text:
Osama bin Laden
Usāma ibn Muhammad ibn Awāḍ ibn Lādin, mej conossuu con la grafia inglesa de Osama bin Laden (arab: أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Riyad, 10 de marz 1957; Abbottabad, 1 de magg 2011) l'è staa on fondamentalista e terrorista musulman sunnita de nazionalità saudita.
L'è staa el fondador de l'organizzazion al Qaida e responsabil de vari attentaa in gir per el mond per ona ventenna d'agn, in tra i quai el pu famos l'è certament quell di Torr Gemell de New York, el 11 settember 2001.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Com' emm giamò scrivuu pussee sora, el sò nomm in arab classigh el saria Usāma ibn Muhammad ibn Awāḍ ibn Lādin. A bon cunt, la pronuncia saudita del dì d'incoeu l'è Usāma bin Lāden. Per quest l'è conossuu con la traslitterazion inglesa de Osama bin Laden, spantegada in del mond grazie ai mass media american e ai repport del FBI. On'altra traslitterazion che l'esista l'è quella francesa, cioè Oussama Benladen.
El Sceich Osama Bin Laden l'è staa sociaa anca a parecc alias, compagn de el Princip, el Princip del Terror, l'Emir, Abu abd Allah, Mujahid Shayk e Hajj.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu de Muhammad bin Awad bin Laden (1908-1967) e de la siriana Hamida al-Attas (la soa miee quella de des). L'è staa quell de dersett de cinquantaduu fradei e fradelaster. El sò pà l'era vun che 'l s'era faa su indeperlù in del Yemen del Sud, attiv in del settor di costruzion e in rapport strecc con la famiglia real saudita.
I sò genitor hann divorziaa on poo dopo la soa nassida: lù l'ha vivuu poeu con la soa mader e 'l sò noeuv marii, Muhammad al-Attas. De questa union hinn nassuu alter tre fioeu e ona tosa.
L'è cressuu in d'on ambient coltural visin assee al wahabitismo, ona corrent de l'Islam sunnita: quella chì l'è ona vision molto streccia e conservativa de la religion mussulmana, che la preved la fedeltà a la Sharia e 'l scancellament de tutt i innovazion portaa in de l'Islam in del cors del temp.
Quand che l'era on giovinott l'ha studiaa a l'università Re Abdelaziz de Gedda, indove l'ha ciappaa la laurea in economia, in vista de on sò futur impiego in l'azienda del sò pader (Saudi Binladin Group).
A dersett ann el se sposa cont ona tosa siriana, la prima de quatter miee. In del 1979 el ciappa anca on diploma in ingegneria civil, semper in de l'istessa università.
Inoltra se sa, grazzie a vari foto che hinn vegnuu foeura dopo el 2001, che in del 1971 l'ha passaa on period in Gran Bretagna, indove gh'era duu sò fradei che studiaven (a Oxford).
In Afghanistan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1979 i sovietigh hann invaduu el paes asiatigh de l'Aghanistan, a sostegn del governo leaa, che l'era insidiaa de la guerriglia islamista.
Compagn de tanti alter giovin musulman, anca Osama (che al temp el gh'eva vintiduu ann) el s'è visinaa a la causa di Mujahidin; inscì in del 1984 l'ha fondaa on'organizzazion ciamada Maktab al-Khidamat (MAK), che la ghe dava danee, arma e soldaa a la causa afghana.
Anca se al temp la CIA la gh'ha daa anca lee on bell sostegn ai Mujahidin (come che l'ha dii vun di member del governo american del temp, el scior Zbigniew Brzezinski), el governa american el dis che quei aiutt chì sien mai staa daa anca al MAK.
El sò contribuu a la causa afghana l'ha faa vegnì on eroe ai oeugg de tanti musulman, in del sò paes e anca foeura. Inoltra, l'esperienza cont el MAK el ghe servirà anca pussee tard per la soa creazion pussee famosa: al Qaida.
Al Qaida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1988 l'Osama l'ha lassaa perd el MAK e l'ha fondaa on'altra organizzazion per la guerriglia, ciamada al Qaida (la bas). Tanti di militant del MAK gh'è andaa dree a lù in la soa noeuva ventura.
In del 1991 el Sceich Osama bin Laden el romp tucc i rapport cont el sò paes de origin, l'Arabia Saudita, considerada troppa visina ai interess american (el regn arab de fatt el gh'eva daa ona bella man ai Statt Unii in occasion de la Prima Guerra del Golf).
Semper in del 1991 el scerniss el Sudan 'me soa noeuva bas operativa.
Se sospetta che, con l'aiutt de organizzazion offizialment dirett a la carità vers i musulman, l'abbia quattaa on'area bella granda indove portà i sò idei islamigh estremista (per esempi el sud-est asiatigh, l'Europa e i Statt Unii).
La guerra contra l'Occident[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm attacch de Bin Laden contra i Statt Unii l'è avvegnuu contra on grupp de soldaa che se trovaven in d'on albergh in del Yemen: però i soldaa eren partii duu dì innanz per la Somalia, inscì i unigh a morì hinn staa duu turista austriegh.
Poeu gh'è quij che dis che lù l'abbia anca pensaa e condott l'attentaa al World Trade Center in del 1993 e 'l Progett Bojinka, sventaa a Manila el 6 de genar del 1995.
In del 1994, dopo i sò revendicazion di attentaa de Riyad e Zahran, el perd la cittadinanza saudita.
In del 1996, per i pression internazionai, l'Osama wl vegn scasciaa foeura del Sudan. Inscì el scerniss de tornà in Afghanistan, indove che l'è ricevuu con tucc i riguard de part del noeuv governo taleban, che proppi in quell ann lì l'eva vinciuu la guerra civil e l'aveva ciappaa el podè.
El 23 de febrar del 1998, Osama bin Laden l'è staa vun di cinch (insemma, per esempi, a l'egizian Ayman al Zawahiri) che hann firmaa ona fatwa contra i giudee e i crosaa. In quell test chì se dis senza gir de paroll che coppà i American e i sò leaa, civij e militar, l'è on dovè individual de tucc i musulman che poden fàll e in ogni paes indove 'l sia possibil, per rivà a la liberazion de la moschea al Aqsa de Gerusalemm e de la Sacra Moschea de la Mecca, e scascià i sò armad foeura di terr de l'Islam.
El 7 de agost in di ambassad american de Dar es Salaam (Tanzania) e de Nairobi (Kenya) s'cioppen di bomb che coppen 212 personn (di quai domà dodes eren american) e 'n ferissen alter 4000. I attentaa hinn staa rivendigaa de al Qaida, con vari reson che hinn mai staa tropp ciar.
El Vundes de Settember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che gh'è staa i attentaa del settember 2001 (quatter reoplan faa borlà giò in vari zonn di Statt Unii del nord) subit el governo american l'ha trovaa in lù e in al Qaida i mandant. A bon cunt, Osama l'ha ammiss i sò responsabilità domà trii ann dopo, in d'on videomessagg trasmiss de Al Jazira in de l'ottober del 2004.
La Guerra al Terror[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I attentaa del 2001 hann portaa a la Guerra al Terror voruda del president George W. Bush. In del november-dicember 2001 i American e i sò leaa hann invaduu l'Afghanistan, vist che i Taleban aveven refudaa l'estradizion del terrorista. In pocch settemann el governo taleban l'è crodaa e i podenz leaa hann occupaa l'Afghanistan.
I ricerch del bin Laden, del sò statt maggior e di capp taleban hinn segutaa anca dopo la fin offizial di ostilità (la guerra la va dree anmò al dì d'incoeu). In d'on primm moment se pensava che lù e la soa gent la se trovass in di grott de Tora Bora, ona zona de montagna al confin cont el Pakistan. Ma anca dopo la battalia de Tora Bora l'è minga staa trovaa. I ultim testimonianz de la soa esistenza eren de la fin del 2001. De quell moment, s'è minga savuu indove l'è che l'era.
In di ann successiv, i attacch terroristigh hinn segutaa in tutt el mond: podom regordà i attentaa de Bali del 2002, de Madrid del 2004 e de Londra del 2005.
Inoltra al Qaida la s'è spantegada in zonn del Medi Orient indove prima el gh'era nò, per esempi in Iraq.
Osama bin Laden, a partì del 2001, l'ha faa sentì la soa presenza domà con audio e videomessagg consegnaa a la television del Qatar al Jazira.
La mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già che de lù per on bell poo de temp s'è pù savuu nagott, gh'è staa tanti che hann pensaa che Osama bin Laden el fuss mort giamò in la battalia de Tora Bora e che i qaidista, per evità de fà crodà giò el moral ai terrorista de tutt el mond, abbien faa semper finta che 'l fuss anmò viv; per quest l'omm che parlava in di vari messagg el saria staa on sosia.
Giamò in del 2007 e poeu in del 2008 autorità pakistann aveven diciaraa che 'l leader de al Qaida l'era mort, coppaa de on quai agent segrett, ma poeu l'era vegnuu foeura che i informazion eren sbagliaa.
In de l'agost del 2010, l'intelligence americana la scominciaa a sospettà che 'l bin Laden el se troeuva in d'ona cà de Abbottabad, minga lontan de Islamabad, la capital del Pakistan. In de la nott in tra el primm e 'l segond de magg del 2011 i forz speciai americann, i Navy Seals, gh'hann faa on raid a sorpresa l'hann coppaa, lu qe quij che stava de cà insemm' a lu. Ona quai ora dopo el president american Barack Obama l'ha cuntaa sù la storia in television, in d'on messagg a la nazion. La notizzia l'è stada confermada anca de al Qaida.
A sentì la notizzia, un quej American in sü la Coesta Est di USA hinn andaa foeura in di strad a fà festa: quell che l'era staa per des agn el nemis nummer vun del sò Paes e l'era mort.
El corp del bin Laden l'è staa sbattuu giò in del mar di soldaa american.


