text:
Verdee de Sura
Verdee de Sora (Verderio Superiore in Italian; Verdé de Süra in Brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Lecch con Erùr: Còdice sbagliàt097 088 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 2,64 km² e 'na densità de Errore nell'espressione: operatore < inatteso, ab./km². Al se troeuva in del territòri de Meraa e'l faseva part del vegg comun de Verdee, del qual al s'è destacaa intel 1905. El so territori el cunfina cun quel dei cumün de Cornaa (MI), Padernu, Robbiaa e Verdee de Sott.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Verdee de Sora l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Vôs correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


c: text/html

text:
Gremlins
Gremlins (id.) l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Joe Dante scrit par Chris Columbus e prudót par Steven Spielberg. Al film, ch'al misćia dimóndi bèṅ la cumèdia e la scarésa, 'l à purtâ a cà 153 migliòṅ ad dòlar, a frònt dna spéśa 'd 11, e sinc Saturn Awards dal 1985.
In dal 1990 'l à dâ vita a 'n sèguit, Gremlins 2 - La nuova stirpe, in dua al fraréś Vittorio Sgarbi al dà la vóś a 'l Gremlin ch'al sà incòsa.
Sunt
Al śóvan Billy (Zach Galligan) al ricév par Nadâl un mogwai, na bistiulìna viva ch'la pâr 'n putòć ad peluche, ch'al s ciàma Gizmo. Par tiràr-al sù bèṅ a gh'è dal règhli ciàri da tgnir a mènt:
- minga far-ag ciapàr dla luś, specialmènt qvéla dal Sōl, parchè la gh dà fastìdi e la 'l prév masàr;
- minga rénd'r-al mój o sinò al s multìplica;
- minga dar-ag da magnàr dòp meśanòt.
Ma tgnir a drē a cal règhli lè a n è briśa fàcil, difàti na sira la màdar ad Billy, la Lynn (Frances Lee McCain), la decìd ad far-ag na foto druànd al flash e Gizmo al pèrd la tèsta p'r un pôc ad tèmp. Ma al ròbi i vànan pèś quànd a gh vèṅ dâ da magnàr ad nòt: al mogwai al taca a sparàr via dal bucìni ad pēi ch'i dvèntan di mogwai anca lōr ma cun al Diav'l adòs, più arvèrs e rabî. Al più catìṿ ad tut al pâr Ciùf Biànc, ciamâ acsè par via dal culōr di sò cavìi davànti.
Dòp avér magnâ ad nascòst, chi lōr i s sèran dèntar a di śgabladōr par pò dvintàr di móstar vérd cun la pèla da papastrèl ciamâ Gremlins. Quél ch'i gh'aṅ in tèsta 'l è ad far dal mâl a la gint cum a sucéd anc a la pòvra sgnóra Deagle (Polly Holliday). Chi lē, ch'la n s pōl pròpria cumpatìr al canti ad Nadâl, la vèra 'l us par dir-an quàtar a chi putèṅ ch'i gh daṅ fastìdi là 'd fóra, ma la n i cata briśa parchè i éran di Gremlins a cantàr.
Tòlta da la paùra, la vècia la s sèra in cà sénsa savér che òṅ ad lōr al s éra insfilsâ dèntar par śbragàr al sò aparéć letrònic p'r andàr sù e śò p'r al scali. Quànd lē la schisa 'l butòṅ, la sò scrana la partìs a raś butànd-la fóra par la fnèstra, cupànd-la.
A Billy e a la sò muróśa Kate (Phoebe Cates) a n gh rèsta àtar da far che dar-as da far par cumbàt'r-i.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A la desterà al veint
con un colp al persian
l'è acsè lèrgh al sòo let
e i linzòo fradd e grand
tòt dò i oc' mez e srèe
zercherà n'ètra man
sèinza catèr nisun
come aièr, come edman
Al so stèr da per lèe
l'è un sò amigh da tant'an
ch'a l' ch'gnass tòtt i sòo quèl
fin al pighi dla man;
la scultarà al gnulèr
d'un gat vec' e castrèe
ch'a gh' dòrm inzèmma a i znoc
d'invèren tòtt al dè.
Un breviari apugièe
in vatta a la tulatta
e un gaz d'acqua trincèe
quand a s'lèva la żiatta
Un spec' vec' e incrinèe
a gh'arcurdarà pian
come al tiemp l'è pasèe
come in vulèe via i an,
e gl'insaggni dl'etèe
per al stridi i s' sèn pèrs,
quanti rughi ch'a gh'è
e i oc' come i èn divèrs.
L'a gh' butarà un suris
la purtinèra ed ca'
per l'urgói cg' a gh'la lèe
perché a gh' fa bèin i fat;
tòtt i dè fèr l'istass
ciapèr al filibùs
per badèr ai tragatt
d'un avuchèe nèe stóff,
cun al quèl an andrèe
l'aviva fat la ???stratta???
ma tant tèimp l'è pasèe
ch'a n s'arcorda la żiatta.
Lèe ch'l'ha sèimpr in piò un piat
quand ariva Nadèl,
lèe ch'la ???n vòl mai nisun
se un dè, a chès, l'a s' sèint mèl,
lèe ch'l'a ???n gh'ha gnanca un fióo
sol quall ed sóo fradel,
lèe ch'l dis: ???L'a ???n va mel!???
Ch'l'a dis: ???A fagh tant bè!???
E la dmanga del Pèlmi
la cumprarà a sòo anvod
un bel ram longh d'uliv
e un pèr ed calzatt nóv
e po' in cesa tótt dóo
i faran come al pret
e i pregherai Gesó
ch'a l'va a Gerusalem;
po' a gh' darà soquant franch
de mattr'ind ???na casatta
perché a s' dèv risparmièr
com la fa lèe, żiatta.
E un dè a s'gh'ha da murir
com' piò o meno i fan tótt,
cun ???na frèva da gnint
l'andrà in cal póst tant brótt;
l'avrà bele paghe
un prèt ch'a s'sèint a póst,
la casa, al funerèl
e la Massa di mort,
E i fior ch'i andrai andrèe
al sóo trèst suplimèint
i èn cal cosi che pass
a l' se scorda la zèint;
a gh' resterà po' i fior
e i drap negher e zal
e dedrèe un vec' amigh
scuvèrt un mumèint fa
e un santèin a l' dirà
ch'l'è morta n'ètra sciatta;
ch'l'arpóunsa in pès, amen,
e scurdaramm la żiatta


text:
Abruzzo
L'Abruzzo i è 'na regiù de l'Italia centràla del pónt de vìsta geogràfich ma meridiunàla del pónt de vìsta statìstich-aministratìf per vìa de la sò stória de regiù sèmper ligàda al rèst del l'Italia del sud. L'è abitàda de piö o méno 1.340.000 abitàncc. L'è colocàda tra i Apenìni e 'l mar Adriàtich e la cunfìna co le Marche (pruvincia de Ascoli Piceno) a nòrt, col Làsio (pruvince de Rieti, Roma e Frosinone) e 'l Molise a sud.
El capolöch de la regiù l'è L'Aquila, ma 'l conséi regiunàl el se reönés apò a Pescara endóche gh'è apò i ufìci dei asesoràcc. Le pruvìnce i è L'Aquila, Pescara, Chieti e Teramo.


text:
Quercus robur
El Quercus robur (u anca: Quercus pendunculata; en Lombàrd ucidentàl: Rùgura; en Lombàrd orientàl: Rùer), anca ciamada in temp andaa Rugura Tudesca (Deutsche Eiche) a l'è un Arbur a Föja de la fameja di Fagaceae. Un mügg de rugur tüt insema 'l vegn ciamaa Ruguree.
Descriziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Rùgura la vegn grand fin 20 u anca 40 meter e 'l so diameter el cress fin a trii meter. La vegn vegia fin a 500 u anca 1000 agn. Di völt anca fin a 1400 agn. La sua rüsca, prima l'è möja e verda-grisa, pö, püssee tard, la vegn düra e grossa e grisa-marun de culur.
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Rugura l'è ben difüsa departüt, u asquas departüt, in Eüropa: la manca dumà in del süd de la Penisula Ibérega, in Sizilia, in Sardigna, in del süd de la Grecia, e in del nord de la Scandinavia e de la Rüssia. Int i Alp la riva fin sü a 1000 meter in sül nivel del mar.


text:
Accumpignant a la contribuziun da RTR dals 18 d’october 2016.
Tar il proporz sa basa il mecanissem d’elecziun sin partidas, perquai che las vuschs da partidas decidan davart tge persunas che survegnan in sez en il parlament. Tuttina ha il votant u la votanta la pussaivladad da repartir las vuschs sin pliras partidas. En il Grischun han ils votants tschintg vuschs, uschia ch’els pon eleger fin tschintg differentas partidas. L’auter extrem fiss da dar tut las vuschs ad ina partida, per uschia maximar la forza da l’atgna vusch – en il senn che l’atgna vusch na vegn betg dividida ed il sustegn per ina partida è uschè grond sco pussaivel.
Ma è votar strategic uschè simpel – na betg divider l’atgna vusch? Ed èn ils votants dal Grischun uschè consequents cura ch’i va per lur cedel da votar? Grazia a l’analisa da cedels da votar da las elecziuns dal cussegl naziunal 2015 èsi pussaivel da dar in’invista en la strategia ch’ils grischuns han vairamain. Ils resultats uffizials èn be interessads en resumaziuns da vuschs e la cumpart ch’ina partida ha dal total da vuschs. D’analisar ils cedels da votar sez na mida betg ils resultats – ma proveda ina nova perspectiva sin puncts sco identificaziun cun partidas u influenza da lezzas sin ils votants. Gist il chantun Grischun è in cas interessant – la finala vegnan be en il chantun Valais midads pli blers cedels da votar (mira grafica 1).


text:
Dòm (VB)
Dòm (Italian: Domodossola; Walser: Döm; antigament, in Tudesch: Domo) l'è una cità de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 18 307 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 36,9 km² e ona densità de popolaziun de 496 ab./km².
La cità, gemelada cun Briga e Büsti Gràndi, la se tröva a la cunflüenza di set valad ussulan (Val Anzasca, Val Antruna, Val Bugnanch, Val Diveder, Val Antigori-Furmazza, Val Isornu e Val Vigezz).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Dòm l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Premen
Premen (nòm uficiàl in italian: Premeno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 752 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,4 km² e ona densità de popolaziun de 102 ab./km².
El paes el se tröva arent al Lagh Magiur, l'è tacaa ai cumün de Vran, Bee, Ghifa, Ntragna, Ugebi e Vignun, e 'l gh'ha tre fraziun: Esi, Pian de Suu e Pulin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Premen l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Toscana
La Toscana l'è 'na regiù de l'Itàlia centràl e la sò capitàl l'è Firènse.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Toscàna l'è bagnàda dal Mar Lìgüre e dal Mar Tireno a sira, l'è tacàda a la Ligüria, a l'Emilia e a la Romàgna a mut (nòrt), a i Marche e a l'Ümbria a matina e al Làsio a mesdé.
Ol teritòre toscà l'è quàze töt in colìna, 66,5% del teritòre, la montàgna la rìa al 25,1%, menimà i pianüre i è pròpe póche, cioè apéna 'l 8,4%. L' fà part de la Toscàna ach 'l Arcipelago Toscano co i sò 7 ìzole e tra chèste la piö grànda l'è l'Isola d'Elba, co i sò 223,5 km².
Ol fiöm piö lónch l'è 'l Arno, lónch 241 km, che l' pàsa per Firènse e per Pìza; de regordà ach 'l Ombrone, 161 km, 'l Serchio, 111 km, la Cecina, 73 km, la Magra, 70 km.
A mut (nòrt) e a matìna 'l teritòre de la Toscàna l'è circondàt da i Apenìni che i sègna 'l cunfì co i ótre regiù, tra i ótre cadéne de mucc gh'è de regordà sura de töt i Alpi Apuane. Ol mut piö ólt l'è 'l Monte Prado, 2.045 méter söl lièl del mar, che l' se tróa söl cunfì tra la pruìnsa de Regio e la pruìnsa de Luca; de regordà ach ol Monte Giovo, 1991 méter s.l.m., ol Monte Rondinaio, 1964 méter s.l.m., ol Monte Pisanino, 1946 méter s.l.m. e l'Alpe Tre Potenze, 1940 méter s.l.m. Tra i mùcc gh'è de considerà ach ol Monte Amiata, 1738 méter s.l.m. che però l'è per ès piö precìs ü vülcà che l'è smórs de tat tép.
Infine gh'è ach ü dezèrt, ol dezèrt de Accona.


text:
Muntaschéi
Muntaschei (Montescheni in Piemontes; Montescheno in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 420 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 22,5 km² e ona densità de popolaziun de 19 ab./km².
El paes l'è 'l prim che se tröva quand che se va drent a la Val Antrona. L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Bügnanch, Dòm, Sapiana, Viganela e Vila d'Ossula.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Muntaschéi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Celtich ligür
I Ligür (in grech antich AιYueς, Ligues e in latin Ligures) j'hinn staa un popul antich, forsi i prim tra i gent italich dop di glaciazion. I prim segn de quj gent chì j'hinn de 25.000 ann indree, a partii da l'om de Cro-Magnon, che el gh'ha i so rimanenz püssee 'ntich propi in Ligüria int i Grot di Balz Russ.
Int l'epuca proto-storica, quela gent chì l'ha inflüenzaa tüta l'Europa ucidental, e in epuca storica la s'è estendüü dal sud de la Francia, Massalia e Pruenza, fina a la Pianüra Padana e indè che incö gh'è la Tuscana. I riferiment classich e la toponomastica i fan capì che una völta i popul Ligür i rivaven fena int l'Italia central.
L'avanzament di Celtich int l'Italia del Nord inturna al V-VI secul prima del Signur e j'invasion di Ruman del III-II secul prima del Signur j'han furzaa i Ligüri in sit semper püssee picinin insima di brich di Penin e ins i cost del Mar Ligür.


