text:
La vischnanca da Domat e la Viafier retica planiseschan midadas en valita da 30 milliuns francs a la staziun da Domat. Lur ideas han els preschentà la gievgia saira ad ina saira d'infurmaziun:
- Els vulan construir ina nova staziun sin pliras auzadas.
- Ils perruns ed ils binaris vulan els adattar als basegns da persunas cun impediments.
- La vischnanca da Domat e la Viafier retica vulan dentant betg mo cuntentar ils basegns da persunas cun impediment, mabain far pli attractiv per tut ils clients il viadi cun tren: in sutpassadi tar la Gassa surò duai scursanir il temp da spetga. E quai tut enfin il 2022.
Sco la gasetta Südostschweiz rapporta, hajan il president da la vischnanca Erich Kohler e represchentants da la Viafier retica discurrì d'ina transfurmaziun cumpletta che duai far pli attractiv il traffic cun tren. Il credit vegnia l'atun davant il pievel. E sch'el vegnia approvà cumenzian ins gia l'onn 2019 cun las lavurs.
RR novitads 07:00


c: text/html

text:
Gian Michael, il manader dal cumbat electoral tar ils Burgaisdemocrats è ferm persvadì che la Partida populara haja cumprà il chavazzin PBD per sia reclama tar Google. Be uschia saja quai pussaivel che lur pagina cumparia sur quella da la PBD.
Na, di Valérie Favre Accola, la manadra dal cumbat electoral tar la PPS. Els n'hajan betg cumprà il chavazzin PBD. Quai possia ella er cumprovar. Els veglian cuntanscher la glieud che saja interessada a la PPS ed a las elecziuns da la regenza grischuna e betg ils interessents da la PBD.
Che la pagina da lur candidat cumpara anc adina sur la pagina da la PBD grischuna declera Valérie Favre Accola cun ils algoritmus da Google. Sch'ils chavazzins che la PPS ha cumprà vegnan duvrads savens sin la pagina da la PBD, lura fetschia quella da princip reclama per la pagina da la PPS.
... La PPS grischuna n'ha insumma betg contribuì insatge a quai.
Google interpretescha quai lura uschia: Aha, ils chavazzins da la PPS vegnan numnads savens, pia è sia pagina interessanta e sto vegnir mussada sisum dal tut. Ina decleraziun ch'è tenor retschertgas dad RTR senz'auter plausibla. Declerar dal tuttafatg las cumbinaziuns che Google fa n'è dentant betg pussaivel.
Dumonda da caracter e da fairness
Gian Michael resta però tar sia posiziun. El haja gia fatg attent la PPS il favrer che lur pagina cumparia sisum sch'ins tschertgia la PBD. Tenor el vess la PPS pudì reagir e midar ils chavazzins, independent tgenins ch'els hajan cumprà.
... Quella chaussa n'è betg pli faira. E quai è er in pau ina dumonda da caracter quant lunsch che las partidas van qua.
Per la PBD è la chaussa liquidada cun quai. Auter la PPS, tenor Valérie Favre Accola è Google la culpa da la situaziun e las renfatschas envers la PPS betg acceptablas. Perquai pondereschian els tut tenor pass giuridics.
RR actualitad 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il concern d'industria Oerlikon fa grondas fatschentas cun la China: Oerlikon ha survegnì duas empustaziuns per fils da polyester en la valita da 540 milliuns francs. Quai correspunda ad in tschintgavel da la svieuta totala ch'il concern d'industria Oerlikon prevesa per il 2018.
Ils clients sajan duas dals diesch pli gronds producents da fils chemics, uschia Oerlikon envers las medias. Ils clients vulan cun l'empustaziun auzar lur capacitad da fils da polyester. La furniziun dals products è planisada per il 2019 e per il 2020.
RR novitads 09:00


text:
Il concern d'assicuranzas Swiss Life vul augmentar las dividendas per aczias dad 11 francs sin 13,5 francs.
Quai pon ils acziunaris engraziar al bun onn da fatschenta dal 2017: Il gudogn da l'interpresa è s'augmentà per 9% sin 1,013 milliardas. La raschun per il plus surproporziunal è la nova orientaziun da la pli gronda assicuranza da vita svizra: Swiss Life è il 2017 sa focusà pli fitg sin l'administraziun da facultad e sin servetsch enstagl sin l'affar d'assicuranza da vita tradiziunal.
RR novitads 08:30


text:
La historia scretta dalla vischnaunca da Breil nova entscheiva per tuts tschun vischinadis igl onn 765. Ei dat denton differents indezis che cumprovan ch’igl intschess dalla vischnaunca era habitaus gia bia pli baul e quei dapi il Temps da bronz.
Dil temps entuorn 800 s. Cr. era la Currezia (tud. Churrätien) in stadi ecclesiastic fetg spatitschau. La famiglia dils Zaccons / Victorids menava quei stadi. Ella metteva il preses ed igl uestg ed exequeva aschia a medem temps la pussonza seculara ed ecclesiastica. Ils 15 da december 765 ha igl uestg Tello regalau ses beins en Surselva alla giuvna claustra da Mustér. La descripziun detagliada furnescha enconuschientschas impurtontas davart il stadi dalla cultivaziun dil terren, la colonisaziun e la cumposiziun dalla populaziun.
Andiast
El testament da Tello vegn „Andeste“ numaus per l’emprema ga. El temps medieval dumbrava il vischinadi siat singulas cuorts: Curnengia, Capuot, Camenisch, Curtginatsch, Calaser, Vitg, Carnugl. Economicamein era el colligiaus cun Vuorz.
Andiast ha apparteniu al domini da differents signurs: entuorn ils 1200 a quels da Grünenfels, pli tard a quels da Montalt, dapi 1378 al signuradi da Vuorz e dapi 1472 alla claustra da Mustér. In document digl onn 1472 attesta era ch’ei deva minieras ella Val Tschegn. Da 1429 entochen 1734 ha Andiast fatg part dil cumin da Vuorz e silsuenter da quel da Rueun.
La baselgia parochiala vegn documentada igl onn 1461. Patruns baselgia ein s. Giulitta e s. Quiricus. Entochen 1526 ei Andiast staus unius ecclesiasticamein culla pleiv da Vuorz. En consequenza dad ina decisiun dalla dertgira d’appellaziun dalla Ligia Grischa dils 1526 ein differentas caplanias separadas da lur pleiv materna, aschia era Andiast da Vuorz. Suenter che Vuorz ei sedecidius per la reformaziun ei Andiast vegnius pastoraus naven da Rueun entochen igl onn 1628. Las differenzas pervia dalla cardientscha han provocau diversas dispetas duront ils tschentaners.
Igl onn 1956 decida la vischnaunca purila ina meglieraziun generala dil funs. Quei project vegn terminaus diesch onns pli tard. 1972 ha Andiast fundau ensemen cun las vischnauncas da Breil e Vuorz la Societad Runals e pendicularas Péz d’Artgas SA, oz Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA.
Breil
Pertuccont la derivonza dil num Bregelo ni Brigilo ch’ei numnaus el testament da Tello dat ei differentas tesas:
- Il num Brigels ei d’origin celtic e munta pintga tuor. Quei num renviescha al Crest s. Sievi sur il vitg. Leu sesanflan restonzas d’ina pintga fortezia e la caplutta da s. Sievi dil temps medieval tumpriv.
- Il num Bregl ni Breil savess derivar da brogilos, quei che significhescha ton sco bostga ni caglioma.
- Il num Briga vegn translataus cun cuolm, crest ni collina.
- La presilba „Bre“ exista el Grischun en plirs loghens. La historia da quels va anavos entochen el temps medieval tumpriv.
Breil ensemen culs vischinadis da Dardin e Danis-Tavanasa ha adina apparteniu alla claustra da Mustér el Cumin dalla Cadi. Egl ost dil vitg sil Crest da Marmarola sesanfla ina ruina barschada giu igl onn 1496. Probabel setractava ei dalla migiuria dalla claustra.
La baselgia parochiala dedicada all’Assumziun da Maria datescha dil temps medieval tumpriv e vegn documentada igl onn 1185 sco proprietad dalla claustra da Mustér. Tochen ils 1650 ei la baselgia era stada la suletta baselgia parochiala pigl entir territori da Breil e per Schlans.
1536 han novs colonists, ils schinumnai „Libers da Laax“ seschau integrar ella Dertgira aulta dalla Cadi. Denter 1550 e 1631 han treis pestilenzas caschunau buca meins che 626 unfrendas els vischinadis dalla pleiv da Breil.
El 18avel tschentaner ein la claustra ed il pievel dil cumin dalla Cadi vegni involvai ell’uira denter l’Austria e la Frontscha. Cura che las famiglias de Latour, attaschadas alla Frontscha, ein sesentidas disfavorisadas el cumbat electoral dils cumins da 1725 e 1728, han ellas cumbattiu per la dismessa dalla dieschma. Igl onn 1728 han ils vischinadis da Breil refusau da pagar la dieschma claustrala. En quella dira dispeta che ha cuzzau plirs onns ei l’entira hierarchia dallas instanzas entochen agl impertaur Carl VI stada involvada. Per in cuort temps ein ils vischinadis da Breil schizun vegni exclaus dil Cumin dalla Cadi. Igl onn 1737 eis ei finalmein vegniu ad in cumpromiss. Ils vischinadis han stuiu pagar lur obligaziuns dils onns bloccai ed han silsuenter (1738) saviu secumprar libers dalla dieschma.
L’avertura dalla via carrabla Vuorz – Breil igl onn 1870 ha dau slontsch al turissem da stad che haveva entschiet a flurir ils onns 1850.
Schegie ch’ils vischinadis da Breil, Dardin e Danis-Tavanasa han da vegl enneu adina luvrau stretgamein ensemen e tgirau bunas relaziuns, han ei duvrau biars onns per approbar ina constituziun communala. Tochen igl onn 1909 han els reglau las fatschentas communablas tenor ils vegls dretgs e reglaments.
Suenter la 2. uiara mundiala ha l’armada aviert a Breil ina plazza da tir per las truppas da defensiun encunter aviuns. Suenter ils onns 1950 ei Breil sesviluppaus ad in impurtont center dall’economia d’electricitad cun lag da fermada e centralas.
Igl onn 1911 ei igl Uaul dil Scatlè vegnius mess sut protecziun dalla natira ed igl onn 1999 la Val Frisal. Muort l’avertura dil territori da skis e cheutras dil turissem d’unviern ei il vitg da Breil buca staus pertuccaus dil digren dalla populaziun.
Dardin
„Agrum in Ardunae“ (=èr a Dardin) aschia vegn il vitg presentaus el testament da Tello. Il num vegl dil vitg che vegneva duvraus entochen el 19avel tschentaner era `Ardin`. Il vitg da Dardin secumpona dils uclauns Casut, Casu, Capaul, Caprè, Gliz e Capeder. Els ein situai per liung dalla via veglia da Schlans a Breil. Dardin ha manteniu siu caracter puril entochen il di dad oz. Aschia ha era la veglia substanza architectonica saviu vegnir conservada per gronda part. Da menziunar specialmein ein las casas purilas caracteristicas dil 18avel tschentaner tardiv els uclauns da Capaul, Gliz e Capeder.
El caraun dalla via denter Danis e Dardin sesaulza in crest da ca. 50 m lunghezia e 20 m ladezia, il Grep Patnasa. Alla surfatscha da quei grep sesanflan varga 30 scaluttas. La pli gronda cuppa veseivla ha in diameter da 25 cm ed ina profunditad da 15 cm. Il num Patnasa ni Patnal ei preromans e munta ton sco casti ni fortezia. Entochen oz han ins aunc buca anflau fastitgs dad in habitadi.
El rodel dils uclauns che fuorman ensemen il vitg da Dardin giugava pli dabaul igl uclaun da Pugaus (Arpagaus) ina rolla fetg impurtonta. L’interessanta construcziun dalla caplutta da s. Clau ei la suletta perdetga intacta da quei anteriur habitadi. Ella muschna dasperas cattan ins mo aunc ils fundaments d’ina casa. Situaus ella vischinonza dalla via da Strada formava el duront il temps medieval probablamein l’ucliva principala da Dardin. Ses habitonts profitavan dil traffic dalla via da transit che passava rodund 200 m sut igl uclaun. Pugaus ei vegnius bandunaus entuorn igl onn 1800.
Naven da 1664 fuorma Dardin ina atgna pleiv dedicada a s. Bistgaun. L’entschatta 2016 ein las treis pleivs dalla vischnaunca da Breil puspei vegnidas fusiunadas.
Per promover l’agricultura ei la meglieraziun generala vegnida iniziada igl onn 1992.
Danis
El testament da Tello vegnan beins „ad Anives“ numnai. Il vitg da Danis, oriundamein construius per liung dalla via, ei situaus sin ina planira sur il Rein.
La pli veglia part dil vitg fuorman las casas dalla zona su. La part sut dil vitg ei vegnida reconstruida suenter il grond incendi da 1924.
Onns alla liunga ha igl Ual dalla Val Cuschina furniu l’energia a biars pigns indrezs industrials (mulin, resgia, fravgia, ferbaria, scarsinaria, tissunzeria).
La construcziun dallas ovras electricas han iniziau suenter ils 1970 in ferm svilup economic. Ensemen cun las centralas ei era il quatier Tumvi per ils emploiai dalla ovras vegnius construius. Ils quatiers novs ein quels el Plaun, Grotta e Sut Baselgia.
Ensemen cun Breil, Dardin, Tavanasa e Schlans formava era il vitget da Danis la gronda pleiv da Breil. La pastoraziun da Breil anora cun in plevon ed in caplon era naturalmein fetg difficila. Ins patratgi mo vid las grondas distanzas e las schliatas vias, oravontut il temps d’unviern. La pastoraziun era fetg munglusa. Quei cumprovan era ils cudischs da batten, lètg e mortori dalla pleiv da Breil. Mo mintga sapocu ei d’anflar in num da Danis ni Tavanasa. Per far frunt alla reformaziun che haveva fitgau pei a Danis-Tavanasa ha igl avat da Mustér schau ereger a Danis igl onn 1581 ina caplutta dedicada alla Sontga Trinitad. Suenter la separaziun ecclesiastica da Breil ils 1650 ei la pleiv da Danis-Tavanasa vegnida pastorada entochen ils onns 1940 da paders caputschins. Dapi 2016 fuorman Danis e Tavanasa puspei ina pleiv ensemen cun Dardin e Breil.
La meglieraziun funsila ei vegnida terminada igl onn 2001.
Tavanasa
La historia da Tavanasa ei era la historia da Danis. Igl onn 765 vegn Tavanasa numnaus „Abbatissae“ ed en in document da 1470 ei d’anflar il num „Thafanatzen“. Tavanasa ei in tipic vitg construius suenter la via. El s’extenda leu nua ch’il Rein fa in caraun, per liung dil pei dalla spunda umbrivauna. Il terren d’agricultura ei plitost scarts a Tavanasa, perquei ei sesviluppau en quei vitg ina liunga tradiziun da buns e capavels mistergners. L’avertura dalla staziun dalla Viafier retica igl onn 1912 ha favorisau quei fatg e possibilitau a Tavanasa da sesviluppar ad in impurtont center da marcanzia e mistergners.
Damai che Tavanasa ei baghegiaus da l’autra vart dil Rein han las punts sur il Rein adina giugau ina impurtonta rolla per quei vitg. El contuorn da Tavanasa meinan oz siat punts il traffic sur il Rein. Egl ost dil vitg meina la punt-fier il traffic motorisau (mo autos da persunas) e traffic lev (pedunzs e velocipedists) sur il flum. Lu suonda la punt da Versell ch’ei gest vegnida renovada ed aviarta pil traffic lev. Parallel meina la punt nova il traffic motorisau en direcziun Danis-Breil sur il Rein. La pli gronda punt ei la punt dalla via d’untgida. Enviers vest suonda silsuenter la punt dalla Viafier retica e lu las duas punts dalla Axpo Hydro Surselva SA che surveschan al traffic da menaschi.
La pli enconuschenta punt ei vegnida baghegiada igl onn 1905 dil renomau inschignier Robert Maillart. Igl onn 1927 ei quella punt vegnida destruidad’ina gronda bova. Tschun bgahetgs vegnan destrui e siat persunas piardan lur veta ella bova.
Tavanasa ha tgirau buns contacts culs vischins da Sursaissa, d’Axenstein, Vali e Cathomen ni per tudestg Tomahüs. Cathomen ha apparteniu alla vischnaunca da Breil entochen igl onn 2003. Lu ei Tomahüs vegnius incorporaus alla vischnaunca da Sursaissa.
Sch’ins discuora da Danis-Tavanasa patratg’ins secapescha era da Mutteins, igl uclaun da l’autra vart dil Rein. Sper las casas silla plaunca sulegliva, secatta a Mutteins Sut il center d’industria dalla vischnaunca.
Vuorz
Era „Vorce“ vegn menziunas l’emprema ga el testament da Tello da 765. Il num tudestg Waltensburg sereferescha oriundamein al casti dil Munt sogn Gieri (1209 Waltramsburg). Il liug dil casti ei vegnius denominaus tenor la baselgia fortificada da s. Gieri dil temps medieval tumpriv. A Munt s. Gieri han ins cattau fastitgs d’ina culegna dil temps da bronz e d’ina culegna retica-illirica dil temps da fier sco era fragments romans. El temps medieval possedeva Vuorz culegnas exteriuras a Ladral ed a Munt s. Gieri.
Sil territori da Vuorz secattan treis ulteriuras ruinas da castials medievals. El 13avel tschentaner era Chischlatsch la sedia dils signurs da Grünenfels. Era ils castials Grotta (Kropfenstein) e Cafoghel (Vogelberg) han a sias uras giugau ina impurtonta rolla e dattan perdetga dalla muntada historica dil vischinadi da Vuorz.
La baselgia da s. Desiderius e s. Leodegar, baghegiada egl 11avel tschentaner (e numnada per l’emprema ga ils 1241), ei daventada fetg renomada grazia als frescos gotics d’in pictur artist genial, realisai viers 1350. Il medem pictur – siu num e sia derivonza ein nunenconuschents ed ins numna el sulettamein il Meister da Vuorz – e siu luvratori han fatg frescos en dapli che otg baselgias el Grischun. Viers 1450/51 ei la baselgia vegnida engrondida ed aunc inaga picturada dad in auter meister; la veglia baselgia parochiala s. Gieri a Munt s. Gieri ei vegnida bandunada il medem temps.
Alla pleiv da Vuorz apparteneva oriundamein era la caplania d’Andiast. En connex cun pliras separaziuns entras decisiuns dalla dertgira d’appellaziun dalla Ligia Grischa (1526) ei era Andiast daventaus in’atgna pleiv. Vuorz ei lu aunc buca sedecidius per la nova cardientscha. Pli tard, ils onns 1530, ei Vuorz sco sulet vischinadi dalla part sura dalla Surselva daventaus reformaus. Quei ei in dils motivs ch’ei ha dau ferms ligioms denter „Uors“ – aschia senumnava il vischinadi entochen il 20avel tschentaner – ed ulteriurs vitgs reformai dalla Foppa.
Sco en strusch in cumin ein ils process da strias dil 17- e 18avel tschentaner documentai bein els archivs. Dils protocols ei d’intervegnir che dudisch persunas ein vegnidas executadas, duas bandischadas e tschun relaschadas.
Igl onn 1734 ha il vischinadi da Vuorz cumprau ora ils davos dretgs dil signuradi da Munt Sogn Gieri ed ei aschia sedeliberaus definitivamein dalla claustra da Mustér. Sinaquei ha el formau in agen cumin reformau Vuorz, ferton ch’ils vischinadis catolics dil cumin da Vuorz (Rueun, Siat, Pigniu, Andiast e Schlans) han naven da lu formau il cumin Vuorz-Rueun ch’ei vinavon staus dependents digl avat da Mustér.
Grazia a donaziuns e fundaziuns dil grond benefactur Anton Cadonau (1850–1929) e grazia als tscheins d’aua sco era allas entradas dils uauls ei la vischnaunca da Vuorz stada entochen ils 1963 ina vischnaunca zun beinstonta che incassava neginas taglias communalas. Suenter il 1961 ha l’arrundaziun dil funs e la mecanisaziun migliurau marcantamein la situaziun agrara, il medem temps denton era provocau ina sperdita da plazzas da lavur.
Era Vuorz ei staus fundatur dalla societad dallas pendicularas Péz d’Artgas SA. Vuorz ei oravontut sestentaus per in turissem moderau ed ecologic. Il Hotel Ucliva aviarts igl onn 1983 vala sco piunier sin quei sectur.
Ils loghens ch’ein numnai el medem document historic dils 765 ein sedecidi da semetter ensemen ed ir en cuminonza viers il futur. Cun l’entschatta schaner 2018 entscheiva pia in niev capetel ella historia dils suranumnai vischinadis. Igl ei da giavischar ch’ei detti in bien e prospereivel temps.


