text:
Bévilard
Bévilard a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.63 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1684 abitant.
El cumün de Bévilard al se tröva a una altitüden de 691 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Malleray, Champoz, Sorvilier, Péry.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bévilard l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1182 col n om de Bevilar.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- http://www.bevilard.ch (Franzés) Sit ufizial
- Bévilard in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bévilard in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
di: Margorani G.; Patterlini F.
Cà popolar in zòna Monfòrt
in su la scala B, second pian
a la finèstra che guarda in cort
intant che ‘l sô el calava pian pian
in tutt i ser d’estaa
la rossa l’era là
e mì stavi a guardala ‘me incantaa.
Bèlla tosa de bon
coi cavei color foeugh
l’era come on bon bon
e per mì l’era on gioeugh
me illudevi, chissà,
de podèlla toccà
ò in del lagh di sò oeugg quasi quasi ‘negà.
Mì seri in scala D al pian terren
guardalla tutt i ser che piasè
l’era on gran sògn che ricòrdi ben
de quèi che rèsta se sa nò perchè
mì inscì seri là
seri come impastaa
fòrsi, chissà, mì seri innamoraa.
Bèlla tosa de bon
coi cavei color foeugh
l’era come on bon bon
e per mì l’era on gioeugh
me illudevi, chissà,
de podèlla toccà
ò in del lagh di sò oeugg quasi quasi ‘negà.
musica
quand se gh’ha quindes ann
se sa minga ‘se fà
de la rossa purtròpp
domà el sògn gh’è restaa
domà el sògn gh’è restaa
domà el sògn gh’è restaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ditg n'hajan els betg savì, sch'els possian insumma manar tras il «Super Summer Camp» questa stad, di Daniel Fürer, l'organisatur dal champ. Ina giada che la decisiun saja stada crudada, haja la planisaziun che era gia fatga il schaner, entschet anc ina giada da l'entschatta.
En il cas normal fiss la planisaziun stada fatga il schaner. Quest onn s’annunzian patinaders e patinadras pir uss e giavischan in plaz per la fin dal mais.
Dapi il matg sa midia quella planisaziun quasi da di tar di, perquai ch'ils patinaders e las patinadras n'hajan da lur vart era betg savì planisar pli baud la stagiun. Perquai sto l'organisatur Daniel Fürer far ina planisaziun rullanta.
Concept da segirtad
Il concept per la halla da glatsch «Prau la Selva» vegn cumplettà cun il concept da segirtad per il «Super Summer Camp». Uschia èsi da purtar mascras en la halla – sulettamain sin il glatsch dastgan quellas vegnir allontanadas.


text:
L'offensiva da furmaziun duai motivar persunas a quests studis, malgrà pli pauca paja.
Il sboz da lescha è ina cunterproposta indirecta a l'uschenumnada iniziativa «Per ina ferma tgira». Cun quella vul la «Federaziun professiunala dal persunal da tgira» evitar ina mancanza da persunal. I duai vegnir fixà en la constituziun che Confederaziun e chantuns promovian la tgira sco element impurtant dal provediment da sanadad. Cun 107 cunter 82 vuschs propona il Cussegl federal in «na» a l'iniziaitiva.
RTR novitads 14:00


text:
Clientas e clients che cumpran in abunament annual survegnian vitiers in bon per ina u duas cartas dal di tar in'autra pendiculara grischuna. En il rom da la Nova politica regiunala da la Confederaziun vegnan ils custs da 500'000 francs repartids mez e mez sin il chantun e la Confederaziun.
Dasper quest'acziun cun bons duai vegnir elavurà uschenumnadas «AGB corona» per las collavuraturas ed ils collavuraturs da la Federaziun interprofessiunala Telefericas dal Grischun. Quellas cundiziuns generalas da fatschenta (AGB) garanteschan ch'ils giasts survegnian cumpensà eventuals dis che crodan ora.


text:
- Il minister da sanadad Alain Berset crititgescha la mancanza da coordinaziun tranter ils chantuns.
- Il Cussegl federal ha decidì in engaschi d'assistenza da l'Armada svizra.
- Ils clubs da sport vegnan sustegnids cun 250 milliuns francs.
- La nova regla per cas da direzza duess vegnir realisada sin l'entschatta december.
- Situaziun actuala: La mesemna ha il BAG annunzià 10'073 novas infecziuns.
Berset appellescha a la solidaritad dals chantuns
Per il mument dettia tenor il cusseglier federal Alain Berset ina mancanza da coordinaziun tranter ils chantuns. Ils ospitals ed ils chantuns stoppian puspè collavurar meglier ensemen. Il Cussegl federal haja oz scrit ina brev als chantuns per appellar a lur solidaritad. Ils chantuns che hajan anc capacitads duajan reducir uschè ferm sco pussaivel las operaziuns voluntarias. La finamira per il Cussegl federal restia, da betg surchargiar il sectur da sanadad.
Uss è l'armada puspè dumandada
Ils chantuns Valais, Berna e Giura han inoltrà dumondas da sustegn entras il militar. Perquai ha il Cussegl federal decidì in engaschament d'assistenza da l'armada. Uschia duajan chantuns cun blers pazients da Covid-19 en ils ospitals vegnir sustegnids. L'engaschament d'assistenza pertutga maximalmain 2'500 schuldads e duai en emprima lingia esser voluntari.
L'armada vegn a dar sustegn en ospitals, en la tgira u tar il transport da pazients. Per survegnir il sustegn dal militar ston ils chantuns dentant cumprovar ch'els nizzegian tut ils meds civils che stattan gia a disposiziun. Quai vul dir: la protecziun civila, il servetsch civil, ils pumpiers sco era il sectur privat.
Sustegn per las uniuns da sport
La situaziun actuala haja tutgà ferm ils clubs da sport. Era ils proxims mais vegnia be a dar paucs eveniments da sport. Quai maina per bleras uniuns tar gronds donns finanzials. Per sustegnair ils clubs, ha il Cussegl federal decidì da conceder in emprest da 250 milliuns francs.
Daners per cas da direzza
Per l'economia è la situaziun actuala ina gronda sfida. Sco il minister da finanzas di, haja la Svizra dentant bunas mesiras. Cunquai ch'i dettia nagin lockdown dovria nagin program da credits per l'entira Svizra. Ussa saja impurtant da definir ils cas da direzza.
Il Cussegl federal ha tramess en consultaziun il sboz da l'ordinaziun per cas da direzza. Quel prevesa ch'ils chantuns pon sustegnair interpresas che adempleschan las premissas minimalas. Igl è planisà che la nova regla per cas da direzza va en vigur l'entschatta december.
Las cifras actualas
L'Uffizi federal da sanadad BAG ha annunzià 10'073 novas infecziuns cun il coronavirus da la Svizra e dal Principadi dal Liechtenstein aifer 24 uras. Il Grischun dumbra 135 novs cas. En quest temp èn 73 ulteriuras persunas mortas en consequenza da corona en Svizra, trais da quellas en il Grischun.
Preschents a la conferenza da pressa eran:
- Alain Berset, parsura dal Departament federal da l'intern (EDI)
- Viola Amherd, parsura dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (VBS)
- Ueli Maurer, parsura dal Departament federal da finanzas


text:
cuntegn
Brinzauls
-
Emprim bajetg cun donn total è vegnì sbuvà
Perquai ch’ella aveva in donn total, è oz glindesdi vegnida destruida ina stalla a Brinzauls. Ella era uschè ferm donnegiada, ch’i na rendeva betg pli da reparar ella. Las lavurs han entschet suenter las 10:00 ed èn stadas terminadas circa a las 11:15.
Sco quai che Andreas Lenz, il manader da fatschenta da la Kieswerk Bovas SA da Lai ha ditg, hajan las lavurs da demolir la construcziun da lain funcziunà tenor plan. Sco proxim vegnia ina firma spezialisada lura anc a far lavurs en il plaun sut, per allontanar parts ch'èn vegnidas construidas cun asbest. Suenter vegnia tut il material lura definitiv transportà davent ed il lieu, nua che la stalla era, vegnia renaturada.
Possessur è levgià
Il possessur da la stalla, Daniel Capitani, ha ditg ch’el saja levgìa, che tut saja fin ussa ì senza incaps. Ma i saja schon trist da vesair a svanir sia stalla, ch’el haja ils davos diesch onns pudì nizzegiar per ses hobi, ils oldtimers. Sco pitschna regurdientscha veglia el far ina plazza da grillar dasper l’anteriura stalla, in lieu che duai esser accessibel era a la publicitad.
Donn total pervi dal «rutsch»
La stalla a Brinzauls è ina da trais bajetgs, che vegnan destruids questa stad pervi d’in donn total. Perquai ch'il terren a Brinzauls sa mova per dapli ch'in meter ad onn, datti gronds donns vi da chasas e stallas a Brinzauls. Experts èn il mument vi dad examinar, co ch'ins pudess drenar la muntogna per stabilisar la bova. Ils geologs quintan che aua en la muntogna chaschunia ils gronds moviments dal terren.
Maletg
1 / 11
Legenda:
La stalla è istorgia.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 11
Legenda:
La stalla ha gì ina vista vers il Piz Forbesch en il Surses.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 11
Legenda:
Ils davos diesch onns na vegniva la stalla betg pli duvrada per l'agricultura.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 11
Legenda:
Qua han las lavurs pir entschet.
RTR, Federico Belotti
Maletg
5 / 11
Legenda:
Tut ha funcziunà tenor plan.
RTR, Federico Belotti
Maletg
6 / 11
Legenda:
Durant il demolir la stalla.
RTR, Federico Belotti
Maletg
7 / 11
Legenda:
la stalla è betg pli da duvrar.
RTR, Federico Belotti
Maletg
8 / 11
Legenda:
La stalla è vegnida demolida en in pau dapli ch'in'ura.
RTR, Federico Belotti
Maletg
9 / 11
Legenda:
Ina firma da Lai ha destruì la stalla.
RTR, Federico Belotti
Maletg
10 / 11
Legenda:
La stalla demolida cun vista vers la muntogna ch'è en moviment.
RTR, Federico Belotti
Maletg
11 / 11
Legenda:
Ils donns en l'intern da la stalla èn gronds.
RTR, Federico Belotti


text:
Questa saira va i per aur. L’equipa Svizra ha la schanza da daventar per la terza giada en seria champiunessa mundiala da curling. I fiss er il quart titel en tschintg onns.
Medema equipa
Avant dus onns ha il team da Flem gudagnà cun prezis la medema equipa: Binia Feltscher, Christine Urech, Franziska Kaufmann ed Irene Schori. Sonda en damaun aveva l'equipa cun il skip Binia Feltscher gudagnà cleramain il mezfinal cunter las Giapunaisas cun 8:4.
Las Asiatas cun il skip Satsuki Fujisawa han gudagnà il mezfinal cunter la Russia, las champiunessas d'Europa, e quai cun 7:5 suenter end supplementar.
Il final dal campiunadi mundial da curling a Swift Curent vegn emess live questa saira a las 23:00 temp svizzer sin SRF 2.
RR novitads 10:00


text:
L'ultimo appello
L'ultimo appello (’L ùlt'm apèl) 'l è 'n film dramàtic dal 1996 ad James Foley trat da 'n rumànś dal 1994 ad John Grisham intitulâ The Chamber.
La pelìcula l'è custàda sinquànta migliòṅ ad dòlar e la n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè la 'n à fat sù sōl vint-a-dū e mèś.
Sunt
In d'l Avrìl dal 1967 a Indianola, sitadìna dal Missisìpi, a salta p'r ària 'l ufìsi d'l avucàt ebrèj Marvin Kramer (Seth Isler) impgnâ in dal difénd'r i dirìt sivìl in cal stat dal sud lè. 'L atintâ, strulgâ da qvéi dal Ku Klux Klan, al pòrta a la mòrt di dū śmèi piculèṅ di Kramer méntar lò, armàś sénsa gambi, al s tōś la vita lasànd védva sò mujēr, la Ruth (Millie Perkins).
A prucès a gh finìs Sam Cayhall (Gene Hackman) ch'al vîṅ cundanâ a mòrt cun la cambra a gas. Vint-nóṿ an dòp 'l avucàt dal studi legàł Kravitz and Bane ad Chicago Adam Hall (Chris O'Donnell) al decìd ad difénd'r-al pro bono publico, adès ch'a gh cala pôc a l'eśecusiòṅ. Chi lò 'l è anc 'l anvō dal cundanâ e la sò famìja la s éra śluntanàda da Dixie Land dimóndi an prima par la vargóggna, cambiànd anc cugnóm in cal méntar.
Adam al s mét in cuntàt cun sò sîna Lee Cayhall Bowen (Faye Dunaway), pò al và a catàr sò nunòṅ in parśòṅ che però al ténd a èsar pôc gustóś sèg, 'l è sèmpar cal rasìsta mai pintî di an Ssanta. 'L avucàt al próa a dmandàr la gràsia a 'l guvernadōr David McAllister (David Marshall Grant) che però al n è minga tant dl'idéa.


