text:
Dumondas frequentas
Quai è ina glista da dumondas ch'i dat regularmain, cura ch'ins fa ils emprims pass sin notreHistoire.ch. Nus essan segirs ch'ella è nizzaivla. Sch'ina dumonda avess da mancar, na targlinai betg d'ans scriver.
Tge è l'intent da nossaistorgia.ch?
L'intent è da preschentar Voss archivs, da metter els en in context istoric e da render els accessibels a tanta glieud interessada sco pussaivel. E sa chapescha èsi era pussaivel da scuvrir ils archivs dals auters commembers (privats, instituziuns, etc.)
Jau n'hai nagin temp da publitgar cuntegns
Publitgar è simpel grazia al buttun correspundent bain vesaivel sin mintga pagina da la plattafurma.
Tge è la differenza tranter in dossier da la veglia versiun da nossaistorgia.ch e d'ina collecziun?
I dat ina differenza grafica, in agid per reunir pli facilmain documents ch'ins vul consultar e parter. Ins po fusiunar dossiers e sutdossiers cun las collecziuns e sutcollecziuns. Uschia daventa tut pli survesaivel.
Tge è la differenza tranter ils tags e las collecziuns?
In tag (Stichwort) è in pled-clav che reunescha ils documents cun questa etichetta. I na sa tracta betg d'ina collecziun cumpilada dad insatgi cun ina visiun u in giavisch editorial. Ma igl è vair ch'ina collecziun po avair il medem num sco in tag. Exempel: «Cuira» è il titel d’ina collecziun ed era d’in tag.
Sche jau creesch ina collecziun, stoss jau era crear in tag?
Na. Ils documents en las collecziuns possedan in tag, betg las collecziuns.
Co pon ins entrar en contact cun ils auters commembers?
Suandar il profil d'in commember, scriver ad el cun agid da la funcziunalitad «messadi», publitgar in messadi/ina dumonda en il forum per survegnir in commentari/ina resposta.
Tge far per che uschè blers sco pussaivel vesian mias activitads e mes cuntegns?
Cumplettar Voss documents uschè bain sco pussaivel cun datas istoricas fidaivlas ed interessantas. Quai permetta a l'editur-web responsabel ed a l'administratur da las medias socialas da nossaistorgia.ch da metter plinensi Voss documents/Vossas collecziuns sin la pagina-web ed en las raits socialas.
Èsi pussaivel da classifitgar a moda differenta il cuntegn en mes profil u en mias collecziuns?
Ina suletta classificaziun è previsa. Quella respecta l'urden da publicaziun cronologic.
Tgi èn ils commembers da nossaistorgia?
Bleras persunas privatas ed instituziuns dal Grischun e persunas ch’han ina relaziun cun nossa cultura grischuna. Era Radiotelevisiun da la Svizra Rumantscha avra ses archivs sin nossaistorgia.ch.
Tgi stat «davos» nossaistorgia?
FONSART, ina fundaziun cun il mandat da valurisar ils archivs da Radio Télévision Suisse, ina squadra da sis persunas che lavuran mintga di per la plattafurma e las activitads colliadas cun quella.
A tgi tutga il cuntegn che jau publitgesch?
A mai u als possessurs dal cuntegn che han autorisà mai d'al publitgar. Betg a FONSART.
Tge è manegià cun la moderaziun?
La moderaziun cumpiglia ina controlla da las publicaziuns e l'intervenziun, sche commembers violeschan las reglas d'utilisaziun da la plattafurma. En pli cumpiglia la moderaziun la lavur d'infurmaziun che noss moderatur Flavio Huonder fa per noss commembers.
Co chat jau puspè cuntegns che han interessà mai e che jau less guardar anc ina giada?
Cun las funcziuns «tschertga» e «tschertga avanzada».
Èsi pussaivel d'evitar ch'in auter commember suondia mai?
Na. Il mument che Vus avais acceptà la charta dals utilisaders acceptais Vus era ch'ils auters commembers da nossaistorgia.ch pon suandar Vus.
Tge far, sch'in commember daventa memia mulestus?
Jau dumond il moderatur e/u l'editur-web responsabel dad intervegnir.
Jau na less betg ch'in da mes documents vegnia partì en ina colleziun senza mes consentiment. Tge far?
Vus stuais communitgar quai al moderatur e declerar tge che disturba.
Jau less che mias contribuziuns vegnian renconuschidas pli fitg. Tge far?
Contactar il moderatur responsabel e dumandar quel da metter plinensi Voss cuntegns sin la pagina-web da nossaistorgia.ch.
Èsi pussaivel da publitgar cuntegns dad autras websites sin nossaistorgia.ch?
Quai è mo pussaivel, sche Vus avais il dretg da documents gia publitgads sin autras websites. Vus pudais utilisar infurmaziuns da websites da terzs en in artitgel per illustrar in fatg u ina chaussa.
Jau hai scrit pliras giadas ad in commember senza survegnir ina resposta. Tge far?
Dumandar l'agid dal moderatur che vegn ad empruvar da contactar directamain la persuna.
Jau na less betg che autras websites utiliseschian mes cuntegns partids sin nossaistorgia.ch. Co poss jau impedir quai?
Cun proteger Vossas publicaziuns cun l'indicaziun «tut ils dretgs resalvads».
Jau hai vis datas incorrectas u fatgs sbagliads. Co poss jau annunziar quai?
Vus pudais dumandar il moderatur da contactar ils auturs da documents che cuntegnan sbagls, uschia che lezs pon far las correcturas necessarias.
Sche mintgin po far tge ch'el vul cun sias collecziuns, pertge stoss jau avair quità da mia atgna lavur?
I va per il respect da la lavur da mintgin e dals visitaders da la plattafurma. Ins publitgescha sperond da pudair contribuir sia part a l'ovra communabla da nossaistorgia.ch. Per cuntanscher questa finamira dovri pretensiuns minimalas areguard la publicaziun dals documents.
In document u in commentari ma para betg adattà. Tge poss jau far?
Contactar il moderatur ed argumentar ils motivs.
Jau n'hai nagins cuntegns da parter, poss jau tuttina utilisar nossaistorgia.ch?
Gea, sco visitadra u visitader. Dentant senza il dretg da commentari.
Pertge ma registresch jau e pertge publitgesch jau mias fotografias? Pertge vegn jau tar Vus?
Per emprender insatge, pervia da las emoziuns, per parter cun auters la passiun per temas istorics dal chantun Grischun. Per commentar material che sa chatta sin nossaistorgia.ch.
Manca insatge? Tramettai a nus Vossas remartgas e Voss commentaris sin info@nossaistorgia.ch**
L’istorgia dal chantun Grischun...


c: text/html

text:
Cumpareglià cun l’onn da fatschenta avant haja la Grischelectra SA vendì radund 12,5% pli pauca forza electrica l’onn da fatschenta 2015/16. Sco Grischelectra ha communitgà munta quai in total da radund 590 milliuns uras kilowatt.
Il maun public, pia las vischnancas da concessiun da las ovras electricas Engiadina, la vischnanca da Mesocco ed il chantun Grischun survegnan bunamain 4,8 milliuns francs sco participaziun al success da fatschenta. L’onn da fatschenta precedent aveva il maun public anc survegnì 5,5 milliuns francs da la Grischelectra SA.
RR novitads 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il museum historic cun exposiziuns d'art
Il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun ei in dils pli bials edifecis historics en Surselva. El ei vegnius erigius da 1674-1679 dalla claustra da Mustér ed ha surviu sco casa cumin dalla Ligia Grischa. La sala dil causligia, era numnada sala d’uoppens, fuorma il cor dalla casa.
Oz gioga igl art en la Cuort Ligia Grischa ina impurtonta rolla ed ei la raschun che bia amaturas ed amaturs digl art visetan il museum. Exposiziuns permanentas d’ovras originalas ein dedicadas als enconuschents artists daTrun: Alois Carigiet, Matias Spescha, Gieri Schmed e sora Gelia Degonda (da Cumpadials).
Actual
Entrada el museum mo cun certificat da Covid per persunas sur 16 onns.
Nova publicaziun Alois Carigiet – In mied d’instrucziun per la 4.-6. classa.
L'exposiziun Alois Carigiet ei da veser tochen ils 31 d' october 2021.
Experimentar
Guidas tras il museum, l'exposiziun actuala, la valischa d'art, excursiuns tier la Senda d'art e la sculptura transibla OGNA.
Ils artists
Il Museum Sursilvan presenta ovras originalas dils enconuschents artists da Trun: Alois Carigiet, Matias Spescha, Gieri Schmed e sora Gelia Degonda.
Daventar commember
Il museum vegn sutsenius finanzialmein dil cantun Grischun, dalla Regiun Surselva e da Trun. Sco commember dall'Uniun da fauturs saveis vus gidar da mantener e promover la lavur artistica dalla regiun.


text:
La scena da musica taliana d’ozendi è sa schlargiada cumpareglià cun pli baud. Nà da la Svizra e dals ulteriurs pajais europeics, na para ella dentant betg fitg survesaivla. Sin il pli anc in u l’auter victur dal festival da musica a San Remo chattan in zic attenziun sur ils cunfins ora.
Tiziano Ferro è in dals 'giuvens'
Era betg pli in giuven selvadi, dentant in dals gronds stars talians è ozendi Tiziano Ferro. El ha cumenzà sia carriera il cumenzament dals onns 90. Ed avant curt ha el fatg visita en Svizra, cun sa preschentar tar in showcase exclusiv tar RSI.


text:
Per la selvaschina è la blera naiv in grond problem. Il luf percunter profita da questa situaziun. El segua a la selvaschina che sto sa fular tras la naiv e vegn uschia pli simpel da far preda dals animals debels e vegls. «Il luf va la via pli simpla», resumescha Armando Janett il guardiaselvaschina la strategia dals lufs.
Scumond da metter estga
Bunas experientschas hajan ins fatg cun scumandar da metter estga damanaivel da las vischnancas, agiunta Janett. Uschia na vegnian ils lufs betg attratgs. In problem saja dentant sche la selvaschina tschertgia pavel en las vischnancas. Alura na sajan ils lufs natiralmain er betg lunsch davent.


text:
Il donn pertutgia sur tut la grond'orgla, ha communitgà il cumandant dals pumpiers. Quella paria dad esser destruida cumplet. La plattafurma sin la quala l'orgla stettia, na saja betg stabila e pudess crudar ensemen. Tenor indicaziuns da medias sajan passa 100 pumpiers stads en acziun.
En in video dals pumpiers è stà da vesair co il fim nair è s'auzà da las fanestras da la fatschada. Davos las fanestras eran da vesair flommas. Ils pumpiers avevan serrà giu il quartier.
Polizia investighescha
La procura publica è uss vid intercurir il cas pervi da incendiament. Il fieu saja numnadamain rut ora en trais lieus, ha declerà il procuratur public da Nantes, Pierre Sennes a l'mettur da radio local. Quai na possia betg esser casualitad. In fieu saja rut ora tar l'orgla e dus ulteriurs dretg e sanester da la nav da la baselgia.
Incendi sveglia regurdientschas
La catedrala è deditgada als apostels Pieder e Paul ed è da l'epoca la gotica tardiva franzosa. L'incendi sveglia regurdientschas a l'incendi da la catedrala Notre-Dame a Paris che ha era brischà avant passa in onn. Il 2015 ha in incendi destruì il tetg d'ina autra basilica. Lez incendi ha da quai temp destruì grondas parts da la tetgaglia da la baselgia Saint-Donatien.


text:
Sisteron
Sisteron (isé apò 'n ucità) l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è 'l capolöch del cantù omònim e la fa part del circondàre (arrondissement) de Forcalquier e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa.
La g'ha 'na popolasiù de 7 408 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011.
El cèntro abitàt de Sisteron el se tróa a 485 méter de altèsa s.l.m., sö le spónde de la Durance, a 45 km de Forcalquier, 133 de Marseja, 145 de Grenoble e 180 km de Nìsa.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 50,25 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 448 méter a 'na altèsa màsima de 1145 méter s.l.m.
La citadìna l'è colocàda 'ndèna puzisiù privilegiàda, arènt a la conflüènsa del fiöm Buëch endèla Durance, endèl pòst endóche chèst'öltema la pàsa la strèta de la Baume, endèna puzisiù fàcil de protèger conden quach furtificasiù.
Ciàmada apò «la Pórta de la Provènsa», l'è pròpe söl cunfì col Delfinàt. La citadìna la g'ha divèrsi póncc de 'nterès, a cumincià de la citadèla, en mìra al "curnù de la Baume" coi sò leèi stratificàcc quàze verticài. E pò amò, gh'è 'na catedràl del sècol XII, Notre-Dame des Pommiers, sich tór, e i rèscc de 'n convènt.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Tgi che vul tschertgar in pled en l’ovra da consultaziun rumantscha la pli cumplessiva, quel sto sfegliar. Il Dicziunari Rumantsch Grischun DRG exista numnadamain mo sco cudesch stampà. A partir dad uss chattan ins ils pleds dentant era cun in clic. Dapi ils 10 da december 2018 datti numnadamain ina versiun online dal DRG. Per ch’ils pleds vegnian en il computer hai duvrà la China. Sis datatipistas da Nanjing han entaifer deschnov mais scrit giu pled per pled l’ovra voluminusa da 8517 paginas. Lur lavur è la basa per realisar il DRG online. Tgi èn quellas dunnas e pertge vegn tut scrit giu en la China? Ils «Cuntrasts» han documentà l’entir process da digitalisaziun dal DRG – dal Grischun enfin en la China ed enavos.
Bertilla Giossi
Cuntrasts (RTR)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
La gronda part dals tractaments cun neonicotinoids - pesticids cunter parasits e malsognas - saja in privel remartgabel per ils avieuls, avertescha l'autoritad europeica EFSA en in rapport davart la segirtad da victualias. Il diever da quest pesticids è gia suttamess a cundiziuns severas e pudess uss anc vegnir restrenschì pli ferm.
Gia avant 5 onns aveva l'autoritad valità ils ristgs da tals pesticids sco grond privel per ils avieuls. Ferm nuschaivels èn surtut ils insecticids Clothianidin, Imidacloprid und Thiamethoxam, che vegnan duvrads per tractar semenzas. Pervia da mancanza da datas n'aveva questa valitaziun però betg pudì vegnir serrada giu – cunzunt tar ils avieuls selvadis.
Per part era scumandà en Svizra
Tuttina aveva la cumissiun da l'Uniun europeica restrenschì quella giada il diever dals neonicotinoids fermamain. Vegnir duvrads dastgan tals insecticids mo en ierts sut vaider e tar plantas da niz sco per exempel tar granezza d'atun. In scumond parzial da nicotinoids vala er en Svizra.
Las novas scuvertas vegnan uss preschentadas a la cumissiun da l'UE ed als stadis commembers ch'han lura da discutar davart novas mesiras.
RR novitads 14:00