text:
Curt e concis:
- 13 persunas ston sa responsar avant il Tribunal penal a Bellinzona.
- Las persunas duajan avair rimnà tut en tut 15 milliuns francs per sustegnair ils «Tamil Tigers».
- L’organisaziun «World Tamil Coordinating Commitee» (WTCC) ha para sfurzà ses commembers da sustegnair la gruppaziun paramilitara.
Ils daners vegnian da Tamils immigrads en Svizra. Els duajan per part esser vegnids sfurzads da pajar daners per finanziar l’organisaziun che vul l’independenza dals Tamils. Quai è da leger en l'acta d'accusaziun da la Procura publica federala.
Attests da paja
Per pudair prender si pli auts credits, ha l’organisaziun «World Tamil Coordinating Commitee» dà ora attests da paja cun indicaziuns falladas. Uschia han ils accusads pudì vegnir a daners ch’han servì per la cumpra d’armas. Tranter las persunas accusadas è era il schef dal WTCC, plinavant il vice-schef ed il responsabel per las finanzas. Els ston tuts sa responsar per engion, falsificaziun da documents, lavar daners e extorsiun. Il process dura probabel fin mez mars.
RR novitads 12:00


text:
La vischnanca da Surses lavura vi d’in studi, che duai mussar tge alternativas ch’i dat da cuntanscher Radons senza skis. Sco quai che Leo Thomann, il president communal, ha ditg sin dumonda, dettia tschintg variantas pussaivlas. Tuttas prevesan da nizzegiar u renovar vias existentas, per far charrablas questas per in bus public.
Il pli simpel saja da duvrar via existenta
I dat variantas davent da Savognin, e variantas davent da Tigignas. La varianta la pli simpla saja quella da Tigignas – Fotgs Sot – Rasliung – Radons, che va sur la via existenta cun paucas adattaziuns vi da la via. Quai duess esser pussaivel da realisar per 160’000 francs. Quels custs sa cumponan uschia: rumir naiv 100’000 francs, cumissiun da lavinas e siglientar lavinas 10’000 francs, bus da 12 persunas e manischunz 40’000 francs e custs imprevis 10’000 francs. Tenor Leo Thomann duai dar in tact d’in’ura, quai dat ina capacitad da 150 persunas transportadas al di. Questa soluziun saja pussaivla da realisar gia sin l’enviern 2016/17. Proximamain vegn la vischnanca Surses a discutar ils plans cun las pendicularas, il turissem ed ils ustiers da Radons.
Pendiculara fiss memia chara
Nagin’alternativa saja da reactivar il Snowliner u la construcziun d’ina pendiculara nova: Cun custs da 25 fin 35 milliuns francs na saja betg pussaivel da finanziar ina pendiculara nova, ha ditg Leo Thomann.


text:
L viagiadëur/La viagiadëura à l dërt al trasport dal mumënt che l/la zapa tl mesun publich y à tla mans na cherta de viac che vel.
L viagiadëur/La viagiadëura aspieta pra la fermeda y mostra cun n sëni dla man la ntenzion de tò la coriera canche chësta ruva adalerch.
L viagiadëur/La viagiadëura ie respunsabl/respunsabla de tenì su la cherta y muessa cialé, danter l auter, che i dac che la cuntën posse unì liec.
I documënc de viac sun inuem muessa unì presentei, sun dumanda dl sciafer o dl personal de cuntrol, adum cun n documënt de recunescimënt che vel’. Per chi che ne à mo nia cumplì catordesc ani iel assé presenté l documënt de viac.
I/La passajires ie respunsabli/respunsables di danns gaujei ai mesuns, a terzi y a cosses.
La lueges da senté ie resservedes dantaldut ala persones cun dejabltà, al’ëiles che aspieta, ala jënt de tëmp y a viagiadëures cun mutons.
L trasport ne vën nia cunzedù ala persones che refudea la prescrizions n cont de orden y segurëza dl servisc, a chëles che ufënd la dezënza, che desturba i autri viagiadëures, che vënd bëns y prudoc sun l mesun de trasport, che cianta, sona o fej ativiteis semientes. Tl cajo che chësta despusizions ne vën nia respetedes y la situazion ie tela da descunsië che l viac vede inant, possa l sciafer o l personal de cuntrol damandé l ntervënt dla forzes dl orden.
Tl cajo che l viagiadëur y utënt dl servisc de trasport publich fej azions che mët tl pericul la segurëza y la regularità dl servisc, à l cuntrolëur o l sciafer la rejon, aldò de si valutazion persunela, de ti tò la cherta de viac tl cajo che chësta ie numinativa o de ne l lascé no furné inant, sce l se trata de na persona che à cumplì la majera età.
L Ufize cumpetënt stabilësc per tan giut che n ti tol la cherta y chësc tëmp va da n minim de n mëns a n mascim de n ann. Te chësc tëmp ne possel nia unì damandà na cherta de viac nueva y nianca n duplicat.
L resta a uni moda de ublianza per l viagiadëur/la viagiadëura de se tenì, sce n cajo, a uni despusizion dl personal de servisc.
Per cie che reverda l cumpurtamënt di/dla viagiadëures di servijes de trasport publich vel’ l titul II dl DPR di 11 de lugio 1980, n. 753 "Nuove norme in materia di polizia, sicurezza e regolarità dell'esercizio delle ferrovie e di altri servizi di trasporto" (Normes nueves tla materia de polizai, segurëza y regularità dl eserzize dla ferates y d’autri servijes de trasport), che vëij danora l’aplicazion de straufonghes aministratives tl cajo che la normes ne vënie nia respetedes.