c: text/html

text:
Lenguv indoeuropej
I lengu indoeuropej i cumprendan una familia de cent e pü lengu imparentaa tra lur. Qula familia chì la ciapa drenta quasi tütt i lengu dl'Europa, el nord del cuntinent indian (Asia del Sud), el plató iranian (Asia del Süd-òvest), e un bel po de l'Asia central La familia indoeuropea la gh'ha el nümer püssè grand de parlant de tütt i famili linguistich ricunusü, e i so tusann j'hinn parlà da pü o meno tri miliard de gent.
Cuntegnüü
I Grüp Principal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Deent in de la fameja lenguistica induereupea sa pöden individüà diferent grupp:
Grüpp Neulatin o rumaanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cumprent l'area dii paes ca parlenn una lengua ca la vegn dal latin vulgaar (leench rumaanz); a inn metüü suratüt in de l'Europa del süd, föra che la Rumanía e la Muldavia. I grandi lench neulatin a hinn l'italian, ul spagnöö (castejan), ul frances, ul purtughes e ul rümen. I lench neulatin a hinn parlaa in di chii paes chì, püü un quaj tocch de olter staat: ul Belgi meridiunal (cjamaa anca Valonia), un quaj cumün in de la penisula de l'Istria in Cruazia, i cantuni Grisgjun e Tisin in Svízzera e un quaj sit in Ungaría indué sa parla ul rümen.
In part a lur gh'inn dii lench ca gh'hann no ul status de lench uficjaj, ma a hinn dumé lench regjunaj:
- lumbaart, furlan, venet, sicilian, sardegnöö, piemuntees, ligür, napuletan in Itàlia;
- catalan, aragunees, galizian, astürian in Spagna;
- arumanian in Rumanía;
- rumanc in Svízzera;
- cursiches e francu-pruvenzal in Francja, Svízzera e regjun de la Val d'Aosta;
- ul ladin a l'è parlaa in d'una quaj valada in dii Aalp italian, tirules e svízzer.
Grüpp Germanich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chel grupp chì al tegn deent tüta l'Europa de nurdovest e un tocch de quela central. Ul gross de l'Europa germanica l'è de religjun prutestant, anca se in del süüt de la regjun (Baviera, Austria, Svízzera) sa prufessa la religjun catolica
L'area germanica la quata la Germania, la Danimarca, la Svezzia, la Nurvegja, la Finlandia (dumé i cumün ca parlen ul svedees), l'Islànda, i isul Faroer, i Paes Bass, un tocch del Belgju (la regjun dii Fiander), l'Austria, la Svízzera tudesca, i dü isul britanich.
In dii sécul indree un badalücch de tudesch a inn naa a vif in de la Rüssia e in del Kazakhstan: adess a furmen ul grupp dii tudesch del Volga; ul tudesch l'è parlaa anca da i abitaant del Süüt Tiröö, in de l'Itàlia del nòort.
Dii dialett de urigin germanica a inn parlaa in part de la Francja (Alsazzia, regjun de la Musela, Lurena), in del Lüssemburg (lezeburjeesh); una quaj cumünitaa germanofuna la gh'è anca in Itàlia, in dii Dulumiit e in sü l'altupiaan de Asiach. Olter leench regjunaj germanich a inn duperaa in Germania (l'Alemann, ul voolt tudesch. ul frisun).
Una lengua curiusa, in del muunt germanich, a l'è l'yiddish: l'è una derivazziun del voolt tudesch, duperada da i gjüdee de l'Europa de l'est; la sa scriff cunt l'alfabet gjüdaich.
Grüpp Slaf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leench de urigin slava a inn spantegaa in tüta l'Europa urientaal e sa pöden spartì in trì broch:
- leench slaf meridiunaj: ul seerp, ul cruatt, ul sluven, ul macedun, ul bülgar; seerp, macedun e bülgar a duperen l'alfabett cirilich, vista la cultüra urtudossa, inveci ul cruatt e ul sluven, paees catolich, a duperen l'alfabett latin;
- leench slaf ucidentaj: ul pulacch, ul cech, ul sluvacch, ca duperen l'alfabett latin;
- leench slaf urientaj: ul rüss (cjamaa anca rüss graand), ul bielurüss (rüss bianch), l'ücrain (cjamaa rüss piscinin); vista la cultüra cristiana urtudossa de tütt e trì i paees, a inn scrivüü cunt l'alfabett cirilich.
In part a chii leench uficjaj chì, recugnussüü a livell nazziunaal, sa pöden incuntrà anca dii leench regjunaj, minga uficjaj, cumé ul cassübian (parlaa in de la regjun de la Pumerania in Pulònia) e ul surab, parlaa in d'un quaj cantun de la Germania de l'est.
Grüpp Baltich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al tegn deent i dü leench uficjaj de la Lituània e de la Letònia.
Grüpp Celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga fann part un pu' de leench, parlaa in de la zona dii isul britanich; chii leench chì g'ann minga ul status de leench uficjaj. I leench celtich a inn i leench Gaelich (parlaa in Irlanda, Scozzia, Galess, isul del Canaal, Curnuvaja) e ul bretun (parlaa in Francja, in de la regjun de la Bretagna).
Olter grüpp minuur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Semper in de la fameja indueurupea gh'inn dii broch minuur, rapresentaa da dumé una lengua:
- greech, parlaa in Grecja, a Cipru e in d'un quaj sitt in Itàlia meridiunaal;
- albanees, parlaa in Albania e, anca lü, in d'un quaj cumün de l'Itàlia del süüt;
- armeen, parlaa in del staat de l'Armenia e in tütt i sitt indué a inn emigraa i armeen in de la sò stòria (diaspura armena).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
The Simpsons
I Simpson (o The Simpsons in ingles) hinn un cartuni animàa creaa in del 1987 dal Matt Groening, un disegnadur american, (anca disegnadur de Futurama). Quand el Groening i ha creaa, eran püsee curt d'incö; düravan dumà tri mignüü, pöö hinn diventaa una serie cunt i puntad pùssée longh da la durada de mezz ura. In america a vann in unda sul canale FOX , in Italia su Italia1 (in dal 1995 al 1997 hinn anca anda' in unda su Telelumbardia) e sül canal FOX de Sky. In dal 2007 hann fa anca un film de success ciamaa "I Simpson - El film".
la Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cartuni animàa l'è centraa sora una famiglia de cinch component:
- Homer J. Simpson - el pader a l'e' un pacciaròtt , ghe pias domàa mangia , beff la birra Duff e vardà la televisun; l'e' un po' un barlafùs, un baloss ch'el capis minga tropp. El lavura in d'ona centrale nucleare cume un ispetur de la sicuresa.
- Marge Simpson - a l'e' la mie del Homer, a l'e' la tipica mader de famiglia , a gha i cavaj volt e bloeu ,e gha la vüs un poch rauca; ona quaj voeulta la suta a lamentas del so òmm anca se gha voeur semper ben. a l'e' semper tacada ai furnej a cusinà, oppure ciapada a netàa la ca .
- Bart J. Simpson - a l'el prem bagaj de Homer e Marge. A gha des ann' e el va' amò a scoeula; ghe pias anda in sul skateboard e fa i schers ala zét.
- Lisa Simpson - a l'e' la surela giòvina de Bart ,al cuntrari del Bart ghe pias studià e anda' a scoeula, la ciapa semper i bej vot, quand la gha negòt de fa la gha pias a sunà el sassofono. L'è un'idealista, unesta e cuerenta, al cuntrari del rest de la sua fameja. Dopu un puu la diventa büdista, perchè l'è scandalisada del fat che la gesa de la citaa, per pudè vess reastaurada, l'abia acetaa de fà püblicitaa düranta i fünsiun religius.
- Maggie Simpson- a l'è la tusanetta pùse piscinina. Che l'ha minga inisià ancamò a parlà. A gha pias suscià el scisciòn.
Alter Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abraham Simpson - A l'è el nonno de famiglia, el pà de Homer, a l'è un pù foeura de coo e la memoria ghe fà cilecca (e se capis dunca de indue l'Homer l'abia ciapaa la propria stüpidera). Ghe pias cunta su i so stòri , de quand a l'era giuvin e l'era andà in guera, ma de norma nissün el voeur scultàl. El viv in d'un uspizi per vecc.
- Palla di Neve II - A l'e' el gatt de famiglia , a l'e' negher de culur. El prim gatt , Palla di Neve I, a l'era bianc, ma l'e' mort schiscià sòtta d'ona macchina.
- Piccolo aiutante di Babbo Natale- Al'e' el can , al buja sempar, l'hann truvàa nel di de natal foeura d'on cinodromo.
- Milhouse Mussolini Van Houten - el migliur amis del Bart , a gha i ugiaj e i cavej bloeu , e l'è minga tant vìscor de rifless , a l'è un pù un asnott. I bagaj pùse grand (cume el Nelson), de spèss, al ciapan per ul cüü e ghe tiren sgiafuni,slavedinch e pesciàà in del cüü. L'è inamuraa de la Lisa.
- Apu - on immigràa da l'India, ch'el lavura cuma cummess in d'un supermercàa (ciamaa in de la versiun inglesa Kwik-e-Mart e in quela italiana Market Jet).
- Carl Carlson - L'e' un cullega del lavurà de l'Homer , l'e' negher de pell e in della versiun italiana el parla in veneto.
- Lenny Leonard - A l'e' el migliur amis del Carl, cullega anca lu' de Homer. Se capis minga se Lenny e Carl (che hinn semper insema) sien dei culattun o nò (di voeult el pudaria sembràll, alter voeult inveci nò).
- Charles Montgomery Burns - el padrun del sit in duè al lavura Homer, a l'e' cattif e avar parche l'e' un gran sciùr.
- Waylon Smithers - l'assistent del sciùr Burns. A l'è propi quel che pò ves ciamaa on lecca pée, suratüt perchè l'è segretament inamuraa del sò capp.
- Otto - un chielù ch'el guida el pulmìn de la scoeula ,ma al guida un pù cuma un ballabiott. ghe pias scultà la müsiga heavy metal, fümà i sigarèt de marijuana e bif.
- Seymour Skinner- El direttur de la scoeula duè va el Bart , al viv' ancamò cunt la soa mama, de la qual el vegn de spess maltrataa. L'è un redüs de la guera in Vietnam.
- Miss Caprapal- a l'è la maestra del Bart , ma l'e ancha la murusa del Skinner. La füma e la bef.
- Boe Syzlak - l'è ul proprietari de l'usteria in duè Homer el va a ciapà la ciocca. a l'è brut de faccia e malmustus.
- Disco Stu - a l'è vün che in del còo a l'è rimast ai anni 70, el se vest amò cume in quej ann lì , e el sculta domàa i canzun vecc de la disco.
- Krusty el Clown - el pagliasch de la televisun , che ghe pias tant a ul Bart ,a la Lisa e a tuch i bagajitt' del paes. lü l'è ebreo e el sò pà a l'è on rabbin. lù g'ha tanti visi cume: fùma ,bef , pert i danèe in di scommess' , andà cui donn ..
- Telespalla Bob- a l'era un pagliasch culega de Krusty ,l'ha tentà de mandà in galera krusty ma l'e' fini lù in galera ;ogni voelta ch'el vegn foeura de preson el tenta semper de coppàa Bart che l'e' sta' respunsabil del so' arrest.
- Sindich Fred Quimby - el sindich del paes , cunt i danèe ch'el guadagna che pias andà cunt i donn (el tradis semper la so miè)
- Dutur Julius Hibbert - el dutùr , anche lù l'è negher de pell , el rit semper anca quand ghe nient de rit.
- Cumissari Winchester- el cummissari de pulizia , l'e' grass pùsèe del Homer , ghe pias mangià i ciambell e i hambürger.
- Ralf Winchester- el fioeul del cummissari.
- Tony Ciccione - l'e' un mafius che cuntrola tuti gli affari del paes.
- Ned Flanders- l'e' el visin de càa de la famiglia , l'e' un paulott che ghe pias andà semper in gesa.
- Reverend Lovejoy- el pret de la gesa , quand el fa la prediga a rump semper i ball di quej che hinn drèe a scultala . a gha l'hobby dei mudelìn de treni elettrici , cuma se fuss amò un bagaj.


text:
Luar
Lùar (nom uficial an Itaglian: Lovero) L’è an cumün italian, de la regiun Lumbardia, an Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 672 abitant (dato del Dicember 2013[1]), e na grandezza de 13,4 km² e 'na densità de 50 ab./km².
Al cunfina cun Édul (BS), Sèran, Tuff (i sò abitant i vegn ciamaa cun la scurmagna matt da la papa) e Verv.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lùar l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Robi impurtanti da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Luar gh'è na quantità de robi che li sa pöl vedè.
Sa pöl cumincià cul dì che 'sti agn an ree an scime al Doss de Sant Alisciandru gh'era sü an castel: pürtrop adess al reste pü nigót.
Sota al doss del castel al gh'è amò la gese de Sant Alisciandru, che l'è stacia facia sü le prime volte an del 800 dopu la vignüde del Signur. Inizialment l'era minga cume l'è adess: l'era pü piscena e girade da l'otre part (la porte principale l'era la purtine che gh'è amò adess sota li volti).
Al campanil al g'ha sü quatru campani che, sa dis, li suna talment bee che li tegn luntani li tempesti dal pais. Visin a le gese gh'è amò an ussari cun int tücc i oss di mort.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Luis Durnwalder
Luis Durnwalder (nom ufizial Alois Durnwalder; nassüü 'l 23 de setember 1941 a Pfolzn, in Südtirol) a l'è 'l President de'l Südtirol e un member de la Südtiroler Volkspartei.
La Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despö vess 'ndaa a scöra a Pfalzen e a Barsenun ed avè bandunaa l'ideja de üniss al Cor Ugüstin int la Badia de Neustift vesin a Barsenun, 'l Luis l'ha scerníi de stüdìa de aucat e de agrari a Viena. In chi agn chí l'ha anca scumenzaa a interessass de pulitega e l'è devegnüü president de la Liga di Stüdent Südtirules (fin al 1965), e l'è devegnüü anca member de l'Üniun dij Stüdent Catolegh.
Int 'l 1969 a l'è devegnüü Sindegh de'l so cumün de nassida (Pfolzn), int'l 1973 depütaa int la cambra regiunala Südtirulesa e assessur de la regiun Trentin-Südtirol. In chi dí chí a l'ha lauraa a l'istess temp anca 'ma diretur de la Liga di buirö Südtirules e l'ha pö faa sanmartin a Bulsan, indua a l'è 'ncamò al didincö de cà. De'l 1989 inanz a l'è 'l president de'l Südtirol.
Int i eleziun de'l 1998 e de'l 2003 l'è staa vudaa de püssee de cent mila Südtirules che pertucaven a tücc e trii i grüp lenguistegh Südtirules (Tudesch, Talian, e Ladin).


text:
Pruvénzia ed Bulåggna
Artéccol in dialatt bulgnais
La pruvénzia ed Bulåggna l è una pruvénzia d'l Emégglia-Rumâgna ed pió ed 940 mella abitànt.
La cunfénna ed såura cun la pruvénzia ed Frèera, a maténna cun la pruvénzia ed Ravänna, ed såtta cun la Tuschèna (pruvénzia ed Fiuränza, pruvénzia ed Prè e pruvénzia ed Pistòja) e ed sîra cun la pruvénzia ed Môdna. Al só chèplôg l'è la zitè ed Bulåggna.
Geografî[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvénzia ed Bulåggna la cunprand l'Emégglia ed maténna ed såura cun la żonta ed sètt cmónni cäli én geograficamänt int'la Rumâgna: Båurg Tusgnàn, Casalfiumanais, Castèl ed Rî, Dåzza, Funtanalls, Iommla e Murdàn.
Al teritòri d'la pruvénzia al s estand såura tott int'la bâsa e int'äl culénn (la muntâgna la fà al 21,3% d'la pruvénzia, int l istàss tänp al valåur ed mèzz l è dal 25%).
I fiòmm chi travérsen al teritòri én al Raggn, al Sèvna, l Égg'[1]) e al Santeren. I turént pió impurtant én al Samûza, al Satta, al Siller.
Int'al culénni as truven dåu crésst ch'al traversen al vâl pió impurtanti: al Cuntrafôrt pliocenico e la Vänna dal żass. Squèsi onnic int'al månd e bî da vadder én i calànc, dal furmazión culinèr ch'al piôv àn scavè.
Economî[modifica | mudéfica la surzéia]
I setûr d'l economî regiunèl èn: l'agricultûra (urtâg', furmänt - famåusa l è la patèta ed Bûdri), l arlîv (nénn e bû) e la céna e mêdia indósstria dî setûr mecânic, dal magnèr d'la zerâmica e d'l eletrònica. An s pôl gnanc dscurdèr la Fîra 'd Bulåggna (Motor Show) e la strutûra d'l Interporto ed Bulåggna par carghèr e dscarghèr i quî. Ai é anch'al pôrt ed Ravanna ch'l è di mondi inpurtànt par la pruvénzia ed Bulåggna.
Nòti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Luigi Lepri, Daniele Vitali - Dizionario Bolognese Italiano / Italiano-Bolognese - 2007 - Pendragon - Toponimi in dialetto bolognese - da pag 348 a pag 354 - ISBN 978-88-8342-594-3
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Emiraa Arab Ünii
I'Emiraa Arab Ünì a hinn un paes de l'Asia.
A hinn tacaa a l'Oman, al Qatar e a l'Arabia Saudita. El Gulf Persegh e'l Gulf de l'Oman bagnen i sò cost.
La capital a l'è Abu Dhabi.
I gh'hann una süperfiss de 82.880 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.500.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Emiraa Arab Ünì (nom ufizial: الإمارات العربية المتحدة, Dawlat Al-Imarat Al-'Arabiyya Al-Muttahida) a hinn una federaziun furmada de 7 emiraa: Abu Dhabi, Ajman, Dubai, Fujairah, Ras al-Khaimah, Sharjah e Umm al-Quwain.
El president de la federaziun a l'è, del 2004, Khalifa bin Zayed Al Nahayan, emir d'Abu Dhabi.
El prim ministr a l'è el Mohammed bin Rashid Al Maktoum (del 2006).
I fan part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.


