text:
Antoine de Saint-Exupéry
Antoine Marie Jean-Baptiste Roger Vicomte de Saint-Exupéry (curt Antoine de Saint-Exupéry; * 29 da zercladur 1900 a Lyon; † 31 da fanadur 1944 en vischinanza da l’Île de Riou sper Marseille) è stà in scriptur franzos e pilot.
Gia dal temp da vita era Antoine de Saint-Exupéry in autur renconuschì e curunà da success. Suenter sia mort, durant ils decennis dal suenterguerra, è el alura avanzà ad in autur da cult, e quai cumbain ch’el veseva sasez plitost sco pilot da professiun che scriveva be a l’ur. Ses raquint cun caracter da paraula ‹Il Pitschen Prinzi› tutga cun bundant 140 milliuns exemplars tar ils cudeschs vendids il pli bler en tut il mund.[1]
Cuntegn
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza e giuventetgna[modifitgar | modifitgar il code]
De Saint-Exupéry è naschì ils 29 da zercladur 1900 a Lyon sco terz da tschintg uffants dal Comte Jean-Marc de Saint Exupéry (1863–1904). Il bab è mort cura che ses figl aveva quatter onns.
Antoine de Saint-Exupéry è l’emprim creschì si a Lyon e sin bains da la famiglia en la Frantscha dal Sid. Il 1909 è el vegnì cun ses frar pli giuven en in internat a Le Mans che vegniva manà da gesuits. Il fanadur 1912, durant las vacanzas da stad ad Ambérieu-en-Bugey, ha el dastgà accumpagnar l’emprima giada il pilot e constructur Gabriel Salvez-Wroblewski sin in sgol; el aveva dà da crair a quel d’avair la lubientscha da sia mamma. De Saint-Exupéry è stà fascinà dal sgol. Ils davos onns dal gimnasi ha el passentà cun ses frar en in internat dals marianists a Friburg en Svizra.
Furmaziun e servetsch militar[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il baccalauréat (matura) il 1917 ha de Saint-Exupéry frequentà al Lycée Saint-Louis a Paris las classas preparatoricas per l’École navale, perquai ch’el vuleva daventar uffizier da la marina. El n’ha però betg gì success tar ils examens, e crudà tras duas giadas en il rom litteratura e n’ha betg survegnì ina da las plazzas da studi contingentadas. In’ulteriura frida ha furmà la mort andetga da ses frar l’onn 1917, chaschunada d’in disturbi dal cor. Questa sperdita ha commovì profundamain Antoine de Saint-Exupéry.
Ils onns 1920 e 1921 ha el studegià architectura a l’École nationale supérieure des beaux-arts a Paris, però senza s’acquistar in diplom.
Dal 1921 fin il 1923 ha de Saint-Exupéry absolvì ses servetsch militar tar la chavallaria a Strassburg ed è vegnì scolà sco mecanist d’aviuns. Da laschar far el la scolaziun sco pilot ha l’armada refusà, damai ch’el n’aveva betg absolvì il curs da preparaziun correspundent. De Saint-Exupéry ha sinaquai acquistà il brevet da pilot cun absolver uras da sgol privatas.
Emprims onns sco pilot ed autur[modifitgar | modifitgar il code]
Terminads quests onns da furmaziun, avess de Saint-Exupéry pudì restar tar l’aviatica militara sco uffizier da professiun e pilot; ma la famiglia aristocrata da sia spusa Louise de Vilmorin, la sora d’in camarat da classa da Paris, è s’opponida vehementamain ad in’existenza talmain privlusa da lur schender futur. Spetgond sin las nozzas – las qualas na duevan la finala tuttina betg avair lieu – ha de Saint-Exupéry lavurà a Paris sco emploià da diversas firmas. Daspera sgulava el tar mintga chaschun ed en il salun da si’onda aristocrata Yvonne de Lestrange, duchessa da Triest, è el entrà en contact cun litterats da Paris.
L’onn 1923 era de Saint-Exupéry praticamain senza meds finanzials ed ha cumenzà a lavurar sco pilot. I sa tractava da curts sgols turistics, durant ils quals el mussava als passagiers la citad da Paris. L’onn 1925 è de Saint-Exupéry apparì l’emprima giada sco autur cun publitgar la novella ‹L’Aviateur›.
Il 1926 è el vegnì engaschà da la societad da vitgira aviatica Latécoère a Toulouse, e quai l’emprim sco member dal persunal a terra. Bainspert ha el pudì midar tar ils pilots e sgulava a l’entschatta l’etappa Toulouse–Casablanca, alura Casablanca–Dakar. Il 1927/28 è el stà durant 18 mais manader da la plazza d’atterament intermediar sin il Cabo Juby sper il lieu principal Tarfaya che tutgava da quel temp tar la colonia marocana da la Spagna. En quest lieu solitari regorda oz in monument a sia preschientscha. En sia funcziun sco schef da la plazza aviatica ha el gì differentas giadas problems cun ils Berbs guerrescs da la regiun. Repetidamain ha el er stuì spendrar collegas ch’avevan fatg en il desert atterraments d’urgenza. Per il salvament d’en tut 14 pilots ha el retschavì il 1930 la pli auta decoraziun d’onur che la Frantscha surdat a civilists, il Chevalier de Légion d’Honneur. La gronda part dal temp ha el però passentà al Cabo Juby cun spetgar sin il proxim aviun. Durant quest temp ha el scrit in text pli lung, il pitschen roman ‹Courrier Sud› (1928), che descriva il davos sgol d’in pilot e che enserra er ina trista istorgia d’amur.
Il temp dals success[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1929 ha de Saint-Exupéry absolvì tar ils pilots da la marina a Brest ina furmaziun supplementara en navigaziun. Silsuenter è el sa rendì per sia societad en l’Argentinia, che furmava da quel temp il pajais il pli bainstant da l’America dal Sid, per endrizzar là lingias da posta aviatica e da spediziun aviatica. Sias experientschas sco responsabel per ils emprims sgols da notg, ils quals han pudì vegnir manads tras – malgrà tut ils privels – cun success, ha el elavurà en il roman ‹Vol de nuit› (1930). Il text tracta dal davos sgol mortal d’in pilot ed è vegnì distinguì cun il renumà Prix femina. Quai ha muntà per Antoine de Saint-Exupéry il success decisiv sco autur.
L’entschatta 1931 ha el maridà Consuelo Suncín Sandoval, ina Salvadoriana ch’era daventada gia baud vaiva. La nozza civila ha gì lieu a Nizza, la ceremonia nupziala ha il pèr festivà ad Agay, nua che la famiglia de Saint-Exupéry aveva ina residenza da champagna.
Silsuenter è Antoine de Saint-Exupéry puspè sa rendì sco pilot da lingia en l’Africa dal Sid ed è per part er stà engaschà sco pilot d’emprova per idroplans (quai ch’al avess ina giada prest custà la vita). Il 1934 è el vegnì engaschà da la nova Air France, a la quala eran sa colliadas pliras societads aviaticas. Uschia è el per exempel sgulà il 1934 cun in bun effect da reclama a Saigon (da quel temp la chapitala da la colonia franzosa Vietnam) ed il 1935 ha el fatg cun l’aviun in viadi da referats enturn la Mar Mediterrana. Il matg 1935, avend la regenza franzosa e sovietica gist fatg in patg d’assistenza cunter il Reich tudestg, ha el visità per incumbensa da la gasetta ‹Paris-Soir› la chapitala sovietica Moscau ed ha scrit davart ses segiurn ina seria d’artitgels ch’ha chattà grond’attenziun.
Il december 1935 ha Saint-Exupéry empruvà da rumper il record dal percurs Paris–Saigon. 200 kilometers davant Cairo ha el però stuì far in atterament d’urgenza en il desert egipzian. Suenter in marsch da tschintg dis tras il desert è el fruntà sin ina caravana ed è vegnì spendrà.
L’entschatta da l’onn 1937 ha el passentà per ‹Paris-Soir› in mais sco reporter en la Spagna che sa chattava amez la guerra burgaisa. Quella ha el descrit da la vart republicana (la quala vegniva sustegnida be a mesas tras la nova regenza franzosa che vegniva dominada da la front populara).
Mez favrer 1938 ha Saint-Exupéry empruvà da far in sgol da record New York–Terra da fieu (Argentinia dal Sid). Suenter in atterament intermediar a Guatemala al è però malgartegiada la partenza, el è dà giu ed è vegnì blessà grevamain. Durant sia reconvalescenza a New York ha el edì la collecziun ‹Terre des hommes› che cuntegna tant texts novs sco er pli vegls. Il tema da quels è surtut in laud a la collegialitad tranter umens, a l’adempliment dals duairs ed a l’idealissem sco er a la solidaritad ed a l’umanitad. Si’ovra, ch’è cumparida l’entschatta 1939, ha tutgà il gnerv dal temp ed è daventada in grond success. Il cudesch è vegnì undrà cun il Grand Prix du Roman de l’Académie française; ed er la translaziun americana, sut il titel ‹Wind, Sand and Stars›, è sa vendida fitg bain ed è vegnida premiada.
Temp da guerra[modifitgar | modifitgar il code]
Antoine de Saint-Exupéry era gist returnà d’in viadi tar ses editur american, cura che la Segunda Guerra mundiala è prorutta l’entschatta settember 1939. El è vegnì clamà sut las armas ed è l’emprim stà en servetsch sco instructur da pilots. Silsuenter è el sez daventà pilot tar in squadrun d’exploraziun ed è daventà il matg/zercladur 1940 sez perditga, co che la Frantscha dal Nordost è sfundrada en il caos suenter l’attatga tudestga, l’uschenumnà blitz allemand. Dal temp da l’armistizi (ils 25 da zercladur) e da la demobilisaziun da las forzas armadas franzosas sa trategneva el en l’Algeria; silsuenter ha el passentà in temp sin il bain rural da sia sora ad Agay/Frantscha dal Sid. Qua ha el cuntinuà a scriver vi d’ina ovra liric-narrativa da cuntegn filosofic-moral ch’el aveva gia cumenzà il 1936; quella dueva cumparair postum sco fragment (‹Citadelle›).
La fin 1940 è Saint-Exupéry viagià sur il Maroc ed il Portugal neutral en ils Stadis Unids, nua ch’eran s’accumulads ses onuraris d’autur americans. A New York n’è el però betg sa sentì bain: cuntrari a si’atgna tenuta simpatisava la gronda part dals Franzos che residiavan là numnadamain cun marschal Pétain e cun il reschim autoritar da dretga che quel aveva gist etablì. Durant ses temp en ils Stadis Unids ha el midà ses num da famiglia da Saint Exupéry en Saint-Exupéry. A chaschun d’in segiurn pli lung en la California, nua ch’il reschissur Jean Renoir che viveva en l’exil aveva l’intenziun da far ina versiun cinematografica da si’ovra ‹Terre des hommes›, ha Saint-Exupéry scrit il 1941 sia proxim’ovra, ‹Pilote de guerre›, en la quala el ha elavurà sias atgnas experientschas dal temp da guerra. Il cudesch è cumparì il 1942 l’emprim en translaziun americana; apaina cumparida en Frantscha, è l’ovra vegnida scumandada da la censura dal reschim da Pétain.
L’entschatta 1943 ha Saint-Exupéry publitgà a New York dus texts pli curts: ‹Lettre à un otage› e ‹Le petit prince› (rumantsch: ‹Il Pitschen Prinzi›). Tar l’emprim’ovra sa tracti d’ina brev fictiva drizzada ad in ami gidieu, la quala cuntegna er passaschas liricas, essaisticas e narrativas. Cun quella vuleva l’autur appellar als Franzos en tut il mund da solidarisar cun la Frantscha ch’era gist vegnida occupada dal tuttafatg da truppas tudestgas (11 da november 1942). ‹Le petit prince› dueva daventar a lunga vista l’ovra la pli enconuschenta da Saint-Exupéry; fin oz è quella vegnida translatada en tut il mund en bundant 140 linguas. I sa tracta d’in raquint cun caracter da paraula che tracta d’in pilot ch’ha stuì far in atterrament d’urgenza en il desert. Là scuntra el in pitschen giuven, il qual è vegnì d’in asteroid sin la Terra. Il text maschaida elements reals e surreals e sa lascha leger – ord perspectiva da l’autur – sco ina confruntaziun desperada cun la situaziun turmentanta da la Frantscha en chadainas, cun il pensar utilitaristic da l’America ch’el refusa sco er cun l’atgna nauscha conscienza envers sia dunna ch’el ha laschà enavos en Frantscha – la ‹rosa› dal ‹Pitschen Prinzi›.
Il matg 1943 è Saint-Exupéry sa rendì en l’Algeria che vegniva en il fratemp controllada da truppas angloamericanas ed è puspè daventà pilot da l’aviatica militara. A sias abilitads da sgular n’aveva la lunga pausa però betg fatg bain. Faschond el, da return d’in da ses emprims sgols, in atterrament accidental, è el vegnì licenzià dal servetschs militar cun renviar a sia vegliadetgna sco er a sias diversas blessuras.
Las relaziuns envers ils aderents da las ‹Libras forzas armadas franzosas›, cun lur chau Charles de Gaulle, eran segnadas da quel temp d’ina disfidanza vicendaivla. Saint-Exupéry ha rinfatschà als gaullists d’esser fixads sin la praisa da la pussanza. El quintava che quels vegnian a far purificaziuns memia severas, quai ch’el giuditgava sco cuntraproductiv.[2]
Sinaquai è Saint-Exupéry s’occupà ad Algier cun problems tecnics dals novs propulsurs a reacziun (el possedeva gia intgins patents ch’eran colliads cun la tecnica da sgular). Daspera ha el però cuntinuà a scriver vi da si’ovra ‹Citadelle›. Grazia a ses renum al èsi reussì da laschar reactivar sia licenza da sgular per in dumber limità da sgols d’exploraziun. Quels ha el l’emprim absolvì sin l’insla Sardegna ch’ils Americans avevan occupà en il fratemp, pli tard lura nà da la Corsica reconquistada.
Il davos sgol[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 31 da fanadur 1944 è Saint-Exupéry partì la damaun da la plazza aviatica da Bastia per far ses ultim sgol d’exploraziun tenor plan. La Lockheed F-5 è partida en direcziun Grenoble, ma n’è mai returnada. Sco raschun per sia scumparsa èn vegnidas tratgas en consideraziun diversas pussaivladads: in culp ostil, in defect tecnic, ma er suicidi (damai che quai dueva esser ses davos sgol e che Saint-Exupéry era da quel temp fitg depressiv, sco che cumprovan sias ultimas brevs).
L’onn 1948 ha Hermann Korth, ch’era plevon ad Aachen, scrit a l’editur da Saint-Exupéry Gaston Gallimard ch’in diari da guerra nodia per ils 31 da fanadur 1944: «Anruf Tribun Kant Abschuss I Aufklärer brennend über See. Aufklärung Ajaccio unverändert».
Scleriment da las circumstanzas da la mort[modifitgar | modifitgar il code]
Cun nettegiar sias raits ha il pestgader da Marseille Jean-Claude Bianco chattà l’onn 1998 il bratschlet d’argient da Saint-Exupéry, e quai en la mar a l’ost da Île de Riou che sa chatta sutvart Marseille. En il bratschlet èn engravads ses num e quel da sia dunna Consuelo, sco er ils nums e l’adressa da ses editurs a New York Reynal & Hitchcock.
Pir l’onn 2000 ha Luc Vanrell, in sfunsader da Marseille ed exploratur dal mund subaquatic, chattà parts da l’aviun sin il fund da la Mar Mediterrana en vischinanza da l’Île de Riou. La maschina è vegnida salvada il 2003 ed ha pudì vegnir identifitgada cun agid dal numer ‹2734› ch’era engravada en il turbocompressur d’in dals dus motors. Il lieu da chat è situà lunsch en il vest da la ruta da sgol ch’era fixada per il sgol d’exploraziun da Saint-Exupéry. Probablamain vuleva el far en atgna reschia fotografias d’exploraziun da Marseille per cuntanscher per sasez ulteriurs engaschaments tar las forzas militaras aviaticas. Las parts dal vrac èn vegnidas surdadas la stad 2004 al Musée de l’air et de l’espace a Le Bourget (situà en il nordost da Paris) e pon vegnir contempladas là dapi il 1998 ensemen cun il bratschlet d’argient.
Tenor ulteriuras retschertgas da Luc Vanrell e da Jacques Pradel duai il pilot da chatscha tudestg Horst Rippert (ch’è pli tard stà reporter da sport tar il ZDF) avair sajettà giu la maschina da Saint-Exupéry sco commember da la ‹Gruppa da chatscha 200›.[3] In rapport uffizial d’avair sajettà giu la maschina n’exista però betg, damai ch’ils rapports da quest’unitad èn ids a perder durant la retratga da l’armada tudestga a partir dal zercladur 1944. Er ina cartina, ch’è vegnida scritta tenor indicaziun da Rippert pir in pau pli tard, na menziunescha per quest di nagin eroplan che fiss vegnì sajettà giu. Rippert ha declerà pli tard ch’igl eri usità da betg nudar spezialmain tals cas, damai ch’el sgulavi persul e che l’aviun adversari saja crudà en la mar, uschia che las premissas per ina tutgada confermada n’eran betg dadas.
Tar la P-38 a dus motors che Saint-Exupéry sgulava sa tractavi d’in chatschader accumpagnant (al qual correspundeva da vart tudestga la Messerschmitt Bf 110). Cunter in aviun da chatscha agil a in motor sco la Bf 109 avevan tals aviuns pesants praticamain nagina schanza. Suenter grevas sperditas èn las P-38 perquai er vegnidas substituidas en l’Europa en lur rolla sco chatschaders accumpagnants ed eran be pli en funcziun sco exploraturs svelts ad auta autezza (sut il num Lockheed F-5, sco che Saint-Exupéry ha sgulà l’aviun sin ses sgol). Da las notizias da Saint-Exupéry resorta cleramain ch’el aveva in’antipatia persunala envers questa moda da construir svelts aviuns da chatscha ad auta prestaziun. El aveva anc pilotà paucs onns pli baud biplans e na sa sentiva betg propi bain en il cockpit da questas maschinas ad autra prestaziun modernas, sveltas e fitg pretensiusas sco la P-38J.
Influenzas posteriuras[modifitgar | modifitgar il code]
Saint-Exupéry n’ha relaschà nagin testament. Confurm a la reglamentaziun da quel temp è l’ertadi perquai ì a sia mamma ed a sias soras. Consuelo n’ha gì nagina cumpart ed ha empruvà da far valair ses dretgs avant dretgira. Il conflict tranter las cuminanzas d’ertavels ‹La Succesion Antoine de Saint-Exupéry-d’Agay› e ‹Consuelo de Saint-Exupéry› n’ha mai pudì vegnir schlià.[4] Ils dretgs d’autur sa chattan tar ils descendents da la soras dad Antoine de Saint-Exupéry e vegnan administrads da la chasa editura franzosa Gallimard.
L’onn 1975 è l’asteroid 2578 vegnì numnà suenter Saint-Exupéry; dapi l’onn 2000 porta er la plazza aviatica da Lyon Saint-Exupéry ses num. Medemamain l’onn 2000 èn cumparidas sut il num ‹Mémoires de la rose› regurdientschas ch’èn vegnidas cumpigliadas or dal relasch da sia vaiva.
Entaifer la davosa seria da bancnotas dal franc franzos avant l’introducziun da l’euro è la bancnota da 50 francs stada deditgada a Saint-Exupéry. E sa chapescha ch’era la fin misteriusa da Saint-Exupéry ha chattà sias interpretaziuns litteraras (p.ex. tras il scriptur Jean-Pierre de Villers).
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- L’aviateur. 1926.
- Courrier Sud. 1928.
- Vol de nuit. 1931.
- Terre des hommes. 1939.
- Lettre à un otage. 1941.
- Pilote de guerre. 1942.
- Le petit prince. 1943.
- Citadelle. 1948 postum (fragment).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ thetimes-tribune.com, 3 da matg 2012.
- ↑ A. de Saint Exupéry: Oeuvres complètes. Bibliothèque de la Pléiade, Editions Gallimard, 1999, p. 926, 953, 969, 978.
- ↑ Claas Triebel e Lino von Gartzen: Der Prinz, der Pilot und Antoine de Saint-Exupéry. Herbig, Minca 2008, ISBN 978-3-7766-2569-1. En quest’ovra vegn Rippert cità sco suonda: «Sie können aufhören zu suchen, ich habe Saint-Exupéry abgeschossen. Es ist in der Nähe von Toulon passiert, er flog unter mir. Ich war über der See auf einem Aufklärungsflug.» El haja vis l’emblem naziunal franzos vi da l’aviun, saja sgulà ina curva, saja sa mess davos l’aviun ed haja sajettà giu quel. Natiralmain, uschia Rippert oz, haja el pli tard deplorà quai fitg, pertge ch’el haja admirà grondamain l’autur. Cf. intervista dals 17 da mars 2008 en la ‹Frankfurter Allgemeine Zeitung›, nr. 65, p. 9, e Lino von Gartzen, In die Geschichte abgetaucht. En: ‹Frankfurter Allgemeine Zeitung› dals 18 da mars 2008, nr. 66, p. 7; plinavant er l’intervista cun von Gartzen en la ‹Süddeutsche Zeitung› dals 18 da mars 2008, p. 11: Rippert sagt die Wahrheit.
- ↑ Joseph Hanimann: Antoine de Saint-Exupéry. Der melancholische Weltenbummler. Eine Biografie. Turitg 2013, p. 281ss.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Paul Webster: Antoine de Saint-Exupéry: Leben und Tod des Kleinen Prinzen. Or da l’englais e franzos da Theresia Übelhör. Metamorphosis-Verlag, Minca 1994, ISBN 3-928692-11-9.
- Stacy Schiff: Saint-Exupéry: eine Biographie. Tudestg dad Eva Brückner-Tuckwiller. Knaus, Minca 1995, ISBN 3-8135-1247-9.
- Nathalie des Vallières, Roselyne de Ayala: Man sieht nur mit dem Herzen gut: Antoine de Saint-Exupéry – eine illustrierte Biografie. Or dal franzos da Bernadette Ott. Knesebeck, Minca 2003, ISBN 3-89660-184-9.
- Karlheinrich Biermann: Antoine de Saint-Exupéry. Rowohlt-Taschenbuch-Verlag, Reinbek bei Hamburg 2012, ISBN 978-3-499-50547-8.
- Léon Werth: Mein bester Freund: Erinnerungen an Antoine de Saint-Exupéry. Or dal franzos da Christel Gersch Aufbau, Berlin 2012, ISBN 978-3-351-03514-3.
- Joseph Hanimann: Antoine de Saint-Exupéry: der melancholische Weltenbummler; eine Biografie. Orell Füssli, Turitg 2013, ISBN 978-3-280-05508-3.
- Alain Vircondelet (ed.): Antoine de Saint Exupéry. In Bildern und Dokumenten. Edition Olms, Oetwil am See 2013, ISBN 978-3-283-01170-3.
Films[modifitgar | modifitgar il code]
- Saint-Exupéry: Der letzte Auftrag. (OT: Saint-Exupéry: La dernière mission.) Film dramatic, Frantscha, 1996, 104 min., cudesch: Robert Enrico e Marcel Jullian, reschia: Robert Enrico, producziun: France 2 Cinéma, France 3 Cinéma, Son et Lumière.
- Saint-Ex. Docudrama e film documentar, Gronda Britannia, 1996, 82 min., cudesch: Frank Cottrell Boyce, reschia: Anand Tucker, producziun: BBC.
- Wüste. Film documentar tenor motivs da Saint-Exupéry, Germania, 2000, 98 min., reschia: Ebbo Demant, producziun: SWR, arte.
- Der Himmel, das Meer... Antoine de Saint-Exupéry. Film documentar, Germania, 2014, 44 min., cudesch e reschia: Birgitta Ashoff, producziun: Bayerischer Rundfunk.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Artitgel en Namen, Titel und Daten der franz. Literatur (funtauna principala per la part biografica)
- WDR 5 ZeitZeichen a chaschun dal natalizi da Saint-Exupéry


