text:
Matélda ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Matélda (Matilde in italiân - Mathildes in latèin medievêl ) ed Canòsa (di Canossa in italiân) l’é stêda fevdatâria medievêla, e ‘n'ardèinta sustgnidōra dal Papêt ind la lôta pr’ al j invistidûri.
Matélda l’é nêda a Mântva int al 1046 e l’é môrta a Bundèin ed Runcōr (Rezōl) al 24 lòj 1115.
La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.
Indice
La râsa[modifica | mudéfica la surzéia]
La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân.
Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.
Matélda l’îva utgnû in dôta la sgnuría e al tétol ed cuntèsa ed Canòsa, Rèz, Mòdna, Mântva, Brèsa e Ferêra, marchèişa ed Tuscâna e la sgnûría só grând teritôri ed la Lumbardìa, Emélia-Rumâgna dal dé d’incō e insém al tèri cun dèinter al marcheşêt ed Tuscâna, pó in sègvit l’à quistê la sgnuría insém al Duchêt de Spoleto, só sgnurèi e castèl ereditê da la mêdra in quî che al dé d’incô în Bēlgio, Lusembûrgh, Frância, Germâgna e só dimòndi êter teritôri dal padrégn Goffredo il Barbuto.
La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva da i Rè ed Borgògna.
Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi).
La râsa di Canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē, mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli, mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis, oséja privêdi, ed la faméja. Îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l'acquést ed tèri o al barât ed bèin (per eşèmpi un castèl in câmbi ‘d un vilâg) cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l’ idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs, mó ânca ‘n’ acôrta gestiòun di matrimòni: i Canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj ‘d un grêd socêl pió êlt (cme a d’ eşèmpi tra Adalberto Atto e Ildegarda). In pió i Canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi (a gh’êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri) e èser a la diresiòun ed ‘na diôceşa, èser a câp ed ‘na canônica, d’ un cunvèint o ed ‘na pēv l’ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi. I Canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter, despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di Canòsa. Soquânt cuntrât fât da Bonifacio prevedîven la "precaria" oséja ‘n'ocupasiòun ed 3 generasiòun in câmbi d’êter bèin, mó dôp a bastêva che l'ocupânt an n’arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev. A’gh’ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû: Bonifacio an s'é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli. Ind al gîr ed soquânti generasiòun i Canòsa, castèl dôp castèl, a gh’îven, ind i bèin privê ed faméja, tót l'êlta Itâlia. Bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun ‘na grôsa batâlia campêla int al 1021 per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch' l’ēra: uomo d'armi forte come un leone, despès al fiânch o in ajót ed l' Imperadôr Corrado II in tóta Eurôpa.
I prém ân[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja. Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé. Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400). A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.
La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.
I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice. I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.
Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.
La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice. Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).
A la môrt dal Pêpa Leone IX, parèint ed tót dû i genitōr ed Matélda, l’ēra gnû elèt pêpa Vittore II da l’ avtoritê imperiêla. Vést che l’avtoritê dal dō "Canosiâni" e che an gh’era mìa al lôr aleê Leone IX, Enrico III al ciâpa in ustâg Matélda (ed sōl 10 ân) e só mêdra e a i pôrta in Germâgnia, ma dôp un ân al mōr e Matélda la tōrna a Canòsa. A la môrt ed l'imperadōr Enrico III la mêdra Beatrice la sērca ‘na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa Goffredo il Barbuto cuşèin dal Pêpa Leone IX; Goffredo, che al dvèinta al padrégn ed Matélda, l’ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint, fiōl ed Gozzellone, Dóca ed Lotaringia ch’ l’ é gnû dôp dal pêder ed Beatrice. Al padrégn, per rifursêr al só avtoritê e còl di Canòsa e pr’ an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir, l’impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō (e cuşèin ed quêrt grêd) Matélda, só fiulâstra, e Goffredo il Gobbo, só fiōl naturêl. Prèst però l'imperadōtor dal "Sâcher Rumân Impêr" l’al custréng a scapêr e ritirêres in Lotaringia, cun còst Matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr, mó cun pió properietê.
Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa, ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa. A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.
Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061, a sté pûnt în gnû elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.
Al matrimòni cun Goffredo[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda a la fîn dal 1069 l’ é andêda a catêr al padrégn Goffredo ch' l’ēra drê murîr in Lotaringia; préma ed la só môrt Matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs Goffredo al Gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê, cme l’ēra stê stabilî in ‘n’ artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra Beatrice. Al marî l’è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich, a tót al manēri Matélda, ch' la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch’ l’ ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra, ânca se ritentîva l’armagn in Lotaringia in cà cun al marî e l’armâgn in cînta ind l ‘avtûn 1070; tra la primavèira e l'istê del 1071 la parturés ‘na putîna ch’ la ciâma Beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra, nòm dimòndi frequèint ind la râsa di Lotaringia. Al pêrt an n’é mìa stê fâcil, cme quêşi tót i pêrt dal medioēv, dôp pôch dé la céca Beatrice la mōr. La Beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed Frasinòr ind l'Apenèin Mudnèiş, cme l'ēra uşânsa tra i potèint, per: la grazia dell'anima della defunta Beatrice mia nipote.
In sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al "Sgnōr", cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.
T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.
Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş "Lamberto di Hersfeld") al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27 fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.
40 ân ed règn[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 18 avrîl 1076 mōr Beatrice, la mêdra ed Matélda, e da sté mumèint, ânca se préma l’îva bèle regnê ed fiânch a la mêdra, la dvèinta a 30 anni l'ónica sovrâna ed tóti al tèri che vân dal Lâsi al Lêgh ed Ghêrda.
L'umiliasiòun ed Canòsa[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal 28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv, dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê.
Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû da i fevdatâri ed Matélda atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.
Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica Enrico IV.
Al matrimòni cun Guelfo V[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme "Guelfo"), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV. Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: "Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai...". Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.
La vitôria cûntra l'Imperadōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al "tradimèint dal giovedé sânt", dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin.
Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la vâl d'Èinsa , da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.
Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl. Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico, Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.
L'incurunasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.
La môrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.
Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa.
J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.
Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia , a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.
Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.
Cultûra[modifica | mudéfica la surzéia]
Al vicèndi rumanşêdi ed Matélda e 'Enrico IV în cuntêdi da Luigi Pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal 1921, in trî ât, Enrico IV, dvintê pó un félm ind al 1984 dirèt dal regésta Marco Bellocchio.


c: text/html

text:
Marthalen
Marthalen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 978 abitant.
El cumün de Marthalen al se tröva a una altitüden de 457 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken, Buchberg (SH), Flaach, Kleinandelfingen, Lottstetten (DE-BW), Rheinau, Rüdlingen (SH), Trüllikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marthalen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 858 col nom de Martella.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Ellikon is not included in the number of households.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Marthalen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
394
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol 6 de setèmber - Bataia del Frigido 'ndóe l'imperadùr romà Teodosio I l' vèns e l' fà copà l'usurpatùr Flavio Eugenio e 'l sò generàl franch Arbogaste.
- 'l imperadùr Teodosio I l' serà fò i zöch ulìmpech e l'oràcol de Delfi.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guṇabhadra, monaco budhista e tradutùr indià, mórt in del 468.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arbogaste, generàl romà.
- Libanio, filòsof sirià, nasìt in del 314;
- ol 6 de setèmber ol Flavio Eugenio;
- ol 6 de setèmber ol Virio Nicomaco Flaviano, gramàtech e storico romà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
09 02
Ol dé 9 de febrér l'è 'l 40 dé de l'an del calendare gregorià; manca 326 (327 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 9 de febrér al è ul dí da pòost 40 dal an dal calendari gregurian; i manca 326 (327 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1808 - La Jonquera (l'Alt Empordà): col pretest d'atacá Portogal, decorde col Tratat de Fontainebleau, sota i órden del zeneral Duhesme, i va det a Catalunya i prime tröpe Fransese (Guèra del Franses).
2005 - València: l' Acadèmia Valenciana de la Lengua la recognuss la önità de la lengua Catalana malgrat en refüde la denominassiú de Català.
1895 - Holyoke (Massachusetts, SÜA) - Wiliam Morgan al creal voleibol.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1884 - Barcelona: Josep Carner, scritur Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Sant Cugat del Valès (ol Valès Ossidental): Miquel Batlori, storiadur e gesüita Català.
1881 - San Petersburgh, Rössia. Fiodur Mijailovich Dostoievsky.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brencia (Svizzera)
Brencia (Breggia in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh'ha 1 966 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1])e una süperfiss de 25.85 km², e al se tröva a una altitüden de 704 meter sura al livel del mar.
El Cumün de Brencia l'è staa custitüii in del mes de Utober del 2009 da la fusion dei cumün de Bürzela, Cabi (nom ufizial: Cabbio), Canegg, Morbi da Sura, Mügg (nom ufizial: Muggio) e Sagn e l'è tacaa ai cumün de Castel San Pedru, Morbi da Sot, Vacal, Cernobi (IT-CO), Multras (IT-CO), San Fedee (IT-CO), Schignan (IT-CO).


text:
Scöla
La scöla (del Grech σxoλή, ozi), ciamada anca scöra in lumbard ucidental e in certi zonn talianizaa cun scola, a l'è l'istitüziun induè che i stüdent poden imprent növ rop cunt i maester che ghe dann una man.
La püssee part di paes la gh'ha un sistema d'edücaziun che de solit l'è cumpulsori, ubligatori. In 'sti sistema chì el stüdent el stüdia in d'un insema de scör, che gh'hann nom diferent, per esempi scör primari, secundari, etc...
I scör poden vess del guern (ciamaa anca scör stataj) o privaa, e tücc e düü poden vess anca scör religius.


text:
Sistema binari
El sistema binari l'è 'n sistema numeregh posizional a bas 2, ossia a 2 cifer, ch'hinn 0 e 1. L'è doperaa fiss in informadega perchè 'l reppresenta, in la logega booleana, i valor de verità, ossia ver e fals e anca perchè i computer, vist che hinn di macchinari a elettricità, lavoren in su du nivei de voltagg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'hemm la prima testimonianza scriccia del binari dal secol quell de 3 innanz del Crist, quand che 'l matemategh indi Pingala el cunta su ona descrizion di numer binari.
In del 1605 el Francis Bacon el presenta on sistema per codifegà el test cont di cifer binari.


text:
San Bartolomé
San Bartolomé (Almenno San Bartolomeo in Italià) l'è ü cumu de la Pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 9 km de la sità a 352 méter söl leèl del mar.
El g'ha 6 209 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 10,42 km² e 'na densità de popolasiù de 596 ab./km². El cunfìna coi cümü de Almè, Almèn, Barzana, Brembat de Sura, Paladina, Palasàch, Roncola, Stròsa e Albrèmb.
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Bartolomé l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Undas da chalira èn per regla previsiblas. Sche las temperaturas s'augmentan resp. sche l'umiditad da l'aria è auta, duessan perquai vegnir resguardadas las previsiuns da l'aura sco er las infurmaziuns en las medias. As infurmai plinavant en l'apoteca u tar Vossa media u Voss medi davart las mesiras da cumportament che vegnan recumandadas en spezial en cas da chalira.
Ulteriuras mesiras preventivas:
- preparar avunda aua.
- esser preparà per prestar emprim agid (p.ex. organisar in set d'emprim agid).
- s'infurmar davart las consequenzas en cas da chalira.
- enconuscher las mesiras preventivas impurtantas: p.ex. vestgadira, chapels, sumbriva, aua.
- controllar l'infrastructura da l'edifizi (p.ex penslas, storas externas reflectantas).
- resguardar las annunzias push da l' app da MeteoSvizra.
Las consequenzas pussaivlas ed ils nivels da privel da chalira chattais Vus qua.


