
Esempi de comparazion tra vari ortografii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò anca comparà l'ortografia classica, l'ortografìa Hull e quella insubriga unificada (voeuna di ortografii doperaa 'me standard in quella Wikipedia chì) in quest test del Tommas Gross (La fuggitiva):
Original (ortografia classica):[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera settada in terra col coo in man,
e i gombed sui genœucc: me ziffolava
el vent in di cavij: demaneman
che vegneva on quaj bôff, el me portava
comè ona vôs che vegneva de lontan;
la me pariva la soa vôs, alzava
i œucc, guardava intorna: ma l'è nott,
l'è senza luna e no se ved nagott.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissun rispond, [...]
[2]
Etimològica (Geoffrey Hull)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'era setada en tèrra, col cau en maun,
e egl gombed sugl genuogl: me zifolava
el vent ent egl cavegl: demanamaun
che vegneiva un quagl bof, el me portava
come una voux che vegna de lontaun:
ella me pareiva la soa voux, alzava
egl uogl, guardava entorna: ma el es nuoit,
el es senza luna, e no se ved negot.
Clame. Pedrin! Pedrin!. Neissun respond.
Ortografia insubriga unificada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera setada in tera cul coo in man,
e i gumbed süi genögg: me zifulava
el vent in di cavii: demaneman
che vegneva un quai buf, el me purtava
cumè una vus che vegneva de luntan;
la me pariva la sua vus, alzava
i ögg, guardava inturna; ma l'è not,
l'è senza lüna e nu se ved nagot.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissün rispund, [...]
Trascrizion IPA[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'se:ra se'tadan 'tɛra ku'lkuː 'in mãː,
'ei 'gumbet 'syj d͡ʒe'nøt͡ʃ mesifu'la:va
'el vẽ:t indika'viː; demane'mãː
'ke ve'ɲe:van kwaj'buf, 'elme pu'rta:va
ku'mɛ na'vuːs keve'ɲe:va deluntãː;
lamepa'ri:va la'sua vuːs, a'lsa:va
i øt͡ʃ, gwa'rda:va i'ntuːrna malɛ'nɔt,
'lɜ 'sẽːnsa 'lyna 'e nuse'veːt na'gɔt
't͡ʃami pe'drĩː, pe'drĩn, nisỹː ri'spuːnt...
Proverbi milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'erba di alter l'è semper la pussee bòna.
- El Signor prima je fa e poeu je combina.
- La bocca l'è minga stracca se la sa nò de vacca.
- Te seet andaa a scoeura de giovedì.
- Voeuja de lavorà saltom addòss che mì me spòsti.
- Zucca e melon a la soa stagion.
- Quand gh'è scappaa el porscell, sarren el stabiell.
- Gatta inguantada la ciappa minga i ratt.
- In agost el Sô el va in del bosch.
- Offelee, fa el tò mestee!
- L'aqua l'ha faa i oeuv, el gh'ha inscì de pioeuv.
- Te gh'eet l'oeugg pussee grand del boeucc.
- A Milan i moron fann l'uga
Pussee important scrittor e poeta in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lancin Curt (1460-1512)
- Fabi Vares (Vares, 1570 - Milan, 1630)
- Carlo Maria Magg (Milan, 1630-1699)
- Carl'Antoni Tanz (Milan, 1710-1762)
- Domenegh Balestree (Milan, 1710-1780)
- Giusepp Parin (Bosis, 1729 - Milan, 1799)
- Carlo Porta (Milan, 1775-1821)
- Francesch Cherubin (Milan, 1789 - Massaja, 1851)
- Tommas Gross (Bellan, 1790 - Milan, 1853)
- Cletto Arrighi (Milan, 1828-1906)
- Emilio De Marchi (Milan, 1851-1901)
- Gaitan Crespi (Bust Grand, 1852 - Milan, 1913)
- Carlo Bertolazz (Rivoeulta d'Adda, 1870 - Milan, 1916)
- Delio Tessa (Milan, 1886-1939)
- Franco Loi (Genova, 1930-...)
- Dario Fo (Sangian, 1926 - Milan, 2016)
Pussee important cantant e composidor in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alfredo Bracchi (Milan, 1897-1976), composidor.
- Giovanni D'Anzi (Milan, 1906 - Santa Margherita Ligure, 1974), cantant e composidor.
- Fiorenzo Carpi (Milan, 1918 - Roma, 1997), composidor.
- Enzo Jannacci (Milan, 1935 - Milan, 2013), cantant e composidor.
- Nanni Svampa (Milan, 1938), cantant e composidor.
- Walter Valdi (Cavenagh, 1930 - Milan, 2003), cantant e composidor.
- Nino Rossi (Milan, 1923-1997), cantant e composidor.
- Dario Fo (Sangian, 1926- Milan, 2016), composidor e ai volt anca cantant.
- Gianni Magni (Milan, 1941-1992), cantant e composidor.
- Walter Di Gemma (Milan, 10 Genar 1968), cantant e composidor.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Lombard occidental
- Milanes arios
- Dialett brianzoeu
- Milan
- Litteradura milanesa
- Dialett lodesan
- Dialett paves-vogheres
- Dialett varesott
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il vangelo di San Matteo volgarizzato in dialetto milanese, a cura de Antoni Picozz, Londra, 1859.
- Carlo Salvioni, Fonetica del dialetto moderno della città di Milano, ed. Loescher, Turin, 1884
- I proverbi milanesi raccolti, ordinati e spiegati per cura di Eugenio Restelli coll'aggiunta delle frasi e de' modi di dire più in uso nel dialetto milanese, Milan, 1885
- El Dragh Bloeu - Division per la Lengua
- milanofree.it
- milanometropoli.com
- proloco-fagnanoolona.org
- la canzon milanesa
- Milanesiabella (Antologia de litteradura milanesa)
- I Maltrainsema (Musiga de la tradizion popolar in Milanes
- Accademia del dialett milanes - Sciroeu de Milan
- Circolo Filologico Milanese
- Ona serie de poesii in Milanes
- Alter informazion sora el Milanes
- Giovanni Raiberti, L'arte poetica di Quinto Orazio Flacco esposta in dialetto milanese, Milan, 1836
- L'Inferno di Dante esposto in dialetto milanese da Francesco Candiani, Milan, 1860
- A propòset del dialett de Cugiònn
- Dizionari del dialett de Cassan
- Poesii in del dialett de Cassan
- Proverbi de la Bassa milanesa


