text:
En il Grischun sa mussan las medemas tendenzas sco en l'entira Svizra en vista a las elecziuns naziunalas: La dretga daventa levet pli ferma, la sanestra è stabila ed il center politic perda vuschs. Quai mussa ina retschertga represchentativa che l'institut Demoscope ha fatg sin incumbensa dad RTR, la Südostschweiz ed il schurnal regiunal da radio SRF.
Jau sun surprais quants giuvens che vulan eleger PPS.
PPS vinavant a la testa
La pli ferma partida en il Grischun resta la PPS cun 26.9%. Cumpareglià cun l'onn 2011 crescha ella perfin levet. Quai saja tranter auter d'engraziar a la giuventetgna, declera Werner Reimann da l'institut Demoscope: In terz dals giuvens tranter 18 e 34 onns hajan l'intenziun da vuschar per la PPS ils 18 d'october.
Era la PLD crescha tenor la retschertga da Demoscope e vegn sin 14.3%. Ils liberals fan surtut vuschs tar ils umens - saja quai giuvens u vegls.
PS fa puncts tar las dunnas
Betg dapli e betg damain vuschs paran ils socialdemocratics da cuntanscher (15.8%). La PS è dentant la suletta partida grischuna che survegn marcantamain dapli vuschs da dunnas che dad umens: 20% da las dunnas veglian eleger la PS, ha Werner Reimann retschertgà.
Procentualmain perda la PBD las pli bleras vuschs.
Il center politic patescha
La PBD resta bain segund ferma partida en il Grischun, cumpareglià cun l'onn 2011 perda ella dentant vuschs e vegn anc sin 17.1%. La PCD resta ina bastiun en la Surselva - guardà sur l'entir chantun perda ella dentant ina plazza en la rangaziun ed è cun 14.3% la quart-ferma partida en il Grischun. Ch'ils Verd-liberals daventan pli flaivels n'è per Werner Reimann da l'institut Demoscope nagina surpraisa (5.7%). El è dentant surprais che la partida verd-liberala na survegn betg dapli vuschs da La Verda che na fa quest onn betg part a las elecziuns naziunalas.
Tgi fa la cursa?
Per ils verd-liberals pudess quai vegnir stretg da defender il sez da cusseglier naziunal Josias Gasser. Entras la colliaziun da glistas da las partidas dal center (PBD, PCD e PLD) èsi bun pussaivel ch'i grategia a la PLD da conquistar quest sez e dad uschia puspè esser represchentada en la chombra gronda.
La retschertga mussa dentant era che bunamain 40% da las persunas dumandadas n'han anc betg decis a tgi dar la vusch u ch'ellas na vulan anc betg tradir quai. «I vegn en scadin cas anc interessant», resumescha Werner Reimann da l'institut Demoscope.
Limitar il temp d'uffizi da parlamentaris
Parlamentaris federals duain chalar suenter 12 onns en uffizi, quai è l'avis d'ina maioritad da votantas e votants en il Grischun.
Sin la dumonda «Quant ditg duai in parlamentari grischun pudair restar en il cussegl naziunal u cussegl dals chantuns» ha ina gronda part respundì cun 9 enfin 12 onns. Quai mussa ina retschertga represchentativa che l'institut Demoscope ha fatg sin incumbensa dad RTR, la Südostschweiz ed il schurnal regiunal da radio SRF.
30% da las persunas dumandadas vulessan ch'ils parlamentaris grischuns stuessan chalar il pli tard suenter 12 onns, quai correspunda a 3 legislaturas. 21% giavischan suenter 5 enfin 8 onns ina midada e 12% fissan per limitar il temp
d'uffizi sin 4 onns.
Cun 18 onns gia en il parlament a Berna
Era giuvnas e giuvens pon represchentar il Grischun en il cussegl naziunal u il cussegl dals chantuns e quai gia a partir da 18 onns. Da quest avis èn 36% tenor la retschertga da Demoscope. Surtut la giuventetgna na vul naginas limitaziuns da vegliadetgna. In quart da las persunas sur 55 onns avess dentant pli gugent represchentants pli vegls che 30 onns.
Terminar la carriera cun la pensiun
In parlamentari grischun duai esser maximalmain 65 onns, manegian passa la mesadad (52%) dals dumandads. Bunamain in quart è dentant da l'avis che la vegliadetgna maximala per parlamentaris federals duai esser 70 onns.
La retschertga
Per la retschertga represchentativa ha l'institut Demoscope dumandà 1200 persunas en il Grischun e quai dals 10 enfin ils 20 d'avust 2015. Per las cifras numnadas èsi dentant da far quint cun in sbagl da prova da +/- 3.6%.
La retschertga
Per la retschertga represchentativa ha l'institut Demoscope dumandà 1200 persunas en il Grischun e quai dals 10 enfin ils 20 d'avust 2015. Per las cifras numnadas èsi da far quint cun in sbagl da prova da +/- 2.8%.


c: text/html

text:
La campagna da prevenziun d'accidents cun motos «smartrider.ch» ha durà trais onns. Uss vegn ella remplazzada cun la campagna «stayin-alive.ch» per promover il pensar da segirezza en connex cun manischar ina moto.
Durant la stagiun principala da motos, dal matg fin l'october, vegnan montads placats da la segirezza dal traffic per lung dals trajects da moto ils pli frequentads e nua ch'i capitan blers accidents, scriva la polizia.
Nova campagna – meds cumprovads
La campagna «smartrider.ch» vegn substituida tras la campagna «stayin-alive.ch». La campagna da motos «stayin-alive.ch» dal Post da consultaziun svizzer per la prevenziun d'accidents (ppa) cumenza – cun motivs actualisads – ses terz onn.
Ultra da la nova campagna da prevenziun sa basa la Polizia chantunala dal Grischun dentant vinavant sin quai ch'è sa cumprovà:
- mesiras repressivas (p.ex. controllas da sveltezza)
- utilisaziun dal potenzial da la construcziun da vias (p.ex. trajects ch'èn meglier renconuschibels)
- lavur da prevenziun (p.ex. acziun da placats ed acziuns sin pass e tar lieus d'accidents)
160 accidents da moto sin vias grischunas
Ils pass sur las Alps sco er cuntradas e trajects attractivs fetschian ch'il Grischun saja ina destinaziun d'excursiuns bainvegnida, constatescha la polizia. Quai na valia betg mo per viandants e ciclists, mabain er per motociclists. L'onn 2015 haja quai dà sin las vias dal Grischun passa 160 accidents cun motos.
Legraivlamain haja quai dà damain accidents mortals cun motos che l'onn precedent. En la gronda part dals accidents era la via sitga e l'aura buna. Tar radund 120 accidents cun la moto sajan ils motociclists stads sezs la culpa.
RR novitads 09:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Contignü prinzipal
Deeg, Waltraud (SVP)
Nasciüda ai 24 de messè dl 1972 a Balsan, fia de Siegfried Deeg y Waltraud Gebert-Deeg, maridada dal 1999 cun Wilfried Taschler, ara à na möta. Dal 1978 al 1983 àra frecuentè la scora elementara Goethe a Balsan, dal 1983 al 1986 àra fat la scora mesana Josef-von-Aufschnaiter a Balsan y dal 1986 al 1991 le lizeo tlassich Walther-von- der-Vogelweide a Balsan arjunjon pro l’ejam de maturité le mascimo di punć. Dedô àra metü man da studié medejina a Desproch. Dal 1992 al 1998 àra studié iurisprudënza a Desproch y a Graz. Dl 1998 àra laurè te scora, dal 1999 al 2001 àra fat le practicum da avocata te n stüde legal a Bornech y à frecuentè le curs da conservadëssa dl liber fondiar a Balsan. Dl 2002/2003 àra arjunt l’abilitaziun d’insegnamënt de dërt, economia politica y sciënza dles finanzes tles scores altes, dl 2004 àra fat l’ann de formaziun da maestra tl Istitut tecnich economich da Bornech, dal 2005 inant àra ciafè l’inćiaria d’insegnamënt a tëmp ilimité. Dl 2006 àra passè l’ejam d’avocata y dui agn dedô àra daurì n stüde legal a Bornech. Dl 2008/09 àra frecunatè n master de dërt de familia a Verona y dl 2009/2010 àra fat la formaziun da mediadëssa. Dl 2010 éra gnüda litada tl Consëi comunal da Bornech y dal 2010 al 2012 éra stada assessuria tla junta comunala da Bornech ti raiuns: seniors, ambiënt, frabiché alisiré y avalianza dles oportunitês. Ativitês de volontariat: ara é stada comëmber dl ordinn d’ospedal de Malta dla seziun da Desproch y Graz, ara à portè pro a mëte sö la Volkshochschule de Puster olache ara alda pro le diretif, comëmbra tl comitê raional dl KVW de Puster, ara fej ativité de volontariat sciöche avocata pro l’assoziaziun “Frauen helfen Frauen” y pro la Consulënza ales families. Ara é presidënta dl consëi sozial comunal da Bornech, vizepresidënta dl consëi sozial raional da Bornech, comëmbra dl comitê dles ëres dla SVP da Bornech y vizepresidënta dl comitê local SVP da San Sciomun.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 16.1.2014 assessuria provinziala
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional


text:
Vossa pagina-web – in toc Svizra!
Registrieren
Fa sco ragusa.swiss
Registrieren
Fa sco gims.swiss
Geneva International Motor Show
Registrieren
La domain d’emprim nivel .swiss creescha plivalur per ses purtaders, perquai ch’ella
preschenta cler e net l’origin e las ragischs d’interpresas e d’organisaziuns svizras.
accentuescha l’identificaziun cun la marca Svizra e sias valurs.
dat a la cumparsa d’internet d’organisaziuns svizras l’exclusivitad ch’ella merita.
profilescha las marcas svizras sin il martgà svizzer e lunsch sur ils cunfins naziunals.


text:
La vischnanca da Valsot aveva decidì d'engrondir la zona da mastergn «Quadra secha» a Ramosch. Il chantun ha ussa approvà questa decisiun. Cun quai datti ussa glisch verda per la mazlaria regiunala en Engiadina Bassa.
Il manaschi saja impurtant per uschia crear ina plivalur persistenta en la regiun, uschia la regenza. Va tut tenor plan duai la mazlaria regiunala vegnir averta la primavaira da quest onn.
Sche tut va bain possia la mazlaria arver sias portas la primavaira da quest onn.
RR novitads 09:00


text:
Suenter consideraziuns fundamentalas davart elements caracteristics d’ina vischnanca vegnan descrittas sias incumbensas e responsabladads multifaras oravant tut ord optica politica. Tge instanzas e tge organs han tgenins duairs e tgeninas cumpetenzas? Il dumber d’abitants determinescha il funcziunar democratic tras radunanza communala u in cussegl communal e votaziuns a l’urna. Malgrà la gronda autonomia che las vischnancas grischunas han, datti interess, incumbensas e legislaziuns subordinads ed en ils quals u il chantun u la confederaziun èn cumpetents.
Participants: Ida Columberg, Cristian Collenberg, Astrid Vincenz
Redacziun: Dumeni Columberg
Radioscola 21-3-1973
Numer d’archiv: 2122
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Diśgiunsiòun lògica
In dla lògica e in dla matemàtica, la diśgiunsiòun lògica o diśgiunsiòun incluśìva (disgiunzione logica o disgiunzione inclusiva in itagliàṅ), ch'a s lēś "o" o "vel" e la se scrìv "", l'è cal conetîv lògic ch'l unìs do propośisiòun A e B dala relasiòun , ch'a s lēś A o B o anca A vel B, indû la nóva propośisiòun l'è vera se anca sōl ûn di du elemèint 'l è véra, màinter ch'l'è fèlsa sōl se tùt e dū i elemèint i 'l în. In dla teorìa di insèm, la diśgiunsiòun la gh'à al stès comportamèint edl'uniòun.
In dl'àlgebra 'd Boole, al só uvradōr lògic 'l è "OR".
La só tabèla dla veritê l'è la seguàinta:
Proprietê
Proprietê 'd idempotèinsa
Proprietê comutatìva
Proprietê asociatìva
Proprietê distributìva
(rispêt ala congiunsiòun lògica)
Tiuréma 'd asorbimèint
(rispêt ala congiunsiòun lògica)
Lēś dal De Morgan
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- (EN) Na spiegasiòun in dla réda.
- (EN) Na spiegasiòun in dal sît MathWorld.


