text:
Energia geotermica
Tar energia geotermica (u er be geotermica/geotermia) sa tracti da la chalur ch’è arcunada en la part da la crusta da la terra ch’è accessibla a l’uman. Igl è quai ina noziun generala per tut l’energia da la terra che vegn retratga ed utilisada, independentamain da sia furma da producziun. L’energia geotermica è in’energia regenerativa. Ella po vegnir tratga a niz a moda directa, p.ex. per stgaudar u sfradentar (sistem da pumpa a chalur), per la producziun da forza electrica u er en sistems che collian forza e chalur.
Cuntegn
- 1 Origin da l’energia geotermica
- 2 Utilisaziun da la geotermia
- 3 Muntada mundiala da la geotermia
- 4 Aspects economics
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Origin da l’energia geotermica[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp che la terra è sa furmada, sa cumponiva quella d’in liquid viscus ardent. Entaifer paucs milliuns onns è quel sa marventà. La chalur ch’arriva oz da l’intern da la terra vers la surfatscha sa lascha – sche insumma – be attribuir per ina fitg pitschna part a quests fenomens succedids avant bundant quatter milliardas onns. L’origin da l’energia geotermica actuala sa lascha chapir a basa dal fenomen da la convecziun dal mantè.
Current da chalur or da l’intern da la terra[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la convecziun dal mantè sa tracti d’in mecanissem da transportar chalur, en rom dal qual materia chauda vegn transportada permanentamain nà dal nuschegl da la terra vers il mantè da la terra. Questa circulaziun ch’è orientada cunter la direcziun da la gravitaziun cumenza a la surfatscha dal nuschegl da la terra che mesira ca. 5400 °C; material fitg chaud vegn transportà en direcziun da la crusta da la terra ch’è bundant pli fraida. Per cumpensar quest stgomi vegn material sfradentà transportà en direcziun dal mantè da la terra (uschenumnada subducziun), uschia ch’il ciclus sa serra. A basa da mesiraziuns geologicas vegn stimà che questa circulaziun succedia cun ina spertadad da 5 cm per onn, uschia ch’in ciclus è a fin suenter ca. 240 milliuns onns.
Dal mecanissem descrit resulta che la convecziun dal mantè sfradenta il nuschegl da la terra. Damai che quel resta però fitg chaud, sto quel disponer da funtaunas da chalur che sa chattan sutvart il mantè da la terra liquid:
- Ina pitschna part pudess derivar dal temp che la terra è sa furmada (cumpressiun gravitativa, energia da collisiun dad asteroids e meteorits, emissiun d’energia potenziala en la fasa da furmaziun dal nuschegl da la terra sco er decumposiziun d’elements radioactivs da curta durada). Schebain quests fenomens attribueschan insumma a la chalur da la terra odierna è però contestà.
- Per lunschor la gronda part da l’energia, probablamain 80 %, è sa furmada tras decumposiziun d’elements radioactivs da lunga durada (235U, 238U, 232Th e 40K) en il mantè da la terra resp. sa furma probablamain vinavant tras decumposiziun da calium 40 en il mantè da la terra.[1]
- En pli vegn supponì ch’i sa furmia er chalur latenta resp. chalur da cristallisaziun cura che material liquid cristallisescha a la surfatscha da la part interna dira dal nuschegl da la terra. Quest process da cristallisaziun maina ad ina reducziun cuntinuanta dal mantè da la terra, uschia ch’ins po en tutta cas dir che l’energia da liom gravitativa contribueschia al transport d’energia convectiv en direcziun dal mantè da la terra ed uschia er a tegnair en moviment il geodinamo. Tut en tut transporta la convecziun dal mantè in current da chalur da 3,5×1013 W (quai che correspunda a 35 TW).
Il transport da chalur vertical a basa da la convecziun dal mantè finescha sut la crusta da la terra. Da là davent vegn la chalur per gronda part dada vinavant tras las stresas geologicas, quai che basegna gradients da temperatura bundant pli auts che en il mantè (en la crusta continentala savens en la dimensiun da 30 K/km). Ensemen cun la conductivitad da chalur dal material geologic sa lascha uschia calcular la spessezza locala dal current da chalur.
Tut en tut cumpiglia l’energia che resulta da quest current da chalur global be ca. il dubel dal basegn d’energia mundial. Fa l’uman pia diever en grond stil da la geotermia, ha quai per consequenza ch’il grip sa sfradenta localmain.[2] È il volumen d’apport grond avunda, sa lascha la sperdita da chalur però tegnair relativamain bassa. Tar grondas retratgas da chalur vegn perquai dà la preferientscha a stresas aquiferas (vul dir cun aua sutterrana), a grip d’ina spessezza main auta (foss, sediments) u a rasadas cun in’auta cumpart da sal, damai che quel augmenta la conductivitad da chalur.
Ultra dals fenomens descrits vegnan las rasadas da crappa che sa chattan il pli datiers da la surfatscha er stgaudadas tras l’irradiaziun dal sulegl.
Sutdivisiun da las funtaunas geotermicas[modifitgar | modifitgar il code]
La valur da la chalur che vegn tratga a niz crescha cun il nivel da temperatura, sin il qual ella stat a disposiziun. Pia: pli chauda che la zona geologica che vegn explotada è, e dapli energia che sa lascha gudagnar.
Giaschaments ad auta entalpia[modifitgar | modifitgar il code]
Correspundentamain vegn la producziun mundiala d’energia che vegn gudagnada or da la geotermia dominada da l’utilisaziun d’uschenumnads giaschaments ad auta entalpia, vul dir che furneschan chalur d’ina fitg auta temperatura. Igl èn quai zonas segnadas d’anomalias geologicas ch’èn savens colliadas cun magmatissem activ. En tals lieus sa chattan fluids (aua/vapur) da plirs tschients grads en ina profunditad da paucs tschients meters. La derasaziun da tals giaschaments correlescha fitg ferm cun las regiuns vulcanicas dal mund ch’èn activas u ch’eran pli baud activas. I dat però er champs d’auta entalpia ch’han in origin puramain plutonic u collià cun la structura geologica.
Tut tenor las relaziuns da pressiun e da temperatura pon giaschaments d’auta entalpia esser segnads ubain da vapur u dad aua. Pli baud vegniva la vapur relaschada suenter l’utilisaziun en l’aria, quai che manava ad ina considerabla savur da zulper (Italia, Larderello). Oz vegnan ils fluids sfradentads puspè pumpads enavos en la terra. En questa moda sa laschan evitar influenzas negativas sin l’ambient; a medem temp po vegnir augmentada la productivitad, damai ch’il nivel da pressiun en il giaschament sa sbassa uschia main ferm.
Il fluid chaud po vegnir tratg a niz sco vapur per l’industria u per spisgentar la rait da chalur locala u a distanza. Spezialmain interessanta è la producziun d’energia cun agid da vapur fitg chauda (turbina a vapur).
Giaschaments a bassa entalpia[modifitgar | modifitgar il code]
En territoris betg vulcanics pon las temperaturas en il sutterran variar fermamain. Per arrivar fin als giaschaments ch’èn adattads sut aspects da la geotermia dovri però savens perfuraziuns profundas. Per la producziun da current electric èn necessarias temperaturas sur 80 °C; per che l’explotaziun sa paja economicamain èsi giavischabel ch’il fluid haja ina temperatura da bundant 100 °C.
Tar la geotermia profunda vegnan differenziadas trais furmas da retrair la chalur dal sutterran. Tgenina da quellas che vegn en dumonda dependa da las cundiziuns geologicas, da la quantitad d’energia necessaria sco er dal nivel da temperatura basegnà. Per ordinari vegnan perfuraziuns profundas fatgas per trair a niz directamain la chalur gudagnada (pia betg per transfurmar quella en current electric); quai lubescha in’utilisaziun rentabla er tar temperaturas da preflussiun relativamain bassas.
- Sistems idrotermals: Tals sistems vegnan endrizzads en stresas aquiferas. Aua termala vegn retratga dal sutterran e silsuenter puspè manada enavos en quel. Igl è quai actualmain il sistem il pli frequent en l’Europa Centrala.
- Sistems petrotermals: Tar sistems petrotermals sa tracti dal princip da retrair geotermia da crap chaud e spess; perquai vegnan quels er numnads sistems HDR (Hot-Dry-Rock). È il grip en il qual ins frunta sin temperaturas chaudas pauc permeabel, uschia ch’ins na po betg retrair da là aua, alura sa lascha crear ina circulaziun d’aua artifiziala. Per quest intent vegn pressada aua u CO2 en la profunditad (uschenumnada stimulaziun idraulica u fracking). Tras quai s’avra en il grip in sistem da sfessas natiralas ed artifizialas che serva a laschar circular il liquid da transmissiun da chalur. Quel po alura puspè vegnì pumpà a la surfatscha.
- Sondas geotermicas profundas: Sondas geotermicas profundas èn in sistem serrà per gudagnar energia geotermica. Cumpareglià cun sistems ‹averts› vegn extratg relativamain pauc energia. Las sondas consistan d’ina suletta perfurada che tanscha per part en ina profunditad da 1000 fin 3000 m. En quella circulescha in fluid ch’è per ordinari enserrà en in bischen coaxial: d’ina vart cula il fluid fraid engiu e vegn stgaudà en la profunditad; en in conduct pli graschel munta el alura puspè ad aut. Tar talas sondas n’exista nagin contact cun l’aua sutterrana; uschia crodan davent ils dischavantatgs da sistems averts ed ellas pon teoreticamain vegnir installadas dapertut. En mintga cas è la surfatscha che po vegnir stgaudada tras il crap circumdant fitg pitschna en cumparegliaziun cun ils auters sistems; perquai pon be vegnir gudagnads intgins tschient kW.
Geotermia pauc profunda[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun geotermia pauc profunda designescha utilisaziuns da l’energia geotermica fin en ina profunditad da ca. 400 m. Ord vista geologica è mintga parcella adattada per endrizzar ina sonda geotermica. I ston però vegnir resguardads aspects economics, tecnics e giuridics.
L’implant geotermic sto vegnir dimensiunà per il singul edifizi. Sias dimensiuns dependan da la quantitad da chalur che vegn duvrada sco er da la conductivitad da chalur e da las relaziuns d’aua sutterrana al lieu.
L’utilisaziun da l’energia geotermica succeda cun agid da collecturs u da sondas; medemamain existan pitgas d’energia (pitgas da betun cun bischens da plastic che servan a stgamiar la chalur) u funtaunas da chalur (chalur dal sulegl che vegn arcunada en la terra).
Il transport da la chalur succeda sur conducts da bischens en ils quals circulescha in fluid ch’è per ordinari collià cun ina pumpa a chalur.
Geotermia da tunnels e minieras[modifitgar | modifitgar il code]
Energia termica sa lascha er gudagnar or da l’aua che culla or da tunnels. Per motivs da la protecziun da l’ambient stuess quest’aua uschiglio l’emprim vegnir retegnida en batschigls da sfradentar avant ch’ella po vegnir manada en in aual u flum. L’emprim implant che tira a niz la chalur da l’aua che sorta dal tunnel è vegnì endrizzà il 1979 al portal meridiunal dal tunnel da via tras il Gottard. Dal nov tunnel da basa dal Gottard – il tunnel da viafier il pli lung dal mund ch’è vegnì avert il 2016 – sorta aua cun temperaturas tranter 30 e 34 °C; quella vegn manada en in conduct da chalur a distanza.
Minieras serradas e champs da gas natiral ch’èn exaurids èn ulteriurs lieus adattads per projects da geotermia. L’aua che sa rimna en la profunditad da talas chavas u sistems da galarias ha tut tenor ina chalur da 60 fin 120 °C. Las perfuradas ed ils vaus ch’èn per ordinari anc avant maun pon vegnir utilisads per retrair l’aua chauda.
Accumulaturs da chalur stagiunals[modifitgar | modifitgar il code]
La geotermia stat adina a disposiziun, pia independentamain da di e notg, da las stagiuns e da l’aura. In implant che tira a niz il nivel da temperatura datiers da la surfatscha lavura il meglier sch’el è en funcziun a moda alternanta durant l’enviern e la stad. Quai è per exempel il cas sche quest nivel da temperatura da ca. 10 °C vegn duvrà l’enviern per stgaudar; correspundentamain sa sbassa il nivel da temperatura. Vegn il medem reservuar alura duvrà la stad per sfradentar, sche sa regenerescha la temperatura en il profund. En il cas ideal èn quests dus quantums d’energia identics. Il consum d’energia dal sistem sa restrenscha alura a l’impuls per far ir la pumpa a chalur.
Questa funcziun po vegnir rinforzada sche la geotermia vegn utilisada ensemen cun auters implants, sco per exempel d’energia termosolara. La chalur che deriva dal sulegl stat surtut a disposiziun da stad cura ch’ella na vegn betg duvrada. Cun cumbinar l’energia termosolara cun la geotermia sa lascha quest’energia manar la stad en in accumulatur da chalur sutterran e po vegnir utilisada la stagiun fraida. Las perditas dependan da las relaziuns al lieu, ma n’èn per ordinari betg fitg grondas.
Tals accumulaturs stagiunals sa laschan endrizzar tant datiers da la surfatscha sco er pli a bass. Uschenumnads accumulaturs d’auta temperatura (> 50 °C) èn però be pussaivels en grondas profunditads e cun installar in’isolaziun correspundenta.
