text:
La Biblioteca provinziala „Dr. Friedrich Teßmann“ é gnüda metüda sö cun la lege provinziala n. 5 di 16 de forà dl 1982 y porta l’inom dl iurist y politich de Südtirol Friedrich Teßmann (* ai 15 de forà dl 1884 a Schloss Korb a Eppan; † ai 23 de jügn dl 1958).
Dl 1957 ti à Teßmann scinché süa biblioteca privata, metüda adöm dantadöt da Tirolensia (incër 12.000 volums y passa 1000 operes grafiches) ala „Österreichische Akademie der Wissenschaften“ a condiziun che la racoiüda gniss metüda a desposiziun al publich a Balsan y che ara gniss ampliada tresfora cun publicaziuns nöies corespognëntes.
L’Academia ti à surandè la racoiüda Teßmann al „Südtiroler Kulturinstitut“ che menâ bele na süa picia biblioteca de stüde, a na moda ch’al la aministrass y ćiarass dla racoiüda.
Canche al é gnü metü sö la Biblioteca provinziala dl 1982 ti à le “Südtiroler Kulturinstitut” surandè süa biblioteca de stüde, y l’Academia ti à surandè sciöche imprëst permanënt la racoiüda Teßmann, che ê deventada tres majera.
Incö é la Biblioteca provinziala la maiù biblioteca scientifica generala de Südtirol. Ai utilisadus se presentëia trames les racoiüdes dla biblioteca sciöche unité.
Pruspet dla Biblioteca Provinziela
50 agn Teßmann (1958-2008)
Prioritês por la racoiüda dla Biblioteca provinziala "Dr. Friedrich Teßmann”
La Biblioteca provinziala abina adöm dantadöt materiai scrić por todësch ti ćiamps de savëi desfarënć (ater co leteratöra por i mituns y por i jogn).
Tirolensia
La Biblioteca provinziala abina adöm döt le material che é gnü scrit da porsones de Südtirol, sura Südtirol y che é gnü publiché te Südtirol. Na gran importanza ti vëgn dada inće ales publicaziuns dl raiun dl vedl Tirol.
Dać statistics:
Mprësć tres la biblioteches de zënter (2016): 10.345 uniteies medieles.
Cronologia:


c: text/html

text:
Sin invit da la PCD Surselva discurra la presidenta da la Confederaziun Doris Leuthard a Glion sur da temas actuals da la politica naziunala. L’occurrenza publica ha lieu venderdi ils 29 da settember a Glion da las 19:15 en l’aula da la chasa da scola. Suenter il discurs ès i pussibel da tschentar dumondas a la presidenta da la Confederaziun.
Surselva La presidenta da la Confederaziun Doris Leuthard vegn a Glion
Venderdi ils 29 da settember discurra Doris Leuthard a Glion sur da temas actuals da la politica naziunala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
HCD gudogna cunter ils SCL Tigers
Il club da hockey da Tavau ha gudagnà cunter ils SCL Tigers cun 4:3.
Il club da hockey da Tavau ha cun quai confermà sia buna furma. Pir vers la fin dal gieu èsi anc ina giada vegnì privlus per il HCD, cura ch’ils SCL Tigers han scursanì en l’ultim terz cun dus gols entaifer duas minutas sin 4:3. Ils da Tavau han cun quai en las ultimas tschintg partidas gudagnà quatter giadas.
Losanna - Friburg
En l'autra partida da dumengia ha Losanna gudagnà cunter Friburg cun 3:2 suenter sajettar penaltis.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 12. runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 18:00


text:
Adolf Hitler
Adolf Hitler (* 20 d'avrigl 1889 a Braunau agl En Austria - † 30 d'avrigl 1945 a Berlin entras suicidi) era a partir da 1921 schef da partida da la NSDAP, a partir da 1933 chancelier da l'imperi ed a partir dal 1934 sco "manader (Führer) e chancelier da l'imperi" el medem temp schef da la regenza e schef da stadi dal imperi tudestg.
El ha stabilì en Germania la dictatura naziunalsocialistica "il terz imperi" (das dritte Reich), ha scumandà tut las partidas d'opposiziun e persequità adversaris politics. Hitler ha chaschunà la segunda guerra mundiala ed ha pratitgà la privaziun dals dretgs ed il mazzament dals gidieus europeics sco era dad autras gruppas religiusas, etnicas e socialas. Sco consequenza da sia politica èn morts en l'Europa tranter 30 e 35 milliuns carstgauns, tranter quels ca. 6 milliuns gidieus. La Germania e l'Europa èn vegnidas destruidas per gronda part e separadas en in territori communistic (en l'ost da la Germania) ed in territori chapitalistic (en il vest da la Germania).
BiografiaModifitgar
Quasi tut las biografias da Hitler inditgeschan l'enorma discrepanza tranter l'emprima e la segunda part da sia vita. Enfin ses 30avel onn da naschientscha era el in' existenza disditga, mesirà vida las aspectativas burgaisas da ses temp. Senza scolaziun militara, senza lioms da num, suenter la guerra mundiala era sco schuldà senza perspectivas ed oravant tut senza qualitads remartgablas che pudessan declerar plausiblamain sia carriera sequenta. Malgrà tut quest s'auza el en paucs onns al chancelier german e pli tard al regent dictatoric sur grondas parts da l'Europa. Hitler ha manifestà in effect destructiv sco mo paucs avant ni suenter el. La dumonda davart la discrepanza tutga il problem central che sa tschenta en connex cun la persuna istorica Adolf Hitler. Co ha in uman cun talas qualitads ed ina tala previta pudì avair in tal effect?
Ils emprims onnsModifitgar
Or da sia provegnientscha e sia vita avant la politica ha Hitler adina fatg in secret. "Els n'astgan betg savair", ha el ditg 1930 sur da ses adversaris politics, "da nua che jau deriv e da tge famiglia che jau sun".(Citat tenor Krockow). Döllersheim e Strones, las vischnancas da naschientscha da ses geniturs, ha el laschà evacuar e destruir il 1938 gist suenter l'attatga da l'Austria sin la Germania, per stabilir in plaz d'exercizi per truppas (Allensteig). Krockow, Kershaw ed auters biografs da Hitler supponan ch'ils motivs èn da tschertgar en la derivanza nunsclerida e probablamain incestuusa dad Adolf Hitler.
DerivanzaModifitgar
La famiglia da Hitler derivava dal quartier da guaud da l'Austria bassa al cunfin cun la Boemia. La moda da scriver variava anc en il 19. tschientaner tranter 'Hüttler', Hiedler e Hitler. Il dictatur posteriur è naschì en la citad da cunfin Braunau agl En en l'Austria auta sco quart da ses uffants dal duanier Alois Hitler e da sia terza dunna - ina nezza tras maridaglia - Klara naschida Pölzl. Da lur ses uffants cuntanschan mo Adolf e sia sora Paula la vegliadetgna da creschids. Alois Hitler aveva latiers anc in figl ordvart la maridaglia (Alois junior) ed ina figlia (Angela) da sia secunda dunna. En il cudesch "Mein Kampf" descriva Hitler il bab sco sever ed autoritar, per part er vilentà e violent.
Igl è dentant dispitaivel schebain l'educaziun da Hitler è stada pli severa che usità da quel temp. Cumprovas mancan dentant. Alois Hitler, il bab dad Adolf Hitler, è naschi ordvart la maridaglia da la fantschella da purs Anna Maria Schicklgruber. Pir cun 40 onns e suenter la mort da sia mamma e da ses supponì bab Johann Georg Hiedler, in lavurant da mulin, ha Alois Hitler surpiglià il num Hitler. Ses aug Nepomuk ha dà tar in notar l'engirament che Johann Georg, pli tard il consort dad Anna Maria, saja il bab dad Alois. Quel sez dentant ha mai acceptà ses figliaster Alois sco ses figl. Hitler na saveva pia betg cun ultima segirtad tgi che ses tat era. Questa relaziun è evidentamain vegnida brisanta per il propagandist dad ina ideologia rassista, cura ch'el è vegni pli e pli enconuschent a l'entschatta dals onns 1920. Adversaris politics da Hitler han adina puspè empruvà da cumprovar ch'il manader da la NSDAP antisemita ed extremamain naziunalista haja sez perdavants gidieus ni tschecs. Tenor pli novas enconuschientschas è quai pauc probabel, ma per Hitler in bun motiv per zuppar sia derivanza.
UffanzaModifitgar
Pervi da sia professiun ha Alois Hitler midà savens chasa cun sia famiglia. Da Braunau a Passau, pli tard a Lambach ed a Leonding sper Linz. En las diversas scolas popularas era Hitler in bun scolar, a la scola reala a Linz disdescha el dentant cumplettamain. Gia l'emprim onn da scola (1900/1901) sto el repeter e ses scolasts al attribuischan mancanza da motivaziun d'emprender. Hitler ha pli tard preschentà quel temp sco ina sort "chauma d'emprender" encunter il bab che al vuleva manar ad ina carriera da funcziunari. Hitler perencunter vuleva daventar dissegnader d'art. Quest' interpretaziun è uschenavant vaira, damai che Hitler aveva sia entira vita gì l'impressiun dad esser in artist sconuschì, ch'el sviava lavur regulada e ch'egocentrissem era ina da sias pli fermas caracteristicas. Encunter questa "chauma d'emprender" stat dentant la mort dal bab da Hitler ils 3 da schaner 1903 cun 65 onn. Il squitsch da l'educaziun aveva pia laschà suenter per il giuven da tredesch onns. Las prestaziuns en scola n'eran denant betg sa meglieradas. Hitler banduna pia la scola cun 16 onns, senza terminaziun. Dapli ch'ina savida superfiziala da diversas funtaunas elegidas senza distincziun ha Hitler mai acquistà.
Ils onns a Vienna e MincaModifitgar
A partir dal 1905 pudeva Hitler viver grazia a sia renta da mez-orfen e cun sustegniment da sia mamma ina existenza bohème nunliada. Suenter ch'el è vegni refusà da l'academia d'art a Vienna 1907 e 1908 pervia da mancanza da talent, ha el betg pli mussà sforzs per retschaiver in' occupaziun u almain emprender ina professiun. Ils 21 da december mora sia mamma da cancer dal sain. Sco divers dals raquints commovents sugereschan, viveva Hitler a l'entschatta detg bain da sia renta d'orfen. Ses gudogn, engrondì cun la vendita da maletgs e cartas, surpassava quel dad in scolast primar giuven. L'onn 1909, cun 20 onns, va Hitler a Vienna. La vegn el en contact cun las scrittiras pseudoscientificas e neoreligiusas da l'ideolog da rassas ed antisemit Jörg Lanz von Liebfels. Era las polemicas antisemitas da politichers sco il manader da la "alldeutsche Bewegung" Georg Ritter von Schönerer ed il burgamester da Vienna dr. Karl Lueger ha el percepì. Sia imaginaziun d'ina rassa signurila arica predominanta ha el probablamain sviluppà en quest temp, ses idols èn dentant restads nunnumnads. Pli ferm che per politica è Hitler s'occupà tenor ses ami August Kubizek cun operas, en spezial cun quellas da Richard Wagner.
Suenter la segunda refusada entras la suprastanza da l'academia d'art Andreas Walder e Raphael de Rose, haveva Hitler pli e pli problems finanzials. 1909 sa tschenta el en l'asil per persunas senza tetg ed a l'entschatta da 1910 en il "Männerheim". Sco pictur da las bellezzas da Vienna gudogna el modestamain. Cunquai ch'el sez era plitost schenà, ha ses cunabitant Reinhold Hanisch surprendì la vendita. Suenter ch'el aveva il sentiment dad esser vegni engianà da Hanisch, surdat el la vendita da ses maletgs ad in cunabitant gidieu. Perquai èsi dispitaivel schebain l'antisemitissem da Hitler era gia accentuà uschè ferm da quel temp, sco che Hitler fa crair en ses cudesch "Mein Kampf". Reinhold Hanisch, che ha pli tard scrit in cudesch dals giuvens onns da Hitler, è vegni mazzà ca. 30 onns pli tard en il champ da concentraziun Buchenwald. Suenter che Hitler ha survegnì paja ord l'ierta da ses bab 1913, ha el fatg midada da Vienna a Minca. En "Mein Kampf" scriva el pli tard ch'el haja gì desideri per ina citad germana. A Minca scuvra el sia fascinaziun per l'architectura e legia las scrittiras da l'autur rassistic Houston Stewart Chamberlain. La midada aveva era l'intent da guntgir il servetsch militar. Sch'igl è vair che sia moda da pensar naziunal-tudestga e sia antipatia per il stadi multipopular da l'Austria e l'Ungaria ha giugà ina rolla, sche fiss la midada stada in'emprima decisiun politica vesaivla da Hitler. Che Hitler na leva betg en emprima lingia gungtir il servetsch militar sa mussa 1914: cura che l'emprima guerra mundiala cumenza, s'annunzia Hitler immediat sco voluntari.
En l'emprima guerra mundialaModifitgar
Sco appuntà dal 16. regiment d'infantaria da reserva bajuvar "List" passenta Hitler quasi l'entira guerra mundiala a la front dal vest sco annunziader. El entra ils 16 d'avust 1914 en l'armada e vegn undrà il december da quel onn cun la crusch da fier da segunda classa. En la Frantscha dal nord vegn Hitler blessà l'onn 1916 ad ina chomma. Pir l'entschatta da mars 1917 vegn Hitler puspè a la front. 1918 vegn el undrà cun la crusch da fier d'emprima classa. Hitler valeva sco schuldà correct che era dentant plitost malvis tar ses collegas pervia da sia tenuta nuncritica envers ils uffiziers. "Stimar il superiur, cuntradir a nagin, sa suttametter cun egls serrads" uschia ha el sez numnà sia tenuta en quel temp dal process da putschists 1924. Sia rolla dad outsider vegn confermada entras la constataziun dad in camarat da regiment che il prim biograf contemporan da Hitler Konrad Heiden citescha: "Nus tuts sdiavlavan e pensavan ch'i saja insupportabel dad avair in corv alv tranter nus". Ils 15 d'october 1918, pia curt avant la fin da la guerra, vegn Hitler ospitalisà en il lazaret da la citad prepomaraniana Pasewalk suenter ina attatga da gas. La tschorvadad temporana, per la quala el è vegnì tgirà, ha el pli tard manà enavos sin ina blessura dals egls durant quest' attatga da gas. Perscrutaziuns pli novas che sa basan sin datas dal lazaret permettan dentant er la conclusiun, che la tschorvadad era ina reacziun da schoc tardiva ed isterica sin la terrada da la Germania. En mintga cas è Hitler vegnì tgirà dad in medi militaric per psiciatria che l'ha classifitgà sco psicopat che saja dal tuttafatg nunadattà per qualitads da manader. Sumegliant s'exprimì è era il cumandant dal regiment che vegn cità da Heiden cun ils pleds: "Quest istericher na numn jau mai sco sutuffizier!". I n'era pia betg mo la naziunalitad austriaca ch'era responsabla che Hitler na mai cuntanschì dapli ch'in rang d'in appuntà, malgrà sias blessuras, sias cruschs da fier d'omaduas classas ed autras undradas. Tuttina numna Sebastian Haffner l'experientscha da Hitler a la front sia unica "aventura da scolaziun", cunquai ch'el ha pli tard en sia vita tuttina chapì insatge da dumondas militaricas.
Avanzament da HitlerModifitgar
Entschattas politicasModifitgar
Pli tard ha Hitler pretendì che l'indignaziun davart la sperdita da la guerra e dal tradiment dals "Novemberverbrecher" haja laschà madirar en el la decisiun da daventar politicher. Era quest astga vegnir dubità, en fatscha a la tenuta nunclera tar ils eveniments dal temp che Hitler ha laschà vesair. Dad ambiziuns politicas na remartg'ins nagut en il temp suenter la guerra. El turna en la caserna da ses regiment a Minca e mussa a l'entschatta mo l'intenziun da betg esser relaschà. Hitler sa lascha eleger pliras giadas sco persuna da fidanza da ses regiment ed era uschia sco um da colliaziun tranter la regenza da cussegls revoluziunara dal president ministerial bajuvar e socialistic Kurt Eisner. Durant ils scumbigls suenter sia mort ha Hitler betg prendì partida per la republica da cussegls u - sco ch'ins avess pudì spetgar causa sia tenuta politica pli tarda - per ils adversaris, il corp liber cun tenuta anti-democratica e pil pli numnads "populars". El para dad esser sa tegnì precautamain davos las culissas. Ina fotografia da quel temp mussa Hitler schizunt en il til da bara per il gidieu Eisner assassinà. Era quai vegn vis da tscherts istorichers sco cumprova la tenuta politica da Hitler na pudeva betg esser uschè furmada, sco ch'el ha descrit sis onns pli tard en "Mein Kampf".
Suenter la terrada sanguinusa da la republica da cussegls ha Hitler laschà s'engaschar da l'administraziun da la "Reichswehr" che era da quel temp il factur decident da la pussanza en la Baviera. I dat indizis che Hitler haja cumprà la bainvulientscha dals novs pussants cun tradir camarats da regiment ch'eran s'engaschads da la vart da la republica da cussegls. Ils umens pussants en la schinumnada "Reichswehr naira" - p.ex. il chapitani Ernst Röhm - paran dad avair vis en Hitler in pussaivel agitatur. Cun ses agid pudevan els derasar ideas naziunalisticas tranter ils lavurers. Ses superiurs han tramess Hitler a scolaziuns per referents da propaganda ed han dà ad el il pensum da spiunar ora partidas e circuls politics che chatschavan en il Minca postrevoluziunar sco bulieus or da la terra.


