text:
Dapi intginas emnas fa la Viafier retica emprovas cun l'emprima da las 6 cumposiziuns novas. 4 cumposiziuns da quest nov tren vegnian a cursar a partir dal favrer 2017 sin la linga da l’Alvra, duas ulteriuras cumposiziuns suondian fin la stad 2017, communitgescha la Retica.
Cumpartiment da fotografar
Ils custs per ils 6 novs trens muntan a 124 milliuns francs. Las cumposiziuns han tranter auter ina cumpariment da temp liber ed in da fotografar. Perquai èn las fanestras spezialmain grondas. Tut en tut porscha il tren plaz a 63 passagiers da la 1. classa e da 217 da la 2. classa.
RR novitads 11:00
Patrimoni mundial da l'UNESCO
Ils 11 e 12 da zercladur èn ils 1. dis svizzers dal patrimoni mundial da l'UNESCO. Er la Viafier retica sa participescha al di svizzer. Dasper l'inauguraziun dal nov tren, curseschan tranter singulas staziuns da l'Alvra er trens da vapur istorics.


c: text/html

text:
Udessa
Udessa (Oдeca/Odesa in ücrain; Oдecca/Odessa in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; Odesa in rümen; Oδnσσός/Odēssós in grech; Ades in del tatar de Crimea; אדעס in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El teritori de Udessa (31 km püssee a nord de l'estüari del Nister) un temp l'era abitaa dai Dach e dai Scita: chì l'è stada fundada una culonia greca ciamada Udess (Odēssós). Questa tera traversada de un mücc de pupulaziun migrant giamò a partì dal III secul, dopu vess stada per un poo de temp sota l'inflüenza pulaca l'è finida, in del 1241, in di man di Tatar de l'Haçi-Bey. In del 1529 la zona l'è stada cunquistada dai Utuman, che l'han tegnüda fina a la Guera rüssu-türca del 1787-1791.
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.
Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.
Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdinaa 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
Personn nassüü a Udessa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Aleksandr Osipovič Drankov (1886-1949), regista suvietigh, forsi l'è nassüü chì.
- Nicolas De Corsi (1882-1956), pitur italian.
- Emil Grigor'evič Gilels (1916-1985), pianista ücrain.
- Leone Ginzburg (1909-1944), leteraa antifascista ücrainu-talian.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'Uffizi per la segirtad alimentara e sanadad d'animals e la Polizia chantunala han chattà la gievgia suentermezdi en la chasa da la possessura animals exotics da chasa e selvadis ch'eran fermamain flaivlentads. Ils animals eran negligids ed avevan survegnì memia pauc nutriment, aua e tgira. Trais reptils eran gia morts ed i n'è betg exclus, ch'ils veterinaris ston anc durmentar ulteriurs animals.
Tranter ils animals confiscads èn diversas sorts da serps, leguans verds, luschards dal barbis, ghecos, filiens, giats, in papagai, in cunigl sco er tartarugas. 24 tartarugas fan actualmain il sien d'enviern e vegnan survegliadas da las autoritads.
Il mardi era la polizia stada al lieu pervi d'in scleriment d'ina morsa da chaun. Pervi da la situaziun fitg dramatica en la chasa da la possessura, han las autoritads decidì da prender la mesira, la pli rigurusa e confiscar ils animals.
RR novitads 15:00


text:
La mesadad dals biros da viadi en Svizra stoppian serrar sch'i na dat nagin agid finanzial dal stadi. Quai ha il president da l'associaziun da viadis svizra, Max E. Katz, ditg envers la «NZZ am Sonntag». La situaziun saja dramatica. Ils biros da viadi hajan praticamain stuì restituir tut ils viadis ch'èn vegnids vendids per quest onn. Novs viadis na vegnian strusch pli cudeschads. Senza agid substanzial stoppian serrar l'enviern 50% dals biros da viadi. 4'000 plazzas da lavur sajan en privel, uschia il president.
Bancrut en massa avess consequenzas per clients
La branscha spera uss che la Confederaziun surpiglia sco en Germania ed en l'Austria er 100% dals custs fixs dals biros da viadi. In bancrut en massa tar ils biros da viadi avess tenor il president era consequenzas finanzialas per ils clients. Atgnamain èn ils viadis segirads sur in fond da garanzia cunter insolvenzas. Tar in grond dumber dad insolvenzas na tanschia la garanzia dal fond da garanzia dentant lunschora betg.


text:
Las mesiras èn daventadas pli e pli rigurusas en il chantun Grischun. Co va quai vinavant? Cura decida il chantun mesiras anc pli rigurusas? Èn ils ospitals preparads? Tge duain far butias restorants e hotels ussa? Tgi survegn sustegn finanzial?
En il Controvers ils cussegliers guvernativs
- Peter Peyer (PS), schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad e
- Marcus Caduff (PCD), schef dal departament d'economia publica e fatgs socials
Il Controvers previs oriundamain davart la «Iniziativa da limitaziun» chattais qua e sut rtr.ch/play:
La votaziun davart «l'iniziativa da limitaziun» vala sco decisiun la pli impurtanta dals ultims onns. Il matg decida il suveran svizzer. Duai la Svizra periclitar ils contracts bilaterals e puspè decider sezza, quantas persunas che pon immigrar? Las fronts paran cleras: quasi tuts cunter la PPS.
En il Controvers discutan la cusseglier naziunal Jon Pult (PS) ed il cusseglier naziunal Mike Egger (PPS).


text:
Sur Martin Bearth
Regurdientschas dil miradur e pastur sin viadi
Sursilvan
ediziun da l’autur, 2021, numer d’empustaziun 20210511
La biografia da Sur Martin; il temps da sia affonza ad Acla cun geniturs ch’ein stai buns muossavias per sia veta. La veta sempla e mudesta ella val Medel ch’ha formau il caracter da Martin. Il temps da studi a Sviz cul schar encrescher per geniturs, fargliuns e sia val, la messa nuviala sco partenza da siu temps da pastoraziun en differentas pleivs. Il prender cumiau e far in naova entschatta han accumpignau Sur Martin e sia sora Tresa atras lur veta.
Illustraziuns; Andrina Derungs


text:
Malgrà tut ils meds auxiliars moderns: l’art da setgentar charn sa basa anc adina sin lavur a maun.Dapli davart la producziun da las spezialitads Natura
Spezialitads dovran temp
Tgi che vul giudiment cun istorgia dovra temp: Il process da setgentar da nossas spezialitads Natura dura fin a tschintg mais. Durant quest temp na survegnan ils products betg sulettamain lur gust intensiv, ma er lur furma enconuschenta.
Spezialitads da charn setgentada da la Natura Setgentaria da charn grischuna èn products crivs en salamuira setgentads a l’aria, producids da charn-bov e charn-portg d’auta qualitad. Cuntrari ad auters products da charn setgentada na vegnan las spezialitads grischunas betg fimentadas, mabain setgentadas a l’aria da muntogna grischuna. Avant il process da setgentar da plirs mais vegn il material da basa sfruschà en cun ina maschaida da spezarias e d’ervas tradiziunala. Tut tenor la spezialitad dura il process da madiraziun tranter dus e tschintg mais. Durant quest process perda il material da basa fin la mesadad da ses pais oriund e sto adina puspè vegnir cumprimì. Ils products da Natura vegnan en media pressads en furma trais giadas durant lur madiraziun. Questa cumpressiun è per ina giada il motiv per la furma tipica rectangulara da nossas spezialitads grischunas. Surtut procura la cumpressiun però per ina distribuziun regulara da l’umiditad en la charn ed impedescha tras quai la furmaziun d’in ur setg.