text:
Nimêl
Artécol in dialèt arzân
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét : dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
Soquânt studiōş dal cambiamèint în sôlit sugerîr che al nimêl al deşvègna dal salvşâdegh cinghiêl, 'd urègin eurasiâtich, prubabilmèint stramzê cun al nimêl mediterraneo.
Alevamèint
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira [1] ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm.
A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Islam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8:
- …il porco, perché ha l'unghia bipartita da una fessura, ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri; li considererete immondi.
e ind al Deuteronomio pâs 17,8:
- …anche il porco, che ha l'unghia bipartita ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri.
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano , Sura II, 173:
- In verità vi sono state vietate le bestie morte, il sangue, la carne di porco e quello su cui sia stato invocato altro nome che quello di Allah.
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nimêl
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Nimêl»
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Adriano Del Fabro - L'arte della norcineria, ovvero Del maiale non si butta niente : come fare il cotechino, il culatello, i ciccioli, la pancetta, il prosciutto crudo, il salame, le salsicce, lo zampone, il lardo... / - [S. l.] : Arsenale ; [San Giovanni Lupatoto] : Mulino Don Chisciotte, 2007
- Flavio Birri, Carla Coco - Sua maestà il maiale : viaggio storico-letterario tra razze reliquie e ricette antiche e moderne - Venezia : Marsilio, 2003.
- Italo Corio - Il maiale da ingrasso per uso familiare - Bologna : Edizioni Agricole, 1955
- Orlando Manetti, Vincenzo Tosonotti - Scienza del maiale : tecniche di allevamento, trasformazione e utilizzazione - Bologna : Edagricole, 1984
- A. Motti - L'allevamento del maiale - Torino : Casanova, 1889
- Paolo Morganti e Chiara Nardo - Il maiale : la storia, le tradizioni e le ricette. - Sommacampagna : Morganti, 2004
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Notizies dal Aiut Alpin Dolomites
N sada ai 2 de dezëmber a scumencià inò l servisc de socors dl Aiut Alpin Dolomites. Cun l joler cueciun H135T3 dla dita Airbus vën meneda la scuadra cun l dutor anestesist, n judacrëp dl CNSAS o dl BRD, n spezialisà cun la binda, l pilot y coche bel da 30 ani incà per dut l inviern ënghe n patron de n cian cun si cian da levina. Nuviteies iel chëst ann doves de majeres. Dantaldut che n julerà ënghe de scur cun l sistem night google vijion. L servisc ie nsci garantì dala 8 daduman ala 8 da sëira, ma n ie a desposizion te caji de emergënza ënghe nchin la 10 da sëira. La segonda nuvità ie che per cherdé aiut ie nia plu da cherdé su l numer 118 ma l numer unich de emergënza 112 ulache n se culeghea riesc cun la zentrela de emergënza sanitera de Bulsan che coordinea pona ënghe i ntervënc.
L prim dì de lëur à riesc scumencià cun 2 ntervënc bel da duman. L prim te la valeda de Ulten ulache n ëila de 88 ani dl post ova problemec saniteres y do chël n ntervënt per n nzidënt sun streda tla valeda de Passeier. 2 auti fova fric adum y 2 persones ova riesc de bujën de la cures de n dutor. Tramdoi ie stai julei te spedel a Maran.
Ënghe l segondo dì de servisc a scumencià riesc daduman cun n ntervënt a Urtijëi ulache ti ova striscià l bot a n ël dl post. A Jenesien ie unì cherdà l joler per n ël dl post de 84 ani che se ova ncucià a maië n toch de cërn pra marenda. Ël stentova dassënn a tré l fla y de cunseguënza ne batova nia plu l cuer. L dutor ie stat bon de l reanimé sun l post dan che l ie pona uni julà te spedel de Bulsan.


text:
La Maddalena (OT)
La Madaléna (nòm uficiàl: La Maddalena) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 11 433 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 233 ab./km²..
El teretóre del cümü l'è custitüìt de l'arcipelago de la Madaléna, furmàt de sèt ìzole principài (Madaléna, Caprera, Santo Stefano, Spargi, Budelli, Santa Maria e Razzoli) e 'n quach óter izolòt minùr. L'abitàt de Madaléna, che 'l risàl al sècol XIII, l'è colocàt sö l'ìzola principal, en mìra al paés de Palau sö la còsta de la Sardégna.
Endèl 2009 la Madaléna la g'harès duzìt ospità la 35° riuniù del G8, che 'nvéce l'è pò stàda tignìda a L'Aquila.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La federaziun da ballape da la Germania DFB ha confermà quai. I dettia indizis ch'il comité d'organisaziun haja pajà a la FIFA 6,7 milliuns euros che na sajan probabel betg vegnids duvrads per l'intent quintà, uschia scriva il DFB en ina decleraziun. Ils daners eran quintads per il program da cultura da la FIFA. Nua ch'ils daners èn culads n'è anc betg cler.
En connex cun las reproschas da corrupziun cunter la FIFA, aveva il DFB anc ina giada ordinà in’examinaziun da la surdada dal campiunadi mundial 2006 en l’agen pajais.
RR novitads 17:00


text:
Attenziun: Il Center da las publicaziuns uffizialas na dat naginas infurmaziuns giuridicas.
Per ulteriuras infurmaziuns davart ils relaschs, davart singuls artitgels e.u.v. contactai per plaschair directamain l'uffizi cumpetent. Ina glista da las unitads d'organisaziun da l'administraziun federala chattais Vus sut Staatskalender.
Ediziuns da singuls relaschs e broschuras tematicas da plirs relaschs pon vegnir retratgas sin palpiri tar l'Uffizi federal per edifizis e logistica (UFEL), vendita da publicaziuns federalas, CH-3003 Berna u sut (Bundespublikationen).
Avais Vus ina remartga u ina proposta? Avais Vus chattà in sbagl en in relasch? Alura annunziai quai per plaschair al CPU:


text:
Savona
Savona (en lìgure: Sann-a) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvincia omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.
La g'ha 'na popolasiù de 61 761 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 65,6 km² e 'na densità de popolasiù de 941 ab./km².
El cümü de Savona 'l cunfìna coi cümü de Albissola Marina, Albisola Superiore, Altare, Cairo Montenotte, Quiliano e Vado Ligure.
La cità l'è colocàda sö la Riviéra Lìgure de ponènt, endóche i torèncc Lavanestro e Letimbro i conflöés ensèma.
A Savona se 'ncuntra le autostràde A10 dei Fiùr (che la önés Genova a Ventimiglia) e l'Autostràda A6 Savona-Türì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Savona l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Selina Chönz, naschida ils 4 d’avust 1910 a Samedan (famiglia Meyer-Ronzi) ed ha frequentà la scolaziun sco mussadra a Berna. Suenter plis segiurns linguistics en Svizra romanda, Engalterra ed Italia ha ella lura chattà sia emprima plazza da lavur a Zuoz (Engiadin’Ota). Curt suenter è ella vegnida elegida sco magistra per mussadras a Turitg ed ha durant quel temp lura gì l’idea da scriver sezza in cudesch per uffants.
L’onn 1939 è ella sa maridada cun l’architect Iachen Ulrich Könz (1899-1980) ed ha gì, sper ils quatter uffants che ses um aveva purtà en la lètg, il figl communabel Steivan Liun Könz (1940-1998). Cun el ha ella però gì durant tut sia vita ina relaziun plitost desastrusa.
- 1940: La chastlauna
- 1943: Il purtret da l’antenat
- 1950: La scuvierta da l’orma
- 1945: Uorsin
- 1952: Flurina
- 1957: La naivera
Per diversas da sias ovras èsi reussì a Selina Chönz da persvader Alois Carigiet da far las illustraziuns. Tranter il 1940 fin 1945 è el perquai stà pliras giadas a Guarda. Mintgamai durant dus mais ha el vivì en la chasa dals Chönzs per far ses maletgs da l’«Uorsin». Sco model per la chasa da l’«Uorsin» ha servì la chasa vischina, nr. 51.
L’impurtanza linguistica steva ad ella a cor, uschia ha ella per exempel remplazzà il «K» tudestg da «Könz» cun il «Ch» e sa numnava «Chönz». Enfin il 1981 ha ella vivì cun sia famiglia a Guarda. Suenter ha ella suffrì da la malsogna da demenza ed è morta ils 17 favrer 2000 a Samedan.


text:
Rest G. Tuor
Rest G. Tuor ei carschius si a Sumvitg/Cumpadials. Suenter la patenta da scolast primar ha el absolviu il studi da musica alla Academia per musica da scola e da baselgia a Lucerna, il diplom da musica per scola II (scola media) e da direger tier Hans Zihlmann ed Alois Koch. Igl onn 1997 ha el absolviu il diplom d’instrucziun da cant solistic tier Hermann Fischer. Il medem onn vegn Rest G. Tuor undraus dil cantun Grischun cul premi da promoziun. Rest G. Tuor viva cun sia dunna Petra e lur treis affons a Laax.
Dapi 2001 instruescha el musica al gimnasi dil Principadi da Liechtenstein a Vaduz. Biars onns diregia Rest G. Tuor ils chor mischedai da Sumvitg/Cumpadials, da Laax ed il Chor Surselva. Tier differents projects da chor ed orchester ei Rest G. Tuor staus menader musical. Denter auter:
- musical Anatevka
- Magnificat + Gloria da John Rutter
- Lauda Sion da Felix Mendelssohn-Bartholdy
- Liebeslieder Walzer da Johannes Brahms
- Missa omnium sanctorum da Gion Antoni Derungs
- Jahreszeiten da Joseph Haydn
- Davide Penitente KV 469 e Missa brevis en F KV 192 da W.A. Mozart


text:
Mâł dla lumàga
Al Mâł dla lumàga (Impotentia erigendi in latìn, Disfunzione erettile o in manéra minga tant precìśa Impotenza in itagliàṅ) 'l è 'l prubléma ch'i gh'aṅ soquànt óm ch'i n gh la càvan minga a tgnir dûr al cas durànt 'l at sesuàł o anc quànd a n gh'è manéra da far-ag cambiàr gnanc par 'n àtim al sò stat ad fiàp.
Al s ciàma acsè parchè al mâł ch'i patìsan 'l arcòrda dimóndi quél ch'a sucéd quànd a s tóca 'l òć dla lumàga pugiâ insìma a la sò anténa: invéci 'd armàgnar lè, la bèstia la 'l tira indrē tut al vòlti ch'al ciàpa atàc a quèl. A Mòdna a s diś a i putèṅ: „Lumaghèin da 'l an pasê invéci ed cráser 'l è calê“, a Bulógna invéci la “vójja ed lumèga” 'l è pròpria 'l pistulèṅ pìcul.
I èṅ di migliòṅ in tut al mónd i masć ch'i gh'aṅ cal mâł chè. In Itàglia a s pénsa ch'i sìan tri migliòṅ, al 13% a 'l incìrca. 'L è 'n prubléma ch'al crés c'n i an, difàti a 'n 2% ad malâ fra i śōvan fra 18 e 34 an, a s pasa a 'n 48% ólt'r i 70 an. I mutìṿ ch'i daṅ vita a 'l Mâł dla lumàga i pōl'n èsar fìśic (vasculàr, endòcrin, pansa, diabēt, fum, madśìni tòlti) o psiculògic (angùstia 'd prestasiòṅ, prubléma 'd èsar bcâ durànt la gusàda, pinsēr 'd atra natùra, prubléma cun dal dóni bruti fighi o ch'i spùsan dimóndi o ch'a n s và minga 'd acòrd) o anc un misćiùs di dū.
A 'l dè 'd incō a gh'è di fàrmag ch'i pōlan far dvintar dura la béga anc s'la gh'à di prubléma ad cal gènar chè. A s dascór ad madśìni inibidōri dla fosfodiesteràśi (cuma 'l Viagra) o di vaśdilatadōr (cuma 'l Prostaglandìni), ch'i gh pómpan più sangṿ dèntar.
Culegamènt estéran
Manéri ad dir
- (BLG) Vójja ed lumèga:[1] avér-'g-al cic
- (MUD) In dal più bèl, l'èrma la s'è ingargamèda:[2] quand 'l à piantâ lè sul più bèl
- (MUD) Quand a s ingròsa la zócca a se scurta al picàll:[3] quand la pansa, vgnuda gròsa, l'à fat dvintàr cìc al picòl
- (CARPŚ) A gh'è armèś sōl dla roba in spicajòun...: quand tut a piga a bas
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Mâł dla lumàga
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mâł dla lumàga