text:
Vésta
La vésta (scóltel chè, veste in itagliàṅ) o sutàna, stanèla, l'è cal vestiàri subìt in sìm'a la biancherìa 'd sòta, che ind un pês ùnic, o anca sōl in dla metê 'd sòta dal còrp, al tìn vistî cal dòni sàinsa tgnìregh dla stòfa da mèś a 'l só gambi (cum'a sucēd invéci p'r eśèimpi col brèghi).
A s ciacàra ed vésta anc per quèla négra e lunga ch'la vistìs i prēt e per la "vésta da cambra"[1], ch'la s dróva da stèr comed in cà sìa da chi òm che da 'l dòni.
Soquànti vésti diferèinti
Manéri ed dìr
Vōś lighèdi
Èter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Vésta
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Vésta».
Colegamèint estèren
- (IT) La vōś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Pervi da la controlla è il tren spezial partì cun in retard da quatter uras vers Hamburg. Radund 30 persunas n'han betg dastgà entrar en Germania. Quai ha communitgà la polizia tudestga.
En vista a l'inscunter da las 20 pli impurtantas naziuns d'industria e novs pajais industrials ha la Germania puspè introducì controllas als cunfins. La controlla è stada ina collavuraziun tranter las polizias da la Germania e da la Svizra, sco er las guardias da cunfin e la polizia da Basilea.
A l'inscunter suprem G20 vegnan spetgads venderdi e sonda passa 100'000 demonstrants. Tranter quels er fin 8'000 ch'èn pronts da demonstrar cun violenza.
Tenor la polizia èn ils protests a Hamburg stads paschaivels fin ussa.
RR novitads 06:00


text:
Imboden (distret)
El distrèt de Imboden (en todèsch: Bezirk Imboden; en rumanc: District dal Plaun) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Sarganserland (Canton San Gal), a nordèst col distrèt de Landquart, a èst col distrèt de Plessur, a sudèst col distrèt de Hinterrhein, a sudòvest col distrèt de Surselva, e a nordòvest col canton Glaruna.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 203.81 km² e la popolasiù l'è de 18993 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìvaModifiché
El distret de Imboden l'è dividìt en 2 cìrcoi e 7 cümü:


text:
Zagabria
Zagabria (Zagreb in cruat; Zagabria in italian; in tudesch, düranta l'Imperi d'Austria, Agram; Zágráb in üngheres) a l'è la capital de la Cruazia.
A l’è anca la prima cità de la Cruazia per pupulaziun, cun 784.900 abitant (2007).
Geugrafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zagabria la se tröa al nord-ovest de la Cruazia, in del toch de süd-ovest de la piana de la Panònia.
Cità gemelaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zagabria a l'è gemelada cun:
- Magunza, Germania
- San Pederburgh, Rüssia
- Tromsø, Nurvegia
- Kyoto, Giapun
- Cracovia, Pulonia
- Lisbuna, Purtugal
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Shanghai, Cina
- Budapest, Üngheria
- Viena, Austria
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Lübiana, Sluenia


text:
Edinbûrg
Edinbûrg (a s lèś [ˈɛdɪnbʌrə] o [ˈɛdɪnbrə] in ingléś, ciamàda Dùn Èideann in scuséś) l'è na sità dal Régn Unî, la sò sètma più granda, e capitàl dla Scòsia.
La s cata su sèt còi (Arthur's Seat, Castle Rock, Calton Hill, Corstorphine Hill, Braid Hills, Blackford Hill e Craiglockhard Hill) in dla sò còsta urientàla, a la fiṅ dla riva dal Firth of Forth, e la fà quatarsènt-ssantasincmìla abitànt a 'l incìrca. In dal 1995 al sò sèntar stòric (Old e New Town) e 'l sò castèl i èṅ dvintâ Patrimòni dl'umanità d'l UNESCO.
Tut i an i èṅ dū migliòṅ i turìsta ch'i gh vaṅ in vacànsa e 'l turìśum 'l è difàti dimóndi impurtànt par la sò ecunumìa e i sò abitànt i èṅ i più ric par PIL dal régn dòp Lóndra, ciapànd in mèdia 40.700 euro a crani. I diśucupâ i n rìvan gnanc a 'l 3%. La sità l'è arcurdàda anc p'r i sò servìsi finansiàri, l'educasiòṅ e la risérca.
Al sò clima 'l è uceànic-temprâ, 'd invér'n a s fà fadìga a 'ndàr sóta śèt e 'd istâ a pasàr i vint-i-òt grâd.
In sità, da 'l 2004, a s cata 'l parlamènt scuséś. Al sò aministradōr 'l è Donald Wilson.
Persunàǵ ligâ a Edinbûrg
- Tony Blair, pulìtig
- Sean Connery, atōr
- Iain Glen, atōr
- Alexander Graham Bell, invintōr dal telèfun
- Graeme Souness, èx śugadōr ad fólbar


text:
Identikit di un delitto
Identikit di un delitto (Identikit 'd un delìt) 'l è 'n thriller americàṅ dal 2007 'd Wai-Keung Lau che però 'l à mulâ incòśa in faś ad muntàǵ parchè al s éra quistiunâ cun qvéi dla prudusiòṅ. La pelìcula l'è stada acsè giustàda e cambiàda dòp faghénd vgnir fóra n'òpra difarènta e più murbóśa ch'la n éra minga piaśùda a 'l prutagunìsta Richard Gere ch'l à pruâ in na quàlc manéra, tirànd fóra di bèsi suo, a 'rmétar-la cumpàgna a la prima versiòṅ par qvél ch'l à psû.
Custâ trénta-sinc migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò fat sù sèt a 'l incìrca.
Sunt
'L agìnt dal dipartimènt ad sicurésa pùblica Erroll Babbage (Richard Gere) al gh'à 'l còmpit ad tgnir 'd òć i malnét visióś viulentadōr cundanâ par di crìmin sesuài dòp ch'i èṅ stâ mis lìbar, ch'in di Stat Unî a gh 'n è 'n castîg. Adès ch'l è lè lè p'r andàr in pensiòṅ, e dòp na caréra dimóndi pēśa ch'la 'l à devastâ dèntar, Erroll al s dà da far p'r insgnàr al mistēr a qvéla ch'la gh'à da tōr al sò pòst, l’Allison Lowry (Claire Danes).
Quànd a sparìs na ragàsa 'd quìnd'ś an ciamàda Harriet Wells (Kristina Romero), 'l óm 'l è sicûr ch'i 'l àppian ciapàda di purcùs sàdig p'r i sò śuglèṅ e 'l s mét in tèsta 'd catàr-la a tut i cóst.


text:
Organisaziun dal Cumün da Zernez
Il Cumün da Zernez vegn manà operativmaing in secziuns, secturs e gestiuns da la direcziun.
La secziuns administraziun es respunsabla per l'administraziun cumünala generala e cumpiglia quia ils secturs center da documaints d'identità ed informatica ed il sectur turissem, temp liber, sport ed occurrenzas. A l'ultim sectur suottastan eir las gestiuns Bogn da famiglia sco eir il restorant Center da sport.
L'actuar cumünal maina extraordinari l'OE (ouvra electrica) Zernez.
La secziun finanzas ed impostas es respunsabla per tuot las contabilitats dal cumün. Ultra da quai es ella eir respunsabla per tuot ils affars d'impostas e da sgüranzas.
La secziun gestiuns tecnicas es respunsabla per la gestiun forestala, per il sectur infrastructura e per il sectur administraziun da fabrica ed immobiglias. Al sectur administraziun da fabrica suottasta il proget Zernez Energia 2020 .
La secziun scoula es respunsabla per tuot la scoula cumünala inclus la scoulina.


text:
Vus pudais far in'indicaziun?
Persunas che pon far indicaziuns che pudessan esser relevantas per la CPI cartel da construcziun, èn envidadas da s'annunziar tar ella.
La CPI na po betg resguardar indicaziuns anonimas – ma la CPI po, sa basond sin l'art. 46 dal reglament d'organisaziun e da procedura, garantir anonimitad a las persunas che fan indicaziuns.
La CPI cartel da construcziun garantescha a Vus en mintga cas confidenzialitad en connex cun Voss emprim contact. Suenter in emprim discurs cun la CPI avais Vus anc adina la pussaivladad da retrair Vossa indicaziun.
Pussaivladads da contact:
Mail ad info@pukbaukartell.ch u ad in dals commembers da la CPI
via telefon, sms u Whatsapp al nr. 077 429 34 70
per posta a: PUK Baukartell, c/o Rudin Cantieni Rechtsanwälte AG, Winterthurerstrasse 525, Postfach 154, 8051 Zürich
U via quest formular:


text: La Bibliografia retorumantscha è ina bibliografia integrala da tut las scrittiras stampadas dal Grischun retorumantsch cumparidas dal 1552 fin il 1984. Plinavant cuntegna l'ovra voluminusa er ina bibliografia cumplessiva da la musica vocala retorumantscha. La Bibliografia retorumantscha è in instrument indispensabel ed ina funtauna inexauribla per tut quels che han interess specifics per il rumantsch e per quels che s'occupan cun la lingua, l'istorgia, l'etnologia, la sociologia e la musica da la Rumantschia. L'ovra cuntegna er differents indexs: register dals auturs, dals nums, dals lieus geografics, da las materias, da cumponists ed arranschaders, dals titels e dals incipits da la chanzuns etc. [Tenor TG].