Utilisaziun da la geotermia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la geotermia sa tracti, guardà globalmain, d’ina funtauna d’energia che sa lascha utilisar a lunga vista. Las reservas ch’èn arcunadas en ils trais kilometers superiurs da la crusta da la terra bastassan teoreticamain per cuvrir il basegn d’energia mundial per bundant 100 000 onns. En realitad sa lascha però be ina pitschna cumpart da quest’energia trair a niz cun meds tecnics; ultra da quai èsi anc intschert tge effects ch’ina explotaziun da chalur a gronda dimensiun ha sin la crusta da la terra.
Areguard il diever da la geotermia vegn fatg la differenza tranter l’utilisaziun directa da la chalur e l’utilisaziun indirecta, vul dir la transfurmaziun da quella en forza electrica en in’ovra geotermica. Per optimar l’efficacitad pon ovras geotermicas vegnir concepidas sco implants che cumbineschan chalur e forza electrica. Sa chatta l’ovra geotermica però en in lieu pauc populà u lunsch davent d’abitadis che basegnan chalur, alura n’è quai strusch pussaivel.
Utilisaziun directa[modifitgar | modifitgar il code]
Applicaziuns balneologicas istoricas èn cumprovadas en ils bogns da l’Imperi roman, en il reginavel mesaun dals Chinais e tar ils Osmans. A Chaudes-Aigues en la Frantscha Centrala exista ina rait da chalur a distanza, da la quala ils origins sa laschan datar en il 14avel tschientaner.
Ozendi vegn la chalur duvrada per fitg differentas applicaziuns. Ina survista classica da las temperaturas ch’èn mintgamai necessarias dat il diagram da Lindal (Baldur Lindal, 1918–1997).
Stgaudar e sfradentar cun energia geotermica[modifitgar | modifitgar il code]
Per la gronda part da las applicaziuns dovri be temperaturas relativamain bassas. La geotermia profunda furnescha per il solit directamain las temperaturas che vegnan duvradas. Na basta quai betg, po la temperatura vegnir auzada cun agid da pumpas a chalur, sco che quai è il cas tar la geotermia pauc profunda.
En cumbinaziun cun pumpas a chalur vegn la geotermia per ordinari duvrada per stgaudar e sfradentar edifizis sco er per la preparaziun d’aua chauda. Tar questa furma da trair a niz l’energia termica sa tracti da l’applicaziun la pli derasada en tut il mund.
In stgaudament a pumpa a chalur retira da l’ambient chalur (geotermia, ma tut tenor er da l’aua sutterrana u da l’aria) ed augmenta quella cun agid d’ina pumpa a chalur sin in nivel utilisabal, per ordinari per stgaudar edifizis. Sper la cumpart che deriva da la funtauna da chalur sezza vegnan radund 25 fin 30 % da l’energia termica gudagnads cun la pumpa a chalur, vul dir sur energia electrica. Permess che l’electricitad na deriva betg da funtaunas fossilas, sa lascha uschia stgaudar cun fitg paucas emissiuns.
Tecnicamain funcziunescha la pumpa a chalur tuttina sco ina frestgera, cun la differenza che la pumpa tira a niz la vart chauda (il rarifitgader da la pumpa a chalur) per stgaudar. Pli pitschna ch’è la differenza da temperatura tranter il reservuar da chalur (p.ex. aua or da la profunditad da 7 °C) e la temperatura da preflussiun ed a moda pli effizienta ch’ina tala pumpa sa lascha utilisar (temperatura da preflussiun = temperatura cun la quala l’aua entra en il cirquit termic). Pli gronda ch’è la differenza da temperatura che la pumpa a chalur sto cumpensar, e pli pitschna che sia prestaziun daventa. La gronda part da las pumpas da chalur èn preparadas per cuntanscher temperaturas da preflussiun fin maximal 60 °C.
In’ulteriura pussaivladad è il sfradentament natiral. Qua vegn l’aua cun la temperatura da la stresa superiura dal sutterren – che correspunda a la temperatura media annuala dal lieu – duvrada directamain per sfradentar in edifizi (pia senza far diever d’ina pumpa a chalur). Quest sfradentament natiral ha il potenzial da remplazzar en tut il mund milliuns d’indrizs da climatisaziun electrics.
Medemamain in’applicaziun directa è la pussaivladad da tegnair liber da glatsch punts, vias e plazzas aviaticas. Er qua n’è necessaria nagina pumpa a chalur: l’accumulatur vegn regenerà cun arcunar la chalur che sa rimna da stad sin la via (cun agid d’ina pumpa da recirculaziun).
Betg d’emblidar è la finala che la geotermia serva er a tegnair en funcziun las lingias dad aua: Quella ha numnadamain per consequenza che la terra schela en l’Europa Centrala be fin en ina pitschna profunditad.
Producziun d’electricitad[modifitgar | modifitgar il code]
Per producir forza electrica è la geotermia vegnida tratga a niz l’emprima giada a Lardorello en la Toscana. Il 1913 ha il cont Piero Ginori Conti erigì là in’ovra electrica, en la quala turbinas a vapur producivan 220 kW prestaziun electrica. Oz èn installadas en quest lieu radund 750 MW prestaziun electrica. Sut la Toscana arriva il magma relativamain datiers da la surfatscha. Quest magma chaud augmenta la temperatura dal sutterren en tala moda che quel sa lascha explotar commerzialmain.
Tar la producziun d’electricitad idrotermala èn necessarias temperaturas da l’aua d’almain 80 °C. Giaschaments da vapur cun temperaturas sur 150 °C pon vegnir duvrads directamain per far ir ina turbina.
Sur lung temp è l’aua termala vegnida duvrada exclusivamain per promover edifizis cun chalur. Ma cun il svilup d’implants che funcziuneschan tenor il princip da l’Organic-Rankine-Cycle (ORC) èsi daventà pussaivel da trair a niz temperaturas a partir da 80 °C per producir forza electrica. Tals implants lavuran cun in medium organic (p.ex. pentan) che svapurescha tar temperaturas relativamain bassas.[3] Questa vapur organica metta alura ad ir cun agid d’ina turbina in generatur d’electricitad. Ils fluids che vegnan duvrads per tals process èn però savens inflammabels u toxics. Sco alternativa vegn per part fatg diever d’ina maschaida d’amoniac ed aua.
Tradiziunalmain vegn electricitad or da geotermia surtut producida en pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia, en ils quals ins frunta sin temperaturas da plirs tschient grad celsius en profunditads relativamain pitschnas (< 2000 m).
Muntada mundiala da la geotermia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la geotermia sa tracti d’in’impurtanta energia regenerabla. Ina cumpart spezialmain gronda da l’utilisaziun mundiala è d’attribuir als pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia. Là po la cumpart da la geotermia al provediment d’energia naziunal esser vaira aut, sco che quai è surtut il cas en l’Islanda (radund 53 %). In auter exempel furma il Foss da Rift en l’Africa da l'Ost. Gia il 1981 è vegnì mess en funcziun en Kenia l’implant Olkaria che cuvra en il fratemp 14 % dal basegn da forza electrica naziunal. Quest success ha manà a projects cumparegliabels en ils pajais Eritrea, Uganda, Tansania ed Etiopia.[4]
En cifras absolutas han ils suandants stadis utilisà il 2005 la pli gronda quantitad d’energia geotermica (utilisaziun directa; indicaziun da la prestaziun tenor la media annuala): China (1,44 GW), Svezia (1,14 GW), Stadis Unids (0,99 GW), Islanda (0,76 GW), Tirchia (0,62 GW), Ungaria (0,25 GW), Italia (0,24 GW), Nova Zelanda (0,22 GW), Brasilia (0,21 GW). Tut en tut eran installads l’onn 2005 en l’entir mund implants d’utilisaziun directa da la geotermia cun ina prestaziun da 27 842 MW. Quels pon furnir energia en ina dimensiun da 261 418 TJ/a (72 616 GWh/a). Quai correspunda ad ina media annuala da 8,29 GW ubain da 0,061 % dal diever mundial d’energia primara.[5]
Areguard l’utilisaziun da la geotermia per producir forza electrica hai dà ils ultims onns in veritabel boom. Be en l’interval 2005–2010 è vegnida installada da nov la suandanta prestaziun electrica (en MWe; stadis cun la pli auta cumpart): Stadis Unids (529), Indonesia (400), Islanda (373), Nova Zelanda (193), Tirchia (62), El Salvador (53), Italia (52), Kenia (38), Guatemala (19), Germania (6).[6]
En l’Europa Centrala vegn la geotermia surtut duvrada en furma d’implants pitschens a bassa entalpia che servan a stgaudar singuls edifizis (cun agid da pumpas da chalur ch’augmentan la temperatura). La cumpart procentuala da tals implants al provediment d’energia naziunal dependa fermamain da projects da promoziun statals. Spezialmain auta è la cumpart en Svizra ed, en l’Europa dal Nord, en Svezia.
En l’Europa Centrala èn en planisaziun u realisaziun divers implants da geotermia per producir energia electrica. I capita però betg darar che las perfuraziuns e la pressiun da las pumpas mainan ad activitads seismicas. En quests cas ston ils projects vegnir manads vinavant cun pressiuns pli bassas u sistids dal tuttafatg, sco che quai è per exempel er stà il cas a Son Gagl[7] e Basilea[8].
Aspects economics[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud n’han ins betg fatg grond diever da la geotermia. L’excepziun han furmà ils lieus nua che l’aua chauda sortiva a la surfatscha u era accessibla en pitschna profunditad. Tut las autras furmas d’explotar la geotermia fissan stadas memia charas d’in temp ch’il pretsch d’energia era fitg bass. La situaziun è sa midada en quel mument ch’ils privels da l’energia atomara èn daventads pli evidents e ch’il problem dal CO2 e da la stgarsezza dals combustibels fossils è vegnì discutà pli vastamain. En tut il mund han ins cumenzà cun exploraziuns geologicas ed er las pussaivladads tecnologicas èn sa sviluppadas fitg ferm. Damai che l’energia geotermica sco tala è gratuita, dependa la rentabilitad surtut dals custs d’investiziun e da mantegniment da l’implant.
L’utilisaziun da la geotermia datiers da la surfatscha, en furma da stgaudaments cun pumpa a chalur, po percunter concurrer en fitg blers cas cun auters sistems da stgaudar. Correspundentamain crescha questa sparta actualmain a moda rasanta. Tar ils custs da gestiun da tals implants gioga praticamain be l’isada dals tocs muventads ina rolla (pumpa a chalur).
Areguard il potenzial d’energia è da resguardar ch’i vegn tut tenor retratg dal profund dapli chalur che quai ch’il refurniment natiral po regenerar. Quest problem è sa chapescha bundant pli pitschen sche l’aua retratga vegn puspè manada enavos. Ed el sa lascha schizunt eliminar quasi dal tuttafatg tar stgaudaments d’edifizis, numnadamain cun manar durant la stad en la profunditad la chalur che vegn retratga d’enviern.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ingrid Stober: Geothermie. Springer-Verlag, 2012, ISBN 978-3-642-24331-8, p. 9).
- ↑ Büro für Technikfolgenabschätzung beim Deutschen Bundestag: Möglichkeiten geothermischer Stromerzeugung in Deutschland. (PDF), p. 18.
- ↑ gmk.info, consultà ils 6 da matg 2014.
- ↑ energyprofi.com, consultà ils 20 d’october 2011.
- ↑ R. Schellschmidt e.a.: World Geothermal Congress, Antalya 2005 (PDF).
- ↑ J. Bertani: Geothermal Power Generation in the world – 2005–2010 Update Report. (Proceedings of the World Geothermal Congress 2010).
- ↑ Geothermie-Projekt der Stadt St. Gallen.
- ↑ Definitives Aus für Basler Geothermieprojekt. En: Neue Zürcher Zeitung, 10 da december 2009.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- C. Clauser: Geothermal Energy. En: K. Heinloth (ed.): Advanced Materials and Technologies, tom 3: Energy Technologies, Subvol. C. Renewable Energies. Springer, Heidelberg/Berlin 2006, 480–595, ISBN 3-540-42962-X.
- Burkhard Sanner: Erdwärme zum Heizen und Kühlen. Potentiale, Möglichkeiten und Techniken der Oberflächennahe Geothermie. (Kleines Handbuch der Geothermie, tom 1). Red. B. Sanner, W., Bußmann. Geothermische Vereinigung, Geeste 2001 (3. ed. amplifitgada), ISBN 3-932570-21-9.
- W.J. Eugster, L. Laloui (ed.): Geothermische Response Tests. Verlag der Geothermischen Vereinigung, Geeste 2002, ISBN 3-932570-43-X.
- Ernst Huenges: Energie aus der Tiefe: Geothermische Stromerzeugung. En: Physik in unserer Zeit. Wiley-VCH, Weinheim 35.2004, 6, p. 282–286.
- Stober, Ingrid; Bucher, Kurt: Geothermie. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg, 2012, ISBN 978-3-642-24330-1
- M. Augustin, W. Freeden e.a.: Mathematische Methoden in der Geothermie, en: Mathematische Semesterberichte, 59/1, p. 1–28, Springer Verlag 2012.
- Bußmann, W.: Geothermie – Energie aus dem Innern der Erde. Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8167-8321-3.
- Bauer, Mathias; Freeden, Willi; Jacobi, Hans; Neu, Thomas: Handbuch der Tiefen Geothermie. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg, 2014, ISBN 978-3-642-54511-5
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Tiefe Geothermie in Deutschland – Nutzungsmöglichkeiten in Deutschland (PDF; 3,7 MB)
- Geschichte der Geothermie sin: buch-der-synergie.de
- The Future of Geothermal Energy (PDF; 14,7 MB) geothermal.inel.gov, Massachusetts Institute of Technology (MIT)


