text: 1Rü marü Yerucharéü̃ãrü ngaicamana nangugü ga Oríbunecüarü Ma̱xpǘneãrü ngaicamana yexmagüne ga ĩãnexãcügü ga Bechagué rü Betániã. Rü yexguma yéma nangugügu, rü Ngechuchu nanamu ga taxre ga norü ngúexü̃gü. 2Rü ñanagürü nüxü̃: —¡Gua tórü to̱xma̱xtawa ngẽxmane ya ĩãnexãcüwa pexĩ! Rü ngẽxguma nawa pengugügu, rü ngẽxma tá nüxü̃ peyangau i wüxi i cowaruxacü i ngẽxma ngaxü̃xü̃ i taguma texé natagu aunagüxü̃. ¡Rü peyawẽxü̃ rü nuã penaga! 3—Rü ngẽxguma texé pexna caxgu na ṯacüca̱x peyawẽxü̃xü̃ i ngẽma cowaruxacü, ¡rü tümamaã nüxü̃ pixu rü ñapegügü: “Torü Cori nanaxwa̱xe, rü ñu̱xma tátama nanataeguxẽẽ”, ñapegügü! 4Rü yéma naxĩ. Rü yexma namacüwagu nüxü̃ nayangaugü ga yema cowaruxacü ga wüxi ga ĩpataa̱xü̃tagu ngaxü̃xü̃. 5Rü ñuxre ga duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃ rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Ṯacü ípexüe? ¿Rü tü̱xcüü̃ peyawẽxü̃ i ngẽma cowaruxacü? —ñanagürügü. 6Rü nümagü ga yema ngúexü̃gü, rü yema ore ga Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃ãcü nanangãxü̃gü. Rü yemaca̱x tama nüxna nanachu̱xgü. 7Rü natagu nanac̱ẖagümü ga naxchirugü. Rü yemaãcü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü. Rü nüma ga Ngechuchu rü natagu naxaunagü. 8Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naxchirumaãtama nanac̱ẖamagü. Rü togü rü naĩxã́tügü ga naãnewa nadaü̃xü̃maã nayac̱ẖamagü. 9Rü yema duü̃xü̃gü ga nape̱xegu ãgüxü̃ rü yema togü ga wixweama ãgüxü̃, rü tagaãcü ñanagürügü: —¡Cuxü̃ tataxẽẽgü! ¡Rü namexẽchi ya yima Tupanaẽ́gagu núma ũcü! 10¡Rü namexẽchi ya yima ãẽ̱xgacü ya núma ngucü yexgumarüü̃ ga nuxcümaü̃cü ga tanatü ga Dabí ãẽ̱xgacü ixĩxgurüü̃! ¡Rü cuxü̃ tataxẽẽgü, Pa Tonatü ya Daxũgucü! —ñanagürügü. 11Rü Yerucharéü̃gu naxücu ga Ngechuchu, rü tupauca ga taxü̃neca̱x nixũ. Rü meãma guxü̃wama inanadauaxü̃ne. Rü ñu̱xũchi yema norü 12 ga ngúexü̃gümaã Betániããrü ĩãneca̱x nataegu, yerü marü nayáuane. 12Rü moxü̃ãcü yexguma Betániãwa inaxĩãchigu ga Ngechuchu rü nataiya. 13Rü yaxü̃gu nüxü̃ nadau ga wüxi ga ori̱x ga iguera ga ãã́tüxü̃. Rü nüma ga Ngechuchu rü naxca̱x nixũ na íyadauãxü̃ca̱x rü ngoxi nayexma̱x ga norü o. Natürü yexguma naxü̃tawa nanguxgu, rü taxuü̃ma inayangau, rü naã́tüxü̃xĩcatama, yerü tauta norü owa nangu. 14Rü yexguma rü ñanagürü igueraxü̃: —¡Tagutáma texé wena cuxü̃ tamúãrü oõx! —ñanagürü. Rü norü ngúexü̃gü rü nüxü̃ naxĩnüẽ ga yema. 15Rü yexguma Yerucharéü̃wa nangugügu, rü Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃negu naxücu. Rü inanaxügü ga na ínawoxü̃ãxü̃ ga yema yéma ṯacümaã taxegüxü̃ rü naxca̱x taxegüxü̃. Rü nanawoegu ga norü mechagü ga yema duü̃xü̃gü ga yéma dĩẽrumaã taxegüxü̃ rü muxtucumaã taxegüxü̃. 16Rü nanachu̱xu ga texé ṯacü na yéma ngepetüxü̃ tupauca ga taxü̃nemachiawa. 17Rü inanaxügü ga na nangúexẽẽtaexü̃, rü ñanagürü: —Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Chopata rü guxü̃ma i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱xgüarü yumüxẽpataü̃gu tá naxãẽ́ga”, ñanagürü. Natürü pema rü ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃pataü̃ peyaxĩxẽẽ —ñanagürü. 18Natürü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü inanaxügüe ga naxca̱x na nadaugüxü̃ ga ñuxãcü Ngechuchuxü̃ na yama̱xgüxü̃. Yerü nüxü̃ namuü̃ẽ, yerü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü yema norü ngu̱xẽẽtaemaã nataãẽgü. 19Natürü yexguma marü nayáuanegu, ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃gümaã nüxna ínixĩ ga guma ĩãne. 20Rü moxü̃ãcü pa̱xmama rü igueraxü̃tawa nachopetü. Rü yéma nüxü̃ nadaugü ga na naṉ̃exẽxü̃ ñu̱xmata naxchúma̱xãwa nangu. 21Rü yexguma ga Pedru rü nüxna nacua̱xãchi ga yema ĩneãcü ngupetüxü̃, rü ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, dücax i iguera ga chixexü̃ namaã cuxueguxü̃, rü marü narüṉ̃exẽ —ñanagürü. 22Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¡Nüxü̃́ peyaxõgü ya Tupana! 23—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma chi wüxie daa ma̱xpǘnexü̃ tamuxgu na yaxũgachixü̃ca̱x rü taxtü i taxü̃chiüwa nügü na yatáexü̃ca̱x, rü chi pega naxĩnü, ega aixcüma peyaxõgüãcüma nüxü̃ ngẽma ñapegügu. 24—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü guxü̃ma i ṯacü i naxca̱x ípec̱axü̃ i perü yumüxẽwa, rü name nixĩ na peyaxõgüxü̃ na marü penayaxuxü̃, rü aixcüma tá penayaxuxü̃. 25—Rü ngẽxguma peyumüxẽgügu, natürü nangẽxmagu i ṯacüca̱x texémaã na penuẽxü̃, ¡rü tüxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃! na Penatü ya daxũgucü rü ta pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x i perü pecadugü. 26—Natürü ngẽxguma pema tama tüxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃gügu, rü Penatü ya daxũgucü rü tá ta tãũtáma pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ —ñanagürü. 27Rü yemawena rü Yerucharéü̃ca̱x nawoegu. Rü yexguma Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃negu yaxũgüchigüyane, rü naxca̱x naxĩ ga paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü togü ga ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. 28Rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Texéarü mugagu nixĩ i cunaxüxü̃ i ngẽma núma cuxüxü̃? ¿Rü texé cuxü̃ tamu na cunaxüxü̃ca̱x i ngẽma? —ñanagürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü tá ta pexna chaca, rü ngẽxguma choxü̃ pengãxü̃gu i ngẽma pexna naxca̱x chac̱axü̃, rü choma rü tá ta pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma. ¿Rü texé tanamu ga Cuáü̃ na duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽxü̃ca̱x? ¿Rü Tupana yiĩxü̃ ga namucü rü e̱xna duü̃xü̃gümare? —ñanagürü. 31Rü yexguma ga nümagü rü inanaxügüe ga nügümaã na yaporagatanücüüxü̃, rü ñanagürügü: —Rü ngẽxguma chi: “Tupana núma nanamu”, ñagügügu, rü nüma rü chi ñanagürü tüxü̃: “¿Tü̱xcüü̃ ga tama nüxü̃́ peyaxõgüxü̃?” ñanagürü chi tüxü̃. 32¿Rü ñuxũcürüwa rü: “Yatügümare núma nanamu”, ñatarügügü tá? Rü yema ñanagürügü yerü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ. Yerü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nayaxõgü rü aixcüma Tupana nanamu ga Cuáü̃ na nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x ga norü ore. 33Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Tama nüxü̃ tacua̱x ga texé núma na namuxü̃ ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü ta tãũtáma pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ i ngẽma choxna naxca̱x pec̱axü̃ —ñanagürü.