text:
Nümar 2
El numer 2 l'è el numer integher ch'al siguta ul 1 e al ven prima dal 3.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M.düü F.dò, du....
Ul 2 al è ul primm nümar primm pari, e al è anca l'ünech nümar primm pari. Sa diis che un intreegh al è pari si al è mültipel da 2, i.e. si x al è pari. Al cuntrari un nümar al è díspari si al è mia pari. Ul 2 al è fatuur da 10, inscí che le frazziú a denuminaduur 2 i gh'a mia una paart decimala infinida cuma s'al passa cun la plüpaart di nümar intreegh. Gnanca i gh'a una paart decimala infinida le frazziú a denuminaduur una putenza da 2 e una oltra da 5.
Par qual-sa-vöör nümar x:
- x+x = 2·x
- x·x = x2
Ul caamp plüü ziich al cuntegn düü elemeent.
2 a l'è la basa dal sistema da nümerazziú plüü sémplis in che i nümar natüraal sa i pöda scriif da manera cuncisa, ul sistema binari, druvaa suratütt paj urdinaduur.
Si sa mültiplica un nümar par 2 s'utegn ul dopi da cheest nümar, cura ca dividiint par 2 na s'utegn la metaa, si cheest al è pari. Ul quadraa d'un nümar s'al representa cul 2 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/2 s'al diis ariis quadrada.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 2 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: bi, di e dü, cuma in bisetimanaal, dicutòmia i düplex.
Ul 2 al è un bú nümar in la cültür Cinesa. A gh'è un pruverbi Cinees ch'al diis che "le robe bune i vegn in para". Al è nurmaal druvá düü símbul int i nomm da marca, e.g. dòpia felicitaa, dò munede, düü elefaant evi. Sa diis apó che aj Cantunees ga piaas cheest nümar par che al vöör dí 'fàcil'. In Anglees s'al dröva ul símbul 2 par representá la prepusizziú "to" u l'averbi "too", e.g. P2P (peer to peer), U2 (you too), evi.


text:
Loa loa
La Loa loa l'è 'n bêg nematôd parasìta d'l óm e 'd àtar mamìfar grand ch'al viṿ specialmènt in Àfrica e in Ìndia. In gènar 'l è anc ciamâ vérum d'l òć parchè al gh finìs da spés esénd che là al cata dla ròba bòna da magnàr par lò. S'a n s fà minga quèl in présia a s và in a risć 'd armàgnar òrub.
'L è òṅ di bêg, insém a 'l Uncucérca vòlvulus e a la Munsunèlla streptusérć, ch'al fà vgnir un brut mâł ciamâ „Filariàśi sót-pèla“. Al sò larvi i èṅ ciamàdi micrufilàri.
Descrisiòṅ
Al còrp ad chi vérum chè 'l è fat da 'n cô, da 'n còrp e da na cóa. I masć in gèn'r i èṅ lung da i vint a i trénta-quàtar milimétar e larg fra i tarśènt-sinquànta e i quatarsènt-trénta um. Al fémni i èṅ più grandi parchè i pōlan rivàr a sinquànta milimétar ad lunghésa par 425 µm ad larghésa.
La Loa loa la s móṿ bèṅ sót-pèla faghénd-as strada magnànd al gras ch'la s cata davànti ma la s cùcia anc in dal sangṿ, in di tesû e in dal sistéma linfàtig. Quànd al bêg 'l armàgn férum 'l è 'l mumènt ch'al fà più mâł dònca 'l è méj, p'r a n sintìr briśa dulōr, ch'al girìs lìbar.
Al sò ciclo 'd vita al taca quànd 'n insèt, na mósca, 'n tavàṅ o na sinsàla, la mòrśga 'n óm infèt. Al bêg al finìs in dal sò budèli in dua al taca a far dal larvi ch'i crésan e pò quànd i èṅ madùri i finìs'n incóra in dla sò bóca acsè i èṅ prònti par turnàr in d'l óm durànt al past a vgnir. In dal còrp umàṅ al larvi i dvèntan di vér'm adûlt.
Par tiràr via chi bêg lè a gh'è da far 'n intervènt chirùrgic e pò tōr di fàrmag.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Loa loa
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Loa loa


text:
Il schef da la Ruag, Urs Breitmeier, banduna il concern d'armament suenter che quel è vegnì dividì l'entschatta da l'onn. Il schef da finanzas da Ruag International, Urs Kiener, surpiglia per immediat la direcziun, fin che la successiun è reglada.
Il cussegl d'administraziun e Breitmeier sajan sa separads en enclegientscha vicendaivla, ha la Ruag communitgà. Breitmeier è stà engaschà durant 18 onns en posiziuns da cader da la Ruag, ils davos 7 onns sco CEO.
Il Cussegl federal aveva decidì il mars 2019 da divider la part da la Ruag che lavura per l'armada. Ruag International duai vegnir sviluppà vinavant tar in concern da tecnoligia-aerospace e vegnir privatisà cumplettamain a media vista. Dapi l'entschatta da quest onn tutgan tar la BGRB Holding SA las duas sub-holdings MRO Svizra e Ruag International.
RTR novitads 15:00


text:
Rhêmes-Saint-Georges
Rhêmes-Saint-Georges l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 202 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arvier, Introd, Rhêmes-Notre-Dame, Valgrisenche, Valsavarenche.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Zarnón
Zarnón (Onsernom in del dialet de la Val Verzasca; Onsernone in italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 290 abitant e una süperfiss de 29.9 km², e al se tröva a una altitüden de 802 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zarnón a l'è tacaa ai cumün de Cent Vai, Cravegia (IT-VB), Gress, Isurn, Magia, Musögn, Re (IT-VB), Vergelet.
Cuntegnüü
Istoria del Paes[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Zarnón l'è staa faa sü 'l prim de Sgenee del 1985 cunt el giuntà 'nsèma i cumün Comolögn, Crana e Rüss.
Comolögn l'è staa numenaa la prima völta in de l'ann 1438 cunt el nom de Comolognium, Crana in de l'ann 1228 cunt el nom de Grana ( ed in de l'an 1265 cunt el nom de Crana), menter che Rüss l'è staa numenaa la prima völta in del 1231 cunt el nom de de Ruxi (pö in del 1277 cunt el nom de Rusio).
Aministrassiun Cumünala[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bürgarmaister (u sindech) de Zarnón l'è 'l Fernando Poncioni.
Pruverbi in di dialet di fraziun de Zarnón[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Crana[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A val püssé un asan e un dutur che un dutur daparlüi.
- L'amur riturnò l'è um pagn riscaldò.
- L'è miéj perd la sela che al caval.
- Femna bruta fa bona cjà.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul u va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pózz.
- S'a piòu al d’ de la Scensión, per quaranta dì i è bon.
- Carlavà a cà de l’äit, Natal a cà suva.
- Avost e bergost, l’è quél mes ch’a saltan i ligost.
Cumulogn[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La cata la va e la viégn e la sa da legn.
- Santa Catalina l'è una ladra e assassina.
- Candelèra Candelora, de l'inverno a 'n sem fora.
- Quel che la cativa magn nu prend, i cantui de la cjà i turna a rend.
- S’a piòu al dì de l'Ascensa, tüt al grägn per la sumenza.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv da carna morta.
Rüss[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bégna god l'amis cul sò defet.
- I cascjegn a San Roch i 's dev vadé a un tir de scjop.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn, u pò migja mantignì cagn.
- Al vulcel da gabia, s'u nu canta d'amur u canta da rabia.
- Cumè ch'i 's cunscia sót, i dérm dent.
- Chér cuntint al suspira suvint.
- Dopu set ann e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culm u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culm.
- Cun l'art e l'ingann a sa viv miézz’ann, cun l'ingann e l'art sa viv l'alta part.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i móscj.


text:
Montmaur-en-Diois
Montmaur-en-Diois l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Die, del circondàre (arrondissement) de Die e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 80 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,8 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 459 méter a 'na altèsa màsima de 1274 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Massimo D'Alema
Massimo D'Alema (Roma, 20 de bril del 1949) l'è 'n òm pulìtic italià. L'è stat Presidènt del Consiglio dei Minìster del 21 de utùer del 1998 al 25 de bril del 2000, prim e ünic mèmber del oramài sciuglìt Partito Comunista Italiano a ricuprì chèst encàric.
L'è stat apò minìster dei Èsteri e vicepresidènt del Consiglio del goèrno Prodi II.
L'è stat segretàre nasiunàl del Partii Democrategh de la Sinistra del 1994 al 1998 e presidènt dei Democrategh de Sinistra del 2000 al 2007. L'è 'l vicepresidènt de la Internasiunal Socialista e deputàt iligìt endèl grupo de l'Ulivo. Del 2007 l'è 'n mèmber del Partìt Democràtic.
Del 13 de mars del 1991 l'è iscriìt a l'Albo dei giornalisti prufesiunìsti.


text:
Personal, seleziun nöia cun na perioda de pratica
Bandida por 5 posć por ispeturies/ispeturs aministratifs pro l’Agenzia apalc cun na prozedöra nöia: dan dal’assunziun él preodü na perioda de pratica.
Porsones che á stlüt jö cun na laurea trienala o de cater agn y che á l’atestat de bilinguism C1 y de trilinguism C1 pó se candidé por partezipé al concurs publich por 5 posć da ispeturs aministratif pro l’Agenzia apalc dla Provinzia. La bandida é resservada ai grups de lingaz todësch y ladin y al gnará a se le dé na prozedöra de seleziun. Al se trata de n concurs cun valutaziun dla pröma perioda de laur.
En pratica ti gnarál damané ales candidates y ai candidac che é rová ai pröms cinch posć da efetué n percurs de valutaziun söl post d laur. Ai ciafará insciö n contrat a tëmp determiné por 5 mëisc, tratan chi che ai messará desmostré sües capazités pratiches. Te chësta fasa gnará les candidates y i candidac ince acompagná da n tutor che dará jö n arat dl percurs fat. Sce la prozedöra gnará stlüta jö te na manira positiva spo ciafará les davagnadësses/i davagnadus n contrat a tëmp indeterminé.
Les candidatöres pó gní presentades cina ai 8 de forá dl 2019 (cina les 12.00) tres email o tres le account de posta eletronica zertificada PEC. Por plü detais prëibel consulté la plata internet cun la bandida de concurs sot a: http://www.provincia.bz.it/amministrazione/personale/impiego-provinciale/concorsi/concorsi-personale-amministrativo.asp
Por informaziuns plü monüdes pon ince contaté le Ofize Assunziuns personal (Sabine.Hanni@provincia.bz.it - 0471 412147).
USP


text:
Il Swiss Alpine Irontrail a Puntraschigna po ussa tuttina vegnir organisà sin il tschancun pretendì sur la chamonna da Segantini. Quai almain durant ina fin d'emna. La suprastanza communala ha revedì sia decisiun da l'entschatta mars. Lura aveva ella refusà la lubientscha per tema da conflicts tranter ils participants da la cursa ed ils viandants.
La raschun per la midada d'opiniun saja ch'i dettia marcantamain damain partenzas per la fin d'emna dals 21 da fanadur. Per l'event principal, ch'è in'emna pli tard, ha la suprastanza approvà ina proposta alternativa.
Puntraschigna na conservescha nagina naiv pli
Ultra da quai ha la suprastanza da Puntraschigna communitgà d'avair interrutt il manaschi da tests per conservar la naiv sur la stad. Durant la projectar las lavurs saja sa mussà, ch'i dettia exact sut il depot da naiv planisà ina lingia d'aua da 100 onns che stoppia vegnir remplazzada.
Sinaquai saja l'emprova da snowfarming vegnida interrutta. L'onn che vegn dettia però ina nova emprova.
RR novitads 08:00


text:
San Fermu (LC)
San Fermu (nom ufizial in italian Cesana Brianza in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch da 2 370 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,4 km² e ona densità de 697 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Anon, Bùsis, Canz (CO), Civaa, Eupili (CO), Pusian (CO), Süèll.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Fermu (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Axed
Axed (Manarâ) 'l è 'n film britànic ad scarésa dal 2012 ad Neil Jordan ch'al 'l à anc scrit.
Al tìtul dla pelìcula in ingléś 'l è 'n dópi sèns parchè a vōl dir ciapâ a cōlp ad manàra ma anc licensiâ.
Sunt
Ag brut perìud par Kurt Wendell (Jonathan Hansler)! Licensiâ par la criśi da 'l sò cap Zack Petersen (Henry Douthwaite), 'l è sicûr che sò mujér Steph (Andrea Gordon) la gh méta i còran pròpria cun lò. Inólt'r al n s cumpatìs piò che sò fiōl Jay (Christopher Rithin) al li ciàpa a scōla sénsa far gnint e che sò fiōla Megan (Nicola Posener) la vag' in gir vistìda cuma na rója tuta scalvìda e c'n al rusét rós in di làbar.
Na matìna al decìd acsè ad far na surpréśa a la sò famìja purtànd-la in vacànsa in dla campàgna ingléśa in du lò 'l à tòlt in afìt na cà in mèś a i bòsc. In dal tasèl, sénsa che chi àtar tri i sàppian gnint, 'l óm 'l à ligâ a 'n lèt Zack par vindicàr-as e dar-'g-i. Cla sira lè Kurt al śibìs di rigàl a i suo: a la Megan al gh dà 'n tanga rós da mét'r-as, a Jay na rivìsta pòran gay e a la Steph na sfilaràda 'd preservatìṿ par tut i óm ch'la s fà quànd lò 'l è via. Par lò Kurt al s è cumprâ na bèla manàra.