text:
Castlét
Castlet (nom ufizial in italian: Castalèt in Piemuntes; Castelletto sopra Ticino in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 10 070 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,6 km² e ona densità de popolaziun de 690 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Burgh Tisin, Cümiaagh, Drumlét, Vorasecca (VA), Sest (VA), Somma (VA), Varal.
El paes l'è sitüaa tra el Lagh Magiur e 'l fiüm Tisin, al cunfin cun la Pruvincia de Vares (cumün de Vuraseca e de Sest).
Esempi del dialett de Castelet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'eva un om ch'a gh'ha 'vü dü fiöai.
E 'l püssee giuvan di düa gh'ha dii a sö padar: “O pà, dem la méa part da sustanza ch'a ma tucami!” e lü gh'ha gh'ha dai ognantün la sö part.
Da lì a poch dì 'l püssee giuvan l'ha fai sü tütcoass e l'è nai via in d'un paies luntan; e là l'ha fai fora tüt la sö roba a füria da stà legar.
Quand lü l'ha 'vü cunsümà tüt al sö, gh'è nii 'na caristia in cul paies là, e lü l'ha cumenzà a 'vègh büsögn.
L'è nai e s'è miss in cà da vün da cul paies. E lü l'ha mandà 'n d'un sö sit fora a cüraa i purscèai.
Gh'ava voja da fà 'na pel da giand da rura, da chii ca mangiavan i pursceai, e nüssün gh'an dava.
Lü gh'ha pensà sü e l'ha dii: “Quant sarvitùa in la cà dal mè pà gh'hann pan fin ca vóran e mì chilò crepi da fam!
Tojaroo sü e naroo a cà dal mè pà e ga disaroo: O pà, mì hoo tratà mal cuntra dal Signuar e cuntra da vüa;
Adess già mi miriti pü ca m'abian da di vöst fiöa; vü tignìm cume vün di vöst sarvitùa.”
L'ha toj sü e l'è nai da sö padar. E 'ntant che lü l'eva amò da luntan, al sö pà l'ha vist e gh'è nii cumparsiun, gh'è curz incuntra, ga s'ha bütà al cöl e l'ha basà sü.
Al sò fiöa gh'ha dii: “O pà, mì hoo trataa mal cuntra dal Signuar e cuntra da vüa. Adess già mì miriti pü ca m'abian da di vöst fiöa”.
E 'l sö pà gh'ha dii ai sö sarvitùa: “Vialt tiree fora in pressa 'l vistii ca var püssee e vistìl e mitìgh un anel in sül dìad e i scarp in di pè;
Portee fora 'l videl da grassa e mazzél e mangium e fum 'na ligria.
Parchè 'sto mè fiö chì l'eva móart e l'è turnà nì vìav; s'eva pèarz e l'uman truvaa.” E s'hinn miss adree a mangià.
In 'sto temp al prim fiö a l'eva e in dal turnà indree, intant ca sa fava tach a cà, l'ha sintì a sunaa e a balaa.
L'ha dumandà a vün di sarvitùa par fàss dìa cuss l'eva 'sta roba.
E lü gh'ha dii: “Gh'è nii a cà 'l tö fradel e 'l tö pà, parchè l'ha turnà a vègal, l'ha mazzà 'l videl da grassa”.
Lü l'è nai in besta e 'l voreva mia nà 'n cà. Al sö pà l'è nii fora e s'è miss a pregàl.
Ma lü l'ha rispondü e gh'ha dii a sö padar: “Vardee lì, l'è già tanti ann che mì va sarvissi e hoo sempar fai cul che vü ma cumandevas da faa, ma vü m'avii mai dai un cravet da staa legar cum i mé amìas”.
Ma parchè l'è nii a cà 'sto vöst fiö chì, ch'l'ha fai fora tüt la sö roba cum i pland, vü hii mazzà 'l videl da grassa”.
Ma lü gh'ha dii: “Tì 't see sempar inséma a mì, e tüt la mé roba l'è tua;
Ma ga nava propri stà legar e vess cuntéant, parchè 'sto tö fradel chì l'eva móart e l'è turnà in vìav, s'eva pèarz e l'uman truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castlét l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Svizra
-
«Blers hotels en la regiun da muntogna ston serrar»
Ils proxims onns stoppian radund in terz dals hotels en ils chantuns Grischun, Tessin e Vallais serrar, ha ditg l'hotelier grischun Kurt Baumgartner en in'intervista cun la gasetta «Schweiz am Sonntag». La culpa saja la schletta occupaziun dals letgs entras il ferm franc svizzer.
En las regiuns muntagnardas sajan il mument mo radund 30% dals letgs occupads. Per surviver stoppian dentant almain 50% dals letgs esser occupads, uschia Baumgartner plinavant.
RR novitads 06:00


text:
Sarezére
Sarezére (nòm uficiàl en Italià: Ceresara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 671 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 37,8 km² e 'na densità de 71 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalòlt, Castèl, Gasòlt, Gùit, Ghidisöl, Médule, Piübega e Ròdegh.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sarezére l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Funziun de creaziun
N'atra funziun importanta dl Consëi provinzial, che ti speta deache al é le su organn lité diretamënter dala popul y de conseguënza espresciun de sovranité dl popul, é la lîta di atri dui organns dla Provinzia odüs danfora dal Statut: la presidënta o le presidënt dla Provinzia y la Junta provinziala. Impröma lita le Consëi provinzial a maioranza assoluta de usc la presidënta o le presidënt dla Provinzia y spo, do avëi determiné le numer, i assessurs y les assessuries che forma la Junta provinziala, l'organn esecutif dla Provinzia.
Chësta funziun importanta desfarenziëia tlermënter le Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan dai atri consëis regionai dantadöt da chi dles regiuns a statut normal che n'à da agn bele nia plü chësta funziun. Tles regiuns a statut normal y te na regiun a statut spezial (la Sicilia) ne vëgn nia ma le Consëi regional lité diretamënter dal popul mo ince la presidënta o le presidënt dla regiun. Ala presidënta litada o al presidënt lité diretamënter dal popul ti speta spo la nomina di mëmbri dla junta (al po ince ester porsones che ne fej nia pert dl Consëi regional). Ales regiuns a statut spezial, la Valle d'Aosta, le Friuli-Venezia Giulia y la Sardegna, sciöche ince ales döes provinzies autonomes de Trënt y Balsan ti él gnü atribuì, tres la lege costituzionala dl 31 de jenà 2001, n. 2, le dërt de regolamentè la forma de govern cun lege regionala o provinziala. A chësta manira pol implü gnì definì les modalitês de lîta o de costituziun di organns dla Regiun o dla Provinzia. La vijina Provinzia de Trënt s'à bele sorvì de chësta poscibilité stabilin cun na lege aposta che dlungia le Consëi provinzial vëgn ince la presidënta o le presidënt dla Provinzia lité diretamënter dal popul. Chësta desposiziun à bele ciafè aplicaziun en gaujiun dles ultimes lîtes dl 26 d'otober 2003. Le Consëi provinzial de Südtirol à indere decretè ćina śëgn ma na regolaziun por les lîtes dl Consëi provinzial di agn 2003 y 2008, te chëra che i aspeć dla forma de govern, chi di raporć danter i organns singui dla provinzia y d'atri, é gnüs stlüć fora aposta. Porchël vëgnel ciamò apliché te Südtirol la desposiziun dl Statut d'autonomia aladô de chëra che la Presidënta o le Presidënt dla Provinzia sciöche ince i mëmbri dla Junta (les assessuries y i assessurs) vëgn lità dal Consëi provinzial. Te chësc contest vëgnel ciamò recordè che n'eventuala lege provinziala sön la lîta dla Presidënta o dl Presidënt dla Provinzia cun dërt de lîta general diret tres la popolaziun mëss gnì aprovada dal Consëi provinzial cun na maioranza cualificada de dui terzi dles aconsiadësses y di aconsiadus.
Download - L Cunsëi provinziel - suraodüda
- L Cunsëi provinziel - suraodüda [PDF 161 KB]


text:
Ciad
El Ciad (تشاد in arab, Tchad in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Niger, a la Libia, al Sudan, a la Repüblica Centrafricana, a la Nigeria e al Camerun.
La capital a l'é N'Djamena.
Al gh'ha una süperfiss de 1.284.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ciad a l'è staa un pussediment de la Francia del 1900 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ciad (nom ufizial: جمهورية تشاد / République du Tchad) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Idriss Déby (del 1990).
El prim minister a l'p el Djimrangar Dadnadji (del 2013).


text:
Birdy ha trais onns e duai, sch'i va tenor ses possessur Roman Niederberger, daventar Miss Agrischa. Per che quai grategi er dovri dentant blera lavur. Tunder, lavar, petgnar, unscher en e dar colur. Che quai dat fitg blera lavur, quai sto er il pur da 27 onns conceder. Radund otg uras dovra l'entira preparaziun. E cler che Roman Niederberger, ch'ha ses puresser a Fidaz sur Flem, mira er bain durant l'ulteriur temp da sias potenzialas miss.
Ma tge è lura insumma decisiv tar ina premiaziun da vatgas? In punct è en scadin cass l'iver da la vatga. Ma, co guarda in bel iver or?
Sper in bel iver è dentant er il rest da la vatga decisiv. Ella duai esser gronda, avair in bun skelet, bellas costas e chommas betg memia lungas e betg memia curtas. Sco tar in model sto er qua constar l'impressiun generala.
Guardar or bain na tanscha betg
Ma er sche la vatga è en sasez bella tanscha quai betg. Tenor Roman Niederberger dovra quai schon in tractament spezial per dumagnar l'optimum ord la vatga, en quai cas ord Birdy. Tranter auter dovra quai er ina buna purziun colur, uschia da dir: Make-up per la vatga.
Na, i na vegn betg dà si lefzagl ed er betg dà si eyeliner ni mascara - ed er ils pes na survegnan nagin vernisch dad unglas.
Er colur na tanscha betg
Tuna tut bain. La vatga è vegnida lavada, tundida e colurada - uss è ella pronta per la elecziun da la Miss Agrischa, u na?
Anc betg, na. I dat numnadamain anc ina entira paletta da products per che Birdy daventia la pli bella. Da vesair en la stgatla cun products è er bodylotion e differents sprays per che Birdy traglischi lura er da tut las varts cura ch'i va per la curuna... u eba, la plumpa.
Er la cua dovra tractament
Il pail traglischa, ils pes e l'iver er - uss è tut pront per il rintg. Ma na, insatge manca anc: La cua! Er quella sto guardar or bain per ch'i dettia ina massa puncts. E per quella ha Roman Niederberger chattà in product tut spezial. Propi pronta dal tut è Birdy dentant pir curt avant ch'ella sto ir en il rintg. Uss dastga ella anc sa revegnir in zic dals strapazs dal tractament e po simplamain puspè esser vatga e na model.


text:
Sco quai che Otmar Netzer, il manader da la scola da skis da Savognin ha ditg, haja mo ina persuna privata annullà la scola da skis pervi dal fraid. Il glindesdi saja stà anc pli fraid cun temperaturas umidas, il mardi saja grazia a pauc vent e sulegl daventà pli empernaivel. Quest’emna èn radund 160 uffants sin pista a La Nars a Savognin.
Mesiras cunter il fraid
La scolasta da skis Ruth Pool ha ditg, ch’ins giaja dapli cun skis ed ins fetschia pli paucas pausas, cura ch’i saja fitg fraid. I saja simplamain da guardar ch’ils uffants sajan adina en moviment. Natiralmain dettia quai era dapli pausas en la tenda da tipi, nua ch’ils uffants han bavì dapli té. Per ils uffants na saja la fradaglia en general nagin problem, ozendi saja la vestgadira era meglra ch’anc avant 30 onns.
Fradaglias era en il territori da skis Corviglia-Marguns-Piz Nair
Sin il Piz Nair han ins oz mesirà -26 grads. Tuttina èsi glieud sin skis, dentant paran las ustarias en questas fradaglias pli bain emplenidas che uschiglio. Nagins problems cun il fraid n'ha la tecnica. Noss reporter Georg Luzzi ha discurrì cun Christian Rütimann, in dals manaders da la tecnica.
Per ils collavuraturs dal salvament munta il fraid dentant ch'els ston lavurar pli svelt, per ch'ils pazients vegnian spert en il chaud. Georg Luzzi ha discurrì cun il schef dal salvament Linard Godly.
RR actualitad 11:00