text:
Bèrghem
Bèrghem (ma ach Bérghem in de la Al Seriàna, Bergum o Birgum[1] in Lumbard Ucidental, Bergomum in Latì, Bergamo in Italià, Bergame in Fransés, Wälsch-Bergen in Tudèsch antìch) l'è öna sità de la Lumbardéa, capitàl de la pruìnsa de Bèrghem, che la gh'à 120.694 abitàncc (2010) e l'è chèla di quàter tra i sità con piö abitàncc de la Lumbardéa, dòpo Milà, Brèsa e Mónsa.
Ol nòm
Ol nòm uriginàre de la sità, che l'è mia riàt infìna al dé de 'ncö, l'éra de època preromàna, fòrse l'éra ü nòm cèltech, fòrse l'éra amò piö ècc, de sigür gh'è adóma che 'l nòm latì Bergomum, ol piö ècc nòm de la sità che l'è riàt infìna a nóter, l'è mia de piö d'öna latinizasiù del nòm uriginàre e che m' tróa, ad ezèmpe, in de la Naturalis Historia del Plinio 'l vècc e 'n de la Tàola Peutingeriana.
Ol significàt del nòm uriginàre
In töte i manère i è 'n tànce chèi chi à sircàt de spiegà 'l significàt del nòm Bèrghem, che, ad ezèmpe, 'l vegnerès dal nòm del déo celtìch Bergimus, pecàt adóma che a Bèrghem l'éra mia veneràt, opör che 'l vegnerès dal etrösch Barga [2], che 'l völ dì tàbia e alùra Bargamo 'l sarès la tàbia grànda e gh'è ach chi che tróa ü ligàm col sànscrit tat che Bèrghem 'l völerès dì pòst che 'l isberlös [3]. L'ipòtezi che però al momènt la sömèa piö giösta, dezà che piö de töte la regórda la stòria de la sità e piö de töte la se lìga a la fùrma del teritòre de Bèrghem, l'è chèla portàda 'nacc dal Antònio Tirabósch [4], dal Bórtol Belòt e da tàce óter studiùs, cioè che Bèrghem 'l vegnerès da Berg che 'l völerès dì colìna e da heim che 'l völerès dì cà, tat che alùra ol nòm uriginare de la sità 'l gh'avrès de ès pròpe ol nòm Bèrghem amò dovràt al dé de 'ncö e che 'l gh'éra alùra 'l significàt de cà sö la culìna.
Bergome, Bergamum, Bergam e Pergamus
Vèrs la fì del Impéro Romà l'è registràt ach ol nòm Bergome, in del espresiù Bergome civitas, che s'tróa in del Itinerarium Antoninum che de sigür l'è de la fì del sécol II, ma fòrse scricc zamò a partì söl prensépe del istès sécol. [5]
Sèmper sö la fì del Impéro Romà l'è però testimoniàt ach ol nòm Bergamum che m' tróa 'n del Itinerarium burdigalense o Itinerarium Hierosolymitanum che 'l sarès istài scricc tra 'l 333 e 'l 334 da ü pelegrì de Bordeaux, alùra ciamàda Burdigala, che 'l cónta sö 'l sò viàs 'nfìna a Gerüzalèm.
Dal del sécol VII l'Anònimo de Ravèna in de la sò lista de nòm 'l dóvra Pergamom e Pergamum, ma chèsta la sarès adóma öna paraetimologéa. [6] Chèsto nòm l' sarà dovràt in töt ol medioéf e l'è testimoniàt ad ezèmpe dal Mosè del Bröl che in del sécol XII l'iscrìf ol sò Liber Pergaminus che 'l pàrla de la sità de Bèrghem e del sò teritòre. Ol nòm Pergamus 'l sarès però adóma öna tàrda re-latinizasiù medieàla che la sìrca de lìga la stòria de Bergam a chèla de Pergamus sità elenìstica e capitàl del règn di Atàlidi, ma al momènt s'è mia troàt gnà ü lìgàm tra i dò sità fò che i dù nòm che i sùna quàze a la stèsa manéra.
In del ólt medioéf l'è testimoniàt ol nòm Bergam che se 'l tróa sö 'n d'öna monéda del tép del Carlo Magno, conservàda al Müzéo de Coira in Sguìsera e che l'è dovràda pò cóme sìmbol de la colàna de lìber de la Storia Economica e sociale di Bergamo [7]
Bèrghem
Ol nòm Bèrghem menimà me 'l tróa scricc nìgher sö biànch almànch a partì dal 1553, defàti in de la Bibliotéca Cümünàla Arisotéa de Feràra l'è conservàda öna tradusiù fàcia per grignà del Orlànd Furiùs, tradusiù, stampàda a Venésia, che la tö 'n gir ol parlà bergamàsch, ma che l'è mia scrìcia 'n bergamàsch, e che la gh'à chèsto tìtol: Orland Furius de Misser Lodovic Ferraris novament compost in buna lingua da Berghem e de oter vocabul lombardi adornat. [8]
La sità e i bórgh
La sità e i bórgh, i è chès-ce i dù nòm dovràcc in di sécoi da i bergamàsch per parlà de Bèrghem, 'ndóe la sità l'éra chèla dét in di müre 'ndóe gh'éra i palàs del goèrno, menimà i bórgh i èra fò di müre e strécc in bànda ai stràde piö 'mportànte i corìa zó da i còi 'nfina al pià.
De quàndo i bórgh i s'è slargài fò fìna a tacàs ü col óter per pò slongàs e spantegàs in de la pianüra, piö che de sità e de bórgh s'pàrla de sità ólta e de sità bàsa, menimà i bergamàsch i è mia üzàcc e i è gnà mai stacc üzàcc a dovrà i dò manére de dì Bèrghem de sùra e Bèrghem de sóta, dientàde famüze co la cansù Nóter de Bèrghem e che i è dovràde quàze adóma da i forestér o 'n televisiù.
Sìmboi
I culùr de la sità i è 'l zald e 'l róss, e i è dovràcc e in dela bandéra e in del stèma sitadì.
Ol stèma l'è:
Ol gonfalù modèrno, concedìt con D.P.R. del 20 de zenér del 1960, l'è ü dràpo de culùr róss.[10]
Ol pòst
La sità l'è nasìda sö ü ròs de colìne che i se tróa söl confì tra l'ólta pianüra söcia e i preàlp lumbàrde, destacàde però da i preàlp da la piàna de la Quìza a sìra e da la piàna de la Mórla a matìna. Bèrghem l'è nasìda sö i còi piö bas e piö spostàcc a màtina, 'ndóe i gh'éra di sortìde, piö o méno a 350 méter söl lièl del mar, la pónta piö ólta del sistéma colinàr de Bèrghem l'è 'l mut Bastìa, che 'l rìa a 509 méter, menimà la sità basa l'è piö o méno a 250 méter söl lièl del mar. La sità l'è nasìda in d'ü pòst indüinàt, al vólt, ma con di sortìde, metìt pròpe 'ndóe la pianüra la se 'ncótra co i montàgne e 'ndóe la al Brembàna e la al Seriàna i fénes e i se dèrf fò 'n del pià.
Bèrghem, compàgn de Milà, Brèsa, Varés e tàte ótre sità la gh'à mia ü fiöm, adóma la Mórla la trèrsa 'mpó la sità bàsa, ma gh'è mai stacc ü ligàm fórt co la sità, che in di sécoi pasàcc la sircàt de tègnes de luntà da la Mórla, de sólet con póca àcqua, ma bùna de fà di dagn mia de schèrs quàndo 'l piöìa.
I préde di còi de Bèrghem
La geologéa del insèma colinàr de la sità de Bèrghem l’è facìa de quàter dièrse préde: a partì de mesdé s’tróa prìma ‘l Flysch de Bèrghem, pò ‘l Conglomeràt de Sirù, l’Arenària de Sàrnech e ‘l Flysch de Puntìda.
Ol Flysch de Bèrghem, cognusìt ach col nòm de Préda de Credér, l’è la préda che s’tróa in de la méta o quàze di còi de Bèrghem, sùra de töt de la bànda a mesdé, chèla che la àrda sö la sità bàsa. Ol Flysch de Bèrghem s’pöl vèdel signà fò dal teré per ezèmpe ‘n via Fara, pròpe sóta ‘l monastér de Sant’Agostì, ma ach in del cör de la sità ègia, ‘n Piàsa Luigi Angelini. Tra i dò préde, chèla sóta ‘l monastér e chèla ‘n piàsa Angelì, gh’è öna diferènsa de culùr, de fàti ol prim flysch l’è bèl zaldì, menimà ‘l segónt l’è ciàr, quàze biànch. Chèsto perché ‘l flysch l’è öna préda de sedimèncc de mar, isè chèla biànca la s’è fàcia ‘ndóe l’àqua l’ìa ‘mpó piö fónda, menimà chèla zàlda l’è sedimentàda ‘ndóe l’àqua l’éra piö bàsa, piö o méno ‘ndóe la gh’éra öna spiàgia e pròpe per chèsto ol flysch sóta Sant’Agostì ‘l gh’avrès de ès chèl che ‘l rèsta de öna spiàgia de la preistòria, tat che in de la préda se èt i sègn lasàcc da i animài de l’època.
Chèl che l’è ‘mportànt l’è che chèsta préda la gh’à dacc ol colùr a i mönümèncc de la sità, bàsta ad ezèmpe ardàga al monastér de Sant’Agostì per vèt che ‘l gh’à l’istès colùr del flysch che ‘l sìgna fò apéna sóta tra ‘l monastér e la via Fara.
Söbet a i spàle del Flysh de Bèrghem s’tróa 'l Conglomeràt de Sirù métit a fà öna fetìna strécia ma lónga che la traèrsa fò töta la culìna de Bèrghem. Pò a chèsta l’è öna préda de sedimèncc, ma grìza de colùr e con di sedimèncc piö gròss, tat che a ardàla s’vèt bé che ‘n de la préda gh’è de la geretìna e ach di sas bèi gròs mes-ciàcc insèma a öna pàsta grìza piö fìna che la lìga 'nsèma töt ol rèst. Ol Conglomeràt de Sirù s’pöl vèdel in del pàrch del Monastér de Sant Agostì, de fàti se de la bànda de la via Fara ‘l monastér l’è pogiàt sö söl Flysch de Bèrghem de l’ótra bànda l’è stài fài sö sùra a di còrne de Conglomeràt de Sirù. Ol Conglomeràt s’pöl vèdel pò sùra ‘l bastiù di müra ènete de Sant Andréa, ‘ndóe la gh’è la Montagnèta, öna còrna de préda che la sìgna fò ‘n del pràt de bastiù. Ach a i pé del bastiù s’pöl vèt ol Conglomeràt, de fàti töt ol bastiù de Sant Andréa ‘l pógia söl Conglomeràt, per ès piö precìs per fà sö ‘l bastiù di müre i à teàt fò e modelàt sö öna còrna de Conglomeràt fìna a fàga ciàpa la fùrma del bastiù.
Dòpo la fetìna strécia de Conglomeràt gh’è ön ótra fèta fàcia de Arenària de Sàrnech e per finì i öltime còste piö a nòrt, per lo piö metìde a roèrs, i è fàcie de Flysch de Puntìda: gh’è de dì però che chèste dò préde i se tróa fò de la sità ègia e per chèsto i è stàcie dovràde de méno e i è méno ligàde a la sità.
Stòria
Parra
L'abitàt de Parra l'è stài de spès sconfundìt co la sità de Bèrghem, dezà che gh'è ü tòch de la Naturalis Historia del Plino 'l vècc (III 124-125), che 'l fàa quàze crèt che i födès la stèsa sità, dezà che se les:
Oromobiorum stirpis esse Comum atque Bergomum et Licini Forum, aliquotque circa populos auctor est Cato, sed originem gentis ignorare se fatetur, quam docet Cornelius Alexander ortam e Graecia interpretatione etiam nomis vitam in montibus degentium. In hoc situ interiit oppidum Oromobiorum Parra, unde Bergomates, etiamnum prodente se altius quam fortunatius situm
che 'l völ dì che:
segónt ol Catóne, Com, Bèrghem, Foro Licini e di óter pòs-cc de chèle bànde lé i è de la famèa di Oromòbi, però 'l Catóne 'l sà mia de che bànda la rìa chèsta zét, zèt che 'l Cornelius Alexander 'l pènsa che la ègne da la Grécia, dezà che 'l nòm de chèsto pòpol 'l völerès dì "chèi che i stà de cà sö 'ndi mucc". In chèl pòst lé l'è sparìt ol paìs de Parra, de 'ndóe che i vé i Bergamàsch, amò al dé de 'ncö s'pöl vèt che l'è ü pòst piö ólt che 'ndüinàt.
Segónt i rizültàcc di stöde archeològich però Parra e Bèrghem i éra mia la stèsa sità, ma gh'éra de èsga öna bèla diferènsa tra i dò, dezà che da l'età del fèr i còi de Bèrghem e la pianüra i éra abitàcc da i Cèlti de Golasèca, menimà zamò da la fì de l'età del bróns sö 'n di vài e 'n di montàgne la gh'éra la cültüra "retica", che se la troàa de ché e de là di Alp. I teritòre de la montàgna bergamàsca, per cültüra, i éra compàgn sùra de töt de chèi de la Al Telìna, del Cantù di Grizù, di montàgne del Bresà, del Trentì e del Süd Tiról; per fà ün ezèmpe 'n di ài de la bergamàsca i éra üzàcc a dizegnà sö i préde compàgn di Camùni. Parra alùra l'éra de cültüra "rética" e la se troàa 'ndóe al dé de 'ncö 'l gh'è 'l paìs de Par, in de la ólta Al Seriàna, come i à dimostràcc i stöde archeològich portàcc inàcc dal 1983 al 1994 sö 'n d'öna süperfìce de 2.000 méter quàder. Parra l'è stàcia abitàda da la fì de l'età del bróns 'nfìna a che la sità, insèma a töte i ài alpìne, l'è stàcia conquistàda da i Romà in de l'època aügüstéa e sèmper gràsie a i stöde archeològich s'è egnìt a saì che Parra l'éra grànda quàze 20 pertéghe, l'éra öna sità minerària e i sò cà i éra fàce co i mür sóta de préda e sùra de lègn compàgn di bàite del dé de 'ncö [11].
Bèrghem al tép di Cèlti
La sità de Bèrghem e i sò còi i éra zamò abitàcc in del sécol X/XI a.C. da i Cèlti de Golasèca e chèsto prim insedimènt l'à ciapàt l'aspèt de öna sità in del sécol VI a.C. quàndo la Bèrghem de alùra l'éra grànda piö de 360 pèrteghe. Chèsta Bèrghem la comerciàa d'öna bànda co i Etrüschi che si stàa mia de luntà in de la Etrüria Padana, ad ezempe a Màntoa, e de l'ótra bànda con töcc i pòpoi che i stàa sö i Alp e de là dei Alp.
Chèsta prìma Bèrghem a partì dal IV secol a.C. l'à però perdìt importànsa tat che i stöde archeològich i à descuvrìt che se l'è mia stàcia abandùnada del töt, la sità l'è dientàda a belazì a belazì piö picinìna, fòrse perchè a partì dal secol IV a.C. i a tacàt a rià di ótre tribù de Cèlti che i a casàt vià i Etrüschi e isé l'è finìt ol comèrcio che l'éra fài crès Bèrghem 'nfìna ad alùra.
Conquistàda da i Romà
In del II sècol inante Cristo, i Romà i à conquistàt Bèrghem e i l'à ciamada Bergomum. In del 49 innante Cristo, töcc i bergamasch i è dientàcc sitadì de Roma, per öna lègge del Giulio Cesare.
'l Ólt Medioéf
In del V sècol i gh'è i invasiù de i barbari. In del VI sècol i longobàrcc i se fèrmacc in de la sità.
In del IX sècol Bèrghem l'è öna part de l'Impero de Carlo e ol vèscov al regnàa sö la sità.
Ol lìber cümü
In del XI sècol la se crèa öna asseblea de la sità, che la cumensa a goernà söl cümü. I cumensa i beghe con Brèsa.
In del 1165 Bèrghem èntra in de la Léga Lumbarda, contra Federico I, insèma a 16 sità de la Lombardia col Züramét de Püntida. In del 1184 ol Barbarossa l'èntra in Bèrghem, salüdat de la popolassiù.
A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bèrghem gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. I guère fra le dò famèe i cumensa co i Suardi chi èns, üdacc di Visconti de Milà, ma in di agn chi vè dopo, la guèra la à innante. In del 1335 i fenés ol castel de san Vile.
I Viscóncc e la Repüblica de Venésia
La sità a l'è conqüistada dei Malatesta in del 1407 e dudès agn dopo, Filippo Maria Visconti al güida öna riòlta di ghibellini.
In del 1428 Bèrghem la èntra in de la Repüblica de Venéssia, che la fa cüstrüì i Müraine, e in del 1437 Filippo Maria Visconti conquista Bèrghem ma Bartolomé Coleù la dà amò a la Repüblica.
In del XVI sècol Bèrghem l'è conquistada dò olte di Francés e sèt olte di Spagnöi. La Repüblica la cumensa a fa cüstrüì i mura in del 1561.
In del 1630 la pèst e i carestìe i copa piö de 10000 persune.
Da Napoleù a l'Italia
A la fì del XVIII sècol a l'è cüstrüit ol Sentierù. In del 1796 i sòldacc revolusiunare francés i èntra in Bèrghem e i crèa la Repüblica Bergamasca che la fénés col trattato di Campoformio del 1797. In del Congresso di Vienna Bèrghem la fenés a l'Austria come töta la Lombardia e la Enéssia.
In del 1837 l'è creada la Pórta Nöa e ol vial Vittorio Emanuele II. In del 1848 Bèrghem la öta Milà in de le Sic giurnade. Ol tréno al ria a Bèrghem in del 1857.
L'8 de zögn del 1859 Giuseppe Garibaldi a ve dét in Bèrghem e de alùra Pórta San Lurèns l'è stacia ciamada ach Pórta Garibaldi. L'an dopo 178 bergamasch a i è partìcc in de la Spedissiù di Méla insèma a Garibaldi.
In del 1872 ol cümü a l'è spostàt in Sità Basa, in del 1887 i cumensa a viagià i fünicolàre. In del 1901 i è demulide i Müraine.
XX secòl
In de la Ségonda guèra mondial Bèrghem a l'è mia stacia bòmbardada.
In del 1958 Angelo Roncalli l'è papa.
In del 1972 al der fò l'aeroport de Öre e in del 1985 in di Ospedali Riuniti a l'è trapiantàt ol prim cör.
Sità Ólta
Sità Ólta l'è la part médieval de Bèrghem, protegida di müra venessiane del XVII sècol.
La part piö cunusida de Sità Ólta l'è la Piassa Ègia col Palàss de la Resù, ol Campanù che ai 22 al suna amò 180 ölte la campana, che öna ólta significaa la sérada di pórte de la Sità. In Piassa Ègia gh'è anca la bibliotéca de Bèrghem, ciamada "Angelo Maj".
De l'ótra banda de Piassa Ègia gh'è ol Dòm, La Capela del Coleù pensada de l'architèt Giovanni Antonio Amadeo con dèt la tomba del Bartolomé Coleù, ol (battistero) e la césa de Santa Maria Maggiore. L'öltima césa, che l'è mia de la diocesi, la gh'à di sègn de töcc i pèriodi che l'è stacia cüstrüida.
Via Colleoni, che i Bergamàsch i ciama "Corsaröla", la culega Piassa Ègia a la Piassa de la Sitadèla e la via di négose.
In Piassa de la Sitadèla gh'è ol müseo de scìense natürai "Enrico Caffi".
Sità Basa
La Sità Basa l'è la part piö granda de Bèrghem. Lè i gh'è ol Cümü, la proìncia e la prèfetüra. La part céntral l'è facia de Pórta Nöa e dal Senterù che öna ólta l'era la stassiù di baghér.
La strada piö imporanta de Bèrghem l'è vial Papa Gioàn XXIII, che 'l va de la stassiù 'n fena a Porta Nöa.
Söl Sentierù gh'è ol Téater, dédicat a Gaetano Donizetti. Ün óter laùr de èt l'è ol monümét ai partigià, de Giacomo Manzù.
In de la part piö a nort gh'è l'Accademia Carrara, fundada de Giacomo Carrara in del 1796.
Bérghem la gh'à 11 quartér: Celadina, Redùna, Sànta Caterina, Lurét, Lönghel, Malpensada, Bócaliù, Colognöla, Campagnöla e Grümelina. Tacc a i éra di frassiù stacade de Bèrghem, ma in di agn 60 e 70 i s'è ünide a la sità.
De la stassiù i part d'i tréni ch'i và a Milà e i pasa per Treì o per Carnàt, a Brèsa, Lèc o Crèmuna. A Bèrghem i gh'è varie società de autobus ch'i colèga töta la proìncia.
Isì a Bèrghem gh'è anca ön aeropòrt, chèl de Öre.
Sport
Bèrghem gh'à öna squadrà del balù che la zöga in de la Serie A: l'Atalanta Bergamasca Calcio. A i è famùse po di ótre squadre, chèla de la pallavolo d'i fòmne (Foppapedretti) e chèla de football mericà, i Lions.
Riferimèncc
- ↑ Ambrogio M. Antonini, Vocabolario italiano-milanese, ed. Libreria Meravigli, Milà, 1983
- ↑ Zanetti U., 1985, Paesi e luoghi di Bergamo, Grafica e arte Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Soresina M. A., 2009, Etimologie di antichi toponimi lombardi, in Toponomastica della Lombardia a cüra del Rognoni A., Mursia editùr, Milà.
- ↑ Tiraboschi A., 1867, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Ed. Bolis, Bèrghem.
- ↑ Talbert R. J. A., 2010, Rome's world - The Peutinger map reconsidered, Cambridge University Press.
- ↑ Ardovino, A. M., 2007, Fonti antiche su Bergamo ed archeologia. Confronto e nuove letture, pag. 3 - 13 del lìber I primi millenni - Dalla preistoria al medioevo - I de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Favalier S., 1995, L'immagine dei bergamaschi nella letteratura veneziana minore del Cinquecento, pag. 305 -327 del lìber Il tempo della Serenissima - L'immagine della Bergamasca de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.
- ↑ Comune di Bergamo (BG)
- ↑ Il Gonfalone su comune.bergamo.it
- ↑ Poggiani Keller F., 2007, L'età del Ferro. Dall'oppidum degli Orobi alla formazione della città sul colle, pag. 147 - 163 del lìber I primi millenni - Dalla Preistoria al medioeveo in de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.


