text:
Lai da Genevra
Il Lai da Genevra (franzos: Lac Léman, Le Léman u Lac de Genève; talian: Lago Lemano u Lago di Ginevra; tudestg: Genfersee) è il pli grond lai da la Svizra e da la Frantscha. El è situà al cunfin tranter la Svizra romanda en il sidvest da la Svizra e la regiun Rhône-Alpes en l’ost da la Frantscha. La part dal lai en il sidvest tutga tar il chantun da Genevra, la riva nord tar il chantun Vad, la riva sid per gronda part tar il Département Haute-Savoie (Frantscha). Daspera fa ina pitschna part da la riva en il sidost dal lai part dal chantun Vallais. Il lai vegn sutdividì en las parts Haut Lac, Grand Lac e Petit Lac.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Infurmaziuns generalas[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il Balaton en l’Ungaria dal Vest furma il Lai da Genevra il segund grond lai da l’Europa Centrala. El giascha 372 m s.m., ha ina grondezza da 580,03 km² (da quai 345,29 km² [59,53 %] sin territori svizzer e 234,74 km² [40,47 %] sin territori franzos) ed ina profunditad maximala da 310 m.[1] El è cun quai er il pli profund lai da la Frantscha. Il cuntegn d’aua munta en media ca. 89 km³, quai che fa dad el il lai cun la pli bler’aua en tut l’Europa Centrala.[2]
Affluenza e deflussiun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Lai da Genevra vegn surtut spisgentà dal Rodan che cula sur in delta a Le Bouveret en il lai. Il segund grond affluent è la Dranse, alura suondan la Venoge e l’Aubonne. A Genevra banduna il Rodan puspè il Lai da Genevra. En media dovra l’aua 11,4 onns per percurrer il lai. Il livel da l’aua vegn regulà a Genevra cun agid dal Barrage du Seujet.[3] La media annuala da la deflussiun munta a ca. 270 m³ per secunda.
Impurtantas citads situadas sper il lai[modifitgar | modifitgar il code]
A la riva dal Lai da Genevra èn situadas duas grondas citads svizras: en il sidvest giascha la chapitala chantunala Genevra, a la riva nord Losanna, la chapitala dal chantun Vad. Ulteriuras citads da renum internaziunal furman Montreux e Vevey en il nordost. La pli gronda citad franzosa al Lai da Genevra furma Thonon-les-Bains, la pli enconuschenta Évian-les-Bains.
Inslas[modifitgar | modifitgar il code]
- L’insla cun il Chastè da Chillon (5070 m²)
- Île Rousseau (a Genevra, deflussiun dal Rodan, 3390 m²)
- Île de la Harpe (sper Rolle VD) (2368 m²)
- Île de Salagnon (Île aux Mouettes, sper Clarens VD) (1450 m²)
- Île de Choisi (sper Bursinel VD) (120 m²)
- Île de Peilz (sper Villeneuve VD) (40 m²)
A Genevra existan plinavant las Pierres du Niton che na furman dentant naginas inslas per propi, mabain grips.
Sutdivisiun dal lai[modifitgar | modifitgar il code]
A basa da la differenta istorgia da furmaziun (sedimentaziun, faudaziun tectonica, erosiun glaziala) vegn il lai partì en trais parts[4]:
- Haut Lac (Lai Sura), la part orientala da la sbuccada dal Rodan fin a la lingia Meillerie–Rivaz
- Grand Lac (Lai Grond), il pli grond e pli profund batschigl dal lai cun la pli gronda ladezza dal lai
- Petit Lac (Lai Pitschen), la part pli graschla e pli pauc profunda en il sidvest a partir da la lingia Yvoire–Promenthoux sper Prangins fin a la deflussiun dal Rodan a Genevra.
Riva sid[modifitgar | modifitgar il code]
A sanestra da la sbuccada dal Rodan giascha ina pitschna zona da riva ch’appartegna al chantun Vallais (da Le Bouveret fin a Saint-Gingolph). Il lieu da cunfin cumpiglia duas vischnancas politicas ch’èn spartidas d’in dutg: Saint-Gingolph VS en il chantun Vallais e Saint-Gingolph (Haute-Savoie) en il Département Haute-Savoie (F).
- La Rive gauche du Lac de Genève / La riva sanestra dal Lai da Genevra
Ina gronda part da la riva sid tutga tar la Frantscha (Département Haute-Savoie). La pli gronda citad è Thonon-les-Bains. Pli enconuschenta è dentant la citad dad Evian-les-Bains; l’aua minerala da quest lieu vegn tratga a niz dapi il 19avel tschientaner e distribuida oz internaziunalmain.
- La riva sid da Genevra
En il sidvest appartegna ina part da la riva sid a la chapitala chantunala Genevra ed a sia aglomeraziun.
Riva nord[modifitgar | modifitgar il code]
Lausanne, Nyon e Rolle en il chantun Vad sco er Versoix en il chantun da Genevra èn situads a la riva al nordvest.
Ulteriuras enconuschentas citads situadas a la riva al nordost èn Montreux e Vevey. Qua sa chatta la Riviera Vadaisa cun il chastè da Chillon al sidost da Montreux.
A Vevey sa chatta la sedia principala da Nestlé, a Nyon la sedia europeica da l’Associaziun da ballape UEFA e Montreux è in lieu turistic apprezià cun enconuschentas occurrenzas da film e da musica. A Losanna sa chattava pli baud la sedia da la Societad da las naziuns (l’organisaziun precursura da las Naziuns unidas). Oz ha qua l’IOC, il Comité olimpic internaziunal, sia centrala.
La riva tranter Genevra e Nyon sa numna Le Genevois, tranter Nyon e Lausanne La Côte, tranter Lausanne e Vevey Lavaux, tranter Vevey e Villeneuve Riviera e tranter Villeneuve e Saint-Gingolph Chablais (tranter Villeneuve e Noville Chablais vaudois e tranter Port-Valais e Saint-Gingolph Chablais vallesan).
Survista tabellara[modifitgar | modifitgar il code]
Access al lai[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las grondas citads n’enconuschan betg quest fenomen, appartegnan numerusas parcellas a la riva dal lai, spezialmain en vischnancas pli pitschnas en il district da Nyon, en il district da Morges ed en vischinanza da Genevra a proprietaris privats. Ils abitants da La Tour-de-Peilz e da Gland han cuntanschì tras votaziuns communalas il 2010 e 2012 che tut la riva communala saja accessibla a la publicitad. Questa discussiun vegn er a cuntinuar en ulteriuras vischnancas.
Furmaziun dal lai[modifitgar | modifitgar il code]
Il lai è vegnì splanà tras plirs glatschers alpins en il decurs da plirs temps da glatsch. Il punct il pli bass giascha davant Losanna. Tar la part pli graschla en il sidvest, numnada Lai Pitschen, sa tracti da la vallada da ruptura da las massas d’aua ch’eran vegnidas retegnidas da deposits da glera ch’il glatscher aveva stumplà davant sai e ch’èn restadas enavos en furma da morenas finalas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il Lai da Genevra influenzescha il clima da ses conturn en quel senn ch’el mitigescha in pau il clima d’enviern e sfradenta in pau durant la stad. L’atun, cura che l’aua è per part anc pli chauda che la terra, po sa furmar localmain tschajera.
Livel da l’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Ils livels da l’aua varieschan da stagiun a stagiun per ca. 60 cm. Il livel il pli bass vegn mesirà dal schaner a l’avrigl. Quel vegn regulà a Genevra.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Derivanza dal num[modifitgar | modifitgar il code]
Gia Caesar ed ils geografs da l’antica han duvrà la denominaziun lacus lemanus. Il term lemanus deriva dal celt lem ed an (translatà: ‹aua gronda›, pia ‹lai›). Tar il num lacus lemanus sa tracti pia d’in pleonassem, pertge che lacus signifitga per latin medemamain lai. A partir dal segund tschientaner s.C. è il num lac de Lausanne vegnì duvrà pli stediamain. Questa denominaziun cumpara tranter auter en l’Itinerarium Antonini (lacus lausonnius) sco er sin la Tabula Peutingeriana (lacus Losanete). En il decurs dal 17avel tschientaner è quest num puspè svanì.
Il term Léman è puspè vegnì en diever tar ils umanists e cartografs dal 16avel tschientaner. Tranter auter al dovran Sebastian Münster (l’onn 1552) e Gerhard Mercator (vers il 1575) sco er il magistrat e las autoritads da Berna dal temp da la revoluziun. Da quai èn er sa sviluppadas pli tard las regiuns dal Chantun Léman e l’anteriur Département Léman franzos.
Ils abitants da Genevra han gia numnà baud il lai suenter lur citad. François Bonivard menziunescha il 1592 il lai sco lac Lemanne, dentant cun agiuntar la precisaziun qu’est nostre lac de Genesve (il qual è noss Lai da Genevra). Suenter che la citad da Genevra è daventada adina pli impurtanta, è quest toponim er vegnì translatà en autras linguas. Per rumantsch ha il lai num Lai da Genevra, per tudestg Genfer See resp. Genfersee en la scripziun svizra (che cumpara gia en il 15avel tschientaner), per englais Lake of Geneva, entant ch’il talian fa tant diever da Lago Lemano sco er da Lago di Ginevra.
Emprims colonisaturs[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la retratga dals glatschers a la fin dal davos temp da glatsch èn s’installads a la riva dal Lai da Genevra palissaders. Pli tard è il livel da l’aua s’auzà ed els èn stads sfurzads d’abandunar lur vitgs situads a la riva e sin palissadas en il lai. Las restanzas da quests edifizis èn sa mantegnidas sut l’aua e fan oz part dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Ils temps en ils quals il livel da l’aua è stà aparti bass (ca. 3 meters sut il livel ordinari) èn stads vers la fin dal temp neolitic (3100 fin 2700 a.C.) e durant il temp da bronz (ca. 1100 fin 850 a.C.).
Eveniment da Tauredunum[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 563 s.C. èsi vegnì en l’ost dal lai ad ina bova ch’ha era mess en moviment las massas da sediment che sa chattavan en il delta dal Rodan. Quai ha manà ad in’undada d’in autezza da fin 13 meters. La crudada da crappa ha destruì plirs vitgs, l’undada ha mess sut l’aua l’emprim Losanna e silsuenter Genevra, nua ch’è t.a. vegnida destruida la punt sur il Rodan.[5] Tals tsunamis sin lais interns èn er enconuschents dal Lai dals Quatter Chantuns (ils onns 1601 e 1687) e dal Lai da Lauerz (1806).
Il procès du Léman[modifitgar | modifitgar il code]
En il 19avel tschientaner n’ha il livel dal lai betg be varià per motivs natirals, mabain er sut l’influenza da l’uman. A Genevra han ins numnadamain cumenzà a trair a niz il Rodan per producir forza idraulica. La nivellaziun dal lai ch’è stada colliada cun quai, ha provocà la gritta dals Vadais, quai ch’ha manà al procès du Léman ch’è ì a finir avant il Tribunal federal. Il 1884 ha la finala pudì vegnir fatg in contract ch’ha satisfatg als basegns da tut las partidas.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Qualitad da l’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Per survegliar la qualitad da l’aua è responsabla la Commission internationale pour la protection des eaux du Léman (CIPEL). L’aua è da buna qualitad, uschia che pon vegnir purifitgads mintg’onn 80 milliuns m³ aua da lai ad aua da baiver. Entamez il lai e tar las indesch staziuns da pumpar en tut las parts dal lai ademplescha l’aua las valurs necessarias areguard metal, pesticids ed ulteriurs indicaturs.
La concentraziun da nitrit giascha lunsch sut il limit ed è stabil dapi 15 onns. La concentraziun da fosfor croda percunter vinavant grazia a divers projects da sanaziun. L’onn 2005 muntava la concentraziun en media a 27,7 micrograms per liter. La finamira da la CIPEL è da sbassar la cumpart da fosfor sut 20 micrograms per liter.
Percunter observa la CIPEL che algas, l’uschenumnà fitoplancton, sa derasan adina dapli, e quai fin en regiuns fitg profundas. Questas algas a fil impedeschan da stad ils pestgaders, damai che las raits da pestgar vegnan visiblas per ils peschs, ed er d’enviern sa derasa la planta vinavant.
Er sch’i vegnan per part observads onns en ils quals n’ha lieu nagina maschaida cumpletta da l’aua dal lai, hai tuttina avunda oxigen era en las regiuns profundas dal lai.[6]
Muntada economica[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada sco via da traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Il Lai da Genevra giascha a la cruschada tranter l’Italia e la Mar dal Nord sco er tranter la Frantscha dal Sid e l’Europa Centrala. Perquai è el gia adina vegnì utilisà per la navigaziun commerziala. Transportada vegniva surtut rauba greva sco laina u crappa per la construcziun d’edifizis, ma er granezza, vin, sal u chaschiel. Cumbain che las martganzias stuevan vegnir transtgargiadas a Villeneuve, Vevey, Morges e Genevra, valeva il transport cun la nav sco speditiv e favuraivel. Suenter il Lai da Genevra, tranter la citad da Genevra e Seyssel, giascheva in tschancun da sfundrada; perquai stueva la rauba vegnir transportada qua per via terrestra.
Tranter ils onns 1638 e 1648 è vegnì bajegià il Canal d’Entreroches a Cossonay en il nordvest da Losanna. La finamira era da colliar il Rodan sur il Lai da Neuchâtel ed il Lai da Bienna cun l’Aara e sur quella cun il Rain. Per motivs finanzials n’ha la davosa etappa tranter Cossonay ed il Lai da Genevra betg pudì vegnir realisada. E cun l’entschatta da la viafier han ils flums e lais en general pers lur muntada sco via da traffic.
Fin en il 18avel tschientaner cursavan sin il lai en emprima lingia bastiments cun in funs planiv ed ina vela quadratica. Per mancanza d’in timun valevan quests bastiments sco difficils da manischar. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner è vegnì fatg diever dals bastiments pli gronds cun velas en furma da triangul ch’ins vesa sin blers maletgs. Quasi a medem temp ha cumenzà l’era dals bastiments a vapur.
Per far valair lur dretgs territorials han ils differents stadis er fatg diever sin il lai da pitschnas flottas militaras. A partir dal 1288 avevan ils conts da Savoia en diever pliras galeras genuaisas. En il 17avel tschientaner ha er Berna utilisà cun il ‹Grand-Ours› ed il ‹Petit-Ours› dus bastiments da guerra ch’èn daventads enconuschents. E la citad da Genevra possedeva ina galera cun diesch chanuns. Dapi il 1940 èn en servetsch sin il lai divers bastiments rapids da la polizia, da la duana sco er da l’armada svizra.
A l’entschatta dal 19avel tschientaner ha cumenzà a sa sviluppar il turissem ch’ha dumandà suenter ulteriuras pussaivladads da pudair transportar passagiers sin il lai. Sin iniziativa da l’American Edward Church è vegnida messa en funcziun il 1823 la nav a vapur ‹Guillaume Tell› cun ina capacitad da 200 persunas. Quai è stà l’emprima nav a vapur sin in lai svizzer insumma. Ses success ha dumandà suenter ulteriurs bastiments, tant sin il Lai da Genevra sco er sin ils ulteriurs lais.
Sin il Lai da Genevra èn diversas societads da navigaziun sa concurrenzadas a l’entschatta, ma gia l’onn 1840 han ins pudì serras emprimas cunvegnas per la finala sa liar l’onn 1873 a la Compagnie générale de navigation sur le lac Léman (CGN). Durant la belle époque ha la navigaziun da passagiers pudì giudair ses temp da fluriziun. Avant l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala il 1914 possedeva la societad betg main che 19 bastiments. Las guerras e diversas crisas han chaschunà grondas difficultads, e quai cumbain ch’è vegnida introducida il 1934 la transmissiun diesel-electrica ch’ha gidà a reducir massivamain ils custs da manaschi.
Dapi ils onns 1960 è la situaziun puspè sa megliurada marcantamain. Actualmain curseschan sin il Lai da Genevra otg bastiments a rodas da pala (che furman uschia la pli gronda flotta da quest gener sin il lai europeic) ed otg bastiments a spirala. En pli mainan a Genevra pitschnas navettas (che vegnan numnadas ‹Mouettes›, per rumantsch muettas) passagiers d’ina riva a l’autra.
Pestga[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas prescripziuns davart la protecziun dals peschs en il Lai da Genevra dateschan dal 14avel tschientaner. Fin il 1880 èn ils dretgs da pestga vegnids reglads tras la noblezza u las citads. Las raits e la quantitad da pestga vegn controllada dapi il 16avel tschientaner per evitar ina surexplotaziun dals effectivs.
Il 1880 è entrada en vigur ina cunvegna internaziunala tranter la Frantscha e la Svizra areguard la pestga sin il Lai da Genevra. Ils pestgaders da professiun dal chantun da Vad han dentant insistì da schliar questa cunvegna. En ils onns 1980 è puspè entrada en vigur ina cunvegna che dat als pestgaders per hobi la libertad da pestgar sin tut il lai, entant che pestgaders da professiun èn liads vi dals cunfins naziunals. Actualmain va la tendenza puspè en direcziun da zonas surstatalas er per ils pestgaders da professiun.
Féra e gravenche, las duas spezias da peschs endemicas che vegnivan tschiffads il pli savens en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner, valan oz sco extinguidas, per part pervia da surexplotaziun.[7]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Attracziuns ed edifizis[modifitgar | modifitgar il code]
Ina da las attracziuns las pli enconuschentas al Lai da Genevra furma il chastè d’aua Chillon sper Montreux al nordost dal lai. Igl è quai in dals edifizis istorics che vegnan visitads il pli savens en l’entira Svizra. Il chastè è situà sin in nas da grip en il lai.[8]
Davant La Tour-de-Peilz, tranter Montreux e Vevey, sa chatta il vrac da la ‹Hirondell› en ina profunditad da 40 fin 60 meters. Il bastiment era sfundrà ils 10 da zercladur 1862 suenter esser siglì en ina furmaziun da grippa.
Da Vevey fin avant Losanna èn situadas las terrassas da viticultura dal Lavaux che fan part dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Tranter Losanna e Genevra giascha Nyon cun il Musée du Léman che preschenta la furmaziun e l’istorgia dal lai.[9] L’ensaina da Genevra furma il Jet d’eau – ina funtauna siglienta d’ina autezza da fin a 140 meters.
Tecnica e sport[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 28 d’avust 1910 è Armand Dufaux partì cun in biplan, construì d’el sez ensemen cun ses frar Henri, sper Noville/St. Gingolph ed è sgulà sur il lai fin a Genevra. Per ils radund 66 kilometers ha el duvrà 56 minutas; quai è stà da quel temp il pli lung sgol sur aua averta. Uschia ha Dufaux gudagnà il premi dal pionier d’automobil Perrot Duval per la traversada dal Lai da Genevra.
Fin oz èn quatter sutmarins sfunsads en il Lai da Genevra: il mesoscaf dad Auguste Piccard (en rom da l’Exposiziun naziunala svizra dal 1964), la F.-A. Forel (1979) e dus sutmarins russ il 2011.
Dapi il 1939 vegn manada tras mintg’onn la regatta a vela Bol d’Or che maina da Genevra a Le Bouveret ed enavos.
Il gir enturn il Lai da Genevra è ordvart popular tar ils ciclists. Il percurs da bundant 173 kilometers è fitg planiv e maina tras cuntradas variadas e per part davent dal traffic motorisà.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Die grössten Seen und höchsten Berge Uffizi federal da statistica, consultà ils 3 da settember 2010.
- ↑ Genfersee – zwischen Frankreich und der Schweiz Schweiz Tourismus, consultà ils 3 da settember 2010.
- ↑ Die Geographie – Der Genfersee und sein Einzugsgebiet in einigen Daten CIPEL, consultà ils 2 da settember 2010.
- ↑ 03 – Suisse sud-ouest En: Swisstopo: Landeskarte der Schweiz 1:200 000 – Die Schweiz auf 4 Karten, consultà ils 12 da november 2013.
- ↑ Am Genfer See herrscht seit Jahrhunderten Tsunami-Gefahr Zeit.de, 30 d’october 2012.
- ↑ [1] Infurmaziuns davart l’ecologia dal lai sin la pagina da la CIPEL.
- ↑ Geschichte der Fischereibewirtschaftung im Genfersee CIPEL, consultà ils 16 da settember 2010.
- ↑ Schloss Chillon – Wasserburg im Genfersee Schweiz Tourismus, consultà ils 5 da settember 2010.
- ↑ Genfersee-Museum Schweiz Tourismus, consultà ils 16 da settember 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- François-Alphonse Forel: Le Léman. 1892–1901.
- André Guex: Mémoires du Léman. 1975.
- Le Léman, un lac à découvrir. 1976.
- Charlotte Kunz: Die Raddampfer des Lac Léman. 1982, ISBN 385782316X.
- Le Léman: synthèse des travaux de la Commission internationale pour la protection des eaux du Léman contre la pollution, 1957-1982. 1984.
- Paul Guichonnet: Nature et histoire du Léman. 1994.
- Roland Kallmann: 175 ans de navigation à vapeur sur le lac Léman. En: Wasser, Energie, Luft 7/8. 1998.
- Un Léman suisse. G. Delaloye, 2002.


