text:
Sentupada dils Giossis en Tiaratudestga
Dapi varga 150 onns vivan Giossis en Tiaratudestga. Igl emprem da matg 1997 ein ils Giossis da Rueras s'entupai en Baviera culs Giossis dalla Tiaratudestga. La sentupada ei stada in eveniment unic per omisduas varts. Ils ins sco ils auters ein selegrai e ragischs cuzzontas ein sinfirmadas.
In tec historia
L'emigraziun en Tiaratudestga ei gia dapi tschentaners stada ina untgida pils Grischuns, aschia era per differentas famiglias tuatschinas. Per propi ha l'emigraziun en Tiaratudetsga fluriu avon biabein 100 onns. Denton gia avon ein in u l'auter serendi el Württemberg ni ella Baviera. Pil pli fuvan ils biars gia stai sco mattatschs ni mattatschas el Schuobalan e fatg lur empremas enconuschientschas cun glieud e lungatg.
Daventada l' atgna patria empau stretga ein els lu magari sco giuvenots sedicedi da far il pass decisiv ed emigrar. Aschia era ils descendents da Cristian Giusep Giossi e Maria Catrina naschida Schmed sesents a Surrein. Il Cristian Antoni 1827, il Gion Antoni 1829 e la Onna Maria Ursula Giossi 1832, ils treis fargliuns cun forsa aunc auters giuvens tuatschins ein entuorn 1840 serendi en Baviera. Nua ch' els ein per propi secasai all' entschatta e tgei ch' els han pigliau a mauns ei grev dad eruir; ton ei denton segir ella vischinonza da Miesbach, circa tschunconta kilometers el sid da Minca.
Dil Gion Antoni naschius 1829 dat ei pauc da remarcar. El cudisch civil ei nudau: maridaus en Baviera, piars il dretg da burgheis. Insumma ein negins fastitgs d'anflar da quei Gion Antoni. La Onna Maria Ursula ei era maridada en Baviera. Dad ella dat ei oz ina pulita roschada da descendents. Pli interessanta, enconuschenta e documentada ei la veta da Cristian Giossi 1827 - 1889.
Il Cristian ei emigraus ch' el veva 13-15 onns e quei a pei da Surrein ella vischinonza da Bad Aibling. Carteivel veva el leu zatgei parents ed ei sepladius tier in pur sco fumegl. Suenter haver giu fatg empau rauba cun esser fumegl tier purs, anfla il Cristian Giossi ina cumpogna dalla veta la giuvna Elisabeth Liebl. Ella porta in tschuat daners en la letg e cun quels san els aquistar igl onn 1865 in grond bein puril ad Eyrain/Miesbach. Spel bein puril possedan els aunc ina cascharia ed in grond curtgin da pumera. Scochemai crescha la famiglia sin quater affons. Tier la naschientscha dil quart, la buoba Anna, miera la mumma. Anavos resta il Cristian cun quater affonets denter in e tschun onns e per cumpletar l' entira disgrazia brischa cuort sissu gl'entir clavau e nuegl giu en consequenza dil cametg.
Per Cristian Giossi ha ei dau nuot auter che aschi spert sco pusseivel tschercar ina dunna e mumma per ses affons. El marida 1873 Elisabeth Weber naschida 1842 dad Ellmoosen sper Bad Aibling. Era ella ei stada da cletg per Cristian. Ord quella letg neschan otg affons, dus buob e sis buobas; in buob ed ina buoba mieran da baret. Duront la naschientscha d' in affon fuvan ils buobs per in mument buca survigilai ed entras termagliar cun zulprins dattan els fiug il clavau e nuegl.
Per puspei saver reconstruir il fatg barschau giu sto Cristian Giossi prender si daners. La sventira cuntinuescha. Cristian junior, naschius 1869 rocla giud in pumer e resta impedius per veta duronta. La proxima disgrazia suonda scochemai. Cristian Giossi senior ei sin via cun carr e cavagl. Ils cavals sespuentan el rocla giu dil carr e vegn smaccaus digl agen carr. Ils 2 d'uost 1889 miera el en consequenza da quei grev accident ella vegliadetgna da 62 onns.
Anavos resta la mumma Elisbeth Giossi cun diesch affons. Ils affons ord l' emprema letg ston aschi spert sco pusseivel ord casa tier amitgs ed enconuschents. Dus onns, 1891, suenter la mort da Cristian Giossi sedisgraziescha era la mumma Elisabeth. Entras ina malprecaziun enten trer il carr da fein ord clavau, vegn ella smaccada dil timun el venter e miera en consequenza da quella tresta disgrazia.
Ils affons restai anavos retscheivan in ugau. Il vegl dils affons igl Isidor fuva quendisch onns vegls. El fuva giuvens e malprudents e per el lev da beiber in da memia ella ustria, pertgei el retschaveva adina puspei daners digl ugau, che veva en mira il bein puril. Inaga che Isidor veva buiu da memia e leva daners da siu ugau venda el il bellezia bein puril da siu bab per in mudest prezi. Mintga affon ha retschiert ca. 3000 marcs ed han scochemai stuiu bandunar per adina il bein puril.
Denton, igl ugau ha cun sia cumpra giu pli bia discletg che ventira. Sia famiglia ei morta ora ed il bein ei ius en auters mauns.
Igl ei forsa interessant dad udir, tgei ch'ils affons dalla emprema generaziun en Baviera han fatg atras e co els ein vegni a frida cun lur greva sort.
Ils affons dil Cristian Giossi ord emprema letg ein stai:
Ludiwig 1868 ha giu la pusseivladad da far il pur. El marida Therese Kreuzmeier ed els han giu duas feglias. Oz vivan plirs descendents da quella lingia en Baviera.
Cristian 1869 ch'ei sco gia sura menziunau sedisgraziaus ed ei pli tard vivius ensemen cun sia sora Anna Eck-Giossi.
Martin, 1870 - 1955 el marida Katharina Gephardt ed ha dus affons, dus buobs Martin 1898-1936 e Josef 1901 - 1965 ch'ein stai maridai e giu famiglia. Entgins da quels ein era duront la secunda uiara mundiala retunai en Svizra.
Anna, 1871 - 1951 ella marida Joseph Eck, possessur d' in bein puril ella vischinonza da Miesbach. La famiglia crescha sin nov affons.
Ord la secunda letg ein ils suandonts affons.
Isidor 1876 - 1954 luvrer, pli tard cumpra el cun agid da siu quinau Gion Valentin Cavegn in bein puril. El marida ed ha diesch affons. Ils descendents da quels vivan oz ella vischinonza da Miesbach.
Elisabeth Giossi 1878 - 1943 marida Mattias Anton Biscuolm 1870-1937 oriundas da Disla/Mustér, emigraus ella Baviera.
Katharina Giossi 1879 - 1944 marida in Wagner a Miesbach.
Maria Giossi 1882 marida Gion Valentin Cavegn da Sedrun, possessur d'in bi bein puril. La letg resta senza affons. Gion Valentin fuva in admirabel pur e suenter la mort da sia dunna venda el il bein puril e lavura sco fumegl tier in pur svizzer ella vischinonza dil Tegernsee. 1962 ha el la davosa gada visitau ses parents a Sedrun. 1969 miera el en Baviera.
Theresa Giossi 1881 - 1922 marida in Kirchbaumer. Ella surpren il bein puril davart sia mumma sper Bad Aibling. Leu vivevan otg fargliuns ledis. Ord l'emprema letg ha ella giu dus affons. En secunda letg cun in Lechner ha ella giu ina feglia. Thersa Giossi miera 1922. Il vieu Lechner marida ina sora digl emprem um dalla Theresa. Igl artavel dil bein miera ella uiara. La feglia ord l'emprema letg surpren il bein puril. Quella resta ledia e surdat il bein a siu miezfrar Lechner.
Josefa Giossi 1884 ella ha maridau il vieu Joseph Heigenlechner e giu quater affons. Il fegl ord emprema letg ha artau il bein puril.
Davos tut quellas mudestas indicaziuns sezuppan eveniments tragics e legreivels. L'emprema generaziun da Giossis ha buca giu fetg lev; denton els ein sedustai e fatg lur veta. Oz vivan biars da lur descendents en bunas e legreivlas posiziuns.
La sentupada
Gia dapi entgins onns s'interesseschan ils Giossis dalla Baviera davart lur descendenza e lur patria tuatschina. Per part han els visitau la patria da lur antenats e fatg grondas perscrutaziuns genealogicas. Entras quellas visetas ha ei dau enconuschientschas denter Tujetsch e la Baviera. Il giavisch da sentupar inagada ei naschius. Aschia ein ils fargliuns Giossi, il Vigeli, Meinrad e Rudolf cun lur bab Gion Antoni serendi l'entschatta matg on Baviera per far ina viseta. Ina enconuschenta dalla Baviera ensemen cun Meinrad Giossi han fatg las necessarias invitaziuns e la sera digl emprem da matg ein ins s'entupai. Ei ha dau bein enqual surpresa. Biars parentai ein sevesi per l'emprema gada. Dil reminent stoi remarcar ch'ils Giossis da Rueras ein directamein buca parentai culs Giossis dalla Baviera. La medema schlatta, la medema patria ein denton stai ligioms sufficients per sentupar.
Las differentas famiglias ein sepresentai quella sera e ligioms cuzeivels ein vegni nuai. L'auter di ei la sentupada cuntinuada cun in gentar communabel e visetas tier las famiglias Giossi e lur descendenza. Denter auter ein era ils dus pli vegls Giossis sentupai per l'emprema gada, numnadamein il Johann Giossi annada 1911 dalla Baviera e Gion Antoni Giossi annada 1912 da Rueras.
Cul sincer giavisch da sentupar pli tard, e quei forsa inagada en Tujetsch, ei quei bi eveniment ius a fin. Ils descendents da nos emigrai demuossan gronda simpatia viers la patria da lur antenats e dil reminent ein aunc biars dad els nos conburgheis. Talas sentupadas baghegian punts; punts ch' ein per els e per nus dapli e muntan fetg bia.
Tarcisi Hendry


c: text/html

text:
Myanmar
El Myanmar (ciamaa anca Birmania) a l'è un paes de l'Asia meridiunala.
A l'è tacaa al Bangladesh, a l'India, a la Cina, al Laos e a la Thailandia.
La capital a l'è Naypyidaw.
Al gh'ha una süperfiss de 676.756 km² e una pupulaziun de pressapoch 51 miliun d'abitant.
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes al se ciamava Birmania fina al 1989.
Dumà Birmania (o Burma, nom ingles del periut culunial) al pareva trop culigaa a la püssee granda etnia del paes, i Bamar, che hinn el 68% de la pupulaziun.
Un quejdün al dis che'l nom Myanmar al vegna del sanscrit Brahmadesh, che'l vör dì paes de Brahma (el diu indù de la creaziun); alter disen che Myanmar e Burma vegnen de l'istessa parola birmana: Myanma (che la saria la furma scriüda) e Bama (che la saria la furma parlada).
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Myanmar (nom ufizial: = Üniun del Myanmar) a l'è una ditadüra de militar.
El cap de la giunta militara a l'è el Thien Sein (del 2011).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun sia decisiun segua la chombra dals cussegl a quella da la Chombra dals represchentants da l’emna passada. Akihito po uschia ascender dal uschenumnà «tron da crisantemas» il december da l'auter onn a ses 85avel anniversari.
Permis per Akihito pir suenter emnas da consultaziun
Cun Akihito abditgescha in imperatur fitg popular ch’è s’engaschà durant 30 onns per ses subdits. Suenter differentas operaziuns tema Akihito, da betg pli pudair far quai commensuradamain ed ha dumandà en in messadi da video – rar – da pudair abditgar.
La populaziun s’ha mussada perencletga, la cumissiun da la regenza ha stuì tractar durant pliras emnas per vegnir al medem resultat.
Problem betg evas, ma spustà
Suenter l’abidcziun dad Akihito (83) vegn ses figl Naruhito (57) a surprender il tron. L’avegnir da la pli veglia monarchia ereditara en il mund n’è dentant betg segirà: I mancan ils ereditars masculins.
L’excepziun da pudair abditgar vala be per Akihito (83). Sch’er ses figl e suczessur Naruhito (57) vuless surdar l’onur dad esser imperatur avant ch’el mora a ses figl Hisahito (10), cumenzass tut la procedura danovamain.
RR novitads 06:00


text:
Il suveran svizzer vegn a decider davart l'iniziativa «Per promover las vias da velo e da viandar».
Davos l'iniziativa stat l'uniun tetgala per ils interess dals velocipedists, la Pro Velo. La finamira da quella è ch'i vegn construì dapli vias da velo. Perquai duai vegnir stgaffì ina basa da la constituziun.
La Svizra, cun distanzas per gronda part curtas è tenor l'uniun predestinada per il velo e possia esser in exempel internaziunal.
Ils initiants avessan gì temp fin ils 3 da settember 2016 per rimnar las suttascripziuns necessarias. L'iniziativa ha dentant gì tant success tar la populaziun che las suttascripziuns eran gia ensemen suenter in mez onn.
RR 16:00


text:
Il zenit da la pressa è gia dapi onns surpassà. Pli paucas lecturas e lecturs ed er adina pli paucs inserats sforzan las gasettas quotidianas da s'adattar ed optimar ils custs. Quai vul dir: reducir plazzas da lavur enstagl da crear novas plazzas, unifurmitad enstagl da diversitad, dependenza enstagl d'independenza.
La bainvulientscha dad in public fidaivel na tanscha betg pli per surviver. Ed era la generaziun «Netflix» na legia per gronda part betg pli gasettas.
Il cas da la Somedia pon ins dentant era chapir sco appel per ina nova visiun per ina plazza da medias grischuna. I dovra in cler profil per mintga medium e per mintga chasa da medias. I dovra novas furmas e vias per infurmar la glieud. Ed i dovra visiunaris che van era vias betg popularas.
RR novitads 17:00