text:
Cavrì
Cavrì (Caprino Bergamasco in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa sö ön altüra 'n dèla Al San Martì, apéna prema che chèsta la se 'ncóntre con la Al de l'Ada.
El g'ha 'na popolasiù de 3 113 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,6 km² e 'na densità de popolasiù de 362 ab./km²
Ol paìs 'l se tróa a 19 km de la sità e a 315 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cisà, Palasàch, Püntìda, Róncola e Torr de Bus (LC).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cavrì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La part ègia del paìs l'à mantegnìt l'aspet elegànt e signurìl de öna ólta gràsie a i tacie cà e palàs de gran valùr istòrech e artèstech.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pachet de Ütonumía
El "Südtirol-Paket" (Pachet de l'Ütonumía Südtirulesa) l'è un palpee che'l se crüzia di cundiziun trataa intra l'Italia e l'Austria inscí de definì 'l Statüt de Ütunumia de'l Südtirol. A l'è anca cugnussüü cunt 'l num de Palpee Gruber-De Gasperi ciuè i düü pulitegh che l'han firmaa (El De Gasperi l'eva 'l prim minister talian e 'l Gruber l'eva 'l minister di esteri austriegh).
Despö la segunda guera mundiala, quij che la guera l'han vengiüda (Rüss, Meregan, Ingles e Franzes - ma suratüt i Meregan) han scerníi de lassà 'l Südtirol a l'Italia, anca se però saeven ben ch'i driss di Südtirules de maderlengua tudesca sarien duüü vess respeciaa e i tort di fascista talian scancelaa.


text:
Fabri Fibra
Fabri Fibra (ver nom: Fabrizio Tarducci) l'è ü cantant rap nasüü a Senigalia ül 17 da utubar dal 1976 e al ga un fredel cal fa anca lü rap e'l sa ciama Nesly Rice.
Cuntegnüü
L'esordi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fabri Fibra al cumincia a interesas de musica da adulescent, incidend ül prim bran a 17 an. In dal 1995 al registra ül sò prim demo. In dal 1996 al sa uniss al DJ e beatmaker Lato, al realisa Del mare quest'el gruv, seguì da Il rapimento del Vulplà in dal 1997 quand al sa uniss anca ul rapper Shezan Il Ragio. Ul trio ciapa ul nom da Qustodi Del Tempo. In dal 1999] Fabri Fibra' e Lato' publican Sindrome Di Fine Millennio, suta ül nom da Uomini Di Mare, culaburand cun El Presidente (cugnusu cumé Esa), Seca sek, Inoki, Joe Cassano e ül fredel Nesly Rice.
Teste Mobili e Piante Grasse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand Fabri Fibra cumincia a esibiss in tuta Italia, a vegn fundada la Teste Mobili Records, eticheta e culettif che in dal 2000 edita ül mixtape Dinamite. In cal periud ül rapper al culabura in album com Novecinquanta da Fritz Da Cat; Z000 da Dj Zeta, In Teoria dai Sottotono e 50 MC's Vol.2 mixtape, dai artist italian, prudot dai ATPC. In dal 2001 la Teste Mobili cumincia la culaburasiùn cul culetiff da Men In Skratch, da cui nass ül grup Piante Grasse, cal realisa l'album Cactus. Sempar in dal 2001 al partecipa insèma a Fede dai Lyricalz cumé MC fiss a l'album da Fritz da Cat Basley Click (cun la partecipasiùn da Lugi, Al Castellana, Nesly Rice e Turi).
Cariera sulista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ultra à ess cugnusu in da la scena rap underground per gli album cun Uomini di Mare; Fabri Fibra l'ha aumentò la sua fama per mess di sò esibisiùn in di freestyle, anca grasie a la vincita dal Mortal Kombat. In dal 2002 ess ül prim album da sulista da Fabri Fibra intitulò Turbe Giovanili, e l'ann dopu ess Lato & Fabri Fibra, album cal sara sù ül prugett Uomini Di Mare cun Lato. Ul 1 settembre 2004 esan cuntempuraneament Home da Nesly Rice e Mr. Simpatia da Fabri.
Turbe Giovanili[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turbe Giovanili l'è ül prim album sulista da Fabri Fibra dopu la partecipasiùn in da la crew dai Uomini Di Mare. L'album parla di prublem da relasiùn vers la nòva sucietà e ül raport tra i person.
Mr. Simpatia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mr. Simpatia l'è ül sò second album sulista, l'e' sto stampò in dal 2004. Ul disc cuntien 18 tracc cantò da Fibra e una cun Nesli (Nesly Rice). Ul disc al ga permis da ess cuntatò da la Major da la Universal che in dal 2006 l'ha ingagiò per publicà ul ters album.


text:
Spìrit diuniśìec
Al spìrit diuniśìec, secònda cum' al 'l ìva spieghê al filòśuf tudès'c edl Otsèint Friedrich Nietzsche fin dal só prìm e-scrìt Al naser 'd la tragédia, 'l éra na manéra 'd esprìm'r-es, propia anca 'd i prìm òm grèc, in dû a se vlìva vìver in dla libertê e vitalitê naturèla, anca imberièga, e da 'l Nietzsche preferìda, cuntrapòsta al cal regimentamèint rasiunêl 'd i cumpurtamèint purtê incòri in dla grecitê dai pinsadōr cum' al Sócret e da quî vgnû dòp, ch' i vlìven imbriglièr i lavór in na manéra finta, e che 'l Nietzsche al deprechèva.
Vóś lighèdi
- spìrit edl Apòl
- Al naser 'd la tragédia
- La basôra 'd ai ìdul
- Friedrich Nietzsche
- Diunìś
- tragédia grèca
- Sòfocle
- Sòcret
- Eurìpid
- Wagner


text:
Lepus europaeus
La legora, ciamada anca levora o legor (nomm scientifegh: Lepus europaeus, Pallas, 1778) l'è on animal, on mamifer lagomorf de la fameja di Leporidae.
L'è ona bestia de la forma putost slanzada (el riva a 70 cm de longhezza, senza cuntà la cova), cont i scianf denanz pussee curt de quei dedree: quell lavorà chì le fa vegnì on animal bell svelt e viscor. La legora la gh'ha anca dò oregg bei longh. El pò rivà a pesà sett chili. I sò dimension le fann vegnì el Leporida pussee grand che gh'è al dì d'incoeu.
La legora la viv soratutt in Europa e in Asia, e la preferiss i praa e i zonn che gh'hann arent di cespuli indove podè scondes. La va in gir soratutt de nott e la viv in di bus del terren, profond circa 20 cm. Grazzia al sò pel, l'è bona de mimetizzàss. Quand la corr per scappà, la pò rivà a 60 km/h.
La maja domà vegetai: erba, piantinn, frutt e fonsg.


text:
25 10
Ol dé 25 de utùer l'è 'l 298 ( 299 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 68 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de utùer al è ul dí da pòost 298 ( 299 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 68 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1349 - Llucmajor]] (Mallorca): al sit cognossit daspus alura come es Camp de sa Batalla (Ol camp de la Bataja), la gh'a lögh la batalla de Llucmajor, in che i tröpe del Pere III ol Cerimoniós i trà zò chele de Jaume III de Mallorca; assé ol pröm al incorporarà a la Corona Catalano-Aragonesa ol Regn de Mallorca.
1979 - Catalunya: s'al sélebra ol referéndum in che al resültarà plebissitat ol Statüt d'Autonoméa de Catalunya.
2005 - Barcelona: gh'i detegn l'ex-senadur Lluís Maria Xirinacs acüsat d'apoloséa del teroresm per s'iga declarat "amis d'ETA"; i al liberarà in del zir de du dé (27 10) a causa de la sò avansada edà.
1415 - Azincourt (Pas de Calais, Fransa): Enrich V d'Anglatèra gh'al trà zò i Franses (bataja d'Azincourt, guèra di Cent Agn).
1825 - l'Uruguaj: ol paes al utegn la independensa del Brasil.
1836 - Paris (Fransa): i instala a la place de la Concorde l'obelisch portat del tempi de Karnach de Tebes, osseque del visrei d'Esit, Mehemed Alí, in cambi d'ü rulös d'alabàster.
1837 - Buenos Aires (l'Arzentina): ghe i esegüta pöblegament José Vicente Teinafé, ex-gu·ernadur del Córdoba, sò fradèl Guillermo e ol capità Santos Pérez, consideracc culpàbel del omisside del zeneral Juan Facundo Quiroga, passat ol 16 02 de 1835.
1863 - San Salvador (Ol Salvador): l'esèrsit Guatemalench, daspus ün ases de 25 dé, al conchesta e sachesa la sità.
1868 - Baire (Cuba): i tröpe Spagnöle ghe trà zò i insörc Cubà (combat de Baire, guèra de Cuba).
1905 - l'Impere Röss: i caminot (feroviér) i declara la greva zenerala (Revolüssiú Rössa).
1917 - Irlanda: i eles Eamon de Valera president del Sinn Féin.
1927 - Osseà Atlàntich, apröf Rio de Janeiro (ol Brasil): al afonda ol transatlàntegh italià "Principessa Mafalda" provocant la mort de 314 persone.
1936 - Roma (Itàlia) e Berlin (Zermania): Hitler e Mussolini i proclama l'ass Roma-Berlin.
1949 - Londra (Anglatèra): ol De Havilland Comet, ol pröm aviú a reassiú destinat al trasport de viasadur, al fa ü gul de pröa Londra-Trípoli-Londra in 6 ure e 36 minücc, ol dobe de velossità che i aviú convensionaj.
1951 - la Granda Bretagna: se ghe i sélebra di elessiú legislatíe adagnade per ol Conservative Party of United Kingdom, comandat per Winston Churchill.
1956 - Oslo (Noruesa): ol Comitat Noruesà del Nobel al conferiss ol Premi Nobel de Literadüra a Juan Ramón Jiménez.
1977 - Madrid (Spagna): ol goèrn e i particc parlamentare (con l'aquiessensa di sindicacc, CCOO e UGT) ghe i signa i Pat de la Moncloa per redüí la conflitività laburala, mejorá l'economéa e consolidá la democràssia || Maynard (Massachusetts, SÜA): la Digital Equipment Corporation la presenta la compütadura VAX.
1979 - ol Paes Basch: s'al sélebra ol referéndum in che al resültarà plebiscitat ol statüt d'Autonoméa del Paes Basch de 1979.
1983 - ísola de Granada: i Stacc Ünicc i invadiss l'ísola.
1984 - Itaipú (frontera intra ol Brasil e ol Paraguaj): ol ditadur del Brasil, João Baptista Figueiredo, e chel del Paraguaj, Alfredo Stroessner i inaügüra la sentrala idroelétrica plö podenta del mont.
1985 - l'Arzentina: ol president Raúl Alfonsín al decreta ol stat de ases dürat 60 dé per söperá i intenc colpis·c.
1993 - ol Canadà: se ghe i sélebra elessiú legislatíe adagnade per masöransa assolüda ol Partit Liberal, comandat per Jean Chrétien, ch'al desplassarà del pudér ol Partit Conservador || Washington (SÜA): Jerry Hall e Robert Stilmann, sercadur de la George Washington University, i fà pöbligh ch'i è riessicc a cloná di embriú ümà.
1994 - la Sità del Vaticà (Roma): la Santa Sé la nönsia ol stabiliment de relassiú ofissiale con l'OLP, sensa caràter pienament diplomàtegh || Tegucigalpa (Hondures): i presidenc sentroAmericà e ol pröm miníster de Belize, gh'i apröa öna declarassiú sura la pas e ol desvolupament a la resú.
1997 - ol Congo-Brazzaville: per órden del Tribunal Söprem al restabeliss, e invest Denis Sassou Nguesso president del paes.
2001 - Seattle (stat de Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercat ol Windows XP.
2003 - Heathrow (Londra, Anglatèra): prossedenc de Nöa York gh'i ría i tri darér aviú Concorde in servisse de British Airways; ol 30 05 del istess an i ía desmetit de gulá chij d'Air France.
2005 - l'Iraq: sensa at violenc e con fiss partissipassiú, s'al sélebra ol referéndum in che la resültarà apröada la nöa Costitüssiú del paes, malgrat ol vot negatif de la masöransa di sünnicc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1806 - Bayreuth (Baviera, Zermania): Johann Kaspar Schmidt cognossit come Max Stirner, filòsof Todèsch (m. 1856).
1825 - Viena (Àustria): Johann Strauss II, compositur Austríach (m. 1899).
1838 - Paris (Fransa): Alexandre César Léopold Bizet cognossit come George Bizet, compositur Franses (m. 1875).
1881 - Màlaga (Andalusia, Spagna): Pablo Ruiz Picasso, cognossit come Pablo Picasso, pitur Spagnöl (m. 1973).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1349 - Llucmajor (Mallorca): Jaume III de Mallorca, a la bataja de Llucmajor (n. 1315).
1920 - Brixton (Lambeth, Londra, Anglatèra): Terence MacSwiney, patriota Irlandes, daspus de 73 dé de greva de fam in protesta per ol sò imprisonamet per i autorità Britàneghe (n. 1879).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Biev
Biev (ciamaa anca la Biev[1][2]; Blevio in Italian; Blef in Insubregh) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 199 abitant (dato del Dicember 2013[3]), 'na süperfis de 5,9 km² e 'na densità de 203 ab./km².. Biev l'è situada in sul Lagh de Còmm e l'è taccada al sò capploeugh.
L'è famosa per vess stada la cà de cantant comè l'Ivana Spagna o la Milva, e anca del giugador de ballon ucrain Andrij Ševčenko quand che el giugava anmò al Milan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Biev l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Dante Olivieri, Dizionario di toponomastica lombarda, Milan, Famiglia Meneghina, 1931.
- ↑ T. Capello, C. Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Pàtron ed. Bulógna, 1981
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Siria
La Siria (سوريا in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacada a la Türchia, al Liban, a l'Israel, a la Giurdania e a l'Irak. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Damasch.
La gh'ha una süperfiss de 183.885 km² e una pupulaziun de pressapoch 19 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Siria (nom ufizial: الجمهوريّة العربيّة السّوريّة, Al Jumhuriyah al Arabiyah as Suriyah = Repübliga Araba Siriana) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Bashar al-Assad (del lüj 2000).
El prim minister a l'è el Wael Nader al-Halqi (del 2012).
Al dì d'incö gh'è una guera civil che la vör trà giò l'Assad, che l'è acüsaa de vess un ditadur, e quei che le sustegn.


