text:
Per Kurt Bobst, il schef da la Repower, datti trais arguments per sustegnair la nova lescha d'energia:
- La lescha renconuschia l'impurtanza da la forza idraulica,
- ella empermettia tscherts sustegns finanzials per la forza idraulica
- ed il sistem da subvenziuns sco el existia oz haja in fin.
Kurt Bobst è pia d'ina vart per sustegn finanzial per la forza idraulica, da l'autra vart dentant er cunter il sistem da subvenziuns existent cun la schinumnada KEV, l'indemnisaziun per cuvrir ils custs da la furniziun d'electricitad. El declera quai uschia:
Jau crai ch'ins sto definir politicamain co ch'ins vul puspè far funcziunar il martgà che nus n'avain actualmain betg e fin là èsi impurtant ed endretg ch'ins sustegn er la forza idraulica...
Suenter saja dentant almain uschè impurtant da puspè turnar tar in sistem da martgà. Pertgè el saja persvadì che signals d'investiziun vegnan lura mess gist, cura ch'ins laschia giugar il martgà. Gist quest svilup d'in martgà subvenziunà ad in martgà pli liber è tenor Kurt Bobst pussaivel cun la strategia d'energia 2050.
Plinavant purtass la nova lescha ina basa legala segira per ils concerns d'energia. Uschia savessan quels vid tge s'orientar per l'avegnir. La Repower sezza ha tenor Kurt Bobst gia orientà sia strategia a la nova lescha.
Nagin effect positiv per projects ch'èn en truclet
In gea a la nova lescha n'avess tenor il CEO da la Repower dentant betg propi in effect positiv sin projects gronds ch'èn gia dapi onns en truclet pervi da mancanza da daners. Tar la Repower fiss quai p. ex. la gronda ovra d'accumulaziun a pumpa al Lago Bianco. In sustegn direct per tals projects na saja betg previs en la nova lescha. Uschia pon quels tenor Kurt Bobs be vegnir realisads sch'ils impuls per ina tala investiziun vegnian dal martgà. E da quai sajan ins il mument anc lunsch davent.
Tut en tut mira il schef da la Repower dentant optimistic en l'avegnir da la forza idraulica. Quella saja numnadamain la pli raschunaivla tecnologia e vegnia a sa far valair uschè svelt ch'il martgà funcziunia. E per cuntanscher quai saja la nova lescha d'energia in pass en la dretga direcziun.
RR actualitad 12:00


c: text/html

text:
Avant passa 2000 onns festivavan il Celts da l’Irlanda e da la Scozia mintgamai la fin d’october la finiziun da la stad ch'era da lez temp simbol per la vita. Vitiers beneventavan els l’enviern, il temp fraid – il temp da la mort.
Durant la notg dals 31 d’october sa regurdava la glieud dals morts. Els cartevan, ch’il mund tranter vivs ed morts sa maschaidia in cun l’auter.
Durant quella notg avevan ils spierts la schanza da vegnir giu sin terra e visitar ils confamigliars. Cunquai che tut ils spierts savevan visitar quella saira la terra, vegnivan er las nauschas olmas enavos en ils vitgs. Igl è lura daventà in ritual, da trair en costums e mascras durant quella notg per far tema a las nauschas olmas. Cun trair en da quests costums starmentus na duess la mort avair nagin interess da prender il vivs en l'enfiern. La glieud aveva numnadamain tema, che quellas olmas nauschas savessan prender possess dad els.
Pli popular en l'America
Ozendi è Halloween ina festa ch'è segir pli pauc populara tar nus ch'en l’America. Là vegn Halloween celebrà fitg. Uffants e creschids van da chasa a chasa cun costums e mascras per dultschims. Quai duess purtar cletg.
Ils usits dals immigrants europeics èn pia restads enfin oz sin il continent american ed han creà ina fatschenta da 7 milliardas dollars per onn. Uschia che Halloween vala sco la festa che procura per il segund grond gudogn finanzial suenter Nadal.
RR actualitad 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per che l’hotel po vegnir manà enavant, è ina sanaziun ed in engrondiment necessari. Perquai dovri dentant sco emprim in midament da la zona actuala en ina zona d’hotels. Il cussegl communal da San Murezzan ha deliberà questa decisiun per mauns da la votaziun a l’urna als 13 settember. Lura duai la populaziun decider davart il midament da zona ed il contract da servitut tranter la vischnanca politica da San Murezzan e la Margna Holdings GmbH.
Hotel en categoria da pretschs auts
Ils Grace Hotels èn hotels pli luxurius che na vegnan dentant betg valità cun stailas. Sche tut va sco giavischà, duai ina part da l’hotel gia avrir las portas per il campiunadi mundial da skis 2017. Tut l’hotel duai esser a fin la fin da l’onn 2017.


text:
Anc oz, 54 onns suenter la mort da Marilyn Monroe n’èsi anc betg enconuschent tge exact che è capità ils 5 d’avust 1962. I dat speculaziuns tanschan da suicidi enfin tar mazzaments en connex cun il president american.
Marilyn Monroe n’è betg la suletta persuna renumada che é morta avant che ella ha gia la schanza da daventar veglia.
Elvis Presley é nat en il 1935 ed é morts en il onn 1977 en la vegliadetgna da 42 onns. Suenter grondas discussiuns enturn la mord da Presley partan medis ozendi dal fatg che el haja giu ina malsogna che ha procurà per ina fermada dal cor.
Avant 7 onns è Michael Jackson morts cun 51, cun 90 onns guardass el ora uschia.
E co guardassan stars dad ozendi ora en 50 onns? Nus avan fatg l'emprova cun Katy Perry e Justin Bieber.


text:
- La Svizra ha gudagnà cunter il Canada cun 3:2 e stat en il final dal campiunadi mundial en il Danemarc.
- Dus gols da powerplay han splanà la via per la surpraisa.
- Sco il 2013 frunta la Svizra en il final sin la Svezia.
En il mezfinal han ils Svizzers mussà ina partida grondiusa. Il goli Leonardo Genoni ha, cun sia fitg buna prestaziun, contribuì a moda decisiva a l’exploit da l’equipa svizra.
Scherwey, Hofmann e Haas
Curt avant la fin da l’emprim terz ha Tristan Scherwey fatg l’emprim gol per la Svizra. Suenter che Bo Horvat aveva egualisà la partida per ils Canadais en la 28avla minuta ha la Svizra reagì be dus minutas pli tard cun il gol da Gregory Hofmann en ina situaziun da powerplay. Era il terz gol è vegnì fatg en in powerplay - e quai da Gaëtan Haas en la 45avla minuta.
Final sco il 2013
Sco il 2013 a Stockholm frunta la Svizra en il final puspè sin la Svezia. Quella giada aveva la Svezia gudagnà cun 5:1 cunter la Svizra. Dapi lura han ils Svizzers pers tut las partidas cunter ils Scandinavs. Ils Svedais han fin uss mussà ina prestaziun excellenta als campiunadis mundials e gudagnà mintga partida. En il mezfinal han els battì ils Stadis Unids cun 6:0. Dentant è er la squadra Svizra sa mussada da la meglra vart e las schanzas da gudagnar aur restan.
RR novitads 22:00


text:
Il concern da chemia svizzer Clariant scriva il venderdi a bun’ura, ch’el haja sa cunvegnì cun il concern american Huntsman da betg fusiunar.
Investider activists White Tale ha investì cunter la fusiun
Clariant scriva, ch’i saja daventà adina pli intschert sche la fusiun chattia il sustegn necessari da dus terzs dals acziunaris da Clariant. Suenter questa malsegirezza stà White Tale, in uschenumnà investider activist.
Cun augmentar sia part vi da las aczias da Clariant sin 20% ha White Tale sa cumprà dapli dretg da vuschar. Uschia èsi reussì a White Tale – ch’era cunter la fusiun dals dus concurrents Clariant e Huntsman – dad impedir la fusiun planisada.
Clariant vinavant concern independent
Il concern svizzer Clariant vegn a sa concentrar uss sin sia strategia da fabritgar ora sia posiziun en il martgà. Per quai na vegnia el dentant betg a vender parts dal concern u midar il schef da concern, vegn cità il schef da concern Hariolf Kottmann
Il contract per rumper giu la fusiun na prevesa nagins pajaments da chasti. Clariant spargna uschia pajaments dad in total da radund 270 milliuns, ch’eran prevesids en il contract da fusiun oriund.
Fusiun da 20 milliardas francs è dada en l'aua
La fusiun dal concern svizzer Clariant cun il concern american Huntsman fiss stada ina fusiun da 20 milliardas francs.
La bursa ha gia reagì sin la fin da quests plans: Avant che la bursa da Turitg cumenza cun sia lavur è il curs da Clariant gia crudà per 6%.
RR novitads 07:30


text:
Il cadaver è vegni portà en l’institut patologic da l’Universitad da Berna per vegnir secziunà. Pertge che l’animal è mort n’è anc betg cler. Las autoritads n’excludan dentant betg, ch’el saja vegnì mazzà. La procura publica ha instradà ina procedura.
A Berna duai l’animal er vegnir analisà geneticamain per identifitgar el. Sch’i sa tracta da la luffa F13 ch'è vegnida observada l'entschatta da l'onn en la regiun n'è uss anc betg cler.
En il chantun Friburg vivian tenor observaziuns radund trais lufs. L’on passà èn vegnids stgarpads 33 animals da niz da lufs. Quai sin alps nua ch’i na dat nagins chauns da protecziun.
RR novitads 15:00


text:
Ils iniziants avevan tranter auter pretendì che la furma d'uniun na saja betg pli adattada per federaziuns grondas che fetschian fatschentas da milliardas. Ellas dovrian autras structuras ed ina surveglianza pli rigurusa. Uschia dettia quai ina maschaida d’intents idealas e economics che mainian ad in filz, ha ditg Carlo Sommaruga (PS/GE). Perquai vuleva el che las federaziuns da sport ston excorporar lur fatschentas economicas en societads d’aczias.
Reglas detagliadas datti gia
Per federaziuns internaziunalas da sport datti gia oz reglas detagliadas ha argumentà la cussegliera federala e parsura dal Departament da giustia Simonetta Sommaruga. Quai saja per exempel l’obligaziun da revisiun che sumeglia fitg las reglas da las societads d’aczias. Uschia na vesia il Cussegl federal il mument nagin basegn d’agir.
RR novitads 06:00


