text:
Agricultura
Agricultura è il num per il sectur economic da la producziun primara. La finamira da quest sectur è da producir a moda intenziunada products vegetals ed animalics sin surfatschas che vegnan cultivadas per quest intent. En l’economia ed en la pratica dal fatg vegn er duvrà sinonim il term ‹economia agrara›.
L’agricultura furma in dals pli vegls secturs economics da l’umanitad. Ozendi cumpiglia la surfatscha da la Terra che vegn cultivada radund 48 827 330 km². Quai èn stgars 10 % da l’entira surfatscha u radund 1/3 da la surfatscha da terren da l’entir planet.[1]
Sco sectur economic fa l’agricultura part d’in sistem general pli vast cun secturs situads davantvart (p.ex. l’industria da maschinas agriculas) e secturs posteriurs (p.ex. l’elavuraziun da products agriculs tras l’industria alimentara).
‹Pur› u ‹agricultur› è la denominaziun per ina persuna ch’è activa en l’agricultura. Igl è quai ina professiun che po vegnir emprendida en furma d’ina scolaziun pratica professiunala. Daspera porschan numerusas scolas autas professiunalas ed universitads la pussaivladad da studegiar scienza agrara u agronomia; quest studi prepara tant sin la direcziun da manaschis agriculs sco er sin la lavur en secturs economics parentads e fa part da las scienzas d’inschigner.
Cuntegn
- 1 Secturs
- 2 Professiuns
- 3 Istorgia da l’agricultura
- 4 Cumparegliaziun da singuls pajais
- 5 Politica agrara
- 6 Problems
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Secturs[modifitgar | modifitgar il code]
En general sa lascha l’agricultura divider en ils dus roms da producziun ‹cultivaziun da plantas› ed ‹allevament d’animals›. Tgenin da quests dus secturs che dominescha al nivel local variescha da regiun tar regiun. Sch’ils terrens èn da main buna qualitad u difficils d’elavurar, alura è l’allevament da muvel pli cumpetitiv; en cas da terrens da buna qualitad è la cultivaziun da plantas la furma la pli economica.
Cultivaziun da plantas[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part da la cultivaziun da plantas serva a moda directa u indirecta a la producziun da mangiativas (per l’uman e/u pavel per l’allevament d’animals). En il cas da la producziun indirecta vegnan producidas materias primas che vegnan silsuenter elavuradas en l’economia alimentara (p.ex. l’elavuraziun da granezza a farina per la producziun da paun). Ultra da quai vegnan products primars da l’agricultura elavurads tras l’industria da vestgadira (p.ex. plantas da fibras sco mangola u glin).
In’ulteriura pussaivladad d’utilisar products agrars furma la fermentaziun da biomassa. L’energia che resulta po per exempel vegnir transfurmada en electricitad. En rom da la midada sin il sectur da l’energia vegn la muntada da quest sectur anc a crescher. En il cas ideal cumplettescha la transfurmaziun da biomassa en energia la producziun da mangiativas e na concurrenzescha betg quella (cun utilisar parts da las plantas che na servan betg sco nutriment resp. cun far diever da lavadiras e rument verd).
La cultivaziun da plantas en il pli vast senn dal pled cumpiglia sper la cultivaziun dad ers er l’orticultura (incl. la pumicultura, la viticultura e la cultivaziun da plantas decorativas).
Allevament d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Er l’allevament d’animals (sinonims: ‹economia d’animals› u ‹producziun d’animals›) serva surtut a la producziun da mangiativas (p.ex. latg, ovs, charn). En segunda lingia vegnan medemamain producidas materias primas per la producziun da vestgadira. Avant l’invenziun da fibras artifizialas vegniva la vestgadira da l’uman elavurada en emprima lingia or dals products animalics tgirom, pellitscha e launa (sper las fibras vegetalas dal chonv e glin).
Per ordinari vegn l’economia d’animals sutdividida tenor las spezias d’animals en producziun da portgs, d’arments, da giaglinom, da nursas, da peschs etc.
Agricultura extensiva ed intensiva[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura extensiva è segnada d’in diever relativamain ferm dal factur da producziun terren, entant che auters facturs da producziun vegnan duvrads be a moda marginala. Tar praticamain tut las furmas d’agricultura tradiziunala sa tracti da sistems extensivs. Quels han alimentà l’umanitad sur millennis e segireschan er anc a l’entschatta dal 21avel tschientaner l’existenza da radund 40 % da la populaziun mundiala.[2]
Tar l’agricultura intensiva sa tracti dal proceder cuntrari, vul dir ch’ins emprova da gudagnar cun agid da meds auxiliars uschè bler sco pussaivel or d’ina surfatscha limitada. La differenziaziun tranter elavuraziun extensiva ed intensiva na vegn betg be applitgada areguard la cultivaziun da plantas, mabain er tar l’allevament d’animals. Il cunfin tranter questas duas furmas d’elavuraziun variescha tant al nivel global sco er regiunal.
Furmas tipicas d’agricultura extensiva èn l’alpegiaziun, la cultivaziun da plantas en furma migranta e la cultura da rimnaders. Istoricamain èn l’agricultura extensiva ed il nomadissem (er stagiunal) savens colliads fermamain in cun l’auter. Pass tipics che marcheschan la transiziun a l’utilisaziun intensiva furman la sauaziun, la drenascha, la runcada, la cultivaziun sin terrassas e la ladada intenziunada – tut quests process muntan in’intervenziun evidenta e considerabla en relaziuns oriundamain natiralas. Malgrà quai pon però er furmas da cultivaziun extensivas avair a lunga vista in’influenza gravanta sin l’ecosistem. Uschia èn per exempel las cuntradas da pastgira en la planira u las alps en il territori muntagnard bain furmas da la cuntrada da l’Europa Centrala ch’èn tipicas per in’utilisaziun extensiva, ma che furman incontestablamain cuntradas culturalas antropogenas.
Per part vegnan ils terms ‹agricultura intensiva› ed ‹agricultura extensiva› er duvrads per cunfinar l’agricultura convenziunala da l’agricultura ecologica. En quest connex èn ils terms però nunprecis e perquai main adattads.
Sistems da gestiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la classificaziun da manaschis agriculs differenziesch’ins vinavant tranter divers sistems da gestiun. Tut tenor il rom da la producziun ch’attribuescha principalmain a las entradas dal manaschi pon ins per exempel differenziar tranter:
- manaschis da producziun da pavel: dapli che la mesadad da las entradas derivan da l’economia da latg, da l’engrasch d’arments u da l’allevament da nursas/chauras u chavals;
- manaschis d’orticultura;
- manaschis maschadads: nagin dals roms da la producziun contribuescha a dapli che 50 % da las entradas da manaschi;
- manaschis cumbinads: la cumpart da l’agricultura, orticultura e selvicultura giascha ensemen sut 75 %, ma uschia ch’ina da questas spartas giascha sur 50 %;
- manaschis da plantas da martgà: l’accent principal dal manaschi furma la cultivaziun da plantas da martgà sco furment, ierdi, ravas, tartuffels, fritga d’ieli, tubac u legums;
- manaschis da culturas spezialas: producziun da vin, virtit, fritga e.a. sco er cultivaziun da plantas per diever farmaceutic;
- manaschis da tegnida d’animals: en il center stattan l’allevament d’animals u products animalics;
- manaschis da nobilisaziun: surtut engrasch da portgs ed allevament da giaglinom.
Gudogn principal e gudogn accessoric[modifitgar | modifitgar il code]
In ulteriur criteri per differenziar manaschis agriculs furma la cumpart che las entradas dal manaschi attribueschan a las entradas totalas d’ina famiglia. In manaschi da gudogn principal è in manaschi agricul da famiglia che vegn manà sco professiun principala e ch’attribuescha dapli che 80 % a las entradas. Tar in manaschi puril da gudogn supplementar èn quai dapli che 50 % e tar in manaschi da gudogn accessoric main che 50 %.
Professiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun professiunala generala è ‹agricultur›, en la lingua da mintgadi ‹pur›. Sco professiun renconuschida uffizialmain differenziesch’ins per exempel tranter l’agricultur cun attestat federal da qualificaziun, l’agrotecnicher (scola spezialisada superiura) ed il spezialist da l’agricultura biodinamica.
Ulteriuras professiuns ch’èn colliadas cun l’agricultura èn tranter auter[3]:
- perscrutaziun da basa: biolog, zoolog, botanicher, paleontolog, inschigner da l’ambient, scienzà da l’ambient
- economia: agronom, scienzià dal management dal guaud e da la cuntrada, commerziant agricul
- cultivaziun da plantas da martgà e da pavel: ortulan da verdura, spezialist da la branscha fritgs/legums; tecnolog da mulin; mircobiolog, biotecnolog, biochemicher; lavurer spezialisà da magasinaziun
- culturas spezialas: pumicultur; viticultur, tschalerer; destillatur da vinars
- tegnida, allevament e tgira d’animals: veterinari; allevatur da giaglinom; pastur; pestgader professiunal; pavlunz da chavals, chavalgiader; tecnolog en la producziun da latg; apicultur; tecnicist d’inseminaziun
Ultra da quai datti in grond dumber da professiuns ch’èn situadas en il conturn pli vast da l’agricultura, sco per exempel ortulan, lavurant da guaud, guardiaselvaschina, mecanist da maschinas agriculas, cussegliader agricul, martgadant da muvel, dissegnader da construcziun e conturn, tgirader d’animals ed auters.
Istorgia da l’agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia tempriva[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da l’agricultura cumenza cun la transiziun da la moda da viver sco chatschader e rimnader a quella da l’agricultur ed allevatur d’animals. La cultivaziun da plantas sistematica ha probablamain entschavì avant radund 12 000 onns, a la fin dal davos temp da glatsch. Igl è probabel ch’il svilup ha inizià quasi a medem temp ed independentamain in da l’auter en l’America, en la China ed en il Proxim Orient. Sco facturs ch’han favurisà quest svilup vegnan resguardadas las midadas climaticas tras la fin da l’epoca fraida, la creschientscha demografica ed il cumenzament da la moda da viver sedentara.
La Cultura da la cheramica da bindel ha purtà l’agricultura vers il 5500 a.C. sur il Balcan e per lung dal Danubi en l’Europa Centrala; gia avant aveva la Cultura da la cheramica da cardial (er: Cultura d’impresso) manà l’agricultura per lung da la costa da la Peninsla Taliana fin en la Frantscha dal Sid e da là vers il nord ed en Spagna. Ina cultura che vegn numnada tenor il lieu franzos La Hoguette è arrivada anc avant la Cultura da la cheramica da bindel fin a la Maas ed al Rain. A l’entschatta èn vegnidas cultivadas plantas surtut sin terrassas fluvialas ed en territoris cun terrens da pulvra da crap. L’ulteriura urbarisaziun è lura succedida per gronda part en furma da runcada da guaud.
A partir dal 6avel millenni a.C. ha cumenzà a sa derasar l’agricultura cun l’arader e pli tard la cultivaziun alternanta. Per augmentar la productivitad dal terren è vegnì ladà cun grascha d’animals, a la quala vegnivan agiuntads tocs da tschispet.
Da chats cuntegnids en veglias cheramicas (objects da fossa e.a.) sa laschan scuvrir intginas plantas che vegnivan cultivadas dals Celts: tredi, furment dubel, furment d’in graun, papaver, ierdi, panitscha paniclada, lentiglias e glin per gudagnar ieli e fibras.
En l’antica èn vegnids cultivads en il territori mediterran furment, vin e plantas dad ieli, cumbinà cun tegnida da muvel en las regiuns ch’eran fermamain debostgadas. Ultra da quai ha cumenzà la cultivaziun da legums e verdura ch’è vegnida manada dals Romans ensemen cun la viticultura en l’Europa Centrala. Ils Arabs han introducì en la Spagna la cultivaziun da mangola e da channa da zutger sco er la tecnica da sauar.
En l’Europa dal Nord e da l’Ost ha ultra da la runcada er la drenescha da palids cun agid da foss furmà in’impurtanta funtauna per arrivar a novs terrens arabels.
Istorgia pli nova[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 8avel tschientaner è sa fatga valair en l’Europa la cultura da trais semenzas. Quella consista per ordinari da la successiun da granezza d’atun e da primavaira, suandà d’in temp da paus dal terren dad in onn. Al nivel local hai però er dà diversas autras furmas da midada da fritg.
En il temp modern tempriv derivava la gronda part da las entradas dals purs da l’agricultura; l’allevament d’animals è percunter vegnì negligì. Il motiv ha furmà il pretsch da granezza ch’è creschì cuntinuadamain a partir dal 16avel tschientaner (cun excepziun da curtas periodas suenter il 1650 ed il 1800 nua ch’il pretsch e crudà andetgamain fin a 50 %). In ulteriur motiv per negliger l’allevament d’animals ha furmà il problem dal pavlar d’enviern; quel ha sfurzà ils purs da tegnair be in pitschen effectiv da muvel.
A partir dal 16avel tschientaner èn las metodas da cultivaziun vegnidas intensivadas pli e pli. La cultivaziun en trais semenzas è vegnida remplazzada en il 18avel tschientaner tras la midada da fritg alternanta. En il medem temp croda era la meglieraziun da tecnicas agriculas existentas e l’introducziun da novaziuns (p.ex. arader a rotaziun u fiers-chaval; il chaval ha remplazzà successivamain las manadiras cun bovs da trair). La selecziun intenziunada da semenza e d’animals da razza ha medemamain attribuì ad augmentar la rendita. Ultra da quai han ins tratg a niz terren nuncultivà ed èn sa derasadas novas plantas da cultura (ravas, traifegl, ravun, tartuffel).
