text:
Svizras e Svizzers han tschertgà il ruaus en las zonas da recreaziun svizras. Fitg tschertgadas eran las destinaziuns en muntogna. Per part hai dà vias stuppadas e bloccadas ed er ils autos da posta èn stads bain emplenids durant la fin d’emna da Tschuncaisma. Be paucs dals passagiers hajan purtà ina mascra da protecziun, ha ditg ina pledadra da l’Auto da Posta sin dumonda da l’agentura da novitads Keystone-SDA. En la Svizra tudestga e franzosa portian strusch 5% dals passagiers ina mascra, quai malgrà avertiments en ils bus. I dettia nagina differenza tranter las duas regiuns, uschia l’auto da posta. En il Tessin, il chantun pertutgà ferm dal coronavirus, portian radund 20% ina mascra.
Er citads han carmalà la glieud
Er ils chantuns Glaruna e Zug han annunzià fermas frequenzas en lur zonas da recreaziun popularas. En la Part sura bernaisa hai dà colonnas. Dentant betg mo en muntogna hai dà bler pievel sin viadi. Er en las citads hai dà bleras persunas en giassas e sin plazzas. La polizia da la citad da Cuira ha communitgà ch'i era tendenzialmain puspè dapli glieud sin via, en spezial il venderdi e la sonda.
La situaziun en il Grischun è stada sumeglianta, quai conferma er la polizia chantunala grischuna ad RTR:


c: text/html

text:
Quel haja ordinà da mazzar ils students, ha ditg l'incumbensà naziunal per segirezza en il Mexico. Suenter ina observaziun pli lunga dal sevetsch secret e la polizia saja «El Gil» vegnì arrestà.
Inquisiziuns dispitaivlas
Il settember 2014 avevan policists attatgà students durant ina demonstraziun e surdà els a l'organisaziun criminala. Plirs commembers da l'organisaziun han entant laschà valair ch'els hajan mazzà students e brischà lur baras. Ils confamigliars dals umens rapinads na crajan però vetg la versiun uffiziala dal drama e pretendan ulteriuras inquisiziuns.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’investigaziun da la cumissiun ha cumenzà l’october 2012 cun perquisiziuns da la chasa. Sco quai che la WEKO communitgescha saja sa mussà, che la Foffa Conrad SA, la Hohenegger SA ed ulteriuras firmas, tranter quellas era interpresas da construcziun schliadas, èn sa cunvegnidas davart offertas dal 2004 fin il 2012. Uschia han quellas firmas manipulà las publicaziuns da projects publics e privats da construcziun auta e bassa en la Val Müstair.
Tenor Roland Conrad, president dal cussegl administrativ da la Foffa Conrad SA, hajan ins agì durant onns cun resguardar in a l’auter en la branscha da construcziun. Quai che è stà tut normal durant decennis, saja suenter l’introducziun da la lescha da submissiun, ì vinavant.
Jau n’hai nagina nauscha conscienza, nus vain adina fatg offertas onestas, en urden e seriusas.
Tar las cunvegnas betg lubidas han las interpresas barattà lur interess per projects da construcziun auta e bassa. Èn ellas vegnidas perina han las interpresas decidì sezzas tgi che survegn la lavur.
Societad dals impressaris betg involvida direct
Las ulteriuras interpresas han lura offrì lur lavurs per pli auts pretschs d’offerta. Enfin il 2008 è quella collavuraziun succedida en pre-sedutas, organisadas da la Societad grischuna dals impressaris constructurs. Silsuenter han las interpresas cuntinuà cun la collavuraziun senza cooperar cun la societad grischuna.
Las persunas ch’han fatg las pre-sedutas èn sa tegnidas vid il reglament che scumonda cleramain cunvegnas da pretsch.
President na sa da nagut
Che las interpresas da construcziun bassa ed auta da la Val Müstair hajan fixà ils pretschs e las lavurs en questas pre-sedutas, na lascha il president da la Societad grischuna dals impressaris constructurs, Markus Derungs betg valair. Bain hajan ins organisà e tegnì da questas sedutas fin il 2008, cunvegnas da pretsch n’hajan ins dentant mai fatg là.
Uniun grischuna d’impressaris sa dosta
En connex cun las rinfatschas ch’interpresas da construcziun hajan fatg giu pretschs en la Val Müstair è era l’Uniun grischuna dals impressaris vegnida crititgada. L’Uniun pretenda uss da la cumissiun da concurrenza che quella curregia publicamain las rinfatschas ch’ella saja sa participada a cunvegnas da pretschs e saja insumma stada part da las investigaziuns, quai scriva l’Uniun en ina communicaziun als meds da massa.
Chantun è dependent da la WEKO
Tenor cusseglier guvernativ e schef dal departement da construcziun, Mario Cavigelli, haja il chantun reagì immediat suenter che la cumissiun ha cumenzà cun las examniaziuns l'onn 2012. Els hajan tranter auter intercurrì la procedura da surdar lavurs, instradà ina persuna nua ch'emploiads pon annunziar indizis per cunvegnas illegalas ed er preparà per evetuals cas giuridics envers firmas da construcziun. I dettia però dapertut anc dumondas avertas. Il motiv e simpel: Il chantun n'è betg part da las examinaziuns da la WEKO.
Sch'il chantun ha pers insatgè na savain nus anc betg... Nus n'avain betg idea tge che la WEKO ha examinà concretamain.
Il chantun ha perquai inoltrà ina dumonda per invista en las actas. Pir sch'el survegn quella èsi pussaivel da preparar ulteriurs pass. La cumissiun è numnadamain la suletta instituziun che dastga intercurir actas e computers da fatschenta per prutar a la glisch quai ch'è i fallà. Il chantun na disponia betg da questas pussaivladads e saja perquai dependents da la WEKO, uschia Mario Cavigelli. Perquai saja impurtant che quella fetschia talas examinaziuns e controlleschia uschia il sistem da concurrenza e commerzi liber.
Ina da diesch investigaziuns en il Grischun
Sco la WEKO communitgescha vinavant, desistia ella da sancziunar questas cunvegnas en la Val Müstair. Ad in’interpresa saja il chasti vegnì relaschà damai che quella haja annunzià sco emprima las cunvegnas ed uschia cooperar cun las autoritads da concurrenza. La segunda interpresa haja medemamain cooperà. Quella sa chattia en il concurs. La decisiun da la cumissiun po vegnir tratga vinavant a la dretgira administrativa federala.
L’investigaziun en la Val Müstair è in da diesch en il chantun Grischun. Tut ils process han cumenzà la fin october 2012 cun perquisiziuns da chasas en l’Engiadina Bassa.
RR novitads 10:00


text:
Anc mai èn tantas persunas stadas en fugia sco l'onn passà. Sco quai che l'ovra d'agid per fugitivs da l'ONU, l'UNHCR, ha communitgà il mardi, han l'onn passà en l'entir mund 68,5 milliuns carstgauns stuì bandunar lur patria pervi da crisas u conflicts. Quai èn 3 milliuns dapli che l'onn avant.
85% dals fugitivs restan datiers da la patria
Tenor il schef dal UNHCR Filippo Grandi na constettia l'impressiun betg ch'ils pajais ritgs sajan pertutgads spezialmain dals moviments da fugia e migraziun. 85% da tut ils fugitivs hajan chattà in refugi datiers da lur patria. 60% da las persunas stgatschadas hajan chattà refugi en l'agen pajais, lunsch davent da la zona da conflict.
Dals fugitivs ch'èn scappads sur cunfin derivan tenor indicaziuns da l'UNHCR bunamain 70% da be tschintg pajais. Sch'i dess soluziuns per quests pajais, lura pudess tenor Grandi il dumber da fugitivs sa diminuir marcantamain. Tar ils pajais sa tracti da la Siria, l'Afganistan, il Sudan dal Sid, il Myanmar e la Somalia.
RR novitads 09:00


text:
Las bleras subvenziuns problematicas dettia tar il traffic, l'agricultura, la producziun d'energia u era tar il svilup dals abitadis, scrivan las scienziadas ed ils scienziads da l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada WSL e da l'Academia da las scienzas natiralas SCNAT. Sper pajaments directs resguarda il studi era las entradas pli bassas pervia da las reducziuns da taglia. En tut circa 40 milliardas francs mintg'onn.
Sco exempel vegnan numnadas las ovras idraulicas pitschnas che duain augmentar la producziun d'electricitad ecologica – che possian il medem mument dentant era avair in effect negativ sin fauna e flora, dutgs e flums. U era la deducziun da pendulari che fa pli attractiv da far lungs viadis a la lavur.
Las auturas ed ils auturs dal studi cusseglian d'abolir la mesadad da las subvenziuns cuntraproductivas.


text:
Il schaner dal 2019 datti a Cuira in incendi intenziunà, trais persunas moran. Ina chasa da pliras famiglias brischa. Flavio Deflorin abita en ina da las abitaziuns da questa chasa. Immediat vegn el evacuà, ses dachasa perda el dentant dal tut entaifer in curt mument. Ina gronda midada, ina gronda perdita ed ina tragedia ch'el dovra ditg per magunar. Oz, quasi in onn pli tard e cun dapli distanza po el raquintar co ch'el ha pudì anflar enavos en la normalitad. In bun agid saja stada la lavur.
Sche jau patratg oz da quai, na chapesch jau strusch che quai è stà realitad.
Fabia Leoni è creschida si a Zernez, dapi prest in onn viva ella a Vancouver. Emigrada è ella pervia da l'amur. Ina midada vulida, dentant era quella portia bleras sfidas en il mintgadi. Oravant tut dovria ella blera pazienza cun sasezza. En questa nova citad manchia la rutina, il job e las amicizias. Tuttina na saja ella mai stada mal d'avair fatg quest pas.
Sche jau fiss restada en Svizra, ma dumandass jau per adina co ch'i fiss stà sche jau fiss ida.
Il 2019 ha Simon Lechmann survegnì la diagnosa dal cancer sin in lef vocal. Questa novitad ha sco emprim laschà perder el il terren sut ils pes. Realisar e chapir quai che capita na saja betg stà simpel. Las terapias d'irradiaziun e da chemo han procurà ch'el ha stuì passentar nov emnas en ospital ubain a far curas. Oz è Simon liber da las cellas dal cancer ed è en la fasa da reconvalescenza. In destin ch'ha mida bler en sia vita ed era fatg midar el sez.
Las chaussas che legran mai e fan plaschair, n'èn segir naginas chaussas materialisticas.
RTR Marella 09:00


text:
Il concern d'energia Axpo ha l'onn da gestiun 2018/19 (per la fin da settember) pudì augmentar il gudogn sin 865 milliuns francs. In onn avant aveva il concern anc realisà in gudogn da 131 milliuns francs. Quai ha il pli grond concern d'energia da la Svizra communitgà la mesemna.
Profità ha l'Axpo en spezial d'in grond gudogn da revalitaziun. En vista a l'augment spetgà dals pretschs sin il martgà d'energia europeic, haja il concern augmentà en la contabilitad ils implants da producziun. Be da quai resultia gia in gudogn da 400 milliuns francs, scriva l'Axpo.
Tut ils secturs da fatschenta da la gruppa hajan realisà buns resultats. La fatschenta da commerzi haja fatg in resultat da record, surtut grazia al success cun contracts cun cumpraders d'energia a lunga vista. Las investiziuns en energia regenerabla e la digitalisaziun lubeschian da crescher en futur en Svizra ed internaziunal, scriva il concern.
Ord l'archiv da SRF:
La fin da november ha la Tagesschau rapportà ch'il concern d'energia Axpo planiseschia ses emprim implant solar grond.
RTR novitads 09:00


text:
Il zercladur duai Alois Vinzens daventar nov president dal cussegl d'administraziun da la Bus e Service SA (pli baud Bus da Cuira), quai è la proposta a la radunanza generala. El duai succeder ad Erwin Rutishauser ch'aveva annunzià l'atun passà da sa retrair. La surdada da l'uffizi è previsa per il 1. da november 2019.
Da nov duai era Matthias Keller, directur dals servetschs da traffic Glattal, far part dal cussegl d'administraziun da la Bus e Service SA, sco l'interpresa da bus grischuna scriva. Part dal cussegl d'administraziun fan actualmain er anc Leta Steck-Rauch (sco vicepresidenta), Severin Riedi, Peter Maurer ed Oliver Vaterlaus.
RR novitads 11:00


text:
Rocafrànca
Rocafrànca (en Italià: Roccafranca), l'è 'n cümü de 4 920 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàl, söla spónda sinìstra del Òi, a 30 km a Òvest de la cità de Brèsa e 35 a Èst de la cità de Bèrghem.
El teretóre del cümü de Rocafrànca 'l cunfìna co le pruvìnce de Bèrghem e Cremùna e 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Lüdrià che la se tróa a 3 km del cèntro principàl e la cönta piö o méno 800 abitàncc.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Banca Chantunala Grischuna ha fatg il prim semester da quest onn in gudogn da 98,7 milliuns francs, quai ch'è in augment da 9,2% cumpareglià cun la medema perioda da l'onn passà.
Tenor communicaziun sajan tut las gruppas da retgav creschidas. En questa perioda ha la GKB pudì registrar in'afflussiun da daners novs da 167 milliuns francs, quai ch'è in augment da 0,6%. Las ipotecas èn creschidas per stgars 470 milliuns francs quai che munta in augment da 3%.
La direcziun da la Banca Chantunala Grischuna è cuntenta cun quest resultat. Ils fonds per obligaziuns ed aczias sajan vegnids lantschads cun success. Grazia al bun prim semester spetga la banca er in pli grond success sur l'entir onn.
RR novitads 08:00


