text:
Blues
Blues è ina furma musicala vocala ed instrumentala. Ella s‘ha sviluppa en la societad afroamericana da l’USA a l‘entschatta d‘il 20avel tschientaner. Il blues furma las ragischs d‘ina gronda part da la musica populara nordamericana. Jazz, rock, rock'n'roll e soul han in stretga parantella cun il blues. Schizunt en la direcziun da stil dil hip-hop san ins udir restanzas dal blues. Il pled blues vegn da la illustrativa descripziun englaisa I‘ve got the blues respectivamain I feel blue („Jau sun trist“).
Ragischs, istorgia, evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas furmas dal blues cummenzavan en il tardiv 19avel ed tempriv 20avel tschientaner. Il Blues è ina autonoma furma d‘ina folclora naira US-americana. El cuntegn elements da musica africana, europeica ed caribica.
En la fasa tardiva era il blues mo in pitschna part dal repetori dals musicists afroamericans. El e vegni cumplettà cun schlagher, ragtime e songs da country. Blues era la musica da divertiment dals colurads.
Pir cun l´entschatta da la commerzialisaziun tras labels da plattas en ils onns 1920 cummenzava ina spezialisaziun per songs da blues.
Texts[modifitgar | modifitgar il code]
Texts da blues èn normalmain scrit en la furma da jau. Quai munta che lˋautur ni cantadur raquinta da vairas ni fictivas atgnas aventuras. Ma quellas èn il bia vegnidas generalisadas uschè ferm, chˋil auditur na sa betg identifitgar il auter. Savens sa tractan quels davart discriminaziun, tradiment, crim, resignaziun, amur nunreplicada, dischoccupaziun, fom, privels finanzials, encreschadetgna, solitariadad e malfidaivladad.


c: text/html

text:
Val d'Alvra: Utensils da paracord
- Mardi, 23.8.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 23.8.2016, 11:45, RTR
Corina Dietsch ha in pitschen atelier a Casti. Là producescha ella cularins ed auters utensils or dal material paracord. In material ch'ha gia garantì la vita a paracrudaders americans.
Las cordas da paracord vegnivan duvradas gia durant la segunda guerra mundiala da paracrudaders americans. Il material è fitg robust e cun quai fitg adattà da far cularins ed autra rauba sco portaclavs u utensils per chavals sco per exempel mastrins. Corina Dietsch lavura en media radund tschintg uras per ses hobi. Per far tut ils nufs en in cularin dovra ella en media ina mesura.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Euskadi Ta Askatasuna
Euskadi Ta Askatasuna (Paes Basch e libertà) a l'è stada on'organizzazion armada che la gh'ha l'obietiv de creà on stat socialista e independent in la Comunità autonoma di Paes Basch, la Navarra e in di Pirenee Atlantegh de lengua basca. L'ha doperaa per finanziàss di strument 'me 'l rapiment e l'estorsion, e i sò attività hinn staa definii terrorista de la Spagna, l'Union Europea e di Stat Unii.
De la sò nassita in del 1951 l'ha coppaa 817 personn, ma dal 2011 l'ha nonziaa de disarmàss, e 'l 8 de april del 2017 el consegna i arm a la polizia franzesa a Bayonne.


text:
Apple III
L'Apple III (trascritt 'me Apple ///) a l'è staa on personal computer faa de la Apple in tra el 1980 e 'l 1984. Faa 'me successor de l'Apple II, l'ha avuu di problema de surriscaldament che, anca se poeu reparaa, han menaa al falliment del prodott.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Apple II a l'éra diventaa a la svelta el core business de l'azienda, ma la dirigenza, vist i limitazion del sistema, han voruu fà on noeuv prodott per vèss pront a 'n croll del vend del vegg Apple II. A l'è staa donca parpoeust l'Apple III, 'na version pussee performanta e adatta a l'offizi de l'Apple II.
Caratteristich tecnegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Microprocessor: MOS 6502 a 2 MHz
- RAM: 128 KB
- Read Only Memory: 4 KB
- Memoria de massa: Floppy de 143 KB
- Espansion: 4 port de espansion, 2 port serial, 'na porta per disch e sortida esterna.
El sistema a l'éra progettaa per vèss compatibil intregament cont l'Apple II. Per precisa scerna del Steve Jobs el sistema l'éra senza i ventol per rinfrescà el sistema, de lu retegnuu tropp rumoros.
A l'éra dotaa anca de Real-time clock, però difettaa, e che dònca a l'è staa prima desattivaa e poeu sostituii.
Variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima revision[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima version del computer a l'éra pocch testada e l'ha avuu on mugg di problema: Per esempi el surriscaldament l'ha menaa on poo de motherboard a brusàss, e anca l'orelogg l'ha avuu tancc problema.
La prima revision la resolveva la pupart di 'sti problema e la sbassava el cost del computer.
Apple III+[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Apple III+ a l'è sortii in del 1983 per corregg anca i ultim problema a l'orelogg e cont on cost anmò pussee bass.


text:
Nominà aveva RTR las redacziuns da Südostschweiz, GR Heute e Nau. Ils da GR Heute han acceptà la nominaziun ed han fatg in sigl sin 1'484 meters sur mar en il Heidsee.
RTR ha lantschà la challenge
Avant bun in'emna aveva la redacziun Social da RTR lantschà la challenge da lais. I va persuenter da far in sigl en in lai. Ils nominads ston mintgamai siglir en in lai pli aut che quel che ha nominà. RTR ha cumenzà en il Lag la Cresta sin bun 850 meters sur mar.
Uss lain guardar tgi ch'accepta sco proxim la challenge da siglir en in dals lais.


text:
Toponims e la refurmaziun
- Sonda, 28.10.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 28.10.2017, 12:45, RTR
Per finir l'emna deditgada al giubileum da la refurmaziun ans dumandain nus schebain i dettia era nums che la regordan. Sche nus udin a Scuol il num Singion na pensan betg tuts a la claustra da San Jon che sa chattava en quest vitg e che ha dà il num ad ina muntogna ed al bain che tut ils amaturs da chavals conuschan. Era l'alp Passanflurin a Sent zuppa il Prà da San Flurin, il sontg da Ramosch. Suenter la refurmaziun han ins emblidà ils sontgs. Il piz Uter a Zuoz ha la furma dad in altar e sa numna enfin oz uschia, era sche ils Zuozinghers na san apaina tge che è in altar. Pertge sa numna il crap Putèr visavi Ardez uschia era sche ins na vesa betg il territori nua che la glieud discurra puter?
Redacziun: Chasper Pult


