text:
Matélda ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Matélda (Matilde in italiân - Mathildes in latèin medievêl ) ed Canòsa (di Canossa in italiân) l’é stêda fevdatâria medievêla, e ‘n'ardèinta sustgnidōra dal Papêt ind la lôta pr’ al j invistidûri.
Matélda l’é nêda a Mântva int al 1046 e l’é môrta a Bundèin ed Runcōr (Rezōl) al 24 lòj 1115.
La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.
Indice
La râsa[modifica | mudéfica la surzéia]
La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân.
Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.
Matélda l’îva utgnû in dôta la sgnuría e al tétol ed cuntèsa ed Canòsa, Rèz, Mòdna, Mântva, Brèsa e Ferêra, marchèişa ed Tuscâna e la sgnûría só grând teritôri ed la Lumbardìa, Emélia-Rumâgna dal dé d’incō e insém al tèri cun dèinter al marcheşêt ed Tuscâna, pó in sègvit l’à quistê la sgnuría insém al Duchêt de Spoleto, só sgnurèi e castèl ereditê da la mêdra in quî che al dé d’incô în Bēlgio, Lusembûrgh, Frância, Germâgna e só dimòndi êter teritôri dal padrégn Goffredo il Barbuto.
La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva da i Rè ed Borgògna.
Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi).
La râsa di Canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē, mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli, mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis, oséja privêdi, ed la faméja. Îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l'acquést ed tèri o al barât ed bèin (per eşèmpi un castèl in câmbi ‘d un vilâg) cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l’ idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs, mó ânca ‘n’ acôrta gestiòun di matrimòni: i Canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj ‘d un grêd socêl pió êlt (cme a d’ eşèmpi tra Adalberto Atto e Ildegarda). In pió i Canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi (a gh’êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri) e èser a la diresiòun ed ‘na diôceşa, èser a câp ed ‘na canônica, d’ un cunvèint o ed ‘na pēv l’ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi. I Canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter, despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di Canòsa. Soquânt cuntrât fât da Bonifacio prevedîven la "precaria" oséja ‘n'ocupasiòun ed 3 generasiòun in câmbi d’êter bèin, mó dôp a bastêva che l'ocupânt an n’arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev. A’gh’ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû: Bonifacio an s'é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli. Ind al gîr ed soquânti generasiòun i Canòsa, castèl dôp castèl, a gh’îven, ind i bèin privê ed faméja, tót l'êlta Itâlia. Bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun ‘na grôsa batâlia campêla int al 1021 per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch' l’ēra: uomo d'armi forte come un leone, despès al fiânch o in ajót ed l' Imperadôr Corrado II in tóta Eurôpa.
I prém ân[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja. Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé. Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400). A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.
La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.
I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice. I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.
Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.
La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice. Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).
A la môrt dal Pêpa Leone IX, parèint ed tót dû i genitōr ed Matélda, l’ēra gnû elèt pêpa Vittore II da l’ avtoritê imperiêla. Vést che l’avtoritê dal dō "Canosiâni" e che an gh’era mìa al lôr aleê Leone IX, Enrico III al ciâpa in ustâg Matélda (ed sōl 10 ân) e só mêdra e a i pôrta in Germâgnia, ma dôp un ân al mōr e Matélda la tōrna a Canòsa. A la môrt ed l'imperadōr Enrico III la mêdra Beatrice la sērca ‘na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa Goffredo il Barbuto cuşèin dal Pêpa Leone IX; Goffredo, che al dvèinta al padrégn ed Matélda, l’ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint, fiōl ed Gozzellone, Dóca ed Lotaringia ch’ l’ é gnû dôp dal pêder ed Beatrice. Al padrégn, per rifursêr al só avtoritê e còl di Canòsa e pr’ an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir, l’impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō (e cuşèin ed quêrt grêd) Matélda, só fiulâstra, e Goffredo il Gobbo, só fiōl naturêl. Prèst però l'imperadōtor dal "Sâcher Rumân Impêr" l’al custréng a scapêr e ritirêres in Lotaringia, cun còst Matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr, mó cun pió properietê.
Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa, ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa. A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.
Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061, a sté pûnt în gnû elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.
Al matrimòni cun Goffredo[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda a la fîn dal 1069 l’ é andêda a catêr al padrégn Goffredo ch' l’ēra drê murîr in Lotaringia; préma ed la só môrt Matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs Goffredo al Gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê, cme l’ēra stê stabilî in ‘n’ artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra Beatrice. Al marî l’è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich, a tót al manēri Matélda, ch' la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch’ l’ ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra, ânca se ritentîva l’armagn in Lotaringia in cà cun al marî e l’armâgn in cînta ind l ‘avtûn 1070; tra la primavèira e l'istê del 1071 la parturés ‘na putîna ch’ la ciâma Beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra, nòm dimòndi frequèint ind la râsa di Lotaringia. Al pêrt an n’é mìa stê fâcil, cme quêşi tót i pêrt dal medioēv, dôp pôch dé la céca Beatrice la mōr. La Beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed Frasinòr ind l'Apenèin Mudnèiş, cme l'ēra uşânsa tra i potèint, per: la grazia dell'anima della defunta Beatrice mia nipote.
In sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al "Sgnōr", cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.
T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.
Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş "Lamberto di Hersfeld") al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27 fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.
40 ân ed règn[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 18 avrîl 1076 mōr Beatrice, la mêdra ed Matélda, e da sté mumèint, ânca se préma l’îva bèle regnê ed fiânch a la mêdra, la dvèinta a 30 anni l'ónica sovrâna ed tóti al tèri che vân dal Lâsi al Lêgh ed Ghêrda.
L'umiliasiòun ed Canòsa[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal 28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv, dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê.
Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû da i fevdatâri ed Matélda atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.
Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica Enrico IV.
Al matrimòni cun Guelfo V[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme "Guelfo"), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV. Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: "Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai...". Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.
La vitôria cûntra l'Imperadōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al "tradimèint dal giovedé sânt", dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin.
Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la vâl d'Èinsa , da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.
Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl. Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico, Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.
L'incurunasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.
La môrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.
Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa.
J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.
Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia , a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.
Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.
Cultûra[modifica | mudéfica la surzéia]
Al vicèndi rumanşêdi ed Matélda e 'Enrico IV în cuntêdi da Luigi Pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal 1921, in trî ât, Enrico IV, dvintê pó un félm ind al 1984 dirèt dal regésta Marco Bellocchio.


c: text/html

text:
Dmitrij Ivanovič Mendeleev
Dmitrij Ivanovič Mendeleev (ciamê in Rus ДMи́Tpий ИBáHoBич MeHдeлéeB, IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] scòlta'l chè) 'l è stê un chìmic rùs, nê a Tobolsk, in Sibéria, in dal 1834.
Biugrafìa
Al studièva i elemèint chìmic a secònda dal lôr péś atòmic e al li mitîva in òrden in na Tabèla in manéra che a intervaj regulèr i elemèint i preśentèven dal proprieté parèinti tra 'd lôr: in cla manéra chè al catéva ch' l' éra pusìbil grupèr i elemèint chìmic in dàl culòuni vertichèl dla sô Tabèla p'r afinité.
Cla Tabèla chè scrìta da Mendeleev l' è stèda la prìma Tèvla dal Sistéma periòdic di elemèint, publichèda in sul "Giurnèl dla sosietè chìmica rùsa" in dal 1869.
La Tèvla l' è po' stèda agiurnèda da di èter siensié, cun dagli ètri nuvitè mo la mantgnîva l' impostasiòun inisièla, perchè Mendeleev 'l îva capî ed lasèregh di pòst vód in du incòri al saîva 'd an cgnuser brîśa 'n elemèint cal s' è po' catê dòp.
Mendeleev al murîva in dal 1907 a Péderbùrg.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sinsàla
La sinsàla (Culicidae, zanzara in italiàn) 'l è 'n insèt d'l órdan di ditér. Al fémni dal sinsàli i gh'aṅ 'n aparâ bucàl ch'a gh parmét ad pùnśar gl'atri bèsti e 'd ciuciàr-ag al sang, dimóndi ric ad pruteìni, ch'i gh vōlan séns àtar par far maduràr i sò óṿ. La sinsàla la pōl èsar un vetōr ad traśmisiòṅ ad malatìi cuma la Chikungunya o la Malària.
Fra i sò predadōr naturài a gh'è al papastrèl e la rundanina.
Aspèt
Al sinsàli i gh'aṅ un còrp lung, sutìl e delicâ (generalmènt da 3 a 8 mm, a 'l màsim 15 mm). Al còrp dla fémna 'l è dimóndi difarènt da quél dal masć: al fémni i gh'aṅ un bśi ch'al pōl andàr dèntar a la pèl par ciuciàr al sangṿ, i masć invéci i gh'aṅ di anténi cun dal sédli più lunghi e pini.
Biulogìa
Cicclo e śvilup embriunàl
Generalmènt al sinsàli i pōlan parturìr 15 vòlti 'l an. Al śvilùp post-embriunàl al gh'à quàtar stadi ad larva e òṅ ad pupa. Tuta la faś ad śvilùp la s fà in dl'àqua e la gh'à na duràda ch'la càmbia a secónd dla temperadùra e dal clima. In Istâ al śvilùp dal larvi al pōl andàr a cumpimènt in pôc dè méntar p'r al stadi ad pupa i gh vōlan 2 o 3 dè. Generalmènt, al śvilùp dla sinsàla la và da quàtar dè a 'n méś.
I masć grand i vìvan mediamènt 10-15 dè méntar al fémni i scàmpan da 'n méś (in Istâ) a 4-5 méś (quànd i pònsan durànt i méś fréd).
Depuśisiòṅ di óṿ
Dòp avér ciuciâ al sangṿ, al fémni i métan dèntar i sò óṿ (da 100 a 500) in dl'àqua stagnànta. Al larvi, e dal vòlti anc i óṿ, i fànan di ferumòṅ par spìnśar gl'atri fémni a far i óṿ anca lōr, sèmpar in cal pòst.
Quànd i nàsan, al larvi i n gh la càvan minga a tiràr al fiâ da sót àqua ma i gh'aṅ biśógn 'd andàr in superfìsi.
Quànd a gh'è pôc da magnàr, al larvi i pōlan magnàr-as l'una cun cl'atra. Di atri vòlti a sucéd ch'al larvi più grandi i mòlan dal sustànsi tòsichi adòs a quéli ch'i èṅ più pìculi.
Riprodusiòṅ
Quànd i tàcan a vulàr, al sinsàli i tàcan subìt a magnàr dal sustànsi fati ad sùcar. I masć i capìsan se na fémna l'è prónta par cupiàr-as scultànd al rumōr particulàr ch'la fà quànd la vóla. Dal cant suo a 'l fémni i gh piàśan i masć ch'i s métan tut insém ad nòt faghénd di grup 'd insèt ch'i bàlan. Na fémna la pōl cupiàr-as cun soquànt masć ma sōl al prim 'd lì lōr 'l è bòṅ ad fecundàr i óṿ ma 'l è a basta par tuta la sò vita.
Par far maduràr i óṿ, la fémna la gh'à da far un past ad sangṿ ciuciànd 5 ml o anc da piò ad lìquid rós par puntùra.
Sinsàla Tigra
Da i an Nuànta a gnir a 'dès l'è gnuda fóra na rasa ad sinsàli che dal nòstri bandi la n s éra mai vduda: la sinsàla tigra (Aedes albopictus, zanzara tigre in italiàn). C'l insèt lè al s ciàma acsè parchè 'l è pîṅ ad righi bianchi e négri adòs.
A difarénsa dal sinsàli cumùni, la sinsàla tigra la punś durànt al dè e minga sōl ad sira o ad nòt cuma cl'atra.
La daśvèṅ da 'l sud-est aśiàtic e l'è dimóndi rabìda e śvélta. La s cata dimóndi vòlti in campàggna, da spés a l'ària vèrta, e l'è bòna ad pùnśar anc se òṅ al gh'à di vistî adòs.
Sinsalòṅ
In di campàgni emigliàni a s pōl catàr anc 'n àtar insèt d'l órdan di dìter: al sinsalòṅ (Tipulidae, tipulidi o zanzarone in italiàn).
Cuntrariamènt a quél ch'a s pōl pinsàr, al sinsalòṅ al n ciùcia minga al sangṿ ma 'l è vegetariàṅ.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Cortell
On cortell (variant locai: [kor'tɛl], [kur'tel], [kur'te], [kur'til][1]) l'è on arnes doperaa per tajà a man on queicoss.
L'è faa su de 'na lama con scià ona ponta e almeno vun di bord afilaa, e missa sora on manegh pu o meno curt.
I cortei hinn vun di arnes pussee antigh mai doperaa de l'omm: i primm lamm eren faa de seles o de ossidiana, intant che poeu hinn staa doperaa vari metai (aramm, bronz, ferr e, al dì d'incoeu, l'azzal - o l'argent).
L'ha semper conservaa la soa forma, e l'è present in sui tavol de cusina insemma al piron e al cugiar a partì del Medioev.
A l'è doperaa soratutt in del cusinà, ma l'è anmò on'arma in dotazion a tucc i soldaa del mond. El cortell el ven doperaa anca in de l'artisanaa, per esempi per intajà el legn.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla cortell la riva del latin volgar cultellus, che l'è on diminutiv del classegh culter (in origin, la lama de l'araa). L'è doperaa in tutt i lengov romanz (aragones cuitiello, asturian cuchiellu, catalan cotell o coltell, cors cultedda, frances couteau, spagnoeu cuchillo, normann couoté, ocitan cotèl, romen cuțit, sicilian cuteddu, vallon coutea, piemontes cotel, ligur cotello, venet corteło, romanc cuntè, napoletan curtiello, sardegnoeu gurteddu). La parolla latina l'è rivada anca in alter lengov, compagn del breton kontell e 'l galles cylell. In forlan se dopera la variant curtisc, intant che in portoghes ghe disen faca.