Il 19avel e 20avel tschientaner èn stads segnads d’ina ulteriura tecnisaziun e spezialisaziun da l’agricultura. L’onn 1840 ha Justus von Liebig descrit la pussaivladad d’applitgar en l’agricultura ladims minerals. Vers la fin dal 19avel tschientaner è reussida la fabricaziun da ladim sintetic ch’è pli bunmartgà. Quai sco er il svilup da novas maschinas ed ils success en la cultivaziun da plantas e d’animals ha manà a racoltas ch’èn pliras giadas uschè grondas sco pli baud. Quest svilup ha però er manà ad ina discrepanza tranter territoris cun agricultura moderna e tals cun agricultura tradiziunala e sfurzà da dar si blers manaschis nunrentabels.
La mecanisaziun è l’emprim sa messa tras en ils Stadis Unids, nua ch’eran da cultivar grondas surfatschas cun in dumber limità da forzas da lavur umanas. Cun la revoluziun industriala ha la mecanisaziun medemamain tschiffà ils ulteriurs pajais industrials e dapi ils onns 1960, en rom da l’uschenumnada ‹revoluziun verda›, er ils pajais en svilup.
Svilups globals[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli tard a partir da la scuverta da l’America il 1492 è sa sviluppà in stgomi global da products agrars ch’è stà collià quasi per tut ils pievels cun midaments radicals. Cun la colonisaziun europeica da l’America, ma er da l’Africa, da l’Asia e da l’Australia èn er vegnidas introducidas sin quests continents las furmas da producziun agriculas da l’Europa; en la gronda part da questas regiuns èn sa sviluppadas furmas da manaschi orientadas a l’export ed al chapital (economia da plantaschas), e quai savens a donn e cust da l’autoprovediment da la populaziun indigena. Plantas da cultura ed animals da niz èn vegnids derasads lunsch sur lur territori d’origin ora (uschenumnà columbian exchange).
Cumparegliaziun da singuls pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada da l’agricultura en il mund[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2008 èn vegnids generads en l’agricultura 3 % dal product naziunal brut da tut il mund. En pajais pli povers munta la cumpart da l’agricultura al product naziunal brut en media 26 %, quai ch’è bundant dapli ch’èn ils pajais ritgs (1 %). En rom dal svilup economic d’in singul pajais ha lieu a lunga vista ina midada da structura, en rom da la quala la muntada relativa da l’agricultura sa sminuescha. Da quest svilup è er pertutgada la cumpart da las persunas occupadas en quest sectur. Quai illustrescha il suandant exempel: En la Tansania lavuravan l’onn 2006 75 % dals occupads en l’agricultura, en ils Pajais Bass però be 1 %.[4]
Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 70 % da la surfatscha da la Svizra è d’attribuir a la regiun da collinas ed a la regiun muntagnarda (Alps, Prealps, Giura). Quai limitescha la grondezza dals manaschis, l’utilisaziun dal terren, ma er la mecanisaziun ed industrialisaziun da l’agricultura svizra. La surfatscha agricula dal pajais munta a 23,9 %, quella da l’economia alpestra a 13 % da l’entira surfatscha da la Svizra (situaziun dal 1997). Radund 55 % dals manaschis sa chattan en territori muntagnard/da collinas e 45 % en la Bassa. La grondezza da manaschi è s’augmentada tranter il 1905 ed il 2008 da 4,7 a 17,4 ha.
Las structuras pitschnas, il terren dischavantagius, il nivel da paja relativamain aut e las prescripziuns severas (tegnida d’animals, protecziun da la cuntrada) s’effectueschan a moda negativa sin la capacitad da concurrer al nivel internaziunal. La cultivaziun dal territori da muntogna serva a medem temp al mantegniment da la cuntrada cultivada, la quala è impurtanta per il turissem e per la prevenziun da catastrofas da la natira (sbuvaditschs, lavinas, inundaziuns, erosiun). Per questas prestaziuns supplementaras paja la Confederaziun als purs pajaments directs. Radund 30 % dals bains purils en Svizra vegnan manads sco segunda occupaziun.
L’agricultura en Svizra sa chatta entamez in grond temp da midada. Dal 1990 al 2008 èn sa sminuids ils bains purils da 93 000 sin 60 900 ed il dumber dals emploiads en l’agricultura da 254 000 sin 168 500. A medem temp èn las entradas sa reducidas per radund 30 %, entant ch’ils consuments han stuì prender en cumpra in auzament dals pretschs da be 14 %. A 40 % dals manaschis restants mancan las perspectivas per il futur.[5]
11 % da l’entira surfatscha cultivada vegn elavurada en furma da surfatscha da cumpensaziun biologica. I vegnan duvrads oz 30 % main products fitosanitars e 68 % main fertilisaders minerals che avant 15 onns. 6000 bains agriculs èn certifitgads sco producents da bio (label Brumbel bio). En media cumpran ils consuments svizzers products da bio per 160 francs ad onn; tenor Bio Suisse è quai record mundial. (Tut las indicaziuns sa refereschan al 2008).
La politica agrara actuala ha en mira in’ulteriura reducziun dals products agriculs. Tge effects che las contractivas cun l’Organisaziun mundiala da commerzi vegnan ad avair n’è anc betg previsibel; medemamain vegn il svilup da las convenziuns da commerzi liber (en spezial cun l’Uniun europeica ed ils Stadis Unids) ad influenzar l’orientaziun da la politica agrara naziunala.
Germania ed Austria[modifitgar | modifitgar il code]
Enturn il 1900 produciva in pur en l’Imperi tudestg il nutriment per 4 ulteriuras persunas; il 1950 eran quai en la Republica federala tudestga gia 10 persunas ed a l’entschatta dal 21avel tschientaner (2004) 143 persunas. Malgrà quai surmunta l’import da products agrars l’export per 9 milliardas euros (situaziun dal 2008).[6]
En cumparegliaziun cun la Germania e cun l’entira Uniun europeica è l’agricultura segnada en l’Austria d’ina auta cumpart da prads, da structuras pitschnas e d’in grond dumber da manaschis biologics (che genereschan entradas ch’èn ca. 30 % pli autas ch’en manaschis convenziunals). I vegnan cultivadas radund 44 % da l’entira surfatscha dal pajais; var 5 % da las persunas cun activitad da gudogn lavuran n l’agricultura, orticultura e selvicultura (che vegnan tractads en l’Austria sco sectur economic communabel).[7]
Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da fundaziun valevan ils farmers sco incarnaziun da las virtids lavurusadad, iniziativa ed independenza. En il decurs dal 20avel tschientaner è l’agricultura sa sviluppada ad in impurtant factur industrial, surtut er sco furnitur da materia prima a l’industria d’ulteriura elavuraziun. Ma l’agricultura ha er giugà in’impurtanta rolla en rom da la Guerra fraida: Da l’entir territori statal da l’Uniun sovietica pudevan vegnir tratgs a niz per l’agricultura radund 27 %; en ils Stadis Unids cuntanscheva il terren agricul percunter ina quota da 45 %. La cumpart dad ers muntava en l’Uniun sovietica a radund 10 %, en ils Stadis Unids percunter a 20 %.[8]
L’onn 1940 devi en ils Stadis Unids ca. 6 milliuns manaschis agriculs; l’onn 2000 è il dumber sa reducì a radund 2 milliuns. En il medem temp èn las farmas vegnidas en media trais giadas pli grondas. Ils producents principals furman oz var 150 000 impressaris agriculs; dasperas datti radund 2 milliuns manaschis da gudogn accessoric.
Politica agrara[modifitgar | modifitgar il code]
La politica agrara enserra tut las mesiras ch’intendan a furmar e sviluppar las cundiziuns da basa ed ils process economics entaifer il sectur agrar. La politica agrara sa lascha sutdivider en divers champs politics: dumondas da structura, dumondas da politica sociala, dumondas d’ambient, dumondas da martgà e da politica da pretschs. En pli sa reparta la politica agrara sin ils pli differents nivels statals: regiuns/chantuns, stadis, organisaziuns surnaziunalas (Uniun europeica), politica agrara al nivel internaziunal (WTO, OECD, FAO). La politica agrara vegn fatga ed influenzada da differents acturs, sco per exempel instanzas statalas e parastatalas, federaziuns ed associaziuns purilas, organisaziuns ed uniuns per la protecziun da l’ambient.
Da princip sa laschan differenziar trais pussaivladads d’intervenziun e furmaziun dal sectur agricul da vart dal stadi: mesiras che dirigian l’urden economic, mesiras ch’influenzeschan ils process economics sco er la realisaziun da tschertas activitads tras il stadi sez.
Tar las mesiras centralas che dirigian l’urden economic tutgan or da l’optica da l’agricultura d’ina vart las leschas ed ordinaziuns che sa refereschan als manaschis agriculs ed als tegnairchasa (p.ex. dretgs da proprietad e d’utilisaziun da terren, dretg d’ierta, dretg da lavur, segirezza sociala, sistem da taglia e.a.), alura l’urden giuridic che regla la relaziun tranter singulas interpresas (associaziuns, societads da producents, cooperaziuns e.a.) e la finala la legislaziun che sa referescha al martgà da products ed als facturs da producziun (urdens da martgà, dretg da fittanza, instituziuns da credits agrars e.a.).
Da las mesiras ch’influenzeschan ils process economics fan part la stabilisaziun ed il sustegn dals pretschs agrars tras mesiras da protecziun vers l’exteriur (duanas, prelevaziuns) e sin il martgà naziunal (fixaziun da pretschs minimals). Ulteriuras mesiras furman las subvenziuns agraras e contribuziuns directas sco er contingentaziuns e quotas.
Activitads e mesiras sin il sectur agrar che vegnan surpigliadas ed exequidas directamain dal stadi èn per exempel la furmaziun e cussegliaziun, la perscrutaziun agrara u il svilup da l’infrastructura rurala (megliuraziuns, regruppaments dal funs, construcziun da vias e.a.).
Istorgia da las ideas[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da las differentas ideas e tendenzas che duevan influenzar la politica agrara cumenza en il 16avel fin 18avel tschientaner cun artitgels en chalenders populars. En quels vegnan descrittas las relaziuns sin manaschis purils e dà cussegls per tut las domenas da la vita quotidiana. Dumondas economicas cumparan però be a l’ur. In’autra perspectiva è quella dals cameralists ch’avevan en vista surtut ils aspects fiscals da l’agricultura; lur mesiras da promoziun duevan schlargiar las funtaunas d’entrada dal stadi. In auter moviment da quel temp dirigì da surengiu ha furmà il mercantilissem ch’aveva en mira da promover il commerzi ord vista da l’economia naziunala.
Vers la mesadad dal 18avel tschientaner suondan alura las tendenzas illuministicas ch’èn s’exprimidas tranter auter en scrittiras da societads economicas. Partind dal raziunalissem e da la fisiocrazia ha Adam Smith sviluppà il liberalissem che furma la scola classica da l’economia naziunala moderna. Cuntrari a la promoziun statala da l’economia en furma dal mercantilissem, propagava questa nova scola da liberar ils singuls acturs da l’economia or dals latschs statals, sinaquai che las forzas productivas entaifer l’economia publica possian sa sviluppar. Questas ponderaziuns e maximas duevan er valair per l’agricultura, a la quala na vegniva betg attribuida ina posiziun particulara. In auter accent ha mess la romantica cun metter en il center betg tant l’idea naziunala, mabain il singul individi. In dals predecessurs centrals da quest moviment è stà Justus Möser cun sias ‹Patriotische Fantasien› dal 1787. El aveva en mira ina renovaziun dal pievel en il senn conservativ ed a basa d’in fundament autocton e puril e sa drizzava sapientivamain cunter las tendenzas raziunalisticas da ses temp. Ils romantichers da pli tard (p.ex. Adam Müller u Ernst Moritz Arndt) han transfurmà questas ideas en in’ideologia da la puraria ch’ha stilisà ils purs libers a conservaturs da las valurs fundamentalas a favur da l’entira societad.
Da la fin dal 18avel e surtut da l’entschatta dal 19avel tschientaner dateschan lura differentas contribuziuns che duevan fular via a moda decisiva al svilup da l’agricultura e da l’economia naziunala en general. Sa basond sin Adam Smith ha Albrecht Daniel Thaer sviluppà il 1806 sias ideas d’in manaschi puril che duaja avair la finamira – sco auters secturs da l’economia era – da recaltgar in retgav net. Thaer vala er sco fundatur da la teoria da manaschi agricula. In’ulteriura ovra-clav ha furmà ‹Der isolierte Staat in Beziehung auf Landwirtschaft und Nationalökonomie› (Thünens, 1826) che sviluppa ils fundaments d’ina teoria microeconomica.
Cura che la situaziun da l’agricultura e sa pegiurada en il decurs dal 19avel tschientaner, è sa derasada la persvasiun che la politica economica liberala muntia in privel per quest sectur. Pervi da la povradad che regiva per part è la situaziun en l’agricultura vegnida resguardada sco problem social, uschia per exempel da Wilhelm Heinrich Riehl ch’ha propagà en si’ovra ‹Naturgeschichte des deutschen Volkes als Grundlage einer deutschen Sozialpolitik› da renovar la structura sociala en in senn conservativ. En il medem temp croda er la fundaziun d’uniuns purilas e da las associaziuns da la Raiffeisen. Il 1879 èn vegnids introducids en Germania dazis sin furment; cun quest pass è vegnida instradada ina politica da protecziun per l’agricultura (intervenziunissem) ch’attribuiva a quella – sa fundond sin ideologias agraras – ina posiziuns speziala.
Er l’economia naziunala generala ha cumenzà da quel temp a s’occupar pli intensivamain da la politica sociala. Il 1872 è per exempel vegnida fundada en Germania in’uniun per politica sociala. Vers la vieuta al 20avel tschientaner han represchentants d’ina politica agrara protecziunistica ed economs liberals alura instradà in disput da princip davart la dumonda ‹stadi agricul› u ‹stadi industrial›; in pau pli tard è la discussiun sa spustada sin la dumonda, tge sustegn da l’agricultura che saja adequat.