c: text/html

text:
Elesiòṅ presidensiàli francéśi dal 2017
Gl’Elesiòṅ presidensiàli francéśi dal 2017 i gh'ènan stadi al 23 'Avrìl (prim tùran) e 'l 7 ad Maǵ dal 2017 (secónd tùran) p'r elèś'r al presidènt dla repùblica ch'al gh'iva da tōr al pòst dal sucialìsta François Hollande ch'al n s éra minga candidâ p'r un secónd mandâ.
Prim tùran
Tgnénd adrē a i riśultâ dal prim tùran, in du ninsòṅ di candidâ 'l éra stâ bòṅ ad catàr sù almànc al 50% di vōt, a 'l balutàǵ i gh'èṅ andâ i dū ch'i aṅ ciapâ più vōt, a dir Emmanuel Macron dal partî nóṿ ad sèntar liberàł En Marche! (In Màrcia!) c'n al 24,01% e la sgnōra Marine Le Pen, fiōla 'd Jean-Marie, dal Front National (Frònt Nasiunàł), partî 'd dèstra pēśa, c'n al 21,30%. Chi lōr i aṅ batû in d'l órdan François Fillon di Les Républicains (I Republicàṅ, 20,01%), Jean-Luc Mélenchon ad France Insoumise (Frància Minga Sótmìsa, 19,58%), Benoît Hamon dal Parti Socialiste (Partî Sucialìsta, 6,36%) e Nicolas Dupont-Aignan ad Debout la France (Léva't Sù Frància). Àtar sinc candidâ i èṅ armàś 'd sóta d'l 1,25%.
Par la prima vòlta in dla stòria pulìtica di tranśalpèṅ, ninsòṅ di candidâ di dū partî stòrig (Republicàṅ e Sucialìsta) al dvintarà dònca presidènt.
In gènar la sgnōra Le Pen l'è andàda fòrt in dal nòrd-èst e in dal sud-èst dla nasiòṅ, in di paiśèṅ e fra gl'uperàj (37%) méntar Macron 'l à fat la vōś grôsa fra la gint ch'l'à studiâ, in dal rèst dla Frància e in dal sità. Tant par dir a Parì Macron 'l è andâ davśèṅ dimóndi a 'l 35% méntar la Marine la s è farmàda a 'l 5%.
Secónd tùran
Dū stmani dòp al prim tùran a gh'è stâ 'l balutàǵ fra Macron e la sgnōra Le Pen. I republicàṅ e i sucialìsta i aṅ dit ad vutàr p'r Emmanuel méntar la Marine la gh'à abû invéci 'l apòǵ ad Dupont-Aignan ch'al dvintrév al sò prim minìstrar in caś ad sucès dla leader dal Frònt Nasiunàł. Mélenchon invéci al n à minga sarnî ninsòṅ. In televiśiòṅ a gh'è stâ 'n cunfrònt dimóndi pēś fra i dū[1].
Emmanuel Macron 'l à vins gl'elesiòṅ dvintànd acsè al presidènt più śōv'n ad sèmpar, finénd prim in tut i dipartimènt, a part Pas-de-Calais (52,05%) e Aisne (52,91%), muciànd sù al 78,72% in dl'Ile-de-France (89,68% a Parì) e 'l 66,06% di vōt cónt'r al 33,94% dla sò rivàla[2]. La persentuàla di vutànt l'è stada dal 74,62%, cun 'n 8,49% ad schédi biànchi e 'n 3,00% ad vōt minga vàlid.
Macron 'l à fat dascórar dimóndi parchè in dal 2007 'l à spuśâ na dóna più vècia 'd lò 'd vint-quàt'r an, la sò èx mistra 'd létri a i tèmp dal lìceo a Amiens in Picardìa, la Brigitte Trogneux[3]. Chi lē l'éra bèla spuśàda c'n un mèdag e la gh'iva tri fiōi[4].
Nòti
- ↑ Elesiòṅ Frància: insûlt in dal dibàtit tv Macron-Le Pen. L'è dagnóra na cagnàra La Repubblica, 3 ad Maǵ dal 2017
- ↑ Macron al triónfa c'n al 66% di vōt: “A n s pigarém briśa a la paùra” L'Unità, 7 ad Maǵ dal 2017
- ↑ Macron e Brigitte: a salta fóra la fóto in custùm dla mujér-milf, òcio a la còsa Libero, 24 'd Avrìl dal 2017
- ↑ Chi è-la la mujér 'd Macron? Biugrafìa e stòria 'd amōr dla Brigitte Trogneux Foxinfo, 7 ad Maǵ dal 2017