text:
Durant il temp da crisa pervi dal coronavirus è il persunal da tgira dumandà fitg ferm. Il sindicat VPOD fa perquai quitads per las cundiziuns da lavur da quel persunal. Il Cussegl federal ha numnadamain decidì che las regulaziuns da pausas e temp da ruaus per il persunal da tgira vegnian stritgadas. Quai per las partiziuns d'ospitals che han in augment rasant da pazients da Covid-19.
Il sindicat ha bain chapientscha per la situaziun extraordinaria. I na possia dentant betg esser ch'il persunal da tgira stoppia lavurar var 60 uras ad emna, di Elvira Wiegers, secretaria dal VPOD. Gist persunas che sajan di per di en contact cun glieud malsauna stoppian ins proteger. Er sajan tscherts temps da ruaus e pausas necessarias per garantir ina tgira segira da pazientas e pazients.
Perquai ha il sindicat svizzer dals servetschs publics lantschà ina petiziun. Ina petiziun che pretenda che la decisiun dal Cussegl Federal vegn revocada. Fin uss èn vegnidas rimnadas 60'000 suttascripziuns.
Coronavirus
Dapli fatgs, infurmaziuns ed istorgias chattais qua.


text:
Lavurs
Mecanists e mecanistas da velos passentan ina gronda part da lur temp da lavur en il lavuratori. Là mainan els surtut tras lavurs da service e da midadas sco er controllas da funcziun vi da velos da tuttas sorts. Cunquai ch’il lavuratori è savens er collià cun ina fatschenta da vendita, s’occupan els er da la clientella. Els la beneventan, prendan cunter incumbensas da la clientella, la cusseglian ed infurmeschan davart defects, custs sco er novaziuns. Els decleran ils avantatgs ed ils dischavantatgs da differents vehichels a duas rodas e vendan velos, vestgadira ed accessori.
Mecanists da velos mainan tras en il lavuratori lavurs da mantegniment, reparaturas e midadas vi da velos e velos electrics. Els survesan las lavurs, calculeschan il temp ch’i dovra e planiseschan decurs, uschia ch’ils vehichels pon vegnir surdads a temp a la clientella. Las lavurs fan els a moda conscienziusa.
Mecanists da velos mantegnan, repareschan e megliereschan roms da velos e parts dal schassis. Els valiteschan e controlleschan roms, rodas, radis, rulleras da la roda, rodas e pilotadis sin donns, per exempel tras isada u accidents. Els centreschan rodas, remplazzan pneus, nettegian rulleras dal chau dal guvernagl, controlleschan pedaleras ed unschan tut las parts moviblas. Els reparan suspensiuns e mitigiaziuns e reorganiseschan quellas per in cumportament optimal en il traffic. Ils differents frains sco frains da giavegls, da rudella e da rollas controlleschan els u ch’els als moderniseschan.
Els sa fatschentan cun la tracziun, la midada dals girs e cun l’electronica dal velo. Mecanists da velos examineschan e giusteschan chadainas sco er transmissiuns a mosels e reparan indrizs d’illuminaziun. Tar vehichels electrics tschertgan els cun apparats da mesirar suenter disturbis, chargian e remplazzan battarias, reparan defects vi da motors electrics.
Parts defectas vegnan per motivs da custs savens remplazzadas e betg reparadas. Mecanists da velos san dentant tuttina era resgiar, buglir u tagliar bain crennadiras, quai per savair reparar u fabritgar parts ch’els na survegnan betg pli. Sco generalists en la fatschenta professiunala administreschan els ultra da quai il magasin da tocs da reserva e fan empustaziuns. Els sa tegnan vi da las prescripziuns davart la garanzia da la qualitad, la segirezza da la lavur, la protecziun da la sanadad, da l’ambient e d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 5-9-2011 (stan 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En ina fatschenta speziala da velos
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- noziuns tecnicas
- elements electrics
- proceders da fabricaziun
- infurmaziuns da mantegniment e da reparaturas
- infurmaziuns tecnicas
- meds da communicaziun
- servetsch da clientella
- servetsch da tocs da reserva
- communicaziun da datas
- discurs da vendita
- vestgadira ed accessori
- velos e tecnica da velos
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da velos AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- lavurar a moda exacta e conscienziusa
- pazienza e perseveranza
- senn da responsabladad
- plaschair vi dal contact cun clientella
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da 2rad Schweiz e da scolas professiunalas
Furmaziun da basa scursanida
1 onn furmaziun da basa professiunala sco mecanist / mecanista da motos pitschnas e velos AFQ, 2 onns furmaziun da basa sco mecanist / mecanista da motos AFQ
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mecanist / maistra mecanista da velos, maister mecanist / maistra mecanista da velos e motos
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicher / tecnicra dipl. SSS construcziun da maschinas
Scola auta spezialisada (SAS)
p. ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobil, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Mecanists da velos lavuran savens en lavuratoris pitschens u mesauns. Pussaivel è er ina lavur tar firmas da producziun u firmas commerzialas da velos.
Il pli bler da far han mecanists da velos la primavaira u la stad, lura pon ils dis da lavur en il lavuratori esser fitg lungs. Durant l’enviern pon els sa deditgar a reparaturas pli grondas u preparar vehichels d’occasiun per la vendita.
Il temp da lavur correspunda per regla a las uras d’avertura dal negozi. I vegn pia er lavurà la sonda.
Ulteriuras infurmaziuns
2rad Schweiz
via da la staziun 86
chascha postala
5001 Aarau
Tel: 062 823 37 85
URL: www.2radschweiz.ch
Revista professiunala:
Verbandszeitung "inform"


text:
Kirchberg (SG)
Kirchberg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 42.59 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8348 abitant.
El cumün de Kirchberg al se tröva a una altitüden de 735 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fischingen (TG), Jonschwil, Lütisburg, Mosnang, Rickenbach (TG), Sirnach (TG), Wilen (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
StoriaModifega
Kirchberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1222 col nom de Kilchberc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Apollo XI
Apollo XI l'è stada 'na misiù del progràma spasiàl americà denominàt Apollo, endel cors de la qual per lprìma ólta dei òm i g'ha püdit postà 'l pè sö la Lüna. Apollo XI l'è stada la tèrsa misiù del progràma Apollo a portà dei òm arènt a la Lüna dòpo la Apollo VIII e Apollo X, e la quìnta a ìga en equipàgio de òm. Per mès de chèsto rezültàt l'agensìa spasiàl americàna, la NASA, la g'ha utignìt l'obietìf perfisàt del presidènt John F. Kennedy endel 1961 de rià a portà 'n equipàgio sö la Lüna e fal turnà 'ndré sènsa incidèncc, prìma de la fì dei agn 1960.
La misiù la vé lanciàda del cèntro spasiàl Kennedy ai 16 de löi del 1969 per mès del mìsile vetùr Saturn V, ideàt e realizàt apòsta per chèsto progràma. L'equipàgio l'ìa cumpunìt de Neil Armstrong, comandànt de la misiù e pilota del mòdulo lünar, Edwin «Buzz» Aldrin, che 'l g'ha acompagnàt Armstrong endèla sò escürsiù sö la Lüna, e Michael Collins, pilòta del mòdulo de comàndo che l'è restàt en òrbita entùren a ala Lüna. Armstrong e Aldrin, endel mòdulo lünar (LEM) i tóca la superfìce de la Lüna a le 20:17:40 (ùra UTC) del 20 de löi dòpo de 'na manòvra de alünamènt che g'ha ìt en quach contratèp, Dòpo töta 'na série de contròi Armstrong el saltarà fò del LEM e 'l tocarà el teré lünàr a le 2:56 del 21 de löi (UTC). Dòpo de presapóch en quart d'ùra pò a Aldrin el metarà pé sö la Lüna. En töt i dù i rèsta de piö de 21 ùre sö la superfìce de la Lüna e l'escürsiù estraveicolàr la düra 2 ùre e mèza. Dòpo éser ri-decolàcc e éser ricongiungìcc en òrbita col mòdulo de comàndo, l'astronàf Apollo la g'ha fat rota vers la Tèra e l'è amaràda sènsa incidèncc endèl Océano Pacìfich dòpo de 'n vul che g'ha ìt 'na düràda totàl de 195 ùre.


text:
I sa tracti d'ina da las pli grondas acziuns dapi che president Trump ha ordinà ils 26 da schaner da proceder pli rigurus cunter immigrants illegals. Tenor il rapport sajan las razzias stadas drizzadas uffizialmain cunter delinquents enconuschents; ins haja dentant era arrestà immigrants senza chasti precedent.
Tenor stimaziuns vivan radund 11milliuns persunas en ils Stadis unids senza ils documents necessaris.
Nov decret per restrenscher entrada da muslims?
Suenter ch’il decret davart il scumond d’entrar en il pajais ha fatg naufragi reponderescha Donald Trump da relaschar in nov formulà decret. Ina pussaivladad fiss ina 'dal tut nova' ordinaziun. Quai ha Trump detg venderdi a reporters a bord da ses aviun Air Force One sin via a Florida.
Avant duas emnas aveva Trump suttascrit in decret cun la finamira da proteger la naziun da terrorists esters. Il scumond d'entrar en ils Stadis Unids da l'America era drizzà vers ils burgais da la Siria, Iran, Irac, Sudan, Somalia, Libia e dal Jemen.
RR actualitad 12:00


text:
Gorizia
Gorizia (inscì anca in Italian; Gurize in Forlan; Guriza in Forlan gorizian; Gorisia in Venet; Gorica in Sloven e Croatt; Görz in Todesch stòrich; Goritia in Latin) l'è ona città italiana che la cunta 35946 abitant e che l'è 'l capploeugh de l'omònima provincia.
La città l'è semper stada al confin tra el mond latin e quell slav e, in la soa component italiana, tra la coltura forlana e quella giuliana.
Gorizia la confina in manera diretta con la Repubblica slovena (comun de Còi, Noeuva Gorizia e San Peder Vertòiba), de che finna al 2004 a l'era dividuda del mur de Gorizia.


