text:
Ils radund 100 preschents al di da partida a Cazas han decidì cun mo ina cuntravusch dad approvar il sistem da pre-elecziuns. Sper quai ha la partida socialdemocratica er nominà uffizialmain ils dus candidats Peter Peyer ed Andreas Thöny ch'eran sa mess a disposiziun gia avant in mais.
Pre-elecziuns - tge munta quai?
Quai munta che Peter Peyer ed Andreas Thöny fan uss in cumbat pre-electoral nua ch'i vegn decidì tgenin dad els che dastga lura per propi ir en la cursa per il sez en la regenza che vegn libers tar la partida socialdemocratica. In e scadin po sa registrar online tar la partida socialdemocratica sco pre-electur e survegn lura il material d'eleger. Fin oz èn 105 persunas sa registradas, uschia Lukas Horrer il manader dal cumbat electoral. Ils 25 da zercladur pon quels ch'èn sa registrads lura eleger tgenin dals dus candidats che dastga ir en il «dretg» cumbat electoral.
Ulteriuras decisiuns
Sper quai han ils socialdemocrats er anc decidì lur parola en connex cun la votaziun federala dals 21 da matg: Strategia d'energia 2050. Lur parola è unanim GEA. Sper quai è Doris Caviezel-Hidber, l'anteriura cussegliera da la citad da Cuira, vegnida elegida sco vicepresidenta.
RR actualitad 06:00++


c: text/html

text:
Igl è stà ina premiera. Per l'emprima giada insumma hai dà a Cuira in autokino. E cun Claudio Zuccolini ch'ha purtà ses gags live sin tribuna èsi stà ina premiera tut speziala.
Il tun è vegnì emess en ina speziala frequenza. Uschia han tuts ils visitaders udì Zuccolini sul radio en l'auto.
Preschentaziun vendida ora
120 autos èn stads en il drive-in a la Obere Au per guardar la show dal comedian grischun. Per l'um da 59 onns èsi stà terren nov ed uschia ina gronda sfida. El ha udì naginas risadas dal public. Sia interacziun è stada cun ils autos e lur glischs e tibas. Mo cul temp saja el s'endisà.
Cura ch'igl è vegnì stgir èsi atgnamain stà bellezia.
In eveniment spezial èsi era stà per ils visitaders. Il giavisch da puspè pudair dar ina risada da cuminanza è stà gronds. Quai malgrà ch'ils blers enconuschevan l'autokino mo ord films. Las reacziuns d'intgins visitaders:
- «I è stà in zic sco da guardar el sin televisiun»
- «Jau sun stada avant 40 onns ina giada en in autokino. Igl è stà lessig d'avair puspè ina giada quest sentiment»
- «Igl è spezial e betg pli pauc legher che uschiglio»
Per l'emprima giada insumma hai dà in autokino a Cuira. Il public sco er la persuna principala, Claudio Zuccolini han laschà plaschair questa nova furma da comedy. Quai malgrà ch'igl è stà tut auter che normal.
Autokino Cuira
Dals 16 fin ils 21 da zercladur 2020 pon ins giudair l'autokino a l'Obere Au a Cuira. I vegn mussà films da kino, dentant er concerts u shows d'artists e cumediants.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La raschun persuenter èn las lavurs da restauraziun vid ils clutgers. Ubain pli exact, ils lavurers che lavuran enturn il clutger. Sco il stuccatur Thomas Krüger di, saja quai extrem dad aut sch’ins saja dasperas vid lavurar. El haja quintà ch’i saja dad aut. Ma che quai saja uschè extrem, n’avessi el betg spetgà. Lavurar cun protecturs d’ureglias l’entir di na saja betg empernaivel, ed ins n’audia n’era betg sch’i capitia insatge.
Ils paders èn disads e dovran il tuchiez per ch'els n'emblidian betg da sa radunar per far oraziun.
Perquai vegnan ils zains tschentads ora durant l’avantmezdi ed il suentermezdi, declera il caluster frater Fridolin. Els pudessan era tschentar ora dal tut ils zains. Dentant ils paders sajan disads e dovrian il tuchiez per ch'els n'emblidian betg da sa radunar per far oraziun, di frater Fridolin. Uschia ha el in per giadas a di dad ir sin clutger per tschentar en ed ora il tuchiez. Sch’il convent ha messa ed i vegn tutgà durant il di, lura vegnan ils lavurers infurmads. Sco Thomas Krüger di, tschertgian els lura lavurs che sajan pli da lunsch davent dals zains. Frater Fridolin quinta che quai giaja anc dus mais. Lura sajan las lavurs vid ils clutgers a fin ed i vegnia puspè dà las uras sco usità.
RR actualitad 07:00


text:
Sgular mo 40 enstagl da 120 km
Partenza è si Gendusas en il territori da skis da Mustér. Ma quest’emna fa l’aura – brentina, plievgia e vent da passa 40 km/h – problems als organisaturs. In ferm vent trai surtut en il lieu da la partenza, sco Martin Scheel ha ditg ad RTR. Sut questas cundiziuns possian els forsa sgular mo la distanza curta, vul dir 40 enstagl da 120 km.
Intgins pilots èn ids a chasa
Sch’ils pilots na pon betg sgular in di, datti in program alternativ cun raiver en il center da sport e cultura, dar minigolf ubain ir cun velo. Pervia da la trid’aura sajan dentant gia 20 pilots ids a chasa. L’atmosfera saja però tuttina buna.
Guntgir en il Giura?
Per ch’ils resultats d'ina concurrenza vegnian quintads dal tuttafatg, vul dir per 100%, stoppian els pudair far almain trais percurs, declera Martin Scheel. Uss dependai tge che l’aura fa. En cas ch’i na vegnia betg meglier pondereschan ils organisaturs da guntgir en il Giura, scrivan els en ina communicaziun a las medias.
Cunvegna cun la surveglianza da chatscha
Entant hajan els era chattà ina schliaziun cun la surveglianza da chatscha. I saja per ex. scumandà da sgular en il territori dal Muraun en Val Medel, ha Scheel ditg. Là hajan els fixà ina zona da protecziun.
RR actualitad 07:00


text:
I na possia betg esser che la Confederaziun mettia ussa, var 6 mais avant la votaziun davart il parc, en privel il project cun prescripziuns supplementaras, di Peter Binz, commember da la cumissiun da direcziun da l’Uniun Parc Adula. Quai suenter ch’ins haja elavurà las cundiziuns per il parc cun tut ils acturs e chattà cumpromiss che chattian l’accordanza tar ina maioritad dal pievel. La finala decidia il pievel davart il parc.
Tenor Peter Binz avess la Confederaziun gia pudì reagir pli baud e vegnir cun questas pretensiuns. Da vart dal Parc Adula hajan ins adina infurmà davart il project. «Tar la zona circumdanta han ins adina ditg davart dal chantun ch’i na dovria naginas pretensiuns. Ussa pretenda la Confederaziun ch’i dovria mesiras da planisaziun dal territori en questa zona», declera Peter Binz.
Parc Adula sin ballantscha
Uschè gronda na po quella surpraisa dentant betg esser. L’ordinaziun da parcs federals è dapi l'onn 2007 en vigur. Dapi lura savevan ils iniziants dal Parc Adula ch'i dettia restricziuns era en la zona circumdanta. Ed els savevan che la zona da coc na po betg vertir cumpromiss. Tenor il correspundent da la Surselva, Linus Livers, possian ins propi dir ch’ils organisaturs dal parc èn ids en quai project cun egls blaus ed han pensà che tut las excepziuns vegnian acceptadas da la Confederaziun.
Da sut ensi duai il parc vegnir organisà, mo lura vegn el era acceptà. Quai era la devisa dals organisaturs, uschia Peter Binz da la cumissiun da direcziun Parc Adula. Dentant tenor il sboz da l’Uffizi federal per l’ambient sto era il Parc Adula ademplir las ordinaziuns da parc vertentas dapi l’onn 2007. Quai munta che cumpromiss ed empermischuns fatgas dals iniziants dal Parc Adula na valan betg per tut pretsch. Il svilup sco el sa preschenta ussa è aua sin ils mulins dals adversaris dal parc.
Be examinaziun preliminara
Tenor la pledadra da medias da l’Uffizi federal per l’ambient, Barbora Neversil, saja questa posiziun be in pass tranteren - ina sort examinaziun preliminara dal sboz da la charta. Ins guardia, schebain ils criteris sajan ademplids ch’i dovra per che la Confederaziun possia dar daners, ha Barbora Neversil declerà vinavant. La posiziun definitiva e la decisiun dettia quai da la Confederaziun pir suenter che la charta definitiva saja inoltrada tar l’Uffizi per l’ambient.
Actualmain èn ins londervi da preparar la versiun definitiva, quai cun resguardar uschè lunsch sco pussaivel las propostas ed ils giavischs ch’èn vegnids inoltrads suenter la consultaziun publica da la charta.
La votaziun en las 17 vischnancas è planisada per ils 27 da november 2016.
RR Actualitad mezdi 11:00