c: text/html

text:
Gares combinades
Por fá les competiziuns sportives plü interessantes y por trá íte plü jënt gnêl gonot organisé gares combinades. Al gnê studié fòra de vigni sort de sistems por arcumpedè adüm i tëmps tles desvalíes disciplines y por abiné insciö fòra inultima l’atlet cun le miú resultat complessîf. Datrai gnêl ince fat gares combinades a copies. Un n iade él por ejëmpl gnü fat na gara combinada a copies danter lüsa, schi y chidlé: un messâ jí cun la lüsa, l'ater cui schi y inultima êl ciamò trami dui che messâ chidlé. Plü gonot gnêl fat combinades danter lüsa y schi. Les döes gares gnê fates trames le medem dé, üna danmisdé y l'atra dômisdé. Tl ann 1987 él gnü fat na gara combinada danter 4 disciplines: lüsa, schi, jadins y paslunch, davagnada da Richard Miribung da Cians. L'ann dô él gnü fat na combinada danter 5 gares: lüsa, schi, jadins, paslunch y chidlé. Chësta gara é gnüda davagnada da Otmar Moling. L'ultima gara combinada é gnüda fata tl ann 1992 y plü avisa danter les disciplines schi, lüsa y paslunch. Chësta é gnüda davagnada da Otmar Moling y Sepl Miribung (Pidrô) che á trami dui arjunt le medem numer de punc’. Les gares de paslunch gnê scialdi tignides söla loipa da S. Ciascian. L'ultima, tl ann 1992, é gnüda organisada söla pista a Pidrô dô l'ega íte. En chësta ocajiun él stè Oscar Campei che á davagné la gara. Tratan la gara de paslunch tignida a Pidrô tl ann 1992, varënta por la combinada cun les gares di schi y dla lüsa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sóta 'l Mut
Sóta 'l Mut (nòm uficiàl en italià: Sotto il Monte Giovanni XXIII) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra del l'Isola chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb a 17 km de la sità e a 305 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 408 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,1 km² e 'na densità de popolasiù de 864 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Imbìer, Carvìch, Mapèl, Püntìda, Téren.
Persùne 'mportànte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In chèsto pais l'è nàsit l'Angel Giuzèpe Roncalli che l'è pò deentàt Papa col nòm de Gioàn XXIII.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sóta 'l Mut l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Grond sustegn per RTR – ussa èsi temp da guardar vers il futur
Communicaziun a las medias
Il chantun Grischun ha votà cun 77.17 pertschient per in servetsch public da medias en tut las quatter linguas. Quai è er in enorm sustegn per las minoritads linguisticas en il chantun. RTR ed RSI, las duas chasas da medias che procuran en las valladas rumantschas e talianas per medias audiovisualas ed uschia per in servetsch da basa cun novitads, vegnan ad exister vinavant. Bler è vegnì discutà da sviluppar la SRG e las medias publicas en questa campagna. Per la Rumantschia è uss il mument da discutar davart il futur dad RTR e La Quotidiana (LQ).
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) propona perquai che RTR duai survegnir la libertad dad edir medias da print en rumantsch. Empè da sparter las forzas sin differentas chasas da medias duain tut las forzas schurnalisticas rumantschas vegnir unidas. Il sustegn da Confederaziun e Chantun per RTR, LQ e l’ANR duai vegnir nizzegià communablamain enstagl separadamain. Ozendi è gist La Quotidiana en ina situaziun critica, d’ina vart finanzialmain e da l’autra sto ella producir mintga di ina gasetta cun resursas enormamain limitadas.
Cunquai ch’il rumantsch è dependent da sustegn per avair medias da qualitad n’exista nagina ristga da concurrenza cun autras medias. La situaziun dad oz, nua che pliras organisaziuns vegnan sustegnidas finanzialmain per procurar per ina purschida da medias rumantschas, n’è betg in model per il futur. Igl è plitost raschunaivel per ina minoritad linguistica d’avair in actur che po procurar per il servetsch public cun infurmaziuns sin tut ils differents chanals. La PSR propona perquai dad avrir ussa la debatta per questa opziun da sinergia, suenter che l’iniziativa destructiva da la No Billag è vegnida refusada. La PSR porscha maun per questa discussiun ed è pronta dad avrir la discussiun cun las instanzas responsablas e moderar quest process da svilup.
Per la fin resta dad engraziar a tut las acturas e tut ils acturs ch’èn s’engaschads per las medias dal servetsch public ed uschia era per il rumantsch. Quai èn las votantas ed ils votants da l’entira Svizra, ma era las vischnancas tudestgas dal chantun Grischun che han era sbittà cleramain questa iniziativa. En spezial è in engraziament necessari a las persunas ed organisaziuns che han surpiglià da prender posiziun per il rumantsch ed RTR en la campagna. Sper la directura da RTR, Ladina Heimgartner, è quai en spezial la SRG.R, la Lia Rumantscha, la Pro Grigioni Italiano, la Giuventetgna Rumantscha, l’Uniun da litteratura, l’Uniun rumantscha da la bassa, la Quarta Lingua e blers auters ch’èn s’engaschads per noss chantun e nossa lingua. Grazia fitg!