text:
Marmorera
Marmorera (Marmoraria in latin; Murmarera in rumanc; Marmels in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 38 abitant e una süperfiss de 18.99 km², e al se tröva a una altitüden de 1720 meter sura al livel del mar.
El cumün de Marmorera a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Mulegns, Sur.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marmorera l'è numinaa la prima volta in de l'ann 840 col nomm de ad Marmoraria.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Marmorera l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tradizionalment, el paes de Marmorera l'ha semper parlaa in sürmiran, una varietà del rumanc. Fina a la Segonda Guera Mondial l'eva sostanzialment monolingua, ma a scumenzar de alura la lengua tudesca l'ha pian pian ciapaa pè e giamò in del 1970 la percentüal de gent che parlava el rumanc l'eva calada al 78% e in del censiment del 1980 el tudesch l'eva giamò devegnü magiuritari. L'evoluzion de la situazion linguistega dei ültem agn l'è mustrada in de la tabela chi sott:


text:
02 11
Ol dé 2 de noèmber l'è 'l 306 ( 307 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 60 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de noèmber al è ul dí da pòost 306 ( 307 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 60 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1937 - Lleida (ol Segrià): l'aviassiú franchesta la bombardesa la sità e ghe la causa tri sentenér de morc.
2005 - Madrid: ol Congress di Depütacc Spagnöl al apröa l'amissiú a tràmit del nou Estatut d'Autonomia nöf Statüt d'Autonoméa per la Catalunya col söport de töcc i gröp esset ol PP che, l'istess dé, al va a presentá ü recurs d'incostitüssionalità.
1917 - Londra: ol miníster Balfour al fa pöblega la declarassiú che la proclama ol söport Britànegh aj insendiamenc zödé a Palestina (Sionism).
2003 - Durham (Carolina del Nord, SÜA): la gesa episcopaliana la ordena ol pröm vèscuf ch'al se recognuss omosessüal.
2003 - Georgia: se gh'i sélebra di elessiú legislatíe fraudolente ch'i provocarà öna reölta, che la comportarà la dimissiú e l'esili del president Eduard Shevardnadze ol 23 11.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erc di Slane, sant irlandés;
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Marmiröl
Marmiröl (nòm uficiàl en Italià: Marmirolo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 7 825 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 42,2 km² e 'na densità de 185 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gùit, Pòrt Mantuàn, Roarbèla, Valeggio sul Mincio (VR) e Ólta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marmiröl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
RPG Maker
RPG Maker (RPGツクール, Ārupījī Tsukūru) a l' è on programma per creaa video-gioch de roeul, desvilupaa dal grupp giappones Ascii, part de la Enterbrain. El nom Tsukūru la ven da tsukuru (作る), che voeur dii "creaa" e tsūru (ツール), la traduzzion fonedega de la parolla inglesa "tool".
Version[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'hinn des versiun del prugrama:
- RPG MAKER 95: A l'è la version pussee vecia del programma.
- RPG MAKER 2000
- RPG MAKER 4.0
- RPG MAKER 2000 Value!
- RPG MAKER 2003
- RPG Maker 2000 Value!/RPG Maker 2003
- RPG MAKER 3D
- RPG MAKER VX
- RPG MAKER VX Ace: a l'è al noeuv RPG MAKER VX.


text:
Pedrèngh
Pedrèngh (Pedrengo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 6 km de la sità e a 262 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 6 042 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,6 km² e 'na densità de popolasiù de 1 678 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Górel, Scans, Seriat e Tur de Ròer.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pedrèngh l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Insnierìa
Artìcol in dialët piaṡintëin
L'insnierìa l'é una sciinsa ch' la g'ha al compit da risolv il prublematic ch' i sarvìsan par la sudisfassion di bisogn d' la gint. Donca l'é da intëindas tant cmé sinonim ad tecnica d'ält livél, e bisogna mia scunfondla cun la tecnulugia, ca l'é sia un ram ad la siinsa che, dl'insnierìa stesa. La dà i metud par la riprodüssion d'un bëin fisich (manüfatt), al svilüpp o 'l cuntrol d'un prucèss o in generäl d'un sistema urganisä. I tecnic ch' i pölan esercitä cla "prufession" ché, i en prufesiunìsta abilitä, ch' i g'ha un titul da stüdi ad indiriss tecnic, tant cmé cul d'insnìer, architët, geometar o perìt indüstriäl. Admè in Italia al titul "insnier" l'é prutegì par legg' e riservä ai laureä in insnierìa.
In prinsìpi d'un prugèt d'insnierìa, i tecnic prugetista, i gh'an da capí i vincul che i cundisionan al prublema, tant che 'l sia un rob o ch' la sia un'applicassion püsé cumplicä. I vincul inclüdan il risurs dispunibil, il pruspetivi p'r al fütür e i limit fisich o tecnich. Capì chi vincul ché, gl'insniér i lavuran par tirä föra i particulär e i requisí ch' un rob, un cuntroll o una solüsion, i gh'an d'avéig, par iés fat o uperä in un camp specìfic.
I tecnich i tösan in prèstit j'idei principalmëint dala fisica (tant che bota voti a s' riguärda al insnieria tradisiunä la d' l'applicassiön d' la Fisica Aplicä) e dala matematica par truvä il sulüsion püsé adàt ai prublema ch' i s' catan dadnans. I drövan la statistica e 'l metud scientìfic-empìric par derivä e verificä i so solüsion. Sa la gh'é püsé d'una sulüsion, gl'insnièr i cunsìderan il decision diferëint d'ogni prugett, in base ai so merit e i sarnìsan cùla che mei la s'adàta a il carateristich.
I tecnic prugetista i prövan a prugetä in che manera, una sulüsion, la lavurará cui relativ particulär; par migliurä il so cunusiëinsi e la sicürësa dal prudut, dal cuntroll o d'la sulüsiön i drövan, par quant pusìbil, un mudél, esperimëint e prövi ad laburatori. In dal camp dil custrüssion civil, par esëimpi, i drövan dil pröv sperimentäi distrütivi e dil pröv da sfors: chil pröv ché i sércan da scuprì che un manüfatt, simil a cul da zamò fat, al fünsiona tant cmé l'é stä dmandä.
La parola "insnierìa" la deriva, dal latëin "ingenius", la radìs d' la parola mudèrna "ingegn". Un insniér l'era un om inteligiint, pratich, bon da risolv i prublema. L'urtugrafìa d' la parola l'é stä po inflüensä, in di paes in dua a s' pärla l'ingles, dala parola "engine" (mutur), e difàtti, al dé d'incö, in chi paes ché, i vegnan ciamä engineers. La parola l'é cambiä par cumprëind tüt i camp in duv i abilitä dal metud sientifìc ien druvä.
Al lavùr d' l'insniér l'é druvä a bota in d' l'indüstria e in d' la püblica aministrassion.
L'insnierìa, sturicamëint, l'ha catä spasi prima in d' l'ambit dil strütüri militäri, culi c'al dé d'incö i s' ciaman, repärt dal genio militär, e po l'é stä druvä in d' l'ambit civil, cul num ad genio civil. Cul pasä dal tëimp, da l'insnierìa civila, i s'en diferensiä i ätar tipu d'insnierìa. L'Italia la pö vantä una bona tradision in dil materi d'insnierìa.


text:
La populaziun profita
In parc po porscher in sustegn multifar a la populaziun indigena. Per exempel po el sustegnair strategias commerzialas per la vendita da products regiunals u promover innovaziuns da las puras e dals purs per cultivar la cuntrada. Plinavant po el er dar subsidis per commerzialisar purschidas turisticas en accord cun la natira. Differents parcs han sviluppà novas purschidas ed excursiuns multifaras per giasts sur 50 onns. Talas purschidas multiplitgeschan la creaziun da valurs en in parc e garanteschan uschia ina plivalur. Ellas contribueschan al mantegniment ed augment da plazzas da lavur.
Rinforzar l’identitad d’ina regiun
La creaziun d’in parc po rinforzar la posiziun e l’identitad d’ina regiun. Il parc po contribuir al mantegniment da servetschs (p.ex. ina butia en vischnanca) e da transports publics en ina regiun ed el po promover la solidaritad da la populaziun indigena. In parc po dar novs impuls ad ina regiun. En divers parcs han ins per exempel fundà gruppas da lavur e forums tematics che discutan davart il futur da la regiun e sviluppan projects concrets. Blers da quests projects, sco sairadas da teater, discussiuns en gruppas ed al podium e forums culturals, èn naschids grazia ad iniziativas directas da la populaziun. Tut quai rinforza la cultura e l’identitad d’ina regiun.


text:
Giōren
Artécol in dialèt arzân
Al giōren (giorno in italiân) ciamê ânca dé, cme unitê 'd amzûra dal tèimp, al gh' à divêrs significhêt. .[1]
Indice
Al giōren "siderêl" o "sidereo"[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren siderêl o giōren sidereo l'é al tèimp che pâsa tra dû pasag, ûn a drē cl'êter, ed l'istèsa stèla al Meridiân 'd un pôst stabilî ed la tèra e al gh'à 'na durêda ed 23 ōri 56 minût e 4,0905 secònd. Còst l'é al muvimèint ch' al fà al cēl int 'na giurnêda davânt a i nost'r ôc, e ânca al muvimèint ch' a fà la Tèra rispèt a la puşisiòun mèdia dal stèli ch' a 's vèden. Sōl dû elemèint a gh'àn pèiş insém a la só durêda:
- un şlungamèint dimòndi lèint duvû al muvimèint dal mêr cun la Lûna;
- muvimèint désper ed la Tèra duvû a i mumèint môrt, per cōlpa per eşèimp dal deşfêres, in ógni stagiòun, ed grôsi mâsi ed giâs al latitódin êlti.
Al giōren dôp un pât l'é stê divîs in 4 pêrti:
- 00.00 - 05.00 : nôt
- 05.00 - 09.00 : matèina
- 09.00 - 17.00 : giōren
- 17.00 - 21.00 : sîra
- 21.00 - 24.00 : nôt
Giōren solêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Giōren solêr vèira[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren solêr vèira l'é al tèimp che pâsa tra dû mâsim, ûn a drē cl' êter, dal sōl insém a un meridiân stabilî. L'é un pô pió lòngh dal giōren sidereo perché la Tèra, mèinter la 's gîra d' atōren, la gîra intōren al Sōl ind l' istès vêrs. A sucēd che, dôp un gîr cumplēt, al meridiân stabilî an n'é mia pió vultê precişamèint vêrs al Sōl, mó l' al srà dôp che la Tèra l'a vrà girê d'atōren a lē 'd un ângol cumpâgn a còl fât int al gîr. Al giōren solêr an n'é mia fés int la durêda perché la velocitê (ânch angolêra) insém al gîr ovêl al câmbia, in funsiòun ed la secònda lèg ed Keplero: al 'al gh' à dòunca durêda mâsima al perielio (la distânsa ménima ed la Tèra dal Sōl), adèsa in znêr, e ménima a l' afelio, in lój.
Giōren solêr mèdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren solêr mèdi, durêda mèdia di dé solêr int al gîr 'd un ân, l'é druvê per ûş civîl. Al giōren solêr l'é cumpâgn a 24 ōri oséia 86 400 scònd. La giōren solêr mèdi al vêl 24h. Int al linguâg comûn despès a 's ciâma giōren al "dé", oséia al peréiod ed lûş cuntrâri a la nôt. A câşva da ralentamèint, fât dimòndi adêşi, dal gîr ed la Tèra (cîrca 1,7 milèişem ed secònd al sècol), la durêda mèdia dal giōren solêr vèira l'é incō pió lòngh ed 86 400 secondi, per còst al giōren astronômich l'"armâgn indrē" rispèt a còl civîl: int j ûltem dêş ân, in mèdia pôch mēno 'd un secònd a l'ân. Per sté mutîv, dal 1992 dal vôlti é stê zuntê un secònd a la fîn dal 30 zógn o. pió despès, al 31 dicèmber, in môd da parşêr sté ritêrd. Sté secònd zuntê l'é ciamê secònd bişestîl, per arvişería cun al dé zuntê a l' ân bişestîl. Fîn al 2005, unî, a gh'în stê 23 secònd bişestîl.
Stôria ed la divişiòun dal giōren[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn da quând l' òm l'à cumincê a druvêr la meridiâna, la durêda dal giōren la vîn divîşa in còli che nuêter adèsa ciamòm ōri. Dòunca bèle i babilonèiş e j egisiân a druvêven sté sistēma, che però an n' ēra mia cumpâgn a còl che cgnusòm incō. Grēc e Rumân druvêven ègli "ōri temporêli": al giōren e la nôt j gnîven tóti dō divîşi in 12 pêrti, a cumincêr rispetivamèint da l'êlba e dal tramûnt . Acsé la préma ōra dal giōren la cumbinêva cun l' êlba, la sèsta ōra pió o mēno a mezdé, la dodicèişma al tramûnt e etertânt, mó a partîr dal tramûnt, a sucedîva per la nôt. Stà divişiòun, pugêda insém al j ōri ed lûş e còli dal scûr, a fêva sé che la durêda dal j ōri estîvi l' an fós mia cumpâgn a còli invernêli e còla dal j ōri ed lûş l'ēra divêrsa dal ōri de scûr. Tânt per fêr un eşèimpi, d'istê un ōra ed lûş la prîva durêr 80 minût e invēci còla dal scûr 40. I Rumân uşêven ânca divéder giōren e nôt in quâter pêrt ed trèi ōri l' óna. La Cēşa l'à més insèm divêrsi ōri ed la giurnêda (ōri canōnichi) cun mumèint stabilî per al j urasiòun, dóve a gh'ēra:
- Matitèin o Lôd: a l'êlba
- Préma: a l'alvêr dal sōl
- Têrsa: a metê matèina
- Sèsta: a mezdé
- Nôna: a la nôna ōra a metê dal dopmezdé
- Vèsper: al tramûnt
- Cumpièta: un ōra dôp al tramûnt
- Notûren: pasê j ôt dodicèişem ed la nôt
Tóti sté ōri, a pêrt còla dal Notûren, a gnîven ciamêdi dal sòun dal campâni che, cun l'andêr dal tèimp, àn ciapê prôpria la funsiòun 'd arlòj póblich.
Int al XIV sècol a rîven i prém arlòj mecânich e cun lōr a 's cumîncia a cuntêr al j ōr óna p'r óna, dal tramûnt al tramûnt dôp (almēno in Itâlia, Boèmia, Slêşia, e Polôgna), pûnt ed partèinsa ch' al cambiêva int al cōrs ed l'ân. Ânch al campâni, almēno in sitê, a s' ēren adatêdi a sté divişiòun, ch' l'é stêda ciamêda "ōri solêri a l'italiâna" o "ōri boèmi". J arlòj a duvîve èser regolê a mân per adatêri a l'ōra ed partèinsa ch' la prîva cambiêr.
Int al rèst ed l'Europa a partîr da la Frância, cun l' arîva ed j arlòj al giōren l'é stê invēci divîş in dû peréiod ed 12 ōri cumpâgn, che partîven da mezdé e a mezanôt (ōra "a la francèişa"). In sté môd l' amzûra dal tèimp l' an dipendîva mia da la durêda dal giōren e j arlòj an gh' îve mia bişògn 'd esèr més a pûnt tót i dé. L'ûş in Itâlia de sté sistēma l'é stê tôt pôch a la vōlta e cun dimòndi cuntrâst. A s' é cumincê a druvêrel a Firèinsa int al 1749, a Pèrma int al 1755. a Gènva int al 1772 e a Milân int al 1786. A gh'é vrû l'ocupasiòun francèişa per imponrél al rèst d' Itâlia, mó incòra int al XIX sècol al vèc sistēma l'ēra druvê da quelchidûn.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giōren
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (EN) Cme calcolêr la durêda ed la giurnêda
- La nascita dei fusi orari ed Gianluigi Parmeggiani (Uservatôri Astronômich ed Bològna)
- (EN) Al divêrsi ōri dal giōren in gîr p'r al mònd
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Giorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Artéccol in dialètt mudnés
Al dè l'è 'n'unitê ed misura dal tèimp. Al pól avèr di significhê diferèint:
Al dè siderel l'è al tèimp ch'al pasa tra dô pasag' ed 'na stèla sóver al meridiàn d'un post. Un dè siderel al dura 23 ori 56 minut e 4 secànd (circa).
Al dè solèr vér l'è al tèimp ch'al pasa tra dô culminaziòun del solo èlla sover al meridiàn d'un post. Al cambia di dè in dè: l'è piò long d'istê e piò cort d'invéren.
Al dè soler medi l'è la media di dè sole ed l'ân. Al dura 24 ori (o 86 400 secand).


