text:
Un don d'arconossensa. "A-i mancava doi a la festa 'd Pasqua e dij Pan sens' Alvà. Ij cap dij sacerdòt e ij magister ëd la Lej ancora a sercavo n'ocasion për ciapé Gesù për furbaria e masselo, ma nen durant le celebrassion dla Pasqua, për tëmma 'd na solevassion dël pòpol. Ant ël mentre ch'a l'era a Betania, ant la ca 'd Simon (n'òm ch'a l'era stàit lebros) e ch'a disnavo, a l'é rivaje na fomna con un vas d'alabaster pien ëd përfum ëd nard pur, ëd gran' pressi. A l'ha dovertalo e a l'ha vërsà 'l përfum an sla testa 'd Gesù. Quand ch'a l'han vëddù lòn, però, a quejdun ëd coj ch'a j'ero a tàola con lor a l'é montaje la flin-a. A disìo: "Përché sgairé parèj tut col përfum ch'a costa? A l'avrìa podusse vende për pì che tërsent dëné e dovrà l'arzan pr' ij pòver!" e l'arprociavo fòrt. Ma Gesù a l'ha replicà: "Lassela sté! Përché feje dj'osservassion? A l'ha fàit na bon-a assion anvers ëd mi. Përch' i l'avreve sèmper ëd pòver con vojàutri e i podreve feje 'd bin tute vòlte ch'i vorereve; ma mi i l'avreve nen sèmper. Sta fomna a l'ha fàit lòn ch'a podìa fé: a l'ha onzù d'euli mè còrp prima dël temp prontandlo për la sepoltura. In vrità iv diso ch' an qualonque leugh dël mond ch'a sarà predicà cost evangeli a sarà 'dcò arcordà costa fomna e a spiegran lòn ch'a l'ha fàit" (March 14:1-9).
Ël nòm pì grand. "Ch'a i sia donca an vojàutri l'istèss sentiment ch'a-i era an Gesù Crist. Chiel, an efet, combin ch'a l'era Nosgnor, a l'ha nen considerà l'egualiansa con Dé coma queicòsa da ambranchesse, ma a l'é svoidasse, a l'é bassasse coma 'n servidor, a l'é dventà parèj 'd tùit j'àutri, òm fra j'òm. A l'é umiliasse e a l'é dventà ubidient fin-a a meuire, ansi, gnente meno che a meuire an s'na cros. A l'é 'dcò për lòn che Dé a l'ha esaltalo fòra mzura e ch'a l'ha daje 'n nòm ch'a l'é dzora 'd minca àutr nòm, parèj che al nòm ëd Gesù tùit as buto an ginojon - daspërtut ch'a sio: an cel, an tèra o sot-tèra, e parèj che minca lenga a confessa che Gesù Crist a l'é 'l Signor, a la glòria 'd Dé 'l Pare" (Filipèis 2:5-11)
Òm dij dolor. "Avèj pietà ‘d mi, përchè i son sagrinà! Ij mè euj a son dventà gonfi për la suferensa. I l’hai perdù mia fòrsa. Mia vita a l’é ‘n camin a finì ant ël dolor e i mè agn ant ij lament.) Për motiv ëd tùit ij nemis ch’i l’haj, la gent am dëspressia; ij mè vzin a son dësconcertà ‘d mia soferensa; coj ch’am conòsso a l’han sgiaj ëd mia condission; coj ch’am vëddo për la stra a giro ‘l canton e a fan finta ‘d gnente. Tùit a l’han dësmentiame coma ch’as dësmentia coj ch’a son mòrt. Mi i son dventà dësùtil coma ‘n vas rot. I l’hai bin sentù lòn che fin-a tròpi a diso, le neuve afrose ch’a ven-o da tute le part. A fan dij complòt contra mi, a studio mach coma feme fòra. Malgré tut, i l’hai fiusa an ti, Signor! I fortìsso: Ti t’ses mi De! T’ses ti ch’it fisse ‘j termo ‘d mè destin. Delivërme da la potensa dij mè nemis e da coj ch’am dan adòss. Sorij a tò servidor! Delivërme për motiv ëd toa fidelità!" (Salm 31:9-16).
Ël sërvent dël Signor. "Ël sovran Signor a l'ha dame Soe paròle 'd sapiensa: për lòn i sai coma giuté coj ch'a son sfinì e dëscoragià. Coma ch'as fa con ij dissépoj, la matìn ëd minca dì Chiel am dësvija e am rend atent pr' amprende Sò volèj. Ël sovran Signor a l'ha parlame e i l'hai scotalo. I l'hai nen faje 'd resistensa e i l'hai nen viraje le spale. I l'hai porzù la schin-a a coj ch'am vorìo foëtteme e le ciafele a coj ch'a vorìo s-ciancheme la barba. I l'hai nen stërmà mia facia da coj ch'a vorìo sbefieme e scraceme adòss. Contut, ël sovran Dé am agiuda e për lòn i sarai mai batù - ch'as faso gnun-e ilusion! I stago a testa àuta e i rendo mia facia dura tanme na ròca. I sarai mai dsvergognà. Col ch'am rendrà giustissia a l'é 'n camin ch'a riva. Chi ch'as ancalerà 'ncora a 'ncolpeme? Andoa ch'a son finì ij mè acusator? Ch'a ven-o fòra! Ël Signor Dé a sta da la mia part! Chi mai podrà-lo condaneme? Tùit ij mè nemis a saran dësblà tanme na ròba veja mangià da le càmole" (Isaia 50:4-9).
"Àor, an tra 'd coj ch'a l'ero montà për adoré 'l Signor a la festa, a-i ero 'dcò dij grech. A son vnù da Flip a feje na visita, përché a savìo che chiel a l'era da Betsàisa an Galilèa. A l'han dije: "Monsù, i vorìo tant ëd podèj ancontré Gesù!". Flip a l'ha dijlo a Andrea, e Andrea e Flip a son andàit a fejlo savèj a Gesù. E Gesù a l'ha risponduje: "L'ora a l'é vnùa ch' ël Fieul ëd l'òm a l'ha da intré ant Sua glòria. An vrità iv diso: 'Se la gran-a 'd forment, quand ch'a tomba 'nt tèra, a meuir nen, a resta tuta sola; però, s' a meuir, a porta 'd frut bondos. Coj ch'as ambranco a soa vita 'd lor an sla tèra, a la perdran, ma coj ch'a son dispòst a perdla, a la goerneran për la vita eterna. Se quejdun a veul esse mè dissépol a venta ch'am séguita, përchè ij mè sërvitor a deuvo esse là 'nté ch'i son mi. Ël Pare a rendrà onor a col ch'am serv. Për adess l'ànima mia a l'é conturbà. Còs é-lo chi l'hai da di? Pare, salvame da cost' ora? Ma 'l motiv ëd mia vnùa a l'era propi col ëd rivé a cost' ora! Pare, glorifica Tò nòm". Antlora na vos a l'é vnùa dal cel ch'a disìa: "I l'hai già glorificalo e i lo glorifichrai ancora!". Quand che la gent ch'a-i era là a l'ha sentì sta vos, a disìa ch'a l'era stàit un tron; d'àutri, però, a disìo: "N'àngel a l'ha parlaje!". Antlora Gesù a l'ha dije: "Sta vos a l'é nen vnùa për mi, ma për vojàutri!". A l'é rivà 'l moment ëd la condan-a 'd cost mond: adess Sàtana, ël prinsi 'd cost mond a sarà campà fòra! MI, peuj, quand i sarai levà da la tèra, i tirerai tuti a mi". Àor, Gesù a disìa lòn për mostré 'd che manera chiel a l'avìa da meuire" (Gioann 12:20-33).
Del tut qualifica! "A l'é 'dcò për lòn che 'l Crist a l'ha nen atribuìsse la glòria d'esse 'n gran' sacerdòt. Nò, a l'é stàit sernù da Dé, ch'a l'ha dije: "Ti 't ses mè fieul. Ancheuj i son dventà tò Pare". Ant n'àutr pass i trovoma che Dé a l'ha dije: "Ti 't ses sacerdòt për sèmper second l'òrdin ëd Melchisedech". Ël Crist, durant soa vita mortal, as adressava a Dé, ch'a podìa salvelo da la mòrt, an pregandlo e suplicandlo con ëd grand crij e lerme. Dé a l'ha scotà soe preghiere për motiv ëd soa divossion ancreusa. Combin che Gesù a l'era 'l Fieul ëd Dé, a l'ha 'mprendù l'ubidiensa dai patiment ch'a l'ha avù. A l'é për lòn che Dé a l'ha diciaralo dël tut qualificà pr' esse 'n përfet gran sacerdòt, tant ch'a l'é dventà la sorgiss dla salvëssa eterna për tuti coj ch'a-j ubidisso. Dé a l'ha proclamalo gran' sacerdòt second l'òrdin ëd Melchisedech" (Ebreo 5:5-10).
Lavme Signor! "Un salm ëd David, quand ël profeta Natan a l'é 'ndait da chiel për butelo dë 'dnans a soe responsabilità dòp che David a l'avìa comëttù n'adulteri con Betsabé. Àbie pietà 'd mi, ò Dé, për Tò amor. Për toa gran' misericòrdia, gavme d'adòss le mace dij mè pecà. Lavme da mia colpa; purificame da mè pecà, përch'i arconòsso d'essme arvoltà contra Ti; mè pecà am tormenta dì e neuit. Contra Ti, e mach contra Ti i l'hai pecà. I l'hai fàit lòn ch'a l'é mal ai tò euj. I arconòsso che la sentensa contra mi ch'it l'has fame nunsié a l'é giusta. An tò verdet ëd condan-a Ti't ses sensa rimprocc. I arconòsso ch'i son nassù ant la colpa - éh, fin-a dal moment medésim che mia mare a l'ha concepime i l'hai da considereme 'n pecator. Ti 't apressie la vrità al fond dël cheur e ti't veule ch'i l'abia drinta mi 'd saviëssa. Sbrinciame d'eva e i vnirai pur; lavme e i vnirai pì bianch ëd la fiòca. Ò, dame andarera la gòj ch'i l'avìa na vòta - Ti 't l'has crasame: adess fame torna argiojisé. Varda pì nen ij mè pecà; gavme la macia 'd mia colpa. Crea 'n mi un cheur ch'a sia polìd, ò Dé; arneuva an mi në spirit ëd fidelità. Bandiss-me nen da Toa presensa; gavme nen Tò Spirit Sant. Fame sente 'ncora la gòj 'd Toa salvëssa e rendme l'anvìa 'd esse un ch'at scota. Antlora i mostrerai toe vie ai pecator e lor a 'rtornaran a Ti coj ch'a t'han bandonate" (Salm 51:1-13).
A butrà Soe lej an nòstr cheur. "A vnirà 'l dì," a dis ël Signor, "ch'i farai n'aleansa neuva con la gent d'Israel e 'd Giuda. A sarà nen coma cola ch'i l'avìa fàit con ij sò antich, quand ch'i l'avìa pijaje për la man e portaje fòra dal pais d'Egit. Col'aleansa lor a l'han trasgredija, combin ch'i-j vorìa bin tanme 'n marì a veul bin a soa fomna", a dis ël Signor. Costa-sì a sarà l'aleansa ch'i farai con ël pòpol d'Israel ant col dì-là," a dis ël Signor, "i butrai mia lej përfond ant lor, i la scrivrai an sò cheur. Mi i sarai sò Dé e lor a saran mè pòpol. Antlora lor a l'avran pì nen da manda 'd mostré ai sò vzin e dì: 'I dovrìe conòsse 'l Signor', përchè tuti, dal pì cit al pì grand, am conossran già," a dis ël Signor, "e mi i përdonrai soa gramìssia e i m'arcordrai pì nen ëd ij sò pecà" (Geremia 31:31-34).
Ant ël sécol XVI lë Spirit ëd Dé a l'ha fàit seurte ant la cristianità dl'Euròpa un gran' moviment për l'arfòrma dla Cesa. A l'era tuta fondà an sla dëscoerta che tanti a l'avìo torna fàit ëd le Scriture sante (la Bibia), ch'a conten-o 'l messagi génit e original ëd Gesù Crist e 'd Sò Apòstoj.
A l'avìo 'dcò osservà coma col mëssagi a quadrèissa pròpi nen con tante chërdense, pràtiche e tradission ch'a l'avìo mostraje fin-a da cit e ch'a l'ero presentà coma "cristian-e". An efet, dai temp ëd la cesa antica, tante còse a l'ero cambià, nen për ël mej, ma për ël pes. Tante chërdense e pràtiche pagan-e a l'ero stàite seurbìe da la Cesa tant da guasté, da corompe, col messagi original e da felo dventé "quejcòs d'àutr".
Ël messagi dl'Evangel ëd Gesù Crist a l'era stàit stërmà a la gent e fin-a proibì. A l'é parèj ch'a l'han protestà contra coj abus (për lòn a son stàit ëdcò ciamà "protestant") e a l'han fàit torna "quadré" soa fé e pratiche 'd lòr con la nòrma, la régola dlë Scriture sante.
A l'é l'istess ancheuj: quand ch'as dëscheuvr ël messagi génit e original ëd Gesù Crist ant le Scriture sante is rendoma cont ch'a-i son tante le còse "ch'a van nen" an nòstra vita, chërdense e pratiche. Antlora, grassie a Dé ch'a l'ha fane dëscheurvì Soa Paròla scrita, nòstra vita e nòstra fej a comensa a cambié për fela torna quadré con la volontà 'rvelà 'd Dé.
A l'é parèj che l'arfòrma da la Cesa a prinsipia da noi medésim. An ardrissant nòstra vita second ij criteri dla Paròla 'd Dé, as ardrisso 'dcò nòstre famije, nòstra cesa, e nòstra società. Tant a l'é da cambié, ma is perdoma nen ëd coragi. Con l'agiut ëd Dé na vita neuva a peul sorte da la necessaria nòstra arfòrma moral e spiritual.
"I l'eve da nasse n'àutra vira", a dis Gesù a n'òm ch'antlora a l'era nen manch maravijà 's sente lòn ch'i lo soma nojàutri ancheuj. An sto mond, a l'é ciair a tuti, le còse a van nen bin. A basta nen consijé, esorté, cissé, possé la gent a fé mej: a resto sèmper j'istess, a cambio nen. A.i é quejcòsa a la rèis ëd ël cheur uman ch'a va nen e ch'a deuv cambié. Gesù a dis ch'a venta "nasse n'àutra vira" "da l'àut", da Dé, dventé "creature neuve". Mach Gesù a peul rendlo possibil, e për lòn Chiel, ancora ancheuj, a dev esse elevà tant da tiré 'd gent a andeje dapress coma Sò dissépol, e lor a dventran person-e neuve. Sto-sì a l'é ël test bìiblich ëd sta sman-a.
Gesù e Nicodemo. Aora, a-i era n'òm d'ij Farisé ch'as ciamava Nicodemo e che a l'era un ëd ij cap dij Giudé. Sto-sì a l'é vënù ëd neuit da Gesù e a l'ha dije: "Rabbi, i savoma che ti 't ses ën magìster mandà da Nosgnor, përché gnun a podrìa fé ij sègn miracolos che ti't fas se Dé a fussa nen con chiel". E Gesù a l'ha risponduje: "An vrità, an vrità mi it diso: 'Se queidun a nass nen n'àutra vira [4] a podrà nen vëdde 'l regn ëd Nosgnor'". Nicodemo a-j dìs: "Com é-lo che quaidun a peussa nasse n'àutra vira quand ch'a l'é vej? Col-là sicur a podrìa nen intré torna ant la pansa 'd soa mare për nasse na sconda vira? Nen vera?". Gesù a l'ha rësponduje: "An vrità, an vrità mi it diso: 'Se quejdun a nass nen da l'eva e da lë Spirit a podrà nen intré ant ël regn ëd Dé. Lòn ch'a nass dla carn a l'é carn, e lòn ch'a nass da lë Spirit a l'é spirit. Sta nen stupì 'd lòn ch'i l'hai dite. A venta che vojàutri i nasse n'àutra vira. Ël vent a bofa andova ch'a veul, e ti't na sente ël son, ma ti 't sas nen da 'ndoa ch'a ven e andua ch'a va. A l'é l'istess për coj ch'a nasso da lë Spìrit. Nicodemo a l'ha domandaje: "Com é-lo che ste còse a peulo fesse?".) Gesù a l'ha rësponduje: "Ti 't ses ën magìster an Israel e ti 't conosse nen ste còse? An vrità, an vrità i't diso: 'Lòn ch'i savoma i lo disoma e i podoma testimonié mach ëd lòn ch'i l'oma vëddù. Për lòn vojàutri i peule nen aceté nòstra testimoniansa. Se i l'hai dive lòn ch'a l'é dë stò mond e vojàutri i-j chërde nen, com é-lo che i podreve chërde s'iv parlo ëd còse del cel? Gnun a l'é montà sù al cel sedësnò col ch'a l'é calà giù dal cel, visadì ël Fieul ëd l'Òm. Giusta coma Mosè a l'avìa alvà ël serpent ant ël desert, parèj a venta che 'l Fieul ëd l'Òm a sia alvà sù, për fé che chionque a chërd an Chiel a perissa [6] nen ma a l'abia vita eterna. Përché Nosgnor a l'ha tant vorsù bin al mond ch'a l'ha dàit Sò Fieul ùnich, për che chionque a chërd an Chiel a perissa nen ma ch'a l'abia vita eterna. An efet Nosgnor a l'ha nen mandà Sò Fieul ant ël mond për condané 'l mond, ma përché 'l mond al sìa salvà da Chiel. A-i é gnun-a condan-a për col ch'a chërd an Chiel, ma col ch'a chërd nen an Chiel a l'é già stàit condanà për avèj nen chërdù ant ël nòm ëd ël Fieul ùnich ëd Dé. Ël giudissi 'd condana a l'é fondà an sël fàit che la lus a l'é vnùa ant ël mond m' a l'han preferì 'l top a la lus, përché lòn ch'a fasìo a l'era nen bon. An efet, tuti coj ch'a fan lòn cha l'é nen bon a l'han la lus an òdio e as avzino nen a la lus përchè a l'han tëmma che lòn ch'a fan a sìa dëscuvert, ma coj ch'a fan lòn ch'a l'é giust a ven-o a la lus përchè dj'àutri a peusso vëdde che lòn ch'a fan a l'é second la volontà 'd Dé. (Gioann 3:1-21). Spiegassion an italian: Emettete la vostra sentenza (Giovanni 3:14-15).
La serp d'aram. "Antlora 'l pòpol d'Israel a l'é partì për ël Mont Hor an ciapand la stra ch'a va vers ël Mar Ross për argiré la tèra 'd Mòab. Ël viagi, però, a l'era tròp long e 'l pòpol a l'ha perdù la passiensa e a parlava contra Dé e contra Mosé. A disìa: "Përchè i l'eve fane seurte da l'Egit mach për meuire ambelessì ant ël desert? A-i é gnente da mangé ambelessì e gnente da bèive. E peuj i l'oma già la nàusia 'd sta mana ch'a sa 'd gnente!". A l'é parèj ch' ël Signor a l'ha mandaje 'd serp velenose ch'a-j mordìo, e vàire israelita a na son mòrt. E 'l pòpol a l'é vnù da Mosè e a l'ha dije: "I l'oma fàit un pecà quand ch'i l'oma parlà contra 'l Signor e contra ti. Prega 'l Signor ch'a fassa 'ndé via cole serp!". Mosé, antlora, a l'ha 'ntërcedù a favor dël pòpol, e 'l Signor a l'ha risponduje parèj: "Fate na réplica 'd na serp velenosa e tachla a na pertia. Tùit coj ch'a son stàit mordù a vivran se mach a la vardo!". Antlora Mosè a l'ha fàit na serp d'aram e a l'ha tacala ansima na pertia. Quand che quejdun a l'era mordù da na serp e a vardava la serp d'aram as salvava la vita!" (Nùmer 21:4-9).
