text:
La grafia LoReS l'è nascida a la fin del 2015 dòpo de płussé de 3 aînn de studî faîd sia sul lombard medem, sia su tut el contínum gàllic, dal catalan fin al francés e a li lengue regionaîl de França. Al principi la se cłamava LOriS, acrònim de Lombard Oriental Standardizad, e la g'haviva comè obietiv la standardizacion del blòc oriental (Oròbic) del lombard, ma dòpo pòc la s'è slargada fin ai confîn de tut l'àmbit lombardòfon e entorn a metà 2016, quand l'è stada publicada la prima version PDF que la la spłegava, el sò nòm l'è stad cambiad en LoReS. Atualment l'è apena stada publicada la version ajornada que l'ha vist una mucła de cambiameînt (per exempi la diferença entrà Ò e O en posicion tònica, l'us del circonfless per el plural, la scancellacion del plural de D e T cond la S etc...) per adatar melh la grafia a tut l'àmbit e per dar la possibilità de inxubir pòque variaciôn per doperar-la anca con li altre lengue del contínum.
Tut quell que g'hiv de saveir su la grafia LoReS el podiv lèger end la nœva guida que troviv a quell laç quí:
Ortografia LoReS 2.0.pdf, el PDF en lengua italiana per la nœva grafia.
Se enveci haviv jamò legid la guida que de sora e g'hiv bisògn apena de renfrescar-v la memòria en su comè scríver un quałcòs, podiv wardar a quell laç quí:
Prontuari de scritura LoReS 2.0.pdf, una tabellina svelta svelta per capir comè scríver.


c: text/html

text:
En il Mesauc, en la Val dal Rain, en la part davant dal Partenz ed en la part davant da la Tumleastga regia actualmain anc adina in scumond da far fieu absolut en e datiers da guauds. En Surselva, en parts dal Grischun central, en parts dal Partenz ed en grondas parts da l'Engiadina Bassa vala in privel considerabel ed en il rest dal chantun in privel moderà.
Situaziun precara
Tenor Andreas Huwiler da l'Uffizi per guaud e privels da natira saja la situaziun cumpareglià cun auters onns en general fitg precara. Sch'ins guardia sin la previsiun da l'aura dals proxims dis, sa midia quai er betg. Per che la situaziun sa calmia puspè dovria quai plievgia intensiva sur plirs dis, uschia Andreas Huwiler.
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paradise Papers
- Glindesdi, 6.11.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 6.11.2017, 8:40, RTR
Suenter ils uschenumnads Panama Papers èn ussa novs documents vegnids a la glisch: Ils Paradise Papers. Quai èn 13,4 milliuns documents da la chanzlia d'advocat Applebys sin las Bahamas.
Ils documents cumpiglian per exempel mails ubain contracts che mussan, tgi che ha deponì daners en in'oasa da taglia. Ubain ch'els mussan forsa er indizis sin fatschentas illegalas, sco cas da corrupziun ubain da lavar daners. Passa 380 schurnalists da l'entir mund han l'ultim onn analisà ils documents dals Paradise Papers e chattà differents nums da politichers, prominents ubain er firmas. En Svizra èn quai per exempel l'interprendider Jean Clauce Bastos u l'interpresa dad ieli Glencore.


text:
Cun sia moziun vul Werner Hösli (GL/PPS) reducir il turissem da cumpra e rinforzar ils affars svizzers. Quai duai esser pussaivel cun sbassar l’import liber per las cumpras sur cunfin da 300 sin be pli 50 francs. Il cusseglier dals chantuns da Glaruna è persvadì, ch'in per tschient milliuns francs pudessan vegnir uschia da bun a la cassa da la Confederaziun.
«Garanto»: Tschintg giadas dapli lavur als cunfins
Heidi Rebsamen dal sindicat da dazi e dal persunal da las guardias da cunfin «Garanto» percunter n'è insumma betg persvadida da la moziun. Tenor ella fiss la consequenza ch'i dess tschintg giadas dapli lavur als cunfin. Concret: Bler dapli controllas als cunfins, bler dapli decleraziuns da cumpras, colonnas dad autos pli lungas ed i vuless dapli infrastructura.
Uss è la cumissiun londervi
Il Cussegl dals chantuns ha decis da dar la moziun en la cumissiun. Quella duai elavurar ina soluziun che vegn lura suttamessa al parlament. Il Cussegl federal dentant cusseglia in «na» a la moziun.
Tenor el na possia il turissem da cumpra betg vegnir reducì cun quellas mesiras. I sajan auters motivs che attiran ils Svizzers sur cunfin per cumprar en – numnadamain las uras d’avertura attractivas da las butias, il ferm franc svizzer u las differenzas da pretschs.
RR actualitad 08:00


text:
La midada da la posta en ina agentura è stada la varianta che la vischnanca Lumnezia ha preferì per la fracziun da Vrin. Cun questa varianta vegn rinforzà il negozi dal vitg ed ils da Vrin san uschia vinavant far lur fatschentas da posta el vitg.
Fracziun vasta
La fracziun da Vrin è ina fracziun spattitschada cun plirs aclauns sco Ligiaziun, Cons, Vrin Dado e Tgaminada. Per quels aclauns fis il servetsch da chasa, sco la posta aveva era offrì per Vrin, stà pli d’engrà. Uschia ès i stà d’udir a Vrin, che betg tut la glieud saja cuntenta cun la decisiun da far ina agentura en il negozi dal vitg.
Serrada nagina surpraisa
Che la posta vegnia serrada sminavan ils da Vrin gia daditg. Igl onn 2009 aveva i gia dà las emprimas contractivas cun la posta, perquai che las frequenzas sin la posta da Vrin na bastavan betg. Sin igl urai dal bus da Posta e scolars da Vrin ha la midada en ina agentura nagina influenza.


text:
Ils Stadis Unids e la Nato hajan in passà ed in avegnir cuminaivel e ses pajais veglia in’amicizia cun l’Europa e cun tut ils pajas che hajan patì per lur allianza. Plinavant ha Pence ditg ch’ils alliads stoppian pajar ina part gista dal custs da segirtad da la Nato.
Era Merkel vul rinforzar Nato
Era la chanceliera tudestga Angela Merkel ha discurrì da la Nato a Minca. Ella vul rinforzar las organisaziuns internaziunalas Nato, l’ONU e l’Uniun europeica. I valia la paina da cumbatter per lur structuras, ha manegià Merkel. Vers ils Stadis Unids ha la chanceliera tudestga ditg che la Germania saja pronta da sa participar pli ferm als custs da defensiun. Plinavant ha Merkel ditg ch’en il cumbat cunter il terrorissem dovria l’Europa ils Stadis Unids. I saja impurtant da suttastritgar ch’il motiv per il terrorissem na saja betg l’islam, ma in islam che haja sbaglià la via.
Dapli daners per defensiun
Il minister da defensiun britannic Michael Fallon, ha pretendì a la conferenza da segirezza a Minca, ch'ils stadis commembers da la NATO duain auzar lur budgets da defensiun.
Ils commembers sajan sa cunvegnids il 2014 d’auzar las expensas per la defensiun sin 2% da lur contribuziuns socialas entaifer 10 onns. Passa la mesadad dals stadis cuntanschian ozendi gnanc 1,5%, ha ditg Michael Fallon.
La regenza britannica haja l’onn 2010 reducì las contribuziuns socialas, dentant augmentà las expensas per la defensiun. Plinavant pretenda el in engaschament pli lung da la Nato en l’Afghanistan. «Sch’il pajas dat ensemen lura vegnin nus a resentir quai. I pudess lura esser che trais fin quatter milliuns umens giuvens vegnan tramess da lur famiglias en l’Europa», ha ditg Michael Fallon.
RR actualitad 07:00 ++


text:
Nadal
- Dumengia, 20.12.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 20.12.2015, 19:00, RTR
La classica cun ina schelta da musica per Nadal; ord la pli populara ovra sacrala da Bach, l'Oratori da Nadal. Lura ord l'oratori «Messias» da Händel - natiralmain era il famus «Hallelujah». Ed apropos: I dat lieus nua ch'il public da concert leva en pes quai mument che quai «Hallelujah» entschaiva. Vulais savair pertge? Nus tradin quai, ma vus be stai patgific en vossa sutga pulstrada e giudai «La classica» da Nadal!
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Inhalt
Svizra
-
Ertavels da Sika van via giuridica
La dispita davart il destin dal concern da chemia da bajegiar svizzer Sika è uss avant dretgira. Ils ertavels da la famiglia Burkard sa drizzan al mediatur, l'emprima instanza responsabla, sco els han confermà in rapport da la NZZ da la dumengia.
Cunquai vulan els sa defender cunter decisiuns da la radunanza generala da la Sika d'avant duas emnas, gartegiadas pervi da la limitaziun da las vuschs dals ertavels.
Ils ertavels quintan dentant gia dad ir cun la dumonda a la proxima instanza, la dretgira chantunala da Zug.
RR novitads 12:00


text:
Il Museum d’art dal Grischun Cuira è avert
- Sonda, 25.6.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 25.6.2016, 11:03, RTR
Finalmain – pon blers pensar. Finalmain è el puspè avert.
Dus onns han las lavurs vi da l'engrondiment dal museum dart dal Grischun Cuira cuzzà. Ussa sa preschenta in nov bajetg, in spazi en il liber e bler dapli plaz per ovras artisticas. Il magazin da cultura ha visità la prima vernissascha «Solo walks» en il nov vestgì e discutà cun visitaders. Nus rapportain dentant era direct dal di da las portas avertas.
En la litteratura preschenta Clà Riatsch «Daman d'instà» dad Andri Peer, ina poesia da l'autur engiadinais che discurra da ramurs e glischs da la stad.
Redacziun: Esther Berther
Contribuziuns
-
Vernissascha
-
Intervista cun Stephan Kunz
-
Discurs d'Esther Berther cun moderatur Sergio Guetg
-
Tips da cultura
-
Tip persunal


text:
Il president franzos Emmanuel Macron ha chattà clers pleds: Ils dazis da multa ch'ils Stadis Unids han introducì sin imports d'atschal e d'aluminiun ord ils pajais da l'Uniun europeica sco er dal Mexico e Canada, sajan illegals ed in sbagl. Tenor l'agentura da novitads franzosa AFP haja Macron ditg quai a ses collega d'uffizi Donald Trump en in telefonat la notg sin venderdi.
Gia avant aveva la Cumissiun Europeica annunzià cuntramesiras als dazis da multa. Dasper repressalias ha il president da la cumissiun, Jean-Claude Juncker annunzià da purtar plant tar l'Organisaziun mundiala da commerzi (WTO).
L'UE vul plinavant reagir cun dazis da retorsiun sin products or dals Stadis Unids da l'America. Quai pertutgass per exempel Whiskeys, Jeans u motos, ma er products d'atschal e da bastiments. Quai mussa ina glista inoltrada a la WTO. Il Canada ed il Mexico han medemamain annunzià mesiras.


text:
La maioritad dals osps da l'hotel 7132 e da la terma na vegnian betg per in'entira emna a Val, glindesdi e mardi èn ils dus dis flaivels. Serrar dus dis per emna munta ch'i dovra pli pauc persunal, Roman Frauchiger po uschia dentant dar contracts nunlimitads a tut ils emploiads e tegnair avert l'hotel e la terma l'entir onn. E cun quai che contracts nunlimitads èn pli interessants che contracts stagiunals, spera il directur era d'attrair bun persunal ed augmentar uschia la qualitad dal servis.
Sco Roman Frauchiger ha ditg al Regionaljournal Graubünden da SRF n'haja dà naginas relaschadas pervi da quest test, ina fluctuaziun normala la fin da la stagiun d'enviern haja lubì da reducir avunda il dumber da persunal. Quant ditg che quest test nunusità per in hotel da luxus cuzza anc n'è betg definì.
Consequenzas per Val
Tenor il manader dal center da cumpetenza turissem da la scola auta a Lucerna, Urs Wagenseil, ha quai test plitost paucas ni naginas consequenzas per l'hotel ni la terma. I na vegnia gie betg serrà dal tut e la finala sajan hotel e terma uss averts l'entir onn. Per il vitg da Val possia quai dentant avair consequenzas negativas. La terma saja in magnet che tiria blers giasts en il vitg, e sche quel manchia, muntia quai damain clients era per autras fatschentas en il vitg.
Il president communal da Val, Stefan Schmid, relativescha dentant las consequenzas. Cler na saja betg bun che la terma saja uss serrada dus dis, positiv saja dentant, che la terma è persuenter averta l'entir onn. Fin uss saja ella stada serrada pliras emnas durant la stagiun bassa.
RR novitads 06:00
01-03-2001: Ins po reservar in'entrada be via internet – quai chaschuna critica


text:
En la moschea eran demonstrants muslims sa barricadads. Las charplinas avevan cumenzà la notg passada, cura che gidieus radicals avevan empruvà dad urar sin il Munt dal tempel. Quai è scumandà ad els cura che tant gidieus sco muslims han il dretg d'entrar sin il Munt dal tempel.
La moschea Al-Aksa è il terz impurtant sanctuari per ils muslims, suenter Mekka e Medina. Per ils gidieus è il lieu medemamain sontg perquai che la moschea è vegnida erigida sin in tempel gidieu ch'era vegnì destruì l'onn 70.
RR novitads 12:00