text:
Pruvîncia ed Rèz
Artécol in dialèt arzân
La Pruvîncia ed Rèz (Provincia di Reggio Emilia in italiân) l’è ‘na pruvîncia ed l' Emélia-Rumâgna ed 530 méla abitânt.
La cunfîna a sira cun la Pruvîncia ed Pèrma ( al cunfîn l’é al fiòm Èinsa) a matèina cun la Pruvîncia ed Mòdna (al cunfîn l’é al fióm Sècia), a l’abaṣèin cun la Lumbardìa (Pruvîncia ed Mântva ) e a mezdé cun la Tuscâna (Pruvîncia ed Massa-Carēra e Pruvîncia ed Lóca ).
Indice
Viabilitê[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’è traversêda p'r al lêregh da la Via Emélia, fâta da i rumân, che a's gh’é més ed fiânch int al XX sècol l' Avtostrêda dal Sōl e, préma incòra, la lénia feroviâria Milân - Bològna. A gh’în ânca presèinti al léni lochêli dal Ferovéi Arzâni. P'r al lòngh, da mezanôt a mezdé, la pruvîncia l’é traversêda da la Strêda Statêla dal Pâs dal Cerêto(SS 63)
I cèinter abitê[modifica | mudéfica la surzéia]
Da un pûnt ed vèsta dal teritôri e sitadèin la pruvîncia l’é carateriṣêda da la preṣèinsa ed divêrs cèinter pió céch che a fiânchen al cèinter pricipêl, Rèz, da la stòria despès vîva e indipendèinta. Ind la bâsa arzâna l’é storicamèint impurtânt Guastâla, lòngh al Po, e al sitadèini ed Nuvalêra e Curèz. A i pē ed la culèina a’s câta Scandiân, al secònd cèinter pió impurtânt ‘d la pruvîncia, mèinter al cèinter pió significatîv ed l' Apenèin arzân l’é Castelnōv di Mûnt.
L'ambijnt[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é cumprèiṣa fra al fióm Po a mezanôt e al crinêl ed l'Apenèin Tòsch Emiliân a mezdé. Mèinter la zôna ‘dla pianûra la presèinsa ed l’òm l’é dimòndi fôrta, l' Apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt, ch’al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl. Fra i magiōr arciâm ‘dla muntâgna a gh’é la Prêda ed Bismântva, ind al comûn di Castelnōv di Mûnt e ch’ l’ as vèd dal zôni ed dimòndi comûn ed la muntâgna. Al prufîl nèt ed la muntâgna l’à impresiunê Dante Alighieri ch' al la nômina int al Purgatôri ed la Divina Cumèdia.
La pianûra e al muntâgni ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’é divîsa in dō pêrt: ‘na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna, la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l’abaṣèin fîn a ‘na lénia quêsi drèta, da sîra a matèina, a 6-7 km. a mezdé da Rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl. La pianûra, esènd lighêda al cōrs dal Po, la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina. I dû cò în i 19 mêter i.l.m. al cunfîn pruvincêl tra l’albaṣèin e matèina e i 2121 mēter dal Mûnt Cùşna. Al j-êtri sémi impurtânti în: l’Êlp ed Sucîş (2017 m.), al Mûnt Caṣarōla (1979 m.) e al Mûnt Êlt (1904 m.). Da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la Prêda ed Bismântva, ch’la se stâca cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s’arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l' Apenèin arzân. I pâs ed muntâgna pr’ al mâchini al cunfîn cun la Tuscâna, în, da sîra a matèina: al Pâs dal Lagastrèl (1200 m.), al Pâs dal Cerēto (Strêda Statêla dal Pâs da Cerēto(SS63), 1261 m., al Pâs ed la Pradarèina (1572 m.) e al Pâs dal Fôrbiṣ (1574 m.).
Al j-acvi[modifica | mudéfica la surzéia]
Trî în i principêl cōrs d'âcva che bâgnen la pruvîncia: al Po a mazanôt per circa 20 km., l' Èinsa a sîra, dal surgînt fîn al sbòch int al Po, sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma per circa 85 km. e al Sècia ch’al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed Mòdna da Srèdel a Rubēra; d’ed ché al va ind la pruvîncia ed Mòdna fîno a dêr int al Po, dôp un cōrs ed pió ed 170 km. Dimòndi în i turèint, spêce in muntâgna: al pió impurtânt l’é sèins êter al Cròstel, lòungh 55 km. ch’al nâs pôch sōvr a Caṣîna e al s’ bóta int al Po, atraversând al comûn ed Rèz. Turèint pió céch în al Dôl, al S’cèl e al Treṣnêr, che dân int al Sècia, pó al Rodên, la Mudlèina e al Quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed Rèz.
Pôch i lêgh naturêl: ûn sōl in pianûra, al Lêgh ed Gruma int al comûn ed Campéṣen, e in muntâgna i trî lêgh dal Cerêto (ûn principêl e dû pió cèch) e al lêgh Calamòun, ciamê ânca lêgh dal Vintâs, in côsta a l’istès mûnt.
Bacîn artificêl ed ‘na cêrta importânsa în a Ligûnchi, al Pâs dal Lagastrèl e a Gazân ed Véla Mnôs, mèinter la bâsa l’é tajêda da canêl sculadōr, da canêl per dacvêr e da bonéfichi che vân a dêr int al Po o diretamèint o atravêrs al Cròstel o l' Èinsa. Da l’Êlt Mediēv e fîn al Setsèint ind la periferéia a l’albaṣein ed Rèz es s’ imbarchêva int al canêl Navéli per rivêr, ind al môd pió svêlt e sicûr, a Fréra e a Venèsia.
Vèini termêli impurtânti în a Cervarèṣa, int al comûn ed Buṣâna, mèinter còli ed Quâra ed Toân, cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv, în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n’ àn stumpê al cōrs. Al fûnti ed Puiân ed Véla Mnôs, ch’în dimòndi bundânti, aspèten d’èser sfrutêdi.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la provîncia, in tóta la zôna ed la pianûra, a gh’è un fôrt distrèt mecânich. La zôna a matèina, ind i comûn ed Castlarân, Casalgrând e Scandiân a gh’è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi, in uniòun ânca cun i comûn confinânt ed la provîncia ed Mòdna, in particolêr Sasōl. Tóta la provîncia, ânca la zôna muntanêra, l’è cgnusûda per la produsiòun dal Grâna (Parmigiano Reggiano). Ed valōr l’é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica, préma ed tót per còl che riguêrda l'alevamèint di nimêl. Per sti motîv la provîncia l’è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l’an gh’è mìa.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunquésta rumâna l’à purtê a la costrusiòun dal filòun ‘d la provîncia e ‘d la regiòun, la Via Emélia fâta fêr da Marco Emilio Lepido. In pruvîncia i rumân j-àn fât ânca la via ch’ la colêga Rèz a Bresèl (Brixellum). Sant'Ambrogio, ind al só viâg in Emélia, l’à ciamê Rèz "cadavere di città" per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j-invasiòun furastêri. L' Apenèin arzân al gh’à ‘vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al XI sècol, con al paèiṣ ed Canòsa al cèinter ed la polética europèia ed Enrico IV e Matélda ed Canòsa protagonésta ed la lôta fra al Papêt e al Sacro Romano Impero. A la môrte ed Matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s’în tôti ed nōv l’indipendèinsa fevdêla, pr’ andêr pó sòta al comûn ed Rèz. Ânca divêrs sitadèini ed la pianûra, bèle pôst ed côrt cme Scandiân o Curèz în stêdi unîdi sòta al doméni ed la faméja d'Este, per formêr al Duchêt ed Mòdna e Rèz. Fîn a la fîn dal XVI sècol al duchê a gh’êra unî, politichamèint, ânca la sitê ed Ferêra. Int al XIX sècolo, dôp la parénteṣi napoleônica cun l’istitusiòun dal Dipartimèint dal Cròstel, dôp la restaurasiòun, per uniòun ed râṣa, al duchêt al gh’à ‘vû ânch un sbòch int al mêr cun al pruvînci estèins ed Mòdna, Rèz, Guastâla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carēra. Dôp l'uniòun al Règn d'Itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d’ Itâlia.
Aministrasiòun pruvincêla[modifica | mudéfica la surzéia]
J-urganîṣem che dirègen la Pruvîncia a gh’àn avû, a partîr da l'unitê d'Itâlia, divêrs nòm: Cunséli Pruvincêl guidê da un presidèint dal 1860 al 1923 e dal 1951 ad dé d’incô. Al tèimp dal fâsio agh’è stê un Comisâri prefetési ed l'Aministrasiòun pruvincêla e dal 1945 al 1951 a s’gh’à la Deputasiòun pruvincêla, ch’ la gh’êra bèle dal 1889 dipendèint dal Cunsèli, cme incô la Giûnta.
Cun al j-elesiòun dal 13 zógn 2004 l’è gnûda elèta Sonia Masini, préma dòna d’avèir st’ incâregh.
Ed sègvit a gh’è l’elèinch di divêrs presidèint subeintrê e la dâta ed l’ elesiòun.
- Vedriani Giulio Cesare - 21/03/1860
- Chiesi Luigi - 02/09/1861
- Gorisi Antonio - 02/09/1867
- Chiesi Luigi - 07/09/1868
- Fornaciari Giuseppe - 11/08/1884
- Levi Ulderico - 02/12/1889
- Borciani Alberto - 11/08/1902
- Morati Giovanni - 15/03/1906
- Cottafavi Vittorio - 22/06/1906
- Ruffini Enrico - 17/09/1910
- Sichel Adelmo - 21/12/1910
- Fabbrici Giovanni - 04/06/1923
- Muzzarini Mario - 05/12/1927
- Bertoldi Pellegrino - 06/04/1936
- Colitti Michele - 10/10/1940
- Ramusani Alberto - 31/03/1942
- Scolari Giuseppe - 31/03/1944
- Ercelli Alfonso - 12/09/1944
- Ferrari Camillo - 08/05/1945
- Montanari Dante - 16/07/1951
- Ferrari Franco - 23/12/1964
- Parenti Vittorio - 20/06/1972
- Cusi Guglielmo - 18/07/1980
- Bertani Ascanio - 01/01/1982
- Ruini Roberto - 13/06/1999
- Masini Sonia - 22/06/2004
I pôst ed la giustésia[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz a gh’é al Tribunêl e la Cumisiòun Tributâria ed prém grêd; la Côrt d’Apèl relatîva l’è a Bologna, al Tribunêl Aministratîv Regionêl e la Cumisiòun Tributâria ed secònd grêd relatîvi în a Pèrma.
J-ufési finansiâri[modifica | mudéfica la surzéia]
Dû în j-ufési ed l’Agenséia dal j-Entrêdi,ûn a Rèz e ûn Guastâla.
I comûn principêl[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rèz - 155.191 abitânt
- Scandiân - 23.332 abitânt
- Curèz - 21.953 abitânt
- Casalgrând - 15.933 abitânt
- Guastâla - 14.400 abitânt
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Antonio Aleotti - Storia della citta' e provincia di Reggio Emilia - Bologna : Atesa, 1984.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia, la provincia "lambrusca" : venti secoli di vitivinicoltura fra Enza e Secchia; presentazione di Walter Sacchetti. - Reggio Emilia : Tecnostampa, 1982
- I campanili della Provincia di Reggio Emilia : le genti ed un poco della loro storia. - Reggio Emilia : EETAbit, 1996
- Alcide Spaggiari - Guida Turistica della Provincia di Reggio Emilia. - A cura dell'Ente Provinciale per il turismo. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico f.lli Rossi, 1959
- Touring Club Italiano - Reggio Emilia e provincia : i centri della pianura, il Po, le rocche dell'Appennino - Milano : Touring club italiano, 2000
- Antonio Saltini - Dove l'uomo separò la terra dalle acque, Storia delle bonifiche in Emilia Romagna - Diabasis Reggio Emilia
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Pfäffikon (distret)
Coordinate: 47°24′N 8°47′E / 47.4°N 8.783333°E El Distret de Pfäffikon (en todèsch: Bezirk Pfäffikon) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 56 448 abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Pfäffikon.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Pfäffikon l'è spartìt sö 'ndèi dùdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il dretg svizzer ha stuì vegnir accordà a la convenziun europeica davart il transport internaziunal da martganzia privlusa sin via. Mintga dus onns vegnan questas reglamentaziuns adattadas.
Daco midar quai che funcziuna
La regenza grischuna beneventa da principi las midadas dal dretg da rauba privlusa proponidas ussa da la Confederaziun. Betg d’accord n’è la regenza betg cun las disposiziuns che prevesan da surdar als chantuns las cumpetenzas per permetter transports cun chars a motor. Tenor la regenza na dat quai nagin motiv per midar il sistem vertent. Quel saja cumprovà tras la repartiziun da las incumbensas tranter la Confederaziun ed ils chantuns. La surdada da las incumbensas als chantuns avess consequenzas negativas per la segirtad dal traffic, scriva la regenza grischuna.
RR novitads 10:00


text:
La sonda han passa 30 geniturs gidà da far midada. Tranter auter han els purtà ils pults ordadora e transportà els cun ina punt idraulica en la scola nova. Per ils responsabels è quai stà ina sfida logistica.
Betg ina digren, mabain in augment da scolars
La scola nova ha custà 5,4 milliuns francs. «Cunquai che Sagogn è ina da las paucas vischnancas en il Grischun che n’ha betg ina digren, mabain in augment da scolars, è questa investiziun giustifitgada», giustifitgescha la presidenta dal cussegl da scola Marina Cavelti-Mathiuet. I saja in bajetg dominant e quai suttastritgia la strategia da la vischnanca da promover la scola en il vitg.


text:
Halloween
Halloween a l'è una data festejada in la noit del 31 de Oitover. La sò celebrazion a l'è soratut praticada ind i Stait Unids e in Canada. I bagai i sa mett su un costum e i va in jir per i cà di jents a dir-g "Trick or treat!" ("dolz o sqerz!") a domandar-g dolzets, bonbòn ind el Regn Unid, o leca-leca in Australia, e pœ i jents a ge ie dann. Qella usanza qì, ind el principi, la ge implicava anca un sqerz. In qell cas qì el sqerz al podeva vess spiegad: "Damm un regal o te faroo un sqerz". I bagaitt incœ inn puu usads a far su sqerz se i ciapen mia un regal; a bon cunt, un quai fiolin anmò al fa dispets (sqerz o ròbbe per tœ in jir i jents, tant 'me mett la carta del bagn in su i erbor; scriv in su i fenestre cont el savon o tirar œv in su i cà). Despess i vestids plussee drovads inn qii de fantasma, strie, sqeleter e olter moster spaventos...
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dì de festa Samhain, qe al nava al post del Dì de i Saint, a l'era anca cognossud mè el Dì de la mort, festejad de tants pagan, a l'è un dì aleger (anca se a se festeja la mort). A se pensa qe in qell dì qì i anime di mort i torna indree in su la Tera.
Tante gese luterane a festejen el 31 de Oitober cont una festa ciamada Reformazion: qel dì de festa qì al g'ha in tema el dì qe el Martin Luter l'eva miss sora de un uss de 'na cesa i Novanta-cinq Tesi.


text:
Obfelden
Obfelden a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 761 abitant.
El cumün de Obfelden al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Hünenberg (ZG), Maschwanden, Merenschwand (AG), Mettmenstetten, Ottenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Obfelden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1246 col nom de Bickewilare. In del 1257 l'è staa menziunaa col nom de Lundenerun and Lunderun inferioris, in del 1311 col nom de Wolunsun e in del 1325 col nom de Tunsen.[1]
Infina al 1847 l'eva part del cumün de Ottenbach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
En Svizra custa generica anc adina duas giadas uschè bler sco en l’exteriur. Preparats originals custan qua 9 fin 17% dapli ch'èn 9 pajas europeics cumparegliads. Quai han Santésuisse ed Interpharma declerà ad ina conferenza da medias communabla.
En media 800 francs per medicaments ad onn
Per onn e per persuna dettian ins ora en Svizra en media 800 francs per medicaments, ha constatà Verena Nold, la directura da l'associaziun da cassas da malsauns Santésuisse, davant las medias. I dettia in cler consens ch'ils custs da sanadad stoppian vegnir sbassads. En general ha ella pretendì in'adattaziun da tut ils pretschs da medicaments e betg mo dad in terz dal sortiment. Cun questa mesira fissi tenor Nold pussaivel da spargnar 100 milliuns francs per onn.
Interpharma sa dosta
Per Interpharma, l'asscociaziun d'interess da las interpresas da farma, giess quai dentant memia lunsch. Grazia a la runda da reducir pretschs dal 2017 na dettia tar ils medicaments patentads quasi nagina differenza pli dals pretschs reals, ha argumentà René Buholzer, il manader da fatschenta dad Interpharma. Per reducir ils custs da sanadad haja l'industria farmaceutica spargnà 300 milliuns francs. Quai sajan respargns che fetschian mal a la branscha.