text:
Gia dapi sia uffanza è Martin Cadonau fascinà da Kois, l'enconuschenta sort carpas oriunda dal Giapun. La decisiun da bajegiar ses agen lajet cun Kois è dentant pir crudada avant 1 onn. In di è el entrà en ina fatschenta d’animals che aveva in aquari cun Kois a l’entrada. «Jau hai vis quels Kois ed hai subit survegnì pel giaglina. Davent da quai mument es ì stà cler per mai ch’jau vegn a bajegiar in agen lajet da Kois», di Martin Cadonau.
En strusch in onn ha el realisà quest siemi. Davos sia chasa a Vuorz ha el bajegià in lajet cun in volumen da 60’000 liters e cun tut las installaziuns necessarias per tegnair Kois. En quel nodan actualmain 40 animals da differentas grondezzas e colurs.
RR actualitad 11:00


text:
Cun quella app che port’il num: «Romontsch Sursilvan-Aussprache» pon ins chattar pleds e translatar dal rumantsch sursilvan en tudestg ed era il cuntrari.
Ils pleds èn sortids tenor igl alfabet. Ins chatta en questa applicaziun passa 10'000 pleds, 7’000 sinonims e 3’500 antonims. Il spezial è ch’ins po smatgar sin scadin pled rumantsch ed alura pronunzia ina vusch il pled correctamain. Quai duess gidar da meglierar la pronunzia. L’applicaziun è pia in bun gidanter per persunas che vulan emprendan rumantsch sursilvan.
Cun 39 francs è il pretsch da l’applicaziun acceptabel – quai cumpareglià cun cudeschs u programs da computer. Cumprar san ins quest’applicaziun per ils dus sistems IOS ed Android.
RR actualitad 07:00


text:
Las cursas da skis da la cuppa mundiala da las dunnas a San Murezzan èn da grond’impurtanza per la regiun. Enfin l’onn passà ha la vischnanca da San Murezzan surpiglià sulettamain in import finanzial da 400’000 francs. Uss n’è la vischnanca betg pli pronta da pajar tut quel import. Numnadamain duai perquai vegnir spartì si en avegnir l’import sin tut las vischnancas da l’Engiadin’Ota tenor la clav da repartiziun da la Regiun Malögia.
Entant han las emprimas vischnancas deliberà il sustegn finanzial per l’occurrenza dal december da quest onn. Autras n’han betg anc tractà la dumonda e Samedan ha decidì da surpigliar mo ina part da l’import prevesì.


text:
La publicaziun ‹La rosa dals vents. Ina staffetta litterara da translaziuns tras la Svizra quadrilingua› è cumparida il 1998. Ella accumpogna in text original en mintgina da las quatter linguas naziunalas sin in viadi da translaziun tras las ulteriuras trais linguas ed enavos en la lingua d’origin.
Translatar vul dir far punts, transponer in messadi d’ina lingua en l’autra. Ma cun s’approfundar pli a fund en l’art da translatar sa tschentan tuttenina dumondas da tut auter gener: È translatar in act pragmatic e la translaziun reussida sche omaduas versiuns linguisticas adempleschan a medema moda lur funcziun communicativa? Quant fitg è admess u schizunt necessari il detur sur formulaziuns connotativas per che la translaziun sveglia reacziuns emoziunalas u associativas equivalentas a quellas dal text original? E la finala: co sa laschan transportar qualitads formalas ed esteticas ch’èn constitutivas gist per texts litterars?
‹La rosa dals vents› na porscha betg simplamain litteratura en las quatter linguas naziunalas. Ella confrunta a medem temp auturas ed auturs, translaturas e translaturs, lecturas e lecturs cun las sfidas, las difficultads e las schanzas da l’act da translatar. Punct da partenza furman quatter texts en tudestg, rumantsch, talian e franzos: ‹Der müde Lüdi oder das Verhängnis› (Thomas Hurlimann), ‹Naiv e Culuors› (Annalisa Zumthor-Conrad), ‹Un’altra giornata lassù› (Adolfo Jenni) e ‹Prochain arrêt l’Afrique› (Simone Collet). Quels vegnan translatads en ina successiun che suonda en direcziun da l’ura a la rosa dals vents svizra: D en il nord, R en l’ost, I en il sid e F en il vest. In exempel: Il text talian vegn translatà l’emprim en franzos, alura en tudestg, en rumantsch e puspè enavos en talian. E l’interessant vi da quest project: mintga translatur(a) ha mintgamai be a disposiziun il text precedent! Uschia èsi fascinant da confruntar il text da partenza cun il text final – scrit en la medema lingua, ma suenter che quel è viagià tras las ulteriuras regiuns linguisticas.
Cun questa staffetta è reussida a l’editur Robert Wunderli ina publicaziun ch’ins na legia betg simplamain da l’entschatta fin la fin, mabain ch’animescha da sfegliar e cumparegliar adina danovamain tranter las differentas versiuns linguisticas. E malgrà tut ils obstachels «turna mintga text puspè a ses origin senza avair subì donns» – er sch’in u l’auter ha pers in pau en viadi il tun liger da l’original, sco che l’editur constatescha. Ed en l’epilog fa quel da la perinadad che resulta da la staffetta la punt a la situaziun da la Svizra en general:
«È quai forsa la clav per la ‹furmla magica da la Svizra›? È quai il misteri da l’identitad naziunala tant engirada? Malgrà il famus ‹foss da la rösti› e ‹l’obstachel dals spaghettis› ch’existan en ils chaus dals politichers e dals experts ed en las arenas dals meds da massa – qua almain regna, sin il champ da las ambiguitads, in’unanimitad rara sur ils cunfins linguistics ora (…). Uffizialmain vegni dispità, privat èn ins puspè perina (mintgatant er viceversa). L’emprim ans separain nus per ans unir puspè en sontga pasch. Nus essan indecis, pendulain permanentamain tranter ils extrems – il resultat final è la paritad nunspectaculara, la famusa neutralitad svizra. Quai ha l’avantatg ch’i na capita mai insatge dal tuttafatg extraordinari en quest pajais, ed il dischavantatg ch’i na succeda mai insatge dal tuttafatg extraordinari qua tar nus…»


text:
Organisar il provediment medicinal da basa en ina regiun è l'incumbensa da las vischnancas. Per il schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad dal chantun, il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, èsi perquai impurtant che las vischnancas defineschian baud avunda, co quest provediment duai vesair ora ed era co quel sappia vegnir realisà. Ina pussaivladad saja da planisar l'avegnir communablamain cun il medi – sco quai che la Lumnezia haja fatg.
Damain squitsch finanzial per il medi
A Vella ha la vischnanca finanzià il bajetg da la nova pratica. Il medi sto «mo» surpigliar ils custs per las apparaturas e la mobiglia en la pratica. Tenor Christian Rathgeb è quai ina buna schliaziun, era per chattar medis giuvens ch'èn pronts da surpigliar ina pratica en la periferia. Er per Mario Venzin, il giuven medi che surpiglia davent dil fanadur 2021 la practica a Vella, è quai stà in'impurtant factur per sia decisiun.
Planisar baud avunda
Tenor Christian Rathgeb è l'exempel da Vella in bun mussament, co il provediment medicinal da basa po vegnir organisà en ina vischnanca en la periferia. Las vischnancas stoppian dentant vegnir activas ed entschaiver cun la planisaziun ditg avant ch'il medi da chasa giaja en pensiun. Vella saja qua in bun exempel era per il rest dal Grischun.


text:
Meraa
Meraa (nom ufizial in italian Merate in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 114 852 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 1 338 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Calch, Cernösch, Imbersach, Muntavégia, Ulgiaa, Usnach, Robbiaa e Ronco Briantino (MI).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Meraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L’Uffizi federal d'agricultura duai lubir in'ulteriura transcha da 1'800 tonnas paintg u pischada or da l'Uniun europeica. Uschia veglian els segirar che Svizzers e Svizras hajan avunda paintg fin la fin da quest onn – scriva l'organisaziun da branscha da latg.
Diversas raschuns
Gia l'avrigl aveva la Confederaziun auzà il contingent per paintg importà per 1'000 tonnas. Quai na tanscha però betg, manegia l’organisaziun da branscha. Las pitschnas reservas da paintg en Svizra derivan d’ina producziun da latg stabila en Svizra, ed il mument datti in augment tar la producziun da chaschiel. Vitiers è il turissem da cumpra stà interrut durant il lockdown, e quai ha laschà crescher il basegn per paintg svizzer.
Magasins magari vits
Per ch’il provediment cun paintg u pischada è segirada durant l’entir onn, duai avair mez da l’onn tenor la branscha 4’000 fin 5’000 tonnas paintg en ils magasins da schelentar. Mez fanadur sa chattan là dentant mo radund 600 tonnas.


text:
Las partidas burgaisas teman per la reputaziun dal turissem svizzer. Parlamentarias e parlamentaris da la partida populara, dals liberal-democrats e da l'Allianza dal center han perquai appellà oz al Cussegl federal dad era renconuscher ils certificats da Covid da stadis terzs.
Il mument sajan bun 50-milli persunas pertutgadas da quest problem. Uschia duain ils certificats vegnir renconuschids sch'ina persuna è virolada cun in vaccin permiss da l'organisaziun mundiala da la sanadad WHO ed uschia era pudair visitar restaurants ni museums en Svizra.


text:
En l’affera davart eventuala spiunascha da la Tirchia en Svizra ha il cusseglier dals chantuns da l’Uri, Josef Dittli fatg ina denunzia penala cunter nunensocnuschent tar la procura publica federala. Quai scriva il Blick da la dumengia sa referind al plant.
Tenor quel sajan gia curt suenter l'emprova d’in putsch en Tirchia, la stad passada s’augmentads ils indizis da spiunascha entras agents tircs en Svizra. Da curt èn vegnidas enconuschentas acziuns da spiunascha supponidas a l’universitad da Turitg.
Tenor Dittli sajan critichers dal reschim d'Erdogan suttamess a mesiras aggressivas. Els vegnian smanatschads e boicotads. Tenor Dittli existia perfin in'adressa da mail sur qella ins possia denunzia critichers a la regenza d'Ankara. La procura publica fedrala ha confermà d'avair survegnì la denunzia.
RR novitads 12:00


text:
Pli blers campaders dal di
Ils indigens sajan vegnì surtut per guardar l’ustaria Ogna cun ses tetg aut. Ella porscha plaz a 40-50 persunas e saja stada plaina per ex. da firads sco Venderdis sontg ubain da Dumengia alva. El haja era constatà ch’els hajan gì pli blers campaders dal di.
Passa 2500 pernottaziuns
Quai conferma il president dal cussegl d’administraziun dal campadi Trun Hansueli Baier. Il dumber da pernottaziuns saja s’augmentà per 15% a 2535 pernottaziuns. La svieuta cun campaders dal di saja s’augmentada per il dubel sin 44’000 francs. Il motiv: Ils pretschs sajan vegnids adattads perquai che l’infrastructura saja meglierà. E pervia da quai hajan els era stuì auzar la taxa per plaz sin 113’600 francs.
Deficit da 70'000 francs
Mo l’emprim onn da gestiun hajan els fatg in deficit da 70’000 francs. Quai saja stà previs, surtut perquai ch’il restaurant saja stà serrà dus mais pervia da lavurs; ed alura hajan els gì expensas spezialas, tranter auter per in nov marketing.
Plaz per uffants
En il campadi lavuran 6 persunas, per part a temp parzial. Rudolf Wanninger lavura dapi 40 onns en la gastronomia, mo i saja l’emprima giada ch’el maina in campadi.
Il campadi Trun è avert stad ed enviern ed ha era 80 plazs stabels. Proximamain vegni installà in plaz per uffants cun ina funtauna. Plinavant ston ins anc trair en lingias d’aua e d’electricitad per ils campaders stabels.
Il campadi Trun ha custà 3.5 milliuns francs. La vischnanca da Trun ha contribuì 2’655’000 milliuns (2.09 milliuns sco emprest, il rest sco chapital d’aczias).