text:
Burgh San Sir
Burgh San Sir (nom ufizial: Borgo San Siro) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 019 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 17,3 km² e ona densità de 59 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Balguart, Gambulò, Garlasch, Trümé, Vigevan e Zarbulò.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Burgh San Sir l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Durant ils gieus olimpics d'enviern dals 3 fin ils 28 da favrer 2018 a Pyeongchang en la Corea dal Sid fan las grondas ligas da hockey naziunalas da l'Europa pausa. Uschia er la liga naziunala da hockey svizra. Quella pausa è ina sfida per tut ils clubs che ston sa preparar per ils gieus da qualificaziun sco era per ils playoffs senza ils giugaders che fan part als gieus olimpics.
Champ da trenament
Per surmuntar la pausa da passa trais emnas trenescha il HCD cun il club «Metallurg Magnitogorsk» ord la Russia e cun il club «Kunlun Red Star», il sulet club da la China che gioga en la liga da hockey continentala (KHL) dominada da squadras russas. Il trenament cuzza 12 dis.
«Davos Hockey Summit»
Il trenament intensiv culminescha en in turnier. Era il club d'elita ord la Tschechia «Ocelari Trinec» sa mesira cunter il HCD ed ils clubs «Metallurg Magnitogorsk» e «Kunlun Red Star». Il plan dals gieus n'è anc betg fixà dal tut. Cler è dentant che tuttas quatter squadras vegnan a sa mesirar ina cunter l'autra.
RR novitads 09:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Roche profitescha vinavant dals medicaments cunter cancer
Ils medicaments cunter il cancer han er laschà crescher la svieuta da Roche l’emprim mez onn dal 2015. Las venditas dal concern sajan creschidas per 3% sin 23,6 milliardas francs, communitgescha il concern da farmazia svizzer.
Tar curs da stgomi constants fiss la svieuta schizunt creschida per 6%. Il gudogn perencunter è sa reducì per 7% sin 5,2 milliardas francs. Er qua sa mussan ils effects negativs dals curs. Tar curs da stgomi stabils fiss il gudogn restà stabil.
RR novitads 08:00