text:
Memoria Parma è una sezione dedicata a tutti gli over 65 che abbiano voglia di raccontare sul nostro sito la loro Parma di una volta o altre storie. Oggi Antonio Abbati torna a parlarci - in dialetto - della Parma di una volta.
(N.B. - Abbiamo lasciato la grafìa della versione originale, che però non è sempre quella "pura" del nostro dialetto. Per questa parte, vi rimandiamo allora alla nostra Sezione Dialetto, dove ospitiamo anche le lezioni del "prof. Malètt", ovvero Enrico Maletti, proprio per chi vuole conoscere grafìa e significato delle parole del nostro vernacolo)
Gh’ éra ‘na volta ‘l me Bórgh Tort
Vagh adäzi adäzi p’r i bórogh ädla me citè, cuäzi a sercär faci ‘d génta amiga, parént e conossént, anca se bombén äd lor j én sparì par sémpor, ma miga in-t-la mémorja.
Sént ancòrra il vozi dla génta viva e alégra anca cuand i pjóvävon zo dal cjél il bombi su la tésta e sóra i véc’ cuartér, testimoni ‘d tanta storja ch’l’ äva fat grand sta citè picén’na con i so bórogh e i ort chi dävon la frutta ‘d stagiòn e vérdura frèssca tutt il matén’ni; ma p’r i pòch chi podèvon comprärla!
La guérra l’äva picè dur in-t-i anim äd la génta, ma la vlontè ‘d vivor l’ éra granda pu ‘dla Pilòtta e i Zardén Pubblich miss insèmma.
M’arcord ancòrra cme si fusson li davanti proprja in coll momént chi i carètt zburlè a bras e cuand i s’ metävon andär i sältävon sóra i gjaròn dla sträda e i fävòn un patél da can. Sóra chi carètt lì
i frutaròj ambulant i vendävon dla roba pu che madura, pronta da butär zo in-t-la Pärma s’ la fus réstäda li ‘n ora ‘d pu, tant l’ éra patòca. Cla roba lì, pagäda su l’ónngia la costäva pòch centén, subitt e malédètt cme ‘s diz incòn. Anca a chi temp la; a difèrénsa cojj nostor gióron, ‘s butava via gnénta.
Il rezdòri intorna aj carètt i s’ dävon da fär par comprär la frutta apén’na boläda e la verdura con méno scärt. Intant che i sarnivòn al pu possìbil la roba méno boläda, i putén fiss cme ‘l rud i fävon un patél dal djävòl e i pu grand, spès e vlontéra i fävon il sasädi tra ‘d lór. Il putén’ni un po pu chjéti i fävon äl zògh dal mondo déntor il righi fati con äl gèss sóra ‘l marciapjè.
Äl bórogh äl se zvudäva ‘d colp cuand äl càn dal Gorìllo, äd corsa dal cantòn äd Via Saffi ‘l sércäva äd där äd boccä äl primm capitè mäl. L’ éra ‘n atìm äd paura e subìtt dopa tutt tornäva cme prìmma, sémpor pjén äd ragàs zugatlòn, sémpor prónt a sigär e rómpor un cuälch védor con ‘na sasäda o col gerlo.
Intant l’Ercolina, vècja brangògnon’na, andand a ca vèrs sira, l’andäva lóngh äl mur cme i zanén, brangògnand par cont sòvv sémpòr cme ‘na bronza ‘d baròl bojù e i ragàs un po’ tropp birichén i gh’ fävon äl vèrs par färla rabìr ancòrra ‘d pu. Artornäva sùbit la cälma cuand l’ Ercolina l’ andäva in ca e la saräva bén stricch i védor ädla so fnestrén’na a pjàntarén, par né séntir ancòrra i ràgas a färògh äl vèrs.
E cme ‘n póssa miga scrivvòr ädla Procissjòn a la sira dal Venerdì Sant, che da San Zvan la riväva a metà bórogh, sarè su da ‘n altäri fatt con ‘na tävla missa ‘d travärs e me pädòr a la so fnéstra dal sécond pjan al s’ métäva, a dir:   chi passävon sòtta tutt intabarè fin in co con la pataja da cérimonia, déntor a ‘na nuvvla ‘d incéns e ‘na catèrva ‘d candéli pjädi. E cme ‘s pól s’crivvòr miga ädla ostarja dla matta Rozòn a métà bórogh e dal so òmm ch’ l’éra ‘l so pu bón avintór. Gh’éra in fónd’ al bórògh la botéga ‘d Pio äl torlidór dal lèggn e in-t-al cantòn con Bórgh Valori gh’éra l’ostarja ‘d Pjolèt, in dòvva a gh’ stãva ‘d ca’ ‘l famóz Stopaj. D’ istè vèrs sira a ‘s muciäva ‘na catèrva ‘d scranén’ni e banchètt in fila su e zo dal marcjapè. Il donlètti sédudi a cicjarär i ävon cuzì adòss a cojj, o a colli chi passävon, tant zachètt che si fusson stè butè zo in-t-la Pärma i l’avrisòn stopãda anca in-t-al pònt pu lärògh dal so còrs. I n’éron miga discors cativ, ma fatt par fär la tara e passär al temp sénsa spéndor gnàn un bòr.
Icilio al latär äl spontäva cuäzi ‘d miracòl vèrs sira, con äl furgòn e brónzi e brónzén i gnävon lìmpidi äd lat tirè su con al mesc’én dal bidòn d’ aluminio ädla Centräla.
Cuand pioväva: ombréli e ombarlòn i gh’la metèvon tutta par nè zlóngär tròp’ al lat col gòssi d’acua e ‘l librèt nigòr l’ éra sempòr pjén ‘d marcädi. Äl cartél “non si fa credito” l’ éra propria ‘n erézìa.
Vòn a la volta con la mémorja arvèd pasär in fila lóngh äl bórogh figuri d’ambulant, macètti, barbòn, a volti grizi, a volti piturädi a colór s’ciasóz Arivè a coll pónt chi, ‘n fàgh miga fadiga a parlär dil vozi, ‘d arciàm, i odòr, äl riddòr e a séntir cantär e contär il barzlètti da Stopaj proprja cme s’ äl fuss li davanti in parsón’na e a zvén a lu vèddòr Leòn al spasén, äl Gòrilo, al can nigor dal Gorìlo ch’ äl s’ cjamäva Leòn. Arvèdd Carlòn äl sindich dal bórogh, al calzolär Campanén e so fjòl Pimpòlo. Arvèdd Tujo e ‘l pòvor Attila Alberti so fradél ãdla famija di gambalissa ch’ l’éra stè massè in Stra’ Méstra da la Celere cuand la sparäva p’r aria! Intant a vén avanti Livjo äl matt; ’na montagna d’ òmm e ‘na testén’na ‘d taja mini cla spariva sott’ äl bonnètt. A drè a lu un sàch äd génta stramba, ma anca tanta bräva génta e ‘na catèrva ‘d pézi cuzidi su vestì frùst e zbjavdì chi piturèvon cuädor pjén ‘d vìtta trista e alégra dentòr a ‘na corniza taròlida cla pardäva i tòch, ma la tgnäva insèmma ‘n mond dal tutt particolär e forsi anca unìch. Äl s’cjamäva Bórgh Tòrt.
A dir la vritè in tutt la citè a gh’ éra parècc’ realtè pu o meno uguäli. I bórogh j éron bórogh fat in magjoransa da génta cla s’alvava su a la matén’na bonóra p’r andär a lavòrär. A la sira parècc’ i métèvon vlontéra i pe sott’ al tävli ‘d l’ostaria, ma ‘n gh’éra ätor da sarnir!
L’ odór dill bruzädi ädla castagnén’na con l’odòr ädla tórta fritta ‘dla Gianón’na äl ne ancòrra zbjadì dal tutt in-t-la griza nuvvla ädla fumära dal témp ch’al pàssa e ‘l va. Cla nuvvla lì la sérca ‘d nascondor la vista ‘d chi temp la cme ‘na foto sémpor pu macjäda da la ruzzna sòtt’ a ‘na patina cla sérca ‘d nascon’dor anca la ronda di soldè cla pasäva tutt’ il siri. Spèss al car-da-mórt äl portäva a la Vilèta un povòr soldè ca gh’ l’ äva miga fata a gnìr fóra col so gambi da l’Inférmèria Présidjaria.
Che tristèssa incò pasär lóngh äl bórogh. Äl n’è pu viv. L’ è dvintè mut. An gh’è pu la génta par sträda. A ‘s canta pu andand su p’r il scäli ‘d ca, i ràgas in zugon pu col latén’ni vódi dal lat in pollvra. Anca ‘l bali ‘d néva i s’ én sfati zo e ‘l righi ‘d gèss tirädi sóra ‘l marciapjè i s’ én zgasädi par sémpòr. A ‘n sént pu i arcjam dil màmi, i coro di bévdór, i mandolén di sonadór ambulant e la chitara ‘d Contén al mat. L’ andäva drè ‘na méza gjornäda a sonär l’ acompagnamént e basta!
La génta la va sénsa fermäros a ciciarär. ‘N gh’è pu i bòdgär, i artigìan, i ostarij e péz ancòrra, a ‘n ghè pu j amigh, parchè l’amicissja l’ è morta. La génta la ‘s guärda ‘d travèrs cme i can.
Il bazi dal sabòt sira j én städi scuasädi da tant témp indrè e par fòrtón’na anca Pippo l’aroplàn ch’al moläva zo d’ogni tant cuälch spézzòn s’ äl vdèva pjè ‘na luza. L’ äva smiss anca lu ‘d tgnir dèzd la génta tutt’ la nòta.
Al nostor bél djalètt äl s’è salvè p’r un pél e fin ca gh’ sèmma chi nojätor ansiàn al tén bòta, ma ‘n so miga par cuant témp ancòrra e s’ pol där, sperànd äd no, ch’al fnissa anca lu cme il barzlètti ‘d Stopaj.
Bórgh Tort at si un bél nòstalgich arcord ch’al mérita ‘d pu äd ’na cuälca pagina ‘d Storia: ma ‘na bibliotéca intréga.
Antonio Abbati
Memoria Parma: clicca qui per leggere storie e ricordi della nostra città e provincia
Notizie, storie, consigli utili: leggi la nostra sezione per gli Over 65 di Parma
Vuoi inviarci i tuoi ricordi? Clicca qui oppure scrivi una mail a sito@gazzettadiparma.net


text:
Sco quai che la SBB communitgescha, dettia cun il nov urari mintg'ura quatter novas colliaziuns tranter Turitg e Son Gagl. Quai mintgamai da glindesdi enfin il venderdi en omaduas direcziuns. Tranter Turitg e Romanshorn sa reducescha il temp da viadi grazia a mesiras da construcziun per bunamain quatter minutas. Er dettia novas colliaziuns tranter il traffic naziunal e regiunal a Schaffusa, Kreuzlingen e Romanshorn.
Meglras colliaziuns en la Svizra romanda
En la Svizra franzosa vegn realisà cun il nov urari l'emprim'etappa dal Léman Express tranter Lancy-Pont-Rouge e Coppet. Da nov circuleschan ils trens en tact da 15 minutas.
Tenor atgnas indicaziuns transportescha la SBB mintga di radund 1,26 milliuns. Mintga di circuleschan 10'000 trens sin la rait da las Viafiers federalas svizras.
RR novitads 11:00


text:
L'equipa naziunala svizra dal hockey n'è per entant betg pli da la partida a la Cuppa Spengler. La participaziun a l'ultima cuppa saja stada positiva, dentant duai il turnier restar in turnier da clubs. Quai communitgescha l'organisaziun da la Cuppa Spengler.
Cun la participaziun da l'equipa naziunala sper il team Canada hajan els stgaffì in turnier da duas classas. Quai engrevgiass en l'avegnir als clubs da gudagnar la Cuppa Spengler. La decisiun na sclaudia dentant betg ina participaziun da l'equipa naziunala sco preparaziun sin gieus olimpics u in campiunadi mundial.
RR novitads 16:00


text:
Musica Suraua: Exercizi public è in experiment
- Mesemna, 7.3.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 7.3.2018, 11:45, RTR
Uffants e creschids han visità quest exercizi tut spezial.
Avant l'exercizi pon tuts empruvar ils instruments: Dar sin la percussiun, suflar en ina trumbetta ni dar sin il xilofon. Ils musicist da la musica da Suraua dattan tips e gidan dapertut. Varga 20 persunas han accumpagnà l'exercizi public e fatg diever da questa purschida in pau speziala. Cuntanscher la populaziun cun quest exercizi public – quai è l'idea fundamentala da la musica da Suraua.
La musica da Suraua dumbra ussa 29 commembras e commembers, il pli bler ch'ella dumbrava ina giada eran 37 musicistas e musicists. Quest onn po la musica da Suraua festivar 40 onns e quai vegnan els a far il matg cun in concert communabel cun il chor da Suraua, che ha quest onn 44 onns.