Er en las teorias agraras dal socialissem datti differentas opiniuns. Il marxissem e leninissem vesan ils purs pitschens be sco stgalim intermediar sin via vers in’agricultura organisada a moda industriala cun manaschis gronds manads en furma da cooperativas. Ils revisiunists percunter han defendì la posiziun speziala da l’agricultura; tenor els èn ils manaschis pitschens e da famiglia da preferir, perquai ch’i sa tracta tar la producziun agricula d’in process organic che na sa lascha betg cumparegliar cun l’industria.
Il naziunalsocialissem ha promovì a moda speziala l’agricultura, e quai en il context da l’uschenumnada politica d’autarchia. L’ideologia da ‹Blut und Boden› ha stilisà il pur sco funtauna da sang da la naziun.
L’introducziun da l’economia da martgà sociala a l’entschatta dals onns 1950 ha danovamain manà ad ina discussiun da princip davart la posiziun da l’agricultura entaifer l’economia publica. Puspè èn sa mussadas duas tenutas oppostas: D’ina vart ina posiziun liberala cun l’intent da stabilisar ils pretschs a l’intern, ma da promover il commerzi liber a l’exteriur (uschenumnada politica agrara neoliberala). Da l’autra vart ina posiziun protecziunistica che preveseva intervenziuns massivas sin il martgà. Suenter lungas discussiuns politicas èn ins sa decidì per in’orientaziun plitost protecziunistica; quella è sa manifestada en furma da l’urden da martgà ch’è vegnì stabilì per la gronda part dals products agrars.
Gia paucs onns pli tard è la discussiun sa tschentada danovamain en vista a la conjunctura auta e la gronda creschientscha generala da l’economia. Quant fitg dueva er l’agricultura s’adattar a questa midada da structura? E co dueva il stadi intervegnir areguard la disparitads d’entradas en il sectur agricul? La gronda part dals politichers era da l’avis ch’ils problems da l’agricultura sa laschian schliar tras adattaziuns dals manaschis a l’economia da martgà e tras in augment da la productivitad. Surtut ils represchentants da las cuminanzas d’interess da l’agricultura han però accentuà che l’agricultura saja per motivs natirals ed economics betg abla da concurrer cun auters secturs da l’economia e saja perquai vinavant dependenta da mesiras da sustegn.
Las leschas d’agricultura ch’èn vegnidas deliberadas ils proxims onns e decennis sa basan per gronda part sin il princip ch’intervenziuns stabilisantas tras il stadi sajan necessarias. En il decurs dal temp è il cuntegn da las leschas però vegnì adattà successivamain a novas invistas e cundiziuns da basa. Ed er oz influenzeschan las duas modas da pensar numnadas la discussiun, uschia che la politica agrara è segnada tant da mesiras da sustegn sco er dal sforz da s’adattar a las cundiziuns dal martgà (mundial) en transfurmaziun.
Ils ultims onns èn las singulas posiziuns entaifer la politica agrara segnadas adina pli ferm da la discussiun ecologica e d’ina critica envers il dumping agrar. Sper la finamira primara da l’agricultura da proveder la populaziun cun mangiativas a pretschs stabils, èn uschia s’agiuntadas en il decurs dal temp novas finamiras secundaras sco:
- la protecziun da las resursas natiralas terra, aua ed aria,
- far reviver regiuns ruralas a moda infrastructurala, economica, sociala e culturala,
- la tgira da la cuntrada cultivada ed il mantegniment da la varietad da las spezias,
- la producziun d’energias regenerativas (p.ex. implants da biogas)
- metter a disposiziun materia primara per l’elavuraziun cuntinuanta en l’industria.
Problems[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils onns 1950 sa chatta l’agricultura en l’Europa en in process da midada vers unitads da manaschi pli grondas. Ils custs creschents per ils meds da producziun sco er la pressiun sin il pretsch dals products elavurads han sfurzà blers purs da sa decider tenor il motto ‹crescher u ceder›. Tranter ils numerus motivs per quest svilup èn da numnar[9]:
- L’augment da la productivitad en l’agricultura che munta en media a 2 % per onn.
- Il progress tecnic en la tecnica agrara che maina ad in ferm augment da la productivitad da lavur.
- La creschientscha demografica tschessentanta ha per consequenza ch’er la dumonda suenter vivondas na crescha betg pli uschè ferm sco pli baud.
- La ferma concentraziun entaifer la branscha che producescha meds auxiliars per l’agricultura maina a dependenzas e situaziuns quasi monopolisticas.
- La concentraziun da vart dals clients da l’agricultura è colliada cun ina pressiun augmentada sin il pretsch (en tut l’Europa existan radund 3 milliuns manaschis agrars, ma be 100 centralas da cumpra da lur products).[10]
- Ils pretschs garantids per products agriculs ch’existivan pli baud èn per gronda part vegnids abolids.
- Las prescripziuns administrativas ed obligaziuns areguard l’ambient s’augmentan cuntinuadamain.
Sur tschientaners ha l’autoprovediment cun mangiativas furmà la finamira principala da l’agricultura en l’Europa. Igl èn s’etablidas structuras da lavurar e da viver correspundentas che vegnivan dadas vinavant d’ina generaziun a l’autra.
Cun il cumenzament da l’industrialisaziun dal sectur agricul vers la fin dal 19avel tschientaner ha inizià in process da midadas che n’è anc oz betg a fin. A l’entschatta dal 20avel tschientaner lavuravan radund 80 % da la populaziun en l’agricultura; oz èn quai main che 5 %. Quai ha er gì per consequenza che la muntada da questa gruppa da la populaziun per las partidas politicas è ida a perder.
Tuttina è sa mantegnida la finamira politica da garantir in tschert grad d’autoprovediment; tras quel duai il stadi disponer sin quest champ d’ina tscherta independenza. Dapi ils onns 1960 vegn quai garantì tras urdens dal martgà che prevesevan oriundamain pretschs minimals per products agriculs e pli tard pajaments directs als purs.[11]
Er en il 21avel tschientaner intervegn la politica decididamain en l’agricultura en furma da mesiras da sustegn. Tar tscherts tips d’agricultura surpassa il transfer d’entradas or da la cassa publica l’atgna creaziun da valur; e l’economia da latg è segnada da manaschis da nobilisaziun che concurrenzeschan in l’auter e smatgan ils pretschs lunsch sut la cuvrida dals custs.
Dapi il 1950 sa fa valair la tendenza da modernisar tecnicamain ils manaschis e d’als engrondir. Questa concentraziun è progredida en tscherts pajais vaira spert (Gronda Britannia, Stadis Unids), en auters en pass pli pitschens (Germania, Frantscha, Svizra). En il decurs da quest svilup è er sa midada la moda da producziun vers ina spezialisaziun sin paucs secturs.
Las garanzias da pretschs ch’existivan pli baud per products agriculs èn quasi svanidas dal tuttafatg. Oz èn ils manaschis exposts al squitsch sin ils martgads mundials e confruntads a medem temp cun pretschs creschents per ils meds da manaschi e cun pretschs da vendita intscherts per ils products agriculs. Per dar in cuntrapais a quest svilup han blers manaschis midà sin la commerzialisaziun directa; ultra da quai porscha la crisa d’energia als purs novas funtaunas d’entradas (p.ex. cun agid d’implants da biogas).[12] Ma tut quai na basta betg per schliar a moda substanziala ils problems d’entradas da l’agricultura. En blers cas resti als purs be l’opziun da schliar il manaschi a chaschun da la proxima midada da generaziun u d’al engrondir.
La crisa mundiala da l’agricultura vegn anc engrevgiada tras ils pretschs d’energia creschents. Sin ils martgads mundials exista ina surproducziun da victualias; ils pretschs da quellas èn però colliads stretgamain cun ils pretschs d’energia. En il fratemp vegn granezza er commerzialisà sco material da brisch; tirc e channa da zutger furman medemamain plantas d’energia tschertgadas. Schizunt pajais en svilup ch’èn dependents d’agid alimentar pondereschan da sa participar al martgà d’energia cun plantaziuns correspundentas. Malgrà la surproducziun mundiala da victualias èn ils terrens fritgaivels limitads en blers pajais; vitiers vegn ina digren smanatschanta areguard l’access a l’aua. Quai èn be dus dals motivs ch’i dat anc oz radund 800 milliuns umans che pateschan fom.[13][14]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor la Banca mundiala – World Bank Data
- ↑ Urs Fankhauser: Mystery. Lokal, selbstbestimmt und nachhaltig. Weltweite Bedeutung des Family Farming. éducation21, Berna 2014, p. 8.
- ↑ Survista da la situaziun professiunala en Svizra
- ↑ World Development Indicators 2010, Banca mundiala, 2011
- ↑ Indicaziuns statisticas tenor Uffizi federal da statistica
- ↑ Landwirtschaft in Deutschland und der Europäischen Union 2009, consultà ils 26 da december 2010.
- ↑ Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Umwelt und Wasserwirtschaft (ed.): Grüner Bericht 2007. Eigenverlag, Vienna 2007.
- ↑ usa.usembassy.de
- ↑ Tenor Indicaziuns statisticas da l’Uniun europeica
- ↑ Gemeinsame Agrarpolitik – Fluch oder Segen? Documentaziun – Arte; Frantscha 2013.
- ↑ Friedrich Golter: 35 Jahre für die Bauern. Verlag Ulmer Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-4190-6.
- ↑ Erneuerbare Energie vom Land kommt an, communicaziun dals 30 d’avust 2013.
- ↑ Manfred Raupp: Energiepreise und Nahrungsversorgung
- ↑ Statistica FAO dal 2009
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Wilhelm Abel: Agrarkrisen und Agrarkonjunktur in Mitteleuropa vom 13. bis zum 19. Jahrhundert. 3. ed., Hamburg e Berlin 1978.
- Wilhelm Abel: Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert. Ulmer, Stuttgart 1962.
- Walter Achilles: Landwirtschaft in der Frühen Neuzeit, (Enzyklopädie Deutscher Geschichte, nr. 10), Oldenbourg Verlag, Minca 1991, ISBN 3-486-55702-5
- Isabel Alfonso (ed.), The Rural History of Medieval European Societies. Trends and Perspectives, Brepols, 2007.
- Landwirtschaft (PDF; 2,1 MB). En: Aus Politik und Zeitgeschichte. 5-6/2010.
- Edith Ennen, Walter Janssen: Deutsche Agrargeschichte. Vom Neolithikum bis zur Schwelle des Industriezeitalters. Wiesbaden 1979.
- Peter H. Feindt et al.: Nachhaltige Agrarpolitik als reflexive Politik. Plädoyer für einen neuen Diskurs zwischen Politik und Wissenschaft, Berlin, Edition Sigma 2008, ISBN 978-3-89404-556-2
- Günther Franz (ed.): Deutsche Agrargeschichte. 6 toms. Eugen Ulmer, Stuttgart 1993ss.
- Wilhelm Henrichsmeyer, Heinz-Peter Witzke: Agrarpolitik, Band 1: Agrarökonomische Grundlagen, Stuttgart, 1991, ISBN 3-8001-2483-1
- R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: Landwirtschaft und Umweltschutz. Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9
- Manfred Hesse, Bundesministerium für Ernährung, Landwirtschaft und Forsten: Statistisches Jahrbuch über Ernährung Landwirtschaft und Forsten 1990. Landwirtschaftsverlag, Münster-Hiltrup 1990, ISBN 3-7843-1357-4
- Uwe Hoering: Agrar-Kolonialismus in Afrika. Eine andere Landwirtschaft ist möglich (PDF; 980 kB), Hamburg: VSA, 2007, ISBN 3-89965-248-7
- Dieter Kirschke, Gerald Weber: Agrarpolitik. En: Stephan Beetz et al.: Handwörterbuch zur ländlichen Gesellschaft, Wiesbaden 2005, ISBN 3-8100-3749-4
- Ulrich Kluge: Agrarwirtschaft und ländliche Gesellschaft im 20. Jahrhundert. (Enzyklopädie deutscher Geschichte, nr. 73). Oldenbourg Verlag, Minca 2005, ISBN 3-486-56605-9
- Ulrich Köpke: Umweltleistungen des Ökologischen Landbaus. En: Ökologie & Landbau. 2/2002, p. 6–18.
- Melanie Kröger: Die Modernisierung der Landwirtschaft. Eine vergleichende Untersuchung der Agrarpolitik Deutschlands und Österreichs nach 1945, Berlin: Logos, 2006.
- Marcel Mazoyer, Laurence Roudart: Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine. Seuil, Paris 2002, ISBN 2-02-053061-9. (engl. A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis. Monthly Review Press, New York 2006, ISBN 1-58367-121-8).
- Thomas Miedaner: Von der Hacke bis zur Gen-Technik. Kulturgeschichte der Pflanzenproduktion in Mitteleuropa. DLG-Verlag Frankfurt 2005, ISBN 3-7690-0645-3
- Peter Moser: Der Stand der Bauern. Bäuerliche Politik, Wirtschaft und Kultur gestern und heute. Frauenfeld 1994.
- Daniela Münkel: Nationalsozialistische Agrarpolitik und Bauernalltag, Frankfurt am Main/New York: Campus, 2001.
- Antonio Saltini: Agrarian sciences in the west. Firenze 2015.
- Eberhard Schulze: Deutsche Agrargeschichte: 7500 Jahre Landwirtschaft in Deutschland. 3. ed. cumpl., Shaker-Verlag, Aachen 2014 ISBN 978-3-8440-2636-8
- Alois Seidl: Deutsche Agrargeschichte. DLG-Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 978-3-7690-0655-1
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Agricultura sin chattà.ch
- Uffizi federal da statistica – Agricultura (Svizra)
- Uffizi federal d’agricultura (Svizra)
- Statistisches Bundesamt: Daten zur Landwirtschaft e Beiträge zum Thema ‹Landwirtschaft› aus der Monatszeitschrift ‹Wirtschaft und Statistik› des Statistischen Bundesamtes (Germania)
- Agricultura svizra
- Pagina d’internet che preschenta las lavurs dal pur (blog, fotos e films)
- meine-landwirtschaft.de
- Greenpilot: Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar
- Dokumentationsprojekt zur regionalen Landwirtschaft