text:
Biologia
La biologia (dal grech BιoλoYίa , metü adöm da Bίoς , bìos = "vita" y λόYoς , lògos = "stüde") é la sciënza che stüdia la vita, chël ó dí i prozesc fisics y chimics di fenomens en cunt di sistems viënc tolon ite süa biochimica, i mecanisms molecolars, la genetica, l’anatomia, la fisiologia y d’atri prozesc sciöche l’adatamënt, le svilup, l’evoluziun, l’iteraziun danter i organisms y le comportamënt.
Tla biologia vëgn la zelula reconesciüda sciöche la basa dla vita, i gens sciöche la strotöra de basa dl’arpejun genetica y l’evoluziun darwiniana por la seleziun naturala sciöche le prozes che regolëia la nasciüda y l’estinziun dles sortes viëntes. Düc i organisms viënc sides monozelulars che plurizelulars è sistems daverc che suravire tres la trasformaziun dl’energia y la reduziun dl’entropia locala dl sistem por regolé so ambiënt intern y tigní inant na condiziun stabila y vitala a chëra che al ti vëgn dir omeostasa. Tla biologia vëgnel a se le dé inrescides tres la metoda scientifica por confermé la varënza de na teoria te na manira razionala tres la formaziun de ipoteses, la sperimentaziun y l’analisa di dac por roé ala definiziun de na teoria scientifica. Tla biologia y te sües disciplines desvalies vëgnel studié la vita a pié ia da dan da 4 miliarc de agn y süa evoluziun tres n aumënt progressif dl sistem.
Svilup dla biologia tla storia[mudé | muda l codesc]
Le stüde dla filosofia naturala á metü man bele pro les ziviltés antiches dla Mesopotamia, dl Egit, dl subcontinënt indian y dla Cina. La biologia moderna á metü man tl’Antica Grecia [1] dantaldöt cun le stüde de Aristoteles, che á porté a n gran svilup de chësta disciplina cun süa opera “La storia di tiers” y d’atres operes.
Tratan le Renascimënt él gnü a se le dé n gran svilup dla biologia cun William Harvey che á desmostré la zircolaziun dl sanch tla porsona y Leonardo da Vinci cun sü stüdi tl ciamp dl’anatomia. Cun Galileo Galilei él gnü a se le dé na gran müdaziun tl stüde dla biologia aladô dla aplicaziun dla metoda scientifica basada sön l’osservaziun, la descriziun y la reproduziun di fenomens naturai tl labor.
Dl 1735 á Linneus publiché na classificaziun (tassonomia) de basa por le monn natural y sl 1750 ál scrit sö i inoms scientifics de dötes les sortes che al conesciô[2]
Le pinsier dl’evoluziun á metü man cun les operes de Jean-Baptiste Lamarck, che á porté dant por le pröm iade na teoria coerënta dl’evoluziun[3]
La teoria dl’evoluziun che á albü le suzes maiú é stada chëra elaborada da Charles Darwin y basada sön la seleziun naturala por la conservaziun y estinziun dles sortes viëntes tl tëmp dla storia dla Tera y svilupada a pié ia dai stüdi de Alexander von Humboldt, Charles Lyell y Thomas Robert Malthus.
Fondamënc dla biologia moderna[mudé | muda l codesc]
Teoria zelulara[mudé | muda l codesc]
Aladô dla teoria zelulara é la zelula l’unité fondamentala dla vita y düc i organism viënc é metüs adöm da öna o deplü zelules o da produc de derivaziun de chëstes zelules (por ejëmpl concores, polans, aundles y i.i.). Dötes les zelules se formëia da d’atres zelules tres la despartiziun zelulara. Ti organisms plurizelulars se formëia vigni zelula dl corp de n organism da na zelula singula de n ü fecondé. La zelula vëgn ince conscidrada l’unité de basa de tröc prozesc patologics[4]. Les funziuns de trasferimënt dl’energia vëgn a se le dé te na zelula giulan a prozesc sciöche le metabolism. Te na zela él les informaziuns genetiches d’arpejun (tl DNA) che vëgn dé inant da na zelula al‘atra tratan la despartiziun zelulara (mitosa).
Evoluziun[mudé | muda l codesc]
N conzet fondamental tla biologia é les müdaziuns di organisms viënc che vëgn a se le dé tres l’evoluziun. Aladô dla teoria dl’evoluziun é düc i organism dla Tera, sides chi ciamó viënc che chi morc fora che vëgn dal medemo antenat o da n pool genetich anzestral. Al vëgn araté che chësc antenat s’ais svilupé söla Tera dan da ca. 3,5 miliarc de agn[5]. Aladô de chësta teoria ess düc i baters, i archeobaters y i eucarioc le medemo antenat[6]
Genetica[mudé | muda l codesc]
I gens é les unites d’arpejiun fondamentales de düc i organisms. N gen corespogn a na pert dl DNA y á n influs sön la forma o sön la funziun de n organisms te na manira spezifica. Düc i organisms, dai baters ai tiers, á le medemo mecanism de basa che copiëia y traslatëia le DNA te proteines. La zelula ti é da fá la trascriziun de n gen che é tl DNA te na copia dl gen te RNA y le ribosom (n organ zelular) traslatëia le RNA te na proteina, chël ó dí te na secuënza de aminoaji. Le codesc genetich che codifichëia n aminoaje é le medemo por la maiú pert di organisms, mo n pü’ desvalí por n valgügn. Por ejëmpl na secuënza de DNA che codifichëia por l’insulin tla porsona codifichëia por l’insulin ince canche ara vëgn metüda ite de d’atri organisms sciöche les plantes[7].
Normalmënter é le DNA te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc. Pro i eucarioc é le DNA genomich tl zënter (nucleus) dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć. Pro i procarioc é le DNA te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid[8]. Ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip[9].
Sistematica[mudé | muda l codesc]
Aladô de deplü evënc en cunt dles sortes de organisms vëgnel a se le dé n sistem strotoré sciöche n lëgn de relaziuns danter les sortes desvalies, le Lëgn filogenetich. Le rode dla sistematica é chël da studié chëstes relaziuns y da ciafé fora les desfarënzies y les somëies danter les sortes y i grups de sortes[10]. Te vigni caje ne él tla sistematica nia sté saurí da ti jí do a na metoda de inrescida coreta denant che al se svilupess la teoria dl’evoluziun[11]
Normalmënter vëgn i organisms viënc partis sö te cinch rëgns: monera, protisć, fonguns, plantes y animalia.[12] Mo deplü scienziá arata che chësta divijiun ne sides nia plü atuala, insciö che pro i sistems moderns de classificaziun él trëi domëni:
- - archaea (o archeobacteria)
- - baters (o eubacteria)
- - eucarioc (cun lapró protisć, fonguns, plantes y tiers)[13]
Chisc domëni se desfarenziëia aladô de zelules che á o n’á nia le zënter (nucleus) y dales desfarënzies tla composiziun chimica de biomolecoles fondamentales sciöche i ribosoms [14].
Porater é vigni rëgn ciamó partí sö insciö che che vigni sort sides classificada singolarmënter.
L’ordin é:
- domëne
- rëgn
- phylum
- classa
- ordin
- familia
- jëne
- sort
Al é porater ince i parassic intrazelulars che vëgn classificá “söl ur dla vita”[15] cun referimënt al’ativité metabolica. Chël ó dí che tröc scienziá ne arata nia chëstes strotöres sciöche formes de vita aladô dla mancianza de öna o de deplü funziuns carateristiches fondamentales che definësc la vita. Ares vëgn classificades sciöche virus, viroids o satelic.
Categorisaziun por organisms studiá[mudé | muda l codesc]
Tla tabela dessot i ciamps dla biologia che se dá jö cun le stüde de sortes particolares de organisms:
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Magner, Lois N., A History of the Life Sciences, Revised and Expanded, CRC Press, 2002, ISBN 978-0-203-91100-6.
- ↑ Mayr Ernst, ch. 4 , in: The Growth of Biological Thought, Belknap Press, 1985, ISBN 978-0-674-36446-2.
- ↑ Gould, Stephen Jay, The Structure of Evolutionary Theory, Cambridge, The Belknap Press of Harvard University Press, 2002, pl.187, ISBN 0-674-00613-5.
- ↑ Mazzarello, P, A unifying concept: the history of cell theory, in: Nature Cell Biology, vol. 1, nº 1, 1999, pp. E13–E15, DOI : 10.1038/8964, PMID 10559875
- ↑ De Duve, Christian, Life Evolving: Molecules, Mind, and Meaning, New York, Oxford University Press, 2002, pl.44, ISBN 0-19-515605-
- ↑ Futuyma, DJ, Evolution, Sinauer Associates, 2005, ISBN 978-0-87893-187-3, OCLC 57311264 57638368 62621622
- ↑ Marcial, Gene G., From SemBiosys, A New Kind Of Insulin, businessweek.com, 13 d’agost 2007.
- ↑ Thanbichler M, Wang S, Shapiro L, The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure, in: J Cell Biochem, vol. 96, nº 3, 2005, pp. 506–21, DOI : 10.1002/jcb.20519, PMID 15988757
- ↑ Genotype definition – Medical Dictionary definitions, Medterms.com, ai 19 de merz 2012.
- ↑ Campbell Neill, Biology; Fourth edition, The Benjamin/Cummings Publishing Company, 1996, p. G-21 (Glossary), ISBN 0-8053-1940-9
- ↑ Futuyma Douglas, Evolutionary Biology; Third edition, Sinauer Associates, 1998, p. 88, ISBN 0-87893-189-9
- ↑ L. Margulis e Schwartz, KV, Five Kingdoms: An Illustrated Guide to the Phyla of Life on Earth, 3rd, WH Freeman & Co, 1997, ISBN 978-0-7167-3183-2, OCLC 223623098 237138975.
- ↑ Woese C, Kandler O, Wheelis M, Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya, in Proc. Natl. Acad. Sci. USA, vol. 87, nº 12, 1990, pl. 4576–9, Bibcode : 1990PNAS...87.4576W, DOI : 10.1073/pnas.87.12.4576, PMC 54159, PMID 2112744
- ↑ Woese C, Kandler O, Wheelis M, Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya, in Proc. Natl. Acad. Sci. USA, vol. 87, nº 12, 1990, pl. 4576–9, Bibcode : 1990PNAS...87.4576W, DOI : 10.1073/pnas.87.12.4576, PMC 54159 , PMID 2112744
- ↑ Rybicki EP, The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics, in: S. Aft. J. Sci., vol. 86, 1990, pp. 182–186.


text:
Cun agid dal «ProTrek», in’invenziun da l’Universitad San Gagl, ed il sustegn da 24 gidanters, èn Dina Schmid, Erwin Graf e Sabrina Amstutz rivads en in lieu nua ch’els na fissan mai stads senza agid. Numnadamain sin la Chamona Kesch sin 2’625 meters sur mar.
Cun forzas unidas
Segirads cun tschintas e pachetads en chaud, èn els trais vegnids transportads si per la senda stippa e stretga adina alternant da 4-6 gidanters. Quai cun trair, stumplar e segirar il sez mobil che sumeglia in pau ad ina charetta. Grazia a la fiduzia ch’ils passagers han gì en lur squadra da transport, n’ha era betg patì il plaschair da l’aventura.
Jau hai mirveglias co che tut è en realitad, enfin uss hai jau be vis tut en la televisiun.
En tut han ils gidanters transportà quatter «ProTreks» durant bun tschintg uras e surmuntond 800 meters differenza d’autezza. En in da quels sezs mobils eran er sutgas a rodas, per garantir la mobilitad er en la chamona. La bellezza dal panorama durant il viadi si per la muntogna n’è betg adina stada visibla. Quai causa l’aura che ha adina puspè midà da singuls radis da sulegl, sur plievgia fin tar naiv.
Las temperaturas e la plievgia e naiv èn stentus, dentant giaud jau tuttina il viadi ventiraivel.
Satisfacziun e plaschair n’haja betg be dà tar ils trais passagers, dentant er tar ils gidanters ed organisaturs ch’han pussibilità la premiera d’ina excursiun da dus dis cun pernottaziun en ina chamona dal CAS.


text:
Mortoris
Mortoris vegnan annunziai dil miedi cumpetent ni dalla polizia agl uffeci dil stadi civil. Sch'ina persuna miera a casa, sto in confamigliar annunziar quei persunalmein all'administraziun communala e prender cun ella l'attestaziun da mort dil miedi. En scadin cass supplichein nus Vus da s'annunziar per telefon.
Caplutta da morts el Steinhauser Zentrum
La stanza e la caplutta da morts san vegnir duvradas per mortoris. Il mortuari vegn tscharnius tenor cunvegnientscha cun ils confamigliars.
Sepulturas
Sedrizzei all'administraziun communala per che las mesiras necessarias per preparar la fossa sappien vegnir pridas.
La fuorma dalla sepultura vegn decidida ensemen cun il plevon. La raspada en malencurada serimna all'entrada dalla caplutta dil Center Steinhauser, independentamein dil mortuari. Per jasters cuosta il diever dalla baselgia CHF 300.00. La platta d'inscripziun per la deposiziun dad urnas cuosta CHF 150.00 e sa vegnir retratga per la gravura.
Attest d'ierta
Attests d'ierta emettan sulettamein la dertgira regiunala.
Contacts
081 920 50 00 Steinhauser Zentrum
081 933 11 27 Uffeci parochial catolic Obersaxen-Mundaun
081 925 26 72 Uffeci parochial reformau Flond
081 257 59 84 dertgira regiunala Surselva


text:
Wt/lmo/Wikizzionari:Pagine de scancelà
Pagine de scancelà
Tut i utent poden svojà i pagine del Wikizzionari, ma i contegnud passad de la pagina i resten in la soa cronologia e poden vesser lesgiud e anca restaorad de tut i utent. Di volte però, per 'na bona riessida del proget Wikizzionari, a gh'è besogn scancelà 'na pagiona insema a tuta al soa cronologia, sia per per toeu via i contegnud che rispeten nò i lensg (soratut quella sora ‘l dirit d’autor), sia per segnalà che gh’è besogn d’una vos nanamò presenta. ‘Sti scancelament chì poden vesser efetuad domà di aministrador del Wikizzionari.
Pagine de scancelà subit
Varda Wt/lmo/Wikizzionari:Pagine de scancelà subit (Categoria).
Violazzion del dirit d'autor
'Na qualsessia contribuzzion al Wikizzionari la gh’hà de vesser fornida con al licenza GNU FDL, per quest chi el voeur contribuì el gh’hà de avegh i dirit in sul test che ‘l forniss. Per savenn pussee varda Wt/lmo/Wikizzionari:Dirit d'autor.
Se ‘l ven riscontrad un test copiad totalment d’ una sorgent protesgiuda chesschì el sarà scancelad subit.
Alter scancelament
Inanz de segnalà una pagina come “de scancelà” ma che la corispond nò ai cas spiegad chì de sora, per piesè teou in considerazzion che:
- La mancanza de formatazzion a l’è nò una reson de scancelament (però la po sugerì una possibil violazzion del dirit d’autor, donca l’è de consilià 'na ricerca, per esempi cercà un qualsessia tochel de frase in Google).
Se te penset che una pagina la sìa comunque de vesser scancelada, segnala (per segnalà i pagine de scancelà de scriver {{scancelà}}.
La pagina segnalada la sarà scancelada sota ste condizzion chì
- che la votazzion la sìa sarada 30 dì dopo de la soa avertura
- che la pagina la sìa scancelada se l’hà votà a favor del scancelament almanch el 50%+1 de chi che hann votà.
- che abìen votad almanch 1 utent registrad (foeura che quell che l’hà fad la proposta de scancelament) con almanch una modifega al moment de l'avertura de la procedura de scancelament.
Archivi di scancellazion
La cunta la data che 'l scancelament l’è stad miss in archivi, minga la data de la discussion.


text:
La cumissiun è sesida ensemen cun il schef da las Viafiers federalas Andreas Meyer e cun il manader dal traffic da persunas Anton Häne. Silsuenter ha la presidenta da la cumissiun Edith Graf-Litscher manegià che la SBB haja tralaschà tscherts secturs. In exempel saja il mantegniment dals vaguns ch'han procurà las davosas emnas per lingias grassas. Laud ha exprimì la cumissiun da traffic per las mesiras immediatas che la SBB ha instradà.
La dumonda sche la cumissiun haja anc adina fidanza en la direcziun da la SBB na respunda la presidenta da la cumissiun betg. I saja en ils mauns dal cussegl d'administraziun da decider davart la direcziun.
RR novitads 17:00


text:
Las Ouvras Electricas d'Engiadina OEE han construì il mir da serra da Punt dal Gall avant 45 onns. Ussa ston ins sanar il mir per 25 milliuns francs. Las lavurs da preparaziun cumenzan durant il matg. Quai communitgeschan las OEE.
Las OEE vulan sanar il mir senza svidar il lai da serra. Perquai ston ins lavurar cun sfunsaders. Quels lavuran durant ils mais zercladur e settember davent dad ina plattafurma speziala. Els restan durant fin in mais sut ina pressiun da radund 10 bars. Uschia pon els lavurar en ina profunditad da radund 110 meters sut aua.
A la fin da las lavurs ston ils sfunsaders far tras ina fasa da decumpressiun da radund 5 dis per pudair sortir da la chombra da cumpressiun.


text:
Bedford
Bedford a l'è ona città inglesa del Regn Unii che la cunta circa 82.000 abitant. La se troeuva in de l'Est Inghilterra e l'è 'l capploeugh del Bedfordshire.
StòriaModifega
Bedford l'è stada on mercaa important in d'ona region che l'era d'economia agricola. El re Òffa de Mercia l'è staa seppellii chì in del 796. In del 886 Bedford l'era voeuna di città che la stava al confin tra el regn sasson del Wessex e quell vichingh del Danelaw. In del 919 Edoard el Vegg el gh'ha faa sù ona fortezza in su la riva sud del fiumm Ouse: la fortezza l'è stada trada giò di Danes on poo pussee tard.
E anca del castell che l'è staa costruii in epoca normanna ghe resta pròppi pòcch.
La posizion de città commercial de Bedford l'è stada conservada longh i secol, tant che la città l'è stada on centro de l'industria tessil duranta la Rivoluzion Industrial.
El XIX secol l'ha vist la città vegnì 'me centro rilevant per l'ingegneria. Dòpo la Segonda Guerra Mondial gh'è stada ona granda migrazion de l'Italia: al dì d'incoeu 2 abitant su 7 hinn de origin italiana.


