text:
Edifizis sacrals carolingics
La claustra Son Jon da Müstair datescha dal 8-avel tschientaner. Carl il Grond la sto avair fundà. Da quai dat testimonianza la statua en la baselgia claustrala. Il cumplex da la claustra è vegnì fabritgà en relativamain curt temp. Dal temp carolingic èn sa mantegnidas anc la baselgia claustrala e la chapella da la sontga crusch.
La baselgia - il center da la claustra
A l'entschatta serviva la baselgia claustra be al convent. Pir en il temp da la refurma dal 16-avel tschientaner è ella daventada baselgia parochiala ed uschia accessibla per tut ils crettaivels. Da stad vegn qua celebrà regularmain la messa.
Il mund da maletgs fascinant e Carl il Grond
La baselgia da la claustra Son Jon a Müstair cuntegna il pli grond e pli bain mantegnì ciclus da frescos dal temp medieval tempriv dal mund entir. Maletgs carolingics e romanics decoreschan ils mirs e las trais apsidas. L'entira istorgia dal salit vegn mussada sin maletgs. Els raquintan la vita dal retg David dal Vegl Testament, l'uffanza, l'operar ed il patir da Jesus, sco er l'ascensiun ed il return da Cristus. Las apsidas èn deditgadas a sontgs e martirs: Joannes Battista, Stefanus, Petrus e Paulus.
En pli inscuntrain nus en la baselgia claustrala la pli veglia statua monumentala da Carl il Grond. Actualmain vegn quella analisada cun las pli novas metodas. Cun malpazienza e mirveglia spetgain nus las pli novas enconuschientschas ed istorgias che questa statua ans vegn a raquintar.
Ina visita guidada fa senn
En occasiun d'ina visita guidada pon noss visitaders vegnir a conuscher l'architectura e l'istorgia da la claustra. Ma els pon er sa laschar fascinar dal mund dals maletgs ch'era l'emprim reservà unicamain als muntgs ed als spirituals.
Chapella da la sontga crusch - juvel dal temp carolingic
Oz stat la chapella da la sontga crusch in pau da la vart vi da la via che maina a la baselgia claustrala. En il 8-avel tschientaner era ella colliada directamain cun il cumplex da la claustra. Il plaun sisur serviva pli probabel als avats ed als auts dignitaris sco chapella privata.
Ins po visitar quest plazzal da perscrutaziun fitg interessant
Las lavurs da la perscrutaziun da la construcziun e da la restauraziun vi da la fatschada èn vegnidas finidas l'onn 2011. Ils frescos en il plaun sut èn vegnids restaurads, il plaun sur cun ses stgazis è amez la fasa da restauraziun.
En occasiun dals termins publitgads e sin cunvegna pon ins visitar quest plazzal interessant da la perscrutaziun da construcziun. Cun ina visita guidada survegnis Vus in' idea dad ina da las pli interessantas plazzas da restauraziun da Müstair.
Uraris d'avertura
La baselgia è averta mintga di. La chapella da la sontga crusch pon ins visitar be en il rom da visitas guidadas als termins publitgads u tenor cunvegna.
Infurmaziuns survegnis Vus en la butia da la claustra.
T. +41 (0)81 851 62 28
visit-museum @ muestair.ch
Uraris d'avertura per visitas guidadas:
matg – october: da las 9:00 – 12:00 e da las 13:30 – 17:00
la dumengia e dis da festa: serrà l'avantmezdi;
november – avril: da las 10:00 – 12:00 e da las 13:30 – 16:30
la dumengia e dis da festa: serrà l'avantmezdi; 25 da december serrà tuttadi


c: text/html

text:
par Adriano Boschetti-Maradi
Ils relicts d'ina cultura materiala curtaisa – armas, chastels e vopnas – sa laschan attribuir a diversas classas socialas. Da l'auta noblezza, la purtadra per propi d'ina cultura curtaisa, dattan perditga en il chantun Berna mo anc singuls chastels dal 11avel e 12avel tschientaner, surtut il chastè da Burgdorf. Da la vischinanza da Burgdorf, che appartegneva da lez temp a Kiburg, deriva la trucletta dad Attinghausen, ina perditga rara ed impurtanta d'ina cultura curtaisa en il conturn da questa curt. Monuments da fossa ed autras preschentaziuns da chavaliers sco era chats d'armas dal 12avel – 14avel tschientaner èn stgars en la Planira bernaisa. Relativamain numerusas èn percunter las perditgas d'ina cultura curtaisa en la part sura bernaisa. Las famiglias von Strättligen, von Ringgenberg, von Kien e von Weissenburg han laschà enavos bleras funtaunas materialas tipicamain curtaisas sco armas, figuras da schah, chastels, monuments da fossa e maletgs. Ellas dattan perditga d'ina auta conscienza da classa da questas famiglias en il 13avel tschientaner. En la citad da Berna èn funtaunas cumparegliablas bler pli stgarsas. La gronda part deriva da famiglias noblas bainstantas, per exempel dals Bubenbergs. Tranter questas famiglias noblas ed ils burgais ritgs na sa mussa betg mo istoricamain, mabain er sin fundament da las funtaunas materialas in cuntrast. Las famiglias burgaisas da Berna paran – cun excepziun da l'eraldica – d'avair refusà u temì da duvrar simbols curtais. La meglra perditga da quai dat la chascha da vopnas dad Aeschi, sin la quala èn preschentadas enturn il 1320 sulettamain famiglias burgaisas da Berna cun lur vopnas.
Translaziun: Lia rumantscha, Cuira
, Adriano : Höfische Sachkultur – archäologische Zeugnisse
aus dem Kanton Bern
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 9. Jahrgang 2004, Heft 3, .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sophia Groen en tschertga da las muntognas
- Actualisà Mardi, 12.12.2017, 7:53
Muntognas na datti naginas en l'Ollanda. Sophia Groen è skiunza passiunada. Spontanamain è ella s'annunziada per ina plazza sco tgirunza da malsauns en l'ospital a Scuol ed è s’inamurada en l’Engiadina Bassa.
Set onns è Sophia Groen gia en l'Engiadina Bassa. Ir a chasa vul dir per ella, turnar en l'Engiadina e betg mo en l'Ollanda. Las turas cun ils skis, las turas da skis en la naiv che spulvra, quai è la gronda passiun da la tgirunza da malsauns.
A Vnà, ina fracziun dal vitg da Valsot ha ella cumprà dacurt ina chasa. Sophia Groen ha decis definitivamain da restar en l'Engiadina e da lavurar en l'ospital a Scuol. Proximamain mida ella intern en in auter team. Nov tutga ella tar il team dal servetsch d’urgenza. Ella s’allegra sin la nova sfida e sin il nov dachasa en il pitschen vitg sin 1600 meters sur mar.
RR actualitad 08:00


text:
Nums e nums ein sefatgs ella Val Tujetsch; mintga toc prau ha siu num, accurat sco pastg e pastiras. E per cass buca mo nums da ual aschia, sch'ins patratga per semeglia dil Busch e dalla Braha, da Canadal e Carpettel, dils Diaulis e da Dieni, da Martinauns e Mulinets, da Riva e Rusas, dil Satur e dalla Schira. Quels nums da tien e da gronda harmonia secaveglian a per culs pli manedels, cun bauns e plauncas, plauns e plats e palius, cugns e crests e plats e canals, cun fontaunas e gondas, cun sorts e stavels e vals.
Nums locals Tujetsch
Nums locals Selva e Tschamut
tenor in skizza da Gion Battesta Giger, Selva, che cumpeglia 143 nums locals
Da vart dretga dil Rain naven digl Uaut Nual entochen il Rain de Curnera.
Dalla vart seniastra dil Rain da Carmihut tochen Foppa Gronda/Val Cavradi.
Nums locals Selva
Nums locals da Cungieri, Val Bugnei ed anora ed engiu
da Toni Berther, Camischolas/Cuera
Ella Tuatschina nr. 9/1991 hai jeu publicau nums locals "suenter il Strem cun Maises e Valtgeva". Quels nums enconuschev'jeu per gronda part mez. Il bien resun ha intimau mei da silmeins aunc nudar si pil mument quels da Cungieri, Val Bugnei e Nislas entochen en sut Sedrun. Cheu suondan ils resultats rimnai cun grond sustegn d'Ignazi Monn, che ha accumpignau mei sco bien cumpogn e versau enconuschider da quei territori entras sia experienza da pastur, d'um da cuolm (fein a pastg) e secapescha da catschadur.
Num slocals Bugnei
Nums locals sper il Strem
da Toni Berther, Camischolas/Cuera
Mond per ils vitgs dalla Val Tujetsch entuorn, legel jeu adina puspei nums da casas, che derivan d'in territori numnaus aschia, pia nums locals. Da quels ein singuls generalmein enconuschents e tut che sa era nua ch'ils loghens sesanflan. Per auters meins enconuschents e meins gronds sei il prighel ch'els daventien cul temps nums senza connex cun il liug ora ella natira. Entras la meglieraziun da funs ed il svilup turistic sei insumma da temer che bia nums locals svaneschian cun ried.
Quella constataziun ha intimau mei da nudar ils nums locals, silmeins quels suenter il Strem enasi entochen ils Bauns cun quels da Maises e Valtgeva. Sinaquei ch'igl interessau sappi era nua ch'il liug numnau sesanfli circa, recamondel jeu da consultar la carta "Sedrun, Wander- und Skitourenkarte, 1:25'000" edida dall'Uniun da cura e traffic 1984. Sin quella ein ils nums principals dil territori avisau indicai ed ei va cheu per amplificar quels. Davart la scripziun da singuls nums savess ins carteivel sedispitar!
Ina fontauna ei la gliesta el Cudisch da nums retic, volum I, p. ... ss., da Robert de Planta ed Andrea Schorta: TUJETSCH 1440 m. sur mar. Vallada cun 11 vitgs ed uclauns. 1500 habitonts Surfatscha 13 390,97 ha; uaul 590 ha, nunproductiv 4850,50 ha.
Fegl topogr. 407 (Amsteg), 411 (Six Madun). Wettstein = E. WETTSTEIN, Anthropologie und Ethnographie des Kreises Disentis, Zürich 1902.
Ils nums locals da Tujetsch - Nums da funs e da pastg
Ils vischins dad ier e da stiarsas mettan ensemen ina survesta da logs che fa tut smarvigliar. Ils giuvens perencunter, ils ezs scursaneschan e van alla cuorta ed en ton sco nuot crodan ils bellezia bials nums da praus e pastiras en emblidonza.
Poda ch'igl ei indicau da francar silmeins ils loghens da duas vals, da duas vals tipicas, ina encunter miezdi e l'autra enviers mesanotg. E Val Nalps e Val Giuv stattan davontier; ellas omisduas han ina historia da num. Schebi ch'ils nums dallas ulteriuras vals ein gnanc stel menders, anzi - ei valess daveras la peina da rentar cun fivialas tut ils nums da praus e pastiras dall'entira Val Tujetsch. Quei fuss in fatg maisudiu e forsa tuttina ch'enzatgi pren amauns, avon che tut mondi a piarder. Ch'ins setegni pia vid las vals indicadas ed entscheivi cun
Val Nalps
Val Giuv
Flurnamen in der Gemeinde Tujetsch
Die Gemeinde Tujetsch im Kanton Graubünden ist eine der vier Fall-Regionen im WaSAlp-Projekt. In dieser Gemeinde wird ein lokaler romanischer Dialekt gesprochen, das Tuatschin. Schriftsprache ist der romanische Dialekt Sursilvan. Für das Wasalp-Projekt sind Flurnamen wichtig: Sie können Aufschluss auf frühere Nutzungsformen und Eigenschaften von Parzellen geben: Flurnamen "kleben gleichsam am Erdboden fest und leben noch als erstarrte Relikte in fremder Umwelt weiter, wenn die Sprache, aus der sie erwachsen sind, längst schon verklungen ist".
Nums locals
Nums locals dall'entira val
La gliesta cuntegn tut ils nums tenor il Cudisch da nums retic e Cudisch da Tujetsch
Igl onn 2011 ha il Forum cultural Tujetsch ediu ils nums locals a moda fetg moderna. Tumaisch Valier e Bruno Berther han localisau ils nums e tschentau els en la carta da Google Earth.
Mira: http://www.geo-surselva.ch/
La pressa ha rapportau: Nums locals LQ 19-09-11 Nums locals LQ
Orts- und Flurnamen
Die Tujetscher Orts- und Flurnamen - Ils nums locals da Tujetsch
von P. Ambros Widmer, Mustér
Forum cultural Tujetsch
Nums locals - digital dall'entira Val Tujetsch