text:
La regenza tirca haja tratg ensemen 1'800 ulteriurs policists en la citad d'Istanbul. Quai rapporta l'agentura da novitads tirca Anadolu. Ils policists specialisads duain segirar cun chars armads las pli impurtantas instituziuns e vias da la citad gronda.
Il schef da la polizia d'Istanbul ha ultra da quai cumandà da sajettar giu senza avertir helicopters nunenconuschents.
13'000 relaschads
Suenter il putsch betg gartegià en la Tirchia èn passa 13'000 emploiads dal stadi vegnids suspendids. Tranter els èn era 30 guvernaturs. Uschia communitgescha l'agentura da novitads tirca Anadolu. La fin d'emna eran passa 6'000 persunas vegnidas arrestadas. Tranter ellas passa 100 generals ed admirals.
La notg sin sonda aveva ina gruppa da militars empruvà da surpigliar la pussanza en la Tirchia. Sin quai ha il president tirc Racep Tayyip Erdogan annunzià mesiras severas cunter ils putschists. En pli vul el era discutar davart la reintroducziun da la paina da mort.
UE è preoccupada
L’Uniun europeica rinfatscha entant a la Tirchia ch’ella n’elavuria betg questa fatschenta tenor il dretg internaziunal. Il cumissari da l'UE, Johannes Hahn ha ditg ch'el saja inquietà che uschè blers derschaders sajan vegnids arrestads. Tenor el saja quest'acziun stada planisada gia dapi lung. La responsabla per ils affars da l'exteriur da l'UE, Federica Mogherini ha admonì da star attent che la Tirchia na volvia betg il dies a la democrazia.
Novitads 11:00 +