text:
Castel Gandolfo
Castel Gandolfo (Castrum Gandulphi 'n latì; Castéllo 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 6.927 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 495 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albano Laziale, Grottaferrata, Marino, Rocca di Papa e Roma (5 km). L'è cunusìda 'n töt el mónt perchè l'è 'l pòst endóche 'l papa 'l pàsa le férie 'n istàt. La rezidènsa del Papa l'è 'n palàs del sècol XVII de l'architèt Carlo Maderno fat sö per ùrden del Papa Urbano VIII.
Castel Gandolfo l'è sitüat sö le spónde del Lach Albano.


text:
Serina
Serina l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a i pé del Àlben 'n de la Al Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 2 153 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 27,5 km² e 'na densità de popolasiù de 78 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 30 km de la sità e a 820 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àlgua, Cornalba, Còsta Serina, Doséna, Ultra 'l Còl, Roncobèl e San Pelegrì.
Per Serina la pasàa la Strada Mercatorum che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la AL Telina, pròpe per chèsto 'n del cümü de Serina gh'è ü bórgh che l' se ciama Traficàncc. La Strada Mercatorum l'è pò stacia bandunada quand i a fai sö la Strada Priula.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parochiàl co i quàder del Palma 'l Vècc e Palma 'l Zùen.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Serina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
São Tomé e Príncipe
São Tomé e Príncipe (inscì in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.
A l'è faa de dò isul São Tomé e Príncipe, in de l'Ucean Atlantich, 225-250 km a nord-ovest del Gabon.
La capital a l'è São Tomé.
Al gh'ha una süperfiss de 964 km² e una pupulaziun de pressapoch 157.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
São Tomé e Príncipe a l'è staa un pussediment del Purtugal del secul quel de XVI al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
São Tomé e Príncipe (nom ufizial: República Democrática de São Tomé e Príncipe) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Manuel Pinto da Costa (del 2011).
El prim minister a l'è el Gabriel Costa (del 2012).


text:
Burbané
Burbanee (Piemuntes: Borbané; Italian: Borgomanero) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. Dopu el capplögh, l'è 'l segund center citadin püssee pupulaa de la pruvincia (21.103 abitant).
El se tröva in de la piana tra la Sesia e 'l Tisin a 32 km a nord de Nuvara. L'è bagnaa del turent Agogna. L'è gemelaa cun i cumün de Digne-les-Bains (Francia) e Bad Mergentheim (Germania).
Burnbanee 'l gh'ha diversi fraziun, ciamaa Rivan, San March, Santa Cristina, Santa Crus, Vargan Bass, Vargan Sora, Piuvin.
El dialet del sit el se ciama dialötu burbanelu e l'è vün de quei dialet de transiziun tra lumbard e piemuntes.


text:
Muss
Muss (nom ufizial in italian: Musso) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 986 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 240 ab./km².
Muss, che la confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), le stada voeuna di roccafòrt del Medeghin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muss l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Malta
Artìcol in dialët piasintëin
Malta (al so nùm üficiäl l’è Repubblika ta' Malta – Republic of Malta in Inglês) a l'è 'na repüblica dl'Ünion Europea, c'as tröva pròpi a mitä strä fra i'Itaglia e l'Africa, a süd adla Sicìglia. L'è un arcipèlag furmä da cëincu ìsuli: Malta, Gozo, Comino, Cuminòtt e Fifla. In dal 2007 la g'hava 410.209 abitànt.
La sò capitäla a l'è La Valletta (6.315 abitänt) e la s'tröva is sü l'ìsula ad Malta. La sitê cun püsé abitänt a l'è Birchircara, 21.258.
Fin al 21 ad stëimbar dal 1964 a l'è stä 'na culònia inglèsa.
Curiusitä[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al spòrt püsé praticä a l'è al baseball.
- Malta la g'ha anca un campiunä ad balòn cun 4 squädri:
- Mellieha Northenders
- Gozo Tornadoes
- Devils
- Mustang


text:
Toulon
Tolone (en fransés Toulon; en provensàl Touloun segont la grafìa de Mistral o Tolon segónt la grafìa clàsica; prununciàt [tuˈluⁿ]; Toló 'n català; Tolone 'n italià; Tolón en spagnöl; Telo Martius en latì) l'è 'na cità franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è la séde de la prefetüra del dipartimènt del Var.
La g'ha 'na popolasiù de 163 974 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 42,84 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter (l'è postàda sö la spónda del Mar Mediteràneo), 'nfìna a 'na altèsa màsima de 584 méter s.l.m.
L'è cunsideràda la cità piö ucidentàla de la Còsta Azzurra. L'è la tèrsa cità piö grànda de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, dòpo de Marsìglia e Nìsa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herzliya, Israele
- La Spezia, Itàlia, del 1958
- Mannheim, Germania, del 1958
- Norfolk, Stàti Ünìcc, since 1988
- Kronstadt, Rüsia, del 1996
- Khemisset, Maròco, del 2005
- Marikina, Filipìne, del 2008
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
08 08
Ol dé 8 de óst l'è 'l 220 ( 221 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 146 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de óst al è ul dí da pòost 220 ( 221 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 146 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1235 - Guijem de Montgrí al conchesta i ísole d'Eivissa e Formentera.
1900 - Ol matemàtegh David Hilbert al presenta i sò 23 probleme, ch'i guidarà la resserca matemàtega dürat ol s. XX.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cumor
I isul Cumor (Komori in lengua comora, لقمر in arab, Comores in frances) a hinn un paes de l'Africa.
El stat a l'è faa de trì isul in del Canal de Muzambich, al nord-ovest del Madagascar e denanz al Muzambich.
La capital a l'è Moroni.
I gh'hann una süperfiss de 2.235 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Cumor a hinn staa un pussediment de la Francia del 1912 al 1975, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Mayotte, che la fa part de l'arcipelagh di Cumor, l'ha vutaa per restà sota la Francia, ma la rivendica el guern di Cumor.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Comore (nom ufizial: Udzima wa Komori / اتحاد القمر / Union des Comores) a hinn una repübliga.
El president a l'è l'Ikililou Dhoinine (del 2011).


text:
Galâsia
Artéccol in dialatt bulgnais
Una galâsia l'è un grópp ed strèl tgnó insamm par la fòrza gravitaziunèl. Ed sòlit una galâsia la pôl avair däl dimensiån ed disén ed miglièra d'ân lûs. L'è al chès, pr'esänpi, d'la nòstra galâsia, qualla in dûv a gh'è anch'al såul e al nòster sistàmma sulèr. El fòrz ed gravitaziån i lavåuren par môd ch'äl strèl i pôlen advintèr däl fåurm téppichi. Acsé a g'hè däl galâsi a spirèl, däl galâsi eléttichi, e äl galâsi irregulèr, ch'i dàn vétta a däl fåurm d'interaziån gravitaziunèli ed dåu o pió galâsi.
Ligâm estèren in inglais[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Derivada
La derivada l'è, cungjuntameent a l'integral vüna di dò uperazziun centrall dal càlcül (videe anca teuréma fundamentaal dal càlcül).
Matematicameent, la derivada , la sa definiss cuma ul límit:
Di òltri maneer da designá la derivada :
Intuitivameent la derivada la espressa :
- la resun da cambiameent da la funziun. Pensaant sü a la definizziun, sa veet che la variazziun da la funziun
(f(x+h)-f(x)) int un intervall da 'teemp' h la ven cumparada cun la valuur h dal teemp che al è passaa tra x e x+h.
Un esempi in cinemàtica al è l'espressiun da la pusizziun d'una partícüla espressa in funziun dal teemp, x(t). Se adess vuremm savé a che velucitaa la sa mööf la partícula, a gh'emm da derivá la funziun pusizziun par utegní la velocitaa, i.e. : vardemm la distanza parcursa (i.e. x(t+h)-x(t)) e la divisemm pal teemp trascuurs "h": inscí utenemm la velucitaa média sura l'intervall (t,t+h): al teent de h a 0 a s'uteegn la velucitaa istantànea.
Sa diis che una funziun l'è diferenziàbil in x se al esiist la suva derivada a x. Sa pöö pruvá che una funziun diferenziàbil in x a l'è cuntínua in x. Par cunvèers, una funziun che la sía no cuntínua a x la sarà mía diferenziàbil. D'altra banda, ul fatt che una funziun la sía cuntínua al vöör mía dí che la sía diferenziàbil. Un esempi al è la funziun da Weierstrass .
- La tangent: la derivada d'una funziun in un puunt A la mesüra la pendenza da la drita tangeent al gràfech da la funziun intal puunt
(A,f(A)).


text:
Cornalba
Cornalba (nòm uficiàl en italià; Cornalba) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Serina öna lateràl de la Al Brembana e l' se tróa a i pé del mut Àlben.
El g'ha 'na popolasiù de 320 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 9,4 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 33 km de la sità e a 893 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Còsta Serina, Gagianiga, Ultra 'l Còl, Onéda, Serina, Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cornalba l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gazziroeula
La Gazziroeula o Garziroeula (pronunciaa anca Gazziròla, cioè: [gadzi'rɔla]; Sgazzariòra in del dialett de Scertara[1] Gazzirola o Garzirola in Italian) l'è ona montagna di Prealp.
L'è alta 2.116 meter e la toeu part al rosc di Prealp Luganes (pussee precisament, di Prealp Comasch).
La fa de confin in tra l'Italia (Val Rezz, in de la Val Cavargna) e la Svizzera (la Val Colla, che al dì d'incoeu l'è tutta in del comun de Lugan, ma pussee precisament lì de sotta gh'è Bogn).
Ai pee de la Gazziroeula gh'è voeuna di font del Cassaraa.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia


text:
Massimo D'Alema
Massimo D'Alema (Roma, 20 de bril del 1949) l'è 'n òm pulìtic italià. L'è stat Presidènt del Consiglio dei Minìster del 21 de utùer del 1998 al 25 de bril del 2000, prim e ünic mèmber del oramài sciuglìt Partito Comunista Italiano a ricuprì chèst encàric.
L'è stat apò minìster dei Èsteri e vicepresidènt del Consiglio del goèrno Prodi II.
L'è stat segretàre nasiunàl del Partito Democratico della Sinistra del 1994 al 1998 e presidènt dei Democratici di Sinistra del 2000 al 2007. L'è 'l vicepresidènt de la Internasiunal Socialista e deputàt iligìt endèl grupo de l'Ulivo. Del 2007 l'è 'n mèmber del Partìt Democràtic.
Del 13 de mars del 1991 l'è iscriìt a l'Albo dei giornalisti prufesiunìsti.