text:
Memphis
Memphis a l'è una cità del Tennessee, Stat Ünì d'America, che la se tröa in sül fiüm Mississippi. e'l gh'ha pressapoch 650.000 abitant (2000) (1.196.000 se metum dent anca tüta l'area metrupulitana). A l'è la capital de la Cuntea de Shelby. La cità a l'è famusa per Graceland, la vila induè che l'è mort l'Elvis Presley. A Memphis la gh'è anca una squadra del basket cugnussüda: i Memphis Grizzlies.
La cità a l'è cugnussüda per la müsega blues: a Memphis hann vivüü l'Elvis Presley, el B. B. King e a hinn nassüü artista cume l'Aretha Franklin, la Carla Thomas, el James Carr e l'Anita Ward.


text:
Słupsk
Słupsk (Stôłpsk in casciub; Stolp in todesch) l'è ona città de la Polonia del Nord. La gh'ha ona popolazion de quasi 93.000 abitant (2014).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Słupsk la se troeuva in del Voivodaa de la Pomerania, minga lontana del Mar Baltigh.
La città la gh'ha cinch quarter:
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1310 l'è vegnuda ona città libera, a la qual hinn staa daa quei ch'hinn ciamaa Diritt de Lubecca.
Tra el 1975 e 'l 1998 l'è stada el capploeugh del vegg Voivodaa de Słupsk, che al dì d'incoeu gh'è pù.


text:
Marco Simoncelli
Ol Marco Simoncelli (Cattolica, 20 de zenér del 1987 – Sepang, 23 de ottobre del 2011) l'è stacc ü coridùr de móto, campiù del mónt de la Class 250 in del 2008 in sèla a la Gilera.
Cognusìt col suernòm de Supersic e per i sò tànce e tànce caèi risolécc, amàt per la sò simpatìa e i sò manére de fà 'mpó de guascù, l'è mórt in del 2011 al segónt gir del gran prémio de la Malesia söl circuìto de Sepang.
Nasìt a Cattolica, l'istà de cà a Coirano e 'l tàca a cor a 7 agn sö i mini móto. A 12 agn 'l diènta campù italià e pò l'an dòpo 'l diènta amò campiù italià e 'l cór pò 'n del campionàt eüropéo. A 14 agn 'l cór ol Troféo Honda NR 'l và dò ólte söl pòdio e l'è campiù italià de la 125 GP.
Ol sò nömer preferìt de dovrà 'n gàra l'éra 'l 58.
125[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2002 'l diènta campiù eüropéo de la 125cc e 'l istès an 'l rìa 'n del Motomondial e 'l cór ol Gran Premio de la Repüblica Céca in del team de la Aprilia CWF - Matteoni Racing e 'l ciàpa 'l pòst del Jaroslav Huleš, pasàt in de la 250, ol sò compàgn de squàdra l'è 'l Chaz Davies. 'l cór adóma 'n sés gàre, 'l fenés la stagiù al pòst nömer 33, 'l fà 3 póncc e 'l sò rizültàt piö bèl l'è 'l tredicézem pòst in Portugàl.
In del 2003 'l cór amò in de la 125 e l'è la sò prìma stagiù töta 'ntréga, ol sò compàgn l'è 'l Mirko Giansanti, 'l fenés la stagiù al pòst nömer 21, 'l fà 31 póncc e 'l sò rizültàt piö bèl l'è 'l quàrt pòst al Gran Premio de la Cümünità Valenciana.
In del 2004 'l cór in del team del Rauch Bravo e 'l sò compàgn de squàdra l'è 'l Steve Jenkner. L'è l'an de la sò prìma vitòria che la rìa a Jerez sóta l'àqua sö ü circuìto töt trebatìt e 'ndóe 'l fà pò la pole e 'l sarà amò 'n pole a Brno amò sóta l'àqua, l'è però ün an 'mpó bröt dezà che 'l fenès mia 5 gàre e i öltime dò 'l pöl mia cór dezà che 'l s'è fài mal. 'l fenés ol campiunàt al pòst nömer 11 e con 79 póncc.
In del 2005 'l cór per ol team Nocable.it Race e 'l sò compàgn l'è 'l Joan Olivé. 'l vèns amò 'l gran prémio de Jerez e per sés vólte 'l và söl pòdio, de fati l'è segónt in Catalógna, tèrs in Germània, Repüblica Céca, Quatar e Aüstralia. 'l pöl mia combàt per ol mondiàl, dezà che l'è cresìt tròp e 'l fà sèmper piö fadìga a stà 'n sèla a la sò Aprilia RS 125 R, l'an dòpo l'è isé ubligàt a pasà in 250. In töte i manére 'l fenés ol campiunàt quìnt con 177 póncc.
250[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2006 el passa in 250, in sela a la Gilera RSV 250 e 'l sò cap tecnigh l'è 'l Rossano Brazzi, che l'era giamò staa tecnigh de campiun cumpagn de Valentino Rossi e Marco Melandri. Però el Brazzi el finiss malaa dopu i prim gar, inscì el Simoncelli el resta senza una vera "guida" per tüta la stagiun: el riva al nümer des cun 92 punt; el sò risültaa migliur a l'è un sest post in Cina.
L'an dopu l'Aprilia la ghe tö via a lü la motu ufisial e la ghe da una Aprilia RSW 250, gestida de l'Aligi Deganello: anca quel an chì l'è pover assee de risültaa e, anmò una völta, Simoncelli el riva in classifiga dumà a la pusisiun quela de des.
In del 2008 la furtüna la se met a surid al pilota rumagnö: anca se l'è minga partii tant ben (el borla giò dò völt), in Purtugal el ciapa la sua prima pole position e pö al Mugello e in Catalogna el vincc. Inscì el süced anca a Sachsenring, menter a Sepang el riva terz: in quela manera chì el vegn el campiun de la 250, per pö vincc anca Valencia. In tüt, el ciapa 281 punt.
In del 2009 el scerniss de restà anmò cunt un 250; inultra el fa un incident e 'l pò minga 'ndà al Gran Premi del Qatar. Pö el fa una quai gara minga tant bela, ma in Francia, cun la pista bagnada, el mustra de vess un gran pilota e 'l riva prim. Al Mugello inveci el riva segund, dopu 'n lungh düel cunt el Mattia Pasini. El vincc anmò al Sachsenring, a Brno (anca quela völta chì dopu 'na lunga lota cunt el Pasini) e a Indianapolis. Tüt quei bei vitori ghe fan sperà a lü de pudè ciapà el titul de campiun, ma pürtrop a Misano el borla giò de la motu e inscì el perd un bel poo de punt presius, anca se 'l je recüpera un quaivün dopu vess rivaa prim in Purtugal e in Australia. In de la gara de Sepang el riva terz, e in 'stu möd el ved sluntanàss semper püssee 'l prim post.
A la fin de l'an, per un'altra burlada, el perd del tüt i pussibilità de vincc, e 'l ciapa la terza pusisiun, de dree a Hiroshi Ayoama (prim) e Héctor Barberá (segund).
Semper in del 2009 el pröva a guidà l'Aprilia RSV4 in del campiunaa mundial de Superbike, in sustitüsiun del Shinya Nakano. Düranta i pröv de qualifiga el riessiss a registrà un bun temp e 'l riva a la pusisiun quela de vot; però pö la gara la partiss minga trip ben e, menter l'è dree a recüperà pusisiun, el borla giò in d'una brüta manera. La segunda gara le ved remuntà, e a la fin el riessiss a rivà terz, denanz al cumpagn de squadra Max Biaggi.
MotuGP[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 2010 l'è passad a la MotuGP cun la RC212V dal team San Carlo Honda Gresini. El cumpagn de squadra l'era Marco Melandri. Cume migliur risültad l'è rivad quart in Purtugal e l'ha finid la stagion a l'utav post cun 125 punt.
In dal 2011 l'è stai in de la istessa squadra cun però 'na moto che l'era istessa a quela üficial dal team HRC, 'sta volta cun cumpagn de squadra Hiroshi Aoyama. In de chel an chi l'è rivad du volt quint, al Gran Premi dal Qatar, gara de inissi stagion e al Gran Premi de Francia cun du pole position: vüna al Gran Premi de Catalugna e l'oltra al Gran Premi d'Ulanda. Al Gran Premi mutuciclistich de la Repüblica Ceca, el Simuncel l'è rivad par la prima volta in sal podi (ters) de la class regina. Al Gran Premi mutuciclistich de San Marino e de la Rivera de Rimin, el Süpersic l'è rivad quart, dopu un final de gara particularment agitad in dal qual, in di ültim tri gir, l'ha cumbatid cun el cunassiunal Andrea Duvissius e cun l'american Ben Spies par tegn la sò quarta pusission. In Australia l'è rivad s'cund: el sò migliur risültad de cariera in MotuGP.
El 23 de utuber dal 2011, menter l'era adré a cur el Gran Premi de la Malesia, Marco Simoncelli l'è mort in un brüt incident: menter l'era in curs el s'cund gir, el pilota l'ha perdü el cuntrol de la sò Honda e, in del tentatiu de restà in pé, l'ha taiad la strada a Colin Edwards e Valentino Rossi che i erun dedré de lü e i en miga stai buni de scansal; la bota le staia insì forta da fagh saltà via el cascu. L'è mort par i culp che l'ha ciapad a la testa, al col e al stumegh. Dopu che l'è mort, el pader Paolo Simoncelli l'ha dumandad de dunà i orghen dal fiöl, ma par el bloch dal cör quest l'è stai miga pussibil.


text:
Battaja de Caporett
La battaja de Caporett (al dì d'incoeu in Slovenia), a la fin de ottober del 1917, l'è stada la sconfitta pussee pesanta de l'esercit italian in de la Prima Guerra Mondial.
Dopo che i Todesch e i sò leaa Austriegh eren riessii a sfondà i lign italiann, l'esercit el s'è retiraa in desordin de la ligna de l'Isonz a quella del Tajament, per poeu riessì a fermàss domà in sul Piav.
Dopo de la sconfitta gh'è staa on fracch de cambiament: l'è staa mudaa el governa (Vittorio Emanuele Orlando inscambi del Boselli) e 'l Statt Maggior (el general Armando Diaz inscambi del Luigi Cadorna).


text:
11 01
Ol dé 11 de zenér l'è 'l 11 dé de l'an del calendare gregorià; manca 355 (356 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 11 de zenér al è ul dí da pòost 11 dal an dal calendari gregurian; i manca 355 (356 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1874 - Sarrià (Barcelona): di vuluntari repüblican sa i frunta cun l'esèrcit Spagnöö.
- 1982 - Cantàbria: ga al entra in viguur l'Estatut d'Autonommia de Cantàbria
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ivrea
Ivrea (en piemontés: Ivrèja, localmènt Nvreja, en latì "Eporedia")) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 23.507 abitàncc, 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de 784 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiaverano, Montalto Dora, Burolo, Bollengo, Cascinette d'Ivrea, Fiorano Canavese, Banchette, Salerano Canavese, Pavone Canavese, Albiano d'Ivrea, Romano Canavese, Strambino, Vestignè.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc (en miér)


text:
Oder
L'Òder (Todesch: Oder; Polacch e Cech: Odra; Latin: Viadrus) l'è on fiumm de l'Euròpa central ch'el passa in Republega Ceca, Germània e Polònia e'l finiss in del Mar Baltich, vesin a la cittaa polonesa de Świnoujście (tod.: Swinemünde).
Cont el sò affluent Neisse (Polacch:Nysa Łużycka) el segna ona granda part del confin tra le Germania e la Polònia (del 1945 in poeu). L'è el segond fiumm pussee longh de la Polònia dòpo la Vistola (886 km).
El nass del mont Fidlův Kopec (tod.: Liesenberg) in de la region dij Sudee e traj citaa pussee important che'l traversa gh'hinn Ostrava (CZ; tod.: Ostrau; pol.: Ostrawa) e Francofòrt su l'Òder (D; tod.: Frankfurt; lusazian: Frankobrod nad Wódru).