text:
Politica d'Indians dals Stadis Unids da l'America
La politica d’Indians dals Stadis Unids da l’America ha cumenzà cun l’independenza americana dal 1783. Il term denominescha la relaziun da l’USA visavi ils Indians, il pievel originar dal continent american.
Cuntegn
- 1 La sutmissiun dals Indians
- 2 Politica d’Indians en ils reservats
- 3 Annotaziuns
- 4 Litteratura
- 5 Colliaziuns
La sutmissiun dals Indians[modifitgar | modifitgar il code]
Al cumenzament da lur temp han ils Stadis Unids da l’America empruvà da restar en pasch cun ils Indians. Questa tenuta steva dentant en conflict cun il fatg che la naziun anc giuvna sa chattava a l’ur dal bancrut. Ils retgavs da la vendita dals terrens a novs colonisaturs gidavan a pajar ils daivets statals. Uschia è naschida la politica da la colonisaziun miaivla da l’America ch’ha durà fin ca. l’onn 1820.[1] Questa politica pon ins considerar sco cuntinuaziun da la politica imperialistica dals Spagnols, Ollandais e Franzos. Tut questas naziuns han giustifitgà l’usurpaziun dal continent nordamerican cun il princip dal scuvrider. Tenor quel tanscheva gia la scuverta d’in toc da la costa per prender en possess quel ensemen cun la retroterra anc nundefinida. Ils Americans han cumbinà questa politica cun quella dals Brits ch’han acceptà ils Indians sco partenaris da tractativas equivalents.
Ils Indians èn vegnids renconuschids sco abitants legitims dals Stadis Unids. Da quai è resultada ina politica da la pasch e da la cumpra da terren entras contracts cun ils Indians. En ils onns 1790 temprivs han Henry Knox, manader dal secretariat da guerra, ed il president american da lura, George Washington, skizzà in plan, tenor il qual ils Indians duevan profitar da l’expansiun dals alvs. Il plan sa basava sin ils dus pilasters da la civilisaziun e da l’assimilaziun. Paucs Americans han protestà cunter la tenuta ch’i saja la veglia da Dieu d’introducir ‹selvadis› pajauns en la moda da viver ‹progressiva› dals cristians. In aderent da l’assimilaziun era il terz president american Thomas Jefferson. Las bunas intenziuns da Jefferson e Washington n’han betg gì success pervia da las difficultads da l’acculturaziun e pervia da las preferenzas dals alvs da conquistar il pajais. En cumparegliaziun cun quai n’aveva il process da la civilisaziun betg pli emprima prioritad.[1]
Vairamain profità han ils Indians da l’uschenumnà Factory System, in stretg sistem da commerzi. En il center da quel steva il commerzi da pellitschas d’animals. Ils Indians barattavan quellas cunter armas, bischutaria, utensils dal tegnairchasa e chaussas sumegliantas. Als Indians duevan vegnir pajads pretschs gists. Quest sistem ha durà dal 1796 fin il 1822; la finala ha el disditg pervia da l’opposiziun privata dals alvs participads.[1]
Malgrà che la regenza dals Stadis Unids da l’America aveva bunas intenziuns e la veglia da mantegnair la pasch, hai tuttina adina puspè dà pitschnas guerras e charplinas. Quellas eran – en cumparegliaziun cun las battaglias da pli tard – bunamain senza malart. Il 1815 ha la politica da Knox, Washington e Jefferson disditg uffizialmain. Ina guerra cun ils Indians na pudeva betg pli vegnir impedida, cunquai ch’ils Indians eran adina pli malcuntents cun lur situaziun opprimida.[1] La politica da la segregaziun ha remplazzà quella da l’assimilaziun; il terren dals Indians è sa reducì vinavant. Els èn vegnids domiciliads en reservats e protegids là dals alvs. La vendita da terren d’Indians ad alvs dastgava be succeder sur la regenza, betg directamain sur persunas privatas. Il commerzi è vegnì regulà, oravant tut quel cun l’alcohol. Sch’ins chattava alcohol en in post da commerzi che martgadava cun Indians, lura al vegniva prendida davent la licenza da commerzi ed ils bains vegnivan confiscads. L’idea da l’assimilaziun è be vegnida cuntinuada cun derasar ils standards da la civilisaziun e da l’educaziun europeica. Il dretg dals Indians da posseder territori n’è betg vegnì tangà uffizialmain. Ma la regenza promoveva la derasaziun dals alvs sin il continent nordamerican, uschia ch’ils Indians èn stads sfurzads da sa retrair u da sa laschar assimilar. Ils onns 1820 èn blers colonisaturs alvs ids adina pli lunsch encunter vest. La gronda part dals Indians n’èn percunter betg s’integrads en la societad dals alvs. Perquai ha la regenza tschertgà novas schliaziuns per metter or da via ils Indians ed avrir il pajais per la colonisaziun alva.
Translocaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 28 da matg 1830 ha president Andrew Jackson suttascrit la lescha da translocaziun (Indian Removal Act) ch’el aveva promovì. Questa lescha autorisava il president american da fixar districts en il vest dal Mississippi River, en ils quals ils Indians pudevan vegnir translocads – en cas da basegn era senza lur consentiment. A l’entschatta èn pievels pli pitschens da la costa da l’ost vegnids translocads; pli tard èn surtut las tschintg naziuns civilisadas (engl. Five Civilized Tribes) stadas pertutgadas ch’eran oriundamain domiciliadas en la cuntrada da guaud dal sidost. Durant la translocaziun da var 10 000 Indians Cherokee èn morts circa 4000. Quest eveniment ha fatg istorgia sco ‹Senda da larmas› (engl. Trail of Tears). Ina pitschna gruppa da Cherokee cun lur capo John Ross ed ils Seminols da la Florida cun lur capo Osceola han fatg gronda resistenza cunter la translocaziun. Be la sutmissiun dals Seminols ch’eran sa zuppads en las palids da Florida ha custà la vita a 1500 schuldads americans e chaschunà custs da circa 20 milliuns dollars americans. Descendents da gruppas separatisticas dals Cherokee e dals Seminols vivan anc oz en lur territoris originars.
Tranter l’Indian Removal Act da 1830 e la Guerra civila americana (dal 1861 al 1865) èn totalmain 50 pievels vegnids separads da lur territori da viver tradiziunal. Savens èn els stads confruntads cun cundiziuns climaticas totalmain novas; ils Kickapoo per exempel han stuì barattar lur cuntrada da guaud als Lais Gronds (engl. Great Lakes, tranter quels sa chattan era las Cascadas da Niagara) cun in territori sitg en il sid.[2][3][4]
Sistems da reservats[modifitgar | modifitgar il code]
Da quel temp cursavan diversas propostas per in stadi indian en il vest da l’USA. Quel avess duì vegnir integrà sco stadi federativ american en ils Stadis Unids da l’America. Varsaquantas propostas èn vegnidas discutadas en il congress; nagina n’ha dentant chattà in’approvaziun gronda avunda per vegnir acceptada.[2]
Durant lung temp ha il Mississippi valì sco cunfin da la colonisaziun alva. Ussa gievan dentant adina pli blers colonists sur quest flum ora. Il territori dals Indians è vegnì decimà vinavant. Ils Americans na giustifitgavan lur politica d’expansiun betg pli cun il princip da scuvrider, mabain cun il princip da la meglra utilisaziun dal terren.[3]
L’onn 1858 ha il cumissari per fatgs dals Indians proclamà il nov sistem da reservats. Quel prevediva da concentrar ils Indians uschè ditg en pitschens reservats, fin ch’els pudevan sa far valair sezs en la civilisaziun.[2] Ma cuntanscher l’independenza dals Indians en ils reservats è sa mussà sco sfida bler pli difficila che quai ch’il cumissari aveva pensà. En ils blers dals cas n’è questa finamira betg vegnida cuntanschida fin oz. Plinavant eran ils reservats serrads per ils alvs, be intginas persunas uffizialas eran acceptadas.[5]
L’onn 1884 ha il mazzament dals bisons fatg svanir definitivamain dals Great Plains la basa da viver da blers pievels dal vest central. Quai e l’oppressiun militara han chatschà fin il 1877 bunamain tut ils Indians en ils reservats. Be parts dals Indians Apache han fatg resistenza fin la mesadad dals onns 1880.[5]
Gia il 1871 aveva la regenza americana chalà cun sia pratica da far contracts cun ils Indians – cun l’argumentaziun che quels n’hajan nagina regenza organisada. Uschia n’eran ils Indians betg pli acceptads sco abitants legitims dal stadi, mabain eran sut tutela dal Bureau of Indian Affairs (BIA), fundà l’onn 1824. Quest uffizi dal Ministeri da l’intern da l’USA era incaricà cun l’administraziun fiduziara dals reservats d’Indians. Ils reservats na figuravan betg pli sco territoris en possess dals Indians ch’ils pievels avevan pudì salvar per sasez. Anzi valevan els uss sco territoris en possess public che vegnivan mess a disposiziun da la regenza als Indians.[5][3][6]
Davent da quel mument èn ils Indians stads sut in’enorma pressiun da s’adattar. La regenza da l’USA, represchentada entras il BIA, agiva tenor il motto: «Mazza l’Indian en el e salva l’uman». Ils Indians eran privads da tutt’autonomia politica, economica e culturala.[3]
Consequenzas da la politica d’Indians[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la colonisaziun è il dumber dals Indians vegnì decimà fermamain, en spezial entras malsognas importadas, sutalimentaziun, alcohol, translocaziun violenta e guerras. Be tar la translocaziun da 70 000 Indians or dal sidost n’han enturn 20 000 betg cuntanschì la destinaziun u èn morts curt suenter. In effect catastrofal ha era gì la fevra d’aur en California: numerus Indians èn vegnids mazzacrads. Tranter il 1850 ed il 1906 è la populaziun indiana da là vegnida reducida da 100 000 sin 20 000.[3]
Politica d’Indians en ils reservats[modifitgar | modifitgar il code]
Cura ch’ils Indians èn stads cumbattids ed ils reservats stabilids, è la politica d’Indians mintgamai stada marcada dal president da l’USA e dal schef dal BIA. En pliras emprovas èn els sa stentads da schliar il ‹problem dals Indians›. Quai munta ch’els vulevan minimar ils custs per ils Indians ed evitar eventuals plants giuridics pervia d’appropriaziun illegitima dal terren entras ils alvs. Tut las emprovas n’èn dentant betg reussidas.
General Allotment Act: politica da l’attribuziun da terren, 1887–1933[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1887 ha la regenza da l’USA proclamà cun il General Allotment Act ina lescha ch’ha purtà midadas impurtantas per ils Indians. Fin lura valeva il terren per ils Indians sco bain communabel che tuts pudevan duvrar. Il General Allotment Act ha partì il terren en pitschnas parcellas ed ha repartì quellas sin ils singuls individis. Mintga chau da la famiglia ha survegnì 160 acres (64 hectaras). Sper la parcellaziun dal terren duevan ulteriuras mesiras far integrar ils Indians en l’USA. Tut il ‹selvadi› dueva vegnir stgatschà or dad els ed uschia als render ‹alvs›.[5] Il 1924 han ils Indians retschavì il dretg da burgais e cunquai er il dretg da vuschar entras l’Indian Citizenship Act.
Indian Reorganization Act: politica dal pluralissem cultural, 1933–1953[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1934 è entrà en vigur l’Indian Reorganization Act. Quel ha scumandà scadin’ulteriura parcellaziun da terren da reservat ed ha promovì la fundaziun d’interpresas entaifer ils pievels indians. Mintga reservat dueva retschaiver in’atgna constituziun ed ina regenza elegida democraticamain. Malgrà quai era l’autodeterminaziun fitg restrenschida; la vaira pussanza è restada tar il BIA.[7]
Terminaziun: politica da la schliaziun, 1953–1968[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1953 è entrada en vigur la House Concurrent Resolution 108 che prevediva d’abolir scadina responsabladad statala sur ils Indians. Ils divers pievels d’Indians duevan vegnir schliads ed ils Indians tractads sco burgais americans ‹normals›. Quell’èra ha fatg istorgia sco terminaziun. Oravant tut la translocaziun en las citads è vegnida promovida. Consequentamain è il terren dals Indians vegnì prendì a fit dals farmers alvs e dals multis da las minieras u annectà da la regenza dals Stadis Unids da l’America. En las citads èn naschids slums d’Indians. La politica da terminaziun n’è la finala betg reussida pervia dals custs enorms.[7]
Indian Self Determination Act: politica da l’autodeterminaziun, dapi il 1968[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1968 vegn aspirada in’autodeterminaziun per ils Indians. Cun l’Indian Self Determination Act dal 1975 han ils Indians retschet enavos lur dretgs. Ils differents pievels han utilisà quests dretgs a moda differenta. Varsaquants pievels emprovan da viver uschè bain sco pussaivel tenor lur tradiziuns. Quellas etnias vivan per il pli en gronda paupradad, cunquai ch’i na dat naginas funtaunas da gudogn tradiziunalas sper la tratga da chavals e da bisons. Cun la paupradad van dentant savens era a pèr problems d’alcohol.
Lur status spezial han ils reservats d’Indians er pudì nizzegiar economicamain. En il fratemp disponan blers pievels d’Indians d’agens casinos. Cunquai ch’ils gieus da fortuna èn scumandads en blers stadis ordaifer ils reservats, portan quellas interpresas gudogns da milliuns. Cun questas entradas megliereschan ils pievels mintgamai lur situaziun sociala e cumpran enavos terren. Els pon uschia meglierar il provediment da la sanadad, construir scolas e meglras chasas. Plinavant pon els rinforzar e promover cun programs spezials las tradiziuns, per exempel la lingua da lur pievel. Bler success han qua ils Oneida. La reputaziun dals gieus da fortuna è dentant plitost nauscha en l’USA e sa transmetta uschia era sin ils Indians. Perquai refuseschan ils Indians tradiziunals questa via.
Blers Indians han era fatg diever da la via giuridica per meglierar lur situaziun. Adina puspè pon els far valair avant dretgira contracts territorials ch’els avevan signà en il 19avel tschientaner cun l’USA. Savens na survegnan els dentant betg enavos il terren, mabain be in’indemnisaziun finanziala. Ils Lakota per exempel han refusà ina tala per ils Black Hills, ina chadaina da culms en il vest dal stadi da South Dakota, cunquai che lur dretgs a quella regiun fissan vegnids abolids per adina. Er ils Shoshone dal Vest han lutgà durant decennis cunter il pajament da daners d’indemnisaziun. Els eran en possess da contracts per betg main che la mesadad dal stadi da Nevada, inclus las regiuns che disponan da bler aur. Ma suenter la sperdita da votaziuns (manipuladas) han els la finala stuì acceptar l’onn 2004 ina regulaziun sfurzada da daner-per-terren.
L’onn 1968 è vegnì fundà l’American Indian Movement AIM (‹Moviment dals Indians americans›), inizià oravant tut d’Indians urbans a Minneapolis e Cleveland. Cun la fundaziun da l’AIM han insaquants giuvens Indians era applitgà metodas pli militantas, surtut a l’entschatta dals onns 1970. La finamira era da propagar e cuntanscher ina nova conscienza indiana fin ad in status autonom dals reservats. Publicitad internaziunala ha l’AIM retschavì entras insaquantas acziuns spectacularas sco il Trail of Broken Treaties (la ‹Senda dals contracts ruts›) ch’ha manà ad ina curta occupaziun dal Bureau of Indian Affairs; u entras l’occupaziun dal vitg Wounded Knee en il reservat da Pine Ridge l’onn 1973, nua ch’ils activists da l’AIM han proclamà la naziun independenta Oglala. Suenter intgnias emnas è l’occupaziun vegnida supprimida militaricamain dal FBI e da l’armada. Pli tard ha l’AIM lura smess sia militanza. Il moviment exista fin oz sco organisaziun ch’emprova da represchentar en l’USA interess indians specifics, dapli autodeterminaziun e valurs tradiziunalas dals Indians.
Adina pli impurtant daventa er il protest d’organisaziuns internaziunalas sco per exempel da l’ONU. Represchentants indians viagian mintg’onn a Genevra per preschentar lur plants en gruppas da lavur creadas spezialmain per indigens. L’onn 2006 ha l’United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination (CERD) reproschà uffizialmain a l’USA da discriminar cuntinuadamain e da violar ils dretgs indigens dal pievel dals Shoshone dal Vest. Quai è succedì suenter plants correspundents dal Western Shoshone National Council. L’USA è vegnida ordinada d’instradar mesiras per terminar la discriminaziun. En quest senn agescha er il president vertent Barack Obama.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Reginald Horsman: United States Indian Policies, 1776–1815. En: Handbook of North American Indians, nr. 4. 1988, Smithsonian Institution, Washington
- ↑ 2.0 2.1 2.2 Francis Paul Prucha: United States Indian Policies, 1815–1860. En: Handbook of North American Indians, nr. 4. 1988, Smithsonian Institution, Washington
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 Klaus Frantz: Die Indianerreservationen in den USA. Aspekte der territorialen Entwicklung und des sozio-ökonomischen Wandels. Erdkundliches Wissen. Tom 109. Steiner, Stuttgart 1995.
- ↑ D’Arcy McNickle: Native American Tribalism – Indian Survivals and Renewals. Oxford University Press, London
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 William T. Hagan: United States Indian Policies, 1860–1900. En: Handbook of North American Indians, nr. 4. 1988, Smithsonian Institution, Washington
- ↑ James Wilson: The Original Americans: US Indians – A Minority Rights Group Report. Expedite Graphic Limited, London
- ↑ 7.0 7.1 Lawrence C. Kelly: United States Indian Policies,1900–1980. En: Handbook of North American Indians, nr. 4. 1988, Smithsonian Institution, Washington
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dee Brown: Begrabt mein Herz an der Biegung des Flusses. Knaur, Minca 2005. ISBN 3-426-62804-X
- Klaus Frantz: Die Indianerreservationen in den USA. Aspekte der territorialen Entwicklung und des sozio-ökonomischen Wandels. Erdkundliches Wissen. Tom 109. Steiner, Stuttgart 1995. ISBN 3-515-06217-3
- William C. Sturtevant (Hrsg.): Handbook of North American Indians. Smithsonian Institute, Washington D.C. 1988. ISBN 0-16004-583-5 (ovra cumpletta)
- En spezial: Tom 4. Wilcomb E. Washburn (edit.): History of Indian-White Relations. ISBN 0-87474-184-X
- Thomas Wagner: Irokesen und Demokratie. Ein Beitrag zur Soziologie interkultureller Kommunikation. Dissertaziun Münster 2002. Lit, Münster 2004. ISBN 3-8258-6845-1


text:
L'emna avant Nadal hajan ils centers da pachets assortì bunamain mintga di passa in milliun pacs en ils centers a Daillens VD, ,Frauenfeld TG e Härkingen SO.
Malgrà SMS, e-mail e raits socialas han ils pots era puspè gì da purtar dapli brevs avant Nadal. Durant tscherts dis ha la Posta distribuì fin 20 milliuns brevs. Durant l'entir onn 2015 ha la posta dustribuì passa 2 milliardas brevs adressadas.
2 x Nadal
Il culm da pacs vegn a crescher vinavant: per la 19avla giada sustegna la posta l’acziun «2 x Nadal». Fin ils 9 da schaner pon ins dar giu pacs da donaziun per persunas basegnusas. La posta spedescha gratuitamain vinavant ils pacs a la Crusch Cotschna.
RR novitads 12:00


text:
Durant il program da stad da SRF giogan mintg’emna dus vitgs or dal medem chantun a chartas, quai tenor il jass da la differenza, en tudestg il Differenzler-Jass. Tgi che gioga mintgamai en l’emissiun Donnschtig-Jass è vegnì decidì en ina concurrenza da qualificaziun.
Ils jassists da Savognin han trenà ditg
A Savognin èn stads da la partida Ignaz Plaz sco candidat al telefon, ed Urs Amstutz ha giugà al lieu en la tenda da jass cun ils concurrents, cun l’arbiter Reto Scherrer ed il moderatur Roman Kilchsperger. Medemamain han giugà Teresina Krüger-Luzio sco meglra dunna da la qualificaziun, e Renato Netzer sco il meglier jassist giuven. Sco um da reserva è nominà Conrad Plaz. El ha fatg il plan per trenar per la gronda saira dal «Donnschtig-Jass». Cumenzà ha il trenament gia l’entschatta da matg. Il davos trenament suenter 12 giadas è stà mardi passà, RTR ha visità l’ultima saira da trenar.
La squadra da Mustér
Sco meglra dunna è Jacinta Jacomet stada da la partida per Mustér en l'emissiun, Giulian Venzin è cun ses 12 onns il meglier jassist giuven. Clau Jacomet è stà al telefon e Benjamin Schuoler è stà en la tenda da jass. RTR ha accumpagnà ils jassists da Mustér sin in toc da lur viadi en la Bassa.
Cologna giast da la proxima emissiun
En l’emissiun dals 2. d’avust ch'è a Savognin, è tranter auter preschent il passlunghist Dario Cologna. Sin tribuna vegnan a chantar Melissa Naschenweng, la chantadura da schlaghers austriaca, e la furmaziun Angelo Kelly & Family da la Kelly Family ch’ha gì ses pli grond success ils onns 90.
RR actualitad 17:00