text:
Point Break - Punto di rottura
Point Break - Punto di rottura (Punt ad śbrag) 'l è 'n film 'd asiòṅ dal 1991 dla Kathryn Bigelow prudót par James Cameron.
Al film 'l è custâ vint-quàtar migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò 'd utànta-tri.
Sunt
Na banda ad quàtar rapinadōr da tri an la fà di cólp in dal banchi ad Los Angeles e i al faṅ miténd-'s adòs al mascri ad quàtar vèć presidènt americàṅ, Ronald Reagan, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon e Jimmy Carter. L'FBI la gh'è adòs ma la n è minga bòna ad capìr chi sìan dabòṅ.
'L ambisióś agìnt Johnny Utah (Keanu Reeves), péna diplumâ c'n i vōt più élt, insém a 'l ex veteràṅ dal Vietnam Angelo Pappas (Gary Busey) i gh'ànan da ciapàr-i. Angelo, faghénd far di anàliśi a dla tèra e dla sàbia che lōr i aṅ stramnâ sénsa vlér durànt i cólp, al créd ch'i sìan di surfìsta ch'i śgrànfgn'n i bèsi 'd Istâ par pagàr-as di viàś in tut al mónd 'd Invèran par tgnir a drē a 'l spòrt ch'a gh piàś tant. Johnny 'l è 'd acòrd sèg e al decìd ad misćiàr-'s a qvéi ch'i faṅ al surf da 'l sò bandi.
Al pulisiòt al cgnós acsè Bodhisattva, dit Bodhi (Patrick Swayze), òṅ di più braṿ. La sò ex muróśa, la Tyler (Lori Petty), la 'l ciàma "pascadōr" parchè 'l è sèmp'r a drē a pascàr l'ónda parfèta.


text:
Liban
El Lìban (لبنان in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a la Siria e a l'Israel. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Beirut.
Al gh'ha una süperfiss de 10.452 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.800.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Liban (nom ufizial: ﻠﺠﻤﻬﻮﺮﻴﺔ ﺍﻠﻠﺒﻨﺎﻨﻴﺔ, Al-Jumhūriyyah al-Lubnāniyyah; République du Liban in Frances) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Michel Suleiman (del 2008).
El prim minister a l'è el Najib Mikati (del 2011).


text:
Che RTR è en chasa è vegnì communitgà a tut ils policists da l'hotel da tschintg stailas. Dal reminent: Il num da l'hotel na dastga betg vegnir numnà. Quai per motivs da segirezza. Per vegnir en l'hotel, ston tuts passar la controlla d'entrada. Tut quai che giaja en ed ora vegnia controllà, declera Gian Thom, il viceschef da segirezza da l'hotel.
Cura ch'ins è la finala en l'hotel, na sent'ins dentant betg pli bler da las mesiras da segirezza. Ils policists ageschan a moda decenta, dentant èn els posiziunads dapertut – era sch'ins na realisescha betg quai. Er cameras èn installadas dapertut. I saja ina gronda sfida dad avair tut sut controlla. Quai en emprima lingia la saira, cura ch' ils gronds eveniments hajan lieu e bleras persunas arrivian il mument.
RR actualitad 12:00


text:
Offerta publicistica Televisiun Rumantscha
La Televisiun Rumantscha (TR) è mintga di preschenta sin SRF 1
La Televisiun Rumantscha (TR) è mintga di preschenta sin SRF 1. Da glindesdi fin venderdi vegn l’emissiun d’infurmaziun «Telesguard» emessa a las 17:40 (repetiziuns tranter las 18:00 e las 22:00 sin SRF info). «Telesguard» è in’emissiun d’infurmaziun cun temas che fatschentan il Grischun e la Svizra rumantscha. Per uffants datti il magazin d’infurmaziun «Minisguard», che vegn emess mintgamai la sonda a las 17:40 e repetida dumengia a las 17:10. Dumengia a las 17:25 è era da vesair l’emissiun «Cuntrasts», là è il num program: las emissiuns èn uschè vivas e multifaras sco noss chantun. Pliras giadas ad onn vegn l’emissiun da politica «Controvers» emessa enstagl da «Cuntrasts», ina debatta engaschada davart la vita politica en il Grischun e la Svizra. Ultra da quai producin nus quatter giadas ad onn l’emissiun «Pled sin via» (Wort zum Sonntag).
Tut las emissiuns da la TR han suttitels tudestgs e porschan al rest da la Svizra regularmain la chaschun d’inscuntrar nossa pitschna minoritad linguistica (suttitels sin la pagina da Teletext 777). Noss films na fruntan betg mo en Svizra rumantscha sin grond interess, mabain han era gia survegnì premis naziunals ed internaziunals.


text:
iLounge, uschia sa numna il nov post d’infurmaziun da turissem da San Murezzan. Davent dad ina cussegliaziun al fanestrigl, ad ina cussegliaziun averta cun contact pli direct cun il giast.
Adattà al temp digital dad ozendi
Fin oz vegniva il giast a San Murezzan infurmà en il plaun sut da la chasa communala. Là vev'i in biro cun differents fanestrigls. Ussa e vegnì avert in nov post d’infurmaziun che sa numna «iLounge».
L’idea deriva da las enconuschentas butias dad Apple-Store. Amez il local sa chatta in'insla da cussegliaziun, enturn quest'insla èn plazzads ils visurs, uschè ch'ils collavuraturs pon infurmar il giast persunalmain, direct e digital.


text:
Il cussegl pastoral dallas pleivs Breil, Dardin e Danis-Tavanasa ei in organ ecclesiastic che cusseglia e sustegn il plevon en damondas da pastoraziun. En nossas pleivs eis el vegnius formaus la primavera 2010.
El secumpona ord ils suandont quater secturs:
Il cristianissem capescha sut "annunziaziun" il raquintar e dar vinavon igl evangeli da Jesus Cristus. Pia annunziar la nuviala, la veta e la missiun da Jesus. La fuorma classica schabegia duront il survetsch divin cun ils texts biblics, il priedi ni la meditaziun.
Quei schabegia denton era duront las lecziuns da religiun ed en la scolaziun da carschi per exempel seras biblicas, brevs a geniturs giuvens ect.
Il plaid "diaconia" deriva dil lungatg grec e munta "survir". Sut diaconia capeschan ins tut ils aspects dil survetsch al concarstgaun che schabegian en connex cun la Baselgia. En quei agid semuossa solidaritad, cumpassiun, agid spontan, empatia, etc.
Sut l'expressiun "liturgia" ei da capir rituals per ludar Diu e per profundar la cardientscha. La liturgia cumpeglia tuttas fuormas da survetsch divin, oraziun e cant, simbols, sacraments e benedicziuns, sco era vestgius ed utensils che vegnan duvrai el survetsch divin.
Ina cuminonza ligia ils carstgauns in cun l'auter e dat tegn, forza ed identitad. Negin sa esser cristian(-a) mo per sesez, igl esser Baselgia sebasa sin la cuminonza.
Nus promovin la cuminonza en nossas pleivs cun l'organisaziun da differentas occurenzas ed entras il sustegn e la promoziun dallas tradiziuns localas.


text:
Sin la glista èn Manuela Fetz da Panaduz, Dario Wellinger da Grüsch, Jamie Rizzi da Vaz sut, Christian Müller da Cuira e Nina Valär da Tavau. Il tema principal da la PLD giuvna è la scolaziun e l'economia. Las proximas emnas vul la partida elavurar in pachet da mesiras en connex cun la scolaziun.
Auter ch’en las elecziuns precedentas, vulan ils Giuvens liberals betg be candidar cun in’atgna glista, mabain sustegnan era la co-presidenta dals Giuvens liberals, Raphaela Holliger ch’è sin la glista da la partida mamma.
RR novitads 7:00


text:
Sco che l'investider Remo Stoffel ha ditg a la Südostschweiz, saja el sa cunvegnì cun la vischnanca ch'el vegnia a sa participar als custs, tut segund ils custs.
Il project vegn realisà da SAM architects e partenaris SA da Turitg. Els han gudagnà la fin da l'onn 2016 cun il project «Follow me» la concurrenza per la realisaziun da questa nova halla polivalenta.
Finanziaziun è reglada
Ils custs totals èn calculads cun circa 14,5 milliuns francs. Stoffel vegn a surpigliar stgars in terz. Cun la vendita da l'hotel Therme per 7,7 milliuns e la participaziun da Remo Stoffel è la vischnanca abla da pajar il project, malgrà ch’il chantun na dat nagins daners.
Per 14,5 milliuns survegnan ils da Val dapli che mo ina halla polivalenta. Quasi in milliun vegn investì en la nova pratica dal medi che vegn integrada en quest bajetg. En pli datti stanzas da fitness e fisioterapia, e per las uniuns datti stanzas da sedutas e la halla sezza.
Finalmain va en vigur in giavisch ch’ils da Val han dapi 30 onns.
RR novitads 07:00


text:
En ina conferenza da telefon ha il comité executiv sut l'egida dal president Thomas Bach decidì da betg sclauder totalmain ina entira naziun dals gieus olimpics. La delegaziun russa dastga uschia da princip far part als gieus. Schebain atletas pon ubain na pon betg far part, duain las differentas federaziuns da sport internaziunalas decider en collavuraziun cun il Tribunal internaziunal da sport (CAS). Tuttina stoppian però tut ils atlets da la Russia ademplir cundiziuns rigurusas, ha ditg Bach.
En l'atletica leva resta la Russia però sclaussa
La Russia saja cuntenta cun la decisiun,m ha ditg il schef da la delegaziun da sport Dimitri Swischtschjow. Quai era sche la decisiun dal Tribunal internaziunal da sport vala anc adina per la squadra russa da l'atletica leva. Lezza resta sclaussa dals gieus olimpics a Rio.
Talas decisiuns stuvessian però valair per atletas ed atlets dad tut ils stadis, ha ditg Swischtschjow, e betg mo per la Russia. En quel connex aveva il schef dal Kreml Wladimir Putin annunzià da fundar ina nova cumissiun d'anti-doping en Russia. Eventualmain che quai ha gidà d'evitar in scumond da tut las atletas ed atlets russ per ils gieus olimpics a Rio.
Doping sistematic statal en Russia
En il rapport d'investigaziun aveva l'agentura mundiala cunter il doping (WADA) constatà, ch'i haja dà doping sistematic ordinà tras il stadi en la Russia. E quai betg mo en l'atletica leva. Suenter la publicaziun dal rapport da la WADA aveva il manader dal labor anti-doping a Moscau, Gregori Rodschenkow, demissiunà.
Pauc chapientscha per la decisiun dal IOC
La decisiun dal Comité internaziunal olimpic IOC da betg excluder dal tut la Russia dals gieus olimpics a Rio de Janeiro chatta pauc chapientscha. El saja surstà, trumpà e grittentà, ha ditg Jörg Schild, il president da Swiss Olympic. E per il president da l'uniun tetgala da 59 agenturas naziunalas anti-doping Joseph de Pencier èsi in trist di per il sport schuber. Cuntenta cun la decisiun dal IOC è percunter la Russia.
RR novitads 17:00


text:
Minneapolis
Minneapolis (a s lèś /ˌmɪniˈæpəlɪs/ in ingléś, scólta'l chè) l'è na sità dal nòrd di Stat Unî e sèntar più impurtànt dal stat dal Minneśòta.
La mùcia sù da piò ad quatarsènt-mila abitànt ma in di an Sinquànta la pasàva i sincsènt-vintmìla. La s cata in dla cuntèa 'd Hennepin su 'l fiùm Missisìpi e in mèś a vint lâg e pasa, turènt e cascàdi. Al sò clima 'l è cuntinentàł.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su 'l cumèrs, su la finànsa, e su i servìsi 'd autotraspòrt e dal feruvìi.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò gint la s divìd fra 'n 63,8% ad biànc, un 18,6% ad négar, un 10,5% 'd ispànig e 'n 5,6% 'd aśiàtic. La sò sìndiga, da 'l 2014, l'è la Betsy Hodges dal partî demucràtic-cuntadèṅ-laburìsta dal Minneśòta.
Persunàǵ ligâ a Minneapolis
- Erik Larsen, diśegnadōr ad fumét
- Soul Asylum, grup ad rock alternatìṿ
- Babes in Toyland, grup punk ad dóni
- Prince, cantànt
- Vince Vaughn, atōr
- Breckin Meyer, atōr
- Rachael Leigh Cook, atōra
- George Roy Hill, regìsta Prèmi Òscar
- Robert M. Pirsig, scritōr e filòśuf