Salm 107:1-3; 17-22 - "Ringrassié 'l Signor, përch' a l'é brav, përché Sò amor fedel a dura për sèmper! Ch' ij riscatà dal Signor, coj ch'a son stàit salvà da la potensa dij sò nemis ëd lor, ch'a lo faso savèj a tùit! Përché Chiel a l'ha archeujì j'esilià da tùit ij pais, da l'alvant e dal ponent, dal nòrd e dal mesdì. (...) A-i ero 'd coj ch'as portavo coma 'd fòj; a l'ero arvirasse e a patìo për ij sò pecà. A podìo nen soporté gnanca la vista 'd ròba da mangé e a picavo a l'ùss ëd la mòrt . Sagrinà coma ch' a l'ero, a l'han crijà: "Signor, giutane!" e Chiel a l'ha salvaje da l'aflission. A l'ha mandaje Soa Paròla e a l'ha varije, ambrancandje da l'ùss ëd la mòrt. Ch'a làudo 'l Signor për Sò grand' amor e për le meravije ch'a l'ha fàit për lor! Ch' a ofrisso 'd sacrifissi 'd ringrassiament e ch' a canto con gòj a rësguard ëd ste assion gloriose!" (Salm 107:1-3;17-22).
Da la mòrt a la vita. " A-i era 'n temp che vojàutri i j'ere mòrt për motiv ëd vòstra disubidiensa e ij tanti vòstri pecà. I l'avìe pijà l'andi 'd vive ant ël pecà, second ch'as costuma ant cost mond. e i scotave mach ël diav, ch'a l'é 'l comandant ëd le potense dël mond invisìbil. A l'é chiel lë spirit ch'as tant dà da fé ancheuj ant ij cheur ëd coj ch'as arfuso 'd fé l'ubidiensa a Dé. Tuti nojàutri na vòlta i vivìo 'dcò parèj: i seguitavo mach j'anvìe passionaj e j'inclinassion ëd nòstra natura 'd pecator. I j'ero 'd natura l'oget ëd l'ira 'd Dé, tanme tuti j'àutri. Dé, contut, ch'a l'é rich an misericòrdia e ch'an veul tant bin, bele se i j'ero mòrt për motiv ëd nòstri pecà, a l'ha dane vita quand ch'a l'ha 'rsussità Crist dai mòrt. (A l'é mach për la grassia 'd Dé ch'i seve stàit salvà!). Chiel a l'ha fane arsussité ansema a Crist e sté setà con Chiel ant ij cej, përchè a l'ha butane 'n comunion con Gesù Crist. A l'é parèj che Dé a l'ha rendune l'esempi da mostré a le generassion ch'a vniran ëd la richessa sensa paragon ëd Soa grassia e bontà anvers a nojàutri, coma ch'a l'é mostrà ant lòn ch'a l'ha fàit për noi an Crist Gesù. Dé a l'ha salvave për grassia quand ch' i l'eve chërdù: a l'é nen quejcòsa ch'i l'eve merità an quej manera, ma a l'é 'n don che Dé a l'ha fave. La salvëssa a l'é nen n'arcompensa për avèj fàit quejcòsa 'd bon: gnun a peul vantessne! A l'é Chiel ch'a l'ha fàit quejcòsa 'd neuv an nojàutri: a l'ha torna creane in Crist Gesù, parèj ch'adess i podoma fé 'd còse bon-e, cole che Chiel a l'a prontà tant temp fa përchè i-j fèisso" (Efesin 2:1-10).
A-i son tre géner ëd tradussion bibliche: paròla për paròla, pensé për pensé e paràfrasi.
Na tradussion paròla për paròla a l’é ‘n tentativ ëd volté minca paròla ebràica o greca con na paròla piemontèisa ch’a peussa corispondje, volté ‘l significà ‘d paròle sìngole ant na sequensa sintàtica pì o meno precisa. Cost métod a l’é ciamà ëd “equivalensa formal”. L’equivalensa formal a mira a ‘rmarché la fidelità ai detaj dël léssich e la strutura gramatical dla lenga original. Na tradussion paròla për paròla a l’é pì dificil d’antende, dzurtut quand ch’ a-i son ëd manere ‘d dì ch’a son nen dovrà ant nòstra lenga e ant la cultura moderna. An efet, pì lontan-a ch’a l’é la lenga-sorgiss da la lenga-bu, pì dificil a podrìa esse la comprension ëd na tradussion literal. D’àutra part, l’equivalensa formal a peul quejvòta permëtte ai letor ch’a l’ha dimestiëssa con la lenga-sorgiss ëd vëdde coma ch’ ël significà a l’era esprimù ant ël test original, përché sòn a guerna - sensa volteje - le manere ‘d dì e jë strument ëd la retòrica antìca. Con la tradussion paròla për paròla a-i sèmper l’arzigh nen mach ëd nen fé comprende al letor lòn ch’ ël test a veul dì, ma ‘d creé ‘d malintèis, dj’ideje sbalià, còse che, quand che ‘l test biblich a l’é stàit scrit, a j’ero nen intèise parèj.
La tradussion pensé për pensé (o “sens për sens”) a l’é ‘n tentativ ëd esprime la significassion ëd minca frase o paràgrafo dla lenga original ant un piemontèis sempi e ‘l pì posibil corent sens’ esse lià a minca paròla original. Cost métod a l’é ‘dcò ciamà ‘d “equivalensa dinàmica”. L’ideja a l’é che ‘l tradutor a dovrìa volté ël test original parèj che l’efet ëd la tradussion an sël letor a sia pì o meno l’istess che l’efet che ‘l test-sorgiss a l’avìa an sël letor ch’a lo capìa an col temp-là . La tradussion “pensé për pensé” a considera la lesibilità pì ‘d pèis che preservassion ëd la strutura gramatical original. Costa sòrt ëd tradussion, però, a sarìa nen tant da dovresse për dij studi biblich ancreus, ma coma prima dreta an sël test, na tradussion da dovresse për la divulgassion. A l’é parèj che se ‘l letor a conòss nen le lenghe originaj dla Bibia, as arcomanda sèmper ëd fé ‘l confront con d’àutre version (an italian o an d’àutre lenghe). A-i é gnun-a version nassional ch’a peussa dé, mach daspërchila, la significassion pien-a del test original. Pì ‘d confront ch’as fà, mej ch’a l’é.
Na paràfrasi a l’é na tradussion ch’a l’ha ‘l but prim ëd trasmëtte ‘l messagi dla Bibia and na lenga sempia e fàcil da comprende sensa consideré tant j’espression paròla për paròla e fin-a ij pënsé për pensé dle lenghe originaj. An efet, l’autor ëd le paràfrasi a dà soa antërpretassion del test, a fà ‘d gir ëd paròle, as përmet ëd fé ‘d “license poétiche” ch’a lasso ‘n grand ëspassi a d’ideje personaj. Le paràfrasi dla Bibia a son da identifichesse con ël nòm ëd col ch’a l’ha faje o con ij sò editor e lassé ‘l letor a decide la fiusa ch’a l’ha da deje.
Nòstra version dla Bìbia piemontèisa a podrìa disse ch’a va “an mes” tra ij prim doi géner. A l’é da consideresse dzurtut na tradussion pensé për pensé, n’equivalensa dinàmica - ël pensé ‘d minca vers o dle part dël vers - ma, quand ch’a la rendission as slontan-a da la forma ch’a pija ant le version tradissionaj paròla për paròla (cole ch’ ël letor a l’é miraco pì costumà a sentje o a lesje), la nòta al pé dla pagina a lo s-ciairìss e a dà la forma ch’aj corespond pì leteral. An efet, nòstra version a dovra le nòte për dé ‘d spiegassion ëdcò quand ch’a le nen possibil semplifiché tròp ël test e ch’as deuv për fòrsa conservé la fòrma original, bele s’a podrìa nen esse fàcil da capì da tuti.
An tùit ij cas, a-i é sèmper da ten-e an considerassion che, për minca tradussion, a-i é ‘d presupòst ch’ a na stan a la base e ch’a esercito na quej influensa an sla sèrnia dle paròle ch’a-i son dovrà. Ël prim presupòst ch’i nl’oma nojàutri a l’é che la Bibia a l’é nen “un liber qualsëssia, ma che la Bibia a trasmët la Paròla ‘d Dé. Sossì a rend na tradussion quejcòsa ch’a deuv esse fàita con ël pì grand rispèt da ‘n chërdent ch’a l’é dispòst sèmper a aceté lòn ch’a-i trova, bele ant ël cas ch’a podrìa essje nen d’acòrdi o ch’a-j “fa problema”. La paròla ‘d Dé a l’é lòn ch’a l’é, s’a-j pias o meno. As peul nen adatesse “a la sensibilità” ëd gnun!
A la fin, për nojàutri a l’é ‘dcò ‘d pèis che la tradussion as arfassa a la tradission ëstòrica dle cese cristian-e. I l’oma d’anventé gnente ‘d neuv né i l’oma dëscheurvù gnente ‘d neuv. Nòstra tradussion a deuv esse sèmper “an sintonia” con la magioransa dle version bibliche ch’a son già dovrà da la pì part ëd le cese cristian-e. A l’é për sòn che nòstra tradussion a veul avèj ‘n caràter ecuménich: tut lòn ch’i publicoma a l’é stàit comparisionà con le bibie pì spantià an diverse lenghe.
Leture bìbliche dël lessionari - 8 Mars 2015 - Tersa Duminica 'd Quarésima
La purificassion dël templ. Dòp ëd lòn Gesù a l'é calà a Capèrnaom ansem' a Soa mare, ij Sò frej e ij Sò dissèpoj, ma a son staje pòch. Përchè la Pasqua dj'Ebreo a l'era davzin-a, Gesù a l'é montà a Gerusalem. Ant le cort del Templ Gesù a l'ha trovà 'd gent ch'a vendìo 'd beu, ëd feje e 'd colomb për ij sacrifissi. A l'ha vëdduje 'dcò ij cambista che, setà ai sò taulin, a marcandavo. Con ëd còrdin a l'ha fasse, antlora, un foèt e a l'ha scassà tuta cola gent fòra dal templ con le soe feje e ij beu. A l'ha peuj campà a tèra ij dné dij cambista e a l'ha stravacà ij sò taulin. A coj ch'a vendìo 'd colomb a l'ha dije: "Porté via da sì tute ste ròbe e fé nen ëd la cà 'd mè Pare 'n mercà". Antlora ij Sò dissèpoj a son arcordasse dla professìa ch'a dis: "Ant mè cheur a brusa la passion për toa ca". A l'é parèj che ij cap ëd j'ebreo a l'han dije: "Lòn ch'it fas? Se Nosgnor a l'ha date l'autorità 'd fe tut ës brut ciadel, mostrene 'n segn miracolos ch'a lo peussa prové!". Gesù a-j rispond: "Campé giù sto templ, e an tre dì i lo butrai torna 'n pé!".) E ij cap ëd j'ebreo a-j diso: "A-j son vorsuje quarant 'e ses agn për fabriché sto templ, e ti't vories torna butelo 'n pé an tre dì?". Ma Chiel a parlava dël templ ëd sò còrp. Quand che peuj Gesù a l'é stàit arsussità dai mòrt, ij Sò dissépoj a son arcordasse ch'a l'avìa dìje lòn e a l'han chërdù a la Scritura e a còsta paròla 'd Gesù. A càusa dij segn miracolos ch'a l'avìa fàit mentre ch'a l'era a Gerusalem ant ij dì dla Pasqua, a son tanti coj ch'a l'han chërdù an Chiel. A nen fidesse 'd lor, però, a l'era Gesù, përché a conossìa bìn la natura uman-a. A-i era nen da manca che a-j diseisso [7] coma ch'a l'é fàit l'òm" [Gioann 2 (13-22)]. Predicassion an italian an còst test: http://riforma.net/index.php?title=Studi_biblici/Giovanni_2:12-22
Ël messagi dla cros. "An efet, un messagi ch'a parla dla cros a l'é considerà na folairà da coj ch'a son an sla stra dla perdission, ma për nojàutri, che Dé a l'é 'n camin a salvé, a l'é la potensa 'd Dé, dagià ch'a l'é scrit: "I distruvrà la sapiensa dij savant e i rendrà inùtil l'inteligensa dj'inteligent". Dov' é-lo 'l savant? Dov' é-lo col ch'as n'antend ëd la lej 'd Mosé? Dov' é-lo 'l disputàire ëd cost mond? E-lo nen vera che Dé a l'ha rendù na folairà la sapiensa 'd cost mond? Dàit che Dé, an Soa sapiensa, a l'ha vëddù che 'l mond a l'avrìa mai conossùlo për ël mojen dla sapiensa uman-a, Chiel a l'ha avù la compiasensa 'd salvé coj ch'a chërdo për ël mojen dla "folairà" 'd lòn che nojàutri i predicoma.) A l'é na folairà pr' ij Giudé, ch'a ciamo mach 'd vëdde 'd segn miracolos dal cel e a l'é na folairà pr' ij Grech, ch'a serco mach ëd sapiensa uman-a, ma nojàutri i predicoma 'n Crist butà 'n cros, che pr' ij Giudé a l'é në scandol e pr' ij Grech a l'ha gnun sens. Nopà, për coj ch'a son ciamà a la salvëssa, tant giudé che grech, a l'é Crist la potensa 'd Dé e la sapiensa 'd Dé, përché la sapiensa 'd Dé a l'é pì savent ëd la sapiensa uman-a e la dëbolëssa 'd Dé a l'é pì fòrta che la fòrsa uman-a" [1 Corinti 1 (18-25)].
Salm 19. "Për ël diretor dla musica. Salm ëd David. Ij cej a nunsio la glòria 'd De, la vòlta del cel an fà conòsse l'euvra 'd soe man. Un dì a fà passé 'd conossensa a l'àutr dì, e na neuit a 'rvela la grandëssa 'd De a n'àutra neuit. A l'é pa na lenga, a son pa 'd paròle ch'as peusso nen antende. Soa vos a 'rsona da part a part dla tèra, soe paròle a viagio fin-a a l'orisont pì lontan. Ant ël cel De a l'ha piantà na tenda për ël sol. Tanme në spos, ël sol a seurt da soa stansia da let. A l'é tanme n'òm fòrt ch'a l'ha gòj 'd fé soa cursa. Chiel a ven fòra da l'orisont ël pì lontan e a va da na part a l'àutra dël cel; a-i é gnente ch'a peussa scapé da sò calor. La lej dël Signor a l'é përfeta e a guerna la vita 'd coj ch'a l'oservo. Dle régole ch' ël Signor a l'ha stabilì as peul fidesse. A dan ëd sapiensa a coj ch'a l'han nen d'esperiensa. Ij precet dël Signor a son giust e a rendo gioios ël cheur. Ij comandament dël Signor a son pur e a 'nlumino j'euj. Ij comand ëd tëmme 'l Signor a son giust e a duro për sèmper. Ij giudissi ch'a l'ha dàit ël Signor a son degn ëd fiusa e dël tut giust. A l'han un valor pi grand dl'òr, fin-a da na granda quantità d'òr. A son pì doss dl'amel, fin-a pì doss dl'amel ch'a ven diret da 'n cotel d'avije. A l'é pròpi vera: tò servitur a trova ambelelà na guida moral sicura. Coj ch'a-j scoto a trovo na grand' arcompensa. Chi é-lo ch'a peul comprende tùit ij sò eror? Përdon-me ij pecà ch'i l'hai fàit për fala. An pì, ten lontan tò servitor dal comëtte dij pecà 'd presunsion, parèj che la faso nen da padron an mia vita. Antlora i saraj sensa rimpròcc, nossent ëd trasgression grossere. Che le paròle 'd mia bòca e la meditassion ëd mè cheur a sio agreàbil dëdnans a Ti, o Signor, mia fòrsa e mè Redentor!" [Salm 19].
Ij des Comandament. "Anlora Dé a l’ha prononsià tute se paròle-sì: “Mi. ël Signor, i son tò Dé, col ch’a l’ha fate seurte da la tèra d’Egit, da la tèra andoa ti j’ere s-ciav. It l’avras nen d’àutri dé ‘dnans a mi. Ti it faras nen ëd mistà scolpie ò na quàich simijansa dle còse ch’a stan sù an cel, o an sla tera o sot-tèra. T’it butras nen an ginojon dë 'dnans a cole ròbe-là për dij servissi religios, për che mi. ël Signor, i son un Dé gelos, ch’a castiga la colpa dij pare an sij fieuj fin-a la tersa e la quarta generassion ëd coj ch’am arnègo, e che smon-a soa benevolensa a mila ‘d generassion ëd coj ch’am veulo bin e ch’a ubidisso ai mè comandament. I dovraras nen ël nòm dël Senior fòra ‘d leu, përché ‘l Signor a lassara nen andé impunì chionque a dovra ‘l nòm dël Signor fòra ‘d leu. It visaras dël dì ‘d Saba e lo ten-ras da cont coma ‘n dì fòravìa . Ti’t podras travajé ses dì e fé an coj dì-là tut ël tò travàj,
ma ël dì ch’a fà set a l’é ‘n dì consacrà a Nosgnor tò Dé. An col dì lì i faras nen dij travaj, nì ti, nì té fieul, nì toa fija, nì tò servidor, nì toa serventa, nì toe bestie, nì ‘l forësté ch’a stà an toa cà. përchè an ses dì Nosgnor a l’ha fàit ij cej e la tèra, e ‘l mar e tut lòn ch’a-i stà, e a l’ha arposasse ant ël dì ch’a fà set, parèj che Nosgnor a l’ha benedì ‘l saba e a l’ha consideralo fòravìa coma ‘n dì sant. Rend onor a tò pare e a toa mare, parèj che ti’t peusse vive motobin dj’agn an sla tèra che ‘l Senior tò Dé av dà. It sassineras nen. It comëttras nen n’adulteri. It robaras nen. It rendras nen na fàussa testimoniansa contra tò vzin. It susneras nen la cà ‘d tò vzin. It susneras nen la fomna ‘d tò vzin, nì sò servidur, nì soa serventa, ni sò beu, ni sò aso, ni 'd ròba qualsèssia ch’a sia dèl tò vzin" [Esod 20 (1-17)].