text:
L’onn passà han ils organisaturs da l’Open Air Lumnezia decidì da prolungar la festa da 2 sin 3 dis e da cumenzar cun ils concerts gia la gievgia. Il di supplementar è vegnì planisà sco in di da bands indigenas e bands giuvnas. Quintà aveva il comité d’organisaziun cun var 1’500 persunas quai di supplementar, arrivads eran lura passa 4’000. Quai aveva dà inqual virivari e l’Open Air Lumnezia era vegnì crititgà perquai.
Bindels d’entrada gia a Glion
Quest onn han ils responsabels reagì ed han planisà ordavant gia cun 4’000 visitaders. Era esì stà pussaivel da retrair ils bindels d’entrada gia a Glion. Uschia han las persunas che han fatg quai, pudì entrar en l’areal senza star en colonna. Uschia n’hai betg dà problems a l’entrada quest onn.
Gievgia – il di dals fans d’open airs
Cun circa 4’000 visitaders è la gievgia main frequentada ch’ils auters dis da l’Open Air Lumnezia. Preschents èn cunzunt ils fans d’open airs che prendan schizunt liber aposta per pudair visitar l’open air. Uschia è l’atmosfera tar ils visitaders da la gievgia tut speziala e famigliara cumpareglià cun ils auters dis da l’open air.


text:
La cultura da nus Rumantschs steva en il center dal Museum naziunal svizzer a la lunga notg dals museums da sonda sin dumengia. Da l’exposiziun dad Alois Carigiet fin a la musica, al mangiar, e differentas activitads sco in quiz sur dal Grischun u in crash curs da rumantsch. Tut era rumantsch.
Cun in crash-curs rumantsch han ins pudì emprender ina pluna sur da nossa lingua. Cun bler umor ha il romanist Rico Valär manà pli datiers il rumantsch als participants. E durant las 40 minutas dal curs ha el mo discurrì rumantsch. Cun articular cun mauns e pes e quai era gartegià. Tut ils participants han pudì suandar il curs.
Ina lunga notg
Sonda ils 5 da settember han 47 museums da Turitg avert las portas da las 19:00 fin a las 2 a bun’ura. La notg lunga dals museums da Turitg è adina l’emprima sonda da settember. En il rom da la notg lunga han ils museums per part adina in’exposiziun speziala.


text:
Giove (pianeta)
Giòve l'è 'l quìnt pianéta del Sistema Solar. El fà part de chèi ciamàcc pianéti estèrni o gasùs. El ciàpa el sò nòm del dio romàno omònim (Zeus endela mitulugìa gréca).
L'è 'l pianéta che g'ha la màsa piö grànda de töt el Sistéma Solàr e de sùl el fà dò ólte e mèza la màsa de töcc i óter mitìcc ensèma, 318 vólte chèla de la Tèra e tré ólte chèla de Satùrno che l'è el segónt piö grànt dòpo de lü.
La distànsa média 'ntra Giòve e 'l Sul l'è de 778 miliù de chilòmetri (presapóch 5,2 ólte la ditànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul) e 'l percór en òrbita 'ntréga ògna 11,86 agn.
L'è de cunsistènsa gasùza, furmàt per lo piö de idrògeno e élio, sènsa 'na superfìce intèrna definìda. 'Ntra le caraterìstiche particolàr de la sò atmosféra la piö vistùza l'è la gran maciùna rósa, 'n anticiclù enòrme sitüàt a latitüden trupicàla del emisfér sud. co la strütüra dei nìgoi a bànde scüre e zòne löstre e la dinàmica de l'atmosféra globàla determinada dei vèncc fòrti zonài a latitüdegn alternàde e velocità che rìa a 140 méter al segónt (504 km/h).
Strütura interna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dedét endel pianeta, l'idrògeno, l'élio e l'argon, i se cumprìme de menemà. L'idrògeno molecolàr el se comprìme 'nfìna a trasfurmàs enden lìquit de caràter metàlich a la profondità de presapóch 15.000 km de la superfìce. Piö sóta se pènsa che ghe sàpe 'na armèla ruciùza furmàda perlopiö de materiài zelàcc e piö spès che g'harès 'na màsa de sèt vólte piö grànda de chèla de la Tèra (aisebé che 'n modèl piö recènt el g'ha calculàt che la podarès rià a 14 o 18 vólte la màsa de la Tèra,[10] ma ghe apò a sèrte stüdiùs che i pènsa che ghe sàpe pròpe nisü nùcleo intèrno,[11] L'ezistènsa de divèrsi leèi de materiài l'è determinàda del stüde del potensial gravitasiunàl del pianéta mizüràt de le sónde spasiài che gh'è stat mandàt a 'ndagà 'l pianéta. Semài che 'n nùcleo intèrno el g'hès de ésega adilbù, la sarès 'na pröa a favùr de la teurìa segónt la quàla el sistéma solàr el se sarès furmàt de 'n disch pianetézem (còrp rucùs primordiài). Giòve el g'ha 'na màsa isé grànda che 'l g'ha gnemò liberàt el calùr cumulàt ai tép de la sò furmasiù e 'l g'ha doca 'na fónt intèrna de energìa calòrica che l'è stàda mizüràda con preciziù e la equival a 5'4 W/m².
Satèliti e anèi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giòve el g'ha 'n sam de satèliti che ghe gìra 'ntùren (67 scuprìcc 'nfìna a al 2012) e 'n sistéma de anèi compagn de chèl de Satùrno ma en bèl pó piö déboi e furmàcc perlopiö de pólver, isé déboi tat che i è stacc scuprìcc apéna endei agn '90 del sècol XX, per mès de la sónda Voyager. Quàter dei sò satèliti, Ganimede, Io, Calisto e Europa el i éra scuprìcc amò Galileo Galilei endel 1610.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Donald K. Yeomans, HORIZONS System, NASA JPL, 13 luglio 2006. URL consultato l'8 agosto 2007. — All'interno del sito, si vada su "web interface", quindi si scelga "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Jupiter Barycenter" e "Center: Sun".
- ↑ I parameter orbitai i se referés al center de masa del sistema de Giove e i è valùr osculadùr istantanei a l'epoca J2000.0. I parameter del centro de masa i è stacc ciapàcc a modèl perchè, al contràre del centro del pianeta, i g'ha mìa variasiù significatìve cauzàde de la atrasiù gravitasiunàla dei satèliti che ghe gira entùren.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 (EN) David R. Williams, Jupiter Fact Sheet, NASA, 16 de noèmber del 2004. URL consultato il 19 ottobre 2015.
- ↑ 4,0 4,1 Aldo Vitagliano, The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter (GIF), home.comcast.net, 3 de bril del 2009. URL consultato il 10 aprile 2009 (archiviato dall'url originale il 20 aprile 2009).
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 P. Kenneth Seidelmann, B. A. Archinal, M. F. A'hearn, et.al., Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006, in Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy, vol. 90, 2007, pp. 155–180, DOI:10.1007/s10569-007-9072-y. URL consultato il 28 agosto 2007.
- ↑ Come quota superficiala se ciàpa per convensiù chèla endoche l'atmosféra la g'ha 'na presiù de 1 bar.
- ↑ Solar System Exploration: Planets: Jupiter: Facts & Figures, NASA. URL consultato il 12 dicembre 2008.
- ↑ P. K. Seidelmann, V. K. Abalakin, M. Bursa, M. E. Davies, et al., Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000, HNSKY Planetarium Program, 2001. URL consultato il 2 febbraio 2007.
- ↑ Probe Nephelometer, Galileo Messenger - NASA/JPL. URL consultato il 12 febbraio 2007.
- ↑ http://www.sondasespaciales.com
- ↑ NOTE: New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models


text:
Pas de Presburgh
La Pas de Presburgh l'è staa on trattaa de pas ai temp di guerr napoleonigh.
El 26 de dicember del 1805 a Presburgh (incoeu Bratislava), dopo la vittoria napoleoniga a Austerlitz, la se firmava ona pas segond la qual el Veneto el passava de l'Austria al Regn Italigh. L'Austria la doveva ancà lassà perd ogni pretesa sora i statt todesch; on quai de lor, compagn de la Baviera e 'l Württemberg, vegniven grandii e faa diventà dugaa indipendent (anca se in realtà eren sotta el controll frances).
Quell trattaa chì l'ha anca segnaa la fin del Sacher Roman Imperi.


text:
Ortigaralefre – Fascia 1 – 0
Formazion del Fascia: Colusso Alessandro, Bernard Manuel, Debertol Cristoforo, Deflorian Giovanni, Cincelli Patrick, Lorenz Matteo, Rasom Sebastiano, Riz Gianni, Toma Nicolas (25’ p.t. Zanoner Dimitri), Cigolla Patrizio (30’ s.t. Riz Gabriele), Kola Pietro.
Se aon lascià la setemèna passèda dijan che l Fascia, te la partida contra l Verla, aea fat n burt vèrech endò e che te la domenia che vegnia, i joegn ladins aessa cognù troèr da nef l giust troi. Emben, vardan l resultat se podessa pissèr che l troi no l’é stat troà, ampò no l’é coscì. Enceben che l resultat de un a nia per i valsuganoc de Grigno lascia i fascegn amò zenza ponc, chel che se à vedù te ciamp enstouta l’é dut auter a respet de chel fat veder set dis dant.
No passa nience diesc menuc che l Fascia ciapa l gol de gra a na bela jièda del fort atacant de cèsa che, se cogn dir, à dat desvalives cruzies ai defensores del Fascia tei prumes carantacinch menuc dant de se chietèr mingol via tel secondo temp. Partida donca sobito sun erta per i bec del President Ghetta, che ampò no i se à petà jù e pian pian à proà a meter ensema vèlch jièda ence se i aversaries no i à mai molà palesan de no esser belche sunsom la clasifica per nia.
Enstouta la gaissa e la voa de se dèr jù no la é mencèda, alincontra l’é stat proprio la gran voa de no molèr mai che à portà l joen da Vich, Matteo Lorenz, a se ciapèr doi cartelins śai te cinch menuc, giusta dant de la fin del prum temp. Doi fai no catives ma che l diretor de jech à valutà de sanzionèr. Na dezijion mingol rigorousa ma fosc no deldut falèda. Da man de Matteo mingol de pecia esperienza te chesta ocajion, ampò l’é da chisc picui erores che se empèra.
Chest à però portà l Fascia a cogner se jièr dut l secondo temp con n om de manco. Ma l’é proprio da coche l grop à jià chesta seconda pèrt de partida che ne fèsc dir che l troi giust l’é stat troà ajache enceben de diesc contra unesc, i fascegn no à molà nia, coran dutintorn e se didan un co l’auter. Sessaben che vèlch tedò se à ence risćià, ma Colusso à fat semper bona vèrda, e con mingol de bona sort en più, se aessa podù e fosc vadagnà ence l gol de la parità. De fat, te i ultimes diesc menuc, soraldut de gra a la svelteza de Gabriele Riz, i nesc atacanc à abù dotrei bela ocajions per trèr l balon te usc ma l’é semper stat zachei che de n vers o de l’auter à rebatù la trates.
L moment no l’é segur sorì e ge vel prest fèr mingol de ponc ampò se chest l’é l spirit del grop da chiò inant, no se pel esser che fidenc.
Chesta domenia contra l’Auta Anaunia sul ciamp de Vich da mesa les cater, l Fascia se jiarà na endesfida dassen emportanta contra na formazion de medemo livel.
Mingol de fadìa l fin de setemèna passà i l’à fatta ence la i Arleves e la Juniores che à perdù per 4a1 contra Telve e Verla. Alincontra bie suzesc per Giovanissimi, 2a0 contra l Mezzocorona e Esordienc “A” e “B” contra Garibaldina e Fiem.
Chesta sabeda la Juniores jia a Vich contra l’Albian da mesa les set, i Giovanissimi a Pancià contra l Fiem da les cinch e a la medema ora i Esordienc “A” a Masen di Giovo contra l Verla. N’ora dant, da les cater sa Vich i Esordienc “B” jia l derby contra la Dolomitica. A serèr sù la partides de la squadra mendres, i Arleves che domenia da doman da mesa les unesc, jia a Villa Agnedo contra l’Ortigaralefre.


text:
Tut tenor sche las finamiras dadas vegnian cuntanschidas, paja Logitech ulteriurs 45 milliuns dollars. Quai ha communitgà il concern svizzer.
La firma «Jaybird» è vegnida fundada l’onn 2006 e saja l’actur principal sin il martgà d’electronica purtabla d’audio per activitads sportivas. Sco Logitech scriva, saja lur schef Bracken Darrell impressiunà da la tecnologia, dals products e da la reclama da Jaybird.
Communablamain vegnian ins a nizzegiar las schanzas dal martgà d’electronica purtabla, la quala creschia sveltamain.
RR novitads 10:00


text:
L' Orco da La Val
Questo testo fa parte della raccolta Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali (grafia moderna) tratto da TALL Vocabolar dl ladin leterar
L' Orco da La Val.
Val d' extra mëssi bele avëi chi da La Val; insciö ái 'ci döt n ater Orco co nos atri Ladins. L' Orco da La Val dess propi avëi val' de te' co l' Orco fora en Boemia. Ël á n ri natural y jënt se le tëm scialdi por sües scecades. Les patrones da La Val á pa tres da se lamenté, porcí ch' ël é tan onert: ël les sceca 'cër i ponjins y les iarines y les alces, 'cër la pëgna y le furn da pan, 'cër la ciamena dal lat y le lavé guant y plijé la tëra: al é pa propi na meseria. Le piec él por chi ch' é söl iade, sc' ëi ne ciara ci ch' ai fej. Te na ota él mudé le bel tëmp en cialvara y plöia, d' invern spo tirel pa nëi tles strades, ch' an ne les vëiga plü y toma söla dlacia; te chëra aldon l' Orco fora de bosch che se la rí dadalt. Madër te na ota, an ne sá co, eson fora de strada y rabiëia incërch, an ne sá olá, por crëps y barantli; an se stancia döta la nöt y da doman eson söl vedl post co da sëra. Datrai se mëtel sciöche na picera cogora sön strada y apëna ch' an l' ais passada, crëscera sciöche na gran bala y brodora do al viadú, saltes pa coch' ël ois, manacian de le ciafé sot ite y de le fracé, fin ch' ël toma mez mort iló dal spavënt y spo aldon pa l' Orco se la rion y coienan. Ince sciöche n ciaval a pastöra pón l' odëi, coch' ël vëgn pro y se smila y ciga sciöche i ciavai. Mo guai, sc' un s' infidass a senté sö; apëna ch' ël le sënt, i crëscel les iames, y le püre om, ch' é lassura, ne vëiga plü la tera dessot. L' Orco vá spo ia en galop, sura ciüc y pedruns fora por spinac y blas, fin che le püre om toma jö, y al pó pa ciamó ester ligher y contënt, sc' al ne s' á frozé les iames y les costes; sües mans y le müs é döt sgrafedá y ël á pa ma da fá a se desbalé fora dales trognores. L' Orco s' un sciampa y lascia n tof da Dî nes verdes; por chësc dijon: al tofa sciöche l' Orco.