text:
Las duas unfrendas mortalas èn duas dunnas da 17 respectiv 20 onns, uschia la polizia. Las dunnas eran vegnidas attatgadas la dumengia en damaun d’in um cun in cuntè en la staziun principala St.Charles da Marseille.
L’attatgader era alura vegni sajettà giu da schuldada d’ina truppa d’anti terror.
La procura publica da Paris investighescha
Il malfatg possia avair ragischs terroristicas, quai na possia dentant betg vegnir confermà – ha ditg il minister da l’intern Gérard Collomb. Il cas vegn uss investigà da la procura publica a Paris. Ella è incumbensada cun las investigaziuns da mintga cas da terror en Frantscha.
L’IS pretenda via ses organ da propaganda en la rait, ch’il attatgader saja in «schuldà» dad els.
RR novitads 07:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
Obama vul refurma cumplessiva dal dretg penal
En vista a las praschuns americanas ch'èn surchargiadas vul il president Barack Obama ina refurma cumplessiva dal dretg penal. Uschia duain vegnir abolids chastis minimals per criminals da drogas betg violents. Plinavant duain ils derschaders avair dapli spazi da decider tge chastì ch'è adattà.
Obama ha appellà al congress d'abolir las prescripziuns davart ils chastis minimals fin la fin da l'onn. El haja ordinà ch'i vegnia examinà il diever exagerà da l'arrest isolà en las praschuns americanas.
RR novitads 09:00


text:
Muttenz
Muttenz a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.64 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 17361 abitant.
El cumün de Muttenz al se tröva a una altitüden de 292 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Birsfelden, Pratteln, Münchenstein, Gempen (SO), Basilea (BL) e Grenzach-Wyhlen (Germania). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Archiv für Kunde österreichischer Geschichtsquellen, Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei 1851
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Frequèinsa cardìeca
La frequèinsa di batit dal cōr (frequenza cardiaca in itagliàṅ) l'è la quantitê di batit che 'l cōr al fà ind un minût.
La frequèinsa cardìeca, cun la teimperadùra dal corp, la presiòun dal sanghev e la frequèinsa dal respîr gl'ìn chel funsiòun vitèli ch'i s diśen se na persòuna la stà bèin o s'la gh'à 'n quêl ch'al prèv ann andèr mìa p'r al vers giùst.
In generêl, cla frequèinsa chè la dipènd da l'etê dla persòuna e da 'l sês. L'è abàsta élta in di putèin, pò a decrèser man a màṅ ch'i dvèinten ragasōl e pò ragâs, infîn a 'l persòuni grandi, indû la s cata in na média 'd 70 batit al minût per chi òm e 'd 75 per cal dòni, a méno ch'i nn'àpien curs o ch'i n'staghen mìa bèin, e via descurènd.
Frequèinsi cardìechi in del persòuni
- Apèina nê: 90-180
- Putèin: 80-100
- Ragâs: 70-120
- Agìnt granda: 60-90
A secònda dla frequèinsa ch'a 's se spèta normalmèint in di batit dal cōr, in dl ascultèr-el, a s dirà ch'l è:
- na tachicardìa quand la só frequèinsa l'è più élta dal normêl
- na bradicardìa quand la só frequèinsa l'è più basa dal normêl
- n'aritmìa quand a gh'è soquànt batit fóra dal ritem costànt
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Frequèinsa cardìeca


text:
Cloeudi Albin
El Cloeudi Albin (latin: Clodius Albinus; Hadrumetum, 145 circa - Lion, 19 de febrar del 197) l'è staa on general, politegh e usurpador roman, e poeu Ceser de l'Imperi.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cariera militar e politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu a Hadrumetum (incoeu Susa, in Tunisia), de ona fameja de aristocrategh. Quand che l'era anmò on giovinott l'ha scominciaa a fà el soldaa, e grazie ai sò gent l'è riessii a fàss cognoss de la dinastia di Antonitt.
A l'è staa tribun militar, e 'l comandava i cavalier de la Dalmazia. L'è staa on legad in de la I e IV legion. L'ha combattuu in del 175 in Bitinia, ai temp de l'usurpador Avidio Cassi, poeu contra i Marcomann in di agn 183-184, insemma al Pescenni Nigher. In del 187 l'è staa eleggiuu consol, poeu governador de la Germania Inferior in del 189 e de la Britannia del 191 in poeu.
La ribellion e la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 193, quand che l'è mort (mazzaa) el Comod, i coort pretori hann eleggiuu 'me noeuv imperador el Pertinas, per poeu coppàll dopo domà trii mes. I pretorian alora hann deciduu de vend la carega de imperador a chi che ghe dava pussee danee: l'ha vinciuu el Didio Giulian, ma intrattant i legion di provincc aveven eleggiuu alter imperador. A parlom de Pescenni Nigher (in Siria), del Settimi Sever (in sul Danubi) e poeu proppi el Cloeudi Albin (in Britannia).
El Settimi Sever l'è rivaa a Roma, l'ha mandaa via i pretorian de origin italiana e j'ha sostituii con di soldaa del sò esercit: poeu l'è andaa in del Senad, che l'ha nominaa imperador. Dopo, per minga combatt in su duu front, l'ha nominaa el Cloeudi Albin consol e Ceser de l'imper (194), e l'è naa a frontà el Pescenni. Oltra a quell, el Cloeudi Albin l'è staa nominaa governador anca de la Gallia.
Ma la tregua l'è durada poch: giamò in del 197 i duu rivai hinn tornaa a combatt vun contra l'alter. El 19 de febrar de quell ann i duu esercit s'hinn frontaa in de la Battaja de Lugdunum (incoeu Lion, in Francia). Dopo ona longa battaja, l'ha vinciuu el Settimi Sever, e donca el Cloeudi Albin el s'è coppaa con la soa spada.
Font[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cassio Dion, Storia romana.
- Historia Augusta, Vita del Cloeudi Albin.
- Erodian, Storia de l'imperi dopo March Aureli.


text:
Papetaria libraria Andrea: Ina chaussa dal cor
- Gievgia, 2.11.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 2.11.2017, 11:45, RTR
Dacurt ha la papetaria Hosang a Mustér midà chasa. Ella è uss en l'anteriur local da la drogaria e Boutique Fry amez il vitg. Andrea Hosang ha surpiglià la fatschenta da ses geniturs Placi ed Erna Hosang.
Ella enconuscha la lavur
Andrea Hosang (34 onns) ha gia fatg il segund emprendissadi tar ils geniturs. L'emprim ha ella fatg sco disponenta tar la Viafier retica. E dapi 2010 ha ella lavurà en mesa plazza en la papetaria Hosang ed en mesa plazza tar l'administraziun communala da la vischnanca da Mustér. Perquai enconuschia ella la lavur ed era la clientella, ed ella sappia tge che vegnia spetgà. Mo ì saja insatge auter da manar la fatschenta. In avantatg saja dentant ch'ella haja gì contabilitad en il segund emprendissadi e quai dovria ella uss, di Andrea Hosang.
Ina chaussa dal cor
Ella saja era sa decidida da surpigliar la fatschenta perquai ch'in vitg sco Mustér ubain ina regiun dovria ina papetaria, saja quai per vender urden da biros u da scola. Ed ì saja era ina chaussa dal cor perquai ch'ella n'haja betg vulì mirar co la stizun vegnia serrada. Ils geniturs han manà quella 18 onns, il bab saja en vegliadetgna da pensiun. Ella possia uss profitar da la savida dals geniturs; ed els sa gidian enavant en fatschenta. Trais persunas tanschian, sulet ina fiss memia pac.
Buns clients da fatschentas
La papetaria libraria Andrea venda tranter auter urden da biros e da scola, urden da zambregiar ubain cudeschs rumantschs e tudestgs. Els hajan era buns clients da fatschenta en la Cadi. Per ella saja quai impurtant da sa dar giu cun la clientella. Quai saja era in motiv ch'ella è vul lavurar 100% per ch'ins sentia tge che vegn dumandà e giavischà. La finamira è da cuntentar la clientella per ch'ì na vegnia betg empustà tut en l'internet ubain cumprà en autras stizuns. Tar ella possian ils clients era empustar spert l'urden. Ella veglia dar paisa a la cussegliaziun per mantegnair ils clients veders e gudagnar novs.
La stizun è averta sis dis l'emna da glindesdi fin sonda.


text:
Mèsic
Artéccol in dialètt mudnés
Al Mèsic (México in spagnōl), ufisialmènt Stat Unî Mesicàṅ, l'è na demucrasìa rapreśentatìva ch'la mét insém 31 Stat e 'n distrét federàł e ch'la s cata in dla part più a sud dl'Amèrica Setentriunàla.
Al ciàpa 'l sò nóm da la paròla Mēxihco [me:ʃiʔko] druàda da 'l pòpul di Aztéc, ch'l è viśû lè da 'l XIV sécul a 'l XVI sécul, par batśàr la sò capitàl ch'adès 'l è Sità dal Mèsic, al sèntar più impurtànt dal paéś c'n i sò òt migliòṅ e òt 'd abitànt. Atri sità ch'i pàs'n al migliòṅ e mèś ad cristiàṅ i èṅ anc Guadalajara, Monterrey, Puebla, Toluca, Tijuana, León.
Al Mèsic al cunfìna a nòrd c'n i Stat Unî, ch'i gh'aṅ purtâ via la Califòrgna, al Mèsic Nóṿ, 'l Ariśòna, al Nevàda, al Utah e bòna part dal Culuràdo e dal Wyoming cun la guèra mesicàna-statunitéśa dal 1846/1848 dòp ch'al Tèxas al s 'n éra bèla andâ par sò cònt prima, a èst c'n al gōlf dal Mèsic e c'n al mâr Caràibic, a sud-èst c'n al Belìże e c'n al Guatemàla e a òvest cun 'l ucéan Pasìfic.
Al gh'à na superfìsi ad 1.972.550 km² (al 14śum stat più grand a 'l mónd) e na pupulasiòṅ ad 117.409.830. La sò léngua ufisiàla l'è 'l spagnōl, ma 'l gh'à anc ssant'òt léngui natìvi, e 'l sò presidènt, da 'l 2012, 'l è Enrique Peña Nieto.
La sò munéda 'l è 'l péśo mesicàṅ e la fèsta nasiunàla la gh'è 'l 16 ad Setémbar p'r arcurdàr al prēt Miguel Hidalgo y Costilla ch'in cal dè lè dal 1810 al s éra arvultâ cóntar la duminasiòṅ spagnōla.
Al Mèsic al ciàpa dimóndi da 'l petròli e da l'indùstria dal màchini esénd al secónd prudutōr dal nòrd-amerìca dòp i Stat Unî. Anc al turìśum al và fòrt chè par via dal sò spiàgi famóśi, cuma qvéli 'd Cancún o 'd Acapûlc, e di pòst in du a gh'è dal ruìni dal vèci siviltà cuma qvéla di Maya.
Dòp l'elesiòn ad Donald Trump cuma presidènt di Stat Unî, ch'in dla sò campàgna eleturàla 'l iva dâ adòs a gl'imigrâ mesicàṅ minga regulàr dgénd ch'i ér'n in bòna part di criminài, di traficànt ad dròga e di stupradōr[1], adès al tycoon al vōl tiràr sù un mur lung al cunfîṅ c'n al Mèsic faghénd-'g-al pagàr tut a lōr in na manéra o in cl'atra.
Nòti
- ↑ Cal mur là che Trump al vōl a 'l cunfîṅ c'n al Mèsic La Stampa, 22 ad Luj dal 2016
Bermuda (Regno Unito) Canada Groenlandia (Danimarca) Messico Saint-Pierre e Miquelon (Francia) Stati Uniti)
Belize Costa Rica El Salvador Guatemala Honduras Nicaragua Panama
Antigua e Barbuda Antille olandesi (Paesi Bassi) Aruba Bahamas Barbados Isole Cayman (Regno Unito) Isole Vergini americane (Stati Uniti) Isole Vergini britanniche (Regno Unito) Cuba Dominica Giamaica Grenada Guadalupa (Francia) Haiti Martinica (Francia) Montserrat (Regno Unito) Porto Rico (Stati Uniti) Repubblica Dominicana Saint-Barthélemy (Francia) Saint Kitts e Nevis Saint-Martin (Francia) Saint Vincent e Grenadine Saint Lucia Trinidad e Tobago Turks e Caicos (Regno Unito)
Argentina Bolivia Brasile Cile Colombia Ecuador Isole Falkland (Regno Unito) Georgia del Sud e isole Sandwich meridionali (Regno Unito) Guyana Guyana francese (Francia) Paraguay Perù Suriname Uruguay Venezuela