c: text/html

text:
Gnee Domizi Corbulon
Gnee Domizi Corbulon (Cnæus Domitius Corbulo; 15-57) l'è staa on politich e general roman. L'è staa pader e fradèl de miee d'imperador.
Origin e carera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Corbulon l'era el fioeu del Gnee Domizi Corbulon, on patrizi, e de la Vistilia. L'era donca parent de l'imperador Caligola perchè fradel natural de la soa ultima miee, la Milònia Cesònia, tôsa de la Vistilia. L'ha avuu el compit, duranta el regn de Tiberi e quèll de Caligola, de sorvejà la costruzion dij strad italian, che eren andaa in ruina. Quand che'l faseva 'sto lavorà chì l'è staa crudel, e l'imperador Claudi l'ha costringiuu a dà dij danee aj vittim.
I sò guerr e la mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Poeu l'è diventaa legaa de la Germania Inferior, indove l'ha sconfigiuu i Caucc e i Fris, comandaa del Genàsch. Ma'l Claudi l'ha mandaa sul Ren per evità che l'andass dree a conquistà. Chì, el Corbulon l'ha faa sù duu canaj tra la Mosa e'l Ren.
El noeuv imperador, Neron, l'ha mandaa a fà la guèra contra i Part, in Asia. El Corbulon l'ha tacaa el re Vologas I e l'ha ciapaa i citaa de Artaxata e Tigranocerta. Poeu l'ha faa diventà el Tigran V noeuv re d'Arménia e cont el sò successor, Tiridaa I, l'ha faa ona pas tra Roma e quèst regn Asiatich.
Ma i sò success l'aveven renduu popular davant'aj soldaa, e donca el Neron el gh'aveva pagura che voress diventà imperador (anca se quèsta l'era minga l'intenzion del Corbulon). Donca, dòpo che l'era stada tirada giò la congiura del Armi Vincian, el Neron l'ha ciamaa in Grèsa el Corbulon, che quand l'ha savuu che se voreva fàll foeura, s'è suicidaa. La tôsa soa e de la Cassia Longina, Domizia Longina, l'è diventada la prima miee de l'imperador Domizian.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chalender Ladin
Chalender Ladin 2018
Il Chalender Ladin 2018 vegn vendü dals cuvis e po gnir retrat via vendita online ed
i'l Chesin Manella: Predsch: Fr. 16.--
La carta da commembraunza da l’UdG per l’an 2018 as rechatta dal rest a la fin dal Chalender Ladin 2018 e po simplamaing gnir stratta davent. Chi chi cumpra il Chalender Ladin 2018 dvainta dimena automaticamaing commember u commembra da l’UdG.
Redacziun dal Chalender Ladin
Respunsabla per la redacziun dal Chalender Ladin es Bettina Vital.
Il Chalender Ladin es l'organ ufficial da publicaziun da l'Uniun dals Grischs. El cumpara minch'on in november e cuntegna artichels illustrats e contribuziuns sur da la lingua e cultura rumantsch ladina. Redactura dal Chalender Ladin es Bettina Vital.
Chi chi'd ha interess da contribuir alch pel Chalender Ladin 2019, dess per plaschair contactar la redactura:
Fin da redacziun pel Chalender Ladin 2019:
30 gün 2018
Adressa da la redacziun dal Chalender Ladin:
Redacziun Chalender Ladin
Bettina Vital Mani
Untere Scheugstrasse 3
8707 Uetikon am See
Bestseller gegen den Zeitgeist: Der «Chalender Ladin»
Emischiun dal radio SRF 1 cun Göri e Sidonia Klainguti sur dal Chalender ladin.
tadlar l'emischiun>> Radio SRF 1, Schnabelweid, 29.12.2016, 21:03 Uhr


text:
L'econom britannic Angus Deaton (1945) docescha a l'universitad da Princeton (USA) e survegn il premi per sia analisa dal consum, la paupradad ed il bainstar public, communitgescha la cumissiun da l'Academia roiala svedaisa a Stockholm.
L'Academia punctuescha 3 puncts concrets da la perscrutaziun da Deaton:
- Co ils consuments repartgan lur expensas sin ils differents bains
- Quant da las entradas da la societad che vegn dà ora, e quant spargnà
- Co i va il meglier da mesirar ed analisar il bainstar public e la paupradad
Auter che tschels premis Nobel
Il premi Nobel per las scienzias economicas è auter che tschels premis betg fixà en il testament dal fundatur Alfred Nobel. Quest premi sponsurisescha la Banca centrala svedaisa dapi il 1968. Ses num uffizial è perquai «Premi da la Banca centrala Svedaisa per las scienzias economicas en memoria dad Alfred Nobel».
El vegn surdà ensemen cun ils premis Nobel classics ils 10 da december. Dotà è il premi sco ils premis Nobel uffizials cun CHF 929'000.-.
RR novitads 14:00