c: text/html

text:
Las lavurs tar las autras 620 staziuns vegnan surdadas ad externs. La SBB ha refusà ina petiziun interna cun radund 4'000 suttascripziuns che pretenda da desister da quest pass. Quest pass custia tranter 130 e 150 plazzas da collavuraturs temporars, crititgescha il sindicat per il persunal da traffic SEV. La SBB ha percunter communitgà ch’ella vegnia a stgaffir sezza tranter 30 e 50 plazzas per schubregiar staziuns savens frequentadas. Plinavant na giajan las plazzas betg a perder, ellas vegnian transferidas a manaschis locals.
Viafiers federalas La SBB externalisescha plazzas da schubregiar
RTR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'industria d'uras svizra ha occupà l'onn passà cleramain dapli persunal che l'onn avant. Uschia è l'effectiv da persunal s'augmentà per l'emprima giada dapi quatter onns. Il 2018 è il dumber dad occupads s'augmentà per 2'868 sin total 57'812 persunas. Quai mussa la statistica da persunal da l'uniun da patruns da la branscha.
L'augment da persunal va a prà cun la dumonda creschenta d'uras svizras, en spezial en l'Asia. Ils exports d'uras èn l'onn passà s'augmentads per 6,3% sin passa 21,2 milliardas francs.
RR novitads 09:00


text:
Crimi da tschientavels
Las emprimas trais skiunzas èn classadas entaifer be 9 tschientavels. Il cletg dals tschientavels ha per ina giada la Svizra gì, meglier detg Lara Gut-Behrami. La Tessinaisa, anc terza suenter l'emprim percurs, ha la finala distanzià l'Americana Mikaela Shiffrin per be dus tschientavels ed uschia gudagnà sia terza medaglia a quests campiunadis mundials a Cortina d'Ampezzo, quai suenter la medaglia dad aur en il super-g e la medaglia da bronz en la cursa rapida. Tut en tut è quai gia l'otgavla medaglia per Gut-Behrami a campiunadis mundials.
Cumplettà il podest sco terza ha l'Austriaca Katharina Liensberger ch'ha pers be 9 tschientavels sin Lara Gut-Behrami. Per la spezialista da slalom èsi la segunda medaglia dad aur. Avant dus dis ha ella gudagnà ensemen cun la Taliana Marta Bassino il slalom parallel.
Rangaziun slalom gigant dunnas:
- 1. Lara Gut-Behrami (SUI), 2:30.66
- 2. Mikaela Shiffrin (USA), + 0,02
- 3. Katharina Liensberger (AUT), + 0,09
- 4. Alice Robinson (NZL), + 0,73
- 5. Ramona Siebenhofer (AUT), + 1,26
- 6. Maryna Gasienica Daniel (POL), + 1,53
- 8. Wendy Holdener (SUI), + 1,68
- 11. Michelle Gisin (SUI), + 1,81
- 18. Corinne Suter, + 4,14
Sbagl custa a Gisin ina medaglia
Stuì sutterrar il siemi da gudagnar in'ulteriura medaglia ha Michelle Gisin, quai suenter in grond sbagl en il segund percurs. Suenter l'emprim percurs era Gisin anc 5avla, la finala ha ella stuì sa cuntentar cun il 11avel plaz. Perencunter ha Wendy Holdener pudì mussar ina reacziun en il segund percurs ed uschia anc far in pass enavant dal 13avel sin l'otgavel plaz. Corinne Suter terminescha il slalom gigant sin il plaz 18.
Trumpada per Bassino e Vlhova
Ina terrada han Marta Bassino e Petro Vlhova stuì magunar. La Taliana e la Slovaca che valevan sco duas da las grondas favuritas han stuì sa cuntentar cun ils plazs 12 (Vlhova) e 13 (Bassino). Principal per Bassino èsi ina trumpada a ses campiunadis mundials da chasa. En questa stagiun avev'ella gudagnà quatter da sis slaloms gigants.
Emprima medaglia dad aur dapi 20 onns
Lara Gut-Behrami ha gudagnà l'emprima medaglia dad aur per la Svizra en questa disciplina slalom gigant dapi 20 onns. Il 2001 aveva Sonja Nef triumfà al campiunadi mundial a St. Anton en l'Austria.
Uschia vai vinavant
Il venderdi stat sin il program il slalom gigant dals umens (10:00/13:30 uras) nua ch'ils Svizzers audan er tranter ils candidats da medaglia, oravant tut Marco Odermatt. La fin d'emna vegnan lura surdadas las davosas medaglias. La sonda è il slalom da las dunnas (10:00/13:30 uras), la dumengia il slalom dals umens (10:00/13:30 uras).


text:
Mugadiss
Mugadiss (Muqdisho in sumàlich, مقديشو in arab, Mogadiscio in talian; Mogadishu in ingles) a l'è la capital de la Sumalia.
A l'è anca la prima cità de la Sumalia per pupulaziun, che l'è stimada in 2.450.000 abitant (2002).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mogadiss a l'è el caplögh de la regiun del Benadir, al süd de la Sumalia, e a l'è un port in sü l'Ucean Indian.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mugadiss a l'è stada propi impurtanta fina al 1200, perchè a l'era el port püssee gross de l'Africa urientala e'l cumerciava cun l'Arabia, l'India e la Cina.
In del 1871 l'ha ucüpada el sültan de Zanzibar, che l'ha pöö dada a l'Italia.
Del 1905 al 1941 a l'è stada la capital de la Sumalia taliana; del 1941 al 1950 l'hann ucüpada i ingles e fina al 1960 a l'è stada anmò la capital de l'A.F.I.S. (Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia), per vegnì pöö la capital de la Sumalia indipendenta.
Del 1991 la gh'è la guera civila.