text:
L’avrigl passà èn 2'076 persunas stadas senza lavur en il Grischun. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 1,9%, scriva l’Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun. Tar ils dischoccupads vegnan anc 1'124 persunas che n'han nagina lavur, na tutgan dentant betg tar ils dischoccupads. Quellas persunas èn a la tschertga d'ina plazza, frequentan però er scolaziuns e pussaivladads da lavur dals centers d'intermediaziun da lavur.
En cumparegliaziun cul mais avant hai dà l'avrigl bun in terz dapli dischoccupads (1'541 dischoccupads). La raschun per quest augment da la dischoccupaziun l’avrigl stettia en connex cun la fin da la stagiun d’enviern en il turissem. En l’entira Svizra è il dumber da dischoccupads ì enavos – da passa 130'000 dischoccupads sin sut 120'000. La quota munta a nivel naziunal 2,7%.
RR novitads 08:30


text:
Il giavüsch centrel da la polizia in Svizra es la sgürezza scu basa per üna cumünaunza toleranta e libra. Ils uffizis da la polizia in Engiadina s'ingaschan di e not per la protecziun e la sgürezza da la populaziun. Illa vschinauncha da Zuoz surpiglia quista lezcha la pulizia chantunela. Il post da polizia a Samedan es respunsabel per Zuoz.
Polizia chantunela Samedan
Bügl da la Nina 1
CH-7503 Samedan
T +41 81 257 64 50
info@kapo.gr.ch
www.gr.ch
Mardi e marculdi: 16 fin 18 h
Sanda: 10 fin 12 h
Ch’Els fetschan adöver da la controlla da funschs gratuita da la vschinauncha. Resguardè da ramasser be funschs cuntschaints e da nu taglier giò ils funschs dimpersè da’ls stordscher our da la terra. Al pè ed al trunch dals funschs as rechattan indizzis importants per la determinaziun. Ch’Els portan ils funschs cunagieus e sortieus tenor sort a la controlla.
Controlleder uffiziel da funschs
Men Bisaz
CH-7505 Schlarigna
T +41 81 833 25 33
Mobil +41 79 408 82 24
Adressa post da controlla Regiun Malögia
Center da passlung Schlarigna
Via San Gian 18
CH-7505 Schlarigna


text:
Churwalden
Churwalden a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2116 abitant e una süperfiss de 26.68 km², e al se tröva a una altitüden de 1230 meter sura al livel del mar.
El cumün de Churwalden a l'è tacaa ai cumün de Almens, Coira, Maladers, Tschiertschen-Praden, Scheid, Trans, Vaz/Obervaz.
StoriaModifega
Churwalden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1149 col nom de silva Augeria[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
La casa (film 1981)
La casa (La cà) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1981 scrit e dirèt par Sam Raimi, chè a 'l sò debùt in un lungumetràǵ.
Al gh'à abû dū séguit ufisiài, La casa 2 dal 1987 e L'armata delle tenebre dal 1992, e 'n arfacimènt umònim in dal 2013.
Cal film chè 'l è stâ bòṅ ad far sù dū migliòṅ e siē ad dòlar, esénd-an custâ gnanc quatarsènt-mila.
Sunt
Sinc ragàs, Ash (Bruce Campbell), Scott (Richard Demanicor), la Cheryl (Ellen Sandweiss), la Linda (Betsy Baker) e la Shelly (Teresa Tilly), i partìsan par la muntàgna par pasàr un fiṅ 'd stmana in un chalet in dal bòsc. Durànt la prima sira na fòrsa négra la tōś pusès dla Cheryl ch'l'è acsè custréta a far un diségn 'd un lìbar cun na cupertìna malèfica.
Mént'r i śōv'n i èṅ drē a snar a s vèra da par lē l'arbàlta p'r andàr in cantìna in du Scott e Ash i càt'n un lìbar strâṅ e 'n nàstar. Na vóś 'd 'n archeòlug la diś ch'l à catâ cal lìbar lè, ciamâ "Naturon Demonto", in dal castèl ad Candar. Lśénd qvél ch'a gh'è scrit dènt'r a s pōl far turnàr in vita di spìrit, di dèmun e di mòrt. Cuntinuànd a scultàr qvél ch'a gh'è incìś in dal registradōr 'l è pròpria 'l studióś a dir al fórmuli màgichi daśdànd al fòrsi dal mâł.
La Cheryl la decìd 'd andàr a far un gir fóra e la vîṅ strupràda da i spróc di àrbui ch'i tōśan vita da par lōr. Al pònt ch'a pòrta in muntàgna 'l è crudâ śò e dònca a n s pōl minga scapàr via da 'd lè. La Cheryl, invaśàda da 'n spìrit catìṿ, la vîṅ misa in cantìna e l'arbàlta srada cun dal cadéni. Anc la Shelly la finìs śóta 'l cuntròl dal spìrit e chi àtar ragàs i èṅ custrét a far-la a pès. Méntar Scott al và a pascàr un sintēr alternatìṿ, vgnénd frî da i ram dal piànti, la Linda l'è la tèrsa a dvintàr indemuniàda.


text:
L'Hotel Schweizerhof a Segl Maria tutga tar in dals hotels da trais stailas ils pli frequentads en Svizra. Per il mument è l'hotel proprietad da la «Poscom Ferien Holding AG». Cunquai che la societad d'aczias sa chatta dentant en ina situaziun finanziala precara ha in investur da la Arabia Saudita fatg in'offerta da cumpra, uschia La Posta Ladina.
Sch'els vegnian a surdar l'hotel a l'investur interessà decidan ils acziunaris en curt. Per il directur da l'hotel Nico Röthlisberger è quai la suletta buna schliaziun areguard la situaziun da la societad dad aczias. Er per el va sia carriera en il Schweizerhof a Segl Maria la primavaira 2018 a fin. La vendita planisada saja dentant betg il motiv.
RR novitads 09:00
Schweizerhof a Segl Maria
L'hotel occupa 50 persunas e dumbra 42'000 pernottaziuns ad onn. Grondas investiziuns stoppian ins betg far. Uschia sajan chombras, bogns e sulers vegnids restaurads cumplettamain en ils davos onns.


text:
Tar las elecziuns da la regenza a Genevra perda la partida cristiandemocratica in da ses sez a la PS. Il cusseglier guvernativ d'enfin qua – Luc Barthassat – n'è betg vegnì reelegì en la regenza chantunala. Ses sez va al socialdemocrat, Thierry Apothéloz.
Reelegids en la regenza èn Mauro Poggia dal MCG, Serge Dal Busco da la PCD, Antonio Hodgers dals Verds, Nathalie Fontanet da la PLD ed Anne Emery-Tarracinta da la PS. Pierre Maudet da la PLD era vegnì reelegì gia en l’emprim scrutini.
RR novitads 16:00


text:
Sco Simon Rageth da la viafier retica ha confermà era il tren, in Glacier Express, en direcziun da Cuira. Curt suenter la partenza a Mustér è el collidà cun la muntanera sur il vitg da Disla. Las nursas eran scappadas ord il claus.
Ina excepziun
Collisiuns da trens cun animals da niz sajan ina excepziun, cumpareglià cun las collisiuns cun animals selvadis ch’i dettia tranter 150 e 200 cas ad onn, ha confermà Rageth da la viafier retica. Per il pur n’haja quai naginas consequenzas giuridicas. Sco il pur e possessur da la muntanera ha confermà na saja tals animals manidels betg assicurads uschia ch'el na possia betg quintar cun daners da sia assicuranza. Era saja probabel ch'el stoppia surpigliar ils custs per nettegiar la locomotiva, ha ditg il pur pertutgà.
Il tren haja cun in retard d’in quart d’ura cuntinuà ses viadi en direcziun da Cuira.
RR novitads 14:00


text:
Curt e concis
- Maisas radundas accelereschan la schliaziun.
- Maisas radundas impedeschan dentant era il process.
- Be il Valais cun 262 ovras ha dapli ovras d’aua ch’il Grischun.
L'onn 1992 è la nova lescha da protecziun d'aua vegnida introducida sin palancà naziunal. Quella lescha prevesa che tut las ovras d’aua ston vegnir examinadas da nov e tut tenor ston ellas laschar ir dapli aua restanta en ils flums. 15 onns ha la Confederaziun dà peda als chantuns per far quai. Il 2007 è quai termin vegnì spustà per tschintg onns sin la fin 2012. Be set chantuns han vairamain pudì serrar quai chapitel sin quest termin.
Spetgar sin decisiun da la dretgira
Il termin fixà da la Confederaziun sin la fin 2012 ha il chantun Grischun sapientivamain betg resguardà, perquai ch'il Grischun ha vulì spetgar giu il cas da dretgira da las Ovras idraulicas da Mesauc. Quai cas exemplaric duvrava il chantun per pudair giuditgar, co la lescha da protecziun d'aua vegnia insumma interpretada.
Resumà pon ins dir, che ovras pon vegnir sfurzadas da laschar ir aua restanta era sche la concessiun actuala n'è anc betg scadida. Quella aua restanta dastga dentant betg periclitar l'existenza da l'ovra sco tala.
Sco quai ch'il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli di, ha il chantun lavurà stediamain vid las sanaziuns.
64 cas averts èn ina remartgabla part. Mo ins sto vesair che tar las grondas ovras èn las sanaziuns gia fatgas.
Il chantun Grischun ha introducì in sistem da maisas radundas per mintga ovra che sto vegnir sanada. Uschia hajan ins chattà schliaziuns unanimas. Quai saja la finala pli spert che da decider da Cuira anora e suenter avair grondas proceduras, manegia Mario Cavigelli.
En il chantun Grischun datti 224 ovras d'aua. Da quellas èn 218 vegnidas taxadas uschia ch’ellas ston vegnir sanadas. La fin dal 2016 aveva il chantun Grischun anc 64 ovras betg sanadas.
RR actualitad 17:00


text:
D'in marsch da prestaziun sur 6,5 kilometers ad Isone en il Tessin, è in recrut da grenadier mort. Quai annunzia il Departament da defensiun.
Suenter il marsch n’è il recrut betg arrivà en il final, sco il departament scriva. Suenter ina curt'acziun da tschertga hajan ins chattà el mort. Adumbatten han tant il cader preschent sco era forzas da salvament civilas empruvà da reanimar l’um.
L’armada ha infurmà ils parents, e quels sco era ils camarats dal defunct survegnan agid. La giustia militara ha instradà in’inquisiziun.


text:
Angiosperm Phylogeny Group
L'Angiosperm Phylogeny Group, o APG, el se referés a 'n grupo internasiunàl infurmàl de botànich sistemàtich che i se met ensèma per sercà de stabeléser 'na organizasiù consensuàla de la tasonomìa de le piànte de fiùr (Angiospermae) bazàda sö le conoscènse piö avansàde entùren a le relasiù 'ntra spéci, zèner, famìe, ecc. per mès dei stüde filogenétich.
El grùpo el g'ha püblicàt 'nfìna a adès (2014) tré versiù incrementài dei sistémi de clasificasiù, el prim endèl 1998, el segont endel 2003 e 'l tèrs endel 2009.
Le püblicasiù de l'APG i è sèmper piö dopràde dei botànich endèla compilasiù e organizasiù dei erbàre en töt el mont.


text:
A chaschun dal «Di da la musica svizra» (16-09-21) han las quatter unitads da la SRG organisà in concert cun quatter talents da la sparta «Classical&Jazz Talents». Els èn extraordinaris en quai ch'els fan: il pianist da Locarno Alex Cattaneo (annada 1997), la flautista da Zuoz Luana Pereira Teixeira (2002), il cellist da Ecublens VD Jonathan Gerstner (2003) e la violonista da Basilea Anna Schultsz (2004). Els quatter èn sa preschentads a Lugano en in'emissiun directa or dal studio da radio a Lugano. Gia baud han tuts quatter fatg attent sin lur talent extraordinari. Nus vulain emprender d'enconuscher els pli datiers, per tadlar tge che motivescha els, tge che fatschenta els durant sunar lur musica.
Sco represchentanta da la Svizra rumantscha ha la flautista engiadinaisa Luana Pereira Teixeira sunà duas ovras classicas, «Syrinx» da Claude Debussy e la «Sonata per flauta e clavazin» da Francis Poulenc. La giuvna Engiadinaisa suna la flauta dapi ch'ella ha sis onns. Luana Pereira vala sco grond talent ed ha gia gudagnà pliras giadas l'emprim premi da la concurrenza «Entrada da la concurrenza da la musica da giuventetgna svizra» sco er l'emprim premi dal GKMV (Uniun chantunala da musica dal Grischun).
Il program:
Ils ulteriurs talents da musica giuvens:
Anna Naomi Schultsz
La giuvna è naschida il 2004 a Basilea ed ha gia cun dus onns prendì enta maun per l'emprima giada la violina ed ha gia gudagnà plirs premis per giuvens talents. Il schaner 2018 ha ella per exempel gudagnà l'emprim premi da la concurrenza da violina ollandaisa Lordens B.
Alex Cattaneo
Il giuven pianist è naschì l'onn 1997 a Locarno. Dapi il 2008 studegia el clavazin tar ses docent Redjan Teyja al conservatori a Lugano. El ha dentant er plans da cuntinuar ses studi a Berlin, quai n'è dentant anc betg fixà. Il 2013 e 2015 ha el gudagnà la concurrenza svizra da giuventetgna e la categoria solist.
Jonathan Gerstner
Il musicist dal chantun Vad, dad Ecublens, è in grond amatur dal cello. Dentant ha el er interess vid las medias socialas e la tecnica insumma. Sper la musica classica fa Gerstner er gugent musica da jazz, rock e pop sin ses cello. El è da l'annada 2003.
L'emissiun è vegnida moderada da Patricia Moreno (SRF2), Maria Victoria Haas (RTR), Francesco Biamonte (RTS) ed Olivier Bosia (RSI).
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Cunquai ch'il magugl dal dies era mo blessà parzialmain po Jeremy Jenal ir a pè ed era muventar sia bratscha. Sulettamain sch'el sto star l'entir di en pe ni per giugar ses sport rugby è el dependent da la sutga da rodas, pia er per ses grond siemi – la participaziun als gieus paralimpics il 2020 a Tokio.
Cun la squadra naziunala ha el gia pudì prender part a campiunadis europeics sco era mundials. Ils gieus paralimpics sajan però il pli grond insumma per in sportist cun in impediment. Cunzunt survegnian ils atlets sco era ils differents sports dapli attenziun ch'uschiglio.
RR actualitad 11:00