text:
Tarifa anuala Südtirol Pass abo+:
- 20 euro por scolares y scolars dla scora elementara, mesana y alta y por che che frecuentëia la scora profescionala o na formaziun de basa tl setur sozial a tëmp plëgn y lerneres y lerneri che n’á nia ciamó complí 18 agn y che fej la scora profescionala presentaziun dla domanda, 18 agn);
- 150 euro por studëntes y studënc universitars, lerneres y lerneri che fej la scora profescionala, por che che fej na scora serala y che che frecuentëia na formaziun de basa söl laur tl setur sozial.
Dumanda per la emiscion o l renuvamënt dl SüdtirolPass abo+
La dumanda per la prima emiscion o l renuvamënt possa mé unì prejenteda online tl tëmp dal 1 de mei ai 31 de dezëmber dl ann per chël che n fej dumanda:
DUMANDA ONLINE per la emiscion o l renuvamënt
Por scolares y scolars de mëndra eté vëgn la domanda fata da n genitur o dala porsona che á l’autorisaziun al’educaziun.
La domanda mëss indere gní fata dala scolara o dal scolar sce ara se trata de na porsona de majera eté.
Les tesseres nöies stampades al scomenciamënt dl ann scolastich ti gnará ince tl dagní ortiades ala scora dada dant canche an á fat domanda.
Les tesseres nöies por studëntes y studënc universitars y che che fej na scora defora dla provinzia mësson jí a tó pro le punt de venüda autorisé dl Sistem de Trasport Integré Südtirol chirí fora.
Ara jará ince, canche che an fej domanda o te n secundo momënt, da ativé n account cun chël che an ti röia pormez a chisc sorvisc online:
- consulté la situaziun dla tessera abo+;
- visualisé iadi eventuai cun i sorvisc a paiamënt;
- mudé la modalité de paiamënt;
- ativé/dejativé i sorvisc implü;
- damané n duplicat/bloché la tessera;
- mudé/ajorné i dac anagrafics.
Paiamënt Südtirol Pass abo+
Al vëgn calcolé la tarifa anuala che ti corespogn al momënt dla domanda.
Le paiamënt pó gní fat cun les modalités scrites dessot:
Prepaid:
- online cun cherta de credit
- tres internet-banking cun les banches abilitades
- pro les portines y i punc de venüda autorisá dl Sistem de Trasport Integré Südtirol
Postpaid: al vëgn adebité sön le cunt corënt bancar (SEPA Direct Debit).
Metede averda:
- Le Südtirol Pass abo+ nia renové ne vel nia plü dai 15 setëmber inant. Sön le display dl aparat da obliteré gnarál sö te chësc caje l'imaja de “tessera tomada”.
- Sce al é gnü renové online tres le sit, mo nia ciamó paié, gnarál sö dai 15 setëmber sön le display dl aparat da obliteré l'imaja “Euro 0” - credit rové.
Sorvisc implü a paiamënt por l’abo+
Canche an scrí fora la domanda online pó les porsones che fej domanda chirí fora sce ativé chisc sorvisc implü a paiamënt.
Check in/Check out: Ara funzionëia avisa sciöche cun le Südtirol Pass normal porchël messarán fá le check-out sön i mesi extraurbans y dé dant le codesc dl travert tla staziun olache an pëia ia por i iadi cun la ferata.
Por adoré i sorvisc implü vál debojëgn da ciarié sö le Südtirol Pass abo+ (tarifa minima 20 euro) o chirí fora la modalité de paiamënt postpaid.
Duplicat Südtirol Pass abo+
Les scolares y i scolars é responsabli dla conservaziun dla cherta de iade, dantadöt ciaran da schivé les condiziuns che podess fá a na moda che al ne vais nia plü da lí i dac lassura.
Sce le Südtirol Pass abo+ vëgn tut, o sce an le perd o le rump mësson damané do n duplicat. Le duplicat costa 20 euro sciöche spëises aministratives.
Ma sce la cherta de iade é ciamó intiera mo ne vá nia, ciafon na tessera nöia debann. Te chësc caje jide prëibel dala scora.
Les studëntes y i studënc universitars y les scolares y i scolars che frecuentëia na scora defora dla provinzia pó jí pro un di punc de venüda autorisá dl Sistem de Trasport Integré Südtirol.
La domanda de duplicat pó gní fata:
- online dal genitur (sce la scolara o le scolar n’á nia complí 18 agn) o diretamënter dala scolara o dal scolar (sce la scolara o le scolar á complí 18 agn) tres l’account por le Südtirol Pass abo+;
- tres le secretariat scolastich por les scores dl Südtirol;
- tres le Call Center 840 000426 (dal lönesc al vëndres: 9:00-13:00 y 14:00-18:00);
- pro les portines y i punc de venüda autorisá dl Sistem de Trasport Integré Südtirol.
Important
- Scolares y scolars che fej na scora tla provinzia de Balsan podará chirí fora canche ares/ai fajará la domanda de duplicat, sce jí a do la tessera nöia te süa scora o te un di punc de venüda autorisá dl Sistem de Trasport Integré Südtirol.
- Studëntes y Studënc universitars y scolares y i scolars che frecuentëia na scora defora dla provinzia podará canche al gnará fat la domanda de duplicat, ma chirí fora un di punc de venüda autorisá dl Sistem de Trasport Integré Südtirol por jí a le do.
Paiamënt dl duplicat:
- Sce le contrat é Postpaid (chël ó dí che le cost vëgn adebité sön le cunt corënt bancar), gnará le cost dl duplicat ajunté tla fatura.
- Sce le contrat é Prepaid (chël ó dí da ciarié sö) messarán paié pro un di punc de venüda autorisá dl Sistem dl Trasport Integré Südtirol te 15 dis.
Metede averda:
- Sce le duplicat ne vëgn nia paié te 15 dis vëgn la tessera blocada.
- Te degun caje ne paion a scora.
Da savëi
- Les mitans y i mituns y les jones y i jogn che ne complësc nia 27 agn l’ann che ares/ai fej domanda (chël ó dí cina ai 31 de dezëmber) á le dërt da ciafé le Südtirol Pass abo+.
- La tessera vel tres dal 1. de setëmber cina ai 15 de setëmber dl ann dedô.
- Le Südtirol Pass abo+ é n documënt de iade cun l’inom, che ne po nia gní dé inant, che an pó adoré sön düc i mesi dl sistem de Trasport Integré Südtirol, danter chisc les ferates regionales cina al Prener, Vierschach y Trënt.
- Le Südtirol Pass abo+ mëss gní convalidé vigni iade che an sënta sö sön n meso dl trasport publich (check in). Le check out ne va nia debojëgn.
- Le Südtirol Pass abo+ cun i sorvisc implü a paiamënt ativá mëss gní obliteré sciöche n Südtirol Pass normal (check-in / check-out).
- Tl caje de control mëss les jones y i jogn che á complí 14 agn mostré sö cun le Südtirol Pass abo+ n documënt d’identité varënt (articul 50 dla lege provinziala n. 15 di 23.11.2015).


text:
Lengua dalmatega
El Dalmategh l'è staa ona lengua neolatina, parlada in de la region de la Dalmazia e in d'ona quai isola del Mar Adriategh fina al XIX secol.
Cuntegnüü
Storia de la lengua e diffusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Dalmategh l'è nassuu e 'l s'è desviluppaa compagn di alter lengov neolatinn. La presenza lenguistega latina in di Balcan l'è attestada anca in de l'interna, 'me testimonien di toponim de origin latina in del Mont Negher (per esempi el mont Durmitor). Inoltra, a Spalato gh'era el palazz de Dioclezian, e a Sirmi (Sremska Mitrovica) gh'era la capital de voeuna di quatter part de la Tetrarchia, in del tocch occidental de l'Imperi (indove la lengua offizial e de koiné l'eva proppi el Latin).
Però, giamò in del VII secol, la zona l'era spartida in dò band: la costa (cioè la Dalmazia), cont i sò città, e 'l contad. El segond, adasi adasi, l'è vegnuu slav per coltura e lengua; in Dalmazia inveci la resisteva la latinità.
Per el storegh Giovanni De Castro, in del XI secol gh'era 50.000 personn che parlava el Dalmategh: quand hinn rivaa i Venezian però el Dalmategh l'ha taccaa a perd terren. El someja che Zara la parlass pù Dalmategh giamò ai temp del Renassiment. Inscì l'è succeduu anca a Ragusa, indove hann tolt spazzi l'Italian (in tra i élites) e 'l croatt, e 'l Dalmategh (lengua offizial fin del XI secol) l'è mort giamò in del Quattercent.
In di isol de Quarner el Dalmategh l'ha resistuu probabilment fina al temp del Napoleon.
L'ultima persona che la parlava on zicch de Dalmategh, el scior Tuone Udaina (Antonio Udina in Italian) l'era de l'isola de Veglia e 'l ciamava el sò dialett Viclasun o Veclisun. A l'è mort el des de giugn del 1898 perchè l'è passaa sora ona mina che l'è s'cioppada. Ma el lenguista italian Matteo Bartoli l'eva riessii a intervistàll on quai ann prima e, in del 1906, l'ha faa sortì duu liber in Todesch che cuntaven sù 'me l'è che l'era el Dalmategh.
A bon cunt, el lenguista croatt Žarko Muljačiċ l'ha tiraa foeura la teoria che 'l Dalmategh el fuss parlaa on temp anca a sud de Cattaro, e quest perchè l'ha trovaa ona quai parola neolatina in di dialett albanes del nord.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quell che semm del Dalmategh, podom minga mett ben benon el Dalmategh in del mond di lengov neolatinn. Podarissom dì che però l'è ona lengua romanza oriental, oppur on ramm indeperlù. On temp, per esempi, se credeva che 'l fuss ona lengua de transizion tra Italian e Romen. El Matteo Bartoli el diseva che 'l gh'aveva di vesinanz cont el Morlacch, on'altra lengua neolatina di Balcan, ormai parlada de ona vintena de personn.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Toponomastega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zara: Jadera.
- Traù: Trogur.
- Spalato: Spalatro.
- Ragusa: Raugia.
- Veglia: Vicla.
- Cherso: Crepsa.
- Arbe: Arba.
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuota nuester, che te sante inte sil,
sait santificuot el naun to.
Vigna el raigno to.
Sait fuot la voluntuot toa,
coisa in sil, coisa in tiara.
Duote costa dai el pun nuester cotidiun.
E remetiaj le nuestre debete,
coisa nojiltri remetiaime a i nuestri debetuar.
E naun ne menur in tentatiaun,
miu deleberiajne dal mal. Amen.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vess (saite)
- Ju sai
- Te sante
- Jal sant
- Nujiltri saime
- Vu saite
- Jai sant
- Avèggh (avar)
- Ju j'ai
- Te j'ii
- Jal j'ait
- Nujiltri j'aime
- Vu j'aite
- Jai j'u
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tuone Udaina
- Matteo Bartoli
- Veglia
- Ragusa (Croazia)
- Dalmazia
- Lengua morlacca
- Lengua istroromena
- Lengua istriota
- Dialett istrian


text:
Las duas squadras da cricket sa cumponan da gronds nums en la scena dal sport englais. Cunquai che pliras legendas da cricket da l’India, il Pakistan, Sri Lanka, Australia, Nova Zelanda, Africa dal Sid ed Engalterra èn da la partida, spetgan ils organisaturs da l’eveniment er blers fans dal sport a San Murezzan.
Eveniment duai s’etablir
Cunquai ch’il «Amul St. Moritz Ice Cricket» ha lieu durant l’emna, pon ils organisaturs er profitar da l’infrastructura ch'è gia avant maun dal turnier da Polo sin naiv e dal White Turf. Sco ch’ils organisaturs enturn Vijay Singh scrivan, vul ins dar temp a l’eveniment da s’etablir en l'Engiadina e daventar ils proxims 4 fin 5 onns in termin fix en la scena da cricket.
RR novitads 06:00


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 27.1.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 27.1.2017, 10:15, RTR
Cumpliments fan bain a cor ed olma. RTR rimna cumpliments per persunas che s'engaschan a moda extraordinaria per insatge, cumpliments per la meglra cuschiniera u il meglier cuschinier dal mund, u er cumpliments per ina bella decoraziun ch'insatgi ha fatg.
Audituras ed auditurs pon annunziar lur cumpliment. Mintga gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. La moderatura registrescha lura in curt discurs cun la persuna che fa il cumpliment ed il venderdi telefonescha ella a la persuna che survegn il cumpliment.
Il cumpliment dad oz va a Gion Plaz da Tinizong.


text:
Quella famiglia po far part dad in'acziun umanitara ch'il Cussegl federal ha decidì il mars 2015. Quell'acziun umanitara prevesa da prender si 3’000 persunas ch'èn spezialmain periclitadas, e quai cun ina procedura d'asil speziala. Els survegnan il status da fugitivs da la UNHCR, e quai gia en ils camps da fugitivs en il Libanon. Da là davent vegnan els directamain en Svizra.
Enstagl dad ir en in center per requirents d'asil en Svizra, èn els vegnids directamain tar l‘agid social ch'è da sia vart responsabel per l'integraziun da questa famiglia. Da quels 3’000 che pon far part da quell'acziun umanitara vegnan var 70 el Grischun, di Claudia Tomaschett, la manadra da l’uffizi social da la Surselva.
L’emprima famiglia ch'è directamain renconuschida sco fugitivs èn in bab, ina mamma e 3 uffants da la Siria. Dapi 4 onns èn els sin fugia, e dapi 8 dis èn els a Glion en claustra tar las mungias dominicanas. En claustra pon els restar fin che l’uffizi social ha sclerì tut las chaussas ch’i dovra. Ins quinta che quai dovria var 8 emnas.


text:
Che Guevara
- Glindesdi, 9.10.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 9.10.2017, 8:40, RTR
Oz avant 50 onns è Che Guevara mort en Bolivia cun be 39 onns. El è vegnì sajettà giu en il cumbat. Il mitos «Che» viva dentant vinavant.
T-shirts, bandieras, paraids chasa e schizunt cigarettas – ses purtret ornescha dal tut. Igl è la fotografia ch'è vegnida reproducida il pli savens sin l'entir mund. En Cuba vala el anc oz sco erox popular. El vala sco simbol per gistadat, rebelliun, sinceradad e cumbat. Cunzunt per il moviment dal 68 era el daventà in ferm ideal.


text:
Bologna
Bològna (Bulåggna 'n bulugnés; Bologna 'n italià; Bononia 'n latì; Bologne 'n fransés; Bolonia 'n spagnöl; Bolonha 'n purtughés) l'è la sità piö 'mportànta e piö granda de l'Emilia e l'è pò la capitàl de la regiù Emilia-Romagna e la se tróa 'n de la Pianüra Padana a i pé di Apenini.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che 'l nòm 'l vègne da öna popolasiù de Cèlti che i stàa lé e che i se ciamàa Bòi de lé 'l nòm de "Bononia". Gh'è de di che però prima che i riès i Bòi ghe stàa lé i Etrùsch che i ciamàa la sità Felsina e amò adès chèi de Bològna i se ciama sia bolognès che felsìnei.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) Bològna l'è la sità di pórtech desà che a gh'è piö o méno 38 chilométer de pórtech che i è quase töcc in de la sità ègia e i è quase töcc del medioéf.
2) La basilica de San Petrònio co la sò fasada restada a méta, ü tòch in marm e l'ótèr tòch de préda.
3) i tur medioeale che i è amò dersèt ach se öna ólta i gh'éra de ès alméno ü sentinér: i dò piö 'mportante i è la tur di Asinèi e la Garisènda, facie sö tra 'l 1109 e 'l 1119. I dò tur i è mia drécie ma i pènt töte e dò, chèla di Asinèi la sbièsa de ü méter e 23 ghèi, la Garisènda adiritüra de trì mèter e 22 ghèi.
La Garisènda l'è stacia lüminada pò dal Dant Ligher 'n de la sò Diina Comédia (infèren, XXXI, 136-140).
L'Üniersità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Bològna gh'è la piö ègia üniersità de Eüròpa fundada 'n del 1088.