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'administraziun federala da duana ha communitgà in record da documents falsifitgads. Tranter auter han las guardias da cunfin confiscà permiss d'ir cun auto sfalsifitgads, cartas d'identitad sfalsifitgdas e lubientschas da dimora da differentas naziunalitads.
En dus cas han controllas pli exactas mussà che las persunas eran registradas en Germania pervia da differents delicts. En tut han las guardias da cunfin surdà trais persunas a la polizia.
In dals cas pertutga in um che las guardias han chattà 27 chartas da credit en las chautschas sut da quel. Duas da questas eran registradas en il sistem sco enguladas.
RR novitads 11:00


text:
Lavurs
Sculpturas e sculpturs da crappa elavuran crap natiral a craps da fossa, plattas da fossa, bigls, monuments, figuras e relievs, ornaments da fatschadas ed objects d'art da tuttas sorts. La creaziun artistica predominescha en questa professiun.
Sculpturs da crappa skizzeschan l'object en planisaziun sin palpiri. Latiers laschan els s'inspirar da la colur, da la furma e da la structura da la crappa natirala. Els resguardan las atgnadads da la crappa. Tut tenor incumbensa integreschan els er ils giavischs da la clientella. A maun da lur skizzas elavuran els dissegns tecnics e models. Avant che cumenzar la lavur vi dal crap, produceschan els savens models en arschiglia u en gip.
Per la producziun da figuras e relievs cumplitgads utiliseschan sculpturs da crappa savens apparats da punctar u circuls da mesirar. Cun quests agids transponan els la skizza u il model punct per punct sin il crap.
Per l'elavuraziun groppa dal crap dovran sculpturs da crappa maschinas modernas: fresas da crappa, rudellas da tagliar, martels pneumatics, maschinas da mular ed auters guaffens ferms da diamant u da metal dir. Ils blocs tagliads furman els cun guaffens tradiziunals sco martè e stgalper, puntga dad urs, puntga platta, puntga gizza, martè da gulivar e mazzot.
Sculpturs da crappa creeschan ed exequeschan inscripziuns. I sa tracta da relievs u da gravuras. Tut tenor incumbensa vegnan las inscripziuns doradas u plumadas. Els fan era lavurs da restauraziun. Per questa lavur dovri gronda savida professiunala e sentiment, perquai che nagut na dastga ir en paglia vi dals monuments vegls da crap.
Durant lur lavur resguardan sculpturs da crappa las prescripziuns da la segirezza da lavur. Per sa proteger da pulvra e canera portan els protecziuns da la respiraziun e da l'udida.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-10-2009 (versiun dals 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in atelier da sculptura u en la scola da sculptura a Müllheim (scola a temp cumplain)
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala resp. a la scola da sculptura a Müllheim
Roms professiunals
- tecnica da lavur: segirezza da lavur, protecziun da la sanadad e da l'ambient; guaffens e maschinas; elavurar la tocca; elavurar differents materials; transportar, dischlocar e montar ils objects
- construcziun, creaziun: dissegnar skizzas tecnicas e plans; creaziun; dar rapport, documentar, cussegliar clientella
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "sculptur / sculptura da crappa AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- recumandabel: curs preliminar en ina scola d'art applitgà
Pretensiuns
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- dun creativ
- ferma constituziun
- ferm dies ed organs da respirar sauns
- pazienza e persistenza
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas da scolas d'art applitgà e da scolas spezialisadas e professiunalas sco era d'associaziuns sco p.ex. l'Associaziun svizra dals maisters sculpturs da crappa e tagliacrappa VSBS
Examen professiunal superiur (EPS)
Maister sculptur / maistra sculptura da crappa
Scola spezialisada superiura (SSS)
Creader d'art applitgà diplomà / Creadra d'art applitgà diplomada SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
Studis en champs parentads, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en art figurativ, Bachelor of Arts (SAS) en conservaziun, Master of Arts (SAS) en conservaziun / restauraziun
Cundiziuns da lavur
Ils blers sculpturs da crappa lavuran en in atelier da sculptura da crappa e gudognan lur paja cun crear craps da fossa. Ulteriuras pussaivladads da lavur datti en l'industria da crappa, nua ch'els exequeschan er autras lavurs en connex cun l'elavuraziun da crappa.
Sculpturs che vulan avair in'existenza cun las lavurs artisticas ston avair bler talent, idealissem e perseveranza. Bunas cundiziuns han sculpturs che pon surprender in manaschi.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra dals maisters sculpturs da crappa e tagliacrappa VSBS
Birkenweg 38
3123 Belp
Tel: 031 819 08 20
URL: www.vsbs.ch
Fundaziun scola da sculpturs Müllheim
Bahnhofstrasse 12
8555 Müllheim TG
Tel: 052 763 32 32
URL: www.bildhauerschule.com
Revista professiunala:
"Kunst + Stein"


text:
52
Avenimeent[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- El Claudi el finiss l'Acquedott Claudi.
- El San Tumas, apostul del Gesüü Crist, el riva in India per predegà el Vanger.
- El Plini el Vegg el finiss de scriv el sò cünt dii Guer Germanich.
- El Tiridaa I, fradel del Vuluges I e aversari di Ruman, el diventa el növ re d'Armenia.
Nassimeent[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Pübli Ustori Scapüla, pulitich ruman (n. 15)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vischinadi Cumbel
L’emprema ga ch’il vitg da Cumbel ei vegnius numnaus en fuorma da documentaziun anflan ins egl urbari imperial che datescha digl onn 825. D’antruras senumnava il vitg denton “Cumble” che deriva dil num latin “cumulus” e munta biet ni dil plaid valetta che deriva dil num helvetic “cumula”.
Il vischinadi da Cumbel ha oz ina detg buna ed uliva mischeida cun menaschis purils, fatschentas da mistergners, stizun dil vitg, ustria, casa da vegls e da tgira, administraziun communala, e.a.v.. Grazia alla buna posiziun geografica sco era grazia ad ina buna e futuris-tica politica communala ei Cumbel sesvilupau ad in vischinadi cun relativamein bunas perspectivas. Ensemen cul vischinadi da Morissen ei vegniu realisau il center da scola, sport e cultura a Cuschnaus, la serenera e la megliuraziun dil funs. La buna posiziun geografica lubescha ad ina roscha persunas dad ir silla lavur els vitgs vischinonts entochen a Cuera, quei senza stuer midar domicil. Grazia a maschinas modernas produceschan ils 10 menaschis purils derasai agl ur dil vitg igl x-dubel da quei dils 25 tochen 30 menaschis purils da pli baul. Ils menaschis d’antruras, tut menaschis da grondas famiglias nua che tut vegneva aunc fatg a maun, naven dil segar tochen tier il mulscher. Cuntribuiu a quei svilup rasant dapi l’entschatta dils onns 70 han era meglieras metodas da producziun e surtut las arrundaziuns dil funs. Projects per migliurar l’infrastructura dil vitg seschavan realisar pli baul mo cun lavur cumina. Las pusseivladads finanzialas dil maun public e dils vischins eran pli che mudestas. Gronds e cars projects dad infrastructura ha il vischinadi saviu realisar dapi miez dils onns 70. Quei oravontut grazia alla ulivaziun da finanzas cantunala, allas grassas subvenziuns federalas e cantunalas, sco era grazia als sustegns generus da vischnauncas ed instituziuns da padrinadi dalla Bassa.
La structura dil vitg da Cumbel ha sco era en bia auters loghens duas fatschas. Dad ina vart il vitg baghegiaus duront tschentaners cun la baselgia parochiala e las capluttas, las bialas casas da lenn ornadas cun fluras, ils clavaus tipics da lenna rodunda. Da l’autra vart il vitg viviu cun ses rodund 250 habitonts che lavuran gi per gi e sediverteschan. La biala part veglia dil vitg ha ina historia ch’ei restada tochen cul gi dad oz, quei grazia ad ina renovaziun migeivla dalla substanza da baghegiar veglia. En connex cun la revisiun dalla planisaziun lo-cala ei vegniu scaffiu igl onn 1991 el quatier Lischeinas ina zona per indigens. En quella zo-na ha il vischinadi saviu porscher plazs da baghegiar per pliras famiglias indigenas. Igl onn 2001 ei vegniu aviert la zona da baghegiar si Crest la Geina. Sper casas da vacanzas ei vegniu construiu pliras casas da persunas e famiglias cun domicil en vischnaunca. Egl onn 2006 ei vegniu decidiu d’inzonar ina gronda parcella a Cuschnaus. Actualmein vegn realisau en quei quatier ina surbaghegiada cun 24 casas da vacanzas, quei sin basa privata. Duas casas cun ensemen 15 habitaziuns vegnan actualmein realisadas el quatier Lischeinas. Dapi igl onn 1987 ei vegniu construiu a Cumbel 52 casas novas resp. 85 habitaziuns novas. Tenor la statistica actuala vegn dumbrau a Cumbel total 200 habitaziuns. Da quellas ein la mesadad occupadas da persunas cun domicil en vischnaunca, l’autra mesadad surveschan agl intent da vacanzas.
Indirectamein ha Cumbel era saviu seprofitar dil svilup turistic. Il territori da skis Lumnezia-Sursaissa-Mundaun, il lag da far bogn a Davos Munts e la buna da reit da sendas da spassegiar ein impurtontas purschidas per il turissem. A Cumbel vegn purschiu in Vita-Parcours, ina plazza da picnic/grillar, ina plascheivla plazza da giug per affons, in’ustria, casas da vacanzas per giuvenils, per gruppas e per famiglias, ina biala reit da sendas da vi-andar e per velos da muntogna.
Administraziun
Uffeci communal Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 00
infolumneziach
Uffeci da taglia
Uffeci da taglia Lumnezia
Palius 32D
Caum postal 54
7144 Vella
+41 (0)81 920 60 08
steueramtlumneziach
Uras da spurtegl
gliendisdis - venderdis
09.30 - 11.30 uras
13.30 - 16.30 uras
ni tenor cunvegnientscha


text:
Center da seniors
Steinhauser Zentrum
La Fundaziun Steinhauser-Casanova cun sedia a Sursaissa Mundaun ei la purtadra dil Steinhauser Zentrum. La fundaziun constituida il fenadur 1966 ha giu cumbattiu dapi igl onn 1995 sut la direcziun da Thomas Mirer per il menaschi d'ina casa da tgira per seniors ella vischnaunca. Cun acquirir contribuziuns da fauturs e da donaturs ha il project „Steinhauser Zentrum“ saviu vegnir realisaus.
Ils 14 d'october 2001 han ins saviu festivar l'emprema palada per la construcziun dil Steinhauser Zentrum. In mument memorabel per la fundaziun e per la populaziun dalla vischnaunca. Cun ina summa da construcziun da rodund 5,5 milliuns francs han ins saviu construir in'ovra che s'auda qualitativamein allas purschidas semplas e tuttina unicas per habitar ella vegliadetgna el Grischun.
Il Steinhauser Zentrum ei vegnius aviarts igl 1. da settember 2003. Sper la stabilisaziun dalla structura d'organisaziun steva e stat adina la tgira ed assistenza dils cussadents individuala ed amureivla el center. Denton stat era il beinstar dallas colluvreras e dils colluvrers e specialmein dallas emprendistas e dils emprendists a cor a nus. Per saver garantir tut la finanziaziun per il futur eis ei necessari che fauturas e fauturs, donaturas e donaturs sco era simpatisantas e simpatisants sustegnien vinavon il Steinhauser Zentrum.