text:
Oreggia
L'oreggia (in bressan: oreccia, parnonzia IPA [o'rɛtʃɒ]) l'è l'orghen doperaa per scoltà.
A l'è bon de cattà ond sonor a partì di 20 Hz ai 20 KHz.
Fonzionament[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'oreggia, in sostanza, l'è on lavorà che 'l trasmett e 'l grandiss i cambiament de pression che riva tant 'me ond sonor.
L'è fada su de tre sezion: de foeura, de mezz e de dent.
Quella de foeura l'è fada su de l'oreggia de foeura e del canal. El canal l'è separaa de l'oreggia de mezz e de 'na membrana. In de l'oreggia de mezz a gh'è trii oss piscinitt che trasmetten i cambiament de pression a l'oreggia de dent. Quei trii oss i formen un sistema de lev faa su in manera de fà 'gnì grand la forza: i cambiament de pression hinn aumentaa de 30 a 60 voeult. L'oreggia de dent, infina, l'è impienida de liquid.
Per i vibrazion sonor l'è possibel passà oltra l'oreggia de foeura e de mezz e vess portaa a travers i oss direttament in de l'oreggia de dent.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla oreggia la riva del latin volgar auricula, derivaa del classegh auris, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian orecchio, frances oreille, catalan e spagnoeu orella, cors arechja, normann ouothelle, ocitan aurelha, piemontes orija, portoghes orelha, romen ureche, sicilian aricchiu, venet récia, romanc ureglia, forlan orele).
El termen auris el se vesina anca a la radis germanega *auzon (cf. ingles ear, todesch ohr, olandes oor, danes øre, islandes eyra, norveges øyre, svedes öra), ai lengov baltegh (lituan ausis, letton auss) e al grech (aftì).


text:
Zuzana Kučová
La Zuzana Kučová (Bratiślàva, 26 ad Śugn dal 1982, a s lèś [ˈzʊzana ˈkut͡ʃɔva:]) l'è na tenìsta śluvàca prufesiunìsta da 'l 2007. L'è élta 170 cm e la péśa 60 chilo.
La preferìs śugàr in sal dûr e la dróa al bras dèstar, tirànd 'l arvèrs a dū maṅ. I film ch'a gh piàś da piò i èṅ quéi ad Fantozzi e dla Pantéra Ròśa.
Al 7 ad Śugn dal 2010 l'è rivàda a èsar la nùmar sènt-òṅ dal mónd. In dla sò caréra l'à vins òt tìtui IFT.
Caréra
La s qualìfica par la prima vòlta in un turnèo WTA a Bùdapest in dal 2008. In dal 2010 la i pasa anc a gl'Australian Open ma la pèrd subìt p'r òpra dla Gisela Dulko ch'la gh'à la méj par 6-0 5-7 7-5. Al méś dòp la próa a 'ndàr dèntar a 'l tablòṅ prinsipàl ad Parì ma, dòp avér fat fóra la Camila Giorgi e l'Ekaterina Makarova, la pèrd da cl'atra rusa, l'Evgenija Rodina. In Luj la và fóra a 'l prim tùran a Wimbledon (6-2 7-5 par l'Alicia Molik), acsè cum a Bastad, Palèrum e Pòrtrōś. In Agóst la pasa al qualificasiòṅ a gl'US Open ma pò la cata subìt la nùmar òt dal mónd, la Vera Zvonarëva, ch'la la manda a cà.
In dal 2011 la pèrd subìt 1-6 4-6 a Dubai cun la Sara Errani. La fà méj in sla tèra rósa ad Stucàrda in dua la bat la Mandy Minella e la Tamira Paszek in dal qualificasiòṅ. A 'l prim tùran la s in prufìta dal bandòṅ in dal tèrs sét dl'Anna Čakvetadze p'r andàr avànti ma pò la céd a la nùmar òṅ dal mónd Caroline Wozniacki 1-6 2-6. A Cupenàghen la pèrd a 'l secónd tùran da l'Alberta Brianti. In Luj la riva par la prima vòlta in di quàrt 'd un turnèo WTA a Bùdapest pardénd in tut al manéri da l'itagliàna Roberta Vinci. La sèra 'l an pardénd subìt a Uśàka da la Jie Zheng par pò a n śugàr minga par tut al 2012 p'r un mâl a 'l gòmit.
In dal 2013 la tórna a śugàr in sal sircùit WTA a Stucàrda, par dir arvéd'r-as a 'l tènis, ma lè la vèṅ sćiancàda in dal prim tùran dal qualificasiòṅ da la Nastassja Burnett par 6-0 6-2. In Maǵ invéci la gh và méj in qvéli dal Roland Garros in dua l'è anc bòna ad bàtar in dū sét la Julia Görges a 'l prim tùran prima ad cédar a la Virginie Razzano cun al puntéǵ ad 6-4 2-6 0-6. In tut i caś finalmènt la pōl cuntàr 'd avér vins 'n incóntar in un turnèo dal Gran Slam[1].
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Roland Garros: la fòla dla Zuzana Kucova Ubitennis.com, 27 ad Maǵ dal 2013


text:
Il motiv per quai saja, tranter auter, la voluntad politica da las autoritads e mancos tar la planisaziun e realisaziun da programs d'agid. Quai crititgeschan ils controlladers da finanzas en in nov rapport. Els proponan da liar ils agids finanzials pli ferm vid las cundiziuns.
La situaziun politica en il pajais tranter l'Ucraina e la Rumenia è fitg instabila. Pir la fin d'emna passada ha la polizia agì cun gas lacrimogen cunter ils demonstrants che han vulì disturbar ina parada militara per festivar ils 25ave di da l'independenza.
La Moldavia è dapi intgins onns in pajais separà en ina part proeuropeica ed ina part prorussa. Fin ussa n'è betg schlià il conflict da Transnistria. La regiun nua ch'i vegn discurrì russ è dapi il 1992 separà da la Republica Moldavia e vegn dapi lura «protegì» da «truppas da pasch» russas.
RR novitads 08:00


text:
Las chasas veglias sursilvanas han ina pigna scalegl en stiva ed ina platta da fieu en cuschina. Sche che quellas na vegnan betg utilisadas a moda correcta, po il privel per in incendi crescher. Las prescripziuns da fieu pli severas e cunzunt ils chamins isolads meglier han sminuì quest privel. Tuttina èsi pussaivel da stgaudar fallà ed uschia procurar per in incendi, di il spazzachamin Benedetg Chistell, che fa giu fulin als chamins sursilvans dapi radund 45 onns. Ma stgaudar fallà possian ins era ina pigna nova en ina chasa nova. Uschia na possian ins betg dir, ch'il privel da fieu saja pli grond en chasas veglias.
Pumpiers stizzan tut las chasas che brischan
Per ils pumpiers na fetschia quai nagina differenza sch'i dettia in incendi en ina chasa veglia u en ina chasa nova. La situaziun stoppia tar mintga incendi vegnir giuditgada al lieu, di Conradin Caduff il pli aut pumpier grischun. La problematica da stgaudar fallà existia. Savens possian ils chamins pigliar fieu. Perquai saja impurtant d'enconuscher il sistem da stgaudar ed uschia possian ins nizzegiar ina pigna scalegl era suenter ch’ella na saja dapi in lung temp betg pli vegnida utilisada.


text:
Gossau (ZH)
Modell:Other places3 Cuurdinàde: 47°19′N 8°45′E
Gossau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.28 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 9 665 abitant.
El cumün de Gossau al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bubikon, Egg, Grüningen, Hinwil, Mönchaltorf, Uster, Wetzikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gossau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 859 col nom de Cozzesouwo.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Modell:Official
- Gossau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bëgnodüs
« Passion for music » – « pasciun por la musiga é l’moto che ùn chirì fora por descrì nosta ativité de volontariat.
L’ grup Kyrios se dedichëia nia ma ala musiga de dlijia mo ince a chëla moderna. Insciö vëgnel abelì Santes Mësses, ince da noza, y al vëgn tignì conzerc y atres manifestaziuns.
Azetun gian comentars, critiches y propostes che podëise portè dant tl’ « guestbook« .
Sot a contat podëis tò sö contat cun nos.
Tratan Ves saludun y .. ala proscima!
EvëncOlâ ćiantunse pa?
Le organn dla musiga plö vedl, plö autentich y plö bel, chël organn, da chël che la musiga ciafa so ester é la usc dla porsona.Richard Wagner
MëmbriChe sunse pa?
Ciante abelësc la vita, ciante ralegrëia le cör, ciantè manifestëia l' amur, chësc se é gnű dé da Chël Bel Dî, por alisiré i fistidi y le dolur.Carl Friedrich Zelter
La nosta storiaCan sunse pa gnüs metüs sö?
I Kyrios é gnüs metüs sö tl’ann 1973 da Siur Iaco Ploner che fô te chël tëmp caplan a Badia. Kyrios é na parora greca y al ò di: « L’ Signur, nosc pere dl cil ».
Chësc grup é nasciü pur acompagné les santes mësses, mo ince festes de dlijia, nozes, crejimes cun cianties ritmiches religioses te deplö lingac. Dessigü ne él nia stè saurì da purtè chësta sort de müjiga tles dlijies dla Val Badia. Chësta ne fô nia ciamò dër cunesciüda chilò da nos, deache chilò da nos gnel scialdi ma cianté latin te dlijia cun l’acompagnamënt di orghi de dlijia o de val’ strumënt a fle. Purté na bateria o n implant a usc « Singanlage », cun düc sü cabli y aparac te dlijia, fô pur valgügn n te pice scandal. Insciö él stè i prüms agn plötosc rî da gní azetà .
Pur furtüna che i Kyrios pudô cuntè sön la simpatia y l’ sostëgn de na gran pert dla jënt. A tröc ti plajô chësta sort de müjiga y insciö ne s’à i Kyrios mai lascè spriguré. Cun l’aiüt de Siur laco esi sta bogn da tigní adüm ti bi y ti bur mumënc y da purtè inant chësta forma de parora de Chël Bel Dî fina al dédaincö.
La musiga é le lingaz dles emoziuns.Richard Wagner
FotografiesCo ćiarunse pa fora?
Video & AudioCo sonunse pa?
Passion for musicKyrios


text:
La famiglia Camenisch viva per il sport da mountainbike. Il bab Bruno, la mumma Barbara sco era tut ils tschintg uffants èn commembers dal Club da Velo Surselva. Durant ch’il figl grond, il Fabio ch’ha 16 onns, ha chalà avant bun dus onns cun cursas, èn ils quatter uffants pitschens fieu e flomma da quest sport. Gugent fan ils geniturs perquai il viadi cun els a differentas cursas da mountainbike, saja quai cursas dal Swiss Bike Cup u cursas dal Kids Cup Grischun.
Alessandro Solèr sin ils fastizs da la sora Chiara
Dasper la famiglia Camenisch da Flond è er adina puspè la famiglia Solèr da Lumbrein preschenta a las cursas dal Swiss Bike Cup. Ina speranza per l’avegnir è principalmain Chiara Solèr che fa part a l’equipa da «Thömus RN Swiss Bike Team – YoungStars» e che parta actualmain en la categoria U17.
Suenter il 8avel plaz tar l’emprima cursa l’entschatta matg a Leukerbad è Chiara Solèr vegnida 5avel a Gstaad. In pass enavant ha er il frar Alessandro pudì far. A Leukerbad anc 22avel è el vegnì a Gstaad 13avel en la categoria U15.


text:
CHËSTA É NOSTA DITA
Lignan é por nos trö deplü co ma n material da costruziun. Le lëgn é la vita, la pasciun, la musa y l’ispiraziun de vignun che fej pert dl „ZP-team“, belanfat sc’ara se trata de fá sö na ciasa nöia de lëgn, de fá na tramadöra de n tët y lapró i laurs da tlomper o de ressané costruziuns de lëgn do la tradiziun südtiroleja. Por nos é vigni proiet n’ocajiun por tigní alalt chësc material da costruziun sterch, de na belëza straordinara y da na gran varieté.
„I á metü sö la dita ZP por la pasciun ch’i á dagnora albü da fá de vigni sort de laurs de lëgn. Y döta chësta pasciun metunse ince ite sciöche scuadra, da realisé Osc proiet!“
CIODÍ MESSESSES PA TÓ NOS?
Cliënc contënc y sodesfac! Chësc é nosc travert. Por rové a chësc realisunse Osc proiet de costruziun ti tëmps fac fora, cun profescionalité, na garanzia di prisc y dantadöt sciöche Os s’al imaginëis! ZP é na scuadra de 19 profescionisc jogn, competënc y dinamics, che laora adöm por realisé Osc proiet.
200 PROIEC
Passa 200 proiec realisá – dala ciasa privata al Hotel da 4*s, che ó ince dí 200 cliënc contënc che baia por nos.
SORVISC COMPLET
Dal’analisa dl proiet cun na planificaziun 3D cina la realisaziun söl post ciafa nüsc cliënc n sorvisc complet döt te n iade.
SCUADRA STERSCIA
ZP é na scuadra esperta y dinamica, che realisëia döt por Os: dala proietaziun ai laurs da tlomper.
Know-how
Nosta aziënda cualificada adotëia les tecniches de laur y les mascins plü modernes y i se tignun tresfora ajorná sön les ultimes novités.
CO SE ABINÉ
Por nüsc cliënc sunse tres chiló! Tres! Te döt le tëmp ch’al ó ester por realisé Osc proiet, podëise contaté Gabriel te vigni momënt.
ANTER LE TERMIN FAT FORA
Tëmp é scioldi, dantadöt sön n cantier! Tigní ite le termin fat fora é por nos na chestiun fondamentala.
GARANZIA DE PRISC
Sön nosta oferta podëise se lascé! Y chësc é veramënter insciö. Nosta oferta = Osc investimënt!
CLIËNC CONTËNC
Nosc travert é saurí da splighé: laurs fac a regola d’ert = cliënc contënc y sodesfac!


