text:
John Ford
Ol John Ford (1 de Fevrér del 1894 – 31 de Agóst del 1973) l’è stacc ü diretùr de film, ü regìsta americà de famèa irlandéza dientàt famùs per i sò film de s-ciopetì compàgn de Stagecoach, de Se ta cati... ta copi! e de The man who shot Liberty Valance, ma ach per i portàt al cinéma i piö bèle noèle americane del sécol XX compàgn de The Grapes of Wrath.
John Ford l’éra ‘l sò nòm d’art, de fati ol sò nòm de batézèm l’éra John Martin Feeney.
Tàce di sò film de s-ciopetì piö ‘mportàncc i è stacc interpretàcc dal John Wayne. L’à enzìt per quàter vólte, in del 1935, 1940, 1941, 1952, l’Oscar come regìsta piö brào, ma dóma ü di sò film (How Green Was My Valley) l’à enzìt l’Oscar cóme film piö bèl.
L’à lauràt per piö de 50 agn e l’à giràt piö de 140 film ach se quàze töcc i sò film sènsa paròle i è ‘ndài perdìcc. L’è consideràt ü di regìsti piö ‘mportàncc de la sò època [1] ‘nsèma al Ingmar Bergman e al Orson Welles.
L’è stacc ü di prim a ‘mpegnàs a sircà di pòscc a l’apèrt per girà i sò film (location shooting) al pòst de filmài dét in di stüdi cinematogràfech e i sò film i è famùs ach per chèsto, basta pensà ad ezèmpe ai scéne de Stagecoach e de Se ta cati... ta copi! ciapàde in de la Monument Valley.
Per dà amò piö fórsa a chèsta sò scèlta l’è stacc ach ü di prim a fà di riprése larghe (lòng shot), ciòe di riprése che i fà èt l’atùr de luntà ‘nsèma a töt chèl che ghe stà ‘ntùren isé de ligàl ‘nsèma l’atùr e i pòscc ‘ndóe che l’éra giràt ol film.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gallagher, Tag John Ford: The Man and his Films (University of California Press, 1984), 'Preface'


c: text/html

text:
Varéna
Varenna (istess in Italian; parnonzia local: [va'rena]) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 783 abitant (dàto del Dic 2013 [1]). El gh'ha ona superfis de 11,22 km² e 'na densità de 70 ab./km².
La se troeuva in sul Lagh de Comm e denanz a Belas (gh'è on batell che je collega). L'è chì che l'è nassuu el famos industrial Giovann Battista Pirelli (1848-1932).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada nominada per la prima voeulta in del 769, e l'è cognossuda tant 'me on paes de pescador.
Ai temp di Comun la s'era leada con Milan, e per quest a l'è stada trada giò di Comasch in del 1126. Quand in del 1169 l'è capitaa l'istess a quei de l'Isola Comasina, quei de Varenna hann ospitaa i abitant de quell paes.
Quei là hinn andaa a viv in d'on quartier che 'l s'è ciamaa Insula Nova, nomm che despoeu a l'è passaa a tutt el borgh, che l'è 'gnuu vun di pussee ricch del lagh. Anmò al dì d'incoeu la ven fada ona celebrazion de l'esodo di comasitt e del rivà sò de lor a Varenna, el sabet e la domenega de la settemana de San Giovann (24 de giugn). In quella occasion chì el lagh el ven lumaa de on fracch de lumitt ciamaa lumaghitt.
Anca se la se troeuva dent a la Diocesi de Milan, a Varenna la messa la se fa col rito roman.
Evoluzion demografica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Varéna l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kaiseraugst
Kaiseraugst (Chaiseraugscht in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Rheinfelden, in del Canton Argovia. El gh’ha pressapoch 5 242 abitant e una süperfiss de 4.91 km². El se tröva a una altitüden de 269 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaiseraugst a l'è tacaa ai cumün de Augst (BL), Giebenach (BL), Grenzach-Wyhlen (DE-BW), Olsberg, Rheinfelden (DE-BW), Rheinfelden.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaiseraugst in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Decebal
El Decebal (inscì anca in romen; Decebalus in latin; ?-106) l'è staa l'ultim re de Dacia (85-106)
La ribellion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo la mòrt del re Burebista, la Dacia la s'era dividuda in cinch stat pussee piscinitt. Quella situazion chì l'è durada finna a quand el Diurpanee (zio del Decebal) l'è riessii a unficà de noeuv tucc i Dach in d'on unich regn con capital Sarmizegetusa (che incoeu la se troeuva in de la region de Hunedoara, in Transilvania). Inoltra, 'sto sovran l'ha reorganizzaa anca l'esercit, cont el fàl compagn de quell roman. In del 85 i sò soldaa hann devastaa la region de la Mesia (che la se trovava pròpri oltra al Danubi) e hann battuu el governador Cai Òppi Sabin.
Spedizion del Domizian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Allora l'imperador Domizian in persòna a l'è andaa sul Danubi insemma al sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che l'ha respingiuu i invasor oltra el fiumm e l'è entraa in Dacia. Ma poeu l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa sconfiggiuu pesantement in de la prima battaja de Tap (86). Dòpo de la vittòria, el Diurpanee l'ha lassaa el trònn al nevod Decebal (el qual nòmm el voeur dì el possent, fòrt come des òmen).
Duu agn pussee tard el Tetti Giulian, governador de la Mesia de Sora, l'è riessii a batt el Decebal in de la segonda battaja de Tap (arent a la moderna Bucòva). Ma el Domizian, impegnaa per la rivòlta del Luci Antòni Saturnin e preoccupaa per la noeuva minaccia representada di Marcomann, Quad e Iazigh in di confront de la provincia de la Pannònia, l'ha stipulaa ona pas cont el Decebal. Quest chì l'ha poduu conservà tutt i sò terr e l'ha anca ottegnuu ona sòrta de sussidi in danee, anca se 'l gh'ha avuu de accettà de diventà on re-client di Roman.
Spedizion del Traian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca: Conquista de la Dacia
I còss hinn restaa inscì finna al regn de l'imperador Traian, che in del 101 l'ha invaduu la Dacia, insema al general Lusi Quiee, con l'intenzion de finì la partida contra el Decebal. I Roman hann ottegnuu ona noeuva vittòria in de la terza battaja de Tap. L'ann dòpo i armad roman hann vingiuu definitivament arent a Sarmizegetusa. El Decebal l'ha domandaa la pas e l'ha poduu mantegnì i sò terr, ma 'l Traian l'ha traa giò on quaj d'important fortezz nemis, cont el lassà in quij che l'aveva risparmiaa di legion roman. El Decebal l'è staa anca costringiuu a limità i sò armament.
A l'era ona situazion umiliant per el Decebal, che in del 104 l'ha casciaa i legion del sò regn e l'ha invaduu de noeuv la Mesia in del 105. La respòsta del Traian la s'è fada sentì prest: semper in del 105 l'è tornaa in Dacia, e l'ha battuu om'altra voeulta el Decebal arent a Sarmizegetusa. El re dacich el s'è mazzaa cont el tajàss la gola cont on cortell. Segond el stòrich roman Dion Cassi, el sò coo l'è staa ciappaa come trofeo di soldaa, e poeu portaa a Roma per podè vess mostraa duranta el trionf del Traian.


text:
Pro Patria – in’ovra d’utilitad publica da la populaziun svizra
La fundaziun Pro Patria è resortida dal Comité per la festa naziunala fundà il 1909. Ils resultads da collecta che muntan mintg’onn a var trais milliuns francs resultan dal retgav da la vendita tradiziunala da l’ensaina dal 1. d’avust e da las marcas postalas da Pro Patria popularas.
Millis voluntarias e voluntaris s’engaschan per las collectas en tut las parts dal pajais. Il retgav da las collectas vegn utilisà cunzunt per promover projects en connex cun la tgira da la cultura, però era per intents socials. Pro Patria na vegn betg subvenziunada dal maun public, mabain è in’ovra d’utilitad publica da la populaziun svizra.


text:
Holderbank (SO)
Holderbank a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 635 abitant e una süperfiss de 7.9 km², e al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holderbank a l'è tacaa ai cumün de Balsthal, Egerkingen, Langenbruck (BL), Mümliswil-Ramiswil, Oberbuchsiten.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Con pressapoch 600 abitant, Holderbank l'è vün dei cumün püssee picinitt del Canton.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Holderbank in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pokémon
Pokémon (ポケモン Pokemon) l’è una serie de videogioch giapunesa fada sö ind el 1996 del Satoshi Tajiri e püblicada de Nintendo. I protagunist dela serie i henn di muster imaginari ciamaa Pokémon. El grand sücess dela serie in tüt el mund l’ha purtaa ala creaziun de anime, film, manga, un giögh de carte culeziunabil, liber e tant gadget.
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom l’è un compost apologich, l’è de dir che l’è furmaa da dü parol ingles: Pocket Monster ('ポケットモンスター'Poketto Monsutā, «muster de sacocia»). Ind el principi, la cuntraziun gh’era per la dimensiun picinina del scherm del Game Boy: defatt duveva vess “Pockemon”, cume è pussibil videe ind el giögh de carte e nell’anime. A bun cünt s’è sernii de de tö via la “c” per evitaa cunfüsiun e anca per ragiun cumerciai ligaa al’esistenza de Monster in my pocket. Ind el nom gh’è la litera acentada “é” minga per indicaa i acent, che gh’henn no in ingles e nianca in giapunes, ma per faa diferenza da la parnunzia, per esempi, del verb ingles “to poke”, e per faa videe che la “e” de Pokemon l’è minga muta.
Videogioch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I videogioch de Pokémon han vendüü, al 2009, püssé de 190 miliun de copi. Ind el 2010, dumaa in Giapun, i henn staa vendüü püssé de 5 miliun de copi de Pokémon Versiun Negra e Versiun Bianca.
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit üficial giapunes di Pokémon
- Sit üficial ingles di Pokémon
- Bulbapedia, la cumünita purtata inanz dela Pokémon encyclopedia


text:
Lengua frisona
El frison (nom nativ: frysk, ciamaa ancasì frison ucidental) l'è una lengua parlaa suratütt int la pruincia de la Frisia (Fryslân) al nord di Pajis Bass. De solit el Frison l'è cugnussüü cun el nom de frison ucidental (suratütt föra dai Pajis Bass) per distinguel dal frison setentriunal e dal frison de levant, che j'hinn so parent stret parlaa in Germania. A bon cünt, int i Pajis Bass l'è cugnussüü dumà cume frysk (frison).
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Us Heit yn 'e himel,
lit jo namme hillige wurde,
lit jo keninkryk komme,
Lit jo wil dien wurde
op ierde likegoed as yn 'e himel.
Jou ús hjoed ús deistich brea
en ferjou ús ús skulden
sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe;
en lit ús net yn fersiking komme,
mar ferlos ús fan 'e kweade.


text:
Privacy
Chësta informativa ô dantadöt dè notizies che reverda les manires, i tëmps y la natöra dles informaziuns che i patruns dl tratamënt mëss ti dè ai anuzadus canche chisc se conliëia ales plates web, belanfat ći fins che ai à da se conlié. La informativa vëgn ma dada por le sit web ofizial dla Provinzia Autonoma de Balsan http://www.provinz.bz.it y por i sić che ara manajëia y nia por d’atri sić web esterns, che po en caje gnì consultà dal anuzadù tres link.
Patrun dl tratamënt di dać
Le patrun dl tratamënt di dać personai é la Provinzia Autonoma de Balsan cun sënta a Balsan (Talia), Strada Crispi, 15 – CAP 39100. Responsabl dl tratamënt é la Provinzia Autonoma de Balsan, cun sënta a Balsan (Talia), Strada Crispi, 15 – CAP 39100. Responsabl estern dl tratamënt é Informatica Alto Adige Spa, strada Siemens, 39100 Balsan.
Post dl tratamënt di dać
I sorvisc web de chësc sit vëgn tratà tla sënta dl ënt nominada dessura y vëgn manajà ma da personal tecnich inćiarié dl tratamënt, o eventualmënter da inćiarià che mëss fà manutenziuns ocajionales. Degun dat che vëgn dal sorvisc web ne vëgn comuniché o slarié fora ater co ti caji odüs danfora tlermënter dala lege. I dać personai dà jö dai anuzadus vëgn ma adorà da realisé le sorvisc o la prestaziun damanada y dita fora ti fins dl tratamënt y vëgn comunicà a terzi ma tl caje che al vais debojëgn por chësc.
Sort de dać tratà
Dać de navigaziun
I sistems informatics y les prozedöres software metüdes dant por che chësc sit web funzionëies ciafa, canche al vëgn adorè normalmënter, n valgügn dać personai che vëgn dà inant automaticamënter da d’adorè i protocoi de comunicaziun de Internet.
Ara se trata de informaziuns che ne vëgn nia coiüdes adöm por gnì metüdes pro interessà identificà, mo che podess por süa natöra instëssa, tres elaboraziuns y assoziaziuns cun dać tignis sö da terzi, pormëte de identifiché i anuzadus.
Te chësta categoria de dać tómel ite les misciuns IP o i inoms a domëne di computer adorà dai anuzadus che se conliëia al sit, les misciuns de notaziun URI (Uniform Resource Identifier) dles ressurses damanades, l’orar dla domanda, la metoda adorada da ti fà la domanda al server, la dimenjiun dl file ciafè sciöche resposta, le codesc numerich che dà dant la situaziun dla resposta dada dal server (jüda a bun fin, fal, y i.i.) y d’atri parametri che reverda le sistem operatif y l’ambiënt informatich dl anuzadù.
Chisc dać vëgn ma adorà da ciafè fora informaziuns statistiches anonimes sön l’adoranza dl sit y da controlè sce al funzionëia indortöra y ai vëgn tignis sö ma por le tëmp che va debojëgn. I dać podess gnì adorà por controlè les responsabilitês tl caje de reać informatics ipotetics ai dagns dl sit.
Dać dà jö da ion dal anuzadù
Canche al vëgn menè da ion, tlermënter y cun orentè posta eletronica ales misciuns dades dant te chësc sit surantôlon automaticamënter la misciun dl mitënt, che va debojëgn por respogne ales ghiranzes, sciöche inće i atri dać personai metüs ite tla misciun.
Informatives de sintesa aposta gnarà portades ite man man o mostrades tles plates dl sit arjignades ca aposta por sorvisc particolars che vëgn damanà.
Cookies
Le sit ne se surantol degun dat personal di anuzadus da ion.
Al ne vëgn nia adorè cookies por trasmëte informaziuns de carater personal, y gnanca cookies bele dan man de degöna sort, chël ô dì sistems por ciafè fora i anuzadus.
Cookies de sesciun sciöche an dij (che ne vëgn nia memorisà te na manira persistënta sön le computer dl anuzadù y che se perd canche al vëgn destodé le browser) vëgn ma adorà da trasmëte i identificatifs de sesciun (rapresentà da numeri a caje generà dal server) che va debojëgn por podëi esplorè te na manira sigüda y efiziënta le sit.
Cun i cookies de sesciun che vëgn adorà te chësc sit ne vëgnel nia adorè d’atres tecniches informatiches che podess ester de dann por mantignì socrëta la navigaziun di anuzadus y ne consënt nia de surantó dać personai identificatifs dl anuzadù.
Facoltativité dl conferimënt di dać
A pert ći che vëgn spezifiché por i dać de navigaziun, é l’anuzadù lëde de ti dè jö al Ënt i dać personai reportà ti formulars de domanda. Sce ai ne vëgn nia dà jö pol ester che ara ne vais nia da ciafè ći che an se damana.
Manires dl tratamënt
I dać personai vëgn tratà cun stromënć automatisà ma por le tëmp che va debojëgn da realisé i fins por chi che ai é gnüs coiüs adöm. Al vëgn tignì ite mosöres de segurëza spezifiches por evité che al vais a perde dać, che an ti vais pormez zënza autorisaziun o nia indortöra.
Dërć di interessà
I sogeć a chi che i dać personai se referësc à le dërt de ciafè te vigni momënt l’atestaziun sce al é o manco chisc dać y de conësce ći che al é laite y da olache ai vëgn, de controlè che ai sides dërć o damanè che ai vëgnes integrà o ajornà, o comedà (art. 7 dl d.lgs. n. 196/2003).
Aladô dl medemo articul àn le dërt de damanè che i dać tratà cuntra la lege vëgnes eliminà, trasformà te na forma anonima, sciöche inće de se mëte decuntra te vigni caje, por gaujes legitimes, sce ai vëgn tratà.


