text:
Valuta
Ina valuta è en il senn pli vast la constituziun e l’urden da l’entir sistem monetar d’in stadi.[1] Ella fixescha cunzunt il sistem da munaida e da bancnotas d’ina zona monetara. La zona monetara è il territori, nua che la valuta è valaivla. La valuta pussibilitescha il transfer da martganzia e da prestaziuns da servetsch. Savens vegn la valuta duvrada sco sinonim per la sort da daners ch’è renconuschida dal stadi. La valuta è damai ina sutfurma dals daners. La gronda part da las valutas vegnan martgadadas als martgads da devisas internaziunals. Il pretsch che resulta or da quests martgads numn’ins curs da stgomi. Bunamain tut las valutas currentas sa basan sin il sistem decimal. I dat damai in’unitad principala ed in’unitad secundara. L’unitad secundara represchenta 1/100 da la valur da l’unitad principala.
En ils stadis controlla il minister da finanzas u la banca centrala la valuta e la politica monetara. Las bancas centralas èn fitg autonomas en quasi tut ils stadis dal vest. Quai vul dir ch’il stadi na po insumma betg influenzar la banca centrala ubain mo a moda fitg restrenschida respectivamain indirecta.
Ina munaida è convertibla sch’ins po vender, cumprar e stgamiar ella en tut il mund. Sch’ina valuta po vegnir depositada en aur u/ed en argient e sch’ins po stgamiar bancnotas da tut temp cun il metal correspundent, è ella medemamain convertibla.
Per il mument existan en tut il mund passa 160 valutas uffizialas, dentant mo il dollar american e pli e pli era l’euro [2] valan sco valutas da clav. Ultra da quellas vegnan acceptadas regiunalmain valutas cumplementaras sco med da stgomi (en Svizra: WIR).
Sch’ina populaziun perda la confidenza en ina valuta sa furman savens valutas substitutivas che servan sco med da pajament e da stgomi (per exempel la valuta da cigarettas en Germania suenter la Segunda Guerra mundiala). Era ils uschenumnads daners da stgarsezza remplazzan en temps da crisa la valuta uffiziala. Savens concurrenzeschan era valutas d’auters stadis la valuta da l’agen stadi. Uschia vegniva per exempel duvrà en la Republica Democratica Tudestga il marc tudestg empè dal marc da la Republica Democratica Tudestga. Cunzunt las bancnotas da 100 DM eran appreziadas sin il martgà nair sco med da stgomi (blaue Fliese).
Cuntegn
- 1 Geners da valutas
- 2 Svilup istoric
- 2.1 Da las furmas da valuta temprivas a l’epoca da la munaida
- 2.2 Introducziun dals daners da palpiri
- 2.3 Transiziun a valutas naziunalas unitaras
- 2.4 Il standard d’aur
- 2.5 Bretton Woods ed il sistem dal FMI
- 2.6 Il sistem dals curs da stgomi flexibels
- 3 Da la collavuraziun areguard la politica monetara en l’Europa fin a l’euro sco valuta unitara
- 4 Reglaments legals
- 5 Crisas monetaras
- 6 Simbols ed abreviaziuns da valutas
- 7 Commerzi monetar internaziunal
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Geners da valutas[modifitgar | modifitgar il code]
I vegnan distinguids ils suandants geners da valutas[3]:
Valutas liadas (valuta metallica)[modifitgar | modifitgar il code]
Ina quantitad fixa d’in metal definescha la valur da l’unitad monetara. I vegnan distinguidas valutas monometallicas e bimetallicas.
Valutas monometallicas
Mo in singul metal serva sco metal da valuta (normalmain sa tracti d’aur).
- Valuta d’aur en circulaziun (valuta pura d’aur): munaida d’aur serva sco med da pajament. Ultra da quai existan bancnotas che pon vegnir stgamiadas da tut temp per aur.
- Valuta d’aur (valuta da barra d’aur): nagin aur n’è pli en circulaziun, quai vul dir che mo daners da palpiri e munaida servan sco med da pajament. L’aur conserva la banca centrala sco reserva per il traffic da pajament internaziunal.
- Valuta da devisa d’aur (valuta d’aur manipulada): la reserva da la banca centrala po consister d’aur e da devisas d’auters pajais che possedan ina valuta d’aur. Quai è stà il cas il 1971 en la Republica Federala Tudestga avant ch’il dollar american ha pers la convertibilitad d’aur. Igl è pussaivel da barattar da tut temp bancnotas e munaida per aur u per devisas.
Valutas bimetallicas
Dus metals (aur ed argient) servan sco metals da valuta.
- En il cas d’ina valuta dubla datti per ils dus metals ina relaziun stabla quai che pertutga il curs da stgomi. Problematic è dentant che la relaziun da stgomi nominala e la relaziun da stgomi reala sa differenzieschan sch’i dat midadas areguard las relaziuns da stgarsezza tranter ils dus metals. Plinavant gioga la lescha da Gresham ina tscherta rolla. Quella di ch’ils singuls subjects da valuta retegnian ils ‹buns› daners (pia quels ch’èn pli custaivels) e laschian circular ils ‹nauschs› daners (argient). Cun il temp svanescha l’aur or da la circulaziun economica.
- Auter è quai cun la valuta parallela. I na dat nagina relaziun stabla dal curs da stgomi tranter quests dus metals. Quai vul dir ch’igl existan de facto duas valutas ina dasper l’autra.
Valutas libras[modifitgar | modifitgar il code]
- Valuta en palpiri: daners da palpiri che n’èn betg cuverts cun aur e che pon teoreticamain vegnir multiplitgads nunlimitadamain. La summa effectiva da daners vegn ozendi dirigida per il pli da bancas centralas che tutgan al stadi e ch’èn independentas. Ins na po betg stgamiar daner contant per reservas d’aur u da devisas. Dapi che la cuvrida d’aur dal dollar american è vegnida abolida il 1971 dal president dals Stadis Unids da quella giada, Richard Nixon, sa tracti tar bunamain tut las valutas da l’economia publica moderna da valutas da palpiri.[4]
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Da las furmas da valuta temprivas a l’epoca da la munaida[modifitgar | modifitgar il code]
L’Orient antic, l’Egipta e l’Africa[modifitgar | modifitgar il code]
Gia al cumenzament dal terz tschientaner a.C. surpigliavan metals sco arom, argient, zin ed aur las funcziuns classicas da daners (med da stgomi, med da pajament, barometer da valur e med da conservaziun da la valur/deposit da valur). Ultra da quai serviva era graun sco med da stgomi e sco barometer da valur. L’economia da palazi en cumbinaziun cun l’economia d’oikos (lavur e vita sociala sut in tetg) e l’agricultura da subsistenza ch’era colliada cun quellas, disturbavan dentant il svilup da l’economia monetara. Martganzia betg producida sez vegniva numnadamain barattada u regalada en il rom da servetschs feudals. La munaida è perquai vegnida da s’imponer pir pli tard e quai mo en intgins secturs economics.[5]
Da quel temp existivan en l’Africa las pli diversas furmas da valutas. Tuttas avevan dentant la funcziun da depositar valur. Uschia servivan per exempel perlas, ivur, muvel e.a. sco med da pajament. Al cumenzament dal 15avel tschientaner – cura ch’il commerzi da sclavs è vegnì pli e pli en moda – vegnivan pajads ils subdits cunzunt cun manillas, vul dir cun bratschlets da bronz u d’arom.[6]
Grezia[modifitgar | modifitgar il code]
En la Grezia antica existiva in’entira classa da martganzias che represchentava mintgamai singulas funcziuns monetaras.
