text:
Boffalòra (MI)
Boffalòra (Boffalora sopra Ticino) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4 174 abitant (dato del Dic 2013 [1]), ona süperfis de 7,52 km² e ona densità de 555 ab./km². El se troeuva longh el fiumm Tisin, al confin cont el Piemont (Trecaa, Ceran) e l'è traversaa anca del Navili Grand.
El paes l'è praticament dividuu in dò part: in voeuna, quella pussee vers est, el gh'è 'l center cittadin, stòrich e industrial; in la segonda, vers òvest, i insediament gh'hinn in quantidà minor, menter la gh'è ona presenza granda de bosch, che la riva fina al Parch del Tisin. I dò part in sostanza hinn separaa del Navili Grand e taccaa voeuna a l'altra cont on pont stòrich che l'è staa costruii in del 1603.
Boffalòra la gh'ha dò frazion: Magnana e Pont Noeuv, che l'è spartida con Magenta.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm insediament in del loeugh l'è documentaa in del 1180-1190, duranta i lavorà de realizzazion del Navili Grand. Probabilment el paes l'è nassuu come canter stabil per i scav, e poeu dòpo el s'è evoluu in d'on e ver e pròppi borgh grazie a la soa posizion strategica dovuda a la vesinanza ai acqui del Tisin e ai sò bosch molto ricch, al passagg del canal e a la distanza intermedia tra Milan e Novara. La faseva part de la Piev de Corbetta.
Boffalòra l'è stada teater de sconter numeros, tra i quai el gh'è quell tra el Federich II e i fòrz milanes in del 1245. El Gian Galeazz Viscont el gh'ha daa el status de feud in del 1341, menter in del 1396 l'è stada taccada ai territòri gestii di fraa de la Certosa de Pavia.
El 4 giugn 1859, duranta la Battaglia de Magenta, i fòrz Franco-Piemontes e i Austriach hinn vegnuu a contatt in sul territòri de Boffalòra (Battaglia de Boffalòra), per poeu spostàss vers Magenta.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Boffalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Sammuch
Nòm sciëndífëchë[càgna | càgna surgente]
Sambucus nigra L.
Dëscrëzzion[càgna | càgna surgente]
Gl sammuch è n’álbërë pëccërigl (1 a 8 m) ë la famiglia ë lë Crapëfrënnácëë (Caprifoliaceae). Monnassá, prò, gl jènërë Sambucus è štat cullëkat dend a la famiglia ë l'Adoxácëë (Adoxaceae). È na chianda nëtròfëla chë zë tròva fòr fòr o dend a gl bbòsch úmmëdë e lë fratt, andó la tèrra tè në muar azòt. Cresc fin a 1.400 m ávëtë. Gl sammuch tè dend a lë rámëra në mëdull ruoss, gghiangh e assá liegghië. Lë frunn suo oppošt, mbarëpënnat, quasc sèmb chë 5 frënnëcèll ovat-langeolat e appëzzëtuat, sëchëttat a gl lat. Scërisc da abbril a ggiugn. Gl sciuor suo pëccërigl, mbrëfëmuat, gghiangaštr, rëštritt a cëndënar a forma ë mbrèlla. Gl frutt, chë zë fav a gl misc ë aušt e sëttiembr, suo tunn, pëccërigl e nir-viulácëë.
Us[càgna | càgna surgente]
Sciuor[càgna | càgna surgente]
Chë gl sciuor zë pò fà në scirupp chë z’allònga chë l’akkua. Tògl la set quann fà call.
Sèmb da gl sciuor, zë caccia në succh chë z’addòpra pë fà në lëquor chiamat sammuca, pur së a gl juorn ë uoj zë fa quasc ndutt chë gl ánëcë.
Pë avé në cunnëmiend mbrëfëmuat, zë ponn mett 10 g ë sciuor sicch dend a në litr ë acit, lassènnëlë a gl sol pë quínëcë juorn.
Ponn sërvì a mbrëfëmuà la bbirra e lë vin.
Frutt[càgna | càgna surgente]
Chë gl frutt zë fa na chëmbëttura, chë prò par ca manna spiss ë cuorp kuann zë në magna në muar. Piácënë assá a gl mierl, gl túrdëlë, gl piássërë, gl piett rusc, ...
L’aggènd ë gl pais ë gl nòrd Auròpa në fav në vin.
Zë në pò fà në gnòštr chë në chëlor chë va da gl bblu a gl viòla. Pë quess, zë tieva macënà gl frutt dend a l'acqua, lassènnëglë ammòll na jërnata sana chë ddu cucchiar ë tè (che, essènn ricch ë tannin, fissa bbuon gl chëlor). Zë filtra e zë fa vogl dend a na cazzaròla schëpërkiata. Òpp quess, zë jetta dend allum ë pëtassië mbólvërë e na ndecchia ë ggòmma arábëca macënata fina fina.
Frunn[càgna | càgna surgente]
Pë fà foj gl surg chë štav dend a gl uort, z’azzúppënë diec chil ë frunn dend a vind letra d’acqua pë na décëma ë juorn. Fatt quess z’annacqua tutt cos chë n’ávëtë diec letra d’acqua. Zë pomba cchiù vòt attòrn a lë chiand attaccat da gl surg. Pò sërvì pur condr a gl frúschëlë, lë magnacòzz, lë fërmich, lë címmëcë, ...
Legn[càgna | càgna surgente]
Gl còr tiénnërë ë lë rámëra zë vacanda fácëlë fácëlë; zë në rrèsc a fà na spèc ë fëšchiariegl.
Përëculosëtà[càgna | càgna surgente]
La chianda è tutta quanda vëlenosa pëbbía ë gl cianur e ciert alcalòidë chë tè dend. Sulamènd gl sciuor e gl frutt bbiegl fatt (ma no gl uëssëciegl chë štav dend) nën suo vëlënus. Quann zë fa la chëmbëttura, la còtta avašta a fà scrià gl chëmbuošt cianogënétëcë.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
C (letera)
La C o c, nom in lubard ce ['tʃe] (al dì d'incö anca italianizaa a ci) l'è la terza lettera de l'abecee latin e de quel lumbard.
In lumbard la C la gh'ha mia un valur funemich singul, perchè la rapresenta sia l'africada postalveulara surda [tʃ] (de suvent ciamada c dulza) che la plusiva velara surda [k] (ciamada anca c düra a seconda del cuntest funulogich.
La letera 'c' la rapresenta anca el son plusiv palatale surd int l'alfabet funetich internaziunal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ‹C› la vegn da l'istessa letera de la ‹g›. I Semitich i la ciamaven gimel, un segn che l'è stat prubabilment adataa dal geruglifich egizian che 'l rapresentava un tira sass. Un'oltra pussibilità l'è che la füdess el disegn d'un camel, che in semitich l'eva dit gamal.


text:
Friåul
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Friåul (o par mej dîr Friåul Vnézia Giógglia, l è ciamè Furlanija-Julijska krajina in sluvên, Friaul-Julisch Venetien in tudassch. L è na regiån itaglièna d'l Itâglia ed maténna cun quèsi 1,2 miglión d'abitànt. La sô capitèl l è Trieste.
Al Friåul Vnézia Giógglia l è una regiån autònoma a statûd spzièl, fâta dal Friåul (pruvénzi d Udine e Pordenon e 'na pèrt d'la pruvénzia ed Gorizia), e da la Vnézia Giógglia (pruvénzia ed Trieste e la pèrt ed sîra d la pruvénzia ed Gorizia), divîsi dal fiòmm Isonzo.
La cunfénna ed maténna cun la Slovégna (Elta Cargnôla/Gorenjska e cun la Côsta/Primorska), só cun l Austria (Carénzia), ed sîra col Vènet, zå l è mujè dal Mèr Adriâtic.
Stòria nôva[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Friåul Vnézia Giógglia l è stè méssa insamm int' i ân dåpp la secånda guèra. Send che Trieste l era pasè a l Itâglia (suzès såul int'l ân 1954), la zitè l aveva pêrs totti äl tèr ed drî e la Vnézia Giógglia l era bèli totta såtta Jugoslavia; par quasst i dezidénn ed mètter insamm Triest e l Friåul e dénn a la nôva regiån una zêrta autonomî anch parché l era la pèrt pió d såura d'la famåusa Curténna ed fèr.
Par savair quèl ed pió d la stòria d prémma, vadd:


text:
Sigàgn
I sigàgn i èṅ 'n insém ad pòpui ch'i daśvènan da l'Ìndia e ch'i s èṅ stablî in Europa a s pénsa a far data intóran a 'l an mila par scampàr a gl'invaśiòṅ ad Mahmud di Ghazni. Da spés i s móvan da 'n paéś a c'l àtar faghénd na vita da nòmad, purtànd-as sèg al màchini, al roulotte e al caruàni, ma adès a gh 'n è dimóndi ch'i aṅ catâ un pòst fis in du vìvar.
La paròla sigàgn la rivà diretamènt da 'l grèc dna vòlta tσίYYavoι (tsínganoi) ch'l'éra na tribù dl'Anatòglia.
I sigàgn ad léngua romaní i s divìd'n in Europa in:
- Rom (in Europa urientàla e anc in Itâglia dal sèntar e dal sud);
- Sinti (i s càtan in Frància, Germâgna, Spaggna e anc da 'l nòstri bandi e in dal nòrd Itâglia in gènar);
- Kalé (i viv'n in Spaggna)
- Romanichals (in dal Régn Unî e in dal Gàles)
- Romanisæl (in Śvèsia e in Nurvégia)
Quànd i sigàgn i decìd'n al pòst in du star, i téndan a tgnir sémp'r insém la famìja cun tut i parènt, rivànd anc a ssanta parsòni, stand bèṅ aténti 'd a n misćiàr-as minga cun di furastér. In Itâglia i èṅ sòlit fermàr-as in di pòst fis, in dal cà pupulàri o in di apartamènt tirâ sù par lōr da i cumùṅ.
Durànt la secónda guèra mundiàla, i tedèsc i 'n aṅ fat fóra 250.000 in di camp ad cuncentramènt.


text:
Pozz
On pozz l'è, in general, ona strutura artificial che de solet l'è a forma de serc e con di dimension variabei, e che la serviss per tirà de l'aqua foeura di aves (che poeuden vess freategh o artesiann).
Al dì d'incoeu el termen l'è doperaa anca per ciamà alter strutur che servissen a tirà foeura di sostanz (per esempi petroli, carbon, gas) foeura de la terra.
I pozz hinn semper staa doperaa, e i primm esempi je troeuvom giamò in del Neolitegh. L'è anca citaa despess in de la Bibbia.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla pozz la vegn del latin puteus, con l'istess significaa. La vegn doperada in tutt i lengov romanz (italian pozzo, catalan pou, spagnoeu e galizian pozo, frances puits, napoletan puzzo, sicilian puzzu, ocitan potz, valon pousse, portoghes poço, romen puţ). La parolla la troeuvom anca in d'ona quai lengua germanega (lussemburghes pëtz, limburghes waterpöt, olandes waterput)


text:
Quadrilàter (geometrìa)
Ü quadrilàter l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti, quàter vèrtici, quàter àngoi e dò diagonài. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di quadrilàter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'pöl clasificà i quadrilàter in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i quadrilàter s'regórda:
- ol trapése, che l'è ü quadrilàter che l' gh'à dò làti che i è paraléli;
- ol paralelogràm, che l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò, i diagonài che i se tèa 'n del mès tra de lùre; ol paralelogràm l'è ü particolàr tipo de trapése;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra e i è lónghe stèse; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
I quadrilàter convès e i quadrilàter mia convès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quadrilàter s'pöl clasificài pò 'n convès e mia convès; i quadrilàter convès i è chèi quadrilàter che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del quadrilàter ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l và da A 'nféna a B, chèsto 'l rèsta töta dét in de la figüra, töt dét 'n del quadrilàter, menimà i è ciamàcc quadrilàter mia convès chèi che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del quadrilàter ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l mèna da A 'nféna a B, chèsto segmènt 'l istà mia töt dèt in del quadrilàter, ma 'l gh'à ü tòch che 'l rèsta fò de la figüra.
Ol trapése, ol paralelogràm, ol rómbo, ol retàngol e 'l quadràt i è quadrilàter convès.


text:
El pòst
El pòst (Il posto, in Lengua italiana), l'è un film Italian del 1961 dirèt da Ermanno Olmi.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dumènic Cantoni, de Meda, el tröva el pòst de laurà in d'una Azienda de Milan. El s'inamura de Antonietta, ma i finìsen per laurà in dü repart diferènt.
La famiglia de Dumènic la spera che el sia cunfermàd sül laurà, perchè la spera per lü in del pòst fìss.
El film el cunta del mito del post fìss con tüti i sò prublemi e de 'ste fiöl chì, amò giùn e pien de bele sperànse[1]
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1961: Premi d'la Critica a la Mustra del Cinema de Venèsia
- 1962: David de Dunatell per la migliùr regia (Ermanno Olmi)
- 1962: Espiga de oro
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Morando Morandini, in Lontano da Roma: il cinema di Ermanno Olmi. Firenze, La casa Usher, 1990.