text:
Valsot ha duos fracziuns: Ramosch (Ramosch, Vnà e Seraplana) e Tschlin (Tschlin, Strada e Martina).
Il s-chalin primar es illa chasa da scoula a Ramosch. Il s-chalin ot es illa chasa da scoula a Strada. Interessant es cha'l s-chalin ot a Strada es illa listessa chasa sco la scoulina. La scoulina ha da la vart süd ün bel üert per ir dadoura a giovar ed il s-chalin ot ha da la vart nord üna plazza da posa, da ballapè ed üna plazza surtratta cun tartan. La gronda part dals scolars e da las scolaras vain culla posta a scoula.
La 9avla classa s-chaffischa üna pagina d’internet per la scoula
Dürant l’eivna da proget dal s-chalin ot ha la 9avla classa s-chaffi üna pagina d’internet.
Da crear il logo ha douvrà daplü d’ün di. I dà differents templates da paginas d’internet - quai es sco üna mascra d'üna website. Nus vain prouvà sün placats cun differents templates da chattar la megldra soluziun per nossa scoula.
Uossa vezzaivat il resultat…
Di da sport, movimaint e gös per uffants da scoulina fin 9avla classa.
La scoula da Valsot, da la scoulina fin la 9avla classa, ha fat ün di da sport, movimaint e gös. Las gruppas masdadas han das-chü far blers differents posts. Davo la rangaziun e davo avair fat la fotografia cun tuot ils scolars e tuot las scolaras da Valsot haja dat ün fich bun giantar cumünaivel. Ils scolars e las scolaras dal s-chalin ot, ils genituors e la magistraglia han güdà ad organisar e preparar. Ils raps chi sun gnüts insembel quel di vaina douvrà per finanziar il viadi cul velo giò Garda.


text:
Isul Ioni
I Isul Ioni o Ionich (Iόvιa vnσιά/Iónia nēsiá in grech mudernu; Ἰόvιoι Nῆσoι/Iónioi Nêsoi in grech antich; Isole Ionie in Italian) hin un arcipelagh grech del Mar Ioni, che 'l cumprend set isul principal e vari isul püssee piscininn. I isul magiur hin Cefalonia, Itaca, Zant (o Zacint), Curfü, Leucad (o Santa Maura), Cerigh (o Citera) e Pass. I set isul hin ciamaa anca Eptanes. Tra i isul minur gh'è Meganissi, Antipass, Cerigot ed Elafónēsos. Quela di Isul Ioni l'è anca vöna di dudes regiun aministrativ grech, e la sua capital l'è Curfü.