text:
Teater a Sedrun Program
(Corr.) Tgi che traversescha in bi di da sulegl la Val Tujetsch, observa ina mes'ura sur Rueras/Dieni ina caplutta sin in crest sper in diember baghetgs. Giuv senumna il liug. Tenor veglia tradiziun duei Giuv esser staus in dils emprems vitgets dalla Val Tujetsch. Igl onn 1768 dumbrava quei vitget aunc tschun fiugs cun 22 persunas. Igl onn 1805 stevien tenor pader Placi a Spescha mo duas casas a Giuv. Oz sesanflan leu neginas casas pli. Mo la caplutta da s. Bistgaun stat aunc leu e regorda alla veta e cardientscha da quels habitonts da tschentaners spirai.
La caplutta da Giuv ei dedicada a s. Bistgaun e sa esser baghegiada entuorn 1650. Probabel steva leu avon in'autra caplutta, che ha giu la sort d'aunc auters baghetgs el contuorn, che la lavina ha priu si dies e purtau sco da far termagls giu ella val. La presenta caplutta savess raquintar bia dil burlir ed urlar dalla cufla, dil ramurar e fraccass dalla lavinas, che sietan aschi savens giud las teissas plauncas e sederschan cun vehemenza dretg e seniester giuaden ella val. Ina crusch vid il mir regorda alla disgrazia da 1836, nua che quater giuvens perveseders ein vegni ella lavina.
Aber ella stat sin schliet fundament ed ei sin dar ensemen. Cun prighel da veta van ils pelegrins il zercladur en ella a messa per recumandar la famiglia ed ils muvels dallas alps a s. Bistgaun, il protectur dils muvels. Ei savess capitar als pelegrins quei ch'ei capitau ad ina dunna da Giuv. Da quella vegn ei raquintau, ch'ins havevi mess ina gada ella da pign affon en in carret d'affons e che quei carret seigi ius cun ella dalla plaunca tessaglia giu tochen giu ell'aua - senza far enzatgei. -
Cun beinvuglientscha ei l'Uniun dramatica Rueras sepurschida da far in teater en favur dalla caplutta da s. Bistgaun. Ellla ha giu in bien egl d'eleger in drama da pader Maurus Carnot: "Igl aunghel dalla pasch". Recumandar lessen nus a tuts dalunsch e damaneivel d'ir a Sedrun a teater. Oravontut seigi la frequenza dil drama recumandaus a quels da Tujetsch. Lez han tuts in grond avantatg dalla caplutta. Sogn Bistgaun veglia di e notg leusi sil crest, benedescha la val anen ed ano, pertgira la fumeglia e protegia ils muvels d'in e scadin.
La benedicziun e protecziun da s. Bistgaun tonscha pli lunsch. Ella tonscha tochen en Curnera, ell'Alp Tschamut e perfin tochen enta Nalps e pertgira fumeglia e muvels d'ordeifer la val.
Ussa, car lectur, buca targlina e sedecida d'ir ina dumengia a Sedrun a teater. Il program anfla il preziau lectur ella gasetta hodierna. Vas ti lu in bi di da stad ni d'unviern tras la val e vesas la nova caplutta da s. Bistgaun sas ti selegrar e tertgar cun in tec luschezia: "Era jeu hai contribuiu enzatgei alla caplutta da s. Bistgaun".


text:
Oz suentermezdi è il provediment d'electricitad en la Surselva ed en l'Engiadina stà interrut per part. Era pertutgà è stà l'Open Air Lumnezia.
Betg laschà irrità
La gruppa «Royal Riot» ch’ha cumenzà oz il segund di da l’open air a las 14:00 n'ha en mintga cas betg laschà irrità ch'i n'ha gì nagina electricitad. Els han sunà unplugged. Il medem vala er per la gruppa «Damian Lynn» ch'ha medemamain sunà unplugged.
Actualmain han ins installà in agregat per producir electricitad, uschia che «Dodo» po puspè sunar tut normal. In segund agregat duess suandar, uschia che l'entir areal da l'Open Air Lumnezia duess puspè avair electricitad lasuenter.
Effect da dominio
Sco RTR ha intervegnì, ha in effect da domino suenter dus chametgs procurà per l'interrupziun. Uschia èn parts da las lingias electricas stadas interruttas u èn anc adina interruttas.
La raschun per las interrupziuns da l'electricitad eran ferms urizis cun chametgs e ferms vents, scriva la Repower. En la Val Lumnezia èn plirs chametgs dads en.
A medem temp, baud il suentermezdi, hai dà in disturbi sin la lingia svizra d'auta tensiun. Chaschunà il disturbi ha in urizi enturn Panaduz. L'electricitad è crudada or en l'entira Surselva sur Flem sco er a Puntraschigna. Là ha l'interrupziun cuzzà 9 minutas, en la Surselva 20 minutas.
En la vischinanza da S-chanf è ina planta crudada sin ina lingia libra, uschia ch'ì ha dà interrupziuns electricas en il circuit da Chapella, Cinous-chel e Brail, quai durant radund 4,5 uras.
RR novitads 14:00+


text:
Las paraulas furman in dals stgazis ils pli prezius da la cultura populara rumantscha. Sin pitschen spazi è sa mantegnida ina varietad da motivs surprendenta. Las influenzas èn multifaras e dattan perditga da la transfurmaziun d’in fundus narrativ internaziunal en vestgì alpin.
Ad in tschert ‹retardament alpin› pon ins bain attribuir il fatg che raquintadras e raquintaders profilads dal territori rumantsch han anc pudì vegnir registrads anc en il 20avel tschientaner. Uschia è sa mantegnida qua ina varietad surprendenta da paraulas, ma er da ditgas e legendas. Registradas ed edidas a temp da collectaders sco Caspar Decurtins, Gian Bundi, Steafan Loringett e Leza Uffer porschan ellas oz ina lectura variada, in’invista en relaziuns socialas e mentalas daditg svanidas ed in champ da perscrutaziun quasi senza fin (cf. latiers il dossier qua sutvart).
La collecziun da paraulas che vegn preschentada qua porscha in tagl traversal represchentativ tras il stgazi da paraulas da las diversas regiuns rumantschas. Survista dal cuntegn: ‹Il paun ed ils trais buns cussegls› (Surselva), ‹L’umet selvadi› (Engiadin’Ota), ‹L’istorgia dal sal› (Surselva), ‹Bucobello› (Surmeir), ‹La maila smaladida› (Surselva), ‹Las trais clavs d’aur› (Engiadina Bassa), ‹Las furmiclas, ils avieuls e las andas› (Surselva), ‹Tredeschin› (Engiadin’Ota), ‹Il chastè dals giats› (Surselva), ‹Quel ch’era stà dudesch onns a la Scola chantunala› (Sutselva), ‹Il retg e sia figlia› (Surselva), ‹Sis cumpogns vegnan tras dapertut› (Engiadina Bassa). La lunghezza da las paraulas variescha tranter fitg lung (‹Bucobello›, ‹Tredeschin›) e vaira curt sco per exempel ‹Las trais clavs d’aur› che raquintan da trais frars ch’èn mintgin stads en servetsch en il chastè d’ina diala, ma dals quals be il terz ha pudì resister ad avrir la chombra scumandada:
La diala è turnada ed ha gì grond plaschair ch’el aveva servì uschè fidaivlamain. «Ve cun mai», ha ella ditg, «nus vulain tuttina guardar er la chombra scumandada.» Entamez tut quellas ritgezzas eran dus simpels craps da marmel. «Quai èn tes dus frars. Els n’han betg vulì tadlar ed han stuì sentir. Els han survegnì la paja. Ma uss als poss jau perdunar», ha ella ditg amiaivlamain. Apaina ch’ella als ha tutgà cun ina pertga, èn els puspè sa transfurmads en dus umans sco avant. La diala, cun ses bun cor, als ha uss laschà emplenir lur giaglioffas cun aur e pedras preziusas. Lura han els pudì bandunar il chastè e turnar a chasa. Cura ch’els han guardà enavos suenter in’urella han els vis mo pli in grippun. Il bel chastè ch’era anc là avant in batterdegl n’era betg pli ed er betg la diala ch’als aveva laschà chattar lur ventira.
L’attribuziun geografica da las paraulas preschentadas sa referescha mintgamai al lieu d’origin da la narratura u dal narratur. Baininqual paraula exista er en versiuns che derivan d’autras regiuns rumantschas, quai che pussibilitescha da cumparegliar e tut tenor er da trair conclusiuns areguard il svilup e la derasaziun da singuls motivs. E la finala sa lascha er constatar ch’il mund da las paraulas rumantschas n’è betg uschè stget rumantsch, alpin ed arcaic sco quai che tscherts collectaders e scienziads avessan giavischà a ses temp: Ins chatta qua influenzas da la collecziun dals frars Grimm, da l’Italia, da la Frantscha e d’auters pajais d’emigraziun ed arriva a la conclusiun che er la Rumantschia ha da tut temp vivì dal stgomi cun ses conturn e da la transfurmaziun cuntinuanta. Quai po esser in facit in pau dischillusiunant per ils aderents dal naziunalissem romantic, ma tuttavia simpatic or da la perspectiva da la postmoderna e dal mund globalisà.


text:
Capiagh e Intimian
Capiagh e Intimian (in Italian: Capiago Intimiano) l'è on comun de la Provincia de Còmm con 5 584 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5,7 km² e 'na densità de 980 ab./km². L'è nassuu intel 1928 de l'union di comun de Capiagh e Intimian, ai quai se gionta ona frazion, Olmeda. El nòmm de Capiagh el vegn de Cà dij Piagh, perchè el sitt l'era nassuu comè on ospedal.
La division tra Capiagh e Intimian la gh'ha di radis stòregh: el primm l'era de la part de l'Imperi, l'alter inveci l'era on leaa de Milan. Per quest a Capiagh (indove el gh'è anca l'òrghen pussee vegg d'Euròpa) el rit religios l'è quell roman, menter a Intimian el ritt l'è ambrosian. Tra l'alter, a Intimian l'è nassuu vun di pussee important arcivescov milanes del Medioev, l'Aribert.
Capiagh e Intimian l'è gemelaa cont el comun ungares de Buják.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Capiagh e Intimian l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Quai po vegnir fatg online u per telefon sur la hotline da vaccinaziun. I n’è betg pussaivel da tscherner libramain in termin. Quai ha communitgà l’Uffizi da sanadad.
Tar las malsognas cronicas tutgan:
- Insuffizienza dal cor ed angina dal pèz
- Grevas malsognas da la via respiratorica
- Greva insuffizienza dals gnirunchels
- Ipertonia arteriosa
- Diabetes mellitus
- Adipositas
- Defizienza d'immunitad
Tgi che na tutga betg tar la gruppa da risico sto anc spetgar intginas emnas, enfin ch'el u ella po sa laschar vaccinar. Quant svelt ch'ins po vaccinar gruppas pli grondas è dependent da la furniziun dals vaccins. Previs èn quellas vaccinaziuns l'avrigl.
Tar in'infecziun cun corona èsi da spetgar
Persunas ch'han gia gì corona ed han er survegnì in resultat positiv duain tenor il chantun almain spetgar trais mais enfin ch'ellas sa laschan vaccinar.
Betg sa laschar vaccinar duain persunas ch'han in'allergia sin ina cumponenta dal vaccin, cunzunt polietilenglicol, e dunnas ch'èn en speranza.
Far la vaccinaziun en las regiuns
Las gruppas da risico pon tut tenor la furniziun dal vaccin sa laschar vaccinar en ils ospitals regiunals pli gronds da Tavau, Glion, Poschiavo, Schiers, Scuol e Tusaun. Plinavant èn planisads ulteriurs centers en la Moesa, a Cuira ed a San Murezzan.
Tgi che vul laschar cussegliar, duai far quai tenor il chantun tar il medi u la media da chasa. Quels vegnan en il futur, cura ch'i dat dapli quantitads dal vaccin, alura er a porscher sezs las vaccinaziuns.


