text:
Arbed-Cagion
Arbed-Cagion (Arbedo-Castione) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 4 576 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 21.52 km², e al se tröva a una altitüden de 283 meter sura al livel del mar.
L'è furmaa de du abitaa: Arbed (che 'l ciappa dent anca la frazzion de Murinasc) e Cagion, sitüaa in süi du spond del fiüm Moesa, arent a la conflüenza cul fiüm Tesin.
El cumün de Arbed-Cagion a l'è tacaa ai cumün de Bellinzona, Clar, Gnosca, Gurdün, Lümin, Rorè (GR) e Sant Antoni.
Esempi de dialet de Arbed[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Um om el gh'eva düü maton.
El püssee sgiun da 'sti düü el g'ha dicc al pà: "Pà, dam fora la mèe part da sustanzia che 'm tóca!", e lü el g'ha facc fora i part.
Poch dì dopu el fiöö püssee sgiun, tirò 'nsema tüt el facc sò, l'è nacc in d'um paies luntan, e lì in poch temp a l'ha majò fora tüt, cul ciocataa e naa a girolda.
E quand l'ha biüü facc net, a gh'è gnid nu grand carestia in chel paies lì, e l'ha scumenciò a bat in di còst.
E l'è nacc in d'um sciur in chel paies a cercaa da lavuraa, e 'stu sciur el l'ha mandò 'n di sò fundi a cüraa i pursciöi.
E lü al cercava d'impiönii la büseca cui giand ch'i majava i pursciöi: e nessün i ga 'n dèva.
Alura, pensandu a chel che l'èva facc, l'ha dicc in tra da lü: "Quanti lavurant in cà dal mè pà i g'ha da majaa e da bev a saziatè, e mì chì a crepi da la fam!
Ma leverò sü, a nerò dal mè pà e ga diserò: Pà, huu facc pecad cuntra dal Signur e cuntra da tì.
Rumai mì a som piü dögn da vess ciamò tò fiöö: tratum cumèe vün di tò lavurant".
E l'è levò sü e l'è nacc dal sò pà. E l'eva ancamò distant quand che 'l sò pà el l'ha vist, e g'ha gnid cumpassion; el g'ha nacc incuntra, e 'l g'ha bütò i brasc al col e 'l l'ha basò.
E 'l fiöö el g'ha dicc: "Pà, huu facc pecad cuntra dal Signur e cuntra da tì; rumai a som piü dögn da vess ciamò tò fiöö".
E 'l pà el g'ha dicc ai sò servituu: "A la svelta, tödì scià el vestì püssee bel e metìgal sü, e metigh dent l'anel in dal did, e metigh sü i scarp.
E menèe scià 'l vedöl ingrassò, e mazzèl, e pö sa maja e sa bev a son da campanin!
Parchè 'stu mè fiöö l'eva mort e l'è resüscitò; l'eva perdü e l'è stacc truvò". E i ha scumenciò a majaa e bev.
El fiöö magiur l'eva fora in di fundi a lavuraa; e cul turnaa indrè, quand l'è stacc arenn a la cà, l'ha sentid ch'i sonèva e ch'i balèva.
Alura l'ha ciamò scià um famöj e 'l g'ha dumandò cussèe che l'eva tüt 'stu muviment.
E 'l famöj el g'ha respundü: "L'è gaid a cà 'l tò fradöl, e 'l tò pà l'ha mazzò um vedöl ingrassò da la cuntentezza che l'ha truvò san e despost".
E lü l'ha ciapò rabia e 'l vurèva miga naa dadent. Alura el g'ha gnid fora el sò pà e l'ha scumenciò a pregàl.
Ma lü el g'ha respundü al sò pà: "Guarda um bot: mì l'è sgià tanti ann che ta servissi e hu sempru facc segund i tò cumand; ma tì te m'hè mai dacc un cauret par majaa cui mè amis;
ma adess che gh'è gnid a cà 'stu tò fiöö che l'ha majò fora tüt chèl che 'l gh'èva insèma ai pütann, tì t'hè mazzò par lü el vedöl ingrassò".
Ma el pà el g'ha dicc: "Sent, el mè mat: ti te sè sempru insèma da mì e tüt chèl che g'ho mì l'è tò;
e l'eva anca giüsta da faa nu legria, parchè 'stu tò fradöl l'eva mort, e l'è resüscitò; el s'eva perdü e l'è stacc truvò".
(Vittorio Pellandini, Glossario del dialetto d'Arbedo, Belinzona, 1895)
Evoluzion demugràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


c: text/html

text:
1500
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 30 genar L'espluradur Vicente Yáñez Pinzón el descuvriss la surtida al mar dal Riu di Amazon.
- 11 nuvember - Granada: el Luis XII de Francia e 'l Fedinrand II d'Aragona signen el Trataa de Granada per divides el Regn de Napul.
- El Cesar Borgia a l'è numinaa Capitan Generaal de la Gesa.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sassinaa Alfuns d'Aragona, spus de la Lucrezia Borgia, istigada dal fradel Cesar Borgia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guglielmo I d'Inghiltèra
Guglièlmo 'l Cunquistadùr (en inglés: William the Conqueror; en fransés: Guillaume le Conquérant), nasìt a Falaise, vers el 1027 e mórt a Rouen ai 9 de setèmber del 1087, l'è cunusìt apò coi nòm de Guglièlmo 'l Bastàrt (perchè fiöl ilegìtim), Guglièlmo II de Normandìa e Guglièlmo I d'Inghiltèra.
L'è 'l fiöl de Robèrto 'l Magnìfich e de «Herleva» o «Arlette», 'na frilla, cioè 'na segónda spùza segónt la tradisiù danéza (more danico).
Düca de Normandìa zà de l'età de òt agn (l'è stat el quint a ricéver formalmènt el tìtol de Düca de la Normandìa) col nòm de Guglielmo II, el g'ha portàt chèsto tìtol del 1035 enfìna al 1087.
Dopo la batàia de Hastings endèl utùer del 1066 el deènta 'l prim rè d'Inghiltèra de stìrpa Normàna e 'l regnarà dei 25 de dezèmber del 1066 enfìna al dé de la sò mórt, ai 9 de setèmber del 1087. L'è stat giü dei monàrchi piö 'mportàncc de l’Europa ucidentàla.


text:
Abcasia
L' Abcasia (AҧcHы/Apsny in abcas; Aбxaзия/Abchazija in russ; აფხაზეთი/Apkhazeti in georgian) l'è on paes de l'Asia, cont on status minga ciar. Per i Georgian e per la pupart di statt del mond la saria ona region de la Georgia, anca se cont on'autonomia bella granda; inveci lee, insema a la Russia e a on quai alter paes, la dis de vess on statt indipendent.
Se inscì el fuss, el confinaria con la Russia, la Georgia e 'l Mar Negher. La soa capital a l'è, in ogni cas, Sukhumi. In del paes ghe viven 242.862 personn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abcasia l'è semper vivuda sotta l'influenza georgiana e russa. In del 1992, a la fin de l'URSS, l'Abcasia la s'è deciarada indipendenta; per quest a gh'è stada ona guerra fina al 1993, che l'ha viduu el genocidi di georgian che viveven in la region.
Al dì d'incoeu, anca se quasi nissun ghe recognoss l'indipendenza, l'Abcasia la viv come se la fuss libera.
Organizzazion politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abcasia (nomm offizial: AҧcHы AҳәыHҭқappa/Apsny Ahwyntkarra) a l'è ona repubblega.
El president a l'è Aleksandr Ankvab (del 2011).
El primm minister a l'è Leonid Lakerbaia (del 2011).


text:
Yangsan
Yangsan (Hangul: 양산시; Hanja: 梁山市) a l'è una cità in del est de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La cità la cunfina cun Busan (al süd), Ulsan (al nordest), Miryang (al nordoest), e Gimhae (al südest).
La gh'ha circa 250,000 abitant.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'era ciamada uriginalment Samnyang-ju sott el regn de Silla. In del 665, Samnyang-ju l'era pö dividüda in de trè part, cunt el teritori de la cità muderna cume part de Ryang-ju. In del 1414, dürant la dinastia Joseon, la regiun l'era renuminada cume Cuntea de Yangsan (양산군). La cuntea l'è devegnüda cità el 1 de marz del 1996.
Sit impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tongdosa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sitüada al nord de la cità a l'è 'l tempi de Tongdosa, un di tempi püssee impurtant del Budisem curean.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feruvia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Yangsan el gh'ha dò staziun sü la Linia feruviaria Gyeongbu: la Staziun de Mulgeum (물금역) e la Staziun de Wondong (원동역).
Metrupulitana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La linia 2 de la Metrupulitana de Busan la serv la cità, cunt el funziunament atüal de quater staziun: Yangsan, Namyangsan, Campus de la Üniversità naziunala de Busan a Yangsan, e Hopo. Atüalment, dò növ staziun i hinn prupost.
Autobus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è servida da un sistema lucal e da lini intercity a Busan, Ulsan, e un quaj alter.
Autustrad[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Autustrada Gyeongbu (#1) e la Bretela de l'Autustrada Jungang (#551) passen per la cità.
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Yangsan el gh'ha trè üniversità:
- el Campus de l'Üniversità naziunala de Busan a Yangsan
- l'Üniversita Yeongsan
- l'Üniversita de Yangsan.
El campus de l'Üniversità naziunala de Busan se dedica ai stüdi medegh, spezialment al nivell post-laurea.
Al nivel di scöl segundari, gh'è anca 10 licee in de la cità.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Magnolia kobus
- Pianta: Chionanthus retusa
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de vott distret (dong; 동), vün eup (읍) e quater myeon (면).
- Deokgye-dong (덕계동; 德溪洞)
- Gangseo-dong (강서동; 江西洞)
- Jungang-dong (중앙동; 中央洞)
- Samseong-dong (삼성동; 三城洞)
- Seochang-dong (서창동; 西倉洞)
- Soju-dong (소주동; 焼酒洞)
- Pyeongsan-dong (평산동; 平山洞)
- Yangju-dong (양주동; 梁州洞)
- Mulgeum-eup (물금읍; 勿禁邑) (4 ri)
- Dong-myeon (동면; 東面) (8 ri)
- Sangbuk-myeon (상북면; 上北面) (9 ri)
- Wondong-myeon (원동면; 院東面) (8 ri)
- Habuk-myeon (하북면; 下北面) (8 ri)


text:
Nodo alla gola
Nodo alla gola (Gróp a la góla) 'l è 'n film dramàtic dal 1948 'd Alfred Hitchcock, cgnusû in Itâglia anc cun al tìtul ad Cocktail per un cadavere (Cocktail p'r un cadàvar). Qvél ingléś (Rope), custâ un migliòṅ e mèś ad dòlar, al fà riferimènt invéci a la Lasa, strumènt druâ par masàr ma anc par ligàr metafuricamènt insém tut al séni dal film, giràdi tuti cun di piàṅ sequénsa bèi lung, déś minùt p'r òṅ.
Al sugèt dla pelìcula 'l è trat da la pièce Rope ad Patrick Hamilton ch'la tōś ispirasiòṅ a 'n fat ad crònaca négra sucès dabòṅ, al masamènt 'd un putèṅ fat in dal 1924 par Nathan Freudenthal Leopold Jr. e Richard A. Loeb, dū śóvan fnòć ch'i stàv'n insém. Chi lōr dū i 'l ìvan fat sōl p'r al gust ad far-al, sarnénd la vitma a caś.
Sunt
In un cald dòpmèśdè cuma tut chi àtar, in na New York dla fiṅ di an Quarànta, Brandon Shaw (John Dall) e Phillip Morgan (Farley Granger), dū studènt universitàri fnòć ch'i viv'n insém in 'n àtic dal Grand Póm, i màsan, stranglànd-al cun na lasa, al sò amìg David Kentley (Dick Hogan) e pò i lóg'n al còrp in un baùl antìg ch'al s cata in dla sala.
Chi lōr i al dróan pò cuma s'a fus na tavla par na fèsta in prugràma pròpria cla sira lè, lè da lōr. I gh'aṅ da rivàr al pàdar dal mòrt, Henry (Cedric Hardwicke), sò sia Anita Atwater (Constance Collier), la sò murōśa Janet Walker (Joan Chandler) e 'n àt'r amìg, Kenneth (Douglas Dick).
Brandon 'l à invidâ anc al sò ex prufesōr Rupert Cadell (James Stewart), sprand che lò al diga lè ciàr e tónd qvél ch'al pénsa su l'umisìdi, un lavōr privilegiâ riservâ sōl par pôc. Méntar ch'i spètan, Brandon al taca a far di dascórs a sèns dópi, a far dal batùdi par far védar a tut chi àtar cum 'l è fùrub lò e cum 'l è inteligìnt, anc par purtàr da la sò banda Rupert. Phillip invéci al và fóra ad tèsta, al s cumpatìs piò al magòṅ ch'al gh'à dèntar p'r avér cupâ al sò amìg e al taca a bévar cuma 'n imbariagòs.
A n vdénd minga cumparìr David, i sò parènt i ś mét'n in pinsēr. Cadell, rivâ lè in cal méntar, al capìs subìt ch'a gh'è quèl ch'a traśa.


text:
Valtelina
La Valtelina (Valtelina e Valtulina in valtelines, Valtellina in talian, Veltlin in tudesch, Vuclina in rumanc; Valteline in frances; Valtoline in frances e ingles storegh) l'è na valada de la Lumbardia, ins el cunfin cun la Svizra.
Al dì d'incö l'è cugnussüü per i so piste de sci, i so aqui termal, i so furmag (suratüt el Bit, ciamaa insì per via del turent Bit) e el so vin.
'Na völta l'era un passag impurtant tra l'Italia e la Germania, e gh'è staa tanta guer per el cuntrol de 'sta val chì.
I cumün de la Valtelina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abriga, Albaree, Andel, Arden, Bema, Berben, Bianzun, Büj, Burmi, Busagia, Caiö, Caspögg, Castel, Castiun, Cedrasch, Cercin, Cin, Ciür, Civ, Cös, Culurina, Dasc, Delebi, Dübin, Faed, Furcula, Füsinn, Geröla, Gesa, Gros, Grosut, Lanzada, Livign, Luver, Mantel, Masc, Mel, Muntagna, Murbegn, Pedesina, Pendulasch, Piantee, Piateda, Punt, Pustales, Resüra, Rugul, Sern, Spriana, Sundel, Sundri, Talamona, Tarten, Tej, Tiran, Traona, Tresiv, la Tur, Tuv, Val de Dent, Val de Sot, Val Masen, Valfürva, Verv, Vila de Tiran.


