text:
Material illustrativ
Gugent mettain nus a disposiziun ina pitschna schelta da maletgs cun auta resoluziun da la persuna Gion Antoni Derungs e dals concerts commemorativs a Berna e Turitg l'onn 2015. Sche Vus uilisais ils maletgs, p.pl. inditgai la Fundaziun Gion Antoni Derungs sco autur. Sche Vus duvrais ulteriurs maletgs gidain nus Vus gugent.
Dumonda per ulteriurs maletgs
Persuna Gion Antoni Derungs
Onn da giubileum: Concert commemorativ a Berna, ils 2 da zercladur 2015
Onn da giublieum: Concert sinfonic a Turitg, ils 11 da november 2015
Material d'infurmaziun
Gugent purschin nus Vus material per leger e material illustrativ davart la persuna da Gion Antoni Derungs ed ils concerts da giubileum a Berna e Turitg l'onn 2015. Sche Vus duvrais ulteriuras infurmaziuns gidain nus Vus gugent.
Dumonda per ulteriuras infurmaziuns


c: text/html

text:
Il program da salvament da l'EZB saja cumpatibel cun la lescha da basa uschè ditg che las premissas dal tribunal europeic vegnian ademplidas.
Il settember 2012 aveva la Banca centrala europeica decis da cumprar uschè blers emprests da stadis sco necessari per stabilisar l’euro. Gia quest’annunzia aveva procurà per critica vehementa en la Germania. Principalmain areguard la dumonda sche l'EZB dastga prender en atgna cumpetenza uschè auts ristgs per ils pajataglia ed intervegnir uschia directamain en las finanzas naziunalas. Cun la sentenzia ha la dretgira da Karklsruhe uss terminà ina dispita da plirs onns.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il cusseglier federal Alain Berset prevesa da pauschalisar il tractament ambulant e limitar quel era da temp. Dentant na possia betg tut vegnir generalisà cun pauschalas, causa che mintga tractament ambulant è auter. Per exempel po ina simpla operaziun segir vegnir pauschalisada di Jürg Schlup, president dal FMH. Dentant na possian ins betg pauschalisar la tgira da glieud dementa, perquai che mintgin dovra in auter temp da tgira. I sajan era ils dements, ils uffants ed ils pazients cun problems psichics che pateschian il pli fitg.
Las tariffas da medis vegnan regladas en l'uschenumnà Tarmed. Quel vala en blers cas sco antiquà. Uschia datti per exempel operaziuns ch'èn vegnidas pli simplas, ma che vegnan indemnisadas vinavant tenor la tariffa veglia. En il focus stattan las prestaziuns sco per exempel la radiologia, la medischina dals egls, la dermatologia ed era la medischina da culiez, nas ed ureglias. Ma il president da l'FMH Jürg Schlup di, era sch'ils apparats èn vegnids pli bunmartgads e moderns stoppian ins era savair ir enturn cun quels uschia ch'ils custs da persunal vegnan pli auts.
Spetgar ed analisar
Era sche la FMH crititgescha la proposta da sbassar las tariffas èn era els da l'avis ch'i dovra en mintga cas ina revisiun dal TARMED.
Tenor FMH fissi anc da spetgar, da far sco emprim ina analisa cumpletta da la situaziun e lura agir. Tenor Schlup èn las organisaziuns pertutgadas, la FMH, las cassas da malsauns ed ils ospitals londervi da chattar soluziuns. Proxima stad duess esser la proposta sin maisa. Dentant han las trais organisaziuns adina puspè empruvà da tschertgar soluziuns ensemen ma ellas n'èn betg vegnidas perina. Perquai ha Berset intervegnì cun sia proposta.
RR actualitad 12:00
Tge è Tarmed
Il bler da quai che medis, praticas ed ospitals fan, vegn quintà giu tras Tarmed. Tarmed è pia la tariffa per medis. Tarmed regla quant ch'in medi po pretender per studegiar actas, per pigliar sang, l'operaziun vid l'egl euv. Ins po dir: Tarmed regla quant che medis fadigian e pazients e cassas ston pajar.


text:
Grossen che ha 48 onns sesa dapi il 2011 en il Cussegl naziunal ed è dapi il 2016 vice-president da la cumissiun dals Verd-liberals. El s'engascha cunzunt en la politica da traffic e d'energia.