text:
La stagiun da chavar crappa ha cumenzà. Almain en las vals, là nua ch'ins po chavar plitost ils tschispets. Si en ils auts dovri anc temp enfin che la naiv è luada. Ils quater giuvens chavacrappa van il pli gugent en l'autezza. La sa sentian els libers e la po lura l' aventura cumenzar.
Andriu Hosang da Mustér ha quest hobi tschaffà gia avant intgins onns. Quai saja in regl, sumegliont ad ir per bulieus. Ins stoppia lavurar fitg, avair pazienza ed in fin nas per leger il grip. El sa regorda anc bain da l'emprim cristal ch'el ha chattà.
Maurizio Degonda e Tobias Berther, els dus èn cumpogns e van adina ensemen per crappa. Quai saja bain in hobi che blers giuvens na chapeschian betg propi ed era saja savens da daclerar co e pertge ch'ins giaja per crappa. Il pli savens dentant vegnia la damonda «renda quai?». Render, da quest avis èn tuts, render stoi oravant tut per il cor.
Simon Decurtins ha barattà avant dus onns il dar ballape cun il chavar cristals. Oz saja quai il pli impurtant hobi per el. Enfin 30 giadas per stad è el en la pizza ed ha uschia era gia chattà blers bels tocs.


text:
En il Chanal dal Suez ch'è stà bloccà pervia da la nav a containers «Ever Given» datti puspè moviment. Fin il mardi en damaun duain 113 dals plirs tschients bastiments che stattan en colonna – pudair sa metter sin viadi tras il chanal.
Malgrà che la bloccada è a fin, vegni tenor las societads da navigaziun a durar plirs dis fin che l'entira colonna da navs è sa schliada. Quellas averteschan perquai lur clients ch'i pudessi duvrar pliras emnas u mais – fin che la rauba arriva.
L'emprim anc tests
La nav a containers «Ever Given» ha entant puspè pudì sa muventar ord atgna forza sin il Chanal dal Suez. La nav gigantica vegn examinada, avant ch’ella dastga cuntinuar ses viadi vers il port da Rotterdam. Il mardi da l’emna passada era la nav sa fitgada en il terren, pervi d’in stemprà da sablun.


text:
- La Federaziun svizra da pestga pretenda limitas pli severas per pesticids
- Quai sco reacziun sin in studi da l'institut da perscrutaziun Eawag davart la quantitad da pesticids en las auas svizras
La Federaziun dals pestgaders sa mussa schoccada dals pesticids che l'institut da perscrutaziun Eawag ha chattà durant il 2017 en auas currentas en Svizra. Il studi dal Eawag mussa, ch'auals pitschens en regiuns nizzegiadas intensivamain da l'agricultura sajan contaminads cun pesticids. Ils peschs sajan strapatschads tut a dubel entras la fulla da pesticids. Dad ina vart decimeschian ils pesticids la maglia dals peschs, da l'autra vart tissientia ella ils animals.
Per meglierar la situaziun dovria in'entira retscha da mesiras per exempel da remplazzar substanzas dubiusas e da reducir il diever da pesticids. Era las organisaziun per la protecziun da l'ambient Greenpeace, BirdLife, WWF e Pro Natura sa drizzan cun in appel a la politica. I dovria uss ina midada da paradigma en l'agricultura; davent da pesticids en direcziun da metodas ecologicas.
RR novitads 12:00


text:
A Bonn discuteschan actualmain represchentants da 195 pajais co realisar la cunvegna dal clima da Paris. Ch'i basegna decisiuns consequentas mussan studis actuals. Suenter 3 onns da stagnaziun sin aut nivel creschan las emissiuns da CO2, quest onn probablamain puspè. Tenor experts èn fin la fin da l'onn 41 milliardas tonnas dioxid carbonic arrivadas en l'atmosfera. Quai è in augment da 2%. 37 milliardas tonnas derivan da combustibels fossils sco ieli e charvun.
Surtut en China creschan las emissiuns
Surtut la China saja responsabla per l'augment da da las emissiuns. Perquai ch'i vegn duvrà en il pajais dapli charvun sco element combustibel, vegnan las emissiun a crescher per 3,5% cumpareglià cun l'onn avant – en tut èn quai lura 10,5 milliardas tonnas.
Percunter è l'augment da 2% en l'India pli bass che l'onn passà. Quai resulta probablamain ord il fatg che l'economia en il pajais è per il mument plitost debla. Sche l'economia avess da sa revegnir en l'India, lura èsi però da far quint che las emissiun creschan puspè.
Diminuziun en l'Europa ed ils Stadis Unids
En l'Europa ed ils Stadis Unids èn las emissiun levamain sa diminuidas. La diminuziun da 0,2 fin 0,4% na tenscha dentant betg per egualisar l'augment en autras regiuns dal mund.
Corinne Le Quéré dal Tyndall Centre for Climate Change Research a Norwich en Gronda Britannia ha discurrì a Bonn da resultats fitg dischillusiunants. I na saja quasi betg pli pussaivel da cuntanscher in augment da temperatura da sut 2 grads celsius, nundir in da 1,5 grads.
RR novitads 14:00


text:
Domm de Milan
El Domm de Milan l'è la gesa la pu granda de Milan, e la se troeuva in mezz a la Piazza del Domm, in del center de la cittaa. L'è vunna di costruziun gotich pussee famos e pussee grand del mond.
El Domm l'è dedicaa a la Santa Maria Nassent, e in scima a la gulia pu alta del Domm gh'è ona statoa tutta d'ora de la Madonna (ciamada, per l'appunt, La Madonnina).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Indova che gh'è adess el domm, ona voeulta gh'era la cattedral veggia veggenta de Santa Maria Maggior e la Basilica de Santa Tecla, la pussee granda di dò.
Quij che han deciduu de fà su el Domm hin staa l'arcivescov Antoni de Saluzz e el scior de Milan Gian Galeazz Vescont. In del 1418 el papa Martin V l'ha consecraa l'altar maggior.
In del 1400, dopo Filippin di Organi e Giorgg di Organi gh'è staa March Solee e Giovann Solee de Carona, in del XV secol Giovann Antoni Amade che l'ha faa sù el lanternin de la cupola, Gian Giacom Dolcebuono e Pellegrin Tibald, finna a tant che, in del 1572 San Carlo Borromes l'ha consecraa la gesa, ancaben che la fabbrica l'era nanmò finida.
In del XV secol gh'han lavoraa dent Martin Bass, Francesch Maria Richino, Lelio Buzzi e Carlo Buzzi, i Quadrio. In del XVIII secol han faa sù la gulia pussee alta, dove che gh'han miss desoravia la statua dora de la Madonnina.
Finalment, in del 1813 s'hin decis a finì anca la facciada, squas cinqcent ann dopo ch'hann mettuu giò la primma preja, dal moment che Napoleon el voreva toeu chì la corona de re d'Italia.
Per tutt el XIX secol el lavorà principal l'è staa quell de finii i guli, i decorazion de architettura e mett a post el porton principal, de bronz, faa de Ludovich Pogliaghi: tra quej che gh'hann lavoraa in di primm ann del Vottcent, podom regordà Luigi Acquisti.
In temp de la Seconda guerra mondial la Madonnina l'è staa coverta de strasc, per minga corr el ris'c de fà la gibigianna che la podess vess vista di aeroplan che vegneven a lassà giò i bomb. Dopo la guerra, el Domm, che gh'aveva avuu di dagn, l'è staa restauraa e al post di ultim port che eren anmò de legn gh'hann miss di port de bronz, faa di scultor Arrigo Minerbi, Giannino Castiglioni e Luciano Minguzzi.
La manutenzion de la cattedrala la pertocca a la Veneranda fabbrica del Domm, che la desmett mai de lavorà, e l'è per quest che a Milan se dis "la Fabbrica del Domm" per tutt quej lavorà che finissen pù.


text:
Dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
I dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi én un insàmm ed dialétt bacajè int la muntâgna bulgnaiṡa str'äl prémmi culénn fén a quaranta chilòmeter ed distânzia da la zitè e fén a Puratta. I én 'na varietè dal dialatt bulgnaiṡ ch'l é stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed Bulåggna stra 'l XIV e al XVIII sécol. I piò impurtànt én al dialatt ed Ròca Pitiglièna e al dialatt ed Puratta. I presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra 'l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la Tuschèna. La difuṡiån d un dialàtt muntanèr mêdi a Puratta l'é da ricondûṡris a la Contéa dî Ranózz stra'l 1494 e al 1797 ch'î purténn un bulgnaiṡ pió nustràn in sti sît ch'i dscurarénn un dialàtt muntanèr èlt.
Peculiaritè prinzipèl[modifica | mudéfica la surzéia]
Fonêtica[modifica | mudéfica la surzéia]
I preṡänten l'eliminaziån däl vuchèli finèl cme in bulgnaiṡ zitadén (es. gât, sâc), mo an i é brîṡa stè l'anterioriżaziån däl vuchèli mêdi (eṡ. zit. sacc e munt. m. secc) e an i én brîṡa i ditóng dal dialàtt zitadén (eṡ. zit. vaird e såul e munt. m vêrd e sôl). Int al dialàtt ed Gâg' äli africhè /ʧ/ e /ʤ/ äli én armâst: (es. zit. zannder e gag. cènnder). Int äl variant pió cunpâgna ai muntanèr èlt ai é anc la finèl à int al partizéppi pasè invêzi d è (es. in puretàn: a sån stà invezi ed a sån stè o al pajaiṡ ed Varghè ch'l adventa Vergà int al dialàtt dal sît).
Morfologî[modifica | mudéfica la surzéia]
Al consonànt naṡèl finèl spass al vénnen trunchè: (es. zit. cusén e munt. m cuséi). L'artéccuel singolèr maschîl, ch'in zitadén l é al, al dvännta int 'na móccia 'd dialétt, e (munt. m. e pogg', zit. al pôg' ).


text:
per ina prova da chant sa barattan:
- Remo Weishaupt, dirigent dal Chor maschadà grischun Turitg
- Jürg Wasescha, dirigent dal Chor masdo Alvra
Il barat tranter ils dus chors ed ils dus dirigents ha lieu durant il mais da schaner.
«BarattaChor» è in'acziun da RTR per promover il barat tranter chors e dirigentAs, sco era il barat tranter ils differents chors. E questa giada era il barat tranter Grischuns e Grischunas da differentas regiuns.
Chor masdo Alvra
Il Chor masdo Alvra ha festivà l'onn 2016 ses giubileum da 20 onns. Jürg Wasescha dirigia 30 chantaduras e chantadurs da l'entira Val d'Alvra, vul dir da Bravuogn enfin a Casti. Il chor ha era l'intent da promover la cultura cantica en la Val d'Alvra.
Il chor che baratta: Chor maschadà grischun Turitg
En il Chor maschadà grischun Turitg, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser chantan Grischunas e Grischuns che vivan a Turitg e conturn. Sco amaturs da la chanzun rumantscha chantan els bler rumantsch, e quai sche pussaivel en tut ils idioms, sco quai ch'els scrivan sin lur pagina d'internet. 33 chantaduras e chantadurs suondan Remo Weishaupt che dirigia il chor. El ha fatg da scolast e suenter studegià musica a la Scol'auta da musica a Turitg. Dapi ch'el ha 18 onns ha el dirigì differents chors. Il Chor maschadà grischun Turitg dirigia el dapi 21 onns.


text:
Suenter las sancziuns dal Comité olimpic internaziunal (IOC) encunter la Russia pervia dal scandal da doping – ha la FIS retratg la candidatura per il campiunadi mundial dal 2025 al pajais. In recurs da l’uniun russa tar il Tribunal internaziunal da sport ha quel refusa.
San Murezzan en la pole position
Perquai pon destinaziuns interessadas puspè inoltrar ina candidatura per il campiunadi mundial da freestyle da l’onn 2025. San Murezzan, ch'aveva gia inoltrà ina candidatura dal 2018 – è anc adina interessà e pront per candidar.
Sco Daniel Schaltegger, il manader da project «Candidatura Freestyle 2025» ha declerà a la conferenza da presidents da la Regiun Malögia – saja il dossier pront e la finanziaziun sclerida. Numnadamain sustegnan tranter auter las vischnancas da l’Engiadin’Ota il project dal campiunadi mundial da freestyle cun total 4 milliuns francs. Vinavant na sajan fin uss betg enconuschentas autras candidaturas.
Decisiun en paucs mais
Il dossier per la candidatura po vegnir inoltrà fin il mars. Ina decisiun da la FIS davart il lieu d’occurrenza dal campiunadi mundial da freestyle il 2025 duai vegnir tratga il matg da quest onn.