text:
Paradoss da Russell
Paradoss da Russell
Ul matemàtich Bertrand Russell al pruponn in 1901 da cunsidérá ul cungjuunt di cungjuunt ch’i è mia elemeent da sí istess.
Al síes M cheest cungjuunt. Furmalameent, A al è un elemeent da M si e noma si A al è mia un elemeent da sí-istess.
Femm l'ipòtesi che M al cuntegn sí-istess, otrameent dii che M al è un elemeent da M. Cheest chí al è cuntraditori cun la definizziú da M. Sa n dedüiss che M al cuntegn mia sí-istess. Però in cheest caas, M al è un cungjuunt ch’al è mia elemeent da sí-istess e al gh’aress a cheest títul da fá paart da M. Inscí nass-al ul paradoss.
Al mustra che la teuría di cungjuunt al sentüü da Cantor a l’è una teuría cuntraditòria. La ariis dal prublema la vegn da vargot ch’emm acetaa: che qual-sa-vöör prupietaa la pöda vess druvada par custrüí i cungjuunt. Adess, vargüne da cheste prupietaa ( e al è precisameent ul caas íntal paradoss da Russell ) i génera di círcül autureferenziaal instàbil (otrameent dii di "círcül vizziuus") e i gh’aress dunca da vess lassade fö.


text:
Dèmoni
Dèmoni (Dèmun) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 ad Lamberto Bava prudót par Dario Argento, cun gl'efèt speciài ad Sergio Stivaletti.
Al gh'à abû un séguit in dal 1986, Dèmoni 2... L'incubo ritorna, sèmp'r ad Bava.
Sunt
La śóvna Cheryl (Natasha Hovey) la s cata da par lē śò da la metrupulitàna quànd 'n óm al gh dà un bijét a gràtis p'r al cìnema Metropol, ch'al spiàna pròpria cla sira lè, in du i dànan un film ad scarésa cun di baghét ch'i decìdan ad nòt 'd andàr a vèrar la fòsa ad Nostradamus. P'r a n andàr briśa a scóla, lē la in tōś dū luntéra, òṅ anc par la sò amìga Kathy (Paola Cozzo). Quànd i rìvan là i càtan ad fóra un munumènt ad fèr 'd un cavalér insìma a na mòta cun adòs na mascra da dèmun, pròpria cuma quél ch'al gh'iva śibî i umàǵ. Na rója ad culōr, la Rosemary (Geretta Geretta), la decìd ad pruàr-'s-la e, faghénd acsè, la s fà 'n taj a la ganàsa, sóta i òć dl’Ingrid (Nicoletta Elmi), la dóna dla casa. Andàda in sala, par 'l inìsi dal film, chi lē la fà a mènt che da cal buś lè a taca a gnir fóra dal sangṿ e acsè la và in di cèso par mét'r-ag quèl. In frònt a 'l spèć però la véd al castròṅ impinìr-'s ad matèria che pò la sćiòpa tut 'd un cólp da tant ch'l éra stóp. Dòp soquànt tèmp na sò amìga putàna sò para la la và a pascàr in dal lìcit e chi lē, dvintàda in cal méntar un dèmùn cun al gòmit vérd ch'al gh śbrudèla sò da i làbar, la la śgranfgna in sal grung, arduśénd-la a móstar anca lē.
In dal cìnema i tàcan a sucédar di fat spavintóś pròpria cuma in dla pelìcula ch'l'è drē a véd'r-as in dla sala: masamènt, sîg e dèmun da tut al bandi. I us i èṅ sarâ a ciàṿ e ninsòṅ al pōl scapàr via.
La Cheryl e la Kathy, insém a dū amìg cgnusû lè, George (Urbano Barberini) e Ken (Karl Zinny), i tàcan acsè a far da tut par salvàr-as la vita.
Culòna sunóra
- Demon - Claudio Simonetti
- Save Our Souls - Mötley Crüe
- White Wedding - Billy Idol
- Cruel Demon -Claudio Simonetti
- We Close Our Eyes - Go West
- Killing - Claudio Simonetti
- Threat - Claudio Simonetti
- Everybody Up - Saxon
- Walking on the Edge - Rick Springfield
- Dynamite - Scorpions
- Send My Heart - The Adventures
- Out of Time - Claudio Simonetti
- Fast As A Shark - Accept
- The Evil One - Claudio Simonetti
- Demon (Reprise) - Claudio Simonetti
- Pretty Maids - Night Danger


text:
La müdada : roman / Cla Biert ; a chüra da Mevina Puorger Pestalozzi. Edited by: Puorger, M. Zürich, 2012. ISBN 978-3-85791-647-2.
Full text not available from this repository.
Abstract
«Tuot las müdadas chi quintan van be planet. Hoz intant hast fat ün bun pass, figl –» disch duonn’Aita Tach a seis figl Tumasch. Cun la famiglia Tach e la figüra principala dal giuven Tumasch ans descriva Cla Biert il muond pauril da la prüma mità dal 20avel tschientiner vers il temp da la modernisaziun, cur cha bleras müdadas han marcà regiuns muntagnardas sco quella da Saluorn. «La müdada» da Cla Biert es il prüm grond roman rumantsch, ingio chi vain quintada – intretschada illa descripziun da la regiun paurila i’l temp da seis müdamaints radicals – l’istorgia d’amur da Tumasch e Karin, la giuvna danaisa in vacanzas i’l nöbel hotel sper il cumün.
L’ouvra da Cla Biert es üna bellischma éducation sentimentale, ün chapitel socioistoric ed üna spüerta per minchün chi tschercha l’experienza dal profuond plaschair da la lectüra. Trenta ons davo sia mort vain l’important autur ladin Cla Biert onurà cun üna nouva ediziun da seis cheudouvra «La müdada».
Additional indexing
Users (please log in): suggest update
or correction for this item
Repository Staff Only: item control
page


text:
Mecàniga di quanta
La mecàniga di quanta al è el studi di sistem mecànigh dond la dimension a l'è aprœuv la scala atòmiga, compagn molecul, atom, eletron, proton e d'oltri particul subatòmigh. La mecàniga di quanta a l'è una branca fondamentala da la físega, cont ampli aplicazion. La mecàniga di quanta la generalisa la mecàniga clàssiga col but de providé di prevision curad per di fenomen dabord inesplicaa, compagn la radiazion de corp negher e la stabilitaa di orbit di eletron. I efecc de la mecàniga di quanta i vegn fœu evidenc a la scala atòmiga e subatòmiga, e i è mia observàbel a la scala macroscòpiga. La superfluiditaa a l'è de tuta manera vuna di eccezion cognossud a chesta regula.
Vista a gór d'usel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parola "quantum" la vegn del Latin e al vœur dí "quant". In la mecàniga di quanta, sa la referiss a una unitaa discreta che la teoria la assigna a di cert quantidaa, compagn l'energia d'un atom quiet (vidé fig. 1, a drita). La descoverta che i ond i gh'a di pachet de energia discret (ciamaa quanta), se comportant compagn i particul subatòmigh la porté a la branca de la fisiga concernent i sistem atòmigh e subatòmigh, che al dì d'incœu om ciama mecaniga di quanta. Al é el sotastant quader matemàtigh de fiss camp de la físiga e chímiga, là compres físiga de la materia condensada, fìsiga del stat solid, fìsiga atòmiga, fìsiga moleculera, chìmiga computazionala, chìmiga di quanta e fìsica nucliera. La fondazion de la mecàniga di quanta la fu stabilida durant la prima metaa del XX sec. per Werner Heisenberg, Max Planck, Louis de Broglie, Albert Einstein, Niels Bohr, Erwin Schrödinger, Max Born, John von Neumann, Paul Dirac, Wolfgang Pauli e d'olter. Di aspecc fondamental de la teoria i è amò ativament studiaa. La mecàniga di quanta a l'é essenziala per comprend el comportament di sistem a la scala atòmiga e pussée piscina. Per esempe, si la mecàniga de Newton la governaress la dinamiga d'un atom, i eletron i convergaress rapidament vers el nucli e là i collidaress, fasent impossibel un atom stabel. Al contrari, int el mond natural, i eletron normalment i resta int un camin orbital descognosuu intorna al nucli, definissant l'eletromagentism classigh. La mecàniga di quanta la foghé inizialment desvilupada per forní una mejur esplicazion de l'atom, specialment i spectra de lus emetuu par isotop diferenc. La teoria quantega de l'àtom la fu desvilupada compagn una esplicazion del fatt che l'eletron al restaress int el sò orbital atòmigh, ch'al podeva mia vess esplicaa per i legg de la mozion de Newton o per i equazion de Maxwell de l'electromagnetism clàssigh. Int el formalism de la mecàniga di quanta, el stat d'un sistema a un temp daa al è descrivuu per la fonzion d'onda complessa, o, pussée generalament, par un element d'un spazi de Hibert compless. Chest oget matemàtigh abstratt al permet de calculà i probabilitaa d'esperimenc concrecc: per esempe, al permet de calculà la probabilitaa de trovà un eletron int una region particulera aprœuv el nucli a un temp particulée.. Al contrari de la macànega classiga, s'al pœul mai fà di prevision simultani su variable congiugad, compagn posizion e momentum con cura arbitrària. Di contórn de probabilitaa constanta (referii coma "nígol") i pœul vess designaa intorna el nucli, per conceptualisà dond l'eletron al podrissa vess trovaa con pusée grand probabilitaa. El prinsipe d'indeterminazion d'Heisenberg al quantifiga l'inabilitaa a logà precisament la particula. L'olter corent ch'al porté a la mecàniga di quanta al fu el studi di ond electromagnetigh compagn la lus. Quand ch'al vegné trovaa in 1900 per Max Planck che l'energia di ond la podrissa vess descrivuda compagn consistent de piscin pachet o quanta, Albert Einstein al né drée a chesta ideja, per mostrà che una onda electromagnetiga comapgn la lus la podrissa vess descrivuda per una particula ciamada foton, cont una energia discreta, dependent de sò frequenza. Chest al porté a una teoria de l'unitaa entra particul subatòmigh e ond electromagnétigh in la quala i particul e i ond i gh'eva certi propietaa de tuti e dò. Parlant largh, la mecàniga di quanta l'incorpora quater class de fenoment che la fìsega clàsssiga la pœul mia en rend cunt:
- la quantisazion de certi variàbel congiugad;
- la dualitaa particula/onda
- el prinsipe d'indeterminazion
- el quantum entaglement
Cadun de chist fenomen al é descrivuu in detaj int i sezion sigutant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
............


text:
Berg (SG)
Cuurdinàde: 47°14.5′N 8°57.5′E
Berg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 853 abitant.
El cumün de Berg al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbon (TG), Mörschwil, Roggwil (TG), Steinach, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berg l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 796 col nom de ad Berga. In del 837 l'è menziunaa col nom de in villa nominata Perc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Berg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La terza madre
La terza madre (La tèrsa màdar) 'l è 'n film ad scarésa dal 2007 ad Dario Argento ispirâ a 'l lìbar Suspiria De Profundis ad Thomas de Quincey. Al cònta la stòria dla tèrsa màdar infernàla, Mater Lacrimarum, srand al sérć dal tri màdri dòp Suspiria dal 1997 e Inferno dal 1980.
Al film 'l à muciâ sù 2 migliòṅ 'd Euro in tut e 'l è stâ prudót par la Medusa e Opera Film.
Sunt
La Sarah Mandy (Asia Argento), na śóvna archeòluga americàna, la vèṅ ciamàda a Róma da la sò amìga Giselle Mares (Coralina Cataldi Tassoni) par vèrar na scatla vècia tiràda sù durànt di scâṿ in un campsànt a Vitèrub e ch'l'éra dla Mater Lacrimarum, ultma dóna incóra in vita 'd un grup ad tri strìi négri. Lè dèntar chi lōr dū i gh càtan al statṿi in pìcul dal tri màdar, un vistî rós dna vòlta e un pugnàl cun al mànag in òr. Tut 'd un trat, méntar Sarah l'è in n'atra cambra, i sàltan fóra na dóna, na simmia e tri dèmun ch'i ciàpan sòdi la pòvra Giselle śbragànd-ag la bóca e strusànd-la druànd i sò lat tirâ fóra da la pansa. Sarah la véd incòsa ma la n pōl far gnint in sò ajùt, sōl scapàr via e ciamàr la pulisìa. Al cumisàri Enzo Marchi (Cristian Solimeno) al fà però fadìga a créd'r-ag.
Sarah e Michael Pierce (Adam James), al curadōr dal muśèo ch'al gh'à 'n fiōl da par lò, i s métan a investigàr par cònt lōr parchè lè in sità i tàcan a sucédar dal ròbi ad c'l àtar mónd: masamènt sénsa di mutìṿ, gint ch'la dvénta mata e epiśòdi 'd eśurcìśum. Soquànti strìi i rivàn lè da tut al mónd parchè la Mater Lacrimarum (Moran Atias) la s è daśdàda incóra. Al munśgnór Brusca (Franco Leo), ch'l iva spidî la scatla a Michael, al patìs 'n ìctus pròpria méntar 'l éra drē a scrìvar al nóm dla strìa insìma a 'n fujét.
Armàsta da par lē parchè al strìi i ìvan tòlt Michael e sò fiōl Paolo par masàr-i, Sarah la cgnós a cà dal prevòstar Johannes (Udo Kier) la Marta Colussi (Valeria Cavalli), na strìa biànca ch'la la mét in cuntàt cun al spìrit ad sò màdar, Elisa Mandy (Daria Nicolodi), una che soquànt an prima la s éra misa còntar la Mater Suspiriorum, surèla dla Mater Lacrimarum. Anca Sarah l'è na strìa biànca e la gh'à da purtàr avànti l'òpra. Mént'r al prêt 'l è drē a cuntàr la stòria dal tri madri, al vèṅ cupâ a cólp ad manarèṅ p'r òpra dla Valeria (Barbara Mautino), la guernànta ucraìna. A riva anc al tùran ad Marta (insfilsàda cun na lansa in dla pèpa) e dla sò amànta Elga (Silvia Rubino).
Par saltàr-ag fóra, Sarah la và a dascórar cun 'l architét e alchimìsta Guglielmo De Witt (Philippe Leroy) ch'al gh diś 'd andàr a védar al Palàs Varelli in dua a gh stava la Màdar dal Làgarmi.