text:
Barba Scrooge
Barba Scrooge u Scrooge McDuck al è un caràtar fizziunaal Scuzzees creaa pal Carl Barks, parüü par la prüma völta in Dell Comics Four Color Comics #178 Christmas on Bear Mountain in Dicembru 1947. Sura i décad, ul Scrooge al è emergjüü dal vess gjüüst un caràtar da süpòort dal Àned Donald, generaant la sò pròpia séria da líbar da còmich, Barba Scrooge, cun di aparizziun in difereent specjaal da televisiun, film e videogjööch. La séria animada del 1987, DuckTales la sigüta i aventüür dal Scrooge e di sò nevuut Àned Donald e Huey, Dewey and Louie Duck e da la sò vita sitüada in la citaa fizziunala de Duckburg.
Ul nomm dal Scrooge al è basaa sül Ebenezer Scrooge, un caràtar da la A Christmas Carol dal Charles Dickens. Ul Scrooge, insema a fisc òolt caràtar da Duckburg, al à gudüü da pupularitaa internazziunala, particülarameent in Europa, e al è da frequeent tradüii int òolt lénguf.


text:
Artemisia vulgaris
La Artemisia vulgaris (en Bresà: Èrba lègn, in Milanes medeghett[1]) l'è 'na piànta de la famìa de le Asteraceae. uriginària de l'Europa, de l'Asia, e de l'Africa setentriunàla. La crès facilmènt söi teré mìa cultiàcc e 'n bànda a le stràde e ai sentér.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea che g'ha le fòie che düra divèrsi agn (perennifolia). La vé grànda 'nfìna a 'n méter o dù (de rar enfìna a 2,5 m) e la g'ha le raìs lignùze.
Le fòie i è lónghe de 5 a 20 ghèi, i è vérde scüre, penàde, condèi pilizì biànc e spès söl roèrs. El gamp l'è drit e 'l tìra al rós pórpora.
I fiùr i è picinì (5 mm de longhèsa) co simetrìa radiàl e divèrsi pétali zalcc o rós scür. La fa sö nömerùs capulì bèi strècc che i se dèrf en gratilìne. La fiorée endèi més de löi a setèmber (endèl emisfér boreàl).
Pusìbol cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El zèner Artemisia el g'ha nömerùze spéci, tra le quàle, chèle che se 'nsomèa de piö i è:
- Artemisia douglasiana
- Artemisia glacialis
- Artemisia norvegica
- Artemisia stelleriana
- Artemisia verlotiorum
La A. verlotiorum en particolàr l'è fàcil fés de sconfónder. La g'ha dei cauplì bislónc che tìra al rós o maròn. El gamp l'è vért méno culuràt e le fòie i è piö grànde. L'udùr de le fòie l'è piö fòrte e bù che nó chèl de la A. vulgaris (che 'nvéce l'è piö dèbol). La fiorés piö tàrde 'n istàt e la se 'ngènera tràmite stulù dimòdo che la fùrma dei boscài bèi spès. La A. verlotiorum e la A. vulgaris le crès piö o méno endèi stès hàbitat e i è töte dò comùni fés.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventu, Giuseppe Banfi, 1857.


text:
MTB: Nino Schurter en furma excellenta
-
- Zoom
- Nino Schurter en acziun. (keystone)
Suenter ch'el ha gudagnà l’emprima cursa da la sessiun a Pietermaritzburg en l'Africa dal sid, è Nino Schurter vegnì segund a Houffalize en Belgia.
Schurter è sco gia ils davos onns constant sin aut livel, mo tuttina pari ad el ch’el haja anc ina giada fatg in pass enavant.
Pli impurtanta cursa
Ils 12 d’avust è la pli impurtanta cursa da la sessiun Nino Schurter. Lura è a Londra la cursa olimpica da mountainbike. Questa cursa prepara Nino Schurter entochen en il davos detagl. A Londra è Schurter gia ì ier per inspectar il percurs olimpic. (fc/si)


text:
Einsiedeln (SZ)
Einsiedeln a l'è un cumün svizzer del distret de omonim, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 99.1 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14385 abitant.
El cumün de = Einsiedeln al se tröva a una altitüden de 882 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpthal, Altendorf, Feusisberg, Freienbach, Innerthal, Oberägeri (ZG), Oberiberg, Rothenthurm, Unteriberg, Vorderthal.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
De vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Person ligaa a Einsideln[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Paracels (1493–1541).
- Andreas Küttel, (born 25 April 1979) saltadur coi sci.
- Meinrad Lienert, (1865–1933) Poeta diletal svizzer.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Einsiedeln in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Einsiedeln al Wikimedia Commons
- Einsiedeln (SZ) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sara Tommasi
Sara Tommasi l'è na showgirl e atrìs unbra nada a Narni al prim 'd Agóst dal 1982. L'è alta 1,70 e al sò miśùri i èṅ 87-61-87 (téti arfàti).
P'r al mutōr internet ch'al cata al ròbi Yahoo, chi lē l'è la dóna itagliàna più pascàda in dla réda in dal 2013[1].
Biugrafìa
Dòp avér tòlt na làurea in ecunumìa a l'Università Bocconi ad Milàn, la ciàpa anc un diplòma in recitasiòṅ e disiòṅ al CTA e la fà un stage a 'l Actor's Studio ad New York.
La sò caréra la taca in televiśiòṅ faghénd la veejay p'r All Music. In dal 2002 la fà la valéta in dal Paolo Limiti Show su Rai 1 e l'inviàda in dal prugràma Con tutto il cuore.
L'è finalìsta a Veline in dal 2004, nadrìna a Paperissima e schedìna a Quelli che il calcio ad Simona Ventura. Pròpria chi lē la la manda in dal 2006 a l'Isola dei Famosi e Sara la riva quàrta in cal reality show lè da drē a Paolo Calvani. Sōl sinc an dòp a ś vèṅ a savér che, p'r andàr là, l'è stada arcmandàda diretamènt par Silvio Berlusconi[2].
In dal 2006 la lavóra p'r Italia 1 in dal prugràma On the Road mèntar in dal 2007 la s fà tór śò cavàda śò par la rivìsta Max faghénd al sò calendàri.
Sèmpar in dal 2007 la s mét da na banda a Fabrizio Frizzi in dla cundusiòṅ dal du puntàdi ad Mi fido di te.
In dal 2008 la taca a lauràr in dal cìnema in dal film Ultimi della classe dirèt par Luca Biglione.
In dal 2009 la lèś i risultâ dal partìdi ad balòṅ in dal prugràma ad Rete 4 ch'al fava védar i gòi dl'Europa League.
In dal Luj dal 2009, durànt la traśmisiòṅ dal prèmi Persefone su Rai 1, Sara Tommasi la và, invitàda p'r al cundutōr Pino Insegno, in sal palc par dar al prèmi a Alessandro Chiti e la diś: «A farò un film sul fasìśum, famóś perìud stòric di an Sinquànta...».
Al 31 ad Śnar dal 2011 la vèṅ intervistàda in dal prugràma dla raddio Un Giorno da Pecora (Un dè da pégura) e la diś ch'in dal 2009 Silvio Berlusconi al la vliva candidàr a gl'elesiòṅ europei ma lē l'à dit ad no parchè la vliva a tut i cóst far caréra in dal giurnalìśum o in dal cìnema: «A gh'ò di rimòrs par l'ucaśiòṅ pardùda, a n ò minga ciapâ l'ufèrta ch'al m vliva dar al Cavalér, ma mè a vój far dal showbiz». L'à pò dit ciàr e tónd ch'la n è mai stàda ad Arcore, cum a parév ch'a fus sucès stand a gl'intercetasiòṅ dal caś Rubygate, parchè di làdar i gh'aṅ rubâ al telefunèṅ tri vòlti e i èṅ stâ lór a ciamàr da 'd là. La diś ad no anc sul fat ch'la sia stada lē a mandàr di SMS daśnumóś al presidènt dal cunsìli parchè, la diś lē, a sarà stâ un tisi ch'l à catâ al sò telefunèṅ daśmindgâ in sun taxi a mandàr di mesàǵ a caś[3].
Al 9 ad Favràr dal 2011 al giurnàl La Repubblica al fà gnir fóra soquànt di at dal caś Rubygate, frut d'intercetasiòṅ, in dua la Tommasi l'in diś ad tut i culór: «Silvio, vargóggna. Chi putènt lè i vànan śò ad tèsta quand i védan di śuglèṅ a tri. I vólan ch'a cata n'amighéta. Lele Mora al fava métar dal ròbi in di bicér».[4]
Da 'l punt ad vista sentimentàl, dòp na storia cun 'l ex śugadór dal Milan Ronaldinho, Sara Tommasi la diś al setimanàl Diva e Donna ch'l è drē tacàr na stòria cun Mario Balotelli, in alóra atacànt dal Manchester City: «Mario al m piàś dimóndi, a sòṅ cuntènta». Al dè dòp però Balotelli al la śmintìs: «Ca-la lè n'atra ch'la s invénta dal stòri mèg, a n gh'ò minga biśógn ad gossip, mè a pèns sōl a śugàr»[5].
In dal 2012 la taca na sò batàja còntra 'l signuràǵ bancàri cavànd-as śò sénsa mudàndi in pùblic par prutèsta. In Favràr la và a dascórar ad c'l argumènt lè a 'n cunvégn pulìtic da 'l tìtul «Gl'urìgini dal signuràǵ bancàri e al puśisiòṅ dal banchi sentràli» mis in pē da 'l unurévul Domenico Scilipoti[6].
Sèmpar in dal 2012 l'à girâ un film pòran par la "Dive&Star Production Management" da 'l tìtul "Sara contro tutti" cun Manzo Del Toro e Leonardo Conti[7] e pò òṅ da 'l tìtul "I soliti noti". P'r i taramutâ dl'Emégglia invéci l'à preparâ un calendàri par catàr sù di bèsi, cun lē cavàda śò[8].
Filmugrafìa
- Ultimi della classe, regìa ad Luca Biglione 2008
- Il falco e la colomba, regìa ad Giorgio Serafini - Miniserie TV - Canale 5 2009
- Crimini: Neve sporca, regìa ad Davide Marengo - Film TV - Rai Due 2010
- I delitti del cuoco, regìa 'd Alessandro Capone - Miniserie TV - Canale 5 2010
- Sara contro tutti, regìa ad Guido Maria Ranieri - (film pòran) 2012
Nòti
- ↑ Al Mèteo e Sara Tommasi i èṅ al paròli più pascàdi in sal Yahoo! in dal 2013 Fastweb.it, 29 ad Nuvémbar dal 2013
- ↑ La Tommasi arcmandàda da 'l premier par l'Iśùla di famōś Corriere.it, 19 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Sara Tommasi a Un giorno da pecora Corriere.it, 31 ad Śnar dal 2011
- ↑ Intercetasiòṅ ad Sara Tommasi Repubblica.it, 9 ad Favràr dal 2011
- ↑ Dichiarasiòṅ ad Mario Balotelli Corriere.it, 2 ad Favràr dal 2011
- ↑ La Sara Tommasi la s cava śò (incóra) cónt'r al banchi: a Róma cunvégn bujènt corrieredelmezzogiorno.corriere.it, 28 ad favràr dal 2012
- ↑ Sara contro tutti: l’anteprima sul web il 6 luglio Lastampadelmezzogiorno.it, 13 ad Śugn dal 2012
- ↑ Sara Tommasi incóra nûda, ma 'sta vòlta l'è p'r i taramutâ Modenaonline.info, 2 ad Nuvémbar dal 2012
- Wikiquote contiene citazioni di o su Sara Tommasi
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sara Tommasi