text:
Perquai è il sviament da Susch er en il program da la construcziun da vias 2017-2020 – quai ensemen cun la Punt Chamues-ch e Sta. Maria. La regenza pretenda dentant da refusar l’incumbensa en connex cun l’adattaziun da la pratica d’acquistar terren.
L’avrigl da quest onn n’aveva il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli betg vulì tradir, tge sviament che vegnia realisà sco proxim. Quai dependia da blers facturs, da las vischnancas, ils vischins fin tar auters projects.
En tut vul il chantun investir bunamain 770 milliuns francs per mantegnair e bajegiar vias durant ils onns 2017 enfin 2020.
RR novitads 12:00


text:
L'impurtant en curt
- Nov da 39 vischnancas rumantschas n'han betg ina pagina d'internet rumantscha.
- La Lia Rumantscha sco era la regenza vulan che tut quai ch'è public, saja en tut las linguas communalas – pia en rumantsch sco era en tudestg.
- Las vischnancas senza pagina rumantscha din ch'ina pagina rumantscha na rendia betg. La translaziun custia u saja fitg pretensiusa. Plinavant pretendani che mo ils pli paucs legian la pagina per rumantsch.
Tenor Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha èsi cler, tge ch'ina vischnanca rumantscha u bilingua sto far: «Els ston almain communitgar tut per Rumantsch». Tras la lescha da linguas chantunala èn els obligads da far quai. Tut las leschas, communicaziuns u messadis ston esser en omaduas linguas. La pagina d'internet stuess fin tar ina tscherta profunditad esser en duas linguas.
Il cusseglier guvernativ Martin Jäger relativescha in zic: «La bilinguitad stuess ins duvrar pragmatic. Mintgatant èsi pli impurtant da translatar per rumantsch quai ch'è visibel anoravers che da translatar mintga lescha.»
Rumantsch en la rait? Betg dapertut
Nov da las 39, dimena pli u main in quart da vischnancas rumantschas, na porschan betg ina pagina rumantscha. Sin dumonda din els surtut, ch'i na fetschia betg da basegn. Ils Rumantschs en las vischnancas chapeschian era tudestg. Vinavant custa la translaziun d'ina pagina adina insatge, temp da lavur u ils custs per translatar. Pli pitschnas vischnancas investeschan quai pli gugent en auters lieus. «Per mai èsi surtut impurtant, ch'i vegn discurrì vinavant rumantsch en il vitg», uschia il scrivant da Trin, Jean-Marc Rietmann.
Era la dumonda suenter leschas rumantschas na saja betg avant maun. La vischnanca Silvaplauna per exempel, vuless ensemen cun ina midada da la constituziun era smetter da translatar leschas. Tut fiss mo per tudestg. La regenza n'ha però betg permiss quai, uschia ston els vinavant translatar tut.
RR actualitad 07:00
Vischnancas rumantschas
Vischnancas rumantschas èn quellas che han fixà la lingua rumantscha sco lingua uffiziala en lur constituziun. Damai er vischnancas bilinguas.


text:
Cuira 97 e Schluein Glion dattan en la segunda liga regiunal. Ed omadus clubs han ina clera finamira per questa segunda mesadad dal campiunadi. Il club da Cuira vul tant pli spert puspè turnar enavos en ina liga pli auta ed il club Sursilvan vul mitschar da la relegaziun.
Cuira 97 parta sco leader e favurit
In emprim pass direcziun ina liga pli auta, la segunda liga interregiunala, ha Cuira gia fatg en la runda d’atun. L’equipa da Thomas Waser ha pers là sulet in dad 11 gieus e sa chatta il mument a la testa da la tabella cun in avantatg da 5 puncts sin la concurrenza. Suenter onns da miseria cun bleras midadas da persunal e blessuras para la spirala negativa dad esser sa fermada tar Cuira. Cun in’equipa giuvna e motivada vul l’equipa da la chapitala grischuna cuntinuar sco quai che la runda d’atun è ida a fin.
Schluein Glion ed il cumbat cunter la relegaziun
Tut auter che tar Cuira 97 è la situaziun tar l’US Schluein Glion. Suenter ina buna partenza en il campiunadi èn ils Sursilvans vegnids in zic sut las rodas en questa segunda liga regiunala. Schluein Glion sa chatta be sin il 10avel plaz da la tabella cun tuttina blers puncts sco il club da Rapperswil-Jona ch’è sut il stritg ed uschia sin in plaz da relegaziun. Cun il nov trenader Cyrille Benoit Belinga emprova Schluein Glion da defender questa primavaira il plaz sur il stritg.
In dals puncts culminants, tant per Cuira 97 sco er per l’US Schluein Glion, è lura il derbi grischun dals 16 d’avrigl a Cuira. Quest duel vegn era emess via livestream cun commentari rumantsch sin www.rtr.ch.


text:
Giöedé
El Giöedé (ciamàt de rar apò Zöbia) l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Mercoldé e prìma del Venerdé.
El nòm Giöedé el vé del Latì Iovis dies, che völ dì dé de Giòve che l'éra 'na divinità per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Jeudi 'n Fransés, Giovedì 'n Italià, Jueves en Spagnöl, Dijous en Català, Joi 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Quinta Feira che significarès quint dé. Apò a 'n Galés (Dydd Iau) el nòm el vé del Giove latì.
Per le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa quàzi sèmper del dio Thor (norvegés antìc: Þórr; inglés antìc: Þunor) che a spàne 'l corespónt al Giòve dei Romà. Isé 'ndèle lèngue germàniche el Giöedé l'è ciamàt Thursday 'n Inglés modèrno e Þūnresdæg 'n Inglés antìc, Torsdag en Danés, Norvegés e Svedés, Donderdag 'n Olandés, Donnerstag en Todèsc, ecc.


text:
N domisde de devertimënt
In sabeda 12.05.18 á le ASV TC Ladinia organisé n torneo ti ciamps curis da Corvara por i mëmbri tl tennis. Al é plö sogadusc che á tut pert che é gnüs partís sö te dös scuadres.Tratan le domisde él sté plö partites olache al gnô soghé le dopl moscedé. Les formaziuns di sogadusc è gnüdes modades jö do vigni partida. Insciö el vignun che á podü soghé cun n ater sogadú. Dô vigni partida él gnü compedé adüm i punc che la scuadra á fat. Trames les scuadres á rajunt le medemo numer de punc.
Dô n bel domisde de devertimënt y impëgn ti aspetâ a düc n rinfrësch y na bona spaghettata por sté ciamó in compagnia.
N gran giulan a düc che che á organisé y a düc che che á contribuí al garaté de chësc torneo y sambëgn ince a düc che á tut pert.


text:
Ils custs per introducir questas mesiras cumpiglian radund 1,6 milliuns ed ils custs annuals 300'000 francs. Las quatter ulteriuras mesiras na sajan dentant betg anc madiras e duain vegnir redigidas avant che prender decisiuns, scriva la regenza grischuna.
Dapi quatter onns en lavur
Il 2013 ha l'Uffizi da militar e da la protecziun civila survegnì l'incumbensa da la regenza d'analisar las ristgas en il sectur da catastrofas e d'elavurar ina planisaziun da mesiras a basa da questa analisa. Analisà areguard ristgas ha l'uffizi in vast spectrum da privels da la natira, da la societad e da la tecnica.
En in segund pass ha l'uffizi giuditgà la protecziun actuala da la populaziun grischuna ed elavurà mesiras per reducir las ristgas existentas. En il focus èn stadas ils differents aspects da la collavuraziun tranter las differentas organisaziuns ed incumbensas.
RR novitads 09:00


text:
Il cusseglier federal Alain Berset ha cumpareglià il mund digital cun la statua da Wilhelm Tell, che sa chatta en il chantun dal di da partida, l'Uri. Tell mettia ses maun protegind enturn ses figl. Quai stoppia er valair per la digitalisaziun: Ins stoppia proteger ils pli flaivels.
Il mund digital porschia a la societad schanzas per in svilup economic. Ma ella possia er chaschunar gronda paupradad. Berset regorda a la revoluziun industriala. I saja impurtant ch'ins integreschia ils acquists socials en il mund digital. La rolla da la politica na saja betg da franar il svilup, mabain dad integrar el.
RR novitads 15:00


text:
Pëštigl (bbëtánëca)
Gl pëštigl (da gl latin pistillum "pëštatur, pëštigl"), è la part fëmmënil e gl sciuor ë l’angëspèrm. È gl quart vërtëcigl ë gl sciuor san.
Carattëríštëchë[càgna | càgna surgente]
Gl pëštigl è fatt da lë frunn carpëllar o carpèllëra, ngim'a lë qual zë farav gl òvëlë chë tërrav gl gamèt fëmmënil. Gl pëštigl pò èss fatt da una o cchiù frunn carpëllar líbbërë o accucchiat ess fra ess; iss štess è chëmbuošt da cchiù part chë zë puonn rëchënosc.
- Ëvarië: cambrin chë tè gl òvëlë dend a iss.
- Štil: part štèrëlë cchiù o men ròssa chë sèrv comm na "canna" addó z’appósënë lë váchëra ë pòllënë, chë sarav fërmat da gl líquëdë štigmátëchë.
- Štigma: cambrin chë šta ngòppa a gl štil.
Së gl pëštigl nën tè ne gl štil ne gl štigma (štigma sèssëlë), allora zë dësponn ritt ritt ngima a gl ëvarië.
Gl pëštigl pò èss:
- dialicarpëllat: lë carpèllëra suó líbbërë gl un da gl ávëtë e dëspuošt a spërala o a vërtëcigl (prësèmbië ciert angëspèrm primitiv comm a lë Magnoliaceae;
- gamocarpëlat: lë carpèllëra suó saldat, crësciut anziema, e chëmbónnënë n’ëvarië o chë në cambrin sul (pur së lë carpèllëra suó tand) o chë cchiù cambrin (e pë ogn cambrin cë šta në carpiegl).
La cungrëscènza ë lë carpèllëra pò èss cchiù o men san e ndërëssà, prësèmbië, gl ëvarië ma no gl štil chë rëmánënë líbbërë.
Essa pò ì angora cchiù lëndan e ndërëssà gl at vërtëcigl scëral, a sëconda d’andó zë tròva gl pëštigl ngim’a gl rëcëttáculë scëral.
- ngòpp’a gl ëvarië súpëre, gl pëštigl zë nchiana a gl štess lëviegl ë gl at vërtëcigl scëral o në ccon jušt ngima.
- ngòpp’a gl ëvarië ínfërë, gl pëštigl, o almen gl ëvarië, sprëfonna dend a në rëcëttáculë scëral cavëtuat comm a na còppa.
A ssë lútëme cas, chë carattërizza lë spèc cchiù evëlut, gl ëvarië ínfërë pò èss ngullat a gl rëcëttáculë e a at pèzzëra ë gl sciuor.
Dend a lë carpèllëra zë puonn rëchënosc tre nèrvëra prëngëpal, ddu ë lë qual cammínanë a gl luat ë la fronna carpëllar e accucchiat a ess náscënë gl òvëlë; štë nèrvëra zë chiámanë "nèrvëra placëndar". Gl nierv cëndral ë gl carpiegl è gl nierv carpëllar. Gl òvëlë sërvarrav a prëduc lë sëmend e arrassëméglianë a bbuocc tunn a gl lat ë lë frunn carpëllar.


text:
Piomb
El piomb l'è on element chimegh. El sò numer atomegh l'è 'l 82, el sò simbol a l'è Pb.
El partegn al grupp numer 14 e al period numer 6 de la tavola di element.
A l'è on metall tender, dens e facil de lavorà. El gh'ha on color bianch-azur apena tajaa: se l'è miss a l'ari el ciappa on color gris iscur.
L'è doperaa in de l'edilizia, in de la produzione de batterii per autotrazion e de proiettil per s'ciopp. In de l'istatt liquid el serviss tant 'me refreggent in di reator nuclear, certi voeult insemma al bismutt. El piomb a l'è on component del pelte e de ligh metallegh doperaa in de la saldadura.
L'è staa scovert tanto temp indree, e l'era giamò cognossuu ai temp di Egizzi. I Roman le doperaven per i tubadur (e verguna de quei che hann faa lor la fonziona anca incoeu).
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla piomb la riva del latin "plumbum", con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian piombo, frances plomb, catalan plom, spagnoeu plomo, portoghes chumo, romen plumb, ligur ciongio, forlan plomp, napoletan chiummo, sicilian ciummu, sardegnoeu brummu, romanc plum). De lì el s'è spantegaa anca ai lengov celtegh brittonegh (breton plom, galles plwm). L'agettiv "plumbeum" l'è doperaa anca in italian (plumbeo) cont el significaa de "gris iscur".


text:
Corsin Cavegn enconuscha bain la scena da ballape en la Surselva. Tranter auter ha el gia trenà ses club da chasa, il CB Lumnezia ed il Club da ballape Trun/Rabius. Cun Schluein/Glion ha Cavegn era giugà dal 1989 fin il 1995.
Cavegn daventa tar Schluein/Glion il successur dad Urs Casutt ch’aveva demissiunà sco trenader la fin da settember. Cun Corsin Cavegn vul il club da la segunda liga puspè turnar enavos al success. Il davos hai dà 5 terradas en seria en il campiunadi. En la tabella sa chatta l’US Schluein Glion sin il 10avel plaz, dus puncts avant in plaz da relegaziun.