text:
Marc Berthod na prenda dentant betg cumgià dal sport. Suenter ina scolaziun en il management da sport ha el cumenzà quest’emna cun ina scolaziun da trenader.
L’emprim pass en il grond mund da skis internaziunal
Tar il champiunadi mundial en sia patria a San Murezzan ha Marc Berthod fatg l’emprima giada il pass en la fanestra da skis mundiala. Sco in dals giuvens selvadis ha Berthod lura pudì ir a la partenza dal slalom e da la super cumbinaziun. Lura anc cun success moderà. Quel è vegnì pir pli tard.
Ils megliers onns
Per exempel l’onn 2003 cura che Marc Berthod è vegni champiun mundial dals juniors. En sia disciplina da basa, il slalom ed era en il slalom gigant era Berthod al principi da sia carriera in dals megliers dal mund.
Avanzà fin tar l’elita è Marc Berthod ils onns 2007 e 2008 cura ch'el ha gudagnà sin l'enconuschenta costa dal ‘Kuenisbergli’ ad Adelboden il slalom ed il slalom gigant. Ad Are in Svezia ha Berthod gudagnà tar il champiunadi mundial da skis la medaglia da bronz en la super cumbinaziun.
Sias feridas han sforzà a Berthod da finir sia carriera sco activ
Dapi lura n'è Marc Berthod mai pli stà bun da mussar talas prestaziuns. Las feridas dals ultims onns sforzan Berthod da terminar sia carriera. Suenter ina greva blessura dal schanugl l’onn 2014 ha Berthod investì anc ina giada bler temp e forza per pudair cuntinuar cun ses siemi da terminar la carriera suenter il champiunadi mundial da skis 2017 a San Murezzan.
In'ulteriura ferida il schaner da l’onn passà ha uss dentant terminà il siemi da finir cun la carriera en sia stretga patria.
RR Sportissimo 17:00


text:
Gion Nutegn Stgier è ì en pensiun il schaner. Scriver per la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) e lavurar en la gastronomia fa el dentant anc adina – ussa simplamain cura ch’el vuless e senza stress.
Giudair ses temp cun ses tempo quai saja ussa la devisam, raquinta l'um ch’ha il 2005 survegnì la diagnosa burnout. Acceptar e discurrer surlonder saja dentant stà il meglier ch’ins possia far en ina tala situaziun. Co che ses burnout ha influenzà uschiglio sia vita raquinta el en il Profil. Dentant er pertge che la gastronomia è ad el pli impurtanta ch’il schurnalissem e tge rolla ch’il ballape ed il sajattar han per el.


text:
L’armada ha survegnì passa 100 dumondas da sustegn or da l’entira Svizra en connex cun il coronavirus. Actualmain sajan var 200 militars en acziun – ha ditg il schef da l’armada Thomas Süssli al «Sonntagsblick». Fin proxima emna vegnian anc mobilisads 2'000 ulteriurs militars. Ensemen cun quels ch'èn il mument en la recruta èn quai radund 3'000 militars ch'èn pronts. Süssli fetschia quint che quels var 3’000 militars possian distgargiar ils ospitals a partir da l’emna che vegn. Era il corp da guardias da cunfin haja dumandà sustegn.
Tenor il schef da l’armada èn arrivads ils emprims 50 dad apparats da respirar il venderdi. L’armada aveva annunzià l’emna passada da cumprar anc 900 apparats sper ils 100 apparats da respirar ch’ella ha gia.


text:
Sali
Sali (nom ufizial in italian: Sali Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 125 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,8 km² e ona densità de popolaziun de 14 ab./km².
El paes el se tröva arent a Vercei. L'è tacaa ai cumün de Gnan-a, Salasch, Vercèj.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sali l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'assassin suspectà da la politicra britannica Jo Cox vegn inculpà uffizialmain d'avair mazzà la parlamentaria. La sonda ha l'um stuì cumparair davant dretgira a Londra.
Eventualmain contacts cun gruppaziuns extremistas da dretga
Cura che la dretgira haja dumandà il num haja l’um ditg dad aut: «La mort als traditurs, libertad per la Gronda Britannia». Quai rapporta l’agentura da novitads PA. Plinavant haja el refusà da tradir sias persunalias.
La polizia concentrescha sias investigaziuns sin gruppas extremistas da dretga. Gia avant aveva medias rapportà che l’um stettia en contact cun gruppaziuns da neo-nazis.
Raschun per mazzament n'è anc betg clera
La politicra pro-europeica Cox era vegnida mazzada gievgia passada sin via en il nord da la Gronda Britannia a Birstall. Las retschertgas actualas laschan supponer che l’um arrestà (52) saja il sulet ch’è stà involvì en il mazzament, declera la polizia. L’assagl sin Cox saja para stà «in’attatga isolada, ma intenziunada».
Cox era fermamain s'exprimida en favur da l'Uniun europeica. La polizia sclerescha schebain quai era la raschun che Cox è vegnida mazzada.
Brexit è e resta ina spada a dus taglioms
L’attentat ha schoccà ils Brits che decidan ils 23 da zercladur davart l'uschenumnà Brexit. Entant vesa quai ora sco ina maioritad dals Brits e da las Britas vul para restar en l'Uniun europeica. Quai tenor ina retschertga da l'emna passada fatga per telefon - anc avant l'attatga mortala sin Cox.
Tenor la retschertga èn passa 53 pertschient per l'UE. Bunamain 47 pertschient da las persunas dumandadas vulan che la Gronda Britannia sorta da l'UE. Il resultat da la votaziun n’è pia anc betg previsibel.
RR novitads 06:00 / 07:00 / 14:00
Commemoraziun
Tschients da persunas èn sa radunadas il venderdi saira en la vischinanza dal parlament a Londra per sa regurdar da Jo Cox. Blers han purtà fluras ed envidà chandailas.
Avant quest act era gia il primminister David Cameron ed il schef da la partida Labour jeremy Corbyn sa regurdads da Cox a Birstall.


text:
Sch’igl è en connex cun las mesiras dal Coronavirus pussaivel da far radunanzas, duessan ils parochians e las parochianas da Bravuogn e da Filisur-Alvra pudair decider a duas radunanzas independentas ina da l’autra davart la fusiun.
Per la pastoraziun è planisada ina procentuala da plevons da 148% ha ditg Dorli Josty, suprastanta da la plaiv refurmada da Bravuogn. Tenor il sboz da l’urden da la plaiv fusiunada duess la suprastanza sa cumponer da tschintg fin set persunas. Almain ina persuna duess esser da Filisur, ina da Bravuogn/Latsch/Stugl, ed ina da la diaspora.
Sche tut va tenor plan, daventa la fusiun realitad l’entschatta da l’auter onn.


text:
Ella era la figlia unica d'in dals pli pussants aristocrats grischuns da ses temp. Ses amant, Nicolaus Christ von Santz da St. Antönien, era in novritg e convertit catolic. Il bab Peter von Planta-Wildenberg da Zernez, s'ha dustà cun mauns e pes cunter quest'allianza. Lur matrimoni secret dal 1785 a Tarasp e l'arrestaziun da la figlia tras il bab ha occupà la Dieta da las Trais Lias, l'uvestg da Cuira e la diplomazia europeica.
L'istoricher Adolf Collenberg raquinta d'ina da las pli spectacularas e tragicas amurs en l'istorgia grischuna.


text:
La notissia bon-a a l’é che ‘dcò për l’an académich 2020-2021 as ten a l’Università ‘d Turin ël “Laboratorio di piemontese”, vorsù da la Ca dë Studi Piemontèis mersì a un finansiament privà dedicà. Ël darmage a l’é che ‘dcò st’an as tnirà online, fasend manché coj moment ëd rapòrt përsonaj che tant a conto tra ij giovo. A son già squasi 60 jë student ch’a son marcasse: lession tuti ij giòbia e tuti ij vënner da doi bòt a sinch ore. A l’é për jë student dla laurea magistral an “Scienze Linguistiche del Dipartimento di Studi Umanistici”. Ël “laboratòri” a l’ha coma tema: Gramatica dël piemontèis; e Pròsa piemontèisa dël Neuvsent: “Pan’d Coa” ‘d Nino Autelli, soagnà da Nicola Duberti, bin conossù sia ant ël camp djë studi filològich e dialetològich, sia come poeta an piemontèis, ch’a fa arferiment a la “scòla” poetica monregalèisa. Mentre Lorenzo Ferrarotti a traterà la “Farsa di Zohan Zavatin” ëd Giovan Giorgio Alione, sla carsà dël Proget dl’edission filològica dle “Farse” dël grand poeta Stesan, ch’a l’é an tren ëd fé, ‘dcò con la colaborassion dla Ca dë Studi Piemontèis, a sinchssent ani da la prima publicassion.
Info: Laboratorio di piemontese – Corso di laurea magistrale in Scienze linguistiche – Università degli Studi di Torino (unito.it). —
© RIPRODUZIONE RISERVATA


text:
Ferdinando Brusotti
El Ferdinando Brusotti (Rosasch, 5 de november del 1839 - Pavia, 29 de dicember del 1899) l'è staa on inventor italian.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassuu in Lomellina, l'ha studiaa ingegneria a l'Università, anca se lu 'l voreva dedicàss a la fisega. In del 1864 el se laurea cont ona tesi in sui gas, e l'ann dopo a l'è ciamaa per insegnà a l'Università, e 'l ghe resta dent fina al 1895.
In la soa vita l'ha faa sia di ricerch teoregh, che han avuu no gran success, sia di ricerch prategh, che han avuu success.
I sò invenzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è patent che la soa invenzion pussee importanta la sia ona lampadina, squasi contemporanea a quella del Thomas Edison. L'era basada in su 'n principi different fiss da quella a incandescenza del Edison, in su 'n fil de platin, cont on dispositiv de sicurezza inventaa de lu per evità la fusion del fil.
L'ha provaa a miôrà la soa invenzion finna al 1879, quand l'ha savuu di resultaa american, e donca, vist anca i pocch mezz che 'l gh'aveva, l'ha lassaa perd.
L'ha inventaa anca on misurador elettregh del nivell de agua in di fium e di perfezionament a di alter macchin per l'agua. L'ha faa anca di esperiment in la comunicazion telefonega in su la ligna del telegrafo longa 36 km: Per quij agn (1874) l'era 'na roba rivoluzionaria, vist che cont i metodi del Antonio Meucci e del Alexander Graham Bell hinn rivaa ai 22 km domà in del 1877.


text:
Tge è lubì e tge betg. Nua dastg’ins ir cun trottinets – uschenumnà E-Scooters? Las reglas èn cleras. Dentant enconuschan ils pli paucs tge ch'è lubì. Atgnamain èsi simpel: Tut quels vehichels cun sustegn electric tutgan sin via e betg sin il passape.
Ils blers, giuvens sco vegls, na san betg nuc c'els dastgan charrar cun il E-Scooter.
Plinavant è be lubì da charrar cun E-Scooter u E-Bike davent da 14 onns. Lura ston ins dentant avair il permiss da charrar cun moped. Davent da 16 onns na drovi betg pli in examen.
I n'è er betg lubì dad ir cun E-Bikes e Scooters da motor tras zonas da peduns. Lubì è lura mo sch’il motor è tschentà giu. Trottinets senza motor dastgan dentant bétg ir sin via e ston ir sin il passape ed èn era lubì en zonas da peduns.


