text:
Venèzia
Venezia (Venexia in Venezian; Venice in ingles; Venise in frances; Venedig in todesch; Venecija in di lengov slav; Vignesie in forlan; Benátky in cech; Venecia in spagnoeu; Venetiæ in latin; Venetië in olandes; Venedik in turch; Velence in ungheres; Vaniesa in istriòt) l'e ona cità de 260.000 abitant, capital della provincia cont l'istess nòm e dèla region Vènet. L'è diventada ona putenza comerciàl in del quell de des secol e l'haa stabilii el contròll sora de cità e territòri bej distant come l'isola de Ròdi e quèla de Candia. La flòta de la repùblica Serénisima la gh'ha avuu minga dij par per un mucc de secoj in del Mediterrani, tant che el storich Fernand Braudel l'ha definii Venèzia la prima capital econòmica del capitalìsm. Dòpo de un period de decadenza la republica l'è finida cont el trataa de Campoformio che in del 1796'l dava el sò territòri al Govern austriach.
Tra i sò momument pussee famos a gh'hinn la catedral de San March e el pont de Rialt, faa su in del 1588 cont un progett de Antoni del Pont che l'haa vinciuu on concors che l'aveva partecipaa anca el Michelangiol. Finna al 1854 el Rialto l'è staa l'unich pont a pasaa dessoravia al Canal Grand.
Carateristica principal de Venèzia l'è el fatt che l'hann fada su in suj isol coligaa de canaj che la fann vuna cità romantica e tra i sitt che piasen pussee al mond per i lùn de mèl.


c: text/html

text:
St. Antönien
St. Antönien a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 369 abitant e una süperfiss de 42.66 km², e al se tröva a una altitüden de 1459 meter sura al livel del mar.
El cumün de St. Antönien a l'è tacaa ai cumün de Küblis, Luzein, Saas im Prättigau, Sankt Gallenkirch (AT-8), Schiers, Tschagguns (AT-8).
I cumün de St. Antönien (242 abitant) e St. Antönien Ascharina (118 abitant) i s'è ünii al prim de ginee del 2007 in de cumün de St. Antönien atual.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
St. Antönien l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1451 col nom de Sant Anthonyen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- St. Antönien in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dant Ligher
El Dant Ligher (Dante Alighieri in talian) l'era un pueta, scritur e pulitegh talian nassüü a Firenz, famus suratüt per vegh scrivüü la Divina Cumedia, l'övra püssee granda in la literadüra taliana, nöss che tra i püssee impurtant in chela mundial. L'è cunsideraa 'me el pader de la lengua taliana insema al Francesco Petrarca.
El so nomm, per el Jacob Ligher, l'è un ipocoristich de Dürant: in di ducümenc al gh'era anca el patrunimich Alagherii o 'l gentilizi de Alagheriis, menter la variant Alighieri la s'è furmada dumà cunt el rivà del Boccaccio.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Dant Ligher l'è nassüü in del 1265, in tra el 14 de Magg e 'l 13 de Giügn, sota el nomm de "Durante Alighieri." La so fameja l'era impurtanta in Firenz, e la dava sustegn al Papaa. La mader del pueta l'è Bella degli Abati. L'è morta quand ch'el Dant el gh'eva sett agn, e l'Alighiero prest l'ha tö miee anmò, 'sta völta la Lapa di Chiarissimo Cialuffi. Lapa l'ha 'vüü dü fjöö, el fredel del Dant Francesco e la surela "Tana" ( versiun brev de "Gaetana").
A L'è staa numinaa anca Priur de Firenz, la carga pulitega püssee impurtanta a chel temp, in del 1300. El so urientament pulitegh l'era di guelf bianch, in upusiziun a chij negher. Quand che i guelf negher i ha tö 'l puder de la cità, in sö scernida del Papa Bonifacio VIII, el Dant l'è staa sbatüü föra de Firenz, e la so cà l'è stada bütada giò.
El Dant l'ha cumbatüü in del front di trupp di Guelf in la bataja de Campaldino (11 de Giügn, 1289). Apus de la vitoria el Dant l'ha tö un'impurtanta part in la vita püblega.
Quand ch'el Dant l'eva 12 agn, in del 1277, l'ha tö miee la Gemma di Manetto Donati. El Dant l'era giamò burlaa giò in amur cunt un'oltra tusa, la Beatris Portinari che l'è menziunada pür in la "Divina Cumedia", (cugnussüda anca 'me Bice). Agn apus del sò matrimoni cunt la Gemma l'ha incuntraa la Beatris anmò. L'è deventaa interessaa in del scriv puema.
El Dant l'ha 'vüü ses fjöö cunt la Gemma: Jacob, Peder, Giuvann, Gabriel Ligher, e Antonia.
Över[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vita növa (1292-1294)
- Rimm
- De vulgari eloquentia (1303-1304)
- El Convivi (1304–1307)
- La divina commedia (1304-1321)
- De Monarchia (1312-1313)


text:
Fraxinus ornus
El Fraxinus ornus (en bresà: Fràsen; en lombart ocidental: Fràssin) l'è 'na piànta de la famìa de le Oleaceae de 4-8 méter de altèsa, uriginàre de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr,
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El trónc el va sö drit apéna apéna 'n pó storzegnàt, cói ram opòsti che àrda 'n sö. La scórsa le lìsa ma mìa löstra e la tìra al grìs. I böcc i tìra al rós e i è peluzècc. La chiòma l'è grànda e l'è furmàda de fòie che d'envéren le cröda.
Le fòie i è opòste e imparipenàde, cón 5-9 fuiulìne (piö de spès i è 7). Le fuiulìne laterài i è lónghe 5-10 cm, le g'ha la fùrma de 'n öf piötòst bislónc col gambì cürt e i è làrghe 'na tèrsa part de la longhèsa. La fuiulìna centràl, envéce, l'è làrga presapóc la metà de la sò longhèsa; la bànda de 'n sìma de la fòia l'è d'en bèl culùr vért chèla de sóta 'nvéce l'è piö ciàra e 'n bris pilùza dré a le nervadüre.
Le 'nfiurescènse i è a fùrma de canù del furmintù, che de sòlit le vé söla pónta del ram o a la sèa de la fòia; i fiùr de sòlit i è ermafroditi, pröfömàcc e biànc
El fröt l'è 'na sàmara bislónga de 2-3 cm de longhèsa, condèn giandì apéna de presapóc en centìmetro.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l tróa endel'Euròpa meridiunàl e 'ndel'Asia minùr. El cunfì setentriunal de 'l sò areàl i è le Àlpi e la àl del Danubio, chèl orientàl l'è Siria e l'Anatòlia.
'N Itàlia se 'l tróa facilmènt en töta la penìzola, de la fàsa prealpìna del Cars, enfìna ai lac lombàrcc; el rìa nfìna al cör de le Àlpi 'nfìna 'nvers i 600-700 m de altèsa. Endèla pianüra padàna 'nvéce se 'l tróa de rar fés,
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Fraxinus ornus l'è 'na spéce specie ütil per la silvicültüra, perché la pöl véser cunsideràda 'na spéce piuniéra, dàto che la rezìste bé a cundisiù climàtiche difìcii e la se adàta bé per rimboscà i teré sèc, calcàrei o argilùs.
El sò lègn l'è bù per brüzà 'ndèla stüa, ma l'è apò doperàt per la custrusiù de la mubìlia.


text:
Livraga
Livràga (Livraga in italian) l'è un cumün del center de la Lumbardia cun 2 606 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
El sa tröva a metá strada fra Lod e Casàl
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Livraga l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Müsega ambient
La müsega ambient a l'è un gener müsegal particular, che'l da un'impurtanza granda a la atmusfera del toch pütost che ai not. La müsega ambient la nass dopu di speriment de müsega semi-acüstica, del'impressiunism de l'Erik Satie, de la müsega cuncreta el minimalism del Terry Riley e del Philip Glass, e la müsega del Brian Eno.
In Itàlia il müsicista de Müsega ambient l'è il Jean Ven Robert Hal.
La müsega ambient la dupren de spess in di film per la sua capacità de creà atmusfer e ambient sunor.


text:
Ammerswil
Ammerswil a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 684 abitant e una süperfiss de 3.19 km², e al se tröva a una altitüden de 452 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ammerswil a l'è tacaa ai cumün de Dintikon, Egliswil, Hendschiken, Lenzburg.
Cuntegnüü
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ammerswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
San Gregori (CO)
San Gregori (San Grigoeu in de la veggia parlada; cognossuu anca 'me Rumm; Consiglio di Rumo in Italian) l'è ona frazion del comun de Gravedona, comun de la Provincia de Comm. El gh'ha ona popolazion de pressapoch 1200 abitant (dato del 2010).
El paes al se troeuva in su la sponda de dritta del torrent Lir e a quella de mancina del Lagh de Comm, al confin con la Provincia de Lecch (comun de Coligh) e cont el canton svizzer di Grison (comun de Rorè).
Fina al 2011 l'è staa on comun indipendent.


text:
Nümar 13
Ul nümar 13 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 12 e al ven prima dal 14.
Nomm dal nümar in difereent dialett: trèdas, trédas, tredes...
Ucürenze dal 13
- nümar atòmegh dal alümini
- Nümar da lüne da Netü
- Scifra da la mala sòort int un bell puu da cültüre (sa creet che l'urígen a l'è che a i gh'era 13 parsone al darée diná da Gesü), evitada in hotel, celebrazziú. La mala sòort la cress si un dí 13 al burla a mardí u a vendredí
- L'edaa da madüridaa pal gjüdaiism (sa celebra ul bar mitzvah)
- La 'setimana' asteca la dürava 13 dí
- 13 le culònie nòort-americane ch'i funda i SÜA La bandera nòort-americana la gh'a 13 línie urizuntale i uriginariameent 13 stele.


text:
Foligno
Foligno (Fulginium en latì; Fuligni 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 56.036 abitàncc, 'na superfìce de 263 km² e 'na densità de 274,7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bevagna, Montefalco, Nocera Umbra, Sellano, Serravalle di Chienti (MC), Spello, Trevi, Valtopina, Visso (MC).
La Cità de Foligno l'è 'l cèntro 'ndüstriàl e comerciàl piö 'mportànt de la Valle Umbra e 'l centro de comümicasiù principàl de töta la regiù.