text:
Croazia
La Croazia (croat Hrvatska?/i), uffizial Republica da la Croazia (croat Republika Hrvatska) è in stadi situà en la zona da transiziun tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Sidost. La Croazia è commembra da l’Uniun europeica, da la NATO, da l’Organisaziun mundiala da commerzi, da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa e da las Naziuns unidas. Tenor l’index dal svilup uman tutga la Croazia tar ils stadis fitg sviluppads.
Il territori statal è situà en l’ost da la Mar Adriatica e per part en il sidvest da la Planira Pannonica. Ils stadis vischins furman en il nordvest la Slovenia, en il nord l’Ungaria, en il nordost la Serbia, en l’ost la Bosnia-Erzegovina ed en il sidost il Montenegro. Il territori da l’anteriura Republica Ragusa (Dubrovačka Republika) che furma oz la part meridiunala dal stadi na dispona da nagina colliaziun a terra directa tar l’ulteriur territori statal; tranteren sa chatta numnadamain l’access a la mar da la Bosnia-Erzegovina d’intgins kilometers ladezza. Il territori enturn Dubrovnik furma uschia la suletta exclava dal pajais.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia cumpiglia ina surfatscha da terra da ca. 56 500 kilometers quadrat. Tar quella tutga ina part da las Alps Dinaricas e da la Planira Pannonica.
Il pajais sa chatta en la zona da transiziun tranter la part orientala da l’Europa Centrala e l’Europa dal Sidost. La gronda part da la Croazia (cun excepziun da la Slavonia e dal territori enturn Zagreb en il nord da la Sava) vegn per ordinari attribuì geograficamain a la Peninsla dal Balcan u a l’Europa dal Sidost. Ord vista da l’attribuziun dals pajais ad intschess culturals vegn la Croazia er considerada sco part da l’Europa Centrala. Magari serva questa cunfinaziun er ad intents politics, per sa distanziar da la ‹regiun da crisa› Balcan ch’è plitost connotada a moda negativa.[2] Ils territoris croats per lung da la costa da l’Adria vegnan per part er attribuids – sco part da la zona mediterrana – a l’Europa dal Sid.
La pli pitschna distanza tranter l’Italia e la Croazia mesira 20 km (spartì tras ina pitschna strivla da terra da la Slovenia). Prevlaka, la peninsla croata situada il pli en il sid, sa chatta en ina distanza da 69 km da l’Albania.
Cunfins[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori statal da la Croazia cumpiglia 87 700 kilometers quadrat, da quai 56 542 kilometers quadrat surfatscha da terren e 31 067 kilometers quadrat zona da mar. Il territori s’extenda sur ina part settentriunala continentala ed ina lunga strivla da costa che daventa fitg graschla en il sidvest da Zagreb. La part dal territori da costa situada il pli en il sid (la regiun enturn Dubrovnik fin al cunfin vers il Montenegro), vegn spartida da l’ulteriura Croazia tras ina strivla da ca. trais kilometers che tutga tar la vischnanca Neum situada en la Bosnia-Erzegovina.
Ils cunfins dal pajais mesiran ina lunghezza totala da 2917 kilometers (Slovenia 679, Ungaria, 329, Bosnia-Erzegovina 932, Serbia 241, Montenegro 25). Il decurs dal cunfin en l’Adria dal Nord (zona da mar en direcziun da la Slovenia) è contestà. Las costas da l’Adria mesiran ina lunghezza da 1778 kilometers (terra franca) resp. da 6176 incl. las inslas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern resp. nordost dal pajais regia in clima continental. La temperatura maximala dal di munta la stad en media ca. 28 °C, l’enviern ca. 5 °C. Las precipitaziuns annualas muntan a ca. 750 millimeters.[3]
Il clima a la costa adriatica è bundant pli umid ed i prevala in clima mediterran. Las stads èn pia per gronda part suleglivas e sitgas, cun temperaturas maximalas enturn 30 °C, entant ch’ils envierns èn segnads da plievgia e da temperaturas miaivlas (en media ca. 10 °C). En la part settentriunala da la costa datti l’enviern savens prugina, entant che quai n’è strusch il cas en la part meridiunala. Las precipitaziuns annualas a la costa èn cun 1000 millimeters in pau pli autas che a l’intern dal pajais. En la part croata da las Alps Dinaricas cumpiglian las precipitaziuns annualas tranter 1000 e 2000 millimeters.[4][5]
In fenomen meteorologic extraordinari furman ils vents che crodan (Bora). I sa tracta da vents fraids che tutgan tar ils pli ferms en tut il mund.
Cuntradas[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard las furmas da reliev e las zonas climaticas sa lascha la Croazia divider en trais cuntradas caracteristicas. Questa tripartiziun sa resplenda per part en la cultura e moda da viver dals umans.
Planira Pannonica[modifitgar | modifitgar il code]
La Planira Pannonica consista da vastas planiras che vegnan be interruttas d’intginas muntognas mesaunas; la regiun vegn percurrida dals flums Sava e Drava, dus flums laterals dal Danubi. Questa part dal pajais è segnada d’in clima continental temprà. L’entira cuntrada sa lascha divider en la Croazia dal Nord – che sa lascha attribuir culturalmain a l’Europa Centrala – ed en la Slavonia. La Croazia dal Nord cumpiglia il territori che tanscha da la Kupa fin al cunfin ungarais: la planira per lung dals flums Sava e Kupa enturn las citads Zagreb, Karlovac e Sisak (che furman oz demograficamain ed economicamain la part centrala dal pajais), la regiun muntagnarda dal Zagorje en il nord da la chapitala Zagreb ed il Međimurje en il nordost dal pajais tranter Drava e Mur. La Slavonia è la planira che s’extenda per lung dals flums Sava e Drava fin al Danubi en l’ost. A la Slavonia regiun vegnan savens er attribuidas las regiuns Baranja (en il nord da la Drava) e Zapadni Srijem (il piz oriental dal pajais tranter il Danubi e la part inferiura da la Sava).
La regiun da muntogna dinarica[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun da muntogna dinarica (er Croazia Centrala u regiun collinusa croata) è segnada da muntognas mesaunas e da singulas autas muntognas che furman il sparta-auas tranter il Danubi e l’Adria. Qua regia in clima da muntogna. Da questa cuntrada fan part la regiun muntagnarda dal Gorski kotar tranter Rijeka e Karlovac, las valladas alpinas Lika e Krbava (situadas tranter las chadainas da muntogna dal Velebit, che s’extendan per lung da la costa, e la regiun da cunfin vers la Bosnia dal Vest) sco er ina part da la retroterra da la Dalmazia (Zagora, muntogna da Biokovo).
La regiun da costa adriatica[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun da costa adriatica consista per gronda part da grips carstics. Ella è segnada d’influenzas mediterranas. La ladezza da la strivla da costa variescha fermamain. En singuls lieus è quella be intgins kilometers lada, en auters lieus tanscha ella pli lunsch en l’intern dal pajais. La gronda part dals flums che sbuccan en la Croazia en l’Adria èn però relativamain curts; be l’intschess idrografic da la Neretva che nascha en la Bosnia-Erzegovina s’extenda pli lunsch vers l’intern dal pajais. Dal nord vers il sid sa lascha la regiun da costa divider en las suandantas regiuns istoricas:
- Istria – la peninsla situada en il nordvest da la costa croata,
- Hrvatsko Primorje enturn Rijeka e Senj cun las inslas dal Golf da Kvarner,
- Dalmazia – la costa plain sfendaglias che tanscha davent da Zadar vers sid, inclusiv las inslas e la retroterra muntagnarda, cun citads d’impurtanza istorica sco Dubrovnik (Ragusa) e Split.
Inslas[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dumbra en tut 1246 inslas. Da quellas èn 47 abitadas sur onn. Las pli grondas èn: Cres e Krk (omaduas 405,78 km²), Brač (395,44), Hvar (299,66), Pag (284,56), Korčula (276,03), Dugi Otok (114,44), Mljet (100,41), Rab (90,84), Vis (90,26) e Lošinj (90,26).
Muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli autas muntognas dal pajais èn: Dinara (Sinjal) (1831 m s.m.) en las Alps Dinaricas, Sveti Jure (1761) en il massiv da Biokovo, Vaganski vrh (1751) en la muntogna da Velebit, Ozeblin (1657) en la muntogna da Plješevica, Bjelolasica-Kula (1533) en la muntogna da Velika-Kapela, Risnjak (1528) en la muntogna da Risnjak, Svilaja (1508) en la muntogna da Svilaja e Snježnik (1506) en la muntogna da Snježnik. Tut en tut datti en la Croazia 96 pizs ch’èn situads sur 1500 m s.m.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in’analisa da l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) tutga la Croazia tar ils 30 stadis dal mund cun la pli bler’aua. En l’Europa sa chatta il pajais sin il terz plaz cun in total da 32 818 meters cubic reservas d’aua regenerablas per chau ed onn.[6]
La Croazia è in dals paucs stadis cun in urden da las auas organisà dapi daditg a nivel statal. Gia il 1891 ha il Sabor deliberà ina lescha dal dretg da las auas dals Reginavels da la Croazia e Slavonia che reglescha ils dretgs d’utilisaziun da l’aua, la regulaziun dals singuls currents, la protecziun da las auas e.a. Tenor ina retschertga dal 2006 è l’Adria croata la pli schubra part da l’entira Mar Mediterrana. Sin l’Environmental Sustainability Index ch’examinescha la posiziun da la protecziun da l’ambient entaifer l’agir statal ha la Croazia cuntanschì il 2005 il 19avel plaz en tut il mund.[7]
Lais[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli gronds lais da la Croazia èn: Vransko jezero (30,7 km²), Dubravsko jezero (17,1), Peručko jezero (13,0) e Prokljansko jezero (11,1). Ils lais ils pli enconuschents èn ils Lais da Plitvice.
Flums[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals flums maina l’aua vers la Mar Naira (Danubi, Sava, Drava, Mur, Kupa ed Una), ils ulteriurs vers l’Adria (Zrmanja, Krka, Cetina e Neretva).
Ils pli lungs flums che curran tras la Croazia èn la Sava (562 km) e la Drava (505). Quests dus flums furman sur lungs tschancuns il cunfin vers la Bosnia-Erzegovina resp. l’Ungaria. Omadus flums sbuccan en il Danubi; la Sava è il pli grond, la Drava il quart grond flum lateral dal Danubi. Il Danubi sparta la Croazia da la provinza serba Vojvodina. Il cunfin croat per lung dal Danubi dumbra 188 km e sa chatta quasi cumplettamain da vart dretga dal flum.
La Kupa (sloven: Kolpa, 269 kilometers) furma ina gronda part dal cunfin cun la Slovenia. Ella va a finir a Sisak en la Sava, la quala è navigabla da qua davent. Ulteriurs flums èn Korana, Krapina, Lonja, Mur e Vuka.
Ils flums che mainan da las Dinaridas en l’Adria èn relativamain curts; be la Neretva ch’arriva nà da l’Erzegovina furma in flum pli grond che sbucca en la Mar Mediterrana.
Parcs naziunals e parcs da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona dad otg parcs naziunals e dad indesch parcs da la natira. Tut en tut datti en l’entir pajais 450 territoris protegids, da quai 79 reservats spezials (botanics, geomorfologics, ornitologics, reservats da mar e da guaud). La surfatscha cumplessiva da tut ils territoris protegids munta a 5846 kilometers quadrat, quai che correspunda a radund diesch procent da la surfatscha da terra da la Croazia.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2004 ha la regenza croata declerà l’entira zona da mar da la Croazia sco territori da protecziun ecologic e sco zona da pestga controllada per pudair proteger la fauna e la vegetaziun al lieu ch’èn fitg sensiblas. Quest proceder è vegnì crititgà dals stadis vischins Slovenia ed Italia, damai ch’igl èn er tangads dretgs da pestga en il territori da cunfin.[8][9]
La Croazia dumbra en tut radund 4000 spezias da plantas e pliras milli spezias d’animals; da quai sa chattan 380 animals e 44 plantas sut protecziun da la natira.[10]
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 37 % dal pajais èn cuverts cun guaud. Da questas 2 082 702 hectaras sa tracti tar ca. 95 % da guauds maschadads natirals. Radund 81 % da la surfatscha da guaud sa chatta en possess statal. En las regiuns muntagnardas creschan surtut guauds da coniferas, en la Planira Pannonica surtut guauds da feglia.
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Gronds animals da rapina sco l’urs brin, il luf, il schacal mellen ed il luf-tscherver èn surtut da chattar en las regiuns muntagnardas da la Croazia. Tranter ils utschels da preda èn da numnar il tschess cularin, l’evla da la pizza e l’evla alva. En territoris da palì vivan l’ibis dal bec tort e diversas spezias d’iruns. En ils parcs naziunals situads en il nord dal pajais fruntan ins sin numerusas spezias d’animals ch’èn uschiglio daventadas fitg raras en l’Europa Centrala: l’evla da mar da la cua alva, cormorans, pestgaderins, cicognas nairas, il pestgarel pitschen u il maglia-avieuls.
En las regiuns da costa vivan tartarugas da terra, da palì e da mar, lischernas, ghecos e serps (natras e vipras). Er intgins mammals da la mar vivan en la part croata da l’Adria. Il delfin adriatic e surtut la foca mediterrana valan sco spezias periclitadas. Er ils effectivs dal ton cotschen èn en privel da svanir pervi da l’explotaziun da peschs industriala. En la Croazia vivan er intginas spezias endemicas. In exempel furma il salamander da las grottas che viva en taunas sutterranas da la regiun da carst.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001 dumbra la Croazia 4 437 460 abitants. L’aspectativa da vita munta en media 78 onns. Pervi da dumbers da naschientscha vaira bass, enconuscha il pajais dapi intgins onns in svilup demografic regressiv.
Dals abitants dal temp da la dumbraziun dal pievel 2001 possedevan 4 399 364 (99,14 %) il dretg da burgais croat.
La diaspora croata è surproporziunalmain gronda. En divers pajais dal mund datti organisaziuns che s’occupan da la minoritad croata. Sco pli gronda da questas organisaziuns vala la Hrvatska bratska zajednica en ils Stadis Unids. En il parlament croat datti intgins deputads da la diaspora croata che vegnan er elegids da quella.
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001 han bunamain 90 % dals abitants dal pajais considerà sasezs sco Croats. Il 1991 eran quai anc stads 78,1 %; dals 12,1 % Serbs èn blers fugids u vegnids stgatschads en rom da la consolidaziun dal stadi croat.[11]
En il decurs dals ultims onns è ina part dals Serbs ch’eran fugids durant l’operaziun militara Oluja puspè turnada enavos, uschia che la cumpart serba da la populaziun è uss in pau pli auta ch’il 2001 (ma anc adina bundant pli bassa che dal temp avant la Guerra da la Croazia).
La minoritad taliana viva surtut en l’Istria, ultra da quai datti pitschnas minoritads talianas a Rijeka, en la Dalmazia ed en la Slavonia dal Vest. Ils Bosniacs, Albanais e Macedons vivan en tut las parts dal pajais, surtut en citads pli grondas.
Areguard la moda e maniera co che vegnan tractadas las minoritads da Sinti e Roma ha Amnesty International constatà ils ultims onns tscherts progress, surtut sin il sectur da las scolas e da las stentas per stgaffir spazi d’abitar.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua uffiziala è il croat da standard. Il croat resp. serbocroat vegn chapì e discurrì en praticamain tut las parts dal pajais. Daspera datti pitschnas inslas linguisticas (surtut talianas, ungaraisas e tschecas). La dumbraziun dal pievel dal 2011 mussa il suandant maletg areguard la lingua materna: croat 95,6 %, serb 1,23 %, talian 0,43 %, albanais 0,4 %, bosniac 0,39 %, romani 0,36 %, ungarais 0,24 %, sloven 0,22 %, serbocroat 0,18 %, tschec 0,15 %, slovac 0,09 % ed ulteriurs 0,34 %.
Cuminanzas religiusas[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da la populaziun (86,4 %) appartegna a la baselgia catolic-romana. I suondan ils ortodoxs (4,4 %), muslims (1,5 %), protestants (0,3 %), ulteriurs cristians (0,3 %), ulteriuras religiuns (0,1 %) e nagin’indicaziun u agnostichers/ateists (7 %).
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli grondas citads – cun dapli che 30 000 abitants – èn (situaziun dal 2011): Zagreb (790 017), Split (178 102), Rijeka (128 624), Osijek (108 048), Zadar (75 062), Velika Gorica (63 517), Slavonski Brod (59 141), Pula (57 460), Karlovac (55 705), Sisak (47 768), Varaždin (46 946), Šibenik (46 332), Dubrovnik (42 615), Bjelovar (40 276), Kaštela (38 667), Samobor (37 633), Vinkovci (35 312) e Koprivnica (30 854).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia ed istorgia tempriva[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli veglias cumprovas da colonisaziun sin il territori da la Croazia odierna derivan da ca. 130 000 a.C. Il pajais enserra impurtants lieus d’exchavaziun paleoantropologics: sper Krapina sa chatta il lieu da chat da l’uman da Neandertal da l’onn 1899 (incl. museum) e la tauna da Vindija. En vischinanza da la citad Vukovar il lieu da chat Vučedol-Gradac ch’ha dà il num a la cultura da Vučedol dal temp da crap tardiv. Numerus crests-fossa dateschan dal temp da bronz e da fier.
Antica e temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas colonias a la costa orientala da la Mar Adriatica derivan dal 12avel ed 11avel tschientaner a.C. (colonisaziun ionica) resp. da la gronda colonisaziun greca dals proxims tschientaners. Uschia sa lascha per exempel la citad odierna Split manar enavos sin ina fundaziun da quel temp (‹Split› dal grec vegl aspalatos u spalatos = ‹tauna›). En il quart tschientaner a.C. menziunescha l’istoriograf Herodot ultra da quai il pievel indogerman dals Illirs sco ulteriur pievel sesent al lieu. A partir da la mesadad dal segund tschientaner a.C. è creschida l’influenza politica dals Romans sin las stirpas illiricas sesentas tranter la costa e la Planira Pannonica. L’onn 34 a.C. ha Octavian, l’imperatur Augustus da pli tard, conquistà questa regiun – suenter ina guerra da 20 onns – en la Battaglia da Zerek. A l’entschatta dal prim tschientaner è vegnida fundada la provinza romana Dalmatia, numnada tenor la stirpa dals Delmatae. L’onn 293, dal temp da regenza da Diocletian, han ins dividì la provinza per lung dal flum Drina. En rom da la spartiziun da l’Imperi l’onn 395 è il territori da la Croazia vegnì attribuì l’emprim a l’Imperi roman occidental.
Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin (550–1270)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da l’Imperi roman ha la gronda part da la Croazia odierna (Dalmazia, Istria e Slavonia) appartegnì a l’Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin. Quest’epoca ha durà da l’onn 550 fin il 1270, però cun pliras interrupziun, durant las qualas la Croazia ha per part cuntanschì l’independenza (cf. sutvart).
En il 6avel tschientaner èn ils Avars, in pievel da chavaltgaders oriund da l’Asia Centrala, immigrads en la Pannonia, la quala er ils Langobards avevan cumenzà a prender en possess. En il 7avel tschientaner ha il retg bizantin Herakleios clamà ils Croats en lur territori da colonisaziun odiern per al gidar en il cumbat cunter ils Avars. Tenor rapports da l’imperatur bizantin Constantin VII Porphyrogennetos derivavan ils Croats da la regiun da la Pitschna Pologna dad oz. Durant quest temp d’appartegnientscha a Constantinopel èn vegnidas cristianisadas las stirpas dals Slavs dal Sid. Per gronda part è quai succedì en rom da la missiun slava dals Bizantins (7avel fin 9avel tschientaner), entant che la Croazia dal Nord e la Slovenia èn vegnids missiunads nà da Salzburg.
Pli tard è la Croazia s’alienada pli e pli da la cultura bizantina-ortodoxa. Quai è tranter auter d’attribuir als suandants facturs: la perdita da pussanza dals Bizantins suenter l’avanzament dal Reginavel dals Francs, l’autonomia temporara dal reginavel croat e l’appartegnientscha d’ina gronda part da la Croazia odierna a reginavels da l’Europa dal Vest (t.a. Reginavel francon e Reginavel ungarais). La Croazia è uschia vegnida en la sfera d’influenza da la baselgia catolic-romana ed ha fatg part da l’intschess cultural da l’Europa occidentala.
Il num dals Croats è documentà l’emprima giada en ina funtauna dal 9avel tschientaner. Il num sez n’ha naginas ragischs slavas, mabain deriva cun fitg gronda probabilitad or da l’intschess persian.
L’onn 879 vegn il prinzi Branimir titulà da papa Gion VIII en in document sco «dux Croatorum». En la terminologia da lez temp sa lascha quai interpretar sco renconuschientscha da la Croazia medievala sco agen stadi.
[modifitgar | modifitgar il code]
Vers il 925 è Tomislav daventà l’emprim retg da la Croazia. Igl è quai stà l’emprim titel da retg en l’istorgia da la Slavia dal Sid insumma. Papa Gion X ha immediat renconuschì quest titel (en ina brev correspundenta cun la titulaziun «rex croatorum»). Durant ses temp da regenza èn ils Magyars penetrads en la Planira Pannonica. Tomislav ha defendì ses reginavel cun success cunter ils Ungarais. Il Reginavel croat consistiva da quel temp da la Croazia Centrala, da la Slavonia e da parts da la Dalmazia e da la Bosnia.
Ses temp da fluriziun ha il Reginavel cuntanschì dal temp da regenza dal retg Petar Krešimir IV. Tranter auter ha el mess ad ir l’onn 1059 ina refurma da la baselgia tenor il ritus roman; quai è stà d’impurtanza en vista al schisma ch’aveva gì lieu l’onn 1054 e la fidaivladad ch’el aveva empermess envers Roma. Il Reginavel ha existì fin l’onn 1102.
La Croazia en uniun persunala cun l’Ungaria (1102–1526)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1102 è il retg ungarais Koloman vegnì corunà a Biograd sper Zadar sco retg dals Croats; la Croazia è vegnida uschia en uniun persunala cun l’Ungaria. La Croazia ha mantegnì si’atgna administraziun ed in substitut dal retg croat. La ‹Pacta conventa› che reglava las relaziuns tranter l’aristocrazia croata ed il retg, vegn tradiziunalmain medemamain datada en l’onn 1102; mussaments persuenter mancan però.
Abstrahà d’intginas interrupziuns – t.a. durant las guerras tircas en il 16avel, 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner – è l’uniun persunala cun il reginavel ungarais sa mantegnida, en ina furma u l’autra, fin il 1918.
Imperi osmanic (1451–1699) e Habsburgais (1527–1918)[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la mesadad dal 15avel tschientaner èn ils Ungarais e Croats stads exposts a las attatgas da l’Imperi osmanic. Suenter la sconfitta dals Ungarais e Croats cunter ils Osmans en la Battaglia sper Mohács (1526) ha l’aristocrazia croata elegì a chaschun da la reuniun da Cetingrad l’imperatur Ferdinand I sco retg croat.
Las cuntradas istoricamain croatas Dalmazia e parts da l’Istria èn vegnidas la fin dal temp medieval tardiv sut domini da la Republica da Venezia. Sco sulet territori da la Croazia odierna èsi reussì a la Republica da Dubrovnik da preservar l’independenza statala dal 14avel tschientaner fin l’onn 1808.
Sur tschientaners ha la Croazia furmà ina regiun da cumbat cunter l’Imperi osmanic. Sco zona da defensiun han ins endrizzà l’uschenumnà cunfin militar. En quel èn er ids a star in dumber respectabel da cristians ortodoxs; sur tscherts temps èn vegnids concedids als abitants dal cunfin militar privilegis en furma dal ‹Statuta Wallachorum›.[12]
Suenter las guerras napoleonicas èn l’entira Dalmazia ed Istria vegnidas il 1815 sut domini austriac. Per motivs politics (divide et impera) han ins desistì d’unir administrativamain quests territoris cun l’ulteriura Croazia, mabain als ha tractà sco agens pajais da la curuna. A partir dal 1867 appartegnevan la Dalmazia e l’Istria a la part austriaca da l’Imperi, entant ch’il reginavel Croazia e la Slavonia faschevan part da la part ungaraisa.
En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è creschida en la populaziun croata il giavisch da pudair disponer da dapli dretgs d’autonomia e da far frunt a la politica da magyarisaziun da l’Ungaria. Durant ils onns revoluziunars enturn il 1848 ha surtut Ban Josip Jelačić represchentà sco figura simbolica ils interess croats. A las tendenza naziunalas han ins però mess ina fin il 1867 cun la politica d’egualisaziun tranter l’Austria e l’Ungaria d’ina vart e tranter l’Ungaria e la Croazia da l’autra. Il 19avel tschientaner è er stà sut l’ensaina da l’uschenumnà illirissem, in moviment ch’ha fullà via a numerusas midadas sin il champ da la cultura. En quest connex è tranter auter vegnida standardisada la lingua croata ed è naschida l’idea da vulair unir tut ils Slavs dal sid en in stadi.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1918, a la fin da l’Emprima Guerra mundiala, è la Croazia sa schliada da la monarchia da l’Austria-Ungaria. Truppas talianas han sinaquai cumenzà a sa patrunar da territoris croats per lung da la costa orientala da l’Adria; l’annexiun da quellas era vegnida concedida a l’Italia en rom dal Contract da Londra dal 1915. En vista a quest svilup ha il cussegl naziunal dals Slovens, Croats e Serbs decidì il november 1918 d’unir per immediat la Croazia cun il Reginavel da la Serbia; da quai è sa furmà il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens. Blers Croats avevan però ina tenuta reservada envers la furma statala monarchica; els sa sentivan dischavantagiads e pretendevan per la Croazia la fundaziun d’ina republica. Questas tendenzas èn anc s’accentuadas pervi da la constituziun che preveseva in’organisaziun statala centralistica e la dissoluziun da las provinzas istoricas. Quai avess muntà ch’ils Serbs, sco il pievel il pli grond entaifer la monarchia, avessan facticamain dominà il stadi.
L’onn 1928 èn vegnids sajettads en il parlament jugoslav plirs politichers croats, tranter quels Stjepan Radić, il chau da la fracziun croata. Suenter ina crisa statala ha retg Aleksandar I schlià il 1929 il parlament, ha transfurmà il stadi en ina dictatura roiala e renumnà quel en Reginavel da la Jugoslavia. Sia pussanza sa basava sin la forza militara.
A medem temp è ina part da l’elita politica da la Croazia fugida en l’exteriur. Parts da quella han furmà il moviment faschistic Ustascha che batteva cun forza cunter il Reginavel da la Jugoslavia. L’Ustascha vegniva dirigida dad Ante Pavelić e sustegnida da Mussolini. Il 1934, a chaschun d’ina visita a Marseille, è retg Alexander vegnì sajettà da l’Ustascha.
Il 1939, curt avant ch’è prorutta la Segunda Guerra mundiala, han ins empruvà da chattar entaifer il Reginavel la reconciliaziun tranter ils pievels, stgaffind cun il Contract da Cvetković-Maček entaifer la Jugoslavia la Banovina Hrvatska (in’unitad d’administraziun che cumpigliava ils territoris cun maioritad croata).
La Croazia durant la Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Quatter dis suenter il cumenzament da la campagna militara sin il Balcan ha la Wehrmacht cuntanschì ils 10 d’avrigl 1941 Zagreb. Ils 17 d’avrigl 1941 ha il Reginavel da la Jugoslavia capitulà davant las pussanzas da l’axa. La Croazia è daventada in stadi vasal dal Reich tudestg. Tranter il 1941 ed il 1945 hai dà numerusas midadas areguard il territori croat. D’ina vart è vegnida attribuida a la Croazia la gronda part da la Bosnia-Erzegovina dad oz. Da l’autra vart ha la regiun da costa (Dalmazia) stuì vegnir surdada a l’Italia ed il territori en il nord da la Mur a l’Ungaria.
Sustegnids da las pussanzas da l’axa aveva l’Ustascha sut Ante Pavelić gia proclamà ils 10 d’avrigl l’independenza dal stadi Croazia. Pavelić ha erigì ina dictatura faschistica, la quala ha fatg persequitar e mazzar sistematicamain tschientmillis gidieus, Serbs, Roma, antifaschists croats e.a.
Enconuschent è surtut daventà il champ da concentraziun Jasenovac che vala sco ‹Auschwitz dal Balcan› ed er auters champs sco Stara Gradiška u Jadovno. A partir da la stad 1941 ha cumenzà ina sullevaziun armada dals communists croats cunter il reschim da l’Ustascha. Sco part dal moviment partisan jugoslav duevi reussir da survegnir sut controlla en il decurs dals onns 1942 e 1943 ina gronda part dal pajais. Sper Tito è Andrija Hebrang stà in dals impurtants manaders da quest moviment. Suenter la sconfitta da las pussanzas da l’axa ha l’armada da liberaziun jugoslava commess crims cunter ils perdents, surtut en la Mazzacra da Bleiburg.
La Croazia sco part da la Republica jugoslava (1945–1991)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da la guerra è la Croazia daventada ina da sis sutrepublicas (Republica socialistica da la Croazia) da la Republica Federativa Socialista da la Jugoslavia sut Tito.
L’onn 1971 è il moviment da protesta e da refurma Primavaira croata vegnì abattì. Suenter la mort da Tito l’onn 1980 èn creschidas las tensiuns tranter la Croazia e la regenza jugoslava che vegniva dominada dals Serbs. Vers la fin dals onns 1980 era la dumonda suenter dapli autonomia sa transfurmada en la pretensiun da daventar in stadi independent. Il Croat Franjo Tuđman, il qual aveva battì ensemen cun Tito cunter il reschim da l’Ustascha, ha chattà fitg buna accoglientscha tar la populaziun croata. Suenter che la regenza jugoslava indeblida ha laschà tiers in sistem cun pliras partidas, ha Tuđman fundà il 1990 l’Uniun democratica croata ch’ha bainspert survegnì il caracter d’ina partida dal pievel. Sia pretensiun che la Croazia duaja daventar in stadi independent, ha bain manà a protestas da vart dals Serbs che furmavan la segund gronda populaziun en la sutrepublica croata. Ma a chaschun da las votaziuns da l’avrigl e matg 1990 ha la partida da Tuđman cuntanschì cun 40 % da las vuschs 67,5 % dals sezs en il parlament. Tuđman è sinaquai vegnì elegì sco president.[13]
La Croazia sco stadi independent (dapi il 1991)[modifitgar | modifitgar il code]
Guerra d’independenza (1991–1995)[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun d’in referendum ils 19 da matg 1991 èn 93,2 % da las persunas ch’èn sa participadas a la votaziun s’exprimidas a favur da l’independenza statala. Sinaquai ha Franjo Tuđman declerà il zercladur 1991 la Croazia sco pajais independent. L’emprim stadi ch’ha renconuschì quella è stada la Slovenia ch’era medemamain sa declerada da curt independenta. L’armada populara da la Jugoslavia – che vegniva facticamain dominada da la Serbia – ha empruvà d’abatter l’independenza da la Croazia. Las tentativas da separar da la Croazia tant territoris cun in’auta sco er cun ina bassa quota da populaziun serba èn idas a finir en la Guerra da la Croazia ch’ha durà bunamain quatter onns. Pir suenter ils success militars dals Croats l’onn 1995 èsi reussì da terminar quella cun la Cunvegna dad Erdut dals 12 da november 1995. Sa retirond da la Croazia ha l’armada populara da la Jugoslavia destruì blers objects militars e mess minas en zonas d’impurtanza strategica, sco per exempel sin l’insla Vis ch’è situada il pli lunsch davent da la terra franca u en las palids dal Danubi al cunfin croat-serb.
Svilups suenter avair restabilì la pasch[modifitgar | modifitgar il code]
L’october 2001 ha la Croazia segnà ina cunvegnan da stabilisaziun ed associaziun cun l’Uniun europeica.[14] Quella ha segirà a la Croazia l’access liber al martgà naziunal europeic, ha però er dumandà suenter vastas refurmas economicas e socialas. La midada dal sistem economic dal socialissem en in’economia da martgà sociala ha dumandà suenter vastas adattaziuns areguard la politica economica. In dals puncts centrals ha furmà la privatisaziun cuntinuanta d’interpresas e la creaziun da stimuls d’investiziun. Dapi il zercladur 2004 ha la Croazia furmà in candidat d’adesiun uffizial da l’UE. Las contractivas han però pir cumenzà suenter ina decisiun correspundenta dals ministers da l’exteriur da l’Uniun Europeica da l’october 2005; fin lura era la Cumissiun da l’Uniun europeica stada da l’avis che la Croazia haja be cooperà a moda manglusa cun il Tribunal per delinquents da guerra a Den Haag. Ulteriuras refurmas èn stadas necessarias sin ils secturs da la giustia e da l’assistenza sociala. En pli è il cumbat cunter la corrupziun vegnì resguardà sco ina premissa da basa per cuntanscher la commembranza a dretg cumplain.
Il 2009, curt avant che las tractativas duevan vegnir terminadas, èn quellas danovamain vegnidas sistidas, e quai pervi d’ina dispita cun la Slovenia areguard il decurs dal cunfin statal en il Golf da Piran. La finala ha il Parlament europeic approvà l’adesiun il december 2011. En rom d’in referendum ch’ha gì lieu il schaner 2012 han 67,27 % da las votantas e dals votants approvà l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun al referendum ha bain munta a be 43,51 %, ma er uschia è il resultat dal referendum valaivel tenor la constituziun croata. Il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Politica ed administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun dal december 1990 definescha la Republica da la Croazia sco stadi dal pievel croat e da las minoritads naziunalas. I valan ils princips da la democrazia, dal stadi da dretg, dal stadi social e dal stadi unitar. La regenza ch’era oriundamain da tempra presidial-democratica è vegnida adattada l’onn 2000 als princips d’ina democrazia parlamentara. La pussanza da suveranitad vegn exequida tenor ils dretgs umans ch’èn francads en la constituziun. Per instituziuns cun pussanza suverana è previsa ina represchentanza persunala da las minoritads naziunalas; en ils territoris respectivs èn las linguas da quellas er en diever uffizial. Il stadi e la baselgia èn separads in da l’auter; i na dat nagina religiun statala.
Il 2007 è la Croazia vegnida elegida per dus onns sco commember betg stabel en il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas. E dapi l’avrigl 2009 è la Croazia er commembra da la NATO (cf. sutvart).
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia enconuscha in parlament d’ina chombra (Sabor), il qual dumbra 151 deputads. La segunda chombra – en la quala eran represchentadas las singulas regiuns – è vegnida schliada il 2000. Ils deputads vegnan elegids tenor il sistem da proporz; quel prevesa ina clausula da 5 % relativ als singuls circuls electorals. Ils Croats da l’exteriur furman in agen circul electoral, per il qual èn reservads trais sezs. Ultra da quai stattan a disposiziun otg sezs da deputads per las minoritads naziunalas.
Schef da stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il president dal stadi vegn elegì mintga tschintg onns en elecziun directa tras il pievel. El è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. Durant ses temp d’uffizi na dastga el appartegnair a nagina partida politica. Suenter ch’han gì lieu las elecziuns en il parlament surdat el l’incumbensa da furmar la regenza e nominescha, suenter avair retschet il consentiment dal parlament, il primminister. Sut tschertas circumstanzas po el schliar il parlament e pretender novas elecziuns. Refusar sbozs da leschas ch’il parlament ha deliberà na po el betg; resguarda el ina norma sco betg cumpatibla cun la constituziun, po el laschar examinar quella tras la dretgira constituziunala. La refurma da la constituziun dal 2001 ha limità in pau la posiziun dal president ch’era avant faira ferma.
Regenza ed administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
La regenza furma l’organ executiv e sa cumpona dal primminister sco er dal vicepremier e dals ministers. Areguard sia lavur è la regenza responsabla envers il parlament. Tras in votum da disfidanza po il parlament sfurzar la regenza da sa retrair.
L’administraziun statala exequeschan ils ministeris en il senn d’ina autoritad administrativa mesauna. Incumbensas che na surpassan betg in tschert territori vegnan ademplidas da las corporaziuns autonomas a nivel communal.
Giurisdicziun e tribunals[modifitgar | modifitgar il code]
L’execuziun da la giudicativa succeda formalmain a moda independenta. Ils process sa tiran però savens fitg a la lunga: process da dretg civil duran en media diesch onns. En las medias croatas e da vart da l’Uniun europeica vegn adina puspè crititgada la mancanza da segirezza giuridica e rendì attent a cas da corrupziun. Igl existan ina dretgira constituziunala, in tribunal suprem e differentas instanzas inferiuras.
Partidas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli grondas partidas da la Croazia èn la Hrvatska demokratska zajednica (HDZ) da tenuta cristiandemocratica e la Socijaldemokratska partija Hrvatske (SDP) d’orientaziun socialdemocratica. Daspera exista ina dunsaina da partidas pli pitschnas.
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia è dividida en 20 regiuns (croat: županija, plural: županije) ed en la chapitala Zagreb ch’ha sezza las cumpetenzas d’ina regiun. Las regiuns han ina surfatscha tranter 1000 e 5000 km². Mintga regiun dispona d’in’atgna assamblea e d’in’administraziun (croat: župan).
Las regiuns sa dividan en vischnancas (croat općine), da las qualas ina part han il status da citad (croat: grad). Tut en tut sa divida l’administraziun en 124 citads e 426 vischnancas. 58 % da la populaziun vivan en citads.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
L’armada croata cumpiglia en temp da pasch radund 21 500 schuldads. Il dumber dals reservists munta a 102 700 schuldads; en stadi da defensiun sa laschan mobilisar 1 612 000 burgais.
Il budget da defensiun da la Republica da la Croazia cumpigliava anc il 1997 radund 5 % dal product naziunal brut. Il 2006 eran quai 1,65 %.[15]
Schefcumandant da l’armada è il president dal stadi. Il parlament controlleschas las forzas armadas, il budget da defensiun ed il svilup strategic.
Adesiun a la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils onns 1990 è la Croazia sa stentada da daventar commembra da la NATO. Surtut il fatg ch’il delinquent da guerra supponì Ante Gotovina era en fugia è stà sur lung temp in impediment per terminar las contractivas. La finala è la commembranza entrada en vigur il prim d’avrigl 2009.
Missiuns militaras a l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 2003 han truppas croatas fatg part da la truppa internaziunala da la NATO staziunada en l’Afganistan. En pli han forzas armadas da la Croazia collavurà en rom da mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas (Sahara dal Vest, Sierra Leone, India e Pakistan).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
En general[modifitgar | modifitgar il code]
Il product naziunal brut da la Croazia cumpigliava il 2016 45,8 milliardas euros. Il product naziunal per chau ha muntà il medem onn a 10 992 euros. Suenter ch’è prorutta la crisa da finanzas dal 2007 ha il pajais pers fin il 2014 ca. in sisavel da sia forza economica. Dapi il 2015 para l’economia da sa revegnir. Tuttina è la quota da dischoccupaziun anc adina auta (radund 16 % il 2016, tar giuvenils anc bundant pli auta).
Tenor il Global Competitiveness Index, ch’inditgescha la capacitad da concurrer economica, sa chatta la Croazia sin plaz 74 da 137 pajais (situaziun dal 2017/18).[16] Ils programs da promoziun da l’Uniun europeica duain gidar ad augmentar la cumpetitivitad ed ad avrir vinavant l’economia.
Posiziun geostrategica[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia sa chatta a la cruschada dals dus corridors da traffic paneuropeics Europa Centrala–Tirchia ed Adria–Ucraina resp. –Balticum. Tras la Croazia mainan ultra da quai impurtants conducts d’ieli internaziunals.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Bundant la mesadad (53,16 %) da la surfatscha da terren vegn tratga a niz da l’agricultura. Il 2007 èn 7,2 % da las entradas economicas dal pajais vegnidas generadas tras l’agricultura; radund 2,7 % da la populaziun eran activs sin quest sectur.[17] Cultivadas intensivamain vegnan surtut las surfatschas fritgaivlas tranter ils flums Sava e Drava. Ils pli impurtants fritgs che vegnan cultivads èn rava da zutger, tartuffel, furment e tirc. En posiziuns cun relaziuns climaticas correspundentas vegn er tgirada la viticultura e pumicultura. En la Dalmazia dal Sid portan il tubac e fritgs da citrus bunas racoltas. En la tegnida da muvel domineschan la tratga da bovs, nursas e portgs. En la Dalmazia furma er la pestga in’impurtanta funtauna da gudogn.
Industria da minieras[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona da vastas ritgezzas natiralas. Avant ch’è prorutta il 1991 la Guerra da la Jugoslavia, furmava l’industria da minieras in dals pli gronds patruns. Tranter las impurtantas materias primas da la Croazia tutgan gas natiral, petroli, charvun da crap, charvun da terra, bauxit, mineral da fier e caolin. En tschertas regiuns èn er avant maun giaschaments pli pitschens da calzium, asfalt natiral e.a.
Industria[modifitgar | modifitgar il code]
Ils secturs industrials che prevalan èn las raffinarias da petroli, las interpresas da fier e d’atschal, ils chantiers, las interpresas d’industria chemica sco er lieus da producziun da victualias, maschinas, cement e betun, raubas da metal e textilias. L’industria da minieras ch’era pli baud da grond’impurtanza ha reducì ils ultims onns cuntinuadamain la producziun. Blers manaschis industrials èn vegnids donnegiads u destruids durant la Guerra da la Croazia. Las lavurs da reconstrucziun lian blers meds finanzials ed impedeschan l’ulteriur svilup sin auters champs da producziun. En consequenza da la guerra è la producziun industriala sa sminuida il 1991 per 42,5 %.[18] A partir dal 1993 è quella puspè creschida e fin il 1996 ha la gronda part dals secturs industrials cuntanschì in vast augment da la productivitad. Impurtantas interpresas industrialas èn il concern da petroli e gas Industrija nafte (INA) (ca. 17 000 emploiads), il producent d’electrotecnica Končar Group, sco er ils concerns da mangiativas Agrokor (ca. 36 000 emploiads), Podravka e Kraš.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia è enconuschenta per sia costa cun tschients d’inslas situadas davantvart. Sin il World Tourism Barometer che mesira t.a. il grad d’enconuschientscha da lieus turistics, sa chatta il pajais sin il 18avel plaz en tut il mund. Il turissem generescha radund in tschintgavel dal product naziunal brut e furma uschia in’impurtanta pitga economica dal pajais.
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Per la producziun d’electricitad e d’energia termica vegn surtut fatg diever en la Croazia da petroli, cotgla ed aua. Daspera proveda l’ovra atomara Krško il nord da la Croazia, e surtut la chapitala Zagreb, cun energia. Quest’ovra atomara sa chatta en la Slovenia ed è vegnida construida sco project communabel da la Croazia e da la Slovenia. Las ovras idraulicas sa chattan per ordinari en la regiun da costa. Ils ultims onns è er la cumpart d’energias regenerablas creschida cuntinuadamain.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor stimaziuns ha la bilantscha dal stadi cumpiglià il 2012 expensas da 23,42 milliardas dollars ed entradas da 21,56 milliardas dollars. Il deficit munta a radund 3,2 % dal product naziunal brut. Il debit statal vegn stimà sin 68,2 % dal product naziunal brut.[19]
Infrastructura, traffic e telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da traffic e d’infrastructura sa sviluppa actualmain a moda rasanta. Plirs tschancuns d’autostrada èn vegnids planisads e construids a medem temp, t.a. cun la finamira da distgargiar la via da la costa ch’è ritga da curvas. Er ulteriurs impurtants projects d’infrastructura sco tunnels, punts, projects citadins e communals u l’extensiun dals ports sa chattan en la fasa da planisaziun u da construcziun. Ina gronda part da quests projects duain surtut er avair in effect positiv sin il svilup turistic dal pajais. Per impedir ch’i vegnia bajegià a moda nuncontrollada, è vegnida messa en vigur ina legislaziun pli transparenta e severa.
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La rait d’autostradas da la Croazia è ina da las pli giuvnas e novas en tut l’Europa. Blers kilometers èn pir vegnids terminads da curt u sa chattan en construcziun. Il traject principal furma l’autostrada A1 Zagreb–Split che collia las duas pli grondas citads dal pajais; quella è vegnida terminada il 2005.
Traffic da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La viafier statala Hrvatske željeznice trategneva ina rait da 2974 kilometers. Cumpareglià cun la rait da bus era quella sutsviluppada e pauc cumpetitiva. Il 2006 è la viafier vegnida privatisada. Actualmain èn ins londervi d’augmentar la qualitad da viagiar e da reducir ils temps da viadi. Il traject Zagreb–Split è gia vegnì modernisà, en discussiun è er la dumonda d’eriger novs tschancuns da viafier, per exempel vers l’Ungaria.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas plazzas aviaticas sa chattan a Zagreb, Rijeka, Split, Dubrovnik, Pula, Zadar ed Osijek. La regenza investescha t.a. en l’amplificaziun da las plazzas aviaticas da Zagreb e Brač.
[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona en l’Adria da plirs impurtants ports. Il pli grond port da l’entira costa orientala da l’Adria è quel da Rijeka, suandà dal port d’industria Ploče e dal port da passagiers Split. In impurtant port da la navigaziun interna sa chatta a Vukovar al Danubi.
Telecommunicaziun ed internet[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da telecommunicaziun è gia sviluppà fitg ferm en la Croazia. Quai vala surtut er areguard la rait per telefonia mobila. Er l’infrastructura d’internet a spectrum lartg sa chatta actualmain en cumplain svilup. Il 2016 nizzegiavan 74,2 % da la populaziun l’internet.
Cultura e societad[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard las influenzas culturalas ed architectonicas èn il nord e nordost da la Croazia segnads da la lunga istorgia communabla cun l’Ungaria resp. l’Austria (stil architectonic dal baroc). Il sid dal pajais sco er la regiun da costa da l’Istria, dal golf da Kvarner, dal Hrvatsko primorje e da la Dalmazia stattan percunter per gronda part sut l’ensaina da la renaschientscha nà da l’anteriura pussanza maritima Vaniescha (1409 fin ca. 1815).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
En la Croazia è derasada tant la musica da rock e pop sco er musica tradiziunala da tamburica (in instrument a cordas sumegliant a la ghitarra) e klapa (chor viril). Divers artists croats han er cuntanschì success internaziunals sco p.ex. 2Cellos, Tomislav Miličević (30 Seconds to Mars), Krist Novoselić (anteriur commember da la band Nirvana), Sandra Nasić (Guano Apes) e.a.
Istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun da la cravatta va enavos sin il franzos ‹Croates›. Ils schuldads croats purtavan en il 17avel tschientaner in toc vestgadira cumparegliabel a la cravatta, numnadamain in cularin cun franzlas ch’als differenziava d’auters schuldads. Il pled ‹cravate› vegn menziunà l’emprima giada en l’enciclopedia franzosa en il 17avel tschientaner, dal temp che schuldads croats sa chattavan a Paris a la curt da Louis XIV.
Scienza[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona da pliras scolas autas, tranter quellas tschintg politecnicas e 14 scolas autas spezialisadas publicas e privatas. Las set universitads dal pajais sa chattan a Dubrovnik, Osijek, Pula, Rijeka, Split, Zadar ed en la chapitala Zagreb. Daspera mainan las singulas universitads numerus instituts en autras citads croatas sco p.ex. a Varaždin. La pli veglia instituziun scientifica genuinamain croata è la Matica hrvatska ch’è vegnida fundada dal temp da la monarchia dal Danubi per tgirar la cultura e la lingua.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da scola obligatoric dura dal 7avel fin il 18avel onn da vita. La scola elementara dura otg onns; silsuenter vegn absolvida fin la 11avla classa ina scola spezialisada resp. fin la 12avla classa il gimnasi.
Per minoritads etnicas vegn purschì instrucziun en lingua materna, e quai tant a la scola elementara sco er al gimnasi. La purschida resguarda las suandantas linguas minoritaras: tschec, ungarais, talian, serb e tudestg. Circa mintga quart Croat discurra englais, mintga settavel tudestg.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Medias stampadas[modifitgar | modifitgar il code]
La pressa sa concentrescha surtut sin la chapitala Zagreb. Tranter las pli impurtantas gasettas dal di tutgan ‹Večernji list›, ‹Jutarnji list›, ‹Slobodna Dalmacija› e ‹Novi list›. Ils magazins da l’emna ils pli derasads èn ‹Globus›, ‹Nacional› e ‹Hrvatski list›. Dapi il 2005 s’etableschan adina dapli gasettas en il format pitschen sco ‹24 sata› e las gasettas gratuitas ‹Metropola› e ‹Metro›.
Radio e televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Or da l’emettur statal Radio Televizija Zagreb è sa furmà il 1991 Hrvatska radiotelevizija (HRT) che maina actualmain quatter chanals da televisiun e divers emetturs da radio. Daspera èn gia sa furmads en ils onns 1980 emetturs da televisiun privats e dapi ils onns 1990 emetturs da radio privat.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
La suletta firma da producziun da films pli gronda è Jadran Film ch’è tranter auter stada participada en ils onns 1960 en la realisaziun dals films da Karl May. Diversas acturas ed acturs croats èn er enconuschents ad in public internaziunal, t.a. Goran Višnjić, Ivana Miličević, Mira Furlan, Miroslav Nemec (‹Tatort›), Dunja Rajter, Antonija Šola u Mimi Fiedler. Il pli enconuschent Croat en l’industria da film vegn però ad esser Branko Lustig ch’ha t.a. producì films sco ‹Schindler’s List›, ‹Gladiator› e ‹Hannibal› e ch’è vegnì onurà cun plirs Oscars. Ultra da quai ha el giugà en numerusas producziuns da film naziunalas ed internaziunalas.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
In sport da derivanza specificamain croata è picigin. I sa tracta d’in gieu da balla da splagia che vegn giugà en l’aua pauc profunda e ch’è vegnì sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner a Split.
Success sportivs[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils pli grond success da la squadra naziunala da ballape tutga il terz plaz al campiunadi mundial da ballape il 1998 en Frantscha. Dapi l’independenza il 1991 è il pajais gia sa qualifitgà repetidamain per la runda finala dal campiunadi mundial.
La squadra da ballamaun ha gudagnà ils gieus olimpics dal 1996 ad Atlanta e dal 2005 ad Athen. Ultra da quai è la Croazia daventada il 2003 campiun mundial e diversas giadas vicecampiun mundial e vicecampiun europeic.
Il 1992 ha la squadra da ballabasket gudagnà la medaglia d’argent als gieus olimpics a Barcelona. Medemamain hai dà pliras medaglias a campiunadis mundials ed europeics.
En la ballanataziun ha la squadra naziunala gudagnà argient als gieus olimpics dal 1996 ed aur als gieus olimpics dal 2012. En pli èn ils Croats daventads campiuns mundials il 2007 e 2017.
Ils frars rembladers Nikša e Siniša Skelin èn daventads segunds a l’olimpiada dal 2004 ad Athen (en la bartga da dus senza timunier).
En il tennis ha Goran Ivanišević gudagnà il 2001 il turnier da Wimbledon ed Iva Majoli il 1997 il French Open. Il 2005 ha la squadra naziunala gudagnà l’emprima giada il Davis Cup per la Croazia.
Sport nautic: Medaglia d’argient per Duje Draganja als gieus olimpics dal 2004 ad Athen (50 m stil liber). Sanja Jovanović ha fatg il 2007 in record mundial sur 50 meters nudar en dies.
Sport d’enviern: Janica Kostelić ha cuntanschì il 2002 als gieus olimpics a Salt Lake City trais medaglias d’aur (cumbinaziun, slalom, slalom gigant) sco er argient en il super-G. A chaschun dals gieus olimpics il 2006 a Turin ha ella pudì cuntinuar sia seria da success cun in’ulteriura medaglia dad aur ed ina d’argient; a medem temp ha ses frar Ivica Kostelić gudagnà argient en la cumbinaziun. En il biatlon ha Jakov Fak gudagnà bronz als gieus olimpics a Vancouver 2010.
Atletica leva: A chaschun dals campiunadis mundials d’atletica leva ils onns 2007 e 2009 è Blanka Vlašić daventada campiunessa mundiala ed a chaschun dals gieus olimpics a Peking il 2008 ha ella gudagnà argient. La tiradiscs Sandra Perković ha gudagnà als gieus olimpics 2012 a Londra la medaglia d’aur.
Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
I suonda ina survista dal Patrimoni cultural e natiral mundial, ordinà tenor l’onn da la renconuschientscha[20]:
- Cumplex istoric da la citad da Split cun il palaz da l’imperatur Diocletian (1979)
- Citad veglia da Dubrovnik (1979, 1994)
- Parc naziunal dals Lais da Plitvice (1979, 2000)
- Cumplex episcopal da la basilica d’Euphrasius en il center da la citad istoric da Poreč (1997)
- Citad istorica Trogir (1997)
- Catedrala da son Giachen a Šibenik (2000)
- La planira da Stari Grad sin l’insla Hvar (2008)
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
- Čakovec: Museum da la regiun Međimurje
- Dubrovnik: Museum regiunal, museum etnografic, chombra dal stgazi da la catedrala, museum per istorgia moderna, chasa natala da Marin Držić (scriptur da la renaschientscha)
- Gospić: Museum da la regiun Lika; en vischinanza, a Smiljan, pon ins visitar la chasa natala dal fisicher Nikola Tesla
- Hlebine: Gallaria da l’art naiv, collecziun museala da l’artist Ivan Generalić
- Karlovac: Museum da la citad
- Klanjec: Gallaria dal sculptur Antun Augustinčić
- Krapina: Museum da l’evoluziun e lieu da chat da l’uman preistoric Hušnjakovo, museum da Ljudevit Gaj (illirist e fundatur da la lingua croata moderna)
- Kumrovec: Museum etnologic Staro Selo cun veglias chasas originalas, chasa natala da Josip Broz Tito
- Makarska : Museum da conchiglias, museum da la citad
- Osijek: Museum da la Slavonia, gallaria dals arts figurativs
- Pazin: Museum da la citad; museum etnografic da l’Istria
- Pula: Museum archeologic da l’Istria
- Split: Museum dals monuments archeologics da la Croazia, museum archeologic da Split, galaria dal sculptur Ivan Meštrović
- Trakošćan: Museum dal chastè Trakošćan cun ina gronda collecziun d’armas veglias
- Varaždin: Museum da la citad
- Zadar: Museum archeologic, museum da la navigaziun maritima, exposiziun permanenta d’art sacral
- Zagreb: museum, archeologic, museum etnografic, museum croat per art naiv, gallaria moderna, museum da la citad, museum Mimara cun ovras d’art da tut las epocas, museum per art ed artisanadi, museum da las scienzas natiralas, museum per art modern, gallaria Strossmayer, museum tecnic.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils dis da festa da l’onn ecclesiastic ed il di da la lavur (prim da matg) sajan numnads:
- 22 da zercladur: Dan antifašističke borbe (di dal cumbat antifaschistic)
- 25 da zercladur: Dan državnosti (di da la festa naziunala)
- 5 d’avust: Dan pobjede i domovinske zahvalnosti (di da la victoria e da l’engraziaivladad da la patria)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Eurostat: Kroatien – Länderinfo, situaziun dal 2016.
- ↑ Peter Jordan: Grossgliederung Europas nach kulturräumlichen Kriterien. En: Europa Regional, tom 13.4, 2005, p. 162–173 (PDF; 463 kB).
- ↑ Walter, G.: Kroatien. Minca 2001.
- ↑ http://de.climate-data.org/country/82/
- ↑ http://en.tutiempo.net/climate/croatia.html
- ↑ Schwarz, U.: Balkan Rivers – The Blue Heart of Europe, Hydromorphological Status and Dam Projects, report 2012, 151 pp. (PDF; 6,4 MB).
- ↑ Environmental Sustainability Index 2005 (PDF; 18,6 MB).
- ↑ Delo.si Pahor prejel odgovor komisije glede ERC (5 da mars 2008).
- ↑ Delo.si Rupel: Hrvaška pogajalska izhodišča prejudicirajo mejo (13 d’october 2008).
- ↑ Matthias Koeffler, Matthias Jacob: Kroatien, Trescher Verlag, 2014, ISBN 978-3-89794-240-0, p. 25.
- ↑ Vjesnik on-line – Teme dana, consultà ils 28 da favrer 2015.
- ↑ Srpsko Kulturno Drustvo.
- ↑ Dunja Melčić: Der Jugoslawien-Krieg. Westdeutscher Verlag, Opladen/Wiesbaden 1999, ISBN 3-531-13219-9, p. 544.
- ↑ EU Bulletin, 10-2001.
- ↑ Center for strategic & International Studies: Trends in European Defense Spending, 2001–2006, consultà ils 6 d’avrigl 2012.
- ↑ At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018, consultà ils 6 da december 2017.
- ↑ Tenor CIA – The World Factbook.
- ↑ Djekovic-Sachs, Ljiljana: Die Nachfolgestaaten Jugoslawiens zwischen Stabilisierung und Zusammenbruch, en: Südosteuropa-Mitteilungen, tom 33 (1993), p. 28.
- ↑ CIA – The World Factbook, consultà ils 28 d’avust 2013.
- ↑ Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Claus Heinrich Gattermann: Kroatien. Zweitausend Jahre Geschichte an der Adria (= Historische Texte und Studien, tom 25). Olms, Hildesheim e.a. 2011, ISBN 978-3-487-14706-2.
- Dubravko Horvatić: Kroatien. Zagreb 1992.
- Norbert Mappes-Niediek: Kroatien – Das Land hinter der Adria-Kulisse. Ch. Links Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-86153-509-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina dal ministeri da l’exteriur da la Croazia
- Infurmaziuns davart il pajais
- Datas economicas
- Croazia: datas da basa ed infurmaziuns generalas


