text:
Giudìsi 'd Paride
Al giudìsi 'd Pàride 'l era stê ùn di mutìṿ per cumincèr la guèra 'd Tróia e anca, in conseguèinsa, dla fundasiòun dla sitê 'd Ròma.
Soquànt puéma e còunt antîg c'ma l'Ilìed e 'l sìchel truiàn, i cuntèven cal mît chè tulènd-el dala tradisiòun popolêr: al dè dal spuśalìsi 'd Peléo cun la Teti, d' indû a in sarèv pò nê 'l Achìl, i dìo dl Olìmp, cum'i s éren già abituê, i nn'ìven mìa invidê la dea dal quistiòun Eris, ch'la purtèva sfurtòuna. Mo chilē la s in tulìvaa mêl, e per vendèta e fèr dispêt, la butèva in mêś agl'invidèdi un pòm tut 'd ôr cun scrìt in sìma "Ala più bela". N'l ìs-la mài fat! El tri dèi, l'Atèina, l'Era e la Vèner, tuti e trī i vlìven cal pòm lè e i tachèven a quistiunèr-es sàinsa lasèr lè, infintànt che 'l Śèus al n es decidìva 'd fer giudichèr chi fùs la più bèla da 'l òm più bêl dla Tèra: al Parid, che in cal mumèint lè 'l éra incòri in cunpagnìa edl' Enòuna a fèr al pastōr in sìm'a 'l Mòunt Ida. Tùti e trī el dèi i s cavèven śò davànti a lò per fer-es vèder nudi tùti intéri, mo 'l Pàride 'l era incòri indecîś e alòra chilōr i tachèven ùna p'r òuna a prumèt'r-egh al só prémi se lò al l'ìs sernìda: l'Atèina la gh' śibìva al giùst vèder e la vitòria su chièter in dal batàj; l'Era la gh'śibìva dimòndi richèsi e putèinsa pulìtica, mèinter che la Vèner la gh' śibìva 'l amōr edla dòna più bèla dal mond, l'Élena mujéra dal Menelào, re 'd Spèrta. Al Parid al giudichèva dòunca che 'l pòm al duìs andèr a la Vèner, vlènd pròpi tōr al só prémi a 'l riguèrd edl amōr.
Da cal giudìsi chè e pò dai fat ch'a in s'rèven deśgnû, a s'rèv cumincê, secònd al mît, la guèra 'd Tróia.
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giudìsi 'd Paride


c: text/html

text:
Bowil
Bowil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1358 abitant.
El cumün de Bowil al se tröva a una altitüden de 733 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Linden, Oberhünigen, Oberthal, Röthenbach im Emmental, Signau, Zäziwil.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bowil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1299 col nom de Bonwile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Bowil su Wikimedia Commons
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bowil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Philadelphia (film)
Philadelphia (Filadèlfia) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1993 ad Jonathan Demme. 'L è stâ candidâ a sinc Prèmi Òscar, vinsénd qvéi par 'l atōr prutagunìsta (Tom Hanks) e par la canta più bèla (Streets of Philadelphia ad Bruce Springsteen).
Custâ vint-siē migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad duśènt-siē.
Sunt
Andrew Beckett dit "Andy" (Tom Hanks) e Joseph Miller dit "Joe" (Denzel Washington) i èṅ dū avucàt ad Philadelphia. Al prim al lavóra p'r al studi famōś Wyant & Wheeler, 'l è brilànt e i sò cap i gh vōlan bèṅ; al secónd al lavóra in televiśiòṅ e al sarnìs sèmpar di caś pìcui ch'i n gh dànan mia l'ucaśiòṅ ad far caréra. Andy 'l è 'n fnòć e 'l viṿ da soquànt an insém a 'l sò muróś Miguel Alvarez (Antonio Banderas), Joe invéci 'l è spuśâ cun la Lisa (Lisa Summerour) e al gh'à anc na putìna pìcula, la Larice.
Un dè òṅ di sò cap al véd che Andy al gh'à 'n taj in sla frònt e pò 'l è sèmpar pèś parchè al gh'à 'l AIDS. Al studi al decìd acsè ad lasàr-'l a cà faghénd-al pasàr p'r un deficènt in sal lavōr. Andy al n gh stà minga e al decìd ad far-ag càuśa tulénd cuma avucàt Joe dòp che dimóndi sò culéga i s éran tirâ indrē e quànd anc lò 'l iva dit ad sè malvluntéra. Durànt al prucès Andy al s sènt mâł e al vèṅ purtâ in fiṅ 'd vita a 'l uśdàł.


text:
Sin ina dumonda correspundenta da l’emettur da televisiun Fox news Sunday ha Obama concedì, ch’el vesia sco pli grond sbagl, ch’el n’haja betg preparà il pajais nord-african per ina era suenter Gaddafi. L’intervenziun sco tala defenda el: «A mai ha quai parì la dretga decisiun.»
Obama aveva gia ditg envers il magazin «The Atlantic» ch’i regia entant caos en Libia. In engaschament militar internaziunal aveva contribuì marcantamain a la victoria dals adversaris da Gaddafi il 2011.
Caos politic dapi il 2011
Dapi lura regia en il pajai però anc adina caos politic. Il vacum da pussanza nizzegian gruppas extremas adina pli fitg per sa derasar. Il dumber dals cumbattants dal Stadi islamic è sa dublegià aifer bun in onn, quai tenor indicaziuns dals Stadis Unids.


text:
Pled sin via dals 25-12-2016 cun Cornelia Camichel Bromeis
- Dumengia, 25.12.2016, 19:20
«Manar glisch en la stgiraglia», quai è en noss temp ina metafra per Nadal
Polluziun tras glisch – enturn 80 % da la populaziun dal mund è pertutgada d’ella. Nus illuminain pli e pli la notg empè da sclerir nossas vias e vitas, i para che nus perdian adina dapli l’orientaziun. Nossa surabundanza da glisch para er da dominar nossa vista da la stgiraglia. Il stgir è occupa negativ. Cumbatter cunter insatge che n’è betg definì ans fa tema. E quai n'ans maina betg la pasch bramada. La metafra «manar glisch en la stgiraglia» per Nadal ha ozendi insatge ambivalent. «Nadal» deriva da nascher. Nova vita nascha or dal stgir. Quai è Nadal, la sontga notg.


text:
L'alcol tla storia
L'alcol esist bel da dî, bele dan i egizians, ca. 3000 dan Christ. Ince i grecs y i romans buiô bel alcol pro festes e manifestaziuns. Cun le tëmp à spo i romans ince metü man da le to sciöche medejina. I soldâs de Cesare, messô bëre n liter de vin al dé por evité da se taché maraties dai atri. Insciö é l'alcol ince rové chilò da nos. Dal 11 secul inant él spo gnü metü man da fa alcol cun la destilaziun.
Alcol (por arabo "sminca por i ödli") é na sostanza zënza corú che brüj, ara desinfetëia, fej tigní i produc plü dî y fej gni ligherzins sce an le bër.
Co reagësc pa nosc corp al'alcol?
L'alcol vëgn tut sö da döt le canal digestiv, meton man dala bocia. Passan por la bocia éle dër saurí arjunje n livel alt de alcol tl sanch, deache da chilò passel atira al fié. L'alcol cialt ( vin cöt), cun zucheri injuntà (sciöche le licör) y aje carbonich (sciöche le champagne) vëgn tut sö dal corp ciamò plü debota ciodiche al stimolëia l'iroraziun dl sanch de döt le canal digestiv, a desfarënzia dl patüc da mangé, dantadöt grasc e proteines, che ralentëia l'assunziun dl'alcol.
L'eliminaziun dl'alcol depënd dai enzims che é a desposiziun. Por 10 kg de pëis dl corp laorun sö vigni ora 1g de alcol. Chisc enzims ne po nia gní controlà, insciö éle le sistem zentral di nerfs che mëss se ausé ales gran cuantitês de alcol. Chësc ô dí che sce na porsona bër 10 iadi tan, àl ince 10 iadi la cuantité de alcol tl sanch. Ince i aditivs dl'alcol vëgn laorà sö dai enzims. Chësta é na combinaziun che ralentëia l'elaboraziun dl'alcol tl corp. La reduziun dla sostanza che gaujëia l'ester cioch é tignida sö dal zücher, porchël é na cioca de licörs o cocktail dër ria da smaltí.
Ca. 5% dl'alcol vëgn eliminé dales urine, soius y cun le flé.


text:
Neuheim
Neuheim a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1969 abitant.
El cumün de Neuheim al se tröva a una altitüden de 666 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baar, Hausen am Albis (ZH), Hirzel (ZH), Menzingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Neuheim l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1080 col nom de Niuheim.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Per las lavurs da construcziun è il bogn cuvert stà serrà l’entira stad. Durant quest temp è il palantschieu sura vegnì remplazzà cumplettamain. Enstagl or da lain è il nov palantschieu ord in material spezial ch’è pli levs e che duess era esser pli segirs.
Il highlight: la ruschnera nova
Vitiers vegn construì ina nova ruschnera dad aua en il bogn cuvert. Per ch’ella haja plaz, han ins stuì far ina rusna tras il tetg ed eriger suren ina chasina, da la quala ins parta lura per la ruschnera.
Era il bogn da vapur vegn renovà dal tuttafatg a questa chaschun. I duess dar in pli grond è modern bogn da vapur, damai ch’i deva savens problems cun la tecnica dal vegl bogn a vapur en il bogn da la Obere Au.
RR actualitad 07:00


text:
Leontopodium alpinum
El Leontopodium alpinum (in Insübregh: "Stèla Alpina", "Flur de Lana", "Fiur de Lana", u "Edelweiss" a segunda del lögh e de l'edaa de quel che l'è dree a parlà) l'è 'na pienta de la fameja di Asteraceae e vöna di pient alpin püssee cugnussüü al mund.
Cuntegnüü
Descrissiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Leontopodium alpinum l'è 'na pienta perpetüa che la cress di cinch ai vint zentimeter. La pienta l'è lanüda/feltrida (e de chel trat chi 'l vegn el so nom, "fiur de lana"), menter ch'i sutij föj, lungh pü u manch cinch zentimeter, hinn bej pelus, suratüt in sü la part desuta. Di cinch a quindes petaj furmen una stèla a pü punt inturn al fiur stess.
I pientiscej fiurissen intra lüj e setember.
Difüsiun e Spazzi de Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Stèla Alpina vün la tröa in muntagna, in sü l'intrega cresta alpina, is sü i Pirenee e in di Balcan, in sü i praa prejus e in sü i brigh calcarij (de rar in sü i alp) intra i 1.800 e i 3.00 meter in sül nivel del mar. Fiur cumpagn de la Stèla Alpina se tröen in Tibet, in sül Himalaya, in Giapun, Corea, e.i.v.
Pericuj & Prutessiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Stèla Alpina l'è in pericul d'estinsiun in sü i alp, suratüt in Germania. Anch in Italia, in Austria e in Sgüissera a l'è prutegiüda de la legg di Regiun, Pruvinc, Länder e Cantun e vün la po no catà sü.
La Stèla Alpina cuma Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Germania[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Logo de la Liga Alpina Tudesca
- Simbul del capel e de la gipa di trüp de muntagna tudesch.
Austria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In sül capel di trüp austriegh.
- In sü la muneda de düü cent, e inans de quell in sü la muneda de vün Schilling.
- In del Logo de la Lega Alpina Austriega
- Stèma di cavaj de rassa Haflinger.
- In del Logo de l'Ajüd Alpin Austriegh
Südtirol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stèma de la Südtiroler Volkspartei (SVP) e del so prugenitur el Deutscher Verband (1919–1926),
- Logo de la Lega Alpina Südtirulesa (AVS)
Sgüissera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stèma de rangh di generaj in di trüp sgüisser.
- Logo del türism sgüisser.
- Nom e logo de la Edelweiss Air
- in sül cinch franch


text:
«Dentant suenter uschè ina stad da chalira fetschia in zichel plievgia bain», di Silva Semadeni, candidata per il cussegl naziunal da la PS. Ella è gia avant 4 onns ed avant 20 onns vegnida elegida en il cussegl naziunal.
Gudagnar in segund sez
La PS na vul dentant betg mo che Silva Semadeni vegn reelegida, mabain era anc tschiffar in segund sez. Tenor Semadeni duess quai esser pussaivel entras la ferma glista da la PS ed entras la colliaziun cun la Partida verd-liberala. Cun questa colliaziun pudess la PS rimnar dapli vuschs che la PPS ed uschia evitar in segund politicher da la PPS grischuna en il cussegl naziunal.
Per survegnir in segund sez na sto la PS dentant betg mo far ensemen cun ils Verd liberals dapli vuschs che la PPS, mabain era cumbatter la colliaziun da glista dals burgais PCD, PLD e PBD. Ed er il partenari en l'atgna colliaziun, Josias F. Gasser da la Partida verd-liberala, èsi da dumagnar.
Sustegn da Christian Levrat
Sustegn per lantschar il cumbat electoral a Cuira han ils candidats da la PS era survegnì dal president da la PS Svizra Christian Levrat. El ha ludà la PS Grischuna sco ina da las secziuns da la PS da l'entira Svizra cun il pli bler success.


text:
Mustér: Exercizi communabel dals samaritans
- Gievgia, 18.6.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 18.6.2015, 11:45, RTR
Ina giada per onn organiseschan las uniuns samaritanas da Medel, Tujetsch e Mustér in exercizi communabel.
Tar quests exercizis vegn mintgamai preparads cas sco quai chels pudessan capitar en il mintgadi. Per chi saja uschè realistic sco pussaivel vegnan engaschà probands che giogan ils pazients e cun mulaschas che laschan vesair ora las blessuras uschè realistic sco pussaivel.
La finamira da tals exercizis è da pudair trenar quai chils samaritans emprendan dentant era da tgirar ils contacts cun las autras uniuns.