text:
En il Tessin sa furma resistenza cunter il salvament finanzial da l'eroport da Lugano-Agno. La PS, ils Verds ed il movimento per il socialismo han lantschà il referendum.
Ins saja encunter da tegnair en vita artifizialmain activitads che fetschian donn a l'ambient. Enstagl fissi meglier d'investir en mobilitad persistenta, argumenteschan ils adversaris. L'eroport n'haja nagin futur pli. Il cussegl da la citad da Lugano aveva approvà il glindesdi trais credits per salvar l'eroport. Cunquai po quel almain anc mantegnair ses manaschi per in onn.
Ord l'archiv:
RTR novitads 10:00


text:
Whatsalp è ina gruppa da coc da quatter scienziads che han organisà per la segunda giada ina tura a travers las alps, da Vienna enfin Nizza. Els vulan guardar sin quella tura tge svilups ch'i dat en las valladas alpinas da l'Austria, da la Svizra, da l'Italia e da la Frantscha. La prima tura sa numnava anc Transalpedes ed è stada avant 25 onns.
Svilups pli pragmatics
Ils commembers da Whatsalp han raquintà ch'els vesian oz dapli iniziativas e projects pragmatics ed economics en las regiuns alpinas sco avant 25 onns. Lura sajan protests encunter projects da vias ubain dad ovras electricas stà in tema bler pli impurtant.
Anc enfin la fin da settember
La tura a travers las alps da la gruppa Whatsalp ha cumenzà ils 3 da zercladur a Vienna. Anc enfin ils 21 d'avust èn ils scienziads da Whatsalp en Svizra. La tura finescha lura ils 29 da settember a Nizza.
RR actualitad 17:00


text:
Lavurs
Practicists da mecanica gidan a fabritgar utensils, maschinas e tocca da construcziun. Els elavureschan metals e construeschan maschinas ed utensils. Els lavuran en ina gruppa ed exequeschan lavurs simplas a moda autonoma.
Practicistas da mecanica exequeschan incumbensas da l’entschatta fin a la fin. Sco emprim legian ellas ils documents da l’incumbensa e planiseschan ils pass da lavur. Ellas preparan ils utensils e las maschinas necessarias a la plazza da lavur. Ellas fan attenziun ch’ellas resguardian las prescripziuns.
Practicists da mecanica construeschan tocca singula da construcziun or da metals sco atschal, atschal cromà u aluminium. Per part lavuran els er cun vaider u auters materials. Els lavuran a maun e cun maschinas da turnar, fresar, furar e mular. Els storschan, perforan, squadran, lutegian e rebattan. Ultra da quai utiliseschan els maschinas dirigidas dal computer ch’èn programmadas ed endrizzadas da lur superiurs. Els surveglian la producziun conscienziusamain ed examineschan la qualitad da la tocca singula cun agid d’instruments da mesiraziun e da controlla.
Practicistas da mecanica monteschan era utensils e maschinas simplas sco per exempel maschinas da furar. Ellas construeschan tocca singula e furman qua tras in entir che funcziuna. Tar tut quai resguardan ellas las prescripziuns dals documents da montascha e las directivas da lur superiurs. Ultra da quai gidan ellas da reparar e mantegnair tocca da construcziun ed exequeschan las reparaturas ed ils remplazzaments adequats.
Durant lur lavur sa tegnan practicists e practicistas da mecanica adina vi da las prescripziuns: Els èn attents a la segirezza ed a la protecziun da la sanadad e da l’ambient. Els portan per exempel guants ed egliers da segirezza. Els allontaneschan ruments sco ieli vegl, aua da sfradentar u stalizzas da metal a moda professiunala.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 3-11-2008 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas, da l’electroindustria e da l’industria da metal (industria MEM)
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- basa tecnica
- tecnica da dissegnar
- tecnica da materials e da fabricaziun
- furmaziun en il rom d'accent (p.ex. turnar, fresar, stanzar, buglir u montar)
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attest federal professiunal "practicist / practicista da mecanica AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns da basa
Pretensiuns
- plaschair vi da l’elavuraziun da metal manuala e maschinala
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- lavurar exactamain
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- autonomia
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e scolas spezialisadas superiuras, da la Swissmem e da Swissmechanic
Mecanist / mecanista da producziun AFQ
Practicists da mecanica AFP pon frequentar ina furmaziun da basa scursanida sco mecanist / mecanista da producziun AFQ (entrada al 2. onn da la furmaziun da basa).
Suenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco mecanists / mecanistas da producziun AFQ.
Cundiziuns da lavur
Practicists e practicistas da mecanica lavuran cunzunt en manaschis da l’industria da maschinas, da l’electroindustria e da l’industria da metal (industria MEM).
La purschida da plazzas d’emprendissadis è buna. Suenter la scolaziun chattan las bleras practicistas ed ils blers practicists da mecanica ina plazza.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: +41 52 260 55 00
URL: www.swissmemberufsbildung.ch
URL: tecindustry.ch
Swissmechanic
Dachorganisation
Felsenstr. 6
8570 Weinfelden
Tel: +41 71 626 28 00
URL: www.swissmechanic.ch


text:
Ruśàri
Al ruśàri (da 'l latìn rosārium) 'l è na préga 'd devusiòṅ in unōr dla Madóna a caràtar litànig dla Céśa catòlica ch'la nas durànt 'l Ēṿ Mèdi. La ciàpa 'l nóm da la tradisiòṅ di cristiàṅ ad métar dal curóni 'd róśi, bèli e parfumàdi, su 'l statṿi dla Vìrgin esénd cal fiōr lè pròpria 'l sò fiōr.
In gènar la s fà dgénd sinquànta Ave Marìa a grup ad déś misćiàdi c'n un Pàdar Nòstar e un Glòria a 'l Pàdar, dòp avēr tacâ cun l'invucasiòṅ «O Dio vîṅ a salvàr-um, Sgnōr vîṅ in présia in mè ajùt». Par tgnir a mènt al nùmar ad qvéli fati, al fedēl al tîṅ al cònt śgranànd na culàna, ciamàda curóna dal ruśàri o anc sōl ruśàri, cun sinquànta grâṅ insfilsâ in dla cadnìna e ch'in fónd la gh'à 'n Geśù Crist su la cróś. La préga la finìs sèmpar c'n un ségn dla cróś e la s pōl recitàr in dla sò léngua o in latìn.
Dir al ruśàri 'l è n'arma dimóndi fòrta cónt'r al Demòni.


text:
Tinizong-Rona
Tinizong-Rona (Tinzen e Roffna in tudesch storich; Tinetio e Rouena in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 54.30 km², e al se tröva a una altitüden de 1232 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tinizong-Rona a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Filisur, Mulegns, Savognin, Sur.
StoriaModifega
Tinizong l'è staa menziunaa la prima volta giamoo in dei document de l'Imper Roman col nom de Tinetione, una stazion adree a la strada romana del Pass dal Sett.[1] Rona l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 'me Rouenam[2].
L'andament storegh de la popolazion de Tinizong-Rona l'è indicaa in de la tabela chi sott:
RiferimentModifega
- ↑ Tinizong in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Rona in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il ghitarrist da Status-Quo è mort sonda, ils 24 da december 2016, enturn mezdi per consequenza d'ina infecziun. Suenter ch'el era crudà sin ina spatla ed aveva stuì laschar operar quella è el stà en l'ospital dapi gievgia saira.
La communicaziun sin Facebook ha ditg che Parfitt eria il mument en ina fasa da sia vita ch'el sa legrava sin novas sfidas. Sco i para aveva el planisà ina carriera solo ed in'autobiografia per l'onn 2017.
Rick Parfitt lascha enavos sia dunna Lyndsay, dus uffants creschids e dus en la vegliadetgna dad otg onns.
Ina lunga carriera da musica
Naschì è Parfitt a Woking en il sid da Londra. Cun indesch onns ha el emprendì da sunar ghitarra, inspirà dal «King of Skiffle» Lonnie Donegan. Ses geniturs han sustegnì el, dentant mai cartì en il success.
L'onn 1967 ha el lura cumenzà tar Status Quo. L'entschatta dals onns 70 han els gì ils emprims success cun hits da rock sco «Paper Plane» ni «Caroline». Suenter quests success tutgavan els tar ils pli enconuschents musicists. Cun melodias simplas e trais accords. Experiments n'hajan els betg fatg blers. Lur recept era simpel ma ha vendì cun hits sco «Rockin' All Over The World» ed «In The Army Now» dapli che 120 milliuns plattas.
Tragedias en sia vita privata
L'emprima maridaglia è ida a la malura perquai che sia feglia Heidi è najada cun dus onns en il pool da sia chasa a Surrey.
La vita è ida vinavant ed ins ha emprendì da viver cun quai, ma ins na vegn mai sur quai or. Mai.
Suenter è el maridà cun Patti Beedon. Quai n'ha dentant er betg funcziunà bain. Parfitt era adina sin turnea ed è adina stà u sturn u sut l'influenza da cocain. Cun sia terza dunna, Lyndsay Whitburn ha el sco ultim vivì a Màlaga en Spagna. Els han gì schumellins ensemen.
Stil da vita excessiv
Ses stil da vita excessiv ha dentant mussà consequenzas. L'onn 1997 ha el survivì sia emprima attatga dal cor. Suenter ha el survegnì cancer en il nuf da la giargiatta e duas ulteriuras attatgas dal cor. Il quart ha el lura gì il zercladur 2016 suenter in concert en la Tirchia. Parfitt saja quasi stà mort per tschintg minutas. L'october 2016 aveva el perquai communitgà ch'el na passia betg pli si cun la band.
Malgrà tut las tragedias saja Parfitt stà cuntent
Era sche Parfitt ha gì blers schocs en sia vita ha el ina giada ditg ad ina gasetta ch'el sa sentia fitg bain en sia pel, suenter ch'el haja puspè dumagnà da vegnir sin la dretga via.
RR novitads 17:00


text:
Bler temp è passà dapi ch'il buobet Angelo Kelly, cun lungs chavels blonds ed ina clera vusch sc'in anghel, ha fatg furora sin ils palcs da quest mund cun la Kelly Family. Uss in quart tschientaner pli tard, suenter che Angelo è lung temp sa retratg dals palcs da musica, turna el enavos cun nova musica. Dentant betg solo sco per exempel ses frar Paddy. El preschenta l’emprim album ensemen cun sia atgna famiglia – sco «Angelo Kelly & Family». Angelo ha mess en pè cun sia dunna Kira e lur tschintg uffants ina nova Kelly Family. La Kelly Family 2.0?
Return tar las ragischs dals Kellys
Ina Kelly Family 2.0 na pon ins dentant betg numnar la nova versiun da la famiglia Kelly. Angelo Kelly e sia famiglia èn ids en ina autra direcziun che la family d’origin. La tradiziun dals Kellys è lunga e cumenzà ha quella en l'Irlanda, e precis tar quellas ragischs ha Angelo vulì turnar. El è emigrads cun sia famiglia en l'Irlanda. Là ha el cumprà ina chasa insanua ora el nagut, entamez in guaud cun in flum che curra sper chasa – geabain, precis uschè sco quai ch’ins imaginescha en ina paraula. Ed uschia ha Angelo era cumenzà a s’occupar pli intensiv cun la musica irlandaisa, quai ch’a lura era tschiffà ses uffants e sia dunna.
Viver en sis per la passiun musica
Ensemen cun sia dunna e lur uffants Gabriel (16), Helen (15), Emma (12) e Joseph (7) ha Angelo cumenza ad arranschar chanzuns tradiziunalas e scriver per els novas chanzuns en il stil irlandais. Il resultat da lur project da famiglia pon els uss preschentar sin lur album da debut «Irish Heart». In bellin album da famiglia vid il qual perfin il pli pitschen William (2) ha procurà per in u l’auter effect spezial durant las registraziuns en il studio.