text:
Ils 23 d'october 2017 han il chantun Giura ed il chantun da Friburg fundà a Delemunt l'emprima uniun naziunala en il sectur da l'e-government. Ella ha num iGovPortal.ch.
Per l'emprima giada han dus chantuns decis dad unir lur forzas en l'entir sectur da l'e-government per metter a disposiziun in'organisaziun effizienta ed ina plattafurma interchantunala moderna e communabla. L'uniun iGovPortal.ch ch'è averta a tut ils chantuns da la Svizra ha la finamira che tut ils commembers da l'uniun possian profitar dals custs da svilup dals chantuns e da las vischnancas en il sectur da l'e-government. L'uniun na vul betg far gudogn. Mintga chantun commember profitescha da las investiziuns e da las experientschas da l'auter e reducescha uschia ses custs d'implementaziun.
Il fatg che la plattafurma appartegna als chantuns è in trumf per la controlla da custs a lunga vista. Ils chantuns commembers èn represchentads tant en la radunanza sco er en il gremi directv ed en il gremi tecnic. Quai permetta da garantir il svilup tecnologic ed ils ulteriurs svilups ch'èn necessaris per l'integraziun da las prestaziuns da l'e-government. Tenor las statutas pon las vischnancas sin dumonda a lur administraziun chantunala medemamain utilisar la plattafurma da tecnologia ed uschia realisar respargns da scala considerabels.
L'uniun sa legra da proximamain pudair beneventar novs chantuns. Ils basegns en il sectur da l'e-government èn evidents en l'entira Svizra e numerus contacts èn gia vegnids stabilids. Questa uniun vegn ad avair in effect positiv sin las iniziativas communablas e dar schlantsch a la dersaziun da l'e-government, uschia che las burgaisas ed ils burgais da la Svizra pon profitar prest da prestaziuns armonisadas. La strategia da l'uniun sa basa sin partenadis public-privats che sustegnan il svilup da la structura economica en il sectur digital.