text:
Cumenzà aveva tut cun la Toggenburg Bergbahnen SA che vuleva surpigliar la pendiculara vischinanta, la Bergbahnen Wildhaus SA. Quella ha dentant refusà la proposta, ord vista dal cussegl d'administraziun da la Bergbahnen Wildhaus SA sa tracti d'ina offerta ostila. Ed ils discurs fixads n'han purtà nagins resultats.
I va era per in sustegn federal
L'offerta da surpigliar la Bergbahnen Wildhaus SA ha la Toggenburg Bergbahn SA entant prolungà fin il settember 2018. Avert restan era anc daners federals ch'il chantun Son Gagl sto dar liber. Il chantun pretenda dentant da las duas pendicularas da collavurar meglier, avant ch'els survegnian ils daners da Berna.
A lunga vista pateschan era ils skiunzs
Era l'avegnir dal bigliet communabel da las duas pendicularas è intschert. Per questa e per la proxima stagiun èsi anc pussaivel da duvrar omaduas pendicularas cun in solit bigliet. Sche questa spierta resta lura vinavant, n'è uss insumma betg cler.
RR actualitad 12:00


text:
Anna Frank
L'Annelies Marie Frank, pussee cognussuda cont el nomm de Anna Frank (Franchfort sul Men, 12 giugn 1929 - Bergen-Belsen, marz 1945), l'è stada una tosa giudeja todesca nassuda a Franchfort, in Germania, che l'è devegnuda vuna di simboj de la Shoah perchè l'ha scrivuu on giornalin menter che l'era sconduda insemma a la sò fameja e quater alter personn in del dedree d'ona cà a Amsterdam ai temp de l'ocupazion todesca di Paes Bass, durant la segonda guerra mondiala.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segonda tosa de l'Otto Heinrich Frank (12 magg 1889 - 19 agost 1980) e de la sò miee Edith Frank-Hollander (16 sgenee 1900 - 6 sgenee 1945), l'Anna Frank l'era part de 'na fameja de patriota todesch che s'eren battuu in de la prima guerra mondiala. L'Anna la gh'aveva ona sorella pussee granda che la se ciamava Margot Elisabeth Frank (16 fevree 1926 - marz 1945).
Despoeu che 'l Hitler l'ha ciapaa el podè in del sgenee del 1933, quand che gh'eren semper pussee manifestazion contra i Giudee, a la fin del 1933 la fameja de l'Anna l'è andada via de Franchfort per andà a Amsterdam cont l'intenzion de scappà di persecuzion nazista. In Olanda, l'Otto Frank l'ha dervii ona ditta che la produseva pectina per i marmelad, la Opekta Works e, in del 1938, l'ha dervii on'altra ditta, la Pectacon, che la spantegava saa de conservazion e spezii.
La clandestinitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 10 magg 1940, quand Anna gh'aveva tredes agn, l'esercit todesch ha invaduu l'Olanda e, si come i persecuzion contra i ebrej a s'hinn faa pussee fort anca a Amsterdam, la fameja Frank a l'è andada a scondess dent l'inscì ciamaa Achterhuis, ona stanzeta secretta tirada insema dedree de la filial de l'Opekta, al 263 del Bulevard Prinsengracht a Amsterdam (che, al dì d'incoeu, a l'è ciamada Anne Frank Huis, "La ca' de l'Anna Frank" in milanes).[1]
In de l'alogg secrett chì, vott persònn se scondeven:
- i quater member de la fameja Frank (el pader Otto, la mader Erith, Anna e la sorella Margot);
- el Fritz Pfeffer, on dentista ebree (30 april 1889 - 20 dicember 1944);
- l'Hermann Van Pels, on becchee che 'l laorava per la Pectacon de Otto Frank (30 mars 1898 - 6 settember 1944);
- l'Auguste Van Pels, dona de l'Hermann Van Pels (29 settember 1900 - 9 april 1945);
- el Peter Van Pels, fioeu de l'Hermann e l'Auguste Van Pels (8 november 1926 - 5 magg 1945).
La fameja Van Pels l'è andada cont i Frank el 13 luj 1942, el dentista Pfeffer l'è rivaa el 16 november 1942.
I vott clandestin a hinn staa vutaa da alter gent: la Miep Gies, el Jan Gies, el Johannes Kleiman e la sò dona, el Victor Kugler, la Bep Voskuilj e 'l sò pà, squas tutt ex-dipendent del pader de l'Anna. Quest chì a portaven, anca se ris'ciaven la vitta, el mangià, notizzi e tutt quel che gh'aveven besogn. Domà lor saveven del scondili di cladestin chì. In del period de clandestinitaa, Anna ha scrivuu nel sò famos Diutel i sentiment per el Peter, i conflitt cont i sò gent e la sò aspirazion de deventà scrittora.
Depos de duu agn passaa in del scondili chì, i Frank e i sò soci a hinn staa tradii d'on quaj collaborazionista olandes (ch'a l'è staa minga identificaa) e, donca, arestaa e deportaa vers i camp de concentrament nazist, insemma a el Kugler e el Kleiman. La Miep Gies e la Bep Voskuilj, ch'a eren lì duran l'arest, a hinn scapaa menter la polizia l'era dree a 'restaa i clandestin e s'hinn sconduu aren a la ca'; depos la partenza de la polizia i dò donn a hinn tornaa in del scondili e hann mettuu al segur pussee robb che poeudeven (anca el Diutel), prima de la perquisizion de la polisia.
Prigionia e destin di clandestin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 3 settember 1944, l'Anna Frank e i alter clandestin a hinn staa caregaa in su l'oltem tren in partenza per Auschwitz, indue a hinn rivaa depos trii dì. L'Erith Frank-Hollander a l'è morida de inedia a Auschwitz-Birkenau, el 6 sgenee 1945. L'Hermann Van Pels l'è morii in ona camera a gas de Auschwitz ma se sà minga inquand (el dì istess che l'è rivaa, segond la Cros Rossa, o depos on quaj dì, segund Otto Frank). L'Auguste Van Pels l'è andada da Auschwitz, a Bergen-Belsen e poeu da Theresienstadt a Buchenwald, el 9 april 1945; l'è stada poeu deportada anmò, ma se sà minga el dì che l'è morida. El Peter Van Pels ha dovuu fà l'inscì ciamada "Marcia de la mort" da Auschwitz a Mauthausen (Austria), indue a l'è morii el 5 magg 1945, trii dì prima che 'l camp a l'è staa liberaa di american. El Fritz Pfeffer l'è staa in di camp de Sachsenhausen e Buchenwald prima de morì in del camp de Neuengamme el 20 dicember 1944.
El Kleiman l'è staa liberaa on mes depos l'arest a causa de problem de salut e l'è morii a Amsterdam in del 1959. El Kugler l'è staa deportaa in pussee d'on camp de concentrament, fin a la fin de la guerra ma l'è soravivuu e l'è morii a Toronto in del 1981.
Margot e Anna a hinn staa in del camp de Auschwitz-Birkenau prima de vess spedii a Bergen-Belsen, indue a hinn morii de tifo in del mars del 1945, domà trii settimann prima che anca quest camp chì el vegneva liberaa.
Domà el pader de Anna, intra tutt i clandestin, a l'è soravivuu in di camp de concentrament. Luu a l'è restaa semper a Auschwitz; el camp l'è staa liberaa da l'esercit russ el 27 de sgenee 1945 e, el 3 giugn, Otto a l'è tornaa a Amsterdam depos trii mes de viagg. La Miep el gh'ha daa el Diutel e luu, depos che l'è vegnuu a savè de la mort di alter clandestin, ha voruu coregg la grammatica e la sintassi, tajaa ona quaj part (perchè assè privada) e publegal. El Diutel a l'è staa publegaa in del 1947 cont el titol Het Achterhuis ("l'Alogg secrett" in olandes). L'Otto Frank l'è morii a Basilea, in Sguizzera, indue 'l viveva la sò sorella, el 19 agost 1980.
El Diutel de Anna Frank[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al principi del sò diutel, l'Anna la scriv di sò penser privaa e la fà capii la sò intenzion de minga fà leggi a nissun: l'Anna, chì, la descriv la sò vitta candidament, la sò fameja e i sò amis, el bagaj che la morosava e anca la sò voeuja de deventà ona famosa scrittora de raccont quand la sarïa cressuda.
In de l'invern del 1944, on dì Anna ha sentuu dì dal Gerrit Bolkestein (member del govern olandes in esilii) in su la radio che, inquand la guerra la sarïa finida, avarïa faa-sù on register publegh in sul qual se sarïa poeuduu contà i opression di nazist durant l'ocupazion di Paes Bass; El Bolkestein ha dii anca che 'l sarïa poeuduu vess posibel la publegazion de diutej e letter e, cont la notizia chì, Anna ha scominciaa a scriv sota on'altra forma e cont ona prospetiva diversa la sò.
Donca, a gh'hinn tre version del Diutel:
- la version A: l'original de l'Anna (che la va dal 12 de giugn 1942 al primm de agost 1944, anca se 'l manca el tocch de quadern dal 6 dicember 1942 al 21 dicember 1943)
- la version B: la segonda redazion de l'Anna, scrivuda in su di foeuj per publegaj (che la va dal 20 de giugn 1942 al 29 de mars 1944)
- la version C: scrivuda da l'Otto Frank, simil a la version B, ma cont mudament e scassament.
In del 1956, el Diutel a l'è staa adattaa in on'opra teatrala che ha vinciuu el Premi Pulitzer; in del 1959, l'è staa faa ona pelicola in su quel diutel chì; in del 1997, a l'è stada, in fin, traa on'opra originala de Broadway.
Nòt e alter progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La casa di Anna in Prinsengracht; coordinate geografiche: 52°22′32.09″N 4°53′03.84″E / 52.37558°N 4.8844°E
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (NL) Sito de la Cà de la Anna Frank
- Sito su la Anna Frank
- Guida alla ricerca su Anne Frank - Banca dati on-line unica per gli studenti
- L'Albero di Anne Frank - Una comunità di persone che si sentono legate ad Anna Frank
- Uno studio approfondito di Anna, del diario e delle persone che le stavano attorno, geocities.com. (archiviato dall'url originale il 16 dicembre 2007).
- Mi ricordo di Anna Frank, fiction della Rai


text:
Er sch'il CdH Engiadina ha fatg suenter be quatter minutas l'emprim gol, suenter in gieu intensiv dad omaduas varts gudogna il favurit l'EHC San Murezzan cleramain cun 4:2.
Ils emprims dus terzs è la partida stada guliva, suenter 40 minutas eri 2:2. En il davos terz ha San Murezzan lura pudì nizzegiar ses plus da schanzas e marcar dus ulteriurs gols al 4:2. Jan Tichy e Marc Camichel han fatg il trais ed il quatter a dus. La fin finala ha la classa individuala da San Murezzan fatg la differenza. Uschia va la curuna dal hockey engiadinais en l'Engiadin'Ota.
Grazia a la victoria en il derby encunter Engiadina resta San Murezzan sin plazza dus da la tabella. Engiadina resta sin plazza otg cun be in punct avantatg sin il stritg.
RR novitads 22:00


text:
Bainvegni tar l'uffizi per il svilup dal territori
Duvrar en moda spargnusa il stgars terren; tractar cun quità la basa da viver natirala; stgaffir a lunga vista in niz per l'economia publica; coordinar las differentas pretensiuns a noss spazi da viver; ponderar en moda transparenta ils interess. Nus ans stentain d'ademplir questas finamiras ed incumbensas en moda optimala.
Nossa lavur? Nus preparain e realisain la politica da l'organisaziun dal territori da la regenza; nus accumpagnain las planisaziuns localas e regiunalas, las examinain e preparain las decisiuns d'approvaziun da la regenza; nus accumpagnain ed examinain las dumondas da construcziun per edifizis ordaifer la zona da construcziun (EOZ); nus analisain il svilup dal territori ed elavurain las basas da planisaziun.
Planisais Vus projects che dovran ina permissiun EOZ u l'approvaziun da la regenza? Ans contactai a temp.
Richard Atzmüller, manader da l'uffizi


text:
Lumbrein
Lumbrein ei in vitg en la vischnaunca politica svizra Lumnezia en la regiun Surselva dil cantun Grischun. Entochen ils 31 da december 2012 era Lumbrein er'ina vischnaunca politica independenta. Il vitg ei ca 15 km naven dil marcau da Glion. Ils treis uclauns dalla vart dil sid dil Glogn senumnan Surin, Pruastg ed Silgin.
Igl emprem da schaner 2013 ha Lumbrein fusiunau cun ils vitgs Cumbel, Degen, Murissen, Vella, Vignogn, Suraua e Vrin alla vischnaunca Lumnezia. In fetg renomau num da famiglia a Lumbrein ei Capaul.
Uoppen[modifitgar | modifitgar il code]
El demuossa la spartiziun dil vitg entras il Glogn. Igl uoppen ei vegnius surprius dils Lumerins.
Lungatg[modifitgar | modifitgar il code]
A Lumbrein vegn ei per la pli gronda part tschintschau romontsch.
Historia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Lumbrein respectiv Lamarine ei gia cumparius l'emprema gada igl onn 830 en igl Urbari imperial. Il pli vegl territori populau, ca 1500 avon Christus, da Lumbrein ei il crest da Crestaulta sper il uclaun Surin.
Igl onn 1961 eis ei vegniu anflau el sidvest da Lumbrein a Sietschn in plaz cun representaziuns da carstgauns. Entras cumparegliaziuns cun plazs ord il nord dall'Italia vegn quei liug dataus da perscrutaders talians en il neoliticum tardiv.
Cultura e raritads[modifitgar | modifitgar il code]
- Il plaz da Crestaulta
- La baselgia da S. Martin
- La punt da lenn sur il Glogn che colligia Lumbrein cun Silgin
- Il cristagl
Colligiaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Adolf Collenberg: Lumbrein en il Lexicon istoric retic
- Lumbrein en il Historisches Lexikon der Schweiz
- Purtret dil vischinadi da Lumbrein alla pagina-web dalla vischnaunca