text:
Mantva
Artécol in dialèt arzân
Mântva l'é 'na sitê ed 48.357 abitânt ind la Lumbardéia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·
Artéccol in dialatt bulgnais
Mantva (Mantua in mantuan e latén; Mantova in Itagliàn) l'è onna däl zitè d'la Lunbardî con 48.000 abitant, capitèla d'la pruvénzia dal nomm cunpâgn.
La s câta drî al Ménz, l'è stè fundè dal 2000 prémma ed Crésst; dåpp l'è stè un pajais etróssch ch'i àn dè al nomm dal låur dio, Mantus. I Romàn l'àn ocupè int'la prémma e int'la secånda guèra pûnica, e atais a la zitè ai êra nèd Virgélli, famåus povêta latén.
Dal rinasimänt Mantva l'êra gvarnè dai Gonzaga, dåpp dai tugnén d'l Austria.
Napoleån l'à dgé fèr batâglia par tôrla dal 1796; po dåpp Mantva l'è entrè a fèr pèrt d'la Repóbblica Cisalpénna (formè da l'ugnån d'la Repóbblica Transpadèna con la Repóbblica Cispadèna), dal Raggn d'Itâglia såtta Napoleån e dal Raggn Lunbèrd-Vènet. A la fén d'la Têrza guèra d'indipendänza, dal 1866, Mantva l'è entrè a fè pèrt dal Raggn d'Itâglia såtta i Savoja.
Guèrda anch[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·
Articol in dialet mantuan
Mantua l'è una città in t' la Lumbardia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Stròsa
Stròsa (Strozza in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Imagna a 15 km de la sità e a 378 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 083 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,9 km² e 'na densità de popolasiù de 278 ab./km²
El cunfìna coi cümü de San Bartolomé, Almèn, Capisù, Róncola e Übiàl Clanèss.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Stròsa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Al campiunadi mundial da hockey sin glatsch en il Danemarc gudogna la Svizra la davosa partida da gruppa cunter la Frantscha. Quai cleramain cun 5:1. Grazia a questa victoria suverana sa qualifitgescha la squadra naziunala per il quartfinal nua ch'ella frunta la gievgia sin la Finlanda. Ils Finlandais han terminà la fasa da gruppa B sin l'emprim plaz.
Suenter duas terradas en seria han ils Svizzers persvas en l'ultima partida da la fasa da gruppa A. Ils gols per la Svizra han sajettà tschintg differents giugaders, numnadamain Grégory Hofmann (13'), Enzo Corvi (16'), Ramon Untersander (38'), Kevin Fiala (43') e Simon Moser (54').
Cun cuntanscher il quartfinal ademplescha la squadra naziunala da hockey las pretaisas fatgas per il campiunadi mundial en il Danemarc.
RR novitads 15:00


text:
Pussy Riot
Al Pussy Riot (Pèpi arvèrsi) i èṅ un grup rus punk ad fémni rabìdi impgnàdi in pulìtica a Måssca, cgnusû p'r al sò manifestasiòṅ ad prutèsta fati cun di flash mob e eśibisiòṅ ad tant in tant. I dascóran dla situasiòṅ pulìtica in Rùsia e dla vita dal dóni là, dand anc còntra gl'elesiòṅ presidensiàli dal 2012, cun al pasàǵ a cap dal Stat ad Vladimir Putin che, in alóra, 'l éra prim minìstar.
In dal méś ad Mars dal 2012, tri dóni dal grup i èṅ stadi misi in arèst cun l'acùśa ad cumpurtamènt viulènt e ultragiōś p'r avér fat n'eśibisiòṅ còntra Putin sénsa parmés in dla Catedràla ad Crist Salvadōr. Che lōr, dòp ésar-'s fati al ségn dla cróś, i aṅ tacâ a sunàr na canta par dmandàr a la Madóna ad mandàr via Putin e puntànd al dî anc còntra Cirillo I parchè, a lōr giudìsi, lì lò al créd più a Putin che a Dio. Al guàrdi, in gnanc un minùt, i i aṅ paràdi fóra subìt.
A s trata ad:
- Maria Alyokhina, studénta ad 24 an a 'l quàrt an ad Giurnalìśum, la s dà da far par Greenpeace e in dal vuluntariâ. La gh'à 'n putèṅ;
- Yekaterina Samutsevich, prugramadōra ad computer ad 30 an, diplumàda in futugrafìa e in multimedia;
- Nadezhda Tolokonnikova, studénta ad 22 an, la stùddia filuśufìa a l'Università ad Måssca. L'è spuśàda cun Pyotr Verzilov e la gh'à na fiōla ad quàt'r an.
Da la lōr banda i s èṅ dit: Kate Nash, Red Hot Chili Peppers, Sting, Cornershop, Faith No More, Peter Gabriel, Jarvis Cocker, Pete Townshend, The Joy Formidable, Madonna, Björk, Neil Tennant di Pet Shop Boys, Alex Kapranos di Franz Ferdinand, Beastie Boys, Patti Smith, Genesis, Corinne Bailey Rae, Courtney Love, Paul McCartney, Yōko Ono, Refused, Elio e le Storie Tese, Zola Jesus, Billie Joe Armstrong di Green Day, Die Antwoord, Genesis, Tegan and Sara, Johnny Marr e àt'r incóra. L'Ugnòṅ Europea, par bóca ad Catherine Ashton, la s è dita in pinsēr p'r al cundisiòṅ duri ad detensiòṅ e par la manéra ad purtàr avànti al prucès.
I gh daṅ invéci adòs al Patriàrca dla Cèsa Urtudòsa, Cirillo I, e al regìsta Nikita Mikhalkov ch'al s è dit prònt fiṅ da subìt a firmàr na létra avèrta cònt'r ad lōr.
Dòp che la cantànta Madonna l'iva dâ al sò apòǵ a 'l grup durànt un sò cuncèrt in Rùsia, faghénd védar la scrita "Pussy Riot" in sla sò schina, al premier in secónda rus Dmitrij Rogozin al gh rispónd acsè: «Tut qvéli ch'i èṅ stadi dal r... ad sòlit i téndan a far in gir dal lesiòṅ su cuma a s fà a star a 'l mónd, specialmènt quànd la s cata a 'l èstar in tournée»[1]. Di asuciasiòṅ dla sità ad San Pirèṅbùrg i aṅ pò fat càuśa a lē e a gl'urganiśadōr dal cuncèrt, dmandànd-ag déś migliòṅ 'd euro p'r avér dascórs in favōr di gay e dal "Pussy Riot", andànd acsè, a sò dita, còntra la léǵ dla sità e a i sentimènt dal pòpul[2].
Mandàdi a giudìsi, dòp ch'i éran stadi tgnùdi dèntar par dagnóra tri méś sénsa ch'a fus depuśitâ furmalmènt 'l at 'd acùśa, al 17 'd Agóst dal 2012 i giùdas rus i aṅ cundanâ al Pussy Riot a dū an ad parśòṅ par „TEPÌŚUM RELIGIŌŚ“[3]. In cal méntar al vèć campiòṅ ad scac Garry Kasparov, mémbar dal fòrsi 'd upuśisiòṅ ch'l éra preśènt ad fóra da 'l tribunàl par prutestàr, 'l è stâ farmâ par la pulisìa[4].
Al regìsta Nikita Mikhalkov
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Madonna: dòp Pussy Riot i fnòć. L'arlìa ad Mósca: "l'è na rója" Agenzia Giornalistica Italia, 10 'd Agóst dal 2012
- ↑ L'à uféś i sentimènt di fedèi, San Pirèṅbùrg al fà càuśa a la Madonna repubblica.it, 17 'd Agóst dal 2012
- ↑ Pussy Riot culpévuli ad tepìśum religiōś, cundanàdi a dū an ad parśòṅ corriere.it, 17 'd Agóst dal 2012
- ↑ Rùsia: Pussy Riot, davànt a 'l tribunàl farmâ Kasparov Agenzia Giornalistica Italia, 17 'd Agóst dal 2012


text:
Floresta
Floresta l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 504 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 31,1 km² e 'na densità de popolasiù de 16 ab./km².
Floresta el cunfìna coi cümü de Montalbano Elicona, Santa Domenica Vittoria, Raccuja, Randazzo, Tortorici, Ucria e San Piero Patti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Floresta l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La dirigenta Silvia Caduff ha 80 onns
- Sonda, 7.1.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 7.1.2017, 8:40, RTR
Silvia Caduff è naschida a Cuira. Suenter il studi da clavazin e studis da musica a Berlin ha ella vulì daventar dirigenta. Cun 19 onns è ella sa participada a la concurrenza per dirigents a New York e gudagnà quel sco emprima dunna.
La victoria da la concurrenza da dirigents 'Dimitri Mitropoulos' ha avert tut las portas a la giuvna dirigenta lonn 1966. Silvia Caduff ha pudì diriger orchesters da renum sco la Filarmonia da Berlin ni la Filarmonia da Minca. Silvia Caduff viva a Lucerna.


text:
Tutti pazzi per Mary
Tutti pazzi per Mary (Tut mat par la Mary) l'è na cumèdia americàna dal 1998 ad Bobby e Peter Farrelly ch'l'à vins quàtar MTV Movie Awards dal 1999. In dal 2000 'l American Film Institute al l'à misa a 'l 28śum pòst dal sènt cumèdi americàni fati méj ad tut i tèmp.
Custàda vint-a-tri migliòṅ ad dòlar, la 'n à pò fat sù tarśènt-stanta.
Sunt
Ted Stroehmann (Ben Stiller), a trént'an sunâ e incóra inśdî, 'l è incóra infigâ dla Mary Jensen (Cameron Diaz), na biundìna sò cumpàgna dal licèo in dal 1985 quànd chi lē la 'l iva sarnî p'r andàr a balàr sèg a 'l bal dla fiṅ 'd an. Purtròp par lò, cla sira là al gh'iva abû un prubléma in bagn (al sò cas 'l éra armàś incastrâ in dla sarnéra dal braghi) ch'al 'l à custrét a 'l uśdàl, faghénd-ag pèrd'r ad vista la Mary.
Quatórd'ś an dòp, Ted, tgnénd a drē a 'n cunsìli dal sò amìg Dom (Chris Elliott), al decìd ad pagàr 'l investigadōr Pat Healy (Matt Dillon) par pascàr-la, a n saénd minga in du la s sia stablìda in cal méntar. Chi lò al la cata a Miami e al ciàpa na còta anc lò. Par cal mutìṿ lè al taca a cuntàr dal bali a Ted par far-gh-la daśmindgàr e psér avér acsè camp lìbar. Al gh cònta che lē l'è custréta a vìvar in sna scrana a rudèli e la péśa sènt chilo.
Par far-la inamuràr ad lò pò Pat al fà da tut, anc drugàr al caṅ dl'amìga ad lē, la pîna ad bèsi Magda (Lin Shaye). Tut a fila lis cuma 'l òli in fiṅ a quànd Norman Phipps (Lee Evans), ch'al fà finta 'd èsar 'l architét ingléś Tucker par far cólp su Mary vlénd anca lò dvintàr al sò muróś, al al dasquàcia.
Ma Ted al n vōl minga mulàr 'l òs e al gh la cava a ciapàr 'n apuntamènt sèg. Quànd Norman al gh cunsìlia 'd n andàr-ag mia cun al "cólp càrag" lò al al tōś in paròla e al s fà na pugnéta in dal bagn dal risturànt par dascargàr-as. Quànd però 'l à finî e 'l è prònt par pulìr incòsa, al n cata minga la sò śbòra. La Mary l'è da drē da 'l us e la gh mét présia. Ted al vèṅ fóra e lē la gh dmanda «Cuś è'l cal lavōr lè in s'l uréć sinìstar? 'L è gèl par cavìi! Mè a 'l ò finî!». E la gh al tōś miténd-al-s in cô.
Più tard chi lē la ricév na létra minga firmàda in du a s dìś al lìgam ch'a gh'è fra Ted e Healy.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDb
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla
Nòti
- ↑ La tagline la vōl dir «'L amōr 'l è in di cavìi» e l'è 'n śōg ad paròli fra Hair (Cavìi) e Air (Ària), cuma 'd sòlit a s diś


text:
Ils aviuns hajan difficultads d'atterrar en la chapitala dal Jemen Saana ha ditg in pledader dal IKRK ad agenturas da novitads. Sco quai che la Crusch Cotschna ha annunzià sa sprovian ins da schliar ils problems logistics. Il mument sajan 48 tonnas medicaments pronts da sgular a Saana.
Dumengia aveva la Crusch Cotschna communitgà da vulair furnir agid umanitar en il Jemen e da posseder la lubientscha da l’Arabia Saudita.
Entant cuntinueschan cumbats
Tar cumbats en la citad d’Aden en il Jemen èn tenor indicaziuns da medis e militar mortas almain 53 persunas. Sco in medi ha ditg ad agenturas da novitads sajan era 17 civilists tar las unfrendas.
Il cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas n’ha anc betg decis davart ina pausa dal bumbardament en il Jemen. Ins dovria anc dapli temp per decider ha declerà in ambassadur da l’ONU. La Russia aveva proponì ina tala pausa la sonda.
RR novitads 12:00