text:
Cun la biblioteca da la citad plus vul la citad da Cuira fusiunar las bibliotecas ch'eran fin uss decentralas, sco per exempel la biblioteca Aspermont u la biblioteca Arcas.
Als 5 da zercladur voteschan ils da Cuira, sche la citad duai augmentar la contribuziun annuala a la fundaziun da la biblioteca da la citad da 490'000 francs sin maximalmain 1,089 milliuns.
Gia il mars aveva il parlament da Cuira approvà sin proposta dil cussegl dalla citad da fusiunar las bibliotecas. Previs èsi da plazzar la biblioteca en il bajetg dalla posta. Per renovar las localitads survegniss la biblioteca dalla citad anc in credit d' investiziun da 2,2 milliuns francs.
In bajetg - plirs interessents
Igl n'è dentant anc betg segir sche las bibliotecas dastgan vairamain midar chasa en il bajetg da la posta. In contract da locaziun cun la Crédit Suisse che posseda las localitads n' exista numnadamain anc betg: «Actualmain essan nus anc en tractativas cun la possessura», declera Markus Frauenfelder, il scrivant da Cuira.
La citad da Cuira n'è dentant betg suletta. Sco che Andreas Roth da la Crédit Suisse di, datti atualmain plirs interessents per las localitads dalla posta. Tgi che dastga finalmain fittar las localitads vegnia communitgà il pli baud la mesadad da quest onn.
RR actualitad 08:00


