text:
Lavurs
La glieud da professiun lavura en las direcziuns spezialas pasternaria-pastizaria u pastizaria-confisaria. En la direcziun speziala pasternaria-pastizaria produceschan els ils suandants products: pauns, paunins, cornets, rasadas, pastizarias da pasta da sfegliada e pettas. Ultra da quai emplainan els sandwichs, garneschan paunins e preparan buglia da Bircher e salatas.
En la direcziun speziala pastizaria-confisaria èn pasterners-pastiziers-confisiers ils spezialists per las dultscharias. Els lavuran cunzunt cun tschigulatta, marzipan e cremas e produceschan pralinas, lieurs da Pasca e turtas. Ina gronda part da lur lavur consista en decorar las differentas creaziuns.
Avant ch’els cumenzan da lavurar cun las victualias e cun la materia prima, paisan pasterners-pastiziers-confisiers tut las ingredienzas tenor las mesiras en il recept. La maschina da pasta maschaida la massa e truscha la pasta. Els lavuran dentant er bler cun ils mauns. Els furman tarscholas e pauns u maschaidan massas da biscuit per turtas. Suenter quests pass da lavur stauschan els la rauba en il furn.
Per il furar or, dressar, emplenir, furmar e decorar da las pastizarias e dals products da confisaria vegn pretendì da pasterners-pastiziers-confisiers in bun maun. La glieud professiunala creescha turtas e regals originals per il local da vendita. Els produceschan e decoreschan turtas da nozzas u d’anniversaris tenor empustaziuns da la clientella.
Pasterners-pastiziers-confisiers lavuran savens sut squitsch da temp cunquai ch’igl è impurtant ch’ils products possian vegnir vendids frestgs ed a temp en la stizun. Ultra da quai èn els responsabels per l’empustaziun da la rauba e guardan per la magasinaziun, l’administraziun e preparaziun professiunala dals products. Las maschinas ed ils utensils utilisads nettegian els mintga di a moda conscienziusa.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 01-11-2017
Durada
3 onns
Direcziuns
- pasternaria-pastizaria
- pastizaria-confisaria
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da pasternaria-pastizaria-confisaria u en in’interpresa da producziun industriala.
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- professiun e tecnologia
- furmar e crear
- economia da manaschi
- qualitad e segirezza
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "pasterner / pasternera - pastizier / pastiziera - confisier / confisiera AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- plaschair da s’occupar cun pastizarias e dultschims
- bun gust e bun nas
- senn per furmas e colurs
- persuna inschignaivla
- moda da lavur speditiva
- conscienza d’igiena
- senn per l’urden
- fantasia
- flair per cifras
- buna sanadad (savens lavur en pe)
- naginas allergias, nagins eczems e nagin asma
- cumparsa cultivada
- abilitad da supportar squitsch en temps hectics
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la Richemont Fachschule a Lucerna e dal Schweiz. Institut für Unternehmerschulung SIU
Furmaziun da basa scursanida
- en l’autra direcziun speziala (1 onn)
- cuschinier / cuschiniera (2 onns)
Praticum a l’exteriur
Cunvegna da stagiaris cun differents pajais. Infurmaziun tras l’Uffizi federal per esters, Berna
Examen professiunal (EP)
p.ex. schef / scheffa pasterner / pasternera-pastizier / pastiziera-confisier / confisiera cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
manader / manadra da manaschis da pastizaria-confisaria dipl.
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicher / tecnicra dipl. SSS direcziun speziala tecnologia da victualias
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnologia da victualias, Bachelor of Science (SAS) en economia da manaschi euv.
Cundiziuns da lavur
Pasterners-pastiziers-confisiers AFQ lavuran en pasternarias, pastizarias e confisarias u en manaschis da producziun industrials da l’industria da pastizarias sco er da l’industria da dultschims. Els lavuran dentant er en chasas d’abitar publicas, ospitals sco er en manaschis d’hotels u gastronomia.
Il cumenzament da lavur è different e sa drizza tenor la grondezza dal manaschi e da la direcziun speziala. Surtut glieud da professiun da la direcziun speziala pasternaria-pastizaria cumenzan lur lavur cura che auters dorman anc. Persuenter pon els nizzegiar il suentermezdi. En gronds manaschis da producziun vegn savens lavurà en lavur da squadra. Avant festas vegn per regla pretendì in engaschament da lavur pli intensiv cunquai che la glieud professiunala ha lura dapli lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweiz. Bäcker-Confiseurmeister-Verband
Seilerstr. 9
Postfach
3001 Bern
Tel: 031 388 14 14
URL: www.forme-deine-zukunft.ch
Richemont Fachschule
Seeburgstr. 51
6006 Luzern
Tel: 041 375 85 85
URL: https://www.richemont.online


c: text/html

text:
Ulteriuras infurmaziuns
La Televisiun Rumantscha (TR) n'ha betg in agen chanal da televisiun. Perquai vegnan las emissiuns da la TR mussadas sin SRF 1 u lura las repetiziuns sin SRF info, RSI LA 1 e 2 u sin TSR 1 e 2.
La SRG SSR distribuescha tut ils chanals sin via digitala DVB (Digital Video Broadcasting). Vus pudais recepir il program cun suandantas tecnologias.
Sur satellit (DVB-S)
La SRG SSR emetta ses program sur il satellit Hotbird e po perquai vegnir recepida en l’entira Europa. Ord raschuns da protecziun vegnan ils programs codai. Per che Vus possias recepir ils chanals da la SRG SSR duvrais Vus in'antenna parabolica ed in receptur da satellit DVB-S cun in decoder da viaccess. La carta cun ils dretgs da decodar pudais Vus empustar tar la SRG SSR sin il link qua giusut u tar Vossa fatschenta spezialisada.
Qua chattais Vus las indicaziuns necessarias per programmar Voss receptur:
- Satellit: 13° Ost Eutelsat Hotbird
- Frequenza: 12.399 MHz
- Polaritad: H (orizontal)
- Symbolrate: 27’500 / FEC ¾
- Frequenza: 11.526 MHz
- Polaritad: H (orizontal)
- Symbolrate: 27’500 / FEC ¾
- Frequenza: 10.971 MHz
- Polaritad: H (orizontal)
- Symbolrate: 29’700 / FEC 2/3
Sur cabel (DVB-C)
Ina gronda part da las chasadas en Svizra retschaivan ils programs da televisiun via cabel. L’adressa da la societad da cabel en Vossa regiun pudais Vus dumandar tar la vischnanca u tar Vossa administraziun d’immobiglias.
Sur antenna (DVB-T)
DVB-T cumplettescha ils chanals da derasaziun existents e pussibilitescha via antenna la recepziun digitala dals programs da la SRG SSR. En il Grischun vegnan ils programs da SRF 1, SRF 2, SRF info, RSI LA 1 e TSR 1 derasads sin via terrestra.
Sur internet
Sper las vias convenziunalas da broadcast porscha RTR era differentas pussaivladads da recepir il cuntegn da video sur l’internet. Vus pudais clamar giu e recepir or da l'archiv emissiuns passadas (On Demand). Per pudair guardar mobil e tenor agen giavisch emissiuns passadas pon ins era chargiar pliras emissiuns da TR direct en furma da podcast u via il computer sin in player local.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En il Grischun tutgan ils firads «Dis da las olmas» e «Numnasontga» tar las festas las pli impurtantas da la baselgia catolica. Il firà ufficial vegn celebrà cun ina messa e cun oraziun per ils defuncts – rigurus e serius.
Il «Día de los Muertos» è ina gronda festa en il Mexico catolic. Betg serius e solen, mabain ilaric e legher. Questa festa populara cuzza plirs dis e fascinescha l’entir mund. Las duas culturas commemoreschan a lur morts a moda dal tuttafatg cuntraria.
Il cumportament divers cun la mort tematisescha il CUADRO22 cun artistas ed artists da Mexico e dal Grischun. Ina gronda installaziun artistica en las localitads sutterranas, accumpagnada da musica, saut e performance dattan spazi a questa varietad culturala. Tut las occurrenzas sa fatschentan cun la mort en tut sias fassettas.


text:
L’istorgia da l’umanitad cumpiglia il spazi da temp che tanscha da las emprimas restanzas dal gener Homo en l’Africa fin en il temp preschent. Sco staziuns centralas en l’istorgia da l’umanitad èn da numnar: La dominaziun dal fieu, il passadi dals chatschaders e rimnaders a la vita sedentara (cun la furmaziun da centers citadins e d’emprimas culturas autas), las scuvertas e vieutas fundamentalas dal temp modern (surtut en connex cun la revoluziun industriala ed il colonialissem), sco er l’experientscha da las guerra mundialas e la globalisaziun accelerada dal temp preschent. [Tenor Vichipedia].
(Foto: Nemo / CC BY-SA 4.0 / cropped)


text:
Chiurit e serrand
♥ 3973
Clementino
Yes Sound Mufi Clementino ... megl cà chiurit e serrand teng ù suon cà scass pur o dolby srraound rit. x2 ... ropp magnat pa panz annanz' a dance hall zomp in arie vec u ciel uccuntrarie cò mal e stommc' sì m' fum nù spliff cagn l' orarie rò tiemp ò tren sbaglie binarie deraglie e ngarr u bersaglie a miez a na vie port u sound 3D ò suon rest semp chill ò nomm spuorch Sound Mufi brucia calì bandulu come la torre di babele fuma a casa lipsi sistema L nelle papele sent nu suon nun sacc si è l' energie rò suon e sott ò suol pò ess che stann i nascost cà port ndì fatt cà a vit t'mpost chiù annaz' e quand r rest ancor à potenz' i sta region l' occorrenz i sta passion a credenz ra religion l' essenz rò sensimilla stai senza sens cà sta na guerr e nuie sfugamm ndi canzon se piens ca cap nostr nun è bon t rong ragion ... megl cà chiurit e serrand teng ù suon cà scass pur o dolby srraound rit. x2 ...
Chiurit e serrand — Clementino
inserito da yomimmoyo


text:
Excursiun da bulius 24-09-2016
Era sch'ei haveva buca biars bulius ei l'excursiun stada in cumplein success.
Igl emprem ein ils presents vegni partgi si sin ils treis experts da bulius Lia Heini, Egmont Heisch e Fernando Sgier. Lu ei mintga gruppa ida en in auter liug egl Uaul Grond. Suenter strusch duas uras ein tuts puspei vegni ensemen ed han saviu mussar lur raccolta. Quella ga eis ei buc iu per rimnar schi biars bulius sco pusseivel, mobein da rimnar differentas sorts. Quels ein lu vegni controllai ed erui dils treis experts. Per mussar la gronda diversitad da bulius havevan els preparau ina grondiusa exposiziun cun varga 70 differentas sorts. Ina gronda part da quels bulius exponi han els mussau detagliadamein. Quei ei stau immens interessant.
Suenter l'excursiun ha ei dau tier Ingrid Meyer in apéro ed in stupent risot.
In grond engraziament als experts ed ad Ingrid per lur grond engaschament.