text:
Tussilago farfara
Tussilago farfara l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è l'ünica spéce del zèner Tussilago. L'è 'na spéce uriginària de l'Eurasia, ma l'è deentàda familiàr apò a 'ndel'Amèrica Setentriunàla e Meridiunàla 'ndóche l'è stàda portàda de l'òm per la sò 'mportànsa come piànta medicamentùza.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fùrma Biològica: G rhiz - Geòfite rizomatùze. Piànte che g'ha 'n gamp töt particolàr che rèsta sóta tèra (ciamàt rizòma), che töcc i agn el trà fò raìs e gamp che düra apéna chèl che sèrf.
L'è 'na piànta erbàcea perène, che de spès la fùrma dei bèi squacc, àlta dei 8 ai 30 ghèi.
La g'ha 'n rizòma urizontàl, quàze biànch e che se spàca facilmènt. De chèsto rizòma part i gambì che pórta i fiùr, pò a lur ciàr ciàr quàze biànch, sènsa ramificasiù, con tàte fuiulìne tacàde al gambì, ormài rüdìde a schìde de culùr 'ntra 'l vért e 'l rós. En sìma al gambì se fùrma 'l fiùr. L'è furmàt de 'n invòlucro cilìndrich e de 'n capulì de culùr zalt bèl vif, de 2÷3 ghèi. El capulì l'è furmàt de fiùr mascc e tubulùs en mès e de fiùr fèmina ligulàcc töt entùren. El fiùr el se sàra de nòt. El fiorés de febrér a bril. El pöl crèser de la pianüra 'nfìna al leèl subalpì, 'nfìna ai 2400 méter.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tussilago farfara l'è stàda discriìda del Linèo e püblicàda 'ndèl Species Plantarum 2: 865. 1753.[1]
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cineraria farfara Bernh.
- Farfara radiata Gilib.
- Tussilago alpestris Hegetschw.
- Tussilago umbertina Borbás[2][3]
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ tropicos.org, http://www.tropicos.org/Name/2701507 .
- ↑ Tussilago farfara en Global Compositae
- ↑ Tussilago farfara en PlantList


text:
Spiez
Spiez a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 12475 abitant.
El cumün de Spiez al se tröva a una altitüden de 607 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Hilterfingen, Krattigen, Oberhofen am Thunersee, Reutigen, Sigriswil, Thun, Wimmis, Zwieselberg.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spiez - Wikivoyage
- Official web page of the municipality Spiez
- Spiez: Map and Photos
- SPIEZ LABORATORY, the Swiss NBC-defence institute
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
1Rü ñu̱xma rü Tupanaxãcügü ya pexü̃ nangechaü̃güxe pixĩgü. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i naxca̱x pedau na naxrüü̃ meã pemaxẽxü̃ rü naxrüü̃ pimexü̃. 2Rü name nixĩ i pegü pengechaü̃gü yema Cristu tüxü̃ na ngechaü̃xü̃rüü̃. Rü nüma rü taxca̱x nügü inaxã rü taxca̱x nayu. Rü yemaãcü Tupanaxü̃ nataãẽxẽẽ yerü yemaãcü tüxü̃ namaxẽxẽẽ. 3Rü ñu̱xma rü Tupanaãrü duü̃xü̃gü pixĩgü. Rü ngẽmaca̱x tama name i naĩ i ngemaã rü e̱xna naĩ ya yatümaã na ipepexü̃. Rü tama name na pexeneãrü ngúchaü̃we perüxĩxü̃ rü e̱xna pegüna penanugüchaü̃xü̃ i ṯacü i ngẽmaxü̃gü. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i nüxü̃ perüxoe i guxü̃ma i ngẽma chixexü̃gü, rü bai i nachiga na pidexagümarexü̃. 4Rü tama name i ṯacü rü ore i ãũãchixü̃xü̃ pixu, rü bai i ṯacü rü ngeãẽxü̃mare pixu, rü bai i texéxü̃ pecugücüraxü̃. Erü ngẽma ore i chixexü̃gü rü taxuwama name. Rü narümemaẽ nixĩ i Tupanana moxẽ pexãgü. 5Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma texé naĩ i ngemaã rü e̱xna naĩ ya yatümaã ipexgu, rü e̱xna tümaxü̃neãrü ngúchaü̃ taxü̱xgu, rü taxucürüwama taxãchica i ngextá tórü Cori ya Cristu rü Tanatü ya Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxucürüwama texé ngẽ́ma taxãchica ega tügüna tananugüchaü̃xgu i ṯacü rü ngẽmaxü̃gü. Erü yíxema ngẽma nacüma tüxü̃́ ngẽxmaxẽ rü düxwa namaã tatupanaã̱x i ngẽma nacüma i chixexü̃. 6¡Rü tama naga pexĩnüẽ ega texé ṯacü rü ore i ngẽãẽmarexü̃maã pexü̃ womüxẽẽchaü̃gu na penaxüxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃gü! Erü ngẽma chixexü̃gügagu nixĩ i Tupana tá poraãcü napoxcuexü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama naga ĩnüẽxü̃. 7Rü ngẽmaca̱x tama name i ngẽma duü̃xü̃gümaã pexãmücügü na pema rü ta tama penaxüxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃gü. 8Rü ü̃pa ga pema rü ẽãnexü̃wa peyexmagü, yerü tama Tupanaxü̃ pecua̱x rü chixri pemaxẽ. Natürü i ñu̱xma na Tupanaxü̃ pecuáxü̃ rü tórü Coriarü duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃, rü ngóonexü̃wa pengẽxmagü. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i duü̃xü̃gü i ngóonexü̃wa ngẽxmagüxü̃rüü̃ meã na pemaxẽxü̃. 9Erü ngẽxguma ngóonexü̃wa ingẽxmagu, rü mexü̃ taxügü, rü nagu taxĩ i ore i aixcüma ixĩxü̃, rü meã tamaxẽ. 10Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i naxca̱x pedau na nagu pexĩxü̃ i ngẽma maxü̃ i tórü Cori namaã taãẽxü̃. 11Rü tama name i pema rü ta penaxü i ngẽma chixexü̃gü i taxuwama mexü̃ i ngẽma togü i duü̃xü̃gü i ẽãnexü̃wa ngẽxmagüxü̃ ügüxü̃. Natürü narümemaẽ nixĩ i penango̱xẽẽ na nachixexü̃ i ngẽma naxügüxü̃. 12Erü ngẽma chixexü̃ i cúãcüma naxügüxü̃ i ngẽma yatügü rü ngexü̃gü, rü woo nachiga idexagümaregu rü wüxi i ãnexü̃chi nixĩ. 13Natürü ngẽxguma ngóonexü̃wa nangẽxmagu i ṯacü rü chixexü̃gü rü meã tá nango̱x na ñuxãcü nachixexü̃. 14Erü guxü̃ma i ṯacü i ngẽxmaxü̃, rü ngẽxguma ngóonexü̃wa nangẽxmagu, rü meãma nango̱x na ñuxãcü yiĩxü̃. Rü ngẽmaca̱x i Tupanaãrü orewa rü ñanagürü: “¡Naḇaixãchi i cuma na cupexü̃! ¡Rü írüda i cuma na icuyarütaxuxü̃! ¡Rü nagu rüxĩnü na ñuxãcü nachixexü̃ i ngẽma curü pecadugü! Rü Cristu tá cuxca̱x nanangóonexẽẽ rü tá cuxü̃ narüngü̃xẽẽ na Tupanaxü̃ cucuáxü̃ca̱x”, ñanagürü i ngẽma orewa. 15Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i pexuãẽgü rü meã pemaxẽ. Rü tama name i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Tupanaãrü orexü̃ cua̱xgüxü̃rüü̃ãcüma na pemaxẽxü̃, natürü penaxwa̱xe na duü̃xü̃gü i meã Tupanaga ĩnüẽxü̃rüü̃ meã na pemaxẽxü̃. 16Rü ñu̱xma na Tupana pexü̃́ yatauxchaãchixẽẽxü̃ rü ¡pepaxaãẽgü na nüxü̃́ pepuracüexü̃ rü penaxüxü̃ i ngẽma nüma nanaxwa̱xexü̃! Erü ñomaü̃cüü i duü̃xü̃gü rü poraãcü chixexü̃ naxügü. 17Rü ñu̱xma na ngẽmaãcü namaxẽxü̃ i togü i duü̃xü̃gü, rü tama name na naxrüü̃ pixĩgüxü̃. Rü tama penaxwa̱xe i duü̃xü̃gü i ngẽãẽmarexü̃rüü̃ pixĩgü. Natürü name nixĩ i Tupanaãrü orewa pengúe na nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x i ṯacü na yiĩxü̃ i tórü Cori pexü̃́ naxwa̱xexü̃ na penaxüxü̃. 18Rü tama name i ṯacü rü axexü̃ i ngúchi̱xáxü̃maã pengãxẽ, erü ngẽma rü chixexü̃ tüxü̃ naxüxẽẽ i ngẽxguma ngẽmaãcü imaxẽgu. Natürü name nixĩ i Tupanaãẽ i Üünexü̃na pegü pexãgü na pewa nangẽxmaxü̃ca̱x rü pemaã inacuáxü̃ca̱x. 19Rü name nixĩ i Tupanaãrü orechigagu rü norü wiyaegügu pegümaã pidexagü rü pegümaã nüxü̃ pixu. Rü name nixĩ i nagúxü̃raü̃xü̃ i norü wiyaegügu pewiyaegü, na ngẽmaãcü guxü̃ne ya perü maxü̃nemaã tórü Corixü̃ picua̱xüü̃güxü̃ca̱x. 20Rü name nixĩ i guxü̃guma tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuégagu moxẽ nüxna pexãgü ya Tanatü ya Tupana naxca̱x i guxü̃ma. 21Rü ñu̱xma na Cristume̱xẽwa pengẽxmagüxü̃, rü name nixĩ i pegüga pexĩnüẽ i wüxichigü, erü Cristuxü̃ pengechaü̃gü rü naga pexĩnüẽ. 22Rü pemax, Pa Ngexü̃güx, rü ngẽma tórü Cori naxwa̱xexü̃rüü̃ rü name nixĩ na petega pexĩnüẽxü̃. 23Erü nüma ya yatü rü nama̱xẽru nixĩ, ngẽxgumarüü̃ ya Cristu na guxü̃ma i yaxõgüxü̃ẽru na yiĩxü̃. Rü nümagü i yaxõgüxü̃ rü Cristuxü̃ne nixĩgü rü nüma ya Cristu nixĩ i norü maxẽxẽẽruü̃ yiĩxü̃. 24Rü ngẽxgumarüü̃ na Cristuga naxĩnüẽxü̃ i ngẽma yaxõgüxü̃, rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngexü̃gü rü name nixĩ na guxü̃guma natega naxĩnüẽxü̃. 25Rü name nixĩ i nama̱xü̃ nangechaü̃ ya yatü, yema Cristu guxãma ga yaxõgüxexü̃ na nangechaü̃xü̃rüü̃. Rü yema na tüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x nixĩ ga nayuxü̃ ga Cristu. 26Rü yemaãcü nanaxü ga Cristu na nügüxü̃́ tüxü̃ yadexechixü̃ca̱x rü tüxü̃ yaxüünexẽẽxü̃ca̱x i guxãma i yixema na yaxõgüxü̃. Rü norü oremaã rü ngẽma dexá i nawa íibaiü̃xü̃maã tüxü̃ nimexẽẽ na aixcüma nape̱xewa imexü̃ca̱x. 27Rü yemaãcü tüxü̃ nimexẽẽ na nügütama tüxü̃ nawéxü̃ca̱x na aixcüma guxü̃wama imexü̃ rü na nataxuxü̃ma i ṯacü i tórü chixexü̃ rü bai i írarüwa i ngẽxguma nape̱xewa ingugügu. Erü tüxü̃ nidexechi na ixüünegüxü̃ca̱x rü guxü̃wama imexü̃ca̱x i nape̱xewa. 28Rü yema Cristu tüxü̃ na ngechaü̃xü̃rüü̃, rü wüxichigü ya yatü rü nanaxwa̱xe na nama̱xü̃ nangechaü̃xü̃ ñoma nügüxü̃nexü̃ na nangechaü̃xü̃rüü̃tama. Rü yíxema tümama̱xü̃ ngechaü̃xẽ rü tügütama nixĩ i tangechaü̃xü̃. 29Erü tataxuma ya texé ya tümaxü̃nechitama aixe, natürü tanaxüwemü rü meãma nüxna tadau ngẽma Cristu guxü̃ma i yaxõgüxü̃na dauxü̃rüü̃. 30Rü guxãma i yixema na yaxõgüxü̃ rü Cristuna taxügü rü ngẽmaãcü naxü̃ne tixĩgü. Rü nüma tüxna nadau. 31Rü ngẽmaca̱x i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü wüxichigü ya yatü rü nanatüna rü naẽna tá nixũgachi na nama̱xmaã inaxã́ũxü̃ca̱x. Rü ngẽma taxre rü wüxi tátama nixĩgü”, ñanagürü i ngẽma ore. 32Rü ngẽma ore i yatüchiga rü nama̱xchiga rü wüxi i ore i aixcüma mexü̃ nixĩ. Natürü ñu̱xma na pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i ngẽma rü Cristuchiga rü yaxõgüxü̃chiga nixĩ i chidexaxü̃. 33Natürü ngẽma ore rü pechiga ta nixĩ. Rü ngẽmaca̱x i wüxichigü i pema i yatügü rü name nixĩ i pema̱xü̃ na pengechaü̃xü̃ ngẽma pegütama na pengechaü̃xü̃rüü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i pema i ngexü̃gü rü penaxwa̱xe i petega pexĩnüẽ.
Copyright
Learn More