text:
L'Agrischa da quest onn è stada sut il motto «Agricultura e turissem». 40 expositurs han mussà lur purschidas. Ils visitaders han pudì contemplar 250 animals, tranter auter 6 razzas da nursas, 6 da chauras e 10 razzas da vatgas-mamma – per part da provegnientscha lontana.
Bun 10'000 persunas èn stadas preschentas a l'inscunter chantunal da l'agricultura a Tavau. Avant in onn a Glion aveva l'Agrischa anc dumbrà 15'000 entradas. Sco ils organisaturs han ditg, sajan els tuttina cuntents, pertge l'aura na saja betg stada favuraivla.
En il center èn stadas las concurrenzas da vatgas en 24 categorias. Sco Miss Agrischa 2017 è vegnida tschernida la Florin's Glenn Granada da Georg Florin da Serneus.
In tschert stress è quai schont per ils animals
Transport, blera glieud, lieu ester e lavurs da cosmetica. Ina vatga ha dad ir enturn durant in’exposiziun sco l’Agrischa cun bleras situaziuns ch’ella n'enconuscha betg da la stalla ni da la prada.
Il veterinari chantunal Giochen Bearth na vesa quai dentant betg sco problem. Il pur tschernia ord agen interess ina vatga che sappia ir enturn cun quai e treneschia lura era quai cun l’animal per che la preschentaziun vesia lura era ora bain. Cun la dretga preparaziun saja quai pia betg in grond stress per l’animal.
Auter saja quai tar ils trics betg lubids che vegnian utilisads da singuls purs. Uschia per exempel il scandal ch’era vegnì public che purs vevan duvrà colla rapida per evitar ch'il latg cula or dals tettels. Pli grond ch’ils ivers èn e dapli puncts datti numnadamain. Dentant han ins ussa intensivà las controllas per evitar dolurs tar ils animals. Sch’ils ivers èn memia plains vegnan quels anc mulschids parzialmain avant la preschentaziun. Quai è quest onn stà il cas tar tschintg vatgas, conferma il veterinari chantunal. Sin tut las vatgas preschentas saja quai in numer tolerabel. Cun consequenzas han ils purs pertutgads dentant betg da far quint.
RR novitads 18:00


text:
The Verve: «Bitter Sweet Symphony»
- Venderdi, 5.10.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 5.10.2018, 9:30, RTR
Entschatta dals onns 90 è igl uschenumnà britpop daventà popular. L'idea da las gruppas dal britpop era da sa regurdar vi da las grondas gruppas britannicas da rock e pop cun lur musica da ghitarras.
Enconuschentas gruppas da quest gener eran Oasis, Blur u era The Verve. Gliez han publitgà 1997 «Bitter Sweet Symphony». Lur pli grond hit cun il pli grond success commerzial. Ma pervia d'in tric dal producent dals Rolling Stones vesan ils umens da la gruppa The Verve pli u main nagin rap da quai.


text:
La partida dals liberals FPÖ ha tenor emprimas retschertgas gudagnà 5,1% da las vuschs e vegn a total 30,9% da tut las vuschs. Per la FPÖ è quai in resultat da record en la chapitala austriacca. La SPÖ regenta resta cun 39,5% bain la partida la pli ferma a Vienna, perda però 4,9%.
Grafica da repartiziun
La partida terz-ferma è danov la partida dals verds cun 11,6% (-1,1%) ch'èn surpassads la partida conservativa ÖVP che vegn anc sin 9,5% (-4,5%).
La retschertga
Quai tenor las retschertgas da l'institut da perscrutaziun Sora cun ina toleranza da sbagls da radund 1,3%. Las calculaziuns sa basan sin las cifras da 14% da tut ils circuits electorals. Clamads a l'urna eran radund 1,1 milliuns electuras ed electurs.
Ils resultats definitivs vegnan da raschun betg avant glindesdi.
RR novitads 20:00


text:
Paula Teixeira Görlach è oriunda da Serta en la regiun da Coimbra (Portugal). Suenter avair finì la scola en il Portugal, è ella partida dal 1988 per la Svizra e quai cun prima fermada a Walenstadt (SG). Dudesch onns ha ella vivì a Walenstadt, nua che ella ha fat l'enconuschinetscha da ses marì. Els han maridà e la figlia Sarah è naschida. Dal 1999 ha la famiglia fat midada a Scuol in Engiadina Bassa. Paula Teixeira Görlach giauda il temp liber cun viagiar e viandar, cuschinar, leger ed ir per bulieus. L’oriunda portugaisa è er in grond fan dal ballape.
Suvlaki, Gyros e Capretta La cuschina dal Portugal cun Paula Görlach
Paula Görlach da Scuol preschenta spaisas da sia patria.


text:
Avant la votaziun hai dentant dà ina debatta animada en il Cussegl grond.
Dapli infurmaziuns, dapli alternativas e pli paucs custs
Che la chasa d'abitar per scolars a Cuira sto vegnir renovada, gliez han tuts acceptà. La critica è plitost sa drizzada vers l'agir da la regenza: Plirs commembers dal Cussegl grond avessan gì gugent dapli infurmaziuns, avessan gì gugent sche la regenza avess preschentà alternativas per il project.
Era il fatg ch'il credit è vegnì pachetà en il quint chantunal 2016 e betg sco tractanda singula cun in messadi, ha disturbà deputadas e deputads. Legalmain possia quest agir bain esser correct - i fissia dentant da giavischar che la regenza chattia ina pratica per tractar tut las fatschentas tuttina.
«Il convict è en in miserabel stan»
Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli (PCD) è sa giustifitgà ed ha surtut accentuà ch'il convict dovria urgentamain ina renovaziun. Surtut ils indrizs sanitars e las installaziuns tecnicas stoppian vegnir adattadas al temp. Il bajetg dal convict datescha da l'onn 1968 e porscha circa 100 letgs.
Sustegn ha Cavigelli survegnì da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Lezza ha preparà la fatschenta damai ch'il credit da 31.4 milliuns francs era integrà en il quint chantunal 2016. La votaziun è la finala stada clera - malgrà tutta critica. Era perquai che la fracziun cristiandemocratica e socialdemocratica han vuschà serrà per il credit per renovar il convict a Cuira.
Gia la stad 2018 vul il chantun cumenzar a renovar il convict, che sa chatta sin la spunda sur la citad da Cuira. L'october 2020 duain scolaras e scolars lura pudair retrair il bajetg renovà.
RR actualitad 20.00


text:
Nus Svizzers magliain passa 50 kilograms charn per onn. Quai munta mintga di trais giadas dapli che la piramida da nutriment Svizra recumonda. La producziun da uschè blera charn contribuescha al stgaudament climatic. Per noss futur èsi uss necessari, da far midadas en noss cumportament. Magliar insects pudess esser ina soluziun per questa problematica.
Verms, salips e grigls empè da salsiz?
Er ils Grischuns mangian blera charn. Con realistic èsi, ch’ils Grischuns barattan il salsiz cun la liongia d’insects? Tenor Gian Peter Niggli, allevatur da muaglia, pudess quai cuzzar bun 5 fin 10 onns. Anita Mazzetta è persvadida, che mangiar insects na correspunda betg a nossa cultura e vegn a restar – silmain per il mument- in product da nischa.
Insects sin il taglier – la populaziun n’è anc betg pronta
La cuschinunza da la natira Rebecca Clopath è da l’avis, che la populaziun grischuna n’è anc betg pinada per far la midada da la charn sin insects. Era Tabea Baumgartner dal Center sursilvan d’agricultura manegia, che las Grischunas ed ils Grischuns hajan pli gugent la charn regiunala sin il taglier empè da charn d’insects. Dentant pudess quai sa midar en il decurs dals onns. Lura fissi tenor Gian Peter Niggli era pussibel ch’intgins purs innovativs tiran insects en il Grischun. Tenor Tabea Baumgartner succeda la producziun d’insects principalmain industrialmain, e quai en las citads.
TR Telesguard 17:40


text:
La droga dal pievel numer 1 fatschenta omaduas chombras parlamentaras durant quests dis. En consequenza da las discussiuns ha il Cussegl naziunal decis la gievgia a bun’ura da sepulir la nova lescha d’alcohol. Il punct central da las discussiuns: persunas che baivan fin il coma.
Principi da solidaritad vala er per baiver fin il coma
Uschia han ils parlamentaris era decis, numnadamain cun 97 cunter 85 vuschs (tar 11 abstenziuns): sche giuvenils che baivan fin il coma stuessan surpigliar sez ils custs per las consequenzas da lur extasa, lura vegniss il principi da solidaritad da las cassas da malsauns violà. L’argumentaziun per sfundrar la lescha: cun chastiar bavaders vegnia er avert ina porta per chastiar persunas che fiman u ch’èn corpulentas. E quai n’è fin uss betg il cas.
RR novitads 17:00


text:
Il project per ina nova caserna per la Guardia svizra papala è in pass enavant: La fundaziun ch'è responsabla per la renovaziun ha survegnì l'incumbensa da las autoritads dal Vatican per cumenzar a tschertgar ils daners necessaris. Quai ha ditg Jean-Pierre Roth, il president da la fundaziun, en in'intervista cun la gasetta «La Liberté». Damai che la Baselgia veglia evitar ristgs finanzials, stoppia la fundaziun rimnar ils daners avant che las lavurs cumenzian.
L'enviern èsi fitg fraid e la stad fitg chaud
Tenor Roth quintan ins cun custs da radund 50 milliuns francs. Trais bajetgs cun in problem d'umiditad stoppian vegnir ruts giu e dus puspè bajegiads si. I sa tractia d'in project sin ina surfatscha da radund 14'200 meters quadrat.
L'anteriur president da la Banca naziunala svizra ha renvià a la vegliadetgna dals bajetgs existents. Dus da quels sajan anc dal 19avel tschientaner ed il terz saja vegnì bajegià il 1920. Las localitads na sajan mai vegnidas renovadas e na correspundian betg pli a las normas da bajegiar. La stad saja dadens fitg chaud e l'enviern fraid.
La nova caserna cun be anc dus bajetgs duai esser pronta il 2023. Fin là duain ils gardists alloschar en auters lieus. Il Vatican è perquai a la tschertga d'alloschis temporars.
RR novitads 08:00


text:
Medel: Sfidas da translatar bavarais per in teater rumantsch
- Gievgia, 28.4.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 28.4.2016, 11:45, RTR
La gruppa da teater Medel preschenta ina cumedia da la Baviera. I sa tracta d'in toc umoristic en trais acts dad Andreas Leopold («Des bisserl Haushalt»). La versiun rumantscha ha la reschissura Evelina Giger fatg.
Translatar in toc da bavarais en rumantsch n'è betg simpel. Ins sto esser creativs, surtut sch'i sa tracta da particularitads d'in pajais sco per exempel vivondas, bavrondas, nums, usits ubain pointas. Alura stoppian ins adattar ubain circumscriver questas passaschas, di Evelina Giger (ella fa reschia per la quarta giada).
In grond agid saja stà ch'il toc «Des bisserl Haushalt» existia era en linguatg da scrittira tudestg, mo savens haja ella pudì surprender pleds dal bavarais sco per exempel «canapé». E sco ditg, ins sto adattar situaziuns estras a la situaziun indigena.
La bella vita da Gion Cabialaveta
Il protagonist haja num Gion Cabialaveta (en il text tudestg ha el num Gerngross), perquai ch'el haja ina bella vita. In auter exempel: Ina dunna che baterla gugent sa numna Paterlini. Sin quest'idea saja ella vegnida cun tschertgar en il cudesch da telefon en l'internet sut «paterlar» ed uschia haja ella chatta questa schlattaina.


text:
La realisaziun da la pli gronda sculptura da glatsch dal mund ha cumenzà ils 21 da november 2017 cun in mantun da naiv. Entaifer las proximas trais emnas duai daventar londerora il «Olympia Bobrun San Murezzan-Schlarigna», l’unica pista da bob natirala dal mund.
Agid da maschinas
La lavur per ils construiders da la pista da bob è sa midada ils ultims decennis, ha declerà il directur da l’Olympia Bobrun Damian Gianola. En congual cun las fadias d’avant 100 onns, dettia oz almain agid da pliras maschinas che transportan la naiv fin sin il lieu. Ed er la producziun da naiv è entant pussaivla e tutga tar il repertori per realisar la pista da 1'722 meters lunghezza.
Lavur a maun per ils detagls
La construcziun pretenda blera experientscha ed in bun egl. Ils lavurers, per gronda part persunas che derivan dal Tirol dal Sid, hajan precis quella savida e lavurian cun premura vi da mintga singul detagl da la pista da bob tranter San Murezzan e Schlarigna.
Buna situaziun da partenza
Allegraivel è per ils responsabels da l’Olympia Bobrun San Murezzan-Schlarigna che las temperaturas èn per entant bel bassas, uschia ch’ins ha pudì producir naiv cun ils chanuns per la pista. La finala vegn furmà or da 15’000 m3 naiv e 7’000 m3 aua la pli gronda sculptura da glatsch dal mund.
Mintg'onn ina nova pista
La pista vegn fabritgada mintg’onn danovamain e malgrà che mintga storta dal traject è nivellada precisischem, datti adina puspè in midament minim da la pista. L’avertura da la stagiun d’enviern 2017/18 dal «Olympia Bobrun San Murezzan-Schlarigna» è prevesida per ils 17 da december 2017.
RR actualitad 11:00


text:
Bain giauda el da pudair ir per exempel cun passlung cura ch’el vul, ussa cura ch’el è pensiunà. Dentant simplamain esser pensiunà e betg lavurar, quai na va betg per Jöri Schmid da Claustra. «Jau hai lavurà quest onn mintgamai trais dis l’emna en la scrinaria, nua ch’jau lavurava avant d’ir en pensiun», di l’um da 69 onns. «Senza lavur na poss jau betg esser», agiunta el cun in surrir. Perquai saja el era s’annunzià per gidar als campiunadis mundials da passlung dals seniors.
Cunresponsabel per l'infrastructura
L’emprim bain mo per gidar tar il material, ussa saja el dentant cunresponsabel ensemen cun Heini Boner, il bab da la passlunghista Seraina Boner, per il sectur da l’arrivada e da la partenza. «Jau vegn gugent qua a lavurar, a sa gidar cun tuts, saja quai ussa per construir la tribuna, la tenda da magliar u quella nua ch’ils atlets pon sa stgamiar.» El sentia gea era ch’i vegnia stimà ch’el vegnia di per di qua a gidar.
Jau vegn fitg gugent a lavurar cun ils auters pensiunads.
Qua en il sectur da l’arrivada e partenza lavurian cunzunt quels voluntaris ch’hajan emprendì in mastergn sco miradur, stagner u sco el scrinari. Quai sajan persunas che sappian co prender en mauns las chaussas cura ch’i va per installar tut qua. Ils voluntaris cumenzan la lavur per regla gia da las siat e mesa. Per Jöri Schmid n’è quai nagin problem. El leva per regla adina uschia enturn las sis u las sis ed in quart. «Jau n’hai betg gugent sche jau stoi far prescha la damaun e lev perquai adina plitost baud.» Oz saja el era stà l’emprim sin la lavur e haja pudì anc far ina u l’autra chaussa avant ch’ils auters èn vegnids.
RR actualitad 12:00
Nordic Master World Cup
Als campiunadis mundials da passlung dals seniors (>30 onns) sa participeschan 1’185 atlets ord 29 pajais. Atlets da la Russia (164), USA (173) e Germania (105). En tut datti 30 differentas cursas: e quai en il stil classic e stil liber. 340 voluntaris sa gidan durant ils Nordic Master World Cup ch'èn quest onn dals 3 fin 10 da mars a Claustra.