text:
S-chanf
S-chanf (Scanevo in italian storich; Scanf in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 747 abitant e una süperfiss de 137.90 km², e al se tröva a una altitüden de 1660 meter sura al livel del mar.
El cumün de S-chanf a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Davos, Livigno (IT-SO), Madulain, Susch, Zernez, Zuoz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S-chanf l'è menziunaa per la prima volta in de l'ann 1137-39 col nomm de Scaneves, e dopu in del ann 1356 col nomm de Scanevo.[1]
L'andament storegh de la popolazion de S-chanf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mercûri
Artécol in dialèt arzân
Mercóri l'é un pianēt dal Sistêma Solēr. L'é distânt dal Sōl cîrca 55 miliòun ed chilômeter, a vré dîr pió atâch ed 3 vôlti ed la Tèra. L'é un pianēt pîn ed sâs e maşégn: cumpâgn a Vèner o a la Tèra e Mèrt, al gh'à 'na gròsta dimòndi dûra. A diferèinsa ed chiêter dû, al gh'à un pèiş pió êlt dôp la Tèra, per al cèintr ed fèr deşfât, sènd ch' al gh'à un câmp magnètich cumpâgna a còl ed la Tèra. Cun un diâmetro ed 4.850 chilômeter, l'é al pianêt pió cèch dop Plutòun. Al fà al só gîr atōren al Sōl in 88 dé e atōren a ló in 54 dé. Per st'efèt la pêrta vultêda vêrs al Sōl la rîva a un calōr ed 350 grêd e quând l'é nôt al calōr al và zò a -190 grêd. Per dimòndi tèimp l'ònica sònda spasiêla ch' l' à visitê l'é stêda Mariner 10 dal 1974 -75. La sònda Messenger ed la NASA l'è pasêda a tâch a Mercóri al 14 de Znêr dal 2008.
Artéccol in dialatt bulgnais
Mercûri l'è un pianaid dal sistamma solèr. L'è distant dal såul stra sé e nå 55 miglión ed kilòmeter, al vré dîr 3 volt pió cén d'la Tèra. L'è un pianaid predåus: cumpagna a Vèner o a la Tèra e Mèrt, l'à una suparfézzi di mondi dûra. A diferänza dî èter dû, l'à una densità pió èlta dåpp la Tèra, par l'ânma ed fèr dsfât, send ch'là un cànp magnètich cunpâgna a quall d'la Tèra. Con un diâmeter ed 4850 kilòmeter, l'è al pianaid pió cén dåpp Plutån. Al fà al so zîr atåurn al Såul in 88 dé e atåurn a ló in 54 dé. Par st'efèt la pèrt vultè vèrs al såul l'arîva a temperatûr ed 350 grèd, e quand l'è nòt la temperatûra la va zå fén a -190 grèd. Par di mondi ed tänp l'onnica sånda spazièl ch'al l'èva visitè l'è stè al Mariner 10 dal 1974-75. La sånda Messenger d'la NASA l'è pasè atais a Mercûri al 14 ed znèr dal 2008.


text:
Yen giapunes
El yen (in giapunes 円, en, intanta che la parnunzia ucidentala a l'è de solet jen) a l'è la muneda de curs legal in Giapun del 10 de Magg del 1871. El sò simbul internaziunal latinizaa a l'è ¥ e quel dupraa incö in Giapun a l'è el simbul kanji 円 (prima a l'era el kanji 圓). El codes ISO 4217 del yen a l'è JPY. A l'è dividüü in 100 sen (錢) e 1.000 rin (厘), che però del 1954 i se dupren pü.
El guern Meiji l'aveva faa el Yen per vegh un sistema munetari cumpagn de quel decimal dupraa in Europa al post de quel cumplicaa del periud Edo.
Muned e bijet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A hinn in circulaziun muned de 1, 5, 10, 50, 100 e 500 yen e bijet de 1.000, 2.000, 5.000 e 10.000 yen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tass de cambi atual cun l'Euro
- Tass de cambi atual cunt el Dolar
- Banca del Giapun (Ingles)(Giapunes)


text:
Norimbèrga
Norimbèrga (en todèsch: Nürnberg: endèla parlàda francóne: Nämberch) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 498 876 abitàncc (dato del 31. Dic 2013). Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl l'è stàda séde del tribünàl ciamàt a giüdicà i dirigèncc del regìme nazìsta responsàbii dei crìmegn de la Shoah.
Cuntegnüü
Informasiù generài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Norimbèrga l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt.
L'è la segónda cità piö grànda de la Baviera dòpo de Mònaco e la piö grànda de la regiù de la Francònia. Sitüàda a 7 km de la cità de Fürth, a 17 km de Erlangen e a 15 km de la cità de Schwabach, ensèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga che la pàsa 'l miliù e duzentmìla abitàncc[2] e l'è giöna de le piö 'mportànte conurbasiù de la Germania.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prìma mensiù de la cità l'è del 1050 (endèn docümènt de Imperadùr Enrìco III del Sacro Romano Impér), e l'ìa citàda col nòm de Nuorenberc. Endèl 1219 l'imperadùr Federìco II elò ghe cuncidìa el privilégio de ciamàs "cità lìbera" e de goernàs de per sò cönt per mès de istitüsiù autònome. La cità la s'è sgradìda fò 'ntrà i sècoi XV e XVII gràsie a le atività comerciài che i sò citadì i 'ntratignìa con töta l'Europa (ma 'n particolàr coi Paés Bas e l'Itàlia). Pò a l'atività cültüràla e artìstica l'è intènsa e 'l sò personàgio piö cunusìt i'è stacc el pitùr Albrecht Dürer, el scultùr Peter Vischer e 'l cartògrafo Martin Behaim.
Dòpo che gh'è stat scuprìt l'Amèrica, Norimbèrga l'è restàda 'n pó taiàda fò de le nöe vìe comerciài e dòpo la Guèra dei Trent'àgn l'è cuminciàda 'na lènta decadènsa che la s'è fermàda apéna 'ndèl sècol XIX quan che g'ha cuminciàt a nàser e a sgrandìs fò la 'ndüstria dei zögàtoi.
Ai tép de la Germania Nazìsta, Norimbèrga la g'ha ìt en ruòlo 'mportànte come séde dei radùni pulìtich al Zeppelinwiese. L'è stat apò a'l pòst endóche gh'è stat emanàt le légi rasiài del 1935. A la fì de la Segónda Guèra Mondiàl, l'è stàda séde del tribünàl speciàl dei Aleàcc mitìt en pé per giüdicà i criminài de guèra nazìsti.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antalya, Türchia, del 1997
- Atlanta, Stati Ünìcc, del 1998
- Charkiv, Ucraìna del 1990
- Cracòvia, Polònia del 1979[2]
- Gera, Germania del 1988
- Glasgow, Regn Ünìt del 1985
- Hadera, Israele del 1995
- Kavala, Grecia del 1998
- Nisa, Francia del 1954
- Praga, Repüblica Ceca del 1990
- San Carlos, Nicaragua del 1985
- Shenzhen, Cina del 1997
- Skopje, Macedònia del 1982
- Venésia, Itàlia del 1999
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamènc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)
- ↑ Gemeindeverzeichnis des Statistischen Bundesamts