text:
Novitês
18.07.2014 Daurida dla mostra „Le cör dla ciasa“ – La stüa tla Val Badia dales 18.00 tl Museum Ladin
La mostra prinzipala dl Museum Ladin Ćiastel de Tor a S. Martin de Tor é chësc ann dedicada al tema „La stüa tla Val Badia".
Por la mostra él gnü documentè cun fotografies rodunt 40 stües dla Val Badia; tröpes de chëstes stües vëgn mostrades por le pröm iade. Helmut Stampfer, Hans Grießmair y Emanuel Valentin à arjigné ca i tesć por la mostra. Katharina Moling à curé la mostra adöm cun le diretur dl Museum Ladin Stefan Planker.
La stüa é stada secui alalungia le cör dla ćiasa, le post olache al gnô a s'al dè la vita soziala de döta la familia, y ara é ćiamò insciö al dedaincö.
La stüa da paur ladina é taflada cun lëgn, te n ćiantun él n mogun da paur, i üsc é basc y i vidri é pici a na moda che le ćialt ne vais nia pordü, sura la gran mësa cun banch a ćiantun él n crist te chël an ti dij le ćiantun dl crist. Credenzes y armà desvalis completëia l'aredamënt dla stüa, olache al ne po gnanca mai manćé n'ora a parpanticul.
La parora ladina stüa y chëra todëscia Stube é liades tramesdöes ala parora taliana por mogun stufa, avisa sciöche inće ala parora ingleja por mogun stove. La stüa é la ćiamena olache al é le mogun; tla maiù pert di caji se tràtera de n mogun arondè smaltè a fin cun malta da ćialc. Ajache la stüa ê la sóra ćiamena dla ćiasa scialdada, messâ le mogun gnì fat a na moda da dè jö ma bel plan le ćialt y ester gran assà da se pone sön le punt de furn, na lerch de lëgn da se pone. Incër le mogun ia êl le banch da furn, le post plü chirì dla ćiasa. Le mogun vëgn scialdè da iadedô da ćiasadafüch o da porte ite, un o dui iadi al dé, aladô dl bojëgn. D'invern, canche le laûr sön i ćiampoprà palsâ, se dên jö cun laûrs a man desvalis che podô ma gnì fać te na stüa bona ćialda. Cun la roda da firé gnôl firé lana y lin y sön le torà gnôl fat pezes. An aldî bele dalunc le tlapernamënt dl torà. Carigas ambulanć cunciâ i büsc ti ćialzà. Dui iadi al ann gnôl fat pan y porchël messâl gnì menè la pasta y fat les püces che gnô lasciades crësce tla stüa buna ćialda, denanco les mëte te furn.
La brama gnô metüda tla pëgna, na picia bót cun n menadù, che gnô tornada cun fadia tan dî ćina che al gnô smalz. Da laurè te stüa gnôl sovënz perié o ćiantè.
La stüa ê le post de düć por ezelënza, chilò s'incuntâ la familia a mangé, chilò stôn sce al gnô zacai, chilò gnôl inće palsè do marëna, tignin ite avisa na ierarchia: le banch da furn ê dl patrun de ćiasa.
La maiù pert di rituai se referësc ma ala sajun frëida y gnô porchël tignis te stüa. San Micurà, le Bambin, la vedla donacia o la poscignara (na ëra vistida sö da stria che scoâ demez l'ann vedl cun süa granara) gnô düć te stüa. Da jì a mitans s'incuntâ i pretendënć cun les mitans y dantadöt cun i geniturs de chëstes mitans te stüa. Che che orô maridé na jona messâ dantadöt se gnì cun so pere. Sce al morî zacai gnô le mort infornì sö te stüa sot le ćiantun dl crist y stopè jö cun n cortù cujì fora cun ornamënć y corusc desvalis, aladô sce al ê mort n pice o n gran. Da na usanza da mort dër particolara ti gnôl metü al mort i dënz che ti ê tomà fora te scrin. Chisc dënz ê gnüs metüs canche al ê ćiamò en vita, pornanche ai ê tomà fora, te na sfëssa o n büsc dl parëi de stüa. Cun chësta usanza particolara orôn bonamënter che le mort se presentass ia en l'ater monn dan Chël Bel Dî le plü complet che ara jô. Dala mostra, che sarà daverta debann dai 18.07 ćina Pasca dl 2015, jaràn ite sön dötes chëstes particolaritês.


text:
Il project vegn realisà da l’interpresa dals frars Berther SA. Sin fundament da l’idea da Sawiris hajan els fatg il concept e coordinà las lavurs ed ils termins. Tschertas lavurs sco ils pulstrads, la musica ubain il fier hajan firmas spezialisadas fatg, di il manader da fatschenta Pancrazi Berther.
Resguardà las normas da la viafier
La gronda lavur ha la Berther Frars SA fatg a Rueras, mo la bar saja vegnida montada a Brig en ils lavuratoris da la Viafier Matterhorn Gottard. Pertge là? Sco Pancrazi Berther di, saja quai stà impurtant ch’els hajan adina puspè pudì pasar il vagun ed observar las normas. En tut hajan els impundì ca. 1'000 uras lavur per quest project.
Sutgas ston esser fermadas
Montar ina bar en in vagun dad in tren saja auter che montar ina tala en ina cuschina ubain en in'ustaria. Las sutgas stoppian esser fermadas per ch'i na dettia betg accidents. Plinavant stoppian las mobiglias esser levas per che l'entir vagun na daventia betg memia grev.
Frequenzas dublas
Il tren cun la bar dad après-ski parta quatter giadas davent Andermatt e quatter giadas davent Mustér (frequenza dubla) – e quai a partir dals 22 da december fin Glindesdi Pasca.
RR actualitad 11:45


text:
-
Tschains d'aua
Las ovras electricas svizras ston pajar in import en furma da tschains d’aua per duvrar l’aua e producir electricitad.
-
-
-
-
Tunnel dal Gottard
Il tunnel dal Gottard en Svizra è il pli lung tunnel dal mund. El va dad Erstfeld en il chantun Uri a Bodio al Tessin.
-
-
Tschigulatta
I dat tschigulatta brina, nera ed alva. Il Minisguard declera co la tschigulatta alva vegn fatga.
-
-
-
-
-
Transgender
Tge è Conchita Wurst insumma? Conchita Wurst n’è betg l’unica persuna ch’ins na sa betg propi sch’el è um u dunna.
-
Trais sontgs retgs
Igl è in vegl usit da sa vestgir sco ils trais sontgs retgs ed ir da chasa tar chasaa giavischar in bun onn nov.
-
Traffic da transit
Ina bova sur Domat pudess interrumper las axas grondas da traffic sin l'autostrada A13 e la lingia da la Viafier retica.
-
Traffic public
Ils giuvens duain ir pli pauc cun auto e duvrar dapli il traffic public.
-
Touchscreen
Tgi na posseda betg in IPhone, in Ipod Touch u in auter apparat ch'ins po manipular cun la detta.
-
-
-
-
-
Terratrembel Nepal
La regiun enturn Nepal è fitg periclitada da terratrembels. Pertge èsi uschè malsegir?
-
Terratrembel Chile
In dals pli gronds terratrembels il 2010 en il Chile ha consequenzas per nossa terra.
-
Temperaturas
In motiv daco ch’i ha nagina naiv en l'Africa èn las temperaturas. Igl è para bler memia chaud.
-
Taxas turisticas
Il cussegl grond ha l'avrigl 2012 decidì davart ina nova lescha per la finanziaziun dal turissem grischun.
-
Tartuffels
L'atun è il temp da racolta dals tartuffels. Ma blers tartuffels che nus mangiain derivan d'insanua auter.
-
Taglia sin la plivalur
Era uffants èn pertutgads da la taglia sin la plivalur. Il Minisguard declera pertge ch’i dat insumma questa taglia.


text:
Il terratrembel haja gì ina fermezza da 6,6 sin la scala da Richter. Quai ha communitgà il servetsch seismologic dals Stadis Unids USGS.
Davart donns u unfrendas na datti anc naginas indicaziuns uffizialas.
Las stremblidas eran er da sentir en l’India. En la chapitala da l’India Neu Delhi sajan ils trens sutterrans vegnids retegnids ord motivs da segirezza, rapporta l’emettur NDTV.
Pir l’october passà hai dà in ferm terratrembel en la regiun cun passa 400 unfrendas, il link avra en ina nova fanestra.
RR novitads 15:00


text:
Minisguard dals 28.10.2017
- Sonda, 28.10.2017, 17:40
Dapli ch’ina plazza da gieu
Tge far sch’ins gudogna 25’000 francs? Per l’uniun «sportkids» Trin, che ha gudagnà l’onn passà quella summa, èsi stà cler ch’els vulessan realisar in project da moviment per giuven e grond. Lur idea: in parc da moviment. Proxima primavaira cumenzan las lavurs ed il Minisguard è stà a guardar nua che quest parc duess vegnir e tge che quai munta.
Danunder vegnan ils raps?
Sche ti vuls cumprar in velo alura dovras ti natiralmain raps. Ma tge far sche ti has betg avunda? Ina pussibilità è da dumandar la banca per raps. Quai fan oravant tut persunas che vulessan per exempel fabritgar ina chasa u far ina atgna fatschenta. Sche bleras persunas vulessan quai alura sa la banca crear raps or dal nagut. Quai na plascha dentant betg a tuts.


text:
ina terrada che fa mal a crap gries
Secund encunter tierz - ni era: USSI encunter CBTR. Tut ils adherents dil ballapei sursilvan spitgavan sin quei rencontre da gievgia Anceinza. Avon ina biala culissa cun 270 aspectaturs vegn il derbi sursilvan daus liber las 16:00.
Il giug entscheiva fetg malruasseivel e l’US Schluein/Glion sco era ils hosps dil CB Trun/Rabius vegnan buca propi da far zatgei productiv cul bal ellas empremas diesch minutas dil giug. Suenter 12 minutas han ils hosps dalla Cadi lu l’emprema scena commemorabla: Suenter ina bial’acziun singula vegn il Clau tier in siet ord 25 meters che metta il goli da Schluein denton buc avon pli gronds problems. Cuort suenter vegn era il caucasa tier ina buna acziun: il siet digl attacader munchenta denton era la finamira. Suenter 17 minutas vegn puspei il Clau da menar ora siu cuntergiugadur cun in bi tunnel e survescha il bal amiez. Leu survegn Livio denton il bal el dies e vegn buca da plazzar quel en gol. Beat vegn denton aunc tier il secund siet; el vegn aber medemamein buca da marcar il 0:1 pils hosps. Quei eis ei lu stau per in mument cun bunas scenas da gol. Omisduas equipas vegnan buca da cumbinar e giogan cun bals aults. Ins senta ch'ei va per bia en quei giug da campiunadi e negin vul propi riscar zatgei. Cuort avon pausa vegn aunc il caucasa tier ina excellenta schanza: Suenter in bial'acziun dil «flügel» dretg va il bal atras la da sedisch dil CB nua che amitgs ed adversaris munchentan denton «il curom».
Suenter pausa vegnan ils giugadurs da Schluein meglier el giug e vegnan en ina plitost fleivla fasa dil CB da marcar igl emprem gol da quella partida. Suenter in «iiwurf» dil cantun vegn il bal a miez nua che negin giugadur dil CB sesenta responsabels da tener il capitani digl adversari. Lez di engraziel e marchescha cul péz igl 1:0. Cuort suenter vegn Schluein puspei tier ina buna schanza da gol. Il culp liber ord biebein ventgatschun meters sgola denton lev sur il gol da Sandro ora. Ils aspectaturs spetgan ussa sin ina reacziun dils hosps. Il CB lai denton peda tochen ella 73avla minuta. Lu porta il Dani in corner ella zona da puniziun perfetg sil tgau da Sandro. Lez vegn denton buca da smaccar endretg il bal ed aschia va el sur il gol ora. Diesch minutas pli tard vegn il Dani sez aunc tier ina schanza da gol. Suenter in bi pass ella gassa eis el denton in tec memia plauns ed il goli da Schluein vegn ora bein e sa sclarir la situaziun. In «Schlussfurioso» dat ei buc pli. Ils giugadurs rutinai da Schluein giogan a fin il giug las davosas minutas a moda suverana. Suenter il giug vegn ei aunc in tec pli hectic ed il Sergio survegn aunc ina carta cotschna suenter ina acziun nunnecessaria – quei vess definitiv buca stuiu esser e porta auter che puncts da puniziun nuot al CB.
La seria da giugs senza terradas ei pil CB Trun/Rabius pia a fin. Il giug a Crap Gries ei segiramein buca staus in giug per «Fussballästhetiker». Igl ei buca sempel dad anflar motivs e raschuns daco ch'ils hosps dalla Cadi han buca saviu cuntinuar cun las prestaziuns dallas davosas treis jamnas. Il pressing offensiv dallas davosas jamnas sco era la segirtad ellas cumbinaziuns era sco naven. Sch'il plaz grond ni la nervusadad pon declarar quei stat ellas steilas. Ina victoria fuss suenter quella prestaziun buca stada meritada. Schluein ha denton era buca giugau aschi in perschuadent giug ch'in pari fuss forsa stau il resultat il pli gest. Exact en da quels giugs vala ei denton da smaccar en il bal – sin tgei moda e maniera era adina – e quei ha halt mo Schluein fatg quei di.
Ina caussa ei denton tuttina legreivla quella gievgia d’Anceinza: Ils giuvens giugadurs Ramon Orlik e Denis Monn han dau lur debut cun l’emprema equipa dil CB Trun/Rabius. Omisdus ein segiramein duas empermischuns pil futur. Medemamein ha il Flavio Schuoler survegniu il pass ed astga naven dad ussa dar cun il campiunadi. Per l’equipa vala ei da beinspert emblidar quei giug e cuntinuar gia proxima sonda a Bogn Ragaz cun las prestaziuns dallas jamnas passadas. Il campiunadi va aunc tschun giugs e per l’emprema ei aunc tut pusseivel.
Informaziuns: 1:0: 1:0 53’ US Schluein/Glion
Formaziun: Sandro Tomaschett – Sandro Orlik, Damian Schmed, Livio Janka, Orlando Monn – Gian Andrea Beer (80’ Sergio Regufe), Beat Cadruvi (75’ Ramon Orlik), Carlo Gautschi (62’ Daniel Monn), Clau Berther – Daniel Lopez, Salvatore Staglianó (C) (88’ Denis Monn)
Reservas: Daniel Monn, Ramon Orlik, Sergio Regufe, Denis Monn, Patrizio Decurtins, Flavio Schuoler