text:
Nosta scora é gnüda inviada al "2° Meeting Internazionale AIDO - Una, tante vite in attesa" a Maran por presenté le resultat de nosc proiet.
mit Dr. Ivonne Daurù
Teater dles studëntes y di studënc dla pröma y secunda classa dl Lizeum Linguistich y dles Sciënzes Umanes.
Un video creato da Pescoller Nadine, Planatscher Nora, Schanung Angelica, Spechtenhauser Hannah.
Le studentesse e gli studenti della prima e seconda ITE hanno partecipato ad un incontro con la Prof.ssa Danila Serafini dal titolo "Iconografia dei sette vizi capitali".
Poesia scritta da Daniel, Marco e Maxi.
Si è svolta a Roma il 18 marzo, nel più ampio contesto delle Giornate della lingua italiana, quest’anno dedicate alla lingua del giornalismo culturale, la finale della 6a edizione delle Olimpiadi di Italiano.
Ince iniann vá inant tl Istitut Tecnich Economich da La Ila le proiet sön le turism, che vëiga la colaboraziun danter la scora, la Uniun di Ostis y lies turistiches
La jona Lisa Verginer da San Martin á davagné ai pröms de merz la seleziun provinziala dl concurs de talian y podará jí ales finales a Roma
Am 2. Februar haben alle Schüler unserer Schule das Theaterstück „Alkohölle“ gesehen. Das Theaterstück wurde von Beate Albrecht und ihren Team geschrieben und, wie der Titel schon sagt, ist das Thema des Stückes der Alkoholmissbrauch.
En ocajiun dl centenar dla Pröma Vera Mondiala, à la Repartiziun dla Cultura y Intendenza ladina metü a jì deplü proiec teatrai sön la tematica de conflic y vera tles scores mesanes y altes dla Val Badia y de Gherdëna. I proiec é gnüs coordinà da Eveline Vinatzer y laurà fora te na manira teatrala dai scolars cun l'aiüt dla pedagogista teatrala Erika Castlunger.
Le alunne della prima liceo linguistico hanno composto delle poesie sulla base degli scritti surreali di Paul Éluard, autore francese.
Ai 06 de setëmber á metü man l’ann de scora 2015/2016. Do na funziun religiosa te dlijia se á la comunité dles scores altes da La Ila incunté tl’entrada dla scora por scomencé adöm n tru nü. La direturia Elena Pellegrini á tut ite les studëntes y i studënc, á saludé döt le personal y ti á aodé n bun ann de scora a dötes y a düc. Te so discurs á la direturia alzé fora la gran valüta dla formaziun tl monn d'al dé daincö y racomané ales studëntes y ai studënc da se porvé dassënn por podëi costruí dé por dé la fondamënta por le suzes tl monn dl laur y dl stüde universitar. Ales insegnantes y ai insegnanc ti á la direturia metü a cör da acompagné les jones y i jogn te so tru formatif, da ti sté dlungia tles dificoltês y da ti dé para la vëia y les capazitês por ester bunes/bugn da se ciafé ite te na sozieté olache le savëi y la formaziun ciafa tres na maiù importanza.
Il Quotidiano in Classe è un'iniziativa per tutti gli studenti delle scuole superiori italiane promossa dell'Osservatorio Permanente Giovani-Editori in collaborazione con i siti internet di Corriere della Sera, Il Sole 24 ORE e Quotidiano.net.
Ai 3 de dezëmber 2015 á le Scores altes tigní l dé dla porta daverta por le scolares y i scolars dles scores mesanes dla Val Badia. Les studëntes y i studënc dl Istitut Tecnich Economich y dl Lizeum Linguistich á splighé les particolaritês de nosta scora y mostré sö deplü ativitês che vëgn fates tratan les ores d’insegnamënt.


text:
Grasse
Grasse (Grassa 'n ucità e 'n italià stòrech) l'è 'na citadìna del sud de la Frància de 51 631 abitàncc sitüàda 'ndèl dipartimènt de le Alpi Marìtime 'ndèla regiù de la Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è séde de sota-prefetüra e capolöch del circondàre (arrondissement) omònim.
L'è 'na stasiù climàtica a mìa tacc chilòmetri de la Costa azzurra e l'è cunsideràda la capitàl mondiàl dei profùmi atività che l'è stàda ambiàda là a Grasse zamò 'ndèl sècol XVI.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Grasse l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kazanlak, Bulgaria
- Ingolstadt, Germania
- Opole, Polònia
- L'Ariana, Tunizìa
- Carrara, Italia
- Murcia, Spàgna
- Marblehead, USA


text:
Aféle
L'aféle l'è el pónt piö delóns del Sul de l'òrbita de en còrp celèst del nòst Sistema Solar. El stà de l'ótra bànda del pereéle (el pónt piö derènt) e l'è reprezentàt co la lètera 'Q'. Semài che 'a' l'è la distànsa média e 'e' l'è l'ecentricità, alùra Q=a (1+e).
Segónt chèl che la dis la segónda lége de Kepléro, la velocità de traslasiù de 'n còrp celest l'è mìnima al sò aféle.
A prensépe del més de löi (de sòlet, ai 4 del més), al sò aféle, la Tèra la se tróa a 152,10 miliù de chilòmetri del Sul, envéce ai prim de zenér (ach ai 4), al sò pereéle la Tèra la se tróa a 147,09 miliù de chilòmetri de la sò stèla màder.


text:
Ils represchentants da l’Uniun purila svizra han preschentà a Berna las pretensiuns dals purs da latg. Surtut en vista a la situaziun economica saja in pli aut pretsch per latg giustifitgà, ha ditg il president da l’Uniun purila svizra Markus Ritter.
Il mument pajan ils purs da latg sisur
Ils purs na survegnan per il pli char latg betg il pretsch previs da 65 raps per liter mabain pli pauc. En Svizra na dettia quai nagin problem cun il quantum da latg, lez sajan sa reducì en cumparegliaziun cun l’onn passà per 5%. En vista globala saja il pretsch per latg creschì. Tuttina na possian ils purs svizzers gia dapi mais betg pli producir rentablamain. «Ils custs totals per la producziun muntian per in manaschi en la Bassa tar almain 65 raps il liter, en las muntognas sajan ils custs pli auts, ha ditg il vicepresident Hans Frei.
L’organisaziun da branscha na po betg fixar in pretsch
La suprastanza da l’organisaziun da branscha aveva decis suenter lunga discussiun ch’il pretsch directiv na possian per ils mais da fanadur fin settember betg vegnir auzads. Surtut tema l’organisaziun che cun in pli aut pretsch cumprassan blers clients products importads ni giessan en l’exteriur a cumprar en.
RR novitads 14:00


text:
Scienziads da la scol'auta bernaisa (BFH) han sviluppà proceduras per extrahar tannins da restanzas da scorsa. Quest po ins duvrar sco basa per producir collas da laina. Actualmain prendan producents da collas da laina surtut substanzas da scorsas da laina tropica che vegnan producidas en l'exteriur.
Bun per economia e sanadad
Quai duai ussa midar. Al perscrutader Frédéric Pichelin da la BFH èsi gartegià d'extrahar tannins da scorsa da pign cun ina procedura cun aua en dus pass. Sco quai ch'il Fond naziunal communitgescha cuntegna la substanza resultada remarcablamain blers tannins. Era ils tests per producir collas cun quests extracts sajan empermettents.
Plattas cumprimidas senza formaldehid toxic
Ultra da quai possian ins era desister dal formaldehid toxic ch'i dovra ozendi anc per producir per exempel plattas cumprimidas. Uschia remplazzian ins collas sinteticas che sa basian sin ieli cun colla producida cun resursas che creschan en Svizra. Ed ultra da quai vegnian ins da reducir las immissiuns nuschaivlas.
Program dal Fond naziunal per la perscrutaziun scientifica
Il project tutga tar il program «Resursa laina» dal Fond naziunal per la perscrutaziun scientifica. In program cun la finamira da meglierar la disponibladad ed il niz da laina svizra. Tranter auter era cun chattar vias per nizzegiar las restanzas.
RR novitads 09:00


text:
Suenter la stagnaziun dals exports il 2016 è en spezial l'export dad uras s'augmentà l'onn passà. Quai per 14% sin 7,2 milliardas francs. Tar l'industria da farma e chemia sco era en l'industria da maschinas èn ils exports creschids per 13% sin 5,3 milliardas respectivamain 2,7 milliardas francs.
Per la Svizra restia uschia la China cun distanza il pli impurtant martgà en l'Asia. Il volumen d'exports en la China saja dubel uschè grond sco quel en il Giapun e 10 giadas uschè grond sco quel en l'India.
RR novitads 12:00


text:
La sola da Vibram, quella cun il punct mellen entamez, è enconuschenta sin quasi tut il mund. Naschida è la sola da Vibram èn la Val Bregaglia l'onn 1937.
Vitale Bramani il fundatur
Vitale Bramani èra in alpinist passiunà. L'onn 1935 han el e ses cumpogns empruvà da rampignar si da la paraid dal nordvest dal Piz Badile. Trid’aura ha chaschunà ina disgrazia, sis umens èn morts.
Vitale Bramani ha gì fortuna. El è silsuenter turnà ed ha cumenzà a tschertgar ina soluziun per ina buna sola da chalzers. Ina collavuraziun cun la firma Pirelli ha manà al success.
La ruta Bramani-Castiglioni
Cun agid da la nova sola da Vibram è Vitale Bramani finalmain arrivà cun ses ami Ettore Castiglioni, da raiver si da la paraid glischa vers nordvest enfin sin il Piz Badile – l’entschatta dal success da la sola da «Vibram».


text:
Referì han Annetta Ganzoni, Rico Valär e Renzo Caduff davart tematicas da la litteratura e cultura rumantscha. Quai avant stgars 50 persunas ch'èn sa rimnadas en ina da las numerusas salas da l’Universitad da Turitg. Tranter auter students, commembers da la cumissiun per la nominaziun ed auters interessads.
Ils dus candidats e la candidata han en lur referats tractà concretamain lur lavurs scientificas.
Rico Valär – Poesias da differents linguatgs romans
En il referat da Rico Valär è la poesia engiadinaisa «Chara lingua da la mamma» stada en il center. La poesia che tracta il linguatg matern rumantsch ha Valär cumpareglià cun poesias dad auters linguatgs, sco per exempel il galician ubain il catalan. El ha constatà ch'il linguatg matern vegnia ludà, gea schizunt glorifitgà en tut questas poesias.
Annetta Ganzoni – La prosa dad Andri Peer
Annetta Ganzoni ha dà al public in’invista en las ovras e la vita da l'autur Andri Peer. En spezial ha ella tractà la prosa che l'Engiadinais ha scrit durant passa trais decennis. Ganzoni ha mussà exempels, co Peer descriveva en in linguatg elevà e cumplex sia patria, ils culms ed ils Engiadinais.
Renzo Caduff – La maschaida da linguatgs en ovras sursilvanas
Renzo Caduff ha preschentà, co il rumantsch ed il tudestg vegnan en contact en las ovras da Leo Tuor ed Arno Camenisch. Lur texts mussian bain, co il rumantsch sursilvan vegnia influenzà fitg dal tudestg. Tranter auter ha el illustrà quai cun exempels ord ils cudeschs «Giacumbert Nau» da Leo Tuor e «Sez Ner» dad Arno Camenisch.
RR actualitad 8:00


text:
Cun il chavazzin «fabulus» vul la nova organisaziun colliar las trais muntognas ed en il medem mument posiziunar ellas sco singulas muntognas. Tuttas trais han numnadamain insatge fabulus, sco il president dal cussegl administrativ Franco Tramér declera.
La diavola da la Diavolezza stat per la vista diabolica, ma era per ina figura passiunada, chauda e fraida en il medem mument e bella sco il fieu en la naiv. Il corv dal Corvatsch duai simbolisar l'aria fina sin sur 3000 meters sur mar. Il lai alv da la Lagalb duai star per in lieu natural, mistic ed aventurus sco aua e glatsch.
Plans per l'enviern
Era sch'i ha midà pauc sin l'emprima vista, l'emprim di da la stagiun d'enviern datti plans che duain vegnir realisads anc quest enviern. Tranter auter duai dar in tarpet magic dal parcadi e da la staziun Diavolezza si tar la staziun da val. Per la Lagalb duai dar bigliets per singulas descensiuns. E tranter la Diavolezza e la Lagalb duai la colliaziun vegnir megliurada.
Cumenzà la stagiun ha la Diavolezza cun in grond apero ils 21 d'october. Enfin ils 24 da november pon ins ussa ir cun ils skis, lura vegn la pendiculara serrada per la revisiun enfin ils 23 da december. Ils 25 da november avra lura per la paja il Corvatsch sias portas.
RR actualitad 08:00