text:
Agraa (MB)
Agraa (Agrate Brianza in Italian, Acratus in Latin) al è un cumün da 15 426 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) ch'al sa tröva in da la Pruvincja da Munza e Brianza. Al è nassüü in dal 1868 da l'üniùn dj cumün da Agraa e Umaa. Al è gemelaa cun la citaa da Česká Trebova (CZ). In Italia al gh'è anch un alter cumün ciamaa Agraa, e'l sa tröva in la Pruvincia de Nuvara.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Agraa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Uniun europeica
L’Uniun europeica (UE) è ina federaziun da stadis europeics che dumbra actualmain (2020) 27 stadis commembers. La populaziun da l’entira UE munta a radund 450 milliuns abitants. Tar il martgà europeic che vegn furmà da tut ils stadis commembers sa tracti – mesirà vi dal product naziunal brut – dal pli grond martgà communabel en tut il mund.
Suenter las experientschas or da las duas guerras mundialas èn ils iniziants dal process europeic d’integraziun vegnids manads da la voluntad d’impedir la guerra sco med politic. Per quest intent duevan ils stadis europeics collavurar adina pli stretgamain – l’emprim sin plaun economic e pli tard er sin plaun politic – e laschar vegnir lur entretschaments vicendaivels uschè stretgs, ch’i daventia nunpussaivel da far guerra per schliar conflicts.[1] Da quai è resortida ils onns 1950 l’emprima allianza da stadis europeics. En il decurs dals proxims decennis èn adina dapli pajais s’associads a quest’emprima communitad.
En il decurs da si’istorgia ha l’Uniun europeica odierna purtà differents nums: Il pass da fundaziun decisiv è succedì il 1957 cun ils Contracts da Roma ch’han mess ad ir la Communitad economica europeica. Dapi il Contract da Maastricht (1992) sa numna quella Communitad europeica e s’occupa er da champs politics che na concernan betg en emprima lingia dumondas economicas. E cun il Contract da Lissabon (2007) èn las singulas pitgas da la collavuraziun europeica vegnidas reunidas a l’Uniun europeica odierna. Quai è però be la vart giuridica e formala – en la pratica politica ed en la lingua da mintgadi èn ils nums respectivs gia sa fatgs valair pli baud: il num ‹Communitad europeica› successivamain a partir dal Contract da fusiun dal 1965/67 (ch’ha unì las organisaziuns dals Contracts da Roma sut la noziun superiura ‹Communitads europeicas›) ed il num ‹Uniun europeica› dapi il Contract da Maastricht dal 1992 (ch’ha definì las ‹trais pitgas da l’Uniun europeica›).
Dals 27 stadis da l’Uniun europeica furman 19 in’uniun economica e monetara. L’onn 2002 han ins introducì ina valuta communabla per quests pajais, l’euro. En rom dal spazi da libertad, segirezza e dretg collavuran ils stadis commembers en la politica da l’intern e da giustia. Entras la politica exteriura e da segirezza communabla sa stentan els da sa preschentar communablamain envers stadis terzs.
L’Uniun europeica ha furmà il 2016 en tut il mund il segund grond spazi economic tenor product interiur brut nominal (suenter ils Stadis Unids) e tenor product interiur brut cun resguardar la capacitad da cumpra (suenter la Republica Populara da la China). Sco federaziun da stadis furma ella il pli grond producent da bains e la pli gronda pussanza economica dal mund. Ils stadis commembers han in dals pli auts standards da viver dal mund, schebain ch’i dat entaifer l’Uniun europeica cleras differenzas tranter ils singuls stadis. En l’Index dal svilup uman èn vegnids qualifitgads il 2015 26 dals 28 commembers sco «fitg sviluppads».
Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 e 2007 è l’Uniun europeica confruntada, surtut pervi da la crisa da finanzas dal 2007 e la crisa da fugitivs dapi il 2015, cun ina sceptica creschenta da parts da la populaziun cunter il process d’unificaziun europeica. Quai è tranter auter sa manifestà en furma dal referendum da brexit dal 2016 ch’ha manà il favrer 2020 a l’extrada da la Gronda Britannia da l’Uniun europeica. Cun divers plans da refurma sa stenta l’UE da dar cuntrapais a questas tendenzas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1950 ha Robert Schuman, minister dals affars externs da la Frantscha, proponì la creaziun d’ina communitad da las industrias europeicas da charvun e d’atschal. A l’origin da questa proposta è stà il quità d’impedir l’industria d’armament naziunala. L’onn 1951, pia be sis onns suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala, han la Belgia, la Republica Federala Tudestga, la Frantscha, l’Italia, il Luxemburg ed ils Pajais Bass segnà il contract da Paris e fundà uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal.[2]
Sis onns pli tard, il 1957, han ils dus contracts da Roma dà l’entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (Euratom). La CEE è vegnida creada cun la finamira da stgaffir in martgà communabel, entaifer il qual dueva esser garantida la libra circulaziun da raubas, servetschs, chapital e forzas da lavur. L’Euratom dueva garantir in svilup communabel a favur d’ina utilisaziun paschaivla da l’energia atomara.[3]
L’onn 1959 han ins cumenzà a reducir successivamain ils dazis entaifer la CEE. Stgars diesch onns pli tard, il prim da fanadur 1967, èn las trais organisaziuns d’enfin qua (Communitad europeica da charvun ed atschal, CEE ed Euratom) vegnidas reunidas sut il term general da las trais Communitads europeicas. In onn pli tard è entrada en vigur l’uniun da duana. Quella ha dismess ils dazis per il traffic commerzial a l’intern da la CEE e fixà ina tariffa da dazi communabla per il commerzi cun stadis terzs.
Il december 1969 han ins decidì d’instradar in’uniun economica e monetara. Cun limitar la fluctuaziun dal curs da stgomi è suandà il 1972 in emprim pass en direcziun d’ina valuta communabla.
Il 1973 èn s’associads il Danemarc, l’Irlanda e la Gronda Britannia als sis stadis fundaturs. L’onn precedent aveva il pievel norvegiais percunter refusà d’aderir a las Communitads europeicas.
L’ulteriur svilup fin il 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1978 è crudada la decisiun areguard il sistem da valutas europeic ch’ha manà ad in’ulteriura unificaziun en direcziun da l’uniun monetara. Ed il 1979 ha gì lieu in pass da democratisaziun cun laschar eleger il Parlament europeic directamain tras il pievel.
Il 1981 è la Grezia daventada il 10avel commember; il 1986 èn vegnids vitiers la Spagna ed il Portugal. Quests stadis avevan per part gia empruvà dapi lung temp da s’avischinar a las Communitads europeicas. Pervi da lur regenzas autoritaras n’eran els però betg vegnids admess; quai è pir stà pussaivel suenter avair instradà vasts process da democratisaziun. Ils dudesch stadis dal 1986 dumbravan ensemen gia 340 milliuns abitants (en cumparegliaziun cun radund 240 milliuns dals Stadis Unids da l’America).
Sper las singulas staziuns d’integraziun han las Communitads europeicas però adina puspè er stuì vegnir a frida cun fasas da stagnaziun. Gia ils onns 1950/60 aveva tranter auter il plan d’ina communitad da defensiun europeica fatg naufragi pervi dal veto da la Frantscha sut Charles de Gaulle. E durant ils onns 1980 èsi surtut stà la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher ch’ha franà ulteriurs pass d’integraziun.
In’impurtanta etappa en l’istorgia da l’integraziun europeica ha furmà l’Acta unica europeica ch’è entrada en vigur il prim da fanadur 1987. Quest’acta ha rinforzà las incumbensas da las Communitads europeicas ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais da la CEE. Dapi lura vegnan las trais Communitads europeicas administradas d’instituziuns communablas – Cumissiun, Cussegl dals ministers, Parlament europeic, Curt da giustia e Curt da quint – ed ins discurriva gia da quel temp, per simplifitgar e per disa, sulettamain da la «Communitad europeica» (che dueva purtar quest num uffizialmain pir dapi il 1992).
L’onn 1990 han gì lieu emprimas contractivas tranter la Communitad economica europeica e l’Associaziun europeica da commerzi liber per furmar in spazi economic communabel. Anc il medem onn han ins inizià l’emprim stgalim vers il Spazi economic europeic (SEE).
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro[modifitgar | modifitgar il code]
La fin da la confruntaziun tranter vest ed ost l’onn 1990 ha puspè dà nov schlantsch al process d’integraziun: l’october 1990, suenter la reuniun tudestga, è l’anteriura Republica democratica tudestga daventada automaticamain ina part da la Communitad europeica.
Ils 7 da favrer 1992 han ins segnà a Maastricht il contract davart la fundaziun da l’uniun economica e monetara. La Communitad economica europeica è vegnida renumnada Communitad europeica (CE). A medem temp èn la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla vegnidas definidas sco las trais pitgas da l’Uniun europeica.
A partir dal 1993 è sa furmà il martgà naziunal europeic. Entaifer quel vala il princip da la libra circulaziun da persunas, rauba, servetschs e chapital. Il 1995 èn l’Austria, la Finlanda e la Svezia daventads commembers da l’Uniun europeica. La Norvegia ha danovamain votà cunter l’adesiun.
Il mars 1995 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen. Quai ha muntà che las controllas da cunfin entaifer ils stadis da l’UE – cun excepziun da l’Irlanda e da la Gronda Britannia – èn crudadas davent.
L’onn 1998 ha la Banca centrala europeica cumenzà cun sia lavur. Il 1999 han ins duvrà l’emprima giada l’euro a la bursa sco valuta virtuala; il 2002 è l’euro lura daventà il daner contant en indesch stadis da l’Uniun europeica.
L’engrondiment vers ost[modifitgar | modifitgar il code]
Per l’integraziun dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost han ils stadis commembers da l’Uniun europeica fixà il 1993 ils uschenumnads criteris d’adesiun da Copenhagen. Cun quels han ins declerà la libertad, la democrazia, il stadi da dretg, ils dretgs umans e las libertads fundamentalas dals burgais sco valurs da basa da l’Uniun e sco premissas centralas per aderir a quella.
Il prim da matg 2004 hai dà l’engrondiment il pli grond en l’istorgia da l’Uniun europeica: Otg pajais da l’Europa Centrala e da l’Europa da l’Ost sco er Malta e Cipra (facticamain: la part greca situada en il sid da l’insla) èn daventads commembers da la UE. Tgi avess pensà avant il 1990 che l’Estonia, la Lettonia, la Lituania, la Pologna, la Slovachia, la Slovenia, la Tschechia e l’Ungaria daventassan in di commembers da l’UE? Quest’extensiun ha signifitgà definitivamain la fin da la divisiun da l’Europa e da la Guerra fraida. Grazia a l’extensiun vers l’ost è l’UE s’augmentada per 75 milliuns abitants e 740 000 kilometers quadrat ed ha cumpiglià en tut 25 stadis.
L’october 2004 han ils schefs da stadi e da la regenza segnà a Roma in’emprima proposta per ina constituziun europeica. Il 2005 è questa constituziun però vegnida refusada en rom da referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass.
Il prim da schaner 2007 èn suandads la Rumenia e la Bulgaria sco 26avel e 27avel stadi commember. Ed il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Lissabon 2007 – la via a l’Uniun europeica odierna[modifitgar | modifitgar il code]
En la lingua da mintgadi discurr’ins gia dapi il Contract da Maastricht dal 1992 da l’«Uniun europeica». Il 1992 han ins numnadamain segnà il «Contract davart l’Uniun europeica». Quel ha furmà il pli grond pass d’integraziun europeica dapi la fundaziun da las Communitads europeicas ils onns 1950/60 ed ha definì l’Uniun europeica sco furma da collavuraziun surordinada che collia – sco gia menziunà survart – la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla.
En rom d’ulteriurs contracts da refurma èn vegnidas schlargiadas las cumpetenzas supranaziunalas da l’UE (Amsterdam 1997, Nizza 2001). A medem temp han ins inizià il process da democratisar las instituziuns communablas. Damai ch’igl aveva dà il 2005 referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass cunter ina constituziun europeica, han ins alura fatg il Contract da Lissabon. En quel èn bain vegnids integrads ils elements constituziunals centrals, però cun reveder il Contract dal 1992 e betg cun remplazzar quel dal tuttafatg tras ina constituziun, sco che quai era previs oriundamain. En rom dal Contract da Lissabon han ins er fusiunà la Cuminanza europeica e l’Uniun europeica ed integradas en quest’ultima la collavuraziun sin ils champs da giustia e da politica da l’exteriur. Dapi lura sa numna la Cuminanza europeica pia er de jure «Uniun europeica».
Dapi il Contract da Lissabon dispona l’Uniun europeica ultra da quai d’ina atgna persunalitad giuridica e posseda uschia il dretg da discurrer e d’avair invista en las Naziuns unidas.
Sfidas actualas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Uniun europeica è sa furmada cun l’intent d’impedir ch’ils stadis europeics mettian ad ir in cunter l’auter acziuns da guerra per cuntanscher intents politics. Quest’obligaziun centrala ha l’Uniun europeica ademplì fin oz. Ma en l’ulteriur svilup da l’Uniun èn dumondas economicas e socialas, sco er la participaziun politica a l’intern e la dumonda d’ina politica exteriura cuminaivla daventadas adina pli impurtantas. La crisa da l’euro dal 2010, la decisiun da la Gronda Britannia d’extrar da l’Uniun europeica (zercladur 2016; entrada en vigur il favrer 2020) e la sfida da l’emigraziun actuala mussan che l’Uniun europeica vegn adina puspè a stuair sa definir da nov tegnend quint dals svilups actuals.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Tut en tut cumpiglia il territori statal dals stadis commembers actuals (2020, senza GB) ina surfatscha da 4 132 796 km². Sin la terra franca europeica han ils stadis cunfins exteriurs cun en tut 17 stadis betg commembers.
Al territori da l’Uniun europeica appartegnan ordaifer l’Europa
- ils tschintg departaments d’ultramar franzos Guayana Franzosa, Guadeloupe e Martinique en l’America, Mayotte e Réunion en l’Africa sco er la Collectivité d’outre-mer Saint-Martin,
- las Inslas Canarias sco er Ceuta e Melilla a la costa marocana (sco part da la Spagna),
- Madeira e las Azoras (sco part dal Portugal),
- la Republica da la Cipra situada en l’Asia.
Topograficamain è l’Uniun europeica sparpagliada fermamain. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, parts da la Peninsla Scandinava e da la Peninsla dal Balcan sco er peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jütland. Las pli grondas da las numerusas inslas furman l’Irlanda, Sicilia e Sardegna.
Pervi da moviments colliads cun la tectonica da plattas èn sa furmadas muntognas sco las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. La subducziun da la platta continentala africana sut quella europeica maina en tschertas regiuns ad in vulcanissem activ.
Il pli aut punct da l’Uniun europeica furma il Mont Blanc (4810 meters sur mar), situà en las Alps tranter l’Italia e la Frantscha; il punct il pli bass sa chatta en ils Pajais Bass en la vischnanca Zuidplas (7 meters sut il nivel da la mar).
En ils stadis commembers vivan tut en tut radund ina mesa milliarda umans. En la gronda part dals pajais stagnesch u sa sbassa il dumber da la populaziun indigena; l’immigraziun tegna il dumber da la populaziun sin in nivel pli u main constant.
Stadis commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants 27 stadis èn commembers da l’Uniun europeica (en successiun alfabetica, situaziun dal prim da favrer 2020):
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem politic da l’Uniun europeica cumpiglia tant elements interguvernamentals (Cussegl europeic e Cussegl da l’Uniun europeica) sco er elements supranaziunals (tut las ulteriuras instituziuns). Ils organs principals sa laschan tuttavia metter en relaziun cun la legislativa e l’executiva dals singuls stadis naziunals.
Per far la cumparegliaziun cun la Svizra: il Parlament europeic represchenta il pievel e correspunda al Cussegl naziunal da la Svizra; il Cussegl da l’Uniun europeica represchenta ils interess dals singuls stadis ed ha en quest senn ina funcziun sco en Svizra il Cussegl dals stans. Ensemen furman il Parlament europeic ed il Cussegl da l’Uniun europeica la legislativa. La Cumissiun europeica percunter ha da represchentar l’Uniun europeica independentamain dals interess dals singuls stadis commembers. En questa funcziun sco er areguard las incumbensas executivas sa lascha quest gremi cumparegliar en Svizra cun il Cussegl federal.