text:
1Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgüx, rü chanaxwa̱xe i nüxna pecua̱xãchie i ngẽma Tupanaãrü ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃ ga pemaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü yematama ore nixĩ ga pema peyauxgüxü̃. Rü ñu̱xma rü ngẽmatama oregagu nixĩ i meã peyaxõgüxü̃. 2Rü ngẽma oregagu nixĩ i pexü̃́ nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃, ega aixcüma guxü̃guma peyaxõgüamagu. Natürü ngẽxguma tama guxü̃guma peyaxõgügu, rü natüca̱xmamare nixĩ i ngẽma perü õ. 3Rü noxri pexü̃ changúexẽẽ ga yema ngu̱xẽẽtae ga chomatama togü ga chomücügüxü̃tawa chayaxuxü̃. Rü pexü̃ changúexẽẽ na Cristu rü tórü pecaduca̱x nayuxü̃, ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. 4Rü yexgumarüü̃ ta pexü̃ changúexẽẽ na ñuxãcü inata̱xgüãxü̃, rü ñuxãcü norü tomaẽ̱xpü̱x ga ngunexü̃gu rü wena na namaxü̃xü̃, ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. 5Rü yexgumarüü̃ ta pexü̃ changúexẽẽ ga ñuxãcü Pedruca̱x na nangóxü̃ ga Cristu, rü ñuxãcü yixcüra rü norü ngúexü̃gü ga yamugüxü̃ca̱x na nangóxü̃. 6Rü yemawena ga Cristu rü noxtacüma 500 arü yexera ga yaxõgüxü̃ca̱x nango̱x. Rü muxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü rü ñu̱xma rü ta namaxẽ, natürü nümaxü̃ rü marü nayue. 7Rü yemawena rü Chaü̃tiáguca̱x nango̱x, rü yixcama guxü̃ma ga yema togü ga ngúexü̃gü ga yamugüxü̃ca̱x nango̱x. 8Rü düxwa chowa inayacua̱x ga chauxca̱x rü ta na nangóxü̃, woo ngürüãchimare nixĩ ga yema, ngẽxgumarüü̃ i wüxi i buxü̃ i tautama norü ngunexü̃wa nanguyane buxü̃rüü̃. 9Rü choma rü guxü̃ma i ngẽma togü i Tupana imugüxü̃tüü̃wa chaxü. Rü tãũ chima name na Tupana imuxü̃maã choxü̃ naxugüxü̃ i duü̃xü̃gü, yerü nawe chingẽchigü ga Tupanaãrü duü̃xü̃gü rü poraãcü chixexü̃ namaã chaxü. 10Natürü ga Tupana rü chomaã namecüma, rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü choxü̃ pedau na ṯacü chiĩxü̃ rü ñuxãcü na chiĩxü̃. Rü yema chomaã na namecümaxü̃ rü tama natüca̱xma nixĩ. Yerü choma rü guxü̃ ga togü ga yamugüxü̃ãrü yexera chanaxü ga Tupanaãrü puracü. Natürü tama chomatama nixĩ ga chanaxüxü̃ ga yema puracü, natürü Tupana ga chomaã mecümacü rü chomaã puracücü nixĩ ga naxücü ga yema puracü na nüxü̃ chixuxü̃ca̱x ga norü ore. 11Natürü i ñu̱xma rü nüẽ́tama nixĩ ega woo choma chixĩgu rü e̱xna togü yixĩgu ga pemaã nüxü̃ ixuxü̃ ga yema ore. Yerü yema ore ga pemaã nüxü̃ tixuxü̃, rü Tupanaãrü ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃ nixĩ, rü yema nixĩ ga pixõgüxü̃. 12Marü pemaã nüxü̃ tixu na Cristu rü yuwa ínadaxü̃. ¿Rü tü̱xcüü̃ ñuxre i pema rü ñaperügügü: “Yuexü̃ rü tagutáma wena namaxẽ”, ñaperügügü? 13Rü ngẽxguma chi ngẽma yuexü̃ rü tagu chima wena namaxẽgu rü ga Cristu rü chi ta tãũ chima wena namaxü̃. 14Rü yexguma chi Cristu tama wena maü̃xgu, rü ngẽma ore i nüxü̃ tixuxü̃ i nachiga rü taxuwa chima name, rü natüca̱xmamare chi nixĩ i perü õ. 15Rü ngẽxguma chi ngẽmaãcü yixĩgu, rü toma rü Tupanaãrü orearü uruü̃gü i dorata̱a̱xgüxü̃ chi tixĩgü. Erü nüxü̃ tixu na Tupana Cristuxü̃ wena maxẽẽxü̃. Rü ngẽxguma chi tama aixcüma yixĩgu na wena namaxẽxü̃ i yuexü̃, rü chi wüxi i doramare nixĩ na Tupana Cristuxü̃ wena maxẽẽxü̃. 16Rü ngẽxguma chi ngẽma yuexü̃ rü tagu chima wena namaxẽgu, rü ga Cristu rü chi ta tãũ chima wena namaxü̃. 17Rü yexguma chi Cristu tama wena maü̃xgu, rü natüca̱xmamare chi nixĩ i peyaxõgüxü̃, rü chi ñu̱xma rü ta perü pecadugagu ipeyarütauxe. 18Rü chi ngẽmaãcü yixĩgu rü ngẽma duü̃xü̃gü i Cristuaxü̃́ yaxõgüxü̃ i marü yuexü̃, rü chi ta tãũ chima nüxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃. 19Rü ngẽxguma chi ñoma i maxü̃ca̱xicatama yixĩgu na Cristuaxü̃́ yaxõgüxü̃, rü chi guxü̃ i togü i duü̃xü̃güarü yexera tangechaü̃tümüü̃gü. 20Natürü aixcümaxü̃chi nixĩ ga Cristu ga yuwa na ínadaxü̃. Rü natanüwa i guxü̃ma i ngẽma yuexü̃ i yixcüra tá írüdagüxü̃, rü Cristu nixĩ ga namaã inaxügücü na ínadaxü̃, yerü nüma nixĩ ga nüxĩra wena namaxü̃xü̃. 21Rü yexgumarüü̃ wüxi ga yatügagu na nayuexü̃ ga duü̃xü̃gü, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ na wüxi i yatügagu wena namaxẽxü̃ i ngẽma marü yuexü̃. 22Rü ngẽxgumarüü̃ Adáü̃gagu guxãma na yuexü̃, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ na Cristugagu namaxẽxü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i nüxü̃́ yaxõgüxü̃. 23Natürü wüxichigü tá tümawa nangu na wena tamaxü̃xü̃. Rü Cristu nixĩ ga nüxĩra maxü̃cü. Rü ngẽxguma wena núma naxũxgu i nümax, rü ngẽxguma tá nixĩ i wena namaxẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i noxrü ixĩgüxü̃. 24Rü ngẽmawena tá nixĩ i nagúxü̃ i naãne. Rü ngẽxguma tá nixĩ ya Cristu i nüxü̃ naporamaẽxü̃ i guxü̃ma i norü uwanügü. Rü ngẽxguma tá nixĩ i Nanatü ya Tupanana naxããxü̃ i guxü̃ma na nüma namaã inacuáxü̃ca̱x. 25Erü nüma ya Cristu rü ãẽ̱xgacü tá nixĩ ñu̱xmatáta nüxü̃ naporamaẽ i guxü̃ma i norü uwanügü. 26Rü ngẽma nawa iyacuáxü̃ i norü uwanü i tá nüxü̃ naporamaẽxü̃, rü yu nixĩ. 27Yerü Tupana rü marü Cristume̱xẽwa nanayexmagüxẽẽ ga guxü̃ma. Natürü woo Tupanaãrü ore nüxü̃ ixuxgu na Cristume̱xẽwa nangẽxmagüxü̃ i guxü̃ma, natürü nümatama ya Tupana rü tama Cristume̱xẽwa nangẽxma. Yerü nüma ga Tupana nixĩ ga Cristume̱xẽwa nayexmagüxẽẽãxü̃ ga guxü̃ma. 28Rü ngẽxguma guxü̃ma Cristume̱xẽwa ngẽxmagügu, rü ñu̱xũchi nümatama ya Cristu ya Tupana Nane rü tá Nanatüme̱xẽwa nügü nangẽxmaxẽẽ. Yerü nüma ga Tupana nixĩ ga noxri Cristume̱xẽwa nayexmagüxẽẽãxü̃ ga guxü̃ma. Rü ngẽmaãcü ya Tupana rü guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü tá nixĩ. 29Rü nangẽxma i ñuxre i duü̃xü̃gü i petanüwa i Tupanaẽ́gagu yuexü̃chicüü íbaiü̃xü̃. ¿Rü tü̱xcüü̃ ngẽma naxügü? Rü ngẽxguma chi tama wena namaxẽgu i duü̃xü̃gü i yuexü̃, ¿rü tü̱xcüü̃ ngẽma yuexü̃chicüü ínabaiü̃? 30¿Rü tü̱xcüü̃ i toma rü guxü̃guma ãũcümaxü̃wa tangẽxmagü? 31Pemaã nüxü̃ chixu, Pa Chaueneẽgüx, rü guxü̃ i ngunexü̃gu rü ãũcümaxü̃wa changẽxma, rü tama nüxü̃ chacua̱x i ṯacü rü ngunexü̃gu Tupanaãrü oregagu tá na chayuxü̃. Rü ngẽma rü aixcümaxü̃chi nixĩ, ngẽxgumarüü̃ na aixcüma yiĩxü̃ na choxü̃́ nangẽxmaxü̃ i wüxi i taãẽ i taxü̃ i ñu̱xma na tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃. 32Choma rü nuã Epéchiuwa rü Tupanaãrü orechigagu chorü uwanümaã poraãcü togü tachoxü̃gagü. Rü ñoma naẽxü̃ i idüraexü̃maã togü taḏaixü̃rüü̃ tixĩgü. ¿Natürü ṯacüwa choxü̃́ namexü̃ ga yema ega chorü maxü̃ i ñoma i naãnewa choxü̃́ ngẽxmaxü̃ca̱xicatama yixĩgu? Rü ngẽxguma chi aixcüma yixĩgu na tama wena namaxẽxü̃ i yuexü̃, rü marü name i ñatarügügü: “¡Ngĩxã tachibüe rü taxaxegü, erü paxa tá tayue!” ñatarügügü. 33¡Natürü tãũtáma nawe perüxĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü chixri idexagüxü̃! Erü aixcüma nixĩ i ngẽma ore i ñaxü̃: “Rü texé ya chixexü̃ i duü̃xü̃maã ãmücüxe, rü tüxü̃́ inayanaxoxẽẽ i tümacümagü i mexü̃”, ñaxü̃. 34Rü name nixĩ i meã pegüãẽgu perüxĩnüẽ rü nüxü̃ perüxoe i ngẽma perü chixexü̃gü. Rü wüxi i perü ãne nixĩ na pemaã nüxü̃ chixuxü̃ rü ñuxre i pema rü tama aixcüma Cristuarü duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃ rü tama aixcüma Tupanaxü̃ pecua̱xgüxü̃. 35Natürü bexmana wüxie tá pexna taca rü ñatarügü pexü̃: “¿Ñuxãcü tá wena namaxẽxü̃ i yuexü̃? ¿Rü nañuxraü̃xü̃ i naxü̃nemaã tá ínadagüxü̃?” ñatarügü pexü̃. 36Rü pemaã nüxü̃ chixu rü wüxi i ngẽãẽxü̃ nixĩ na ngẽmaãcü pexna tac̱axü̃. Erü ngẽxguma wüxi ya nanetüchane itoxgu, rü yima nanetüchane rü nayu na naxüxü̃ca̱x i ngẽma nanetü. 37Rü ngẽma waixü̃mügu itoxü̃, rü wüxi ya triguchane rü e̱xna ṯacü rü to i nanetüchane nixĩ. Rü tama nane i rüxüxü̃ nixĩ i itoxü̃. 38Rü ngẽxguma marü ipenatoxguwena, rü Tupana nanaxüxẽẽ ya yima nachane na nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma yiĩxü̃ca̱x i ngẽma nanetü. 39Rü tama guxü̃ i naxü̃negü rü nawüxigu. Rü duü̃xẽxü̃ne rü nanatoraxü̃, rü naẽxü̃güxü̃ne rü to nixĩ, rü werigüxü̃ne rü to nixĩ, rü choxnigüxü̃ne rü to nixĩ. 40Rü ngẽxgumarüü̃ ta nangẽxma i naxü̃negü i daxũguxü̃ i naãnecü̱̃ã̱x, rü nangẽxma i naxü̃negü i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x. Rü ngẽma daxũguxü̃ i naãnecü̱̃ã̱x i naxü̃negü rü nüxü̃́ nangẽxma i noxrütama mexü̃, rü ngẽma ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i naxü̃negü rü ta nüxü̃́ nangẽxma i noxrütama mexü̃. Natürü tama nawüxigu i ngẽma norü mewa. 41Rü üa̱xcüarü y̱auracüü rü to nixĩ, rü tauemacüarü y̱auracüü rü to nixĩ. Rü woramacurigüarü y̱auracüü rü to nixĩ. Rü nügütanüwatama ya woramacurigü, rü tama nawüxigu i norü y̱auracüü. 42Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta naxüpetü namaã i naxü̃negü i ngẽma duü̃xü̃gü i yuexü̃. Erü ngẽma naxü̃ne i noxri nüxü̃́ ngẽxmaxü̃ rü iyarüxoxwa̱xexü̃ nixĩ. Natürü ngẽma naxü̃ne i tá nüxü̃́ ngẽxmaxü̃ i ngẽxguma wena namaxẽgu, rü ngẽma rü tagutáma inayarüxo. 43Rü ngẽma naxü̃ne i yuxü̃ rü taxuwama name i ngẽxguma inata̱xgux. Natürü ngẽxguma wena namaü̃xgu rü tá namexẽchi. Rü ngẽma naxü̃ne i ñu̱xma turaxü̃ rü ngẽxguma wena namaü̃xgu rü tá napora. 44Rü itanata̱x i ngẽma naxü̃ne i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x ixĩxü̃. Natürü ngẽxguma ínadaxgu, rü daxũcü̱̃ã̱x i naxü̃ne tá nixĩ. Rü ñu̱xma na nangẽxmaxü̃ i naxü̃ne i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na nangẽxmaxü̃ ta i naxü̃ne i daxũcü̱̃ã̱x. 45Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Guma nüxĩraü̃cü ga yatü ga Adáü̃ rü nüxü̃́ nayexma ga ñoma ga naãnecü̱̃ã̱x ga naxü̃ne ga paxaãchi maxü̃xü̃”, ñanagürü. Natürü ya Cristu rü daxũcü̱̃ã̱x nixĩ. Rü nüma nixĩ i tüxna naxããxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. 46Noxri rü tüxü̃́ nangẽxma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i taxüne. Natürü yixcama rü Tupana tá tüxna nanaxã i to i taxüne i daxũcü̱̃ã̱x ixĩxü̃. 47Guma nüxĩraü̃cü ga yatü ga waixü̃müwa ücü, rü ñoma ga naãnecü̱̃ã̱x nixĩ. Natürü tórü Cori ya Cristu rü daxũguxü̃ i naãnecü̱̃ã̱x nixĩ. 48Rü ngẽma taxünegü i ñoma i naãnewa tüxü̃́ ngẽxmaxü̃, rü guma Adáü̃xü̃ne ga waixü̃müwa ücürüü̃ nixĩgü. Natürü ngẽma naxü̃negü i daxũwa nüxü̃́ ngẽxmaxü̃ i duü̃xü̃gü, rü Cristuxü̃nerüü̃ nixĩgü. 49Rü ñgexgumarüü̃ na Adáü̃ ga waixü̃müwa ücürüü̃ na yiĩxü̃ i taxüne, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta Cristu ya daxũwa ngẽxmacürüü̃ nixĩ i taxüne i yixcüra. 50Rü dücax, Pa Chaueneẽgüx, pemaã nüxü̃ chixu rü ñaã taxüne i namachinaxca̱x rü naxchina̱xãnaxca̱x, rü taxucürüwa Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa nangu. Erü ngẽma iyarüxoxü̃, rü taxucürüwama Tupanaxü̃tawa i ngextá taxuü̃ma íyarüxoxü̃wa nixücu. 51Natürü chanaxwa̱xe na nüxü̃ pecuáxü̃ i wüxi i ore i ẽxü̃guxü̃ ga noxri Tupanaxĩcatama nüxü̃ cuáxü̃. Rü dücax, tãũtáma guxã tayue, natürü guxãxü̃ne rü tá naxüchicüü. 52Rü ngürüãchimare wüxi i peãxẽtügu tá nixĩ i ngẽma na naxüchicüüxü̃ i taxüne i ngẽxguma naãneãrü gu̱xgux naxãgagu ya corneta. Rü tá naxãga ya yima corneta, rü ngẽxguma i ngẽma duü̃xü̃gü i yuexü̃ rü tá ínarüdagü na tagutáma wena nayuexü̃ca̱x. Rü yixema na imaxẽxü̃ rü tá naxüchicüü i taxüne. 53Erü ngẽma taxüne i yuxwa̱xexü̃ rü woetama tama taixü̃ rü tá naxüchicüü. Rü wüxi i ngexwacaxü̃xü̃ i naxü̃ne i aixcüma taixü̃ rü tagutáma yuxü̃ tá nixĩ. 54Rü ngẽxguma ngẽmaãcü naxüchicüügu i taxüne i yuxwa̱xexü̃, rü tüxü̃́ nangẽxmagu i taxüne i ngexwacaxü̃xü̃ i taguma yuxü̃, rü ngẽxguma tá nixĩ i yanguxü̃ i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Marü inayarüxo na nayuexü̃ i duü̃xü̃gü. Rü Tupana rü marü yuxü̃ narüyexera. 55Rü dücax, Pa Yux, ¿ngẽxü̃ i curü pora i namaã toxü̃ curüyexeraxü̃? ¿Rü ngẽxü̃ i ngẽma cuxne i namaã toxü̃ cuḏaixü̃?” ñanagürü i ngẽma Tupanaãrü ore. 56Rü ngẽma naxne i yu, rü pecadu nixĩ. Erü ngẽma pecadu nixĩ i naporaxẽẽxü̃ i ngẽma yu na tüxü̃ naḏaixü̃ca̱x. Rü ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃ nixĩ i naporaxẽẽxü̃ i pecadu, erü woo namexgu i ngẽma mugü, natürü taxucürüwama texé aixcüma tayanguxẽẽ. 57Natürü name nixĩ i Tupanana moxẽ taxã yerü núma nanamu ga tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu na ngẽma yuxü̃ tüxü̃ naporamaẽxẽẽxü̃ca̱x. 58Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, rü name nixĩ i meã peyaxõgüama rü taguma ípenata̱x i Tupanaãrü ore. Rü name nixĩ i guxü̃guma meã penaxü i tórü Coriarü puracü, erü pema nüxü̃ pecua̱x rü ngẽma puracü i nüxü̃́ pexüxü̃, rü tama natüca̱xma nixĩ.
Copyright
Learn More