text:
Benin
El Benin (Bénin in frances, parnunzia Bénèn) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Togo, a la Nigeria, al Burkina Faso e al Niger, e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Porto-Novo, ma la cità püssee impurtanta a l'è la capital vegia Cotonou.
Al gh'ha una süperfiss de 112.622 km² e una pupulaziun de pressapoch 8.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Benin a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de Dahomey, del 1899 fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del 1975 a l'è staa müdà in Benin.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Benin (nom ufizial: République du Bénin) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Yayi Boni (del 2006).
El prim minister a l'è 'l Pascal Koupaki (del 2011).


text:
Kika - Un corpo in prestito
Kika - Un corpo in prestito (Kika - Un còrp in prèst) 'l è 'n film dal 1993 ad Pedro Almodóvar, distribuî in Itâglia sōl al 19 ad Śnar dal 1995. Par cla pelìcula chè, l'atōra prutagunìsta Verónica Forqué l'à vins al Prèmi Goya al 1994.
In dal film Almodovar al strica 'l òć a dimóndi film śal cuma La fnèstra in sal curtìl, ’L òć ch'al masa, Ròs fónd, Tènebri e Blow-Up. Al stilìsta francéś Jean-Paul Gaultier 'l à disgnâ i custùm dla Victoria Abril.
Sunt
Nicholas (Peter Coyote), scritōr americàṅ in criśi, al tórna a Madrid in dua 'l à lasâ al fiàstar Ramón (Àlex Casanovas) dòp che sò mujér tri an prima la s éra tòlta la vita. Chi lò al viṿ cun la trucadōra Kika (Verónica Forqué), na dóna più granda 'd lò ch'la s fà jutàr in cà da na camaréra lèśbica, la Juana (Rossy de Palma).
Par mét'r in bisàca quèl, Nicholas al taca a lauràr cuma senegiadōr ad stòri ad serial killer par l’Andrea (Victoria Abril), dita la silfàda, ch'la pòrta avànti un prugràma televiśìṿ dal gènar "rusc". Un dè Pablo (Santiago Lajusticia) al fradèl stupradōr dla Juana, cun un pasâ 'd atōr pòran e péna gnû fóra ad parśòṅ, al và in dl'apartamènt dla Kika e 'l la viulénta. A riva lè anc l’Andrea par tōr śò incòsa p'r al sò prugràma ciamâ "Al pèś dla stmana".


text:
Savend ch'il martgà da lavur n'enconuscha nagins cunfins chantunals, èn las autoritads dal martgà da lavur dals chantuns Argovia, Appenzell dadens, Appenzell dador, Glaruna, Grischun, Schaffusa, Son Gagl, Turgovia, Turitg e Zug s'unidas a l'autoritad dal martgà da lavur communabla AMOSA.
AMOSA sviluppa mesiras per integrar svelt e persistentamain persunas che tschertgan ina plazza en il martgà da lavur. Per quest intent vegnan registradas ed analisadas scientificamain infurmaziuns che sa refereschan a la pratica. Sin basa da questas infurmaziuns vegnan elavuradas mesiras ensemen cun differents partenaris da project (autoritads chantunalas dal martgà da lavur, partenaris socials, federaziuns, ulteriuras autoritads).
AMOSA lavura en moda relativa al project e s'occupa da differents secturs dal martgà da lavur. Il martgà da lavur en il sectur dals servetschs finanzials, da la dischoccupaziun da giuvenils, dal martgà da lavur en la hotellaria, da la dischoccupaziun da lunga durada sco er las schanzas da persunas pauc qualifitgadas èn stads ils temas dals projects da fin ussa. En il project actual analisescha AMOSA la dischoccupaziun repetida.
Qua chattais Vus ulteriuras infurmaziuns.


text:
Renato Brunetta
Renato Brunetta (Venèsia, 26 ad Maǵ dal 1950) 'l è 'n pulìtic itagliàṅ ad Fòrsa Itàglia, scritōr, insgnànt universitàri e ecunumìsta. 'L 8 ad Maǵ dal 2008 'l è dvintâ al minìstar dla Pùblica Aministrasiòṅ e par l'Inuvasiòṅ in dal guvéran ad Silvio Berlusconi.
Biugrafìa
Anc s 'l éra al fiōl d'òṅ ch'al gh'iva un banc 'd ambulànt a gh'la cava listés a tōr la laùrea in Siénsi Pulìtichi e ecunómichi al 2 ad Luj dal 1973 près l'università ad Padva. Al taca pò a lauràr in d'l àmbit acadèmic in fiṅ al 2009, an dal sò pensiunamènt.
Al dà al sò impégn anc in pulìtica, a 'l inìsi p'r al Partî Sucialìsta e pò par Fòrsa Itàglia a partìr dal 1999 quand al vèṅ elèt al parlamènt europeo. In dal 2000 al próa a dvintàr al sìndic dla sò sità ma al pèrd cóntar Paolo Costa dal sèntar-sinìstra.
Al stà incóra in d'l Europarlamènt in fiṅ al 2008 e pò al dvénta minìstar dla Pùblica Aministrasiòṅ e par l'Inuvasiòṅ dla Repùblica p'r al Pòpul dla Libertà. Al taca subìt la sò guèra cónt'r i bondagnìnt e scansafadìghi di dipendènt pùblic. In cal mèntar par la criśi al gh tîṅ fér'm i stipéndi par tri an e pò al fà pasàr un prinsìpi: al 25% ad chi lōr 'l è brav par definisiòṅ e al mèrita al 50% 'd incentìṿ, 'n àtar 50% al fà sōl al sò duvér e al gh'à dirìt a c'l àtar 50%, quéi ch'i rèstan i èṅ di bondagnìnt e 'l è giùst ch'i n ciàpan gnint.
Durànt al sò mandâ al próa incóra a dvintàr sìndic ad Venèsia, dgénd ch'al prév far tut i dū i lavór insém, ma al n gh la cava gnanc 'sta vòlta, ciapànd a 'l prim tùran al 42,6% di vōt cónt'r al 51,1% ad Giorgio Orsoni. Al dà pò la cólpa a qvéi dla Léga Nòrd.
Durànt la traśmisiòṅ dal 18 ad Śugn 2008 ad Matrix 'd Enrico Mentana al diś ch'al gh daspiàś dimóndi 'd n èsar-'s minga impgnâ a fónd par vìnsar al Prèmi Nòbel parchè «A séra anc brâv, a séra, a n dig minga, lè lè par far-al, però a séra in dla bòna via... a-j-ò vlû tgnir a drē al mè amōr par la pulìtica e al Prèmi Nòbel al n al vinsarò mai piò».
Pulèmichi
Par via dal sò stîl sćèt, Brunetta al s è misćiâ dimóndi vòlti in pulèmichi vari. Ca-li chè quéli più impurtànti:
- Al 2 'd Avrìl dal 2009 al s è quistiunâ cun la sò culéga Mara Carfagna p'r avér dit «Al lavór pùblic 'l è druâ dimóndi vòlti par śbarcàr al lunàri, specialmènt da part dal dóni ch'i vànan fóra a far al còmpri durànt 'l uràri ad lavór».[1]
- Al 28 'd Avrìl dal 2009 a Parma, in ucaśiòṅ dal prim dè ch'al cumùṅ al spianàva 'l emoticon (facìni ch'i rìdan o ch'i piànśan, sarnìdi da i utènt, ch'i servìsan par miśuràr al gradimènt di servìsi pùblic), al diś a di cuntestadōr dla CGIL che al lōr «'l è al sindacàt di bòndagnìnt». E pò al śònta «Al mè sógn 'l è quél che tuti gl'aministrasiòṅ cumunàli i sìan cuma quéla ad Parma» dal sìndic Pietro Vignali.[2]
- Al 27 ad Maǵ dal 2009 a Klauscondicio al fà na sparàda còntra i pulisiòt «A gh'è da mandàr i pulisiòt p'r al stradi. Ma a n è minga fàcil far-al: a n s pól briśa mandàr in strada al pulisiòt pansòṅ ch'in dla sò vita 'l à fat sól al pasacàrti parchè in strada i s al màgnan» scatnànd dal pulèmichi da part di sindacàt dla pulisìa.[3]
- 'L 11 ad Setémbar dal 2010, in n'intervìsta a il Giornale al diś: «S'a n gh'is-am minga la Calàbria e al pès ad teritòri Nàpuli-Caśèrta, o méj se cal śòni lè i gh'ìsan di standard cumpàgn ad quéi dal rèst dal Paéś, l'Itaglia la sarév al prim Paéś in Europa».[4]
- Al 14 ad Śugn dal 2011, durànt un cunvégni su l'inuvasiòṅ a Róma, quand al capìs ch'l'è na precària, al mòla lè na dóna ciamàda da lò in sal palc par far-ag na dmanda e al s in và dgénd «A t ringràsi, arvéd'r-as, bòngióran. A sî 'l pèś dl'Itàglia». Prima 'd andàr via, minga cuntènt dal tut, al sćiànca anc un strisiòṅ cun scrit in sima «A sa scriv inuvasiòṅ, a s lèś lavōr precàri».[5]
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Litgàda fra Brunetta e la Carfagna agi.it, 2 'd Avrìl dal 2009
- ↑ La CGIL 'l è al sindacàt di bòndagnìnt repubblica.it, 29 'd Avrìl dal 2009
- ↑ In pulisìa a gh'è tròp pansòṅ corriere.it, 2 'd Avrìl dal 2009
- ↑ Sénsa Nàpuli e Caśérta prim in Europa repubblica.it, 11 ad Setémbar dal 2010
- ↑ Brunetta al n rispónd minga a i precàri: «A sî 'l pèś dl'Itàglia» corriereadriatico.it, 15 ad Śugn dal 2011