text:
La Quarta Lingua (QL) sa vesa sco instituziun da promoziun multipla. Ella sustegna la lavur culturala rumantscha e s’engascha per sia derasaziun er ordaifer la Rumantschia. Cun quai promova l’associaziun, ch’è vegnida fundada l’onn 1972, er l’interacziun ed ina meglra chapientscha tranter la Svizra rumantscha ed il rest dal pajais.
Ils radund 300 commembers e fauturs da la QL derivan da tut las regiuns linguisticas, surtut da la Svizra tudestga. Lur contribuziuns annualas èn ina premissa elementara per pudair assegnar contribuziuns da promoziun e per realisar projects ch’èn vegnids iniziads da la QL – p.ex. il curs da lingua per uffants da famiglias rumantschas a Turitg.
Da la suprastanza da la QL fan part: Petra CAMATHIAS Ziegler (presidenta, Turitg): Michele Badilatti (Cuira), Valeria Badilatti (Turitg), Ivana CABALZAR (Winterthur), Barbara CUFFARO (Berna), Nathalie KILLIAS (Turitg), Kaspar SILBERSCHMIDT (Turitg), Bettina VITAL (Uetikon am See), Ivo ZEN (Turitg).
QUARTA LINGUA
Associaziun per la promoziun da la lingua e cultura rumantscha
8000 Zürich
Statuten


text:
Matéria
Al distùrub mentàł o la matéria in psiculugìa e in psichiatrìa 'l è 'n distùr'b o diśórdan psìchic o dla mènt in di camp di cumpurtamènt, dal relasiòṅ, dal cumprendòni e/o di afèt faghénd in manéra ch'la persòna ciucàda in dla suca, ciamàda anc mat o fóra 'd tèsta o insiminî, la patìsa dimóndi e ch'la gh'àppia di prubléma in dla vita 'd tut i dè.
Par curàr i distùrub mentài a gh'è d'andàr da di luminàri a i Sèntar dla salùt mentàla dascurénd c'n i mèdag o tulénd dal madśìni. Na vòlta a s druàva anc 'l elettroshock, la terapìa shock cun l'insulìna e la lubutumìa e da spés i malâ i vgnìvan lasâ in di manicòmi (a gh 'n éra òṅ anc a Réś, qvél ad San Làśar). Par tgnir fér'm i pasiènt più rabî a s druàva na camìśa 'd fòrsa, un vistî ch'a gh s ligàva 'l mandghi da drē par tgnir sòdi i bras.
Fra i mâi dla mènt più impurtànt a 'rcurdém la depresiòṅ, la psicóśi, la nevróśi, la manìa, i distùrub dla persunalità e la schisufrenìa.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Matéria


text:
Ella era communista tranter 1880 e 1919. La Polaca era ina buna scolara che saveva discurrer blers linguatgs, s’exprimer fitg bain e saveva tge ch’ella vul. En sasez exemplaric. Cun la tenuta communista na ha ella dentant betg mo fatg amis en Germania enturn l'onn 1900. Pervi da differenzas ideologicas e politicas è ella era vegnida pliras giadas en praschun. Suenter l’emprima guerra mundiala ha ella gì success cun la tenuta cunter la guerra ed era fatg differentas acziuns da revoluziun. La fin finala ha dentant la lavur fitg sanestra e communista custà ad ella il 1919 la vita. Sco ch’ella è morta n’è fin oz betg dal tut cler. Bun in milliun persunas eran tar la sepultura preschents.
Mintgin dretg sin atgna opiniun
Il motiv che Ignazio Cassis ha prendì la communista Polaca è sta per mussar che mintgin ha il dretg sin libertad e l’atgna opiniun. Era sche quella na correspundia betg a l'atgna opiniun. Cun quai sa drizza el cunter las persunas che n'han betg dà la vusch ad el. Quai eran tenor indicaziuns oravant cunzunt represchentants da la sanestra. Pia ils politichers da la vart sanestra sco Rosa Luxemburg.
RR actualitad 17:00


text:
Guèra 'd secesiòṅ americàna
La Guèra 'd secesiòṅ americàna, cgnusùda in di Stat Unî cuma Guèra sivìl americàna, l'è stada cumbatùda da 'l 12 'd Avrìl dal 1861 a 'l 9 'd Avrìl dal 1865 fra i Stat Unî 'd Amèrica (USA) e i Stat Cunfederâ 'd Amèrica (CSA), cunfederasiòṅ di stat dal sud, cgnusû anc cuma Dixie Land, ch'i s éran dastacâ in cal méntar da l'ugnòṅ.
La guèra l'à tòlt al via dòp che 'l eśèrcit di cunfederâ l'à dâ inìsi a la batàja 'd Fort Sumter, darènt a 'l pòrt ad Charleston (Carulìna dal Sud), bumbardànd la piàsa-fòrt ad Fort Sumter parchè i la vlìv'n indrē.
La guèra, ch'l'à cauśâ 365.000 mòrt in dla pupulasiòṅ dl'ugnòṅ e 260.000 fra qvéi dla cunfederasiòṅ, l'è stada vinsa da i Stat Unî 'd Amèrica.
Elesiòṅ ad Lincoln e secesiòṅ di stat dal sud
In dgl'elesiòṅ presidensiàli dal 1860 al partî Republicàṅ dal candidâ Abraham Lincoln al vliva dar la libertà par léǵ a tut i séruv négar ch'i ér'n impgnâ a 'l servìsi dal famìji biànchi cun di bèsi e cun di sit ad tèra da lauràr.
I stat dal sud i n éran briśa 'd acòrd e i pinsàvan che na deciśiòṅ dal gènar l'andìs cónt'r i sò dirìt custitusionài anc parchè l'ecunumìa di stat dixie la cuntàva dimóndi su la prudusiòṅ dal cutòṅ e dal tabàc di sò camp e i séruv i gh fàvan dimóndi cómad.
C'n i vōt di grand eletōr di stat dal nòrd, ch'i psìvan cuntàr su n'indùstria śvilupàda, Lincoln al dvintàva al prim presidènt republicàṅ di Stat Unî, mént'r i demucràtic i s éran divìś, cun dū candidâ difarènt, fra qvéi dal nòrd e qvéi dal sud ch'i vlìvan tgnir-as stric i séruv.
'L 8 ad Favràr dal 1861, prima ch'al presidènt al tulìs al sò pòst, i sèt stat sudìsta d'l Alabàma, dla Flòrida, dla Geòrgia, dla Luiśiàna, dal Missisìpi, dla Carulìna dal Sud e dal Tèxas i ìvan decìś ad dastacàr-as da la federasiòṅ dand vita a i Stat Cunfederâ 'd Amèrica, paéś in du i séruv i ér'n al 48,8% dla sò gint, cun presidènt Jefferson Davis. In dal Maǵ dal 1861 àtar quàtar stat (Virgìgna, Arkànsas, Carulìna dal Nòrd e Tennessee) i s śuntàv'n a la cunfederasiòṅ anc se soquànti cuntèi ucidentàli dla Virgìgna, ch'i gh'ìvan pôc séruv, i sarnìvan 'd armàgnar cun l'ugnòṅ dand vita a la Virgìgna Ucidentàla.
Un dascōrs a part al và fat p'r al Missouri e 'l Kentucky. Chi stat chè i éran neutrài anc se soquànt di sò pulìtig i éran da la banda dla cunfederasiòṅ e i ìvan dâ vita a di guèran-òra. In tut al manéri chi dū stat chè i n s èṅ mai unî ufisialmènt a gl'arvultóś.
Al sud in buléta e fiṅ dla guèra
I Stat Cunfederâ 'd Amèrica i n gh'ìvan minga intensiòṅ ad cunquistàr i Stat Unî 'd Amèrica, ch'i éran più fòrt da tut i punt ad vista, ma sōl qvél ad fiacàr-i cun na guèra difensìva sprànd anc in 'n intervènt di stat dl'Euròpa cuma mediadōr. Par custrìnśar la Frància e 'l Régn Unî a dar-'g al sò ajùt ch'al n rivàva briśa, la cunfederasiòṅ l'iva pruâ a far-ag presiòṅ śmiténd ad véndar-'g al sò cutòṅ ma invéci ad ricévar di apòǵ pulìtig al riśultâ ch'i aṅ purtâ a cà 'l è stâ qvél ad pèrd'r al marcâ mundiàł dl'indùstria dal tèsil parchè i paéś dl'Euròpa i s éran piutòst spustâ vèrs al Braśìl e l'Ìndia.
Cun di blòc navài 'l èśèrcit dal nòrd 'l iva anc blucâ i culegamènt c'n al Mèsic e l'ecunumìa di stat cunfederâ l'éra andàda a gambi p'r ària. Al 9 'd Avrìl dal 1865 al cmandànt dal trupi cunfederàdi, al generàł Robert Edward Lee, al s arénd a 'l generàł dl'ugnòṅ Ulysses S. Grant a Appomattox Court House (Virgìgna). Sèt dè prima, crudàda la sità 'd Richmond, al presidènt Jefferson Davis e part dal guèran cunfederâ 'l éra scapâ via in trêṅ vèrs sud par cuntinuàr la guèra tulénd sèg qvél ch'a 'rmagnìva dal teśôr dal stat. Al 10 ad Maǵ la sò fuga la finìs in di dintórar 'd Irwinville (Geòrgia).
Gl'ùltim fōg ad cumbatimènt i gh'ìnan stâ in Tèxas fra 'l 13 ad Maǵ e 'l 2 ad Śugn dal 1865. Al 23 ad Śugn i suldâ sudìsta dal generàł Stand Watie i gh dàn'n a muć parchè i n in psìvan piò.
La guèra la finìs c'n al sud in śnòć. Par far-i turnàr cun tut i sò dirìt a 'l intéran dla federasiòṅ al guèran di Stat Unî al dà inìsi a na faś stòrica ciamàda l'Éra dla Ricustrusiòṅ.


text:
Chalais (VS)
Chalais a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3147 abitant.
El cumün de Chalais al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Anniviers, Chippis, Grône, Sierre.
RiferimentModifiché
Ligam de föraModifiché
- Official website (Franzés)
- Chalais in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Zinasch
Zinasch (nom ufizial: Zinasco) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 3 262 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 29,5 km² e ona densità de 111 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bastida, Carbunèra, Cava, Sëvsèina, Curäna, Düran, Grüpél, Msäna Rabatón, Pancaräna, Piev d'Albignö, Sum, Vilanöva.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Zinasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
chest’ann ti l ei propi pieda su cul telemark!
l’ann passà messoi mo massa meter a verda de ste bel it cul anca 😉 y cul peis sul esterno y la condizions dla neif ne foa ënghe nia iust la mieures per l tm. ma chest’ann fol danz L ANN 🙂 suenz neif frescia, dinrèr pistes dlacedes y la dreta cumpania.
de gra a n valgun cunseis dla moni, al ustinà y al fatto che ala fin sons jita uni ena n valgun eure a fe mpue de pratica, butela pa sen niancano tan mal a ji ti snodli y fe de bela raides. (y sce da una na pert ei for n majer 🙂 à mi snodli mpue manco legreza cun mi nueva pascion )
neif bela mujela y ce dur chel ie mefun la combinazion ideale per de bela raides a tm! y de duta 2 la roves ne ei chest’ann abù assé 😉
tan segura coch vel auter da ji a fe fel furcela ne me senti mo nia, ma ngali ti la veghi monc ju per tei malans, ora de pista, cula speranza che i coi toli bel n turont y nia taian y, sce de dezember sul kronplatz foi do 2 h plu che plateda, sons dan n 10 dis cun 20 cm de neif frescia y n super dì monc rueda nkin via la s. creusc.
y sen ala fin de merz canch domesdì ie la neif coche savon che la ie , ie l telemark danz la mieura soluzion, sce n ne uel nia ti la zeder 😉
suenz me toma it chel che me dijoa thomas (messeis furné bel easy ala “fonzie style!”) y plu che n va y plu figo che l me sa a fe n valguna raides zenza for tre dut sula kante. pon àla mono, for se recurdé l motto:
liberiamo la mente, poi liberiamo il tallone
n sada de pasca à martin planker organisiert n ancunteda de chei dal telemark de gherdëina. sce la storia dl club ie ria da meter a ji, ie chesta dessegur stata na blota iniziativa per se ancunté y passé n blot di duc adum. sce nchin dan 4-5 ani ne udoven te gherdëina plu deguni cun l telemark, veighen ti ultimi 2 ani for plu tei che ti l à pieda su.
l guant da zacan ne me savoa nia da to – chel me basta bel ala fiaccolates – ma mi fusc’ da tm che ei venciù de jené ala gara dla peves ie danz massa azzecati (cun chei ei pa enghe na dreta legreza!) y duc ti à pa na dreta nvidia.
l temp fova nia iust l mieur, ma la condizions dla neif ideal per l telemark!
ngrum ne se oa ala fin nia abinà. mpuech povester per via dl temp y mpuech ajache la sada de pasca ne ie magari nia l mieur dì per zech vel da detel. ma chest’ann fovel rie abiné n autra sada y martin se à me da da fe per fe n blot dì.
ie son jita do permò per mesdì y ei ancuntà i puec tm-er ju per seceda, puek dan tlamé per l aperitivo. dan ji ju da pramulin a marenda à martin mo ulú fe la “gara de formazion” che el ulova tan meter a jì. iust per render dut mpue plu formale 😉
l acunteda ie pona fineda via cun na festa pre hitia cun i secco che à sunà nchina giut…
tlo n pitl video ricordo.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Utober 2017Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 78 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
IADI Y VACANZESArobá fora en vacanza: la responsabilité dl hotelier
Datrai vëgn les vacanzes baldi rovinades porvia de n’arobada: dala ciamëna de hotel vëgnel arobé le tacuin, contanc y aparac da fá jö o dal garage dl hotel sparëscel rodes da gara o schi.
Por i caji de arobaries te hotel, la dá i consumadus sovënz sö n iade che le hotelier ti dij che la gauja n’é nia süa, mo di consumadus che n’á nia adoré le tresur o á lascé l’üsc davert.
Pordërt n’éra pa nia insciö da n punt de odüda iuridich.
La lege é tlera: les acordanzes o les detlaraziuns destinades a stlü fora o limité preventivamënter la responsabilité dl hotelier ne vel nia.
De plü informaziuns sön l'argomënt é da ciafé sön nosta homepage.
IADI Y VACANZES“Aiüt! Mi jore é gnü straiché!”
Sce le jore vëgn straiché ne pó la compagnia di fligri nia ma arbandoné le passejier.
Le regolamënt sön i dërc di passajiers di fligri n. 261/2004 prevëiga che le passajier mëss avëi la poscibilité da chirí fora danter se fá rete le cost dl iade y chirí fora n ater jore, pornanche ara vá o canche al ó, por chë destinaziun.
Implü mëss la compagnia pité assistënza (pasć, boandes, pernotamënc) aladô de tan dî che al é da aspeté.
I passajiers á le dërt da ciafé n’indenisaziun aladô dla lunghëza dla trassa sce la straicada dl jore ne vëgn nia lasciada alsavëi por tëmp y ora.
Ëise ciamó domandes por ci che reverda üsc dërc de passajier de fligri?
Sön nosc sit internet ciafëise de plü informaziuns y le model de lëtra da ti ortié ala compagnia di fligri.
MULTILEVEL-MARKETING Y SISTEMS PIRAMIDAISistem piramidal che ingiana OneCoin - La ZCE y la ZCS mët a desposiziun n model de lëtra por ciaré da recuperé val’
Sön segnalaziun d’agost dl 2016 dla Zentrala Consumadus dl Südtirol (ZCS), che gestësc la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) a Balsan, á l'Autorité Garanta dla Concorënza y dl Marcé (AGCM) straufé dan da püch les sozietés ONE LIFE NETWORK LTD, ONE NETWORK SERVICES LTD, Easy Life S.r.l., sciöche ince i titolars di sic onecoinsuedtirol.it, onecoinitaliaofficial.it, onecoinitalia.com.
Por chësta rajun inviunse düc i consumadus interessá a desćiarié le model de lëtra dal sit internet dla Zentrala di Consumadus Europeica: www.euroconsumatori.org.
Caje dl mëis
N consumadú jonn talian orô dé so contribut por sconé la natöra incër nos ia. Ajache al â dui fonins che al n’adorâ nia plü ál contaté n’aziënda spagnola spezialisada tl reziclaje de aparac eletronics impede i sciuré demez. Le profescionist á organisé y paié instës la retrata di fonins y fat fora cun le consumadú da ti dé 40,00 euro por i dui fonins. Chësta soma foss stada da paié sön le cunt Paypal dl jonn. Le profescionist á lascé gní a do i dui fonins mo n’á nia paié la soma fata fora.
Le consumadú é jü dala Zentrala Europeica di Consumadus Talia – ofize de Balsan, che á daurí na pratica tla rëi ECC, ortiada ai colegs dl ZCE dla Spagna, do avëi contaté por scrit le profescionist y n’ester nia sté bun da ciafé na soluziun.
I colegs spagnoi á contaté l'aziënda, che á püch dedô paié la soma fata fora.