text:
Arth
Cuurdinàde: 47°3.801′N 8°31.309′E
Arth a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 10699 abitant.
]]
El cumün de Arth al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gersau, Küssnacht, Lauerz, Steinerberg, Vitznau (LU), Walchwil (ZG), Weggis (LU), Zug (ZG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arth l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Arta[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arth in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Wettingen
Wettingen (Wettige in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 20 134 abitant e una süperfiss de 10.59 km², e al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar.
El cumün de Wettingen a l'è tacaa ai cumün de Ennetbaden, Ehrendingen, Otelfingen, Würenlos, Neuenhof, Baden.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wettingen al Wikimedia Commons


text:
Taquín gregurian
El Taquín gregurian l'è el taquín uficial di püssee tant pais del mond. El ciapa el so nom da papa Gregori XIII, che el la intrudut del 1582, cun la bula papal Inter Gravissimas anunciaa da la sua residenza de Vila Mundragon (arent a Mont Purzi Caton). L'è una mudifica del taquín giülian, che l'era in vigur prima.
L'è un sistema basaa ins el suu, e donca ins el circul di stagion. L'ann l'è fat sü da 12 mes chi vann dai 28 a 31 dì, per un tutal di 365 o 366 dì. J'agn de 366 dì j'hinn ciamaa bisestil: un ann ogni quater l'è bisestil, cun una quaj ecezion.


text:
1Pa Chaueneẽgüx, choma i Pauru nixĩ i pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã popera. Rü choma nixĩ i Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃ chiĩxü̃. Rü choma nixĩ ga Tupana choxü̃ yaxuxü̃ na choxü̃ yamuxü̃ca̱x na duü̃xü̃gümaã nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i norü ore i mexü̃ i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. 2Rü nuxcümaxü̃chima Tupana nanamu ga norü orearü uruü̃gü na naxümatügüãxü̃ca̱x ga norü ore i mexü̃. Rü yemaãcü tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ ga ñaã ore i mexü̃. 3Rü ñaã ore i mexü̃ rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuchiga nixĩ. Rü nüma rü woo Tupana Nane na yiĩxü̃, natürü duü̃xü̃gürüü̃ nabu ga yexguma ñoma ga naãnewa nanguxgu. Rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítaa nixĩ. 4Natürü nümatama ya Ngechuchu rü üünecü nixĩ. Rü yexguma yuwa ínadaxgu rü Tupana tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ na aixcüma Nanexü̃chi na yiĩxü̃. Rü nüxna nanaxã ga guxü̃ma ga pora. 5Rü Ngechuchu ga Cristugagu nixĩ ga chomaã namecümaxü̃ rü choxü̃ naxunetaxü̃ ga Tupana na norü puracü chaxüxü̃ca̱x. Rü yemaca̱x Ngechuchuégagu choxü̃ namu na guxü̃ i nachiü̃ãnewa nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i norü ore na yaxõgüãxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü rü Tupanaga naxĩnüẽxü̃ca̱x. 6Rü pema rü ta, Pa Dumacü̱̃ã̱xgüx, rü ngẽma duü̃xü̃gütanüwa pengẽxmagü yerü Tupanaãxü̃́ peyaxõgü rü naga pexĩnüẽ. Rü nüma rü pexü̃ nangechaü̃ rü marü pexü̃ naxuneta na Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃ca̱x rü ngẽma norü duü̃xü̃gütanüxü̃ na pexĩgüxü̃ca̱x. Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgü i Dumacü̱̃ã̱xgüx, rü chanaxwa̱xe i nüma ya Tanatü ya Tupana rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu pemaã namecümagü rü pexü̃ narüngü̃xẽẽgü na meã pexü̃ naxüpetüxü̃ca̱x rü aixcüma petaãẽgüxü̃ca̱x. 8Rü ñu̱xma rü Ngechuchu ya Cristuégagu Tupanana moxẽ chaxã pexca̱x, erü guxü̃wama i guxü̃ i naãnewa rü duü̃xü̃gü nüxü̃ nixugügü na aixcüma Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃ rü Tupanaca̱x pemaxẽxü̃. 9Rü nüma ya Tupana choxü̃ nadau rü nüxü̃ nacua̱x na aixcüma guxü̃guma pexca̱x chayumüxẽxü̃. Rü yimaãxü̃́ nixĩ i guxü̃ma i chorü ngúchaü̃maã chapuracüxü̃ rü nüxü̃ chixuxü̃ i norü ore i mexü̃ i Nanechiga. 10Rü guxü̃guma nüxna chaca na choxü̃ ngẽ́ma namuxü̃ca̱x rü ngẽmaãcü düxwa pexü̃ íchayadauxü̃ca̱x ega norü ngúchaü̃ yixĩgu. 11Erü aixcüma choxü̃́ nangúchaü̃ na pexü̃ chadauxü̃ na pemaã nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i Tupanaãrü ore na aixcüma meã peyaxõgüxü̃ca̱x rü yexeraãcü peporaexü̃ca̱x. 12Rü ngẽxguma ngẽmaãcü wüxiwa ingẽxmagügu, rü tá wüxichigü yigü tataãẽgüxẽẽ rü yigüaxü̃́ tanangúchaü̃xẽẽ. Erü choma rü tá nüxü̃ chadau na ñuxãcü tórü Coriaxü̃́ peyaxõgüxü̃ rü pema rü tá ta nüxü̃ pedau na ñuxãcü chayaxõxü̃. 13Pa Chaueneẽgüx, chanaxwa̱xe i nüxü̃ pecua̱x na muẽ̱xpü̱xcüna pexü̃ íchayadauxchaü̃xü̃, natürü ñu̱xmarüta rü choxü̃́ naguxcha. Natürü ngẽ́ma petanüwa chaxũxchaü̃, erü chanaxwa̱xe na pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i Tupanaãrü ore yema toxnamana yexmagüxü̃ ga duü̃xü̃gümaã nüxü̃ chixuxü̃rüü̃. Erü chanaxwa̱xe i ngẽma duü̃xü̃gürüü̃ meã peyaxõgü na ngẽmaãcü Cristuwe naxĩxü̃ca̱x i ngẽma petanüxü̃gü i ñu̱xma tama yaxõgüxü̃. 14Rü aixcüma ngẽ́ma changuxchaü̃ erü nümatama ya Tupana choxü̃ namu na guxü̃ i duü̃xü̃gümaã nüxü̃ na chixuxü̃ca̱x i norü ore. Rü nanaxwa̱xe i duü̃xü̃gü i meã poperaxü̃ icuáxü̃maã nüxü̃ na chixuxü̃ rü duü̃xü̃gü i tama poperaxü̃ icuáxü̃maã ta nüxü̃ chixuxü̃ i ngẽma norü ore. Rü ngẽxgumarüü̃ ta nanaxwa̱xe na ngẽma duü̃xü̃gü i cua̱x nüxü̃́ ngẽxmaxü̃maã nüxü̃ na chixuxü̃ rü ngẽma duü̃xü̃gü i taxuguma rüxĩnüẽxü̃maã nüxü̃ na chixuxü̃. 15Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü i Dumagu Ãchiü̃güxü̃, rü choma rü marü íchamemare na petanüwa na chaxũxü̃, na pemaã rü ta nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i Tupanaãrü ore i mexü̃. 16Rü taxuca̱xma naxca̱x chaxãne i ngẽma ore i mexü̃. Erü ngẽma ore rü napora, rü ngẽmamaã nixĩ i napuracüxü̃ ya Tupana na guxãma ya yixema Cristuaxü̃́ yaxõgüxe rü tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽma maxü̃, rü Yudíugüca̱xirachire̱x nixĩ, natürü i ñu̱xma rü guxü̃ma i ngẽma tama Yudíugü ixĩgüxü̃ca̱x rü ta nixĩ. 17Rü ngẽma norü orewa nixĩ i tamaã nüxü̃ yaxuxü̃ ya Tupana na tórü õgaguxicatama yiĩxü̃ na nape̱xewa imexü̃. Erü norü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü yíxema tümaãrü õgagu Tupanape̱xewa mexẽ, rü tá tüxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃”, ñanagürü. 18Rü nüxü̃ tadaugü na Tupana daxũguxü̃ i naãnewa ne namuxü̃ i norü poxcu i ãũcümaxü̃ naxca̱x i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i tama naga ĩnüẽxü̃ rü chixexü̃ ügüxü̃ rü ngẽma norü chixexü̃maã togüaxü̃́ naguxchaxẽẽgüxü̃ na tama nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. 19Rü ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü meã nüxü̃ nacua̱xgüchire̱x na ñuxãcü yiĩxü̃ ya Tupana yerü nümatama ga Tupana rü marü nüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ ga yema. 20Rü woo tama nüxü̃ idaugügu ya Tupana, natürü guxü̃ma i ṯacü i naxüxü̃wa nixĩ i nüxü̃ idaugüxü̃. Rü yexguma noxri naãne naxü̱xgumama nixĩ ga meãma duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽxü̃ na aixcüma Tupana na yiĩxü̃ rü guxü̃guma na naporaxü̃. Rü ngẽmaca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃, rü taxucürüwama ṯacümaã nügü ínapoxü̃gü i Tupanape̱xewa. 21Yerü woo nüxü̃ nacua̱xgüchire̱x na ñuxãcü yiĩxü̃ ga Tupana, natürü tama nanayauxgüchaü̃ na norü Tupana yiĩxü̃ca̱x, rü bai na moxẽ nüxna naxãgüxü̃. Natürü yema ore ga taxuwama mexü̃guama narüxĩnüẽ, rü yemaãcü naẽchitamare namaxẽ rü yexeraãcü chixexü̃gu narüxĩnüẽ. 22Rü nügü yaxugüegu rü duü̃xü̃gü i nüxü̃ icuáxü̃ nixĩgü natürü taxuguma narüxĩnüẽ. Yerü nüxna nixĩgachitanü ga Tanatü ya Tupana ya mexẽchicü ya taguma yucü, na nawe naxĩxü̃ca̱x ga norü naxchicüna̱xãgümare ga duü̃xü̃gü i yuxwa̱xexü̃chicüna̱xãmare ixĩgüxü̃ rü werigüchicüna̱xãmare ixĩgüxü̃ rü naẽxü̃güchicüna̱xãmare ixĩgüxü̃ rü ãxtapegüchicüna̱xãmare ixĩgüxü̃. 24Rü yemaca̱x ga Tupana rü düxwa yemawa nanawogü ga yema duü̃xü̃gü na naxügüãxü̃ca̱x ga guxü̃ma ga yema chixexü̃ ga nüxü̃́ ngúchaü̃güxü̃ rü nügümaã na naxügüãxü̃ca̱x ga naxü̃neãrü ngúchaü̃gü i ãne tüxna ãxü̃. 25Rü yemaãcü nüxna nixĩgachi ga guma aixcümaxü̃chi Tupana ixĩcü na nawe naxĩxü̃ca̱x ga norü tupanagü ga tama aixcüma ixĩgüxü̃. Rü yema Tupana üxü̃pe̱xewa nayumüxẽgü rü yemaxü̃ nicua̱xüü̃gü, natürü tama nüxü̃ nicua̱xüü̃gü ga Tanatü ya Tupana ga naxücü rü inaxwa̱xecü na guxü̃guma nüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃. Rü ngẽmaãcü yixĩ. 26Rü yemaca̱x ga Tupana rü düxwa yemawa nanawogü ga yema duü̃xü̃gü na naxügüãxü̃ca̱x ga naxü̃neãrü ngúchaü̃ i ãne tüxna ãxü̃. Rü a̱i̱xrüü̃ ga ngexü̃gü rü naxrüü̃ ngexü̃gümaãtama nangẽãẽgü rü tama yatügümaã. 27Rü yexgumarüü̃ ta ga yatügü rü naxrüü̃ yatüxü̃maãtama nangẽãẽgü, rü tama ngexü̃gümaã. Rü yema naxü̃neãrü ngúchaü̃ ga chixexü̃gü rü nüxü̃ napora na naxrüü̃ yatüxü̃maã namaxẽxü̃. Rü yemaãcü ga yema yatügü rü nügümaã nanaxügü ga yema naxü̃neãrü ngúchaü̃ i ãne tüxna ãxü̃, rü düxwa yemagagu niḏaawee rü naturaxü̃negü. 28Rü yema na tama Tupanaxü̃ nacua̱xgüchaü̃xü̃, rü yemaca̱x ga nüma ga Tupana rü düxwa yemawa nanawogü ga yema duü̃xü̃gü na norü chixexü̃gu na naxĩnüẽẽchaxü̃ca̱x rü na naxügüãxü̃ca̱x ga yema chixexü̃. 29Rü düxwa ga yema duü̃xü̃gü rü guxü̃raü̃xü̃ ga chixexü̃ naxügü ga Tupanape̱xewa. Rü tama aixcüma meã naxma̱xmaã rü natemaã namaxẽ. Rü naxaü rü nügünaxĩcatama nananugüchaü̃ i guxü̃ma i ṯacü. Rü ṯoguã̱xü̃ nachixexẽẽgüchaü̃. Rü nixãũxãchiwa̱xegü, rü namáẽtagü, rü nanuẽwa̱xe, rü nawomüxẽẽwa̱xegü, rü naxü̃neãrü ngúchaü̃ nüxü̃ napora, rü naxoregüta̱a̱xgü. 30Rü chixexü̃maã ṯoguã̱xü̃ nixugüe, rü Tupanachi naxaie, rü ṯoguã̱xmaã naguxchigagü. Rü nügügu naxĩnüẽgu rü togüarü yexera nixĩgü, rü nügü nicua̱xüü̃gü. Rü naxca̱x nadaugü na yexera chixexü̃ naxügüxü̃. Rü tama nanatüga rü naẽga naxĩnüẽchaü̃. 31Rü tama inarüxĩnüẽchaü̃. Rü tama aixcüma nayanguxẽẽ i ngẽma nüxü̃ yaxugüxü̃. Rü taxúexü̃ma nangechaü̃gü. Rü tama togüaxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i ṯacü rü guxchaxü̃. Rü tama ṯoguã̱x nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü. 32Rü nümagü i ngẽma duü̃xü̃gü rü meãma nüxü̃ nacua̱xgüchire̱x rü Tupana rü marü namaã nanaxuegu na noxtacüma nayuexü̃ i ngẽma duü̃x-ü̃gü i ngẽmaãcü maxẽxü̃. Natürü woo meãma nüxü̃ nacua̱xgüchire̱x i guxü̃ma i ngẽma, natürü nanaxügüama i ngẽma chixexü̃, rü nataãẽgü ega togü naxü̱xgu.
Copyright
Learn More


text:
Co che la chalira vegn resentida, dependa dals suandants parameters meteorologics: temperatura da l'aria, irradiaziun dal sulegl, umiditad relativa da l'aria, vent.
- Chalira = Resentiment dischagreabel, sche la temperatura da l'aria è memia auta.
- Unda da chalira = Ina perioda da chalira extrema che po periclitar la sanadad dals umans.
Perquai che la chalira vegn supportada meglier, sche l'umiditad relativa da l'aria è bassa, sa basan ils avertiments da chalira da MeteoSvizra sin ina valur calculada a maun da la temperatura e da l'umiditad relativa: l'uschenumnà "heat index" (HI).
En Svizra resultan undas da chalira per il solit en connex cun ina situaziun da pressiun auta e cun vents nà dal sid fin dal sidvest, uschia che aria chauda e sitga vegn manada al territori alpin.