text:
Il martgadar per realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa va en la proxima runda. Tenor la cumissiun d'instituziuns politicas dal Cussegl naziunal na tanschan las propostas dal Cussegl federal betg. Quai ha ditg il president da la cumissiun Heinz Brand.
La cumissiun na veglia però betg renviar la fatschenta al Cussegl federal. Avant ch'ins sa cusseglia vinavant pretenda la cumissiun però ulteriuras infurmaziuns da l'administraziun federala. Quella duai examinar ina uschè numnada «favurisaziun d'indigens». Tenor Brand chapeschan tuts numnadamain insatge auter per quest term.
RR novitads 15:00


text:
Re Laurin e le trei tosate
Re Laurin e le trei tosate
I morchies se aeva enciasà colassù, sćiampé da l'Orient, scaré da pòpoi più forc e prepotenc. So re l'era Laurin, strion encantesimador e gran maester de alchimìia. En grazia de siöi poderes i morchies aeva scuert de seda lumenosa le crepe de chi monc e i le aeva fate deventar spavide desche la luna. Con chest encantesem Re Laurin e siöi morchies se aeva vadagnà la fiduzia e l respet de la jent.
Chela tera, comanada da chel re che rejea l bosch, i alberes e i animai, e l saea zipiar sasc e minerai preziosc, l'era na tera encantesemada, la sola al mond scuerta da le marevee de la natura e piena rasa de tesores sconui.
N fil zis lonch de seda corea da piz a piz, dessegnan i tèrmegn del ream, e delaìnt da le crepe del Vaiolon, ades scì grije e nemiche, l'era dut na desteneta de rose chécene: l vidor de le röse. I òmegn, che aeva tema di morchies e de sova sapienza, i stajeva lontan dal vidor de le röse, ben serà int anter le crepe del senester Vaiolon. Nesciun perìcol someava ge dar cruzie ai morchies e a le vivane di lèghes e del bosch. Nesciun, enscin canche dal Latemar l'é ruà n cavalier...
Ladina, la fiöla de Re Laurin nasciuda anter le röse, la era tant bela: i ölges color del ciel, la pel desche i mile fiores de so vidor, i ciavei de seda dal color de l'òr... ma no la era felize e chest fajeva cruziar so pare e dut l pòpol di morchies. Not dapò not, Ladina la jiva su la tor più auta de so ciastel e la spetava l levar del sol, valent amich di enamoré, per ge repeter sova orazion:
"Sol, Sol, son jà descedada,
gei a me pascentar...
Tu sas che giö più no vive,
Sol, che de to lujor..
Gei prest, inant che giö möre,
gei, no te endujiar...
L 'amor che sćiauda i cöres,
gei a me far proar..."
La vardava semper burt, ence se le vivane e i morchies i proava a la consolar.
Demò na oita i ölges de Ladina i era stac contenc: canche i aeva vedù l misterios cavalier, aldelà del tèrmen del vidor de le röse, aut e fort sun so bel ciaval. Ence le vivane, cuciate jù anterint le dasce del bosch, aeva vedù siöi ölges te chel moment.
Ladina, tociada da l'amor, la ciantava duta so pascion:
"Voi te contar, pur zenza te veder,
sta gran pascion che nia no völ zeder.
Tu tu es lontan e no tu me sente
e no tu sas che giö me tormente..."
Ma l vent à menà sova cianzon enscin sun Latemar…
...e coscita na bela dì l cavalier l'é ruà. L'é ruà con dò na procescion de fenc e cavalieres scì forta e paruscenta che duc, le vivane e i morchies sconui anterint i cescogn, i é resté piegn de marevea. Le röse, chele röse che l cavalier aea vedù canche ence el se aeva enamorà de Ladina, apontin chele röse i lo aeva menà enscin colassù.
L cavalier l'à vedù Ladina, rösa anter le röse, e l ge à dit:
"Rue ben bonora ju da Latemar,
bela Ladina per te saludar.
Bela Ladina, no me far morir
scoita valenta che che voi te dir."
E so pòpol amò l la preava:
"Bela Ladina no ge dir de no
a n scì bel cavalier che te domana amor...
Bela Ladina, gei, no te endujiar
te faron noscia reìna, gei sun Latemar..."
Ladina, enamorada, l'à responù:
"L'amor che sente, mio bel cavalier,
l'é più fers che l föch e l'é più ros che l cör"
E ence se a ela ge endespiajeva de lasciar sova jent, la gran pascion ampò contentada la l'à portada demez da le vivane e i morchies siöi amisc, da dute le röse de so vidor, e zenza nince saludar so pare Re Laurin, la é sćiampada envers na növa felicità.
Re Laurin l'era dò a so strionarìe e siöi faturec te un di tropes cógoi che l'era sotint dut so ream. Canche l'é vegnù fora, l'à vedù la marevea e la tema depente sui musc de duc siöi morchies: Ladina no la era più! Re Laurin à vardà te duc i ciantogn de so ream, ma no l l'à troada. Enlaoita desperà l'é jit a ge prear al vent:
"Dì dì se tu l'as veduda,
dì, dì, se tu l'as scontrada;
segur, segur la é se n sćiampada,
nia de più gran che mio dolor!"
E l vent ge à responet:
"Ladina la é se n jita sun Latemar
l'é ben vegnù n bel tos a te la robar
la é bela e la ge piasc, el la völ sposar
l'é l principe de Latemar."
"Apontin mie röse me à tradì! Mai nesciugn era stat bon de ruar te mio prezios ream, tant ben sconù e vardà via anter cheste aute crepe!" pensava pianjan Re Laurin endana che l jiva dò i troes de so vidor. De colp, desperà, l'à comanà:
"Not negra cala,
e scuerji duc chi fiores
oitave inint, oitave inint colores,
e dut chel vert che l reste sut,
dut chel vestì che l reste nut,
chel bel ciantar che l devente mut!”
Mai n encantesem de n strion era stat coscita potent e gran sun chesta tera!
E coscita l scur é calà sun chele röse, i colores é deventé grijes per semper, dut l'era vöit e chiet. Re Laurin l se à serà int coi morchies e le vivane te so ciastel de crepa e l'à volù che mai più nesciugn, tant de dì che de not, podesse veder so vidor de röse.
Ma anter l dì e la not, canche spizolea e canche fior l sol, momenc sćiampé da la malediscion de Re Laurin, se pol amò veder l color de le röse su per le crepe grije del Vaiolon.
L'é passà i egn…
Sun Latemar, endana, a chi doi sposc ge era nasciù trei bele tosate. Ma la felizità no la podeva durar trop!
Na burta dì l prinz de Latemar l'aeva cognù jir en guera sun Ciadinon contra i Trevijegn. Per esser più davejin al Ciadinon, Ladina e le trei fiöle le é jite a star te n löch al soladif che aeva inom Moena. Aló, olache l sol dajeva int da doman fin sera, la é ruada dò n troi ju per le rive de Rancolin e dò sove peste de fata fioriva cescogn de röse.
A Ladina ge saeva tant bel chel post con chela natura encantesimada, forta e jentila, che ence ela, da enlaoita, la se à fat chiamar Moena. Ma i dì i passava pian pian, endana che la spetava che vegnisse de oita so spos. Bure pensieres ge passava per l ciau…
N sospet aricégol ge dajea da cruziar; la se à confidà co la ràdola che semper la la endeletava via per chi dì melanconesc con sove ciantie e con siöi sgoi. Coscì la ràdola la é sgolada sun Ciadinon a veder che che podeva esser suzedù.
L'ucelin l'é ruà giusta a veder l prinz de Latemar che l'era dò a morir e dut entorn i fiores deventava de color del sanch, i sangogn. La ràdola la n'à binà sù un e la ge lo à portà, co la burta növa, a Moena.
Da la gran pascion Moena la é se n jita, anterint chele spessigne, endodanöf sun Latemar e la à tant piant, ma tant piant, che le lègreme à bagnà chele crepe e le se à binà a una sotint, anter i làrejes e i peces del bosch.
Coscì l'é nasciù l lèch del Latemar, chiamà ence "lèch da le lègreme", olache se spelgiava l sol, la luna, le stele, le crepe, l ciel e l bosch, e l vent encrespava chela èga desche la seda.
I egn se dejoijeva un su l'auter e na dì Re Laurin, tormentà da so antica pascion, l'é vegnù fora da chele crepe per jir a troar sova fiöla su per Latemar, olache l vent ge aeva dit.
L se aeva fat larga n mìngol a la oita anterint spessigne, bosć velges e velgiogn, rives de èga subitosa, val freide, scure, misteriose. Ma, da tant velge che l'era deventà, no l'é stat bon de jir e l se à tirà en jù fin canche l'é ruà jun Roncac. Da aló en ju l troi scì pien de röse à descedà sova curgiosità e da enlaoita l'à scomenzà a jir duc i dì te chel löch che tant ge rejonava de sova fiöla.
Na dì l'é ruà enscin jun Rancolin olache l'à cognosciù trei tosate, valente e belote. Cheste, a l veder tant mestie, le ge à domanà:
"Che fasto po Re Laurin
duc chenc i dì sun Rancolin?
Che piànjeto po Laurin
en sèghit e zenza fin?"
E Laurin:
"Dijeme de chi che siede
fosc mìngol me consolerè."
El à responù:
"Nosc pare no l cognoscion
l'é mort sti egn sun Ciadinon.
Mia mare l'à inom Moena,
valenta e bela e de bon cör,
la é jóvena e semper ehela
la é Fata e no la mör."
Coscita l velge Laurin l'é vegnù a saer coche la era stata, e l'é se n jit endodanöf te so encantesem sun Vaiolon olache ades l dorm en pasc.


text:
Acquedolci
Acquedolci l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 5 802 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 13,0 km² e 'na densità de popolasiù de 446 ab./km².
Acquedolci el cunfìna coi cümü de Caronia, San Fratello e Sant'Agata di Militello.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Acquedolci l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vanzy
Vanzy l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Frangy, del circondàre (arrondissement) de Saint-Julien-en-Genevois e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 305 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 287 méter a 'na altèsa màsima de 537 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Rundanina
Rondanina (en lìgure: Rondaninn-a) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 69 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,6 km² e 'na densità de popolasiù de 5 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Montebruno, Propata, Torriglia.
El cümü l'è sitüàt en Alta val Trebbia a 49 km de Gènova, ma fìna 'l 1923 l'ha facc part de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rondanina l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L’iniziativa d’immigraziun da massa era vegnida acceptada cun ina pitschna maioritad da 50,3%. Ils iniziants da l’iniziativa èn tenor lur communicaziun segirs, ch’ina maioritad da la populaziun Svizra è però era per la via bilaterala cun l’UE. E perquai che la contingentaziun da l’immigraziun n’è betg cumpatibla cun la via liberala, dess il pievel anc ina giada pudair vuschar davart questa fatschenta.
Iniziativa n'è anc betg inoltrada
L’iniziativa n’è betg anc inoltrada ed il comité fiss pront da retrair l’iniziativa sch’il Cussegl federal chatta ina soluziun da realisar l’inziativa d’immigraziun senza periclitar ils contracts bilaterals. «Precis quest è la schanza da l’iniziativa», di Silva Semadeni, cussegliera naziunala dal PS sin dumonda dal RTR, «Ella è in bun med per far squitsch politic sin il Cussegl federal da chattar ina buna soluziun senza periclitar la via bilaterala.»
La Svizra sto cuntinuar las tractativas cun l'Uniun europeica cun presvasiun.
Che l’iniziativa flaivlentia la posiziun da la Svizra en las negoziaziuns cun l’UE, na craja Martin Candinas, cusseglier naziunal dal PCD betg. «Era l’UE sa, che 100’000 suttascripziuns vegnan ensemen svelt suenter ina votaziun cun resultat fitg stetg e perquai è la situaziun clera - la Svizra sto cuntinuar las tractativas cun l’UE cun persvasiun e metter enturn la voluntad dal pievel.»