text:
La directivas per lubientschas da dimora e domicil per esters da terzs pajais duain vegnir pli severas. Il cussegl dals chantuns ha approvà ina iniziativa dal chantun Son Gagl.
Concret pretenda l'iniziativa d'engrevgiar las directivas da la lescha federala, areguard concessiun, prolungaziun e revocaziun da lubientschas da dimora e da domicil per esters da pajais ordaifer l'UE e l'EFTA. Ella pretenda dapli obligaziuns ed ina megliera realisaziun dal dretg areguard integraziun, agid social, obligaziuns da scola e mesiras penalas.
Il chantun haja illustrà sia pretensiun cun in cas ch'è vegnì enconuschent d'ina famigliabosniaca en il chantun Son Gagl. Quella na saja betg integrada, vivia dapi onns da l'agid social e na coopereschia betg cun las differentas autoritads, di il text da l'iniziativa. Ils geniturs sajan er gia stads pliras giadas avant dretgira.
Da retrair la lubientscha da dimora e domicil a la famiglia n'è sin fundament da la lescha existenta betg pussaivel. Quai na saja era pil Cussegl dal chantun da Son Gagl betg chapibel. Quel saja ì da quai annora ch'ils criteris d'integraziun sajan fixads uschia che cas d'integraziun fallads e refusads vegnian sancziunads cun pigliar davent la lubientscha. Qua stoppia vegnir agì.
RR novitads 17:00


text:
Oran
Oran (inscì anca in frances; وهران/Wahran in arab; Orano in italian; Orán in spagnoeu; Orã in portoghes; Orà in catalan) a l'è ona città de l'Algeria settentrional. L'è situada in sù la còsta del Mar Mediterrani.
L'è voeuna di città pussee grand e important del Paes, e al dì d'incoeu la cunta 645.800 abitant. L'è l capploeugh de la provincia omònima e l'è anca sede de ona diòcesi.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
I ricerch archeològigh hann mostraa che Oran l'è nassuda 'me città araba intorna al X secol. L'è subit diventada ona città-mercaa, on pont de traffigh tra el Mediterrani e 'l desert o tra la Spagna e l'Orient.
In del 1509 Oran l'è stada conquistada di Spagnoeu del general Francisco Jiménez Cisneros: e sòtta la dominazion spagnoeula l'è restada fina al 1708, quand che hinn rivaa i Turch. I Spagnoeu hinn tornaa in del 1732. In del 1790 però a gh'è staa on terremòtt violent, e la coròna spagnoeula, che la gh'aveva minga né voeuja né danee de spend per riparà i dann, l'ha venduu Oran ai Turch. I Ottoman hann lassaa andà in ruvina la città.
In del 1831 hinn rivaa i Frances, che l'hann fada vegnì ona città molto importanta. Quest l'ha faa sì che in del cors del Vòttcent Oran la fudess la città maghrebina con pussee abitant europee (frances, spagnoeu, giudee, italian).
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è finida in de la ministrazion del governo de Vichy. I Leaa hann cercaa giamò del 1940 de liberàlla, ma i Frances collaborazionista hann preferii vedè andà a fond la pròppia flòtta puttòst che consegnàlla ai ingles. A bon cunt l'è stada liberada in del 1942 e dòpo la guerra l'è tornada con tutt el rest de l'Algeria in man ai Frances.
In de la guerra d'Algeria, Oran l'è stada vun di centri de la lòtta antifrancesa. A partì del 1962 la fa part de l'Algeria.
Curiosità[Modifega | modifica 'l sorgent]
El romanz La Peste de l'Albert Camus l'è ambientaa pròppi a Oran, che 'l scrittor (on pied-noir) conosseva molto ben: chì l'aveva vivuu per on poo de temp e chì l'era nassuda la soa miee.


text:
Tut tenor la varianta tschernida èn ils respargns differents:
- Cun la varianta d'in sistem da pretschs da referenza cun reducziun da pretschs, pudessan vegnir spargnads tranter 310 fin 480 milliuns francs ad onn.
- Tar la segunda varianta cun in sistem d'annunzia cun pretschs fixads pudessan vegnir spargnads tranter 190 fin 250 milliuns francs.
Il Cussegl federal conceda dentant ch'ils respargns flaivlentian almain a curta vista la segirezza dals pazients. Mendra pudess vegnir la segirezza da provediment cunquai ch'i vegniss per firmas da farma main attractiv dad importar medicaments generics en Svizra.
RR novitads 16:00


text:
Cusseglier naziunal Martin Candinas vul salvar il clima cun in’offensiva pil traffic public. En Svizra vegn mo fleivel ina tiarza dils kilometers da viadi fatga cun tren, bus ni tram e quei malgrad ch’il traffic public ei specialmein favoreivels pigl ambient. Plirs politichers da traffic pretendan perquei ussa dil cussegl federal in’offensiva en favur dil traffic public. Leger vinavon: LQ201219
20.12.2019 / Medien / /
Traffic public en favur dil clima
Cusseglier naziunal Martin Candinas vul salvar il clima cun in’offensiva pil traffic public. En Svizra vegn mo fleivel ina tiarza dils kilometers da viadi fatga cun tren, bus ni tram e quei malgrad ch’il traffic public ei specialmein favoreivels pigl ambient. Plirs politichers da traffic pretendan perquei ussa dil cussegl federal in’offensiva en favur dil traffic public. Leger vinavon: LQ201219


text:
Castrisch - Sevgein
liug da scola
Ils affons dallas fracziuns Castrisch, Sevgein, Riein e Luven vegnan instrui ellas casas da scola a Castrisch e Sevgein.
La scoletta sco era l'emprema e secunda classa ein a Sevgein, la tiarza tochen sisavla classa a Castrisch. Plinavon meina la Casa Depuoz a Castrisch ina partiziun externa per scolaziun curativa.
historia
Suenter in'interrupziun da siat onns, ein ils habitonts da Sevgein sedecidi dad arver igl uost 1977 danovamein lur scola primara el vitg. Gia da gliez temps era il habitar el bi e central vitget dalla Foppa ina attracziun per famiglias cun affons. Il diember d'affons ei carschius. Igl onn 1980/81 ei la scola vegnida fusiunada cun Riein e 2003/04 cun Castrisch. Il scalem bass cun 8 e 19 affons ei restaus el vitg. L'infrastructura da Sevgein cumpeglia la halla plurivalenta e la casa da scola cun la plazza da giugs e da sport.
scoletta
La scoletta per ils affons ord las fracziuns Castrisch, Sevgein, Riein e Luven sesanfla a Sevgein. Il lungatg d'instrucziun ei romontsch. Las localitads sesanflan el baghetg plurivalent. La fetg buna infrastructura cun halla da gimnastica, gronda plazza da sport ed in bellezia plaz da giugs, ademplescha fetg bein las premissas dalla scoletta en moviment (cupitgarola). Dis d’uaul, senudar e la jamna da skis ein integrai ell’instrucziun. Projects e lavurs communablas cun la scola primara promovan la convivenza dils affons.
classas primaras
L'emprema e secunda classa vegnan instruidas en casa da scola a Sevgein. Ils affons dalla tiarza tochen la sisavla classa frequentan la scola a Castrisch. Il lungatg d'instrucziun ei romontsch.
Scolaras e scolars dalla siatavla tochen novavla classa vegnan instrui a Glion.
team
Qualitad da scola
Valetaziun e promoziun 2015 - 2019 (inspectorat da scola)
Clima/cultura da scola
Ella scola da Castrisch-Sevgein regia in bien clima da scola. Ils cumpigliai sesentan per gronda part bein ed ein cuntents cun la scola.
Tut ils pertuccai s'inscuntran cun stema e confidonza. La communicaziun ei aviarta. Il sustegn vicendeivel constat. Las persunas d'instrucziun instrueschan fetg bugen ed ein per gronda part era cuntenzas cun las cundiziuns da lavur. Ellas discuteschan temas pedagogics per part duront lur sesidas meinsilas. Quellas tematicas vegnan tractandadas e menadas dalla persuna da contact. La direcziun dalla scola surpren negina funcziun supplementara en quei connex.
Cun l'entschatta digl onn da scola ei la scola da Luven vegnida integrada a Castrisch e Sevgein. Per il team da scola eisi stau impurtont da mantener resp. implementar da niev las valurs e las reglas dalla convivenza en scola. Las scolaras ed ils scolars han sentiu quei clar tgamun che haveva ina clara finamira. Quei ei la raschun principala per ils giudicaments, per part critics, ch'ein resorti dallas retschercas tier las scolaras ed ils scolars. Tonaton indicheschan els/ellas da saver dir lur mein aviartamein allas persunas d'instrucziun.
Las localitads sper las stanzas da scola ed il plaz da scola satisfan mo per part als basegns dalla scola.
Instruir/Emprender: Direcziun dalla classa
Nus giudichein la direcziun dalla classa alla scola da Castrisch-Sevgein sco buna.
Las persunas d’instrucziun han ina aulta u fetg aulta cumpetenza da menar las classas e reageschan a moda adequata sin disturbis. L’instrucziun ei segnada da paucs disturbis, las reglas ein ligiontas ed acceptadas e vegnan risguardadas da scolaras e scolars.
Ils geniturs sco era las scolaras ed ils scolars confirman quei giudicament entras lur opiniun pertuccont il mintgadi en scola.
Ellas lecziuns visitadas ei il temps d’instrucziun vegnius nezegiaus bein per emprender e promover las scolaras ed ils scolars. Magliatemps sco nunpunctualitad, passadis runonts etc. ein per la pli gronda part eliminai.
Instruir/Emprender: Clima d'instrucziun
Il clima d’instrucziun en scola da Castrisch-Sevgein ei signaus da stema e respect. Ei regia ina buna atmosfera d’emprender.
Denter las persunas d’instrucziun e las scolaras ed ils scolars regia ina buna relaziun vicendeivla che lubescha d’emprender e luvrar concentradamein e senza tema. Las scolaras ed il scolars sesentan bein en scola e vegnan tractai gestamein dallas persunas d’instrucziun. Ina minoritad dils affons vesa quei in tec auter.
Ils affons ein dil meini ch’els hagien in bien spért da classa, quei ch’ei ina premissa impurtonta per saver emprender.
Duront nossas visetas vein nus entupau ina atmosfera libra da tensiun. Quei vegn confirmau dils pertuccai.
Sbagls vegnan nezegiai a moda constructiva e negin vegn blamaus ell’instrucziun, sch’el ni ella fa enzatgei falliu.
Instruir/Emprender: Structuras/Evidenza
L’instrucziun ella scola da Castrisch-Sevgein ei structurada bein. Las incaricas ein claras e capeivlas. En las lecziuns visitadas ein las finamiras vegnidas fatgas transparentas a scolaras e scolars, l’examinaziun dallas finamiras ei succedida en duas tiarzas dallas lecziuns.
Las lecziuns visitadas ein stadas ritmisadas e structuradas bein. Per gronda part ei il fil tgietschen ella planisaziun staus vesibels e las activitads, ils cuntegns e las fuormas socialas ein s'accordai bein. Ils resuns da scolaras e scolars sco era dils geniturs cumprovan quei giudicament. Las persunas d’instrucziun e per gronda part era las scolaras ed ils scolars setegnan bein vid il lungatg d’instrucziun.
Las persunas d’instrucziun persequiteschan claras finamiras ell’instrucziun. Quellas vegnan era fatgas transparentas allas scolaras ed als scolars. La retrospectiva sin las finamiras tschentadas e la controlla da haver contonschiu quellas han muncau per part.
Instruir/Emprender: Activaziun cognitiva
La pratica dall’activaziun cognitiva alla scola da Castrisch-Sevgein giudichein nus sco per part buna.
Duront las lecziuns visitadas ein las scolaras ed ils scolars separticipai bein all’instrucziun ed han luvrau a moda concentrada. Las persunas d’instrucziun han creau bunas premissas per activar las scolaras ed ils scolars e per part possibilitau da suandar lur agens fastitgs d’emprender en lur tempo.
Nus havein saviu observar che la materia ei vegnida exercitada e consolidada avunda e cun variaziun.
Il feedback dalla persuna d’instrucziun ei drizzaus surtut alla capientscha ed alla realisaziun dil pensum, il feedbach arrisguard il process d’emprender ed il feedback dils scolars e dallas scolars drizzaus alla persuna d’instrucziun vegnan praticai pli pauc en scola. Era vegnan scolaras e scolars mo per part intimai da reflectar lur lavur e lur emprender.
Nus renconuschin ch’ina gronda maioritad dils geniturs attesta alla scola che lur affon empren bia ell’instrucziun e che la scola tracta temas interessants.
Instruir/Emprender: Pratica cun heterogenitad
La promoziun speciala dallas scolaras e dils scolars cun basegns specials e la collaboraziun denter la persuna d’instrucziun da classa e la pedagoga curativa ein sviluppadas bein ella scola da Castrisch-Sevgein. La differenziaziun ell’instrucziun ed igl emprender in da l'auter ed in cun l'auter possedan potenzial da svilup.
Ell’instrucziun visitada ei vegniu teniu bein quen dils basegns da scolaras e scolars cun basegns specials e la collaboraziun denter las duas persunas d’instrucziun funcziunescha per la pli gronda part aschia ch’ina lavur efficienta ei garantida e survescha al scopo da promover a moda optimala las scolaras ed ils scolars.
La differenziaziun ei dependenta dalla pratica da mintga singula persuna d'instrucziun. En quei risguard dat ei pli grondas differenzas ella scola. Tenor la retscherca digl inspectorat en connex cun las fuormas socialas ei la collaboraziun denter las scolaras ed ils scolars en lavurs da partenari e da gruppa mo per part in element central ell'instrucziun.
contact
Scola Ilanz/Glion
Scola primara Castrisch
Via Crest 5
7126 Castrisch
telefon 075 434 83 30
Scola Ilanz/Glion
Scola primara / scoletta Sevgein
Via da scola 12
7127 Sevgein
telefon scola primara 075 434 83 29
telefon scoletta 075 434 83 28
coordinatura locala Castrisch/Sevgein: Andrea Veraguth
mail coordinatura locala: andrea.veraguthscola-ilanzch


text:
L'Uffizi federal d'ambient ha approvà il plan da reducziun che la regenza grischuna ha preschentà. Ils capricorns stoppian vegnir sajettads per puspè adattar il dumber dals animals en las singulas colonias al spazi da viver.
La chatscha da capricorns ha lieu l'october e per part era anc il november. Ella dura mintgamai 20 dis per mintga chatschader. Betg mintga chatschader dastga ir a chatscha da capricorns. Els ston ademplir tschertas pretaisas en connex cun il dumber dad onns ch’els van gia a chatscha. La finala decida la sort tgi che dastga mintgamai ir a la chatscha da capricorns.
RR novitads 09:00