text:
La Raid däl Raid
Artéccol in dialatt bulgnais
La raid däl raid l'è al nomm d'na raid ed pâgin publichè e mess in cmugnån cun tott i zarvlón ch'i én lighè. La raid däl raid la permett ed snadrazer, mander e arzavver däli informazión d'una pèrt a cl'ètra dal månd sänza paser par di nûd centrèl.
L'è nèda par l'esêrcit americàn dal 1969 col nomm ed Arpanet. Int'i ân stänta i nâsen i prémm sistêm par mander däli informazión luntän a chi èter utént. Int'i an utänta la nass anch Telnet, la prémma raid ed comunicaziån in tänp reèl.
Al protocôl piò utilizè par snadrazer adess l'è la Gran Tlarè mundièl (WWW). Ai n é anch di piò cénn, mo i n én mégga piò adruvè, cme FidoNet o Gopher.


text:
Cristòforo Colómbo
Cristòforo Colombo (nasìt entra i 25 de óst e i 31 utùer del 1451 endèla Repüblica de Gènova — mórt ai 20 de màgio del 1506 a Valladolid, Spàgna) l'è stat en navigadùr, colonizadùr, e esploradùr che coi sò viàs endèl océano Atlàntich el g'ha portàt a la conoscènsa Europèa del continènt Americà.
De fat l'è stat el prim òm de la stória modèrna a streersà l'océano Atlàntich e a troà 'na vìa per nà e turnà 'ndré de l'Euròpa a l'Amèrica.
El g'ha fat en töt quàter viàs come navigadùr al servìsio de i Rè Catòlich de Spàgna Izabèla I de Castiglia e Ferdinàndo II de Aragóna, che, prima de la sò prìma partènsa, i l'ìa numinàt, amirài, vice-rè de le Indie e goernadùr generàl de le ìzole e de le tère férme che g'harès scuprìt.
La scopèrta de le Izole dei Caràibi la sègna l'inìsio de la colonizasiù de l'Amèrica de la part dei europèi e la fà de Colombo 'na figüra principàl de le Gran Scopèrte dei sècoi XV e XVI, consideràde come tàpe fondamentài 'ntra 'l Médio Evo e l'Era Modèrna.
Urìgin e controvèrsie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amò 'ncö gh'è dei döbe sö l'urìgin del Cristòforo Colombo. La teorìa acetàda dei piö tacc dei stòrich l'è chèla de l'urìgin genoéza, bazàda sö le afermasiù de testemmoniànse che le la defenés isé zamò sö le fì del sècol XV.
Sèrte autùr però i la defenés apò a milanés, dàto che gh'ìa a l'época che l'è nasìt de le béghe de cunfì 'ntra 'l stat de Milà e la Repüblica de Gènova.
En piö, al dé d'encö, en quàch autùr i sosté dèle ótre ipòtezi sö la sò nàscita e i la cóloca chi 'n Portogàl (Pedro Diaz de Toledo 'ndèn lìber del 1486 el la ciamàa el portoghés), chi 'n Catalògna (dei stüde linguistich i dimustra che 'ndèl scrìer el doperàa divèrsi catalanìsmi), o 'ndèi Paés Basch, en Galìsia, en Còrsica, en Frància o adiritüra 'n Grécia. 'N ótra teorìa la ghe atreböés urìgin ebrèa e dàta la cundisiù delicàda dei ebrèi a chèla época là, chèsto 'l spiegarès perchè lü 'l g'ha mai vülìt che se scriìes vergót de precìzo sö le sò urìgign.
Segónt la teorìa piö acetàda, Colombo l'ìa fiöl d'en tesidùr de séda genoés, en òm sèmpe del pòpol. Chèsta urìgin ümil però la g'harès mìa 'mpidìt de conóser divèrse lèngue (compàgn del latì o del ebràich), ma apò a la matemàtica, la cosmografìa, la geometrìa, e töcc i strümèncc de navigasiù, al pónt de éser cunsideràt de vergü come 'l piö strüìt dei òm de mar de töta la Spagna.
El prim viàs e la scopèrta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La séra del 3 de óst del 1492, Colombo l'è partìt de Palos de la Frontera con tre nàvi; 'na caràca, la piö grànda de le trè, de nòm Santa María, e scötömàda Gallega, e dò caraèle piö pesène: la Pinta (la pitüràda) e la Santa Clara, scötömàda Niña per vìa del nòm del sò padrù, Juan Niño de Moguer.
Columbo prìma 'l g'ha fat róta 'nvers le Izole Canàrie, endóche 'l g'ha fat rifurnimènt e fat 'na quach riparasiù. Ai 6 de setèmber l'è partìt de San Sebastián de la Gomera per chèl che 'l vegnarà a éser en viàs de sich setemàne en mès al Océano Atlàntich.
La tèra l'è stàda avistàda a le dò de matìna del 12 de utùer del 1492, de 'n marinàio de la Pinta de nòm Rodrigo de Triana (ciamàt apò Juan Rodríguez Bermejo). La tèra avistàda la se dimostrarà 'n ìzola (giöna de le ìzole che adès i è ciamàde Bahamas) che Colòmbo 'l batezarà San Salvador; i natìf i la ciamàa Guanahani. Quàla de precìzo la sàpes de le Bahamas l'è 'na quistiù gnemò risulvìda; se pènsa suratöt che le pödes véser o la Samana Cay o la Plana Cays, o l'Ìzola de San Salvador (ciamàda isé 'ndèl 1925 perchè cunsideràda pròpe la San Salvador de Colombo). La zènt natìva 'ncuntràda de Colombo l'ìa 'l pòpol dei Lucayan, Taíno o Arawak, i èra pacìfech e amichévoi.
Entàt che l'esploràa le ótre ìzole dei Caràibi, la Santa Maria l'è nàda a 'ncaiàs en mìra a le còste setentriunài de l'ìzola de Hispaniola e tocarà abandunàla.
Endèl viàs de ritórno en ótra tompèsta la obligarà Colombo a puntà sö Lisbona 'nvéce che 'na 'nvers la Spagna e 'l bötarà zó l'áncora endèla capitàl portoghéza ai 4 de mars del 1493. Dòpo 'na setemàna l'è ripartìt e l'è riàt a Palos ai 15 de mars.