text:
Ulteriur Grischun Dubel plaz, dubla producziun, dubla svieuta
La firma da tecnologia INTEGRA Biosciences da Zezras bajegia ora sia fabrica. Il bajetg en vischinanza dal center d'outlet vegn schlargià per sur il dubel sin bunamain 8'000 meters quadrat. La construcziun custa 20 milliuns.
«Cun il schlargiament da la fabrica pon els schliar plirs problems en ina», uschè il CEO dad INTEGRA Biosciences Elmar Morscher. Dad ina vart pon els lavurar pli effizient, cun quai che mintga pass da lavur ha plaz sut in tetg. Enfin ussa avevan els era be in'entrada per camiuns, uschia devi adina puspè colonnas. Cun engrondir la halla da fabrica vulan els però surtut far dapli gudogn. La mira saja da redublar il gudogn da 2017 da 50 milliuns sin 100 milliuns.
La pli gronda sfida da l'extensiun è surtut il persunal. Entant lavuran 86 persunas per els, en futur dessan quai esser 170. Inschigners ni tecnicists èn dentant martganzia rara. Perquai spera Elma Morscher sin dapli absolvents da las scolas autas, ni che plirs spezialists vesan lur schanza en il Grischun.
Innovaziuns per Roche, Novartis ni Bayer
INTEGRA Biosciences è sa spezialisada sin pipettas per l'industria farmaceutica. D'ina vart han els simplas pipettas, da quellas cun daplirs recipients ed era roboters. Quels empleneschan da sez sur 300 vaiders da reagenza la giada, sin il micro-liter precis. La gronda part da lur products exporteschan els en l'Europa ni en l'America.
La firma a Zezras è part da la firma principala «INTEGRA Holding». Quels han pliras firmas sin tut il mund. Tranter auter fa quella firma era la gronda part da las tavlas da trafic en Svizra.
RR actualitad 17:00


text:
L'Aiglon
L'Aiglon l'è ü drama 'n sès acc scricc in del 1900 dal Edmond Rostand.
L'Aiglon l'è 'l s-cèt de Napoleù (l'aigle) e de Maria Luigia d'Austria, Napoleù II, ciamàt pò Rè de Roma o Düca de Reichstadt, che l' sirca de capì chi l'è lü rispèt a sò pàder.
L'è stacc portàt in scèna da Sarah Bernhardt che l'à facc la part de l'Aiglon.
Chèl drama ché l'è dedicàt al pàder de Rosemonde Gérard, la moér del Edmond Rostand che l'è stacc Maresciàl de l'Impér.
Töt ol tèst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per lès töt ol tèsto de L'Aiglon arda ché [[1]]


text:
Domënia, 12. novëmber 2017
Penultim post ala fin dl andata
Le Sest foss sté n aversar diret por la posiziun te classamënt y an ess podü ti rové do cun na devënta, mo endo n iade è na prestaziun nia da bravé che dá i punti ai aversars te na partida zënza gran emoziuns.
Tl pröm tëmp ne suzed nia tröp tl ciamp de jüch. Trames les scuadres ne röva nia te area aversaria y al passa 45 menüc cun en döt 2 trates da fora area dl Sest nia prigorusc che le portier ladin René blochëia y na trata dla Val Badia dlungia porta ia. Püces emoziuns te chësta partida por chi che è gnüs a ciaré pró.
Tl secondo tëmp ne cambia nia cis tröp la situaziun y la pröma dërta ocajiun dla partida porta atira ince al gol di aversars. Sön la cogora arlungiada de cé röva l’atacant Happacher ala trata che René para, mo sön la rebatöda mët l’aversar la cogora te porta por l’ 0 a 1. Al 32’ rovass quaji ciamó la Val Badia al gol dl per, mo l’arbiter ne le conzed nia. Sön na trata vëgn la cogora rebatöda da en defensur aversar sön la linea de porta. Le arbiter, che e ciamó a mezciamp, dij che la cogora ne á nia passé la linea mo al resta l’dübe che la cogora foss stata te porta. I ultimi menüc va endo inant sciöch le rest dla partida zënza plü degönes ocajiuns da gol. Do chësta pordöda resta la Val Badia sora al penultim post de classamënt ala fin dl andata. Al resta na sau ajia por en per de partides ola che i sogadus se á compliché enstësc la situaziun y lascé punc importanc sön trú. Sura l’invern è sëgn la scuadra che mëss ciafé la dërta motivaziun por se miglioré y porvé da trá fora döt ci che ai á tl rode de ritorno.
AFC Sexten - ACD Val Badia: 1 - 0
Formaziun: 1. René Ferdigg, 2. Matteo Ploner, 3. Florian Barbolini (dal 86’ Alexander Ploner), 4. Alex Stampfer, 5. Samuel Vittur, 6. Paolo Adami, 7. Nicola Zuliani (dal 67’ Gabriel Prada), 8. Alex Felder 9. Gianluca Lorenzini (dal 75’ Max Schrott), 10. Matthias Stampfer capitan, 11. Roberto Lorenzini (dal 62’ Mattia Kastlunger).
Alenadú: Cristian Curti


text:
Cun la victoria encunter Bienna po il HCD segirar il terz rang, sin il qual ils Grischuns èn dapi la victoria da 7:5 dad ier saira cunter Losanna. Ussa ha la squadra dad Arno del Curto dafatta tuttina blers puncts sco ils segunds Zug. Quai perquai che Zug ha be gudagnà suenter penaltis encunter Friburg.
Uschia han els sulettamai gudagnà dus enstagl da trais puncts. Zug ha dentant giugà in gieu pli pauc che Tavau.
Bienna 1:5 HCD
11' 0:1 Setoguchi (Sciaroni), 18' 0:2 Simion (Ryser), 20' 0:3 Walser (Simion, Ryser), 44' 1:3 Arlbrandt, 53' 1:4 M. Wieser (Axelsson), 57' 1:5 M. Wieser (Lindgren, Axelsson)
Leader ZSC Lions perda – resta dentant cun grond avantatg a la testa
Ils ZSC Lions han hoz pers cunter Genevra Servette. Ordaifer perdan els cun 1:3. Malgrà tge ils turitgais van uschia senza puncts a chasa, restan els cun in avantatg da 7 puncts a la testa.
Ils svedais Skelleftea AIK e Friburg ils proxims adversaris
Il proxim gieu da liga naziunala A dat il HCD in venderdi ordaifer encunter Friburg. Gia in mardi ha lieu il gieu da champions league ordaifer encunter la squadra svedaisa Skelleftea AIK.
RR novitads 23:00
Live en il Radio Rumantsch a partir da las 20:00


text:
Dentant quai èn be las infurmaziuns dal chantun che valan en il guaud e datiers dal guaud. Las vischnancas decidan sezzas, tge prescripziuns che valan pertutgant fieus artifizials.
Butias sa preparan per la fin d'emna
Mesemna e gievgia entschaiva lura propi la vendita da rachetas, da vulcans ed autras chausses da siglientar. Che quai entschaiva pir paucs dis avant l'emprim d'avust ha in simpel motiv: Avant na renda quai betg da metter or il stan, di in vendider da rachetas a Cuira. La glieud n'haja betg gugent memia ditg a chasa material da fieu artifizial ch'è la fin finala er material privlus.
Reglas per la vendita da fieu artifizial
Perquai èn las prescripziuns per las butias da vender rachetas etc. er vaira severas. Uschè sto il material adina esser surveglià, ed il stan da vender vegn controllà l'emprim da la polizia da fieu.
Era per il cumprar chaussas da fieu artifizial valan reglas severas. Vulcans gronds per exempel na dastgan betg vegnir cumprads da giuvenils sut 18 onns. Ils products èn partids en trais categorias da vegliadetgna.
RR actualitad 17:00


text:
San Pédar
Artìcol in dialët piaṡintëin
San Pédar (San Pietro in Cerro in italian) l'é un cumoin italian ad 948 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Alsëin · Alta Val Tidòun · Altufrèi · Arvargär · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch ·· Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Uton · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn · Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
En la mar tranter l’Italia e l’Africa dal Nord haja quai dà in mardi 30 acziuns da salvament. Quai rapporta la guarda da costa taliana. Il salvament fa ella ensemen cun organisaziuns d’agid e bastiments militars da pajais che fan part a l’Uniun europeica.
Tar l’acziun la pli gronda dal mardi èn vegnidas salvadas 435 persunas – tranter dad ellas 124 dunnas e 18 uffants – dad in bastiment strusch capabel da viagiar sn il mar.
En tut èn quest onn gia radund 70 milli fugitivs arrivads sur la mar en l'Italia. Quai saja circa tuttina blers sco il medem temp l'onn passà - uschia las autoritads talianas.
RR novitads 06:00


text:
Nua dess Edy, la figura da lain gigantesca che è stada il simbol per ils Campiunadis mundials da skis a San Murezzan sa platgar? Suenter la finiziun da las cursas era quai ina dumonda che fatschentava a blers. La devisa dentant era adina stada quella, che Edy duai sche pussaivel restar a San Murezzan.
Uss è surprendentamain tut auter: En sia sesida da gievgia saira ha refusà il cussegl communal da San Murezzan ina dumonda da credit da 320'000 francs per metter si danovamain ad Edy sin l'areal da la staziun nova da la Viafier retica a San Murezzan.
L'avegnir dad «Edy» resta cun quai intschert, tenor Franco Giovanoli, il directur da sport dals Campunadis mundials da skis 2017 a San Murezzan.
Il cussegl da vischnanca ha dimena refusà il credit da 320'000 francs per la midada e l'installaziun da la figura da lain, percunter ha el approvà il credit da 180'000 francs per sa participar vi da la realisaziun dal nov areal da la Viafier retica, là nua che la figura en lain fiss stada previsa.
Tge che capita uss cun Edy, che giascha actualmain sut ina blatga sin in parcadi tranter San Murezzan e Champfèr, n'è anc betg cler.
Pauper Edy – ina glossa
Edy n’ha damai nagina perspectiva per in'existenza en sia patria a San Murezzan. Perquai s’annunzia el ina davosa giada tar la populaziun da sia vischnanca. Ina glossa da David Spinnler alias Edy.
RR novitads 20:00
Edy - figura legendara
Cun 19 meters autezza e 6 tonnas pais è Edy stà ina figura da lain imposanta ed è daventà il simbol per ils Campiunadis mundials da skis. Ses num ha el dal skiunz indigen Edy Reinalter che era campiun olimpic l'onn 1948 a San Murezzan. La figura da lain Edy ha custà radund 500'000 francs.


text:
E viva il tschaiver!
- Mesemna, 22.2.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 22.2.2017, 19:00, RTR
O gie, blers han spetgà vess sin quai mument. Uss è el qua – il punct culminant da la tschintgavla stagiun. Ils fans dal tschaiver prendan puspè ils costums e las mascras giud surchombras e sa rimnan als gronds tils ed ils bals da tschaiver.
Tar in bel e cumplet di da tschaiver na dastga ina chaussa sa chapescha betg mancar: Las guggas – las musicas da tschaiver cun lur interpretaziuns da hits e semperverds en stil divertent, umoristic e magari forsa era in zic pli dad aut u schreg che usità. Oz fan las guggas era canera en l'instrumentala. Ellas prendan en possess las undas rumantschas e laschan resunar tuns da tschaiver directamain en stiva.


text:
Grezia
- Glindesdi, 22.6.2015, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 22.6.2015, 8:40, RTR
La Grezia è quests dis puspè tema dapertut. Ella na vegn betg da pajar enavos ses daivets. Ed i pudess esser che la Grezia va bancrut e quai na plascha betg a l'Uniun Europeica. Forsa sto la Grezia schizunt bandunar l'UE e daventass quasi per la segunda giada independenta - sco gia il 1821. Lura vulevan ils Grecs daventar independents ed han cumbattì per quai cun far revoluziun. Ma pertge hai insumma dà avant bunamain 200 onns la revoluziun en Grezia?


text:
Long Beach, California
La cità de Long Beach a l'è una cità sitüada al süd de Los Angeles, sü la costa del Ucean Pacifich, e l'è la sèsta cità püssee granda de la California. L'è sitüada in de la Cuntea de Los Angeles e la furma una regiun metrupulitana cun chesta cità.
La gh'ha circa 493.000 abitant.
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Virginia Beach, Virginia
- Bacolod, Filipinn
- Kolkata, India
- Manta, Ecuador
- Phnom Penh, Cambogia
- Qingdao, Cina
- Sochi, Russia
- Valparaíso, Chile
- Yokkaichi, Giapun
- Izmir, Turchia
- Guadalajara, Messich
- Mombasa, Kenya


text:
La delegaziun svizra aveva protestà suenter la cursa. Tenor la delegaziun svizra aveva il curridur kenian Nicholas Brett mess il pe en la pista da currer daspera. Quai n'è ussa dentant betg vegnì confermà. Nicholas Brett era classà gist avant Hussein sco 8avel.
Il sportist svizzer d'atletica leva Kariem Hussein n'ha per 5 tschientavels betg cuntanschì il final da la cursa d'obstachels da 400 meters.
Bolt il spert sur 100 meters
En la cursa sur 100 meters ha il Giamaican Usain Bolt gudagnà aur cun in temp da 9,79 secundas. Mo in tschientavel pli plaun è stà l'American Justin Gatlin. Tuttina sto il pli spert da la stagiun uschia sa cuntentar cun la medaglia d'argient.
RR novitads 17:00


text:
Sco quai che la REGA scriva haja in'emprima emprova stuì vegnir rutta giu pervi d'in urizi. La segunda emprova ha stuì vegnir interrutta pervi da tschajera. Cun ina suga da salvament èsi la finala gartegià da liberar ils alpinists ord lur situaziun malcumadaivla. Pervi da la midada da l'aura e la schletta vesida eran ils alpinists vegnids en miserias.
Cun agid dal telefonin chattà l’um sparì
A Luzein en il Partenz è vegnida chattada la sonda la bara d'in um da 96 onns. La polizia suppona che l'um è sa disgrazià sin ina tura sin il culm Chrüz.
La sonda suentermezdi aveva la famiglia annunzià che l'um saja sparì. La polizia ha lura pudì localisar il telefonin da l'um sparì al Plan di Stafel sur il vitg da Pany. Là era l'auto dal senior. In chaun da polizia ha lura chattà la bara da l'um en territori tais e maltransibel. In helicopter ha salvà la bara.
RR novitads 18:00


text:
L'anteriur cusseglier naziunal Christoph Blocher aveva infurmà il december 2011 l'anteriura presidenta dal Cussegl federal Micheline Calmy-Rey en chaussa Hildebrand. Quai ha el fatg cun surdar datas persunalas dal conto da Philipp Hildebrand. El haja cuntrafatg al secret bancar, mo sco parlamentari vegn el protegì entras l'immunitad parlamentaria ed ins possia uschia betg tgisar el avant il derschader. Pertge datti l'immunitad parlamentaria?
Lexicon I Immunitad parlamentaria
L'anteriur cusseglier naziunal Christoph Blocher ha cun contactar l'anteriura presidenta dal cussegl federal Micheline Calmy-Rey en chaussa Hildebrand chaschunà per discussiuns.