text:
«L’emprima giada ch’jau hai udì rumantsch è stà a Prag a l’universitad. Quest linguatg ha plaschì uschè bain ch’jau hai decidì d’emprender el.» En ses onn da barat è ella perquai sa chasada a Genevra ed ha fatg là ses emprims curs da rumantsch. Che Andrea Sandova è la finala vegnida en Grischun è bunamain logic.
L’onn da barat universitar Prag – Genevra è stà per mai ina schanza da laschar mia veglia identitad temelitga davos mai e gughegiar chaussas.
Uss dat ella sezza curs da rumantsch per la Lia Rumantscha a Cuira, Laax e Glion. Dapi corona datti quels curs er online. Cun 22 onns è ella vegnida en Svizra. I saja stà sco da laschar enavos la persuna temelitga e gughegiar da prender enta maun la chaussa. En Svizra ha Andrea Sandova er chattà sia amur per differents sports. Uschia è ella l’enviern sin loipa e la stad va ella a currer e cun velo da cursa. Ir a muntogna è in ulteriur passatemp per ella che ha da far cun ses nov da chasa il Grischun.


text:
cuntegn
Baratta-Chor
-
«BarattaChor» - Remo Weishaupt tar il Chor masdo Alvra
Il volumen dal Chor masdo Alvra ha impressiunà Remo Weishaupt. Durant l'emprova da chant è vegnì discurrì da marionettas e da la frida dal stgarnuz.
- Suenter il Chor mischedau Sevgein ha Remo Weishaupt dirigì il Chor masdo Alvra
- Jürg Wasescha - il dirigent dal Chor masdo Alvra - è stà intgantà da la cumpetenza didactica da ses collega
- Uss tschertga Jürg Wasescha in ulteriur chor ed in dirigent u ina dirigenta che ha plaschair da barattar cun el per ina prova da chant.
Maletg
1 / 8
Legenda:
Ils davos cussegls.
Remo Weishaupt e Jürg Wasescha discurran anc ils davos detagls avant che la prova cumenza.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
2 / 8
Legenda:
Las notas èn prontas.
Jürg Wasescha ha semtgà ina pluna notas per Remo Weishaupt ed il Chor masdo Alvra.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
3 / 8
Legenda:
Ils mauns en satg.
Per la prova da chant ha Remo Weishaupt prendì ils mauns ord satg!
RTR, Alice Bertogg
Maletg
4 / 8
Legenda:
Duas tenösas.
Ina da las duas dunnas che rinforzan il tenor dal chor.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
5 / 8
Legenda:
Attenziun cumplaina.
Chantaduras e chantadurs dal Chor masdo Alvra han chantà cun attenziun.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
6 / 8
Legenda:
Auditur attent.
Jürg Wasescha persequitescha attentamain la prova da ses chor cun il dirigent ospitant.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
7 / 8
Legenda:
Lavur intensiva.
Remo Weishaupt ha lavurà intensivamain cun las chantaduras ed ils chantadurs.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
8 / 8
Legenda:
Remo Weishaupt ed il Chor masdo Alvra.
Per chantaduras e chantadurs èsi stà ina prova intensiva cun il dirigent ospitant.
RTR, Alice Bertogg
In volumen impressiunant
Remo Weishaupt era impressiunà dal volumen dal Chor masdo Alvra. En la sala da gimnastica a Surava rebattevan las vuschs dals 31 chantadurs e chantaduras da la Val d'Alvra. Tuts eran fitg attents ed han lavurà intensiv cun il dirigent ospitant. Sco Remo Weishaupt ha ditg, saja quai l'avantatg da BarattaChor. Il chor saja bler pli attent e concentrà cun in dirigent ester e quel possia lavurar bler pli intensiv cun las singulas vuschs.
Regurdientschas
Maletg
1 / 3
Legenda:
La presidenta e «ses» cudesch.
En in cudesch ha la presidenta Renata Geronimi rimnà las regurdientschas vi dal giubileum dal 2006.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
2 / 3
Legenda:
Il cudesch cun regurdientschas.
Gia l'onn 2006 ha Remo Weishaupt collavurà cun il Chor masdo Alvra che sa numnava lura anc Chor masdo Alvagni.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
3 / 3
Legenda:
Remo Weishaupt avant passa in decenni.
Or da l'album per il giubileum da 10 onns Chor masdo Alvagni. Remo Weishaupt (dretg) durant ina prova da chant cun il chor.
RTR, Alice Bertogg
Gia tar il giubileum da 10 onns Chor masdo Alvra l'onn 2006 (lura anc sut il num Chor masdo Alvagni), ha Remo Weishaupt gì collavurà cun il chor. La presidenta Renata Geronimi ha preschentà avant la prova in cudesch cun fotografias dal concert da giubileum, e là datti diversas fotografias cun Remo Weishaupt.
L'aventura «BarattaChor» cuntinuescha per il Chor masdo Alvra
Fertant che l'aventura «BarattaChor» è a fin per Remo Weishaupt, cuntinuescha ella per Jürg Wasescha ed il Chor masdo Alvra. Enfin ils 26 da favrer pon chors e dirigents s'annunziar per il proxim barat che ha lieu il decurs dal mars.