text:
La destinaziun da vacanzas Surselva Turissem e las vischnancas da Breil, Vuorz ed Andiast èn persvadas ch’i dovra in tal eveniment per far attent sin las purschidas da quella regiun. Il festival cuzza trais dis ed ha lieu da Tschuncaisma.
Tanja Sgier da Surselva Turissem, che ha lantschà quai festival da viandar, quinta da pudair presentar uschia ad in grond dumber da viandants la regiun enturn Breil.
Il motto da viandar da Surselva Turissem è da porscher natira, cultura e culinarica. Ch'il viandar è ils davos onns in trend saja franc era da contribuir a las purschidas pli e pli attractivas per questa activitad turistica.
Plinavant è il viandar era vegnì pli simpel, manegia Tanja Sgier. Ils chalzers pli levs, il resti funcziunal pli empernaivels da purtar, ed i dettia adina dapli s per viandar. Ins stoppia dentant era savair ch'i dettia persunas che van a viandar gest per fugir da la digitalisaziun, pia dal mintgadi.
RR actualitad 11:00


text:
Cialé oląche i sostegns va de uega
Enconteda dla Consulta Culturala Ladina con i raprejentanc dles unions
Sön proposta y deboriada cun la Consulta culturala ladina mėt a jģ lAssessorat por la scora y cultura ladina en convėgn a chėl chal vėgn invié i presidėnc y i rapresentanc dles lies culturales ladines, i assessurs ala cultura di comuns, les ploanies y en rapresentant dles lies dl turism
Ci sostėgns ala cultura ladina? Le convėgn "Svilup y sostėgn dla cultura ladina", é söl program en mertesc, ai 18 de novėmber 2002 dales 14.30 tl frabicat nü dlungia le Museum Ladin "Ciastel de Tor" a San Martin de Tor y é ponsč sciöche continuité dles incuntades tignides a Ciastel Badia dl 2000 y a San Linert de Badia in l'ann passč. I tems söl ordinn dl dé te chėsc convėgn sarą: "Cultura ladina danter sostėgn ala tradiziun y al'inovaziun", cun l'assessur ladin Florian Mussner. Inant gnarįl dč informaziuns sön "Les modalites y prozedöres dles domandes de contribuc cun i criters nüs por la cultura ladina" da pert de Alfred Irsara, diretur de Repartiziun scora y cultura ladina. "La promoziun culturala te n raiun periferich", é le tem cun chėl che al se darą jö Roland Verra, mėmber dla Consulta culturala ladina. "Le svilup cultural a livel de comun pian ia dal Comun de Badia", é spo le referat de Ugo Dorigo, ombolt de Badia. "L'ativitč culturala tles valades ladines udüda da foradecą" é le tem portč dant da Elisabeth Baur-Großrubatscher, assessuria por la cultura, scola y afars soziai tl Comun de Urtijėi. Conscideranziuns por le dagnģ sön "L“Istitut Cultural Ladin Micurą de Rü ą 25 agn" gnarį dades da Hugo Valentin, president dl Istitut Cultural Ladin "Micura de Rü". Dan dal pice renfrėsch final gnarįl fat ciamņ na discusciun finala y deplü conscideraziuns sura le fin de chėsc convėgn da pert dl presidėnt dla Consulta culturala, Carlo Willeit. (Ofize Stampa Provinzial - Elmar Burchia)


text:
Pertge stattan las dunnas adina en colonna avant las tualettas? Pertge èn lur blessuras en general pli grevas, cura ch’ellas han in accident dad auto? Pertge sa mintgin descriver ils sintoms d’in infarct dal cor dad in um, ma paucs san ch’in infarct guarda ora auter tar ina dunna? Pertge aveva l’emprima versiun da «Siri» miserias da chapir las dunnas?
Quai pudess tut avair da far cun il «Gender Data Gap», ina mancanza da datas, cura ch’i va per ils genders.
La Marella emprova da tschiffar ils motivs e las consequenzas da questa mancanza da datas, quai ensemen cun Gian Beeli (Uffizi federal dad egualitad tranter dunna ed um, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser), Susanna Mazzetta (Post da stab chantunal per dumondas d’egualitad, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser), Anita Simeon-Lutz (architecta e schefredactura da la revista «Das ideale Heim, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser») e cun Mario Venzin (medi generalist, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser).