L’idea verd-liberala hai jau gia adina purtà en mes cor.
Vi da la politica verd-liberala fascineschia el la moda e maniera differenziada da far politica e da tschertgar soluziuns persistentas tranter las partidas polarisantas. Quai scriva l'electroplanisader sin sia pagina d'internet.
Ils delegads dals Verd-liberals vegnan alura probabel ad eleger Jürg Grossen ils 26 d'avust.
RR novitads 15:00


text:
Il mument na saja betg anc cler cura e sche insumma la campagna cunter l’iniziativa dubla «Buna scola grischuna – participaziun als plans d'instrucziun» duai vegnir lantschada, ha ditg Sandra Locher Benguerel, la presidenta da la LEGR.
Retschertga pertutgant iniziativa da linguas estras
Plinavant ha la radunanza da delegads decidì, da far ina retschertga tar tut ils commembers da la LEGR. Els pon prender posiziun sch’i sustegnan l’iniziativa «Mo ina lingua estra en scola primara» u betg. Mo tar ina maioritad d’almain 66,7% duai vegnir lantschada ina campagna da votaziun, tut tenor il resultat da la retschertga. Senza maioritad absoluta stettia la LEGR tar ina posiziun neutrala. La retschertga vegn elavurada suenter che la regenza ha publitgà il messadi correspundent.
Adina plirs commembers
Sco quai che l’Uniun Magistraglia Grischun scriva en ina communicaziun a las medias, stettia la LEGR il mument bain, dapi tschintg onns dettia quai in svilup, e quai malgrà che radund 90% da la magistraglia saja organisada. Il plant pertutgant discriminaziun encunter mussadras, che saja gist vegnì inoltrà, saja in simbol per la lavur pretensiusa da la direcziun e dals commembers, scriva l’uniun.
RR actualitad 17:00


text:
Tschiel blau, temperaturas fraidas e vent vers oragiu – quai fissan las cundiziuns optimalas per il 50avel maraton da skis engiadinais. Da tut quels trais facturs datti quest onn dentant sulet in: Il vent, quai di Gaudenz Flury dad SRF Meteo. Vitiers na datti dentant tschiel blau mabain nivels, naiv e plievgia.
Plievgia sin segunda part dal traject
I vegnia cun tranter 2 e 4 grads pulit miaivel e cunzunt sin la segunda part dal traject vers S-chanf èsi perquai plitost da quintar cun plievgia che cun naiv. Là nua ch'i dat naiv dettia quai dentant fin mezdi be 5 fin 10 centimeters uschia Gaudenz Flury. Fin la saira poi lura tut tenor dar fin 20 centimeters naiv nova. Ils responsabels per la pista speran ch'i na dettia betg massa blera naiv durant la notg sin dumengia. Quai muntass fitg blera lavur cunlas maschinas, senza pudair garantir ina loipa optimala.
Loipa plauna
Temperaturas miaivlas, naiv e plievgia: Tut quai fa vegnir plauna la loipa uschia il meteorolog dad SRF. Cun novs records na saja quai pervia da quai betg da quintar. Almain il vent è pulit ferm cun bufs fin a 50 kilometers l'ura e quel suffla vers oragiu tge che pudess anc gidar in zic ils curriders.
RR actualitad 17:00


text:
Ballamaun
Ballamaun è in sport tar il qual duas squadras cun mintgamai set giugaders (sis giugaders da champ ed in goli) giogan ina cunter l’autra. La finamira dal gieu è da bittar la balla-maun en il gol dals adversaris e far uschia in punct. I gudogna la squadra ch’ha fatg ils pli blers gols suenter la fin dal temp da giugar (duas giadas 30 minutas; per squadras da giuvenils valan temps da giugar reducids).
Sper il ballamaun en halla (per ordinari simplamain numnà ballamaun) datti anc duas ulteriuras variantas: per l’ina il ballamaun champester, ch’era pli baud bundant pli frequent, per l’autra il ballamaun da splagia che daventa adina pli popular.