text:
Iowa
L'Iowa a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 145.743 km² e una pupulaziun de 2.954.451 abitant.
A l'è tacaa a nord al Minnesota, a ovest al Nebraska e al Dakota del Süd, a süd al Missouri, a est a l'Illinois e al Wisconsin.
La capital a l'è Des Moines (198.682 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Cedar Rapids.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iowa a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1846.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iowa al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Iowa


text:
Ottenbach (ZH)
Ottenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.98 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 459 abitant.
El cumün de Ottenbach al se tröva a una altitüden de 409 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Aristau (AG), Jonen (AG), Merenschwand (AG), Obfelden. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ottenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de in loco vocato marcha Hotumbacharia. In del 1169 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Arnoldus de Ottonbac.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Küsnacht
Küsnacht a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.35 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 13 524 abitant.
El cumün de Küsnacht al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Kilchberg, Maur, Rüschlikon, Thalwil, Zollikon, Zumikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl Gustav Jung, psichiàtra e psicanalìsta: l'è mort a Küsnacht.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Küsnacht in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Küsnacht ZH al Wikimedia Commons
- Sit ufizial (todesch)


text:
Billy Idol
Billy Idol (nóm 'd art ad William Michael Albert Broad) 'l è un cantànt britànic nâ a Middlesex al 30 ad Nuvémbar dal 1955.
Al nóm Billy Idol 'l è nâ da un fat ch'al gh'è capitâ quand 'l éra śóvan. Al sò mìstar al gh'iva dat indrē un còmpit che lò 'l iva sbaliâ cun scrit in sima, cun di caràtar gigànt, “William is idle” ("William 'l è un bondagnìnt"). Da cal mumènt lè in avànti 'l à tacâ a far-as ciamàr da tut Billy Idol.
A gl'inìsi dla sò caréra 'l è stâ al frontman dal grup punk di Generation X par pò tacàr na caréra da par lò. Al s è fat cgnósar specialmènt in di an Utànta cun di braṅ dimóndi famóś cuma White Wedding, Rebel Yell, Eyes Without A Face e Cradle of love.
Biugrafìa
I sò prim pas i èṅ dal 1977, quand al mét sù un sò grup par sunàr al punk dimóndi ad mòda in alóra. La banda la s ciamàva subìt Chelsea e pò Generation X.
Cun cal grup chè, in fiṅ a 'l 1981, 'l à fat gnir fóra tri àlbum e di braṅ quài Ready Steady Go, Night of the Cadillacs, King Rocker, Valley of the Dolls e Dancing with Myself, prima ad tacàr na caréra sulìsta, spatinànd a New York quand al punk 'l éra drē a sparìr e Billy 'l iva decìś ad lavuràr a di pès davśèṅ a 'l synthpop.
Lavurànd insém a Steve Stevens, al fà gnir fóra al sò prim disc umònim in dal 1982 e al sucès al riva, anc par via ad braṅ quài White Wedding e Dancing with Myself.
Al sécond àlbum par lò 'l è Rebel Yell dal 1984 e chè al fà al bòt dabòṅ, cun di sìngui da nuànta cuma Eyes Without A Face, Flesh For Fantasy e Rebel Yell.
Anc al tèrs disc 'l è fat insém a Stevens e al véd la luś dū an dòp, cun al cansòṅ ad punta ch'i èṅ To Be A Lover, Don't Need A Gun e Sweet Sixteen.
In dal 1990 'l è al tùran ad Charmed Life, sucès paletàri anc quést chè, cun al sìngul Cradle of Love druâ in soquànti culóni sunóri.
A partìr da cal mumènt lè però la róda la prila par lò e i sò lavōr i n càtan mia la furtùna da prima, a partir dal disc dal 1993 Cyberpunk. Idol al patìs un perìud ad depresiòṅ e al taca a tōr dal dròghi andànd in a risć ad murìr in dal 1994 dòp avér tòlt 'l àcid GHB.
In dal 2005 al tórna a far di disc, faghénd gnir fóra Devil's Playground e 'n an dòp na compilation ad braṅ ad Nadâl, Billy Idol: Happy Holidays.
Discugrafìa
Àlbum
- Billy Idol (1982)
- Rebel Yell (1983)
- Whiplash Smile (1986)
- Charmed Life (1990)
- Cyberpunk (1993)
- Devil's Playground (2005)
- Happy Holidays (2006)
Dal Viṿ
- VH1 Storytellers (2002)
Racòlti
- Vital Idol (1985 UK, 1987 USA)
- Idol Songs: 11 of the Best (1988)
- Greatest Hits (2001)
- The Very Best of Billy Idol: Idolize Yourself (2008)
EP
- Don't Stop (1981)
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Rebel yell in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Cradle of love in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad White wedding in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Shock to the system in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Hot in the city in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Eyes without a face in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Flesh for fantasy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Sweet sixteen in sal Youtube


text:
Lengua lepontiga
El Lepontich l'è 'na lengua celtica estinta, che l'era parlaa in certi part de la Rhaetia e de la Galia Cisalpina intra el 700 e el 400 prima del Signur. L'è cunusüü anca cun el nom de Celtich Cisalpin.
Se cunuss ben poch de quela lengua chì, principalment da di iscrizion descuprii a Lügan, scrivüü int un alfabet ciamaa "italich del Nord", che l'era derivaa da l'alfabet etrüsch. I iscrizion i henn stat truaa arent a la cità de Lügan e arent al Lagh de Comm e el Lagh Magiur. Di scrit cumpagn i eren druaa anca per scriv i lenguv Rhaetich e Venetich, e certi stüdius i pensen che i alfabet druvaa per scriv i lenguv germanich rünich i henn derivaa da l'istess grüp.
El Lepontich l'è stat assimilaa dal Galich, ai temp d'i insediament di tribüü Galich a nord del Po. Dop che la Repüblica Rumana l'aveva ciapaa cuntrol de la Galia Cisalpína a la fin del second secul prima del Signur, i lenguv celtich furmaa da quela assimilazion chì i han pruedüü el sustraa per la furmazion di parlad neo-latin a l'interen de l'area padana e padana-alpína.