text:
Il bainvegni fa la Brass Band Bürgermusik Luzern cun ina perla rumantscha: «La parlera». Enpli laschain nus resunar melodias sco «Sisch äbe-n-e Mönsch uf Ärde», la «Marcia Ticinese. Bionda, bella bionda», «Gilberte De Courgenay», «Lueget, vo Berg und Tal» lenconuschenta chanzun surmirana «Star se legher» ed anc bler dapli.
Melodias popularas
L'instrumentala dad oz è emplenida cun enconuschentas chanzuns popularas da l'entira Svizra, betg interpretadas da chors, mabain da differentas musicas da sturs.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
cuntegn
Engiadina
-
Premi cultural da Puntraschigna per Guido Baselgia
La vischnanca da Puntraschigna ha onurà il fotograf ed artist per sias ovras cun il premi da cultura 2016. Guido Baselgia è creschì si a Puntraschigna, el lavura entant sin tut il mund.
Guido Baselgia tutga tar ils pli impurtants artists da fotografia en Svizra ed ha gia survegnì plirs premis e distincziuns. Sias fotografias porschan perspectivas fitg insolitas. Dapi 20 onns examinescha l’um da 63 onns cuntradas da l’extrema durant retschertgas.
Engaschament total per l’ovra
Per ses purtrets va l’artist fin la fin dal mund, a la emisfera dal nord e dal sid, ma er sin ils auts en Engiadina. Durant sias lungas spassegiadas tschertga Guido Baselgia l’infinitad e la libertad da l’egliada.
(Betg) lontan
A chaschun da l’onurificaziun cun il premi cultural, preschenta Guido Baselgia sia lavur durant questa stad cun duas exposiziun a Puntraschigna. Entant ch’ins chatta en plirs lieus publics placats cun maletgs dal massiv dal Bernina, fotografà or da l’aria, survegn ins ina invista en la lavur da l’artist durant ils ultims decennis cun l’exposiziun '(betg) lontan'. Quella è da vesair questa stad en la nova galaria a Puntraschigna Plattner & Plattner.
Maletg
1 / 8
Legenda:
Art dal fotograf Guido Baselgia en il spazi public.
RTR, Anna. Caprez
Maletg
2 / 8
Legenda:
L'artist e fotograf Guido Baselgia.
mad
Maletg
3 / 8
Legenda:
(Betg) lontan ha num l'exposiziun actuala da Guido Baselgia a Puntraschigna.
mad
Maletg
4 / 8
Legenda:
Ina da las numerusas ovras da Guido Baselgia.
mad
Maletg
5 / 8
Legenda:
Notg polara da Guido Baselgia.
mad
Maletg
6 / 8
Legenda:
La surdada dal premi. Martin Aebli, president communal da Puntraschigna cun l'artist Guido Baselgia.
RTR, Anna Caprez
Maletg
7 / 8
Legenda:
La cumissiun culturala da Puntraschigna cun il victur dal premi 2016.
RTR, Anna Caprez
Maletg
8 / 8
Legenda:
Martin Aebli, president communal surdat premi cultural da Puntraschigna a Guido Baselgia.
RTR, Anna. Caprez
RR actualitad 07:00


text:
La raschun per il gudogn è d'ina vart il gudogn cun curs da stgomi da 13 milliardas francs, da l'autra vart ha la banca profità da la valur augmentada da l'aur. Sias reservas d'aur han contribuì ad in gudogn da 7,6 milliardas francs.
Tschains negativs portan prest 700 milliuns
Contribuì al gudogn han per er ils tschains negativs. Or dals tschains da chastis che la banca incassescha sin dabuns da contos da giro da bancas commerzialas èsi sa resultà in plus da 692 milliuns francs.
Il medem temp da l’onn avant aveva la banca anc fatg ina perdita da record da 50,1 milliardas, quai suenter l’aboliziun dal curs minimal da l’euro. Per flaivlentar il frac aveva la banca intervegnì sin il martgà da devisas. Il resultat da la banca naziunala dependa per gronda part da ses portolio da valutas estras da radund 600 milliardas francs.
RR novtads 08:00


text:
Mas-Blanc-des-Alpilles
Mas-Blanc-des-Alpilles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Tarascon, del circondàre (arrondissement) de Arles e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 505 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 1,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 9 méter a 'na altèsa màsima de 65 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il mund da las medias en la Svizra orientala saja en gronda midada ed in schurnalissem independent saja periclità tras ina collavuraziun tranter la Somedia e la Basler Zeitung. Quai scriva la PS Grischun en la communicaziun da medias. Il mument contracteschan las duas gasettas davart in mantè communabel tar ils rapports naziunals, internaziunals e la cultura.
Appel ad editur Hanspeter Lebrument
La PS Grischun appellescha ensemen cun las 18 persunas a l'editur Hanspeter Lebrument da smetter las tractativas cun la Basler Zeitung. Plinavant duaja el s'engaschar per fermas, autonomas e liberalas medias.
Basler Zeitung tutga per in terz a Christoph Blocher
Ils auturs da l'appel teman ina collavuraziun cun la Basler Zeitung, perquai che la gasetta tutga per in terz a Christoph Blocher. Plinavant haja la gasetta ina lingia populistica fitg dretga. Tenor l'appel possia il schurnalissem independent esser periclità tras pussanzas economicas.
L'editur da Somedia Lebrument prenda posiziun
La Somedia restia independenta e n'haja nagina intenziun da surdar la controlla dals cuntegns da lur gasettas en ils mauns dad exteriurs. Quai scriva la direcziun da la chasa da medias sin sia pagina d'internet e reagescha uschia sin l'appel da la Partida socialdemocratica.
Nagin sustegn da las ulteriuras partidas
Marcus Caduff, il schef da fracziun da la PCD, ha chapientscha per l'appel da la PS. Tuttina na datti nagin sustegn, perquai che la Somedia è ina fatschenta privata e possia decider sezza co agir. Quai è era l'opiniun da Bruno Claus, il president da la PLD dal Grischun.
Insumma nagina chapientscha per l'appel ha il president dal PPS dal Grischun, Heinz Brand. El na vesia nagin problem tar ina eventuala collavuraziun da la Somedia e la BaZ.
RR actualitad 17:00+


text:
En la quarta da set rundas ha il Brit surpiglià il timun da la cursa e davent da lura extendì pass per pass ses avantatg sin Mathias Flückiger. Il Svizzer ch'aveva ambiziuns sin la medaglia d'aur sto sa cuntentar cun la medaglia d'argient.
Nino Schurter ha l'entschatta da la cursa anc pudì suenter, pli tard lura stuì suttacumber al tempo dal duo Pidcock e Flückiger. Ditg è el stà en in cumbat per la medaglia da bronz, la finala vegn Schurter quart e manchenta in'ulteriura medaglia a gieus olimpics, quai per be 8 secundas. Bronz va al Spagnol David Valero Serrano.
Il decurs da la cursa:
- Mathieu van der Poel cupitga fermamain en l'emprima runda. El perda bunamain ina minuta.
- Suenter ina runda maina Schurter avant Flückiger.
- En la segunda runda ha Flückiger surpiglià l'emprim plaz, Schurter sin posiziun dus.
- Ils dus Svizzers barattan la lavur da commando.
- En la terza runda ha il Brit Thomas Pidcock surpiglià l'emprima posiziun, avant Schurter.
- Flückiger sin posiziun quatter davos Cooper da la Nova Zelanda.
- Runda 4: Thomas Pidcock surpiglia il timun e maina cun pitschen avantatg avant Flückiger, Schurter sin posiziun quatter.
- Van der Poel ha dà si la cursa en la tschintgavla runda, la cupitgada ha frenà sias ambiziuns da medaglia.
- Ultima runda: Pidcock po distanziar Flückiger e charrescha envers aur olimpic, cun in retard dad ina minuta cumbatta in trio cun Schurter per la medaglia da bronz.
38 ciclists ord 29 naziuns han cumbattì per medaglias. Il traject che vala sco in dals megliers dal mund è ordaifer Tokio ed avess da correspunder a las abilitads da Schurter&Co. La cursa è ida sur 7 rundas à 3,85 km.
Ina valitaziun da noss reporter da sport:
Avant la cursa
A campiunadis mundials ha Mathias Flückiger gia gudagnà intginas medaglias, per aur n'hai anc mai tanschì. Er dals gieus olimpics da stad en la Brasilia il 2016 è el turnà «be» cun in diplom (plazza 6). Quest onn ha Flückiger grondas ambiziuns. El vul gudagnar ina medaglia, sche pussaivel quella dad aur. Po el ademplir las spetgas en sa sez u è il squitsch memia grond?
Per Nino Schurter èn ils gieus a Tokio gia ses quarts gieus olimpics. Il Grischun posseda in'entir set da medaglias olimpicas. Ina quarta medaglia fiss perquai in bel supplement.
La fevra crescha er tar noss reporter da sport Andreas Wieland. Ella rapporta live en il radio RTR da la cursa da Cross Country dals gieus olimpics.
Noss publicum è stà optimistic
77% da las persunas ch'èn sa participadas a noss'enquista han quintà che Nino Schurter fetschia danovamain ina medaglia olimpica.
La cursa da Nino Schurter tar RTR
RTR rapporta da la cursa da cross country glindesdi, ils 26 da fanadur:
- Al radio cun in'emissiun speziala 06:00 - 10:00, incl. commentari live da la cursa da cross country
- Sin rtr.ch pudais guardar la cursa via livestream dad SRF 08:00 - ca. 10:00
- La televisiun resumescha la cursa Sil punct las 17:45 sin SRF1
Plinavant porscha RTR era intervistas e videos dal sulet atlet rumantsch als gieus olimpics e nus essan sin visita tar ils geniturs da Nino Schurter.
Ils gieus olimpics tar RTR
RTR tegna sin il current davart las prestaziuns sportivas a Tokio, cun in focus spezial sin ils dus atlets grischuns Nino Schurter e William Reais - dentant era cun resultats ed istorgias enturn la delegaziun svizra.
Plinavant preschenta radio RTR era il Giapun sper ils plazs da sport:
- las 10:15 cun in schatg da la musica giapunaisa
- las 11:45 cun in sguard sin la cultura, la cuschina e tradiziuns dal Giapun
Da tadlar live mintga di al radio ubain adina era sin rtr.ch.


text:
Che, Co, Olá, Can - Ejam de ladin
I ejams de trilinguism é gnüs metüs sö dl 1976 cun le D.P.R. n. 752 di 26.07.1976 en atuaziun de ci che é preodü dal Statut d’autonomia y vëgn fac dal 1977 incá.
Al é cater liví (A, B, C, D) che ti corespogn ales conescënzes damanades aladô dl titul de stüde damané por les funziuns dl laur publich. L’atestat de trilinguism é n recuisit che ne pó nia mancé por lauré tl'aministraziun publica tl Südtirol, sön n post resservé al grup linguistich ladin.
L'ejam de trilinguism: é metü adöm dal ejam de bilinguism y da chël de ladin. Les iscriziuns mëss gní fates separat. I dui ejams vëgn fac te dis desvalis. L'ejam de ladin pó gní fat te dui idioms: ladin de Gherdëna y ladin dla Val Badia.
Che?
Dötes les porsones interessades - anfat de ci nazionalité - pó te vigni momënt se scrí ite al ejam de ladin.
L'amisciun al ejam de ladin n'é nia liada a n titul de stüde. Sce an ó fá n ejam che ne ti corespogn nia al titul de stüde arjunt, pón zënzater le fá.
Mo an pó ma se scrí ite al ejam de n livel su. N iade che an á fat l'ejam pón se scrí ite danü al medemo ejam o al ejam de n ater livel.
Co?
Por i liví A, B y C vëgnel azerté les competënzes rezetives, sciöche la comprenjiun tl ascuté sö y da lí, y ince les competënzes produtives dl lingaz scrit y a usc. L'ejam dl livel D, indere, é metü adöm da n ejam a usc, sciöche ince de na proa tl ascuté sö y de comprenjiun dl test.
An pó se scrí ite te vigni momënt online cun le cunt digital (ciaredi ai vantaji dl'iscriziun online) o cun i formulars aposta. L'ejam de ladin é debann.
Olá?
La sora sënta di ejams é a Balsan tla strada Dr.-Julius-Perathoner 10, tla secunda alzada dl frabicat tl parch danter la staziun dla ferata y la staziun dla coriera.
Can?
I ejams de ladin vëgn fac aladô dl nu mer de porsones che s'á scrit ite ca. un n iade al mëis. An pó se scrí ite canche an ó.
Le calënder d'ejam vëgn lauré fora eletronicamënter aladô dl ordin cronologich.
Resultat dl ejam
Le resultat dl ejam vëgn lascé alsavëi por scrit tres e-mail cina trëi dis da laur do la data dl ejam.


text:
Sco quai che Leo Thomann, il president communal da Surses ha ditg, quinta el che la radunanza communala da Surses dals 27 da november 2017 possia votar davart trais puncts:
- Duess la vischnanca construir parcadis sutterrans?
- Duess la vischnanca sa participar cun maximalmain 5% vi dals custs per la construcziun da l'hotel?
- Duess il patrun da construcziun survegnir in credit per la construcziun dal hotel?
Sco quai che l'architect Willy Ebneter ha ditg, saja el da buna speranza da pudair construir l’hotel a partir da la primavaira proxima. La finanziaziun saja gia sin buna via. Plinavant spera el cun ina contribuziun dal chantun or dal fond per la promoziun da l’economia.
RR actualitad 12:00


text:
Plantas, animals e carstgauns han in’ura interna che reglescha noss di da 24 uras. Quella ura interna fa era che animals sa dasdan puspè ad uras suenter lur sien u pausa d’enviern. Il Minisguard declera las furmas da durmir durant l’enviern e l’impurtanza da quella ura interna.
L'enviern è in dir temp per ils animals selvadis. Igl è difficil da chattar avunda da mangiar ed igl è fraid. Blers animals han dentant chattà trics per surviver l'enviern. Intgins survegnan pail d'enviern, auters fugian en terras pli chaudas.
Qua datti dentant differenzas. I dat numnadamain trais variantas co ch’ils animals pon "durmir" durant l'enviern.
- la sien d'enviern
- il paus d'enviern
- la marvezza d'enviern
La sien d'enviern
Quels animals passentan l'entir enviern simplamain cun durmir. Els van en taunas u cuvels da plantas – u insanua nua ch’els èn protegids.
Per spargnar energia sbassan els la temperatura dal corp (da ca. 39°C sin ca. 5°C) lur cor batta pli plaun ed els na train betg pli uschè savens flad.
L'energia ch'il corp dovra per quai prendan els da las reservas da grass. Sch'ils animals han pia mangià avunda l'atun ed èn sauns – alura pon els durmir plirs mais senza problems.
Il paus d'enviern
Quests animals na dorman betg tut l'enviern. Els sa dasdan adina puspè, midan la posiziun da durmir u mangian insatge.
Mintgatant dorman els be intgins dis al toc, mintgatant dentant er ina, duas emnas. Els sbassan strusch la temperatura dal corp (be ca. per 5°C) e dovran perquai dapli energia.
Uschè na bastan las reservas da grass da l'atun betg e perquai han insaquants da quests animals er anc fatg reservas da mangiar.
La marvezza d'enviern
Quai è la spezialitad d’amfibis e reptils, i dat dentant er insaquants insects e schnecs ch’han la marvezza d'enviern.
Els na pon numnadamain betg regular sezs la temperatura da lur corps.
Sch'i vegn fraid cumenzan ils corps da quests animals pia plaun a plaun a daventar steri/ marv enfin ch'els na pon betg pli sa muventar.
Perquai ston els sa zuppar ad uras en rusnas, sut mistgel, fegliom u ragischs da plantas ni s'enchavar en glitta e terra.
Sch’els na fan betg quai pudessan els schelar cura ch'igl è fitg fraid.
Ils animals sa dasdan automaticamain cura ch'i vegn puspè pli chaud.