text:
Temp content temp content temp content temp content temp content temp content temp content temp content temp content temp content
01. Temp content temp content
02. Temp content temp content
03. Temp content temp content
04. Temp content temp content
05. Temp content temp content
06. Temp content temp content
Temp content temp content temp content temp
Temp content temp content temp content temp content temp content temp
Temp content temp content temp
Temp content temp content temp content temp content


text:
Ferno
Ferno (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 6 907 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 8,5 km² e 'na densità de 813 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva arent a la zòna de l'Alt Milanes e del Tisin, el gh'ha ona frazion ciamada San Machee.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ferno l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cremùna
Cremùna (nòm uficiàl en Italià: Cremona) l'è 'na cità de la Lombardia, capolöch de la pruvìncia de Cremùna, sitüada 'ndèla Lombardìa meridiunàl. La cità la vé sö póch de lóns del fiöm Pò, che per Cremùna, col sò pórt flüviàl, l'è sèmper stat e l'è amò 'ncö 'n importànte vìa de comünicasiù. El cümü de Cremùna el cönta 71 901 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt stòrich del nömer de abitàncc del cümü de Cremùna l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cremùna l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèla stória come 'n insediamènt dei Cenomani, 'n popolasiù cèltica che gh'è riàt endèla piàna del Pò entùren al 400 prìma del Signùr. El nòm Cremùna però l'ìa amò piö ècc, fórse atribüìt zamò dei prim òm che s'è 'nsediàt endèl pòst, i antìchi isé i g'ha tiràt fò 'n bèl pó de interpretasiù fantaziùse per spiegàl. Endèl 218 prìma del Signùr i Romàni i g'ha stabilìt endèla zòna en prìm avampòst a nòrd del fiöm Pò e i g'ha mantignìt el nòm uriginàl. Cremùna e la sò vizìna (la modèrna Piacensa, sö la spónda sud del fiöm), i è stàde fondàde 'l stès an, co l'obietìf de penetrà 'ndèla pianüra che piö tàrde la deentarà la Pruvìncia de la Gallia Cisalpina. Cremùna en póch tép l'è nìda a éser la giöna de le cità piö gròse de l'Italia del Nòrt, aidiàda pò a del fàt de éser sö la stràda che colegàa Gènova a Aquileia, ciamàda Via Postumia. La g'ha furnìt soldàcc a Giùlio Cézare e la 'na 'ncaàt dei favùr quan che chèsto l'è stat al potére, piö tàrde però la s'è mitìda de la bànda de Bruto de del Senato Romàno endèl sò conflìt col Augusto, e chèsto, dòpo ìga insìt, endèl 40 prìma del Signùr el g'ha confiscàt la töte le tère de Cremùna e 'l i ha distribüìde ai sò òm. El poéta Virgìlio, che 'l gh'ìa fat le scöle a Cremùna, el s'è ést portà vià el podére de famìa ("tròp derènt a la disgrasiàda Cremùna"), ma piö tàrde l'è riàt a riutignìla. La prosperità d ela cità l'è nàda 'n nacc a crèser enfìna al 69, quan che l'è stàda sbatìda pelària 'ndèla segónda Batàia de Bedriacum de le trùpe de Vespasiano, che combatìa per mitìl sö come Imperadùr cùtra 'l sò rivàl Vitellio. Cremùna l'è stàda ricustrüìda col sostègn del stès Vespasiano, ma par che la sàpe mai piö riàda al leèl de prosperità che la gh'ìa prìma perchè l'è de fat sparìda de la stória 'nfìna al sècol VI, quan che la ricompàr come avampòst militàr de l'Impéro Romano de Ucidènt (Bizantì) ai tép de la guèra Gòtica.
Alt Medioévo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che i Longobàrcc i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndèla segónda metà del sècol VI, Cremùna l'è restàda 'n caposàlt dei Bizantì come part del Ezarcàt de Ravenna. La cità la s'è spandìda vèrs nord-òvest, co la creasiù de 'n camp trinceràt de föra de le müre. Endèl 603, Cremùna la vé cunquistàda e distrugìda del rè longobàrt Agilulfo. El sò teretóre 'l vé dividìt entra i Dücàcc de Brèsa e Bèrghem. Póch agn dòpo però, endèl 615, la regìna Teodolìnda, devóta Catòlica co l'edèa de convertéser i cremunés, la g'ha fat recoströéser la cità e turnàt a stabeléser en Vèscof. El contròl de la cità isé l'è pasàt de menemà 'ndèle mà del Vèscof, che l'è deentàt piö tàrde en vasàl del Sacro Romano Impero dòpo che Carlo Magno 'l g'ha batìt i Longobarcc e cunquistàt l'Italia. Isé Cremùna la g'ha püdìt slargà 'n pó 'l sò potére e la sò prosperità e 'n quach vergü dei sò Vèscof i g'ha ìt de le pàrcc importàncc 'ntra 'l sècol X e 'l sècol XI. El Vèscof Liutprando de Cremùna l'è stat mèmber de la cort imperiàl sóta la dinastìa Sàsone e Olderico el g'ha utignìt dei privilégi importàncc per la cità de l'Imperadùr Ottone III. L'economìa de la cità l'è stàda spuciàda pò a de la custrusiù del pórt söl Pò en curispondènsa presapóch del camp fortificàt bizantì.
Envéce, i du vèscof Lambèrt e Ubaldo i g'ha creàt discòrdie co la zét de Cremùna. L'imperadùr Corrado II, per mèter a pòst la quistiù, el g'ha duzìt vègner a Cremùna 'ndèl 1037 ensèma col papa Benedèt IX amò zuinì.
Perìodo comünàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sóta Enrìco IV, I cremunès i g'ha tacàt a rifüdàs de pagà le tàse al imperadùr e al vèscof perchè i ia ritignìa tròp opresìve. Segónt 'na legènda, el "gran gonfaloniér" (càrica paragunàbil al sìndech d'encö) "Zanén de la Bàla" (Giovanni Baldesio) el s'è confrontàt a duèl col imperadùr stès. Enrico el sarès finìt dizarciunàt e isé la cità la sarès stàda izimìda de pagàga la tàsa de l'an che la curispundìa a 'na bàla de ór de 3 chìli. La legènda la dìs pò che chèla bàla de ór che gh'ìa destinàt come pagamènt de le tàse la sarès ghe stàda dunàda a la Berta, la murùza del Zanén, per dopràla come dòte per quan che i se sarès spuzàcc.
Le prìme nutìsie stòriche de 'n cümü lìber de Cremùna i è del 1093, quan che 'l g'ha partecipàt a 'na aleànsa cùtra l'imperadùr comandàda de Matilde de Canossa, ensèma ai cümü de Lodi, Milà e Piacènsa. El cunflit l'è finìt co la scunfìta de Enrico IV e la sò famùza ümiliasiù de Canossa de nacc a papa Urbano II endèl 1098. En chèsta ocaziù Cremùna la g'ha utignìt la Insula Fulcheria, che l'ìa 'l nòm dat al teretóre del Cremàsch.
De chèl momènt lé, el nöf cümü el g'ha ambiàt pò a lü a fàga guèra ai cümü vizì per slargà 'l teretóre e crèser el sò potére. Endèl 1107, Cremùna la g'ha cunquistàt Turtùna, ma quàtr'àgn dòpo 'l sò ezèrcit l'è stàt batìt de bröt de le bànde de Bressanoro. A la stèsa maniéra che 'ndèle ótre cità de l'Italia setentriunàla, la popolasiù l'ìa spartìda 'n dò fasiù opòste, i Guèlfi, a favùr del Papa, che i ìa 'n magiurànsa 'ndèla cità nöa, e i Ghibilì a favùr de l'Imperadùr, che i gh'ìa la sò rocafòrt endèla cità ècia. Le dò fasiù i éra isé irecunciliàbii che i guèlfi i éra riàcc al pónt de fa sö 'n Palàs Comünàl nöf, che 'l ezìste amò 'ncö e l'è ciamàt "Palazzo Cittanova".
Quan che 'l Barbarósa l'è nìt en Itàlia per riafermà la sò autorità, Cremùna la s'è schieràda 'nsèma a lü co l'edèa de otègner 'na mà cùtra Crèma, che 'ntàt, aidiàda de Milà, la sìa ribelàda. La vitòria utignìda dei imperiài e la sò lealtà 'ndèi confròncc del Barbarósa la g'ha pirmitìt de otègner endèl 1154 el dirìt de mèter en pé 'na zèca e de bàter monéda.
Endèl 1162, le fórse del Imperdùr amò aidiàcc dei cremunés i g'ha asaltàt Milà e i là defàda fò. Póch agn dòpo però, 'ndèl 1167 la cità la g'ha cambiàt spónda e la s'è ünìda a la Léga Lombàrda. Le sò trùpe le g'ha fat part de l'ezèrcit che 'l 29 de màgio del 1176, 'l g'ha scunfigìt el Barbarósa 'ndèla famùza Batàia de Legnà.
La Léga Lombàrda l'è mìa però nàda 'n nacc tat tép dòpo la vitória cùtra l'Imperadùr: el 17 de löj del 1191 'na guèra sciopàda 'ntrà Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda pò a batàia de la Malamórt. El "carroccio" cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm. Endèl 1213, a Castigliù (Castelleone), i Cremunés i g'ha batìt 'na aleànsa furmàda de Milà, Lodi, Crèma, Novàra, Cóm e Brèsa.
Endèl 1232, Cremùna la s'è aleàda col nöf Imperadùr, el Federìco II, che l'ìa turnàt a ègner endèl nord de l'Italia per pröà a restabeléser la sò autorità. Endèla Batàia de Cortenuova, i cremunés i è stacc de la bànda dei vinsidùr. En conseguènsa el Federìco II de spès el g'ha stabilìt la só córt en cità. Endèla batàia de Parma, però, i Ghibilì i n'ha ciapàt 'na bèla rebatìda e 'n pér de miér de Cremunés i è stacc facc prizunér. Quach agn dòpo Cremùna la s'è endicàda e la g'ha scunfigìt l'ezèrcit de Pàrma. Comandàt de Umberto Pallavicino l'ezercit dei Cremunés l'è riàt a catürà 'l "Carroccio" dei Parmezà e per sècoi i g'ha ubligàt a tègner tacàde vià le bràghe del rivàl a la Catedràl de Pàrma come sègn de ümiliasiù.
Endèl 1301, Luchetto Gattilusio l'ìa podestà de Cremùna e 'n chèst perìodo la cità la g'ha prosperàt enfìna a rià a 'na popolasiù de presapóch 80.000 abitàncc, de piö dei 69.000 del 2001.
La Signurìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1266, el Pallavicino l'è stat casàt vià de Cremùna, e 'l goèrno dei ghibilì l'è finìt dòpo che 'l sò söcesùr, el Buoso de Dovara, el g'ha cidìt el potére a 'n consórse de citadì ciamàt "Pàce e Fede". Endèl 1271, vé creàt la càrica de Capità del Popol, ma 'ndèl 1276 el potére 'l vegnarà ciapàt en mà del marchés Cavalcabò Cavalcabò, che 'ndèl 1305 el sarà rimpiasàt de sò fiöl, Guglielmo Cavalcabò, che 'l la mantegnarà 'nfìna al 1310.
En chèsto perìodo vegnarà facc sö o restaüràcc divèrsi palàs e custrusiù, comprés el Toràs, la céza romànica de San Fransèsch, el transèt del Dòm e la Lòza dei Militi. En piö, l'agricültüra la vegnarà sustignìda condèna nöa rét de canài e fòs. Dòpo 'na quach invaziù forestére (en particolàr chèla de l'imperadùr Enrìco VII endèl 1311), el Cavalcabò l'è düràt enfìna al 29 de noèmber del 1322, quan che 'na famìa amò piö potènta, chèla dei Visconti del Galeàs I, i è deentàcc i Signùr de Cremùna. I dürarà per en sècol e mès, interumpìcc endèl 1327 de Ludovìco 'l Bàvaro, endèl 1331 de Gioàn de Boémia, e 'ndèl 1403 de 'n ritórno sporàdich dei Cavalcabò. Ai 25 de löi del 1406, el capità Cabrino Fondulo el g'ha copàt el sò padrù Ubaldo Cavalcabò e töcc i mèmber màs•cc de la sò famìa, e 'l g'ha ciapàt el contròl de Cremùna ma pöch piö tàrde, l'è stat cunsideràt mìa bù de portà 'n nacc el sò còmpito, e l'è stat ubligàt a molà la cità tùrna ai Visconti dòpo 'n pagamènt de 40,000 fiurì dór.
El Filippo Maria Visconti el farà deentà la Signurìa de Cremùna ereditària. Cremùna la deentarà part del Dücat de Milà, e la ghe narà dré a le sò vicènde 'nfìna a l'ünificasiù de l'Italia. Sóta i Visconti e piö tàrde sóta i Sfórsa, Cremùna la g'ha ìt 'na grant evulusiù cültüràla e religiùza. Endèl 1411, el Palàs Cittanova l'è deentàt la séde de l'Üniversità dei mercànt del fustàgno. Endèl 1441, Cremùna la vegnàra catàda fò per véser la séde del le spùze de Fransèsch I Sfórsa e Bianca Maria Visconti endèla capèla fàda sö dei Frà Biniditì, e che 'ncö l'è stàda sustitüìda de la céza de San Sigismónt. En chèla ocaziù lé par che 'l sàpe stat servìt per la prìma ólta en dóls nöf, che piö tàrde 'l vegnarà ciamàt e 'l deentarà famùs col nòm de turù. Ludovich el Móro 'l sostegnarà la custrusiù de custrusiù e divèrse òpere per el Dòm, per la céza de Sant'Agata e per el Palàs de Cümü.
I ucupasiùn furèst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1446 Cremòna l'è stàda serciàda di trüp del Francesco Piccinino e del Luigi dal Verme. I Venesiàn gh'han mandaa in sò sucùrs Scaramuccia da Forlì, che l'è riessii a süperà l'asédi, e l'ha pruvucà inscì 'l falimént de l'imprésa di dü cunduté e la liberasiùn de la cità.
Cun la guèra tra Lüduvìch el Mòru e la Frància del Lüìs XII, Cremòna l'è passàda per un bréf perìut (1449-1509), sòta la Repübliga de Venésia. La sitüasiùn l'è restàda inscì fìna a la Batàlia de Gnidèl, 11 maccn del 1509), che l'ha vìst vìncc i francumilanés.
I vicend cumplicaa di guèr d'Itàlia, che véden bàtes i vün cùntra i àlter Spàgna, Frància, Venésia e Milàn, la tröa la sùa fin in del 1516, quànt el Trataa de Noyon el sancìss l'esìli del düca milanés Massimiliàn Sfòrsa. I Spagnöö, i nöf padrùn del Milanés, cunquìsten definitivamént Cremòna in del 1524, quànt che ciàpen el Castèl de Sànta Crus.
L'ucupasiùn spagnöla (cunfermàda cul trataa de Madrid del 1526) la sarà pütòst düra per la pupulasiùn cremunésa, in del séns ch'i Spagnöö i tuaràn vìa un frach de resùrs ecunòmich de purtà in pàtria, sénsa però fàch di reinvestimént in sül teritòri. A bun cünt, a Cremòna vegnaràn faa sü anmò un bèl puu d'edifìssi religiùs e palàss.
La sitüasiùn la sarà un puu migliùr sòta la duminasiùn ustrìega, che la partìss del 1707 e la finìss (se cüntum mìnga 'l perìut napuleònich) fìna 'l 1859.
Ai témp del Dücaa milanés e fìna al 1786 Cremòna l'è stàda 'l caplöch del Cuntàt de Cremòna, che pöö l'è staa trasfurmaa in la Pruvìncia de Cremòna. Ai témp del Napuleùn e del Régn Itàlich invéci Cremòna l'éra 'l caplöch del dipartimént del Pò de Sùra (Haut-Pô).
Sìmboi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol stèma stòrech de la sità l'è ü scüd fassàt de róss e d'arzènt. In del '800 l'è stàcc zontàt ol bràs cola bàla (che al vègn da la legenda de Zanen de la Bala), che prima l'era adóma in del cimiéro.
Economìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'economìa de la cità l'è ligàda al sistéma prudutìf de la sò pruvìncia che l'è per lo piö bazàt amò sö l'agricültüra. Gh'è però apò a de le indüstrie alimentar 'ntra le piö 'mportànte de töta Itàlia: per ezèmpe la Negroni per el setùr dei insacàcc, la Sperlari, la Vergani, la Barilla/Mulino Bianco per el setùr dolciàre e pò amò l'Oleificio Zucchi, e la Auricchio per i formài.
Gh'è apò 'na sèrta prezènsa de 'ndüstrie metalmecàniche (aciaierìa Arvedi e Off. Mecc. Feraboli), de trasformasiù del Petrolio (Rafinerìa Tamoil), energética (AEM Cremona), e telecomünicasiù (AEMcom).
L'artigianato Cremusnés l'è caraterizàt de 'n gran nömer de butìghe de liutai specializàde 'ndèla prudusiù de strümèncc a arch, recunusìde 'n töt el mónt pe la qualità dei strümèncc che i è bùne de fà sö e che le se rifà a le figüre stòriche de Stradivari. Guarneri e Amati.
Cremùna l'è cunusìda apò a per la prudusiù del turù e dei materiài en còt.
L'è famùza apò a la mostarda cremunéza fàda co la fröta candìda endèn bagn de sénape.
El dialèt cremunés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialèt cremunés l'è 'n dialèt lumbàrt che 'l partégn al grüp urientàl de la léngua.
A càusa però de la sùa pusisiùn adree al curs del Pò e de la sùa stòriga duminasiùn milanésa, el Cremunés el gh'ha vàri inflüéns emiliàn e insübrich (suratüt ludesàn). El cremunés l'è mìnga parlaa in tüta la pruvìncia: a Casalmagiùr defàt el dialèt l'è mùltu püssee 'miliàn, ménter in la zòna de Crèma, la parlàda l'è anmò püssee legàda ai standard del lumbàrt urientàl.
'Na caraterìstiga impurtànta del Cremunés l'è la sùa cadénsa fòrta, che le pòrta a prunüncià i vucài acentaa bei slungaa.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cremunés importànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Persùne ligàde a Cremùna:
- Claudio Monteverdi (composidùr, 15 de mas del 1567 – 1643)
- Antonio Stradivari (liutaio, 1643 – 1737)
- don Primo Mazzolari (1890 – 1959)
- Sant'Antóni Maria Zaccaria (1502-1539)
La squadra de fùbal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La squadra de fùbal de la sità l'è la Cremonese che la gh'à i maiète a bande grìze e róse.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alaquàs, Spagna, del 2004
- Krsnoiarsk, Rüsia, del 2004
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
70 onns Carlos Santana
- Gievgia, 20.7.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 20.7.2017, 8:40, RTR
Ses bab ha infectà «Carlitos» cun la passiun per la musica. Il temperament da ses bab José, in mestiz mez Indian mez Mexican cun in'avaina romantica èn stads fundamentals per ina carriera da musica impressiunanta.
La carriera da Carlos Santana ha cumenzà l'onn 1965 cun sia emprima band, la «Santana Blues Band» cun quella sa preschenta el era al festival legendar da «Woodstock» l'onn 1969. Ils onns dals moviments dals hippis han nudà la vita professiunala e privata dal ghitarrist dal Mexico. La Santana Blues Band è stada inizianta dal rock latin.