text:
Galia Cisalpina
La Galia Cisalpína (Latin: Gallia Cisalpina, che vör dì "Galia da chì da i Alp") l'era el nom che i Ruman i daven a l'area geugrafica (pö diventaa 'na pruincia de la Repüblica) int el teritori che al dì d'incö sariss l'Alt Italia (cumpres l'Emilia-Rumagna, el Friul, la Ligüria, la Lumbardia, el Piemont, el Trentín, el Südtirol, e el Veneto). Quel'area chì l'era abitaa dai popul Celtich.
El fiüm Rübicon el marcava el cunfín cun l'Italia vera e propia, e l'è stat dop avè guadaa 'stu fiüm chì del 49 prima del Signur che Giüli Cesar l'ha cunqistaa la Galia, fasenda partì la guera civil in tüta la Repüblica Rumana e andanda a finì cun l'istitüzion de l'Imper Ruman.


text:
Orsenigh
Orsenigh (prononzia local: [urtsi'niːk]; nom ufizial in italian: Orsenigo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm. El gh'ha 2 823 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,5 km² e ona densità de 627 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Vila, Albes con Cassan, Alseri, Alzaa, Anzan, Cantuu, Capiagh e Intimian e Montòrfen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Orsenigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ligustrum vulgare
El Ligustrum vulgare (in Bergamàsch: cambròsen; en Bresà: cambròzen[1] ma apò martèl; in insübrich: ca(m)bròssen o cabròssol[2][3]), l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Oleaceae. L'è uriginàre de l'Euròpa e de l'Àzia, e 'l crès endèi bósch ciocàcc al sul.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta che g'ha portamènt de boscài, che crès enfìna 2 o 3 méter de altèsa. Le fòie le se 'nsömèa a chèle de l'ulìf, i è de culùr vért ciàr quan che i è zùine e scür quan che i è piö madüre. En envéren de sòlet le cröda ma 'ndèn quach càzi le pöl restà sö. I è opòste e de fùrma lanceolàda. I fiùr i è biànch, gamopétali e profumàcc. El fröt l'è 'na bàca négra de saùr amàr e l'è tòsica.
Proprietà medicinài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La conté prensépe amàr e alcalòidi.
- La vé mìa doperàda per vìa de la tosicità, perchè a maià le sò bàche fà ègner la diarèa e 'l vòmit.
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligustrum occidentale Gand. [1882]
- Ligustrum italicum Mill.
- Olea humilis Salisb.[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Franceso Cherubini, Vocabolario milanese-italiano. 1839.
- ↑ Dizionario milanese-italiano col repertorio italiano-milanese, Cletto Arrighi
- ↑ Sinónimos en Tela Botánica


text:
01 09
Ol dé 1 de setèmber l'è 'l 244 ( 245 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 122 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de setèmber al è ul dí da pòost 244 ( 245 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 122 dí a finí l'an.
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5509 a.C. - cumìncia l'an 1 del calendàre bizantì. Segónt la tradisiù bizantìna chèsta l'è la dàta de la creasiù del mónt.
- 1532 - Anna Bolena la vé iligìda Marchéza de Pembroke del re Enrico VIII de Inghiltèra
- 1715 - Luigi XIV, re de Francia 'l mör dòpo de ìga regnàt per 72 agn; piö tat de ògna óter monàrca d'Euròpa.
- 1804 - l'astrònomo todèsc Karl Ludwig Harding el scòpre 'l Juno, giü dei asteròidi piö gràncc d ela Fàsa Principàl.
- 1847 - A Messina, 'n Sicìlia, tentatìf de ribelàs ai Burbù che però 'l vé blocàt, fórse per vìa de 'na spiàda.
- 1862 - Guèra civìl americàna: Batàia de Chantilly
- 1864 - Guèra civìl americàna: el generàl confederàt John Bell Hood l'evàcuaAtlanta (Georgia), dopo de 'n asédio de quàter més fat de le trüpe de l'Uniù comandàde del generàl William T. Sherman
- 1875 - L'organizasiù de minadùr irlandés ciamàda Molly Maguires, che la protestàs cùtra le cundisiù de laurà tròp düre che i duzìa soportà 'ndèi Stàti Ünicc, la vé sciuglìda.
- 1905 - I stacc de l'Alberta e del Saskatchewan i decìt de aderì e de fa part de la Confederasiù Canadéza
- 1914 - San Pietroburgo, en Rüssia la càmbia 'l sò nòm en Pietrogrado
- 1928 - Ahmet Zogu 'l deciàra che l'Albania la diènta 'na monarchìa e 'l se proclàma re.
- 1939 - La naf de guèra Schleswig-Holstein de la marìna todèsca la bombàrda la penìzola de Westerplatte, en tòc de tèra postàt deànti al pórt de Dànsica, che fàa de depòzit de munisiù del ezercit polàc. Chèsta operasiù l'è cunsideràda per convensiù stòrica l'inìsio de la Campàgna de Polònia e de la Segónda Guèra Mondiàl, L'Italia la proclàma la non beligerànsa e la se manté neutràla.
- 1945 - El Trio Lescano 'l se ezebés per l'öltema ólta a la ràdio italiàna.
- 1951 - I Stati Ünìcc, l'Austràlia e la Nöa Zelànda i fìrma 'n tratàt de protesiù recìproca, ciamàt ANZUS
- 1968 - Vittorio Adorni 'l vèns a Ìmola el tìtol de campiù del mónt de ciclìsmo sö stràda.
- 1969 - 'Na rivulusiù 'n Lìbia la mèt sö 'l colonèl Muammar Gheddafi
- 1970 - I guerigliér palestinés i tènta de copà 'l re Husayn de Giordania.
- 1972 - A Reykjavík, 'n Islanda, Bobby Fischer el bat Boris Spassky e 'l diènta campiù del mónt de scàchi
- 1979 - La sónda spasiàl americàna Pioneer 11 l'è la prìma a vizità 'l pianéta Saturno. La pasarà a 'na distànsa de 21.000 km
- 1980 - Chun Doo-hwan el diènta presidènt de la Corea del Sud dòpo le dimisiù de Choi Kyu-ha
- 1981 - La IBM la mèt söl marcàt el prìm Personal Computer: el 5150, bazàt söl procesùr Intel 8088
- 1983 - Guèra frèda: en jet de la Korean Air el vé sbötàt zó de 'n càcia soviètic quan che l'aèreo coreà 'l va dét endèl spàsio aèreo de l'Uniù Soviètica. I mórcc i è 269.
- 1991 - L'Uzbekistan el deciàra la sò 'ndipendènsa de l'Uniù Soviètica
- 2004 - A Beslan (en Osésia Setentriunàla-Alania, Rüssia) 'n manìpol de terurìsti cecé i ciàpa 'n ostàgio divèrsi sentenér de òm, fómne e suratöt pipì 'ndèla scöla elementàr de la cità.
- 2007 - A Loreto ('n pruvìncia de Ancona) se té 'l prim incóntro de l'Agorà dei Zùegn. El Papa Benedèt XVI 'l se tróa con mès miliù de zùegn che vé de töta Itàlia e de töt el mónt.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1922
- Vitòrio Gàsman, atùr e regìsta italià († 2000)
- 1931
- Sandra Mondaini, atrìce e prezentadùra de la televiziù italiàna
- 1937
- Carmelo Bene, atùr e dramatùrgo italià († 2002)
- 1940
- Franco Bitossi, ex curidùr de bìci italià
- 1945
- Egidio Salvi, ex zögadùr de fóbal italià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Luanda
Luanda a l’è la capital de l'Angola.
A l'è anca la prima cità de l'Angola per impurtanza ecunomiga e pupulaziun, cun pressapoch 4 miliun e mez d'abitant (2004).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luanda a l'è un port in sü l'Ucean Atlantich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I purtughes l'han fundada in del 1575 cunt el nom de São Paulo de Luanda e l'è stada semper la capital de l'Angola, prima culonia purtughesa e pöö paes indipendent.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luanda a l'è gemelada cun:


text:
Lema da Bézout
Ul lema da Bézout, numenaa a partí dal matemàtegh Francees Étienne Bézout al cuncerniss una equazziun diufàntega lineara. Al afirma che, se a e b i-è di nümar intreegh (di quaal vün almaanch non zero), cun màssim cumün divisuur d, alura i esiist di intreegh x e y taal che
- ax + by = d.
I x e y s'i-pöö determiná cun l'alguriitm d'Euclídes generalizaa, però i-è mia determinaa ünivocameent. Chiist para da nümar x e y s'i-nòmena nümar da Bézout.
Par esempi, ul màssim cumün divisuur da 12 e 42 al è 6, e a pòdum scriif:
- (−3)·12 + 1·42 = 6
e apó
- 4·12 + (−1)·42 = 6.
Ul màssim cumün divisuur d da a e b al è. da fatt, ul mínim intreegh pusitiif ch'a sa pöö scriif da la furma ax + by.
Ul lema da Bézout al è vàlid mia noma al anell di intreegh, si-da-no apó in qual-sa-vöör dumini a ideaal principaal. (DIP)
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Calculador en línia de la identitat de Bézout (en anglès).
- La identitat de Bézout a MathWorld (en anglès).