text:
Gland (VD)
Gland a l'è un cumün svizzer del distret de Nyon, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 11605 abitant.
El cumün de Gland al se tröva a una altitüden de 32 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Begnins, Dully, Luins, Nernier (FR-74), Prangins, Vich, Yvoire (FR-74).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cità de Gland, sit ufizial
- The Toblerone Trail
- Germain Hausmann: Gland in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Vincenzo Gioberti
El Vincenzo Gioberti (Turin, 1801 - Paris, 1852) l'è staa on prett, politigh e filosof.
L'è staa faa prett in del 1825 e 'l s'è miss con la Giovine Italia e in del 1833 l'è scappaa in Francia per scampà ona repression. Dopo che 'l s'è slontanaa del Mazzini, in del 1843 l'ha scritt giò el liber Del primato morale degli Italiani (del primatt moral di Italian). Lù el sostegneva che l'Italia, inveci de ona repubbliga centralizzada, la gh'eva de vess ona federazion sotta la guida del Papa.
L'è staa president del Consili del Regn de Sardegna in di agn 1848-1849, ma l'è minga riessii a tirà foeura ona politiga ben ciara. Dopo de la sconfitta de Novara, el s'è retiraa in Francia.


text:
Televisiån
Artéccol in dialatt bulgnais
La televisiån (parôla nôva ch'la vén dal grîg par "visiån luntèna") l'è ón dî mèz ed comunicaziån pió cgnossó e pió druvè int'al månd, ch'l è la trasmisiån e la difusiån luntèni d'imâgin e 'd són. L'è ón dî mèz ed comunicaziån ed mâsa. All'è stä invantä in dal 1925 a Lòndra, da John Logie Baird.
Considerè l'evoluziån d'la râdio, ch'la psêva trasmétter såul dî són, l'è stè strolghè par tant bâl d inventûr in di mondi 'd pajîs, prémma par l'esêrcit e pô i l'àn spargujè anch' a la zänt sóbbit dåpp la fén d'la secånda guèra mundièl.
Sénd ch'l è fâzil da druvèr e ch'la cåssta anch pôc, l'è stè druvè anch dai giurnalésst e däl staziån radio e anch par trasmétter tànt fôrm ed divertimänt, cme dî film, dî telefilm e varietè bän cgnossó.
Cme la funziånna[modifica | mudéfica la surzéia]
Mänter che pr'al sån as psêva druvèr la téttnica d'la radio, par riprànnder as avéva da druvèr däl nôvi soluziån. I strulghénn ed trasmétter såura un schermo däli imâgin eletrònichi ripraisi par 'na telecamera e 'd trasmétteri pr'äli ånnd d'la radio.


text:
Sangian
Sangian (nom ufizial in italian: Sangiano) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 526 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 2 km² e 'na densità de 763 ab./km².
Sangian l'è on paes situaa arent al Lagh Maggior (anca se minga in su la còsta), arent a Leggiun, comun del qual l'è staa ona frazion tra el 1927 e 'l 1963. A Sangian l'è nassuu el Premi Nobel de la Letteratura Dario Fo (24 marz del 1927), oltra che la mamma del Nanni Svampa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sangian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Neunkirchen
Neunkirchen el pöl vìga chèsti significàcc:
- Neunkirchen, cümü del circondàre de Neckar-Odenwald, Baden-Württemberg;
- Neunkirchen am Brand, cümü del circondàre de Forchheim, Baviera;
- Neunkirchen am Sand, cümü del circondàre de Nürnberger Land, Baviera;
- Neunkirchen, cümü del circondàre de Miltenberg, Baviera;
- Neunkirchen, cümü del circondàre de Siegen-Wittgenstein, Nord Reno-Westfalia
- Neunkirchen, cümü del circondàre de Bernkastel-Wittlich, Renània-Palatinàto;
- Neunkirchen am Potzberg, cümü del circondàre de Kusel, Renània-Palatinàto;
- Neunkirchen, cümü del circondàre de Westerwaldkreis, Renània-Palatinàto;
- Neunkirchen, citadìna del Saarland.