text:
Sco quai che la regenza grischuna scriva, surpiglia la Confederaziun 80% dals custs. Ils ulteriurs 20% surpiglia il chantun. Per quel sa resultan uschia amortisaziuns annualas da 2,5 milliuns francs a partir dal mument ch’ils trens vegnan en funcziun. Ils custs pon per part vegnir cumpensads cun respargns e gudogns d’effizienza.
Standardisaziun da la flotta da trens
Cun la cumpra da las cumposiziuns novas «Retica 30» po la flotta da trens vegnir standardisada e la productivitad po vegnir augmentada. Plinavant po la purschida sin las lingias da Tavau e San Murezzan vegnir cumplettada cun in tact da mes’ura.
RR novitads 10:00


text:
Innovaziun & societad
Pro Helvetia promova la creaziun svizra transdisciplinara professiunala, contemporana ed orientada vers l’avegnir considerond la diversitad e l’irradiaziun naziunala ed internaziunala. Ella sustegna la creaziun da novs projects transdisciplinars, la derasaziun da la producziun artistica e culturala da la Svizra ordaifer il pajais sco er il barat cultural en Svizra ed en tut il mund. La transdisciplinaritad, ina pitga centrala da l’innovaziun, signifitga per Pro Helvetia la collavuraziun da persunas d’almain trais disciplinas (almain ina da quellas na deriva betg dal sectur artistic). Il medem mument s’engascha Pro Helvetia cun differentas mesiras per dapli diversitad e per l’egualitad da las schanzas en il manaschi cultural. Sco fundaziun naziunala sustegna Pro Helvetia unicamain projects d’impurtanza surregiunala resp. internaziunala e cumplettescha l’activitad da promoziun da chantuns e da citads.
Quai sustegnain nus
Il mussavia declera co ch’ins po inoltrar ina dumonda a la Fundaziun svizra per la cultura Pro Helvetia per survegnir sustegn per in project en il sectur innovaziun e societad. Plinavant explitgescha el ils criteris da valitaziun, ils process, ils termins ed ils meds legals.
Mussavia Innovaziun & societad (en tudestg)
Offene Ausschreibungen
Informationen zu Formaten für welche Gesuche laufend eingegeben werden können, sind in den Wegleitungen festgehalten.
Team
Seraina Rohrer
Bereichsleiterin Innovation & Gesellschaft
Gianna Conrad
Spezialistin Innovation & Gesellschaft
Thibault Genton
Fachspezialist Darstellende Künste
Spezialist Innovation & Gesellschaft
Lisa Pedicino
Spezialistin Innovation & Gesellschaft
Ariane Rippstein
Spezialistin Innovation & Gesellschaft
Leonie Thalmann
Spezialistin Innovation & Gesellschaft (abwesend, Stv. Ariane Rippstein)


text:
Republica da las Trais Lias
Il Grischun (lura: Il Stadi da las cuminas Trais Lias) ha furmà durant radund 300 onns (1524 - 1803) in stadi independent ch'era dividì en trais ligias (Lia da la Chadé, Ligia Grischa e Ligia da las diesch dretgiras). Pervi da sia gronda muntada sco regiun da transit sur las Alps, mo er pervi da gronds conflicts interns (confessiun e rivalitad da famiglias regentas) sa chattava quel stadi en il focus d'interess sa las grondas pussanzas europeicas (Austria/Spagna e Frantscha) ch'empruvavan da s'alliar u d'annectar il pajais, quai che ha manà a grondas tensiuns internas (Scumbigls grischuns 1618-1648). Durant ils onns 1512 fin 1797 appartegnevan anc la Vuclina, Clavenna e Buorm sco terrotoris subdits al "Grischun". 1803 entra il Stadi da las Trais Lias sco chantun en la Confederaziun.
Lia da las 10 dretgiras[modifitgar | modifitgar il code]
La lia da las 10 dretgiras è vegnida messa ensemen da siat dretgiras:
- Tavau
- Claustra
- Castels
- Aschera
- Maiavilla
- Belfort
- Schanfigg
Suenter che tut ils imperaturs da Toggenburg en il Grischun èn morts han ils subdits fundà ils 8. da zercladur 1436 ina lia. Lieu principal da quella lia era Tavau. Era la lia da las diesch dretgiras era encunter l'expansiun da Habsburg en il Grischun.


text:
Marie Louise Werth ha cumenzà sia carriera da musicista cun ils Furbaz, e quella furmaziun ha gì grond success – betg sulet en terra rumantscha. Els han participà il 1989 a l'Euorvison Song Contest e cun «Viver senza tei» han els cuntanschì il 13avel plaz. Lur semperverds da quels onns èn: «Da cumpignia», «La canzun», «Sentiments» e bleras autras. Durant ils onns 90 èsi stà pli calm e lura ha Marie Louise Werth fatg si’atgna carriera da musicista e chantadura. A partir dal 2004 han els lura puspè fatg musica, surtut cun lur concerts da Nadal, enconuschents en tut la Svizra.
B
La chantadura Marie Louise Werth e ses disc nov
Er durant quels onns ha Marie Louise Werth cuntinuà a far musica ed er a viver per e da la musica. Uss viva ella en il chantun Sursilvania, po guardar enavos sin ina carriera da sur 30 onns e vala sco ina da las musicistas da renum en Svizra. Gist cumparì è ses disc «A Breeze of Emotions» cun chanzuns e balladas per englais e per rumantsch. Ella sa preschenta ina giada be suletta cun clavazin, lura cun band, cun tuns da ghitarra, adina lev e mintgatant er cun in pau swing. En il center stat sia vusch e cun quella exprima ella sentiments melancolics e romantics.
La turnea da Nadal
Quest onn va Marie Louise Werth sin turnea cun in program da Nadal, e cun quel fa ella fermativa en pliras citads svizras ed ils 20 da december er a Cuira.
Marie Louise Werth en la rait
RR Famus e glorius 10:30


text:
Il candidat republican batta cleramain ses pli ferm concurrent Ted Cruz en il stadi federativ Arizona, dumbradas èn trais quartas da las vuschs. Il stadi federativ Utah sa mussa percunter che Ted Cruz fa las bleras vuschs da delegads. Suenter che circa la mesadad da las vuschs èn dumbradas è Trump sulet sin plazza 3 anc davos John Kasich.
Sanders gudogna ad Idaho e Utah
Tar las pre-elecziuns dals Democrats gudogna Hillary Clinton ad Arizona. Ma en ils Stadis da Idaho ed a Utah gudogna ses concurrent Bernie Sanders las bleras vuschs da delegads.
Tgi vegn il mument sin quantas vuschs
Il mument cuntanscha Hillary Clinton 1’681 vuschs da delegads. Bernie Sanders vegn sin 927 vuschs. Ils Democrats basegnan per ina nominaziun 2’383 vuschs da delegads.
Tar ils Republicans maina Donald Trump cun 739 vuschs, avant Ted Cruz cun 465 vuschs. Ils Republicans basegnan en tut 1’237 vuschs per ina nominaziun.
Resultats finals èn da spetgar las proximas uras.
RR novitads 06:00+


text:
Triest
Triest (en sloveno e 'n croàto: Trst) l'è la capitàl del Friul Enésia Giulia, de precìs la se tróa 'n de la Giulia sö i rie del mar Adriàtech e l'è tacada al cunfì co la Sloénia.
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol nòm de Trièst l'è preromà e 'l vé da terg = mercàt èste che l'è ü sufìs venetich e l'è dientà 'n latì Tergeste/Tergestum. La sità l'è pò ciamada Trieste 'n triestì, Triest 'n tergestì e 'n todèsch, Trieszt in ungherés, Trst in sloéno, sèrbo e croàt.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol castèl de Miramare che l'è fórse ol monumènt sìmbol de Trièst che l'è stacc fai sö tra 'l 1855 e 'l 1860 da Masimilià d'Asbùrgh, arcidüca d'Austria e 'mperadùr del Mesico.
De èt ach:
- la catedràl de San Giusto 1304,
- ol castèl de Duino,
- ol castèl de San Giusto,
- la Lantèrna che l'è 'l faro del pòrt del 1833.
Stòria de la sità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sömèa che la sità la sìes stacia fundada da i Carni öna tribù di Gai, l'è pò stacia conquistada da i Romà öe pò quando l'impéro l'è crolàt gh'è pasàt i barbari.
In del 539 l'è pasada 'n di mà di Bisantì fina al 788, fò che öna quach agn pasàcc sóta i Longobàrt, in del 788 ì è riacc i Franchi.
In del 948 l'è dientada séde vescovile, ma desà che i vèscof i esercitàa mia 'l sò potèr, Triest a belasì la gh'è riada a dientà libèr cümü tra 'l méla e 'l méla e ü (1100), ma zamò 'n del 1202 la gh'éra de giüraga fedeltà a Enésia.
A partì dal 1382 la s'è dacia a i Asburgo e l'è restada sóta de lur fina al 1918, quando l'è pasada sóta 'l Règn d'Italia dòpo la Segónda Guèra Mondiàl.
A partì dal 1719 l'è dientada pòrt franch, desà che i Asbürgo i gh'éra dóma 'l pòrt de Triest e de fato l'è stacia la Pórta de l'Impér.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl l'è stacia ocüpada per 60 dè da i partigiani del Tito e l'è stacc chèsto ol periodo di Foibe. Söbèt dòpo l'è stacia goernada fina al 1954 da i Aleàcc, che i èra fai sö ü staterèl ciamàt ol Lìber Teritòre de Trièst. Dòpo 'l 1954 métà del Teritòre l'è 'ndacc a la Jugoslavia e metà l'è 'ndacc a la Repüblica Italiana.
Etnie[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Trièst amò 'ncö 'l 5% de la zèt del cümü l'è sloéna ma fina al prensèpe del méla e nöf (1900) i Sloéni i éra ol 25% de la popolasiù de la sità e gh'éra pò ü 5% de Todèsch.
Galerìa de fóti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Siti internet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Scènsa e cültura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Trieste sità de la scènsa
- AREA Science Park
- Sito de l'organisasiù ERA
- Science Centre Immaginario Scientifico
- Müséo Nasiunàl Antartide
- UNESCO Triest
- Triest cültura
- FEST Fiéra internasiunàl de l'Editoréa Scientiféga de Triest
Türìsm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quotidiani[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Il Piccolo - giurnàl de Triest
- Primorski dnevnik - giurnàl sloéno de Triest
- TriesteOggi - giurnàl online de Triest


text:
Sco motiv principal per quest svilup numna l’assicuranza la situaziun dals martgads da finanzas. Il gudogn operativ da l'interpresa è dentant sa reduci be per 1,5% sin 485 milliuns francs.
Damain entradas da premias
Las entradas da premias d'assicuranzas da la gruppa Axa-Winterthur èn sa sminuidas per 0,5% sin 8,7 milliardas francs. En las singulas spartas è il creschament dentant stà fitg different. La sparta donns ed accidents ha registà in plus da premias da 0,8% sin 3,1 milliardas. Sa reducidas fermamain èn tranter auter las premias per las assicuranzas da vita l'emprim mez onn per passa 28% sin 461 milliuns francs.
RR novitads 08:00


text:
Cattive compagnie
Cattive compagnie (Cumpagnìi catìvi) 'l è 'n thriller dal 1990 ad Curtis Hanson. 'L à fat sù da piò ad dódas migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst stimâ ad sèt. 'L à anc vins al “Mystfest” ad Catòlga dal stés an.
A 'l èstar 'l è cgnusû cuma “Mortelle influence” in Cànada, “Malas influencias” in Spaggna, “Todfreunde” in Germàgna e “Influência Fatal” in Purtugàl.
Sunt
Michael Boll (James Spader) 'l è 'n yuppie ad Los Angeles ch'al gh'à 'n fradèl drugâ, Prismo (Christian Clemenson), e ch'al pénsa dimóndi a la sò caréra e a muciàr sù di bèsi. Al gh'à na muróśa, la Ruth Fielding (Marcia Cross), ch'la gh stà sèmp'r adòs parchè la gh'à in mènt sōl al matrimòni. 'L óm al vrév na prumusiòṅ in dla finansiària in du al lavóra ma al gh'à da far i cònt c'n al sò culéga Patterson (Tony Maggio), un tisi tignóś ch'al gh dà adòs e al gh in fà ad tut i culōr in ufìsi.
Na sira Michael al cgnós in un bar Alex (Rob Lowe), un ragàs ch'al sà al fat suo, e al dvènta sò amìg. Chi lò però al taca a far-ag far tut qvél ch'al vōl lò, c'l àtar al n pōl mai dir-'g ad nò cuma s'la sò manéra 'd èsar la s fus inciuldàda in dal sò sarvèl. Alex 'l al persuàd a mulàr la sò dóna par mét'r-as cun na ninéta, la Claire (Lisa Zane), pò 'l al pòrta sèg a far di furt in soquànt negòsi. Un dè Alex al dà śò dal bòti a Patterson, ch'acsè 'l è custrét a lasàr camp lìbar a Michael, pò al masa la Claire butànd al cadàv'r in un lâg.
Michael al próa a far quèl par paràr-al via da la sò vita faghénd-as jutàr par sò fradèl.