c: text/html

text:
L'equipa svizra cun Max Heinzer, Fabian Kauter, Benjamin Steffen e Peer Borsky ha gudagnà bronz.
En il mezfinal avevan els pers cunter la Corea dal Sid 37:45. Per la Svizra è quai la terza giada bronz als campiunadis mundials dapi il 2011 - e la 11avla medaglia insumma en l'istorgia dal dar spada svizzer.
Las medaglias da la squadra svizra
Campiun mundial è l'Ucraina e la China
Gudagnà la concurrenza ha l'Ucraina che ha battì en il final la Corea dal Sid cun 34:24. Tar las dunnas ha la China gudagnà il final cunter la Rumenia cun 45:36.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Roarbèla
Roarbèla (nòm uficiàl en Italià: Roverbella) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 8 571 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 63 km² e 'na densità de 136 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castèi, Marmiröl, Mozzecane (VR), Nogarole Rocca (VR), Pòrt Mantuàn, San Sòrs, Trevenzuolo (VR), Valeggio sul Mincio (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Roarbèla l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La cussegliera federala Doris Leuthard ha ditg en l’ura da dumondas dal Cussegl naziunal che quai dettia gia propostas concretas. In dals puncts centrals saja che uschia possia vgnir prolungà il temp d’emprender d’ir cun auto accumpagnà. Scolaras e scolars possian uschia rimnar dapli pratica e quai vegnia era dabun a la segirezza, ha argumentà Leuthard.
Plirs puncts vegnan midads
Il pachet da revisiun cuntegn però anc ulteriurs elements: Uschia duajan tranter auter crescher las pretensiuns per l’examen pratic e teoretic.
RR novitads 17:00


text:
Il project da taglia 17 vegn cumbinà cun la sanaziun da l’Assicuranza per vegls e survivents AVS. Uschia spera la chombra pitschna da chattar ina maioritad a l’urna per la midada dal sistem da taglia per interpresas che succeda a la lescha davart la refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas 3 (USR3) che ha fatg naufragi il favrer avant in onn. Elavurà il pachet aveva la cumissiun d’economia dal Cussegl dals chantuns.
Cumpromiss raschunaivel
Il minister da finanzas, cusseglier federal Ueli Maurer, ha durant la debatta da passa quatter uras ditg davart il project che quai saja «ina pitschna ovra d’art dal cumpromiss politic». Pelvair han la sanestra e las partidas dal center sustegnì il project sin maisa, per part dentant senza grond entusiassem. Cleramain cunter èn s’exprimì ils represchentants da la Partida populara svizra. Els han en emprima lingia crititgà ch’il cumpromiss duai vegnir suttamess al suveran mo en ina votaziun e betg en in project per las midadas da taglia ed in segund project per l’augment da las contribuziuns a l’AVS.
Dapli resistenza en il Cussegl naziunal
Il concept da basa n'ha il Cussegl dals chantuns dentant betg midà. Cun 35 cunter 5 vuschs e 5 abstenziuns ha la chombra pitschna tramess il project da taglia 17 en il Cussegl naziunal. Là èsi dentant da spetgar cun dapli resistenza cunter il project. Era pussaivel che la cumissiun da la chombra gronda vegn a proponer da divider la revisiun en dus projects da votaziun.
RR actualitad 12:00


text:
Cané
Cané (nòm uficiàl en Italià: Canneto sull'Oglio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 455 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 25,9 km² e 'na densità de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Àsula, Calvatone (CR), Casarimàn, Drizzona (CR), Isola Dovarese (CR) e Piadena (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Cané l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
MCG e «Genève en marche»
- Dumengia, 25.2.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 25.2.2018, 12:45, RTR
Il Mouvement citoyens genevois (MCG) e «Genève en marche» - duas partidas politicas a Genevra che sustegnan oravant tut ils convischins genevrins.
Cura che la glieud nè betg cuntenta cun lur regenza, pudess capitar chin per dals elegids han lidea da fundar ina nova partida politica. Quai è succedì a Genevra. Duas giadas en circa diesch onns èn vegnidas fundadas il Mouvement citoyens genevois (MCG) e «Genève en marche», duas partidas cun ideas che sumeglian.
La prioritad è da metter en il center ils convischins genevrins en tut las situaziuns dal mintgadi. Uschia è ina pretensiun chils Genevrins hajan la prioritad envers ils vischins da la Frantscha per las plazzas da lavur. Quai sco resposta a la situaziun da dischoccupaziun a Genevra chè sur la media svizra.
Genevra è fitg datiers da la Frantscha ed ha da chattar co vegnir ora cun ils vischins ed amis. Quai resta la sfida per la citad.


text:
Tar ils fauturs dumbran dasper il comité era Claustra Turissem, l'uniun da commerzi e mastergn, l'uniun d'hoteliers ed era la cuminanza d'interess «agricultura». Quai han els communitgà a l'orientaziun da medias.
Era la suprastanza communala ed il cussegl communal recumondan da votar cun gea.
Schanza economica
Il project da 90 milliuns francs muntass ina gronda schanza per l'economia ed il commerzi da la regiun, di il comité da sustegn. In gea a l'urna avria la via per la construcziun d'in hotel da tschintg stailas cun varga 100 chombras, wellness, restaurant, sala da bal ed infrastructura per congress. Plinavant tutgan era tar il project 300 parcadis sutterrans.
Il favrer da quest onn ha la populaziun da Claustra-Serneus decidì da duvrar l'areal Montana economicamain e turisticamain. Dapi lu ha la vischnanca e l'interpresa, Immoville SA da Claustra, elavurà contracts per realisar il project.
Il project ha dentant er adversaris
Er il comité cunter il project hotel Montana ha communitgà il glindesdi ses arguments. Las cundiziuns per la vendita dal sulom, la midada da zona, il parcadi sutterran e l'hotel sajan cumplettamain inacceptablas. Tenor ils adversaris è il contract tranter la vischnanca da Claustra e la sviluppadra dal project memia ferm drizzà ora sin ils investurs. Ils ristgs per ils pajataglias sajan pervia da quai memia gronds.
RR actualitad 17:00
Votaziun dals 26 da november
Decidì vegn sur da la parcella per il Montana che tutga a la vischnanca da Claustra. Questa duai vegnir vendida per 4,35 milliuns francs a la Immoville SA. En pli vul la vischnanca cumprar en la chasa da parcar da l'hotel 230 parcadis per 11,27 milliuns francs. Vuschà vegn er sur d'ina revisiun parziala da la planisaziun communala.


text:
Il grev terratrembel d'avant in'emna sin l'insla da vacanzas indonaisa Lombok ha custà la vita a dapli persunas che supponì fin uss. Il dumber uffizial sajan uss sin 387 morts, bunamain 13'700 persunas sajan blessadas e stgars 400'000 persunas hajan stuì bandunar lur chasas, quai tenor las indicziuns da l'autoritad per la protecziun da catastrofas. Il dumber da morts vegnia probabel anc a crescher cunquai ch'i dettia anc adina carstgauns sut las ruinas e la massa da terra. Plinavant hajan ins memia paucas tendas, da mangiar, cuvertas ed auter per ils survivents.
In terratrembel da la fermezza 6,9 aveva squassà l'insla vischina da Bali la dumengia passada. Paucs dis avant eran gia 20 persunas mortas d'in auter terratrembel. In terratrembel posteriur la gievgia aveva custà a trais persunas la vita.
Tschinta da fieu dal Pacific
En l'Indonesia datti savens terratrembels perquai ch'il stadi giascha sin l'uschenumnà «Pazifischer Feuerring». Là datti spezialmain blers vulcans. Era terratrembels datti savens e quels pon era chaschunar tsunamis.
RR novitads 10:00


text:
Vera Zvonarëva
La Vera Igorevna Zvonarëva (Mósca, 7 ad Setémbar dal 1984, ciamàda in Rus Bepa ИropeBHa ЗBoHapëBa, [ˈvʲɛrə zvənɐˈrʲɔvə], scólta'l chè) l'è na tenìsta rusa prufesiunìsta da 'l Setémbar dal 2000 ch'l'è stada la nùmar dū dal mónd al 25 'd Utóbar dal 2010.
L'è élta 172 cm e la péśa 59 chilo. La dróa al bras dèstar e la śōga 'l arvès a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins dódas tìtui WTA (in mèś a gh'è anc al turnèo 'd Indian Wells dal 2009, 7-6 6-2 a l'Ana Ivanović) in singulàr e dū ad qvéi ITF. In dal 2010 l'à anc śugâ al finàli ad Wimbledon e di US Open, pardénd-i. In dal 2009 e in dal 2011 l'è rivàda in semifinàl a gl'Australian Open.


text:
In’infrastructura persistenta saja necessaria per ch’in pajais possia sa sviluppar a moda economica, sociala ed ecologica. Uschia argumentescha il Cussegl federal sia decisiun. Cun ils daners duain vegnir sustegnidas tranter auter investiziuns privas en l’infrastructura. Talas investiziuns stgaffeschian er plazzas da lavur.
Pussibilitar il pli necessari
Enfin oz ha organisaziun da svilup «Private Infrastructure Development Group (PIDG)» che survegn ils daners, pussibilità a varga 220 milliuns carstgauns in meglier access tar infrastructura da basa sco electricitad. Plinavant han ellas creà 270’000 plazzas da lavur. Quai scriva il Departament d’economia. L'organisaziun da svilup PIDG vegn purtada da l'Australia, la Germania, la Grond Britannia, ils Pajais Bass, la Svezia, la Svizra sco era la banca mundiala. Il Secretariat da stadi per l'economia è in commember da fundaziun.
RR novitads 18:00


text:
Campiunadi mundial da ballape 1958 – l'ultima giada senza l'Italia
- Mardi, 14.11.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 14.11.2017, 8:40, RTR
Questa giada ha la squadra Azzurra pers cunter la Svezia, en la qualificaziun avant 60 onns encunter l'Irlanda dal Nord. Raschun ch'igl è vegnì uschè lunsch l'entschatta dal 1958 è la tschajera a Londra.
L'Italia avess duvrà be pli in punct per sa qualifitgar definitivamain per il campiunadi mundial en Svezia il 1958. Quel hai era dà (2:2), ma il gieu n'ha betg quintà per la qualificaziun.
La raschun: L'arbiter ch'avess gì da tschivlar il gieu è rivà be fin a Londra. Il sgol da là enfin Belfast è vegnì stritgà pervi da tschajera. L'arbiter da reserva è vegnì clamà memia tard, uschia che er el n'è betg rivà ad uras per il gieu.
In gieu amicabel e lura la terrada
La finala ha lura in arbiter da l'Irlanda dal Nord tschivlà il gieu dal december 1958 a Belfast. Ma la Fifa ha declerà il gieu per motivs da fairness tar in gieu amicabel. Uschia n'ha il punct betg quintà per la qualificaziun.
Il gieu decisiv è vegnì spustà sin il schaner 1958. Quel è lura ì en favur da l'Irlanda dal Nord cun 2:1. Uschia è la naziunala taliana ida a chasa enstagl al campiunadi mundial en Svezia.


text:
La cifra – 80
- Mesemna, 19.9.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 19.9.2018, 10:15, RTR
En l'emprim mez onn hai dà 80 accidents mortals dad alpinists. Quai è bunamain il dubel uschè blers sco l'onn passà.
Pertge ch'igl ha dà bler dapli morts en las muntognas che l'onn passà ha divers motivs. Ina raschun èn stadas las bleras lavinas durant l'enviern. In auter motiv è ch'ir en munotgna è in grond trend ed uschia passentan adina dapli persunas lur temp liber en ils auts – e bleras da quellas persunas èn sulettas sin via.