text:
Zea mays
El Zea mays, ciamàt apò màis, (en bresà: furmintù o mèlga; in bergamàsch: melgòt; en Lumbard ucidental: carlòn, carlun, melga, mergun, marigon, melgun o granon) l'è 'na piànta tropicàla anöàla de la famìa botànica de le Poaceae. Segónt le statìstiche de la FAO, agiurnàde al dezèmber del 2006 el furmintù l'è 'l cereàl piö cultiàt endèl mónt con de piö de setsènt miliù de tonelàde pruducìde. Se 'l dopèra per fà la fàrina per fà la polènta, ma se pöl maià apò a 'l grà 'ntréch dòpo ìl buìt o strinàt söl föch. El furmintù l'è apò 'n grant importànte per l'alimentasiù de le bès•ce de aleamènt.
Chèsto cereàl, uriginàre de l'Amèrica centràla e meridiunàla, el reprezentàa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù de l'Amèrica prim che riàes i Europèi.
Cuntegnüü
Descrisiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El furmintù l'è 'na piànta erbàcea anöàla de grandèsa variàbil (de 40 ghèi enfìna a 5 méter, de sòlet 'ntrà 1 e 3 méter per le varietà cultiàde piö de spès).
El gamp (ciamàt apò col nòm popolàr de melgàs) l'è ünich, bèl gròs e pié, lignificàt e furmàt de divèsrsi internòdi de 'na vintìna de centìmetri. De ògna gróp vé fò 'na fòia, giöna de 'na bànda del gamp e giöna de l'ótra. Le fòie i è de fùrma tìpica per le poaceae, ma de dimensiù bèla grànda (enfìna a dés ghèi de larghèsa e 'n méter de longhèsa), le g'ha 'na guàina che la 'nciùrcia sö 'l gamp e 'n lèmbo bislónch a fùrma de nìstola co le nervadüre paraléle. A la bàze del lèmbo gh'è la ligula, àlta 'n quach milìmetri.
I fiùr, 'n ótra caraterìstica che la diferènsia 'l furmintù de le ótre poaceae, i è unisesuài e reünìcc en enfiurescènse mas•cc e fèmine, fàde de spighète de du fiùr.
I fiùr fèmina i è ragrüpàcc en spìghe 'nserìde a la sèa de le fòie de la metà del gamp (chèle piö grànde). L'as de la spìga, la pórta de 10 a 20 file de fiùr fèmina. Apéna giü dei fiùr per ògna spighèta l'è fèrtil. Töt entùren gh'è de le fòie mudificàde, le spàte, che quan che 'l canù (la panòcia) la vé a madürà, le se sèca. Sö la pónta le spàte le làsa spuntà fò le stigmate (la bàrba dei canù). 'Na panòcia (tecnicamènt sarès piö giöst ciamàla spìga) quan che l'è madüra, la pöl portà presapóch 500 grà, àle ólte la pöl rià apò a mìla. En gamp el pöl pórta de sòlet tré o quàter canù, ma de sòlit apéna giü 'l rìa a svilüpàs del töt.
I fiùr mas•cc i è ragrupàcc endèna panòcia terminàla che la compàr dòpo de l'öltema fòia. Chèsta panòcia (tecnicamènte chèsta l'è pròpe 'na panòcia adilbù) l'è furmàda de spighète che pórta du fiùr a tré stam ognöna.
Clasificasiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm scentìfich de la spéce l'è Zea mays subsp. mays. La denominasiù binomiàla l'è stada atribüìda de Linèo endèl 1753, che 'l g'ha creàt en zèner nöf per chèsta piànta, diferènta mìa de póch de le ótre graminàceo cunusìde alùra. El nòm del zèner, Zea, el vé d'en nòm grech antich, zeia, che l'indicàa endèla antichità 'na sórt de cereàl, fórse la spèlta[1].
La aparté a la famìa de le Poaceae e a la sotafamìa de le Panicoideae (compagn del sòrgo e de la càna del söcher e a diferènsa dei óter cereài, formét, ris, órs, ségale, ecc., che 'nvéce i è de la sotafamìa de le Pooideae).
La clasificasiù modèrna de chèsta spéce e de chèle 'mparentàde piö strète l'è 'l rezültàt dei stude de Doebley e Iltis püblicàcc endèl 1980. Segónt chèsta clasificasiù el furmintù l'è 'nserìt endèla tribù de le Maydeae (àle ólte en chèla de le Andropogoneae).
Urìgin e distribusiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'urìgin botànica del furmintù, piànta che 'ndèla fùrma che se conós al dé d'encö la ezìste mìa al stat salvàdech, l'è stàda per en bèl pó l'ogèt de discusiù e controvèrsie.
Gh'è stat avansàt divèrse teorìe per spiegàn l'urìgin endèla Mesoamèrica (Amèrica centràl), ma dò scöle [2] i è amò dré a afrontàs:
- chèla del màis salvàdech, che l'izistìa prìma che riàes l'òm, sustignìda de Paul Christoph Mangelsdorf ;
- chèla del teosìnto antenàt del màis, sustignìda de George Wells Beadle.
Adògnimòdo, en grant nömer de pröe utignìde de la biologìe molecolàr le tènt a confermà al dé d'encö la teorìa segónt la quàla el teosìnto l'è l'antenàt del furmintù cultiàt.
Le diferènse morfològiche 'ntrà 'l furmintù e 'l teosìnto l'è determinàt d'en nömer sorprendentemènte picinì de géni. A 'ncruzà piànte cultiàde de furmintù e piànte de teosìnto salvàdech s'è dimustràt que le diferènse morfològiche principài 'ntrà chèste dò piànte i è cudificàde endèi géni de dés zòne pesène del genòma.
La demestegasiù del furmintù per mès de la selesiù de le piànte del teosìnto la sarès cuminciàda nöf mìla agn fà endèla piàna del fiöm Balsas, endèl Mèsico sud-ocidentàl.
Stória del furmintù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che i europèi i g'ha scuprìt l'Amèrica, el furmintù l'ìa zabèlia cultiàt del nòrt al sud del continènt de le rìe del San Lorèns (Canada) a chèle del Rio de la Plata (Argentina). El furmintù l'è stat vést per la prìma ólta de Cristòforo Colómbo 'ndèl 1492 a Cuba[3]. Fernando Magelàno el l'ìa troàt endèl 1520 a Rio de Janeiro e Jacques Cartier el riportàa 'ndèl 1535 che Hochelaga, (dòpo deentàda Montréal) la se troàa 'n mès ai ciós de furmintù.
I pòpoi de la Amèrica centràla (Olméchi, Maya, Astéchi), i dipindìa del furmintù per la sò alimentasiù. Apò a sèrte Indiàni de l'Amèrica del nòrt i la cunusìa: i è stacc lur a 'nventà le culumbìne (pop-corn).
La prìma 'ntrudusiù del furmintù 'n Euròpa l'è stàda òpera de Cristòforo Colómbo quan che l'è riàt del sò prim (1493) o segónt viàs (1496) segónt la sò testemognànsa [4].
Del sud de la Spàgna, el s'è difundìt en töte le regiù de l'Euròpa meridiunàla che gh'ìa 'l clìma calt e ömet asé. suffisamment chaud et humide, en Portogàl (1515), endèi Paés Basch (1576), en Galìsia, endèla Fràcia sud-ocidentàla, 'ndèla Bresse (1612), en Frànca Contèa alùra posedimèncc spagnöi, e 'ndóe l'ìa ciamàt « blé d'Espagne » (formét de Spàgna). Endèle Venésie l'è riàt endèl 1554, e dòpo 'l s'è difundìt en töta la Pianüra Padàna.
La fürtüna del màis l'ìa duzìda al fat che l'è fàcil de cultià e al rendimènt en bèl tòch piö alt de chèl del formét o dei cereài segondàre che 'l g'ha sustitüìt, come 'l mèi e 'l sòrgo,
Bibliografìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le maïs ou blé de Turquie apprécié sous tous ses rapports, mémoire couronné le 25 août 1784 par l’Académie royale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux, Antoine-Augustin Parmentier, nouvelle édition, revue et corrigée. Paris, Impr. impériale, 1812.
- Histoire naturelle, agricole et économique du maïs, Matthieu Bonafous, Paris, Mme Huzard, 1836.
- Les plantes cultivées et l’homme, J.R. Harlan (traduction de J. Béliard et B. Fraleigh), éd. ACCT/CILF/PUF, 1987.
- L’homme et les plantes cultivées, AG. Baudricourt, L. Hédin, éd. A.M. Métailié, 1988.
- Fabuleux maïs, histoire et avenir d’une plante, J.P. Gay, éd. AGPM, 1984.
- Maïs, mythe et réalité, J.P. Gay, éd. Atlantica, 1999, ISBN 2-84394-128-8.
- Histoires de maïs, d’une divinité amérindienne à ses avatars transgéniques, Maryse Carraretto, CTHS, 2005, ISBN 2-7355-0577-4.
- Le maïs dans la nutrition humaine, FAO, 1993.
- Le maïs, coll. Le technicien d’agriculture tropicale, Guy Rouanet, éd. Maisonneuve et Larose / ACCT, 1984.
- Le maïs et la biodiversité - Les effets du maïs transgénique au Mexique, rapport de la Commission de coopération environnementale, 2004.
- Écophysiologie du maïs, Philippe Girardin, éd. AGPM, Montardon, 1999, ISBN 2-900 189-41-1.
- Le maïs et ses industries, éd. Association générale des producteurs de maïs, Montardon, 1994.
Colegamèncc estèrni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nòm scentìfich e popolàr del furmintù
- La culture du maïs en photos sur le site du GAEC des Bouillères
- (EN) MaizeGDB, base de données de la génétique et de la génomique du maïs
- (EN) Photos de labirynthes de maïs
- La pelàgra, càuze e epidemiologìa söl sit de la FAO.
- (en fransés) 8000 agn de stória del furmintù
- Pino Pagani, Prufüm ad mélga e ad pulénta
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ L’origine des plantes cultivées, Alphonse de Candolle, Librairie Germer Baillière et Cie, Paris, 1883.
- ↑ Maïs, mythes et réalités, JP Gay, page 116.
- ↑ (EN)[http://www.swsbm.com/Ephemera/Sturtevants_Edible_Plants.pdf
- ↑ Lètere al rè de Spàgna de Cristòforo Colómbo al rièntro del sò tèrs viàs endèle Indie ucidentàle, mensiunàt de JP Gay en Maïs, mythes et réalité.


text:
Incendi de Notre Dame a Paris del 2019
L'incendi de Notre Dame a Paris del 2019 l'è staa on incendi succeduu el 15 de april del 2019 a Cattedral de Notre Dame, che l'ha menaa i guli e la pupart del tecc de la famosa cattedral a borlà giò. Hinn staa ferii anca trii in tra i polee e i pomper.
Cuntegnüü
Antefatt[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cattedrala, fada su in del secol quell del 12, l'ha avuu de besogn de 'na restrutturazion per di dagn, dovuu probabilment a l'inquinament, e i lavorà hinn scominciaa in l'estad del 2018.
Event[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai 18:20 ora local gh'è 'n allarm che l'ha menaa el personal a evacuà la gesa, ma finna ai 18:43 a l'è minga descovert el foeugh. Ai 19:45, in diretta cont i media de la pupart del mond, la borla la flèche.
Hinn staa doperaa pussee de 400 pomper ch'han smorzaa la pupart del foeugh dent di 23:30 e i daree frogaa ai 3:30 del 16 de april. Pensaven, al principi, de doperà di mezz de lotta aerea anti-incendi ma poeu han renonziaa per el ris'c de fà di dagn pussee gramm a la struttura.
Reazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El president Emmanuel Macron l'ha sospenduu on dibattit publich in su la question di Gilet Giald e l'ha faa 'n descor a la nazion per promettègh de refàlla su in cinch agn.
La pupart di leader de l'Europa l'ha nonziaa el sò despiesee per el foeugh. On poo de entità, publegh e privaaa, han daa el sò support, economich e de personal, per la recostruzion e hinn rivaa a 'n miliard de Euro in circa on dì.


text:
La fin da la carriera professiunala na munta per Elena Könz betg la fin cun il snowboard. Ella vul investir vinavant bler temp per il sport dad aissa, ma betg pli sa participar a concurrenzas. L'Engiadinaisa vul sa focussar pli fitg sin projects da film e fotografia.
La spezialista da freestyle è stada activa ils ultims 14 onns. Uss en la vegliadetgna da 30 onns sa retira Elena Könz dal sport da prestaziun.
Pli grond success il 2015
Ses pli grond success ha Elena Könz pudì festivar l'onn 2015. Lura è ella daventada campiunessa mundiala en il Big Air. Als gieus olimpics a Pyeongchang en la Corea dal Sid avant paucs mais aveva Elena Könz cuntanschì il 10avel plaz dal slopestyle. Era tar ils gieus olimpics a Sotschi è Könz stada da la partida.
Marella dals 07.12.2014
Elena Könz, oriunda da Vnà, è ina da las meglras snowboardistas da la Svizra en la sparta Slopestyle.
RR Sportissimo 17:00