text:
La Ninetta del Verzee
Bravo el mè Baldissar! Bravo el mè nan !
L’eva poeu vora de vegnì a trovamm ;
Tel sét, mattascion porch, che meneman
L’è on mes che no te vegnet a ciolamm ?
Oh ! Cristo Cristo…. Speccia on freguj… te voeu geramm…
Bolgirossa ! che giazz ! ahja i mè tett !
Che bel cojon, sont minga on scoldalett.
Pover tett, nèe ! Te sentet com’hin froll ?
Ma.... gh’hoo avuu ona passion, varda, in sti dì,
Che l’è stada, per dincio el mè tracoll ;
L’è quajcossa ancamò se sont inscì :
Ven scià…. Settet giò on poo…. Già l’è anmò moll….
E poeu coss’eet de fa ? L’è venerdì….
Gh’è minga d’opra…. Descorremm on poo,
Che subet che l’è all’orden te la doo.
Varda, el mè Baldissar, se se po’ dà
On mond pussee carogna, on mond pù infamm !
Te se ricordet d’avemm vist per cà
Quell gioven magher, longh come on salamm,
Ch’el me vegneva a toeu d’andà a ballà,
Che di voeult te l’è vist a peccenamm ?
Ben, sent mò adess, sto roffianon strazzaa,
Che tir, fioeul d’ona negra, el m’ha giogaa.
Prima de tutt t’ee de savè, che finna
De vint agn fa, quand sont restada indree
De la povera mamm, la mia medinna,
Che adess, Essus, l’è al Gentilin anch lee,
Per no invodamm a Santa Catterina,
O lassamm andà in cà d’on quaj mestee,
La m’ha tiraa in cà soa, e tegnuu inguala
D’ona soa tosa vera e naturala.
La mia medinna l’eva ona tetton
Matta, allegra quell mai che se po’ dà;
Ghe piaseva a paccià del bell, del bon,
E dent per i boeucc a boccalà;
Ma sora a tutt poeu, la soa gran passion
L’era quella de fassela fregà:
Oh, intuitù de quest, gh’è nient de noeuv
Desdott in fira, e fresca come on oeuv.
In quell temp la gh’aveva per gimacch
On gioven d’offellee, fort, traccagnott,
Ch’el stava lì in la porta, in l’ us’c attach ;
Costù, me cunten, ch’el gh’avess de sott
On peston de pirotta masïacch :
Ma basta ! fussel mò per sto bescott,
O per quij del mestee ch’el ghe portava
L’offellee l’eva lu ch’el la ciavava.
S’ha mò de dà l’inconter che costui
El gh’ha giusta d’avegh anch lù on bagaj,
Che l’è nient olter che quell porch fottuu,
Che m’è costaa in sti dì tanti travaj ;
Sent, el mè nan, cossa m’è succeduu :
Cont el sta insemma e fa quij cattanaj,
Che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell
De trovass cott tutt duu senza savell.
Intrattanta per via de la via
Dell’intrigh inscì faa de la medinna,
Ne faven dormì nun bardassaria
Foeura di pee de lor in la cusinna ;
Là ne nun de per nun tutta la nocc
Sevemm padron de fa ogni sorta de locc.
Fina però che semm staa du cisquitt,
Cioè a dì, de dês , vundes, dodes agn,
Se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
E poeu voltavem là come lasagn ;
Ma quand emm comenzaa a sentì i gallitt
Vers la part che comenzen i cavagn,
Se semm accort d’avegh olter besogn
On poo pussee gajard de quij del sogn.
Ma per dittela giusta, in quant a mì
Sto besogn savarev minga spiegall ;
Soo che sentiva el sangu come a buì,
Che gh’aveva ona voeuja de tentall,
E in l’istess temp vergogna a comparì ;
Soo anch che andava in broeuda in del basall,
E soo che quand el me toccava i tett
Trepillava del gust come on gallett.
Soo de gionta, che quand a la mattina
Me toccava de andà a tend in Verzee
A la banca del pess de la medinna,
Ogni bott che passass on perucchee
O qualchedun con bianca la marsinna,
Me sentiva a rugà finna in di pee,
Me andava isemma i onz de la stadera,
E el coeur l’andava a vella, el coo a stondera.
Mì el me Pepp el vedeva de per tutt,
E semper ghe l’aveva de denanz :
Mì el vedeva in di tèmmol, in di trutt,
In di micch, in la suppa, in di pittanz :
No gh’eva giovinott né bell né brutt
Che se podess ris’cià de fass innanz:
Rispondeva a pesciad, desgarb e slepp,
E tutt sti coss in grazia del mè Pepp !
E l’è minga de dì che fin d’allora
El m’avess miss a la comunïon :
On cazz ! me poden dà on cortell in gora,
Se mì pensava mai che in di colzon
Ghe fudess dent de quella sort de bora ;
A vedè com’el mond l’è mai cojon !
Tucc me credeven ona gran canonega,
E s’era fatta pesg che nè ona monega.
Anzi, gh’hoo anmò in la ment la gran paura,
C’hoo avuu quand de lì a on pezz me l’ha daa in man;
L’hoo creduu on boll, ona besiadura,
On bugnon (soeuja mi), on quaj maa de can,
E soo che m’è soltaa ai oeucc a drittura
Come s’cioppon de piang; ma lù el giavan,
De bravo perucchee, el s’è miss a rid
E a serammel pù strenc in mezz ai did.
Cristo! Che sgarbiada de cervell
L’è staa per mi quell cioll in ordino !
Poss dì ch’el m’ha daa in man minga on usell,
Ma el manegh de tucc quant I cognizion ;
Allora subet hoo capii tutt quell
Che se daven d’intend paricc smorbion,
Quand lì a la banca me diseven milla
Cinad su la pancetta o su l’inguilla.
Lì emm comenzaa tucc duu de sto moment
A lavorass intorna de fadiga,
Lu a fa omnia possa per sonnamel dent,
E mi olter tant per stoppagh su la figa;
Fors’anca el sarà staa on presentiment,
Ma l’ha avuu pari a sbatt, l’hoo faa stà in riga :
Ghe l’hoo menaa, basaa, gh’hoo daa la tetta ;
Ma de pondammel !…. voj, ciappa sta fetta !
Sent mo che macciavella de birbon
L’è rivaa a tirà a man per mettem sott;
L’ha comenzaa a fa el trist, el lumagon,
A fass vedè a mangià pocch o nagott;
Lu el me schivava, el fava el repetton,
El sospirava come on mantes rott;
E compù mì gh’andava per el vers,
Compussee el fava el pregn, el gnucc, l’invers.
In fin, quand l’ha creduu de vess a tir,
Vedi ch’el tira a voltra on cortelasc,
E ch’el sbassa i cannij incontra al fir ;
Mì, bonna dagh a trà, fermegh el brasc
E prepotenta e franca come on sbir :
Cossa farisset mai, disi, pajasc ? –
Cossa vuj fa ? el respond, mazzamm, morì ;
Fornì sta vita, contettatt anch tì.
Sanguanon, che dianzen de paroll !
M’è calaa i forz de slanz, m’è vegnuu frecc,
Me sont pondada a lu coi brasc al coll,
E lu borlonem là attravers al lecc,
E lì in terra el cortell, in aria el cioll ;
Lécchem, basem, stroffignem, brascem strecc ;
Ninin.... tâs.... lassem fà…. Pensa nagotta ;
Sto fioeul d’ona vacca el me l’ha rotta !
Ona voeulta poeu rotta che l’è stada,
No gh’è staa pù resguard né pù respett,
Via ona ciavada, on’altra gran ciavada,
No se fava olter che quell bell giughett;
E se con tant piccà nol m’ha impregnada,
L’è propi roba de fà fà on quadrett ;
Tanto pù che sti usij hin certi ordegn
Che fornissen el gioeugh col lassà pregn.
L’eva trii agn, o pocch manch, che st’istoria
L’andava quiettament semper inscì,
Quand la medinna, che Dio l’abbia in gloria,
L’ha tolt su ona fevrascia de morì :
I dottor l’han creduda infiammatoria,
E gh’han faa vint solass in trèdes dì,
Ma el dì adree, giusta in quella che han decis
De faghen pù, l’è andada in paradis.
Morta lee, bonna sira ai sonador :
S’è barattaa la scenna in d’on moment ;
Mì sont andada in cà del Cogitor,
E el Pepp l’è andaa anca lu d’on so parent,
E lì, via de vedess, e de descor
Quaj voeulta per el dì, denter per dent,
Risguardo sia la porzion de mezz,
San March ! gh’è staa su el gatt per on bell pezz.
Ma mì, tra che a trovamm inscì ligada
In ca del pret, moriva de passion,
E tra ch’ el Pepp el m’eva sueffada
De bon’ ora a saggià certi boccon,
Assa brutta on bell dì ciappi la strada,
E pienti el Cogitor come on fuston,
Resoluda de tend al fatto mè,
Senza tanti seccâd de barolè.
Defatt, per quant sto pover religios
L’ abbia faa, l’ abbia ditt per famm capì
Ch’ el pass che fava l’eva on pass ris’cios,
E che la purgarev fors on quaj dì,
L’ha tra via el so fiaa, e la soa vos :
Anzi el gh’ha avuu de grazia a mondamm lì
De circa milla lir, che la medinna
La m’ha lassaa tra pilla e roba finna.
Cont cà piantada e cont quji pocch danee,
Fresca, giovena e grassa come s’era
Gh’aveva semper gent inanz indree
A la mia banca mej che né ona fera ;
De coeugh poeu gh’en vegneva di vivee,
E a quist basta domà che ghe fass cera,
Se gh’avess anch venduu merda per pess,
Sti facc de porch, even content l’istess.
E che fior de partii podeva fà,
Inscì, magara, avess voluu dattamm :
Fioretton de mercant de famm marcià
Inguala di primm sciôri e di primm damm ;
E se fuss stada tosa de trattà,
Soo che on fraa Geromin l’ha vorsuu damm
Del pelter assossenn, famm desmett banca,
Mandamm in fiacca, e lu comparì nanca.
Ma mi ciòcca imbrìaga, incarognada
De sto razza de can d’on taja pioeucc,
Tant e quant gh’è ne staa che m’han cercada,
Olter tant n’hoo casciaa foeura dì oeucc :
E sì che giammò on pezz m’en s’era dada
Ch’el me fava scusà de stoppaboeucc ;
Ma già nun vacch de donn semm tucc inscì :
Se al mond gh’è on crist el vemm propi a scernì.
E dininguarda a nun poeu a fass toeu via !
En fan tonnina ! en fan de sott e doss ;
Pur tropp l’é inscì, mì che hoo provaa la mia,
Soo cossa gh’è de noeuv con sti baloss ;
Pur tropp sont dada denter in la stria :
El Cogitor l’ha indovinaa tusscoss ;
Ah roffianon d’on Pepp ! varda, el mè nan,
Se gh’è on cristo compagn in tutt Milan.
Minga content, sta faccia de figon,
De vess staa lu el strozzaa che me l’ha rotta,
D’avemm traa i mej partii tucc a monton,
D’avemm drovada pesg d’ona pirotta,
D’avemm semper goduu i pù bon boccon
Che gh’aveva a la banca, e per nagotta,
Sagg de mì, del mè ton, de la mia inguilla,
L’ha comenzaa a miramm anca la pilla.
In prenzipi, coi loffi de dovè
Comprà ona cossa o l’altra a ona quaj posta,
El me cercava ìn prèstet per piasè ;
Ma in seguet quand poeu el m’ha vist desposta
A lassagh god in pâs el fatto mè,
L’andava al cantarà lu de soa posta,
E lì servo umilissem sur baslott,
Ogni moment, allon giò on scopellott.
Ma inscì impiastraa de vizi come l’era,
Laléla ! gh’en voreva olter che inscì ;
L’avarav traa in setton la cà Melera,
L’Archint, el Greppi, el Melz, staghela lì !
Di cojon ! lu ostarij, trissett, primera,
Lu scenn, lu palch, lu donn de mantegnì ;
E mì, ciolattononna de massee,
Compramm i corna cont i mee danee !
Olter che corna ! L’ha tentaa per finna
De taccamm ona pesta bolgironna,
E se no sont allesta ona mattinna
A tira i ciapp indree, t’el me le sonna ;
Per fortuna del Ciel, che intantafinna
Ch’hoo faa per compagnamel in la monna,
Hoo miss i did in mezz a on masarott
De filapper consciaa cont el scirott.
Eppur coss’eel ? L’eva inscì tant vergnon,
Tant marcadett, e tanto fin d’ingegn,
Che hoo avuu de grazia a fagh la remission,
Anzi l’ha tiraa i coss finna a quel segn
De pacciamm, se gh’avess anca i mincion,
Perchè a furia de vend, e de fà pegn
El m’ha sbiottada, el m’ha redutt in tocch
Come on oss spuaa foeura d’on pittocch.
No gh’aveva olter pù ch’el lecc e i scagn,
La crôs de perla e quatter strasciarij
Inscì tra robba d’ora e quij pocch pagn ;
Quand besognos de vendem anca quij,
On dì el m’è vegnuu in cà torber, compagn
De quand el s’è vorsuu tajà i cannij,
E piovend giò di oeucc acqua a monton,
Press a pocch el me parla do sto ton :
Sent, Ninetta, el me dis, i creditor
M’hin taccaa al cuu come tanc can mastin ;
Se no paghi in sti pocch vintiquattr’or,
Gh’è già in pront la fameja e i manezzin ;
Donca, on fioeu par mè, on fioeu d’onor
L’avarà de riduss a fà sta fin ?
Ah ! no, Ninetta; innanz de famm granì,
Già l’è on moment.... faroo.... quell che so mì.
Mì, dolza come l’uga, appenna senti
Dove vann a fornì sti ultem paroll,
Deventi smorta, tremmi, me spaventi,
E poeu al solet ghe butti i brasc al coll.
Infin voo al cantarà, lì me resenti
De la crôs, di peritt, del tornacoll,
E ghe disi piangend: Ciappa antecrist ;
De già ch’eet mangiaa el rest, mangia anca quist.
Redotta che sont stada ona pittocca,
Senza credet, nè robba, nè danee,
Se hoo avuu de pagà el ficc, de mett in bocca,
Hoo propri dovuu mettem al mestee ;
Ma finna che gh’hoo avuu taccaa a la socca
Sta sanguetta fottuu d’on perucchee,
On quattrin, ch’è on quattrin, nanc a pagammel,
Sont mai stada padronna de vanzammel.
Infin per compì l’opra, adess mò sent,
Cossa gh’è soltaa in coo a sto porch infamm :
Giust on mes fà el ven chì, el me sara dent,
El me dìs ch’el gh’ha voeuja de ciavamm ;
Voo a lecc ‑ el me le mett lì inscì on poo arent,
E poeu traffeta el fa per inculamm ;
Mi allora streng el ghicc, dagh on button,
E disi.... Ovej !.... coss’hin sti pretension ?
Nanca el cuu poss salvamm, sangua do dì !
Malarbetto ladron, brutto pendizzi :
El cuu l’è mè; vuj fann quell che vuj mì,
Nè hoo besogn do cavatt de sti caprizzi ;
Se avess vorsuu dall via, a st’ora chì
Sarev fors maridada a vun d’offizzi ;
Figuret mò se sont inscì cojonna
De mettem sott a tì a fà la seggionna.
Infin, vedend che dura come on sass
No dava ascolt pù al piang, nè al sospirà,
Nè ai solet loffi de vorrè mazzass,
El s’è resolt de fammela pagà ;
Nè savend toeù altra strada de vendicass,
L’è andaa a cercà on poetta, e el m’ha faa fà
Ona dïanzen d’ona bosinada
Do famm fà la minee per finna in strada.
Ecco, el me Baldissar, ecco on trattin
La reson bolgironna di passion
Che me deslenguen come on candirin ;
Ma el pussee pesg anch mò di mè magon,
L’è a vedè, che sta birba d’on Bosin,
Tra i lapp ch’el dis per mettem in canzon,
El ghe ne infira voeunna, el me car nan !
Che tend nient manca che a famm perd el pan.
L’è rivaa finna a dì che gh’hoo in di oss
On morbo vecc de brusà via l’usell.
Ma se pò dà on trattà pussee baloss,
On’azion pussee infamma e de cortell ?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
Taccamm anca in l’onor, toeumm anca quell !
Questa, per Cristo, no la poss capì !
Mi impestada !.... Dighel mo tì.
Dighel mo tì, per bio! se gh’è ona donna
Pussee sana de mì in tutt quant Milan
Te, la taccarà ben lì a la Coronna
La Mora del sciall giald, ma mì .... doman -
Ma ovej ! varda che aria bolgironna
L’ha ciappaa sto to cioll ! Scià, scià el mè nan,
Dammel, car ... toeu ... l’è tova ... oh dio ... Ciccin !
Vegni !... Vegni ! ... ghe sont ! ... Cecca, el cadin !
I paroll d’on lenguagg, car sur Gorell
(1812)
I paroll d’on lenguagg, car sur Gorell,
Hin ona tavolozza de color,
Che ponn fa el quader brutt e el ponn fa bell,
Segond la maestria del pittor.
Senza idej, senza on cervell
Che regola i paroll in del descor,
Tutt i lenguagg del mond hin come quell
Che parla on so umilissem servidor.
E sti idej, sto bon gust, già el savarà
Che no hin privativa di paês,
Ma di coo che gh’han flemma de studià :
Tant l’è vera, che, in bocca de usciuria,
El bellissem lenguagg di Sienês,
L’è el lenguagg pu cojon che mai ghe sia.
Paracar, che scappee de Lombardia
(1814)
Paracar, che scappee de Lombardia,
Se ve dann quaj moment de vardà indree,
Dee on’oggiada e fee a ment con che legria
Se festeggia sto voster san Michee.
E sì che tutt el mond el sa che vee via
Per lassà el post a di olter forastee,
Che, per quant fussen pien de cortesia,
Vorraran anca lor robba e danee.
Ma n’havii faa mo tant, violter baloss,
Col ladrann, e coppann gent sôra gent,
Col pelann, tribolann, cagann adoss,
Che infin n’havii redutt al pont puttana
De podè nanca vess indifferent
Sulla scerna del boja che ne scanna.
Desgrazi de Giovannin Bongee
De già, lustrissem, che semm sul descors
De quij prepotentoni de Frances,
Ch’el senta on poo mò adess cossa m’è occors
Jer sira, in tra i noeuv e mezza e i des,
Giust in quell’ora che vegneva via,
Sloffi e stracch come on asen, de bottia.
S’eva in contrada de Santa Margaritta
E andava inscì, bell bell, come se fa,
Ziffoland de per mi su la mia dritta,
E quand sont lì al canton dove ghe sta
Quel pessee che gh’ha foeura i bej oliv,
Me senti tutt a on bott a dì: Chi viv ?
Vardi inanz, e hoo capii de l'infilera
Di cardón e del strèpet di sciavatt
Che s'eva daa in la rondena, e che l'era
La rondena senz'olter di crovatt ;
E mì, vedend la rondena che ven,
Fermem lì senza moeuvem: vala ben ?
Quand m'hin adoss, che asquas m'usmen el fiaa,
El primm de tucc che l'eva el tamborin,
Traccheta! sto asnon porch del Monferaa
El me sbaratta in faccia el lanternin
E el me fa vedè a on bott só, luna, stell,
A ris'c de inorbimm lì come on franguell.
S'era tanto dannaa de quella azion
Che dininguarda s'el fudess staa on olter !
Basta, on scior ch'eva in pari a sto birbon,
(Ch'el sarà staa el sur respettor senz'olter),
Dopo avemm ben lumaa, el me dis: Chì siete ?
Che mester fate ? In dove andee ? Dicete !
Chi sont ? respondi franco, in dove voo ?
Sont galantomm e voo per el fatt mè;
Intuitù poeu del mestee che foo,
Ghe ven quaj cossa de vorrell savè ?
Foo el cavalier, vivi d'entrada, e mò
Ghe giontaravel fors quajcoss del sò ?
Me par d'avegh parlaa de fioeu polid;
N'eel vera ? e pur, fudessel ch'el gh'avess
Ona gran volentaa de taccà lid,
0 che in quel dì gh'andass tusscoss in sbiess,
El me fa sercià sù de vott o des,
E lì el me sona on bon felipp de pes.
Hoo faa mi do o tre voeult per rebeccamm.
Tant per respondegh anca mi quejcoss,
Ma lu el torna de cap a interrogamm
In nomo de la legge e el salta el foss ;
E in nomo de la legge - già, se sa
Sansessia, vala ben ? - boeugna parlà.
E lì botta e resposta, e via d'incant:
Chi siete ? - Giovannin. - La parentela ? -
Bongee. - Che mester fate ? - El lavorant
De frust. - Presso de chi ? De Isepp Gabella. -
In dove ? - In di Tegnon. - Vee a spass ? - Voo al cobbi. -
In cà de voi ? - Sur sì. - Dove ? - Al Carrobbi.
Al Carrobbi ! - In che porta ? - Del piattee. -
Al numer? - Vottcent vott. - Pian ? - Terz... E inscì
Eel satisfaa mò adess; gha n'hal assee ?...
Fussel mò la franchezza mia de mì,
0 ch'el gh'avess pu nient de domandamm
El va e el me pienta lì come on salamm.
Ah, lustrissem, quest chì l'è anmò on sorbett,
L'è un zuccher fioretton resguard al rest;
El sentirà mò adess el bel casett
Che gh'era pareggiaa depôs a quest:
Propi vera, lustrissem, che i battost
Hin pront come la tavola di ost.
Dopo sto pocch viorin, gris come on sciatt,
Corri a cà che no vedi nanch la straa;
Foo per dervì el portell, e el troeuvi on tratt
Nient olter che avert e sbarattaa...
Sta a vedè, dighi subet, che anca chì
Gh'è ona gabola anmò contra de mì.
Magara inscì el fudess staa on terna al lott,
Che almanch sta voeulta ghe lassava el segn !
Voo dent... ciappi la scara... stoo lì on bott,
Doo a ment... e senti in sui basij de legn,
Dessora inscima, arent al spazzacà,
Come sarav on sciabel a soltà.
Mi a bon cunt saldo lì: fermem del pè
De la scara... e, denanz de ris'cià on pien
Col fidamm a andà sù, sbragi: « Chi l'è ? ».
Coss'en disel, lustrissem, vala ben ?
A cercà rogna inscì per spassass via,
Al dì d'incoeu s'è a temp anch quand se sia.
Intant nissun respond; e sto tricch tracch
El cress, anzi el va adree a vegnì de bass...
Ghe soni anmò on « Chi l'è ? » pu masïacch,
Ma oh dess, l'è pesg che ne parlà coi sass!
infin poeu a quante mai sbragi: Se pò
Savè, chi l'è ona voeulta, sì o nò ?
Cristo, quanti penser hoo paraa via
In quell'atem che s'eva adree a sbragià!
M'è fina vegnuu in ment - esussmaria ! -
Ch'el fuss el condam reficció de cà,
Ch'el compariss lì inscì a fà penitenza
De quij pocch ch'el s'è tolt su la conscienza.
El fatt l'è ch'el frecass el cress anmò,
E senti ona pedana, oltra de quell,
Propi d'ona persona che ven giò;
Mi, allora, tirem lì attach al portell,
Che de reson, s'el se le voeur cavà,
L'ha de passà de chì, l'ha de passà.
Ghe semm nun chì al busilles ! Finalment
Vedi al ciar de la lampeda de straa
Avegnimm a la contra on accident
D'on cavion frances de quij dannaa,
Che inscì ai curt el me diss: Ett vô el marì
De quella famm che sta dessora lì ?
Mi, muso duro tant e quant e lù,
Respondi: Ovì gè suì moà; perché ?
Perché el repìa, voter famm, monsù,
L'è tre giolì, sacher dioeu, e me plè.
0 giolì o non, ghe dighi, l'è la famm
De moà de mi: coss'hal mò de cuntamm ?
S'è che moà gè voeù coccè con ell.
Coccè ? respondi, che coccé d'Egitt ?
Ch'el vaga a fà coccé in San Raffaje11 ;
Là l'è el loeugh de coccè s'el gh'ha el petitt !
Ch'el vaga foeura di cojon, che chì
No gh'è coccé che tegna: avè capì ?
Cossa dianzer ghe solta, el dis: Coman,
A moà cojon?... e el volza i man per damm.
Ovej, ch'el staga requi cont i man,
Ch'el varda el fatte sò de no toccamm,
Se de nò, dia ne libra, sont capazz...
E lu in quel menter mollem on scopazz.
E voeuna, e dò ! Sangua de dì de nott,
Che nol se slonga d'olter, che ghe doo !
E lu zollem de capp on scopellott!
Vedi ch'el tend a spettasciamm el coo,
E mi sott cont on anem de lion ...
E lu, tonfeta, on olter scopazzon !
Ah sanguanon! A on colp de quella sort
Me sont sentuu i cavij a drizzà in pee,
E se nol fudess staa che i pover mort
M'han juttaa per soa grazia a tornà indree,
Se no ciappi on poo d'aria, senza fall
Sta voeulta foo on sparposet de cavall.