text:
Quai di il schef da l'Axpo Andrew Walo en la NZZ am Sonntag. Tut las expertisas giuridicas hajan demussà ch'i dettia ina basa legala per pretender indemnisaziuns da la confederaziun.Sco argumentaziun di Walo tranter auter:
Nus avain investì per 60 onns. Sche las ovras atomaras vegnan serradas per motivs politics gia suenter 45 onns, lura mancan a nus las entradas.
Il Cussegl federal quinta gia cun pretensiuns per indemnisaziuns. Dentant vulan els pajar bler pli pauc. Numnadamain cun cifras da milliuns da trais cifras per mintga ovra nucleara. L'Axpo maina duas ovras, quella da Beznau e Leibstadt. Perquai ch'ils pretschs per l'electricitad sajan uschè bass e las ovras atomaras fetschian il mument sperdita, èn ils iniziants da l'avis ch'indemnisaziuns da fetschian nagin basegn.
Pli paucas entradas
Sin las 4,1 milliardas ven l'Axpo para pervi da la curva da pretschs che l'uffizi federal per energia haja quintà or. Là van els da quai annora ch'ils pretschs creschain puspè. Tras tschentar giu pli baud las ovras perdia l'Axpo uschia entradas. Plinavant procuria il tschentar giu las ovras era per dapli custs e las entradas dals tschain manchian era.
Walo refusescha plinavant las pretensiuns dals adversaris che pretendan ch'i saja uschia ni uschia stà planisà da metter giu Beznau ed el veglia be anc profitar da l'iniziativa. Walo di ch'els sajan adina ì da quai ora che Beznau restia en funcziun enfin passa il 2020 sch'i grategia da survegnir ils documents da segirezza nezzessaris. L'Axpo haja gia investì tschients milliuns per quai.
RR novitads 08:00


text:
Trais emnas en spital e quatter emnas en ina clinica da reabilitaziun a Valens ha Martin Demont duvrà per sa revegnir almain in pau da la morsa d’in zecca a Trun. La zecca ha infectà el cun il virus FMSE ( Frühsommer-Meningoenzephalitis). Quest virus ha chaschunà ina inflammaziun da la paletscha dal tscharvè. Dapi bun in’emna è el puspè a chasa. I dovra dentant anc pazienza. Cun ina chomma e la pesentincla haja el anc in pau miserias, declera Martin Demont. Ils medis hajan dentant prognostitgà ch’i vegnia puspè bun.
Per la famiglia da Martin Demont èsi stà in grev temp. Cunzunt per sia dunna Rita Demont, ch’era per il pli en spital tar ses um, èsi magari strusch stà supportabel da guardar co ses um aveva mal, malgrà tut ils medicaments. Mo cun il sustegn da ses uffants, da parents ed enconuschents haja ella tegnì ora quai. La speranza haja la famiglia dentant mai dà si.
Novitads positivas hai dà per l’emprima giada pir il 6avel di en spital. Quai saja stà in grond levgiament, di Rita Demont. Cura che ses um saja vegnì alerta ed haja enconuschì la famiglia, saja quai stà per ella il pli bel mument. «Quei ei in schenghetg nundetg», di Rita Demont. I avessi pudì vegnir tut auter, per exempel che ses um avessi stuì star en sutga da rodas. Era Martin Demont ha in qual giada ponderà co quai fiss sch’el na vegniss betg pli dad ir. La terapia en la clinica da reabilitaziun saja stada fitg dira, mo ussa saja el sin buna via. I dovria simplamain pazienza.


text:
Las experientschas fatgas enfin oz han demussà cleramain in avantatg economic ed era turistic, uschia il maina project Philipp Gunzinger. Perquai prevesa il project, lantschà il 2019, era d’analisar in engrondiment dal territori sin la vischnanca da Scuol e Valsot. Enfin oz ins è oravant tut sa deditgà a las dumondas da realisabladad e da dretg.
En ina segunda fasa duessan ussa vegnir las organisaziuns turisticas, agricultura, chatscha e pestga e da la natira vegnir a pled. Quels scleriments duessan lura finalmain esser la basa per trair decisiuns pli definitivas. La finamira è che las vischnancas politicas da Scuol e Valsot han la pussaivladad da decider durant l’onn 2022 sur dad ina cuntinuaziun dal project. Tenor plan duess lura la populaziun pudair decider durant l’onn 2025 sur dal engrondiment.
Suot il label «UNESCO Reservat da biosfera Engiadina Val Müstair» èn oz participads il Parc da natira Val Müstair, il Parc Naziunal Svizzer ed ina pitschna part dal territori da Scuol.


text:
Corrent verticaj in di temporaj
La corrent ascendenta a l’è ona corrent d’aria che la va su, despèss denter ind ona nivula; a gh’è anca la corrent discendenta che, inveci, la va giò.
Sitt confinàa con aria calda o frèccia hinn reponsabil de mòti d’aria verticaj. Ona massa d’aria calda a l’è usualment manc densa de quèlla che gh’è ind la zòna che ghe stà intorna, e iscì l’andarà su finnchè la raggiungerà aria pussée calda o manc densa de lee . El contrari el succederà per ona massa d’aria frèccia, e l’è conossùu ‘me subsidenza. Quèl moto chì, de grand volùmm de aria, soratùtt in zòn de aria calda e ùmeda, el pò creà grand nivol e l’è la principal resón de la formazion di temporaj. I corrent poden anca ingeneràss de zòn de pression alta o bassa. Ona zona de pression bassa la tira l’aria de la zòna che ghe stà intorna, che la va vèrs el sò center e donca la se mètt a’nda su e la crea ona corrent ascendenta. Ona zòna de alta pression la tirarà aria de l’area che ghe stà intorna vèrs el sò center e donca l’aria l’andarà giò ind ona corrent discendenta. [1]
Velocità de la corrent ascendenta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La corrent ascendenta la sarà pussé svèlta quant pussée la sarà l'energia potenzial convettiva disponibil; la gh'è ona relazion semplificada:[2]
indoe:
- a l'è la velocità massima de la corrent ascendenta in m/s;
- a l'è l'energia potenzial convettiva disponibil in J/kg.
Quèlla formula chì l'è domà ona sora-stima de la velocità massima de già che la tegn nò cunt de important variàbel.[2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (2007) A Dictionary of Environment and Conservation, 1, Oxford: Oxford University Press. DOI:10.1093/acref/9780198609957.001.0001. ISBN 9780198609957. Vardad el 14 August 2014.
- ↑ 2,0 2,1 Gabriele Formentini (2009). Temporali e e Tornado (in italian). Alpha Test, 118. ISBN 978-88-483-0992-9.


text:
Kiki Bertens
La Kiki Bertens (Wateringen, 10 ad Dicémbar dal 1991, a s lèś ['kiki 'bɛrtəns] in Ulandéś) l'è na tenìsta ulandéśa prufesiunìsta da 'l 2009. Al sò ranking più bèl l'è al nùmar quarànt'òṅ, tucâ al 15 'd Avrìl dal 2013.
La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta 182 cm.
In dla sò caréra l'à vins in d'l Avrìl dal 2012 al turnèo WTA ad Fès in Maròc baténd la spagnōla Laura Pous Tió par 7-5 6-0. In bisàca la gh'à anc siē tìtui ad qvéi ITF.
Caréra
L'ulandéśa la śōga 'l ITF ad Torhout (al nùmar dū) in d'l Utóbar dal 2010. A 'l prim tùran la fà fóra la Kirsten Flipkens par 6-7 6-4 6-1 e pò la fà cumpàgn anc cun la Lourdes Domínguez Lino par 6-7 6-0 7-5. In di quàrt la céd a la Simona Halep par 6-7 2-6. In dal 2011 la śōga a 'S-Hertogenbosch cun na carta salvàdga ma la pèrd subìt da la Sara Errani cun al puntéǵ ad 6-7 1-6. In Luj e Agóst la pèrd in di quàrt ad dū turnèo ITF da la Carla Suárez Navarro e da la Nastassja Burnett ma pò la ś mét in bisàca 'l ITF ad Koksijde.
La Kiki la vins àtar dū ITF in Mèsic e in dal Régn Unî in dal Mars dal 2012 baténd in finàl la Jaroslava Švedova par 6-4 2-6 6-1 e l'Annika Beck par 6-4 3-6 6-3. In Avrìl la vins al WTA ad Fès parténd da 'l qualificasiòṅ e pigànd una a drē c'l atra l'Urszula Radwańska 6-4 7-5, la Chanelle Scheepers 7-5 1-6 6-3, la Garbiñe Muguruza Blanco 6-1 6-4, la Simona Halep 6-3 6-4 e in finàl la Laura Pous Tió par 7-5 6-0. Anc a 'l Roland Garros la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la pèrd subìt da la Christina McHale 6-2 4-6 4-6. A Wimbledon l'è bòna ad bàtar la Lucie Šafářová ma minga la Jaroslava Švedova. In d'l ITF ad Bjèla la mùcia sù n'atra scunfìta da la Nastassja Burnett par 2-6 5-7. In Luj la và fóra subìt a Båstad da la Mona Barthel, a Montreal invéci la fà secónd tùran (5-7 1-6 da la Caroline Wozniacki). A Seùl la pèrd in di quàrt da la Kaia Kanepi par 4-6 4-6.
In dal 2013 la taca 'l an mandànd a cà la Svetlana Kuznecova a Auckland e pò anc la Heather Watson, prima ad far lē al valìś cun la Jamie Hampton in tri sét. A Parì a 'l quèrt la riva in fiṅ a la semifinàl in dua però l'è custréta a bandunàr cun la Sara Errani quànd l'éra sóta 0-5. La rumagnóla la la bat incóra al méś dòp in di quàrt 'd Acapûlc par 6-4 6-4. A Indian Wells, a Miami e a Katowice la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Mona Barthel, dla Na Li e dla Roberta Vinci. A Marrakesh la bat la Flavia Pennetta 7-6 4-6 6-4 prima ad cédar in di quàrt a la Lourdes Domínguez Lino 4-6 6-4 3-6. A Róma la fà piànśar la Francesca Schiavone prima ad lasàr-'g al péni cun la Sloane Stephens in tri sét. A 'l Roland Garros, a 'S-Hertogenbosch e a Wimbledon la mùcia sù tri scunfìti a 'l prim tùran cun la Sorana Cîrstea, cun l'Anabel Medina Garrigues e cun la Jaroslava Švedova.


text:
Anc avant paucs onns aveva il corp fadia da chattar glieud adattada. Uschia s’annunzian il mument prest otg giadas dapli persunas che plazzas da furmaziun. Quest onn hajan ins gia survegn`1’500 annunzias per las 200 plazzas da lavur libras, quai ha il schef da la guardia da cunfin Jürg Noth ditg a SRF. Era la qualitad da las persunas che vulan ir tar la guardia da cunfin è en general fitg auta, ha ditg Noth. Deplorablamain stoppian ins a blers dar ina resposta negativa
Augmenta la paja
La raschun per quest svilup è tranter auter tenor Notg tranter in augment da paja. Era las cumpetenzas ed ils pensums tranter la guardia cunfin e la polizia sajan vegnids repartids da nov.
Il mument vegn anc discutà sche la guardia da cunfin duai survegnir dapli persunal, la Svizra dumbra radund 2’000 guardias da cunfin.
RR novitads 07:00


text:
Riccardo Montani da Verbania en l’Italia dal Nord ha gudagnà per il nair da l’ungla. Suenter 68 kilometers muntava ses avantatg sin il Svizzer Raphael Sprenger mo 16 secundas. Stephan Wenk, il victur dal K43 da l’onn passà, è vegni terz.
Tar las dunnas è la cursa dal K68 stada pli clera. Marcela Vasinova da la Tschechia è vegnida solo en l’arrivada, ed ha gudagnà cun ventg minutas avantatg sin la Svizra Kathrin Götz. La victura da la cursa T88 da l’onn passà, Luzia Buehler – e daventada terza.
Totalmain èn radund 600 curriduras e curridurs sa participads la sonda a la cursa roiala dal Swissalpine a Tavau.