text:
Portg selvadi
Il portg selvadi (Sus scrofa) appartegna a la famiglia dals portgs per propi (Suidae) entaifer l’urden dals mammals cun unglas pèr. Ses territori da derasaziun oriund tanscha da l’Europa dal Vest fin en l’Asia dal Sidost; tras natiralisaziun en l’America dal Nord e dal Sid, en l’Australia e sin numerusas inslas è la spezia oz quasi derasada en tut il mund.
Portgs selvadis èn omnivors (popular ‹mangiatut›) ed abels da s’adattar fitg bain a novs conturns. En l’Europa Centrala crescha la populaziun actualmain fitg ferm, e quai surtut perquai ch’i vegn cultivà dapli tirc; adina pli savens penetreschan portgs selvadis er en territoris abitads. Il portg selvadi furma ultra da quai la furma originara dal portg domestic.
En l’Europa tutgan ils portgs selvadis da vegl ennà tar la selvaschina. Perquai datti – surtut per tudestg – per portgs selvadis da differentas vegliadetgnas e dad omaduas schlattainas sco er per bleras parts dal corp denominaziuns specificas che derivan dal linguatg da chatscha. Uschia vegn in portg selvadi masculin er numnà ‹ver selvadi› (tudestg: Keiler; ‹ver› = Eber); la portga selvadia sa numna per tudestg Bache ed il portget fin in onn Frischling.
Cuntegn
- 1 Cumparsa
- 2 Derasaziun
- 3 Spazi da viver
- 4 Nutriment
- 5 Moviment e cumportament da ruaus
- 6 Multiplicaziun
- 7 Cumportament social
- 8 Inimis
- 9 Malsognas
- 10 Aspectativa da vita
- 11 Periclitaziun
- 12 Sistematica
- 13 Sutspezias
- 14 Genetica
- 15 Uman e portg selvadi
- 16 Annotaziuns
- 17 Litteratura
- 18 Colliaziuns
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Guardà da la vart para il corp dal portg selvadi d’esser bratg e massiv. Quest’impressiun vegn anc rinforzada tras las chommas ch’èn fitg curtas e betg fitg fermas en cumparegliaziun cun la gronda massa dal corp. En cumparegliaziun cun il corp para er il chau d’esser bunamain surdimensiunà; en la part davant finescha quel en furma da cugn. Ils egls sa chattan fitg ad aut en il chau ed èn drizzads enavant vers engiu. Las ureglias èn pitschnas e circumdadas d’in ur da zaidlas. Il culiez è curt e bratg e sa lascha mover be pauc; visibel è el be cura ch’ils portgs selvadis portan il pail da stad. D’enviern para il chau d’esser collià directamain cun il corp. Davent dal frunt sur l’entir dies sa tira ina carena da lungas zaidlas che pon vegnir drizzadas si.
L’autezza dal corp sa sminuescha vers las chommas davos. Il corp finescha en ina cua fitg movibla che tanscha fin l’oss dal chaltgogn. Cun quella signalisescha il portg selvadi ses sa sentir (cun l’auzar u pendular). Guardà da davant para il corp d’esser graschel.
L’animal creschì masculin sa lascha differenziar dal feminin – guardà da la vart – tras la furma dal gnif: tar la femella è quel lung e guliv, tar il mastgel cumpara el pli curt.
Dentadira[modifitgar | modifitgar il code]
Il portg selvadi ha ina ferma dentadira cun 44 dents, en mintga mesadad da la missella trais incisivs (popular: dents da morder), in dent chanin, quatter premolars e trais molars.
Tar il mastgel sa volvan tant ils dents chanins sura sco er quels sut vers ensi; quai serva ad imponar ils auters mastgels. Tar las femellas cumpara quest fenomen be a moda rudimentara tar animals pli vegls.
En cas excepziunals pon ils dents chanins dal mastgel cuntanscher ina lunghezza da fin 30 cm. La lunghezza normala tar mastgels creschids munta a ca. 20 cm; da quai vargan però be ca. 10 cm or da la missella. Ils dents chanins da la missella sura ch’èn vieuts ensi tar ils mastgels èn marcantamain pli curts che quels sut.
Pail[modifitgar | modifitgar il code]
Pail d’animals creschids e d’in onn[modifitgar | modifitgar il code]
L’enviern è il pail dal portg selvadi da colur grisch stgira fin brin naira; quel sa cumpona d’in pail lung zaidlus e d’in pail lom ch’è curt e fin. Quel serva surtut a la regulaziun da la temperatura: il spazi d’aria che vegn enserrà dal pail gida ad evitar ch’il corp perdia memia bler chalur. Il pail lung glisch impedescha che la pel vegnia blessada cun girar per il chagliom. Il pail lom cuvra l’entir corp cun excepziun d’intginas parts dal chau e da la part giudim da las chommas.
La primavaira perda il portg selvadi il lung spess pail d’enviern e porta in pail lom da stad curt cun pizs colurads pli cler. La midada dal pail succeda en in interval da trais mais e cumenza en l’Europa Centrala en ils mais d’avrigl e da matg. En lur pail da stad paran ils portgs selvadis bundant pli satigls. Portgs selvadis da l’onn precedent cumenzan gia a midar sin il pail d’enviern a partir da la fin fanadur u entschatta avust; tar animals creschids cumenza quest process pir en il decurs dal settember. Il november è la midada dal pail terminada.
Areguard la colur dal pail datti però grondas differenzas tant da regiun tar regiun sco er entaifer in singul territori da derasaziun. Ils portgs selvadis da la regiun dal Lai da Balkhash èn per exempel da colur da sablun fitg clera u schizunt alvents, en la Bielorussia datti animals cotschen brins, pli clers u er nairs dal tut ed a l’Ussuri datti portgs selvadis brin clers e nairs.
Portgs selvadis taclads[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer populaziuns da portgs selvadis che vivan en libertad datti adina puspè individis ch’han flatgs brin nairs fin nairs da differenta grondezza sin in fund pli cler. Mintgatant pon ins schizunt observar portgs selvadis taclads nair alv. Tenor examinaziuns che Heinz Meynhardt ha fatg ils onns 1970 en la Republica democratica tudestga cumparan ils flatgs en media tar trais da tschient portgs selvadis. Ils flatgs vegnan surdads a la proxima generaziun en furma d’ereditad recessiva. Ins suppona che questas nianzas derivian dal fatg ch’ils portgs domestics èn vegnids tegnids sur lung temp sin pastgiras e ch’igl ha dà tras quai cruschadas tranter portgs selvadis e portgs domestics.
Examinaziuns ch’èn vegnidas fatgas il medem temp en la Pologna mussan ch’ils portgs selvadis ch’han ina ferma coluraziun nair alva han ina pli auta quota da mortalitad; ins suppona che lur regulaziun da la chalur na funcziunia betg uschè bain.
Pail dals animals giuvens[modifitgar | modifitgar il code]
Portgets gist naschids han il pail brin cler; quel è per ordinari surtratg cun quatter fin tschintg strivlas melnentas che s’extendan per lung dals oss da las spatlas fin a las chommas davos. Ultra da quai èn las parts da las spatlas e las chommas davos munidas cun flatgs. La furma da las strivlas ed ils flatgs sa differenzieschan talmain da portget tar portget ch’il singul individi sa lascha identifitgar cler e net cun agid da quests segns distinctivs. Lur pail lung è anc bundant pli lom e da launa che tar animals pli vegls; quel protegia main bain cunter umiditad, uschia che periodas d’aura trida pon chaschunar in’auta mortalitad. Quest pail dals animals giuvens vegn midà suenter ca. trais fin quatter mais sin il pail giuvenil da colur brinenta. Quel è in pau pli grop ch’il pail dals portgets gist naschids, ma anc adina pli lom che quel d’animals creschids e munì cun in pail lom main sviluppà. En l’Europa Centrala sviluppan ils animals giuvens l’october e november lur emprim vestgì d’enviern; quel mussa lura er gia pli ferm la coluraziun grischa fin naira dals animals creschids.
Pais e grondezza dal corp[modifitgar | modifitgar il code]
Er il pais e la grondezza divergeschan fitg tut tenor la derasaziun geografica; il pais variescha ultra da quai da stagiun tar stagiun. Sco regla generala po valair ch’il pais e la grondezza s’augmentan dal sidvest vers il nordost. Creschids dal tuttafatg èn portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg onns; en l’Europa Centrala han portgas selvadias ina lunghezza dal chau e dal corp da 130 fin 170 cm, vers selvadis cuntanschan ina lunghezza da 140 fin 180 cm.[1] Portgas selvadias d’ina vegliadetgna d’almain tschintg onns pasavan en l’ost da la Germania senza ils organs interns (‹sbuttatschads›) tranter 43 e 95 kg, vers selvadis tranter 54 e 157 kg. Ils pais ils pli auts han las portgas cuntanschì là da l’october fin il mars, ils vers selvadis da l’avust fin il december.[2] Il pais d’exemplars vivents tanscha en l’Europa Centrala fin 150 kg (portgas selvadias) resp. fin 200 kg (vers selvadis).[3]
Portgs selvadis ad Astrachan, en in territori da protecziun da la Beresina ed en il Caucasus vegnan bundant pli gronds e pli grevs. Mastgels cuntanschan qua ina lunghezza dal corp da fin a 200 cm ed in pais da 200 kg. Ils onns 1930 èn vegnids sajettads en il delta da la Wolga ed al Syrdarja portgs selvadis che pasavan fin a 260 kg ed intgins onns pli baud schizunt animals da 270 fin 320 kg. Er da l’ost da la Russia èn enconuschents vers selvadis da varga 300 kg. Medemamain vegn rapportà en las Carpatas da portgs selvadis cun in’autezza da las spatlas da 110 cm ed in pais da 350 kg. En general sa lascha constatar en l’entir territori da derasaziun ina sminuziun da la grondezza dal corp, e quai pervi da la chatscha intensiva. Ozendi valan animals cun in pais da 200 kg sco fitg gronds.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il portg selvadi sa tracti d’in animal selvadi ch’è derasà en tut l’Eurasia sco er en il Giapun e sin parts da las inslas da l’Asia dal Sidost. En l’entir territori da derasaziun èn enconuschentas radund 20 sutspezias.
En l’Africa dal Nord era il portg selvadi derasà fin avant paucs tschientaners per lung dal Delta dal Nil fin en il sid da Khartum sco er en il nord da la Sahara. Ozendi èn ils portgs selvadis però fitg stgars en questa regiun. Las duas sutspezias Sus scrofa libycus e Sus scrofa barbarus valan schizunt sco svanidas.
En il nord tanscheva il territori da derasaziun oriund dal Lai da Ladoga (60° N) en il nordvest fin a Nowgorod sper Moscau ed alura per lung da la Wolga fin en la part meridiunala da l’Ural (52° N). Pli vers ost cuntanscheva il cunfin schizunt 56° N (Irtysch). En deserts, en l’auta muntogna ed en l’auta planira manca il portg selvadi percunter cumplettamain; uschia na cumpara el er betg en las regiuns sitgas da la Mongolia, cumbain che quellas èn situadas en grads da ladezza main exponids (44–46° N).
En il decurs dals tschientaners è l’areal da derasaziun sa midà pliras giadas. Quai vala per ils divers temps da glatsch, ma surtut er per ils davos tschientaners. L’influenza da l’uman (agricultura intensiva, chatscha) ha per exempel gia manà a l’entschatta dal 17avel tschientaner a l’extirpaziun dal portg selvadi en l’Engalterra. En il Danemarc è quai stà il cas a l’entschatta dal 19avel tschientaner, en la Tunesia ed il Sudan a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Ma er en Germania, en l’Austria, en l’Italia ed en la Svizra èn vastas regiuns stadas sur lung temp senza portgs selvadis.
Reconquista dal territori da derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner han ils portgs selvadis pudì reconquistar grondas parts da lur territori da derasaziun oriund. In exempel furma la Toscana: pervi da l’agricultura segnada d’ina cultivaziun intensiva han ins dumbrà sur blers decennis nagins portgs selvadis en questa regiun taliana; a partir dals onns 1990 èn els però returnads e sa derasads vastamain.
Er en la Russia era il portg selvadi vegnì extirpà fin ils onns 1930 en vastas parts dal pajais. Tras quai è il cunfin nord dal territori da derasaziun sa spustà fermamain vers sid (surtut en la part occidentala dal pajais). Enfin l’onn 1950 eran ils animals però puspè sa derasads vastamain ed avevan bunamain puspè cuntanschì il cunfin nord da l’anteriur territori da derasaziun. Questa ‹reconquista› è documentada fitg bain en l’entira l’Europa da l’Ost: Enturn il 1930 eran anc sa mantegnids effectivs da portgs selvadis en territoris da guaud palidus en la Bielorussia, l’Ucraina, la Lituania e la Lettonia. Da là davent èn els puspè sa derasads l’emprim per lung da las rivas dals flums Daugava, Dnepr, Desna sco er, pli tard, Oka, Wolga e Don. Vers il 1960 eran ils portgs selvadis puspè da chasa da Son Petersburg fin Moscau; il 1975 han els cuntanschì la lingia dad Archangelsk fin Astrachan ed èn puspè immigrads en la Finlanda.
Ina derasaziun cumparegliabla ha gì lieu vers vest. Ils onns 1970 hai puspè dà portgs selvadis en il Danemarc e la Svezia. Quels eran bain mitschads dad asils da selvaschina, ma han pudì s’etablir, damai ch’els èn vegnids acceptads da las instanzas forestalas. Nà da la Svezia dal Sid ha il portg selvadi cuntanschì il 2006 la Norvegia, nua ch’el era stà extirpà dapi 500 a.C. Per il mument vala il portg selvadi però anc en la Norvegia sco spezia nungiavischada.
Il svilup da las populaziuns dals ultims decennis sa lascha er leger giu da las statisticas da chatscha: En Germania eran vegnids sajettads ils onns 1960 radund 30 000 animals ad onn; suenter il 2000 èn quai stads radund 500 000 animals ad onn.
Avanzament en il territori da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Quant bain ch’il portg selvadi è abel da s’adattar a novs spazis vitals illustrescha la citad da Berlin. Là han els reconquistà sco novs spazis vitals ils guauds situads en vischinanza da la citad e penetreschan adina puspè er en la periferia da la citad. Da temp en temp arrivan els schizunt en il center da la citad. Il matg 2003 han per exempel stuì vegnir sajettads dus portgs selvadis ch’eran sa pers sin l’Alexanderplatz.
En il fratemp vegn l’effectiv da portgs selvadis che vivan enturn Berlin stimà sin 10 000 animals; en la proxima vischinanza da la citad èn quai radund 4000 animals. Els penetreschan en curtins e parcs e chaschunan per part donns considerabels; en pli sfugatan els sadellas da rument en tschertga da vanzadiras. Ils animals intelligents registreschan svelt ch’ins na fa betg chatscha sin els en il territori urban, quai ch’als intimescha magari schizunt da vegnir activs dal di. Uschia pon ins observar en intgins parcs da la citad portgets che giogan da bel cler di. La regenza da Berlin ha relaschà in sever scumond da pavlar per evitar che quai carmalia anc dapli portgs selvadis en la citad.
Effectivs da portgs selvadis natiralisads[modifitgar | modifitgar il code]
Per motivs da chatscha è il portg selvadi vegnì natiralisà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en ils Stadis Unids. Là è el per part sa maschadà cun portgs domestics daventads selvadis che vivevan dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner en il sidvest dals pajais (surtut a Texas). Tras questa maschaida na datti oz en ils Stadis Unids nagin cunfin cler tranter portgs domestics e portgs selvadis. Sco ch’i para reusseschi però als portgs cun in’auta cumpart selvadia da sa far valair envers ils portgs cun in’auta cumpart dal portg domestic. En divers stadis (surtut California, Florida, Texas, South Carolina, Georgia, Alabama, Arkansas, Oklahoma, Arizona e Louisiana) dumbran ins oz gronds effectivs da portgs selvadis, e quai malgrà ch’i vegn per part fatg intensivamain chatscha sin els.
Er en l’America dal Sid existan effectivs da portgs selvadis natiralisads. En l’Argentinia èn portgs selvadis vegnids importads vers il 1900 e vivan là tranter il 40avel ed il 44avel grad da ladezza.
Ulteriurs effectivs da portgs selvadis natiralisads, ch’èn per part medemamain sa maschadads cun ils portgs domestics, datti a Nova Guinea, en la Nova Zelanda ed en l’Australia, en pli a Hawai, Trinidad e Puerto Rico. Per part èn ils animals arrivads en questas regiuns gia avant tschientaners. A Hawai per exempel èn ils emprims portgs arrivads avant radund 1000 onns cun navigaturs da la Polinesia. En l’Australia èn ils portgs selvadis vegnids importads a l’entschatta dal 19avel tschientaner, tranter auter per cumbatter las serps. Oz valan els sco mulesta – ils portgs selvadis mazzan per exempel regularmain agnels novnaschids e vegnan perquai considerads da l’agricultura sco animals nuschaivels.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis s’adatteschan spertamain als pli differents spazis da viver. A quai attribuescha il fatg ch’els èn veritabels magliatut ch’èn abels da trair a niz da tuttas sorts nischas da nutriment. Tras lur abilitad da rumper si il terren han els access a pavel che na stat betg a disposiziun ad auters mammals pli gronds. Cun lur dentadira fitg ferma vegnan els schizunt da rumper fritgs cun ina crosa fitg dira, sco per exempel nuschs da cocos. Els èn plinavant fitg buns nudaders e possedan ina buna isolaziun termica ch’als lubescha da s’adattar a territoris umids. Pervi da questa abilitad tutgan tant il guaud da coniferas boreal, sco er il territori da channa ed il guaud tropic semperverd tar ils spazis vitals che pon vegnir colonisads dals portgs selvadis.
Vers nord vegn lur derasaziun limitada tras il fatg che la terra è schelada pli ditg; quai als renda impussibel da cuntanscher las reservas da nutriment situadas sut la surfatscha. En territoris cun blera naiv ha il portg selvadi ultra da quai difficultads da sa mover; perquai manca el er en regiuns autalpinas.
En l’Europa Centrala cun sias relaziuns climaticas moderadas cuntanscha il portg selvadi la pli auta spessezza en guauds da figlia e guauds maschadads ch’han autas cumparts da ruvers e da faus e che cumpiglian en pli regiuns palidusas e cleragls en furma da pradas.
A las relaziuns climaticas subtropicas e tropicas s’adattescha il portg selvadi cun reducir la spessezza da ses pail; en pli na sviluppan els en talas regiuns nagina stresa da grass sut la pel (la quala als serva en territoris situads pli en il nord sco isolaziun termica). En regiuns chaudas dependan portgs selvadis fermamain da funtaunas d’aua; deserts na vegnan perquai betg colonisads dad els.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
En tschertga da nutriment sfuschigna il portg selvadi il terren en tschertga da ragischs, verms, coss, mieurs, glimajas e bulieus. Sper plantas da l’aua sco per exempel la channa aromatica maglian portgs selvadis er feglia, chatschs e fritgs da numerusas chaglias e plantas sco er da tuttas sorts ervas e pastg. Sco omnivors na refusan els er betg capiergnas e ruments. Igl è gia vegnì observà che portgs selvadis han avert taunas da cunigls per pudair magliar ils giuvens. Magari pon els er tiers ovs u giuvens utschels da spezias d’utschels che cuan per terra. Ed en flums ch’èn sitgs ora maglian els schizunt conchiglias.
En il territori da derasaziun europeic furman ils fritgs da ruvers e da faus ina rolla tut speziala entaifer il nutriment dals portgs selvadis. Ils onns che questas plantas portan spezialmain blers fritgs (ils uschenumnads onns da sem) vivan ils portgs selvadis sur plirs mais per gronda part da quests fritgs. En il territori asiatic vala il medem per ils sems da diversas spezias da schembers.
Da ses nutriment vegetal preferì fan er part en l’Europa Centrala las ragischs dal felesch plimà e da la veschla–chaura. Tut tenor stagiun vegnan tranter auter vitiers las ragischs da l’anemona alva, dal badalestg-serp, dal plantagen e da la flur-paintg da palì. Gugent pasculeschan portgs selvadis er en il traifegl e maglian las parts sur terra dad ervas dultschas, fegliascha, pe-chaura, felesch-plimà e darsvenna sco er figlia da ruvers.
Vi da terrens agriculs pon portgs selvadis chaschunar donns considerabels. Els maglian tut ils fritgs dal funs che vegnan cultivads en l’Europa Centrala. Tar ils tartuffels differenzieschan els schizunt tranter las singulas sorts e sa laschan surtut gustar tartuffels temprivs. Portgs selvadis stgavan er en ers e chaschunan savens in pli grond donn tras lur sfuignim che tras il mangiar sco tal. Er en parcs chaschunan els surtut donns da stgavar; en tschertga da tschagulas da flurs èn els en il cas da chavar enturn entirs prads ed eras.
Gronds donns per l’agricultura datti surtut sch’ils ruvers e faus n’han betg purtà suffizientamain fritgs; alura van ils portgs selvadis da preferenza sin las cultiras en tschertga da maglia. Quai è er stà il motiv daco ch’igl è vegnì fatg sur lung temp intensivamain chatscha sin ils portgs selvadis. Ins suppona che gia las saivs enturn prads ch’èn cumprovadas dal temp da bronz avevan la funcziun da tegnair davent ils portgs selvadis.
Portgs selvadis maglian però er insects che passentan in temp da lur svilup en la terra sco er auters animals pitschens. Er qua po il sfuignim intensiv manar a donns considerabels, per exempel tar lieus da cuar u en territoris d’envernada da luschards. Da l’autra vart ha l’activitad dals portgs selvadis per consequenza ch’il spectrum da la fauna sa sposta vers spezias da curta vita e contribuescha uschia a la protecziun da las spezias botanicas.[4] Quai vegn attribuì ad ina cumpart pli auta da sems da plantas scherminativs en terrens ch’èn vegnids utilisads dals portgs selvadis. Perquai che las caracteristicas dals terrens che vegnan sfuignads sa midan, s’augmenta er l’abilitad scherminativa da las plantas ed il fatg ch’il paus da vegetaziun vegn interrut augmenta la creschientscha.[5]
Per la derasaziun dals sems da las plantas tras endochoria (a moda digestiva, vul dir en furma dad excrements) gioga il portg selvadi in dals vecturs ils pli impurtants: el è involva en la derasaziun da betg main che 76 da 123 spezias da plantas ch’èn vegnidas intercuridas.[6]
Moviment e cumportament da ruaus[modifitgar | modifitgar il code]
Pass, nudar[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis che ruaussan repartan per ordinari il pais a moda eguala sin tut las quatter chommas. S’avanzond al pass è la moda da sa mover usitada il pass en crusch, vul dir che la chomma davant e quella davos che sa chattan en posiziun diagonala vegnan muventadas enavant quasi a medem temp. En questa moda pon els avanzar 3 fin 6 km per ura.
En il trot bandunan la chomma davant e davos mintgamai gia il terren, avant che l’autra è sa tschentada. Quest pass vegnan ils portgs selvadis da tegnair sur in fitg lung temp e surventschan uschia sis fin diesch kilometers per ura. A galop fugian portgs selvadis cura ch’els vegnan spaventads. Animals creschids fan en quest pass sigls da fin a 2 meters; els n’èn però betg abels da tegnair ditg sidretg questa moda da sa mover e crodan bainprest enavos en il trot, e quai er sch’els èn en fugia.
Ultra da quai èn ils portgs selvadis fitg buns nudaders ch’èn er abels da surmuntar lungas distanzas. Cun agid da traplas fotograficas han ins per exempel pudì cumprovar ch’els percurran il Rain Aut tranter Lörrach e Waldshut. Las chommas muventan els en quest cas a moda sumeglianta sco en il trot e be la part superiura dal chau varga or da l’aua.
Cumportament da pussar[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis passentan ina gronda part dal di cun pussar. Tge temp dal di ch’els fan quai dependa da las cundiziuns da l’ambient respectivas. Per ruassar sa retiran els gugent en spezials lieus da ruaus ch’els frequentan persuls u communablamain. Per portgs selvadis che cupidan è tipica la posiziun cun chommas stendidas; la posiziun a garnugl, pia cun chommas plegadas, sa lascha percunter observar be per curts muments.
Tar il tipic repertori da cumportament dals portgs selvadis tutga er il sa rudlar en paltauns da lozza. Surtut la stad serva quai a regular la chalur. Ultra da quai vegnan encapslads parasits da la pel ed insects che piztgan n’arrivan betg uschè tgunsch vi da la pel. La stresa da lozza che daventa sitga e dira vegn alura sfruschada giu vi da las plantas che sa chattan en vischinanza dals paltauns. Preferidas vegnan plantas cun ina scorsa groppa u cun blera rascha, en l’Europa Centrala surtut ruvers, tieus e pigns. Questa furma da nettegiament è necessaria, damai ch’ils portgs selvadis han in culiez memia curt ed immovibel per pudair sa nettegiar e sa liberar d’insects cun agid da lur dentadira.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Temp da paregliament[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’i stat a disposiziun abundantamain nutriment, pon animals giuvens feminins gia cuntanscher suenter 8 fin 10 mais la madirezza sexuala. Animals masculins madiran per ordinari pir en il decurs dal segund onn da vita. Excepziuns da quella regla han ins enfin uss pir pudì observar en ils Stadis Unids, nua che las populaziuns da portgs selvadis èn sa maschadads fermamain cun portgs domestics.
Il temp da paregliament dependa da las cundiziun climaticas respectivas. En l’Europa Centrala cumenza el per ordinari il november e dura fin il schaner u favrer. Paregliaziuns èn però er pussaivlas ordaifer quest temp; tscherts auturs attribueschan quai a l’influenza dals portgs domestics. Femellas ch’han gì ina spersa u ch’han pers l’entira tratga curt suenter la naschientscha, pon immediat puspè esser ablas da concepir.
Paregliaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Frunta in mastgel durant il temp da paregliaziun sin ina femella, savura el las genitalias da quella, per eruir sch’ella è pronta da concepir. Sche quai è il cas, stumpla el ad ella levet cunter il venter e va en rudè enturn ella. Sa retira la femella da quest ritual, alura poi esser ch’il mastgel la suonda sur pli lung temp. Ma la femella po er mussar ch’ella n’ha betg veglia da copular cun zuppentar la regiun genitala.
Per copular ascenda il mastgel la femella; en questa posiziun restan els radund 5 minutas enfin ch’els sa spartan puspè. Durant il temp da paregliaziun copulescha ina femella sis fin set giadas.
Paregliaziun sincronisada[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ch’i para ha lieu tar famiglias da portgs selvadis cun in urden social intact ina sincronisaziun dal temp da paregliaziun; quella vegn messa ad ir tras la pli veglia femella entaifer la stirpa. Process che vegnan manads tras ormons effectueschan in temp da paregliaziun cumpact tranter l’october ed il december che garantescha che la figlialanza nascha pli u main a medem temp. Quai augmenta las schanzas da surviver da quella.
Cumbats da mastgels[modifitgar | modifitgar il code]
Sche mastgels che concurrenzeschan per femellas fruntan in sin l’auter durant il temp da paregliaziun, datti per ordinari cumbats d’ierarchia, ils quals èn ritualisads fermamain.
Dal depurtament d’impressiun dals mastgels fa tranter auter part il zappitschar cun las chommas davos, il squittar urin ed il gizzar la missella (cun muventar quella vi e nà). S’intensivescha il cumbat, alura sa transfurma il gizzar la missella en in batter quella intensivamain si e giu; savens sa furma er stgima vi da la bucca. Las lungas zaidlas si dies èn drizzadas sidretg, il chau è sbassà. Ils mastgels cumbattan in l’auter en rudè e pitgan in a l’auter en las spatlas.
Sche nagin dals animals n’ha prendì fin qua la fugia, alura cumenza il cumbat per propi: ils dents da la missella sut vegnan pitgads cun moviments sin la vart e vers ensi cunter il venter e la part sut dal corp. Quai po chaschunar blessuras ordvart sanguinusas. Il cumbat è pir a fin cura ch’in dals mastgels scappa e surlascha la femella a l’auter.
Naschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da purtanza da las femellas dura 114 fin 118 dis (‹trais mais, trais e emnas e trais dis›). En l’Europa Centrala naschan ils animals giuvens il pli savens dal mars fin il matg. Ils novnaschids vesan immediat ed han gia zaidlas vi da lur corp. Lur pais da naschientscha munta a 740 fin 1100 grams. Il temp da tezzar dura 2,5 fin 3,5 mais.[7] Appartegna la mamma ad in triep, alura s’allontanescha ella da quel e va sias atgnas vias, enfin ch’ils pitschens èn abels da suandar quel. La colliaziun tranter la mamma ed ils pitschens dura per ordinari radund 1,5 onns.
Avant la naschientscha tscherna la femella cun tutta precauziun in lieu adattà sco gnieu da naschientscha. Quests lieus èn savens drizzads vers sid per ch’els possian vegnir stgaudads dal sulegl; en regiuns palidusas tschertga la femella elevaziuns dal terren per ch’il gnieu saja protegì cunter l’umiditad. Ella pulstrescha il gnieu cun pastg ed erigia silsuenter ina sort da tetg. En media parturescha ina femella radund set purschels.
Durant ils emprims dis da vita reageschan ils animals giuvens sensibel sin il fraid e l’umiditad; la mamma resta perquai cun els en il gnieu. Tut tenor l’aura banduna ella alura quel cun ses pitschens suenter ina fin duas emnas. En cas da privel defendan las mammas lur pitschens a moda fitg energica. En talas situaziuns poi er esser ch’ellas attatgan umans.
La rata da mortalitad è fitg auta tar ils purschels. Blers moran surtut sche las relaziuns climaticas durant las emprimas trais emnas da vita èn bletschas e fraidas; pertge che lur regulaziun da la temperatura n’è betg anc sa sviluppada dal tuttafatg. La mortalitad dependa er dal dumber d’animals inimis che vivan en la regiun. En regiuns senza animals da rapina survivan radund 75 da 100 animals giuvens l’emprim onn da vita (quels che na survivan betg, moran per ordinari gia durant l’emprim mais da vita). En lieus nua ch’èn da chasa lufs, urs e lufs-tscherver survivan però be radund 30 da 100 purschels.
[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis vivan en famiglias-mamma, en harems u en gruppas d’animals ch’èn naschids l’onn avant. A moda solitaria vivan surtut animals masculins. La furma da convivenza tipica è la famiglia-mamma che consista d’ina femella cun sia ultima descendenza. Mintgatant resta er la generaziun giuvna da l’onn avant tar la mamma, la quala po per part er gia avair pitschens. En ina tala stirpa furma la mamma pli veglia l’animal dominant. Portgs selvadis esters na vegnan per ordinari betg integrads en talas gruppas. Sa scuntran pliras famiglias-mamma sche tegnan ellas distanza ina da l’autra. Questas gruppas dattan dapart sche la purschida da nutriment n’è betg suffizienta, sch’ellas vegnan disturbadas tras chatscha u en quel mument che l’animal dominant mora. Pervi da l’auta mortalitad dals animals giuvens variescha la grondezza da la gruppa fermamain. Stirpas che consistan da dapli che 20 animals èn l’excepziun en l’Europa Centrala.
Ils mastgels da l’onn avant vegnan stgatschads da las femellas or da la gruppa e vivan silsuenter durant ca. in onn sco atgna stirpa. Er qua na sa furman naginas gruppas cun animals tuttina vegls che derivan d’autras stirpas. L’ierarchia entaifer ina tala gruppa era gia sa furmada a chaschun dals cumbats tranter ils animals giuvens.
A partir dal segund onn da vita cumenzan ils mastgels a girar a moda solitaria tras il revier. Durant il temp da la paregliaziun dal november fin il schaner s’unescha mintgin dad els individualmain cun ina famiglia-mamma. Il contact tranter il mastgel e la famiglia-mamma resta però liber – el na dorma betg en il letg communabel e la femella dominanta maina era da quel temp la gruppa.
Mintgatant sa laschan er observar gruppas d’animals da l’onn precedent en las qualas animals masculins e feminins vivan ensemen. A talas constellaziuns vegni sche la femella-mamma è vegnida sajettada u è morta a moda natirala. Talas gruppas atipicas sa schlian a chaschun dal proxim temp da paregliaziun.
Inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Ils inimis natirals en il territori da derasaziun dals portgs selvadis èn il tigher, il luf e l’urs brin. Animals giuvens vegnan per part er mazzads da lufs-tscherver, vulps, giats selvadis e pivs.
Per ils lufs furman ils portgs selvadis ina da las predas principalas; la cumpart variescha però tut tenor il spazi da viver. Tar in’examinaziun ch’è vegnida fatga a l’entschatta dals onns 1980 en la part settentriunala da la Russia europeica han ins chattà en 47 % dals excrements da lufs restanzas da portgs selvadis. En autras regiuns da la Russia han retschertgas cumparegliablas mussà ch’ils portgs selvadis furman la primavaira e la stad 80 % e l’atun 40 % da la preda dals lufs. Quels chatschan la gruppa da portgs selvadis sur ina pli lunga distanza ed emprovan da separar in animal dals ulteriurs. Surtut animals giuvens e da l’onn precedent daventan lur unfrenda; portgs selvadis creschids che vegnan en las stretgas, èn tuttavia abels da sa defender cunter lufs.
Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en l’Europa da l’Ost, chatschan urs brins portgs selvadis sch’i n’als stattan betg a disposiziun autras reservas da vivondas u sch’els na crodan betg en il sien d’enviern, perquai ch’igl als manca las reservas da grass necessarias. Els tschiffan ils portgs la notg cura che quels ruaussan en lur gnieu u als attatgan durant ch’els fan bogn. D’enviern persequiteschan els però er animals malsauns u flaivlentads sur lungas distanzas.
En cumparegliaziun cun il luf, il tigher da la Sibiria e l’urs brin giogan il luf-tscherver, la vulp, il giat selvadi ed il piv grond be ina rolla secundara sco predaturs. Els fan surtut chatscha sin portgets ch’èn gist naschids u flaivlentads.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils portgs selvadis valan sco reservuar permanent dal scherm infectus da la pesta dals portgs e sco infectader principal da las scossas da portgs domestics. Il 2002 èn vegnids annunziads en Germania 451 cas da pesta tar portgs selvadis, quai ch’ha er augmentà il squitsch da far chatscha sin els. Ils ultims onns è la situaziun d’infestiun però sa calmada in pau.
Portgs selvadis èn er animals ospitants per trichinas. Perquai sto lur charn adina vegnir examinada, avant ch’ella po vegnir utilisada. Diagnosas positivas èn bain fitg raras; ma l’examinaziun è necessaria perquai ch’ina malsogna po esser en il cas extrem mortala per l’uman.
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Sviluppads a fin èn ils portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg fin set onns; questa vegliadetgna cuntanschan però be paucs individis. La mortalitad, surtut tar animals giuvens, è fitg auta, uschia che main che 10 % dals portgs selvadis novnaschids cuntanschan il quart onn da vita. Portgs selvadis madirads fisicamain a fin furman perquai be ina pitschna part da las populaziuns respectivas. Be paucs animals vegnan anc pli vegls. En fermanza percunter cuntanschan portgs selvadis ina vegliadetgna bler pli auta. Igl èn cumprovads exemplars ch’han cuntanschì il 21avel onn da vita.
Periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per part exista ina situaziun da periclitaziun locala; a nivel global n’èn ils portgs selvadis però betg periclitads. Sin la Glista cotschna da las spezias periclitadas da l’Associaziun per la protecziun da la natira mundiala IUCN cumparan els perquai sut la rubrica Least Concern.[8]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli vegls chats da fossils che sa laschan attribuir incontestablamain als portgs selvadis derivan en l’Europa dal miocen tardiv (ca. avant 6 milliuns onns) ed en l’America dal Nord dal pleistocen tempriv e mesaun (ca. avant 1,8 milliuns onns).
Entaifer il gener Sus è probablamain il portg selvadi nanin (Sus salvanius) parentà il pli stretgamain cun il portg selvadi. Tut las autras spezias da Sus furman ensemen la gruppa dals portgs barbus e portgs cun bots. Las relaziuns da parentella a l’intern da questa gruppa n’èn però betg anc scleridas.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
Dal portg selvadi èn vegnidas descrittas in’entira retscha da sutspezias. Quellas vegnan differenziadas a basa da la lunghezza basilara da la chavazza e da las relaziuns da grondezza da l’oss lacrimal. La lunghezza da l’oss lacrimal sa sminuescha dal vest vers l’ost e si’autezza s’augmenta. L’entira chavazza vegn pli curta e pli auta. Las spezias ch’èn da chasa en il nord e nordvest han ultra da quai in pail pli spess e pli lung. Portgs selvadis che vivan sin inslas èn en general pli pitschens.
En l’Europa ed en il territori da la Mar Mediterrana differenziesch’ins tranter las suandantas sutspezias:
- Sus scrofa scrofa – derasada en l’Europa dal Vest e Centrala fin a las Pireneas e las Alps sco er fin al nordvest da la Slovachia. Questa sutspezia è da grondezza mesauna, stgira e cun pail da colur brin cotschnent.
- Sus scrofa castillianus – la sutspezia che populescha la Peninsla Iberica.
- Sus scrofa meridionalis – ina sutspezia ch’era da chasa sin las inslas Corsica e Sardegna; ella vala oz sco extincta.
- Sus scrofa majori – la sutspezia ch’è derasada sin la Peninsla Taliana. Ella è relativamain pitschna e stgira. En l’Italia dal Nord è ella vegnida stgatschada en il fratemp da la sutspezia scrofa.
- Sus scrofa reiseri – en il territori da l’anteriura Jugoslavia.
- Sus scrofa barbarus – sutspezia ch’era da chasa en il Maroc, l’Algeria e la Tunesia, ma ch’è en il fratemp daventada rara.
- Sus scrofa libycus – questa sutspezia viveva oriundamain en in territori che tanscheva da la Tirchia dal Sid fin en l’Israel e la Palestina; pervi da la chatscha intensiva è ella medemamain svanida dal tuttafatg.
- Sus scrofa attila – da chasa en il Caucasus, l’Europa dal Sidost, l’Asia Minura, la Persia dal Nord e per lung da la costa da la Mar Caspica. Questa sutspezia daventa pli gronda e greva che quella da l’Europa Centrala. Il pail è in pau pli cler.
Ulteriuras sutspezias vivan en l’Asia Centrala, en l’India sco er en las diversas parts da l’Orient Extrem.
Genetica[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis europeics han per ordinari 2n = 36 cromosoms. Portgs domestics possedan percunter 2n = 38 cromosoms. En ils Pajais Bass ha la gronda part da las populaziuns da portgs selvadis 2n = 37 cromosoms. En l’anteriura Jugoslavia ed en il Giapun han ils portgs selvadis il medem dumber da cromosoms sco il portg domestic.
En il decurs da la domesticaziun dal portg selvadi èsi probablamain vegnì tras fissiun tar in augment dal dumber da cromosoms. Igl è però er pussaivel ch’il dumber oriund muntava tar ils portgs selvadis a 2n = 38 e ch’igl è vegnì tar ina fusiun da cromosoms. En quest ultim cas represchentassan las sutspezias da l’anteriura Jugoslava e dal Giapun il stadi oriund.[9]
Vegnan cruschads portgs selvadis e portgs domestics, resultan descendents fritgaivels, e quai cumbain ch’il dumber da cromosoms dals geniturs è different.[10]
Uman e portg selvadi[modifitgar | modifitgar il code]
Portg selvadi e portg domestic[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer il grond territori da derasaziun dal portg selvadi han gì lieu domesticaziuns pliras giadas independentamain in da l’auter. Sco tar las nursas e las chauras ha la domesticaziun er manà tar il portg selvadi tar ina sminuziun da la grondezza oriunda da l’animal. Chats archeologics dad oss ch’èn pli pitschens ch’il spectrum da variaziun ch’è usità tar portgs selvadis vegnan perquai resguardads sco cumprova per ina domesticaziun da portgs selvadis. Ils pli vegls chats che documenteschan a moda cumprovada ina domesticaziun derivan da la Tirchia dal Sidost. En culegnas dal temp neolitic tempriv (emprima mesadad dal 8avel millenni a.C.) han exchavaziuns manà a la glisch oss da portgs che sa differenzieschan en lur relaziuns da grondezza cleramain dal portg selvadi. En l’Irac ed en l’Europa derivan mussaments segirs da ca. 7000 a.C. Independentamain da quai è il portg selvadi vegnì domesticà en la China (probablamain en il decurs dal 6avel millenni a.C.) ed en la Tailanda (quart millenni a.C.).
En l’Europa Centrala ha la domesticaziun manà a portgs ch’avevan en il temp medieval savens in autezza dal spitg dal dies da be 75 cm. En lur cumparsa – pail spess, chau stendì – sumegliavan els però anc fitg ferm il portg selvadi. Fin en il 18avel tschientaner na sa differenziava la moda da viver dal portg domestic europeic numnadamain betg ferm da quel dal portg selvadi. Tras las cundiziuns da tegnida en il liber n’eran els betg protegids cunter il fraid. Lur maglia stuevan els en emprima lingia tschertgar sezs en ils guauds; dals umans vegnivan els sin il pli pavlads cun lavadiras. Ultra da quai vegnan portgas domesticas ad avair parturì da temp en temp descendenza da vers selvadis. En consequenza da tut quai na sa differenziava il portg domestic fin là strusch dal tip dal portg selvadi. Igl eran quai animals satigls cun chommas lungas, in chau stendì e zaidlas bain visiblas si dies. Anc vers l’onn 1800 cumpigliava la vegliadetgna da maz dals portgs en Germania 1½ onn; lur pais muntava da quel temp a 50 kg.[11]
Tar ils portgs domestics odierns sa tracti da svilups d’allevament relativamain moderns. Els èn sa furmads suenter che la pratica d’als engraschar cun glondas è vegnida bandunada. L’emprima razza da portgs moderna è sa sviluppada vers il 1770 en l’Engalterra.
Il portg selvadi sco animal da chatscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il portg selvadi tutgava tar la pli impurtanta selvaschina dals umans dal mesoliticum. A basa dals chats archeologics vegn stimà che quels furmavan en l’Europa Centrala radund 40 fin 50 % da la preda. Fatg chatscha vegniva cun agid da traplas u cun artg e frizza, e quai surtut sin animals giuvens ch’eran relativamain lev da sajettar.
La chatscha sin in ver duvrava percunter curaschi ed inschign. Ina giada ch’in portg selvadi creschì è blessà attatga el er l’uman; surtut ils vers pon chaschunar cun lur lungs dents chanins blessuras mortalas. I valeva perquai tuttavia sco cumprova da curaschi d’ir a chatscha da portgs selvadis be munì cun la lantscha. Correspundentamain menziunescha il codex songagliais Carolus Magnus et Papa Leo da l’onn 799 er il cletg da chatscha da Carl il Grond che duai avair butinà in ver.
Sco quai che numerus maletgs e lavurs artisanalas mussan, era usitada la chatscha sin portgs selvadis cun chavals e chauns da chatscha. A la curt dal duca da Württemberg vegnivan tegnids a l’entschatta dal 17avel tschientaner 900 gronds chauns da chatscha, cun ils quals ins gieva a chatscha da portgs selvadis. Ils chauns ils pli custaivels protegiv’ins cun agid da cularins lads u schizunt da gippas da fier cunter attatgas da vers. Ils chauns avevan il pensum da persequitar in portg selvadi fin che quel vegniva stanchel e d’al retegnair en in lieu fin ch’il chatschader al pudeva sajettar a curta distanza. Tar questas chatschas vegnivan umans, chavals e chauns adina puspè blessads grevamain u schizunt mortalmain tras attatgas da portgs.
Il svilup da las armas da fieu ha simplifitgà la chatscha sin portgs selvadis. I n’era betg pli necessari da far frunt directamain ad in ver che sa defenda stinadamain cun ses clavigliuns. Tuttina è la chatscha sa mantegnida, surtut dal temp dal baroc, sco part integrala dal ceremonial curtais. Persecuziuns da portgs a chaval han bain anc fatg part dals divertiments da l’aristocrazia; savens èn ils animals però er vegnids chatschads en uschenumnads curtins da chatscha directamain davant la flinta da la societad curtaisa. Ils animals sajettads giugavan tuttavia ina rolla tar il provediment da la populaziun cun charn. Il 1669 ha per exempel il ‹Proviant- und Rauchhaus des Jägerhofes Dresden› vendì a la populaziun la charn da 616 animals; en la Prussia eran ils burgais da las citads obligads da cumprar giu da la curt portgs selvadis ch’eran vegnids sajettads. Ils purs fatschentavan surtut ils gronds donns ch’ils portgs faschevan adina puspè vi da la cultira; ad els n’eri per ordinari betg lubì da mazzar ils portgs ch’invadevan lur prads – els als dastgavan be stgatschar cun bastuns.
La situaziun è sa midada cun la fin da l’absolutissem. Las restricziuns da chatscha sin portgs selvadis èn vegnids dissolvidas ed a partir dal davos terz dal 18avel tschientaner han blers pajais da l’Europa Centrala relaschà ordinaziuns, tenor las qualas igl era be pli lubì da tegnair portgs selvadis en curtins da selvaschina. En numerusas regiuns da l’Europa Centrala n’era il portg selvadi perquai betg pli represchentà vers la mesadad dal 19avel tschientaner. L’effectiv è anc sa sminuì supplementarmain suenter che la Revoluziun dal 1848 ha lià il dretg da chatscha a la proprietad funsila. La persuna cun dretg da chatscha aveva uss numnadamain da far bun envers il proprietari da terren l’entir donn che vegniva chaschunà tras la selvaschina.
Vers ils onns 1940 ha l’effectiv cuntanschì en l’Europa Centrala in minimum istoric. Al restabiliment ha contribuì il fatg ch’igl èn vegnids relaschads en il suenterguerra scumonds da sajettar portgs selvadis. Er la cultivaziun da tirc augmenta per ordinari la preschientscha da populaziuns da portgs selvadis. En il fratemp vegnan sajettads en Germania mintg’onn radund in mez milliun portgs selvadis. Suenter il chavriel furma el qua la selvaschina che vegn sajettada il segund frequent[12]; en l’Austria sa chatta el sin la tschintgavla ed en Svizra sin la sisavla plazza.
Sco gia menziunà enconuscha la lingua tudestga per il portg selvadi e sias parts dal corp differentas noziuns specificas che derivan da la lingua da chatschaders: il portg selvadi masculin (ver) vegn numnà Keiler, in ver pli vegl (a partir da ca. 5-6 onns) Basse u Hauptschwein. L’animal feminin (portga) vegn numnà Bache, in novnaschì Frischling. Ils dents chanins dal ver sa numnan er Gewaff, quels da la missella sura Haderer e quels da la missella sut Gewehre.
Cumportament envers ils umans[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la persecuziun intensiva tras l’uman èn ils portgs selvadis per ordinari spuretgs ed activs da notg. Mastgels en chalur e femellas cun portgets pon però sa cumportar da temp en temp a moda agressiva envers ils umans (surtut sche quels mainan cun sai chauns).
En citads gronds poi esser che portgs selvadis perdan dal tuttafatg lur timiditad envers ils umans, e quai surtut sch’els vegnan pavlads. En ambients urbans giaudan portgs selvadis savens la simpatia da la populaziun, da l’autra vart sto lur dumber vegnir regulà per tegnair a mastrin ils donns vi da parcs e zonas verdas.[13]
Animals che vegnan allevads tras l’uman daventan fitg dumestis e na pon betg pli vegnir mess en libertad. Per ina tegnida adequata a lur natira dovran portgs selvadis ultra da quai bler spazi, sco quai che be parcs zoologics pon metter a disposiziun.[14]
Portgs selvadis en l’istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
La chatscha sin ils portgs selvadis cun lur ferma veglia da sa defender è adina puspè stada in tema en la litteratura. Quai tanscha da las ovras da Heracles e la chanzun dals Nibelungen fin a la seria da comic dad Asterix.
Er en nums da lieus ed en vopnas da vischnancas e da citads datti en l’entira Europa Centrala ed utrò numerus referiments al portg selvadi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon. Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p. 732.
- ↑ Hans Stubbe (ed.): Buch der Hege. Tom 1: Haarwild. Verlag Harri Deutsch, Thun/Frankfurt am Main 1988, p. 254–255.
- ↑ Edgar Böhm: Jagdpraxis im Schwarzwaldrevier. Leopold Stocker Verlag, Graz 1997, p. 29ss.
- ↑ Olaf Simon, Wolfgang Goebel: Zum Einfluß des Wildschweines (Sus scrofa) auf die Vegetation und Bodenfauna einer Heidelandschaft. En: Natur- und Kulturlandschaft. Tom 3, Höxter/ Jena 1999, p. 172–177.
- ↑ Natasha K.E. Sims: The ecological impacts of wild boar rooting in East Sussex. (PDF; 3,7 MB). Consultà il prim da schaner 2013.
- ↑ Thilo Heinken, Goddert von Oheimb, Marcus Schmidt, Wolf-Ulrich Kriebitzsch, Hermann Ellenberg: Schalenwild breitet Gefässpflanzen in der mitteleuropaischen Kulturlandschaft aus: ein erster Uberblick (PDF). Consultà ils 30 da november 2015.
- ↑ Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon. Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p. 735.
- ↑ http://www.iucnredlist.org/details/41775/0. Consultà ils 26 da mars 2016.
- ↑ Wolf Herre: Haustiere - zoologisch gesehen. Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-642-39394-5, p. 312.
- ↑ Denkschriftenkommission der: Säugetiere der Schweiz / Mammifères de la Suisse / Mammiferi della Svizzera. Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-0348-7753-4, p. 429.
- ↑ Sambraus, p. 277.
- ↑ Wildschweinstrecke steigt rasant. En: Deutsche Jagdzeitung. 19 da november 2008.
- ↑ L. Wittich: Wildtierpräsenz und Wildtieraktivität im urbanen Raum. En: H. Hofer, M. Erlbeck (ed.): Wildtiermanagement im urbanen Raum? Wildtiere im Spannungsfeld von Tierschutz, Jagdrecht und Naturschutz. Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung (IZW), Berlin 2007, ISBN 978-3-00-021684-8, p. 16–20.
- ↑ Informationen über den Umgang mit gefundenen Frischlingen sin wildschweine.net
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Norbert Benecke: Der Mensch und seine Haustiere – Die Geschichte einer jahrtausendealten Beziehung. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-88059-995-5, p. 248–260.
- Lutz Briedermann: Schwarzwild. 2. ediziun repassada. Deutscher Landwirtschaftsverlag, Berlin 1990, ISBN 3-331-00075-2.
- H. Gossow: Wildökologie. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2005, ISBN 3-935638-03-5.
- Heinz Gundlach: Brutfürsorge, Brutpflege, Verhaltensontogenese und Tagesperiodik beim Europäischen Wildschwein (Sus scrofa L.). En: Zeitschrift für Tierpsychologie. Tom 25, 1968, nr. 8, p. 955–995.
- Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon, Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5
- Lutz Heck: Die Wildsauen. Verlag Paul Parey, Hamburg 1980/1985, ISBN 3-490-06612-X.
- Rolf Hennig: Schwarzwild. Biologie, Verhalten, Hege und Jagd. 7. ediziun repassada. BLV, Minca 2007, ISBN 978-3-8354-0155-6.
- V. G. Heptner: Mammals of the Sowjetunion Vol. I Ungulates. Leiden/New York 1989, ISBN 90-04-08874-1.
- Heinz Meynhardt: Schwarzwild-Report. Mein Leben unter Wildschweinen. 8. ediziun repassada. Neumann, Lipsia/Radebeul 1990, ISBN 3-7402-0080-4.
- F. Müller, D. G. Müller (ed.): Wildbiologische Informationen für den Jäger. Tom 1: Haarwild. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2004, ISBN 3-935638-51-5.
- Michael Petrak: Schwarzwild. Biologie, Bestandsreduktion, Sozialstrukturen, Wildschadenseindämmung, Schweinepest. Parey, Singhofen 2003, ISBN 3-89715-022-0.
- Cord Riechelmann: Wilde Tiere in der Großstadt. Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 2004, ISBN 3-89479-133-0.
- Hans Hinrich Sambraus: Farbatlas Nutztierrassen. Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3219-2.