text:
Černivci
Černivci (ЧepHiBцi in abecee ciriligh; ЧepHoBцы/Černovcy in rüss; Cernăuţi in rumen; Czernowitz in tudesch; טשערנאוויץ/Tshernovits in yiddish; Czerniowce in pulach) l'è una cità de l'Ücraina cun 242.000 abitant. L'è una cità cunt una storiga minuranza lenguistiga rumena.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se tröva a nord-est del paes, in la regiun de la Bücovina, al cunfin cun la Rumania. L'è traversada dal fiüm Prut. L'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza ümana in 'stu sit chì l'è multu antiga (a partì del neulitigh).
Chichinscì l'è stada fada sü lungh el curs del fiüm Prut una furtezza dal princip Jaroslav Osmomysl. Ai temp la se ciamava Čern, ciuè "cità negra" (per el culur di mür, faa sü cunt el legn scür di rugur de la zona). La cità l'è stada trada giò dai Mungul in del 1259. I abitant s'hin spustaa da l'altra riva del fiüm e cul passà di agn han faa sü de növ el centru abitaa.
Süccessivament l'è stada abitada da gent neulatina: l'è testimuniaa del fat che quand in de la zona hin rivaa i Pulach, han incuntraa i Valach, che aveven ciamaa el fort Ţeţina.
Dal 1359 al 1775 la cità l'è stada sota el Principaa de Muldavia: la prima denuminaziun 'me Cernăuţi l'è del 1408. I Utuman le ciamaven Çernovi.
In del 1775, 1/10 de la Muldavia l'è finida sota el dumini de l'Austria: 'stu teritori l'ha ciapaa el nom de Bücovina. Cernăuţi l'è vegnüda la capital de la regiun; in del 1849 l'è diventada adiritüra vöna cità imperial, datu che la Bücovina l'era vegnüda un Dücaa. Per quest l'ha vist, giamò a partì del 1778, una certa fiuridüra cumerciala e cultürala, tantu che l'è stada ciamada la Viena piscinina. In del secul XIX l'è diventada un sit impurtant per la cultüra rumena, quela ücraina e quela yiddish: de fat l'è staa chì che l'è stada fada la prima cunferenza in Yiddish, in del 1908. Insoma, l'era una cità-simbul de la Miteleuropa.
In del 1918, cun la fin de l'Austria-Üngheria, Cernăuţi l'è passada a la Rumania. In del 1930 la gh'eva 112.400 abitant e la cumpusiziun etniga l'era quela chì:
- 26,8% giüdee.
- 23,2% rumen.
- 20,8% tudesch.
- 18,6% ücrain.
- 10,6% pulach e alter pupulaziun (zingher, rüten...).
Inultra l'era vöna di cinqu üniversità rumenn tra i dò guer.
In del 1940 la cità l'è stada ucupada da l'Armada Russa, che l'ha picada dent a la Repübliga Sucialista Suvietiga de Ücraina: la püpart di Rumen l'è scapada via, menter i tudesch hin staa purtaa in Germania, grazie ai cunseguenz del Pat Molotov-Ribbentropp. Ma in del 1941 i Rumen, leaa ai tudesch, han tacaa l'Üniun Suvietiga e han cunquistaa anmò la zona. El ditadur Ion Antonescu l'ha urdinaa la custrüziun de un ghetto in del qual hin finii 50.000 giüdee. I dü terz di giüdee hin staa depurtaa in la Transnistria, e lì hin mort quasi tüti. El sindigh de la cità, Traian Popovci, però l'è riessii a salvà da la depurtaziun (e dunca da la mort) ben 20.000 giüdee.
In del 1944 i suvietigh hin turnaa, e de quel mument la cità l'è andada dree ai sort de l'Ücraina. I Rumen hin scapaa per la magiur part in Rumania, i Pulach hin staa trasferii in Pulonia e un frach de Giüdee hin andaa in Israel. Al dì d'incö la pupulaziun l'è suratüt de etnia slava.
Persunagg impurtant nassüü chichinscì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gregor von Rezzori (1914-1998), scritur de lengua tudesca.
- Emil Paur (1855-1932), diretur d'urchestra.
- Paul Celan (1920-1970), pueta.
- Roman Vlad (1919-...), cumpusidur.


text:
Assisi
Assisi (Asisium, en latì; Assise 'n fransés; Asís en spagnöl; Assis en portoghés) l'è 'na citadìna e cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en pruvincia de Perugia. g'ha 28 132 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 186 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km²..
El teretóre del cümü da Assisi 'l cunfìna coi cümü de Bastia Umbra, Bettona, Cannara, Nocera Umbra, Perugia, Spello, Valfabbrica, Valtopina.
L'è famùza perchè l'è 'l póst endóche gh'è nasìt San Fransèsch (Francesco Bernadone), e 'ndóche 'ndèl an 1208 el stès Fransèsch el g'ha fondàt l'Urden dei Fransescà, e Santa Chiara (Chiara d'Offreducci), fondadùra del Urden de le Clarìse.
La Bazìlica de San Fransèsch de Assisi l'è 'nserìda 'ndèl Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Scioper a la giapunesa
Un scioper a la giapunesa (ciamaa anca scioper bianch o scioper italian) a l'è un tipu de scioper cunsistent in del lavurà püssee de quel che 'l cunvegn, inscì che la prudüziun la aumenta de manera desmesürada e i prezz di prudot burlen giò, per la legg de l'uferta e dumanda. La redüziun di prez de manera descuntrulada la serviss per fà pressiun devant a l'urganizzaziun cun la qual s'è dree a prutestà.
Pupularment se cred che i scioper in Giapun hin faa 'sta manera, però a l'è evident che, semplizement, a l'è una legenda ürbana. A l'è ducümenttaa che l'urigin de la legenda la vegn d'un giurnalista catalan.


text:
Wikipedia:Trama
Quand che in una vos de Wikipedia l'è contada sù la trama de un'opera de letteratura, de musica, de teater, del cinematografo gh'hè bisogn de avvisà subit el lettor che'l podaria, senza gnanca savèl, legg quell che inveci ghe podaria piasè trovà leggend tutta l'opera che l'è spiegada. L'avvis l'è proppi important quand che l'è contaa el grand final. Se te voeuret mèttel denter te gh'heet de doprà el Template:Trama in del principppi del paragrafo (subit dedreee del titol del paragrafo, se'l gh'è). La sintassi del "template" l'è:
- {{trama}}
che'l farà vidè'l test come che dimostraa chicchinscì:
Se te voeuret specificà'l titol de l'opera, per esempi del liber Feha Gìbuss e'l Girasô del Nostradamus, la sintassi a l'è:
- {{Trama|Feha Gìbuss e'l Girasô del Nostradamus}}
che'l farà vidè:


text: 1Wüxi ga ngunexü̃ ga Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃newa nayexma. Rü nanangúexẽẽ ga duü̃xü̃gü, rü namaã nüxü̃ nixu ga Tupanaãrü ore. Rü yexguma íyadexayane rü yéma nangugü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. 2Rü ñanagürügü nüxü̃: —¿Texéarü mugagu nixĩ i cunaxüxü̃ i ngẽma núma cuxüxü̃? ¿Rü texé cuxü̃ tamu na cunaxüxü̃ca̱x i ngẽma? —ñanagürügü. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü tá ta pexna chaca, rü chanaxwa̱xe i choxü̃ pengãxü̃gü. 4—¿Rü texé tanamu ga Cuáü̃ na duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽxü̃ca̱x? ¿Pexca̱x rü Tupana yiĩxü̃ ga namucü rü e̱xna duü̃xü̃gümare? —ñanagürü. 5Rü yexguma ga Parichéugü rü inanaxügüe ga nügümaã na yaporagatanücüüxü̃. Rü nügümaãtama ñanagürügü: —¿Ñuxũ ñagügüxü̃ tá? Erü ngẽxguma chi: “Tupana núma nanamu”, ñagügu, rü nüma rü chi ñanagürü tüxü̃: “¿Rü tü̱xcüü̃ ga tama nüxü̃́ peyaxõgüxü̃?” ñanagürü chi tüxü̃. 6—Rü ngẽxguma chi ñagügu: “Yatügümare nuã nanamu”, ñagügu, rü guxü̃ i duü̃xü̃gü chi nutamaã tüxü̃ ínamuxũchigü, rü tüxü̃ chi nadai. Erü nümagü i duü̃xü̃gü rü nagu narüxĩnüẽ na Tupana yiĩxü̃ ga Cuáü̃xü̃ mucü. 7Rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Tama nüxü̃ tacua̱x ga texé núma na namuxü̃ ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ —ñanagürügü. 8Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü ta tãũtáma pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma choxna naxca̱x pec̱axü̃ —ñanagürü. 9Rü inanaxügü ga Ngechuchu ga duü̃xü̃gümaã na yadexaxü̃. Rü ñaã ore ga cua̱xruü̃xü̃ namaã nixu, rü ñanagürü: —Nayexma ga wüxi ga yatü ga wüxi ga ubanecü ücü ga norü naãnewa. Rü ñu̱xũchi ñuxre ga puracütanüxü̃na nanaxã na nüxna nadaugüxü̃ca̱x rü yixcama rü norü yoramaã na yayauxyegüãxü̃ca̱x ga yema norü o. Rü ñu̱xũchi ga guma yatü rü nixũ ga yéma rü nuxcüma nataegu. 10—Rü yexguma nawa nanguxgu ga na yadauxü̃ ga yema ubagü, rü guma yatü rü yéma puracütanüxü̃güxü̃tawa nanamu ga wüxi ga norü duü̃xü̃ na naxca̱x íyac̱axü̃ca̱x ga yema ubagü ga nüxna üxü̃. Natürü yema puracütanüxü̃gü rü nanac̱uaixgü ga guma yatüarü duü̃xü̃, rü taxuü̃ma ga uba nüxna naxãgü. Rü yemaãcü ínayamugü. 11—Rü yexguma ga guma yatü rü wenaxãrü to ga norü duü̃xü̃ yéma ta namu. Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü chixexü̃ namaã nixugüe, rü nanac̱uaixgü, rü taxuü̃ma ga uba nüxna naxãgü. Rü yemaãcü ínayamugü. 12—Rü wenaxãrü to ga norü duü̃xü̃ yéma ta namu ga guma yatü. Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü nanapi̱xẽẽ, rü ínanata̱xüchigü ga yema naãnewa. 13—Rü düxwa ñanagürü ga guma naãneãrü yora: “¿Ṯacü tá chaxüxü̃ i ñu̱xmax? Maneca name nixĩ i chaune ya nüxü̃ changechaü̃cü ngẽ́ma chanamu. Rü ngẽxguma nüxü̃ nadaugügu rü bexmana naga tá naxĩnüẽ”, ñanagürü. 14—Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü yexguma guma yatü nanexü̃ nadaugügu, rü nügümaã ñanagürügü: “Ñaããrü tá nixĩ i ñaã naãne i yixcama. ¡Rü ngĩxã tayama̱xgü na tórü na yiĩxü̃ca̱x!” ñanagürügü. 15—Rü ínanata̱xüchigü ga yema naãnewa, rü nayama̱xgü —ñanagürü ga Ngechuchu. Rü yexguma ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güna naca, rü ñanagürü: —¿Ṯacü tá ngẽma puracütanüxü̃maã naxü i ngẽma naãneãrü yora i ñu̱xmax? 16—Rü ngẽ́ma tá naxũ rü tá nanadai i ngẽma puracütanüxü̃gü, rü togüna tá nanaxã i norü naãne —ñanagürü ga Ngechuchu. Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Chierü tama ngẽmaãcü nangupetüxẽẽãxgu ya Tupana —ñanagürügü. 17Natürü Ngechuchu rü nüxü̃ nadawenü, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Natürü ñuxũ ñaxü̃chiga nixĩ i ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃?: “Yima nuta ya mecü ya ĩãrü üruü̃gü nüxü̃ oechirécü, rü ñu̱xma rü yimatama nixĩ ya Tupana nüxĩra yaxücuchicü na namaã inaxügüãxü̃ ya ĩpata”, ñaxü̃. 18Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Texé ya yima nutamaã yarüñaxẽ, rü tá itapoü̃gü. Rü yíxema tümaẽ́tügu nanguxe ya yima nuta, rü tá tüxü̃ niñáĩxmü —ñanagürü ga Ngechuchu. 19Rü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü yexgumatama Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃. Yerü nüxü̃ nacua̱xgü ga nachiga na yiĩxü̃ ga yema ore ga cua̱xruü̃ ga nüxü̃ yaxuxü̃. Natürü tama nayayauxgü, yerü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ. 20Rü yemaca̱x ga yema paigüarü ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃tawa nanamugü ga ñuxre ga norü duü̃xü̃gü na mexü̃ i duü̃xü̃gürüü̃ yéma iyanaxĩnüẽxü̃ca̱x natürü naxca̱x na nadaugüxü̃ca̱x ga ñuxãcü nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacüxü̃tawa Ngechuchuxü̃ na ínaxuaxü̃güxü̃ca̱x. 21Rü yemaca̱x Ngechuchuna nacagü rü ñanagürügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, toma nüxü̃ tacua̱x rü aixcüma nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ rü ngẽma namaã cungúexẽẽtaexü̃. Rü tama duü̃xü̃ãrü düxétüxü̃negu cudawenü erü nacüma nixĩ i cungugüxü̃. Rü aixcüma cunangúexẽẽ i duü̃xü̃gü na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma namaxẽxü̃ca̱x. 22—Rü dücax, ngẽma ĩãneãrü dĩẽru i ãẽ̱xgacü ya tacü ya Dumacü̱̃ã̱x naxwa̱xexü̃ na tanaxütanüxü̃, ¿rü namexü̃ yiĩxü̃ na nüxü̃́ tanaxütanüxü̃ rü e̱xna tama? —ñanagürügü. 23Natürü Ngechuchu nüxü̃ nacua̱xama na chixexü̃gu naxĩnüẽxü̃ ga yema duü̃xü̃gü, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃ : —¿Tü̱xcüü̃ i chixexü̃gu choxü̃ penguxẽẽchaü̃? 24—¡Choxü̃ ngĩxü̃ pewé i wüxi i dĩẽru na ngĩxü̃ chadauxü̃ca̱x! ¿Rü texéchicüna̱xã rü texééga ngĩgu ü̱x? —ñanagürü. Rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Dumacü̱̃ã̱x ya ãẽ̱xgacü ya tacüchicüna̱xã nixĩ —ñanagürügü. 25Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ãẽ̱xgacüna ngĩxü̃ pexã i ngẽma ãẽ̱xgacüarü ixĩcü, rü Tupanana ngĩxü̃ pexã i ngẽma Tupanaãrü ixĩcü! —ñanagürü. 26Rü yemaãcü ga Ngechuchu rü woo norü orewa rü taxucürüwama chixexü̃gu nananguxẽẽgü ga duü̃xü̃güpe̱xewa, yerü meãma nanangãxü̃. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nangea̱xgümare yerü naḇaixãchiãẽgü namaã ga yema norü ore. 27Rü Ngechuchuxü̃tawa ínayadaugü ga ñuxre ga Chaduchéugü. Rü nümagü nixĩ ga nagu naxĩnüẽxü̃ na tagutáma wena namaxẽxü̃ i yuexü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃ ñanagürügü: 28—Pa Ngúexẽẽruü̃x, Moĩchéarü mugüwa rü ñanagürü: “Ngẽxguma wüxi ya yatü naxma̱x ngexacüyane nayu̱xgu, rü name nixĩ i naẽneẽtama ngĩmaã naxãma̱x i ngẽma yutecü i naxü̃ma̱x, na ngẽmaãcü naxãxãcüxü̃ca̱x nüxü̃́ ya naẽneẽ ya marü yucü”, ñanagürü ga yema ore. 29Rü ñanagürügü ta ga Chaduchéugü: —Nayexma ga 7 ga nügüeneẽ. Rü naxãma̱x ga guma yacü, natürü tauta naxãxãcüyane nayu. 30—Rü yexguma naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x ga yema ngecü. Rü guma rü ta nayu, rü nangexacü. 31—Rü yexguma rü naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x. Rü yemaãcü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽgü rü ngĩmaã naxãma̱x ga yema nge. Rü gucüma nayue tauta naxãxãcüyane. 32—Rü ngĩma rü ta düxwa iyu ga yema nge. 33Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu, ¿rü ngecürüücü naxma̱x tá iyixĩ i ngẽma nge? Yerü yexguma namaxẽgu rü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ ngĩmaã naxãma̱x —ñanagürügü. 34Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ñoma i naãnewa rü yatügü rü nixãma̱xgü rü ngexü̃gü rü nixãtegü. 35—Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanape̱xewa mexü̃ na wena namaxẽxü̃ na daxũguxü̃ i naãnewa naxĩxü̃ca̱x rü ngẽ́ma rü tãũtáma nixãma̱xgü rü e̱xna nixãtegü. 36—Erü ngẽ́ma rü tagutáma nayue. Rü daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gürüü̃ tá nixĩgü. Rü aixcüma Tupanaxãcügü nixĩgü erü yuwa ínarüdagü. 37—Rü yema ore ga naĩxãcü ga iy̱auratanücüxǘnechigawa, rü Moĩché tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ rü yuexü̃ rü tá wena na namaxẽxü̃. Erü yema orewa, rü ñanagürü ga Cori ga Tupana: “Choma nixĩ i Abráü̃ãrü Tupana, rü Ichaáarü Tupana, rü Acobuarü Tupana”, ñanagürü. 38—Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x rü woo ñoma i naãnewa nayuegu i duü̃xü̃gü, natürü Tupanaca̱x rü guxü̃guma namaxẽ —ñanagürü. 39Rü yexguma ga ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü ñanagürügü: —Aixcüma meãma nüxü̃ quixu, Pa Ngúexẽẽruü̃x —ñanagürügü. 40Rü yemawena rü marü namuü̃ẽ ga ṯacüchigaca̱x Ngechuchuna na nacagüexü̃. 41Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ duü̃xü̃gü nüxü̃ nixugüe rü Cristu rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítaa nixĩ? 42—Yerü Dabítama ñaããcü nanaxümatü ga Wiyaegüarü poperawa: “Tupana rü chorü Cori ya Cristuxü̃ ñanagürü: ‘¡Nuã chorü tügünecüwawa rüto, ñu̱xmatáta cuxme̱xwa chanangẽxmagüxẽẽ i curü uwanügü na namaã icucuáxü̃ca̱x!’ ” ñaããcü nanaxümatü. 44Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —¿Ñuxũcürüwa i Dabítaa yiĩxü̃ ya Cristu ega nümatama ga Dabí rü norü Corimaã naxuãgu? —ñanagürü. 45Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü yéma inarüxĩnüẽ ga yexguma Ngechuchu norü ngúexü̃güxü̃ ñaxgu: 46—¡Pexuãẽgü naxca̱x i ngẽma ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃! Erü nümagü rü norü me nixĩ i mexü̃ i naxchirumaã na naxĩãneãxü̃. Rü cayewa nanaxwa̱xegü na duü̃xü̃gü meã nüxü̃ rümoxẽgüxü̃. Rü ngutaque̱xepataü̃güwa rü norü me nixĩ i ãẽ̱xgacügüma̱xwe̱xewa na natogüxü̃. Rü õna i taxü̃wa rü ngẽma õnaãrü yoraxü̃tawa ügüxü̃ i nachicaca̱x nadaugü. 47—Rü tüxü̃ nawomüxẽẽgüãcüma tüxna nanapuxü̃ ya tümapatagü ya yíxema yutegüxe. Rü ñu̱xũchi nanama̱xẽẽ i norü yumüxẽgü na duü̃xü̃gü nagu rüxĩnüẽxü̃ca̱x na aixcüma mexü̃gü yiĩgüxü̃. Natürü nümagü tá nixĩ i yexeraãcü napoxcuexü̃ —ñanagürü.


text:
Latitüdin
La latitüdin l'è la cuurdinata geugrafica ca la curespuunt al'altèzza del polu celèst sül'urizuunt; l'è dada dal'angul tra la vertical d'un punt in süla süperfiss dela Tèra e ul piàn equaturiaal dela Tèra. Cumé la lungitüdin, l'è misürada in gradi, e la va da 0° (Equatuur) a 90°N (Polu Nòort e da 0° a 90°S (Polu Süüt).
Düü punt dela süperfiss dela Tèra ca g'ann la stèssa latitüdin sa diss ch'inn sül stèss paralel; vist ca la Tèra l'è minga na sfera perfèta, ma l'è un pù scüscjada ai Poli, i paralel inn no dii cerch perfètt ma pütòost inn dii uvai (eliss).
In pratica, la latitüdin la sa calcula vardaant l'altèzza in sül'urizuunt dela Stèla Pular in del'emisferu nòort, dela Cruss del Süüt in del'emisferu süüt.