text:
Boudry
Boudry (Boudri 'n arpità) a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4984 abitant.
El cumün de Boudry al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bevaix, Bôle, Brot-Dessous, Chevroux (VD), Colombier, Cortaillod, Delley-Portalban (FR), Gletterens (FR), Gorgier, Neuchâtel, Noiraigue, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Boudry in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
New Jersey
El New Jersey a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 22.608 km² e una pupulaziun de 8.698.879 abitant.
A l'è tacaa a nord al stat de New York, a ovest a la Pennsylvania e al Delaware, a süd e a est a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Trenton (85.403 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Newark (273.546 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Jersey City, Paterson, e Elizabeth.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El New Jersey al gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Ermanno Olmi
Ermanno Olmi l'è un regista de film nassüd a Bèrghum, el 24 lüi dal 1931. L'è vün d'i maèstor dal cìnema italian.
I sò film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò film püsè famùs l'è L'albero degli zoccoli, che l'ha vensüd la Palma d'Or al trentünésim Festival de Cannes.
I sò àltor film, de spess ambientad in Lumbardìa, i en: El pòst, I fidanzati, La leggenda del santo bevitore, Il mestiere delle armi, Cantando dietro i paraventi e Centochiodi.
Ermanno Olmi, l'è anca famus par d'i docümentàri urientàd vers el rispet par la natüra e l'eculugìa: Lungo il fiume, La leggenda del bosco vecchio, Il taglio del bosco e Terra madre.
I sò lìbor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ragazzo della Bovisa (2004), Mondadori, Milan
- Gli anni di Edison. Documentari e cortometraggi (1954-1958) (2008), Feltrinelli, Milan
- Il sentimento della realtà (2008), Editrice San Raffaele, Milan


text:
Mellingen
Mellingen (Mellige in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 659 abitant e una süperfiss de 4.86 km², e al se tröva a una altitüden de 352 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mellingen a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birmenstorf , Fislisbach, Oberrohrdorf, Stetten, Tägerig, Wohlenschwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mellingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1045 col nom de Mellingen
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mellingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mellingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Mellingen al Wikimedia Commons


text:
1917
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 febrar - Messich: la se pruclama la Custitüziun.
- 13 febrar - Paris (Francia): el serviss de spiunagg frances el detegn la Mata-Hari in d'un hotel da la cità.
- 5 marz - Stat Ünii: per la segonda völta, nominen Woodrow Wilson president.
- 25 marz – Rüssia: el guvernu refurmista de l'Aleksandr Kerenskij l'abuliss la pena de mort; la serà restabilida da l'URSS dopu descadenament de la Guera Civil.
- 6 april - I Stat Ünii deciaren la guera a la Germania (Prima Guera Mundial).
- 25 utuber - Irlanda: l'Eamon de Valera l'è elegiüü president del Sinn Féin.
- 2 nuvember - Lundra: el minister Balfour el ghe fa püblega la deciaraziun che la pruclama el süport Britanegh ai insediament giüdee a Palestina (siunism).
- 7 nuvember - Rüssia: la ghe scumenza la revulüziun cumünista.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 lüj - Barceluna: Joan Camprubí i Alemany , cugnussüü cume Joan Capri, atur e ümurista Catalan (m. 2000).
- 11 setember - Sarrat (Ilocos Norte, Filipinn): Ferdinand Marcos, ditadur e president di Filipinn (1965-1986) (m. 1989).
- 29 magg - Brookline (Massachusetts, SÜA): John Fitzgerald Kennedy, pulitegh Nord american, president di 35 di Stat Ünii d'America (1961-1963) (m. 1963).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Glaruna
Glaruna (en todèsch: Glarus; en fransés: Glaris) a l'è una cità e 'n cumün svizzer del canton omònim (Canton Glaruna), del qual l'è anca la capitala. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 69.23 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5877 abitant.
El cumün de Glaruna al se tröva a una altitüden de 472 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennenda, Innerthal (SZ), Luchsingen, Mitlödi, Muotathal (SZ), Näfels, Netstal, Riedern, Schwanden, Schwändi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Glaruna l'è menziunaa la prima volta al prinsipi del secol IX in Latin col nom de Clarona. In del ann 1178 l'è menziunaa per la prima volta in todesch col nom de Glarus.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Glaruna l'è ingemelaa con:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site (Todesch)
- Glarus (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Amènt
En Botànica, l'ament l'è 'na 'nfiurescènsa cilìndrica e strèta, furmàda de fiurilì che g'ha mìa pétali o, semài che i ghe i ha, i è pesègn e de póch cönt, de spès anemòfii (empulinàcc col vènt) ma ale ólte i è empolenàcc pò a per mès de insècc (compàgn che 'ndèi Sàles). L'è furmàt de sòlet de fiùr unisesuài, dispunìcc bèi tacàcc de giü con l'óter e arènt a l'as centràl che de spès el pènt en zó.
L'è tìpich de le piànte de le famìe de le Betulaceae, Fagaceae e Salicaceae. En divèrse de chèste piànte, i è apéna i fiùr màs•cc che fùrma 'n amènt e 'nvéce i fiùr fèmina i è sèmpe (nösöla, rùer) o i fùrma dei óter tìpi de 'nfiurescènse. En sèrte ótre piànte però (compàgn de le àlbere) tat i fiùr mas•cc come i fiùr fèmina i è reünìcc en amèncc.


text:
Siena
Siena (Sæna Iulia 'n latì; Sienne 'n fransés; Sienna 'n inglés) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 54.188 (ISTAT 2009) abitàncc, 'na superfìce de 118 km² e 'na densità de 459 ab./km². El cümü de Siena 'l cunfìna coi cümü de Asciano, Castelnuovo Berardenga, Monteriggioni, Monteroni d'Arbia e Sovicille.
Siena l'è cunusìda 'mpertöt per vìa del sò patremóne artìstich e per l'ünità stilìstica dl sò cèntro stòrich, enserìt de l'UNESCO endèl Patremóne de l'Umanità.
Stória de Siena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segont la mitulugìa romàna, Siena l'è stàda fondàda de Senio, fiöl de Remo (el fredèl de Ròmolo), e a Siena se tróa facilmènt divèrse stàtue e òpere d'art che reprezènta, isé come a Roma, i du fredèi leàcc fò de la lùpa.
En urìgin l'ìa 'n abitàt etrusco e 'n sèguit l'è deentàt 'na colònia romàna (Saena Julia) ri-fondàda de l'imperadùr Augusto. La restàa però 'n centro abitàt de dimensiù pesène sitüàt delóns de le vìe principài de l'Impér. Endèl sècol V, l'è deentàde séde de 'na diocesi cristiàna.
La fòrte 'nflüènsa de la cità come pólo cültüràl, artìstich e pulìtich l'è cuminciàda 'ndèl sècol XII, quan che la g'ha mitìt en bànda 'l sistéma feudàl e la s'è organizàda come 'n bórch autogovernàt a la maniéra de 'na repüblica.
Però 'l sistéma pulìtich nöf el g'ha cuntribüìt a fà crèser amò de piö le lòte 'ntestìne 'ntra i nòbii e estèrne cùtra la cità rivàl de Firense. Endèl sècol XIII s•ciòpa fò töta la rivalità 'ntra le fasiù dei Ghibilì de Siena e dei Guèlf de Firense, che pò l'è stàda mensiunàda apò a 'ndèle Divina Comédia de Dante.
Ai 4 de setèmber de l'an 1260, i Ghibilì i g'ha dàt sostègn a le fórse del rè Manfredo de Sicìlia e — 'ndèla batàia de Montaperti — le g'ha batìt i Guelfos, che i gh'ìa 'n ezèrcit en ròch piö nömerùs e mèi armàt. Prima de la batàia, töta la cità la s'ìa consagràda a la Vérgine Maria e afidàda a la sò protesiù. Al dé d'encö, chèla stèsa protesiù la vé regordàda e renöàda, en ricòrdo de la menàsa de bombardamènt de part dei aleàcc endèla Segónda Guèra Mondiàl endèl 1944, che per fürtüna l'è mìa stat efetuàt.
Siena l'è stàda 'na concorènta de le cità vizìne 'ndèl camp de le arcc per töt el perìodo medievàl enfìna al sècol XIV. Dòpo la devastasiù portàda de la Pèste Négra endèl an 1348, l'è mìa piö stàda bùna de riturnà al splendùr pirdìt. La Siena de 'ncö la g'ha 'n aspèt che se 'nsomèa amò a chèl dei sècoi XIII e XIV. La sò università, giöna de le piö prestigiùze d'Italia, l'è stàda fondàda 'ndèl 1203 e l'ìa famùza per le facoltà de Dirìt e Midizìna.
I du sàncc principài de Siena i è Santa Caterina (1347-1380) e San Bernardì (1380-1444).
Art, cültüra e monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò Catedral, ambiàda a metà del sècol século XII, l'è 'n ezèmpe reprezentatìf de l'achitetüra gòtica italiana. La faciàda principàla, òpera de Giovani Pisano, l'è staàda finìda endèl an 1380; dét endèla catedràl se pöl amirà el pölpet otagonàl postàt sùra dei liù de Nicola Pisano, e 'l paimènt en mozàich. Sóta la Catedràlendèl batistéro gh'è la font battezimàla, con dei bas-riliéf de Donatello, Ghiberti, Jacopo della Quercia e óter scultùr del sècol XV. La Pinacoteca Nasiunàla de Siena la g'ha dét colesiù 'mportànte de òper del Trezènt e del Quatersènt.
Endèla piàsa principàla — Piàsa del Campo — a fùrma de mèza lüna, gh'è 'l Palàs Püblich, del sècol XIV), col campanìl famùs, e 'ndóche gh'è i afrèsch de Simone Martini e Ambrogio Lorenzetti e i riliéf de Fónt Gaia de Jacopo della Quercia. En chèsta piàsa gh'è la Tór del Mangio.
Endèla Piàsa del Campo se cór la famùza gàra de caài ciamàda Palio de Siena. El Palio el vé curìt dò ólte a l'an, ai 2 de Löi e ai 16 de Óst, con 10 caài e cavaliér, ognü 'n reprezentànsa de giü dei 17 quartér de la cità, ciamàcc contràde.