text:
La basa da la proposta dal Cussegl federal: El vul sbassar ils tschains d'aua dad oz maximalmain 110 francs sin 80 francs. Quai duai capitar en ina fasa tranter il 2020 ed il 2022. Suenter duain ils tschains d’aua vegnir calculads cun in model flexibel.
La fasa da consultaziun è finida ed ina chaussa para dad esser clera gia uss: Propi intgantà da la proposta dal Cussegl federal n'è nagin. Gronda critica vegn en prima lingia dals chantuns da muntogna.
Il Grischun refusa la reducziun dals tschains d'aua
En ina communicaziun a las medias conferma la regenza il venderdi sia posiziun clera cunter la reducziun generala dal tschains d'aua:
La regenza refusa la reducziun dal tschains d'aua.
Per la regenza Grischuna «n'è la proposta dal Cussegl federal motivabla ni objectivamain ni politicamain» scriva ella. Ensemen cun las vischnancas grischunas sa defendia la regenza cunter in tal sbassament.
Parlament chantunal cun «100 a 0 vuschs (!)» da medem avis
La regenza finescha sia posiziun uffiziala a la Confederaziun cun scriver, ch'il Cussegl grond dal Grischun haja sa solidarisà en la sessiun d'avust cun «100 a 0 vuschs (!)» cleramain cun la regenza.
Il chantun Grischun survegn oz 124 milliuns francs sur ils fits d'ova. Cun la proposta dal cussegl federal survegnis il Grischun anc radund 90 milliuns francs.
Dentant: Betg be il chantun Grischun, er tut las vischnancas ed ils chantuns muntagnards refusan la proposta. La Conferenza dals chantuns alpins (RKGK) sco er la cuminanza d’interess da las vischnancas da concessiun crititgeschan fermamain il sbassament dals fits d’aua. Els teman che quai saja be il cumenzament dad ulteriurs sbassaments.
Els sajan er pronts da far in referendum di Not Carl, il president da la cuminanza d'interess da las vischnancas da concessiun grischunas. Tenor el veglian ils chantuns da domicil dals concerns d'electricitad sa sanar sin cust dals chantuns da muntogna.
Concerns d’electricitad profitassian
Il midament da la lescha vegniss encunter als concerns d'electricitad. Quels stuessan numnadamain pajar pli pauc per la forza idraulica. Però dal tut cuntent n'èn er quels betg.
Ils concerns vulan sbassar ils tschains d’aua anc pli fitg cun quai che la forza idraulica na rendia betg. Cifras concretas pertutgant la rendita da la forza idraulica na vulan els dentant betg publitgar – e perquai vegnan ils concerns crititgads da tut las varts.
Critica da la dretga e la sanestra
Ils socialdemocrats crititgeschan quest sa cuntegnair dals concerns fermamain: Els èn persvadids, che l’energia da la forza idraulica vaglia bler dapli che quai ch'ils concerns pretendan. Ils sanesters renfatschan als concerns d’electricitad da vulair finanziar la forza atomara sin donn e cust da la forza d’aua, perquai che las ovras atomaras na rendian betg pli tant sco quai ch'ellas stuessian.
Er la PCD è cunter in sbassament: L'emprim stoppia esser cler cun tge nov model da martgà ch'ils avantatgs da la forza idraulica vegnian remunerads, scriva la PCD grischuna. I na dastgia betg esser, ch'ils chantuns muntagnards hajan da pajar il pretsch per regulaziuns statalas che mainian ad ina concurrenza betg eguala, crititgescha la PCD.
La PPS vul trametter enavos la proposta al Cussegl federal. Betg perquai ch'ella è encunter, ma perquai che la proposta haja massa blers adversaris. La PPS numnadamain saja per sbassar e flexibilisar ils tschains d’aua minimalmain.
Soluziun flexibla sco alternativa a la proposta federala
L'economia vesa la soluziun en in model da calculaziun flexibel per ils fits d’aua. La politica, la PLD, sco er organisaziuns economicas sco l’economiesuisse sustegnissan in tal model senza sbassament dals tschains d'aua.
La regulaziun actuala vala anc fin la fin dal 2019. Fin lura èsi da chattar ina soluziun.
RR novitads 10:00


text:
Feticism del pee
El feticism del pee l'è l'attrazion per i pee de 'n oltra persona. L'è spantegada sia in del mond eterosessual che in quell omosessual e l'è probabilment el feticism pussee cognossuu. Anca se despess el gh'è in del mond del sadomasochism, la scenza la dis che gh'è nissun ligamm in tra i dò ròbb. Tra l'alter i scenziaa s'hinn semper domandaa se 'l feticism el pò vess consideraa patologia, ma hinn rivaa a la conclusion che se l'è on interess che 'l se gionta a quell per i olter part erogen, e inscì l'è in la pupart di feticista, l'è minga patologegh e l'è ona manéra de avègh on rapport pussee divertent cont el partner.
Prategh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prategh feticista pussee cognossuu hinn:
In di ambient del BDSM hinn spantegaa di prategh de sottomission cont i pee, comé:
- El trapling, ossia fàss camminà adòss cont i scarp
- El mangià dai pee del partner
Feticista famos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è anca di personagg important e famos ch'hinn o hinn staa feticista di pee comé:
- Quentin Tarantino
- James Joyce
- Casanova
- Enrique Iglesias
- Elvis Presley
- Andy Warhol
- Goethe
- Ricky Martin
- Andrea Scanzi
- Alessio Bernabei


text:
La bartga da lain saja stada sin viadi en direcziun da l'insla greca Lesbos. Quai rapporta l'agentura da novitads tirca Dogan. 21 persunas ha la guardia costala salvà. Duas persunas èn anc sparidas.
Bunamain mintga di datti tals accidents mortals sin la Mar Egeica. Pir la notg sin mesemna eran almain 13 persunas najadas en la Mar Mediterrana tranter la Tirchia e la Grezia.
Tenor indicaziuns da l'ONU èn dapi l'entschatta da quest onn radund 970’000 fugitivs arrivads sur la Mar Mediterrana en l'Europa.
RR Novitads 15:00


text:
Tgesa d'attempos
La tgesa d'atttempos Surses è ena part integrada digl Center da Sanadad Savognin SA. Igl center dispona d'ena practica cun medis cumpetents cun labor, radiografia e laboratorium d'urgenza tgi stattan a disposiziun 24 ouras an de.
Igls attempos èn tgiros d'en team cumpetent tgi peglia risguard a giaveischs individuals e tgi dat gronda fadeia da furmar la veta digls cussadents schi plaschevla scu pussebel. L'equipa è responsabla durant 24 ouras an de per ena tgira amurevla e professiunala.
Furmas d'abitar
Per saveir adempleir agls giaveischs individuals da mintga singul cussadent vainsa 42 tgombras tgi èn indrizzadas correspondent agls basigns. Ainten la tgesa d'attempos purschignsa ena schelta vasta da furmas da tgira e d'abitar.
- Tgira da lunga durada
- Tgira da curta durada / tgira transitorica
- Dimora da vacanzas
- Tgira digl de


text:
El Mattee, nassuu cont el nomm de Levi (Cafarnao, fin del I secol p.d.C. -
Tutta la tradizzion cristiana le recognoss 'me l'autor del Vangel de Mattee, indè che lu medemm el vegna ciamaa anca Levi o el publican: in ogni cas gh'è di esegeta del dì d'incoeu che contesten l'identificazzion.
El ven pitturaa 'me on vegg con la barba, e 'l gh'ha 'me simbol on angiol che l'è dree a ispiràll e a menà la soa man intant che lu el scriv el
La festa de San Mattee segond el calendari catolegh l'è 'l
vintun de settember. La tradizzion popolar la gh'ha di proverbi a proposet de 'sto dì (che l'è vun di ultem de l'


text:
ol und essigspender firlar 100 ml al essig spender glas fa 1 4 r kochen tragbarer lecksicher outdoor bbq olivenal spritze mit olspender wmf porzellan wesco.
al menage essigspender essig olspender porzellan glas gestell ol spender wesco alspender chrom orbit aus,essig ol spender in wiberg hellblau bjerre al 2 lene addison essigspender lidl von und tlg,essig algieaer ol spender lidl ikea depot glas,sahne dekorative 1 hflasche rosenstein spra 4 alspra al her essig olspender wmf ol spender wiberg porzellan,essig ol spender ikea und lidl wesco essigspender cmcmarktcom al,essig spender 4 al onlineshop rkis 1 ta ol wiberg tableware depot wesco tchibo,spender ka wesentlichen chenhelfer schane essig ol wesco deko al home 11 lidl 1 4 wiberg,essig ol spender wesco in wiberg sahne und al tchibo 2in1 rosenstein 2 1 essigspender,essigspender 2er spender al essig ol alspender set tchibo design und ikea,essig olspender porzellan 4 orbit ol spender herset al spra 1.


text:
Antegnàt
Antegnàt l'è ü cümü de la basa pianüra de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 29 km de la sità e a 112 méter söl lièl del mar.
El g'ha 3 206 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 9,6 km² e 'na densità de popolasiù de 334 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Barbada, Cals, Cóv, Fontanèla (BG).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Antegnàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Suenter la fundaziun da la nova destinaziun turistica da l’Engiadin’Ota è questa decisiun numnadamain stada necessaria. Il motiv principal per la suprastanza communala da Puntraschigna era surtut la persvasiun ch’in post regiunal è pli coordinà e ch’ins possia entras quai era profitar da sinergias tranter pèr.
7 da 11 vischnancas collavuran cun la nova destinaziun turistica
Sut il stritg han Silvaplauna, San Murezzan e S-chanf decidì dad organisar da nov sez l’infurmaziun turistica en vischnanca e Madulain schizunt dad insumma betg pli avair in post en vischnanca. Sco quai che la suprastanza communala da Puntraschigna scriva en sia communicaziun, deploreschia ella surtut la decisiun da la vischnanca da San Murezzan.


text:
La paja da Sergio Ermotti è sa reducida per 600’000 francs sin 13,7 milliuns francs. L’onn avant eran quai anc 14,3 milliuns francs. La raschun sajan stadas bunificaziuns pli bassas. Quai resulta dal rapport da gestiun che la banca ha publitgà.
Totalmain han ils emploidas da l'UBS obtegnì bunificaziuns da 2,9 milliardas francs. Quai èn 17% damain che l’onn 2015.
Il gudogn da la UBS è l’onn avant sa reducì da 6,2 sin 3,2 milliardas francs. Motiv per las midadas èn reservas per contraversas giuridicas sin il martgà d’immobiligas en ils Stadis Unids da l’America.
Ils acziunaris ston anc approvar las bunificaziuns a lur radunanza generala.
RR novitads 08:00


text:
Il mir da serra Albigna è actualmain deliberà da l’aua. Per lavurs da renovaziun e sanaziun han las ovras electricas da Turitg svidà cumplettamain il lai.
Folia d'isolaziun betg pli resistenta
Avant passa 30 onns avevan ins isolà la part tranter il grip ed il mir da serra Albigna. La folia artifiziala saja uss da remplazzar. Quella lavur saja fitg impegnativa, scrivan las ovras electricas.
Per sanar er ils pli bass lieus dal mir che ha in’autezza da 115 meters ed ina grondezza da 70 milliuns meters cubic sajan entant montadas las puntanadas. Tut las lavurs da sanaziun duai esser a fin questa stad 2015.
RR novitads a las 12:00


text:
Gia la stagiun vargada ha il Club da hockey gì da sbatter cun ils medems problems sco uss avant la nova stagiun. L’equipa che dat en la segunda liga ha quasi cronicamain memia paucs giugaders. Perquai ha Lai-Valbella era gì da cumbatter fin l’ultim gieu encunter la relegaziun. Era avant la nova stagiun resta la situaziun precara. A lunga vista duessan dentant avunda agens juniors far il pass en l’emprima equipa.
Promover ils agens juniors è la suletta via
Avant sis onns han il schef da sport Hanueli Salis ed il trenader Ivo Prorok cumenzà lur lavur tar Lai-Valbella. Davent da l’entschatta è lur strategia stada d’intensivar la lavur cun ils juniors. E quai ha purtà fritg. Aveva il club avant sis onns mo pli da quai da 20 juniors èsi uss da quai dad 80. Ivo Prorok ch'è in anteriur giugader naziunal da la Tschechia trenescha sper l’emprima equipa era tut las equipas da juniors. Mo fin che l’equipa da la segunda liga profitescha da sia buna lavur dovri pazienza. Tenor Hanueli Salis dovri quai anc dus fin trais onns fin che avunda dals agens juniors sajan vegls ed era madirs avunda per giugar en la segunda liga.
Transfers na pon betg esser la soluziun
Transfers, vul dir carmalar natiers giugaders d’ordvart pudess bain esser ina soluziun a curta vista conceda Hanueli Salis. Dentant saja quai strusch realistic. Dad ina vart manchian ils daners per transfers, da l’autra vart saja la concurrenza en la regiun simplamain memia gronda. Cuira, Arosa ed uss era Partenz-Signuradi che dettian en ligas pli autas sajan adressas pli attractivas. La strategia da promover ils agens juniors saja perquai l’unica ed era la dretga soluziun.
RR Sportissimo 17:00