Las singulas instanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Cussegl europeic[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1974 han las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers decidì da sa reunir regularmain; da quai è resultà il Cussegl europeic. Quest cussegl fixescha las finamiras e las directivas politicas generalas da l’Uniun europeica sco per exempel il sistem monetar europeic, la finanziaziun da las incumbensas communablas, la politica agrara u er la recepziun da novs commembers. En l’ulteriura procedura da legislaziun da l’Uniun europeica n’è il Cussegl europeic percunter betg involvì.
Las decisiuns dal Cussegl europeic vegnan prendidas «en consens», pia unanimamain. Da las sedutas dal Cussegl europeic prenda er part la presidenta u il president da la Cumissiun europeica, dentant be a moda consultativa. Il Cussegl europeic sa raduna almain quatter giadas l’onn, per regla a Brüssel.[4]
Cussegl da l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Uniun europeica – er numnà Cussegl da las ministras e dals ministers u simplamain Cussegl – furmava oriundamain l’organ da decisiun central e l’organ legislativ da la Uniun europeica. En rom da las stentas da democratisar l’Uniun europeica è sa sviluppà en il decurs dals davos onns il Parlament europeic ad in segund organ legislativ cun dretgs quasi eguals a quels dal Cussegl.
Commembras e commembers dal Cussegl da l’Uniun europeica èn las ministras ed ils ministers dals stadis commembers. Sia cumposiziun variescha tenor las tractandas, dentant vala il Cussegl dals ministers da l’exteriur sco la delegaziun la pli impurtanta. Il Cussegl po dentant er sa cumponer dals ministers d’agricultura, finanzas, transport, economia u fatgs socials dals stadis commembers.
Il Cussegl da l’Uniun europeica vegn presidià en roda da mintga stadi commember per ina durada da sis mais. Il Cussegl ha sia sedia a Brüssel, las sesidas han per part er lieu a Luxemburg.
En cunvegnientscha cun il Parlament europeic decida il Cussegl davart las propostas elavuradas da la Cumissiun. Ils ministers delegads dals stadis commembers prendan lur decisiuns u a l’unanimitad u cun ina maioritad qualifitgada. La procedura da votaziun è concepida da maniera ch’ils stadis gronds na pon betg maiorisar sistematicamain ils stadis pitschens.
Parlament europeic[modifitgar | modifitgar il code]
Las delegadas ed ils delegads da quest parlament professiunal vegnan elegids directamain da las burgaisas e dals burgais dals stadis commembers per tschintg onns. En il process legislativ da l’Uniun europeica preschenta il Parlament ubain ina posiziun consultativa u bain ha – en spezial dapi il Contract da Lissabon dal 2009 – la medema cumpetenza da decider sco il Cussegl da las ministras e dals ministers.
En il Parlament europeic n’existan naginas secziuns naziunalas, mabain sulettamain fracziuns politicas, en las qualas las deputadas ed ils deputads dals divers stadis cun sumegliantas posiziuns politicas s’uneschan (p. ex. la fracziun socialista, la fracziun da la partida populara europeica u la fracziun liberaldemocratica). Las elecziuns sco talas vegnan dentant manadas tras a nivel naziunal. Il dumber da las deputadas e dals deputads sa drizza tenor la grondezza dal stadi. Stadis pli pitschens han dentant in dumber da sedias surproporziunal per pudair correspunder a la situaziun politica a nivel naziunal.
Il Parlament europeic sa raduna mintga mais per quatter dis a Strasbourg; ulteriuras sesidas (da cumissiun, per part er plenaras) han lieu a Brüssel. Questa moda da pendular tranter dus lieus da lavur vegn adina puspè crititgada, betg il davos er da las delegadas e dals delegads sezs.
Cumissiun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Cumissiun europeica furma l’executiva da l’Uniun europeica. Ella ha sco suletta la cumpetenza da prender iniziativas per crear nov dretg cuminaivel ed ella surveglia ch’il dretg da l’Uniun europeica vegnia observà dals stadis commembers. La Cumissiun consista bain d’in represchentant da mintga stadi commember; ma ella ha da represchentar ils interess da l’Uniun europeica, lavura pia en tutta independenza tant da lur regenzas sco er dal Cussegl. Sulettamain il Parlament europeic po provocar ina demissiun en bloc da la Cumissiun.
La Cumissiun europeica sa raduna ina giada per emna. En emprima lingia surveglia ella ch’ils contracts da basa da l’Uniun europeica vegnian resguardads. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia e surveglia silsuenter l’applicaziun dals acts giuridics. In’autra funcziun impurtanta è la surveglianza da las clausulas da protecziun che permettan excepziuns transitoricas da las reglas dals contracts en cas che questas reglamentaziuns portan difficultads particularas per in dals stadis commembers.
Entaifer la Cumissiun surpiglia mintga cumissari in ressort, cumparegliabel als ministers entaifer las regenzas dals stadis commembers. Il president da la Cumissiun ha ina funcziun centrala entaifer las instituziuns da l’Uniun europeica, eguala a quella dal schef da la regenza a nivel naziunal. In’administraziun da ca. 23 000 funcziunaris, installada per gronda part a Brüssel e per ina pitschna part a Luxemburg, lavura per ordra da la Cumissiun. Ella è sutdividida en passa 20 direcziuns generalas. Cumpareglià cun l’administraziun en ils singuls stadis naziunals n’è l’administraziun da l’Uniun europeica betg fitg gronda.
Curt da giustia da l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Curt da giustia da l’Uniun europeica cun sedia a Luxemburg è l’instanza giuridica suprema da l’Uniun europeica. Ella ha l’incumbensa da proteger il dretg da l’Uniun europeica cur ch’ils contracts cuminaivels vegnan applitgads ed interpretads.
Sch’in stadi commember surpassa quests contracts, per exempel cun violar las reglas da la circulaziun libra da bains industrials u agriculs, alura avra la Cumissiun in’inquisiziun e fa a savair al stadi pertutgà las mesiras necessarias per regularisar la situaziun. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia. La sentenzia da questa curt è lianta tant per il stadi commember sco er per las instituziuns. Da l’autra vart po er in stadi commember appellar a la curt cunter decisiuns da la Cumissiun.
Dapi il 1989 exista supplementarmain in tribunal d’emprima instanza, il Tribunal europeic. Omadus Tribunals cumpiglian mintgamai almain in derschader da mintga stadi commember.
Banca centrala europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Banca centrala europeica ha sia sedia a Francfurt a.M. Ella furma l’instanza monetara communabla dals stadis commembers da l’Uniun europeica. Ensemen cun las bancas centralas dals singuls stadis furma ella il Sistem europeic da las bancas centralas. Dapi il Contract da Lissabon posseda la Banca centrala europeica formalmain il status d’in organ da l’Uniun europeica.
Curt da quint[modifitgar | modifitgar il code]
La Curt da quint controllescha che las entradas ed expensas sajan correctas e correspundian a las leschas da l’Uniun europeica. Ella po er extender sias examinaziuns sin ils stadis commembers, uschè lunsch che quels han funcziuns cun effect per il quint da l’Uniun europeica (p. ex. l’incasso da duanas). La Curt da quint ha sia sedia a Luxemburg.
Procedura da legislaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Cumissiun europeica funcziunescha tenor il princip da collegialitad. Ella sto pia prender las decisiuns, confidadas ad ella tenor ils contracts, sco gremi e na po betg delegar la cumpetenza a l’in u l’auter da ses commembers.
Avant che fixar las directivas d’ina politica, saja quai en il sectur da l’agricultura, dal svilup regiunal, da la perscrutaziun u en mintg’auter sectur da sia cumpetenza, dumonda la Cumissiun ils avis dals tschertgels interessads.
Il project decidì da la Cumissiun vegn alura debattà en il Parlament europeic e silsuenter en il Cussegl da l’Uniun europeica. Quests dus gremis emprovan – sche necessari cun adattar en pliras lecturas la proposta da lescha – da chattar in cumpromiss che po vegnir acceptà dad omaduas chombras.
Finanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Per finanziar las expensas posseda l’Uniun europeica agens meds che sa cumponan da contribuziuns dals stadis commembers e – per ina pli pitschna part – da duanas d’import al cunfin exteriur da l’Uniun europeica. Ils daners che vegnan sbursads dals stadis derivan d’ina cumpart da la taglia sin la plivalur e da contribuziuns directas. Questas contribuziuns vegnan calculadas en proporziun al product naziunal brut dals singuls stadis.
Il 2009 disponiva l’Uniun europeica d’in budget da bun 130 milliardas euros. Radund 45 % da quests meds finanzials èn vegnids duvrads per il fonds da structura e da coesiun, 43 % per la politica agrara communabla, 6 % per mesiras a l’exteriur (per exempel per projects d’agid a pajais en svilup) ed 1 % per la segirtad ed il cumbat cunter la criminalitad. Il rest da radund 5 % è vegnì duvrà per l’administraziun da l’Uniun europeica. Questa survista mussa che radund 90 % dals meds finanzials van puspè enavos en ils stadis commembers. Quai succeda dentant tenor criteris ch’emprovan d’egualisar las differenzas economicas e structuralas da las singulas regiuns, uschia che singuls stadis retschaivan dapli che quai ch’els impundan e viceversa.
Perspectivas[modifitgar | modifitgar il code]
La maschaida singulara da caracteristicas structuralas tant supranaziunalas sco er interguvernamentalas ha adina puspè fatg vegnir en la critica l’Uniun europeica e ses organs. Medemamain sa laschan deducir da la furma da l’uniun perspectivas divergentas areguard ses svilup futur.
In dals puncts da discussiun furma la dumonda, quant stretga che l’uniun tranter ils stadis commembers duaja esser, pia quantas cumpetenzas che duain restar al nivel dals stadis naziunals e tge grad da suveranitad che duaja vegnir transferì da quels a las structuras supranaziunalas. D’ina vart stat qua – per allegar ils piuniers da l’emprim’ura – la visiun da Churchill dals stadis unids da l’Europa (analog als Stadis Unids da l’America), da l’autra vart in’Europa dals pajais naziunals en il senn da de Gaulle. Er il politolog Zielonka vesa en il process d’integraziun da l’Uniun europeica tant elements d’in stadi central sco er d’in imperi neomedieval policentric en il senn dal Sontg Imperi roman.[5]
In ulteriur tema che dat adina puspè da discutar è la dumonda suenter la legitimaziun democratica dals organs da represchentaziun e da decisiun da l’Uniun europeica. Sin la critica d’in deficit da democrazia instituziunal han ins reagì cun diversas refurmas (t.a cun rinforzar la posiziun dal Parlament europeic); ma la problematica fundamentala n’è tras quai betg schliada e las vuschs criticas n’èn betg stulidas.[6]
Svilups ed eveniments dals ultims onns ch’han furmà per l’Uniun europeica situaziuns da crisa, ma ch’han er animà la discussiun davart la structura futura da quella, èn stads la crisa da finanzas dapi il 2007, la crisa da fugitivs dapi il 2015, il referendum da brexit da la Gronda Britannia il 2016 e la crisa da corona dapi l’entschatta dal 2020.
Incontestads èn percunter ils merits da l’Uniun europeica a favur da la reconciliaziun en l’Europa suenter las guerras mundialas e da la reuniun dad ost e vest suenter la fin da la Guerra fraida. Per quest engaschament han ins surdà il 2012 a l’Uniun europeica il Premi Nobel da la pasch.[7]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Peter Krüger: Das unberechenbare Europa: Epochen des Integrationsprozesses vom späten 18. Jahrhundert bis zur Europäischen Union. W. Kohlhammer Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-016586-0.
- ↑ Gehler, Michael: Europa: Ideen, Institutionen, Vereinigung. Olzog, Minca 2005, ISBN 3-7892-8129-8.
- ↑ Il svilup istoric da l’Uniun europeica tenor europa.eu, consultà ils 14 da matg 2014.
- ↑ Infurmaziuns davart las instanzas politicas da l’Uniun europeica tenor europa.eu, consultà ils 14 da matg 2014.
- ↑ Jan Zielonka: Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.
- ↑ Jürgen Rüttgers / Frank Decker: Was ist los mit Europa? En: Jürgen Rüttgers / Frank Decker (ed.) Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union. Francfurt a.M./New York 2017.
- ↑ nobelprize.org, consultà ils 12 d’october 2012.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ovras da survista
- Ruth Reichstein: Die 101 wichtigsten Fragen – Die Europäische Union. (C.H.Beck Paperback, tom 7034), 4. ed. amplifitgada, C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-68396-1.
- Werner Weidenfeld: Die Europäische Union. 3. ed. actualisada, UTB / Fink, Minca 2013, ISBN 978-3-8252-3986-2.
- Andreas Wehr: Die Europäische Union. 2. ed. actualisada, Papyrossa, Cologna 2015, ISBN 978-3-89438-498-2.
- Politologia
- Hans-Jürgen Bieling: Die Globalisierungs- und Weltordnungspolitik der Europäischen Union. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17303-0.
- Sven Bernhard Gareis, Gunther Hauser, Franz Kernic (ed.): The European Union – A Global Actor? Opladen, Berlin e.a. 2013, ISBN 978-3-8474-0040-0.
- Jürgen Hartmann: Das politische System der Europäischen Union. Eine Einführung. 2. ed. actualisada, Campus, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-593-39025-3.
- Ulrike Jureit, Nikola Tietze (ed.): Postsouveräne Territorialität. Die Europäische Union und ihr Raum. Hamburger Edition, Hamburg 2015, ISBN 978-3-86854-287-5.
- Claus Offe: Europa in der Falle. Berlin 2016.
- Jürgen Rüttgers, Frank Decker (ed.): Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union. Francfurt a.M./New York 2017.
- Wolfgang Wessels: Das politische System der Europäischen Union. VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8100-4065-7.
- Jens Wissel: Staatsprojekt Europa. Grundzüge einer materialistischen Theorie der Europäischen Union. Münster 2015, ISBN 978-3-89691-859-8.
- Jan Zielonka: Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.
- Istorgia
- Wilfried Loth: Europas Einigung. Eine unvollendete Geschichte. Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50077-5.
- Guido Thiemeyer: Europäische Integration. Motive, Prozesse, Strukturen. Böhlau / UTB, Cologna 2010, ISBN 978-3-412-20411-2.
- Scienza dal dretg
- Manfred A. Dauses (ed.): Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts. 24. ed., Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-44100-4.
- Dieter Grimm: Europa ja – aber welches? Zur Verfassung der europäischen Demokratie. Minca 2016.
- Stephan Keiler, Christoph Grumböck (ed.): EuGH-Judikatur aktuell. Linde, Vienna 2006, ISBN 3-7073-0606-2.
- Marcel Haag, Roland Bieber, Astrid Epiney: Die Europäische Union: Europarecht und Politik. 11. ed., Nomos, Banden-Baden / Helbing Lichtenhahn, Basilea 2015, ISBN 978-3-8487-0122-3.
- Politica
- Daniel Cohn-Bendit, Guy Verhofstadt: Für Europa. Ein Manifest. Translatà da Philipp Blom. Hanser, Minca 2012, ISBN 978-3-446-24187-9.
- Ulrike Guérot: Warum Europa eine Republik werden muss!: Eine politische Utopie. Dietz, Bonn 2016, ISBN 978-3-8012-0479-2.
- Jürgen Habermas: Zur Verfassung Europas. Ein Essay. Bonn 2012.
- Johannes Heinrichs: Die Logik des europäischen Traums. Eine systemtheoretische Vision. Academia Verlag, Sankt Augustin 2014, ISBN 978-3-89665-641-4.
- Bodo Hombach, Edmund Stoiber (ed.): Europa in der Krise. Vom Traum zum Feindbild? Marburg 2017.
- Srecko Horvat, Slavoj Žižek: Was will Europa? Laika, Hamburg 2013, ISBN 978-3-942281-68-3.
- Jeremy Rifkin: Der Europäische Traum: Die Vision einer leisen Supermacht. Translatà da Hartmut Schickert. Campus, Francfurt a.M. 2004, ISBN 978-3-593-37431-4.
- Thomas Schmid: Europa ist tot, es lebe Europa! Eine Weltmacht muss sich neu erfinden. Minca 2016, ISBN 978-3-570-10318-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Paginas uffizialas
- Pagina uffiziala da l’Uniun europeica
- Publicaziuns da l’Uniun europeica
- Eurostat – statisticas davart l’Uniun europeica
- Uniun europeica – portal politische-bildung.de
- Europäische Union – dossier da la Bundeszentrale für politische Bildung
- Zahlen und Fakten: Europa
- Archiv istoric da l’Uniun europeica
- Portals d’infurmaziun e da medias independents
- CVCE – infurmaziuns e funtaunas davart l’Uniun europeica e si’istorgia
- europa-digital – infurmaziuns davart l’Uniun europeica
- EurActiv – portal da medias davart dumondas che concernan l’Uniun europeica
- eurotopics – revista da pressa da tut ils pajais da l’Uniun europeica e da la Svizra