text:
La lescha da linguas da la vischnanca Albula/Alvra prevesa, che publicaziuns impurtantas cumparan en rumantsch ed en tudestg.
Envers la vischnanca èsi pussaivel da sa drizzar en rumantsch sco era en tudestg. La resposta succeda en la lingua da la dumonda.
Plinavant vul la vischnanca promover organisaziuns, che s’engaschan per il rumantsch. Vegnan plazzas scrittas ora ed i dat candidaturas cun medemas qualificaziuns, alura duess vegnir emploià il candidat che discurra omaduas linguas uffizialas.
Lescha sco a Glion
La lescha da linguas e la promoziun dal rumantsch da la vischnanca Albula/Alvra è sumeglianta a quella da la vischnanca da Glion, ch’ha decidì avant bun in onn.
Radunanza communala accepta ulteriuras tractandas
Plinavant ha il suveran da la vischnanca Albula/Alvra acceptà la lescha dals dis da paus, en la lescha vegnan era regladas las uras d'avertura. Uschia pon butias che vendan nutriment era avrir las dumengias. Accepà è era vegnida la lescha da l'utilisaziun da la rait e furniziun d'energia electrica.
RR novitads 06:00


text:
En ina sala enstgirida èn exponids var 50 purtrets da l'artist Andreas Walser. Mintg'in vegn sclerì d'ina pitschna glisch.
Tranter ils purtrets èn però er planisadas occurenzas sco concerts, prelecziuns e scenas da teater.
Inspiraziun en las drogas
Ils purtrets èn dissegnads en stil expressionistic. Ins chatta purtrets tgi paran simplas, skizzas alvas e nairas, auters mussan dapli culur. Ils blers purtrets èn vegnids dissegnads sut l'influenza da drogas - alcohol, morfin, opium, ma era ina pluna cafè. Drogas pudessan era esser in motiv per la mort d'Andreas Walser en la vegliadetgna da be 21 onns. Cumprovà n'è quai però betg.
Vita ed ovra d'Andreas Walser
Andreas Walser è naschì l'onn 1908 a Cuira. A partir dal 1921 ha el vistità il gimnasi. Gia da quest temp s'interessava el per l'art. Il 1928 ha el gì l'emprin inscunter cun Ernst Ludwig Kirchner, l'artist ch'abitava a Tavau. Pauc pli tard è Walser ì a Paris. Là ha el emprendì d'enconuscher divers artists sco Pablo Picasso u Klaus Mann. A Paris ha el experimentà cun divers stils e metodas da dissegnar. Pli tard ha el era cumenzà a scriver poesias. Gia l'onn 1930 è Walser mort.
Entaifer paucs onns ha Walser stgaffì ina massa ovras ed ha er chattà in agen stil e ses agens motivs. Uschia sa repetan adina puspè las fatschas, pipas dad opium ni er la spunda d'in balcun.
RR actualitad 06:00


text:
Anna Veith patescha dapi onns da problems cun il liom da la patella en il schanugl sanester. Il mal haja adina puspè limità ella. En consequenza hajan ils medis cusseglià ad ella da terminar la stagiun actuala e da sa laschar operar in’ulteriura giada. Quai ha la skiunza da 27 onns communitgà via Facebook. L’operaziun è l’auter mardi.
Jau vi puspè pudair ir cun skis, uschia sco jau m'imaginesch.
Veith aveva pir il december 2016 dà ses comeback suenter ina pausa da 14 mais. Als Campiunadis mundials da skis a San Murezzan ha ella fatg part al super-G (out) ed al slalom gigant (22avla). Da la cursa rapida ha ella desistì voluntarmain.
RR novitads 10:00


text:
Kaia Kanepi
La Kaia Kanepi (Tallinn, 10 ad Śugn dal 1985, a s lèś [ˈkɑiɑ ˈkɑnepi] in Èstun) l'è na tenìsta èstuna prufesiunìsta da 'l 2000. L'è élta 181 cm, la péśa 74 chilo e la stà a Haapsalu. A gh piàś dimóndi śugàr in sla tèra e la śōga 'l arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'è stada la nùmar 15 dal mónd (al 20 'd Agóst dal 2012), vinsénd tri tìtui WTA cun anc quàtar finàli. L'è stada bòna ad rivàr a i quàrt in tut i turnèo dal Gran Slam a part l'Austràglia.
Caréra
Dòp un bèl 2008 (in dua la riva a 'l 35śum pòst dal ranking), la finìs par śliciàr śò in clasìfica, da 'd là da 'l sènt. In dal 2010 la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon e in dal prim tùran la bat subìt la finalìsta dal Roland Garros, la Samantha Stosur, cun un dópi 6-4. L'in fà fóra àtri tri par pò rivàr in di quàrt cóntar la Petra Kvitová. Sèg la buta in dal rusc siē match point par pò cédar 4-6 7-6 8-6. La gh và méj a Palèrum in dua la vins al sò prim tìtul baténd la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 6-4 6-3.
Al 23 'd Utóbar dal 2011 la pèrd la finàl ad Mósca, in sal cimènt a 'l quèrt, cóntar la śluvàca Dominika Cibulková par 6-3 6-7 5-7.
In dal 2012 la pòrta a cà dū tìtui: a Brisbane a 'l inìsi 'd an la bat la Daniela Hantuchová par 6–2, 6–1 mént'r in Maǵ la vins al turnèo 'd Estoril cóntar la Carla Suárez Navarro par 3–6 7–6 6–4. La ciàpa pò la paga da la danéśa Caroline Wozniacki, tenìsta ch'l'è stada bòna ad bàtar a Tokyo quànd l'éra la nùmar òṅ dal mónd e pò anc n'atra vòlta, in dla finàl ad Seùl in Setémbar in dū sét facìi, 1–6 0–6.


text:
La vacanzas en Svizra per ils uffants da la Bielorussia, en in basegns da quai è Corinne Weishaupt da Degen persvasa. Sco uffant avevan els adina giu a chasa da quels uffants da Tschernobyl ed ussa, sco sezza mamma, porscha ella vinavant quella pussaivladad.
Beat Erb è apotecher a Flem. El gida dapi 20 onns l‘uniun agid per Tschernobyl Surselva. El visita mintga onn la Bielorussia. Era per el resta quai in basegn, da prender da quels uffants en Svizra per in temps.
Il problem da quest pajais è ch'ils uffants n'enconuschan betg insatge auter che mangiativas contaminadas pervia da la disgrazia da Tschernobyl. Entras quai han els lur sistem d’immunitad che na funcziunescha betg bain. Per Beat Erb èsi fitg impurtant ch'els pon far questas vacanzas en Svizra. Uschia san el puspè bajegiar si il sistem d’immunitad.
RR actualitad 17:00


text:
La Tur d’Eiffel è ina tur da fier d’in’autezza da 324 meters situada en la citad da Paris. L’edifizi è vegnì construì tranter il 1887 ed il 1889 sco portal d’entrada monumental e tur panoramica per l’exposiziun mundiala en commemoraziun dal 100avel anniversari da la Revoluziun franzosa. La tur è vegnida numnada tenor ses constructur Gustave Eiffel. Cun radund set milliuns visitaders ad onn sa tracti ultra da quai d’in dals monuments ils pli frequentads en tut il mund. [Tenor Vichipedia].
(Foto: Alexandrasophiewexler / CC BY-SA 4.0)


text:
Coche dij la parola se cruzia la grupa dla funzions religëuses y se tol dant de aprofondì la fede di parochians. La Grupa liturgica se tol dant de fé prupostes per rënder la funzions y la S. Mësses plu atueles y adatedes a nosc tëmp. L fin plu mpurtant dla Grupa liturgica ie de fé n lëur de coordinamënt. Dai ani 80 incà njinia ca la grupa la listes de chëi che liej dant ntan la santa Mësses y vën coordinà l acumpaniamënt musichel pra la Santa Mësses y la funzions liturgiches de chëi che cianta dant (Kantoren), di cores y de plu sortes de grupes musicales. Uni ann vëniel nce fat na lista a puntin cun la dates y oraresc de duta la funzions de dlieja che vën tenides ntan l’ann.
Deberieda cun seniëur Digan vën ënghe purtedes dant prupostes y lauredes ora, ulache l va debujën, de nueva linies da tò pra la zelebrazions liturgiches. Suënz vëniel nce tëut su y metù a jì la prupostes y documënc laurei ora da cumëmbri dla grupa. Da canche ie unida metuda su la Union Pasturela Gherdëina saral ti proscimi ani per la Grupa liturgica de nueva cumpetënzes da messëi tò su. La grupa se anconta da 3 a 4 iedesc al ann.
Presidënt y cumëmbri:
Decan Vijo Pitscheider
Georg Senoner
Maria Delago
Verena Niederegger Senoner
Alfred Obletter
Hildegard Prossliner Moroder
Flavio Goller
Georg Kostner