text:
L’art da fotografar
- Dumengia, 1.1.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 1.1.2017, 12:45, RTR
Mintgin sa regorda almain d'ina fotografia ch'el ha chattà spezialmain reussida en ina gasetta u revista. Las fotoreportaschas d'eveniments politics, tragics, festivs, sportivs, ed uschia vinavant, provan da mussar scenas remartgablas per ils lecturs. Questas fotografias giran per il mund enturn.
En il chastè da Prangins, dasper Nyon, pon ins guardar ina fitg bella exposiziun da «World Press» cun fotografias da reporters enconuschents da la Svizra u dal exteriur. Bleras fotografias èn vegnidas premiadas il 2016.
Questas fotografias mussan scenas dal mintgadi; ellas pon esser tristas, legras, dar in schoc, ma en mintga cas han ellas in effect enorm sin la glieud. La fotografia da quest buob, per exempel, ch'ella saja reala u sfalsifitgada, resta anc ditg en memoria.
In bun fotograf po era provocar l'admiraziun u l'emoziun cun sias fotografias, sco per exempel Benoît à la Guillaume, ch'è enconuschent per sias scenas cun plunas da sadellas da latg. La differenza è che quai n'èn betg fotografias spontanas sco tar in reporter. Fotografias èn era ina da las numerusas furmas d‘ovras d'art.


text:
Suvlaki, Gyros e Capretta – Feijoada
- Gievgia, 12.10.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 12.10.2017, 10:15, RTR
Maria Cathomas-Da Silva da Breil è oriunda da São Martinho das Chãs en il nord dal Portugal. Qua preschenta ella la Feijoada ch'è ina spezialitad tradiziunala en il Portugal, dentant er en divers pajais da l'America latina, per exempel en il Mexico u en la Brasilia.
Per la Feijoada ord la regiun dal Douro en il nord dal Portugal dovra Maria Cathomas-Da Silva la fava alva pitschna. La Feijoada vegn preparada cun charn portg e liongias ed er cun verdura da la stagiun u cun la verdura ch'ins ha il pli gugent. Feijoada vegn servì ord in vasch e dosta fomaz.


text:
"La Lega Nord a Segraa la perd ammò consens" il commento - in milanese - del PD
Pubblichiamo un testo – tratto dal sito ufficiale del Circolo Pd “Sandro Pertini” di Segrate – scritto in dialetto milanese - indirizzato alla Lega Nord - con una lettura del voto a Segrate: «La Lega Nord a Segraa la perd ammò consens.
«La Lega Nord a Segraa la perd ammò consens. L’è colpa de l’amor per el cadreghin?Ormai la Lega a Segraa l’è adree a ‘ndà in vacca. In on tocchell d’ann l’ha smezzaa i consens in di numer in percent. Ma fìgh atenzion: l’ha faa on rebellott pussee gross che in del rest de la Lombardia, de la Provincia de Milan e di comun d’intorna (-5,4%). ‘Se gh’è sucess? A gh’è nò bisogn de vess ona scima. El comun l’è dree a lavorà a la carlona… el leghista l’è minga content, se ‘l ved che ‘l vice sindegh e ‘l president del Consili Comunal a voeuren nò mollà el cadreghin: la ghigna pussee brutta de la Lega, quella che ‘l Salvini a voeur mandà a dà via i ciapp». A gh’è i numer che demostren. Traduzione per i non-milanesi: «La Lega Nord a Segrate perde ancora consensi. Colpa dell’attaccamento alle poltrone? Ormai la Lega Nord a Segrate è in caduta libera. In pochi anni ha dimezzato i propri consensi sia percentuali che numerici. Ma, fate attenzione, lo ha fatto in modo molto più drastico che nel resto della Lombardia, della Provincia di Milano e dei comuni limitrofi (-5,4%). Qual è il motivo? Non servono grandi analisti politici. L’amministrazione Comunale sta lavorando molto male… l’elettorato leghista locale è molto scontento e vede nell’attaccamento alle poltrone dei suoi rappresentanti (il vice Sindaco e il Presidente del Consiglio Comunale) il volto peggiore della Lega, quello che Salvini sta cercando di cancellare». Qui di seguito i numeri che dimostrano ciò:
Elezioni Europee 2014: 1165 voti
Elezioni Politiche 2013 Senato: 1508 voti
Elezioni Politiche 2013 Camera: 1419 voti
Elezioni Amministrative 2010: 1974 voti
Elezioni Europee 2009: 2204 voti
Elezioni Politiche 2008 Senato: 2465 voti
Elezioni Politiche 2008 Camera: 2877 voti


text:
Avant in onn aveva il gudogn muntà ad 1,2 milliardas, il quartal avant a 707 milliuns. En l’administraziun da facultad internaziunala ha la banca survegnì da sentir las retegnientschas dals clients pervia da la malsegirezza economica e politica, communitgescha l’UBS. Il gudogn avant la deducziun da taglia è sa reducì sin 518 milliuns francs, cumpareglià cun ils 756 milliuns dal quartal avant.
UBS quinta cun custs creschents
Er tar l'investment banking è il gudogn sa sminuì da 551 milliuns sin 284 milliuns francs. Ils custs eran però per 114 milliuns pli bass. L'UBS haja cuntanschì la finamira da spargn annunziada da 1,4 milliardas francs, scriva la banca. Cunquai ch'ils standarts svizzers da chapital èn daventads pli severs, quinta l'UBS cun custs creschents.
RR novitads 07:00


text:
Cultùra
La cultùra la cumprènd tuti chel sorti 'd lavōr ch'a s è imparê in dla só vìta per fèr bèin, fèr a mōd, stèr da mêś a chièter. La nn'è minga un quèl ch'a s gh'à bèle da quand a s nâs, mo la s tóś sù cun la socialiśasiòun, a travèrs quèl ch'a s impèra ed manéri 'd viver, ed comportères, ed reghli e valōr da tgnìr'gh adrē, ed stèr in armonìa da mêś ai agìnt, e vìa descurènd.
In dl'antropologìa, al studiōs Tylor al in dèva na definisiòun ch'l'è armèśa in pé infìn a incō per la só completèsa:
Manéri 'd dìr
- (CARPŚ) Al gh'à na cultùra ch'al pèr un lìber stampê, (IT) Ha una cultura che sembra un libro stampato.
Vōś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Cultùra
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Cultùra»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Garbagnaa (MI)
Garbagnaa (Garbagnate Milanese) l'è on comun de la Provincia de Milan cont ona popolazion de 27 175 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Caronn Pertusella). Inoltra el gh'ha dò frazion, ciamaa Bariana e Santa Maria Rossa. L'è traversaa del Canal Villoresi.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Bollaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Garbagnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Igl è stà in dir cumbat e nus essan loschs sin quest program variant cun highlights fantastics.
Headliners vegnan ad esser la gruppa englaisa dad Indie Bastille ch'èn vegnì enconuschents il 2013 cun lur emprim hit «Pompeii» ch'era en Svizra sin plaz 5 da la parada da hits.
Las ulteriuras Bands:
Marteria / Kraftklub / Beth Ditto
Ed anc dapli bands
Faithless DJ Set / Gentleman / Danko Jones / Breitbild / Kadebostany
James Gruntz / Stereo Luchs / Panda Lux / The Catalyst / ALI
Era quest onn vegn il festival gia ad avrir sias portas la gievgia saira, e quai cun blera musica svizra ed era cun in act rumantsch: il Pascal Gamboni.
Barefoot to the moon / Kaufmann / Hedgehog / Baba Shrimps
See you there!
Era RTR vegn ad esser da la partida a l'Open Air Lumnezia! Per quels che pon betg spetgar ed èn gia uss en luna da festival: qua il link sin tut il videos ed audios da l'OAL17. A partir dad oz pon visitaders cumprar bigliets per il festival ch'è stà vendì ora ils ultims dus onns.
RR actualitad 11:00


text:
Fare!
Fare! l'è on partii politegh italian de center-drizza de ispirazion federalista fondaa dal singegh de Verona Flavio Tosi dopo de la sò casciada de la Łiga Veneta per via del desaccord cont el segretari Matteo Salvini in su la candidatura del Luca Zaia a President del Veneto.
L'ha tolt part ai elezion regionai del Veneto del 2015, insemma a di list independentist e centrista e l'ha ciappaa el 12% circa. Ai elezion del 2017 a Verona l'ha candidaa la morosa del Tosi Patrizia Bisinella che l'è 'ndada al ballottagg cont el candidaa de center-drizza Federico Sboarina, anca se la lista la ciappa pocch men del 3%, e la pupart di vot hinn 'naa a la lista personal del Tosi.


text:
En collavuraziun cun il WWF, Scuol Turissem ed il Parc Naziunal Svizzer è vegnida creada il 2010 en la proxima vischinanza dal museum Schmelzra la senda da l’urs.
A nov staziuns interactivas vegnan giasts giuvens e vegls a savair dapli davart ils urs brins. L’aventura che dura var duas uras duai promover la savida e la fascinaziun da las abilitads impressiunantas dal cumpar urs.
Per optimar l’accessibladad cun il traffic public è vegnida endrizzada aposta la nova fermada d’autos da posta Ravitschana.


text:
Hauptinhalt
Leteratura
Les nes conta de n mond precristian y prepatriarchel, te chël che l'ëiles à suvënz na mpurtanza zentrela. Penson a Dolasila, Moltina, Luianta o a Merisana: te truepa cunties tòl ëiles ite la pert de prutagonistes. De chësta lijëndes ons mé puec documënc scric. Ora di lëures de n valgun scritëures locai sciche Tita Alton dla Val Badia y Hugo de Rossi de Fascia iel da nunzië la gran tuéda de Karl Felix Wolff che ie la fundamënta d'autra nrescides plu jëunes.
Purempò ie la leteratura ladina do la rata bendebò rica, scebën che l'operes ie unides criedes te n passà nia scialdi dalonc. I prim tesć ie dl XVII secul; te chël tëmp defati iel unit scrit la prima cunedides. Una de chëstes ie dl 1631 y ie scrita per fascian, n'autra, per fedom, ie dl 1632. Dl 1703 à l vescul Kaspar Ignaz König dat ora n scrit per cherdé ite i saudeies, te chësc test iel 250 paroles per badiot.
Dal 1800 inant ons nce la prima traduzions, la prima nrescides scientifiches y la prima proes de produzion poetiches. Dl 1807 à Matie Ploner (1770-1844) scrit sies stories populeres curtes y 150 paroles per gherdëina. I tesć de majer valor, che vën nce ratei i prim documënc de ert poetica per gherdëina, ie la doi poejies dal titul La vedla muta y L vedl mut. Tla Val Badia à Tone Agreiter, fi dl maester y mëune dla pluania de Mareo, scrit plu o manco tl medem tëmp (1809-1840) na poejia de 28 strofes. Ma l prim drë' poet ladin ie sambën ratà l jëunn maró Angelo Trebo (1862-1888), che à scrit 27 poejies y trëi operes de teater: L ciastel dles Stries (1884), Le scioz de San Jenn (1885) y Trëi dis regina (lëur nia purtà a fin). Te Ampëz à Joani Gregorio Domenego Caisar (1821-1867) scrit na rima dal titul Satira bela longa e piena de pear.
Ora che chisc tesć uriginei iel nce na lingia de traduzions; per badiot iel na traduzion dl Catechism y di Diesc cumandamënc dl 1836 y la storia de Santa Genoveva (1879) repurteda tl ladin da Matî Declara. La storia à coche sottitul "prum liber lading".
Chisc tesć reprejentea i prim vares tla storia dla leteratura ladina. A uni moda ie la leteratura ladina dal didancuei scialdi plu autocuscienta. Deplù autores mostra de avëi cualiteies letereres. I plu cunesciui ie la scritëura Rut Bernardi de Gherdëina y l scritëur Iaco Rigo dla Val Badia. Rut Bernardi ie cunesciuda coche autora de tesć ladins y tudësc. Danter si lëures iel n pez de teater dal titul Ladin defin y l romann Lëtres te n fol, che ie nce unì repurtà tla rujenedes tudëscia y ladin standard. Bernardi à nce scrit na lingia de poejies che ie unides ora te zaites y revistes defrëntes, ma nce coche publicazions a pert, y na CD cun audiostories.
Iaco Rigo à scumencià si atività leterera cun la culezion de poejies Momonć, dadedò al publicà deplù CDs de mujiga y tesć, cunties y romanns sciche Da doman le ćiarü, La fata, Les vites de Elena R., La Maschera y Anastasia o L'aurela dla vita. Rigo ne scrij nia mé poejies, stories y romanns ma nce pec de teater y d'autri tesć, per chëi che l à bele giatà pesć de mpurtanza tla Talia y oradecà. Rut Bernardi lëura coche autora liedia, Rigo ie caporedatëur dla Usc di Ladins.
(Atualisà ai: 23/12/2008)


text:
L'elita dals parasguladers a Mustér
- Venderdi, 18.7.2014, 17:22
A Mustér ha gì lieu tut l'emna il Disentis-Open. Ina cursa en 5 etappas da parasguladers. Cunquai cha quest eveniment vala sco pli impurtanta cursa da preparaziun per la cuppa mundiala, è era l'elita da quel sport stada preschenta. Sco lieu ideal per talas cursas è Mustér gia dapi divers onns enconuschent. Il president da l'uniun da parasguladers "Surselva Flaigers", Franco Tomaschett tradescha daco che Mustér vegn resguardà per in tal eveniment. (rtr/cf)
Intervista cun Franco Tomaschett
Co funcziuna ina cursa da parasguladers?
Mustér in Mecca per parasguladers
Quest'emna è ina gronda part da l'elita mundiala dals parasguladers a Mustér. Els sa participeschan al Disentis Open, ina preconcurrenza da la cuppa mundiala da parasgular. Sco l'organisatur Martin Scheel di è Mustér in lieu perfetg per parasguladers. "Las cundiziuns termicas èn sensaziunalas" di Martin Scheel. Londervi vegnia la pussaivladad da far interessantas concurrenzas ed ina buna infrastructura.