text:
Poesie (Porta)/34 - LA NINETTA DEL VERZEE
LA NINETTA DEL VERZEE
Bravo el mè Baldissar! bravo el mè nan!
l’eva poeù vora de vegnì a trovamm...
T’el seet mattascion porch che maneman
l’è on mes che no te vegnet a ciollamm?
Ah Cristo! Cristo! com’hin frecc sti man!5
Bell bell... speccia on freguj... te voeu geramm,
bolgirossa! che giazz! aja i mee tett!
che bell cojon, sont minga on scoldalett.
Pover tett nèe?... te sentet com’hin froll?
Ma, gh’hoo avuu ona passion, varda, in sti dì10
che l’è stada, per brio! el mè tracoll.
L’è quaj cossa ancamò se sont inscì.
Ven scià... settet giò on poo... già l’è anmò moll,
e poeù coss’eet de fà? l’è venerdì,
gh’è minga d’opra: descorremm on poo,15
ché subet che l’è all’orden te la doo.
Varda el me Baldissar se se pò dà
on mond pussee carogna, on mond pù infamm!
Te se regordet d’avemm vist per cà
quell gioven magher, longh come on salamm,20
ch’el me vegneva a toeù de andà a ballà?
Che di voeult te l’ee vist a peccenamm?
Ben: sent adess, sto roffianon strozzaa
che tir fioeul d’ona negra el m’ha giugaa.
Prima de tutt tee de savè che fina25
de vint agn fa, quand sont restada indree
della povera mamm, la mia medina,
che adess, jesuss! l’è al Gentilin anca lee,
per no invodamm a santa Catarina,
o lassamm andà in cà don quaj mestee,30
la m’ha tiraa in cà sova e tegnuu inguala
d’ona soa tosa vera e naturala.
Sta mia medina l’eva ona tetton,
matta, allegra quell mai che se pò dà:
ghe piaseva a paccià del bell e bon35
e andà dent per i boeucc e boccalà:
ma sora tutt poeù la soa gran passion
l’eva quella de fassela fregà:
oh intuitù de quest gh’è nient de noeuv,
desdott in fira e fresca come on oeuv.40
In quell temp la gh’aveva per gimacch
on gioven d’offellee, fort, traccagnott,
ch’el stava lì in la porta e in l’uss attacch.
Costuu, me cunten ch’el gh’avess de sott
on peston de pirotta masiacch,45
ma basta, fussel mò per sto bescott,
o per quij del mestee ch’el ghe portava,
l’offellee l’eva lu ch’el le ciavava.
S’ha mò de dà l’inconter che costuu
el gh’ha giusta d’avegh anch lu on bagaj,50
che l’è nient alter che quell porch fottuu
che m’è costaa in sti dì tanto travaj.
Inscì, cont el stà insemma tutt e duu,
col giugà insemma e fà quij cattanaj
che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell55
de trovass cott tutt duu senza savell.
Intrattanta, per via della via
dell’intrigh inscì faa della medina,
ne faven dormì nun bardassaria
foeura di pee de lor in la cusina;60
là ne saraven sù all’ave maria
de sira fina a quella de mattina,
e là nun de per nun tutta la nocc
sevem patron de fà onia sort de locc.
Fin però che semm staa duu cisquittitt,65
ciovè a dì de des, vundes, dodes agn,
se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
e poeù voltavem là come lasagn;
ma quand emm comenzaa a sentì i gallit
vers la part che comenzen i cavagn,70
se semm accort d’avegh di olter besogn
on poo pussee gajard de quij del sogn.
Ma sì! per dilla giusta, in quant a mì,
sto besogn savarev minga spiegall...
soo che sentiva el sangu come a buì,75
che gh’aveva ona voeuja de tentall
e in l’istess temp vergogna a comparì.
Soo anch che andava in broeuda in del basall
e soo che quand el me toccava i tett
trepillava del gust come on gallett.80
Soo de giunta che, quand alla mattina
me toccava de andà a tend in Verzee
alla banca del pess della medina,
ogni bott che passass on perrucchee
o quajghedun con bianca la marsina,85
me sentiva a rugà fina in di pee:
me andava insemma i onz della stadera
e el coeur l’andava a vella e el coo a stondera.
Mì el mè Pepp el vedeva de per tutt,
e semper ghe l’aveva de denanz:90
mì el vedeva in di tèmol, in di trutt,
in di micch, in la suppa, in di pittanz,
no gh’eva giovenott, né bell né brutt,
che se podess ris’cià de famme di avanz:
respondeva pesciad, desgarb e slepp,95
e tutt sti coss in grazia del mè Pepp.
Né l’è minga de dì che fin d’allora
el m’avess missa alla comunion.
On cazz! Me poden dà on cortell in gora
se mì pensava mai che in di colzon100
ghe fudess dent de quella sort de bora!
A vedè come el mond l’è mai cojon!
Tucc me credeven ona gran canonega,
e seva fatta pesc che né ona monega.
Anzi gh’hoo anmò in la ment la gran paura105
che hoo avuu, quand de lì a on pezz me l’ha daa in man,
l’hoo creduu on boll, ona besiadura,
on bugnon (soeuja mì), on quaj maa de can,
e soo che m’è soltaa ai oeucc addrittura
come on s’cioppon de piang, ma lu, el giavan,110
da bravo perucchee el s’è miss a rid
e a saramel pù strenc in mezz ai did.
Cristo! che sgarbiada de cervell
l’è staa per mì quell cioll in ardion.
Poss dì ch’el m’ha daa in man minga on usell,115
ma el manegh de tucc quanc i cognizion:
allora subet hoo capii tutt quell
che se daven d’intend paricc smorbion
quand lì alla banca me diseven milla
cinad sulla panscietta e sulla inguilla.120
Lì emm comenzaa tutt duu de sto moment
a lavorass intorna de fadiga,
lu a fà onia possa per sonamel dent
e mi olter tant per stoppagh sù la figa.
Fors anca el sarà staa on presentiment,125
ma l’ha avuu pari a sbatt, l’hoo faa stà in riga,
ghe l’hoo basaa, menaa, gh’hoo daa de tetta,
ma de pondamel?... voj! ciappa sta fetta.
Sent mò che macciavella de birbon
l’è rivaa a tira a man per mettem sott.130
L’ha comenzaa a fà el trist, el lumagon,
a fass vedè a mangià pocch o nagott.
Lu el me schivava, el fava repetton,
el sospirava come on mantes rott,
e con pù mì ghe andava per el vers135
con pussee el fava el pregn, el gnucch, l’invers.
Infin quand l’ha creduu de vess a tir
vedi ch’el mett a volta on cortellasc
e ch’el sbassa i cannij incontra al fir:
mi, bona a dagh a trà, fermegh el brasc,140
e prepotenta e franca come on sbir,
Cossa farisset mai, dighi, pajasc?...
Cossa vuj fà, el respond... mazzamm... morì...
fornì sta vitta... contentatt anch tì...
Sanguanon! che dianzer de paroll!145
m’è calaa i forz de sbalz, m’è vegnuu frecc.
Me sont pondada a lu coj brasc al coll,
e lu borlonem là a travers al lecc,
e lì in terra el cortell, in aria el cioll,
lecchem, basem, stroffignem, brascem strecc,150
Ninin... tas... lassem fà... pensa nagotta...
sto fioeul d’ona vacca el me l’ha rotta.
Ona voeulta poeù rotta che l’è stada
no gh’è staa pù resguard né pù respett.
Via ona ciavada on’altra gran ciavada,155
no se fava olter facc che quel giughett,
e se con tant piccià nol m’ha impregnada
l’è proppi robba de fà fà on quadrett,
tanto pù che sti usij già hin certi ordegn
che fornissen el gioeugh con lassà pregn.160
L’eva trii agn pocch manca che st’istoria
l’andava quietament semper inscì,
quand la medina, che Dio l’abbia in gloria,
l’ha tolt sù ona fevrascia de morì.
I dottor l’han creduda inflammatoria165
e gh’han faa vint solass in tredes dì,
ma el dì adree, giust in quella che han dezis
de faghen pù, l’è andada in paradis.
Morta lee, bona nocc ai sonador,
s’è barattaa la scenna in d’on moment;170
mì sont andada in cà del cogitor
e el Pepp l’è andaa in cà anch lu d’un sò parent
e lì, via de vedess e de descor
quaj voeulta per el dì denter per dent,
resguardo sia alla prozion de mezz,175
sant March! gh’è sta sù el gatt per on bell pezz.
Ma mi, tra che a trovamm inscì ligada
in cà del pret moriva de passion,
e tra che el Pepp el m’eva sueffada
de bon’ora a saggià certi boccon,180
assa brutta on bell dì ciappi la strada
e pienti el cogitor come on fuston
ressolutta de tend al fatto mè
senza tance seccad de barolè.
Deffatt per quant sto pover religios185
l’abba faa, l’abba ditt per famm capì
ch’el pass che fava l’eva on pass ris’cios
e che la purgarev forsi on quaj dì,
l’ha traa via el sò fiaa e la soa vos,
anzi el gh’ha avuu de grazia a mondamm lì190
de circa milla lir, che la medina
la m’ha lassaa tra pilla e robba fina.
Con cà pientada, e con quij pocch danee,
fresca, giovena e grassa come sera,
gh’aveva semper gent innanz indree195
alla mia banca mej che né a ona fera;
de coeugh poeù gh’en vegneva di vivee,
e a quist basta domà che ghe fass ciera,
se gh’avess anch venduu merda per pess
sti facc de porca even content l’istess.200
E che fior de partii ch’hoo possuu fà!
(Inscì magara avess vorsuu dattamm)
fioretton de marcant, de famm marcià
inguala di primm sciori, di primm damm;
e se fuss stada tosa de trattà205
soo che on fraa Geromin l’ha vorsuu damm
del pelter assossenn, famm desmett banca,
mandamm in fiacca, e lu comparì nanca.
Ma mi ciocca, imbriaga, incarognada
de sto razza de can d’on tajapieucc,210
tant e quant ghe n’è staa che m’han cercada
olter tant n’hoo casciaa foeura di oeucc;
e sì che giamò on pezz m’en seva dada
ch’el me fava scusà de stoppaboeucc,
ma già nun vacch de donn semm tucc inscì,215
se al mond gh’è on crist el vemm proppi a sciarnì!
E dininguarda e non poeù a fass toeù via,
en fan toninna, en fan de sott e doss.
Pur tropp l’è inscì: mi ch’hoo provaa la mia,
soo cossa gh’è de noeuv con sti balloss.220
Pur tropp sont dada denter in la stria,
e el cogitor l’ha induvinaa tutt coss.
Ah roffianon d’on Pepp!... Varda el mè nan
se gh’è on cristo compagn in tutt Milan!
Minga content sto faccia de figon225
de vess staa lu el strozzaa che el me l’ha rotta,
d’avemm traa i mej partii tucc a monton,
d’avemm drovada pesc d’ona pirotta,
d’avemm semper goduu i pù bon boccon
che gh’aveva alla banca, e per nagotta,230
sagg de mì, del mè ton, della mia inguilla
l’ha comenzaa a miramm anca alla pilla.
In prenzipi col sloffi de dovè
comprà ona cossa o l’oltra a ona quaj posta
el me cercava in prestet per piasè;235
ma in seguet poeù, quand el m’ha vist desposta
a lassagh god in pas el fatto mè,
l’andava al cantarà lu de soa posta,
e lì servo umelissem sur baslott,
ogni freguj, allon, giò on scopellott.240
Ma se! impiastraa de vizzi come l’era,
lallela! gh’en voreva olter che inscì:
l’avarav traa in setton la cà Mellera,
l’Archint, el Greppi, el Melz, staghela lì.
Dì cojon! Lu ostarij, trissett, primera,245
la scènn, lu palch, lu donn de mantegnì;
e mì ciollatononna de massee
compramm i corna cont i mee danee!
Olter che corna! l’ha tentaa per fina
de taccamm ona pesta bolgironna;250
e se no sont allesta ona mattina
a tira i ciapp, indree t’el me le sonna.
Per fortuna del ciel che intanta fina
che hoo faa per compagnamel in la monna
hoo miss i did in mezz a on masarott255
de filapper consciaa cont el scirott.
Eppur: coss’eel?... l’eva inscì tant vergnon,
tant marcadett e tanto fin d’ingegn,
che hoo avuu de grazia a fagh la remission;
anzi l’ha tiraa i coss finna a quel segn,260
de pacciamm (direv squas) anca i mincion,
perché a furia de vend e de fà pegn
el m’ha sbiottada e el m’ha redutt in pocch
come on oss spuvaa foeura d’on pitocch.
No gh’aveva olter pù che el lecc, i scagn,265
la cros de perla e quatter strasciarij,
inscì tra robba dora e quij pocch pagn,
quand besognos de vendem anca quij
on dì el m’è vegnuu in cà, torber compagn
de quand el s’è vorsuu tajà i cannij,270
e piovend giò daj oeucc acqua a monton
press a pocch el me parla de sto ton.
Sent Ninetta, el me dis, i creditor
m’hin taccaa al cuu come tanc can mastin;
se no i paghi in sti pocch vintiquatt’or275
gh’è già in pront la fameja e i manezzin:
donca on fioeu par mè! on fioeu d’onor
l’avarà de reduss a fà sta fin?...
Ah nò Ninetta!... innanz de famm granì
già l’è on moment... faroo quell che soo mì.280
Mì dolza come l’uga, appenna senti
dove van a fornì sti ultem paroll,
deventi smorta, tremi, me spaventi,
e poeù al solet ghe metti i brasc al coll;
infin voo al cantarà: lì me resenti285
della cros, di peritt, del tornacoll,
e ghe dighi, piangend, Ciappa antecrist,
deggià ch’eet mangiaa el rest, mangia anca quist.
Redutta che son stada ona pitocca
senza credet, né robba, né danee,290
s’hoo avuu de pagà el ficc, de mett in bocca,
hoo proppi dovuti mettem al mestee.
Ma fina che gh’hoo avuu taccaa alla socca
sto sanguetta fottuu d’on perucchee,
on quattrin che on quattrin, nanca a pagamel295
sont mai stada patronna de vanzamel.
Infin per compì l’opra adess mò sent
cossa ghe solta in coo a sto porch infamm!
Giust on mes fa el ven chì, el me sara dent,
e el me dis ch’el gh’ha voeuja de ciavamm;300
voo sul lecc: me le mett lì inscì on poo arent,
e poeù, paffeta, el fa per inculamm;
mì allora streng el ghicc, dagh on button,
e dighi... Ovej!... coss’hin sti pretension!
Nanca el cuu poss salvamm sangua de dì!305
Malarbetto ludron, brutto pendizzi!
el cuu l’è mè, vuj fann quell che vuj mì
né hoo besogn de cavatt de sti caprizzi.
S’avess vorsuu dall via, a st’ora chì
sarev fors maridada a vun d’offizzi.310
Figuret mò se sont inscì cojonna
de mettem sott a tì a fà seggionna!
Infin vedend che dura come on sass
no dava a scolt pù al piang né al sospirà,
né al solet sloffi de vorè mazzass,315
el s’è ressolt de fammela pagà;
né savend toeù oltra straa de vendicass
l’è andaa a cercà on poetta e el m’ha faa fa
ona dianzer d’ona bosinada
de famm fà la minee perfinna in strada.320
Ecco el mè Baldissar, ecco on trattin
la reson bolgironna di passion
che me deslenguen come on candirin.
Ma el pussee pesc anmò di mee magon
l’è a vedè che sta birba d’on bosin325
tra i lapp ch’el dis per mettem in canzon
el ghe ne infira voeuna, el mè car nan,
che tend nient manca che a famm perd el pan.
L’è rivaa fina a dì che gh’hoo in di oss
on morbo vecc de brusà via l’ussell!330
Ma se pò dà on trattà pussee balloss,
on’azion pussee infamma e de cortell?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
taccamm anca in l’onor, toeumm, anca quell?
Questa per cristo no la poss capì:335
mì impestada?... Buffon!... dighel mò tì.
Dighel mò tì, per brio! se gh’è ona donna
pussee sana de mì in tutt quant Milan!
Te le taccarà ben lì alla Coronna
la Mora del sciall giald, ma mì, doman!340
Ma ovej!... varda che aria bolgironna
l’ha ciappaa sto tò cioll!... scià... scià el mè nan...
dammel car... toeù... l’è tova... ah dio!... ciccin...!
Vegni... ve... gni... ghe sont... Cecca?... el cadin.


text:
Gravaluna
Gravaluna (Piemuntes: Gravelon-a; Italian: Gravellona Toce) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 7 821 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,7 km² e ona densità de popolaziun de 532 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bavén, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Margöss, Umegna, Urnavass, Stresa, Verbania.
A l'è un center impurtant de la pruvincia, sia dal punt de vista cumercial e indüstrial che stradal.
In del 2003 Gravaluna la gh'ha avüü el titul de cità.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gravaluna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arlesheim
Arlesheim a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.94 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 8979 abitant.
El cumün de Arlesheim al se tröva a una altitüden de 335 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dornach (SO), Gempen (SO), Münchenstein, Muttenz, Reinach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Arlesheim in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sedell
El sedell (o sedella, seggia, seccia[1]) l'è on contenidor de forma cilindrega o conega. El gh'ha on'avertura in alt e on fond piatt. De solet l'è taccaa a on manegh a semiserc.
I sedei hinn doperaa di temp pussee antigh, soratutt per regoeuj l'aqua di fiumm o di pozz, e per trasportàlla in baril o alter contenidor pussee gross. Poeuden vess doperaa anca per trasportà sabbia, vernis o robb de mangià (per esempi, el latt mongiuu).
I sedei poeuden vess de legn (ciamaa anca seggiott o seggin), de aramm, de ramera, de coramm o anca de plastega. L'è compagn del cadin.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla sedell la vegn del latin sitellum, e l'è doperada anca in frances ("seau"[2]).
El termen seggia inveci l'è derivaa del latin volgar *sĭcla, evoluzion del classegh sitŭla[3]. El termen l'è doperaa anca in italian ("secchio" e, antigament, anca "secchia"). "Sitellum" l'è on diminutiv de "situla".
La variant seccia l'è doperada in del Bressan.


text:
Apocynaceae
Le Apocynaceae (Juss., 1789) i è 'na famìa botànica che töl dét àlber, boscài, piànte erbùze e lianùze. La magiurànsa dele piànte de chèsta famìa i è uriginàrie de la fàsa tropicàla e subtropicàla e divèrse spéci i è piànte de grànde dimensiù che crès endèle forèste tropicài. Se tróa pò a 'na quach spéce perèni 'ndi pòscc temperàcc. Chèste piànte le g'ha 'na lìnfa latiginùza che de spès l'è vilinùza se se la mànda zó.
De chèsta famìa farès part de piö de 5000 spéci, dividìde 'n 402 zèner[1]. La famìa de le Asclepiadaceae, che 'na ólta l'ìa cunsideràda 'ndependenta, adès la fà part de le Apocynaceae.
L'è dividìda en sich sotafamìe:
- Rauvolfioideae, 980 spéci en 42 zèner.
- Apocynoideae, 860 spéci en 77 zèner.
- Periplocoideae, 180 spéci en 31 zèner.
- Secamonoideae, 170 spéci en 9 zèner.
- Asclepiadoideae, 2365 spéci en 214 zèner.
Le ölteme trè sotafamìe le fàa part de le Asclepiadaceae.
'Ntra le spéci piö cunusìde in Lumbardia gh'è:
- 'l oleàndro e 'l gelsumì fals, dò spéci mia del pòst, ma che i è cultiàde tat e 'ndepertöt,
- la Vinca major pò a chèsta öna piànta mia lumbàrda che la crès depersòcönt in di parch, in di giardì, in di pracc e 'n banda a i séze,
- la pervìnca che l'è 'n boscài bas che la crès in di bósch.