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Dario Cologna problems cun la tarschola d’Achilles
Dario Cologna ha da sbatter cun problems da sanadad. Sia tarschola d’Achilles saja inflammada ha Cologna ditg envers SRF. Betg cundiziuns idealas per il cumenzament da la stagiun damaun.
Autur:
SRF / Gionduri Maissen
Quai na saja betg optimal, surtut betg per il stil classic, ha ditg Dario Cologna envers SRF. La nova stagiun cumenza la fin d’emna gist cun duas cursas en il stil classic a Kuusamo en Finlanda. Tuttina vul Cologna ir damaun a la partenza e cumenzar la stagiun nova.
RR novitads 20:00


text:
Ermatingen
Ermatingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3033 abitant.
El cumün de Ermatingen al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Constance (Konstanz) (DE-BW), Gottlieben, Raperswilen, Reichenau (DE-BW), Salenstein, Tägerwilen, Wäldi.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ermatingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Daria Bignardi
La Daria Bignardi (Frara, 14 ad favràr dal 1961) l'è na giurnalìsta, scritōra e cundutóra televiśìva emigliàna.
L'è spuśàda da 'l 2004 c'n al giurnàlista Luca Sofri, fiōl 'd Adriano e la gh'à dū fiōi: l’Emilia e Ludovico, quést chè nâ da 'l matrimòni precedènt cun Nicola Manzoni, insgnànt ad filuśufìa in un licèo dal milanéś e fiōl dal cumpuśidōr Giacomo Manzoni.
Biugrafìa
Dòp èsar-'s diplumàda a 'l licèo clàsic "Ludovico Ariosto", la s trasferìs a Bulógna par studiàr a 'l DAMS, cōrs ad làurea in Disiplìni di Arti, dla Mùśica e dal Spetàcul in dla facultà ad Létri e Filuśufìa. La mòla i studi dòp 'n an parchè la pénsa 'd n èsar mia in dal sò ambînt.
A vint-a-tri an (in dal 1984) la sa stablìs a Milàṅ e la taca a lauràr p'r al setimanàł Panorama dla Mondadori. In dal 1988 la pasa a Chorus, mensìl ad Leonardo Mondadori. In dal 2000 la ciapa a Alghéro al Prèmi Nasiunàl Alghero Dóna ad literadùra e giurnàliśum (VI edisiòṅ).
In dal Śnar dal 2009 l'à publicâ par la Mondadori al lìbar autobiugràfic Non vi lascerò orfani ch'l à purtâ a cà dal crìtichi bòni (anc una ad Goffredo Fofi) e 'n sucès grand dimóndi 'd pùblic vinsénd al prèmi Rapallo Carige p'r al scritōri dóni (20 Śugn 2009), al prèmi Elsa Morante par la naratìva (Roma, 14 Utóbar 2009) e 'l prèmi Libraio Città di Padova (2009).
Televiśiòṅ e Ràddio
Giurnàlista prufesiunìsta da 'l 1992, la lavóra bèla in dal 1991 in dla redasiòṅ dal prugràma ad Rai 3 Milano, Italia faghénd i tèst, soquànt, par Gad Lerner e pò par Gianni Riotta. In dal 1994 la dvénta n'inviàda da Milàṅ p'r al prugràma culturàł Punto e a Capo dla Rai 2.
Da 'l 1995 a 'l 2008 l'à cundót tut i Giuidè la rubrìca di lìbar La mezz'ora Daria su Radio DeeJay insém a Linus e Nicola Savino.
In dal 1995 la giurnalìsta la vèṅ 'duciàda par Gregorio Paolini, ch'al gh śibìs ad tōr al pòst dl'Alessandra Casella in dla cundusiòṅ dla rubrìca literària A tutto volume par Canale 5, ch'l'iva vins al prèmi Flaiano par la televiśiòṅ ad qualità. Sèmpar par Canale 5 la pòrta avànti al talk show culturàł Corto Circuito in di an 1996 e 1997. Tulénd ispirasiòṅ da i talk show americàṅ, l'à pinsâ e cundót par l'Italia 1 al prugràma Tempi moderni (Tèmp mudéran, prèmi Alghero p'r al giurnalìśum), dal 1998 al 2001. Da 'l 14 ad Setémbar a 'l 21 ad Dicémbar dal 2000 la Bignardi la preśénta la prima edisiòṅ dal Grande Fratello (Grand Fradèl) par Canale 5 muciànd sù di ascōlt record e vinsénd al Telegàt e 'l Oscar dla TV. La fà cumpàgn anc 'l an dòp cun la secónda edisiòṅ.
In dal 2002 la dvènta diretōra dal mensìł Donna (Hachette Rusconi Editōr) e in Maǵ la taca la cundusiòṅ dal prugràma ad lìbar setimanàł Lando par l'Italia 1. Da 'l 6 'd Avrìl a 'l 2 ad Śugn dal 2004 la tórna a 'l reality show preśentànd la prima edisiòṅ 'd La fattoria, sèmpar in sl'Italia 1.
A la fiṅ d'l an la pasa a La7 par far al talk show Le invasioni barbariche (Gl'invaśiòṅ barbàrichi) cun di arcgnusimènt impurtànt dla crìtica e la vins al sò secónd Telegàt (2007), 'l Oscar dla TV, al Premiolino, al Prèmi Ideona e 'l Oscar dal Rifurmìsta. In dal Dicémbar dal 2008 la Daria la mòla la traśmisiòṅ firmànd un cuntràt par la Rai.
Da 'l 20 ad Mars dal 2009 la tórna a Rai 2 par la cundusiòṅ dal prugràma nóṿ dal Verardè L'era glaciale ma pò la tórna in si sò pas tulénd incóra part a Le invasioni barbariche par La7 (Setémbar 2010).


text:
Jonas Lenherr e Kevin Drury han oz midà il plaz sin il podest. La sonda era il Svizzer stà sisum ed il Canadais sin il segund plaz, la dumengia èsi il cuntrari. Il Grischun Armin Niederer è vegnì quart.
Per il leader en il classament general Marc Bischofberg ha dentant er a Sunny Valley betg gì success: Per el èsi gia a fin suenter ils otgavel finals. Er il pli grond adersari da l'um da l'Appenzell, il Franzos Jean-Frédéric Chappuis, è crudà or tar la cursa da la dumengia.
Smith: ier emprima, oz terza
Tar las dunnas è la victura dad ier, Fanny Smith vegnida oz terza. Gudagnà ha la Svedaisa Sandra Näslund avant la Canadaisa Brittany Phelan.
RR novitads 12:00


text:
La Credit Suisse è sin buna via ed ha la dretga squadra.
Da quest maini è il president dal cussegl d'administraziun Urs Rohner. A la radunanza generala da la CS a Turitg è Rohner sa defendì cunter la critica che la nova orientaziun da la banca saja vegnida instradada memia tard. L'emprim haja la banca stuì pensar a las consequenzas da la crisa finanziala ed a la dispita da taglia cun ils Stadis Unids. Pir suenter haja ella gì la libertad d'agir, uschia Rohner.
Pajas autas fatschentan ils acziunaris
Var 1600 acziunaris èn sa participads a la radunanza generala. Blers dad els han prendì il pled e crititgà las pajas autas dal management. Quellas sajan exageradas e nungiustifitgadas è stà d'udir. Thomas Minder, il bab da l'iniziativa da raffaders, ha ditg ch'i saja ina impertinenza da pajar tants bonus malgrà in onn da debachels.
RR novitads 14:00


text:
L'administraziun americana po ussa puspè funcziunar normal. Il pachet preveda per l'ina las finanzas necessarias per la regenza fin ils 8 da favrer e per l'autra er da cuntinuar cun in program en favur da la sanadad d'uffants, che duai cuzzar plirs onns.
«Democrats èn vegnids raschunaivels»
Avant avevan tant il senat sco er la chasa dals represchentants approvà da finir la bloccada da la regenza, il «Shutdown». En ina posiziun da Trump vegn declerà, ch'el saja cuntents ch'ils democrats sajan vegnids raschunaivels. Ils democrats avevan inculpà Trump durant la dispita ch'el mida mintga di posiziun quai che pertutgia il dretg d'immigraziun, in punct central da las tractativas da budget.
Cun la fin dal shutdown american èsi era cler che Donald Trump vegn definitivamain al WEF a Tavau.
RR novitads 06:00


text:
Alessia Cara: «Scars To Your Beautiful»
- Mesemna, 7.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 7.2.2018, 9:30, RTR
Alessia Cara è ina chantadura da pop ed R&B canadaisa. La dunna ch'ha uss 22 onns ha gia baud entschet a far musica. Cun 14 onns avev'ella ses emprim chanal da YouTube, nua ch'ella publitgava sias versiuns da hits enconuschents.
Grazia a la chanzun «The Neighbourhood» chargiada si, ha Alessia Cara lura survegnì ses emprim contract da musica. Dus onns pli tard ha ella gì cun «Scars To Your Beautiful» ses fin uss pli grond success.


text:
La cussegliera naziunala cristian-democratica da Turitg Barbara Schmid-Federer ha annunzià da sa retrair. La politicra da 52 onns sa retira gia sin la sessiun da stad dal Cussegl naziunal. Ella scriva ch'ella veglia sa concentrar pli fitg sin ses engaschaments socials – en favur da persunas en miseria. Ella craja da pudair cuntanscher uschia dapli che cun restar en il Cussegl naziunal.
Critica envers il timun da la PCD
En in'intervista cun la gasetta «Tages-Anzeiger» crititgescha Schmid-Federer però er il curs actual da la PCD e dal president Gerhard Pfister. Il timun da la partida veglia surtut gudagnar enavos vuschs en ils territoris tradiziunals. Per quai scopo giaja la partida ina via burgais-conservativa e cun quella na possia ella betg s'identifitgar. Tenor Schmid-Federer pudess la PCD plitost gudagnar vuschs, sch'ella resguardass pli ferm l'ala social-liberala da la partida.
Barbara Schmid-Federer è dapi il 2007 per la PCD en il Cussegl naziunal.
RR novitads 06:00