text:
Catalògna
Catalògna (in Catalàn: Catalunya; Spagnoeu: Cataluña; Occitan: Catalonha), l'è ona region de la Penisola Iberica che la partegn al Regn de Spagna anca se la Generalitat de Catalunya la reclama la sovranità del territori.
L'area de la Catalògna l'é 32,114 km² e la populazion offiziala l'è 7,210,508, al 12.3% hinn imigraa. La confina con la Francia e Andorra a nord, Aragona a ovest, con la comunidaa de Valensia a sud, e cont el mar Mediterani a est.
I lengov ofiziai hinn Catalan, Spagnoeu, Aranes e Ocitan. La capital l'è Barcelona.
El president de la Catalògna l'è Quim Torra, quell del Parlament l'è el Roger Torrent e l'inn l'è Els Segadors.
El 27 de ottober del 2017 la Catalogna l'ha proclamaa l'independenza, e l'ha dervii donca on contenzios in tra la Spagna, che in vertù de la sova Costituzion la considera la Catalogna 'me comunità utonoma e la gh'ha sospenduu l'utonomia cont l'articol 155 e 'l Governa de la Catalogna, che per i resultaa del referendum per l'independenza l'ha ciappaa on mandaa per fà su on Stat sovran.
Cuntegnüü
Stòria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Catalogna, dal 718, l'è stada sota 'l controll di arab, ma poeu in del 801 i Carolingg hann liberaa 'l territori.
Despoeu, la Corona de Aragona e quella Catalana s'hinn giontaa, anca s'hinn restaa cont i different govern. Quel paes lì el diventa vun di pussee important in Uropa.
Finn ai Borbon, la Catalogna l'è restada ligada a la Castija, ma semper assee libera e cont i sò legg.
El Re Filipp VI, vist el sostegn catalan ai Asburgh, l'aboliss i istituzion catalan e 'l tra biotta la lengua catalana.
In de la Segonda Republega Spagnoeula, la Catalogna l'ha ciapaa de noeuv la sò autonomia, e 'l catalan l'è devegnuu 'ncamò lengua offiziala.
El regim franchista, al contrari, l'ha abolii tutt i libertaa del paes, tant de fà ilegal el catalan.
In del 1975 i catalan han deciduu de toeu part a la formazion de la democrazia spagnoeula, e la Catalogna l'è stada on motor progressista del Stat spagnoeu.
Independentism[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Catalogna in del 2010, dopo del recors del governa del Mariano Rajoy contra del Statut d'Autonomia de la Catalogna del 2006, assee utonomista e che 'l definiva la Catalogna "nazion del Stat spagnoeu", a l'è nassuu on fort moviment independentista, che l'ha faa on referendum consultiv in sul devegnì politegh de la Catalogna in del 2014 e l'ha vengiuu i elezion catalan del 2015 cont la lista Junts pel Sì (giontaa per el si) che l'ha formaa on governa traa inanz del Carles Puigdemont insemma al partii de estrema sinistra CUP.
Chell govern chi l'ha faa on referendum vincolant in su l'independenza, minga recognossuu de la Spagna.
El 10 de ottober del 2017 el Carles Puigdemont e 72 Deputaa independentista hann sotascrivuu 'na deciarazion simbolega de independenza, sospenduda per provà a trattà cont la Spagna.
Politega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parlament e Govern[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Parlament de Catalunya l'è 'l parlament catalan. El pò avegh da 100 a 150 parlamentar.
- La Presidència de la Generalitat l'è el president del paes, el gh'ha el podè esegcutiv, e l'è el pussee volt reppresentant de la Spagna in Catalogna.
- El Consell Executiu a l'è el governo catalan
Partii[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I partit catalan hinn:
- Partit Demòcrata Europeu Català
- Esquerra Republicana de Catalunya
- Partit dels Socialistes de Catalunya
- Partit Popular Català
- Iniciativa per Catalunya Verds - Esquerra Unida i Alternativa
- Ciutadans - Partit de la Ciutadania
- Candidatura d'Unitat Popular
Ai elezion del 2012, el parlament l'era componuu inscì:
- CiU: 50 segg
- ERC: 21 segg
- PSC: 20 segg
- PPC: 19 segg
- ICV-EUiA: 13 segg
- C's: 9 segg
- Candidatura d'Unitat Popular: 3 segg
Giustizia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Polizia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Catalogna, el servizzi de Polizia l'è principalment faa de la Comunidaa: In tutta la Catalògna a gh'è el corp di Mossos d'Esquadra, gestii localment, anca se di voeult la polizia spagnoeula la fa di intervent. A Barcelona a gh'è anca la Guardia Urbana.
I Parch e i zonn naturai de la Generalitat a hinn protegiuu del Cos d'Agents Rurals.
Tribunai[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La giustizia l'è per la pupart gestida del Stat, l'orghen pussee volt in la Comunidaa a l'è el Tribunal Superior de Justícia de Catalunya. La reforma del Statut del 2006 l'avaria faa del TSJC la massima istanza di process catalan, reforma poeu s'cepada del Tribunal Costituzional spagnoeu.


text:
S'arjigné ca al ejam
Denanco mëte man da t'arjigné ca al ejam, fossel damí ciafé fora a ci livel che tües conescënzes linguistiches atuales ti corespogn.
L'ejam de bilinguism vëgn fat aladô dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. Chësc ó di che por t'arjigné ca poste t'anuzé de düc i documënc y cursc che fej referimënt al livel linguistich europeich che t'as chirí fora.
Sön nostes plates internet él da ciafé ejëmpl d'ejam desvalis por vigni livel y modul. Por s'arjigné ca pón sambëgn ince adoré i eserzizi de d'atri ejams linguistics por le lingaz talian y todësch. Al é indere da tigní cunt che pro la proa scrita de nosc ejam él da fá i compic en gran pert dal talian al todësch o dal todësch al talian.
Pro l'ejam a usc él da ciafé por vigni livel tematiches dades dant dal Cheder de referimënt europeich por i lingac. Al é d'importanza che canche t'arjignes ca al ejam te das jö cun chëstes tematiches y te impares a conësce le lessich che les reverda. Na suravijiun de chëstes él sön la plata de vigni livel sot a "S'arjigné ca al ejam".
Proa da ciafé fora instës/instëssa o cun l'aiüt de n tutor cares poscibilités da imparé le lingaz che é plü adatades por te, sce al é damí frecuenté cursc o imparé dasusc.
I ejams a usc é publics. Te pos porchël canchemai jí a ascuté sö pro vigni ejam por te fá n'idea de sciöche al vëgn tigní. Pro nosc Infopoint te dunse ion informaziuns sön les dates y i orars dl livel d'ejam che t'interessëia.
Ciariti a chësc film cört, por odëi i locai olache al vëgn fat i ejams y capí sciöche l'ejam vëgn tigní.
Tl Zënter multilingual de Balsan y tla Mediateca multilinguala de Maran él da ciafé tröc libri por imparé le lingaz y fá eserzizi, letöres scëmples y romans, DVD, audiolibri, jüc y dizionars te trami i lingac. Ince te internet él sambëgn a desposiziun material linguistich.


text:
1920
AvenimeentModifica
- 10 01: l'entra in vigur el Trataa de Versaja.
- 06 08 - Lundra (Inghiltera): i scout reünii in del primm Jamboree mundial pruclamen el Baden-Powell cap scout mundial.
NassimeentModifica
- 3 de genar: Renato Carosone, cantant e atur italian.
- 20 de genar: Federico Fellini, regista.
- 18 de mag: Karol Józef Wojtyła, papa Giuan Paul II.
- 1 de utuber: Walter Matthau, atur american.
NecrulògiModifica
- 30 nuvember - Barceluna: Francesc Layret, pulitegh e avucaa laburista, sassinaa par di pistulee del Sindicat Lliure (n. 1880).
- 25 utuber - Brixton (Lambeth, Lundra, Inghiltera): Terence MacSwiney, patriota Irlandes, dopu 73 dí da greva de la fam in prutesta per el sò impresunament da part di auturitaa Britanigh (n. 1879).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Parc naziunal svizzer
Bod na da crajer: I'l chantun il plü aint il ost da la Svizra es il muond amo uschè, sco ch'el d'eira dal temp da nos tats. 170 kilometers quadrats natüra intacta, in quala l'uman ils ultims 100 ons nun ha bod mai intervgnü in seis svilup. Avant var 100 ons han visiunars fundà il parc naziunal svizzer ed uschè creà ün'oasa unica. Lur böt: preservar per las generaziuns venturas in Engiadina ün toc cuntrada sulvadia natürala.
Listess visiunar ed unic es stat lur intent, da fundar in Grischun il prüm parc naziunal da l'Europa centrala. Daspö l'on 1914 es il territori protet. I nu s'ha gnanca s'intermiss, cur cha l'on 1951 es stat ün grond incendi. Hoz vivan aint il parc naziunal svizzer sur 5000 sorts bes-chas. In ögl dà eir la flora cun sur 650 differentas sorts da plantas.
Center da visitadurs dal parc naziunal a Zernez
Passantar e scuvrir, as schmüravigliar e metter in dumonda, crear: aint ils quatter locals d'exposiziun dal center da visitadurs dal parc naziunal a Zernez s'avicinan ils giasts al tema parc naziunal, sia fauna e flora, si'istorgia, a la gronda varietà da la natüra in ün tuottafat nouv möd. Üna guida auditativa in tschinch linguas accumpagna ils visitadurs tras l'exposiziun permanenta. La senda da scuvertas invida uffants, da perscrutar sün aignas sendas.
La sporta aint il center da visitadurs resümà:
- exposiziun permanenta interactiva, aventüraivla
- guida auditativa in tschinch linguas
- senda da scuvertas per uffants
- exposiziun chi müda stagiunalmaing
- preschantaziun multimediala da las organisaziuns partenarias
- reliev da laser e staziuns infuormaziun
- butia cun gronda sporta
- lö d'infuormaziun parc naziunal e tussissem Zernez
- servezzan da SMS
- fittanza da spejels da champogna e guidas digitalas
- procurar guidas aint il parc naziunal svizzer
Parc Naziunal Svizzer
Center da visitadurs Zernez
Tel. +41 81 851 41 41
info@nationalpark.ch
www.nationalpark.ch


text: Tgi po pretender ch’el sa dettia giu gugent cun ils uschè numnads «cas dal destin»? Ma malgrà tut sto in carstgaun conscient da sia responsabladad sa fatschentar da temp en temp cun «quai che vegn suenter» la vita. La broschura da l’assicuranza VITA (1983) duai gidar a mantegnair la survista en cas da mort. Or dal cuntegn: infurmaziuns impurtantas e renviaments – mesiras immediatas, suenter la sepultura; Nua è quai? – documents impurtants per la successiun d’ierta, clavs, attests impurtants, polissas da segiranzas, quittanzas e mussaments, contracts, valurs, duairs, ulteriuras infurmaziuns e disposiziuns; varia.