text:
In tschintgavel pli pauc han ins da pajar davent dal 2019 per radio e televisiun.
Il Cussegl federal ha decidì oz, che la taxa da recepziun per radio e televisiun sa sbassa da 451 sin 365 francs. Quai vala da nov per mintga chasada – sch'apparats da radio e televisiun èn avant maun u betg. In'excepziun che vala durant tschintg onns, pon quels dumandar che n'han nagin apparat ch'è pront per il diever.
Tgi che abita en ina chasada collectiva sco per exempel en ina chasa da vegls u da students, na sto en il futur betg pli pajar ina taxa da recepziun individuala. La chasada collectiva paja però 730 francs l'onn. Tgi che retira prestaziuns supplementaras na paja nagina taxa da recepziun. Era nagina taxa pajan interpresas cun ina svieuta sut 500'000 francs.
Basa per la nova taxa da recepziun per radio e televisiun furma la lescha davart radio e televisiun adattada.
Decisiun dal Cussegl federal procura per quitads
En in'emprima reacziun pretenda l'Uniun svizra d'artisanadi e mastergn - che las fatschentas vegnian deliberadas da la taglia da medias. Avant che fixar la taxa da radio e televisiun saja da definir - tge prestaziuns che sajan insumma da furnir.
Il sindicat dals emploiads da las medias SSM percunter tema - che las decisiuns dal Cussegl federal pertutgian fermamain il persunal - ed era ils programs da la SRG/SSR.
RR novitads 14:00++