- Barometer da valur: muvel
- Deposit da valur: pedras preziusas
- Meds da stgomi: vin, arom, fier e sclavs
- Meds da pajament: pizs da frizzas e spiduns
En il decurs dal temp èn vegnids introducids metals prezius (betg munaida) che vegnivan pasads exactamain en las poleis grecas. Ins suppona ch’ils daners eran fitg impurtants en la polis per ils pajaments publics standardisads. L’emprima munaida impurtanta datescha circa da l’onn 600 a.C. ed è vegnida battida en l’Anatolia dal Vest. Questa munaida consistiva d’ina lega natirala d’aur e d’argient. Pli probabel vegniva questa munaida duvrada mo localmain. Ins ha dentant spert cumenzà a duvrar munaida en tut la Grezia. Per regla vegniva duvrà argient per batter munaida (excepziunalmain er aur e bronz). Il bul da la polis garantiva che la munaida paisia tant sco empermess. La valuta la pli impurtanta era la drachma. Quella è era vegnida reintroducida dal 1831 fin il 2001 sco valuta da la Grezia (drachma greca). Dad in’economia monetara en il vair senn dal pled pon ins dentant discurrer pir a partir dal cumenzament dal 5avel tschientaner a.C. Il center da la monetarisaziun è stà Athen. La valuta d’Athen circulava en l’entira regiun da la Mar Mediterrana, quai pervi da la structura democratica e pervi da la pussanza commerziala d’Athen. Pir Alexander il Grond ha introducì ina nova valuta impurtanta ch’ha terminà la posiziun predominanta d’Athen.[7]
Roma[modifitgar | modifitgar il code]
Tuttina sco en Grezia devi er a Roma diversas furmas da daners. L’unificaziun sin ina valuta ch’era valaivla generalmain ha gì lieu enturn l’onn 500 a.C. Daners servivan en emprima lingia per fixar chastis. En il decurs da l’expansiun da l’Imperi roman è vegnì ramassà a Roma adina dapli aur, argient e bronz sco butin da guerra. Quai ha procurà ch’igl è vegnì battì adina dapli munaida. Al cumenzament vegniva battida munaida da bronz e d’argient. Igl ha dentant durà relativamain ditg fin ch’ils Romans han pudì concurrenzar ils Grecs. En il decurs da la Guerra punica è la cumpart da metal da la munaida vegnida reducida, perquai ch’igl eran necessarias adina pli grondas summas da daners per finanziar il militar. Da l’autra vart è sa derasada la valuta romana en l’entira Italia, uschia che bunamain tut tschellas citads talianas han smess da batter munaida. En las regiuns acquistadas da nov ordaifer l’Italia existivan nundumbraivlas valutas ch’eran dentant convertiblas cun la valuta da clav romana.
En consequenza d’ulteriuras expansiuns è adina dapli argient culà a Roma, uschia che la plipart da las expensas statalas vegnivan finanziadas cun batter munaida. Quai ha dentant svalità ils proxims tschientaners la valuta d’argient romana fin che quella è dada ensemen dal tuttafatg il terz tschientaner s.C. Ils burgais romans han pers uschia la confidenza en questas furmas monetaras che sa midavan trasora e che cuntegnevan tendenzialmain adina pli pauc argient. Perquai vegniva cunzunt la munaida pli veglia tegnida en salv, savens vegniva quella era luentada. Per consequenza han ils daners pers pli e pli lur impurtanza. La schuldada romana vegniva per exempel pajada cun graun. L’imperatur Constantin il Grond ha reagì e remplazzà la valuta d’argient cun ina valuta d’aur stabila.
Durant l’antica tardiva ha gì lieu ina reorganisaziun dal sistem monetar. Igl è vegnida battida munaida cun ina gronda cumpart d’argient e munaida da bronz. La munaida d’aur existiva anc adina. Uschia è la munaida d’argient daventada main impurtanta. Perquai è il sistem monetar da Roma, che sa basava sin munaida d’argient e da bronz, vegnì remplazzà cun in sistem d’ina valuta d’aur e d’ina valuta da bronz.[8]
Bizanz[modifitgar | modifitgar il code]
La basa per il sistem da valuta bizantin furmava l’uschenumnà solidus, la valuta d’aur introducida da Constantin I. Questa valuta è stada valaivla per circa 1000 onns (a partir dal 5avel tschientaner a.C. fin a l’introducziun dal dinar enturn l’onn 700 s.C.). Quai pervi da la gronda cumpart d’aur e perquai ch’ina valuta d’aur è fitg stabila. L’argient ha percunter pers adina dapli valur, era sche la munaida d’argient – dal reminent era la munaida da bronz – vegniva anc adina duvrada sco med da pajament dasper la valuta d’aur. Per la societad da Bizanz era l’aur da grond’impurtanza. El serviva sco med da pajament en tut ils secturs da l’economia, cun el vegnivan pajadas las expensas publicas ed el pussibilitava il commerzi internaziunal. Pli tard è questa valuta d’aur dentant dada ensemen bunamain en l’entir territori bizantin. Quai en spezial pervi da la malsegirtad creschenta, chaschunada tranter auter era da la pirataria sin las vias da commerzi.[9]
Temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il solidus surmenziunà è sa sviluppà sut il domini da Carl il Grond il denar d’argient pesant che vegniva era numnà fennic. La circulaziun d’aur en il rom da las instituziuns dal stadi è dentant sa sminuida. Da l’autra vart èn ils daners sa sviluppads pli a pli ad in med da stgomi ch’era d’avantatg per il commerzi e per il martgà. L’anteriura valuta d’aur è daventada main impurtanta sco med da pajament ed ins ha cumenzà a rimnar ella sco ina sort da deposit da valur. En il decurs dal 7avel ed 8avel tschientaner ha gì lieu la midada a la pura valuta d’argient. Quella aveva dentant mo pli ina relaziun matematica cun la valur da l’aur.[10]
Introducziun dals daners da palpiri[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim stadi ch’ha utilisà daners en furma da palpiri e stà la China. Igl è stà in lung process ch’ha durà da l’onn 618 fin circa l’onn 1279. Durant il 10avel tschientaner levgiavan daners da palpiri il commerzi dals negoziants da l’industria da sal statala, quai dentant mo sin nivel regiunal ed a moda fitg limitada. Pli tard è la producziun da bancnotas vegnida suttamessa al stadi. Las numerusas valutas regiunalas sa differenziavan dentant fermamain ina da l’autra. Pir l’invenziun da la stampa cun letras moviblas en l’indeschavel tschientaner ha pussibilità da producir bancnotas en gronda quantitad. Enturn l’onn 1250 èn vegnidas unifitgadas per l’emprima giada differentas valutas ad ina singula valuta dal stadi.[11]
Dal 7avel fin il 12avel tschientaner è er sa sviluppada en il mund islamic ina ferma economia monetara. Quella ha profità d’ina buna svieuta commerziala e d’ina valuta dal dinar tant stabila sco d’auta valur. Da quel temp èn vegnids introducids l’emprima giada credits, schecs, scrits da debits e contos da spargn. Era las structuras da banca necessarias èn sa furmadas.
Sin plaun europeic èn bancnotas vegnidas introducidas l’emprima giada uffizialmain il 1661 en Svezia. La Svezia possedeva bain vasts giaschaments d’arom, ma cunquai che l’arom valeva mo pauc stueva vegnir battida munaida fitg gronda e fitg greva. Ils daners da palpiri han pia purtà en il vair senn dal pled in grond levgiament.[12]
L’utilisaziun da bancnotas ha sa chapescha revelà blers avantatgs. Per exempel è vegnida simplifitgada la concessiun da credit ed era il transport d’aur e d’argient fitg ristgant è scrudà. Plinavant èsi er stà pussaivel per l’emprima giada d’emetter scrits da participaziun ad interpresas en furma da palpiri.