text:
Parluma dla lenga Piemontèisa. Ël piemontèis a l’é parlà da na popolassion ch’a l’é ‘l 50% ëd pì ‘d cola dla Slovenia. Ij Piemontèis a son la sconda minoransa linguìstica d’Europa (o la prima – s’i consideroma pì nen coma minoransa ij Catalan, ch’a vivo giumai na situassion diferenta).
Ant la preistòria
... për parlé a parlavo pro ..., ma coma i lo soma nen. Dësgià pì 'd 100,000 ani fà quaidun che a girolava për ël Piemont a-i era, ma a j'ero bin pòchi. Ël Piemont a l'era nen vàire lòn. A fasìa frèid, a-i ero bòsch satì e mojiss daspërtut. Cost a l'era 'i Paleolìtich.
Ant ël Neolìtich le còse a 'ndasìo già méj e a-i era motobin pì 'd gent.Cassador, Pëscador (as contavo già le cuche: i l'hai ciapà tre camoss con na flecia sola...... e mì i l'hai tirà su un luss ch'i l'oma dovù portélo a cà 'n tre), ma 'dcò contadin e bergé. As ancaminava 'dcò a trové quàich comersiant e quàich artisan.
A parte a-peu-pre da 4000 ani fà i na savoma un pòch ëd pì an sla gent che a stasìa an Piemont.
Prima ancora che a rivèiso i Roman....
... la popolassion dël Piemont a l'era fàita da gent ciamà "Ligur", che forse a l'era lì da pì 'd doimila ani. A smija che a fusso rivà da la Spagna e che a fusso spatarasse për la riva dël mar an Fransa,e ant la pian-a dël Po fin-a a l'autëssa dël Trentin. Dal 700 al 500 a.C. A son rivà 'n Piemont i "Selt". Sensa gnun problema, parej a smija, le doe popolassion a son mës-ciasse ant la radis ëd partensa dijj piemontèis pre-latin. Ant ël piemontèis modern as treuvo ancora paròle che a ven-o da cole lenghe originaj. e gnanca pòche, che a son nen stàite influensà dal latin.
Prima dij Roman, j'Etrusch a l'avìo ocupà la pian-a dël Po, ma nen fin-a an Piemont. Ij piemontèis dël tempa l'avìo conossù j'Etrusch travers j'ëscambi comersiaj. Istessa còsa a l'era capità për ij Gréch, che a l'avìo fondà na colònia an sla còsta dla Provensa. Mach contat comersiaj o për asar. Ij pass alpin Monsnevr e San Bernard (cit e grand) a j'ero dovrà dësgià antlora.
Ij Roman
Dal 300 al 200 a.C. a-i rivo i Roman. An prinsipi mach ant la part oriental, ma vers ël 150 a. C a dventa amportat për Roma controlé ij pass dle montagne e donca a possa l'ocupassion anans. Ij roman a controleran tut ël teritòri mach a parte dal 25 s. C. con l'imperator Augusto.
Batibeuj fra Roman e popolassion a capito bastansa sovens. Na vera romanisassion a comensa mach vers lë 70 d. C. Për quatsent ani la lenga original e 'l latin a l'han ël temp ëd formé ant la gent na neuva lenga, përchè ël latin a resta mach sempe la lenga ëd pòchi, e sempe forestè (a coj temp le còse a cambiavo nen tant ampressa).
A venta giontè che i roman che a vnisìo a ste an Piemont a j'ero veteran an congé, che nen sempe a j'ero 'd cultura latin-a. As sa pr'esempi che che an Piemont a j'ero stàit mandà grup ëd sarmat e dalmat.
Le invasion barbàriche
Nen sempe 'l Piemont a ven anteressà da gròsse invasion, ma durant coi secoj a venta che a fasa ij cont con branch ëd ravaseur che a calo dai pass dle montagne. Durant le invasion pì consistente, i Burgund a òcupo 'l Piemont e peui ij Got, che as ëstabilisso an Piemont sì e là për vaire ani. An particular ël got Sisige a fonda sò cit ëstat a Susa, e a treuva la manera 'd manten-se a gala 'dcò cand ij got an Italia a son batù dai Bisantin, e manten-e sò stat, che a slarga fin-a a Turin.
Longobard e Franch - Ij Sarasin
A parte da vers ël 600 d.C. a rivo i Longobard, che a òcupo 'l Piemont fin-a vers le montagne, mentre ant le àute valade a resto ij Burgund. I Longobard a lasso ëd segn ant la lenga piemontèisa che as arconosso ancora adess. Peui a rivo ij Franch, che as fërmo ëdcò un bel pòch (Imper dij Carolingg). An cost perìod a rivo 'dcò ij Sarasin. Ëdcò costi a fan a-peu-pre com a l'avìo fàit j'invasor barbàrich, ma a pòrto 'dcò d'element amportant, culturaj e tecnich.
Da lì anans ...
... la stòria polìtica dël Piemont, fin-a a metà dël 700, a l'é tut na guèra, andova i trovoma an Piemont pì che tut fransèis, ma 'dcò spagneuj, tedesch e via fòrt. Ij Savòia, d'origin fransèisa (Umbert Biancaman) e piemontèisa (Adelaide 'd Susa) a dvento man-aman jë sgnor dël Piemont complét. Ant ël piemontèis a son intrà element culturaj e lessicaj d'ampò tute le rasse che a son passà. Costi element a son stàit piemontèisisà an manera original e andipendenta da le lenghe davzin-e, ant la lenga piemontèisa.
Për lessich, gramàtica e sintassi, la lenga piemontèisa a l'é sempe stàita pitòst davsin al fransèis, nen mach për l'avzinansa fisica, ma 'd cò për part ëd le radis comun-e.
Tant për savèilo, mentre ant ij primi scrit italian ij carater a son ciair italian, ant ij primi scrit piemontèis, mach un piemontèis (ò n'ëstudios) a capiss bin che a son piemontèis, mentre 'n italian che a conossa nen ël piemontèis e che a-j vëdda për la prima vòlta, a-j pija për un fransèis un pòch particolar (i l'hai fàit la preuva mi). Dante Alighieri, parlanda dël piemontèis a lo ciama "turpidissimum eloquium" che a peul nen esse ciamà italian për ij tròpi element che a rivo da l'àutra part dle montagne. An efét j'ëstudios ëd tut ël mond a assegno 'l piemontèis a le lenghe neolatin-e ossidentaj, e l'italian a le lenghe neolatin-e orientaj.
Ij prim ëscrit....
... an piemontèis che i l'oma, a son dël secol che a fà dodes. A-peu-pré i podoma pijé com arferiment l'ani 1150. A l'è l'istessa epoca ëd quand a son nà le forme scrite 'd j'àutre lenghe neolatin-e. (A l'é fàcil che quàich forma 'd piemontèis a fussa già parlà vers l'ani 1000).
Sti primi scrit a formo na colession che ha l'é adéss conossùa con ël nòm italian "Sermoni subalpini". As trata d'un piemontèis pà 'ncora bin formà. J'ëscrit dël secol che a fa tërdes a mostro che 'l piemontèis a l'ha già fàit un bel pòch soa strà. An fin, vers ij primi ani dël '300 i l'oma scrit ant un piemontèis complet. Da lì anans la produsson leteraria piemontèisa a l'é costanta, contut che a sia bondosa mach a parte dal 1700.
Ògni secol a l'ha lassane quaicòs an piemontèis, da la pròsa a la poesìa, a la sagistica, fin-a a sentense 'd tribunal. Ant ël setsent a-i é anvece na bondanta produssion literària, e a l'é 'dcò ël temp dla prima gramàtica piemontèisa bin struturà che conossoma.
Costa gramàtica a l'é stàita fàita da Maurissi Pipin e publicà da la Stamperia Real ant ël 1783. Ma fin-a dal prinsìpi dël setsent, i l'oma poesie, pròse e comedie ën piemontèis. Tra i poeta dël setsent arcordoma C. I. Isler, F. A. Tarizzo, E. I. Calvo, peui a-i son 'dcò vaire anònimi. Ant l'eutsent i l'oma nen mach ëscritor, coma A. Brofferio, I. Casalis, N. Rosa, ma anche 'd vocabolarista, e fra costi ël cont Vitòrio ëd Sant Albin, che a l'é l'autor dël "Gran dissionari Piemontèis-Italian" dël 1859.
Ant ël cors ëd j'ultim secoj a l'é nassùa la strutura codificà dla lenga e a l'é ëd cò l'epoca andova a va a sparì ël "passà lontan" dij verb (che a l'era mai stait dovrà vàire).
A l'é anteressant vëdde coma dal latin a sio derivà diversament piemontèis, fransèis e italian, për peui nen dì dël patoà provensàl. Për quàich cos ël piemontèis a l'ha avù, n'evolussion pì davsin-a al fransèis che a l'italian, dle vire anvece pì davsin a l'italian, ma sovens a l'ha segoì na soa strà original ëd piànta.
La prima còsa che as nòta a son neuv son vocaj (sempi o acentà): a, é, è, ë, i, o, ò, eu, u al pòst dij set italian (a, è, é, i, ò, ó, u) con la gionta che an italian l'acsan aùss o grev a cambia poch ël son (e tante vire beleché gnente), mentre che an piemontèis ël son a diventa franch divers.
N'àutra cosa ciàira a l'é che le paròle piemontèise a l'han meno "fonema" ën general, ëd cole italian-e.
Për esempi:
latin feneculum (quatr silabe)
italian finocchio (tre silabe, dont un-a con ditong - na dobia consonant)
piemontèis fnoj (na silaba)
latin peduculus (quatr silabe)
italian pidocchio (tre silabe, dont un-a con ditong)
piemontèis poj (na silaba)
fransèis pou (na silaba)
A sto propòsit notoma che, ën fransèis, ël son dla u italian-a a l'é dàit dal ditong ou. L'istess son, ën piemontèis, a l'é dàit da la litra o, la prima dël midem ditong. Ant ës cas sì, piemontèis e fransèis a l'han segoì l'istessa strà, ma ël piemontèis a l'ha strenzù ël ditong ant na sola litra, la prima.
Ël son dla o italian-a, as treuva ën piemontéis, quasi mach sempe an paròle andova a ricev l'acsan tònic. A-i é nen da stupisse se la litra corispondent a l'é ò.
La desinensa latin-a dij nòm, tant sostantiv che agetiv (tant për capisse, cola che a cambia ant le declinassion), e che ën italian a l'é trasformasse ant na vocal, an piemontèis, se nen acentà, sovens a l'é tombà (ant ël mascolin o nòm invariant) e parej a l'é sparìa la diferensa tra singolar e plural dij nòm mascolin. Anche ën fransèis sovens la vocal final a l'é perdusse, ma lì, peul esse per influensa ëd lenghe dël setentrion d'Euròpa, ël plural a dòvra la final s (a venta 'dcò di che anche ël mominativ latin ëd la tersa declinassion a dòvra la s al plural).
Ant ël passagi dal latin al piemontèis, le c, g dij grup ci, ce e gi, ge a son passà a s, z, mentre an italian a l'han matnù ël son latin, coma:
cena che a l'é passà a sin-a, mentre an italian a l'é nen cambià. Ël fransèis a manten la scritura latin-a, ma la pronunsia a l'é coma an piemontèis.
Anvece, ij grup latin cl, gl a son passà an italian a chi, che, ghi, ghe mentre an piemontèis a son passà a ci, ce, gi, ge, mentre an fransèis ël pì dle vire a son nen cambià o a l'han mantnù ël ghëddo:
latin clavis, italian chiave, piemontèis ciav, fransèis clé
lat. ecclesia, ital. chiesa, piem. césa, frans. église.
Ël grup latin ct an italian a l'é diventà na dobia tt, mentre tant an piemontèis coma an fransèis a son passà a it:
lat. lactem, ital.latte, piem. e frans. lait.
lat. noctem, ital.notte, piem. neuit, frans. nuit.
La preposission latin-a ad a serv anche a costrue verb derivà da un verb ëd partensa, coma:
petere -> adpetere, vocare -> advocare. I partissìpi passà a son adpetitus, advocatus. Le parole italian-e derivà a cambio la d ant la consonant inissial dël verb primàri, randobiand-la, mentre an piemontèis la d a spariss ëd pianta. An fransèis a-i son i doi cas:
italian avvocato, piemontèis e fransèis avocat
italian appetito, piemontèis aptit, fransèis appetit
anche sì la pronunsia fransèisa a gava la dobia.
Notoma ancora che i grup italian gli, gle, an piemontèis ëd solit a divento j (mentre an fransèis a l'é facil che a sio trasformà ant la "L mouillé" che as pronunsia a la midema manera cche la j piemontèisa).
ital. maglia, piem. maja, frans. maille. Ij grup sci, sce an piemontèis a ven-o s sempia, dossa o sorda.
Un discors particolar a venta fé për le dobie consonant. Ël piemontèis a l'ha fait sparì tute le "vere" dobie. I l'oma già vist un pàira d'esempi. I l'oma 'dcò vist, ant la part ëd grafia e fonologia, che le dobie cc, gg, ss a ven-o dovrà për la pronunsia dossa o sorda, ma a son-o nen coma dobie. A-i son però ëd cas ëd litre dobie che a l'han un legér son dobi. A féje cas, ste litre a son squasi mach sempe precedùe da na ë con l'acsan tònic ëd la parola. Për pronunsié na parola parej a venta për fòrsa carché la vos an sla consonant dòp la ë. A vnirìa mal a pronunsiéla sempia ëd pianta.
Coma esempi:
sëbber, ghëddo, lëccia, sënner, vëdde.
A propòsit dël verb vëdde, quand, ant la coniugassion l'acsan as ëspòsta, dla dobia a-i fà pì nen damanca:
mi i vëddo, mi i vëdìa.
L'ultima part...
...ëd la stòria dël piemontèis a l'ha vist l'oposission fassista contra a tute le lenghe minoritàrie, rivanda fin-a a cambiè ël nòm dij paìs (e dle vire anche dle person-e). Parej Oulx a l'era vnùita Ulzio, Salbertrand Salabertano e avanti parej. L'idea che la propaganda dël "Duce" a vorìa fé passé a l'era che ste lenghe a j'ero ròba paisan-a, da gent ignorant. As capiss che a gavé dai pé la coltùra sempia e vera dla gent, peui a l'é pì facil comandé.(an tute le ditature, pì che d'àutr a l'é l'ignoransa che a giuta).
Ma a l'é an piemontèis che Cavour a dëscutìa con ël Re se e coma mandé i soldà piemontèis an Crimea, coma fé le aleanse con Fransa e Inghiltèra, e parej anans. An piemontèis a son stàite progetà le prime vitùre a motor e avanti fin-a al G91-Y, nen mach monze le vache (che pura a l'é part ëd na coltùra d'na richëssa enòrme). Anche le prime esperiense sindacaj ën fabrica an Italia a son nà da dicusion ën piemontèis, magara ant le piòle.
Tute le coltùre dj'omo a son richëssa për tuti (ma son l'oma già dìlo). Sì foma mach n'ipòtesi 'n poch dròla, ma che a mostra bin la sitoassion:
Grieg a l'é stàit un gran compositor norvegèis, che a l'ha fait ëd musiche che a van profond ant l'anima dla gent ëd tut ël mond ch'a l'abia veuia 'd chërse. Ste musiche a son nà ant na coltùra unica ant ël mond che a l'é cola norvegèisa. Se për ipotesi ant ël cors dla stòria i tedesch a l'avèiso fait una nassion unica an tuta l'Euròpa dël nòrd e che ël norvegèis, parlà da pòca gent, a fussa stàit considerà un dialet che për esse modern a ventava lassé perde. Noi i l'avrìo mai avù cola musica, përchè i l'avrìo perdù la coltura che a l'ha fala nasse.
ËL PIEMONTÈIS A DËV ESSE OBLIGATÒRI A SCÒLA….
Ën Piemonteis, frasi idiomatiche Piemontesi
Piccolo Vocabolario “Piemontese Italiano”
Le antiche misure usate in Piemonte
Alcune regole per leggere e scrivere in Piemontese<
I Proverbi Piemontesi – Proverbi Pimontèis – Prima Parte
Mirò