text:
Aigues-Mortes
Aigues-Mortes l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim, e 'l fa part del circondàre (arrondissement) de Nîmes e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 8 543 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 57,78 km² e l'è sitüàt endèla zòna geogràfica de la Camargue.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Aigues-Mortes l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc


text:
Setembra, setembra deent in un piatt de carta,
setembra, setembra, nell' oli del missulten
mazurca e la polka e il ballo del qua qua,
balera che balla, che gira, che gira, che balla restando
dov'è.
El prevet el sona 'l bass, el macelar la bateria
una cicada de bira e gazusa la paar una piscina per
quatru muschitt,
el gatt che ai sett uur l'era bianch l'è diventà negru ... a
pesciaad in del cüü
Braciole, ghiaccioli, pulenta e spüzza de alga,
cedrata Tassoni e una Vedova Clicquot,
sutann, culann e donn cun mila prufoemm.
Mariangelo el fà un valzer cumè un ussaro a pèe biutt.
El nonu el giüga a scupa ma la sua memoria l'è nada
a durmi
el Nando l'è senza dencera el parla cul Toni che l'è
senza amplifòn,
domanda di Formula Uno, quel oltru el respuund che
gh'è mort un vedèll.
Varda che loena stasira l'è cürva che paar un seghezz,
a chi che ghe diis che l'e'slaa l'è finida che tajumm ...
la lengua de mèzz.
Spazzenn, pustenn cun so'l vesti de la festa, ma
suta 'l vesti gh'è ancammè la cioca de ieer.
El Naccia el minaccia d~Jümà una steca de Stop,
el cumpra quaranta boeri perchè el vào venc l'urelocc
Per digerila salsa verda el Rico eJ beef quatordess
Fernet,
el veed la Madona del san Marten che giüga cunt i bucc
e cun la sua crapa,
el piaang per i ricordi in Albania anca se all' epoca ... el
gh'era trii ann.
Silenzio, silenzio che i disen la lutteriia,
gh'è in palio una barca cunt i remuij e anca 'l mutur;
e rüga, e pesca, e varda una stella cadente
e fann burlà giè sett 0 vott che magari el porta bonn.
El Francu, che g'ha avüü una paresi, l'ha vengiüü 'na
racheta de tènis,
el Tino "gamba de legn" una bicicletta che l'è 'l secuund premi.
La barca la veeng un sciuur de Verbania che hann dii
hann dli che g'ha soe anca 'n cantieer.
Varda che loena stasira l'è cürva che paar un seghezz,
a chi che ghe diis che l'està l'è finida che tajum ... la
lengua de mèzz
a chi che ghe parla ancamà de luteria ghe tajum la
barca ... de mèzz


text:
Netstal
Netstal a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.63 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una pupulaziun de 2875 abitant.
El cumün de Netstal al se tröva a una altitüden de 464 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennenda, Glaruna, Mollis, Näfels, Riedern.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Netstal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1289 giamò propi col nom de Netstal.[1]
L'andament storegh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi de suta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Netstal al Wikimedia Commons


text:
Titterten
Titterten a l'è un cumün svizzer del distret de Waldenburg, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.71 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 410 abitant.
El cumün de Titterten al se tröva a una altitüden de 668 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Liedertswil, Niederdorf, Oberdorf, Reigoldswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Titterten l'è mustraa in de la tabela chi desutta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office STAT-TAB Bevölkerungsentwicklung nach Region, 1850-2000 (in tudesch) visitaa al 29 de Ginee del 2011


text:
Murbegn
Murbegn (nom ufizial in talian: Morbegno; in tudesch storich: Morbend) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh’ha 12 185 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 15 km² e 'na densità de 812 ab./km². A l’è tacaa a Albarei, Bema, Sciv, Cös, Dasc, Talamuna, Trauna.
L'è sitüaa in de la Valtelina bassa e l'è circundaa a nord di Alp Retegh e a sud di Alp Urobegh. El fiüm Ada el spartiss el center principal de le fraziun de Camvich, Paniga e Desch.
El center istoregh de Murbegn l'è straversaa dal turent Bit, che l'è un afluent de l'Ada.
In del 1966, Murbegn la vegn ufizialment unurada col titul de cità.
Cità ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Llanberis, Galles, Gran Bretagna. - 2004
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bùca dla Verità
La Bùca dla Verità l’è un medajòn de marmu a furma de faciòn de omm cun la barba, müràd in del pòrtegh dla Cesa de Santa Maria in Cosmedin, a Ruma, dal 1632.
Ste mascheròn chì, prubabilmént, l’è stài sculpìd in del I sècul D.C., el g’ha un diàmeter de 1,75 méter e el pesa quasi 'na tunelàda e 300 chilu. El faciòn che se véd pödd dass ch’el sia de Giove Ammone, fiöl d’Ucean; d’un uràcul; o d’un fauno.
Se sa nò de precìs a che roba el sia servìd: tanti i dìsen cume funtana, tanti cume tumbìn o adiritüra pisatòi; altri amò i disèn che la gent ghe treva dènn le létere de denunce anonime chi gh’even no el curàgg de dì.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- AA. VV., Guida ai Misteri e Segreti di Roma, Sugar Editùt, Milàn, 1968
- Cèsar D'Onofrio, Un popolo di statue racconta, Ruma 1990


text:
La cumissiun dal cussegl grond sustegna l'emprima etappa d'in nov center administrativ a Cuira
La cumissiun predeliberanta dal cussegl grond è sa fatschentada cun la missiva da la regenza davart il center administrativ, project «sinergia». Ella recumonda al cussegl grond d'acceptar il project.
En la sessiun da december 2009, en il rom dal tractament dal rapport davart la strategia d'immobiglias dal chantun Grischun, aveva il cussegl grond concludì da persequitar vinavant la varianta dal project «sinergia» per Cuira. La finamira da quest project è quella da construir in nov center administrativ chantunal cun circa 700 plazzas da lavur a Cuira vest. Sut il presidi dal deputà Ernst Casty ed en preschientscha dal cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ussa la cumissiun cumpetenta dal cussegl grond predeliberà la missiva da la regenza davart il center administrativ, project «sinergia».
La missiva cumpiglia l'emprima etappa cun la construcziun d'in nov edifizi d'administraziun cun circa 400 plazzas da lavur. Per quest intent propona la regenza al cussegl grond d'approvar in credit d'impegn brut da 69 milliuns francs. Sch'il cussegl grond approvescha quest credit, vegn il pievel a decider definitivamain en chaussa a l'urna, e quai la primavaira 2012. Sch'er il pievel accepta il credit, vegn alura publitgada la stad 2012 ina concurrenza per il project «sinergia».
Renconuschì la situaziun nuncuntentaivla
Per la cumissiun predeliberanta èsi stà incontestà che la situaziun da spazi a Cuira saja nuncuntentaivla per l'administraziun chantunala, perquai che las plazzas da lavur èn repartidas sin 44 differentas immobiglias. Medemamain èsi vegni renconuschì ch'ils andaments interns pon vegnir optimads tras la construcziun d'in nov center administrativ e ch'il project na sposta naginas plazzas da lavur davent da las regiuns en la chapitala chantunala. Discussiuns cuntraversas hai dà pervia da la situaziun da traffic en il sectur da la Ringstrasse e da la Kasernenstrasse a Cuira en cas ch'il center administrativ vegniss realisà, pervia da las consequenzas che resultan en cas ch'ina part da l'administraziun chantunala banduna il center da la citad sco er pervia da la situaziun che sa dat per las lavurantas e per ils lavurants en in center administrativ cun biros che han pliras plazzas da lavur. Las opiniuns èn stadas divididas areguard l'explicaziun en la missiva che la reducziun da spazi permettia effectivamain da spargnar mintga onn custs periodics dad 1,2 fin 1,9 milliuns francs en cumparegliaziun cun il status quo. En quest punct è la maioritad da la cumissiun stada da l'avis ch'il punct essenzial dal project saja quel d'optimar ils andaments da lavur interns e betg quel da spargnar custs en cumparegliaziun cun il stadi actual.
La finala ha la cumissiun sustegnì cun 7 cunter 4 vuschs l'approvaziun da l'emprima etappa per construir in nov center administrativ chantunal a la Ringstrasse/Salvatorenstrasse ed uschia er il credit d'impegn respectiv da 69 milliuns francs. Ella recumonda pia al cussegl grond d'acceptar il project. En cas ch'il cussegl grond dess ses consentiment en la proxima sessiun d'october 2011, han dentant – sco gia menziunà – las votantas ed ils votants grischuns l'ultim pled.
Infurmaziuns:
president da la cumissiun Ernst Casty, tel. 079 445 48 01
Gremi: cumissiun predeliberanta per il rapport davart la strategia d'immobiglias dal chantun
Funtauna: rg cumissiun predeliberanta per il rapport davart la strategia d'immobiglias dal chantun


text:
Carara (MS)
Carara l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. La g'ha presapóch 65.560 abitàncc, 'na superfìce de 71 km². 'na densità de 923 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Fosdinovo, Massa, Ortonovo (SP), Sarzana (SP).
L'è 'l cèntro piö 'mportànte de l'indüstria italiàna del màrmor, co la prudusiù del famùs Marmor de Caràra, en màrmor biànch pregiàt fés che se càa de le Alpi Apuane.
Ensèma con Massa, tra 'l sècol XV e 'l sècol XIX, la g'ha custitüìt el Dücat de Massa e Carrara.
'Ntra i monümèncc de la cità val la pèna regordà 'l Dòm del sècol XII e 'l palàs dücàl del sècol XVI, che 'ncö lìè la séde de l'Académia de le Bèle Arcc.