text:
Sper ils pleds da consolaziun exprima la chanceliera tudestga era l'engraziaivladad vers la glieud da Minca ch'è sa gidada cun dar suttetg a persunas che na pudevan betg a chasa pervi da l'attatga d'amoc da venderdi. Plinavant attestescha ella a polizia e las unitads d'agid a Minca d'avair agì da moda fitg professiunala.
Wir teilen Ihren Schmerz. Wir denken an Sie. Wir leiden mit Ihnen.
Minca emprova da chapir il nunchapibel
La populaziun da Minca cumenza a realisar, tge ch'è capità. La malencurada per las unfrendas è gronda. Blera glieud metta fluras u chandailas en lieus datiers dal center da cumpra. En gruppas stettian blers ensemen per chapir quai che saja capità, rapportan las agenturas al lieu.
Minister vul calmar
Suenter l’amoc en la Germania appellescha il minister da l’intern, Thomas de Maizière a la populaziun da restar ruassaivla. El chapeschia che la glieud saja preoccupada ed agitada pervi dals schabetgs da Nizza, Würzburg e Minca. I saja fitg impurtant da sclerir mintga cas singul e dad eruir ils motivs per silsuenter pudair trair las dretgas consequenzas.
Tur d'Eiffel glischa per unfrendas
Per commemorar las unfrendas da Minca ha la Tur d'Eiffel a Paris glischà en las colurs naziunalas da la Germania, numnadamain en nair, cotschen ed aur. La metropola franzosa aveva annunzià questa acziun via Twitter.
RR novitads


text:
1924 - 2000
Meins da matg - e nus eran endisai ch'il pot da Rueras en pensiun mondi puspei tier siu nevs per segidar cun el sil funs. Udiu vevan ins schon ch'ei mondi mender cul "Sigis" sco el vegneva numnaus dils da Rueras. Ch'el banduni denton schi spert nus auters veva bein negin spitgau. E sch'ins veva observau la stad vargada ch'igl anteriur pot da Rueras fageva diever dalla canna fuva quei nuota auter che segns dalla vegliadetgna la quala sa purtar enqual grevezia.
Sigisbert Giossi ei naschius a Rueras ils 15 da fenadur 1924 sco tierz affon da Vigeli Giossi e Filomena nata Giger. El ei naschius e carschius si en la casa dalla posta veglia la quala ha surviu per quei intent bunamein 100 onns. Igl onn 1954 sespusa il pot da Rueras cun la giuvna Giuseppa Berther. Da sia letg sorteschan 3 buobas ed in buob ch'ein stai sia gronda luschezia. Oz ein els carschi si ed en bialas posiziuns. Da mintga viseta ch'ils affons fagevan ha el adina giu grond plascher.
Duront bunamein 5 onns ei il Sigisbert staus a Mustér el gimnasi per pli tard far la matura. Il fevrer 1943 miera siu bab Vigeli Giusep che fuva postenent da Rueras. La mumma persula cun tschun affons pudeva buca pli dar il damogn e far la posta persula. Bugen ni nuidis tucca ei al Sigis da terminar siu studi per serender a casa e continuar cun la lavur dil bab che muncava ussa. Zacons onns suenter ha el sez surpriu la posta e la plazza da portabrevs. Igl onn 1976 ei la posta da Selva/Tschamut vegnida serrada. Naven da lu ha il pot da Rueras era aunc surpriu quell'incumbensa per ils vischins dadens gl'uaul. Tgi da nus seregorda buca co el carrava cun siu "Schilter" da Rueras alla staziun da Sedrun ed entochen si Tschamut. lgl onn 1989 va el ella beinmeritada pensiun. Ussa ch'el veva temps liber en abundanza ei il Sigis buca staus lischents. Cun excepziun dils meins d'unviern vesevan ins el tier siu nevs a fagend il gidonter sil funs, ina occupaziun ch'el fageva cun grand tschaffen. Igl interess da quest mund ha denton era cudizzau il Sigis e la Seppa da far enqual viadi che han menau els dus empau per tuttas tiaras entuorn.
La savida acquistada duront ils onns da studi ei stada d'engrau en sia professiun ed era pil generalesser. Repetidamein ha ins saviu far per senn da sias habilitads sils differents secturs. Biars onns eis el s'engaschaus per il teater popular, ha translatau in tschuppel tocs, fatg il reschissur e segidaus cun uniuns e societads. Co el saveva sescaldar pil reussir dallas producziuns savessen quels che han giugau ina rolla ni l'autra sut sia reschia raquintar. Cun grond en gaschi ei il trapassau semess en per il provediment d'aua per ils vischinadis da Rueras e Dieni. El ei staus in dils iniziants per la fusiun dils dadens il Dutg grond cun la Corporaziun d'aua Fontauna s. Gions da Gonda e Camischolas.
Sedisch onns eis el lu staus commember dalla suprastonza dalla corporaziun d'aua e fatg cassier da quella. Ei era il temps nua ch'ins stueva tschentar quen per mintga spina e per mintga begl, quei che caschunava ina controlla immensa cumbinada cun massa lavur. Bia onns ha il Sigisbert era fatg il cassier e president dall'uniun dils postenents dalla secziun Surselva e cura che l'uniun da Lourdes ei vegnida fundada eis el danovamein staus a disposiziun per quella sco cassier.
En siu far e demanar fuva el tochen sia mort quel d'adina. Sia mort ha fatg lartg enta Rueras. Il vegl pot da Rueras ei buca pli. El ruaussi en pasch.
Tiu figliol Conrad Berther
Sias translaziuns
Cuolpa ed expiaziun
L’oraziun dalla mumma
Cumpogns da viadi
Ils davos pagauns a Ruma
Atgna cuolpa
Il zenn cuescha
L'oraziun dalla mumma
Reschia
Crusch e steila sovieta
L’oraziun dalla mumma
Atgna cuolpa
Il niev capellmeister
Il zennet da Tarasp
Patria muntagnarda
Tecnica
Tell


text:
Sandro Bondi
Sandro Bondi 'l è un pulìtic, scritór e puéta itagliàṅ nâ a Fivzàn al 14 ad Maǵ dal 1959.
Dòp èsar-'r fat i òs in dla federasiòṅ cumunìsta di śóvan ed èsar stâ al sìndic ad Fivzàn p'r al partî cumunìsta, al pasa in di an Nuànta a Forsa Itàglia. Dal 2008 al 2011 'l è stâ al minìstar di bèṅ culturài in dal guvéran Berlusconi IV.
Biugrafìa
Fiól ùnic ad Renzo Bondi, uperài cun di pinsér sucialìsta, e ad Maria Bertoli, al spatìna cun la famìja in Svézzra in du al pasa la sò infànsia e al stùddia in dal scóli ad Luśànna. Turnâ in Itâglia in dal 1970, al cuntìnua i sò studi al Lìceo sintìfic "Leonardo da Vinci" ad Vilafrànca.
Studi e lavór fat in dal Partî Cumunìsta
Sandro Bondi al s iscrìv bèṅ prèst a la federasiòṅ cumunìsta di śóvan e al dvénta al segretàri dla Lunigiàgna. In dal 1984 al s làurea in Filuśufìa près l'Università ad Piśa cun na téśi su frâ Leonardo Valazzana, anca lò ad Fivzàn, predicadór agiustigniàṅ ch'al s éra mis còntra a Girolamo Savonarola.
Al fà al ricercadór in d'l università ad Firänz, al mìlita in dal Partî Cumunìsta e in cal mèntar al fà 'l asicuradór par l'Unipol. In dal 1987 al lavóra par du an a 'l incìrca p'r al giurnàl Il Tirreno.
In dal 1990 al dvènta al sìndic ad Fivzàn p'r al PCI, ma in dal 1992 la sò giùnta la vèṅ butàda śò par di sucialìsta lucài in cumbùta cun la Demucràsia Cristiàna. Bèla in alóra al gniva paragunâ par burla a un ravanèl: rós ad fóra e biànc dèntar.
Bondi al lasa pò al PCI.
Caréra pulìtica in Fòrsa Itàglia e in dal Pòpul dla libertà
Par mèś dal scultór Pietro Cascella, ch'l éra drē a lauràr a la capèla funerària ad Villa Berlusconi, in dal 1994 al cgnós Silvio Berlusconi ch'al gh dà 'l incàrag dla diresiòṅ dal Dipartimènt di bèṅ culturài dal Sèntar studi ad Fòrsa Itàglia, al sò partî. In sèguit Bondi al taca a tgnir a drē a la pòsta ad Berlusconi e al dvèṅ al sò segretàri particulàr e culaburadór.
Durànt la campàggna di elesiòṅ dal 2001 al tîn a drē al lìbar futugràfic Una storia italiana (Na stòria itagliàna) ch'al gh'à dèntar al fòto privàdi e pùbblichi ad Berlusconi e un sunt ad tut quél ch'l à fat in dla sò vita. Al lìbar al vèṅ mandâ in dal cà ad tut gl'Itagliàṅ.
Bondi al fà védar 'd èsar-gh fedél, dascurénd sèmpar bèṅ ad lò in pùblic e faghénd-ag dal pueśìi cuma quésta chè 'd sóta:
'L à fat anc di scrit par sò mujér Veronica Lario (A Veronica Lario in Berlusconi) e a Michela Vittoria Brambilla (A Michela Vittoria Brambilla, alias Crudelia Salmon) ch'la tgniva drē a Sìrcui dla Libertà prima ad dvintàr minìstra dal Turìśum.
In dal 2001 'l è elèt a la Cambra di deputàt in dla lista ad Fòrsa Itàglia in dla tèrsa circuscrisiòṅ (Lunbardî 1) e al fà al sò ingrès in dla Cumisiòṅ di afâr custitusiunàl dla Cambra. Dal 2002 al dascór uficialmènt par quéi ad Fòrsa Itàglia.
In dla campàggna di elesiòṅ regiunàli dal 2005 al s dà da far par la cumunicasiòṅ dal partî e in c'l an lè al vèṅ numinâ curdinadór dal muvimènt.
In di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 al vèṅ elèt incóra in dla circuscrisiòṅ XX (Canpâgna 2). Al lavóra in cal mèntar p'r al setimanàl Vanity Fair in du al scriv al sò pueśìi.
In di elesiòṅ dal 2008 al vèṅ èlet al Senàt dal Repùbblica par la regiòṅ Tuschèna p'r al Pòpul dla Libertà. In séguit al s càndida p'r la presidènsa dla Provincia d' Masa-Carara ma al pèrd al balutàǵ còntra Osvaldo Angeli ch'al vins cun al 55,37%.
Dòp al cungrès fundatìṿ dal Pòpul dla libertà al vèṅ numinâ curdinadór insém a Ignazio La Russa e Denis Verdini.
In dal 2008 'l è numinâ Minìstar di Bèṅ Culturài ma pò al 23 ad Mars dal 2011 al pasa a la maṅ a Giancarlo Galan (ex presidènt dal Vènet).
Scòntar e prubléma durànt al sò mandâ ad minìstar
Bondi, in dla sò vèst ad minìstar, al s è questiunâ dimóndi vòlti cun al Cunsìli Superiór di Bèṅ Culturài e cun al sò presidènt Salvatore Settis. Chi lò in dal 2008 'l iva denunciâ al taj da piò 'd un migliàrd 'd euro da i bèla màgar fónd dal ministér.
Sempar in dal 2008, Settis e al Cunsìli Superiór i s éran mis còntar a la deciśiòṅ ad dar in prèst di diśégn ad Leonardo da Vinci a un muśèo dal Nevàda, cuma dmandâ da Alain Elkann, śénd'r ad Gianni Agnelli e cunsulènt ad Bondi, pur cònt'r al parér dla diretóra dla Bibliutéca Reàla ad Turén, custòdi da gl'òpri.
Settis al s è mis ad travèrs anc al cumisariamènt ad l'arèa archeulògica rumàna (dada a Guido Bertolaso) insém a i funsiunàri dal suprintendénsi ad Róma e Òstia e a quàtarmila fra prufesór universitàri e strudióś itagliàṅ e ad 'l èstar. Par Settis, cal lavór lè al miràva a tór via i putér dal suprintendénsi e al sarév andâ in pòrt anc par mèś ad mancàdi misi a pòst e giuràdi ad trasferimènt. In séguit anc al sit ad Pumpèi 'l è stâ cumisariâ par Bondi e dâ al prefèt Renato Profili par tgnir-gh a drē, ma lì lò, sensa di fónd suo, 'l à tòlt quéi dla suprintendénsa.
La questiòṅ l'è finìda c'n al dimisiòṅ ad Settis e di àtar mémbar dal Cunsìli Superiōr in dal Favràr dal 2009.
Durànt la vèrta dal Festival dal cìnema ad Róma, al 28 'd Utóbar dal 2010, 2.800 lavuradór dal setór, cun anc l'apòǵ di atrìś Keira Knightley e Eva Mendes, i prutèstan sèg p'r i taj dal FUS (al Fónd Ùnic p'r al Spetàcul). Bondi al fà un cumunicàt in du al diś che la prutèsta l'è «sénsa mutìṿ, fasióśa e sénsa rispèt ad chi àtar».
Al 6 ad Nuvémbar dal 2010 i vènan śò a Pumpèi la Domus di Gladiadór a di àtar mur lè 'd intóran. La nutìsia la fà al gir dal mónd tant ch'i rìvan in présia di ispetór ad 'l UNESCO. A la Cambra a vèṅ subìt preśentàda na musiòṅ ad sfidùcia còntra al minìstar ch'la và a i vōt al 26 ad Śnar dal 2011. Bondi al tîn sòdi la sò scrana parchè la vutasiòṅ l'è a sò favór: 314 a 292.
Vita privàda
In dal 1993 al cata incóra na sò vècia cumpàgna ad scóla, Gabriella Podestà, al la spòśa du an dòp e al gh fà un fiól sèg, Francesco, nâ in dal 1998, ma pò in dal 2009 al s divìd uficialmènt. In dal 2010 la Podestà la diś al setimanàl L'Espresso che durànt al matrimòni sò marè al l'arév piciàda in cà, dand-ag dal bòti e dal punisiòṅ.
Dal 2008 Bondi al viṿ insém a Manuela Repetti, una ch'la vénd dal cà par cònt ad chi àtar, fióla 'd un custrutór ad Nóṿ Lìgur, dvintàda parlamentàra dal PDL in cal stés an.
Òpri
- Pietro Cascella. Parole e pietre 1992.
- Frate Leonardo Vallazzana. Agostiniano, predicatore e avversario di Girolamo Savonarola 2002.
- Tra destra e sinistra. 1994-2004, la nuova politica di Forza Italia 2004.
- La civiltà dell'amore. Politica e potere al femminile 2005.
- Laici e credenti. Una fede comune. La sfida della ragione e la cultura della vita 2006.
- Perdonare Dio. Poesie 2005-2006 2007.
- Fra le tue braccia 2008.
- Io, Berlusconi, le donne, la poesia, Claudio Sabelli Fioretti 'l intervìsta Sandro Bondi, 2008.
- Il sole in tasca. L'utopia concreta di Adriano Olivetti e Silvio Berlusconi 2009.