text:
Gli uccelli
Gli Uccelli (Gl'Uśèi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1963 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Daphne Du Maurier dal 1953. La pelìcula l'è stada preśentàda fóra da 'l cuncōrs a 'l 16śum Fèstival ad Cannes.
Al film, custâ 2.500.000 ad dòlar a 'l incìrca, un muć ad sôld in alóra par via di efèt speciài, al véd un cast 'd atōr minga tant famōś par tgnir da cat di bèsi, cun la prutagunìsta Tippi Hedren che chè l'è a 'l sò debùt.
Sunt
In na butéga ch'la vénd dal bèsti a San Francisco la śóvna fiōla 'd 'n editōr ad giurnài pîṅ ad bèsi, la Melàgna Daniels (Tippi Hedren), la cata lè 'l avucàt Mitch Brenner (Rod Taylor) ch'al fà finta 'd a n cgnósar-la minga dascurénd sèg cuma s'la fus na cumésa. Chi lò al gh dmanda dal nutìsi su dū papagài ch'a gh'è lè, masć e fémna, na rasa ciamàda sémp'r insém, parchè 'l i vrév tōr par far un regàl a sò surèla pìcula Cathy (Veronica Cartwright) p'r al sò cumpleàn. I dū i s cgnósan da quànd i s èṅ catâ in tribunàl parchè lē l'éra finìda sóta prucès parchè, girànd in màchina imbariàga, l'iva śbragâ na vadrìna.
Anc dòp al predicòs ch'al gh'à fat, a la Melàgna cal tisi lè al gh piàś dimóndi e acsè la decìd 'd andàr a catàr-al a cà sua a Bodega Bay, in dua lì lò al pasa i Sàbat e al Dméndghi insém a sò màdar, par purtàr-ag chi papagài lè, cumprâ da lē. Durànt al viàś in sal mutuscàṿ a sucéd ch'un gabiàṅ al la bèca in sla tèsta, faghénd-ag un taj.
Cun la vója ad cgnósar méj cal Mitch lè, la Melàgna la decìd ad partecipàr a la fèsta ad cumpleàn ad Cathy dal dè dòp faghénd-as uspitàr par punsàr a la nòt a cà dla mistra dal paéś, la vècia muróśa d'l avucàt, l′Annie (Suzanne Pleshette). Cla sira lè 'n àtar gabiàṅ al sa stablìs atàc a 'l us. Ma qvést chè a n è minga al sōl fat ad c'l àtar mónd ch'a sucéd lè: i pui dla màdar ad Mitch, la sgnóra Lydia (Jessica Tandy), i śmétan ad magnàr; durànt la fèsta ad Cathy un stóral ad curnàci al dà adòs a i putèṅ curénd-'g a drē par bcar-i mént'r i èṅ drē a turnàr a cà; la sira dòp un sentinàr ad pasarìni i vaṅ in dla cà di Brenner pasànd p'r al camèṅ; un cuntadèṅ al vèṅ catâ mòrt cun i òć cavâ via e pîṅ ad siléf ad òpra di uśèi. E tut quést sénsa gnanc un mutìṿ. La gint dal pòst la próa a dar-as dal spiegasiòṅ ma 'n àtar atàc di gabiàṅ, cun al diàv'l adòs, al fà murìr dimóndi parsòni, anc la pòvr'Anna.
Anc i Brenner e la Melàgna i patìsan i àtac di uśèi, specialmènt quàla lè ch'l'éra andàda a védar, séns'usta, cuśa a gh'éra in dal tasèl mòrt: un muć 'd uśèi rabî ch'i ìvan fat un śbrag in dal téǵ catànd la manéra ad vèrar al pasàǵ. Al dè dòp Mitch al decìd ad scapàr via da cal pòst lè insém a la sò famìja e a la Melàgna ardùta a 'n bèg umàṅ par la paùra e par la scarésa d'l asàlt patî. La Cathy la gh dmanda «Pòs-j-a purtàr mèg i papagài? Chi lōr i n aṅ fat gnint.». In cal méntar, là 'd fóra, miàr 'd uśèi pugiâ dapartùt i n fànan più gnint, i tìnan sōl 'd òć i quàtar ch'i partìsan piàn piàṅ cun la màchina ma ninsòṅ al sà cuśa i gh'ànan in dla sò suca.


text:
Dialett provenzal
El Provenzal (nomm nativ: provençau; nomm in Occitan: provençal) l'è on dialett de l'Occitan, parlaa in la region de la Provenza e in d'on tocchelin del Gard.
Gh'è chi che dis che, compagn del Guascon, el Provenzal a l'è ona lengua differenta de l'Occitan. A bon cunt, on temp el nomm provenzal l'era drovaa per ciamà l'insemma di lengov d'oc.
Cuntegnüü
Diffusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caratteristigh e confront cont i alter parlà occitan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona quai caratteristiga lenguistiga de 'sta variant occitana s'hinn manifestaa giamò in del Medioev, alter in del XVII secol:
- Vocalizzazion di L a la fin di sillab in [w]:
- martèl => martèu.
- provençal => provençau.
- Vocalizzazion (despess, ma minga semper) de -LH in [w]
- solelh => soleu.
- I consonant finai tacchen a vegnì mut (per esempi i S del plural di nomm e di aggettiv) o che in d'on quai cas se sostituissen con la terminazion -ei(s) (pronuncia IPA: [ej(z)/i(z)]):
- los amics/las amigas => prov. leis amics/leis amigas.
- La se conserva l'opposizione v/b.
- La se conserva la N final etimologiga con la soa nasalizzazion parzial.
- Se conserven (respett al vivaralpin) i occlusiv intervocaligh.
- La prima personna singolar la gh'ha 'me terminazion e/i puttost che O.


text:
Comm
Còmm (in lengua italiana Como; Latin: Novum Comum; Francees: Côme) l'è una citàa italiana de 83.200 abidant [1], capital de la sò pruincia. Sitüada in funt al Lach de Còmm, la cunfina a nord-ovest cun la Svizera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul prim centar l'han fundàa pruabilmeent i Orobi, en antiga populaziun ligüra o galica.
- Vers ul V secul prima de Crist, l'area l'è stada ucüpada d'ii Galli Insubri, che i ghe fundarun en oppidum, che al sarès en centar furtificaa.
- In del 196 a.C. la Gallia cisalpina l'è stada definitivameent conquistata d'ii Ruman.
- Dopp che gh'è stada la teribil invasion d'ii Reti, per vuluntà de Cesar l'è stada costrüida la Novum Comum, in del centar de la conval bunificada.
- In del 77 a.C. sa inn insedàa 5000 colon, ch'a 500 eren nobil grech, defat dal grech la vegn l'etimulugia de i paees cuma Lecch [Leucos], Corenn [Corinto], Lenn e Lemna [Lemnos], Ness [Nasso], Derv [Delfo].
- In del 49 a.C. Còmm l'è deventada en municipium.
- In del 354 al vegn esiliàa a Còmm quel che sarà l'imperaduur Giulian l'Apostata.
L'età da mez[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de la età da mez Còmm l'ha sübìi l'invasiun d'ii Goti prima e d'ii Lungubaard pöö; in del 951, l'è vegnìi giò in Italia l'imperaduur Utun I, e tra i sò susteniduur al gh'era anca Gualdon, vescuf de Còmm.
- In de l'era d'ii Comün, Còmm l'è stada cuntendüda de i grüpp rivai d'ii Rusca (Rusconi) e d'ii Vitani.
- Con Azzone Visconti, Còmm l'è entrada definitivameent in de l'orbita d'ii Viscuunt.
- A la moort de Gian Galeazzo Visconti (in del 1402), Franchino II Rusca al ha cercàa de istaurà a Còmm ena signurìa persunala. Pöö al ha seguìi en periud de devastaziun e stragi, in fin al 1416, quann Còmm la s'è cunsegnada a Filippo Maria Visconti.
Età muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de l'utober del 1525, Còmm l'è stada ucüpada de don Pietro Arias, inviàa di Spagnöö. Di chel mument lì, Còmm l'ha seguìi i soort del Dücaa de Milan, e pöö del Regn Lumbart Venet, fin a l'ünidà d'Italia.
- Ul 27 maarz 1859, dopp de la battaglia de San Fermu, Giüsepp Garibaldi, al cumaant d'ii Caciaduur d'ii Alp, l'ha liberàa la citàa de l'ocupaziun d'ii Austriach.
- In de la segunda guèra mundiala, Còmm l'è mai stada bumbardada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Note[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Foont: demo.istat.it, 31/05/2007


text:
Presentaziun
Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen
La Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen (FRR) ei vegnida creada igl onn 1982 e sortida digl Institut de Cuors retoromontschs, fundaus sez igl onn 1969 da Pader Flurin Maissen e da siu frar Augustin Maissen a Rumein. Igl intent dalla FRR ei daus entras siu act da fundaziun, el qual la finamira secloma: «... salvar, tgirar ed animar la cultura dils Romontschs ad ina veta emplenida da tut quei ch'ei human, bi e car, exequida en tutta libertad dils dretgs humans.»
Quella finamira emprova la FRR da realisar sin differents camps. Ils dus pli gronds projects: La Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen (FRR) ei l'organisaziun purtadra dils Cuors da romontsch intensivs dalla Surselva. Plinavon eis ella vid las lavurs dil Vocabulari franzos - romontsch sursilvan +. Dapli informaziuns dil dus projects anfleis mintgamai sut las rubricas.
Commembras e commembers dil Cussegl da fundaziun dalla FRR
Francestg Friberg, Danis (president)
Gion-Giachen Furer, San Vittore (vice-president)
Inge Venzin-Flury, Trin (cassiera)
Alexi Nay, Vella
Francestg Roos, Dübendorf


text:
Pavia
Pavìa (insì anca in talian) l'è una cità de la Lombardia cun 71 297 abitant (dato del Dicember 2013[1]), e l'è la capital de la pruincia cun l'istess nom. La se tröva ins el Tisin, un po' a nord da indè ch'el va drent int el Po, a 35 km a sud de Milan. El teritori aministraa del cumü de Pavia al cuacia gio una süperfis de 9,2 km².
Pavia l'è la capital d'una pruvincia fertil, dedicaa suratüt a l'agricultüra (prodüzion de vin, ris e cereal). J'indüstri j'hinn poch, e i atività de la cità j'hinn l'Üniversità e el Policlinich San Mateo.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'epuca di Ruman la gh'aveva el nom de Ticinum, e l'è staa capitala del regn di lungubard. Da l'età Medieval l'è la sed de vüna di üniversità püssee antich d'Italia. La cità l'era furtificaa fena al 1872, quand che i bastion j'hinn staa trasfurmaa in vial e giardin püblich. La püssee part di müraj l'è supravissüü fena al 1901, quand che j'hinn staa trat zü per fa sü i vial de la circunvalazione.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del comun de Pavia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Da visità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità da j'urigin antich, la ofra un müg de rob cultüral e türistich. In particular, j'hinn da visità el Museo del Castel di Viscont, San Peder in Ciel d'Oro, el Dom, San Michel Magiur, San Teudor ed il famus Pont Veg ins el Tisin, ultre al Palazzi Botigela. A pochi chilometri da la cità gh'è la Certusa de Pavia.
Pavia l'è vüna di tap impurtant ins la via Francigena, senter de pelegrinag che culega Ruma e Canterbury.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Galaţi
Galaţi (Гaлaц/Galac in russ, bulgher e ucrain; Galac in ungheres; Kalas in turch; Gałacz in polacch) l'è ona città de la Romania cont ona popolazion de 293.500 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in la region storega de la Moldavia (de la qual l'è voeuna di città pussee important), e in del distrett con l'istess nomm.
L'è traversada del Danubi e la se troeuva ben vesina al confin cont el statt de la Moldavia e con l'Ucraina.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la s'è sviluppada in d'on sitt indove la viveva ona tribù de Daci, intorna al VI o V secol prima del Signor. L'area l'è stada occupada di Roman che, arent al paes de Barboşi, hann faa sù on castrum.
El sò nomm el solta foeura per la prima voeulta in del 1445 in d'on document de Steven II de Moldavia, come vun di cinch port del Principaa de Moldavia, insema a Reni, Obluciţa, Chilia e Cetatea Albă (gh'è però chi che dis che l'era la città ciamada Caladda, sotta el controll di Genoves): quand che quei alter quatter lì vegnen conquistaa di Ottoman (1484), Galaţi la resta l'unegh port del principaa. De quell moment, la vegn vun di pont indove passarann soldaa e esercit per i guerr de l'Est Europa. Anmò in del 1789, duranta ona guerra tra Austriegh e Turch, Galaţi la vegn trada giò del tutt e brusada del general russ Michail Fedotovič Kamenskij.
In del 1821 l'è stada voeuna di bas de la Filiké Etaireía, on'organizzazion per l'indipendenza de la Grecia: per 'sta reson in la città gh'è staa di massacher de Turch e de abitant.
In del 1837 l'è vegnuda on port franch, per poeu andàggh adree a la storia de la Romania del dì d'incoeu.