text:
Strusch in auter utschè en il Parc Naziunal dat tant da discurrer sco il tschess barbet.
En il 19avel tschientaner era il tschess barbet extirpà en las Alps. Quest utschè ch’ins smaladiva pli baud sco rapinader e «tschess d’agnels» viva en realitad da cadavers e d’ossa. Sias griflas n’èn betg adattadas per tschiffar la preda.
Illustraziuns istoricas renfatschan al «tschess d’agnels» in cumportament da rapinader. Schizunt uffants duai el avair rapinà.
La raschun per la tema dal tschess barbet e damai per sia extirpaziun pon esser stadas sias alas imposantas d’ina ladezza da bunamain 3 meters.
Ils tschess barbet sa nutreschan oravant tut dad ossa. Quella cuntegna ina gronda part da grass e da protein. Gronds oss laschan ils utschels crudar da grondas autezzas sin plattas-crap, nua ch’els van en stgaglias. Cun questa strategia occupescha il tschess barbet ina nischa ecologica incontestada.
Entaifer in project che cumpiglia l’entira regiun alpina vegnan dapi il 1986 danovamain colonisads tschess barbets, il 1991 per l’emprima giada er en il Parc Naziunal.
Cun quai duai la largia tranter la zona da derasaziun en las Pireneas e quella en il Balcan puspè vegnir serrada. Ulteriurs lieus da recolonisaziun èn il Rauristal en l’Austria, la Savoia Auta ed il parc naziunal Mercantour en Frantscha e dapi il 2000 la Val Martell en il parc naziunal Pass dal Stelvio en il Tirol dal Sid.
En la Val da Stabelchod en il Parc Naziunal Svizzer han ins mess en libertad dal 1991 fin il 2007 en tut 26 giuvens tschess barbets che derivan da manaschis d’allevament.
I n’è betg enconuschent quants da quels animals che han survivì; probablamain dapli che la mesadad. Ils ultims onns hai per fortuna dà en l’Engiadina ed en il territori da cunfin cun l’Italia plirs cuaditschs natirals. Per quest motiv na vegnan mess en libertad nagins tschess barbets pli en il Parc Naziunal. Ulteriuras infurmaziuns davart il tschess barbet chattais Vus en il Center dal Parc a Zernez u sut www.bartgeier.ch.
Ils tschess giuvens ed ils creschids han in pail da colur fitg differenta.
Tschess barbets giuvens han adina ina colur stgira, grisch brina. Pir cun 3 fin 4 onns vegnan il chau ed il pèz pli clers. Tranter mastgels e femnas datti strusch differenzas da colur.
La colur cotschnenta dal tschess barbet creschì è in segn spezial. En in ritual sa dattan els colur en puzs che cuntegnan oxid da fier.
Ils ovs dal tschess barbet èn vaira gronds e paisan tranter 200 e 250 g. La femna metta per il solit dus ovs. L’emprim pitschen sorta da la crosa plirs dis avant ch’il segund e mazza quel en sias emprimas emnas da la vita. Quest cumportament vegn numnà «cainissem». Cun il segund ov ha la natira calculà ina reserva, en cas che l’emprim na fiss betg stà en urden. L’allevament da dus pitschens fiss memia bler per ils geniturs.


text:
Offenburg
Offenburg (Offäburg in alemann; Offenbourg in frances) a l'è ona cità todesca del Baden-Württemberg.
La cunta 59 060 abitant (dato del 31. Dic 2017) e l'è nassuda 'me fortin del limes roman-germanigh. Offenburg el se troeuva in del circondari de Ortenaukreis. Al temp del Sacro Roman Imperi a l'era on territòri dominaa di Asburgh e 'l gh'aveva el status de città libera imperial.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lons-le-Saunier, Francia.
- Weiz, Austria.
- Borehamwood, Regn Unii.
- Altenburg, Germania.
- Olsztyn, Polònia.
- Pietra Ligure, Italia.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ins lavuria ensemen cun il corp da guardia-cunfins, ils chantuns e subsidiarmain er cun l'armada. Entant saja probabel mintgin conscient che nagin pajais possia dar dumogn sulet a la crisa da fugitivs. «En la Grezia datti entant ina crisa umanitara. Nus na pudain ni dastgain laschar persula la Grezia en questa situaziun», uschia Sommaruga.
Ministers da l'UE discurran davart las novas propostas da la Tirchia
Malgrà ch'i na stat betg ufficialmain sin la glista da tractandas, dastgassn ils ministers da l'UE discurrir davart las novas pretensiuns che la Tirchia ha fatg il glindesdi. Il pajais aveva tranter auter propnì da prender enavos tut ils requirents d'asil che sa chattan illegalmain en Grezia.
Per mintga requirent d'aisl che vegn purtà enavos, duai persuenter vegnì tramess in auter sin via legala da la Tirchia en l'UE. Sommaruga ha taxà questa proposta sco interessanta. I dettia però er puncts ch'ins stoppia surdumandar criticamain.
RR novitads 12:00


text:
L’emprima ediziun da las ‹Kinder- und Hausmärchen› dals frars Grimm è cumparida il 1812. Bainspert dueva quest’ovra sa sviluppar a la pli impurtanta ed enconuschenta collecziun da paraulas popularas en tut il mund. Bain cler ch’ella ha er chattà la via en terra rumantscha…
Igl existan plirs cudeschs rumantschs en format e-book che preschentan ivettas or da la vasta collecziun da paraulas dals frars Grimm. Quels cuntegnan praticamain tut ils classichers sco ‹Il retg-rauna›, ‹Tschendrina›, ‹Dunna Holla›, ‹Gion e Grettina› u ‹Las stailas-marenghin›. Ma daspera èn er vegnidas resguardadas paraulas main enconuschentas sco ‹L’aua da la vita›, ‹Princessa pail d’asen›, ‹Ils trais nanins en il guaud› u ‹L’utschè dad aur›.
L’emprim tom cumpiglia las suandantas 12 paraulas: ‹Alvetta›, ‹Giat e mieur en cumpagnia›, ‹Gion da la fortuna›, ‹Gionin e Grettina›, ‹Il cusunz valurus›, ‹Il diavel cun ils trais chavels dad aur›, ‹Il luf ed ils set ansiels›, ‹Princessa pail d’asen›, ‹Il pauper ed il ritg›, ‹Ils musicants da Brema›, ‹La Chapitscha cotschna› e ‹La fantschella da las aucas›. En versiun rumantsch tuna quai lura uschia, cura ch’ils musicants da Brema spaventan ils laders:
«Tuttenina han els gì l’idea da far tema als sfarfatgs. L’asen è sa mess cun las chommas davant sin il parsiel-fanestra. Il chaun è siglì sin il dies da l’asen. Il giat è rampignà sin il chaun ed il cot è sgulà sin il chau dal giat. En questa posiziun han els cumenzà a far ina musica terribla. L’asen ha sbragì, il chaun giappà, il giat ha miaulà ed il cot chantà sgarschaivlamain. Ils laders han temì ils spierts ed èn fugids ord chasa en tutta furia. Ils quatter musicants èn sa mess a maisa ed han laschà gustar il bun brassà e las turtas.»
Confurm a l’original èn las translaziuns da las paraulas tegnidas en ina lingua simpla, adattada per preleger ad uffants pitschens. E pervi da lur muntada classica sa porschan las paraulas er sco lectura per uffants dal stgalim primar. Ma er creschids sa laschan gugent fascinar da la varietad e ritgezza surprendenta dal stgazi da paraulas. Quel na sveglia betg be regurdanzas vi da l’atgna uffanza, mabain occupa schizunt scienziads da las pli differentas disciplinas: pervi da lur cuntegn archetipic ed ils numerus renviaments a la cultura populara e vita sociala porschan las paraulas numnadamain material da perscrutaziun en abundanza.
Ulteriuras infurmaziuns davart il gener da las paraulas en general, davart l’istorgia da quellas e la muntada da la collecziun dals frars Grimm en spezial porscha l’artitgel ‹Paraula› cuntegnì en la Vichipedia rumantscha (cf. renviament sutvart).


text:
Tignàl
Tignàl (nom uficiàl en italià: Tignale) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 1 256 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 48 km² e 'na densità de 26 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Brenzone (VR), Gargnà, Magàza, Malcesine (VR), Tremùzen e Alvistì.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Tignàl l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lavurs
Tetgs plats pon vegnir duvrads oz en modas multifaras, per exempel sco terrassa da tetg, surfatscha verda, parcadi u per la producziun dal current solar. Isolaturs procuran che tetgs plats sajan impermeabels e protegian l’edifizi uschia d’influenzas da l’aura. Cun bitum, asfalt culà, materia sintetica ed autras materialias isoleschan els filadiras ed auters tocs da colliaziun.
Durant la lavur cun bitum tschentan isolaturas las materialias en sdrimas. Cun il brischader da gas stgaudan ellas la part sut da las sdrimas da bitum. Uschia vegn il material lom e sa collia cun il fundament. Las sdrimas tschentadas collian ellas cun las buglir ensemen. Tar tut quai ston ellas lavurar exactamain cunquai che gia largias pitschnas pon chaschunar ch’in tetg plat è permeabel.
Cun lur lavur procuran isolaturs ch’i vegnia duvrà damain energia e creeschan uschia ina buna atmosfera per viver e lavurar. Lur savida n’è betg mo dumandada en la construcziun auta, mabain cunzunt er tar construcziuns cumplexas d’inschigneria sco punts u tunnels.
Isolaturas san ir enturn cun instrucziuns da montascha. Ultra da quai enconuschan ellas las prescripziuns e normas davart la construcziun e san skizzar surfatschas. Ellas calculeschan las materialias necessarias e san co las utilisar.
Isolaturs ed isolaturas lavuran adina puspè a l’autezza. Els enconuschan ils privels dal plazzal e resguardan adina las prescripziuns davart la segirezza da la lavur e la prevenziun d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-10-2016 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun en scola
Curs en bloc a las scolas professiunalas ad Uzwil/SG u a Paccots/FR
Roms professiunals
- prescripziuns e mesiras davart la segirezza da lavur e la protecziun da la sanadad e da l’ambient
- installaziun da stresas e sistems vi da paraids e mirs exteriurs
- planisaziun e preparaziun da las lavurs d’isolaziun
- tschentar, mantegnair e reparar ils sistems d’isolaziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Cun fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "isolatur / isolatura AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- Temp da scola obligatoric terminà cun pretensiuns da basa
Pretensiuns
- inschign manual
- chapientscha pratica
- chapientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- constituziun sauna e robusta
- agilitad
- senza sturnizi
- abilitad da lavurar en in team
- moda da lavurar exacta
- perseveranza
- plaschair vi da la lavur en il liber
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e scolas professiunalas, da l’uniun Polybau sco era d'interpresas da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun da basa scursanida
- emprendissadi supplementar d’in onn sco cuvratetgs AFQ u sco constructur / constructura da fatschadas AFQ
- emprendissadi supplementar da dus onns sco constructur / constructura da puntanadas AFQ, montader / montadra da storas AFQ u sco toler / tolera AFQ
Examen professiunal (EP)
cun diplom federal: manader / manadra da construcziun da paraids e mirs exteriurs, cussegliader energetic / cussegliadra energetica en edifizis u manader / manadra da project en montascha solara
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra en policonstrucziun
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en champs parentads, p. ex. tecnicist / tecnicista dipl. SSS surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en champs parentads, p. ex. Bachelor of Science SAS en inschigneria da construcziun (direcziun paraids e mirs exteriurs) a la Scola auta Lucerna
Cundiziuns da lavur
Isolaturs ed isolaturas lavuran en manaschis da la branscha da paraids e mirs exteriurs d'edifizis u en manaschis d’isolaziun. Quai èn per gronda part manaschis pitschens u mesauns. Isolaturs pon era lavurar en manaschis industrials che fabritgeschan products per paraids e mirs exteriurs d'edifizis.
La branscha da paraids e mirs exteriurs gioga ina impurtanta rolla per la strategia d'energia da la Confederaziun. Tar la construcziun u sanaziun d'edifizis contribuescha ella per exempel che quels vegnan pli effizients areguard l'energia. Per persunas dil fatg èn las perspectivas professiunals bunas.
Ulteriuras infurmaziuns
Uniun Polybau
Lindenstr. 4
Chascha postala
9240 Uzwil
Tel: +41 71 955 70 41
URL: www.polybau.ch


text:
La nona porta
La nona porta (La nòna pòrta) 'l è 'n film ad scarésa dal 1999 ad Roman Polański trat da 'l rumànś „Al club Dumas“ dal scritōr spagnōl Arturo Pérez-Reverte.
Custâ trént'òt migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad sinquànt'òt.
Sunt
Boris Balkan (Frank Langella), editōr e culesiunìsta 'd lìbar ad New York, al dà 'l incàr'g a Dean Corso (Johnny Depp), luminàri 'd lìb'r antìg, ad studiàr un vèć tèst eśutèric ch'al gh'à in dla sò culesiòṅ privàda. A s trata 'd un lìbar ciamâ „Al nóṿ pòrti dal Régn dgl'Òri“ scrit in dal 1666 p'r un venesiàṅ bruśâ viṿ da la Santa Inquiśisiòṅ, Aristide Torchia. Balkan al gh'à in maṅ òṅ di tri lìbar ch'a gh'è armàś in tut al mónd ma 'l è sicûr ch'a gh in sia sōl òṅ autèntig, adatamènt 'd un lavōr òpra dal Diàv'l in parsòna, 'l „Horrido Delomelanichon“.
Corso, prima 'd partìr par la Spaggna, al dascór cun la Liana (Lena Olin), védva 'd qvél ch'l iva vindû 'l lìb'r a Balkan, un tisi che pò subìt dòp al s éra tòlt la vita, Andrew Telfer (Willy Holt). La dóna la 'l vrév indrē parchè 'l éra suo ma Corso al gh diś ad nò. La dóna la n mòla minga e la và a catàr-'l in dal sò apartamènt par pascàr al lìbar ma la n al cata briśa. In cal mént'r al sòci ad Corso ch'al tgniva dacàt al tèst, Bernie (James Russo), al vèṅ catâ mòrt ligâ p'r un pē a tèsta in śò c'n al gambi a fórma 'd quàt'r arbaltâ pròpria cuma in na figùra dal tèst e cuma in dla carta di taròc 'd “Al Tacâ”.
Corso al riva a Tulēd e al dascór c'n i fradèi Pablo e Pedro Ceniza (Jose Lopez Rodero) ch'ad mistēr i faṅ i giustadōr ad lìbar. Chi lōr i gh móstran che soquànti inciśiòṅ i èṅ firmàdi "LCF", riferimènt a Lucìfar. Boris al sa spòsta pò a Sintra in Purtugàl in dua al buta 'l òć su na còpia dal lìbar ad Victor Fargas (Jack Taylor) ch'la gh'à dal difarénsi pròpria in di inciśiòṅ. Quànd al lasa la sò vila, la guàrdia dal còrp ad Telfer al próa a cupàr-al ma al n gh la cava minga anc parchè a s mét in mèś na ragàsa (Emmanuelle Seigner). La matìna dòp Corso al tórna sèg in dla vila 'd Fargas ma 'l al cata mòrt e 'l lìbar bruśâ.