text:
Dumènica
Artécol in dialèt arzân
La Dumènica (Domenica in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr' al Sâbet e al Lunedé.
In Europa e in Amèrica latèina l'é cunsidrê l'ltem dé ed la stmâna, int i Stêt Unî, in Giapòun e in Braşîl invēci l'é cunsidrê al prém.
Préma 'd l' arîv dal Cristianèişem, sté giōren ché al cumbinêva cun al dies solis, oséia al "giōren da Sōl in unōr dal dio Sol Invictus. Incòra incō sté nòm al 's e-tgnû da cât int al légnvi tedèschi cme int l'inglèiş Sunday, o int al tedèsch Sonntag.
Indice
Urégin ed l'arpûns ed la dumènica[modifica | mudéfica la surzéia]
L'arpûns ed la dumènica an gh'à mia 'n' urégin pagâna mó cristiâna. Al 7 ed mêrs dal 321 l'imperadōr Costantino (che alōra l'ēra un inscrét al Sol Invictus al 's é pó batşê in pûnt ed môrt, a la fîn al dvèinta cristiân) al decrēta che 'l prém dé 'd la stmâna (al giōren dal Sōl, dies Solis) al duvîva èser dedichê a l'arpûns perché la cēşa préma ed ló fîn dal tèimp ed j apôstel la rispetêva la dumènica.
La religiòun dal Sol Invictus l'é armêşa 'd môda fîn al famōş decrēt ed Tessalonica ed Teodosio II dal 27 ed fervêr, dōve l'imperadōr al decéd che l'ónoca religiòun de stêt l'ēra al Cristianèişem, al mèt al bând e al ciâpa ed mîra ògni êtra religiòun.
Per còsta ragiòun, al 3 ed novèmber 383 al dies Solis al câmbia nòm in dies dominicus (Giōren dal Sgnōr) e in cla fōrma ché l'é rivê fîn a nuêter.
Significhêt int la religiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al Cristianèişem la dumènica l'é dedichêda a la religiòun.
Int la religiòun catôlica a 's arcôrda la Risuresiòun ed Crést (Marco 16,2; Luca 24,1; Giovanni 20,1) e a vîn santifichê la dumènica cun la partecipasiòun a la Cumeniòun e a l'arpûns dal lavōr. Tóti 'l dumènichi în giōren ed precèt.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Dumènica
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Domenica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Stad en chant e musica
- Dumengia, 2.7.2017, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 2.7.2017, 14:03, RTR
L'emprim Artg musical dal fanadur porta chant e musica per dis pli chauds.
Stad en chant e musica è il tema. Interprets indigens dechantan la stagiun dal viagiar. Nus udin: Chor viril Lumnezia, cantus firmus surselva, scolars Laax-Falera, Chor viril Ligia Grischa, Rudè da chant Engiadina, Chor dils Larischs, Chor mischedau Pitasch, Chor mischedau Danis-Tavanasa, Ils Fränzlis da Tschlin, Cerchel musical dalla Surselva, Chapella Barba Peder da Bravuogn, Alexi e Marcus, Hannes Meyer e Risch Biert.


text:
Sco medias americanas rapportan pudess il president american anc laschar temp fin ch’el introducescha las sancziuns cunter l’Iran. Ellas quintan cun fin a 180 dis fin ch’ina decisiun definitiva da Trump è da spetgar. Il president ha discurrì d’ina cunvegna desastrusa ch’è da principi betg buna e che n’impedescha era betg l’Iran da producir armas atomaras. Trump ha annunzià d’introducir sancziuns severas. L’Iran vegnia a vulair ina cunvegna nova, el saja pront per contractivas.
Cunvegna insuffizienta
Gia dapi mais è la cunvegna en la critica e Trump pretenda che quella duai vegnir tractada anc ina ulteriura giada. Tranter auter pretenda il president american che l’Iran stoppia limitar ses program d’atom era suenter l’onn 2025.
Tge è la cunvegn d'atom cun l'Iran?
L’Iran ha signà il contract il 2015 cun tschintg stadis da veto da las Naziuns Unidas. Quai èn la Russia, la China, la Gronda Britannia, la Frantscha ed ils Stadis Unids sco era anc cun la Germania. La republica islama dal Iran era sa declerada pronta da renunziar sin il svilup d’armas nuclearas e da dar access a lur ovras atomaras. Sco cuntramesira avevan ils stadis dal vest schlia las sancziuns cunter l’Iran.
Uniun europeica e l'Iran vulan vinavant la cunvegna
Il president iranais Hassan Ruhani ha ditg a la televisun ch'el veglia tuttina sa tegnair vinavant vid la cunvegna. Enstagl d'ina cunvegna cun sis stadis hajan ins ussa ina cun tschintg. La decisiun da Donald Trump na midia nagut. Els na laschain betg tiers che Trump gudognia questa guerra psicologica. Er ha Ruhani renfatschà a Trump da sez mai avair ademplì las obligaziuns da la cunvegna.
Da vart da l'UE hai num ch'ins veglia er vinavant la cunvegna, uschè ditg che l'Iran sa tegnia vi da sias obligaziuns. Er la Svizra ha appellà a tut ils participants da la cunvegna da cuntinuar cun quella. La situaziun per la Svizra na sa midia betg. Ma la malsegirtad en connex cun il commerzi cun l'Iran s'augmentia, uschia èsi da leger en ina communicaziun dal Departament federal d'affars exteriurs.
RR novitads 21:00+


text:
Tarasp
Tarasp a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 348 abitant e una süperfiss de 46.9 km², e al se tröva a una altitüden de 1403 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tarasp a l'è tacaa ai cumün de Ardez, Ftan, Scuol, Tschierv, Zernez.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Tarasp su Wikimedia Commons
- Tarasp in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Triticum dicoccon
Triticum dicoccon (en Bresà: Far; en Insübregh: Far) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae, parét strèt de la spèlta (Triticum spelta) e del far pesèn (Triticum monococcum).
L'è 'n cereàl che g'ha 'n bas rendimènt ma l'è stat giü dei prim cereài a véser stàt demestegàt de l'òm, se pènsa entùren a sèt o òt mìla agn prìma del Signùr. Endèl'antichità l'è stat cultiàt en abondànsa e l'ìa 'l maià de töcc i dé dei legionàre romà che i la cönsömàa sóta fùrma de pà, de focàce (en latì: libum) o de polènta (en latì: puls).
En piö, i romàni i la doperàa a endèla seremónia de spùze. El pà de far difàti 'l vignìa cönsömàt ensèma dei dù spus endèl rit ciamàt confarreatio o nuptiae farreatae, che l'ìa la fùrma piö solène de matremóne 'ndèla Roma antìca.
Col tép però la cultiasiù del far l'è nàda a sparéser, suratöt dòpo che l'è stàda sustituìda del formét dür (T. durum, che pò l'è 'n derivàt del T. dicoccon) e del formét tèner (T. aestivum, che 'nvéce 'l derìa del T. spelta).
Söle fì del sècol XX s'è ambiàt en bris a recuperàl e al dé d'encö l'è cultiàt endèn quac zòne muntagnùze per via de la sò bùna rezistènsa e per le sò qualità dietétiche. L'è 'l tìpo de far cultiàt piö de spès en Itàlia.
El Triticum dicoccon el se diferènsia del T. monococcum suratöt perchè söndèna spighèta el dicoccon el pórta dù grà (cariòside) e 'nvéce 'l monococcum el ghe 'n ha apéna giü.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gran nömer de aspècc genétic e morfològic sìmii i dimùstra che l'antenàt del T.dicoccon l'è 'l far salvàdec (Triticum dicoccoides).
Sicóme che i far salvàdec e demèstec i è interfèrtii se 'ncruzàcc co i óter triticum tetraplòidi (en particolàr col formét dür), en quàc botànic specializàt en tasonomìa i pènsa che töcc i formécc tetraplòidi i apartègne a 'na sùla spéce, el Turticum turgidum. Segónt chèsta clasificasiù, el far salvàdec e chèl demèstec i vé cunsideràcc come dò sotaspéci, e le vé denuminàde come Triticum turgidum L. subsp. dicoccoides e Triticum turgidum L. subsp. dicoccon. Töte dò chèste denominasiù i è equivalènti, el segónt sistéma el se fónda sö i aspècc genétic. En chèsta segónda clasificasiù, el formét dür el vé alùra denuminàt Triticum turgidum L. subsp. durum.
Sinònimi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Triticum dicoccon Schrank
- Triticum dicoccum Schrank (denominasiù consideràda sbagliàda)


text:
Prussia
Prussia es un historic land de Germania. It esset situat in li nord-ost de Germania. Prussia e su dinastie de Hohenzollern. dominat li state de Germania inter 1871 e 1918. Prussia existet inter 1566 e 1947.
De 1801 til 1918 Prussia esset un reyatu. In li comense Prussia esset li territoria del Germanic Órden e li nómine Prussia es prendet west-baltic tribe de prussianes quel esset extintet del german cavallieros.
Li land Prussia esset dissoluet del victores del Duesim Guerre Mundal pro que Prussia esset egardat quam bastion del militarisme de Germania quel esset responsabil por li guerres mundal.
Li cité capitel de Prussia esset in li comense Königsberg e plu tard Berlin. In li annu 1939 Prussia havet un area de 297 007 quadrat-kilometres e 41 915 040 (1939) habitantes. Til li annu 1918 Prussia esset monarchie con li dinastie de Hohenzollern.
Li reyes de Prussia[modificar | redacter fonte]
Omni reyes de Prussia esset del dinastie de Hohenzollern.
- 1701-1713 Friedrich I
- 1713-1740 Friedrich Wilhelm I
- 1740-1786 Friedrich II
- 1786-1797 Friedrich Wilhelm II
- 1797-1840 Friedrich Wilhelm III
- 1840-1861 Friedrich Wilhelm IV
- 1861-1888 Wilhelm I, desde 1871 anc german imperator.
- 1888 Friedrich III, anc german imperator.
- 1888-1918 Wilhelm IIlhelmo la 2-a, anc germana imperator.


text:
Ris cun substanzas nutritivas
- Mesemna, 9.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 9.8.2017, 8:40, RTR
Scienziads da l'ETH a Turitg han sviluppà in ris che cuntegna beta-carotin, zinc e fier. Uschia che er il basegn da quels elements pudess vegnir cuvrì be cun ris.
En blers pajais da l'Asia e da l'Africa sa nutreschan ils umans da bler ris. Cun quel pon els cuvrir il basegn da calorias dentant betg il basegn dad auters elements. Quai pudess sa midar cun quai ris. I va dentant anc almain tschintg onns avant ch'il nov ris po vegnir duvrà per cumbatter l'alimentaziun manglusa


text:
Bergen-Belsen
Bergen-Belsen, a ólte ciamàt apéna Belsen , l'è stat en camp de concentramènt nazìsta sitüàt en Bàsa Sasònia, a sudòvest de la cità de Bergen arènt a Celle.
En prensépe l'ìa 'n camp de internamènt per i prizunér de guèra (1940), ma dòpo l'è stat trasfurmàt endèn camp de concentramènt (1942), endóche vignìa 'mprizunàcc Ebrèi, Sénghegn e Omosesuài. De spès i prizunér i vignìa turtüràcc e 'n gran tàncc i finìa per mörer de fam e de fadìghe.
El camp de Bergen-Belsen l'è stat apò 'n "camp de ripòzo" per i prizunér dei óter camp che i éra piö bù de laurà, sfinìcc o tròp vècc.
Le cundisiù i è pegiuràde amò de piö quan che g'ha ambiàt a rià i prizunér trasferìcc dei camp orientài prìma de la liberasiù de chèsti öltem dei soldàcc de le fórse rüse soviètiche.
El camp a la fì l'è stat liberàt dei britànic ai 15 de Bril del 1945, e sübit dòpo l'è stat sbatìt zó töt e bruzàt coi lanciafiàme per vìa de le infesiù de tìfo che s'ìa fat dét.
Endèl camp de Bergen Belsen gh'è mórt presapóc 70.000 persùne, tra le quàle Anna Frank e sò sorèla Margot Frank, mórte de tìfo 'ndèl Febrér o 'ndèl Mars del 1945 (se conós mìa de precìzo la dàta giösta), e du ex deputàcc fransés: Claude Jordery, mórt ai 9 de Febrér del 1945, e Augustin Malroux, mórt ai 10 de Bril del stès an.


text:
Leta Mosca - 50 onns organista a Sent
- Dumengia, 13.8.2017, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 13.8.2017, 14:03, RTR
La baselgia da Sent è daventada il segund dachasa da dunna Leta Mosca.
Uras ed uras sesa ella sin il banc da l'orgla, exercitescha u embellescha ils cults divins. Sin quest banc da l'orgla sun jau sesì cun ella ils 18 d'avrigl e nus avain discurrì da la vita e dal pensum d'ina organista d'ina vischnanca. Lura era da la segunda gronda passiun da dunna Leta, l'organisaziun da passa 40 concerts onn per onn. E dunna Leta ha sunà per l'«Artg musical»: Brahms, Rheinberger, Mendessohn, Reger e Bach. Ed ella ha accumpagnà a l'orgla sia parenta Flurina Sarott, la grondiusa violinista da Scuol.


text:
L’Archiv svizzer da litteratura collecziunescha fonds d’auturas ed auturs, da perscrutaders e critichers dal 20avel tschientaner fin al di d’oz ch’èn liads tras lur vita ed ovra al spazi cultural pluriling svizzer.
L'ASL metta a disposiziun sias collecziuns al public ed a la scienza en basa da standards internaziunals ed el promova la valurisaziun da sias collecziuns cun manifestaziuns e publicaziuns.
El publitgescha regularmain il bulletin Passim, la revista Quarto e las actas da ses colloquis e sias dietas.
El maina ina sala da lectura, ina biblioteca da consultaziun cun ina documentaziun da stampa (1991-2010) ed ina collecziun da medias audiovisualas. L'onn 2011 vegn inaugurada la sala Hermann Hesse sco sala d'exposiziun e da memoria.
Grazia a la collavuraziun cun universitads e fundaziuns a livel naziunal ed internaziunal animescha l'ASL la discussiun sur da dumondas da las scienzas culturalas e filologicas en connex cun archivs litterars e lur collecziuns.
Infurmaziuns ulteriuras
Contact
Biblioteca naziunala svizra BN
Archiv svizzer da litteratura ASL
Hallwylstrasse 15
3003 Berna
Suisse
Téléphone
+41 58 462 92 58
Fax +41 58 462 84 08


text:
Il tschiel – il paradis pers?
- Dumengia, 25.6.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 25.6.2017, 8:06, RTR
L'emissiun Vita e cretta preschenta il carnet spezial «Der Himmel – Sehnsucht, Glück und Weite» da la gasetta tudestga Publik Forum.
Nua vegnan tschiel e terra ensemen? È il tschiel en nus? Ni è el in paradis pers? La gasetta per religiun e societad Publik Forum porscha differentas vistas sin il tschiel, tranter auter quella dad in teolog e tgirunz che lavura cun persunas senza tetg ubain observaziuns dad ina reportascha a Jerusalem.
Il pled sin via dat il reverenda da Scuol Jon Janett.
Contribuziuns
-
Pled sin via da Jon Janett


text:
Scolaras e scolars da l'emprima fin 6avla classa da la scola da Ruschein han visità ils 17 d'avrigl 2018 Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Els èn stads a Cuira per registrar lur istorgias ch’els han scrit. Ma quai n’è betg stà tut, els han er pudì guardar davos las culissas da RTR. Qua chattais las impressiuns da questa visita. Lur istorgias pudais vus tadlar qua.
Scriver è cool Ruschein
Las scolaras ed ils scolars da la prima fin 6avla classa da la scola da Ruschein han visità ils 17 d'avrigl 2018 la chasa RTR a Cuira.