text:
Castelfrànch
Artéccol in dialètt mudnés
Castelfrànch (Castelfranco Emilia in italiàn, Castel in bulgnés) l'è un cumùn ed circa 35.000 cristiàn in d'la pruvèinsa ed Mòdna. Prémma dal 1929 l'éra söta la pruvèinsa ed Bulägna.
L'è stèda tirèda só in dal 1226 dai Bulgnés, cun al nömm uriginàri ed "Bòrgh Frànch"; al nóv paés l'éra l'ùltem sèinter petruniàn atàch al cunfèin cun i nimìgh zemiàn e al-s druvèva da avampòst ed difésa.
D'alóra, sta sitê l'è stèda tèra d'cunfèin tr'él nimìghi Mòdna e Bulägna, ch'i s'la s'én cuntésa in tótt e per tótt. Adèsa, la gh'à dimòndi influèinsi da tótt e dô al pèrti: al dialètt dal lógh l'è 'na variànt dal dialètt bulgnés, mèinter l'architetùra l'è cla tipica di Este dal mudnés.
Castelfrànch al gh'à la paternitê dla pió cgnusùda pasta emiliàna: i turtlèin. Infàti l'è chè ch'i én stèdi fàti per la prémma volta, cun l'ispirasiòun a l'umbréghel dla bèla dea Venere.
Artéccol in dialatt bulgnais
Castel (Castelfranco Emilia in italiàn, Castelfrànch in mudnais) l'è 'na cmónna ed 35.000 cristiàn e sblîsga int'la pruvéinza ed Mòdna. Prémma dal 1929 l'éra såtta la pruvénzia ed Bulåggna.
L'è stè tirè só dal 1226 dai Bulgnîs, cun al nómm urigineri ed "Båurg Frànc"; al nôv pajais l'éra l'ûtum zänter bulgnais atais al cunfén cun i nimìgh mudnîs e al-s druvèva da avampòst par difàndris.
D'alåura, sta zitè l'è stè tèra d'cunfén str'äl nimìghi Mòdna e Bulåggna, ch'i s'la s'én cuntésa in tótt e par tótt. Adès, l'à di móndi influänza da tótt e dåu al pèrti: al dialatt dal sît l'è 'na variànt dal dialatt bulgnais, månter che l'architetûra l'è cla tèppica di Este dal Mudnais.
Castel l'à la paternitè dla pió cgnossó pâsta emiglièna: i turtlén. Difâti l'è qué ch'i én stè fât per la prémma volta, inspirànds al blîguel dla bèla dea Venere.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Bagnöl
Bagnöl, (Italià: Bagnolo Mella) l'è 'n cümü de 12 834 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Centràl a 14 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.
El cunfìna coi cümü de Cavreà, Dèl, Ghét, Lé, Manèrbe, Muntirù, Oflàga e Poncaràl.
El cümü l'è stat fregiàt col tìtol de cità a pàrter del zenér del 2011 del Presidènt de la Repüblica Italiana Giorgio Napolitano, per mèrecc de caràter stòrich e cültüràl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Gemelàgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bagnöl l'è 'nzemelàt coi cümü de:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Heitersheim
Heitersheim l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald. El teretóre aministràt de la cità l'è de 11.71 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 5 897 abitàncc.
El cümü de Heitersheim el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 254 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
}}}}