c: text/html

text:
Letera de Giüda
Giüda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1Giüda, un sèrv de Gesü Crist, e fradèll de Giagum, a i elètt che hinn vurüü bén de Diu el Pader e hinn prutegiüü per Gesü Crist: 2Che cressen föra de misüra per vialter la misericordia, la pas e 'l bén.
3Predilètt, essend faa scrivuv in tüta prèssa sü la nostra salvéza, mì avevi besogn de scriv, preganduv a cumbatt per la féd che l'era cunsegnaa una völta a i sant. 4Già che un quij personn hann naa denter segretamént intra vialter, quij che hinn numinaa de tant temp per chèsta cundana, impi, che cambien la grazia del noster Diu a la lur spüduratéza, e che neghen el noster ünegh Padrún e Signúr Gesü Crist.
5E mì vöri regurdà a vialter, anca bén avii già savüü tücc de chèst, che 'l Signúr, avend salvaa un popul de la tèra d'Egitt, daspö l'ha destrütt quij che hann minga credüü, 6e i angiul che hann tegnüü minga la lur auturitaa, ma hann lassaa la propia cà, l'ha tegnüü in di cadenn eternaj, in del scür, per el giüdizi del gran dì; 7cuma Soduma e Gumorra e i zitaa vesin, in de l'istèssa manera chèst, che hann daa sé medemm a la furnegaziún e hinn naa via indree a carna divèrsa, hinn metüü denanz cumè un esempi del sübì 'l castigh del fögh etèrn.
8Però, in de l'istèssa manera, anca chèst personn, insugnandus, cuntaminen la carna, respingen l'auturitaa, e bestemien i vèss gluriús[1]. 9E Michel, l'arcangiul, quand el cuntend al diàul, el despütava in gir al corp de Musè, vulzava no purtà un giüdizi de bestèma, ma l'ha dii, Che 'l te strapazz el Signúr! 10Ma chèst personn bestemien tütt chèll che sann no, e chèll che cugnussen natüralamént cumè animaj senza resún, de chèstcoss hinn destrütt. 11Guai a lur, perchè vann in de la via de Cain, e s'hinn versaa föra[2] per una ricumpénsa in del errúr de Balaàm, e hinn staa destrütt in de la rebeliún de Core. 12Chèst personn hinn i smagg in di voster agape--pacien cun vialter senza timúr, se ciapen cüra de lur medèmm cumè un pastúr[3], hinn niul senz'aqua purtaa inanz del vént, piant de l'autünn senza frütt, mort do völt, descalzaa, 13und füriús del mar che scümen la propia vergogna, stèll errant per chi l'è reservaa l'uscüritaa del scür per semper.
14E anca el setim de Adam, Enoch, l'ha prufetiza de chèst personn, disend: «Varda, el Signúr l'è vegnüü cun miar di so sant, 15per fà el giüdizi cuntra tücc e per cunvinc ogni anema sü tücc i so oper d'impietaa che hann cumetüü in d'una manera impia, e sü tücc i coss dür che hann dii i pecadúr impi cuntra Lü. 16Chèst personn hinn quij che barbuten, quij che se lumenten, quij che vann segund i propi desidéri, e la lur buca la dis coss arugant, amirand i facc per prufitt.
17Ma vialter, predilètt, regurdeev i coss che hinn staa predii di apostul del noster Signur Gesü Christ: 18che hann dii a vialter: In del temp ültim, ghe sarann minciunadúr che andarà segund i lur propi desidéri d'impietaa. 19Chèst personn hinn quij che fann divisiún, natüraj, che gh'hann minga el Spirit. 20Ma vialter, predilètt, travers el fà sü di voster medemm in de la vostra féd püssee santa, e 'l pregà in del Spirit Sant, 21tegniiv vialter in del bén de Diu, e spetee la misericordia del noster Signúr Gesü Crist per la vida eterna. 22E che gh'abiuv vialter pietaa de quij che dübiten, 23e salvee i alter brancanduj föra del fögh, e che gh'abiuv vialter pietaa di alter cun timúr, udend anca la tonega smagiada de la carna.
24E a Lü che 'l ve preserva del burlà giò e che 'l ve fa cumparì denanz de la sua gloria senza smagia in de la letizia, 25al ünegh Diu, noster Salvadúr, travers Gesü Crist noster Signúr, gloria, maiestaa, puténza e auturità prima de tütt el temp, e adèss e per tücc i secul! Amen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Muammar Gheddafi
El Muammar Gheddafi (in areb: القذافي, Muʿammar al-Qadhdhāfī, nomm intregh Muʿammar Abū Minyar ʿAbd al-Salām al-Qadhdhāfī; Sirt, 7 de giugn 1942 - Sirt, 20 de ottober 2011) l'è staa on soldaa e on politigh libigh. A l'è staa de facto el capp de la Libia per oltra quarant'ann (del 1969, dopo on golpe contra el re), fina a la soa deposizion e mort duranta la Guerra Civil Libiga del 2011. In verità lù el gh'ha mai avuu a longh incarigh offiziai, perchè lù el s'era daa domà el titol de "Guida e Capp de la Rivoluzion de la Granda Jamāhīriyya Araba Libiga Popolar".
Cuntegnüü
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm de Gheddafi l'è vun de quei con pussee variant grafigh al mond: el sò nomm in areb classigh, l'emm giamò scritt pussee sora a l'è Muʿammar al-Qadhdhāfī, pronunciaa /muˈʕammaru lqaðˈðaːfiː/, menter in del dialett libigh el se dis /muˈʕæmmɑrˤ əlɡædˈdæːfi/. Lù istess l'è mai staa bell ciar sora a la manera de scrivel con l'abecee latin: in d'ona quai soa lettera el se firmava Moammar El-Gadhafi, menter in sul sò sitt offizial gh'era scritt Al Gathafi.
Chì de sotta, on esempi de come l'è scritt giò in di vari lengov:
- Italian: Muammar Gheddafi.
- Ingles: Muammar Gaddafi.
- Todesch: Muammar al-Gaddafi.
- Frances: Mouammar Kadhafi.
- Spagnoeu: Muamar el Gadafi.
- Olandes: Moammar al-Qadhafi.
- Turch: Muammer Kaddafi.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nass a Sirt, che al temp la partegn a la Provincia de Misurada (Italia), in d'ona famiglia islamiga de la qual però se sa proppi pocch. In del 2009 ona veggia sciora israeliana de origin libiga, ona tal Rachel Tammam, l'ha ditt che 'l Gheddafi el gh'avria 'vuu anca ona origin giudea, perchè la soa mader la saria stada la soa zia Razale Tammam; però i storigh hann mai confermaa quella storia chì, inscì la podria vess domà ona leggenda.
A ses ann Gheddafi l'è staa ferii al brasc del s'ciopp de ona bomba che l'era restada intrega di temp de la guerra: in de l'esplosion moeuren duu sò cusin.
La cunquista del podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tra el 81956 e 'l 1961 l'ha studiaa a la scola coraniga de Sirt, in de la qual l'incontra i idei panareb de Gamal Abd el-Nasser (president egizian), che ghe piasen proppi tant. In del 1968 el decid d'entrà in l'Accademia Militar de Bengas. Dopo el cors e dopo 'n brev period de specializzazion in del Regn Unii, el tacca la soa carrera in de l'esercit, col ciappà a vintsett ann el grado de capitan.
Già che l'era minga content del governa del re Idris I, che ghe somejava tropp visin ai Statt Unii e a la Francia, el 26 de agost del 1969 el se mett a la guida de on colp de Statt contra el re; el primm de settember la nass la Repubbliga, guifada de on Consili de la Rivoluzion faa sù de dodes militar de ispirazion nasseriana e comandaa del Gheddafi, che intant el s'è promoss indeperlù a Colonnell (titol che 'l tegnarà per tutta la vita). In pocch temp el regimm de Gheddafi el vegn ona vera e proppia dittadura.
El governa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fina ai Ann Vottanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Consili, per vorè del Gheddafi, el fa sù ona noeuva costituzion che la fa sparì tucc i partii politigh e i elezion. La Libia la muda nomm e la se ciama Jamāhīriyya (on termin inventaa per l'occasion e traa foeura de la parolla jumhūr, che al plural el fa jamāhīr e 'l voeur dì "massa de gent"). El Gheddafi el gh'ha intenzion de trovà ona "terza via" al comunismo e al capitalismo: el proeuva a messedà insemma i princippi del panarabismo e quei de la socialdemocrazia (senza democrazia, però). El Gheddafi el scerniss de mostràggh a tucc i sà idei politigh e filosofigh in del sò Liber Verd (titol che 'l ciappa ispirazion del Liber Ross de Mao Zedong), sortii foeura in del 1976.
In nomm di sò ideai, el fa nazionalizzà la pupart di proppietà petrolifer forest, de sarrà sù i bas militar american e ingles e toeu via ai comunità italiana e giudea tucc i sò ben, e poeu de scasciài via in del 1970. A partì de quell ann, ogni 7 de ottober la gh'è stada la festa del "Dì de la Vendetta", cioè la scasciada di 20.000 italian che viveven anmò in Libia.
In de la politiga foresta, el Gheddafi el ghe da sostegn a l'OLP de Yasser Arafat contra Israel e 'l spera che ghe sia on'union tra i paes musulman de l'Afriga, soratutt con la Tunisia: ma la resposta negativa del primm minister tunisin del temp, el scior Bourguiba, el fa vegnì meno quella idea chì. Inoltra el Gheddafi l'è staa vun di pocch leader del mond che l'ha segutaa a vess amis di dittador Idi Amin Dada e Jean Bokassa (quell lì però domà in del temp che 'l diseva de vess musulman).
Per on poo de temp in del 1972 el Gheddafi l'è anca el primm minister de la Libia ad interim, ma poeu el lassa el post a ʿAbd al-Salām Jallūd.
In del 1977, grazie ai danee vegnuu foeura del petroli, el regimm el fà sù ona quai opera in favor de la proppia nazion, compagn de strad, ospedal e industri. Inscì, vista la popolarità che 'l gh'ha in 'sto moment, in del 1979 el Gheddafi el lassa ogni carega offizial: anca se 'l resta l'unigh capp de la Libia, de quell moment el tegn domà el titol de "Guida de la Rivoluzion".
I Ann Vottanta el veden sostegnì l'IRA e 'l Settember Negher, semper per i sò idei anti-americann e anti-israeliann; la CIA l'accusa de avè organizzaa di attentaa in Sicilia, Scozia e Francia.
In del 1986 lù l'è ormai el nemis numer vun di Statt Unii che inscì deciden de lanciàggh on quai razz contra el sò palazz: in del raid la moeur la soa tosa dottada, però lù el se fa nagott perchè l'era staa vertii del president del Consili italian Bettino Craxi; a bon cunt, per vendicàss, el Gheddafi el fa lancià contra Lampedusa on para de missil SS-1 Scud, che però finissen in del mar.
Inoltra, per ordin del Gheddafi, el 21 de dicember del 1988 el s'cioppa ona bomba in d'on aerei a Lockerbie (Scozia), che la coppa tutt i 259 passegger; l'ONU, stufida del comportament de Gheddafi, la fa sù on embargo contra la Libia; domà in del 1999 el Gheddafi el ghe consegna i terrorista.
Del 1990 in poeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì di Ann Novanta, col vedè come l'è che l'era dree a 'ndà mal l'economia libiga, el Gheddafi el decid de mudà el roeul del regimm in del camp internazional; per esempi el se s'cera contra l'invasion del Kuwait e 'l sostegn i trattativ de pas tra Etiopia ed Eritrea. Inoltra, la consegna di terrorista de Lockerbie la convincc l'ONU a toeu via l'embargo.
I Ann Dumilla inoltra veden Gheddafi tornà semper pussee amis de l'Occident, anca cont i Statt Unii e l'Italia.
La guerra civil e la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai inizzi del 2011, sù l'onda di rivoeult de la Tunisia e de l'Egitt, anca i libigh tacchen a protestà per el regimm de Gheddafi; lù el ghe respond cont el mandà l'esercit a coppà la gent, inscì la s'cioppa prima ona rivoeulta e poeu man a man ona vera e proppia guerra civil. Menter i ribei tegnen la zonna a est del Paes, i fedee de Gheddafi resten in de l'ovest. Ma la NATO la se s'cera cont i ribei, e inscì adasi adasi la vittoria la passa in di man del CNT (Comitaa Nazional Transitori); la pupart de la gent del governa de Gheddafi le bandona e la passa coi rivoltos.
I soldaa de Gheddafi resisten on fracch a Tripoli, poeu a Beni Ulid e infin a Sirt, la città indove l'è nassuu; insemma a lor gh'è anca el Gheddafi, che 'l voeur minga lassà el sò paes, e on sò quai fioeu. El 20 de ottober del 2011 i ribei ciappen finalment Sirt e troeuven el dittador sconduu in d'ona busa; le ferissen ai gamb e, menter el porten in gir per la città per fàggh vedè a tucc che l'è proppi lù, el coppen (anca se lù l'aveva pregaa de sparà minga).
Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Gheddafi el s'è sposaa dò voeult; la prima voeulta (1969) cont ona certa Faitha, ma lù l'ha lassada dopo domà ses mes. La segonda voeulta l'è staa cont ona donna de origin ungares, ciamada Safia Farkas.
De la prima miee, el Gheddafi el gh'ha 'vuu on fioeu: Mudammad (1971).
La segonda miee inveci el gh'ha daa a lù alter sett fioeu:
- Sayf al-Islam (1972-...).
- Saadi (1973-...).
- Hannibal (1975-...).
- Aisha (1977-...).
- Mutassim (1977-2011).
- Saif al-Arab (1982-2011).
- Khamis (1983-2011).
Tucc i sò fioeu gh'hann avuu di incarigh politigh duranta el sò period de governa sora la Libia. Trii de lor hinn mort duranta la guerra del 2011, segutaa on poo dopo del sò pà.


text:
Neütrun
El neütrun a l'è una partisela sübatomiga senza carega eletriga e de massa 939.573 MeV/c² o 1.008 664 915 (78) u (1.6749 × 10−27 kg, poch püssee d'un prutun). El so spin a l'è ½, e l'è dunca un fermiun. La so antipartisela a l'è l'antineütrun. El neütrun a l'è minga una partisela elementara perchè l'è fada de alter partisel: i quark. El neütrun a l'è classifegaa 'me bariun, e l'è faa de dü quark down e un quark up.
Föra del nücli, i neütrun gh'hann una vida cürta, cun semivita de pressapoch 15 menüü. I decaden in d'un prutun e emeten un eletrun e un neütrin, in acordi a la reaziun:
Insema ai prutun, i neütrun furmen el nücli de l'atum. Neütrun e prutun vegnen ciamaa anca nücleun.


text:
Ann
On ann (plural: agn) l'è on period de temp che 'l corespond a quell che ghe mett la Terra a fà girà la soa orbita intorna al Sô.
L'ann l'è faa giò de 365 dì e 6 or, perchè la Terra la finiss la soa orbita in d'on temp on zicch pussee longh. Per 'sta reson hinn staa inventaa i agn bisest (de 366 dì).
Per estension, el termen "ann" l'è drovaa anca per el period orbital de qualsessia pianetta: in quei cas chì, se gionta l'agettiv relativ al pianetta in quistion (per esempi ann marzian).
In del calendari ocidental, on ann ordinari l'è faa giò de 365 dì, 52 settemann e 12 mes.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla ann la riva del latin "annus", con l'istess significaa. L'è doperada anca in tutt i alter lengov romanz (italian anno, spagnoeu año, aragones anyo, catalan any, portoghes ano, romen e forlan an, sicilian annu).
In frances (année) e ocitan (annada) a gh'è on'evoluzion del latin annata (la durada de 'n ann).


text:
Christopher Walken
El Christopher Walken, nassuu cont el nomm de Ronald (New York, 31 de marz del 1943) a l'è on ator american.
L'ha scominciaa la soa cariera de ator teatral e ballarin a la fin di Agn Cinquanta. El sò debutt in del mond del cine l'è del 1969, anca se 'l devegn famos in del desenni dopo. In del 1979 el vincc l'Oscar comè Mejor Ator minga Protagonista per el film El Casciador del Michael Cimino.
A l'è famos per i sò roeul de matt, psicopategh e pericolos, ma anca per di interpretazion comegh.


text:
Vufflens-le-Château
Vufflens-le-Château a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.14 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 794 abitant.
El cumün de Vufflens-le-Château al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussy-Chardonney, Chigny, Denens, Lully, Monnaz, Morges, Vaux-sur-Morges.
Persunalitaa ligaa a Vufflens-le-Château[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ferdinand de Saussure, linguista de fama internazional del secul XIX
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Prima battaja de Tap
La primma battaja de Tap l'è stada voeuna battaja di campagn dacich de Domizian.
In del 85 i Dach hann traversaa el fiumm Danubi e hann vastaa la provincia romana de Mesia, cont el mazzànn el governador Cai Òppi Sabin. Allora l'imperador Domizian el s'è precipitaa in Mesia, e 'l l'ha dividuda in dò provincc, Mesia de Sora e Mesia de Sòtta e poeu l'ha faa invad la Dacia del sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che però l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa battuu e mazzaa a Tap (latin: Tapæ), città arent a la capital de la Dacia (Sarmizegetusa). Dòpo questa vittòria, el re di Dach Diurpanee l'ha daa el regn al nevod Decebal (anca se gh'è de la gent che la dis che Diurpanee e Decebal sien l'istessa persònna, e che donca el Diurpanee l'abbia domà cambiaa el nòmm. Decebal el voeur dì fòrt come des òmen).