text:
Energia termosolara
La noziun energia termosolara designescha la transfurmaziun d’energia solara en energia termica utilisabla. L’energia solara – che cumpiglia sper l’energia termosolara er implants fotovoltaics – appartegna a l’energia regenerabla.
La prestaziun da radiaziun che cuntanscha mintga di la surfatscha da la terra munta en l’entir mund radund 165 W/m² (entaifer 24 uras). Localmain variescha l’irradiaziun fitg ferm tut tenor il grad da latituda, l’autezza sur mar e l’aura. Tut en tut è la quantitad d’energia solara ch’arriva sin la terra dapli che dieschmilli giadas pli auta che l’entir basegn d’energia da l’umanitad. Il potenzial da l’energia solara è pli grond che quel da tut las ulteriuras energias regenerablas ensemen.[1]
La fin da l’onn 2016 eran installads en tut il mund ca. 456 GW collecturs solars per gudagnar aua chauda (da quai la gronda part, ca. 325 GW, en China). Ultra da quai existan ovras d’energia solara per producir electricitad cun ina prestaziun totala da 4,8 GW.[2]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas applicaziuns termosolaras van enavos sin l’antica, cura che spievels concavs vegnivan duvrads per focusar radis da glisch. Il tizun olimpic vegniva gia da quel temp e vegn er anc oz envidà cun agid d’in spievel concav. In diever passiv da l’energia solara è cumprovada en la Veglia Egipta, la Mesopotamia e las culturas autas da l’America dal Sid cun applitgar in’architectura correspundenta vi da lur edifizis. Qua èn per exempel ischs vegnids posiziunads uschia ch’els sa chattan da mezdi da la vart sumbrivauna. En zonas climaticas fraidas sa chattan fanestras ed ischs per ordinari da la vart che n’è betg opposta al vent ed èn tant sco pussaivel orientads vers il sulegl da mezdi.
Documentadas èn las consideraziuns architectonicas dal maister constructur roman Vitruv. El scriva: «En il nord pari ch’ils edifizis stoppian vegnir munids cun in plafond a arvieut plat, esser tant sco pussaivel serrads e betg averts, mabain orientads vers las direcziuns chaudas.»[3]
En il 18avel tschientaner ha il scienzià da la natira Horace-Bénédict de Saussure inventà ils precursurs dals collecturs solars odierns. Sut l’influenza da la crisa d’ieli han ina alura sviluppà vers la mesadad dals onns 1970 concepts duvrabels co trair a niz l’energia solara.
L’emprim patent per in indriz solar insumma è vegnì surdà il 1891 al fabritgant da metal Clarence M. Kemp da Baltimore. I sa tractava d’in simpel collectur da chalira solara per gudagnar aua chauda.
Basas teoreticas[modifitgar | modifitgar il code]
Tras la fusiun nucleara ch’ha lieu a l’intern dal sulegl vegn generada ina prestaziun da ca. 3,8 · 1026 watt; quella vegn emessa en furma da radiaziun. Il mund rotescha enturn il sulegl en ina distanza media da ca. 150 milliuns kilometers. La prestaziun da radiaziun repartida sin la surfatscha da la culla da la terra munta en media
,
quai che vegn designà sco constanta solara. La valur correspundenta vegn cuntanschida sin ina surfatscha che sa chatta en posiziun verticala tar il sulegl en l’univers datiers da l’atmosfera da la terra. Sin la surfatscha da la terra percunter è la valur bundant pli bassa pervi da la reflexiun ed absorpziun chaschunada da nivels erosols e gas. Tut tenor il grad da latituda sto il sulegl plinavant percurrer ina pli lunga distanza tras l’atmosfera. Da quai resulta sin terra ina radiaziun che sa differenziescha da lieu a lieu. In cler di da stad irradiescha il sulegl en l’Europa Centrala maximalmain 1000 W/m², l’enviern schizunt maximalmain 600 W/m² (da mezdi cura ch’il sulegl sa chatta en il zenit ed ha da percurrer ina pli curta distanza tras l’atmosfera). Resguardond las fluctuaziuns quotidianas crescha la radiaziun solara che sa lascha retschaiver davent da la levada dal sulegl fin mezdi ca. en ina funcziun da sinus e croda lura en medema moda fin la rendida dal sulegl. Guardà sur l’entir onn resulta da quai per l’Europa Centrala la suandanta radiaziun:
Da la radiaziun effectiva sur plirs onns resulta da quai l’energia effectiva che cuntanscha il terren:
.[4]
Questa valur correspunda ca. a la mesadad da la valur maximala che sa laschass teoreticamain cuntanscher. La perdita è per gronda part d’attribuir als nivels. Per la concepziun da collecturs solars partan ins per ordinari d’ina valur ch’è anc bundant pli bassa, damai ch’i ston vegnir resguardads ulteriurs facturs ch’influenzeschan en la pratica l’energia che po effectivamain vegnir tratga a niz.
Tar ils radis da sulegl sa tracti d’undas electromagneticas; la transfurmaziun intenziunada da quellas en energia termica succeda tras il princip da l’absorpziun. Quai po avair lieu tras collecturs solars ch’absorbeschan la radiaziun a moda directa. Cun agid d’uschenumnads concentraturs che sa basan sin il princip da la reflexiun (spievel concav ubain in grond dumber da singuls spievels che vegnan manads suenter al curs dal sulegl) èsi però er pussaivel da focusar la glisch dal sulegl; quai augmenta l’intensitad da la glisch che frunta sin l’absorber e pussibilitescha uschia ina pli auta temperatura en il med da transport da chalur.
In’utilisaziun termica da la radiaziun globala (l’irradiaziun diffusa che resulta da nivels u tschajera) cun agid da concentraturs n’è da princip betg pussaivla. Collecturs plats èn bain abels da trair a niz la radiaziun globala diffusa; quella maina però ad ina pli bassa prestaziun che la glisch dal sulegl directa.[5]
Differentas furmas da construcziun da collecturs solars[modifitgar | modifitgar il code]
Per gronda part vegnan collecturs solars installads directamain davant, sin u vi da l’edifizi che duaja vegnir stgaudà. Per part vegnan però er endrizzadas surfatschas da collecturs solars al liber – analog als parcs solars –, per exempel per proveder raits da chalur a distanza.
Igl existan collecturs plats, collecturs a vacum e collecturs parabolics. Ultra da quai vegn fatg la differenza, schebain ils collecturs lavuran cun u senza concentrar la radiaziun per augmentar la temperatura.
- Collecturs plats lavuran cun ina temperatura media da ca. 80 °C. Quest tip da collecturs na concentrescha betg la glisch, mabain stgauda directamain ina surfatscha platta ch’absorbescha bain chalur e tras la quala mainan conducts che cuntegnan il med da transport da chalur. Per ordinari èn ils conducts emplenids cun ina maschaida dad aua e propilenglicol (en relaziun 60:40); quest med sa stgauda e transporta – mess en moviment cun agid d’ina pumpa – la chalur. L’agiunta da propilenglicol serva sco protecziun cunter scheladas fin −23 °C; tar temperaturas pli bassas schela il med ultra da quai senza che ses volumen s’augmentia (per prevegnir a donns vi da l’indriz). In ulteriur effect dal propilenglicol è ch’il punct da buglida giascha, tut tenor pressiun, tar 150 °C u anc dapli. En il fratemp datti collecturs plats che cuntegnan al lieu dal material d’isolaziun tradiziunal in’isolaziun da vacum (sumegliant ad in collectur a vacum); quai sbassa la sperdita d’energia e gida uschia ad augmentar l’efficacitad. L’energia termica annuala che sa lascha gudagnar d’in collectur plat senza isolaziun da vacum munta a ca. 350 kWh/m².
- Collecturs a vacum consistan da duas bavrolas da vaider ch’èn construidas a moda concentrica ina en l’autra. Tranter questas bavrolas da vaider sa chatta in vacum che pussibilitescha bain da transmetter l’energia da radiaziun da la glisch a l’absorber, ma che reducescha a moda decisiva la perdita da chalur. En la bavrola interna sa chatta in med da transport da chalur, per ordinari medemamain ina maschaida dad aua e propilenglicol. Igl existan er uschenumnads sistems averts che stgaudan directamain aua. Quest tip da collectur lavura fin ad ina temperatura da manaschi da 150 °C. Collecturs a vacum han uschia bain ina pli auta efficacitad, ma ils custs d’acquisiziun èn er bundant pli auts. Collecturs a vacum pon er cuntegnair reflecturs che concentreschan la radiaziun sin la bavrola che cuntegna il med da transport da chalur.
- Collecturs parabolics focuseschan ils radis da sulegl sin in med da transport da chalur che percurra l’indriz en posiziun centrala. La temperatura da lavur è qua bundant pli auta (200 fin 500 °C). Sco med da transport da chalur vegn perquai fatg diever dad ielis.
- Tar turs solaras vegnan spievels plats manads suenter al sulegl, uschia che la glisch vegn concentrada al piz da la tur sin l’absorber. Questa tecnica maina a temperaturas fitg autas da bundant 1000 °C. Il cunfin teoretic giascha tar la temperatura da radiaziun dal sulegl da ca. 5500 °C. Sco med da transport da chalur vegn fatg diever dad aria, dad ielis ubain da natrium en furma liquida.[6]
Il quozient or da l’energia termica che vegn gudagnada e l’energia da radiaziun che frunta sin il collectur inditgescha l’efficacitad da l’implant. Tar applicaziuns vi da chasas munta quel – tenor il stan actual da la perscrutaziun – tranter 60 e 75 %.
Champs d’applicaziun en il mintgadi[modifitgar | modifitgar il code]
En il diever privat vegn l’energia termosolara duvrada en emprima lingia per stgaudar e climatisar edifizis. En cumbinaziun cun ina buna isolaziun termica ed il diever passiv da la radiaziun dal sulegl sa reducescha il basegn d’ulteriura energia da stgaudar gia fitg ferm. In’utilisaziun passiva da l’energia solara ch’è ponderada a fund po er ir en l’Europa Centrala uschè lunsch ch’i na dovra pli nagin indriz da stgaudar activ. Ils exempels tipics per il diever da la radiaziun dal sulegl furman la serra (iert sut vaider) e la veranda serrada (veranda d’enviern). Fanestras cun vaider d’isolaziun orientadas vers sid sa laschan munir cun penslas: la stad porscha la pensla sumbriva; l’enviern percunter sa chatta il sulegl pli bass al tschiel, uschia ch’ils radis entran tras la fanestra e stgaudan l’edifizi. In effect cumparegliabel sa lascha cuntanscher cun agid da surfatschas da paraid absorbantas: Davos ina stresa da material d’isolaziun transparenta croda la glisch dal sulegl sin ina surfatscha naira e stgauda la paraid situada davosvart. Questas tecnicas passivas vegnan applitgadas en l’uschenumnada architectura solara.
En rom da la tecnica d’edifizis vegnan sistems termosolars a basa da collecturs bain classifitgads sco tecnologia ‹activa›, damai ch’igl è per ordinari en diever ina pumpa da circulaziun electrica. L’energia che quella dovra en in onn è però minimala (custs da ca. 8–10 francs ad onn tar 5300 h/a).[7]
Per arcunar la chalur èn savens avant maun accumulaturs termics che lubeschan da trair a niz la chalur arcunada tenor basegn. Quels funcziuneschan ubain cun aua (en furma d’accumulaturs da gulivaziun) ubain transfurman – p.ex. a basa da parafin – ina gronda part da l’energia da chalur en la fasa da transiziun da solid tar liquid. Da quests ultims resulta ina capacitad da chalur ch’è per il factur 1,5 pli auta; ultra da quai dovra l’indriz bundant damain plaz ch’ils tancs dad aua. Quests dischavantatgs sa laschan però gulivar per part cun ina concepziun termica cumplessiva d’edifizis novs (p.ex. entras activar a moda termica la massa da terra che sa chatta sut il fundament da la chasa). Uschia sa porscha l’accumulaziun da chalur a basa dad aua vinavant sco alternativa bunmartgada.
Cura che radis da sulegl fruntan sin il collectur dattan els, tut tenor capacitad d’absorpziun da quel, giu 60–75 % da lur energia al med da transport da chalur. Cun agid d’ina pumpa da circulaziun vegn quel alura pumpà en il stgamiader termic da l’accumulatur. In regulatur ch’è collià cun in sensur da temperatura metta en moviment la pumpa, uschespert che la temperatura dal med da transport da chalur en il collectur surpassa ina valur minimala. Sch’il sistem lavura cun in accumulatur da gulivaziun, sa lascha la regulaziun endrizzar uschia che la pumpa lavura en quel mument che la temperatura dal med da transport da chalur sa chatta sut la temperatura da l’aua da gulivaziun che sa chatta giudim en l’accumulatur (e ch’è perquai tendenzialmain la pli fraida). Tras quai sa stgauda l’aua da gulivaziun, s’auza en l’accumulatur e po vegnir tratga a niz sur il stgamiader termic per stgaudar circulaziuns separadas d’aua da stgaudar e da baiver. Quest ultim enserra l’aua da diever stgaudada da l’entir tegnairchasa (per far la duscha, lavar giu etc.).
L’accumulatur da gulivaziun ademplescha tradiziunalmain la funcziun da prender si e dar giu chalur da tuttas uras. En cas ch’i vegn fatg diever d’in accumulatur da stagiun termochemic na dovri nagin accumulatur da gulivaziun pli. Ultra da quai ha quest ultim l’avantatg ch’i dat er sur lunga durada praticamain nagina sperdita da chalur. Tar l’accumulatur da gulivaziun sa sbassa la temperatura da l’aua percunter – malgrà tuttas mesiras d’isolaziun – inevitablamain suenter intgin temp.
Orientaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Vi da la chasa vegnan sistems da collecturs per ordinari montads a moda statica. Perquai èsi impurtant da calcular ordavant la posiziun e l’angul optimal per cuntanscher in bun resultat. Ins differenziescha en quest connex tranter l’angul d’inclinaziun vertical e l’angul d’acimut.
En l’Europa cuntanschan ins ils megliers resultats cun in angul d’inclinaziun tranter 30 e 45 grads ed in’orientaziun vers sid (acimut 0°). Er ina pitschna divergenza da l’orientaziun vers sid da fin a 20° sa lascha però prender en cumpra. Pervi dal suandant connex po ina tala divergenza schizunt esser d’avantatg en tscherts cas: Las uras da la damaun è l’umiditad da l’aria per ordinari pli auta, quai che po turblar vaira ferm l’aria. En pli è da trair en consideraziun che la temperatura da l’aria maximala vegn per il pli cuntanschida tranter las 13:00 uras e las 15:00 uras. Entras la temperatura da l’ambient pli auta crescha tar blers indrizs er l’efficacitad. Sut tschertas circumstanzas pleda quai per in’orientaziun vers sid-sidvest. Da l’autra vart sa furman en blers lieus en il decurs dal suentermezdi dapli nivels; quai ha in effect cuntrari e pleda tut tenor per in’orientaziun vers sid u schizunt vers sid-sidost.
L’angul optimal sa lascha eruir a basa da las datas da l’aura localas. Per quest intent porschan divers producents da collecturs software da simulaziun correspundenta.
Tar implants da collecturs che servan primarmain a stgaudar, vegn l’angul per ordinari optimà uschia ch’el garantescha la pli gronda effizienza pussaivla durant ils mais d’enviern. Per quest intent vegnan els per ordinari tschentads si en in angul da 40–45°, pia en posiziun bundant pli pendenta che quai ch’i fiss il cas tar implants fotovoltaics liads vi da la rait. Tar quests ultims vul ins cuntanscher la meglra effizienza annuala pussaivla, uschia che l’angul munta tranter 30–35°.
Sch’ins collia però l’implant termosolar cun in accumulatur stagiunal, alura èsi cuntraproductiv d’eleger in angul pli aut, damai che la producziun da chalur da la stad po vegnir tratga a niz d’enviern. La stad è la radiaziun numnadamain per il factur dus fin trais pli auta, entant ch’in angul pli tais maina d’enviern be ad in pitschen augment da l’effizienza.
Ideal fissi da pudair adattar ils collecturs a moda flexibla a la stagiun respectiva. La mecanica correspundenta è però relativamain cumplexa; en la pratica domineschan per ordinari ils avantatgs da la varianta statica, pli simpla da duvrar e main chara.
Temp d’amortisaziun energetic[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp d’amortisaziun energetic d’in sistem d’energia termosolara giascha tranter 12 e 24 mais. Quai vul dir: en quest interval han ils collecturs provedì il stgaudament cun la medema quantitad d’energia ch’ha stuì vegnir impundida per producir, transportar e montar l’implant. La durada da vita dals collecturs munta a almain 30 onns.[8]
Sfradament solar[modifitgar | modifitgar il code]
Analog a la producziun da chalur per stgaudar, sa lascha l’energia termica solara er trair a niz per sfradentar. Damai ch’il pli grond basegn da sfradentar croda per ordinari ensemen cun la pli auta radiaziun dal sulegl, sa lascha la chalur solara duvrar fitg bain er senza accumulaziun intermediara sco energia per far ir sistems da sfradentar. E cun agid d’in accumulatur da chalur po il surpli da chalur che vegn producì durant il di vegnir duvrà per sfradentar l’edifizi da notg. Cumpareglià cun in sistem da sfradentar separat croda davent en quest cas la transfurmaziun en energia secundara (electricitad).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Desertec Whitebook, Clean Power from Deserts (document pdf 3,0 MB).
- ↑ Global Status Report 2017, consultà ils 26 da fanadur 2017.
- ↑ Vitruv. De architectura libri decem. Zehn Bücher über Architektur. Translatà e munì cun annotaziuns da Curt Fensterbusch, 2. ed. repassada, Verlag Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1976.
- ↑ Globalstrahlung in der Bundesrepublik Deutschland, Mittlere Jahressummen, Zeitraum: 1981–2010, consultà ils 18 d’avrigl 2016.
- ↑ Diffuse Strahlung: Auswirkungen auf den Ertrag.
- ↑ Solarturm-Jülich.
- ↑ Energiesparen im Haushalt.
- ↑ Ursula Eicker, Solare Technologien für Gebäude. Grundlagen und Praxisbeispiele, 2. ed. amplifitgada, Wiesbaden 2012, p. 94.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Delzer et al.: Sonnenwärme für den Hausgebrauch. Ein Ratgeber für Auswahl und Kauf der eigenen Solaranlage, Beuth, Berlin 2009, ISBN 978-3-410-20038-3.
- Ursula Eicker: Solare Technologien für Gebäude. Grundlagen und Praxisbeispiele, 2. ed. amplifitgada, Vieweg + Teubner, Wiesbaden 2012, ISBN 978-3-8348-1281-0.
- Martin Kaltschmitt, Wolfgang Streicher, Andreas Wiese (ed.): Erneuerbare Energien. Systemtechnik, Wirtschaftlichkeit, Umweltaspekte. Springer Vieweg, Berlin / Heidelberg 2013, ISBN 978-3-642-03248-6.
- Bernd-Rainer Kasper, Bernhard Weyres-Borchert: Leitfaden Solarthermische Anlagen, 8. ed., Deutsche Gesellschaft für Sonnenenergie, Minca 2008, ISBN 978-3-00-025562-5.
- Klaus Oberzig: Solarwärme. Heizen mit der Sonne. Stiftung Warentest, Berlin 2012, ISBN 978-3-86851-047-8.
- Volker Quaschning: Erneuerbare Energien und Klimaschutz. 3. ed., Hanser, Minca 2013, ISBN 978-3-446-43809-5.
- Volker Quaschning: Regenerative Energiesysteme. 9. ed., Hanser, Minca 2015, ISBN 978-3-446-44267-2.
- Norbert Schreier et al.: Solarwärme optimal nutzen. 17. ed. actualisada, Wagner, Cölbe 2007, ISBN 978-3-923129-36-2.
- R. Stieglitz, V. Heinzel: Thermische Solarenergie: Grundlagen, Technologie, Anwendungen. Springer-Vieweg, Berlin/Heidelberg 2012, ISBN 978-3-642-29474-7.
- Viktor Wesselak, Thomas Schabbach, Thomas Link, Joachim Fischer: Handbuch Regenerative Energietechnik. 3. ed. actualisada ed amplifitgada, Berlin/Heidelberg 2017, ISBN 978-3-662-53072-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Perscrutaziun areguard l’energia termosolara en Germania – ForschungsVerbund Erneuerbare Energien
- Broschura Solare Wärme sin verbraucherzentrale-energieberatung.de
- E-Book Ratgeber Solarthermie und Infos und Tipps zur Solarenergie sin solaranlage-ratgeber.de.