text:
Flurin Darms – ina vita per cretta e rumantsch
- Dumengia, 14.10.2018, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 14.10.2018, 8:06, RTR
Flurin Darms pudess festivar quest onn ses 100avel anniversari. Sco plevon e poet è el s'engaschà per il rumantsch: Sco redactur dal Calender per mintga gi, sco autur e liricher.
Las cunvegnientschas ed incunvegnientschas da l'existenza umana, ils misteris da la vita, quai occupava el. Sco plevon ha Flurin Darms era fatg predis per il Radio Rumantsch ed è vegnì undrà cun divers premis, uschia cun il premi Schiller e quel da la CRR.
Contribuziuns
-
Il pled sin via dad Anja Felix Candrian


text:
di: G.Margorani - F.Patterlini
Numm che vivom a Milan
sentom che semper i canzon napoletan
vègnen tanto esaltaa
come se ghe fudèss nient’alter de cantà:
se ghe pensom seriament
se accorgiarèmm che de canzon in milanes
ghe n’è intorna cent a cent
cantèmm Milan cont tutt el sentiment.
Quand gh’èmm voeuja de cantà
trèmmes insèmma in compagnia,
dèmmes de fà
e cantèmm ‘me voeurom numm
i milanes gh’hann de invidià nient a nissun.
Fèmm capì a tutta la gent
che gh’è coltura e poesia anca chì
che Milan la gh’ha ona ment
e che se canta tanto ben inscì.
Numm sèmm semper ben content
me fa piasè se tutti gh’hann del sentiment
e col nòster lavoraa dèmm ona man
a trasformà ‘sta gran città.
Numm capisom che Milan
la gh’ha bisògn de vèss in moviment
per vèss semper on doman
e fagh contenta tutta la soa gent.
musica
Se l’è vera che Milan
l’è ona città che la va cont el progrèss
numm sèmm gent col coeur in man
e cantarèmm in milanes istèss:
numm sèmm gent col coeur in man
e cantarèmm in milanes istèss.


text:
Il favurit per questa cursa era in auter. Martin Johnsrud Sundby valeva sco il grond favurit per la cursa da 15km classic. Gudagnà ha dentant il Finlandais Iivo Niskanen.
Questa medaglia d'aur è l'emprima per la Finlanda durant quests campiunadis mundials.
Niskanen ha l'entir temp bajegià or ses avantatg cunter Sundby. La fin ha el gì 18 secundas avantatg sin quel. Bronz ha gudagnà il Norvegiais Niklas Dyrhaug.
Jonas Baumann ha mussà ina prestaziun solida ed è daventà 17avel. En sasez aveva el gì la finamira da vegnir tranter ils emprims 15, ma lezza ha el manchentà per pauc.
RR novitads 14:00


text:
Lavurs
Lavureras e lavurers da crappa lavuran en il sectur da l'elavuraziun artisanal-industriala. Els tractan crappa dira e loma sco granit, crap da chaltschina, marmel u plattamorta cun maschinas. Grondas e grevas plattas elavuran els a products da crappa natirala: cuvertas per stizuns, bars e cuschina, tocca da construcziun per indrizs da distribuziuns e da cassas, plats da maisa, lavaduirs, revestgiments per bogns u cheminés, funds da stgalas, palantschieus per dadora e dadens, revestgiments da paraids, fatschadas, etc.
Avant che lavurers da crappa cumenzan a lavurar cun la crappa legian els ils plans e transfereschan la massa sin il crap betg elavurà. Ils plans survegnan els d'architects u da firmas da construcziun da cuschinas. Durant las preparaziuns da lavur dissegnan els ils plans e creeschan, tut tenor il toc en elavuraziun skizzas da mesiras e schablonas supplementaras.
Lavurers da crappa utiliseschan differentas maschinas per tagliar, glimar e pulir: fresas, stgalpers d'aria cumprimida, taraders, molas ad angul, etc. Els produceschan cunzunt fabricaziuns tenor mesira, dentant era pitschnas serias. En blers manaschis chatt'ins perquai centers d'elavuraziun da CNC. Lavurers da crappa endrizzan quellas maschinas semi-automaticas u cumplettamain automaticas, las utiliseschan e controlleschan la producziun. Els èn era responsabels per il mantegniment da las maschinas.
Per finir gliman e puleschan lavurers da crappa la tocca en elavuraziun e tractan la surfatscha tut tenor l'intent d'utilisaziun cun colur. Per intgins products ston els tatgar ensemen tocca da construcziun, tranter auter cun rascha.
Lavurers da crappa tschentan e monteschan la tocca da construcziun finida sin il plazzal. Els èn era responsabels per il transport. La grondezza e la paisa da products da crappa dumondan ina buna lavur da team. Cun agid da plunaders, cranas ed auters indrizs d'auzar vegnan las plattas che paisan fin 300 kg muventadas. Tar tut questas lavurs èsi fitg impurtant da resguardar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur. Per sa proteger da la pulvra e da la canera portan lavurers da crappa ina protecziun da la respiraziun e da l'udida.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-10-2009 (versiun dals 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in'ovra da crappa natirala
Furmaziun en scola
Blocs dad 1 emna l'onn a la scola professiunala a Dagmersellen (8 emnas durant mintga onn d'emprendissadi)
Roms professiunals
- tecnica da lavurar
- utensils
- maschinas
- materials da fabricaziun
- dissegn tecnic
- documentaziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar en la pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "lavurer / lavurera da crappa AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- imaginaziun spaziala
- forza corporala
- nagins problems cun il dies u cun ils organs da respiraziun (pulvra)
- pazienza e perseveranza
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas da scolas spezialisadas e scolas professiunalas sco era d'associaziuns professiunalas, en spezial da l'Associaziun svizra crappa natirala NVS
Emprendissadi supplementar
tagliacrappa AFQ, sculptur / sculptura da crappa AFQ
Examen professiunal (EP)
cun diplom federal: mastergnant / mastergnanta en la tgira da monuments (direcziun da spezialisaziun: crappa natirala), concepider artisan / concepidra artisana
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra tagliacrappa
expert/a dad art applitgà en igl artisanadi cun diplom federal
Scola spezialisada en Germania
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada a la Städtische Fachschule für Steintechnik a Minca
Scola auta spezialisada (SAS)
direcziuns da studi en secturs parentads, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en architectura da cuntradas u en inschigneria da construcziun
Cundiziuns da lavur
Lavurers da crappa lavuran en ovras da crappa natirala. Sco emploiaders vegnan era fatschentas da tschentapignas u tschentaplattas en dumonda. En il commerzi da material da construcziun e da crappa natirala è la cussegliaziun da clientella in champ da lavur pussaivel.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra crappa natirala NVS
Seilerstr. 22
Chascha postala 5853
3001 Berna
Tel: 031 310 20 10
URL: www.nvs.ch
Revista professiunala:
"Kunst + Stein"


text:
Cussögn
Cussogn (Cussögn in del dialet lucal e in piemuntes; Cossogno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 630 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 40,0 km² e ona densità de popolaziun de 16 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Granda e 'l gh'ha dò frazion: Cicogna e Üngiasca. L'è tacaa ai cumün de Cürsel, Malesch, Misgina, Premusél, Santin, Truntan, Verbania.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cussögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
17 12
Ol dé 17 de dezèmber l'è 'l 351 ( 352 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 15 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de dezèmber al è ul dí da pòost 351 ( 352 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 15 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1504 - Granada (Andalusia, Spagna): al ghe ría ol cadàver d'Isabela I de Casteja per èss-agh interat, prossedent de Medina del Campo, indóe la reina a l'era morta tre setmane pröma.
1903 - spiasa de Kitty Hawk (Carolina del Nord, SÜA): Orwile e Wilbur Rright i riess a fá gulá 59 segunt olFlyer (pilotant Orwile), ol pröm aviú de la stòria.
1925 - Barcelona: ol capità zeneral de Catalunya Milans del Bosch ordena ol sarament del camp de les Corts del Barça: Gamper al presenta i dimissiú irrevocabel come president del club.
1989 - i Stacc Ünicc: The Tracey Ulman Show -ü spasse televisif de la Fox Network- al scumensa a emèt I Simpsons come séria.
2002 - Pretòria (Süd-àfrica): ol goèrn del Congo e i opositur che al combatéa i firma ün acord de pas ch'al posa fí a quàter agn de guèra sivila, con apröf 2 miliú de persone morte.
2004 - Bhutan: ol paes al de·ental pröm del mont sensa tabach: se'n la proibiss la véndita e ol consüm in pöblich.
Nassimenc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - Barcelona: Josep Comas e Solà, astrònom Català (m. 1937).
Necrolòse[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
1901 - Sant Andreu de Palomar, Barcelona: ol pàder Magnanet, eclesiàstich Català, fondadur di istitücc de Fills de la Sagrada Família (n. 1833).
Feste[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Scala Kinsey
La Scala Kinsey l'è ona scala inventada dal sessuolegh Alfred Kinsey che la serviss a classifegà l'orientament sessual in del vess uman. L'è 'l primm tentativ scentifegh de fà no ona classificazion a compartiment stagn, ma che la vada a basej, a seconda de l'etàa e de l'ambient.
La scala[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La scala la va da 0 (domà eterosessual) a 6 (domà omosessual). In mezz gh'hinn in vari sfumadur, e 'l 3 el reppresenta la bisessualitàa. Boeugna tegnì anca a ment che l'orientament l'è mia fiss a vida, ma 'l pò mudà in di agn e a segonda di condizion.