text:
Fülereen
Ul fülereen a l'è una furma alutròpica del carbòni; in de la sò versiun püssee cumün, 60 àtum de carbòni sa mètenn insèma in dii trii dimensiun per furmà una strutüra a furma de balèta. Chèla urganizazziun chí la vègn dal vècch anca, asca la strutüra esagunaal, anca una pentagunaal e una utagunaal.
I prupietà del fülereen ann munàn de vèss staa descuveert tütt; a inn staa truaa anca dii ólter materiàj de la sò famèja, anca se püssee cumplicaa ammò, cumè per esémpi ul fülereen a tübu (nanotübi), cun la strutüra de la grafiit sarada sü a furmà un tübètt, duperàda in del caamp dii nanutecnulugii.


text:
Arcidiocesi de Verséi
L' Arcidiocesi de Verséi (Archidiœcesis Vercellensis in Latin) l'è una circuscrisiòn metrupulitana d'la cesa catòlica italiana, e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sèd l'è in d'la cità de Verséi, è el teritòri el g'ha 118 paròchie, divise in 6 vicariàd.
D'la pruìncia eclesiastica i fan part le diocesi de Alesandria, Bièla, Casàl Monferàd e Nuara.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi l'esìt bèle dal prìm sécul, 912, quand el Papa Anastàsio III el g'ha dài al vesch Regemberto el dirìtt da purtà el Pallio. Sulamènt el 17 de lüi 1817 la diocesi l'è stài elevada a Arcidiocesi


text:
Urtijëi
Urtijëi in ladì (tudesch: Sankt Ulrich; italià: Ortisei) l'è ü cümü del Südtirol-Pruinsa de Bulsà e 'l se tróa 'n de la Al Gardéna che l'è öna al dolomìtega de la Ladinia.
Ol paìs l' se tróa a 1.236 méter söl lièl del mar, l'è zó 'n del fónd de la al e l'è metìt tra la rìa a drécia del Gardéna e i pé del Mut Rascesa.
L'è ü paìs türistèch tra i piö 'mportàncc di Dolomiti.
Ol paìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs l'è strècc e lónch in fónt a la al e l'è nasìt sö la Streda Rezia che amò al dé de n'có l'è la stràda principàla 'ndóe gh'è i negòse piö bèi e i türisti i và a spas.
La Streda Rezia la part da la céza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch e pò la pàsa per la piasa Sant Antóne, ol cör del pais, 'ndóe gh'è la ègia céza dedicàda pròpe al Sant Antóne e 'ndóe i ria töte i coriére.
Ach se l' türìsm l'è bazàt sö i albèrgh, i rèsidence e i garnì, ol paìs tra la fì di agn 90 del sécol XX e i prim 10 agn del sécol XXI l'è cresìt pròpe tat e l' s'è slongàt in de la al e l'è salìt sö sö la montàgna sö i còste piö bàse del Rascesa.
Và regordàt però che töte i cà i è fàce a la manéra gardenéza, bàite e cà de montàgna, con tat lègn, bèle decoràde, öna quach pròpe afrescàde e ògne cà 'l gh'à 'l sò nòm, tat che 'l paìs l'à mia perdìt ol sò göst de paìs de montàgna, la fórse perdìt del töt la céra del paìs de montagna d'öna ólta per ciapà chèla de stasiù de sci del dé de 'ncö.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La cèza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch,
- La céza ègia 'n piàsa Sant Antóne,
- Sant Jacob che l'è öna bèla frasiù a 1.400 méter co la sò céza,
- La Cësa di Ladins (che l'è la cà di Ladì) col Museum Gherdëina,
- I straurdinàre belèse natüralìsteghe.
Per scià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urtisèj l'è 'n del comprensòre del Dolomiti Superski che l' gh'à piö de 1000 chilòmeter de piste, la Al Gardéna - Mont Seuc la gh'à 180 km de piste de sci e tra chèste i piö bèle i è la Saslons, 'ndóe la se té la discéza lìbera de Còpa del Mónt, la Dantercèpies e i dò piste del Seceda. Ol Mont Seuc l'è menimà l'ideàl per chèi che i è dré a 'mparà a scià o per chèi che ghe piàs ol sci de fónt.
Montàgne e impiàncc de risalìda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da Urtijëi s'pöl ciapà, de dré a la céza parochiàl, ün öf e pò öna fünivìa che la pórta a i 2.500 méter del Seceda, sia per indà a scià sia per fà di bèle spasezàde d'éstàt.
Öpör s'pöl ciapà la fünicolàr del Rascesa e 'ndà a proà la pista de slitì o fà di bèle spasezàde d'éstàt.
S'pöl pò ciapà l'öf che l' pórta sö l'Mont Seuc che l'è ün altipià sö i 2.000 méter de 'ndóe se èt pròpe bé ol Saslónch, ol Saspiàt e pò 'l Sciliar.
Zét de Urtijëi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Urtijëi gh'è nasìcc:
- ol Luis Trenker, regìsta,
- la Isolde Kostner, campiunèsa de sci,
- La Carolina Kostner, campiunèsa de patinagio,
- ol Giorgio Moroder, sunadùr.


text:
Gurgunzöla (furmai)
El gurgunzöla (in lombard uriental anca: strachitù) l'è un furmài fai dal lat intrégh de vaca, uriginàri d’la pruìncia de Milàn.
Le so zone de prudüsión storìche i en le pruìnce de Milàn, Cum, Pavìa e Nuàra. Quést'ültima l'è diventàda ind el ültim sécul el principàl prudutùr. El furmài l’è nasüd ala fin dal X sécul ind la umònima cità arént a Milàn. El gurgunzöla l'è vüna di variànt dal strachìn: el num uriginàl l'è Strachìn de Gurgunzöla.
Gurgunzöla l'era n'impurtànta tapa de ripòz d'le vache de ritùrn dall'apég estìu. El strachìn de Milàn l'è el Quartiröl, ménter quel de Talég l'è el Talég.
El gurgunzöla l'è un furmài a pasta crüda de culùr biànch pàia, cun venadüre vérd che dipéndun dal prucès de erburinadüra, cun la furmasión d'le müfe (Penicillium glaucum).
Incö el furmài l'è ricunusüd dala Cumünità Européa e registràd néla lista di prudùt DOP cun Reg. Cee n° 1107/96.
La furma, dal pez de 12 chilo circa, la gh’ha sü tüte le face el marchi de urìgin e la végn cuèrta da föi de alümìni che i gh’han stampàd el cuntraségn caraterìstich d'la denuminasión prutegìda "Gorgonzola".
Cuntegnüü
Zone de prudusión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incö el gurgunzöla l'è fai in dü región dal nord Itàlia, e püsè precizamént ind'le pruìnce de Berghem, Brésa, Bièla, Cum, Cremùna, Cüni, Lech, Lod, Milàn, Nuàra, Pavìa, Varéz, Verbània, Vercèi e in qual cumün d'la pruìncia de Lisàndria.
Tipulugìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghe n’è de dü principài laurasión:
- Duls, che’l se prezénta cremùz e morbid cun savùr legermént picànt.
- Picànt, cun un savùr püsè decìz e fort e cun la pasta püsè düra ma friàbil.
Laurasión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è fai cun lat pasturizàd che’l végn dai stal vizìne ala zona de urìgin cun la giùnta de fermént de lat e müfe selesiunàde che ghe dan le venadüre tìpiche. El prucès de pasturizasión l'è fai par fa calà el nümor de batér e’l végn fai a 'na temperadüra de 72° Celsius par 22 scund.
La stagiunadüra la düra almén 2 méz par quél duls e püsè de 3 méz par quél picànt.
Cüzìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cüzìna el va 'cumpagnàd cun del vin rus, rubüst e curpùz, ma el pöd anca es abinàd cun un vin morbid biànch o ruzàd. Il picànt el va bén anca cun un vin da desèrt o licurùz cume el Marsàla vérgin o’l Porto.
'Na clàsica asuciasión, cunsümàda specialmént ind la pruìncia de Berghem, l'è pulénta e gurgunzöla.
Par cunservàl, l'è abastànsa levà la crusta e incartà la féta in föi de alümìni da mét ind el frigo. Par punservà grand quantità, el va taiàd a féte e incartàd sémpor in föi de alümìni par és cungelàd e scungelàd di volta in volta, quànd necesàri. El furmài scungelàd el va cunsümàd in poch témp.
Valùr de nütrisión (médi par 100 gram)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Energìa 330 Kcal/KJ 1375
- Pruteìn 19 gram
- Gras 26 gram
- Fosfor 360 gram
- Calcio 420 gram
- Vitamìn A, B1, B2, B6, B12, Pp.