text:
Lunà
Nota: chest articol ché l'è scritt en del Bresà che 'l se parla en dela banda de sóta del lac de Garda.
Lunà (Lonato del Garda en Italià; Lonàt en Bresà) l'è 'n cümü de la pruincia de Brèsa vizì al lach de Garda. El g'hà 16 064 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), che i se ciama lonatés. A Lunà g'hè 'n castèl ciamàt la Rocca Viscontea e en divèrse céze, fra le ótre la Bazìlica de San Gioàn e la céza de Sant'Antóne.
A Lunà la g'ha sede 'na squadra de curidùr diletàncc, la Feralpi-Pool Cantù, e 'na squadra de fobal, la Feralpi Calcio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Lunà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
-
-
-
-
Cà del Podestà
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cremùna
Cremùna (nòm uficiàl en Italià: Cremona) l'è 'na cità de la Lombardia, capolöch de la pruvìncia de Cremùna, sitüada 'ndèla Lombardìa meridiunàl. La cità la vé sö póch de lóns del fiöm Pò, che per Cremùna, col sò pórt flüviàl, l'è sèmper stat e l'è amò 'ncö 'n importànte vìa de comünicasiù. El cümü de Cremùna el cönta 71 184 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt stòrich del nömer de abitàncc del cümü de Cremùna l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cremùna l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèla stória come 'n insediamènt dei Cenomani, 'n popolasiù cèltica che gh'è riàt endèla piàna del Pò entùren al 400 prìma del Signùr. El nòm Cremùna però l'ìa amò piö ècc, fórse atribüìt zamò dei prim òm che s'è 'nsediàt endèl pòst, i antìchi isé i g'ha tiràt fò 'n bèl pó de interpretasiù fantaziùse per spiegàl. Endèl 218 prìma del Signùr i Romàni i g'ha stabilìt endèla zòna en prìm avampòst a nòrd del fiöm Pò e i g'ha mantignìt el nòm uriginàl. Cremùna e la sò vizìna (la modèrna Piacensa, sö la spónda sud del fiöm), i è stàde fondàde 'l stès an, co l'obietìf de penetrà 'ndèla pianüra che piö tàrde la deentarà la Pruvìncia de la Gallia Cisalpina. Cremùna en póch tép l'è nìda a éser la giöna de le cità piö gròse de l'Italia del Nòrt, aidiàda pò a del fàt de éser sö la stràda che colegàa Gènova a Aquileia, ciamàda Via Postumia. La g'ha furnìt soldàcc a Giùlio Cézare e la 'na 'ncaàt dei favùr quan che chèsto l'è stat al potére, piö tàrde però la s'è mitìda de la bànda de Bruto de del Senato Romàno endèl sò conflìt col Augusto, e chèsto, dòpo ìga insìt, endèl 40 prìma del Signùr el g'ha confiscàt la töte le tère de Cremùna e 'l i ha distribüìde ai sò òm. El poéta Virgìlio, che 'l gh'ìa fat le scöle a Cremùna, el s'è ést portà vià el podére de famìa ("tròp derènt a la disgrasiàda Cremùna"), ma piö tàrde l'è riàt a riutignìla. La prosperità d ela cità l'è nàda 'n nacc a crèser enfìna al 69, quan che l'è stàda sbatìda pelària 'ndèla segónda Batàia de Bedriacum de le trùpe de Vespasiano, che combatìa per mitìl sö come Imperadùr cùtra 'l sò rivàl Vitellio. Cremùna l'è stàda ricustrüìda col sostègn del stès Vespasiano, ma par che la sàpe mai piö riàda al leèl de prosperità che la gh'ìa prìma perchè l'è de fat sparìda de la stória 'nfìna al sècol VI, quan che la ricompàr come avampòst militàr de l'Impéro Romano de Ucidènt (Bizantì) ai tép de la guèra Gòtica.
Alt Medioévo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che i Longobàrcc i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndèla segónda metà del sècol VI, Cremùna l'è restàda 'n caposàlt dei Bizantì come part del Ezarcàt de Ravenna. La cità la s'è spandìda vèrs nord-òvest, co la creasiù de 'n camp trinceràt de föra de le müre. Endèl 603, Cremùna la vé cunquistàda e distrugìda del rè longobàrt Agilulfo. El sò teretóre 'l vé dividìt entra i Dücàcc de Brèsa e Bèrghem. Póch agn dòpo però, endèl 615, la regìna Teodolìnda, devóta Catòlica co l'edèa de convertéser i cremunés, la g'ha fat recoströéser la cità e turnàt a stabeléser en Vèscof. El contròl de la cità isé l'è pasàt de menemà 'ndèle mà del Vèscof, che l'è deentàt piö tàrde en vasàl del Sacro Romano Impero dòpo che Carlo Magno 'l g'ha batìt i Longobarcc e cunquistàt l'Italia. Isé Cremùna la g'ha püdìt slargà 'n pó 'l sò potére e la sò prosperità e 'n quach vergü dei sò Vèscof i g'ha ìt de le pàrcc importàncc 'ntra 'l sècol X e 'l sècol XI. El Vèscof Liutprando de Cremùna l'è stat mèmber de la cort imperiàl sóta la dinastìa Sàsone e Olderico el g'ha utignìt dei privilégi importàncc per la cità de l'Imperadùr Ottone III. L'economìa de la cità l'è stàda spuciàda pò a de la custrusiù del pórt söl Pò en curispondènsa presapóch del camp fortificàt bizantì.
Envéce, i du vèscof Lambèrt e Ubaldo i g'ha creàt discòrdie co la zét de Cremùna. L'imperadùr Corrado II, per mèter a pòst la quistiù, el g'ha duzìt vègner a Cremùna 'ndèl 1037 ensèma col papa Benedèt IX amò zuinì.
Perìodo comünàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sóta Enrìco IV, I cremunès i g'ha tacàt a rifüdàs de pagà le tàse al imperadùr e al vèscof perchè i ia ritignìa tròp opresìve. Segónt 'na legènda, el "gran gonfaloniér" (càrica paragunàbil al sìndech d'encö) "Zanén de la Bàla" (Giovanni Baldesio) el s'è confrontàt a duèl col imperadùr stès. Enrico el sarès finìt dizarciunàt e isé la cità la sarès stàda izimìda de pagàga la tàsa de l'an che la curispundìa a 'na bàla de ór de 3 chìli. La legènda la dìs pò che chèla bàla de ór che gh'ìa destinàt come pagamènt de le tàse la sarès ghe stàda dunàda a la Berta, la murùza del Zanén, per dopràla come dòte per quan che i se sarès spuzàcc.
Le prìme nutìsie stòriche de 'n cümü lìber de Cremùna i è del 1093, quan che 'l g'ha partecipàt a 'na aleànsa cùtra l'imperadùr comandàda de Matilde de Canossa, ensèma ai cümü de Lodi, Milà e Piacènsa. El cunflit l'è finìt co la scunfìta de Enrico IV e la sò famùza ümiliasiù de Canossa de nacc a papa Urbano II endèl 1098. En chèsta ocaziù Cremùna la g'ha utignìt la Insula Fulcheria, che l'ìa 'l nòm dat al teretóre del Cremàsch.
De chèl momènt lé, el nöf cümü el g'ha ambiàt pò a lü a fàga guèra ai cümü vizì per slargà 'l teretóre e crèser el sò potére. Endèl 1107, Cremùna la g'ha cunquistàt Turtùna, ma quàtr'àgn dòpo 'l sò ezèrcit l'è stàt batìt de bröt de le bànde de Bressanoro. A la stèsa maniéra che 'ndèle ótre cità de l'Italia setentriunàla, la popolasiù l'ìa spartìda 'n dò fasiù opòste, i Guèlfi, a favùr del Papa, che i ìa 'n magiurànsa 'ndèla cità nöa, e i Ghibilì a favùr de l'Imperadùr, che i gh'ìa la sò rocafòrt endèla cità ècia. Le dò fasiù i éra isé irecunciliàbii che i guèlfi i éra riàcc al pónt de fa sö 'n Palàs Comünàl nöf, che 'l ezìste amò 'ncö e l'è ciamàt "Palazzo Cittanova".
Quan che 'l Barbarósa l'è nìt en Itàlia per riafermà la sò autorità, Cremùna la s'è schieràda 'nsèma a lü co l'edèa de otègner 'na mà cùtra Crèma, che 'ntàt, aidiàda de Milà, la sìa ribelàda. La vitòria utignìda dei imperiài e la sò lealtà 'ndèi confròncc del Barbarósa la g'ha pirmitìt de otègner endèl 1154 el dirìt de mèter en pé 'na zèca e de bàter monéda.
Endèl 1162, le fórse del Imperdùr amò aidiàcc dei cremunés i g'ha asaltàt Milà e i là defàda fò. Póch agn dòpo però, 'ndèl 1167 la cità la g'ha cambiàt spónda e la s'è ünìda a la Léga Lombàrda. Le sò trùpe le g'ha fat part de l'ezèrcit che 'l 29 de màgio del 1176, 'l g'ha scunfigìt el Barbarósa 'ndèla famùza Batàia de Legnà.
La Léga Lombàrda l'è mìa però nàda 'n nacc tat tép dòpo la vitória cùtra l'Imperadùr: el 17 de löj del 1191 'na guèra sciopàda 'ntrà Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda pò a batàia de la Malamórt. El "carroccio" cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm. Endèl 1213, a Castigliù (Castelleone), i Cremunés i g'ha batìt 'na aleànsa furmàda de Milà, Lodi, Crèma, Novàra, Cóm e Brèsa.
Endèl 1232, Cremùna la s'è aleàda col nöf Imperadùr, el Federìco II, che l'ìa turnàt a ègner endèl nord de l'Italia per pröà a restabeléser la sò autorità. Endèla Batàia de Cortenuova, i cremunés i è stacc de la bànda dei vinsidùr. En conseguènsa el Federìco II de spès el g'ha stabilìt la só córt en cità. Endèla batàia de Parma, però, i Ghibilì i n'ha ciapàt 'na bèla rebatìda e 'n pér de miér de Cremunés i è stacc facc prizunér. Quach agn dòpo Cremùna la s'è endicàda e la g'ha scunfigìt l'ezèrcit de Pàrma. Comandàt de Umberto Pallavicino l'ezercit dei Cremunés l'è riàt a catürà 'l "Carroccio" dei Parmezà e per sècoi i g'ha ubligàt a tègner tacàde vià le bràghe del rivàl a la Catedràl de Pàrma come sègn de ümiliasiù.
Endèl 1301, Luchetto Gattilusio l'ìa podestà de Cremùna e 'n chèst perìodo la cità la g'ha prosperàt enfìna a rià a 'na popolasiù de presapóch 80.000 abitàncc, de piö dei 69.000 del 2001.
La Signurìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1266, el Pallavicino l'è stat casàt vià de Cremùna, e 'l goèrno dei ghibilì l'è finìt dòpo che 'l sò söcesùr, el Buoso de Dovara, el g'ha cidìt el potére a 'n consórse de citadì ciamàt "Pàce e Fede". Endèl 1271, vé creàt la càrica de Capità del Popol, ma 'ndèl 1276 el potére 'l vegnarà ciapàt en mà del marchés Cavalcabò Cavalcabò, che 'ndèl 1305 el sarà rimpiasàt de sò fiöl, Guglielmo Cavalcabò, che 'l la mantegnarà 'nfìna al 1310.
En chèsto perìodo vegnarà facc sö o restaüràcc divèrsi palàs e custrusiù, comprés el Toràs, la céza romànica de San Fransèsch, el transèt del Dòm e la Lòza dei Militi. En piö, l'agricültüra la vegnarà sustignìda condèna nöa rét de canài e fòs. Dòpo 'na quach invaziù forestére (en particolàr chèla de l'imperadùr Enrìco VII endèl 1311), el Cavalcabò l'è düràt enfìna al 29 de noèmber del 1322, quan che 'na famìa amò piö potènta, chèla dei Visconti del Galeàs I, i è deentàcc i Signùr de Cremùna. I dürarà per en sècol e mès, interumpìcc endèl 1327 de Ludovìco 'l Bàvaro, endèl 1331 de Gioàn de Boémia, e 'ndèl 1403 de 'n ritórno sporàdich dei Cavalcabò. Ai 25 de löi del 1406, el capità Cabrino Fondulo el g'ha copàt el sò padrù Ubaldo Cavalcabò e töcc i mèmber màs•cc de la sò famìa, e 'l g'ha ciapàt el contròl de Cremùna ma pöch piö tàrde, l'è stat cunsideràt mìa bù de portà 'n nacc el sò còmpito, e l'è stat ubligàt a molà la cità tùrna ai Visconti dòpo 'n pagamènt de 40,000 fiurì dór.
El Filippo Maria Visconti el farà deentà la Signurìa de Cremùna ereditària. Cremùna la deentarà part del Dücat de Milà, e la ghe narà dré a le sò vicènde 'nfìna a l'ünificasiù de l'Italia. Sóta i Visconti e piö tàrde sóta i Sfórsa, Cremùna la g'ha ìt 'na grant evulusiù cültüràla e religiùza. Endèl 1411, el Palàs Cittanova l'è deentàt la séde de l'Üniversità dei mercànt del fustàgno. Endèl 1441, Cremùna la vegnàra catàda fò per véser la séde del le spùze de Fransèsch I Sfórsa e Bianca Maria Visconti endèla capèla fàda sö dei Frà Biniditì, e che 'ncö l'è stàda sustitüìda de la céza de San Sigismónt. En chèla ocaziù lé par che 'l sàpe stat servìt per la prìma ólta en dóls nöf, che piö tàrde 'l vegnarà ciamàt e 'l deentarà famùs col nòm de turù. Ludovich el Móro 'l sostegnarà la custrusiù de custrusiù e divèrse òpere per el Dòm, per la céza de Sant'Agata e per el Palàs de Cümü.
I ucupasiùn furèst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1446 Cremòna l'è stàda serciàda di trüp del Francesco Piccinino e del Luigi dal Verme. I Venesiàn gh'han mandaa in sò sucùrs Scaramuccia da Forlì, che l'è riessii a süperà l'asédi, e l'ha pruvucà inscì 'l falimént de l'imprésa di dü cunduté e la liberasiùn de la cità.
Cun la guèra tra Lüduvìch el Mòru e la Frància del Lüìs XII, Cremòna l'è passàda per un bréf perìut (1449-1509), sòta la Repübliga de Venésia. La sitüasiùn l'è restàda inscì fìna a la Batàlia de Gnidèl, 11 maccn del 1509), che l'ha vìst vìncc i francumilanés.
I vicend cumplicaa di guèr d'Itàlia, che véden bàtes i vün cùntra i àlter Spàgna, Frància, Venésia e Milàn, la tröa la sùa fin in del 1516, quànt el Trataa de Noyon el sancìss l'esìli del düca milanés Massimiliàn Sfòrsa. I Spagnöö, i nöf padrùn del Milanés, cunquìsten definitivamént Cremòna in del 1524, quànt che ciàpen el Castèl de Sànta Crus.
L'ucupasiùn spagnöla (cunfermàda cul trataa de Madrid del 1526) la sarà pütòst düra per la pupulasiùn cremunésa, in del séns ch'i Spagnöö i tuaràn vìa un frach de resùrs ecunòmich de purtà in pàtria, sénsa però fàch di reinvestimént in sül teritòri. A bun cünt, a Cremòna vegnaràn faa sü anmò un bèl puu d'edifìssi religiùs e palàss.
La sitüasiùn la sarà un puu migliùr sòta la duminasiùn ustrìega, che la partìss del 1707 e la finìss (se cüntum mìnga 'l perìut napuleònich) fìna 'l 1859.
Ai témp del Dücaa milanés e fìna al 1786 Cremòna l'è stàda 'l caplöch del Cuntàt de Cremòna, che pöö l'è staa trasfurmaa in la Pruvìncia de Cremòna. Ai témp del Napuleùn e del Régn Itàlich invéci Cremòna l'éra 'l caplöch del dipartimént del Pò de Sùra (Haut-Pô).
Economìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'economìa de la cità l'è ligàda al sistéma prudutìf de la sò pruvìncia che l'è per lo piö bazàt amò sö l'agricültüra. Gh'è però apò a de le indüstrie alimentar 'ntra le piö 'mportànte de töta Itàlia: per ezèmpe la Negroni per el setùr dei insacàcc, la Sperlari, la Vergani, la Barilla/Mulino Bianco per el setùr dolciàre e pò amò l'Oleificio Zucchi, e la Auricchio per i formài.
Gh'è apò 'na sèrta prezènsa de 'ndüstrie metalmecàniche (aciaierìa Arvedi e Off. Mecc. Feraboli), de trasformasiù del Petrolio (Rafinerìa Tamoil), energética (AEM Cremona), e telecomünicasiù (AEMcom).
L'artigianato Cremusnés l'è caraterizàt de 'n gran nömer de butìghe de liutai specializàde 'ndèla prudusiù de strümèncc a arch, recunusìde 'n töt el mónt pe la qualità dei strümèncc che i è bùne de fà sö e che le se rifà a le figüre stòriche de Stradivari. Guarneri e Amati.
Cremùna l'è cunusìda apò a per la prudusiù del turù e dei materiài en còt.
L'è famùza apò a la mostarda cremunéza fàda co la fröta candìda endèn bagn de sénape.
El dialèt cremunés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialèt cremunés l'è 'n dialèt lumbàrt che 'l partégn al grüp urientàl de la léngua.
A càusa però de la sùa pusisiùn adree al curs del Pò e de la sùa stòriga duminasiùn milanésa, el Cremunés el gh'ha vàri inflüéns emiliàn e insübrich (suratüt ludesàn). El cremunés l'è mìnga parlaa in tüta la pruvìncia: a Casalmagiùr defàt el dialèt l'è mùltu püssee 'miliàn, ménter in la zòna de Crèma, la parlàda l'è anmò püssee legàda ai standard del lumbàrt urientàl.
'Na caraterìstiga impurtànta del Cremunés l'è la sùa cadénsa fòrta, che le pòrta a prunüncià i vucài acentaa bei slungaa.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cremunés importàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Persùne ligàde a Cremùna:
- Claudio Monteverdi (composidùr, 15 de mas del 1567 – 1643)
- Antonio Stradivari (liutaio, 1643 – 1737)
- don Primo Mazzolari (1890 – 1959)
La squadra de fùbal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La squadra de fùbal de la sità l'è la Cremonese che la gh'à i maiète a bande grìze e róse.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alaquàs, Spagna, del 2004
- Krsnoiarsk, Rüsia, del 2004
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
06 10
Ol dé 6 de utùer l'è 'l 279 ( 280 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 87 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de utùer al è ul dí da pòost 279 ( 280 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 87 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3761 a.C. - Cumìncia l'an 1 del calendàre ebràico
- 105 a.C. - Batàia de Arausio: i Cimbri i bat l'ezèrcit romàno de Mallio Massimo
- 68 - Endèla Batàia de Artaxata le armàde de Lucullo le bat Tigrane II de Arménia
- 891 - Ilisiù de papa Formoso
- 1111 - Balduì VII el deènta cónt de le Fiàndre
- 1499 - Luigi XII de Francia l'òcupa la cità de Milà
- 1582 - Chèsto dé ché l'ezìste mìa 'ndèl Calendàre Gregorià: per rimèter en lìnea 'l calendàre a le stagiù, i dé del 5 al 14 de utùer del 1582 i è stacc saltàcc.
- 1600 - L'Euridice de Jacopo Peri, la piö antìca òpera che gh'è scampàt, la debüta a Firènse
- 1889 - Thomas Edison el fà éder el sò prim cìne
- 1889 - A Parigi dèrf el Moulin Rouge
- 1908 - L'Austria la se anèt la Bosnia e Erzegovina
- 1928 - Chiang Kai-Shek el deènta Presidènt de la Repüblica Cinéza
- 1929 - Endèn nöf cità vé zögàt la prìma zurnàda del prim "Campiunàt de fóbal de Serie A" a girù ünic.
- 1938 - El Gran Consiglio del Fascismo sö le légi rasiài el püblica la "Dichiarasiù sö la ràsa"
- 1943 - La cità de Lanciano, ünica en Abruzzo e 'ndèl'Italia centràl la se riùlta cutra le trüpe todèsche (la ribeliù dei Martiri ottobrini)
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Batàia de Dukla (Carpasi). L'armàda Rósa la pènetra 'n Slovàchia
- 1956 - El dutùr polàc Albert Bruce Sabin el tróa 'l vacìno per la poliomielite
- 1973 - S•ciòpa la guèra del Kippur
- 1976 - La isé ciamàda Bànda dei quàter en Cina la vé arestàda e acüzàda de tentà 'n cùlpo de stat.
- 1981 - El presidènt de l'Egìto Anwar Sadat el vé copàt endèn atentàt.
- 1987 - El colonèl Sitiveni Rabuka, dòp de 'n cùlpo de stat, el proclàma le ìzole Fiji 'na repüblica
- 2000 - Slobodan Milošević el se dimèt de presidènt de la Jugoslàvia.
- 2002 - Atentàt a la petroliéra franséza Limburg, endèl Yemen
- - El fondadùr de l'Opus Dei Josemaría Escrivá, el vé canunizàt del Vaticàno
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1838 - Giuseppe Cesare Abba, scritùr e patriòta italià.
- 1888 - Roland Garros, aviadùr fransés
- 1922 - Paolo Valenti, giurnalìsta e cundutùr de televiziù italià
- 1945 - Ivan Graziani, cantautùr e chitarìsta italià
- 1947 - Klaus Dibiasi, töfadùr italiano
- 1948 - Gerry Adams, òm pulìtic de l'Irlànda de Nòrt
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1981 - Anwar al-Sadat, militàr e òm pulìtic Egisià, presidènt del paes.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Uncinèt
'L uncinèt 'l è cl'atrès ed metâl o 'd plàstica o 'd lègn a fórma ed stanghèta mìa trop lunga (20 cm.), cun 'n unsèin cìc da 'n cô e na plachèta cìca in dal mèś per tgnìrel sòdi méj, ch'al servìs per costruìr dla cadèina (u cadnlèina) 'd filê, tulènd sèimper al fîl per pasèr-el dèintr' a l'àśola dal punt apèina custruî; a la stèsa manéra a s pōl custruìr i punt piò laburê e tōr sù dal pèsi unifórmi ed punt bàs o 'd punt élt, sèimper druènd i pasàģ edl ùnic fîl a travèrs ùna o piò àśoli apèina custruìdi: a s egh la chèva 'd custruìr, a cla manéra chè, dal sièrpi o dal cuèrti; druènd e mitènd insèm, secònd di prugèt cêr in dla tèsta, i diferèint punt, a s pōl tirèr sù anc dal preśèini, di pìs, di fisù, o anca di acesòri urnamentē 'd soquànti formi diferèinti.


text:
Quadràt (Àlgebra)
Ol quadràt perfèt in àlgebra l'è ü nömer X che l'è 'l prodòt de ün óter nömer a moltiplicàt per lü medézem, cioè amò per a; s'pöl ach dì che 'l quadràt perfèt l'è la segónda potènsa d'ü nömer.
Ol nòm quadràt perfèt 'l vé da la geometrìa, dezà che per troà l'àrea d'ü quadràt gh'è de moltiplicà 'l lato per lü medèzem.
Per fà capì che ü nömer l'è de eleà al quadràt, cioè l'è de moltiplicà per lü medézem, s'ghe sègna 'n bànda ü 2 picinì 'n vólt a la drécia 'n chèsta manéra: a 2.
Cuntegnüü
Ol quadràt d'öna somatòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'öna somatòria l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b piö dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'öna sotrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'öna sotrasiù l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b méno dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'ü prodòt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'ü prodòt l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a moltiplicàt per ol quadràt de b : .
Eleamènt al quadràt e radìs quadràda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'operasiù per troà 'l quadràt d'ü nömer l'è ciamàda eleamènt al quadràt, l'operasiù contrària l'è la raìs quadràda che la permèt de troà 'l nömer de partènsa che l'è stàcc eleàt.