text:
Vigni ordinament (plu leges adum) spidleia sia sozieté, mo d’inrer n iade pò i ladins se odei tant cler tles regoles che an à fat da puech o che an é tl fé. La lege costituzionala ladina sun troi, la norma de atuazion sun la toponomastica sun troi, la norma sun l trilinguism bele aproeda y la lege litala provinziala en discuscion, l lingaz ladin Unesco, … se mostra che i on emportanza, mo che an nes en dà massa puecia, che i son una na comunité, me che an se trata da despartis, che i tolun pert ala sozieté plu leria, mo nia al medem livel.
Na fotografia che se lascia lije ju da les regoles y dai regolamenc ch’ i é dit. La lege ladina regoleia a livel plu aut la sconanza dla popolazion ladina, tla sostanza me per Bulsan, lascian fora les pertes plu emportantes de raprejentanza te Consei y te Jonta provinziala, la poscibelté da tò pert a la vita publica y al laour publich te duta la provinzia, la scola y l lingaz y la sconanza dant a signoria. Cie che é resté tla proposta de lege é l dert, mo al é puech. Puec à tant debojegn che i ladins de regoles che i tegn adum y i fej laoré deberieda.
Con la lege sun la toponomastica ne rùven nia anencef, ajache na pert di talians ne renunzieia nia a valch pice inom. Mo a una ésen danter talians y todesc da scluje fora i ladins da la comiscion provinziala sun la cartografia resserveda a trei talians y trei todesc. Pro la sotcomiscion per i inoms dles valedes ladines déssel ester doi ladins y n vardian todesch y n vardian talian. Gran pericul él che pai inoms trilings vegne chel ladin lié al terz post ence tl raion ladin olàche degugn ne le veid y ne le liej. N afront a la storia, a la tradizion, al lingaz ladin, a la convivenza di ladins. La raisc storica linguistica ladina de trueps toponims tla provinzia y colonc sorafora é clera y trueps esonims (inoms ladins fora dles valedes ladines) é ciamò vifs y vegn adorés dai ladins; al cleca ti cialé a la cherta chilò dlongia, olache al mancia sambegn i inoms de frazions,raions, luesc,… La conseguenza de na scleta o deguna sconanza di inoms ladins é l pericul che ai vae sot y vegni tralascés .
L ejam de trilinguism pon se sparagné sce an fej 10 agn de scola ladina y l’université taliana o todescia. Na bela cossa ence sce per me messàssel basté la matura tla scola ladina, mo al é ence dret savei che i talians y i todesc à chesta sauridanza bele da diesc agn encà y che ai à ence la poscibelté da se lascé zertifiché l bilinguism da istituc desche Dante y Goethe. Sce al uega i làscen ence laoré zenza bilinguism (ejempl tip: i dotours da foradecà).
Carlo Willeit: l autour de chest articul.
A vigni livel méssen desmostré che i ladins é despartis; na autra motivazion y giustificazion ne à l’adoranza de plu idioms ladins sun tofles y scrites da la Unesco nia.
N segn de divijion y sotmiscion méssen perauter ence lascé tla lege ladina, reconescian l comun general de Fascia , cie che é dessegur dret, ma lascian fora l medem reconesciment a la Lia di comuns ladins che raprejentassa la comunité ladina dolomitica entiera. Da puech éi liet che an adora autonomia a livel de partì per colaoré plu saurì; dret,mo an messa conscidré che la legitimazion, chel vuel dì, l debojegn y l dert dl’ autonomia vegn y ti speta a la mendranza nazionala, chel vuel dì a la popolazion entiera. La volenté contrara, di autours dla lege enstesc, é gnuda a lum a Roma; condut che l’ UGLD à metù te does audizions sun meisa i debojegns sostanziai di ladins, àn renunzié a de maiours y mioures segurtés per nosta mendranza. Pazienza, podéssen dì ,sce na autra bona ocajion ne se lasciassa nia endò aspeté 15-20 agn.
Carlo Willeit
Al me plej(7)Al ne me plej nia(0)
1413 iadesc liet


text:
I duu campanin, version 1
Gioann Bertacch (1869-1942)
I duu campanin, version 1
El campanin de San Bartolamee
l'è 'l prim che sona i or sora Ciavena;
e, dopo on quai minutt, ghe vegn adree
la vos de San Lorenz, rodonda e piena.
Ten! Ten! L'è 'l giovinott che g'ha premura
de levà su, de mœuves, de rivà.
Ton! Ton! L'è 'l bon regiô, che già el misura
su l'esperienza i pass che l'ha de fà.
A vun ghe pias l'april, cont i campagn
che trapella speranz de tutt'i pori...,
a l'olter el genar di sò montagn,
quand che 'l fioca sui tecc e sui memori.
Ma se se tratta de visà el paes
dei moment d'importanza capital,
i duu quadrant alora i vann intes:
l'è lora del regiô quella che val.
L'è lu che 'l derv el dì, lu che 'l le sara
coi segnai di sò duu avemarì;
che 'l ferma i lavoreri e che 'l prepara
el bon disnà che fuma in sul mezdì.
O forsi quell che cunta l'è on Regiô
che sta de sora a tutti i campanin
e 'l registra la pendola del sô
per ben fissà el nost temp e 'l nost destin;
e segond se 'l se acorda col celest
e col nigol del cel, el cambia son,
e 'l me fa pussee gram o pussee bon.


text:
Tarten
Tàrten (nom ufizial in talian: Tartano) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 195 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 47,4 km² e ona densità de 4 ab./km².
A l’è tacaa a Albarei, Fopul (BG), Furcula, Füsini, Mezzold (BG), Talamuna, Valev (BG).
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tarten l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lumbardia
La Lumbardia (anca Lombardia o Lombardéa; Lombardia in Italian) l'è una regiun de l'Italia del nord; la gh'ha una süperfis de 23.861 km2 e una pupulaziun de 9.973.397 abitant (2013).
La cunfina cunt i regiun italian del Piemunt a ovest, del Veneto a est, de l'Emilia-Rumagna a süd e del Trentin-Süd Tirol a nordest; a setentriun la cunfina cun la Svizzera.
Cuntegnüü
Geugrafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò teritori l'è furmaa da una part de muntagna a nord, cunt i Alp e i Prealp e da un tocch de la Pianüra Padana a süd; el cantun de südovest (Pruvincia de Pavia) el riva a tucà i muntagn de l'Apenin.
La Lumbardia l'è rica de aqua: gh'hinn tanti fiümm che vegnen giò da i muntagn e gh'hinn anca di lach, che hann ciapaa el post di giazzee che gh'eren in di ann indree. Tra i fiümm, i püssee gross hinn el Po, l'Ada, el Tisin, l'Oli, el Minciu, el Lamber, el Bremb, el Seri; i lach püssee impurtant hinn quei de Comm, Lügan, Garda, Magiur, Isee.
El clima l'è pütost temperaa: d'invernu el fà un pu' püssee frecc che in di cost del Mar Mediteran, inveci in estaa la temperadüra l'è l'istessa. In di muntagn el clima l'è de tipu alpin, püssee fresch che in pianüra.
La Lumbardia l'è piena de gent (l'è la segunda in Italia per densità de pupulaziun, dopu de la Campania); tüta la zona inturna a Milan la tegn dent püssee de quater miliun de abitant, e la sò conürbazziun ne gh'ha ses milliun e mezz; ma anca el rest de la pianüra l'è bell pien, cun tanti cità e paes. La part de muntagna l'è inveci püssee vöja, föra che in di valad.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è pupulada da un muntun de temp: gh'eren di omen fin da la preistoria, cumè per esempi i antichi Camüni, che hann lassaa anca in eredità el simbul de la regiun (la rösa camüna).
Dopu, la Lumbardia l'è stada pupulada da i Etrüsch e dopu ammò, un quai secul prima de Cristu, da i Celti, ch'hinn staa quiet de per lur per un para de secul (e hann fundaa anca di cità, cume per esempi Milan). Inturna al 200 a.C. hann cuminciaa a rivà i Ruman, che in d'una quai desena de ann hann cunquistaa tüta l'Italia del nord.
L'Imperu Ruman l'è düraa fin al 400-500 dopu Cristu; quand l'è cruaa, el sò post l'hann ciapaa prima i Lungubard, una pupulaziun germanica che gh'ha daa anca el nomm a la regiun, e pö dopu i Franch de Carlu Magn, ch'hinn restaa fin a un bel tocch dopu l'ann mila.
Dopu de lur, i lumbard hinn staa guvernaa da i cumün e da i signurii, cume ad esempi i Viscunt a Milan e i Gunzaga a Mantuva; in del Rinasciment la Lumbardia l'ha vist passà i Frances, i Spagnöö, i Asburgh, fin al 1861 che l'è entrada in del növ staa italian ünii.
Region Lombardia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1970 a l'è istituida offizialment la Region Lombardia 'me Region a Statut ordinari de la Republega Italiana.
Dal 2015 a l'è vert on percors per domandàgh al Stat pussee autonomia comé da articol 116 de la Costituzion. Ind el 22 de ottober del 2017 l'è staa votaa 'l referendum autonomista, che l'ha vest ona vitoria del sì. El 28 de fevrer del 2018 Maroni l'ha firmaa l'accord col govern per fà partì 'l process.[2]
Aministraziun e pulitica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è spartida in dudes pruvinz e 1.546 cumün (el püssee pupulaa l'è quell de Milan, quell men pupulaa l'è Murterun, in Pruvincia de Lech, sota al Resegon).
La Lumbardia l'è una regiun a statüt urdinari, e l'è guvernada da una Giünta; el president l'è el Attilio Fontana.


text:
da sora Maria Vincenz
El center digl evangeli dad oz giogan ils segns ina rolla impurtonta. Jesus, il levau da mort en veta, muossa igl emprem las plagas dils mauns e dalla costa, sco sch’el less dir, «mirei, jeu sundel veramein»! El mira sin els e flada sin els, per che quels sentien sia vischinonza, siu flad. – Quei segn dil fladar regorda nus vid l’entschatta dil scaffiment (Gen 2,7), nua che Dieus flada el nas digl emprem carstgaun. Senza flad, negina veta. Il flad da Diu sveglia veta e dat nova veta.
Tema e dubis han bloccau e paralisau ils giuvnals. Es fuvan sco morts, senza veta. Il flad, il fladar da Jesus dat ad els nova veta, ina nova schanza da viver. Els han puspei aria da trer flad. Empleni cun quella nova schanza da viver, san els semetter alla lavur, ed annunziar la buna nova pascala.
Tumasch garegia da sentupar persunalmein cul levau da mort en veta. El drova in segn, enzatgei ch’el sa tuccar en. «Sche jeu vesel buca la noda dallas guotas vid ses mauns e sai buca tschentar miu det el liug dallas guotas e miu maun en sia costa, creiel jeu buc» (Gn 20,25). Sia cardientscha ei concreta, ella drova segns. La cardientscha da nies temps sto vegnir pli e pli concreta. Ella duei e sto vegnir experimentada cun segns.
Gn 20,19–31
19La sera digl emprem di dalla jamna, cura ch’ils giuvnals eran radunai per tema dils Gedius davos escha serrada, ei Jesus vegnius, ei staus en lur miez ed ha detg ad els: Pasch cun vus! 20Suenter quei salid ha el mussau ad els ses mauns e sia costa. Vesend il Segner, ein ses giuvnals selegrai. 21Jesus ha turnau a dir ad els: Pasch cun vus! Sco il Bab ha tarmess mei, aschia tarmettel jeu vus. 22Suenter quels plaids ha el fladau sin els e detg: Retschevei il Spert sogn. 23A quels che vus relascheis ils puccaus, ein els relaschai; a quels che vus retenis els, ein els reteni.
24Tumasch, in dils dudisch, numnaus Schumellin, fuva buca cun els, cura che Jesus ei vegnius. 25Ils auters giuvnals han detg ad el: Nus vein viu il Segner. El ha rispundiu ad els: Sche jeu vesel buca la noda dallas guotas vid ses mauns e sai buca tschentar miu det el liug dallas guotas e miu maun en sia costa, creiel jeu buc. 26Otg dis pli tard fuvan ses giuvnals puspei en casa, e Tumasch fuva cun els. Cheu ei Jesus vegnius, ferton che l’escha fuva serrada. El ei staus en lur miez ed ha detg: Pasch cun vus! 27Lu ha el detg a Tumasch: Dai neu tiu det e mira mes mauns; pren tiu maun e tschenta el en mia costa e seigies buca nuncartents, mobein cartents! 28Tumasch ha rispundiu ad el: Miu Signur e miu Diu! 29Jesus ha detg ad el: Perquei che ti has viu mei, creias ti? Beai ein quels che vesan buc e creian tonaton!
30Jesus ha fatg en preschientscha da ses giuvnals aunc bia autras enzennas ch’ein buca screttas en quest cudisch. 31Quellas denton ein screttas, per che vus carteies che Jesus ei il Cristus, il Fegl da Diu, e per che vus veies tras la cardientscha la veta en siu num.