text:
Naturno
Naturno (Naturns) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 5.074 abitàncc, 'na superfìce de 67 km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelbello-Ciardes, Lagundo, Lana, Parcines, Plaus, San Pancrazio, Senales, Ultimo.
Al se tröa a pü u manch dudes chilometer de Meran. Anca se a nivel geugrafegh 'l pertuca a la Val Venòsta, a nivel aministrativ a'l cuntrari 'l pertegn a'l Bürgraviáa.
Natürn al ciaparès el so nom de la radis celtega "ana duron", che'l vör dì „Cà int la pantana“: 'l so teren, che l'è semper staa pütost paltuscent, l'è gnüü finalment sücc dumà a'l prinzipi de'l ventesem secul.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Hospental
Hospental a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 177 abitant e una süperfiss de 34.97 km², e al se tröva a una altitüden de 1493 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hospental a l'è tacaa ai cumün de Airö (TI), Andermatt, Göschenen, Realp.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hospental l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1285 col nom de Hospenthal. In del 1499 l'eva menziunaa col nom latin de Hospicium, e anmò püssee innanz, in del 1616 col nom de Spithal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hospental in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ozzy Osbourne
John Michael Osbourne, cgnusû méj cuma Ozzy Osbourne (Birmingham, 3 ad Dicémbar dal 1948), 'l è 'n cantànt e cumpuśidōr heavy metal ingléś, leader dal grup di Black Sabbath in di an Stanta e pò cantànt ad sucès par sò cònt da i an Utànta a gnir a 'dès. Al sò scutmàj 'l è The Madman (Al Mat).
In dla sò caréra da par lò 'l à vindû da piò ad sinquànta migliòṅ ad disc in tut al mónd, sènt migliòṅ śuntànd-ag anc quéi fat cun i Black Sabbath. 'L à anc fat 'l atōr in quàtar film, al più famóś di quài 'l è Morte a 33 giri insém a Gene Simmons di Kiss.
Biugrafìa
Ozzy al nas da na famìja sénsa bèsi, i sò genitōr Jack e Lillian Osbourne i éran difàti di uperài pòvar. Da pìcul al gh'iva anc di prubléma a dascórar esénd diślèsic e òṅ ch'al tartajàva. A scóla al gh'iva un cumpàgn ch'a n andàva minga 'd acòrd sèg, Anthony Frank Iommi (cgnusû in séguit cuma Tony Iommi): chi lōr dū i s piciàvan da spés.
A quatórd'ś an Ozzy al taca a cantàr in un grup muśicàl ciamâ The Black Panthers ma pò al lasa la scóla 'l an dòp par lauràr e purtàr a cà di bèsi faghénd al maslàr, al muradōr e 'l idràulic, ma qvìst chè i èṅ di mistēr ch'i gh faṅ schiva e John al decìd acsè ad far invéci di furt. Durànt un tentatìṿ ad tōr un televiśōr da 'n apartamènt, chi lò al ślìcia par tèra cun cal péś lè adòs e al vèṅ acsè purtâ in parśòṅ. Scuntâ la péna, Ozzy al decìd ad sunàr incóra, prima cun i Music Machine e pò cun gl’Approach tulénd par lò al nóm 'd art 'd Ozzy Zig.
I Black Sabbath
Un dè Ozzy al mèt fóra da 'n negòsi ad disc un bijitèṅ cun scrit insìma «Ozzy Zig requires gig. Owns own P.A.» (Ozzy Zig al pésca da far di cuncèrt. Al gh'à 'n amplificadōr suo). Tony Iommi e Bill Ward, pasànd da 'd là, i lèśan al mesàǵ e i decìdan 'd andàr a cà sua a catàr-al parchè Iommi al n psiva minga crédar ch'al sò vèć cumpàgn ad scóla al faśìs al cantànt. I nàsan acsè i Polka Tulk Blues Band cun Ozzy ch'al s pòrta a drē al chitarìsta, pò basìsta, Geezer Butler. Dòp pôc tèmp al grup al càmbia nóm in Black Sabbath, al tìtul ingléś 'd un film ad scarésa ad Mario Bava dal 1963 da 'l tìtul I tre volti della paura. La banda la mét in fila di disc ad sucès cuma Black Sabbath, Paranoid, Master of Reality e Sabbath Bloody Sabbath ma i rìvan anc di prubléma p'r Ozzy ch'al dvénta 'n imbariagòs drugâ pódag.
Dòp un brut mumènt, la mòrt ad sò pàdar, Ozzy al decìd ad mulàr al grup par far-an òṅ tut suo. Al sò pòst al vèṅ tòlt par Dave Walker di Fleetwood Mac ma pò al Madman al càmbia idéa turnànd in si sò pas in dal 1978, in tèmp par far gnir fóra Never Say Die!, un disc dasfurtunâ ch'al séggna anc la fiṅ dal sò rapòrt cun i Black Sabbath.
Caréra da par lò
Casâ fóra da i Black Sabbath, al cantànt al s buta śò srand-as dèntar in na cambra d'n albêrg par 'n an a bévar e a drugàr-as, dasprâ par cum l'éra finìda. Cun 'l ajùt ad Sharon Arden, fiōla dal manager di Black Sabbath ch'la dvintarà pò sò mujér, Ozzy al decìd ad métar sù un grup par sò cònt, tulénd cuma chitarìsta, su cunsìli ad Dana Sturm, Randy Rhoads di Quiet Riot. I àtar mémbar dal sò grup, ciamâ a 'l inìsi Blizzard of Ozz, i èṅ Lee Kerslake a la baterìa e Bob Daisley a 'l bas. Al prim disc al pòrta pròpria al nóm dal grup e al véd la luś in dal Setémbar dal 1980 par la Epic Records, cun di braṅ dvintâ di clàsic cuma I Don't Know, Crazy Train, Goodbye to Romance, Mr. Crowley, Revelation (Mother Earth), Steal Away (The Night) e Suicide Solution. 'L àlbum al vénd dimóndi, specialmènt in di Stat Unî in dua al rèsta in clasìfica par dū an vinsénd anc un disc ad plàtin.
'L an dòp 'l è al turàn ad Diary of a Madman (1981), disc ad sucès anc qvést chè, cun i sìngui Flying High Again e Over the Mountain. 'L àlbum al dascór dal studiōś d'l ucultìśum Aleister Crowley. Al 19 ad Mars dal 1982 a mōr in 'n incidènt in aparéć al chitarìsta Randy Rhoads (in sò unōr al gnarà pò fóra un disc da 'l viṿ in dal 1987 da 'l tìtul Tribute). Par finìr al tour a vèṅ tòlt Bernie Torme (ex Gillan).
Par rispóndar a 'l live di Black Sabbath Live Evil Ozzy al fà gnir fóra un disc da 'l viṿ anca lò, Talk of the Devil pîṅ ad braṅ dal sò vèć grup. Fóra da 'l Régn Unî al disc 'l è cgnusû cuma Speak of the Devil.
I prim an Utànta
In dal Favràr dal 1982, Ozzy al s catàva in dal Tèxas par dar n'uciàda a Fort Alamo quànd, imbariâ pódag, 'l éra gnû fóra da la sò cambra 'd albèrg e al s éra mis a pisàr atàc a 'n mur dal furtèṅ, finénd acsè in parśòṅ. Turnâ in libertà, al Madman al fà gnir fóra in dal Dicémbar dal 1983 al sò tèrs disc da studi, Bark at the Moon, cun lò ch'al fà al lóv manàr in sla cupertìna. Óltar a la title track, cal lavōr chè, dimóndi vindû in di Stat Unî (tri disc ad plàtin là), al gh'à dèntar soquànt di sò braṅ più famóś cuma Centre of Eternity (ciamàda invéci Forever in soquànti edisiòṅ europei dal disc), Rock’n’Roll Rebel, So Tired (un lènt sarnî cuma secónd sìngul) e You're No Different. A la chitàra, a 'l pòst ad Rhoads, a gh'è Jake E. Lee.
In cal méntar la Sharon (dvintàda sò mujér e la sò manager) la 'l cunvìns a pasàr a la CBS/Columbia e pò a far-as curàr in clìnica. In dal 1984 Ozzy al finìs incóra na vòlta in parśòṅ parchè bcâ imbariàg a giràr trambalànd p'r al stradi ad Memphis (Tennessee), un quèl che là a n s pōl minga far parchè cuntràri a la léǵ.
In dal Favràr dal 1986 'l è al tùran ad The Ultimate Sin (tìtul pruviśòri Killer of Giants cuma una dal canti ch'i s càtan lè dèntar), un lavōr ch'l à vindû tri migliòṅ ad còpi (rivànd a 'l sèst pòst dla Billboard) davśinànd-as dimóndi a 'l hair metal. Da drē da la baterìa a gh'è Randy Castillo, òṅ ch'l iva sunâ cun la Lita Ford, mént'r al bas 'l è sunâ da Phil Soussan. Al sìngul ad sucès 'l è Shot in the Dark.
'L arìṿ ad Zakk Wylde
A cal punt lè però Jake E. Lee al mòla 'l grup e Ozzy al sarnìs a 'l sò pòst al śóvan Zakk Wylde catànd acsè al sò muśicìsta parfèt, dū ch'i s inténdan dimóndi bèṅ anc fóra da 'l piàṅ prufesiunàl (Ozzy al tgnarà a batéś al prim fiōl ad Zakk).
La prima ucaśiòṅ par lavuràr sèg Osbourne al gh l'à cun No Rest For The Wicked d'l Utóbar dal 1988 in dua al chitarìsta biónd al gh'à la manéra ad druàr al sò stîl persunàl fat 'd armònic artificiài ch'i gh parmétan ad far gnir fóra di sòṅ ch'i s davśìnan a di fisć. Al disc 'l è dimóndi più dûr dal precedènt ('l à vindû quàtar migliòṅ ad còpi in tut al mónd e 'l à ciapâ tri disc ad plàtin di di Stat Unî) e al véd in cupertìna Ozzy Osbourne sintâ insìma a 'n scranòṅ pîn ad pèli ad bèsti e ad tésć cun 'd intóran da lò na cōrt fata da tri sigàgni pìculi.
In dal disc al bas 'l è sunâ par Bob Daisley ch'al s è dâ da far anc a livèl cumpuśitìṿ acsè cuma in di disc Blizzard of Ozz e Diary of a Madman a n catànd però briśa pòst in di crèdit. Sōl dòp na càuśa cónt'r al Madman chi lò al s è vdû arcgnósar i sò dirìt 'd autōr, sénsa però che dal sò foto i cumparìsan in dal booklet dal disc, in du a s véd invéci Geezer Butler, vèć cumpàgn a i tèmp di Black Sabbath, ch'al sunarà pò in dal tour sucesìṿ (cuma anc in dal Moscow Music Peace Festival dal 1989) e ch'al cumpàr anc in di vìddeo prumusiunài cuma quél ad Miracle Man (prim sìngul) in dua al grup al sòna in na céśa in méś a di nimài par tōr in gir al predicadōr televiśìṿ Jimmy Swaggart, òṅ ch'al gh'à sèmpar dâ adòs faghénd-ag di predicòs còntar prima 'd èsar bcâ da la pulisìa a braghi śò cun na putàna sèg. I àtar sìngui i èṅ Crazy Babies (ch'al dascór di putèṅ nâ dipendènt da la dròga) e Breakin' All the Rules.
Sémp'r in dal 1988 Ozzy 'l incìd al braṅ Close my Eyes Forever insém a la Lita Ford p'r al sò disc Lita. In dal méś 'd Agóst pò i rìvan di àtar prubléma cun la léǵ p'r al Madman parchè, dòp avér bvû quàtar butìgli ad vodka, imbariagòs cum 'l éra, 'l iva tintâ ad strusàr sò mujér Sharon. Pardunâ da lē e lasâ lìbar, Ozzy al taca incóra un prugràma ad riabilitasiòṅ.
In dal 1990, Ozzy al fà catàr in di negòsi un EP da 'l viṿ da 'l tìtul Just Say Ozzy.
Acùśi ad mesàǵ lugâ in dal cansòṅ
Dimóndi parsòni i gh'aṅ da spés dâ adòs par via di sò cumpurtamènt e dla sò mùśica fin da i tèmp di Black Sabbath, specialmènt da quànd òṅ di sò sustenidōr, John McCollum, un ragàs ad dasnóṿ an, al s éra tirâ na sćiuptàda in sal grugn al 26 'd Utóbar dal 1984 méntar 'l éra drē a scultàr la canta Suicide Solution cun un walkman a gl'uréci. La "Institute for Bio-Acoustics Research Inc.", na dita specialiśàda in dal catàr i sòṅ, l'iva purtâ avànti l'idéa ch'ad dènt'r a cal braṅ lè a gh fus na fraś ch'la psiva dar di cuć par spìnśar i baghét a tōr-as la vita, "Why Try? Why Try? Get the gun and try it! Shoot! Shoot! Shoot!" (Parchè pruvàr? Parchè pruvàr? Tó la pistòla e próv'la! Spara! Spara! Spara!). Ozzy al s éra diféś dgénd che la canta l'éra stada scrita pinsànd a 'l cantànt di AC/DC Bon Scott, mòrt imbariàg soquànt méś prima astufgâ pròpria da 'l sò gòmit e minga par cunvìnsar la gint a cupàr-as. I genitōr dal ragàs però i aṅ purtâ listés lò e la sò cà discugràfica, la CBS, in tribunàl. Al 19 ad Dicémbar dal 1986 al giùdas John L. Cole al 'l à mandâ asòlt parchè, par la léǵ americàna, a n s pōl minga èsar cundanâ par na sò òpra 'd artìsta.
Di àtar mesàǵ subliminài i gh sarésan pò anc in dal canti Believer (la fraś «Watching the time go and feeling belief grow/ Rise above the obstacles» scultàda da cl'atra banda la pâr «Won’t you live? Believe me, for now suit yourself» ch'la vrés dir “A n scamparà't briśa? Créd-um, p'r adès fà quél ch'at piàś”) e Bloodbath in Paradise (in dua la fraś ch'la vèra la canta, scultàda a 'l cuntràri, la pâr dir «Your mother sells welts in hell», batùda dal film L'esorcista ch'la vōl dir “Tò màdar la ciùcia di cas a 'l infèran”).
Discugrafìa
cun i Black Sabbath
Àlbum in studi
- 1970 - Black Sabbath
- 1970 - Paranoid
- 1971 - Master of Reality
- 1972 - Vol. 4
- 1973 - Sabbath Bloody Sabbath
- 1975 - Sabotage
- 1976 - Technical Ecstasy
- 1978 - Never Say Die!
Disc dal viṿ
- 1980 - Live at Last
- 1998 - Reunion
- 2002 - Past Lives
da par lò
Àlbum in studi
- 1980 - Blizzard of Ozz
- 1981 - Diary of a Madman
- 1983 - Bark at the Moon
- 1986 - The Ultimate Sin
- 1988 - No Rest for the Wicked
- 1991 - No More Tears
- 1995 - Ozzmosis
- 2001 - Down to Earth
- 2005 - Under Cover
- 2007 - Black Rain
- 2010 - Scream
Disc da 'l viṿ
- 1982 - Speak of the Devil
- 1987 - Tribute
- 1993 - Live & Loud
- 2002 - Live at Budokan
Sìngui
- Crazy Train
- Mr. Crowley
- Flying High Again
- Over the Mountain
- You Can't Kill Rock N' Roll
- Symptom of the Universe
- Iron Man/Children of the Grave
- Bark at the Moon
- So Tired
- Shot in the Dark
- The Ultimate Sin
- Crazy Train (Live)
- Miracle Man
- Close My Eyes Forever (cun la Lita Ford)
- No More Tears
- Time After Time
- Road to Nowhere
- Mama, I'm Coming Home
- Mr. Tinkertrain
- Changes
- Perry Mason
- See You on the Other Side
- I Just Want You
- Walk on Water
- Back on Earth
- Gets Me Through
- Dreamer
- Changes (cun la Kelly Osbourne)
- Mississippi Queen
- In My Life
- I Don't Wanna Stop
- Not Going Away
- Black Rain
- Let Me Hear You Scream
- Life Won't Wait
- Let it Die


text:
Pontresina
Pontresina (Puntraschigna in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 2008 abitant e una süperfiss de 118.24 km², e al se tröva a una altitüden de 1805 meter sura al livel del mar.
El cumün de Pontresina a l'è tacaa ai cumün de Lanzada (IT-SO), La Punt-Chamues-ch, Livigno (IT-SO), Madulain, Pus'ciaf, Samedan, Zuoz.
L'andament storegh de la popolazion de Pontresina l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguìstega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En urigin la gent del pais la parlava el Puter, una variant de la lengua rumancia, ma cunt el svilüpas del turismo giamò in del secul XIX l'ha tacaa a difundis anca alter lengh e in del 1880 restava apena el 45,7% che g'havevan el rumancc 'me lengua mader. In del 1900 l'eva calada ancamò al 33.61, per un total de 164 parlant contra 252 germanofun. In del 1941 restaven el 26.7 e in del 1970 el 16.22. L'andament dei ültim ann l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Al dì d'incö la lengua ufizial per le uturitaa l'è el tudesch. Gh'è anca una minuranza bastanza impurtant che la diciara de avegh l'italian 'me lengua mader (16,5%).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pontresina in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Innertkirchen
Innertkirchen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 120.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 857 abitant.
El cumün de Innertkirchen al se tröva a una altitüden de 625 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Engelberg (OW), Gadmen, Grindelwald, Guttannen, Hasliberg, Kerns (OW), Meiringen, Schattenhalb, Wolfenschiessen (NW).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Innertkirchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Todesch) http://www.innertkirchen.ch - official site
- Dubler, A-M: Innertkirchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2006-05-01.


text:
Lamber
El Lamber (anca Lambar, Lambru, Lambor; in Italian Lambro; in Latin Lambrus) a l'è un fiüm de la Lumbardia ucidental, aflüent de manzina del Pò; l'è lungh 130 km.
El nass de suravia del Ghisall, dal munt San Prim, e al percor tüta la Val Assina passandu per Canz e Ass; cume 'l vegn föra di muntagn, el se trà dent in del Lagh de Püsian, dopu de che 'l cur per la Brianza fina a Munza.
Propi a Munza el se spartiss in dü bruchet: el Lamber propi (quel del Punt di leun) e 'l Lambret, che l'han faa fà i Viscunt in del secul XIV per resun de difesa.
Al següta la sò cursa inver süd, e 'l passa arent a Milan (quartier de Lambraa); dopu 'vègh traversaa la pruvincia de Lod el se svöja in del Po, 10 km a val de San Culumban.
Cuntegnüü
Cumün traversaa del Lamber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pruvincia de Com[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Civena, Magrej, Barni, Lasnigh, Ass, Canz, Caslin, Castel Mart, Punt Lamber, Erba, Merun, Lambrügh, Inverün.
Pruvincia de Lech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pruvincia de Munscia e Brianza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Briusch, Giüssan, Veran, Caraa, Triügg, Albiaa, Suvich, Lesmu, Machee, Biasson, Arcur, La Santa, Munscia, Brüghee.
Pruvincia de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sest San Giuvan, Culogn, Milan, Pes'cera Burumee, San Dunaa, San Giülian, Medija, Melegnan, Vizzö, Cer, San Zenun, San Culumban.
Pruvincia de Lod[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saliran, Casalet, Lod Vegg, Burgh San Giuvan, Castiraga, Sant'Angel, Vilanöva, Grafignana, Burghet, Livraga, Vori, Sèna.


text:
Abriga
L’Abriga (nom ufizial in talian: Aprica) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 583 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 20,5 km² e 'na densità de 77 ab./km². A l’è tacaa a Cùrten (BS), Tej, Vila de Tiran. L'abitaa el se tröva al pass umonim tra la Val Camonega e la Valtelina. L'è un sit atrezzaa per la pràtega di sport invernal.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Battalia de Wagram
La Battalia de Wagram l'è stada voeuna di pussee important di Guerr Napoleonigh, quella che in pratiga l'ha faa finì la Quinta Coalizion.
Ses settemann dopo del mezz disaster de Aspern-Essling, el Napoleon a l'era pront per taccà ancamò. Inscì l'ha fortificaa la soa bas, che l'era l'isola de Lobau, in sul Danubi, ben collegada con la riva de sud in sò possess, e l'ha faa lancià on ponton in direzion de la riva nord, pocch chilometer a la manzina de Aspern-Essling. Col profittà del brutt temp, la vanguardia la passava in sù la riva nord senza che i Austriegh, ch'eren in 155.000, fasessen nagott. L'era el cinch de luj del 1809. Denter de ona quai d'ora el Bonapart el gh'eva ona bona area sotta controll, che la podeva vess anmò pussee granda se l'Arciduga Carlo l'avess minga menaa i sò grenadee a fermài.
La mattina dopo el Carlo el taccava ancamò a Anderklaa, col batt i Sasson del Bernadotte, che per quella sconfitta l'è staa scasciaa foeura de l'esercit frances. Sotta l'attacch austriegh el pareva che 'l Napoleon el fudess dree a perd anca el ponto de Lobau; ma hinn rivaa i rinforz de l'Andrea Massena, e 'l lavorà de l'artijeria de Lobau l'ha fermaa la vanzada nemisa. La fortuna l'è tornada a sorrid ai Frances, e 'l maresciall Davout el scasciava indree l'ala austriega de manzina.
El maresciall Jacques MacDonald el taccava allora frontalment, e dopo d'ona bella dura el riessiva a tajà la ligna del Carlo, col divid in duu l'armada austriega. La battalia l'è finida con perdid de 80.000 omen de tutt dò i part, ma quatter dì dopo i Austriegh ciamaven la pas.