Cuntegn
- 1 Basas dal gieu
- 2 Squadra e moda da manar la balla
- 3 Fouls e puniziuns
- 4 Ponderaziun strategicas
- 5 Istorgia
- 6 Derasaziun
- 7 Organisaziun
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Basas dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Las reglas da ballamaun en furma concisa[modifitgar | modifitgar il code]
- Entschatta dal gieu: Il gieu vegn adina dà liber entamez (er suenter in gol). Giugaders: 6:6 plus goli.
- Remessa: Ina remessa datti cura che la balla ha bandunà il champ da giugar per il team che n’ha betg tutgà la balla sco davos. Cura ch’in defensur deviescha la balla sur la lingia da fund, datti ina remessa en il chantun. Per il goli na valan questas reglas betg en la zona dal gol.
- Dribbling dubel: Sch’ins smetta da rebatter cun in maun, na dastg’ins betg entschaiver puspè.
- Pass: Cun la balla enta maun dastg’ins far maximalmain 3 pass.
- Regla da 3 secundas: Tegnair la balla pon ins maximalmain 3 secundas.
- Pe: I n’è betg lubì da tutgar la balla cun ils ventrigls u ils pes.
- Foul: Igl è scumandà da bloccar l’adversari cun ils bratschs u las chommas, da strair u pitgar davent la balla ad el, da tegnair u stuschar el. In foul durant in tir sin il gol dat in tir da puniziun (lingia da 7 m).
- Tir liber: Il tir liber succeda al lieu dal foul u 3 m davent da la zona dal gol da l’adversari a la lingia cun stritgins. Distanza dals adversaris: almain 3 m.
- Zona dal gol: Attatgaders dastgan siglir en la zona dal gol e trair la balla en il sgol. Uschiglio dastga mo il goli esser en la zona dal gol. Entrar intenziunadamain en la zona dal gol (defensiun) u dar enavos la balla al goli dat in tir da puniziun da la lingia da 7 m. Ina balla che rodla u giascha en la zona dal gol na dastga betg vegnir tutgada dals giugaders da champ.
- Goli: Il goli dastga entrar u bandunar la zona dal gol mo senza balla. Ordaifer la zona dal gol valan per el las medemas reglas sco per ils auters.
- Balla dal goli: Cura che la balla surpassa la lingia da fund suenter in’attatga betg reussida u ina parada dal goli, survegn il goli la balla e po lantschar in’attatga.
Champ[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ è da furma rectangulara (40 m × 20 m); la lingia d’amez al sparta en duas mesadads. Amez las varts graschlas sa chattan ils gols e davant quels las zonas dal gol respectivas. Il spazi entaifer la zona da gieu, ma ordaifer las zonas da gol furma il champ per propi.
Da princip vala la regla che tut las lingias tutgan tar il spazi, il qual ellas cunfineschan. Per la lingia d’amez munta quai ch’ella tutga tar omaduas mesadads dal champ.
Gols[modifitgar | modifitgar il code]
Ils gols èn trais meters lads e dus meters auts. Els ston esser fixads en il palantschieu u en la paraid situada davosvart. Il rom dal gol sto esser da furma rectangulara.
Las pitgas dal gol e la latta traversala che collia quellas ston esser fatgas dal medem material (p.ex. lain u metal lev) ed avair in profil quadratic cun ina lunghezza da l’ur da 8 cm. Sin las trais varts ch’èn visiblas nà dal champ ston las pitgas e la latta esser dadas si cun duas colurs che cuntrasteschan cleramain e che sa distinguan er dal fund davos. Omadus gols ston avair las medemas colurs.
Plinavant sto mintga gol disponer d’ina rait, l’uschenumnada rait dal gol. Quella sto esser fixada en tala moda ch’ina balla che vegn sajettada en il gol resta normalmain en quel u na po betg sgular tras il gol. Sche necessari po vegnir montada en il gol in’ulteriura rait (davos la lingia dal gol).
Zona dal gol[modifitgar | modifitgar il code]
Davant ils gols sa chatta la zona dal gol. Quella vegn furmada da dus quarts rudè (cun in radius da sis meters enturn il chantun davos intern da las pitgas dal gol) e d’ina lingia parallela (en ina distanza da 6 m da la lingia dal gol). En la zona dal gol na dastgan ils giugaders da champ betg passar. Percunter dastga la balla vegnir giugada davent dal spazi d’aria che sa chatta sur la zona dal gol. Quai vul dir ch’in attatgader dastga siglir ad aut davant la lingia da la zona dal gol e bittar la balla or da curta distanza sin il gol; la balla sto però avair bandunà il maun avant ch’il giugader tutga il fund. Entra in giugader senza balla en la zona dal gol, per exempel per procurar a sasez ina meglra posiziun per retschaiver in pass, sche perda sia squadra la balla. Il gieu vegn en quest cas cuntinuà cun ina remessa.