text:
String Quartet No. 5 Cello Traveling Piece Alexander Korotkov . q = 150 pizz. . .. œ . .. .œ œ œ. œ œ œ œœ œ ? 3œ .œ œœ n œ b b œ œ b 4 b F œ œ œ 8 œ œœ œ œœ œœ œ ? œœ b b œœ œ œœ œ b œ b œ
15œ œ œ œ œ œ œœ œœ œ ? œ b nœ b œ œ œœ œ œœ b œ b œ
22 œ œ œ œœ œœ œœ ? œ b nœ nœ b œ œ œœ œœ œœ œ b b
pizz. œ 29 œ œ œœ œœ œœ ? œ b nœ b œ œ œœ œœ œ b b F œ œ œ 37 œ œ œ œœ œœ œ ? œ b nœ b œœ œ œ œœ œ b œ b œ
44 œ œ œ œœ œœ œœ ? œœ b nœ nœ b œ œ œœ œœ œœ b b
51œ œ œœ œœ œ œœ œ œœ œ œ œœ ? œ b nœ nœ bœ œ œ œœ b œ b ©Copyright 2010 Alexander Korotkov
String Quartet No. 5 2 œ œ œ œœ œ œœ 58 œ œœ œ œ œœ œœ ? œœ b nœ b œ œ œœ œ b œœ b œ
œ 65 œ œ œ œœ œ ? œ b nœ b œœ œ œœ œœ b œ b œ
pizz. œ œ œ 72 œ œ œ œœ œ œ œœ œœ œ ? œœ œ b nœ b œ œ œœ œ b b F œ œ 79 œ œœ œ œœ œ œ œœ œ œœ ? b Œ b œ œ b b
n œœ œ œ œœ œœ œ 87 œ œ œ œœ œ œ œœ œ ? œœ b nœ b Œ œ œ œœ œ b b
arco 94 œ ? œœ bœ nœ .. . . . . b nœ œ œ œ œ œ b œn œn C œ œ b n b n 3 3 P 100 . . . . . .. b b ? œ œ# œ .œ œ# œ .# œœ œ œ œ œ œ œ œ Œ Œ Œ Œ J JJ JJ J F 106 ? œœ œœ œœ #œ .œ œœ œœ #œ .œ œ Œ Œ Œ Œ Œ J JJ JJ JJ
String Quartet No. 5 3 111 œ j œœ ? œœ œ3 b nœ Œ b œ œ Œ. œŒ ŒŒ Œœ Œ œ .œ œ b 4œ J b J JJ œ 118 œ œ œœ œ ? b nœ œ b œŒ ŒŒ œŒ Œœ ŒŒ œ œœ b b œ
œ 125 œ œ œ œœ ? b nœ œ b œŒ œŒ ŒŒ œŒ Œœ Œ œ œ b b œ
œ 132 œ œ œ œœ ? b nœ œ b Œœ Œœ ŒŒ Œœ ŒŒ œ œ œ b b œ
pizz. œ œ 139 œ œœ # œ ? œœ œ b œn œœ b Œn CŒ ŒŒ ŒŒ œ b n b n
œ 144 œ ? œ Œ Œ œ
œ œ œ œ œ œ œœ œ 3 œ b b œ œ œœ b 4œ b œ
œ 151 œ œ œ œœ œœ œ ? œ b nœ b œœ œ œœ œœ œ b œ b œ
œ œ œ 158 œ œœ œ œœ œœ œ ? œœ b b œœ œ œœ œ b œ b œ
String Quartet No. 5 4 165œ œ œ œ œ œ œœ œ ? œ b nœ bœ œ œœ œœ b œ b œ
172 œ œ œœ ? œ b nœ b œŒ Œ œ œœ œœ œ b b


text:
Canton Berna
El Canton Berna l'è 'l segónt piö grant dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part centràl-ocidentàla del paés. El cunfìna a nòrt coi cantù Giüra e Soleta, ucidènt coi cantù de Neuchâtel, Vaud e Friburgo, a sud el cunfìna col Canton Vales e a èst el cunfìna coi cantù de Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna e Argovia.
El Canton Berna l'è bilìngue (todèsch 84% de la popolasiù e fransés 7,6%)
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta (73%), ma gh'è apò 'na minurànsa consistènte de cristià catòlich (16%).
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del prim de zenér, i vintisés distrècc (Amtsbezirke) i è stacc reorganizàcc en 10 distrècc nöf (Verwaltungskreise) elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Content in English and other languages - Canton of Bern
- Canton of Bern (Todesch) (Franzés)
- Official statistics
- Bernr Oberland Tourism
- Biel/Bienne and Seeland Tourism
- Bernse Jura Tourism
- Media relaa a Canton Berna al Wikimedia Commons


text:
San Biàs
Biás de Sebaste l'era un dutùr armén del 3° e 4° sécul. L'é diventái vesc de la só citá.
L'ha minga vursüd rinegá la césa católica, e quindi l'é stai turtürá e cundaná a mort in del 316.
L'é venerád cume sant de la césa católica e anca de quela utrtudósa.
La sò festa lé el 3 de febrár in Ucidént e el 11 de febrár in Uriént. In de la Basa Ludesana l'é Patrón de Cudógn e de Cor Giùn.
Tradisòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume dutùr, la tradisón la dìs che l'ha guarìd tantisima gent. Per quest l'é invucád per prutegg le malatie, e suratüt quele del mal de gula.
San Biás l'é stái turtürád cun di péten de fer, per petená le pégure; per quest, truémm semper di péten in de le scultüre de San Biás.
Alter futugrafìi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
La césa de San Biás di Armén, a Ruma
-


text:
Categuria:Cumün de la Calabria
Sót-categurii
Quela categuria chì la gh'ha 5 sota-categurij chì de sota, sü un tutal de 5.
C
- ► Cumün de la Pruvincia de Catanzaro (80 P)
- ► Cumün de la Pruvincia de Cosenza (157 P)
- ► Cumün de la Pruvincia de Crotone (27 P)
- ► Cumün de la Pruvincia de Reggio Calabria (97 P)
- ► Cumün de la Pruvincia de Vibo Valentia (50 P)
Vus in de la categuria "Cumün de la Calabria"
In quela categuria chì gh'è i 200 paginn indicaa de 421 che gh'hinn in tutal.(precedent 200) (pròssim 200)(precedent 200) (pròssim 200)


text:
ETHZ
L' ETHZ (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich), l'è n'üniversità tecnica da Zürigh, lè la scöla püsée rinomada dala Svizra.
L'è staja metüda in pè 'l 16 de utuber nal 1855 col nom Eidgenössische Polytechnische Schule; la scöla l'è separada in du part: la püsée vegia la s' tröva nal centro dala città e chela püsée növa (che l'è anca la püsée granda) l'è bastanza fo dala Città, sü sül möt che s' ciama Höngerberg.
L'ETHZ l'è separada in 16 departiment e la g'ha 23 facoltà da bachelor e 39 da master. Pö gh'è anca la pussebiledaa de fà curs che menen a un duturaa in materi technegh, matemategh e de siens natüraj. Incö gh'è püsée che 16000 sgint ch'i stüdia a l'ETHZ.


text:
Museum Gherdëina
Ol Museum Gherdëina in ladì, cioè ol Müzéo de la Al Gardéna, l’è ü müzéo etnogràfech che l’ se tróa in del cör de Urtizèi 'n Ladinia, ol paìs piö ‘mportànt de la Al Gardena. L’è stai fundàt dal sciùr Robert Moroder e l'è stai dervìt fò ol 6 de Óst del 1960 in de la Cësa di Ladins, che in Gardenés, ol Ladì parlàt in de la Al Gardéna, l’ völ dì la Cà di Ladì.
La Cà l’è stàcia fàcia sö da l'Union di Ladins de Gherdëina, che la ölìa fal dientà la cà de la cültüra di sich alàde ladinee di Dolomìti, de fati in de la Cà di Ladì, insèma al müzéo gh’è ach la bibliotéca, specialisàda sö la lèngua, la stòria e la cültüra ladina, gh’è öna sala per i manifestasiù e i laùr teatrài e gh’è po’ ach ol vècc istöde de la Radio Ladin de Gherdëina.
I colesiù del müzéo i è stàcie sistemàde sö dù pià e s'pöl dì che i gh'à sèt argomèncc principài de 'nterès:
- i scültüre de lègn che i và dal méla e sich (sécol XVI) al méla e nöf (sécol XX),
- i quàder di piö famùs pitùr del pòst,
- i zögàtoi de lègn de öna ólta,
- i minerài e i fòsili di Dolomiti,
- i animài e i piante alpìne,
- i ritroamèncc archeològich del teritòre gardenés,
- la móstra e 'l archìvi Luis Trenker.
Cuntegnüü
Atività e stöde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Müzéo de la Al Gardéna l' pórta 'nàcc di progècc de ricérca sö la scültüra 'n lègn gardenéza, sö i masi gardenés de öna ólta e sö la urnitologéa; fò sura l' té de cüra l'archìvi del Luis Trenker, l'archìvi digitàl de la Radio Ladin de Gherdëina e l'archivì digitàl di laurà del pitùr Josef Moroder-Lusenberg.
I è dré a progetà de bèl nöf töta l'area del müzéo.
Güida al müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ingrès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del iscalù d'ingrès gh'è tacàt vià 'l crucifése de lègn sculpìt in stil espresiunìsta da i dù scultùr gardenés Vinzenz Peristi e Batista Walpoth in del 1932, crucifése che öna ólta l' se troàa sö söl mut Seurasass (2025 méter).
De grant interès ol quàder del Josef Moroder-Lusenberg che l'ghe fà èt com'érel ol paìs de Urtizèi in del 1860.
Sàla Ü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prima sala gh'è di scültüre pregiàde e rare che i è del presépe del sécol XVII e i è stàce fàce sö da i prim scültùr de la famèa Trebinger
Gh'è pò ach i scültüre uriginài del la céza de San Giàcom de Urtizèi, la céza piö ègia de töta la al, portàde al müzéo dezà che ché i è piö al sigür, menimà in de la céza i è stàce metìde di còpie. Se pènsa che i scültüre uriginài del la céza de San Giàcom i sìes del Melchiorre Vinazer (1622-1689) e del Cassiano Vinazer (1710-1789), che i vé de öna famèa de scültùr de gran talènt che l'à dominàt la scültüra 'n lègn de la al per dò sécoi 'nfina al 1817, quando gh'è mórt l'öltem di Vinazer a Toledo 'n Spagna.
Fò sura in de la prima sala gh'è ach la pala de l'altàr de San Giàcom co la sömeànsa de la Madóna col S-cetì, ol San Giàcom e 'l Sant Enrico pitürada dal Franz Sebald Unterperger de Cavalese 'n del 1751.
Sàla Dù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prìma edrìna se tróa di figüre religiùze de l'època di prim scültùr gardenés (scöla Vinazer); in di ótre edrìne s'pöl vèt pròpe tace ezèmpe de arte sacra, piö nömerùze in di prim sécoi de la scültüra gardenéza (XVII e XVIII), ma ach tace ezèmpe de scültüra mia religiùza: alegorée, animài, caricadüre e pórta eròi che i và dal sécol XVIII 'nfìna a la metà del sécol XX.
La colesiù de i 120 òpere de l'iscültùr Albino Pitscheider (1877-1962)la gh'à ü grant valùr artìstèch s'pöl dì l'istès per la colesìù de scültüre del Luis Insam. Ol müzéo l' gh'à ach öna figüra 'n gès de la Santa Filomena, facia dal Johann Dominik Mahlknecht (1796-1876), l' uriginàl l' se tróa 'n de la céza de Saint Germain l'Auxerrois a Parigi.
Gh'è pò de èt ol Crést de Vallunga che l'è stai sculpìt sö fò de la al, dezà che l'è del sécol XVI, prìma cioè che se tachès a laurà 'l lègn in de la Al Gardéna.
Sàla Trì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la tèrsa stànsa gh’è de èt la colesiù, pròpe bèla grànda, de minerài e fòsili troàcc in de la Al Gardéna e ‘n di mucc lé ‘ntùren.
La colesiù palentològica la mèt insèma fòsili de töcc i tìpi di Dolomìcc de la Al Gardéna e de la Al de Fasa [1], fòsili che i è de l'època del Permià, del Triàsech, del Giüràsech e del Cretàceo per ü perìodo de tép che l’ và da 290 a 65 miliù de agn fà).
Tra i fòsili piö ‘mportàncc de èt, gh'è 'n ùrden de tép:
- chèl che l’ rèsta d’öna piànta ciamàda Ortiseia leonardii Florin, che l’è de l’època del Permià de mès (290-260 miliù de agn fà), che la s’è conservàda in di Arenàrie de la Al Gardéna per carbonizasiù;
- tace naütilòidi troàcc in de la formasiù a Bellerophon del Permià söperiùr; piö ‘mportàncc amò e sèmper in chèsta formasiù i è stai troàcc ach ol calch natüràl e l’urma del pès Archaeolepidotus leonardii che i s’è conservàcc sèmper per carbonizasiù;
- l'impresiunànt ischèletro d’ün itiosàüro, animàl de mar lónch piö o méno sès méter, troàt in del 1968 dal Hans Comploj e dal Meinhard Strobl dèt in di stràti de Fodom; ol müzéo ‘l mèt ‘n móstra, sèmper del tép del Triàsech söperiùr, ach i corài e i molüsch gasteròpodi e lameibrànch; i ótre edrìne i è töte per i diferèncc tipi de amonìti di Marne del Puez (Cretàceo inferiùr,130 - 95 miliù de agn fà).
La sesiù dedicàda a i minerài la tìra ‘nsèma töcc, ma pròpe töcc, i minerài troàcc in de la al e sura de töt l’è ‘nteeresànt èt i minerài del pòst che i se tróa dóma ché, i minerài de l'Alp de Siusi e i famùs geodi de Tiso, sènsa desemtegà chèi che i vé da fò de la al compàgn de l’ametista, del sólf, de la apofilite e di cristài de quars piramidài.
Sàla Quàter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al segónt pià gh’è de èt la Tila quaresimàl,öna tìla pròpe particolàr, che la è da la céza de San Giàcom e l’è del 1620 – 30 e ‘n del sò gèner l’è l’öltima restàda ‘n töt ol Süd Tiról.
Gh’è pò ‘n móstra öna gran bèla colesiù de zögàtoi gardenés in lègn, che ì è stai fai sö in val a partì dal i prim agn del méla e sèt (1700). Tra töcc i zögàtoi i signa fò per importànsa i pöòte gardenéze che i è de töte i mizüre e che i vegnìa endìde ‘n töt ol mónt.
La móstra de pitüra l'à met ‘nsèma i òpere del famùs pitùr ladì Josef Moroder-Lusenberg (1846-1939) e di óter artìsti del pòst.
A la fì se tróa, sèmper al segónt pià, ach la part dedicàda a l’archeologéa con i tànce repèrcc preistorèch, ‘ndóe gh’è ach öna sfìlsa de arnés facc a mà de préda de sèlce e de cristàl de ròca che i è stai troàcc a Plan de Frea di bande de Pas Gardéna e che i ghe permèt de stabilì che l’insediamét preistòrech l'éra del 7000-5500 prima del Signùr. Gh’è ach la colesiù de arnés de bróns e de fèr troàcc söl Col de Flam di bande de Urtizèi (La Tene, ca. 400-15 a.C.).
Ü tochelì de pòst l’è stai lasàt ach per ol Luis Trenker, scalatùr, atùr, scritùr e regìsta nasìt a Urtizèi e s’pöl vèt i sò laùr personài e i docümèncc del sò laurà de artìsta.
Püblicasiù portàde 'nacc dal Müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàder Viktor Welponer, Edgar Moroder, Reimo Lunz, Adolf Kostner, Johann Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Rita Stäblein, L Museum de Gherdëina - La Val Gardena e il suo Museo Storia – Arte – Natura, 1985.
- Rudolf Moroder Rudolfine (tradüsiù 'n ladì e 'n italià del Roland Verra), Albino Pitscheider 1877-1962 Sculteur y maester - Bildhauer und Fachlehrer - Scultore e insegnante d’arte, 1987.
- Nicolò Rasmo, Gli scultori Vinatzer. Origini dell’attività scultorea in Val Gardena (co la colaborasiù del Juan Nicolò Castro, Toledo) Ortisei, 1989.
- Rita Stäblein e Robert Moroder (co la colaborasiù del Stefen Dell’Antonio-Monech e del Otto Senoner), La vedla chiena de Gherdëina - Altes Grödner Holzspielzeug - Il giocattolo in legno della Val Gardena,1994.
- Sen. Cristl Moroder, Rudolf Moroder Rudolfine, Danila Serafini, Ludwig Moroder 1879-1953 Sculteur y Maester, Bildhauer und Fachlehrer, Scultore e insegnante d'arte. Ortisei 2003.
- Lucio Rosa, DVD L Museum de Gherdëina. Testimonianze di una valle dolomitica, 1997.
- Anton Markart (con öna 'ntrudüziù de la Paulina Moroder) La tela quaresimale della Val Gardena.
- Eva Gadner, Gert Amman, Peter Weiermair, Josef Moroder Lusenberg, Bera Sepl da Jumbierch, Editùr: Istitut Ladin Micura da Ru, Museum Gherdeina, Südtiroler Kulturinstitut 2009. ISBN 978-88-8171-085-0
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per saìn de piö söl müzéo, sö la stòria, la cültüra e la natüra de la Al Gardéna s'pöl dà ön ögiàda söl sito del müzéo.
Per mètes 'n contàt col müzéo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indirìs Via Rezia 83 - 39046 Ortisei (BZ)
- Telèfono 0039 - 0471 797554
- Fax 0039 - 0471 789798
- Méi info@museumgherdeina.it
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La móstra l'è stàcia cüràda dal Lorigia, dal Broglio e dal Posenato de l'Üniversità di Stöde de Feràra