text:
Granèda
La granèda (malgarèina in dialètt carpśàn) l'è un strumèint ch'al se drova per pulìr al cortìl e al paviment ed la cà. L'è fata da un mànegh (ed lègn o ed plastica) e da di fìl ed plastica o (in passê) da di ram ed pianti.
La befana e i strègh
In dal cherdèinsi popolêr, la granèda l'è al meż ed trasport tipich ed la befàna e da i stregh, fin dal mediêv.
Espressiòun tìpic
- (MUD) Druver la granèda: Picèr quelchidùn
- (RGN) Dé un mont ad bòtt cun e mangh dla garné:[1] Dèr na muntàgna 'd bòti col mànegh dla granèda


text:
Livurn (VC)
Livurn (nom ufizial in italian: Livorno Ferraris, giamò Livorno Piemonte) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 4 518 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 58,2 km² e ona densità de popolaziun de 78 ab./km².
El paes l'ha vist l'eleziun de l'antipapa Benedet XIII e la nassida del famus scienziaa Galileo Ferraris. Inultra l'è gemelaa cul cumün frances de Pont-de-Chéruy (regiun Roden-Alp).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Livurn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La cuverta da naiv en las alps è in impurtant reservuar d’aua per la stad, quai il facit dal referat preschentà da Klaus Lanz dal l’institut da perscrutaziun per causas d’aua. Pertutgà da quai èn per part ils provediments d’aua, l’economia da producziun da forza electrica idraulica ed il turissem.
Producziun da naiv artifiziala sco sfida
Auters puncts impurtants èn il turissem d'enviern e la producziun da naiv artifiziala. Senz'aua en grondas quantitads na datti nagina producziun da naiv artifiziala.
Tenor Lanz ston ins en avegnir economisar pli bain il far naiv. D'ina vart èsi da far naiv artifiziala mo en las regiuns pli autas, e da l'autra vart èsi da limitar cleramain la quantitad da l’aua che vegn duvrada per far naiv.


text:
Ils delegads da la regiun d'ospital Mantogna/Tumleastga/Valragn/Alvra han elegì a Curdin Capaul sco nov president da fundaziun. Capaul ch'è stà fin qua vicepresident succeda a Roland Weber ch'è sa retratg il cumenzament da quest onn. Nova commembra dal cussegl da fundaziun è Sara Balzer dad Alvra, quai scriva l'ospital en ina communicaziun.
Reorganisaziun da la staziun d'urgenza
La radunanza da delegads da l'ospital Tusaun ha approvà il nov project d'investiziun dad 1,2 milliuns francs, per la reorganisaziun da la partiziun d'urgenza. Plinavant ha la radunanza concedì d'introducir ina contribuziun da refinanziaziun. Quai pervi da la perdita da liquiditad entras las investiziuns grondas dals ultims onns. Cun la contribuziun vegn evità che las vischnancas ston pajar dapli per l'ospital.
Dapli tractaments ambulants
Ultra da quai han ils delegads approvà il quint dal 2017. Quel serrà cun in deficit da passa 570'000 francs. Budgetà era in deficit da 500'000 francs. Sco raschun per il surpassament dal deficit budgetà numna l'ospital che adina dapli tractaments vegnian fatgs ambulant e betg pli staziunar.
RR novitads 12:00


text:
di: Claudio Sanfilippo
Disen che sont el matt che vola
Taccaa a l’aereo in sù la coa
a guardà el mond a l’incontrari
pòdi quasi toccà la Madonina
on ombra che se slonga in sul sagraa.
Giosuè vira minga in Galleria
che gh’è temp de passà là
e me pias cantà per aria
e vosà quèll che me par
per cuntà ona bèlla stòria
coi paròll che fann volà.
Sèmm minga chì per fà la guèrra
sèmm minga chì per stoppà i bus
sèmm faa de anima e de tèrra
e sconduu sòtta sèlla gh’èmm i all
e mì gòdi el tramont sora el Sempion.
Giosuè ti te see che on aviator
l’è visin ai stèll de bon
e me pias cantà per aria
e vosà quèll che me par
per cuntà ona bèlla stòria
coi paròll che fann volà.
Pòdi quasi toccà la Madonina
on ombra che se slonga in sul sagraa
Giosuè ti te see che on aviator
l’è visin ai stèll de bon
e me pias cantà per aria
e vosà quèll che me par
per cuntà ona bèlla stòria
coi paròll che fann volà
i paròll che fann volà
i paròll che fann volà.


text:
Uss è era il Club da ballape Trun/Rabius pertutgà. Pervi dad in cas da corona sto il club sursilvan da la terza liga spustar ils proxims 2 gieus da campiunadi ordaifer – vul dir il gieu da sonda cunter la segunda equipa da Cuira 97 ed il gieu da mesemna proxima cunter Landquart. Quai ha il club communitgà oz ad RTR.
Il giugader pertutgà saja probablamain s'infectà la sonda. Suenter avair consultà il medi, stoppia uss l'entira squadra che ha giugà la dumengia passada cunter Buchs en quarantina. I na sa tracta qua dentant betg d'in cumond uffizial – in tal po dar be il chantun.
Suenter ils emprims 7 gieus da campiunadi è il CB Trun/Rabius sin l’11avel plaz da la tabella ed uschia sin in plaz da relegaziun.


text:
Reno Anteriur
El Reno Anteriur (en todèsch: Vorderrhein; en romàncio: Rein anteriur) l'è 'n fiöm che 'l scór endèl Cantù dei Grigioni, 'n Svìsera. L'è giü dei du ram che ghe dà urìgin al fiöm Reno.
El vé fò del lach de Toma, arènt al pass de l'Oberalp e 'l streèrsa le góle del Ruinaulta. El fà de cunfì 'ntra le Àlpi Lepuntìne (a sud) e le Alpi Glarunéze (a nòrd).
El se önés al Reno Posteriur de la bànde de Reichenau, póch chilòmetri a mut de Coira, per furmà 'l Reno, giü dei fiöm piö lónch e 'mportàncc de l'Europa.


text:
Gilles Marchand
Copyright: SRG SSR
Directur general SSR
En la direcziun generala dapi il 2001,
directur general dapi il 2017,
naschì il 1962, Svizra
Carriera
Gilles Marchand ha studegià sociologia (M.A.) ed ha lavurà dal 1988 fin il 1990 per la «Tribune de Genève». Pli tard ha el midà tar la Ringier Romandie, nua ch'el ha manà la partiziun da perscrutaziun, marketing e communicaziun ed è daventà directur il 1998. Dapi l'onn 2001 è el tar la SSR: dal 2001 fin il 2010 è el stà directur da la Télévision Suisse Romande (TSR) e dal 2010 fin il 2017 directur da Radio Télévision Suisse (RTS). L'october 2017 è el vegnì tschernì sco directur general da la SSR.
Mandats
TV5 Monde; European Broadcasting Union (commember); commember dal Cussegl d'orientaziun strategica da l'Universitad da Genevra; Swiss Media Forum (commember dal cussegl d'administraziun).


text:
La raschun sajan pli pitschnas entradas da taglia dad ina e pli auts custs tar il persunal e material da l’autra vart. En pli fa la citad differentas investiziuns – uschia en las vias sco ch’il president da la citad Urs Marti ha ditg envers RTR.
La furmaziun, ils implants da sport e la finanziaziun da la tgira vegnian pli charas, scriva la citad. E tar ils implants da sport vegnia cumenzà cun construir ils implants novs tenor il masterplan Obere Au, e lura er per sport da pastg e sport sin glatsch.
Il budget d’investiziun prevesia per la perioda da planisaziun 2019-2011 cun 244 milliuns in basegn d’investiziuns fitg aut. Las investiziuns netto possian dentant vegnir finanziadas per 36,2% sez, concluda la citad sia communicaziun. Grazia als buns resultads dals quints dals onns passads saja pussaivel da prender per mauns quests projects.
Il budget per il 2019 sto anc vegnir approvà dal cussegl communal da Cuira.
RR novitads 16:00


text:
La radunanza communala da Samedan ha approvà il quint da l’onn passà. Quel serra cun in surpli da 3,5 milliuns francs. Quai è in bler meglier resultat che spetgà.
Plinavant han las Samedrinas e Samedrins era approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala che reguarda il spazi d’auas e prolungà la cunvegna da prestaziun cun la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan SA per ils onns 2022 e 2025. Quella pertutga la finanziaziun dals 10 top events da la regiun. A la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan SA stattan mintg’onn 500’000 francs a disposiziun per far quai.


text:
- En il chantun Turgovia hai dà bleras inundaziuns. La plazza aviatica Lommis è sut l'aua.
- Il portal per privels da natira da la Confederaziun annunzia era in «grond privel» per pliras regiuns da la Part Sura Bernaisa.
- In privel pli grond vala plinavant per il Lai da Thun ed il Lai da Brienz, sco era per il Lai dals quatter chantuns ed il Rain tranter la sbuccada Aare fin a Basilea.
En il chantun Turgovia han plirs auals bandunà lur letg. E tenor la polizia chantunala mainan la Thur e la Sitter bler'aua. Davent da gievgia saira fin venderdi endamaun hajan els survegnì 140 annunzias da donns.
Tar plirs lais spetgan las autoritads ch'il livel da l'aua cuntanschia la marca d'aua gronda. Quai sforza lura era tut tenor, da prender ord funcziun ils bastiments sin ils lais.
Al Klöntalersee en il chantun Glaruna è la via ruschnada giu suenter la ferma plievgia. Il traject a l'ur dal lai che maina er sin il pass dal Pragel, resta probablamain serrà per vehichels fin mez fanadur. Peduns pon traversar il lieu donnegià dasper il lai.
Bova da glitta ad Oberwald
En il Goms èn sa distatgadas la gievgia saira pliras bovas da glitta sur il vitg da Oberwald. Il material è per part arrivà en il vitg ed a sutterrà la via. Persunas n'èn naginas vegnidas blessadas.


text:
En Svizra èn l'emna passada passa 70'000 independents s'annunziads per ina uschenumnada «indemnisaziun da gudogn da corona». Quai correspunda a radund in tschintgavel da tut las persunas en Svizra che lavuran sin agen quint, communitgeschan las cassas da cumpensaziun chantunalas.
Questas indemnisaziun pon persunas cun gudogn independent annunziar tar las cassas da cumpensaziun, sch'ellas han stuì serrar lur fatschenta sin cumond da la Confederaziun. Dumandar questa cumpensaziun pon dentant er persunas che ston restar sin cumond dal medi en quarantina u sche la tgira dals uffants sut 12 onns è sistida.
Nagin dretg sin indemnisaziuns han dentant persunas cun gudogn independent che pateschan bain da las mesiras rigurusas da la Confederaziun, pon però pratitgar vinavant lur professiun sco per exempel taxists u giardiniers. Quai chaschuna critica.
Rentas dad AVS èn garantidas
La crisa da corona ha er consequenzas sin l'assicuranza da l'AVS. Pervia da las pajas pli bassas van damain daners en las cassas. Las entradas vegnian a sa sbassar considerablamain, ha ditg il schef dal fond da l'AVS, Eric Breaval envers il radio SRF. Tuttina sajan las rentas segiradas e vegnian pajadas e quai betg mo l'avrigl, mabain er ils onns che vegnan. Nagin stoppia far quitads per sia renta.
Ils ultims onns sajan las expensas quasi stadas sin il medem nivel sco las entradas. Per cuvrir las perditas, stoppia il fond da l'AVS vender ina part da sia facultad d'investiziuns.