text:
Daniev a Segnas
Igl emprem da quels usits ei il di da Daniev. Era aunc en biars auters loghens vegn quel festivaus, denton era cheu dat ei differenzas. Cunquei che nus essan il sulet vischinadi dalla vischnaunca che ha aunc mantegniu quei bi usit, lessel buca tralaschar da descriver en in pèr cuortas lingias quel.
Daniev, l‘ entschatta digl onn, fiasta da Maria, mumma da Diu. Denton lezza fiasta gioga per quei di plitost mo ina rolla laterala. Mintga persuna fa propiests all‘ entschatta digl onn, mintgina giavischa als vischins e parents mo il bien, bia cletg e buna sanadad. En tgei moda che quei succeda a Segnas lein nus mirar cheu sut:
Igl onn niev entscheiva da mesanotg e vegn annunziaus ils treis zenns duront diesch minutas. Ellas casas giavischan ins tut il bien als tierparents. Tscheu e leu in vischin che fa ina viseta. Sin meisa stat ina buna butteglia vin da spema, forsa aunc entgins cocs ni nuschs. Pli baul scadincass deva ei buca vin, ins secuntentava cun caffè ed in pign puschegn. Gia da vegl enneu ei il vitget da Segnas enconuschents lunsch entuorn per sia carn secca. Da Daniev vegneva per ordinari era scha schigiar da quella, gie ei deva e dat masseras che pertgiran la pli buna puolpa ni il meglier calun tochen quei di. Cunquei ch‘ ils biars fagevan pli baul il pur ed ins stueva levar baul, cuzzava la fiastetta buca ditg.
Per ils affons entscheiva la fiasta la damaun. Forsa ch‘ els levan gest quei emprem di digl onn il pli bugen e pli spert. Igl usit dad ir per bienmaun ni sco ins di a Mustér „ir a cattar bienmaun“ negin che vul munchentar. Gia baul la damaun ein els sin viadia per ir da casa tier casa a giavischar in bien niev onn. Quei succeda suandontamein:
Ils affons entran en zuler d‘ ina casa e dian suandont verset:
Bien di, bien onn,
nus giavischein bialas fiastas
ed in bien niev onn
In‘ autra versiun meins derasada secloma:
Bien di, bien onn
e dei bie[n]maun[1]
sche Vus veis buc in toc petta
sche dei in toc paun.
Per ordinari visitavan ils affons pli baul ils padrins e madretschas avon, ils auters vischins suenter messa. Suenter messa deva era igl augsegner il biemaun. Tier sur Giusep Durschei per exempel era quei bunamein in usit per sesez: ils affons stuevan tenor vegliadetga vegnir avon esch-casa e cantar la canzun[2]. Entscheiver stuevan ils pigns.
Il biemaun ei ina pintga donnaziun da daners. Per ordinari munta la summa 1991 denter 0.50 ed 1.— frs tier ils vischins. Pli baul, entochen che las famiglias eran plitost aunc paupras, deva ei buca adina daners. Ils affons secuntentavan era cun in toc petta, mams[3] ni schiglioc enzatgei da morder. Quei declara segir era la secunda varianta dils sura numnai versets. Deva ei inagada raps, fuva la summa buca fetg gronda. 1910 fuva in bienmaun da 10 raps gia ina facultad. Per ordinari survegnevan ils affons da gliez temps 1 tochen 2 raps.
Ils affons da Segnas mavan buca mo el vitg a cattar biemaun. Suenter ver visitau las casas dil vitg , mavan els ellas fracziuns dil contuorn, gie magari perfin tochen a Mompé-Medel. Secapescha ch‘ ils affons dad autras fracziuns vegnevan era a Segnas. Oz ha atgnamein mo il vischinadi da Segnas manteniu quei bi usit ella vischnaunca. Tuttina dat ei tscheu e leu era in affon d‘ in auter vitg che fa aunc viseta a Segnas.
Ils carschi giavischavan e giavischan era in bien niev onn. Ei dat ina regla ch‘ ins astgi giavischar aunc tochen ils 15 da schaner in bien niev onn ad enzatgi. ferton ch‘ ils affons ein il suentermiezdi en tschels uclauns, mavan ils carschi a „far Daniev“, vul dir: festivar il niev onn tier vischins e parents. Igl era ed ei per part aunc usit ch‘ ins viseta il vischin e beiba cun qiel in migiel vinars, per ordinari vinars dalla casa. Las casarinas laian schigiar ils mams ch‘ ein han fatg da avon Nadal, tscheu e leu dat ei cocs spagna e nuschs.
Cunquei che la fiasta croda aunc el temps da Nadal, gioga il pigniel era unc ina rolla. Savens tila il pigniel l‘ attenziun dils visitaders sin el, ils cussadents dalla casa ein segiramein loschs sch‘ il pigniel vegn ludaus.
La sera ei devoziun tier Maria. Suenter devoziun cuntinuescha il „far Daniev“ e finescha bein savens cun in scart troccas.
[1] ella regiun da Mustér vegn il plaid bienmaun pronunzaisu mo biemaun
[2] l‘ acziun da recitar ils sura versets vegn savens numnada: cantar la canzun
[3] biscuits


text:
Słupsk
Słupsk (Stôłpsk in casciub; Stolp in todesch) l'è ona città de la Polonia del Nord. La gh'ha ona popolazion de quasi 93.000 abitant (2014).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Słupsk la se troeuva in del Voivodaa de la Pomerania, minga lontana del Mar Baltigh.
La città la gh'ha cinch quarter:
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1310 l'è vegnuda ona città libera, a la qual hinn staa daa quei ch'hinn ciamaa Diritt de Lubecca.
Tra el 1975 e 'l 1998 l'è stada el capploeugh del vegg Voivodaa de Słupsk, che al dì d'incoeu gh'è pù.


text:
Sco vicepresident han deputadas e deputads dal Cussegl grond elegì cun 100 da 102 vuschs e 16 cedels vids u nunvalaivels il liberaldemocrat Michael Pfäffli da Son Murezzan.
In bun resultat
Cun ses resultat arriva Vitus Dermont entamez ils resultats da la tscherna dal pli aut Grischun. Il meglier resultat dals ultims 15 onns aveva fatg l’onn 2000 Hansjörg Trachsel (da lezzas uras PPS) cun 117 vuschs e nagins cedels vids u nunvalaivels, quai che correspunda a 100% da tuts cedels (cun vids e nunvalaivels).
La PCD po esser cuntenta
Tranter ses collegas da la Partida cristiandemocrata ha Dermont dentant cuntanschì in dals megliers resultats dals ultims 15 onns. Elita Florin-Caluori era vegnida scritta sin 84,9% da tuts cedels en l’elecziun dal 2012, Corsin Farrér il 2008 sin 89,7%, e Hans Geisseler il 2005 sin 95,8%. Vitus Dermont ha cuntanschì 92.4%.
Pled d'avertura da Duri Campell
La sessiun dal Cussegl grond ha cumenzà cun il pled d’avertura dal president da fin qua, Duri Campell. Per el saja il presidi stà in punct culminant en sia carriera politica, ha Campell ditg. Durant quest temp ha Duri Campell visità 139 occurrenzas, e fatg passa 16’000 kilometers cun ses auto.
RR Novitads 15:00


text:
En vista a l'aboliziun dal curs minimal dal franc saja quai in resultat cuntentaivel, scriva Eurotax. L'uniun svizra d'autos declera quest svilup cun las autas cifras da cumparegliaziun dal 2015. L'emprim quartal da l'onn passà era il dumber dals autos novs numnadamain creschì per 6%. Quai pervi dals rabats da l'euro en connex cun il ferm franc.
En egl dat ch'i vegn cumprà adina dapli vehichels novs cun tracziun alternativa, vul dir hybrid, electro u gas. Era adina dapli èn dumandads autos novs cun tracziun 4x4. Quests autos han entant ina cumpart al martgà da passa 43%.
RR novitads 12:00


text:
A Turitg penda ina reclama da l'Institut otalpin cun il slogan «Gymiprüfung nicht bestanden? Deswegen geht die Welt nicht unter».
Insaquants deputads en il Cussegl grond èn cleramain da l'opiniun, che quel slogan na saja betg ina buna reclama per il chantun Grischun.
«Cun quest slogan na metta la scola betg il focus sin la qualitad da la scola, mabain sin quel dals uffants da famiglias ritgas», di per exempel Jon Pult da la PS. Il slogan sappia vegnir interpretà uschia, ch'ins possia cumprar a Ftan la matura.
Per auters deputads n'è il slogan betg problematic. «Ins duai gea avair anc ina giada ina schanza, sch'insatge na gartegia betg», di Gabriela Tomaschett-Berther da la PCD.
«Betg far faussas speranzas»
Ins possia tuttavia chapir fauss la reclama da l'Institut Otalpin a Ftan, ha il cusseglier guvernativ Martin Jäger respundì en l'ura da dumondas dal Cussegl grond.
Ils placats sajan dentant giustifitgabels, uschè ditg ch'il HIF na fetschia betg faussas speranzas als scolars ed uschè ditg ch'el resguardia la lescha tar ils examens d'admissiun.


text:
Dus dis suenter il pli grev terratrembel dapi 80 onns en il Nepal, crescha il dumber da las unfrendas vinavant. Adina puspè chattan ils gidanters baras en las ruinas da las chasas. Actualmain discurran las autoritads da passa 3'800 morts e plirs millis blessads. Anc adina èsi grev d’avair ina survista da la catastrofa, damai che bleras regiuns periferas n’èn anc betg cuntanschiblas.
Sco quai ch’il ministeri da l’intern nepalais ha infurmà, èn tut las forzas da salvament ed agid ch’èn disponiblas en acziun. Il militar dal Nepal sa gidia cun 90% da la schuldada. Tranter las unfrendas na sa chattan tenor enconuschientschas actualas nagins Svizzers. Las bleras da las 124 persunas Svizras ch’èn annunziadas en il Nepal hajan pudì vegnir contactadas. Quai ha ditg il schef dal center dal management da crisa.
Ospitals fullanads
Pervia dals blers terratrembels dapi la gronda stremblida da sonda, na gughegian blers Nepalais betg da turnar en lur chasas. Els restan giuador malgrà ch'i daratga il mument en la regiun. Fastidis fa era il fatg ch'i dat en il territori da catastrofa nagina electricitad e per part nagina aua currenta. Ils ospitals a Nepal èn fullanads cun pazients.
Passa 40'000 blessads sa chattan en ils ospitals. Cunquai che quels èn fullanads vegnan blers blessads tractads sin via. L'unic eroport internaziunal dal pajais è vegnì serrà ad interim. Be sgols cun rauba d'agid, da mangiar, aua e meds da communicaziun dastgan atterrar.
Port aviatic è surchargià
Il port aviatic dal Nepal è surchargià e bleras vias èn vegnidas serradas pervi da bovas e stgarps en las vias. Quai rapportan gidanters. Intgins aviuns han stuì turnar enavos perquai che la plazza aviatica è surchargiada. I manca surtut electricitad e benzin era en la chapitala dal Nepal Kathmandu.
Agid internaziunal è sin via
Entant cumenza l’agid internaziunal: La cumissiun europeica ha empermess trais milliuns euros per l’agid d'urgenza. La chadaina da fortuna ha endrizzà in conto da donaziuns per il Nepal. L'armada inda ha tramess plirs aviuns cun rauba d'agid sco aua e mangiativas. Ils Stadis Unids, la Gronda Britannia ed ulteriurs pajais han tramess experts per gidar.
Svizra ha tramess team d’experts
Era l'agid umanitar da la Svizra ha tramess in team d'experts en il Nepal. Tranter las 6 persunas sajan in medi, in expert d'aua ed in logisticher, communitgescha il Departament federal da l'exteriur. L'equipa duai sclerir al lieu ils basegns e guardar nua che la Svizra possia gidar.
Ils gidanters da tut ils pajais sa stentan entant per stimar il basegn d'agid al lieu. L'organisaziun CARE ha communitgà, ch'ella planisescha da sustegnair 75'000 persunas cun alloschis d'urgenza, mangiativas, tablettas per purifitgar aua e latrinas. Lur prioritad saja da cumenzar tant pli spert cun l'agid.
Salvament dals alpinists al Mount Everest
En la regiun dal Mount Everest ha il terratrembel chaschunà lavinas. Entant ha cumenzà il salvament dals alpinists. 18 baras sajan sulettamain vegnidas chattadas al champ da basa ch'è vegnì destruì dad ina lavina. Tenor il ministeri da turissem nepalais sa chattavian almain 1000 alpinists al champ da basa, tranter quels er 400 esters.
Gruppas da viadi en il Nepal
Thomas Zwahlen ha vivì en divers lieus en la regiun dal Himalaia e discurra perfin la lingua dals indigens. A Parpan maina el il biro da viadi Hymalaia Tours che è spezialisà sin turas en la regiun dal Himalaia.
Durant il terratrembel en la regiun dal Himalaia eran trais gruppas dal biro da viadi en il Nepal. Causa che mintga gruppa ha cun ella in telefon da satellit ha il biro da viadi regularmain contact cullas gruppas, era che la communicaziun en il Nepal e disturbada. Il emprim contact era gia pussaivel 10 minutas suenter il terratrembel. Tuttas trais gruppas en in segirezza.
Causa che Thomas Zwahlen ha vivì en divers lieus en la regiun dal Himalaia ha el enconuschents en ils differents lieus. Adina puspè è el il mument en contact cun ils indigens: quels raquintan da gronds donns, desperaziun e tema.
Appel da rimnar per Nepal
La chadaina da fortuna rimna per las unfrendas dal terratrembel en il Nepal. Donaziuns pon ins far sin il conto postal 10-15000-6 cun la remartga «Nepal», online sin , il link avra en ina nova fanestrawww.glueckskette.ch , il link avra en ina nova fanestrae sur l'app Swiss-Solidarity-App.
Il terratrembel da la sonda
Il terratrembel cun la fermezza da 7,8 ha tutgà il stadi dal Himalaya e parts da l'India. Tenor l'observatori american per terratrembels era l'epicenter radund 80 kilometers en il vest da la chapitala Kathmandu. La terra ha stremblì sur ina minuta.