text:
Conthey
Conthey a l'è un cumün svizzer del distret de Conthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 85.1 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7848 abitant.
El cumün de Conthey al se tröva a una altitüden de 504 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ardon, Bex (VD), Chamoson, Nendaz, Ormont-Dessus (VD), Savièse, Sion, Vétroz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Conthey in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La Maddalena (OT)
La Madaléna (nòm uficiàl: La Maddalena) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 11 433 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 233 ab./km²..
El teretóre del cümü l'è custitüìt de l'arcipelago de la Madaléna, furmàt de sèt ìzole principài (Madaléna, Caprera, Santo Stefano, Spargi, Budelli, Santa Maria e Razzoli) e 'n quach óter izolòt minùr. L'abitàt de Madaléna, che 'l risàl al sècol XIII, l'è colocàt sö l'ìzola principal, en mìra al paés de Palau sö la còsta de la Sardégna.
Endèl 2009 la Madaléna la g'harès duzìt ospità la 35° riuniù del G8, che 'nvéce l'è pò stàda tignìda a L'Aquila.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ettingen
Ettingen a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.35 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 4865 abitant.
El cumün de Ettingen al se tröva a una altitüden de 342 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch, Blauen, Hofstetten-Flüh (SO), Nenzlingen, Pfeffingen, Therwil, Witterswil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca. Ettingen is also a Catholic village and is sometimes considered a town.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Music Band Ettingen ,Musikverein Ettingen
- Ettingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gresciagh
Gresciagh (parnonzia local: [gra'ʃaːk]; nomm ofizial in italian: Grezzago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 2 930 abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grezzagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Lübeca
Lübeca (Hansestadt Lübeck o dumà Lübeck in tudesch; Lubecca in italian; Lubeka in pulach) l'è giöna de le cità ciamàde Anseàtiche perchè le g'ha fat part de la Léga Anseàtica. L'è la segónda cità piö grànda del Schleswig-Holstein dòpo de Kiel .
El sò cèntro stòrich l'è 'nserìt endèl patremóne de l'umanità de l'UNESCO per el stil Gotich Baltich.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è sitüàda 'ndèl nòrd de la Germània, 'ndèl Land del Schleswig-Holstein póch delóns de 'ndóche 'l fiöm Trave 'l se sböta 'ndèl Mar Bàltich (a Travemunde).
Monümèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L' Holstentor co le dò tór zemèle che l'òspita 'l Muzèo de Stória Cìvica (Stadtgeschichtliche Sammlung)
- Céza de Sànta Mària de Lübeca
- Céza de Santa Pedro
- Lübecker Dom
- Buddenbrookhaus -> Thomas Mann
- Günter-Grass-Haus
- La Lübecker Rathaus (el municìpio)
- Fischerdorf Gothmund (paés dei pescadùr de Gothmund)
Aministrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sìndech l'è Bernd Saxe.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lübeca a l'è gemelada cun:
- Bergen, Nurvegia
- Kawasaki, Giapun
- Klaipėda, Lituania
- Kotka, Finlandia
- La Rochelle, Francia
- Spokane, Stat Ünì d'America
- Venezia, Italia
- Visby, Svezia
- Wismar, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistikamt Nord – Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 4. Quartal 2013 (XLS-Datei) (Fortschreibung auf Basis des Zensus 2011) (Hilfe dazu)


text:
Diocesi de Vigevan
La Diocesi de Vigevan (Dioecesis Viglevanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Diocesi la cumprènd Vigevan, el sò circundàri, la Lumelina e el paès de Susàgh in pruincia de Nuara. la g'ha 87 paròchie.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü purtòn d'entrada del Domm, i'enn, in realtà, vün sùl. Infàti, püsèe as và visìn ai purtòn, püsè se vèd che apena vün l'è druàd cume entrada; l'alter l'è un'ilüsòn òtica.


text:
Tuvalu
Tuvalu a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è un rosc de isul de 9 isul piscininn in de l'Ucean Pacifich. I stat püssee arent a hinn Kiribati, Samoa e Figi.
Al gh'ha una süperfiss de 26 km² e una pupulaziun de pressapoch 11.000 abitant.
La capital a l'è Funafuti.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I isul Ellice a hinn staa un pussediment del Regn Ünii del 1892 e, del 1914, hann faa part, cunt i isul Gilbert (al di d'incö Kiribati), de la culonia di 'isul Gilbert e Ellice.
In del 1974 la culonia a l'è turnada dividüda e, in del 1978, i isul Ellice hann utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Tuvalu.
lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuvalu al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el Tuvaluan e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuvalu a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è l'Apisai Ielemia (del 2006).