text:
Taula periodica
La tàola periòdica dei elemencc l'è 'na tabèla con dét indicàcc töcc i elemèncc chìmich, urdinàcc per nömer atòmich a crèser. La tàola l'è dividìda en grùpi diferèncc de elemèncc, che se caraterìza per vìga de le proprietà chìmiche che se 'nsomèa. Chèsti grùpi i reprezènta le colòne verticài de la tàola (grupi) e le rìghe (perìodi). En generàl, i elemèncc i pöl véser clasificàcc come metài (la pursiù centràla e a sinìstra), mìa-metài (part a dèstra), e semi-metài.
En piö, el grùpo piö a dèstra l'è chèl dei gas nòbil.
La prima tàola periòdica modèrna l'è stàda concepìda del Mendelejev e difàti l'è ciamàda ale óte pò a tàola de Mendelejev.
Cudifica dii culur duperaa per i nümer atòmich:
- I elemeent cunt ul nümer atòmich scrivüü in blö a inn líquit a temperadüra e pressiun standard (TPS);
- Quii scrivüü in véert a inn gasuus a TPS;
- Quii scrivüü in negher a inn sòlit a TPS;
- Quii marcaa in russ a inn sintétich (tüti sòlit a TPS);
- Quii marcaa in gris ann munan de vèss staa descuvèert.
Prupietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Racc atòmich: in d'un àtum, l'è la distanza tra ul nücli e i eletrúni püssee de föra; in d'un grupp, la crèss al crèss del nümer atòmich Z.
- Vulüüm atòmich: ul spazzi ucüpaa da un àtum; in d'un grupp, al crèss insèma al nümer Z. In d'un períut, inveci, al crèss del nümer atòmich Z al sa sbàssa.
- Energía (putenziaal) de iunizazziun: energía ca ga vöör dàch a un àtum al staat gasuus per scarpàch via un eletrún; deent in d'un grupp, la diminüíss al crèss del nümer Z, inveci in d'un períut la crèss al crèss del nümer Z.
- Afinità eletrònica: energía ca la ciapa un àtum (in del staat gasuus) quant al ciapa un eletrún da un quaj ólter àtum e al passa a vèss un aniún; i gas nòbil, per la sò caraterística de vèss stàbil, ga n'ann minga. In d'un grupp, cunt ul crèss del nümer atòmich la sa sbàssa; ul cuntrari sa sa vàrdenn i períut.
- Eletru-negatività: tendénza a rüba i eletrúni a i olter àtumi; in d'un grupp la sa sbàssa al crèss de Z, al süceet ul cuntràri per i períut.
A vardà i caraterístich minzunaa chí de suravía, sa pöö mètt in evidénza dü caràter difereent dii àtum: metàlich e minga metàlich:
- Metàll: bàssa energía de iunizazziun, bàssa afinità eletrònica e bàssa eletru-negatività.
- Minga-metàll: vólta energía de iunizazziun, vólta afinità eletrònica e vólta eletru-negatività.