text:
Chilogram
El chilogram, coretament kilogram, int el parlaa de spess domà chilo (sìmbul: kg), l'è l'ünità de misüra de bas de la massa int 'l Sistema internaziunal di ünità de misüra (SI). L'è definii cume la massa del prutòtip internaziunal del chilogram.
'L chilogram l'è la massa d'un cilinder particular cun l'alteza e 'l diameter de 0,039 m d'una liga de platin-iridi depusitaa a l'üfizi internaziunal di pes e di misüre a Sèvres, in Franza.
Isturicament, l'è nassüü cume la massa d'un liter (decimeter cüb) d'aqua distilada al a temperadüra de 4 °C.
A bun cünt definì una misüra cunt un mudel fisegh l'è un ris'c, dunca i scenziaa hin dré a stüdià una misüra basada in sü la fisica.


text:
«El aveva adina ditg», sa regorda ses frar Thomas, «che gia dus umens eran morts en sia colonna. Ed jau hai ditg: Sche lura va davent da quel lieu. Ma el n'ha betg vulì tadlar.»
Durant sias vacanzas raquintava Heiko Bujack gugent da sia lavur. «Heiko scheva adina», sa regorda in ami, «ils raps che ti gudognas, quels na ta vegnan betg regalads. Quai è ina lavuratscha greva. Ma per el era quai IL tunnel.»
Suenter quatter onns a Sedrun ha Heiko Bujack midà sin il plazzal Faido. Sia famiglia era levgiada. El ha entschet da far ina scolaziun sco maister siglientader. Ils 3 d’avrigl 2003 vegn el mazzà d’in crappun durant lavurs da segirar il spelm. Ina mort da minier cun 35 onns.


text:
Sur Trin era vegnì construì il 1906 ina chombra d’aua che vegn d’ina vart duvrada per il provediment d’aua da baiver e da l’autra vart per la producziun d’energia. L’access a la chombra d’aua maina tras ina chavorgia da grip che vegn segirada regularmain cun rumir la grippa ch’è sa distatgada.
Grip instabil pli grond
Tar las lavurs da rumida da quest onn è vegnì chattà in toc grip instabil pli grond. Cunquai ch’il geolog consultà ha giuditgà la situaziun sco privlusa ha la vischnanca incumbensà l’uffizi da guaud e privels da la natira d’examinar e d’elavurar mesiras per reducir il privel.
RR novitads 10:00


text:
Las prognosas per l’economia en Svizra restan positivas. Il barometer da conjunctura dal KOF è s’augmentà il fanadur per in punct cumpareglià cun il mais avant, sin 106,8 puncts. Il nivel dal mais zercladur ha il KOF curregì da 105,5 puncts sin 105,8 puncts. Quai communitgescha il post da conjunctura da l’ETH Turitg.
Cunzunt dettia impuls positivs da la gastronomia, da l’export e da la branscha da construcziun. Influenzà negativ la conjunctura ha dentant l’industria elavuranta. Las interpresas da l’industria elavuranta valiteschan lur posiziun da concurrenza bain pli positiv, dentant è lur situaziun d’empustaziuns vegnida pli flaivla. Pertutgadas èn surtut las industrias da metal, laina e d’alimentaziun.
Il barometer da conjunctura dal KOF è in indicatur per il svilup da la conjunctura svizra. L’indicatur sa cumpona da 272 indicaturs singuls.
RR novitads 10:00


text:
Il nov MRI da l’ospital regiunal a Glion è vegnì furnì oz avantmezdi. Enfin ch’el va en funcziun dovri dentant anc pliras controllas e tests, uschia che las emprimas examinaziuns vegnan a succeder pir l’entschatta december. Tenor indicaziuns da l’ospital ha il nov apparat custà ca. 950’000 francs.
Quai nov MRI a Glion è tenor il directur da l’ospital Marcus Caduff il fritg d'ina stretga collavuraziun cun l’ospital chantunal. Per ina ha l'apparat grazia a quels contacts custà circa 300'000 francs pli pauc, pia 950'000 enstagl da 1,25 milliuns francs. E cunquai ch'il MRI a Glion è il medem model sco ils apparats da l’ospital chantunal, po il persunal vegnir scolà communablamain ubain era vegnir barattà tut tenor basegns.
Distgargiar l'ospital chantunal
Il nov MRI a Glion n’è tenor il directur da l’ospital Marcus Caduff betg ina concurrenza per l’ospital chantunal. Ils dus apparats da l’ospital chantunal èn en funcziun quasi di e notg. Pli che 7’300 examinaziuns èn vegnidas fatgas a Cuira l’onn 2016. Il temps da spetga enfin ch'in pazient survegn in termin per ir en il MRI munta a fin 3 emnas. Cun il nov MRI èsi uss pussibel da far las examinaziuns da pazients da la Surselva a Glion. Ultra da quai saja era pussibel, che pazients da l’ospital chantunal vegnian tramess a Glion per in MRI.
La collavuraziun cun l’ospital chantunal na duai era betg mo sa restrenscher sin il manaschi dal nov MRI. Sco Marcus Caduff ha infurmà, veglia el era collavurar a partir dal proxim onn sin il sectur da l’urologia e tar la cumpra da medicaments e material da consum.
RR actualitad 17:00


text:
Ella saja fitg leda da puspè star sin ils skis, ha scrit Michelle Gisin en las raits socialas. La skiunza svizra da 23 onns era cupitgada tar in trenament per il slalom gigant a Sölden en l'Austria. En consequenza ha ella manchentà l'entschatta da la nova stagiun da la cuppa mundiala.
Ses pli grond success fin uss ha Gisin festivà als campiunadis mundials a San Murezzan 2017. En la cumbinaziun ha ella gudagnà argient suenter sia cumpatriota Wendy Holdener ch'ha gudagnà aur. Dus mais avant ha Gisin festivà ses emprim plaz da podest en la cuppa mundiala.
RR novitads 23:00


text:
LeBron James
LeBron Raymone James, cgnusû méj cuma LeBron James (Akron, 30 ad Dicémbar dal 1984) 'l è 'n śugadōr ad basket americàṅ, mémbar di Cleveland Cavaliers. 'L è élt 203 cm e 'l péśa 113 kg. Al sò rōl in camp 'l è qvél 'd Ala pìcula.
In dla sò caréra, in du 'l à śugâ anc p'r i Miami Heat da 'l 2010 a 'l 2014, 'l à vins tri tìtui NBA e dū mdaj 'd òr a gl'ulimpìadi p'r i Stat Unî. In tut 'l à marcâ da piò ad trénta-sincmìla punt in dal campiunâ americàṅ in quìndas stagiòṅ, sgnand un rècord persunàł ad 61 punt in dal 2014 cónt'r i Charlotte Bobcats.
Par quàtar vòlti 'l à vins al prèmi 'd śugadōr più braṿ dla léga, sōl Abdul Jabbar e Michael Jordan i aṅ fat méj 'd lò.


text:
Cumpareglià cun la media dals ultims 5 onns è quai schizunt in minus da passa 8%, quai resulta dal monitur da las pendicularas grischunas.
Suenter ina nauscha partenza da la stagiun cun in schaner mediocher ed in bun favrer giaja il mars 2015 en l'istorgia sco in dals pli nauschs dals ultims 10 onns. Las pendicularas supponan ch'il svilup da l'euro haja per l'emprima giada laschà fastizs.
Damain svieuta
La stagiun 2014/15 noda il Grischun 3,7% pli pauc svieuta cumpareglià cun l’onn avant. Il mender resultat hai dà en la regiun Arosa ed il Grischun central, là è la svieuta sa reducida per 7,2%. I suonda Tavau/Claustra cun in minus da 5,2%. En l’Engiadina bassa è la svieuta ida enavos per 4,3% ed en Surselva per 2,6%.
Meglier vesi ora en l’Engiadin’Ota, là han ins pudì augmentar la svieuta per 1,6% schegea ch’i ha gì pli paucs giasts che avant in onn.
RR novitads 17:00


text:
Mudànti
El mudànti egl'în cl indumèint ed sòta ch'al cuàcia (o anc al véla, in soquànt chêś) chel perti dal noster corp ch'i stan sàimp'r a l'ôra. Al nòm "mudànti" al deśvîn da 'l latèin mutanda, a dìr ch'l è 'n quêl ch'al s'rèv da cambièr despès. A s pōl catèr dal mudànti 'd cutòun, ed lana (mudantòun o mutandòun), ed séda, ed pìs, ed lycra, e 'd tùl.
El mudànti egl'în abàsta diferèinti prìma 'd tùt s'egl'în per cal dòni o p'r i òm, sovertùt per dal necesitê 'd contenimèint e 'd protesiòun dal rispetìvi diferèinti perti genitêli.
El mudànti da dòna i s pólen catèr in soquànti formi diferèinti, c'm' al ślìp, al tanga, al periśòma, la braśigliàna e la culotte; mèinter che chi òm i pólen druèr i ślìp, i boxer, al periśòma o i mudantòun ed lana.
El mudànti 'd lung al tèimp
A nn'è mìa dimòndi tèimp che 'l òm al dróva 'l mudànti, a quêl ch'a s pōl cavèr dal fòunti antìghi, e soquànti paróli i s càten p'r eśèimpi in dal stòric Paolo Diacono, ch'al còunta che Alahis, dùca 'd Trèint, al vlìva che 'n ambasadōr edl arsivèscuv al psìs ciacarèr sēg si munda femoralia habet, a dìr a cundisiòun ch'al gh'ìs avû el mudànti pulìdi.
In dal pasê el mudànti i éren druèdi più da chi òm che da 'l dòni perchè chilōr i druèven piutôst na camìśa. Sōl a partìr da 'n pèra 'd secol indrē, el mudànti i tachen a èser druèdi da cal dòni, prìma lunghi 'd lung a 'l gambi e anca sustgnùdi c'm'i mudantòun, p'r el dòni piò rìchi, pò 'n pò ala volta, più pràtichi e curti anca per tùti chegli ètri dòni infîn a dvintèr cl indumèint ch'a cgnusòm anch'incō.
Manéri 'd dìr
- (EGL) An stèr più in dal mudànti per quêl, (IT) (lett.) Non stare più nelle mutande per qualcosa, (fig.) Essere impazienti per qualcosa.
- (EGL) Mèt'r-es al mudànti 'd laméra[1] - o 'd fêr (s'a s duìva descòrer c'n un fnôć)[2], (IT) (lett.) Mettersi le mutande di lamiera - o di ferro, (fig.) Prepararsi per prova difficile.
Vôś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mudànti
- (IT) La vóś in sìm'a 'l it.Wikisiunàri
Colegamèint estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (EGL) La canta Al valzer di Mudant dal Trietto in sìm'a 'l YouTube.


text:
Radund 230 ulteriuras persunas èn vegnidas blessadas. Quai ha annunzià il ministeri da sanadad afgan. L'attatga è succedida la sonda durant ina demonstraziun paschaivla da la minoritad schiita dals Hasara sin ina plazza centrala en la chapitala Kabul. Dus attentaders da suicidi èn sa siglientads en l'aria. La responsabladad per l'attatga ha la milissa da terror Stadi islamic surpiglià.
Critica internaziunala
La cuminanza internaziunala ha crititga l’ultima attatga a Kabul cun almain 80 unfrendas. Il secretari general da l’ONU Ban Ki Moon ha condemnà il crim cun vehemenza. Er la regenza americana ha condemnà l’attatga. Ils Stadis Unids veglian cuntinuar la collavuraziun cun l’Afganistan en il sectur da segirezza. Il president russ Wladimir Putin ha offrì da sustegnair il pajais en ses cumbat cunter la milissa terroristica Stadi islamic.
RR novitads 06:00


text:
Tar il 3:1 ordaifer cunter il FC Sion ha YB mussà buna morala. Suenter ch’els han profità en la 22avla minuta d’in grond sbagl dal goli da Sion, ha Sion egualisà curt suenter la pausa. Ils Young Boys han pudì reagir, e sajettar dus ulteriurs gols en la 57avla ed en la 78avla minuta.
Avant aveva il FC Thun gudagnà cun 1:0 cunter il FC Vaduz, grazia ad in penalti dispitaivel. Ed encunter in mudest FC Son Gagl han ils Grasshoppers gudagnà ordaifer cun 2:0.
En la tabella maina il FC Basilea cun 5 puncts avantatg sin ils Grasshoppers. Sin plazza 3 èn da nov ils Young Boys cun in retard da gia 9 puncts.
RR Novitads 18:00


text:
Linies diretives
Linies diretives dla Biblioteca provinziela "Dr. F. Teßmann"
Vijion
1° La Biblioteca provinziela "Teßmann" cun si patrimone universel y la culezion unica de leteratura regiunela ie la biblioteca plu cunesciuda y de majera mpurtanza de Südtirol.
2° Cun si gran ufierta de media scientifics, i truep servijes y si personal cumpetënt y despunibl iela n fator de mpurtanza tla vita culturela de nosta provinzia y na seva che sustën Südtirol coche raion de istruzion y de economia.
Miscion
3° La biblioteca "Teßmann" se vëij nstëssa coche:
Zënter de nfurmazion: biblioteca universela scientifica per la promozion dla nrescida, dla furmazion prufescionela y permanënta.
Zënter de documentazion: culezion de documënc revardënc l patrimone y l'arpejon culturela de Südtirol.
Zënter de comunicazion: luegia de stude y de comunicazion.
4° La "Teßmann" à la ncëria de cunservé y mëter a despusizion dantaldut media de rujeneda tudëscia y ladina.
Prinzips d'azion
5° Nëus cunlauradëures se cruzion che chi che vën te nosta biblioteca ébe riesc azes ai libri y ai media. Se cruzion nce che i giate nfurmazions de uni sort n cont di media eletronics. A chësta moda sustenions la capazità di zitadins de Südtirol de se nuzé de chësta nfurmazions y de manejé criticamënter i media.
6° Nëus se nuzon de tecnologies modernes y de strumënc de management per dejëujer nosta ncëria y cunlauron cun la istituzions locales, naziuneles y nternaziuneles che nes stima coche partner cumpetënt.
7° Nosta urganisazion nterna ie carateriseda da dejëujamenc de lëur tleres, da lëur de team, da n stil diretif cooperatif y da na atmosfera de lëur plajëivla. I obietifs de lëur auc che se meton dant arjunjons tres nosta cumpetënza tecnica y comunicativa che cialon for de miuré y seguré tres na furmazion regulera.
8° Udon nosta biblioteca coche luech de savëi y de comunicazion te n ambient da sté saurì. La cualità dla permanënza vën nce data da locai plajëivli y linëusc, da n ntëurvia curà y da lueges che dà la puscibltà de paussé.
9° Coche cunlauranc de na istituzion de servisc viva se urientons aldò di bujëns di utënc. Si sodesfazion cun l servisc ie l critere dla cualità de nosc lëur. Na cunsulënza ndividuela che tòl ite dut cie che ie debujën n cont dl azes y la crissa de nfurmazions ie nosta rezeta per l suzes.
10° Senton ite nosta ressurses a na maniera mireda tenian nce cont dla spëises. Nosc fin ie chël de pudëi pité n servisc efizient for daviert al miuramënt.
11° Tres n lëur atif y mirà de realazions publiches fajons cunëscer nosta biblioteca y purtons pro a fé avané si bon inuem.