text:
20 07
Ol dé 20 de löi l'è 'l 201 ( 202 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 165 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de löi al è ul dí da pòost 201 ( 202 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 165 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1810 - Colòmbia: ol paes al de·enta independent de Spagna.
1944 - Berlin: Al faliss l'intet de sassiná Hitler con öna bomba, portat a tèrmen per Stauffenbergh. :ASTRONÀUTEGA
1969 - mar de la Tranquilitat (la Lüna): ol mòdul lünar "Eagle" de la naaf Apollo 11, lansada per la NASA, al atera con ésit con du di tre guidadur; per la pröma ölta l'òm al fà di pass sö ün àster distint de la Tera.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1984 - Alzira (Ribera Alta): Josep Antoni Villaescusa i Martín, cognossit come Toni Villaescusa, militant Català de Terra Lliure.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colòmbia - Dé de la Independensa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bleiken bei Oberdiessbach
Bleiken bei Oberdiessbach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.6 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 384 abitant.
El cumün de Bleiken bei Oberdiessbach al se tröva a una altitüden de 874 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschlen, Brenzikofen, Buchholterberg, Fahrni, Herbligen, Oberdiessbach.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bleiken bei Oberdiessbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1337 col nom de Bleikon.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bleiken bei Oberdiessbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bleiken bei Oberdiessbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Forlì
Forlì (en romagnöl: Furlé: en latì l'ìa ciamàda: Forum Livii) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, capolöch de la Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 118 359 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de popolasiù de 519 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bertinoro, Brisighella (RA), Castrocaro Terme e Terra del Sole, Faenza (RA), Forlimpopoli, Meldola, Predappio, Ravenna (RA), Russi (RA).
Forlì l'è 'na cità de la Romagna, a póch chilòmetri de le prìme culìne del Preapenì Tosco-Romagnöl, a 'na trentìna de chilòmetri de la riviéra romagnöla. La periferìa l'è tocàda del fiöm Montone (che de le bànde del quartér de Vecchiazzano 'l ricéf le àive del fiöm Rabbi, per dòpo sfiurà i mür de la cità de le bànde de la Pórta Schiavonia), e del fiöm Ronco che 'l streèrsa 'l quertér omònim a la perfiferìa de la cità.
La se tróa sö la via Emilia, a 63 km de Bologna, 14 km de Faènsa e 19 de Cesena, e per vìa de la Via Ravegnana l'è colegàda co Ravenna che la se tróa a 25 km.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Berken
Berken a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 49 abitant.
El cumün de Berken al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bannwil, Graben, Heimenhausen, Walliswil bei Niederbipp, Walliswil bei Wangen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1272 col nom de Berinkon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1Rü wüxicana wüxi ga nachicawa nayumüxẽ ga Ngechuchu. Rü yexguma nüxü̃ nachauxgu, rü wüxi ga norü ngúexü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix ¡toxü̃ nangúexẽẽ na ñuxãcü tayumüxẽgüxü̃, yema Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ norü ngúexü̃güxü̃ nangúexẽẽxü̃rüü̃! —ñanagürü. 2Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Rü ngẽxguma peyumüxẽgügu rü ñaperügügü tá: “Pa Tonatü ya Daxũgucüx, rü aixcüma Üünecü quixĩ i cumax. ¡Rü núma naxũ na torü ãẽ̱xgacü quiĩxü̃ca̱x! Rü tanaxwa̱xe i curü ngúchaü̃ na naxügüxü̃ i duü̃xü̃gü i ñoma i naãnewa, ngẽma daxũguxü̃ i naãnewa na curü ngúchaü̃ ínaxügüxü̃rüü̃. 3¡Rü toxna naxã i torü õna i wüxichigü i ngunexü̃ca̱x ixĩxü̃! 4¡Rü toxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i torü pecadugü, erü toma rü ta tüxü̃́ nüxü̃ tangechaü̃ ya guxãma ya yíxema chixri tomaã chopetüxe! ¡Rü tãxṹ i ṯacü rü chixexü̃pe̱xewa toxü̃ cuwogüxü̃ na tama nagu tayixü̃ca̱x!” ñanagürü. 5Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Ngẽxguma chi wüxie i pema rü tüxü̃́ nangẽmaxgu i wüxi i tümamücü, rü chi ngãxü̃cüü napatawa taxũxgu rü ñatagügu nüxü̃: “Pa Chomücüx, ¡tomaẽ̱xpü̱x i pãũ choxna naxã! 6—Erü wüxi i chomücü rü yaxü̃wa ne naxũ, rü ngexwacax chopatawa nangu. Rü choma rü changearü õnaã̱x, rü taxuü̃maãma chanachibüxẽẽẽ́ga”, ñatagügu. 7—Rü ngẽma tümamücü i napatawa ngẽxmaxü̃, rü chi tüxü̃ nangãü̃xgu rü ñaxgu: “¡Tãxṹ i choxü̃ cuchixewexü̃! Chorü ĩã̱x rü marü narüwãxta, rü choma rü chauxacügü rü ngürücarewa tangẽxmagü. Rü ngẽmaca̱x taxucürüwa ícharüda na ṯacü cuxna na chaxãxü̃ca̱x”, ñaxgu chi tüxü̃. 8—Rü pemaã nüxü̃ chixu, rü ngẽma na tümamücü yiĩxü̃ca̱x rü tãũtáma ínarüda na ṯacü tüxna naxãxü̃ca̱x. Natürü tá ínarüda na tama tanachixeweechaxü̃ca̱x, rü tá tüxna nanaxã i guxü̃ma i ṯacü i tanaxwa̱xexü̃. 9—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü, ¡Naxca̱x ípec̱a rü Tupana rü tá pexna nanaxã! ¡Rü Tupanaca̱x peda̱u̱x rü tá nüxü̃ ipeyangau! ¡Rü ĩã̱xwa: Tu tu tu ñapegü, rü tá pexca̱x niwãxna i ĩã̱x! 10—Erü guxãma ya yíxema naxca̱x íc̱axe rü tanayaxu, rü guxãma ya naxca̱x dauxe rü nüxü̃ itayangau. Rü guxãma ya ĩã̱xwa: Tu tu tu ñagüxe, rü tümaca̱x tá niwãxna i ĩã̱x. 11—¿Rü ñuxãcü i wüxi i pema na papagü piĩxü̃ rü penena penaxãxü̃ ya wüxi ya nuta ega pãũca̱x pexna nacaxgu, rü e̱xna wüxi i ãxtape ega choxnica̱x pexna nacaxgu? 12—¿Rü texé i petanüwa rü penena penaxã i tuxchinawe ega wüxi ya otacharaü̃ca̱x pexna nacaxgu? 13—Rü ngẽma pema na pichixecümachiréxü̃ natürü nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü mexü̃ i ãmare pexacügüna na pexãxü̃, rü pemaã nüxü̃ chixu rü Penatü ya Daxũgucü rü perü yexera tá nixĩ na pexna mexü̃ naxãxü̃. Rü guxãma ya yíxema Tupanaxü̃tawa Naãẽ i Üünexü̃ca̱x íc̱axe, rü tá tüxna nanaxã —ñanagürü ga Ngechuchu. 14Rü Ngechuchu ínanata̱xüchi ga wüxi ga ṉg̱oxo ga wüxi ga yatüxü̃ ngegaxẽẽxü̃. Rü yexguma ínaxũü̃xgu ga yema ṉg̱oxo rü guma yatü rü nidexa. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü ga yexguma yemaxü̃ nadaugügu. 15Natürü ñuxre ga duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Ñaã yatü i Ngechuchu, rü Bechebú i ṉg̱oxogüarü ãẽ̱xgacüarü poramaã nixĩ i ínanawoxü̃ãxü̃ i ṉg̱oxogü —ñanagürügü. 16Natürü ga togü rü nüxü̃ naxügüchaü̃, rü yemaca̱x naxca̱x ínacagü ga nüxü̃ na nawéaxü̃ ga wüxi ga cua̱xruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x na yemawa nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x rü ngoxi aixcüma Cristu yiĩ. 17Natürü nüma ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga ṯacügu na naxĩnüẽxü̃, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma chi wüxi i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü nügü itoyegu rü nügütanüwa chitama nügü nadaixgu, rü nügü chitama nagu̱xẽẽ. Rü ngẽxguma chi wüxi ya ĩcü̱̃ã̱x nügümaã nuẽẽchagu rü nügü nadaixgu, rü nügü chitama nagu̱xẽẽ. 18—¿Rü ngẽxguma chi Chataná nügümaãtama nuxgu, rü nügütama yama̱xgu, rü ñuxãcü chi i ãẽ̱xgacüecha yiĩxü̃? Rü ngẽma ñacharügü i ñu̱xma erü pema choxü̃ pixuxgu rü Bechebúarü poramaã íchanawoxü̃ i ṉg̱oxogü. 19—Natürü ngẽxguma chi Chatanáãrü poramaã íchanawoxü̃gu i ṉg̱oxogü, rü perü ngúexü̃gü rü chita Chatanáãrü poramaã ínanawoxü̃ i ṉg̱oxogü. Rü ngẽmawa meã nüxü̃ tacua̱x na pema rü ípetüexü̃. 20—Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü aixcüma Tupanaãrü poramaã nixĩ i íchanawoxü̃xü̃ i ṉg̱oxogü. Rü ngẽmawa pexü̃ nüxü̃ chacua̱xẽẽ na núma petanüwa nanguxü̃ ya Tupana na ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x. 21—Rü ngẽxguma wüxi ya yatü ya poracü rü meãma nügü naxüxnegu rü nüxna nada̱u̱xgu ya napata, rü taxúetáma naxca̱x tangĩ̱x i norü ngẽmaxü̃ i napatawa ngẽxmaxü̃. 22—Natürü ngẽxguma ínanguxgu i to i yatü i nüxü̃ rüporamaẽxü̃, rü nüxü̃ nayexeragu, rü tá nüxna nanapuxü̃ ya naxne ya nügü namaã ínaporaãxü̃ne, rü tá nüxna nanapuxü̃ i guxü̃ma i norü ngẽmaxü̃, rü tá nayana. 23—Yíxema tama choxü̃ ngechaü̃xẽ rü chauxchi taxai. Rü yíxema tama choxü̃ rüngü̃xẽẽ́xẽ na Tupanaca̱x tayagagüxü̃ i duü̃xü̃gü rü chauxchawa tanangianexẽẽ. 24—Rü ngẽxguma wüxi i ṉg̱oxo rü wüxi ya yatüwa ínaxũü̃xgu, rü dauxchitagu nanañaãne, rü naxca̱x nadau na ngextá na nangü̃xü̃. Rü ngẽxguma taxuguma nangü̃ẽ́gagu, rü nügü ínicua̱x rü ñanagürü: “Maneca naxca̱x tá chataegu ya yima yatü ga noxri nawa íchaxũxũchirécü”, ñanagürü. 25—Rü ngẽxguma nataegugu, rü yima yatüxü̃ inayangau na ñoma wüxi ya ĩ ya mexẽẽ́ne rü meã nabixichinerüü̃ na yiĩxü̃. 26—Rü ínixũ rü naxca̱x nayadau i to i 7 i ṉg̱oxogü i norü yexera i chixexü̃. Rü guxü̃ma i ngẽma ṉg̱oxogü rü wüxigu yima yatügu nachocu, rü ngẽxma naxãchiü̃gü. Rü ngẽxguma ya yima yatü rü noxriarü yexera nachixe —ñanagürü. 27Rü yemaxü̃ íyaxuyane, rü wüxi ga ngecü rü duü̃xü̃gütanüwa tagaãcü ngĩgürügü: —Tataãẽ ya yíxema tügüanüwa cuxü̃ yaxẽẽ́xẽ rü tügü nixü̃wa cuxü̃ maĩxẽ —ngĩgürügü. 28Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Yexeraãcü tataãẽ ya yíxema nüxü̃ ĩnüxẽ i Tupanaãrü ore rü naga ĩnüxẽ —ñanagürü. 29Rü nimuẽtanü ga duü̃xü̃gü ga Ngechuchuxü̃tawa ngutaque̱xegüxü̃. Rü inanaxügü ga Ngechuchu ga namaã na yadexaxü̃. Rü ñanagürü: —Ñaã duü̃xü̃gü i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ rü nichixecüma. Rü naxca̱x ínacagü i wüxi i cua̱xruü̃ i mexü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃. Natürü Tupana rü wüxixicatama i cua̱xruü̃ tá nüxü̃ nawe̱x. Rü ngẽma nixĩ i cua̱xruü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Yonáwa duü̃xü̃güxü̃ nawéxü̃ na nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na aixcüma Tupana yiĩxü̃ ga guma yéma namucü. 30—Rü yexgumarüü̃ ga Yoná rü wüxi ga cua̱xruü̃ nixĩ naxca̱x ga Nínibecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü na wüxi i cua̱xruü̃ tá yiĩxü̃ naxca̱x i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃gü. 31—Rü ngẽxguma naãneãrü gu̱xgu rü Tupana rü ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃güna naca̱xgu i norü pecaduchigaca̱x, rü ngĩma ga nuxcümaü̃cü ga Chabaaneãrü ãẽ̱xgacü tá íirüda rü tá íinaxuaxü̃ i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃gü. Yerü ngĩma rü yaxü̃waxüchi ne ixũ ga na ãẽ̱xgacü ga Charumóũxü̃ naxĩnüxü̃ca̱x ga ñuxãcü poraãcü nüxü̃ na nacua̱xüchixü̃. Natürü ñu̱xma nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i Charumóũãrü yexera ixĩcü. 32—Rü ngẽxguma naãneãrü gu̱xgu rü Tupana rü ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃güna naca̱xgu norü pecaduchigaca̱x, rü nuxcümaü̃güxü̃ ga Nínibecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü rü tá ínarüdagü rü tá ínanaxuaxü̃gü i ñomaü̃cüü maxẽxü̃ i duü̃xü̃gü. Yerü nümagü ga Nínibecü̱̃ã̱xgü ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃ narüxoe ga nacümagü ga chixexü̃ ga yexguma Yoná namaã nüxü̃ ixuxgu ga Tupanaãrü ore. Natürü ñu̱xma nuã petanüwa nangẽxma i wüxi i Yonáãrü yexera ixĩxü̃. 33—Taxúema wüxi i omüwa tanangixichi rü ñu̱xũchi itayacu̱x rü e̱xna ṯacütüü̃gu tayaxücuchi. Natürü norü üchicaü̃gu tanaxünagü na ngẽ́ma tüxü̃ nabaxixü̃ca̱x ya yíxema duü̃xẽgü ya yima ĩgu chocuxe. 34—Cuxetügü rü ñoma wüxi i omürüü̃ nixĩ i cuxuneca̱x. Rü ngẽxguma ngẽma Tupana cuxü̃́ naxwa̱xexü̃ca̱x cuda̱u̱xgu, rü guxü̃ma i curü maxü̃ rü name. Natürü ngẽxguma ñoma i naãneãrü ngúchaü̃ca̱x cuda̱u̱xgu, rü guxü̃ma i curü maxü̃ rü chixexü̃wa nangẽxma. 35—¡Meã cugüna nadau na tama ẽãnexü̃xü̃ nanguxuchixü̃ca̱x i ngẽma ore i mexü̃ i cuxü̃́ ngẽxmaxü̃, i ñoma wüxi i omürüü̃ ixĩxü̃! 36—Ngẽxguma chi guxü̃ i curü maxü̃wa nangẽxmagu i Tupanaãrü ngóonexü̃ rü taxuwama nachixe̱xgu i curü maxü̃, rü meã chi nüxü̃ cucua̱x i Tupanaãrü ngúchaü̃ ñoma wüxi i omü i cuxü̃ baxixü̃rüü̃ —ñanagürü. 37Rü yexguma nüxü̃ nachauxgu ga na yadexaxü̃ ga Ngechuchu rü wüxi ga Parichéu nüxna naxu ga napatawa na yachibüxü̃ca̱x. Rü yema Parichéupatawa naxũ, rü norü mechaxü̃tawa nayarüto na nachibüxü̃ca̱x. 38Rü yema Parichéu rü naḇaixãchiãẽ ga yexguma Ngechuchuxü̃ nada̱u̱xgu na tama Tupanaca̱x nayauxme̱xiraãcüma na nachibüxü̃ yema Moĩchéarü mugü nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. 39Natürü nüma ga Cori ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Pema i Parichéugü rü ñoma pochiyu rü poratu i düxétüwaxicatama iyaxuxü̃rüü̃ pixĩgü, erü perü aixepewa i perü ĩnüwa rü nagu perüxĩnüẽ i chixexü̃ rü ñuxãcü naxca̱x na pengĩ́xü̃. 40—Pa Naẽchitamare Maxẽxü̃x, ¿tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na guma Tupana ga naxücü i ngẽma tórü düxétüxü̃newa ngẽxmaxü̃, rü gumatama yiĩxü̃ ga naxücü ga tórü maxü̃ i tórü aixepewa ngẽxmaxü̃? 41—Rü name nixĩ i Tupanana penaxã i perü maxü̃ na aixcüma naxca̱x pemaxẽxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü tá pime i guxü̃wama. 42—Natürü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Parichéugüx, erü pema rü perü ngẽmaxü̃wa rü meã Tupanana penaxã i ngẽma noxrü ixĩxü̃, natürü perü maxü̃wa rü tama aixcüma naga pexĩnüẽ rü tama nüxü̃ pengechaü̃. Rü marü name na perü ngẽmaxü̃wa Tupanana penaxãxü̃ i ngẽma noxrü ixĩxü̃. Natürü perü maxü̃wa rü ta penaxwa̱xe i meã naga na pexĩnüẽxü̃ rü nüxü̃ na pengechaü̃xü̃. 43—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Parichéugüx, erü pema rü pexü̃́ nangúchaü̃ i ãẽ̱xgacüchicagüwa na perütogüxü̃ i ngutaque̱xepataü̃güwa. Rü penaxwa̱xe na ñoma ãẽ̱xgacüxü̃ rümoxẽxü̃rüü̃ na meã pexü̃ namoxẽgüxü̃ i duü̃xü̃gü i cayegüwa. 44—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, erü ñoma yuetamaü̃gü i tama nüxü̃ idauxü̃ i duü̃xü̃gü naẽchitamare naẽ́tüwa chopetüxü̃rüü̃ pixĩgü. Erü woo perü düxétüwa pime, natürü aixepewa i peãẽwa rü poraãcü pichixe —ñanagürü ga Ngechuchu. 45Rü wüxi ga ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürü: —Pa Ngúexẽẽruü̃ Pa Ngechuchux, rü ngẽma na ngẽma ñacuxü̃, rü toma rü toãẽwa nangu̱x —ñanagürü. 46Natürü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü Mugüwa Ngu̱xẽẽtaegüxü̃x, erü poraãcü penamu i duü̃xü̃gü na naga naxĩnüẽxü̃ca̱x i ngẽma Moĩchéarü mugü i guxchaxü̃ i pematama bai i írarüwa naga pexĩnüẽchaü̃xü̃. 47—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, erü peyamexẽẽgü i tümamaü̃gü ga guxema nuxcümaü̃güxe ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ga perü o̱xigü tüxü̃ ḏaixe. 48—Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na pema rü ta ipexãgüxü̃ nawa ga yema chixexü̃ ga perü o̱xigü ügüxü̃. Yerü nümagü rü tüxü̃ nadai ga guxema Tupanaãrü orearü uruü̃gü, rü ñu̱xma i pema rü peyamexẽẽgü i tümamaü̃gü. 49—Rü yemaca̱x nixĩ ga Tupana ga ñaxü̃: “Ngẽma duü̃xü̃gütanüwa tá chanamugü i chorü orearü uruü̃gü rü chorü orearü ngeruü̃gü. Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃gü rü tá nanadai i nümaxü̃ rü togüxü̃ rü tá nachixewegü rü tá nawe ningẽxü̃tanü”, ñaxü̃ ga Tupana. 50Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —Rü pemaã nüxü̃ chixu rü Tupana tá nayapeguãchixẽẽ i pema i ñu̱xma maxẽxẽ erü pema rü ta perü o̱xigücümagu pexĩ. Nümagü rü noxritama naãneãrü ügügumama rü nanadai ga muxü̃ma ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü. Rü nüxĩra nayama̱xgü ga Abé rü gumawena nayadaietanü ga muxü̃ma ga togü ñu̱xmata Zacaría ga tupauca ga taxü̃negu yama̱xgüãcüwa nangu. Rü guxü̃ma ga yema orearü uruü̃gü ga perü o̱xigü ḏaixü̃ca̱x rü Tupana tá pexna naca, erü pema rü ta perü o̱xigürüü̃tama pixĩgü rü tama nüxü̃ perüxoechaü̃ i ngẽma chixexü̃ i pexüxü̃. 52—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü Mugüwa Ngu̱xẽẽtaegüxü̃x, erü duü̃xü̃güchaxwa ipeyacu̱x i Tupanaãrü ore i aixcüma ixĩxü̃ i pematama tama pixõgüxü̃. Rü nüxna penachu̱xu i togü i duü̃xü̃gü i aixcüma yaxõgüchaü̃xü̃ na nümagü rü ta tama yaxõgüãxü̃ca̱x —ñanagürü ga Ngechuchu. 53Rü yexguma Ngechuchu yema ñaxgu, rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü yema Parichéugü rü poraãcü Ngechuchumaã nanuẽ. Rü inanaxügü ga nüxna na nacagüexü̃ naxca̱x ga muxü̃ma ga ore ga guxchaxü̃maã na yemaãcü chi nüxü̃ iyangaugüxü̃ca̱x ga ore ga chixexü̃ na yemamaã norü ãẽ̱xgacügüxü̃- tawa Ngechuchuxü̃ íyaxuaxü̃güxü̃ca̱x.
Copyright
Learn More