text:
Il terratrembel ha gì ina fermezza da 7,0. Er sin l'insla vischinanta da Bali han ins pudì sentir il terratrembel. Bajetgs sajan vegnids donnegiads. Las bleras persunas èn mortas da tocca ch'è crudada sin ellas.
Per il mument na datti nagins indizis che Svizzers u Svizras èn tranter las unfrendas. Il Departament federal d'affars stat en contact cun pliras persunas ed era cun las autoritads localas. Els sajan vid sclerir sch'i dettia Svizzers che sajan bloccads e sch'els dovrian agid da terzs.
Segund terratrembel en curt temp
Gia avant in'emna avevi dà in terratrembel cun pliras unfrendas en questa regiun. Quel aveva gì ina fermezza da 6,4. Ils abitants eran vegnids surprais la notg.
Tschinta da fieu dal Pacific
En l'Indonesia datti savens terratrembels perquai ch'il stadi giascha sin l'uschenumnà «Pazifischer Feuerring». Là datti spezialmain blers vulcans. Era terratrembels datti savens e quels pon era chaschunar tsunamis.
RR novitads 06:00


text:
BarattaChor – quai è nossa acziun nua ch'ils dirigents e dirigentas san midar chor. Fina Blumenthal e Jörg Wasescha han fatg quai cun lur dus chors: il chor maschadà catolic da Sagogn ed il chor maschadà Alvra.
Il chor maschadà catolic da Sagogn è vegnì fundà l'atun 1976, e quai cun l'intent da pudair accumpagnar la messa nuvella da sur Alfred Cavelti. Entras quai ha Sur Alfred Cavelti adina giu ina speziala relaziun tar quest chor, el di che quai chor, saja ses figliol.
La messa da Josef Gruber ch'il chor ha chantà avant 40 onns ha els puspè chantà per il giubileum da 40 onns messa nuvella da Sur Alfred Cavelti. Uschia è questa messa quasi daventada la «noda chasa» dal chor maschadà catolic da Sagogn.
RR actualitad 11:00


text:
Cun quai stan da Radical Sportscars svizra pon ins er dir che dus autos da Trun/Darvella han chattà la via a Genevra.
Che la firma Radical è preschenta quest onn al salun d’autos Genevra è sco in siemi per Pieder Decurtins che maina ensemen cun ses collega Claudio Albin la filiala dals autos da sport Radical per la svizra. Quai pass davent da la Surselva sin ina da las pli impurtantas exposiziuns d'autos dal mund pudess esser in pass decisiv per la firma grischuna. Fatg pussaivel quai a la pitschna interpresa svizra da Trun/Darvella ha la firma che producescha ils autos Radical en l’Engalterra.
Al salun d’autos a Genevra vegnan preschentads dus autos. In da quels è in auto per ir sin via e l’auter è in auto da sport lubì sulettamain sin pistas dad autos.


text:
La proxima fermada da la refurma ha num votaziuns. Nus Svizras e Svizzers avain l'ultim pled.
Or da las debattas en il parlament han ins badà ch'i va per ina chaussa emoziunala, e nagin n'ha prendì il maun avant la bucca. Precis uschè pudess vegnir il cumbat electoral.
Diversas uniuns da purs e da gastronomia vegnan segir er a sa maschadar en il cumbat electoral, tant pli dir vegnia ad esser.
Da l’avis ch'i vegn a dar in dir cumbat è er il cusseglier naziunal Heinz Brand. Dentant na vegn el insumma betg a sustegnair la refurma – cuntrari.
Questa refurma è mo «Pflästerlipolitik»! Ma il suveran duai decider...
Per u cunter la refurma: I sto vegnir persvas – quai che vegn ad esser ina da las grondas sfidas cunquai che la refurma è fitg cumplexa. Igl è ina refurma nua ch'er ils politichers s'han mors ora il dents.
- Dunnas duain lavurar fin 65.
- Novs pensiunaris duain survegnir 70 francs dapli AVS.
- Per finanziar l'AVS duai la taglia sin la plivalur vegnida augmentada per 0,6%.
- Quant che duai vegnir pajà or da la cassa da pensiun mintga mais. Il mument èn quai 6,8%. En il futur duain quai anc esser 6%.
Dentant Silva Semadeni na fa betg quitads per quai. Ella è da buna speranza ch'ins possia declerar bain la chaussa a mintgina e mintgin.
Nus stuain far cler a tuts ch'i vul questa refurma e che quai è mo il cumenzament da midaments en chaussa rentas.
Gea, declerar ston ins quai en mintga cas, di Magdalena Martullo-Blocher, dentant uschè che la glieud chapescha era che la refurma sco quai ch'ella è uss na porta nagut.
Ins viva schon cun quai, betg tant ditg e betg tant bain. Ma sch'il suveran di: meglier quai sco nagut, lura è quai halt uschia.
Conscient a tuts è che sch'i dat ina midada, lura n'è la renta anc betg salvada. I vul anc autras mesiras. Ina che vegn segir puspè ad esser tema è d'auzar la vegliadetgna da pensiun.
Auzar la vegliadetgna è il pass logic. Nus vegnin adina pli vegls e pajain adina pli tard, perquai che nus faschain pli ditg scolaziuns.
Uschia che la dumonda co salvar las rentas na piglia anc ditg betg ina fin. Sche tut va tenor plan, lura vegnin nus a votar ils 24 da settember davart la refurma.


text:
In bun chalzer da viandar sto era tegnair ora l’aua. In avantatg saja sch’il chalzer haja ina membrana da goretex. Quella funcziuna sco nossa pel, ella respira e tegn ora l’aua. En cas ch’il chalzer vegn bletsch suenter ina tura datti in spray per unscher en, e quai mantegnia il tgirom. In chalzer possian ins duvrar ca. 180 dis.
Parts impurtantas dal chalzer èn era las soccas e las solas ch’ins metta endadens. I dat solas ch’èn gia fatgas u ch’ins po laschar far tenor la furma dal pe. Uschia pon ins adattar la sola al pe e quai dettia in tschert confort, di Urban Carigiet.
Ina buna socca prendia si il suaditsch e laschia transpirar quel enavant al chalzer. En ina socca normala stettia il suaditsch en quella, ed alura possian ins avair vaschias suenter ina tura.


text:
Quest cumpromiss n’è la politica però betg stada pronta da far. Pertge l’onn sisur avessi duvrà ulteriurs milliuns. Ils ultims 20 onns han la regiun e las vischnancas investì passa 5 milliuns francs en l’Institut Otalpin, 4,7 da quels a fond perdu. «Quai è ussa stà tut per nagut», di il president da vischnanca da Valsot, Victor Peer.
Ils geniturs èn schoccads
Il mardi l'avantmezdi han ils geniturs dals 90 scolars da l'Institut Otalpin a Ftan survegnì la brev che l’institut serria sias portas. La saira èn els lura stads envidads ad ina infurmaziun da la scola. Las reacziuns dals geniturs suenter questa infurmaziun mussa che blers èn schoccads. «I è sgarschaivel ch’insatge uschia po capitar» ubain «igl è crudà ensemen il mund», uschia hai tunà suenter l’infurmaziun.
Sco Johannes Flury, il president dal Cussegl d’administraziun da la scola media ha ditg ad RTR, saja la discussiun stada intensiva ed emoziunala. A l’infurmaziun han be ils geniturs pudì sa participar.
Tut las stentas da chattar investiders e donaturs èn stadas adumbatten.
La finala mancavan a l’Institut Otalpin mintg’onn 1,5 milliuns francs, uschia Flury. Tut las stentas da chattar investiders e donaturs sajan stadas adumbatten. Els avessan duvrà 8 fin 10 milliuns ils proxims 5 onns.
Bleras plazzas van a perder
Cun la serrada da l’Institut Otalpin a Ftan van era a perder radund 50 plazzas da lavur. Bun 40 da quellas sajan plazzas da magisters, ha Paul Schwendener da l’uffizi per lavur ditg ad RTR. Era sch’il martgà da lavur per magisters saja avantagius il mument, dovria quai ina tschertga flexibilitad dals magisters pertutgads, saja quai pertutgond la lavur sco era il lieu da lavur. Radund 5 persunas possia l’Institut pensiunar anticipadamain ed ils pedels possian ins intermediar en il turissem, uschia Schwendener vinavant.
Chattar ina soluziun per ils scolars
Per las scolaras ed ils scolars da l’Institut Otalpin a Ftan tschertgan ins ils proxims dis ed emnas ina schliaziun cun las autras scolas medias dal conturn. La gievgia suentermezdi van represchentants da l'Academia Engiadina da Samedan, dal Lyceum Alpinum da Zuoz e da las scolas medias da Schiers e da Tavau a Ftan per preschentar lur scolas als geniturs interessads. Uschia duessi vegnir garantì ch’ils scolars e las scolaras da l’Institut Otalpin pon cuntinuar senza interrupziun la scola l’avust.
Reacziuns d'autras scolas
La prontadad e la capacitad da prender si scolars, lezza è tar tuttas scolas media avant maun. Il pli fitg probabel tar la scola media da Schiers ch’avess plaz per enfin 40 scolaras e scolars, sco quai ch’il rectur Christian Brosi ha confermà ad RTR. Cler dettia qua era concurrenza tranter las singulas scolas medias, dentant saja quai era ina dumonda da la solidaritad envers ils pertutgads, manegia Roman Grossrieder, il manader da finanzas e servetschs dal Lyceum Alpinum a Zuoz.
Perquai ch'ils meds èn però uschè stgars na saja betg pussaivel da porscher in plan social als emploiads da l'institut. Sin quest champ collavura l'institut cun l'uffizi chantunal da lavur.
La serrada da l'institut n'è nagina surpraisa.
La decisiun da serrar l’Institut Otalpin a Ftan n’è per il directur da l’Uffizi chantunal per educaziun, Martin Jäger, stada nagina surpraisa. Las cifras sajan stadas talmain nauschas che da serrar la scola saja stada l’unica soluziun. Perquai possia el star per 100% davos questa decisiun. Da perder il gimnasi saja dentant ina gronda sperdita per la regiun, ha ditg Jäger. Ella perdia tras quai attractivitad da viver. Per il chantun percunter saja quai da supportar.
Las reacziuns
La fin da l'Institut Otalpin
Dapi mardi èsi cler che er l’ultima acziun da salvar la scola n'ha purtà nagut. Il manaschi da la scola tradiziunala vegn serrà per immediat, quai suenter passa 200 onns.
Las raschuns: memia paucs scolars ed ina memia pitschna occupaziun da l’internat. Er il fatg che Swiss Olimpic ha retratg il label ha però gì effects negativs sin il marketing.