In defensur ch’entra en il rudè vegn per ordinari be chastia sch’el procura tras quai in avantatg a la defensiva.
Zona da midada[modifitgar | modifitgar il code]
Dador ina vart lunga dal champ vegn endrizzada dad omaduas varts da la lingia d’amez ina zona da midada. En quella sa chattan ils uffizials, ils giugaders da reserva e giugaders ch’han stuì ir or dal gieu. Ina stgamiada tranter la zona da midada ed il champ è pussaivla da tut temp; quella dastga però be vegnir fatga sur la lingia da stgamiada, la quala ha davent da la lingia d’amez ina lunghezza da 4,50 m.
Balla[modifitgar | modifitgar il code]
La balla consista d’in mantè da tgirom u da materia sintetica emplenì cun aria. I vegnan differenziadas quatter grondezzas: uffants fin 8 onns (circumferenza per ordinari 48 cm), uffants e giuvenils a partir dad 8 onns (circumferenza 50–52 cm, pais 290–330 g); dunnas e giuvenils masculins a partir da 12 onns (54–56, 325–375); umens e giuvenils masculins a partir da 16 onns (58–60, 425–475).
Savens vegn la balla tractada cun rascha. Tras quai sa lascha la balla tegnair bain en maun e po schizunt vegnir tschiffada be cun in maun; uschia pon ins far cun il maun da bittar da tuttas sorts fintas e trics. En bleras hallas èsi però scumandà da duvrar rascha u meds tatgants, damai che quels pon laschar enavos flatgs.
Temp da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
Durada dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
La durada dal gieu uffiziala per tut las squadras cun giugaders a partir da 16 onns e pli vegls munta a 2 x 30 minutas cun ina pausa da 10 minutas. Per squadras d’uffants e giuvenils vala in temp da giugar scursanì:
- 2 x 25 minutas per giuvenils da 12 fin 16 onns
- 2 x 20 minutas per uffants da 8 fin 12 onns
Tar turniers po il temp da giugar ordinari vegnir scursanì supplementarmain.
En cas da gieus che na dastgan betg finir cun in pari (p.ex. turniers u tscherts gieus da cuppa) datti tenor basegn maximalmain duas prolungaziuns da mintgamai 2 x 5 minutas cun ina minuta pausa. N’è anc adina crudada nagina decisiun, vegn quella eruida cun tirs da la lingia da set meters.
La mesadad e la fin dal gieu vegnan inditgadas dal cronometrist tras in signal acustic (tiba, sirena u tschivlot). Cuntrari a la situaziun per exempel tar il ballape na decida pia betg l’arbiter davart la durada dal gieu ed i na dat nagin temp supplementar. Culps libers als quals suonda il signal da la mesadad resp. da la fin dal gieu ston però anc vegnir exequids. Ils arbiters pon interrumper il temp da giugar tenor agen giuditgar (interrupziun, timeout). Tar in tir da puniziun da la lingia da set meters duai però be vegnir decidì in timeout en cas d’in retardament spezial (p.ex. midada dal goli).
Interrupziun dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da giugar regular ha mintga squadra il dretg da pretender trais giadas in’interrupziun dal gieu d’ina minuta (uschenumnà team-timeout, TTO). Da quest dretg po ella be far diever cura ch’ella è sezza en possess da la balla. Las trais interrupziuns ston vegnir repartidas sin omaduas mesadads dal gieu; e durant las ultimas tschintg minutas dal gieu dastga mintga squadra pretender be in’interrupziun.[1]
En bleras associaziuns regiunalas vala però la regla che mintga squadra dastga be pretender in’interrupziun per mintga mesadad dal gieu. Interrupziuns che na vegnan betg fatgas valair scrodan.