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
L'Escalade
Descripziun
«Ed uschia vegnan mazzads ils inimis da la republica!» Sfratgond en tocs in avnaun da tschigulatta festiveschan las Genevrinas ed ils Genevrins mintg‘onn lur victoria nunspetgada sur il Duca da Savoia. Cun passa 2000 mercenaris ha quel attatgà la citad la notg dals 11 als 12 da december 1602. Ad ina truppa da bundant 200 umens èsi gartegià da raiver sin il mir da la citad. L'attatga ha pudì vegnir dustada grazia al curaschi da la populaziun – surtut da la Mamma Royaume che ha, tenor la ditga, svidà in avnaun cun schuppa buglienta sur ils mercenaris inimis. Questa attatga nocturna è sa fitgada per adina en la memoria da las Genevrinas e dals Genevrins. La tradiziun da sfratgar en tocs in avnaun è dentant documentada pir dapi l'onn 1881, ma festas commemorativas da questa victoria vegnan celebradas dapi l'onn 1603. Questa festa tant solenna e sfranada ha chaschunà durant in lung temp discordanzas tranter ils aderents d'ina reconstrucziun dals eveniments istorics e las Genevrinas ed ils Genevrins che preferivan ina mascarada e che han transfurmà la Fête de l'Escalade il 19avel tschientaner en ina spezia da pitschen tschaiver refurmà.
Sco vair simbol per il spiert revoluziunari ed independent da las Genevrinas e dals Genevrins dat la festa als pli pitschens la chaschun da batter porta tar ils vischins e da chantar per in zic munaida u per in pèr zutgerins «Ah la belle Escalade» u «C’é qu’è lainô». Questa chanzun è ina da las ultimas restanzas dal dialect savoiard. La fin d'emna il pli datiers da la data da l'attatga han lieu differentas festas da costums e cortegis cun pleds uffizials. En la catedrala Saint-Pierre vegn salvà in cult divin per la Fête de l'Escalade, al qual vegnan envidads aderentas ed aderents da differentas religiuns. Dapi l'onn 1978 vegn er organisada l'emprima fin d'emna da december cun la «Course de l’Escalade» ina cursa tras la citad ch'è daventada precis uschè legendara.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Monique Bertossa : Ceux de 1602. Ed. Compagnie de 1602. Genève, 1977
Comité du 350e anniversaire de l’Escalade (Ed.) : L’Escalade de Genève, 1602. Histoire et tradition. Genève, 1952
Eugène-Louis Dumont : 1926-1976. Carnet de bord de la Compagnie de 1602. Ed. Compagnie de 1602. Genève, 1977
Jean-Pierre Ferrier : Histoire de la fête de l’Escalade. In : L’Escalade de Genève, 1602. Histoire et tradition. Genève, 1952, p. 489-530
Bernard Lescaze : Escalade et coutumes de table. De quand date la marmite en chocolat ? In : Revue du vieux Genève no. 21. Genève, 1991, p. 92-96
Pierre Morath, Philippe Longchamp : La Course de l’Escalade. Miroir de son temps, héritière des siècles. Yens sur Morges, 2002
- Multimedia
Ah, la belle Escalade
Concert de carillon pour l'Excalade
Ein Beispiel für die Kunst des Carillon-Spiels
Ref. Fonoteca naziunala svizra:
DAT664 Tr. 2
- Dossier
- L'Escalade
description détaillée Ultima modificaziun: 24.08.2012
Dimensiun: 280 kb
Tip: PDF
- L'Escalade


text:
Tschiervs cun emetturs – in project gartegià
- Mesemna, 1.4.2015, 7:56
Dal 2009 – 2014 èn 67 tschiervs da las 3 regiuns cunfinantas Grischun, Voralberg ed il Principadi dal Liechtenstein vegnidas marcadas. Uss èn ils resultats vegnids publitgads.
Sco Hannes Jenny da ‘Uffizi da chatscha dal Grischun di, saja ina da las emprimas scuvertas stada quella ch’ina populaziun en il Signuradi passentia mintgamai la stad en la Val Tamina.
Plinavant hajans era chattà ora tge influenza ch’il pavlà durant l’enviern giogia per ina rolla. Il terz punct che Hannes Jenny menziunescha è quel da las zonas da paus d’enviern per la selvaschina. Ils tschiervs vegnian davaira da spargnar energia en quels territoris.
Ins haja survegnì inqual nova infurmaziun davart il tschierv ils davos 5 onns. Uschia discurra Hannes Jenny d’in project gartegià.


text:
Abitant a Vuorz mo per votar davart fusiun
- Mesemna, 15.6.2016, 11:04, actualisà a las 11:42
La vischnanca da Vuorz ha decidì cun mo ina vusch differenza da fusiunar cun Breil e betg cun Glion. Avant la votaziun hajan pliras persunas deponì las scrittiras a Vuorz per ch’ellas possian votar.
Cun 105 cunter 104 vuschs ha la radunanza communala decidì da preparar ina fusiun cun Andiast e Breil e betg cun Andiast e Glion. Anc durant la radunanza communala, ma suenter la votaziun, ha in abitant ch'è pro Breil fatg la reproscha, che anteriurs abitants da Vuorz hajan deponì danovamain las scrittiras a Vuorz sulettamain per pudair votar ed uschia influenzar il resultat. Quai na saja betg gist, che persunas che n'abiteschian betg pli a Vuorz emprovian d’influenzar las decisiuns communalas ed uschia la vita da las persunas che stoppian viver cun las decisiuns. Uschia è in dals convischins da Vuorz s’exprimì a la radunanza communala curt suenter la votaziun.
Naginas natiralisaziuns illegalas
Sin dumonda da RTR ha il president communal da Vuorz Guido Dietrich confermà, che var tschintg persunas sajan s’annunziadas a Vuorz las davosas emnas. Tut quellas annunzias sajan dentant legalas. Las dumondas sajan tuttas vegnidas controlladas e lubidas da la vischnanca.
Suprastanza resta
Il president e la suprastanza da la vischnanca da Vuorz han cleramain favurisà la fusiun cun Glion e han era declerà questa posiziun publicamain. Uss che la decisiun da la radunanza communala è crudada per Breil, sa tschenta la dumonda, sche la suprastanza na duess betg demissiunar.
Ed: È quai anc la dretga suprastanza per elavurar in contract da fusiun cun Breil? Per il president communal Guido Dietrich n'è quai betg in problem. El sez sco era la suprastanza vegnian ad elavurar in contract da fusiun uschè favuraivel per Vuorz sco pussaivel. Els hajan survegnì l’incarica da la populaziun da Vuorz en quai senn e quai vulan els era far uschia.
RR Actualitad 12:00


text:
Ina applicaziun per il ballape regiunal
- Mardi, 24.3.2015, 11:06
Medias d’online dovran adina pli savens livetickers per rapportar dad eveniments impurtants. Uschia era en il sport.
Ussa vul in’applicaziun da Landquart era porscher quest servetsch al sport regiunal. L’applicaziun «Regiosport LIVE» lavura ensemen cun fans. Uschia po mintgin porscher in ticker dal gieu ch’el guarda.
Cun quest sistem vul ins cuvrir uschè blers gieus regiunals da ballape sco pussaivel. En la Val dal Rain ed il Principadi dal Liechtenstein è l’applicaziun gia fitg populara, ussa duai ella era far il pass en il Grischun.


text:
Mobil da giuventetgna a Zernez
- Glindesdi, 28.9.2015, 5:43
L’organisaziun Jugend.gr è ils proxims 3 onns en gir cun il project mobil da giuventetgna. Cun quel visitan els lieus nua che existan naginas purschidas per giuvenils. Purschidas sco in lieu d’inscuntrar in l'auter che correspunda a l’interess da giuvens tranter 13 e 16 onns.
Il mument fa il mobil fermada a Zernez. Là ha il mobil gì l’effect giavischà, blers giuvenils han visita il mobil, èn sa participads a la purschida. Tranter auter vi dal project grafit. Ensemen cun l’artist da grafit indigen Mevion Famos ha ils giuvens pudì far grafits sin il mobil.
Finamira da stgaffir purschidas per ils giuvens
La finamira da Jugend.gr è che las vischnancas engaschan persunas che s' occupan dals giavischs e desideris dals giuvenils. Tge dovran e tge vulan els. Collavurar regiunal fiss la soluziun ideala per garantir avunda pensums da lavur.


text:
+3° T'imagina: Tuttenina èsi 3° pli chaud …
- Actualisà Gievgia, 30.11.2017, 10:29
Tge, sche la temperatura en Svizra è trais grads pli auta? Tge consequenzas ha quai per natira, economia e noss stil da viver? Quai e dapli dumondas enturn la midada dal clima e sias consequenzas ha tematisà l'emprima saira tematica naziunala da la SRG SSR cun Andri Franziscus ed Annina Campell.
A tut las dumondas enturn la midada dal clima e sias consequenzas sa deditgescha l'emprima saira tematica naziunala da la SRG SSR. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ha preschentà ensemen cun ils moderaturs Andri Franziscus ed Annina Campell ils 29 da november 2017 a las 20.05 sin SRFinfo la saira tematica rumantscha «+3°».
Ficziun documentara «Ina stad da chalira»
En il center da l'emissiun stat la ficziun documentara «Ina stad da chalira» (tudestg «Gefährlicher Sommer»).
Ina famiglia en il chantun Vallais passenta ina stad da chaliras: La mamma è dumandada sco commembra dal cussegl communal, il bab lavura sut cundiziuns difficilas en l'ospital ed ils uffants sentan ils privels da la natira durant in champ da vacanzas.
Discutar ed approfundar
Questa ficziun documentara dal reschissur da Cuira Daniel von Aarburg vegn emessa en trais parts ed è la basa per ulteriuras contribuziuns e discussiuns. En il studio a Cuira èn tranter auter envidads sco giasts il climatolog Jan Sedlacek, il glaziolog Felix Keller e la gestiunaria dal WWF Grischun Anita Mazzetta.
Damain enviern, dapli stad
Las consequenzas dal stgaudament dal clima per il turissem èn centralas per la versiun rumantscha da la saira tematica. Annina Campell s'annunzia dal post extern sin il Crap Sogn Gion, ses giast è il visiunari da turissem Reto Gurtner.
En il studio sa confrunta il schef da Grischun Vacanzas, Martin Vincenz, cun las dumondas davart il futur dal turissem grischun.
En tut las quatter linguas naziunalas – per rumantsch sin SRFinfo
La saira tematica naziunala vegn emessa en tut las quatter linguas naziunalas. La ficziun documentara e las contribuziuns èn las medemas sin tut ils chanals.
Differents èn ils accents, la tscherna dals giasts e la lingua. Planisadas èn era colliaziuns tranter las regiuns linguisticas. La versiun rumantscha pon aspectaturas ed aspectaturs guardar sin SRFinfo.
RTR livestream 20:08


text:
Emna da circus per uffants indigens
- Sonda, 7.3.2015, 10:51
Il circus Marotte da Turitg ha fatg ferma per la segunda giada en l'Engiadina per in’emna da circus. Uffants tranter 7 e 12 onns da l’Engiadin’Ota èn sa participads.
Ils uffants han pudì tscherner sch’els vulan esser clowns, acrobats ni schongladers. Durant 5 dis han els trenà per ina preschentaziun e quai cun grond engaschi e plaschair.
« Igl è insatge spezial, ir culs skis san ins adina. »
Uffant ch’è sa participà al circus.
Ils uffants en Engiadin’Ota han quest onn 2 emnas vacanzas da Chalandamarz, qua è l’emna da circus ina buna pussaivladad per passentar las vacanzas.