text:
Perugia
Perugia (en latì Perusia; en fransés Pérouse; en spagnöl Perusa) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima e de la regiù de l'Umbria. El cümü de Perugia el g'ha presapóch 166.253 abitàncc (dàto ISTAT, del més de bril del 2009), 'na superfìce de 449 km² e 'na densità de 369 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assisi, Bastia Umbra, Corciano, Deruta, Gubbio, Magione, Marsciano, Panicale, Piegaro, Torgiano, Umbertide, Valfabbrica.
Perugia la g'ha dat el nòm al pitùr famus Perugino (che denòm el fàa Pietro Vannucci), che 'l g'ha vivìt e lauràt en chèsta cità. Pò a 'n óter pitùr famùs en töt el mónt, el Pinturicchio, el g'ha ach vivìt a Perugia,
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Perugia la compàr la prìma ólta 'ndèla stória col nòm de Perusia) e la fàa part de le dùdes cità confederàde de l'Etruria. Lüminàda 'na prima ólta per vìa de la guèra del an 310 o 309 prima del Signùr entrà i Etruschi e i Romani.
L'è mìa tat mensiunàda dei geografi antìch enfìna ale metà del sècol VI, quan che l'è stàda ciapàda de Totila dopo de 'n lónch asédio.
Endèl perìodo dei Longobàrdi l'è lüminàda compagn de giöna de le cità principài de la Tuscia. Endèl sècol IX, co l'auturizasiù de Carlo Magno e de Ludovìch el Pio, l'è restàda sóta le giürisdisiù dei papi ma per divèrsi sècoi la cità l'è nàda aànti a ìga 'na vìta 'ndependènta e la g'ha portàt aànti le sò guère co le cità vizìne - Foligno, Assisi, Spoleto, Todi, Siena, Arezzo, ecc.
En divèrse ocaziù i papi i g'ha troàt acogliènsa al intèrno de le sò müre, e l'è stàda séde dei conclàvi dei quài gh'è stat iligìt Papa Onòrio II (1124), Papa Onòrio IV (1285), Papa Celestino V (1294) e Papa Clemente V (1305).
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Perugia a l'è 'nzemelàda co:
- Aix-en-Provence, Francia
- Bratislava, Slovachia
- Grand Rapids, Stàti Ünìcc
- Potsdam, Germania
- Seattle, Stàti Ünìcc
- Tubinga, Germania
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
02 09
Ol dé 2 de setèmber l'è 'l 245 ( 246 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 121 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de setèmber al è ul dí da pòost 245 ( 246 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 121 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 31 a.C. - Guèra civìl romàna: Batàia de Actium - Al larc de la còsta ucidentàla gréca, le naf de Otaviano le bat chèle de Marco Antonio e Cleopatra
- 1666 - Grant incèndio de Lóndra: Tàca föc la cà del panetér de Càrlo II de Inghiltèra, a Pudding Lane arènt al London Bridge. El föc el và 'n nacc per tré dé e 'l brüza 10.000 'ntra bàite e óter edifìci ('ntrà le ótre brüza apò a la Catedràl de St. Paul, ma rezülta che apéna 16 persùna le sàpe mórte
- 1752 - El Regn Ünit l'adòta 'l Calendàre Gregorià, quase du sècoi dòpo de i óter paés de l'Euròpa ucidentàla
- 1847 - Risurgimènt italià: a Règio Calàbria e Messina s•ciòpa la rivòlta cutra i Burbù organizàda del patriòta calabrés Domenico Romeo
- 1862 - Guèra de secesiù americàna: El Presidènt Abraham Lincoln el tùrna a dàga 'l comàndo general del ezèrcit de l'Uniù al generàl George McClellan, dopo de la scunfìta dizastrùza del Generàl John Pope endèla Segónda batàia de Bull Run
- 1864 - Guèra de secesiù americàna: Le trüpe de l'Uniù, comandàde del Generàl William T. Sherman, le va dét en Atlanta (Georgia), el dé dòpo che i difensùr Confederàcc i ghìa abandunàt la cità
- 1870 - Guèra Franco-Prüsiàna: Batàia de Sedàn - Le fórse prüsiàne le bat l'ezèrcit fransés e le ciàpa prizunér l'imperadùr Napoleone III de Francia e 100.000 soldàcc
- 1885 - A Rock Springs (Wyoming), 150 minadùr biànc i atàca i sò coléghi cinés, e i na còpa 28, i na ferés 15 e i na òbliga divèrsi sentenér a nà vià de la cità
- 1898 - Batàia de Omdurman - Le trüpe britàniche e egisiàne, comandàde de Horatio Kitchener, le bat i gueriér südanés comandàcc de Khalifa Abdullah al-Taashi, e le stabelés isé 'l domìnio britànic en Sudan
- 1901 - El Vice-Presidènt americà Theodore Roosevelt el dis la fràze famùza, "parlì con paròle dólse e tignì prónt el bastù" a la féra del Stat del Minezòta.
- 1939 - En conseguènsa de l'invaziù de la Polònia, la Cità Lìbera de Dànsica, goernàda del leader nazista Forster, la vé anitìda a la Germània Nazìsta
- 1943 - Salvatore Giuliano el vé deciaràt uficialmènt "bandìt".
- 1944 - Olocausto: Anna Frank e la sò famìa i vé cargàcc söl tréno che 'l i a portarà de Westerbork a Auschwitz. I riarà tré dé dòpo.
- 1945
- El Vietnam el proclàma la sò 'ndipendènsa e 'l fùrma la Repüblica Democràtica del Vietnam (Vietnam del Nord).
- Segónda guèra mondiàl: El Generàl Douglas MacArthur e l'Amirài Chester Nimitz i acèta la réza finàl e üficiàl de l'Impéro giapunés, prezentàda de 'na delegasiù guidàda de Mamoru Shigemitsu, L'incóntro l'è avignìt sö la naf de guèra Missouri endèla Bàia de Tokyo.
- 1969 - El prim bancomat dei Stati Ünìcc el vé 'nstalàt a Rockville Centre (New York)
- 1980 - a Beirut en Lìbano sparés du giornalìsti italià: Italo Toni e Graziella De Palo
- 1987 - a Mósca cumìncia 'l procès al pilòta todèsc Mathias Rust, che l'ìa ateràt col sò Cessna söla Piàsa Rósa endèl màgio del 1987
- 1998 - 'Na córt de le Nasiù Ünìde la reconós Jean-Paul Akayesu, l'ex-sìndec de 'na cità picinìna del Ruanda, colpévole de nöf imputasiù de genocìdio. L'è la prìma ólta che la lége söl bando del genocìdio (del 1948), la vé aplicàda.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 905 - Costantì VII de Bizànsio, imperadùr bizantì († 959)
- 1840 - Giovanni Verga, scritùr italià († 1922)
- 1841 - Julius von Payer, scaladùr e esploradùr austrìaco († 1912)
- 1851 - Richard Voss, scritùr todèsc († 1918)
- 1876 - Francesc Cambó, pulìtic spagnöl († 1947)
- 1896 - Rosetta Pampanini, soprano italià († 1973)
- 1899 - Francesco Fausto Nitti, antifascista italiano († 1974)
- 1931 - Bruno Contrada, pulisiòt italià
- 1938 - Giuliano Gemma, atùr de cìne italià
- 1940 - Pippo Franco, còmic e cundutùr de televiziù italià
- 1942 - Vanna Marchi, personàgio de la televiziù italiàna
- 1946 - Antonio Giraudo, dirigènt spurtìf italià
- 1952 - Jimmy Connors, tenìsta americà
- 1955 - Khaled Fouad Allam, sociòlogo e pulìtic algerì
- 1963 - Sergio Luzzatto, stòric italià
- 1964
- Andrea Illy, imprendidùr italià
- Keanu Reeves, atùr canadés
- 1989 - Alexandre Pato, zögadùr de fóbal brazilià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1969 - Ho Chi Minh, revolüsionàre vietnamìta
- 1973 - John Ronald Reuel Tolkien, scritùr e filòlogo britànic
- 1980
- Graziella De Palo, giurnalìsta italiàna
- Italo Toni, giurnalìsta italià
- 2001 - Christiaan Barnard, chirùrgo sudafricà
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pergnàn
Artéccol in dialètt mudnés
Pergnàn (Prignano sulla Secchia in italiàn) l'è 'na sitê c'la-s càta sóvra al fiómm Sëccia (dla quèla al nöm italiàn). La gh'à 3.500 cristiàn e la fa pèrt d'la Comunitê Muntàna dl'Apenèin ed Mòdna Ovest, insìma ad ètri 3 cumùn. Prignàn l'è areint al confin con al teritorì arsan, difati l'è confineint con Lugo ed Baìs c'lè in dal comun ed Baìs coma as pol intuir. Al frasioni ad Prignàn più pupuledì in Saltein, Castelvech, Muntbaransoun e Pigneto.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Carlo II de Spagna
El Carlo II d'Asburgh (spagnoeu: Carlos II d'Asburgo; Madrid, 6 november 1661-Madrid, 1 november 1700) l'è staa l'ultim re de Spagna (1665-1700) de la soa fameja. In Sicilia e a Napoli l'era cognossuu comè Carlo V. L'è staa anca duca de Milan.
L'era l'unich fioeu mas'c del Filipp IV de Spagna a vess rimagnuu in vida dòpo la mòrt del pader. Quand l'era nassuu, tucc a cort eren content, perchè l'alter erede al tròno, Baldassar Carlo, l'era mòrt a 17 ann. Ma el Carl l'era debol e malaa, forsì perchè traj Asburgh la gh'era l'abituden de maridàss tra parent. La soa mader, la Marianna d'Asburgh, l'era la tosa de la sorela del Filipp IV, per esempi, senza cuntà che 'l Carlo l'era anca on discendent de la famosa Giovanna la Matta. El pòpol el credeva che sora de lù la ghe fudess ona maledizion.
El Carlo l'è diventaa re che l'aveva domà quattr'ann, intel 1665 e per des ann el regn l'è staa governaa di reggent. El prim l'è staa el Juan Everardo Nidhart, on gesuita, confessor de la regina mader. Ma el Don Giovann d'Austria, fioeu natural del Filipp IV, l'ha scasciaa via, e donca el noeuv regent l'è diventaa el Fernando de Valenzuela. Quest chì, dòpo che 'l Carlo l'è diventaa re a tucc i effett, l'è restaa primm minister. Anca lù però l'è staa scasciaa via di nòbil. I alter primm minister del regn del Carlo II hinn staa Don José Juan (1677-1679), el duca de Medinaceli (1680-1685) e 'l cont de Oropesa (1685-1691).
Intel 1679, el Carlo II l'ha sposaa la Maria Luisa de Borbon-Orléans, tosa del Filipp I de Borbon-Orléans, che l'era on fradel del re Frances Luis XIV. Lee l'è mòrta in del 1689 senza avèggh daa di bagaj al sò marì. Semper in del 1689 la regina mader l'ha lassaa la cort.
L'ann dòpo, el 1690, l'ha sposaa la Maria Anna del Palatinaa-Neuburgh. Anca lee la gh'ha minga 'vuu di fioeu. Donca, el Carl II, quand l'è mòrt, in del 1700, l'ha nominaa comè sò erede el Filipp d'Angiò, nevod de la soa sorella Maria Teresa e del sò marì, el Luis XIV. Quella decision chì l'ha faa s'cioppà la Guerra de Succession Spagnoeula (1700-1714), perchè i alter statt de l'Euròpa voreven minga vedè on Borbon sul tròno de la Spagna.
Dòpo de lù l'è finida l'influenza spagnoeula in Italia.


text:
Pümenèngh
Pümenèngh (Pumenengo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la pianüra visì al cunfì cù la pruinsa de Bresa. Ol pais l'è a 34 km de la sità e a 106 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 733 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 10,1 km² e 'na densità de popolasiù de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cals, Fontanèla, Rocafranca (BS), Rüdià (BS), Tur Palaisina.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pümenèngh l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carta salvàdga
La Carta salvàdga (Wild card in Ingléś) l'è al tèrmin ch'a s dróa in d'l àmbit spurtìṿ quànd in na manifestasiòṅ spurtìva a s ciàma òṅ a cumpétar sénsa tgnir cònt dal règhli ad parecipasiòṅ o ad qualificasiòṅ.
L'è druàda in di spòrt in dua i spurtìṿ i śōgan da par lōr (par dir'-n una, al tènis o al cursi in mòta) ma la vèṅ bòna anc in di spòrt ad squàdra cum al vòley o al balòṅsést.
In dal tènis l'è na règla che gl'uraniśadōr 'd un turnèo i pōlan ciamàr diretamènt a śugàr cun na carta salvàdga di tenìsta dla federasiòṅ dal sò paéś, p'r a n far-i minga pasàr p'r al qualificasiòṅ quànd i èṅ dimóndi indrē in clasìfica e i n gh'aṅ minga punt abàsta p'r andàr dènt'r ad dirìt in dal tablòṅ prinsìpal.
A sucéd anc che cal carti lè i sìan dadi a di śugadōr famóś ch'i sarnìsan a 'l ùltim mumènt ad partecipàr (sénsa prima ès'r-as iscrìt) o a dal glòri vèci che però dal vòlti vèci i n èṅ pròpria minga, cum è sucès a Goran Ivanišević ch'l à vins Wimbledon in dal 2001 o la Kim Clijsters ch'l'à purtâ a cà i US Open dal 2009 dòp dū an ad férum e cun la sò putìna adrē.
Dal vòlti pò al carti salvàdghi i èṅ druàdi par dar n'ucaśiòṅ a di śōvan cun dal talènt par far-as védar e la Monica Seles la 'l à fat dabòṅ in dal 1989 quànd, a quìnd'ś an, l'à vins al turnèo ad Houston baténd in finàl la Chris Evert par 3–6, 6–1, 6–4.


text:
Deux-Sèvres
Deux-Sèvres l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Poitou-Charentes, che g'ha 370 939 abitancc, 'na superfìce de 5 999 per 'na densità de 62 Ab./km².
El nòm (che 'n lombàrt el signìfica le Dò Sèvre) l' vé dei du fiöm che se ciàma töcc du Sèvre: La Sèvre nantaise (cioè: Sèvre de Nantes), öltem grant aflüènt de la Loira, e la Sèvre niortaise (cioè: Sèvre de Niort), fiöm che se sböta 'ndèl Océano Atlàntico de le bànde de l'ansa de l'Aiguillon.
I abitàncc de le Deux-Sèvres en fransés i è ciamàcc i "Deux-Sévriens".
El dipartimènt de le Deux-Sèvres (nömer identificatìf: FR-79) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 3 cantù e 30 cümü. I 3 circondàre i è: Niort, Bressuire e Parthenay. La prefetüra l'è: Niort.