text:
Reconescimënt de titui de stüde
Impede fá l'ejam de bilinguism de livel C1 (livel A da n iade) vára da se fá reconësce dui titui de stüde, un n todësch y un n talian. Te chësc caje ne vára nia debojëgn da fá ejams surapró.
Combinaziuns poscibles:
- diplom de maturité arjunt te un n lingaz y diplom universitar de pröm degré arjunt tl ater lingaz,
- diplom universitar de pröm degré te un n lingaz y master de secundo degré tl ater lingaz.
La condiziun che vá debojëgn é che altamo l’80% dl stüde o di ejams sides gnüs fac tl lingaz damané. Chësc vëigon sön le plann de stüde che é da injunté ala domanda y da chël che al resultëia ince le lingaz d’ejam relatif y le credit formatif arjunt (CFU).
BUN DA SAVËI
Al ne vëgn nia reconesciü chisc stüdi, deache ai ne vëgn en gran pert nia tignis te un di dui lingac (talian o todësch):
- le stüde te trëi lingac tl'Univerité Lëdia de Balsan
- le stüde te dui lingac tla Scora Alta de Sanité “Claudiana”
- le stüde bilingual integré de iurisprudënza ("integriertes Diplomstudium der Rechtswissenschaften") tl'Université de Desproch
Che?
Dötes les porsones interessades - anfat de ci nazionalité - che á i titui de stüde preodüs pó te vigni momënt damané do le reconescimënt de titui de stüde por ciafé l'atestat de bilinguism A.
Co?
La domanda pó gní fata tres le cunt digital o cun i formulars aposta. Al é ince da injunté na copia di titui de stüde y ince le plann de stüde olache an pó odëi le lingaz d'ejam relatif y ince le credit formatif arjunt. Al é indere ince da presenté i originai. Chisc pó gní mostrá sö canche al vëgn dé jö la domanda o al plü tert canche an vá a se tó l'atestat de bilinguism.
Olá?
Les domandes pó ma gní dades jö pro le Sorvisc d'ejams de bi-y trilinguism tla via Dr.-Julius-Perathoner 10, 39100 Balsan, tla secunda alzada dl frabicat tl parch danter la staziun dla ferata y la staziun dla coriera (linies dl bus dla SASA: 6, 7, 9, 11, 12, 16, 183).
Can?
La domanda de reconescimënt de titui de stüde pó gní fata te vigni momënt y ara vëgn tuta en conscidraziun te n ordin cronologich. I tëmps d'elaboraziun dles domandes depënn dala sort de titui de stüde da valuté. An pó contaté la porsona de referimënt dada dant sön la confermaziun de recioiüda y an ciafará informaziuns plü avisa sön co che ara stá cun la domanda y sön tan dî che ara döra ciamó.
Jí a se tó l'atestat de bilinguism
An pó jí a se tó l'atestat de bilinguism pornanche an ciafa nosta comunicaziun tres e-mail.


text:
Survesta dalla dumbraziun dils animals dils 21 d'avrel 1886
Survesta Bugnei e Surrein
Ils 8 fiugs a Bugnei ed ils 7 fiugs a Surrein cun Surrein Sut e Foppas
Schazetg dalla schubradad dallas rassas
Da seniester Surrein Sut, Foppas culla caplutta da s. Antoni (Surrein era numnau vi Sontg'Antoni). Atras Surrein passava la via veglia da Cavorgia e Cavorgia Sura cun la cuntinuaziun sur Stagias vi a Medel. Gest cuort avon la caplutta da Sontg'Antoni fuva la cruschada cun la via che mava lu direcziun Nalps, la via si Foppas e la via giuviars encunter Surrein Sut e Cavorgia. Neu da Sedrun mava la via dil Run giu, sur la Punt Baselgia tras gl'Uaul Baselgia dallas Traviarsas orasi tier la sura numnada cruschada da vias!
La via suls Plauns Sedrun cun la punt sul Rein ei vegnida baghegiada 1922/23 ton chils da Cavorgia han buca pli stuiu passar atras Surrein e dallas Traviarsas enagiu per arrivar ella capitala. In ver levgiament! Pli sempel ei la caussa lu aunc daventada (1987) cun la punt neu da Surrein directamein vi els Plauns Sedrun!


text:
Margherita II de Danimarca
La Margherita II de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (in danes: Margrethe 2.; nomm intregh: Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid; Copenaghen, 16 de april del 1940) l'è la regina de la Danimarca.
L'è vegnuda regina in del 1972, a la mort del sò pader Federigh IX. L'è la prima regina danesa dopo de la Margherita I, morta in del 1412.
A l'ha poduu 'gnì regina dopo 'n cambiament de la Costituzion del sò paes, perchè sedenò (già che l'è ona donna) el trono el saria 'ndaa al sò zio Knud.
La s'è sposada cont el princip Henri Laborde de Montpezat, del qual a la gh'ha 'vuu duu fioeu: Federigh e Joachim.


text:
Il motiv per il plant a Cuira saja il fatg ch'ils statuts sajan vegnids modifitgads suenter la votaziun dal suveran d'Engiadin'Ota. Quai uschia ch'els cuntradian a la voluntad dal pievel, ha suttastritgà il vicepresident da San Murezzan, Michael Pfäffli vers RTR.
Cussegl da fundaziun dispitaivel
Ils midaments dals statuts pertutgan surtut la constellaziun dal cussegl da fundaziun e dal cussegl administrativ. Nov n’èn las vischnancas betg pli libras tar la tscherna da lur delegai. Els ston metter ina persuna ord la suprastanza communala en il cussegl da fundaziun.
Violà principis
Ultra da quai impedeschian las prescripziuns en ils statuts da la Fundaziun provediment da sanadad Engiadin'Ota, che persunas ch'hajan ina colliaziun cun il sectur da sanadad, na pon betg far part dals dus gremis. Tenor ina communicaziun da la vischnanca da San Murezzan haja il Cussegl regiunal violà ils dretgs politics da la populaziun d’Engiadin’Ota, sco er il princip da la separaziun da las pussanzas e da l’autonomia da vischnanca.
Tenor Michael Pfäffli saja grev da giuditgar quant ditg ch’ins haja da spetgar sin ina resposta da Cuira en chaussa. Empè da surlaschar il midament da statuts simplamain a la nova Regiun Malögia, haja la vischnanca da San Murezzan dentant vulì ir a la segira ed ha perquai inoltrà plant tar la Dretgira administrativa.
RR actualitad 11:00


text:
Ils plans, da construir in’ovra solara si sur St.Antönien derivan questa giada da las Ovras Electricas da Turitg EKZ. Quai ha confermà il pledader da medias da l’EKZ Noël Graber al schurnal regiunal da SRF. Il project nov è dentant auter ch’il vegl:
Ils moduls solars duajan vegnir montads vi dad ina construcziun a suga sur ils rempars da lavinas.
Per pudair montar ils panels vuli dentant in midament da la lescha da construcziun da la vischnanca da Luzein, a la quala che St. Antönien fa part. La dumonda correspundenta è publitgada en il fegl uffizial. Quant ch’il project vegn a custar per propi n’è betg anc vegnì publitgà. Il pledader da medias ha ditg unicamain, ch’i sa tractia dad ina summa da plirs milliuns.
La vischnanca da Luzein è cuntenta, che l’idea da l’ovra solara survegn nov schlantsch:
Nus n’avain betg fatg quint, ch’i dat uschia spert puspè interess per ina tal’ovra.
Il project nov ha tenor Kasper dus avantatgs: dad ina vart possian ins producir energia netta e da l’autra attrair visitaders che vulan vesair ina giada ina tal’ovra autalpina. Il zercladur è prevesida ina radunanza d’orientaziun in chaussa.
RR actualitad 07:10


text:
Ils 15 novs commembers da la Polizia chantunala han dà giu il venderdi lur empermischun d'uffizi al cumandant, Walter Schlegel. En ses pled ha il cusseglier guvernativ, Christian Rathgeb, gratulà als brevetads ch'els han fatg cun success l'examen professiunal federal.
A la ceremonia èn sa participads confamigliars, instructurs sco er numerus represchentants da la politica e da l'administraziun. La festa è vegnida embellida da la Musica da polizia dal Grischun.
Lieus da staziunament
Ils 15 novs commembers dal corps ha cumenzà lur scolaziun l'october 2017 a la Scola da polizia da la Svizra Orientala ad Amriswil. Il 1. d'october 2018 cumenzan els lur servetsch en ils suandants lieus da staziunament:
- Bernhard Beda Christian: Post da polizia Samedan
- Camenisch Ricardo: Post da polizia Arosa
- Carnot Rico: Sustegn da traffic Silvaplana
- Caviezel Flavio: Post da polizia Roveredo
- Deflorin Ursin: Sustegn da traffic San Bernardino
- Fehr Marino: Post da polizia Glion
- Joos Thomas: Post da polizia Samedan
- Laim Sandro: Post da polizia Flem
- Mattheiss Michele Celine: Post da polizia San Murezzan
- Raselli Ricardo: Sustegn da traffic Tusaun
- Rupp Jannik: Sustegn da traffic Tusaun
- Scherrer Desiree Pamela: Sustegn da traffic Tusaun
- Schlegel Joris: Sustegn da traffic San Bernardino
- Stock Thomas: Sustegn da traffic San Bernardino
- Stöckler Mike Andreas: Sustegn da traffic San Bernardino
TSG 17:40


text:
La firma ZIMA da Son Gagl che ha sviluppà il project dal nov Coop, é dapi l'onn 2011 stada a la tschertga d’in plaz ideal. Sco quai che Markus Hämmerle ha ditg, saja la zona da bajegiar Grüneck il plaz ideal per il Coop.
La situaziun da traffic ch'è midada dal tuttafatg pervia dal sviament da Glion valitescha quest nov plaz sco plaz cun potenzial. La rundella nova a l’entschatta da Glion maina quasi l’entir traffic da la Surselva, Sursaissa e Lumnezia gist tar il nov bajetg dal Coop.
Velos e peduns
Perencunter vegn uschè spert che la via da colliaziun tranter la rundella nova ed il Coop nov è fatga, serrada la via veglia da Schnaus sin il tschancun Glion fin tar il Coop ed Aldi. Quest tschancun è suenter mo per ils velos ed il peduns.
Il Coop nov ha ina surfatscha da 2’000 meters quadrats per la vendita e 90 parcadis. Il bajetg custa 25 milliuns francs. La stad 2018 quintan els da pudair retrair las novas localitads.
Tge far cun il bajetg vegl?
Il bajetg vegl da l’autra vart dal Rain s'auda a la Coop Immobiglias, e sco quai che Rudolf Paco Gurtner, il manader da la vendita da tut ils Coop's en il Grischun ha ditg ad RTR na sappian ins anc betg tge che vegnia fatg cun quest bajetg. El ha laschà sentir ch'i savessi dar abitaziuns, dentant era pussaivel fiss in center da commerzi.
RR actualitad 17:00


text:
Digitip – managers da pleds clav
- Glindesdi, 11.12.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 11.12.2017, 10:15, RTR
Managers da pleds clav èn programs che salvan tut ils pleds clav sco en in tresor.
Ozendi dovrins per mintga cumpra, empustaziun e conto en l'internet in utilisader ed in pled clav. Cun il temp san ins survegnir in caos cun tut quels logins. Per evitar da nizzegiar dapertut il medem u in sumegliant pled clav pon ins salvar tuts en il manager da pleds clav. In program ch'ins sa duvrar sin il telefonin, il computer u er il tablet per tegnair urden cun tut ils pleds clav. E cun intgins clics han ins access tar tut ils contos en l'internet senza stuair tegnair endament tut ils pleds clav correspundents.
In pled clav per in'entira massa pleds clav
Tut senza pled clav na van era ils managers da pleds clav betg. Era là dovri in per avair access. Uschia ston ins dentant be memorisar in sulet pled clav per avair access sin tut tschels. Tar managers da pleds clav datti in'entira massa purschidas. Talas ch'ins sto pajar ma er gratuitas. Tar las gratuitas tutgan tranter auter «Dashlane» u er «KeePass».
Agid per crear pleds clavs segirs
Plinavant porschan divers managers da pleds clav era ina funcziun che controllescha sch'in pled clav è segir u betg. Uschia pon ins cun agid dals managers era crear buns e segirs pleds clav per mintga access ch'ins dovra. En pli san ins er arcunar en il program autras infurmaziuns confidenzialas sco per exempel notizias persunalas u documents d'identitad.