text:
Lavurs
Electronistas ed electronists da multimedia lavuran en interpresas dals secturs da radio e televisiun, televisiun a cabel, electronica per events e tecnica da segirezza. Els installeschan, configureschan e mantegnan per exempel apparats da televisiun e da DVD, tablets, smartphones, indrizs da musica, da satellit, d'alarm e da surveglianza, computers cun apparats periferics sco stampaders u scanners. La midada tecnologica svelta da la branscha da multimedia influenzescha la lavur dal mintgadi dals spezialists. Els tegnan pass a la tecnica e s'occupan adina puspè cun novs products.
Electronists da multimedia cun accent vendita e service cusseglian la clientella a moda cumpetenta en tuttas dumondas da l'electronica da multimedia. Els controlleschan apparats, analiseschan sbagls e fan reparaturas. Tar il client u la clienta fan els lavurs da service u mantegniment, gidan per exempel d'installar cumponentas dal computer u da la rait e las configureschan. Sch'els na pon betg far las lavurs da service u las reparaturas al lieu, prendan els ils apparats cun els en il lavuratori. Ultra da quai planiseschan els en il lavuratori soluziuns multimedialas, las preparan e fan adattaziuns specificas per il client.
Electronists da multimedia cun accent indrizs da recepziun e da transport lavuran en interpresas da radio e televisiun sco er en firmas da rait da cabels e da telecommunicaziun. Els calculeschan, installeschan e mantegnan indrizs da cabels moderns e raits da transport en stabiliments novs u en chasas existentas. Tar las incumbensas dals spezialists tutgan er l'installar antennas, l'amplifitgar installaziuns existentas e la messa en funcziun da sistems da segirezza.
Dals secturs event, segirezza, telematica, installaziun electronica e tecnica da preschentaziun s'occupan electronists da multimedia cun accent tecnica d'audio e video e tecnica da segirezza. Els endrizzan per exempel conferenzas da video, installeschan indrizs da surveglianza u equipeschan occurrenzas grondas cun indrizs audiovisuals ed als surveglian.
Electronists da multimedia calculeschan ils custs per material e per la lavur e scrivan offertas. Cura ch'els han survegnì in'incumbensa, planiseschan els las lavurs ed empostan ils apparats ed il material. Lur servetschs fan els a moda ecologica e cun resguardar las resursas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 1-11-2013
Durada
4 onns
Accents
- vendita e service
- indrizs da recepziun e da transport
- tecnica d'audio u video e tecnica da segirezza
Furmaziun en la pratica
En in manaschi d'emprendissadi
Furmaziun en scola
2 dis l'emna a la scola professiunala durant ils emprims dus onns d'emprendissadi, 1 di l'emna en il 3. ed il 4. onn d'emprendissadi.
Roms professiunals
- analisar e mesirar
- organisar la lavur
- cussegliar e vender
- mantegnair, reparar e midar
- installar e metter en funcziun
- sviluppar e realisar projects da la clientella
- communitgar en ina segunda lingua
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "electronist / electronista da multimedia AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola mesaun fin aut
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- bunas enconuschientschas da la matematica
- mauns inschignaivels per lavurar a moda precisa
- pazienza e perseveranza
- buna demananza
- nagin disturbi da la vesida da colurs
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la federaziun VSRT, da scolas professiunalas e spezialisadas
Examen professiunal (EP)
p.ex. electronist / electronista multimedia cun certificat professiunal federal (en elavuraziun), tecnicist / tecnicista d'occurrenzas cun certificat professiunal federal, tecnicist / tecnicista dal tun cun certificat professiunal federa
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. SSS, p.ex. cun accent electrotecnica, telecommunicaziun, informatica u medias
Scola auta spezialisada (SAS)
cun furmaziun supplementara correspundenta, p.ex. Bachelor SAS en electrotecnica, Bachelor SAS en telecommunicaziun, Bachelor SAS en informatica, Bachelor SAS en tecnica da sistems u Bachelor SAS e mecantronica
Cundiziuns da lavur
Electronists da multimedia lavuran en tut ils secturs da la branscha da consumer-electronics sco er en ils secturs da la tecnica d'events, da segirezza e d'installaziun. Plazzas da lavur chattan els p.ex. en interpresas da radio e televisiun, interpresas per products da consumer-electronics, firmas da rait da cabels e da telecommunicaziun, firmas da la tecnica d'events e firmas da segirezza cun apparats electronics per la surveglianza. Pussaivel èsi era da lavurar independentamain u en secturs parentads sco la telematica u l'informatica.
La dumonda da plazzas d'emprendissadi è en intginas regiuns pli gronda che la purschida. Quai pretenda in engaschament correspundent a la tschertga d'ina plazza d'emprendissadi.
Electronists da multimedia han bunas schanzas sin il martgà da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
MultimediaTec Swiss
Niklaus-Wengi-Str. 25
2540 Grenchen 1
Tel: +41 32 654 20 20
URL: www.mmts.ch
Revista professiunala:
"Multimedia-Revue"


text:
Calsinàt (BS)
Calsinàt (en Italià: Calcinato), l'è 'n cümü de 12 924 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla bàsa Bresàna nordorientàl. L'è postàt a ridòs de la part estèrna de le culìne moréniche del Lach de Gàrda e l'è streersàt del Cés. El centro de Calsinàt el se tróa a 19 km a èst de la cità de Brèsa. El sò teretóre el cunfìna co la pruvìncia de Màntoa e 'l ciàpa dét apò a le frasiù de Calsinadèl e Put San March.
El cèntro principàl de Calsinàt el se tróa sö la culìna morénica piö meridiunàl, Calsinadèl envéce, che 'na ólta l'ìa ciamàt Bórch de là del Cés, l'è sitüàt endèla piàna che se tróa söndel'ótra spónda del fiöm Cés.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Quai ch'è confermà uffizialmain
- En in center da cumpra a Minca hai dà venderdi saira ina sajettada.
- La procura publica da Minca parta d'in act d'amoc e betg d'in act terroristic.
- La polizia conferma 9 unfrendas mortas e 27 blessads; quai surtut giuvenils.
- L'attentader ha fatg suicidi. I sa tracta dad in Tudestg da 18 onns cun ragischs iranaisas.
- Tenor il Departament svizzer d'affars exteriurs n'èn naginas burgais svizzers pertutgads directamain da l'attatga a Minca.
En la chombra dal giuven da 18 onns ch'a fatg l'attatga a Minca n'ha la polizia chattà nagins fastizs per in connex cun terror islamistic. Quai han las autoritads ditg en ina conferenza da medias la sonda. Però haja la polizia chattà documents che sa fatschentian cun attatgas d'amoc. Tar l'attentader ha la polizia chattà ina pistola e 300 patronas muniziun latiers.
L'attatgader na saja era betg stà registrà u enconuschent al servetsch secret tudestg, ha ditg il minister da l'intern Thomas de Maizière suenter in inscunter da segirezza sin livel naziunal.
Tar las unfrendas sa tracti surtut da persunas giuvnas; per la gronda part en la vegliadetgna da sut 20 onns.
Ils svilups dal venderdi
En il center da cumpra Olimpia (#OEZ, il link avra en ina nova fanestra) a Minca hai dà morts e blessads. Quai ha confermà la polizia da Minca. La sajettada ha cumenzà avant ina filiala da McDonalds en il center da cumpra. Tenor indicaziuns uffizialas èn 2'300 policists en acziun. Sch'i sa tracta dad in act terroristic u dad in amoc n'è anc betg cler, sco las autoritads rapportan. Percunter valitescha il president franzos François Hollande l'attatga cleramain sco act terroristic. Il president dals Stadis Unids Barack Obama ha condemnà l'attatga e garantì agid a la Germania. Il cabinet da segirezza tudestg sa raduna sonda a Berlin.
Fauss alarm en il center
Durant la saira hai era dà ina acziun pli gronda da la polizia en il center da la citad sper il hotel Stachus. I sa tractava dentant d’in fauss alarm. La polizia era cun in engaschament cumplain al lieu, suenter ch’i ha dà panica. Persunas hajan sbragì e bragì.
Il center da cumpra nua che l'attatga è succedida è localisà amez in quartier abità. La polizia ha avertì ils abitants da betg bandunar lur abitaziuns. Il center da cumpra è vegnì evacuà. L'entir center da cumpra è barricadisà da patruglias armadas da la polizia.
Traffic public interrut e bloccadas da via
La metro è vegnida serrada. La staziun principala da Minca è vegnida evacuada, era il traffic da la viafier enturn Minca e cumplet interrut, annunzia la Deutsche Bahn. La polizia ha bloccà vias ed er helicopters èn en servetsch. Il primminister da la Baviera Horst Seehofer ed il minister da l'intern Joachim Herrmann han annunzià per questa saira in inscunter da crisa.
RR novitads ed actualitad
L'attatgader da Minca n'era betg enconuschent al servetsch secret tudestg.
Quai a ditg il minister da l'intern Thomas de Maizière suenter in inscunter da segirezza sin livel naziunal. Ed el a manegià ch'i saja memia baud - da vulair debattar davart adattaziuns da leschas suenter l'attatga.
Avant aveva la chanceliera Angela Merkel exprimì sia cumpassiun cun ils parents da las unfrendas da Minca. Ed ella a ludà las stentas da la polizia e da las forzas da salvament a Minca.