text:
Corneli Valerian
El Publi Corneli Licini Valerian, mej conossuu 'me Corneli Valerian (Publius Cornelius Licinius Valerianus in Latin; fl. 250-258) l'è staa on ceser de l'Impero Roman. Ona quai tradizion storiga le ciama Valerian II.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Corneli Valerian l'era el fioeu maggior de l'imperador roman Gallien e de la Cornelia Salonina, oltra che nevod de l'imperador Valerian. De fatt l'ha ciappaa el nomm Valerian in onor del nonno. Quand in del 255 el sò pà e 'l sò av hinn vegnuu imperador, lù l'ha ciappaa el titol de ceser: inscì i duu imperador voreven fà vengì pussee forta la noeuva dinastia ai oeugg del popol e di soldaa, cosa che l'era molto ricercada ai temp de la crisi del III secol.
Inscì, menter el Gallien l'era a combatt a ovest, el Valerian a est, lù e 'l fradell Corneli Salonin se trovaven a vardà i spond del Danubi, vun di confin de l'Impero Roman. Vist che i duu eren anmò puttost giovin, gh'emm de pensà che insema a lor ghe fudess on tutor (forsi el futur usurpador Ingenov, governador de voeuna di dò provincc pannonigh). La presenza del Corneli Valerian in de la zona l'è testimoniada di iscrizion che parlen de lù 'me vun che 'l faseva sù i pont e i strad e che l'era ciamaa princeps iuventutis, con l'intent ciar de parlà ben de la dinastia valeriana.
I font letterari disen nagott sora la mort del Corneli Valerian. I storigh fann vedè 'me la soa monetazion la finiss in del 258, ann de la rivolta de l'Ingenov: donca quest chì l'avria coppaa el giovin ceser, che inscì el gh'avria avuu ona sort compagna a quella del sò fradell on quai ann dopo in Germania.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- John Gray, Gallienus, Wakefield Press.


text:
Melchnau
Melchnau a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1540 abitant.
El cumün de Melchnau al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron (LU), Busswil bei Melchnau, Gondiswil, Grossdietwil (LU), Madiswil, Pfaffnau (LU), Reisiswil, Untersteckholz.


text: 1Rü ñu̱xma ya Cristu rü marü tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ na tama ngẽma mugütüü̃wa ingẽxmagüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i pegüna pedaugü na tama wena natüü̃wa pegü pengẽxmagüxẽẽxü̃ca̱x i ngẽma mugü. 2¡Rü choxü̃́ iperüxĩnüẽ! Rü choma i Pauru rü pemaã nüxü̃ chixu, rü ngẽxguma chi nagu pexĩxgu na pegü ípewiecha̱xmüpe̱xechiraü̃xü̃ na ngẽmaãcü penayaxuxü̃ca̱x i perü maxü̃, rü ngẽxguma ya Cristu rü chi taxuwama pexü̃́ name. 3Rü wena pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxü̃rüü̃ i yatü i nügü íwiecha̱xmüpe̱xechiraü̃chaü̃xü̃ na ngẽmaãcü Tupanape̱xewa namexü̃ca̱x, rü name nixĩ i nüxna nacua̱xãchi na taxucürüwa ngẽmaãcü na nayauxãxü̃ i norü maxü̃ ega tama aixcüma naga naxĩnügu i guxü̃ma i togü i mugü. 4Rü guxãma i pema i nagu rüxĩnüẽxẽ na Tupanape̱xewa pimexü̃ ega nagu pexĩxgu i ngẽma mugü, rü pemaã nüxü̃ chixu rü marü Cristuna pixĩgachi i ngẽxgumax. Rü ngẽxgumarüü̃ ta pegü nüxna peyaxü̃xẽẽ i ngẽma ngechaü̃ ga noxri Tupana namaã pexü̃ ngechaü̃xü̃. 5Natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ nixĩ i tüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃ na yaxõgüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaca̱x nixĩ i ínaṉg̱uxẽẽxü̃ na Cristugagu Tupanape̱xewa imexü̃. 6Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma na Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃, rü nüẽ́tama nixĩ ega woo íiwiecha̱xmüpe̱xechiraü̃gu rü e̱xna tama, erü tama ngẽma nixĩ i Tupanape̱xewa tüxü̃ mexẽẽxü̃. Rü ngẽma Tupana naxwa̱xexü̃ i ñu̱xma nixĩ na aixcüma yaxõgüxü̃ rü ngẽmaãcü yigü na ingechaü̃güxü̃. 7Pema rü meãma ipenaxügü na Cristuwe perüxĩxü̃. ¿Rü texé e̱xna pexü̃́ nüxü̃ taxoo̱x na tama naga pexĩnüẽãmaxü̃ca̱x i norü ore i aixcüma ixĩxü̃? 8Rü pemaã nüxü̃ chixu, rü tama Tupana ga noxri pexca̱x c̱acü nixĩ ya yima pexü̃́ nüxü̃ oócü. 9Rü name nixĩ i nüxna pecua̱xãchie rü wüxitama i duü̃xü̃ i chixexü̃ üxü̃, rü nanachixexẽẽ i guxü̃ma i togü i natanüxü̃gü, ñoma wüxi i íraxü̃ i pãũãrü puxẽẽruü̃ rü wüxi i taxü̃ i pãũchara ipuxẽẽxü̃rüü̃. 10Choma rü chayaxõ na tórü Cori tá pexü̃ rüngü̃xẽẽxü̃ na choma nagu charüxĩnüxü̃rüü̃ nagu perüxĩnüẽxü̃ca̱x. Natürü Tupana tá nanapoxcu i ngẽma duü̃xü̃ i pexü̃ chixeãẽxẽẽxü̃, rü nüẽ́tama nixĩ ega woo texé tixĩgu. 11Rü nümaxü̃ i duü̃xü̃gü rü chauchiga nidexagü, rü nüxü̃ nixugüe na choma rü duü̃xü̃güxü̃ changúexẽẽxü̃ na nügü ínawiü̃cha̱xmüpe̱xechiraü̃xü̃ca̱x rü mugü na yanguxẽẽgüxü̃ca̱x na ngẽmaãcü nüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. Natürü, Pa Chaueneẽgüx, rü ngẽxguma chi ngẽmaãcü duü̃xü̃güxü̃ changúexẽẽgu, rü tãũ chima chowe ningẽxü̃tanü i Yudíugü, erü tãũ chima naãẽwa nangu̱x i ngẽma ore i nüxü̃ chixuxü̃ nachiga ya Cristu ga curuchagu taxca̱x yucü. 12Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i pexü̃ chixeãẽgüxü̃ rü pexü̃ ucu̱xẽgüxü̃ na pegü ípewiü̃cha̱xmüpe̱xechiraü̃xü̃ca̱x, rü ¿tü̱xcüü̃ e̱xna i nümagü i tãũ noxtacüma nügü yacaugüpüxücharexegüxü̃ ta? 13Natürü pemax, Pa Chaueneẽgüx, rü Tupana pexca̱x naca na ngẽma mugüna ípenguxü̃xü̃ca̱x. Natürü ñu̱xma na nüxna ípenguxü̃xü̃, rü tama name i ngẽmaca̱x pexeneãrü ngúchaü̃ pexügü. Natürü name nixĩ na pegü pengechaü̃güxü̃ rü ngẽmaãcü pegü perüngü̃xẽẽgüxü̃ i wüxichigü. 14Erü guxü̃ma i Tupanaãrü mugü rü wüxi i muwatama nango̱x rü ñanagürü: “¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü na cugütama cungechaü̃xü̃rüü̃!” ñanagürü. 15Natürü name nixĩ i pexuãẽgü erü ngẽxguma chi pegümaã penuẽgu rü pegüchi pexaiegu, rü ngürüãchi tá pegü pewoone rü tá ipeyanaxoxẽẽ i Tupanaãrü ore i pewa ngẽxmaxü̃. 16Pemaã nüxü̃ chixu, rü name nixĩ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ naxwa̱xexü̃ãcüma pemaxẽ. Rü ngẽxguma ngẽmaãcü pemaxẽgu, rü tãũtáma pexeneãrü ngúchaü̃ pexügü. 17Erü ngẽma taxüneãrü ngúchaü̃ rü tama Tupanaãẽ i Üünexü̃ãrü ngúchaü̃maã nawüxigu. Rü ngẽma Tupanaãxẽ i Üünexü̃ãrü ngúchaü̃ rü tama taxüneãrü ngúchaü̃maã nawüxigu. Erü ngẽma taxre i ngúchaü̃gü, rü nügüchi naxaie erü wüxichigü i ngẽma rü tamaã inacuáxchaü̃. Rü ngẽmaca̱x i pema rü taxucürüwa penaxü i ngẽma pematama penaxwa̱xexü̃. 18Natürü ngẽxguma Tupanaãẽ i Üünexü̃ pemaã icua̱xgux, rü marü tama ngẽma nuxcümaü̃güxü̃ i mugütüü̃wa pengẽxmagü. 19Rü meãma nango̱x na ñuxãcü namaxẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i naxü̃neãrü ngúchaü̃ ügüxü̃, rü naĩ i ngemaã maxẽxü̃, rü airugürüü̃mare ixĩgüxü̃. Rü tama naxãneẽ na ṯacü rü chixexü̃ naxügüxü̃. 20Rü tupananetachicüna̱xãgüxü̃ nicua̱xüü̃gü, rü nayuüe rü nangṍxwa̱xegü, rü aigu narüxĩnüẽ, rü nachoxü̃gawa̱xegü, rü togüchi naxaie norü ngẽmaxü̃güca̱x, rü nanuxwa̱xegü, rü duü̃xü̃güxü̃ naxucu̱xẽgü na to i ngu̱xẽẽtaegu naxĩxü̃ca̱x, rü ngẽmaãcü nayatoye i duü̃xü̃gü na tama wüxigu naxĩnüẽxü̃ca̱x. 21Rü togüarü ngẽmaxü̃güca̱x nixãũxãchigü, rü nangãxẽwa̱xegü, rü peta naxügüecha, rü nanaxügü i muxü̃ma i togü i chixexü̃gü i ngẽxgumarüü̃ ixĩxü̃. Rü ngẽmaca̱x, wena pemaã nüxü̃ chixu rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü maxẽxü̃, rü nataxutáma i nachica i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa. 22Natürü ngẽxguma Tupanaãẽ i Üünexü̃ tamaã icua̱xgu, rü nüma nixĩ i tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ na yigü ingechaü̃güxü̃ca̱x, rü itaãẽgüxü̃ca̱x, rü meã yigümaã imaxẽxü̃ca̱x, rü yaxna namaã ixĩnüẽxü̃ca̱x i togü, rü togümaã imecümagüxü̃ca̱x, rü togüxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x, rü aixcüma yanguxẽẽxü̃ca̱x i ngẽma nüxü̃ ixuxü̃. 23Rü ngẽxgumarüü̃ ta Naãẽ i Üünexü̃ tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na tama chixexü̃maã nataeguxẽẽxü̃ca̱x ega togü chixexü̃ tamaã ü̱xgux. Rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na meãma yigünatama idauxü̃ca̱x na tama chixexü̃gu iy̱ixü̃ca̱x. Rü nataxuma i mugü i nachu̱xuxü̃ na naxüxü̃ i ngẽma mexü̃gü. 24Rü ngẽma duü̃xü̃gü i aixcüma Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃, rü marü nüxü̃ narüxoe ga yema nuxcümaü̃xü̃ ga norü maxü̃ ga chixexü̃, rü yema naxü̃neãrü ngúchaü̃gü ga chixexü̃, rü guxü̃ma ga ṯacü ga to ga ngúchaü̃ ga tama mexü̃. 25Rü ñu̱xma na Tupanaãẽ i Üünexü̃ tüxna naxãxü̃ i tórü maxü̃, rü name nixĩ i nüma tórü maxü̃maã na inacuáxü̃. 26Rü tama name i yigü ítarüta rü togümaã tanuãẽ, rü bai na ṯacüca̱x ixãũxãchixü̃.