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Quest mais ans deditgain nus ad in animal da chasa – spretschà dals ins e charezzà dals auters: ina pitschna reverenza als chauns (linguistics). Chattads, sco adina en quest lieu, en il DRG
1. Bismarc
Pertge atgnamain adina mo Blessi, Barry u Bello, Rocky u Roxy? Pertge betg revitalisar ils nums da chauns ch’eran actuals il cumenzament dal 20avel tschientaner? Per exempel eran ils nums Fido, Soldi e Netti da quel temp «in» a Dalin. Tras las streglias da Mustér/Disentis flanavan las damas cun Paris ed a chatscha bassa gievan ils umens forsa cun Scoti e Finet. Ma in dals favurits da quels onns, betg mo a Mustér, era Bismarc. Pertge atgnamain betg? «Bismarc, plaz!!»
2. ir cun chauns
Il mais passà essan nus ids en California, en Capadozis ed a Calcutta cun laschar ir inqual chaussa da l’aua giu u a frusta. Il medem pon ins far en Surselva cun duvrar ils chauns, numnadamain cun laschar ir insatge en chauns. Sco a Laax: «Els han schau ir quei baghetg tut en tgauns.»
En Engiadina, pli exact documentà per Vnà, poi signifitgar il medem. Ma primarmain munta «ir cun chans» là, a Vnà, ch’ins fetschia baracca dis a la lunga senza lavurar. Ed a la fin èn ins ch’ins quasi crappa, u sco quai ch’i schessan a Pigniu: «Quel ei ora sin il tgaun.»
3. ils chauns da pastg
Mintgatant maglian ils chauns pastg e mintgatant è il pastg in chaun. En la Muntogna da Schons datti las tscharneglias: lingias da pastg laschadas enavos per marcar ils cunfins dals prads. Quellas lingias vegnan per part era numnadas «tgöns» (a Dalin e Prez) u «tgauns» ad Almen e Scharans.
Però chauns pon er esser tschofs da pastg en general, pia betg da quels laschads enavos aposta. A Savognin hai num, cura ch’il prader na sega betg bain ed i restan enavos in pèr pastgs: «Varda anavos, te ast igls tgans tgi dattan bratgs.»
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
4. stranglar chauns cun bizochels
Mintgatant (be excepziunalmain!) capiti gea ch’ins fa insatge propi pauc perdert e perfin pluffer. Cura ch’ins fa insatge dal tut sutsu e s’inschigna simplamain da quai maladester, lura pon ils auters commentar quai sco quels da Schlarigna cun ina sentenza sco: «Vuls puspè ina giada stranglar chauns cun bizochels?»
5. quel da la chogna
Chauns èn activs, ma las femellas, las chognas, èn smarschunas. Sto esser, vegnan ellas gea duvradas per descriver activitads u stadis mentals main admirabels e desiderabels: Quels da l’Engiadina Bassa mainan la chogna u van cun chognas, cura ch’i perdan temp u mainan ina vita laschenta. Èni stanchels u simplamain marschs, ils Engiadinais, lura han els la chogna.
Dentant, sch’in betg-Engiadinais ha la chogna, lura è quel ord vista sportiva in plaun lamaschic: el è l’ultim (en gieu e sport) e vegn lura era numnà «quel dalla cogna». Uschia pon ins commentar, vesend co Paul surpassa Clau durant ina cursa: «Paul ha ussa dau (la) cogna a Clau!»
Text: Silvana Derungs
Fotografia: Era quai èn «chauns»: lingias da cunfin da pastg, Valragn (Chr. Lorez / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
-
Festival da diversitad: Culla GiuRu en Frislandia Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina…10 d'october 2018498 giadas
-
5 chauns Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…19 da settember 2018681 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias…15 d'avust 20181093 giadas
-
Meilgranats e Baklava Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada.…08 d'avust 2018439 giadas


text:
2016 vegnian els a sentir grondamain la digren. Quai conferma per exempel era Curdin Derungs da la firma Savoldelli Tanno. Els quintian ch’els stoppian relaschar lavurers.
En questa situaziun è l’agid dal chantun, respectiv da l’uffizi da construcziun bassa, bainvegnì. Sco Reto Knuchel di, investescha il chantun quest onn 48,7 milliuns francs en vias, punts e tunnels en Surselva.
In auter problem che fatschenta ils impressaris è la mancanza d'emprendists. L'onn passà avevan las firmas sursilvanas anc 35 emprendists, uss mo anc 17.
Novas structuras
Las structuras da l'uniun grischuna dals impressaris da construncziun vegnan midadas. Las 8 secziuns vegnan schliadas. En il futur datti anc quatter regiuns: Grischun dal sid, Grischun central, Surselva e Grischun dal nord.Tar la regiun Surselva tutga era Flem.


text:
Per diagnostitgar Alzheimer a temp datti nova speranza. Perscrutaders dal Giapun e da l'Australia han tenor atgnas indicaziuns fatg pass impurtants en il svilup d'in nov test da sang, per predir a temp la malsogna. Quest test po confermar in protein ch'è cumpiglià vi da l'origin dad Alzheimer. Il test saja stà en passa 90% dals cas exact.
Actualmain ston ils medis duvrar proceduras bler pli cumplitgadas per diagnostitgar Alzheimer. Proceduras ch'èn charas, e che mussan resultats forsa pir cura che la malsogna è gia rutta ora. In simpel test da sang fiss surtut er d'avantatg per l'industria da farma, che pudess uschia chattar pli simpel pazients pussaivels per far tests cun medicaments novs.
RR novitads 14:00


text:
18 collavuraturs da l'autoritad da protecziun da datas britannica ICO han intercurì il venderdi ils biros da la firma Cambridge Analytica. Quai era vegnì lubì da la dretgira.
Enconuschenta è l'interpresa sco firma ch'ha contribuì al success da Donald Trump tar sia candidatura sco president american il 2016. Uss vegn però renfatschà a Cambridge Analytica ch'ins haja vulì influenzar millis votants americans cun reclama betg lubida per Donald Trump. Gidà hajan datas da Facebook ch'ins haja acquistà a moda illegala. I sa tracta da datas da radund 50 milliuns utilisaders. Quai refusa Cambridge Analytica però. Il venderdi ha l'interpresa accusada communitgà dad era far examinaziuns internas.
Naginas datas svizras
Fin uss na dettia naginas indicaziuns che datas svizras sajan pertutgadas da l'abus da datas. Quai ha ditg l’incumbensà per la protecziun da datas e relaziuns publicas federal Adrian Lobsiger en la «Samstagsrundschau» da Radio SRF. L’abus da 50 milliuns datas da Facebook sa limiteschia als territoris anglofons.
Tema al inscunter suprem
La gievgia è l'inscunter suprem da l'Uniun europeica sa fatschentà cun il tema ed ha pretendì da Facebook da far dapli per la protecziun da datas da lur utilisaders.
Plinavant è vegnì pretendì ch'il schef da Facebook Marc Zuckerberg sclerescha las dumondas dals delegads.
RR novitads 07:00


text:
Il president venezolan Nicolas Maduro ha proclamà il stadi d’urgenza per 60 dis. El ha argumentà quest pass cun plans dals Stadis Unids e da ses inimis en l’agen pajais da cupitgar la regenza.
Detagls davart las mesiras n’ha Maduro però anc betg tradì. Ultra da quai ha el er prolungà il stadi d’urgenza economic per proteger l’economia da privels interns ed externs.
La Venezuela patescha da mancanza da mangiativas e da medicaments, sco er dad in’inflaziun extrema. Adina puspè è il current electric interrut.
L’opposiziun ch'ha la maioritad en il parlament vul tant pli spert destituir Maduro sco president. Per sonda èn planisads demonstraziuns cunter la regenza en l'entir pajais.
RR novitads 08:00


text:
1662
Gh'è sücess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Estinziun del dodo.
- In Inghiltera el turna in funziun el Book of Common Prayer anglican.
- Üniun de la Gesa Catoliga Siriega cun la Gesa Catoliga.
- 23 de genar: Bataja de Nagyszőlős. El princip de Transilvania Giuvan III Kemény el mör cuntra i Türch.
- 30 de magg: dopu el matrimoni de Margherita de Braganza cul re ingles Carlu II Stuart, el Purtugal el regala a l'Inghiltera i cità de Bombay e Tanger.
- 27 d'utuber: el re Carlu II d'Inghiltera el vend Dunkerque e Fort-Mardyck ai frances.
Chi gh'è nassüü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pierre Gobert, pitur (m. 1744)
- 8 de marz: Augüst Güjelm de Brunswick-Lüneburg (m. 1731)
- 26 d'april: Maria Lüisa de Burbun-Orléans, prima miee de Carlu II de Spagna (m. 1689)
- 30 d'april: Maria II d'Inghiltera (m. 1694)
- 11 lüj: Massimilian II Emanüel de Baviera (m. 1726)
- 29 d'agust: Alvise III Mocenigo, doge venezian (m. 1732)
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 de genar: Unuraa II Grimaldi, prim princip de Monegh (n. 1597)
- 17 de magg: Güjelm de Sassonia-Weimar (n. 1598)
- 16 de lüj: Alfuns IV d'Este, düca de Modena e Regg (n. 1634)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vorasecca
Vorasecca o Gorasecca (Golasecca in italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 699 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 386 ab./km²..
El paes, situaa in de l'Alt Milanes, el confina con Sest, Somma, Vergiaa e Castellett (NO).
Vorasecca l'è stada el loeugh indove la s'è sviluppada ona coltura pre-istòriga durada fina al V secol prima de Crist. In vari musei in tutta la val del Tisin a hinn conservaa testimonianz de quella civiltà chì, conossuda soratutt per la soa art funeraria raffinada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vorasecca l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Curt e concis
- Pervia dal privel da lavinas datti restricziun en il traffic sin via e sin binari.
- Samignun e la Val Müstair èn isolads pervia dal privel da lavinas.
- l'Engiadina Bassa e mo cuntanschibla sur il Vereina.
En il Grischun chattan ins la dumengia bellas cuntradas d'enviern. La ferma navaglia ha però er consequenzas che fan pli pauc plaschair:
La Val Müstair è isolada enfin almain mardi: il Pass dal Fuorn resta serrà. Er Samignun è isolà e l'Engiadina Bassa è da cuntanscher be tras il tunnel dal Vereina – e quai mo fin dumengia saira a las otg. Davent da las otg vegn la via tranter Giarsun e Lavin serrada. Lura è er L'Engiadina Bassa tranter Ardez e Martina isolada.
Er en l'ulteriur Grischun datti restricziuns da traffic
Ma era la situaziun en l'ulteriur Grischun vegn adina pli precara. Il suentermezdi eran singulas vias e singuls trajects da la Viafier serrads. En il decurs da la saira serran dentant adina dapli vias, il link avra en ina nova fanestra. Quai pertutga cunzunt er la Surselva.
Ed a Tavau han las autoritads ordinà a 20 chasadas dad ir en localitads segiras la saira.
Grond privel da lavinas
En il Nord dal Grischun è mo il pass dal Lucmagn serrà. Il privel da lavinas è dentant er en il Nord grond. Tenor l'institut da naiv e lavinas a Tavau vala in privel da lavinas 4 - pia il segund aut stgalim
RR novitads 06:00