Perquai che la valur da las bancnotas na stueva betg pli correspunder ad ina cumpart da metal prezius definida precisamain – sco quai ch’igl era il cas per la munaida – èn er resultads tscherts dischavantatgs: teoreticamain pudevan per exempel las regenzas restampar ussa daners a moda illimitada per cuvrir lur basegns finanzials (finanziaziun da guerra simplifitgada).[13] Or d’in tal svilup po resultar ina ferma inflaziun.
Transiziun a valutas naziunalas unitaras[modifitgar | modifitgar il code]
En il temp autmedieval era il dretg da batter munaida in privilegi che mintga aristocrat aveva en mira. Quest privilegi era numnadamain in dretg suveran profitabel. Quai ha dentant procurà che bleras valutas na pudevan betg vegnir cumparegliadas ina cun l’autra, perquai che la purezza da la differenta munaida variava fermamain. Durant il temp medieval eran usitadas munaidas curantas, tar las qualas la valuta da la munaida era cuvrida tras la valur dal metal. La valur da martgà da munaida estra vegniva uschia eruida sin fundament da la cumpart da metal prezius e quai impediva puspè il commerzi surregiunal. Quests dus motivs – facilitaziun dal commerzi e concentraziun da la pussanza – han rinforzà la tendenza d’unifitgar las valutas sin plaun naziunal.
Sco ditg correspundeva la valur nominala dals daners curants l’emprim a la cumpart da metal da la munaida. Durant il temp modern tempriv hai dà diversas inflaziuns, perquai ch’ils signurs che battevan la munaida sa laschavan savens surmanar a diminuir la valur da la munaida per cuvrir lur basegn da daners. Uschia ha effectuà ina diminuziun da la valur da la munaida l’uschenumnà temp da Kipper und Wipper al cumenzament da la Guerra da trent’onns.
En l’Europa è la Frantscha sa mussada sco forza decisiva tar l’unificaziun da las valutas. Ella ha ramassà gia baud ils dretgs da batter munaida ed als ha suttamess al retg. L’emprima refurma monetara impurtanta è stada quella sut Louis XIII ils onns 1640–1641, cura ch’è vegnì introducì il louis d’or. Cun l’introducziun dal franc franzos il 1795 è s’etablida l’emprima valuta decimala. Durant las campagnas militaras da Napoleun è questa valuta e cunzunt il sistem decimal sa derasà en l’Europa. Uschia èn sa furmads en Frantscha ed en il conturn da la Frantscha differents sistems da munaida ch’eran construids sumegliantamain e che procuravan, grazia a l’aut grad da purezza da la munaida da curant, per curs da stgomi stabils. Uschia è vegnida fundada ils 23 da december 1865 l’Uniun monetara latina – in’uniun monetara, da la quala faschevan part la Frantscha, la Belgia, l’Italia, la Svizra e la Grezia, e la quala aveva cleras directivas areguard la producziun da munaida.[14] Era sch’ils pajais battevan sezs lur munaida, consistiva tut la munaida da 100 (100 franc, 100 francs, 100 liras, 100 drachmas) da 32,26 g aur e scadina munaida aveva in diameter da 35 mm. Il dischavantatg da l’Uniun monetara latina era il bimetallissem, vul dir ina taxa da stgomi fixa tranter la munaida d’aur e la munaida d’argient.
Il standard d’aur[modifitgar | modifitgar il code]
Ultra da la ferma reducziun da la valur da l’argient a la fin dal 19avel tschientaner han las valutas bimetallicas anc purtà auters problems. Perquai han blers pajais decis da depositar lur valuta sulettamain cun aur.[15] Qua tras duevan vegnir minimads ils dischavantatgs che l’introducziun da daners da palpiri aveva chaschunà (cunzunt en connex cun ils ristgs d’inflaziun augmentads).[16] La precursura da quest svilup è stada la Gronda Britannia ch’ha introducì gia il 1817 il standard d’aur. Suandads èn la Germania (il 1871 en consequenza da la Guerra tranter la Germania e la Frantscha) ed ils Stadis Unids da l’America (1900). I n’ha dentant dà nagina assimilaziun generala ed uschia devi anc suenter l’onn 1800 en mintga cas differentas furmas da la valuta d’aur.[17]
Da l’introducziun dal standard d’aur è resultada l’uschenumnada obligaziun a la convertibilitad. Quai vul dir che mintga burgais pudeva teoreticamain stgamiar da tut temp tar la banca centrala ses daners contants per la quantitad d’aur correspundenta. La paritad d’aur designescha en quel cas en tge relaziun ch’ils daners contants vegnan stgamiads per aur. Quest standard d’aur stget ha dentant existì mo en la teoria. En la pratica vegniva la valuta deponida cun aur mo sco ina spezia da garanzia per cas ch’i dess in’inflaziun memia ferma dals daners contants (stabilisaziun dal pretsch).[18]
Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala han las regenzas basegnà dramaticamain dapli daners. Quest svilup è anc vegnì rinforzà supplementarmain da la crisa economica mundiala e pli tard da la Segunda Guerra mundiala. Perquai han blers pajais midà il standard d’aur stget en ina valuta d’aur (bancnotas na pudevan pia betg pli vegnir stgamiadas directamain per aur).[19]
Bretton Woods ed il sistem dal FMI[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin da la Segunda Guerra mundiala èn 44 stadis sa decidids d’introducir novs sistems da valuta (Conferenza da Bretton Woods). Tenor il plan da White era l’idea fundamentala da colliar las valutas internaziunalas cun il dollar american. La valur dal dollar american era depositada cun aur, quai vul dir ch’igl existiva anc adina l’obligaziun da barat da vart da la banca. Uschia èn mintgamai sa resultads curs da stgomi fixs tranter las valutas respectivas ed il dollar american.
Plinavant èn vegnids fundads il Fond monetar internaziunal (FMI) e la Banca mundiala. Il FMI aveva la mira da promover la stabilitad dal sistem monetar internaziunal e d’al curreger en cas da situaziuns criticas. De facto survegliava el pia ils curs da stgomi fixads. Per quest intent ha il FMI era introducì dretgs da retratga speziala.
Perquai ch’il dollar american aveva la posiziun centrala en il sistem da Bretton Woods, era la valur dal dollar da grond’impurtanza per il sistem monetar da tut il mund. Ils onns suenter la Segunda Guerra mundiala è la creschientscha economica vegnida generada cunzunt d’exports da chapital dals Stadis Unids. Uschia aveva il dollar ina gronda valur. Cura che la Guerra dal Vietnam ha cumenzà, han ils Stadis Unids augmentà andetgamain la quantitad da daners e per consequenza è la valur dal dollar sa sminuida. Tras quai n’han ils Stadis Unids betg pli pudì ademplir la garanzia per barattar daners cun aur. Per consequenza ha il sistem da Bretton Woods fatg naufragi.[20]
Il sistem dals curs da stgomi flexibels[modifitgar | modifitgar il code]
Al cumenzament da l’onn 1973 èn vegnids dads libers ils curs dal dollar en la gronda part dals stadis da l’Europa dal Vest ed en il Giapun. Ils curs da stgomi èn uschia daventads flexibels. En quest connex è er vegnì creà il floating liber ch’è il cuntrapol dals curs da stgomi fixs.[21] Intgins pajais cun economias publicas plitost pitschnas, las qualas dependevan pli fitg dal commerzi internaziunal che per exempel il Giapun u ils Stadis Unids da l’America, han mantegnì ils curs da stgomi fixs. Quai è dentant daventà pli e pli difficil, perquai ch’ils moviments dals chapitals succedivan adina pli facilmain e pli spert grazia a novs svilups en il sectur da la tecnica d’EED e da la telecommunicaziun. Plinavant vegnivi era adina pli difficil da controllar tut ils svilups.