text:
Cumenzà hai cun Ann Jarvis, ina dunna americana. Il di da la mort da sia tant amada mamma ha ella engirà da procurar che quel di daventia in di d’onur per tut las mammas dal mund. Ella è s’engaschada per quest’idea nov onns la lunga instancablamain tant che il 1914 il president dals Stadis Unids da quellas uras ha declerà ils 9 da matg, u la segunda dumengia da matg uffizialmain sco «di da la mamma». Paucs onns pli tard ha Ann Jarvis stuì constatar che sia idea vegnia interpretada autramain che previs. Tants han cumenzà a profitar dal «di da la mamma». Ella ha purtà plant davant dretgira, ma pers in prozess suenter l’auter.
(Foto: Dave Parker / CC BY 2.0)


text:
Giovann Adamm II del Liechtenstein
El Giovann Adamm II de Liechtenstein (in todesch: Hans-Adam II von Liechtenstein; nomm intregh in todesch: Johannes Adam Ferdinand Aloys Josef Maria Marko d'Aviano Pius von und zu Liechtenstein; Zurigh, 14 de febrar del 1945) a l'è 'l princip del Liechtenstein, a partì del 1989.
L'è 'l fioeu del princip Francesch Giusepp II e de la soa miee Giorgina de Wiczek, l'è maridaa cont la Maria del Liechtenstein.
Del 2004 l'ha lassaa el podè de toeu di decision ordinari al fioeu Luis, che donca a l'è el reggent.
A l'è president del grupp bancari LGT Bank e 'l gh'ha ona colezion d'art bella granda.
Vision politega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2009 l'ha publegaa 'n volumm, El Stat in del Terz Millenni, indova che 'l se interroga in sul futur di Stat in del mond e 'l sostegn la necessità de 'vègh men Stat, de 'vègh pussee servizzi offert, anca del Stat, a mercaa e del diritt de secession e de autodeterminazion. L'ha partecipaa anca a di event de Students for Liberty e l'è retegnuu vun di pensator libertari pussee important de la soa epoca.
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Hans Adam II, prince of Liechtenstein
- Book Review: "The State in the Third Millennium"
- A Prince on Politics


text:
N basa a na cunvenzion cun la DB y la ÖBB possen cumpré pra la purteles de venduda de DB Italia y ÖBB Personenverkehr AG, sciche nce sun la ferates Eurocity DB/ÖBB la cherta de cunliamënt “Anschlussticket Südtirol” per chiche furnea cun la DB/ÖBB.
La cherta de viac (che ie śën mpede la “Mobilcard 1 di per DB/ÖBB”)
- costa 5,00 euro;
- vel l di che n ruva o l di che n se n va per duta la curieres de linia urbanes y extraurbanes, per la furnadoies dl Sistem de Trasport Ntegrà Südtirol (ora che per la furnadoies cunvenziunedes de Vöran, Mölten, Meransen) sciche nce per la ferata dl Renon;
- la muessa unì mustreda adum cun la cherta Eurocity che vel’ DB/ÖBB;
- la muessa cuntenì la data de validità.


text:
cuntegn
Svizra
-
Svizra ed Italia sa cunvegnan pertutgant taglia dubla
La ministra da finanzas Eveline Widmer-Schlumpf e ses collega talian Carlo Padoan han suttascrit la cunvegna davart l’imposiziun dubla da taglia tranter la Svizra e l’Italia. Quai communitgeschan pliras agenturas da novitads.
La cunvegna saja per omadus pajais fitg impurtanta ha ditg l’ambassadur svizzer en l’Italia. La cunvegn prevesa che cunfinaris duajan vegnir suttamess a la taglia d’omadus pajais. E vinavant duajan Talians cun contos en Svizra pudair sa participar al program d’autodenunzia.
RR novitads 18:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Italianità en il Vallais
Descripziun
Malgrà lur tun mediterran èn nums sco Pierre Gianadda u Denis Rabaglia senza dubi colliads stretgamain cun il Vallais. Sco emprima gronda gruppa d'immigrants han ils Talians prestà ina contribuziun considerabla a favur da la vita economica, sociala e culturala en il Vallais. Ed els fan quai anc oz. Questa integraziun durabla sa manifestescha tranter auter en las numerusas uniuns ch'els han fundà u en las qualas els èn activs, sco las missiuns catolicas, las communitads talianas, las societads da furmaziun, las uniuns da ballape, las gruppas da teater e.u.v. Sco tar ils dus nums gia menziunads daventa ella dentant er visibla tras persunas singulas: i dat impressaris che s'engaschan sco mecens per il sport u per la cultura, ma er cineasts, comichers, auturs, scienziads e.u.v. Tut questas fassettas da l'italianità en il Vallais mussan che l'identitad sociala e culturala da la regiun e sias tradiziuns vivas sa midan e sa sviluppeschan cuntinuadamain e ch'i sa furma ina relaziun cumplexa tranter quels che vegnan u che van e quels che stattan – quai è ina bella moda e maniera da promover la conscienza per la diversitad culturala en Svizra e ses potenzial creativ sco fixà en la Convenziun da l'UNESCO da l'onn 2003. L'immigraziun taliana en il Vallais para effectivamain dad esser exemplarica ed ha fullà via per autras gruppas d'immigrants – persunas da la Spagna, dal Portugal, dal Cosovo e da territoris tamils – che sa domicilieschan en Svizra, perquai ch'il barat tranter la populaziun locala e las gruppas d'immigrants succeda en moda sumeglianta sco sin plaun naziunal.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Thomas Antonietti, Marie Claude Morand : Valais d’émigration – Auswanderungsland Wallis (Cahiers d’ethnologie valaisanne 2). Sion, 1991
Léonard Gianadda : Leonard Gianadda présente son projet de Fondation, 1977
Elisabeth Joris (et al.): Tiefenbohrungen: Frauen und Männer auf den grossen Tunnelbaustellen der Schweiz, 1870-2005. Baden. 2006
Jean-Henry Papilloud et al. : Le Valais et les étrangers, XIXe-XXe (Société et culture du Valais contemporain 5). Sion, 1992
Adrien Pasquali : Le pain du silence. Carouge-Genève, 1999
Sedunum Nostrum : Le couvent des capucins de Sion. Sedunum Nostrum no. 66, Sion, 1998
- Dossier
- L'Italianità en Valais
description détaillée Ultima modificaziun: 04.06.2018
Dimensiun: 263 kb
Tip: PDF
- L'Italianità en Valais


text:
Sco quai ch'il president dal CBS Ivan Brenn ha ditg, saja il nov pastg pli resistent ed ins possia cumenzar pli baud la primavaira a giugar ed era suenter ch’i haja pluvì. La nova plazza saja pli dira, ed i saja bel da giugar sin la plazza, ha per exempel ditg in giugader da Danis-Tavanasa. Pli dira è la plazza perquai ch’i dat sut il pastg ina matta che stabilisescha il pastg.
Investiziun gronda
La nova plazza da ballape ha custà 450’000 francs. Da quels custs ha il chantun surpiglià 100’000 francs. Il rest ha la vischnanca da Surses finanzià, ed i ha era dà in’acziun da crowdfunding e vitiers han ils giugaders dal CBS fatg lavur voluntaria.
RR actualitad 08:00