text:
Parti da skis
- Glindesdi, 6.2.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 6.2.2017, 19:00, RTR
La festa d'avertura dal campiunadi mundial da skis a San Murezzan è gia istorgia ed uschia pon las cursas cumenzar. Ils skiunzs èn focusads sin medaglias ed ils fans speran sin interessantas cursas, ina bell'atmosfera e forsa anc in zichel parti.
Era La stailalva va sin pista, ni meglier ditg, a l'ur da la pista ... noss motto è star da cumpagnia e far parti. «Alle auf die Pisten», uschia sa numna il toc da partenza da noss'emissiun. Plinavant tadlain nus igl «Après-Ski-Medley» cun ils Klostertalers, lu il «Gletscher Medley» cun Alex Pezzei, «Was ist den hier los» cun la Francine Jordi ed anc bleras autras chanzuns che fan buna luna.


text:
Dr. Hanspeter Frank haja lavurà dapi il 2001 en differentas clinicas svizras en ils secturs da finanzas, management ed en cussegls d’administraziun, scriva la Clinica Gut SA en sia communicaziun. Avant ch’el era vegnì activ en il sectur da sanadad saja l’econom da manaschi Frank stà docent e revisur.
Andrea Urfer, il delegai dal cussegl d’administraziun da l’interpresa, sa mussa cuntent da lur tscherna. Cun Hanspeter Frank haja la clinica pudì impiegar in expert fundà dal sistem da sanadad svizzer ed in manader da fatschenta cun experientscha.
Hanspeter Frank surpiglia ses uffizi sco manader operativ da la Clinica Gut SA per il prim da december 2018.
Il matg aveva fatg a savair la Clinica Gut SA ch’ella sa separia da sia CEO Anke Senne. La manadra da l’interpresa ed il cussegl administrativ da la Clinica Gut SA na sajan betg ids perina pertutgant l’avegnir da l’interpresa.
La Clinica Gut SA ...
..dà lavur a radund 190 persunas en sias clinicas a San Murezzan e Fläsch ed ella ha praticas ad Ascona, Cuira, Buchs e Turitg. L'interpresa è sa spezialisada sin chirurgia dad accidents, dad egls e chirurgia ortopedica sco er en l’anestesia/ terapia da dolurs e la medicina da sport. L’onn passà ha ella festegià ses 30avel giubileum.
RR novitads 17:00


text:
En in clavà a l’ur da Sedrun bajegian «Ils Frabiziechels» lur char. Il tema è dentant top secret. Uschiglio fiss la surpraisa futsch. Tant dastgan ins tradir, ils sis umens tranter 28 e 36 onns han duvrà massa palettas, batlinis, colur e terratsch.
Grond ed anc pli grond
Quest onn è il sisavel onn che la gruppa sa participescha al til. Ella ha gia fatg in mir, ina baselgia, ina tschaghegna, ina pitga d’electricitad e l’onn passà in auto, pervi dal scandal da VW. Impunder in pèr fins d’emna per la tradiziun da tschaiver, quai fetschian tuts gugent, di Toni Giossi. Tuts sunavan ina giada en ina musica da tschaiver, ed ussa na laschia il virus da tschaiver betg luc.
Mantegnair la tradiziun
Sper «Ils Frabiziechels» datti era anc la gruppa da creschids «Las vanzadiras» e da nov era anc ina ulteriura gruppa da giuvens. Quai fetschia plaschair, di Rafael Loretz, uschia restia la tradiziun dal til da gievgia grassa a Sedrun viva.
RR actualitad 08.00


text:
«Bravuogn è vegnì enconuschent en tut il mund»: Cun quest facit cumenza ina «communicaziun da medias da la vischnanca da Bravuogn» cun la quala ch’i vegn fatg enconuschent, ch’ins astga puspè fotografar a Bravuogn. La vischnanca saja stupefatga da l'eco medial, che l’acziun haja gì per consequenza. I haja sa mussà, ch’il interess per Bravuogn saja enorm, vegn cità il president communal Peter Nicolay en la communicaziun.
Acziun sut batgetta da Grischun vacanzas
Davos l’acziun stettia l’organisaziun turistica chantunala Grischun vacanzas, che haja mess en pe l’acziun ensemen cun la vischnanca e Bravuogn/Filisur Turissem, è da leger vinavant. IL CEO da Grischun vacanzas, Martin Vincenz, sa mussa impressiunà dal success.
Idea è naschida a Turitg
En in'intervista sin la pagina persönlich.com declera il schef creativ da l’agentura da reclama Jung von Matt/Limmat, Dennis Lück, quai che stà davos l'acziun. Finamira saja stà numnadamain d’emprim ennà da far enconuschent las fotografias da Bravuogn e da svegliar uschia desideris, di il schef creativ da l’agentura en l’intervista.
L'agentura haja cuntanschì entaifer 24 uras passa 50 milliuns umans en tut il mund. E, uschia Dennis Lück, «tut quai cun 0 francs budget da media».
Sviluppà vinavant idea ensemen cun vischnanca
Per sviluppar l’idea fin al livel dad ina lescha communala ha l’agentura collavurà durant in mez on cun la vischnanca. I saja «sensaziunal», ch’ina vischnanca mussia per marketing tant curaschi.
Be paucas reacziuns positivas
La novitad, ch’ils da Bravuogn na laschian betg fotografar lur vischnanca e ch’els hajan schizunt previs chastis, per tgi che fa quai tuttina, è ida via raits socialas enturn il mund. Las reacziuns èn multifaras, dentant tenor l'agentura da novitads svizra SDA, per gronda part negativas.
Agentura realisà differentas ideas cun lieus grischuns
Quai n’è betg l’emprima giada, che l’agentura da reclama Jung von Matt/Limmat ha fatg furori cun in’idea per posiziunar in lieu da vacanzas grischun en la percepziun internaziunala.
Tar lur acziuns tutgan per exempel il telefon en vischnanca da Tschlin u gia dapi intgins onns ils dus capricorns Gian e Giachen.
Telesguard 17:45


text:
- La vischnanca da Landquart po cuntinuar cun il project da sanar la via da la staziun.
- Possessurs da duas interpresas avevan fatg opposiziun cunter il project.
- Ils recurs èn vegnids renviads en blers puncts.
Pliras fatschentas avevan fatg recurs cunter l'extensiun da la via perquai ch'ellas teman da perder terren. Uss ha la dretgira administrativa grischuna renvià in recurs dal tut, l'auter en ils blers puncts.
Damai che nagin n'haja tratg vinavant la sentenzia haja quella ussa vigur legala, rapporta il schurnal regiunal grischun da Radio SRF. Il matg 2019 duai dar ina votaziun davart il project. Cun la realisaziun pudess ins cumenzar il 2020.
RR novitads 06:00


text:
Claudi II el Gòtich
El March Aureli Valeri Claudi, conossuu anca come Claudi II ò come Claudi el Gòtich (Marcus Aurelius Valerius Claudius ò Claudius Gothicus in Latin; 10 mâgg 213 ò 214 - Sirmi, 270) l'è staa on imperador roman, che l'ha regnaa del 268 al 270; l'è staa el primm de ona seri de imperador Illirich, famos per avè cercaa de fà tornà l'Imperi al sò vegg splendor.
I origin e i caregh milidar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu ò in Dalmazia ò in Illiria, a l'era el fioeu del Flavi Numeri, de famiglia illuster, e de la soa miee Claudia. Sòtta el regn del Deci (249-251) l'è staa tribun milidar, carega grazie a la qual el s'è renduu famos, per esempi in de la difesa di Termòpil in del 250. Duranta el regn del Valerian (253-260) l'è staa tribun de la Legio V Martia e poeu governador de l'Illiria (dux totius Illyrici), che l'ha difenduu per des ann contra i invasion di Gòtt.
La salida al podè e i sò guerr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268, a la mòrt del Gallien (253-268) l'era tribun a Pavia (che se ciamava Ticinum). Gh'è chi dis che l'è staa vun di autor de la mòrt de l'imperador, che l'era dree a assedià a Milan el general ribell Aureol. Sentuda la mòrt del Gallien, l'esercit, insemma al Senaa, l'ha eleggiuu el Claudi come noeuv imperador.
Avuda questa carega, el Claudi II (per sconfondes nò con l'imperador Claudi, che l'aveva regnaa tra 'l 41 e 'l 54) l'ha consideraa come sò primm impegn quell de difend cont energia i confin e i territòri de l'Imperi del numer cressent de invasion barbaregh. Quest obbiettiv l'è staa in part completaa grazie a batali come quella arent al Lagh de Garda contra i Alamann ò quella de Naiss contra Erui, Gepid e Gòtt (l'è staa ciamaa el Gòtich pròppri dòpo la vittòria a Naiss, incoeu Niš, in Serbia).
El Claudi II l'è anca riessii a reportà sòtta l'Imperi Roman i provincc de la Spagna e de la Galia Narbonesa, ma l'ha poduu nò conchestà tutt l'Imperi di Gali.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Claudi II l'è mòrt in de l'agost del 270 a Sirmi per pest, menter che l'era dree de andà contra di Barbar che aveven traversaa el Danubi. La soa mòrt l'è stada font de desgrazia per l'imperi, che l'aveva finalment trovaa on capp che 'l piasess a tucc: pòpol, esercit e Senaa. Gh'è succeduu el fradel Quintill, che l'è duraa men de on ann.
On quaj de desenn dòpo, l'imperador Costantin l'ha dii de vess on discendent del Claudi II per part de mader, ma gh'hinn minga di proeuv per testimoniàll.


text:
Per celebrar las 45avla festa da chant sursilvana ed il giubileum da 150 onns district da chant Surselva daventa Falera in grond vitg da festa – in vitg da chant. 1'000 chantaduras e chantadurs da 32 chors vegnan a s’entupar, ed almain anc ina giada tants visitaders.
En las duas baselgias – la parochiala e la baselgia s. Rumetg – preschentan ils chors 80 chanzuns da patg. La «Plazza fontauna» da Falera sa mida en in vitget da chant cun tribuna cuverta, blers stans e tendas da festa.
Il program da festa
RTR gizza egls ed ureglias per Vus
Geabain, era ils egls. Quest onn dat quai in novum: Sche vus na pudais betg sezs ir a chantar e tadlar a Falera, porta RTR a Vus ils maletgs e tuns directamain en stiva, cura che Vus vulais.
RTR filmescha tut las producziuns da festa dals 32 chors. Quels videos pudais vus lura guardar dapertut ed adina sin nossa pagina rtr.ch/faleraconta.
Per vus giain nus novas vias, mo restain era tar la moda usitada e cumprovada. Era ils tuns da tut las producziuns da festa – ils dus concerts da festa e quel d’avertura – rimnain nus per Vus.
Las registraziuns pudais vus lura tadlar ruassaivlamain las emnas suenter la festa en las emissiuns «Noss chors» e l’«Artg musical».


text:
Novitês
Ai 5 de setëmber dala 18.00, Alda lascia vëies…, inaugurazion dla mostra de ciampanes tl Museum Ladin a San Martin de Tor
Alda lascia vëies… din don,don don, chësc ie l titul dla mostra dedicheda ala ciampanes che unirà giaurida ai 5 de setëmber 2008 dala 6 da sëira tl Museum Ladin Ciastel de Tor a San Martin. Cun chësta mostra, che sarà da udëi nchin ai 31 de utober, stluj ju l museum l’atività da chëst’ann.
Duc sa cie che ie na campana, duc les cunësc y duc à nce bele audì sunan na ciampana, ma tan nteressant y cumples che ie l mond dla ciampanes, coche les fën fates, coche les vën sunedes, o ciuna che ie la carateristiches y la cumposizions di mitei cun chëi che les vën fates, iel mé puec che sa. L Museum Ladin à chëst’ann crì ora l bront coche tema zentrel dl program de atività y tlo ie propi la mostra sun la ciampanes a dé l’idea de coche n possa ti dé forma al bront. Tres la mostra uelen ti dé respostes ala truepa dumandes che reverda chësc tema, n mond tan particuler y afascinant.
L’idea de traté la ciampana te na mostra ie nasciuda dal “cusé da Sacun”, ciampana che do la tradizion dëssa vester stata dl ciastel Stetteneck y che ie ruveda tl prim mumënt tla dlieja da Sacun y pona tla capela di tumei a Urtijëi. Aldò dla iscrizions ie la ciampana unida fata dal Magister Manfredinus, moster de ciampanes dl XIV ejm secul. La ciampana dla capela di tumei a Urtijëi ie nce la plu vedla ciampana che ie te nosta provinzia. Dl medemo moster iel nce cajualmënter la plu vedla ciampana dl ciampanil dla dlieja da La Val tla Val Badia. Tres la nrescida plu menuda ons depona abinà ora che l raion ulache l ie testimonià truepa ciampanes de Manfredinus ie la Croazia, y dantaldut l’Istria. Complessivamënter iel nchina sën la testimonianza de 10 ciampanes fates da chësc moster, de chëstes ne n iel fisicamënter mo 6. Ora dla doves che ie tla valedes ladines ne n’iel, per cie che reverda la Croazia, una tl museum de Pazin y una sun la ijula de Krk. L’autra doves ie una tl Museo di Castelvecchio a Verona y una a San Marco in Lamis tla Puglia. Tla mostra saral da udëi bën 4 de chëstes (la ciampana de Urtijëi, chëla da La Val, la ciampana dl Museum de Pazin y la ciampana dl Museo di Castelvecchio a Verona), n fat ezeziunel y de nteres naziunel ajache la se trata de ciampanes dl medemo moster y mplu dl XIV. ejm secul.
L’esposizion ie donca spartida su te doi pertes. Una na sala ie dedicheda a Manfredinus ulache n pudeà nrescì velch sun la iscrizions y sun la datazions dla ciampanes. Manfredinus ie n moster che à abù si fujina a Unieja. Per cie che reverda la datazion iel da di che la ciampana de Verona, lasceda fé da Federico della Scala, ie dateda 1321. N autra ciampana che unida nuteda su, ma dlegheda ntan la viera per adurvé l mitel per fé canons, coche perauter trupa autra ciampanes, fova chëla de Sovinjak tl ‘Istria: chësta fova dateda 1317. La ciampana che ie tla dlieja de Santa Lizia a Jurandvor sun l’ijula de Krk ne n’ie nia dateda, ma la ie unida lasceda fé da l Fra Stefano Abate che ova nce lascià fé la dlieja danter l 1310 y l 1330. Chësta datazions ie bele n prim indiz nce per capì tan vedles pudëssa vester la ciampanes che on tla Ladinia. Na nrescida plu sota cun analisa chimica y dl sonn nes puderà povester judé inant pra la datazion dla ciampanesa da La Val y de Urtijëi. Chëstes unirá fates tl contest dla mostra canche les ie una dlongia l’autra. L Museum Ladin dajerà ora na publicazion scientifica tl 2009.
La segonda sala dajerà n cheder generel sun l mond dla ciampanes: la storia, la fujion, l sonn, la maniera tiroleja de les suné, la ciampanes tla liejëndes, la ciampana tl contest dl luech de Bierjun, Matì Clara, o miec cunesciù coche “Moz dala ciampanes” , moster che ova firma che trajova su ciampanes sun i ciampanii dla dliejes, la ciampanes ntan la viera y n. inant.
Tla mostra puderà l vijitadëur fé pea ativamënter purvan a suné vel ciampana o sentì la vibrazions che la ciampanes dá ora.
L Museum Ladin nvieia duta la populazion ala giaurida dla mostra che sará n vënderdi dala 6 da sëira tl Museum Ladin a San Martin de Tor. L’esposizion resterà davierta nchin ai 31 de utober dal merdi ala sada dala 10.00 – 18.00 y la dumënia dala 14.00 – 18.00.