text:
Politica
Il term politica designescha la regulaziun da las fatschentas publicas d’ina cuminanza tras decisiuns liantas.[1] Formulà a moda fitg generala sa lascha mintga furma privata e publica da prender influenza, sviluppar e far passar atgnas pretensiuns e finamiras caracterisar sco politica.[2] Per ordinari na vegn il term però betg applitgà sin il sectur privat, mabain be sin la publicitad e la cuminanza. Alura sa lascha la vita publica dals burgais, lur acziuns e stentas da manar las fatschentas publicas a l’intern e vers l’exteriur sco er il process da furmaziun da la voluntad e la procedura da decisiun areguard chaussas publicas descriver sco politica.[3] En in senn pli stretg designescha il term politica las structuras (polity), ils process (politics) ed ils cuntegns (policy) che servan a manar unitads politicas, per ordinar stadis, a l’intern ed en lur relaziun in cun l’auter.
Entaifer la politologia è sa messa tras la persvasiun che politica defineschia la summa da tut las interacziuns ch’han en mira la repartiziun autoritativa (vul dir generalmain lianta a basa d’ina pussanza renconuschida) da valurs materialas (sco daners) u immaterialas (sco democrazia).[4] L’agir politic sa lascha caracterisar sco suonda: In agir social ch’è orientà a decisiuns e mecanissems da regulaziun ch’èn generalmain liants e che servan a reglar la convivenza dals umans.[5]
Derivanza dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹politica› è vegnì furmà – indirect sur il latin (politica, politicus) – or da la noziun greca πoλιtιkά (politiká). En las citads-stadi da la Grezia antica signifitgava quest term tut las activitads, tut ils fatgs e tut las dumondas ch’eran colliads cun la polis. Correspundentamain fiss la translaziun verbala da politiká ‹chaussas che concernan la polis› resp. ‹chaussas politicas›. En questa muntada sa lascha il term ‹politica› cumparegliar cun il term roman da la res publica, dal qual è resortì il term da la ‹republica›. In diever spezialmain prominent ha il term ‹politica› chattà sco titel da l’ovra principala dal filosof grec Aristoteles (‹Πoλιtιkά›).
Definiziuns ed ideas centralas da la politica[modifitgar | modifitgar il code]
Exempels d’enconuschentas definiziuns dal term[modifitgar | modifitgar il code]
- Pussanza
«La politica è la summa dals meds ch’èn necessaris per arrivar a la pussanza, per sa tegnair a la pussanza e per trair da la pussanza il pli grond niz pussaivel.»
– Machiavelli, vers il 1515
«La scienza politica (...) sa lascha definir sco il rom spezial da las scienzas socialas ch’examinescha il stadi a moda objectiv-critica sut ses aspect da pussanza e che tracta er ils ulteriurs fenomens da pussanza sut l’aspect da lur correlaziun cun il stadi.»
– Ossip K. Flechtheim, 1958
«La politica è la stenta da sa participar a la pussanza u d’influenzar la repartiziun da la pussanza.»
– Max Weber, 1919
- Stadi
«La politica è la scienza dals intents dal stadi e dals megliers meds (instituziuns, furmas, activitads) che servan a lur realisaziun.»
– ‹Brockhaus›, 1903
«La politica è il cumplex dals process socials che servan en spezial a garantir che decisiuns administrativas vegnian acceptadas. Politica duai responsar, legitimar e furnir la basa da pussanza necessaria che serva a far passar las decisiuns dal fatg administrativas.»
– Niklas Luhmann
- Direcziun
«Sut politica chapin nus l’art d’ordinar e da realisar la direcziun da gruppas da persunas.»
– Arnold Bergstraesser, 1961
«Politica signifitga da diriger ina cuminanza a basa dal possess da pussanza.»
– Werner Wilkens, 1975
- Ierarchia / pussanza
«La finamira da la politologia è d’intercurir las relaziuns da sur- e subordinaziun e lur influenzas sin il cumportament dals umans.»
– Georges Burdeau, 1964
- Urden
«Politica è il cumbat per il dretg urden.»
– Otto Suhr, 1950
- Pasch
«L’object e la finamira da la politica è la pasch. (...) La pasch è la categoria politica per propi.»
– Dolf Sternberger, 1961
- Libertad
«Scienza politica è la scienza da la libertad.»
– Franz Neumann, 1950
- Democrazia
«Ina politologia critic-pratica ha en mira ina teoria politica ch’integrescha ils aspects da la critica sociala. En il term da la democrazia gudogna ella la noziun-clav per l’analisa da las structuras da pussanza sociala ch’èn politicamain relevantas.»
– Jörg Kammler, 1968
- Consens
«La politica è la summa da tuttas activitads che servan a preparar e realisar decisiuns ch’èn liantas per l’entira societad e/u che s’orienteschan al bainstar public e che servan a l’entira societad.»
– Thomas Meyer
- Conflict
«Politica è in agir social (...) ch’intenda da reglar conflicts socials a moda lianta cun agid da valurs.»
– Gerhard Lehmbruch, 1968
«Politica è la repartiziun ordinada a moda autoritativa (tras regenzas) da valurs materialas ed immaterialas en la societad.»
– David Easton, 1954/1964
- Cumbat
«Politica è il cumbat per il midament u il mantegniment da relaziuns existentas.»
– Christian Graf von Krockow, 1976
- Cumbat da las classas
«Politica è il cumbat da las classas e da lur partidas, stadis e sistems dal mund per realisar lur interess e finamiras socio-economicas en tut ils secturs da la vita sociala.»
– ‹Wörterbuch der marxistisch-leninistischen Soziologie›, 1969
Las differentas concepziuns e definiziuns dal term politica sa laschan ordinar en trais dimensiuns che n’excludan betg ina l’autra:
Guvernamental versus emancipatoric[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la concepziun guvernamentala dal term politica tutgan las definiziuns che focuseschan sin ils concepts pussanza, domini e direcziun da las fatschentas publicas. En il 19avel tschientaner valeva il stadi e sia pussanza sco element central da la politica. Ins empruvava d’attribuir al stadi tut ils fenomens da pussanza. En las relaziuns internaziunalas represchenta la pussanza fin oz in dals pilasters principals da la furmaziun da la teoria. Kurt Sontheimer (1962) renda attent che questa concepziun da la politica enserria il privel che la politologia vegnia instrumentalisada tras la pussanza ed ils pussants.
Concepziuns emancipatoricas da la politica sa concentreschan percunter sin limitar la pussanza tras participaziun, egualitad e democratisaziun sco cuntrapais a la pussanza ordinanta. Da quai fa er part l’analisa critica da las structuras da pussanza prevalentas e la critica sociala.
Normativ versus descriptiv[modifitgar | modifitgar il code]
Ils concepts normativs cumpiglian l’urden, la pasch, la libertad, la democrazia sco er tut las definiziuns da politica emancipatoricas. I na sa tracta betg be da descriver ils fenomens politics, mabain d’applitgar ina cumparegliaziun evaluativa tranter valur effectiva e valur prevesida. Il concept da la libertad po per exempel vegnir chapì sco cuntraconcept a la pussanza u al domini. Savens vegnan proponidas ideas d’in interess public unitar ch’èn strusch cumpatiblas cun las cundiziuns da la societad pluralisticas sco ch’ellas sa preschentan oz. In problem spezial da la categoria ‹pasch› è che quella na po betg be sa referir a l’absenza da pussanza, mabain er a la diminuziun d’inegualitads.
Las concepziuns da politica puramain descriptivas refusan da definir e d’applitgar valurs prevesidas (cf. p.ex. survart las definiziuns da Lehmbruch e dad Easton). Tuttina sco tar la concepziun guvernamentala exista er qua il privel che las definiziuns servian als regents actuals e gidian a stabilisar il status quo.
Orientà al conflict ubain al consens[modifitgar | modifitgar il code]
Concepziuns orientadas al conflict partan da l’existenza da conflicts sco apparientscha nunmidabla e necessaria da la vita politic-sociala. Quests conflicts stoppian vegnir reglads cun agid dals process politics. Premissa per pudair applitgar la categoria dal conflict è ch’i saja avant maun ina structura da la societad stabila e flexibla avunda per reglar conflicts tranter las differentas gruppas socialas cun lur interess divergents. Tar las concepziuns orientadas al conflict tutgan d’ina vart las teorias da sistem descriptivas, da l’autra vart las teorias da conflict da Ralf Dahrendorf e Lewis Coser che vesan en ils conflicts la forza motorica da mintga midada sociala. Er la concepziun marxistica sa basa sin il conflict sco categoria fundamentala, numnadamain sin il cumbat da las classas e da lur partidas per far passar lur interess ch’èn en emprima lingia da natira socio-economica.
Tenor la concepziun da la politica orientada al consens sa lascha il bainstar public percunter realisar be tras consens. L’exempel classic furma la concepziun emancipatorica da la politica tenor Jean-Jacques Rousseau; medemamain a questa concepziun sa lascha attribuir la definiziun da Thomas Meyer preschentada survart.
Noziun pluridimensiunala da la politica tenor la discussiun politologica pli nova[modifitgar | modifitgar il code]
Er senza sa decider per ina da las categorias principalas da la politica sa laschan distinguer trais dimensiuns che pussibiliteschan da sclerir e differenziar la realitad cumplexa da la politica. Per quest intent èn s’etablids en la discussiun internaziunala ils trais terms englais polity, policy e politics.[6]
Policy: la vart normativa[modifitgar | modifitgar il code]
Differentas chapientschas normativas (co ch’insatge duai esser) areguard il cuntegn, las incumbensas e las finamiras da la politica han, pervi da las resursas limitadas, per consequenza che betg tut ils giavischs pon vegnir accumplids. Quai maina a conflicts d’interess tranter ils differents champs da la politica, sco politica da segirezza, politica economica, politica sociala e blers auters. En il senn da la stabilitad dal sistem politic ston quests conflicts vegnir schliads tras cumpromiss e tras decisiuns ch’èn liantas per tuts.
Policy stat pia per la dimensiun da la politica che reguarda ils cuntegns. Applitgà sin la politica d’ina partida u d’ina regenza cumpiglia la noziun quai che quella intenziunescha da far resp. fa er. Da quai fan er part, sper ils meds materials che vegnan distribuids e concedids d’ina regenza, aspects immaterials. Damai che la gronda part da las mesiras da la politica ha ina vart materiala-economica, èsi però pussaivel d’obtegnair dals budgets publics in’impressiun da la policy ch’in pajais resp. ina regenza sa stenta da realisar.
Sch’i vegn discurrì en il mintgadi da ‹buna› u ‹nauscha› politica, alura è per ordinari manegià la policy da la regenza. Sche la populaziun prenda en mira tge che resulta per tgi tar ina tscherta politica, sa tracti pia da la perspectiva da quels ch’èn pertutgads da las decisiuns politicas. Ils criteris per giuditgar ils resultats èn per regla fitg differents entaifer la societad pluralistica; els dependan da las ideas divergentas areguard las valurs e la gistadad e da la dumonda cun tge gruppa sociala, tge classa u tge collectiv naziunal u surnaziunal che las singulas parts da la societad s’identifitgeschan.
Damai ch’i sa tracta tar la policy adina da cuntegns, valurs ed interess da la societad, na vai qua mai per dar resposta a la dumonda suenter la meglra politica. En il focus da l’analisa stattan las gruppas ch’èn cumpigliadas en il process da decisiun e las consequenzas da las decisiuns per ils singuls participads. Consequentamain stat er en il center la dumonda suenter ils favurisads ed ils engrevgiads.
Categorias: problems politics/dumondas politicas; programs, finamiras, schliaziuns; resultats/effects da la politica; giudicament da la politica.
Politics: dimensiun processuala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils process da furmaziun da la voluntad e d’intermediar tranter ils differents interess influenzeschan a moda decisiva ils resultats pussaivels da la policy. Surtut la pussanza e la moda da far passar quella en rom da las reglas formalas ed informalas èn da muntada decisiva areguard quests process da politics (l’art da reger en il vast senn dal pled). En sistems liberaldemocratics (democrazia moderna cun stadi da dretg ed economia da martgà) vegn l’acceptanza da la furmaziun da cumpromiss augmentada tras quai che betg mo las partidas, mabain er gruppas d’interess e persunas singulas vegnan involvids gia baud en la procedura da decisiun.
Analisond co che sa sviluppa la policy e co che las differentas gruppas e persunas emprovan da prender influenza sin quella, fan ins qua l’enconuschientscha d’ina vart da la politica cun bler potenzial da conflict. E per ch’ils programs d’acziun possian vegnir realisads dovri sper il cumbat per la pussanza er il persunal directiv adattà sco er la coordinaziun cuntinuanta cun las pretensiuns ed ils interess sin auters champs da la politica. Quai pretenda da resguardar permanentamain l’opiniun d’autras persunas (electurs, collegas da partida e.a.), per pudair anticipar lur reacziun pussaivla gia en la fasa da svilup e da realisaziun da la policy. Gist en sistems democratics furma pia il process da chattar il consentiment e l’approvaziun da programs d’acziun in impurtant element da la lavur politica.
Politics gioga però er ina rolla en sistems autoritars, en ils quals ils regents n’èn betg suttaposts al medem squitsch da prender resguard sin l’opiniun da la populaziun. Da politics sa lascha numnadamain discurrer en mintga situaziun, en la quala ils acturs politics emprovan da stgaffir consentiment per lur finamiras e lur moda d’agir. La moda e maniera co che quest’approvaziun vegn stgaffida (resguard d’interess divergents, cumpromiss, persvasiun, squitsch e.a.) po tuttavia esser ina norma per valitar la politica sco ‹buna› u ‹nauscha›. «In politicher prudent ed inschignus n’è apparentamain betg be in expert capabel, il qual chapescha bler d’ina chaussa – sche quai è il cas sche tant meglier – mabain ina persuna che vegn da persvader la glieud d’approvar tscherts programs d’acziun e da dar suatientscha a quels.»[7]
Adina n’èsi betg pussaivel da trair in cunfin cler tranter policy e politics. I n’exista betg l’emprim in program cun tut ses cuntegns e pir lura emprov’ins da chattar il consentiment per quel; en la pratica sa furman las coaliziuns d’interess parallel al svilup dal program. Ina partida politica ch’emprova da vegnir a la pussanza e ch’intenda da realisar u d’impedir tschertas refurmas socialas vegn er a preschentar ulteriurs puncts da program che la paran main impurtants, ma che vegnan considerads sco necessaris per augmentar las schanzas da vegnir elegids. Quai na sa lascha betg sparter da l’‹art da reger›. Da differenziar en ponderaziuns teoreticas tranter policy e politics sa giustifitgescha però tras quai che questas noziuns gidan «a far urden en il reflectar davart la politica».[8]
Categorias: acturs politics, participads e pertutgads; participaziun; conflicts; cumbat per la pussanza e per la cumpetenza da decider; elecziun, articulaziun, intermediaziun e realisaziun d’interess; stgaffir la basa da legitimaziun tras contractivas, la tschertga da cumpromiss e da consens.
Polity: la dimensiun formala, instituziunala[modifitgar | modifitgar il code]
Las instituziuns ch’èn avant maun en in sistem politic, sco ils parlaments u las scolas, vegnan determinadas da tradiziuns e da l’urden da dretg vertent. La moda e maniera co che questas instituziuns èn furmadas influenzescha da sia vart il process da furmaziun da la voluntad ed il spazi d’agir da las ulteriuras dimensiuns. Politica en il senn da policy e politics sa splega adina entaifer quest spazi d’agir. Quel n’è betg nunmidabel, ma tuttina uschè stabil ch’el na stat betg a disposiziun tenor plaschair e da tut temp.
En stadis moderns s’exprima quest spazi d’agir en emprima lingia tras la constituziun. Quella vegn chapida en quest connex sco instrument organisatoric che reglescha las relaziuns dals organs statals tranter pèr e main sut l’aspect dals dretgs fundamentals stabilids en quella (constituziunalitad, separaziun da las pussanzas, garanzia dals dretgs da libertad e da burgais e.a.). Ultra da la constituziun reglan er diversas leschas l’organisaziun e collavuraziun dals gremis politics (parlament, regenza, administraziun, chantuns, vischnancas etc.) ed èn perquai d’impurtanza sut l’aspect da la polity.
Tar la polity tutgan er ils cunfins che vegnan mess a l’agir politic (p.ex. tras ils dretgs da burgais u ils cunfins statals). Tar ina ‹constituziun› statala tutga uschia er in’unitad (ina populaziun) che vegn constituida; polity cumpiglia pia adina er aspects da la limitaziun e cunfinaziun.
Sper las collecziuns da reglas uffizialas (constituziun, leschas) sa fa er valair en mintga pajais la cultura politica respectiva, uschia ch’ins ha er gia discurrì d’ina ‹dubla constituziun politica›. Uschia po la constituziun scritta per exempel prevesair ina democrazia parlamentara, ma pervi da dischinteress da la populaziun u maldiever dals regents po il stadi esser constituì a moda autoritara. Quai ha mussà a moda eclatanta l’emprova da transferir suenter il 1945 a moda memia simpla ideas constituziunalas dal vest sin pajais dal Terz Mund, quai ch’ha per part fatg dal tuttafatg naufragi.
Reglamentaziuns giuridicas ed instituziuns politicas sco talas, quant raffinadas che quellas sajan, na bastan betg per stabilisar in sistem politic e per explitgar la moda da funcziun effectiva da quel. Normas ed isanzas da la societad, sco per exempel da betg attatgar adversaris politics cun in culp bass, èn savens almain uschè impurtantas per mantegnair bunas demananzas politicas e la stabilitad dal sistem politic sco la pussaivladad da pudair proceder cunter disfamaziuns politicas a basa constituziunala. Tar la cultura politica d’ina societad tutga ina vasta paletta da musters d’orientaziun e da cumportament politic.
Categorias: Cunvegnas e regulaziuns internaziunalas; princips constituziunals centrals; instituziuns politicas; leschas e normas da dretg; cultura politica.
[modifitgar | modifitgar il code]
Dumondas politicas sa tschentan per ordinari bain en connex cun problems concrets; ma ellas na sa laschan betg respunder da persunas dal fatg a moda puramain scientifica u tecnocratica. Per chattar ina soluziun èsi necessari da pasar tranter pretensiuns ch’èn da princip equivalentas e da prender decisiuns da basa normativas, tar las qualas i na dat nagin endretg u fallà en il senn d’ina vardad absoluta. Tar dumondas politicas vai adina er per dumondas da la convivenza tranter ils umans. Sper opiniuns subjectivas e persvasiuns areguard interess e dretgs è perquai adina decisiva la voluntad da far passar quellas. Sco meglier agent dals agens interess resguarda la teoria da la democrazia liberala nus sezs e perquai stabilescha ella la necessitad dal dretg fundamental da cundecisiun. Tar dumondas politicas sa tracti pia da dumondas normativas che na sa laschan betg decider a moda scientifica.
Ma betg tut ils problems interumans furman er problems politics. Sco agir uman vegn definì en general in cumportament, cun il qual l’actur collia in senn subjectiv; e sco agir social vala in agir dal qual il senn intendì sa referescha al cumportament dad auters (Max Weber). Per quest’ultima furma d’agir è necessaria empatia, vul dir l’abilitad da sa metter en la situaziun dal partenari d’interacziun e da vesair la situaziun ‹cun ses egls›.
Quest cumportament social daventa en quel mument politic cur che la convivenza dals umans sco tala daventa in problem (tenor ina chapientscha da la politica orientada al conflict). En tut las relaziuns socialas (p.ex. tranter collegas) po pia esser necessari in proceder specific per reglar conflicts. Tut las stentas che servan ad intermediar tranter las partidas sa laschan definir sco politica en il vast senn dal pled. Tar questa furma da politica na sa tracti però betg da l’intent primar da talas gruppas informalas u organisaziuns socialas (p.ex. uniun da sport).
Pir al nivel da la societad anonima che na sa basa betg sin enconuschientschas persunalas daventa la politica l’intent sco tal, damai che la convivenza dal grond dumber da gruppas socialas, interess e concepziuns dal mund è adina exponida al privel da conflicts che basegnan regulaziuns. Tut l’agir social che serva a stgaffir regulaziuns ch’èn liantas per l’entira societad vegn definì sco politica en il stretg senn dal pled.
Survista istorica dal svilup d’impurtantas concepziuns politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Antica[modifitgar | modifitgar il code]
Gia baud èn ils erudits s’occupads cun la dumonda co che la politica haja da vesair ora; en il center da la discussiun stevan dumondas sco ‹Tge furma statala è la pli buna e gista?› u ‹Co cuntansch’ins pussanza en il stadi?›. Gia en l’antica ha per exempel Aristoteles (384 fin 322 a.C.) cumpareglià tut las constituziuns (sistems politics) ch’al eran enconuschentas e sviluppà ina tipologia che vegn citada fin il di dad oz.
Sper il dumber da las persunas che duain esser participadas a la pussanza (in, paucs, tuts) ha el differenzià tranter in bun urden d’utilitad publica (monarchia, aristocrazia, politia [= buna regenza dal pievel]) ed in nausch urden statal orientà als agens interess (tirannia, oligarchia, democrazia [= nauscha regenza dal pievel]). Emprimas leschas scrittas cumprovan che la politica n’è betg be s’occupada dals regents, mabain gia baud da reglas socialas. Il Codex Hammurapi (Babilon, ca. 1700 a.C.) u la Lescha da las dudesch tavlas (Roma, ca. 450 a.C.) èn exempels per reglas liantas che pon senz’auter valair sco resultat da process politics. S’occupond cun ils politichers da la republica romana e dal temp dals imperaturs dattan en egl quatter elements communabels cun la politica dad oz: I vegniva scrit cun crida propaganda d’elecziun vi da las paraids-chasa (p.ex. a Pompei); igl existiva in apparat executiv cumplex e rivalitads tranter ils singuls magistrats; corrupziun era in tema tant en la legislaziun romana sco er en las tractativas avant dretgira; brevs da Cicero ad in enconuschent cumprovan quant intenziunadamain che l’elecziun en in uffizi statal vegniva er preparada tacticamain.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fin da l’Imperi roman ha la politica pers en l’Europa in pau da sia cumplexitad; las communitads èn puspè daventadas pli survesaivlas, ils conflicts pli regiunals. Dal temp da la migraziun dals pievels e durant il temp medieval tempriv era la politica segnada pli ferm da politica da pussanza guerrila e main d’instituziuns e da reglas acceptadas generalmain. Cun l’impurtanza creschenta dal commerzi a gronda distanza, dals daners e da las citads è puspè s’augmentà il basegn da posseder centers da pussanza fixs ed instituziuns. Per exempel è sa furmada la Hansa sco associaziun d’interess e da pussanza da citads pussantas ed autonomas. In impurtant center da pussanza relativamain constant è er stada la baselgia catolica. Or da cuminanzas socialas ch’eran colliadas tras l’engirament da fidaivladad èn sa sviluppadas plaunsieu monarchias ereditaras cun cunfins fixs.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
En Frantscha è sa sviluppà l’exempel tipic dal regent absolutistic. En l’Engalterra percunter la monarchia constituziunala liada a dretg e lescha; quella ha participà gia baud uffizialmain ils burgais bainstants a la politica. Cun l’ir dal temp è il dretg d’eleger tenor la facultad vegnì extendì sin pli grondas parts da la populaziun. Dal temp da l’illuminissem han ins sviluppà novs models da l’art da manar in stadi. Al lieu da la pussanza absoluta tenor ‹Il Principe› da Niccolò Machiavelli ha John Locke postulà il model da la separaziun da las pussanzas. Cun la decleraziun dals dretgs umans da Thomas Jefferson e la constituziun dals Stadis Unids da l’America ha cumenzà il temp dals stadis constituziunals moderns. La Revoluziun franzosa e las guerras da coaliziun han manà ad ina vieuta en tut l’Europa. Cun il Code civil ha la Frantscha introducì l’emprim cudesch da leschas che sa basa sin ils dretgs umans. Dapertut èn plaunsieu svanids ils cunfins tenor ils stans; malgrà la restauraziun ed il naufragi da las revoluziuns liberalas è la politica daventada plaun a plaun ina chaussa da l’entir pievel. Igl èn sa furmadas partidas, las qualas han l’emprim organisà in’opposiziun d’ordaifer ed han pli tard pudì tschentar sezzas la regenza.
En il 20avel tschientaner èn alura sa furmadas organisaziuns internaziunalas ch’han cuntanschì adina dapli pussanza en la politica. L’emprima emprova da stgaffir ina cuminanza dals pievels en furma da la Societad da las naziuns ha fatg naufragi cun il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala. Oz exista sper las Naziuns unidas in grond dumber d’ulteriuras organisaziuns internaziunalas. In cas spezial furma l’Uniun europeica; quella è segnada d’in pli aut nivel d’integraziun ch’ina organisaziun internaziunala classica, ma na furma tuttina nagin stadi federalistic.
Pensaders politics classics[modifitgar | modifitgar il code]
Platon – Aristoteles – Niccolò Machiavelli – Baruch de Spinoza – Jean Bodin – Hugo Grotius – Charles de Montesquieu – Jean-Jacques Rousseau – Thomas Hobbes – John Locke – John Stuart Mill – Karl Marx – Michail Bakunin – Max Weber – John Rawls – Hannah Arendt
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Dieter Fuchs/Edeltraud Roller: Politik. En: Dieter Fuchs/Edeltraud Roller (ed.): Lexikon Politik. Hundert Grundbegriffe. Reclam, Stuttgart 2009, p. 205–209.
- ↑ Politik. En: Klaus Schubert/Martina Klein: Das Politiklexikon. 5. ed. actualisada, Dietz, Bonn, consultà ils 6 da favrer 2015.
- ↑ Cf. Manfred G. Schmidt: Politik. En: Manfred G. Schmidt: Wörterbuch zur Politik. 2. ediziun elav. da nov, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, p. 538s.
- ↑ Frank Schimmelfennig: Internationale Politik. Verlag Ferdinand Schöningh GmbH & Co. KG, Paderborn 2010, p. 19–21.
- ↑ Thomas Bernauer et al.: Einführung in die Politikwissenschaft. (Studienkurs Politikwissenschaft). Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2009, p. 32.
- ↑ Cf. Karl Rohe 1994: p. 61ss., al qual suondan las expectoraziuns en quest chapitel.
- ↑ Karl Rohe 1994: p. 64.
- ↑ Karl Rohe 1994: p. 65.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Giorgio Agamben: Herrschaft und Herrlichkeit. Zur theologischen Genealogie von Ökonomie und Regierung. (Homo sacer, part 2, tom 2), Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3518125206.
- Mathias Albert: Zur Politik der Weltgesellschaft. Verlag Velbrück Wissenschaft, Weilerswist 2002, ISBN 3-934730-49-3.
- Ulrich von Alemann/Erhard Forndran: Methodik der Politikwissenschaft. Eine Einführung in Arbeitstechnik und Forschungspraxis. Verlag Kohlhammer, Stuttgart, Berlin e Cologna 1995.
- Dieter Fuchs/Edeltraud Roller (ed.): Lexikon Politik – Hundert Grundbegriffe. Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-010628-0.
- Niklas Luhmann: Die Politik der Gesellschaft. Ed. dad André Kieserling, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2002, ISBN 3-518-29182-3.
- Karl Rohe: Politik – Begriffe und Wirklichkeiten. Stuttgart 1994.
- Manfred G. Schmidt: Wörterbuch zur Politik. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-520-40402-8.
- Christine Schulz-Reiss: Nachgefragt: Politik. Basiswissen zum Mitreden. Loewe Verlag, Bindlach 2005, ISBN 3-7855-5387-0.
- Bernhard Sutor: Kleine Politische Ethik. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 1997, ISBN 3-89331-268-4.
- Dushan Wegner: Talking points Oder: Die Sprache der Macht. Mit welchen Tricks Politiker die öffentliche Meinung steuern. Westend-Verlag, 2015, ISBN 978-3864890956.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Werner Goldschmidt: Politik (PDF; 176 kB), en: H.J. Sandkühler (ed.): Enzyklopädie Philosophie, Hamburg 1999.
- politik-digital
- Portal für Politik und Demokratie