text:
Cuira: Pauca lavur per center per passaports e cartas d'identitad
- Dumengia, 25.3.2012, 12:03
Il center chantunal per passaports e cartas d'identitad a Cuira ha pli pauca lavur che quintà. Sco quai che la "Südostschweiz" da la dumengia scriva, quintava il center a Cuira cun 17'000 novas cartas d'identitad ad onn.
Quella cifra n'hajan ins cleramain betg cuntanschì. La raschun: Las citads e las vischnancas en Svizra pon vinavant vender las cartas d'identitad. Oriundamain aveva la confederaziun planisà, che cartas d'identitad pon vegnir retratgas mo en ils centers spezialisads dal chantun. (fc/südostschweiz)


text:
Passlung: Anteriur trenader Inge Braten è mort
- Sonda, 14.4.2012, 15:24
L'anteriur scheftrenader dal cader naziunal da cursa lunga da la Svizra, Inge Braten, è mort ier ad Oslo en la vegliadetgna da 63 onns.
Inge Braten pativa da la malsogna da cancer. Il Norvegiais aveva trenà il 2010 durant bun 5 mais ils passlungists svizzers. Braten avess era gì da trenar il quartet cun Dario Cologna, Curdin Perl, Toni Livers e Remo Fischer. El ha dentant mai chattà la dretga via tar ils atlets ed uschia è el vegnì relaschà anc avant che la sessiun ha entschet. Tettel da campiun olimpic Avant aveva Inge Braten festivà numerus success sco trenader dal team norvegiais e svedais. 13 giadas ha el astgà festivar sco trenader in tettel da campiun olimpic. Il davos ha Inge Braten lavurà sco commentatur tar Eurosport. (fc/si)


text:
Tge stuais Vus far, sch'ina lavina è ida giu en in abitadi u sin ina via ubain sche persunas u vehichels èn vegnids en ina lavina?
- Observar, nua che persunas èn vegnidas tschiffadas u nua che vehichels ed edifizis èn vegnids sutterrads da la lavina
- Procurar per ina survista: Èn persunas vegnidas sutterradas? Quantas persunas?
- Alarmar la Rega 1414, il clom d'agid sanitar 144, ils pumpiers 118 u la polizia 117
- Resguardar ch'i pudessan vegnir giu ulteriuras lavinas e ch'edifizis pudessan sballunar
- Persunas sutterradas èn en privel da vita. Ellas ston vegnir salvadas uschè svelt sco pussaivel
- Tschertgar segns visibels u udibels da persunas sutterradas. Duvrar detecturs da victimas da lavinas, sche tals èn avant maun
- Chavar or persunas sutterradas
- Prestar emprim agid, proteger persunas blessadas cunter sfradentadas
- Suandar las instrucziuns da las forzas d'acziun


text:
Betg adina na sa laschan navaglias prognostitgar exactamain. Uschia poi naiver en consequenza d'ina sbassada andetga da la temperatura u nunspetgadamain sur notg. Durant ils mais d'enviern duess ins perquai adina esser preparà per naiv, en spezial en il traffic sin via. En ils territoris da blera naiv duessan ils tetgs da las chasas esser concepids per ina chargia da naiv correspundenta.
Las consequenzas pussaivlas ed ils nivels da privel da navaglias chattais Vus qua.
Recumandaziuns da cumportament avant navaglias:
- observar il svilup local da l'aura, s'infurmar ed adattar il cumportament a las relaziuns.
- resguardar las annunzias push da l' app da MeteoSvizra.
- preparar l'auto per l'enviern (pneus d'enviern, sgrattin da glatsch, scua e.u.v.).
- avant e durant il viadi cun auto: s'infurmar davart la situaziun da traffic.
- en las Alps: Sche grondas navaglias èn annunziadas, bandunar baud avunda ils territoris periclitads da lavinas (er edifizis exponids) tenor las instrucziuns da las autoritads, cunquai che quai è savens mo pli pussaivel sut privel da vita, ina giada ch'i naiva.
- tadlar radio, telefonar al numer 163 ed observar las instrucziuns dals servetschs d'enviern.


text:
Balabi
Balabi (nom ufizial in italian Ballabio) al è ün cumün cun 4 082 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 15,0 km² e ona densità de 272 ab./km² de la Pruvincia de Lecch, vesin al capplöch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Balabi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hemmiken
Hemmiken a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.39 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 272 abitant.
El cumün de Hemmiken al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buus, Hellikon (AG), Ormalingen, Rothenfluh, Wegenstetten (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hemmiken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Colina d'Or
Colina d'Or a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 4 525 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 6.49 km², e al se tröva a una altitüden de 469 meter sura al livel del mar. L'è tacaa ai cumün de Agn, Carabieta, Granscia, Lügan, Majas, Müscian, Sorengh.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de Abril del 2004, da la fusion dei cumün de Agra, Gentirin e Montagnöra.
Frazzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De giunta ai center abitaa che prima del 2004 eren caplögh dei cumün indipendent (Agra, Gentilin e Muntagnöla), el cumün el cünta anca i frazziun de:
- Al Guast: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Aras: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Bigögn: frazziun de l'ex cumün de Agra;
- Cadepian: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Certenagh: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Pian Roncaa: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Scairö: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Vij: frazziun de l'ex cumün de Gentirin.
Andament demografegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament de la popolazione dei center abitaa che furmen el cumün de Collina d'Oro l'è mustraa in de la tabel chi de sutta:[2][3][4][5]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ Agra in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Gentilino in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Montagnola in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Collina d'Oro in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Saint-Christophe (omònim)
Saint-Christophe a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Allier
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Charente
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Charente-Maritime
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Creuse
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Eure-et-Loir
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Tarn
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Vienne
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Cortébert
Cortébert a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 703 abitant.
El cumün de Cortébert al se tröva a una altitüden de 680 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courtelary, Mont-Tramelan, Corgémont, Nods..
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü 'l se tróa endèl vallon de Saint-Imier, a 12 km en lìnea d'aria de Bienne. El sò teretóre 'l rìa 'nfìna a 'n altèsa de 1210 m de la Montagne du Droit e ai 1400 m de la cadéna del Chasseral.
Söl fiànch del Chasseral gh'è l'altopià de Prés-de-Cortébert, 'ndoche gh'è dei pàscoi d'altüra. Dei Prés-de-Cortébert vé zó 'n trut che 'l g'ha scaàt el Chenau de l’Envers, 'na valèta de eruziù bèla profónda.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufuzial
- Cortébert in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Svizra orientala: Schlargiar la rait da viafier
- Gievgia, 19.4.2012, 16:24
A Buchs en il chantun Son Gagl è vegnì fundà il comité per schlargiar la rait da viafier Lai da Constanza - Vallada dal Rain - Y. El s'engascha per meglras colliaziuns da viafier tranter auter da Cuira a Sankt Margrethen.
Il comité vegn presidià da cuminanza da tut ils cussegliers dals chantuns da Son Gagl, Turgovia, Grischun e dals dus chantuns da l'Appenzell. Il Rain da las Alps s'audia tar las 10 pli attractivas regiuns economicas da l'Europa han ditg ils iniziants. La rait da viafier na correspundia dentant betg a l'impurtanza da quest spazi economic. (aw/sda)


text:
Sépal
En botànica, el tèrmine sepalo l'ìndica 'na fòia mudificàda che fà part del càles.
I sépali i fùrma 'l càles, giü dei vertezèi stérii del fiùr e i g'ha 'na funsiù de protesiù.
Ensèma ai pétali i fùrma el peregóne, e 'n divèrse famìe botàniche i è mudificàcc, ridócc o adiritüra i gh'è gne piö. En chèsto càzo se pàrla piö de sépali e pétali ma de tépali compàgn che 'ndèl zèner Tulipa.
El nömer dei sépali e le sò caraterìstiche le permèt de descrìer el càles:
- monosépalo: furmàt de 'n sépalo apéna,
- disépalo : furmàt de du sépali o de du tòch separàcc,
- pentasépalo : furmàt de sich sépali,
- polisépalo : che g'ha divèrsi sépali.
- dialisépalo : che g'ha divèrsi sépali individualizàcc, separàcc i ü de i óter.
- gamosépalo: i sépali i è saldàcc ensèma per de piö de la metà de la sò longhèsa.


text:
Châtillon-sur-Chalaronne
Châtillon-sur-Chalaronne l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Châtillon-sur-Chalaronne, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 4 940 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17,86 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 215 méter a 'na altèsa màsima de 274 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Châtillon-sur-Chalaronne l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc


text:
Kristina Mladenovic
La Kristina Mladenovic (Saint-Pol-sur-Mer, 14 ad Maǵ dal 1993, KpиcTиHa MлaдeHoBић in Sèrb) l'è na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l 2009 ch'l'è stada la nùmar trénta-sèt dal mónd in singulàr al 24 ad Śugn dal 2013. I sò genitōr, Dragan e la Dzenita, śugadōr ad palamàṅ e ad palavōl, i daśvènan da la Sèrbia.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA Challenger in singulàr e quàtar ad qvéi d'l ITF. In dópi invéci la s è purtàda a cà al tìtul dal dópi misć ad Wimbledon (insém a 'l canadéś Daniel Nestor) in dal 2013 e pò anc àtar sinc tìtui WTA, sarnénd sèmpar dal cumpàgni difarénti.
La Mladenovic l'è élta 185 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è bòna ad dascórar in Francéś, Ingléś, Sèrb, Itagliàn e Spagnōl.
Caréra
La francéśa la śōga na quàlc pardìda in dal sircùit ITF in dal 2007. In dal 2008 la próa a pasàr al qualificasiòṅ a 'l Roland Garros ma la và fóra subìt da la Petra Kvitová par 3-6 2-6.
In dal 2009 la tōś part a gl'Australian Open (da nùmar 999 dal mónd) par via dna carta salvàdga ma la céd in tri sét a la Patty Schnyder. In Mars la śōga 'l ITF ad Buchèṅ in Germâgna ma la pèrd a 'l prim tùran da la Justine Ozga 2-6 6-2 1-6. In Maǵ, cun n'atra carta salvàdga in bisàca, l'è a 'l via dal Roland Garros ma incóra na vòlta la fà 'l valìś subìt paténd un 1-6 6-2 6-8 da la Magdaléna Rybáriková. In Luj la pasa 'l qualificasiòṅ a Praga ma pò la và fóra a 'l prim tùran. In Agóst la n gh la cava minga a bàtar l'Elena Bovina in d'l ITF ad Westende. I gh dànan na carta salvàdga anc a gl'US Open ma lē la n s inprufìta briśa lasànd strada in dal prim incóntar a la canadéśa Stéphanie Dubois 0-6 4-6. La sèra 'l an a la puśisiòṅ 202.
In dal 2010 la manca 'l qualificasiòṅ a Melbourne, a Marbella e a Madrid. A Straśbûrg la gh và cun na carta salvàdga pardénd pò a 'l secónd tùran 1-6 2-6 da la lètuna Anastasija Sevastova. A 'l Roland Garros la ciàpa la quìnta carta salvàdga in pôc méś ma a n è mia abàsta p'r andàr avànti parchè la pèrd a 'l prim tùran da la Na Li 5-7 3-6.
In dal 2011 la s mét in bisàca al tìtul 'd un ITF ad vintsinc-mila dòlar a Sutton (Régn Unî) baténd in finàl la Mona Barthel par 6-3 1-6 6-2. La stmana dòp la francéśa la fà suo anc 'l ITF ad Stucólma baténd in semifinàl l'Annika Beck e in finàl l'ulandéśa Arantxa Rus cun al puntéǵ ad 6-3 6-4. Incóra na vòlta la tōś part a 'l Roland Garros cun na carta salvàdga e incóra na vòlta la gh pèrd subìt, 6-2 4-6 5-7 da l'Ayumi Morita. In Śugn la vins 'l ITF ad Padva baténd in finàl la Karin Knapp par 3-6 6-4 6-0. Da lè a la fiṅ d'l an la n è minga bòna ad pasàr gnanc na qualificasiòṅ in di turnèo WTA ma almànc in Dicémbar la vìns 'n àtar ITF a Ànkara baténd l'Elina Svitolina in semifinàl 6-2 6-3 e la rusa Valeria Savinykh in finàl par 7-5 5-7 6-1. Cun i stanta punt catâ sù lè, la Kristina la dvénta la nùmar 183 dal mónd.
La sò maledisiòṅ cun al qualificasiòṅ di turnèo WTA la cuntìnua anc in dal 2012 parchè la fà 'l valìś prima da 'l tèmp in sinc ucaśiòṅ. A Kuala Lumpur la gh'à i punt asè par tōr part diretamènt a 'l tablòṅ prinsipàl ma la vèṅ misa a pòst subìt da la Jelena Dokić par 3-6 1-6. In Avrìl, p'r atri tri vòlti, la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ a Charleston, Cupenàghen e Bùdapest. A 'l Roland Garros la riva da nùmar 158 dal mónd e la n pōl far gnint cun la Dominika Cibulková ch'la gh'à la méj sèg par 6-2 6-1. A Wimbledon finalmènt la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la céd subìt a la nùmar 178 dal mónd, la Jana Čepelová. A Flushing Meadows, cun na carta salvàdga in maṅ, la bat prima la Marina Eraković par 7-5 6-4 e pò anc la nùmar vint dal mónd, la rusa Anastasija Pavljučenkova par 6-1 6-2. La céd a 'l tèrs tùran a la còrsa Marion Bartoli par 2-6 4-6. In Setémbar la riva in semifinàl a Quebec City (daśvgnénd da 'l qualificasiòṅ) in dua però la pèrd da la Lucie Hradecká par 5-7 6-7 ma la gh la cava listés a dvintàr una dal primi sènt śugadōri dal mónd. La n al fà mia védar però in d'l ITF ad cà sua ad Poitiers parchè la pèrd subìt da la Nastassja Burnett par 4-6 6-4 4-6. La gh và méj in dal WTA Challengers ad Taipèi, turnèo purtâ a cà 6-4 6-3 in finàl su la śugadōra ad cà, la Kai-Chen Chang.
La Kristina la taca al 2013 cun un secónd tùran a gl'Australian Open (4-6 3-6 da la Sloane Stephens). A Parì a 'l quèrt la fà fóra tri dal primi vint-a-dū śugadōri dal ranking, la Julia Görges, la Yanina Wickmayer e la Petra Kvitová. In semifinàl la pèrd però da la tedésca Mona Barthel par 1-6 4-6. A Memphis la s férma in di quàrt pardénd 3-6 3-6 da la Sabine Lisicki mént'r a Florianópolis la và fóra in semifinàl (0-6 2-6 da la Monica Niculescu). Fra Indian Wells, Miami e Charleston la vins sōl na partìda cun l'Aleksandra Wozniak. A Marrakesch la bat l'Alexandra Cadanțu e la Julija Putinceva prima ad cédar a la Chanelle Scheepers par 1-6 2-6. A Madrid e a 'l Roland Garros la fà secónd tùran, pardénd da la Marija Kirilenko e da la Samantha Stosur, pèś a Esturìl e a Róma in dua la và invéci a cà subìt ad òpra dla Kaia Kanepi e dla Dominika Cibulková. In s'l èrba ad Birmingham e ad 'S-Hertogenbosch la pèrd da la Daniela Hantuchová (pò vinsidōra dal tìtul) 6-3 6-7 4-6 e da la Cvetana Pironkova 4-6 4-6. A Wimbledon invéci la fà 'l valìś bèla in dal prim incóntar, 6-7 3-6 da la Marija Šarapova. A Palèrum in Luj la và fóra a surpréśa cun l'andalùśa Estrella Cabeza Candela a 'l secónd tùran dòp na partìda tiràda par 3-6 6-2 6-7.