text:
Nümar 0
Ul zeru al è taant un nümar cuma un nümeraal, ch'al permett da quantifegá la misüra dal cungjuunt vöj. Un cungjuunt vöj al gh'a zeru elemeent.
Sa'l simbuliza cun 0.
Al esiist una certa descüssiú sura si ul zeru al è u mia un nümar natüraal. Chí a cunsideremm che ul zeru al è ul primm nümar natüraal, precedeent ul nümar 1.
Prupietaa dal zeru[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A cuntinuazziú sa i descriif vargüne de le prupietaa bàsiche dal nümar zeru, vàlide par nümar natüraal, nümar reaal e nümar cumpless.
- In la suma, ul zeru al è l'elemeent néutar, i.e. qual-sa-vöör nümar x sumaa cun 0 al turna a dá x: x + 0 = x e 0 + x = x;
- Intal prudüit, qual-sa-vöör nümar uperaa cun 0 al dá 0: x × 0 = 0 i 0 × x = 0;
- In la divisiú, zeru dividüü par qual-sa-vöör nümar al dà 0: 0 / x = 0, par qual-sa-vöör nümar x difereent da 0; al cuntrari, x / 0 al è indefinii, par che ul 0 al gh'a mia inveers nültiplicatiif;
- Qual-sa-vöör nümar elevaa a 0 al dà 1: x0 = 1, ecett cura x = 0, che ul resültaa al è indefinii.
Int un grupp aditiif, l'elemeent néutar s'al nomena zeru. In geumetría la dimensiú d'un puunt a l'è zeru.
Stòria dal zeru[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'üüs dal zeru cuma nümar in matemàtica al è relativameent tardée, al sécul IX a l'Índia. A l'índia i duvrava un còdas da 9 nümar. Cada nümar s'al simbulizava par un ceert nümar d'àngul. Inscí ul 1 al gh'eva un àngul, ul 2 düü àngul,...Par representá ul vöj s'uptava par un símbul senza àngul. Da chí la nass la figüra rundida che al dí d'incöö a semm anmò drée a druvá.
Ul sistema da nümerazziú hindú al riva a ucideent paj àrab. A ucideent, ul zeru al permett da desvilüpá i sisteem nümeraal basaa sü la pusiziú. I sisteem pusizziunaal, in cuntrapusizziú aj sisteem nümeraal aditiif, cuma i nümar rumà, i gh'eva l'avantagg da facilitá un bell puu d'uperazziú. Però, par simbulizá una pusizziú vöja i gh'eva da druvá un spazzi vöj, vargott ch'al prudüsseva dificültaa da letüra e malintendüü. Cheest prublema s'al resòolf cura ch'al zeru al rempiazza ul spaazi vöj. Adess ul nümeraal u scifra zeru sa'l dövra in la plüpaart di sisteem nümeraal.


text:
120 ciclistas e ciclists sajan s'annunziads gia ordavant. Mintg'onn intgins dapli di Marcus Derungs, in dals organisaturs. Ensemen cun Judith Huonder e Stefan Schwenke ha el inizià avant dus onns la renaschientscha dil GP Val. Uss organiseschan ils trais ciclists passiunai gia la terza giada en roda la cursa.
Encunter il trend
Il GP Val è en sasez ina cursa encunter il trend. Ozendi è la devisa savens «pli lung e pli stip». En il sport da currer èn quai ils ultra-maratons sco il Swissalpine a Tavau, en il sport da velo cursas sur plirs pass sco la Alpen Challenge a Lai ni il Maraton da velo da l'Engiadina a Zernez. Il GP Val perencunter è mo 21,2 kilometers lung cun ina differenza d'autezza da 550 meters. Mo perquai ch'el è a l'entschatta da la stagiun da velo è la cursa pli curta ina preparaziun perfetga per las cursas pli lungas che suondan pli tard.
Dus matadors locals èn ils favurits
Sco favurits valan quest onn dus matadors locals: Mathias Alig da Val Son Pieder e Vital Albin da Tersnaus ch'è actualmain il meglier giuven mountainbiker da la Svizra. Finamira dals megliers è dad esser pli spert che l'auto da posta. Quel dovra tenor urari exact 38 minutas da Glion a Val Son Pieder.
La 33avla ediziun dal GP Val è dumengia, l'emprim da matg 2016.


text:
Nagina revisiun da la planisaziun locala a Zernez. Cun 175 vuschs gea cunter 225 vuschs na han ils votants da Zernez refusà l’iniziativa dals 30 da zercladur da l'onn passà che pretendeva in scumond da novas zonas da material da fabrica.
La suprastanza da Zernez aveva proponì a la populaziun da refusar questa lescha transitorica e dad uschia laschar anc avert l’opziun per ulteriuras zonas d’explotaziun.
Approvà ha il suveran da Zernez perencunter la lescha communala da chamonas. E quai cun 321 vuschs gea cunter 58 vuschs na.
RR novitads 12:00


text:
Tudesch de la Pennsylvania
El Tudesch de la Pennsylvania (ciamaa anca Pennsylvania Dutch, Deitsch, Pennsylvania Deutsch, Pennsilfaanisch-Deitsch, Pennsilfaani-Deitsch, Pennsilveni-Deitsch, Pennsilfaanisch) a l'è una messedada de dialet tudesch basaa suratüt in sül tudesch central-ucidental. Al didincö, 'l Pennsylvania Dutch, l'è parlaa, pü u manch, de sfris u de sfrot, de 50,000-250,000 in del USA e Canada. A l'è la vègia lengua di svariaa cumünidaa d'inscí ciamaa Pennsylvania Dutch, un grup ethnegh maerican, donca parlada suratüt in del passaa, di imigrant tudescofen de la Pennsylvnia. La parola dutch el vör minga dì ulandes, inscí 'ma ghe sisen ulandes' la gent che la parla ingles al didincö, ma l'è l'inglesizzassiun de la parola "Dütsch", una parola bassatudesca che la definiss la gent del NordßCenter Germania, la püpart de l'Ulanda, etc.
Quij che'l parlen al didincö se tröen per la püpart in dela Pennsylvania (Dutch Country), in del Ohio, in del Indiana e in de l'Ontario, Canada. Però di dialet germanegh, indentifigaa suta l'umbrèla del nom "Pennsylvania Dutch" hin ancamò parlaa di vegg di cumünitaa Menunit e Amish un pu departüt in del cuntinent nordamerican.


text:
Il pli impurtant en curt:
- Laax ha ina nova illuminaziun d'enviern che ha custà CHF 700'000.-.
- L'illuminaziun è vegnida concepida dal directur artistic dal Zauberwald a Lai.
- Inspiraziun per las differentas installaziuns èn stadas istorgias da la regiun.
Per concepir l'illuminaziun d'enviern da Laax han ins engaschà Primo Berera da Primocollective che fa era l'illuminaziun dal Zauberwald a Lai. L'inspiraziun per las parts spezialas èn istorgias da la regiun. Uschia vegn raquintà a Salums cun ina projecziun da maletgs sin ils pigns l'istorgia dal «Fegl dal urs» dal poet indigen Flurin Camathias. In auter exempel è l'installaziun a Cons che fa allusiun a la fracziun «Marcau» gist visavi, nua ch'ils purs gievan a fiera cun lur nursas avant blers onns.
En tut datti quatter installaziuns spezialas. Tar questas vegn montà mintgamai tavlas che decleran l'idea da quella. Sper questas installaziuns da glisch spezialas vegn lura glischà en plirs lieus ils pigns e quai cun differentas colurs. Anc betg realisadas èn las «100 cuas da comets» che vegna montadas vi da las glischs da via. In prototip vegn pir testà en il decurs da l'enviern e sche quel sa cumprova, vegnan quellas construidas sin il proxim enviern.
Telesguard 18:40


text:
Hauptinhalt
- Argomënć
Diretëur de Repartizion provisore
dot. Felix Ploner
Direzion de Repartizion
Aldò dla desposizions sun l urdinamënt di ufizies y dla direzions dla Provinzia à l Diretëur dla Repartizion 18 la cumpetënzes per la scola y la cultura ladina. N culaborazion cun l Assessëur y l Ntendënt cuordineiel l lëur di colaboradëures per l'aministrazion dl personal nseniant, l sustëni urganisativ, legal y economich dla scoles autonomes. L mantën i cuntac cun l'autra ntendënzes, cun i autri ufizies dl'aministrazion provinziela y cun chei dl ministero.
Tl ciamp culturel ti iel sëurandata la urganisazion dla ativiteies diretes dla Ripartizion, la culaborazion cun la istituzions cultureles ladines tla doi valedes y i aiuc finanziei per la truepa lies de Gherdëina y Badia. L mantën i cuntac y la culaborazion cun la Repartizions dla cultura tudëscia y taliana per mëter a jì proiec adum per la trëi grupes de rujeneda.
Contac
Cultura y Intendënza Ladina
Streda Binder/Bottai nr. 29 – III partimënt
39100 Balsan
Tel: 0471/41 70 38
Fax: 0471/41 70 29
E-mail: felix.ploner@provinz.bz.it
Secretariat dla Ripartizion
Servisc de Secretariat dla Ripartizion
(Atualisà ai: 05/04/2017)


text:
Al Camònega
La Al Camònega l'è giöna de le ài piö grànde de le Alpi, l'è longa presapóch 90 kilòmetri e 1347 km² de superfìce. La cumìncia en corespondènsa de la Córna Trentapas de le bànde de Pizògne, endèla part setentriunàla del lach d'Izé, le la fenés al Pas del Tonal, a 1883 méter sura 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è per entréch sota la regiù de la Lombardìa, dividìt 'ntra le pruvìnce de Brèsa e Bèrghem (apéna i cümü de Rògn e Còsta Ulpì)
La àl l'è streersàda de 'nsìma a 'n fónt del fiöm Òi, che 'l nàs endèl teretóre del cümü de Put de Lègn, en corespondènsa de la conflüènsa dei torèncc Frigidolfo e Nacanèl e che 'l fùrma el Lach d'Izé endóche 'l se sböta 'ntra ii cümü de Pizògne e Còsta Ulpì. La sìma piö àlta l'è 'l mut Adamèl, che 'l rìa a 3.539 méter sùra 'l leèl del mar.
Se pöl spàrter el sò teretóre en tré zòne:[1]
- Bàsa àl: 'na zòna piàna, con cios e pàscoi, che la àmbia en corespondènsa del có del lach e la rìa 'nfìna a Bré. En chèst 25 km la àl la g'ha 'na larghèsa média 'ntra i 2,5 e i 3 km, e l'è la part piö popolàda.
- Média àl: delimitàda a mesdé de la culìna che gh'è 'ntra Bré e Siidà e a nord la rìa 'nfìna a Édol. En chèsta part la larghèsa média de la àl l'è de presapóch en chilòmetro e l'è longa presapóch 30 km. Sö le còste dei mucc de le dò bànde gh'è tate frasiù picinìne che s'è furmàt söi terasamèncc a mèza còsta.
- Alta àl: de Édol enfìna al Pas del Tonàl, sitüàt endèl teretóre de Put de Lègn e che pórta 'nver la Val di Sole, en Trentì. Lónga 25 km l'è 'n teretóre con tacc pàscoi alpì e sìme che pàsa i tremìla méter. L'è colegàda apò a la Al Telìna per mès suradetöt del Pas de l'Aprica e del Pas del Mortiröl.
La Àl Camònega, en àmbet cültüràl, l'è cunusìda per le sò inciziù rupestri che i è stàde pò a deciaràde patremóne de l'UNESCO.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lino Ertani, La Valle Camonica attraverso la storia - Tipolitografia Valgrigna. Ézen, 1996 - pàgina 13
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Val Camonica.
- Toponomàstega de la Al Camònega (cümü de Darf)