text:
La Under 9 ą fat pea n sada ai 18 de nuvėmber pra n turnoi a Auer. Chėst iede ąi messł jughé contra l WSV Sterzing, l HC Pustertal, l HC Leifers y l HC Neumarkt/Auer. La prima partida contra l Leifers ą butą dassėnn y l Gherdėina ą vencił per 4 a 1. Lautra trėi partides ąi perdł mé de puech, ma jugan scialdi bėn y fajan de gran vares inant. Do l turnoi ą i mutons mo pudł jģ a se maiė zeche de bon acumpaniei dal trainadėur Gabriel y dal acumpaniadėur Maurizio, finan via nsci duc adum n blņt di n cumpania. Rengrazion nce chėi genitores che fova pea y che ą judą dut ntėurite.
La Under 11 ą n dumėnia ai 19 de nuvėmber fat pea pra l cuinto turnoi dla sajon. Coche nce bele pra i turnoies passei, valova nce chėst iede uni tėmp coche singula partida. Chėst iede ti ąla drėt butą ai mutons y i se ą davanią 4 de biei ponc. Ntan la partides contra l Lana Young Lions y l HC Maran Junior ąi pudł purvé ora cumbinazions defrėntes de juech, mudan unitant linia y unitant pusizion de juech. Duc se ą purvą dassėnn y ą fat de bela partides. Chisc i resultac:
HC Gherdėina contra Lana Young Lions 1:1; 2:4. Goi de Leo Moroder (3); HC Gherdėina contra HC Maran Junior 4:1; 1:3. Goi de Leo Moroder (2), Gabriel Turina, Alexander Canazei, Jonas Piccolruaz.
U13 Gherdėina - Persenon 2:10 (1:2, 0:3, 1:5)
N sada ai 18 de nuvėmber ą la scuadra dla Under 13 jugą n cėsa contra l Persenon. La partida ą perdrėt scumencią scialdi bėn per i jugadėures dl Gherdėina y do mé doi menuc y mez iesi jic danora cun l prim gol. Finą via ie pona l prim tėmp per 2:1 per l Persenon y tl segondo tėmp iel purtruep tumą mo trėi goi per l averser. Ala scuadra dl Gherdėina ne ti manciņvel segurdenó la ucajions de fé goi, ma la scipa ne ulova nia jģ ite. Nce tl terzo tėmp ne ą nosc mutons nia dat do, ma l Persenon fova danz plu sterch y ą vencił per 10:2. L Gherdėina ie śėn cuarto te tlassifica. I doi goi per l Gherdėina ie unii fai da Nikolas Hofer.
U15 Gherdėina - Bulsan Foxes 7:6 (2:2, 4:1, 1:3)
La partida dla Under 15 n dumėnia ai 19 de nuvėmber contra la scuadra dl Bulsan Foxes ie stata bėndebņ valiva. Nce sce i mutons dl Gherdėina ą trat scialdi plu sun cassa che i averseres, jan for danora de n gol o doi, ie i autri ruvei for daujin y nchin ala fin dla partida fņvel da sté ert, ma per fertuna iela jita fata y i mutons ą vencił cun merit chėsta partida per 7:6. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (3), Ben Linder (2), Leo Rabanser y Marc Kasslatter.
U19 Gherdėina - Renon 3:5 (1:0, 2:2, 0:3)
Sciot per chėsta partida dla Under 19 che ie stata n mierculdi ai 15 de nuvėmber te Sėlva. I mutons dl Gherdėina ą fat na bona partida, jan danora doi iedesc y i fova sun la bona streda de vėncer. Purtruep se ąn pona giapą tl terzo tėmp do mé 46 secunc l gol che valivova ora l resultat y riesc do mo un, nsci che da dedņ ne ti garatņvel plu nia y ala fin ąi perdł la partida per 3:5. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Tobias Moroder, Damian Bergmeister y Nicolas Demetz.
U19 Eppan - Gherdėina 2:1 d.p. (1:0, 0:1, 0:0, 0:0, 1:0)
Partida scialdi cumbatuda nchin ala fin chėla dla Under 19 n dumėnia ai 19 de nuvėmber a Eppan. Nce sce l Gherdėina ova plu ucajions da gol che l averser y se ą purvą dassėnn, ne ti iela nia jita fata y n ą messł jģ al "overtime" y pona a tré i penalties, ulache l Gherdėina ą pona perdł.
L gol per l Gherdėina fova de Nicolas Demetz.
La proscima partides di jėuni n cėsa: sada ai 25.11. dala 14.00 juega la U19 contra l Puster. (im)


text:
Pasterners n'han betg simpel quels dis. Betg mo en il Grischun, mabain en l'entira Svizra ston bleras pasternarias serrar. Ubain, perquai ch'ellas na rendan betg pli – ubain, perquai ch'ils pasterners van en pensiun e na chattan nagins successurs.
Tenor in studi da l‘Associaziun svizra dals maisters pasterners-pastiziers serran mintg'onn 70 enfin 80 manaschis en l'entira Svizra las portas. Da las sur 3‘000 pasternarias anc existentas mo radund in terz ch'han bunas perspectivas per l'avegnir. Dus terzs n'han strusch pli perspectivas da pudair exister vinavant. 22,1 % han perspectivas suffizientas, 44,4% schizunt schlettas perspectivas.
Raschun: Concurrenza dals detaglists
Il motiv principal per quella situaziun è tenor il president da l’uniun dals maister pasterners-conditers e confisiers dal Grischun, Reto Schmid, la concurrenza dals detaglists. Ozendi na giaja quasi nagin pli tar il pasterner a cumprar il paun. Blers cumprian quel era gist tar il detaglist. Era l’argument da la megliera qualitad dal paun ch’il pasterner dal vitg producescha na tiria betg pli. Per ils consuments saja il pretsch dal paun in argument pli ferm.
L‘Associaziun svizra dals maisters pasterners-pastiziers quinta cun 1 pasternaria sin 8’000 abitants. Per la Surselva, ch'ha actualmain radund 21’000 abitants, fiss quai anc 2 enfin 3 pasternarias.
Nagin sustegn da las bancas
Betg mo la concurrenza che fa la vita pli greva als pasterners. Ils custs da persunal creschian adina dapli. Tranter auter na saja la lescha da lavur betg optimala per pasterners che lavurian per gronda part la notg. I fiss d’automatisar uschè bler sco pussaivel. Però mancan ils daners per las investiziuns. Las bancas sajan fitg prudentas cun credits, perquai che las pasternarias valian sco manaschis da risico, sumegliant a la gastronomia.
Esser flexibel e diversifitgar
Tenor Reto Schmid èsi fitg impurtant ch’ils pasterners daventian pli flexibels e na sa concentreschian betg mo sin far paun. Porscher dasperas anc pitschnas chaussas da mangiar sco sandwichs, surpigliar l’organisaziun dad aperos ni forsa schizunt avrir in café dasper la pasternaria per generar dapli entradas sajan mo insaquantas pussaivladads.
Era in grond potenzial hajan products da nischa. Products ch'ils producents gronds laschian star, perquai che la quantitad dumandada da la fiera saja simplamain memia pitschna. Ina pasternaria pitschna pudess dentant gist avair la dretga grondezza per surpigliar la producziun.
RR actualitad 07:00


text:
Principaa vescovil de Liegi
El Principaa de Liegi (frances: Principauté de Liège; vallon: Principåté d' Lidje, ulandes: Bisdom Luik, tudesch: Bistum Lüttich, latin: Dioecesis Leodiensis,) a l'era on antich stat ecclesiastich in del Sacher Roman Imperi, che 'l se trovava in del center e in de l'est del Belgi del dì d'incoeu. Nassuu vers la fin del X secol, dòpo ona serie de fatt violent cognossuu sòtta el nòmm de Rivoluzion de Liegi l'è staa taccaa a la Francia insemma aj territòri di Paes Bass Austriach (Trattaa de Lunéville, febrar 1801); de lì el s'è trovaa in del regn d'Olanda (1815) e poeu in quell del Belgi (1830).
El territòri[Modifega | modifica 'l sorgent]
El territòri del Principaa el se stendeva longh la Mosa belga, con l'eccezion di region de Namür, de Dinant e fina al territòri de la contea de Looz. Inscì el formava on'enclave drent aj Paes Bass Austriach, cont el divid el Ducaa del Lussemburgh e quell del Limburgh del rest, a sud, del rest di Paes Bass, a nòrd. Al Principaa eren legaa anca el Ducaa de Buglion e la cittaa de Maastricht, governada del princip-vescov prima in collaborazion cont el Ducaa de Brabant, poeu (dòpo la Guerra di Vottant'Ann) cont i Provincc Unii.
El Principaa el comprendeva 23 cittaa bònn:
- Châtelet (val: Tcheslet)
- Ciney (val: Cînè)
- Couvin (val: Couvén)
- Dinant (val: Dinant)
- Fosses-la-Ville (val. Fosse)
- Huy (val. Hu; ol. Hoei)
- Liegi (val: Lidje; fr: Liège; ol: Luik; tod: Lüttich; lat: Leodicum)
- Thuin (val: Twin)
- Verviers (val: Vervî)
- Visé (val: Vizé; ol: Wezet; tod: Weset)
- Waremme (val: Wareme; ol: Borgworm)
- Beringen (limb: Berringe)
- Bilzen (limb: Bilze)
- Bree
- Hamont-Achel (limb: Haëmet-Achel)
- Hasselt
- Herck-la-Ville (ol: Herk-de-Stad)
- Looz (val: Lô; ol: Borgloon)
- Maaseik (limb: Mezeik)
- Peer
- Sint-Truiden (fr: Saint-Trond; limb: Sintruin)
- Dilsen-Stokkem (limb: Dilse-Stokkem)
- Tongres (ol: Tongeren; lat: Atuatuca Tungrorum)
Al dì d'incoeu, 'sti cittaa se troeuven in di provincc de l'Hainaut, de Namur e del Limburgh.
La stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La nassida de la diòcesi[Modifega | modifica 'l sorgent]
I origin de la diòcesi de Liegi hinn pussee antich de quij del principaa: de fatt la diòcesi de Liegi l'è la pussee antiga del Belgi e l'è stada fondada in del IV secol del San Servazi, che 'l n'ha mettuu i sed a Tongres e a Maastricht. Aj inizzi del VIII secol l'Ubert de Liegi l'ha spostaa la sed a Liegi, indove el gh'aveva avuu el martiri el sò predecessor, el San Lambert de Maastricht.
La nassida del principaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I domini de la gesa de Liegi hinn cressuu cont i progressiv donazion di princip locaj vers i vescov. El Nòtger (972-1008), per segurà a la soa sed l'autoritaa feudal sora la Contea de Huy, l'è riessii a ottegnì la nòmena a Princip-vescov. Quest l'ha consentii aj sò successor de mantegnì drent al Sacher Roman Imperi (sòtta el qual el se trovava al moment Liegi) ona indipendenza de governo, anca se i poder temporaj eren manch important e rilevant de quij spirituaj.
Questa indipendenza virtual l'è stada dovuda per la maggior part a l'abilitaa di vescov de la diòcesi, sòtta i quaj el principaa (situaa tra Francia e Germania) l'ha savuu giugà ròl important de mediazion. Voeuna di caratteristich fondamentaj del governo del Nòtger l'è stada el svilupp che l'ha reservaa a l'educazion, in seguit anca aj iniziativ giamò ciappaa de vun di sò predecessor, l'Eracli; grazie a 'sti dò vescov e al Wazo, Liegi l'ha poduu ricoprì on ròl important assee minga domà politicament ma anca per quij còss che riguarden la coltura general e la litteratura. Vescov come el Balderich de Looz (1008-1018), el Wolbòd (1018-1021), el Durand (1021-1025), el Reginard (1025-1038) el Nitard (1038-1042), el giamò citaa Wazo e 'l Teoduin (1048-1075) hann sostegnuu con valor l'ereditaa del Nòtger. I scoeur de la cittaa de Liegi hann daa a la Gesa Cattòlega di papa come 'l Steven IX e 'l Nicòla II.
Sòtta el regn de l'Enrich de Verdun (1075-1091) l'è staa istituii el Tribunal de la Pas, faa sù per corregg quij che andaven contra la legg de Dio. L'Otbert (1091-1119) l'ha estenduu el territòri del Principaa finna a ottegnì la Signoria de Buglion. Inoltra el s'è mettuu sòtta la protezion de l'Enrich IV del Sacher Roman Imperi. El Lisander de Juliers (1128-1134) el gh'ha avuu l'onor de vedè vegnì a Liegi el Papa e 'l San Bernard de Ceravall.
On period de grand splendor coltural el s'è avuu quand che i scoeur de Liegi hann scomenzaa la sò collaborazion con quij de Paris: la diòcesi lìè riessida a dàgh on bon numer di sò dottor, traj quaj regordem el Guglielm de Saint-Thierry, el Gerard de Liegi, el Goffred de Fontaines e l'Alger de Cluny.
Contrast in del principaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1191 a l'è staa eleggiuu vescov de Liegi l'Alberon I de Lovani, ma l'imperador Enrich VI, cont el dì che l'elezion a l'era minga stada legal, e l'ha daa la sed al Lotari de Hochstadt. L'elezion de l'Alberon l'è stada ratificada del Papa, ma in del 1192, el noeuv vescov l'è staa coppaa a Reims di trii cavalier todesch. El probabil mandant de l'esecuzion el podria vess staa l'imperador, ma a bon cunt el pòver Alberon l'è staa canonizzaa.
In del 1195 l'Albert de Cuyck (1195-1200) l'ha recognossuu formalment i diritt de la popolazion de Liegi. In del XII secol, el Capitol de la cattedral l'ha ciappaa ona posizion de fondamental importanza in de la relazion cont el vescov, e l'ha scomenzaa a giugà on ròl important in de la stòria del principaa.
In di secoj XIII e XIV gh'hinn staa fòrt contrast traj nòbil e 'l pòpol, in di quaj el vescov l'è intervegnuu despess. I contrast hinn rivaa al massim quand, in del XV secol l'è stada trada giò la cittaa episcopal. On arcidiacon de Liegi l'è diventaa papa cont el nòmm de Gregòri X e l'ha casciaa l'indegn vescov Enrich de Gheldria (1247-1274). La Pas de Fexhe (1316), sòtta el regn de l'Adolf de la Marca (1313-1344), l'ha regolaa i relazion traj princip-vescov e i sò sòottapòst; a ògni moeud i discòrdi hinn segutaa, e l'episcopaa de l'Arnald de Hornes (1378-1389) l'è staa signaa del trionf del partii popolar. In del 1366, la contea de Loon l'è stada taccada a la diòcesi, che adess la contegniva donca la maggior part de l'attual provincia belga del Limburgh.
L'egemonia borgognona[Modifega | modifica 'l sorgent]
A partì de la mòrt del Luis II, cont di Fiander (1384), i Paes Bass hann iniziaa la sò unifegazion cont i Paes Bass borgognoni. Anca se 'l principaa l'è restaa nominalment indipendent, el Duca de Borgogna el gh'ha avuu ona semper maggior influenza sul governo del territòri de la diòcesi. Luis de Borbon (1456-1482) l'è staa mettuu sora el tròn de Liegi di macchinazion politegh del Filipp el Bon. La Borgogna l'ha infin invaduu el principaa. La distruzion de Dinant in del 1466 e quella de Liegi in del 1468, per òper del Carl el Gròss, hann signaa la fin de l'ascensa "democratega" del principaa.
L'egemonia spagnoeula[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Carl V l'ha finii l'union di Dersett Provincc in di agn '40 del XVI secol, e, formalment, l'ha controllaa anca el principaa.
L'ha nomenaa l'Erard von der Mark (1505-1538) come reggent de la sed vescovil. L'Erard a l'è staa anca ona sòrta de mecenaa di art, che l'ha combattuu con decision la reforma protestanta, come hann faa anca tucc i sò successor. In questa battaja el s'è distint in moeud particolar el Gerard de Groesbeeck (1564-1580). El papa Paol IV, con l'obbietiv de ajuttà Liegi, l'ha reorganizzaa con la bolla Super Universas (12 magg 1559) i circoscrizion ecclesiastich di Paes Bass. 'Sto cambiament el gh'ha avuu di effett important aj spes de la diòcesi de Liegi; on mugg di sò parròcchi hin staa ceduu a vantasg de la nassida di diòcesi de Roermond, Bosch Ducal ('s Hertogenbosch) e Namur, e di porzion del sò territòri hinn staa comprenduu in de l'arcidiòcesi de Malines e in quella de Anversa, tutt e dò de noeuva erezion. El numer de diaconaa drent a la diòcesi l'è staa redòtt a tredes.
L'egemonia austriaca[Modifega | modifica 'l sorgent]
La maggior part di vescov del XVII secol a l'era d'origin foresta e de sòlit 'sti vescov gh'aveven pussee diòcesi de governà, donca gh'eren quas mai a Liegi. I sò assenz hann daa el pretest a territòri come quij de Chiroux e Grignoux de rebellàs, còssa che l'ha spingiuu el vescov Massimilian Enrich de Baviera (che l'era anca arcivescov de Colònia) a fà su di editt restrittiv, traj quaj gh'è la contestada Costituzion del 1684, causa de on mucc de tension politich in di agn a vegnì.
In del secol seguent, el Principaa l'ha conossuu on moment de splendor coltural sòtta el regn del de Velbrück (1772-1784), che l'ha daa coragg aj idej illuminista e enciclopedista nassuu in quell temp i Francia.
La Rivoluzion e la fin del Principaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Varda anca: Rivoluzion de Liegi
In del 1789, in de l'istess period in del qual la gh'è stada la Rivoluzion francesa, on violent avveniment politich l'ha casciaa via del principaa el successor del de Velbrück, var a dì l'Hoensbroeck. La Rivoluzion de Liegi (inscì l'è staa ciamaa l'avveniment) la s'è unida aj ribellion che hinn nassuu in Brabant e compagn de quij l'è stada interrompuda in del 1791 de on còrp de invasion austriaca, che l'ha reportaa el princip-vescov al poder.
Ma 'sto reinsediament l'è duraa pròpri pòcch, vist che i trupp austriach hinn staa battuu de quij frances in del 1792. La Francia l'ha conquistaa el Principaa e l'ha taccaa aj noeuv departiment creaa per i Paes Bass. L'ultim princip-vescov, el Francesch Antòni Maria de Méan l'è staa esiliaa e anca la diòcesi la gh'ha avuu de ced dinnanz a l'anticlericalismo rivoluzionari.
El Principaa, la fin del qual l'era stada giamò ratifegada de la Pas de Lunéville (1801) e del Concordaa, l'è minga staa restauraa dòpo el Congress de Vienna, ma inveci l'è staa taccaa al Regn di Paes Bass prima e al Regn del Belgi poeu, dòpo i mòt del 1830.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Stanislas Borman, Les Seigneuries allodiales du Pays de Liège, avec une introduction historique, Liegi, J. Gothier, 1867.
- Georges Hansotte, Les institutions politiques et judiciaires de la principauté de Liège aux Temps modernes, Bruxelles, Credit Comunal, 1987. In-8° broché, 355 p., (collezion « Histoire », serie in-8°, n° 73, 1987).
- El principaa de Liegi in del XVIII secol : ona guida bibliografica.