text:
Gion Tscharner, il lexicolog e redactur dals dicziunaris ladins en l’internet, viva a Zernez. L'um dad 84 onns è oriundamain però da Sched en Tumleastga.
Cun il cudeschet «Sched a seu lungetg» preschenta Tscharner ussa la verva da ses lieu nativ, nua che be pli paucs discurran rumantsch. Il cudesch cun 180 paginas tracta fitg intenstiv l'istorgia da la lingua da Sched.
La publicaziun mussa la midada linguistica e las atgnadads dal rumantsch da Sched. Ella cumpiglia ina grammatica ed in pledari era sin in disc cumpact. En in’agiunta descriva l'autur l’istorgia da la famiglia Raguth Tscharner da Sched.
TR Telesguard 17:40


text:
476
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Burlada dal Imperi ruman d'Ucident.
- 4 de setember - Imperi ruman: Ròmul Augüstul, ul daré imperaduur dal Imperi ruman d'Ocident, al è depunüü par Uduàcar, ul quaal al sa pruclama rei d'Itàlia.
Naixemeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
L'onn passà saja vegnì pajà ora rentas da l'AVS da 43,3 milliardas francs. Las entradas muntian a 42,3 milliardas francs, scriva l'Uffizi federal per las assicuranzas socialas. Quai fa ina differenza dad in milliun francs. L'onn passà han radund 2,5 milliuns persunas en Svizra ed en l'exteriur survegnì ina renta dad AVS.
Gudogn tar assicuranza d'invaliditad
Tar l'assicuranza d'invaliditad IV però è sa resultà in gudogn dad 800 milliuns francs. L'IV ha gì entradas da 10 milliardas francs ed expensas da 9,2 milliardas francs. Plinavant ha l'IV sustegnì l'onn passà radund 432'000 persunas.
RR novitads 12:00


text:
I na sa tractia betg da l’urs M25. El n’haja er nagin cularin cun emettur. La fotografia ha la trapla d’in pur da Piuro en l’Italia fatg. Quai la saira dals 12 da fanadur.
Valladas talianas En Val Bregaglia datti in urs «blond»
L’urs fotografà en Val Bregaglia d’ina trapla da fotografar, sumeglia fitg a l’urs vesì avant insaquantas emnas en Val Poschiavo. Sco lez, haja era quest urs ina colur da pail «anormala», scriva il Corriere del Ticino. Vul dir: betg brin stgira, mabain brin clera, quasi «blonda».


text:
Chaschuna ina zona da pressiun bassa vairamain migrena, asma, trombosas, problems cun il cor e depressiuns? Christoph Siegrist da SRF Meteo è sceptic. Cumprovar in effect da l'aura sin ils carstgauns na saja strusch pussaivel. E l'aura possia esser in factur per mals, dentant in factur da blers.
Ina chaussa cumplexa
Il problem cardinal da l'aura biologica è, che l'aura è cumplexa. Ina maschaida da suffel, umiditad, temperatura, pressiun, chemia da l'aria e radis. Ed ils umans èn era cumplexs, mintgin reagescha auter sin in factur.
Sentir l'aura
In'excepziun da l'aura biologica è la previsiun dals pollens. Quai possian ins mesirar bain, ed il sgol dals pollens saja era dependents da l'aura, di Christoph Siegrist.
Che persunas che dian ch'ellas sentian l'aura hajan era mal, na snega nagin. Ch'ils mals derivian dentant mo da l'aura, lez na possian ins betg cumprovar.


text:
Davart mai
- Naschì ils 26 da mars 1992
a Masein
- Ils megliers slopes Arosa
- Naziunalitad Svizra
Jau sun creschì si en ina famiglia gronda. Quatter fragliuns, bab e mamma. Il sport è gia adina stà fitg impurtant en nossa famiglia. Noss geniturs han sustegnì nus il meglier pussaivel.
Cun 12 onns ha mes frar Andri mussà a mai la via en il mund dal freeski. Ensemen essan nus tut l’onn adina puspè ids sin ils pli differents trips en l’Europa. Cun 15 onns ans èsi lura reussì da cuntanscher las emprimas plazzas da podest europeicas. Davent da quel mument hai propi cumenzà a marschar ed ensemen avain nus absolvì pliras concurrenzas internaziunalas. «Uschia sun jau vegnì al sport.»
Mia famiglia è mia pli ferma pitga. Da mia dunna Sarah, da mia mamma, da mes bab, da mes trais frars e da mia sora ma poss jau fidar da tut temp.
Mes mund d'autosGia da mattet aveva jau plaschair d'autos e da lur tecnica. Cun mo 18 onns possedeva jau gia autos da sport. La tecnica dals vehichels fascinescha mai ed jau hai plaschair da struvegiar enturn vi dals autos. Ultra da quai sun jau er in junkie da la forza e da la sveltezza. Sche jau hai la chaschun, vom jau gugent sin il traject da cursa ed hai era plaschair dal design dals autos. L'erodinamica è il motor da mia segunda passiun.
Mes mund da helicoptersMes scolast scheva adina ch'il brevet da pilot saja sulettamain insatge per buns scolars – oz dispon jau tuttina da mia permissiun da sgular.
Mes mund da hobisLa sveltezza fascinescha mai sin tut ils secturs. Ed era las tecnologias novas m'interesseschan. Jau vi savair tge che funcziunescha co e pertge. La sveltezza e l'effizienza m'entusiasmeschan er en la communicaziun. Grazia a mia cumpetenza en las medias socialas cuntansch jau mia communitad che s'interessa ordvart per il sport ed il stil da viver.
Mes mund persunal


text:
Actualmain parta Roger Federer il record da 7 victorias cun William Renshaw da l'Engalterra e Pete Sampras da l'America. L'otgavla victoria a Wimbledon, il 19avel triumf ad in Grand Slam. Quai fiss da vaira incredibel.
Wimbledon era per mai adina indicatur.
Roger Federer frunta oz a las 15:00 sin Marin Cilic da la Croazia. Tschintg sets ha el duvrà l'onn passà en il quartfinal da Wimbledon per batter Marin Cilic, ed il 2014 ha Federer pers encunter il Croat il mezfinal al US Open. El ha dentant gudagnà 6 da 7 gieus encunter Marin Cilic.
RR sportissimo 12:00


text:
Ucitània
L'Ucitania (in ucitan Occitània [utsi'tanjɔ], [uksi'tanjɔ], second la norma classega, Óucitanìo segond la norma mistraliana; Occitanie in frances), o Pays d'Oc, l'è l'area storega de l'Europa che la cumprend un bel toch de la Franza del sud indè che l'è parlada giamò da epuch storegh lengua ucitana.
L'Ucitania l'è forsi l'esempi püssee lampant de nazion senza stat, o nazion pruibida. La cumprend 'l sud de la Franza, un toch de Spagna (Val d'Aran e i zonn circundaa da la Catalunia), e i val ucitann del Piemont, arent ai Alp Cozi e i Alp Maritim ins 'l teritori talian.
Tüt insema, quij terr lì i gh'hann pü o men 14 milion d'abitant. Al dì d'incö, dumà un quart de la pupulazion l'è bona da parlà l'ucitan. Quest l'è el resültaa de la pulìtica menada dal Staa centralista fransés, che la ciamen "Vergonha".


text:
Quai communitgescha la procura publica da Braunschweig. Ils investigaders sajan vegnids activs pervi d'ina denunzia peanala da la surveglianza da finanzas.Tar las inquisiziuns giaja quai per la renfatscha che VW haja tut tenor informà memia tard il martgà da finanzas davart il scandal da svapur. I valia dentant la presumziun d'innocenza.
Dasper Winterkorn sa drizzan las inquisiziuns er cunter in ulteriur commember da la direcziun. Las autoritads han però punctuà ch'i na sa tractia betg dal president en uffizi, Hans Dieter Pötsch.
RR novitads 16:00


text:
L'idea da suttametter ils gieus olimpics al referendum n’è betg nova. Gia il mars aveva la Cussegliera naziunala socialdemocrata Silva Semadeni gì da defender sia moziun che leva che las votantas ed ils votants svizzers possian decider davart la milliarda francs ch'il Cussegl federal leva dar per sustegnair ils gieus olimpics da Sion 2026. Ina maioritad dal Cussegl naziunal aveva lura dà suatientscha a quella. Perquai che la populaziun vallesana ha decidì il zercladur cunter ils gieus ha quella moziun uss nagina muntada pli.
Mo Silva Semadeni na vul betg sa cuntentar cun quai success. Ella patratga gia vida futuras iniziativas per gieus olimpics en Svizra. «Igl è pussaivel ch’i dat puspè iniziativas per gieus olimpics. E sche quellas vegnan ston ils organisaturs savair co las reglas èn. Ina regla impurtanta fiss ch’i dovra in referendum facultativ a nivel svizzer.»
Semadeni na saja betg cunter gieus olimpics
Cuntanscher quai vul ella cun sia iniziativa parlamentara. Cun quella propona ella d'agiunscher a la lescha federala per la promoziun dal sport in ulteriur paragraf che pretenda gist quai, in referendum facultativ sch’i dat daners da la Confederaziun.
Ella na saja betg categoricamain cunter gieus olimpics en Svizra, sincerescha Semadeni. Perquai na pretendi ella era betg in referendum obligatoric.
Sch’ils gieus fissan uschè sco quai ch’i vegn adina detg, ch’els sajan pitschens, duraivels e persistents, lura na fiss necessari da far in referendum.
Ella saja dentant cunter excess nua che la fin finala tant ils lieus d’occurrenza e la populaziun sco era la natira vegnian sut las rodas. Tar gieus massa gronds, massa chars e cun grondas investiziuns dal maun public stoppia pudair vegnir decidì er al nivel svizzer, di Semadeni.
Swiss Olympic di "Gea, dentant..."
Critic vesa Alexander Wäfler da Swiss Olympic l'iniziativa parlamentara da Semadeni. Era per els saja cler ch'ina candidatura per gieus olimpics dovri in ferm sustegn da la populaziun. Da l'autra vart n’enconuschi la Svizra nagin referendum da finanzas. I fiss perquai schon curius sch'ins faschess ussa gist tar il sport in'excepziun. Quai tant pli ch'ina candidatura da la Svizra na saja per ils proxims onns insumma nagin tema.
Davart l’iniziativa parlamentara decida il Cussegl naziunal en ina da las proximas sessiuns.
RR actualitad 07:10


text:
Defribiladus d’oblianza tl sport, cursc de ajornamënt
Pro vigni evënt sportif mëssel ester presënta na porsona che sais da adoré n defribiladú. Löm vërda dala Junta ai cursc de ajornamënt
Tl Südtirol, sciöche tl rest dl’Europa, é öna dles maius gaujes de mort l'infart che pó gní a se le dé ince tratan les ativités sportives. Por chësta rajun él gnü aprové sön livel statal la norma che prevëiga l’oblianza de defribiladus tratan dötes les manifestaziuns sportives che vëgn organisades te implanc aposta. “I sun sigüsc che ince tl sport mëssel gní metü en pratica dötes les mosöres por garantí les mosöres por salvé les vites y por chësta rajun él gnü aprové bele tl 2015 les diretives d’oblianza de defribiladus”, spliga l’assessuria por la sanité Martha Stocker. Da pert di Comuns, proprietars de gran pert dles strotöres sportives él gnü cumpré cina sëgn cun n contribut provinzial indöt 456 defribiladus.
Do la cumpra dles atrezadöres messará les assoziaziuns sportives amatoriales che laora tl setur professional garantí tratan les competiziuns sportives inserides tl calënder ofizial la presënza de na porsona formada che sides cualificada por adoré l’atrazadöra d’emergënza. Al ne é nia conscidrades dal’oblianza les competiziuns che vëgn organisades aldinfora di implanc sportifs y les ativités, tratan chëres che an adora nia n sforz particolar dl aparat cardiologich sciöche por ejëmpl soghé a biliard o le jüch dl sciach. Les assoziaziuns sportives a livel profescional mëss ince garantí l’oblianza de n defribiladú tratan i alenamënc. Bele tl 2015 él sté tröc volontars dles assoziaziuns sportives che á fat la formaziun nezesciara por adoré i aparac. Chësta formaziun döra 8 ores y vigni dui agn mëssel gní fat n curs de ajornamënt de cater ores.
“Le Minister á confermé l’oblianza de ajornamënt vigni dui agn y chësta norma vëgn rezepida a livel provinzial cun na delibera dla Junta”, sotlignëia l’assessuria Stocker. La priorité prinzipala sará sëgn la formaziun dl personal por l’adoranza di defribiladus. “I un ciaré da fá a na manira che düc chi che á bele fat n curs de formaziun o n ajornamënt de cater ores pois ajorné sües competënzes tl setur cun n curs de ater cater ores”, sotlignëia l’assessuria por le sport Martha Stocker. L’Ofize Sport dla Provinzia menará inant informaziuns plü monüdes ti proscims dis a dötes les assoziaziuns sportives por ci che reverda les indicaziuns de carater tecnich.
USP