text:
Pachet de Ütonumía
El "Südtirol-Paket" (Pachet de l'Ütonumía Südtirulesa) l'è un palpee che'l se crüzia di cundiziun trataa intra l'Italia e l'Austria inscí de definì 'l Statüt de Ütunumia de'l Südtirol. A l'è anca cugnussüü cunt 'l num de Palpee Gruber-De Gasperi ciuè i düü pulitegh che l'han firmaa (El De Gasperi l'eva 'l prim minister talian e 'l Gruber l'eva 'l minister di esteri austriegh).
Despö la segunda guera mundiala, quij che la guera l'han vengiüda (Rüss, Meregan, Ingles e Franzes - ma suratüt i Meregan) han scerníi de lassà 'l Südtirol a l'Italia, anca se però saeven ben ch'i driss di Südtirules de maderlengua tudesca sarien duüü vess respeciaa e i tort di fascista talian scancelaa.


text:
Basse-Normandie
La Basa Normandia (nòm uficiàl en fransés: Région Basse-Normandie ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,443,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 31,582 km², per 'na densità de 81 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Basa Normandia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Calvados, Mànica, Orne che i ragrùpa 11 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1,812 cümü. La capital de la regiù l'è Caen.


text:
Rubēra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rubēra (Rubiera in italiân) L’é un cmûn ed 14.507 abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz. A's câta insém a la via Emélia, coleghê cun Rèz da un servési ed curêra e cun la stasiòun feroviâria insém a la lénia Milân-Bològna.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j-urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm in urégin l’êra Corte de Herberia, e al pré deṣgnîr dal cêltich er-beria («in mèz a la pianûra»), mèinter al Musèo lapidâri ed Mòdna a’s stîn da cât ‘na lapìde dal 259 d.C., ch' la cûnta ‘d la fabricasiòun ‘d un pûnt ed prêda insém al Sècia per cûnt ed j-imperadōr rumân Gallieno e Valeriano, dôp che còl préma, fât in lègn, l’îva ciapê fôgh. Al prémi nutési ed l’ època stôrica a s' arfân al 915, quând l’êra al fèdev di Supponidi, dôp l’è pasêda a i Obertenghi. Ind l’êlt Medioêv al cèinter al pêrd impurtânsa a favōr ‘d la campâgna lé d’atōrna, e l’é prôpia in sté ucasiòun che a cumîncen a gnîr só dal cà, in dōve préma an gh’n’êren mìa, dintōren a la pēv di Sânt Faustèin e Giovita, ch'la s’ arfà al 980.
Al medioēvo[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al XII sècol, atravêrs l’intervèint dal cmûn ed Rèz, al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal Sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via Emélia, al mócia incòra impurtânsa. A’s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm “Herberia”, difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum. Prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter, che al s’impés ed gînta ch’la gh’va a stêr e ch’la desvîn ânca dal zôni cunfinânti, la finirà pr’ èser la carateréstica ed ‘na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp: al batâli tra i mudnèis e j-arzân ind al 1200; i scûnter tr’ al pêrti arzâni del sècol dôp; al batâli tr’ al XV e XVIII sècol tra j-esêrcit ed divêrsa râsa. Gh’è d’ arcurdêr che a Rubēra ind al mâg 1409, in ‘na batâlia cûnter i Visconti, l’è stèe masê Ottobono Terzi, l’ûltem sgnōr ed Rèz. Per circa dû sècol Rubēra l’é stêda fèdev di Buiêrd (‘d l’ istèsa râsa di Bianchi ed Lunigiana) che ind al 1423 da j-Estèinsi în stê «convînt» a baratêr sté fèdev cun Scandiân. Dal 1512 al 1523 Rubēra l’è stêda cunquistêda da l’esêrcit dal Pêpa che al l’à dêda in fêdev ai Pio ed Chèrp: a l’artōren ‘d j- Este, la catòm fèdev ‘d la faméja Sacrati uriginâria ed Fusignano (RA) e fedelésima dal Dòca; la rôca l’è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch’ al tulîva l’âcva dal Tresnêr. L’è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi pió pèisi, e lé stê a Rubēra (alōra l’êra sòt a Mòdna) che s’é riunî al Tribunêl Statâri che l’à giudichê e la cumpî, al 16 otòber 1822, la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr Don Giuseppe Andreoli.
Dôp l'unitê d'Itâlia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fâta l’unitê d’Itâlia, Rubēra l’à més via la só carateréstica militêra trând zó al mûri che circundêven al bōregh, mèinter al Fôrt ind al 1873 al pâsa dal Stêt ai privê arnunsiând al só rōl ed perṣòun da paûra pr’ al tremèndi cundisiòun ed véta che gnîva tgnû chi gh’è stêva. A chi tèimp l’é i rubierèiṣ al ciamêven «Sâs» prôperia perché dirochê e bandunê. Ind al 1922, per drisêr la via Emélia, é stê butê zò la pêrta centrêla; al rêst a gh’è stê fât d’j-apartamèint. La stòria modêrna ed Rubēra la cumbîna cun la spînta che tót al comprensôri industriêl ‘d la zôna l’à avû. La zôna comunêl l’é tóta in pianûra e còst l’à permés al sparpagnamèint masés sia dal coltivasiòun agriécoli che ‘d l’ attivitê industriêla ed vâri genér. Al recupêr fât da pôch ed dimòndi palâs stòrich dal cèinter l’à fât turnêr in pusès di rubierèis i pôst ed grând nômina de stòria sitadèina.
La Cōrt Ospitêla ed Rubēra.[modifica | mudéfica la surzéia]
Es trâta d’un gróp ed fabrichêt gnû só per la fermêda e per l’arsôr di viandânt e pelegrèin, atâch a la traversêda dal Sècia, lòung la via Emélia e lòung a cl'êter âs stradêl che, paralêl al côrs d'âcva, al purtêva, atravêrs i pâs muntanêr, a Lóca e a Ròma. Un prém ospedêl per pelegrèin, mandê avânti da ‘na comunitê ed benedetèin, al gh’êra bèle ind al 1179 a l’ ardôs dal cèinter abitèe mó ind al 1523, in ocasiòun ‘d la costrusiòun di bastiòun difensîv, l’è stê butê zó. La faméja nôbila di Sacrati la badê a la ricostrusiòun a l’albaṣèin dal paèis. L'uspési al dêva l'ospitalitê ed ‘na nôt e un sōl pâst ai pellegrèin e a i viandânt. Ind la cēṣa a gh’è incòra dimòndi pêrt dal pitûri a frèsch uriginêli dal Garofalo. J-ambijnt adât a l'ativitê ed l'uspèsi, refetôri e durmitôri, în més dintōren a ‘l lêregh curtîl centrêl cun la purtghâia a cruṣêra sostgnû da 36 clōni. Al gróp ed fabrichêt monumentêl l’é adèsa pôst d’ importânti associasiòun culturêli: La Cōrt Ospitêla,[1] cèinter ed produsiòun, promosiòun, stòdi, e documentasiòun teatrêla;al Pêrch Fluviêl dal Fiòm Sècia,[2] nèe per la gestiòun e la riqualificasiòun ‘d la zôna interesêda dal câsi d’ espansiòun del Sècia lè atâch, cun al musèo dal fiòm e l'acvuâri; Lénia ed Cunfîn,[3] prugèt culturêl ed rilevasiòun fotogrâfica ‘d la zôna.
Sitèe imparentêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
- Neulingen – Germâgna, dal 1991
- Györújbarát – Ungheria, dal 2005
Curiositèe[modifica | mudéfica la surzéia]
Al comûn al vîn numinê ind al tètol ed ‘na cansòun sōl sunêda ed Luciano Ligabue: Rane a Rubiera blues, da l'âlbum Buon compleanno Elvis.
Rubēra l’è al comûn in dō al stà ed cà al campiòun européo ed olímpich ed maratòuna Stefano Baldini.
Êter sît[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Vèder al sît ed la La Cōrt Ospitêla
- ↑ Vèder al sît dal Pêrch Fluviêl dal Sècia
- ↑ Vèder al sît ed la Lénia ed Cunfîn
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Orianna Baracchi, Francesco Milani - L'Ospitale di Rubiera : i Sacrati : carità, storia e arte. - Modena : Artioli, 198
- Mario Degani - Gli antichi ponti di Rubiera sul fiume Secchia - Modena : Aedes Muratoriana, 1970
- Dino Pampari - La sentenza del tribunale statario di Rubiera e la relazione di Antonio Panizzi (1822-1823) - [S.l.] : [s.n.], 1974.
- Giancarlo Ambrosetti, Roberto Macellari, Luigi Malnati - Rubiera : principi etruschi in Val di Secchia. - Reggio Emilia : [s.n.], 1989
- Luciano Patroncini - I pozzi preromani di Rubiera - Reggio Emilia : Age Editrice, 1978.
- Rubiera: Guida commerciale , culturale , turistica - Reggio Emilia : Noana, 1985
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Castell de Brianza
Castell (nom ufizial in italian Castello di Brianza) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch che 'l cunta 2 594 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 721 ab./km². El paes l'è nassuu in del 1928 de l'union de alter trii vegg comun, var a dì Brianzoeula, Caravee e Cologna.
El comun el gh'ha vari frazion, cioè Brianzoeula, Cologna, Bevera, Caravee, Boffalora, Prestabbi, Cassinett, Villagg e Moiacchina.
L'è tacaa ai comun de Barzagh, Crimela, Dulzàgh, Rovagnaa, Santa Maria, Sirtol.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castell de Brianza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Messich
El Messich a l'é un paes del America setentriunal.
El cunfina cunt i Stat Ünì a nord, cun l'Ucean Pacifich a ovest, cun l'Ucean Atlantich (Gulf del Messich) a est, cunt el Guatemala e'l Belize a süd.
La capital a l'é Cità del Messich.
El gh'ha una süperfiss de 1.972.550 km² e una pupulaziun de quas 110 milion d'abitant.
Urganizaziun pulitiga e aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Messich a l'é un stat federal de 31 stat e un distret federal che'l gh'ha dent la capital e che'l cumanda el guern central.
El president a l'é el Enrique Peña Nieto (del 2010).