text:
Incendi en Val Medel
- Mardi, 21.6.2016, 9:06, actualisà a las 9:21
A Pali en la vischnanca da Medel ha in clavà brischà questa notg. I sa tracta d’ina halla da giaschair per ils animals. La halla era dentant vita, uschia ch' i ha dà mo donns da material.
Malgrà ch'ils pumpiers èn stads spert sin il plaz è il bajetg brischà dal tuttafatg. Era donnegiads èn maschinas agriculas. Il fieu ha era chaschunà fim spess, cunquai ch'i aveva fain en la stalla. Tenor la polizia chantunala munta il donn a plirs tschientmilli francs. Fin uss n’èsi betg anc cler pertge che quest bajetg ha brischà.


text:
Dapli svieuta per ils commerziants en detagl
- Mesemna, 2.8.2017, 14:33
Il zercladur è stà in bun mais per il commerzi en detagl. Cumpareglià cun il zercladur da l'onn passà, è la svieuta s’augmentada per 1,5%.
Ils commerziants en detagl svizzers han vendì dapli il zercladur. Cumpareglià cun la medema perioda da l’onn avant èn las svieutas s’augmentadas real per 1,5%. Cumpareglià cun il mais avant hai dà in plus da 0,8%. Quai communitgescha l’Uffizi federal da statistica. Il commerzi da mangiativas, bavrondas, e tubac è s’augmentà per passa 3%. Il sectur da «Non-Food» ha registrà in augment real da 0,1%.
RR novitads 14:00


text:
Brischar rument è ozendi ina chaussa pulit schubra
- Mesemna, 29.6.2016, 15:20
Brischar rument n'è betg bun per l’ambient, cunquai che particlas finas vegnan uschia en l'atmosfera. Las brischeras grondas, sco la GEVAG a Trimmis èn dentant uschè modernas che l'emissiun da particlas finas è pitschna.
Tenor l'uffizi federal d'ambient producescha mintga persuna en Svizra bun 700 kilos rument l'onn. Ina fitg gronda part da quest rument sa tschenta la fin finala tar grondas birscheras. En il Grischun è quai la corporaziun da vischnancas per l'allontanament da rument (GEVAG) a Trimmis. Là vegn il rument alura brischà.
Ma quant ecologica è la brischera a Trimmis?
La brischera a Trimmis è in indriz modern, tecnicamain sin il pli nov stan. Tar il brischament da rument sto vegnir resguardà bleras perscripziuns. Svapurs da tissi dastgan natiralmain betg sortir en l’atmosfera. Per minimar las emissiuns vegnan las svapurs brischadas lavadas e filtradas. Quasi tut las substanzas nuschaivlas pon uschia vegnir allontanadas. Quai saja ina dretga lavur da hightec, di François Boone il schef da la GEVAG.
Per che tut constetti vegni la GEVAG adina puspè controllada. Els hajan da trametter mintga mais datas a l'Uffizi per natira ed ambient dal Grischun. Lez controllescha lura per exempel la concentraziun da particlas finas.
Ozendi sajan las brischeras fitg modernas, di Hanspeter Lötscher da l'Uffizi per la natira e l'ambient dal Grischun. Particlas finas na sajan perquai betg pli in uschè grond problem sco pli baud. I vegnia duvrà las pli modernas tecnologias. Tar il transport dal rument vegnia perfin producì dapli particlas finas che tar il brischament, di Lötscher.
« Ils autos sin via chaschunan bler dapli particlas finas ch'ina brischera moderna. »
Hanspeter Lötscher
Uffizi per la natira e l'ambient
La siutaziun d'ozendi na pon ins betg cumparegliar cun quella dals onns 60
Enturn ils onns 1960 na vegniva filtrà nagut, di il schef da la GEVAG François Boone. Pir a la fin dals onns 1980 hajan ins fatg in grond pass enavant en quest connex. Ils ultims 20 fin 30 onns saja l’effizienza ecologia natiralmain anc ina giada creschida.
RR actualitad


text:
Buvis-Masciagh
Buvis-Masciach (nom ufizial en italian: Bovisio-Masciago) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 17 017 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 4,92 km² e 'na densità de 3 459 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Cesàn Madèrnu, Cerian, Desi, Limbiaa, Soree e Vared.
Un teemp l'era divisüü in düü ulter cumün, val a dì qui da Buvis e Masciach (s'inn ünii intal 1927).
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Buvis-Masciach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Petra Martić
La Petra Martić (Spàlat, 19 ad Śnar dal 1991, a s lèś [pêtra mâːrtitɕ]) l'è na tenìsta cruàta ch'l'è stada la nùmar quarànta-dū dal mónd in singulàr ('l 11 ad Śugn dal 2012). L'è élta 181 cm e la péśa 63 chilo. L'è prufesiunìsta da 'l 2008.
A gh piàś dimóndi bévar l'Orangina e śugàr in sal cimènt.
In dla sò caréra l'à śugâ na finàla in un turnèo WTA a Kuala Lumpur, al 4 ad Mars dal 2012, ma la 'l à pèrs cóntar la Hsieh Su-wei par 6–2 5–7 1–4 bandòṅ. Par cóntar l'à purtâ a cà dū tìtui ITF, 'l ùltim a Bièla in dal 2009 cóntar la canadéśa Sharon Fichman par 7–5 6–4 ('l iva anc batû l'austragliàna Jelena Dokić). In di Gran Slam al sò riśultâ più bèl 'l è al quàrt tùran a 'l Roland Garros dal 2012.
Caréra
La cruàta la mòla i turnèo ITF in dal 2009 par śugàr in dal sircùit principàl. La s fà strada a 'l Roland Garros quànd, parténd da 'l qualificasiòṅ, la bat dū itagliàni, l'Alberta Brianti e la Mara Santangelo ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Aleksandra Wozniak. Incóra méj a Budapèst in dua l'è bòna ad far fóra la Lucie Šafářová 7-6 6-0 prima ad cédar in di quàrt a la Edina Gallovits. In Śluvègna, a Portoroz, la pèrd a i quàrt da la Sara Errani par 1-6 1-6. A gl'US Open, dòp tri tùran ad qualificasiòṅ, la cata la Caroline Wozniacki in dal secónd tùran e la vèṅ asfaltàda 1-6 0-6. A 'l ITF ad Sòfia la riva in semifinàl e la sèra 'l an a 'l 84śum pòst.
La n taca minga bèṅ al 2010 ma pò in di Stat Unî la pasa un tùran a Indian Wells e dū a Miami. 'L è 'n fōg ad paja parchè pò par tut 'l an la cata sōl dal scunfìti subìt in di turnèo WTA, a part Wimbledon in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. La taca al 2011 faghénd incóra al qualificasiòṅ. La n i pasa briśa a Brisbane e a Sydney. La gh và méj a gl'Australian Open in dua la riva anc a 'l secónd tùran ma la pèrd da l'Agnieszka Radwańska 3-6 4-6. A Bugutà la riva in semifinàl, a Miami la pèrd a 'l secónd tùran da la Marija Šarapova. Par far dascórar incóra ad lē, la gh'à da spetàr Śugn e al turnèo ad Cupenàghen in dua la riva in semifinàl batùda par la Lucie Šafářová par 6-1 4-6 2-6. A 'l IFT ad Cùneo la bat subìt l'Elena Bovina ma la gh'à pò da pigàr-as a l'ulandéśa Arantxa Rus. P'r andàr dént'r a 'l tablòṅ prinsipàl dal turnèo ad Cincinnati la bat in dal qualificasiòṅ al spagnōli Carla Suárez Navarro e María José Martínez Sánchez e pò la pasa dū tùran, mandànd a cà la rusa Elena Vesnina e la Yanina Wickmayer, prima ad cédar a la nùmar dū dal mónd Vera Zvonarëva. Cun i sènt punt di US Open (secónd tùran cóntar l'Anastasija Pavljučenkova) e i stanta ad Cantón (quàrt ad finàl) la finìs 'l an da nùmar 49.
La taca al 2012 vinsénd 'n incóntar sōl e pardénd-an tri. In Favràr, baténd in d'l ùltim tùran dal qualificasiòṅ la Mona Barthel, la pōl śugàr cóntar la Lucie Šafářová a Dubai ma la gh'à da chinàr la tèsta 3-6 7-5 3-6. Finalmènt la riva in finàl in un turnèo WTA a Kuala Lumpur ma la pèrd da la Hsieh Su-wei, nùmar 123 dal mónd, 'n ustàcul fàcil in cunfrònt a la Shuai Peng (19) e a la Jelena Janković (14) batùdi in di quàrt e in semifinàl. La s ripét a Cupenàghen: incóra na semifinàl pardùta, cla vòlta chè p'r òpra dla padróna ad cà, la Caroline Wozniacki. In sla tèra rósa la riva a i quàrt a Budapèst, batùda par l'Elena Vesnina, e in di utàṿ a 'l Roland Garros in dua la céd a l'Angelique Kerber par 3-6 5-7. Dòp soquànt prim tùran, la tórna a śugàr bèṅ a Tokyo (l'Andrea Petković e la Petra Kvitová i 'n sànan quèl) ma in dal tèrs tùran la pèrd p'r al śbrag dla scùffia cóntar la Nadia Petrova 6-7 7-6 4-6. La sèra 'l an pardénd a 'l prim tùran in Lussembûrgh da la ruména Sorana Cîrstea.
In dal 2013 la śōga pôc, pardénd i quàt'r incóntar fat a rivàr a Mars, gl'ùltim dū cun la śvisra Stefanie Vögele a Indian Wells e Miami. La vins la sò prima partìda d'l an a Katowice in Pulògna quànd la bat l'Elina Svitolina par 6-7 6-3 6-2. Dòp avér pasâ 'n àtar tùran, la cata la Petra Kvitová in di quàrt ch'la la mét in riga 3-6 2-6. La cruàta la pèrd anc a 'l prim tùran a Marrakech, paténd un 6-7 4-6 da la Francesca Schiavone.


text:
Ronchi dei Legionari
Ronchi dei Legionari (en bisiàch: Ronchi; en furlà: Roncjis di Monfalcon; en slovéno: Ronke; en todèsch stòrich: Ronkis) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Gorisia. El g'ha presapóch 11.121 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 695 ab./km². El cunfìna coi cümü de Doberdò del Lago, Fogliano Redipuglia, Monfalcone, San Canzian d'Isonzo, San Pier d'Isonzo, Staranzano.
El cumü l'è stàt ciamàt dei Legionari perchè l'è stàt ché che l'è partìda la spedisiù a Fiùme de Gabriele D'Annunzio e dei sò legiunàri.


text:
Parlament vul restrenscher l'import da charn per privats
- Glindesdi, 2.3.2015, 18:07
Il parlament federal vul restrenscher d'importar charn per persunas privatas. Uschia vulan il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns franar il turissem da cumpra.
La chombra gronda ha approvà ina moziun ord la chombra pitschna. Il Cussegl federal survegn l'incumbensa da francar ina limita quantitativa tranter l'import commerzial e l'import privat da charn e rauba da charn. Uschia ston gia puspè vegnir midadas las reglas che valan pir dapi la stad passada.
I saja d'avair en mira ina limita da 3 fin 5 kilos per persuna e di, ha ditg Markus Ritter, president da l'Uniun purila svizra.