text:
Mairàgh
Mairàgh (Mairago in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 408 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), furmàd da Mairàgh e da la frasiòn Basiàsc.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò urìgin, forse, la rìva a l'antica Ruma. Dòpu, i sò pruprietari i'enn stai i vari vesc de Lod, per pö pasà in del Medio Evo ai sciùr de Saliràn: i Simonetta, i Talenti (1480) e i Vaini (1703).
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü monüment impurtant del teritòri i'enn le dù cese de San Marc e de San Giòrg, tüte dù del sécul XIII.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'atività principal l'é l'agricultüra, cun la melga (mais), l'òrs e un pitìn anca de furmént. Gh'è anca tanti alevamènt de vache, de nimài, de galìne e de cunìli.
El g'ha la sò impurtansa l'alevament de le àvie, cun l'indüstria del mél.
El rest de l'industria i'enn di artigiàn mecanic e del légn.
In di ann adrée, a Basiàsc, a gh'era el metano, cun l'Agip che la gh'eva vün di sò impianti. Al dì d'incö, gh'é apena i serbatòi de depòsit.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mairagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aedermannsdorf
Aedermannsdorf a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Soleta. Al gh’ha pressapoch 555 abitant e una süperfiss de 12.88 km², e al se tröva a una altitüden de 531 meter sura al livel del mar.
El cumün de Aedermannsdorf a l'è tacaa ai cumün de Beinwil, Farnern (BE), Herbetswil, Matzendorf, Mümliswil-Ramiswil, Rumisberg (BE), Schelten (BE), Seehof (BE), Vermes (JU).
La prima atestaziun del paés l'è in d'un docüment del 1308 col nom de Odermarstorf. Püssee tard l'è staa menziunaa coi nom de Edermansdorf (1318), Edelmanstorff (1404) e Edermastorff (1518).
Foto del paés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé
El Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé, mej conossuu cont el titol de Duca d'Enghien (in frances: Louis Antoine Henri de Bourbon-Condé, duc d'Enghien; Chantilly, 1772 - Vincennes, 1804) l'è staa on nobil frances, l'ultim de la soa dinastia.
Ai temp de la Rivoluzion Francesa el s'è s'ceraa cont i nobil che hann segutaa a combatt contra el governa repubblican. Quand l'esercit realista (organizzaa del sò pader e del sò nonno) l'è staa battuu, lù el s'è refugiaa in del Baden, indove 'l s'è sposaa.
Quand el Napoleon l'ha sentuu che 'l gh'era on complott monarcigh contra de lù, col pensà che 'l capp el fuss proppi el duca d'Enghien, l'ha faa rapì e fusilà. L'azion l'è stada on grand inscandol per tutta l'opinion pubbliga europea, che l'ha mettuu in cattiva lus el Bonapart.


text:
Roberto Bolaño
El Roberto Bolaño Ávalos (Santiago del Cile, 28 d'april del 1953 – Barselona, 14 de lüj del 2003), a l'è staa un scritur e pueta cilen.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Roberto Bolaño a l'è nassüü a Santiago del Cile in del 1953 ma l'ha passaa la so infanzia in cità 'me Los Ángeles, Valparaíso, Quilpé, Viña del Mar e Cauquenes. A tredes agn 'l va a viv in Messich cunt la so familia. 'L passa la adulescenza cuncentraa in de la letüra in d'una bibliotega pübliga de Cità del Messich.
In del 1973 'l turna in Cile cunt el pruposit de dagh el süport al Salvador Allende. Dopu un viagg lungh 'l riva in Cile ma l'è dumà poch dì prima che l'Augusto Pinochet 'l va al pudè. 'L se met cun la resistenza cuntra la ditadüra. 'L finiss in galera a Concepción ma'l vegn liberaa vot dì dopu, grazia a do puliziot che duveven vardàl ma che l'aveven stüdiaa insema a lü ai temp.
'L turna alura indree in Messich e'l funda el muviment infrarealista insema al pueta Mario Santiago Papasquiaro (che'l servarà de mudel per l'Ulises Lima del rumanz Los detectives salvajes, in lumbard I detective selvadegh). El muviment, una roba definida tipu Dada a la messicana, 'l andava cuntra i pudè che cumandaven in de la puesia messicana, che la gh'aveva 'me riferiment assulüü l'Octavio Paz. El muviment 'l rumpeva cun la cultüra literaria ufiziala e'l se mustrava 'me un avanguardia. Un quindes pueta eren staa vesin al muviment ma i principaj a hinn staa propi el Bolaño e'l Papasquiaro.
Dopu l'emigra in Catalogna, induè che la viveva la so mader. 'L se guadagna de viv in tanti maner, per esempi 'me vigilant notürn in d'un camping a Castelldefels. Dopu la riva la familia e'l sücess literari, che ghe permet de dedigàss esclüsivament a la literadüra.
Cun di prublema al fidegh prubabilment ligaa a un passaa de tossicudipendenza, e intanta che'l speciava un trapiant, l'è mort a Barselona per insüficienza epatiga. Minga finii 'l surtiss in 5 toch 'l so ültim liber, el rumanz 2666.
El Bolaño l'è staa vün di scritur principaj de la literadüra cuntempuranea e in particular de quela latin-americana e in spagnöö. La so övra a l'è ligada un frach a l'America Latina e la gh'ha una curispundenza forta cun la so esperienza de vita.
Bibliografia (in spagnöö)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce (1984), scrivüda cun l'Antoni García Porta.
- La pista de hielo (1993)
- La literatura nazi en América (1996)
- Estrella distante (1996)
- Llamadas telefónicas (1997)
- Los detectives salvajes (1998)
- Amuleto (1999)
- Monsieur Pain (1999)
- Nocturno de Chile (2000)
- Tres (2000), poesia.
- Los perros románticos. Poemas 1980-1998 (2000)
- Putas asesinas (2001)
- Amberes (2002)
- Una novelita lumpen (2002)
- El gaucho insufrible (2003)
- Entre paréntesis (2004)
- 2666 (2004)
- El secreto del mal (2007)
- La universidad desconocida (2007)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Roberto Bolaño -- Futugrafij del Mathieu Bourgois
- Roberto Bolaño
- sololiteratura.com: Roberto Bolaño
- Pagina del "Moviment Infrarrealista de Poesia"


text:
Lucàgna
Artéccol in dialètt mudnés
La Lucàgna (Basilicata in Italiàn) l'è na regiòṅ dl'Itàglia dal sud ad 586.725 abitànt, cun capitàla Puténsa e cun dū pruvìsi: Puténsa (68.299 abitànt) e Matéra (61.026 abitànt). Àtar paiśèṅ impurtànt i èṅ Mélfi (17.613 abitànt), Pistìs (17.953 abitànt) e Pulicōr (16.571 abitànt). La cunfìna a nòrd e a èst cun la Pùglia, a òvest cun la Campàgna e a sud cun la Calàbria.
L'è bagnàda da dū mar: al Mar Tirēn a òvest e al Mar Jògno a èst. Al teritòri al gh'à dimóndi muntàgni (47%) e culìni (45%) e sōl na piàna, quéla dal Metapònt.
Prima 'd unìr-as a 'l Régn 'd Itàglia cal teritòri lè al fava part dal Régn dal dū Sicìgli.


text:
Châteauneuf-Grasse
Châteauneuf-Grasse l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton du Bar-sur-Loup, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 3 213 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8,95 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 197 méter a 'na altèsa màsima de 662 méter s.l.m.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Alfonso La Marmora
Alfonso Ferrero de La Marmora (Turin, 1804 - Firenze, 1878) l'è staa on general e omm politigh piemontes (poeu italian).
L'ha tolt part ai trii guerr de indipendenza e l'è staa nominaa diversi voeult minister de la guerra in tra l 1848 e 'l 1859. In quell period lì l'ha reorganizzaa l'esercit piemontes, e l'è staa el capp de la spedizion i Crimea in del 1855.
L'è staa el primm minister in del 1859 e in del period 1864-1866, quand el s'è dimettuu per ciappà ancamò el comand l'esercit in del la guerra contra l'Austria (Terza guerra de Indipendenza italiana); però l'è staa battuu a Custoza el 22 de giugn.


text:
La donna lupo
La donna lupo (La dóna lóva) 'l è 'n film eròtic itagliàṅ dal 1999 'd Aurelio Grimaldi ch'al 'l à anc scrit insém a Michele Lo Foco. A 'l èstar 'l è cgnusû c'n al nóm ad The Man-Eater (La Magna-Óm).
In di tìtui a s ringràsia al pitòṅ “Gianduia”.
Sunt
Ad dè par tiràr avànti la Giulia (Loredana Cannata) la fà l'asistènta suciàla ma ad nòt la dvénta na malnéta ad prim órdan, la dóna lóva. C'n i nóm invintâ 'd Alessandra, Giuliana o Viviana la và in gir a catàr sù di masć da purtàr-'s a lèt, sōl par cavàr-as la vója inśgórda 'd far dal sès sénsa di ligàm particulàr.
La gh la cava acsè a far-as dū militàr napulitàṅ, 'n óm 'd afâr spuśâ e 'n studènt ad létri ch'al s ciàma Valerio (Arturo Paglia). Chi lò al s fà dar al sò nùmar dal telefunèṅ parchè al s è inamurâ dabòṅ ma quàla là la gh in dà òṅ invintâ.


text:
Metai alcalitt-teros
I metàj alcalítt-teruus (u tèrr alcalítt) a inn i elemeent del grupp 2 de la taula periòdica:
I metàj alcalítt-teruus a g'ann dü eletrún in del livèll de valénza, e per quèst g'ann la tendénza a pèrdii per furmà catiún divaleent; istèss dii metàj alcalítt a inn de aspètt argentaa e g'ann densità bàssa.
Chimicameent sa cumpòrtenn cumè i alcalítt: reagíssenn cunt i alògen per furmà sà jònich e cunt l'aqua per furmà idròssiit; generalmeent però a g'ann mègn la tendénza a reagí respètt a i alcalítt.


text:
Scülpér
Scülpér (nòm uficiàl en italià: Schilpario) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la ólta Al de Scalf.
El g'ha 'na popolasiù de 1 236 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 63,9 km² e 'na densità de popolasiù de 19 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 65 km de la sità e a 1124 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Vilminùr, Sù (BG), Bùren (BS), Servé (BS), Lós (BS), Òsem (BS), Paìsch Loé (BS) e Tei (SO).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) Öna còrna istoriada a Pià Sèrsegn che la gh'èra de ès ü altàr di Drüidi del méla 'nacc Crist.
2) Sö sö i montagne chèl che l' rèsta di garite de la prima guèra mondiàl, desà che se i Austriaci i ghe födès riàcc a sfondà sö 'l Adamèl ol frónt l' sarès pasàt pròpe di bande de Scülpér.
3) I belèse natüralistéghe de la al che co i sò bèle peghére la s'è conservada bé e l' è restada érda e piéne de natüra.
4) A Scülpér l'è praticàt ol sci de fónt desà che gh'è di bèle piste lónghe 'n di bósch de peghér.
Ol Cardinàl Angelo Mai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Scülpér l'è nasìt ol cardinàl Angelo Mai (1782 - 1858).
I miniére[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scülpér zamò 'n de la preistòria l'éra abitàt per i sò miniére de fèr che i gh'à dacc de laurà per tace sécoi a la zét del paìs suradetöt tra 'l méla e sich e 'l méla e sés (1500 -1600).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Scülpér l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Partîd democrâtic
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Partîd Democrâtic (PD) l'è un partîd puléttic itagliàn ed zänter-mancénna.
L'è nèd dal 14 d'Utåbber dal 2007, coli eleziån primèri par fèr in môd ch'la zänt l'adlizéss al segretèri naziunèl e l'Asenblêa costituänt. Al partîd al s'è presentè ai eletûr par la prémma vôlta cme quall ch'al tôl só qual ch'l avêva fât l'Ulîv, parté dal 1995 par tor só al bon ch'ai è stra la socialdemocrazî, al socialîsum democrâtic, al cristianêsum democrâtic, al liberalîsum e l'anbientalîsum.
Al segretèri naziunèl l'è Walter Veltroni, la so män forta l'è al frarais Dario Franceschini. Al prémm presidänt l'è stè Romano Prodi, da la so fondaziån fén al 16 d'avréll 2008, quand ai avêva dè só.
Al PD l'è nèd par la volontè ed tott i partîd pió inpurtànt ed mancénna, i Democrâtic ed mancénna (DS) e La Margarétta (DL) – ed mètters insamm par fèr un prugèt pió grand e pió Muvmänt Repobblicàn d'l Euròpa (MRE), Itâglia 'd Mèz, Lêga Rifurméssta, Rpobblicàn Democrâtic e dî èter gropp regiunèl cme al Partîd Democrâtic Meridiunèl e Prugèt Sardàggna.
Anca se al prinzéppi i dgêven ch'ai srè piasó ed fèri pèrt, i àn dezîs ed lasèr pêrder al prugèt dal PD: i Sucialésst Democrâtic Itagliàn (SDI), l'Itâglia dî valûr.
Cârg dal partîd[modifica | mudéfica la surzéia]
Presidént[modifica | mudéfica la surzéia]
14 d'utåbber 2007 - 16 d'avréll 2008: Romano Prodi
Segretèr[modifica | mudéfica la surzéia]
15 d'utåbber 2007 - in cârga: Matteo Renzi
Män forti[modifica | mudéfica la surzéia]
27 d'utåbber 2007 - in cârga: Dario Franceschini