text:
1Rü yemawena nüxü̃ chadau na nayexwacaxü̃xü̃ ga ñoma ga naãne rü guxü̃ma ga ṯacü ga daxũwa yexmagüxü̃. Yerü yema nüxĩra yexmagüxü̃ rü marü nangupetü, rü yema taxü̃ ga taxtü rü marü nataxuma. 2Rü nüxü̃ chadau ga guma ĩãne ga mexü̃ne ga Yerucharéü̃ ga yexwacaxü̃ne ga daxũguxü̃ ga naãnewa Tupanaxü̃tawa írüxĩxü̃ne ga guxü̃wama mexẽchine ñoma wüxi i pacü i ngẽxguma iyangĩxgu rü ngĩteca̱x ngĩgü mexẽẽ̱xcürüü̃ ixĩxü̃ne. 3Rü nüxü̃ chaxĩnü ga wüxi ga naga ga yema tochicaxü̃wa inaxũxü̃ ga tagaãcü ñaxü̃: “Tupana rü duü̃xü̃gütanüwa namaxü̃ i ñu̱xmax. Rü natanüwa tá namaxẽcha. Rü nümagü rü norü duü̃xü̃gü tá nixĩgü. Rü nüma ya Tupana rü natanüwa tá nangẽxmaẽcha, na guxü̃guma norü Tupana yiĩxü̃ca̱x. 4Rü nüma tá ínanapi i naxgüü̃ẽtü i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü. Rü marü tãũtáma texé tayu, rü texé tümaãrü ngechaü̃maã taxaxu, rü texé ngúxü̃ tingegü. Erü guxü̃ma i ngẽma ngúxü̃ rü marü inayarüxo”, ñanagürü. 5Rü guma yema tochicaxü̃wa rütocü rü ñanagürü: “Dücax, choma rü chanangexwacaxü̃xẽẽ i guxü̃ma i ṯacü i ngẽxmaxü̃”, ñanagürü. Rü ñu̱xũchi ñanagürü ta: “¡Naxümatü i ñaã ore! Erü ñaã ore rü aixcüma nixĩ, rü ñaã nixĩ i ore i mexü̃ na yaxõxü̃”, ñanagürü. 6Rü yemawena rü ñanagürü choxü̃: “Ñu̱xma rü marü ningu i guxü̃ma. Rü chowa nixĩ ga inaxügüxü̃ ga guxü̃ma, rü nataxuma i ṯacü i chorü yexera ngẽxmaẽchaxü̃. Rü yíxema iṯawaxe, rü choma rü tá nangetanüãcüma tüxü̃ chaxaxẽẽmare nawa i ngẽma dexá i maxẽẽruü̃. 7Rü yíxema nüxü̃ rüporamaẽgüxe i chixexü̃, rü tá tanayauxgü i guxü̃ma i ngẽma mexü̃gü i nüxü̃ chixuxü̃. Rü choma rü tá tümaãrü Tupana chixĩ, rü tüma i chauxacügü. 8Natürü ngẽma muü̃ẽxü̃ i nüxü̃ rüxoexü̃ na chowe naxĩxü̃, rü nawa tá nawoü̃ ya yima naxtaa ya üxümaã iy̱aurachiüne ya azufremaã ixaxü̃ne. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngẽma tama yaxõgüxü̃, rü ngẽma chixexü̃ ügüxü̃, rü ngẽma máẽtagüxü̃, rü ngẽma naĩ i ngemaã ipexü̃, rü ngẽma iyuüxü̃ rü ngṍxwa̱xegüxü̃, rü ngẽma tupananetachicüna̱xãxü̃ icua̱xüü̃güxü̃, rü ngẽma idorata̱a̱xgüxü̃, rü nawa tá nawoü̃ ya yima naxtaa ya üxümaã iy̱aurachiüne ya azufremaã ixaxü̃ne. Rü ngẽma nixĩ i poxcu i taguma iyacuáxü̃ i nüxü̃ ínaṉg̱uxẽẽxü̃ i ngẽma tama yaxõgüãcüma yuexü̃”, ñanagürü. 9Rü yema 7 ga orearü ngeruü̃gü ga nüxü̃́ yexmagüxü̃ ga 7 ga tazagü ga yema 7 ga poxcuruü̃maã ixããcuxü̃, rü yematanüwa rü wüxi ga orearü ngeruü̃ rü chauxca̱x nixũ, rü ñanagürü choxü̃: “¡Nuã naxũ! Rü tá cuxü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ i ngẽma yaxõgüxü̃ i ñoma nama̱xrüü̃ tá ixĩgüxü̃ ya yima Tupana Nane ga pecaduarü ütanüca̱x yucü”, ñanagürü. 10Rü yexguma yemaãcü Tupanaãẽ i Üünexü̃ choxü̃ ngo̱xetüxẽẽgu, rü yema orearü ngeruü̃ rü wüxi ga ma̱xpǘne ga taxü̃newa choxü̃ naga. Rü choxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ ga guma ĩãne ya üünene ga Yerucharéü̃ ga daxũguxü̃ ga naãnewa Tupanaxü̃tawa írüxĩxü̃ne. 11Rü guma ĩãne rü Tupanaãrü y̱auracüüxü̃maã nangóone. Rü yema norü y̱auracüüxü̃ ga guma ĩãne rü ñoma wüxi ya nuta ya mexẽchicürüü̃ nixĩ. Rü ñoma nuta ya yasperüü̃ nixĩ na yachipetüxü̃. 12Rü guma ĩãne rü guxü̃wama ínapoxegu. Rü nataxüchi rü namáchanexü̃chi ga yema norü poxeguxü̃. Rü yema norü poxeguxü̃ rü nüxü̃́ nayexma ga 12 ga norü ĩã̱x. Rü wüxichigü ga yema ĩã̱xwa nayexma ga wüxi ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃. Rü wüxichigü ga yema ĩã̱xwa nango̱xéga ga wüxichigü ga yema 12 ga Acobu nane ga Yudíugü nawa ne ĩxü̃. 13Rü tomaẽ̱xpü̱x ga norü ĩã̱x rü nape̱xewaama nayexma, rü yema to ga tomaẽ̱xpü̱x rü norü ṯoxwecüwawa nayexma, rü yema to ga tomaẽ̱xpü̱x rü norü tügünecüwawa nayexma, rü yema to ga tomaẽ̱xpü̱x rü naweama nayexma. 14Rü guma ĩãneãrü poxeguxü̃, rü 12 ga nuta ga taxüchicüétüwa inaxügü. Rü wüxichigü ga guma nutagüwa nango̱xéga ga wüxichigü ga norü ngúexü̃gü ga guma Tupana Nane ga pecaduarü ütanüca̱x yucü. 15Rü yema orearü ngeruü̃ ga chomaã idexaxü̃, rü nüxü̃́ nayexma ga wüxi ga norü ngugüxü̃ ga uirumena̱xãnaxca̱x na yemamaã nangugüãxü̃ca̱x ga guma ĩãne, rü norü ĩã̱xgü, rü norü poxeguxü̃gü. 16Rü guma ĩãne rü nawüxigumare ga guxü̃cüwawa. Rü norü ma̱x rü nawüxigumare namaã ga norü tatachinü. Rü yema orearü ngeruü̃ rü yema uirumena̱xãmaã nanangugü ga guma ĩãne. Rü 2,200 kilómetru nixĩ ga norü ma̱x. Rü yexgumarüü̃ ta 2,200 kilómetru nixĩ ga norü tatachinü. Rü 2,200 kilómetru ta nixĩ ga norü máchane. 17Rü yemawena rü inanangu ga yema norü poxeguxü̃ ga guma ĩãne. Rü 65 metru nixĩ ga norü máchane. Rü yemaãcü duü̃xü̃güarü ngugüxü̃maã nanangugü. 18Rü yema norü poxeguxü̃ ga guma ĩãne, rü nuta ga mexẽchicü ga yaspenaxca̱x nixĩ. Rü nümatama ga guma ĩãne rü uirunaxca̱x nixĩ. Rü ñoma woruarüü̃ niy̱auracüü. 19Rü guma nutagü ga itacü ga norü poxeguxü̃para ixĩgücü, rü nagúxü̃raü̃cü ga nuta ga imexẽchicümaã nanga̱xãẽ. Rü guma nüxĩraü̃cü ga napara rü nuta ga yaspemaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü taxre ga napara rü nuta ga safirumaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü tomaẽ̱xpü̱x ga napara rü nuta ga ágatamaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü ãgümücü ga napara rü nuta ga esmerádamaã nanga̱xãẽ. 20Rü guma norü wüxime̱ẽ̱xpü̱x ga napara rü nuta ga onichemaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 6 ga napara rü nuta ga cornalínamaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 7 ga napara rü nuta ga crisólitumaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 8 ga napara rü nuta ga berilumaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 9 ga napara rü nuta ga topásiumaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 10 ga napara rü nuta ga crisoprásamaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 11 ga napara rü nuta ga yachĩtumaã nanga̱xãẽ. Rü guma norü 12 ga napara rü nuta ga amatístamaã nanga̱xãẽ . 21Rü yema 12 ga norü ĩã̱x ga guma ĩãneãrü poxeguxü̃ rü perlanaxca̱x nixĩ. Rü wüxichigü ga yema ĩã̱x rü wüxitama ga perla nixĩ. Rü yema norü caye ga guma ĩãneãrü ngãxü̃wa dapetüxü̃, rü uiruxicanaxca̱x nixĩ. Rü ñoma woruarüü̃ niy̱auracüü. 22Rü guma ĩãnewa rü taxúnema ga ngutaque̱xepataxü̃ ga ngextá Tupanaxü̃ nawa yacua̱xüü̃günexü̃ chadau, yerü nümatama ga Tupana ya poracü rü Nane ga pecaduarü ütanüca̱x yucü rü yéma nayexma na duü̃xü̃gü nüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃ca̱x. 23Rü yima ĩãne rü taxuca̱xma üa̱xcü rü tauemacü nüxü̃ nabaxi, erü Tupanaãrü ngóonexü̃tama nixĩ i nangóonexẽẽxü̃. Rü yima Tupana Nane ga pecaduarü ütanüca̱x yucü nixĩ ya norü omü ixĩcü. 24Rü ngẽma Tupanaãrü ngóonexü̃ i yima ĩãnexü̃ ngóonexẽẽxü̃ tá nixĩ i nangóonexẽẽxü̃ naxca̱x i guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü. Rü ngẽ́ma tá nangugü i guxü̃ma i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügü i yaxõgüxü̃ rü tá Tupanana nayana i norü mexü̃gü. 25Rü norü ĩã̱xgü rü tagutáma narüwãxtagü erü ngẽ́ma rü guxü̃guma nangune rü taguma nachüta. 26Rü ngẽ́ma tá nanana i guxü̃ma i ñoma i naãneãrü mexü̃gü. 27Natürü tagutáma ngẽxma naxücu i ṯacü i Tupanape̱xewa chixexü̃, rü bai ya texé ya chixexü̃ ǘxe rü e̱xna idorata̱xáxe. Rü yíxema Tupana Nane ga pecaduarü ütanüca̱x yucüarü poperawa ngo̱xégagüxexicatátama tixĩgü ya ngẽxma chocuxe.
Copyright
Learn More


text:
Turchî
Artéccol in dialatt bulgnais
La Turchî (denuminaziån uficièl: Repóbblica d'l Turchî, in tûrc: Türkiye Cumhuriyeti, in IPA [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]) - in tûrc ciamè pò Türkiye l'è un pajais ddal Mèdi Orient, int'al Asia.
La cunfénna a såura ed sîra cun la Bulgarî e cun la Grécia, a maténna cun la Geòrgia, cun la Armènia, cun al Azerbaigiàn e cun l'Iraq, e 'd såtta cun la Sirî. Äl só sîra i én mujè dal Mèr naigher, äl sa maténna dal Mèr egèe e 'd såtta dal Mèr meditèranî.
La Turchî l'è 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l'è Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Abdullah Gül (elèt dal 2007).
La capitèl d'la Turchî l'è Ankara. La langua uficièl del pajais l'è el tûrc.
Gallery[modifica | mudéfica la surzéia]
-
-
Anitkabir.HB.jpg
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
Fouad Twal
Fouad Twal, in Arab فؤاد طوال, (Màdaba, 25 de genár 1940) l'è un Arcivèsc católic giurdàn, püse precisament el Patriarca Latìn de Gerüsalem.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüs a Màdaba, in Giurdania, el 25 de genár 1940, l'é diventàd prét in del 1966, e l'ha fài la carriera diplumatica in Honduras, Germania e Perù, fin al 1992. L'é stài anca Retùr del Seminari de Beit Jala, in Palestina.
La Tünisia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 22 de lüi 1992 l'é stai cunsacràd Prelàt de Tünis. In del 1995 Tünis l'é diventàda Diocesi, e Mons. Twal l'è stài el prim Arab a diventà Vesc d'un paés del Nord-Africa. El 30 utùber 2005 el céd el pasturàl al nöu Vesc Marùn Lahham, perché lü l?è stai numinàd Arcivesc aüsiliari de Gerusalem.
La Palestina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del màrs 2006 el diventa president de la Üniversità de Betlem. El 19 de màrs 2008 l'è diventàd el nöu Patriarca d'i Latin de Gerüsalem.
Mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mótt del Patriarca Fouad l'é, in Latin: Cor unum, che in Lumbard vör dì: Un sùl cör.