text:
Manganese
El manganés l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Mn. El g'ha nömer atòmich 25, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de manganés el g'ha vintisich prutù.
L'è 'n metal gris-bianch, che se 'nsomèa al fèr; l'è dür ma fràgil fés, se rìa a fundìl a fadìga e 'l se òsida 'n gran facilmènt. El manganés metàlich el pöl deentà feromagnétich semài che se ghe fà 'n tratamènt specifich.
El manganés el g'ha 26 izòtopi cunusìcc, che g'ha nömer de màsa 'ntra 44 e 69, e sèt izòmer nücleàr. Apéna giü de chèsti izòtopi, 55Mn, l'è stàbil e 'l reprezènta la totalità del manganès natüràl che se tróa sö la tèra.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Manganés l'è stat dopràt zamò 'ndèla preistória sóta fùrma de diòsido de manganés come pigmènt négher en sèrte pitüre de 17 000 agn fà.
I Egisià e i Romàni i dopràa dei compòscc de manganés per fabricasiù del védre, per dàga o töga culùr. Gh'è stat troàt del manganés enden quach mineràl de fèr dopràt dei Spartàni.
Endel sècol XI dei tèscc àrabi i dizìa che a mitìga del magnesia nigra endela prudusiù dei aciài fundìcc el ghe dàa piö tàta rezistènsa (Aciàio de Damasco)[1];
Endel sècol XVII, el chìmich todèsch Johann Rudolf Glauber l'è riàt a fà sö el permanganàt. Endela prìma metà del sècol XVIII, l'òsido de manganés l'ìa dopràt per la fabricasiù del clòro.
El chìmich svedés Carl Wilhelm Scheele l'è stat el prim a reconóser che el manganés l'ìa en elemènt chìmich, e 'ndel 1774, el sò coléga Johan Gottlieb Gahn, el l'ha izolàt en fùrma pùra per redüsiù del diòsido de manganés col carbònio, e 'l g'ha demustràt che l'ìa 'n metàl.
En prensépe del sècol XIX, i scensiàcc i g'ha cuminciàt a stüdià de dopràl endela fabricasiù de l'aciàio, e i g'ha utignìt el brevèt. Endel 1816, i g'ha fat càzo che a zontà del manganés al fèr, i la ndürìa sènsa che 'l dentàes piö fràgil. Endel 1858, el prim procedimènt de fabricasiù de l'aciàio (pocedimènt Bessemer) el g'ha lanciàt l'üzo del manganés en metalürgia.


text:
En l’Australia ha il ciclon «Debbie» cuntanschì la costa mardi a mezdi temp local. En la citad Airlie en il stadi federal Queensland ha il cilon destruì chasas e storschì plantas. Pli che 30'000 chasadas han negina forza elctrica.
Dapli che 5'500 persunas avevan già il glindesdi stuì bandunar lur chasas. La primministra da Queensland, Annastacia Palaszczuk, ha appellà a tut ils abitants dal stadi federal da betg bandunar lur chasas aifer las proximas 12 uras. Las autoritads han tramess 2000 gidanters en la regiun.
RR novitads 06.30


text:
Markus Werner ha scrit 7 romans che la critica litterara ha lauda fitg. Ses ultim roman porta il titel «Am Hang» ed è cumpari il 2004. Curt suenter che quel era cumparì aveva l’autur rendì transparent, che quai saja stada sia ultima ovra – ch’el pateschia dad in emfisem dal pulmun.
Werner ha survegni passa ina dunsaina da premis da litteratura. Uschia era il premi Joseph-Breitbach ch’è il premi dotà il pli aut en ils pajais da lingua tudestga. Ses romans èn vegnids translatads en 18 linguas.
Markus Werner era da Schaffusa. Per ses emprim roman «Zündels Abgang» aveva il magister gimnasial da quella giada survegnì l’onn 1984 il premi da litteratura da la fundaziun Jürgen Ponto. L’onn 1990 ha Werner sa fatg independent sco scriptur.
RR novitads 18:00


text:
Masone
Masone (en lìgure: Mason) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 3 735 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 29,8 km² e 'na densità de popolasiù de 125 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bosio (AL), Campo Ligure, Genova, Mele, Tiglieto.
Paés importànte de la val Stura, el fà part del Parco natüràl regiunàl del Beigua. El se tróa 32 km de Genova. El sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Stura, Orba e Leira
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Masone l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Guerra Civil Americana
La Guerra Civil Americana a l'è stada una guerra civil combatuda in tra i Stat Unid d'America e i Stat Confederad d'America, che haveven fad la secession per i dirit di Stat a mantegnì la s'ciavituu, in tra el 1861 e 'l 1865. Orisginada de la vitoria de Abraham Lincoln, retegnud del Sud trop anti-s'ciavismo, l'è finida con la vitoria del Nord e con la fin de la s'ciavituu in tut el territori di Stat Unid, la citadinanza ai negher e a 'n volzàss del poder del governo federal american.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su guerra di secessione americana
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su guerra di secessione americana


text:
ORARIES E CONTAC
La biblioteca sera semper
ai 6 de jené
l 1 de mé
l 1 de november
ai 8 e ai 26 de dezember
Oraries:
La biblioteca é a tia desposizion
da lunesc a jebia
9.00 - 12.00 / 14.00 - 16.30 *(su apuntament 08.00 - 19.00)
vender
demò su apuntament.
modalitèDES DE AZESS
Aldò de la ùltima despojizions governatives, la biblioteca e l’archivie i é averc al publich su apuntament, tel respet de la mesures de segureza pervedudes.
NO L’É CONSENTÌ jir ite ti ofizies e te biblioteca se la temperatura del corp la é sora i 37,5 degrees e/o se l’é prejent sintomes de l’infezion COVID-19; autertant vèl se chesta condizions les tocia jent de cèsa o jent con chela che se à abù contac strenc.
Tanche ite, vegnarà mesurà la termpieratura del corp da man de n operator de l’Istitut.
L’È DE OBLIGH SE METER L COURIBOCIA E SE NETEÈR LA MANS TE PORTECH
L’azess a la biblioteca e a l’archivie l’é consentì fin a ruèr a n numer màscim de 10 persones a l’outa.
Recordon che per jir ite te Istitut se cogn aer l GREEN PASS. Chi che no i l'à pel contatèr la Biblioteca e tor/reter i libres te portech de l'Istitut.
AZESS PER CONSULTAZION ARCHIVIES
Per poder ite te biblioteca per consultazion ge vel se prenotèr al numer 0462.764267 (ence Whatsapp).
TOR A D’IMPREST LIBRES
Se pel domanèr i libres a d’imprest ence per mail a: biblioteca@istladin.net, opura per telefon al numer 0462.764267.
RETER I LIBRES
I libres vegn touc deretorn a la fin de la giornèda e metui en carantena per l temp che serf, dant de i meter endò a la leta per dèr a d’imprest.
Contac:
tel. +39.0462.764267
fax +39.0462.764909


text:
Muncrestes
Muncrestes (nòm uficiàl in italian: Montecrestese) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 253 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 86,5 km² e ona densità de popolaziun de 14 ab./km².
El paes a l'è a in sü la spunda a mancina de la Tos e l'è sitüaa in la val Isurnu. El sò campanil l'è 'l püssee alt de tüta l'Ossula (67 meter). A Muncrestes, burgh cunt una lunga tradiziun de dutur famus, l'è nassüü anca quel del Napuleun I, var a dì el Giuvan Batista Paleta. El teritori del cumün l'è cumpost da vari fraziun, cume Lumes, Crop, Chezz, Cropmarsc, Vej, Rulee, Nava, Puntet, Rold, Purtan, Burela, Cardun, Gios, Prada, Or Navilee, Altee e Altosg[2].
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Muncrestes l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ I nom a hin ciapaa dal sit del cumün


text:
Sco quai ch'il manader da l'Uffizi da scussiun regiunal Engiadina / Val Müstair, Arno Lamprecht, ha confermà envers RTR, saja l'interpresa Hohenegger en procedura da concurs. L’emna passada haja l’interpresa Hohenegger deponì la bilantscha.
Direcziun betg cuntanschibla
L’interpresa da construcziun cun sez a Fuldera n'è anc betg stada cuntanschibla. Tar Hohenegger lavuravan 24 lavurers – da quels eran 11 indigens.
Chattà soluziun per emploiads
Tenor ina communicaziun dals sindicats Unia e Syna surprenda l’interpraisa Foffa Conrad a Zernez ils lavurers per las medemas cundiziuns. Ils sindicats èn cuntents cun questa schliaziun, era sch'ils lavurers han ussa in viadi da lavur pli lung.
Grondezza sco schanza u privel
Foffa Conrad fa part dapi passa dus onns d’ina uniun d’intrapraisas da construcziun pli gronda. Da quella fan part tranter auter la Bezzola Denoth SA, la Laurent SA, Hartmann SA, Zeblas Bau SA, la Christoffel Bau SA e la Foffa Conrad SA.
Segund il schef da persunal da la Foffa Conrad SA, Georg Fallet, saja stat pussibel da far in offerta d’agid per il persunal da la Hohenegger SA be grazia a la grondezza da lur uniun e che la situaziun da lavur na saja uschè mala sco auters onns.
Il president communal dal da Val Müstair, Rico Lamprecht, vesa era varts negativas da quest svilup sin il sectur da construcziun. Uss datti be pli ina intrapraisa da construcziun en la Val Müstair. Segund el manca uss la concurrenza e la schelta.
RR actualitad 11:00


text:
Suenter 5 etappas cun radund 330 kilometers e bunamain 13'000 meters differenza d’autezza ha il duo Beeli/Tucknott pers sulet 53 minutas sin ils victurs, il team cun Andri Frischknecht e Matthias Stirnemann. Andrin Beeli ha uschia cuntanschì la finamira da terminar questa cursa en ils top 5. Il meglier resultat han els cuntanschì en la segunda etappa da Bettmeralp a Grächen, quella han els terminà sin il quart plaz. A fin è il Swiss Epic ì a Zermatt, al pe dal Matterhorn.
Tar las dunnas hai dà quest onn ina victoria canadaisa. Il duo Cun Haley Smith e Catharine Pendrel ha triumfà cun in avantatg da bunamain 43 minutas. Las meglras svizra èn stadas Kathrin Stirnemann ed Alessandra Keller sco terzas.
Il 2019 vegn il Swiss Epic che vala er sco il Tour de Suisse dal mountainbike en il Grischun.
RR Sportissimo 17:00


text:
Kucch Luv Jaisaa
Not Rated 1h 45m 2011
After getting bored with her love less marriage life, a wife decides to get a breathe of fresh air and meets a hit man.
Read Storyline
Starring: Shefali Shah Om Puri Rahul Bose
Director: Shukla Barnali Ray
Tags:Kucch Luv Jaisaa online free Kucch Luv Jaisaa full movie Kucch Luv Jaisaa 123movies Kucch Luv Jaisaa 123 movies Kucch Luv Jaisaa putlocker Kucch Luv Jaisaa gomovies Kucch Luv Jaisaa go movies Kucch Luv Jaisaa flixtor Kucch Luv Jaisaa fmovies Kucch Luv Jaisaa f movies Kucch Luv Jaisaa azmovies Kucch Luv Jaisaa lookmovie Kucch Luv Jaisaa movies123 Kucch Luv Jaisaa movies 123 Kucch Luv Jaisaa 123freemovies Kucch Luv Jaisaa 123movies4u Kucch Luv Jaisaa soap2day Kucch Luv Jaisaa putlockers Kucch Luv Jaisaa solarmovies Kucch Luv Jaisaa himovies Kucch Luv Jaisaa xmovies8 Kucch Luv Jaisaa yesmovies Kucch Luv Jaisaa the pirate bay Kucch Luv Jaisaa piratebay Kucch Luv Jaisaa solarmovie Kucch Luv Jaisaa vidcloud Kucch Luv Jaisaa openload Kucch Luv Jaisaa youtube Kucch Luv Jaisaa free Kucch Luv Jaisaa online Kucch Luv Jaisaa moviesjoy


text:
Tar l'attatga da hackers sin il concern d'armament Ruag èn passa 20 gigabyte datas vegnidas enguladas. L'inquisiziun actuala emprova da reconstruir il volum da datas ch'è vegnì engulà, communitgescha il Departament federal per la defensiun DDPS.
Tranter las datas pudessan er esser datas or dal register dals administraturs. Tenor il departament na dettia quai en quest register naginas datas persunalas.
Probabel spiunasch’economica
Tuts indizis laschan supponer ch’i sa tracta d’ina sort spiunasch’economica. Uschia saja quai concret vegnì tschertgà projects actuals da la Ruag. Anc adina betg enconuschent è co ils hackers han pudì entrar en il sistem da la Ruag. Probabel sa basia l’attatga sin e-mails, quai na saja però betg cumprovà.
Per il manader d’informatica èsi cler ch’i sa tracta da la lavur da profis: «Igl è fatg excellent, i na dat betg en egl e na cuntegna nagins sbagls da programmar.» Uschia possian ins sclauder che be ina persuna singula haja attatgà la Ruag.
RR novitads 14:00


text:
Süd Sudan
Ël Süd Sudan (South Sudan in in ingles) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa a la Repüblica Centrafricana, a la Repüblica Demucratica del Congo, a l'Uganda, al Kenya e al Südan.
La capital a l'è Giüba.
Al gh'ha una süperfiss de 619.745 km² e una pupulaziun de pressapoch 7/8 miliun d'abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Süd Südan a l'è staa un pussediment del Regn Ünii e, furmalment, de l'Egit del 1899 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza insema al rest del Südan. A l'inizzi però i Ingles vureven che 'l Süd Sudan el füss tacaa a l'Uganda.
La pupulaziun del Süd Sudan a l'è cristiana o animista, menter al nord hin tücc müsülman: l'era ben dificil che i rob tra de lur andassen ben, e de fat l'è minga staa inscì.
Dopu cunflit, guer civil e vari tensiun per tücc i deseni sücessiv, in del 2011 a l'è staa faa un referendum che l'ha faa vegnì el Sud Südan (che giamò de un pezz l'era una pruvincia autonuma) finalment un stat indipendent.
El John Garang l'è stacc el capp de la pupulaziun del Süd Südan in di ann de la riolta contra el rest del Südan e el prim president del Süd Südan.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Süd Sudan (nom ufizial: Republic of South Sudan) a l'è una repüblica.
El president a l'è 'l Salva Kiir Mayardit (del 2011).