text:
Arles
Arles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de du cantù: Arles-Est e Arles-Ouest e del circondàre (arrondissement) de Arles. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra.
El g'ha 'na popolasiù de 52 510 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre, el g'ha 'na superfìce de 758,93 km² che völ dì che l'è 'l cümü piö grànt de töta la Frància metropolitàna.
L'è sitüàda sö la spónda del Ròdano endóche chèsto el vàmbia a slargàs per furmà la sò fóce. Arles l'è cunsideràda pò a la pórta de la Camargue.
La cità la g'ha ìt 'na 'mportànsa bastànsa grànda ai tép dei Romàni, quan che l'ìa ciamàda Arelate e l'ìa 'nserìda endèla pruvìncia de la Gallia Narbonensis. I monümèncc de l'época romàna i è 'nserìcc endèla lìsta del patremóne de l'umanità de l'UNESCO.
El pitùr olandés Vincent van Gogh l'è stat a Arles endèi agn entrà 'l 1888 e 'l 1889 e 'n chèl perìodo lé 'l g'ha fat presapóch 300 'ntra quàder e desègn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Las suttascripziuns sajan il mument anc tar las vischnancas per laschar verifitgar ellas. La Partida evangelica da la Svizra vul impedir che la diagnostica da preimplantaziun vegn applitgada a moda arbitrara e nunlimitada. La EVP po quintar cun il sustegn da la PCD e da la PPS.
Suveran aveva gia ditg gea
Il fanadur passà aveva il suveran svizzer acceptà la midada da la constituziun per la diagnostica da preimplantaziun – quai cleramain cun 61,9% da las vuschs. La votaziun ha dentant be creà ina premissa medicinala da pudair examinar geneticamain ils embrios ch’èn vegnids fructifitgads artifizialmain, avant ch’els vegnan implantads en la madra.
La diagnostica da preimplantaziun sco tala, las reglas ch’ins sto resguardar e las restricziuns ch’i dat qua, è dentant fixada en la lescha da la medischina da reproducziun. E davart quella vegnia ussa pli probabel il pievel svizzer a stuair decider.
RR novitads 17:00


text:
Andri dles Dolomites: inaudada la mostra a San Ciascian
Le Museum Ladin presentëia a San Ciascian na mostra söi andri dles Dolomites descuris dan da püch y i resultac atuai dl’inrescida fata tl ander de Conturines.
Na seria de andri de interes scientifich tles Dolomites y i resultac plü atuai dl’ativité d’inrescida fata tl ander de Conturines tla zona de Fanes, te chël che al é gnü ciafé perts dl schelet dl Ursus ladinicus: chëstes döes tematiches é tl zënter dla mostra nöia “Le monn demorvëia di andri dles Dolomites”, realisada dal Museum Ladin Ursus ladinicus de San Ciascian en gaujiun di 30 agn dala descurida di osc de na laurs preistorica tl ander de Conturines. La mostra é gnüda inaudada ai 14 de messé y sará daverta cina ai 10 d’otober tl salf dles manifestaziuns “Jan Batista Rinna” a San Ciascian.
Le monn demorvëia di andri dles Dolomites
Canche Willy Costamoling â descurí dan da 30 agn l’ander de Conturines cun i osc de laurs di andri, êl lunc y lerch le su ander conesciü dles Dolomites. Intratan s’á la situaziun mudé dassënn y le Museum Ladin Ursus ladinicus pó presenté tröpes novités. Por le pröm iade vëgnel presenté te na mostra l’ander gigant "El Cenote", che é danter le Piz dles Conturines y le Piz Lavarela. Dl 2010 él pié ia na spediziun cun a ce le professur Francesco Sauro por la esploré.
Ti ultimi agn s’á l’ativité d’inrescida conzentré dantadöt sön l’ander de Conturines y insciö pó le diretur dles escavaziuns, le professur Gernot Rabeder, presenté sües descurides sön le clima tles Dolomites tl tëmp dl Ursus ladinicus. Cun le gotamënt costant dl’ega da sössot jö s’ál formé tl ander te cënc de milesc de agn de gragn sintri. Ci informaziuns che al é ti sintri y sciöche an fej da les ciafé fora nes mostra le professur Christoph Spötl sön na carota tuta dal ander de Conturines.
Tles Dolomites él gnü descurí ince n ater ander dles laurs, le "Büse di Bernardo" dlungia Tiejer tla Val de Flëm tl Trentin. Te chësc ander, a chël che al é ri da ti rové pormez, él gnü ciafé dl 1997 tröc osc de laurs di andri. Elio Dellantonio dl Museum geologich de Predazzo á condüt les escavaziuns y presentëia sü resultac. Nia ma muntagnoles, mo tröpes d’atres creatöres liendares vir aladô dles liëndes dles Dolomites ti andri. Che che ó descurí da plü daimpró chësc monn magich pó le fá tl ciantun de letöra cun tesć dla professuria Ulrike Kindl arjigné ca aposta por mitans y mituns. Döt chësc y ciamó tröp d’ater ves aspeta tl "monn demorvëia di andri dles Dolomites".
Orars de daurida
L’entrada é debann, la mostra sará daverta cina ai 31 d’agost cun chisc orars: lönesc 10-13 y 15-18, mertesc 10.30-11.30, dal mercui ala sabeda 10-13 y 15-18 y la domënia 15-18. Vigni mertesc dales 10.30 gnará i vijitadus acompagá tres la mostra dal curadú Herwig Prinoth.
Dal 1 de setëmber ai 10 de otober dal mertesc ala sabeda dales 10-13 y 15-18, y la domënia dales 15-18, le lönesc sará le de de palsa.
USP


text:
Engiadina - In Lain - Il pli pitschen hotel da 5 stailas superior en Svizra
Era grazia a quests exista l’hotel oz anc, di Dario Cadonau il possessur e cuschinunz da l’hotel. Dentar auter ha el survegnì ina staila da Michelin e 16 punct da Gault Millau. Sco ultim ha l’hotel survegnì la 5-avla staila superior ed è cun quai il pli pitschen hotel da sia categoria en Svizra.
L’hotel In Lain è oriundamain ina chasa Engiadinaisa or da l’onn d’enturn 1590. Avant 5 onns ha la famiglia oriunda da S-chanf bajegià or la chasa ad in hotel cun 14 suitas. Tut la substanza da la chasa è vegnida mantegnida. E per gronda part è l’hotel or da lain, lain che era schon avant part da la chasa. 10 milliuns francs han els investì e mintga stagiun morta ston vegnir fatgas novas investiziuns, star salda numnadamain è nagin’opziun per Dario e Tamara Cadonau. Mo cun ir cul temp ed il tempo da la gastronomia pon ins surviver.
Gist ad in lieu sco Brail, stoppia l’engaschi esser anc ina giada pli grond.


text:
Survista d'expensas cun assistent digital
- Gievgia, 10.11.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 10.11.2016, 11:15, RTR
Bleras persunas pajan adina pli savens cun la carta EC ni da credit. Uschia po quai capitar svelt ch'ins perda la survista da las atgnas finanzas. Differentas bancas mettan a disposiziun in'applicaziun, in uschènumnà 'assistent da finanzas'. Quella duai gidar a tegnair sut controllas las expensas.
La banca chantunala porscha dapi mez settember in assistent da finanzas. Era autras instituziuns sco la UBS, la Raiffeisen e la posta fan diever da quella funcziun digitala.
Questa funcziun, chins po duvrar cun l'app «GKB Mobile Banking» sur il telefonin sco era sur l'e-banking via computer, duess mussar visualmain, quant blers daners chins dat ora e cunzunt – per tge. Per duvrar l'assistent da finanzas sin il telefonin ston ins dentant emprim activar quel sur il conto d'e-banking.
L'app analisescha automaticamain tut las transacziuns dals agens contos, saja quai cun las cartas da EC/credit, da pajaments permanents u dals daners retratgs da l'automat. Las expensas vegnan illustradas cun diagrams, di Flavian Gieriet, mainagruppa dal contact center e-banking da la BCG.
Tut arriva en ina rubrica
Vus cumprais en ina stizun da chalzers novs sneakers e pajais quels cun la charta. Las datas van lura direct en la rubrica 'shopping'. Al la fin dal mais pudais alura guardar, quants daners che vus avais dà ora per divertiment, per viadis, per restaurants etc. Uschia pudais vus avair en egl vossas expensas a moda simpla e survesaivla.
Be daners digitals vegnan tschaffads
Sch'ins paja cun bancnotas, lura na sa l'assistent natiralmain betg, en tge rubrica chils daners tutgan. Lura va la summa simplamain en la rubrica 'daners/expensas bancnotas'. Quels che san per tge chels han dà ora las bancnotas pon pli tard anc adina categorisar las expensas en la rubrica giavischada.
A la fin resulta pia – en il cas ideal – in maletg detaglià da tuttas expensas.


text:
Giüssàn
Giüssàn (nom ufizial in italian: Giussano in Italian, Gluxianum in Latin) l'è un cumün de la pruvincia de Munza e Brianza cun 25 529 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,3 km² e ona densità de 2 479 ab./km².
Famus l'Albert de Giüssàn, condotier de la battàja de Legnan (1176).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Giüssàn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il suveran basiles ha refusà l'iniziativa cun 38'424 vuschs cunter 18'424 vuschs – pia cun ina cumpart da na da 67,70%. Quai tar ina participaziun da 31,3%. Uschia vegn instruì vinavant franzos ed englais en las scolas primaras en Basilea Champagna. l'iniziativa vuleva laschar instruir en la scola primara mo il franzos e spustar l'instrucziun da l'englais sin il stgalim superiur.
Ulteriuras decisiuns en il champ da furmaziun
- Ultra da quai ha il suveran decidì da salvar il cussegl da furmaziun. Quai cun refusar la proposta che la regenza duai decider davart plan d'instrucziun ed uraris. Quai cun 58,76%.
- In cler gea hai dà a la cuntraproposta a l'iniziativa «Gea a plans d'instrucziun cun cuntegns e temas definids cleramain». Quai cun 84,24% gea. Uschia vegn fixà en la lescha chantunala, co ils plans d'instrucziun duain vegnir fatgs.
RR novitads 15:00


text:
Questa decisiun ha la Gruppa per ina Svizra senza armada Gsoa prendì unanimamain a sia radunanza generala la dumengia a Solothurn.
La varianta ch'il Cussegl federal propona saja dispitaivla ord vista da la politica democratica. Al departament militar vegnia numnadamain dà in blanco-schec dad 8 milliardas francs, sa lascha citar il secretari da la Gsoa Lewin Lempert.
Latiers ha la GsoA deliberà ina resoluziun davart ils engaschis da l'armada svizra en l'exteriur. La participaziun ad operaziuns en l'exteriur mainia a dapli conflicts e betg a dapli stabilitad, scriva ella.
RR novitads 14:00


text:
Il president dal Cussegl grond Martin Aebli ha avert glindesdi suentermezdi la sessiun da primavaira. En ses pled d’avertura ha el fatg attent con impurtant che quai saja da na betg perder la colliaziun quai che pertutgia la digitalisaziun. Las sfidas sajan per l’ina da renovar l’infrastructura, dentant er da procurar per la segirezza da las datas sco er da pudair duvrar las datas da moda nizzaivla. Quai per exempel en il sectur da sanadad.
Ina «mini-sessiun» cun be incumbensas e dumondas
Las incumbensas e dumondas che las deputadas ed ils deputads dal Cussegl grond han da tractar ils proxims dus dis èn davart differents temas. Per exempel vul il deputà Andri Perl da la PS da Cuira savair, tge che capita cun las immobiglias dal chantun cur ch'il center nov «Sinergia» vegn retratgs. Il deputà Alessandro Della Vedova percunter vul savair sch' il Grischun possia esser il lieu per manar atras ils proxims World Skills.
Il Cussegl grond vul dapli
Er sin il plan dal Cussegl grond è in'iniziativa parlamentara dal deputà da la PLD Walter Vetsch. El vul, che la regenza mettia a disposiziun las ordinaziuns ch'ella relascha al parlament per che quel possia far in veto aifer 30 dis. Quai cuntrafetschia dentant a la constituziun ha ditg l'anteriur derschader federal Giusep Nay envers il Bündner Tagblatt. Il Cussegl grond sa maschadass uschia en la cumpetenza da la regenza.
RR actualitad 12:00


text:
Curta survista:
- MeteoSvizra ha edì per las planiras en l'entira Svizra in avertiment da chalira perquai ch'i na vegn betg mo chaud mabain er umid.
- En tscherts chantuns datti in sistem da «Buddy»: Quai èn voluntaris che s’occupan da persunas ch’èn fitg periclitadas sco seniors e malsaunas.
- Ils chantuns da la Svizra tudestga desistan sin quest sistem da «Buddy», vulan dentant infurmar pli intensiv la populaziun.
L’umiditad da l’aria s'augmenta ils proxims dis e perquai è la chalira anc pli dischagreabla.
Oz creschan las temperaturas en Svizra sin fin 35 grads. En ils chantuns Genevra, Vad e Tessin datti gidanters voluntaris, ils uschènumnads Buddys che s'occupan da persunas periclitadas sco vegls e malsauns.
Avertiments da chalira
Ils avertiments da chalira èn ina consequenza da la stad da chalira 2003 che ha chaschunà 1'000 morts. Per che quai na succedia betg anc ina giada, ha la Confederaziun laschà metter ensemen recumandaziuns per ils chantuns. Quels van da dar ora aua da baiver gratuita sur campagnas d'infurmaziun cun tips da cumportament fin voluntaris che s'occupan da persunas periclitads sco vegls e malauns, els vegnan era numnadas Buddys.
Chantuns ageschen autonom
En general èsi surlaschà a mintga chantun sez sche e tge mesiras ch'els vulan prender. E perquai datti 26 e pliras pli u main differentas modas e maniers da proceder cunter la chalira da stad. Ils proxims dis vegn la chalira dentant a tschiffar l'entira Svizra.
RR novitads 07:00
Be en l'umbriva, «Ice Bucket Challange», in glatsch per marenda… Co faschais Vus frunt a la chalira?