text:
Furmaziun professiunala superiura
Noziuns-clav : Furmaziun professiunala svizra / Mobilitad e barat / Regulaziun da la furmaziun professiunala
La furmaziun professiunala superiura fa part dal stgalim terziar. Ella porscha scolaziuns per champs da lavur pretensius e per funcziuns directivas e serva a la scolaziun da cader ed a la spezialisaziun da glieud da professiun.
Tar la furmaziun professiunala superiura tutgan scolaziuns
-
da las scolas spezialisadas superiuras
-
sco er ils examens professiunals federals ed ils examens professiunals federals superiurs.
La furmaziun professiunala superiura è ina particularitad svizra. Sias scolaziuns e ses diploms n'èn betg uschè enconuschents a l'exteriur en pajais senza sistem dual da la furmaziun professiunala, perquai che las scolaziuns correspundentas vegnan absolvidas en blers pajais a scolas autas. Per rinforzar la furmaziun professiunala superiura ha il SEFRI, ensemen cun ils partenaris da la furmaziun professiunala, elavurà denominaziuns englaisas per ils diploms da la furmaziun professiunala superiura.


text:
Cun la decisiun d'auzar la vegliadetgna da renta per las dunnas sin 65 onns è il cussegl naziunal suandà il cussegl dals chantuns. Ina pli auta vegliadetgna da rentas tar las dunnas purtass a l'AVS l'onn 2030 rodund 1,3 milliardas francs dapli.
Vegliadetgna da referenza
Il temp transitoric per auzar la vegliadetgna da renta da las dunnas duai cuzzar trais onns. Ils 65 onns na duain dentant betg valair tuttina sco la vegliadetgna da renta mabain duai esser la vegliadetgna da referenza. Per regla po la renta vegnir retratga davent da 62 onns, il pli tard cun 70 onns duain tut ils lavurants ir en pensiun.
RR novitads 10:00


text:
1 fin 2% da 50'000 nursas: quai èn 500 fin 1'000 nursas mintg'onn. Quai che tuna dad in'auta cifra saja per in chantun muntagnard dentant normal, uschia Jan Boner, cussegliader per protecziun da scossas al Plantahof. Cun quai ch'il Grischun ha bleras costas stippas e crappa lucca, stoppian ins far quint cun numerusas nursas che crappan pervia d'in accident.
Betg resguardads en la stimaziun: ils stgarps d'animals da rapina. Qua datti tenor Jan Boner mintg'onn enturn 100 nursas stgarpadas.
Questa cifra è s'augmentada marcantamain ils davos dus onns.
En Surselva hajan ins plirs trieps novs da lufs sin in pitschen territori. Quai saja ina gronda sfida, uschia il cussegliader. Els hajan experientscha cun singuls lufs u cun il triep dal Calanda. Uss dettia dentant ina nova situaziun.
Cumpensaziuns per stgarps
Sche l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga po confermar ch'in animal da rapina ha stgarpà in animal, survegn il possessur ina cumpensaziun. Quant bler dependa da la vegliadetgna da la nursa. Per regla èn quai tranter 250 fin 1'400 francs. Per definir la valur d'ina nursa nizzegia l'uffizi ina tabella da l'Uniun federala dals allevaturs da nursas.
Per nursas ch'èn mortas pervi da crudada da crappa u insatge sumegliant, na datti naginas indemnisaziuns da l'uffizi. Quests donns van a cust da l'alp u dal possessur da l'animal. Tenor Jan Boner datti assicuranzas per animals. Per las nursas n'haja dentant strusch in pur en il Grischun ina tala.
RR actualitad 08:00


text:
RTR: Tge è insumma il problem cun quai chasti da maridaglia?
Adrian Camartin: Il problem schai en il model co la taglia vegn calculada. Tenor la Constituziun duai mintga persuna pajar taglia tenor sia fermezza economica. Tar pèrs betg maridads vegn simplamain quintà la taglia per mintgin separà.
Auter tar pèrs maridads e pèrs en in partenadi registrà. Sche omadus lavuran vegnan lur entradas quintadas ensemen e pervia da la progressiun pajan quels pèrs dapli che pèrs che vivan bain ensemen, mo che n’èn betg maridads.
Il Cussegl federal ha ussa preschentà in nov project co schliar la discriminaziun da pèrs maridas ed en partenadi registrà. Co vesa quai plan ora?
En in emprim pass duai la taglia vegnir calculada sco enfin ozendi. Vul dir ch'ins quinta ensemen las entradas d'omadus. Lura datti dentant ina segunda calculaziun ch'è sumeglianta a quella da pèrs en concubinat. I vegn pia per mintgin calculà sia taglia sin basa da sias atgnas entradas. Lura vegn tratg giu e mess vitiers inqual chaussa. Cura che l'import da taglia è calculà per omadus vegnan quels quintads ensemen. La fin finala vala quest quint da taglia ch'è il pli bass.
Ina gronda part dals parlamentaris, cunzunt dals liberaldemocrats e dals socialdemocrats, è dentant d'in auter avis ed ha ussa decidì d'anc ina giada trametter il project enavos al Cussegl federal. Tge disturba els?
Quai è ina veglia istorgia. Els èn da l'avis ch'i fiss pli gist sch'ins introduciss l'imposiziun da taglia individuala. Uschia vegniss mintgin, marida ni betg, taxà medem.
Ils cristiandemocrats ed ina gronda part dals parlamentaris da la PPS na vulan dentant betg quai. Quai saja bler memia cumplitgà. Da quest avis èn dal reminent era ils chantuns. Els teman in monster da birocrazia sch'ins stoppia mintgamai guardar tge entradas che sajan da quintar tar tge partenari.
En il Cussegl dals chantuns han dentant ussa ina giada ils aderents da la taglia individuala triumfà. Il Cussegl federal sto ussa anc ina giada ir sur ils cudeschs ed intercurir autras pussaivladads da procurar per gistadad tranter pèrs maridads e pèrs en concubinat.
Tge munta questa decisiun ussa per la dumonda da l'iniziativa da la PCD? Quella è gea anc adina pendenta suenter ch'il Tribunal federal ha decidì l’avrigl che quella stoppia anc ina giada vegnir a l'urna.
La decisiun da renviar il project al Cussegl federal fa quai anc pli probabel che nus avain anc ina giada da decider a l'urna davart l'iniziativa da la PCD. Ils cristiandemocrats renunziassan dentant pli gugent sin quest pass.
Lur iniziativa definescha numnadamain la letg exclusivamain sco cuminanza d'in um e d'ina dunna. Ina definiziun che ha gia il 2016 procurà per pulita critica, era entaifer l’atgna partida. Stà d’observar è ils ultims trais onns era ina midada da tenuta tar la PCD. Ina maioritad è oz da l'avis ch'i saja temp d’avrir la lètg era per pèrs omosexuals.
La decisiun dals socialdemocrats e dals liberaldemocrats pon ins perquai era vesair sco powerplay cunter la PCD. Sche era il Cussegl naziunal è da l'opiniun da renviar il project al Cussegl federal, lura po quai ir enfin quatter onns enfin ch'in project nov è puspè pront da vegnir debattà en il Parlament federal. Gia la fin da matg che vegn ston ils cristiandemocrats dentant decider sch'els vulan retrair l’atgna iniziativa. Sche na, fiss la votaziun il settember en in onn.
Divers exponents da la PCD han ditg envers RTR, che sch'i na dettia nagin project che saja sin maisa e decidì enfin il matg – vegnian els bain ni navidas a decider d’anc ina giada laschar votar il suveran davart lur iniziativa.
RR actualitad 17:00


text:
Penelope Fillion vegn suspectada d'avair assistì ad omissiun fiscala da daners dal stadi. François Fillon duai avair emploià sia dunna per furma sco collavuratura parlamentara. Las renfatschas engrevgeschan dapi emnas il cumbat electoral en Frantscha. Gia avant duas emnas era vegnì avert ina inquisiziun cunter François Fillon.
Sco deputà ha Fillon pajà sia dunna blers onns sco collavuratura dal parlament, en tut duajan quai esser stà passa 680'000 euros daners dal stadi, gia exclus deducziuns socialas. Sco senatur haja el plinavant fatschentà duas da sias figlias.
RR novitads 07:00


text:
Prunus laurocerasus
El laur reg (Prunus laurocerasus L.) a l’è on arbust semperverd de la famiglia di Rosacei.[1]
Etimologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòmm specifich el fa riferiment al laurus (laor) e al cerasus (pianta di scìres), per la somejanza di sò foglie con quèj del làor (laurus nobilis).
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l’è on arbust o alber de altèzza media, che’l pò toccà i 7 meter (fin anca 15 meter) de altèzza.
I foeuj hinn verd scur, molto pussée ciàr e luster quand che hinn gióvin; gh’hànn on spessór de 1-1,5mm e hinn dur; de forma slongada, e redonda vèrs la scima; hinn on poo fàa a resega vèrs el defoeura.
I fior hinn bianch; ermafroditt; dispòst a grappèll, e gh’hànn on odór profumàa, ma àcid. El fiorìss infra april e giugn.
I frutt hinn di drup de circa 1 cm ross/vioeula quand che hinn zèrb e negher-bloaster quand che vegnen madùr. El futtiss fin al princippi de l’autun.
Avertenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
I foeuj, ma soratutt i frutt hinn velenós per la presenza de acid cianidrich ottegnùu per savonificazion, segond ona dòse de 50:80 (indoe 50 hinn i mòl di drup e 80 l’è el pes in kg de ona persòna)Modell:Citazione necessaria. Pòden vèss mortìfer.
Distribuzion e habitat[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Prunus laurocerasus l’è originari de l'Asia minora e de l'Euròpa orientàl Modell:Citazione necessaria e l’è stàa importàa in Italia in del cors del sècol quèll di 16.Modell:Citazione necessaria.
- Terrén néuter (pH minor de 7,5), ùmed.
- El preferìss ona zòna al sol per almen vuna part del dì
- L’è assèe resistent al frècc e ai malattìj [2]
Utilizzazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Prunus laurocerasus l’è dopràa ‘me ‘na pianta ornamentàl e da barrera (scesa) grazie al sò fojàmm dens.
El distillaa, l'acqua de laur reg, el pò vèss dopràa ‘me ‘n calmant per la toss. Se el ven mandà giò in di quantità ecessìv l’è bon de provocà ona intossicazión.
Vegnen ricavàa despèss di oli essenziàj doprà ‘me aromoa (in di quantità piscinìnn) in di liquòr, che gh’hànn l’odór di armandol amàr tipich de l’acid cianidrich.
L'alta concentrazion de acid cianidrich el fa questa pianta chì tòssega per l’òmm e per e per i animàj de ca’, se per caso la se manda giò.
Galleria d'immagin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (EN) Prunus laurocerasus in The Plant List. URL consultato in data 24 maggio 2016.
- ↑ Rita. it-IT Lauroceraso: Consigli, Coltivazione e Cura del Prunus laurocerasus. 2020-08-12. URL consultato in data 2020-08-12.


text:
Cun 63% (486 vuschs) cunter 37% (287 vuschs) accepta Mustér il credit da var 630’000 francs. Il project prevesa da colliar la chanalisaziun da Cavardiras cun la serenera a Disla e da far vid la serenera a Disla las adattaziuns necessarias.
Tar in 'na' dal suveran fiss la sancziun dal chantun restada. Quella scumandava da lubir novs edifizis u engrondiments vid edifizis existents ch'avessan chaschunà dapli auas persas a Cavardiras.
Approvà cunvegna
Ultra da quai approvescha il suveran era la cunvegna da prestaziun cun il Center da formaziun Surselva per 2017 fin 2026. Quai cun 554 vuschs (73%) cunter 205 vuschs (27%). La cunvegna ha era consequenzas finanzialas perla vischnanca. Uschia s’oblighescha ella da pajar 113’957.40 per onn per la scola da musica Surselva, servetschs logopedic Surselva e la promoziun da scolars spezial talentads.