text:
Chor viril Savognin: La Veia dalla Crousch
- Venderdi, 14.4.2017, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 14.4.2017, 14:03, RTR
1992/93 scriva Alvin Muoth l'oratori «La Veia dalla Crousch». Ils pleds èn da Peder Cadotsch.
L'avrigl 1994 è stada la primaudiziun. Uss, suenter 23 onns, è questa Via crucis cun sias 14 staziuns, il Pater noster ed il Stabat Mater vegnida preschentada ina segunda giada. Il Chor viril baselgia da Savognin ha dà quest'ovra impressiunanta ensemen cun la sopranista Letizia Scherrer e l'organist Clau Scherrer. Gianign Arpagaus ha dirigì.
Quest Artg musical spezial per venderdi sontg porta la registraziun fatga da RTR la dumengia dals 9 d'avrigl a Savognin en la baselgia da Nossadonna.


text:
03 08
Ol dé 3 de óst l'è 'l 215 ( 216 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 151 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de óst al è ul dí da pòost 215 ( 216 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 151 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1907, Barcelona - Se la cositüiss "Solidarità Obrera".
1914 - Zermania la declara la guèra a Fransa (Pröma Guèra Mondiala).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
Nossa gasetta da chasa As stat qua a disposiziun sco uschenumnà download:
Ed uschia funcziuna quai:
cliccai per plaschair cun la tasta dretga da la mieur smatgada sin il simbol PDF (a sanestra) ed elegi "Speichern unter" per al chargiar sin Voss computer local.
Per leger la gasetta da chasa duvrais Vus alura il acrobat reader gratuit.


text:
lunedì 10 settembre 2007
Perduda
Perduda.
Un alter voeulta perduda.
Al turni a vess perduda en on mar di penseri che al serven ad on nigòtt, de sògn perduu, de lotte senza fin per truvà a quèlla persona là, a Anahí, ad ona mezz-adulta mezz-tosètta che adèss la sa no cume andà incuntra la vida, se al fa con on sorriso o con tutta la forsa del mond (che l'è quèll che me capita quand al pensi ai mumenti che al viv en ona città ormai luntana) o con ona luccia, che anca la borla giò quand mi confronti con la realtà presente. Presente e assente, diria assente. Perché mì sum no chi . Mai sum stada chi. L'è diffìcil de spiegà.
L'è gent che me ammira. Che me ammira per come canti, per come scrivi, per la mé capacità per imparà i lingu (Anca se sum tropp panpòssa) o per capì chèst c... de computer de i qual a voeulte la diventi sciava. Bhe, in sui capacità artistiche al dirù domà on quei cos. Scriv l'è no ona virtò, neanca on dono. L'è quasi ona malatti. Per scriv un quei cos, un queivun ghà de riscattà i propri stòrie e emusiuni. Alcune voeulte se descadenan emusiuni strani. Tant strani. A voeult quasi suicide.
Un alter voeulta perduda.
Al turni a vess perduda en on mar di penseri che al serven ad on nigòtt, de sògn perduu, de lotte senza fin per truvà a quèlla persona là, a Anahí, ad ona mezz-adulta mezz-tosètta che adèss la sa no cume andà incuntra la vida, se al fa con on sorriso o con tutta la forsa del mond (che l'è quèll che me capita quand al pensi ai mumenti che al viv en ona città ormai luntana) o con ona luccia, che anca la borla giò quand mi confronti con la realtà presente. Presente e assente, diria assente. Perché mì sum no chi . Mai sum stada chi. L'è diffìcil de spiegà.
L'è gent che me ammira. Che me ammira per come canti, per come scrivi, per la mé capacità per imparà i lingu (Anca se sum tropp panpòssa) o per capì chèst c... de computer de i qual a voeulte la diventi sciava. Bhe, in sui capacità artistiche al dirù domà on quei cos. Scriv l'è no ona virtò, neanca on dono. L'è quasi ona malatti. Per scriv un quei cos, un queivun ghà de riscattà i propri stòrie e emusiuni. Alcune voeulte se descadenan emusiuni strani. Tant strani. A voeult quasi suicide.
Pubblicato da gatta rosa a lunedì, settembre 10, 2007
Etichette: stat de animo
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Barborin speranza dora,
car amor, bell baciocchoeu,
no vedeva la sant’ora
d’avegh noeuva di fatt toeu.
Finalment quella lumaga
de quell Peder cavallant
l’è rivaa, che Dio el ghe daga
de penà anca lu oltertant.
Da quell dì che te see andada
a Niguarda col patron,
sont pur anch staa di or in strada
a specciall sto lizonon!
E ogni voeulta che vedeva
lontan via a comparì
quaj carrell, soo che diseva:
Franch l’è el Peder! Là: l’è chi…
el stà pocch… el gh’ha tant pass…
oh che cara! L’è vesin…
Me ingurava ch’el sgorass
lu, la mula, el volantin.
Ma lallela! inanz rivà
ghe né staa della gran luna,
hoo inscì avuu de sospirà
per godella sta fortuna!
Basta: adess cara baciocch
El begliett l’è chi con mì,
l’hoo leggiuu e basaa a dì pocch
milla voeult, staghela lì!
Di bigliett, varda, n’hoo vist,
n’hoo portaa di milion,
ma paroll compagn de quist
no s’en scriv nanch daj patron.
Che paroll! Quist sì consolen!
Quist chì sì ch’hin natural!
Hin lì lì proppi che scolen
giò don coeur s’cett e lejal;
fina là, dove per via
della Togna te moccolet,
Barborin te see ona stria,
te me sponget e consolet.
Ma voj, varda, stà pur franca,
la pò fann de tucc i stee,
ma la Togna la vuj nanca
caregada de danee.
Sì l’è vera, la me cura
sul repian quand vegni a cà,
e di voeult anch la procura
de tegnimm lì a cicciarà.
Ma l’è inutel, già, stoo su
che i vesin tel poden dì.
S’ciavo… allegher, tutt al pù
la saludi e tendi a mì.
E poeù, scolta, el sant Michee
l’è chì arent, ma se te voeu
per mì spazzi anch suj duu pee,
toeuvi cà magara incoeu.
Chè per mì, se nol fudess
per reson de quel socché…
el sarav lì bella adess…
Ma… t’el vedet nee el perché?
Brusi anch mì, per dì el coeur giust,
de vegnì alla conclusion,
ché gh’hoo proppi minga gust
de vedett in l’occasion;
ché vuj ben che sti toeu gent
sien tucc fior de galantomen,
ma hin patron… tì finalment
te set donna, e lor hin omen;
e poeù tì come bagaja
quell dovej mett a dormì,
scoldà in lecc, vedè in pattaja…
Là: l’è mej pientalla lì.
De maross el gh’è anca el coeugh
ch’el soo ben ch’el dorma nò,
e ch’el coeur el temp e el loeugh
per friccammela s’el pò.
Sto balloss me l’ha friccada
cont on’oltra adess duu agn,
ma gh’hoo gust ch’el l’ha pientada
e l’ha faa sto bell guadagn.
Ma la Giulia l’è ona tosa
ch’ha a che fà nagott con tì,
l’è ona matta capriziosa
de stantà a trovà marì.
L’han pientada pù de ses,
pù de sett e pù de vott,
l’è ona vigna senza sces
ch’ha a che fà con tì nagott.
Tì mò inscambi, el mè baciocch,
te see bona come el pan,
come on fior spontaa ch’è pocch,
come on dolz de marzapan,
te see limpita de coeur
come on’acqua, come on veder,
ma, voj là! coss’eel ch’el voeur?
Cossa vegnel a fà el Peder?
L’è già vora d’andà via,
de tornà a Niguarda anmò?
Te saludi anema mia,
voeubbiem ben, che già son tò.