text:
Clonar signifitga la creaziun d'ina u da pliras genetic identicas creatiras. La cumplexadad da la genetic identica descendenza vegn numnà clonar.
Dacurt èsi gartegià da clonar duas schimgias en ina scol'auta a Shangha, per l'emprima giada insumma. Hua Hua e Zhong Zhong sa numnan las dus schimgias.
Ellas èn las emprimas schimgias clonadas dal mund. Quai capita bunamain 20 onns suenter la nursa «Dolly», l'emprim clon insumma. «Dolly» è naschì il 1996. Gia in onn pli tard è suandà ina mieur. Entant datti passa 20 animals, ch'ils scienziads han pudì clonar. Dispitaivel è il tema clonar gia stà da l'entschatta davent.


text:
Laives
Laives (Leifers) (Bavares: Laifors) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 15.238 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 635 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolzano, Bronzolo, Nova Ponente, Vadena.
El se tröa un des chilometer a süd de Bulsan. Laives l'è la püssée giuena di vot cità de'l Südtirol e despö Bulsan 'l sit indua gh'è 'l toch püssée grand de gent che la parla in Talian.
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Da las bunamain 5'000 persunas en Svizra che han prendì part a la retschertga èn var 42% da l'avis ch'i dettia memia blera glieud veglia. Ils mainis sa repartan lura tenor la vegliadetgna: Ils giuvenils sut 20 onns din plitost «Gea». Pli vegls ch’ils dumandads èn e pli tgunsch ch'els din «Na». En la categoria 34 e pli vegl è quai 70%.
Adina dapli glieud veglia
La quota da la persunas veglias crescha cuntinuadamain. Oz stattan sper 100 persunas tranter 20 e 64 onns 29 persunas da 65 onns e pli vegl. L’entschatta dal 20avel tschientaner eran quai be 11 persunas.
E tgi duai en futur lura pajar l'AVS?
Dapi bun 70 onns datti ella, la Assicuranza per vegls e survivents (AVS). Dapi lura ha mintga Svizra e mintga Svizzer il dretg sin ina renta che duai curclar ils basegns existenzials. Dentant è la finanziaziun per il futur betg segirada ozendi.
L’iniziativa AVSplus - che vegn ils 25 da settember avant l’urna - pretenda 10% dapli rentas per tuts. Pia stuessan tut ils lavurants pajar dapli renta. Ma èn ils giuvens era pronts da pajar quels 10% dapli per segirar l'AVS u betg?
Adatg: Las datas numnadas en quest artitgel sa midan cuntinuadamain.
9 pajais vesan quai in zichel auter
La Spagna, il Portugal, l'Italia e la Grezia din gea sin la dumonda «Avain nus memia blera glieud veglia». Menziunar pudess ins qua la Grezia. Da bunamain 6’000 persunas din 75% «Gea» E quai è cun distanza il pajais cun ils resultats ils pli auts.
Dentant era ils pajais da l’ost sco la Slovenia, la Slovachia, la Rumenia, la Bulgaria e l’Estonia èn da quest avis. Qua ston ins dentant far attenziun. Enfin uss n’han betg bleras persunas fatg part a la retschertga. En quests pajais han en media be 100 persunas respundì sin questa dumonda.
E ti? Tge pensas ti? Avain nus memia blera glieud veglia? Ta participescha er ti al questiunari online «Generation What?», il link avra en ina nova fanestra. Il questiunari è avert fin l'avrigl 2017.


text:
A Toronto en il Canada èn dus aviuns collidads il venderdi sin la plazza aviatica internaziunala. La part davos d’in dals aviuns ha piglià fieu. Blessads n’haja dentant dà nagins.
Nagins blessads
Ina Boeing 737 ch'è sa fermada cun 168 passagiers e sis commembers da l'equipa è venderdi curt suenter ses atterrament vegnì evacuà. Quai suenter ch'els èn colliads cun in auter aviun ch'è vegnì remortgà. Blessads n'hai dà nagins. La Boeing è arrivada dal lieu da vacanzas Cancun (Mexico). Ils passagiers èn vegnids evacuads sur glischneras. Las squadras da salvament sajan stadas spert al lieu d'accident. In video ch'è vegnì fatg curt suenter la collisiun mussa, ch'ina part da l'aviun Sunwing ha brischà.
Daco ch’ils dus aviuns èn collidads, n’è anc betg cler. I sa tracta gia dal segund incident sumegliant sin questa plazza aviatica entaifer paucs mais.
RR novitads 06:00


text:
La situaziun da corona saja seriusa. Blers ospitals sajan gia al limit. Bain hajan plirs chantuns gia prendì mesiras rigurusas per impedir ch'il coronavirus sa derasia, ma la populaziun na sa deportia betg lasuenter, uschia il president da la Task-Force scientifica Covid-19, Martin Ackermann.
Stretgas en ils ospitals
Sch'i giaja vinavant sco enfin qua, na possian betg pli tut ils umans che duvrassian agid medicinal er survegnir quel, ha ditg Andreas Stettbacher, delegà dal Cussegl federal per il servetsch sanitar coordinà. El fa quint ch'i dettia en las proximas duas emnas stretgas en ils ospitals, local er gia avant. Sch'ins na vegnia betg da sbassar l'augment d'infecziuns.
5949 infecziuns novas – 89 en il Grischun
167 persunas han stuì ir en l'ospital suenter in'infecziun cun corona e 16 èn mortas. En media èn 23 da 100 tests ch'èn vegnids fatgs la davos'emna stads positivs. En il Grischun hai dà 89 novs cas d'infecziun. Actualmain sa chattan 461 persunas en isolaziun, 1043 en quarantina e 27 en l'ospital.


text:
Agid per la tchertga
Tchertga simpla
- Tchertga stil da google
- Tchertga tenor num, titel u tematica
- Dumonda da preparaziun
- tVirgulettas e parantesas quadras
Tschertga extendida
Tchertga simpla
Permetta ina tchertga generala tenor il stil da google ubain tenor num, titel u tematica.
- Tchertga tenor il stil da google
Inserir in u plirs terms da tchertga, lura cliccar sin
Exempel:
- Tchertga tenor num, titel u tematica
Inserir in u plirs terms da tchertga, tscherner in champ: num, titel u tematica, lura cliccar sin
Exempel:
Tchertga extendida
Permetta da cumbinar divers criteris specifics per la tchertga.
- Tschertgar ...
- Inserir in u plirs terms da tchertga en ina lingia, lura cliccar sin
- Inserir in u plirs terms da tchertga en las duas lingias e cumbinar la tchertga tschernind e/u, lura cliccar sin
Exempel:
- En ...
- Suenter avair inserì in u plirs terms da tchertga en ina lingia, selecziunar il champ da tchertga giavischà en la glista, lura cliccar sin
- Suenter avair inserì in u plis terms da tchertga en las duas lingias, selecziunar il champ da tchertga giavischà en la glista, lura cliccar sin
- Champs da tchertga
- Titel
Il num d'in document.
- Tematica
Il cuntegn tematic dal document.
Cuntegna per exempel: Pleds clav/ Classificaziun, Tip d'ovra, Nums citads, Descriptur Dewey, Descriptur tematic.
Ultra da quai pon ins tschertgar era: Instruments da musica, vuschs, formaziuns.
- Descripziun
Ina descripziun dal cuntegn dal document.
Cuntegna per exempel: in riassunt, ina glista da tematicas tractadas.
- Editur
In'entitad responsabla per la producziun dal document.
Cuntegna infurmaziuns davart la producziun e distribuziun.
- Participads
Ina u pliras entitads ch'han contribuì a la realisaziun dal document.
In autur po esser ina persuna, in'organisaziun ubain in servetsch.
Cuntegna per exempel: Autur, Autur supplementar, interprets, intervistaders, intervistads, tecnica.
- Data
Ina data associada al document.
Cuntegna per exempel: l'onn da producziun, la data da la registraziun, la data da l'emissiun.
- Identificaturs
In referiment precis al document tenor in sistem d'identificaziun definì.
Cuntegna per exempel: il code da stritgs, il numer ISBN, il numer commerzial, il numer da matricula, il label discografic.
- Lingua
La lingua dal cuntegn dal document.
- Extensiun
Indicaziuns spazialas e temporalas u il context da la creaziun d'in document.
Cuntegna per exempel: Descripturs geografics, Lieus citads, Datas citadas.
- Titel
- Filtrar tenor ...
Suenter avair inserì in u plirs terms da tchertga, pon ins decider da filtrar ils documents en ina glista tenor context ubain tenor format, lura cliccar sin
Exempel:
- Pronts per tadlar
Selecziunond la chaschella "Pronts per tadlar" pon ins limitar ils resultats d'ina tchertga als documents sonors ch'ins po gia tadlar als posts da lavur AV da la Fonoteca e, per tscherts documents, perfin sur l'internet a chasa.
Als posts da lavur AV externs
Il titel d'in document ch'ins po tadlar vegn marcà cun l'icona . Cun cliccar sin questa icona pon ins tadlar il document sonor tschernì.
In access public – a chasaIl titel d'in document pront per tadlar vegn marcà:
- cun l'icona turbla per ils documents accessibels als posts da lavur AV.
- cun l'icona per ils documents libers da dretgs d'auturs e damai accessibels er en public.
Mintga titel vegn adina marcà cun ina icona . Cliccond sin questa icona vegnan visualisads ils DETAGLS, damai la catalogaziun cumpleta dal document chattà.
- Dumonda da preparaziun (per in document ch'ins na po betg anc tadlar)
Ils utilisaders ch'accedan al catalog da la Fonoteca sur l'internet (a chasa u en in post da lavur AV extern) han ussa er la pussaivladad da dumandar cun in simpel formular online ch'in document sonor ch'ins na po betg anc tadlar online vegnia preparà. In e-mail da la Fonoteca infurmescha lura cur ch'il document è pront per vegnir tadlà. Il temp da preparaziun minimal è in'emna.
- Virgulettas e parantesas quadras
"xxx yyy zzz"
Tschertgar la sequenza (dus u dapli pleds) en in unic champ.
Ins po specifitgar la zona da la tschertga.
[xxx yyy zzz]
Tschertgar la sequenza (dus u dapli pleds) en ina gruppa logica da champs.
Las zonas vegnan exclusas automaticamain.
Las virgulettas e parantesas quadras ston vegnir messas a l'entschatta e la fin d'ina sequenza da pleds. Uschiglio na vegnan ellas betg resguardadas tar la tschertga.


text:
Cun 100 vuschs han las deputadas ed ils deputads dal Cussegl Grond approvà unanimamain la revisiun totala da la lescha per promover la tgira da malsauns. Cun quella è cunzunt vegnì fatg urden – da 100 artitgels sin 60.
La lescha actuala ha gì en ils ultims bunamain 40 onns uschè bleras midadas ed è uschè nun-survesaivla, ch'ins na pudeva quasi betg pli leger ella. Uss avain nus creà ina nova basa.
La lescha porta cunzunt midadas tecnicas. Per ils pazients na sa mida dentant quasi nagut - be per pazients cun malsognas fitg grevas, per ils uschenumnads «viagiants» («Fahrende» per tudestg) e per insaquantas vischnancas.
Sustegn per chasas da tgira en cas grevs
I dettia be paucs cas en il Grischun da persunas ch'hajan ina malsogna fitg greva e dovrian blera tgira. Enfin uss na possian las chasas da tgira dentant betg quintar giu la tgira supplementara, uschia che pazients hajan magari schizunt gì difficultads da chattar ina plazza. Da nov duain las chasas da tgira survegnir sustegn.
Vischnancas duain pajar ensemen per viagiants e chasas da tgira
Lura dat quai er midadas per ils viagiants: Enfin uss eri grev da decider tgenina vischnanca ch'è responsabla per lur custs. Da nov duain tut las vischnancas pajar solidaricamain tenor ina clav. Dal reminent betg be per viandants: I dettia anc paucas vischnancas che na pajan nagin sustegn a chasas da tgira. Uss duai mintga vischnanca sa participar als custs.
RR actualitad 17:20


text:
Las vacanzas da stad han cumenzà. Ils scolars e las scolaras han bandunà lur stanzas da scola e giaudan per gronda part giuador lur temp liber.Mo tge resta enavos? Con blers fastizs dals scolars restan en la chasa bandunada? E cunzunt: Tgi schubregia alura quai che resta enavos?
En la chasa da scola dal stgalim superiur a Savognin – nua che radund 100 uffants van a scola – è il pedel Markus Margreth responsabel che la chasa da scola daventa puspè schubra. Durant 3 emnas ha el da schubregiar - ensemen cun ina gidantra - la chasa da trais auzadas.
Tge è il mender da nettegiar?
Fastizs resistents dals uffants, sco per exempel schlogns sut il pult, stritgs da fieuters u sdrimas da chalzers sin ils palantschieus sajan betg u uschè in grond problem en la chasa da scola secundara a Savognin, di Markus Margreth. E uschiglio dettia en sasez per mintga merda in med da far davent.


text:
Milsà
Milsà (en Italià: Milzano), l'è 'n cümü de 1 784 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 34 km a Sud de la cità de Brèsa. El teretóre de Milsà l'è streersàt de la Mèla.
La zòna de Milsà l'ìa abitàda zà 'ndèla preistória come testimuniàt dei repèrcc archeològic che gh'è stat ritroàt. Apò a la prezènsa dei Gài Cenòmani l'è stata acertàda e dòpo amò chèla dei Romàni. El nòm el sömèa vègner de Militianinum o Melicianum.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.