Gia pauc temp suenter l’introducziun dals curs da stgomi flexibels è il nov sistem vegnì tutgà da duas crisas d’ieli. Igl èn sa resultads surplis (stadis da l’OPEC) e deficits (stadis da l’OECD) considerabels da la bilantscha da las prestaziuns e da las transacziuns. A vista mesauna èn questas instabilitads dentant puspè s’equilibradas.
Pir cun la segunda cunvegna dal FMI è vegnì surlaschà als stadis commembers da decider sez davart il sistem dals curs da stgomi. Mintga singul stadi è dentant stà obligà da procurar per relaziuns monetaras ed economicas stabilas. Uschia ha l’aur pers definitivamain sia posiziun sco valuta da referenza.[22] Per consequenza han ils curs da stgomi varià considerablamain ed èn schizunt sa midads permanentamain. Cunzunt ils stadis da l’Europa dal Vest, ch’eran dependents in da l’auter, han procurà da cuminanza per segirezzas cunter fluctuaziuns dals curs da stgomi ed han creà il SME (Sistem monetar europeic). Els avevan en mira curs da stgomi stabils sin basa da l’uschenumnada flexibilitad successiva.
Dals curs da stgomi flexibels ha cunzunt il commerzi internaziunal profità che creschiva surproporziunalmain en cumparegliaziun cun il svilup dals products socials bruts naziunals. Tendenzas generalas co ch’in’inflaziun sa sviluppa n’han ins dentant betg pudì constatar. Uschia divergiavan per exempel las ratas d’inflaziun en la Germania ed en ils Stadis Unids cleramain ina da l’autra.[23]
Da la collavuraziun areguard la politica monetara en l’Europa fin a l’euro sco valuta unitara[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la decisiun dals presidents dals stadis e da las regenzas (Den Haag 1969) dueva la Communitad europeica sa sviluppar pass per pass ad in’Uniun economica e monetara.[24] L’emprim è vegnida stgaffida ina Cuminanza per ils curs da stgomi europeics (1972) e per consequenza il Sistem monetar europeic (SME 1979). Il Contract da Maastricht (1992) è stà la davos’etappa sin la via a l’integraziun monetara da l’Europa.
L’emprim era la Cuminanza per ils curs da stgomi europeics in instrument per mantegnair almain parzialmain il sistem da Bretton Woods dals curs da stgomi fixs. La convertibilitad da las singulas valutas europeicas dueva uschia esser garantida (block-floating).
Quest concept ha dentant fatg naufragi ed è vegnì remplazzà dal SME ch’aveva cunzunt la finamira da garantir ch’ils curs entaifer la Cuminanza europeica restian stabils. L’introducziun da l’ecu sco unitad da calculaziun ha furmà ina part da quest svilup. Plinavant han ins decis ch’ils curs da stgomi dastgian variar mo entaifer ina tscherta dimensiun. Questas dimensiuns èn dentant vegnids schlargiads fitg suenter las crisas monetaras dal 1992/93. En quest connex sto vegnir numnada la crisa da la glivra il settember da l’onn 1992 ch’ha procurà che la Gronda Britannia ha bandunà il sistem economic europeic. En connex direct cun la crisa da la glivra stat l’investider american George Soros ch’ha speculà massivamain cunter la glivra britannica: el barattava grondas summas glivras per marcs tudestgs e per francs franzos. Uschia ha el accelerà la scadenza da la valur da la glivra.[25]
Per il pass decisiv ad ina valuta europeica unifitgada ha dentant procurà il contract da Maastricht ch’ha fixà la fundaziun da l’Uniun economica e monetara europeica. Il 1998 ha lura la Banca centrala europeica (BCE) cumenzà sia lavur. Cun l’introducziun da l’euro – sco daner virtual l’onn 1999 – existiva uss ina politica monetara europeica cuminaivla.
L’entschatta schaner 2002 è la finala vegnida concludida l’emprima etappa da l’uniun monetara europeica cun introducir las bancnotas e la munaida da l’euro en ils suandants dudesch stadis: Portugal, Spagna, Frantscha, Belgia, Ollanda, Luxemburg, Irlanda, Finlanda, Germania, Austria, Italia e Grezia. Tut ils stadis participads èn s’obligads da sa tegnair als uschenumnads criteris da Masstricht (uffizialmain: Criteris da convergenza da l’UE).
Era sch’ins po cumparegliar bain ils pretschs entaifer la zona da l’euro, divergescha la capacitad da cumpra – pia la quantitad da las martganzias e da las prestaziuns da servetsch che las burgaisas ed ils burgais pon cumprar per ina tscherta summa da daners entaifer la zona da l’euro – e quai pervi da particularitads naziunalas.
En il decurs dal temp èn ulteriurs pajais entrads en la zona da l’euro (2007: Slovenia; 2008: Malta, Cipra; 2009: Slovachia; 2011: Estonia). Plinavant han divers stadis (p.ex. la Bosnia-Erzegovina, la Bulgaria, intgins departaments franzos transatlantics ed ils stadis baltics) lià lur valuta a l’euro a maun dal currency board. L’euro serva qua sco valuta da referiment ch’ha mintgamai in curs da stgomi fix en relaziun cun la valuta da l’agen pajais.
Reglaments legals[modifitgar | modifitgar il code]
Las valutas vegnan edidas d’in emittent. Per il solit sa tracti d’ina banca centrala incumbensada dal stadi. Usualmain ha quella l’incumbensa da producir e d’emetter la valuta. En la plipart dals stadis è ses pensum central da diriger la massa monetara uschia che la stabilitad dal pretsch po vegnir garantida. Ulteriuras incumbensas da las bancas centralas èn da fixar e d’exequir la politica monetara (ed uschia era la regulaziun da la quantitad monetara), il deposit da las reservas da devisas sco era la controlla dal martgà da finanzas.
La lescha fixescha che la valuta concepida sco med da pajament legal sto vegnir acceptada entaifer il stadi. Quai munta ch’in creditur è obligà d’acceptar l’amortisaziun d’in debit che vegn fatga cun il med da pajament legal, premess ch’i na saja vegnì fixà nagut auter a moda valaivla. Uschia è garantida la valur da la valuta uffiziala sco med da pajament. Ord vista istorica pon ins probablamain deducir questa garanzia da la cumpart da metal prezius garantida che la munaida veglia cuntegneva.
Crisas monetaras[modifitgar | modifitgar il code]
Crisas monetaras èn crisas da l’economia publica. Ellas resultan d’ina svalitaziun da valuta sperta e nunspetgada. Questa svalitaziun vegn effectuada sch’in curs da stgomi fix per ina u pliras valutas u per aur vegn bandunà senza vulair. Crisas monetaras chaschunan savens crisas finanzialas ed economicas.