text:
03 12
Ol dé 3 de dezèmber l'è 'l 337 ( 338 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 29 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de dezèmber al è ul dí da pòost 337 ( 338 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 29 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1872 - Barcelona: per söfogar öna reölta popülara, l'esèrsit Spagnöl, comandat per ol zeneral Espartero, al bombarda la sità de Montjuïch.
1899 - Barcelona: ü gröp de stödénc al funda la Institució Catalana d'Història Natural (Istitüssiú Catalana de stòria Natürala), atüalament (novémbar del 2004) filiala de l'Istitut d'Estudis Catalans.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1911 - Milà: Nino Rota, compositur Italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Madrid: Dulce Chacón scritura Spagnöla.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé internassiunal de la lengua Basca
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
21 10
Ol dé 21 de utùer l'è 'l 294 ( 295 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 72 dé a finí l'an.
Ul dí 21 de utùer al è ul dí da pòost 294 ( 295 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 72 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1805 - Guère de Napuliù: Batàia de Trafalgar - La flòta britànica comandàda de l'amirài Horatio Nelson la bat la flòta Franco-Spagnöla endèle àive spagöle
- 1824 - Joseph Aspdin el brevèta 'l cimènto Portland
- 1861 - Guèra de secesiù americàna: Batàia de Ball's Bluff - le fórse üniunìste del colonèl Edward Baker le vé batìde de le trüpe confederàde endèla segónda gran batàia de la guèra. Baker, en sòcio strèt de Abraham Lincoln, el mör en batàia
- 1866 - Anesiù per mès d'en plebiscito, a la fì de la Tèrsa Guèra de 'Nndependènsa, del Vèneto al Régno d'Itàlia
- 1879 - Thomas Edison el pröa la prìma lampadìna che funsiùna. La restarà 'mpìsa 13 ùre e mèza prim de brüzàs.
- 1895 - La Repüblica de Taiwan la cröda sóta l'invaziù de le fórse giapunéze
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: le trüpe todèsche le còpa mièr de civìi endèl régn de Jugoslàvia
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: la flòta italiàna stansiàda 'ndèl pórt de Taranto la vé anientàda dei Britànich
- 1945 - En Frància le fónn el và a votà per la prìma ólta
- 1959 - A Nöa York dèrf el Guggenheim Museum profetàt de Frank Lloyd Wright
- 1967 - Guèra del Vietnam: de piö de 100.000 dimostràncc i se reönés a Washington. 'Na manifestasiù pacìfeca al Lincoln Memorial la vé seguìda de 'na màrcia söl Pentagono e pò dòpo de 'ncidèncc coi soldàcc e i United States Marshal che i difènt el palàs (La manifestasiù la narà 'n lónga 'nfìna al 23 de utùer.
- 1986 - En Libano, i rapidùr filo-Iranià i anùncia 'l rapimènt del scritùr americà Edward Tracy (el vegnarà molàt endèl més de óst del 1991)
- 1998 - Massimo D'Alema 'l deènta Presidènt del Consìglio. Nas el Goèrno D'Alema I
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1859 - Francesc Macià, presidènt de la Generalitat de Catalunya.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1984 - François Truffaut, regìsta fransés.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pilsner Urquell
Plzeňský Prazdroj (IPA: [ˈpl̩.zɛɲskiː ˈprazdroj], che öl dì presapóch Sorgènt Uriginàla de la Pilsner), cunusìda però sura de töt col sò nòm todèsch Pilsner Urquell (IPA: [ˈpɪlznɐ ˈʔuːɐ̯ˌkvɛl]), l'è 'na bìra a bàsa fermentasiù en prudusiù zamò del 1842 endèla cità de Plzeň (en todèsch: Pilsen), endèla Repüblica Ceca. La vé pruducìda 'ndèl birifìcio PPAS (Plzeňský Prazdroj A.S.), el stès endóche 'ndèl 1842 — quan che 'l se ciamàa amò Bürgerlichen Brauhaus — gh'è stat enventàt el stil Pilsner.
El söcès utignìt zamò de sübet el g'ha fat sé che la ghe dàes nòm al stil de bìra che gh'è deentàt popolàr prìma 'n Germània e pò a 'n töt el mónt. El procès de prudusiù particolàr de le bìre Pilsen l'è stat en realtà quàze 'na scèlta ubligàda per i màster birér de la cità de Pilsen, per vìa de l'àiva 'n grant lezéra che i gh'ìa a dispuzisiù. Difàti, per rià a 'n leèl de acidità utimàl per vìga 'na sacarificasiù eficènte, ghe tocàa mèter en pràtica dei trüch che pò dòpo i è deentàcc la sò caraterìstica speciàl. El saùr de malt che se oté col procès de sacarificasiù l'è bilanciàt condèna bùna quantità de fiùr de luertìs de qualità Saaz che la ghe dà pò 'l tìpich aròma profumàt.


text:
Muntaschéi
Muntaschei (Montescheni in Piemontes; Montescheno in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 420 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 22,5 km² e ona densità de popolaziun de 19 ab./km².
El paes l'è 'l prim che se tröva quand che se va drent a la Val Antrona. L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Bügnanch, Dòm, Sapiana, Viganela e Vila d'Ossula.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Muntaschéi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lengua finlandesa
Ul Fínich (nom nativ: suomi) al è vün di idiomm ufizziaal (insema al svedees) da la Finlàndia. Al è la lengua materna da 5 miliun da personn, al partegn a i leench uraliann e la sa scriif cun l'alfabett latin. Al è un idiòma vesin al èstunn e al ungarees.
Cuntegnüü
Sistema di sun e scritüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Fínich atüaal al gh'a 13 (u 14) cunsunaant (pvmtdnskhjlr e ng) e 8 vucaal (eiaouäöy).
I cunsunaant a inn:
- p uclüsiva bilabiala surda, cuma in lumbaart
- v fricativa labiodentala sunaant
- m nasala bilabiala
- t uclüsiva dentala surda
- d fricativa dentala sunaant
- n nasal alveolaar
- s fricativa alveolaar surda, com ss in lumbaart
- k uclüsiva velaar sorda
- ng nasala velaar, que la pariss dumà in pusizziun mediana, cuma in Piemuntees: lüna
- h fricativa velaar surda, cuma la j castejana o ch tudesca
- j semicunsunaant palatala
- l lateral alveolaar
- r ròtica alveolaar
Asca cheest-chí, la gh'a valuur funulògica l'uclüsiva glutala, mía representada par la scritüra.
I sun cunsunaàntich i pöö vees cüürt u luunch. I cunsunaant luunch i sa representa dopi par la scritüra.
- La vucala ä la representa la vucala bassa anteriuur mía rundida (cuma la e averta lumbarda).
- La vucala ö la representa la vucala bassa anteriuur rundida, cuma in lumbaart
- La vucala y la representa la vucala alta anterior anteriuur rundida, cuma la ü lumbarda
Anca i vucaal i pöö vess cüürt u luunch. I vucaal luunch i sa representa dopi par la scritüra. L'aceent al burla sü la prima sílaba da la parola.
Armonia vucàlica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La funulugía Fínica la seguiss la régula da l'Armonia vucàlica, che la fa cambiá i vucaal di süfiss in acòort a i vucaal da la parola radiis. In finees, i vucaal i pöö vess anteriuur (aou), pusteriuur (äöy), u 'neutraal' (ei). Ogni vucala anteriuur la gh'a una curespundeent pusteriuur: a/ä,o/ö,u/y. Int un'istessa parola duma sa pöö vé-gh vucaal anteriuur u pusteriuur. I süfiss gramaticaal i cambia vucala in acòort a la vucala da la radiis. La vucala da la sílaba inizziala da la parola i deciit se ul reest di vucaal i sarà anteriuur u pusteriuur:
- Una vucala pusteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía pusteriuur (u neutraal), par esempi: pos+ahta+(t)a → posahtaa
- Una vucala anteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía anteriuur (u neutraal), par esempi: räj+ahta+(t)a → räjähtää.
- Una vucala neutrala inizziala la fa che la prima vucala pusteriuur u anteriuur intal séguit la decida ul caràtar da la parola, per esempi: sih+ahta+(ta) → sihahtaa cf. sih+ise+(t)a → sihistä
Morfo-sintassi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Fínich al è una lengua cuntun cumpless sistema da flessiun ch'al afeta mía dumà i nomm. Sa cünta 15 caas difereent; in scambi, a gh'è mía una distinziun da géner gramaticaal. Ul plüraal sa furma cunt una T. Par chel ch'al fa al sistema di veerp, i esiist 4 cunjügazziun difereent, e, degna d'atenziun, l'assenza d'un teemp fütüür. Dal puunt da vista Morfo-lògich, sa trata d'una lengua aglütinaant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cumenzameent da la lengua al è scundüü da dree la mitologia nòrdica, parlaant di Fínich cuma pareent di trolls i nan dal buusch cuntun idioma e una religjun propi. Ul primm teest scrivüü in Finees al è una fòrmula màgica da l'Etaa Mediana. Ul Fínich standard al è sussenn ligaa al Kalevala, grand'övra da la leteratüra finesa. Dopu ul sécul XIX al esiist una lengua Fínica nurmalizada; al sécul XX la sa spaant föra dal terirori natüraal a causa da l'emigrazziun.
Paternoster Finich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isä meidän, joka olet taivaissa.
Pyhitetty olkoon sinun nimesi.
Tulkoon sinun valtakuntasi.
Tapahtukoon sinun tahtosi myös maan päällä niin kuin taivaassa.
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
Ja anna meille anteeksi velkamme,
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
Äläkä saata meitä kiusaukseen,
vaan päästä meidät pahasta. Aamen.


text:
Burgh Tisin
Burgh Tisin (Piemuntés: Borgh Tisén; Italian: Borgo Ticino) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 5 036 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,3 km² e ona densità de popolaziun de 379 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Castlét, Cümiaagh, Dimian, Varal, Vrün.
L'è staa el lögh de nassida del pueta ümanista Antonio Cerruti (1503-1560). Düranta la segunda guera mundial (13 agust 1944) i nazista hann massaa, per vendicàss di partisan, 12 giuin innucent, ai quai l'è dedicada la piassa principal del paés.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh Tisin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fouad Twal
Fouad Twal, in Arab فؤاد طوال, (Màdaba, 25 de genár 1940) l'è un Arcivèsc católic giurdàn, püse precisament el Patriarca Latìn de Gerüsalem.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüs a Màdaba, in Giurdania, el 25 de genár 1940, l'é diventàd prét in del 1966, e l'ha fài la carriera diplumatica in Honduras, Germania e Perù, fin al 1992. L'é stài anca Retùr del Seminari de Beit Jala, in Palestina.
La Tünisia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 22 de lüi 1992 l'é stai cunsacràd Prelàt de Tünis. In del 1995 Tünis l'é diventàda Diocesi, e Mons. Twal l'è stài el prim Arab a diventà Vesc d'un paés del Nord-Africa. El 30 utùber 2005 el céd el pasturàl al nöu Vesc Marùn Lahham, perché lü l?è stai numinàd Arcivesc aüsiliari de Gerusalem.
La Palestina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del màrs 2006 el diventa president de la Üniversità de Betlem. El 19 de màrs 2008 l'è diventàd el nöu Patriarca d'i Latin de Gerüsalem.
Mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mótt del Patriarca Fouad l'é, in Latin: Cor unum, che in Lumbard vör dì: Un sùl cör.


text:
Fischbach (LU)
Fischbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 719 abitant.
El cumün de Fischbach al se tröva a una altitüden de 637 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ebersecken, Gondiswil (BE), Grossdietwil, Ufhusen, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fischbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1224 col nom de Viscebach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fischbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Parsótt
Artéccol in dialètt mudnés
Al parsótt l'è un tàj ed chèrna dal maièl, pió precisamèint al toch ed chèrna di gàmbi d'adrê fin a la prémma fila d'os dal tarso, circa circòrum al cosiòt. Anca s'as pól cucinèr e servìr frasch, al pió dél volti al vin stagiunê.
Di volti al parsótt al pól anca èser ed pècra o d'oca.
La qualitê pió impurtànt e gnussùda l'è d'sicùr al parsótt ed Pèrma; di ètri qualitê famósi i én: Parsótt
- al Parsótt toscàn
- al Parsótt vènet
- al Parsótt ed Cùneo
- al Parsótt ed Mòdna
- al Parsótt ed Nòrcia
- al Parsótt ed Pèrma
- al Parsótt ed San Daniél
- al Parsótt ed Cinta
- al Parsótt dl'Aosta
Lavorazione[modifica | mudéfica la surzéia]
Ed sòlit al parsótt l'è distìnt in crud e còt, a secànda di mòd druvê in dla sô lavoraziòun.
Al parsótt al vin cuncê a sacch e pò lavurê cun un mis'ciòun ed sèl e ètri lavór al fin ed cunservèrel méj. In América dal vòlti i dróven anch al sóccher in di tratamèint a sacch. Dop al vin lassê a sughères (la paròla parsótt la vin, infàti, dal latèin “perexsuctum” ch'al vól dir “sughê") e a stagiunèr.
Dimòndi importànt l'è anca la produziòun dal parsótt còt, ch'i vìnen dal còsi dal maièl, salèdi e còti.
Itàlia[modifica | mudéfica la surzéia]
El prémmi nutézi ed parsótt in Itàlia i vìnen dal tèimp di Romàn, quand as druvèven cóme scòrti ed magnèr sopratót in mèz a la guèra.
-
Le jambon (Félix Vallotton, 1918).
-
Le jambon (Édouard Manet, c. 1875).
-
Le jambon (Paul Gauguin, 1889).
Èter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Parsótt