text:
Francés
Artéccol in dialètt mudnés
Al Francês (námm natîv français, la langue française) l'è 'na Léngua ch' la fà pèrt dal grópp d'al léngui rumànzi, in d'la faméja d'al léngui indoeuropei.
L'è ónna dal Léngui rumànzi pió difûs, superèda sôl, cmé nómmer ed gìnta ch'la ciacàren, dal Spagnôl e dal Partüghês.
Sta Léngua chè l'è parlèda sovratót in d'la Fransa, in d'al Québec, in dal Bélgi, in d'la Svézzra e in tótti j'ex culòni francési. L'é la la léngua uffizièla in circa 50 paési e in dimòndi comunitê e aministraziòuni.


text:
Art
L'art, endèl sò significàt piö làrch, la töl dét ògna atività umàna - ezercitàda de 'n òm sul o de 'n grùpo - che, co l'üzo de sulusiù tècniche, braüra, talécc personài e spertìsia guadegnàda col stüde e l'esperiènsa, la pórta a fùrme creatìve de espresiù estética. Endèla sò acesiù modèrna, l'art l'è ligàda a la capacità de trasmèter emusiù, isé, le espresiù artìstiche, aisebé che le pùnte a trasmèter mesàgi, le costetöés mìa 'n linguàgio véro e pròpe, perchè le g'ha mìa 'n còdes inequivocàbil cundividìt de töcc i früidùr, ma al contràre le vé 'nterpretàde de ògna sogèt a la sò fòza.
L'art la pöl véser cunsideràda apò a sóta l'aspèt de 'na profesiù de tradisiù antìca ezercitàda co l'oservànsa ve sèrte cànoni cudificàcc col tép. En chèsto sènso, le profesiù artezanàle - cioè chèle che se referés a l'artigianàt - le risàl de spès amò al Medioévo, quan che le s'è svelöpàde come atività specializàde e chèi che fàa 'n mestér i s'è reünìcc endèle corporasiù. Ògna art la 'gh'ìa 'na sò tradisiù, e i sò concècci vignìa mitìcc zó 'ndèna régola de l'art, a la quàl ògna artiér el gh'ìa de alineàs.
Evulusiù stòrica del concèt de art[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A analizà la stória del concèt de art se èt che 'ndèl córs del tép el se trasfùrma póch a la ólta ma 'n maniéra profónda.
Antichità: Sanscrit Are (urdenà), Latì: Ars, Grech: Tέxvn l'indica la capacità dei òm de fà sö i ogècc. La capacità la stà 'ndèla conoscènsa de le régole. Chèl che i se nintindìes per "art" i antìchi se pöl capìl se se pènsa a le nöf müze (mitulugìa)müze che protigìa e persunificàa le àrcc. Endèla lìsta, endóche mànca le àrcc figurtìve compàgn de la pitüra e la scültüra, envéce vé reprezentàt suratöt le arcc del spetàcol: la dànsa (Tersìcore), la tragédia e la comédia (Melpòmene e Talìa), la mìmica (Polìmnia), i tìpi diferèncc de poezìa, che 'ndèl'antichità, apò a quan che l'ìa scriìda, l'ìa destinàda prim de töt a véser declamàda o cantàda: épica (Calìope), amurùza (Erato) e lìrica (Eutèrpe). En piö, endèle arcc gh'ìa dét apò dò disciplìne che al dé d'encö i è cunsideràde scènse: la Stória (Clio) e l'Astrunumìa (Urània).
Col elenìsmo s'è ambiàt a fà le clasificasiù e le arcc i è stàde dividìde en cümü e liberài, a segónda che per ezercitàle ghe ülìes en sfórs fìzich o 'nteletuàl.
Endèl Medioévo s'è ambiàt a rivalütà le arcc cümü, che le vegnarà ciamàde mecàniche, me le seghetarà a ìga 'n ranch inferiùr respèt a le arcc liberài. De le arcc mecàniche gh'ìa stat lasàt fò divèrse de chèle che nóter encö cunsideróm "bèle arcc", compàgn de la pitüra e la scültüra; le arcc liberài e mecàniche i éra stàde rüdìde al nömer de sèt, e 'n mès a chèle che domandàa sfórs fìzich, gh'ìa dét apéna le arcc che migliuràa la vìta de l'òm, che le i a nütrìa, che le i a riparàa de le 'ntempérie, cioè le arcc cunsideràde ütei. Se conós de chèste arcc mecàniche medievài, dò lìste de riferimènt: chèle de Ugo de San Vitùr e Rodólfo de Longo Campo.
La poezìa la rientràa gnemò 'ndèl concèt medievàl de art, perchè 'l poéta l'ìa cunsideràt en vàte che 'l cumpunìa i sò vèrs sö ispirasiù del Signùr. Izistìa m,ìa la régola de le cumpuzisiù poétiche, alméno per chèl che riguardàa 'l contenùto. A fà la part principàl perchè la poezìa la vignìes cunsideràda 'na art l'è stat Bernardo Segni che 'ndèl 1549 el g'ha traducìt en lèngua volgàr la Poética de Aristòtele, òpera 'ndóche l'autùr el cöntàa la poezìa 'ntra le arcc.
La cundisiù sociàl dei artìsti, che l'è migliuràda mìa de póch endèl Rinascimènt, la g'ha cuntruibüìt a separài dei scensiàcc e dei artezà.
Endèl 1735 el Baumgarten l'envènta la paròla estética e 'l la dopèra per la prìma ólta endèla sò tézi de làurea. Endèl 1750 el püblica en sàgio col tìtol de Æsthetica.
Charles Batteux endèl 1746 el defenés, endèl sò lìber Le bèle arcc rüdìde a 'n prensépe ünich[1], el sistéma de le bèle arcc, e l'ìindica sich arcc en sènso pròpe - la pitüra, la scültüra, la poezìa, la müzica, la dànsa - ensèma a le quàle 'l mitìa dét apò dò arcc relasiunàde - l'eloquènsa e l'architetüra - che le gh'ìa 'l caràter cümü de l'imitasiù de la realtà col propózet de creà ogècc bèi.
De la fì del sècol XVIII àmbia le prìme crìzi del concèt de bèl e de art. Gh'ìa dré a nàser dele fùrme nöe de espresiù compàgn de la fotografìa, l’architetüra 'ndustriàl, l’ogetìstica per la cà, e bizognàa fàle stà dét endèl concèt de art.
Isé 'ndèl Nöfsènt s'è abandunàt l'edèa de 'na definisiù che tignìa dét art e òper d'art. La paròla "art" la deènta 'n concèt deèrt, endóche và dét töte de definisiù pusìbii de art.
El Nöfsènt el se fà portaùs de la créscita 'ntimìsta portàda 'n nacc dei pensadùr del sècol prìma, ma 'l rinöa i bizògn piö interiùr de l’artìsta e 'l se fà portaùs apò de l'inöasiù tècnica, de la quàla i materiài nö compàgn del fèr e dei componèncc prefabricàcc i è elemèncc findamentài.
L'architetüra nöa la g'ha de éser el sègn de rinöamènt cültüràl e sociàl, per chèsto se và vers ena omogeneità dei caràter de la custrisiù architetònica nöa, se stabelés en caràter nöf, en “stile moderno”.
Quan che de l'entuziàsmo per el progrès endüstriàl industriale se pàsa a la coscènsa de la trasfurmasiù che agés endèle strütüre de la vìta e de la società, entùren al 1910, endèl “Modernismo”, se fùrma dt dele “avanguardie” artìstiche che g'ha l'obietìf de cambià le modalità e le finalità de l’art.
Endèl mont, giöna de la capitài principài de l'art de sigür l'è Firènse, che la g'ha la piö grànda concentrasiù al mónt de òpere d'art en prupursiù a la sò enstensiù.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikiartpedia, la "'Nciclopedìa lìbera de l'Art e le Cültüre de le récc Telemàtiche"


text:
La Ferrière (BE)
La Ferrière a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.23 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 546 abitant.
El cumün de La Ferrière al se tröva a una altitüden de 1005 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Renan, Sonvilier, Les Bois, La Chaux-de-Fonds.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Ferrière (BE) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La Ferrière in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Àlgua
Àlgua (italià: Algua) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem a 24 Km de la sità e a 432 méter söl lièl del mar. L'è ü cümù de la Al Serina, öna lateràl de la Al Brembana. El g'ha 701 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 8,1 km² e 'na densità de popolasiù de 87 ab./km².
Ol laghèt de Àlgua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1888 öna frana l'ha scancelàt vià da la montàgna du bórgh de Àlgua, Trüchèl e Brüga, e pò l'à stopàt ol torènt Serina e isé l'è nasìt ol laghèt de Àlgua.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Àlgua l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Algua.


text:
Timor Est
Timor Est (Timor Lorosae in tetum, Timor Leste in purtughes) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è in sül toch uriental de l'isula de Timor e l'è tacaa a l'Indunesia.
La capital a l'è Dili.
Al gh'ha una süperfiss de 14.609 km² e una pupulaziun de pressapoch 950.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula de Timur se l'eren spartida el Purtugal e i Paes Bass in del 1859.
In del 1975, dopu de la revulüziun demucratiga in Purtugal, Timor Est l'ha pruclamaa la sò indipendenza, ma nöf dì dopu l'Indunesia l'ha ucüpaa.
Dopu una lota de resistenza lunga e düra e l'intervent di suldaa australian di Naziun Ünì, Timor Est a l'è vegnüü indipendent in del 2002.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Timor Est (nom ufizial: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e / República Democrática de Timor-Leste) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Taur Matan Ruak (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Xanana Gusmão (del 2007).