text:
Peschera (MI)
Peschera (nom ofizial in italian: Peschiera Borromeo, ciamada anca Peschera Borromee per analogia) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 23 397 abitant. Peschera la se troeuva al confin oriental de Milan. Peschiera la gh'ha vari frazion: Bellaria, Bellingera, Bettola, Canz, Linaa, Mezzaa, Mirazzan, San Boeuv e Zel Foramagn.
El territòri[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sò territòri, anca se l'entra in bòna part drent al Parch Agricol Sud Milan, de on quaj desenni el gh'ha pu ona vocazion agricola. De fatt ghe s'è sviluppaa on center residenzial important e cont ona connotazion produttiva fòrta.
Del pont de vista ambiental l'è important assee 'l Parch Natural del Carengion, in origin reserva de cascia di cont Borromee e adess òasi WWF.
La frazion de Linaa la da 'l nòmm a l'aeropòrt de Milan-Linaa, che 'l se troeuva sparsa longh in di territòri comunai de Peschera, Segraa e Milan.
Semper a Peschera se troeuva anca l'Idroscalo, che l'ha ajuttaa el comun a conservà, almanch a differenza de alter paes de l'hinterland milanes, ona quaj area verd.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Peschera l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Duranta el Medioev la zòna de Peschera l'era important per el commerz de la saa che la vegniva su del Lamber e de lì l'andava a Milan.
Se sa minga tant de la nassida de Peschiera, ma on temp l'era ricca de canai e laghett: de chì el sò nòmm. In sul sò territòri eren present vari cassinn, compagn de Mirazzan, Biassan, Longhignara, Bettola e San Bòvi.
La frazion pussee antiga l'è quella de Mirazzan, indove 'l se troeuva el Castell Borromee, prima monastee e poeu residenza estiva di cont Borromee.
Quand che 'l territòri milanes l'era dividuu in tanti piev, Peschiera l'appartegniva a la Piev de Mezzaa. Ironicament, con l'età napoleòniga l'è stada pròppi Mezzaa a vess taccada a Peschiera, insemma ai comun de Cassignaniga, Foramagn, Pantigliaa e Zel. Tucc quij center hann trovaa l'autonomia con la nassida del Regn Lombard-Venet.
In del 1933 gh'è stada l'union tra 'l comun e quell de Linaa (cont i frazion de Mezzaa e Zelforamagn).
Dòpo la Segonda Guerra Mondial, Peschiera (che del 1863 la se ciamava offizialment anca Borromeee) la s'è sviluppada fina a diventà quella che l'è al dì d'incoeu. In del 1988 l'ha ricevuu el titol de città.
Personagg legaa a Peschiera[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bruno Lauzi (Asmara, 8 agost 1937 - Peschiera, 24 ottober 2006), cantant e poeta.
- Flavio Oreglio (Peschiera, 26 agost 1958), còmich e scrittor.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Meneghin (treno)
El Meneghin a l'è on treno faa de l'AnsaldoBreda in 46 esemplar per la metropolitana de Milan in tra el 2008 e 'l 2010. 20 hinn in su la linia M1, 17 in su la M2 e 9 in su la M3.
Ogni treno el gh'ha 6 carrozz e 24 port per lat.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El treno el nass per volontà de la ATM per renoeuvà i treni de la metropolitana milanesa. El progett, de l'AnsaldoBreda, l'è approvaa e presentaa offizialment in su la M1 el 19 de marz 2009. In del giugn 2010 a l'è completada la fornitura de 42 Meneghin.
Incoeu a hinn 46: 20 in la M1, 15 in la M2 e 11 in la M3.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Meneghino


text:
Il pilot da Mercedes tudestg Rosberg ha nizzegià la pole-position e gudogna per la novavla giada questa stagiun. Suenter ina noscha partenza da ses collega da squadra Lewis Hamilton n'era nagin pli bun da frenar a Rosberg. Quel ha fatg ina cursa senza sbagls.
Igl è insatge tut spezial sin quest traject legendar. Ina victoria grondiusa. Uss festegiain nus en urden.
Cun la victoria en il Giapun ha el pudì augmentar ses avantatg en il classament general e maina ussa cun 33 puncts avant Hamilton.
Lewis Hamilton ha finì la cursa sin plazza 3 - davos Max Verstappen sin Red Bull-Renault. Ils dus pilots da Sauber n'han in'ulteriura giada fatg nagins puncts - Marcus Ericsson arriva sin plazza 15 e Felipe Nasr daventa 19avel.
Cun il resultat da Rosberg gudogna il team da Mercedes gia uss il titel da champiun mundial en il classament da constructurs.
RR novitads 09:00


text:
Sân Mavrési (Rèz)
Artécol in dialèt arzân
Sân Mavrési (San Maurizio in italiân) l’è un quartēr ed Rèz. Al fà pêrt ed la Circoscrisiòun Nord-Est (vècia N.6)
Sân Mavrési, da che indrē l’ēra un paèis indipendèint, ciamê Véla Sân Mavrési, adés l’è unî a Rèz, a’s câta a pôch chilômeter dal cèinter ed la sitê, lòngh a la via Emélia vêrs Mòdna. Sân Mavrési l’è famōş préma ‘d tót perché che a gh’é al Maurisiân ( in italian Il Mauriziano ), la cà in dóv' a gh’é stê Ludovico Ariosto per un móc ed tèimp quând l’ēra guvernadôr ed Rèz; e l'ēra ânch al pôst dal manicômi ed Sân Lâṣer adèsa sarê.
Al Maurisiân l’è 'na véla dal Quatersèint, a s’ égh và dèinter drét per drét da la via Emélia lòngh al viêl d'ingrès ch'al gh'à 'd j èlber ed piôpa nîgra dal dō pêrt. Mamsmèint interesânt: al "Cambarèin di Poēti" , al "Cambarèin di Urâs e Curiâs" e al "Cambarèin ed l'Ariôsto", cun soquânti pitûri a frèsch dal XVI sècol.
Ind la zôna dintōrna al Maurisiân, al tèimp di rumân gh’ēra lòngh a la via Emélia, al simitèri ed la sitê. Dimòndi lâpidi în stêdi catêdi al tèimp di schêv ind l’Otsèint e ânca dôp, adèsa în int al Muséo Cèvic.
La cēṣa ed la parôchia, da dóve l’à ciapê al nôm la Véla, l’è cgnusûda dal 1059.


text:
Habsburg (AG)
Habsburg a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 421 abitant e una süperfiss de 2.23 km², e al se tröva a una altitüden de 470 meter sura al livel del mar.
El cumün de Habsburg a l'è tacaa ai cumün de Brugg, Hausen, Scherz, Schinznach-Bad.
L'andament storegh de la popolazion de Habsburg l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Habsburg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Municipality of Habsburg (Todesch)
- Habsburg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'Uniun europeica (UE) ha decis il plan d'agid ensemen cun las Naziuns Unidas (ONU). La proposta che l’UE ha fatg prevesa da purtar mangiativas, aua e medicaments a var 130’000 persunas en l'ost da la citad dad Aleppo. La ONU aveva avertì gia l'avust dad ina catastrofa umanitara ad Aleppo.
L’UE appelleschia a tut las partidas da pussibilitar quai, hai gì num. L'ost dad Aleppo è en ils mauns da rebels. Las emnas passadas aveve quai adina puspè dà attatgas en la regiun dad Aleppo.
RR novitads 06:00


text:
Tgi che ha in bajetg che vegn donnegià total da sbuvadas permanentas, duai vegnir indemnisà en l'avegnir. Per che quai possia capitar, ha la regenza grischuna concludì ina revisiun parziala da l'ordinaziun tar la lescha davart l'assicuranza d'edifizis. Las novas disposiziuns entran en vigur retroactiv cun il prim d'avrigl da quest onn.
In sbuvaditsch è gia oz in privel assicurà, sbuvadas permanentas dentant betg. Indemnisads vegnan dentant en il futur mo donns totals tras sbuvadas permanentas. Per donns pitschens sco sfessas u sbassadas na datti vinavant nagins daners.
RR novitads 10:00