text:
Check this out on Chirbit
Ij giornaj a son pien ëd neuve grame, ch’a conto ‘d ròbe cative, ëd dësgrassie, ëd maleur. L’Evangel, contut a l’é na bon-a neuva, l’anunsi ‘d na notissia ch’a dà ‘d gòj. Ancheuj sossì a lo comprend quasi pì gnun. Ancheuj a-i son ëd coj ch’a chërdo ch’a-i sia pì gnente ch’a peussa consideresse na bon-a neuva. A van fin-a a la mira ‘d dì che a-i sia ‘dcò gnente ch’a peussa consideresse ‘d vrità, che vrità a l’é quajcòsa ‘d “relativ”, ch’a esist nen. S’a fussa vera lòn, però, gnanca lòn ch’a l’han pen-a dit, che la verità a esist nen, a podrìa nen esse considerà na vrità e costa afermassion midema a sarìa fàussa, da nen chërdse… La lògica, tutun, ancheuj a l’é nen ëd mòda, coma la rasionalità, ch’a l’é pitòst ràira. An efet a’i é tanti ancheuj ch’a vivo soa vita coma se gnente a l’avèissa pì ‘d significà. A diso: “Mangia, bèiv, e gòd-te la vita fin-a ch’it peudes, tant doman i l’avroma da meuire”.
Gesù a disìa: “Ël temp a l'é compì e 'l regn ëd Nosgnor a l'é davzin: convertive e chërde a l'Evangeli" (March 1:15).
Lòn ch’a l’é l’Evangeli? I trovoma la rispòsta ant 1 Corinti 15:3-4 “I l'hai passave lòn ch'a l'è dl'importansa la pì granda e ch' a l'é stàit passà prima a mi, l'é a dì, che Crist a l'é mòrt pr' ij nòstri pecà, pròpi coma a diso a le Scriture; ch'a l'é stàit sotrà, e ch'a l'é 'rsussità 'l ters dì, pròpi com' a diso le Scriture”.
Gesù Crist, ël Fieul etern ëd Nosgnor, a l’é dventà n’esse uman për salvene dai nòstri pecà. Costa-sì a l’é la bon-a neuva! Gesù a veul salvene! Chiel a savìa bin che nojàutri i j’ero nen a pòst coma ch’i soma e che i l’avrìo podù nen salvene da nojàutri medésim. “Dé a l'ha salvave për grassia quand ch' i l'eve chërdù: a l'é nen quejcòsa ch'i l'eve merità an na quaj manera, ma a l'é 'n don che Dé a l'ha fave. La salvëssa a l'é nen n'arcompensa për avèj fàit cheicòs 'd bon: gnun a peudrìa vantess-ne!” (Efesin 2:8-9).
La Bibia an mostra ciair che la salvëssa a l’é ‘n don, un present. A l’é nen quajcòsa ch’i l’abio da travajé për podèila oten-e. As travaja nen për oten-e un cadò. I arsèive ‘n present e i dise grassie a col ch’a l’ha davlo. Sossì a veul dì che rivé an paradis a la presensa ‘d Nosgnor a ven nen për conseguensa ëd quant bin noi i vivoma. Tute le religion fàusse a mostro che rivé an paradis a sia quajcòsa che a s’oten se noi i seguitoma ‘d regole moraj o religiose. Sossì, contut, a l’é nen lòn ch’an mostra la Bibia. La Bibia a dis che se noi i l’avèissa da rivé an paradis ëd conseguensa dla manera ch’i vivoma, gnun a-i rivrìa mai, përchè gnun a l’é bon bastansa, o a l’avrìa l’abilità ch’a-j serv.
Fin-a ‘l mej ch’i podoma fé a sarà mai bastansa për Nosgnor: “I soma tùit anfetà e antamnà dal pecà. Fin-a i nòstri mej ësfòrs, dëdnans a Ti, a son gnent' àutr che dë strass anfià 'd grass” (Isaìa 64:6).
Sto-sì a l’é ‘l motiv che la Bibia an dis che a j'euj ëd Nosgnor “A-i é gnun ch'a sia giust, gnanca un. A-i é gnun ch'a l'abia d'inteligensa, gnun ch'a serca Nosgnor. Tùit a son ësperdusse, tùit ansema a son rendusse dësùtil; a-i é gnun ch'a fasa 'l bin, gnanca un sol” (Roman 3:10-12). A-i é përdabon da dësperesse! A l’é pa në schers! S’it pense ‘d podèj esse bastansa bon e che Nosgnor a t'arseivrà volenté o ch’at përdonrà fàcil, it ses an eror!
La bon-a neuva a l’é che ti’t l’has nen da serché d’esse bastansa bon. La bon-a neuva a l’é che ‘l Fieul ëd Nosgnor, Gesù Crist, a l’é chiel ch’a l’é stàit bastansa bon a nòst nòm, për nojàutri. Gesù a l’é vnùit an sla tèra e a l’é nassù da la vergin Marìa për fé lòn che nojàutri i l’avrìo mai podù fé da noi medésim. Gesù a l’ha vivù na vita ‘d përfeta, completa comunion con Dé ‘l Pare. A l’ha mai comëttù ‘d pecà, né ant ël pensé, né ant le paròle o con soa condòta. Pì ‘d lòn, soa mòrt an sla cross a l’é stàita ‘l sacrifissi ch’a l’ha smon-ù na vòta për tute për liberene dal castigh che ij nòstri pecà a mérito. Lòn ch’i l’oma da fé a l’é arconòsse ‘d cheur ch’i soma ‘d pecator ch’a mérito giust “la massima pena” da part ëd Nosgnor e ch’i l’oma gnun-a speransa ‘d salvëssa a part dla grassia ch’a n’é oferta an Gesù Crist, e ch’i lo suplicoma ch’an sìa dàita për soa misericòrdia. I soma ciamà a chërde ‘d cheur che ‘l Salvator Gesù Crist a l’ha fàit tut për nojàutri, e i arseivroma vita eterna tant 'me ‘n don, un present.
A l’é nen mi ch’i lo diso, ma la Paròla ‘d Nosgnor: “Iv diso la vrità: coj ch'a dan da ment a mia Paròla e ch'a chërdo a Col ch'a l'ha mandame, a l'han vita eterna e quand ch'a-i sarà 'l Giudissi a saran nen condanà, përchè già a son passà da la mòrt a la vita” (Gioann 5:24). I l’oma da fé nen d’àutr che lòn pr’ esse arconcilià con Dé. É-lo pa nen costa-sì na bon-a neuva?
S’a l’é parèj, fòrsi ch’i l’oma pì nen da sagrinesse ‘d vive na vita giusta e onesta? Fòrsi che sossì a veul dì che i l’oma nen da rende ubidiensa a Nosgnor? Ëd sicur che 'd nò! Gesù Crist a l’ha dit: “S'i scoteve ij mè comandament i restreve an mè amor, tal coma mi i scoto ij comandament ëd mè Pare e i resto an Sò amor” (Gioann 15:10).
Se nòstra fèj an Crist an pòrta nen a l’ubidiensa, antlora i l’oma nen na vera fej ant ël Crist. L’apòstol Giaco a dis: “Mè frej e seur, còsa servirà-lo se quajdun a dis ch'a l'ha la fej, s'a lo dimostra nen con j'euvre? La fej da sola podrìa-la salvelo? Se un frel o na seur a l'ha gnente da butesse adòss e a-j manca lòn ch'a l'é necessari ogni dì për vive, e quajdun ëd vojàutri a-j dis: "Va 'n pas, e mangia fin-a ch'it n'àbie pro", e ch'i-j daghe nen le còse necessarie pr' ël còrp, a còsa a-j servirà-lo dije ste paròle? Për l'istess ëdcò la fèj, s'a l'é nen dimostrà dai fat, la fèj da sola a l'é mòrta” (Giaco 2:15-17). Na vera fej an Crist a pòrta sèmper d’ubidiensa a Crist.
Contut, la motivassion ch’i l’oma pr’ esse ubidient a l’é nen cola ch’i l’oma tëmma d’esse campà giù ant l’infern. A l’opòst, i arseivuma ‘l Crist për amor e përchè i vorsuma dije grassie për avèjne salvà për soa grassia. Un fieul a ubidiss a sò pare nen pr’ esse acetà da chiel, ma përché a l’é già acetà da sò pare e ch’a-j veul bin e a veul feje piasì.
Ancheuj i l’oma 'dcò da fé motobin d’atension a j’evangej fàuss ch’a sio nen coma ch’a l’é dit ciàir ant ël Testament Neuv për boca dj’apòstoj:
“Im stupisso fòrt ëd la manera ch’i l’eve bandonà Nosgnor, col ch’a l’avìa ciamave për la grassia ‘d Crist, e ch’i sìe passà sì tòst a n’àutr Evangeli. Contut, ël fàit a l’é che n’àutr Evangeli a-i é pa, ma a-i é ‘d gent ch’av përturba e ch’a vorìa dëstòrze l’Evangeli dël Crist. I lo diso ciair: se quajdun a riva e ch’av nunsia n’Evangeli divers da col ch’i l’oma nunsiave nojàutri, s’a fussa fin-a mi medésim o n’àngel calà giù dal cél, ch’a-j casca adòss na maledission! I l’hai dilo e iv lo diso torna: se quajdun a riva e av nunsia n’Evangeli divers da col ch’i l’eve già arseivù, ch’a-j casca adòss na maledission! Lòn ch’i faso mi a l’é nen për fé piasì a la gent, ma për fé piasì a Nosgnor. S’i volèissa fé piasì a la gent, vanieme sò favor, i sarìa nen un sërvent ëd Crist” (Galati 1:6-10).Vera, a-i son dj’àutri evangej che soens an presento e ch’a son nen conforma a lòn ch’a diso le Scriture Sante. A son sogetà a na maledission përché a diso che la mòrt ëd Gesù Crist an sla cros o a l’é nen necessaria o ch’a basta nen, a l’é nen pro, per porté na person-a an paradis. Lòn ch’a l’ha fàit Gesù Crist a l’é complet e a l’ha nen da arsèive na gionta, nè da nojàutri, nè da quajdun d’àutri, a-i fà nen chi ch’a sìa.
Peuj, tuti j’àutri evangej a son sogetà a na maledission përchè a pòrto via la consolassion dal pòpol ëd Nosgnor. A vorìo che la gent as fidèissa nen tant o nen mach a Gesù Crist, ma an sl’esecussion ëd quajcòsa che d’àutri a farìo.
An ters leugh, j’autri evangel a son sota na maledission përchè a diso nen la vrità e coj ch’as fido a coj-lì a saran nen salv. Coj “vangej” lì a dan a la gent la fàussa sicurëssa che le còse a sìo diverse da lòn ch’a diso le Scriture Sante. Ant ij temp ëd Gesù a j’ero coj ch’a pensavo d’esse pro bon da lor istess e ch’a l’avìo nen da manca ‘d Gesù, che lor a j’ero bastansa bon e ch’a séguitavo già ‘d régole religiose ch’a chërdìo bastévol. As ciamavo ij Farisé. Contra ‘d lor Gesù soens a së scontrava e a-j disìa paròle ‘d feu! Anchej a-i é tanta gent ch’a l’ha ‘d presunsion ch’a son nen basà an sle paròle ciàire dle Scriture Sante, le paròle ciàire dl’Evangel bìblich. Se nojàutri i podèisso esse salv da noi istèss, antlora Gesù a sarìa mòrt për gnente!
Antlora i l’oma da serne an tra lòn ch’i pensoma nojàutri e lòn ch’a l’é fondà an sla vrità che Nosgnor a l’ha arvelane ciàira an soa Paròla scrita. I podoma nen sbaliesse. A l’é nen na question d’antërpretassion o d’opinion. La Paròla ‘d Nosgnor i l’oma da conòss-la. I l’oma da verifiché sèmper se lòn ch’i pensoma o lòn ch’i sentoma a sia giust o nò.
I l’oma da fé tant coma coj ëd Berea, dont ël lìber dj’At dj'Apòstoj an conta: “I frej a l’han peuj mandà fòra Pàul e Sila për andé a Berèa. Quand ch’a son rivaie, a son intrà ant la sinagòga dj’ebreo. Àor, sti-sì a j’ero mej dispòst a ‘mprende che coj ëd Tessalònica, përchè volenté a l’han arseivù la Paròla e a vardavo bin le Scriture tùit ij dì për controlé che le còse a fusso prope com a-j lo disìo. A l’é për lòn che vàire ‘d lor a l’han chërdù, ansema a ‘d fomne greche ‘d distinsion e d’òm an nùmer passàbil grand” (At 17:10-12).
Orassion: Nosgnor! Toa providensa ch'a faliss mai a l'ha butà a pòst le còse tant an cél che ant la tèra: Gava vìa da nojàutri, it suplicoma, tut lòn ch'an fà 'd mal e dane cole còse ch'an profit. Fà ch'i gavoma la fiusa a tut lòn ch'a l'é nen conform a Toa Paròla scrita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
Leture bìbliche dël lessionari - Duminica 29 'd Magg - Sconda 'd Pancòsta: 1 Re 18:20-21, (22-29), 30-39; Salm 96: Galatian 1:1-12: Luca 7:1-10


text:
Check this out on Chirbit
Lë Spìrit Sant e ‘l Dì dla Pancòsta. “Rivà ch'a l'era 'l dì dla Pancòsta, a l'ero tùit ansema ant ël midem leugh. A l'improvista a l'han sentù 'n son dal cel coma s'a fussa d'un vent ch'a bofava fòrt e a l'ha 'mpinì tuta la ca andoa ch'a l'ero setà. E a-i é comparìje ëd lenghe coma 'd feu ch'a son spartisse an s'ognidun ëd lor. E a son ëstàit tùit ampinì dë Spìrit Sant e a l’han comensà a parlé an lenghe forëstere, conforma che lë Spìrit a-j fasìa parlé. An col period a-i era a Gerusalem motobin dj'ebreo ch'a-i s'antërtenisìo (për l'ocasion dla festa), gent divòta da tute le nassion ch'a-i è sota 'l cel. Cand ch'a l'é fasse col son, motobin ëd gent a l'é assemblasse (dëdnans a la ca) e a l'ero tùit dëstornà për che ognidun a-j sentìa parlé an soa pròpria lenga. D'autut sbalordì, a disìo l'un con l'àutr: "Ma tuti sti-sì ch'a parlo, a son-ne pa dla Galilèa? Com é-lo donca che mincadun ëd nojàutri a-j sent parlé la lenga dël paìs andoa ch’i soma nà?”. Parti, Medi, Elamiti, e nojàutri ch'i stoma ant la Mesopotamia, an Giudea e an Capadòcia, ant ël pais del Pont e ant la provinsa dl'Asia, an Frigia e an Panfìlia, an Egìt e ant ij quarté dla Libia, ch'a l'é davzin ëd Cirene, e nojàutri ch'i stoma a Roma? J’ebreo tantme ij prosélit, ij cretèis e j’àrabo, i-j sentoma parlé dle maravìje ‘d Nosgnor ognidun an nòstra lenga? A l'ero donca tùit dëstornà e a savio pì nen còsa pensesse d' lòn, e as disìo l'un con l'àutr: "Còsa veul-lo dì sòn?". Ma d'àutri, a-j sbefiavo e a disìo: "A l'é ch'a son pien ëd vin doss". Ma Pè, an presentand-se ansema a j’óndes, a l’ha aussà la vos, e a l’ha dije: “Vojàutri gent ëd Giudèa e tuti coj ch’i seve a Gerusalem, scoté sossì e fé 'tension a mìe paròle. Malgré tut lòn ch’i pense, sti-sì a son nen cioch, perchè a l’é mach neuv ore dla matin, ma a l’é lòn ch’a l’avia dit ël profeta Gioèl: ‘A-i rivrà ant ij dì darié - Nosgnor a dis - ch’i spantierai mè Spìrit an sù tuta la mia gent, e vòsti fieuj e vòste fije a profetisëran; vòsta gioventura a vëddrà ‘d vision e ij vòsti vej a sugnëran dij seugn. Ëdcò an sij mè servidor, sia òm che fomne, i spantieraj mè Spìrit, an coj dì là, e lor a profetisëran. E mi i farài ‘d còse maravijose dzor ant ël cel, e ‘d prodissge an sla tèra giù-sì, ëd sangh e ‘d feu, e ‘n vapor ëd fum. Ël sol a sarà cambià an top, e la lun-a an sangh, dë' dnans che col grand e glorios Dì dël Signor a ven-a. Antlora tuti coj ch’a 'nvocran ël nòm dël Signor a saran salv’ (At 2:1-21)Le promësse ‘d Nosgnor. “Flip a-j dis: “Signor, fane vëdde ‘l Pare, e për nojàutri tant a basta”. Gesù a l’ha dije: “A l’é tant ëd col temp che mi i son ansema vojàutri e ti ‘t l’has nen conossume? Flip, col ch’a l’ha vëddume, a l’ha vëddù mè Pare. Com’ é-lo ch’ it dise: 'Fa-ne vëdde ‘l Pare?' Chërdes-to nen ch’i son an mè Pare e mè Pare a l’é an mi? Le paròle ch’iv diso, i-j diso nen daspërmì medésim, ma ‘l Pare ch’a sta an mi a l’é col ch’a fà soe euvre miracolose. Chërdme ch’i son ant ël Pare e ‘l Pare a l’é an mi, sedësnò chërdme për motiv dj’euvre miracolose ch’i faso. An vrità, an vrità iv diso: Col ch’a chërd an mi, a farà j’euvre ch’i faso mi, ansi, a na farà ‘d pì grande ancora che ste-sì, për motiv ch’i vado al Pare. E qualsëssìa còsa ch’i ciame a mè nom, i la farai, parèj che ‘l Pare a sia glorificà dal Fieul. S’im ciame queicòsa a mè nòm, i la farai. S’im veule bin, fé lòn ch’iv comando. Antlora i pregrai mè Pare, e Chiel av darà n’àutr Consolator për sté ‘nsema voi për sèmper; lë Spìrit dla vrità che ‘l mond a peul nen arsèive përchè a lo vëdd nen e a lo conòss nen. Vojàutri, contut, i lo conòsse përchè a sta ‘nsema voi e a sarà an voi” (Gioann 14:8-17).
“Përchè tuti coj ch'a son mnà da lë Spirit ëd Nosgnor a son fieuj 'd Nosgnor. Përch' i l'eve nen arseivù në spìrit ëd servitù ch'av men-a torna a la pàu, ma i l'eve arseivù lë Spirit d'adossion ch'an fà crijé "Abba, Pare". A l'é col istèss Ëspirit ch'an rend la testimoniansa ch'i soma ‘d fieuj 'd Nosgnor. E s'i soma 'd fieuj, antlora i soma 'dcò d'ardité (visadì d’ardité 'd Nosgnor ardité ansema con Crist) se përdabon i patìoma con Chiel për esse 'dcò glorificà con Chiel” {Roman 8:14-17}.
“Ò Signor, che gran' varietà 'd ròbe ch'it l'has fàit! Ti 't l'has faje tute con sapiensa. La tèra a l'é pien-a 'd toe creature. Vardé-là l'océan, grand e largh, ch'a formiola 'd creature d'ògni sòrt, sia grande che pcite. Vardé ij bastiment ch'a lo sorgo, e 'l Leviatan ch'it l'has falo përché a-i s'amusa. A dipendo da Ti për ël nutriment ch'a l'han da manca. Quand che Ti a-j lo procure, lor a l'archeujo. Ti 't doverte la man për deje da mangé e lor a na mangio. Tutun, s'it ët slontan-e da lor, a droco 'nt lë sparm. Quand ch'it jë 'rtire lë spirit, lor a meuiro e 'rtorno a la póer. Quand ch'it jë das Tò respir, as crea la vita e Ti 't arnova la facia dla tèra. Che la glòria 'd Nosgnor a dura për sèmper! Lòn ch'a l'ha fàit a-j dà tant ëd piasì al Signor. La tèra a tërmola a Sò sguard; le montagne a fumo quand che Dé a-j toca. I cantrai al Signor fin tant ch'i vivo. I lauderai 'l Signor fin-a a l'ultim mè respir! Che tùit ij mé pensé a-j sio agradì, përch' am arlegro ant ël Signor! Che tùit ij pecator a dësparisso da la facia dla tèra; che coj ch'a son gram a scomparisso për sèmper. Che tut lòn che mi i son a làuda 'l Signor! Laudé 'l Signor! [Salm 104:25-35, 37].