text:
Lambrósch
Artécol in dialèt arzân
E io, per glorificare Dio e benedire la sua provvidenza, mi fermai a Modena a lungo a meditare la sapienza... »
E mé, per ludêr Dio e bendîr la só pruvidèinsa, am sûn fermê a Mòdna p'r un bèl pô a pinsêr insém a la sapiĵnsa...»
L'urégin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lambrósch l'é al nòm ed 'na sèria ed vîdi mêdri diferèinti e dal vèin fât cun còsti.
Al j óvi dal Lambrósch în ròsi, per la pió grôsa pêrt lavurêdi int al pruvîcia ed Mòdna e in pruvîncia ed Rèz e 'na pêrt in pruvîncia ed Mântva. A vînen druvêdi per fêr ûn di pôch vèin ròs o rosê ch' al spóma.
Quisché i pió impurtânt vèin fât cun sté óvi:
- Lambrósch ed Surbêra
- Lambrósch Grasparòsa
- Lambrósch Arzân
- Lambrósch Salamèin
- Lambrósch Marân
- Lambrósch Mèister
- Lambrósch ed Muntréch
- Lambrósch Viadanèiṣ o Grapèl Rubêrti
Al D.O.C.[modifica | mudéfica la surzéia]
La necesitê ed mèter in règola al carateréstichi, la lōr compusiṣiòun e dôve gh’àn urégin i divêrs lambrósch àn purtê a fêr dal D.O.C. divîşi:
1961 al Mudnèiṣi:
- Lambrusco di Sorbara,
- Lambrusco di Graspa Rossa di Castelvetro,
- Lambrusco di Salamino di Santa Croce
1971 l’Arzâna:
- Lambrusco Reggiano
1976 la Culèini de Scandiân:
- Lambrusco Grasparossa Colli di Scandiano e Canossa,
- Lambrusco Montericco Colli di Scandiano e Canossa
1987 la Mantvâna:
- Lambrusco Mantovano
La stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L’urégin dal nòm an n’é mìa sicûra, a gh’é dû pinsêr a propôṣit. Al prém al vōl che al nòm al deṣvègna da Labrum (mêrzen di câmp). La vîda la(m)brusca la sré còla ch’ la crès saldîva ai mêrzen di câmp e al vèin la(m)bruscus l’é in môd cêr al vèin fât cun sté óva.
La secònda la dà l’urégin dal nòm a l’uniòun dal parôli labo (a tógh) e ruscus (ch’al fûra al palê), d’ed ché ânca l’urégin ed la parôla brósch.
La prōva 'dl'antichitê de sté vîda la vîn da l’etê dal brònz cun la squêrta ed gramustèin ed vîda salvâdgha ind al Teramêri, îṣoli che gnîven só dal padòli fâti dal j aluviòun di fióm e abitêdi da lìòm, prôpria int al zôni ‘d la produsiòun, dal dé d’incō, dal Lambrósch. Êtri catêdi a fân pinsêr che la vîda la fós cgnusûda ânca da 'dl' êtra gînt, in pió di Latèin, ânca da j Etrósch e dai Gâl legór. Dimòndi în al testimuniânsi scréti ed la véta ind l’antichitê de sté vîda, a n’ in pêrla Virgilio ind la só Quînta Bucòlica, a n’in pêrla Catone ind al De Agricoltura, Varone ind la De Rustica per finîr cun Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia. A’s gh’à nutési ânca ‘d un antîgh vèin ch’al spumêva ciamê Aigleucos sèmbra che al gnès fât cun al vîdi lambrusche.
An s’cgnòs mìa ed precîş quând a s’é cumincê a cultivêr sté vîda in môd sèri. Sèmbra che quând în rivê i Longobêrd, che cun la lōr cunversiòn al Cristianèiṣom îven dê véta a dal comunitê 'd atōren al pēv rumâni tr’ al VII e al VIII sècol, a s’fōsen dê a la cultûra dal vîdi dal pôst. Un fât curiōṣ l’é che la zôna dal dé d’incō ed la produsiòun dal Lambrōsch la cumbîna quêṣi in môd perfèt cun la zôna ch’l’ēra sóta a l’avtoritê ed Matélda ed Canòsa che intōren a la fîn dal sécol XI l’à fât ‘n tlarêda fésa ed fortèsi, in cuntât stratègich tra 'd' lōr, ch’la cumincêva dal Castèl ed Canòsa per divèdres principalmèint ind al properietê dal culèini arzâni e mudnèiṣi fîn a la rîva ed dréta dal Po ind al mantvân.
Mó sōl int al 1305 in un documèint ed Pier De Crescenzi ed Bològna a’s pêrla ed tōr in considerasiòun la cultûra 'd la vîda Labrusca. Però bèle int al 1430 a’s gh’à nutèsia ed l’esportasiòun in Frância dal nôster vèin, quând Nicolò III d’Este l’ à dê sté ōrdin: ...che di tutto il vino che veniva condotto a Parigi, la metà del dazio non venisse pagata. La Granduchèsa ed Tuscâna mujêra ed Francesco I De Medici la scrivîva ind al só diâri ed viâz: ... il buon vino di Scandiano fresco e frizzante. Int al 1567 Andrea Bacci, dutōr dal pêpa Sisto VI e studiōṣ dal piânti, al nutêva che: ...sui colli sottostanti l’appennino di fronte a Reggio e Modena si coltivano lambrusche, uve rosse, che danno vini piccanti, odorosi, spumeggianti per auree bollicine, qualora si versino nei bicchieri. Francesco Scacchi, dutōr ed Fabriano, dal sesèint, l’à parlê dal lambrósch prodotto da vite selvatica che poteva essere riprodotta dal seme direttamente.’Na nôta dal 29 utòber dal 1693 ind la cantèina di dóca d’Este l’é nutêda 'n’ impurtânt partîda ‘d óva Lambrusca.
Int al 1700 cîrca, a 's gh' é 'vû un impurtânt nuvitê tètnica per mantgnîr in butélia sté vèin ch' al spóma: a s'é cumincê a druvêr 'na butélia particulêra ciamêda Borgogna , cun la carateréstica 'd avèir un vēder reşistèint e 'd grôs spesōr e al relatîv stumpâj ed sóver tgnû fērom cun l' ajót ed 'na lâsa se no al tendré a saltêr via a câşva 'dla fermentasiòun di sócher ch' la fa 'l gâş.
La préma spartisiòun di trî genér ed vîda cultivêda: al lambrósch ed Surbêra, al Salamèin e al Grâspi Ròsi che şmercêdi cun dal j êtri óvi mēno impurtânti dân urégin a tót i genèr ed lambrósch prodòt l’é 'd Francesco Agazzotti int al 1867.
Int la préma metê dal '900 al Lambrósch l'ēra un vèin sèinsa dóbi sèch e la só s'cióma, prôpria cme p'r al Champagne, l'ēra fâta cper mèz ed 'na secònda fermentasiòun in butélia. Cun l'arîv di nōv sistēma, int al câmp di vèin, la produsiòun dal Lambrósch l'é chersûda dimòndi da i prém ân dal '60, cun la zûnta dal sistēma Charmat. Acsé int i vînt ân dôp al Lambrósch l'é stê vindû dimòndi a l'èster in môd particulêr int i Stêt Unî, dóve al gh' à 'vû dimòndi sucès tânt da rapreşentêr al 50% cîrca di vèin italiân purtê in Amèrica. In cla nasiòun difâti, l'é stê zibî cme un gèner ed Coca Cola italiâna. .Mó ind j ân '90 la produsiòun dal Lambrōsch al gh' à 'vû un cambiamèint dal pûnt ed vésta 'd la qualitê a scâpit ed còl ed la quantitê. A s' é tintê ed turnêr al j urégin dal lambrósch, pió sèch e pió sustgnû e mēno dōls. Al dé 'd incō la pió grôsa pêrt di Lambrósch miōr an vînen mia incòra purtê a l'èster e quî vindû insém i marchê èster în mia D.O.C. e 'd sôlit a gh'àn mia 'na grôsa qualitê.
Cun al magnêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Lambrósch l'é un vèin ch' al se spōşa bèin cun i prodòt ed la cuşèina emiliâna, fâta ed prodòt réch ed grâs e savōr. A 's cumbîna bèin ânca cun di magnêr robóst cme la chêrna ed nimêl al sansési e l'agnèl, l'é bòun da bèver cun i furmâj ed la zôna: al Grâna Padân e al Grâna.
Al vîn druvê in cuşèina ânca per preparêr di piât ed l'uşânsa emiliâna cme al sampòun, e al cudghîn, o i prém piât cme al rişôt al Lambrósch e la pâsta al Lambrósch. Sté gèner ed vèin al vîn in pió druvê int la preparasiòun di cocktail, dòunca şmercê a êter alcôlich e frûta e servî cme aperitîv. L'é ânca druvê int la vinoterapia p'r al sō proprietê ed mantgnîr la pèla.
Colegamèin d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Sît dal Cunsôrsi di Lambrósch Mudnèiṣ
Sît dal Consorzio Vini Reggiano
Sît dal Cunsôrsi dal Lambrósch
Sît dal Cunsôrsi dal Lambrósch Mantvân


text:
Sìcon
Endèla terminulugìa botànica, el Sìcon — ciamàt apò sicóne — l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa cumpunìda, tìpica de la famìa de le Moraceae. La stèsa paròla se la dopèra per dàga nòm pò a la 'nfrötescènsa che vé fò del svelöp de la stèsa 'nfiurescènsa.
El sìcon l'è furmàt de 'n resetàcol che g'ha fùrma de pér (la pròla specializàda la sarès "piriforme"), 'ngrosàt, carnùs, encaàt, conden büs endèla part apicàl ciamàda ostiöl (ös pesèn) che la permèt ai insècc de nà dét e fà l'empolenasiù. Dét endèl sìcon gh'è dét tacc fiùr pesècc e unisesuài tacàcc a la parét intèrna. A segónt del leèl de madürasiù i sìcogn i pöl vìga dét apéna fiùr fèmina o fiùr fèmina e fiùr màscc. I fiùr màscc i è colocàcc apéna sét de l'ostiöl. 'Na ólta che la 'mpolenasiù l'è fàda, endèl sìcon se furmarà i achéni, cioè i fröcc.
'N ezèmpe de sìcon che l'è fàcil de 'ncuntrà l'è 'l fich.


text:
Cerro
Cerro a l'é 'l nòm ëd vàire comun italian:
- Casale Corte Cerro (Casal dla Cort Cèra), ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola
- Cerro al Lambro, an provincia ëd Milan
- Cerro al Volturno, an provincia d'Isernia
- Cerro Maggiore, an provincia ëd Milan
- Cerro Tanaro (Ser), an provincia d'Ast
- Cerro Veronese, an provincia ëd Veron-a
- San Pietro in Cerro, an provincia ëd Piasensa
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Per regla pon las meteorologas ed ils meteorologs prognostitgar plievgias fermas e lungas intgins dis ordavant. Durant quest temp èsi bun da sa tegnair al current davart il svilup actual e davart ils privels pussaivels en cas da plievgias fermas (aua gronda, inundaziuns, bovas e.u.v.).
Las consequenzas pussaivlas ed ils nivels da privel da plievgias chattais Vus qua.
Recumandaziuns da cumportament avant plievgia ferma / abundanta:
- observar il svilup local da l'aura, s'infurmar ed adattar il cumportament a las relaziuns.
- resguardar las annunzias push da l' app da MeteoSvizra.
- metter ad aut objects en territoris u locals (plauns sutterrans) periclitads d'inundaziuns.


text:
Montecarlo (LU)
Montecarlo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 4.345 abitàncc, 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 290 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio, Capannori, Chiesina Uzzanese (PT), Pescia (PT), Porcari.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Montecarlo l'è stat fondàt endèl 1333 del Sacro Imperadùr Romano-Germànich Carlo IV. El g'ha cuminciàt a sgrandìs però dòpo la destrusiù del borch vizì de de Vivinaia per mà dei Fiorentì.


text:
Custanta da Meissel-Mertens
La custanta da Meissel-Mertens a l'è una Custanta matemàtega, druvada principalameent in teuría di nümar, e a l'è definida cuma ul límit da la diférenza intra la séria armònega indúe i figüra noma i nümar primm e ul lugariitm natüraal dal lugariitm natüraal:
La suva valuur a l'è a-poch-aprööf
- M˜ 0,261497212847642783755426838608695859...
Chí, a l'è la célebra custanta d'Euler-Mascheroni, ch'a la gh'a una definizziú similara implicaant una suma sü töcc i nümar intreegh (mia noma sü i nümar primm).
Ul fatt che al esiist düü lugariitm (ln da ln) íntal límit par la custanta da Meissel-Mertens al pöö vess vidüü cuma una cunseguenza da la cumbinazziú dal teurema di nümar primm e dal límit da la custanta d'Euler-Mascheroni.
Chesta custanta a l'è da le völte cjamada sémplismeent la custanta da Mertens. In leteradüra matemàtega, a lìè referida a le völte cuma la custanta da Kronecker, u la custanta d'Hadamard-da la Vallée-Poussin, u la custanta di invèers di nümar primm.


text:
Operador a basel
In mecàniga di quanta e in àlgebra lineera, un operador de "alzada" o de "bassada" (coletivament cognossuu compagn " operador a basel") al é un operador che al fa cress o decress la valor pròpia d'un olt operador. In mecàniga di quanta l'operador d'alzada al é anca dicc operador de creazion e el de bassada operador d'annihilazion. Largament cognossud aplicazion i é la resoluzion de l'oscillador armonigh quantistigh e el formalism del moment angulée. Suponemm che du operador X e N i gh'a la relazion de commutazion
per vargun scalée c. Alora l'operador X al agirà da manera da translà la valor pròpia d'un stat pròpi de N per c:


text:
Ceuta
Ceuta (Septa in latin; Setta in italian medieval; سبت/Sebta in arab) a l'è un exclave de la Spagna in sü la costa del Maroch.
la gh'ha una süperfiss de 18,5 km² e una pupulaziun de 75.861 abitant (2006).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è in sü la costa africana del Stret de Gibiltera, che'l spartiss el Mar Mediterani e l'Océan Atlàntich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta l'aveva ucüpada Purtugal in del 1415 e l'è un pussediment de la Spagna del 1580.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è gemelada cun:


text:
09 01
Ol dé 9 de zenér l'è 'l 9 dé de l'an del calendare gregorià; manca 357 (358 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 9 de zenér al è ul dí da pòost 9 dal an dal calendari gregurian; i manca 357 (358 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1863 - S'ignaugura ul metró da Lundra, ul primm cami da fer suterani dal muunt, da sett chilòmetar da longitüda.
- 1923 - Juan da la Cierva al fa ul primm guur in autogir par Madrid.
- 1988 - Sientífich da l'Institut Whitehead, da Boston, i riess a isulá ul geen respunsàbil dal sess üman (TDF), lucalizaa íntal cromusoma Y, dumà preseent int i òman.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1821 - Francisco Bilbao, scrituur e filòsuf Cilées.
- 1902 - Barbastre (l'Aragó) - Josepmaria Escrivà da Balaguer, saant Spagnöö, fundaduur da l'Opus Dei.
- 1913 - Richard Nixon, presideent di Statt Ünii.
- 1941 - Joan Baez, cantant Nòort-americana.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cungjuunt
In la teuría naïve di cungjuunt, ul puunt da partenza a l’è la nuzziú da cungjuunt, descrivüü cuma una collezziú d’ugett cjamaa elemeent u puunt. Plüü precisament, ul creatuur da chesta teuría, ul matemàtich Georg Cantor al definisseva i cungjuunt cuma « una mültitüda ch’a la pöö vess imaginada cuma un tütt »
Remarca : in la teuría assiumàtega di cungjuunt, ul puunt da partenza al è plütòost la nuzziú d’apartenenza, ch’al è alura primitiva, e sa la definiss dunca mia. La nuzziú da cungjuunt la gh'a alura un statut plüü flou. Si in la teuría ZF (Zermelo-Fränkel), a l’è apó una nuzziú primitiva, gja che töcc i ugett primitiif da chesta teuría i pöö vess noma di cungjuunt, par cuntra, in la teuría NGB (Neumann - Gödel - Bernais) par esempi, i ugett primitiif i è da le classe, e i cungjuunt i è definii là cuma le classe par le quale al esiist da le classe i cuntegniint.
Cuntegnüü
Cungjuunt, elemeent e apartenenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un cungjuunt al è désignaa in generaal par una lètera latina majüscula, par esempi ul cungjuunt « E ». Al pöö vess vidüü cuma un tiip da sach virtüaal incumpassaant i söö elemeent, vargot ch’i mudelisa bé i diagraam da Venn.
I elemeent i pöö vess da qual-sa-vöör natüra: nümar, geent, òolt cungjuunt... Par esempi, lündesdí al è un elemeent dal cungjuunt di dí da la semana, e 4 al è un elemeent dal cungjuunt di nümar pari. Cheest darée esempi al mustra che i cungjuunt i pöö vess infinii (i.e. iga un nümar infinii d’elemeent).
Ul raport intra un cungjuunt, nutaa par esempi A, e ü qual-sa-vöör dij söö elemeent, nutaa par esempi x, sa l scriif :
Cheest enunziaa al pöö sa lesí :
- « x al partegn a A »,
- « x al è elemeent da A »,
- « x al è in A »,
- « A al gh'a par elemeent x »,
- u « A al cuntegn x ».
Ul símbul « : », intrudüii par Peano in 1888, al deriva da la lètera greca epsilon, « e ».
Una varianta da cheest símbul la descriif la mia-apartenenza d’un uget a un cungjuunt :
- « z A » al signifía « z al partegn mia a A ».
Igualtaa da düü cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A definissemm l’igualtaa da düü cungjuunt A e B, nutada « A = B », afirmaant che düü cungjuunt i è iguaj cura che i gh’a esatameent i istess elemeent :
indúe «» al designa l'equivalenza lògica (ssi). I düü cungjuunt i è alura idéntich, i.e. tütt vargot ch’al pöö vess dii da ü al pöö vess diis dal òolt (vidé Assioma d'estensiunalitaa). Si a representemm i düü cungjuunt cuma di sach étichetaa ognidü pal sò nom , si i è iguaj, alura al sa trata da fatt da noma ü e istess sach cun dò etichete. In sentüü inveers, i prupietaa d’un cungjuunt i depeent mia da la natüra u da la furma dal sach, noma dal sò cuntegnüü.
Inscí un cungjuunt al è cumpletameent determinaa paj söö elemeent. Al pöö al vess apó par ul dàtum d’una prupietaa caraterística da cheest cungjuunt. Par esempi, ul cungjuunt furmaa paj elemeent 2, 3, e 5 al è iguaal al cungjuunt da töcc i nümar primm inferiuur a 6. A emm inscí dò manere da definí un cungjuunt :
- dá la lista dij söö elemeent (analítica)
- dá una prupietaa caratéristica (sintética).
Scumenzemm pal caas ul plüü sémplis.
Singletú e para mia urdenaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par cada elemeent a, sa l pöö definí un cungjuunt S da che a al è l’ünich elemeent :
L’esistenza da cheest cungjuunt al è garantida par l’ Assioma dal para, La suva ünicitaa par cada a par l’ Assioma d'estensiunalitaa. Al è cjamaa singletú e al è nutaa « { a } » ( lesí « singletú a » ).
Par cada elemeent a e cada elemeent b, sa l pöö definí un cungjuunt P da che a e b i è i ünich elemeent :
indúe al designa ul U lògich inclüsiif. L'esistenza da cheest cungjuunt al è garantida par l' Assioma dal para, La suva ünicitaa par a e b a l’è dada par l’ Assioma d'estensiunalitaa. Al è nutaa « { a, b } » ( lesí « cungjuunt a, b » ).
- si a e b i è iguaj, a cunstatemm che, dapress la definizziú , { a, a } al è mia òolt che ul singletú { a } ;
- si a e b i è distiint, { a, b } al è cjamaa para mia urdenaa u cungjuunt da a e da b.
Par esempi, { 1, 2 } representa ul cungjuunt da che i elemeent i è 1 e 2 (vidé l’artícul : « Para »).
Gh’arem büsögn int un òolt artícul dij düü lem d’igualtaa sigütaant :
SP1 : düü singletú i è iguaj si e noma si i gh'a i istess elemeent :
SP2 : düü para mia urdenaa (ch’i pöö vess di singletú) { a 1 , a 2 } e { b 1 , b 2 } i è iguaj ssi a 1 al è iguaal a b 1 e a 2 a b 2 , u si a 1 al è iguaal a b 2 e a 2 a b 1 :
Definizziú d'un cungjuunt in estensiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nutazziú precedenta intra acolade la pöö vess generalisada. Ul cungjuunt al è alura definii in estensiú. Par esempi, ul cungjuunt di dí da la semana al pöö vess representaa par { lündesdí, mardí, mercurdí, gjöbia, vendredí, sàbet, duménega }. L'esistenza dal cungjuunt inscí definii a l’è garantida paj assiòom da la para e da la reüniú, e la suva ünicitaa, par una lista d’elemeent dada, par chel d’estensiunalitaa.
Nutemm i puunt sigütaant :
- I elemeent d’un cungjuunt i è mia ubligaa a iga un puunt cumü : par esempi, sa l pöö créá ul cungjuunt {1, ul gat da la vesina, la parola « anticustitüzziunaal », Georg Cantor, ul 29 fevrée 2000, la planeta Maars }, malgraa al sémbres mia d’un graant interess pràtegh...
- L’úrden di elemeent al è senza impurtanza; si sa l retöö l’esempi da la fí da la sezziú precedenta, { 1, 2 } = { 2, 1 }.
- La repetizziú d’elemeent intra i acolade la mudífega mia ul cungjuunt :
- sémpar cul istess esempi, { 1, 2, 2 } = { 1, 1, 1, 2 } = { 1, 2 }.
Par definí in estensiú un cungjuunt da che ul « nümar » d’elemeent al è « infinii », sa l pöö scriif vargü elemeent da cheest cungjuunt sigütaa par dij puunt da süspensiú. Par esempi, ul cungjuunt di intreegh naturaj sa l definiss par : = { 0, 1, 2, 3, ...}.
I puunt da suspensiú i pöö apó vess druvaa par scürtá la scritüra da la lista di elemeent da vargü cungjuunt « finii ». Par esempi ul cungjuunt { 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21 } sa l scriif plüü semplismeent { 1, 3, 5, ..., 21 }.
Un abüüs da nutazziú al permet da definí un cungjuunt plazzaant intra acolade la natüra di ugett ch’i ga partegn. Par esempi la nutazziú {mà} al designa ul cungjuunt da töte le mà.
Un esempi límit da chesta nutazziú a l’è « { } », che vargü al dröva par designá ul cungjuunt vöj.
Definizziú d’un cungjuunt in cumprensiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa pöö apó definí un cungjuunt a partí d'un cungjuunt e d'una prupietaa caraterísteghe, i.e. tale che l’apartenenza a la síes equivalenta a la vérificazziú da chesta prupietaa. In nutazziú simbòlica :
Ul cungjuunt al è nutaa ( lesí « ul cungjuunt di da E taj che la cundizziú la síes vera » ).
Par esempi :
- al designa ul cungjuunt di nümar reaj .
- al designa ul cungjuunt di matriiss simétriche.
- al è ul cungjuunt da töcc i intreegh pari
Ul cungjuunt al è alura dii « definii in cumprensiú ». La nutazziú curespundenta a l’è cjamada custrütuur da cungjuunt' íntal cunteest da la programazziú funziunala.
Al è essentiaal da definí a partí d'un cungjuunt pre·esisteent. In efett, noma la definizziú la garantiss mia che l'uget inscí definii al síes un cungjuunt. Un cuntra-esempi céleber al è chel dal « cungjuunt da töcc i cungjuunt ch’i cuntegn mia sí istess» ( vidé ul paràgraf « Paradoss da Russell » in l’artícul « teuría naïve di cungjuunt » ).
Una nutazziú anàluga la esiist íntal schéma d'assiòom da remplazzameent :
- al designa ul cungjuunt da töcc i uget utegnüü metteent i mémbar dal cungjuunt in la fórmüla . Inscí, prulungaant l’esempi precedeent, al è amò ul cungjuunt da töcc i intreegh pari. Cheest darée esempi sa l gjüstífega da fatt par cumprensiú. I "veer" druvameent dal schema da remplazzameent i è assée tèg&midot;nich.


text:
Milònia Cesònia
La Milònia Cesònia (Milonia Cæsonia in Latin; 7-41) l'è stada la quarta miee de l'imperador Caligola.
L'era la tôsa de ona nòbil romana ciamada Vistilia (mader anca del general Gnee Domizi Corbulon) e quand la s'è sposada cont el Caligola l'aveva giamò trii fioeu. L'imperador voreva avègh on fioeu ma la soa miee, Lòlia Paolina, la pareva vess steril, inscì lù l'ha repdudiaa e l'ha sposaa la Cesònia. Lee la ghe ha daa ona tôsa, la Giulia Drusila (39-41), ciamada inscì in onor de la sorela del Caligola, mòrta anmò giovin.
Comè el marii e la tôsa, la Cesònia l'è stada massada di congiuraa in del sgenee del 41.


text:
Mauritius
Mauritius a l'è un paes de l'Africa.
A l'è furmaa de l'isula de Mauritius, che la se tröa in de l'Ucean Indian, 900 km a est del Madagascar, e d'una quaj altra isula piscinina.
La capital a l'è Port Louis.
Al gh'ha una süperfiss de 2.040 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.250.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mauritius a l'è staa un pussediment de la Francia del 1715 al 1810 e del Regn Ünii fina al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mauritius (nom ufizial: Republic of Mauritius / République de Maurice) a l'è una repübliga e l'è cunsideraa la demucrazia avanzada de tüt el cuntinent. El partegn al Commonwealth.
El president a l'è 'l Kailash Purryag (del 2012).
El prim minister a l'è el Navinchandra Ramgoolam (del 2005).


text:
Cungjuunt infinii
In matemàtica, un cungjuunt al è infinii si al è mia finii, i.e. si al cuntegn un nümar infinii d'elemeent.
In d'òolt tèrmen, si E al è un cungjuunt infinii alura : ul cardinaal da E al è mia un intreegh natüraal. Sa diis che al è un nümar transfini.
La classa la plüü sémplis di cungjuunt infinii al è la classa di cungjuunt infinii dii cüntàbil (equipudeent a ). Una otra classa da cungjuunt infinii al è la classa di cungjuunt equipudeent a ch’i è da le völte cjamaa cungjuunt cuntínü. Un prubleem deerf al è l'ipòtesi dal cuntínü: esiist-al un cungjuunt da che ul cardinaal è stregjameent cumprees intra ,ch’al è ul cardinaal da e ch’al è ul cardinaal da ? Chesta prupusizziú a l’è indécidíbil íntal sistema d'assiòom ZFS.