text:
Hauptversammlung 2019
Die nächste Hauptversammlung findet am 22. März 2019 um 18:30 in Chur im Hotel Stern statt. Die Einladung an die Mitglieder folgt wie gewohnt per Post. Bitte den Termin vormerken!
Hauptversammlung 2018
Die nächste Hauptversammlung findet am 13. April 2018 um 18:30 in Chur in der Hofkellerei statt. Die Einladung an die Mitglieder folgt wie gewohnt per Post. Bitte den Termin vormerken!
Aktion NEIN zu «No Billag» im HB Zürich! Die PSR ist mit dabei.
Auch heute Sprachenförderung!
Der erste August ist einer der Tage im Jahr an dem Rätoromanisch in der gesamten Schweiz zu hören ist - Politikerinnen und Politiker versuchen, in allen Landessprachen einen oder zwei Sätze herauszukriegen, sodass viele Rätoromanisch zumindest einmal im Jahr hören.
Aber was passiert an den restlichen 364 Tagen mit den Minderheitensprachen in der Schweiz? Damit die Landessprachen nicht in Vergessenheit geraten hat die Pro Svizra Rumantscha vorgeschlagen, eine eidgenössischen Kommission für Sprachen einzusetzen, ein Vorschlag der in der Motion von Ständerat Stefan Engler ausformuliert ist. Auf der Webseite des Parlaments ist diese Motion aber nur auf Deutsch, Französisch und Italienisch zu finden. Sodass die PSR beschlossen hat, selbst für eine rätoromanische Variante zu sorgen. Voilà:
Appreziar la valur da la diversitad linguistica
Il Cussegl federal vegn incumbensà da preschentar en il rom dal proxim messadi da cultura 2021-2024 in project per francar ina “Cumissiun da convivenza linguistica” extraparlamentara en la Lescha da linguas. La cumissiun sa cumpona a moda paritetica da trais represchentants da mintga lingua naziunala sco da trais represchentants dad autras linguas minoritaras. Ella s’occupa da dumondas relevantas per la chapientscha ed ils barats vicendaivels tranter las cuminanzas linguisticas en il senn da l’artitgel 70 alinea 3 da la Constituziun. Ella cusseglia il Cussegl federal en tut las dumondas da la politica da linguas, per las qualas la Confederaziun è cumpetenta.
Argumentaziun
Bain che la politica da linguas è surtut l’incumbensa dals chantuns, ha la Confederaziun en il rom da l’artitgel da la Constituziun l’incumbensa da promover surtut la chapientscha ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas. Plinavant sustegna la Confederaziun ils chantuns plurilings sco er ils chantuns Grischun e Tessin. Ella ha pia la rolla da rinforzar en collavuraziun cun ils chantuns “la coesiun e la chapientscha vicendaivla tranter las differentas gruppas socialas e culturalas”, sco ch’il messadi da cultura 2016-2020 descriva ina da sias axas principalas.
Dentant ha la Confederaziun actualmain paucas resursas en la domena da la politica da linguas en il senn stretg e deleghescha perquai a moda subsidiara per exempel la promoziun da la lingua taliana e rumantscha mintgamai als chantuns Tessin e Grischun. Las dumondas da lingua vegnan tractadas surtut da l’Uffizi federal da cultura. Cun il diever da la plurilinguitad en l’administraziun s’occupa la delegada federala per la plurilinguitad. Igl è giavischabel che la politica da linguas vegnia rinforzada sin nivel federal, tranter auter en vista a las regulaziuns davart l’emprender linguas estras en scola en ils chantuns da la Svizra tudestga. La reacziun da quests en la procedura da consultaziun davart la revisiun da l’artitgel 15 da la Lescha da linguas mussa che la Confederaziun duai surpigliar sias cumpetenzas ed obligaziuns a moda precauta ma era decisa. Per accumplir sias incumbensas èsi pia inditgà ch’il Cussegl federal prendia en agid il savair da las organisaziuns linguisticas, dals chantuns e dad ulteriuras organisaziuns interessadas.
L’attenziun na duai betg mo esser concentrada sin las quatter linguas naziunals tudestg, franzos, talian e rumantsch, ma era sin autras linguas e gruppas da linguas en Svizra. Tar quellas tutgan autras linguas minoritaras sco il jenic, il gualser, il francoprovenzal sco era l’englais ed autras linguas discurridas da migrants sco il portugais che daventan pli e pli impurtantas.
Gist en la domena da linguas èsi central da manar ina politica solida che resguarda las particularitads da la cuminanzas linguisticas, ils basegns dals chantuns e la coexistenza da tut las linguas da noss pajais. Las linguas naziunalas e las linguas minoritaras èn ina cumponenta essenziala da la Svizra e da l’identitad svizra. Ellas èn in factur central per la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas, era sur ils cunfins chantunals ora, ed uschia era per nossa societad. Cun instituir ina “Cumissiun da convivenza” mussa il Cussegl federal ch’el è conscient da sia responsabladad en la domena da questa chapientscha e ch’el dispona da la sensibilitad necessaria per ils basegns dals chantuns e da las cuminanzas linguisticas.
Il Cussegl federal accorda ina gronda valur al rinforzament da las linguas naziunalas ed a la plurilinguitad sco er a la promoziun da la chapientscha e dals barats tranter las cuminanzas linguisticas. Il Cussegl federal ha sviluppà ina politica da promoziun coerenta sin basa da la lescha da linguas (Collecziun sistematica 441.1). La coesiun sociala furma ina prioritad da la promoziun cultura dals onns 2016-2020. Il Cussegl federal ha decis diversas mesiras en las domenas dals barats da scola, da l’instrucziun da lingua e da la lingua e cultura taliana e rumantscha. Questas mesiras duain vegnir cuntinuadas ed approfundadas en il messadi da cultura 2021-2024.
Per sviluppar ed applitgar sia politica da sustegn collavura la Confederaziun per mintga domena cun gruppas d’experts (da l’instrucziun e la scienza, da l’administraziun e la pratica). Ina collavuraziun instituziunala exista numnadamain cun gremis d’experts da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’instrucziun publica. La Confederaziun ha plinavant la pussaivladad da reunir ina gruppa da lavur ad hoc per tschertas incumbensas u da far in barat d’opiniuns cun organisaziuns interessadas.
Il Cussegl federal renviescha a la reorganisaziun da las cumissiuns extraparlamentaras en il rom da la modificaziun da la lescha davart l’organisaziun da la regenza e da l’administraziun dals 20 da mars 2008 (Collecziun sistematica 172.010) sco er a la moziun Bigler 16.3967, acceptada dal Cussegl naziunal en mars 2017, che pretenda da reducir per in terz il dumber da las cumissiuns extraparlamentaras. Il Cussegl federal è da l’avis ch’ina cumissiun extraparlamentara permanenta per dumondas da linguas na saja betg l’instrument adequat per rinforzar la politica da linguas da la Confederaziun. El è persvas che l’administraziun federala ha las enconuschientschas necessarias per exequir sias incumbensas u ch’ellas pon vegnir procuradas tenor basegn. Per tut questas raschuns na vesa il Cussegl federal nagina necessitad da crear ina cumissiun extraparlamentara supplementara.
Sprachenvielfalt hat einen Wert
Heute hat Ständerat Stefan Engler eine Motion eingereicht, welche vom Bund die Einrichtung einer Sprachenkommission verlangt. Der Bund soll sich stärker für die Verständigung und den Austausch zwischen den Sprachgemeinschaften engagieren, und mit der Unterstützung der Sprachorganisationen und den Kantonen eine Gesamtsicht zu den vier Landesssprachen einnehmen. Der Vorstoss wurde in Zusammenarbeit mit der Pro Svizra Rumantscha erarbeitet, welche als rätoromanischer «tinctanc» neue Impulse für die Sprachenpolitik in der Schweiz bringen möchte.
Im Rahmen der nächsten Kulturbotschaft wird dabei der Bundesrat beauftragt, einen entsprechenden Entwurf für eine ausserparlamentarische «Kommission für Sprachenfragen» vorzulegen. Die Kulturbotschaft dient auch zur Förderung und dem Schutz der Sprachen, insbesondere der italienischen und rätoromanischen Sprache basierend auf dem Sprachengesetz. Neu soll im Sprachengesetz auch eine Fachkommission verankert werden, welche dem Bund die Möglichkeit gibt, Wissen von Expertinnen und Experten in der Sprachenpolitik beizuziehen. Mögliche Themen für eine entsprechende Fachkommission, welche sich mit der Verständigung zwischen den Sprachengemeinschaften befasst, sind beispielsweise die Frage der Fremdsprachen in den Schulen, aber auch die Rolle der Minderheitensprachen Rätoromanisch und Italienisch ausserhalb der angestammten Sprachgebiete. Dabei soll die Kantonshoheit im Bereich der Sprachenpolitik gewahrt werden, der Bund soll aber die ihm zugestandene Kompetenz im Verständnis und dem Austausch zwischen den Sprachengemeinschaften wahrnehmen.
Die Motion von Ständerat Stefan Engler ist auf der Webseite des Parlaments zu finden: Motion.
Die Pro Svizra Rumantscha hat ein kleines Argumentarium für die Sprachkommission verfasst. Ziel ist es, dieses Dokument in allen Landessprachen und weiteren Sprachen der Schweiz zu übersetzen, beispielsweise das Walserdeutsch, die jenische Sprache oder das Frankoprovenzalisch.
Impulse für die Entwicklung
Am Montag, 20. Februar 2017, jährt sich die Abstimmung zur Frage, ob Rätoromanisch eine Landessprache werden soll, zum 79sten Mal. Diesen symbolischen Tag nutzen wir um unsere Impulse für die Zukunft des Rätoromanischen zu publizieren. Kurz vor der Generalversammlung der Pro Svizra Rumantscha (3. März 2017) lancieren wir so die Diskussion, welche Organisation für die Rumantschia angepasst ist, welche Informationsmittel nötig sind, und wie wir eine "rätoromanische Debatte" haben können.
Das ganze Dokument mit den Anregungen für die Debatte ist unter Impulse zu finden.
Gleichzeitig möchten wir alle an einer Diskussion zur Zukunft des Rätoromanischen interessierten Personen an unsere Generalversammlung, welche am Freitag, den 3. März 2017, ab 18:15 in der Hofkellerei in Chur stattfindet. Nach den offiziellen Traktanden beginnt um 19:15 ein Spezialprogramm mit Vorträgen und Diskussion, wo die PSR einige Konkretisierungen dieser Impulse präsentieren wird.
Hauptversammlung 2017
Die nächste Hauptversammlung findet am 3. März 2017 um 18:15 in Chur statt. Die Einladung an die Mitglieder folgt wie gewohnt per Post. Der Vorstand plant zur Zeit auch ein Rahmenprogramm zur Jubiläumsversammlung. Schliesslich wird die PSR im 2017 schon 25-jährig!
Täglich Rätoromanisch
Restructuraziun duai resguardar realitad - Restrukturierung soll Realitätssinn haben
Medienmitteilung vom 18. Oktober 2016 (Reaktion auf die Restrukturierungsvorschläge der Lia Rumantscha)
Per la radunanza da delegadas e delegads 2016 propona la suprastanza da la Lia Rumantscha d’iniziar ina restructuraziun da ses organs. Quella idea na persvada betg.
Sco consequenza a la dieta «LR19» propona la Lia Rumantscha (LR) trais variantas per ina restructuraziun interna. La Pro Svizra Rumantscha (PSR) – sco uniun betg affiliada a la LR – n’è betg cuntenta cun questa reacziun che para dad esser malponderada. Per l’ina ha quai da far cun l’intenziun sezza, per l’autra è la PSR persvasa ch’igl è necessari che la LR sa fatschentia l’emprim cun la strategia per ils proxims onns e pondereschia pir lura tge structura che serva il meglier a questas finamiras.
Las restructuraziuns preschentadas da la LR na promovan betg ina collavuraziun ed in sentiment d’unitad. Surtut la terza proposta cun l’idea da stritgar la participaziun da las organisaziuns tematicas sco la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), la Societad Retorumantscha (SRR), l'Agentura da Novitads Rumantschas (ANR) u l’Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR) è in svilup sbaglià, gia che quellas uniuns s’engaschan fermamain per il rumantsch en divers secturs. Ins survegn l’impressiun che la suprastanza da la LR haja prendì ina decisiun plitost sperta. Perquai preschenta la PSR ina quarta proposta (da chattar qua: proposta PSR) che cuntegna ils suandants puncts impurtants:
– La suprastanza da la LR vegn augmentada a set sezs.
– La LR integrescha ina cumissiun cun la finamira da controllar las mesiras per la protecziun dal rumantsch.
– La radunanza da delegadas e delegads (RD) percunter vegn redimensiunada ed ha dapli responsabladad strategica envers la suprastanza. La RD sa cumpona vinavant da tut las uniuns affiliadas e quai da maniera che la cumposiziun correspunda a las relaziuns da la populaziun rumantscha actuala.
L’impurtant stuess esser che persunas motivadas ed interessadas per il rumantsch hajan la pussaivladad da pudair decider davart l’avegnir da la lingua e cultura. Cun exluder tschertas uniuns da la RD cuntansch’ins exact il cuntrari. Perquai fa la PSR ina nova proposta sco uniun independenta da la LR e supplitga la LR da preschentar quella a chaschun da la RD.
La proposta da la PSR sco document
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Barbla Etter, Jon Bischoff, Clau Dermont e Martin Cantieni
Da cumplots fictivs - Eingebildete Verschwörungen
Medienmitteilung vom 26. September 2016 (Antwort auf den Artikel «In postulat – ed ina resoluziun encunter quel» in La Quotdiana)
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) è perplexa da la reacziun da la Pro Idioms e da la vieuta da Martin Candinas en connex cun il postulat Semadeni «Allegra, il rumantsch e talian duain viver». Il postulat pretenda curt e bain dal Cussegl federal da preparar in rapport che duai dar pled e fatg davart la promoziun da las linguas minoritaras en il chantun Grischun.
En la motivaziun dal postulat menziuna Silva Semadeni sfidas sco las fusiuns da vischnancas u l’acceptanza difficila dal rumantsch grischun sco puncts nuschaivels per la protecziun dal rumantsch. Ma la Pro Idioms interpretescha questa constataziun – che la dispita davart il rumantsch grischun saja nuschaivla per la pasch linguistica – para sco promoziun zuppada dal rumantsch grischun. Mintgin che legia il postulat sto dentant constatar ch’el na cuntegna nagina formulaziun che pretenda ina promoziun dal rumantsch grischun – ni avertamain ni «a la zuppada».
La resoluziun da la Pro Idioms encunter il postulat che s’engascha per il rumantsch ed il talian fa la parita d’esser ina chaussa da principi. Gia be ils dus pleds «rumantsch grischun» paran da provocar in mecanissem d’opposiziun. Bain vul ella sustegnair tut las «stentas per mantener la pasch linguistica», ma ella fa gist il cuntrari.
A medem temp sa senta Martin Candinas obligà da retrair ses sustegn per il postulat, malgrà ch’el ha sez suttascrit quel. Questa vieuta senza arguments fundads è curiusa e betg vardaivla per in politicher versà.
La Pro Svizra Rumantscha è conscienta ch’il rumantsch dovra ina promoziun effizienta ed è perquai engraziaivla a Silva Semadeni per ses postulat e ses engaschi a favur da las linguas minoritaras a Berna. La PSR appellescha a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs da salvar il saun giudizi e da sustegnair las stentas per la protecziun e la promoziun dal rumantsch.
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Clau Dermont, Jon Bischoff, Barbla Etter, Martin Cantieni