text:
Les Houches
Les Houches l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Chamonix-Mont-Blanc, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 2 985 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 43,07 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 796 méter a 'na altèsa màsima de 4280 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Psycho II
Psycho II 'l è 'n film thriller dal 1983 ad Richard Franklin, séguit dal capulavōr Psyco 'd Alfred Hitchcock dal 1960.
Custâ sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà trénta-sinc, faghénd in manéra, vist al sucès, ad dar vita a 'n àtar sequel (Psycho III dal 1986) e a 'n prequel (Psycho IV: The Beginning dal 1990).
Sunt
Dòp vint-a-dū an pasâ in manicòmi, Norman Bates (Anthony Perkins) 'l è giudicâ guarî e saṅ ad mènt a par cal mutìṿ al pōl èsar mis lìbar. La Lila Loomis (Vera Miles), surèla dla Marion Crane (che Norman 'l iva scurtlâ sóta la dócia) e védva ad Sam Loomis, la và śò 'd tèsta quànd la sènt la deciśiòṅ di giùdas e la taca a catàr sù dal firmi par far-al turnàr dèntar ma a n gh'è gnint da far.
Al psicòlug dutōr Bill Raymond (Robert Loggia) al s fà càrag ad purtàr-'l a cà e ad tgnir-'g adrē. Adès al mutèl 'l è purtâ avànti da 'n gestōr nóṿ, Warren Toomey (Dennis Franz).
Al dè dòp Norman, p'r arfàr-as na vita, al taca a lauràr in na tavla calda dal pòst lavànd śò, faghénd da magnàr e tulénd sò gl'urdinasiòṅ di cliènt. La lavóra sèg la cōga Emma Spool (Claudia Bryar) e la śóvna Mary Samuels (Meg Tilly). Chi lē, esénd-as mulàda cun al sò muróś, la dmanda a Norman ad catàr-ag na cambra in dal sò mutèl par pasàr la nòt ma lò al la tōś in cà quànd al vèṅ a savér che Toomey al s è mis a fitàr al cambri a di spurcaciòṅ.
A un sèrt punt Norman al taca a sintìr di stus straṅ in dla sò vila cardénd acsè che sò màdar la sia in cà, anc parchè pò al ricév na telefunàda in dua na dóna la gh diś 'd èsar lē. In cal méntar na figùra vistìda ad négar la masa Toomey in dal méntar ch'l è drē a 'ndàr via. A mōr anc un ragasōl in cantìna in dua 'l éra andâ par ciulàr in paś la sò muróśa. Chi lē la gh la cava però a scapàr via e a ciamàr al sierìf ma, quànd a riva la pulisìa, al cadàvar dal śóvan a n s cata minga.
Un dè la Lila la s véd in un bar par dascórar cun la Mary, ch'la sarés pò sò fiōla. Al dū dóni i èṅ 'd acòrd par far crédar a Norman che sò màdar la sia incór' in vita quànd invéci 'l è la Loomis ch'la s vistìs cuma lē e la fà 'l telefunàdi dgénd 'd èsar lē par far-al dvintàr mat incóra e par far-al turnàr acsè in manicòmi. La Mary però, stand-ag davśèṅ, la vrév dar-'g un taj parchè la n vōl piò far-ag dal mâl. La taca acsè a litgàr cun sò màdar che però l'è 'n bric e la gh vōl andàr a fónd anc parchè la capìs ch'a gh manca pôc par spìnś'r incóra Norman in dla matéria. La Lila la partìs acsè p'r andàr a cà 'd Norman e la pasa par la cantìna, in dua l'à lugâ i vistî da vècia e la pirùca cun i cavìi griś, par turnàr a far la part dla sgnóra Bates. In dal méntar ch'la i tōś però a salta fóra na figùra vistìda cuma la màd'r ad Norman ch'la gh insfìlsa un curtlàs in dla bóca.
In cal méntar la Mary, pintìda ad qvél ch'l'à fat insém a sò màdar, la cònta incòsa a Norman sprand che lò al s cunvìnsa 'd èsar guarî. Anc i dutōr i próan a far-al ragiunàr, tirànd fóra da la fòsa al cadàvar dla sgnóra Bates par far-ag védar ch'l'è mòrta dabòṅ. Ma Norman al n in vōl savér e al taca a dascórar incóra a 'l telèfun cun sò màdar, a sò dita. Daspràda la Mary la và subìt in cantìna par mét'r-as adòs i pagn dla Bates e p'r urdnàr a Normar ad métar śò subìt la curnéta, anc parchè se lē la gh stà davànti, la n pōl minga ès'r anc a 'l telèfun. Ma Norman al n gh dà briśa a mènt.


text:
Sedan
Sedan l'è ona città francesa del departement di Ardenn, in de la region de Sciampagna-Ardenn.
La città la cunta 20.548 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes l'è staa faa sù in del 1424 longh i spond de la Mosa. In del XVI l'è staa abitaa de tant ugonòtt che scappaven di guerr de religion frances.
Duranta la Guerra Franco-Prussiana del 1870, l'è stada el sitt de ona débâcle tremenda per l'esercitt frances, che de fatt l'ha deciduu i sòrt de la guerra: de fatt, dòpo la battalia l'è staa faa presonee anca l'imperador Napoleon III. Quella battalia chì l'ha portaa a la nassida del Segond Reich: per quest l'anniversari del sconter l'era diventaa on dì de festa in Germania.
Inoltra Sedan l'è stada voeuna di primm città frances a borlà in di man todesch duranta la Segonda Guerra Mondial, per la soa vesinanza al confin belga.


text:
Mariastella Gelmini
Mariastella Gelmini (1 de Löi del 1973 à Lé, en pruvìncia de Brèsa) l'è 'na pulìtica italiàna, mèmber del Pòpol de la Libertà.
Laureàda 'n Giürisprüdènsa, l'è aocàt specializàda 'n dirìt aministratìf.
En pulìtica, la g'ha aderìt fin de la fondasiù a Fórsa Itàlia, 'ndèl 1994 l'è deentàda cuurdinadùra regiunàl del partìt en Lombardia.
L'è stàda la prìma dei elèti al cümü de Dezensà 'ndèl 1998 e la g'ha ricuprìt l'encàrech de Presidènt del Conséi Cümünàl 'nfìna al al 2000, an endèl qual l'è stàda desfidüciada.[1] Endèl 2002 l'è nàda a fà l'asesùr al Teretóre de la Pruvìncia de Brèsa e, a pàrter del 2004, asesùr e l'Agricültüra.
A lièl nasiunàl, la vé iligìda la prìma ólta a la Càmera dei deputàcc endèl 2006.
Dòpo le ilisiù pulìtiche del més de Bril del 2008, endèl més de Màgio del stès an l'è stàda numinàda Minìster de L'Istrusiù 'ndèl goèrno Berlusconi IV e l'è restàda 'n càrica 'nfìna al noèmber del 2011.


text:
Eracli
Eracli (Ἠpάkλeιov/Hērákleion in grech antich; Hpάkλeιo in grech, trasliteraa Ērákleio u Iráklio; Candia in Italian e Venezian; Heracleum in Latin; Kandiye in türch) a l'è una cità greca de 142.112 abitant.
A l'è 'l caplögh e la cità püssee impurtanta de l'isula de Creta.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Heraklion a l'è cugnussüü mej cunt el nom de Candia', che l'è el nom che'l gh'hann daa i Venezian, e che l'aveven daa a tüta l'isula de Creta, che'l vör dì "tera bianca" (del latin "candida") e che l'aveven dupraa anca i Türch (Kandiye).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eracli a l'è gemelaa cun:


text:
Magg
Màgio l'è 'l quint més del an endèl calendàre Gregorià e giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl emisféro nort Màgio l'è 'n més de primaéra, endèl emisféro sud l'è 'n més de l'autùno.
Se pènsa che 'l nòm Màgio el vègne de la divinità gréca Maia, che la vé identificàda có la dèa romàna de la fertilità Bona Dea, che la vignìa festegiàda 'ndel més de màgio. 'N ótra ipòtezi che 'l nòm Màgio el vègne de la paròla latìna majores che la vülìa dì persùna ansiàna perchè a quanto par el més de màgio l'éra dedicàt ai vèci.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Maggio.


text:
Richard Stallman
El Richard Matthew Stallman (nasüü el 16 de Mars del 1953 a New York), de spess scürtà rms, a l'è un ativista american per el software liber, un hacker, un desvilüpadur de software, cunsideraa de quejvün un radical e un estremista. In del setember del 1983 l'ha scuminciaa el GNU Project (Prugett GNU) per creà un sistema uperatif 'me Unix ma liber, e lü l'era el capo e l'urganisadur. Cunt el GNU Project l'ha scuminciaa el muiment per el software liber e, in del 1985, l'ha faa la Free Software Foundation (fundasiun per el software liber).
El Stallman l'è staa anca el piunier del cuncett del copyleft e l'autur de un fracch de licens 'me la GNU General Public License, la licensa per software liber püsee duprada.
El Stallman l'ha anca desvilüpaa dij bej tocch de software dupraa un fracch, come l'uriginal Emacs, la GNU Compiler Collection e'l GNU Debugger. L'è staa anca in del 1989 el cu-fundadur de la League per Programming Freedom.


text:
Pseudonòm
Ol pseudonòm o pseudònim (per i artista nòm d'art), l’è ü nòm inventàt de persùna e l'è ü nòm che l’è dièrs da chèl de Batézem e l’è dovràt da scritùr, cantàncc, artìsti, spurtìf, atùr e di ólte pò da di pulìtech.
Ol pseudonòm l’è dovràt pò da dela zèt che la gh’à de fà di laùr mia legài e la öl mia fa saì ‘l sò nòm, ad esèmpe di delinquèncc, ma ach da di rioltùs e di guerigliér.
Ol pseudonòm l’è ciamàt pò nòm d’art o alias, manéra de dì del Latì, che la è da alias vices che l’ völ dì i ótre ólte o ach a.k.a., da l’acronìm inglés also known as cioè cognusìt ach compàgn de.
Per i scritùr se dóvra pò la manéra de dì franséza nom de plume che la öl dì nòm de pèna.
Pseudonòm e Scumagna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pseudonòm l'è mia de confónt co la scumagna o suernòm o scötöm, dezà che 'l pseudonòm l'è ü nòm de persùna e l' sèrf a fà mia cognòs i persune e i sèrf a scónt ol nòm giöst, menimà i scötöm i è nòm che i se dàa a töta öna famèa per mia confóndes tra persune che i gh'éra l'istès cognòm e l'istès nòm de Batès, öpör l'éra ü nòm dacc a töt ü paìs da la zét di paìs 'ntùren.
Esèmpe de pseudonòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bud Spencer - Carlo Pedersoli - atùr.
- Terence Hill - Mario Girotti - atùr.
- Nina Zilli – Maria Chiara Fraschetta - cantànte emiliana.
- Noemi - Veronica Scopelliti - cantànte italiana.
- Elio - Stefano Belisari - cantànte.
- Walter Valdi - Nicola Giovanni Walter Pinnetti - atùr e cantàncc.


text:
Appenzell (distret)
Appenzell a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 16.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5712 abitant.
El cumün de Appenzell al se tröva a una altitüden de 780 meter sura al livel del mar e l'è furmaa de una aprt de la citaa de Appenzell, e dei center abitaa de Rinkenbach, Kau e Meistersrüte.
In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret l'è stat furmaa ufizialment in del 1872 de l'union de le "rhodes" de Lehn e Rinkenbach.
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Appenzell District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Appenzell Tourism
- Appenzell (Todesch)


text:
Mario Monti
El Mario Monti (Vares, 19 de marz del 1943) l'è on economista, accademigh e senator italian.
In la soa carrera, el gh'ha 'vuu di incarigh a nivell europee (sotta i Commission Santer e Prodi), oltra che a nivell universitari (l'è 'l president de la Università Luigi Bocconi de Milan). El 13 de november del 2011 el President de la Repubbliga Giorgio Napolitano (che on quai dì prima l'aveva anca nominaa senator a vita) el gh'ha daa l'incarigh de fà sù on govern noeuv dòpo de quell del Silvio Berluscon, che'l s'era dimettuu el dì prima. L'è staa el President del Consili del 16 de november del 2011 al 27 de april del 2013.
El sò governo (de natura tecnega) l'era sostegnuu soratutt del Partii Democrategh, del Popol de la Libertà, de l'Union de Centro e de Futur e Libertà per l'Italia. In del dicember del 2012 el PdL el gh'ha levaa via la fiducia. Per 'sta reson, gh'è staa i elezion anticipaa. Monti el s'è presentaa 'me capp de ona coalizion fada su de l'UDC, de FLI e de ona lista noeuva ciamada Scerna Civega. Ai elezion del febrar 2013 l'ha ciappaa pu o manch el 9% di consens.