text:
Republica Ligura
La Republica Ligura l'è stada formada del Napuleoon el 14 de giugn del 1797 in sul territòri de la vegia Republica de Gènoa. Quand che ij francees hinn staaa casciaa foeura de l'Italia in del 1799, la republica Ligura l'haa continuaa a vess governada de lor grazzia anca a la soa difesa organizada del General Massena, ma in del luj del 1800, a la fin de la Bataja de Genoa, anca lee l'è staa costringiuda a capitolà per vess riformada dòpo de pochi mes. In del giugn del 1805 la republica l'è stada unida a la Francia.
Dòpo dij sconfitt dij trupp francees in Italia in de la primavera del 1814 i familij pusè important de Genoa, incoragiaa del rapresentant ingles Lord William Bentinck hann proclamaa ancamò la republica, ma el Congress de Vièna l'aveva deciduu ch'el territòri el fudess daa al Règn de Sardegna e inscii, in del disember del 1814, i trupp ingles scancelaven la republica per fàla annett a la Sardegna el 3 de genar del 1815.
La bandera de la republica Ligura l'era la stèssa de la Republica de Gènoa: una cròss rusa in d'un camp bianch.


text:
La planisaziun strategica e la valitaziun da la situaziun han ina gronda impurtanza per il Cussegl federal. El controllescha er, sche las incumbensas èn vegnidas ademplidas e sche las finamiras èn vegnidas cuntanschidas.
Sa fatschentar cun l'avegnir da la Svizra e prender las dretgas decisiuns – quai è ina incumbensa centrala da la politica guvernamentala. En quest connex sto il Cussegl federal ademplir a medem temp duas pretensiuns fitg differentas:
- El sviluppa strategias e planisaziuns che duain nizzegiar las schanzas da las midadas socialas, tecnicas ed economicas per la Svizra e limitar las ristgas.
- El sto dentant er tegnair liber ils mauns per pudair vegnir a fin uschè bain sco pussaivel cun eveniments e svilups nunspetgads u novs.
Plirs instruments da planisaziun
Instruments che gidan il Cussegl federal a far ina planisaziun prospectiva èn la planisaziun da la legislatura, las finamiras da l'onn sco er la planisaziun da las finanzas ed il preventiv. Els mussan, co ch'il Cussegl federal vul realisar las incumbensas dal pievel e dal parlament sin basa da la Constituziun e da las leschas. Vitiers vegnan strategias sco la strategia per in svilup duraivel. Sin fundament da questas directivas planiseschan ils departaments lur activitads.
Vegnan cuntanschidas las finamiras?
Per cuntanscher las finamiras surdat il Cussegl federal incaricas a l'administraziun federala. El controllescha regularmain, sche questas incaricas vegnan exequidas e sche las finamiras vegnan cuntanschidas. En il rapport da gestiun per mauns dal parlament mussa el, sche las finamiras èn vegnidas cuntanschidas. El motivescha er divergenzas da las finamiras da l'onn e declera projects nunplanisads.
Ultima midada 08.12.2015


text:
Surselva - Emprim'exposiziun da Land Art en la Val Stussavgia
La fin zercladur ha gì lieu a Tenna la «Alps Art Academy», in'emna tematica cun il tema Land Art. 30 students d’art ed artists da l'entir mund han creà durant quest temp otg differentas sculpturas en l’entira Val Stussavgia.
L’exposiziun cumpiglia otg differentas ovras d’art ch’èn repartidas sin l’entira Val Stussavgia. Uschia sa chatta ina gronda ballabaina da lain (Noah’s Song / Raumlabor) sper il Rain Anteriur datiers da Versomi ed entadim la Val Stussavgia è vegnida construida ina scantschala da muntogna (Bergkanzel / Com&Com).
En il conturn da Tenna sa chattan gist quatter ovras d’art. Tranter auter ha era il runal solar survegnì ina nova funcziun. Actual èn pendì 35 emoticons ed auters simbols da la cultura digitala vid ils artgs dal runal. Ins po quasi visitar ina galaria da maletgs senza stuair sa mover.
Ovra d’art e center d’infurmaziun
A Tenna sa chatta era il «Pavillon Art Safiental». Quest local è vegnì endrizzà da participants da la Alps Art Academy. El n’è dentant betg mo ina bar, mabain era il center d’infurmaziun per l’exposiziun e punct da partenza per ir a visitar las ovras.


text:
Surtut ils dus hotels da 5 stailas Kulm e Palace a San Murezzan n’èn betg d’accord cun ils plans da la Chris Silber St. Moritz SA che è possessura da l’areal «Serletta süd».
Sco quai che la Südostschweiz scriva, hajan las direcziuns dals dus hotels preschentà ina soluziun da cumpromiss e pretendan ch’il project vegniss reducì per 17,5 meters. Quai n’è tenor Martin Meyer, il manader da project betg realistic ed era betg realisabel.
Decisiun decisiva
Il cussegl communal da San Murezzan vegn a tractar il project ils 27 d’avust 2015. La populaziun duai suenter decider a l’urna ils 18 d’october davart la revisiun da la planisaziun locala.
Per la Clinica Gut è quai ina votaziun decisiva. Tenor il CEO Adrian Urfer, avess la clinica da bandunar San Murezzan, sch’il project vegniss impedì vinavant. Quai scriva la Chris Silber St. Moritz SA en ina communicaziun. 130 plazzas da lavur giessan a perder cun la clinica, ulteriuras 80 na vegnissan betg realisadas cun il nov hotel.


text:
Baner Peran
La Baner Peran o bandéra de Peran l’è la bandéra de la Cornuàia, l’è fàcia da öna crus biànca söl fónt nìgher e al dé de ‘ncö l’è dovràda cóme sìmbol de identità da la zét de la Cornuàia. La bandéra l’è dedicàda al San Peran, abàt del sécol VI, sant protetùr di minadùr de stagn e de la Cornuàia.
La bandéra de San Peran la ghe sömèa ach a la bandéra de San David, patròn del Gàles e la ghe sömèa ach a la ègia bandèra de la Bretàgna, la Kroaz Du o crus nìgra, dovràda dal Dücàt de Bretàgna sö la fì del Médio Éf, quand l'éra ü stat indipendènt.
La sò stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chèsta bandéra l’è de sigür lüminàda cóme bandéra de la Cornuàia per la prìma ólta in del 1838 dal Davies Gilbert in del sò lìber The Parochial History of Cornwall, ‘ndo che ‘l iscrìf che öna crus biànca sö fónt nìgher l’éra prima de alùra la bandéra de San Peran e ‘l stendàrd de la Cornuàia. Dezà che ‘l Gilbert l’à scricc prima de alùra s'pènsa che lü ‘l saìa che chèsta bandéra l’éra stàcia dovràda prìma del 1838, ma se sà negóta de piö précis sö chèl che l’avrès saìt o troàt in di sò stöde sö chèst argomènt.
De sigür la bandéra l’è ü tòch piö ègia se s’pènsa che zamò in del sécol XV söl istèma de la famèa Saint-Peran la gh’éra öna crus biànca sö fónt nìgher. Gh’è pò ün artìcol de la Encyclopædia Britannica che la regórda cóme la Baner Peran la sarès stàcia dovràda dal contigènt cornuaiés in del 1415 a la batàia de Agincourt. Infìna gh'è de regordà che la piö ègia riprodüsiù de chèsta bandéra se la tróa sö ‘n d’öna etràda de la Abasìa de Westminster, paregiàda ‘n del 1888 per regordà ol famùs inventùr e ‘ngegnér cornuagliés Richard Trevithick.


text:
Quellas da lur vart discurran da polemica subjectiva. En l’Europa prosperescha l’energia da vent. Passa 10 % dal basegn da forza electrica vegn cuvert tras ovras da vent. En Svizra è la cumpart da current electric tras ovras da vent be tar 0,2 %. Or da vista da Suisse Eole sajan protestas da privats ed uniuns per l’ambient la culpa. 11 projects sajan il mument bloccads tras protestas.
L’organisaziun d’ambient Pro Natura perencunter deplorescha la polemica betg constructiva e scriva ch’er ils projects per parcs da vents stoppian sa tegnair vi da las leschas vertentas.
RR novitads 15:00


text:
L’Uffizi federal da traffic BAV fa actualmain in’emprima consultaziun nunuffiziala tar las gruppas interessadas. L’uffizi quinta da metter en vigur las midadas probablamain il 1. da fanadur dal 2017.
Las mesiras concretas
Tranter auter propona l’Uffizi federal da traffic da prolungar la durada da la concessiun per las pendicularas da 25 sin 40 onns. Plinavant duai esser pussaivel da far pitschnas midadas vi dals indrizs senza stuair dumandar in’autorisaziun. Scrudar duai era che la Confederaziun ha da renconuscher tschertas funcziuns sco il manader tecnic.
Era damain lavur a Berna
Questas midadas duessan reducir la lavur da las pendicularas, senza ch'il nivel da segirezza pateschia, scriva l'Uffizi federal da traffic BAV. Plinavant procurian las midadas era per respargns tar il persunal da la Confederaziun. Las mesiras fan part dal program federal da stabilisaziun 2017-2019.
RR novitads 11:00


text:
Tar accidents sin vias svizras èn l’onn passà 230 persunas mortas. Tenor l’Uffizi federal da vias ASTRA èn quai 14 dapli ch'il 2016. Cunzunt tar motociclists e velocipedists hai dà dapli accidents mortals sco er tar persunas attempadas sin strivlas melnas. Cumpareglià cun il 2013, cura che 269 persunas eran anc mortas tar accidents da traffic, datti tuttina mintg'onn plitost pli pauc accidents mortals.
Blers accidents il schaner 2017
Sco passagiers d'auto èn l'onn passà 78 persunas sa disgraziadas mortalmain, quai èn trais dapli ch'il 2016. Fermamain blessads èn vegnidas 781 persunas ch'eran en autos da persunas – 91 pli paucas che l'onn avant. Remartgablamain blers morts e blessads en autos da persunas hai dà il schaner dal 2017, numnadamain 12 morts e 92 ferm blessads. Sco raschun per ils accidents numna l'ASTRA, ch'ils pli blers n'avevan betg adattà il tempo a las relaziuns da las vias.
Surtut peduns sur 65 periclitads
Il dumber total d’accidents mortals tar peduns è sa sbassà levamain. Tuttina èn dapli peduns morts tar accidents sin strivla smelnas che l’onn avant. Da las 20 persunas ch'èn mortas tar accidents sin passadis da peduns eran trais quarts sur 65 onns.
Dapli accidents cun vehichels a duas rodas
Dapli accidents mortals hai surtut dà pervi da dapli accidents cun vehichels a duas rodas. Il 2017 èn 51 motociclists morts sin via, quai èn 8 dapli che l'onn avant. Il dumber da motociclists ch'èn sa blassads fermamain tar accidents è creschì per 48 sin totalmain 1047 persunas.
Cun e-bike èn 7 persunas stadas involvidas en in accident e mortas (2016: 9), il dumber da fermamain blessads è però creschì da 201 sin 224. Nagina detensiun datti tar ils accidents cun velocipedists: Il 2017 èn 30 velocipedists morts tar accidents da traffic, quai èn 6 dapli che l'onn avant. Il dumber d'accidents cun grevas blessuras ha dentant pudì vegnir sbassà per 4% sin 818.
RR novitads 14:00


text:
Kim Carnes: «Bette Davis Eyes»
- Mardi, 13.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 13.2.2018, 9:30, RTR
In toc da la chantadura americana Kim Carnes è il 1981 il hit da l'onn, ed è nov emnas sin l'emprima plazza da la parada americana. «Bette Davis Eyes» è oriundamain ina chanzun da Jackie DeShannon dal 1974, però quella giada n'interessa la chanzun en il stil da r'n'b nagin.
Set onns pli tard è quai però in hit mundial per la chantadura americana Kim Carnes. Sia versiun è adattada al temp, en stil da «new wave» cun sintetisader ed in bun ritmus. Ella raquinta d'ina bella dunna che ha egls sco Bette Davis, in'actura americana renumada. Ils onns 1930 fin 1980 ha ella gì rollas en passa 100 films ed ha guodagnà dus Oscars. Ella aveva egls cun in blau profund, ed en la chanzun vai per quels egls cun lur expressiun intensiva e seductiva.
La chanzun ha gì in success enorm, e «Bette Davis Eyes» è arriva il 1981 en blers pajais sin l'emprima plazza, er en Germania ed en Svizra. Bette Davis ch'aveva quella giada 73 onns, ha scrit a Kim Carnes ed er als cumponists Donna Weiss e Jackie DeShannon per engraziar. Tras lur chanzun saja uss er ella part dals temps moderns.