text:
Er sche las vias naziunalas en Svizra èn en in bun stadi, s'augmentan ils custs da mantegniment. L'onn passà han quels muntà a 780 milliuns francs. Fin il 2030 stima l'Astra ch'ils custs da mantegniment vegnan a crescher sin 1,11 milliardas francs. Er l'extensiun e la gestiun da las vias vegnia pli chara.
Raschuns per quai èn la vegliadetgna da las vias e l'augment dal traffic. Ultra da quai surpiglia la Confederaziun il 2020 stgars 400 km vias dals chantuns. Il basegn da finanzas creschent po vegnir cuvert grazia al nov fond per las vias naziunalas ed il traffic d'aglomeraziun. Cun quel stattan a disposiziun mintg'onn trais milliardas francs.
Vias èn segiras
Tenor il rapport na datti actualmain nagins donns vi da las vias ch'han in'influenza sin la segirtad. Bunamain 95% dals vials èn vegnids valitads sco buns ubain en la media, 4% sco suffizient e mo 1% sco critic. Critic vul dir, ch'i dat bain gronds donns, quels n'han però nagin effect sin la segirtad dal traffic.
89% da las construcziuns d'art sco tunnels, punts, mirs da sustegn e sutpassadis èn en in bun stadi ubain en in stadi acceptabel. 10% valan sco donnegiads ed 1% sco schlet. L'ultim vul dir, che gronds donns chaschunan a media vista investiziuns. La segirtad n'è però betg periclitada.
Tar ils tunnels ed ils fundaments èn 80% en in stadi bun u acceptabel. 16% èn donnegiads e 4% èn vegnids valitads sco schlets. Er qua na datti però nagins problems cun la segirtad. Tar ils cundrizs da segirezza e da gestiun èn 80% vegnids valitads sco buns e 20% sco acceptabels.
En tut èn actualmain 1'855 km vias naziunalas en funcziun. 1'742 km da quellas èn autostradas. La lunghezza planisada munta a 1'893 km. La rait da las vias naziunalas cumpiglia 459 tunnels e 4'559 punts d'autostrada.
RR novitads 16:00


text:
Curt e concis
- Il dumber da persunas suspectadas da consumar radio u televisiun senza concessiun prenda tiers.
- Il 2017 hai dà 2'247 denunzias.
- En proporziun cun il dumber da persunas ch'è obligà d'annunziar ses radio u sia televisiun tar la Billag n'è il dumber betg uschè aut.
Il dumber da persunas che vegnan suspectadas dad avair tralaschà l'obligaziun d'annunziar lur radio u televisiun al post d'incassament Billag prenda tiers – dapi il 2012. Uschia hai dà 2'247 denunzias l'onn passà.
In pitschen cumpart
En proporziun cun il dumber da persunas e manaschis che vegnian suenter a lur obligaziun na saja quai dentant betg in aut dumber, uschia il pledader da la Billag Dominik Müller envers l'agentura da novitads SDA. Totalmain ha la Billag tramess quints en valur da 5,2 milliuns francs.
Denunzià hajan ins surtut persunas e manaschis ch'han annunzià mo in apparat (radio u televisiun) ed en vardad duvrà tuts duas. Ins haja fatg attent ils pertutgads sin lur sbagl, quai saja dentant vegnì ignorà.
Ils 4 da mars vegn il suveran a decider sch'el vul abolir las taxas per radio e televisiun per entschatta 2019 u betg.
RR novitads 16:00


text:
Prest trais quarts dals parlamentaris che vulan puspè vegnir en il Cussegl naziunal ed en il Cussegl dals chantuns, na vulan betg declerar lur entradas. Quai mussa la glista da transparenza dal 2019 da l’organisaziun Lobbywatch.ch.
Mo 56 dals 198 cussegliers che vulan vegnir reelegids, èn suandads a la supplica da declerar las entradas ch'els survegnan da cussegls d'administraziun, uniuns ed autras organisaziuns. 131 parlamentaris han ignorà la dumonda ni han mo confirmà quai che Lobbywatch.ch ha chattà ora. 11 han almain per part inditgà questas entradas.
Las singulas partidas
Sco gia tar la glista da transparenza 2018, èn ils commembers da la Partida socialdemocratica ils pli transparents. 60% dals commembers da la fracziun han declerà lur entradas. Cun 50% èn ils Verds sin plaz 2. Las partidas burgaisas PCD e PLD sajan cun 17% lunsch enavos. Ed anc in zic pli reservada è tenor Lobbywatch.ch la Partida populara cun var 16%.
L’organisaziun Lobbywatch.ch sa basa sin funtaunas ch’èn accessiblas publicamain. Commembers èn schurnalistas e schurnalists da diversas chasas da medias.
RR novitads 18:00


text:
Suenter 20 onns senza refurma stoppia la finanziaziun da l'AVS vegnir adattada a las sfidas da l'avegnir, scrivan las partidas en ina communicaziun. Cun la refurma vegnia impedì da far deficits da milliardas. La finanziaziun tras ils lavurers, ils patruns, la taglia sin la plivalur e la Confederaziun saja faira e sociala. Era vegnia cun la midada tar la tariffa da conversiun la repartiziun da la generaziun activa sin las persunas pensiunadas reducida.
La PLD e la PPS cunter la refurma
La Parida liberaldemocratica (PLD)cumbatta communabel cun la PPS la refurma. Ma parts da la PLD cun l’anteriura cussegliera dals chantuns Christine Egerszegi valan tar ils promoturs da la refurma. La partida Verdliberala è pir dapi curt tar ils promoturs d’in gea ils 24 da settember.
Dunnas vegnan pensiunadas cun 65 onns
Cun la refurma tar la prevenziun da vegliadetgna vul il Cussegl federal auzar la vegliadetgna da pensiun da las dunnas da 63 sin 65 onns. La tariffa da conversiun vegn sbassada da 6,8% sin 6% quai che procura per perditas tar la pensiun da 12%. Compensà duai questa sperditas vegnir cun in auzament da las contribuziuns da la renta d’AVS per 70 francs e cun pli autas contribuziuns.
RR novitads 14:00


text:
Scolar è ina da las pitgas da l'urden da las Dominicanas. La claustra da Cazas è la pli veglia en Grischun e dastga guardar enavos sin ina lunga tradiziun da furmaziun. La priura sora Agnes Brogli punctuescha dentant era, che la midada è ina constanta en l'istorgia da la claustra da Cazas. Per lur cuminanza saja il s'adattar a novas situaziuns ed a las sfidas dal preschaint indispensabel per savair porscher la scola.
Il mument èn 43 scolaras e scolars en la scola s. Catarina. Ins saja occupà cumplettamain raquinta sora Agnes. Ils davos dus onns saja era la purschida da curs da tudestg per requirents d'asil minorens vegnida impurtanta.
Sonda ils 10 da settember avran las Dominicanas las portas da la clausura er schi la claustra da Cazas saja schon adina stada ina claustra averta per tuts.


text:
Il chant caracteristic da la quacra sa cumpona da trais tuns successivs cun in accent ferm sin l’emprim e sin il terz tun. La fantasia creativa rumantscha fa londeror in ‹fúf-fadútg›, in ‹sách-badách› ed in ‹quít-squilát›, e gia avain nus trais bellezza nums per la pitschna giaglina selvadia…
La varietad da las spezias
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
Pitschnas istorgias per glieud pitschna
Tgi gida la famiglia da Miguel or da la miseria? Co che la giatta Zilla spendra a Gottfried la vita… Tge spiert sgulatscha tuttenina la notg en chombra? Dal mariner che ristga dad ir en il chaset dal tigher… E tge fa in pinguin en curtin? Istorgiettas da Gustav Tobler adattadas sco emprima lectura.
Grufi vegn…
Quest cudeschet edì da l’Uffizi federal veterinar serva a la prevenziun d’accidents tras morsas da chauns. El explitgescha als uffants a moda simpla co sa cumportar cun l’agen chaun u er cun chauns esters. Recumandà a partir da 4 onns (cun l’agid da geniturs u da la mussadra).
Reptils indigens
Il cudesch en format pdf preschenta tut las spezias da reptils ch’èn derasadas en Svizra. Ultra da quai porscha el in’introducziun generala en las caracteristicas e l’evoluziun dals reptils. Ed a la fin vegn mussà ch’era ils dinosaurs – ils reptils dal mesozoicum – eran da chasa en Svizra.
Fascinaziun chaura
‹Meckerer, die man gerne hat – Testas diras simpaticas – Animali tanti carpicciosi quanto amabili›. Gia il suttitel dat perditga da las duas qualitads centralas da la publicaziun: da si’affecziun resentida per ils pli divers aspects dal mund da las chauras e da ses gust vi da la plurilinguitad.


text:
Quai munta che la parahotellaria ha registrà radund 30% da tut las pernottaziuns da l’onn passà en Svizra.
Sco quai che l’Uffizi federal da statistica ha communitgà, sajan bunamain 2/3 u 10,1 milliuns da las pernottaziuns vegnidas fatgas da Svizzers. Las ulteriuras 4,7 milliuns pernottaziuns en abitaziuns da vacanzas ed alloschis collectivs sajan vegnidas fatgas da persunas da l’exteriur.
In grond augment han las plazzas da campar pudì registrar. Qua èn las pernottaziuns s’augmentadas per bunamain 5% sin 2,8 milliuns.
RR novitads 10:00


text:
cuntegn
Croc SA
-
«Croc SA» – live dal teater a Ftan
Durant ina nozza en l’hotel Tschierv a Grava vegn chattà in mort, stilettà cun in radi da la roda d’in velo. Per cas al lieu dal delict è era il famus «Wachtmeister Studer» ch’entschaiva immediat cun sias investigaziuns.
Quai è il punct da partenza dal roman criminal da Friedrich Glauser «Die Speiche» sco era da toc «Croc SA», ina versiun per il palc che la «Società da teater Ftan» preschenta actualmain. Dapi 15 onns insceneschan las teatristas e teatrists da Ftan cun passiun ils pli differents tocs. Cun «Croc SA» han els elegì in classicher da la litteratura criminala svizra. Per reschia e translaziun dal toc da quest onn segna responsabel Mario Pult.
La represchentaziun dal toc da teater «Croc SA» cun la «Scocietà da teater Ftan» da sonda saira ils 27 da schaner emetta Radiotelevisiun Svizra Rumantscha live, sin rtr.ch e sin facebook – a partir da las 20:10. Durant las pausas dain nus in sguard davos las culissas ed a la scena dal teater popular en Grischun.
Friedrich Glauser


text:
Beschreibung
Thomas Brezina
Ün ufo in scoula
Puter
Lia Rumantscha, 2002, Bestellnummer 3-03900-017-9
L’es rivo ill’ura da quint!
Ün chagnöl bernardin es scu travus da la terra, ed ün ufo as placha illa staunza da scoula da Roki. Pel magister es l’ufo be üna lumparia da Roki ed el voul discuorrer cun sieus genituors. Perque stöglian ils Knickerbockers junior a tuot cuost gnir a savair che cha’d es cun quist ufo misterius …
3.-6avla classa, puter
103 paginas, illustraziuns alv/nair
traducziun in vallader: Annina Pinggera-Nuotclà
Ähnliche Beiträge


text:
En questa rimnada da columnas reflectescha Catrina Waldegg davart si’atgna vita sco giuvna dunna e davart la convivenza umana en tut sias fassettas. Igl èn quai texts che pledentan tuttavia betg mo auters giuvenils a la sava tranter adolescenza ed ils emprims pass sin atgnas chommas.
Dapi il schaner 2010 cumpara en ‹La Quotidiana› ed en la ‹Südostschweiz› mintg’emna la columna ‹Convivenza›. L’idea da la columna è da render attent a la varietad linguistica dal Grischun e d’er confruntar ils lecturs da lingua tudestga cun las ulteriuras linguas chantunalas. Da temp en temp vegn la columna scritta d’in(a) represchentant(a) dal Grischun talian u schizunt en in dialect gualser; ma per ordinari tutga il spazi da la columna a Rumantschas e Rumantschs. Igl èn quai umens e dunnas da tuttas vegliadetgnas che represchentan las pli differentas regiuns sco er occupaziuns professiunalas e curs da la vita fitg variads. Sco tratg communabel cumparan tut las columnas en rumantsch grischun; ultra da quai vegnan ellas accumpagnadas d’in glossari che duai simplifitgar la lectura a persunas na rumantschas.
L’emprima represchentanta da la generaziun giuvna entaifer las columnistas ed ils columnists è stada Catrina Waldegg. Ella è naschida l’onn 1990 e creschida si a Savognin. Là ha ella frequentà la scola rumantscha, entant ch’ella discurriva a chasa tudestg. Silsuenter ha ella fatg la matura bilingua a la Scola chantunala ed ha cumenzà, suenter in onn pausa, ses studi universitar. Da quel temp derivan sias quindesch columnas ch’ella ha scrit tranter il schaner 2010 ed il settember 2011.
Sco las ulteriuras auturas ed auturs è er Catrina Waldegg sa tegnida per part tematicamain vi dal motto da la convivenza linguistica. Uschia pledeschan ses texts per mussar colur a favur dal rumantsch, tematiseschan sia biografia linguistica u cumpareglian la Svizra multilinguala e multiculturala cun ina cuminanza d’abitar. Ma la gronda part dals texts tractan la convivenza umana en general, e quai or da la perspectiva frestga e mirvegliusa da la giuvna dunna – che guarda per part enavos sin ses onns d’uffanza ed adolescenza, che reflectescha ses emprims pass sco giuvna creschida e che «sa lascha magari pender e guarda ils nivels» reflectond davart la vita e la natira umana en general:
«Damai, na savain nus vairamain betg tge far cun il temp, sche nus avain ina giada quest temp ch’è uschè ina raritad? Na savain nus betg tge cumenzar cun nus sezs, cura che nus n’avain nagina obligaziun e nagina distracziun? Pertge betg simplamain guardar ils nivels u be tadlar musica ch’ins n’ha gia ditg betg pli udì. Tgi di ch’il temp che nus avain sto vegnir utilisà 100 pertschient? Tgi di che sa laschar pender na saja betg bun? N’èsi betg gist quai che fa vegnir ins uschè malcuntent, sch’ins na sa gnanca pli far nagut?»
En quest tun èn er tegnidas las ulteriuras contribuziuns cun titels sco ‹Ils giuvens d’ier èn ils vegls d’oz›, ‹È la vita in gieu? Co ir enturn cun dischillusiuns›, ‹Mintga uman ha pliras persunalitads›, ‹La famiglia tschernida› u ‹La vita n’è nagin’autostrada›.