text:
Bratislava
Bratislava (Tudesch: Pressburg; Üngares: Pozsony) a l’è la capital de la Sluachia.
A l’è anca la prima cità de la Sluachia per pupulaziun, cun 426.927 abitant (2007).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bratislava a l'è tacada a l'Austria e l'Üngherìa. A l'è l'ünega capital al mund che la cunfina cun dü stat. A l'è anca arent al cunfin cun la Repüblica Ceca.
El Danübi al traversa Bratislava
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se ciama Bratislava dumà del 1919.
Prima la se ciamava Prešporok in sluach, Prešpurk in cech, Preßburg in tudesch, Pojon in rumen e Pozsony in üngheres.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bratislava a l'è gemelada cun:
- Erevan, Armenia
- Viena, Austria
- Ruse, Bülgaria
- Larnaka, Ciper
- Praga, Repüblica Ceca
- Lissandria de l'Egit, Egit
- Turku, Finlandia
- Brema, Germania
- Ulm, Germania
- Salunich, Grecia
- Székesfehérvár, Üngheria
- Perugia, Italia
- Rotterdam, Paes Bass
- Cracovia, Pulonia
- Lübiana, Sluenia
- Izmir, Türchia
- Kijv, Ücraina
- Cleveland, Stat Ünì d'America


text:
La finestra sul cortile
La finestra sul cortile (La fnèstra in sal curtìl) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 1954 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Cornell Woolrich ciamâ It had to be a murder (A gh'à d'èsar stâ 'n masamènt). 'L è stâ preśentâ a 'l 15śum Fèstival ad Venèsia.
In dal 1997 'l è stâ mis in dla lista di film ch'i fànan part dal National Film Registry dla Bibliutéca dal Cungrès di Stat Unî méntar 'l an dòp 'l è stâ fat 'n arfacimènt ad cla pelìcula chè cun Christopher Reeve cuma prutagunìsta, in alóra ardùt dabòṅ a vìv'r in sna scrana a rudèli.
Sunt
Un fotorepòrter ad sucès, L.B. "Jeff" Jeffries (James Stewart), 'l è custrét a vìvar in sna scrana a rudèli dòp ch'al s è scavśâ na gamba par lavōr. Stand in dal sò apartamènt, a n saénd mia cuśa far e spetànd 'd armét'r-as, al s pasa 'l tèmp butànd 'l òć ad fóra par védar, c'n al sò binòcul, i sò vśèṅ e cuś i fànan durànt al dè: na còpia spuśàda da pôc dè, na balarìna (Georgine Darcy), un cumpiśidōr in criśi (Ross Bagdasarian), na còpia sénsa fiōi c'n un caṅ par cumpagnìa, na puta ch'la pésca 'l amōr (Judith Evelyn), una ch'la tîṅ a drē a l'art e na còpia ch'la litga sèmpar, Lars Thorwald (Raymond Burr) e sò mujér (Irene Winston).
In cal méntar la sò muróśa, la Lisa Freemont (Grace Kelly), la 'l và a catàr da spés e la gh dmanda ad spuśàr-la. Na nòt Jeff al s déśda p'r un sîg dla sgnóra Thorwald. Da cal mumènt lè al taca a tgnir 'd òć 'l apartamènt ad Lars cunvìnt ch'a sia sucès quèl ad brut, parsuàś che lò 'l àppia sćiancâ a pès al còrp ad sò mujér par pò far-la sparìr. Jeff al fà anc a mènt ch'al caṅ dla còpia al và da spés a naśàr in dal giardèṅ di Thorwald e che chi lò al s fà di girtèṅ ad nòt purtànd fóra dal rusc. La la pénsa cuma lò anc la sò infarméra Stella (Thelma Ritter), mént'r al sò amìg investigadōr Thomas J. Doyle (Wendell Corey) al gh'à 'n quàlc dubi.
Soquànt tèmp dòp a vèṅ catâ mòrt al cagnulèṅ. La Lisa la s śibìs alóra 'd andàr a védar in dla cà di Thorwald.


text:
Såul
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Såul l'è la strèla al zänter dal nòster sistêma solèr. Un såul, ed sòlit, al pôl anch èser una strèla al zänter d'un èter sistêma extrasolèr. Atåuren al såul i gîren i pianîd, i asteròid e atåuren al nòster Såul i s câten anch i pianîd, i asteròid e äl cumatt.
Va bän a vadder anch:[modifica | mudéfica la surzéia]
Artécol in dialèt arzân
Al Sōl l'é la stèla al cèinter dal nôster Sistēma Solêr. Un sōl, ed sôlit, al pōl èser 'na stèla al cèinter 'd un êter sistēma solêr. Atōren al sōl a gîren i pianēt, j asterôid e d' atōrna al nôster Sōl a 's câten ânch i pianēt, j asterôid e al cumèti.
Guêrda ânca[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Rüssia
La Rüssia o Federaziun Rüssa (Poccийckaя Фeдepaция o dumà Poccия in rüss) a l'è un paes de l'Europa e de l’Asia. A l'è tacada a la Nurvegia, a la Finlandia, a l'Estonia, a la Letonia, a la Bielurüssia, a la Lituania, a la Pulonia, a l'Ücraina, a la Georgia, a l'Azerbaigian, al Kazakistan, a la Cina, a la Mungolia e a la Curea del Nord.
La capital a l'è Musca.
A l'è el stat püssee grand del mund, cunt una süperfiss de 17.075.200 km², e una pupulaziun de pressapoch 142 miliun e mez d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Federaziun Rüssa (nom ufizial: Poccийckaя Фeдepaция) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è 'l Vladimir Vladimirovič Putin (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Dmitrij Anatol'evič Medvedev (del 2012).


text:
Demonia
Demonia (Demònia) 'l è 'n film ad scarésa dal 1990 ad Lucio Fulci.
Sunt
Liza (Meg Register) l'è na śóvra archeòluga canadéśa ch'la fà 'n viàś in Sicìglia par di scâṿ in un sit archeulògic. Al gh và sèg al prufesōr Paul Evans (Brett Halsey). La ragàsa l'armàṅ culpìda guardànd un munastēr mediuevàl ch'al s cata in sima a na culìna in dal paéś ad Caltabellotta.
A Santa Rosalia s cònta che sinc-sènt an prima quàtar sōri e la màdar superióra i fùsan stadi misi in sla cróś parchè i tgnìvan a drē a 'l satanìśum e i fùsan anc dal malnéti spurcaciòni. Liza in cal méntar la taca ad avér di arbgàt e dal viśiòṅ ad quèi visû soquànt sècui prima.
La gint dal pòst la gh và còntar e anc al sìndic al gh diś ad lasàr al ròbi saplìdi cum i éran sèmpar stadi. A Liza a n gh'è gnanc indivìś e la và dèntar listés in dal munastēr e lè la cgnós al maslàr dal paéś, Turi De Simone (Lino Salemme). Da drē da 'n mur la cata pò i rèst ad cal religióśi là. In cal méntar i tacàn di masamènt e la gint la créd ch'a sia na vindéta dal sōri stramaladìdi, tut par cólpa ad chi furastēr.
'N ispetōr ad pulisìa (Lucio Fulci) al taca a indagàr pinsànd che da drē ad tut a gh sia Turi ma a n è briśa acsè anc parchè chi lò al vèṅ catâ mòrt in dal sò negòsi.


text:
Le beau Serge
Le beau Serge (Al bèl Serge) 'l è 'n film dramàtic francéś in biànc e négar dal 1958 ad Claude Chabrol. Anc s'l éra a 'l sò debùt cuma regìsta, Chabrol 'l à fat subìt sèntar vinsénd al prim prèmi a 'l Fèstival ad Locàrn e al prèmi Jean Vigo.
Cla pelìcula chè l'è cunsideràda cuma la prima òpra dal muimènt dla Nouvelle Vague e l'è stada giràda tuta in dal paiśèṅ ad Sardent, in dla regiòṅ dal Limuśèṅ, in dua Chabrol 'l iva pasâ la sò giuinésa durànt la guèra.
Sunt
Dòp avér pasâ soquànt an via e ès'r-as curâ da 'n brut mâł, al pariśèṅ François Baillou (Jean-Claude Brialy) al tórna in dal paiśèṅ in dua 'l éra nâ par punsàr bèṅ e p'r armét'r-as dal tut. Al tōś in afìt na cambra in dla pensiòṅ dla Madame Chaunier (Jeanne Pérez) dòp ch'al furnàr (Michel Creuze) al gh cònta cuś è sucès in dal cumùṅ méntar lò 'l éra via. A gh'è qvéla ch'la gh'à abû dū fiōi, qvél ch'l è partî par far al militàr ad mistēr e pò a gh'è Serge (Gérard Blain), al più câr amìg ad François, ch'al vliva studiàr par dvintàr 'n architét e andàr acsè via da cal pustàs lè daśmindgâ da tut e da Dio, in dua a n sucéd mai gnint e la gint la fà fadìga a tiràr avànti. Invéci al ròbi i èṅ andàdi in na manéra difarènta par lò. P'r avér fat 'l amōr na vòlta o dū cun l’Yvonne (Michèle Méritz), chi lē l'è armàśa subìt gravda e lò 'l è stâ custrét a spuśàr-la in présia e acsè i sò prugèt i èṅ andâ a far-as banadìr. Al putèṅ pò 'l è nâ mungulòid e 'l è mòrt subìt. Serge al s è ardùt a guidàr un camiunsèṅ par na dita ch'la vénd dal légn ma 'l è anc dvintâ 'n imbariagòs e quànd 'l à bvû al n cgnós più ninsòṅ e al dvènta catìṿ cun sò mujér ch'al trata da spés mâł.
Serge al pasa 'l sò siri a bévar insém a 'l vèć Glomaud (Edmond Beauchamp), al pàdar dna ragàsa ad darsèt an, la Marie (Bernadette Lafont), ch'la gh cata gust a far sès cun tut i śōvan ch'la cata. L'è stada cun Serge e adès la và cun François. Chi lò al vrév jutàr al sò amìg a saltàr-'g-an fóra da la sò situasiòṅ ma a n è minga un quèl fàcil anc parchè l’Yvonne la spèta 'n àtar putèṅ.