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/29
Una nuvela del Bucasc[edit]
Dialet de Fiorano[edit]
Daunca a degh che ai dè dal re 'd Zeperia, dap che Gutifrè 'd Bujaun al s'fó impadrunî dla Tera Sänta, una sgnaura 'd Guascagna a vens ch'l'andè in pelegrinagg al Sepaulcher, desgnand de 'd là, quänd la fó a Zeperia, la catò suquänt lazzaraun chi 'gh fenn di brot sgärb. E lia, lamentandes de 'sta cossa, agh suvens d'andär dednänz al re; mo i 'gh genn ch'l'iara fadiga trata via, perchè lù l'iara arlassä e acsè brot suget che pazinzia ch'an vendicass cun giustezia el zaltrunäd fati ai äter, mo che änzi da vigliach al s'in bviva ona mocia ch'i 'gh fiaven a lù; i maniara che quî 'ch gh'iven un quälch magaun, j'al sfugäven fandegh degl'ingiori. La sgnaura, sintand acsè, scmintida de 'n s'pseir vendicär, per sfugäres la 's mitè in maint ed tuvar in gir 'ste re; e quänd la 'gh fó dednänz pianzand, a 'gh gé: "Sgnaur, a ne 'gh saun menga 'gnuda dednänz pr'avair vendata 'd l'ingioria ch'i m'hän fat, mo am cuntaint ch'al m'insagna cuma 'l fa a supurtär queli ch'a saint dir ch'i 'gh fän a lù, acsè quänd al m'arà insgnä a possa supurtär cun pazinzia la mia; che al Sgnaur al le sa lù, agh la dunarê acsè luntiara, s'a psessa, sicam al gh'ha sè bauni spal".
Al re, ch'l'iara stä fina alaura imbambî e trascurä, coma s'al s'dessdass, al cminzipió a vendicär cun giustezia l'ingioria ch'i fenn a 'sta dana; e da lé inänz al s'mess a preseguitär zà a cal biondo tot quî ch'fiassen quäl cauntra a l'unaur dla sò curauna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 293
Dialet de Modena[edit]
A i avû dounca da saver che al teimp dal prem re 'd Cipri, dop la cunquesta ed Terasanta fata da Gofredo 'd Buglioun, ch'agh fó dounca ona bräva sgnora 'd Guascogna ch'l'andò in pelegrinagg al Sant Sepolcher; e che turnand pò indrê, ariväda ch'la fó a Cipri, la truvò zert birboun ch'i la ciapon e i 'gh fenn un d'chî insult ch'a v'in stagh a dir gnint. Lê, puvreta, la 'n s'in saviva där päs, e la pensò d'andär dal re a dmandäregh giustezia; mo i 'gh dgenn ch'al srê fiä strussiä, perchè al re l'era un puvozz schivafadiga che invez ed fär giustezia ai tort fat ai älter, al s'in purtäva in santa chiet un'infinitä d'insuleinz gh'i 'gh fävn'a ló; modo per cui, anzi, quand i sò sodit i gh'aviven la luna 'd sbef, i se sfugäven magara a färegh di bech in cal meinter ch'al passäva. Cla povra ctäla, sintend acsé, la pensò pr'än cherpär da la stezza, d'andär almanch dal re a dirghen quater. E seinz'älter la ciapa só e via ch'la s'in va e la 's preseinta al re e la fa e la dis: "Sacra curouna, re, mé a 'n vegn brisa a udieinza per reclamär countra l'insult ch'i m'han fat; ma a n'äv dmand che ona cunsulazioun: isgnäm, cär a vó, com'a fê a torev só egl'ingiori ch'i vojen ch'i 'v faghn'a vó, tant ch'impära anca mé a ingiutirem coun pazinzia la mia; che Dio sa, s'a fossa possibil 'd cunsgnärv'a vó cla zizzla ch'm'è tucäda a mé, com'a v'la cunsgnarê 'd gost, zà ch'a sî acsé bein dispost a ciapär tot quel ch'äv capita".
Al re, ch'l'era stä fin alora cal martof d'un pultroun ch'a v'ho det, a pärs ch'al s'desdassa tot int un colp; e al prinzipiò subet da l'insult fat a cla sgnora, fazendel custär cär a chi gh'l'aviva fat; e d'alora in poi al s'mess a castigär seinza remissioun tot chî cumitiven del balussäd countra l'unor dla sò curouna.
ibidem, pag. 298
Dialet de Savignano[edit]
Avî donca da saveir che quand ha regnâ in Zepri al prem re, ch'al fó dap che Giutifrè id Bujon l'avè cunquistâ Terasanta, a suzzess che una gran sgnora id Guascagna l'andò in piligrinazz al Sant Sipolcher, e d'id là tornäda e vgnuda a Zipri, la fó scargnäda da di catev suget. Dla quel'ingiaria lia, duliands amerament, la pinsò id dmandären rason ai re, ma 'gh fó det ch'l'era fiâ strusciâ, perchè lù l'era tant imbambê che an sol a 'n fäva giustezia a la zent ch'era insultäda, ma 'l n'era gnanch capazz id castigär quî ch'l'aviven insultâ lù, id manira täl che quand un al s'era arabê, al se sfugäva insultandel lù. Quand la sgnora la sintè che al re l'era tant vigliach, dispräda id pseires vindicär e d'aveir rason in quälch manira dl'ufeisa arzvuda, la pinsò id färel saltär. E la 'gh vens dednanz cridand e dsandegh: "Al mè sgnor, an son menga vgnuda pr'aveir giustezia dla schergna ch'i m'han fat, ma pr'imparär cm'al fa a supurtär queli ch'a so ch'i 'gh fan a lù, intant ch'm'adata a sufrirli in päs. Che Dio sa quant al faria vluntira.
Al re, che sin alora l'era stâ un ucarot e un pultrunazz, cm's'al s'foss dsdâ da un gran san, cminzand da la schergna fata a 'sta sgnora, 'l dvintò par l'avgnir molt rigurous contra a tot quî ch'avessen azzardâ id fär di afraunt a la sò curouna.
ibidem, pag. 301
Dialet de Vignola[edit]
A degh donca che una volta al teimp dal prem re 'd Zepri, dap che Gufred di Bujoun l'avè cunquistä Terasanta, a sucess che una gran sgnoura 'd Guascogna l'andò in piligrinagg al Sepoulcher dal Sgnour, e turnand indrê, quand l'arivò a Zepri, zert birbant i 'gh fenn del schergn da can; lê aloura, ch'la s'in psiva där päs, la pensò 'd ricorer al re; ma 'gh fu det da zertun ch'l'era teimp pers e reif strusciä, parchè lù l'era tant al gran gabian che, pover diävel, an essand capazz d'castigär ch'al scargniäven lù stass, figuräv pò s'l'era boun d'castigär quî scargniäven i äter, d'manera che chi la rabia 'd sfugär countra un quälch d'un al se sfugäva scargniandel lù. Sentand 'sta cosa, cla povra danna, an savand coma fär a vindicärs, cosa fäla lê? Par cunsulärs un poch, la strulgò la manera 'd torl in gir e, int l'istass teimp d'färel arvader dla sò balordagen. L'andò donca pianzand dal re, e la dess: "Cär al mè sgnour, mé an veign brisa dnanz a lù pr'utgnir bouna rasoun dla schergnia ch'i m'han fat, ma sibein al pregh ch'al m'insagna com'al fa a suportärli lù, parchè da qual ch'as seint dir, bein e spass i gh'in fan dimandi, e acsè, imparand da lù, a possa anca mé suportär la mè, che al Sgnour al sa, se a stäss in mé, bein vlontera agh la donarê a lù, ch'el sa suportär acsè bein".
Al re, che fin a 'st punt era stä tant ucaroun, l'istass ch's'al foss desdä aloura, dlangh al gh'fè rasoun dla schergnia ch'i gh'iven fat, e pò al dvintò rigurous countra tut quî che par l'avgnir avessen avû tanta fazza 'd tacärl int l'unour dla sò curouna.
ibidem, pag. 302-303


text:
Custà han las purschidas da la Spitex l’onn passà total 2,3 milliardas francs. Il maun public ha giu da purtar quasi ina milliarda da quests custs, communitgescha l’Uffizi federal da statistica. En media paja mintga client per a la purschida da servetschs a chasa da la Spitex 570 francs il mais.
Tenor la statistica han per l'emprima giada las chasas da tgira e d'attempads registrà ina reducziun da cussadents sin uss 149'000 persunas. Quai cun munta in lev minus da 0,4%.
Las uras prestadas èn enorm autas
En la sparta da la Spitex èn vegnidas prestadas 14,9 milliuns uras da tgira e 6,8 milliuns uras prestaziuns da tegnairchasa, scriva l’uffizi da statistica. En media ha mintga persuna duvrà ad onn 47 uras prestaziuns d’agid e sustegn a chasa.
Spitex ha adina dapli persunas independentas
L’onn 2016 è l’occupaziun en il sectur da la Spitex creschida per 5%, scriva l’Uffizi federal da statistica. La gronda part è engaschada tar instituziuns d’utilitad publica (36’000) e tar interpresas privatas (10’694). Il dumber da persunas che lavura sur sasezza en la tgira, s’augmenta en cumparegliaziun cun il 2015 per 13%.
Chasas da tgira han damain senioras e seniors
Lev damain persunas vivan en chasas da tgira. Il temp en media ch’ina persuna passenta en ina chasa da tgira munta a dus onns e tschintg mais. En cumparegliaziun cun il 2015 è quai in plus da 5%. Per tgirar quellas persunas han las chasas da tgira e d'attempads en Svizra incassà en total 9,9 milliardas francs.
RR novitads 12:00


text:
A Cuira ha in comité lantschà il mardi sia campagna per in Gea al nov sistem d'eleger il Cussegl grond. Il sistem salvia tut ils circuls electorals e segireschia uschia, che tut las valladas sajan represchentadas. Il medem mument dumbria mintga vusch en il chantun, scriva il comité.
Part dal comité Gea fan represchentantas e represchentants da sis partidas. Sulet la PCD manca. Lezza era gia en il Cussegl grond da l'avis che votantas e votants duain avair la schelta tranter dus sistems.
Ina fin dal conflict tranter maiorz e proporz
Il comité spera, ch’il nov sistem da proporz dubel che remplazza il maiorz vegn da far fin cun il conflict fitg vegl tranter ils aderents dal proporz e quels dal maiorz. Vegniss la proposta actuala refusada, stuessan la regenza ed il parlament elavurar cun tutta prescha in sistem, probabel pli pauc optimal. Il suveran sto numnadamain gia l'onn che vegn eleger cun in nov sistem. La raschun è ch'il Tribunal federal ha decidì il 2019 ch'il sistem actual da mairoz n'è betg confurm a la constituziun.
Grischunas e Grischuns decidan ils 13 da zercladur davart il nov sistem d'eleger il Cussegl grond.


text:
Ils 12 da favrer da quest onn aveva l'Uffizi chantunal per natira ed ambient ordinà che las Ovras Electricas d'Engiadina OEE, hajan da sanar l'entira lunghezza dal letg dal flum ch'è contaminà cun PCB dapi il settember 2016. Las ovras hajan er da purtar tut ils custs da quella sanaziun.
Recurs
Cun quai n'èn las OEE dentant betg cuntentas. Tschertas parts cuntrafetschian perfin a la lescha. Las ovras pretendan ch'ils custs vegnan partids si sin pliras partidas ed er areguard las dimensiuns da la sanaziun veglian ellas avair sclerì dapli en detagl.
Prefinanziar bain, ma...
Las ovras sajan dentant prontas da realisar il project da sanaziun che fiss gia pront ed er da prefinanziar quel. Quai però per metter pli tard a quint ils custs a tut quels che han chaschunà il donn.


text:
Isen (LC)
Esin (Isen in del dialett del loeugh; Esino Lario in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 745 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 18,7 km² e ona densità de 40 ab./km².
El comun el se troeuva a nòrd de la Grigna, in de la Val d'Esin, in d'ona posizion isolada assee. Dò strad el colleghen cont el Lagh de Còmm (a travers Perled e Varenna) e a la Valsassina (a travers Cornoeuva).
L'è tacaa ai comun de Curnöva, Lierna, Mandell, Parlasch, Pastur, Perled, Premaluna, Tasen e Varéna.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'AVS (Assicuranza per vegls e survivents) duai vegnir refurmada. Quai è la finamira dal pachet AVS 21. Cun quella refurma vegn per l'ina la taglia sin la plivalur auzada e per l'autra vegniss la lescha da l'AVS midada e cunquai massan era las dunnas pir cun 65 onns en pensiun. Omadus pachets han la finamira da stabilisar l'emprima pitga finanzialmain per ils proxims 10 onns. Las prognosas quintan numnadamain che 18,5 milliardas francs vegnan a mancar ils proxims onns senza refurma. L'AVS vala sco cassa gista, dentant sche la refurma cun la medema vegliadetgna da pensiun per um e dunna è propi gista u betg – qua van las opiniuns ina ord l'autra.
Nus avain anc temp per ina refurma pli faira. Egualitad tranter um e dunna na datti betg cun medema vegliadetgna da pensiun, mabain cun la medema paja e las medemas rentas.
L'AVS è eguala. Cler nus stuain lavurar vinavant vid autras problematicas d'egualitad, ma qua vai be per l'AVS e qua èsi egual.
Giasts da la discussiun davart la refurma da l'AVS
Per la refurma:
- Sandra Baltermia: presidenta da las dunnas da l'Allianza dal Center Grischun
Cunter la refurma:
- Nora Kaiser: secretaria da la partida socialdemocratica grischuna e deputada dal Cussegl grond
Per ils adversaris e las adversarias da la refurma è cler: Questa refurma vegn fatga sin il dies da las dunnas. Per ils aderents e las aderentas è la refurma gista cunquai che l'AVS vala sco cassa solidarica. Era Nora Kaiser ch'è encunter la refurma e Sandra Baltermia ch'è per la refurma èn pertschertas che la gronda problematica per l'egualitad tranter um e dunna na sa chatta betg tar l'AVS, mabain cunzunt tar la segunda pitga, tar la cassa da pensiun. Dentant l'influenza e consequenza da quest fatg en connex cun la decisiun ch'è da prender ils 25 da settember sa differenziescha ferm tar ellas duas.
Dapi 25 onns n'hai betg pli dà ina refurma da l'AVS. Il problem ch'i manca a lunga vista daners è dentant daditg enconuschent. Dapli davart la refurma, qua:
Dossier online
Sin in clic tut davart las votaziuns dals 25 da settember.