text:
G+S Kids
Quella purschida che vegn finanziada e sustenida digl Uffeci federal da sport sedrezza da principi a tut ils affons denter 5 e 10 onns.
Differentas uniuns da sport ella regiun meinan atras G&S Kids. La finamira ei da saver dar als affons in'envesta en aschi biars geners da sport sco pusseivel, per ch’els sappien scuvierer lur preferenzas sportivas persunalas.
Il/la coordinatur/a local/a en Vies liug da scola sa dar dapli informaziuns, a tgi che Vus saveis sedrizzar, el cass che era Vies affon less survegnir envesta en differents geners da sport.
Ulteriuras informaziuns survegnis Vus directamein digl Uffeci federal da sport.


text:
Documents ch'èn vegnids suttascrits d'autoritads e d'uffizis grischuns sco da dretgiras, d'autoritads communalas, d’uffizis da stadi civil, d'uffizis dal register da commerzi, da notaras e da notars pon vegnir autentifitgads tar la chanzlia chantunala dal Grischun. En il traffic da dretg internaziunal numnan ins questa autentificaziun er legalisaziun.
La chanzlia chantunala conferma cun l'autentificaziun sulettamain l'autenticitad da la suttascripziun dentant betg la correctadad dal cuntegn dal document.
Suttascripziuns da persunas privatas na po la chanzlia chantunala betg legalisar directamain. Per quest intent As drizzai per plaschair ad in notariat, a l'uffizi dal register funsil u a la vischnanca.
Apostilla
Per ils stadis ch'han suttascrit la "convenziun da Den Haag" vegn l'autentificaziun fatga cun ina apostilla . Ils documents vegnan deliberads d'ina autentificaziun consulara e vegnan directamain renconuschids en il pajais da destinaziun.
Per stadis libers che n'èn betg represchentads en la "convenziun da Den Haag", vala l'autentificaziun usitada senza apostilla che pretenda silsuenter ina autentificaziun surordinada dal consulat. Per savair, sche Voss pajais ha suttascrit la "convenziun da Den Haag", pudais Vus consultar la glista d'apostillas.
Custs da las autentificaziuns (legalisaziuns / apostillas)
Vegnan incassads sin quint, en daner blut u cun carta tenor l'ordinaziun da taxas.
Termins d'elavuraziun
L'autentificaziun vegn fatga durant las uras d'avertura (gli – ve 10.00 – 11.00 u / 14.00 – 16.00), per regla immediat e senza preannunzia. Incumbensas da passa 10 documents pretendan in pau dapli temp d'elavuraziun. Ils documents vegnan tramess per posta u pon tenor cunvegna vegnir retratgs tar la chanzlia chantunala. En cas d'autentificaziuns per posta agiuntai per plaschair adina ina brev accumpagnanta, en la quala il pajais da destinaziun dal document che sto vegnir autentifitgà resp. l'adressa exacta per la respediziun dal document autenfititgà cun il quint è inditgà cleramain.
Adressa ed uras d'avertura
Chanzlia chantunala dal Grischun
Autentificaziuns
Reichsgasse 35, chascha postala, CH 7001 Cuira
Biro 05, plaunterren
Uras d'avertura: glindesdi fin venderdi 10.00 – 11.00 e 14.00 – 16.00
Telefon: +41 (0)81 257 22 23
Telefax: +41 (0)81 257 21 41
E-mail: heidi.nold@staka.gr.ch


text:
Dasper la saiv vegnan installads posts da controlla sin l’autostrada sco er sin la via federala. Uschia duai vegnir construir al Brenner ina saiv da 370 meters cun 5 posts da controlla. 4 da quests posts sin l’autostrada ed in post da cunfin a la via federala.
Era duai il traffic da viafier vegni franà a Steinbach am Brenner per pudair controllar ils passagiers. Quai ha la direcziun da la polizia dal Tirol communitgà.
Controllas dependentas da la situaziun
Cura che las mesiras van en vigur è dentant anc avert. Las controllas na sajan dentant betg dependentas da la fin dals posts da controlla, sulet ils moviments da fugitivs sajan decisivs per cumenzar cun las controllas, ha ditg il directur da polizia dal Tirol Helmut Tomac. Il mument na dettia quai nagin basegn da cumenzar cun controllas al cunfin tranter l’Italia e l’Austria.
Roma sa mussa malcuntents
Politichers talians han appellà a la regenza austriaca da reponderar talas mesiras al Brenner. Il minister dal exteriur talian Paulo Gentiloni ha cuntradi al argument da la regenza austriaca ch’il dumber da fugitivs fetschia da basegn talas controllas da cunfin. «Dad ina invasiun essan nus anc lunsch davent», ha ditg Gentiloni a la gasetta austriaca «Die Presse». Las mesiras planisadas da l’Austria na sajan betg giustifitgadas ed era cuntrafetschian era al dretg europeic. Il primminister talian, Matteo Renzi ha ditg ch'ils plans na cuntrafetschian betg mo al dretg da l'UE, mabain negligeschian l'istorgia da l'Europa.
RR novitads 17:00