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (nasìt a Shrewsbury ai 12 de febrér del 1809 – mórt a Londra, ai 19 de bril del 1882) l'è stat en biòlogo, geòlogo, zoòlogo e botànich britànich, famùs per la sò furmulasiù de la teorìa de l'evulusiù de le speci anemài e vegetài per vìa de selesiù naturàla che agés sö la variabilità dei caràter (urìgin de le spéci), e per vìga teurizàt la descendènsa de töcc i primàcc (òm inclùzo) de 'n antenàt cümü (urìgin de l'òm).
El g'ha püblicàt la sò teorìa sö l'evulusiù de la spéce endèl lìber L'urìgin de le spéci (1859), che l'è restàt la sò òpera piö cunusìda. El g'ha catàt sö nömerùs dei dàti che 'l g'ha dopràt per sostègner la sò teorìa endèn viàs entùren al mónt sö la nàve HMS Beagle, e 'n particolàr endèna sòsta a le Ìzole Galápagos.
L'urìgin de le spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim de löi del 1858, Darwin el g'ha dat comunicasiù sö l'Urìgin de le spéci per mès de la selesiù natüràla) a la Linnean Society; ensèma gh'è stat lizìt apò 'na cumunicasiù de Alfred Russel Wallace che Darwin el gh'ìa risiìt, endèla quàla Wallace el gh'ìa formulàt 'na sò teorìa sö l'urìgin de la spéce, svelöpàda de lü en maniéra 'ndependènta, con divèrsi póncc sìmii a chèla del Darwin. El sàgio de Darwin sö l'argomènt L'urìgin de le spéci l'è stat püblicàt 'n an dòpo; tat l'ìa l'enterès che la gh'ìa utignìt la sò òpera che prìma edisiù (en 1250 còpie) l'è nàda ezaurìda en du dé.
Endèle sò òpere che gh'è ignìt dòpo - compàgn de La variasiù dei anemài e de le piànte al stàto demèstech, L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla e L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm - Darwin el g'ha svelöpàt dei óter témi apéna sbosàcc zó o mìa mensiunàcc del töt ende L'urìgin de le spéci. Per ezèmpe, ende L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla, Darwin el ghe zónta a la selesiù natüràla, come mecanìsmo de selesiù, apò a la selesiù sesuàla, determinàda de la "scèlta feminìl" (o 'n sèrte càzi maschìl) che la pórta giö dei du sès a svelöpà dei caràter sesuài segondàre abnòrmi e, en aparènsa, en contràst co la sopravivènsa compàgn dei córegn dei cèrf europèi (Cervus elaphus) o la cùa, sèmper dei mascc, del paù (Pavo cristatus). Ende L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm, Darwin el g'ha sbosàt zó per la prìma ólta el stüde del comportamènt dei anemài segónt 'na prospetìva evulusiunìstica, ghe la ghe darà 'l spónt endèl sècol dòpo al svelöp de l'etulugìa.
Aisebé che la teorìa del Darwin la g'hape patìt divèrse mudìfiche profónde, le sò riflesiù i è amò al dé d'encö la bàze scentìfica per el stüde de la vita e de la sò evulusiù; l'ünica fàla 'mportànte 'ndèl sistéma pensàt del Darwin l'ìa la mancànsa de conoscènsa dei mecanìsmi de l'ereditarietà genética (le òpere del Gregor Mendel i éra gnemò pübliche).
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1835: Extracts from letters to Professor Henslow (privately printed, not for public sale)
- 1836: A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. - BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.'
- 1839: Journal and Remarks (The Voyage of the Beagle)
- Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, edited and superintended by Charles Darwin, who contributed sections to two of the volumes:
- 1840: Part I. Fossil Mammalia, by Richard Owen (Darwin's introduction)
- 1839: Part II. Mammalia, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges)
- 1842: The Structure and Distribution of Coral Reefs
- 1844: Geological Observations of Volcanic Islands
- 1846: Geological Observations on South America
- 1849: Geology from A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty's Navy: and adapted for travellers in general., John F.W. Herschel ed.
- 1851: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.
- 1851: A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain
- 1854: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.
- 1854: A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ of Great Britain
- 1858: On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection (Extract from an unpublished Work on Species)
- 1859: On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
- 1862: On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects
- 1868: Variation of Plants and Animals Under Domestication
- 1871: The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
- 1872: The Expression of Emotions in Man and Animals
- 1875: Movement and Habits of Climbing Plants
- 1875: Insectivorous Plants
- 1876: The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom
- 1877: The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species
- 1879: "Preface and 'a preliminary notice'" in Ernst Krause's Erasmus Darwin
- 1880: The Power of Movement in Plants
- 1881: The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms
- 1887: Autobiography of Charles Darwin (Edited by his son Francis Darwin)
- 1958: Autobiography of Charles Darwin (Barlow, unexpurgated)
Lètere e corespondènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töta la corespondènsa scientìfica che 'l Darwin el scambiàa coi stüdiùs del sò tép, l'è stàda rindìda disponìbil en rét del Darwin Correspondence Project de l'Università de Cambridge. 'Ntra i corespondèncc principài del Darwin gh'è: Charles Lyell giü dei fondadùr de la Geologìa, Asa Gray e Joseph Dalton Hooker botànich, Thomas Henry Huxley zoòlogo e giü difensùr piö calcc de la teorìa de l'evulusiù 'ndèle discusiù pübliche, e Alfred Russel Wallace el naturalìsta che, ensèma al Darwin, el g'ha 'ntüìt el probléma de le variasiù de la spéce.
- 1887: Life and Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin)
- 1903: More Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin and A.C. Seward)
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) The Complete Work of Charles Darwin Online, la colesiù compléta de le òpere del scensiàt a cüra de la Università de Cambridge
- Òpere de Darwin sö TecaLibri
- Òpere de Charles Darwin söl sit Classici Stranieri
- I Darwin Day dell'UAAR, comemorasiù annuale del Darwin ai 12 de febrér
- Libri di Darwin sö LiberLiber
- Darwin project töta la corespondènsa del Darwin on line
- Pikaia el portàl italià de l'evulusiù
- Charles Robert Darwin Percórs endèl portàl de la Treccani
- Mostra per el Besentenàre de la nàscita, Milano-Roma-Bari 2009


text:
19 10
Ol dé 19 de utùer l'è 'l 292 ( 293 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 74 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de utùer al è ul dí da pòost 292 ( 293 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 74 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Sarajevo (Bòsnia e Hertzegovina): Alija Izetbegovich, president del paes dürat la guèra de Bòsnia e pàder de la independensa del paes.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Randazzo
Randazzo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Catania. El g'ha presapóch 11.216 abitàncc, 'na superfìce de 204 km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Centuripe (EN), Floresta (ME), Maletto, Nicolosi, Regalbuto (EN), Roccella Valdemone (ME), Sant'Alfio, Santa Domenica Vittoria (ME), Tortorici (ME), Troina (EN), Zafferana Etnea.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Futún
Un futun l'è vüna dii partisej elementar del mudell standard e el so nom l'è stada un'idea del Gilbert Lewis in del 1926. El futun l'è respunsabil dii fenomen eletrumagnetich e l'è el traspurtadur de la radiasiun eletrumagnetica de tücch i lunghess d'unda (ragg gamma, ragg X, lüs ultraviuleta, lüs visibil, lüs infrarüsa, micru-und e und radiu.
A diferensa de alter partisei elementar, cume i eletrun o i quark, la "masa a ripos" del futun l'e 0, e per quest motif el se möf in del vöj a la velucità de la lüs. Cume tücch i "quant", el futun el gh'ha i prupietà de l'unda e de la partisela (dualism unda-partisela).


text:
Wikipedia:Aministradur
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
Un aministraduur l è un üteent da la Wikipedia che l gh'a di cumpít particulaar e (püssè impurtaant) al gh'a la fidücja dala cumünitaa.
Véss un aministraduur l è mia un titul da merit che ta reent differeent dai altar wikipediani, l è pütòst una fünziun da servizzi che la preveet püssè respunsabilitaa e tant lauur da vuluntariaa. Dafatt un aministraduur al gh'a mia püssè diritt dai altar üteent o agevulazziun particulaar ma, inveci, al gh'a di duveer ben preciis.
Par pudé fá al sò lauur ga vegnan daa di fünziunalitaa da aministrazziún che i altar üteent i gh'ann mia.
La fünziun da aministraduur la gh'a mia una dürava fissa e vün al pò dimétass quan che l vöör upüür, par seri prublema, al pò véss scaregaa da üffizzi.
Cuntegnüü
- 1 Cusa al pò/deef fá un aministraduur
- 2 Cuma sa diventa o sa dismètt da véss aministraduur
- 3 Archivi elezziun
- 4 La lista dij aministraduur attiv in su la wikipedia lombarda
- 5 Aministraduur che gh'era prima
Cusa al pò/deef fá un aministraduur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un aministraduur l è un üteent registraa che al gh'a la pussibilitaa de fá uperazziun che pòdan vess periculuus ma che suveent inn necessari parchè la wikipedia la pòda fünzioná sempar ben:
Prutecc i pagin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aministraduur a pòdan prutecc una pagina par impedí che i üteent (a eccezziun da un altar aministraduur), i pòda mudificala. I pagin i vegn prutegjüü dumá in certi (rarameent) ucasiun.
Scancelá e Ripristiná[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aministraduur a pòdan scancelá e ripristiná di pagin, scancelá di figüür, tirá via di articui mia válit in manera rapida.
- Scancelá una pagina (cumprees anca i redirect): par vidé una lista dii pagin che a verán scancelaa prussimameent nii a vidé Wikipedia:Pagin de scancelá, inveci par vech la lista dii pagin gjamò scancelaa: Deletion log
- Ricüperá una pagina gjamò scancelava: l è l'uperazziun cuntraria ala scancelazziun; la parmètt de ricüperá anca tüta la stòria dii mudifech
- Scancelá una figüra: quèsta uperazziun l è mia reversibil, dafatt quaant che i figüür in staa scancelaa sa pò pü turná indré par rimétai al sò pòst (a gh'è mia una particulaar resum par un cumpurtament dal genar, al prugrama semplicemeent al preveet mia chésta pussibilitaa)
- Anülá in prèssa i mudifech faa dii altar üteent: vardaant la difarenza tra l'ültima versiún e vüna precedenta da un articul, o indai cuntribüzziún da un üteent se l è staa lü l ültim a cuntribüí a un articul, i aministraduur a vedan anca al cumaant [rollback]. L efètt da chest cumaant l è al ripristin dèla versiún precedenta ai mudifech dal üteent, che la vegn registrava in dala stòria dala pagina (e, donca, in dii Ültim mudifech) cume mudifega menu impurtanta, cunt al cumeent: "Repurtava ala versiún precedenta da autuur_precedeent"
- Mudifegá l aspètt e l'interfacja dala wikipedia (senza esagerá, parchè a gh'inn di limit anca par i mudifech a l'interfacja)
- Blucá l acèss a üteent registraa o a adrèss IP
Uviameent tücc i uperazziún inn registraa, i pagin scancelaa a van mia perdüü par sempar ma sa pò ricüperai, e via inscí. L è valit al principi da catáss la respunsabilitaa di pròpi azziún.
L è mia ubligatòri che un aministraduur al partecipa cuntinuameent ala wikipedia (anca se la elezziun deparlé la deriva da chest aspètt chi...), l è assè che un nümar minim da aministraduur (a segunda dala dimensiún dala wikipedia) al sia sempar preseent. Par esempi, süsa versiun inglesa dala wikipedia che la cunta püssè de 640.000 articui che i aümenta a la velocitaa da 1000 al dí, a gh'inn püssè de 500 aministraduur.
Impurtaant: Un aministraduur al duvaria dá al bun esempi. La geent la pensa che "se un aministraduur al fa o al diis una cèrta ròba, mi a gh'ú de rispetáll parchè mi a pòdi mia fá nagótt cuntra un aministraduur...". Par chéla resum chi, i aministraduur i gh'a una graant respunsabilitaa duvüva pröpi a la manéra da vidé Wikipedia da part dèla geent.
Turná indré ala versiún precedenta da vüna pagina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fá rapidameent al "Rollback" da vüna pagina. Videent i cuntribüzziun da vün üteent, sa notará che visin ai mudifech in tèsta ala stòria dala pagina, a gh'è un ligamm che ga sumeia a cheschí: [rollback] –. Clicaant sü chest ligamm sa pòrta la pagina a l'ültima versiún precedenta ai mudifech dal üteent interessaa. Indála pagina dai Ültim Mudifech al "rollback" ga sará cuma mudifega menu impurtanta cun Ugètt (Tirava indré ala revisiún precedenta da X). Chesta fünziún la acelera l'eliminazziún dai mudifech faa dai vandai. Gh'è de tegn a meent che tücc i üteent, anca quèi anonimi, pòdan ripristiná una versún precedenta da vüna pagina.
Blucá e sblucá üteent e adrèss IP[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Blucá adrèss IP, inseem da adrèss IP e üteent, par un periut da teemp determinaa o par sempar.
- Vidé pulitega da bloch dai üteent par vech püssè infurmazziún sü cuma vegnan gestii i blocchi. Vidé Special:Ipblocklist par vech la lista dii üteent e dii adrèss IP gjamò blucaa.
Ligamm vütil par i aministraduur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par fá la tradüzziún in Lumbaart da tücc i mesacc da l'interfacja MediaWiki:
Dumaant ai developer, che a rivardan mia prugètt nööf:
- Non-development tasks for developers (cuma, par esempi, l abilitazziún al bloch dii üteent)
Cuma sa diventa o sa dismètt da véss aministraduur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In dala pagina Candidadüür par aministraduur ti pòdatt métt al tò nómm, se ti vörat diventá aministraduur, upüür ti pòdat fá al nómm da un quaivün che, seguunt ti, al saréss a l'altéza dal cumpit.
- Par pudéss candidá o véss candidaa l è necessari rispetá dii regul che sa trövan sempar indala pagina dii Candidadüür par aministraduur.
- Al sistema da vutazziún al preveet che par vess vutaa un candidaa al deef riceef almen al 80% da voti favurevui entro un teemp determinaa.
- Ala vutazziún pòdan partecipá tücc i üteent registraa.
- Un aministraduur al pò rinünziá a la sò carica puneent dumanda a un steward.
- La revoca la pò vess dumandava anca da altar üteent se sa duvess verificá prublema cun l aministraduur, la procedüra la vegnará definiva püssè innanz indal teemp.
Archivi elezziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se vurii l è pussibil vidé i risültaa dii vutazziún preçedeent.
La lista dij aministraduur attiv in su la wikipedia lombarda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per vedé la lista aggiornada dij aministraduur lombard, varda chì.