text:
San Iàcum
San Iàcum (San Giacomo delle Segnate) l'è 'n cümü de la pruvìncia de Màntoa, en Lumbardìa.
El g'ha 1 727 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 16,3 km² e 'na densità de 106 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Quistèl e San Giuànn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Iàcum l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
09 08
Ol dé 9 de óst l'è 'l 221 ( 222 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 145 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de óst al è ul dí da pòost 221 ( 222 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 145 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1713 - Barcelona: Antoni Berenguer, depütat militar de la Generalitat de Catalunya, al conseguiss de s·cepá ol blochés naval de la sità a che i la sotametéa i borbònich.
1992 - Barcelona: S'i sara sö i Zögh de la XXV olimpíada.
1945 - Nagasaki (Zapú): ü bombarder B-29 (batesat Bock's Car) de l'esèrsit di Stacc Ünicc al lansa la Segonda bomba atòmega (Fat Man) sura la sità de Nagasaki provocant 40.000 morc e 60.000 fericc.
2004 - Zapú: ün assident a la sentrala nöcleara de Mihama al provoca sich mort e des fericc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nibiula
Nibiola (Piemuntes: Nibiola, parnunziaa Nibiula; Italian: Nibbiola) l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 770 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,3 km² e ona densità de popolaziun de 68 ab./km².
El se tröva a circa des chilometer a süd del capplöch. L'è tacaa ai cumün de Garbagna, Granòss, Nuara, Tardubiaa e Vispulaa.
In del sò teritori passen i turent Ri e Arbogna. Gh'è anca un castel, che l'è staa faa sü in del XII secul di cunsui del cumün (al temp indipendent). Sindich de Nibiola l'è staa, in del XIX secul, el Giuseppe Ravizza, inventur de la machina per scrif.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nibiula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Paù (MI)
Paull (parnonzia IPA: /pay:l/ - Paullo in Italian, Paù in Lodesan) l'è on comun de la Provincia de Milan con 11 280 abitant.
El confina con la Provincia de Lod (comun de Merlin, Zel e Mulazzan): el dialett del loeugh l'è pussee lodesan che milanes. Oltra al centro comunal a gh'è vari frazion, ciamaa Conterigh, Cassina Inzogh, Tombona, Ronch, Bentevoeuj, Linaa, Cossagh, Cossaghett, Villambrera, Fornas, Sant Antoni, Casell, Ger e Cassina Noeuva.
Paù l'ha ciapaa el titul de città cont el D.P.R. del 2 de april del 2009.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Paù l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
James Prescott Joule
James Prescott Joule (Salford, Manchester, 24 de dezèmber del 1818 - Salford, 11 de utùer del 1889) l'è stàt en fìzich inglés, giü dei piö 'mportàncc de la sò época. L'è cunusìt sura de töt per le sò ricérche sö l'eletricità e la termodinàmica.
Joule el g'ha stüdiàt el magnetìsmo, e 'l g'ha scuprìt la relasiù che gh'è 'ntrà chèsto e 'l laurà mecànich. Chèsti stüde i l'ha minàt a formulà la teorìa de de l'energìa. L'ünità de mizüra 'nternasiunàla de l'energìa, del calùr e del laurà, la pórta 'l sò nòm.
Joule el g'ha lauràt apò 'nsèma al Lord Kelvin per svilüpà la scàla asolùta de la temperadüra, el g'ha fat dele oservasiù sùra la teorìa de la termodinàmica e 'l g'ha troàt la relasiù che gh'è 'ntra la corènte elètrica che streèrsa 'na rezistènsa e 'l calùr che vé disipàt. Chèsta relasiù l'è ciamàda "lége de Joule".
El g'ha risiìt divèrse unurificènse de üniversità e società scentìfiche de töt el mónt. I sò scrìcc scentìfich (2 volüm) i è stacc püblicàcc endèl 1885 e 1887.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
James Prescott Joule l'è nasìt de 'na famìa dedicàda a la prudusiù de la bìra. De caràter tìmit e sèmplice, 'l g'ha frequentàt dei córs individuài a la sò cà de fìzica e matemàtica. El sò profesùr l'ìa 'l chìmich britànich John Dalton; l'alternàa le sò lisiù co la sò atività profesionàla 'n bànda a sò pàder endèla fàbrica de bìra, e de la quàl en dé l'è deentàt apò a cundutùr. Dalton el l'ha 'ncoragiàt 'nvèrs la ricérca scentìfica, al pónt che 'l Joule el g'ha fat i sò prim esperimèncc endèn laboratóre póch delóns de la fabrichèta, e 'ndèl stès tép el nàa 'n nacc co la formasiù a l'Università de Manchester.
Joule el g'ha investigàt söi aspècc relatìf al magnetìsmo, suratöt chèi che riguàrda la magnetizasiù del fèr.
Ma la matéria de ricérca che g'ha dat i rezültàcc piö 'mportàncc l'è stàda chèla de le divèrse fùrme de energìa: coi sò esperimèncc el g'ha stabilìt che quan che 'na corènt elètrica la pàsa per en cundutùr, chèsto 'l söbén 'n incremènto de la temperadüra; a pàrter de chèsta oservasiù l'è riàt a capì che se la fónt de energìa elètrica l'è 'na pìla eletrochìmica, l'energìa 'n zöch la gh'ìa de ègner per fórsa de la trasformasiù cauzàda de le reasiù chìmiche, che i la trasfurmàa 'n energìa elètrica e de chèsta dòpo la se trasfurmàa 'n calùr. Semài che 'ndèl circùito se mitìa dét 'n elemènt nöf, el mutùr elètrich, se trasfùrma l'energìa 'n zöch en energìa macànica.
Chèste esperiènse i la pórta a l'enünciasiù del prensépe de conservasiù de l'energìa, e aisebé che gh'è stat a dei óter fìzich de fàma che i g'ha cuntribüìt a stabeléser chèsto prensépe (compàgn de Meyer, Thomson e Helmholtz), l'è stat el Joule a dà 'l contribùto piö 'mportànt.
Endèl 1840 Joule el g'ha püblicàt "Prudusiù de calùr per mès de eletricità Voltaica", endèl quàl el g'ha determinàt la lége che la pórta 'l sò nòm e che la dis che 'l calùr che se gènera endèn cundutùr per vìa de la corènte che ghe pàsa dét, l'è prupursiunàl al prodót de la rezistènsa del cundutùr multiplicàt per el quadràt de l'intensità de corènte. Endèl 1843, dòpo divèrsi esperimèncc, l'è riàt a determinà 'l valùr nümèrich del equivalènt mecànich del calùr, che 'l gh'ìa calculàt endèl valùr de 0,424 che 'l corespónt a 'na calurìa. Chèsto 'l pirmitìa de fà la conversiù de le ünità mecàniche e tèrmiche; l'è 'n valùr che ghe à derènt a chèl adotàt al dé d'encö che l'è de 0,427. 'N chèsta maniéra vignìa stabilìt la relasiù che gh'è 'n tra 'l calùr e 'l laurà mecànich, zà figüràda del Rumford, che la g'ha ìt 'n importànsa fondamentàl per püdì svilüpà la termodinàmica statìstica. Per chèsti sò stüde 'l Joule e se bazàa sö la lége de la conservasiù de l'energìa, che 'l gh'ìa scuprìt endèl 1842.
Aisebé che 'ndèl 1848 el gh'ìa zabèla püblicàt 'n artìcol che tratàa de la teorìa cinética dei gas, endóche per la prìma ólta se fàa 'na stìma de la velocità de le molécole de gas, el g'ha abandunàt l'investigasiù e 'l g'ha deentà aiutànt del William Thomson (Lord Kelvin), e, a fröt de chèsta colaborasiù, s'è riàt a scopréser l'efèto Joule-Thomson, segónt el quàl l'è pusìbol rafredà en gas che se espànt semài che se rìa a mèter dét endèl sistéma 'l laurà nesesàre per separà le molécole del gas. Chèsto 'l portàt a capéser come che se püdìa fà per rià a la liquefasiù dei gas e 'l g'ha portàt a formulà la lége de l'energìa intèrna de 'n gas pèrfèt, segónt la quàl l'energìa intèrna de 'n gas perfèt la depènt mìa del sò vülüm e 'nvéce la depènt de la sò temperdüra.
Joule el mör ai 11 de utùer del 1889 a Salford, en Inghiltèra.


text:
Rapresentazion d'ona molecula d'aqua.
L'aqua o agua a l'è on compòst chimegh, trasparent, inodor, insipid, formaa de idrògen e ossigen, e la soa formula chimega l'è H2O. In d'on staat pussee impur la crea pioeuva, el mar, i lagh...
In del stat natural, l'aqua la sa troeuva meessedada cont alter sostanz (come saa mineraj, etc.). L'agua, quella pura, la se troeva domà in di laboratòri, grazzia a d'on quaj process de purificazion, per esempi la distillazion.
L'agua l'è ona sostanza cont ona struttura chimega particulara: la disposizion del spazi di duu atom de idrògen, a rappòrt con l'atom central d'ossigen, la permett la formazion de ligamm flebij intra l'atom de ossigen e quell d'idrogen con different pont d'idrogen. Chess chì l'influenza i propriedaa fisegh de l'aqua, soratutt:
- I temperadur de fusion e bujzion, relativament alt se paragonaa a di sostanz chimegh de pes molecular compagn, come, per esempi, el metan, l'amoniega o l'etan.
- La sova capacitaa de dissòlv i sostanz polar.
- La curva densità/temperatura olterada (par vergott el giazz el galleggia sora l'aqua liqueda).
Come tutt i sostanz, l'agua la pò mudà el sò stat.
- Agua: Stat liquid
- Giazz: Stat sòled
- Vapor: Stat gassos
Ligamm de foeura
L'aqua al è ün cumpost chimegh trasparent inudùr e senza saùr, faa de idrogen e ussigen, cun furmüla H20. In d'ün sò stat püssé impùr la furma piögia, i mar, i lach e olter ròp.
In natüra l'aqua la sa tröva mis'ciada cun olter sustanz (saj mineraj, gas...). Sa pöö mia truvà da l'aqua püra, in dal staa natüral, ma la sa pöö fà in laburatori cun prucess de pürificaziùn, cume la distilaziùn.
L'aqua al è üna sustanza cun üna strütüra chimega particulara. La dispusiziùn in dal spazzi di düü atum da idrugen a rapòrt cun l'atum zentral la permet la furmaziùn da ligamm flebil intra atum da ussigen e d'idrugen da mulecül da different punt d'idrugen. Chest chì l'afeta i pruprietaa fisegh da l'aqua.
- I temperatùr da füsiùn ed ebuliziùn, relativament òlt se cumparaa cun sustanz chimegh da pes mulecülar simel, cume par esémpi ul metàn, l'amuniaga u l'etàn.
- La süa capazitaa da disòlf i sustanz pular.
- La cürva densitaa/temperatüra alterada (par vargot ul giàss al gira sura l'aqua liquida).
Cume tücc i sustanz, l'aqua la pöö cambià de stat:
- Aqua = Stat liquid
- Giazz = Stat sòlit
- Vapùr = Stat gassùs
Rapresentaziùn d'üna mulecüla d'aqua.
Ligamm da föra
L'acqua (nom arcaich: aigua) a l'è un cumpost chimich trasparent inudur, insipid, furmaa per idrogen e ussigen, da furmüla empirica H2O, che la fund a 0 °C e büiss a 100 °C (cunt una pressiun de 1013 HPa). In d'un stat püssee u manch impür la fa sü la piögia, i mar, i lagh, i valdej, evi.
A la natüra tüta l'aqua la sa tröva mes'ciada cunt alter sustanz (saa minerai, gas, particül in suspensiun...). Mai ghe pudarem truvà de l'acqua püra, che sa la pöö utegnì dumà in laburatori cun prucess de pürificaziun, cume e.g. la distilaziun. L'aqua a l'è una sustanza cunt una strütüra chimica pecüliara. La dispusiziun del spazzi di düü atum d'idrogen a raport cun l'atum central d'ussigen la permet la furmaziun de ligam flebil intra atum d'O e d'H de mulecul de diferent (punt d'idrogen). Quest chì el afeta i prupietà fisich de l'aqua, suratütt:
- i temperadür da füsiun e ebüliziun, relativament alt se cumparaa cun sustanz chimich de pes mulecular simil, cume per esempi el metan, l'amuníaca, l'etan;
- la sua capacità de dissolv i sustanz pular;
- la cürva densità/temperadüra alterada (per vargot el giaz el flöta sura l'aqua liquida).
Cume tüt i sustanz, l'aqua la pö cambià de stat:
Representazziun d'una mulécüla d'agua.
Ligam da föra
L'eigua a l'è ü compost chémegh trasparent inodur, insípit, furmat par idròsen e ossísen, de fórmüla empírega H2O, che la font a 0 °C e böiss a 100 °C (con öna pressiú da 1013 HPa). Int un stat plö o manch impür la fa sö la piöída, i mar, i lagh, i aldej, etc.
A la natüra töta l'eigua sa la tröa mes·cjada con otre söstanse (sale minerale, gas, partícöle in söspensiú...). Mai om ghe pudarà tröá de l'eigua püra, che sa la pöö otegní noma in laboratore per i prossess da pürificassiú, come e.g. la distilassiú. L'eigua a l'è una söstansa con öna strütüra chémega pecüliara. La dispusissiú al spassi di du àtom d'idròsen per raport a l'àtom sentral d'ossísen la permet la formassiú de liamm flébel intra àtom d'O e d'H de molécüle con diferent (pont d'idròsen). Chest-ché al afeta le propietà físeghe de l'eigua, suratöt:
- i temperadüre da füsiú e eböjissiú, relativament ote si comparade cun di söstanze chémeghe de pes molecülar símel, come par esempi ol metà, l'amoníaca, l'età;
- la sò capassità de dessolví i
söstanse polare;
- la cürva densità/temperadüra oterada (par ergot ol gjass al flöta sura l'eigua líqueda).
Come töte i söstanse, l'eigua la pöl cambiá da stat:
Representassiú d'öna molécüla d'eigua.
Liamm da fò


text:
Lohn-Ammannsegg
Lohn-Ammannsegg a l'è un cumün svizzer del distret de Wasseramt. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 2634 abitant e una süperfiss de 4.46 km², e al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lohn-Ammannsegg a l'è tacaa ai cumün de Bätterkinden (BE), Biberist, Lüsslingen, Lüterkofen-Ichertswil.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Lohn in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Ammannsegg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ingolstadt
Ingolstadt (Inglstod en baarés) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Baviéra (Oberbayern).
La se tróa söl córs del Danubio a 130 km de 'ndóche 'l cumìncia e coi sò 129 136 abitàncc (dato del 31. Dic 2013) l'è la segónda cità piö grànda de la Bàsa Baviéra dòpo de Mònaco e la sèsta de töta la Baviera. A Ingolstadt g'ha séde la fàbrica de màchine Audi.
Ingolstadt l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El teretóre sóta la sò aministrasiù l'è tacàt ai circondàre rürài (Landkreis) de Eichstätt, Pfaffenhofen e Neuburg-Schrobenhausen, ma la cità la na fà mìa part.
Südiviziù 'n circuscrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teretóre sóta aministrasiù de la Kreisfreie Stadt de ingolstadt l'è spartìt en dùdes circuscrisiù (Stadtbezirk) e 61 sóta-circuscrisiù (Unterbezirke).
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Győr, Ungherìa
- Kirkcaldy, Fife, Scòsia, Regn Unìt
- Grasse, Francia
- Carrara, Italia
- Kragujevac, Serbia
- Manisa, Türchìa
- Opole, Polònia
- Distrèt Centràl de Mosca, Rüsia
- Murska Sobota, Slovénia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ingolstadt Sit uficiàl de la cità (en todèsch)
- Üniversità Catòlica de Eichstätt-Ingolstadt
- Üniversità de Scènse Aplicàde (Fachhochschule)
- Muzèo de l'Ezèrcit Bavarés (en todèsch)
- Audi
- Stória de Ingolstadt, òpera de Kurt Scheurer (en todèsch)


text:
Gimje
Gimje (Hangul: 김제시; Hanja: 金堤市) a l'è una cità in de la pruvincia de Nord Jeolla in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 115,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Zinnia
- Üsel: Piviun
- Pianta: Zelkova serrata
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de quater distret (dong; 동), vün eup (읍) e 14 myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gumi, Nord Gyeongsang, Curea del Süd
- Donghae, Gangwon, Gangwon, Curea del Süd
- Nantong, Jiangsu, Cina
- Kikuchi, Kumamoto, Giapun


text:
Trainspotting
Trainspotting (id.) 'l è 'n film dramàtic ingléś dal 1996 ad Danny Boyle trat da 'l rumànś umònim 'd Irvine Welsh at tri an prima. 'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 49śum Fèstival ad Cannes.
'L è custâ un migliòṅ e mèś ad sterlìni purtànd pò a cà stanta-dū migliòṅ ad dòlar.
La paròla Trainspotting 'l è 'l gudiōl ad tgnir 'd òć i trên ch'i pàsan par tiràr śò i nùmar ad matrìcula.
Sunt
Mark Renton (Ewan McGregor), dit Rent, 'l è 'n ragàs scuséś ch'al viṿ a Edinbûrg. Al pasa 'l sò tèmp a rubàr, insém a 'l sò amìg Daniel Murphy (Ewen Bremner), dit Spud, e ad far-as 'd eruìna. In di sò valōr i n gh'èṅ minga i putèṅ e i bèṅ materiài. Al fà grup cun 'n àtar drugâ pódag, Simon Williamson (Jonny Lee Miller), dit Sick Boy, òṅ fisâ par Sean Connery. I èṅ sò amìg anc Thomas Lawrence (Kevin McKidd), dit Tommy, unèst e sćèt, e Francis Begbie (Robert Carlyle), un laśaròṅ imbariagòs ch'al léva 'l maṅ da spés.
Un dè Mark al decìd ad métar da na band la dròga e 'l al fà insém a Sick Boy. Tommy in cal méntar al s pòrta a cà la sò muróśa Lizzie (Pauline Lynch) par gusàr-'s-la guardànd un filmâ pòran girâ sèg ma quànd al mét sù la caséta al véd sōl i gòi dla nasiunàla scuséśa parchè Mark 'l iva scambiâ i nàstar. Tommy al créd 'd avér dâ indrē la caséta in videutéca ma la Lizzie la n la tōś minga tant bèṅ e la 'l mòla. Anc par Spud al ròbi i n vaṅ minga da 'l vèrs giùst parchè la nòt in dua al gh'iva da purtàr-'s a lèt la sò ragàsa, dòp siē stmani sénsa far-al, al s imbariàga e al s indurménsa subìt. Mark invéci al gh la cava a far na ciuladìna cun la Diane (Kelly Macdonald) ma pò al vèṅ a savér che lē la n gh'à briśa daśdòt an. Lò al vrév a n védar-la piò ma lē la n è mia 'd acòrd sèg e la gh diś che se lò al s in và, lē l'andrà a cuntàr incòsa a la pulisìa.
Dimóndi śò, Sick Boy, Mark, Spud e Tommy i càsc'n incóra in dal mónd dl'eruìna.