text:
Inhalt
World Skills
-
Fatgs davart Abu Dhabi per far impressiun a tes amis
Abu Dhabi en ils Emirats Arabs Unids è ina citad fitg bainstanta. Ed ils dad Abu Dhabi han gia gì ina u l’autra idea «creativa» tge far cun tut ils raps ch'els han gudagnà cun vender ieli e gas.
Emprim: intgins facts davart Abu Dhabi
- Abu Dhabi è duas uras ordavant da la Svizra.
- Ina terra muslima, il dresscode è però «legere». Sch'ins n`è betg sper la mar u en il pool ston be las spatlas ed las schanuglias esser cuvertas.
- L'october poi dar tranter 23 e 37 grads. Il pli chaud vegni l'avust cun maximalmain 43 grads.
Ed ussa: Bunamain 5 coolas (e charas) chaussas ch'i dat ad Abu Dhabi
Ils Lieus da la gallaria sin in sguard
-
Battaporta
-
Battaporta
-
Aktueller Artikel


text:
En il chantun Turitg na duain il pievel ed il cussegl dal chantun betg survegnir il dretg da cundecider en chaussa plan d'instrucziun. Il parlament cusseglia da refusar l'iniziativa «Plan d'instrucziun avant il pievel». Quella pretenda ch'il parlament dal chantun po en l'avegnir decider davart il plan d'instrucziun. Ed il pievel avess la pussaivladad da far il referendum encunter.
Oz vegnan ils cuntegns dal plan d'instrucziun elavurads dal cussegl da furmaziun, in gremi dal fatg che vegn elegì dal parlament.
RR novitads 16:00


text:
Il program che duai durar 4 onns basa sin il princip da l'emprendissadi svizzer. Cun agid d'in emprendissadi per fugitivs, duain fugitivs cun abilitads e motivads survegnir baud ina scolaziun linguistica e professiunala.
Il program sa drizza en emprima lingia a las branschas cun ina mancanza d’emprendists. Organisaziuns da l’economia e da las branschas, sco era singuls manaschis, duain gidar da tschertgar plazzas da praticum e da lavur.
Responsabel per il program da pilot è il Secretariat statal per la migraziun. Il project dastga custar maximalmain 54 milliuns francs.
RR Novitads 20:00


text:
Destruzion de Milan
La destruzion de Milan a l'è staa l'event storich che l'ha vist el Barbarossa invad e destrugà Milan e poeu el nass, in reazion, de la Liga Lombarda.
Precedent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la mort de Papa Adrian IV el collegi di cardinaj el va in disputa e l'elegg dò papa: Lissander III e Vittor IV. Tucc e du se revolgen a l'Imperator Federigh Barbarossa, che 'l preferiss el Vittor, servo fedel de l'Imperi.
A Milan, el cardinal Umbert I de Pirovan, che in la dieta de Roncaja l'eva tolt i part de l'Imperi, el nonzia al popol la descomunega contra del Barbarossa e del Vittor e 'l descomunega anca i vescov de Mantoa, Lod, Cremona, el marchesel del Monferaa, i cont de Biandraa e de la Martesana oltra al castellan de Baradell, ch'even tolt i part de l'Imperator.
Intant Papa Lissander el riess a trovà pussee suppòrt internazional, e anca Franza e Inghilterra el supporten, e Milan ne profitta per invad Lod e slargà la soa sovranità. El Barbarossa el decid de scend in Lombardia per rispond a l'invasion.
Assedi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò in la Primavera del 1161 l'Imperator el proeuva a fà capitolà Milan senz'armi, e 'l ghe sara i vij de reforniment e i camp. I ambassator de Milan, naa a Lod, parpoenen 'na resa condizionada a la costruzion de 'n Palazz Imperial a Milan, la costruzion de ses port in di mura de Milan e di ostagg per trii agn 'me garanzia, ma el Barbarossa el voreva 'na resa incondizionada e in del 1162, d'accordi cont i città lombard a lu fidej 'me Noara, Cremona, Lod e Pavia, invad e destruga Milan, fatt che 'l permett al Barbarossa de sottomett per on quaj agn i città lombard.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Federico A. Rossi di Marignano, Federico Barbarossa e Beatrice di Borgogna. Re e regina d'Italia, Oscar Mondadori 2009.
- Lodovico Antonio Muratori, Annali d'Italia: dal principio dell'era volgare sino all'anno MDCCXLIX, Volume 4, Giachetti, 1868.
- Ugo Balzani,"Federico Barbarossa e la Lega lombarda, cap. XXV, vol. IV (La riforma della chiesa e la lotta fra papi e imperatori) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp. 859–904.
- Elena Percivaldi, I Lombardi che fecero l'impresa. La Lega Lombarda e il Barbarossa tra storia e leggenda, Milano, 2009, Ancora Editrice. ISBN 88-514-0647-2


text:
Sch’il plevon en vischnanca vuleva restar catolic, lura era la vischnanca en ils blers cas d’accord cun quella decisiun. Vuleva il plevon dentant midar confessiun durant il temp da la refurmaziun, lura empruvava el da persvader la vischnanca da daventar refurmada. E quai saja era gartegia en ils blers cas, di l’istoricher da la societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna, Florian Hitz. «Quai vala per l’entir Grischun – pia era per las vischnancas dals Gualsers.»
Barat da plevons
Cas ch’i n’è betg grategia al plevon da persvader sia glieud en vischnanca datti bain era tar ils Gualsers – uschia per exempel a Val. «Là vuleva il plevon gugent midar confessiun. Ma la vischnanca da Val na vuleva betg, uschia ch’el è ì a Stussavgia», di Florian Hitz. Là haja el lura chattà ina vischnanca pronta da refurmar. Il plevon da Stussavgia che vuleva restar catolic, saja para lasuenter ì a Val ed haja chattà là circumstanzas idealas.
Quest «barat d’augsegners» tranter Val e Stussavgia è bain in bel exempel, tge ch’ha tut pudì succeder durant il temp da la refurmaziun il 16avel tschientaner. Quai è dentant da vesair sco excepziun, sco casualitad.
Plevons ambulants
Sch'ina vischnanca vegniva refurmada u betg, na dependeva betg adina mo da l’agen plevon, mabain era d'auters facturs. Quai dependeva era da per exempel quant engaschà, quant missiunaris ch'auters plevons en la regiun eran. I dat numnadamain era vischnancas, che plevons d’ordaifer han persvas da midar confessiun.
In scenari ch'ils Gualsers en il Partenz per exempel han gì en la persuna da Jakob Spreiter. Il plevon oriund dal Montafon ha l'emprim persvas quels da St. Antönien da refurmar e suenter era anc quels da Tavau.
Interess politics ed economics
Ils plevons eran bain per regla il motor che vischnancas han midà confessiun durant la refurmaziun. Tge ch'ins na dastgia dentant betg emblidar, uschia l’istoricher Florian Hitz, sajan ils interess politics ed economics da las vischnancas. Quests giugavan ina rolla impurtanta - era en ils territoris dals Gualsers.
Uschia na fai era betg surprender ch'ils Gualsers da Stussavgia per exempel, èn gia baud sa decidids da midar confessiun per pudair sa deliberar da la pussanza da la claustra da Cazas. Però era per uschia pudair incorporar la facultad da la claustra en lur vischnanca.
RR actualitad 11:00


text:
Gion Antona Candreia era pur e rasteller. El ha scrit lirica e prosa («Schi grond è chel pitschen mond», 1974), en la quala el tematisescha la vita dals purs ed originals sco era ils usits dal Surses. Sia chasa paterna, la «Tgesa rasteler», sa chatta a Stierva ed è oz in pitschen museum.
Linard Candreia da Laufen ha tgirà l’ediziun cun l’istorgia da ses schensch. Quella sa preschenta en las linguas rumantsch surmiran da Stierva, talian e tudestg. Ins vegn a savair bler da la vita simpla da pli baud. Illustrà è il cudesch cun maletgs dal pictur artist Ludwig Demarmels (1917-1992) ch‘è medemamain da Stierva. Ses dissegns da chauras dattan al cudesch ina tempra autentica.
A la preschentaziun dal cudesch «Igl tgavrer/Il capraio/Der Geisshirt» da la dumengia suentermezdi, han tranter auter fatg part l'autur Linard Candreia, Gian Andrea Walther (versiun taliana), Hans Friberg (nev da Gion Antona Candreia) e Roswitha Demarmels (dunna dal pictur Ludwig Demarmels).
RR actualitad 08:00


text:
Pozz
On pozz l'è, in general, ona strutura artificial che de solet l'è a forma de serc e con di dimension variabei, e che la serviss per tirà de l'aqua foeura di aves (che poeuden vess freategh o artesiann).
Al dì d'incoeu el termen l'è doperaa anca per ciamà alter strutur che servissen a tirà foeura di sostanz (per esempi petroli, carbon, gas) foeura de la terra.
I pozz hinn semper staa doperaa, e i primm esempi je troeuvom giamò in del Neolitegh. L'è anca citaa despess in de la Bibbia.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla pozz la vegn del latin puteus, con l'istess significaa. La vegn doperada in tutt i lengov romanz (italian pozzo, catalan pou, spagnoeu e galizian pozo, frances puits, napoletan puzzo, sicilian puzzu, ocitan potz, valon pousse, portoghes poço, romen puţ). La parolla la troeuvom anca in d'ona quai lengua germanega (lussemburghes pëtz, limburghes waterpöt, olandes waterput)


text:
Sin la colliaziun da sid a nord sur l'autostrada A2 hai dà caos da traffic la sonda damaun. Plirs autos eran vegnids en ina posiziun traversala ed l'autostrada ha stuì vegnir serrada per in tschert temp. Dapi las otg charrescha il traffic puspè – cun intginas interrupziuns.
Il problem è la naiv sin la via tranter Göschenen ed Amsteg, ha in pledader da la polizia ditg envers l'agentura da novitads svizra SDA. Per il mument laschian ins mo passar autos che sajan adattads per charrar sin las vias d'enviern. Quant ditg ch'i dettia impediments na saja anc betg cler. Maschinas da rumir naiv sajan dentant vinavant en acziun per ch'ins possia dar liber la colliaziun tranter sid e nord dal tuttafatg.
Entant puspè colonnas
Sco gia il venderdi è l'A2 er la sonda puspè surchargiada ed i vegn tar colonnas.
Autostrada e tunnel eran bloccads
La damaun steva tut eri ed er il tunnel da Gottard era bloccà per rumir naiv.
Viafier en grischun è era pertutgada d'impediments
Impediments hai er dà sin la rodaglia. Il traject tranter Zermatt en Vallais e Mustér en Grischun è serrà pervia da privel da lavinas. Ed er sin il traject tranter Pontresina e Poschiavo charreschan nagins trens.
RR novitads 07:00


text:
Cun quai èn ils vegls records dal 2013 istorgia; almain per Cuira e Buchs. A Zermatt è numnadamain il record dal december 1991 era gia surpassà, quai cun 115 uras sulegl fin ier saira.
Ulteriurs lieus suondan
Oz datti fitg bler sulegl sur 700 meters sur mar ed en il sid. Il mardi datti vinavant sulegl, dentant in zic pli pauc en il Grischun ed en il sid. Er la mesemna e da Silvester pon vegnir rimnadas ulteriuras uras da sulegl. Fin Silvester po vegnir quintà cun novs records. A Tavau, Basilea e Glaruna èsi da far quint cun novs records gia vers glindesdi saira.
Tessin anc senza records
Il pli bler sulegl hai fin uss dà sin la Cimetta sur Locarno. Qua è il sulegl gia sa mussà dapli che 170 uras durant il mais da december. En il Tessin èn decembers cun bler sulegl però betg stgars, uschia ch’ils records dals 2001 èn anc valaivels. Sin la Cimetta era quai gia sis giadas pli sulegliv durant il december che quest onn. Er en auters lieus dal sid n’hai betg dà novs records.
Tut auter en l’onn nov
Suenter radund in mais è il ferm aut da la Mar Mediterrana consumà. A l’entschatta da l’onn nov datti in current fraid ed umid. Lura cuntinuescha l’aura cun aura varianta. Almain en la Bassa n’è il cumenzament da l’enviern er lura betg d’enconuscher.
RR novitads 14:00


text:
Glindesdi, ils 30 da november han las Pendicularas da Lai survegnì la lubientscha da manaschi per la nova pendiculara, che duai da nov valair sco portal d’entrada en il territori da skis da Lai per quels che vegnan si da Cuira. Las pendicularas che porschan mintgamai plaz ad 8 persunas transporteschan ils sportists d’enviern en il Stätzertäli en 5 minutas. En la staziun da val datti ina nova ustaria, ina butia da sport, in biro turistic ed ina scola da skis. Ina festa d’inauguraziun datti ils 19./20. da december.
Traversar pli simpel tranter il Piz Scalottas ed il Corn Cotschen
En il decurs dal december avra era la la nova sutgera Obertor, che colliescha il territori da l’ost cun quel dal vest. En tut han las pendicularas da Lai investì 20 milliuns francs en ils dus novs implants.