text:
Mintga damaun, cura ch’el mulscha las vatgas, taidla Alexander Casanova l’impuls dal Radio Rumantsch. Cura che quel vegn al radio, sa il pur ch’el ha anc ventg minutas peda avant da stuair manar il latg per la latgaria. L’impuls fa part da ses mintgadi, precis sco era tar bleras e blers auters che taidlan Radio Rumantsch.
Per engraziar al public per ses grond interess vi da l’emissiun envida RTR en collavuraziun cun la Lia Rumantscha da vegnir a tadlar impuls prelegids «live» là, nua che l'emissiun vegn uschiglio tadlada: En ils lieus dal mintgadi da las audituras e dals auditurs – en stivas e lavuratoris, en il salun da coiffeur e la fin d’avust en la stalla da la famiglia Casanova a Lumbrein. Là vegnan Carin Caduff, Asa S. Hendry e Myriam Pelican sco era l’autur Arnold Rauch a preleger vegls e novs impuls davart stumis da vatgas, umor da giaglinas, puschineras tgemblas u era da la glisch lumneziana extraordinaria.
Il public po s’allegrar sin impuls che evoceschan scuffel u las larmas orasum, impuls pensivs per s’introvertir u che sbrinzlan ed animeschan da discutar a tut pudair – litteratura rumantscha che tutga sin il viv!
Impuls – dad auturAs etabliadAs e da juniorAs
Ils «Impuls» èn stads definids sco in patratg per cumenzar il di da las audituras e dals auditurs dal Radio Rumantsch; èn però adina er stads promoziun da litteratura e lectura rumantscha e surtut intimaziun per differentAs auturAs giuvnas u pli vegliAs da cumenzar a scriver e publitgar. Uschia scriva Arnold Rauch, il pli vegl autur da «Sin il viv!» a Lumbrein, pir dapi l’onn passà per l’emissiun Impuls. Arnold Rauch, oriund da Ftan, è cineast e schurnalist e viva a Cuira. Avant bundant 30 onns è cumparida sia chanzun legendara «Il mariner». Arnold Rauch ha scrit er texts litterars da differents geners ch’èn tranter auter vegnids publitgads en la «Litteratura» da l’Uniun per Litteratura Rumantscha.
La pli giuvna scriptura che prelegia en stalla da la famiglia Casanova è Asa S. Hendry (alias Stina Hendry) che creschida si a Vella. Ella ha fatg matura quest onn, fa teater, va ad alp e scriva. Dal 2015 è cumparì ses emprim roman da fantasia «Emalio» tar la Chasa Editura Rumantscha ch’ella ha scrit ensemen cun Flurina Albin. Dapi lura scriva Asa S. Hendry suletta, e quai cun grond success. Per exempel ha ella gudagnà il Premi Term Bel l’onn 2016 e l’atun da quest onn publitgescha ella ses emprim roman tar la Chasa Editura Rumantscha.
Er lumneziana è l’autura Carin Caduff che lavura er anc sco pedagoga sociala en il chantun Argovia. Carin Caduff scriva lirica e prosa. Ses texts en vegnids publitgads dentar auter en la «Litteratura 35» cumparida dal 2016 pro l’Uniun per la Litteratura Rumantscha.
La quarta autura da quest quartet empermettent è Myriam Pelican-Camenisch che scriva impuls dapi l’onn 2011. Ella ha frequentà il seminari scolastic a Cuira. Suenter ha ella lavurà sco redactura tar il Radio Rumantsch. Uss è ella scolasta, pura, mamma e cura ch'i va, scriva ella per exempel prosa curta spiertusa en il pli bel dialect da Domat per l’emissiun Impuls.
La turnea è publica, l’entrada libra e per finir la saira datti mintgamai in aperitiv preparà dals ospitants per far printgas sin la litteratura rumantscha.
Viva!


text:
Spargnar premias cun auzar la franschisa
- Gievgia, 5.10.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 5.10.2017, 11:15, RTR
Il quint è atgnamain simpels: Pli auta che la franschisa è e pli pauc premia ch'ins paja mintga mais. Ma en tge situaziun rendi da midar la franschisa - quella part dals custs ch'ins surpiglia sez?
La pli impurtanta dumanda avant che sa metter vid las cifras: Dovrel jau savens il medi u betg? Sche gea èsi da restar tar la franschisa bassa da 300 francs. Gist il cuntrari èsi tar insatgi ch'è saun e na dovra betg savens il medi. Per lez rendi da prender la pli auta franschisa da 2'500 francs il mais.
Ina franschisa pli auta munta però er ch'ins sto esser abels da surpigliar fin 3'200 francs en ina giada. Il ristg che quai capita tar insatgi saun saja però pitschen, di l'expert per cassas da malsauns Stefan Turnherr.
Per blers renda la franschisa pli auta
Sco regla generala vala: Tar custs da sanadad (medi, medicaments, ospital euv.) da fin 1'700 francs ad onn renda la franschisa la pli auta. Er sch'i dat ina giada in onn cun pli auts custs na saja betg gist motiv per far quitads u per sbassar la franschisa. A lunga vista n'hajan il blers betg uschè auts custs, uschia l'expert Stefan Turnherr.
Las variantas tranter la bassa e l'auta franschisa na rendan dal reminent per nagin. Quai ha mussà ina evaluaziun da l'Uffizi federal da sanadad.
E sch'i vess tuttina da capitar insatge pli grond che chaschuna cuntinuadamain auts custs da tractament, lura han ins mintg'onn puspè la pussaivladad d'adattar la franschisa. Quai sco er insumma da midar la cassa da malsauns èsi da far fin la fin november.


text:
Il trassé saja vegnì determinà gia daditg en la planisaziun locala da la vischnanca da Flem, scriva la regenza vinavant. Il medem mument haja ella perquai er concedì la permissiun da runcar necessaria e refusà differentas protestas da proprietaris cunfinants cunter la runcada.
Avant che la senda possia vegnir construida ha uss anc da vegnir activa la vischnanca. Uschia haja ella anc da realisar definitivamain la procedura per la permissiun da construcziun e procurar per ils dretgs da passadi necessaris a favur da la generalitad, scriva la regenza.
RTR


text:
Chësc pice liber contëgn les rimes scrites da Christian Ferdigg édema por édema y por n ann intier te „La Usc di Ladins“. Por ne lascè nia ch’ares devëntes mâ tan snel pert dl passè à Christian y le Consëi dla Uniun di Ladins orü les publiché ãiamò n iade dötes adöm.
Les rimes respidlëia le tëmp y la vita frenetica d’al dédaincö. Al é apëna frases intieres da odëi fora. Al é plütosc parores, fraziuns de pinsiers che va sot, mo che pordüsc apëna da gnì pronunziades, ch’al n’un vëgn bele d’atres do cà!
Na buna idea de Christian é inãe stada chëra de passè dis a ti lì dant sües rimes ai jogn dl „Salf protezionè“ da Pidrô, che s’à lascè ispiré dales composiziuns poetiches por fà i dessëgns che ti fej da cornisc te chësc liber. Avisa sciöche les rimes da i dessëgns l’idea de movimënt, de n monn che ne sta mai chit y che va tres plü debota. I dessëgns pordüj da jì sot te n cört tëmp, zënza ch’ai mësses gnì conscidrà n pez alalungia. Sciöche les rimes ési scëmpli, mo impò dij les parores y les figöres fora tröp.
I oress ti sporje a Christian y ai jogn dl „Salf protezionè“ n rengraziamënt sintì por la realisaziun de chësc pice liber y i m’aódi che al pois Ves plajëi sciöche n’opera d’ert che à n so significat, mo che ti comunichëia impò ãiamò a vigni porsona val’ d’ater, n’opera che nes azica a vignun de nos d’atri sentimënc.
Ann de publicaziun 2005
Parores de Christian Ferdigg
Dessëgns di jogn dl "Salf Laur Protezionè" da Pidrô
78 Plates
Lingaz: ladin
Prisc 8.00€


text:
Beinwil am See
Beinwil-am-See (Böju in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 840 abitant e una süperfiss de 3.84 km², e al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar.
El cumün de Beinwil-am-See a l'è tacaa ai cumün de Aesch (LU), Beromünster (LU), Birrwil, Fahrwangen, Meisterschwanden, Menziken, Reinach.
L'andament storegh de la popolazion de Beinwil am See l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Beinwil am See in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Las plazzas novas duain vegnir stgaffidas en la partiziun dal servetsch da motors, sco l'anteriura filiala da la Swissair ha communitgà. La reducziun d’en tut 200 plazzas vul la firma realisar en il decurs da dus onns. Cunquai vegnissan las plazzas da lavur a l’eroport Kloten reducidas da 1'500 a 1'300.
SR Technics en mauns chinais
Il 2016 era la SR Technics vegnida en ils mauns dal concern chinais HNA. Quel è il mument en stretgas finanzialas. En tut occupa la firma sin l'entir mund 3'000 persunas. I n'è betg l’emprima reducziun en massa da plazzas da lavur. Gia avant dus onns ha la SR Technics stritgà 500 plazzas.
RR novitads 14:00


text:
Lavurant social en la scola da Glion
- Glindesdi, 14.9.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 14.9.2015, 11:45, RTR
Avant intgins onns ha la Regiun Surselva laschà analisar il basegn da lavur sociala en scola ed era chattà ora ch'il basegn è avant maun. Igl è alura restà tar l'analisa, uschia che la vischnanca da Glion ha surpiglià l'iniziativa. Ord quest motiv ha la scola da Glion dapi l'entschatta da l'onn da scola, in lavurant social. La scola ha dentant betg engaschà sezza il lavurant, mabain retira la prestaziun via la Casa Depuoz a Trun.


text:
Dal schaner enfin il mars èn vegnidas fundadas 11'055 firmas en Svizra. Quai èn 0,3% dapli che l'onn 2017. Creschì è il dumber cunzunt en il sectur da cussegliaziun d'interpresas, d'immobiglias u er dal servetsch per la tecnologia d'informatica.
- cussegliaziun d'interpresas (+521)
- immobiglias u er dal servetsch (+303)
- servetsch per la tecnologia d'informatica (+293)
7476 interpresas han terminà il manaschi
Dentant èn en l'emprim quartal dal 2018 er 7476 interpresas vegnidas stizzadas dal register da commerzi. Quai rapporta il servetsch d'infurmaziun d'economia CRIF.
Stizzadas vegnan las interpresas en cas d'in concurs, tar fusiuns, tar capitulaziuns u sch'ina interpresa sto serrar pervia d'in cumond uffizial.
RR novitads 11:30


text:
Tübinga (Regierungsbezirk)
El Distret Goernatìf de Tübinga l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: Regierungsbezirke) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Tübinga.
Diviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I 9 circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm Regionalverband:
- Neckar-Alb: Reutlingen, Tübinga e Zollernalbkreis;
- Bodensee-Oberschwaben : Bodenseekreis, Ravensburg e Sigmaringen;
- Donau-Iller: Alb-Donau, Biberach e Ulma.


text:
Ils Bernais Lo & Leduc han fitg bunas schanzas da gudagnar in Swiss Music Award, cunquai ch’els èn nominads trais giadas. Sper ils artists da pop, sco per exempel Yokko u Ed Sheeran, èn questa giada era nominads artists da schlagher.
Artists da schlagher als Swiss Music Awards
Quest onn vegn ad esser l’emprima giada ch’artists da schlagher pon insumma sa participar als SMA's. Quai suenter ch’ils organisaturs han midà il reglament. Beatrice Egli vegn a pudair profitar da quest midament. Ella è nominada duas giadas per in SMA. Helene Fischer è nominada en la categoria internaziunala per il meglier album.
Ils Swiss Music Awards pudais Vus guardar live sin SRF 2 a las 19:55. Noss moderaturs da la parada da hits Adrian Stecher e Livio Chistell èn live da la partida per vus e tegnan vus sin il current sur Twitter e Facebook. Sonda vegnan els alura a preschentar in’ura speziala a chaschun dals SMA's, quai suenter las 14:00 al Radio Rumantsch.


text:
Il cristiandemocrat Martin Candinas ed il burgaisdemocrat Duri Campell beneventeschan da far analisas da pajas tar firmas che han dapli che 100 collavuraturas e collavuraturs. Dentant refuseschan els la proposta dal Cussegl federal che vul analisas da paja dar firmas cun pli che 50 collavuraturas e collavuraturs. Tuttas dus propostas refusa il Cusseglier naziunal dal PPS Heinz Brand. Quai saja chaussa da las firmas sezzas. Il stadi na duai betg intervegnir di Brand.
Unanimamain èn tuts trais da l'avis che l'egualitad da las pajas sto dentant vegnir discutada. Egualitad tranter um e dunna dovri dapertut din els - Per ils ins cun mesiras e per ils auters senza.
Emrimas decisiuns fatgas
Il Cussegl naziunal beneventa mesiras cunter la discriminaziun da paja. El ha decis da lantschar in project da lescha correspundent. Quai cun 107 cunter 85 vuschs, cun duas abstenziuns. Cunzunt ils politichers da la Partida populara svizra e da la Partida liberaldemocratica svizra èn stads cunter.
Ils aderents han fatg attent al fatg che l'egualitad dad um e dunna saja francada en la Constituziun dapi il 1981. Latiers tutgia er l'egualitad da paja che pretenda la medema paja per um e dunna. Grondas interpresas duain esser obligadas da controllar, sche umens e dunnas gudognan tuttina bler. La consultaziun dals detagls terminescha il Cussegl naziunal il mardi.
Paucas interpresas pertutgadas
Il Cussegl federal aveva proponì che interpresas cun 50 emploiads sajan pertutgadas da talas controllas. Lura fissan radund 54% da tut ils lavurants pertutgads. Il Cussegl dals chantuns è s'exprimì per interpresas cun 100 e dapli emploiads, tge che correspundess a 45% da tut ils lavurants. Quai èn 0.85% da tut las firmas svizras. Il Cussegl naziunal vul però che anc pli paucas pajas vegnissan controlladas. Quai cun restrenscher las controllas sin plazzas cumplainas.
RR novitads 18:00


text:
Mertesc, 23.10.2018 da la 20.50-21.03
Jí a pe fora por les Dolomites
Da tres inca é le jí a pé öna dles maius atraziuns te Südtirol y suradöt tles Dolomites, y la gran rëi de sëmenes cun sües marcaziuns cöcenes y blances le desmostra. Nüsc pioniers á salpü da invié i turisć te sües ciases sciöche valgügn de familia.
Chësta gran ospitalité é dessigü restada öna de nostes cualites plü importantes y vignun che laora tl ciamp dl turism, dai ostis ai chi che laora te n'agenzia, a chi che acompagnëia le scior da n post al ater, pó ester brau de vire y mantigní le valur de chësc pice ciantun de paraisc.
Program de Karin Pizzinini, camera y tai Fulvio De Martin, a cura de Anna Mazzel


text:
News
Vari inant de concretisaziun dl’acordanza culturala di raiuns dl'Euregio
La De di museums dl Tirol storich, le concurs de musiga suraregional “Prima la Musica“ y i raporc deboriada sön le svilup dla cultura é de bugn ejëmpli dla colaboraziun bele esistënta danter i raiuns dl Tirol, dl Südtirol y dl Trentin tl setur cultural. Cun l’acordanza culturala sotescrita tl agost dl 2014 á les trëi provinzies cherié la basa por n barat plü intensif dles politiches culturales tla Euregio. Incö, lönesc ai 29 de jügn s’á i assessurs por la cultura dl’Euregio incunté a Desproch sön invit dl’assessuria por la cultura dl Tirol Beate Palfrader.
L’assessur por la cultura ladina Florian Mussner á sotligné che le messaje de na planificaziun culturala deboriada reverda dantadöt le imparé da conësce di lingac y dles cultures vijines, „por costruí adöm n’idea y n messaje de n Europa cun na pluralité de cultures che renforzëia la colaboraziun, dantadöt por i jogn y les jones, sura i confins fora.“ L’assessur por la cultura taliana y vizepresidënt Christian Tommasini, che é gnü rapresenté dal diretur dla Repartiziun Cultura Antonio Lampis, á sotligné che por merit dl’Euregio pó le Südtirol ester tres de plü n punt de lian danter le Süd y le Nord. L’assessur por la cultura todëscia Philipp Achammer á recordé tratan l'incuntada che „l’Euregio sará ma te chël momënt n proiet che funzionëia canche i zitadins y les zitadines sintiará süa presënza y i vantaji dla colaboraziun cun i raiuns vijins. Porchël é nosta intenziun da realisé vare por vare l’acordanza culturala sotescrita l'ann passé.“ Ince l’assessuria dl Tirol Palfrader á recordé che tres la colaboraziun culturala tl Euregio vëgnel renforzé l’identificaziun di zitadins cun le proiet europeich. Por le Trentin á tut pert al’incuntada l’assessur por la cultura Tiziano Mellarini che á confermé le sostëgn da pert dl Trentin, dantadöt tres les ressurses tecnologiches dl portal "trentinocultura" por la realisaziun de na plataforma culturala nöia.
Tres l’acordanza sotescrita l’ann passé á n grup de laur cun rapresentanc dles trëi provinzies metü adöm na seria de critérs tres chëra che al podará gní sostigní proiec culturai dl’Euregio. Implü laora bele le grup por aumenté le barat d’informaziuns y conescënzes. Na ghiranza prinzipala dles trëi provinzies é ince chëra da dé jö proiec culturai adöm por aumenté les poscibilités de azetaziun da pert di ejaminadus dl proiet de sostëgn europeich „Creative Europe“. Tla planificaziun él ince bele n calënder cultural dl’Euregio, olache al gnará presenté les scomenciadies de düc trëi i raiuns. Tratan l’incuntada él ince gnü debatü di proiec che reverda la jonëza, por ejëmpl de n'orchestra di jogn y de n zënter dla musiga dl’Euregio a Toblach.
rc


text:
Per mancanza da temps na sa Corsin Cavegn betg pli accumpagnar vinavant l'equipa. L'equipa da ballape da Schluein Glion è il mument rangada sin il terzultim plaz da la segunda liga regiunala.
Regiunal Il temp manca – Trenader da US Schluein Glion chala
L'Uniun sportiva Schluein-Glion sto puspè tschertgar in nov trenader per sia emprima equipa da ballape per la stagiun da primavaira. Corsin Cavegn aveva surpiglià ad interim l'incumbensa da trenader suenter che Urs Casutt era sa retratg nunspetgadamain entamez la stagiun.


text:
La finamira da l'attatga da hackers cunter il candidat per il presidi da la Frantscha saja stada da discreditar Macron. Tenor las indicaziuns da collavuraturs da la squadra da cumbat sajan documents originals vegnids engulads e mess online ensemen cun infurmaziuns fictivas.
Gia l’avrigl aveva l’interpresa da segirtad dad IT Trend Micro rapportà che la campagna d’elecziun da Macron saja daventada unfrenda da l’attatga da hacker «Pawn Storm». Interpresas da segirtad dad IT dal vest supponan davos quellas attatgas ina gruppa cun colliaziun tar il servetsch secret russ.
L'independent Macron vala sco favurit per l'elecziun dal president franzos ch'ha lieu dumengia, ils 7 da matg.
RR novitads 07:00


text:
Quai ha ditg il schef da la gruppa da l'euro, Jeroen Dijsselbloem suenter las tractativas. En vista a las differents opiniuns dals represchentants da la zona da l'euro, na saja quai betg realistic da chattar ina cunvegna a curta vista, communitgescha la cumissiun da l'UE. Il bal è ussa tar ils schefs da stadi e da regenza da l'Uniun europeica.
Hollande cunter Grexit sin temp
Il president franzos François Hollande è encunter che la Grezia bandunia la zona da l'euro sin temp. U ch'i dettia in Grexit u betg. Quai ha el ditg curt avant da s'inscuntrar cun ils ulteriurs schefs da regenza da la zona da l'euro. La Frantscha veglia a tut pretsch chattar ina cunvegna anc questa saira.
La proposta d'in «Grexit sin temp» aveva il minister da finanzas tudestg Wolfgang Schäuble fatg sonda saira.
RR novitads 17:00


text:
Bardonecchia
Bardonecchia (en piemontés: Bardonecia; en fransés: Bardonèche; en ocità: Bardonescha) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 3.037 abitàncc, 'na superfìce de 132,31 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avrieux (FR-73), Bramans (FR-73), Exilles, Modane (FR-73), Névache (FR-05), Oulx. L'è stat sede de 'n quach gàre dei Zöch Olìmpich Invernài del 2006.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Per l’instrucziun dals 85 participants èn 18 docents enconuschents da la scena da brass da tut l’Europa responsabels. Sper l’instrucziun en gruppas datti er lecziuns per mintga singul. Ils stils da musica che vegnan prendids tras, van da la musica classica sur jazz fin tar l'art d'improvisar.
Program accumpagnant cun differents concerts
Sper il curs da maister che ha lieu mintga di, datti er mintga di divers concerts. Sunads vegnan ils concerts per gronda part er dals docents e per part er ensemen cun ils participants. Il punct culminant è gievgia saira, ils 6 da fanadur cun il concert da la brass band naziunala da giuvenils sin plazza da la vischnanca.
RR actualitad 07:00


text:
A l'Uniun europeica vai principalmain per meglierar il barat d'infurmaziuns e da sminuir il commerzi illegal cun armas. En il focus stattan qua principalmain buis d'assagl cun gronds magasins – ina tala arma è er la buis d'assagl da l'Armada Svizra. Talas buis n'èn tenor il dretg da l'UE betg lubidas senza lubientscha speziala.
Quai ha chaschunà gronda malsegirtad tar tiradurs passiunads, chatschaders, clubs da tir e collecziunaders d'armas. La Svizra ha però pudì sa cunvegnir cun l'UE sin ina regulaziun che armas da l'armada, da chatscha e da la polizia n'èn betg pertutgadas da las midadas dal dretg. Potenzial da conflict cun il dretg da l'UE vesa cussegliera federala Simonetta Somaruga però tar la decisiun dal cussegl naziunal dad insumma betg quintar las armas da l'armada tar las buis betg lubidas.
I va per Schengen / Dublin
Er sche blers cussegliers naziunals n'èran insumma betg fieu e flomma per adattar il dretg d'armas a quel da l'UE n'han els tuttina betg vulì periclitar il contract da Schengen / Dublin cun l'UE. Quel è collià cun l'adattaziun dal dretg d'armas. Tras quai contract ha la Svizra access a las bancas da datas da las polizias europeicas sco er avantatgs economics ed en la politica d'asil.
Sco proxim va la fatschenta ussa en il Cussegl dals chantuns.
Las novas prescripziuns ston vegnir realisadas fin la fin da matg dal 2019. Na capita quai betg smanatscha la fin da la cunvegna da Schengen / Dublin.
RR novitads 20.00


text:
Fundaziun e böt
Il cumün da vaschins da Scuol e la Fundaziun Schmelzra S-charl han stipulà ün contrat da dret da fabrica per erriger ün museum. Las ruinas veglias da la Schelzra eiran per part in posses privat. Las famiglias Vital/Balzer han cedü lur part a favur dal cumün da vaschins ed a listess mumaint s'haja miss tuot l'areal suot protecziun da monumaints dal Chantun Grischun.
La Fundaziun Schmelzra S-charl es gnüda fuondada l'on 1987. Ella s'ha miss ils seguaints böts: "La facultà e'ls rechavs da la fundaziun servan per sgürar las ruinas da la Schmelzra. L'istrorgia dess gnir perscruttada ed esser accessibla al public al lö. Plünavant dess ella servir per la sgürezza e la sanaziun dals implants da las minieras. Quista lavur succeda in collavuraziun cull Uffizi da la protecziun chantunala da monumaints."
Il böt avisà es gnü realisà per gronda part. Cun agüd d'amis ed aderents da nos intent s'haja pudü ragiundscher bler. Uschè es dvantà our da la ruina chi's rechatta tanter la via da S-charl e la Clemgia ün museum. Grazcha a blers agüdonts voluntaris, nomnadamaing l'associaziun chantunala dals mansterants dal Chantun Grischun, la scoula da giarsuns a Wetzikon cull'associaziun chantunala da maranguns dal Chantun Turich e cull'associaziun chantunala da mansterans dal Chantun Turgovia, da la firma Spaltenstein insembel cull'UBS sco eir blers giarsuns ed agüdonts dad otras spartas, s'haja pudü realisar our da las müraglias veglias, localitats per erriger ün museum da miniers e dal uors.
L'ideja e la fuormaziun dal museum han realisà Dr. Hans Peter Bärtschi, Winterthur insembel cun ün grafiker ed ün architect. L'on 1998 es lura gnü inaugurà il museum cun grond success e partecipaziun da la populaziun.


text:
50 onns «Hair»
-
Venderdi, 9.3.2018, 19:00
Il musical-clav da l'onn 1968
Legenda da maletgs:
keystone
Igl era in teater provocant e scandalus – ils protagonists propagavan l'amur libra, il consum da drogas, il refus dal servetsch militar. Ed els paradavan schizunt tut nivs sin tribuna. Tant l'effect superfizial da «Hair», il musical american preschentà l'onn 1968 al Broadway da New York. Ma en vardad reflectava quest toc il spiert dal temp: il mund dals hippies, la revolta studentica, il protest cunter la guerra, l'emancipaziun dals Afroamericans, la revolta cunter il conservativissem. Ed el cuntegneva ina massa melodias nunemblidablas: «Aquarius», «Ain't Got No», «Hair», «Easy To Be Hard», «Let The Sunshine In».
Ils titels en l'emissiun
Autur/a: Benedetto Vigne, Moderaziun: bv, Redacziun: bv


text:
Ils donns finanzials ch'èn resultats ordlonder èn dentant sin il pli bass stan dapi il 1994. Quels muntan ad 1,7 milliardas francs – quai è in terz pli pauc ch'il 2016. Il svilup è dentant da relativar, cunquai ch'il svilup è fitg different da chantun tar chantun.
En la regiun dal lai da Genevra è il dumber s'augmentà il pli fitg, numnadamain per +10,6%. Era entaifer chantuns vischinants èn las differenzas per part fitg grondas: Uschia hai dà il 2017 en il chantun Berna 10% pli paucas proceduras da concurs, en il chantun Soloturn dentant 10,6% dapli proceduras da concurs. Vis sur l'entira Svizra ha i dà 2,8% dapli proceduras da concurs che l'onn avant.
En il Grischun pli u main stabil
En il Grischun hai dà l'onn passà 263 proceduras da concurs. L'onn avant avevi dà trais dapli. Las sperditas finanzialas èn percunter s'augmentadas da stgars 14,8 milliuns sin 17,3 milliuns.
RR novitads 12:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Swisscom: «Chasti da 143 milliuns francs è nungiustifitgà»
La Swisscom refusa las rinfatschas da la cumissiun da concurrenza (CumCo) d’esser sa cumportà fallà tar la commerzialisaziun da cuntegns da sport tar pay-tv. Il chasti da 143 milliuns francs saja nungiustifitgà, uschia il concern da telecommunicaziun svizzer.
La Swisscom e la Cinetrade-Gruppa sajan sa cumportadas legalmain correct tar la commerzialisaziun da cuntegns da sport sin pay-tv.
La CumCo renfatscha a la Swisscom respectiv a la societad affiliada Teleclub ch’ella controllescha il martgà tar la transmissiun da gieus da ballape e hockey.
RR novitads 15:00