text:
Incubus
Incubus l'è un film American horror dal 1965 diret da Leslie Stevens
L'è stài cumpletamènt giràd in Esperanto e l’è vün di primìsim del gener. El resgista Leslie Stevens dìs che l’ha vursüd l’Esperanto per creà püsè suspence in del film. [1]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia la par da gnènt, ma l'è nò insì, perchè la cünta del diàul che'l cerca de tentà el suldà Marc. El diàul el s'inamùra de Marc e, a la fìn, el bèn e l'amùr i vènsun cuntra el màl.
El film l'è pièn de suspence. El regista par che'l gh'eva l'idea de vurì un püblic esperantista in tütt el mund.


text:
Castellane
Castellane (Castelana 'n ucità) l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù e del circondàre (arrondissement) omònim. La fà part del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa.
El g'ha 'na popolasiù de 1 565 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 117,79 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 639 méter a 'na altèsa màsima de 1761 méter s.l.m.
A leèl türìstich la g'ha 'na sèrta 'mportànsa perchè l'è giü dei pòscc de partènsa per vizità le "Gorges du Verdon".
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Jacopo de Varagine
Ol beàt Jacopo de Varagine (Varazze, 1230 – Zena, 1298) l’è stacc ü frà domenicà, ü di predicadùr piö ‘n gàmba del sò tép e ü di piö 'mpurtàncc scritùr de stòrie de sancc de töt ol medioéf.
Nasìt intùren al 1230 a Varazze, alùra ciamàda Varagine, zamò in del 1244 l’è dientàt frà domenicà e 'l s'è metìt a fà 'l insegnànt de teologéa, pò in del 1265 l’è dientàt priùr del convènt de Zena, dal 1267 al 1285 l’è stacc pruinciàl del sò ùrden per la Lombardìa e ‘n del 1292 l’è dientàt èscof de Zena.
Del sò laurà de predicadùr ‘l na rèsta memòria in d’öna quach di sò scricc, cioè i Sermones de sanctis, Sermones dominicales, Sermones quadragesimales e ach in del Liber Marialis. L’à scricc ach ol Chronicon januense che ‘l cönta sö la stòria de la sità de Zena da quando l’è nasìda ‘nfìna al 1295, ma ‘l sò laurà piö ‘mportànt l’è de sigür la Legenda Aurea, che l’è l’òpera de agiografìa piö cognusìda de töt ol medioéf, tat l’è stàcia tradüzìda in töcc i vulgàr del tép e l’è öna miniéra de ‘nformasiù sö la éta di sàncc.


text:
Varéna
Varenna (istess in Italian; parnonzia local: [va'rena]) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 786 abitant (dàto del Dic 2015 [1]). El gh'ha ona superfis de 11,22 km² e 'na densità de 70 ab./km².
La se troeuva in sul Lagh de Comm e denanz a Belas (gh'è on batell che je collega). L'è chì che l'è nassuu el famos industrial Giovann Battista Pirelli (1848-1932).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada nominada per la prima voeulta in del 769, e l'è cognossuda tant 'me on paes de pescador.
Ai temp di Comun la s'era leada con Milan, e per quest a l'è stada trada giò di Comasch in del 1126. Quand in del 1169 l'è capitaa l'istess a quei de l'Isola Comasina, quei de Varenna hann ospitaa i abitant de quell paes.
Quei là hinn andaa a viv in d'on quartier che 'l s'è ciamaa Insula Nova, nomm che despoeu a l'è passaa a tutt el borgh, che l'è 'gnuu vun di pussee ricch del lagh. Anmò al dì d'incoeu la ven fada ona celebrazion de l'esodo di comasitt e del rivà sò de lor a Varenna, el sabet e la domenega de la settemana de San Giovann (24 de giugn). In quella occasion chì el lagh el ven lumaa de on fracch de lumitt ciamaa lumaghitt.
Anca se la se troeuva dent a la Diocesi de Milan, a Varenna la messa la se fa col rito roman.
Evoluzion demografica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Varéna l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fénis
Fénis l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 808 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 68 km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chambave, Champdepraz, Champorcher, Cogne, Nus, Saint-Marcel, Verrayes.
L'atrasiù türìstica piö 'mportànte de Fénis l'è 'l sò castèl, monümènt nasiunàl italià. I crìtich i pènsa che 'l sàpe 'n sìmbol 'ntra i piö reprezentatìf del medioevo de la Val d'Aòsta. La sò fàma l'è duzìda apò a la 'mpnènsa de la custrusiù.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Trescian
Trescian (parnonzia local: [tra'ʃaŋ][1]; Trezzano Rosa) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 5141 abitant.
Trescian l'è situada a nòrd-est de Milan, al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh e Ronscell) e vers el fiumm Adda.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trescian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi Italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.