text:
Terra
La Terra è in planet dal sistem solar. Da tut ils planets da quel è el il pli spess, il tschintgavel grond e situà en terza posiziun nà dal sulegl (suenter Mercur e Venus). La Terra furma il lieu d’origin e la patria da tut las creatiras ch’èn enconuschentas. Ses diameter mesira bundant 12 700 kilometers e sia vegliadetgna ca. 4,6 milliardas onns. Tenor la consistenza geochemica da la Terra han ins stgaffì la noziun dals ‹planets terresters›. Il simbol astronomic da la Terra è ♁ ubain ⊕.[1]
Damai che la surfatscha da la terra è cuverta per ca. dus terzs cun aua e la Terra cumpara or da l’univers surtut blaua, vegn ella er numnada ‹planet blau›.
Bunamain en tut las linguas è il pled per ‹Terra› feminin.[2] Sco basa da viver dals umans gioga la Terra en praticamain tut las religiuns ina rolla extraordinaria sco universalitad da caracter sacral. En bleras religiuns etnicas ed istoricas existan er divinitads correspundentas, ubain sco Mamma natira d’in caracter plitost diffus, ubain sco persunificaziun en furma d’ina dieua da la Terra/natira.[3]
Cuntegn
- 1 Orbit terrester
- 2 Rotaziun
- 3 Structura
- 4 Champ magnetic
- 5 Atmosfera
- 6 Clima
- 7 Glina
- 8 Origin da la Terra
- 9 Vita
- 10 Avegnir lontan da la Terra
- 11 Annotaziuns
- 12 Litteratura
- 13 Colliaziuns
Orbit terresterModifitgar
La Terra sa mova tenor l’emprima lescha da Kepler en furma d’in orbit elliptic enturn il sulegl; quest moviment da la Terra numnan ins gir da la terra ubain orbit terrester. Il sulegl è situà en in dals focus da l’ellipsa.
Il punct da la pli gronda distanza tranter la Terra ed il sulegl (mintgamai ils 5 da fanadur) sa numna afel e munta a 152,1 milliuns km; il punct da la pli pitschna distanza tranter la Terra ed il sulegl (mintgamai ils 3 da schaner) sa numna periel e munta a 147,1 milliuns km. La Terra circumdescha il sulegl en 365 dis, 6 uras, 9 minutas e 9,54 secundas; quest spazi da temp sa numna er onn sideric. L’onn sideric è 20 minutas e 24 secundas pli lung che l’onn tropic, sin il qual sa basa l’onn chalender usità. La sveltezza cun la quala la Terra sa mova enturn il sulegl munta en media a 29,78 km/s (107 208 km/h); en il periel è la sveltezza in pau pli auta (30,29 km/s), en l’afel in pau pli bassa (29,29 km/s). In tschancun che correspunda a la lunghezza da ses diameter percurra la Terra en bundant set minutas.
La distanza da l’orbit terrester tar l’orbit vischin interiur da la Venus munta a 41,44 milliuns km; tar l’orbit vischin exteriur dal Mars a 78,32 milliuns km. Sin l’orbit terrester sa chattan plirs objects coorbitals.
La Terra sa mova enturn il sulegl prograd, vul dir en direcziun da la rotaziun dal sulegl. Guardà sin l’orbit terrester nà dal Pol dal Nord, sa tracti d’in moviment en direcziun cuntraria a l’ura.
Cumpareglià cun l’equator dal sulegl, sa splega l’orbit terrester en ina posiziun levamain enclinada (7°); ins discurra en quest connex da l’ecliptica. Il pol dal nord dal sulegl sa chatta l’entschatta da settember il pli datiers da la Terra, il pol dal sid l’entschatta da mars. Precis en la medema surfatscha sco l’equator dal sulegl sa chatta la Terra be per in curt mument ils 6 da zercladur ed ils 8 da december.
RotaziunModifitgar
Sch’ins prenda las stailas fixas sco referenza, rotescha la Terra prograd en direcziun ost ina giada enturn l’atgna axa en 23 uras, 65 minutas e 4,09 secundas. Analog a l’onn sideric vegn quest spazi da temp numnà di sideric. Perquai ch’il sulegl circumdescha medemamain il sulegl prograd e sa chatta perquai il proxim di en in’autra posiziun envers il sulegl, è in di sideric in pau pli curt ch’in di dal sulegl; quest ultim furma il spazi da temp tranter dus zenits dal sulegl (mezdi) e vegn partì en 24 uras.
Pervi da l’atgna rotaziun da la Terra ha in punct che sa chatta sin l’equator da quella ina sveltezza da 464 m/s resp. 1670 km/h. Quai maina ad ina forza centrifugala ch’effectuescha che la figura da la Terra è als pols in pau pli platta ed a l’equator in pau pli scuflada. Cumpareglià cun ina cula dal medem volumen, è il radius da l’equator perquai per 7 kilometers pli grond ed il radius dals pols per 14 kilometers pli pitschen; correspundentamain è il diameter a l’equator per 43 km pli grond che quel d’in pol a l’auter. Pervi da quest fenomen è er il piz dal Chimborazo, ch’è situà datiers da l’equator il punct da la surfatscha da la Terra che sa chatta il pli lunsch davent dal punct central da la Terra (cf. sutvart).
L’ischigl da rotaziun da la Terra è inclinà per 23°26' cunter l’axa verticala da l’ecliptica. Pervi da quai vegnan l’emisfera nord e l’emisfera sid da la Terra illuminadas differentamain en il decurs d’in gir da la Terra enturn il sulegl. L’effect da quai èn las stagiuns ch’han ina gronda influenza sin il clima da la Terra. Sin l’emisfera dal nord croda la stad en il temp che la Terra sa chatta il pli lunsch davent dal sulegl (afel), sin l’emisfera sid en il temp che quella sa chatta il pli datiers dal sulegl (periel).
Precessiun e nutaziunModifitgar
A l’equator da la Terra effectueschan las forzas da la glina e dal sulegl in mument da rotaziun ch’emprova da drizzar si l’axa da la Terra e che la lascha perquai pierlar. Quest fenomen sa numna precessiun lunisolara. Tras quai fa l’axa da la Terra entaifer 25 700 fin 25 800 onns ina rotaziun conica. Cun quest ciclus da la precessiun sa spostan las stagiuns.
Ultra da quai maina l’agen moviment da precessiun da la glina, d’ina perioda da 18,6 onns, ad in moviment undegiant da l’axa da la Terra, il qual vegn numnà nutaziun. A medem temp stabilisescha la glina l’inclinaziun da l’axa da la Terra, la quala ballantschass uschiglio, pervi da la forza d’attracziun dals planets, fin ad ina posiziun inclinada da 85°.[4]
Durada da la rotaziun e forza da fluss e reflussModifitgar
Sin Terra effectuescha la gravitaziun da la glina e dal sulegl il fenomen da fluss e refluss (mar bassa e mar auta). La cumpart da la glina a quest effect è circa duas giadas uschè grond sco la cumpart dal sulegl. Sper l’effect da fluss e refluss en la mar effectueschan questas forzas er ch’ils continents s’auzan e sa sbassan per radund in mez meter.
A lunga vista frainan la gravitaziun da la glina e dal sulegl la rotaziun da la Terra. Facticamain sa mussa quai uschia ch’ils dis daventan mintg’onn per ca. 20 microsecundas pli lungs. Tras quai vegn l’energia da rotaziun da la Terra transfurmada en chalur e l’impuls da rotaziun vegn transferì sin la glina, uschia che quella s’allontanescha mintg’onn per radund 4 centimeters da la Terra. Quest effect ch’ins ha sminà dapi daditg han ins pudì cumprovar il 1995 (mesiraziun da distanza cun laser). Extrapoleschan ins quest effect en l’avegnir, vegn er la Terra a mussar in di a la glina adina la medema vart. In di sin la Terra durass lura radund 47 giadas uschè ditg sco oz. La Terra è pia suttamessa al medem effect ch’ha gia manà a la rotaziun liada (corotaziun) da la glina.
StructuraModifitgar
Cun sia consistenza geochemica definescha la Terra la classa dals planets che sumeglian la Terra (er numnads planets terresters resp. planets da crappa). Tranter ils quatter planets terresters dal sistem solar è la Terra il pli grond.
Structura internaModifitgar
La Terra sa cumpona da fier (32,1 %), oxigen (30,1 %), silizium (15,1 %), magnesium (13,9 %), zulper (2,9 %), nichel (1,8 %), calzium (1,5 %) ed aluminium (1,4 %). Ils 1,2 % restants sa repartan sin ils ulteriurs elements.
Tenor mesiraziuns seismicas cumpiglia la Terra trais stresas: il nuschegl da la terra, il mantè da la terra e la crusta da la terra. Questas trais stresas èn spartidas ina da l’autra tras surfatschas da discuntinuitad seismicas. La crusta da la terra e l’emprima stresa da la part superiura dal mantè furman ensemen la litosfera. Quella ha ina grossezza da 50 fin 100 km e consista da plattas tectonicas grondas e pli pitschnas.
SurfatschaModifitgar
Pervi da la forza centrifugala da la rotaziun è la circumferenza da l’equator cun 40 075,017 km per 67,154 km resp. 0,17 % pli gronda che quella dals pols. Correspundentamain è il diameter dals pols cun 12 713,504 km per 42,816 km resp. 0,34 % pli pitschen che quel da l’equator. Pervi da questas differenzas areguard la circumferenza na sa lascha betg eruir a moda evidenta, tge muntogna che saja la pli auta dal mund. Areguard l’autezza sur il livel da la mar è quai il Mount Everest en il Himalaia; sch’ins parta però da la distanza dal piz dal punct central da la Terra, è quai la muntogna da derivanza vulcanica Chimborazo en las Andas; e sch’ins mesira la differenza d’autezza tranter l’atgna basa ed il piz, è quai il Mauna Kea che tanscha dal fund dal Pacific fin sin la gronda insla da Hawai.
La surfatscha da la Terra mesira 510 milliuns km². Ella sa lascha sutdivider en duas mesas cullas differentas: l’emisfera da la terra e l’emisfera da l’aua. L’emisfera da la terra cumpiglia la gronda part da la surfatscha da terren e sa cumpona per ca. 47 % da terren. La surfatscha da l’emisfera da l’aua cumpiglia be 11 % terren e vegn dominada dals oceans.
La Terra è il sulet planet en il sistem solar, sin la surfatscha dal qual exista aua en furma liquida. 96,5 % da tut l’aua da la Terra sa chatta en las mars. L’aua da mar cuntegna en media 3,5 % sal.
En l’epoca geologia actuala cumpiglia la surfatscha da l’aua 70,7 % da l’entira surfatscha da la Terra. Ils 29,3 % restants, la surfatscha da terren, sa repartan surtut sin set continents; en la successiun da lur grondezza èn quai Asia, Africa, America dal Nord, America dal Sid, Antarctica, Europa ed Australia (sco peninsla occidentala da l’Asia n’ha l’Europa, ord vista da la tectonica da plattas, probablamain mai furmà in’atgna unitad). Il cunfin categoric tranter l’Australia sco pli pitschen continent e la Grönlanda sco pli grond’insla sa basa sin pura convenziun. La surfatscha dals oceans vegn per ordinari sutdividì en Pacific, Atlantic ed Indic cun lur mars lateralas. Il pli profund lieu en la mar, il Witjastief 1, sa chatta en il Foss da las Marianas, en ina profunditad da 11 034 m sut il livel da la mar. En media munta la profunditad da la mar a 3800 m. Quai è bunamain tschintg giadas dapli che l’autezza media dals continents (800 m).
Tectonica da plattasModifitgar
Cun excepziun da la platta pacifica correspundan las pli grondas plattas en lur dumber ed urden pli u main als continents che vegnan purtads dad ellas. Tut questas plattas sa movan en relaziun ina tar l’autra sin la crappa per part luentada, viscusa, da la segunda stresa dal mantè superiur, l’astenosfera d’ina grossezza da 100 fin 150 km.
Champ magneticModifitgar
Il champ magnetic che circumdescha la Terra vegn creà d’in geodinamo. Datiers da la surfatscha da la Terra sumeglia il champ in dipol magnetic. Las lingias da champ magneticas sortan da la Terra en l’emisfera dal sid ed entran puspè en quella en l’emisfera dal nord. En il mantè da la Terra vegn il champ magnetic defurmà; ordaifer l’atmosfera da la terra vegn quel smatgà ensemen tras il vent dal sulegl.
Ils pols magnetics da la terra na coincidan betg precis cun ils pols geografics. L’axa dal champ magnetica era inclinada l’onn 2007 per ca. 11,5° envers l’axa da la Terra.
AtmosferaModifitgar
En la part exteriura daventa l’atmosfera da la Terra pli satiglia; in cunfin precis vers l’univers na sa lascha perquai betg trair. La massa da quella munta a 5,13 × 1018 kg, quai ch’è stgars in milliunavel da l’entira massa da la Terra. Al nivel da la mar munta la pressiun da l’aria en l’atmosfera en media 1013,25 hPa. Datiers da la terra sa cumpona l’atmosfera da 78 % nitrogen, 21 % oxigen e 1 % gas nobels, surtut argon. Vitiers vegnan 0,4 % vapur d’aua en l’entira atmosfera da la Terra. Ed il dioxid carbonic, in dals chaschunaders principals da l’effect da serra, crescha tras l’influenza da l’uman e munta a ca. 0,04 %.[6]