text:
Zea mays
El Zea mays, ciamàt apò màis, (en bresà: furmintù o mèlga; in bergamàsch: melgòt; en Lumbard ucidental: carlòn, carlun, melga, mergun, melgun o granon) l'è 'na piànta tropicàla anöàla de la famìa botànica de le Poaceae. Segónt le statìstiche de la FAO, agiurnàde al dezèmber del 2006 el furmintù l'è 'l cereàl piö cultiàt endèl mónt con de piö de setsènt miliù de tonelàde pruducìde. Se 'l dopèra per fà la fàrina per fà la polènta, ma se pöl maià apò a 'l grà 'ntréch dòpo ìl buìt o strinàt söl föch. El furmintù l'è apò 'n grant importànte per l'alimentasiù de le bès•ce de aleamènt.
Chèsto cereàl, uriginàre de l'Amèrica centràla e meridiunàla, el reprezentàa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù de l'Amèrica prim che riàes i Europèi.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El furmintù l'è 'na piànta erbàcea anöàla de grandèsa variàbil (de 40 ghèi enfìna a 5 méter, de sòlet 'ntrà 1 e 3 méter per le varietà cultiàde piö de spès).
El gamp (ciamàt apò col nòm popolàr de melgàs) l'è ünich, bèl gròs e pié, lignificàt e furmàt de divèsrsi internòdi de 'na vintìna de centìmetri. De ògna gróp vé fò 'na fòia, giöna de 'na bànda del gamp e giöna de l'ótra. Le fòie i è de fùrma tìpica per le poaceae, ma de dimensiù bèla grànda (enfìna a dés ghèi de larghèsa e 'n méter de longhèsa), le g'ha 'na guàina che la 'nciùrcia sö 'l gamp e 'n lèmbo bislónch a fùrma de nìstola co le nervadüre paraléle. A la bàze del lèmbo gh'è la ligula, àlta 'n quach milìmetri.
I fiùr, 'n ótra caraterìstica che la diferènsia 'l furmintù de le ótre poaceae, i è unisesuài e reünìcc en enfiurescènse mas•cc e fèmine, fàde de spighète de du fiùr.
I fiùr fèmina i è ragrüpàcc en spìghe 'nserìde a la sèa de le fòie de la metà del gamp (chèle piö grànde). L'as de la spìga, la pórta de 10 a 20 file de fiùr fèmina. Apéna giü dei fiùr per ògna spighèta l'è fèrtil. Töt entùren gh'è de le fòie mudificàde, le spàte, che quan che 'l canù (la panòcia) la vé a madürà, le se sèca. Sö la pónta le spàte le làsa spuntà fò le stigmate (la bàrba dei canù). 'Na panòcia (tecnicamènt sarès piö giöst ciamàla spìga) quan che l'è madüra, la pöl portà presapóch 500 grà, àle ólte la pöl rià apò a mìla. En gamp el pöl pórta de sòlet tré o quàter canù, ma de sòlit apéna giü 'l rìa a svilüpàs del töt.
I fiùr mas•cc i è ragrupàcc endèna panòcia terminàla che la compàr dòpo de l'öltema fòia. Chèsta panòcia (tecnicamènte chèsta l'è pròpe 'na panòcia adilbù) l'è furmàda de spighète che pórta du fiùr a tré stam ognöna.
Clasificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm scentìfich de la spéce l'è Zea mays subsp. mays. La denominasiù binomiàla l'è stada atribüìda de Linèo endèl 1753, che 'l g'ha creàt en zèner nöf per chèsta piànta, diferènta mìa de póch de le ótre graminàceo cunusìde alùra. El nòm del zèner, Zea, el vé d'en nòm grech antich, zeia, che l'indicàa endèla antichità 'na sórt de cereàl, fórse la spèlta[1].
La aparté a la famìa de le Poaceae e a la sotafamìa de le Panicoideae (compagn del sòrgo e de la càna del söcher e a diferènsa dei óter cereài, formét, ris, órs, ségale, ecc., che 'nvéce i è de la sotafamìa de le Pooideae).
La clasificasiù modèrna de chèsta spéce e de chèle 'mparentàde piö strète l'è 'l rezültàt dei stude de Doebley e Iltis püblicàcc endèl 1980. Segónt chèsta clasificasiù el furmintù l'è 'nserìt endèla tribù de le Maydeae (àle ólte en chèla de le Andropogoneae).
Urìgin e distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'urìgin botànica del furmintù, piànta che 'ndèla fùrma che se conós al dé d'encö la ezìste mìa al stat salvàdech, l'è stàda per en bèl pó l'ogèt de discusiù e controvèrsie.
Gh'è stat avansàt divèrse teorìe per spiegàn l'urìgin endèla Mesoamèrica (Amèrica centràl), ma dò scöle [2] i è amò dré a afrontàs:
- chèla del màis salvàdech, che l'izistìa prìma che riàes l'òm, sustignìda de Paul Christoph Mangelsdorf ;
- chèla del teosìnto antenàt del màis, sustignìda de George Wells Beadle.
Adògnimòdo, en grant nömer de pröe utignìde de la biologìe molecolàr le tènt a confermà al dé d'encö la teorìa segónt la quàla el teosìnto l'è l'antenàt del furmintù cultiàt.
Le diferènse morfològiche 'ntrà 'l furmintù e 'l teosìnto l'è determinàt d'en nömer sorprendentemènte picinì de géni. A 'ncruzà piànte cultiàde de furmintù e piànte de teosìnto salvàdech s'è dimustràt que le diferènse morfològiche principài 'ntrà chèste dò piànte i è cudificàde endèi géni de dés zòne pesène del genòma.
La demestegasiù del furmintù per mès de la selesiù de le piànte del teosìnto la sarès cuminciàda nöf mìla agn fà endèla piàna del fiöm Balsas, endèl Mèsico sud-ocidentàl.
Stória del furmintù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che i europèi i g'ha scuprìt l'Amèrica, el furmintù l'ìa zabèlia cultiàt del nòrt al sud del continènt de le rìe del San Lorèns (Canada) a chèle del Rio de la Plata (Argentina). El furmintù l'è stat vést per la prìma ólta de Cristòforo Colómbo 'ndèl 1492 a Cuba[3]. Fernando Magelàno el l'ìa troàt endèl 1520 a Rio de Janeiro e Jacques Cartier el riportàa 'ndèl 1535 che Hochelaga, (dòpo deentàda Montréal) la se troàa 'n mès ai ciós de furmintù.
I pòpoi de la Amèrica centràla (Olméchi, Maya, Astéchi), i dipindìa del furmintù per la sò alimentasiù. Apò a sèrte Indiàni de l'Amèrica del nòrt i la cunusìa: i è stacc lur a 'nventà le culumbìne (pop-corn).
La prìma 'ntrudusiù del furmintù 'n Euròpa l'è stàda òpera de Cristòforo Colómbo quan che l'è riàt del sò prim (1493) o segónt viàs (1496) segónt la sò testemognànsa [4].
Del sud de la Spàgna, el s'è difundìt en töte le regiù de l'Euròpa meridiunàla che gh'ìa 'l clìma calt e ömet asé. suffisamment chaud et humide, en Portogàl (1515), endèi Paés Basch (1576), en Galìsia, endèla Fràcia sud-ocidentàla, 'ndèla Bresse (1612), en Frànca Contèa alùra posedimèncc spagnöi, e 'ndóe l'ìa ciamàt « blé d'Espagne » (formét de Spàgna). Endèle Venésie l'è riàt endèl 1554, e dòpo 'l s'è difundìt en töta la Pianüra Padàna.
La fürtüna del màis l'ìa duzìda al fat che l'è fàcil de cultià e al rendimènt en bèl tòch piö alt de chèl del formét o dei cereài segondàre che 'l g'ha sustitüìt, come 'l mèi e 'l sòrgo,
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le maïs ou blé de Turquie apprécié sous tous ses rapports, mémoire couronné le 25 août 1784 par l’Académie royale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux, Antoine-Augustin Parmentier, nouvelle édition, revue et corrigée. Paris, Impr. impériale, 1812.
- Histoire naturelle, agricole et économique du maïs, Matthieu Bonafous, Paris, Mme Huzard, 1836.
- Les plantes cultivées et l’homme, J.R. Harlan (traduction de J. Béliard et B. Fraleigh), éd. ACCT/CILF/PUF, 1987.
- L’homme et les plantes cultivées, AG. Baudricourt, L. Hédin, éd. A.M. Métailié, 1988.
- Fabuleux maïs, histoire et avenir d’une plante, J.P. Gay, éd. AGPM, 1984.
- Maïs, mythe et réalité, J.P. Gay, éd. Atlantica, 1999, Mudel:ISBN.
- Histoires de maïs, d’une divinité amérindienne à ses avatars transgéniques, Maryse Carraretto, CTHS, 2005, Mudel:ISBN.
- Le maïs dans la nutrition humaine, FAO, 1993.
- Le maïs, coll. Le technicien d’agriculture tropicale, Guy Rouanet, éd. Maisonneuve et Larose / ACCT, 1984.
- Le maïs et la biodiversité - Les effets du maïs transgénique au Mexique, rapport de la Commission de coopération environnementale, 2004.
- Écophysiologie du maïs, Philippe Girardin, éd. AGPM, Montardon, 1999, Mudel:ISBN.
- Le maïs et ses industries, éd. Association générale des producteurs de maïs, Montardon, 1994.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nòm scentìfich e popolàr del furmintù
- La culture du maïs en photos sur le site du GAEC des Bouillères
- (Ingles) MaizeGDB, base de données de la génétique et de la génomique du maïs
- (Ingles) Photos de labirynthes de maïs
- La pelàgra, càuze e epidemiologìa söl sit de la FAO.
- (en fransés) 8000 agn de stória del furmintù
- Pino Pagani, Prufüm ad mélga e ad pulénta
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ L’origine des plantes cultivées, Alphonse de Candolle, Librairie Germer Baillière et Cie, Paris, 1883.
- ↑ Maïs, mythes et réalités, JP Gay, page 116.
- ↑ (Ingles)[http://www.swsbm.com/Ephemera/Sturtevants_Edible_Plants.pdf
- ↑ Lètere al rè de Spàgna de Cristòforo Colómbo al rièntro del sò tèrs viàs endèle Indie ucidentàle, mensiunàt de JP Gay en Maïs, mythes et réalité.


text:
Schifnòia
Schifnòia (nòm uficiàl en Italià: Schivenoglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 1 203 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü l'è colocàt endèla pónta piö a sudest de la Lombardia. El se tróa a presapóch 40 km de Màntoa e a piö o méno 5 km del cunfì co la pruvincia de Modena. A poch chilòmetri scór el Po (che 'l streèrsa töta la pruvincia de Màntoa de òvest a est.
Schifnòia l'è 'ntra 12 e 16 méter sùra 'l leèl del mar, la sò estensiù l'è de 13,17 chilòmetri quadràcc e l'è strersàt de 'na lìnea feroviària, la Süsèra - Ferrara, che la divìt el centro del paés de Brasöl, frasiù de Schifnòia.[2]
L'escursiù altimétrica a cunsiderà töt el cümü l'è de 4 méter.[3]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ El teretóre de Schifnòia - Cümü de Schifnòia
- ↑ Comune di Schivenoglia - La Lombardia in dettaglio


text:
13 11
Ol dé 13 de noèmber l'è 'l 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 49 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de noèmber al è ul dí da pòost 317 ( 318 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 49 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - l'Aragó: eset ol títol de rei, Ramir II al cediss töcc i sò drecc e prerogatíe al Ramon Berenguer IV, ch'al passarà a ostentá ol títol de prínsep dominadur d'Aragó.
1842 - Barcelona: se la passa öna reölta contra la polítega fiscala del zeneral Espartero.
1951 - la Pobla de Segur (ol Palars Jussà): al ghe ría ol camí de fer.
2001 - Barcelona: dessene de miér de stödénc i manifesta contra la  Les Orgànega d'Üniversità  (LOU).
2003 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
2002 - Osseà Atlàntich: al scumensa a afondá la petrolera Prestige.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lunèri
Artéccol in dialatt bulgnais
Al lunèri (dal vòlt mo manch anch calandèri) l'è un sistema druvè dai cristiàn par divîder, contèr e dèr i nomm ai tant period ed tänp. Sti nomm én ciamè dé dal lunèri.
La parola lunèri la s riferéss anch'al libretén druvè par conter i dé (pr'esänpi un lunèri da mûr o da tèvla).
La parola «lunèri» la vén dal latén lunarium ch'al vôl dîr i zîr d'la lonna (donca i mîs).
Squèsi tott i lunèri i én fundè såura däli unitè 'd tänp fundamentèl:
Totti äl nazión al droven un lunèri ufizièl par definîr i dé 'd festa e identifichèr i dé int'al stèss môd:
- Squesi tott i pajîs dal månd, cme anch äli urganizazión såura naziunèl, i droven al lunèri gregoriàn.
- In dî pajîs musulmàn as drova al lunèri islâmic.
- L'Èndia la drova al lunèri naziunèl indiàn.
- Israêl al drova al lunèri zudî.