Schebain che crisas monetaras sa splegan differentamain, pon vegnir constatads indicaturs temprivs che cumparan adina puspè. Quai èn deficits (cuntinuants) da la bilantscha da las prestaziuns e da las transacziuns, fermas affluenzas da devisas areguard la bilantscha da chapitals, in augment dals impegns a l’exteriur a curta vista, in grond augment dals credits sco era gronds augments dals pretschs en connex cun valurs da facultad (cunzunt immobiglias ed aczias).[26]
Era suenter ch’ina crisa monetara è rutta ora pon ins constatar sintoms da crisa tipics: pli e pli curts termins en quai che pertutga l’indebitament vers l’ester, ils impegns a l’exteriur vegnan pajads pli savens cun valutas estras, tschains pli auts per debiturs en il pajais debitur, grondas perditas da valur d’aczias e d’immobiglias, inversiun da las circulaziuns da chapitals (fugia da chapital) e grondas sperditas da reservas monetaras.[27]
Exempels da crisas monetaras suenter il sistem da Bretton Woods èn tranter auter la crisa dal dollar il 1971, la crisa da debits latinamericana dal 1982/83, la crisa da Mexico il 1994/95 (crisa da tequila), la crisa finanziala e monetara da l’Asia dal Sidost il 1997 (crisa da l’Asia) sco era la crisa da la Brasilia il 1999.[28]
Simbols ed abreviaziuns da valutas[modifitgar | modifitgar il code]
Per bleras valutas vegnan duvradas atgnas letras (oravant tut cun stritg dubel) u abreviaziuns. Quellas furman ils simbols monetars d’ina unitad monetara, per exempel:
- £ per las valutas glivra e lira
- $ per in’entira retscha da valutas, tranter auter il dollar american
- ¥ per yen e per yuan
- € per euro
Per il solit datti duas differentas abreviaziuns: ina sa cumpona d’ina u da pliras letras che n’èn betg normadas (per exempel ‹fr.› per il franc svizzer); questa abreviaziun vegn duvrada principalmain en il stadi sez. L’autra abreviaziun è normada tenor il standard ISO 4217 e sa cumpona per il solit da trais letras (per exempel ‹CHF›); questa abreviaziun vegn duvrada cunzunt en il commerzi monetar internaziunal.
Commerzi monetar internaziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Il commerzi monetar internaziunal descriva il cumprar ed il vender valutas (devisas) sin differentas plazzas da martgà. Pervi da l’interdependenza internaziunala creschenta è il commerzi cun valutas al martgà da devisas daventà fitg impurtant en il decurs dals ultims onns. I vegnan martgadadas devisas tant per motivs speculativs sco era per motivs da barat ch’èn giustifitgads considerond l’economia reala. En il rom d’in barat d’ina valuta en in’autra resultan custs da transacziun ch’engrevgeschan tenor tscherts economs l’integraziun economica. Perquai èn sa sviluppadas en ils ultims decennis diversas uniuns monetaras (p.ex. l’Uniun economica e monetara europeica).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; Minca 1992; p. 134, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ Banca centrala europeica: Review of the International Role of the Euro (pdf, 900 KB), Frankfurt 2005.
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; Minca 1992; pp. 134–136, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; Minca 1992; pp. 134–136, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 873, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ R. Sedillot, L. Granz: Muscheln, Münzen und Papier – die Geschichte des Geldes; Frankfurt (e.a.) 1992; p. 50ss., ISBN 3-593-34707-5.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 873–876, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 877–884, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 884–886, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, p. 886–888, ISBN 3-476-01484-3.
- ↑ R. Sedillot, L. Granz: Muscheln, Münzen und Papier – die Geschichte des Geldes; Frankfurt (e.a.) 1992; p. 164ss., ISBN 3-593-34707-5.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 23, ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung; 6. ediziun; München 1992; S. 19–20, ISBN 3-921636-95-7.
- ↑ Die Geschichte der Lateinischen Münzunion, Olten 2004.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 24ss., ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; pp. 23–24, ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; pp. 39–40, ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 29ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 76, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 113ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 183ss., ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 201ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 227ss., ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO – Die Geschichte des internationalen Währungssystems; Berlin 2000; p. 212ss., ISBN 3-8031-3603-2.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 308, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 250, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 250, ISBN 3-8252-1335-8.
- ↑ H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II – Internationale Währungspolitik; Göttingen 2002; p. 251ss., ISBN 3-8252-1335-8.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Banca centrala europeica: Review of the International Role of the Euro (pdf, 900 KB), Frankfurt 2005
- H.J. Jarchow, P. Rühmann: Monetäre Außenwirtschaft II. Internationale Währungspolitik. UTB, Göttingen 2002, ISBN 3-8252-1335-8.
- B. Eichengreen, U. Rennert, W. Rhiel: Vom Goldstandard zum EURO. Die Geschichte des internationalen Währungssystems, Wagenbach, Berlin 2000, ISBN 3-8031-3603-2.
- W. Schricker, E. Rubin: Geld & Kredit & Währung, 6. ediziun, VfW, Minca 1992, ISBN 3-921636-95-7.
- O. Blanchard, G. Illing: Makroökonomie, 4. ediziun, Pearson Studium, Minca 2006, ISBN 978-3-8273-7209-3.
- J.M. Weatherford, A. Gittinger: Eine kurze Geschichte des Geldes und der Währungen. Von den Anfängen bis in die Gegenwart, Concett, Turitg 1999, ISBN 3-905267-03-9.
- W. Weimer: Geschichte des Geldes. Eine Chronik mit Texten und Bildern, Suhrkamp, Frankfurt e Leipzig 1994, ISBN 3-518-38807-X.
- R. Sedillot, L. Granz: Muscheln, Münzen und Papier. Die Geschichte des Geldes, Campus, Frankfurt (e.a.) 1992, ISBN 3-593-34707-5.
- M. North: Das Geld und seine Geschichte. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Beck, Minca 1994, ISBN 3-406-38072-7.
- H. Cancik: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike, Metzler, Stuttgart (e.a.) 2000, ISBN 3-476-01484-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Glista da pajais e lur valutas
- Banca naziunala svizra
- [1] Transfurmatur da valutas


c: text/html

text:
Fundà societad Ice Stupa International
- Venderdi, 21.4.2017, 12:23
Grazia a la societad han ins uss er ina basa legala per cuntinuar cun la lavur che scienziads avevan gia cumenzà avant in onn. Numnadamain il sviluppar in concept per conservar e far crescher ils glatschers e las auas en las muntognas.
Ina da las finamiras principalas e da derasar e finalmain er installar Ice Stupas en tut las regiuns ch’èn adattadas. Uschè hajan ils responsabels enturn il glaziolog Felix Keller er gia gì contact cun differenta glieud pervi da lur Stupas da glatsch.
Gidar e sensibilisar
Cun la fundaziun da la nova societad Ice Stupa International han ils preschents er definì projects concrets ch’ins vuless realisar quest onn. Dad ina vart è quai ina collavuraziun cun il pajais da Ladakh. In gruppa da Svizzers ha planisà dad ir en quel pajais a gidar a construir ina nov’universitad per alternativas, ha declerà Felix Keller.
Ice Stupa Village
Ultra da quai è previs da realisar novas Stupas da glatsch en Engiadina. Sche pussaivel puspè en la Val Roseg e tut tenor gist in entir cumin. Cun pitschens models vul la societad sensibilisar la glieud per la problematica dal midament da clima e sias consequenzas.
Stupa per Chamona Lischana?
Emprims contacts hajan els er gia gì cun responsabels da la Chamona Lischana. Il provediment d’aua da quella è periclità causa ch’il glatscher daventa adina pli pitschen. Ina realisaziun d’in Ice Stupa vegnia examinada, uschè il glaziolog. Pussaivel fiss dentant er da realisar in reservuar dad aua en furma d’in Stupa sin in prà, che duvrass urgentamain aua da primavaira.
Salvament da vadretg resta finamira
En emprima lingia vul ins dentant cuntinuar cun l’idea da savair salvar in di il vadretg da Morteratsch. Per quai è la societad avisada sin sustegn finanzial. La basa per ir a pitgar porta saja uss dada cun la fundaziun da la Ice Stupa International.
L’idea da conservar aua en furma da glatsch per avair reservas sin il lieu, deriva oriundamain da Ladakh. Entant han ins experimentà l’enviern passà e realisà in Ice Stupa en la Val Roseg.