text:
Stabiliment giudizial Realta: Eruì il victur da la concurrenza per il stabiliment nov
Il team da planisaziun generala "La Nicca" sut l'egida dals architects Dieter Jüngling ed Andreas Hagmann da Cuira po planisar il nov stabiliment giudizial Realta a Cazis.
Cunquai che la situaziun en il stabiliment giudizial serrà Sennhof a Cuira è nuncuntentaivla e tras quai ch'il basegn da plazzas d'execuziun en il concordat davart l'execuziun giudiziala da la Svizra orientala è cumprovà, è vegnì elavurà in rapport strategic davart il svilup da l'execuziun giudiziala en il Grischun. Per la regenza è quest rapport stà la basa per decider, sch'i duess vegnir investì vinavant en il stabiliment giudizial existent Sennhof, sch'i duess vegnir realisà in stabiliment nov sin l'areal Realta a Cazas u sche l'execuziun serrada da chastis e da mesiras en il Grischun duess vegnir smessa dal tuttafatg.
A medem temp sco l'elavuraziun dal rapport strategic è vegnida fatga – ensemen cun l'uffizi federal da giustia e cun experts envidads – ina planisaziun da test per ina praschun nova cun 150 plazzas. La situaziun entaifer l'areal Realta a Cazas ha uschia pudì vegnir giuditgada en il context general da bleras consideraziuns ed ha pudì vegnir determinada en la planisaziun dal territori.
Ina reuniun da tut ils stabiliments giudizials dal chantun sin l'areal Realta a Cazas ha ils avantatgs ch'ins po trair a niz sinergias tranter l'execuziun giudiziala averta e serrada, sbassar ils custs da collocaziun, augmentar la segirezza sco er crear circa 80 plazzas da lavur supplementaras en l'execuziun.
Il schaner 2013 ha la regenza prendì enconuschientscha en moda affirmativa dal rapport strategic ed ha incumbensà l'uffizi chantunal da construcziun auta da realisar ina concurrenza. Pervia da sia impurtanza è il project vegnì integrà en las finamiras strategicas da la regenza (program da la regenza 2013-2016).
Resguardà er il svilup da l'execuziun da chastis
Tras la realisaziun da la concurrenza selectiva en furma d'ina concurrenza da tesas è vegnì tschertgà in team da planisaziun generala ch'è d'ina vart qualifitgà da realisar la construcziun cumplexa d'in stabiliment giudizial en in'auta qualitad sco er en il rom dals custs determinads ed entaifer ils termins fixads. Da l'autra vart èsi dentant er vegnì pretendì ch'in tal team da planisaziun sa profileschia – a maun d'in svilup da tesas davart la tematica da l'execuziun da chastis moderna sco er da l'effect da concepts architectonics – sco fundà e prospectiv.
Da las 27 annunzias inoltradas ha la giuria selecziunà las sis propostas cun las meglras valitaziuns per il segund stgalim da concurrenza ch'è vegnì tegnì anonim (concurrenza da tesas). Tut ils sis dossiers da tesas inoltrads èn vegnids giuditgads tenor criteris determinads. La giuria è sa decidida unanimamain per il dossier "Step by Step" dal team da planisaziun generala "La Nicca" sut l'egida dals architects Dieter Jüngling ed Andreas Hagmann da Cuira.
"Step by Step"
La contribuziun da tesas sa distingua tras ina vasta retschertga da l'istorgia pli giuvna, ma er da las tendenzas actualas en l'execuziun da chastis, tras in'analisa exacta dal project da test e – sin basa da tala – tras propostas d'adattaziun, e la finala tras ina strategia fatga precisamain sin mesira per l'incumbensa en vista a la planisaziun e la construcziun dal stabiliment giudizial.
Il team da planisaziun ha persvadì la giuria tras sia contribuziun da tesas ch'è tras e tras coerenta e che porscha tant ina survista panoramica sco er retschertgas detagliadas cun mesiras concretas fin en ils detagls. La giuria stima en spezial la cumpetenza objectiva e fundada che sa tira tras l'entira contribuziun.
Urari e custs
Fin la fin da l'onn 2014 vegn sviluppà ensemen cun il team victur in project da missiva. Quel serva al cussegl grond sco basa per la decisiun da credit ch'è previsa l'avrigl 2015.
Cun las lavurs da construcziun duai vegnir cumenzà la primavaira 2016. Las lavurs duessan esser terminadas la fin da l'onn 2018.
I vegn fatg quint cun custs d'investiziun bruts da 106 milliuns francs. Als custs imputabels paja la confederaziun ina contribuziun da construcziun da 30 pertschient.


text:
Resultats per la fasa
"Augment dal traffic 1882 - 1960"
Ils emprims tunnels tras il Gottard, il Simplon ed il Lötschberg vegnan construids la fin dal 19avel ed il cumenzament dal 20avel tschientaner. Suenter s'augmenta il traffic pli ferm che spetgà. Ils trajects vegnan electrifitgads ed amplifitgads, las locomotivas vegnan pli fermas e l'urari pli spess. En il temp tranter las guerras e cunzunt en ils onns 1950 s'impona per l'emprima giada la soluziun radicalmain nova: tunnels da basa pli lungs che sa chattan al pe da las Alps.
La viafier è fatga d’atschal
Betg mintga rodaglia n’è eguala. Igl exista in grond dumber da tips da construcziun differents.Guardar l'eveniment
Il comité etern
Il Gottard: muntognas, mitus, emprestanum. Dapi l’onn 1860 exista il comité da medem num ch’accelerescha la renovaziun da la lingia da viafier tras las Alps.Guardar l'eveniment
Ils tessinais èn svelts
La regiun periferica dal Tessin posseda staziuns istoricas magnificas. Ils Tessinais èn pli svelts che quels da la Svizra Centrala: els construeschan numnadamain durant ch’ils daners èn anc avant maun.Guardar l'eveniment
Inauguraziun dal tunnel dal Gottard
L'emprim tunnel tras il Gottard è il mument da sia avertura il tunnel da viafier il pli lung dal mund. El vegn finanzià per gronda part cun chapital ester.Guardar l'eveniment
La viafier dal Gottard ed ils litterats
Spitteler, Moeschlin, Schädelin: La viafier dal Gottard ha fascinà ils litterats.Guardar l'eveniment
Il segund tunnel
Il tunnel dal Simplon avra – suenter il Gottard – la segunda lingia da viafier tras las Alps da la Svizra. Ussa è colliada la Svizra occidentala cun il sid.Guardar l'eveniment
Statalisaziun da la viafier dal Gottard
Las VFF naschan da la statalisaziun da las grondas viafiers svizras privatas. Sco ultima vegn integrada la viafier dal Gottard che sa demussa sco lingia la pli rentabla.Guardar l'eveniment
Colliaziun tras il Lötschberg
Il traject dal Lötschberg e ses tunnel collian la Svizra bassa occidentala cun l'Italia.Guardar l'eveniment
Cumbat cunter la natira
La viafier è in med da transport relativamain ecologic. Ma en las Alps cumbatta ella cunter las forzas da la natira.Guardar l'eveniment
L’emprim tunnel da basa
Hauenstein? Gia ditg avant il Gottard ed il Lötschberg è vegnì construì tras la chadaina da collinas sper Olten l’emprim tunnel da basa en l’istorgia da la viafier svizra.Guardar l'eveniment
Charvun alv empè da charvun nair
L'electrificaziun da la lingia dal Gottard è vegnida terminada l'onn 1924. Ussa producescha la Svizra l'energia per sias viafiers cun atgna forza idraulica, empè da cun charvun da la Prussia.Guardar l'eveniment
L'express Europa-Africa
La visiun d'in inschigner: Cun il tren da Basilea a Chiasso en mo duas uras – temp avunda per far la duscha, tagliar ils chavels, telefonar.Guardar l'eveniment
Turissem cun il tren
La viafier è in med da transport popular. Ses trajects da viafier gidan la Svizra ad avair success sco pajais da turissem.Guardar l'eveniment


text:
18 11
Ol dé 18 de noèmber l'è 'l 322 ( 323 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 44 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de noèmber al è ul dí da pòost 322 ( 323 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 44 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialeccModifiché
AenimencModifiché
1058 - Barcelona: se'n consagra la catedrala.
2004 - Brüssèl (Bèlzica): Javier Solana, in nom de la Üniú Öropea, al fa saé aj vint-e-sich gu·erns stataj che Català e Valencià i è la istessa lengua.
2005 - La Viquipèdia in Català la ría a 20.000 articuj, con l'artícol !
2004 - Strasburgh (Alsàssia, Fransa): daspus che l'italià Rocco Buttiglione al è stat sübstitüit per Franco Frattini, l'Öròparlament al ratífega l'equip de comissari de Durão Barroso.
2004 - Little Rock (Arkansas, SÜA): Bill Clinton gh'al inaügüra la sò Biblioteca Presidensiala.
NassimencModifiché
NecrolòseModifiché
2004 - Altafula (ol Tarragonès): Miquel Porter i Moix, crítich e storiadur del sínema Català, cineasta, cantant (ü di Setze Jutges), sindicalesta e ex-retor de la Üniversità Catalana d'Estat.
FesteModifiché
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pinarö
Pinarö (nom ufizial: Pinarolo Po) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 1 696 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,2 km² e ona densità de 151 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Barbiané, Bërsana Butarón, Casanöva, Rubech, Santa Giülëta, Vrüa.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Paròna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Premi SRG.R (pli baud premi CRR)
Las emprimas discussiuns
Il zercladur 1954 s'occupa la suprastanza per l'emprima giada da questa fatschenta. Ella discuta davart l'introducziun d'in premi da la CRR. D'in reglament cun criteris per adossar in premi desista la suprastanza. En la practica survegn la remuneraziun u il sustegn per lavurs spezialas dentant gia ils proxims onns il caracter d'ina renconuschientscha per lavur en favur da lingua e cultura rumantscha. Quella renconuschientscha u undrientscha obtegna bainprest senza conclus spezial la furma ed il caracter d'in premi.
Il premi vegn reguardà en ils statuts
A chaschun da la radunanza generala dals 19 d'october 1968 vegnan ils statuts da la CRR dals 28 da favrer 1953 remplazzads tras novs statuts. Quels van en vigur l'entschatta da schaner 1969 e prevesan per l'emprima giada la pussaivladada d'accordar in premi da radio e televisiun. La decisiun stat en la cumpetenza da la suprastanza. Cun chaschun da la revisiun totala dals 7 da zercladur 1980 vegn la formulaziun dals statuts da 1968 recepida en ils novs statuts senza midadas materialas, dentant cun l'agiunta ch'il premi saja mintgamai da surdar a chaschun da la radunanza generala.
Tenor ils statuts dals 9 da matg 1992 concluda il directori eventuals premis da radio e televisiun da la CRR. Il directori n'è consequentamain betg lià vid in ritmus annual.
Survista 1960-2017


text:
Il caso Kerenes
Il caso Kerenes (Al caś Kerenes) 'l è 'n film dramàtic dal 2013 ad Călin Peter Netzer ch'al 'l à scrit insém a Razvan Radulescu.
La pelìcula l'à purtâ a cà 'l „Ōrs 'd òr“ a 'l 63śum Fèstival ad Berlîṅ.
Sunt
La Cornelia Kenereș (Luminița Gheorghiu) l'è n'architéta 'd Bùcarest ad ssant'an ch'la fà anc la senegiadōra a teàtar. L'è spuśàda cun 'n óm ch'al n tōś mai puśisiòṅ, Domnul Făgărășanu (Adrian Titieni), e 'l gh'à 'n fiōl ch'l è tuta la sò vita, Barbu (Bogdan Dumitrache). Chi lò 'l à pasâ da pôc i trénta e 'l à decìś 'd andàr a vìvar cun la sò muróśa, la Carmen (Ilinca Goia), na dóna ch'la gh'à bèla na putìna e ch'la n piàś pròpria briśa a la sgnōra Kenereș. P'r al fat che sò màdar la gh stà sèmp'r adòs Barbu al n s la cumpatìs piò e 'l à decìś 'd a n andàr briśa a 'l sò cumpleàn. La dóna la dmanda scuśa a gl'òspit e l'è custréta a balàr meravigliosa creatura dla Gianna Nannini da par lē, sénsa la sò „criatùra maravìja“.
Na nòt Barbu al gh'à 'n incidènt in màchina, p'r un surpàs fat da lò tròp fòrt, e 'n baghét ad tréd'ś an al gh finìs sóta murénd. Par jutàr sò fiōl la Cornelia la và subìt a la stasiòṅ dla pulisìa insém a sò cugnàda, l’Olga Cerchez (Natașa Raab), e pò la ciàpa in maṅ lē la situasiòṅ par paràr via 'l risć dla parśòṅ par sò fiōl.


text:
Sunderland
Sunderland (a s lèś /ˈsʌndərlənd/ in ingléś, scólta'l chè) l'è na sità dal Régn Unî ch'la s cata in dal nòrd-èst dl'Inghiltèra, in dla cuntèa metrupulitàna 'd Tyne and Wear. La fà sù sènt-stantasincmìla abitànt a 'l incìrca (dat dal 2011), pôc più pìcula 'd Mòdna.
La sità l'è anc un pòrt e la gh'è sōl lē in Inghiltèra ch'la n gh'à minga dal catedràli. Dòp èsar carsùda in di sécui pasâ dand vita a di cumèrs dal carbòṅ e dal sâł, in di tèmp mudèran l'è dvintàda 'n punt ad riferimènt par l'indùstria tecnulògica, di servìsi e mecàniga, cun la Nissan ch'la fà chè la Nissan Qashqai e la Nissan Juke dand lavōr a dimóndi parsòni. In dal 2012 la in fava da piò ad sincsènt-mila 'l an faghénd ad Sunderland la sità più impurtànta in fat ad màchini dal Régn Unî.
In dal referendum par la Brexit dal 2016 gl'eletōr i aṅ vutâ in masa par lasàr l'Ugnòṅ Européa (61% cóntar 39%) [1] ma dòp che la Theresa May l'à fat savēr ch'l'è prònta par na Brexit dûra[2], lasànd al marcâ ùnic, la Nissan la s è dita prònta a farmàr i sò investimènt in sità[3].
I sò abitànt i èṅ ciamâ anc Mackem.
Persunàǵ ligâ a Sunderland
- Joseph Swan, inventōr dla lampadìna
- Don Airey, tastérista di Deep Purple
- Mark Brydon, sunadōr di Moloko
- David A. Stewart, sunadōr di Eurythmics
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ La sità Pro-‘Brexit’ ad Sunderland cuntènta 'd dar un cuc in 'n òć a 'l “Establishment” New York Times, 27 ad Śugn dal 2016
- ↑ La Brexit la s fà "hard" – La Theresa May la bat i pugn e la minàsa: La Gran Bretàgna la dvintarà 'n paradìś fiscàł - Lóndra pòrta 'd servìsi par far vgnir dènt'r in dla UE i prudót cinéś o cureàṅ a dasi śèr? - Al Régn Unî al n rispeterà piò la cōrt ad giustìsia européa Dagospia/La Repubblica, 18 ad Śnar dal 2016
- ↑ Al cap dla Nissan Carlos Ghosn al diś che par 'l investimènt in dal Régn Unî a gh'è da pinsàr-ag bèṅ se la Theresa May la śibìs 'n acòrt pòvar par la Brexit The Indipendent, 20 ad Śnar dal 2016