text:
Brencia (Svizzera)
Brencia (Breggia in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh'ha 1 966 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1])e una süperfiss de 25.85 km², e al se tröva a una altitüden de 704 meter sura al livel del mar.
El Cumün de Brencia l'è staa custitüii in del mes de Utober del 2009 da la fusion dei cumün de Bürzela, Cabi (nom ufizial: Cabbio), Canegg, Morbi da Sura, Mügg (nom ufizial: Muggio) e Sagn e l'è tacaa ai cumün de Castel San Pedru, Morbi da Sot, Vacal, Cernobi (IT-CO), Multras (IT-CO), San Fedee (IT-CO), Schignan (IT-CO).


text:
Mudànti
El mudànti egl' în cl' indumèint ed sòta ch' al quàcia (u in soquànt chèś, al véla) chel perti dal noster còrp ch' i stan sèimp'r a l'ôra. Al nòm "mudànti" al deśvîn dal latèin mutanda, ciuè un quèl ch' al s'rèv da cambièr despès. A s pōl catèr dal mudànti 'd cutòun, ed lana (mudantòun u mutandòun), ed séda, ed pìs, ed lycra, ed tùl.
El mudànti egl' în abàsta diferèinti prìma 'd tùt s' egl' în per cal dòni u p'r i òm, sovertùt per dal necesitè 'd cuntensiòun e prutesiòun del rispetìvi diferèinti perti genitêli.
El mudànti da dòna i s pólen catèr ed soquànti fórmi diferèinti, cum' al slìp, al tanga, al periśôma, la braśiliâna e la culotte; mèinter che chi òm i pólen druèr i slìp, i boxer, al periśòma u i mudantòun 'd lana.
El mudànti 'd lung al tèimp
Al n' è mìa dimòndi tèimp ch' l' òm al drôva 'l mudànti a quèl ch' a s pól cavèr dal fòunt antìghi, e soquànti paróli i s càten in dal stôric Paolo Diacono ch' al còunta che Alahis, dùca 'd Trèint, al vlìva che 'n ambasadôr ed 'l Arsivèscuv, al psìs ciacarèr ség si munda femoralia habet, ciuè a cundisiòun ch' al gh' ìs el mudànti pulìdi.
In dal pasè el mudànti i éren druèdi piò dai òm che dal dòni perchè chilôr i druèven piotòst 'na camìśa. Sōl a partìr da un pèra 'd sècul fa, el mudànti i tàchen a èser druèdi da cal dòni, prìma lunghi 'd lung al gambi e anca sustgnùdi cum' i mudantòun, p'r el dòni piò rìchi, po' a pòc a pòc piò pràtichi e curti anca per tùti chegli ètri dòni infìn a dvintèr cl' indumèint ch' a cgnusòm anc' incō.


text:
San Basán
San Basán (Siracüsa, – Lod 8 de febrár 409) l'è stái el prim vesc de Lod, quan che la se ciaméva amò Laus Pompeia. Incö l'é sant de la césa católica, patrón de la citá de Lod, insema al co-patrón Sant'Albèrt, e de tüta la Diocesi.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La data de quant l'é nasüd, la se sa nó de precis, apena sémm el post, Siracüsa. De cert se sa che l'é stai cusacrá vesc de Lod el 19 de genár 374.
L'é, infati, in de chel dì chì, che se festegia San Basán in tüta la diocesi e in del calendari.
Ogni ann, el 19 de genár, gh'é semper una grand sagra in Piása de la Vitória a Lod, in due i regalen anca la Büseca de San Basán, cun la raspadüra e la pulenta.
El 18 de genár 2009, in Catedrál a Lod, el Vesc Giüsepp Merisi l'ha cuncelebrá una mesa cun el Cardinal Àngiul Bagnasco per i 1600 ann de la mort del sant.


text:
Grosswangen
Grosswangen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.70 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3028 abitant.
El cumün de Grosswangen al se tröva a una altitüden de 585 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buttisholz, Ettiswil, Mauensee, Menznau, Oberkirch, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grosswangen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 893 col nom de Wanga.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grosswangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ada
L'Ada (nom feminil) a l'è un fiüm lumbard che 'l trasversa el lagh de Com e 'l se geta in del Pò (a la riva mancina). A l'è lunga 313 km.
La surtida a l'è a l’Alpisela a 2235 mt. d'altitüdin, in di Alp retigh, a l'ovest del giögh del Stelv. L'Ada süperiur la parcur la Valtelina ear circa 100 km prima de bütàss in del Lagh de Com, del qual a l'è 'l principal aflüent. In la bassa Valtelina, la purtada del fiüm a l'è fisc redüida a causa d'un sbarament idrueletrigh de l'ENEL, che 'l sposta i aqui in d'un tünel suterani per i dà indree 11 km püssee in bass, da bot al lagh de Com.
L'Ada inferiura la bagna Lecch, Trezz, Rivölta, Lod e Castelnöv, punt da cunflüenza cul Pò a 36 m d’altitüüd.
Lungh el sò curs inferiur el 16 nuvember 1983 hin staa creaa dü parch natürai:
- El parch Ada Nord, che 'l s'estend sü 54 km, da Lecch (punt in che l'Ada la lassa el lagh de Com) fin a Trücazzan;
- El parch Ada Süd, che 'l s'estend sü 60 km, da Rivölta fin a la buca in del Pò.
In de la storia lumbarda, l'Ada l'è semper stada un fiümpütost impurtant, vist che per un bel poo de temp la faseva da ligna de cunfin a nord tra el Dücaa de Milan e i Grisun e, lungh i sò spund ucidentai e urientai, tra Milan e la Repübliga de Venezia. Anmò al dì d'incö l'è cunsiderada la ligna de spartiziun tra el toch ucidental del Lumbard e quel uriental.
Idrulugia
La sua alimentaziun principalment d'urigien glaciala la ghe da un regim estiv, cunt una purtada massima in giügn-lüj. La sua purtada media a l'è stada stimada a 186,85 m³/s.
Regurdem che l'Ada la ricev i aqui dal Pus'ciavin da la Svizzera.
Cumün traversaa da l'Ada
- Pruvincia de Sundri: Burmi, Val de Sota, Sondel, Gros, Grusot, Mazz, Tuv, Luver, Tiran, Vila de Tiran, Bianzun, Tej, Ciür, Piateda, Muntagna, Sundri, Albusagia, Caiö, Berben, Culurina, Büj, Arden, Talamona, Civ, Murbegn, Cös, Traona, Delebi.
- Pruvincia de Lech: Coligh, Carghentin, Irün, Brivi, Imbersagh, Padernu, Rubiaa.
- Pruvincia de Bergum: Cisan, Vila d'Ada, Carvigh, Calüsch, Solza, Medulagh, Süis, Butanügh, Cavriaa, Caloniga, Fara d'Ada, Trevij, Casiraa, Arzagh.
- Pruvincia de Munza e Brianza: Curnaa.
- Pruvincia de Milan: Trezz, Vaver, Cassan sü l'Ada, Trücazzan.
- Pruvincia de Cremona: Rivölta d'Ada, Spin, Casalet Ceredan, Credera e Rübian, Muscazzan, Muntodin, Gumbid, San Bassan, Pizzighetun, Crota, Spinadesch.
- Pruvincia de Lod: Cumazz, Zel Bun Persigh, Cervignan, Galgagnan, Bufalora, Muntanas, Lod, Cavenagh, Türan, Bertonigh, Castiun, Malee, Mancasturma, Castelnöv.


text:
Dante Alighieri
Artéccol in dialatt bulgnais
Dante Alighieri al nass al 29 ed mèrz dal 1265 a Fiuränza int'una famajja guélfa biänca. L'é stè al piò grand poéta d'la langua itaglièna. Al muré in esélli a Ravänna dal 1321. L'è l autåur d'la Divénna Cumêdia, un chèplavåur ch'al dscårr d'un viaz a l'inféren, po al purgatòri fén al paradîs. Al fén ed 'sta poesî épica l'é ch'al n è brîsa pusébil arrivèr da par sé al paradîs. Nuèter tgnän dmandèr sänper l'aiût ed Dio e avän da èser sänper mudèst. L'era al scritåur dal "dolcestilnovo" e l'era apasionè d'la scola siziglièna. Al scress anch la Vita nova, un lîber ed poesî e prôsa dedichè al so amåur, Beatrice.


text:
Musć
Al musć 'l è na pianta cica ch'la n gh'à minga di tesû vasculàr e al fà part dla diviśiòṅ Bryophyta.
In dal mónd a gh 'n è 12.000 spéci a 'l incìrca e al s cata specialmènt in di bòsc e davśèṅ a i fiùm. In generàl, al crés in du a gh'è l'òra e dla tèra mója.
I fust i èṅ pòc śvilupâ e i vènan sù cun dal strutùri a fója. Al musć più grand al pól rivàr a 50 cm 'd altésa (Dawsonia superba, ch'al crés in di tròpic) ma ad sòlit la sò dimensiòṅ la và da òṅ a déś cm.
Da 'l nòstri bandi al musć a'l s dróa par far al preśèpi.


text:
Sèrsna
Artéccol in dialètt mudnés
Sêrsna (Sarsina in itagliàṅ) 'l è un cumùn itagliàṅ ad 3.696 parsòni (a fiṅ 2008) in dla pruvìnsa ad Furlé e Zisèna in Rumâgna. La s cata in d'l Apenèṅ tosc-rumagnól a 243 mètar dal livèl dal mar, in dla riva sinìstra dal fiùm Savio, e la dista a 'l incìrca 35 km da Zisèna e 50 da Furlé.
A n s è minga sicùr ad gl'urìgini dal nóm: a gh è 'l caś ch'al sia ùmbar, cum l'è anc la sità.
In di tèmp antìg a gh è nâ al più impurtànt autór ad cumèdi in latìn Tito Maccio Plauto.
A Sêrsna a s tèṅ dacàt i rèst dal véscuṿ San Vicinio, visû in dal tèrs sècul, famóś p'r èsar n'eśurcìsta e un guaridór. Tut i an, dimóndi gint la vèṅ chè par réndar-gh umàǵ.
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Curnaiàn
Curnegliàn (Cornegliano Laudense in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 933 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) . El se tröva a 4 km a Ovest de Lod, in sü la Statàl 235, per andà aSant'Angiul.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1200 i Frà Cistercensi i'hann custrüid pròpi chì el Canàl Müsa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curnaiàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Début secteur de contenu
8.3.-25.8. 2012
Vernissascha: 7.3.2012, 18.00, cun Massimo Rocchi
Il pitschen pajais cun las quatter linguas, hai num uffizialmain. Ma: Sapperlottas! Persunas che visitan la Svizra remartgan svelt ch'i dat tar nus bler dapli variaziun. Co ch'ins discurriva e discurra en noss pajais pon ins tadlar en l'exposiziun «Sapperlottas! Dialects da la Svizra».
In sguard sin la situaziun linguistica en Svizra mussa in maletg colurà e cumplex. Il franzos da la Svizra romanda sa differenziescha mo pauc da la lingua da la Frantscha, ed ils dialects, ils patois, vegnan mo pli discurrids en paucs lieus. Cun quest territori linguistic magari cumpact cuntrastescha il Grischun cun sia situaziun linguistica magari diversifitgada cun ils dialects ed idioms rumantschs, talians e tudestgs. Sper ils tschintg idioms rumantsch datti dapi trenta onns er il rumantsch grischun sco lingua standardisada, ina situaziun ch'ha adina puspè procurà per cuntraversas. En la Svizra taliana vegnan ils dialetti ed il talian standard discurrids mintga di l'in sper l'auter sco varietads d'ina medema lingua. En Svizra tudestga regna percunter la diglossia, en la tensiun tranter il tudestg da standard ed ils dialects. Er questa situaziun è adina puspè in motiv per discussiuns e conflicts.
En il center da l'exposiziun «Sapperlottas! Dialects da la Svizra» stat ina installaziun acustica cun registraziuns da las quatter regiuns linguisticas. Quests documents sonors istorics derivan da la collecziun da l'Archiv fonografic da l'Universitad da Turitg e dateschan dals onns 1910. Ins auda litteratura dialectala, dialects sparids sco il jiddic dal Surbtal, patois fitg rars da la Svizra romanda, dialects vitals da las valli dal Tessin e divers etnolects discurrids da la giuventetgna multiculturala. Tut en tut chattan ins en l'exposiziun tredesch staziuns acusticas cun var quaranta registraziuns.
Sper ils numerus pledaris regiunals, collecziuneschan e registreschan ils quatter gronds dicziunaris naziunals la varietad dialectala da la Svizra. Quests vegnan er preschentads en l'exposiziun: il Schweizerische Idiotikon, il Glossaire des patois de la Suisse romande, il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana ed il Dicziunari Rumantsch Grischun. Ins vegn a savair co che quests dicziunaris èn vegnids fundads avant passa tschient onns e co ch'i vegn lavurà fin oz en las redacziuns.
La basa per la perscrutaziun dals dialects èn las registraziuns. En dus pitschens studios da tun po mintgin registrar l'agen dialect cun in microfon e deponer la registraziun en l'exposiziun. Sut il titel «las vuschs da la Svizra 2012» han ins access a questa purschida plurilingua er sin internet. Uschia pon las visitadras ed ils visitaders contribuir concretamain a la perscrutaziun dals dialects, siond che las datas vegnan evaluadas ed analisadas pli tard a l'Universitad da Turitg.
En l'exposiziun vegnan mussadas er diversas apparaturas da registraziun istoricas, per exempel in fonograf ed autras maschinas che documenteschan l'istorgia da la tecnica da registraziun.
En vista a quest'exposiziun digitalisescha la Biblioteca naziunala svizra diversas ouvras da la dialectologia. Var tschient cudeschs e diversas revistas vegnan a star a disposiziun online a partir da l'avertura da l'exposiziun.
Ein L'exposiziun vegn accumpagnada d'in vast program d'occurrenzas. Igl èn planisadas per exempel dus discurs moderads e duas dietas. Sco adina è er il program da la notg dals museums deditgà al motto da l'exposiziun actuala, uschia che la notg dals 16 da mars 2012 vegn a daventar en la Biblioteca naziunala la notg dialectala. Ils 26 d'avrigl emetta il radio DRS 1 l'emissiun Schnabelweid directamain da la Biblioteca naziunala. Excepziunalmain avra la Biblioteca naziunala quest onn sias portas er il 1. d'avust - per in ensolver en biblioteca ed ina guida tras l'exposiziun. La pussaivladad da far ina visita guidada datti er ad auters termins.
Fin secteur de contenu