text:
N documentar sön la storia dl turism tla Val Badia
Werner Pescosta é l'autur dl documentar dé fora Uniun Ladins Val Badia, presenté en jöbia ai 24 de November a Calfosch
La Uniun Ladins Val Badia á presenté en jöbia ai 24 de novëmber a Calfosch tla ciasa Tita Altonle documentar video sön la storia dl turism tla Val Badia de Werner Pescosta.
Le paisc da Calfosch, chirí fora por la presentaziun nia a caje, pó gní conscidré n pü’ la cöna dl turism tla Val Badia y Tita Alton instës á albü na pert fondamentala por le mëteman dl turism. Te chësc contest án insciö orü presenté le documentar video de Werner Pescosta, n’opera preziosa che dëida ti jí do a n svilup che tröc ne conësc nia y che n valgügn pioniers dl turism o descendënc de chisc cunta y descrí tles tröpes intervistes.
Le presidënt Michael Moling á recordé che l’Uniun á albü na gran motivaziun da sostigní y dé fora chësc documentar deache la storia cun sües microstories é n patrimone important por la jënt y dëida capí le presënt y proieté damí le dagní. L’Uniun Ladins Val Badia ne se dá nia ma jö cun le lingaz mo plü en general cun la cultura tla Val Badia y la storia é sambëgn na pert fondamentala. Sciöche le presidënt á ciamó recordé, ó l’Uniun dialoghé cun i seturs desvalis y la jënt dla Val Badia y dé n contribut concret por renforzé la cosciënza sön nosc teritore cun süa storia passada, atuala y dl dagní.
Werner Pescosta é l’autur dl documentar sciöche ince de ”La storia dei ladini delle Dolomiti”, dada fora te döes ediziuns y te na ediziun todëscia ”Die Geschichte der Dolomitenladiner”, da pert dl Istitut Ladin Micurá de Rü. Al á na gran pasciun por la storia, y en particolar por chëra dl post, y danter i tröc capitui fondamentai che fej fora chësta él sambëgn ince la storia dl turism. Mo sciöche Werner Pescosta dij, fossel ince chiló tröpes microstories dassënn interessantes da podëi cunté y inrescí do a funz. Tl documentar pón odëi la contrada dolomitica unica y imprescionanta, che é stada fontana d’atraziun sides por i pröms turisć co por chi d’aldedaincö, amesa chëra che al é gnü fat sö daimproia strotöres y lifc che ti pita aldedaincö al sciore na gran cualité di sorvisc che plüdadî ne podôn gnanca s’imaginé. Sciöche ara ê plüdadî vëgnel ince cunté y mostré tres intervistes y fotografies y chëstes testemonianzes dëida ciafé na prospetiva plü ampla sön le turism y sön les prospetives por le dagní. Por l’ocajiun dla presentaziun án orü mëte a jí na mësa torona cun deplü rapresentanc dl turism de seturs coliá, da döta la Val Badia, por aldí deplü punc d’odüda desvalis y por fá gní a löm n valgönes reflesciuns o problematiches atuales. La mësa torona é gnüda menada da Diego Clara, che á salpü da jí ite sön i ciamps d’interes di partezipanc y sön i aspec plü cialc. Danter i mëmbri che á dé so contribut a na discusciun plajora y interessanta orunse rengrazié Nicol Alberti, Oskar Alfreider, Felix Dapoz, Fortunato Flatscher, Ernesto Kastlunger, Renata Kostner. Le documentar video pón cumpré tl Istitut Ladin Micurá de Rü o sön le bookshop on-line, al prisc de 10 euro.
A i 17 de messel 2016 él vegnú festejé sun Jouf dl Sela i 70 agn da la gran enconteda di ladins. Gran defileda, benediscion dl monument nuef y detlarazion dla Generela en gaujion dla reforma dl Statut d’Autonomia dla Region Trentin-Südtirol.
La data di 17 de messel 2016 pón begn definí na data storica. Per man dla Union Generela di Ladins dla Dolomites él vegnú recordé sun Jouf dl Sela i 70 agn da la gran enconteda di ladins l ann 1946. Per chest di él sté trueps momenc emportanc. La festa á metú man con na gran defileda da la Utia Salei demez enfin ju Ciavazes, a chela che al á tout pert encer 40 lies dles cin’ valedes ladines, endut chi 700 partezipanc. Dedó él vegnú descurí a Ciavazes l monument nuef di ladins dla Dolomites, che é segn da vedei polito da streda demez. Do l sonn dl Inn Ladin da pert de dutes les mujighes partezipantes, á l digan sign. Vijo Pitscheider zelebré na messa ladina acompagneda da la Mujiga de Sëlva y dedó éson passés a i discursc ofiziai. Te chesta ocajion á la Generela prejenté n codejel per i 70 agn da la gran enconteda - curé da la redadoura d’La Usc di Ladins Giulia Tasser da Col Santa Lizia. Laite giaten deplu momenc storics di ladins, testemonianzes de jent che ova tout pert a la enconteda dl 1946, sciche ence - chest é de gran valuta - la declarazion dla Union Generela di Ladins dla Dolomites - per na politica ladina unida en gaujiun dla reforma dl Statut de Autonomia dla Region Trentin - Südtirol, tegnon cont di ladins dles provinzies de Bulsan, de Trent, ma ence de Belun. La declarazion é vegnuda auzeda fora da la presidenta dla Generela Milva Mussner. Truepes les autorités politiches y cultureles che á tout pert a la enconteda (articul fora dla usc di ladins).
Iluminaziun dl Grup dl Sela in ocajiun dla Gran Incuntada di Ladins.
N gran dilan a dötes les Lies da Munt dles 5 valades ladines!
N gran dilan a sü presidënc Tullio Mussner, Fortunato Flatscher y Christof Agreiter, Paola Valle, Licia Fave y Diego Grones y a düc i volontars che á daidé para!
Organisaziun: Union Generela Ladins dles Dolomites
Festival dla ciantia Ladina, Badia ai 28 de má 2016 'ciasa J.B. Runcher
Cinch cors, deplú ciantautours ladins y un dal Grijon, y grups de mujiga pop-rock da les vals ladines s'á abiné a Badia per na edizion danter tradizion y inovazion (articul fora dla usc di ladins).


text:
Tangent
Síes-la C una cürva, e A un puunt da chesta. Sa l süponn che A al è un puunt regülaar da la cürva, i.e., che al è mia un puunt anguluus: la cürva la scambia mia repentinameent da direzziú in A.
La tangeent a C in A al è la reta TA che la passa par A e che la gh’a la istessa direzziú che C intuurn d'A.
La tangeent al è la pusizziú límit da la reta (AM) (cjamada corda da la cürva), cura ca M al è un puunt da C che sa la pròssima indefinidameent al puunt A (M al sa mööf sucessivameent par M1, M2, M3, M4 ...)
Si C la represeenta ul gràfich d’una funziú f (al è mia ul caas in la gràfica precedeent),alura la reta (AM) la gh’arà cuma cueficeent diretuur (u pendeent):
- (indúe a al è l'assissa d'A e x la da M).
Par taant, la pendeent da la tangeent TA la serà:
Al è, par definizziú, f'(a), la derivada da f in a.
L'equazziú da la tangeent a l’è Ta:
La reta urtugunala a la tangeent TA che la passa pal puunt (a,f(a)) sa la nòmena reta nurmala e la suva pendeent, int un sistema da curdenade urtunurmale, a l’è dada par:
La suva equazziú a l’è:
Sa l süponn, al è cjaar, che f'(a) ≠ 0. Chesta reta la interveegn mia íntal stüdi generaal da le funziú ma in di prubleem geumétrich relazziunaa cun le còniche, cuma par esempi, par pudé determiná ul puunt fugaal d'una paràbula.


text:
L'uniun «Fructus» che promova sorts veglias da puma en Svizra ha elegì per la 10avla giada il fritg da l'onn. Per il 2017 è quai il cudogn – la quitta. Sco l'uniun scriva saja il cudogn ils davos 25 onns praticamain svanì ord ils curtins da puma en Svizra.
L’onn 1951 eran vegnì dumbrads 113’000 plantas da cudogns en Svizra e 40 onns pli tard mo anc 50’000. Cun l’arsira da plantas ch’è sa derasada l’emprima giada l’onn 1989 è il dumber da plantas anc ina giada sa sminuì.
Project naziunal d’inventarisaziun
L’Uffizi federal d’agricultura ha dà l’incumbensa a l’uniun «Fructus» da far in project d’inventarisaziun da las plantas da cudogn en Svizra. Finamira da quest project esi, da chattar ora dapli sur da las differentas sorts da cudogn ch’i dat en Svizra. Fructus dumonda perquai la populaziun d’annunziar a l’uniun plantas da cudogn ch’han ina circumferenza pli gronda che 130 cm.
RR novitads 12:00


text:
Durant la ceremonia da la sepultura è la bara da Steck vegnida intschendrada. Damai che be ils pli stretgs parents dad Ueli Steck èn stads preschents a la sepultura a Nepal, piglian ils parents cun ina part da la tschendra en Svizra. Per amis, enconuschents e collegas da lavur sco era per la publicitad duai dar ina festa da cumià en Svizra. Ils detagls sco data e lieu n'èn dentant anc betg enconuschents.
Sin la homepage dad Ueli Steck è vegnì mess en la rait in cudesch da condolientscha.
Paraid dal Nuptse haja carmalà
En la communicaziun a las medias èn er vegnids enconuschents intgins detagls davart il decurs da l'accident. Sco para saja Ueli Steck ì la sonda dal champ da basa al pe da l'Everest enfin tar il champ 2 sin radund 6'400 meters sur mar.
Ses plan oriund è stà dad ir la dumengia davent da là sur la ruta normala enfin tar la sella da l'Everest sin radund 8'000 meters. Lura ha el vulì turnar il medem di en il champ 2. La sonda haja el dentant constatà che las cundiziuns en la paraid dal Nuptse eran bunas. Uschia saja el sa decidì la sonda saira da pigliar questa ruta.
La dumengia è Steck lura partì las 04:30 ed ha traversà cun il Franzos Yannic Graziani il glatscher. Fertant che Graziani è suandà la ruta normala enfin il champ 3 è Steck ì enavant sulet en la flanca dal Lhotse.
La disgrazia saja capitada il pli probabel enturn las 09:00 uras, temp local, sin radund 7'600 meters sur mar. Pertge che Steck è sa disgrazià n'è anc adina betg sclerì. Sia bara è vegnida sgulada cun in helicopter davent da radund 6'600 meters a Kathmandu.
RR novitads 16:00


text:
Gion Tumasch Camartgoli ha guardà televisiun ed ha vis guerra. Sa chapescha ch’el na sa en quai mument betg star a chasa cun ils mauns en satg e na far nagut. El vul ir en la guerra e far fin a quella. Dentant avant anc en l’ustaria dal vitg per baiver in café da cumià. Per impedir che Gion Tumasch fetschia ina tuppadad na resti betg tar in café. Il schuldà sa dusta silsuenter tut insanua auter.
Ina cumedia, scritta da Manfred Veraguth, che vegn preschentada a partir dals 13 d'october en la halla polivalenta a Sagogn.


text:
Ils pli gronds donns haja quai dà vi da bajetgs tras aua. Quai mussa la banca da datas davart ils donns da malaura dal WSL, l'institut per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada.
Radund 94% dals donns sajan vegnids chaschunads tras auas e bovas e suenter ferms urizis, scriva il WSL. Ils pli gronds donns ha quai dà a Bondo e a Zofingen en il chantun Argovia.
Urizis a San Murezzan
Ils 28 da matg han fermas plievgias mess en moviment ina gronda massa da grava e glera che han stuppà in aual e inundà in areal d’industria.
Ils donns da 170 milliuns èn però lunsch davent da quels da 700 milliuns dal 2007. Els èn era sut la media da 307 milliuns dapi il 1972, dapi che las datas vegnan registradas. Ils pli gronds donns ha quai dà il 2005 cun 3 milliardas francs.
Otg morts a Bondo
A Bondo èn mortas otg persunas. Ellas eran sin turas en muntogna ed èn disgraziadas cun vegnir da la chamona Sciora giu la val. Fin oz n’èn ellas betg vegnidas chattadas.
La bova a Bondo è ina da las pli grondas en Svizra dapi passa 130 onns. Var 3,1 milliuns meters cubic material èn crudads dal Piz Cengalo a val. Las bovas da glitta e glera han lura transportà 500’000 meters cubic material fin a Bondo. Il donn material vegn stimà sin var 41 milliuns francs.
Banca da datas per valitar ils privels
L’institut da perscrutaziun WSL rimna ils donns da malaura sistematicamain dapi il 1972. La banca da datas cuntegna indicaziuns areguard donns tras aua gronda, sbuvaditschs, bovas e crudada da crappa. Las datas èn ina basa impurtanta per valitar ils privels. Betg cuntegnì en la banca da datas èn, tranter auter, lavinas, terratrembels e tempesta.
RR novitads 10:00


text:
L’onn 2015 èn las expensas globalas per il militar creschidas sin 1,676 billiuns dollars in augment da 1%. Quai communitgescha l’institut da perscrutaziun da pasch Sipri a Stockholm. Ils ultims onns eran las expensas globalas per il militar mintgamai sa sminuidas lev.
Ils experts da Stockholm han registrà differenzas tranter ils pajais. Il pli marcant èn ils budgets militars creschids tar ils stadis en l’Europa dal ost ed el Proxim orient. Là sa chattan il mument era ils conflicts militars, sco la guerra civila en Siria, ni il conflict en l’Ucraina dal ost.
Stadis Unids anc avant la China
Las expensas tar ils stadis en l’America dal nord ed el l’Europa dal vest èn dentant er il 2015 sa sminuidas. Ma tuttina han ils Stadis Unids investì en vista globala ils blers daners per il militar. Tenor ils experts dal Sipri han ils Stadis Unids investì radund 596 milliardas dollars per il militar. Quai per 2,4% pli pauc che l’onn passà, ma tuttina en vista globala èn quai 36% da tut las expensas militaras. Sin plazza dus suonda la China cun investiziun da radund 215 milliardas dollars, in plus da 7,4% en cumparegliaziun cun l’onn avant. Suandà da l’Arabia Saudita cun 87,1 milliardas dollars (plus 5,7%) e la Russia cun investiziuns da 66,4 milliardas dollars (plus 7,5%).
Dapli armas per il cumbat cunter il terror
In pussaivel trend, tar dapli investiziun militaras, vesan ils experts dal Sipri tar il cumbat cunter il terror. Uschia pon las expensas tar ils stadis en l’America dal nord ed en l’Europa dal vest puspè crescher ils onns proxims. La Germania, la Gronda Britannia e la Frantscha han gia annunzià da vulair auzar las investiziuns militaras per cumbatter il terror.
RR novitads 06:00