text:
Sco quai che Hubert Tomaschett, il manader dal resort sajettar dal tir ha attestà ad RTR, n'haja dà nagins incaps. La tecnica, vul dir electronica da scriver ils resultats, haja funcziunà bain. Uschia ha mintga tiradur e tiradura la pussaivladad da mirar ses resultats online sin la pagina d’internet dal tir. Era constatescha Hubert Tomaschett ch’i saja vegnì sajettà bain.
Buis 300 meters rangaziun provisorica
- Pascal Bachmann (ZH) 419.9 puncts
Buis 50 meters
- Manuel Lüscher Sutsilvania 590.4 puncts
La proxima fin d’emna vegn sajettà davent da venderdi fin glindesdi per il Tir chantunal.
I vegnan spetgads da quai da 3'000 tiradurs e tiraduras.
RR actualitad 12:00


text:
Betg ina da las 3 votaziuns a Scuol è stada dispittaivla. Tuttas trais èn approvadas cun trais quarts da las vuschs ubain dapli. Il project per sa proteger cunter auas grondas è approvà il pli cler cun 88,62% gea, quai tar ina participaziun da 37%.
Il project Clozza prevesa in grond batschigl da tschiffada che retegna 12'000 meters cubic material. Dasper quai duai dar per lung da la Clozza mirs ed indrizs da protecziun. Dals custs totals da 3,4 milliuns francs surpiglian chantun e Confederaziun 55%.
Lescha communala davart segundas abitaziuns
Cun 75,18% gea approva Scuol la lescha communala davart las abitaziuns secundaras. Quai tar ina participaziun da 36%. La lescha communala vegn adattada a la federala. Quella lubescha a hotels ch'existevan gia avant il 2012 (avant la votaziun davart abitaziuns secundaras), che han gia 25 onns e che na pon betg vegnir manads a moda rentabla, da midar 50% da las chombras en abitaziuns secundars.
Gea era a las zonas d'hotels a Tarasp e Scuol
Sumegliont cler cun 78,16% di la populaziun da Scuol gea a las zonas d'hotels a Tarasp e Scuol. Qua cun ina participaziun da 36%. Uschia pon vegnir realisads plirs projects: abitaziuns gestiunadas en l'hotel Schweizerhof a Tarasp, en la zona d'hotels a Scuol ed en la zona da fabrica Nairs a Scuol.
RR novitads 13:00


text:
Armon Orlik da Maiavilla è cun sis cranzs il lutgader cun il pli grond success da questa stagiun. Dapi ses pli giuven success sin la Schwägalp tutga Orlik definitiv tar ils favurits per il titel dal retg da lutga.
Cun Kilian Wenger frunta Armon Orlik sin il retg dal 2010. Quella giada era Wenger il lutgader giuven che ha mussà als pli vegls il «maister» - ina rolla che divers sa pudessan metter avant questa giada per Armon Orlik.
Il retg actual, Matthias Sempach, frunta sin il cun-favurit Christian Schuler. Las cumbinaziuns per la partenza a la festa federala da lutga ad Estavayer èn vegnidas publitgadas en gievgia avantmezdi.
RR novitads 09:00
Temps da las rundas da lutga
Sonda, 27-08
- 08:00 start runda 1 e 2
- 13:30 start runda 3 e 4
Emprim tagl: Per radund in terz dals lutgaders è la festa federala a fin qua.
Dumengia, 28-08
- 08:00 start runda 5 e 6
- 13:30 start rundas finalas 7 e 8
RTR per Vus ad Estavayer
RTR è per Vus a l’ur dal resgim e rapporta live da quest spectacul, la festa da lutga federala ad Estavayer. Reacziuns dals lutgaders datti mintgamai d’udir en ils Sportissimos da questa fin d’emna tranter las 17:06 e las 18:00 uras. Impressiuns er sin www.rtr.ch, Facebook e Twitter.


text:
Durant trais tschientaners ha l’explotaziun da charvun marcà la citad da Lens e sia regiun. Numerusas minieras, crests cun material d’explotaziun, chasas per ils miniers - tut anc da vesair. Charvun na vegn betg pli chavà. Ma per ils abitants da Lens è l’industria colliada fitg ferm cun lur vita en questa regiun en il nord da la Frantscha. Miniers da tuttas naziunalitads èn vegnids a Lens per lavurar – ed èn restads. Uschia pon ins er entupar en questa citad persunas che discurran polac, talian ed autras linguas.
En la Base 11/19 – ina miniera da charvun ch’ins po anc visitar – è entant s’installà in teater. I vegn fatg teater en las anteriuras duschas e bogns dals miniers. Dapi l'onn 1998 visitan persunas da lunsch enturn quest teater fitg spezial.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Jená 2021Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 7 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
E-COMMERCE
Retüda tres chargebackCi pón pa fá sce an ne ciafa nia ci che an á comané online y le venditur ne se ret nia i scioldi? Che che á paié cun cherta de credit la davagna cun le chargeback. Por damané do le chargeback pón ortié la domanda diretamënter ala sozieté dla cherta de credit cun chëra che an á paié. Ince sce les sozietés dles chertes de credit n'á nia bria da aprové la prozedöra sce al ne vëgn nia ortié la marcianzia, desmostra l'esperiënza dla Zentrala Europeica di Consumadus (ZEC) che i consumadus á te tröc caji recuperé sü scioldi a chësta moda. De plü informaziuns é da ciafé sön le sit dla ZCE.
PRATICHES COMERZIALES INGIANOSES
Straufunga da miliuns a AppleL'Autorité de verda dl marcé (AGCM) ti á dé na sanziun aministrativa de 10 miliuns de euro a Apple por pratiches comerziales ingianoses. Tl reclam de val’ modí de smartphone á l'aziënda sotrissé dantadöt l'impermeabilité a na profondité dl'ega danter 1 y 4 metri cina a 30 menüc. Ci che i consumadus ne savô nia, é che le test dla resistënza al'ega é ma gnü fat te laboratore y nia te na situaziun de adoranza normala. Implü stlujô fora l'aziënda te sües condiziuns la garanzia di dagns gaujá da licuig, ince sce ara fajô reclam che le produt tignî l’ega (https://bit.ly/37sNrr9).
IADI
L'app Re-Open EU nöiaN'app nöia debann sön les regoles de carantena y de iade é gnüda ajuntada dan da püch sön la plataforma "Re-open EU", che é danman da jügn incá y pîta informaziuns ajornades sön les mosöres sanitares y les restriziuns de iade te düc i stac mëmbri, sciöche ince tl'Islanda, tl Liechtenstein, tla Norvegia y tla Svizera.
Les informaziuns é da ciafé te düc i 24 lingac ofiziai dl'UE y pîta n aiüt prezius por düc i utënc che mëss rodé tl'Europa, ince sce al é le Coronavirus. L'app pó gní adorada sön düc i injins Android y IOS (reopen.europa.eu/).
CAJE DL MËIS
Bele ala fin dl 2019, â na consumadëssa taliana aposté da n operadú todësch n iade all-inclusive tla Tailandia, paian feter 3.500 euro. La vacanza ess messü mëte man ai 23 de merz. Al scomenciamënt de merz á la consumadëssa capí che ara n'ess a vigni moda nia podü pié ia porvia dles limitaziuns fates fora dal govern talian. Insciö ára anulé le iade fajon referimënt al fat che ara ne sciafiâ da pié ia, mo l'organisadú ti á respognü che aladô dl contrat fossel sté da paié le 90% dl prisc sciöche penala de straicada, ajache al ê n'oferta speziala che ne podô nia gní apostada danü y retüda. Ince canche al é gnü dejaconsié ti Paîsc Todësc, atira dan le scomenciamënt dl iade preodü, düc i iadi foradecá y le iade ne podô daldöt nia gní fat, ne s'á l'organisadú nia lascé baié sö.
La consumadëssa s'á adressé ala Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) di Paîsc Todësc. Do so intervënt á l’organisadú finalmënter azeté da rete la soma a rates. Al scomenciamënt de dezëmber nes á la consumadëssa ajorné sön la situaziun: la soma ê gnüda retüda daldöt.


text:
Sco usità tar il test supplementar è vegnì testà sco emprim l'alarm general tranter las 13:30 e las 14:00. A partir da las 14:15 fin las 15:00 èn lura vegnì testads ils alarms d'aua en regiuns periclitadas. Tar ils alarms d'aua n'ha ina sirena betg funcziunà. Sco quai che l'Uffizi da militar e da protecziun civila ha ditg envers RTR n'èsi dentant betg cler, daco che ina sirena n'ha betg funcziunà
Il favrer n'avevan ils tests betg funcziunà
Suenter il test da l'entschatta favrer ha l'Uffizi federal per la protecziun da la populaziun curregì ils sbagls. Per pudair testar e cumprovar la funcziun da l'entir sistem d'alarm è l'alarm vegnì repetì en l'entira Svizra. Mesemna ha perquai gì lieu in test da sirenas extraordinari en l'entir pajais.
Tar il test dals 7 da favrer hai dà in problem tecnic cun il cumond a distanza. I sa tracta d'in problem da software ch'era vegnì identifitgà suenter l'ultim test.
RR novitads 09:00


text:
Il glatsch svanescha adina dapli, quai è ina da las consequenzas dal stgaudament dal clima. Las rutas en nossas muntognas vegnan adina pli raras. Betg uschè a Puntraschigna amez il vitg. Il flum che passa tras Puntraschigna ha stgaffì ina chavorgia profunda sur millis e millis dad onns. A dretga e sanestra dal flum crescha il glatsch, per part natiral ma la gronda part artifizial.
Quai è in mund fascinant – quel ch’era betg anc qua na po betg s’imaginar quant bel che quai è
La gronda part da quels che vegnan a Puntraschigna a raiver sin il glatsch en guidas ed amaturs da las muntognas. Ils ins per trenament ed auters per giudair l’atmosfera e l’amicizia da quels cun medems interess.
Glatsch datti differents
Il glatsch cun en pac aria è pli cumpact cumpareglià cun quel cun blera aria, quel n'è betg optimal per raiver e fitg rumpaivel. Per raiver ston ins savair leger il glatsch, avair experientscha da rampignar e finalmain era la fiduzia en il material.
Quest event vegn organisà da la butia “Go Vertical” ch'è spezialisada sin alpinissem. Lur finamira è da fascinar a profis ed amaturs da giudair quest mund particular da glatsch.