text:
Lipari (ME)
Lipari l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina. El g'ha presapóch 10.240 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 116 ab/km².
El teretóre del cümü 'l töl dét töte le ìzole del arcipélago de le Ìzole Eolie, àle ólte ciamàde apò a Ìzole Lipari, sitüàde 'ndèl mar Tirreno, a nòrt de la Sicilia.
Óltre a 'lìzola de Lìpari, le ótre ìzole che fà part del cümü i è: Alicudi, Filicudi, Stromboli, Panarea, Vulcano e Basiluzzo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
L Servisc à l’enciaria de laoré fora na forma de ladin scrit che pò jì ben per duc i ladins dles Dolomites. L ofize dl Servisc é vegnù fondé tl 1994. Aldidancuei vegn l projet dl’elaborazion dl Ladin Standard sostegnù dal Istitut Ladin “Micurà de Rü”, dal Istitut Cultural Ladin “majon di fascegn”, dal Istitut Pedagogich Ladin y da la Union Generala di Ladins dles Dolomites.
L projet TermLeS laora fora terminologia moderna per l
ladin. I ciamps de laour é anter auter: ambient, dert y aministrazion, costruzions,
pedagogia. Na pert dla terminologia laoreda fora é vegnuda integreda tl Dizionar
dl Ladin Standard. Glossars per setours speziai vegnirà tost prejentés. L
glossar de pedagogia podeise desćiarié chilò.
Dizionar dl Ladin Standard
Glossar de Pedagogia


text: 1Yaa ruijmua'ate'e yee, tɨ'ɨj huatapua'are, naijmi'i mu tyujsaɨj ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, majta hua'avaujsimua'a, majta ɨ mej te'eyu'uxaca, majta ɨ seica ɨ maj majta i'ijueesi. Naijmi'i mu tyú'urixaatya'acaa a'ij mej ye'i huarɨni. Aj mu mi ra'anaajɨ'ɨque maɨjna ɨ Jesús. Meya'ujáj. Matɨ'ɨj mi raatatui aɨjna jemi, ɨ a'atɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Pilaatu. 2Aj pu i Pilaatu ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni muaa paɨn pueen ɨ hua'atajtuhuan ɨ juriiyu? Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyaa nu nyaɨn pueen a'ij pej ye'i ti'ixa muaa. ―Yaa pu'u tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 3Majta maɨn ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, eihua mu tiraaxajtzi'iri'i. 4Ajta aɨn Pilaatu, ajtahua'a pu ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni pacai naata'ixaate'en paɨjna cɨme'e? Papu'uri hua'unamuajri'i mej eihua ti'imuaxajtzi'i. ―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pilaatu. 5Ma ajta aɨn Jesús, capu ti'itɨj xajtaca'a. Aɨj pu cɨn, cai a'ij ra'amityejtya'aca'a aɨjna ɨ Pilaatu. 6Ayaa pu ti'ijrɨ'ɨrajcaa aɨjna ɨ Pilaatu matɨ'ɨj maɨn ti'iyestyahua'a. Tɨ pua'a maraatahuavii ɨ tyaɨtye tɨ aɨn raatatuaani saɨj tɨ e'ityanami'i, a'atɨ tɨ na'a ɨ maj raatahuavii, aj pu i raatátuaasin. 7Ajna a'ahua'a seica mu e'ityanami'ihuaca'a ɨ mej nya'usa'acaa ɨ u'uvieernu jemi. Ai mu hua'ucuii ɨ tyaɨte. Ajta saɨj aujna e'ityanami'ihuaca'a tɨ ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Barrabás. 8Aj mu mi a'uré'enye ɨ tyaɨte ɨ Pilaatu jemi. Aɨ mu autyajhuii maj raatahuavii tɨ aɨn ayan huarɨni aɨmej jemi a'ij tɨ ye'i ti'ijrɨ'ɨre. 9Aj pu i ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini seti'ijxe'eve'e muan? ¿Ni qui nyaraatatuaani nyeijna tɨ a'amuatajtuhuan pueen muan mɨ sej Israel jetze ajtyama'acan? 10Ayaa pu tihua'utaihua'uri'i a'ini aɨ pu raamua'areeri'i maj ra'achueera'acaa ɨ Jesús aɨme ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a. Aɨj mu cɨn raatatui maɨjna ɨ Pilaatu. 11Ma majta maɨn ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, aɨ mu raata'a ɨ ca'anijra'a eihua ɨ tyaɨte mej mi raatahuavii aɨjna ɨ Pilaatu tɨ aɨn huatatuaani aɨjna ɨ Barrabás jetzen ma'acan ɨ Jesús. 12Ajtahua'a ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini naarɨni nyamɨjna jemi, mɨ tɨ a'amuatajtuhuan pueen, mɨ sej Israel jetze ajtyama'acan? 13Aj mu mi ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Meyan tɨcɨn: ―Pata'aj rá'utatan curuu jetze. 14Aj pu i Pilaatu ayan tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨme'e? ¿Ti'itajni a'ij pua'a huáruu? Matɨ'ɨj raanamuajri'i, eitze'e mu ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Meyan tɨcɨn: ―Aútataichi curuu jetze. ―Yaa mu'u titeejíjhuaca'a. 15Ajta aɨn Pilaatu, aɨ pu raxe'eva'aca'a tɨ rɨ'ɨ tihua'uta'an ɨ tyaɨte. Aɨj pu cɨn raatátuaa aɨjna ɨ Barrabás. Ajta raataijtaca'a maj ra'ira'avajxɨ'ɨn aɨjna ɨ Jesús. Aj pu ijta'i hua'utatui mej mi rá'utatan ɨ curuu jetze. 16Matɨ'ɨj mi maɨn xantaaru'u ya'ujáj ajna tɨ ti'ijta tɨ e'eche. Au mu ya'utyaarujte e'ita'a tɨ u a'aráyaujta'a. Aj mu mi naijmi'ica tísaɨj ɨ seica, xantaaru'u. 17Siicu'uri mu ru'ucaachejte tɨ pa'uvi'in, xu'umuavi'ican cɨme'e. Majta curun mu raatyataave tɨ tzicare'e cɨme'e cɨstíjhuaca'a. Aɨj mu ra'ava'arujti'iri'i. 18Matɨ'ɨj mi autyajhuii maj raatyejíivajra. Yaa cumu rɨ'ɨ mu tiraata'a. Meyan tɨcɨn: ―Ayajna nya'u. Tyamua'a pu i'ixa'apɨ'ɨn. Che'e a'atyeevi'i tɨ ruuri amɨjna tɨ hua'atajtuhuan pueen ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. ―Ayaa mu tirá'uxaahuari'iri'i. 19Majta ra'ava'avajxɨ an múutze'en itzɨj cɨme'e. Majta ra'atyétzi'itzica'imua'axɨ. Majta mu titunutaxɨ. Ayaa cumu rɨ'ɨ mu tirata'acara'a. 20Matɨ'ɨj ra'uxaahuari'iri'i, aj mu mi rú'ijchuiiri'i aɨjna ɨ siicu'uri tɨ pa'uvi'in, xu'umuavi'ican cɨme'e. Matɨ'ɨjta mi ru'ucaachejte ɨ siicu'ura'ara'an. Aj mu mi ya'ujáj mej mi rá'utatan ɨ curuu jetze. 21Ajna, saɨj pu hua'antinajchaca'a aujna a'u maj ya'ava'ajajsima'a aɨjna ɨ Jesús. Ayaa pu antyahuaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn Simón. Au pu e'ema'acan tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Cirene. Ai pu ya'upuaara'an aɨjna ɨ Alejandro, ajtahua'a saɨj ɨ Rufo. Au pu a'arajraa ajna a'ahua'a a'u tɨ cai a'atɨ a'a e'eche. Tɨ'ɨj aɨn Simón hua'antinajchaca'a, aɨ mu huataij tɨ aɨn ra'anchueni cúruujra'an ɨ Jesús. 22Au mu ya'ujáj aɨjna ɨ Jesús, ajna a'ahua'a, jɨri jetze tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa hua'anyuuca cɨme'e tɨcɨn Gólgota. Gólgota, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn: Mɨ'ɨchí Mu'ujremi. 23Matɨ'ɨj mi raatanyɨste ti'itɨ nahuaj, cuaane'e tɨ ranaxca. Ayaa mu ratamua'amua aɨjna ɨ cuaane'e tɨcɨn mirra. Ajta aɨn Jesús, capu ra'anti'i aɨjna ɨ nahuaj. 24Matɨ'ɨj mi rú'ijchuiiri'i ɨ siicu'ura'ara'an. Majta tiracá'ari'iri'i ɨ tí'icɨɨxura'ara'an. Matɨ'ɨjta mi rá'utatai ɨ curuu jetze. Aj mu mi ti'ihuaujmue'itɨ tetej cɨme'e mej mi raamua'aree a'atɨ tɨ racɨ'ɨti ɨ cɨɨxura'ara'an ɨ Jesús seij ajta seij. Ayaa mu tityaará'ujpijte aɨjna ɨ tí'icɨɨxura'ara'an. 25Pu'uri e'ita'a ujmá'aca ɨ xɨcaj matɨ'ɨj rá'utatai ɨ curuu jetze. 26Majta ti'itɨ taabla áutatai curuu japua. Ayaa pu te'eyu'usi'ihuaca'a aɨjna jetze ɨ taabla ɨ maj ti'itɨj cɨn jetzen tya'ujpuá'ajte tɨcɨn: “Hua'atajtuhuan ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan.” 27Majta jamuan Jesús, mahuá'utataixɨ curuu jetze hua'apuaca ɨ nahua'ari maj pueen. Saɨj mu a'utyejche ɨ curuu ɨrɨɨta'an pujme'en, majta seij utata'an pujme'en. 28Ayaa pu'u eenya'acan cɨn arauraste eijna ɨ nyuucari tɨ te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. Ayan tɨcɨn: “Yaa mu ya'umua'arajca'a tɨj a'ij pua'a ti'itevijca'a.” 29Majta maɨn ɨ maj a a'atáninyeica'a, matɨ'ɨj raaseij, aɨ mu aicamu'uvajra maj cai ra'ajcu'uvajca'a. Ayaa mu a'ij pua'a tí'ixajtacaa tɨcɨn: ―¿Ni cai icu muaa pa aɨn pueen ɨ paj nu'u raatyáuuna ɨ teyuu, pajta nu'u hueica xɨcaj jetze ra'ajtaahua? 30Ijii muaa asaɨj a japua huanyuuchi pej pi cai huamɨ'ɨni. Acajra'a yeehui amɨjna jetze mɨ curuu. ―Ayaa mu tira'axaahuari'iraca'a. 31Aɨ majta ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, majta ɨ mej te'eyu'uxaca, aɨ mu naijmi'i ra'axaahuari'iracaa. Meyan tyú'urixaatya'acaa rujɨɨmua'a tɨcɨn: ―Amɨ pu ari hua'a japua huanyu ɨ seica. Ma ajta, capu raayɨ'ɨtɨ tɨ rusaɨj rujapua huanyuuni. 32Amɨjna tɨ nu'u i'i Cɨriistu'u tɨ nu'u tatajtuhuan i tyej Israel jetze ajtyama'acan, che'e amɨn acajra'ani amɨjna jetze mɨ curuu tyej ti raaseij, tyata'aj tya'antzaahuate'en. ―Ayaa mu tyú'urixaatya'acaa. Majta maɨn ɨ maj jamuan hua'utatai ɨ curuu jetze, aɨ mu majta ra'uxaahuari'iri'i. 33Tɨ'ɨj ajna tyaja'ure'enye a'atzaj tacuarixpua, aj pu i huatyatɨca'araca'a nainjapua ɨ chuejra'a aun tɨ huatacá'a u Israel. Ajta a'atee tɨ ayan huatɨca'a e'ita'a tacuarixpua. 34Cɨme'en pu'u tyaja'ure'enye ajna e'ita'a tacuarixpua, aj pu i Jesús ca'anin cɨn huajijhuaca'a runyuucajtze'en. Ayan tɨcɨn: ―Eloi, eloi, ¿lama sabactani? ―Ayaa pu tyu'ujijhuaca'a. Eijna i nyuucari, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn: Niya'upua, ¿a'ini een cɨn penyaja'uhua'axɨ muaa, pej i'i nye'iya'upua? Ayaa pu huataujmua'a eijna i nyuucari. 35Seica ɨ maj maun a'utyáuuca'a maraanamuajri'i. Matɨ'ɨj mi meyan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Xaanamuajri'i. Aɨj pu huatajee aɨjna ɨ Elías tɨ ajmi'i ti'ityavaaca'a ɨ Dioj jemi. 36Aj pu i saɨj e'ire'enye taichijma'a. Ti'itɨj pu autɨɨ tɨ u'urajta'ati. Aɨj pu huatyáaru'une nahuaj cɨme'e tɨ antzijvi'i. Tɨ'ɨqui ra'antijɨ'ɨque cɨye jetze. Aj pu i aɨn ra'ajchui tɨ'ij Jesús ra'antiye'en aɨjna jetze ɨ ti'itɨ. Tɨ'ɨj ayan huarɨj, aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn: ―Saachu'eva'a. Tɨ pua'a yatanyén aɨjna ɨ Elías tɨ ij ra'acajtuani. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 37Aj pu i Jesús ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Tɨ'ɨqui huamɨ'ɨ. 38Ajna teyujta'a, ti'itɨ pu huatávivɨ́jma'aca cɨɨxuri tɨ itzijhua. Cɨme'en pu'u huamɨ'ɨ ɨ Jesús, aj pu i e'ita'a acásujtza'an aɨjna ɨ cɨɨxuri. 39Ajta aɨn ɨ hua'acapitan ɨ xantaaru'u ɨ maj anxɨte ara'ase, aa pu a'utyavaaca'a ajna vejli'i ta'ave'enyee aɨjna ɨ Jesús. Aɨ pu raanamuajri'i a'ij tɨ ye'i tyu'ujijhuaca'a ɨ Jesús. Ajta raaseij a'ij tɨ ye'i tyu'umɨ'ɨ. Aj pu i ayan tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ capitán tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna. Ai pu aɨn puéenya'a ɨ yaujra'an ɨ Dioj. 40Majta seica a mu'u ɨmɨ a'utyáuu mejseiiraca aɨme maj juuca. Saɨj pu ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Mariiya, tɨ Magdala e'ema'acan. Ajta saɨj tɨ ajta ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Mariiya. Hua'anaana aɨjna ɨ Jacobo tɨ cɨle'en, ajta aɨjna ɨ José. Ajtahua'a saɨj jɨita'a hua'a jamuan pu a'utyavaaca'a tɨ ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Salomé. 41Ai mu a'ujhua'anya'acaa ɨ Jesús jamuan. Majta raatyavaɨra'aca'a tɨ'ɨj aɨn a'utyavaaca'a aujna a'ahua'a Galileeya. Ma mui'itɨ mu majta a'utyáuuca'a ɨ maj jamuan a'ujnyéj anna Jerusalén. 42Tɨ'ɨj huatyechumua'araca'a, pu'uri tyaja'ure'enye ajna xɨcajra'a jetze matɨ'ɨj rɨ'ɨ huaujruuren. Yaa ruijmua'a yee pu tyaja'ure'enyejsin ajna xɨcajra'a mej jetzen rusa'upi. 43Aj pu i a'atɨ a'uré'enye jemin aɨjna ɨ Pilaatu. Ayaa pu antyahuaaca'a aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn José. Au pu a'ahua'a e'ema'acantacaa tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Arimatea. Aɨ pu ajta hua'a jetze ajtyama'acan aɨme ɨ mej i'ijueesi. Eecan pu va'acan cɨn ti'ityavaaca'a aɨjna ɨ José. Aɨ pu ajta rachu'eva'acaa ajna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj Dioj autyejcheni tɨ tyu'utaijta nainjapua iiyan chaanaca japua. Aɨ pu uhuatyaujca'anye ɨ rutzajta'a. Au pu a'utyajrupi a'u tɨ a'utyavaaca'a aɨjna ɨ Pilaatu. Aj pu i rájhuaviiri'i tɨ aɨn raata'an tɨ ra'acajtɨni ɨ Jesús, tɨ ari mɨ'ɨchi. 44Ajta aɨn ɨ Pilaatu, eecan pu a'ij tya'utaseij tɨ Jesús ari huamɨ'ɨ. Aj pu i raatajé ɨ hua'acapitan ɨ maj rá'utatai ɨ curuu jetze. Raataihuau'uri'i tɨ pua'a ayan ti'ayajna tɨ ari huamɨ'ɨ. 45Aj pu'i aɨn hua'acapitan ayan tiraata'ixaa tɨ ayan ti'ayajna. Tɨ'ɨqui Pilaatu raata'a aɨjna ɨ José tɨ aɨn ra'acajtɨni. 46Tɨ'ɨqui á'uraa aɨjna ɨ José tɨ cɨɨxuri a'unanan tɨ re'en, tɨ naa ti'icueina. Aj pu i ra'acájchuii aɨjna ɨ mɨ'ɨchi. Tɨ'ɨqui ra'irá'ijcataca'a aɨjna cɨme'e ɨ cɨɨxuri. Ajta e'eyan aun ya'uteete aujna a'u maj ru'ure'ijche u tete'e ɨ tetej tzajta'a. Ayaa pu huarɨj, tɨ'ɨqui tetej aityajmua tɨ sicɨɨrara'a. 47Majta maɨn ɨ juuca, ɨ Mariiya tɨ Magdala e'ema'acan, ajta aɨjna Mariiya tɨ i'inaanajra'an aɨjna ɨ José, aɨ mu raaseij a'u tɨ ye'etéetye.