text:
La cumissiun deliberescha la realisaziun da la "iniziativa da charvun"
La cumissiun per ambient, traffic ed energia ha predeliberà e sustegna la missiva da la regenza tar la realisaziun da l'iniziativa chantunala dal pievel "Gea ad electricitad netta senza forza electrica da charvun" (revisiun parziala da la constituziun chantunala).
Sut la direcziun dal president da la cumissiun Andreas Felix ed en preschientscha dal president da la regenza Mario Cavigelli sco er d'ulteriuras represchentantas e represchentants da l'administraziun chantunala ha la cumissiun dal cussegl grond per ambient, traffic ed energia predeliberà la missiva da la regenza tar la realisaziun da l'iniziativa dal pievel "Gea ad electricitad netta senza forza electrica da charvun". La cumissiun propona al cussegl grond da reveder la constituziun chantunala confurm a la missiva da la regenza e da recumandar al pievel d'acceptar quest project.
Ils 22 da settember 2013 han las votantas ed ils votants dal Grischun acceptà l'iniziativa chantunala dal pievel "Gea ad electricitad netta senza forza electrica da charvun", la quala era concepida en furma d'ina proposta generala. L'iniziativa pretenda d'integrar en la constituziun chantunala in confess cunter ovras electricas a charvun sco er in scumond per interpresas, a las qualas il chantun è participà, da far investiziuns en ovras electricas a charvun. Cun la missiva preschenta la regenza al cussegl grond ina regulaziun che concretisescha la pretensiun da l'iniziativa. Cun la disposiziun constituziunala proponida vegni – tenor l'avis da la cumissiun – garantì ch'il chantun n'acquistia naginas novas participaziuns a societads cun ovras electricas a charvun. Ultra da quai vegn il chantun obligà da s'engaschar en cas da basegn – en il rom da sias pussaivladads giuridicas e politicas – ch'i na vegnan fatgas naginas investiziuns en ovras electricas a charvun. Tenor l'avis unanim da la cumissiun correspunda la proposta da la regenza a las ideas ch'èn vegnidas exprimidas en l'iniziativa, ed a medem temp vegni francà uschia en la constituziun chantunala in cler confess cunter ovras electricas a charvun. La revisiun parziala da la constituziun chantunala è suttamessa al referendum obligatoric. Il cussegl grond vegn a tractar il project da la regenza en la sessiun da december 2014.
Infurmaziuns:
president da la cumissiun Andreas Felix, tel. 079 445 50 71
Gremi: cumissiun per ambient, traffic ed energia
Funtauna: rg cumissiun per ambient, traffic ed energia


text:
Ràbia (mâł)
La Ràbia o Idrufubìa l'è 'n mâł viràl, cgnusû bèla in dal dumìla prima 'd Crist, d'l óm e di àtar mamìfar a sangṿ cald ch'al culpìs al sarvèl. Al vìrus, ch'a 'l micruscòpi al pâr un didâl o 'n prujètil e ch'al fà part dal gènar Lyssavirus, al s cata in dla salìa di malâ che pò i al pàsan murśgànd. A gh'è dònca da star aténti a 'l bèsti, caṅ specialmènt ma anc gat, lóv, vólp, pruciòṅ e papastrèi, parchè la ràbia la i fà dvintàr catìṿ cun la vója 'd tiràr di murśgòt.
S'a n s fà minga quèl in présia, prima ch'i sìntum i végnan fóra, la mòrt l'è praticamènt un quèl sicûr parchè la riva a 'l 99% a 'l incìrca cupànd ssanta-mila parsòni 'l an[1], dagnóra tuti in Àśia e in Àfrica.
'L ùltim caś ch'a gh'è stâ in Itàglia 'l è dal 2008[2].
Descrisiòṅ
Al vìrus, c'n al mòrśag dna bèstia malàda o anc s'la salìa la finìs in dla bóca, in dal naś o in di òć, al s insfìlsa in dla carna in du al taca a multiplicàr-as sénsa ch'al sistéma imunitàri a gh faga a mènt. In dal punt dla frida a pōl vgnir dla spiùra e na sensasiòṅ 'd a n sintìr piò cla part dal còrp lè, in séguit a riva anc la févra. P'r arbasàr al nùmar di vìrus a gh sarév da lavàr la pèl in présia par déś o quìndas minùt cun dl'àqua e dal savòṅ, méj incóra druànd dal spìrit.
In séguit, in gènar da òṅ o tri méś ma anc da na stmana a 'n an, i vìrus i partìsan par rivàr a i nèruv perifèric e da lè a 'l sarvèl. A cal punt chè i sàltan fóra i sìntum dal mâł ch'i èṅ muimènt viulènt dal còrp, sù e śò d'l umōr, paùra dl'àqua (a s fà fadìga a mandàr śò parchè i vìnan di spàśsum duluróś e sōl al pinsēr al mét agitasiòṅ e la góla la s arvòlta), fadìga a mōv'r-as, cunfuśiòṅ e śvenimènt. Quànd al vìrus al finìs in di neuròṅ al fórma in dal céluli di còrp ad Negri, di còrp acìd e tónd.
In gèn'r al mâł al gh'à tri faś:
- Faś prodròmica: dòp al murśgòt a pōl vgnir la févra, mâł a la tèsta, dulōr a i mùscui, fadìga. In dal 60% di caś la part dal còrp cun la frida la pâr in na quàlc manéra indurminsàda. S'a s tulìs quèl par cumbàtar la ràbia a s guarirév sèmpar ma 'l prubléma 'l è ch'l è impusìbil rénd'r-as cònt 'd avér-la ciapàda.
- Faś dla "ràbia rabìda": a taca la paùra dl'àqua, a n gh s la cava pròpria briśa a bévar anc s'a s gh'à sē, mandàr śò lè praticamènt impusìbil (al vìrus al s cata in dal giàndli dla salìa).
- Faś terminàla: al vìrus 'l à ciapâ tut al sarvèl. In dal 75% di caś a gh'è la fórma furióśa dal mâł, a vîṅ arlìa, prubléma a tgnir 'l equilìbri, alucinasiòṅ, pèla ch'la reagìs a incòsa, meningît, làgarmi, bóca pîna 'd salìa, cas dûr e śburàdi da par lōr in di óm e paràliśi a 'l còrdi vucàli. In di àtar 25% di caś a gh'è na fórma muta o paralìtica.
In gèn'r a s mōr in dal gir ad dū o déś dè dòp ch'i èṅ saltâ fóra i sìntum. A s è vdû che miténd la gint in còma, dand dal tèmp asè a 'l sistéma imunitàri ad reagìr, na qualc parsòna la pōl anc scampàr ma i n rìvan gnanc a 'l 10%.
Par cumbàtar cal mâł chè in Śvisra e in Cànada i aṅ stramnâ in gir dapartùt dal magnàr, cuma dal tèsti 'd pui, cun dèntar dal vasèṅ viṿ arbasâ acsè da imuniśàr i mamìfar cuma 'l vólp o i pruciòṅ. A gh sarév da far àtar tant anc c'n al bèsti dumèstichi cuma i caṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ La ràbia di caṅ la masa 160 parsòni a 'l dè, campàggna p'r al vasèṅ Corriere della Sera, 22 'd Avrìl dal 2015
- ↑ Ràbia: sìntum, càuśi e curi Farmaco e Cura


text:
Minisguard dals 17.02.2018
- Sonda, 17.2.2018, 17:40
«Helveticrobot» – 24 uras in’incumbensa
Co programmar e bajegiar in roboter ch’el absolva tut sulet in percurs plain obstachels? Quel problem han giuvenils da l’entira Svizra empruvà da schliar la davosa fin d’emna a Cuira. Ils victurs dastgan represchentar la Svizra al campiunadi mundial a Montreal, Canada. Sche la gruppa rumantscha ha gì success, è da vesair en il Minisguard.
Roboters «intelligents»
Era sch’els paran dad avair in tscharvè e lavurar tut autonomamain, fan roboters mo tut quai ch'è vegnì cumandà ad els. Schabegia insatge betg planisà stattan els airi. Quai duai ussa sa midar cun ina nova moda da programmar. Roboters pli intelligents? Il Minisguard dat la resposta.


text:
Las 65 uniuns che fan part da l’Uniun grischuna per il teater popular han per il mument var 30'000 aspectaturs. Ina cifra plaschaivla per il president da l’uniun tetgala Manfred Veraguth. Er plaschaivel saja, ch’il dumber da commembers da las singulas uniuns è - cun en media 30 commembers - ils davos onns restà sumegliant.
Betg mo insatge per ils vegls
Uniuns da teater popular na sajan era betg pli uniuns mo per persunas pli veglias – per il mument dettia schizunt ina unda d'acturs giuvens. Tenor Manfred Veraguth haja dapli gruppas per giuvens ed uffants. Quai saja ina buna basa per ch’il teater popular viva vinavant.
Uschia è il president da l’Uniun grischuna per il teater popular optimistic quai che pertutga il futur da las uniuns dal teater popular.
RR telesguard 17:40


text:
La chanceliera da la Germania Angela Merkel ha la dumengia preschentà novs commembers per il cabinet da la coaliziun gronda.
4 novs e dus restan
Il conservativ Jens Spahn, che vala sco criticher da Merkel entaifer la partida, duai surpigliar il ministeri da sanadad. Sco ministra da furmaziun propona la chanceliera la delegada Anja Karliczek che vegn da la branscha da gastronomia ed è betg ina persuna enconuschenta en la scena da furmaziun e perscrutaziun. Julia Klöckner duai daventar ministra d'agricultura. Ella è fin ussa scheffa da la CDU en il Bundesland Rheinland-Pfalz. Helge Braun duai daventar schef da l'uffizi da chanceliers, vul dir minister d'affars spezials.
Gia part dal nov cabinet fan mo dus: Ursula von der Leyen, ch'è vegnida crititgada fermamain, duai restar en uffizi sco ministra da defensiun. E Peter Altmaier, ch'era fin uss il schef da l'uffizi da chanceliers duai restar en il cabinet sco minister d'economia.
La CDU decida il glindesdi
Il glindesdi vegn a sa mussar, sch'ils collegas da la CDU sustegnan questas midadas planisadas. Durant il di da partida extraordinari vegnan ils 1'001 a votar davart il contract da coaliziun cun la SPD. Er ils critichers da la chanceliera èn però s'exprimids postivmain tar las midadas.
Il è gartegià da metter ensemen in team persvadent cun testas cun experientscha e novas persunas che pon dar novs impuls.
Sch'ils commembers da la SPD han approvà il contract da coaliziun la dumengia, duai vegnir communitgà la dumengia.
RR novitads 06:00


text:
We Make Amazing Interfaces
Specializing in Mobile Design
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Morbi facilisis euismod nisi, sit amet lobortis elit interdum sit amet. Ut facilisis turpis et urna pharetra, id aliquam felis rutrum. In a mi quam. Nunc sollicitudin nisl ac ex pretium, quis consequat ex volutpat.
Design Matters
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Morbi facilisis euismod nisi, sit amet lobortis elit interdum sit amet. Ut facilisis turpis et urna pharetra, id aliquam felis rutrum. In a mi quam. Nunc sollicitudin nisl ac ex pretium, quis consequat ex volutpat. Curabitur rutrum ligula viverra ligula dignissim feugiat. Duis a quam tortor.
Or Process
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Morbi facilisis euismod nisi, sit amet lobortis elit interdum sit amet. Ut facilisis turpis et urna pharetra, id aliquam felis rutrum. In a mi quam. Nunc sollicitudin nisl ac ex pretium, quis consequat ex volutpat. Curabitur rutrum ligula viverra ligula dignissim feugiat. Duis a quam tortor.


text:
Giovann Battista de Asburgh-Lorena
El Giovann Battista de Asburgh-Lorena, arciduga d'Austria e cont de Meran (Todesch: Johann von Habsburg-Lothringen, erzerzog von Österreich; 1782 - 1859) l'è staa on nobil e general austriegh.
L'era el fradell pussee giovin de l'imperador Francesch I e de l'arcidura Carlo. L'è staa minga on general bon de fà la guerra, miss al comand domà perchè 'l partegniva a la famiglia real.
La soa prima battalia l'è stada in la campagna todesca contra i Frances in del 1800, e per la soa inesperienza i Austriegh hinn staa battuu a Hohenlinden (arent a Monegh) el 3 de december.
Duranta la campagna del Danubi (1809) l'è riessii a batt l'Ugeni de Beauharnais in de la Battalia de Sacile, per poeu però vess sconfiggiuu in l'istess period a Raab.
Dopo de la Battalia de Wagram, el sò fradell Carlo l'ha ditt che la battalia l'è stada persa proppi perchè quell lì gh'è rivaa tardi in sul camp: de quell moment el rapport tra i duu l'è andaa semper pesg.
Col lassà perd i ambizion militar el s'è dedicaa a la Stiria, indove 'l s'è interessaa a la nadura, a l'agricoltua e a la tecnologia. L'è staa on alpinista, on casciador e on collezionista de minerai.


text:
Nairs tranter «künschtlers» ed indigens
- Sonda, 10.3.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 10.3.2018, 11:03, RTR
Il center da cultura Nairs a Scuol festivescha quest onn ses 30avel giubileum. Cun questa chaschun dumonda il magazin da cultura: Quant bain è il center da cultura Nairs acceptà en l'Engiadina Bassa? Quant ferma è l'identificaziun da la regiun cun Nairs? Il directur da Nairs Christof Rösch ed il president da vischnanca da Scuol Christian Fanzun dattan pled e fatg.
En la rubrica litterara preschentain nus «Goldenes Kind», regurdanzas da Verena Schoch Karr che ha manà blers onns ina bischutaria a San Murezzan.
Contribuziuns
-
Visita a Nairs
-
Davart l'acceptanza da Nairs a Scuol
-
Tips da cultura
-
Tip persunal
-
Litteratura: «Goldenes Kind» da Verena Schoch Karr