text:
Il term ‹cranzla› deriva dal vocabulari puril tradiziunal. El designescha ina vatga cun ina corna largia e sturschida ed en il senn metaforic ina dunna ‹che sa tge ch’ella vul›. En l’enconuschent raquint da Vonmoos èsi però plitost Steivan Paloc che maina sasez per il nas…
«Schimun Vonmoos è in pau per l’Engiadina quai che Giachen Michel Nay è per la Surselva, il renovatur dal raquint rumantsch.» Quai che Reto R. Bezzola scriva qua en la ‹Litteratura dals Rumantschs e Ladins› vala tuttavia er areguard las tematicas tractadas: Cuntrari a Mathis, Puorger, Cloetta ed auters na drizza Vonmoos l’egliada betg «vers ils emigrants, las randulinas, mabain vers quella glieud simpla che restava en patria sco ils paslers». La moda e maniera co che Vonmoos tracta la vita da mintgadi purila – uschia cuntinuescha Bezzola – na pudess però betg esser pli differenta da quella da Nay e d’auters scripturs da lur generaziun ch’èn s’occupads da la medema tematica. Tar Nay (1860–1920) prevala il laud e la glorificaziun da la natira alpina e dal mund puril ed el «auza la forza da la muaglia ad ina tala grondezza ch’ils umans paran daspera prest caricaturas». Tar Gian Fontana (1897–1935) è percunter gia preschent en ils raquints il conflict tranter giuven e vegl resp. tranter il mund tradiziunal ed il mund modern ch’entra pli e pli fitg er en ils vitgs muntagnards.
Schimun Vonmoos (1868–1940) da sia vart va ina tut autra via, numnadamain quella da l’orientaziun vers anen, da la reflexiun davart l’existenza umana en in senn bundant pli psicologic. Probablamain resorta qua il fatg che Vonmoos è stà prest 50 onns plevon a Ramosch (dal 1892 fin sia mort l’onn 1940) e forsa er la madirezza da l’um ch’ha chattà la via tar la plima pir en la vegliadetgna da 55 onns. Bezzola vesa en quest reguard parallelas tranter Vonmoos e Jeremias Gotthelf resp. la generaziun da reverendas-scripturs pli giuvna. Ed el cuntinuescha: «L’acziun è be in punct da partenza per la reflexiun, per la meditaziun. Da là deriva ina distanza da sias persunas, da là deriva ses umor surrient, da là vegn quel sentiment da serenitad e sabientscha che resorta da ses raquints, ina sabientscha che na sa lascha betg prender da s’exprimer da temp en temp directamain betg mo sco sentenzia u maxima al cumenzament u a la fin, ma er amez l’istorgia (…).»
Il raquint ‹La vatga cranzla› è cumparì il 1924 e tutga tar ils texts ils pli enconuschents da Vonmoos. Cun in fin umor raquinta el da las tensiuns matrimonialas tranter Steivan Paloc e sia dunna Aita, da la testardezza dad omadus che fa la finala ir Steivan Paloc cun la vatga cranzla a fiera, e quai aposta perquai che sia dunna al aveva admonì da gea betg far quai. Il psicogram da Steivan Paloc che Vonmoss rasa ora davant il lectur cumenza en ils discurs cun ils martgadants e purs e cuntinuescha en l’ustaria ed a chasa tar il cumprader. E tuttavia betg mo umoristica, mabain er qua tras a tras psicologica è la finiziun dal raquint che lascha enavos Steivan Paloc tut stut, constatond ch’el ha a la fin sez puspè cumprà la vatga cranzla e manà enavos quella en l’agen uigl.
«In terribel suspect era sa dasdà en el e tscherts pitschens tratgs, sin ils quals el n’aveva betg fatg stim il di avant, gievan sco sajets tras sia memoria e rendevan quest suspect adina pli probabel. Sch’el avess puspè cumprà si’atgna vatga? Quai che mai n’al era capità – el è sa stgarpitschà tar l’ultim stgalim ch’era in pau falomber ed è crudà en per l’isch-uigl che quel è s’avert. Enaquella ha la nova vatga vieut il chau cun sias bellas cornas cranzlas vers el, faschond ina vista quasi rienta, sco per dir: Ah es ti qua, nus ans enconuschain uschè bain da tants onns ennà.»


text:
Courlevon
Courlevon a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.27 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 305 abitant.
El cumün de Courlevon al se tröva a una altitüden de 556 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courgevaux, Cressier, Münchenwiler (BE), Villarepos, Wallenried.
El paes l'è menziunaa per la prima volta in de l'ann 1214 col n om de Curlivin.
RiferimentModifega
- Courlevon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Parents da las unfrendas, politichers bosniacs e diplomat da l'exteriur han mess flurs al monument. Giasts auts dad auters stadis n'han betg pudì vegnir a la commemoraziun, pervi dal coronavirus. Persuenter hai dà pleds per video, per exempel dal secretari general da l'ONU António Guterres.
Tar la mazzacra a Srebrenica en l'ost da la Bosnia eran vegnids mazzads ils 11 da fanadur 1995 radund 8'000 umens e buobs muslims da federaziuns bosniac-serbas. L'atrocitad comessa durant la guerra da la Bosnia (1992-1995) vala sco l'emprim genocid sin plaun europeic, dapi la fin da la segunda guerra mundiala il 1945.
Il tribunal internaziunal per la Jugoslavia a Den Haag ha sentenzià ils instigaders principals da la mazzacra, l'anteriur president serb-bosniac Radovan Karadzic e l'anteriur manader da l'armada Ratko Mladic pervi da genocid. Politichers a la testa da la part serba da la Bosnia snegan fin oz l'existenza dal genocid.


text:
Rottol (Corp Sant)
I Rottol (italian: Rottole) hinn ona localitaa de Milan, che la se troeuva in de la periferia nord-est (muncipi 2).
El sò nomm el riva, probabilment, de "rotta", in del sens de la rottura di argen per via de l'aqua[1].
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El borgh di Rottol a l'era on paesorin de campagna che l'era denter ai Corp Sant de Porta Renza (in su la strada che la va a Carsenzagh). In di secol indree, a l'era cressuu intorna a la gesetta de San Carla (fada su in del Medioev e trada giò in del 1963).
I Rottol hann taccaa a cress quand che 'l comun de Milan l'ha scernii quell sit per mettegh el deposit de la ruera de Milan. De quell moment, gh'è vegnuu lì on mucc de gent per lavorà, e 'l borgh l'ha cambiaa tutt el sò aspett.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Pierino Boselli, Toponimi lombardi, Milan, SugarCo, 1977


text:
En l'art. 970 dal cudesch civil svizzer (CCS) vegn reglada la publicitad dal register funsil. L'alinea 2 da quest artitgel dat il dretg a mintga persuna da pretender infurmaziuns davart differentas datas da basa per in bain immobigliar, e quai senza restricziuns e senza stuair cumprovar in interess. Per l'execuziun regla l'art. 27 da l'ordinaziun davart il register funsil (ORF) ch'ils chantuns pon render accessiblas en l'internet las datas, da las qualas i po vegnir prendì invista senza stuair cumprovar in interess. Ils chantuns ston però garantir che las datas possian vegnir consultadas mo per in tschert bain immobigliar e ch'ils sistems d'infurmaziun sajan protegids cunter consultaziuns da seria (art. 27 al. 2 ORF).
Sin il center da geodatas dal Grischun GeoGR èn dumondas singulas davart proprietaris da bains immobigliars limitadas a 5 per di e per persuna. Quai vegn reglà en l'art. 146c al. 2 da la lescha introductiva chantunala tar il cudesch civil svizzer. Per l'interessenza privata che n'ha tenor l'ordinaziun davart il register funsil nagin access extendì a las datas dal bain immobigliar è questa limitaziun cumplitgada e dovra betg sco ultim bler temp e chaschuna gronds custs. Savens ston las datas dals proprietaris da bains immobigliars empè da quai vegnir procuradas en scrit tar l'uffizi dal register funsil e pajadas charamain, schebain che las datas fissan consultablas online per clic.
Auters chantuns paran da pudair observar las directivas federalas malgrà la pussaivladad d'ina consultaziun online che n'è betg limitada. Sin ils geo-portals dals chantuns Turgovia, Glaruna, Sviz, Appenzell Dadens ed Appenzell Dador sco er sin il portal da la citad da Cuira èn las datas dals proprietaris da bains immobigliars accessiblas en moda illimitada sur consultaziuns singulas. L'introducziun d'ina publicaziun dals proprietaris da bains immobigliars da tut il chantun è en gir er en il chantun Son Gagl, l'interpellaziun correspundenta da la PCD l'atun 2017 è vegnida sustegnida da la regenza e sia realisaziun è vegnida incumbensada.
La regenza vegn incumbensada – en il senn d'ina reducziun concreta da la birocrazia – d'eliminar en l'art. 146c al. 2 LItCCS la limitaziun a tschintg dumondas per di e per persuna.
Cuira, ils 30 d'avust 2019
Derungs, Caviezel (Cuira), Mittner, Atanes, Berther, Bigliel, Bondolfi, Brandenburger, Brunold, Caluori, Casty, Casutt-Derungs, Cavegn, Censi, Degiacomi, Deplazes (Cuira), Deplazes (Rabius), Ellemunter, Engler (Tavau Vitg), Epp, Fasani, Flütsch, Föhn, Gartmann-Albin, Geisseler, Giacomelli, Grass, Gugelmann, Hartmann-Conrad, Hefti, Hitz-Rusch, Hohl, Horrer, Jochum, Koch, Kohler, Kunfermann, Kuoni, Locher Benguerel, Loepfe, Loi, Maissen, Märchy-Caduff, Michael (Donat), Michael (Castasegna), Müller (Susch), Müller (Favugn), Natter, Papa, Paterlini, Perl, Preisig, Rettich, Ruckstuhl, Rüegg, Rutishauser, Salis, Sax, Schmid, Schneider, Schutz, Thomann-Frank, Tomaschett (Breil), Tomaschett-Berther (Trun), Ulber, Waidacher, Wilhelm, Zanetti (Sent), Zanetti (Landquart), Davaz, Engler (Surava), Federspiel


text:
Avant 4 onns ha ina lavina da belma devastà flora e fauna en il Spöl – il flum che sa chatta en il Parc Naziunal Svizzer. Silsuenter era la natira sa recreada. Plaunsieu, però cuntinuadamain è la natira en ed enturn il flum puspè sa recreada.
Il settember 2016 è capitada la segunda catastrofa: PCB – ina substanza che na sa diminuescha betg biologicamain – è vegnida en il flum. È la substanza ina giada rivada en la chadaina da nutriment tar ils peschs, lura n'èsi quasi betg pli pussaivel da l'eliminar. Ina gruppa da lavur tschertga soluziuns.
La prima tragedia è cun quai ida en emblidanza, rumpatesta dat il problem dal PCB en il flum. Proximamain ha lieu ina sesida cun scienzads ed experts dal Parc Naziunal Svizzer e dal chantun per chattar ina soluziun per il Spöl.
RR actualitad 12:00
PCB (Polychhlorbiphenyl)
Colliaziuns da chlor toxicas che pon effectuar cancer. Fin ils onns 1980 èn quellas surtut vegnidas duvradas en transfurmaturs ed implants idraulics sco liquid idraulic però er sco lomiaders en lacs e meds d’isolaziun. PBC tutgan entant tar las 12 substanzas toxicas organicas ch’èn vegnidas scumandadas il 2001.


text:
Durant ina fin d’emna daventa la pitschna citad en il nord da l’Italia, gist sur ils cunfins tar Castasegna, la chapitala grischunaisa dal chant. 72 chors grischunais fan viadi en l'Italia per sa scuntrar e far festa ensemen cun 9 chors da l'ulteriura Svizra e 35 chors da l’Italia dal nord che sa participeschan sco osps a la festa da chant extraordinaria.
Purschida da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
RTR vegn ad esser preschent a Chiavenna cun in team che vegn a procurar per la registraziun da tut las producziuns da festa dals chors. Nus vegnin a registrar differents concerts ed a rapportar extendidamain da quai che curra e passa. La pitschna citad en la provinza da Sondrio vegn a sa midar en ina gronda citad dal chant, e nus vegnin a procurar ch’ils tuns e maletgs da festa arrivian en nossas valladas per divertir ed infurmar noss public.
- RTR registrescha en 4 baselgias las producziuns da patg
- I dat in’emissiun communabla «Finestra popolare» cun Rete uno sin ina plazza amez Chiavenna
- Bler chant en las emissiuns spezialas, en l’Artg musical ed en Noss Chors
- Contribuziuns, discurs ed impressiuns da Chiavenna (Online, TV, Radio)
- Videos cun «Vossa chanzun preferida»
- Da mintga chor vegn mess online in audio cun la producziun da festa
- Il Telesguard emetta l’emissiun da venderdi live da Chiavenna
- Era RSI Rete uno e Rete due èn preschents a Chiavenna e rapportan da là cun tecnica RTR


text:
Fieschertal
Fieschertal a l'è un cumün svizzer del distret de Goms, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 173.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 318 abitant.
El cumün de Fieschertal al se tröva a una altitüden de 1108 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellwald, Betten, Blatten, Fiesch, Grafshaft, Grindelwald (BE), Guttannen (BE), Lauterbrunnen (BE), Münster-Geschinen, Naters e Reckingen-Gluringen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Todesch)
- Fieschertal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gist curt avant l’emprima guerra mundiala è vegnida fabritgada la via actuala da Brusio enfin tar la fracziun Viano. L’armada Svizra aveva fabritgà quella ord motivs strategics e da segirezza. Il 1920 è lura quella via vegnida integrada en la rait da vias chantunalas.
Radund 60 abitantas ed abitants vivan a Viano. Oravant tut la primavaira regna in aut privel da crudada da crappa e bovas lung al traject da radund 3 kilometers.
Duas pendicularas per Viano
Fabritgar ora la via existenta, segirar quella cun galarias u ina pendiculara stattan fin ussa sin maisa tar il departament d’infrastructura, energia e mobilitad. Ussa ha inoltrà ina gruppa da lavur sut la batgetta dal deputà dal Cussegl grond Pietro Della Ca in’ulteriura varianta cun duas pendicularas.
Ina per persunas ed in’autra cun ina capacitad da transportar enfin 20 tonnas, per material ed autos.
Il schef dal departament Mario Cavigelli è avert per tut las variantas. Quellas ston ussa però vegnir evaluadas e lura vegn pir decis co enavant. Per la planisaziun ins sto far quint cun in temp da radund 5 enfin 7 onns.


text:
En Svizra planiseschan differents manaschis da traffic da remplazzar grondas parts da lur flottas da bus da diesel cun bus neutrals al clima. Cunquai prestan els in'impurtanta contribuziun per cuntanscher las finamiras dal clima da la Svizra.
Perquai pretendan ils manschis però che las cundiziuns da basa vegnian meglieradas. Ad ina conferenza da medias han ils manaschis e l'uffizi federal per energia infurmà davart lur plans e propostas. La finamira è ch'il traffic public daventa fin il 2050 anc ina giada per 30% pli effizient e che las emissiun da CO2 crodian dal tut.