text:
Giassas plainas cun glieud e chant
La sonda dal Rezia Cantat a Chiavenna è il sulet di ch'ha program da baud enfin tard. Ils pli blers chors han chantà ed uschia hai era gì ina massa glieud en la citad taliana.
En quatter baselgias a Chiavenna èn sonda vegnì preschentadas las producziuns da pag dals divers chors. En Chiesa san Lorenzo, Chiesa san Federe, Chiesa santa Maria ed en il Chiostro dei Cappuccini han resunà vuschs da l'Italia e da la Svizra. Ina maschaida ch'ha pudì carmalar in vast public. Quest public ha lura era pudì prender part a la surdada da la bandiera da l'uniun chantunala da chant al chor viril Samedan.
RR actualitad 17:00


text:
Per il Grischun munta quai in plus da 146'000 pernottaziuns cumpareglià cun l'enviern passà. En l'entira Svizra munta il plus à 4,6% u 724'000 pernottaziuns. Quai tar in total da 16,5 milliuns pernottaziuns dal november 2017 fin l'avrigl 2018.
Ina da las paucas destinaziuns che n'han betg gì dapli giasts cumpareglià cun l'enviern passà è il Tessin. Là hai dà 61'000 u 9,2% pli pauc pernottaziuns. Tut en tut è il dumber da giasts ord l'exteriur creschì pli fitg che quel da Svizzers e Svizras.
RR novitads 11:00


text:
Moderator: La Quotidiana ha
e tschun tschien abonnents -
onns. Da quels abonnents ein mo in pèr paucs tschien da l’Engiadina e dil Surmir.
Chefredaktor La Quotidiana: Pli
eisi schia ch'ei fuss il meglier, sche quellas gasettas existessen naturalmain buca pli. Lu vess'ins buc in’alternativa regiunala e fuss sfurzaus, sch’ins vul leger romontsch, da leger La Quotidiana. Denton el
esi secapescha ch’ins fa ina gasetta per ils lecturs, e sche quella gronda
dils lecturs ein en Surselva, ha la Surselva secapescha
ina pli gronda
en quella gasetta.


text:
Trevir
Trevir (Trier in todesch; Treviri in italian; Trèves in frances; Tréier in lussemburghes; Tréveris in spagnoeu, portoghes e catalan; Augusta Treverorum in latin) l'è ona città de la Germania occidental.
L'è sede de on'università (fondada in del 1483 e sarrada sù in del period 1796-1970) e de ona diòcesi cattòliga.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del Land de la Renania-Palatinaa e anca se l'è foeura de tucc i circondariaa, l'è la sede de quell de Trevir-Saarburg.
Trevir l'è situada longh el fiumm Mosella, a quindes chilòmetri del Lussemburgh.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De origin molto antigh (di leggend disen che 'l fondador el sia staa vun di fioeu del re assir Nino, Trebata), l'è stada voeuna di città pussee important de l'Imperi Roman.
De fatt prima l'è stada el capploeugh de la Gallia Belgiga, poeu, con la tetrarchia, l'è vegnuda voeuna di quatter capitai de l'Impero. L'è staa anca la prima sede vescovil de la Germania.
Al temp del Sacher Roman Imperi, el vescov de Trevir l'era vun di princip elettor de l'imperador. A Trevir hinn nassuu el Karl Marx (el pader del comunismo) el vescov de Ascoli Piceno Sant Emidi e soratutt el sant patrònn de Milan, Sant Ambroeus.
I monument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di quatter capitai de la tetrarchia romana (con Milan, Sirmi, Nicomedia), Trevir l'è quella con pussee trasc stòrigh anmò in pee al dì d'incoeu. Per esempi, pòdom trovàggh la Porta Nigra, on pont sora el fiumm, i rest de on anfiteater e di term imperiai e la Basiliga de Costantin.
De on period pussee recent a gh'è vari ges compagn de quella de San Paolin o anca la cà indè che l'è nassuu el Karl Marx.
Tant de 'sti monument hinn consideraa de l'UNESCO patrimòni de l'Umanità.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ascoli Piceno, Italia.
- Metz, Francia.
- Gloucester, Regn Unii.
- 's-Hertogenbosch, Paes Bass.
- Pòla, Croazia.
- Forth Worth, Statt Unii.
- Weimar, Germania.
- Nagaoka, Giappon.


text:
I naiva, i ha tschajera enfin giu sin il palantschieu, e tuttina spetgan in pèr tozzels persunas la sonda damaun sin la pendiculara a Mustér. Las raschuns èn differentas. Tgi ha trenament dad JO, tgi sa legra sin la naiv nova e tgi n’ha betg anc gì avunda da la stagiun.
Era a Sursaissa vegn ì cun skis, da tutta mal’aura. Perquai che las pistas sajan tuttina bellas, perquai ch’ins haja gia cudeschà las vacanzas u per ch’ils uffants vegnian stanchels.
Bell’aura sco regal da la lieur da Pasca
Il glindesdi sontg ha la lieur lura pachetà ora il grond regal, fina bell’aura cun temperaturas chaudas. Era da quellas relaziuns bunamain da stad ha la glieud anc gust dad ir cun skis. Era Angela Hendry ha vulì savair schebain i renda d’ir cun skis la fin da la stagiun.
I ha glieud sco mustgas sin las pistas da Lai ed Arosa. La glieud sa legra da la massa naiv, da las bellas pistas, da las temperaturas chaudas. I dat schizunt persunas ch'han gugent naiv greva, naiv marscha. Sch’i saja ina giada bel questa stagiun, lura stoppian ins nizzegiar la chaschun dad anc ir ina giada sin la pista, sur tut tar questas massadas naiv, raquintan ils giasts intgantads.
RR actualitad 07:00


text:
Isole di Brissago
Las Isole di Brissago (rumantsch: Inslas da Brissago) è ina gruppa da duas inslas che sa chattan en la part svizra dal Lago Maggiore. Las inslas tutgan tar la vischnanca da Brissago ed èn situadas 2,5 km da davent da Brissago e 3,5 km davent d'Ascona. Cun 193 m.s.m, èn las inslas il pli bas punct da la Svizra.
L’insla la pli gronda è l'Isola di San Pancrazio u Isola Grande sin la quala ch'il curtin botanic dal Tessin sa chatta. L'autra insla sa numna Isolino, u Isola Piccola, Isola di Sant’Apollinare u Isola dei conigli.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
En 1885, la barona russa Antoinette de Saint-Léger, consorta da Richard Fleming, in banchier irlandais, transfurma la gronda insla en in curtin exotic. En 1927, per ins problems finanzials, la barona venda l'insla a in ritg vendider da Hamburg, Max Emden.
Curtin Botanic[modifitgar | modifitgar il code]
Il curtin botanic regruppa in fitg grond numer da plantas exoticas d'origin subtropical, vegnan da lieus era divers che il Mediterran, la Cina, la Corea, il Giapun, l'Africa, l'America dal Nord, centrala e dal Sid, l'Australia e plirs inslas d'Oceania. Tuts questas plantas da l'insla sa sviluppan grazia al clima insubrian da la regiun.


text:
Ils adherents vulan schlargiar las pussaivladads per gidar a pèrs cun malsognas geneticas e pèrs che na pon betg survegnir uffants a moda natirala. Per ils adversaris vegn dà via libra ad in sistem per selecziunar tranter uffants ch'èn degns e da quels che n’èn betg degns da viver. Quai mainia ad ina discriminaziun da persunas cun impediments.
Anna Serarda Campell ed Adrian Camartin ha ramassà ils arguments ils pli chapitals per e cunter l'iniziativa, davart la quala nus decidain ils 5 da zercladur 2016 a l'urna.
RR actualitad 17:00


text:
L'aviun dal papa è sa platgà a las 10:10 a l'eroport da Genevra. Beneventà è el vegnì dal president da la Confederaziun, il cusseglier federal Alain Berset e dal minister da l'exteriur Ignazio Cassis. Silsuenter sa renda papa Francestg tar il Cussegl ecumenic mundial che po festivar quest onn ses giubileum da 70 onns. I dat uraziuns, inscunters ed in gentar communabel cun ils represchentants dal cussegl.
Vers las 17:00 turna la delegaziun dal Vatican puspè enavos tar l'eroport, nua che papa Francestg vegn a festivar cun passa 40'000 cartents ina messa en las hallas da la Palexpo. Sper il president Alain Berset vegn era la cussegliera federala Doris Leuthard ad assister a quest'occurenza. Bundant duas uras pli tard èsi lura gia da dar adia. Cun ils megliers giavischs da la regenza turna papa Francestg enavos a Roma.
Pelegrins dal corpus catolicum grischun sin viadi a Genevra
Er Silvia Casutt, commembra da la cumissiun administrativa da la baselgia catolica grischuna ha grond plaschair d'astgar visitar la messa a Genevra. Il papa Francestg saja in persuna ch'ella admiria fitg. Ella saja spanegiada da vesair il papa e sche quai confermia si'impressiun ch'ella haja dal papa. Lez saja ina persuna che Silvia Casutt admiria.
Jeu hai speranza en il papa.
Or da l'Archiv
Papa Gion Paul II ha visità il 1984 la Svizra. Lura è el sa drizzà per rumantsch als cartents rumantschs.
RR novitads 06:00++


text:
Fin uss eri en ils blers cas da guardar suenter il numer dal medi ubain en il cudesch da telefon, sin in figl sgulant che las chasadas survegnan magari u en l'internet.
Tut ils numers en in lieu
La nova applicaziun gratuita per i-OS ed Android unescha ils numers da telefon sco er ils plans da servetsch dals medis d'urgenza en l'entira Svizra. Cura ch'ins telefonescha datti duas opziuns, l'agid d'urgenza en il lieu da domicil ubain en il lieu, nua ch'ins sa chatta gist.
Plinavant porscha l'applicaziun er la pussaivladad da gist trametter datas persunalas sco adressa, cassa da malsauns u datas medicinalas cun in clic al medi d'urgenza en il mument dal telefon.
Er per rumantsch
Il servetsch gratuit vegn lantschà en tschertas regiuns dal Grischun, cunzunt turisticas, gia sin questa stagiun d'enviern. L'applicaziun datti per tudestg, franzos, talian e rumantsch.
En il Grischun è l'app vegnida elavurada da la fatschenta Visionary AG da Turitg ch'è er responsabla per la plattafurma da contacts «docbox». A quella sa participeschan gia passa 8'500 medis, otg call centers medicinals, 30 ospitals e passa 100 apotecas e fatschentas da farma. L'app «doccall» è per uschè dir l'attatg a quella.
RR Tips Trics e Tacs 10:15


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Fin da la stagiun per Embolo
Per l'attatgader da l'FC Basilea Breel Embolo è la stagiun a fin. Il ballapedist da 19 onns è sa blessà glindesdi en il gieu cunter l'FC Lucerna al schanugl. Sche la blessura dal giuvent talent periclitescha era la participaziun al campiunadi europeic da ballape n'è anc betg cler.
Tenor la communicaziun da l'FC Basilea datti speranza. Sco quai ch'il club scriva na saja ina participaziun «betg sclaussa». Embolo vul s'exprimer publicamain pir cu l'equipa naziunala sa rimna per la preparaziun.
RR novitads 18:00


text:
Moderator: Il tetel
era ladin e per Sursilvans nuncapeivels. Manegian ins forsa da mantener
quei balcun tort sco segn da televisiun
pigl avegnir - tgei ei tort? Lu astgan ins cun segirezza
quintar cun ina recenta opposiziun
en Surselva. Ils cussegliaders per la televisiun - a tals cussegliaders ei quel la „idea torta“ probabel vegnida el tgau - duein tuttina anflar enzatgei cumineivel che vala
per tuttas valladas.
P. Caduff-Vonmoos: Schi tort, tort as disch per sursilvan „uiersch“, ma – ah – quai d’eira schon da prüma davent vairamaing s’haja schon gnü da cumbatter per chattar terms chi geivan a pêr per ladin e sursilvan, ma adüna nu d’eira quai pussibel . E pel „Balcun Tort“ neir na. Ma cun ün pa buna vöglia varan eir ils Sursilvans lura inclet che cha quai d’eira il balcun tort.