text:
"Antlora Pero a l'ha dije: "Varda, nojàutri i l'oma chità tut e i soma vnute dapress". E Gesù a l'ha replicà: "An vrità iv diso ch'a-i é gnun ch'a l'àbia chità o ca, o frej, o seur, o pare, o mare, o fomna, o masnà, o camp pr' amor ëd mi e dl'Evangeli ch'a n'arsèiva an cost temp-sì sent vòte tant, ca, e frej, e seur, e mare, e masnà, e camp, ansema a përsecussion; e, ant ël mond ch'a vnirà, la vita eterna. Ma vàire ch'a son ij prim a saran j'ùltim, e j'ùltim a saran ij prim" (Marco 10:28-31)....a fòrsa 's sente parlé 'd cros, d'arnunsia, ëd vende tut lòn ch'a s'ha e 'd dèjlo ai pòver, ij dissépoj ëd Gesù as sagrin-o. Antlora Pero as fà coragi e 'dnans a Gesù a fà cost' armarca: "Varda, nojàutri i l'oma chità tut e i soma vnute dapress". A l'é coma s'a l'avèissa dit: "Con ti, magister, i l'oma investì tuta nòstra vita. A la fin, contut, còsa ch'i na vagneroma, specifich...". Vera, Pero e j'àutri, për Gesù, a l'avìo chità ca, travaj e famija... che 'd profit i n'avrìo avù da lolì?
La chestion as la capiss bin e Gesù a-j arprocia pa për lòn. Nò, ij dissepoj ëd Gesù a l'han pa da spetess-ne mach ëd retribussion ant ël dëdlà. La prospetiva 'd Gesù a l'é pa "spiritualista" ma integral, complèta. A buta sèmper ansema ànima e còrp conform a la vera tradission ebràica, ch'a l'é nen parèj ëd cola greca. A son d'eresìe le prospetive ch'a vardo o mach a cost mond o mach a l'àuter mond, sì-giù o là-sù. Spirit e matèria a peudo nen esse dëstacà. Le retribussion, ij benefissi d'andé dapress a Gesù a riguardo tant cost mond che 'l mond ch'a vnirà, sia la dimension dël temp che la dimension dl'eternità.
Se ij dissépoj ëd Gesù a vardo ai beni e a le sodisfassion ëd costa vita ant la manera giusta, ant la prospetiva giusta; se lor a dovro le còse 'd cost mond conform al volèj ëd Nosgnor e pa nen coma 'n valor ùltim mach për sodisfé ij sens, a podrìo sensa dubi gòde 'd sodisfassion concrete "ambelessì" fin-a ant ël cas ch'a l'avèisso 'd sagrin, ëd patiment, o a l'avèisso da esse sugetà a 'd përsecussion për motiv ëd la fe. A podrìa bin esse che për andeje dapress a Gesù a l'avèisso da chité 'd gent ëd la soa famija 'd lor o d'amis ch'a fan oposission o resistensa a la fe o lë stil ëd vita cristian e ch'a-j son d'antrap, o lassé da banda 'd beni 'd cost mond, ma ant la comunità cristian-a trovrìo bin d'àutre "ca, e frej, e seur, e mare, e masnà, e camp"... Lassé da banda 'd relassion sociaj "non compatibij" con la profession ëd fe cristiana a veul nen dì isolesse da la società e resté sol, ma trové bin d'àutre relassion ch'a dan ëd sodisfassion motobin pì grande che cole ch'i trovoma an tra coj ch'a son nen ëd chërdent. A l'é ant la comunità cristian-a, an efet, ch'i trovoma frej e seur ch'a valo motobin ëd pì che nòstri frej e seur naturaj, relassion "ëd qualità" an comparision con le relassion d'ës mond che soans a son sensa sostansa, formaj o mach interessà.
A l'é capitaje na vira che la mare e ij frej ëd Gesù a j'ero vnùit a sërchelo "pr' arportess-lo a ca", dagià ch'a pensavo che chiel, Gesù, a l'avèissa përdù 'l lum ëd la rason... Ël vangel an dis: "A l’é peui rivà che la mare ‘d Gesù e ij sò frej a son vnù da chiel, ma a podìo gnanca avzinessje tanta ch’a l’era la gent. Antlora quaidun a l’ha faje savèj: 'Toa mare e ij tò frej a son là fòra ch’at veulo vëdde”. Ma a l’ha rësponduje: 'Mia mare e ij mè frej a son coj ch’a stan a sente la paròla ‘d Nosgnor e ch’a la buto an pràtica'” (Luca 8:19-21). A l'era pa che Gesù a meprisèissa soa famija natural, ma a disìa che soa famija natural a-j mancava pa përchè a l'avìa trovà na famija ch'a l'era mej, cola dij chërdent an chiel. Vera, la comunità cristiana, për ij dissépoj ëd Gesù, a dventa la famija la pì bela e la pì amportanta. Ël liber dj'At dj'Apòstoj a dëscriv parèj la prima comunità cristian-a: "A scotavo tuti con diligensa a la dotrin-a dj’apòstoj, ij pijavo part a la comunion fraterna, a la frassion dël pan, e a j'orassion. Tuta la gent a l'era motobin impressionà 'd lor, e motobin ëd miracoj e 'd prodigi as fasìo për ël mojen dj'apòstoj. E tuti coj ch'a chërdìo a stasìo ansema ant l'istèss leugh e a l'avìo tute le còse an comun. A l'ero ancaminasse fin-a vende lòn che a possedio e a na spartìo ‘l ricavà fra tuti lor, conforma j'esigense d’ognidun. Tùit ij dì a l'ero d'acòrdi d'andé ansema ant le cort dël templ për j'orassion, a rompìo 'l pan da na ca a l'àutra e a mangiavo ansema con gòj e semplicità 'd cheur, an dasenda glòria a Nosgnor e fasendse vorej bin da tuta la gent. Nosgnor a giontava tùit ij dì a la cesa coj ch'a l'ero 'n camin d'esse salvà" (At 2:42-47).
A l'é bin vera ch'a peul capité pr' un cristian ëd trovesse sol e isolà, na situassion ch'a peul ësse greva da soporté. Cola-lì, contut, a l'é n'ecession a la régola ch'a peul avèj vàire càuse, fin-a 'd negligense dla comunità cristian-a midema. La régola, nopà, a l'é che la famija dij cristian a l'é ciamà a esse n'ansema 'd përson-e ch'as agiuta l'un-a con l'àutra e ch'a ven-o ancontra a minca necessità. An sossì a-i é mach ël limit ëd la creatività 'd mincadun përchè 'd don Nosgnor an dà tanti.
An tùit in cas, Gesù a proved a tuti coj ch'a son j'ùltim e a fà d'arprocc fòrt a coj ch'a penso d'esse "ij prim" che, s'a fan nen lòn ch'a l'han da fé dëdnans a Dé, a podrìo bin perde lòn ch'a na son tant orgojos.
PREGHIERA
Nosgnor Dé! Giutme, it na prego a feme nen pijé da l'afann l'ora che, për vnite dapress, im artrovo a manché 'd cola consolassion materiala e uman-a che d'àutri ch'at conòsso nen a smija ch'a l'àbio. Giutme a trové tute j'arsòrse ch'it bute a disposission dij tò për deje d'agiut an tùit ij sò bzogn ëd lor. I veuj, contut, esse mi a fé 'l prim pass sensa gen-a a serché la companìa 'd toa granda famija, la gesia cristian-a, e che 'd sicur as treuva nen tant dëscòst da 'nté ch'i vivo. Amen.
Duminica, ël quatr ëd novèmber 2018, Duminica apress Pancòsta ch'a fà 24
Leture bìbliche: Ruth 1:1-18; Salm 147; Ebréo 9:11-14; March 12:28-34
Nosgnor tut-potent! Ti 't l'has gropà ansema an comunion e fraternità tùit ij tò sernù (tant ant la tèra che ant ël cél) ant ël còrp mìstich ëd Tò Fieul Gesù Crist, nòst Signor. Dane la grassia 'd seguité ij tò sant beà con na vita virtuosa e ch'at pias, parèj che nojàutri i peussa rivé a gòde cola indescrivibil gòj ch'it l'has prontà për coj ch'it veulo bin përdabon; për Gesù Crist, nòst Signor che, con ti e con lë Spirit Sant, a viv e regna, un sol Dé, ant la glòria eterna. Amen.


text:
Cuort e bien
Tgei intent ha la spitex?
„Spitex“ vul gir tgira externa dil spital, cussegliaziun ed agid a casa.
Grazia allas prestaziuns dalla spitex san persunas malgrad limitaziuns corporalas restar a casa en lur contuorn. Pazients san per part turnar a casa pli baul suenter ina dimora el spital.
Finamira dalla spitex eis ei adina da mantener e promover l’autonomia persunala da sias clientas e ses clients. Leutier sesprovan las collaboraturas adina dad integrar el sustegn ed ella tgira ton sco pusseivel il contuorn privat dallas persunas pertuccadas.
Tgi sa far diever dalla spitex?
La spitex ei a disposiziun per tuts habitonts da tuttas vegliadetgnas ch’ein dependents d’agid pervia da malsogna, accident, invaliditad, vegliadetgna, maternitad ni ch’ein surdumandai.
Il basegns da sustegn vegn eruius ensemen cul client tras ina examinaziun individuala cunscienziusa e premurada.
Survetsch da pichet
Per nossa clientella ei endrizzau in survetsch da pichet da 24 uras. Il gi ora san ins contonscher direct sur il natel la tgirunza diplomada ch’ei en survetsch. La notg surprenda la centrala il survetsch da pichet. Tenor basegns vegn ina da nossas tgirunzas diplomadas clamada.
Da cuminonza culs miedis da casa
Ils miedis da casa ni autras persunas specialisadas che tractan nos clients ein per nus partenaris impurtonts culs quals nus collaborein stretgamein.
Obligaziun da discreziun e schurmetg da datas
Ei secapescha da sesez che nossas collaboraturas e nos collaboraturs ein sutamess alla discreziun ed al schurmetg da datas.
Cumpetenza professiunala
Las collaboraturas dalla spitex possedan ina scolaziun speciala per la tgira da spitex quei sco tgirunza/tgirunz diplomada/-au, sco tgirunza/tgirunz da casa, spezialista/spezialist da tgira (FaGe) ni sco gidontra/gidonter da casa cun cuors da tgira dalla Crusch Cotschna Svizra.


text:
Na be squilats, utschels, mürs e’ls oters abitants dal god ramassan d’utuon nuschs e puschas. Eir ils umans sun da quist temp in tschercha da s-chazis forestals. Intant cha’ls üns fan quai per surviver l’inviern decoreschan ils oters lur ambiaint. Il god es üna funtana richa per da tuottas sorts decoraziuns.
Il multitalent god
Il god es üna basa da viver importanta per l’uman. El serva sco protecziun da privels da la natüra, es ün ambiaint da vita per fauna e flora, el furnischa laina e vain predschà sco lö da recreaziun. L’utuon as preschainta i’l god ün s-chazi rich: Bulais, pomma, nuschs e bler oter plü sun pronts per racoglier. Da quist temp ramassa l’uman roba secha e dascha per far decoraziuns pel temp d’Advent e da Nadal. Bler da quist material vain eir sport illas butias e vain importà da pajais lontans sco la China, Türchia o pajais dal nord.
Dascha sta a disposiziun
Sco cha Reto Caviezel, silvicultur pro’l cumün da Scuol, declera, füssa vairamaing proibi da ramassar roba i’l god. «Exclus sun quels lös cha nus dain liber sco per exaimpel pro ün tagl da bos-cha», manzuna’l. Fich rechertschà da quist temp es la dascha. «Pro nos deposit a Gurlaina vaina pront dascha avuonda, chi po gnir retratta. Uschè pudaina evitar cha la glieud va svessa i’l god e fa don a la bos-cha.» Blera glieud ramassa roba secha per far decoraziuns. «Blers fan quai dürant üna spassegiada e qua nun ha ingün alch cunter», disch Caviezel. Pro’l müs-chel giavüscha’l da ramassar in differents lös e da nu far massa grondas fouras illa veta. «Il müs-chel crescha relativmaing svelta schi nu’s fa massa grond don.» Generalmaing giavüscha il silvicultur d’avair pisser dal god.
Esser precaut
Il cumün da Scuol ha üna surfatscha totala da bundant 44 000 hectaras e da quellas sun 23,8 pertschient cuvernadas cun god e frus-chaglia. Irma Ritzmann da Ftan ramassa regularmaing puschas, müs-chel, barba d’boc o plantas sechas. Pel mumaint es ella vi dal prodüer diversa decoraziun da Nadal per si’exposiziun da la fin da quist mais. «Id es il medem sco schi’s va per bulais», decler’la, «i nu’s stess ramassar massa bler in ün lö.» Ella racumonda da far quai in divers lös e dad esser precaut. «I nu’s stess badair ch’inchün d’eira i’l god ed ha ramassà per exaimpel müs-chel.»
Text: fmr/afi