text:
En cifras munta il nausch resultat che bun 400’000 giasts damain han visità il Grischun l’ultima stagiun. Cumpareglià cun la stagiun d’enviern 2014/15 han las pendicularas uschia stuì nudar in minus da 6,9%. Cumpareglià cun las medias dals ultims 5 onns schizunt in minus da 10,6%. Quai resulta dal monitoring da las pendicularas grischunas.
Engiadin'Ota ha patì il pli fitg
La pli gronda reducziun nodan las pendicularas da l'Engiadin'Ota cun prest 9% damain giasts. Ils retgavs dal sectur da gastronomia èn sa reducids per 6%.
Er la svieuta da transport è sa reducida en cumparegliaziun cun l’onn avant per passa 10%, en cumparegliaziun sur 5 onns per radund 12%. Quai munta ina reducziun da las svieutas per circa 21 milliuns francs.
Las pendicularas han surtut gì da cumbatter cun las capriolas da l'aura ed il ferm franc.
Mantegnair e meglierar il status quo
Ord vista da las pendicularas dal Grischun haja l’enviern passà mussà
- ch’igl è impurtant d’ennavar las pistas, perquai ch’ils giasts vegnian en il Grischun per l’offerta da sport d’enviern e betg per il program alternativ
- ch’il maun public sto gidar a meglierar ed optimar las cundiziuns per la branscha, per exempel cun deregulaziuns, reducziuns da taxas e taglias e proceduras pli effizientas
RR novitads 12:00


text:
Situaziun geografica
Samedan es caracteriso tres sia pusiziun centrela in Engiadin’ota. La via, la viafier e l’aviatica garanteschan l’access. La vschinauncha es situeda a la cruscheda da las vias dal süd al nord e da l’ost al vest. Üna rait da vias efficiainta collia Samedan cul Grischun dal nord e’l Grischun centrel, cullas vals dal süd e cull’Italia poch dalöntsch davent. Ils grands spazis economics da Turich, Milaun e Minca (München) sun ragiundschibels cul auto infra 3 uras. Il trafic public (bus regiunel e Viafier retica) cun uraris cumpacts evra tuot la regiun ad abitants, a turists ed a persunas chi lavuran. Tuot l’infrastructura importanta es dimena ragiundschibla infra pochs minuts. Grazcha a l’unica plazza d’aviatica in Grischun es que pussibel da river a Samedan eir tres l’ajer.


text:
Tujetsch
Emprem fegliet, schaner 1949
Surura ei il patratg vegnius da spluntar tier mes amitgs, tier mes commilitons el studi. Buca mo per purtar ad els salid, mobein per plitost supplicar els alla realisaziun d'in'idea. Questa idea ei buca nova ed ei vegnida discussionada pliras gadas en nies miez, pren ella forsa era oz ina fuorma atgna. Nus essan aschi spatitschai, l'in studegia alla universitad, l'auter al seminari ed ils pli ventireivels stattan gia sin posta alzada leuo ella veta. Segiramein, cheu sto il giavisch nescher d'encurir contact, da consolidar e profundar quel pli e pli. Con savessan nus raquintar, che savess animar ed entusiasmar? Tgi vul cheu seretrer, enstagl da, cun activitad vibronta, gidar a realisar quest patratg?
Fegliet 1949
Clementina Beer-Schmid 1870-1949, rasond ora las borlas da semglin
Emprem fegliet 1949
Tujetsch


text:
I teams de ziclisć amatoriai mët sot a presciun le comitê d’organisaziun dla Maratona cun na reportaja critica sön le mensil Cicloturismo. La gauja? Cun les 20mile preiscriziuns él gnü stlüt fora passa chinescmile porsones… y tröpes scuadres amatoriales de majera importanza tla Talia.
Turism – Le mensil por i apascionà dla roda “Cicloturismo” se presentëia tla pröma ediziun dl ann 2009 cun na reportaja sön le dagnì dla Maratona dles Dolomites. Mo chësc iade manco cun lalć, plü cun critiches. Le comitê dla Maratona, cun a će l’ostì Michil Costa, à albü por l’ediziun dl 2009 bëgn 20.228 pre-iscriziuns, ći che corespogn a n aumënt de chës 3.000 adejiuns respet al ann passè. De chësta meja de speranziusc n’él gnü trat fora 4.700, ći che ô dì che la gran maioranza, bëgn 15.528 ziclisć, à messü gnì stlüć fora. Danter chisc n gran numer de atleć di clubs amatoriai plü rapresentatifs dla Talia.”Maratona perchè?” Cun chësc titul déura le mensil süa reportaja, a chëra che al ti é gnü dediché bëgn 12 plates. L’estraziun di partezipanć dan da n notar vëgn definida dal mensil na “ghigliottina” por la gran maioranza de porsones.Cun chësta reportaja à i clubs orü se lascè fora “so sënn”, mo dantadöt – chësta é la impresciun – fà presciun sön le comitê dla Maratona por che al vëgnes ćiarè deplü di clubs, che mëna adalerch n gröm de atleć. De chësta presciun dij Michil Costa insciö: “Por nos él saurì da tignì fora chësc druch, deache i ne se lasciun nia corumpe. Sambëgn porta i teams tröc scioldi, na buna organisaziun y na buna atmosfera, mo nos tignun pro nosta ligna.”
Emanuele Negrini n’é nia laprò tl 2009
Danter i stlüć fora él inće l’atlet Emanuele Negrini dl Team Salieri, che à davagnè la Maratona por bëgn cin’ iadi, inće la ultima ediziun. Negrini ess podü tó pert de dërt ala Maratona, sce al s’ess presentè ales premiaziuns dl domisdé, ći che al n’à nia sciafié “por rajuns de laûr”, scri le mensil de ziclism. Michil Costa tol posiziun: “Sambëgn che al nes desplej da avëi messü tó chësta dezijiun, no ma ćiodì che Negrini à davagnè cin’ iadi la Maratona, mo inće deache al à tut pert n gröm de iadi. Nosc regolamënt é indere tler y a chël nes tignunse.” Gianluca Salieri, presidënt dl team, lascia alsavëi tl mensil de ziclism che al ponsa sura sce fà na plüra cuntra le comitê. I partezipanć ala Maratona vëgn ćernüs tres plü sistems. Dlungia i 4.700 trać fora dala estraziun a caje, che vëgn fata tres n sistem informatich, vëgnel inće tut sö düć chi atleć che n’é i dui agn denant nia gnüs pro (y chisc é tres deplü). Al vëgn pité spo la poscibilité da cumprè iscriziuns a n prisc plü alt. Na pert dles iscriziuns é spo resservades ales porsones inviades y na pert ales porsones che prenotëia laprò inće val’ dis de vacanza (ai tour operator). Chësc fat descëda n’atra critica, che vëgn da deplü perts, che la Maratona pënsa massa ai scioldi.
I taliagn se damana plü posć
I clubs taliagn se lascia inće sö che la cuota de porsones chirides fora tl’estraziun é partida sö al 50% danter taliagn y jënt da foradecà, scemia che i taliagn che à dè ite la preiscriziun é 13.000, cuntra i 7.000 da foradecà. La jornalista de Cicloturismo Pamela Pucci confrontëia Michil Costa cun la domanda sce al ne foss nia le caje da ti resservè plü posć ai taliagn. La resposta de Costa toma fora dër diplomatica: “Iö aprijëii la multietnicité, porchël orunse che al sides jënt da foradecà. … An mëss conscidré che chi da foradecà à de majeres destanzes da fà y al n’é nia dërt che ai vëgnes penalisà. Al é bel da avëi partezipanć da vigni pert dl monn, dal’America sciöche inće dal’Australia. Mo al é inće vëi che sce la domanda é maiù, fóssel dërt da ti resservè plü posć. I n’un baiarùn tla proscima sentada dl comitê.” Tl bojëgn vëgnon inće creatifs. Y Andrea Pinarello à sciurè sön mësa la proposta da fà döes maratones, na eventualité sön chëra che Michil Costa respogn ala jornalista: “… La Maratona ne va nia da copié o da clonè. Al n’é nia por rajuns tecniches deache i pënsi che sce i oresson, fósson bugn da ciafè na secunda stlüta dles strades y da mobilisé i operadus y i media por n secundo apuntamënt. Mo al é na lîta de filosofia.”
La Maratona fora dl “Prestigio”?
La Maratona dles Dolomites fej pert danter l’ater dl percurs Prestigio, che tol ite indöt 10 “Granfondo” ziclistiches. I clubs critichëia che da tò pert ala Maratona él massa rî y de conseguënza rî da podëi arjunje la partezipaziun a dötes 10 les competiziuns dl Prestigio. I clubs amatoriai tol en conscidraziun da stlü fora la Maratona dal Prestigio. Michil Costa: “Al foss sciode sce ai nes stlujess fora, deache le Prestigio à sigü portè pro che la Maratona gniss plü conesciüda. Ti ôje le spiné a chi che nes à daidé dan 10 agn n’é sigü nia na bela cossa.”
Michil: “N turism basè sön la roda!”
Fà döes maratones é fora dla discusciun, aumentè i partezipanć inće. Ći pon pa spo fà por acontentè la jënt? I damanun Michil Costa sce chësc gran numer de stlüć fora ne po nia avëi cun le tëmp conseguënzes negatives por la manifestaziun? Al respogn insciö: “Sigü messunse ciafè na soluziun. Al foss da potenzié n turism che à da fà cun le ziclism. Mo ćina che i ùn i jus che pê motodroms, olache auti y motors va a 100 al’ora, ne vara nia da svilupè n turism basè sön la roda. An mëss tó dezijiuns. Öna na poscibilité foss chëra da stlü por val’ ora i jus, 10 dis alalungia, dan y do la Maratona.” (pablo)
Tliché sön: La Usc di Ladins Nr. 02/2009 – 17 de jené 2009


text:
Giurdania
La Giurdania (الأردنّ in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a la Siria, a l'Israel, a l'Arabia Saudita, a l'Irak e a la Palestina. El Mar Russ (Gulf d'Aqaba) al bagna i sò cost.
La capital a l'è Amman.
Al gh'ha una süperfiss de 92.342 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.350.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Giurdania (nom ufizial: المملكة الأردنية الهاشمية, Al-Mamlakah al-Urdunniyyah al-Hāšimiyyah = Regn Hashemita de la Giurdania) a l'è un regn.
El rè a l'è Abdullah II (del 1999).
El prim minister a l'è el Fayez al-Tarawneh (del 2012).


text:
Pepi, Luci, Bom e le altre ragazze del mucchio
Pepi, Luci, Bom e le altre ragazze del mucchio (Pepi, Luci, Bom e gl'atri ragàsi dal muć) l'è na cumèdia dal 1980 ad Pedro Almodóvar, chè a 'l sò debùt, sìmbul dla movida ad Madrid di an Utànta. Al regìsta manciàṅ al l'à scrita quàt'r an prima quànd al lavuràva incóra par la cumpagnìa di telèfun Telefónica cuma impiegâ.
Al film 'l è stâ girâ in 16 mm e pò ślungâ a 35 par vgnir fóra in di cinéma.
Sunt
La Pepi (Carmen Maura) l'è na śuvnòta ad Madrid ch'la sà al fat suo e ch'la viṿ da par lē. Na sira, méntar l'è drē a tacàr dal figurìni ad Superman in sal sò àlbum, la sènt sunàr al campanèl. 'L è 'n pulisiòt ch'l è vgnû a cà sua parchè da fóra 'l iva duciâ dal piànti ad marijuana in dal sò bśól. Chi lē la próa a far-al star bòṅ e sito śibénd-ag ad far-'g un buchèṅ in cambi, ma lò al n s cunténta minga e al la viulénta.
Arliàda par n avér piò la manéra ad véndar la sò prima vòlta, la Pepi la ciàma la sò amìga punk Bom (Olvido Gara) e al sò grup ad sunadōr (i Los Bomitonis) par dar-ag śò par bèṅ e tōr-'s acsè la sò vindéta. Cla nòt lè 'l óm al i ciàpa ma a gh'è 'n śbali parchè a s trata dal fratèl śmèl dal pulisiòt.
Minga cunténta, la Pepi la trapèla quèl àtar: la dvénta amìga cun sò mujér, la timda e maśuchìsta Luci (Eva Siva), cun la scuśa 'd imparàr a far la maja, par pò purtàr-la via da sò marè ch'al la pìcia. Durànt la prima lesiòṅ a riva lè la Bom ch'la gh pisa adòs e lē la pèrd la tèsta par la viràgo, dvintànd la sò amànta e scapànd via sèg, par stablìr-'s a cà sua.
Pepi, Luci e Bom i s la gòdan pasànd al nòt a divertìr-'s in di lucài dla muvida. Durànt un cuncèrt, in dua la Bom la canta Murciana La Marrana (Mursiàna La Rója), a gh'è 'n śōg a prèmi par 'l óm ch'al gh'à 'l uśèl più grôs ciamâ "Eresiòṅ generàli". Al vinsidōr al pōl pò far quél ch'al vōl e a sucéd ch'al furtunâ, Moncho, al sarnìs pròpria la Luci par far-as far na pómpa.
In cal méntar la Pepi l'è custréta a catàr-'s un lavōr e la dvénta na scritōra ad reclàm par la televiśiòṅ, cuma qvéla dal bàmbuli ch'i gh'aṅ al marchéś o qvéla dal mudàndi “Ponte”, bòni par cambiàr 'l udōr dal scuréśi in parfùm e, se anvlupàdi par bèṅ, prònti par far divertìr cal dóni quànd i èṅ da par lōr.