text:
Sco quai che Baloise communitgescha è la sminuziun dal gudogn da declerar cun ils 54,8 milliuns francs per rinforzar las reservas da la fatschenta d'assicuranzas «betg vita» en la Germania.
Il volumen da fatschenta è restà stabil sin 5,62 milliardas francs. Quai saja cunzunt d’engraziar a la creschientscha da fatschenta en la Belgia ed en il Luxemburg.
Cuntent malgrà damain gudogn
En la sparta «betg vita» è il gudogn EBIT sa sminuì da 262 sin 208,4 milliuns francs. Il gudogn (EBIT) en la sparta «vita» è sa reducì da 70 sin 45,5 milliuns francs. Il resultat da la fatschenta bancara (EBIT) è creschì sin 53,5 milliuns francs.
Malgrà ch’il gudogn è ì enavos sa mussa il nov schef da la Baloise Gert de Winter cuntent cun la prestaziun: «La stabilitad finanziala e la fatschenta operativa èn sa meglieradas».
RR novitads 08:00


text:
A Savognin vegn construì per 340‘000 francs in provisori cun duas stanzas da scola dasper la scola Grava. La radunanza communala da Surses ha approvà cun 105 tar 1 vusch il credit per installar in quadrin. Quel duai esser pront gia il cumenzament dal nov onn da scola. El duai vegnir duvrà per circa quatter onns enfin ch‘i dat a Savognin in nov bajetg da scola u la scola existenta da Grava è renovada ed engrondida. La suprastanza communala examinescha il mument tge varianta ch‘è la meglra.
La resgia da Tinizong vegn privatisada
Cun 96 tar 7 vuschs ha la radunanza communala approvà il contract da dretg da bajegiar per l‘areal da la resgia communala cun la Uffer SA u ina societad che sto anc vegnir fundada. Sco proxim vegn la suprastanza communala ad elavurar in contract da dretg da bajegiar sco era far eventualas ulteriuras cunvegnas en connex cun realisar il project.
Nova deponia a Cunter
Plinavant è vegnida approvada la revisiun parziala da la planisaziun locala, quai cun 110 vuschs gea ed ina abstenziun. A Burvagn/Cunter duai vegnir fatg ina deponia da material da stgavament schuber cun in volumen da 150‘000 m3. La regenza sto anc approvar la fatschenta.
Vendita da terren a pèr indigen
Als conjugals Seraina e Pascal Murbach è vegni concedì il dretg da cumprar duas parcellas cun 949 m2 terren da bajegiar a Cunter, quai per 120 francs il meter quadrat.


text:
Tentlingen
Tentlingen (in frances: Tinterin) a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.69 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1234 abitant.
El cumün de Tentlingen al se tröva a una altitüden de 728 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Giffers, Le Mouret, Pierrafortscha, Rechthalten, Sankt Silvester, Sankt Ursen, Villarsel-sur-Marly.
Evoluzion demogràfegaModifega
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
- Circolo - Lia Mostra d'Ert
“gebrochene Zeitlichkeit”- Valeria Stuflesser
Die Vitrine des Vereins “gebrochene Zeitlichkeit” gestaltet von Valeria Stuflesser
La vetrina del Circolo “temporalità spezzata” curata da Valeria Stuflesser
la vedrina dl Circolo “tempuralità cherpeda”
“Pervia dla situazion straordinera ei fat na nstalazion cun scultures de ceira, bata y peza. La tematica ie chëla dla atualità dla biopolitica. Davia che l stato garantësc la vita, ie nosc corp cundiziunà dala forma dl stato y si regules. Manco che n respeteia chësta restrizions, manco mpurtanc devëntun tla sozietà. La biopolitica spiega coche l corp ie pruprietà dl stato, cun la forza de tenì a vita y lascé murì. Ei ulù fe la nstalazion a forma de strutura geometrica, che vën spruporziuneda da scultures de gran mosces de cëira che pëisa ju l fil cueciun ulache les ie tachedes su. La mosces ie per me n simbul dla morbosità dla vita y les ie cuncedes su a forma triangulera, per mustré su, che sceben che vivon tla democrazia, dal mpo vites plu mputrantes y manco mpurtantes. Nia che pëisa, ma che mplenësc mi strutura a forma de calënder, ie la pezes y la bata tacheda su sul medemo fil. Chësc dëssa mustré su che l ie chësta situazion de ezezion à pruvocà enc mo de autri problems, che ne cundiziunea nia la mort fisica, ma chëla psichica. Purtruep ne ti vëniel nia dat pëis a chisc problems, ma per pudei inò unì ora da chësta crisa, messon plucheauter sustenì l persunel de uni persona y chë do mi minonga ie per chësc fin l ert da stramp mpurtant.” Valeria Stuflesser


text:
Sch'i dettia in gea tar la votaziun per l'independenza da la Spagna, sche stoppia la separaziun vegnir realisada immediat, quai ha declerà ina delegada dal parlament regiunal da la Catalugna. Sch'i dettia in na tar quella votaziun, lura stoppia dar elecziuns novas en la regiun. Ina gruppaziun ha preschentà ina lescha che pussibilitescha ina votaziun populara era sche la regenza centrala a Madrid na vul betg la votaziun. La lescha stgaffescha in rom giuridic che dat in status extraordinari a la Catalugna. Uschia pudess la regiun sviar la lescha federala.
Quai è in putsch en in vestgi democratic.
Gia il 2014 ha la dretgira constituziunala spagnola declerà sco illegala ina votaziun davart l'independenza da la Catalugna. Era la regenza spagnola vul impedir ina tala votaziun da la Catalugna. Ils derschaders han argumentà ch'i giaja qua per ina dumonda d'unitad dal pajais ed i na saja perquai betg pussibel che be la Catalugna possia decider en chaussa. La regenza regiunala n'haja betg questa cumpetenza.
L'independenza sparta era la Catalugna
La dumonda da l’independenza separa la populaziun en la Catalugna. Las retschertgas mussan ch’ina mesadad vul restar tar la Spagna e l’autra part vul l’independenza. Passa 70% beneventassan dentant ina tala votaziun per sclerir definitivamain la dumonda.
RR novitads 17:00


text:
Vender e posiziunar meglier ils products gia existents sin las fieras europeicas: quai è il facit dal studi «Attracziuns da stad per giasts da l'Europa» ch'il Forum economic dal Grischun ha preschentà il mardis.
Pertge là n’è betg mo il potenzial da carmalar giasts da l'Europa en il Grischun pli gronds, mabain igl è era pli simpel che vulair crear novas grondas attracziuns en il Grischun, di Peder Plaz, il manader da fatschenta dal Forum economic dal Grischun.
En 5 minutas savair tge che vegn purschì
Ils numerus products ch'i dat gia en il Grischun, ston tenor il studi dentant l'emprim vegnir chanalisads. E quai bain uschia ch'ils giasts che n’enconuschan betg anc il Grischun, pon en pli pauc che 5 minutas mirar tge vacanzas che vegnan insumma tut purschidas qua.
«Inventar da nov las vacanzas da stad», manegia Peder Plaz. «Pia vegnir davent dal concept ch’insatgi reserva vacanzas en ina regiun e va lura là per exempel cun velo ni per las muntognas, mobain las vacanzas da stad ston daventar in eveniment sur pliras destinaziuns per carmalar dapli giasts da l'Europa la stad.»
Crear products gia predefinids
Impurtant saja qua da crear products gia predefinids, che respectian ils giavischs dals giasts da l'Europa. Per exempel da porscher viadis atras il Grischun cun in per highlights culturals e culinarics, sco era in per causas da far sport. Per avair success, stuessan quels products predefinids, dentant era vegnids purschids en l'avegnir, sin tuttas plattafurmas da viadis e vacanzas relevantas da l'Europa, di Peder Plaz, il manader da fatschenta dal Forum economic dal Grischun.
Betg la forza per novs gronds products
Da crear grondas novas attracziuns, per augmentar uschia las pernottaziuns la stad sin 1 fin 1,6 milliuns, fiss tschella opziun. Dentant è quella sa mussada sco pli pauc realistica, conferma Peder Plaz.
Per vegnir en ina liga da pudair concurrenzar cun auters products europeics, duvrass quai grondas investiziuns – per part da pliras milliuns francs. «Tut ils products che nus avain guardà ch’ins pudess far en il Grischun, han demussà ch’els èn relativ grev da realisar en il Grischun», manegia Peder Plaz ed el na crai betg ch’il Grischun ha la forza il mument era d'insumma pudair far da quels products.


text:
Ils da Trin an approvà glindesdi saira unanimamain il quint. Quel porta in gudogn da radund 170'000 francs, tar expensas da passa otg milliuns francs. Cunzunt dapli entradas da taglia hajan procurà per il resultat positiv, scriva la vischnanca.
Las investiziuns nettas da Trin han muntà l'onn passà ad 840'000 francs. L'ovra electrica da Trin ha serrà cun in gudogn da 16'700 francs ed investiziuns nettas da 244'300 francs.
Ulteriuras decisiuns
Er unanimamain han ils da Trin decidì da surpigliar l'implant da tir. Plinavant ha la radunanza decidì da dar in credit da 300'000 francs per bajegiar enturn abitaziuns en l'anteriura chasa da persunal da l'ovra electrica Trin-Mulin.
RR novitads 09:00


text:
Catalogh
La majera pert di pec metui ora tla mostra fova unii abinei adum ti ani da Sepp Mitterhofer de Maran-Obermais, n BAS-ativist dla prima ëura y sëurastant dl Südtiroler Heimatbund te chëi tëmps. La “abineda de Mitterhofer” ie l cuer dla mostra “BAS – Vitimes per la lidëza”
Leprò univel mo d’autri pec de de plu persones, suvënz nce BAS-ativisć o de si descendënc.
Per mustré su de ce mesuns scëmpli che l BAS messova se nuzé, vëniel mo metù ora doi mprësć dl Tiroler Landesmuseums Ferdinandeum de Dispruch, che vën dal “archif dl BAS”, la abineda lasceda dai BAS-ativisć da ntlëuta Herlinde y Klaudius Molling.
Una dla majera ndesfidedes fova per i urganisadëures la puecia lerch che fova a despusizion per i pec da mëter ora. I curadëures dla mostra ie dla minonga che per chësc problem an abinà na bona soluzion cun la firma DP-art de Persenon.
N’autra ndesfideda fova che pra l’urganisazion dla mostra cun l “Befreiungsausschuß Südtirol-BAS” univa i BAS-ativisć, da una pert, tres la storia “ufiziela” taliana sciche nce dal’autra pert da truep storics y autëures dl raion tudësch, metui te piz politicamënter, cie che a trueps de d’ëi ne ti scusova gor de no. Ti ani sessanta dl secul passà fova danter i BAS-ativisć te Südtirol sciche nce te Österreich y Deutschland belau duta la ideologies politiches y a chëi che fova a cë ti nteressova dantaldut che “zeche ova da suzeder”. Pra i BAS-ativisć de Südtirol se tratovela tla majera pert mé de “patrioc”, che udova n pericul per si Heimat y si cultura populera – y chësc nia a tort!
A Sepp Kerschbaumer, a cë dl BAS de Südtirol y n catolich per cunvinzion ne ti njiva nët nia dla politica radichela de man drëta. Sëuraprò fova stravardé la vita dla persones ntan la batalia per la lidëza si prinzip plu mpurtant.
La Talia cialova bele do la Segonda Gran Viera de mëter “te piz a man drëta” chisc patrioc de Südtirol y mo deplù i sustenidëures dla batalia per la lidëza sëura l Prëner ora. Sambën fovel n valguni danter i sustenidëures cun de tel ideologies, ma n ne possa propi nia dì che duc i BAS-ativisć de Österreich y Deutschland fova automaticamënter “neonazi” coche dantaldut i media talians, ma nce la politica cun i stac fulestieres dla Talia ulova dé da crëier – y ala fin dla finedes ti iel pa monce garatà bëndebò bën nchin ncueidcundì. Dantaldut se fajova inant, coche na ironia, media y politicri cun dovia n’ideologia “neofascista”.
Nsci muessen purtruep dì che la “prupaganda” taliana che ulova mustré su n BAS de “estrema man drëta” fajova si fazion, suvënz a dann dla persones tuchedes, sce penson tlo per ejëmpl a Fritz Molden, Wolfgang Pfaundler y pruf. Helmut Heuberger che fova ntlëuta cumbatënc tla resistënza contra l rejim NS.
Chësta manieres de udëi cuntreres dëssa te chësta mostra unì mustredes su sun l’ultima tofla – l parëi dla “vitimes” – ulache l vën numinà duta la persones che aldò di documënc à perdù si vita ntan i avenimënc di ani sessanta dl secul passà, zënza tenì cont cie che fova do si mort viulënta. Sëuraprò ie truep südtirolesc unii piei y malterjei. N pensier ti va tres chësta mostra nce a d’ëi y ala pëines gaujedes a si families.
Ala fin dla finedes ie
duta chësta persones
“vitimes per la lidëza”.
Mag. Sylvia y dut. Hubert Speckner
Curadëures dla mostra