text:
Guesch Patti
La Guesch Patti (al sò nóm vēr 'l è Patricia Porasse) (Parìś, 16 ad Mars dal 1946) l'è na cantànta e atóra francéśa cgnusùda specialmènt par la sò cansòṅ spurcaciòna Étienne.
Biugrafìa
Al sucès ad Guesch Patti al riva in dal 1987 quand la fà la cólp cun Étienne (al nóm Stēvan in miranduléś, ma da cal bandi là 'l è 'n sinònim d'l òrgan di masć) ch'al dvénta disc 'd òr in Frància vindénd un migliòṅ e mèś ad còpi, rivànd al prim pòst in dal clasìfichi ad nóṿ paéś. Al braṅ al cònta i amór dna putàna ad clas cun un linguàǵ franc e 'l è cumpagnâ da un vìddeo in bianc e négar in dua la cantànta la s cava śò. Al disc al vèṅ primiâ in dal sò paéś cun al Prix Vincent Scotto (Sacem), cuma mijór sìngul dal 1987.
In dal Mars dal 1988 a vèṅ publicâ al sìngul Let be must the queen, ch'al cònta (incóra) i lavōr fat bèṅ dna putàna, ch'al ciama 'l àlbum Labyrinthe. Al disc ad debùt ad Guesch Patti, dal gènar pop-rock, 'l è 'n prugèt misć e al dascór di argumènt quài la dròga, l'emarginasiòṅ e la prustitusiòṅ, cun un braṅ d'l artìsta Mimi Bastille, Backstage d'une star. Al disc, cun i tri sìngui Let be must the queen, Bon anniversaire e Cul Cul Clan, al vénd bèṅ e al ciàpa dimóndi prèmi.
In cal mèntar, la Patti la riva in Itâglia par cantar in sal palc ad Sanremo.
In dal 1989 la fà 'n duét insém a Jean-Louis Aubert in dal braṅ On Peut s'Aimer, mis dèntar in d'l àlbum Blue, Blanc, Vert (Blu, bianc e vérd).
Al secónd disc dl'artìsta francéśa, intitulâ Nomades (Nòmad), a véd la luś in dal Śnar dal 1990. La cansòṅ ch'la vèra al lavōr l'è L'homme au tablier vert, Fleurs carnivores (L óm al tàvul vérd, Fiōr carnìvur), scrita pinsànd a 'l leader dal muvimènt dla dèstra francéśa Jean-Marie Le Pen. Nunustànt na tournée europea (la và anc a Sanremo International) e di cuncèrt tgnû in di Stat Unî e in Cànada, al disc al vénd da méno in di cunfrònt dal precedènt.
In dal 1992 la fà gnir fóra al sìngul Wake up e 'l àlbum Gobe, dimóndi fat bèṅ ma 'n fiàsc cumerciàl.
In di an sucesìṿ, in fiṅ a 'l Dumìla, la pariśìna la fà gnir fóra àtar du àlbum par pasàr pò a 'l teàtar e a 'l cìnema.
Discugrafìa
Àlbum
- Labyrinthe (1988)
- Nomades (1990)
- Gobe (1992)
- Blonde (1995)
- Dernières nouvelles (2000)
Sìngui
- Somnifères (cun al grup Dacapo) (1984)
- Étienne (1987)
- Let be must the queen (1988)
- Cul Cul Clan (1988)
- Bon anniversaire (1988)
- L'homme au tablier vert (1990)
- Comment dire (1990)
- Nomade (1990)
- Wake up (1992)
- Mélomane (1992)
- La marquise (1995)
- Amnésie (1995)
- Blonde (1996)
- 4+1 (cun dèntar al rimix 'd Étienne, 2000)
- Dans tes yeux (duét cun Gonzales, 2002)
- Bilingue (sól in digitàl, 2009)
Film
- 1997 - Elles ad Luís Galvão Teles
- 1999 - Le Gang des TV curtumetràǵ 'd Artus de Penguern
- 1999 - Une pour toutes ad Claude Lelouch
- 2007 - Suzanne ad Viviane Candas
- 2007 - Monsieur Max ad Gabriel Aghion


text:
Castèl ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Al Castèl ed Canòsa (Castello di Canossa in italiân) a’s câta ind al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz, ind l'Apenèin arzân.
Urégin
La rôca l’é stêda tirêda só vêrs l'ân 940 da Azzo Adalberto, fiōl ed Sigifredo ed Lóca, prîncip ed râsa longobérda. In pió ed la cà dal Sgnōr, insém a la prēda, al castèl al gh’îva dèinter un cunvèint in dó stêven ed sôlit dodéṣ frê benedetèin cluniacèins e la cêṣa dedichêda a S. Apollonio. L’êra difèiṣa da un trépel gîr ed mûri e fr’ al prém e al secònd, pió bâs, a gh’êren al cà pr’ j armê e pr’ i sêrev, i fabrichêt che fêven i bôregh.
Ind al tèimp dal Medioēv la rôca l’an s’ prîva mìa ciapêr e dèinter la gh’à ‘vû rifûg sicûr la regîna Adelaide, vèdva ed Lotario II rè d'Itâlia, che int al 950 la s’é lughêda a Canòsa per difèndres dal marchèiṣ d'Ivrea, Berengario II, che per pió ed trî ân l’à asediê, sèinsa risultê, la rôca.
L'andêda a Canòsa d’ Enrico IV
Al fât principêl dal perché l’é famōṣa Canòsa l’é còl ed quând a s’ é més d’acōrdi l'Imperadōr Enrico (o Arrigo) IV cun al pêpa Gregorio VII ind l’ân 1077,in dó la Cuntèsa Matélda l’é stêda prutagonésta.
Dôp Matélda
Dôp la môrt ed la Gran Cuntèsa a Bundèin ed Runcōr, al 24 lój 1115, a s’é impiê ‘na grôsa lôta per l'ereditê dal patrimòni matéldich, dôp che, quând incòra l’êra in véta, l’îva prumés i sō bèin a la cēṣa. Cun divêrsi vicèndi al castèl l’é stê ed quî gnû dôp ed Matélda, pó di Arzân, che l’àn butê zò fîn ai fundamèint int al 1255, pó ed nōv di Canòsa, dôp ed Giberto da Curèz, môrt int al 1321. Vêrs la fîn de sté ân al castèl al tōrna al Cmûn ed Rèz ch’ al l’à tgnû fîn al 1402, dōve Simone, Guido e Alberto Canòsa n’àn turnê a tôr al pusès; cuisché ind l’ân 1409 àn cedû la rôca per sèimper a j Estèins, che sâlvo quêlch céch peréiod tribulê (int al 1557 da Ottavio Farnese, Dóca ed Pèrma) l’àn tgnû fîn al 1796.
Int al 1502 Ercole I l’à numinê capitân ed la rôca Ludovico Ariosto ch’ al gh’é stê per quêṣi sē mèiṣ ûn a drê cl’êter, e int al 1593 al castèl l’é dvintê fèdev di cûnt Rondinelli.
Int al 1642 al Dóca Francesco I l’à invistî ed Canòsa la faméja Valentini ch’ l’ à tgnû al fèdev fîn al 1796.
In cl'ân lé j abitânt ed Canòsa a s’în arblê e s’în més insèm a la Repóblica ed Rèz e Napoleòun I, cun decrêt 8 giugno 1805 al fêva al Cmûn ed Canòsa che int al 1809 l’é stê unî a còl ed Quâter Castē.
Int al 1815, dôp la restaurasiòun, al Cmûn ed Quâter Castē la fât pêrta ed Sân Pôl e int al 1819 i cûnt Valentini àn utgnû dal Dóca ed turnêr in pusès dal fèdev di Canòsa. N’ în armêṣ padròun fîn al 1878, l’ân in dó al Stêt l’à cumprê la rôca, e l’à dichiarêda Monumèint Nasiònêl.
Vōṣ coleghêdi
Nôti
Pêrt ed vōṣ l’é trât da la "Guida dell'Appennino Reggiano del Club Alpino Italiano, dal 1930"
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castello di Canossa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
La bambola assassina
La bambola assassina (La bàmbula ch'la cópa) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1988 ad Tom Holland scrit insém a àtar dū mìstar dal gènar, Don Mancini e John Lafia. Custâ nóṿ migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà 44, dand vita anc a quàtar séguit: La bambola assassina 2 dal 1990, La bambola assassina 3 dal 1991, La bambola assassina 4: La sposa di Chucky dal 1998 e La bambola assassina 5: Il figlio di Chucky dal 2004. 'N àtar film 'l è drē a rivàr in dal 2013: La bambola assassina 6: Curse of Chucky.
Par far al film a gh'è stâ biśógn ad druàr déś mudèi ad bàmbuli difarénti. Gl'efèt speciài i èṅ ad Kevin Yagher.
Sunt
Al straguladōr ad Chicago, Charles Lee Ray (Brad Dourif), al gh'à i pulisiòt ad Mike Norris (Chris Sarandon) a i calcàgn. Insém a 'l sò cumpàr Eddie Caputo (Neil Giuntoli), al próa a scapàr via frî a na gamba ma 'l sò amìg al taja la còrda lasànd-al là da par lò. Dasprâ, al s lóga in un negòsi ad śugàtui ma chè Norris al gh tira un cólp ad pistòla. Prima ad murìr però Charles al gh la cava a purtàr a cumpimènt un rit voodoo su 'n putòć rós ad cavî dla sèrie "Bèl Facèṅ" e al sò spìrit e la sò anma i finìsan acsè dènt'r a 'l bambulòt. Subìt dòp i partìsan dal silti ch'i dànan fōg a 'l negòsi.
Al dè dòp un putèṅ ad siē an, Andy Barclay (Alex Vincent), al dmanda a sò màdar Karen (Catherine Hicks) ad cumpràr-ag un bambulòt Bèl Facèṅ p'r al sò cumpleàn. Esénd in buléta sparàda, la dóna la 'l cómpra uśâ da 'n vagabónd e a s trata pròpria dal putòć cun dèntar Charles. Qvést chè 'l è bòṅ ad dascórar da par lò sénsa 'l pili da drē ma ninsòṅ a sà gnint. Al diś a Andy ad ciamàr-as Chucky: tut al bàmbuli Bèl Facèṅ i èṅ difàti difarénti l'una cun cl'atra.
Chucky al gh'à sōl un quèl in dla sò suca: turnàr a vìvar in un còrp da cristiàṅ arbaltànd 'l incantéśum ch'l iva fat, rubànd al còrp a qualchidòṅ àtar e al n gh'à minga di scrùpui. Cla sira lè al fà fóra la babysitter Maggie Peterson (Dinah Manoff) tirànd-ag na śmartlàda in tèsta e butànd-la śò par la fnèstra. Andy al véd incòsa ma quànd al diś a 'l detective Norris ch'l è stâ al bambulòt a masàr-la, ninsòṅ a gh créd, tut àtar, al ciàpa la cólpa lò.