text:
Pruteina
I pruteinn a hinn macrumulecul faa de cadenn de aminuacid ligaa intra de lur cunt un ligam ciamaa ligam peptidigh. A hinn biomulecul de strütüra cumplessa e massa muleculara elevada.
Un aminuacid a l'è faa d'un atum de carboni (C) central ligaa a un grüp carbussiligh -COOH, un grüp amminigh -NH2 e un grüp R che'l pö cambià e che'l carateriza l'aminuacid. El ligam peptidigh a l'è el prudot de la cundensaziun di grüp NH2 e COOH de dü diferent aminuacid per furmà un ligam CO-NH (ligam dubi C=O al resta un grüp carbuniligh, intanta che'l ligam peptidigh a l'è el ligam culuraa de blö in de la figüra): in quela manera chì dü aminuacid a hinn saldaa insema per furmà un "dipeptid". Cun quel prucediment chì se fann sü di cadenn che poden vess de poch aminuacid, ciamaa "oligopeptid", ma anca d'un nümer propi grand, i "polipeptid". I polipeptid se poden cunsideraa di pulimer e i aminuacid di monomer.
Strütüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
I pruteinn presenten quater diferent nivej de strütüra, a partì de l'urden di aminuacid in d'una cadena fina a rivà a la strütüra 3D de pruteinn cumpless, che la dipend propi di aminuacid che gh'è in de la cadena e del so urden.
- Strütüra primaria:
A l'è la sequenza lineara di aminuacid giuntaa insema cunt el ligam peptidigh.
- Strütüra segundaria
A hinn i prim particular cunfurmaziun spaziaj che poden ciapà i cadenn per efet de la furmaziun de ligam a idrogen. A hinn per esempi furm carateristigh 'me la "alfa eliga" e'l "beta fujet", o anca furm globülar.
- Strütüra terziaria
A l'è la furma definitiva dìun ünità peptidiga (cumpagn de dì una pruteina deperlee) che l'è el resültaa de l'interaziun de tüt i cadenn de la strütüra segundaria e - a bun cünt - propi de tücc i aminuacid de la pruteina. La strütüra terziaria a l'è fada de domini, che hinn toch carateristigh e distinguibel de la pruteina, despess cunt una funziun biuchimiga specifega.
- Strütüra quaternaria
A l'è el resültaa de l'assuciaziun de dü o püssee sub-ünità peptidigh per ligam fiach in manera propi specifega (e di völt i punt disulfür).
Se ciama "pruteina cuniugada" una pruteina che la gh'ha anca un grüp minga polipeptidigh ('me un jun metaligh), ciamaa grüp prustetigh.
Funziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
I pruteinn i gh'hann diferent funziun, per esempi:
- Strütürala (es. cheratina)
- Reguladris(es. Insülina e urmon in general).
- Traspurtadris (es. Emoglobina)
- Defensiva (es. i imünoglobülin)
- Enzimatega.
Sintesi[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di urganism vivent i pruteinn se sintetizen cunt un prucess ciamaa sintesi pruteiga per mezz de l'infurmaziun che la gh'è dent in del DNA.
In del laburatori, i straa a hinn dò:
- la sintesi del Merrifield (o in fas solida): i polipeptid se sintetizen in sü un süport solid pulimerigh induè che vegnen ligaa vün a la völta i aminuacid. Se taca cunt el prim che l'è faa aposta per ligass mej a la resina e per destacass minga düranta la sintesi e pöö cunt i alter.
- la sintesi enzimatiga: se dupren di enzim aposta per furmà o s'cepà ligam peptidigh (chimotripsina, tripsina, elastasi, pepsina, etc.).


text:
Wengi
Wengi a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.10 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 615 abitant.
El cumün de Wengi al se tröva a una altitüden de 480 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Messen (SO), Diessbach bei Büren, Grossaffoltern, Rapperswil, Ruppoldsried, Schnottwil (SO).
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit de la comunità de Wengi (Todesch)
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Per che tut funcziunia sin l'areal uschè grond sco 14 plazzas da ballape dovri experts, massa gidanters ed anc dapli material. La Bernexpo è numnadamain per tschintg dis ina gronda fabrica temporara nua che in e scadin po vegnir a guardar ed en blers lieus er empruvar ora sez las lavurs.
Co guarda la lavur da l'experta tar ils picturs, Selina Derungs or? E tge ston ins far per daventar schef-expert als Swiss Skills? Co guarda il plazzal temporar per ils miradurs ora ubain l'installaziun nua ch'ils automatichers cumbattan per il titel da campiun Svizzer? U quant terratsch è vegnì transportà sin l'areal da la Bernexpo per ch'ils ortulans e las ortulanas da cuntrada possian mussar lur «skills»? ... Qua chattais in schatg da quai che capita davos las culissas la pli gronda show da professiuns dal mund u er quai ch'ils visitaders vesan be da lunsch.
Maletg
1 / 18
Legenda:
Experts guardan sin mitga degagl:
Qua tar las spezialistas e spezialists da sanadad.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
2 / 18
Legenda:
In baratsch artifizial serva a las assistentas da pratica da medi per mussar lur savida.
SRF Severin Nowacki
Maletg
3 / 18
Legenda:
Magari guarda er in team da la televisiun als candidats ed a las candidatas sur las spatlas.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
4 / 18
Legenda:
Passa 10 teams da camera filmeschan differentas parts dals Swiss Skills per la televisiun.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
5 / 18
Legenda:
Las ultimas emprovas per la part dal Telesguard, live da Berna.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
6 / 18
Legenda:
Il spezialist da transports sin via Livio Dosch en l'intervista cun Livio Chistell per il Telesguard da mesemna saira.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
7 / 18
Legenda:
Ils plazs da lavur da las cusunzas e dals cusunz sa chattan sin in dals plauns sura da las hallas da la Bernexpo.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
8 / 18
Legenda:
Ils vernischaders e vernischadras d'autos ston lavurar fitg exact.
SRF Severin Nowacki
Maletg
9 / 18
Legenda:
Per daventar campiun svizzer dovri dapli che be savair tschentar in simpel palantschieu.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
10 / 18
Legenda:
Er tar ils mastergns dal bajetg controlleschan ils experts quant exact ch'ils candidats lavuran.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
11 / 18
Legenda:
Per els è vegni transportà pliras tonnas tarratsch al lieu:
Ils ortulans han da contruir in plaz tar il tema Russia, construcziuns da lain tutgan era tiers.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
12 / 18
Legenda:
Ils constructurs e las constructuras da bastiments lavuran cun bler lac e colur, uschia savuri er en lur tenda.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
13 / 18
Legenda:
I vala da tutgar uschè exact la frisura sco sin la fotografia.
SRF, Severin Nowacki
Maletg
14 / 18
Legenda:
Pronts per ils spezialists da transports sin via:
Quels han tranter auter d'absolver divers pensums cun camiuns.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
15 / 18
Legenda:
Anc hai bler plaz en las hallas senza aspectaturAs e candidatAs.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
16 / 18
Legenda:
Ils plazs da lavur dals polimecanists avant la concurrenza.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
17 / 18
Legenda:
Mardi avantmezdi:
CandidatAs ed expertAs da las professiuns tecnicas survegnan las emprimas informaziuns.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
18 / 18
Legenda:
Mardi suentermezdi:
Las cuschinas temporaras èn prontas, be ils cuschiniers mancan anc.
RTR, Gion Gieri Flepp
La calma avant la tempesta il mardi
Las grondas hallas da la Bernexpo e las tendas oravant paran dad avair anc massa spazi vit cura che be las plazzas da lavur cun maschinas e guaffens ed ils candidats e candidatas las emplainan. Fin mardi saira èn anc vegnidas fatgas las ultimas preparaziuns: Saja quai lura ils polimecanists che han empruvà or ed endrizzà lur maschinas ubain ils cuschiniers che han empleni lur frestgeras... A la fin è però tut pront per la pli gronda sa preschentar al public.
audio
Saira: Swiss Skills – Impressiuns in di avant l'avertura


text:
Las Alps svizras. Si qua, en la natira criva, lunsch davent da las vias frequentadas, producin nus in chaschiel da renum mundial. Gia durant l’epoca dals Romans faschev’ins chaschiel cun latg asch. En il temp medieval è alura s’etablì il chaschar cun quagl en las claustras e sin las alps, nua ch’il dumber dals animals pasculants è creschì cuntinuadamain durant il 16avel tschientaner.
Tschients da differentas ervas, aua clera sco cristal ed aria fina da muntogna fan ch’il chaschiel d’alp daventa in daletg betg mo per la bucca. Quai n’è però betg la suletta raschun pertge ch’il chaschiel d’alp è insatge spezial. El dastga sulettamain vegnir numnà uschia, sch’el vegn producì cun latg da vatgas, chauras u nursas che pasculeschan si d’alp. E cuntrari a chaschiel da muntogna vegn el fatg sulettamain la stad e mo si d’alp.
L’entschatta da la primavaira chargian ils pasters ils animals. Per 80 fin 120 dis èn els alura da chasa en la tegia d’alp. Durant quel temp fan els er il chaschiel d’alp. In lung process che pretenda bler sentiment ed experientscha. Si qua, en autezzas da fin 2’500 meters sur mar, mida l’aura svelt. Immediat suenter mulscher vegn il latg criv stgaudà en il lieu – tut tenor regiun sur il fieu u en ina chaldera a vapur. Quai è il cumenzament d’in lung process che pretenda blera forza ed attenziun. Mintga singul pass da lavur influenzescha il caracter singular e la qualitad dal chaschiel d’alp.
Mintga regiun ha ses agen recept, sia atgna tradiziun e mintga alp ses misteri da famiglia. Tut quai è decisiv per l’aroma, la colur, la furma ed il grad da direzza dal chaschiel d’alp. Il temp da madiraziun dependa da la sort da chaschiel. Uschia obtegna mintga chaschiel ses caracter singular: l’Etivaz cremus e cun gust da nuschs da las Alps vadaisas, il Berner Alpkäse e Berner Hobelkäse savurus, il Formaggio d’alpe ticinese aromatic, il Gruyère d’Alpage gustus e l’Alpsbrinz recent – betg in gusta sco l’auter. E mintgin è in eveniment per sasez, sco la regiun, danunder ch’el deriva.
Il chaschiel d’alp sa cumpona da bleras bunas ingredienzas. Ellas na rendan il chaschiel d’alp betg mo singular quai che pertutga il gust. Ellas fan dad el er in daletg sanadaivel. Sia gronda part d’acids da grass nunsaturads prezius influenzescha positivamain il sistem cardiovascular. La producziun dal chaschiel d’alp è a medem temp er ina contribuziun impurtanta per la natira. La cultivaziun da las alps na serva betg mo als umans – ella è era relevanta per la diversitad da las spezias sin las pastgiras d’alp.
AOP stat per «Appelation d’Origine Protégée». Questa abreviaziun protegida è registrada da l’Uffizi federal d’agricultura e dastga vegnir utilisada exclusivamain per products ch’adempleschan las disposiziuns d’origin, da procedura e da qualitad tenor il carnet da duairs. AOP garantescha ch’il chaschiel d’alp deriva per 100 pertschient da la regiun d’origin numnada. Organs da certificaziun independents controlleschan regularmain che las prescripziuns vegnian resguardadas. En autras regiuns vegn il chaschiel d’alp controllà a maun da las directivas da branscha per bunas praticas da procedura da products d’alp da la Societad svizra d’economia alpestra (SSEA).


text:
Extreme
Gl’Extreme i èṅ un grup hard rock americàṅ nâ a Malden (Massachusetts) in dal 1985 miténd insém al cantànt Gary Cherone c'n al baterìsta Paul Geary e pò c'n al chitarìsta Nuno Bettencourt e c'n al basìsta Pat Badger. Mis sóta cuntràt da la A&M Records, al grup al fà vgnir fóra 'n àlbum umònim in dal 1988 par pò catàr al sucès c'n al sò secónd lavōr in studi dū an dòp, Extreme II: Pornograffitti, cuciâ in élt da 'l sìngul More Than Words ch'al gh la cava a rivàr a 'l prim pòst in clasìfica.
Dòp al quàrt disc Waiting for the Punchline, gl’Extreme i s èṅ divìś par dar vita a di àtar prugèt da par lōr. Bettencourt 'l à fat vgnir fóra 'n disc sulìsta in dal 1997 da 'l tìtul Schizophonic méntar Cherone 'l à tòlt al pòst ad Sammy Hagar in di Van Halen.
In dal 2004 al grup al s è mis insém incóra, prima par di cuncèrt e pò par sunàr dal materiàl nóṿ.
In dla sò caréra gl’Extreme i èṅ stâ bòṅ ad véndar da piò ad déś migliòṅ ad disc in tut al mónd, sunànd anc insém a i Queen a 'l cuncèrt p'r arcurdàr Freddie Mercury in dal 1992.
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1989 - Extreme
- 1990 - Extreme II: Pornograffitti
- 1992 - III Sides to Every Story
- 1995 - Waiting for the Punchline
- 2008 - Saudades de Rock
Àlbum da 'l viṿ
- 2010 - Take Us Alive
Racòlti
- 2000 - The Best of Extreme - An Accidental Collication of Atoms?
- 2002 - 20th Century Masters - The Millennium Collection: The Best of Extreme


text:
El aveva gia procurà avant sia elecziun sco president brasilian per pulitamain lingias grassas: Il populist da la ultra-dretga ed anteriur militarist Jair Bolsonaro. Gia cun sia campagna electorala tschuffa aveva el leventà la pulvra enturn il mund.
Bolsonaro 55,2% vs. Haddad 44,8%
Tuttina – tenor la cumissiun electorala TSE haja Bolsonaro survegnì la dumengia 55,2% da las vuschs da la populaziun brasiliana. Ses contrahent da la partida dals lavurants Fernando Haddad haja fatg 44,8%.
La Brasilia sa chattia uschia a la sava dad in midament politic profund, èn ils observaders enturn il mund persvadids. En la Brasilia regia la tema tranter opposiziunals, sanesters ed omosexuals. Suenter las tiradas d'odi da Bolsonaro en il cumbat electoral temian els uss las consequenzas – cunzunt er perquai che Bolsonaro ha annunzià:
En la Brasilia vegni a dar ina schubregiada anc mai vesida.
Militarist Bolsonaro vul dapli armas e damain tgira da l'ambient
L'um che porta pervi da ses messadi e stil politic il surnum «Trump da las tropas» veglia tranter auter simplifitgar l’access ad armas, occupar ministeris cun persunas dal militar e probablamain er sortir da la Cunvegna da Paris davart il clima.
Tenor SRF haja Bolsonaro survegnì suenter sia elecziun gia in telefon dal president american Donald Trump. Bolsonaro e Trump sajan sa cunvegnids, da lavurar ensemen stretgamain, scriva SRF.
RR novitads 06:00


text:
En in emprim statement scriva il president communal da San Murezzan Christian Jott Jenny ad RTR ch'el deploreschia la decisiun da la Clinica Gut da bandunar San Murezzan. Ch'el haja dentant er encletga per la decisiun, cun quai ch'il contract da fittanza al lieu actual scadia l'onn 2023.
San Murezzan haja empruvà da porscher ina soluziun per l'avegnir da la clinica, saja quai sin l'areal Serletta Sid u tar il Heilbad a San Murezzan Bagn. Pervia da recurs na saja quai displaschaivlamain betg gartegià.
Che la clinica restia en Engiadin'Ota saja tuttina ina buna novitad, scriva Jenny. Uschia restian las plazzas da lavur ed il servetsch medicinal en la regiun.
Per Samedan la meglra soluziun
Il president communal da Samedan Jon Fadri Huder di envers RTR ch'el sa legria che la Clinica Gut vegnia en l'Ospital regiunal a Samedan. I saja er ina finamira da Samedan dad attrair talas instituziuns ed uschia daventar in center per servetschs publics da la regiun. Tenor el saja la collavuraziun stretga da las duas instituziuns la meglra soluziun per l'Engiadin'Ota.