text:
Dr. Hans-Jörg Heusser es istoriker d’art, publicist e cusgliader d’intrapraisa. El maina hoz a Turich ün’agna firma per cusglianza strategica i’l sectur cultural. Fin in avuost 2010 es el stat dürant raduond duos decennis directur da l’Institut Svizzer per scienza d’art (SIK-ISEA) a Turich e Losanna. Suot sia direcziun s’ha sviluppà il SIK-ISEA in möd fich dinamic ed es dvantà ün center da l’istorgia d’art svizra ed ün ‚Institute for Advanced Study’ cun reputaziun internaziunala.
Heusser ha stübgià il prüm giurisprudenza e scienza d’economia da manaschi, lura istorgia d’art, istorgia d’art da l’Asia orientala ed istorgia da las religiuns. El ha conclus seis stüdis dal 1978 a l’università da Turich cun ün doctorat in istorgia d’art. Al principi da si’actività professiunala ha el lavurà sco schurnalist per differentas gasettas e sco redactur ed autur da films per la televisiun svizra DRS. Nouv ons es el stat president da l’Association Internationale de Critiques d’Art (AICA) e ses ons eir vicepresident internaziunal. Dal 1995 – 2002 ha el presidià la cumischiun d’art da la cità da Turich. Dal 1998 – 2004 es el stat president da fundaziun da la Association of Research Institutes in the History of Art (RIHA), a la quala appartegnan hoz 28 instituts importants da perscrutaziun da l’Europa e da sur mar.
Heusser es autur da numerusas publicaziuns in cudeschs, catalogs ed artichels davart l’art e la scena d’art da l’epoca moderna e contemporana. Dal 1983 – 1993 es el stat, in incumbensa da l’“Association Internationale des Critiques d’Art“, editur e schefredactur dal periodic inglais „AICARC – Bulletin of the Archives and Documentation Centers for Modern and Contemporary ARt“. El ha organisà numerus colloquis svizzers ed internaziunals ed es stat fich activ sco docent e referent in Svizra ed a l’ester. Daspö il 2010 es el commember dal Executive Committee dal cuors superiur „Art Market Studies“, fundà nouv a l’università da Turich.
Heusser ha lavurà e lavura per differentas fundaziuns culturalas sco commember dal cussagl da fundaziun e sco cusgliader d’art. Fingià sco directur da l’institut SIK-ISEA ha el cusglià daspö blers ons uffizis e grondas interpraisas in dumondas da l’art e da seis manaschamaint; quist’actività da cusgliader cuntinua el hoz cun sia agna firma da consultaziun.
Translation available / Traducziun disponibel : German, English


text:
Popularitad dal bulieu
- Gievgia, 11.8.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 11.8.2016, 8:40, RTR
Ir a tschertgar ils plis bels bulieus en il guaud. Per blers è quai in grond hobi. Ma èn ils bulieus gia adina stads uschè populars sco ozendi?
Durant il temps da crap eran bulieus fitg populars tar la populaziun. En il temps medieval è quai dentant sa midà. Pir cun il temp da baroc è la popularitad dals bulieus puspè creschida. E questa popularitad è restada fin oz...
...oz va il Radio Rumantsch per bulieus, Noss redactur Gion Gieri Flepp è oz en Lumnezia ed accumpogna il controllader da bulieus Egmont Heisch da Cumbel.


text:
Istorgia
Il 16avel tschientaner han clamà ils prinzis Erdödy e Batthyány var 30'000 Croats e domicilià els en la regiun dal Neusiedlersee fin giu al cunfin actual cun la Slovenia. Quests Croats èn sa chasads en vischnancas abandunadas suenter che l'armada tirca era puspè sa retratga. Els abitavan en in territori da la signuria ungaraisa ensemen cun persunas da lingua ungaraisa, tudestga, slovaca u romanesca. L'emprima giada vegnan menziunads ils Croats 1515 en in cudesch da baselgia sper Eisenstadt. Il cumenzament dal 17avel tschientaner hajan ins dumbrà en quest territori dal Burgenland istoric, che tutga oz a l'Austria, a l'Ungaria ed a la Slovachia gia passa 120'000 Croats (var in quart da la populaziun da quella giada). Ils contacts dals Croats cun lur parents en Croazia èn vegnids restabilids parzialmain pir vers la fin dal 19avel tschientaner, promovids da la mobilitad pli intensiva en l'imperi austriac-ungarais. Il cumenzament dal 20avel tschientaner devi anc 110 vischnancas en il Burgenland nua ch'il croat era lingua da scola. Ils Croats èn er oz anc la pli gronda minoritad en l'Austria.
Baselgia - il motor per lingua e cultura
Il pli vegl document en lingua croata è in document da baselgia. La baselgia catolica ha gì ed ha er anc oz ina grond'impurtanza per la promoziun da la lingua e da la cultura croata. Dapi baud eran las scolas croatas per il pli scolas da la baselgia. Oz èn las baselgias cun lur plaivs centers da promoziun per la lingua e cultura croata. En tut datti 29 plaivs croatas ed 8 da quellas bilinguas. Dapi 60 onns edescha la baselgia er in'atgna gasetta emnila. La gronda part da la populaziun croata è catolica. In lieu impurtant per ils Croats è uschia Mariazell en l'Obersteiermark, in lieu da pelegrinadi. La Madonna da Mariazell che vala sco "Magna Mater Austriae" è era per ils Croats impurtanta, per els è ella la "Alma Mater Gentium Slavorum", la generusa mamma dals pievels slavs. Mintg'onn la fin d'avust pelegrineschan uschia var 2500 Croats a chaschun dal "pelegrinadi croat" a Mariazell.
Il nov Burgenland
Suenter l'emprima guerra mundiala è crudà l'imperi austriac-ungarais, i ha dà l'Austria e l'Ungaria. Er il territori da colonisaziun tradiziunal dals Croats è vegnì dividì. En ina votaziun dal pievel 1921 èn daventads 50'000 Croats burgais austriacs en il stadi federal (Bundesland) dal Burgenland. Il contract da pasch da St.Germain da 1919 ha garantì emprims dretgs fundamentals a las minoritads en il Burgenland. Durant blers onns è la dumonda d'integraziun stada tar ils Croats fitg dispitaivla e las autoritads han promovì plitost l'assimilaziun che garantì al Burgenland in avegnir sco regiun plurilingua. Oz vivan ils Croats sparpaglià en quasi tut il Burgenland. En la regiun dad Oberwart/Borta, Oberpullendorf/Gornja Pulja, Eisenstadt/Zeljezno e Neusiedl am See/Niuzalj datti inslas croatas pli cumpactas. Mo pli en ina dunsaina da vischnancas datti oz anc maioritads croatas. Vischnancas cun dapli che 25% Croats dastgan duvrar inscripziuns bilinguas per lur lieu.
La mancanza d'in center croat
Il nov stadi federal dal Burgenland na possedeva betg pli in center istoric. Il center economic dal Burgenland istoric era anc Sopron, ina citad ch'era dentant s'expressa en la votaziun da 1921 per l'Ungaria. Il segund grond lieu, Grosswarasdorf (Veliki Boristof), era ina vischnanca croata e la maioritad tudestga dal Burgenland austriac ha preferì Eisenstadt sco nova chapitala. Ils emprims onns dal nov Burgenland èn stads dominads d'ina gronda crisa economica cun in'auta dischoccupaziun. En consequenza èn enorm blers emigrads tranter las duas guerras en ils Stadis Unids da l'America (Chicago) ed a Vienna. La colonia dals Croats a Vienna è creschida anc ina giada suenter la segunda guerra mundiala. Oz vivan circa in terz dals Croats dal Burgenland en la chapitala austriaca. En il Burgenland sez n'hai dà praticamain nagin svilup economic durant l'occupaziun russa fin 1955.
Turissem, administraziun e Vienna
Il turissem è daventà adina pli impurtant per l'economia dal Burgenland quests ultims onns. Il Neusiedlersee e ses parc naziunal èn enconuschents en tut l'Europa tar ciclists ed ornitologs. Be l'infrastructura na satisfa anc betg dapertut a las pretaisas dal turissem modern d'ozendi. Pli modern e dapli success han percunter ils viticulturs. Lur vin ha conquistà ina part impurtanta dal martgà austriac. Uschiglio vegni ditg ch'il Burgenland haja surtut ina grond'administraziun. Bleras persunas han era chattà lavur be ordaifer il Burgenland, oravant tut a Vienna ed a Graz. La gronda part abita durant l'emna en la chapitala austriaca, blers èn schizunt pendularis quotidians. Quests ultims onns èn vegnidas modernisadas las colliaziuns da tren, uschia ch'ir e turnar mintgadi daventa pli e pli pussaivel. La vita en champagna è bainquant pli bunmartgada ch'en ina citad mundiala sco Vienna.
Gasettas, radio, televisiun e scola: purschida reducida
La pli veglia gasetta croata po festegiar l'onn 2010 ses 100avel anniversari. "Hrvatske Novine" è ina gasetta da l'emna e dapi var diesch onns er ina gasetta d'internet. Ina giada l'emna dapi 1946 cumpara era la gasetta da baselgia da l'uvestgieu dad Eisenstadt. Avant 30 onns hai dà las emprimas emissiuns da radio, oz lavuran var 10 persunas en il studio Burgenland da l'ORF ad Eisenstadt e fan radio (ca. 45 minutas al di), televisiun (30 minutas l'emna) ed internet per ils Croats, dentant era per las minoranzas dals Ungarais e Romas. Tenor las retschertgas da la redacziun da minoritads da l'ORF, respectivamain da la baselgia catolica vivan oz var 30'000 Croats en il Burgenland, ulteriurs 15'000 a Vienna. Las statisticas statalas discurran gia 1991 be pli da 19'500 respectivamain 6300 Croats.Entant che Vienna posseda be ina scolina croata, datti en il Burgenland sez differentas scolinas, scolas primaras e secundaras ed ad Oberwart er in gimnasi biling. Per la minoranza è questa offerta dentant insuffizienta, uschia ch'il diever dal croat sa reducescha pli e pli en il sectur famigliar. Durant l'emprima republica aveva giugà surtut la baselgia catolica ina rolla impurtanta. En sias scolas confessiunalas vegniva instruì er il croat. Durant il temp dal naziunalsocialissem (1938 - 1945) eri scumandà da duvrar il croat en scola.
Tamburica, chant, saut e Haydn
La noda-chasa dals Croats è dapi il cumenzament dal 20avel tschientaner senza dubi la musica da tamburica, colliada cun saut tradiziunal e chant. Quasi mintga vischnanca ha sia atgna gruppa da tamburica. Tamburica na signifitga dentant betg pli in tip dad instruments dal Balcan, tamburica è oz en il Burgenland ina maniera per exprimer ina tradiziun, per mussar la cultura dad in pievel u per manifestar ina furma da l'atgna identitad. Entant che la tamburica è colliada cleramain cun la vita sociala e culturala croata, vegnan associads Eisenstadt e sia anteriura residenza da la signuria ungaraisa dals Esterhazy cun il cumponist e musicist Josef Haydn. 200 onns suenter sia mort vegni tschertgà da mussar era las ragischs croatas da quest musicist da renum mundial.
Minoritads en l'Europa Ils Croats en l'Austria
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Croats en il Burgenland da l'Austria.


text:
Il partida dals Young Boys è stada sun l'ensaina da Geroardo Seoanes ch'è turnà da Lucerna. Seoane ha trenà l'ultima stagiun il FC Lucerna, avant ch'el ha surpiglià la stad la successiun dad Adi Hütter tar Berna. Ils attatgaders Guillaume Hoarau e Ngoumo Ngamaleu han sajettà ils gols.
Partida captivanta tranter Basilea e Sion
A moda captivanta han Basilea e Sion dà lur partida. Il FCB sut Marcel Koller han pudì festivar la terza victoria en trais gieus. Ils da Basilea han stuì tremblar per lur trais puncts malgrà ch'els han manà gia suenter 47 secundas grazia ad Albian Ajeti. Suenter 29 minutas ha Basilea manà cun 2:0 grazia a Fabian Frei. En la 56avla minuta ha Sion dentant egualisà il gieu. In autogol da Andre Luis Neitzke ha lura purtà la victoria a Basilea, en la 72avla minuta.
Suenter la victoria cunter Sion è il FC Basilea sin la medema autezza sco SonGagl e Turitg, els han tschintg puncts disavantatg sin ils Young Boys. Il gieu dal FCZ cunter Son Gagl è ì a fin senza gol.
RR novitads 18:00


text:
L'onn 1980 ha Kipp cumprà l'hotel da tschintg stailas Tschuggen Grand Hotel ad Arosa. Ultra da quai ha el mess en urden il Sporthotel «Valsana». L'onn 1989 ha el lura cumprà l'Eden Roc ad Ascona cun medemamain tschintg stailas. En quests ed ulteriurs hotels en Svizra ha l'um da fatschenta investì aifer var 35 onns passa 300 milliuns francs.
Kipp amava la Svizra
Oriund era Karl-Heinz Kipp da la Germania, el era burgais d'onur da sia citad natala Alzey en Rheinland-Pfalz. Ils onns 60 fin 80 ha el gì grond success cun butias grondas. Silsuenter ha el laschà vi ils bajetgs da las butias al concern Metro da Zug per in bi daner. Karl-Heinz Kipp e sia dunna Hannelore eran burgais dad Arosa ed avevan uschia er il pass svizzer.
RR novitads 10:00


text:
Rumantschs hors-sol – co dar vinavant la lingua en la diaspora?
- Dumengia, 3.12.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 3.12.2017, 9:03, RTR
Il bab discurra rumantsch, il figl dat resposta per tudestg – dar vinavant il rumantsch als agens uffants en in territori tudestg u da lingua franzosa è per geniturs ina sfida.
La Marella aveva visità quatter famiglias en Svizra tudestga e romanda cun mintgamai in genitur rumantsch. Quai d'ina vart per tadlar co ch'i funcziuna cun duas u dapli linguas en famiglia, e da l'autra vart per lura analisar ensemen cun il linguist Gian Peder Gregori ils facturs ch'influenzeschan il success d'ina educaziun plurilinga. (repetiziun dal schaner 2015)


text:
En il center da l’onn da gestiun 2014 è stà la prolungaziun dals contracts cun Samignun Scuol e la Val Müstair.
La bilantscha da las pernottaziuns è stada cuntentaivla. Entant ch’autras regiuns han pers, ha la DMO Scuol Samignun Val Müstair pudì tegnair las cifras ils ultims 4 onns.
Pli mal guardi ora en l’avegnir. La DMO ha da cumbatter encunter il ferm franc svizzer. Pliras mesiras en vegnidas tratgas ussa a curta vista. Uschia ha Samignun mess in curs fix da 1.10 francs. Era vegn fatg in spot en la televisiun, lura è vegnida fatga ina nova broschura ed a lunga vista vegn augmentada la preschientscha cun diversas acziuns da marketing.