text:
Muntèc
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Muntèc (Montecchio Emilia in italiân) l'é un cmûn ed 8.737 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 15 km a sîra ed Rèz
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Muntèc in di tèimp antîgh l'êra ciamê Monticulo, per la natûra dal trèin dóve l'é gnû só al paèiṣ, més insèm cun al culmêdi purtêdi dal j aluviòun dal j âcvi dal fióm Èinsa che gnîven zò da l 'Apenèin. Sōvra a chi muntarôt în gnûdi só al prémi abitasiòun ed quî che a ritgnîven al pôst sicûr dal j âcvi e i trèin aluvionêl dimòndi grâs e bòun pr' al cultûri agrécoli. Al teritôri l'é stê da préma sòta j etrósch e pó i rumân, època che, d'ed l'à ed 'na sitê di môrt, l'à lasê sègn in pcòun 'd uṣvéj, vêṣ, munèidi, i rèst ed 'na lâpida pr'arcurdêr un' ôvra póblica dal I e II sècol, 'na cruslèina petorêla laminêda in ôr ch'a's cuṣîven atâch al vistî i prém cristiân o suldê int al V e VI sècol. Al testimuniânsi pió antîghi in fâti da pugnêl da manarèin ed prêda particulêr ed la préma etê ed la prêda pó bagâj in brónz. I rèst dal séngi d'ed sôvra a fân vèder un cêr ṣvilóp dal brónz finêl a l' etê dal fèr. Muntèc medievêla cun al só furtificasiòun (bastiòun, mûri e rôchi) dimòndi difensîvi e ufènsîvi, mó ânca per la só puṣisiòun geogrâfica e stratègica, l'é stêda pó per sècol ambîda e cuntèiṣa, pasând cun vicèndi sfalsêdi dal pusès ed la Cēṣa a còl di Visconti, di Barbiani, di Sforza, di Gonzaga, di Farnese, di spagnôl, di francèiṣ, segvènd pó, in etê modêrna, al vicèndi dal Duchêt ed Mòdna e Rèz. Muntèc l'é numinêda in dimòndi ducumèint ch' în tgnû ind i archévi ed Rèz e Pèrma: ûn ed quî, un privilèg imperiêl, al pôrta la dâta ed l' 8 zógn 781. Al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna e còla Ciṣalpèina, per andêr a fêr pêrta ed l'Itâlia unîda, cme Cmûn cun al nòm "Montecchio Emilia" per arcgnósrel da di êter Muntèc, per mèz 'd un decrêt dal ditadōr Farini al 27 dicèmber 1859, dâta còsta ch' la cumbîna cun al prém cunséli cumunêl ed Muntèc.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Guido Bronzoni - Contributi alla stesura della storia più antica di Montecchio Emilia - Reggio Emilia : Tecnograf
- Guido Bronzoni - Dal pago romano alla chiesa romanicain Montecchio Emilia. - Parma : L. Battei,1976.
- Francesco Spaggiari - Montecchio Emilia : il Santuario della B. V. dell'Olmo 1484-1984 : Comitato promotore, 1984
- Francesco Spaggiari - Montecchio Emilia : segni del tempo, segni della storia - Montecchio Emilia : Comune, 1995
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
La legge del desiderio
La legge del desiderio (La léǵ dal deśidèri) 'l è 'n film dramàtic dal 1987 ad Pedro Almodóvar. In dla séna in dua Antonio Banderas al cópa Miguel Molina a s sènt la canta Guarda che luna cantàda da Fred Bongusto.
Sunt
Pablo Quintero (Eusebio Poncela) 'l è 'n regìsta famóś e 'l è inamurâ ad Juan Bermúdez (Miguel Molina) ma qvést chè a pâr ch'al n gh'àppia minga interès par lò. Sò surèla Tina (Carmen Maura) dal vòlti la rècita in di sò film e la tîṅ a drē a l’Ada (Manuela Velasco), na putìna ad déś an che lē la trata cuma s'la fus sò fiōla e minga dna mudèla sémp'r in gir p'r al mónd. Un dè Juan al lasa la sò cà a Madrid p'r andàr a star in un paiśèṅ dl'Andaluśìa, lasànd Pablo da par lò.
Al regìsta, in cal méntar, al cgnós un ragàs ch'al s ciàma Antonio Benítez (Antonio Banderas) e al gh và a lèt insém. Chi lò al taca a vlér-ag bèṅ dimóndi ma al dvénta anc tròp pusesìṿ e gelōś, specialmènt quànd al lèś al létri che Pablo 'l iva mandâ a Juan. Antonio al vōl ricévar anca lò dal létri 'd amōr da 'l regìsta ma firmàdi cun un nóm da dóna (Laura F.) parchè al gh'à paùra che sò màdar la i pòsa lèśar. Pablo subìt al gh i manda ma pò al sa stufa ad lò e al decìd ad mulàr-al dgénd 'd avér vója 'd andàr a catàr Juan in dal sud dla Spaggna.
Antonio al n pōl minga mandàr śò cal magòṅ lè e na nòt al tōś la sò mòta p'r andàr a masàr Juan. La pulisìa la pénsa ch'l asasèṅ al sia Pablo che, durànt un viàś in màchina, al gh'à 'n incidènt ch'al gh fà pèrdar la memòria. La Tina, pruànd a far-ag turnàr in mènt i fat dal sò pasâ, la gh cònta che na vòlta, prima ad far-'s uperàr in Maròc, 'l éra sò fradèl ma pò 'l éra dvintâ na fémna par psér acsè amàr sò pàdar, anc se qvést chè pò al l'iva mulàda quàśi subìt par n'atra dóna.
In cal méntar la Tina la cgnós 'n óm e la taca na relasiòṅ sèg: a s trata pròpria 'd Antonio. Pablo, turnâ a pòst cun la memòria, al la ciàma a 'l telèfun par cuntàr-'g incòsa e dir-ag ad star aténti parchè lò 'l è 'n tisi periculóś. Antonio, ch'l à naśâ quèl, al s rabìs e al la sèra in cà insém a l’Ada. Quànd a riva lè la pulisìa, cardénd finalmènt che lò al sia al killer ad Juan, Antonio al tōś la Tina in ustàǵ, puntànd-ag na pistòla incòst a la pulsa dla tèsta, e al fà savér a tut i cóst ad vlér che Pablo al pasìs n'óra da lò. Dòp avér fat 'l amōr sèg par l'ultma vòlta, Antonio al s tōś la vita.


text:
Magnitogorsk
Magnitogorsk (in rüss MarHиTorópck) l'è una cità indüstrial de la Rüssia (pruvincia de Čeljabinsk), in di munt Ürai de la part uriental (Siberia), in sül fiüm Ural; la gh'ha una pupulaziun de 418545 abitant (censiment 2002).
La citaa l'è nassüda in di ann '30, cumé cunseguenza de la presenza de un muntun de minier de minerai de fer in de la zona; Stalin gh'ha faa custrüii stabiliment per lavuràll e l'ha pupulada cunt i lavuradur di stabiliment (che eren quasi tücc paisan trapurtaa a lavurà in di fabrich). La citaa l'è dunca muderna, e la gh'ha una strutüra tipica di citaa-stabiliment (ch'hin staa custrüii anca in alter part de la vegia Üniun Suvietica), cunt i abitaziun propi arent di stabiliment.
Daj sò stabiliment a hin vegnüü föra la metà di pruietil duperaa da l'Armada Rusa in dela segunda guera mundial.
Al dì d'incöö de minerai de fer ghe n'è pü; adess i rüss a i importen da i giaciment del visin Kazakistan.
La cità la gh'ha un aeruport e tre üniversità.


text:
30 09
Ol dé 30 de setèmber l'è 'l 273 ( 274 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 93 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de setèmber al è ul dí da pòost 273 ( 274 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 93 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Catalunya: la sanità püblega la ghe scumensa a aministrá gratüitament la pílola de l'indomà.
2005 - Barcelona: ol Parlament de Catalunya ghe apröa ol proset de nöf Statüt d'Autonoméa col vot faoràbel del 88'88 % de la cambra.
1399 - Anglatèra: daspus de fá abdicá Ricard II col söport de la Cambra di Comü, Enrich IV se'n proclama rei.
1452 - Magönsa (Renània-Palatinat, Zermania): n acorde a testimoni oraj, Gutenberg gh'al pöblega la Bíbia, ol pröm líber estes impress con caràter mòbil.
1868 - Sant Sebastià (Guipúscoa, ol Paes Basch): Isabela II se la esilia del stat Spagnöl, fat ch'al donarà pass a la Costitüssiú d'ü goèrn provisional dirisit per i zeneraj Prim e Serrano.
1888 - Londra (Anglatèra): Jack ol sbödeladur al sassina la tersa e la quarta vítime, Elizabeth Stride e Catherine Eddowes.
1966 - Botswana: ol paes al declara la independensa de l'Impere Britànegh.
1982 - Biarritz (Lapurdi, ol Paes Basch): ETA, daspus de sélebrar la VII Assemblea, al nönsia che al bandona la löta armada.
2004 - l'Iraq: intat ch'i continua i bombardament Stadünindench sura Faluja e Ramadi, tre esplosiú, in diferenc löch, gh'i causen öna siquantena de mort e ü centenér de fericc. | Moscòa (Rössia): ol goèrn ratifica ol Protocol de Kioto e assí s'al podarà zamò aplicá a tot ol mont.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Amsterdam (Olanda), Franklin Edmundo Rijkaard, cognossit come Frank Rijkaard, futbolesta e alenadur Olandes; al dirisiss ol pröm equip del Barça de 2003.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
992 - la Seu d'Urgell (l'Alt Urgell): Borrel II, cunt de Barcelona, Girona, Osona e Urgell (n. circa 934).
420 - Betlem (Palestina): Sant Zeroni, autor de la Vulgata, la tradüssiú de la Bíbia al Latí (n. circa 342).
1974 - Buenos Aires (l'Arzentina): Carlos Prats, zeneral de l'esèrsit Siles fidel a Allende, sassinat zuntament con la sò dona per la DINA (n. 1915).
2010 - Ol Tony Curtis, atùr americà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Culassa
Culazza o Culassa (nom ufizial in italian: Colazza) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 441 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 3,2 km² e ona densità de popolaziun de 138 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Amén, Armagn, Invó, Meina e Pisan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Culassa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Republica Cisalpina
El 29 de giugn del 1797 Napuleoon l'haa deciduu de unii la Republica Transpadana cont la Republica Cispadana e cont la pruincia de Nuara, e l'haa daa inscii vida a la Republica Cisalpina, che l'aveva Milàn come capidal.
Cont el Trataa de Campoformio del 17 de otober de l'istess ann, l'Austria la riconosseva el nuvell staa in cambi del ricugnossiment de la sùa ocupazion dèl Vènet. La Republica Cisalpina, poeu divegnida Republica Taliana, l'è stada la pusee importanta dij Republich Napuleonich in Italia.
Cuntegnüü
Estensiòn e econumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La republica la gh'aveva in principi 42.500 km quadraa de superfizi, cont una populazion de 3.240.000 abitant. L'era dividida en 20 departiment. Milàn, la capital, la gh'aveva 124.000 abitant (datu del 1764).
L'era ùn staat ricch; l'econumia l'era basada in su la pasturizia, l'agricultùra (cereàl) e un poo d'industria, in particolar de la produzion de la seda.
Relazion cont la Svízzera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El governo el voreva riunii tùti i gent che parlaven talian, e quest l'haa portaa a una tensiòn cont la Republica Helvetica. La Cisalpina l'haa subit ocupaa Campiòn d'Italia, e el 10 de otober del 1797 l'haa favorii una rivolta in de la Valtelina contra i Grisuni, ciapand inscì i teritori de quèla vall e de la Valchiavèna.
Semper in del 1797 l'haa tentaa de ciapaa de surpresa anca Lugàn, ma l'atach l'è falii.
Furma Istituziunal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La republica l'era formada ciapand a esempi l'organizazion francesa: el teritori l'era dividuu in departiment, e l'era governaa de un direttòri de cinqu omen ch'el rapresentava el poder esecutiv. El prim president l'è staa el Gian Galeazz Serbelloni, poeu l'è vegnuu el Francesc Melzi d'Eril che pusee tardi el sarìa diventaa viis-president de la Republica Taliana, ma el poder suprèm l'era in dij man del comandant dij trupp frances. A gh'eren dù consilij: quel dij 'Seniori' (pusee vecc) compost de 40 à 60 personn, ch'el aprovava i legg e ch'el gh'aveva poder per modificaa la custituzion, e quel dij 'Giuniori' (pusee giuini), formaa de otanta a centvint member, ch'el gh'aveva de sugerii i legg che doveven vess provaa de l'alter consilij. Intra quej che se sont trovaa a scriv i legg ghe sont staa omen cume el Peder Verri, el Giusepp Parini e el Lissander Volta (el inventor de la pila).
El 7 del luj del 1797 la costituziòn l'è stada adutada, e l'è staa anca adutaa el Calendari republican frances.
El trataa de Leanza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Formalment la Cisalpina l'era una republica indipendenta, ma de fatt l'era vinculada a la Francia de un trataa ch'el permeteva aj frances de controlaa i forz de polizia, de tegnì un esercit de 25.000 omen pagaa da la republica, e de mandaa 35.000 omen a combatt per i frances.
El 4 de marz del 1798 el direttori l'haa presentaa el trataa ai 'Giuniori' per ratificall, ma el consilij el discuteva trovand minga un acord finna a che el general frances Berthier l'haa forzaa i sò member a firmall. I'Seniori' el voreven inveci respingell perchè el sarìa costaa tropp danee à la republica. El Berthier el voreva alora formaa un govèrno militar, ma l'è staa sustituii del general Brune che l'haa cambiaa dj member dj seniori e dj giuniori e l'è riessii a faa provaa el trataa l'8 de giugn del 1798.
In del menter, l'11 de magg, la republica la ciapava come bandera el tricolor quadraa.
L'intervall austriach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 26 de avrìl del 1799, de front a l'avanzada dij trupp austriach e russ, i francees lassen Milàn e subett dopu el Palazz Reàl el vègn saccheggiaa.
El dì dopu, cont la vitòria de Casàn d'Ada, ij austro-russ se preparen la straa per faa el lor ingress in de la capital el 28. Pena arivaa tajen l'arbul de la libertaa e la statua del Bruto in piazza Mercanti. Vottcent citadìn amìs dj francees vègnen incarceraa o depurtaa; dij sti chi un mezz el murirà per i maltratament subij.
El dì 29 el vègn formaa el Govèrno presieduu del Cont Luis Cocastelli e la cità la vègn aministrada de una congragaziòn delegata cont a capu el Francesc Nava. La represiòn, particolarment sevèra, l'è in dj maan de la commisiòn imperial de Pulizia formada del Manzoni (parent del Lissander), del Drago e del Bezzetta.
La popolaziòn, che l'avevaa festegiaa l'usida dij francees la gh'a avuu minga mod de continuaa a festegiaa cont ij austriach, che dopu quatordes mes, in del giugn del 1800, sont staa ancamò metuu in condiziòn de ritirass cont la segunda vegnida de Napuleon.
La segunda Republica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu de la sconfida francesa contra de la segunda coalizion, la republica l'è stada ocupada dij austriach, che ijn rimast finna a quand el Napuleon ij a scunfigiuu el 2 de giugn del 1800 in de la bataja de Marengo.
Cont el trataa de Lunéville del 9 de febraar del 1801 la republica l'è stada riorganizada, e el sò territori l'haa comprenduu anca el Vènet austriach e quell che al dì d'incoeu sont i March.
In del genaar del 1802 la Cisalpina, che in del fratemp l'era tornada a usaa el vecc calendari al post de quell republicàn, la s'è trasformada in Republica Taliana per poeu divegnii del 1805 al 1814 el Règn de Italia.


text:
Tavullia
Tavullia (La Tomba 'n Gal-Italich Marchigian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 5.230 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 124 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colbordolo, Gradara, Mondaino (RN), Montecalvo in Foglia, Montegridolfo (RN), Montelabbate, Pesaro, Saludecio (RN), San Giovanni in Marignano (RN), Sant'Angelo in Lizzola.
Valentino Rossi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tavullia l'è 'l paìs del Valentino Rossi.