text:
Aktuelle Position
La SSR – in maletg da la Svizra
La chasa da medias publica, la chasa da medias independenta: ina instituziun svizra. La SSR signifitga federalissem e solidaritad en la varietad. Ella è qua per tuts, per la maioritad e las minoritads, per ils chantuns pitschens e gronds, ed en las quatter linguas naziunalas. Cun quai stgaffescha la SSR identitad – pli impurtant che mai en vista a la midada digitala da las medias.
Grazia che nus pudain prestar cun Vossas taxas noss servetsch a la societad ed a la democrazia.
Independenta e federalistica
- La SSR è francada en la publicitad sco uniun averta per in e scadin. Ed ella na po betg vegnir cumprada da concerns da medias u da politichers.
- La taxa da recepziun porta trais quarts da las entradas, la reclama in quart. Quel model da finanziaziun garantescha ina infurmaziun independenta da las gruppas d’interess politicas ed economicas.
- Il mund da las medias sa centralisescha a cust dals pitschens chantuns, da las regiuns lateralas e da las parts dal pajais da lingua diversa. La SSR cun sedia principala a Berna resta dentant tras e tras federalistica.
- La SSR fa in servetsch per la publicitad: Ella fa emissiuns da qualitad che fissan sin il pitschen martgà quadriling ina fatschenta deficitara per offriders privats.
Solidarica e collianta
- Grazia a la solidaritad finanziala tranter las unitads d’interpresa da la SSR han er la Svizra franzosa, taliana e rumantscha ina buna purschida d’audio, video e multimedia. La SSR promova la solidaritad federala.
- En temps da la fragmentaziun da nossa societad en communitads digitalas contribuescha la SSR ad ina vasta publicitad globala.
- La SSR gida cun ses programs ad integrar estras ed esters.
- Persunas cun impediments dals senns survegnan grazia a suttitels, lingua da segns e descripziuns auditivas in vast access ad infurmaziun, sport, cultura, furmaziun e divertiment.
Multifara e cun furmaziun d’identitad
- La SSR mussa la diversitad svizra e stgaffescha identitad cun intermediar a tut las gruppas linguisticas eveniments cuminaivels, en la cultura populara, tar eveniments federals u en il sport.
- Cun 40 milliuns francs l’onn per films e serias svizras è la SSR ina pitga da la promoziun da la cultura. Er sustegna ella la musica e la litteratura: en il program, al radio, tar festivals egrazia a partenadis.
- La SSR infurmescha, scolescha e porscha divertiment cun tenuta. 96 pertschient dals umans en il pajais nizzegian l’offerta attractiva en il radio, a la televisiun ed online.
Cumpetenta e cun success
- SRF, RTS, RSI, RTR e SWI fan in schurnalissem premurus e cun attenziun critica ch’approfundescha infurmaziuns, classifitgescha fatgs e revelescha motivs.
- La SSR ha il know-how tecnologic per influenzar innovativamain la digitalisaziun che vegn a midar la societad en ina moda anc strusch accessibla.
- Cun il radio han ils emetturs da la SSR ina part da 60 pertschient dal martgà. Cun la televisiun cuntanschan els 30 pertschient, malgrà la gronda concurrenza da l’exteriur – la saira, durant il meglier temp d’emissiun, savens dapli.
Economica e cumpetitiva
- Las taxas tracta la SSR economicamain ed effizientamain: L’interpresa vegn manada rigurusamain, l’organisaziun ed ils andaments èn adequats, ils process directivs e da surveglianza èn moderns.
- Cun cooperaziuns ed Admeira,la plattafurma da reclama averta e digitala, sa metta la SSR en furma per la concurrenza globala. Uschia restan ils daners da reclama en il pajais e rinforzan la plazza da medias Svizra.
Transparenta e movibla
- La SSR tutga tar las chasas da medias las pli transparentas da l’Europa. Sias unitads d’interpresa SRF, RTS (Svizra franzosa), RSI (Svizra taliana), RTR (Svizra rumantscha) e SWI (per la Svizra a l’exteriur e l’ester) publitgeschan ils custs da las emissiuns da televisiun e dals programs da radio. En il rapport da gestiun infurmescha la SSR detagliadamain davart las entradas e las expensas, las pajais ed ils collavuraturs.
- La SSR maina in dialog cun il public. Ella sa renda là, nua ch’il public stat e s’adatta cuntinuadamain a las novas modas d’utilisaziun.


text:
Adatamënt de veicui per chëi de familia
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
Ala persones che à n cumëmber de familia cun n nciamp (articul 1, coma 4 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20), ti vëniel cunzedù n cuntribut per l adatamënt di mesuns de trasport. Persones cun nciamp che sta tresora te na strutura d’albierch ne pò nia unì cunscidredes coche cunvivëntes de familia.
D’autra nfurmazions pudëis giapé tl art. 27 dl D.P.J.P.30/2000, tla verscion en forza.
L cuntribut reverda i adatamënc a motors y ai auti coche udù dant dal articul 15 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20, tla verscion en forza.
Recursc: Contra la dezijion dl ënt possel unì prejentà, tl tëmp de 45 dis dala comunicazion, n recurs gerarchich per rejons de legitimità – aldò dl articul 9 dla Lege pruvinziela di 22 de utober 1993, nr. 17 y dl articul 4 dla lege provinziela di 30 d’auril 1991, n. 13 – ala sezion recursc – Repartiziun Politiches soziales.
Condiziuns d’azès
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco dodesc mënsc stabilmënter y tresora tl Südtirol:
- i zitadins talians
- i zitadins de n stat dla Union europeica
- i zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-UE a tëmp lonch data ora dala Talia
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadives
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de prutezion sussidiera.
Oradechël à la rejon de giapé la prestazions de assistënza economica nce chësta persones, sce les sta da cin ani stabilmënter y zënza interuzion tla provinzia de Bulsan, a cundizion che si permanënza sun l teritore naziunel sibe legal:
- i zitadins de Stac terc;
- la persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt – Servisc de assistënza economica soziela.
Documënć che va debojëgn
- DOMANDA PRESTAZIUN DE PRÖM LIVEL
- „Autozertificazion de bujën de cura“
- „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
- Regulamënt d’esecuzion en cont di pruvedimënc de assistënza economica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
- Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimoni: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
- Criters por ći che reverda les prestaziuns finanziares a bëgn dles porsones cun handicap preodüs tl DPP 30/2000: Deliberaziun di 10 de jügn dl 2013, n. 873
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
Malta
Malta a l'è un paes de l'Europa meridiunala cun 410.209 abitant.
A l'è un insema de isul in del Mar Mediterani, fata de Malta, Gozo, Cumìn, Cuminótt e Fifla. Sti ültem dü, i'enn disabitáa. La capital a l'è La Valeta, che la se tröva in sü l'isula de Malta.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malta (nom ufiziaj: Repubblika ta' Malta / Republic of Malta) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'George Abela (del 2009).
El Prim Minister a l'è el Joseph Muscat (del 2013).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2008 Malta la dupra l'Euro.


text:
Forte dei Marmi
Forte dei Marmi l'è ü cümü italià, de la regiù de la Toscana, 'n Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 8.280 abitàncc, 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 920 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montignoso (MS), Pietrasanta, Seravezza.
L’è ü paìs de la Ersilia stòrega che l’ se tróa sö la còsta del mar Ligure e mia del mar Tiréno cóme s’è portàcc a pensà.
Fòrte dei Marmi ‘l nas a la fì del sécol XVIII quando ‘l Gran Düca de Toscana Péder Leopòld l’à decidìt de fà sö ü fòrte söl cunfì e ‘ntùren al fòrte l'è cresìt ‘l paìs. Ol fòrte, a dì la erità, l'è, alméno al dè de 'ncö, piö che óter öna cà con denàcc ü bastiù de matù.
I stràde del paìs ì è töte a perpendìcol tra de lure e i cà i è quaze töte de l’Otsènto o Liberty prim Nöfsènto. L’ótra metà del nòm l’ vé dal fàto che ‘l màrmo che se tirà fò da i Alp Apuane l’ venìa portàt pròpe a Forte dei Marmi per ès imbarcàt.
In del Otsènto Forte dei Marmi l’éra ciamàt Magazzino dei Marmi.
Al dé de ‘ncö Forte de i Marmi l’è ü pòst de mar famùs e cognusìt ‘n töt ol mónt, ‘ndóe i và ‘n vacansa tace vip.
Ol mar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’aqua l’è basa, ma pròpe basa per tace méter, per i prim 20 méter de sólet la ria piö o méno al zenöcc; s’pöl ‘ndà ‘n là ‘n del mar per 50 – 100 méter e se tóca amò e ‘l fónt l’è töt de sàbia. L’aqua l’è ciàra, ma apéna i unde i vé ü falì piö fórte o apéna gh’è tata zét ‘n aqua, söbét la é tróbia.
La spiàgia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spiàgia de Fòrte dei Marmi l’è töta de sàbia fìna e zaldìna e l’è grànda, ma pròpe grànda, tat che cóme negót ghe sarà tra i 100 e i 150 méter de spiagia tra ‘l mar e ‘l lungomàr.
I stabilimènc balneàr i ghà de prensépe ol parchègio per i màchine e de sólet i ghe stà da i 20 a i 40 màchine per stabilimènt parchegiàde sö la spiàgia, a ‘ndà ‘nacc vèrs ol mar se tróa la cà del concesiunàr de l’istabilimènt opör ü locàl o öna discotéca.
Lé apröf gh’è pò l’öfese del concesiunàr, ol bar, i cabine, i bagn, i dòce, i zöch per i s-cetì e ‘n di bagn piö bèi pò la piscìna. A ‘ndà ‘nacc gh’è alméno 20 file de ombrelù e 'n spiàgia se stà bèi larch, mia schisàcc e tacàcc ü co l’óter, e pò denàcc a la prima fila gh’è amò alméno 30 mèter de spiàgia, ‘ndó ghe stà ‘l bagnino.
La Capannina di Francèschi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Söl lungomàr de Forte dei Marmi gh’è la Capannina di Francèschi, ü locàl che l’è dientàt famùs ach gràsie a di film che i è stai giràcc a Fòrte e a la Capannina, film compàgn de Sapore di Mare col Jerry Calà.
Colegamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Forte dei Marmi l’è colegàt con Marina di Pietrasanta e i óter paìs de la Ersilia grasie a öna pìsta di bici söl lungomàr e a ü servése de pülman che i gira pò de nòcc 'nfina a la dé per portà i zùegn da öna discotéca a l’ótra.


text:
Giuseppe Mezzadri
Circa quarant'anni fa ebbi il piacere di frequentare, seppure saltuariamente, l’osteria di Bruno Lucchini, detto "Al Sórd", e di goderne l’amicizia. Bruno era una fonte inesauribile di storie dei borghi e di personaggi e, conoscendo la mia passione, me le raccontava volentieri. Eccone alcune sempre in dialetto.
Al Milàn
Morelli Alfredo, detto al "Milàn", al lavoräva coj Benècch, vunna dil famiji 'd casonér (carrettieri) pu antighi 'd Pärma. Éra témp 'd guéra e gh'éra al "coprifuoco". Éra do ór dop mézanota e 'l Milàn l’éra adrè andär ala stala par tór su (prendere) cavàl e casón (cassone) p'r andär in Tär, cuand l’é stè fermè da 'na patullja. Il cozi i s'metävon mäl parché i tedessch in cardävon miga ch’l'andiss a lavorär acsì bonóra (presto). Par fortón'na al gh'à 'vu l’ispirasjón 'd färogh vèddor il man. Do man con di caj che sól chi lavóra a badil al podäva avérghia. Al cap patullja, zbalordì, al gh'à ditt. "Tu grande lavoratore, puoi andare".
Bonjerba
Bonjerba sól p'r al fat ch’l'éra 'd bor'gh di Minè, in témp äd guéra, al gh'à 'vu il so ròggni (guai). 'Na volta i l’ävon ciapè in-t-'na rétäda e i l’ävon miss in-t-l'Ospédäl Véc', in via D’Azelio. L’éra preocupè parchè dedlì (da quel posto) tant i gnävon mandè in Germania. Par fortón'na so pädor, ch’al lavoräva cme muradór dént'r a l’Ospedäl, in-t-al so italjàn djaletäl al gh'l'äva caväda a spiegär a l’uficiäl tognén (tedesco), ch’l'éra sóra (soprintendeva) aj lavór 'd l’Ospedäl, che so fjól al n'éra miga in-t-la "resistensa". L’uficiäl l’à mandè a ciamär Bonjerba e al gh'à dè l’órdin äd spómär (stasare) un césso che, dal gran lavorär, al s'éra impomè ch’l'éra un lavór brutt. Bonjerba al s'è fat su 'l manghi e, a man nudi, l’à tachè (iniziato) a sfurgonär (lavorare). È miga stè tant facil e cuand l’à vu fnì l’éra sporch da cap a pe. Al tognétt però l’éra stè sodisfat e al gh'à ditt ch’al podäva andär fóra. Bonjerba, dala paura ch’al podiss tirär's indrè (ci ripensasse), l'è scapè via 'd córsa sénsa gnan lavär's il man.
L'Armadio
Un gióron, in bor'gh di Minè, gh'éra da portär un armäri su finna al ters piàn. Il scäli j éron stricchi (strette) bombén acsì j ävon pensè 'd tirärol su dala fnéstra con sóga e sidéla. (fune e carrucola). Al sistema l’éra giusst mo a s' vèdda ch’i l’ävon lighè mäl e l’armäri l’é caschè da p'r aria. (dall’alto)Un armäri, a chi témp là, l’éra 'na coza presióza ancòrra pu che adés. Al padrón 'dl'armäri, disprè, l’à ciamè Gostén al maringón par vèddor cò s' podäva fär (salvare). "Cò dit Gostén, a s' pólol giustär?" - "Sì, sì, basta dam la scòvva da catär su i toch!" - Gh'à rispost Gostén sénsa pietè.
Walter Madoi
"L’éra pran bón povrètt, un gran bón òmm". Acsì me dzäva Bruno parland 'd Madoi, al pitór. Par dir 'dla so bontè, Bruno al me cóntäva äd ch’la volta ch’l'äva regalè 'na carosén'na a Sterón. L’äva fat rivär la carosén'na in-t-l'ostaria e po 'l gh'à ditt: "Sterón, próvla. S'la t' và bén, ténla. Se un domani an t'la dróv pu, miga därla via. A t'la comp'r ancòrra mi che 'csi la dagh a n'ätor". A Madoi, uno degli artisti parmigiani più significativi del dopoguerra, agh'piazäva bombén l’ostaria, i so avintór e Bruno. J éron dvintè amigh bombén. Madoi, con la so sensibiltè, l’äva capì l’umanité 'd l’ost ch’l'éra sémpor prónt a jutär i mizérabil. Basta dir, prezémpi, che tanti volti, cuand a gnäva fóra un carcerè ch’al gh'äva nisón, igh sugerivon d’andär dal "Sórd" acsi, almeno p'r al primm gióron, al pódäva limpir al pajón (poteva mangiare). A Bruno agh piazäva la pitura 'd Madoi. Al dzäva, "Al fà di cuädor béj bombén, 'na maravija". Sui mur 'dl'ostaria l’äva fat al ritrat 'd socuant avintór; Patan, Biancärdi, Sterón, Viglioli, Biazzi...