text:
Il minister da giustia franzos François Bayrou e la ministra da l'Europa Marielle de Sarnez demissiuneschan. Els na vulan betg far part a la nova regenza franzosa rapporta l'agentura da novitads AFP. La partida da Bayrou e de Sarnez, «MoDem» vegn il mument scurlattada d'in'affera davart pseudo-occupaziun. Mardi è gia sa retratga la ministra da defensiun Sylvie Goulard. La giustia examinescha renfatschas che collavuraturs da la partida sajan vegnids pajads da represchentants da l'UE, senza avair lavurà per els.
Nova regenza cun turbulenzas
Sco usità en Frantscha ha Emmanuel Macron cumenzà a furmar la nova regenza. Il primminister, Edouard Philippe ha demissiunà il glindesdì e survegnì l'incumbensa da furmar la nova regenza. Ussa hai dentant dà intginas turbulenzas durant furmar la nova regenza.
Dasper Goulard, Bayrou e Sarnez croda era il minister per la coesiun territoriala, Richard Ferrand or da la regenza. El duai daventar schef da fracziun da la partida dal president, La République en Marche.
RR novitads 11:00


text:
En sabeda ai 25 de jügn él gnü tignì tl Hotel La Perla a Corvara la terza serada de benefiziënza a bëgn dl popul tibetan, sostegnì dala Costa Family Foundation
Corvara – Ala serada à tut pert 130 porsones. Tut pert à inće la só dl Dalai Lama Jetsun Pema y le rapresentant dl Dalai Lama tl’India Tempa Tsering. Les donaziuns gnüdes ite da chësta serada é de 13.690,00€. Mo al é inće stè porsones che n’ê nia presëntes ala serada, y à impò orü contribuì al proiet. Chëstes à fat spënores por indöt 8.040,00€. La lotaria y les donaziuns lëdies à arjunt na soma de 7.185,00€. Insciö él gnü coiü adöm bëgn 28.915,00€. Les spëises dla serada nia sponsorisades ê de incër 4.000,00€. Por mirit dl Secretariat Sozial dla RAI él inće gnü a s’l dè l’aziun di SMS de solidarieté, inviada ia danter i 20 y i 26 de jügn. Rovè ite él (dat nia ćiamò ofizial) 5.862 cherdades, da chëres che an s’aspeta apresciapüch 13.425,00€. Tres dötes les aziuns él insciö garatè la bela soma de apresciapüch 42.340,00€. Cun chëstes spënores porta inant la Costa Family Foundation le setim proiet, che prevëiga da fà sö n istitut por les ëres a Dharamsala, tla India dl nord, che ti pitarà lerch a 80 jones tibetanes danter i 14 y i 16 agn. Le proiet à n valur de 125.130,00 euro.


text:
Accents: gasetta da chasa RTR e SRG.R
La gasetta è in med da communicaziun tant intern so extern. Extern duai la gasetta Accents crear il liom tranter RTR e la societad purtadra, la SRG.R. Intern duai ella colliar collavuraturas e collavuraturs RTR che lavuran a Scuol, Samedan, Savognin, Glion, Mustér, Cuira ed a Berna e che vivan en tut las regiuns dal Grischun e per part er ordaifer. Accents duai far punts tar collavuraturas e collavuraturs e tar persunas-clav da la societad civila rumantscha ed attaschadas a RTR.
2020
Il magazin Accents cumpara mo anc ina giada l'onn.
2019
2018
2017
2016
2015
2014
Accents 4: Averts per novas tecnologias e stricts quai che reguarda ils principis schurnalistics, in / 1.7 MB


text:
En in emprim pass è vegni spargnà cun metter ensemen differentas gestiuns sco lavandaria, cuschina, administraziun o er la tecnica. Quella giada èn vegnidas stritgadas diversas plazzas, ma senza che persunas han peras la plazza da lavur, per tuts era vegnì chatta in soluziun.
60 plazzas dapli durant ils ultims 10 onns
Cun stgaffir novas spiertas sco per exempel quella da la la partiziun palliativa, la medicina alternativa o er la cussegliaziun da nutriment èn vegnidas creadas 60 plazzas novas. In element manca anc – e quai è ina collavuraziun cun la dmura d’attempads Punt Ota. Er là datti tractativas per integrar quella eventualmain en il CSEB.
RR actualitad 17:15


text:
Negher
El negher (anca nigher o negro in laghee o in bustoch) a l'è el color senza tinta, el pussee scur che 'l ghe sia, che 'l po vesser cread de do fenomen.
Con la lus el negher l'è l'assenza de lus, menter che in di pigment l'è un quajcoss che 'l ciapa tucc i longhezze d'onda de la lus visibil, inscì de mandà nagot in di oeugg e resultà negher
'Sti definizzion inn complementar: desgià che 'l negher l'è assenza de lus un pigment che 'l ciapa tuta la lus el sarà vist 'me negher.
Simbolismo[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El negher a l'è el color tipicament sociad al fascismo
- El negher a l'è un smalt araldegh
- In contabilità el negher a l'è el color cont i che inn scrivud i guadagn, menter che el ross l'era per el perder
- In tante colture el negher l'è el color del lut.
Alter us[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se ciama negher anca vun che 'l gh'ha la pell scura, pu o manch a segonda de la coltura. El termen el gh'ha nissuna carateristega ofensiva in lombard, menter che quand che l'è doperad 'me lombardism in italian el pò havéghel.
Alter combinazzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Villapizzon
Villapizzon (Villapizzone) l'è on quarter de Milan, situaa a nord-ovest del centro, in del Municipi 8 (Porta Volta, Quarter de la Fera, Quarter Gallarates, Quart Oggiee).
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes l'è nominaa per la prima volta in del 1346.
Ai temp di piev milanes l'era on comun che 'l faseva part de la Piev de Trenn.
L'è restaa indipendent fina al 1869, se femm eccezion per el period napoleonigh, che l'ha vist Villapizzon vegnì taccada a Milan (1808-1816). A part del 1869 l'ha faa part de Musocch.
Villapizzon, che l'è in periferia, l'è staa vun di sitt de la cressida urbanistiga milanesa, e 'l vegg borgh agricol ormai l'è covert di cà noeuv di Ann Sessanta. Per on bell poo de temp l'è stada ona zona de pocca importanza, fina a quand gh'hann faa sù ona stazion del passant ferroviari milanes (ghe passen i treni che vann a Novara, a Vares e Gallaraa).
In del 1978, in de la veggia cassina arent a la gesa de San Martin, l'è nassuda ona comunità de famili (al dì d'incoeu ses), a la qual la s'è taccada anca ona comunità de Gesuita. Quella esperienza chì poeu la stada ripetuda de alter comunità in Italia.


text:
Basin
El basin l'è 'l contatt di laver con quij de 'n altra persona. A segonda de la coltura El pò avègh di significaa different, 'me de salud, de amor o de respett.
El basin comé salud[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è comun in squasi tutt el mond, quand che se encontren du amis streng scambiàss di bas in sui guancc, ma ciarament gh'è di variazion in tra coltura e coltura: Ad esempi in la Bassitalia a l'è assee comun anca in là vita de tucc i dì, inscambi in l'Altitalia l'è 'na rarità.
Pussee spantegaa l'è l'usanza de bacià in sui guancc i parent che se veden minga despess.
In Russia l'era comun, 'me forma de salud in tra i omen, baciass a stamp in sui laver. A gh'è anca 'na famosa foto indeche el leader sovietich Leonid Brežnev el basa quell de la Germania Est Erich Honecker.
In Polonia l'è anmò spantegaa el basciaman, ossia toccà cont i laver la man de 'na donna.
El bas 'me segn de fradellanza[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anticament el basin l'era pussee on segn de fradellanza che 'n segn erotegh, vergòtt de vesin a la moderna strencia de man. Di esempi de troeuven in di Vangei, indova gh'è 'l famos Basin de Giuda, inizzi del tradiment del Gesù.
Anca in la Divina Commedia el Virgili al bascia el Dant Lighier dopo che l'ha ciappaa on bel stremizzi, per rassiguràll.
El bas 'me att de amor[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se i basin in sui guancc hinn squasi mai erotegh, quij in su la bocca sì. Per esempi in del basin a la franzesa de facc se lecca la lengua del partner e se morden i laver, e donca gh'è on fort scambi de emozion.
Gh'è anca el basin in sul coll, che, se faa ben, el mena ad avègh on segn che 'l pò durà per on quaj dì.


text:
En sia sentenzia fa il tribunal administrativ federal attent ch'ins aveva nagin dretg giuridic sin ils daners ch'il biro federal pajava per sustegnair l'egualitad tranter um e dunna. L’uffizi possia decider autonom tgi che survegnia daners. Uschia che las reducziuns na cuntrafetschian betg a la lescha.
I sa tracta da daners che vegnan concedids ad instituziuns privatas che cusseglian ed infurmeschan dunnas en la vita professiunala. U che van ad organisaziuns che sustegnan umens e dunnas tar la reintegraziun en la vita professiunala suenter ina pausa ord motivs famigliars.
Daners dal chantun per l'uniun dal Grischun
Pertutgada da las scursanidas è la centrala da dunnas en il Grischun, en la Turgovia ed en il Tessin. Davent dal 2019 na vegnan ellas a retschaiver nagins daners pli dal biro federal. Decidì avevan ins quai gia il 2016. La centrala da dunnas dal Grischun aveva lura reagì e dumandà il chantun per sustegn. Il parlament ha lura concedì in pajament annual da 100'000 francs durant quatter onns. Uschia po la centrala salvar lur servetsch. Ella porscha cunzunt servetschs da cussegl e sustegn giuridic tar cas da mobbing, egualitad da pajas ni mulesta sexuala. La centrala da dunnas gida tar 120-150 cas per onn.
RR novitads 14:00