text:
Gressy
Mudel:Dablink Cuurdinàde: 46°45′N 6°38′E
Gressy a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.23 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5918 abitant.
El cumün de Gressy al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belmont-sur-Yverdon, Essertines-sur-Yverdon, Pomy, Valeyres-sous-Ursins, Yverdon-les-Bains.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Arsàch
Arsàgh (Arzago d'Adda 'n italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca söl cunfì co la pruìnsa de Cremùna e mia de luntà dal Ada e da la pruìnsa de Milà.
El g'ha 2 718 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 9,3 km² e 'na densità de popolasiù de 292 ab./km²
Arsàch, 'nsèma a töta la Géra d'Ada, l'è mia stacc sóta Venésia, ma 'l à fai pàrt del Dücàt dè Milà 'nfìna al 1797.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Arsàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Grossdietwil
Grossdietwil a l'è un cumün svizzer del distret (chinsci, e in di quaj olter sit in Sgüissera, ciamaa Amt in tudesch inscambi de Bezirk) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.23 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 842 abitant.
El cumün de Grossdietwil al se tröva a una altitüden de 571 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron, Ebersecken, Fischbach, Gondiswil (BE), Melchnau (BE), Ohmstal, Pfaffnau, Reiden, Roggliswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grossdietwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1194 col nom de Toutwillare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Eppenwil al gh'eva una popolazion de 160 che l'è mìnga tegnüda en cünt.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grossdietwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1916
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Catalugna - La se celebra la Volta a Catalunya, el precedent de l'atüal RallyRACC.
- 5 marz - Palma (Maiorca): ghe se funda l'Alfonso XIII, che pü dapress el deventarà el RCD Mallorca.
- 1 genar - Santiago da Querétaro (Querétaro, Mèssich): Venustiano Carranza el ghe riva cun la sua gent e 'l pruclama la citaa capitala de la Repüblica (Revulüziun Messicana).
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 19 dicember - Montbrió dal Caamp ([[Baix Camp): Josep Sugranyes e Llorach, piuur catalan (m. 2004).
- 26 utuber - Jarnach (Charente, Poitou-Charentes, Francia): François Mitterand, pulitich frances, president del paes (m. 1996).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Curesciàna
Curesciàna (Correzzana in Italian e Milanes) al è un cumün da la Pruvincia da Munza e Brianza cun 2 852 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,5 km² e ona densità de 1 141 ab./km².
L'è tacaa ai comün de Besana, Casanööf (LC), Triügg, Lesm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curesciàna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Antartid
L'Antartid a l'è el püssee meridiunal di cuntinent; ul Pol Süd al sa tröva in del sö territori.
Cunfurmaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid l'è estes par 13 miliun da chilometer quadraa, piöö olter 1.500.000 kmq da giazz permanent (pack). L'è furmaa da do part, spartii da 'na muntagna, ul Mont Transantartich:
- l'Antartid Uriental, ca l'è un altipian da una desena de miliun de chilometer quadraa
- l'Antartid Ucidental, ca l'è anca ciamaa Penisula Antartica, e l'è un prulungament di muntagn di And.
Ul 98% dul teritori antartich l'è quataa dal giazz, ch'al pod anca vess spess 4 km (in media 2,5 km). Ul giazz de l'Antartid el cuntegn el 90% da l'aqua dulza da la Tera.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid l'è ul sit püssee frecc dula Tera. I Rüss ga hann misüraa -89,2 gradi.
Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid al g'ha menga una pupulaziun indigena; l'è abitaa dumà di scienziaa ca lauran in di laburatori antartich.


text:
Locaa (CO)
Locaa (nom ufizial in italian: Locate Varesino) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 4 363 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,8 km² e ona densità de 752 ab./km². In Italian l'è ciamada anca "Varesino" per fà minga confusion cont on olter Locaa ch'el se troeuva derent'a la Provincia de Milàn (Locate di Triulzi). El se troeuva al confin con la Provincia de Vares.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Locaa l'era in del Contad del Sevar fin a la fin del XIII secol.
In del Marz 1468 s'hinn fermaa a Locaa Lodòvich el Mòr e 'l sò fradell Galeazz Maria, che eran dree a 'ndà in pellegrinagg al Santuari de Vares.
In del Noeufcent, Locaa l'è stada attacada ai comun de Carbonaa e Mozzaa in del comun del Sevar per desnoev ann (1928-1947).
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Locaa (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La regenza grischuna ha approvà definitivamain il model da splitting
da la scola professiunala Surselva a Glion e da la scola professiunala
Cuira per l'instrucziun da furmaziun generala a partir da l'onn da scola
2008/09.
Il model da splitting è sa cumprovà en la fasa da project da sis
onns ed il facit che vegn tratg è dal tuttafatg positiv. Circa dus terzs
da tut las scolaras e da tut ils scolars da la scola professiunala
Surselva èn scolaras e scolars che emprendan tenor il model da
splitting. L'onn da scola 2006/07 eran quai 241 scolaras e scolars. Fin
l'onn 2010 pon ins far quint che quest dumber da scolaras e da scolars
restia sin quest nivel. Il model da splitting è ina da las mesiras ch'il
chantun prevesa per rinforzar Glion sco lieu da scolaziun sin il stgalim
secundar II.
Tenor il model da splitting vegnan las scolaras ed ils scolars, che
han lur lieu d'emprendissadi en Surselva, tramess sche pussaivel a la
scola professiunala Surselva a Glion per l'instrucziun da furmaziun
generala, sch'ellas e sch'els abiteschan a Glion u en ina vischnanca da
la Surselva che ha ina scola obligatorica rumantscha, e quai da Laax
ensi. Sin ina dumonda en scrit po l'uffizi ultra da quai trametter
emprendistas ed emprendists d'autras regiuns che discurran rumantsch en
l'instrucziun bilingua a Glion.
La regenza s'exprima cunter mesiras pli rigurusas en il sectur da la
responsabladad per chauns privlus
La revisiun parziala dal dretg d'obligaziuns che vegn proponida da
la confederaziun en il sectur da la responsabladad per chauns privlus
vegn refusada da la regenza grischuna. La confederaziun prevesa che
persunas che tegnan chauns privlus duajan da nov vegnir suttamessas ad
ina responsabladad da periclitaziun.
Questa proposta premetta che la confederaziun classifitgeschia ils
chauns tenor categorias da privel. Ina tala categorisaziun possia
dentant mo vegnir fatga sin basa da la razza u da la grondezza dal
chaun. Tenor la regenza mussan las experientschas che la razza n'è betg
en emprima lingia il criteri per giuditgar, sch'in chaun è privlus u
betg. Anzi, las enconuschientschas ch'ins ha gudagnà en il Grischun sin
basa d'incidents cun chauns dapi il matg 2006 mussan che la gronda part
da las morsas è vegnida chaschunada en emprima lingia da bastards sco er
- per ina part considerabla - d'animals ch'èn vegnids resguardads sco
chauns da famiglia. Per la regenza è quest project da far pli severa la
responsabladad generala da las possessuras e dals possessurs da chauns
mo per ina tscherta razza ed - entaifer questa razza - mo per singuls
tips plitgunsch naschì or d'in acziunissem politic che or d'ina
necessitad reala. En Svizra valeva la responsabladad da periclitaziun
numnadamain mo per privels spezials che n'èn betg bain dumagnabels, sco
implants nuclears u vehichels a motor.
Er la varianta proponida d'extender la responsabladad da
periclitaziun sin tut las possessuras e sin tut ils possessurs da chauns
sco er da pretender in'assicuranza da responsabladad obligatorica refusa
la regenza en sia consultaziun. Sche la responsabladad da periclitaziun
vegniss extendida sin tut las possessuras e sin tut ils possessurs,
stuess vegnir elavurada ina categoria d'excepziuns per chauns da
polizia, per chauns da salvament e per chauns da protecziun. Plinavant
pertutgass in'extensiun da la responsabladad en emprima lingia cas da
bagatella, sco che las experientschas ch'ins ha fatg en il Grischun cun
morsas da chauns mussan. Empè da quai èsi per la regenza pli
raschunaivel da mantegnair la regulaziun vertenta ch'è pratitgabla e
cunvegnenta.
Da vischnancas e da regiuns
- Schlarigna: La revisiun parziala dals statuts da la vischnanca
burgaisa da Schlarigna, ch'è vegnida concludida ils 27 da zercladur
2007, vegn approvada.
- Vuorz: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la
vischnanca da Vuorz dal 1. da zercladur 2007 vegn approvada.
- Sta. Maria V.M.: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la
zona da mastergn "Bos-chetta" dals 3 da fanadur 2007 da la vischnanca da
Sta. Maria V.M. vegn approvada.
Chanzlia chantunala dal Grischun
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Vaugondry
Vaugondry a l'è staa un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 0.84 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 35 abitant.
In del mes de setember del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Fontanezier, Romairon, Vaugondry e Villars-Burquin han acetaa de fundiss insema per furmà un cumün ünegh ciamaa Tévenon. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Vaugondry al se tröva a una altitüden de 729 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü l'eva tacaa ai cumün de Champagne, Fontaines-sur-Grandson, Romairon e Villars-Burquin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Hüttlingen (TG)
Hüttlingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.6 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 811 abitant.
El cumün de Hüttlingen al se tröva a una altitüden de 411 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amlikon-Bissegg, Felben-Wellhausen, Müllheim, Pfyn, Thundorf, Wigoltingen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hüttlingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Isula lenguistega
Un'ísula lenguistega a l'è un teritori indúe sa parla una lengua diferent da chela parlada al inturna. Par esempi:
- L'Alguer, indúe sa parla Català, e inturna Sardu
- Faeto e Celle di S.Vito (I-FG), indúe sa parla Franco-Provençal e inturna Talian;
- Nicosia, S.Fratello e Piazza Armerina (I-EN), indúe sa parla di dialett d'urígen lumbarda, ma inturna sa parla Sicilianu;
- La Guardia (I-CS) indúe sa parla Occitan e inturna Talian;
- La comarca del Vinalopó Mitjà (País Valencià), ch'a l'è da parlada castellana e l'inturna al parla Català.


text:
Ideaal (matemàtica)
Un ideaal d'un anell A al è un sübcungjuunt I da A saraa par rapòort a i uperazziun lineaar e ch'al sudisfa una séria da cundizziun ch'a detajaremm chí-da-sota. Par permett l'aplicazziun aj anell mia cumütatiif, sa parlarà da ideaal par mancina e ideaal par drita'. I ideaal par tüti dò i baand s'i-nòmena simplameent ideaal.
Ideaal par mancina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I al è un sübgrupp (A,+);
- par tücc a de I i r de A, al süceet che r'a al partegn a I.
Ideal par drita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I al è un sübgrupp (A,+);
- par tücc a de I i r de A, al süceet che a'r al partegn a I.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Nümar intreegh pari i furma un ideaal dal anell di intreegh ; nurmalameent s'al designa cun ;
- Ul cungjuunt da tücc i pulinomi a cueficeent reaal divisíbil pal pulinomi x2 + 1 al è un ideaal dal anell di pulinomi.
- Ul cungjuunt di matriis n×n int i quaal la darera colona a l'è zero al furma un ideaal par mancina dal anell di matriis n×n.
- Ul cungjuunt di matriis n×n int i quaal la darera riga a l'è zero al furma un ideaal par dreta dal anell di matriis n×n.