text:
Gallien
El Publi Licini Egnazi Gallien, mej conossuu cont el sòll nòmm de Gallien (Latin: Publius Licinius Egnatius Gallienus; 218-268) l'è staa on imperador roman (253-268) famos per la soa riforma de l'esercit e per el sò valor in guera. L'è andaa sù al podè insema al pader Valerian in del 253 e quand quest chì l'è staa ciapaa in batalia di Persian l'è restaa l'unich imperador finna a la mòrt. Duranta el sò regn gh'hinn staa dò secession (l'Imperi di Gali e 'l Regn de Palmira) e on gran numer de usurpador.
Cuntegnüü
La vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Salida al podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Voeuna di magior font biografegh de la vida del Gallien a l'è l'Historia Augusta, che però l'è ostil al sò lavorà perchè la gh'ha el pont de vista del Senaa roman, el tradizional avversari de tucc i imperador.
El Gallien l'è nasuu in del 218 del Valerian (member de la class senatòria) e de la Egnazia Mariniana. Prima del 242 l'ha sposaa la Cornelia Salonina, de la qual el gh'ha avuu almen trii fioeu (Corneli Valerian ciamaa di vòlt anca Valerian II, Corneli Salonin, Ignazi Marinian).
Quand el pader l'è diventaa imperador, el Senaa l'è staa content, perchè a l'era vun de lor, e donca el gh'ha minga avuu di problema a nomenàll Ceser. De fatt, on fracch de imperador gh'aveven l'abituden ad vess insema sul trònn cont el pròpri fioeu, in del III secol. I duu imperador s'hinn dividuu i loeugh de governà: al Valerian l'Orient, al Gallien l'Occident.
La difesa di confin ocidentai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El pericol magior a òvest l'era la continua imigrazion di tribuu germanegh di sò terr drent a l'Imperi. Tra 'sti pòpul gh'eren i Franch, i Alemann e i Marcomann. El Gallien l'è reussii, in di primm agn, a difend el confin grazie ai fortificazion ch l'ha faa sù a Trevir e Colònia. Ma in del 257-258 i invasion hinn diventaa pusee pericolos: i Franch hinn rivaa finna a la Spagna (Tarragona) e i Alemann finna a Milan. Tutt e dò i tribuu hinn staa sconfigiuu, ma intrattant el general Ingenuo, comandat di soldaa in Panònia e Mesia, el s'era rebelaa. Gallien però l'è riessii a batt anca lù, e l'istess l'ha faa cont el sò successor, el Regalian.
Per evità alter invasion germanegh, l'ha ciapaa come concubina la tôsa del re di Marcomann (ciamada Pipa), che hinn diventaa donca leaa de Roma.
Conseguenz de la mòrt del Valerian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La mòrt del pader in Orient l'è staa on avveniment assee important sia per el Gallien che per tutt l'Imperi. De fatt, i nemis di Roman hann pensaa de podè tacà l'Imperi senza tròpp problema, e i provinz al confin hann nomenaa imperador di usurpador per garantìss ona presenza imperial. L'è staa inscì che hinn nasuu l'Imperi di Gali a òvest e 'l Regn de Palmira a est, senza cuntà el tentativ di Macrian de ciapaa tutt l'Imperi.
Prima de tutt el Gallien, l'unich ver imperador, el gh'ha avuu de batt el general Pòstum, che 'l comandava i soldaa del Reno quand che 'l Gallien el combateva l'Ingenuo. El Pòstum l'è riessii a fà massà el fioeu de l'imperador Corneli Salonin e 'l prefett del pretòri Silvan, ma l'ha minga voruu espandes oltra a la Galia. El Gallien l'ha poduu nò ciappà i territòri perduu in Occident.
I soldaa in Orient, dòpo la mòrt del Valerian, aveven elegiuu imperador i fioeu del Macrian Magior, Macrian Minor e Quiee. I Macrian, iutaa del prefett Balista, hann provaa a batt el Gallien, ma hinn staa faa foeura in d'ona batalia in Tracia, menter el Quiee l'è staa casciaa via del trònn del re de Palmira Odenaa.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268 el Gallien l'ha batuu ona part di Gòtt che aveven tacaa l'Imperi, ma el gh'ha avuu de tornà indree in Italia perchè el sò general Aureol (quell che l'aveva vingiuu i duu Macrian) el s'era rebelaa, sperand in d'on aiutt del Pòstum. El Gallien l'ha sconfigiuu in su l'Ada e l'ha assediaa a Milan. Chì però l'è staa faa foeura in d'ona congiura, a la qual fòrsi l'era minga forest el sò successor, el Claudi II. Per vorè quest chì el Senaa l'ha faa diventà on dio.
La soa politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vers i Cristian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eusebi de Cesarea el dis che 'l Gallien l'è staa tolerant. De fatt, al contrari del pader, che l'aveva perseguitaa i Cristian, el Gallien l'ha conceduu la libertaa de cult, remagnuda finna al regn del Dioclezian.
L'esercit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finna a quel moment la difesa de l'Imperi l'era basada de ona longa linea statega de soldaa miss ai confin de l'Imperi. Ma el Gallien l'ha vist che l'era minga ona bona tecnega per difend l'Imperi, e i repetuu invasion barbaregh l'aveven confermaa. Donca l'ha adotaa ona strategia giamò doprada duranta el sò secol ma mai renduda offizial: quela de creà di còrp militar de riserva (ciamaa in latin comitatenses) che fudessen pront a rivà depertutt in cas de pericol. La magior part de sti soldaa eren di cavalier, pròpri per quistion de velocitaa.
I generai che comandaven sti riserv gh'aveven traj man on gran podè, e l'è minga on cas che di imperador futur come el Claudi II ò l'Aurelian fudessen pròpri di comandant di comitatenses primma de salì al trònn.
La cultura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El period duranta el qual el Gallien l'ha governaa deperlù (260-268) l'è staa anca on'etaa de art e cultura. L'è staa pròpri in sti agn che l'è nassuda la filosofia del Neoplatonism (el fondator de la qual, el Plotin, l'era anca on amis de la còppia imperial). El Gallien l'ha anca renovaa i ligamm con la cultura greca, e de fatt l'è staa nomenaa arcont epònim de Aten e iniziaa ai mystéria de Demetra a Elèusi.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De Blois, Lukas, The Policy of the Emperor Galienus, Brill Academic Publishers, 1976, ISBN 90-04-04508-2
- Weigel, Richard, "Valerian (A.D. 253-260) and Gallienus (A.D. 253-268)", De Imperatoribus Romanis


text:
Informaziuns generalas
Culla maturitad dil fatg sanadad porscha il cantun Grischun ina scolaziun che porscha las premissas adattadas per in studi alla scol'aulta culla direcziun sanadad.
La scolaziun ei signada da scolaziun generala profunda enteifer treis onns e da specialisaziun duront dus onns els roms specifics dil fatg. L'atgna cumpetenza e la cumpetenza sociala vegnan promovidas specialmein entras il practicum ed entras la lavur sursesez. El quart onn, suenter la finiziun dalla Scola media propedeutica, vegnan las experientschas dil mund da lavur dall'instituziun da practicum elegida rimnadas e reflectadas . Plinavon vegn scolau qualificaziuns da clav relevantas. La lavur da maturitad cuntegn l'ocupaziun cun in tema, che muossa las investas, experientschas ed enconuschientschas dil practicum.
Duas pusseivladads da scolaziun
El cantun Grischun dat ei las suandontas vias da contonscher la maturitad dil fatg sanadad:
1. via (ei pusseivla tiel Center da formaziun Surselva)
Onn supplementar suenter la scola media propedeutica
- In cuors d'introducziun da quater jamnas prepara las scolaras ed ils scolars pil practicum. Il cuors vegn menaus atras dil bgs (Center da sanadad e socialesser, Cuera) per tuttas scolas medias propedeuticas dil cantun Grischun.
- Sil pli pauc 24 jamnas practicum en in'instituziun dalla sparta sanadad.
- Scriver e presentar la lavur da maturitad en connex cul practicum.
2. via (ei buca pusseivla tiel Center da formaziun Surselva)
Scola media propedeutica sanadad duront il studi alla scol'aulta dil fatg per tgira
- Quella via ei surtut per absolventas ed absonvents che vulan suenter la finiziun dalla scola media propedeutica sparta sanadad visitar ina sol'aulta dil fatg per la tgira.
- Quella scolaziun cuoza en tut 6 semesters. Las scolaras ed ils scolars interessai dalla Scola media propedeutica entscheivan la scolaziun alla scol'aulta dil fatg per la tgira regularmein e scrivan la lavur da maturitad el 3. semester.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Bostg da matg sco decoraziun da bigls
Descripziun
Bostgs da matg sco decoraziuns da bigls èn – tenor l'etnolog basilais Eduard Strübin – caracteristics per il chantun Basilea-Champagna. La notg sin il 1. da matg vegnan plazzads pigns ornads sin ils bigls da passa la mesadad da las vischnancas da Basilea-Champagna. En blers lieus èn responsabels ils burgais giuvens per postar ils bostgs da matg. Las emprimas perditgas en scrit ch'èn enconuschentas da questa pratica derivan da l'onn 1544: «dorumb das er sampt anderen muotwilligen gesellen am Mey Oben einer Junckfrowen einen Meyen gesteckt / vnnd doran ein latz knüpfft». Ultra dal postar il bostg da matg datti en differentas vischnancas er il chantar da matg d'ina gruppa da costums u d'in chor viril. La gronda part da las gruppas da costums sauta er il saut da matg che la gruppa da costums da Liestal, fundada l'onn 1932, ha introducì en il chantun Basilea-Champagna. Il saut da matg è in saut cun bindels ch'è stà spezialmain caracteristic per la regiun da Basilea pervia da sia industria da bindels da saida.
Gallaria d'illustraziuns
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Ina gruppa da costums da Basilea-Champagna taissa sautond in muster en ils bindels ch'èn fixads vi dal bostg da matg © Museum.BL, Liestal
- Publicaziuns
Eduard Strübin: Jahresbrauch im Zeitenlauf. Kulturbilder aus der Landschaft Basel. Liestal, 1991
Mai – Maibaum. In: Schweizerisches Idiotikon – Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache. Frauenfeld, 1881-2011
- Dossier
- Maibaum als Brunnenschmuck
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 05.09.2012
Dimensiun: 261 kb
Tip: PDF
- Maibaum als Brunnenschmuck


text:
Svizra - Gudogn supplementar grazia a tschains negativs
Grazia als tschains negativs quinta la Banca naziunala svizra cun in gudogn supplementar da 1,2 milliardas francs. Cun quest gudogn vegnian ins a cumpensar perditas eventualas tar devisas, aczias u reservas d'aur, communitgescha la Banca naziunala.
Parter sin Facebook (link extern, popup)
Parter sin Twitter (link extern, popup)
Parter cun Whatsapp
In plus probabel vegnia ella u a pajar a la Confederaziun ed als chantuns u ch'ella fetschia reservas. Bancas ed auters instituts da finanzas han il mument deponì tar la Banca naziunala radund 450 milliardas francs. Dapi il schaner ston quels pajar in tschains negativ a partir dad ina tscherta summa.


text:
Memia pauc naiv per cursa da dunnas a St. Anton
- Dumengia, 27.12.2015, 12:29, actualisà a las 18:13
Las duas cursas da cup da las dunnas a St. Anton en l'Arlberg n'èn betg pussaivlas pervi da la pauca naiv. La cursa rapida dals 9 da schaner ed il super-G dals 10 da schaner èn vegnids annullads per motivs da segirezza. Quai han communitgà ils organisaturs.
Malgrà las autras temperaturas han las pistas pudì vegnir preparadas. En ils spazis da crudada hai dentant memia pauc naiv, quai che munta in ristg da segirezza. Ord quai motiv han ils organisaturs annullà las cursas.
Suenter Levi e Minca e St. Anton la terza staziun da la cuppa mundiala che daventa l’unfrenda dal magher enviern. Schebain la cursa vegn cumpensada n’è betg enconuschent. Las cursas dals umens ad Adelboden ed al Lauberhorn - ch'èn er planisadas per il schaner - vegnan tenor infurmaziuns actualas ad avair lieu.
RR novitads 12:00


text:
La regenza ha deliberà la missiva tar l'iniziativa chantunala dal pievel «Per ina chatscha etica che sa cumporta cun la natira». Ella refusa las nov dumondas d'iniziativa.
Regenza grischuna refusa iniziativa da chatscha
3:02 min, Actualitad video dals 16.12.2015
Quatter da las dumondas d'iniziativa valaivlas èn vegnidas integradas en la lescha chantunala da chatscha. Trais dumondas d'iniziativa duai il Cussegl grond percunter declerar sco dal tuttafatg u per part nunvalaivlas, perquai ch'ellas cuntrafan al dretg federal. Plinavant ha la regenza lantschà la consultaziun tar la revisiun parziala da la lescha chantunala da chatscha.
Mezdi: Pertge che la regenza è cunter l'iniziativa chatscha etica
2:44 min, Actualitad dals 16.12.2015
Valaivel dentant recumonda da refusar
Las suandantas dumondas d'iniziativa èn er ord vista da la regenza valaivlas. Ella propona dentant al Cussegl grond da recumandar a las votantas ed als votants grischuns da refusar ellas.
Dumondas d'iniziativa valaivlas
Saira: Las midadas tar la revisiun da la lescha da chatscha
2:52 min, Actualitad dals 16.12.2015
La regenza renconuscha dentant che singulas dumondas da l'iniziativa èn motivadas en lur direcziuns. Ella ha perquai integrà las quatter dumondas d'iniziativa en ina furma adattada sco suonda en il sboz da consultaziun tar la revisiun parziala da la lescha chantunala da chatscha.
Dumondas d'iniziativa per part resguardadas
Dumondas d'iniziativa nunvalaivlas
Pajar dapli per la patenta
Il medem mument ha la regenza grischuna era lantschà la consultaziun davart la revisiun parziala da la lescha chantunala da chatscha. Quella prevesa in augment dals custs da patenta sin 800 francs sco er duai la chatscha vegnir reaverta tranter ils 15 ed ils 31 d’october per maximal 4 dis, scriva la regenza.
RR novitads 12:00


text:
Maladers
Maladers a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 499 abitant e una süperfiss de 7.61 km², e al se tröva a una altitüden de 1000 meter sura al livel del mar.
El cumün de Maladers a l'è tacaa ai cumün de Calfreisen, Churwalden, Coira, Tschiertschen-Praden, Trimmis.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Maladers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1156 col nom de de Maladru.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maladers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dapli fugitivs arrivan a Buchs
- Mesemna, 16.9.2015, 11:26
Il dumber dals fugitivs ch’arrivan cun il tren da l’Austria a Buchs crescha. La polizia chantunala, la guardia da cunfin e las autoritads sajan semtgadas e dad in stadi d’urgenza sajan ins lunsch davent, communitgescha la regenza dal chantun Son Gagl.
Ils ultims dis sajan mintgamai arrivads fin 80 requirents d’asil sur il cunfin da l’ost, hai num en ina resposta da la regenza sin ina interpellaziun urgenta ord dal Cussegl grond. Il chantun e las vischnancas possian dar sut tetg transitoricamain e tgirar a passa 50 fugitivs en alloschis d’urgenza.
Chantuns duain sa preparar sin dapli fugitivs
En vista al dumber da fugitivs che crescha ha il secretariat statal per migraziun appellà als chantuns da prender mesiras. Il cahntuns da cunfin Son Gagl è gia pli lunsch cun sias preparativas e pretenda che la Confederaziun resguardia sias obligaziuns.
Sco quai ch’il secretariat statal scriva, haja la Confederaziun augmentà la primavaira las capacitads da metter sut tetg requirents d’asil da 2400 sin 3100 plazs. Plinavant hajan ins recrutà ulteriurs translaturs.
RR novitads 12:00