text:
Die hölzernen Milchrechnungen des Tujetschertals
Von Dr. J. Focke, Syndikus in Bremen
us Schweizerisches Archiv für Volkskunde 7. Jahrgang, 1903
Das von romanisch redender Bevölkerung bewohnte Tujetschertal mit seinem Hauptorte Sedrun, die nach allen Seiten von hohen Bergen umschlossene, oberste Stufe des Vorderrheinthals, hat sich bei der Bewirtschaftung seiner Alpen in den hölzernen Milchabrechnungen mit den Hausmarken der Viehbesitzer, in den „stialas da latg", bis zum Jahre 1901 eine Antiquität bewahrt gehabt, die wegen ihres kulturgeschichtlichen Interesses mit einigen Worten in der Erinnerung festzuhalten sich verlohnen dürfte.
Stialas da latg
La stiala da latg
Sur la stiala da latg ha pader Baseli Berther en claustra a Mustér scret en il cudischet "Sin Cadruvi". El ei vivius aunc el temps che quellas stialas da latg eran aunc en funcziun ed aschia ha el saviu orientar sur da quellas. La stiala da latg s'udeva tier in usit che vegneva duvraus mo en las alps da Tujetsch. Quellas stialas da latg eran circa 15 cm liungas e 3 cm ladas, tagliadas ord lenn drauss, salisch ni culeischen e vegnevan coluradas cun ina rida cotschna ni colurs da flurs. Tier la preparaziun vegneva ei tagliau ora ina fina crena en la stiala da latg tier scadina noda casa dils purs, la quala era entagliada sisum la crena e l'autra giu miez. Ina crena entagliada ora era la valeta da 10 crenas latg e quella crena tagliada mo d'ina vart era mo 5 crenas latg e sin cantunadas vegenvan las mesiras da meins. Sin la midada dils purs cun entagliar naven. Cun quellas stialas fagevan lu ils purs in quen in cun l'auter cun il latg producius.
Cun quella orientaziun haiel vuliu dar sclariment sur las stialas da latg.
Tumaisch Monn, casa S.Vigeli, Sedrun (surdau al Museum La Truaisch igl onn 2002).


text:
31 01
Ol dé 31 de zenér l'è 'l 31 dé de l'an del calendare gregorià; manca 335 (336 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 31 de zenér al è ul dí da pòost 31 dal an dal calendari gregurian; i manca 335 (336 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1986 - Catalunya: una abundant fiucada la causa fisc prubleem a i vii da cumünicazziun e a i línii elétrich e telefònich.
1994 - Barcelona: un incendi al trà gjo ul Gran Teatre del Liceu.
1998 - Barcelona: al möör ul scrituur Jaume Fuster i Guillemó (premi Narrativa Ramon Llull 1993) a causa d’un càncher da pulmun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1797 - Viena (Àustria): Franz Schubert, cumpusituur Austríach.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - L'Hospitalet da Llobregat (ul Barcelonès): Jaume Fuster i Guillemó, nuvelista Catalan.
1933 - Lundra (Anglaterra): John Galsworthy, scrituur Anglées, premi Nobel da Literadüra da 1932.
1973: Ragnar Frisch, economista Norueench cunferii dal Premi Nobel d'Economía ul 1969.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Tübinga
Tübinga (en todèsch: Tübingen) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg a 'na quarantìna de chilòmetri a sud de Stocarda. L'è capitàl del distret omònim (Regierungsbezirk) e capolöch del circondàre omònim (Landkreis).
La g'ha 84 496 abitàncc (dato del 31. Dic 2012).
El centro stòrich de la cità l'à famùs per la sò belèsa amò autèntica, càzo piötòst rar 'ntra le cità todèsche per vìa de le distrusiù de la Segónda Guèra Mondiàl. Le custrusiù tìpiche del centro stòrich , de spès antìche, con le sò laorasiù 'n lègn, suratöt sö le spónde riva de la Neckar, le dà l'impresiù de 'na cità de fiàba. Le urìgign de la cità le vé fàde risalì ai sècoi Vi e VII. Le prime testemognànse de la fortèsa entùren a la qual l'è nìt sö l'insediamènt le risàl al 1078 e 'nfìna al 1342 la cità l'è stàda duminasiù dei concc Palatinato e dòpo l'è pasàda ai Württemberg.


text:
La demonstraziun dal Ku-Klux-Klan e da l'uschenumnà moviment All-right è sa drizzada cunter las autoritads da Charlottesville. Lezza vul numnadamain disfar in monument istoric dal general da la guerra civila (1861-1865), Robert E. Lee.
Ils cravals hai dà cura che plirs tschient extremists da dretga stevan visavi ad aderents da gruppas antifaschisticas. Omaduas varts sajan stadas armadas cun fista, buttiglias ed auter. Las autoritads han clamà or il stadi d'urgenza.
Las autoritads da la citad en il stadi federativ da Virginia discurran da trais morts ed almain 35 blessads. Ina dunna è morta cura ch'in auto è charrà sco i para cun intenziun en ina fulla da glieud. A l'ur da la demonstraziun è crudà giu in helicopter da la polizia.
Reacziun dal president dispitaivla
Il president dals Stadis Unids Donald Trump è vegni crititgà tant dals democrats sco dals republicans ch’el na saja betg sa distanzià cler avunda da la violenza tras extremists da la dretga en la citad da Charlottesville en ils Stadis Unids. Reacziuns pli positivas hai entant dà per il tweet da ses antecessur en uffizi, Barack Obama.
RR novitads 06:00+


text:
Üniun Eurupea
L'Üniun Eurupea (UE) a l'è un üniun suranaziunala de 28 stat de l'Europa. A l'è nassüda in del 1992 de la Cumünità Ecunomiga Eurupea cunt el Trataa de Maastricht. In del temp el nümer di stat a l'è vegnüü püssee grand e istess anca i sò cumpetenz.
L'UE a l'è vüna di entità ecunomigh e pulitigh püssee gross del mund, cunt i sò 494 miliun de personn e un GDP cumbinaa de €11.6 triliun (US$14.5) in del 2006.[1]
L'Üniun a l'è un marcaa ünegh cunt una pulitiga de cumerci cumüna.[2]. La püssee part di stat member al dupra una muneda ünega, l'euro.
La pulitiga furestera cumüna a l'è inscambi limitada.
L'Üniun Eurupea a l'è fada de 28 stat de l'Europa:
- Austria
- Belgi
- Bülgaria
- Ciper
- Cruazia
- Danimarca
- Estonia
- Finlandia
- Francia
- Germania
- Grecia
- Irlanda
- Italia
- Letonia
- Lituania
- Lüssemburgh
- Malta
- Üngheria
- Paes Bass
- Pulonia
- Purtugal
- Regn Ünii
- Repübliga Ceca
- Rumania
- Sluachia
- Sluenia
- Spagna
- Svezia
Urganizaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presidenza de l'Üniun Eurupea la birla per ses mis intra i guern di stat member.
El president del parlament eurupee a l'è el Hans-Gert Pijttering.
Lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Üniun Eurupea la gh'ha vintitrì lenguv ufiziaj; i lenguv che dupren i funziunari de la cumissiun e del cunsej a hinn trì: l'ingles, el frances e 'ltudesch.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ EU nominal GDP 2006, International Monetary Fund, cuntrulaa el 17 d'April del 2007
- ↑ Activities of the European Union: Internal Market,EUROPA


text:
«Animals da rapina gronds n’han pers nagut en las alps»
- Sonda, 21.3.2015, 9:37
Avant 2 onns è vegnida fundada a Poschiavo «L’associaziun per spazis da viver senza animals da rapina gronds». Quai pervi da l’urs M13 ch’è vegnì en Val Poschiavo ed ha fatg tema a la glieud. L’associaziun cun 500 commembers vul vegnir pli activa en autras regiuns e gudagnar novs commembers.
A la radunanza generala da venderdi saira a Casti en Val d’Alvra ha Otmaro Beti, il president da «L’Associaziun per spazis da viver senza animals da rapina gronds» ditg, che la Svizra saja memia pitschna per animals da rapina gronds: «Animals da rapina gronds n’han pers nagut en las alps», uschia il pur da San Carlo.
Il Cusseglier dals chantuns Stefan Engler che ha tegnì in curt referat a la radunanza generala, ha ditg ch’i saja bun, ch’i dettia in’organisaziun che s’engaschia era per la glieud che ha in problem cun ils animals da rapina gronds: «La vusch da l’associaziun en quest concert politic fa da basegn, uschiglio audian ins mo la vusch da l’autra vart», ha ditg il Cusseglier dals chantuns da la Val d’Alvra. En l’ultima sessiun dal parlament a Berna ha el inoltrà ina moziun che pretenda ina regulaziun dal dumber dals lufs en Svizra. Il parlament ha acceptà la moziun che duai lubir da regular meglier il dumber dals lufs. Oz èsi mo pussibel da sajettar giu lufs, sch’els èn in privel per ils umans, u sch’els han stgarpà in tschert dumber da nursas u fatg gronds donns tar la selvaschina.


text:
Hom Strom senza pader Clera
- Sonda, 4.2.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 4.2.2017, 12:45, RTR
In pader en Val Müstair ed ina tradiziun pajauna.
In'etimologia populara è in'explicaziun inexacta da la derivanza dad in num, ma savens colliada cun in'istorgia divertenta. Uschia udin nus in'autra interpretaziun da la paclera da l'emna passada.
Oz è dentant il di cur che la giuventetgna da Scuol arda sia poppa da strom, probablamain in usit precristian. Quel um da strom vegn numnà in hom da nom e pom en la chanzun ed ha dà uschia il num a nossa emissiun. E la saira giain nus tuts a durmir, nus giain en il strom. Tgi sa pertge?


text:
Betg dapli accidents sin pistas sur ils dis da Nadal
- Mardi, 29.12.2015, 12:39
Vis sur tut las regiuns dal Grischun ora, ha igl dà circa tuttina blers accidents sin las pistas sco igl onn passà sur ils dis da Nadal. Quai che croda en egl è l'augment da las collisiuns sin pista.
Il motiv è tenor ils ospitals che las pistas sajan pli stretgas. Era dat igl bler pli pacas pistas che usità. Sin il dumber accidents sin pista n’ha quai strusch in’influenza, sco ina pitschna retschertga dad RTR mussa. En il ospital a Savognin han ins enfin ussa registrà rodund 10 pertschient pli pacs accidents sin pista che igl onn passà. Era tar las blessuras na dat igl tenor il directur Gion Cola nagut spezial da remartgar.
Dapli collisiuns e dapli blessuras
Auter è quai a Samedan. Là ha il schef-chirurg Duri Gianom constatà, ch’igl dettia pli blers accidents da collisiun e pli bleras blessuras vid las spatlas. Il dumber da blessads saja perencunter era constants. Uschia era a Glion en igl ospital regiunal da la Surselva. Quai che saja perencunter crudà là en igl è, ch’igl dettia dapli ruttadiras multiplas, blessuras ni ruttadiras en pli lieus dal corp. En igl ospital chantunal a Cuira han ins registrà in zic dapli accidents da pista. En spezial hajan ins dentant vis, ch’igl haja dà dapli accidents da collisiun.