text:
Aisone
Aisone (en piemontés: Aison) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 257 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Demonte, Valdieri, Vinadio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Utente:Tèstaquêdra
Sòuver l'impurtânsa dal lèngui
A gh'é Ṣilôch ch'al vîns a la luterìa, e al prèmi l'é un viâz in Inghiltèra; mó chiló an sà gnîn ed mònd e và a dmandêr cunséli al só amîgh Tugnîn, ch'al sà tót. «Cmé fâghia, che cgnòs sōl Gavâsa e gnîn êter. Chilōr e pârlen furastēr e mé sōl dialèt, e m'intartajaró sobét!», al dîṣ Ṣilôch. «Mó mètet mìa in pinsēr, dà a mèint a mé! L'inglèis l'é un bèver in biànch, té an t'gh'ê êter da fêr che parlêr dialèt, mó adêṣi. E chilōr e't capésen sicûr», al fà Tugnîn. «Da bòun? A'm pêr un pôch na cuiunêda ...» -- «Fêr mìa al chegadóbi, e t'al dégh mé! An gh'é gnîn ed pió fâcil». E Ṣilôch egh crèd, perché Tugnîn al sà sèimper tót.
Quând Ṣilôch al rîva in Inghiltèra, al vōl magnêr sobét, e a's và a fichêr int un ristorânt ed quî; mó l'é sèimper un pôch curiòus ed savèir s'l'é prôpria vèira che l'inglèis l'é cumpâgn al dialèt, sōl parlê adêṣi. Al's dà curâg e al fà al camarēr: «Bòun òm, em prēl purtêr dû caplèt in brôd?» E al camarēr, sèinsa dîr gnân bâo, al tórna indrē cûn i só caplèt. Ṣilôch l'é tót maraviliê, e al và adrē: «Prēl ânca purtêrem dòu fetlèini ed salâm cûn dal vîn bòun?» E via, ch'al magnêr al rîva. «Trî pcòun ed scarpasòun?» E avanti pór. T'al dgîva che Tugnîn al sà tót.
Mó, finî al diṣnêr, per Ṣilôch a gh'é incòra cvèl ed pôch cêr. E alòura al dmânda al camarēr: «Mó l'am déga, éla vèira che lē la capés tót còl che dègh? Cmé fâla?» «Chèra lē, e capés perché e sûn ed Gavâsa ânca mé.» «Srâla mìa vèira?» «Mó sé, e v'degh.» Êt capî Tugnîn?, a gh'vîn pinsê a Ṣilôch: «Mó alòura,» al dîṣ, «se mé e sûn ed Gavâsa, e uèter ânca, ... s'e stóm ché a parlêr inglèis a fêr?»
Un salót a tót i arsân, i emiliân e ânca a chî èter.
User:Tèstaquêdra/Babels
Wikipedia:Convenzioni
User:Tèstaquêdra/Stemmi
User:Tèstaquêdra/Cmoni
User:Tèstaquêdra/Casèt dal sabiòun
User:Tèstaquêdra/monobook.css
User:Tèstaquêdra/monobook.js
MediaWiki:Common.css
MediaWiki:Common.js
[Per vèder al JS charghê in tót al pâgini]
Wikipedia:Foto:Rez e pruvincia
Template:Variant
MediaWiki:Sidebar
Pâgini da scanzlêr
Pâgini ch'an's pōlen mìa scréver
Pâgini di adanê di cmûn


text:
Lengua irlandesa
L'irlandés (Gaeilge) l'è una lengua Indo-Europea che la gh'ha i so urigin in irlanda e l'è stat sturicament parlaa da la gent irlandesa. Al di d'incö l'irlandés cume lengua mader l'è parlaa dumà da poca gent, e principalment int'la Gaeltachtaí, e el gh'ha un valur principalment simbolich int'el stat irlandes.
L'irlandés l'è la lengua uficiala de la Republiga dl'Irlanda e vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. L'è ancasì ricunusüü cume lengua minuritaria int'l'Irlanda dal Nord.
Seconda i vari censiment, el nümer de personn che i parlen l'irlandés cume maderlengua i van dai 20,000 ai 50,000 [1]. Ma sicum che l'irlandés l'è mustraa int'i scöl, a gh'è un bel po de gent ch'el parla cume seconda lengua. Gh'è pero da dì che al di d'incö gh'è praticament nisün che l'è monolingua in irlandés, perchè l'ingles l'è parlà de suvent in tüta l'irlanda.
Int'al 2001, un censiment in Irlanda dal Nord l'ha ripurtaa che 167,487 personn (el 10,4% de la populazion) i gh'han una "quai cunuscenza d'irlandés".
El 13 de Giugn del 2005 i minister di esteri de la EU j'han decis de fa diventà l'irlandés vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. Quela decisiun chì l'è diventà efetiva el prim de Genar del 2007, e l'irlandés l'è stat druvaa per la prima volta int'una riüniun del Cunsili di Minister dla EU, e precisament dal minister Noel Treacy, al 22 de Genar 2007.
Al Pader Noster Irlandés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ár nAthair, atá ar neamh:
go naofar d'ainm,
go dtagaidh do Ríocht,
go ndéantar do thoil ar an talamh,
mar dhéantar ar neamh.
Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu,
agus maith dúinn ár bhfiacha,
mar mhaithimid dár bhféichiúnaithe féin.
Agus ná lig sinn i gcathú,
ach saor sinn ó olc.
Amen.


text:
Scivenna
Scivenna (Civenna) l'è ona frazion del comun larian de Belas, in de la Provincia de Comm. Ghe viven 672 abitant.
L'è staa on comun autonom fina al 2014.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scivenna la se troeuva in del Triangol Larian, var a dì quell tòcch de terra che 'l divid i dò ramm del lagh de Còmm. Per quest la confina con la Provincia de Lecch.
In del sò territòri comunal la se troeuva la sorgent del fiumm Lamber, ciamada Menaresta. A partì de la Menaresta, el Lamber el va vers Magrej, per poeu entrà in de la Valassina e scorr per tutta l'alta pianura, fina a rivà a San Colomban.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Scivenna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü


text:
Aragona
L' Aragona (in spagnoeù ed in aragones; Aragón, in catalan; Aragó) l'è on paes situaa in del nord de la Penìsola Ibèrica e che la comprend el tocch central de la vall de l'Ebro. El so territori l'è el del antigh Regn d'Aragona, che l'è staa abolii in 1707 cont i Decrett de Noeuva Pianta. Attualment l'è part del Stat Spagnoeù come comunità autònoma, second el so Statutt d'Autonomia (Leg Orgànica del Stat Spagnoeù), che ghe conferiss el caràtter de “nazionalità”.
Culturalment la Conca de l'Ebro, anca prima d'esist Aragona, l'è ona zona d'incónter e crosvii d'òmen ed element culturài de la Meseta, el Levant ed el Sud de Francia. Officialment, la limita cont i comunità autònomm de Castiglia-La Mancha, Castiglia e León, Catalogna, La Rioja, Navarra, Comunità Valenziana ed anca cont el Stat Frances.
El Regn d'Aragona cont el Contad de Barcelona (Catalogna) lor gh'hann formaa la Corona d'Aragona in del sècol XII, anca ben ancamò l'è staa indipendent col conservà tutt i so istituzion, privileg e diritti fin la Guerra de Succession Spagnoeula in del sècol XVIII. Da 1978 l'è ona comunità autònoma spagnoeula, composta dai provinci d'Huesca, Teruel e Saragoza (in spagnoeù; Huesca, Teruel e Zaragoza, in aragones; Uesca, Tergüel e Zaragoza ed in catalan; Osca, Terol e Saragossa, rispettivament, e che la s'articola in 33 comarch (in spagnoeù e catalan; comarcas, in aragones ; redoladas). La so capital l'è la città de Saragoza (in spagnoeù ed aragones; Zaragoza, in catalan; Saragossa).
Dal second d'agost de 1999 Marcelino Iglesias Ricou l'è el president d'Aragona.
In Aragona lor se párlen trè lengu, dai quài domà ona l'è official:
- L'aragones o léngua aragonesa. El se parla in Huesca ed in on quaj loeugh del nord de Saragoza. In el passaa el se parlava anca in del cénter e sud d'Aragona.
- El spagnoeù l'è la léngua official, ed el se parla in tutt el territtori aragones mes'ciaa con lineament di quài la maggior part lor hinn rest de l'aragones, che ghe s'è staa perdend progressivament dal sècol XV per la espansion del spagnoeù.
- El catalan se parla in de la franza oriental d'Aragona.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El riliev l'è de grand semplicità: i Pirenèi ed el Sistema Ibèrich ségnen la depression de l'Ebro.
El fiumm Ebro incanala i acqui di fiumm ed lagh d'Aragona, che, com el Mijares ed el Turia, sbócchen in del Mar Mediterràneo.
El clima de questa comunità l'è mediterràneo-continental. L'è on clima succ, con pioeuv irregular, fort cambi tèrmich ed vent.
La vegetazion sègua i oscillazion del riliev e del clima. Bosch boreài e domini floreal mediterràneo.
Aragona gh'ha ona superficie de 47.645 .
Second el censiment de 1991, gh'éren ona popolazion de 1.178.000 abitant, cioè on 2,95% de la popolazion del Stat Spagnoeù ed ona densità de 25,2 abitant/km². In 2003 la cifra gh'ha aumentaa fin 1.217.514 abitant.
El gentilizzi l'è aragones.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Prodott Interno Lord d'Aragona l'è el 3 o el 4 de tutt el Prodott Interno Lord de Spagna. La impresa Opel gh'ha ona fabbrica vesin la città de Saragoza.
Politica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El parlament d'Aragona se ciama i Cort d'Aragona (in spagnoeù; Cortes de Aragón, in aragones; Cortes d'Aragón ed in catalan; Corts d'Aragó).
Cultura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
D'accord con Caro Baroja gh'hinn dò zonn culturài principài: L'Alta Aragona con cultura pirenaica ed i riv de l'Ebro e di fiumm grand cont ona cultura mediterrànea associaa a ona agricoltura d'irrigazion. In questa última gh'è ona ciara influenza mudéjar, in quaj paesin, el vestii tìpich se componn da on foulard cont el gropp fatt a la testa, calzoni avert, ona coverta a moeud de fassa in de la vita ed espadrillas per i òmen. I donn pórten sottovest largh, on corpett, bragh, calzett, scialle, scossaa ed espadrillas.
In del nord d'Aragona se parla la léngua aragonesa o aragones ed in de la part pussee oriental, col limità con Catalogna, el catalan.
El ball e cant popolar l'è la jota aragonesa, che l'è tant enèrgica ed allegra. Se balla con tant moviment e grand salt. El cant de spess gh'ha on ritmo malincòlich cont ona nota de spess sorniona. Prima generalizzass la jota el pussee caratterìstich l'era el ball aragones (in spagnoeù; dance aragonés, in aragones; danze aragonés). In del quaj paesin gh'hinn rappresentazion de ball con pal e spad, cont allusion a lott tra mori e cristian. Anca la resta mùsica tìpica aragonesa, che impiega strument come el chicotén (ona sorta de salteri) e la fisarmònica. Dai strument de vent el pussee impiegaa in de la maggior part del territori l'è la dulciana, ma in di Pirenèi centrài gh'è ona àrea dove l'è caratterìstich el chiflo (ona sorta de flauto con trii buus) ed del Sobrarbe e Monegros la piva aragonesa o gaita de botio.
Aragones distaccaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cìnema: Luis Buñuel, Carlos Saura, Segundo de Chomón. Santiago Aguilar Oliver, Paco Martínez Soria
- Pitura: Francisco de Goya, Antonio Saura, Francisco Bayeu y Subías.
- Scultura: Pablo Gargallo, Pablo Serrano.
- Mùsica: Miguel Fleta, José Antonio Labordeta, Héroes del silencio, Enrique Bunbury, Amaral, Gabriel Sopeña, Violadores del Verso.
- Letteratura: Marco Balero Marzal, Baltasar Gracián, Joaquín Costa, Javier Tomeo, Ramón Sender, Soledad Puértolas, Fernando Lázaro Carreter, José Antonio Labordeta, Miguel Labordeta.
- Scienza: Santiago Ramón y Cajal (prèmi Nobel), Miguel Catalán, Michel Servet.
Gastronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
D'Aragona hinn famos i moll a la pastora, l'agnell de latt rost, i giambon da Teruel, la borràgin, el cardon, i vin di sò distint Denominazion d'Orìgin (Somontano, Campo de Borja, Cariñena, Calatayud), la carna a la pastora, el pollàster al chilindrón, i armándol, l'agnell de latt d'Aragona, òli de la Bassa Aragona, la mel, i pèrsegh da Calanda, i sanguanon da Sobrarbe, la lugànega de Graus, eccétera.