text:
Lecch
Chela vus chi la parla de la citaa lumbarda - olter signifegaa i truee chinsci: Lech (desambiguassiun)
Lecch (Lecco in italiàn, Leucum in latìn; Leck in tudesch) l'è ona città italiana de 47 999 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 45,9 km² e ona densità de 1 046 ab./km². L'è la capitàal de la Pruvincia cunt l'istess nomm.
El sittModifiché
Lecch la se tröva in de la part püssee a süd del ram del lach de Comm che'l gh'ha el sò istess nomm, in sü la spunda urientàal, in duvè dal lach vegn föra il fiüm Adda. Lecch l'è culegada a l'oltra spunda del fiüm da trìi punt: el Punt Kennedy o Punt Nöf (de la metà di ann Cinquanta del secul passaa), el Punt Azzone Visconti o Punt Vècc (el pussee vècc, che l'è del Mediuéf) e'l Punt Alessandro Manzoni o Terz Punt (inaugüràa in del 1985)
La cità l'è circundada da'n frach de muntagni: el San Martìn, el Düü Mann, el Melma, el Piz d'Erna, el Resegùn e'l Magnöden hin i pussee impurtant.
Lecch l'è traversada da trìi turent: el Gerenzùn, el Caldùn (per la gran part interàa), e'l Biùn.
I riùnModifiché
El teritori del cumün de Lecch inscì cumè l'è al dì d'incö l'è stàa fàa sü tra'l 1923 e'l 1928, quand hann metüu insemm i teritori de vündes cumün: Lecch, Castèll, San Giuàn, Rancc, Laurca, Ulàa, Quàa, Germagnee, Belee, Magiànech e Ciüs.
Incö el cumün de Lecch l'è divìs in cinch circuscriziùn:
- 1. Center de Lecch e la vegia fraziùn de Pescarenech;
- 2. Castèll e Viàal Türàa;
- 3. San Giuàn, Laurca, Rancc, la vegia fraziùn de Bunascina e Ulàa;
- 4. Germagnee, Belee, la vegia fraziùn de Caleott e Quàa;
- 5. Magiànech e Ciüs.
L'ecunumiaModifiché
L'ecunumia de la cità de Lecch la se basa amò incö sül setùr de la siderurgia, anca se i vecc fabrich pussee famùs (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun sparidi u ridimensiunàa de bun, cumè anca la Leuci (fabrica de lampadini), la Riello (fabrica de caldai) e l'Icam (fabrica de ciculàt, che nel gir de pöch ann la narà a Ursenich, in Pruvincia de Comm).
In di ültim ann s'è svilupàa'l turism, atiràa dai (pöch) spiagi del lach, dai muntagni d'inturn e dai Sit manzuniàn, val a dì i sit in duvè il Manzoni l'ha ambientàa el sò rumanz pussee famùs, I Promessi Sposi.
I munumentModifiché
I munument pussee impurtant hin:
- el Domm de San Nicolò (Sagràa Basilica, a Lecch center), gesa in stil neoclassich fàa sü a la fin del XIX secul; el sò campanil, vôlt 96 meter, l'è ün di pussee grand d'Italia;
- la Tur Viscuntea (Piazza XX Settembre, a Lecch center), in duvè ghè el Musee di armi;
- el Teater de la Società (Piazza Garibaldi, a Lecch center), in stil neoclassich;
- ün pezz di vecc mura se pörun vedè in via Volta, visìn a la staziùn;
- el Palazz Belgioioso (Curs Matteotti, a Castèll), in duvè che gh'hin i Musee civich de Lecch e'l Planetari;
- la Vila Manzoni (Largh Caleòtt), in duvè el scritùr Alessandro Manzoni el viveva d'estaa quand l'era piscinìn;
- i Sit manzuniàn: la casa de Lucia (a Ulàa e ad Aquàa), la casa de Renz (ad Aquàa), el "palazzott" de Don Rodrigo, la gesa de Don Abundi (ad Aquàa), la capelina in duvè Don Abundi l'ha incuntràa i Bràaf (ad Aquàa), el cunvent de Fra' Cristofur (a Pescarenech) e'l vecc sit in duvè el Biùn nava dent al fiüm Adda (il curs del turent l'è stàa dopu deviàa), in duvè Lucia l'aveva ciapàa la barca per scapà a Munscia.
Città ingemelaaModifiché
Persunagg famùsModifiché
I persunagg pussee famùs ligàa in üna quaj manera a Lecch hin:
- Alessandro Manzoni (Milan 1785-1873), scritùr;
- Antonio Stoppani (Lecch 1824-Milan 1891), pret e studiùs di sass;
- Riccardo Cassin (San Vit al Tajament 1909), alpinista;
- Carl Mauri (Lecch 1930-1982), alpinista;
- Nino Castelnuovo (Lecch 1936), atùr, che l'ha fàa il röl del Renz in del film per la televisiùn "I Promessi Sposi" in del 1968;
- Roberto Castelli (Lecch 1946), Minister de la Giustizia dal 2001 al 2006, Viceminister per i straat (infrastrutture) del 2008 al 2011;
- Roberto Formigoni (Lecch 1947), President de la Regiùn Lumbardia dal 1995;
- Antonio Rossi (Lecch 1968), spurtif de la canoa, che l'ha ciapàa trìi volt la Medaja de or a i Ulimpiadi (düu ad Atlanta in del 1996, vüna a Sydney in del 2000) e trìi volt anca ai Campiunàa del Mund (a Duisburg in del 1995, a Dartmouth in del 1997 ed a Szeged in del 1998), Asesur pruvincial del Sport del 2009 sota l'aministraziun del Daniele Nava.
RiferimentModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Teater a Rueras
(Corr.) Igl atun vargau ha la vischnaunca da Tujetsch inaugurau la nova casa da scola a Rueras. Cunquei ha Rueras era survegniu ina stupenta sala nova. Quei ei stau il clom da resvegl per l'uniun dramatica suenter in liung sien da muntaniala. Immediat ei quella semessa alla lavur. E lavur ha ei dau biara: endrizzar la tribuna e preparar igl emprem toc per sala e tribuna nova. Mo ins ha fatg bugen scadina lavur e priu sin sesez gronds sacrifecis per puspei saver far teater. Pertgei ils Romontschs fan bugen teater, quei ei en nies saung, tochen sisum las vals. E la valeta d’in bien teater per nossa cultura e cultivaziun ei nundispiteivla. Ils da Rueras han bein era fatg pli baul teater. Mo stueva quei daventar en relaziuns munglusas e pli che mo semplas. Tut stueva mintgamai vegnir improvisau. E quei saveva buca cuntentar silla liunga. Mo quei ei ussa semidau il mument che nus vein survegniu ina sala nova.
Per buca schar sferdar igl anim grond da l'emprema entschatta ha l’uniun dramatica anflau per bien da buca spetgar memia ditg e vegnir gia uonn cun ina producziun. E per digna inauguraziun dalla sala nova han ins era vuliu eleger enzatgei pulit. Essend uonn 25 onns dapi la mort da pader Maurus Carnot, quei grond fautur e promotur dil teater romontsch, ei l'uniun sedecidida per il drama historic ord sia plema: «Il zennet da Tarasp».
L'uniun dramatica da Rueras vess grond plascher d’astgar beneventar biars tier sias empremas producziuns en sala nova e far in cordial beinvegni a tuts da lunsch e da maneivel
Teater a Rueras
«Il zennet da Tarasp»
Ins smarveglia forsa ch’in’uniun schi pintga e giuvna ha ughegiau da prender quei drama. Nus essan perschuadi che nus vein cargau si a nusez in brav buordi cull’elecziun da quei drama, che tschenta buca pintgas pretensiuns.
Mo cun anim e curascha, cun forzas unidas e buna veglia ei bia pusseivel. Regissur ed acturs ein buca senuspi d’ir sera per sera allas emprovas. Tut ch’ei segidaus ed ha collaborau ed ussa essan aschi lunsch che nus cartein d'astgar presentar il drama per lemprema gada da Nossadunna da candeilas. Secapescha che nus savein buca porscher enzatgei perfetg, mo nus essan cuntents sche nus contonschin igl attestat «pulit, endretg», sco il bien pader Maurus scheva schi savens en sia buontad e profunda enconuschientscha dils carstgauns. Il drama sco tal drova franc buc ulteriura recumandaziun; il num digl autur ei en quei drama recumandaziun sufficienta. Pader Maurus tractescha en quei drama il combat malvugliu dil castellan Duri de Matsch a Tarasp encunter la claustra dil cuolm da Nossadunna el Tirol. Mo «tgi che sebrischa vid candeilas sontgas, ha nauschas plagas ... strusch curablas pli». Igl ei il tema biblic: retg Achab — Naboth, che sepresenta cheu al castellan de Matsch ed igl avat dil cuolm da Nossadunna e lu era, silmeins intonaus, denter il retg dalla Frontscha e papa, mund e baselgia. In tema che di era a nus dad oz enzatgei.
Forsa po aunc in’autra caussa carmelar in ni l’auter da vegnir a Rueras: la nova casa da scola. Ins vegn cun quella caschun a ver la pusseivladad da mirar la scola era endadens. Quei sa daventar avon ni suenter las producziuns. Sclariment vegn dau alla cassa. A bien seveser a Rueras!


text:
Uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair
Las incumbenzas da l'uffizi da stadi civil pel Cumün da Zernez vegnan evasas da l'uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair. Copulaziuns a Zernez sun tenor cunvegna amo adüna pussiblas. Respunsabel impiegà da l'uffizi da stadi civil es Tina Luzzi.
L'uffizi da stadi civil es tanter oter respunsabel per emetter attests da vaschinadi, attests d'ierta ed oters dcumaints, chi stan in connex culs register da stadi civil. L'uffizi da stadi civil emetta attests da mort.
Uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair
Chasa Du Parc
CH-7550 Scuol
T. +41 81 861 00 08
F. +41 81 861 00 38
E. stadicivil@ebvm.ch
E. zivilstandsamt@ebvm.ch
Homepage


text:
Viterbo
Viterbo (Veterbe 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna de la regiù del Làsio, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 62.771 abitàncc (dato ISTAT del dezèmber del 2009), 'na superfìce de 406,28 km² e 'na densità de 148,63 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnoregio, Bomarzo, Canepina, Caprarola, Celleno, Civitella d'Agliano, Graffignano, Marta, Monte Romano, Montefiascone, Ronciglione, Soriano nel Cimino, Tuscania, Vetralla, Vitorchiano.
Sitüàda ai pè dei mucc Cimini la se destènt a ucidènt enfìna 'nvers la pianüra maremàna. L'è 'l capolöch de la pruvìncia che pórta 'l stès nòm, istitüìda 'ndèl an 1927 e cunusìda come Tuscia, la cità la g'ha 'n cèntro stòrich de urìgin medievàla, töt conturnàte de müre e al dé dd'encö circondàt de quartér modèrni, föra che a sudòvest, 'ndóche 'nvéce gh'è de le zòne archeològiche e termài (necròpoli de Castel d'Asso, sorgènt del Bullicame).
Viterbo l'è cunusìda come giöna de le "cità dei Papi" e fórse 'ntra chèste l'è la piö famùza, l'è stàda séde papal endèl sècol XIII e la g'ha ospitàt divèrsi pàpi endèl córs dei sècoi.
A Viterbo g'ha séde l'Università de la Tuscia, istitüìta endèl més de bril del 1979, el comàndo nasiunàl de l'Aviasiù de l'Ezèrcit, e la Scöla Maresciài de l'Aeronàutica Militàr.
Evulusiù demogràficaModifiché
Abitàncc censicc
Cità 'nzemelàdeModifiché
- Springfield, (Massachusetts, USA)
- Santa Rosa de Viterbo, Brazìle
- Gubbio
- Palmi
- Nola
- Sassari
- Campobasso