text:
Anche gli uccelli uccidono
Anche gli uccelli uccidono (Anc gl'uśèi i màsan) l'è na cumèdia dal 1970 ad Robert Altman. L'è stada giràda a Houston in dal Tèxas.
Sunt
In dal méntar ch'un prufesōr ch'al stùddia gl'uśèi (Rene Auberjonois) al fà na lesiòṅ su 'l cumpurtamènt ad cal bèsti lè anc in cunfrònt cun qvél dal gèn'r umàṅ, al śōvan c'n i uciài Brewster McCloud (Bud Cort), lugâ in 'n auditorium, al fà da tut par far sù 'n machinàri par vulàr, cuma qvéi ad Leonardo Da Vinci. Al ragàs al pōl cuntàr su 'l ajùt dla Louise (Sally Kellerman), 'n àngil crudâ śò ch'la gh diś ad tgnir adrē sèmp'r a i sò sógn e 'd armàgnar pûr in dal còrp.
Par far-'s i mùscui in manéra ad psēr mōvar sù e śò gl'ali mecànichi dal sò aparéć, Brewster al fà da spés alenamènt davànti a la Hope (Jennifer Salt), na ragasōla cun dal trési mèśa mata e dimóndi malnéta ch'la gh pòrta da magnàr ad nascòst e ch'la s la grata guardànd-al far gl'eśercìsi e far fadìga in di bras. Quànd lò al ciùla par la prima vòlta andànd a lèt cun la sò amìga Suzanne (Shelley Duval), la Louise la s arlìa sèg mulànd-al.
A sucéd pò che soquànti parsòni i tàc'n a murìr e in di sò còrp a s cata sèmpar dal scagasàdi 'd uśèi. Al vitmi i èṅ al vèć tarulî Abraham Wright (Stacy Keach) ch'al pènsa sōl a i bèsi, la daśgustóśa cantànta dla lìrica Daphne Heap (Margaret Hamilton) e 'l pulisiòt laśaròṅ Douglas Breen (Bert Remsen). Al detective Frank Shaft (Michael Murphy) e 'l sò jutànt, al tenènt Johnson (John Schuck), i n saṅ mia da che part tacàr, sōl a 'l ùltim la Suzanne la cònta ch'a masàr qvi là 'l è stâ pròpria Brewster. Quànd la pulisìa la và in d'l auditorium p'r arestàr-al, lò al s mét gl'ali e al taca a vulàr in fiṅ tant che, stlâ dla fadìga, al n gh la cava piò e al sa spapèla par tèra.


text:
Tralèda
La tralèda (in itagliàn ragnatela), l'è la cà dal ràgn, indû lò al stà a vìver, a intraplèr na quèlc sinsèla, mosca, parpàja da magnèr e indû la fèmna la gh'tàca i ōv infintànt ch'i n' surtìsen i ragnàin.
Al ragn 'l è bòun 'd custruìr el tralèdi perchè al gh'à dal ghiàndli ch'i pruduś'n al fîl che pò lò al sà cuma tèser per quèl ch'a gh' sèruv in cal mumèint lè: la cà, la tràpla per di èt'r insèt, la parèda nusièla u l'incubadōra p'ri ōv. El tralèdi i s càten sìa in mèś a 'l vérd che in di post in dû a stà anca 'l òm, basta ch'a n'se strègia da 'n póc.
Vóś lighèdi
Manéri 'd dir
- (EGL) Avér-'gh el tralèdi: Èser stê un pò 'd tèimp sàinsa avér fat dal sès.
- (EGL) Tór vìa 'l tralèdi, Dèr śò a 'l tralèdi: 'Stergèr vìa 'l tralèdi', mo in dal sèins figurê, 'gusèr dòp edl'astinèinsa'.
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tralèda
Colegamèint estèren
- (IT) Un ragnèin drē a custruìr la só tralèda in sìm'a youtube.


text:
-
Category:
-
Arts & Culture
-
Location:
-
malibu
Qualche volta ero davvero esausto dadssda dasadsa czc asddas dadsdas dadadadsa rwrwe gh thrb brt rbt rb rb fsdjfshlqe hqev qqvn kvn vervqerv eqvv vqevq evqev qv ervqerv qvq vqerv rbgr wrb b bq brq vfdc qer rv rf vv qer v qe qee vq ervQualche volta ero davvero esausto dadssda dasadsa czc asddas dadsdas dadadadsa rwrwe gh thrb brt rbt rb rb fsdjfshlqe hqev qqvn kvn vervqerv eqvv vqevq evqev qv ervqerv qvq vqerv rbgr wrb b bq brq vfdc qer rv rf vv qer v qe qee vq ervQualche volta ero davvero esaust…


text:
Triügg
Triügg o ànca Treügg (nòm uficiàl en itali: Triuggio) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 8 852 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 8 km² e 'na densità de 1 107 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Besàna, Albiaa, Caraa, Suvích, Machéri, Curesciàna e Leesm. La cità a l'è svilüpada in sü i spund sinister del Lamber, denànz a Albiaa.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitaant (fuunt ISTAT 2001)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Concordaa de Worms
El Concordaa de Worms l'è staa 'n patt faa a Worms, in Germania, in del 1122 in tra el Sacher Roman Imperador Enrich V e 'l Papa Callisto II. L'ha mettuu fin a la lotta per i investidur.
El Concordaa l'ha tolt via el poder imperial de nominà i vescov, che l'è 'ndaa al Papa, ma 'l podeva stà in di elezion, comé garante de la libertà e che la ghe fuss mia simonia, e poeu l'Imperador el dava i driss laich. In Germania primma vegniven daa i driss laich, in Italia e Franza primma quij religios.


text:
Bayliśàscaris pruciònis
Al Bayliśàscaris pruciònis (nóm sientìfic “Baylisascaris procyonis”), cgnusû anc cuma “Vérum di Pruciòṅ”, 'l è 'n bêg nematôd parasìta di mamìfar e di uśèi ch'al fà part dla famìja di bêg “Ascàridi”. Al pōl vìv'r in nuànta o anc da piò spéci ad bèsti dumèstichi o salvàdghi anc s'al sò òspit definitìṿ 'l è 'l pruciòṅ dit anc “ursét lavadōr”. Anc 'l óm 'l al pōl ciapàr cuma òspit intermèdi e 'l è 'n quèl periculóś parchè i bêg i pōlan finìr in di òć o in dal sò sarvèl dand inìsi a 'n mâł ciamâ Larva migrans [1]. In di tèmp mudér'n i pruciòṅ i èṅ drē a catàr pòst anc in Itàglia [2].
In di Stat Unî dagnóra tut i pruciòṅ i gh 'l ànan, a s và da 70% ad qvéi grand a 'l 90% ad qvéi śōvan.
Cal bèsti lè i làsan lib'r i óṿ, ch'i pōlan scampàr par di an e i dvènt'n infèt dòp dū o quàtar stmani, c'n i pét parchè al Bayliśascàris adûlt al viṿ in dal sò budèli. Al fémni dal parasìta i pōlar rivàr a far-an da sènt-mila a duśènt-mila a 'l dè. Quànd i gh finìs'n in bóca, parchè i èṅ stramnâ par tèra, al cicclo al cuntìnua incóra parchè i óṿ i s vèran in dal stómag e i sàltan fóra 'l larvi. Se invéci 'l è 'n òspit intermèdi ch'al manda śò i óṿ, al bêg al n è minga bòṅ ad dvintàr grand e ad far di fiōi ma quànd al riva in dal budèli al śbuśìs 'l òrgan e al s mét a giràr lìbar p'r al còrp vlénd rivàr a 'l sarvèl in dua al larvi i s pōlan anc saràr dènt'r a na cisti. Di àtri vòlti i s férman sót-pèla, in di tesû. Soquànt sórag i èṅ bòṅ ad ciapàr al mâł andànd in gir in di pòst in dua 'l à cagâ 'l pruciòṅ, cuma i camp ad furmintòṅ, dònca al perìcul par 'l óm 'l è incóra più élt anc parchè 'l parasìta 'l càmbia 'l sò cumpurtamènt faghénd-al dvintàr insiminî e 'n bcòṅ fàcil p'r al pruciòṅ che quànd 'l al magna al déśda anc al cisti.
Òṅ di prim siensiâ ch'l à capî ch'al mâł al psiva tacàr-'s anc a 'l óm 'l è stâ Paul C. Beaver in dal 1969 studiànd i sór'g infèt anc se pò al prim caś véra segnalâ a sarév rivâ sōl quìnd'ś an dòp. In tut al manéri 'l è difìcil bcar-as cal mâł chè, in dal 1980 i èṅ stâ difàti trédas qvéi ch'i aṅ ciapâ la “Larva migrans” ma quànd a sucéd a s mōr (i 'l aṅ fat in sinc, dònca dagnóra 'l 40%) o sinò a s armàgn uféś in dla tèsta par tuta la vita. S'invéci al bêg al finìs in di òć al taca a magnàr-al da dèntar faghénd di dan a la rètina c'n al risć ad rénd'r òrub. Par masàr-'l a s pōl druàr al làśer.
A ès'r a risć i èṅ i putèṅ specialmènt parchè i śōgan par tèra e i s mét'n al maṅ in bóca. Dal madśìni a gh 'n è pôchi ma 'l prubléma 'l è ch'i funsiónan bèṅ in dal budèli e minga quànd al parasìta 'l è drē a giràr da n'atra banda. Anc al fat ch'al larvi i rìv'n in dal sarvèl in tri dè a n dà minga dal tèmp abàsta.
Batśàr al mâł al n è briśa 'n quèl fàcil parchè a n gh'è minga incóra un tèst sierulògic cumersàł. Par tut chi mutìṿ chè a gh'è 'l perìcul ch'al Bayliśàscaris pruciònis al pòsa èsar druâ p'r al terurìśum parchè i óṿ i èṅ fàcil da métar via in un nùmar grand, i cóstan pôc e i scàmpan dimóndi.
Nòti
- ↑ Un studi al dimóstra ch'i pruciòṅ i èṅ drē a sparpagnàr di mâi periculóś in Europa Servìsi cumunitàri 'd infurmasiòṅ, 30 'd Agóst dal 2012
- ↑ Bèrgam: in un paéś a gh'è n'invaśiòṅ ad pruciòṅ, purtadōr dla ràbbia e di parasìta Iommla Incō, 30 'd Agóst dal 2013
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Bayliśàscaris pruciònis
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Bayliśàscaris pruciònis


text:
Paris – martgads e taxis
- Mesemna, 15.6.2016, 14:59
Tiers la vita a Paris tutgan ils numerus martgads cun mangiativas, cun vestgadira e bler auter. Tiers la vita a Paris tutgan dentant er quasi 20‘000 taxis.
Federic e Jacques lavuran sin in dals tipics martgads da Paris. Dapi onns. In martgà nua che era blers indigens cumpran lur mangiativas. Martgads cun charme, ch’i dettia dentant adina damain, raquinta ina dunna da Paris.
Propi blers taxis
Tiers la vita a Paris – tiers questa citad hectica – tutgan era ils taxis. Blers dals chauffeurs na raquintan pauc ni nagut, auters han dentant interess da dar ina baterlada. Lur lavur, ina lavur che pretenda attenziun durant l'entir di.
Purtret da Paris ed insatge per il bun gust
-
Purtret da la citad Paris
3:57 min, Telesguard dals 14.6.2016
-
Ina tura culinarica a Paris
4:54 min, Telesguard dals 15.6.2016
RR actualitad 11:00