text:
Campdulscin
Campdulscin o Candulscin (nom ufizial in talian: Campodolcino; in tudesch storich: Gampolschin) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 985 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 48,3 km² e ona densità de 20 ab./km².
A l’è tacaa a Madésan, Piür, San Giacum e Mesocco (CH-GR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Campdulscin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Servezzan tecnic
Collavuraziun da las gestiuns forestelas e las gruppas per lavuors cumünelas da las vschinaunchas da S-chanf e Zuoz
A partir dals 1. schner 2014 collavureschan las vschinaunchas da S-chanf e Zuoz illas spartas uffizis forestels e las gruppas da lavuors cumünelas. Il silvicultur da S-chanf maina ils duos uffizis forestels. Il silvicultur da Zuoz es nouv il mneder da las gruppas da lavuors scu eir da l‘infrastructura da las duos vschinaunchas. Üna cumischiun da coor-dinaziun chi‘s cumpuona our dals duos presidents cumünels e’ls duos chanzlists garantischa la direcziun operativa e la collavuraziun economica traunter la gestiun dal servezzan tecnic e la gestiun forestela. Ils depütos dals duos cussagls cumünels fuorman la cumischiun accumpagnatorica strategica.
Respunsabilted a partir dals 01.01.2014:
Gruppas da lavuors cumünelas ed infrastructura S-chanf e Zuoz
Persuna da contact:
Gudench Mischol
Tel. Nr. : 079 354 97 81
• Mantegnimaint da vias, plazzas e sendas
• Plazzas da parker
• Rumida da naiv Zuoz
• Plazza da sport/glatsch Zuoz
• Plazzas da giuver
• Alps
• Funarels e mantegnimaint dals sunteris
• Chanalisaziun / Provedimaint d'ova
• Alluntanamaint d'immundizchas
Collavuratuors
- Otto Gian Sonder
- Francesco Trovato
- Guido Zala
- Rino Muletta
- René Camichel


text:
Battaja de Borodino
La battaja de Borodino l'è stada combattuda el sett de settember in tra i Frances del Napoleon e i Russ comandaa del general Michail Illarionovič Kutuzov. Borodino el se troeuva a 120 chilometer de Mosca, e 'l sitt l'era ideal per difendes.
El Kutuzov l'ha sistemaa i sò 120.000 omen e i sò 640 cannon per spettà i Frances che rivaven con 133.000 omen (quell che l'era restaa di 500.000 partii trii mes prima) e 587 cannon.
El maresciall Louis Nicolas Davout el gh'aveva suggerii al Napoleon de taccà in sù on fianch, ma l'imperador l'ha preferii taccà frontalment, per podè batt i Russ ona voeulta per tutt in d'ona battalia general.
Al princippi el somejava che avarissen vinciuu i Frances, ma quand i Russ hann faa vegnì i reserv, l'ha situazion l'ha taccaa sù a mudà.
A la fin de la mattina, on attacch in sù i fianch del general Gioacchin Murat, l'ha travolgiuu i difes russ, ma el principp Ugeni de Beauharnais el gh'eva minga assee de omen de sfruttà el success.
La Guardia Russa l'era 'dree a contrattaccà, ma l'artijeria francesa l'ha impedii l'operazion. A la fin del dì i combattiment s'hinn fermaa perchè tucc eren tropp debol per segutà, e in de la nott i Russ s'hinn retiraa col lassà in sul camp 44.000 omen.
I Frances de omen n'hann perduu 33.000, ma ormai gh'even la porta de Mosca bella dervida.


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 21.10.2016, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 21.10.2016, 10:15, RTR
Il cumpliment, mintga venderdi live en il Radio Rumantsch.
Cumpliments fan bain al cor! Quai pon esser cumpliments per insatgi che ha fatg il curtin per sia vischina, che fa in transport u per la tatta che fa ils megliers capuns.
Audituras ed auditurs pon annunziar lur cumpliment. Gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. Cun la persuna che fa il cumpliment vegn registrà in curt discurs, e venderdi vegn telefonà a la persuna che ha survegnì il cumpliment.
Il cumpliment va oz a Anna-Marie Brunner da Domat.


text:
Nossas valladas, Noss Chors Part 6: La Lumnezia
- Mardi, 8.8.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 8.8.2017, 19:00, RTR
Mintga val ha ses chors che represchentan la patria. «Noss Chors» preschenta en questa seria ils chors da las differentas valladas. En la sisavla part visitain nus la Lumnezia.
Mintga chor s'identifitgescha cun sia vallada, sia patria. E mintga vallada porscha in dachasa a differents chors. En questa seria sa metta «Noss Chors» sin viadi tras las vals da noss chantun e fa visita ad els. Oz visitain nus la Lumnezia. Quella s'extenda davent il portal da Porclas enfin la Greina al cunfin dal Tessin. Era qua èn insaquants chors sa chasads.


text:
Il onn da scola 2016/17 è stà in on pretensius per il Lyceum Alpin. La cifra da scolars interns sa diminuida per 34 scolars – sin 165 scolars. Il dumber da scolars externs è cun 92 restà constant. Che la scola media a Zuoz ha pudì superar la perioda difficila, saja en emprima lingia d’engraziar al fatg ch’il Lyceum Alpinum possedia avunda substanza, scriva il president dal cussegl d’administraziun, Sebastian Pawlowski en ses rapport annual.
Puspè meglras perspectivas
Grazia als sforzs intensivs da la partiziun da marketing da la scola a reguard novas admissiuns, hajan la scola pudì registrar emprims resultats positivs gia per l’onn scolastic 2017/18. Il dumber da scolars interns è puspè s'augmentà per 14 sin 179 scolars. Ultra da quai ha la regenza grischuna approvà als gimnasis grischuns da pudair far examens interns per scolars che derivan dador il chantun Grischun l'emprim d’avust 2017. Grazia a quel midament, sajan las premissas e pli flexiblas ed uschia meglras.
Novas purschidas
Per l’onn da scola 2018/19 prevesa il Lyceum Alpinum d’introducir dus novs programs en la partiziun internaziunala. Dad ina vart il «IB Career-Related Program» e da l’autra vuless la scola er porscher il «IB Middle-Years-Program» ch'è surtut adattà per scolars pli giuvens.
Midada al timun
Il mars 2018 vegn Christoph Wittmer a surpigliar la batgetta da la scola media a Zuoz da Karsten Plöger, rectur al Lyceum Alpinum ad interim. Wittmer è actualmain anc rectur da la scola chantunala Enge en il chantun Turitg.


text:
Emprims pass – lecziun 9 da 10
- Mardi, 29.8.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.8.2017, 10:15, RTR
Emprender rumantsch cun il Radio Rumantsch.
Co vai? Danunder vegns ti? Quai èn savens emprims pass, emprimas construcziuns ch'ins emprenda per rumantsch. Sche vus essas vegnì si da la Bassa en terra rumantscha ad abitar ed avais gust da far ils emprims pass en nossa lingua – questa stad avais vus la pussaivladad da far quai cun il Radio Rumantsch. Ensemen cun la magistra ed actura Marina Blumenthal fan Stefan Tscharner e Danilo Bavier, dus novs collavuraturs da RTR che na discurran anc betg rumantsch, questa stad lur emprimas experientschas cun il rumantsch.
Lur capriolas linguisticas e volva lieungas acrobatics èn d'udir questa stad a partir dals 27 da zercladur mintga mardi a las 10:15 uras al Radio Rumantsch.
Ils emprims pass – in curs da rumantsch en 10 lecziuns divertentas.
scolasta: Marina Blumenthal
scolars: Stefan Tscharner e Danilo Bavier


text:
Regn Ünì
Al Regn Ünì dla Gran Bretagna e Irlanda dal Nord (in inglees: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ad solit abrevià cume Regn Ünì o incasì UK (sigla dal noom uriginal, in ingles United Kingdom), l'è 'd suveent ciamà incasì con la sineddoche Inghiltera, e l'è un staat dl'Europa ucidentaal. Al mument al sò munarca l'è la Regina Elisabeta II ad Windsor.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì l'è al risültà d'un grüp d'Acord d'Ünion che j'ann giuntà insema i nasion custitüent: Inghiltera, Scosia, e Irlanda. La magiur paart ad l'Irlanda l'a se pö separà del 1922 con la custitüsion dal Stat Liber d'Irlanda (cula che adess l'è la Repüblica d'Irlanda), mentre una part l'è ancura suta al Regn Ünì e l'è ciamà Irlanda dal Nord. L'Irlanda dal Nord, insema al Gales che prima l'era cunsiderà un principat dal Regn d'Inghilterra, l'è dventà vöna di quater nasion custitüeent: Inghiltera, Scosia, Irlanda dal Nord e Gales. La dinastia regnant l'è quèla dal Regn d'Inghilterra.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì us tröva in sl'a costa ucidental dl'Europa setentriunal. L'è circundà a est dal Mar dal Nord, a sud dal Canal ad la Mania, e a ovest da Ucean Atlantic e dal Mar ad l'Irlanda. J'Isul dal Canal e l'Isula ad Man j'en suta la curona d'la Gran Bretagna ma i fan no part dal Regn Ünì.
Al Regn Ünì l'è incasì padron ad quatordez teritori che gh'en restà in eredità dal impero culunial ch'u gh'ava una volta. Ad esempi: Bermüda, Gibiltera, j'Isul Pitcairn, j'isul Falkland e i teritori britanic in Antartid e int' l'Ucean Indian.
Lengu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì al gh'a no una lengua uficiaal, anca se i so abitant i parlan tüt l'inglees. I lengu regiunal ricunusü j'en al galees, al gaelich scusses, al gaelich irlandes, al cornic, al Scots e l'Ulster Scots.
Nom dal Regn Ünì in di lenguv lucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Galés (Cymraeg): Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.
- Inglees (English): United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
- Irlandés (Gaelige): Ríocht Aonthaite, Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
- Curnuvajees (Kernewek): Rywaneth Unys, Rywvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh
- Gaelich Scuses (Gàidhlig): Rìoghachd Aonaichte
- Manx (Gaelg): Reeriaght Unnaneysit, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie
- Nurmànn (Nouormand): Rouoyaume Unni, Rouoyaume Unni d'la Grande Brétangne et d'l'Irlande du Nord
- Inglees dla Scossia (Scots): Unitit Kinrick, Unitit Kinrick o' Graet Breetain an Northren Ireland
Situasion Pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al Grand Imper culunial l'è ormai finì e al so puter in t'al moond l'è diminuì, al Regn Ünì l'è restà istess un putensa mundial. L'è vöi di G8 e l'è fra i paiis püsè svilupà dal moond, con un ecunumia ch'l'è cunsiderà la quinta in tüt al moond e la seconda in Europa. L'è incasì stat vöi di prim astaat a fa part ad la NATO e ad l'ONU, indè ch'l'è membar permanent con al diritt ad veto. Al Regn Ünì l'è vöna di püsè foort putens militar dal moond, e al gha'a incasì j'aarm nücleaar.


text:
Consum surpiglia il buffet da Casti
- Mardi, 24.4.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 24.4.2018, 11:45, RTR
La societad cooperativa Consum Alvra-Surses surpiglia il buffet da la staziun da Casti. Ils ustiers Johann e Susi Berri van en pensiun la fin dal mais, suenter avair manà tschintg onns l'ustaria.
Roman Brenn, il president dal Consum Alvra-Surses ha ditg, ch'ins possia cun il buffet da la staziun da Casti nizzegiar sinergias cun il tancadi cun butia visavi. Là saja ins vegnì a la limita da las capacitads, surtut quai che pertutga il pitschen bistro dal tancadi.
Tenor Roman Brenn duai era il kiosc dal buffet puspè vegnir reactivà. Là vul ins dasper artitgels da kiosc profitar cun vender souvenirs regiunals als blers turists che passan a Casti. Durant il mais matg renovescha la Viafier retica, ch'è la locatura dal bajetg, ed a partir da l'emprim da zercladur duai il buffet puspè esser avert.


text:
Or da vista d’in uffant raquinta Todisco en quest roman commovent d’in destin zuppà en ina chasa d’abitar animada, da la fantasia uffantila e d’ina amicizia secreta. Lucertola – l’uffantluschard – deriva da l’Italia, ma ses dachasa è il pajais ospitant. Qua sto el sa zuppar: sut la maisa, en la stgaffa, sut il canapé.
Fin ch’el gughegia in di da far excursiuns secretas ora sin stgala, en autras abitaziuns, nua che nagin mo smina la preschientscha da l’uffantluschard.
Ma Emmy, la matta che abita da nov en il terz plaun, sa dat d’enconuscher a l’uffant-luschard. Il surchombras appartegna ad els, ma prest vul Emmy ir or en il mund, en il bogn avert u anc pli lunsch.
Vincenzo Todisco è naschì sco uffant dad immigrants talians a Stans. In pèr onns da sia uffanza ha el passentà en Engiadin’Ota. Oz viva el a Razén ed instruescha a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. L’onn 2005 ha el survegnì il Premi da litteratura dal Grischun.