Las temperaturas las pli extremas ch’èn vegnidas mesiradas insacura sin Terra èn −89,2 °C (mesirà ils 21 da fanadur 1983 en in’autezza da 3429 meters en la Staziun Vostok en l’Antarctica) e 56,7 °C (mesirà ils 10 da fanadur 1913 en la Death Valley, Stadis Unids, 54 meters sut il livel da la mar).[7] La temperatura media en vischinanza dal terren munta a 15 °C.
La cumpart dal spectrum da la glisch dal sulegl ad undas curtas (da colur blaua) sterna l’atmosfera da la Terra tschintg giadas pli ferm che quel ad undas lungas (cotschen); da quai deriva la colur blaua dal tschiel. Medemamain blaua cumpara la surfatscha dals oceans nà da l’univers, uschia ch’ins numna la Terra dapi il cumenzament da l’astronautica er planet blau. Quest effect n’ha da far main cun il fenomen che la colur blaua dal tschiel sa reflectescha sin la surfatscha da l’aua, mabain è d’attribuir al fatg che l’aua sezza absorbescha pli ferm la colur cotschna.
ClimaModifitgar
Zonas climaticas e da vegetaziunModifitgar
A basa da l’irradiaziun dal sulegl divergenta vegn la Terra partida en zonas climaticas che s’extendan dals pols fin l’equator. Ils differents climas influenzeschan da lur vart la vegetaziun che sa lascha sutdivider a moda sumeglianta en zonas biogeograficas.
Pli lunsch davent ch’ina zona climatica sa chatta da l’equator e dal proxim ocean, e pli fitg che la temperatura variescha en il decurs da las stagiuns.
Zona polaraModifitgar
La zona polara s’extenda enturn ils dus pols. La zona polara settentriunala cumpiglia l’Arctica, en il center da la quala sa chatta l’Ocean Arctic. La zona polara meridiunala cumpiglia l’Antarctica.
Las regiuns polaras èn segnadas d’in clima fraid cun blera naiv e glatsch, da las glischs polaras sco er dal di polar cun il sulegl da mesanotg e da la notg polara che pon mintgamai durar fin in mez onn.
La vegetaziun da l’ecozona polara e subpolara tanscha dals deserts fraids (cun be paucas plantas bassas che creschan en furma d’inslas) fin a las tundras ch’èn segnadas da mistgels, erva e chagliom (naginas plantas cun bist).
Zona tempradaModifitgar
La zona temprada tanscha dal circul polar fin al quarantavel grad da ladezza e vegn sutdividida en ina regiun fraida ed ina frestga. En questa zona sa differenzieschan las stagiuns fitg ferm, quai che sa diminuescha però en direcziun da l’equator. In’ulteriura caracteristica èn las differentas duradas da di e da notg che varieschan fitg ferm tenor stagiun. Vers ils pols crescha questa differenza adina pli fitg.
La vegetaziun è segnada da guauds (en il nord guauds da coniferas boreals, en il sid – en la part umida dals grads da ladezza mesauns – da guauds maschadads e da feglia), en pli da steppas, da semideserts segnads d’envierns fraids sco er da deserts (prerias e Great Basin en l’America dal Nord, steppa eurasiana e deserts da l’Asia Centrala).
SubtropasModifitgar
Las subtropas sa chattan en ils grads da ladezza 25° fin 40° tranter la zona temprada en direcziun dals pols e las tropas en direcziun da l’equator. Las subtropas èn segnadas da stads tropicas e d’envierns betg tropics. Las subtropas sa laschan sutdivider en regiuns sitgas sco er en talas cun envierns umids, cun stads umidas u ch’èn l’entir onn umidas.
En general discurran ins d’in clima subtropic sche la temperatura media annuala è pli auta che 20 grads celsius e la temperatura media dal mais il pli fraid pli bassa che 20 grads.
Las differenzas tranter las lunghezzas dals dis e da las notgs èn en questa zona relativamain pitschnas.
La vegetaziun cumpiglia surtut cuntradas avertas sitgas (semideserts e deserts chauds sco la Sahara ed ils deserts da l’Australia), ma er regiuns da guaud (guauds da feglia en las regiuns segnadas d’in clima meritim, vul dir cun envierns umids, sco er guauds d’arbaja spess en las subtropas ch’èn umidas durant tut l’onn).
TropasModifitgar
Las tropas èn situadas tranter ils tropics (23,5°) e l’equator. En las tropas èn il di e la notg adina pli u main tuttina lungs (tranter 10,5 e 13,5 uras).
Las tropas sa laschan sutdivider en ina zona ch’è l’entir onn umida ed ina cun umiditad variabla. Be las tropas cun umiditad variabla disponan da duas stagiuns che sa distinguan climaticamain ina da l’autra: la perioda da sitgira e la perioda da plievgia.
Areguard la vegetaziun sa laschan las tropas parter en savannas cun stads umidas, savannas sitgas e savannas umidas sco er en ils guauds tropics da la zona cun auta umiditad durant l’entir onn (Batschigl da l'Amazonas, Batschigl dal Congo, Archipel Malaic e Nova Guinea). En las tropas sa concentrescha la pli auta varietad da las spezias e biodiversitad da l’entir mund.
StagiunsModifitgar
Las stagiuns èn surtut colliadas cun l’irradiaziun dal sulegl che variescha en il decurs da l’onn; correspundentamain pon ellas esser segnadas da fluctuaziuns da la temperatura e/u da la quantitad da precipitaziuns. La zona tempriva enconuscha temperaturas maximalas dal di e temperaturas minimalas dal di che sa differenzieschan savens vaira ferm. Las subtropas ed anc pli ferm las tropas èn percunter caracterisadas da grondas fluctuaziuns areguard la media mensila da las precipitaziuns.
Las differenzas descrittas derivan da l’inclinaziun da l’equator cunter l’ecliptica. Quai ha per consequenza ch’il punct nua ch’il sulegl sa chatta en il zenit sa mova cuntinuadamain tranter ils tropics. Da quai resultan las irradiaziuns divergentas ed er la differenza da lunghezza tranter di e notg che pon variar fitg ferm tut tenor stagiun. Vers ils pols creschan questas differenzas mintgamai adina pli ferm.
Il moviment dal sulegl tranter ils dus tropics sa splega en il ritmus da l’onn sco suonda:
- 21 da december (solstizi d’enviern): Il sulegl sa chatta sur il tropic meridiunal (tropic dal Capricorn). En l’emisfera dal nord è uss il pli curt ed en l’emisfera dal sid il pli lung di da l’onn. L’enviern astronomic cumenza. En l’emisfera dal nord cuntanscha la temperatura media dal di resp. dal mais cun in tschert retardament ses punct il pli bass. Al Pol dal Nord è cuntanschida la mesadad da la notg polara, al pol dal sid la mesadad dal di polar.
- 19 fin 21 da mars (equinotg da primavaira): En il nord cumenza astronomicamain la primavaira, en il sid l’atun. Il sulegl sa chatta a l’autezza da l’equator.
- 21 da zercladur (solstizi da stad): Il sulegl sa chatta sur il tropic settentriunal (tropic dal Giomber). En il nord è quai il pli lung di, en il sid il pli curt. En l’emisfera dal nord cumenza la stad astronomica ed en l’emisfera dal sid l’enviern astronomic. En l’emisfera nord cuntanscha l’irradiaziun dal sulegl sia culminaziun; cun in tschert retardament sa laschan perquai er registrar qua las pli autas temperaturas dal di resp dal mais. Al Pol dal Nord è cuntanschida la mesadad da la notg polara, al Pol dal Sid la mesadad da la notg polara.
- 22 ni 23 da settember (equinotg d’atun): En il nord cumenza astronomicamain l’atun, en il sid la primavaira. Il sulegl sa chatta puspè sin l’autezza da l’equator.
En la meteorologia na laschan ins betg cumenzar las stagiuns sco descrit survart, mabain a moda anticipada mintgamai a l’entschatta dal mais (1 da december, 1 da mars etc.).
Bilantscha d’energia globalaModifitgar
La bilantscha d’energia da la Terra dependa surtut da l’irradiaziun dal sulegl e da l’eradiaziun da la surfatscha da la Terra resp. da l’atmosfera, pia da la bilantscha da radiaziun cumplessiva da la Terra. Ils ulteriurs facturs cumpiglian tut en tut ca. 0,02 %, quai ch’è cleramain sut l’exactezza da mesiraziun da las constantas solaras e lur fluctuaziun en il decurs d’in ciclus da flatgs dal sulegl.
Radund 0,013 % derivan da la decumposiziun radioactiva che generescha energia geotermica, radund 0,007 % chaschuna l’uman cun l’utilisaziun d’energias da funtaunas d’energia fossilas e nuclearas e radund 0,002 % contribuescha la fricziun chaschunada da fluss e refluss.
La Terra ha in albedo geometric (vul dir ina cumpart da radiaziun che vegn reflectada avant che quella entria en la terra u en l’aua) da 0,367. Ina part essenziala da questa reflexiun è d’attribuir als nivels che sa chattan en l’atmosfera da la terra. Da quai resulta ina temperatura globala effectiva da (−27 °C). La temperatura media per terra è però bundant pli auta (ca. 15 °C), e quai pervi dal ferm effect da serra en l’atmosfera.
Influenza tras l’umanModifitgar
Pervi da l’influenza da l’uman han ils effects reciprocs tranter las creatiras ed il clima cuntanschì ozendi ina nova dimensiun. Entant che radund 1,8 milliardas umans populavan l’onn 1920 la Terra, èn quai oz (situaziun dal 2017) radund 7,7 milliardas. En ils pajais en svilup è er da far quint en il proxim avegnir cun in augment cuntinuant da la populaziun; en ils pajais fitg sviluppads stagnescha la creschientscha demografica, ma lur influenza industriala sin la natira crescha vinavant.
Damai che blers umans sa stentan da cuntanscher in pli aut standard da viver, consumeschan els dapli, e quai dovra dapli energia. La gronda part da l’energia deriva però da la combustiun da funtaunas d’energia fossilas, uschia che la cumpart da dioxid carbonic en l’atmosfera crescha. Quai maina a l’effect da serra che vegn, tenor l’opiniun da la gronda part dals experts, a far crescher marcantamain la temperatura media en l’atmosfera da la terra. Las consequenzas da quest stgaudament global vegnan a tutgar il clima, las mars, la vegetaziun, la fauna ed ils umans. Las consequenzas primaras èn eveniments da l’aura pli frequents e pli ferms, il livel da la mar che crescha perquai ch’il glatsch ch’è lià sin ils continents lieua sco er in spustament cuntinuant da las zonas da clima e vegetativas vers nord. Igl è perquai impurtant che las stentas da la cuminanza internaziunala portian fritg e vegnian anc augmentadas per evitar ch’il stgaudament global maina a ristgs incalculabels per la Terra.
GlinaModifitgar
La glina va enturn la Terra sco satellit natiral. La relaziun tranter il diameter da la glina (3476 km) tar quel da ses planet (12 742 km) munta a 0,273, quai ch’è cleramain pli aut che tar ils satellits natirals dals auters planets.
Tenor la savida actuala è la glina sa furmada suenter che la prototerra è collidada da la vart cun la Theia ch’era gronda sco il Mars.
Cun sia gronda massa mitigescha la glina l’effect dals disturbis periodics che derivan da la gravitaziun dals auters planets e contribuescha uschia a moda essenziala a stabilisar l’axa da la terra en si’inclinaziun cunter l’ecliptica. Uschia contribuescha la glina er a mantegnair las stagiuns ed a stgaffir cundiziuns ch’èn favuraivlas al svilup da la vita sin la Terra.[8]
Sper la glina existan er intgins objects pli pitschens che sa trategnan per part en vischinanza da la Terra. Igl èn quai asteroids coorbitals che na circumdeschan bain betg directamain la Terra, ma che giran enturn il sulegl sin in orbit ch’als maina adina puspè datiers da la Terra. Exempels èn l’asteroid da 50 fin 110 meters 2002 AA29 e l’asteroid da diesch fin 30 meters YN107. Er en resp. datiers dals dus puncts da Lagrange L4 e L5 da la Terra pon sa trategnair accumpagnaders, ils quals sa numnan alura trojans. Fin uss han ins scuvert in sulet trojan natiral da la Terra, l’asteroid 2010 TK7 d’ina grondezza da ca. 300 meters.
Origin da la TerraModifitgar
Furmaziun dal corp terresterModifitgar