text:
20.07.2015 Wes - Alane - Camerun
Wes è il num d’art da Wes Madiko che munta «las ragischs dals antenats». El è in musicist dal Camerun, ch’ha cumenzà a sunar kalimba cun 10 onns en ina gruppa indigena da giuvenots cun num Kwa Kwassi. Il 1987 ha el bandunà il Camerun per ir en l'Europa, nua ch’el ha fundà la gruppa Fakol, sunond cun questa en l’Europa. Decisiv è lura stà ses inscunter cun il collega franzos Michel Sanchez, il fundatur dal project DEEP FOREST. Tras ina stretga collavuraziun cun el è naschì l’onn 1997 la chanzun «Alane», in megahit da stad che maschaida folk, pop e dance cun texts africans ed englais.
21.07.2015 Zap mama - New World - Congo/Belgia
Ina da las interessantas furmaziuns che sa preschenta ils 7 d’avust al festival da jazz a San Murezzan è la gruppa vocala da Marie Daulne ch’è oriunda dal Congo e viva dapi onns en Belgia. Zap mama cultiveschan la cultura da chantar africana e maschaidan quella cun elements da la musica moderna. La gruppa, naschida il 1991, era planisada sco band a capella da dunnas ed era inspirada per part da la gruppa parenta turitgaisa Sophisticrats. Cun il temp èn adina dapli musicants vegnids tiers. Era il stil da musica è sa midà. Davent da musica africana fin R&B, Hip Hop e musica da pop. Per part han Zap Mama publitgà lur discs sin Luaka Bop, il label mundial da David Byrne.
22.07.2015 - Wasis Diop - My Son - Senegal
Musicist oriund senegales, naschì il 1950 a Dakar. Figl d’ina prominenza uffiziala, emigrà il 1970 a Paris, cun la finamira da studegiar, ma bainspert vieut vers la musica. Renumà per sia maschaida da folk senegales cun pop e jazz modern. Passond per diversas bands e collavuraziuns ha Wasis Diop lura gì ses exploit definitiv ils emprims novanta, cura ch’el ha contribuì il soundtrack al film «Hyenes», ina elavuraziun africana (tras ses frar reschissur) da la «visita da la veglia» da Dürrenmatt. La gronda part da sias chanzuns èn per franzos u englais, ma el è er enconuschent per ina versiun wolof da «Once in a Lifetim» dals Talking Heads.
23.07.2015 Baaba Maal - Africans Unite - Senegal
Ina spezia da frar pitschen dal Youssou N’Dour, lascha il senegales Baaba Maal bain fluir blers stils en sia musica. El chanta dentant surtut en la lingua Pulaar, ina etnia che viva lung il flum Senegal. Naschì è Baaba ils 12 da november 1953 en la citad da Podor. El ha studegià musica a Dakar ed a Paris, è dentant er vegnì instruì da ses maister, il ghitarrist e griot tschorv Mansour Seck. Sia fusiun speziala da ragga, salsa e folk bretonic ha inspirà gruppas sco ils rappunz Positive Black Soul ubain il Afro-Celt Sound System. Baaba Maal ha gia publitgà passa 15 albums, tranter quels er chanzuns producidas dal ambientalist englais Brian Eno. Tiers quai ha il chantant gia contribuì duas giadas a la retscha da la Red Hot Organisation, en lur albums conceptuals engaschads cunter la SIDA.
24.07.2015 Habib Koité - Wassiyé - Mali
Habib Koité, musicist, ghitarrist, chantadur, naschì ils 27 da schaner 1958 a Thiès en il Senegal, è in artist cun ina suatientscha spezialmain gronda en Europa ed America. Quai tranter auter grazia ad in contract cun il label da world-music Putumayo. Ma quai er grazia ad ina maschaida musicala, che parta da las tradiziuns senegalesas, ed includa dentant er accents da flamenco, blues u salsa, l’entir chantà cun ina atgna calma e chalur vocala ed accumpagnà cun ina ghitarra tunada individualmain. Suenter studis al Institut Naziunal da las Arts Bamako ha Habib fundà cun amis da scola la gruppa Bamada, il num dals abitants da Bamako, che vul dentant dir «en bucca al crocodil». Ses emprim grond hit era la chanzun «Cigarette Abana» (naginas cigarettas pli), ma en il fratemp sa Koité guardar enavos sin gia otg divers albums, e sin collavuraziuns internaziunalas cun Eric Bibb e Bonnie Raitt.
25.07.2015 Boubacar Traoré - Bebe bo nadero - Mali
Boubacar Traoré, naschì il 1942 a Kaynes en il Mali, è ina figura vairamain legendaria. Cun 20 onns era el in idol da la giuventetgna da Mali, sias chanzuns «Mali Twist» e «Kar Kar Madison» vegnevan sunadas en il radio, ed el era famus per sia cumparsa en giacca naira da tgirom che regordava in pau ad Elvis Presley. Ses surnum era «Kar Kar» – il clom ch’ins adressa a giugadurs da ballape. Discs n’ha el però fatg nagins, e suenter il putsch dal 1968 è el insumma crudà en emblidanza, anzi, ins al crajeva schizunt mort. Vers la fin dals onns 80 è Kar Kar vegnì rescuvert da schurnalists maliens en sia citad nativa, e lura han producents europeics relantschà la carriera dal musicist, registrond albums cun el ed han envidà el sin turneas mundialas. Il reschissur svizzer Jacques Sarasin ha perfin fatg in film sur dad el («Je chanterlais pour toi»). E sche Boubacar chanta oz, luran tuna quai vairamain pli da tradiziun africana che da twist ...
26.07.2015 Soul Brothers - Thandaza - Africa dal Sid
La gruppa Soul Brothers è vegnida fundada l’onn 1974 a KwaZulu Natal en l'Africa dal Sid, enturn il nuschegl dal batterist David Masondo, bassist Zakes Mchunu e ghitarrist Tuza Mthethwa. Inspirads dal soul american, ma tuttina fitg attatgads a l’atgna tradiziun dal Mbaqanga, il stil urban che ha dominà ditg la musica naira dal pajais, èn ils Soul Brothers avanzads a portaparolas musicals da las massas migrantas che pativan sut l’apartheid e stuevan tschertgar lavur en las citads. La gruppa è sa chasada a Johannesburg, s’augmentond ad in vair ensemble cun hammond percussiv e sturs che sustegnevan il soprano marcant da Masondo. Il 1983 han intgins dad els collavurà sin l'album clav da Hugh Masekela «Technobush». En divers accidents dad auto han quatter da la gruppa pers lur vita, tranter quels er il bassist Mchunu. Ma ils Soul Brothers han cuntinuà en nova furmaziun, publitgond en tut da quai da 30 albums. Lur popularitad è dentant sa limitada sin l'Africa dal Sid ed ils pajais cunfinants.
Hits e semperverds africans Hits africans - tschintgavl'emna
20.07 fin ils 26.07.2015


text:
Buttiglias possian tut tenor vegnir avertas senza laschar enavos fastizs. Quai ha il labor d'analisa a Cologna en Germania annunzià a l'agentura mundiala anti doping WADA. Quai sch'ins schelentia las provas. L'agentura anti-doping mundiala sincerescha dentant ch'ins vegnia ad intercurir il cas e sclerir il problem cun l'interpresa svizra Berlinger, la producenta da las buttiglias da prova.
Gia a Sotchi avevi dà problems
La segirtad da la buttiglias è gia stada in tema als gieus olimpics a Sotchi avant quatter onns. Là era vegnì enconuschent che las provas d'atlets russ eran vegnidas manipuladas cun agid dal servetsch secret russ.
Tar ina controlla da doping vegnan duvradas duas buttiglias, mintgamai ina per la prova A ed ina per la prova B. La segunda prova vegn lura schelentada e mo duvrada sche l'atlet controllà metta en dumonda il resultat da l’emprima prova.
RR novitads 11:00


text:
Scala Kinsey
La Scala Kinsey l'è ona scala inventada dal sessuolegh Alfred Kinsey che la serviss a classifegà l'orientament sessual in del vess uman. L'è 'l primm tentativ scentifegh de fà no ona classificazion a compartiment stagn, ma che la vada a basej, a seconda de l'etàa e de l'ambient.
La scala[Modifega | modifica 'l sorgent]
La scala la va da 0 (domà eterosessual) a 6 (domà omosessual). In mezz gh'hinn in vari sfumadur, e 'l 3 el reppresenta la bisessualitàa. Boeugna tegnì anca a ment che l'orientament l'è mia fiss a vida, ma 'l pò mudà in di agn e a segonda di condizion.


text:
La davosa giada ha il HCD gudagnà cleramain cunter Ajoie, quai cun ina 6:0 encunter l’equipa ch'è promovida questa primavaira. Gia suenter l’emprim terz era il HCD cun 4:0 en avantatg.
Er oz è il club dal Grischun ì gia suenter in zic dapli ch'ina minuta en avantatg ed ha en minuta trais gia sajettà il proxim gol. En il segund terz è Ajoie lura vegnì da sa stgaudar in zic meglier ed els han dumagnà da scursanir la distanza. La finala n'hai dentant betg tanschì. En l'ultim terz ha Tavau lura sajettà il quart gol e quel è stà l'ultim.
Ils ulteriurs resultats da la liga naziunala
- Berna – Bienna 1:2, suenter prolungaziun
- Losanna – Friburg 1:3
- Lugano – Ambri-Piiotta 3:1
- ZSC Lions – SCL Tigers 2:4


text:
San Bonifacio
San Bonifacio (San Bonifasio 'n vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 17.371 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 33,9 km², per 'na densità de 526 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arcole, Belfiore, Gambellara (VI), Lonigo (VI), Monteforte d'Alpone, Soave.
L'è la tèra d'urìgin de le famìe Semprebon e Zanoni, che i è emigràde 'n Brazìl entùren al 1890, destinàde a le tère de culunizasiù italiàna 'ndèl sud del Stàto de Sànta Caterìna, 'na colònia vèneta nöa, Urussanga, per la Cumpagnìa metrupulitàna. Dòpo 'n quàch àn, 'na part de chèste famìe la s'è trasferìde 'ndèl nòrt del Paranà, endèle regiù de Londrina, Cambé, Ibiporã, Primeiro de Mario, etc.


text:
Las fatschentas da paisa da la sessiun dal Cussegl grond èn: la revisiun parziala da la lescha da taglia grischuna, la revisiun totala da la lescha per il svilup da l’economia e la decisiun davart la nova praschun da Realta.
Pitschnas schanzas per limita
Bler da discutar astgass dar la revisiun parziala da la lescha da taglia grischuna. In aspect spinus è la deducziun per pendularis. La regenza grischuna propona in maximum da 9’000 francs. Enfin d’uss dependa quella summa da quant ch'ins dovra effectiv per pendular a la lavur. Questa mesira pertutgass 3’000 pajataglias grischuns e purtass al Chantun 750'000 francs.
Per ils pendularis pertutgads muntass quai ch’els avessan da pajar en media 250 francs ad onn dapli taglia. Ils cristiandemocrats èn da l’avis che quai saja ina attatga frontala sin las regiuns perifericas che sajan dependentas dal pendular. Ed er ils liberaldemocrats, la pli gronda fracziun en il Cussegl grond è cunter la limita da 9'000 francs.
Promoziun d’interpresas singulas per la segunda
In ulteriur tema da paisa da la sessiun d’avust dal Cussegl grond vegn ad esser la revisiun totala da la lescha per il svilup da l'economia. En il center da la dispita actuala para in’ulteriura giada a star la promoziun dad interpresas singulas. La Partida cristiandemocratica (PCD) vul mantegnair quella: quai cunter la proposta da la regenza da disfar ella. La promoziun d’interpresas singulas saja in instrument da success. Dal medem avis sco la regenza è la Partida liberaldemocrata (PLD).
Elecziuns, elecziuns, elecziuns
Il vicepresident vertent dal Cussegl grond, il cristiandemocrat Vitus Dermont vegn en ina da las emprimas tractandas da la sessiun d’avust a vegnir elegì sco nov president. Sco vicepresident è proponì il liberaldemocrat Michael Pfäffli.
Las elecziuns dal parlament Svizzer ils 18 d’october han dentant era in grond effect sin la sessiun dal parlament grischun. Betg mo vegnan tractadas bleras dumondas ed incumbensas da singuls parlamentaris ch’èn candidats en las elecziuns l’october, na, era fan las communicaziuns da las partidas fitg ferm la parita d’elecziuns. Uschia croda en egl che quasi tut ils candidats sin la glista da la PCD, vegnan numnadas explicitamain en las communicaziuns dals cristiandemocrats per la sessiun dal Cussegl grond.


text:
Le movimënt ti fej bun al corp – y al lingaz! N viadú é tl pröm naota ma bun da comuniché cun movimënc dl corp, cun i brac, les iames, cun moti y müses. Bel plan descürel spo le lingaz por denominé les cosses, dé da capí sü bojëgns y cherié relaziuns. Mo süa vëia da se möie se mantëgn y ara vá saurí da l’adoré por svilupé inant le lingaz. Tres jüc de movimënt vára da descedé la ligrëza da baié di mituns y dles mitans o da mioré te na manira mirada düc i ciamps dl lingaz dala pronunzia y gramatica cina al lessich. Y chësc ne vára nia ma da fá pro i mituns y les mitans, i jogn y les jones, mo ince pro porsones de vigni eté. Ince tl caje de porsones adultes cun na biografia de migraziun che mëss imparé n lingaz nü, á le svilup dl lingaz tres le movimënt porté de bogn resultac.
Te so referat spliga la Prof. Dr. Renate Zimmer ciodí che lingaz y movimënt toca tan adöm y cun ejëmpli concrec desmostrera che ara vá da s’anuzé de chësc por mioré les competënzes linguistiches a dötes les etés.
Prof. Dr. Renate Zimmer é na pedagoga spezialisada tla “pröma infanzia” y na professuria de sciënzes dl sport y dl movimënt tl’Université de Osnabrück. Cina dl 2018 éra stada direturia dl Niedersächsisches Institut für Frühkindliche Bildung und Entwicklung - nifbe (Istitut de formaziun dla pröma infanzia tla Sassonia bassa) y ara á fondé y manajëia l’Istitut “Bewegte Kindheit” (Infanzia en movimënt). Ara á scrit plü de 50 libri spezialisá sön le sostëgn dl svilup di mituns y dles mitans, la formaziun tla pröma infanzia, l’aprendimënt en movimënt, l’educaziun al movimënt, la psicomotorica, le lingaz y le movimënt sciöche ince la perzeziun sensitiva che é gnüs traslatá te tröc lingac. Por so impëgn ára ciafé de plü reconescimënc, danterater l’Onoranza de mirit dla Republica federala dla Germania.
17:00 ONLINE!
Le referat vëgn tigní online sciöche webinar debann tres la plataforma Zoom. Do che an s’á scrit ite tres e-mail a sprache(at)kulturinstitut.org ciafon le link al webinar.
Na manifestaziun dl Sorvisc linguistich dl Südtiroler Kulturinstitut en colaboraziun cun la Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann y la Repartiziun pedagogia dla Direziun Formaziun todëscia tla ligna “Kind& Sprache” (“Mituns & lingaz”).