text:
06 01
Ol dé 6 de zenér l'è 'l 6 dé de l'an del calendare gregorià; manca 360 (361 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 6 de zenér al è ul dí da pòost 6 dal an dal calendari gregurian; i manca 360 (361 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1640 - Salses (ul Rosselló): i trupp Catalann en i recunchista ul castell aj Francées, ch'i l'eva ucüpaa 20 06 da l'an anteriuur (Guèra di Trenta Agn).
- 2005 - Djakarta (Indunésia): cun la presenza da diveers líder mundiaj, la scumenza la cunferenza da l'ASEAN par debatt cuma afruntá i dagn causaa pal tsunami che ul dí 26 al à traa gjo paart dal süd-èest asiàtich.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1955 Rowan Atkinson
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1852 - París, (Francja): Louis Braille, mastru, creaduur da la scritüra par ceech che la porta ul sò nomm (n. 1809)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Carlo II de Spagna
El Carlo II d'Asburgh (spagnoeu: Carlos II d'Asburgo; Madrid, 6 november 1661-Madrid, 1 november 1700) l'è staa l'ultim re de Spagna (1665-1700) de la soa fameja. In Sicilia e a Napoli l'era cognossuu comè Carlo V. L'è staa anca duca de Milan.
L'era l'unich fioeu mas'c del Filipp IV de Spagna a vess rimagnuu in vida dòpo la mòrt del pader. Quand l'era nassuu, tucc a cort eren content, perchè l'alter erede al tròno, Baldassar Carlo, l'era mòrt a 17 ann. Ma el Carl l'era debol e malaa, forsì perchè traj Asburgh la gh'era l'abituden de maridàss tra parent. La soa mader, la Marianna d'Asburgh, l'era la tosa de la sorela del Filipp IV, per esempi, senza cuntà che 'l Carlo l'era anca on discendent de la famosa Giovanna la Matta. El pòpol el credeva che sora de lù la ghe fudess ona maledizion.
El Carlo l'è diventaa re che l'aveva domà quattr'ann, intel 1665 e per des ann el regn l'è staa governaa di reggent. El prim l'è staa el Juan Everardo Nidhart, on gesuita, confessor de la regina mader. Ma el Don Giovann d'Austria, fioeu natural del Filipp IV, l'ha scasciaa via, e donca el noeuv regent l'è diventaa el Fernando de Valenzuela. Quest chì, dòpo che 'l Carlo l'è diventaa re a tucc i effett, l'è restaa primm minister. Anca lù però l'è staa scasciaa via di nòbil. I alter primm minister del regn del Carlo II hinn staa Don José Juan (1677-1679), el duca de Medinaceli (1680-1685) e 'l cont de Oropesa (1685-1691).
Intel 1679, el Carlo II l'ha sposaa la Maria Luisa de Borbon-Orléans, tosa del Filipp I de Borbon-Orléans, che l'era on fradel del re Frances Luis XIV. Lee l'è mòrta in del 1689 senza avèggh daa di bagaj al sò marì. Semper in del 1689 la regina mader l'ha lassaa la cort.
L'ann dòpo, el 1690, l'ha sposaa la Maria Anna del Palatinaa-Neuburgh. Anca lee la gh'ha minga 'vuu di fioeu. Donca, el Carl II, quand l'è mòrt, in del 1700, l'ha nominaa comè sò erede el Filipp d'Angiò, nevod de la soa sorella Maria Teresa e del sò marì, el Luis XIV. Quella decision chì l'ha faa s'cioppà la Guerra de Succession Spagnoeula (1700-1714), perchè i alter statt de l'Euròpa voreven minga vedè on Borbon sul tròno de la Spagna.
Dòpo de lù l'è finida l'influenza spagnoeula in Italia.


text:
- 7. Auss denen alten tauff und totten büochern zu Thawetsch.[1]
- 8. Auss vilen schrifften H. Landt Amans Jacob Berchter von Disentiss. († 1676)
- 9. Auss vilen schrifften H. Podestat Joan Berchter von Disentiss. († 1703)
- 10. Auss vilen schrifften H. Landrichterss Jacobi Balliel. († 1645)
- 11. Auss schrifften Landt Aman Joan Soliva von Thawetsch. (Ei staus Podestat a Morbegno 1611/12, Mistral 1632/33.)
- 12. Auss vilen anderen alten schrifften, so R. P. Adalbert Bevelaqua in seinem grossen buoch geschriben. († 1723)
- 13. Auss dem buoch Benefactorum zu Disentiss in kloster.
- 14. Auss dem schwarzen buoch von Waltenspurg.
- 15. Auss vilen alten warhaftigen leüten mündlich gehört.[2]
♣
Sper la biografia e l'apologia sur Mistral Giachen Berchter, che explicheschan e completeschan ina l'autra, dat P. Justus aunc autras interessantas notizias sur la derivonza de Mistral Giachen Berchter.
Il bab de Mistral Giachen Berchter ei stau salter de Cumin (Grossweibel) Gion Berchter.[3] Salter Gion Berchter ei naschius a Tujetsch 1578. El ha sil pli pauc aunc giu in frar cul num Buri, che steva a Camischollas e forsa in auter cul num Gion Martin. Suenter la moria gronda de 1585, che ha raffau naven ella vischnaunca de Tujetsch buca meins che 800 persunas,[4] ei salter Gion Berchter vegnius sco buob de 7 onns a Muster, probablamein tier parents. El ei staus maridaus duas gadas, cun Anna Capaul ded Acletta e Gretta de Medell. Sper il fegl Giachen ha salter Gion silmeins aunc giu ina feglia cul num Gretta, che ha giu maridau Str. Martin Fontana, da gliez temps ina dellas pli rehas familias de Muster. Domisdus affons paran de derivar dalla secunda dunna.
- ↑ Ils presents cudischs de batten e mortoris digl archiv de Tujetsch van anavos mo tochen 1664. Ei sa tgunsch esser daventau, ch'ils pli vegls sesanflaven 1799 en Claustra ed ein barschai leu.
- ↑ Ultra de quei vegn ei citaus savens en nies allegau manuscret las Annalas della Claustra, sco era in opus cul num Archiv, consistent ord treis voluminus foliants, ch'ein medemamein daventai in'unfrenda dellas flommas 1799.
- ↑ L'idea de R. de Hess en siu „Fragmen Genealogicum des Geschlechtes Berther“ (1883 Msc.), che Podestat Gion Berchter seigi staus il bab dil vertent Mistral Giachen Berchter ei totalmein faulsa; il cuntrari: Podestat Gion Berchter ei staus in fegl dell'emprema dunna (Anna de Thurre) de Mistral Berchter. Medemamein fauls eis ei, che Podestat Gion Berchter seigi staus Mistral della Cadi.
- ↑ Tiella pestilenza de 1637 ein 70 persunas mortas a Tujetsch en quort temps. Sin supplica de Avat Augustin ha il Prefect dils Paders Caputschiners giu termess P. Amadeus de Mortara quei temps a Tujetsch per plirs meins, il solet P. Caputschiner, che ha, de nossa savida, pastorau a Tujetsch.


text:
Canicattì
Canicattì l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Agrigento. El g'ha presapóch 31.650 abitàncc, 'na superfìce de 91 km², per 'na densità de popolasiù de 348 ab/km².
El cümü de Canicattì 'l cunfìna coi cümü de Caltanissetta, Castrofilippo, Delia, Montedoro, Naro, Racalmuto e Serradifalco.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canicattì 'l se tróa 'ndèla part àlta de la àl del fiöm Naro, 'n mès a mucc de mìa gran chè alcc, endèna zòna piötòst fèrtil, adàta a la cultivasiù de le màndole.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm Canicattì el vé de la paròla de la lèngua àraba "Al Qattà", ma l'urìgin del abitàt l'è piö antìca de la duminasiù àraba de la Sicìlia. I rèscc archeològich ritroàcc endèla cità e 'ndèle zòne 'ntùren le testemógna che la regiù l'ìa abitàda zà prìma del tép dei Romàni, quan che facilmènt la se ciamàa "Corconiana".
Cültüra e turìsmo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canicattì l'è cunusìda per la sò Accademia del Parnaso, inaugüràda 'ndèl 1922.
De éder gh'è apò:
- la céza Màder de San Pancràsio,
- el Teatro Sociàl
- el Palàs Bartoccelli
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Ghem
Ghem (nom ufizial in italian: Ghemme: Agamium in Latin) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, in Piemunt.
El gh'ha ona popolaziun de 3 705 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,6 km² e ona densità de popolaziun de 180 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carpignön, Cavaj, Funtanei, Gattinara (VC), Lenta (VC), Rumagnän e Scön.
Dal 1994 la fa part di Cità del vin (per el vin umonim) e dal 2002 di Cità del mel.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes el se tröva in sü la riva a mancina del fiüm Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Lenta) e minga trop luntan dal principi de la Valsesia.
El sò teritori l'è culinar e dedicaa suratüt a la cultivaziun del vin. Ghem la gh'ha dò fraziun: Ferera e Struna e l'è dividüda in quater riun: San Diunis, San Peder, Castel e Rüga Ferera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Ghem el gh'ha urigin multu antich, che vegnen faa risalì al Neulitich. In sü la culina a nord del center abitaa s'hin sucedüü in di ann vari retruvament archeulogich.
El nom del paes l'è ciapaa dal popul celtich di Agamin, che l'abitava quel sit chì. Quand che la regiun l'è stada cunquistada dai Ruman, el paes l'è staa ciamaa prima Pagus Agamino e pö dopu Agamium. Se tröva una quaj citaziun de Agamium in Plini. In del 365 la se ved una testimunianza de Ghem in d'una letera del Sant'Eusebi indirizzada ai Agamini ad Palatium.
Ghem l'è un center impurtant, in del Mediuev: l'è stada feud prima sota i De Castello-Barbavara inturna al 1150 e pö di Bergamino (1470), cume el dis el diploma de recunferma a quij chì da part del Barbarussa, che 'l porta la data del 1150. A la fin del Quatercent la gh'è stada la Bataja de Ghem, che la ven rievucada ogni ann. In 'stu periud la ghe s'è insediada una quaj di famili nuvares e milanes püssee rich, interessaa da la fertilità di camp duvüda al Sesia, ai sò riai e a la buntà di vin. In seugit la gh'ha 'vüü cume feudatari i Tettoni, i Omodei, i Della Porta Modignani, per entrà infin sota el dumini di Savoia cunt el Benedet Maurizi, düca del Ciables e Marches de Ghem.
El nom de Agamium, düranta i secui el s'è trasfurmaa in Agamium > Aghem > Ghem.
A Ghem l'è nassüü l'architet Alessandro Antonelli, che l'ha custrüii la Mole Antonelliana de Türin.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa de Santa Maria Assünta, scuminciada in del 1666.
- Gesa de San Roch, ducümentada giamò in del 1532.
- Ricet de Ghem, el castel del sit, custrüii tra el XI e XV secul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghem l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Còrred
Còrrid o Còrred (nom ufizial in italian: Corrido) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 839 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,3 km² e 'na densità de 133 ab./km².
El paes el se troeuva in di vallad che colleghen el Lagh Maggior al Lagh de Còmm.
Ai temp di piev el faseva part de la Piev de Porlezza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còrred l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lolita
Lolita (id.) 'l è 'n film dramàtic americàṅ e britànic dal 1962 ad Stanley Kubrick trat da 'l rumànś umònim ad Vladimir Vladimirovič Nabokov. 'L è stâ giâ in biànc e négar.
Custâ dū migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà nóṿ e dū.
Sunt
La Dolores Haze (Sue Lyon) dita Lolita, na śóvna ragasōla americàna ch'la viṿ insém a sò màdar Charlotte (Shelley Winters) armàśa védva, la s mét insém a 'l prufesōr Humbert Humbert (James Mason), in di Stat Unî da l'Europa par na série ad cunferénsi. Chi lò al l'à cgnusùda in dal méntar ch'al pascàva un pòst in du stâr.
P'r amàgnar sèg, 'l óm al decìd ad stablìr-'s in dal New Hampshire spuśànd la Charlotte cun l'idéa pò ad cupàr-la ma, prima ad far qvél ch'al gh'iva in mènt, al gh dà a muć. A sucéd però che lē la mōr dabòṅ in n'atra manéra, finénd sóta na màchina, e acsè Humbert al pōl gòd'r-as la Lolita tut da par lò. La ragàsa però la s fiàca prèst 'd 'n óm ch'al prév èsar sò pàdar e ch'al gh'è sèmp'r adòs, e la và via 'd cà tacànd a 'ndàr a drē a Clare Quilty (Peter Sellers), scritōr ad cumèdi. Dòp quàt'r an, Humbert al gh'à la manéra ad véd'r incóra la Lolita ch'l'è drē a spetàr un putèṅ, esénd a 'l sèst méś, da 'n ragasōl grand cuma lē dvintâ in cal méntar anc sò marè. Al prufesōr al decìd acsè ad masàr Clare Quilty parchè, a sò dita, al gh'iva ruinâ la vita purtànd-ag via la Lolita.