text:
Pilsner
Pilsner, Pilsener, Pilsen o abreviàt en Pils l'è 'n stil de bìra lager (cioè a bàsa fermentasiù) elaboràt en urìgin endèla cità de Plzeň (en tudèsch Pilsen) endèla part ucidentàla de la Repüblica Ceca.
L'è fabricàda co malt che vé la Moravia de tipo ciamàt apò a chèl "pilsen", àiva de dürèsa bàsa e sura de töt co fiùr de luertìs cultiàt de le bànde de la cità de Žatec (Saaz en tudèsch). La fermentasiù l'è fàda conden leàt che laùra a bàsa temperadüra (leàt a bàsa fermentasiù).
La bìra elaboràda segont el stil pilsen la g'ha 'n culùr ciar, en amàr médio-bas ma 'n profùmo bèl nèt de luertìs. El gràdo alcòlich l'è de sòlet entrà i 3 e i 5% en volüm.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El procès de elaborasiù de tipo Pilsner l'è stat ideàt del màster birér todèsch Josef Groll e mitìt en òpera per la prìma ólta ai 5 de utùer del 1842 endèl Bürgerlichen Brauhaus (che öl dì presapóch "birerìa cumünala"), a Plzeň (en todèsch Pilsen), en Boémia.
Chèsto tìpo de bìra el deènta sübit giü dei preferìcc 'ntra la zét, tat che 'ndèl 1859, la Bürgerlichen Brauhaus la pènsa de depozità 'l nòm todèsch Pilsner (che öl dì "de Pilsen"), come màrchio de urìgin.
Chèsto procès nöf de elaborasiù de la bìra el permèt de fà 'na bìra bèla ciàra e trasparènta, quan che 'nvéce le conoscènse de chèl tép là le pirmitìa de fà bìre piötòst scüre de culùr e trübie per vìa del leàt che restàa 'n sospensiù 'ndèle butìglie o 'ndèle bócc.
La difarensa, in sghej, cuma se dis, intra la Pilsner e e ij olter Lager (ciuè ij olter bir de media densitaa, a bassa fermentassiun e "invegiaa" di düü ai ses mis in lögh bej fregg - ciuè cunt temperadür arent ai 0 grad), l'è che la Pilsner l'è fada cunt giota moltada in d'una manera dulsa, tipega de la Buhemia, che la ghe da un culur ciar e net e un saur bel s'cet, e cunt un nümer ben püssee volt de laurtìs che 'l ghe da un bouquet e un saur pütost agher.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Al Wolfgang Amadeus Mozart, ch'al s ciamèva p'r intēr Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, (Selśbùrg, 27 de śnêr 1756 - Vièna, 6 'd disèmber 1791), 'l è stê ùn di piò famóś cumpusidōr e sunadōr edla stòria dla mùśica, austrìec, mìster dal Clasicìśum.
Biugrafìa
Al Mośart (ciamê dai amìg "Wolfi" e anca "Wolferl") 'l era nê a Selśbùrg da 'l Leopôld e da l'Anna Maria Pertl. Al pèder Leopôld 'l era 'n viulinìsta cgnusû e anca 'n cumpuśidōr a 'l dipendèinsi dl Arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian.
Al śóven Mośart al feva vèd'r al só grand talèint per la mùśica infin da cìc: 'l imparèva a sunèr al sèmbel e pò 'l viulèin a trī o quàt'r an, tulènd 'l eśèimpi da 'l pèder e anca da la surèla più granda, la Maria Anna, sunadóra anca lē; al cumpunìva un minuèt e 'n pês per più strumèint a sē an, e al gh'ìva cla capasitê 'd arcgnùs'r el noti da per lōr che, in dal camp muśichêl, a s ciàma "avér-eg 'l urèć asolû".
Col vèder che 'l fiōl 'l era acsè geniêl, al pèder Leopôld 'l al purtèva acsè cichîn da 'l Prìnsip Eletōr edla Bavéra Masimiliàṅ III per fèr-'gh-el scultèr a sunèr; soquànt mēś più têrd, al putèin al vgnìva preśentê a Vièna a l' Imperadóra Marìa Teréśa 'd Àvstria. Vers al 1763, al pèder al s tōś dal tèimp lìber dai só impègn ed lavōr p'r andèr, insèm a la famìja, a fer cgnùs'r e scultèr sunèr al ragasōl in di salôt più aristocràtic edl' Evròpa 'd cal tèimp lè, c'm'a Mòneg, Avgùsta, Stuchèrda, Mannheim, Magònśa, Francfòrt, Brusèl e Parì, pò Londra, L'Aja, Àmsterdam, Parì, Liòun e la Svìsra. In cal perìod ed viâś chè, al ragasōl Mòśart al cgnùs al Johann Schobert a Parì, e 'l Johann Christian Bach, fiōl dal Johann Sebastian Bach, a Londra: la só imaginasiòun e 'l interèsi p'r al camp muśichêl al crès dimòndi e 'l gh'la chèva anc ed cumpòner el primi sinfunìi, el numer 17 e 19 dal Catàlog Köchel, dop che dal sunèdi per sèmbel. Turnê a cà dop trī an ed viàś per l' Evròpa, al ragâs al s mèt a studièr cun più chelma e 'l cumpòun dagli ètri ōvri, c'ma Die Schuldigkeit des ersten Gebotes ('L ôblig dal prìm cumandamèint) dal 1767, l'ōvra Apollo et Hyacinthus (1767) e dagli ètri.
In dal 1768 al Mośart al vin in Itàglia indû al s fà cgnùser in del só grandi capasitê muśichèli, mèinter ch'al va avànti a scrìver dimòndi cumpuśisiòun. In dal 1772, mort 'l arsivèschev ed Selśbùrg Anton von Firmian, i Mośart pèd'r e fiōl i armàgnen a 'l dipendèinsi anca dal nōv arsivèscov Colloredo, mo al Wolfgang al gh' à d'adatèr i só scrìt muśichêl a 'l cambiamèint ed gust dal nōv prelê e anc'al sufrìs 'd ann èser mìa tgnû in cla cunsiderasiòun ch'al vrèv. Un viàś a Mannhaim e a Parì dal 1777 'l al persuêd che per lò a nn'è mia incòri al mumèint 'd avér-eg dal sucês fóra ed cà, e anc'al pèder, che incòri al ghe stà drē, 'l al cucia a turnèr a lavurèr p'r al vèscuv ed Selśburg per soquànt tèimp. In dal 1781 però al Mośart al ne gh'la chèva piò ed reśìster e al s tóś fóra da 'l dipendèinsi dal Colloredo cun 'l andèr a Vièna. Là, in dl an dôp, al tōś per mujér la Costànsa Weber.
In dal 1786 al Mośart al cumpòun Le nozze di Figaro, da la cumédia dal Bomarscé e librèt edl abê itagliàn Lorenzo da Ponte. La rapreśentasiòun in di teàter dal Nósi, prìma a Vièna e pò a Prèga, la gh'dà dimòndi sucês e però anc na quèlc invìdia da chi èter muśicìsta.
Elèinc dal só ōvri
Mùśica da Céśa
18 Mèsi:
- 1768/69 – Waisenhausmesse (KV 139)
- 1776 – Spatzenmesse (KV 220)
- 1776 – Missa in C-Dur (KV 257) Credo
- 1776 – Missa in C-Dur (Orgelsolo-Messe) (KV 259)
- 1779 – Krönungsmesse (KV 317)
- 1782 – Große Messe in c-Moll (KV 427/414a)
- 1766/67 – Oratorium Die Schuldigkeit des ersten Gebots (KV 35)
- 1771 – Oratorium La Betulia liberata (KV 118)
- 1791 – Ave verum corpus (KV 618)
- 1791 – Requiem d-Moll (KV 626)
- Motetten für Sopran und Orchester, darunter
- 1773 – Exsultate, jubilate (KV 165)
- Kantaten
- 2 Vespern
- 4 Litaneien
Èter progêt
- Wikisource contiene opere originali di o su Wolfgang Amadeus Mozart
- Wikiquote contiene citazioni di o su Wolfgang Amadeus Mozart
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Wolfgang Amadeus Mozart
Colegamèint estèren
- (EN) Al Catàlog temàtic dal Mośart tolt da la British Library
- (EN) El lettri dal Mośart


text:
Bargaja
Bargaja o anca Bragaja[1] (nom ufizial in Italian: Bregaglia, nom ufizial in Tudesch: Bergell, nom ufizial in Rumanc: Bergiaglia) a l'è un cumün sgüisser del distret del Malögia, in del Cantun Grisun. El gh'ha pü u manch 1583 abitant e una süperfis de 251.45 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1.015 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Bargaja l'è staa creaa 'l 1 de Sgenee del 2010 de la füsiun di cumün de la Val Bargaja, ciuè: Visavran, Stampa, Bond, Söj e Castascegna. El so teritori l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivi, Gesa (IT-SO), Nuvaa (IT-SO), Sils im Engadin/Segl, Val Masen (IT-SO), Piür (IT-SO) e Vila de Ciavena (IT-SO).
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Bregaglia su PortaleBregaglia.ch
- (IT) 5 milion per el növ Cumün de Bargaja in sul sit de la RSI