text:
Sinergia: Il project è vegnì approvà
-
- Zoom
- (RTR, P. Kreiliger)
Il center per l'administraziun chantunala a Cuira po vegnir bajegià. Votantas e votants han ditg gea al project Sinergia cun 27'261 vusch gea e 27'074 vuschs na.
La participaziun a la votaziun munta a 41,28 %. 50,17 % da quels han ditg gea, e 49,8 % han refusà il project.
En il center da Cuira duain vegnir installadas 400 plazzas da lavur da l'administraziun chantunla. Ils custs duain vegnir sbassads, las sinergias nizzegiadas meglier ed ils pass da lavur optimads. En tut custa il project 69 milliuns francs.
Reacziun
Bruno Klaus, deputà liberaldemocrat e commember dal comité encunter il project Sinergia è trumpà. Al Radio Rumantsch ha el ditg ch’il comité pondereschia, da pretender ch'ins dumbria ora anc ina giada las vuschs.
Revisiun è vegnida approvada
Er ils segund project chantunal, la revisiun parziala da la constituziun chantunala è reussida. 45'576 han ditg gea e mo 6'314 han ditg na. La revisiun duai reglar da nov il dretg da protecziun da l'uffant e da creschids. (fb/rtr)


text:
Furmàj
Artéccol in dialètt mudnés
Al furmai l'è un un alimeint c'al vin dal làt (ed vàca, ma anch ed chepra e di èter animel), grazie a la precipitziòun ed la caseina.
I gh'en di mondi qualitê ed furmai in dal mànd: i furmai ch'is' fàn e is' magnen da nueter i ein:
- Al stracchein
- Al mascarpoùn
- Al squaqueròun
- La ricota
- Al parmsan-arzan
Artécol in dialèt arzân
Al furmâj l'é un alimèint ch'al vîn dal lât (ed vâca, mó ânca ed chêvra e d' êteri bèsti), grâsia a la precipitasiòun ed la sustânsa dal lât la casèina.
A gh'în dimòndi qualitê ed furmâj ind al mònd: i furmâj ch'a's fân e a's mâgnen da nuêter în:
- Al strachîn
- Al mascarpoùn
- Al squaqueròun
- La ricôta
- Al grâna


text:
Vittòri Amedee II de Savòia
El Vittòri Amedee II de Savòia (Turin 1666 - Rivoli 1732) l'è staa el prim Re de la cà savoiarda: con lù la scomenza ona succession che la se pò vedè in de la Tavola di Re de cà Savòia.
Fioeu del Carl'Emanuel II in del 1690 l'è entraa in guerra contra la Francia, ma l'è staa desconfigiuu diversi voeult per poeu vess constrengiuu a trattà la Pas de Turin in del 1696.
In de la guerra de succesion spagnoeula l'è staa ancamò contra la Francia e cont la pas de Utrecht in del 1713 l'ha ottegnuu la Sicilia cont el titol de Re. Cinch ann pussee tard, però, i Austrìach ghe ciamaven l'isola in cambi de la Sardegna, e l'è staa inscì che del 1718 i Re de cà Savòia s'hinn ciamaa Re de Sardegna.
In del 1730 el cedeva el sò trono al fioeu Carl'Emanuel IV.


text:
Cunt emilian-rumagnö a s'intend un grüp de dò lenguv gal-italegh pütost cumpagn tra de lur, ciuè l'Emilian e 'l Rumagnö.
Hin parlaa in del centru-nord de l'Italia: in Emilia, in Rumagna, in d'un quai tuchelin de la Lumbardia, del Venetu, de la Tuscana e di March, ultra che in la Repüblega de San Marin: inflüenz luntann i se sent anca in Ümbria, Piemunt e in Ligüria. Fina a un quai an fa l'era cunsiderada una lengua ünega, mentr'al dì d'incö l'è stada spartida in di dò lenguv che ne furmen el nom.


text:
Albania
L' Albania (Shqipëria in albanes) a l'è un pais de l'Europa balcaniga. A l'è tacada al Muntenegher a nord-ovest, al Kosovo a nord-est, a la Macedonia a est e a la Grecia a süd. El mar Adriatich e'l mar Joni bagnen i sò cost.
La capital a l'è Tirana.
La gh'ha una süperfiss de 28.748 km² e una pupulaziun de 3.619.778 abitant. La lengua ufizial del paes l'è l'Albanes.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Albania a l'è una repübliga. La denuminaziun ufizial l'è Repüblica de Albania, en albanés: Republika e Shqipërisë, parnunziaa [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]
El president a l'è el Bujar Nishani.
El Prim Minister a l'è Edi Rama.
Divisiun aministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Albania a l'è divisa in vari entità aministrativ: a gh'è 12 prefetür (qarke), che hin spartii in 36 distret (rrethe), e in ogni distret a gh'è di münicipalità (i cità püssee gross) e di cumün. A partì del 1998 però i distret gh'han minga valur aministrativ, perchè i sò cumpit hin staa spartii tra prefetür e münicipalità e cumün. A hin cunservaa dumà per el fat che a cuntrari di prefetür, cunserven la divisiun de l'Albania in regiun storich e cultüral. I münicipalità (bashkia o anca qytete) albanes a hin 65, i cumün (komuna) inveci 309.
I prefetür i hinn:


text:
Thalheim an der Thur
Mudel:Other places3 Cuurdinàde: 47°35′N 8°45′E
Thalheim an der Thur a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.44 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 877 abitant.
El cumün de Rheinau al se tröva a una altitüden de 385 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adlikon, Altikon, Dägerlen, Dinhard, Neunforn (TG), Ossingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Thalheim an der Thur in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
500
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Belisario, generàl bizantì, mórt in del 565;
- Macedonio de Tesalonica, scritùre bizantì, mórt in del 560;
- Piero Patrisio, funsiunare bizantì;
- Abid ibn al-Abras, poéta àrabo.
- Octa del Kent, rè del Kent, mórt in del 543.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Einion ap Cunedda, rè.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Canton Suleta
El Canton Suleta (en todèsch: Solothurn) l'è giü dei cantù de la Svìsera. El se tróa endèla part nord-ucidentàla del paés. La sò capitàl l'è la cità de Suleta.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Suleta l'è sitüàt endèla part nord-ucidentàla de la Svìsera. A òvest el cunfìna col Canton Giüra, a òvest e a sud el cunfìna col Canton Berna, a est col Canton Argovia. A nord l'è delimitàt del Canton Basilea Campagna. Per rizù stòriche du dei sò distrècc i è de le enclàvi sitüàcc dré al cunfì co la Francia.
El teretóre cantunàl l'è streersàt del fiöm Aar e dei sò aflüèncc. El panorama l'è perlopiö piat, ma 'l töl dét apò de culìne pedemontàne del sistéma del Giüra.
La superfìce totàl del cantù l'è de 791 km²;.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù l'è furmàt dei teretóre cunquistàcc e aquizìcc de la sò capitàl endèl córs dei sècoi. Per chèsta rizù la fùrma del cantù l'è mìa tat regolàr, suratöt per vìa de le dò enclàvi dré al cunfì co la Francia, custitüìde en du dustrècc separàcc del cantù.
'Ntra 'l 1798 e 'l 1803 el cantù l'è stat part de la Repüblica Elvética. Endèl 1803, el Canton Suleta l'è sta giü dei disnöf cantù svìser che gh'è stat recostitüìcc de Napuliù Bunapart (At de Mediasiù). Aisebé che la popolasiù l'ìes de religiù catòlica, el Canton Suleta el s'è mìa ünìt al müimènt separatìsta catòlich (Sonderbund) del 1845. A la stèsa maniéra, el g'ha apröàt le custitüsiù federài del 1848 e 1874. La custitüsiù 'n vigùr al dé d'encö la remónta al 1887, endèl 1895, però, l'è stàda reviziunàda mìa de póch.
Distrècc e cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Suleta l'è furmàt de dés distrècc che i è asociàcc a du a du per creà sich cìrcoi legislatìf (en todèsch ciamàcc Wahlkreise):
i fùrma 'l Wahlkreis de Wasseramt-Bucheggberg
i fùrma 'l Wahlkreis de Dorneck-Thierstein
i fùrma 'l Wahlkreis de Soleta-Lebern
i fùrma 'l Wahlkreis de Olten-Gösgen
i fùrma 'l Wahlkreis de de Thal-Gäu
Chèsti distrècc töcc ensèma i reönés 125 cümü:


text:
Gruyères
Gruyères a l'è un cumün svizzer del distret de Gruyère, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 28.39 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1867 abitant.
El cumün de Gruyères al se tröva a una altitüden de 810 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bas-Intyamon, Broc, Bulle, Charmey, Haut-Intyamon, La Tour-de-Trême, Le Pâquier, Semsales, Vaulruz, Vuadens.
La cità medieval l'è un center turistegh impurtant in de la alta val del fiümm Saane, e la ghe dà 'l so nomm al furmai cognussüü in tüt el mond: el Gruviera.


text:
Giambon
El giambon o persutt l'è on taj de la carna del porscell. L'è on mangià bell cognossuu e doperaa, soratutt in dò formi: giambon cru e cott.
L'è tiraa foeura del garon del porscell, in del tocch che'l va de l'anca fina ai oss del tars. La pupart di giambon la vegn consciada e stagionada. Di voeult vegnen consideraa giambon anca taj ciappaa de alter part anatomegh del nimal (per esempi la spalla) o de alter besti, compagn de cerv, ors, bisont, cinghial.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen giambon l'è on francesism, che 'l riva de jambon. La parolla jambon la se liga a jambe (gamba), e la se referiss a la part anatomega del nimal de indè che se toeu su la carna. L'è spantegaa soratutt in area lombarda ocidental (e in Piemont e Liguria), intant che in quella oriental l'è pussee doperaa (con vari variant fonetegh) el termen persutt[1]. El frances jambon l'è rivaa anca in del romancc, indè che l'è scrivuu schambun [ʒam'buŋ].


text:
Battaja de La Rothière
La Battaja de La Rothière l'è stada voeuna di battaj di guerr napoleonigh, avvegnuda el primm de febrar del 1814 a La Rothière.
La bataja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo de vess staa sconfiggiuu a Brienne, el Marescial Blücher l'ha rimettuu insemma i tocch del sò esercit cont i rinforz arent a La Rothière e 'l s'è movuu vers el coeur de la Francia.
El Napoleon l'è riessii a mett insemma 40.000 omen, cont i quai el gh'aveva de vedèssela cont el Blücher, fort de 53.000 soldaa, pù alter desmilla di armad di sò leaa. Denanz a tanti nemis, l'imperador el pensava de retiràss, ma el Blücher l'ha costringiuss a battes. La battaja l'è stada violenta, ma i giovin Frances hinn riessii a difendes ben e poeu e retiràss in ordin.


text:
Lucàgna
Artéccol in dialètt mudnés
La Lucàgna (Basilicata in Italiàn) l'è na regiòṅ dl'Itàglia dal sud ad 586.725 abitànt, cun capitàla Puténsa e cun dū pruvìsi: Puténsa (68.299 abitànt) e Matéra (61.026 abitànt). Àtar paiśèṅ impurtànt i èṅ Mélfi (17.613 abitànt), Pistìs (17.953 abitànt) e Pulicōr (16.571 abitànt). La cunfìna a nòrd e a èst cun la Pùglia, a òvest cun la Campàgna e a sud cun la Calàbria.
L'è bagnàda da dū mar: al Mar Tirēn a òvest e al Mar Jògno a èst. Al teritòri al gh'à dimóndi muntàgni (47%) e culìni (45%) e sōl na piàna, quéla dal Metapònt.
Prima 'd unìr-as a 'l Régn 'd Itàglia cal teritòri lè al fava part dal Régn dal dū Sicìgli.


text:
Springfield, Massachusetts
Springfield a l'è una cità del Massachusetts cunt una pupulaziun de 152.082 abitant. A l'è la terza cità püssee granda del Massachusetts e la quarta del New England dopu de Boston, Providence e Worcester. A l'è la prima cità di Stat Ünì e anca quela püssee granda che l'è stada ciamada Springfield.
A Springfield a gh'è la Basketball Hall of Fame e la squadra de Hockey sül giaz di Springfield Falcons. Chì a hinn nassüü anca el Theodore Geisel, püssee cugnussüü cumè el Dr. Seuss, l'inventur del Basket, el James Naismith, e l'atur Kurt Russell.