text:
Gyeonggi-do
Gyeonggi-do (hangul: 경기도; hanja: 京畿道) l'è la pruvincia püssee pupulusa in de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Suwon. Seoul--la capital e cità püssee impurtanta de la Curea del Süd--a l'è el center de la pruvincia, ma l'è devegnüda "cità speciala" in del 1946, separada dal rest de la pruvincia. Incheon--anca una cità impurtanta che uriginalment l'ha furmaa part de Gyeonggi-do--in de la stessa manera, l'è devegnüda "cità metrupulitana" in del 1981. Quest tre aministraziun furmen una regiun de 22,766,850 de abitant (in del 2005)--quasi 50% de tüta la pupulaziun de la Curea del Süd.
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gyeonggi-do l'è dividüda in 27 cità (Si; 시) e quater cunte (Gun; 군).
I seguent hinn i nomm di cità e cunte, scrivüü in de l'Alfabett latin, Hangul, e Hanja.
I Cità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Suwon (수원시, 水原市) gh'ha quater distret:
- Paldal-gu (팔달구; 八達區)
- Yeongtong-gu (영통구; 霊通区)
- Jangan-gu (장안구; 長安區)
- Gwonseon-gu (권선구; 勸善區)
I alter cità a hinn:
I Cunte[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pruvinci gemelad[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pruvincia de Gauteng
- Nord Holland
- Taipei
- Moscow
- Méssich
- Virginia
- Utah
- Florida
- Ha Tay
- Assemblea del Nordoest
- Cuntea de Vastmanlands
- Cumunità autonuma de Catalunya
- Süd Sulawesi
- Prefetüra de Kanagawa
- Pruvincia de Guangdong
- Pruvincia de Shandong
- Pruvincia de Liaoning
- Kampot
- British Columbia
- Departiment de Alto Parana
- Queensland


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 15 d’october 2021
La fin d’emna na publitgain nus naginas novas datas.
Vaccinaziuns,
Svizra e Liechtenstein
Cas tenor status da vaccinaziun
En Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein èn admess actualmain trais vaccins per prevegnir a COVID-19. Tenor la recumandaziun da vaccinaziun dal UFSP/CFV per ils vaccins da Moderna (Spikevax®) e da Pfizer/BioNTech (Comirnaty®) èn necessarias duas dosas dal vaccin e – suenter avair gì cumprovadamain ina infecziun cun SARS-CoV-2 – ina dosa dal vaccin per ina protecziun cumpletta da la vaccinaziun. Per il vaccin da Johnson & Johnson (Covid-19 Vaccine Janssen®) è necessaria in'unica dosa dal vaccin, per valair sco vaccinà cumplettamain. L'efficacitad dals vaccins che stattan a disposiziun en Svizra è fitg gronda. Ils vaccins porschan ina protecziun efficazia cunter infecziuns sintomaticas, particularmain cunter grevs decurs da la malsogna, e minimeschan la ristga da s'infectar. Ma quai n'excluda betg che persunas vaccinadas s'infecteschan er suenter duas dosas dal vaccin, perquai che nagin vaccin na porscha ina protecziun da 100 pertschient.
Las datas davart il stadi da vaccinaziun registrain nus dapi la fin da schaner 2021. Ellas sa basan sin las infurmaziuns che las medias ed ils medis sco er ils ospitals ans han communitgà en il rom da l'obligaziun d'annunzia. En cas d'ospitalisaziuns e da mortoris che stattan en connex cun ina infecziun da SARS-CoV-2 confermada d'in labor, n'ans transmettan els dapi lura betg mo las infurmaziuns clinicas, mabain supplementarmain il status da vaccinaziun.
Tar il dumber dals cas confermads d'in labor faschain nus quint – malgrà la vaccinaziun – cun in dumber zuppà pli aut che tar las indicaziuns davart las persunas ospitalisadas e davart ils mortoris. Ils motivs èn: persunas vaccinadas che n'han nagins u mo levs sintoms, van pli darar tar ina media u in medi, en in center da test u en in'apoteca. Da quellas persunas che sa laschan testar en centers da test u en apotecas, survegnin nus mo l'annunzia dal resultat dal labor. L'annunzia na cuntegna però naginas infurmaziuns davart il status da vaccinaziun. Ella sto succeder supplementarmain sur in'annunzia clinica che vegn transmessa en emprima lingia tras medias e medis e tras ospitals.
Las incidenzas vegnan inditgadas per 100 000 abitantas ed abitants cun il status da vaccinaziun respectiv «vaccinà cumplettamain», «vaccinà parzialmain» e «betg vaccinà».
Cun giuditgar ils cas tenor il status da vaccinaziun resguardai per plaschair che – tenor la strategia da vaccinar – persunas attempadas e persunas spezialmain periclitadas èn sa laschadas vaccinar pli baud.
Svilup temporal tenor status da vaccinaziun
Mortoris tenor status da vaccinaziun, Svizra e Liechtenstein, dals 27.01.2021 fin ils 14.10.2021
Sco «vaccinadas cumplettamain» valan quellas persunas che han survegnì las dosas dal vaccin ch'èn necessarias tenor la UFSP/CFV - Recumandaziun da vaccinaziun (per exempel er quellas persunas che han gì ina infecziun da SARS-CoV-2 e che han survegnì silsuenter ina dosa dal vaccin).
Sco «vaccinadas parzialmain» valan quellas persunas che han survegnì ina dosa dal vaccin da Moderna (Spikevax®) u da Pfizer/BioNTech (Comirnaty®) e che n'han betg gì ordavant ina infecziun da SARS-CoV-2.
Sco «betg vaccinadas» valan las persunas senza vaccinaziun cunter COVID-19.
Sut «nunenconuschent» figureschan persunas che han in status da vaccinaziun betg documentà u che han l'indicaziun dal status da vaccinaziun «nunenconuschent».
Pervia da l'auta quota d'annunzias senza indicaziun davart il status da vaccinaziun ston las cifras davart ils cas tenor status da vaccinaziun vegnir interpretadas cun precauziun fin il cumenzament da fanadur 2021.
Mortoris tenor status da vaccinaziun
Populaziun tenor status da vaccinaziun
Svilup temporal tenor vaccins
Mortoris tenor status da vaccinaziun, Svizra e Liechtenstein, dals 27.01.2021 fin ils 14.10.2021
Las datas che vegnan preschentadas qua sa basan sin las infurmaziuns che vegnan transmessas a nus da las medias e dals medis sco er dals ospitals en il rom da lur obligaziun d'annunzia. Ellas na permettan betg da far ina cumparegliaziun formala da l'efficacitad dals vaccins. L'interpretaziun da questas datas vegn limitada da blers facturs. Tals èn la perioda da l'integraziun dals vaccins respectivs en la strategia da vaccinar, la vaccinaziun cumplessiva en las differentas gruppas specificas en mira u la dominanza d'ina varianta dal virus ad in tschert mument.
Pervia da l'auta quota d'annunzias senza indicaziun davart il status da vaccinaziun ston las cifras davart ils cas tenor status da vaccinaziun vegnir interpretadas cun precauziun fin il cumenzament da fanadur 2021.
Mortoris tenor status da vaccinaziun e tenor vaccins
Populaziun tenor status da vaccinaziun e tenor vaccins
Demografia tenor status da vaccinaziun
Mortoris tenor status da vaccinaziun, Svizra e Liechtenstein, dals 25.01.2021 fin ils 10.10.2021


text:
Che es la “gruppina da jö”
Aint il center da la gruppina da jö sta l’uffant avant il temp da scoulina cun seis giavüschs da giovar, zambriar, da movimaint, expressiun e da quietezza. Cun far part a la gruppina poulan ils uffants schlargiar la rait da relaziuns.
Els imprendan a chattar sia plazza illa gruppa, da tour resguard invers oters uffants e d’ acceptar vicendaivelmaing las forzas ed ils debels da tschels. Els imprendan da güdar l’ ün a l’oter sco eir da tadlar als oters, però eir da far dispitta, da far darcheu la pasch e d’imprender a pirter sun lezchas dals uffants in gruppina.
Las manadras sustegnan ed accumpognan als uffants in lur vita da giovar e da zambriar. Ellas tils accupognan sül viadi da scuverta e da svilup, ma ellas mettan eir ils cunfins chi fan dabsögn.
In gruppina zambrieschan ils uffants cun differents materials, pitturan, giovan culla plastellina, chantan, sotan e quintan istorgias. Eir our il liber van els e giodan la bella natüra. Sülla bella plazza da giovar passaintan ils uffants bleras uras e dafatta d’inviern giodan els la naiv.
Che porta la gruppina al uffant?
Aint illa gruppina imprenda l’uffant da’s distanziar plan planet da sia relaziun privata cun mamma e bap. L’uffant fa ils prüms pass in ün oter lö sainza genituors ed el imprenda a giovar in gruppa e far amicizchas cun oters uffants. Cul agüd da las manadras imprendan els da gnir independents. Quai es üna fich buna basa pel uffant, avant ch’el cumainza la scoulina.


text:
Durant la pandemia ha il servetsch civil en Svizra absolvì 565 engaschis per situaziuns d’urgenza. Quai en il sectur social, sanadad e scola. Vinavant hajan es sustegnì ils chantuns cun far contact tracing. La gronda part da quests engaschis van a fin damaun. Quai ha communitgà l’Uffizi federal da servetsch civil.
En tut hajan ils commembers dal servetsch civil prestà dapi mez mars bundant 21’000 dis per engaschis en situaziuns d’urgenza. Ils pli blers han els prestà en il Tessin. Quel chantun era spezialmain ferm pertutgà dal coronavirus.
Sper ils engaschis en connex cun il coronavirus hajan ils «zivis» prestà dapli ch'in mez milliun dis da servetsch en il sectur social e da sanadad.


text:
Gemona del Friuli
Gemona del Friuli (en furlà: Glemone) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 11.040 abitàncc, 'na superfìce de 56 km² e 'na densità de 197 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artegna, Bordano, Buja, Lusevera, Montenars, Osoppo, Trasaghis, Venzone.
El teremòt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl 1976 el paés de Gemona l'è stat sbatìt pelària töt dei teremòcc del 6 de màgio (quàze 400 mórcc e del 15 de setèmber, che g'ha fàt crödà zó, 'ntra le ótre ròbe, 'na part del dòm, pónt de riferimènt per töt el paés, e del castèl, al dé d'encö en vìa de ristrütürasiù. Divèrse bàite i è crödàde per vìa de l'età dei palàs , che i ìa scampàcc a le dò guère mondiài. Dòpo 'l teremòt el paés l'è stàt rifàt segót critéri antisismich.


text:
La giuria da l'organisaziun Graubünden Holz lauda l'edifizi perquai che la construcziun cun lain massiv e betg cun laina collada saja insatge ch'ins vesia pli e pli pauc. I dovri l'inschign dil scrinari per talas construcziuns – en il cas da Trun sajan quai las interpresas Daniel Maissen SA e Trazisi Maissen SA.
«Vanzet» da Ramon Zangger da Samedan
Il segund rang va a la collecziun da mobiglias «Vanzet» da Ramon Zangger da Samedan. Persvas han sias mobiglias ord da vanzadiras da schember ch'èn surtratgas cun palpiri d'aluminium da maniera che be ils urs èn visiblamain en lain.
«Raiffeisen Arena Crap Gries» da la Coray Holzbau SA da Glion
Per il terz rang è sa qualifitgà il stadion da ballape da Schluein Glion, la «Raiffeisen Arena Crap Gries». La giuria lauda la simpladad e robustadad da quest stadion che regordia in zic vi dad in tempel giapunais. Per questa construcziun da lain e la «Coray Holzbau» SA da Glion responsabla.
L'organisaziun Graubünden Holz ha selecziunà quests trais projects ord da 54 lavurs grischunas, ch'èn vegnidas inoltradas per il premi Lignum 2018. Tar quest premi Svizzer da lain aveva il campadi Ogna gia fatg il terz rang.
RR novitads 17:00


text:
Astato
L'àstato l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol At. El g'ha nömer atòmich 85, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de àstato el g'ha 85 prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.
En natüra, sö la Tèra, l'è prezènt apéna come prodót del decadimènt radioatìf de óter elemèncc piö gréf. Töcc i izòtopi del àstato i è radioatìf e chèl che g'ha 'n perìot de smezamènt piö lónch l'è el 210At (8.1 ùre). L'àstato al stat elementàr l'è mai stat vést perchè 'na màsa gràda asé per véser vésta co l'öcc de l'òm la se svapurarès per vìa del riscaldamènt pruducìt de la sò radioatività. Dòpo del francio, l'astato l'è el piö rar elemènt chìmich en natüra. Se fà cönt che en töta la grösta de la Tèra ghe 'n sàpe mìa de piö de 28 gram.
L'astato el ciàpa el sò nòm de la paròla gréca àstatos, che völ dì "mìa stàbil" e l'è stat sintetizàt per la prìma ólta endel 1940 da Dale Raymond Corson, Kenneth MacKenzie e Emilio Segrè a l'Üniversità de la California de Berkeley. Per utignìl i g'ha bombardàt el bismuto con dele partezèle alfa. En prensépe i l'ìa batezàt "alabamio" (sìmbol Ab).