text:
Carro (SP)
Carro (en lìgure: O Cäro) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 565 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 33,6 km² e 'na densità de popolasiù de 17 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carrodano, Castiglione Chiavarese (GE), Deiva Marina, Maissana, Sesta Godano, Varese Ligure.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carro (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/Carro (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1Rü ñu̱xma na Tupanaãrü ngü̃xẽẽruü̃ tixĩgüxü̃, rü pexü̃ taca̱a̱xü̃ na tama nüxü̃ pexoexü̃ca̱x ga yema pemaã na namecümaxü̃ ga yexguma nayu̱xgu ga Nane. 2Erü Tupana rü norü ore i ümatüxü̃wa, rü ñanagürü: “Rü yema ngunexü̃ ga nagu namexü̃gu na choxü̃ peyaxuxü̃, rü yexguma nixĩ ga pexü̃ chaxĩnüxü̃. Rü yexguma pexna chanaxuãxü̃gu ga maxü̃ i taguma gúxü̃, rü yexguma nixĩ ga pexü̃ charüngü̃xẽẽxü̃”, ñanagürü. Rü ñu̱xma nixĩ i ngẽma ngunexü̃ i nagu namexü̃ na Tupanaxü̃ peyaxuxü̃, rü ñu̱xma nixĩ i ngẽma ngunexü̃ i pexna naxuaxü̃ãxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. 3Rü toma rü guxü̃guma naxca̱x tadau na guxãpe̱xewa meã tamaxẽxü̃ na taxuca̱xma texé chixri torü puracüchiga idexaxü̃ca̱x. 4Rü guxü̃wama duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ tadauxẽẽchaü̃ na aixcüma Tupanaãrü duü̃xü̃gü tixĩgüxü̃. Rü ngẽmaca̱x yaxna namaã taxĩnüẽ i ngẽxguma woo ngúxü̃ toxü̃ ngupetügu, rü e̱xna ṯacü toxü̃́ tau̱xgu, rü e̱xna ṯacü rü guxchaxü̃ toxü̃́ ngẽxmagu, rü e̱xna toxü̃ yac̱uaixgügu, rü e̱xna toxü̃ napoxcuegu, rü e̱xna naxi̱xãchiãẽtanügu rü tomaã nanuẽgu. Rü poraãcüxüchima tapuracüe, rü ñuxguacü rü tama tapee, rü ñuxguacü rü taiya toxü̃́ nangu̱x. Natürü yaxna namaã taxĩnüẽ i guxü̃ma i ngẽma. 6Rü duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ tadauxẽẽ na aixcüma namexü̃ i torü maxü̃, erü aixcüma Tupanape̱xewa meã tamaxẽ, rü meã Tupanaxü̃ tacua̱x, rü yaxna duü̃xü̃gümaã taxĩnüẽ, rü namaã tamecüma. Rü nüxü̃ nüxü̃ tadauxẽẽ na towa nangẽxmaxü̃ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü aixcüma guxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ tangechaü̃xü̃. 7Rü duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ tadauxẽẽ na aixcüma namexü̃ i torü maxü̃, erü namaã nüxü̃ tixu i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃, rü itanawe̱x i Tupanaãrü pora i towa ngẽxmaxü̃. Rü ngẽma toxne ixĩxü̃ rü ngẽma nixĩ i torü maxü̃ i aixcüma mexü̃ i Tupanape̱xewa. Rü ngẽmamaã nixĩ i togü ítapoxü̃xü̃ i torü uwanügüpe̱xewa. 8Rü ñuxguacü i duü̃xü̃gü rü toxü̃ nicua̱xüü̃gü, rü ñuxguacü rü ṯacü tomaã nixugüe. Rü ñuxguacü rü meã tochiga nidexagü, rü ñuxguacü rü chixri tochiga nidexagü. Rü woo aixcümachire̱x yixĩgu i ngẽma ore i nüxü̃ tixuxü̃, natürü dorata̱a̱x toxü̃ nawogüe. 9Rü woo meã toxü̃ nacua̱xgüchire̱xgu, natürü ñoma tama toxü̃ nacuáxü̃rüü̃ tomaã nixĩgü i duü̃xü̃gü. Rü ñuxguacü rü wixgutaa̱x tayue, natürü naẽ́tüwa tamaxẽãma. Rü toxü̃ napoxcue, natürü tama toxü̃ nadaixichi. 10Rü woo tangechaü̃gügu, natürü guxü̃guma tataãẽgüama. Rü woo ñoma i naãnewa tama tamuãrü ngẽmaxü̃ã̱xgügu, natürü muxü̃ma i duü̃xü̃na tanaxã i taxü̃ i mexü̃ erü togagu nanayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü woo taxuü̃ma toxü̃́ ngẽxma̱xgu i ñoma i naãnewa, natürü daxũ-guxü̃ i naãnewa rü toxü̃́ nangẽxma i guxü̃ma. 11Pa Chaueneẽgü i Corĩ́tiucü̱̃ã̱x, dücax aixcüma pemaã nüxü̃ tixu rü pexü̃ tangechaü̃güxüchi. 12Rü toma rü tama pexü̃ taxoe, natürü pema waxi nixĩ i tama petoxwa̱xexü̃. 13Rü dücax, Pa Chaueneẽgüx, rü ñoma wüxi i papa naxãcügüxü̃ ca̱a̱xü̃xü̃rüü̃ pexü̃ chaca̱a̱xü̃ na choxü̃ pengechaü̃güxü̃ca̱x ngẽma choma pexü̃ changechaü̃xü̃rüü̃. 14¡Rü tãũtáma namaã pexãmücü i ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃! Erü ngẽxguma chi ngẽmaãcü penaxü̱xgu rü tãũtáma guxã wüxigu perüxĩnüẽ. ¿Rü ñuxãcü nawüxiguxü̃ i ngẽma mexü̃ namaã i ngẽma chixexü̃? ¿Rü ñuxãcü nawüxigu i ngóonexü̃ namaã i ẽãnexü̃? 15¿Rü ñuxãcü nawüxiguxü̃ ya Cristu namaã i Chataná? ¿Rü ñuxãcü nawüxiguxü̃ i wüxi i duü̃xü̃ i yaxõxü̃ namaã i wüxi i duü̃xü̃ i tama yaxõxü̃? 16¿Rü ñuxãcü Tupanapatawa nangẽxmaxü̃ i tupananetachicüna̱xãgü? Erü yixema rü Tupana ya maxü̃cüpata tixĩgü, rü tawa namaxü̃ i nümax. Rü Tupana rü pechiga nidexa ga yexguma ñaxgu: “Rü ngẽma duü̃xü̃güwa tá chamaxü̃, rü natanügu tá chayarüxũũxü̃. Rü norü Tupana tá chixĩ, rü nümagü rü tá chorü duü̃xü̃gü nixĩgü”, ñaxgu. 17Rü yemaca̱x ñanagürü ta ga tórü Cori: “¡Rü ípechoxü̃ i natanüwa i ngẽma duü̃xü̃gü i tama chorü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃! ¡Rü tãxṹ i nüxü̃ pingõgüxü̃ i ngẽma chope̱xewa chixexü̃! Rü choma rü tá pexü̃ chayaxu. 18Rü choma rü Penatü tá chixĩ, rü pemagü rü tá chauxacügü pixĩgü”, ñanagürü ya tórü Cori ya Tupana ya guxü̃ãrü yexera poraxüchicü.
Copyright
Learn More


text:
Haldenstein
Haldenstein a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1007 abitant e una süperfiss de 18.56 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.
El cumün de Haldenstein a l'è tacaa ai cumün de Coira, Felsberg, Pfäfers (SG), Trimmis, Untervaz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Haldenstein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1149 col nom de Lanze. ses in this sector.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SFSO
- ↑ Haldenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Hans Lavater e «Star se legher»
- Mardi, 27.1.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 27.1.2015, 19:00, RTR
Avant 130 onns è Hans Lavater naschì a Turitg. El è sta in um fitg multifar. Suenter in studi da chemia è el sa deditgà cumplettamain a la musica. El è daventà cellist en la «Tonhalle» e durant quest temp ha el era studegià clavazin. Pli tard è el tranter auter stà directur da musica da l'Universitad da Turitg. Hans Lavater è stà in grond amatur da la lingua rumantscha, ed uschia ha el dirigì dal 1932 fin il 1943 il Chor viril Ligia Grischa. Nus tadlain insaquantas chanzuns dal cumponist Lavater. Ultra da quai tadlain nus spir chanzuns da cumpagnia sco fatgas per lungas e stupentas sairas da tschaiver sut il motto «Star se legher».
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
7, Hyden Park - La casa maledetta
7, Hyden Park - La casa maledetta (7, Hyden Park - La cà maladìda) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 'd Alberto De Martino ch'al s firma a 'l ingléśa, Martin Herbert. 'L è stâ prudót da qvéi dla Fulvia International Film.
Sunt
Quànd l'éra pìcula a la Joanna (Christina Nagy) a gh'è sucès un quèl spavintóś. 'N óm vistî da prēt al l'à viulentàda e lē, tintànd ad scapàr via, l'è strabucàda śò da 'l scali insém a la sò bàmbula, armanénd acsè uféśa. A n psénd più giràr c'n al sò gambi, l'è stada custréta a vìvar da cal mumènt lè in sna scrana a rudèli. L'ùnica furtùna ch'la gh'à l'è qvéla 'd èsar pîna ad bèsi e 'd avér-ag na vila tuta sua.
Par tiràr-as un pò sù la decìd ad far dal spòrt e c'n al tèmp la s liga dimóndi a 'l sò alenadōr Graig (David Warbeck) ch'al gh śibìs ad spuśàr-la. La sò amìga e jutànta Ruth (Carroll Blumenberg) la n è minga 'd acòrd e la gh al diś franca ma la Joanna la finìs cun al dir ad sè. Anc al dutōr Sernich (Rossano Brazzi) al gh'à dal preucupasiòṅ parchè al gh'à 'l timōr che lē, turnàd a 'ndàr a lèt cun 'n óm, la pòsa arcurdàr qvél ch'a gh'è sucès da pìcula, un quèl ch'al prév andàr minga tant bèṅ p'r al sò cōr débul.
Dòp al matrimòni la sò vita la dvènta 'n Inféran. La taca a védar di prevòstar dapartùt ch'i gh tìn'n adrē e ch'i gh faṅ védar un putòć tut insangvinâ ch'al gh diś ad cuntìnuv na filatéla da scarésa. La pòvra dóna la fà fadigà a mōv'r-as, in sla scrana a rudèli, e la gh'à da scultàr incòsa. La batarìa ad cōr par pôc la n la fà minga carpàr par 'n infàrt.
Persuàśa a dunàr i sò bèsi a la Céśa, la n gh la cava briśa parchè tut i prēt ch'la ciàma pò i sparìsan.


text:
Medòla
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
Mdóla (Medolla in italiàn, 6.265 abitant) 'l è un paiśèṅ in Pruìnsa ad Mòdna ch'al gh'à la séd di nóṿ cumùn dl'Ugnòn Cumùn Mudnéś Àrea Nòrd, asuciasiòṅ in du a gh'è anc Mdóla. La dista 29 km da Mòdna.
Avenimènt stòric
Al primi nutìsi ad Mdóla i eṅ ad 'l an 776 quànd Carlo Magno 'l iva dunâ la pēṿ ad Camurana a l'abasìa ad Nunàntla. Al nóm dal paéś al daśvèṅ da 'l latìn Medulla (sturpiadùra ad Midolla) ch'a s druàva p'r indicàr al camàti ad paja ad chi pòst lè pîṅ ad palùdi. Da 'l 1355 la stòria ad Mdóla la và a bras cun qvéla ad Mòdna e di Estensi. In dal 1629 i Lanzichenecchi i aṅ purtâ la pesta in dal cumùn. In dl Agóst dal 1859 Mdóla la pasa a 'l Régn ad Sardéggna dòp na cunsultasiòṅ referendàra.
Mdóla 'l à patî in manéra fòrta i taramòt dl'Emìglia dal 2012 ch'i aṅ fat di brut dan a 'l cumpàrt industriàl, faghénd anc siē mòrt. Na scòsa ad magnitùdo 5.8 l'è gnuda pròpria lè al 29 ad Maǵ.
Àtri nutìsi
Al teritòri ad Mdóla 'l è dimóndi bòṅ da cultivàr e cal lavór chè 'l à fat in manéra ch'a gh sia n'aśiénda agrìcula ógn 33 abitànt. A gh s cultìvan specialmènt i pir e la vida par la produsiòṅ dal Labrùsc DOC. A Mdóla a gh s cata anc di aśiéndi artiśàni e biomedicàli. Da 'd lè a gh pasa la statàla 12 cgnusùda cuma Canalét, la strada che da Mòdna la pòrta a Veróna.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca