text:
2011
Ol 2011 l'è l'àn internasiunàl di Forèste.
Gh'è söcedìtModifega
ZenérModifega
- 1 de Zenér - In Egìto, in de la sità de Alesàndria d'Egìto, ü terorìsta islàmech l' se fà saltà 'n aria fò da öna céza cristiano copta e i mör 22 cristià.
- La Dilma Roussef la diènta la prìma dòna a èss Presidènt del Brazìl.
- L'Estònia la ciàpa l'èuro cóme monéda.
- 8 de Zenér (e i dé dòpo) - In del Maghreb (suratöt in Tünizìa) le riólte per i près del pà le pórta a scùnter tra la pulisìa e i manifestàncc, che i ègn cupàcc de la repressiù del goèrno.
- A Tucson, in Arizòna, el malàt de có Jared Lee Loughner 'l spàra a ü 'ncùnter polìtech e 'l màsa sés persóne e 'l ferìs la depütàda democràtega Gabrielle Giffords.
- 9 de Zenér - In del Süd Südan l' se té 'l referèndum per l'indipendènsa; ol süd del Südan che l'è cristià e animìsta l' völ destacàs dal nòrt del paìs che l'è islàmech.
- 13 de Zenér - La Consülta la bòcia parsialmènt la lége söl legìtim impedimènt, che la garantìa ai quàter càreghe piö ólte del Stàt (en ùrden: el presidènt de la Repüblega, del Senàt, de la Càmera dei Depütàcc e del Cunsìli) de 'ndà mìa a procès dürànta el mandàto per rezù de laùr.
- El prezidènt de la Tünizìa Ben Alì l'ùrdena a la pulisìa de desmèt de sparà cóntra i manifestàncc.
- 14 de Genàr - El Ben Alì el scàpa de la Tünisìa e 'l va in Aràbia Saudìta. Al sò pòst l'è numinaa presidént pruvisòri el Fouad Mezabaâ, ménter el prìm minìster Mohamed Ghannouchi el renöa 'l sò mandàt.
- El dì dòpu la nutìsia de la senténsa de la Curt Custitüsiunàl, el vén föra che 'l presidént del Cunsìli italiàn Silvio Berlusconi l'è indagaa per prustitüsiùn minurìl e cuncüssiùn. La vicénda la fa vegnì a la lüs un scàndel sessüàl che 'l rìs'cia de mèt in crìsi l'uperaa del guèrnu. Insèma a lü in indagaa el giurnalìsta Emilio Fede, el manager Lele Mora e 'na cunsijéra regiunàl de la Lumbardìa, Nicole Minetti.
- 21 de Genàr - In Albanìa, dürànta 'na manifestasiùn de l'upusisiùn cùntra 'l presidént 'n de la capitàl Tiràna, la pulisìa la spàra e la cùpa trè persòn. L'Üniùn Urupéa la gh'ha paüra che la riòlta la divénta 'na guèra civìl.
- 24 de Genàr - A Mùsca un kamikaze 'l se fà saltà in aria in d'un areupòrt e 'l cùpa almén 35 persònn.
- 25 de Genàr - Al Càiru, Egìt, scùnter tra la pulisìa e i manifestànt che vören mandà vìa el presidént Hosni Mubarak, che l'è al guèrnu del 1981. Dü dì dòpu el tùrna in Egìt el Mohamed el Baradei (giamò funziunari de l'AIEA), prunt a dientà 'l növ cap de l'upusiziun.
- 27 de Genàr - Ànca in del Yemen un frach de manifestànt van giò in piàssa a prutestà cùntra 'l presidént Ali Abdallah Saleh, che 'l guèrna del 1979 e che l'è dree a fà sü 'na légg in Parlamént cun la quàl el pudrìa vèss presidént a vìta.
- 30 de Sgenee - L'è staa liberaa 'l stüdent tudesch Haddid N., che l'era staa rapii de suldaa american el vot de Sgenee del 2011 e traa de scundun in de la nutoria presun de turtüra de Bagram, grassia al pressiun pulitega de la sua fameja e di stüdent de Franchfurt.
FevrérModifega
- 1 de Febràr e i dì dòpu - el presidént egisiàn Hosni Mubarak el dis in televisiùn che a setémber el se ricandidarà pü, e nànca el sò fiö. Ma i manifestànt vören che lü se 'n vàga vìa sübit, e inscì i scùnter in piàssa finìssen nò. Dés dì dòpu finalmént el scernìss de dàch i dimissiùn e lassà 'l pudér a l'esèrcit, che 'n 'sta sitüasiùn l'è staa el tràmite tra 'l pòpul e 'l guèrnu. L'esèrcit el prumèt che se faràn bén prèst di elesiùn lìber.
- 2 de Febràr - el presidént yemenìta Saleh, dòpu 'vè vist quàntu l'è grànda la prutèsta del sò pòpul, el dis in televisiùn che ai pròssim elesiùn lü l ghe sarà pü, e che dùnca 'l rinüncia 'nca a la lécc cun la quàl el vuréva slungà el sò mandàt a l'inifinii.
- 11 de Fevrér - Ol presidènt de l'Egìto dal 1981 Hosni Mubarak, dòpo dé e dé de protèste de piàsa l' s'è dimetìt. Ol presidènt pruizòre a l'è 'l Mohamed Hussein Tantawi, ol nömer ü de l'ezèrcito.
- 12 de Febràr - Dòpu 'na quài setemàna de càlma relatìva, ànca in Algerìa la gént la va in piàssa a prutestà, suratüt dòou 'vè savüü quèl che l'è sücèss in Egìt. In la capitàl Algéri, el presidént Abdelaziz Bouteflika l'ùrdina a la pulisìa de carigà i manifestànt, e inscì el sücét.
- 13 de Febràr - In Itàlia quàsi un miliùn de dòn (ma ànca 'n bèl puu de òmen) in 230 cità la va in piàssa a prutestà perchè pénsen che la cundòta del Presidént del Cunsìli Berlusconi la vàga cùntra a la dignità feminìl. Intratànt a Milàn el nass ufisialmént el nöf partii de céntru-dèstra Futuro e Libertà per l'Italia (FLI), guidaa del presidént de la Càmera Gianfranco Fini.
- 14 de Febràr - Dòpu la repressiùn de l'an prìma in séguit ai elesiùn presidensiài, in Iran la gént la tùrna a prutestà cùntra 'l guèrnu del Mahmud Ahmadinejad, incuragiàda de l'ésitu di dimustrasiùn in Egìt. A gh'è di disùrdin ànca in del Bahrain.
- 15 de Febràr - ure 22.23 - Al Festival de Sanrému per la prima vòlta in sessant'àn el cànta 'me cuncurént un artìsta che 'l cànta in Lumbàrt, el Davide Van de Sfroos cun la cansùn Yanez che l'è stacia tra i 12 cansù che i à pasàt la selesiù de la prima sira.
- 19 de Fevrér - Al Festival de Sanrému ol Davide Van de Sfroos in de la sira de la finàl l' rìa quàrt con la sò cansù Yanez.
- 20 de Fevrée - La senistra la veng ij elessiun a Hambürgh, despö 'vè perdüü in del 2008, per la prima völta in agn.
- 21 de Fevrér - Dal 1999 l'UNESCO l'à proclamàt ol 21 de Fevrér 'l International Mother Language Day, cioè 'l dé 'nternasiunàl di màder lèngue.
- 24 02|24 de febràr: el leader lìbich Muammar Gheddafi el respùnt ai prutèst pupulàr cul mandà l'esèrcit per i strat, e inscì mören sesmìla persòn a Trìpuli.
- 26 de Fevrér - In d'ü cap de Chignöl l' vé troàt per càzo 'l còrp de la Yara Gambirasio, sparìda de Brembàt de Sura la sìra del 26 de Noèmber del 2010.
- 27 de febràr: a Bengàsi i riultùs lìbich fan nass el Cumitaa Nasiunàl Pruisòri (CNT), ménter l'UNÜ el prepàra di sansiùn per la Lìbia.
MarsModifega
- 2 de Mars: A Islamabad in Pakistan, i Talibà i cópa ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
- 11 de Mars: ü di piö fórcc teremòcc de la stòria 'l colpés ol Giapù e de lé a póch i còste söl Pacìfech i è 'nvestìde da ü maremòt o tsunami con di unde ólte 10 méter e piö che i se spùncia per chilòmeter e chilòmeter 'n de la tèra férma e i böta töt a l'aria tat de portà vià cà e palàs, àuto e bàrche e 'nfina öna quach tréni che se sà piö 'ndoe che i è finìcc. Per ol teremòt la é zó pò öna diga e gh'è di problémi in di centrài nüclear spécie a Fukushima.
- 17 de Mars: in Itàlia, in ucasiùn di 150 agn de la nassìda del Stat ünitàri e dumà per el 2011, l'è 'n dì de fèsta nasiunàl.
- 19 de Mars: in del dopomesdé aèrei francés i tàca a bombardà la Libia per fermà 'l Colonèl Ghedàfi che l' sarès drè a còpà fò la sò zèt, i ribèi ma ach i civili, e l'à mia rispetàt l'ùrden de l'ONU che 'l la 'nvidàa a fermà la guèra. De sira pò 'nglés e americà i se mèt dré a bombardà la Libia con i sò aèrei e co i mìsili sbaràcc da i naf de guèra che i gh'à 'n del Mediteràneo. L'operasiù militàr la se ciàma Odyssey Dawn, cioè "Odieséa a la dé", e la nas gràsie a la risolüsiù n° 1973 del ONU che la permèt de gulà sura 'l paìs e de bombardàl per fermà l'ezèrcito del Colonèl, che l'è dré a riconquistà i öltime sità finìde 'n di mà di ribèi, per creà öna "no fly zone", ma la permèt mia de sbarcà 'n Libia di soldàcc.
- 20 de Mars: pò di aèrei de guèra italià, danés, spagnöi e canadés i è 'mpegnàcc sö i céli de la Libia.
- 23 de Mars: la nìola radioatìa, egnìda fò da la centràl atòmega de Fukushima 'n Giapù, la rìa sö i céi de la Lumbardéa, dòpo i traersàt ol Pacìfech, l'Amerìca e 'l Atlàntech. Ol lièl de radioatività l'è però isé bas de dà mia pensér; intàt in de la centràl s'laùra amò per sircà de sbasà la temperadüra e la presiù di reatùr de la centràl che i è s-ciopàcc e i réscia de fóndes.
AvrìlModifega
- 2 de Avrìl: 'l Hockey Club Asiàgo 'l bat ol Val Püsterìa 'n gara 6 e 'l vèns ol tèrs iscüdèt de la sò stòria, ol segónt de fìla; la série de la finàl la fenés 4 partìde énte a 2 per 'l Hockey Club Asiàgo.
- 11 de Avrìl:
- a ü mis ezàt dal teremòt e maremòt in Giapù la centràl atòmega de Fukushima l'è mia gnamò turnàda sóta contròl, ànse s'pènsa de portà 'l lièl del perìcol e di dagn dal gràdo 6 al grado 7, chèl de Chernobyl, e 'ntùren a la centràl i rèsta evacuàcc töi chèi che i stàa de cà a méno de 20 Km da la centràl. Ol nömer di mórcc l'è riàt a 13.116, i dispèrs i è 14.377 e i sènsa cà 147.000.
- in Üngherìa la vègn vutàda del Parlamént la növa custitüsiùn, vurüda del prim minìster Viktor Orbán.
- 11 de Avrìl: atentàt in de la stasiù de Oktyabrskaya de la métro de Minsk, i mórcc i è 7 i ferìcc 50.
- 14 de Avrìl: 'l vé rapìt da terorìsti salafiti e pò copàt a Gaza in Palestìna ol pacifista Vittorio Arrigoni de Bülciagh in pruìnsa de Lèch.
- 15 de Avrìl: 'l aministradùr delegàt de la Thyssenkrupp, ol Harald Espenhahn 'l vé condanàt per omicidio volontàre a 16 agn e mès de galéra per la strage de la Thyssen de Türì 'ndóe i è mórcc in del föch 7 operàre.
- 29 de aprìl: a Lùndra, in l'Abadìa de Westminster, el vén celebraa 'l matrimòni tra 'l prìncip Güjèlmu de Windsor e la sùa murùsa Catherine Middleton, a la presénsa de 1900 invitaa. L'avenimént l'è staa vist in televisiùn de düü miliàrt de persòn. Inùltra, per l'ucasiùn i düü spus in staa numinaa Düca de Cambridge.
MasModifega
- 1 de macc: beatificasiùn del pàpa Giuàn Pàul II.
- 2 de mas: ol presidènt americà Barack Obama, apéna pasàda la mèzanòcc, 'l và 'n televisiù per dì che in Pakistan i soldàcc americà i gh'è riàcc a troà e a copà fò 'l Osama bin Laden, zét in fèsta 'n de la nòcc in di stràde di Stacc Ünìcc.
- 2 de mas: ol A.C. Milan 'l fà 0 - 0 co la Roma e con dù giurnàde de antìcipo 'l vèns ol campiunàt italià; 'l rìa isé a 18 campiunàt enzìcc.
- 11 de mas: teremòt in Spàgna, la sità de Lorca 'n de la Murcia, 9 i mórcc.
- 18 de mas: ol Pòrto, alenàt da Villas Boas, 'l vèns la Europa League; 'n finàl l'à batìt o' Sporting Braga per 1 a 0.
- 25 de mas: ol coridùr de bici spagnöl Alberto Contador 'l vèns ol Giro 2011.
- 26 de macc: arestaa in Sèrbia dòpu agn e agn de latitànsa el Ratko Mladic, generàl sèrbu respunsàbil del massàcher de Srebrenica, in la guèra de Jüguslàvia. El sò arèst, sòta mandaa de la Curt de Giüstìsia de l'Aja, l'éra vün di pass che la Sèrbia la gh'avéva de fà per pudè pensà de dumandà de vegnì dént a l'Üniùn Ürupéa.
- 28 de mas: a Wembley 'l Barcelona 'l vèns per 3 a 1 la finàl de la Còpa di Campiù cóntra 'l Manchester United e 'l vèns isé la sò quàrta Còpa di Campiù.
- 29 de mas: ol coridùr de bìci Alberto Contador 'l vèns ol 94° Giro denàcc a Michele Scarponi e Vincenzo Nibali e 'l pórta a cà ach la màia rósa de la clasìfica a póncc, 'nsèma a la màia ròza; màia érda de la clasìfica di scaladùr al Stefano Garzelli e màia biànca per ol zuèn piö brào a Kreuziger Roman.
- 29 de mas: a 'l Olìmpech de Roma l'Inter l'à èns la finàl de Còpa Italia per 3 a 1 cóntra 'l Palèrmo.
- 30 de mas: al balotàgio per ol cümü de Milà ol Giuliano Pisapia 'l vèns col 55,1% cóntra la Letizia Moratti che la se fèrma al 44,9% e 'l diènta isé 'l sindech de Milà.
ZögnModifega
- La va inàns la repressiùn in Sìria di prutèst cùntra el presidént Bashar al-Assad.
- 12 de giügn: per la prima völta dòpu 55 ann, el Nuàra el pàssa in Serie A.
- 12 e 13 de giügn: per la prima völta dòpu sédes an, se rìva al quorum in d'un referendum abrugatìf italiàn. I quàter referendum (düü sùra la privatizasiùn de l'àqua, vün sùra el svilüp de l'energìa nücliàr e l'ültim sùra el legìtim impedimént) véden una magiurànsa bèla grànda de SÌ per l'abrugasiùn (cìrca el 90-95%).
- 24 de zögn: ol Mario Draghi, goernadùr de la Banca D'Italia, l'è lüminàt goernadùr de la BCE, la Banca Centràl Eüropéa.
- 28 de giügn: l'Angelo Scola (giamò patriàrca de Venésia) el sücét al Dionigi Tettamanzi 'me nöf arcivèscuf de Milàn.
LöiModifega
- 2 de lüj: matrimòni tra el prìncip de Mònech Albèrt II Grimaldi e la sùa murùsa, la südafricàna Charlene Wittstock.
- 9 de lüj: indipendénsa ufisiàl del Süd Südan, dòpu 'l referendum de genàr.
- 20 de lüj: dòpu sèt agn de latitànsa, el vègn catüraa Goran Hadžić, pulìtich sèrbu ricercaa per crìmin cùntra l'ümanità, l'ültim de 'na lùnga lìsta de criminài.
- 22 de lüj: a Oslo, in Nurvégia, la s'ciòpa una bùmba e mören almànch sèt persòn. Intànt in sü l'ìsula de Utoya a gh'è un quaivün che 'l spàra e 'l cùpa àlter 91 persòn a un cungrèss del Partii Labürìsta. El respunsàbil de 'stu massàcher l'è dumà vün (l'ha piassaa la bùmba e pö l'ha ciapaa un traghèt per l'ìsula de Utoya vestii de pulee per andà a cupà tüta quèla gént) l'è un estremìsta de dèstra che l'è cùntra la sucietà multicultüràl nurvegésa e che adèss l'è staa ciapaa e l'è 'dree a spetà 'l prucèss.
- 24 de lüj: ol coridùr de bici Cadel Evans 'l vèns ol Tour de France e l' diènta isé 'l prim aüstralià a èns ol Tour; segónt 'l rìa 'l Andy Schlek e tèrs ol sò fradèl Frank Schlek.
AóstModifega
- 6 de óst: Standard & Poor's l'isbàsa ol rating di Stacc Ünìcc da AAA a AA+. Per la prìma ólta in de la sò stòria i Stacc Ünìcc i pèrt i trì A. Ol goèrno americà 'l respónt che 'l Standard & Poor's l'à sbagliàt a fà sö i cóncc söl dèbet americà, ün erùr de 2.000 miliàrcc de dòlari.
- 21 de óst: in Libia i rivoltùs i ghe ria a ciapà Tripoli e a liberàn ü bèl tòch, ach se la batàia per liberàla del töt la và 'nacc amò per öna quach dé. Nisü 'l sà 'ndó che l'è 'l Mu'ammar Gheddafi.
SetèmberModifega
- 21 de setèmber: dòpu trentün an de cariéra, el finìss l'esperiénsa del grüp rock alternatìf americàn di R.E.M.
UtùerModifega
- 3 de utùber: ai elesiùn danés la vincc la sucialdemucràtiga Helle Thorning-Schmidt, la prìma dòna a vèss prim minìster in del paés.
- 8 de utùber: dòpu desdòt més sénsa guèrnu, in Bèlgi se rìva a un acòrt tra i partii püssee impurtànt e 'l vén furmaa un esecütìf, gràsie ànca a la mediasiùn del sucialìsta (de urìgin italiàn) Elio Di Rupo.
- 17 de utùber: i ribèi cürd del PKK fan un'imbuscàda a un grüp de suldaa türch e 'n cùpen vintòt. I Türch respùnden cunt el lancià di bump in d'un quài paés de la zòna e anca in Iraq.
- 16 de utùber: el vègn liberaa, dòpu püssee cinch an de prigiunìa, el suldaa israeliàn Gilad Shalit; in càmbi de la sùa liberasiùn, Israél el làssa 'ndà föra de presùn 1027 presunee pulìtich palestinés.
- 20 de utùber: I ribèi lìbich tröven e cùpen el Muammar Gheddafi, che 'l s'éra scundüü dént una büsa mìnga luntàn de Sìrte, la cità 'sediàda giamò de un més di fòrs del CNT: per mustràch a tücc che l'è véra, i ribèi ghe fan vedè ànca 'l còrp.
- 21 de utùber: l'ETA la nünzia la fin de la lòta armàda (dòpu 52 an) per l'indipendénsa di Paés Basch.
- 23 de utùer:
- Teremòt a Van, in Türchìa, del gràdu 7,2 de la Scàla Richter.
- Söl circuìto de Sepang in Malaysia 'l mör 'n d'ün incidènt ol coridùr de móto Marco Simoncelli.
- 31 de utùber:
persòn.
NoèmberModifega
- 12 de nuèmber: el presidént del Cunsìli italiàn Sìlviu Berlüscùn, dòpu vèsses incurgiüü (el vòt de l'istèss més) che 'l gh'éva pü la magiurànsa a la Caméra di Depütaa, e dòpu i pressiùn del presidént de la Repübliga, di mercaa finansiàri e di sò cunsijee, el se dimèt, cùme l'avéva prumetüü un quài dì prìma. El trédes de nuèmber, dòpu 'na giurnàda de cunsültasiùn al Quirinàl cun tüt i fòrs pulìtich del Parlamént, el Napolitano el ghe da a l'ecunumìsta Mario Monti (numinaa senatùr a vìta un quài dì prìma) l'incàrich de fà sü un nöf guèrnu.
- 14 de nuèmber: espülsiùn de la Sìria de la Lìga Àraba, a càusa de la viulénta repressiùn che la gh'è in quèl paés chì. L'è la prìma vòlta che la sücét una ròba inscì de quànt l'è nassüda l'urganizasiùn (1945).
- 16 de nuèmber: el nass ufisialmént el guèrnu Monti, cumpòst de persòn che fan mìnga i pulìtich de prufessiùn (prufessùr, aucàt, generài, banchee...). In di dì dòpu el guèrnu el ciàpa la fidücia de quàsi tüt el Parlamént, föra che de la Léga.
- 19 de nuèmber: al Càiru tàchen sü di nöf disùrdin perchè la gént la va in piàssa a prutestà cùntra l'esèrcit, che 'l sumèja che 'l vör mìnga purtà la demucrasìa in Egìt, ànca se l'éva vütaa la gént a scascià vìa 'l vècc presidént Mubarak.
- 20 de nuèmber: ai elesiùn spagnö la gh'è la vitòria di pupulàr (céntru-dèstra) del Mariano Rajoy, che 'l vègn el prìm minìster.
DezèmberModifega
- 19 de dicèmber: finìss l'ucupasiùn americàna de l'Iraq, dòpu quàsi nöf agn.
- 20 de dicèmber: a la mòrt del ditadùr nòrd-cureàn Kim Jong Il el nöf cap del stat el vègn el sò tèrs fiö, Kim Jong Um.
Chi gh'è nasìtModifega
- 19 de utùber: Giulia Sarkozy, tusa del presidént francés Nicolas Sarkozy e de la Carla Bruni.
Chi gh'è mórtModifega
- 2 de febràr: Peter Postlethwaite, atùr inglés.
- 30 de genàr: John Barry, cumpusidùr inglés.
- 4 de febràr: Maria Schneider, atùra francésa.
- 2 de Mars: Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
- 12 de Mars: Nilla Pizzi, cantante bolognéza che l'à enzìt ol prim Festivàl de Sanrému in del 1951 con la cansù Grazie dei Fiori.
- 23 de Mars: Elizabeth Rosemond Taylor, piö cognusìda col nòm de Liz Taylor, atrìce 'ngléza.
- 9 de aprìl: Sidney Lumet, regìsta 'mericàn.
- 17 de Avrìl: Carlo Capponi personàgio televizìf.
- 18 de Avrìl: Pietro Ferrero imprenditùr piemuntés, neùt del fondatùr de la Ferrero S.p.A..
- 30 de aprìl: Saif al-Arab Gheddafi, fiö del rivulusiunàri e pùlitich lìbich Muammar Gheddafi.
- 1 de macc: Osama bin Laden, terurìsta àrab, ispiradùr de vàri atentaa 'n gir per el mùnt, trài quài el püssee famùs l'è quèl del Vündes de Setèmber a New York in del 2001.
- 7 de mas: Severiano Ballesteros, ol piö grant zögadùr eüropéo de Golf de töcc i tép.
- 9 de macc: Wouter Weylandt, ciclìsta bèlga.
- 20 de mas: Rendy Savage, lotadùr de wrestling, piö cognusìt col nòm d'art de Macho Man.
- 30 de mas: Biagio Agnes, giurnalìsta, dirigènt e diretùr generàl de la Rai.
- 30 de mas: Giorgio Ruggero Celli etòlogo, entomòlogo e profesùr üniversitàre, ma ach scritùr, atùr e òm polìtech.
- 23 de giügn: Peter Falk, atùr e produtùr cinematogràfech americà, famùs per ì 'nterpretàt ol Tenènt Colombo.
- 4 de löi: Otto von Habsburg, capo de la Cà d'Asbürgh dal 1922 al 2007 e scèt del Carlo I d'Asbürgh, beàt e öltem imperadùr d'Aüstria e rè d'Üngherìa, e de Zita de Borbone-Parma.
- 19 de lüj: Remo Gaspari, aucàt e pulitìch italiàn.
- 22 de lüj: Giorgio De Rienzo, crìtich leteràri italiàn.
- 23 de löi: Amy Winehouse, cantànt ingléza.
- 30 de lüj: Giuseppe D'Avanzo, giurnalìsta italiàn.
- 3 de óst: Bubba Smith, zogadùr de football e atùr americà, famùs per ès istàcc ol Moses Hightower in di film de Scöla de polisìa.
- 29 de agùst: Khamis Gheddafi, militàr lìbich, fiö del Muammar.
- 4 de setèmber: Mino Martinazzoli, polìtech bresà, piö ólte minìster, sìndech de Brèsa e segretàre de la DC.
- 5 de setèmber: Salvatore Licitra, tenùr consideràt l'eréde del Luciano Pavarotti.
- 13 de setèmber: Walter Bonatti, alpinìsta e 'spluradùr bergamàsch tra i püssee impurtànt.
- 26 de setèmber: Sergio Bonelli, editùr italiàn de giurnalìt.
- 27 de setèmber: Wangari Maathai, eculugìsta kenyòta ciamàda la Sciùra di àlber, prémi Nobel per la pas del 2004.
- 6 de utùber: Steve Jobs, infurmàtich, inventùr e imprenditùr americàn, fundadùr de la Apple.
- 18 de utùber: Andrea Zanzotto, puéta italiàn.
- 20 de utùber:
- Muammar Gheddafi, militàr e òm pùlitich lìbich.
- Mutassim Gheddafi, militàr e òm pulìtich lìbich, fiö del Muammar.
- 23 de utùber: Marco Simoncelli, pilòta de mòtu italiàn.
- 7 de nuèmber: Joe Frazier, pügil americàn.
- 22 de nuèmber: Danielle Gouze, miee del vècc presidént francés François Mitterrand.
- 30 de nuèmber: Leka Zogu, eréde al trònu d'Albanìa.
- 1 de dicèmber: Christa Wolf, scritùra tudèsca.
- 4 de dicèmber: Sócrates, giügadùr de balùn brasiliàn.
- 15 de dicèmber: Christopher Hitchens, scritùr inglés.
- 17 de dicèmber: Kim Jong Il, ditadùr cureàn.
- 18 de dicèmber: Václav Havel, pulìtich cécu, prim presidént del sò paés dòpu 'l regìm cumünìsta.
- 25 de dicèmber: Giorgio Bocca, giurnalìsta italiàn.
- 31 de dicèmber: don Luigi Verzé, prévet italiàn e fundadùr de l'uspedàl San Raffaele a Milàn.


c: text/html

text:
Bohemian Rhapsody
«Bohemian Rhapsody» (in emigliàn, «Rapsudìa dla Buèmia») l'è na cansòṅ dla grup ingléś di Queen, scrita in dal 1975 da Freddie Mercury p'r al disc A Night at the Opera. A s trata 'd un pès difarént da qvéi dla mùśica pupulàra davśinàd-as piutòst a la rapsudìa clàsica.
Al braṅ al s divìs in siē part. Dòp 'n inìsi a capèla, a gh s pōl catàr na balàda, 'n asōl ad chitàra, un pès 'd òpra, na sesiòṅ rock e na cóa ch'l'armànda a 'l lènt ad parténsa.
Furmasiòṅ
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
250
'Se l'è success[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'imperador Decio l'ordina tucc i abitant de l'imperi de partecipà a on sacrifizzi general.
- Granda persecuzion de cristian.
Chi l'è nassuu[Modifega | modifica 'l sorgent]
- San Lissander de Lissandria, vescov (m. 326).
- Vittorin de Petòvi, vescov e primm esegeta cristian in lengua latina (m. 304).
Chi l'è mòrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sant'Acasc.
- Erodian, stòrich (n. 70).
- Giuli Valent Licinian, usurpador roman.
- San Lorentin
- San Pergentin
- San Conon l'Ortolan
- Sant'Epimach
- 20 genar: Papa Fabian
- 18 magg: San Venanzi de Camerin
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Tò pea la roda
La puscibiltà de traspurté rodes ie limiteda, l mprëst de na roda ie n’auternativa
Sce n tol pea na roda sun n mesun de trasport publich ie chësc servisc da paië, y per rejons de lerch y segurëza ie la puscibiltà limiteda. Te uni cajo à l trasport de persones la prezedënza. Sce l ie truepa jënt sun i mesuns de trasport possa l personal refudé l azes ala rodes.
Cherta per n di per tò pea la roda: 7 Euro
La cherta per tò pea per n di ntier la roda possa unì cumpreda pra i automac dla chertes de viac y pra la lueges de venduda südtirolmubiltà. La possa unì nuzeda zënza limitazions dut l di dla prima cunvalidazion y la muessa unì cunvalideda dan uni viac.
Tarifa per l di pra la cunvalidazion cun l Südtirol Pass: 3,50 Euro
Cun l Südtirol Pass, l Euregio Family Pass, l Südtirol Pass abo+ cun funzion de paiamënt ativeda coche nce cun l Südtirol Pass 65+ cun funzion de paiamënt ativeda possa la tarifa per l di per l trasport dla roda unì trat ju. La pruzedura de cunvalidazion per tò pea la roda ie da fé dan uni viac. L vën mé trat ju la soma de 3,50 Euro per uni di.
Chësta tarifes vel mé sun i mesuns de trasport südtirolmubiltà tl raion dl Südtirol y sun la ferates regiuneles nchin a Trënt. Për viages cun la ferata plu lonc de viers dl sud iel chertes de viac per la rodes interregiuneles aposta de Trenitalia. Per viages de viers dl Tirol dl nord y dl ost iel da cumpré pra la ÖBB / VVT chertes de viac aposta per la trasses curespundëntes (p. ej. Prëner – Dispruch o Sanciana – Lienz).
Chertes de viac y tarifes extra iel nce pra la furnadoies de Kohlern, Vöran, Mölten y Meransen.
Debant possel unì tëut pea chësta sortes de rodes:
- Rodes per pitli (sot a 20 zol);
- Roda da plië adum (plieda adum) y roda sëula (tla curiera o tla lerch per i cufri o metuda te na tascia);
- Remorcs de rodes: i vën traspurtei debant tla ferata y destachei dala rodes;
- Hand-bike / roda da sté pendui: la vën traspurteda debant tla ferata, tla curiera mé sce l ie lerch pra tla luegia di cufri.
Roleri y roleri eletrics: Pliei adum possen n generel i tò pea debant sciche la pucaja a man. Ezezion: Tla ferata vëniel nce traspurtà roleri y roleri eletrics nia pliei adum y chësc ala medema tarifa sciche per la rodes.
Ferates regiuneles: L ie puscibl tò pea la roda a cundizion che l sibe lerch assé. Tla ferates regiuneles possel unì traspurtà n 16-20 rodes ti cumpartimënc dla ferata che ie preudui per l trasport dla rodes. L ne ie nia de bujën de resservé na luegia. Nce pervia dla segurëza iel problematich sce l vën adum truepa rodes tla stazions y sun la ferates. Tl cajo che l ie massa rodes possa l personal dla ferates perchël ne lascé nia tò pea la roda. L ne ie deguna garazia che duc i passajires possa senté ite tla ferata nce sce i à na cherta de viac che vel.
Pervia di truep passajires ti mënsc da d’instà iel sun la trassa dla ferata danter Maran y Mals n servisc shuttle a pert per la rodes (prenutazion: 0473 201 500).
Curieres regiuneles: L ie mé puscibl tò pea cërta sortes de rodes sce l ie lerch assé tl cumpartimënt di cufri. Chësc mancia te truepa curieres cun na ntreda da na plataforma bassa. Sun n valguna linies à la curieres portarodes cun na lerch per 5 – 6 rodes. Metëde verda: per rejons de tëmp ne iel nia pra duta la fermedes mesun ciarië rodes. E-bikes y pedelecs ne vën sun chësta curieres nia tëutes pea. La linies y la fermedes ulache la rodes possa unì ciariedes sun la curieres ie senialedes sun l plan dl orar cun l simbul dla roda.
Portarodes aposta cun na lerch per 5-6 rodes iel da d’ansciuda nchin da d’auton 2022 sun chësta linies dla curieres:
- Linia 273 Mals – Martina (01.06. - 06.11.2022)
- Linia 245 Maran – Ulten – Lana (16.05. - 07.11.2022)
- Linia 184 Ju de Ciarëza - Weissenstein (11.06. – 10.10.2022); max. 3 de 6 rodes pó ester e-bike
- Linia 321 Persenon – St. Andrä – Palmschoß (04.04. - 06.11.2022)
Curieres de zità y Citybus: Tlo ne possen nia tò pea la roda.
südtirolmubiltà-furnadoies: Sce an se tol para la roda tla furnadoia dl Renon y tla furnadoia dla Mendola velel les medemes tarifes südtirolmubiltà (cherta por n de 7 euro o Südtirol Pass 3,50 euro), por les furnadoies da jí a Kohlern, Mölten, Vöran y Meransen él chertes aposta.
Ferata a scines strëntes dl Renon: N ne possa nia tò pea la roda.
Deache ti mëisc da d'isté él dër tröpes porsones che vá cun la roda vëgnel metü sö por la ferata dla Venosta n trasport sön strada extra por rodes che jará da Maran cina Mals. Deache la trassa dla ferata Maran-Töll é por le momënt stlüta porvia de de gragn laurs de costruziun mësson savëi chësc, sce an ó se tó para la roda:
Trassa Maran-Töll: atualmënter él en funziun sön chësta trassa dla ferata stlüta n sorvisc sostitutif de bus: dai 29 d'aurí ai 31 d’otober 2022 gnarál porchël ciamó pité surapró n sorvisc de trasport dles rodes separat che jará vigni de da misdé. Le sorvisc de trasport dles rodes piará ia vigni de dala staziun da Maran dales 12:00 y dales 14:00. Sce al ess da ne jí nia debojëgn podess le sorvisc gní smendrí canche al n’é nia sajun alta.
Trassa Maran- Mals: dai 29 d'aurí ai 31 d’otober 2022 sarál a desposiziun dala staziun dla ferata de Maran ala staziun dla ferata de Mals n sorvisc de trasport dles rodes separat che jará vigni de 3 iadi danmisdé y 3 iadi domisdé. Le sorvisc de trasport dles rodes piará ia vigni de dala staziun da Maran dales 9:16, 10:16, 11:16, 15:16, 16:16 y 17:16 (d’otober tomel fora le iade dales 17:16).
Les rodes pó gní dades jö 30 menüc y alplü tert 5 menüc denant che le sorvisc de shuttle pëies ia tla staziun de Maran. Al é poscibl da jí a se tó indô la roda tles staziuns de Naturns, Latsch, Schlanders, Spondinig o Mals. Les chertes y i cosć por le sorvisc de shuttle dla roda ti corespogn a chi dl trasport dla roda ti mesi dl trasport publich: cherta por n de por le trasport dla roda 7 euro o cun le Südtirol Pass 3,50 euro.
An pó cumpré les chertes por le sorvisc de shuttle dla roda pro les portines dles chertes o diretamënter olache le sorvisc de shuttle pëia ia. Sce al é de majeri grups él ince la poscibilité da prenoté le trasport dla roda danter 8:00 y les 18:00 al numer de telefon +39 0473 201500.
Per la jites cumbinedes cun la roda y i mesuns de trasport publics y per schivé n sëurafulamënt tla ferates àn metù a jì na cunlaurazion cun butëighes de mprëst de rodes privates cun de ndut n doi desëines de lueges de mprëst pra truepa stazions dl Südtirol.
Cun la cherta de viac cumbineda bikemobil Card iel puscibl se nuzé tla sajons ciaudes dla cumbinazion de duc i mesuns de trasport publics tl Südtirol y dl mprëst per n di de na roda. L trasport dla roda sun i mesuns de trasport publics ne ie nia preudà ajache la rodes mprestedes possa inò unì dates ju pra la luegia de mprëst che n uel.


text:
Il termin da surannaziun per las taxaziuns da taglia duai vegnir prolungà
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
Il termin absolut da 10 onns ch'è oz vertent en il dretg fiscal chantunal per la surannaziun da la taxaziun è memia curt. Per impedir perditas da taglia duai il termin vegnir auzà sin 15 onns, sco en ils auters chantuns. La regenza suttametta al cussegl grond la missiva tar ina revisiun parziala correspundenta da la lescha da taglia.
La surannaziun en il dretg fiscal procura per segirezza giuridica: Suenter la scadenza d'in tschert termin na duain las pajataglias ed ils pajataglias betg pli stuair quintar ch'il stadi pretendia debits fiscals dad ellas e dad els. Suenter in tschert temp èsi difficil da cumprovar basas fiscalas. Tut ils chantuns han ina surannaziun absoluta da la taxaziun da 15 onns – cun excepziun dal chantun Grischun. A chaschun da la revisiun parziala da la lescha da taglia da l'onn 1996 è vegnì fixà in termin da 10 onns.
Sco che la pratica mussa ussa è il termin da 10 onns memia curt. En cas, nua che la constataziun da las entradas e da la facultad suttamessas a la taglia pretenda scleriments fitg voluminus, po la surannaziun da la taxaziun entrar en vigur avant ch'ils fatgs decisivs han pudì vegnir sclerids. Quai po capitar en cas da dispitas da dretg civil, en cas da proceduras da dretg penal u en cas d'investigaziuns da dretg fiscal tar grevas cuntravenziuns fiscalas.
En sia missiva al cussegl grond propona la regenza da prolungar il termin per la surannaziun absoluta da la taxaziun sin 15 onns. La nova regulaziun duai vegnir applitgada immediatamain e per tut ils cas da taglia pendents. Il cussegl grond vegn a tractar questa fatschenta en la sessiun da zercladur 2013.
Infurmaziuns:
cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner, scheffa dal departament da finanzas e vischnancas, tel. 081 257 32 01
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun
Neuer Artikel


text:
Els hajan mobilisà tut las resursas per pudair tractar a moda speditiva las dumondas da lur clients, ha la Banca Chantunala Grischuna scrit sin dumonda da RTR. Cunzunt ord il sectur dal turissem, da la gastronomia e da l’hotellaria, mo era da las fatschentas da commerzi spetgian els bleras dumondas per credits.
20 milliardas per KMU
Gia il venderdi aveva il Cussegl federal preschentà ils elements principals dal pachet d’agid da 20 milliardas francs. Concret pon las interpresas pitschnas e mesaunas dumandar per in credit en l’autezza da maximal 10 pertschient da lur svieuta annuala. Enfin 500’000 francs na ston ellas pajar nagins tschains ed era naginas taxas. La Confederaziun garantescha els. Per credits pli gronds, enfin 20 milliuns francs, èsi da pajar in tschains da 0,5 pertschient. La Confederaziun garantescha 85 pertschient, tschels 15 pertschient ha la banca da purtar. Las interpresas han 5 onns temp da pajar enavos il credit, tut tenor po quai temp vegnir prolungads per dus onns.
Ulteriuras mesiras en discussiun
L’entir program da credits saja ord vista da l’economia publica fitg impurtants, di la BCG. Quai per mitigiar las consequenzas da la pandemia per las interpresas. In emprim pass saja ussa fatgs, ulteriurs sajan en discussiun. La banca chantunala saja part da la Task Force dal chantun ch’emprovia da sviluppar ulteriuras mesiras per sustegnair l’economia grischuna.


text:
85% da las persunas dumandadas da la PCD han dà il consentiment ad ina fusiun, medemamain han 95% da quels ditg Gea ad ina fusiun. Era al nov num Allianza dal Center Grischun han 79% da las commembras e dals commebers cristiandemocrats ditg Gea, sco er 95% da la PBD.
Elavurar contract da fusiun
Ina gruppa da project communabla vegn ussa ad elavurar in contract da fusiun ed ils statuts. Davart quels decidan las duas radunanzas da delegadas e delegads ils 7 da zercladur, hai num en ina communicaziun communabla. Las fracziuns dal Cussegl grond duajan vegnir unidas tar la fracziun da l'Allianza dal Center.
«Superpussanza» en il Cussegl grond
Cun unir er las fracziuns dal Cussegl grond fiss l'Allianza dal Center almain per in onn la pli pussanta fracziun dal parlament – tar ella tutgassan 51 deputadas e deputads sco er 3 cussegliers guvernativs.


text:
Passa in on è passà suenter il prim lockdown e la situaziun per musicistas e musicists è anc adina greva. Naginas occurenzas, nagins concerts e damain entradas. Consequentamain patischan er ils studios da musica sut la situaziun. Naginas gaschas per bands vul er dir nagins raps per registrar nov material.
Ils prims mais suenter il lockdown ein tuttas reservaziuns vegnidas annulladas.
La malsegirezza al cumenzament
Betg mo il motiv finanzial ha chaschunà questa situaziun. Er las mesiras da protecziun n'han betg laschar tiers producziuns pli grondas ed augmentà las sfidas. Differents producents d'intgins dals pli gronds studios da musica en Svizra sco Cyril Camenzind (Powerplay Studios Maur/Turitg), Manfred Zazzi (571 Studios Turitg) u Moritz Wetter (Hardstudios Winterthur) menziunan in'entira retscha da malsegirezzas ed annulaziuns durant il mars, avrigl e matg dal 2020.
Pir la stad 2020 saja la situaziun sa normalisada, normala sut l'ensaina da la pandemia. Quai vul dir lavurar cun tscherts concepts da protecziun, en pitschnas gruppas u be per realisar tscherts pass dal process en il studio.
Igl è vegnì lavurà pli fitg maun en maun.
Tenor Cyril Camenzind possia capitar che la band registrescha la musica sezza en ses local da prova u en il studio a chasa. La lavur finala dal «mixing» e «mastering», pia la glimada vi da las chanzuns, vegnia lura surlaschada a producentas e producents da musica.
L'influenza dal svilup tecnologic
Sin ina moda è la tecnologia da registraziun sa svilupada uschia che musicistas e musicists pon oz far detg bler sez. Tenor Manfred Zazzi vegnian quels savens en il studio per cussegl d'ina persuna neutrala e versada.
La pandemia n'haja betg rinforzà quest svilup, la dumonda suenter registraziuns en in studio optimà per tun e suenter il cussegl menziunà saja anc adina avant maun. Quai di era Marcus Petendi (Flat Peak Studio Cuoira). Artistas ed artists stoppian sut circumstanzas normalas adina planisar precis cura ch'els fan registraziuns, promoziuns e publicaziuns. Quella decisiun haja la situaziun actuala prend'i davent ad els.
La glieud ha veglia da vegnir pli concreta pli svelt.
Vitiers sajan numerusas musicistas e numerus musicists stads creativs sur in onn senza concerts. Ellas ed els veglian uss esser pront cun nov material.
Quai manegian er Ryan Michl ed Andi Biedermann (Tonbox Cuira) che percorschan che blera glieud haja gì bler temp ed haja er gia fatg blera lavur da preparaziun.
Bilantscha maschadada cun prognosa optimistica
In sguard enavoss sin l'onn da pandemia cun ils producents da musica mussa in fazit maschadà. Manfred Zazzi menziunescha ina perdita da var 15% e Moritz Wetter inditgescha ina variaziun da lavur curta tranter 25% e 75%. Tar ils Powerplay Studios hai simplamain num chi's haja remartgà fermamain las malsegirezzas e la Tonbox a Cuira ha pudì finir l'onn perfin senza perditas. Per Marcus Petendi dal Flat Peak Studio èsi grev da valitar la situaziun. El haja avrì il studio pir curt avant la pandemia.
Lur futur vesan els sumegliant. Els suttastritgan l'impurtanza da la cultura ed èn da l'avis che la dumonda suenter registraziuns e cussegl professiunal saja gronda er en l'avegnir. Malgrà las circumstanzas d' ina pandemia u dal svilup tecnologic.
Er musicistas e musicists da laics patteschan da la pandemia. Guarda sutvart:


text:
Meningicòc
Al Meningicòc (nóm sientìfic Neisseria meningitidis) 'l è 'n batēr gram-negatìṿ cgnusû p'r èsar respunsàbil dal 70% dal meningìti. Al s cata facilmènt in dal naś e in dal primi vii respiradóri cum in góla ma lè al batēr al n è mia 'n perìcul grâṿ (in cal caś chè a s è di purtadōr sâṅ, a gh 'l à da 'l 2% a 'l 30% dla pupulasiòṅ), al 'l è invéci quànd al gh la cava, pasànd p'r al sangṿ, a rivàr a 'l sarvèl. Al taca sōl 'l óm, pasànd da òṅ a c'l àtar c'n al gósi ad salìa, e minga 'l bèsti. Fóra da 'l còrp umàṅ al mōr in dal gir ad soquànt minùt.
I grup ad Meningicòc i èṅ tréd'ś in tut ma sōl siē i traśmétan la meningìte e di àtar mâi brut: “A”, “B”, “C”, “Y”, “W135” e “X” (qvést chè raramènt e sōl in Àfrica). In Itàglia qvéi ch'i s càtan da piò i èṅ i sierogrùp “B” e “C”.
A 'l inìsi la meningìte la sumìlia dimónd a 'l fardōr ma in dal gir ad pôc dè al ròbi i vànan sèmpar pèś. A i malâ i gh pōlan vgnir còl dûr, févra dimóndi élta, maci rósi in sla pèl, ptéci, mâł a la tèsta, gòmit, ingòsa, cunfuśiòṅ, nôna, cunvulsiòṅ e fastìdi vdénd la luś [1]. S'a n s vèṅ minga curâ in présia, tulénd di antibiòtic, a s mōr in dal gir ad pôchi óri [2].
Culegamènt estéran
Nòti
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Meningicòc
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Meningicòc


text:
La dunna da 48 onns sa fatschenta cun il mund digital bunamain dapi l’entschatta da l'internet. La fin dals onns 90 ha ella lura gì sia emprima atgna fatschenta d’internet. Spert ha Anitra Eggler realisà che la digitalisaziun n'ha betg be varts positivas:
Jau sai tge ch’i munta sch’ins va pli savens en il letg cun ses e-mails che cun ses agen partenari.
Avair ina tissientada digitala munti concret: Ins è vid il telefonin durant ch’ils uffants vulan mussar insatge, ch’ins trametta pli savens emojis da bunas che propi dar bunas a sia partenaria u ses partenari u ch’ins lascha dictar dal telefonin tge ch’ins fa sco proxim. Per exempel sch’ins è vid leger in cudesch e dat immediat resposta sch’insatgi trametta in messadi.
Per mai èn medias socialas sco zutger u junk food. Era jau hai gugent ina pizza u fatsch ina saira da Netflix, ma simplamain betg mintga di. Igl è impurtant da survegnir ina ballantscha digitala en relaziun cun la vita analoga.
Digital detox: Tips per il mintgadi
Pass per pass, quai saja la clav da success, di Anitra Eggler. Cumenzar sappian ins per exempel cun metter davent il telefonin per ina fin d’emna ed uschia pudair tschentar giu. A lunga vista na gidia dentant nagut da be desister la fin d’emna dal telefonin e durant l’emna trasora esser cuntanschibel:
I dat in effect da jojo. Sche jau mangel dus dis salata e tschels dis be pizza e pommes frites, rest jau grossa.
Uschia ha ella mess ensemen in program da dischintoxicar per 28 dis. Là emprendan ins chaussas sco per exempel: sa dumandar tge relaziun ch’ins ha cun ses telefonin.
S’imaginescha che tes telefonin è tes partenari. Tgi cumonda là las festas?
Tips da l’autura che gida da vegnir en ina buna ballantscha cun ses meds digitals èn: fixar temps nua ch’ins respunda e-mails, be respunder trais giadas a di messadis e fixar temps per leger novitads. Vinavant recumonda ella che la chombra da durmir duai esser ina zona senza telefonins.
E nus stoppian puspè emprender da far las singulas chaussas pli conscientamain, di Anitra Eggler. Enstagl da far tschintg chaussas en ina, far in suenter l’auter.
La superforza dal 21avel tschientaner
Blers che lavuran en il mintgadi cun il computer enconuschan segir quella situaziun: Ins è per exempel vid quintar ora insatge en excel, lura glischa ina pitschna fanestra giusut sin il visur – in nov e-mail. Tgi da nus na vul betg immediat ir a guardar tgi che ha tramess tge a nus? E schon è l’entira concentraziun da lavur davent. Per evitar exact da quellas situaziuns, duvrain nus ozendi ina superforza, di Anitra Eggler:
Tenor in studi dad ella, sappian persunas en posiziuns da cader be lavurar 27 minutas per di senza vegnir disturbadas. Quai muntia ch’ina persuna ch’è pajada bain, lavura be duas uras e mez per emna a moda focusada e senza vegnir disturbada – il rest sajan respunder e-mails e conferenzas da video, fa Anitra Eggler il quint. Quai haja consequenzas. Anitra Eggler ha tschintg mantras co esser pli focussà durant la lavur. In è p.ex: «U cumplaina u nagina attenziun» ubain «multitasking fa daventar tup».
Ord l'archiv


text:
da Guglielm Gadola, ord Fegl parochial de s. Gions, Mustér nr. 11, onn 1955
Nies spital
Biars de Vus haveis forsa sedumandau pli ch‘ ina gada: «Danunder quei plaid Spital? Pertgei vegn gl’ asil vegl numnaus Spital?» El temps miez haveva la s. Baselgia quitau dils basegnus e bandunai ed isolai. Dapertut eregeva ella hospezis ne spitals— casas d’ albiert. Linguisticamein vegn il plaid Spital bein da hospitalisar. Cussadents de quellas casas d’ albiert ein pia hosps dils hospezis! Ual da quei temps ha per exempel la venerabla claustra de Mustér baghegiau buca meins che treis hospezis ne spitals suenter la via dil Lucmagn per saver hospitalisar, cunzun duront il criu unviern ils viandonts, che mavan sur quei pass. Il pli vegl era quei de s. Gagl, l’auter quei de s. Gion. 1374 ha igl avat Gion il III eregiu quel de s. Maria en in’ altezia de 1842 m. s. m. En mintga casa cun ina caplutta dasperas habitava il spitalier.
Era la vischnaunca de Mustér ha a siu temps eregiu in tal spital. Las notizias prehistoricas de nies «Spital» havein nus d’ engraziar a sgr. prof. Placi Condrau, ch’ei staus confundatur e directur duront 5 decennis. El fuva buca mo in um intelligent, che haveva in egl aviert per ils basegns dil temps, el era in um de cor, che sespruava de levgiar als paupers lur sort.
Da vegl enneu ei la vischnaunca de Mustér vegnida engraviada da numerus paupers. La venerabla Claustra ha adina puspei giu in maun aviert e lu distribuiu almosnas als basignus che spluntavan a sia porta. Quella generusadad e misericordia ein sia honur e siu meret avon Dieus, il Tutpussent ed avon il pievel. Bein ha quella commiseraziun giavinau neutier beinenqual famiglia — era ord las ulteriuras vischnauncas della Cadi. Ir a rugar fuva da lezzas uras lubiu ed usitau d’ in grond diember dils avdonts de Mustér e d’ ordeifer … Ils beins della spenda vegnevan administrai dagl ugau-spenda e quei distribueva als paupers sal e garnezi. Perdetga de quei factum dat aunc ozildi il massiv arcun de graun, ch’ era da lezzas uras postaus en carner-baselgia. Ussa siemia el de sia prehistoria, de siu num e renum en la stgiraglia dil tschaler-parvenda.
1841 concluda la vischnaunca de dismetter igl ir a rugar e de sustener persunas basignusas cun contribuziuns voluntarias. Las almosnas vegnevan distribuidas dagl ugau pauperil tenor ordinaziuns della Commissiun pauperila. Sefundond sin la lamentaschun generala, ch’ ils paupers mondien tuttina aunc a rugar nunditgond il susteniment ha la vischnaunca puspei dau liber igl onn 1846 igl ir a rugar.
1847 fuva ins gia unfis de quella stoda mulesta. Sinaquei ch’ins sappi propi gidar ils paupers, che duvravan susteniment dalla cassa anora, han ins fatg ina collecta. Cheutras han ins rabitschau ensemen 2 000.— frs. Essend ch’ il senn de far bunas ovras ei plaunsiu sesminuius, ha la vischnaunca menau en la taglia dil pauperesser 1 fr. per melli. -. Igl ir a rugar ei puspei vegnius dismess.
Gia quei onn ei la vischnaunca seresolvida de fundar ina casa pils basignus. Essend che negin vuleva surprender il menaschi, ha ins saviu scaffir tala instituziun per igl onn 1852 e metter las persunas en la presenta casa veglia sut tetg. Quella era vegnida baghegiada 1842 da Francestg Schmed de Faltscharidas e surveva per casa de scola. Da 1854–1880 fuvan 2 scolas en l’ emprema alzada, da 1880–1882 fuv’ei aunc ina en la 2. alzada, dapi 1882 entochen 1951 eis ei stau ina scola en quella casa.
Alias casarinas, che havevan surpriu il menaschi della casa dils paupers muncava il spért de vera pietad, de pasch ed uorden. Ellas havevan era buca la duida autoritad. Perquei supplichescha signur plevon Leonhard Casanova 1887 Mumma Tresa Scherer, superiura generala della Claustra d’ Ingenbohl, de dar ina Sora della Misericordia per menar il tenercasa el spital sogn Gions Mustér. Denton mo ina solia suletta Sora vuleva e saveva la prudenta Superiura buc exponer ad in post aschi isolau.
AUll’ entschatta fuvan commissiun pauperila e cussegl de scola la medema commissiun. Per 1852 ein quels uffecis vegni sparti ufficialmein. Els coopereschan denton vinavon ensemen ludeivlamein. (vide Glogn 1950 pag. 103/104).
Ils 24 de settember 1887 scriva signur prof. Placi Condrau en num dil Cussegl de scola e della commissiun pauperila a Mumma Tresa Scherer, el speri, ch’ ella tarmetti sin la supplica de plevon Casanova ina Sora per la casa ed in’ ulteriura sco scolasta per la scola.
Ils 24 d‘ october arrivan Sr. Cuno Sialm de Segnes-Mustér e Sr. Nicodema de Ruschein, scolasta. A quella vegn ei surdau la scola mesauna, 4. e 5. cl. cun 42 scolars, la survigilonza dellas buobas en baselgia, la scola de lavur cun ina scolasta laica e la survigilonza della casa cun 10 persunas. Sr. Cuno haveva de far il percasa ed haver quitau dils malsauns. Ella ei morta gia 1889. Sr. Cuno ei stada ina vera mumma dils paupers.
Da 1901—1905 eis ei stau cheu soras tudestgas. Pervia dil lungatg sesentevan eilas buca da casa en tiara romontscha, e la glieud quintava era de buca vegnir capida.
Dal Spital en casa s. Gions
Entras il maun buntadeivel e capavel dils directurs: Sgr. Prof. Placi Condrau, sgr. mistral Sep Antoni Monn, sgr. scolast Sigisbert Monn e sgr. scolast Baseli Giger-Columberg ed ina biala retscha de Soras della Misericordia indigenas ei la casa daventada ina benedicziun per la vischnaunca de Mustér. Biars ded els ein gia i sur cuolm vi en la perpetnadad ed han retschiert leu la cruna eterna culada ord lur numerusas ovras de misericordia.
Ils onns han purtau plievia e sulegl. Mintg’onn ha isau, dulau e smarschentau il Spital a Sutgliendas pir e pir. Il menaschi ei carschius ad in crescher. Las habitaziuns pridas si tier ils survetscheivels vischins pudevan buca tonscher per tut ils basegns e pretendevan secapescha era daners pils tscheins. Il Spital sez fuva en decadenza. Ina totala remedura fuva necessaria. Per contonscher sufficientamein plaz e per saver concentrar il menaschi meglier fuva l’erecziun d’ina casa nova la suletta buna sligiaziun.
Gia 1936 ha la suprastonza communala sut presidi de sgr. Gion Antoni Durschei, Segnas, incombensau architect U. Coray de Laax a Glion, ded elaborar in sboz per in correspondent baghetg. Tenor siu sboz er’ igl edifeci ord lenn e heraglit e custava ca. 200 000 frs. — Buna veglia, skizza e calculaziun eran avon maun — mo ils daners muncavan. Per rimnar ils mieds necessaris ei 1941 ils 9 de fevrer seconstituida la Fundaziun P. Maurus Carnot cun statutas giuridicamein fixadas. Iniziant della Fundaziun ei sgr. Dr. Conradin de Hess-Janka. En buca ditg sisu ha el stuiu render quen final, mo la finamira dell’instituziun enzuglia aunc adina sia fossa en tgeua sulegliada.
Ils 16 de matg 1941 ha sgr. Gion Antoni Durschei clamau l’ emprema radunonza generala. La suprastonza della Fundaziun ei seconstituida ord umens ideals sco suonda: President: Cusseglier nazional sgr. Dr. Giusep Condrau. Vicepresident: President communal sgr. Gion Antoni Durschei, Actuar: Sgr. scolast Baseli Giger, Cassier: sgr. Battesta Berther, caustaziun. — In dils fideivels e luvrus promoturs della casa nova e siu intent ei senza dubi era sgr. Dr. L. Candinas Staus. —
Il medem onn 1941 ceda la ven. claustra il bellezia prau Cons-sut alla Fundaziun per prezi de sulom e promova l’ovra cun ina considerabla contribuziun. Per la cessiun de quei sulom sa la vischnaunca alla ven. claustra bien grau.


text:
Avant 20 onns era quai finì cun la via a Tschamutt ed a Fuorns en Val Medel. Per megliurar quella situaziun ed era per carmalar dapli gists nà dal sid en la regiun da skis da Sedrun-Mustér han plirs iniziants sustegnì l’avertura dal Pass dal Lucmagn durant l’enviern. Ma per realisar quai, hai duvrà lavur da persvasiun. Sco Walter Decurtins, anteriur deputà e cusseglier naziunal, ha raquintà, hajan ins l’emprim stuì persvader il cusseglier guvernativ grischun Luzi Bärtsch. Lez n’èra l’entschatta insumma betg persvas che quai saja pussaivel. Ma cun bleras discussiuns saja el stà pronts da discurrer cun ses collega d’uffizi tessinais, Marco Borradori. E lez saja stà averts per far quai pass. Quai haja la finala fatg surstar tuts.
Midar la lescha da protecziun
Sin la vart tessinaisa saja stà l’emprim necessari da midar la lescha da protecziun. Quai saja alura succedì suenter blers discurs ed era visitas sin la vart tessinaisa dal Pass dal Lucmagn, raquinta Walter Decurtins. Ma cura che tut saja stà atras, saja surtut il contact cun la Val dal Blegn stà en buna memoria e quai saja era ina da las finamiras da rinforzar ils contacts culturals ma era economics tranter las duas valladas periferas. E quai contact vegnia anc rinforzà surtut era cun la gruppa da lavur dal barat cultural che duai metter dapli impuls ils proxims onns.
Replantaziun sto uss vegnir
Surtut sin la vart dal sid fa quai basegn che la replantaziun sur Aquacalda vegn realisada. Il proxim ha il Cussegl grond dal chantun Tessin da tractar la fatschenta ed alura approvar ils 13 milliuns francs necessaris per realisar las mesiras da protecziun. Dapi passa 10 onns sajan ins uss vida discutar sur da quellas mesiras da la vart dal sid dal Lucmagn, di Martin Candinas, il president actual. Uss stoppia finalmain vegnir mess fil en guglia per realisar quai project ed uschia tegnair avert pli savens il Pass dal Lucmagn che fin uss.
Matteo Baggi ha chalà suenter 22 onns en suprastanza
Il vice-president da l’uniun, Matteo Baggi, è sa retratg da ses uffizi. Quai quai suenter ch’el è stà en suprastanza dapi l’entschatta. El saja persvas che tut las stentas dals ultims onns hajan purtà fritg. Uschia saja quai tut normal per ses uffants dad ir cun skis en Surselva, ni era da frequentar il gimnasi da la claustra da Mustér. Uschia saja ina da las finamiras da la Pro Lucmagn cuntanschidas gia suenter 20 onns, quai vul dir da megliurar la colliaziun tranter las duas valladas la Surselva e la Val dal Blegn. Sco vice-president nov è vegnì elegi Loris Beretta, ch’è en ina funcziun da sviluppader regiunal en las regiuns da las «Valli».


text:
Suenter ina pausa da betg main che trais onns dastga il bloc 1 da l'ovra atomara Beznau puspè ir vi da la rait. Quai ha decidì l'Inspecturat federal da la segirezza nucleara ENSI. La Axpo haja mussà si, che la qualitad da l'atschal d'ina part dal reactur n'haja nagin'influenza negativa sin la segirezza. La ENSI haja examinà la cumprova ed acceptà quella.
Il bloc Beznau 1 è stà giu da la rait dapi il mars 2015. Controllas cun nova tecnologia avevan mussà radund 925 sbagls da material. Beznau 1 è in dals pli vegls reacturs commerzials dal mund. L'ovra è vegnida messa en funcziun il 1969 suenter quatter onns da construcziun.
RR novitads 09:00


text:
Stadtbahn de Karlsruhe
La Stadtbahn de Karlsruhe a l'è on sistema de tram-treno che 'l quatta la zona de Karlsruhe, e l'è fortement integraa cont la red tranviaria, in l'inscì ciamaa modell Karlsruhe.
A l'è vert dal 1992 e l'è gestii de Albtal Verkehrs Gesellschaft e de la Karlsruher Verkehrsverbund.
RedModifega
El servizzi a l'è spartii in quater formi different:
- Tram regolaa de la BOStrab, ossia de la legg todesca in sui tram, in forma de metrotranvia ed elettrificada a 750 V CC: Linia S2
- Combinazion de tram urban e lign ferroviari secondari, elettrificaa a 750 V CC: Lign S1 e S11
- Combinazion de tram urban, extraurban e lign de ferrovia per conligà Karlsruhe, Wörth am Rhein, Bad Wildbad e Heilbronn, elettrificaa a 750 V in città e a 15 kV CA in la red DB: Lign S4, S41, S42, S5, S51, S52, S6, S7 e S8
- Lign purament ferroviari elettrificaa a 15 kV: Lign S31, S32, S71, S81 e S9.
LignModifega
StoriaModifega
L'idea de integrà el tram in la red suburbana la nass intorna al 1955, ma domà in del 1986 de fann i primm proeuv.
La prima linia a l'è verta el 25 de settember del 1992 in su la linia Karlsruhe - Bretten.
El sistema l'ha fonzionaa ben, e dal 2002 se parla de on tunnel in del center città per sbassà la congestion, in costruzion dal 2010 e che 'l gh'avaria de finì in del 2019.
Material rotabilModifega
I tram de la Stadtbahn a hinn in produzion dal 1983, e ghe n'è 60 classich, doperaa in sui lign S1, S2, S11 e derivaa de la Stadtbahnwagen B, comé el tram GT6-80C, el tram GT8-100C/2S e 'l tram GT8-100D/2S-M.
In del 2009 a hinn staa ordinaa 30, cont opzion per alter 45, Bombardier Flexity Swift, e 3 Flexity Link a hinn staa tolt in prestit de la Saarbahn.
A segonda del tram a gh'è on pianal different, e donca i piattaform pòden vess different a segonda de la linia.


text:
Nov scolaras e scolars da l’Ucraina sajan memia blers per pudair instruir cun il tempo usità, di scolast Richi Just. Cunquai ch’ils uffants ucranais dovrian in grond sustegn, saja ina gronda sfida da far lecziuns che cuntentan ils uffants indigens ed ils esters. Just crititgescha l’equiliber. Entant ch'Andeer haja in grond dumber d’uffants ucranais, haja Cuira sco citad mo circa trais giadas uschè blers uffants ucranais sco Andeer. Quai saja malgist. Just crititgescha plinavant la lavur dals differents uffizis:
In maun na sa betg tge che l’auter fa, jau ma giavischass dapli sustegn.
Scola n'è betg cuntenta: Il chantun na vesa dentant nagin problem
Jon Domenic Parolini, il parsura dal departament da scola ha ditg che persunas cun il status da protecziun S possian decider sezzas nua ch’ellas veglian ir a viver. Ed il lieu da dimora saja adina era il lieu nua ch’ils uffants giajan a scola. Parolini è da l’avis che nov scolars e scolaras da l’Ucraina saja supportabel per ina scola primara sco Andeer. El haja chapientscha per la situaziun difficila, ma ina scolasta ed in scolast emprendia dad ir enturn cun situaziuns difficilas. Sin la critica da l'organisaziun dals uffizis respunda Parolini ch'il cussegl da scola saja responsabel per problems organisatorics.
Fugitivas e fugitivs ucrainais en il Grischun
Actualmain vivan passa 1'500 Ucranaisas ed Ucranais en il Grischun. Da quels èn circa 300 uffants e giuvenils, che ston ir a scola. 2/3 da quests uffants van en scolas popularas, ed 1/3 dals scolars van en scolas dal chantun en centers collectivs da l’uffizi da migraziun.


text:
Cadaster Teresian
El Cadaster Teresian (in todesch Mailänder Kataster) a l'è staa 'na granda oeuvra de censiment de tucc i proprietà fondiari del Ducaa de Milan austriegh faa in tra el 1718 e 'l 1760.
Originariament avversaa de la nobiltà milanesa, che la gh'eva di grand proprietà gestii cont la corruzion, a l'è staa per quell fermaa pussee voeult e finii domà cont el governà de Maria Teresa d'Austria.
Caratteristich[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'era on cadaster geometrich partizellar a bas perital, e ogni proprietà a l'era reppresentada in di dettaj pussee piscinitt, cont informazion in sul proprietari e la destinazion d'us.
I misurazion, faa di agronom di Provincc Unii, doperaven la misura standard de la pertega milanesa.


text:
L'Assamblea parlamentara da la NATO (AP NATO) è in'organisaziun interparlamentara. Dapi l'onn 1955 porscha ella als parlaments dals stadis commembers la pussaivladad da sa scuntrar e da discutar davart problems da la segirezza e davart interess cuminaivels.
ORGANISAZIUN DA LA AP NATO
Oz èn represchentads en ella las legislativas da 30 stadis commembers da l'Allianza atlantica, dad 11 stadis associads e da 4 stadis da la Mar Mediterrana associads, observaturs dad ulteriurs 8 stadis sco er mintgamai ina delegaziun dal Parlament europeic, da l'Assamblea parlamentara da la OSCE e da l'Assamblea parlamentara dal Cussegl da l'Europa. La AP NATO ha 269 delegadas e delegads dals stadis commembers. Tut en tut cumpiglia l'Assamblea ca. 360 delegadas e delegads. Questas parlamentarias e parlamentaris èn per gronda part commembras e commembers da las cumissiuns da defensiun parlamentaras dals pajais respectivs. L'Assamblea porscha in rom ideal per in barat d'opiniuns e d'ideas davart temas da la politica da segirezza e permetta a las commembras ed als commembers da la delegaziun svizra, a chaschun da lur activitad en la AP NATO, d'entrar en contact cun lur collegas d'uffizi respectivs.
ROLLA E MANDAT DA LA DELEGAZIUN SVIZRA EN LA AP NATO
La delegaziun svizra profita da questas contacts per sa far in maletg da las posiziuns da las differentas delegaziuns. Uschia pon vegnir identifitgads ils puncts centrals da las discussiuns futuras davart la politica da segirezza. Grazia als rapports a bucca ed en scrit en la Cumissiun per la politica da segirezza garantescha la delegaziun che las enconuschientschas ed ils contacts da sias activitads da viadi vegnian resguardads er en las debattas naziunalas svizras.
Per la delegaziun svizra èn la dieta da primavaira e la dieta annuala las occurrenzas las pli impurtantas da la AP NATO. A questas duas radunanzas plenaras preschentan ils tschintg comités lur lavur e la AP NATO deliberescha recumandaziuns strategicas (uschenumnadas resoluziuns) che vegnan suttamessas al Cussegl da l'Atlantic dal Nord e/u a las regenzas dals stadis commembers.
Ultra da quai èn en spezial ils «Seminaris Rose Roth» d'in interess spezial per la Svizra. Tar questas scuntradas che han lieu duas fin trais giadas per onn duain en spezial las parlamentarias ed ils parlamentaris da stadis neutrals e da stadis betg commembers da la NATO pudair sa participar a las lavurs da l'Assamblea parlamentara.
La Svizra sco commembra associada ha 5 sezs. La delegaziun cumpiglia ils presidis da las Cumissiuns per la politica da segirezza (CPS) da tuttas duas chombras. Sco commembras substitutas e commembers substituts vegnan per regla designads las anteriuras presidentas ed ils anteriurs presidents da la CPS.
Actualmain vegn la delegaziun manada da la cussegliera naziunala Ida Glanzmann (LU). Il cusseglier dals chantuns Werner Salzmann (BE) è il manader substitut da la delegaziun.
La delegaziun ha sia basa giuridica en l'Ordinaziun da l'Assamblea federala davart las relaziuns internaziunalas dal parlament (ORInt) dals 28 da settember 2012 (CS 171.117).


text:
Dubstep
El Dubstep a l'è un gener de müsega eletroniga che'l nass in del 2000 de la scena
UK garage de South London. El nòm l'ha inventaa la Ammunition Promotions.
El dubstep a l'è caraterisaa de atmusfer scür, un ritmu adasi e la enfasi del sun del bass. El dubstep l'hann scuminciaa a cugnussel intra la fin del 2005 e'l scuminci del 2006, quand che hinn anca nassüü i prim sit Internet dedicaa cume: dubstepforum, el sit per descargà i cansun Barefiles e blog 'me gutterbreakz.
Intratanta, anca giurnaj 'me The Wire e püblicassiun in ret 'me Pitchfork Media parlaven del dubstep. L'interess a l'è peroo vegnüü propi grant quand che la radiu inglesa BBC Radio 1 l'ha scuminciaa in del genar 2006 a fà un prugrama ciamaa "Dubstep Warz" cun la DJ Mary Anne Hobbs.
Carateristich[Modifega | modifica 'l sorgent]
I radis del dubstep a hinn i prim disch sperimentaj de prudütur de UK garage che eren 'dree a mes'ciaa i element del grime in del 2-step de South London, e che finiven in vinil white label o in de la part B dij vinil de müsega UK garage..
El dubstep a l'è de solit istrümental; el sò sun a l'è de spess scür, i cansun a hinn in ciaf minur e gh'hann dent de spess armunij dissunant e acòrd diminished (de vultà). Carateristich a l'è anca el sub-bass, de solit cunt un temp che l'è dubi de chel del ritmu de la bateria.
Alter inflüens vegnen suratüt del dub e de la techno.


text:
«Cura ch’il Segner ha repartì ils talents, ha Cla Biert franc clamà intginas giadas «preschent»!». Quels pleds dad Andri Peer resumeschan bain l’impressiun ch’ins po avair sch’ins guarda sin la vita da Cla Biert.
Sper l’esser magister (Scuol, Ftan, Zuoz e Cuira) è il «cumpogn universal» Biert stà autur, trubadur, collecziunader da chanzuns popularas, actur ed autur da cabaret ed insumma, in represchentant engaschà da la cultura rumantscha.
Questa stad pudess Cla Biert festivar ses 100avel natalizi. La Marella propona perquai in inscunter uschè direct sco pussaivel cun Cla Biert e lascha resunar tuns or da l’archiv.
Ella n’ha numnadamain perdì nagut da sia forza, la vusch marcanta da Biert! Ina ch’Oscar Peer ha descrit ina giada sco «ina vusch che tegneva la ballantscha tranter passà e preschent».


text:
Lechmann ha 51 onns ed è dapi il 2006 rectur da la Scola chantunala a Cuira. El succeda a Hans Peter Märchy che va en pensiun suenter 15 onns en uffizi. Sco rectur da la Scola chantunala ha el contribuì a moda decisiva a l'ulteriur svilup da la Scola chantunala cun numerusas iniziativas e projects. Da menziunar èn era ses vasts contacts en il sectur da la furmaziun chantunala e naziunala e sia chapientscha speziala per ils giavischs dal sectur da furmaziun che han da far cun la plurilinguitad.
Or da l'archiv
RTR novitads 15:00


text:
Sut il punct central da svilup 1.2 da ses program da la Regenza actual ha la Regenza grischuna fixà la finamira d'augmentar l'attractivitad da la patruna resp. dal patrun. Per ch'il chantun Grischun possia gudagnar e tegnair avunda collavuraturas e collavuraturs, en spezial forzas spezialisadas e caders, èn previsas differentas mesiras.
En interpresas pli grondas èsi oz in standard etablì che las collavuraturas ed ils collavuraturs vegnan interrogads en furma anonima en intervals regulars davart lur cuntentientscha a la lavur. L'october 2021 ha il Departament da giustia, segirezza e sanadad (DGSS) interrogà tut sias 1142 collavuraturas e collavuraturs. 83 pertschient da las collavuraturas e dals collavuraturs èn sa participads a l'enquista. Questa quota da respostas è ordvart auta e sa chatta sur la media d'enquistas cumparegliablas en administraziuns chantunalas u en l'economia privata. L'enquista realisada mussa che las emploiadas ed ils emploiads chantunals han in grond interess da dar resuns per meglieraziuns. Ils resultats dal DGSS mussan lura er in basegn d'agir en tscherts secturs. Tenor las explicaziuns dal schef dal departament vegn quest basegn d'agir ussa adressà concretamain.
Talas enquistas dal persunal n'han displaschaivlamain betg lieu regularmain en l'entira administraziun chantunala. Quai è fitg remartgabel, perquai che enquistas regularas da las collavuraturas e dals collavuraturs èn in med simpel e nuncumplitgà per eruir potenzial da meglieraziun e per garantir in ambient da lavur (resp. da collavuraziun) attractiv. En il management dal persunal tutgan enquistas regularas dal persunal ozendi tar ils «basics» absoluts. Mo sch'ina organisaziun da lavur sa meglierescha permanentamain, exista a lunga vista la schanza da gudagnar resp. da tegnair persunal talentà. Talas enquistas pon vegnir realisadas oz cun paucs custs. Sin il martgà datti ina gronda schelta da purschiders.
Sin basa da las explicaziuns qua survart pretendan las sutsegnadras ed ils sutsegnaders ch'i vegnian fatgas en l'avegnir, en intervals regulars, enquistas professiunalas da las collavuraturas e dals collavuraturs da l'entira administraziun chantunala.
Cuira, ils 8 da december 2021
Caviezel (Cuira), Hofmann, Horrer, Atanes, Baselgia-Brunner, Cahenzli-Philipp, Caviezel (Cuira), Degiacomi, Gartmann-Albin, Müller (Favugn), Noi-Togni, Perl, Preisig, Rettich, Rutishauser, Schwärzel, Wilhelm, Pajic, Spadarotto, Tomaschett (Cuira)


text:
Der Himmel ist meine Domäne
Einzelheiten
GenerMuntognas
Matthieu Fournier porträtiert die beiden Hubschrauber-Piloten Patrick Fauchère von Air-Glaciers und Pascal Brun aus Chamonix. Eine Gelegenheit, die Asphaltminen des Val de Travers, den Creux-du-Van, zu entdecken und über die Bergrücken zu gleiten.
Jean-Marc Chevillard
Passe-moi les jumelles (RTS)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Ch'ils Svizzers perdian en il 24avel duel encunter ils Canadais ad in campiunadi mundial dad U20 er la 24avla giada è stà da spetgar. Ma igl è stà dischillusiunant da vesair ch'els eran absolutamain senza schanza. Bain han els pudì tegnair en mira il donn durant l'emprim terz, malgrà il 0:1 suenter 90 secunda. Els n'han numnadamain betg laschà tiers in ulteriur gol e quai malgrà trais chastis ed in dischavantatg da dus umens durant 72 secundas.
Suenter èn dentant ids en tocs tut ils mirs. Il goli Noah Patenaude che posseda dasper il pass svizzer er il pass canadais, ha stuì ceder 9 ulteriuras giadas. El n'è dentant betg stà la culpa ch'ils Svizzers han pers – 42 sajets ha el numnadamain tegnì.
In 0:10 na pudain nus betg ans prestar ad in campiunadi mundial. Quai è ina blamascha.
Il trenader Marco Bayer ha ditg ch'ils Svizzers na sajan betg disads il livel dals Canadais. La differenza saja stada memia gronda. Dal tempo sajan els stads surdumandads ed er il management dal puck na saja betg stà bun. Il resultat mussia quai. Ils Canadais èn vegnids al gieu cun 19 drafts da l'emprma runda.
Bler temp da sa revegnir da questa terrada n'han ils giuvens Svizzers betg. Gia la notg sin gievgia han els da dar il proxim gieu. Questa giada encunter la Germania. Sch'ils Svizzers vulan uss anc vegnir vinavant, dovran els ina victoria.


text:
«Ideas giuvnas ed innovativas per in avegnir durabel» – quai è il tema sur dal qual pli che 300 giuvenils ord pli che 40 differentas tiaras da l’Europa vegnan a discutar durant 10 dis a Laax. Per la destinaziun Flem Laax Falera munta quella sessiun betg mo 3’000 enfin 4’000 pernottaziuns dapli durant in temp da l’onn plitost ruassaivel. Per la destinaziun è quai era ina schanza da far reclama. Il directur da turissem André Gisler spera perquai, ch’ils giuvenils hajan in bel temp a Laax e turnian pli tard ina giada per far vacanzas.
Naginas construcziuns spezialas
Per manar tras quella sessiun tanschan las localitads ch’èn gia avant maun. La sala dal parlament vegn installada en l’hotel Riders Palace, las parlamentarias ed ils parlamentaris dorman en ils hotels el conturn dal lieu da sentupada. Sulet per la saira da gala, ina saira cun circa 500 osps, vegnia il restaurant da la staziun Crap Sogn Gion averts spezialmain, di André Gisler.
dapli infurmaziuns
Parlament europ. da giuvenils
Il Parlament europeic da giuvenils è ina organisaziun da giuvenils da l'Europa che partan la passiun per la politica europeica e per il barat internaziunal. Las finamiras èn: Far attents ils giuvenils sin problems da l'Europa, promover il dialog intercultural, sviluppar la persunalitad dals giuvenils e porscher ina plattafurma per s'exprimer.


text:
- A Finhaut (VS) è ina lavina ida a val.
- La polizia chantunala ha curregì che 2 persunas sajan pertutgadas.
- srf.ch rapporta che las 2 persunas sajan lev blessadas sin via a l'ospital.
- La polizia vul infurmar pli tard davart detagls.
Las persunas sajan vegnidas en la lavina sin l'autezza da 2500 meters sur mar. Tenor la polizia chantunala dal Vallais èn las unitads d'agid sin via. Sco quai che srf.ch rapporta, n'èn las 2 persunas betg en privel da vita, e sin via en l'ospital.
Polizia aveva appellà a precauziun
Avant aveva la polizia gia infurmà davart pliras lavinas ch'i haja dà sper las pistas. Questas sajan per part stadas spontanas, e per part chaschunadas da skiunzs. La polizia appellescha a la populaziun d'esser precauta. Actualmain regia en il Vallais il privel da lavinas stgalim 3 (da tschintg).
RR novitads 17:00+


text:
Trais medaglias olimpicas ha Dario Cologna gia. En questa stagiun ha il passlunghist da 31 onns gudagnà per la quarta giada en sia carriera il Tour de ski. Surtut en il skiatlon pudess Dario Cologna gia l'emprima dumengia dals gieus olimpics star il pli sisum il podest.
Grondas èn las spetgas en il giuven skiunz da Slopestyle da Flem. En las trais cursas da la cuppa mundiala da questa stagiun è Andri Ragettli adina stà sin il podest. Ina giada il pli sisum. Ed il giuven da 19 onns è a la testa dal classament general da la cuppa mundiala da Slopestyle. Ed als X-Games ad Aspen ha Ragettli gudagnà la medaglia da bronz.
Ulteriurs atlets grischuns cun bunas schanzas da medaglia
Nevin Galmarini è stà en questa stagiun en 4 da 7 slaloms gigants parallels da snowboard sin il podest. Las duas ultimas cursas avant Olimpia ha l'Engiadinais da 31 onns terminà sin ils plazs in e dus. Galmarini è era a la testa dal classament general da la cuppa mundiala. E Nevin Galmarini sa co ins gudogna medaglias olimpicas. 2014 a Sotchi è el vegnì segund.
En il skicross è Alex Fiva en il ravugl dals top atlets cun schanza da far ina medaglia. Ed en il biatlon vegn Selina Gasparin suenter sia pausa da mamma adina meglier en furma. Suenter argient a Sotchi ha era ella en mira da repeter il success, sche na en la cursa singula forsa cun la staffetta. Ed el mund dal ski alpin èn las mirveglias grondas tge che Carlo Janka vegn da far. L'atlet da Sursaissa ch'è stà blessà e ch'ha fatg en questa stagiun nagina cursa en la cuppa mundiala survegn la schanza da Swiss Olympic da parter a Pyeongchang en las disciplinas spertas. La premiera dal super-g sin la pista olimpica ha Janka gì gudagnà.
RR Sportissimo 17:00


text:
Sco l’Associaziun da las citads svizras scriva, quintan els cun sperditas da rodund 1,5 milliardas francs. La cifra sa basa sin la pretaisa, ch’ils chantuns sbassassan la taglia sin gudogn sin 15%.
Quest’emna finescha la perioda da consultaziun tar la refurma da taglia d’interpresas III.
RR novitads 10:00
Svizra Refurma da taglias d’interpresas mo cun garanzia da cumpensaziuns
Las citads svizras teman da perder blers daners da taglia tar la refurma da taglia d’interpresas III. Ellas pretendan uss in passus en la porposta che garantescha cumpensaziuns per deficits fiscals.
Sco l’Associaziun da las citads svizras scriva, quintan els cun sperditas da rodund 1,5 milliardas francs. La cifra sa basa sin la pretaisa, ch’ils chantuns sbassassan la taglia sin gudogn sin 15%.
sda/gc


text:
Lissander III de Macedònia
El Lissander III de Macedònia, dii el Grand (in Grech Antich: Aléxandros III toû Filíppou ho Mégas, basileùs tôn Makedónōn) l'è staa vun di pussee grand imperador de la stòria.
Origin e fameja[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lisander III l'era fioeu del Filipp II de Macedònia (però lù el diseva che 'l sò pader l'era el dio Zeus) e de l'Olimpia (ciamada anca Olimpiad), tosa a soa vòlta del rei epiròta Neotolèmm I. La famiglia del Filipp II se diseva cha la fuss derivada de l'Eracle, quella de l'Olimpia inveci de l'Achill; donca el Lisander l'era fòrsi dissendent di duu eròi pussee fòrt e famos de l'antichitaa. Lù el gh'aveva ona sorella, ciamada Cleopatra, e on numer molto grand de fradei naturai, trai quai gh'era anca el Tolomee, devegnuu poeu vun di sò generai miglior e rei d'Egitt cont el nòmm de Tolomee I.
L'educazion e i primm azion bellich[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come tucc i re macedon, che eren on pòpol portaa a la guerra, lù l'ha imparaa a combatt e andà a cavall, ma 'l gh'ha avuu anca on grand insegnant per la coltura, el filòsof Aristòtel. El gh'aveva la passion per l'epiga, e se diseva che 'l dormiva con l'Iliad sòtta 'l cussin.
L'è quand che l'eva ancamò on bagaj che l'ha incontraa i amis che poeu l'avarien segutaa in tutt i sò avventur, diventand i sò generai: gent come 'l Seleuch (el futur Seleuch I de Siria), el Tolomee, el Cratee, el Perdicca e l'Efestion.
La soa prima battaglia l'ha fada che 'l gh'aveva nanca vint ann. Infatt, al temp el sò pader el gh'aveva l'ntenzion de comandà tutta la Grecia, e anca si di Grech eren de la soa part, alter, comè i Teban e i Atenies, inveci voreven fermàll. La battaglia traj dò part la gh'ha avuu loeugh in del 388 a.C. a Cheronea, cittaa arent a Tebe. El Lissander, contra i ordin del pader, che voreva che lù el restass indree a l'esercit, per ris'cià minga de morì, l'ha caregaa coi sò soldaa a cavall e l'ha faa foeura ona part imporatanta de l'armada tebana e inscì i Macedon hann povuu avègh la vittòria.
La ciapada del podè[Modifega | modifica 'l sorgent]
Donca adess el Filipp II l'era pradigament el re de la Grecia, ma duu agn dòpo l'è staa mazzaa de on sò soldaa, in del dì in del qual la tosa Cleopatra la divegniva miee del re epiròta Lissander I, fradell de l'Olimpia. Subit el consigli del regn l'ha nominaa el Lissander come monarca noeuv, mestee che l'aveva giamò faa quand el Filipp, quatter ann prima, l'era andaa a fà ona guerra contra Bisanzi.
Però, con la mòrt del vegg re, on gran numer de cittaa grech el s'è ribellaa, e inscì anca di tribuu dij Balcan. El Lissander l'ha sconfiggiuu tucc i sò nemis continentai e per dàggh ona lezion l'ha tiraa giò tutta la cittaa de Tebe, a eccezion de la cà del poetta Pindar, del qual lù l'era on ammirador.
La spedizion contra la Persia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ma el Lissander el voreva nò domà la Gresa, la soa ambizion el portava a 'ndà vers orient, a la fin del mond conossuu e contra el pusee gran nemis di Grech: l'Imperi Persan.
Donca, dòpo avè lassaa la Gresa in di man del general Antipater, l'è partii a la vòlta de l'Asia, de indove 'l sariss mai tornaa.


text:
Isabella Cathomen da Falera era oz en la quarta runda dal gieu dal Radio Rumantsch. La pussaivladad da gudagnar ina pluna daners era qua. La tensiun era auta e durmì aveva Isabella miserabel. In bun sustegn ha ella survegnì ella da ses um Luzi.
Atgnamain era tut sin buna via, dentant lura èn suandadas las dumondas sportivas dal passlung. Tut ha stuì ir svelt ed uschia èn ils Cathomens sa stgarpitschads tar quellas dumondas.
In pau dischillusiunads èn els schon. Dentant – tgi che vul giugar sto era pudair sperder.


text:
Er en las scolas da Cuira dettia quai mobing – saja quai vilentar ubain mulestar verbalmain enfin tar violenza corporala.
Mobing è simplamain «scheisse»
«Per exempel vegnan ins vilentads sch'ins n'ha betg ils pli novs chalzers ubain la pli nova giacca», di ina giuvna ch'è sa participada al parlament da giuventetgna da Cuira. Er ella è gia stada confruntada cun mobing, e quai saja simplamain stà «scheisse».
Problem cumenza gia en scola primara
Quai che las giuvnas ed ils giuvens dal parlament da giuventetgna da Cuira han er crititgà: Mobing entschaivia gia en la scola primara. Magari na sajan ils scolasts betg sensibilisads avunda per differenziar tranter mobing e tranter simplas lumparias.
Formulà ina dumonda a la citad
Per megliurar la situaziun ha il parlament da giuventetgna formulà suenter sia sessiun ina dumonda a la citad da Cuira. Las giuvnas ed ils giuvens vulan savair, co ch'il cussegl da la citad valitescha la situaziun da mobing en las scolas e tge pussaivladads ch'el vesa per megliurar la situaziun.
En la proxima sessiun duai la resposta da la citad servir sco basa per formular ina petiziun.
RR actualitad 07:10


text:
Dumengia saira è la Fête des Vignerons ida a fin suenter trais emnas. Per il mument tiran ils organisaturs ina bilantscha ambivalenta. Fertant che las inscenaziuns hajan pudì intgantar il public, na sajan ins betg cuntents cun la vendita da bigliets, sco quai ch'els communitgeschan.
65'000 bigliets èn restads
Per l'emprima giada n'èn betg tut ils bigliets vegnids vendids: 400'000 han ins vulì vender, 65'000 èn restads enavos. Tge che quai munta per il budget da la festa, n'han ils organisatur betg vulì tradir. Dentant è enconuschent che la vendita da bigliets fa ora 70% dal budget per la festa. In budget da varga 100 milliuns francs. Cler è era, in deficit stuess vegnir purtads da la fraternitad da viticulturs.
RR novitads 12:00


text:
Ils profis duain arrivar en l'Australia cun in'equipa ferm reducida, tranter ils 15 ed ils 17 da schaner 2021. Per duas emnas duain tuts ir en quarantina. Ma, durant quest temp duai esser pussaivel da trenar. Il temp ch'ils profis pon bandunar lur hotels da quarantina duai vegnir limità sin tschintg uras a di. Plinavant duain tut ils participants e las participantas vegnir testads regularmain sin il coronavirus.
Oriund è l'emprim turnier da grand-slam da la stagiun stà planisà per ils 18 da schaner 2021. La regenza en il stadi federativ da Victoria, nua che Melbourne sa chatta aveva dentant pretendì ch'il turnier vegnia spustà e ch'i dettia cundiziuns d'igiena fitg strictas.


text:
En la Bielorussia gudogna Alexander Lukaschenko l'elecziun presidiala – cun 80% da las vuschs. La candidata da l'opposiziun Swetlana Tichanowskaja vegnia sin 9,9% ha la cumissiun electorala annunzià. Tichanowskaja refusa d'acceptar il resultat.
L'elecziun è stada dispitaivla. L'opposiziun discurra da manipulaziun. Suenter l'elecziun ier, èn millis da persunas idas sin via en la chapitala Minsk ed autras citads. Observaders internaziunals n'han betg survegnì access als locals d'elecziun. Lukaschenko regia la Bielorussia dapi l'onn 1994 a moda autoritara.


text:
L'interess per la davosa infurmaziun da las quatter vischnancas Lon, Maton, Casti-Vargistagn e Donat è stà modest ils 19 da zercladur. Enturn 50 persunas han laschà s'infurmar. Uschia paran las opiniuns dad esser fatgas. Ina emna avant la votaziun han ils responsabels preschentà anc ina giada quai ch'era gia enconuschent:
- Num da la nova vischnanca «Muntogna da Schons»
- Pe da taglia da 100% da la taglia chantunala simpla
- Linguas uffizialas: rumantsch e tudestg
- Lingua da scola: rumantsch
Discussiuns n'hai strusch dà. Il sulet che para anc dad esser dispitaivel è la lescha d'agricultura. Per che la fusiun gartegia ston tuttas quatter vischnancas dir Gea a quella.
Privel u schanza per rumantsch?
Sco lingua uffiziala è previs rumantsch e tudestg. Tenor Andreas Gabriel da la Lia Rumantsch è quai in privel ed ina schanza. Per il status dal rumantsch sajan talas fusiuns in privel, cunquai che vischnancas rumantschas èn da nov en ina fusiun rumantsch-tudestgas. Da l'auter maun constatescha Andreas Gabriel schanzas per il rumantsch en il mintgadi. Oz dettia ina pratica tudestga en vischnancas ch'èn atgnamain rumantschas. Suenter la fusiun stoppia quella er esser per part rumantscha.


text:
Cun il nov codex da cumportament na pon cumissaris da l'UE per dus onns betg midar tar il sectur d'economia suenter lur demissiun. Il president da la cumissiun duai perfin spetgar trais onns. Enfin uss dumbrava quest temp mo 18 mais. Plinavant ston ils commembers inditgar mintg'investiziun che surpassa 10'000 francs. Er sche quai effectuass in conflict d'interess.
Gremi da controlla
In nov gremi d'etica independent duai survegliar il nov codex. Cun questas mesiras vegn la cumissiun suenter a las pretensiuns da l'organisaziun Transparency International d'introducir in gremi da controlla e da prolungar la «fasa per sa sfardar».
Il 2016 era la midada da l'anteriur president da la cumissiun José Manuel Barroso vegnida crititgada. La cumissiun d'etica era però sa decidida che Barosso n'haja surpassà naginas reglas.
RR novitads 06:00


text:
Fenomens meteorologics vegnan declerads partind dals elements da basa ch’èn essenzials per ch’i dettia insumma aura. L’aria è il medium central. Sia termica varianta porta vent e plievgia. Il motor effectiv dals fenomens meteorologics è dentant il sulegl. Era la surfatscha terrestra influenzescha l’aura. Uschia po sper il macroclima che regia en ina zona vasta sa manifestar sco microclima era in’aura regiunala e schizunt locala. Cunzunt lung l’artg alpin renda quai la previsiun precisa magari difficila.
Participant: Alfons Maissen
Redacziun: Flurin Maissen
Radioscola 17-10-1975
Numer d’archiv: 2165


text:
Mintga 2 onns organisescha il district da musica 1 da l'Engiadina e las valladas dal sid las producziuns libras per solists. Ina occurenza senza squitsch, i na dat betg puncts u rangs. Ma: i dat ina valitaziun e tips dad ina giuria. L'ediziun 2017 da las producziuns libras da solists è stada in success: 46 producziuns han ins pudì udir a Samedan durant tut la sonda. Tenor il president dal district 1 Jachen Kienz ha quai da far cun 3 facturs: i sa tractia dad in'occurenza senza squitsch per ils participants, i mussia che las societads da musica en la regiun sajan fitg activas ed i mussia era che las scolas da musica fetschian in'instrucziun dad auta qualitad. Per l'emprima giada han gì lieu las producziuns per solists en Engiadina l'onn 1997.
RR actualitad 07:00


text:
L’exposiziun cumpiglia otg differentas ovras d’art ch’èn repartidas sin l’entira Val Stussavgia. Uschia sa chatta ina gronda ballabaina da lain (Noah’s Song / Raumlabor) sper il Rain Anteriur datiers da Versomi ed entadim la Val Stussavgia è vegnida construida ina scantschala da muntogna (Bergkanzel / Com&Com).
En il conturn da Tenna sa chattan gist quatter ovras d’art. Tranter auter ha era il runal solar survegnì ina nova funcziun. Actual èn pendì 35 emoticons ed auters simbols da la cultura digitala vid ils artgs dal runal. Ins po quasi visitar ina galaria da maletgs senza stuair sa mover.
Ovra d’art e center d’infurmaziun
A Tenna sa chatta era il «Pavillon Art Safiental». Quest local è vegnì endrizzà da participants da la Alps Art Academy. El n’è dentant betg mo ina bar, mabain era il center d’infurmaziun per l’exposiziun e punct da partenza per ir a visitar las ovras.
RR actualitad 11:00


text:
Il 2016 saja stà en l’ensaina per in agid rinforzà en Svizra, communitgescha l’organisaziun d’agid da la SRG SSR. I haja dà tantas dumondas d’agid da servetschs socials svizzers privats e publica sco anc mai.
La gronda part dal sustegn saja vegnì impundi per affars medicinals u per pajaments da tschains per persunas che vivan sut il cunfin da la povradad, hai num vinavant. La Chadaina da Fortuna impunda tenor atgnas indicaziuns mintg’onn radund in milliun francs per persunas en miseria.
RR novitads 08:00


text:
Actualmain tracta la policlinica da l'Ospital chantunal a Cuira 10 persunas che n'èn suenter emnas anc betg sa revegnidas da las consequenzas da Covid-19. Savens pateschian quellas da stancladad corporala ma er cognitiva, dormian mal, hajan mal dapertut ubain er problems cun la circulaziun. La paletta da sintoms saja fitg vasta, di il medi Gregory Fretz che maina la policlinica. Ils sintoms sajan sumegliants a quels dal sindrom da fatigue.
Er in squitsch psichic
Tar pertutgadas e pertutgads ch'hajan sintoms anc 12 emnas suenter l'infecziun da Covid-19 discurrian ins da Long Covid. Per quels daventia la situaziun savens er in grond stress psichic. Pertge vi dad els sco er sin il maletg dal lom/pulmun u dal cor na vesian ins betg la malsogna. Quai saja per l'ina grev d'acceptar e per l'autra er grev per il conturn famigliar ubain er il patrun da far cler, ch'i dettia bain sintoms ma ins na «vesia» betg la malsogna. Sco Gregory Fretz di, sajan savens persunas giuvnas, da 19 enfin 55 onns pertutgadas da consequenzas a lunga vista – da quellas ch'hajan surmuntà il virus sco tal bain, ma survegnì suenter sintoms.
Tractament cun ergoterapia e psicosomatica
Tractads vegnan ils pazients e las pazientas fitg individual, cun ergoterapia, psicosomatica u er autras terapias. In'impurtanta part saja il «pacing», là emprendan pertutgads co ir enturn cun las reservas d'energia e da betg surchargiar il corp. Terapia psicosomatica dettia per quels che hajan er problems psichics pervia da Long Covid. Il tractament da las persunas duria fitg different. Tenor Gregory Fretz dettia da quels che vegnian duas giadas, auters sajan gia dapi la stad en tractament. Potenzial da meglierar dettia tenor Fretz cunzunt per tractaments da reabilitaziun per pazientas e pazients. Uss dettia paucs plaz da reabilitaziun, qua sajan ins vid sclerir da bajegiar si ina tala purschida.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Basilea-Citad
Il chantun Basilea-Citad ha bleras tradiziuns vivas che han savens in'impurtanza regiunala, en il cas dal tschaiver da Basilea in'impurtanza naziunala u schizunt internaziunala. Tradiziuns vivas na vegnan dentant betg mo preschentadas en occurrenzas tradiziunalas grondas, mabain èn impurtantas er en la vita da mintgadi dals umans. Exempels per quai èn la cultura che vegn vivida en las uniuns, il temp da preparaziun per il tschaiver da Basilea durant l'entir onn cun la cultura multifara en las cliccas, ma er il sistem vivì da mastergnanzas e da societads sco ch'el è da chattar enturn il «Vogel Gryff», ubain la preschientscha da las navettas tradiziunalas da Basilea sin il Rain, in med da transport che vegn apprezià en il mintgadi.
La promoziun da la cultura
Considerond il grond dumber da museums, ulteriuras instituziuns e la scena artistica e culturala innovativa vegn l'accent da la promoziun chantunala da la cultura mess en il chantun Basilea-Citad cleramain en il sectur professiunal. La cultura populara en il senn da las tradiziuns vivas vegn promovida dal chantun mo punctualmain u indirectamain, per exempel cun contribuziuns regularas a las federaziuns da la musica instrumentala tradiziunala, ma er cun in model per promover chors che resguarda la qualitad particulara da la scena da chors fitg multifara e viva en la regiun da Basilea. Regularmain vegnan promovidas cun meds finanzials or dal fond da Swisslos occurrenzas tradiziunalas e manifestaziuns culturalas fitg popularas, sco per exempel il festival da jazz che sa numna «Em Bebbi sy Jazz».
Sa chapescha datti er divers connex tranter las tradiziuns vivas e l'intermediaziun dal ritg patrimoni cultural material. Per segirar, per conservar e per intermediar il patrimoni istoric-cultural ed istoric-natiral dal chantun èn ultra dals 5 museums chantunals responsablas ed impurtantas las suandantas instituziuns: la Perscrutaziun archeologica dal terren, l'Archiv dal stadi da Basilea sco er la Tgira chantunala da monuments.
Las tradiziuns vivas dal chantun Basilea-Citad
L'exempel il pli popular d'ina tradiziun viva è senza dubi il tschaiver da Basilea che ha lieu 3 dis l'onn. La gronda impurtanza da las occurrenzas avant il tschaiver e da la preparaziun creativa individuala tant sco la ritga cultura da las cliccas caracteriseschan e dattan vita a la citad er ordaifer ils 3 dis ils pli bels («drey scheenschte Dääg»). Il tschaiver sez è ultra da quai in'attracziun turistica ed in eveniment che vegn percepì sin plaun naziunal.
Er la messa d'atun da Basilea che ha ina tradiziun da passa 500 onns na dastga betg mancar en il program annual da la citad. Ella vala oz sco fiera la pli gronda da la Svizra ed è - sco messa en il center da la citad - colliada stretgamain cun la citad da Basilea e cun sia populaziun. Caracteristicas en quest connex èn las differentas spezialitads culinaricas sco ils zutgerins da la fiera che sa numnan «Mässmogge» u il paun da fiera («Magenbrot»). La fiera d'atun da Basilea attira mintgamai passa 1 milliun giasts da la Svizra e da l'exteriur.
Ina chaussa particulara per la cultura da la citad è er l'uschenumnà «Vogel Gryff» che vegn organisà e realisà da las 3 societads d'onur dal quartier Kleinbasel. Quai è il firà il pli impurtant da Kleinbasel che ha lieu en moda alternanta ils 13, ils 20 ed ils 27 da schaner. Elements da questa isanza cumplexa èn il gir giu per il Rain sin ina puntera, il cortegi tras Kleinbasel ed ils sauts tradiziunals da las figuras d'onur che vegnan accumpagnadas d'in grond dumber d'aspectaturas e d'aspectaturs da la citad e da la regiun, cunzunt er d'uffants.
La finala tutgan er il nudar en il Rain durant la stad, il viver cun las ristgas da Basilea sco lieu d'industria e da chemia, en spezial suenter la catastrofa da Schweizerhalle l'onn 1986, il fenomen da la promoziun da l'art tras mecens sco er la gronda identificaziun cun il zoo da Basilea tar ils fenomens da tradiziuns vivas a Basilea-Citad - la glista as lascha natiralmain amplifitgar.
Referenzas
- Link


text:
Pervi da la pandemia han ils responsabels dal trafic public da l’Engiadin’Ota stuì midar l’urari dal bus regiunal amez la stagiun d’enviern da l’onn passà sin il modus da stagiun morta. Las perditas da quest temp han ins tenor Monzi Schmidt, la presidenta da l’associaziun dal trafic public da la regiun Malögia, però pudì cumpensar grazia ina buna stagiun da stad.
Causa la segund’unda da corona l’atun passà èn las cifras da passagiers però puspè sa diminuidas. Perquai resulta l'onn 2020 in minus da 15% en congual cun l'onn avant. Quai che correspunda ad ina perdita da 22'000 francs.