text:
L'unda da chalira che regia il mument ha en l'Europa chaschunà reducziuns tar las ovras atomaras. En Frantscha è il reactur 1 da l'ovra da Saint Alban, en il sid dasper Lyon, vegnì tschentà giu. Quai per evitar ch'il flum da la Rhone sa stgaudia memia fitg. L'aua per sfradentar l'ovra atomara deriva dal flum.
Tar il reactur da Fessenheim 2, datiers dal cunfin tudestg, è la prestaziun vegnida limitada. L'ovra atomara en l'Alsazia è la pli veglia ovra atomara da la Frantscha. La segirezza na saja però betg periclitada. Quai communitgescha il concern d'energia responsabel.
RR novitads 09:00


text:
Dal dischavantatg a la victoria
Suenter esser stà ditg en in dischavantatg da 0:3 han ils Tessinais pudì volver il resultat cun ina victoria a chasa da 7:5. Ambri è l'emprima squadra en questa stagiun che po cuntanscher en il temp regular suenter in dischavantatg da trais gols tuttina anc ina victoria.
Il resultat da 7:5 d'Ambri encunter Tavau è fin ussa ensemen cun il derby da Losanna encunter Genevra-Servette 8:4 il gieu cun ils pli blers gols da questa stagiun da la liga naziunala.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 17. runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00


text:
A la radunanza generala dal concern da Volkswagen VW han ils acziunaris sustegnì tant il schef dal cussegl da surveglianza en uffizi Hans Dieter Pötsch sco er l'anteriur schef da la direcziun Martin Winterkorn. Il sustegn e la finala curda ora fitg ferm quai cun passa 97% da las vuschs.
Discussiun da 13 uras
Avant la decisiun ha quai però dà ina debatta da dapli che 13 uras. Surtut il scandal da svapur e sias consequenzas han dà bler da discutar. Ils acziunaris pitschens han era pretendi chil schef dal cussegl da surveglianza Pötsch stoppia sa retrair. Ils acziunaris gronds han dentant mussà la confidenza a Pötsch uschia che las proposts dals acziunaris pitschens n’ha betg giu propi ina schanza. Era da discutar ha quai dà pervi da pajaments da bonus a la direcziun.
RR novitads 06:00


text:
Grizèna
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Grizèna (in itagliàn Grizzana Morandi) l'è na cmònna d'la pruvénzia ed Bulåggna con stra sé e nå 3921 abitant sò int'l Apenén int' al mel nuvzànt utèntazèinqv a' l' ha catà al naum d' al pitùr Giorgio Morandi ch' al stétt le par quatordg estèèd.
Pusiziån[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritori d'la cmonna covra al culénn stra la val di fiôm Satta e Raggn. L'è significativa la seziån a sîra d'la cmònna, indòvv ai è anca al munizéppi. Qué as pol visitèr la cà dal famåus pitôr Giurgén Morand. Int'la val dal Satta, a Pian ed Satta ai è invezi la staziån dal treno.
Fraziòn e lucalité[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fraziòn d' la cmònna ién: Sténc, Muntagò, Taverna (in fìn e mél otzént uténtentadòò la sìd ed' la cmònna), Campool, Muntòvel, Riola, Pònt ed' Virzòun, Bevvi Marnè, Prèda, Carbòòna, al Fiòòp (na pèrt, l' etra al fa' pert ed' Varghè), Seiver, Mònt Sool, La Sèra, Carviéé, Vééz, Tudiéén, Pié d' Cètta, I ròòc.
Tradiziaun e féést[modifica | mudéfica la surzéia]
Tot 'i aan p'r e 15 d' Agòst festa d'e zocaréin tott a'l dè. Tot 'i aan p'r e 24 ed Loi, l' a' ié a Carvièè la festa 'd Sèta Margharètta 'd Carvièè d' la quela l' an s'sa dimondi. La festa de paììs 'd Grizèna l'è par la prèmma Dmanga d' Agòst, quélla 'd Sténc p'r la terza. La fèsta d' al patròòn l'è p'r e 29 'd stémber, S. Michèèl Arcànzel. Festa e'd la zivòlla in Pién 'd Cètta p'r i premm 'd Maagg, int' e stéss siit l' otma stména ed Loi e la prèmma d' Agòst l' a'i é la fésta e'd l' Unità.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Lavur – lura amur – e la finala patria!
- Dumengia, 18.2.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.2.2018, 9:03, RTR
Tschintg istorgias datti d'udir en questa Marella – quatter da questas èn istorgias d'amur persunalas da dunnas ch'èn vegnidas en Tujetsch per la lavur.
Melanie Deragisch, Anne Verner Cathomas, Ottilia Monn e Madeleine Konrad. Ellas èn tuttas vegnidas en Tujetsch per lavurar en il turissem. Star na levan ellas atgnamain betg ditg. Ma la finala ha l'amur midà lur plans ed ellas han tuttas chattà ina nova patria. Da l'amur, dal laschar encrescher, dal linguatg e da pregiudizis raquintan lur istorgias ch'èn liadas fitg stretg cun il turissem en Tujetsch. E la tschintgavla istorgia – quella raquinta Tarcisi Hendry. Igl è l'istorgia d'in turissem che ha cumenzà avant passa 100 onns.


text:
Di nternaziunel di museums
Dumėnia, ai 15 de mei 2011
Di dla porta davierta 10.00 18.00
Arpejon culturela: memoria dla storia de nosta valeda
L Museum Gherdėina se mpėnia da plu che cincantani per la cunservazion dla arpejon storich-culturela y naturela dla valeda. Tl zėnter dl program per grany y pitli ie l'ancunteda spirituel-nteletuela cun pec prijei de nosta cultura coche archif dla tradizion populera: deberieda ulons crģ la fusties di lecorc persunei y di messajes simbolics tla cosses de uni di.
Nce la cėses da paur, i tublei y la stales ie testemons prijei dla storia dla jėnt de Gherdėina.
Tl cheder de na escurscion uniral sėurapro pitą la puscibltą de cialé ju n valgunes de chėsta frabiches cun esperc dla storia dl frabiché dal tėmp romanich insł. L se trata de mejes che ie unic studiei plu avisa tl cuntest dl proiet de nrescida sun larchitetura da paur te Gherdėina dejėut n culaurazion cun Bauforschung Tirol, la Facultą dArchitetura de Dispruch y l Ufize provinziel per i Bėns culturei.
Museum
Dala 10 ala 18: Porta davierta cun ntreda debant
Dala 14 inant: Azion nteratives per granc y pitli cun quiz sun la tematica
I simboi y la memoria dla cosses. L sarą de bela sorpreses che ve aspieta.
Stņnd de libri tla Biblioteca ladina dla ULG sun la tematica Architetura da paur tla Ladinia.
Raida di mejes
Dala 10: Ancunteda dan l Museum
Vijita di mejes Frėina, Stlejuc, Milan y Martin a Urtijėi - Superchelpiz.
Dala 14: Ancunteda Aldoss (Plesdinaz), Santa Cristina
Vijita di mejes Crėpa, Paratoni y Insom a Santa Cristina.
Ala scuvierta dlachitetura anonima medievela cun la tuadėura de frabiches Sonja Mitterer y l dendrochronologh Klaus Pfeifer. N cunlaurazion cun la grupa de lėur Cherta di mejes de Gherdėina.


text:
Elon Musk, il fundatur e schef da Tesla, ha surprendentamain communitgà ch'el pondereschia da privatisar Tesla tar in curs da 420 dollars per aczia. La finanziaziun saja garantida, uschia Musk vinavant.
En consequenza han ils martgads reagì a moda vehementa. Temporarmain ha il commerzi cun l'aczia da Tesla schizunt stuì vegnir interrut.
En in scriver als collavuraturs ha Musk communitgà silsuenter che quai na saja però anc betg ina decisiun definitiva. El craja dentant ch'i fiss la meglra schliaziun.
RR novitads 06:00


text:
Las sis uniuns da giuventetgnas da Scuol e fracziuns han inoltrà ina petiziun che pretenda ina nova soluziun per ina disco a Scuol. Ussa pari da dar moviment en chaussa. La vischnanca da Scuol è en tschertga d’in locatari per la disco Trü.
Tenor il president communal Christian Fanzun sa tracti tar questa varianta d’ina soluziun a media vista. La vischnanca prevesa d’avrir las portas la proxima stagiun d’enviern. Cun il nov locatari stoppia la vischnanca en emprima lingia discutar davart las mesiras per diminuir la canera. Quai oravant tut cura che la giuventetgna bandunia la disco per ir a chasa.
A lunga vista vul la vischnanca però chattar ina soluziun definitiva. Duas variantas sajan sin maisa. Il president communal è en tractativas cun las sis uniuns da giuventetgna. Actualmain na dastga el però anc betg tradir ils detagls.
Curdin Tomas, in dals iniziants da la petiziun, è cuntent cun il proceder da la vischnanca. Els na prevesan perquai betg ch'i fa da basegn d’instradar ulteriurs pass.
RR actualitad 11:30


text:
Per sustegnair il svilup da plirs centers gronds en Svizra duai il traffic cun tren vegnì separà en ina purschida da basa ed ina da premium. La nova repartiziun duai esser ina sistematisaziun da la rait gia existenta, precisescha Gregor Saladin da l'Uffizi federal da traffic (BAV). Uschia vegnian ils criteris per la qualitad da la purschida dal traffic a gronda distanza fixads.
Rait da basa collia las regiuns
Tar la rait da basa tutgan la lingias che fan accessibel las regiuns da la Svizra e collian quellas cun ils centers gronds e mez-gronds, sco per exempel Biel e Luzerna respectivamain Cuira u Thun, e lez cun l'aglomeraziun cun gronda populaziun ed eroports naziunals.
Rait da premium sco la rait dad Inter- ed Eurocity uss
Ils trens da premium duain tegnair be en ils centers metropolitans, sco per exempel Turitg, Berna u Genevra. Là duai s'augmentar la qualitad da la purschida per exempel dal nutriment u da dal persunal e dal material rullant.
Midadas duai dar tar tschertas lingias. Per exempel duain las lingias tranter Berna – Neuschatel – La-Chaux-de-Fonds e Cuira – Son Gagl – Wil daventar da nov lingias da premium. La lingia La-Chaux-de-Fonds – Sonceboz/Sombeval – Bienna danovamain daventar ina regiunala pia ina rait da basa.
Charplinas per binaris
Il mument ha la Viafier federala il monopol sin las lingias da gronda distanza. Las duas viasfier privatas BLS ed SOB vulan dentant manar sezzas tschertas lingias. La fin da quest onn vegnan las concessiuns per il traffic sin binaris puspè repartidas da nov. Ils discurs cun l'SBB èn dentant ids dal Rain giu.
RR novitads 17:00


text:
Cun deliberar il plan d'instrucziun spezial po il chantun er elavurar in nov med d'instrucziun per la 2. fin la 9. classa en ils idioms. La regenza ha approvà quest med l'avrigl passà.
Tar il plan d'instrucziun 21 po mintga vischnanca decider en cas da scolas rumantschas, tge lingua d'alfabetisaziun che duai vegnir instruida, scriva la regenza.
Sin il stgalim secundar I survegnan er las scolaras ed ils scolars da scolas idiomaticas l'occasiun d’udir e da leger texts en rumantsch grischun ed en ulteriurs idioms.


text:
Grischun Central - Senda enferrada Piz Mitgel è serrada
La senda enferrada verticala vers il Piz Mitgel a Savognin è serrada. Sco quai ch’il guid da muntogna Geni Ballat ha ditg, haja el constatà ina fessa en la muntogna che vegnia adina pli gronda. I saja da quintar che plirs milli meters cubics grip pudessan sa distatgar e destruir la senda enferrada.
Pervi dal privel memia grond per ils alpinists resta la senda enferrada probabel serrada l’entira stad, magari era per plirs onns. La ruta alternativa vers il Piz Mitgel, la senda diagonala e la senda finala, restan vinavant avertas.


text:
Culògna (Köln in
In sità, divìśa in nóṿ quartēr (Stadtbezirke) e utànta-sinc distrét (Stadtteile), a gh pasa 'l fiùm Rêṅ. I gh s èṅ stablî dimóndi furastēr, specialmènt, stand a i dat dal 2015, turc (57.131) e itagliàṅ (18.245).
L'è famóśa p'r un parfùm ciamâ „Àqua 'd Culògna“ (Kölnisch Wasser) creâ in dal 18śum sècul par 'l itagliàṅ Johann Maria Farina. Cuma la sità ch'la gh stà davśèṅ,
Al sò sìndig, da 'l 2015, 'l è l'indipendènta Henriette Reker ch'l'à scampâ a 'n atintâ al 17 'd Utóbar dal 2015 quànd òṅ al gh'à tirâ na scurtlàda a 'l còl parchè l'éra da la banda di imigrâ.