text:
07 01
Ol dé 7 de zenér l'è 'l 7 dé de l'an del calendare gregorià; manca 359 (360 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 7 de zenér al è ul dí da pòost 7 dal an dal calendari gregurian; i manca 359 (360 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
AvenimeentModifiché
1325 - Portugal: Alfons IV al va sü al tron.
1558 - Calais (Pas-da-Calais, Francja): i trupp Francées i ucüpa chesta citaa, la darera pussessiun continentala Anglesa, cun che la finiss definitivament la Guèra di Cent Agn.
NassimeentModifiché
1964 - Long Beach (Califòrnia, SÜA): Nicholas Kim Coppola, cugnussüü cuma Nicolas Cage, atuur da cinema Nòort-american.
NecrulogiModifiché
1989 - Tòquio (ul Gjapun): Hiro Hito, imperaduur dal Gjapun.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Saint-Léger (FR-06)
Saint-Laurent-du-Var l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Saint-Laurent-du-Var-Cagnes-sur-Mer-Est
(chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 29 942 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4,61 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 1600 méter s.l.m.
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Lengua lombarda
El lombard o lengua lombarda a l'è ona lengua romanza occidentala parlada principalment in Lombardia e alter canton arent e, per effett de l'emigrazion lombarda, anca in d'on poo de comunità del Sud America.[1]
Per via de la mancanza de ona koiné i vari dialett del lombard han avuu on desvilupp independent in tra de lor, però cont el mantegnì de la mutua intelligibilità e de 'na solida bas fonetica e grammatical in comun.
El termin lengua lombarda a l'è donca doperaa per indicà el cluster, ossia l'insemma di variant che fan su la lengua.
In la lenguistega italiana a l'è ciamaa despess "dialett", per el sò utilizz minga offizial e tipicament sottamiss a la lengua toscana.
Cuntegnüü
- 1 Distribuzion geografica
- 2 Storia de la lengua
- 3 Varietà
- 4 Morfologia e grammatica
- 5 Fonetica
- 6 Scrittura
- 7 Recognossiment
- 8 Varda anca
- 9 Referenz
- 10 Ligamm de foeura
Distribuzion geografica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard a l'è parlaa in la pupart de la Lombardia, foeura che 'na quaj part meridional di provincc de Pavia e Mantoa, e in del Canton Tesin, in del Grison Italian, in la inscì ciamada Lombardia svizzera, in di provincc de Novara e VCO in Piemont e in di vaj ocidentai del Trentin.
In pratega i confin del lombard a hinn quej del Ducaa de Milan finna al 1426, che 'l gh'eva dent la Lombardia orientala, el Tesin e la Lombardia savojarda, terr che poeu l'ha perduu ma che l'ha tegnuu on fort influss coltural.
Per l'emigrazion el s'è spantegaa anca in Brasil e in Argentina.
Storia de la lengua[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Origin[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm testimonianz de l'evoluzion del latin volgar de la Lombardia ja troeuvom in del secol quell de 13, cont el Sermon divin del Peder de Barsegapè.
L'influenza de la lengua occitana a l'era assee forta, e tanc la drovaven inveci che el lombard, e anca quej che scerniven el lombard ghe metteven dent di occitanism.
In realtà el letteraa lombard pussee important a l'è staa Bonvesin de la Riva, autor del Liber di Tre Scricciur, che 'l parla de l'aldilà e 'l mett ona prima introduzion del contrappass in la letteradura romanza.
In quej agn la letteradura religiosa a l'era ciarament la pussee importanta, cont di componiment 'me la Leggenda de San Bassian a Lod o el Mayor gremeza a Bressa, che parlaven de Gesù o di Sant.
I primm citazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm citazion del lombard, probabilment in quej agn pussee grand de la lengua d'incoeu, resalissen semper a quej agn.
La prima citazion cognossuda a l'è del 1280 in d'on test del Salimbene de Adam, e se legg:
Ossia "parlava ben franzes, toscan e lombard". Anca el codes poetich occitan Leys d'amors el cita el lombard insemma a di alter lengov d'Europa in la fras: "Apelam lengatge estranh coma frances, engles, espanhol, gasco, lombard".
El period de mezz[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di secoi dopo a gh'è staa on perdes del lombard in favor del toscan, lengua favorida anca del riv di omen fiorentin de coltura a Milan voruu del Lodovigh el Mor, però on quaj letteraa, comé el Lancin Curt, l'ha suttaa a doperaa el lombard in di sò composizion. Semper ligaa a Lodovigh on sonett del 1499 in su la sò fin.
A partì del 1500 el lombard l'è staa pussee doperaa, ma a la fin del midemm secol on retorn del latin l'ha menaa tanc intellettuai, 'me el Carlo Boromee, a difend e promoeuv el toscan.
In del 1610 el sortiss el Varon Milanes, dizionari etimologich, compagnaa poeu del Prissian, intregament in milanes, che 'l mett i bas de la grafia milanesa classega.
L'età moderna[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tra el 1600 e 'l 1800 i figur de Carlo Maria Maggi e de Carlo Porta han cambiaa la letteradura lombarda: El primm, drammaturgh, l'ha fondaa la moderna ortografia milanesa, inveci el segond, burocrat, l'ha portaa a on nivell pussee volt la letteradura milanesa.
Di alter personn important per el Lombard a hinn staa Giusepp Parin, Domenegh Balestree, Carl'Antoni Tanz e Francesch Cherubin, autor de on dizionari milanes e de ona antologia in 12 volum in sui oeuver milanes.
El 1900[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1900 on poo de gent l'ha scrivuu in lombard, in vari maner. Poeudom cità el Franco Loi, Gioann D'Anzi, Giorgio Strehler, Enzo Jannacci, Dario Fo, Nanni Svampa, Ivan Della Mea, Francesco Magni.
Al principi del 1900 di member lombard del Partii Liberal, comé el Bortol Belott, scriven di poesij in Lombard.
Incoeu[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incoeu el lombard l'ha vist l'unega legg de tutela in sò favor, fada de la Region Lombardia a settember 2016.
A gh'è on poo de band e cantant che sonen e canten in lombard, comé el Dellino Farmer e 'l Longobardeath. A gh'è staa anca di traduzion di liber in lombard.
A gh'è staa, in di agn 2010, anca di tentativ de standardizzazion de la lengua, comé la Scriver Lombard o i adattament de la grafia milanesa.
In del 2017 la Region Lombardia l'ha patrocinaa l'iniziativa de Spiran del Noeuv Festival de la Musica Lombarda.
Varietà[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tipicamente el Lombard a l'è spartii in dò varietà:
Cont division l'Adda. Al di d'incoeu a l'è tipicament giontaa el lombard alpin, e di voeult a l'è anca scorporaa el dialett trentin ocidental del lombard oriental.
Lombard ocidental[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard ocidental el gh'ha dent i dialett che han avuu 'me dialett de riferiment el dialett milanes, comé el dialett paves, el dialett lodesan o 'l dialett tesines.
I sò tratt tipegh a hinn:
- Evoluzion de la u latina in /y/
- Lenizion di l in di formi "olu" del latin (milanes: Fioeu, bergamasch: Fioeul)
- Elision de la e in del plural femminil (milanes: la gatta - i gatt, bergamasch: la gatta - i gatte)
Lombard oriental[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard oriental a l'è parlaa in quej territori de lengua lombarda ch'hinn staa governaa de Venezia. L'ha avuu mai on center linguistich ciar e nett.
I sò caratteristich a hinn:
- Lenizion de v e n (milanes: can, bergamasch: cà)
- Plural de t in c (gatt - gacc)
- Evoluzion de la u latina in /ø/ (milanes: unich, bergamasch: oeunegh)
- Evoluzion de la i latina in e (latin: hinc hodie, milanes: Incoeu, bergamasch: Encoeu)
- Participi in t (milanes. Parlaa, bergamasch: Parlat)
El lombard oriental, per via de la dominazion veneta, el gh'ha on poo de venetism e gh'è di formi ciappaa de la lengua veneta anca in la grammatica.
Trentin ocidental[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El trentin ocidental el conserva di tratt fonetich arcaich respett del lombard oriental. Per esempi:
- La n a l'è lenida men respett al lombard oriental (lomb. occ. [ta:nt], lomb. or. [tat], giud. [tat], rend. [tant]) e la resta semper a la fin
- On quaj dialett l'ha perduu la /y/
- Conservazion di ness latin "pl" e "fl" (bergamasch: fior, Trentin ocidental: flor)
A gh'è anca di venetism per la svesinanza cont la venetofonia trentina. Per esempi "inscì" se dis "cossì", comé in veneto.
Lombard alpin[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard alpin a l'è parlaa in di vaj de confin cont el romancc, e l'è influenzaa del retoromanz.
I sò caratteristich a hinn:
- Despess i ness latin "cl", "pl", "gl" e "fl" a hinn guarnaa (milanes: pussee, pos'ciavin: plussee)
- A hinn guarnaa i r a l'infinii (milanes: scriv, bregajot: scrivar)
A gh'è di particolarità in di singoi dialett a nivell del plural: Se la pupart la seguiss el modell lombard, on quaj dialett el muda l'articol (per esempi la vacca - lan vacca) o dopera el suffiss -en comé in todesch: (la vacca - la vacchen)
Morfologia e grammatica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard, comé la pupart di lengov romanz, a l'è ona lengua SVO.
I verb i gh'ha quater coniugazion, che in d'on poo de dialett se resoeulven in trè realizzazion. La negazion, foeura de on quaj cas eccezional, a l'è domà postverbal e singola. A l'è present anca la forma interrogativa cont inversion de verb e pronomm, voramai perduda in di dialett pussee cittadin.
A gh'è 8 pronomm: 7 a hinn comun a tutta la lengua, 1 a l'è tipich domà de on quaj dialett e l'è "lore", ossia la terza plural femminina.
Articol[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Lombard a gh'è i articoi determinativ, indeterminativ e partitiv.
L'articol determinativ l'indica on soggett giamò ciar e nominaa in del descors, inveci quell indeterminativ in soggett noeuv e minga definii. El partitiv a l'è domà el plural de l'indeterminativ e 'l indica on numer indefinii de soggett: Per esempi in la fras "l'è entrada ona mosca, la mosca l'è andada in sul cavagn con dent del pan" se troeuven tucc i modalità de l'articol.
Aggetiv[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aggettiv a hinn spartii in dò categorij:
I aggettiv qualificativ spieghen ona qualità del soggett, e i gh'ha di grad. Tucc i alter, 'me quej de possess, a hinn determinativ.
Singolar e plural[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard el gh'ha on sistema plural che l'è puttost sofistegaa e variegaaee arent a quell di lengov italoromanz.
De fatt, el plural de om el presenta diferent soluzion, a segonda de la zonna e del termen. Quell de donna l'è un cicininn püssee sempliz.
On quaj esempi per el Lombard Ocidental:
El Pont, i Ponc - Tutt, tucc - Tant, tanc
El Taovolin, i Tavolitt - El Cadreghin, i Cadreghitt - El Tognin, i Tognitt
El Vegett, i Vegitt - El Martinett, i Martinitt - El Povarett, i Povaritt
L'Ann, i Agn - El Pann, i Pagn - El Dann, i Dagn
El Basell, i Basej - el Tarell, i Tarej - El Cavall, i Cavaj
El Sistema, i Sistema - El poemma, i Poemma - El Barista, i Barista
El Mur, i Mur - El Savon, i Savon - El Moron, i Moron
El Lavandee, i Lavandee - El Sentee, i Sentee - el Pensee, i Pensee
El Fioeu (ö curta e overta), i Fioeu(j) (ö longa e streccia) - El Fasoeu(ö curta e overta), i Fasoeu(j) (ö longa e streccia)- la Ninoeu(ö curta e overta), i Ninoeu (ö longa e streccia)
La Massera, i masser - la Ringhera, i Ringher - la Portera, i Porter
La Tosa, i Tosann - l'Omm, i Omen - el Pè, i Pée
Fonetica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vocai[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard el gh'ha 9 vocai parnonziaa in d'ona quaj manera differenta e a hinn:
In d'on quaj dialett de confin a gh'è anca la vocal neutra schwa, tipega de la lengua piemontesa.
Longhezza[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la pupart di dialett lombard la longhezza vocalica la gh'ha ona quaj importanza.
In tanc dialett occidentai la definiss anca el participi passaa, per esempi /par'la/ l'è infinii, inveci /par'la:/ l'è participi.
In d'on quaj dialett tesines e cremones, la longhezza a l'è importanta anca in mezz di paroll. Tipicament però a l'è minga scrivuda, foeura di cas di participi.
Consonant[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sistema consonantich del lombard a l'è assee normal per ona lengua romanza ocidental. Gh'è, in tucc i dialett lombard, 26 consonant, de che dò a hinn tipich di dialett particolar de la zona bressana.
Scrittura[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'è no, al di d'incoeu, on sistema grafich unich doperaa de la pupart di lombardofon. Finna al 1900 circa la pupart di dialett lombard la compartiva on sistema grafich arent di indicazion del Varon Milanes, ma poeu tanc dialett, soratutt del lombard oriental o del Tesin, a hinn passaa a di ortografij ciappaa de l'italian.
Al di d'incoeu donca a gh'è trii sistema doperaa:
- El sistema milanes classich cont i sò variant
- I sistema fonétich, derivaa de la ortografia ticinesa
- L'ortografia polinomica Scriver Lombard
Recognossiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard a l'è recognossuu comé lengua individual de part de l'ISO, cont el codes "lmo". Anca l'UNESCO la recognoss el lombard comé lengua a ris'c de descomparì.
El lombard a l'è pienament dent de la definizion de lengua minoritaria de la Carta Europea di Lengov Regionai o Minoritari, carta che però l'Italia l'ha no ratificaa, e donca la resta minga tutelata del Stat Italian. L'è inveci recognossuda e salvaguardada de la Region Lombardia dal settember 2016.
Nanca in Svizzera el lombard a l'è recognossu offizialment, anca se l'è salvaguardaa anca di orghen cantonai e federai 'me la television.
Varda anca[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lumbard ucidental
- Lumbard uriental
- Urtugrafia del CLL
- Storia de la lengua lombarda
- Letteradura lombarda
Referenz[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La lingua lombarda esiste? - Patrimoni linguistici
- Dialetti lombardi - Treccani
- UNESCO RED BOOK ON ENDANGERED LANGUAGES: EUROPE
- L'oltretomba senz'anima di Bonvesin
- Scope of denotation for language identifiers
- Piemontese, 100 e lode
- UNESCO Atlas: Lombard
- Policy and Planning for Endangered Languages
- lmo - SIL
Ligamm de foeura[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana
- RTSI: Acquarelli popolari, sitt ticines cont intervist e contegnuu in ticines.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858
- LinguaLombarda.it, bibliotega digitala dedicada a la produzion in lengua lombarda


text:
Calgary
Calgary a l'è la cità püssee granda de l'Alberta, Canada. La se tröa a 80 km a est di Muntagn Rucius. La gh'ha una pupulaziun de 991.759 abitant (2006). La cità a l'è una destinaziun cugnussüda per i sport de l'Inverna e l'ecu-turism, e in cità s'en tröen un frach de post per passaa i feri.
L'ecunumia de la cità a l'è basada suratüt in sü l'indüstria petrulifera, l'agricultüra, el turism e l'alta tecnulugia.
Calgary a l'è anca la sede de festival cume: la Calgary Stampede, el Folk Music Festival, el Lilac Festival, el GlobalFest e'l Carifest. In del 1988 a gh'hinn staa i Giöch Ulimpich Invernaj.