RR actualitad 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Punt Chamues-ch salva ses president communal
- Sonda, 12.12.2015, 11:08
A La Punt Chamues-ch resta Jakob Stieger president communal per la perioda d'uffizi 2016-2018. Stieger ha fatg tar l'elecziun 54 vuschs. Ses cuntracandidat Hans Barandun ha survegnì 13 vuschs, sco la vischnanca scriva.
Da nov part da la suprastanza da La Punt Chamues-ch fa Flurin Planta. Ils ulteriurs 3 commembers da la suprastanza han ils votants reelegì, numnadamain: Hans Barandun, Tino Semadeni e Florian Zgraggen.
En la cumissiun da gestiun remplazza Walter Seitz Cristian Hollatz che n'è betg pli vegni reelegì. Hollatz ha survegnì sulettamain 8 vuschs.
RR novitads 06:00


text:
Declaraziun d'impostas
Chi es oblio?
Persunas natürelas sun obliedas d'inoltrer la declaraziun d'impostas, scha:
- ellas haun domicil u sogiuorn tenor dret d'impostas i'l chantun Grischun
Sogiuorn tenor dret d'impostas haun persunas chi, melgrô ün'interrupziun temporera, as trategnan i'l chantun Grischun:
- düraunt almain 30 dis ed exerciteschan ün'activited da guadagn in Svizra
- düraunt almain 90 dis, sainz'exerciter ün'activited da guadagn in Svizra
- e sun possessuors, partenaris u usufructuaris d'intrapraisas in Grischun
- e mainan ufficinas i'l chantun Grischun
- e sun proprietaris d'immobiglias u haun drets d'usufrüt vi d'immobiglias in Grischun
- e faun commerzi cun immobiglias in Grischun u intermedieschan telas
- ed exerciteschan ün'activited persunela e vegnan indemnisedas per quista
Formulers d'impostas na consegnos
Scha qualchün nun inoltrescha ün dals formulers da las impostas nu deliberescha que dal oblig d'inoltrer la declaraziun d'impostas infra il termin (art. 127 Ledscha d'impostas pel chantun Grischun, LT). Chi chi nun ho survgnieu ils formulers po retrer quels tar l'uffizi d'impostas da la vschinauncha u tar l'administraziun d'impostas dal chantun Grischun a Cuira. Conjughels suottascrivan cumünaivelmaing la declaraziun d'impostas. Conjughels, chi vivan in ün alach giuridicamaing ed effectivmaing na separeda sun oblios cumünaivelmaing da pajer impostas. Guadagn e faculted vegnan quintos insembel sainza resguarder l'uorden dals bains. Tuots duos conjughels sun eguels illa procedura ed haun da suottascriver cumünaivelmaing. Scha la declaraziun d'impostas es suottascritta be dad ün conjughel, vain concess ün termin al conjughel chi nun ho auncha suottascrit. Scha'l termin scrouda sainza esser ütiliso, vain suppuonieu il rimplazzamaint traunter conjughels tenor cunvegna (art. 123a Ledscha d'impostas pel chantun Grischun LT, art. 131 al. 2 Ledscha federela davart l'imposta federela directa).
Per la declaraziun d'impostas vela scu termin generel per piglier zieva la suottascripziun dal conjughel la data dals 30 avrigl. Per declaraziuns inoltredas pü tard vain concess ün termin da 20 dis per piglier zieva la suottascripziun.


text:
Pennsylvania
La Pennsylvania a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 119.283 km² e una pupulaziun de 12.406.292 abitant.
A l'è tacaa a nord al stat de New York e al Lach Erie, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'Ohio, a süd a la Virginia Ucidentala, al Maryland e al Delaware, a est al New Jersey.
La capital a l'è Harrisburg (48.950 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Philadelphia (1.492.231 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Pittsburgh e Allentown.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pennsylvania al gh'ha 21 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Posta tuttina innocenta, en segunda instanza
- Mesemna, 23.12.2015, 12:19
La dretgira superiura dal chantun Soloturn ha declerà libera la Posta da la reproscha d'avair lavà daners. Quai sco segunda instanza.
La preinstanza aveva sentenzià la Posta ad in chastì da 250'000.- francs. I va per in cas dal 2005, nua che La Posta aveva pajà ora ad in client 4,6 milliuns francs en daner blut.
La preinstanza era stada da l'avis che la Posta n'haja betg sclerì las circumstanzas bain avunda, avant che pajar ora ils daners. Quai fissia ina «culpa organisatorica».
La sentenzia n'è anc betg legalmain valaivla, enfin ch'igl è cler che naginas da las partidas fa recurs.
RR novitads 12:00


text:
La fosses tla valeda – l fova defati de gran pendënzes da tramedoi pertes; n iede crëp bret, nevët ite; plu injù se ncramplova n pëc sun n cherzuel; pona na tambra sulënta; pona n ciadin de vërt blót; pona na pëta de tëc sciche croses de uef; ala fin, japé, n pitl paesc, n hotel, n chino, y na curtina – sun la fosses te curtina dlongia l hotel fovel scrit i inuemes de trueps che fova tumei ju a se arpizé.
“L crëp” scrijova la seniëura senteda sun l śolder dl hotel “ie n simbul …” La pesimova. Tres si udlëies pudovela udëi l crëp te duta si autëza. La metova a fuech la lënta sciche sce la ëssa ulù udëi ciun che fova l simbul. La fova tl lëur de ti scrì a si sor plu vedla a Birmingham.
L śolder se spurjova sëura la streda prinzipela dl luech de turism dl’Elpes sciche na lója te n teater. Selfs privac nen fovel mé puec y nsci univa i pec de teater – cie ch’i fova perdrët – i preluc – purtei dant tl publich. I fova for mpue provisores, é: preluc, vianviedes. Devertimënc per fé passé l tëmp; i ruova dinrer a na cuntlujion, sciche per ejëmpl a na noza; nianca a n’amezizia durëivla. I ova zeche de fantastich, de ariëus, de ncuntlujif. Tan puech de sòlid pudova unì trapinà a chësta autëza. Nchinamei la cëses parova ala zibla. Nchin che la usc dl English Announcer arjunjova l luech semiova nce chëla ireéla.
Arbassan i udlëies ciniovela ai jëuni che se njiniova lajù sun streda a pië via. Cun un d’ëi ovela n cër liam – n’anda d’ël fova stata diretëura dla scola de si muta.
Tla man for mo la pëna, for mo cun na gota de tinta sun la piza, ti bincovela ju ai arpizadëures. La ova scrit che l crëp fova n simbul. Ma de cie? Ti ani Caranta dl ultim secul fovel mort doi arpizadëures, ti ani Sessanta cater; pra la prima curteda se ova zarà la corda; pra la segonda fovel unì nuet y i fova dlacei. Nëus se arpizon for de viers de vel’ autëza: chësc fova l cliché. Ma l ne reprejentova nia cie che la udova te si mënt do ti avëi cialà tres si udlëies ala piza verginela.