text:
Partei des Demokratischen Sozialismus
La Partei des Demokratischen Sozialismus (in Insübregh: Partii de'l Suzialism Demucrategh) (PDS) a l'è staa un partii pulitegh tudesch 'gnüü föra de la Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED - Partii d'Ünidaa Suzialista Tudesch), che in de'l Dezember de'l 1989 l'haa müdaa nom in Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus (SED-PDS), e pö 'l 4 de Fevree de'l 1990 l'ha müdaa 'ncamò 'l nom in Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) e pö, a scumenzà de'l Lüj de'l 2005, 'l s'è ciamaa Die Linkspartei.PDS (Die Linke.PDS). In fin, 'l de Giügn de'l 2007 'l s'è ligaa cunt 'l WASG e insem' a quel l'ha faa sü 'l partii ciamaa Die Linke.


text:
Kradolf-Schönenberg
Kradolf-Schönenberg a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.9 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3575 abitant.
El cumün de Kradolf-Schönenberg al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bischofszell, Bürglen, Hohentannen, Niederhelfenschwil (SG), Schönholzerswilen, Sulgen, Wuppenau.
El cumün l'è staa istitüii in del ann 1996 de la fusion de Buhwil, Kradolf, Neukirch an der Thur e Schönenberg an der Thur.


text:
August (imperador roman)
El Cai Giuli Ceser Ottavian August (Caius Iulius Cæsar Octavianus Augustus in Latin; Ròma, 23 settember 63 prima de Crist; Nola, 19 agost 14), mej conossuu cont el nòmm de Ottavian o de August, a l'è staa el primm imperador roman.
El Senad el gh'ha daa a lù el titol de Augustus in del 27 prima de Crist; quatter ann dòpo l'è staa nominaa anca tribun de la plebe, menter in del 12 prima de Crist l'è vegnuu Pontefice Massim. Vist che l'è restaa al podè fina a la mòrt, el sò principaa l'è staa el pussee longh de la stòria imperial romana: 37 ann.
L'età de August l'è staa on moment de svòlta per la stòria de la città de Ròma, e donca per bòna part de l'Euròpa: cont i sò vittòri l'ha faa finii el period di guerr civil e l'ha inauguraa el period de la pax Romana e cont i sò reform l'ha portaa definitivament in crisi el sistema repubblican, tanto che dòpo la soa mòrt nissun l'ha provaa a tornà a la situazion precendent, cont el reconoss ona noeuva fase per i sòrt de Ròma e di sò domini.
L'August l'è staa anca quell che l'ha proibii de drovà la lengua cèltica in de la Gallia cisalpina.


text:
Ucean Atlantich
L'Ucean Atlantich a l'è vün di cinch ucean de la Tera. Al se tröa intra l'America a ovest e l'Europa e l'Africa a est.
I mar che furmen l'Ucean Atlantich:
- quij che bagnen i cost de l'Europa:
- quij che bagnen i cost de l'America
Mar intern che gh'hann una cunessiun cun l'Ucean Atlantich:
L'ucean l'ocüpa una cunca slargada, a furma de "S", estendüda de Nord a Süd e dividüda in Atlantich del Nord e de Süd di corent equaturiaj a una latitüdin de 8° nord, pressapoch. L'Ucean Atlantic a l'è ligaa a l'Ucean Pacifich per mez de l'Ucean Artich a nord e el Pass de Drake a süd. La gh'è anca una cunessiun artificiala intra l'Atlantich e'l Pacifich a travers el Canal de Panama. A est, la linea che la spartiss l'Atlantich e l'Ucean Indian a l'è el meridian 20° est . L'Atlantich a l'è spartii de l'Ucean Artich d'una linea che la va de la Gruenlandia al süd di isul Spitsbergen a nord de la Nurvegia.
L'Ucean Atlantich al quata pressapoch el 20% de la süperfiss de la tera. Cunt i sò mar vesin al quata un'area de 106.450.000 km²; dumà lü, un'area de 82.362.000 km². L'area de tera che 'l bagna a l'è quater völt quela del Pacifich o de l'Indian. El vulüm d'aqua de l'Atlantich e di sò mar vesin a l'è de 354.700.000 km3 e dumà la sua a l'è de 323.600.000 km3.
La prufundità media de l'Atlantich, cunt i sò mar vesin, a l'è de 3332 m; indeperlü a l'è de 3.926 m. La prufundità püssee granda, 8605 m, a l'è la fossa de Puerto Rico. L'ampieza de l'Atlantich la va de 2848 km intra el Brasil e Liberia a 4830 km intra i Stat Ünii e el nord de l'Africa.
L'Ucean Atlantich al gh'ha di cost iregular cunt un frach de baj, gulf e mar, cume el Mar di Caraib, el Gulf del Messich, el Gulf de San Lurenz, la Baja de Hudson, la Baja de Baffin, el Mar Mediterani, el Mar Negher, el Mar del Nord, el Mar Baltich, el Mar de Barents, el Mar de Nurvegia-Gruenlandia, e'l Mar de Weddell. Un'altra sua carateristiga a l'è che'l gh'ha una nümer relativament piscinin de isul. i sò isul a hinn i Svalbard (o Spitsbergen), la Gruenlandia, l'Islanda, la Gran Bretagna, l'Irlanda, Fernando de Noronha, i Azor, i Isul Madeira, i Canari, Cap Verd, i Bermüd, i Indi Ucidentaj, Ascensiun, Sant'Elena, Tristan da Cunha, i Falkland (o Malvin), e tüt i isul di Caraib.


text:
Biassòn
Biasòn (Biassono in Italian) a l'è un cumün da 12 041 abitant (dato del Dic 2013 [1]), in da la Pruvincia da Munscia e Brianza.
El territori fa part de la Brianza bassa.
L'è tacaa a Lèsm, Àrcur, Machee, Lissùn, Vedàn, La Sànta e anca Munscia a traves in dal Parch. El territori l'à gh'à una fraziun ciamàa Cassin de San Giorg, l'è a renta dal Parch da Munscia.
El paés l'è culegaa 'nca con Milan con ul tren de la ligna de Milàn-Multén-Lèch. Gh'à anca una stasiùn che sa ciama Biasson-Leesm-Parch. Al passen tüti i dì i tren regiunal per i pendulùr e i uperàri.
El dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Biassonn a se parla ona variant brianzoeula de la lengua lombarda. Chì de sotta, on quai confront in sui diferenz de prononzia in tra la parlada del paes e quella del standard milanes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Biassòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Ligàmm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sicilia
La Sicilia (Sikelía in grech; Sicile in frances) l'è l'ìsola piö granda del Mar Mediteraneo e l'è pò a' öna regiù a statüt ispeciàl de la Repüblica italiana.
Cuntegnüü
Trinacria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sicilia l'éra ciamada Trinacria che l'è ü nòm gréch che l' völ dì trè pónte e l' nas da la furma de la Sicilia che l'è pròpe ü triàngol in mès al mar. I trè pónte i è ol capo Peloro a matina (est) apröf a Mesina, ol capo Boeo o Lilibeo di bande de Marsala a sira (ovest) e 'l capo Passero di bande de Portopalo a mesdé (sud).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I rèscc archeològich gréch, specialmènt la Al di Templi a Agrigento, che l'è Patrimòne de l'Ümanità de l'Unesco.
I méla testimonianse del baròch sicilià che i è 'mpó despertöt in Sicilia e specialmènt a Noto.
L'Etna co i sò 3.000 mèter, la lava e la nif.
I ótre belèse de la natüra e suèrtöt ol mar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sicilia l'è stacia abitada da i Fenici e da i Cartaginés suertöt ol tòch a sira (est) de l'isola e da i Greci suertöt ol tòch a matina (ovèst) de l'ìsola.
Dòpo i guère tra Roma e Cartagine la Sicilia l'è pasada sóta 'l contròl de Roma fina a che i è riàcc i barbari. Gh'è riacc pò i Arabi che i restàc in Sicilia fina al 1060 quando i Normani i à casàcc vià.
Per sücesìù dinastega la Sicilia l'è finida a Federico II, suernominàt stupor mundi, imperadùr del Sacro Romà Germànech Impér che l's'è stabilìt pròpe 'n Sicilia. Ol sò s-cèt Manfredi in del 1266 l'è stacc isconfìt dal Carlo d'Angiò e isé pò la Sicilia l'è dientada angioina e dopo i Angiò gh'è riàcc i Aragonés e i Spagnöi.
In del 1713 la Siclia l'è pasada a i Savoia, pò in del 1718 a l'Austria e in del 1734 ü cadèt da la famèa di Burbù che la regnàa 'n Ispagna, ol Don Carlos, l' conquistà la Sicilia e töt ol süd italia.
A l'època del Napoleù la Sicilia l'è töt chèl che ghe rèsta a i Burbù, desà che 'l süd italia l'è gornàt dal Gioachino Murat.
La dinastia di Burbù la fenès quando in del 1860 l'isbarca in Sicilia ol Garibaldi, i sò mèla e tace óter melér de soldàc piemontés, dòpo che i gh'à dacc öna bèla mà la flòta 'nglésa a sbarcà. Se dis che ol Garibaldi l' sìes stacc ötàcc pò da la Mafia.
Da alùra la Sicilia l'è restada sóta ol Règn e pò la Repüblica Italiana.
Va regordàt che la Sicilia l'à mai soportàt ontéra i dominasiù straniére, basta regordà i Vespri, i méla riólte contra i Burbù, desà che Palermo la ölìa mia stà sóta Napoli, i riólte e la quase guera civìl che gh'è stacc in del 1946 quando col Finocchiaro Aprile e 'l bandìt Giuliano la Sicilia l'à sircàt amò öna ólta de dientà autonoma e 'ndipendenta, ma l'à portàt a cà dóma o' Statüt Ispeciàl.
Etna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In sicilia l' se tróa 'l vulcà piö ólt de töta l'Eüròpa, l'Etna che l'è in Pruinsa de Catania.
Mafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Mafia, ciamada pò Cosa Nostra, l'è öna orgnaisasiù de criminai nasida 'n Sicilia e de lé l'è riada 'n töt ol mónt e l'è 'l probléma piö grand de la Sicilia.
Sità de la Sicilia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pruvincia de Palermo (che l'è la capitàl de l'ìsola Palerm)
- Pruvincia de Agrigento (Agrigento)
- Pruvincia de Caltaniseta (Caltaniseta)
- Pruvincia de Catania (Catania)
- Pruvincia de Enna (Ena)
- Pruvincia de Messina (Mesina)
- Pruvincia de Ragüsa (Ragüsa)
- Pruvincia de Siracüsa (Siracüsa)
- Pruvincia de Trapani (Trapani)


text:
Soià
Soià (en Italià: Soiano del Lago), l'è 'n cümü de 1 868 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Valtènezi, sö le culìne moréniche del Lach de Gàrda.
El sò teretóre 'l cunfìna coi cümü de Calvagés, Manèrba, Munìga, Padènghe e Polpenàse.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prezènsa de l'òm endel teretóre de Soià l'è testemognàda amò de la preistória de le custrusiù palafitìcole retroàda de le bànde de le torbiére de Chisulìne.
Gh'è stàt troàt apò a dei rèscc de abitasiù romàne e 'na làpide de màrmor che adès l'è 'nmüràda endei mür de la canònega. El paés el g'ha patìt dele gran destrüsiù de la part dei ùngari 'ndel 899, e 'n chèsta ocaziù par che sàpe stat distrugìt apò a 'n tèmpio dedicàt a Giove.
Endel Medioévo Soià l'ìa sóta la giürisdisiù del Vèscof de Verùna (amò 'ncö la paròchia de Soià l'è sóta la dioòcezi de Verùna). Endel 1330 el paés l'è pasàt sóta Mastino de la Scala, e piö tàrde a Gioàn de Boémia. Chest'öltem el g'ha cidìt le tère de Soià ai cóncc de Castelbarch per 15 mila fiurì d'ór. Entùren al 1300 i fransescà i g'ha fondàt el monastér de San Ròch, dré a la stràda che mìna a Padènghe.
Arènt al Castèl gh'è stat fat sö la céza de San Mighél Arcàngel, lüminàda en ocaziù de la vìzita pastoràla del vèscof de Verùna Ermolao Barbaro (1454). Endel 1550 Soià el se destàca de la Piéf de Manèrba. Sóta la duminasiù de Venésia el fàa part de la quàdra de la Valtènezi.
L'è indicàt come cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che però l'è stat agregàt al cümü Padènghe. Endel 1947 però l'è stat tùrna dizagregàt e l'è turnàt a fà cümü de per sò cönt.
Evulusù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Saint-Just
Saint-Just a l'é 'l nòm:
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dl'Ain
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dl'Eure
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dla Dordogne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Cantal
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Cher
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Hérault
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Pro Helvetia: Cussegl sustegn directur Knüsel
- Venderdi, 30.3.2012, 8:13
Il cussegl da fundaziun da la fundaziun culturala, Pro Helvetia sustegn ses directur Pius Knüsel. Era sch'il gremi sa distanziescha dal pamflet da Knüsel cun il titel "Kulturinfarkt", survegn il directur in attestat positiv per sia lavur sco directur.
Il cudesch "Kulturinfark" ha Pius Knüsel scrit ensemen cun 3 cunauturs tudestgs. Las propostas ch'els fan èn vegnidas discutadas da pliras varts. Tranter auter la pretensiun da far cesuras radicalas tar la promoziun da la cultura en la Germania. (fc/sda)


text:
Togo
El Togo (Togo in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Benin, al Ghana e al Burkina Faso e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Lomé.
Al gh'ha una süperfiss de 56.785 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919 e de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo (nòm ofissial: République Togolaise) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Faure Gnassingbé (del 2005).
El prim minister a l'è el Komi Sélom Klassou (del 2015).