text:
Pruvèinsa ed Mòdna
Artéccol in dialètt mudnés
La Pruvèinsa ed Mòdna l'è 'na pruvèinsa dl'Emélia-Rumàgna ed circa 700 méla cristiàn.
La cunfèina a nord cun la Lumbardìa (Pruvèinsa ed Mantua), a est cun la Pruvèinsa ed Frèra e la Pruvèinsa ed Bulägna, a sud cun la Tuschèna (Pruvèinsa ed Lócca e Pruvèinsa ed Pistója), a ovest cun la Pruvèinsa ed Rèz.
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvèinsa l'è divìsa in trî pèrti da nord a sód: piàn, culèina e muntàgna. I fiómm pió impurtànti dla pruvèinza i én la Sëccia ed il Panèr ch'i vàn tótt e dô in dal Po.
Cumùn prinsipèli[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Ezra Pound
Ezra Weston Loomis Pound (Hailey, 30 de utuber del 1885 – Venezia 1 de nuember del 1972) a l'è staa un pueta, critigh, e inteletual amerigan. Figüra preduminanta de la cultüra del Nöfcent, in particular per la puesia, a l'è staa el fundadur del muiment puetigh del Mudernism, tradütur e vün di principaj inuvadur puetigh del secul. Al gh'aveva una cultüra propi granda granda, che l'andava del Dante e la puesia pruvenzala al pensee e la puesia urientala.
Al principi del '900 l'è staa al center de la literadüra de lengua inglesa: a l'è famus per la so generusità, i raport e la prumuziun del laurà de alter artista, minga dumà pueta, 'me el Robert Frost, el William Carlos Williams, la Marianne Moore, H. D., l'Ernest Hemingway, el James Joyce, el Wyndham Lewis, e specialment el T. S. Eliot. Pound l'ha aüü anca un'inflüenza granda in del laurà del pueta irlandes premi Nobel W. B. Yeats.
El laurà del Pound al s'era però minga fermaa a la puesia ma a l'è famus anca per el so pensee pulitegh e ecunomigh, anca se despess cunsideraa in manera cuntruversa. A bun cünt, a l'è propi la so puesia che l'è piena del so pensee, cuma se pö legg in de la so övra principala, i Cantos.
Per vegh süportà el Fascism in Italia düranta la Segunda Guera Mundiala l'ha ris'ciaa la cundana a mort in USA e l'ha passaa 12 agn in d'un manicomi criminal amerigan.


text:
I RACCONTI DI CARLO PAGNINI IN PILLOLE
Era chièr come la luc del sol che, par pudè tirè avanti, tra tant dificoltà, ognun aveva da fè la su’ part senza aspetè che cascasa la mana dal cél. E neatre, grand e pcén, quest a l’avémmi capid da un bel pezz.
Elvino el fèva el barbir da Cesarini par el Cors, Melio el lavrèva a la Montecatini, l’Argia e la Maria le lavrèva un po’ in tipografia e un po’ qua e là do’ ch’ capitèva e me a giva sa mi’ medra e mi’ zia (la moj de Trenz) a fè i matarazz. Ann’era de sigur un lavor pericolos mo prò l’era pesantén ben.
Se tratèva da truvè un spiazz; un cortil, una logia opór, quant c’èra el temp cativ, una capana. In poch parol un post in do è che s’ pudéva metta una paca de porta sóra dó cavalett. Ma me naturalment le me purtèva sa lorle pió par non lascèm in gir ca ne par l’aiut ch’a pudéva dè. Comunque el mi’ compit l’era guèsi sempre quell da scardè i patofol dla lena incudighida.
A dirò che, nonostant ch’ an fóssa propi un gran divertiment, a i era cuntent lustess da essa util anca me. Naturalment, tra tutta cla polvra an fèva atre che stranudè e gratèm parchè la polvra la dèva un gran rusóm par tutt el corp. In pió, qualca volta, a i armedièva anca le pulc e i bdoch’. Prò me an me lamentèva parchè mi’ zia la cantèva sempre com un rusignol.
Paréva d’avé un fonogrof tachèd ma le urecch’. Quest l’era un lavor ch’ le fèva spess. Invec un servizi ch’ le fèva un pèra d’ volt al mes l’era quell d’arnacè, lavè e sciughè i pagn di suldèd del “Sesto C.A.R.”. Sia par quei dla Caserma Cialdini come par quei dla caserma Del Monte. J arnac i fèva in chèsa mentre par lavèi, sciacquèi e sciughèi le giva in tel “Valèd dl’ Albèn” propi sotta la mura di Capucén.
Par me quella l’era l’ocasion bona par cerchè da peschè qualca inguìlla e sopratutt par fè el bagn tutt nud bréll sa i mi’ cumpagn. Po’ quant tuchèva gì a tò e arpurtè cle divis in caserma, el divertiment l’era incredibil. Muntè in tla caretta quant la i era svoida e calchèla quant la i era péna. Me a gudéva un gran bel po’ guardand ma la gent ch’ la ce salutèva e la ce sorideva. Me paréva da essa in t’una caroza da favola tirèda da dó cavai bianch… e mi’ zia la canteva!… La cantèva com un merle.


text:
L'import ch'ils chantuns pli ritgs duain pajar per la gulivaziun da finanzas duai vegnir fixà mintg'onn. Oz vegn quest import fixà mintga 4 onns. La gulivaziun da finanzas saja bain sa cumprovada, ella risguardia dentant memia pauc il basegns da gulivaziun effectiv tranter chantuns cun bleras ressursas e tals cun paucas resursas.
Tenor la gruppa da lavur fissan cun quest sistem vegnids pajads 380 milliuns francs damain per la gulivaziun. Ils chantuns discuteschan ussa questa proposta. Il zercladur vulan els lura decider ina lingia cuminaivla.
RR novitads 18:00


text:
Baden-Baden
Baden-Baden l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La g'ha 52 585 abitàncc (dato del 31. Dic 2012) e l'è übicàda 'ndèla part ucidentàla del sò Land, al màrzen ucidentàl de la Forèsta Négra.
Baden-Baden l'è la piö pesèna de le cità extra-circondariài (kreisfreie Städte) del Baden-Württemberg, ma adognimòdo la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Rastatt el circonda completamènt el teretóre de la cità de Baden-Baden ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Menton, (Alpes-Maritimes, Francia)
- Moncalieri (Italia)
- Yalta (Ukraina)
- Karlovy Vary (Repüblica Céca)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2012 (Hilfe dazu)
- ↑ Statistisches Jahrbuch der Stadt Baden-Baden


text:
Radio Gherdëina Dolomites ie l unico radio privat, che fesc trasmiscions tla rujeneda ladina, tudëscia y taliana. Chësc Radio che ie deventà scialdi populér, ie da audì sëura duta la valedes Ladines (Gherdëina, Val Badia, Fascia, Fedom, Ampëz), te Puster, tla Val de Isarch, tl raion de Scilier, Renon, a Bulsan y tl Unterlond y a Maran y ntëurvia.
La Familia Rabanser deberieda cun si cunlauradëures danter Dj‘s y giornalisc‘, tën cumpania ai ascultadëures de Radio Gherdëina Dolomites uni dì 24 ëures sun 24 cun trasmiscions n direta, cun nfurmazions atueles dal mont dla cultura, dla politiga, dl sport y dl soziel, y sambën nce cun trasmiscions de tratenimënt acumpaniedes cun de bela mujiga.
10 menuc dan uni ëura possen audì la nutizies ajurnedes sul mumënt sibe dala provinzia, dala Talia che nce dal rest dl mond n culaburazion cun l agenzia de stampa RMI de Bulsan.
Per informazions scrijëde a: info(at)radiogardena.it , cherdede su l numer de telefon 0471 797415 o mandede n fax al numer 0471 797878 o cialede nosta homepage sota: www.radiogardena.it
Per udëi l prugram atuel de Radio Gherdëina Dolomites
druchede tlo.
Nosta frecuënzes:
92,6 Mhz: Gherdëina, Raion dl Scilier, Renon, Val de Isarch
94,2 Mhz: Gherdëina, Alta Badia
99,2 Mhz: Val Badia
107,8 Mhz: Persenon, Val de Puster
94,7 Mhz: Auta Val de Puster
98,1 Mhz: Bulsan y Unterlond
91,0 Mhz: Maran y ntëurvia
89,4 Mhz: Val de Fascia
95,8 Mhz: Cortina d'Ampëz y ntëurvia
89,8 Mhz: Fodom


text:
Weil der Stadt
Weil der Stadt l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg , distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Böblingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 43.17 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 18 356 abitàncc.
El cümü de Weil der Stadt el se tróa a 'na altèsa de 406 méter sura 'l leèl del mar.
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Weil der Stadt endèl 1571 gh'è nasìt el Johannes Kepler, cunusìt de sòlet come Keplero, scensiàt de 'mportànsa fondamentàl endla stória de la conscènsa umàna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
L'grup metü adüm da jogn dla valada che a vöia da sté adüm tratan la sajun da invern e nia ma.
L'grup organisaia ince la gara de freestyle dl zircuit dal Banc th future Südtirol Slopestyle tour che vagn tignida dl Snowpark Alta Badia.
Freestyle team Alta Badia
I fins dl Freestyle Alta Badia freestyle team é:
- de abiné adöm te na uniun düc i apascioná de freestyle dla Val Badia;
- de organisé manifestaziuns, tó iniziatives por curé y svilupé la tecnica, la ligrëza y la pasciun por le freestyle y döt ci che alda laprò.
Le grup é formé da jogn dla Val Badia y vagn jestí dai fredesc Glira Stefan y Manuel che desmostra na gran pasciun por casc sport estrem nascü ti Stac Unic d'America.
Gnide a se ciafè sön Facebook sot al inom "AltaBadia Freestyleteam" .


text:
Ausonia
Ausonia l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 2.564 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 128 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Parano, Coreno Ausonio, Esperia, Spigno Saturnia (LT).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De le bànde de la cità del dé d'encö gh'ìa, se sà mìa de precìzo 'ndóe, la cità antìca de Ausona, giöna de le sich cità che i parlàa i gréci DE LA Magna Grecia, e che le apartignìa al teretóre osco-umbro. Chèste cità le fàa part de la Léga Sanìtica che g'ha fat guèra ai latì e che gh'è stat desfàt fò dòpo agn de batàie endèl an 314 prima del Signùr.


text:
Letura completa dël capìtol 14 dë Marc (vardé 'l test ambelessì).
Un don d'arconossensa. "A-i mancava doi a la festa 'd Pasqua e dij Pan sens' Alvà. Ij cap dij sacerdòt e ij magister ëd la Lej ancora a sercavo n'ocasion për ciapé Gesù për furbaria e masselo, ma nen durant le celebrassion dla Pasqua, për tëmma 'd na solevassion dël pòpol. Ant ël mentre ch'a l'era a Betania, ant la ca 'd Simon (n'òm ch'a l'era stàit lebros) e ch'a disnavo, a l'é rivaje na fomna con un vas d'alabaster pien ëd përfum ëd nard pur, ëd gran' pressi. A l'ha dovertalo e a l'ha vërsà 'l përfum an sla testa 'd Gesù. Quand ch'a l'han vëddù lòn, però, a quejdun ëd coj ch'a j'ero a tàola con lor a l'é montaje la flin-a. A disìo: "Përché sgairé parèj tut col përfum ch'a costa? A l'avrìa podusse vende për pì che tërsent dëné e dovrà l'arzan pr' ij pòver!" e l'arprociavo fòrt. Ma Gesù a l'ha replicà: "Lassela sté! Përché feje dj'osservassion? A l'ha fàit na bon-a assion anvers ëd mi. Përch' i l'avreve sèmper ëd pòver con vojàutri e i podreve feje 'd bin tute vòlte ch'i vorereve; ma mi i l'avreve nen sèmper. Sta fomna a l'ha fàit lòn ch'a podìa fé: a l'ha onzù d'euli mè còrp prima dël temp prontandlo për la sepoltura. In vrità iv diso ch' an qualonque leugh dël mond ch'a sarà predicà cost evangeli a sarà 'dcò arcordà costa fomna e a spiegran lòn ch'a l'ha fàit" (March 14:1-9).
Ël nòm pì grand. "Ch'a i sia donca an vojàutri l'istèss sentiment ch'a-i era an Gesù Crist. Chiel, an efet, combin ch'a l'era Nosgnor, a l'ha nen considerà l'egualiansa con Dé coma queicòsa da ambranchesse, ma a l'é svoidasse, a l'é bassasse coma 'n servidor, a l'é dventà parèj 'd tùit j'àutri, òm fra j'òm. A l'é umiliasse e a l'é dventà ubidient fin-a a meuire, ansi, gnente meno che a meuire an s'na cros. A l'é 'dcò për lòn che Dé a l'ha esaltalo fòra mzura e ch'a l'ha daje 'n nòm ch'a l'é dzora 'd minca àutr nòm, parèj che al nòm ëd Gesù tùit as buto an ginojon - daspërtut ch'a sio: an cel, an tèra o sot-tèra, e parèj che minca lenga a confessa che Gesù Crist a l'é 'l Signor, a la glòria 'd Dé 'l Pare" (Filipèis 2:5-11)
Òm dij dolor. "Avèj pietà ‘d mi, përchè i son sagrinà! Ij mè euj a son dventà gonfi për la suferensa. I l’hai perdù mia fòrsa. Mia vita a l’é ‘n camin a finì ant ël dolor e i mè agn ant ij lament.) Për motiv ëd tùit ij nemis ch’i l’haj, la gent am dëspressia; ij mè vzin a son dësconcertà ‘d mia soferensa; coj ch’am conòsso a l’han sgiaj ëd mia condission; coj ch’am vëddo për la stra a giro ‘l canton e a fan finta ‘d gnente. Tùit a l’han dësmentiame coma ch’as dësmentia coj ch’a son mòrt. Mi i son dventà dësùtil coma ‘n vas rot. I l’hai bin sentù lòn che fin-a tròpi a diso, le neuve afrose ch’a ven-o da tute le part. A fan dij complòt contra mi, a studio mach coma feme fòra. Malgré tut, i l’hai fiusa an ti, Signor! I fortìsso: Ti t’ses mi De! T’ses ti ch’it fisse ‘j termo ‘d mè destin. Delivërme da la potensa dij mè nemis e da coj ch’am dan adòss. Sorij a tò servidor! Delivërme për motiv ëd toa fidelità!" (Salm 31:9-16).