text:
Schattdorf
Schattdorf a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 4933 abitant e una süperfiss de 16.27 km², e al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar.
El cumün de Schattdorf a l'è tacaa ai cumün de Attinghausen, Bürglen, Erstfeld, Silenen, Spiringen, Unterschächen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Schattdorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1248 col nom de Sachdorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Schattdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Uri in Numbers 2009/10 edition (Todesch) accessed 8 September 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Schattdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Derendingen (SO)
Derendingen a l'è un cumün svizzer del distret de Wasseramt. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 6058 abitant e una süperfiss de 5.62 km², e al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar.
El cumün de Derendingen a l'è tacaa ai cumün de Biberist, Deitingen, Gerlafingen, Kriegstetten, Luterbach, Oekingen, Subingen, Zuchwil.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Derendingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Derendingen Soccer Clubs


text:
La radunanza da delegads da la Lia Rumantscha da sonda a Scuol ha deliberà il budget per l’onn 2015 che prevesa entradas ed expensas da var 3,5 milliuns francs. Ils delegads han era dà distgargia a la suprastanza.
dapli Lingua suenter fusiuns e plan d'instrucziun 21 restan sfidas
La notg sin dumengia pudain nus durmir in'ura pli ditg. Il temp da stad va a fin. Dapi questa notg a las 3 vala puspè il temp d’enviern. L’ura ch’è ida a perder ils 30 da mars, avain nus puspè survegnì...
dapli Betg emblidar da metter l’ura
En la 17avla runda da la liga naziunala A perda il HCD ordvart encunter il HC Losanna cun 3:2. La partida viveva da bleras schanzas per tuttas duas squadras. Il HCD è duas giadas ì en avantatg. L'emprima giada tras Gregory Hoffmann...
dapli HCD perda cunter HC Losanna 3:2
-
Il manaschi da la chasa per requirents d'asil ad Aarburg en il chantun Argovia funcziunescha senza problems. Quai han represchentants dal servetsch social chantunal ditg sonda al di da las portas avertas.
dapli Alloschi d’asil ad Aarburg funcziuna senza problems
-
La notg sin dumengia pudain nus durmir in'ura pli ditg. Il temp da stad va a fin. Dapi questa notg a las 3 vala puspè il temp d’enviern. L’ura ch’è ida a perder ils 30 da mars, avain nus puspè survegnì enavos questa notg.
dapli Betg emblidar da metter l’ura
-
La Partida populara svizra vul restrenscher il dretg internaziunal e lantschescha ina nova iniziativa. Quai han delegadas e delegads decidì a Rothenturm.
dapli PPS vul metter dretg svizzer avant dretg internaziunal
-
Cun dapli segirtad sociala stoppian ins impedir ina tenuta da defensiun. Quai ha il cusseglier federal Alain Berset ditg avant ils delegads da la Partida socialdemocrata a Liestal en il chantun Basilea-Champagna.
dapli Berset vul dapli segirtad sociala
-
Cun davos appels e critica envers la Russia, han las forzas pro-vest en l'Ucraina fatg reclama per survegnir dumengia dapli vuschs a l'elecziun dal parlament.
dapli Ultim appel per elecziuns dal parlament
-
Il president egipzian, Abdel Fattah al-Sisi fa responsabel forzas da l'exteriur per l'attentat sin las forzas armadas egipzianas. Perquai ch'ina bumba d'autos è explodida venderdi, èn 28 schuldads vegnids mazzads e 30 ulteriurs blessads.
dapli Al-Sisi fa responsabel forzas da l’exteriur
-
Malgrà protestas internaziunalas, è ina dunna da 26 onns vegnida pendida questa damaun l'Iran suenter esser stada 5 onns en la cella da mort. Quai rapporta l'agentura da novitads statala Irna.
dapli Dunna è vegnida pendida pervi d’omicidi
-
En la Cisjordania han schuldads israelians sajettà giu in giuven Palestinais da 14 onns. Tenor ina gasetta israeliana saja quai capità venderdi durant excess en il nord da Ramallah. Il giuven haja vulì bittar in coctail da molotow sin ils...
dapli Schuldads israelians mazzan giuven palestinais da 14 onns
-
Il pilot svizzer da moto2 Tom Lüthi ha danovamain demonstrà sia buna furma. Lüthi, ch'è stà en las davosas duas corsas ina gia emprim ed ina gia segund, parta dumengia al Grond premi da la Malaisia a Sepang da la 5avla posiziun.
dapli Lüthi cumenza da posiziun 5
-
L'americana Serena Williams e la rumena Simona Halep dattan dumengia a Singapur il final dal masters da tennis da las dunnas.
dapli Williams e Halep dattan final a Singapur
-
En la 17avla runda da la liga naziunala A perda il HCD ordvart encunter il HC Losanna cun 3:2. La partida viveva da bleras schanzas per tuttas duas squadras. Il HCD è duas giadas ì en avantatg. L'emprima giada tras Gregory Hoffmann en la 5 avla...
dapli HCD perda cunter HC Losanna 3:2
-
Il giugader da tennis beltg David Goffin è en il final dals Swiss Indoors a Basilea. Quest suentermezdi ha el battì il giuven croat da 17 onns Borna Coric cun 6:4, 3:6 e 6:3.
dapli Goffin en il final a Basilea


text:
Val-de-Travers
Val-de-Travers a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Travers, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.90 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 10812 abitant.
El cumün de Val-de-Travers al se tröva a una altitüden de 737 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Les Verrières, La Côte-aux-Fées, La Brévine, Les Ponts-de-Martel, Brot-Plamboz, Brot-Dessous, Boudry, Gorgier, Provence, Romairon (VD), Mauborget (VD), Fontaines-sur-Grandson (VD), Sainte Croix (VD), Les Alliés (FR-25) e La Fresse (FR-25). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
El cumün de Val-de-Travers l'è staa istitüii el prim de ginee del 2009 come resültaa de le fusion de 9 cumün: Boveresse, Buttes, Couvet, Fleurier, Les Bayards, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice et Travers.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Boveresse in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Andorra la Vella
Andorra la Vella (Andorra la Vieja in spagnöö; Andorre-la-Vieille in frances; Andòrra la Vièlha in ucitan; Andorra la Biella in aragunes) a l’è la capital del Principaa d'Andora.
La gh'ha 22.035 abitant (2004).
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In catalan La Vella al vör dì la Vegia.
Monument püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- la Cà de la Vall (Parlament del Principaa)
- la Gesa de Santa Coloma
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andorra la Vella a l'è gemelada cun:


text:
Mezzocorona
Mezzocorona (Mezacoróna 'ndèla parlàda locàl; Mezzotedesco 'n italià stòrich; Kronmetz en todèsch antigh, anmò piö antigh, Deutschmetz ) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 4.711 abitàncc, 'na süperfìce de 25 km², per 'na densità de 188 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ton, Salorno (BZ), Roverè della Luna, Giovo, Mezzolombardo, Faedo, San Michele all'Adige.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Jeollanam-do
Jeollanam-do (Süd Jeolla; hangul: 전라남도; hanja: 全羅南道) a l'è una pruvincia in del südoest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è la Cuntea de Muan.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangnam-do (al est), e Jeollabuk-do (al nord). La cità metrupulitana de Gwangju a l'è enclave denter in de la pruvincia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Üsel: Streptopelia orientalis
- Pess: Pagrus magor
- Fiur: Camellia japonica
- Pianta: Gingko biloba
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Süd Jeolla l'è dividüda in 5 cità (si; 시) e 17 cunte (gun; 군).


text:
Val di Giust
La Val di Giust (Valle Spluga o Valle San Giacomo in Italian) l'è voeuna di dò diramazion a nord de la Val Ciavenna.
La scomincia arent a Ciavenna e la va innanz per trenta chilometer, fina a rivà al Pass del Spluga.
L'è traversada del fiumm Lir. Del pont de vista orografegh, la spartiss i Alp Occidentai de quei Orientai e, pussee precisament, i Alp Lepontinn di Alp Retegh.
I comun de la vall a hinn San Iacom, Cadolscin e Madesen. Alter paes de la vall hinn Olmo, San Bernard, Dalò, Sommarovina, Liron, Zombianda, Galivagg, Valesegna, Vò, Preston, Portarescia, la Preda, Cà di Cazzii, i Cort, Fracisc, Starleggia, Splughetta, Pianasc, Isola, Motta, Montespluga, Stuetta e Teggiaa.
I mont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I montagn pussee volt a hinn:
- Pizz Tambò - 3.279 meter
- Pizz d'Emet - 3.209 meter
- Pizz Stella - 3.163 meter
- Pizz Ferree - 3.158 meter
- Pizz Suretta - 3.027 meter
- Pizz Quader - 3.015 meter


text:
Calendàsch
Calendàsch (ind la parlada piasentina Calindàsch; en italiàn Calendasco), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 2 527 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 37,3 km² e ona densità de 68 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Guardamèi (LO), Monticelli Pavese (PV), Vòri (LO), Piasensa, Rottofreno, San Rocco al Porto (LO), Senna Lodigiana (LO) e Sumàia (LO).
I sò frassión i en Boscone Cusani e Cotrebbia Nuova.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Calendàsch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Massa muleculara
La massa moleculara d'un cumpost chimigh (ciamada anca pes mulecular) è la massa de dumà una mulecula de quel cumpost lì, espressa in ünità de massa atomiga (o UMA o dalton) o - 'me che'l süced de solet in chimiga- in g/mol se se riferissum a un nümer de l'Avogadro de mulecul. La massa muleculara la se pö cüntà 'me la soma di mass atomigh de tücc i atum che furmen la mulecula.
Per esempi, una völta che se cugnussen i mass de l'idrogen (1,0079 u) e de l'ussigen (15,9994 u) la massa muleculara de l'aqua (H2O) a l'è:
2 × 1,0079 u + 15,9994 u = 18,0152 u
I mass di mulecul vann de valur piscinit 'me quela de l'H2 (2,0158 u) a sentenn de mijaja de u per i macrumulecul 'me i pulimer, i pruteinn e i acid nücleigh. Per dagh un'ideja de la massa d'una mulecula piscinina, 'me quela de l'aqua, tegnì cünt che 1 u = 1,66054*10-27 kg, dunca in d'un gram d'aqua gh'è pressapoch 3,34*1022 mulecul.
Per i cumpost chimigh minga mulecula e in particula per i cumpost jonigh e i zwitterjun, se pö minga parlà propi de massa muleculara, ma pütost de massa o pes furmula, in riferiment a la soma di mass atomigh di atum de la so furmula minima.
Per esempi, per el sulfaa de sodi la furmula minima a l'è Na2SO4 e dunca el pes furmula a l'è:
2 × 22,98977 u + 32,06 + 4 × 15,9994 u = 142,04 u
Una quantità in gram d'un quaj cumpost ingual al so pes mulecular (o pes furmula) al gh'ha dent 6,022*1023 (el nümer de l'Avogadro) de mulecul de la sustanza, che in del SI a l'è ciamada mol).


text:
Il sipario strappato
Il sipario strappato (Al sipàri sćiancâ) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1966 'd Alfred Hitchcock. L'è custâ tri migliòṅ ad dòlar e al 'n à fat sù trédas.
I dū prutagunìsta dal film i èṅ Paul Newman, ch'al n piaśìva minga tant a 'l regìsta ingléś, e la Julie Andrews, sarnìda da i prudutōr par via dal sucès dal film Mary Poppins.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al fìśic americàṅ Michael Armstrong (Paul Newman) al và a Cupenàghen p'r un cungrès internasiunàl in dua al decìd, lasànd sénsa paròli i sò culéga e anc la sò muróśa Sarah (Julie Andrews), ad pasàr c'n i cumunìsta par lauràr sèg. A dir-la tuta però qvést chè 'l è sōl un truc par dasquaciàr, par cònt di Stat Unî, i segrét 'd un prugèt misilìstic dla Germàgna d'l Est e tōr-an śò la fórmula.
Dòp avér savû par caś ch'al bijét d'l aparéć ad Michael al n è minga par Stucólma, cuma lò al gh'iva dit, ma par Berlîn d'l Est, la Sarah la decìd ad tgnir-'g adrē, sénsa dir-ag gnint. Michael al fà 'l viàś insém a 'l prufesōr Karl Manfred (Günter Strack) e, quànd i rìvan a destinasiòṅ, al pòpul al gh fà fèsta. 'L agìnt di servìsi ad sicurésa Herrmann Gromek (Wolfgang Kieling) però al n è minga parsuàś dal tut ch'al fìśic al sia pasâ da la sò banda e al taca a tgnir-al 'd òć ad nascòst p'r andàr-'g a fónd.
Rivâ in albêrg, spetànd 'd èsar trasferî a Lìpsia par lauràr insém a 'l prufesōr Gustav Lindt (Ludwig Donath) a 'n prugèt ad mìsii cóntar-misii, Armstrong al s litga cun la sò muróśa parchè al vrév che lē la turnìs indrē ma a n gh'è mia vèrs. La matìna dòp Michael al và a far dū pas ma invéci al gh'à in mènt 'd andàr a catàr un mémbar dl'urganiśasiòṅ segréta "Pi-grèc" ch'la s fà càrag ad jutàr la gint a scapàr via da 'l blòc sucialìsta. Chi lò al gh'à da butàr śò un piàṅ par turnàr in di Stat Unî quànd tut a sarà finî. Ma Gromek, ch'al gh astà sèmp'r in di calcàgn, al capìs incòsa.


text:
Battalia de Champaubert
La battalia de Champaubert (10 de febrar del 1814) l'è stada voeuna di battali di guerr napoleonigh, voeuna di pocch indove i Frances eren minga meno di nemis.
Dopo d'avè combattuu contra i Prussian a La Rothière, el Napoleon l'ha taccaa cinmilla Russ comandaa del general Zachar Dmitrievič Olsuf'ev cont on rapport de ses omen a vun in sò favor.
L'Olsuf'ev el s'è minga retiraa perchè 'l pensava che i Prussian sarien rivaa dàggh man fort a lù, ma l'è staa minga inscì e 'l sò esercit l'è staa circondaa e massacraa, col perd 4000 omen (contra dusent frances). Lù istess l'è sta faa anca presonee.


text:
Langnau im Emmental
Langnau im Emmental a l'è un cumün svizzer, capolögh del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 9017 abitant.
El cumün de Langnau im Emmental al se tröva a una altitüden de 736 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggiwil, Lauperswil, Signau, Sumiswald, Trachselwald, Trub, Trubschachen.
L'è sitüaa in del Emmental superiur intra Berna e Lüserna.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Langnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de Langnau
- Langnau Jazz Nights website
- International Cartoon Festival website (in German)


text:
Russikon
Russikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 130 abitant.
El cumün de Russikon al se tröva a una altitüden de 608 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fehraltorf, Illnau-Effretikon, Pfäffikon, Weisslingen, Wildberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Russikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 775 col nom de Ruadgisinchova. In del 1247 l'eva menziunaa col nom de Rusinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]