text:
Lengua regiunala
Una lengua regiunala l'è una lengua parlada int una zona, granda o piscinina, d'un stat nazion, un stat federal, una pruvincia, o una region geugrafica püssee granda anmò de questi chì.
A nivel internaziunal, e per quel che revarda la Carta Europea di lenguv regiunal e minuritari, una "lengua regiunala o minuritaria" l'è una qualsia lengua che:
- l'è parlada tradiziunalment int un teritori d'un Stat dai citadin del Stat medem i quaj i furmen un grüp cun una pupulazion nümerament püssee piscinina de quela del rest del Stat; e
- l'è diferenta da la lengua uficiala del Stat
Nümer de parlant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è di lenguv regiunal ch'i gh'hann püssee parlant de certi lenguv che i henn recunussüü cume lenguv d'un stat suvran. Presempi, el catalan (una lengua regiunala recunussüda in Spagna e Franza), el gh'ha püssee parlant del finlandes o del danes. El cantunes, la lengua regiunala de Guangdong, in Hong Kong e de certi zonn de la Cina la gh'ha püssee parlant che l'italian. El lumbard, siben che l' mia recunussüü dal stat talian, el gh'ha püssee parlant de l'islandes, che l'è la lengua naziunala de l'Islanda.
Parentela cun i lenguv de stat[Modifega | modifica 'l sorgent]
In certi cas, una lengua regiunala la pö vess imparentaa cun la lengua uficiala o principala del stat indè che l'è parlada. Presempi:
- El valón, una lengua regiunala de la Franza e del Belgi, la fà part di Lenguv de Oïl, l'istessa fameja del franzes;
- La lengua scots, una lengua regiunala de la Scozia e de l'Irlanda, l'è una germanica, istess cume l'ingles.
- El frison, una lengua regiunala di Pais Bass e de la Germania, la fà part de l'istessa fameja tant 'me l'ulandes e 'l tudesch.
In olter cas, una lengua regiunala la pö vess ben diferenta da la lengua principala o ufiziala del stat. Presempi:
- El basch, una lengua regiunala de la Spagna e Franza l'è no una lengua indoeuropea, e donca l'è mia imparentada cun el spagnö o cun el franzes;
Lenguv de stat cume lenguv regiunal[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una lengua ufiziala d'un stat la pö vess parlada anca cume lengua regiunala d'un olter stat. Presempi:


text:
Uschia resta il pretsch directiv il terz quartal sin 65 raps per liter latg. Sco quai che «Swissmilk» communitgescha sajan ils producents da latg vinavant enorm sut squitsch. En l'exteriur vischin sajan ils pretschs da producents gia creschids avant in temp. Vitiers giustifitgass la situaziun al martgà d’augmentar il pretsch.
Svizra Producents da latg èn trumpads
Ils producents da latg svizzers èn trumpads da la decisiun da la suprastanza da la branscha da betg auzar il pretsch da latg per 3 raps.
SDA / Andreas Wieland


text:
Oblast de Penza
L'Oblast de Penza (ПéHзeHckaя óблacTb in russ) a l'è un oblast de la Russia con caploeugh Penza, in pè del 4 febrar 1939. El so governator a l'è Oleg Melnichenko e 'l confina con Mordovia, Oblast de Ul'janovsk, Oblast de Saratov, Oblast de Tambov e Oblast de Rjazan'.
El gh'ha 1290898 abitant e l'è grand 43200 chilometer quadrad.
I lengov parlade oltra al russ inn Lenga Moksha
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su oblast' di Penza
- Wikivoyage contiene informazioni turistiche su oblast' di Penza


text:
Il Cussegl federal aveva proponì da promover ovras cun ina prestaziun da dapli 300 uras kilowatt, il Cussegl naziunal vuleva auzar la limita sin 1 megawatt. La chombra pitschna è uss turnada a la proposta dal Cussegl federal. Las ovras idraulicas pitschnas fruntan sin resistenza tar las organisaziuns d’ambient sco era tar las associaziuns da pestgaders.
Implants d'energia era en territoris natirals protegids
Vitiers ha il Cussegl dals chantuns decidì che turbinas da vents, ovras idraulicas u ovras d'accumulaziun a pumpa pon sut circumstanzas era vegnir construidas en in territori natiral protegì. Nizzegiar las energias regenerablas duai vegnir declerà ad in interess naziunal. Uschia fiss pussaivla ina consideraziun dals interess cura ch'i va per construir in implant en cuntradas da muntada naziunala.
En quest punct suonda la chombra pitschna da principi a la regenza svizra ed al Cussegl naziunal. El ha dentant restrenschì levet la consideraziun dals interess. Ina construcziun d'implants en in territori natiral protegì duai esser pussaivla sulet sche quest territori na vegn betg violà en sia valuta centrala.
RR novitads 11:00


text:
Displaced Positions é n proiet de n ann dla biblioteca te döta la provinzia, che é gnü a se le dé sön scomenciadia dla Biblioteca provinziala en colaboraziun cun le Museion y che é gnü sostigní dassënn dal Ofize Biblioteches y letöra y le Sorvisc de coordinamënt por l’integraziun.
12 Südtiroler Künstler/innen reflektieren Vorurteile zu Migration
I luoghi comuni sulla migrazione rivisitati da 12 artisti altoatesini
12 artistes y artisć dl Sudtirol pensa seura sun i pregiudizies ncont dla migrazion
La biblioteca provinziala oress a chësta moda tó posiziun sön ci che al sozed al momënt y fá a na moda che i se dunse jö deplü cun nostes impresciuns por ci che reverda minunghes conesciüdes y (pre)iudizi. Porchël é gnü invié 12 aristes y artisć dl Südtirol a se dé jö cun preiudizi sön la migraziun. Vigni arista y artist laora fora na cherta. Les chertes é spostamënc – displacements – dla minunga de strada – positions– sön i profugs.
Da impresté fora n liber tla biblioteca ciafa vigni porsona na cherta, che pó ince gní adorada sciöche sëgn de letöra. Vigni mëis vëgnel fora n’opera nöia sot forma de cherta. Les chertes pó gní coiüdes adöm n ann alalungia, tacades sö sön n gran calënder olache i podëis scrí lapró üsc pinsiers, ostes anotaziuns y esperiënzes. L’aziun é n invit a se dé jö personalmënter n ann alalungia impara y ti jí do a preiudizi. Le calënder y les chertes é da ciafé dabann te vigni biblioteca che fej para.
Le calënder vá dai 24 d’otober dl 2015 cina ai 22 d’otober dl 2016. Le sorvisc de fornidöra dl Ofize Film y media ti ortia ala fin dl mëis assá chertes al sorvisc d’imprëst dles biblioteches dl Südtirol. Les biblioteches interessades pó jí dailó a se i do. I calëndri pó gní rolená sö, metüs te n contignidú aposta y dá ales porsones interessades.
Artistes y artisć che tol pert:
Julia Bornefeld, Arnold Dall’O, Nicolò Degiorgis, Hannes Egger, Saman Kalantari, Franz Pichler, Brigitte Mahlknecht, Silvia Hell, Serena Osti, Simon Perathoner, Sara Schwienbacher, Gabriela Oberkofler.


text:
cuntegn
Engiadina
-
20 onns chascharia d'alp Morteratsch cun attracziun animalica
La chascharia d'alp Morteratsch a Puntraschigna elavura dapi 20 onns latg da differentas alps en Engiadin'Ota. Questa fin d'emna envida ella perquai ad ina gronda festa da giubileum cun moderaziun da Claudio Zuccolini e cursas da portgs – betg indigens, ma che èn disads da currer.
Sis cursas al di cun mintga giada in final, han lieu questa sonda e dumengia gista sper la tegia da la chascharia d'alp Morteratsch. Ils 15 portgs, las damas pincas, curran radund 80 meters. Per questas cursas èn ils portgs vegnids transportads aposta da la Turgovia en Engiadin'Ota. Hans e Susanne Milz, ils possessurs dals portgs fan da questas cursas a moda professiunala.
Maletg
1 / 10
Legenda:
Quest traject, radund 80 meters ston adina 5 portgs la giada absolvar
RTR, A.Caprez
Maletg
2 / 10
Legenda:
Entant han ils auters pausa
RTR, A.Caprez
Maletg
3 / 10
Legenda:
Ils 15 portgs da Susanne e Hans Milz èn disads da currer els èn profis
RTR, A.Caprez
Maletg
4 / 10
Legenda:
Per mintga portg a la partenza in mantelin cun il sponsur
RTR, A.Caprez
Maletg
5 / 10
Legenda:
Susanne Milz tira ent il mantelin ad ina da las "lady's"
RTR, A.Caprez
Maletg
6 / 10
Legenda:
A l'arriv spetga il latg
RTR/ A.Caprez
Maletg
7 / 10
Legenda:
En las boxas da partenza
RTR, A.Caprez
Maletg
8 / 10
Legenda:
Teaser.
RTR
Maletg
9 / 10
Legenda:
Susanne e Hans Milz da la Turgovia, ils possessurs e dompturs dals 15 portgs.
RTR, U. Morell
Maletg
10 / 10
Legenda:
Hansjürg Wüthrich, il patrun da la Chascharia d'alp Morteratsch.
RTR, A. Caprez
Magliar en l'arriv
Ils portgs dattan tut per vegnir en l'arriv. Là spetga numnadamain il latg per ils animals. Il tric è tenor Hans Milz da betg pavlar regularmain ils portgs, mabain en etappas.
Ils atlets èn
- Mo femnas - ellas vegnian ora meglier ina cun l'autra ed han betg fadia cun ina tschinta enturn il venter
- radund 50 kilos grevs
- fin 70 kilos rivan els da currer
- cumenzà han els cun 25 kilos
RR actualitad 11:00


text:
Suenter quatter mais s'entaupa il Cussegl grond puspè – quai suenter la pausa sfurzada entras il coronavirus. Ils parlamentaris vegnan dentant betg a debattar sco usità en la chasa dal Cussegl grond, mabain en la halla da citad a Cuira. Qua è la distanza garantida. Per far ord ina halla ina sala per politisar hai dentant duvrà in pulit sforz.
Custs totals d'in mez milliun francs
La halla è vegnida drizzada en simpel, mo cun il necessari. Dentant era cun la distanza ch'i basegna. L'impurtant saja il cuntegn da las debattas e betg quai ordenturn, di Alessandro Della Vedova, president dal Cussegl grond.
Ina gronda sfida saja dentant stada l'entira tecnica. Responsabla per lezza è la firma «Informatica». La manadra da project, Gabriela Paulin declera ch'i hajan mo gì dus mais peda per preparar l'entira chista. La sfida saja stada ch'i na dat nagin'infrastructura tecnica en la halla da citad. Els hajan stuì installar tut sez.
Ils custs totals per questa sessiun extra muros èn tar radund in mez milliun francs. Quasi il dubel dad ina sessiun normala.