text:
Dobrič
Dobrič (Дoбpич in abecee cirilligh; Hacıoğlu Pazarcık in turch; Bazargic in romen) l'è ona città de la Bulgaria nord-oriental.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come 'l dis anca el nomm, la se troeuva in la region storiga de la Dobrugia, che la quatta dent anca zonn de la Romania.
Del pont de vista politigh, Dobrič la se troeuva in de la region omonima, minga lontan del confin romen e al Mar Negher.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm insediament de la zona indove la gh'è adess Dobrič hinn del quart secol prima de Crist (o forsi del terz). Hinn staa trovaa anca rovinn che vegnen del primm medioev, trai quai ona necropoli bulgara e di tomb pagann in del centro de la città.
In del VII secol i Pecenegh hann devastaa la Dobrugia, tant che certi zonn per on poo de temp hinn staa pù abitaa.
Domà in del XVI secol on mercant turch, el scior Hacıoğlu Pazarcık, l'è rivaa in de la zona e l'ha faa sù la città che l'esist ancamò. In sò onor, fina al 1882, la città l'è stada ciamada cont el sò nomm. I document turch disen che in del period 1646-1650 gh'era 1000 cà, trii albergh, trii bagn turch, dodes moschee e dodes scoeul.
Ai temp di guerr russ-turch, on bell poo de gent l'è scappada e l'è rivada a Hacıoğlu Pazarcık, inscì la città la s'è grandida anmò pussee. L'è staa inscì che l'è vegnuda ona città soratutt de coltura musulmana, tant che la prima gesa ortodossa l'è del 1843.
El 27 de genar 1878 i Turch hinn staa scasciaa via e, quattr'ann dopo, la città l'è stada ciamada Dobrič, in onor de on vegg signorott de la Dobrugia (on tal Doborica).
In del 1913 el Trattaa de Bucarest l'ha faa inscì che Dobrič e tutta la Dobrugia bulgara finissen sotta el domini romen, e inscì l'è staa fina al 1940. Al temp la città l'era conossuda 'me Bazargic (on ciar riferiment al vegg nomm turch).
In del 1940 el Trattaa de Craiova l'ha portaa anmò la città sotta la Bulgaria: el 25 de settember gh'è entraa l'esercit bulgher, e al dì d'incoeu quell dì lì l'è 'l dì de la festa a Dobrič.
Ai temp del comunismo (1946-1990) la città la s'è ciamada Tolbuchin, in onor del general russ Fëdor Ivanovič Tolbuchin.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2001 el censiment l'ha ditt che la popolazion l'è spartida inscì:
- 86%: bulgher
- 8%: turch
- 3,5%: zingher
El 86% l'è cristian ortodoss, menter i musulman a hinn el 10%.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Costanza, Romania.
- Zalaegerszeg, Ungheria.
- Pinsk, Bielorussia.
- Golmud, Cina.
- Kavadarci, Macedonia.
- Nowy Sącz, Polonia.
- Saratov, Russia.
- Sciaffusa, Svizzera.
- Kırklareli, Turchia.
- Izmajil, Ucraina.


text:
Battaja de Lissa (1866)
La Battaja de Lissa l'è staa on sconter naval de la Terza Guerra de Indipendenza italiana.
El vint de luj del 1866, arent a l'isola dalmata de Lissa, la squadra naval austriega comandada de l'ammiraj Wilhelm von Tegetthoff l'ha taccaa la squadra italiana de l'ammiraj Carlo Pellion di Persano. I Austriegh hann fondaa dò nav (la Re d'Italia e la Palestro), per poeu retiràss in del port de San Giorgio a Lissa con nissun problema. La sconfitta l'ha impressionaa negativament i sentiment di Italian.


text:
Diamant
Ul diamant a l'è una furma alòtrupa del carbòni, caraterística dii pressiun volt. Dent in del diamant un àtum a l'è ligaa sü cunt quater ólter; la strutüra l'è l'istèssa del silíci e del germàni, e grazzia a la fórza dii ligàm carbòni-carbòni a l'è la sustànza püssee düra ca gh'è in natüra (10 in sü la scàra Mohs).
Ul diamant al cünta quater eletrúni in dii urbitàj sp3; cunt ul temp, al tend a trasfurmàss in grafit, anca se a temperadüra ambient al prucèss a l'è lunch. Un óltra furma del diamant a l'è la lunsdalèit, una spéci de diamant cunt una strutüra esagunal.


text:
Gymnospermae
Le Gimnospèrme (Gymnospermae) i è 'n ensèma de piànte vascolàre (Tracheobionta) che le fa sö 'na somésa mìa prutigìda de 'n ovàre. I è töte piànte spermatòfite lignùze.
La paròla Gymnospermae la é del gréco antìc Yuuvόσ (gymnós, nüt) e σπέpua (sperma, somésa), e 'l völ di "somésa nüda". Difàti, a diferènsa de le Angiospèrme, i granì de somésa de le Gimnospèrme i se fùrma mìa déter endèn ovàre che pò 'l diènta 'n fröt, ma i è nücc e i è sistemàcc sö le schègie de 'na pìgna, o de 'na strütüra de chèl tìpo lé. Le gimnospèrme i è eterosporèe ciè le fa sö dèle microspòre (mascc) che le se svelöpa 'ndèl granì de pòlen e macrospore (fèmine) che le rèsta déter endèl òvulo. Dòpo la fecondasiù se svelöpa 'n embriù che, 'nsèma co le cèlule de l'òvulo, le se trasfurmarà 'ndèn granì de somésa (sporòfita).
Endèn quac càzi, (per ezèmpe, endèl zèner Gingko o 'ndèl musignì) el còno el se sèra del töt entùren al granì de somésa, e 'l vé a furmà 'n cuntenidùr carnùs che sömèa 'n fröt, ma apò a 'n chèsti càzi la somésa 'n urìgin l'è nüda e l'è dòpo de la fecondasiù de l'òvulo che la vé a troàs endèn contenidùr seràt. L'è mìa apropriàt parlà de fröt per chèste strötüre perchè l'ontogènezi l'è töta diferènta.
Le Gimnospèrme e le Angiospèrme i è i ünic ensème de piànte che fa sö 'na somésa e mìa dèle spòre sèmplici; per chèsta rizù le vé reünìde 'ndèle Spermatòfite (piànte che fa sö la somésa).
Sistematica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pónt de vìsta de la sistemàtica, le Gimnospèrme i è stàde per tradisiù cunsideràde 'n ensèma tasonòmich, a la stèsa maniéra de le Angiospèrme. Però, endèi agn '80, el stüde de l'evulusù de le piànte fòsii el g'ha mostràt che le Angiospèrme le vé de le Gimnospèrme; isé l'ensèma de le Gimnospèrme l'è cunsideràt parafilétich. La sistemàtica modèrna, bazàda sö la cladìstica, la stabelés che i ensèm tasonòmich i sàpes monofilétich, cioè che vé de 'n antenàto cümü e che ghe sàpe dét töta la discendènsa de chèsto antenàto cümü. Per chèsta rizù, le quàter sotadiviziù de le Gimnospèrme i è stàde portàde söl stès lièl de le Angiosperme: encö de sòlit i ensèm de le Pinòfite, Ginkgòfite, Cicadòfite e Gnetòfite i è cunsideràcc de le diviziù al stès lièl de le Magnoliòfite, sinònim de Angiospèrme. Isé, al dé de 'ncö la paròla "Gimnospèrme" la g'ha mìa piö 'n valùr tasonòmic; però se la dopèra amò per riferìs a töte le Spermatòfite che gh'è mìa dét endèle Angiospèrme, e cioè i ensèm tasonòmich ché sóta:
- Diviziù Pinophyta: le conìfere
- Diviziù Ginkgophyta, co l'ünic zèner Ginkgo
- Diviziù Cycadophyta, che g'ha dét le famìe de le Cycadaceae, Stangeriaceae e Zamiaceae
- Diviziù Gnetophyta, co i zèner Gnetum, Ephedra e Welwitschia
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Gymnosperm Database Home Page


text:
Türì
Türì (Italià: Torino; Piemontés e 'n vàrie lèngue d'Euròpa: Turin; Portoghés: Turim; Olandés: Turijn) l'è öna sità de l'Italia Nord-Ucidentàl, capitàl de la regiù Piemùt, con 902 137 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfice de 130,2 km² e 'na densità de de 6 929 ab./km². La sò "area urbana" la rìa 'nfina a ü miliü e més d'abitàncc. I abitàncc i è ciamàcc Türinés.
Ol sò nóm 'l sömèa che vègne dal cèltich Tau ch'a 'l völ dì Mùt, pò latinizàt in Augusta Taurinorum, in onùr de l'imperadùr Aügüst.
In del sich-sent la sità l'è dientàda la capitàl del Dücàt de Savòia e de alùra 'nàcc la sò stòria l'è 'ndàca 'nacc compàgna de chèla de la faméa sabàuda. Türì l'è stàcia la prìma capitàl del Regn d'Italia, dal 1861 al 1865.
La sità la se tróa i pé di Alp e l'è traersàda fò dal Po e da la Dora Riparia che pròpe a Türì la se böta 'n del Po.
La sò economìa la stà 'n pé sö l'indüstria automobilìstica e la FIAT l'è la sò 'ndüstria piö grànda.
Ol sìmbol de la sità l'è la Mole Antonelliana, ü grand palàs nasìt per vèss öna sinagoga e che al sò tép l'éra 'l piö ólt del mónd.
Gh'è ach ol Müséo Egìsio, ol piö 'mpurtànt del mónd dòpo chél del Cairo.
Ol sìndech de Türì l'è 'l Piero Fassino.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc (en miér)
Links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Delley-Portalban
Delley-Portalban a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.22 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 919 abitant.
El cumün de Delley-Portalban al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry (NE), Chabrey (VD), Gletterens, Neuchâtel (NE), Saint-Aubin, Vallon, Villars-le-Grand (VD).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Delley in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mutten
Mutten (Mut in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 78 abitant e una süperfiss de 9.91 km², e al se tröva a una altitüden de 1395 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mutten a l'è tacaa ai cumün de Sils im Domleschg, Stierva, Vaz/Obervaz, Zillis-Reischen.
L'andament storegh de la popolazion de Mutten l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mutten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
23 12
Ol dé 23 de dezèmber l'è 'l 357 ( 358 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 9 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de dezèmber al è ul dí da pòost 357 ( 358 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 9 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1881 - Moguer (Huelva, Andalusia, Spagna): Juan Ramón Jiménez, pueta Spagnöl.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Elba
L'Elba (Cech: Labe; Tudesch: Elbe; Pulacch: Łaba; Suraab: Łobjo) a l'è un fiümm de l'Europa centraal; a l'è lünch 1.091 km e al quata suta un basin de circa 148.000 km². I sò surgeent a inn in dii Muntagn dii Gigaant, al cunfin nurdovest céch, a un altèzza de 1.400 m, da la cunflüenza dii dü tureent Bílé Labé e Malé Labé. Dopu la surgeent al va in direzziun süüt, pö dopu al gira inver òvest e ammò nurdovest; in dii chilometer ca vegnen dopu, al cjapa l'acqua de trì aflüeent: ul Jizera, la Muldava (Vltava) e l'Ohre.
Dopu passaa ul cunfin Céchia-Germania al cjapa una direzziun nurdovest, c'al tegnarà fin a la fin, al bagna Dresda e Meissen e pö al ga va deeent a la pianüra de la Germania setentriunaal; chì al bagna, in fila, i citaa de Torgau, Wittenberg, Dessau, Magdebüürg, Wittenberge, Ambüürg, Holstein primm de bütass deent in del Maar del Nòort tacaa a Cuxhaven. In de chel tocch chì al riceff i fiümm Mulde, Saale, Elster Negher, Havel, Elde. L'Elba l'è culegaa, cunt una reet de canaj navigabil, a i magjuur zòn prudütiff tudesch.
Quaand a gh'era ammò la Germania Urientaal, l'Elba al marcava per un tocch ul cunfin cunt la part òvest; quell lì l'è minga staa però l'ünich cunfin marcaa dal fiümm, vist che l'era anca ul limit urientaal de l'impeer de Carlu Magn.


text:
Akuaduulza akuaduulza ma de un duulz che nissoen el voe beev
Acqua stràca e acqua sgunfia sciùscia i remuj e i gaamb di fiulìtt
Lavandèra in soe la riva cul tò ass per pugià giò i genoecc
El savòn e la camìsa, sfrèga i pàgn e'l riflèss di muntàgn
E quest'unda vagabunda l'è una lèngua che bagna i paròll,
lèngua che rànza e lèngua redùnda, prema l'è timida e poe sbròfa tucc
Akuaduulza akuaduulza troppa vòlta per fàss carezzà
Acqua ciàra o spurcelènta, tropa vègia per tràss foe i mudaand,
suta el ventru de ogni barca e sura la cràpa de ogni sàss
sura el rusàri de ogni memoria ma sura de te resterà nissoen pàss..
gnanca el suu che te frusta la schèna o la loena che pucia giò i pee,
gnanca la spada de ogni tempesta riussirànn a lassàtt un disègn
Akuaduulza akuaduulza acqua che scàpa e che poe turna indree
Acqua vedru e acqua perla prunta per tucc ma che spècia nissoen
Gh'èmm una fàcia de tartaruuga e gh'èmm una fàcia de pèss in carpiòn
Gh'èmm una fàcia che paar roba tua e urmai te vedum senza vardàtt
Quajvoen l'è scapaa da la spuzza dell'alga e poe l'è turnaa per lavàss i soe màn
Quajvoen l'ha spudaa in soe la tua unda e poe le turnaa cun 'na lacrima in pioe
Akuaduulza akuaduulza quanta acqua impienìss questi oecc
Acqua negra e senza culpa, acqua santa senza resònn
E passa un batèll e passa un invernu e passa una guèra e passen i pèss
Passa el veent che te ròba el mantèll e passa la nèbia che sàra soe i stèll
Pescaduu che te làsset la spunda ne la brèva che càgna i vestii
Rèma i pee soe sta foeja che dùnda cun la canzòn che te voett mai finì


text:
Panama
El Panama (Panama in spagnöl) a l'é un paes del America centrala.
El cunfina cun la Costa Rica e la Culumbia.L'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) bagnen i sò cost.
La capital a l'é Cità de Panama.
El gh'ha una süperfiss de 75.517 km² e una pupulaziun de quas 3.320.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Panama (nòm ufizial: Repübliga de Panama) a l'é una repübliga.
El president a l'é el Juan Carlos Varela (del 2014).