text:
Il parc en cifras
- surfatscha: 1230 km2
- surfatscha zona da centrala:145 km2
- vischnancas: 17; Acquarossa, Blenio, Buseno, Calanca, Disentis/Mustér, Lumnezia, Medel/Lucmagn, Mesocco, Nufenen, Rossa, Serravalle, Soaza, Spleia, Sumvitg, Trun, Val, Valragn
- abitants: ca. 16'000
- pli bass punct: 397 m. s. m.
- pli aut punct: 3402 m. s. m.
Indicaziuns ord: parcadula.ch
La fasa d’erecziun dal parc 2000-2016
- 2000: Fundaziun da l’emprima gruppa da promoziun per il parc.I vegn sudà l'incumbensa da far in studi davart la realisabladad per in parc.
- 2007: Studi davart la realisabladad dad in parc vegn approvà da la confederaziun.
- 2008: L'uniun Parc Adula vegn fundada
- 2010 La Rait dals parcs svizzers da l’Uffizi federal d'ambient renconuscha il Parc Adula sco candidat per daventar in parc naziunal. Vinavant vegn avert in secretariat e Stefano Quarenghi daventa directur dal Parc Adula. I vegn era definì ils commembers da la direcziun.
- 2011: I vegn cumenzà cun la fasa d’erecziun dal parc.
- 2014: Martin Hilfiker daventa nov directur dal Parc Adula. Ils resultads d’ina retschertga fatga entras l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL). Quel mussa che la populaziun en las vischnancas talianas han ina opiniun plitost positiva envers, entant che las vischnancas rumantschs èn plitost criticas.
- 2016: Fin la fin da schaner ha cuzzà la consultaziun da la charta dal parc. Las propostas e remartgas inoltradas e la charta èn vegnidas actualisads. L’entschatta october han ils responsabels dal Parc Adula preschentà la charta definitiva. Suenter la consultaziun è quai la versiun finala, da la quala las vischnancas han da votar.
Proxims pass
Sin basa da questa charta han ils abitants da las vischnancas pertutgadas da votar ils 27 da november 2016.


text:
La sumënza y chël, che sëna
La sumënza y chël, che sëna.
N di, che fova truepa jënt un pra l auter, ch' ie unida dala zità a scuté su Gejù, i à ël racuntà chësta parabula. N uem ie jit ora te si campania a sené. Fajan chësc lëur tumova na pert dla sumënza sula streda, y univa zapeda sot, o che i uciei dl' aria se la pecova su. Na pert tumova anter i spinacians, y univa safuieda. Na pert tumova sun crëps, y no pudova fé ravisa. N' autra pert finalmënter ie tumeda sun bona tiera, y à purtà frut cënt per un. Pona à Gejù metù pro: Chi à urëdles per audì, aude! I discepuli, che no ntendova sta parabula, à prià si Maester, che ël la ulëssa spieghé. Y Gejù dij: A vo iel dat de cunëscer i sucrëc dl rëni de Die; i autri alincontra l aud en parabules acioche udan ëi no vëije, y audian ëi no aude. Chësc po ie l senificat dla parabula. La sumënza ie la parola de Die. Chëla che toma sula streda ie chëi, che la scota su, ma prësc do vën l malan, y i la tol dal cuer, acioche ëi no crëie y no se selve. Chëla che toma anter i spinacians ie chëi, che la scota su, ma po vën chësta safuieda dala richëzes, dai plajëies, y dala cura per la cosses de chësc mond. Chëla che toma sun crëps ie chëi, che la scota su gën, y crëi per n pue de tëmp, ma al tëmp dla tentazions toma ëi da nuef. Finalmënter chëla, che toma sula bona tiera ie chëi, che la scota su cun bon cuer, la usserva, y porta fruc n pazienza.


text:
Salvini from Adelson e Salvini
Role details:
Scenes with Salvini in Adelson e Salvini
1Speranza seduttrice Popularity: Opera: Adelson e SalviniComposer: BelliniAct: 1.10Type: ariaVoice: tenorLanguage: ItalianRoles: Salvini 2Oh! quante amare lagrime Popularity: Opera: Adelson e SalviniComposer: BelliniAct: 1.11Type: ariaVoice: tenorLanguage: ItalianRoles: Salvini 3Ah! l'oppresse il dolor Popularity: Opera: Adelson e SalviniComposer: BelliniAct: 1.15Type: ariaVoice: tenorLanguage: ItalianRoles: Salvini 4Ah! se non vuoi moi ben Popularity: Opera: Adelson e SalviniComposer: BelliniAct: 1.16Type: ariaVoice: tenorLanguage: ItalianRoles: Salvini 5Ecco signor la sposa Popularity: Opera: Adelson e SalviniComposer: BelliniAct: 2.13Type: ariaVoice: tenorLanguage: ItalianRoles: Salvini


text:
Ortograféa orientàl ünificàda
L'ortografìa orientàl ünificàda l'è 'n tentatìf de dàga 'na rispòsta al bizògn de 'n sistéma de scritüra bù per töte le varietà piö parlàde del Lombàrt Orientàl, en particolàr el Bergamàsch, el Bresà e 'l Cremàsch.
De l'ótra bànda, chèsta ortografìa la g'ha mìa la pretéza de sudisfà pròpe töte le varietà del Lombàrt Orientàl perchè per rià a tègner dét le divèrse particolarità de le parlàde piö perifériche ghe sarès vülìt en laurà de stüde che 'l và aldelà de le pusibilità e de le finalità de la wikipedia stèsa.
Ortografìa ünificàda e tradisiùModifega
Chèsto sistéma de scritüra 'l se bàza sö divèrse tradisiù atestàde. Suratöt söl sistéma adotàt del Àngel Canòssi, el piö 'mportànte poéta de la tradisiù Bresàna, ma apò a söi disiunàre del Melchiori per el Bresà e sö chèl del Zappettini per el Bergamàsch, sènsa desmentegà la tradisiù ligàda al Dücàt de Piàsa Puntìda.
En pràtica le régole prupunìde de chèsto sistéma de scritüra i è le stèse de chèle doperàde 'ndèla Ortografìa bresàna modèrna e 'ndèla Ortografìa del Dücàt Semplificàda, co le sùle ecesiù de la -ch finàl per el suòno [k] (che per l'ortografìa bresàna modèrna l'ìa rindìt col sègn -c) e la distinsiù 'ntra i fonémi /s/ e /z/ che 'ndèl'Ortografìa del Dücàt Semplificàda l'ìa rindìt en maniéra diferènta.
Régole ortogràficheModifega
Le régole i è le stèse che se dopèra per scrìer en Italià föra che per le ecesiù riportàde ché sóta:
VocàiModifega
Le régole per rènder le vocài i è le stèse doperàde da töcc i autùr piö modèrni (Canossi, Dücat de Piassa Puntìda, ecc.) e le inclùde le diérezi per rènder le vocài srotondàde e i acèncc gràve e acùto per destènguer le vocài deèrte de chèle seràde.
En particolàr: se dopèra l'acènto gràve e acùto per tègner separàt el fonéma /e/ del fonéma /ɛ/ e 'l fonéma /o/ del fonéma /ɔ/ 'ndèle sìlabe acentàde.
En piö, se dopèra la diérezi per reprezentà le vocài srotondàde /ø/ e /y/.
Üzo del acèntoModifega
L'acènto gràfich el g'ha dò funsiù:
- Destènguer le vocài deèrte (è e ò) de chèle seràde (é e ó).
- Indicà la sìlaba che la pórta l'acènto tònich endèle paròle che i è mìa monosilàbiche.
L'è importànte che 'na paròla la na pórte apéna giü de acènti gràfich sedenò se pöl mìa capéser quàla che l'è la sìlaba col acènto tònich.
Töte le paròle mìa monosilàbiche le g'ha de ìga 'na sìlaba col acènto gràfich, sedenò pöl vésega dei döbe sö 'ndoche méter l'acènto tònich e chèsto 'l pöl creà cunfuziù e fa confónder le paròle. Per ezèmpe, se se scrìf fiochel sènsa acènti se sà mìa se se völ dì fiòchel (it.: nevica?) o fiochèl (it.: falcetto).
Sicóme che le vocài àtone (mìa acentàde) le g'ha en valùr distintìf minùr, l'è mìa nesesàre discriminà tra vocài deèrte e vocài seràde. Chèsto 'l völ dì che la paròla vedèl la pöl véser prununciàta tat [veˈdɛl] come [vɛˈdɛl] sènsa compromèter la comprensiù.
Chèsto 'l völ dì che se troarà l'acènto gràfich (acùto o gràve a secónda del valùr de la vocàl) apéna sö la sìlaba che la pórta l'acènto tònich.
Quan che l'acènto tònich el stà söndèna vocàl srotondàda (ezèmpe: ödela [ˈødela]) ocór mìa segnàl perchè gh'è zà la diérezi, però quan che 'la capèta söndèna sìlaba con 'na vocàl mìa srotondàda ma la paròla la g'ha dét 'na quach vocàl srotondàda (ezèmpe: rödèla [røˈdɛla]) alùra bizògna segnàl sedenò se pöl pensà che 'l nàghe söla vocàl srotondàda.
Con chèste régole restarès föra póche paròle che le pödarès fa nàser amò dei döbe, cioè paròle come cümü o bötöm 'ndoche le vocài srotondàde i è dò e giöna de le dò la pórta l'acènto tònich. Per chèste gh'è mìa ótra sulusiù che la memória e l'üzo. De sòlit però l'acènto tònich al và söla segónda de le dò vocài srotondàde, compàgn che 'ndèle paròle apéna lüminàde e apò a 'n fügüret [fyˈgyrɛt] (it. figurati) o sügüremel [syˈgyrɛmɛl] (it. assicuramelo). Adognimòdo se tràta d'en nömer picinì fés de càzi.
ConsonànccModifega
Le régole per la prunùncia de le consonàncc i è le stèse de chèle de l'ortografìa de la lèngua italiàna föra che per chèle situasiù che l'Italià 'l conós mìa o adognimòdo i è mìa ambìgue. Per ezèmpe:
- Se dopèra 'l digràma -cc en fì de paròla per reprezentà 'l fonéma /ʧ/ (endèle ótre puzisiù chèsto fonéma l'è rindìt per mès de le régole normài de l'ortografìa de l'Italià). Chèsta régola l'è la stèsa che g'ha doperàt el Dücat e apò 'l Canòssi.
- Se dopèra 'l graféma -z- per rènder el fonéma /z/, compàgn che 'ndèle paròle fazöl (it; fagiolo), zét (it: gente, aceto).
- Se dopèra 'l sègn -s- per rènder el fonéma /s/, compàgn che 'ndèle paròle fasöl (it; fazzoletto), sét (it: sete). Chèste dò régole i è le stèse che g'ha doperàt el Melchiori e 'l Zappettini 'ndèi sò disiunàre.
- Se dopèra 'l digràma -ch- per rènder el fonéma /k/ quan che 'l capèta a la fì de la paròla, compàgn che 'ndèla paròla sorèch. Chèsta régola l'è la stèsa adotàda del dücàt e dei disiunàre del Melchiori e del Zappettini.
- 'Na sequènsa de consonàncc tìpica dei dialècc de la Lombardìa l'è chèla furmàda de 'na fricatìva alveolar con tacàt 'na africàda postalveolar, compàgn che 'ndèla sequènsa -sʧ-. Per reprezentà chèsta sequènsa se dopèra la grafìa s-c. Chèsta sequènsa, la pöl capetà tat en prensépe de paròla (s-cèt /sʧɛt/) cóme en mès a la paròla (brös-cia /ˈbrøsʧa/) come apò a la fì de la paròla, (giöscc /ˈʤøsʧ/, ché 'l tratì l'è mìa nesesàre perchè el digràma -cc el fà che 'l sàpe mìa pusìbol cunfundìs col suòno [ʃ]). 'N ótra maniéra acetàbil per rènder la stèsa particolarità fonética l'è l'üzo del puntì 'n mès a la rìga "·" (s·cèt; brös·cia).
- Endèl Lombàrt Orientàl gh'è apò la sequènsa /-sʤ-/, che la vé reprezentàda có la la grafìa -sg- o -sgi-, come in:
- bàsgia /ˈbasʤa/ — bàsge /ˈbasʤe/
- sgionfà /sʤonˈfa/
L'Ortografìa orientàl ünificàda e le variàncc locàiModifega
L'Ortografìa orientàl ünificàda, co la sò empostasiù fonemàtica, la pöl véser dopràda per reprezentà piö o méno töte le variàncc locài del lombàrt orientàl, però en sèrte parlàde gh'è dei fonémi che vé rindìcc en maniéra diferènta respèt a le ótre parlàde de l'àrea e chèsto el podarès fà nàser dei döbe sö come doprà chèsta convensiù ortogràfica. El piö famùs de chèsti suòni l'è la "h" aspiràda, dopràda 'ndena àrea bèla grànda che la ciàpa dét teretóre tat la pruvìncia de Brèsa come chèla de Bèrghem. La "h" aspiràda però l'è mìa óter che 'na maniéra "locàl" de rènder el fonéma /s/ (gh'è nesöna paròla en nesöna varietà de lombàrt orientàl che se diferènsie de significàt apéna per 'na contrapuzisiù [h]/[s]). Per chèsta rizù el suono [h] el vé rindìt ach col graféma  . En discórs sìmil el pöl véser aplicàt al suòno aspiràt [h] che 'l g'ha el fonéma /f/ endela parlàda de Bùren quan che l'è 'n prensépe de paròla o en puzisiù intevocàlica e dóca se g'harès de doprà el sègn   pò a per chèl. El stès discórs el val per i suoni [ð] e [d] quan che i è fùrme locài del fonéma [z] le g'harès de éser rindìde col sègn  . En bùna part del teretóre de Brèsa e Bèrghem el fonema /a/ quan che 'l se tróa en puzisiù finàl de paròla e l'è mìa portadùr de acènt tònich el vé rindìt col suòno [ɔ], ma dàto che se tràta sèmper del fonéma /a/ el vé rindìt co la fùrma gràfica  .