text:
Val Dever
La Val Dever (Val Dvèr in ussulan; Simplontal, ciuè Val del Sempiun, in tudesch) l'è vöna di set vai laterai de l'Ossula.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lungh la val la passa la via del Sempiun, che la culega la Val Padana a la Val del Roden.
Anca se la fa tüta part de la regiun geugrafiga italiana, la val l'è spartida sü tra Italia (Piemunt) e Svizzera (Cantun Vales). L'è traversada del fiüm Deveria, che 'l nass arent al Pass del Sempiun e 'l va dent a la Tos.
I sò munt (che fan part di Alp Lepuntinn) principai hin:
- Fletschhorn (3993 m)
- Munt Leun (3552 m)
- Lagginhorn (4010 m)
- Pizz Piultun (2610 m)
Trai vai laterai de la Val Dever la gh'è la Val Cairasca in Italia e la Zwischbergental in Svizzera.


text:
25 11
Ol dé 25 de noèmber l'è 'l 329 ( 330 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 37 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de noèmber al è ul dí da pòost 329 ( 330 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 37 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1905 - Barcelona: col pretest de la pöblegassiú d'öna barzeleta crítega, di militar Spagnöj i assalta e sachesa la sé del setmanare satíregh ¡Cu-Cut! e del diare La Veu de Catalunya; ol goèrn Spagnöl al suspent i garansie costitüssionale a la sità e al impülsa la Llei de Jurisdiccions (Les de zörisdissiú) (Facc del ¡Cu-Cut!).
2005 - Paris: la UNESCO la declara la Patum de Berga Patrimone Oral e Imaterial de la Ümanità.
1491 - Granada (al-Andalus): l'esèrsit Castejà al ghe scumensa l'ases ch'al posarà fí al Regn de Granada, ol Darér Regn mösölmà a la Penísula Ibérica.
1936 - Berlin (Zermania): Zermania e ol Zapú gh'i signa ü pat de colaburassiú per defendí-ss d'ü possíbel atach Soviétegh (Pat Anti-Comintern), gjöst ü mes daspus che Hitler e Mussolini i proclamass l'ass Roma-Berlin.
1975 - Surinam: chèst paes s'independisa di Paes Bass.
2005 - Rafah (la franza de Gaza, Palestina): Mahmoud Abbas gh'al inaügüra ofissialament ol post de frontera con l'Esit che Israel al ía sart sö ol 7 09 del 2005, öna ölta finida la retirada de la franza de Gaza, daspus 38 agn d'ocüpaciú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1562 - Madrid (Spagna): Lope de Vega, scritur Spagnöl (m. 1635).
1870 - Granville (la Normandia, Fransa): Maurice Denis, pitur, crítich e teòrich de l'art Fransesa, integrat al moviment artístich i nabís (m. 1943).
1915 - Valparaíso (Sile): Augusto Pinochet, militar, polítegh e ditadur Siles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1903 - Sukarrieta (Biscaja, ol Paes Basch): Sabino Arana, pàder del nassiunalesm Basch (n. 1865).
1960 - Ojo de Agua (provínsa de Salcedo, la Repüblega Dominicana): i sorele Mirabal, int ün assident de trànsit pro·ocat per di agenc de Trujilo (n. 1924, 1927 e 1935).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial contra la violensa vèrs i done, istitüit per i Nassiú Ünide ol 19 10 de 1999 in recordansa di sorele Mirabal
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lissa (ìzola)
Lissa ('n croàt l'è ciamàda Vis) l'è ön ìzola croàta che la se tróa 'n del mar Adriàtech al larch de la sità de Spàlat.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’ìzola de Lissa l'è lónga 17 km e l'è làrga 8 km per öna superfìs de 90,3 km². Lissa e i trè ìzole de Busi (Biševo), de Pomo (Jabuka) e de Sant Andrea (Svetac), che i è mia de luntà de Lissa ma i è piö picinìne, metìde töte 'nsèma tra de lure i fà ün arcipélach che l'è piö o méno a 50 km da la còsta de la Dalmàsia.
L’ìzola l'è sóta l'aministrasiù de la regiù spalatin-dàlmata (splitsko-dalmatinska županija) de la Croàsia e la gh'à dò cümü: Lissa con 1.960 abitàncc e Komiža con 1.677 abitàncc.
I batàie de Lissa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del mar 'ntùren a l'ìzola de Lissa in del sécol XIX i è stàcie combatìde trè batàie de mar, i prìme dò 'n di guère napoleòniche, la batàia de Lissa del 22 de utùer del 1810 quàndo i fregàde franséze - ènete i à enzìt cóntra la flòta 'ngléza de la Royal Navy e la batàia de Lissa del 13 de mars del 1811 quàndo i é stàcie i fregàde 'ngléze de la Royal Navy a èns cóntra la flòta franséza - èneta, ma la batàia de mar piö 'mportànta l'è stàcia la batàia de Lissa del 20 de löi del 1866 quàndo 'n de la Tèrsa guèra de Indipendènsa la flòta del Impero Austro-Ungarico la enzìt cóntra la Regia Marina italiàna.


text:
Dialetto laghée
Il dialetto laghée[1] è un dialetto appartenente al ramo occidentale della lingua lombarda, ed è parlato nelle zone settentrionali delle Provincie di Como, Lecco e nel Cantone Ticino.
Esso viene parlato, a seconda delle zone, con notevoli apporti linguistici da queste nel comasco, nel lecchese e nel ticinese.
Tra paese e paese, si sono sviluppate notevoli differenze causate dalle non facili possibilità di frequentazione nei secoli passati, soprattutto nelle valli più isolate delle montagne del lago.
In Tremezzina la parlata è riconosciuta dalla finale en nei nomi che normalmente finiscono con in (per esempio misulten per misultin). A Cremia terminano i nomi femminili in e invece che a (Marise al posto di Marisa). La gente di Lezzeno spesso usa la o al posto della a (lona al posto di lana). Quelli della Valle Albano, in seguito alle emigrazioni in Sicilia, hanno subito forti influenze da quella regione: per esempio è frequente l'uso della erre retroflessa, il loro dialetto è chiamato muncecch.
In Val Cavargna, valle isolata, si è sviluppato un dialetto assolutamente originale, anzi, qui è stato elaborato un vero e proprio dialetto gergale, il rungin, incomprensibile ai non iniziati.
Indice
Caratteristiche[modifica | modifica wikitesto]
Se rapportiamo il laghée con il milanese, variante principale del lombardo occidentale, si trovano le seguenti differenze:
- Le a diventano o: per esempio, óltru, cóld, mólta, sólta anziché alter, cald, malta, salta.
- Le ü diventano ö: per esempio, föm, piöm, sö, vön, löna anziché füm, piüm, sü, vün, lüna.
- Mutano gli accenti sulle o: per esempi, suta, mórt, vólta, sfrós, dóna, gió anziché sòta, mòrt, vòlta e sfròs, dòna e giò.
- Presenza della particella pronominale i davanti alla terza persona plurale dei verbi: i sann, i gh'hann, i henn anziché sann, gh'hann e hinn.
- Negru, sempru, vedru, libru e óltru anziché negher, semper, veder, liber e alter.
- Azión, televisión e sezión anziché asiùn, televisiùn e sesiùn.
- Sc'tremizzi, drizz, sénza e giazz anziché stremissi, driss, sénsa e giass.
- Culù e pesc'cadù anziché culùr e pescadùr.
- Sc'cultà, sc'cund, sc'capà anziché scultà, sgund e scapà.
- Mé, té, ché, basén, maténa, méa anziché mì, tì, chì, basìn, matìna e minga.
- Rüà e bücér anziché rivà e bicér.
Varie
- L'uso dell'accento circonflesso è frequente nei participi passati (es. fâ - fatto, dî - detto). Ci sono casi particolari come le parole con la vocale mista allungata, per esempio düü dove la vocale dovrebbe essere solo una, ed oltre alla dieresi dovrebbe avere anche l'accento circonflesso.
- L'accento acuto o grave serve per indicare la vocale chiusa o aperta, per esempio pan póss (pane raffermo) oppure salàm (salame).
Esempi di dialetto laghee della zona di Dongo[modifica | modifica wikitesto]
Una parabula[modifica | modifica wikitesto]
Un om el gh'eva düü fiö.
E 'l püssee penin de lur el dis al pà: "Pà, dam el fat mè!" e 'l pà el gh'ha spartii la roba.
E de lì a poch dì, el fiö püssee penin, faa sü fagot, l'è andaa a girà in d'un paies luntan, induvè l'ha mangiaa tüt el fat sò menand vita cativa.
E dopu che l'ha spendüü tüt el fat sò, una carestia fiulona la s'è fada sentì in quel paies, siché lü l'ha scumenzaa a patì la fam.
E l'ha tolt sü a metes al servizzi de un padron de quel sit, che l'ha mandaa in di sò lögh a cürà i purcei.
E lü el cercava d'impienì el butasc dei giand che mangiavan i purcei, ma nessün ghe ne dava.
Inlura, pensand ai sò cas, l'ha dii: "Oh, che mota de giurnad del mè pà gh'han del pan a despressi, e mì crepi de la fam!"
Mi tujaroo sü e anderoo del mè pà e ghe disaroo: Pà, mì hoo falaa contra el ciel e inanz a tì.
E meriti minga de vess ciamaa tò fiö: dam un post de tò famej".
Lü donca l'ha tolt sü e l'è vegnüü dal sò pà: e lü, quand l'era ancamò de luntan, el sò pà l'ha vedüü e ghe n'ha 'vüü cumpassion e l'ha curüü e 'l ghe s'è bütaa al col e l'ha basaa.
E 'l fiö el gh'ha dii: "Pà, mì hoo falaa contra 'l ciel e inans a tì; e meriti minga de vess ciamaa tò fiö".
Ma el pà l'ha dii ai sò servitur: "Tuvii scià el vestii de la festa, e metìghel sü, e metìgh dent un anel al dit e metìgh sü i scarp!
E menee scià el vedel ingrassaa e cupél; e majem, e fem una sceriada;
perchè 'stu mè fiö l'eva mort, e l'è risüscitaa; l'eva perdüü, e l'em truvaa". E s'hin metüü a fà festa cumè.
Inlura el sò fiö püssee grand l'eva föra in di lögh; e vegnend indree, quand l'è staa arent a cà, l'ha sentii a sunà e a balà.
E, ciamaa vün di servitur, l'ha dumandaa cusa vurevula dì quela roba.
E lü el gh'ha dii: "El tò fradel l'è turnaa a cà, e 'l tò pà l'ha mazzaa el vedel ingrassaa perchè l'ha quistaa ancamò san e salv".
Ma lü l'ha faa caprizzi e l'ha minga vulüü andà dent. Donca el sò pà l'è vegnüü föra e la pregava de andà dent.
Ma lü respundend l'ha dii al pà: "Vitel lì, giamò tanci an mì te servissi, e gnanca una volta hoo disubedii ai tò orden; e pö mai te m'heet daa un cavret per stà alegher insema ai mè amis.
Adess mò che 'stu tò fiö, che l'ha majaa tüta la tua roba cui bagasc, l'è turnaa a cà, tì te gh'heet mazzaa el vedel ingrassaa".
E lü el gh'ha dii: "Fiö, tì te seet semper insema a mì, e tüta la roba mia l'è tua;
Dunca besugnava fà festa e stà alegher, perchè 'stu tò fradel l'eva mort e l'è resüscitaa; l'eva perdüü e 'l s'è truvaa".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1841, pag. 417-418
Una nuvela del Bucasc[modifica | modifica wikitesto]
Donca mì disi che in di temp del re de Ziper, dopu che Gufred de Büjon l'ava ciapaa Tera Santa, l'è sücedüü che 'na bona sciura de Guascogna a l'è nada in pelegrinagg al Sant Sepulcher; in del turnà a cà, quand l'eva rüvada a Ziper, ona manega de lifroch vilan i l'han tolta a perzipità. Lee la se ne casciava, e no pudend fà passà el magon, l'ha pensaa de nà del re a met giò quarela; ma quaighedün i gh'han dii che l'eva fiaa traa via, che quel re l'eva 'n por tabalöri che, inscambi de vendicà i olter, el mandava giò quii balussad che ghe faven anca a lü; e inscì tücc quii che ghe l'aveven sü con lü i se n'impagaven fasendeghen 'na quaivüna. Quela sciura, quand che l'ha sentüü inscì, desperand de utegn vendeta, tant per cunsulàss on zich, l'ha pensaa de casciàghela a quel re, e fàl nicorgg che l'eva 'n biciulan; e, tüta caragnenta, la ghe s'è presentada e gh'ha dii: "O sciur, mé vegni minga scià a pregàt de vendicàm de quii balussad che hoo patii, ma inscambi te preghi de 'nsegnàm coma te feet mò mai a ciapàt sü mocc mocc quii che te fan a té, e inscì, imparandel de té, poda anca mé ciapàm in pas i mè fastidi; che, se 'l pudess, le sa el Signur come i bütaress tücc vuluntera adoss a té, che t'i suportet inscì cucc e cuntent".
El re, che infina alura l'eva staa 'n margnach indurmentaa, el s'è dessedaa fö; e scumenzand l'ha vendicaa i birbunad che l'ava patii quela pora sciura, e pö el s'è metüü a fàla pagà salada a tücc quii che fasessen vergot contra de lü e del sò unur.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 184-185
Note[modifica | modifica wikitesto]
Bibliografia[modifica | modifica wikitesto]
- Clemente Merlo, Italia dialettale
- Glauco Sanga, Dialettologia lombarda