text:
Al furmâj l'é un magnêr ch'al vîn dal lât (ed vâca, mó ânca ed chêvra e d' êteri bèsti), grâsia a al fisóm ed la sustânsa dal lât la casèina.
A gh'é dimòndi qualitê ed furmâj ind al mònd: i principêl furmâj ch' a's fân e a's mâgnen dal nôstri pêrti în:
Colegamèint estèren
Al furmàj 'l è 'n alimeint ch'al vin dal làt (ed vàca ma anch ed chèvra e 'd soquànti étri bésti), grasi a la precipitaziòun ed la caseèina.
A gh'n è 'd dimondi qualitê, ed furmàj in dal mànd: i furmàj ch'i s fàn e i s magnen da nuèter i ein:
Colegamèint estèren
Al furmâi 'l é 'n alimänt ch'al vén dal lât (ed vâca mo anc ed chèvra e 'd socuànti ètri bîsti), grâzi a la prezipitaziåun dla caṡiéṅna.
Ai n é 'd dimónndi qualitè ed furmâi int al månnd: i furmâi ch'i s fân e i s mâgnen da nuèter i én:
Ligâm ed fòra


text:
I bugn resultac ne á indô nia mancé, trëi podiums se porta i atlec ladins a ciasa. Brunner Shamira, Moling Matthias y Nagler Luisa da Lungiarü concuistëia le medaia d’arjënt tles categories senioren, aliefs y juniores.
Ploner Alex deperpo se arjüma le terzo post ruvan a 4 decims massa tert. Sciöch ultima se posizionëia Frenes Elisa da La Val al 5. post tla categoria aliefs. Le miú tëmp dla gara, 1’08,55, é le jonn atlet da Vilandres Rabensteiner Florian che mostra sö. Sön le program è chesc fin dl’edema le Gran Pest d’Europa a Valdaora, daulache al start se presentëia ince Alex Ploner y Brunner Shamira da La Val sciöche ince Nagler Luisa da Lungiarü.
L’atleta de lüsa bassa da La Val Manuela Rubatscher é stada impegnada a Laas tla gara de copa dl monn. Te söa categoria é Manuela ruvada ala otava posiziun, deperpo che la cumpagna Nadine Staffler è stada plö asvelta y á podü trá le salt sön le scalin plö alt dl podest.
Gares joniles Raiffeisen:
L’ultima sabeda é le ASV Lüses Gherdëina che á surantut l’organisaziun dla secunda gara jonila Raiffeisen. Garejé éle gnü sön Plan de Gralba, daulache i atlec plö jögn é suntá söi liöstri por se mosoré y cöi adüm punc por la soma finala ala fin dla sajun. Chisc i resultac di atlec ladins: Pro i aliefs (ann 2006-07) röia Lara Peccei al 2. post, 5. Miriam Campei, 6. Elena Miribung, 7. Elisa Frenes, 8. Lea Quitta (asv gherdëina), 9. Leonie Perathoner (asv gherdëina) deperpo che pro i mituns röia Matthias Moling al 4. Post, 7. Elias Alton y 8. Michael Ties. Pro i ragazzi (2008-09) fej Fabian Campei só le 4. Post, 7. Max Frenes, 9. Mattia Dapoz, 10. Jan Maria Demetz, 11. Höller Simon y 12. Isaak Perathoner. Pro la categoria cuccioli (2010-11) röia Ivan Quitta da gherdëina al 3 post y Christian Dejaco da La Val al 5. post.
La proscima y terza gara jonila sön le program è ai 2 de furá a Laas.
Lukas Peccei ai jüc olimpics tla Svizera
L’ultim fin dl’edema é ince ruvé por l‘atlet da La Val le momënt por se mostré ales olimpiades joniles tla Svizera. Plö avisa la sabeda da duman adora a San Moritz él gnü tigní la competiziun de lüsa sön pista artifiziala. Tla prüma manche s’á Lukas posizioné ala 17ejima posiziun a + 1.60 scunc de svantaje dal prüm, deperpo che tla secunda manche ti ara en pü sceché, ruvan dui iadi cuntra le mür dla pista. La posiziun finala é le 23ejim post a + 4.99 dala medaia d’or Berzins dl Letland. Le compagn dla scuadra taliana Gufler Alex fej só le cuinto post a + 1.004 dal prüm. Na bela esperiënza por Lukas, che á podü se mosoré te na gran competiziun sciöche chëra dles olimpiades. Lukas sarà ciamó da udëi en aziun a Winterberg por stlü jö la sajun.


text:
Gâles
Al Gâles (Cymru in galaix, Wales in inglaix, Galles in itajan, storicamaint Cambria) ’l é ona del quâter nasioun cunstitutivi dal Règn Unî. Al fa pêrt dl’ixla dla Gran Bartagna; al cunfeina cun l'Inghiltêra a mateina, ’l é mujê dal Mêr d Irlanda ’d soura e a sira, e dal Canêl ed Bristol ed soata. As dxlêrga par 20 779 km² e l à 3 063 456 abitant al 2011. La sau capitêla l’é Cardiz (Caerdydd in galaix, Cardiff in inglaix).
Al Gâles l é inmujê dal mêr par pió ad 2 700 km, e l é fat par la pió d muntagn, el quêl sem en int al êit e sainter dal pajaix, la vèta pió famouxa l'é al mount Snowdon (Yr Wyddfa in galaix). La nasioun la s cata int la zôna tenperê e gaud d on clema uceânich balarein.
Al munêrca dal Gâles l é al prainsip Chêrel, prem fiaul dla rigeina Lixabèta II.


text:
Roberto II de Francia; Robert II dari Perancis; Poбep II; Robert al II-lea al Franței; 羅貝爾二世; Róbert II.; PoбepT II ПoбoжHий; 羅貝爾二世; Robert la 2ma di Francia; 로베르 2세; Roberto la 2-a de Francio; Robert II. Francouzský; Roberto II di Francia; Robert II de France; Robert II., kralj Francuske; Robert II của Pháp; Roberts II Viedais; Poбep II ПoбoжHи; Roberto II de França; 罗贝尔二世; Robert II. vu Frankräich; Robert II av Frankrike; Robert II of France; روبرت الثاني ملك فرنسا; Roperzh II; II. Róbert francia király; Roberto II.a Frantziakoa; Robertu II de Francia; Robert II de França; Robert II.; Robert II na Fraince; Poбep II ПoбoжHи; 罗贝尔二世; Robert 2. af Frankrig; რობერ II; ロベール2世; روبرت التانى ملك فرنسا; רובר השני, מלך צרפת; Robertus II; Robert II (gazik ke Franca); Robert II; Roberto II di Francia; Robert II van Vrankryk; PoBέptoς B΄ tnς Γaλλίaς; ایکینجی روبر; Robert 2k ilẹ̀ Fránsì; Rubbertu II di Francia; Rober II Pobožni; 羅貝爾二世; 罗贝尔二世; Robert II van Frankrijk; Robèrt II de França; Robert II de France; Poбep II ПoбoжHиoT; Robert II av Frankrike; PoбepT II БлaroчecTиBый; พระเจ้ารอแบร์ที่ 2 แห่งฝรั่งเศส; Robert II Pobożny; Robert II, brenin Ffrainc; Robert II od Francuske; Robert II dari Perancis; PoбepT II HaбoжHы; روبر دوم; II. Robert; Roberto II de Francia; Robert II, kralj Francuske; 罗贝尔二世; Roberto II de França; Rey de Francia (996-1031); roi de France; politikari frantziarra; políticu francés (972–1031); kopoлb ФpaHции; König von Frankreich (996–1031); político francês; سیاستمدار فرانسوی; France siyaasa nira ŋun nyɛ doo; Fransa kralı; Amanyɔni; kung av Frankrike från 987; Król Francji; פוליטיקאי צרפתי; koning van Frankrijk (996-1031); rei de França; سياسي فرنسي; King of the Franks from 996 to 1031; sovrano; político francés; reĝo de Francio; francouzský král; politiko franses; Roberto el Piadoso; Roberto II el Piadoso; Robert Le Pieux; Robert II le Pieux; Robert II.; Frantziako Roberto II.a; Roberto Errukitsua; Robert al II-lea al Franţei; PoбepT ИepycaлиMckий; Robert II of France; Robert II ilẹ̀ Fránsì; Robert le Pieux; Robert der Fromme; Roberto II da França; PoбepT II, kapoлb ФpaHцыi; PoBέptoς B' tnς Γaλλίaς; Roberto la dua; Roberto la 2-a; Poбep II; PoбepT II oд ФpaHцycke; რობერტ II; Rubbertu II; Robert II; Roberto II; Roberto il Pio; Robert den fromme; Robert II "Den fromme"; Robert II Pobožni; Robert II., kralj Francuske; PoбepT ПoбoжHий; PoбepT II; Robert II de Vrome; Robert de Vrome; พระเจ้าโรแบร์ที่ 2 แห่งฝรั่งเศส; רובר השני; רובר השני מלך צרפת; Robert II el Piadós; Robert II Hurskas; Robert II; Robert II le Pieux, King of France; روبرت الثاني; Robert Svatý; Robert Pobožný; Robert II. Kapet; Robert II. Pobožný; Robert II Francuski
Subcategories
This category has the following 3 subcategories, out of 3 total.


text:
Sus scrofa domestica
Sus scrofa domestica l'è 'l nòm scentìfich del sì (ciamàt apò porsèl o ròi; en bergamàsch sunì, porsèl, ciù, cì; en insübregh: purscèl o nimàl o scin). L'è 'n mamìfer artiodàtilo de la famìa dei Suidae. L'è 'n animàl demestegàt e leàt fò de l'òm per la sò alimentasiù, tat che la sò càrne l'è la piö cönsömàda del mónt, a part di Giüdee e Müsulman che retegnen 'l porsèl "bròdegh" e alura 'l mangen mia.
Del porsèl 'l se càa föra de tüt (carna, brassòl, tripa, pansèta, etc., ma suratüt 'l persüt e 'l speck.
L'è stat demestegàt presapóch 5.000÷10.000 agn fà, divèrso tép dòpo de i ovini (pére, càvre, ecc.) e dei bovini (àche, ecc.).
L'è 'mparentàt strèt del cinghiàl ma par che sàpe mìa 'l sò disendènt dirèt ma piötòst del sì salvàdech che 'l s'è separàt geneticamènt del cinghiàl amò 'ndèla preistória.
Al dé d'encö se 'l tróa 'n pó 'n töt el mónt. La prudusiù mondiàl de porsèi endèl 2003 l'ìa de 955,5 miliù de ezemplàr: 577,2 miliù 'n Asia, 198,8 miliù 'n Euròpa, 93,5 miliù 'n Amèrica del Nòrt, 59,5 miliù 'n Amèrica del Sud et 27,5 miliù 'n Africa-Oceania (Australia suratöt). La prudusiù mondiàl l'è 'n progrsiù cuntìnua e se stéma che 'l sò tas de créscita l'è 'ntùren al +15% a la fì del 2012.


text:
Dapi decennis èn las portas da la Büvetta a Nairs curt davant il vitg da Scuol serradas. Betg mo perquai ch'ella na vegn pli nizzegiada turisticamain u pervi da las auas mineralas. La Büvetta saja en in stadi decadent. L’object stettia en ina zona cotschna, la costa dasperas saja falombra e crappa crodia cunter il bajetg da la Büvetta e perfin fin dadens en chasa.
Emprim proteger lura sanar
Avant che cumenzar a construir prevesa la societad Pro Büvetta Tarasp da segirar quella costa. Actualmain èn ins en discurs cun la vischnanca e cun las instanzas chantunalas per evaluar, co che quai pudess funcziunar. Previs èn custs da radund 3 milliuns francs.
A partir dal 2023 prevesan ins lura da sanar la chasa istorica ch'è vegnida construida il 1876. Dasper la sanaziun dal bajetg èsi er previs da realisar la plazza enturn la Büvetta ed era da segirar la riva dal flum en vischinanza. Tenor infurmaziuns dal manader da project, Christain Müller, duai quai dar locals per gronds events sco per exempel nozzas, inscunters da firmas u autras occurrenzas cun 250 enfin 300 persunas.
In sguard enavos
La Büvetta è vegnida construida il 1876. L'interess turistic per far vacanzas da cura era da quel temp grond. E la Büvetta è stada quel lieu, nua ch'il turissem en Engiadina Bassa ha cumenzà. Ils giasts avevan qua la pussaivladad da vegnir a baiver differentas auas mineralas per cumbatter malsognas. Normalmain stevan quels giasts duas enfin trais emnas per sa recrear en in dals gronds hotels da Vulpera.
Ma cun l’entschatta da la segunda guerra mundiala èn stads passads ils onns da success. Ils giasts han cumenzà ad ir en auters lieus en vacanzas. Suenter la guerra è la Büvetta anc in temp stada averta, ma il punct culminant da quella è definitivamain stà passà.
Dal 2004 ha la vischnanca da Tarasp (uss ina fracziun da Scuol) serrà las portas definitivamain e la chasa è crudada dad onn ad onn pli ferm en decadenza.