La jiva inant, zënza fil logich. “Me damande ciuldì che chësc me fej pensé al’Ijula de Wight? Te lecordes’a canche mami fova da murì, l’ons meneda iló. Y ie stajove sun śolder canche la berca univa y descrijove i passajires. Ie dijove, ie rate chësc muessa vester l seniëur Edwards… L ie iust unì ju dl puent. Pona, śën ie duc i passajires unic ju. Śën ài raidà la berca… Ie ne te é mei cuntà, sambën, te foves tl’India; te aspitoves Lucy – tan che me ncunfertove che l dutor unisse, che l dijësse, bendebò cun segurëza, la ne viverà nia mo n’ena. L se trajova inant scialdi alalongia; la à vivù dejedot mënsc. L crëp me lecurdova śën te n iede coche, canche fove da sëula, mi uedli se mpuntova sun si mort, sciche n simbul. Ie pensove che sce ësse arjont ch’l pont, canche fosse stata liedia – coche te sés, ne ons nia pudù se maridé nchin che la ie morta – pona ëssa na nibla fat l fat dl crëp. Ie pensove, che canche ësse arjont ch’l pont – ie ne ti l é mei cuntà a deguni, ajache l semiova tan da degun cuer – sarei sun piza. Y ie pudove me nmaginé tan de pertes. Sambën che union da na familia de pruvenienza nglëisc-indiana. Posse for mo me nmaginé, pervia che aude cuntan stories, coche jënt viv te d’autra pertes dl mond. Vëije baraches de mauta; y jënt salvera; vëije elafonc che bev ora de loches. Tanc de nosc berbesc y jurmans ne fova pa esploradëures. Nce ie me ësse for mbincià de esploré. Ma sambën, canche la fova tan inant, parovel plu da fundamënt, tenian cont dl tëmp lonch de mpermetuda, me maridé.”
La cialova dal’autra pert de streda coche na landa batova ora n ciarfl sun n auter śolder. Uni di da duman dala medema ëura univela ora. N ëssa pudù tré n sas de giara sun si śolder. Les fova ruvedes a se cialé s’la rijan da una al’autra pert de streda.
“La pitla villes”, juntovela do avëi tëut inò tla man la pëna, “ti semea bendebò a chëles a Birmingham. Te uni cësa iel fitadins. L hotel ie plën defin. L maië, scebën che da stufé, ne ie nia stlet. Y la ududa dal hotel ie danz na marueia. N possa udëi l crëp da uni viere. Ma chël possen te chësc luech da dlonch. Ie posse te seguré, che pudësse cighé datrai, canche vëne ora de ch’la sëula butëiga ulache i vënd la zaites – les giapon n’ena do – pervia che vëije for ch’l crëp. Datrai semeiel mé vester dal’autra pert de streda. Datrai iel sciche na nibla; mé che l ne se muev mei. A vel’ maniera vëniel, nce danter i nvalic, che ie dloncora, mé rujenà dl crëp. O, ce daujin che l ie ncuei, l pudëssa mé vester dal’autra pert de streda; o, tan dalonc che l pèr ncuei, l ti semea a na nibla. Chësc ie l solit cliché. Ntan l temporal da nsëira sperovi per n iede che l restëssa scundù. Ma iust canche i purtova ite l’aciughes dijova l Revënd W. Bishop: ‘Cialëde l crëp!’”
“Sons’a egoista? Ne tuchëssi pa nia da me daudé, a pensé che l ie tan de patimënt? L ne ie nia mé limità a chi che vën adalerch. Chëi da tlo patësc damat dal gosc. Sambën pudëssen fé zeche de contra, sce zachei ëssa scumenciadiva, y scioldi. Ne dassëssen pa se daudé de pensé for a cie che n ne possa ala fin mpò nia mudé? L fossa de bujën de n tremot per desdrù chësc crëp, avisa coche l ie unit crià da n tremot, me nmagini. L auter di ti éi damandà l patron dl hotel, Herr Melchior, sce l ie al didancuei datrai tremoc? No, àl dit, mé smueies y levines. Les dëssa, marati, avëi batù ntoc n luech ntier. Ma tlo ne iel degun pericul, àl juntà debota.
“Ntan che scrije ch’sta paroles vëiji scialdi bën chi jëuni sun i pareies dl crëp. I taca te na corda che lieia l un al auter. Un, ie rate de te l’avëi scrit, fova tla medema scola cun Margaret. Śën passi iust via na sfënta…”
La pëna tumova ora de si man y la gota de tinta sprizova te na linia a zigzag sun la plata. I jëuni ne fova nia plu da udëi.
Permò tert da sëira, canche la grupa de socors ova recuperà i corps, àla abinà la lëtra nia fineda sun mëisa laora sun śolder. La duncova mo n iede si pëna tla tinta y juntova: “I vedli cliché se desmustrerà vester scialdi saurii. I ie morc ntan che i purvova a arpizé l crëp… Y i paures purtova ciofs da mëter sun si fosses. I ie morc purvan a scuvierjer…”
L ne semiova vester deguna cuntlujion passenënta. Y la njuntova: “Saluc de cuer ai mutons”, y pona si inuem d’afët.


text:
Matélda ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Matélda (Matilde in italiân - Mathildes in latèin medievêl ) ed Canòsa (di Canossa in italiân) l’é stêda fevdatâria medievêla, e ‘n'ardèinta sustgnidōra dal Papêt ind la lôta pr’ al j invistidûri.
Matélda l’é nêda a Mântva int al 1046 e l’é môrta a Bundèin ed Runcōr (Rezōl) al 24 lòj 1115.
La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.
Indice
La râsa[modifica | mudéfica la surzéia]
La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân.
Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.
Matélda l’îva utgnû in dôta la sgnuría e al tétol ed cuntèsa ed Canòsa, Rèz, Mòdna,Mântva, Brèsa e Ferêra, marchèişa ed Tuscâna e la sgnûría só grând teritôri ed la Lumbardìa, Emélia-Rumâgna dal dé d’incō e insém al tèri cun dèinter al marcheşêt ed Tuscâna, pó in sègvit l’à quistê la sgnuría insém al Duchêt de Spoleto, só sgnurèi e castèl ereditê da la mêdra in quî che al dé d’incô în Bēlgio, Lusembûrgh, Frância, Germâgna e só dimòndi êter teritôri dal padrégn Goffredo il Barbuto.
La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva da i Rè ed Borgògna.
Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi).
La râsa di Canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē, mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli, mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis, oséja privêdi, ed la faméja. Îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l'acquést ed tèri o al barât ed bèin (per eşèmpi un castèl in câmbi ‘d un vilâg) cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l’ idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs, mó ânca ‘n’ acôrta gestiòun di matrimòni: i Canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj ‘d un grêd socêl pió êlt (cme a d’ eşèmpi tra Adalberto Atto e Ildegarda). In pió i Canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi (a gh’êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri) e èser a la diresiòun ed ‘na diôceşa, èser a câp ed ‘na canônica, d’ un cunvèint o ed ‘na pēv l’ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi. I Canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter, despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di Canòsa. Soquânt cuntrât fât da Bonifacio prevedîven la "precaria" oséja ‘n'ocupasiòun ed 3 generasiòun in câmbi d’êter bèin, mó dôp a bastêva che l'ocupânt an n’arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev. A’gh’ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû: Bonifacio an s'é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli. Ind al gîr ed soquânti generasiòun i Canòsa, castèl dôp castèl, a gh’îven, ind i bèin privê ed faméja, tót l'êlta Itâlia. Bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun ‘na grôsa batâlia campêla int al 1021 per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch' l’ēra: uomo d'armi forte come un leone, despès al fiânch o in ajót ed l' Imperadôr Corrado II in tóta Eurôpa.
I prém ân[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja. Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé. Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400). A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.
La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.
I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice. I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.
Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.
La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice. Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).