text:
Jon da las Rossas
- Dumengia, 14.1.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 14.1.2018, 9:03, RTR
Ina docu-ficziun davart la vita e l'istorgia dal famus nunenconuschent Jon Luzzi (1856-1948), il Don Quichotte da Strada.
Jon Luzzi è naschì a Strada, creschì si sco figl d'in randulin engiadinais a Lucca en Italia. Là studegia el teologia, fa gronda carriera sco professer d'universitad e lavura per 25 onns vid la translaziun da la Bibla en talian modern, cun la finamira da render la Sontga Scrittira accessibla a tuttas e tuts. Quai è quella giada en l'Italia catolica, nua che la Bibla en latin è reservada mo per paders e prers, in act revoluziunari. Ses spiert ecumenic e progressiv frunta dentant sin opposiziun, saja quai protestanta sco era catolica.
Cun ina docu-ficziun fa la Marella reviver durant in'ura la vita straordinaria dal «Jon da Rossas» ch'è daventà famus sco Giovanni Luzzi – in viadi radiofonic ch'ans maina da Strada a Lucca, da là en Scozia ed en America per turnar lura a Roma ed en il Puschlav.
Idea e concept da quest'emissiun vegn dà Daniel Bilenko (RSI). Grazia fitg ad el ed a la squadra da Rete Due. Versiun e realisaziun rumantscha Guadench Dazzi, cun las vuschs dad Anna Serarda Campell, Arnold Rauch e Tobia Valär. Sustegn tecnic: Not Franziscus e Gioni Alig.
Cudeschs:
- Giovanni Luzzi: Dall'alba al tramonto. Appunti autobiografici. Firenze 1934
- Giovanni Luzzi: Algordanzas d'ün vegl vallader, da Dr. Jon Luzzi da las Rossas, Ristampa separada dal Tramagliunz 1938
- Hans-Peter Dür: Der Engadiner Giovanni Luzzi als theologischer Kommunikator zwischen Nord und Süd. Zürich 1992


text:
Il december passà haja la polizia da Cuira lubì ina vendita da dumengia dapli che quai che la lescha da la citad lubeschia. Tenor lescha dat i duas venditas da dumengia ad onn.
L'Unia punctuescha che la citad ed ils partenaris socials avevan chattà il 2011 ina schliaziun areguard las uras d'avertura dal negozi. Cun sia pratica actuala da lubir venditas supplementaras pericliteschia il Cussegl da la citad questa cunvegna. La citad na dastgia betg sa suttametter al squitsch dals grossists.
Unia n'ha betg contactà citad
Tenor la lescha da la citad da Cuira èsi dentant pussaivel da lubir ulteriuras dumengias, uschia Urs Marti, il president da Cuira. En in artitgel supplementar vegni reglà la pussaivladad da dar lubientschas sch’i dat dumondas.
E dumondas per arver las fatschentas ils 27 da december 2015 haja quai dà, uschia Marti. Tge che disturbi el saja che l’Unia n’haja betg contactà la citad. I saja surprendent ed er in zic dischplaschaivel ch’i vegnia renfatschà a la citad in surpassament da la lescha.
Quantas dumengias che las stizuns dastgan avair avert il 2016 n’è anc betg cler. Quai vegnia pir decis.
RR novitads 14:00


text:
Regiunal
-
Derby grischun en ils playoffs da la 1. liga
La sonda saira è stada la davosa runda da la masterround dal campiunadi da hockey da la 1. liga. Cun ina victoria ha il EHC Cuira defendì la plazza 3 en la tabella. Ed uschia ha Cuira il dretg da chasa en ils playoffs, e frunta en l’emprima runda sin il EHC Arosa, il davos da la tabella.
Cuira ha gudagnà la davosa partida da la masterround cun 4:3 cunter Biasca. Il EHC Arosa percunter ha pers ordaifer cunter Frauenfeld cun 2:3 - ed resta uschia a la cua da la tabella.
Ils playoffs da la 1. liga cumenzan ils 16 da favrer cun ils suandants duels:
- Cuira - Arosa
- Dübendorf - Bellinzona
- Biasca - Seewen
- Frauenfeld - Wetzikon
2. liga - Partenz-Signuradi a la testa
Il HC Partenz-Signuradi cuntanscha ordaifer ina clera victoria da 10:0 cunter Lai-Valbella, e finescha uschia la fasa da gruppas a la testa dal classament. Lai-Valbella è sin plazza 8 e cuntanscha uschia grad anc ils playoffs.
Il terz club grischun en la 2. liga, il EHC San Murezzan, perda a chasa cunter Dielsdorf-Niederhasli cun 4:5, e sa ranghescha uschia sin plazza 7 da la tabella.
Uss suondan en la 2. liga ils otgavel finals dals playoffs.
RR Novitads 23:00
Hockey: Classament 1. liga ost (masterround) (06-02-2016)
Hockey: Classament 2. liga ost 06-02-2016


text:
Conviene far bene l'amore
Conviene far bene l'amore (A cunvîṅ 'l amōr far-al bèṅ) l'è na cumèdia fantàstica dal 1975 ad Pasquale Festa Campanile trata da 'n sò rumànś umònim ch'al dróa 'l teurìi dal cirùśig austrìac Wilhelm Reich.
In dal film, cgnusû a 'l èstar c'n i tìtui ad The Sex Machine e 'd Love and Energy, l'Agostina Belli l'è ardupiàda par la bulgnéśa Ada Maria Serra Zanetti par dar-ag 'n asènt emigliàṅ da purcùsa.
Sunt
Durànt i an Dumìla la Tèra la s è ardùda in na pîna criśi energètica, la gint la s mōṿ in bicicléta, a cavàl o cun dal màchini a véla, i televiśōr i n dróan piò e 'l lampadìni 't li cat sōl in di fèr vèć o da 'l antiquàri. I siensiâ i próan a strulgàr dal sulusiòṅ ma a n gh'è gnint da far.
A 'l prufesōr Enrico Coppola (Gigi Proietti) a gh'è vgnuda però n'idéa, qvéla 'd dasfrutàr l'energìa ch'a s fórma durànt i rapòrt sesuài miténd sóta i stramàs di aparéć magnètic. 'L à bèla vist che la sò teurìa la gh'à ciapâ quànd dū di sò asistènt, al dutōr Spina (Franco Agostini) e 'l dutōr Bini (Gino Pernice), i aṅ mis al maṅ adòs a na sò infarméra, la Piera (Eleonora Giorgi), faghénd impisàr na lampadìna.
Par far di àt'r esperimènt più impurtànt al gh'à da catàr di sugèt dimóndi malnét e visiós parchè al vōl védar s'al gh la cava a impisàr un lampadàri o 'n cundumìni adiritùra. Drùand dal risérchi dla pulisìa, Coppola al bèca dū tisi ch'i farév'n a 'l caś suo, la raśdóra c'n òt fiōi Francesca Renzi (Agostina Belli) e Daniele Venturoli (Christian De Sica), òṅ ch'al lavóra in 'n albêrg faghénd cuntènti tut al turìsti e 'l dóni di servìsi. Par purtàr-i in dal sò uśdàł al i imbarèla cun la caròsa dl'ambulànsa.
Al marè dla Francesca (Quinto Parmeggiani), par far-ag pasàr méj al tèmp, al gh pòrta un sibiōl a bèc ch'a lē a gh piàś tant sunàr che quànd la fà dal mùśichi ad Mozart a i óm a gh fà efèt subìt. 'L è qvél ch'a sucéd anc a Daniele, la malnéta la gh lasa far e la curènt la taca a giràr in di sircùit ch'l è 'n piaśēr. Na vòlta guarìda, dòp na stmana, la dóna la tórna a cà ma la n è mia cuntènta, piutòst la s tira na smartlàda a na còsa par turnàr a 'l uśdàł da 'l sò amànt. Quànd Daniele 'l al vîṅ a savēr al fà cumpàgn schisànd-as na maṅ cun na préda.


text:
Tempesta
La tempesta o tompesta o gragnoeula l'è ona percipitazion atmosferega fada su de tancc tocchelitt de giazz a forma de sfera o trapeziodai, che vegnen giò di nigoi ciamaa cumulonemb.
La pò portà di dagn bei grav ai camp e ai terren in general.
Cuntegnüü
Formazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tempesta la se forma se i corent ascensionai in d'on cumulonemb hinn fort assee; in quell cas chì el suced che on primm nucli de giazz el vegna trasportaa su e giò in de la nigola, indove el se delegua cont alter rosc de giazz piscinitt e coi gott d'aqua, per poeu giazzàss anmò e vegnì semper pussee granda. Quand che i corent hinn pu bonn de levà su e tegnì i tocch de giazz (perchè hinn devegnuu tropp grev), quei chì croden giò in terra; i rosc de partesei giazzaa che hinn minga bon de deleguàss prima de vess rivaa giò in terra causen despess on mucc de dagn sia in di camp che in di center urban.
L'è pussee probabel che la vegna giò d'estaa, anca se l'è fada de giazz, già che l'è ona conseguenza de la caldura.
I grann de tempesta che borlen giò a temperadur alt hinn trasparent, perchè hinn senza i boll d'aria; quei che borla giò a temperadur pussee bass hinn bianch perchè, inscambi, ghe n'hann tant.
Prima e dopo che l'ha tempestaa, la temperadura la se sbassa in pressa (anca de des grad in mezora), perchè 'l giazz soled, per devegnì aqua, el ghe toeu via del calor a l'ambient, e in 'sta manera poeuden vessegh anca di grand aqueri.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm tempesta l'è doperaa in quasi tutt el nord Italia e in romancc, foeura che de la Liguria (gragneua) e ona quai zona isolada. La variant tompesta l'è tipega de la Provincia de Bressa, del Trentin e del Venet ocidental[1].
La parolla gragnoeula inveci l'è spantegada de chì e de là in gir per la Lombardia e 'l rest del nord Italia, e la vegn del latin parlaa *grandeŏla, deminutiv de grando, grandinis, e 'l va confrontaa con l'italian "gragnola"[2]. El latin grando l'è anca a la bas de la parolla italiana "grandine".


text:
James Prescott Joule
James Prescott Joule (Salford, Manchester, 24 de dezèmber del 1818 - Salford, 11 de utùer del 1889) l'è stàt en fìzich inglés, giü dei piö 'mportàncc de la sò época. L'è cunusìt sura de töt per le sò ricérche sö l'eletricità e la termodinàmica.
Joule el g'ha stüdiàt el magnetìsmo, e 'l g'ha scuprìt la relasiù che gh'è 'ntrà chèsto e 'l laurà mecànich. Chèsti stüde i l'ha minàt a formulà la teorìa de de l'energìa. L'ünità de mizüra 'nternasiunàla de l'energìa, del calùr e del laurà, la pórta 'l sò nòm.
Joule el g'ha lauràt apò 'nsèma al Lord Kelvin per svilüpà la scàla asolùta de la temperadüra, el g'ha fat dele oservasiù sùra la teorìa de la termodinàmica e 'l g'ha troàt la relasiù che gh'è 'ntra la corènte elètrica che streèrsa 'na rezistènsa e 'l calùr che vé disipàt. Chèsta relasiù l'è ciamàda "lége de Joule".
El g'ha risiìt divèrse unurificènse de üniversità e società scentìfiche de töt el mónt. I sò scrìcc scentìfich (2 volüm) i è stacc püblicàcc endèl 1885 e 1887.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
James Prescott Joule l'è nasìt de 'na famìa dedicàda a la prudusiù de la bìra. De caràter tìmit e sèmplice, 'l g'ha frequentàt dei córs individuài a la sò cà de fìzica e matemàtica. El sò profesùr l'ìa 'l chìmich britànich John Dalton; l'alternàa le sò lisiù co la sò atività profesionàla 'n bànda a sò pàder endèla fàbrica de bìra, e de la quàl en dé l'è deentàt apò a cundutùr. Dalton el l'ha 'ncoragiàt 'nvèrs la ricérca scentìfica, al pónt che 'l Joule el g'ha fat i sò prim esperimèncc endèn laboratóre póch delóns de la fabrichèta, e 'ndèl stès tép el nàa 'n nacc co la formasiù a l'Università de Manchester.
Joule el g'ha investigàt söi aspècc relatìf al magnetìsmo, suratöt chèi che riguàrda la magnetizasiù del fèr.
Ma la matéria de ricérca che g'ha dat i rezültàcc piö 'mportàncc l'è stàda chèla de le divèrse fùrme de energìa: coi sò esperimèncc el g'ha stabilìt che quan che 'na corènt elètrica la pàsa per en cundutùr, chèsto 'l söbén 'n incremènto de la temperadüra; a pàrter de chèsta oservasiù l'è riàt a capì che se la fónt de energìa elètrica l'è 'na pìla eletrochìmica, l'energìa 'n zöch la gh'ìa de ègner per fórsa de la trasformasiù cauzàda de le reasiù chìmiche, che i la trasfurmàa 'n energìa elètrica e de chèsta dòpo la se trasfurmàa 'n calùr. Semài che 'ndèl circùito se mitìa dét 'n elemènt nöf, el mutùr elètrich, se trasfùrma l'energìa 'n zöch en energìa macànica.
Chèste esperiènse i la pórta a l'enünciasiù del prensépe de conservasiù de l'energìa, e aisebé che gh'è stat a dei óter fìzich de fàma che i g'ha cuntribüìt a stabeléser chèsto prensépe (compàgn de Meyer, Thomson e Helmholtz), l'è stat el Joule a dà 'l contribùto piö 'mportànt.
Endèl 1840 Joule el g'ha püblicàt "Prudusiù de calùr per mès de eletricità Voltaica", endèl quàl el g'ha determinàt la lége che la pórta 'l sò nòm e che la dis che 'l calùr che se gènera endèn cundutùr per vìa de la corènte che ghe pàsa dét, l'è prupursiunàl al prodót de la rezistènsa del cundutùr multiplicàt per el quadràt de l'intensità de corènte. Endèl 1843, dòpo divèrsi esperimèncc, l'è riàt a determinà 'l valùr nümèrich del equivalènt mecànich del calùr, che 'l gh'ìa calculàt endèl valùr de 0,424 che 'l corespónt a 'na calurìa. Chèsto 'l pirmitìa de fà la conversiù de le ünità mecàniche e tèrmiche; l'è 'n valùr che ghe à derènt a chèl adotàt al dé d'encö che l'è de 0,427. 'N chèsta maniéra vignìa stabilìt la relasiù che gh'è 'n tra 'l calùr e 'l laurà mecànich, zà figüràda del Rumford, che la g'ha ìt 'n importànsa fondamentàl per püdì svilüpà la termodinàmica statìstica. Per chèsti sò stüde 'l Joule e se bazàa sö la lége de la conservasiù de l'energìa, che 'l gh'ìa scuprìt endèl 1842.
Aisebé che 'ndèl 1848 el gh'ìa zabèla püblicàt 'n artìcol che tratàa de la teorìa cinética dei gas, endóche per la prìma ólta se fàa 'na stìma de la velocità de le molécole de gas, el g'ha abandunàt l'investigasiù e 'l g'ha deentà aiutànt del William Thomson (Lord Kelvin), e, a fröt de chèsta colaborasiù, s'è riàt a scopréser l'efèto Joule-Thomson, segónt el quàl l'è pusìbol rafredà en gas che se espànt semài che se rìa a mèter dét endèl sistéma 'l laurà nesesàre per separà le molécole del gas. Chèsto 'l portàt a capéser come che se püdìa fà per rià a la liquefasiù dei gas e 'l g'ha portàt a formulà la lége de l'energìa intèrna de 'n gas pèrfèt, segónt la quàl l'energìa intèrna de 'n gas perfèt la depènt mìa del sò vülüm e 'nvéce la depènt de la sò temperdüra.
Joule el mör ai 11 de utùer del 1889 a Salford, en Inghiltèra.