text:
- 100 persunas èn en servetsch per la Crusch Cotschna Svizra. Diesch da questas èn prontas per ir en l'Indonesia.
- La federaziun internaziunala da la Crusch Cotschna quinta d'impunder 22 milliuns francs per l'agid urgent e la reconstrucziun dals bajetgs.
- Projects d'agid vegnan sustegnì da la Chadaina da Fortuna cun 80%. 20% sto la Crusch Cotschna (sco era autras organisaziuns umanitaras) pajar cun agens daners, vul dir cun donaziuns directas.
L'emprim organisar e lura gidar
Collavuraturs da la Crusch Cotschna indonaisa èn stads ils emprims gidanters en il lieu da catastrofa sin l'insla Sulawesi. Ensemen cun la federaziun internaziunala da la Crusch Cotschna han els clamà experts da logistica en il lieu. La Crusch Cotschna Svizra ha tramess ina persuna per sa gidar cun l'organisaziun. Tenor Katharina Schindler, la pledadra dal departament per la collavuraziun internaziunala da la Crusch Cotschna, saja quai fitg impurtant da sclerir l'emprim la situaziun en in lieu e da coordinar cun las autras organisaziuns umanitaras, avant che trametter colonnas d'agid. Uschia possian era vegnir evitai conflicts tranter las differentas organisaziuns.
100 persunas en acziun per la Crusch Cotschna Svizra
A la Crusch Cotschna Svizra stattan a disposiziun 50 persunas da la logistica e tuttina bleras or dal sectur medicinal. Las bleras persunas èn dentant en in process da lavur e ston organisar lur absenzas cun il patrun. In engaschament en in territori da catastrofa cuzza normalmain in mais. Alura vegnan ils teams barattads. Il mument èn diesch persunas prontas per il servetsch en l'Indonesia.
Crusch Cotschna quinta cun 22 milliuns francs
La federaziun internaziunala da la Crusch Cotschna quinta d'impunder 22 milliuns francs per l'agid d'urgenza fin la reconstrucziun dals bajetgs. Cunquai che l'entira dimensiun da la catastrofa n'è anc betg survesaivla, saja quai dentant grev da stimar ils donns.
Il tsunami d'avant 14 onns, che ha tranter auter era tschiffà la regiun dad Aceh en l'Indonesia, saja stada ina da las pli grondas catastrofas nua che la Crusch Cotschna haja gidà. Quest eveniment haja dentant era purtà midadas e svilup en l'organisaziun. Uschia vegnia dapi lura dà pli gronda paisa a la reconstrucziun dals bajetgs. Era survegnian ils pertutgads ussa era sustegn finanzial direct. Els sappian numnadamain il meglier, tge basegns ch'els hajan e possian uschia cumprar sez quai ch'els dovrian il pli urgent.
80% da la Chadaina da Fortuna
La Chadaina da Fortuna sustegn cun 80% projects d'agid da las organisaziuns umanitaras. Il rest sto mintga organisaziun impunder sez. Tenor la pledadra Katharina Schindler saja era pussaivel che la Crusch Cotschna survegnia uschè bleras donaziuns directas, ch'ella po schizunt finanziar dapli da ses agens projects.
Di da rimnada naziunal
RTR rimna per ils umans en l'Indonesia
Venderdi proxim, ils 5 d'october 2018, rimna la Chadaina da Fortuna ensemen cun la SRG SSR daners per ils umans en l'Indonesia ch'èn pertutgads dal tsunami e terratrembel. Ina da las centralas da collecta da telefon vegn endrizzada tar RTR a Cuira.
Durant il di naziunal da collecta pon vegnir annunziadas donaziuns a partir da la damaun a las 07:00 enfin las 23:00 via il numer da telefon gratuit 0800 87 07 07. Donaziuns pon ins far da tut temp online via www.glueckskette.ch, il link avra en ina nova fanestra., il link avra en ina nova fanestra


text:
La decisiun sch'el duai candidar per il Cussegl federal u betg na saja betg stada ina difficila, quai ha ditg Martin Candinas sin dumonda da RTR. Per el saja gia stà cler curt suenter la demissiun da sia collega da partida Doris Leuthard che ses num na figurescha betg sin il ticket da la PCD.
Per l'ina plaschian ses mandat en il Cussegl naziunal e las incumbensas ch'el haja anc daspera en il Grischun fitg bain ad el. Per l'autra veglia el chattar er vinavant temp per sia famiglia giuvna. Sia finamira politica saja actualmain la reelecziun en il Cussegl naziunal l'onn proxim.
In represchentant dals basegns muntagnards
El sez na less pia betg ir en la cursa per in sez en il Cussegl federal, ma tuttina giavischa Martin Candinas candidatas u candidats da chantuns muntagnards. I saja impurtant che betg mo ils basegns urbans vegnian represchentads en la regenza svizra mabain er quels da las persunas en chantuns muntagnards. Tge persunas che correspundian a questas pretensiuns ha Candinas dentant betg vulì tradir.
La dumonda da las dunnas: Gea, dentant betg sulettamain
Cun las demissiun da Doris Leuthard pretendan blers puspè ina dunna en il Cussegl federal. Er per Martin Candinas èsi cler ch'i dovra sin il ticket er dunnas ma betg sulettamain dunnas.
RR novitads 16:00


text:
Ina raschun per la schletta situaziun finanziala saja ch’ins haja stuì prender a fit blers aviuns perquai che novas maschinas na sajan betg vegnidas furnidas.
La societad aviatica da l'Islanda ha sia sedia a Copenhagen en il Danemarc ed è vegnida fundada il 2003.
Tenor atgnas indicaziuns transportava ella passa 1 milliun passagiers per onn. Sco ultim aveva ella en funcziun nov eroplans ed ha offrì viadis en 97 destinaziuns en passa 20 pajais.
Avant in onn han capitulà la societad aviatica britannica Monarch Airlines sco er la societad tudestga Air Berlin. Er la Alitalia ha difficultads ed è actualmain sut in'administraziun extraordinaria suenter ch'il persunal ha refusà l'ultim plan da salvar la societad aviatica.
RR novitads 06:00


text:
Il passlunghist svizzer Curdin Perl n'era surprendentamain betg sa participà a la cursa da persecuziun da glindesdi al Tour de ski a Lai. Oz ha el scrit sin Facebook: «Corporalmain e mentalmain na ma sent jau betg pli fit avunda per currer sin il nivel da la cuppa mundiala.»
98 ni 99% na sajan simplamain betg avunda e ses corp e sia testa na veglian a tut pretsch betg dar 100%. Perquai terminescha Perl sia carriera per immediat.
Maraton da skis Engiadinais enstagl d'Olympia
El haja trenà fermamain ed haja pensà ch'el possia sa cumbatter tras la stagiun da la cuppa mundiala cun gieus olimpics sco gronda finamira. Tar l'emprim'etappa dal Tour de Ski a Lai n'haja el dentant stuì dar si la finamira – quai fetschia mal.
En sia davos stagiun vul el uss sa focusar sin cursas popularas. Ses highlight da la stagiun vegnia damai betg ad esser ils gieus olimpics mabain il Maraton da skis Engiadinais.
RR novitads 11:30


text:
Mintgatant entaupan ins persunas cun pel stgira sin via a Mustér. E plirs indigens conferman ch’els salidan.
Ils vischins dal center d’asil dian ch’els n'hajan betg gì problems fin uss. Ils requirents d’asil sajan curtaschaivels e servetschaivels e veglian schizunt gidar sch’i dettia ina chaschun.
Marveglias
Il substitut dal manader dal Coop Pauli Steger di ch’ils requirents d’asil vegnian savens a cumprar en. Fin uss n'hajan els gì nagins problems. Quai conferma Lorenz Vincenz ch'è vischin dal hostel Cucagna e che fa part da la gruppa da lavur dal center d’asil. Mo el haja percurschì che la glieud da Mustér giaja uss pli savens tras il quartier – pervia da las marveglias.
Naginas reclamaziuns
Er il president da vischnanca Francestg Cajacob di ch’els n'hajan gì naginas reclamaziuns.
RR actualitad


text:
La pli giuvna autura da quest quartet è Dominique Dosch da Tinizong. Gia cun 18 ha ella pudì publitgar ses emprim cudesch «Sindoria», in roman da fantasia, tar la Chasa Editura Rumantscha. Dapi lura ha ella publitgà surtut prosa curta ch’ella scriva era per ils Impuls cun bler entusiassem e gust d’experimentar. Dapi in onn fa la scolasta e schurnalista Zegna Pittet-Dosch da Cunter, ils emprims pass litterars en publicitad scrivend Impuls. Ses Impuls raquintan cun blera autoironia istorgias persunalas che tematiseschan co che l’atgna percepziun sa mida culs onns ed en passond era co che la regiun dal Surmeir è sa midada.
Gia dapi il 1998 pon ins udir texts da Rina Steier al Radio Rumantsch. L’autura da Savognin è stada engaschada en divers uffizis politics, tranter auter era sco deputada en il Cussegl grond. La promoziun da dunnas è adina stada impurtanta per Rina Steier ed uschia er adina puspè in tema en ses Impuls. Anc pli ditg che Rina Steier, numnadamain dapi l’entschatta da l’emissiun l’onn 1993, scriva il Puter Göri Klainguti per ils Impuls. El ha publitgà divers cudeschs e texts en gasettas, revistas ed antologias, uschia era per la gasettina «Il chardun». Ses texts èn raffinads e tschegnan adina cun umur sin pitschnas e grondas absurditads da nossa lingua e da noss mintgadi.
En la halla da construcziun da la Lainaria Uffer SA vegnan las trais auturas e l’autur a preleger vegls, ma era novischems Impuls, scrits aposta per il «Sin il viv!» a Savognin, che tractan tranter auter dal temp, d’aissas e da l'ir or per la roma.
Passa 9’000 Impuls durant ils ultims 25 onns
Di per di, dapi l’onn 1993, emetta RTR en l’emissiun Impuls, in patratg per cumenzar il di da las audituras e dals auditurs da radio. Istorgias vairas u bain inventadas. Texts alleghers, poetics, trists, experimentals, meditativs, critics e savens cun ina nota persunala. Cun ils onns èn ils Impuls quasi daventads in agen gener litterar rumantsch, e la rubrica ha survegnì ina impurtanta muntada en la promoziun da la litteratura rumantscha. Durant ils ultims 25 onns èn vegnids scrits, legids ed emess passa 9’000 Impuls.
La quarta lectura da «Sin il viv!» ha lieu dumengia, ils 29 da fanadur 2018 a las 16:30 en l’iert da la Chasa Torel a Guarda. Là legian Rut Plouda, Plinio Meyer, Fadrina Hoffmann ed Arnold Spescha Impuls che raquintan da turists ed d’auter zerclim. La turnea è publica, l’entrada libra.


text:
Nuot eis ei stau cun gudignar il cup grischun per la secunda gada en seria! Schluein Glion ha piars mesjamna sera il miezfinal a Lostallo encunter il club da tiarza ligia AC Moesa cun 0:1 e munchenta aschia il final.
Tgi che ei buca vegnius ad uras sin las otg dalla sera sil Campo La Capella a Lostallo ha munchentau igl essenzial! Il sulet e perquei era decisiv gol dalla partida ei numnadamein curdaus suenter mo exact 17 secundas! Strusch da crer mo ver. Ei ha pariu ch’ils giugadurs indigens seigien gia alerts e motivai sil plaz ed ils giugadurs dalla Surselva aunc enzanua sin la via dil s. Bernardino. Era suenter quei gol han ils indigens numnadamein dominau il giug cun cumbatter per mintga balla e metter sut pressiun mintga soli giugadur dils hosps immediatamein. Aschia ha Schluein Glion duvrau bunamein vegn minutas per vegnir tier lur emprema caschun da sittar sin gol. Naven da quei mument ei il giug vegnius pli equilibraus, ils indigens han denton giu entochen tier la pausa pliras bunas caschuns da marcar in secund gol, senza reussir.
Suenter il té ha Schluein Glion lu surpriu pli e pli il domini dil giug. Ils indigens ein seretratgs en la defensiun ed ein seconcentrai da vegnir al success cun spertas cunterattaccas. Quellas ein denton buca stadas fetg decisivas ed era als attaccaders da Schluein Glion eis ei buca gartegiau da crear grond malruaus avon il gol da Moesa, aschia ch’igl ei stau entochen alla fin tier igl 1:0 cun in gol sittaus suenter mo 17 secundas!
Miezfinal Cup grischun
AC Moesa – US Schluein Glion 1:0 (1:0)
La Capella, Lostallo – 35 aspectaturs – SR: Ferrari, Lugano.
Gol: 1. Teo Cereghetti 1:0.
Moesa: De Ritz; Bassi, Carvalho Fernandes, Berri (60. Giudicetti), Tavasci (74. Papa); Kronauer, Decristophoris, Ron Cereghetti (66. Ambrosini), Rizzi; Jolli, Teo Cereghetti.
Schluein Glion: Marco Cavegn; Wellinger, Berni, Welter; Dermont, Bundi, Marino Cavegn (83. Andreoli), Tiziano Vinzens, Luca Vinzens (64. Caduff); Airaghi, Gabriel Derungs.
Remarcas: Schluein Glion senza Livio Derungs, Camenisch, Hornacek (blessai); Ramon Derungs (absents). – Cartas mellnas: 73. Kronauer e Airaghi (foul). – Corners: 9:5.