text:
Dan da püch él gnü fora le liber de cronica dla Val Badia "Sas dla Crusc", dilan al gran laûr fat cun tröp impëgn y lezitënza dai cronisć de nosta valada. Chësc bel liber à oramai na storia bindebò lungia. Le pröm iade êl gnü dè fora ala fin di agn 1960, sciöche plata d'informaziun y de articui de storia y cultura por i mëmbri scrić ite ala Uniun di Ladins. Dl 1979 él spo deventè n liber de cronica, cun passa 650 plates de tesć y fotografies di avenimënć plü importanć sozedüs te nüsc paîsc ia por l'ann.
La cronica "Sas dla Crusc" é nasciüda y vëgn portada inant da porsones che à tl cör le sentimënt che la Val Badia é na realté soziala, linguistica y geografica che alda adöm y che dess gnì renforzada y mantignida. Cun la descriziun dl movimënt demografich dla popolaziun, di nasciüs y di morć, de nozes y iubilars, dl'ativité dles aministraziuns de comun y dles uniuns, vëgnel renforzè le liam danter paîsc y comuns: i imparun da se conësce y i se recordun de porsones y avenimënć che forma y concretisëia la storia, la popolaziun y la vita de nosta bela valada. Tl medemo tëmp inviëia la cronica, che se conzentrëia dantadöt sön l'ativité dles uniuns, da conscidré y bëgn inće da aprijé döt le laûr de volontariat che é ia dedô y che mët a florì la vita culturala, religiosa y recreativa.
La Uniun i dij porchël bel dilan ai cronisć che à indô daidé mëte adöm le liber, ai redadus, ai sostignidus finanziars y sambëgn inće a düć Os ch'i tolëis tla man le liber, ch'i le liëis y ti ćiarëis.
Publicaziun anuala
Auturs desvalies
plü de 650 Plates pur liber
Lingaz: ladin
Prisc 23.00€


text:
Permiss d’imprender ad ir cul auto / permiss dad ir cul auto
Permiss d'imprender ad ir cul auto / permiss dad ir cul auto
Dumonda per ün permiss d'imprender ad ir cul auto
Ils formulars per la dumonda as poja retrar pro'l servezzan d'abitants o pro l'uffizi da trafic obain implir oura directamaing quia (per plaschair stampar sün palperi alb).
Avant co inoltrar la dumonda es da laschar controllar la vezzüda pro ün optiker autorisà (obain ün meidi). Il reslutat vain inscrit directamaing sül formular per la dumonda. Quista controlla nu fa dabsögn scha El/Ella ha fingià ün permiss d'ün'otra categoria, e l'examen correspundent nun es amo passà 2 ons.
Ils allegats necessaris sun manzunats sül formular per la dumonda.
Barattar il permiss blau
Chi chi voul barattar il permiss dad ir cul auto blau cun ün permiss in fuorma da carta da credit po retrar il formular per la dumonda pro'l servezzan d'abitants o pro l'uffizi da trafic. Id es eir pussibel da til implir oura directamaing quia (p.pl. stampar sün palperi alb).
Il formular es da suottascriver cun culur naira. Plünavant es da tachar sül lö previs üna fotografia da pass in culur. In seguit es da trametter il formular insembel cul permiss blau a l'uffizi da trafic (adressa: Strassenverkehrsamt, Postfach, 7001 Chur). In cas chi vess müdà il nom e/o il lö d'origin sto gnir agiunta eir üna copcha da la carta d'identità. Schi nun es pussibel da prodüer il nouv permiss a temp ütil schi vain tramiss inavo il permiss blau cun ün termin da scadenza. Subit ch'El/Ella ha surgnü il nouv permiss schi perdan tuot ils permiss da fin qua lur vigur.


text:
Pistola
La pistola l'è 'n arma de foeugh corta ideada per vess doperada domà cont ona man e sparà i ball a corta distanza. L'è nassuda 'me arma per difesa, ma la pò vess doperada anca per offesa.
Cuntegnüü
Desvilupp de la pistola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pistol antich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finna al secol quell de 19 i pistoll i eren sostanzialment di moschett pussee piscinitt, ma cont i midemm meccanism: La munizion la vegniva mettuda in la bocca de l'arma insemma a la polver da sbar e a 'n tocch de palpee bon de tegnì insemma el tutt. L'era 'na procedura lenta, e in battaja tipicament l'era impossibil recaricà 'na pistola.
El revolver[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1835 el Samuel Colt el brevetta el primm revolver, 'na pistola fada de 'n tambor mobil e removibil in de che se careghen i munizion e che 'na voeulta sparaa el girava per mett a disposizion 'n alter colp.
La pistola moderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Domà in di agn 1900 nassen i primm pistol d'incoeu, che scarrelen automaticament e caregaven 'n alter colp. Domà in del 1938 però nass el sistema doperaa anmò incoeu che 'l permett de doperà domà 'na man.


text:
Il chantun Turitg ha pajà da memia per curs da tudestg
- Venderdi, 5.2.2016, 12:01
Il chantun Turitg a pajà almain 7 milliuns francs da memia per curs da tudestg per migrants.
La directura d'educaziun Silvia Steiner ha fatg ina denunzia penala ed instradà in'inquisiziun administrativa. Sco la controlla da finanzas dal chantun Turitg ha constatà han duas scolas da linguas survegnì contribuziuns pauschalas memia autas - u contribuziuns insumma betg giustifitgadas. I vegn supponì administraziun malfidaivla d'in uffizi.
Las duas instituziuns ECAP ed ENAIP hajan tranter auter survegnì daners betg debitads. La controlla da finanzas dal chantun Turitg aveva intercurì il rendaquint da las subvenziuns per curs da tudestg dals onns 2013 e 2014. La finanziaziun dals curs pertutgads da l'onn 2015 è sistida ad interim.
RR novitads 12:00


text:
Sco quai ch'il cuschinier e possessur da la Posta, Corsin Cavegn, ha ditg al Radio Rumantsch stoppia el cuschinar 140 kg brassà. La problematica saja la dimensiun.
Quai valia era per organisar las bavrondas. Els empostian tranter auter 480 buttiglias da mez liter vin cotschen. En tut vegn stoppian els engaschar quasi 40 persunas per venderdis saira, ha ditg Josi Russi da l’hotel Cruna. 23 persunas sajan en il servis, e quai saja ina sfida perquai ch’intginas persunas enconuschian els mo dal vesair e perquai na sappian els betg co quellas lavurian.
I vegn fatg quint che 650 persunas van venderdis saira a la radunanza. La Cruna e la Posta organiseschan quest eveniment per la secunda giada.


text:
Sòn a podrija facilment dëspieghesse con l'arconòssensa për avèj salvà Coni da la mnassa fransèisa: grinor për la person-a ëd Baron Litron, tut an "dësmentiand" che, 'd apress la cesa catòlica, chiel a l'era un eretich.
Eh ben, nò: la canson a arconòss legitim e a rëspeta che Baron Litron a l'é un "barbèt", e ansi, a buta an valor la libertà ëd consiensa dël comandant dla piassa ëd Coni. Contut che la cesa catòlica a mostreissa che un a podija sempe convertisse an pont ëd mòrt, e dven-e parèj "bon cristian", coj ch'a cantavo sa canson a chërdijo pitòst (a chërdo) ch'a sia moralment pì giust che viraun a viva soa fé 'd apress soa consiensa: "o bon barbèt o bon cristian".


text:
11 persunas blessadas tras fieu artifizial
- Sonda, 1.8.2015, 11:42
Ad Ettingen en il chantun Basilea-Champagna èn 11 persunas sa blessadas tar in fieu artifizial. Sco quai che la Polizia chantunala communitgescha n'haja quai dà nagins grev blessads.
Las bleras persunas blessadas hajan arsentadas u donns da l'udida. Las blessuras han pudì vegnir tractadas ambulantamain en l'ospital.
L'accident è capità tar in'occurrenza d'ina firma. Ina u pliras rachetas sajan explodidas avant ch'ir en l'aria, rapporta la polizia. Tras quai sajan las bavrolas da laschar ir rachetas cupitgadas ed il fieu artifizial saja sajettà tras la fulla d'aspectaturs.
RR novitads 11:00


text:
SBB lantscha campagna per impedir suicidis
- Venderdi, 9.9.2016, 10:58
«Pledar po salvar» - cun quest motto ha la SBB lantschà ensemen cun il chantun Turitg ina nova campagna da prevenziun per impedir ils suicidis. Mintg'onn fineschan en media 112 persunas lur vita cun sa bittar avant in tren.
Sco quai che las Viafiers federalas communitgeschan s'augmentia quest dumber plaun dentant cuntinuadamain ils ultims 10 onns. Cun la campagna vul la SBB animar persunas periclitadas e lur confamigliars da discurrer dals patratgs da suicidi e da nizzegiar l'agid. La SBB scolescha er passa 10'000 collavuraturas e collavuraturs da percorscher persunas periclitadas da suicidi e d'agir a moda commensurada.
RR novitads 11:00


text: Col cœur an'mò ingarbiaa in de la cassina el se bestira i òss l'ultim paisan, e la candela pizza in la bosia la mett in ciar i barlafus d'un temp: la bròcca in del tripee portacadin, l'acquasantin e la Maria Bambina fassada in de la cuna d'un veder a campana. E l'œucc el curr sui trav e sul camin con dent an'mò freguj de scendra antiga. La vœuja de Natal l'è lì con lù sul materass de fœuja de melgon. La vœuja d'un Natal come una vòlta, con tanti vos che riven de lontan, come in d'un sògn... Vos de tusann che canten sul sentee... là in fond... tra i fontanitt... visin al Lamber... "Tu scendi dalle stelle..." Sù dunca! Riva gent! Gh'è chi el Natal, Natal come 'na vòlta... Mett ul pariœu sul fœugh... canela, acqua e saa, farina gialda... e...alé...òli de gumbat. Se sgrana trii rosari e se la cuntom sù dent in la stalla. Gh'è chì l'Armida, quella di ricamm, el Gino cavallant cunt el clarin... i fiœu ch'hinn mai cressuu, el bergamin. Tra el pòrtich e la stala... quanta gent... ghe vœur an'mò un quej scagn, una bancheta e un para de fiaschitt... per la polenta. Se smorza la candela sul ciffon, el gatt al s'è fognaa in d'un quej canton e intant l'ultim paisan el nega in d'un bell sògn... e par ch'el rida. Marco Candiani


text:
Chantun
-
Barbara Janom Steiner nova presidenta da la regenza grischuna
Barbara Janom Steiner è vegnida elegida dal Cussegl grond sco presidenta da la regenza grischuna per l’onn 2017. Ella ha survegnì 109 vuschs da 111 vuschs valaivlas.
Parter sin Facebook (link extern, popup)
Parter cun Whatsapp
Sco vicepresident è Mario Cavigelli vegnì elegì cun 99 vuschs. La davosa giada che Janom Steiner era vegnida elegida sco presidenta da la regenza grischuna il 2011 aveva ella fatg 98 vuschs.
Tgi ha fatg quantas vuschs ils ultims onns?
RR novitads 10:00
RTR/pb/ma
-
Novitads
-
Chantun


text:
Tschorvadad da chamutschs pretenda mesiras
- Mardi, 3.3.2015, 8:32
La vart sanestra da la Val Suvretta da San Murezzan è serrada per sportists d'enviern per il rest da la stagiun. Quai per schanegiar ils chamutschs che pateschan da la tschorvadad da chamutschs.
La suprastanza da San Murezzan ha perquai decidì, da scumandar l’access a la vart sanestra da la Val Suvretta da San Murezzan per sportists d’enviern. Quai enfin la fin d’avrigl.
Motiv è che differents chamutschs en questa
costa pateschan da la tschorvadad da chamutschs. Ina malatia che pretenda ch'ils animals survegnan il ruaus maximal pussaivel. Mo uschia han els ina schanza da surviver l’enviern.
Malsogna po guarir
Sch'ils chamutschs na vegnan betg disturbads, han els schanzas da guarir. La tschorvadad po svanir entaifer 2 u 3 mais, ella po dentant era avair ina fin mortala, tut tenor en tge stadi ch’ella è. Sch'ils egls schloppan, ston ils guardiaselvaschinas schluppettar ils chamutschs.