text:
Collegis giuditgants
La Dretgira chantunala è dividida en collegis giuditgants ed organisatorics. Lur cumpetenzas sa drizzan tenor la natira dals cas dispitaivels e da las incumbensas organisatoricas.
Dretgira cumplessiva (GEG)
Il collegi da tut las 5 derschadras e derschaders è l'autoritad administrativa suprema da la dretgira. Cun resalva da las cumpetenzas dal Cussegl Grond sco autoritad electorala sa constituescha la Dretgira cumplessiva sezza e nominescha – per mintga perioda d'uffizi – las parsuras ed ils parsuras da las chombras, lur substitutas e lur substituts sco er las ulteriuras commembras ed ils ulteriurs commembers da las singulas chombras. Ella ha d'engaschar e da relaschar il persunal en plazza fixa, da relaschar ordinaziuns giudizialas, da deliberar il preventiv, il quint ed il rapport annual per mauns dal Cussegl Grond sco er da decider davart autras dumondas impurtantas da l'atgna administraziun giudiziala. En la surveglianza giudiziala èsi ultra da quai resalvà a la Dretgira cumplessiva da prender las mesiras disciplinaras pli rigurusas cunter dretgiras pli bassas e cunter persunas giudizialas.
Las chombras
La divisiun da la dretgira en chombras ch'è vegnida fatga per il 1. da schaner 2009 s'orientescha tenor ils champs giuridics principals: surveglianza da la giustia, dretg civil, execuziun sfurzada e dretg penal (cfr. ils artt. 5 ss. ODC). Las 6 chombras decidan per regla en gremis da 3 derschadras e derschaders. Davart chaussas dispitaivlas d'ina impurtanza fundamentala u sin ordinaziun da la parsura u dal parsura da la chombra decidan ellas en gremis da 5 derschadras e derschaders.
Sch'in med legal è evidentamain inadmissibel ubain evidentamain motivà u nunmotivà, decida la parsura u il parsura da la chombra responsabla en cumpetenza da derschadra singula u da derschader singul (art. 18 al. 3 LOG). La medema regla vala sche l'interess giuridicamain relevant vi da la decisiun scada durant la procedura spezialmain pervia da retratga, pervia da renconuschientscha u pervia d'enclegientscha (art. 9 al. 2 LOG).
Cumpetenza da derschadra singula u da derschader singul
Tenor l'art. 6 al. 2 e l'art. 7 LItCPC èn las parsuras ed ils parsuras da las duas chombras civilas e da la chombra da scussiun e da concurs cumpetents sco derschadra singula u sco derschader singul per:
- la protecziun giuridica en cas clers da dispitas, nua ch'il dretg federal prevesa in'unica instanza chantunala (art. 5 CPC),
- chaussas da la dretgira da cumpromiss, cun excepziun dal giudicament da recurs e da dumondas da revisiun,
- cas, nua che la valur en dispita na surpassa betg CHF 5'000.-,
- cas, nua ch'il med legal è evidentamain inadmissibel u è evidentamain motivà u nunmotivà.
Tenor l'art. 395 CPP tracta la parsura u il parsura da la II. Chombra penala recurs sco derschadra singula u sco derschader singul, sch'ils recurs cuntegnan exclusivamain surpassaments u sch'els pertutgan las consequenzas accessoricas economicas d'ina decisiun en cas d'in import dispitaivel da maximalmain CHF 5'000.-.


text:
Val Mesolcina
La Val Mesolcina (Misox in tudesc'ch; Val Mesauc in rumancc) l'è, insema a la Val Pus'ciav, a la Val Bregaglia e a la Val Calanca, una dei quatru vai del Canton Grisun dove la lingua uficiala l'è 'l talian.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La confina a esc't con la Calanca, a süd col Tisin e a ovesc't con l'Italia. Lè traversada dal fiüm Moesa e dal'autosctrada nazionala A13.
Comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I néf comun che i forma la Val i è chisti (in ordin da sud a nort):
- San Vittore, San Vìtoor
- Roveredo, Rorè
- Grono, Gron
- Verdabbio, Verdabi
- Leggia, Legia
- Cama, Cama
- Lostallo, Losc'tal
- Soazza, Soaza
- Mesocco, Mesoch, che el comprent i frazion de Pian San Giacom e San Bernardin
Circoi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Mesolcina l'è inoltre dividuta in dù circoi politich:
- Circolo di Mesocco, Circol de Mesoch (alta val)
- Circolo di Roveredo, Circol de Rorè (bassa val)


text:
Pavóll
Artéccol in dialètt mudnés
Pavóll (Pavullo nel Frignano in italiân, 14.913 cristiân) l'è una zità d'l'Emélia-Rumàgna c'la-s càta in d'la pèrta meridiunèla d'la Pruvèinsa ed Mòdna.
La zità l'a-s càta in d'al sènter d'un eltipien, sircundèda da i crinèl ed dvérs altaz sóver i quêl i suvrâsten j'altóri ed Mountcócchel e Gajà, l'è situèda in d'al culin ch'i fân da spartiâqua tr'al vàl d'i fiómm Panêr e Sáccia, a sód d'al capolôgh.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Ils parcs svizzers
Ils parcs svizzers d’impurtanza naziunala uneschan cuntradas da bellezza, ina ritga biodiversitad e patrimonis culturals valurus. La populaziun da las vischnancas che possedan ils parcs vul conservar questas ritgezzas sco er valurisar e profitar d’ellas per il svilup economic e social da lur regiun.
Surpraisa zunt pesanta
La rait dals Parcs svizzers e da PostAuto Schweiz AG lantschan l’acziun da partenadi «Cun l’auto da posta en ils parcs svizzers».Sco proprietari da la marca «Ils parcs svizzers» sustegna l’Uffizi federal da l’ambient quest partenadi.
Charta: Co rivar als parcs
Ils parcs svizzers èn adina en Vossa vischinanza. La maioritad dals parcs pon ins cuntanscher en relativ pauc temp da tut las regiuns da la Svizra. Empustai la charta infurmativa gratuita u tschertgai ils parcs en Voss conturns sin la charta interactiva.


text:
Na paròla nostran-a an gir për ël mond
Bonben tante paròle piemontèise a l’han fat ël gir dël mond: una ëd coste a l’è grissin, ò ghërsin. A l’é na paròla piemontèisa che a l’è diventà anternassional: a lo conòsso an tut ël mond, e tuti a san che a ven da l’Italia, da Tirin.
Se andoma a sërché ansima al vocabolari Italian Garzanti, an bon-a fin, adess ant la version dël 2003 i podima voghe che “grissino” a l’è na parola “dal piemontese, grissin da ghërsin, deriv. di ghersa-fila”. Difatti an piemontèis clàssich la ghërsa a l’é na fila, come un firagn, che a l’é lòn che noi ambelessì ciamoma na “grissa”, grissa ‘d pan ; grissin a sarìa anlora na fila ëd pan pì cita, un “firagnòt”, na cita mica un pòch slongà.
Mica: na paròla che a riva dal vej latin: a la diso fin-a an Olanda (mike), për di la “pagnotta”. Chi sa se an Olanda a l’han le nòstre stesse manere ëd dì ansima al pan: “Anter o fòl paid na mica”(la mica as fa mangé sensa arviresse, un pò come che i foma noi con ër Goern), Vagnesse la mica (fé dra gavëtta), opura dije a un ch’a l’è un flambamiche (mangiapan a tradiment).
Che temp ch'a fà (Osservatòri meterològich tradissional)
L'oma na segnalassion da ‘nt la Pian-a dij Bijin, andoa che Steo 'd Mòl a l'ha vist dontrè scalabron, la sman-a passà. E a l'ha mostrame un neuv proverbi:
Quandi che 't voghe jë scalabron prima 'd San Giusèp
l'invern a-i ven subit da press.
An conseguensa, andoma pian a sëmné, përché a j'é da spetesse ancora na ramà 'd frèid dòp dël 19 ëd mars. A-i é n'autr proverbi che a ven a taj an cost moment:
Pitòst che laoré për mòl, a l'é mej sté a ca a fé 'l fòl.
Tuti segnaj che a rivo për dì che a l'é ancora nen ora 'd campesse a s-cianfërgné ant l'òrt, ancagnisse testabordon tacà ai camp, mach për brusé dla nafta.
An bon-a fin, un tòch ëd na poesìa, che a parla dl’aria an prinsipi ëd mars, e come che, al cambi dë stagion, s’arcorzima che a l’é passaje n’autr agn ëd costa nòstra bela vita.
Prima dla prima
Seurt da 'n ca: na firaja 'd vent, pì sùt che sò normal;
as podrìa dì la stessa bisa frèida, sempre, come da tròpi dì
ma a arciama un vej përfum, un seugn sotrà, ‘n arson special...
Mach na bufà d'aria, an bela fin, un pò pì cëppa apress mesdì
che a subia e gieuga, e tut ël gris a arvita, coj sò rivolin
e noi lì, ëd longh a spòrze 'l nas, për sërché 'd nasté: ëd capì!
E sofiand, l'ariass vagabond, dla vita a anandia 'l virabarchin
n'autra stagion, na neuva vira: 'n anlup ëd pao e 'd gòj, an bon-a fin!
Peto ‘d Pedre
I pens pròpi che a sia mej, anlora, combiné con j’amis, amise e masnà për portesse a canté j'euv, che a l'é l'ùnich bel afé ch’i podima fé për costa sman-a. Saba ch'i ven, ai 21, a la sèira a 9 ore, an Piassa a Casterot con Pejo e j'amis, an gir a rabel për le cort a ciamé j’euv për la frità dël merendin! Ciamé Pejo al 339/1860034.
Për segnalassion metereològiche tradissionaj, lamente o consej, scrive a: info@gopiedmont.it òpura ciamé o scrive al giornal 0173/ 363265.
domenica 19 aprile 2009
Grissin për ij nòstr dent
Na paròla nostran-a an gir për ël mond


text:
Ronagh
Ronagh (nom ufizial in italian: Ronago) l'è on comun de la Provincia de Còmm che'l gh'hà 1 748 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,1 km² e ona densità de 832 ab./km².
El confina con la Svizzera (comun de Ciass e Novazzan).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ronagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diagunala principala
In l'àlgebra lineara, la Diagunala principala d'una matriis quadrada, a l'è la diagunala ch'a la va dal cantun da sura a mancina fin al cantun da sota a drita. Par esempi, la sigütaant matriis la cuntegn di 1 in la suva diagunala principala:
Una matriis cuma chesta-chí, in la quaal noma i elemeent da la diagunala principala i-è mia ubligaa a vess 0, sa la nòmina matriis diagunala. La suma di elemeent da la diagunala principala d'una matriis sa la cugnuss cuma la tracja da la matriis.


text:
La gran paciada
La gran paciàda (La grande abbuffata, in Frances La grande bouffe), l'è un film italo-frances del 1973 dirèt da Marco Ferreri.
El film l'è stài presentàd in cuncùrs al 26° Festival de Cannes. [1]
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film el cünta sü de quàter amìs, che deprèss d'la vita, i decìden de masàss in d'una manera pütòst strana: i se sàren sü in d'una cà a la pefirferia de Paris e i süten a mangià finch'i mören.
Crìtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stài criticàd asèe perchè l'è tròpp fisiulòcigh.