text:
Sin incumbensa da la Protecziun da la patria grischuna ha l’architect da Haldenstein fatg plans, co ch’ins savess transfurmar l’anteriura chasa e la stalla da Tumasch Dolf, en ina chasa culturala.
Ils plans prevesan da far ord la stalla in salv, nua che musicas da l’entira Svizra pon vegnir ad exercitar. La chasa duai vegnir renovada e duvrada sco museum da la musica rumantscha. Ultra da quai duai dar in’abitaziun, che po vegnir prendida a tschains da persunas, che vulan per exempel realisar projects culturals.
Tenor Julian Reich, che maina il project ed incumbensà da la Cultura Viamala, ins saja actualmain vi da elavurar in businessplan. Quel duai esser a fin la fin da quest onn. Cun la finanziaziun ins veglia cumenzar l’entschatta da l’auter onn. Ils custs da renovaziun muntan a 2.8 milliuns francs.
Purtader dal project è il Parc Natiral Beverin. Tenor Lilian Würth ins haja fatg ina retschertga tar 140 chors da la Svizra. Igl haja dà blers resuns positivs, blers hajan gia mussà l’interess da vegnir a Maton per intgins dis a chantar.


text:
Altdorf (UR)
Altdorf a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 8861 abitant e una süperfiss de 10.23 km², e al se tröva a una altitüden de 458 meter sura al livel del mar.
El cumün de Altdorf a l'è tacaa ai cumün de Attinghausen, Bürglen, Flüelen, Seedorf.
L'è la citadina püssee popolada e anca capital del Canton Üri.
El nom l'è quach volta scrivüü Altdorf UR, per minga scunfond col Altdorf SH, un cumün del Canton Sciafüsa.
Altdorf l'è famusa per vess stada la cità induve l'eroe naziunal svizzer Guglielmo Tell l'avria faa l'aziun che l'ha rendüü cunussüü in tüt el mund: culpì cunt una frecia una poma sitüada in sü la crapa del sò fiö.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
fónt:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Altdorf (UR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altdorf (Todesch) Official site
- Media relaa a Altdorf su Wikimedia Commons
- Altdorf (UR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Confamigliars da persunas mortas en muntogna hajan savens il giavisch da plazzar en memoria da lur trapassads ina plachetta u ina crusch en la grippa. Quai na veglia Puntraschigna dentant betg, scriva la vischnanca. Perquai era la suprastanza communala sa decidida il 2015 da far in monument tar la baselgia.
Uss stat in um da crap da radund dus meters avant la baselgia da Sta. Maria. Vi da quel pon ils confamigliars plazzar inscripziuns. Il piz da l’um da crap n’è betg giz per ch’ins possia metter si là pitschens craps da memoria.
L’um da crap è vegnì creà e realisà dals sculpturs Beat Zobrist e Daniel Cotti a Zernez. Auter ch’auters umens da crap è l’um da crap da Puntraschigna fabritgà fix per simbolisar la duraivladad.
RR novitads 21:00


text:
Cumischiun da fabrica
-
Hans-Jörg Heusser
Dr. Hans-Jörg Heusser es istoriker d’art, publicist e cusgliader d’intrapraisa. El maina hoz a Turich ün’agna firma per cusglianza strategica i’l sectur cultural. Fin in avuost 2010 es el stat dürant raduond duos decennis directur da l’Institut Svizzer per scienza d’art (SIK-ISEA) a Turich e Losanna. Suot sia direcziun s’ha sviluppà il SIK-ISEA in möd […]
-
Men Duri Arquint
Men Duri Arquint ha stübgià fin l’on 2004 architectura a l’Accademia di Architettura di Mendrisio, ingio ch’el ha fat seis diplom pro prof. Kenneth Frampton (Columbia University NYC). Daspö 2005 lavura el sco architect independent e maina ün büro a Cuoira ed Ardez. Actualmaing realisescha el ün edifizi nouv per la gallaria Tschudi a Zuoz, […]
-
Gian Linard Nicolay
Gian Linard Nicolay viva e lavura ad Ardez e Frick. Creschü-sü in Grischun tuornal in 2007 in Svizzra ed in Engiadina. Sco agronom e sociolog as interessal eir per cultura, politica ed il svilup dürabel illas regiuns alpinas. Daspö 2012 commember da’ls amis da Nair e daspö 2014 quästor da la cumischiun da fabrica. Kontakt: […]


text:
Feltre
Feltre (en vèneto: Feltre) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 19.400 abitàncc, 'na superfìce de 100 km² e 'na densità de 191 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesiomaggiore, Fonzaso, Lentiai, Mezzano (TN), Pedavena, Quero, Seren del Grappa, Sovramonte, Vas.
L'è colocàt söndena culìna a 325 méter de altèsa, söl fiöm Stizzon poch delóns de 'ndóche chèsto 'l se sböta 'ndèl Piave.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bagnols-sur-Cèze (Frància)
- Newbury (Inghiltèra)
- Braunfels (Allemagne)
- Carcaixent (Spàgna)
- Kiskunfélegyháza (Ungherìa)
- Eeklo (Bèlgio)


text:
Sper el na vegn il mument nagin sperasvi en la disciplina slalom gigant. Marcel Hirscher gudogna er quel ad Alta Badia, quai 19 tschientavels avant il Norvegiais Henrik Kristoffersen ed 86 tschientavels avant il Franzos Victor Muffat-Jeandet che manava anc suenter igl emprim percurs.
Sin il quart plaz suonda l’American Ted Ligety ch’ha fatg in sigl enavant suenter l’emprim percurs. Sin il 5 e 6avel plaz suondan ils dus Franzos Mathieu Faivre ed Alexis Pinturault.
Meglier Svizzer 14avel
Il meglier Svizzer è stà Justin Murisier sin il 14avel plaz. Gino Caviezel, il segund Svizzer ch'è sa qualifitga per il segund percurs ha gudagnà 4 plazs ed è uschia vegnì la fin finala 21avel.
RR novitads 14:00


text:
Cumünanza
La cumünanza d'üna regiun fuorma ün elemaint important da la vita cumünaivla. Pro quista rubrica vain nus resguardà la lingua rumantscha sco ün pilaster important d'üna regiun cun si'identificaziun e sias ragischs. Lapro tocca eir la minorità da lingua tudais-cha, il cumün da Samignun, chi ha gnü ün svilup ed üna cultura tuottafat differenta dals cumüns illa val principala sco eir da la Val Müstair. Nossa cultura cullas üsanzas e tuot las societats fuorman dasper il sport e'l turissem ün aspet chi buolla la populaziun d'üna regiun perifera. Lapro quinta eir l'aspet d'üna regiun cunfinanta cull'Italia e cull'Austria.


text:
Echinucóccus granulóśus
'L Echinucóccus granulóśus (nóm sientìfic “Echinococcus granulosus”) 'l è 'n bêg parasìta di caṅ e di lóv, ch'i èṅ i sò òspit definitìṿ, e di àtar mamìfar dumèstic (bóv, péguri, gugiōi) in dua al viṿ al sò stadi larvàł (òspit intermèdi) e in dua al fà dal cisti dimóndi periculóśi. Anc 'l óm 'l al pōl ciapàr, magnànd di sò óṿ stramnâ in dla vardùra [1], e quànd 'l al fà al s bèca 'n mâł ciamâ Echinucuccóśi cìstica ch'la pōl purtàr a di prubléma grâṿ a tiràr fiâ e dal disfunsiòṅ epàtichi a secónda ch'al culpìsa i palmòṅ o 'l fégat ('l è difìcil, ma minga impusìbil, ch'al finìsa invéci da n'atra banda cuma 'l sarvèl, la milsa, i òs, i rêṅ, al cōr o di àtar mùscui).
Cal parasìta chè da grand 'l è lung da tri a nóṿ mm, al gh mét pôc piò 'd un méś par śvilupàr-as, e 'l è fat da soquànt pès difarènt:
- un cô ciamâ “Scòlas” ch'al gh'à quàtar vintóśi, ch'i gh sarvìsan par tgnir-as stric a 'l budèli di caṅ in dua al cata da magnàr, e da vint-i-òt a sinquànta unsèṅ;
- un còl;
- tri proglòtad (part dal còrp separàdi cuma qvéli dla furmìga), òṅ minga madûr, òṅ madûr e òṅ gràvad. C'n al pasàr dal tèmp al bêg al lasa libra l'ultma part (qvéla gravda), in gènar una a la stmana, ch'la finìs fóra da 'l budèli insém a i pét.
Quànd un mamìfar (bèsti o anc 'l óm) al magna al sò larvi stramnàdi in dl'èrba o in dla vardùra al s mala anc lò. Al larvi i finìsan in dal fégat o in di palmòṅ d'l òspit in dua i faṅ dal cisti ch'i s impinìsan sèmpar da piò ad lìquid (anc di lìtar) e 'd àtar parasìta ch'i crésan lè. Al sachi cìstichi i pōlan rivàr anc a vint cm ad diamétar e a gh'è da tiràr-i via oprànd in présia 'l malâ parchè se la cisti la sa śbraga da par lē o durànt 'l intervènt la libra 'l lìquid ch'la gh'à dèntar ch'l è salâ e trasparènt cuma l'àqua [2] ma dimóndi tòsic e al pōl anc purtàr a la mòrt d'l òspit par shock anafilàtic. Quànd al caṅ o 'n lóv al magna dla carna cun dal cisti dèntar, a s sèra 'l sérć parchè al larvi i finìs'n in dal sò budèli par crésar e dvintàr di bêg adûlt.
In Itàglia ch'al mâł chè a s cata specialmènt in Sardéggna, in dua 'l è endèmig, parchè la pégura l'è 'n òspit intermèdi dimóndi impurtànt esénd ch'la magna dimóndi èrba muśnènta dla mèrda di caṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Echinucuccóśi: minga alàrm. Al Gaśetèṅ al s curéśa Fnovi.it, 9 'd Agóst dal 2012
- ↑ Echinucuccóśi cìstica umàna Istitùt Zooprofilàtic sperimentàł dla Sardéggna
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Echinucóccus granulóśus
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Echinucóccus granulóśus


text:
So cosa hai fatto
So cosa hai fatto (Mè a sò quél ch't à fat) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1997 ad Jim Gillespie scrit da Kevin Williamson (quél ad Scream) a partìr da 'n rumànś par baghét ad Lois Duncan. Custâ 17 migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad 125. Vist al sucès ad cla pelìcula chè, i èṅ stâ girâ anc dū séguit: Incubo finale dal 1998 e Leggenda mortale dal 2006.
Sunt
Southport, Carulìna dal Nòrd, 4 ad Luj: cuma tut i an in dal paéś a s tîṅ un cuncōrs ad belésa par stablìr chi la sia la ragasōla più bèla. A vìnsar l'è la biónda Helen Shivers (Sarah Michelle Gellar) che, par festegiàr, la ciàma sèg tri sò amìg: la Julie (Jennifer Love Hewitt), Ray (Freddie Prinze Jr.) e Barry (Ryan Phillippe). Qvést chè, imbariàg pódag, al vèṅ tirâ dèntar in na casutarìa cun 'n àtar baghét, Max Neurick (Johnny Galecki). Più tard i quàt'r amìg i decìdan ad tōr la màchina p'r andàr a dascórar lung la còsta. Ray, méntar 'l è drē a guidàr, al vèṅ dastràt par Barry e acsè, sénsa vlér, al mét sóta òṅ.
I śóv'n i pénsan 'd avér cupâ un céruv ma invéci a finìr sóta 'l ródi 'l éra stâ 'n óm. Barry 'l è parsuàś che l'ùnica sulusiòṅ la sia quéla ad lugàr al cadàvar ma chi àtar, Julie sóvra ad tut, i n èṅ minga 'd acòrd. L’Helen la và a drē un bèl pôc e la la pòrta da la sò banda e acsè i quàtar i bùt'n in mâr al sò còrp.
A pasa 'n an e i ragàs i aṅ tòlt tut na sò strada. La Julie la ricév na létra minga firmàda cun scrit insìma: "Mè a 'l sò quél ch't à fat l'istâ pasàda". Spavintàda, chi lē la ciàma insém i vèć amìg. Subìt i pénsan ch'a sia un schèrs furtuìt minga tant bèl ma pò anc chi àtar i càtan di bijét cumpàgn dal suo.
Culòna sunóra
Dal film a gh'è dū culòni sunóri, una cun di braṅ strumentài (ad John Debney) e una cun dal canti scriti chè 'd sóta:
- Hush di Kula Shaker (2:55)
- Summer Breeze di Type O Negative (4:57)
- D.U.I. di Offspring (2:26)
- Kid di Green Apple Quick Step (3:17)
- This Ain't the Summer of Love di L7 (3:09)
- Losin' It di Soul Asylum (3:01)
- Hey Bulldog di Toad the Wet Sprocket (2:31)
- My Baby's Got the Strangest Ways di Southern Culture on the Skids (3:59)
- Waterfall di The Din Pedals (3:47)
- Clumsy di Our Lady Peace (4:27)
- One Hundred Days di Flick (3:40)
- Great Life di Goatboy (3:50)
- 2 Wicky di Hooverphonic (4:44)
- Don't Mean Anything 'd Adam Cohen (3:43)
- Proud di Korn (3:17)