text:
Tenor la directura da l'Uffizi federal da sanadad (BAG), Anne Lévy, sajan 37 pertschient da la populaziun creschida, vaccinads cumplainamain, 57 pertschient hajan gia survegnì ina dosa. La finamira da pudair vaccinar fin la fin da zercladur tuttas e tuts che vulan, saja uschia realistica.
En tscherts chantuns sa mussia ina tscherta saturaziun, la prontadad da sa laschar vaccinar saja dentant pli grond che spetgà. Fin che tuttas e tuts che vulan, hajan survegnì dus dosas, possia vegnir la fin da fanadur. Per ils proxims trais mais vegnian furnidas milliuns da dosas e quai cuntinuadamain.
Dapli che 2 milliuns certificats da Covid-19
Enfin oz sajan vegnids fatgs passa 2 milliuns certificats da Covid-19. Enfin la fin da zercladur duessian persunas testadas, guaridas e vaccinadas survegnir in certificat. La directura dal BAG sa mussa optimistica da bainbaud pudair laschar da la vart la pandemia sco dumagnada, appellescha però a persunas anc betg vaccinadas da s’annunziar.
Tenor Patrick Mathys, manader da la secziun superaziun da crisa e cooperaziun internaziunala dal BAG, saja era il svilup da la valur R cun 0.53 allegraivel. Quai mainia ad in regress dad infecziuns novas, la situaziun na saja dentant betg omogena en tut ils chantuns.
Quitads fetschia la varianta Delta dal coronavirus. Quella possia infectar pli spert ed haja ina resposta immunologica reducida. Mathys fa quint che 10% da las infecziuns en Svizra giajan enavos sin la varianta Delta, quai saja cumparegliabel cun la Germania, la Frantscha e l'Italia. Grazia al dumber dals cas ch’èn fitg bass hajan ins uss las capacitads per intensivar il Contact Tracing da cas nua ch'ins suspecta la varianta Delta.
Recumandaziun da vaccinar davent da 12 onns
Christoph Berger, president da la Cumissiun federala per vaccinaziuns ha infurmà davart ina recumandaziun da l’Uffizi federal da sanadad e la cumissiun federala per vaccinaziuns. Tenor quella duain era giuvenils da 12 enfin 15 onns sa laschar vaccinar. Plinavant ha el manziunà ch'ina vaccinaziun cumpletta possia proteger almain 12 mais encunter ina malsogna miaivla.


text:
La cuminanza stettia il center da la vita cristiana, di Hermann Thom president dal colloqui Engiadina Bassa e la Val Müstair. Perquai veglian els festivar la cuminanza tranter confessiuns e generaziuns.
Quai tranter auter cun differents concerts da tut ils geners. Da musica classica, sur chant da cor fin ad in concert da rap. La finamira n'è betg mo d'attrair glieud giuvna en baselgia, mabain er da mussar ch’ins possia far giu la pulvra da la baselgia, che haja in image d’esser veglia, uschè Thom.
Bainvegnì èn perquai tuts la dumengia. La festa cumenza cun in cult divin en la baselgia San Jon Susch.


text:
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol Verband der Sportvereine Südtirols (VSS) é gnüda metüda sö ai 28 de novëmber dl 1970 sciöche organisaziun tët dles uniuns dl sport todësces y ladines de Südtirol. Aladô dl statut é le compit prinzipal dl VSS chël de tó sö y fá valëi les ghiranzes de sü mëmbri te dötes les chestiuns che á da nen fá cun le sport. Sc’al ê tl ann dla fondaziun 91 uniuns, é sëgn le numer dles uniuns che fej pert dl VSS bele rové a 517, cun 1.124 seziuns y rodunt 86.000 mëmbri. Tres la colaboraziun cun organisaziuns y grups soziai, cun la politica, cun les autorités y cun d’atres organisaziuns sportives dëida la lia da cherié les condiziuns che vá debojëgn por les ativités sportives dles uniuns dl sport. La direziun dl VSS é tles mans dla Surastanza cun le presidënt dr. Günther Andergassen, le vize presidënt dr. Michael Pichler y i ot rapresentanc di raiuns. Le VSS é sciöche organisaziun tët dl sport te Südtirol le portausc y le rapresentant di interesc dles uniuns, al dëida cherié les condiziuns che é debojëgn por les ativités sportives y la vita dles uniuns tres la colaboraziun cun organisaziuns y grups soziai, cun la politica, cun les autorités y cun d’atres organisaziuns sportives. Implü organisëia la lia n’ativité de jüch y de sport regolara y ordinara tla forma de programs por la promoziun dl’ativité jonila y promöi a chësta manira le sport de massa. Tres i cursc de formaziun y de ajornamënt profescionai y interdisciplinars y i cursc de spezialisaziun por maestri de sport, arbitri y alenadus se fistidiëia le VSS dla cualificaziun di dirigënc, di colaboradus y di tecnics.
Sambëgn ti dá la Lia dles uniuns dl sport de Südtirol ince n aiüt concret te chestiuns iuridiches, fiscales y de assiguraziun y ara pita consulënza sön chestiuns che á da nen fá cun la medejina sportiva, la costruziun de strotöres sportives, les finanzes, l’organisaziun de manifestaziuns sportives, la presentaziun de domandes ales autorités, contrac y convenziuns. Ara dá consëis da mëte sö uniuns, da lauré fora statuc y regolamënc y ara á contac internazionai cun organisaziuns sportives y cun assoziaziuns y se dá da fá da agn incá te na manira intensiva por arjunje l’autonomia dl sport y süa sconanza iuridica.
Programs sportifs
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol mët a jí programs por la promoziun dl’ativité jonila te disciplines sportives desvalies. Al vëgn organisé campionac, turniers, sojornanzes da d’isté por jogn y tröp d’ater. Les ativités vëgn metüdes a jí dales seziuns dl VSS. Al momënt se fistidiëia la lia dles uniuns dl sport de Südtirol de 17 seziuns:
Vignun de chisc programs sportifs á n so presidënt che laora sciöche volontar y che é la pröma porsona de referimënt por les uniuns/scuadres che toca lapró. L’ofize VSS cun a ce so aministradú Klaus von Dellemann se fistidiëia de düc i programs sportifs.
Formaziun
I cursc de formaziun y de ajornamënt profescionai y interdisciplinars y i cursc de spezialisaziun por maestri de sport, arbitri y alenadus vëgn organisá por garantí la cualificaziun di dirigënc, colaboradus y tecnics. Implü dá le VSS informaziuns sura i svilups nüs ti seturs plü desvalis tratan convëgns y seminars. Tl setur dla consulënza ales uniuns dá le VSS n aiüt concret te chestiuns legales, fiscales y de assiguraziun, y al pita consulënza te chestiuns che reverda la medejina sportiva, la costruziun de strotöres sportives, i finanziamënc, l’organisaziun de manifestaziuns sportives, la presentaziun de domandes ales autorités, contrac y convenziuns y implü dál consëis da mëte sö uniuns, da lauré fora statuc dles uniuns y regolamënc.
Proteziun che vëgn pitada dal’assiguraziun
Da agn incá ti stál a cör al VSS dantadöt da ti pité a sü mëmbri na proteziun che vëgn pitada dal’assiguraziun aladô di bojëgns y di cos?. Les uniuns che fej pert dl VSS é automaticamënter curides da n’assiguraziun de responsabilité zivila globala cuntra terzi y da n’assiguraziun de proteziun iuridica, olache la lia dles uniuns dl sport de Südtirol se surantol döta la premia d’assiguraziun, zënza cos? por les uniuns. Implü él la poscibilité da fá n’assiguraziun facoltativa cuntra inizidënc.
Proiec y iniziatives
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol mët tres indô a jí scomenciadies nöies. Dal 2000 incá vëgnel metü a jí vigni ann l’aziun laur ejemplar cun i jogn tl’uniun dl sport. Les uniuns che fej pert dl VSS pó mené ite sü proiec fac por la promoziun dl’ativité jonila. Na iuria nominëia les 3 uniuns che á fat n laur ejemplar por i jogn y che á albü tröp suzes. A chëstes ti vëgnel surandé na premia de incorajamënt de 5.000, respetivamënter 2.500 y 1.500 euro metüda a desposiziun dala Cassa Raiffeisen.
Dal 2004 incá vëgnel ince premié l’alenadú y l’alenadëssa dl ann. Les uniuns pó mené ite sües propostes y na iuria chir fora i davagnadus. Cun chësc pest dessel gní onoré cun n trofé particolar l’ativité preziosa di alenadus/dles alenadësses tl setur jonil.


text:
La civilisaziun moderna che sa derasa lai svanir fenomens natirals dacurt anc famigliars. In da quels è il return ed il gnivar da las randulinas la primavaira. Ni tge èsi cun il sgol impressiunant dal randurel pitschen en grondas autezzas e che cuzza tutta notg? L’emissiun vul sensibilisar per l’observaziun, il schanetg e la protecziun da tals animals che vivan datiers dal carstgaun.
Redacziun: Giacumin Steinrisser
Radioscola 20-2-1962
Numer d’archiv: 2074
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
A Rio de Janeiro èn ils 31avels gieus olimpics ids a fin questa notg.
Accumpagnads da ferma plievgia èn atletas ed atlets marschads en il stadion da Maracanã. La bandiera svizra ha purtà il campiun olimpic grischun Nino Schurter.
Curt passà las diesch temp local ha il president dal Comité olimpic internaziunal Thomas Bach lura declerà la finiziun dals gieus. En quatter onns sa radunan ils sportists en la chapitala giapunaisa Tokio per ils proxims gieus olimpics da stad.
La delegaziun svizra vegn a chasa cun set medaglias. L'ultima medaglia d'aur per la Svizra ha il grischun Nino Schurter gudagnà., il link avra en ina nova fanestra
RR novitads 06:00


text:
Brema
La Citad hanseatica libra da Brema (tudestg: Freie Hansestadt Bremen) è in pajais federativ (Land) da la Germania. Encunter l'opnion generala na sa tracti betg d'ina citad-stadi ma dal sulet "stadi cun duas citads" (Zwei-Städte-Staat) da la Germania. Lez cunsista da las duas citads grondas Brema e Bremerhaven che dumbran ensemen passa 670'000 abitants. La Citad hanseatica libra da Brema è il pajais federativ cun la pli pitschna surfatscha da la Germania ed fa cumplettamain part da la Regiun metropolitana da Brema/Oldenburg.


text:
Cirillo Pedrolini da Samedan sa regorda gugent vi da ses temp tar il club da hockey da San Murezzan. Sco giuvenot da 19 onns è Cirillo Pedrolini vegnì tar il club. Prest trenta onns ha Pedrolini alura dà cun San Murezzan en la liga naziunala B, dentant er en l’emprima liga. Quella giada era il sport anc tut in auter. Ed il contact cun ils collegas d’equipa anc pli stretg. Tuts eran part dad ina gronda famiglia.
Viadi a l’ester tar in turnier a Prag
Gia en la liga naziunala B era l’equipa dal club da hockey da San Murezzan bler en viadi. L’equipa trenava la saira durant ils lavurdis, la fin d’emna spetgavan las partidas da campiunadi. Cirillo Pedrolini ha era gia fatg il viadi cun l'auto a Milaun, lura cun tren da Milaun a Brig e vinavant giu per il Vallais fin a Sion. Aventuras tut spezialas eran era ils viadis a l’ester. Sco ina giada il viadi per in turnier a Prag. L’unica giada che Pedrolini ha gì raps, di el cun in surrir.
Ina giada San Murezzan – adina San Murezzan
Cirillo Pedrolini avess gì pliras giadas la schanza da far il pass tar in'autra equipa. El na vuleva dentant betg – forsa, forsa anc tar Ambri. L’equipa tessinaisa era in pau sco San Murezzan. Fitg famigliara e colleghiala. Quai avess plaschì a Cirillo Pedrolini. La fin finala è el dentant restà en Engiadina ed ha giugà prest trenta onns cun il club da hockey da San Murezzan.
RR actualitad 07:00


text:
La radunanza dals commembers da l'uniun iGovPortal.ch ha acceptà unanimamain ils 18 da matg la dumonda d'entrada dal chantun da Son Gagl. L'uniun ha uss er uffizialmain ses quart commember.
Il chantun da Son Gagl ha applitgà gia avant la fundaziun da l'uniun il spurtegl virtual segir iGovPortal. Cun questa commembranza conferma il chantun da Son Gagl sia prontezza da collavurar activamain cun tschels chantuns che fan diever dad iGovPortal e da concentrar sias resursas per garantir a lunga vista la persistenza da la soluziun.
Cun l'entrada dal chantun da Son Gagl stat la soluziun iGovPortal uffizialmain a disposiziun a 1,2 milliuns burgaisas e burgais svizzers. L'uniun s'engascha però da gudagnar ils proxims onns blers ulteriurs chantuns per sia iniziativa.
Ulteriuras infurmaziuns: communicaziun a las medias dal chantun Son Gagl


text:
Critica hai cunzunt dà perquai ch'il Cussegl federal propona da sulet dar la lubientscha per construir in bajetg ordaifer la zona da bajegiar, sch'in bajetg da medema grondezza en la vischinanza vegn spazzà. Per la vart burgaisa è quai mo in model teoretic che funcziuneschia gnanc entaifer ina vischnanca. I saja saja dubitaivel sch'i dettia insumma avunda bajetgs per disfar.
Adumbatten ha la sanestra ed ils verd-liberals argumentà ch'il squitsch sin las vischnancas ed ils chantuns da lubir bajetgs ordaifer la zona creschia. Sch'il parlament na veglia betg schliar quel problem, fullia quai via per iniziativas radicalas. Per l'iniziativa per la cuntrada che pretenda in scumond da construir novs bajetgs e da transfurmar bajetgs agriculs en abitaziuns da vacanzas, vegn gia rimnà suttascripziuns.
Sco proxim tracta il Cussegl dals chantuns la fatschenta.
RTR novitads 12:00