text:
Urs Marti è surstà da l’iniziativa
- Sonda, 7.3.2015, 10:36
Il president da la citad da Cuira Urs Marti è surstà che la Partida populara svizra da Cuira pretenda gist ussa pajas pli bassas per ils cussegliers da la citad.
Il quint annual 2014 che vegn preschentà l'emna che vegn mussia bunas cifras, quai ha ditg Urs Marti en in’intervista cun il Tagblatt. Els hajan lavurà bain e sajan vegnids vinavant. Marti declera dentant ch'el veglia restar cusseglier da la citad er sch'el avess da survegnir damain paja.
«200’000 francs bastan»
La PPS da Cuira ha lantschà in'iniziativa cun il titel «200'000 francs paja ad onn èn avunda». Enfin l'avrigl vul la partida avair ensemen las 800 suttascripziuns necessarias.
RR novitads 7:00


text:
Conjunctura sa stabilisescha
- Glindesdi, 30.3.2015, 9:29
Dus mais suenter l'aboliziun dal curs minimal da l'euro è la situaziun da l'economia svizra sa stabilisada, quai però sin in nivel bass.
Il barometer da conjunctura saja creschì il mars per 0,5 sin 90,8 puncts. Quai communitgescha il KOF, il post da perscrutaziun per la conjunctura da l'ETH da Turitg.
Il favrer era l'index crudà ensemen per 6 puncts ed uschia ruschnà cleramain sut la media dals ultims onns. Mez schaner aveva la Banca naziunala svizra abolì il curs minimal da l’euro dad 1,20 francs che valeva dapi passa 3 onns. L'euro custava questa damaun 1 franc e 04 raps.
RR novitads 10:00


text:
Napoleun Bonaparte
Nepoleun Bonaparte, sco imperatur enconuschent sco Napoleun I (frz. Napoléon Bonaparte resp. Napoléon Ier, * 15 d'avust 1769 ad Ajaccio en Corsica sco Napoleone Buonaparte; † 5 da matg 1821 a Longwood House sin l'insla St. Helena en l'Atlantic dal sid), è stà in general, um dal stadi ed imperatur franzos.
Bonaparte che derivava oriundamain dad ina famiglia corsa è avanzà durant la Revoluziun franzosa en autas posiziuns entaifer il militar. La è el sa sviluppà ad in talent militar d'emprima rangaziun. Oravant tut ses campagnas militaras en l'Italia dal nord ed en l'Egipta l'han rendì fitg popular e chaschunà grondas speranzas tar ils Franzos. Quai ha pussibilità ad el da surpigliar la pussanza en Frantscha suenter ses culp da stadi ils 18 da Brumaire. Tranter il 1799 ed il 1804 sco emprim Consul da la Republica Franzosa ed en successiun fin il 1814 sco Imperatur dals Franzos ha el manà in reschim mez dictatoric cun elements plebiscitars.
Las midadas chaschunadas entras Napoleun han influenzà las structuras statalas da la Frantscha fin ozendi. Tranter quellas èn per exempel da numnar ils midaments en il sistem d'administraziun sco era quels en il sistem da giustia entras il Code Civil. Tge che concerna la politica exteriura ha el cuntanschì cun l'agid da l'armada temporarmain il domini sur grondas parts da l'Europa continentala. Durant quel temp è el era stà retg da l'Italia (dapi 1805) e protectur da la Lia dal Rain (1806 enfin 1813). Entras la schliaziun dal Sontg Imperi roman, ch'è vegnida iniziada da Bonaparte, è l'urden statal da l'Europa centrala sa midada considerablamain. Quai ha manà tar in dals gronds problems dal 19avel tschientaner. Malgrà che Napoleun aveva purtà l'idea da stadi naziunal ord la Frantscha en auters pajais vischinants ha l'interpretaziun diversa da quest'idea, influenzada dad in spiert conservativ, engrevgià il mantegniment da l'urden napoleonic en ils pajais pertutgads, uschia en Spagna, ils pajais germans ed il davos era en Russia.
La finiziun catastrofala da la campagna militara encunter la Russia, la quala è vegnida titulada là sco Guerra per la patria, ha la finala manà a la crudada da Napoleun. Suenter ina curta fasa da bandischun sin l'insla Elba è il Cors returnà per tschient dis enavos a la pussanza. Tar la Battaglia da Waterloo è el alura vegnì superà definitivamain. Sin quai è el vegnì bandischà fin sia mort sin l'insla St. Helena en l'Atlantic.


text:
Saint-Christophe (AO)
Saint-Christophe l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 3 386 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 242 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aosta, Pollein, Quart, Roisan, Valpelline.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Prēda ed Bişmântva
Artécol in dialèt arzân
La Prēda ed Bişmântva ( Pietra di Bismantova in italiân) l’é ‘na carateréstica furmasiòun geolôgica ed l' Apenèin arzân, ind al cmûn ed Castelnōv di Mûnt, paèiṣ ch' a 's câta al só pē e in pruvîncia ed Rèz, a 45 km dal Cèinter principêl. A’s presèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt, ch’ al 's vèd işolê tr’ al muntâgni ed j Apenèin.
Indice
Geologéia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Prēda l’é fâta da ‘na rôcia ed prēda da depôsit ed séngia sōvra un livèl ed mêrni, al tót al s’è uriginê cme fònd marèin int al peréiod miocènich. A gh’în dèinter di gós ed cunchéli i e rèst insasî carateréstich ed ‘n’ambiĵnt ‘d un paèis africân.
La sfisurasiòun e la rutûra a pès e pcòun gnûdi dôp dal livèl ed la prēda, gnûda dôp la ruṣghêda, l’à lassê intât la pursiòun lé aṣvèin. La séma ‘d la Prēda la rîva a 1047 mēter insém al livèl dal mêr.
Al piânti, al j êrbi e al bèsti ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La séma spiâna ed la rôcia l’é in grând pêrta a prê e parsialmèint buschîva. În presèint albarèin cme la linsōla, al zèiver, al bôch biânch, la znèstra, la brógna e la rōsa salvâdegh. Êlber da séma, per la pêrta pió grôsa, în la rurèla, al sèr, l' âser, al carpanèin e al téli. Insém al spurgînsi ed la rôcia a s’ în adatê di gèner gióst per ambiĵnt sèch cme al tém.
L'êlta spianêda e la zôna d’atōrna în pîn ed bèsti salvâdegh cme al cinghiêl, vōlpi, tâs, caveirōl, lêvri, rés e uṣê zanfadōr.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Catêdi ed lavōr fât a mân in prēda e pcòun cerâmich catê insém a la rôcia testimônien la preşèinsa ed l'òm in tèmp antîgh.
In època rumâna insém al rîvi ed la Prēda gh’é stê tirê só ‘na furtèsa ed difèişa. Insém al ruvîni de sté costrusiòun, int al XVIII sècol, a gh’é stê tirê só, al gh’é incòra al dé d’incô, l’èrem bedetèin cun atâch ‘na cēṣa avêrta al póblich.
Al teritôri l’é stê fèdev ed la faméja Dallo da Bismantova fîn al XVI sècol , quând l’é dvintê pêrt dal pusès ed j Este. Int al 1859 l’é dvintê pêrt dal nōv cmûn ed Castelnōv di Mûnt.
Al prémi scalêdi, in època modêrna, àn cumîncen da l'inési dal XX sècolo, quând a vînen sgnêdi al véi e i sintēr druvê incòra al dé 'd incō.
Stôria dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém al j urégin dal nòm Bişmântva în stê dê divêrs parèir. Còl ch’ al sèmbra pió credébil al fà deşgnîr al nòm da la parôla ‘d urégi bişantèina: "Oysàmbaton" ch’a vré dîr 'difécil da rivêreg'. Cun al pasêr dal tèimp, la gînta l'à cambiê al nòm, fîna a rivêr a còl dal dé d'incō, è stê cambiê soquânti vuchêli, è stê zuntê "bis" davanti al nòm, ch' al gh'à gnînt da spartîr cun al "biş" latèin.
Per rivêregh insém[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal parchèg dal mâchini in Piâsa Dante, a’s va só facilmèint in pôch minût ed pasegêda insém a ‘na strêda sfaltêda al Rifûg ed la Prēda e a l'Èrem, dōve a cumîncen i sintêr vèir e prôpri.
Divêrs percôrs sgnê dân diferèint livê ed dificoltê. La via pió cômda, e che la pōlen fêr ânca al persòuni mìa prâtichi e sèinsa particulêr atrès se mìa ‘na nurmêla tachêda cme un pêr de schêrpi robósti e un bastòun, la và a drē la parèida mezdé-sîra e la finés vêrs la séma cun un trât a gradòun. Al tèimp ed viâz stimê l’é ‘d un quêrt d' ōra, atravêrs trât buschîv e zôni ed bèli vidûdi.
La via pió d’impègn l’é la ferâta, ch’ la cumîncia dôp avèir traversê un trât ed sintêr e ‘na grôta naturêla. La scalêda la vîn fâta insém a la parèida ed mezanôt, preparêda cun ciôld, insém a di trât a strapiòmb e soquânti néci ed fermêda. Al tèimp ed viâz stimê în mìa mēno 'd 1 ōra e mèz.
‘Na vôlta rivê insém a la pianûra ch’ la stà sōvra a la Prēda a’s pōl vèder luntēra ‘na grandiōşa vésta insém a l’ Apenèin arzân. A gh’é da stêr atèinti a i mêrzen ed la lâstra che finésen a strapiòmb a i lémit di bôsc, che în sèinsa spòndi.
Citasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Divîna Cumèdia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Prēda ed Bişmântva la vîn citêda da Dante che al la nômina int la Divina Cumèdia, e probabilmèint al l’à inspirê ind la spiegasiòun dal Mûnt dal Purgatōri.
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume »
'D âlmi e 'd bèsti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al gróp musichêl PGR (Per Grazia Ricevuta), prugèt ed Giovanni Lindo Ferretti, ind al désch D'anime e d'animali al dèdica ‘na cansòun, Alla pietra - la préma ed l'âlbum, a la Prēda ed Bişmântva
area occitana del sud
anno di riferimento locale: 2003, inizio estate
Pietra di Bismantova
Un temporale a scrosci, violento, tramonto
due arcobaleni splendenti
il concerto non si fa, non ci sarà
qui comanda l'acqua, comanda il vento
moderno è un ruolo subalterno»
I prê ed Bişmântva[modifica | mudéfica la surzéia]
I Modena City Ramblers ind al désc Dopo il lungo inverno a dèdichen a la Prēda la cansòun I prati di Bismantova
fino all'orizzonte
un falco risale
la cima del monte
è una nuova alba che avanza dentro di me»


text:
Sedrun e Gonda fuorman il liug principal dalla Val Tujetsch. Gonda schai el vest. Ils dus vitgs vegnan taglia empermiez entras il Run.
(Lexicon historic) Liug principal e center administrativ dalla vischnaunca politica da Tujetsch. Domicil dil museum e center da scola (cun Rueras). La baselgia da sogn Vigeli, menziunada per l'emprema gada il onn 1205, ei la baselgia principala dalla val ed il liug da sepultura dalla val. Sedrun/Tujetsch era probablamain gia avon igl onn 1205 ina pleiv. Tochen igl onn 1491 veva la claustra da Mustér la collatura, allura ei la pleiv vegnida incorporada alla abbazia. Entuorn 1850 ha Lucas Cavegn schau ereger gl'emprem hotel a Sedrun (Hotel Cruna). Alla fin dil 19avel tschentaner han oravontut ses descendents iniziau il svilup turistic en Tujetsch. Denter 1914 e 1956 ein vegni construi sis hotels en la val, quater da quels a Sedrun/Gonda. All'entschatta dil 19avel tschentaner arrivan ils emprems turists da skis. La scola da skis a Sedrun, fundada il 1929, ei ina dallas empremas en Svizra. Igl onn 1947 ei vegniu construiu gl'emprem runal a Sedrun/Niregl. Suenter igl onn 1960 han la hotellaria e la parahotellaria fatg in svilup rasant. Sut Sedrun/Gonda sesanfla l'entrada al tunnel da basa dil Gottard.
Protocols
Cudisch da protocols per il vischinadi Sedrun 3 d'avrel 1945 - 28 d'october 1955
Cuntegn gliesta da pindrers, pagas da pasturs; pustretschs ...
Cudisch da protocols "Vischins Sedrun" naven dils 3 da december 1953 - 5 da fenadur 1997
Documents
Gliesta da vischins, luvrers e mistergners Sedrun 1975
Il cauvitg sia lavur ed obligaziuns visavi la vischnaunca 1971
Regulativ dil vischinadi Sedrun 1954