text:
Pecorara
Pecorara (en emilià: Pegurera) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 771 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 53,7 km² e 'na densità de 14 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bobbio, Nibbiano, Pianello Val Tidone, Piozzano, Romagnese (PV), Travo e Zavattarello (PV).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Pegurera l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Münchwilen (TG)
Münchwilen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.8 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 5031 abitant.
El cumün de Münchwilen al se tröva a una altitüden de 515 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettwiesen, Bronschhofen (SG), Eschlikon, Sirnach, Wängi, Wil (SG).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münchwilen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Humlikon
Humlikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.70 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 476 abitant.
El cumün de Humlikon al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adlikon, Andelfingen, Dägerlen, Dorf, Henggart, Neftenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Humlikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Humlincon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Humlikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Repüblica Araba Saharawi Demucratica
La Repübliga Araba Saharawi Demucratiga o RASD a l'è un paes de l'Africa del Nord.
A l'è tacada al Maroch, a l'Algeria e a la Mauritania e l'a bagna l'Ocean Atlantich.
La capital a l'è El Ayun, in de la part del paes che l'ha ucüpada el Maroch; la capital "ad interim" a l'è Bir Lehlu, ma 'l guern in esili a l'è a Tindouf, in Algeria.
La gh'ha una süperfiss de 266.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 270.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sahara Ocidental a l'è staa una culonia de la Spagna fina al 1976.
Quand che la Spagna la s'è ritirada, el Maroch l'ha ucüpaa i dü terz del paes, a nord, e la Mauritania la part püssee a süd.
El 27 de febrar del 1976 el Frunt Pulisari l'ha proclamaa l'indipendenza del paes, cunt el nom de RASD.
In del 1979 la Mauritania la s'è ritirada del Sahara e 'l Maroch l'ha ucüpaa un'altra part del paes.
Al di d'incö la RASD la cuntrola pressapoch el 20% dël teritori e un bel poo de Saharawi viven 'me profugh in del süd de l'Algeria.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Repübliga Araba Saharawi Demucratiga la recugnussen un bel poo de paes de l'Africa e de l'América latina e la fa part de l'Üniun Africana.
EL president a l'è el Mohamed Abdelaziz (del 1976).
El prim minister a l'è l'Abdelkader Taleb Oumar (del 2003).


text:
Fisarmonega
La fisarmonega crumatega, o püssee cumünement, fisarmonega, (del grech fissò + armonikòs, φuσώ + apuovιkός, boff + armonegh) in frances accordéon, (a + còrdion, a + xόpδιov, donca senza corda) a l'è un strüment müsegal aerofun cunt mantes ad anza livra; l'è stada per tancc agn un strüment fulcluristegh ligaa a la tradiziun de la danza pupular.
El prim brevett de un accordion, termen incö druvaa in tant lenguv (pür cunt variant grafigh) per indicà la fisarmonega, l'è staa lassaa giò el 6 de magg del 1829 a Viena del creatur de orghen e piano Cyrill Demian e di so fjöö Carl e Guido.
Cuntegnüü
Strutüra & Tecnega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I evulüziun de tecnega e de creaziun del strüment i han semp püssee perfeziunaa el so timber e la so intonaziun, inscì de fà in möd de mett dent el strüment anca in ambit müsegaj püssee istrüii.
La fisarmonega la tö dent do butuner, vöna a destra e l'oltra a sinistra che i se sunen cunt i relativ man. La butunera sinistra la gh'ha de solet (ma minga semp) el röl de dàggh el cumpagnament müsegal e scandì 'l ritm, in del sunà suratüt cunt un register püssee grav rispett a chel de la butunera de destra, indue inscambi se sunen tipegament i meludij.
Chela butunera chì de sinistra l'è tipegament fada sö de do fil de butun relativ al register bass (ciamaa respetivament di "Bass" e di "Cuntrabass") induve a ogne butun ghe curespund una nota e chij not lé i henn metüü giò per orden de quinta; i següta tre o quater fil de butun tipegament relativ al register sübit püssee sgüzz, chest ültem chì i pöden vegh un mestee devers in bas al strüment, ma in general ghe prevalen do filusufij: chela di bass deslenguaa e chela di bass standard.
In de la manera a bass standard i fil de butun apus di bass e cuntrabass i sunen minga dumà una singula nota per ognedün, ma piötost un acord (de do o püssee not), e i henn tö insema in bas a grupp de tri o de quater che i permett de furmà in suciaziun cunt el butun de bass sübit lineaa: la cumün pusiziun de escüziun l'è cul quart did (anülar) söl bass (che tipegament a l'è la tonega de l'acord), e del terz e segond did in sö i butun di acord apröf.
In de la manera a bass deslinguaa inscambi anca i fil de butun apus a bass e cuntrabass i sunen anca lur dumà una nota per ognedün, e in chej fil chì in tüt i se ved despusiziun tipegament crumategh de i not, anca se cunt dispusiziun variegaa rispett a la fila di bass: chela dispusiziun chì a l'è preferida in la müsega tradiziunal, ma a bun cünt la püssee spantegada.
In ogne cas el didun l'è l'ünegh did che al ven no druvaa sö chela butunera, ma 'l se druva dumà per mett in orden la man e per schiscià 'l butun de laa al mantes, che, in del dervì i büs de l'aria, al permett una magiur velucità de serament e de overdüra del mantes istess. I fisarmonegh crumatigh i pöden vegh de 48 a 120 bass: chest chì al misüra l'estensiun tutal di fil de la butunera, e donca l'estensiun tutal de l'intunaziun de l'istessa.
La segonda butunera, in söl laa dester, l'è ciamada butunera cantabil, e la pö vess in d'una manera alternativa fada cunt una tastera a mudel urghenistegh (ciamada anca mudel piano, fada de 41 tast, induve 17 negher e 24 bianch) o de un sistema de butun metüü giò crumategament. La butunera in furmaa orghen (o mudel piano) la gh'ha un metod d'üs del tüt inguaa a chel de un nurmal orghen, tütavia la dispusiziun vertical di tast ghe'n tira sö la dificultà d'üs e d'esecüziun. Chela lee l'è diferenta de chela del piano, sia per i carateristegh mecanegh de aziunament del tast, sia per corsa del tast (che l'è minur), sia per el fatt che la denamega di son (donca el so vulüm a nivel d'individuv) la ven no fada de la diferenta pressiun di did ins' el strüment ma l'è l'efett del devers temp de overdüra del mantes, e donca un'overdüra püssee lenta la farà sö un son püssee fiacch, menter de un'overdüra energega al vegnarà fora un son püssee fort.
La butunera cun sistema a butun, inscambi, al figüra 3, 4, 5 o 6 fil de butun, l'è ciamada fisarmonega a butun e de quajvölta in erur fisarmonega crumatega anca se pür che la version cun taster de mudel urganistegh l'è inguaa crumatega. A gh'henn difarent pusiziun de butun, i püssee spantegaa i henn el C-Griff (o sistema talian) e 'l B-Griff (sistema rüss).
A gh'henn pöj i fisarmonegh diatonegh, ciamaa anca armonegh a mantes (termen ch'al ven – in d'un teritori guvernaa de l'Impee Austriagh – de l'inflüenza lenguistega cunt el germanegh harmonika. Lümenanta l'esperienza del don Giuseppe Greggiati, che'l gh'ha lassaa in del mantuvan testimunianz storich incredibil in del so Metodo per l'armonica a mantice, scrivüü a man in del 1842, incö al se tröva a Ostiglia (MN) in del Fondo Musicale Giuseppe Greggiati e nünch püblegaa in del liber de l'Attilio Amitrano, Il Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati (La Grafica, 2012). I armonegh a mantes i eren caraterizaa de un minur nümer de bass (generalment 2, 4, 8 o 12), del pudé sunà in möd facil duma in d'una quaj tunalità.
Chest strüment chì i henn tipegament bitonegh, var a dì in del schiscià l'istess butun i sunen do not devers in bas al vers del mantes (ch'al pö vess in overdüra o in sarament).
I fisarmonegh crumategh tradiziunal (sia a piano sia a butun) I henn inscambi strümencc ünitonegh (un butun al fa dumà una nota indipendentement del vers del mantes), anca se gh'henn strümencc ch'i sömea a la fisarmonega ('me un quaj Bandoneon) che anca se henn crumategh, donca permetten de sunà in tüt i tunalità, i henn a l'istess temp bitonegh.
El cör de la fisarmonega l'è 'l mantes, ch'al ven aziunaa del sunadur per fa vegnì dent assee aria a fà vibrà i anz. I anz i henn lam piscinin de asal, intunaa e cuntrulaa de valv ligaa insema a i tast, che in del vibrà fan sö el son; i anz i henn pöj fà sö in sö i soner, ch'i henn di suport de legn, e in bas al so timber i vegnen spartii in register. El register püssee bass al se ciama 16 e l'è traspuser, var a dì che sbassa giò la voltezza di son de un'utava, chel de mizz al se ciama 8 e chel volt al se ciama 4. L'8 e 'l 4 i henn no register traspuser, defat i cumbinaziun di register i vegnen metüü in orden del register püssee bass.
I fisarmonegh i pöden vegh clasifegà in tre grand categurij: fisarmonegh de liss, de cuncert e de stüdi. Ognedüna de chest categurij la gh'ha di carateristegh propi.
De solet una media fisarmonega de liss la gh'ha 3 vus a la man destra (utava basa, utava central, utava central batenta, donca un zicch stunada) e 5 a la destra, per chest la ven ciamada in terza e quinta. In gener chest fisarmonegh chì i henn culuraa cun culur devera sbalenaa e imbelii cunt scritt in madreperla. Chest per una question d'aspett.
A gh'henn anca strümencc de cuncert che i gh'han fin a 5 vus a la destra e 7 a la sinistra. I register i henn cumbinaziun de vus, var a dì chej lev in sö la cassa armonega ch'i müten istantaneament püssee vus in l'istess temp. Un quaj nomm de cumbinaziun ch'i se pöden catà föra i henn: Master (tüt i vus metüü denter); Bassoon (dumà utava bassa); Clarinet (dumà utava real); Flute (dumà utava real ma cunt un timber devers); Piccolo (dumà utava volta); Bandoneon (utava bassa + central); Violin, Musette, Voce celeste (utava central püssee un o dü register batent); Accordion (utava bassa + real + real batenta); Organ (utava bassa + real + volta). In termen püssee precis chej register chì i se ciamen 16-8-4 (master); 16 (bassoon); 4 (piccolo); 16-8 (bandoneon) ecc. i cumbinaziun de register müten in bas a la fisarmonega: i fisarmonegh de liss, cume chej de stüdi, i gh'han 7 register in media. I fisarmnegh de cuncert inscambi ghe n'han fin a 11, perchè in chest fisarmonegh al ven giöntaa de quaj völta l'utav cassott ch'a l'è un register del son uvataa e devera dulz. In di fisarmonegh de stüdi e in chej de cuncert gh'è no l'utava batenta per el fatt che tüt i utav i henn acurdaa a la perfeziun.
I fisarmonegh se spartissen in Bassi Standard e Bassi Deslenguaa in bas al funziunament de la butunera de la man sinistra: in di prim, cume giamò ditt de sura, la man sinistra la suna el cumpagnament (bass e acord), menter in di bass deslenguaa al gh'è un cunvertidur che 'l fa pussibil sunà nott singul cun la butunera sinistra, in möd de pudé sunà bindej cumpless a do man cume sö de un orghen o de un piano. Chela categuria chì de strüment l'è druvada suratüt de i cuncertista de müsega classega e la ven stüdiada in di cunservatori indue a l'è staa piazzaa dent el post per insegnà de la fisarmonega, metüü dent in di prugrama ministeriaj talian dumà in del 1993.
Regordumm el prim post de fisarmonega metüü dent a Pesaro del Maester Sergio Scappini che 'dess l'insgegna al Cunservatori Giuseppe Verdi (Milan). A gh'henn fisarmonegh ch'i hann sia i Bass deslenguaa che chej standard: in chej fisarmonegh lé la butunera sinistra la gh'ha di fil dedicaa a i bass deslenguaa e olter dedicaa a i bass standard.
El maester Salvatore di Gesualdo, professor al Cunservatori Cherubini de Firenze, l'ha scrivüü la vus fisarmonega in del "Nuovo Dizionario dell'UTET". A la fin di agn 2000 l'ha idejaa la fisarmonega de Cuncert "VI SdG", insema ad olter cumpusitur del dé d'incö, cume l'Adamo Volpi, el Lino Liviabella, el Luciano Fancelli, l'Efrem Casagrande, el Luigi Ferrari Trecate, el Vittorio Melocchi, el Gianfelice Fugazza, el Gervasio Marcosignori, el Bio Boccosi, l' Italo Salizzato, l' Astor Piazzolla e tancc olter, cunt i so cumpusiziun uriginaj e trascriziun di grand cumpusitur del '700, '800 e '900 gh'han dà 'na man e dervii i öss a i antich e növ sunurità. Cun l'evoluziun de la tecnologia, i henn staa faa sö tancc sistema eletronegh MIDI de apligà a i fisarmonegh.
In di temp antich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un strüment ch'al sömea tant a la fisarmonega, cunt i 'stess sistema mecanegh, a l'è staa faa sö in sö la bas de un prugett del Leonardo da Vinci, cuntegnüü in del codes Fol.76r del Codess Madrid II[1]. El strüment a l'è staa faa sö del liüter Mario Buonoconto, e sunaa in del Salone degli Stemmi del Münicipi de Castelfidardo, del fisarmonicista Denis Biasin. El liüter Buonconto l'ha inscì ditt: "Un disegn che nissön al cugnusseva fin al 1970, ma de che se'n sentiva 'l valur. De fatt, l'anticipa de bregh trisent agn l'invenziun de la fisarmonega. I indicaziun che el Leonardo l'ha lassaa i henn essenzial ma impurtant: una tastera vertical, un mantes a dupia aziun che'l funziuna in tücc dü i vers, una serie de cann de legn o de carta, induve la genialità la se tröva in del generà una curenta d'aria che la fà son." [2]. El son de chela recustrüziun a l'è debon devers, perchè a l'è generaa de cann de legn. El strüment l'è staa lavuraa intregament a man; l'è staa metüü fö in esibiziun press el Museo Internazionale della Fisarmonica fina a la fin de l'ann 2009.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo da Vinci al Festival Internazionale Fisarmonica, anconainforma.it, 14 gennaio 2009. URL consultato il 21 ottobre 2009.
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo Da Vinci, anconainforma.it, 16 ottobre 2009. URL consultato il 21 ottobre 2009.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Attilio Amitrano, Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati del 1842, ed. La Grafica, Mori (TN) 2012, ISBN 9788897402114
- Pier Paolo Sancin, Il libro dell'armonica, ed. Pizzicato, Udine 1990, ISBN 8877361832