text:
Brivi
Brivi (Brivio in italià) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Lèch con 4 690 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) che 'l se tröa sö la rìa a drécia del Ada, al cunfì con la pruìnsa de Bèrghem (cümü de Cisà, Éla d'Ada e Püntìda).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Brivi ‘l vé da la paròla Briva, ae, docümentàda in del bas Latì, che la völ dì put e ‘nsèma a Briva s’regórda pò ach ol diminütìf Brivola. Chèsto nòm latì ‘l rìa però pò a lü dal nòm cèltech o galìch briv, tat che ‘l artìcol briva del Du Cange, ‘l dis Briva: Gallorum veterum lingua pontem sonat che ‘l völ dì Briva: ‘n de la lègnua di vècc Gài ‘l vól dì put. Söl vocabulàre de Bergamàsch del Tóne Tirabósch s'lès che in dì ài de la bergamàsca l'è amò dovràt brévia che 'l völ dì put de lègn mia tròp fórt, fài sö a quàch manére.
Compàgn de Brivi ach Briöl 'n pruìnsa de Bèrghem ‘l ciapà 'l nòm dal cèltech briv e de fàti pò ‘n del bórgh de Briöl gh’è ü put che l’è söl fiöm Brèmb.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Charles du Fresne Du Cange, Glossarium ad Scriptores mediae et infimae latinitatis, Parigi, Osmont, 1753.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Brivi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Brissagh
Brissagh (nomm ufizial: Brissago; Brixagus in Latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1 852 abitant (dato del 31 Dicember 2011[1]) e una süperfiss de 17,8 km², e al se tröva a una altitüden de 197 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brissagh a l'è tacaa ai cumün de Ascona, Canöbi (IT-VB), Cavaj (IT-VB), Gambarögn, Cent Vai, Pin (IT-VA), Ronco sopra Ascona e Tronzan (IT-VA).
Pruverbi in del dialet de Brissagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El ciär bégna mandàl inanz e mia dedree.
- Ciel róss, o aqua o bóf.
- L'óra del cojón la vegn par tücc.
- El sangh l'è miga tut compagn.
- L'usel de gabia, se on o canta de gioia o canta de rabia.
- Chi ch'è bón da chér i farà mai fortuna.
- Se piòv per l'Ascensión, e piòv per tucc i funzión.
- Quand che piòv el dì de l'Ascensión, tuta la fruta la va in d’un cantón.
- Chi che cusiss senza gróp, cusiss per navót.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- Media relaa a Brissago al Wikimedia Commons


text:
Valeria Bruni Tedeschi
Valeria Bruni Tedeschi (Turèṅ, 16 ad Nuvémbar dal 1964), 'l è n'atóra e regìsta itagliàna naturaliśàda francéśa. L'è la surèla ad Carla Bruni e cugnàda d'l ex presidènt francéś Nicolas Sarkozy.
Biugrafìa
Valeria Bruni Tedeschi la daśvèṅ da na famìja pîna ad bèsi piemuntéśa ('l industriàŀ e cumpiśidōr Alberto Bruni Tedeschi e l'atóra e pitóra Marisa Borini) che in di sò avēr la gh'à anc al castèl ad Castagnē Po. A nóṿ an la spatìna cun i sò genitōr e la surèla Carla Bruni (in séguit na mudèla ad sucès) a Parìś parchè i gh'ìvan timōr ch'al Brigàdi Rósi i i vlìsan rapìr. Sò nunòṅ, Virginio Bruni Tedeschi 'l ìva dat vita in di an Vint a la CEAT, la secónda indùstria dla guma itagliàna dòp la Pirelli, ma sò pàdar al l'iva vindùda in dal mèś di an Stanta p'r andàr a far al cumpuśidōr in tèra francéśa par pò dvintàr al diretōr artìstic dal teàtar règi ad Turèṅ. Valeria la gh'iva anc un fradèl masć, Virginio, mòrt 'd A.I.D.S. in dal 2006.
A Nanterre la tōś part a di cōrs ad teàtar dla scōla Ecole des Amandiers, in dua 'l éra mìstar Patrice Chéreau (regìsta ad film cuma L'Homme blessé, Intimacy e Son frère). In séguit chi lò al gh dà na part in dal sò film dal 1987 Hôtel de France, faghénd-la recitàr par la secónda vòlta dòp al debùt d'l an prima in Paulette, la pauvre petite milliardaire.
La piemuntéśa l'à girâ soquànt film anc in Itâglia a partìr da Storia di ragazzi e ragazze (Stòri ad baghét e baghéti) dal bulgnéś Pupi Avati p'r arivàr a la fiṅ di an Nuànta a dū òpri ad Mimmo Calopresti cuma La seconda volta e La parola amore esiste ch'i gh faṅ vìnsar dū prèmi David di Donatello cuma atōra prutagunìsta più brava.
Ma l'è in Frància che la sò caréra la sa śvilùpa da piò, da spés cun dal parti ad dóni turmintàdi, cuma in dal 1993 quand la gira al film Les gens normaux n'ont rien d'exceptionnel (Al parsòni nurmàli i n gh'aṅ gnint fóra dal cumùṅ) ad Laurence Ferreira Barbosa vinsénd un prèmi César e a 'l festìval ad Lucàran. In dal 1994 la gh'à na part in dal film La regìna Margot sèmpar ad Patrice Chéreau mèntar in dal 1998 'l è al tùran ad Au coeur du mensonge (A 'l cōr dla bala, cgnusû cuma Il colore della menzogna in itagliàṅ), un bèl śal ad Claude Chabrol girâ insém a Sandrine Bonnaire.
In dal 1999 la vèṅ sarnìda p'r al regìsta piacintèṅ Marco Bellocchio p'r al sò film La balia (La bàila). In dal 2003 la fà al sò debùt da drē da la càmera in dal film Il est plus facile pour un chameau... (‘L è più fàcil p'r un camèl...). In dal 2007 la gira al sò secónd film: Atóri.
La gira anc p'r Ermanno Olmi (in dal sò lavōr Tickets) e pò dū vòlti par François Ozon, in Cinq fois deux (Sinc par dū) dal 2004 e in Le temps qui reste (Al tèmp ch'a vansa) dal 2005.
In di an recènt la rècita anc par di pès grôs cuma Steven Spielberg (in Munich dal 2005, film ch'al cònta al masèl ch'al s è cunsumâ durànt i śóǵ ulìmpic ad Mònac 1972 fat da i terurìsta palestinéś ad Setémbar Négar), Ridley Scott (in A good year, ‘N an òtim, dal 2006) e Gabriele Muccino (in Baciami ancora, Baś-um incóra, dal 2010).
Da soquànt an la Valeria la s è cumpagnàda cun 'l atōr francéś Louis Garrel e sèg l'à tòlt in adusiòṅ in dal 2009 na putìna africàna, Celine.
Soquànt di sò film
- Paulette, la pauvre petite milliardaire (Paulette, la pòvra e pìcula migliardària) , regìa ad Claude Confortès (1986)
- Hôtel de France (Hotèl ad Frància), regìa ad Patrice Chéreau (1987)
- Storia di ragazzi e di ragazze (Stòri ad baghét e baghéti) regìa ad Pupi Avati (1989)
- Condannato a nozze (Cundanâ a nòsi), regìa ad Giuseppe Piccioni (1993)
- Les gens normaux n'ont rien d'exceptionnel (Al parsòni nurmàli i n gh'aṅ gnint fóra dal cumùṅ), regìa ad Laurence Ferreira Barbosa (1993)
- La Reine Margot (La Regìna Margot), regìa ad Patrice Chéreau (1994)
- La seconda volta (La secónda vòlta), regìa ad Mimmo Calopresti (1995)
- La parola amore esiste (La paròla amōr la gh'è), regìa ad Mimmo Calopresti (1998)
- Au coeur du mensonge (A 'l cōr dla bala), regìa ad Claude Chabrol (1998)
- La balia (La bàila), regìa ad Marco Bellocchio (1999)
- Voci (Vóś), regìa ad Franco Giraldi (2000)
- L'inverno (‘L invèran), regìa ad Nina Di Majo (2002)
- La felicità non costa niente (La cuntintésa la n cósta gnint), regìa ad Mimmo Calopresti (2003)
- Il est plus facile pour un chameau... (‘L è più fàcil p'r un camèl...), regìa ad Valeria Bruni Tedeschi (2003)
- La vita come viene (La vita cum la vîṅ), regìa ad Stefano Incerti (2003)
- Cinq fois deux (Sinc par dū), regìa ad François Ozon (2004)
- Ticket (Bijét), regìa 'd Ermanno Olmi (2005)
- Le temps qui reste (Al tèmp ch'a vansa), regìa ad François Ozon (2005)
- Munich (Mònac), regìa ad Steven Spielberg (2005)
- A Good Year (‘N an òtim), regìa ad Ridley Scott (2006)
- Attrici (Atóri), regìa ad Valeria Bruni Tedeschi (2007)
- L'abbuffata (L'Abufàda), regìa ad Mimmo Calopresti (2007)
- Baciami ancora (Baś-um incóra), regìa ad Gabriele Muccino (2010)


text:
Puy-Sanières
Puy-Sanières l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Savines-le-Lac, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 233 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11,38 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 780 méter a 'na altèsa màsima de 2524 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Göschenen
Göschenen (in Schwytzerdütsch: Geschenä) al é un cumün int al canton d'Uri in Svizzera. S'al trœuva al portal nòrd dal tunnel dal San Gotard e dal tunnel feroviari dal San Gotard a una altitüden de 1111 meter s.l.m.. Al é int la part da la Svízzera che la parla in Todesch . Segon l'Ofis federal da la statistiga, Göschenen al mesura 104.16 km² e int al Dicember 2010 al gh'eva 410 abitant
El cumün de Göschenen a l'è tacaa ai cumün de Andermatt, Gadmen (BE), Gurtnellen, Hospental, Oberwald (VS), Realp, Wassen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Transport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligna ferroviaria dal Gothard, portal nord
- Cò da la ligna ferroviaria Göschenen - Andermatt
- Autostrada A2, Basilea-Chiasso Sortía 40 Göschenen
- Entrada nord dal tunnel stradal
- Comenzament dal col dal Saint-Gothard
Lian da fòra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ofizial (Todesch)
- Göschenen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.