text:
Premaluna
Premaluna (nom ufizial in italian Primaluna) l'è on comun de la Provincia de Lecch che'l cunta 2 246 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 22,8 km² e ona densità de 99 ab./km². Se troeuva in Valzasna e l'è consideraa el paes d'origin de la nòbil famiglia milanesa di De la Torr, che l'ha governaa el capploeugh lombard prima di Viscont. Fòrsi el nòmm vegn del Latin "Primum Lumen" (=prima lus).
L'è tacaa ai comun de Casargh, Curnöva, Crandola, Isen, Introeubi, Pastur, Promane.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Premaluna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Grazia a la lescha d'energia possia la Svizra reducir sia dependenza d'energias importadas e rinforzar l'energia regenerabla indigena. Uschia restian las investiziuns en Svizra, ha punctuà la ministra d'energia Doris Leuthard.
La lescha d'energia vul tranter auter promover il spargnar energia, sustegnair l'energia regenerabla e sortir successivamain da l'energia atomara. Novas ovras atomaras fissan scumandadas e las veglias duain vegnir mantegnidas entant ch'i èn anc segiras.
Vinavant dess la Svizra vegnir pli independenta da l'exteriur tge che pertutga l'import d'energia. Entant importescha la Svizra var 75% da l'energia da l'exteriur. Plitost ieli da stgaudar, benzin e gas. Cun las midadas en la strategia d'energia dess quella cifra vegnir sbassada. Realistic è tenor la ministra d’energia Doris Leuthard da sbassar l’import sin var 60%. La Svizra n'haja betg las resursas per sbassar extrem l’import. Dentant duai l’import vegnir sbassà tant sco pusseivel.
La strategia d'energia 2050 duai vegnir realisada pass per pass. Ed in emprim pass duai esser la revisiun da la lescha d'energia. Il Cussegl federal ed il parlament cusseglian perquai d'approvar la fatschenta. Il suveran svizzer decida ils 21 da matg en chaussa.
Referendum encunter la lescha d'energia
Cunter la lescha d’energia e vegni fat in referendum. Criticà vegnan oravant tut ils custs che stettian en connex cun la nova lescha. Tenor il comité da referendum s'auzan quels custs sin 3'200 francs dapli l’onn per ina chasada.
Ils adversaris fan in quint da fantasia!
Dentant quel argument na chapescha la cussegliera federala betg. Tenor sias calculaziuns datti mo 40 francs dapli custs ad onn per ina chasada da quatter persunas.
Era in punct da critica è che cun questa revisiun da la lescha datti anc dapli scumonds e birocrazia.
RR actualitad 12:00


text:
Battaja de Lipsia
La battaja de Lipsia l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh; l'è staa on sconter tra i pussee grand de tucc i temp, inscì important che l'è staa ciamaa anca "la Battaja di Nazion".
I Frances, cont i sò leaa, gh'aveven 200.000 omen e settcent cannon, ma contra de lor gh'era i esercit de Svezia, Austria, Prussia e Russia, fort, tucc insema, de 400.000 omen e 1500 cannon.
El problema principal per l'Imperador l'era el fatt ch'i sò nemis rivaven de depertutt, de manera che lù el gh'aveva de divid i sò forz.
El primm attacch el gh'è staa faa a lù de part di Austriegh del Schwartzenberg, la mattina del 16 de ottober 1813 a sud de Lipsia, ma l'è minga riessii a passà e, in gir de ona quai ora, i Austriegh hinn tornaa in sù i posizion de partenza.
A nord el Blücher l'ha tentaa l'attacch a la testa di sò Prussian, ma anca quell lì l'è staa respingiuu di omen de l'Auguste Marmont.
El dì dopo l'è staa on dì de reorganizzazion; el desdott i Leaa, mej organizzaa respett ai dì prima (anca grazzie al fatt che l'era rivaa el Bernadotte cont i sò Svedes e 'l Levin August von Benningsen coi sò Russ), hann taccaa, con 350.000 soldaa.
Per ona desenna de or la battaja l'è stada pussee dura che mai, ma i Frances hinn riessii a tengì i sl posizion; però poeu el numer l'ha faa la soa part, e 'l Napoleon l'è staa costringiuu a ordinà la retirada, col passà per on pont (l'unigh che 'l gh'era). La saria stada ona retirada da manual, ma a on bell moment on colp de cannon l'ha traa giò el pont, che l'è crodaa e l'ha lassaa inscì 20.000 omen isolaa. Ghe n'è staa on quaivun che l'ha provaa a nodà per scappà via, ma on bell poo de lor hinn staa coppaa intant ch'eren dree a fàll.


text:
LA BETA DAL PAN
Art. Nosha Jent n. 6, an 1967 - Maestra Valeria
La Beta dal pan
Fosse stat la mare dei Bèc d’ades, l Tino, l Jan, l Bepo, la Nenola, la Luziola e la Verginia rechiesc. Se pense a na bona fémena me vegn en ment la Beta dal pan. L’à passà duta la vita a far pan e so om, l Bepo L ge aidava a meter int e tor fora l pan dal forn e a la stagion giusta l jiva a mazar porcié. Ence el l’era n bon om e me recorde che l ne fajeva i respec (per chi che no l saesse, l “respet” l’era n picol sculger de legn fata aposta per far l raspic, grazan fora la polpa de n rau o de n pom de alber: enloita l’era na golosarìa per i tosac..) a la stagion dei raves e l ne meteva su l paz de so gaiofe canche fajeane calche sbrion.
La Beta, che po’ l’aeva inom Catina, la era duc i dì te pistorìa, che enlaoita i l’aeva en ciasa. L’era la stua più grana del cartier. Veje amò davant da sta finestra n desch bad ma larch, con entorn na brea olache la pojava le panèe. E la Beta svelta e elegante en te la mossa con n raschet de fer la tirava vìa n mìngol de pasta e con l’autra man la la parava en ca e en la per ge dar stamp, dapò la petava su la panèa. Calche oita la me lasciava proar, ma emprima la me dijeva: “Asto le man nete”?
Sun n paré l’era tacà doi argagnes fac come doi sciale da bachec, e alò la meteva su le panèe col pan a levar.
Alora la jent la se fajeva far l pan de siala e te pistorìa: apena daìnt da usc a dreta, l’era na assa de sachec che spetava sova oita. I vegniva ence fora da Sorèga coi carnieres su la careta a portar a far su pan e chi che no aeva la siala enstes i la comprava via la copraiva. L pan de forment l’era beleche n lusso e i lo fajeva su da doman ben bonora per l medico, la calònega e per chi che aeva finì chel de siala.
La Beta l’aeva na pazienza unica a soportar duc. Ereane semper alò te pistorìa macimament d’invern a se sciaudar, l Menegoto e l Batistin nosc rechiesc, l’Amadio rechiesc, e i Bascioc e l Beni del Gabana, che l’era per jir sun gejia. Calche oita però la passava en prescia sun pont, coscita de manie de ciamija, che l’era so divisa de dut l’an. Alora dijeane:”Oh, la Beta la va con la carità. I purec i n’à ciapà, e come…”
Vìa noi no la vegniva, ma jiane ben noi da ela e me recorde cotant che ge fajeane pecià perche che ereane restè en set pìcoi zenza mare.
Le era state amiche con mia mare, estra che parente. Na oita, tant per se desvampolar n poch, le à dezidù de jir en devozion. Ma se sa no le podeva star lontane n pez e alora le à dit de jir sun Penia olache l’era la gejia de Sèn Giovani da Pumiceno, “che co sto rif scì vejin l ne vardasse vìa le ciase e i tosac”- E su sun Penia, mia mare coi più gregn e ela col Bepo.
Me recorde la festa che la ne à fat la velgia Maria de Penia e l gusto che l’à abù a ne mosciar la ciasa nova. En te la gejia aon preà. En tel vegnir en ju cancge sion stac sun Sort, la disc una: “Ades che l’è comet dijon su ancora le cent rechie” – “Scì scì”.
A mi ste pere cosse, la me parea che le aesse abù come scrupol a far i ultimes pasc zenza fadìa, come se le aesse avù paura de no far penitenza assà, le aeva semper en ment l purgatorio e se le podea l scurtar en te Deprufundis, e fra na cobia e l’autra:”Anime sante, anime purganti.. pregate Gesù per noi, che pregheremo per voi, acciò Dio conceda la gloria del santo Paradiso”. L’è emparada de colp e l’è stat bon perche che n par de mesc dapò mia mare la è morta. È scomenzà a la dir duc i dì e la die su amò ades.
Pol parer robe da nia, ma a mi sto pelegrinagio l me è restà tel cor e ge pense ancora ancondì che è passà i 60.
Maestra Valeria – Nosha jent n.6, an 1967
« archivio news


text:
Nôt (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna
La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.
In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.
Indice
Insém a la Tèra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai pôl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.
A l'equatōr[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.
In chiêter mònd[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.
Efèt insém a la véta[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.
Efèt insém a l'òm[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.
Fôli antîghi[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna. Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, "Nótt" l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed l'Edda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.
Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren.[1].
Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.[2]sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox[3]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Nut URL vést al 28-04-09
- ↑ (EN) Nyx insém a Theoi.com URL vést al 28-04-09
- ↑ Infurmasiòun insém a la dèja Nox URL vést al 28-04-09
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nôt (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Notte trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
NOS a Tavau: Festa da lutga en la halla da glatsch
- Gievgia, 18.5.2017, 12:15
I n'è betg in novum, ma tuttina èsi spezial: In'occurrenza da lutga en la halla da glatsch a Tavau.
En in mais cumbattan ils megliers lutgaders dal Nordost da la Svizra a Tavau per il titel dal retg da lutga. Suenter che la lutga n'era betg pli stada durant tschintg onns en il Grischun, è l’eveniment grond puspè ina giada en nossa regiun – questa giada dentant en la halla da glatsch da Tavau.
« Lutga e la halla da glatsch da Tavau – quai sa cunfa simplamain. »
Reto Keller
president comité d’organisaziun NOS a Tavau
Il motiv per far ina giada ina lutga en la halla da glatsch da Tavau è detg simpel: La halla da glatsch porscha gia ina buna infrastructura. E sa chapescha porscha la halla da glatsch era in tetg. Uschia che l’aura n'ha nagina influenza sin la concurrenza.
« I po esser ch'i dat naiv il fanadur a Tavau. Nus na vulain betg esser dependent da l’aura. »
Reto Keller
president dal comité d'organisaziun NOS a Tavau
Che la lutga sa cunfa cun la halla da glatsch a Tavau mussan era las cifras da la prevendita. Ina buna part da las 3’500 plazzas da seser èn gia vendidas. Sper quellas stattan era anc radund 3’000 plazzas da star sin pe a disposiziun.
RR actualitad 12:00