text:
Milissa Stadi islamic sa declera responsabel
- Actualisà Venderdi, 21.4.2017, 5:48
Suenter la sajettada amez la chapitala franzosa Paris, sin il boulevard Champs-Elysées, discurra la polizia da terror. L'attatgader emprova da fugir e vegn lura sajettà giu.
Dus ulteriurs policists sajan blessads, hai num da vart da la giustia. Sch'era anc ulteriuras persunas èn stadas involvidas dasper l'attatgader mort, n'è il mument betg cler. La procura publica che sa fatschenta cun terror ha surpiglià il cas.
Tenor il ministeri da l'intern ha l'attatgader sajettà ord in auto, sin l'auto da polizia dasperas. Lura haja el empruvà da fugir e sajettà sin ulteriurs policists. Quels hajan lura sajettà giu el.
La polizia franzosa ha bloccà suenter la sajettada schabegiada enturn las 9 l'entir conturn dal Champs-Elysées. Blera polizia e schuldada è al lieu. Entant è il primminister Bernard Cazeneuve sa scuntrà cun il president François Hollande davart la situaziun.
Entant ha la milissa terroristica Stadi islamic surpiglià la responsabladad per l'attatga. L'attatgader saja stà in cumbattant dal Stadi islamic rapporta l'agentura da la milissa Amak.
Las autoritads franzosas èn fitg auta prontezza d'alarm, pervi da l'elecziun dal presidi ch'a lieu la dumengia che vegn. Var 50'000 policists e schuldads èn en acziun. En la Frantscha vala era il stadi d'urgenza, suenter la seria da terror dals davos onns.
RR novitads 22:00


text:
Ćiarburant: ćiarié ite le tanch plëgn costa le 10 % deplü
Ti ultimi dui mëisc é le benzinn y le diesel jüs sö dl 10%. Na familia mesana tl Südtirol dà fora te n ann (dać dl 2010) 2328 euro por ćiarburant, 194 euro al mëis. Por gauja de chisc aumënć crësc insciö le pëis de chisc cosć implü sön le bilanz dles families tl Südtirol de feter 240 euro al ann y chësc comporta por tröc l’arjunjimënt dl livel de verda. Y esperć s’aspeta che i prisc vais ćiamò n iade sö. Por chësta rajun él bëgn damì lascè bindićé l’auto te garage y tó n pü plü gonot la roda o jì a pé. Mo impò él jënt che à debojëgn dl auto por se spostè y fà iadi plü lunć. Te chisc caji podéssel paié la mëia da ponsè a n’alternativa y passè al gas licuid o al metann. I vantaji é da odëi: cun i prisc che é śëgn costa le gas licuid le 50% demanco co le benzinn, y le gas metann é dl 70% miùmarćé.
Chësc aumënt tan asvelt di prisc dl ćiarburant devënta tres plü de pëis por les families y inće por l’economia. Porchël fóssel dërt che la Provinzia se fajess n pinsier sön la renunzia a na pert dles cutes por podëi smendrì le prisc dl 10-15%. Les entrades tla cassa dla Provinzia podess impò romagne sciöche ares é porvia che tröc passa a n’alternativa y dal’atra pert gnìssel zënzater venü de plü ćiarburant sce i prisc s’arbassass. Chësc foss n gran vantaje no ma por i zitadins y les zitadines, mo sambëgn inće por l’economia te chësta ria fasa de conjuntöra. Na reduziun dles cutes ma por i comuns de confin é na cossa da nia ajach’ara ne tëgn nia sö le turism dl cumprè ite y dl ćiarié ite le tanch plëgn foradecà y chësc ô inće y dantadöt dì na pordüda sigüda por les casses dla Provinzia.
Regolamentaziun nöia por scioldi en contanć y libri dl sparagn
Dal 1. de forà incà vêlel normes nöies por ći che reverda l’adoranza de scioldi en contanć:
- al é proibì da paié cun scioldi en contanć por 1.000 euro o passa;
- i sceć bancars y postai da passa 1.000 euro mëss avëi la tlausola “nia trasferibl”;
- i libri dl sparagn dla banca o dla posta al portadù mëss avëi n saldo sot i 1.000 euro;
- i libri dl sparagn dla banca o dla posta che à n saldo majer co 1.000 euro mëss gnì arbassà ćina ai 31 de merz dl 2012.
Metede averda por ći che reverda les cauziuns por i contrać d’afit: ćiarede che Osta cauziun ne sides nia deponüda sön n liber dl sparagn al portadù! Sciöche alternativa él conzedü ma n liber dl sparagn cun l’inom o na garanzia bancara.
Dai 6 de merz inant po i davagns, les ponsiuns y les indenitês dles aministraziuns publiches ma plü gnì paià fora por via eletronica. Por chësc mëssel gnì pité dales banches y dala posta „cunć corënć de basa“ aposta zënza spëises; por les tlasses soziales plü debles mëssel inće tomè demez la cuta de bol.
Cuntraband de benzinn: straufunghes sëćes
Cun i prisc dl ćiarburant che an ciafa dötaurela fêjel dër gola le pinsier da jì a fossenè benzinn tl’Austria. Y sc’an se tol para n canister o l’ater àn atira n valgügn euro de sparagnà. Mo al é da mëte averda! Sce valgügn importëia cuantitês de benzinn nia conzedüdes tla Talia, spo risćiëiel da perde l’auto y na straufunga de apresciapüch 7.700 euro.
Al é ma conzedü da trasportè alplü 10 litri de benzinn te n canister omologhè.
La svenüda dëida sparagné … éra propi insciö?
“Sconto” o „Svenüda“: chëstes é parores dër atratives. Feter degügn ne sa co se parè canch’ara se trata da jì a cumprè ite a prisc arbassà. Mo tan ti costa pa na campagna de svenüda a n comerziant? Por ti jì do a chësta domanda à la Zentrala Consumadus dl Südtirol relevè y controlè i prisc de 166 articui eletrics y 152 articui d’eletronica pro le medemo comerziant ai 13 de dezëmber y ai 11 de jenà.
Di 318 produć controlà ai 13 de dezëmber dl 2011 n’ê ai 11 de jenà dl 2012 indöt 64 nia plü da ciafè; 10 produć di 254 romagnënć ê ćinamai plü ćers y 67 miùmarćé. „Sc’an conscidra i produć singolarmënter, spo po les ofertes zënzater ester bones. Sc’an conscidra indere döt le sortimënt, spo é le davagn por le comerziant ma de püch mënder“ comentëia Walther Andreaus, diretur dla Zentrala Consumadus dl Südtirol. La svenüda vëgn adorada por tó y jì injins che le comerziant stënta da vëne – y sc’an conscidra chisc numeri, spo él propi chësc le caje. Por che n produt sides veramënter bunmarćé messess les reduziuns de prisc ester majeres, y dantadöt tó ite de plü produć.
Le consëi: se chirì fora le produt ch’an oress se cumprè bele denant che la svenüda mëtes man. A chësta moda pol gnì ciafè fora le sconto efetif. Sce le produt che an chir ne n’é nia plü da ciafè y an s’un chir fora n ater, spo désson dagnora se damanè: me cumprassi chësc, inće sce le prisc ne foss nia arbassè?
Bolëtes dla forza eletrica y dl gas: lì jö regolarmënter le cumpedadù dëida sparagné
Te chisc tëmps olache la crisa tëgn pro, pàiel la mëia da imparè a conësce nostes usanzes por ći che reverda le consum de forza eletrica, gas, öre da scialdè y ega. La maiù pert de nos sa ma püch o nia de so consum efetif y de sües usanzes de consum: sot a chëstes condiziuns vëgnel insciö strapuzè ressurses y sciuré demez tröc scioldi. Ala medema manira aumënta inće les bolëtes por la forza eletrica, le gas, l’ega y le refodam y chësc porta pro eventualmënter a mëte en crisa ćinamai döt le bilanz de na familia.
Avisa porchël ciafëise chilò dessot n valgügn consëis:
- canch’an controlëia les bolëtes dla forza eletrica y dl gas, ne déssel nia ma gnì ćiarè ala soma da paié, mo al dess inće gnì controlè döta la tabela de suravijiun y les letöres dl cumpedadù, che ala fin fej fora la soma da paié. La soma dla bolëta é pö ma la conseguënza y le resultat dl cumpedadù y nia al contrar;
- n iade al mëis (o inće vigni dui mëisc) désson jì a lì i cumpedadus diretamënter instësc y se scrì sö le resultat. N iade al ann (magari ala fin dl ann) déssel inće gnì lit jö le cumpedadù dl’ega. N aiüt pratich nes pîta la cherta aposta dla ZCS da podëi desćiarié sot a www.verbraucherzentrale.it/17v17d65548.html).
De plü consëis por sparagné energia podëise ciafè sön la plata internet www.verbraucherzentrale.it/energie..
Paiamënt dles ponsiuns de invalidité zivila: al po gnì fat pro vigni banca
Dan da püch nes à comëmbri dla Zentrala Consumadus dl Südtirol (ZCS) che ciafa ponsiuns de invalidité zivila portè dant chësc problem: aladô dles diretives dl’aministraziun provinziala podôn ma jì a tó fora chësta ponsiun pro na portina dla posta o scenò tres na transaziun sön n cuntcorënt a inom dl titolar dla ponsiun pro na banca tl comun de residënza.
La ZCS ti à insciö presentè döta la chestiun al Ministêr dl’economia y dles finanzes. Dan da püch à le Ministêr stlarì la chestiun cun l’afermaziun che “le destinatar de na ponsiun (…) po damanè che la ponsiun ti vëgnes paiada fora sön n cuntcorënt a so inom”.
Fazit: la ponsiun po gnì paiada fora sön n cuntcorënt pro vigni istitut bancar, che é a inom dl titolar dla ponsiun. Al é bel anfat sce la banca é tl Südtirol o fora dl Südtirol o sc’al se trata de na banca on line.
Normes nöies por i implanć da scialdè
Dal 1. de jenà vêlel normes nöies por i implanć da scialdè: tl dagnì tómaràl demez la mosoraziun anuala dl gas de desćiaria por de pici implanć da scialdè a gas y a öre, che an ciafa sovënz te de pices abitaziuns. Les normes é indere deventades plü rigoroses por de majeri implanć y por le pröm iade gnaràl da śëgn inant inće controlè n iade al ann i implanć da scialdè a lëgna.
Chëstes normes nöies determinëia i valurs limit d’emisciun, la regolarité, la sort y les modalitês di controi di implanć da scialdè aladô dla grandëza dl implant y reverda sides i implanć da scialdè a öre y a gas che à plü co 35 chilowatt, mo inće chi a lëgna cun plü co 35 chilowatt. Ma plü por chisc y nia plü por de mëndri implanć mëssel gnì lascè mosoré n iade al ann da n scoaćiamin autorisé i valurs limit d’emisciun. Insciö é l’implant dagnora regolè indortöra y les emisciun y le consum vëgn tignis a n livel otimal.
La lista di scoaćiamins autorisà é da ciafè sön la plata internet dl’Agenzia provinziala por l’ambiënt www.provinz.bz.it/umweltagentur. Le scoaćiamin mëss ti relascè al proprietar dl implant da scialdè n atestat cun i resultać dla mosoraziun.


text:
Heilbronn l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La g'ha 117 531 abitàncc (dato del 31. Dic 2016) e l'è übicàda 'ndèl nòrd del sò Land, endèla val del fiöm Neckar che 'l streèrsa la cità.
Panorama
Heilbronn l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Heilbronn el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.


text:
1500
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 30 genar L'espluradur Vicente Yáñez Pinzón el descuvriss la surtida al mar dal Riu di Amazon.
- 11 nuvember - Granada: el Luis XII de Francia e 'l Fedinrand II d'Aragona signen el Trataa de Granada per divides el Regn de Napul.
- El Cesar Borgia a l'è numinaa Capitan Generaal de la Gesa.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sassinaa Alfuns d'Aragona, spus de la Lucrezia Borgia, istigada dal fradel Cesar Borgia.