A la môrt dal Pêpa Leone IX, parèint ed tót dû i genitōr ed Matélda, l’ēra gnû elèt pêpa Vittore II da l’ avtoritê imperiêla. Vést che l’avtoritê dal dō "Canosiâni" e che an gh’era mìa al lôr aleê Leone IX, Enrico III al ciâpa in ustâg Matélda (ed sōl 10 ân) e só mêdra e a i pôrta in Germâgnia, ma dôp un ân al mōr e Matélda la tōrna a Canòsa. A la môrt ed l'imperadōr Enrico III la mêdra Beatrice la sērca ‘na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa Goffredo il Barbuto cuşèin dal Pêpa Leone IX; Goffredo, che al dvèinta al padrégn ed Matélda, l’ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint, fiōl ed Gozzellone, Dóca ed Lotaringia ch’ l’ é gnû dôp dal pêder ed Beatrice. Al padrégn, per rifursêr al só avtoritê e còl di Canòsa e pr’ an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir, l’impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō (e cuşèin ed quêrt grêd) Matélda, só fiulâstra, e Goffredo il Gobbo, só fiōl naturêl. Prèst però l'imperadōtor dal "Sâcher Rumân Impêr" l’al custréng a scapêr e ritirêres in Lotaringia, cun còst Matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr, mó cun pió properietê.
Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa, ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa. A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.
Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061, a sté pûnt în gnû elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.
Al matrimòni cun Goffredo[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda a la fîn dal 1069 l’ é andêda a catêr al padrégn Goffredo ch' l’ēra drê murîr in Lotaringia; préma ed la só môrt Matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs Goffredo al Gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê, cme l’ēra stê stabilî in ‘n’ artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra Beatrice. Al marî l’è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich, a tót al manēri Matélda, ch' la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch’ l’ ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra, ânca se ritentîva l’armagn in Lotaringia in cà cun al marî e l’armâgn in cînta ind l ‘avtûn 1070; tra la primavèira e l'istê del 1071 la parturés ‘na putîna ch’ la ciâma Beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra, nòm dimòndi frequèint ind la râsa di Lotaringia. Al pêrt an n’é mìa stê fâcil, cme quêşi tót i pêrt dal medioēv, dôp pôch dé la céca Beatrice la mōr. La Beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed Frasinòr ind l'Apenèin Mudnèiş, cme l'ēra uşânsa tra i potèint, per: la grazia dell'anima della defunta Beatrice mia nipote.
In sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al "Sgnōr", cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.
T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.
Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş "Lamberto di Hersfeld") al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.
40 ân ed règn[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 18 avrîl 1076 mōr Beatrice, la mêdra ed Matélda, e da sté mumèint, ânca se préma l’îva bèle regnê ed fiânch a la mêdra, la dvèinta a 30 anni l'ónica sovrâna ed tóti al tèri che vân dal Lâsi al Lêgh ed Ghêrda.
L'umiliasiòun ed Canòsa[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal 28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv, dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê.
Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû da i fevdatâri ed Matélda atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.
Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica Enrico IV.
Al matrimòni cun Guelfo V[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme "Guelfo"), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV. Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: "Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai...". Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.
La vitôria cûntra l'Imperadōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al "tradimèint dal giovedé sânt", dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin.
Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la vâl d'Èinsa , da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.
Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl. Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico, Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.
L'incurunasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.
La môrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.
Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa.
J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.
Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia , a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.
Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.
Cultûra[modifica | mudéfica la surzéia]
Al vicèndi rumanşêdi ed Matélda e 'Enrico IV în cuntêdi da Luigi Pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal 1921, in trî ât, Enrico IV, dvintê pó un félm ind al 1984 dirèt dal regésta Marco Bellocchio.


text:
Las finanzas èn ussa en mauns dal cusseglier federal Ueli Maurer
- Actualisà Mesemna, 23.12.2015, 16:09
Las stgatlas èn pachetadas en il biro da la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf. Suenter 8 onns piglia ella cumià da la politica naziunala en chasa federala a Berna. 8 onns che n’èn betg stads simpels e tuttina era ella entamez ed ha mess en moviment ina massa.
La cussegliera federala partenta Eveline Widmer-Schlumpf ha surdà il departament federal da finanzas al cusseglier federal Ueli Maurer. El ha survegnì simbolicamain 4 clavs e l'ovra «Geld und Geist» da Jeremias Gotthelf.
Maurer surpiglia l'uffizi l'entschatta da l'auter onn. Il mument maina Maurer anc il departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. Il nov elegì cusseglier federal Guy Parmelin surpiglia lura quest departament da Maurer.
Widmer-Schlumpf: «Il sistem politic vegn malduvrà adina pli savens»
Eveline Widmer-Schlumpf punctuescha en l'intervista cun RTR, ch'ella saja in vair fan dal sistem politic svizzer. E tuttina: precis quest sistem saja fragil ed i vegnia fatg maldiever dad el pli e pli savens, admonescha Eveline Widmer-Schlumpf.
RR Actualitad mezdi 11:00


text:
Llívia
Llívia l’è ü cümü català che l’ se tróa in de la cümünità aütònoma de la Catalógna in de l’antìga comàrca de Cerdanya a la so situasiù geogràféga l’è pròpe particolàr dezà che l’è ön’ exclave del Règn de Spàgna in del teritòre de la Repüblica Franséza.
De fatì Llìvia l’è destacàda dal rèst de la Catalógna e l’è töta circundàda da la Fransa e chèsto perché ‘n del 1659 col tratàt di Pirenèi la Frànsa la s’è ciapàda 33 paìs de la Cerdanya che i é metìcc töt intùren a Llìvia, ma l’à mia ciapàt Llìvia.
Llìvia la se tróa a 1224 méter söl lièl del mar la gh’à piö o méno 1.000 abitàncc e l’è apröf al Principàt de Andòra.


text:
Novak Đoković
Novak Đoković, (Belgrâd, 22 ad Maǵ dal 1987, ciamâ in Sèrb HoBak ЂokoBић, /ˈnɔvaːk 'ʥɔːkɔviʨ/, a l'ingléśa Novak Djokovic, a la miranduléśa Nòvac Giòcović scólta'l chè) 'l è 'n tenìsta sèrb nùm'r òṅ dal mónd, la prima vòlta al 4 ad Luj dal 2011.
'L è élt 188 cm e al péśa 80 chilo. In dla sò caréra 'l è stâ bòṅ ad vìnsar ssanta-sinc tìtui ATP (al prim in sla tèra batùda di Dutch Open al 23 ad Luj dal 2006 cóntar Nicolás Massú), c'n in mèś dódas ad qvéi dal Gran Slam (siē Australian Open, tri Wimbledon, dū US Open e 'n Roland Garros dònca 'l gh l'à cavàda a far al Career Grand Slam) e vint-nóṿ Masters Mila, siē sōl in dal 2015 ('l è 'n rècord). Inóltar 'l à anc vins sinc Masters.
Al 29 ad Śnar dal 2012 'l à sugâ la finàla 'd un Gran Slam più lunga dla stòria (a Melbourne, 5 óri e 53 minùt) vinsénd-la cónt'r al spagnōl Nadal.
In dal sircùit 'l è anc cgnusû dimóndi parchè al tōś in gir da spés, faghénd-an l'imitasiòṅ, soquànt di sò culéga cuma Rafael Nadal (quànd, dòp avér fat sù al mandghi dla majéta par tiràr fóra i mùscui di bras, al tira tut chi topspin cun al braghéti mèśi śò mulànd òṅ di sò sîg o quànd al s mét a pòst i sò cavìi da drē da 'l uréć prima ad bàtar), Filippo Volandri (ch'al gira cuma 'n nàdar), Andy Roddick (cun al sò brét tirâ śò), Roger Federer e anc na fémna, la Marija Šarapova (ch'la s prila sèmpar a 'l indrē prima ad mét'r-as a far di saltèṅ muvénd al sò cûl da 'l dū bandi)[1]. 'L è anc bòṅ ad dascórar dimóndi bèṅ in Itagliàn (cum anc al Tedésc, 'l Ingléś e, a n s in dascór, al Sèrb ch'l'è la sò léngua màdar) e al tîṅ la squàdra ad balòṅ dal Mìlan.
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Soquànti imitasiòṅ ad Đoković YouTube