text:
Raś còśmig
I raś còśmig, cgnusû anc cuma astro-partisèli, i èṅ dal partisèli 'd energìa, cunsèṅ 'd àtum sénsa eletròṅ dònca prutòṅ (90% a 'l incìrca) o neutròṅ, ad matèria o 'd anti-matèria (cuma puśitròṅ e anti-prutòṅ), e pò anc neutrèṅ e futòṅ. Prudóti da 'l stéli, dònca anc da 'l Sōl e da super-nòvi, pùlsar e quàśar, i rìvan da 'l spasi estéran e i bumbàrd'n ad cuntìnuv la Tèra e tut chi àtar còrp celèst, i satèlit e gl'astrunàut in misiòṅ.
La natùra e la cumpuśisiòṅ ad chi raś chè la càmbia dimóndi, la n è minga sèmpar quéla, in tut al manéri l'è periculóśa par la salùt di èsar vivènt e par gl'aparéć letrònig, specialmènt quànd i s càtan fóra da l'atmusféra[1].
Quànd i rìv'n a cuntàt cun l'atmusféra, al partisèli còśmighi (ciamàdi „raś còśmig primàri“) i reagìsan cun gl'àtum 'd usìgen e aśôt dand inìsi a di espluśiòṅ ch'i fórman di atri partisèli (ciamàdi „raś còśmig secundàri“), ch'i vìnan śò a côṅ cuma l'àqua dla dócia, e dimóndi energìa.
Ólt'r a l'atmusféra e a 'l camp magnètig teréstar anc al vènt sulàr al ténd a prutèś'r al sistéma sulàr da i raś còśmig ch'i rìvan da fóra anc se in di ùltim tèmp al scûd 'l è drē a arbasàr-as[2].
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Raś còśmig, radiasiòṅ sulàri e risć càncar: tut i perìcui dal viàś lung vèrs Mart Corriere Della Sera, 3 ad Maǵ dal 2015
- ↑ Raś còśmig sèmpar più fòrt: 'l è 'n risć p'r al misiòṅ umàni a vgnir Focus, 8 ad Mars dal 2018


text:
Acetun
L' acetun o prupanun a l'è un cumpost chimich de furmula chimiga CH3(CO)CH3, el püssee semplis de la fameja di chetun. A l'è un liquid senza culur, che l'evapura facilment, a l'è infiamabil e'l gh'ha un sò udur carateristich. Al se dislengua senza prublema in de l'aqua. A l'è un reatif chimich fundamental e l'è dupraa per la fabricaziun di plastich, di fiber e alter prudot de sintesi, e cume sulvent.
Numencladüra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La numencladüra de l'acetun per la IUPAC a l'è prupanun. A'l vegn ciamaa anca dimetil chetun.


text:
Mel
La mel l'è on mangià dolz faa di avigg, ma anca di imenotter.
El nass del netter e de la melada. La melada l'è prodotta de vari omotter: i sò escrement zuccheritt hinn la bas alimentar per on bell numer de insett.
El nomm[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla mel la vegn del latin "melem", e l'è comuna a tutt i lengov romanz (italian: miele; frances, spagnoeu, asturian e aragones: miel; catalan, galizian e portoghes: mel; ligur: amê; normann: mié; ocitan: mèl; romen: miere; aromen: ñiari; sardegnoeu e sicilian: meli). In lombard, catalan, spagnoeu e alter lengov romanz ocidentai, la parolla l'è al feminil, in alter inveci al masculin.
El termen, a bon cunt, l'è de origin indoeuropea: el troeuvom in de l'ittita milit, in del grech méli, in de l'albanes mjalit, in l'armen meghr e in di lengov celtegh (breton mel, galles mêl, scozzes e irlandes mil). A troeuvom ona parolla compagna anca in di lengov slav (mëd o med), de indove l'è passaa anca in di lengov baltegh (medus), in l'eston (mesi) e in de l'ungheres (méz). A troeuvom l'istessa parolla anca in del gotegh miliþ, che però el s'è minga conservaa in di lengov germanegh del dì d'incoeu, che partissen de la radisa *hunagam[1], che l'è comuna anca al curd hingiv.


text:
La Confederaziun ha preschentà in nov cudeschet da votaziuns. Da nov survegnan aderents ed adversaris tuttina bler plaz. Sper quai è el pli survesaivel e pli modern.
Cudeschet «federal» meglier ch'il «chantunal»
La Pro Senectute dal Grischun ed er jugend.gr beneventan il nov design. Cunzunt en cumparegliaziun cun il cudeschet chantunal actual. Quel haja bler text e na saja betg structurà fitg bain, vegn crititgà.
Chantun ponderescha dad era reveder il cudeschet
La cumissiun da redacziun dal Cussegl grond ponderescha ussa dad er ir sur il «cudeschet». Plans concrets na dettia quai dentant anc betg, ha ditg il president Martin Aebli.


text:
Molgora
La Molgora l'è on riaa de la Lombardia. L'è longa trentott chilometri.
La nass in de l'alta Brianza, de duu rialitt che vegnen giò de Coll e de Santa Maria e de là la traversa tutta la Brianza.
A Oeus Velaa la ciappa i aqui de la Molgoretta. A Pessan la passa sotta al Villoresi e, grazzie ai trii bocch de Pessan, la riess a toeunn on poo de aqua. El succed proppi istess a Gorgonzoeula, con la Martesana.
A la fin del sò percors, in tra Truccazzan e Comazz, la va dent a la Muzza, che de lì a pocch a la va dent a l'Adda.
La qualità de l'aqua[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I aqui de la Molgora hinn consideraa puttost bonn fina a Meraa. A nord se troeuven i trutt, pussee giò inveci se poden trovà i vairon.
Dopo del sit ciamaa Sbianca, i pess tacchen a vessegh nò, e i aqui hinn on poo pesg. A sud, inveci, arent a Melz, i aqui hinn anmò bonn e polid, e se poden vedè nodà i trutt e i caveden.


text:
Süd Sudan
Ël Süd Sudan (South Sudan in in ingles) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa a la Repüblica Centrafricana, a la Repüblica Demucratica del Congo, a l'Uganda, al Kenya e al Südan.
La capital a l'è Giüba.
Al gh'ha una süperfiss de 619.745 km² e una pupulaziun de pressapoch 7/8 miliun d'abitant.
Storia muderna[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
El Süd Südan a l'è staa un pussediment del Regn Ünii e, furmalment, de l'Egit del 1899 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza insema al rest del Südan. A l'inizzi però i Ingles vureven che 'l Süd Sudan el füss tacaa a l'Uganda.
La pupulaziun del Süd Sudan a l'è cristiana o animista, menter al nord hin tücc müsülman: l'era ben dificil che i rob tra de lur andassen ben, e de fat l'è minga staa inscì.
Dopu cunflit, guer civil e vari tensiun per tücc i deseni sücessiv, in del 2011 a l'è staa faa un referendum che l'ha faa vegnì el Sud Südan (che giamò de un pezz l'era una pruvincia autonuma) finalment un stat indipendent.
El John Garang l'è stacc el capp de la pupulaziun del Süd Südan in di ann de la riolta contra el rest del Südan e el prim president del Süd Südan.
Urganizaziun pulitiga[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
El Süd Sudan (nom ufizial: Republic of South Sudan) a l'è una repüblica.
El president a l'è 'l Salva Kiir Mayardit (del 2011).


text:
La partida vuleva atgnamain duvrar l’iniziativa sco vehichel per lantschar per propi lur campagna per las elecziuns federalas quest october. Quai n’è betg reussì. Malgrà quai na crai Adrian Camartin, il correspundent da RTR en Chasa federala, betg che la terrada vegnia ad avair consequenzas per las elecziuns dal parlament federal. Pli impurtant saja tge persunalitads che candideschian per la partida e co i gartegia a las partidas chantunalas da far colliaziuns da glistas cun autras partidas.
Svizra Terrada n’è betg la fin dals Verd-liberals
Terrada istorica per la Partida verd-liberala. Be 8% da las votantas e dals votants han sustegnì lur iniziativa "Per ina taglia sin energia empè la taglia sin plivalur".


text:
Johnny Ramone
Johnny Ramone (Long Island, 8 utubar 1948 – Los Angeles, 15 setembar 2004) l'è staa un ghitarista american cugnussü par vess sta in dal grüp american dei Ramones. Insema al cantant Joey Ramone, l'è sta dentar in dal grüp fin al 1996, quand hann pianta lì da sunà. L'eva cugnussüü par la sua manera da sunà che la veniva ciamada "The Buzzsaw Style" che l'è stada duperada anca da na sfilza da grüp punk rock e post punk. La sua ghitara püssé famusa l'è la Mosrite Ventures Model II bianca.
Biugrafia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassü a Forest Hills nella contea del Queens, New York City. Quand l'eva un fiö l'ha passa 'na bela vita. Quand l'è vegnü grand l'ha cumengià a frequentà brüta gent e a sbüsass. L'ghè piasuda sübit la musica da quand l'eva piscinin, quand l'ha cugnüssü ul grüp dei The Stooges e l'ha tacà a sunà la ghitara elettrica. Pú sé in là l'ha sunà cont un grüp che 'l sa ciamava The Tangerine Puppets 'ndué l'ha incuntrà ul Dee Dee Ramone e tut i altar di Ramones.
Ul 12 setembar dal 2004 un pù di amis dal Johhny e persun famus dela musiga punk hann fa sö un cuncert par i trent'ann da storia dal grüp, e gann dedicà il cuncert perché avevan capì che l'eva drè a murì. Tri dì dopu, il 15 setembar dal 2004 l'è mort a cà sua a Los Angeles dopu ann cont ul cancher a la prostata. Dopu la sua mort 'l sè fa brüsà e la scendra ga l'ha ammò la Linda Ramone che l'è la sua miee.


text:
Besasc
Besasc (nom ufizial in italian Besazio) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 600 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 0.90 km². Al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (303 vot a favur e 37 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
Besasc a l'è tacaa a Mendris, Civ (IT-VA) e Ligornet.