text:
Simplamain tschentar en tut las quatter gruppas da maschinas da l'ovra d'accumulaziun a pumpa na pon ins betg. Mintga gruppa da maschinas consista d'ina turbina, in generatur ed ina pumpa. Las gruppas ston tenor Tobias Kistner, pledader da medias da l' Axpo, vegnir messas en funcziun successivamain. «Mintga implant sto era vegnir adattads a tschels implants.» Mintga roda stoppia per uschè dir tschiffar tschella roda. Tut stoppia ir sco unschì.
Nagin retard
Cun far tests avant che prender en funcziun l'ovra vul ins meglierar il sistem. Ins fetschia tests sitgs e bletschs, tschenta en e puspè ora las singulas gruppas da maschinas. «Uschia pon ins far experientschas ch'ins ha anc mai fatg e che n'eran betg previdas. Mintgina da questas experientschas gida dentant er nus per tschellas gruppas da maschinas. Nus essan sin buna via», declera Kistner. Tests èn pia quai che prolunghescha la chaussa.
Nus essan sin buna via.
Ch'il project haja retard na lai Kistner dentant betg valair. Qua e la haja dà tscherts puncts ch'ins haja stuì giustar. «Per igl entir project eri planisà otg u nov onns, uschia che nus avain el mument nagin retard.»
RR actualitad 08:00


text:
Guèra fradda
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).
Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.
Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.
I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.
La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta.


text:
La lescha da realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa ch'il parlament ha decidì saja in'impurtanta decisiun. Tant ils contracts bilaterals sco er la libra circulaziun da persunas cun l'UE restian uschia.
Er il naufragi dal referendum cunter questa lescha da realisar è per il comité RASA in segn cler, che questa via chattia acceptanza en la populaziun svizra. Avert restia sch'i dovria in scleriment en la constituziun e co quel duai vesair ora, uschia scriva il comité en ina communicaziun.
Enfin che questas dumondas vegnan scleridas dal parlament federal sa tegnan els vid l'iniziativa. Il parlament ha temp fin ils 27 d'avrigl 2018 da decider ina recumandaziun per l'iniziativa. Il Cussegl federal aveva refusà l'iniziativa ed era renunzià d'ina cuntraproposta directa.
RR novitads 12:00


text:
Il minister da sanadad Peter Peyer ha declerà envers RTR ils trais scenaris:
- Las cifras restan bassas sco enfin uss
- Las cifras creschan exponenzial ed il sectur da sanadad vegn als cunfins
- I dat uschenumnads events da «superspreader» locals ubain regiunals
Tut tenor tge scenari che daventa realitad, ha il chantun preparà mesiras. Quai possia esser per exempel: Serrar ina scola, relaschar in obligatori da mascras per ina regiun ubain metter ina gruppa da persunas en quarantina.
Reglas unifitgadas per arranschaments gronds
La Confederaziun veglia avair per tut ils chantuns medemas reglas per pudair organisar a partir da l'october events gronds, ha declerà Peter Peyer en il Cussegl grond. Quest concept duai esser sin maisa l'entschatta settember.
Per Peter Peyer ha quest agir coordinà dentant era cunfins – gist per events da sport en il Grischun.
Per gieus da hockey èsi pussaivel d'occupar be mintga segunda sutga sin tribuna. Quai na funcziuna dentant betg per cursas da biatlon ubain per il maraton da skis.
Cura ch'il concept federal saja sin maisa, veglia el analisar quel e contactar ils organisaturs grischuns per discutar, tge mesiras da protecziun che fissan adattadas.
Naginas cifras tenor vischnancas
L'uffizi da sanadad na vegn er en l'avegnir betg a publitgar datas da persunas pertutgadas dal coronavirus ch'èn en isolaziun, en quarantina u ch'èn returnadas da pajais da ristg. I manca numnadamain la basa legala per quai.
A questa conclusiun vegn il protectur da datas dal chantun che ha analisà la situaziun en il Grischun. Las datas davart la sanadad da singulas persunas vegnian numnadamain qualifitgadas sco datas che sajan spezialmain degnas da vegnir protegidas. Talas datas possian be vegnir communitgadas, sch'i dettia ina basa legala, che permettia quai.
Il minister da sandad Peter Peyer metta era en dumonda, tge che cifras tenor vischnancas portian insumma.
Nus na vulain betg che la glieud cumenza a controllar lur vischins ch'èn eventualmain infectads. Quai dat ina curiusa atmosfera.
Il chantun veglia dentant meglierar l'infurmaziun a las vischnancas, sch'i dat en lur territori bleras infecziuns. Las vischnancas avevan crititgà d'avair intervegnì ord las medias ch'i haja dà cas da corona.
Stan actual da corona
En il Grischun sa chattan actualmain 32 persunas en isolaziun e var 147 persunas en quarantina. Actualmain na sto nagin vegnir tgirà en in ospital grischun pervi da Covid-19. Tras quai ch'ils contact tracers sajan intervegnids svelt en cas da novas infecziuns, saja stà pussaivel da controllar e d'interrumper svelt las chadainas d'infecziun, scriva il chantun.


text:
Quant savens vegnan persunas en Svizra tractadas a l’ospital pervi da problems cun alcohol u drogas? Cun questa dumonda è sa fatschentà l’observatori da sanadad svizzer. L’analisa dals resultats mussia ch’i dettia grondas differenzas tranter ils chantuns, scriva la «SonntagsZeitung».
Las pli bleras ospitalisaziuns staziunaras hai dà il 2016 en il chantun Basilea-Citad cun 17,4 sin 1000 abitants. Suenter Basilea-Citad vegnan bunamain tut ils chantuns da la Svizra romanda. Las pli paucas ospitalisaziuns ha gì il chantun Zug cun 4,8 sin 1000 abitants.
Motivs per las differenzas tranter ils chantuns
Sco in dals motivs tranter ils chantuns vegn numnà la differenza dal cumportament da baiver e consumar. Quai vala oravant tut per la Svizra romanda nua ch'i dat blers viticulturs. Il departament da sanadad da Basilea-Citad sa dosta cunter questa decleraziun. Tenor els gioga plitost la moda e maniera co las diagnosas en ils ospitals vegnan registradas. Per l'analisa han ils scienziads examinà l'onn 2016 passa 75’000 ospitalisaziuns che stevan en connex cun alcohol, tubac, meds da durmir, calmativs, meds cunter dolur, cannabis e cocain.
RR novitads 10:00


text:
Rogoree
Rogored (Rogoredo) l'è on quarter de Milan.
El se troeuva al confin sud-est de la città e 'l toeu part al Municipi 4. El confina con San Donaa a sud-est, Nosed a est, Morsengg a nord e Corvett a nord-ovest. L'è lontan pù o manch sett chilometri del centro. Lì arent la scomincia l'autostrada (la tangenzial Est).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm del paes el vegn del fatt che on temp lilinscì gh'era on bosch de rogor. El ven nominaa per la prima volta in d'on document del 880.
L'è staa on comun indipendent per on bell poo de temp: al temp di piev el partegniva a la Piev de San Donaa. Ai temp de Napoleon (1811-1816) l'è staa taccaa insema a San Donaa al noeuv comun de Viboldon; quand hinn tornaa i Austriegh l'è staa destaccaa de Viboldon e giontaa a Nosed.
In del 1870 però l'è staa taccaa de noeuv a on alter comun, quell de Ceravall (insema a Nosed): in del 1923 Ceravall, con tutt i sò frazion, la passa a Milan, e inscì l'è anca al dì d'incoeu.
Rogored, a partì del 1880 l'ha viduu nass prima ona tranvia (Milan-Lod) e poeu ona stazion de treni: quella chì l'è vegnuda la robba pussee importanta in quell borgh. Hinn vegnuu foeura anca di industri.
In del 1991 gh'è stada fada ona stazion de la metropolitana; on quai ann dopo gh'è vegnuda anca la sede noeuva de SKY Italia.


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper


text:
Roma
Roma l'è la capitàl de la Repüblica Italiàna e 'l capolöc de la Regiù Làsio e de la pruvincia de Roma. Có i sò 2 863 322 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) distribüìcc sö'nden'àrea de 1.285 km², l'è apò 'l cümü piö pupulùs e piö grant de l'Italia. La densità de popolasiù l'è de 2 228 ab./km².
Roma la se tróa 'ndèla zòna centro-ucidentàla de la Penìzola Itàlica, l'è postàda sö le culìne 'ntùren al fiöm Tévere che 'l la streèrsa 'na vintìna de chilòmetri prìma che chèsto 'l sbötes endèl Mar Tiréno. Endèla pàrt ucidentàla de la cità gh'è la Citá del Vaticano, en stat indipendènt e sovrà 'ndóche g'ha rezidènsa la Santa Sede del Papa de la Céza Catòlica.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segónt la tradisiù l'è stàda fondàda de Ròmolo ai 21 de bril de l'an 753 prìma del Signùr, e l'è stàda la capitàl de la Repüblica prìma (del 509 prìma del Signùr enfìna 'ntùren al 30 prìma del Signùr) e de l'Impér Romàno dòpo. Endèl sècol III dòpo del Signùr, quan che 'l cristianèzimo 'l g'ha ambiàt a ciapà pè, el Vèscof de Roma (che piö tàrde el g'ha cuminciàt a éser ciamàt Papa) l'è deentàt l'autorità religiùza piö 'mportànta de töta l'Europa Ocidentàla, 'nfìna a la fondasiù del Stat Pontifìcio (752 ÷ 1870) del quàl l'è stàda la capitàl per piö de 'n miér de agn quàze sènsa 'nterusiù. L'è deentàda la capitàl del Regn d'Itàlia 'ndèl 1870 e l'è la capitàl de la Repüblica Italiana zamò de la sò fondasiù endèl més de zögn del 1946.
La sò 'mportànsa stòrica l'è grànda fés. L'è cunsideràda giöna de le cüne de la civilizasiù ucidentàla e cèntro spiritüàl del Catolicézimo. El sò cèntro stòrich, endóche se tróa testemognànse de quàze tré miér de agn, l'è stat deciaràt de l'UNESCO Patremóne de l'Umanità. Per chèsta sò 'mportànsa stòrica e artìstica la cità de Roma l'è vizitàda ògna an de miliù de türìsti che rìa de töt el mónt.
Munümencc piö 'mportàncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La Bazìlica de San Piéro
- El Colosèo
- Piàsa Navóna
- El Pantheon
- El Fòro
- ecc.
Galerìa de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Musee[Modifega | modifica 'l sorgent]
Persunàgg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Trilüsa (1879-1950), pueta de dialètt rumàn
- Milena Miconi (1971), atùra
- Brigitta Boccoli (1972), atùra
- Mariana Madia (1981), ministra in del guèrn de Matteo Renzi e de Paolo Gentiloni.
Edücasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Roma g'ha séde 17 üniversità.
Aministrasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sìndech l'è Virginia Raggi (M5S)
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Roma l'è 'nzemelàda co:
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
I squader de balù principal de Roma sòn la Società Sportiva Lazio, la squadra pussee vegia, e la Associazione Sportiva Roma.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Atualità
De dl’autonomia: daurida ofiziala dl’esposiziun nöia
Te cater lingac él da odëi sön plaza Silvius Magnago a Balsan n’esposiziun nöia söl’autonomia: incö él sté la daurida ofiziala en presënza dl Fischer y Prodi.
Nü staziuns che spliga i contignüs prinzipai dl’autonomia dl Südtirol: sön plaza Silvius Magnago él gnü inuaguré incö ai 5 de setëmber ofizialmënter tratan le De dl’Autonomia l’esposiziun nöia en presënza di ghesc d’onur le presidënt dla Republica austriaca da denant Heinz Fischer y le premier tailan y presidënt dla Comisciun europeica da denant Romando Prodi. Ala daurida al ince tut pert le presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher, i presidënc dl Tirol y dl Trentin, Günther Platter y Maurizio Fugatti, le vizepresidënt ladin Daniel Alfreider y de plü autorités politiches dla Junta y dl Consëi provinzial.
L’esposiziun spliga, te na manira tlera, sciöche l’autonomia dl Südtirol é nasciüda, sön ci fondamëntes che ara é gnüda fata sö y cai che é i contignüs prinzipai. Al vëgn mostré i obietifs arjunc, les competënzes atuales, mo ince i confins. Temesc che vëgn analisá é ince la rapresentanza di grups linguistics sön la basa dl proporz, le sistem scolastich autonom y l’autonomia finanziara. Implü vëgnel presenté n cört la vita de Silvius Magnago. Implü él ince gnü istalé na staziun dl’esposiziun tl parch dla staziun cun tl zënter la personalité de Alcide Berloffa. I contignüs vëgn spligá te cater lingac: ladin, todësch, talian y inglesc.
Le presidënt Kompatscher á splighé che l’autonomia ne é nia ma n stromënt de proteziun dl’identité dles mendranzes linguistiches, mo n stromënt de convivënza pazifica. “Ara nes pormët da manajé nosc teritore: chësta é ince na gran responsabilité”, á dit Kompatscher.
Cun la realisaziun dl percurs él gnü metü en pratica na moziun aprovada al’unanimité dal Consëi provinzial tl 2018 á recordé la presidënta dl Consëi provinzial, Rita Mattei. “L’esposiziun nes pormët da ti ciaré ala figöra fondamentala de Magnago, al svilup dl’autonomia en general y ala situaziun de auto-aministraziun speziala che i un aldedaincö”, insciö Mattei.
L'ombolt da Balsan, Renzo Caramaschi, á recordé l'importanza de Silvius Magnago, mo ince de Alcide Berloffa por l'autonomia: "Laota êl i partis taliagn che orô dantadöt defënn l'identité taliana tl Südtirol. Berloffa á orü jí le percurs dles tratatives politiches, dantadöt na via pazifica." Por tigní viá la recordanza de Berloffa él le Comun de Balsan che ti á dé so inom al parch dan la staziun dles ferates.
L’eposiziun dl’autonomia é gnüda svilupada sot ala direziun dl’Aziënda Museums provinziai dal grup de laur cun chisc comëmbri: Andrea di Michele (espert de storia, Université Lëdia da Balsan), Verena Malfertheiner (esperta de ert y de mediaziun museala, Aziënda Museums provinziai), Hans Karl Peterlini (espert de storia, Université de Klagenfurt) Josef Rohrer (autor, jornalist y designer de mostres), y la presidënta dla FOndaziun Silvius Magnago y esperta de storia, Martha Stocker, che á lauré al proiet sön basa volontara.
I comëmbri dl grup de laur á lauré da dui agn ala mostra y á porvé da ciafé n lingaz che descëdes le interes sides ales porsones che röia le pröm iade en contat cun la storia dl’autonomia mo ince ales porsones che conësc bele la storia. Al sará tosc ince preodü l’ilominaziun dl’esposiziun.
Sön la plata internet Autonomiea.bz.it él da ciafé les informaziuns prinzipales sön le percurs che gnará amplié por spo ester na plataforma de dialogh söl’autonomia. Da d’altonn él ince preodü vijites acompagnades da pert dl Consëi provinzial y dal’Aziënda Museums provinziai. De plü informaziuns ciafon sön la plata internet.
Clican chiló röiun ala verjiun originala dl comunicat stampa por visualisé imajes, documënc o video che taca lapró
USP/gst-ma