Sco il sulegl ed ils auters planets è la Terra sa furmada avant ca. 4,6 milliardas onns cura ch’il nivel dal sulegl è sa cumprimì. Durant ils emprims 100 milliuns onns, uschia vegn supponì, è la Terra vegnida bumbardada intensivamain dad asteroids. Oz crodan percunter be pli pitschens objects dal tschiel. Là cumparan la gronda part dals objects sco meteors ed èn pli pitschens che 1 cm. Cuntrari a la situaziun sin la glina èn quasi tut ils craters sin la Terra svanids tras process geologics. La giuvna Terra è sa stgaudada pervi da l’energia chinetica da las culpidas durant ils grevs bumbardaments e tras la producziun d’energia da la decumposiziun radioactiva, e quai fin ch’ella è per gronda part stada luentada. Sinaquai è il corp terrester sa differenzià a moda gravitativa en in nuschegl ed en in mantè. Ils elements ils pli grevs, surtut fier, èn sfundrads vers il center da la Terra. Elements pli levs, sco oxigen, silizium ed aluminium, èn percunter sa muvids vers anora ed han per gronda part furmà minerals silicats, dals quals sa cumponan er la crappa da la crusta da la Terra. Damai che la Terra consista surtut da fier e da silicats, ha ella – sco tut ils planets terresters – ina spessezza media relativamain auta 5,515 g/cm3.
Il svilup da la surfatscha da la Terra, en dependenza da facturs geologics e biologics, vegn numnada istorgia da la terra u geologia istorica.
Origin da l’auaModifitgar
Danunder che l’aua sin Terra deriva e surtut daco ch’i dat sin Terra marcantamain dapli aua che sin ils auters planets terresters n’è betg sclerì dal tuttafatg. Ina part da l’aua è probablamain sortida en furma da vapur d’aua or dal magma, deriva pia da l’intern da la Terra. Schebain quai basta però per explitgar la gronda quantitad d’aua sin Terra è dubitaivel. Ulteriuras grondas cumparts pudessan derivar da comets, objects transneptunics u d’asteroids ritgs d’aua (protoplanets) or da las parts exteriuras da la tschinta d’asteroids ch’èn crudads sin la Terra. Mesiraziuns da la relaziun tranter ils isotops deuterium e protium laschan supponer ch’i sa tractia plitost dad asteroids: En quels correspunda la relaziun dals isotops a l’aua sin terra, entant che las datas che derivan da comets ed objects transneuptics mussan autras relaziuns tranter ils isotops.
VitaModifitgar
La geologia istorica s’occupa dal svilup da la Terra davent da ses origin fin en il temp preschent geologic. Fin oz furma la Terra il sulet planet enconuschent, sin il qual exista ina biosfera cun furmas da vita. Tenor il stadi da las enconuschientschas actual è la vita eventualmain sa furmada relativamain spert suenter la fin dals ultims gronds bumbardaments tras asteroids, vul dir suenter l’ultima fasa da furmaziun dal sistem solar ch’ha durà da 4,6 milliardas onns fin ca. 3,9 milliardas onns. Silsuenter è la Terra sa sfradentada, uschia ch’igl è sa furmada ina crusta stabila, sin la quala ha pudì sa rimnar aua. Sco che laschan supponer tscherts indizis, ils quals na vegnan però betg renconuschids da tut ils scienziads, pudess la vita gia esser sa sviluppada – ord vista geologica – curt suenter.
En crap da sediment d’ina vegliadetgna da 3,85 milliardas onns ch’è vegnì a la glisch en il sidvest da la Grönlanda han ins numnadamain chattà anomalias en las relaziuns d’isotops da carbon che deriva eventualmain da metabolissem biologic. I po però er sa tractar da crappa d’erupziun ch’è sa defurmada fermamain. Ils proxim indizis per l’existenza da furmas da vita temprivas èn structuras d’ina vegliadetgna da 3,5 milliardas onns ch’ins ha scuvert en il nordvest da l’Australia sco er en l’Africa dal Sid e che pudessan derivar da cianobacterias. Ils pli vegls fastizs da vita propi evidents èn fossils d’ina vegliadetgna da 1,9 milliardas onns che derivan da la furmaziun da Gunflint ad Ontario e che pudessan esser stads bacterias u Archaea.
Colliadas stretgamain cun l’istorgia dal clima da la Terra èn tant l’evoluziun chemica sco er biologica. Cumbain ch’il sulegl glischava a l’entschatta bundant main ferm che oz, existan indizis che renvieschan a l’existenza da furmas da vita cumparegliablas cun quellas dad oz «dapi ch’i dat crappa».[9]
Il metabolissem da las plantas, pia la fotosintesa, ha enritgì en l’atmosfera da la terra oxigen molecular, uschia che quella ha survegnì ses caracter oxidant. Ultra da quai ha la stresa da plantas midà marcantamain l’albedo ed uschia la bilantscha d’energia da la Terra.
Las furmas da vita sin Terra èn sa sviluppadas en l’interacziun cuntinuanta tranter la vita e las cundiziuns climaticas, geologicas ed idrologicas e furman en lur totalitad la biosfera: in sistem cumplex che sa lascha sutdivider en biomens da gronda surfatscha, ecosistems e biotops.
Uman ed ambientModifitgar
Sin Terra exista dapi radund 3 fin 2 milliuns onns il gener Homo, al qual appartegna l’uman anatomicamain modern ch’exista dapi radund 300 000 onns. Oriundamain han ils umans vivì sco chatschaders e rimnaders. En rom da la revoluziun neolitica è alura sa messa tras la cultivaziun da plantas e l’allevament d’animals: en il Proxim Orient ca. a partir dal 11avel millenni a.C., en China a partir dal 8avel millenni a.C. ed en il Mexico ca. a partir dal 6avel millenni a.C. Cun la derasaziun da la civilisaziun han las furmas cultivadas da las plantas e dals animals stgatschà adina dapli a l’ur las furmas selvadias. Ed il pli tard a partir da la Revoluziun industriala (18avel/19avel tschientaner) ha l’uman er cumenzà ad influenzar adina dapli la cumparsa ed il svilup da la Terra cun transfurmar grondas surfatschas en terren industrial e vias da traffic.
Questas midadas chaschunadas tras l’uman èn gia s’effectuadas a partir dal temp premodern a moda negativa sin tschertas regiuns da la Terra: En l’Europa Centrala han ins enconuschì a partir dal 16avel tschientaner ina mancanza da laina ch’ha manà a la runcada d’entirs guauds. Sut l’ensaina da tals svilups èn sa furmads en il 18avel e 19avel tschientaner en l’Europa e l’America dal Nord ils emprims moviments pli gronds a favur da la protecziun da l’ambient e da la natira. En il 20avel tschientaner han la polluziun e destrucziun da l’ambient cuntanschì dimensiuns globalas. La publicaziun dal 1972 ‹Ils cunfins da la creschientscha›, che resumescha las enconuschientschas da bleras disciplinas e scienziads, ha mussà l’emprima giada a moda cumplessiva las consequenzas desastrusas da quest svilup. Dapi lura sa stenta adina dapli er la cuminanza da stadis internaziunala da relaschar directivas liantas che gidan a reducir las emissiuns nuschaivlas. Impurtants impuls derivan en pli dal svilup tecnologic pli nov. Uschia daventa l’energia regenerabla adina pli impurtanta (energia da vent, energia solara e.a.) e sa fan meds da traffic electrics valair pli e pli sco alternativa valabla.
Avegnir lontan da la TerraModifitgar
L’avegnir lontan da la Terra è lià fitg ferm al svilup futur dal sulegl. Sco tut las stailas enconuscha er il sulegl in ciclus da vita cun in’entschatta ed ina fin. En il nuschegl dal sulegl reducescha la fusiun nucleara cuntinuadamain il dumber da particlas (4 p + 2 e → He2 +), ma strusch la massa. A lunga vista vegn il nuschegl perquai a sa diminuir plaunsieu ed a daventar pli chaud. Ordaifer il nuschegl vegn il sulegl a s’extender ed il material daventa pli permeabel per la radiaziun nà da l’intern. Uschia vegn la forza da glisch dal sulegl a crescher sur ils proxims 1,1 milliardas onns per radund 10 % e per radund 40 % suenter 3,5 milliardas onns.[10]
Partind dal fatg che las midadas dal sulegl descrittas survart furmian il factur d’influenza principal, vegnan las cundiziuns da viver sin la Terra a restar anc radund 500 milliuns onns sumegliantas sco oz. Silsuenter, uschia mussan models dal clima, vegn l’effect da serra instabil; temperaturas pli autas mainan dapli vapur d’aua en l’atmosfera, quai che rinforza da sia vart l’effect da serra. La plievgia chauda vegn ad accelerar tras erosiun il ciclus da carbon anorganic, uschia che la cumpart da CO2 en l’atmosfera vegn a sa reducir en ca. 900 milliuns onns fermamain sin ca. 10 ppm (cumpareglià cun 280 ppm en il temp preindustrial). Tras quai vegn interrutta la fotosintesa da las plantas e pervi da la mancanza da vivonda vegetala vegnan er ils animals a murir. Suenter in’ulteriura milliarda onns vegn l’entira aua da surfatscha da la Terra ad esser svanida e la temperatura media globala sin la Terra a cuntanscher +70 °C.
L’intensitad da glisch dal sulegl vegn a crescher vinavant ed a s’accelerar decididamain en radund set milliardas onns. Sco gigant cotschen vegn il sulegl a s’extender fin vers l’orbit terrester odiern, uschia ch’ils planets Mercur e Venus vegnan a crudar giu e luar. Pli baud eran ins da l’avis che quest destin na vegnia betg a tutgar la Terra, damai ch’il gigant cotschen vegn a perder tras il ferm vent dal sulegl radund 30 % da sia massa ed il radius da la Terra vegn a crescher. Sco che mussan models pli novs vegnan quests svilups però a consumar adina dapli l’energia orbitala da la Terra, uschia che sia ‹fugia› vegn impedida e ch’era quella vegn a crudar sin il sulegl e luar.[11]
Per l’existenza futura da la vita e da l’umanitad vegni pia ad esser inevitabel da bandunar a lunga vista la Terra e da tschertgar en l’univers novas pussaivladads da colonisaziun.
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ Hans-Ulrich Keller: Kompendium der Astronomie: Einführung in die Wissenschaft vom Universum. Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co. KG, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-440-15215-7, p. 379.
- ↑ Albrecht Dieterich: Mutter Erde – Ein Versuch über Volksreligion. 2. ediziun, B.G. Teubner, Lipsia/Berlin 1913, p. 17.
- ↑ Wilhelm Kühlmann: Pantheismus I, en: Horst Balz e.a. (ed.): Theologische Realenzyklopädie, tom 25: Ochino – Parapsychologie. Walter de Gruyter, Berlin, New York 1995/2000, ISBN 978-3-11-019098-4, p. 628.
- ↑ Herbert Cerutti: Was wäre, wenn es den Mond nicht gäbe. En: NZZ Folio, 08/2008.
- ↑ 5.0 5.1 Studi Last of the wild, versiun 2, sin: SEDAC.ciesin.columbia.edu, consultà il settember 2012.
- ↑ R.F. Keeling e.a.: Atmospheric CO2 concentrations (ppm) derived from in situ air measurements at Mauna Loa, Observatory, Hawaii: Latitude 19.5 N, longitude 155.6 W, elevation 3397 m, en: Scripps CO2 Program, Scripps Institution of Oceanography (SIO), University of California, La Jolla (2011).
- ↑ Global Weather & Climate Extremes, sin wmo.asu.edu, consultà ils 22 da december 2013.
- ↑ Jacques Laskar: Large scale chaos and marginal stability in the solar system, en: Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy, tom 64, nr. 1–2, 1996, p. 115–162.
- ↑ Jan Veizer (2005): Celestial Climate Driver: A Perspective from Four Billion Years of the Carbon Cycle, en: Geoscience Canada, tom 32, nr. 1, 2005.
- ↑ I.-J. Sackmann, A.I. Boothroyd, K.E. Kraemer: Our Sun. III. Present and Future, en: Astrophysical Journal 1993, tom 418, p. 457–468.
- ↑ Peter D. Ward e Donald Brownlee: The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World. Times Books, New York 2003, ISBN 0-8050-6781-7.
LitteraturaModifitgar
- Cesare Emilliani: Planet Earth. Cosmology, Geology, and the Evolution of Live and Environment. Cambridge University Press 1992, ISBN 0-521-40949-7.
- Kevin W. Kelley (ed. per incumbensa da l’Association of Space Explorers): Der Heimatplanet. Zweitausendeins, Francfurt a.M. 1989, ISBN 3-86150-029-9.
- J.D. Macdougall: Eine kurze Geschichte der Erde. Eine Reise durch 5 Milliarden Jahre. Econ Taschenbuchverlag, Minca 2000, ISBN 3-612-26673-X.
- David Oldroyd: Die Biographie der Erde. Zweitausendeins 1998, ISBN 3-86150-285-2.
ColliaziunsModifitgar
- Planet Terra, sin raumfahrer.net
- Charta geologica da la Terra, sin onegeology.org
- Ellipsoids, geoids e surfatschas topograficas
- NASA Earth Observatory
- L’avegnir da la Terra e da l’univers