text:
Tram-treno
El Tram-treno a l'è on sistema de straport publich indova i vittur vann sia in sui lign tranviari sia in su la ferrovia, compartida cont i treni regolari.
Tipicament el tram-treno a l'è faa de on tram adattaa per andà anca in su la ferrovia, anca se gh'è di cas, men spantegaa, de treni adattaa per girà in città.
El modell pussee famos a l'è quell de Karlsruhe.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Red di tram de Karlsruhe + Stadtbahn de Karlsruhe
- Red di tram de Chemnitz
- Red di tram de Cagliari
- Kassel RegioTram
- Red di tram de Mulhouse
- Red di tram de Sassari
- Red di tram de Zwickau


text:
Uschè blers aspectaturs sco durant ils onns 80 n’ha il film da saut Dirty Dancing betg pudì carmalar la fin d’emna vargada en il open air kino a Cuira. Dals bunamain 100 plazs eran sulet 12 occupads. Ed ina gruppa da dunnas giuvna saja mo vegnida a mirar il film pervia ch’ellas hajan gudagnar ils bigliets.
In motiv po era la plievgia esser stada. Persuenter hai dà per tut ils visitaders ina pelerina cun capuza.
In classicher dapi decennis
Il film Dirty Dancing cun la chanzun bain enconuschenta «(I‘ve had) the time of my life» ha giu la premiera il 1987. Il film è stà in hit sin tut il mund e vala anc oz sco classicher da saut. La chanzun dal titel ha schizunt gudagnà l’Oscar per la megliera chanzun en in film il 1988.


text:
Tujetsch
Il bien renome, che la societad da giuvens da Tujetsch gudeva gia sco acturs teatrants, ha ella la dumengia vargada, entras sia emprema producziun digl attractiv ed edificont drama S. Willibald, danovamein manteniu ed ei la gronda frequenza da aspectaturs da lunsch e datier stada beinmeritada. Il giuven regissur Gion Antoni Monn ha mussau danovamein, ch’el hagi sia truppa d’acturs e cantadurs bein entamaun e dat a quels schon tras siu agen giug instrucziun exemplara. Abstrahau d’entgins forsa stagn liungs monologs porscha il drama sez bia variaziun ed acziun, sepresentan gie als spaniai aspectaturs cuntinuadamein novs maletgs e contrats: laders e sogns, morders ed aunghels, capitanis e bandits e conts en vestgiu da pelegrin etc. Da custeivel humor ei la scena, nua che Leo, il meisteril capitani dils morders, vestgius da pelegrin, vegn cun suspect vigilaus ina notg ora sper la pegna en l’ustria da dormulents fumegls e profunda impressiun leventa igl act final, nua ch’il pauper pelegrin S. Willibald en bara vegn renconuschius da siu frar sco cont Conradin.
Sonda e dumengia proxima han amaturs d’in bi giug danovamein caschun da mirar las producziuns el hotel dalla Cruna a Sedrun ed ei vala pilver la peina.
Mias paginas da Tujetsch:
» Genealogia
» Historia
» Forum cultural
» Archiv communal
» Vic Hendry
Historia dall’emigraziun tuatschina ell’America: Na, na, anora mass ju per de biè bétga plé. - cumpariu 2011 America
Contact
Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!


text:
Lohnstorf
Lohnstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 228 abitant.
El cumün de Lohnstorf al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgistein, Kirchdorf, Mühlethurnen, Riggisberg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lohnstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Lonestrof. In 1279 it was mentioned col nom de Lonstorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lohnstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mespilus germanica
Ol Mespilus germanica (in Bergamàsch e 'n Bresà: Nèspol ), specie de la famèa di Rosaceae, l' crès salvàdech in de l' Euròpa del sud e 'n de l'Asia Minùr, sö i còste ach pié de préde e piö de rar in di bósch.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Slongade e a pónta, longhe piö de dés ghèi col órlo 'mpó incapetàt sö la pónta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biànch e grancc, fina a 2 ghèi e mès.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (nèspoi o nèspole) i è de culùr maròn, i è comestìbii, ach se chèi di piante salvàdeghe i è picinì e i lìga, 'nvéce chèi di piante cultiàde i è 'mpó piö grancc e i è pö dóls se i è surmarücc.
Ol Nèspol del Giapù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nèspol l'è mia de confónt col nèspol del Giapù, 'l Eriobotrya japonica, ün ótra spéce, ün óter gèner ach se sèmper de la famèa di Rosaceae.


text:
Weißwein: die Besten aus »Weinguide 2013 - Südtirol«
-
2000 Südtirol Chardonnay DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Gewürztraminer Kolbenhof DOCWeingut J. HofstätterSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2011 Südtirol Gewürztraminer Lunare DOCKellerei TerlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2012 Südtirol Gewürztraminer Nussbaumer DOCKellerei TraminSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2012 Südtirol Sanct Valentin Gewürztraminer DOCKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2010 Südtirol Terlaner Riserva Nova Domus DOCKellerei TerlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2011 Südtirol Terlaner Sauvignon Blanc Quarz DOCKellerei TerlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2012 Südtirol Gewürztraminer Flora DOCKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte(92-94)
-
2011 Südtiorl Cornell Chardonnay Formigar DOCSchreckbichl ColterenzioSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2011 Südtirol Chardonnay Flora DOCKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2010 Südtirol Chardonnay Löwengang DOCWeingut Alois LagederSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2011 Südtirol Gewürztraminer Lyra DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2012 Südtirol Pinot Bianco Sirmian DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2012 Südtirol Sanct Valentin Sauvignon DOCKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2012 Südtirol Stoan DOCKellerei TraminSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2010 Südtirol Terlaner Weißburgunder Riserva Vorberg DOCKellerei TerlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2010 Südtirol Weißburgunder Riserva Passion DOCKellerei St. PaulsSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2011 Südtirol Weißburgunder Tyrol DOCKellerei MeranSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte92
-
2011 Südtirol Beyond the Clouds DOCElena WalchSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte91
-
2011 Südtirol Chardonnay Baron Salvadori DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte91


text:
La nova vischnanca vegn a purtar il num «Rheinwald». En vigur va la fusiun mo sche tut las quatter vischnancas dal Valragn dian gea a la fusiun.
Pes da taglia fitg differents
Las taxas ed ils pes da taglia da las singulas vischnancas èn fitg differents, il pli aut ha Nufenen cun in pe da taglia da 120% da la taglia chantunala simpla. La pli pauca taglia pajan ils da Sufers ch’èn sin 60%.
In’atgnadad da la fusiun è ina lescha che duai promover la regiun. Uschia vegnan 30% da las entradas dal tschains d’aua nizzegiads per promover projects en la regiun. Sufers survegn 62% dals daners, Spleia 18% e Nufenen e Valragn mintgamai 10%. La nova vischnanca Valragn avess bunamain 780 abitants. La fusiun è planisada sin l’entschatta 2017.
RR novitads 06:00


text:
Pòs
Pòs (nòm uficiàl en Italià: Poggio Rusco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 625 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 42,4 km² e 'na densità de 156 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Magnacavàl, Mirandola (MO), San Giuànn, Sèrmad e Vìla Póma.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Pòs l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Billy Idol
Billy Idol (nóm 'd art ad William Michael Albert Broad) 'l è un cantànt britànic nâ a Middlesex al 30 ad Nuvémbar dal 1955.
Al nóm Billy Idol 'l è nâ da un fat ch'al gh'è capitâ quand 'l éra śóvan. Al sò mìstar al gh'iva dat indrē un còmpit che lò 'l iva sbaliâ cun scrit in sima, cun di caràtar gigànt, “William is idle” ("William 'l è un bondagnìnt"). Da cal mumènt lè in avànti 'l à tacâ a far-as ciamàr da tut Billy Idol.
A gl'inìsi dla sò caréra 'l è stâ al frontman dal grup punk di Generation X par pò tacàr na caréra da par lò. Al s è fat cgnósar specialmènt in di an Utànta cun di braṅ dimóndi famóś cuma White Wedding, Rebel Yell, Eyes Without A Face e Cradle of love.
Biugrafìa
I sò prim pas i èṅ dal 1977, quand al mét sù un sò grup par sunàr al punk dimóndi ad mòda in alóra. La banda la s ciamàva subìt Chelsea e pò Generation X.
Cun cal grup chè, in fiṅ a 'l 1981, 'l à fat gnir fóra tri àlbum e di braṅ quài Ready Steady Go, Night of the Cadillacs, King Rocker, Valley of the Dolls e Dancing with Myself, prima ad tacàr na caréra sulìsta, spatinànd a New York quand al punk 'l éra drē a sparìr e Billy 'l iva decìś ad lavuràr a di pès davśèṅ a 'l synthpop.
Lavurànd insém a Steve Stevens, al fà gnir fóra al sò prim disc umònim in dal 1982 e al sucès al riva, anc par via ad braṅ quài White Wedding e Dancing with Myself.
Al sécond àlbum par lò 'l è Rebel Yell dal 1984 e chè al fà al bòt dabòṅ, cun di sìngui da nuànta cuma Eyes Without A Face, Flesh For Fantasy e Rebel Yell.
Anc al tèrs disc 'l è fat insém a Stevens e al véd la luś dū an dòp, cun al cansòṅ ad punta ch'i èṅ To Be A Lover, Don't Need A Gun e Sweet Sixteen.
In dal 1990 'l è al tùran ad Charmed Life, sucès paletàri anc quést chè, cun al sìngul Cradle of Love druâ in soquànti culóni sunóri.
A partìr da cal mumènt lè però la róda la prila par lò e i sò lavōr i n càtan mia la furtùna da prima, a partir dal disc dal 1993 Cyberpunk. Idol al patìs un perìud ad depresiòṅ e al taca a tōr dal dròghi andànd in a risć ad murìr in dal 1994 dòp avér tòlt 'l àcid GHB.
In dal 2005 al tórna a far di disc, faghénd gnir fóra Devil's Playground e 'n an dòp na compilation ad braṅ ad Nadâl, Billy Idol: Happy Holidays.
Discugrafìa
Àlbum
- Billy Idol (1982)
- Rebel Yell (1983)
- Whiplash Smile (1986)
- Charmed Life (1990)
- Cyberpunk (1993)
- Devil's Playground (2005)
- Happy Holidays (2006)
Dal Viṿ
- VH1 Storytellers (2002)
Racòlti
- Vital Idol (1985 UK, 1987 USA)
- Idol Songs: 11 of the Best (1988)
- Greatest Hits (2001)
- The Very Best of Billy Idol: Idolize Yourself (2008)
EP
- Don't Stop (1981)
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Rebel yell in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Cradle of love in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad White wedding in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Shock to the system in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Hot in the city in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Eyes without a face in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Flesh for fantasy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Sweet sixteen in sal Youtube