text:
Toirano
Toirano (en lìgure: Toiàn) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 2 699 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 18,6 km² e 'na densità de popolasiù de 145 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Balestrino, Bardineto, Boissano, Borghetto Santo Spirito, Castelvecchio di Rocca Barbena, Ceriale.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I gròte de Toirano;
- ol müzéo etnogràfech;
- ol bórgh medioeàl de Toirano.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Toirano l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Michail Ivanovič Kalinin
El Michail Ivanovič Kalinin (Mиxaил ИBaHoBич KaлиHиH in russ; 19 november 1875 - 3 giugn 1946) l'è staa on politich e rivoluzionari bolscevich sovietich.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Kalinin l'è nassuu a Verchnjaja Troica, in Russia de ona famiglia de paisan. In del 1889 l'è andaa a Pedergrad e l'è diventaa on operari. In del 1898, inrabii per la politiga del zarismo e per i condizion terribil di lavorador el s'è giontaa al Partii Operari Socialdemocratich Russ. L'ha partecipaa a la Rivoluzion d'Ottober cont i bolscevich e l'è diventaa on sostenidor del Lenin.
El Kalinin el gh'ha avuu di caregh important: a partì del 1919 l'è staa member candidaa del Politburo del Partii Bolscevich, con l'entrà a fànn part attivament in del 1925. Tra 'l 1919 e 'l 1946 l'è staa President del Soviet Suprem, var a dì capp del Stat de l'Union Sovietica. In del 1941 l'ha affiancaa el Stalin, che l'era staa appena eleggiuu Primm de l'URSS, var a dì capp del governo.
Duranta i epurazion di ann '30, l'ha contribuii a sanà divers error in de l'applicazion de la linea del Partii che hinn staa poeu anca denunciaa del governo sovietich medemm. Per quest el se ciappaa el soranòmm de car nònno Kalinin. Ma intrattant el gh'ha avuu a bon cunt on ròl fondamental in di condann di dirigent epuraa.
El Kalinin el s'è dimess de la presidenza pòcch innanz de morì. L'è mòrt in del 1946 e 'l gh'ha avuu on funeral de Stat. La città prussiana de Königsberg, appena conquistada de l'Armada Rossa, l'è staa renominada Kaliningrad in sò onor.


text:
Vincent Augustin
Copyright: SRG SSR
Commember dal cussegl d'administraziun da la SSR e president da la SRG SSR Svizra Rumantscha
dapi il 2019
Carriera
Vincent Augustin, dr. iur., lavura dapi la finiziun da ses studi ed ils praticums suandants sco advocat independent a Cuira. El represchenta oravant tut assicuranzas da malsauns e lur organisaziuns professiunalas. Dal 2013 fin il 2018 è el stà commember e president da l'Autoritad independenta da recurs davart radio e televisiun. Avant è el stà dal 2004 fin il 2012 president da la Lia Rumantscha e dal 1987 fin il 2014 deputà en il Cussegl grond dal chantun Grischun.
Mandats
Bergbahnen Disentis AG, Mustér (vicepresident dal cussegl d'administraziun); Catrina Holding AG, Mustér (vicepresident dal cussegl d'administraziun); Andermatt-Sedrun-Disentis Marketing AG (commember dal cussegl d'administraziun); Carnatira Janki SA, Rueun (commember dal cussegl d'administraziun); Liechtensteiner Krankenkasse, Schaan (commember da la suprastanza); CSS, Lucerna (commember dal cussegl dals societaris); Fundaziun Pro Kloster Disentis (president dal cussegl da fundaziun); Santésuisse / Tarifsuisse AG, Soloturn (advocat); Fundaziun Baudenkmäler Regio Viamala, Valragn (president); Fundaziun Romano ed Edith Derungs-Cordes, Cuira (president).


text:
Finamiras dal project “Svilup” sajan las structuras organisatoricas, l’orientaziun augmentada sin ils martgads impurtants ed il svilup dal product e dal servetsch. Quai scriva la BVZ Holding SA, possessura dal Glacier Express e da la MGB. Emprims resultats sajan da spetgar ella segunda mesadad dal 2016.
Glacier Express cun sperdita
L’onn da fatschenta 2015 ha il Glacier Express nudà ina sperdita da 3% tar las frequenzas sin var 188’000, ed ina sperdita da 2,6% tar las entradas. Grazia a respargns ha il Glacier Express tuttina pudì nudar il 2015 in resultat positiv, scriva la BVZ Holding SA.
BVZ cun plus il 2015
L’entira gruppa BVZ ha pudì augmentar il gudogn il 2015 per 1,8% sin circa 140 milliuns francs en cumpergliaziun cun l’onn avant. Il cussegl d’administraziun propona a la radunanza generala da puspè sbursar ina dividenda da 11 francs per aczia, annunzia la BVZ.
RR Novitads 09:00


text:
Galio
El gàlio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ga. El g'ha nömer atòmich 31, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de gàlio el g'ha 31 prutù. El sò nòm el vé del latì "Gallia", cioè Francia ma per en zöch de paròle pò a de "gallus" cioè 'l gal. Difàti el sò scupridùr l'è stat l'Émile Lecoq de Boisbaudran, che 'l g'ha batezàt el nöf elemènt en unùr al sò paés, la Francia, ma pò a 'l sò nòm "Le coq" en fransés völ dì gal.
El gàlio l'è 'n metàl rar, mulzì e de culùr arzentàt. L'è fràgil fés a temperadüra ambiènt e 'l fónt póch de sùra de chèsta, tat che 'l pöl fundìs apéna a tignìl endèle mà. L'è giü dei póch elemèncc (ensèma al bismuto e a l'antimonio a prezentà en volüm piö grant de sòlido che de lìquit.
Se 'l tróa en tràse endèla bauxite e 'nden quach mineràl de zinch. L'arseniùro de galio l'è 'n semicundutùr importànte, dopràt endena möcia de dispuzitìf eletrònich, duradetöt endèi diodi LED.


text:
La sutascripziun dal document en la cità principala Abacha saja in pass impurtant per restituir ils raps, scriva il Departament federal d'affars exteriurs EDA.
Tut il process da restituir ils raps vegn surveglià da la banca mundiala. Uschia duai vegnir segirà, ch’ils milliuns rivan sco previs en programs socials per la populaziun da la Nigeria.
Il cumbat cunter la corrupziun è ina da las prioritads da la Svizra.
Avant la visita da Burkhalter en la Nigeria han averti pliras NGO’s da la Svizra e da la Nigeria, che raps gia restituids eran svanids. Perquai pretendan las organisaziuns in fonds spezial cun lur participaziun per survegliar, tge che succeda cun ils 321 milliuns dollars.
Sani Abacha ha guvernà la Nigeria dal 1993 fin il 1998. Avant in decenni ha la Svizra gia pajà enavos radund 720 milliuns dollars.
RR novitads 17:00


text:
Ils pumpiers sajan stads en acziun cun 40 persunas per pumpar ora abitaziuns e garaschas inundadas e per deliberar autos bloccads. Persunas na sajan betg vegnidas blessadas, communitgescha la polizia da Cuira.
Ils pumpiers da la citad da Cuira eran circa davent da las 23:00 uras cun 40 persunas en servetsch. Els han obtegnì sustegn da la polizia, Manaschis industrials, lavuratoris communals sco era interpresas da construcziun e tgirachanals. Las lavurs da rumir han cuzzà fin la damaun marvegl.
Pumpiers ston metter prioritads
Tenor il cumandant dals pumpiers da Cuira Stefan Reutimann na saja quai en ina notg sco la passada betg uschè simpel da metter prioritads. Da principi emprovian els da far in cas suenter l'auter. La notg passada hajan dentant il museum d'art ed il museum da natira gì prioritad. Lura sajan er ils ospital u chasas da tgira objects da prioritad (dentant betg la notg passada) e lura vegnian las abitaziuns. Suenter quai vegnan lura garaschas, tschalers u vaus dad ascensurs. Tar uschè ferma plievgia sco la notg passada na saja quai dentant betg pussaivel da pumpar or dal tut l'aua pervia dal temp. Cun in u dus centimeters ston ils possessurs anc far quint cu ils pumpiers van puspè. Tge che pertutga la chanalisaziun che po betg pli tschiffar l'aua na sappian ils pumpiers dentant far nagut uschè Stefan Reutimann, qua vali dad avair pazienza.
RR novitads 06:00


text:
Il mais avant ils dis da festa ha la Posta Svizra gì da far ils maunc plains. Anc mai han clientas e clients tramess uschè blers pachets sco quest onn – en tut 18,6 milliuns pachets. Cumpareglià cun il temp avant Nadal 2018 saja quai in augment da 8,8%, uschia scriva la posta en ina communicaziun. Motors per il dumber da pachets èn tenor la posta ils dis d'acziun da Black Friday e Cyber Monday.
16 milliuns brevs per di
Blera lavur hai er dà per postinas e postins. En tut hajan els repartì enfin 16 milliuns brevs per di. Tranter quellas eran mintga di 106'000 spediziuns da l'ester. Ina gronda part da l'Asia.
RR novitads 11:00


text:
Marco Chiesa saja a partir da l'entschatta stà in candidat preferì da la cumissiun, scriva la cumissiun en ina communicaziun. El haja dentant stuì desdir il favrer, per raschuns professiunalas, perquai che sia lavur sco manader d'in center d'attempads cun passa 80 collavuraturs avess sclaus in engaschament supplementar sco president da la partida. Chiesa haja entant desditg sia plazza per pudair s'orientar da nov. Perquai saja uss pussaivel per el da surpigliar il post da president.
Dasper Chiesa stattan er a disposiziun il cusseglier naziunal da l'Argovia, Andreas Glarner ed il cusseglier naziunal turitgais Alfred Heer. L'elecziun vegn ad esser ils 22 d'avust.
Chiesa fiss cas da fortuna
Da survegnir in represchentant dal chantun dal sid sco president fiss in cas da fortuna, scriva la cumissiun. En la proxima perioda d'uffizi giaja numnadamain principalmain per fermar la posiziun da la PPS en la Svizra romanda. Plinavant haja Chiesa fatg buna lavur per la partida en il Tessin.
Chiesa politisescha tenor communicaziun encunter la «immigraziun nuncontrollada», las colonnas sin las vias, ils pretschs d'immobiglias che creschan ed encunter la concurrenza malgista sin il martgà da lavur. La primavaira è el vegnì elegì sco vicepresident da la PPS – ensemen cun la cussegliera naziunala dal Grischun, Magdalena Martullo-Blocher .
Chiesa è maridà e bab da dus uffants. El ha studegia economia da manaschi a l'Universitad da Friburg. Chiesa discurra talian, franzos e tudestg.


text:
Nagina schanza han las passlungistas svizras gì a sia cursa da chasa al pe dal Flüela. Nadine Fähndrich è sco meglra svizra classada sco 28avla cun in retard da passa duas minutas sin Therese Johaug. La Grischuna e spezialista da sprint Laurien van der Graaff è vegnida 47avla.
La giuvna Désirée Steiner da Tavau sco 61avla e Lydia Hiernickel sco 64avla n'èn betg vegnidas sin turas. Betg a la partenza è stada Fabiana Wieser da Sent. Ensemen cun ses trenader ha ella decidì da desister sin quels 10 kilometers a Tavau.
RTR sportissimo 12:00