Il TTO vegn pretendì dal responsabel da la squadra cun metter ina charta verda, per ordinari munida cun in ‹T› nair, sin la maisa dal cronometrist e dal secretari. Il cronometrist interrumpa immediat il gieu cun in signal acustic e tegna airi il temp.[2]
Durant l’interrupziun vegnan discutadas tacticas da gieu. Savens vegn il TTO però er be dumandà per motivs tactics, vul dir per interrumper il fluss dal gieu da l’adversari. En classas da gieu pli bassas vegn savens er giugà senza TTO.
Arbiter[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il ballamaun datti dus arbiters; quels surveglian tranter auter la fairness e l’observaziun da las reglas. Els fungheschan a moda alternanta sco arbiter da champ ed arbiter da gol. Uschia è garantì che las singulas acziuns entaifer la defensiva e l’offensiva pon en il cas normal vegnir giuditgadas nà dad omaduas varts da la situaziun dal gieu.
Squadra e moda da manar la balla[modifitgar | modifitgar il code]
Dumber da giugaders e substituziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Mintga squadra sa cumpona da set giugaders – sis giugaders da champ ed in goli. Fin a set ulteriurs giugaders pon prender plazza sin il banc sco giugaders da reserva. Mintga squadra po substituir ses giugaders – entaifer la zona previsa – uschè bleras giadas sco giavischà. Cuntrari al ballape succeda quai senza vegnir annunzià spezialmain. En las ligas da giuvenils vala per part la regla che giugaders dastgan be vegnir substituids sche l’atgna squadra è en possess da la balla u sch’il temp da giugar è vegnì interrut (timeout). Uschia vul ins evitar ch’ils giuvenils sa spezialiseschian memia baud sin attatga u defensiun.
Giugaders da champ[modifitgar | modifitgar il code]
Ils giugaders da champ na dastgan betg be tutgar la balla cun il maun, mabain cun tut las parts dal corp survart la schanuglia (incl. quest’ultima). Sco en auters sports da balla vegn fatg la differenza tranter tschiffar e driblar. Senza driblar dastga il giugader far maximalmain trais pass e tegnair la balla be trais secundas; alura sto el dar liber la balla cun in pass ad in cungiugader u cun in tir sin il gol. Sa mova il giugader cun la balla sur il champ, dastga el far maximalmain trais pass directamain suenter la retschavida da la balla e maximalmain trais pass suenter avair driblà. Fa in giugader dapli che trais pass u driblescha el danovamain suenter avair tegnì la balla (uschenumnà ‹dubel›), vegn la squadra adversaria en possess da la balla (en furma d’in culp liber). Ultra da quai na dastgan ils giugaders da champ betg bittar la balla intenziunadamain en l’atgna zona dal gol; uschiglio survegn l’autra squadra medemamain in culp liber.
Sistem da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
Las posiziuns dals giugaders da champ sa cloman – analog ad auters gieus da squadra – ala sanestra, ala dretga, giugader al rintg, defensur sanester, defensur dretg, defensur intern u central.
Las singulas posiziuns vegnan adina designadas or da la perspectiva dal goli.
Goli[modifitgar | modifitgar il code]
En la zona dal gol dastga il goli dustar la balla che vegn bittada cunter il gol cun tut las parts dal corp. Il goli sto sa differenziar en sia vestgadira dals giugaders da champ.
Il goli dastga er bandunar la zona dal gol (però betg cun la balla ch’el ha dumagnà là sut controlla). Ordaifer la zona dal gol dastga el retschaiver e dar vinavant la balla sco in giugader da champ. E viceversa po er mintga giugader da champ surpigliar la rolla da goli.
En situaziuns che pon decider il gieu, per exempel sch’ina squadra è in gol enavos u en cas da pari curt avant la finiziun dal gieu, vegn il goli savens remplazzà tras in settavel giugader da champ. Quel vegn savens en acziun sco segund giugader al rintg, per stgaffir uschia ina situaziun da superiuradad numerica.
Per proteger il goli vala ultra da quai la suandanta regla: Sche quel na sa muventa betg en cas d’in tir da set meters ed il giugader che fa il tir da puniziun al bitta la balla al chau, vegn quest giugader disqualifitgà.
Tecnicas da bittar[modifitgar | modifitgar il code]
Tut en tut sa laschan distinguer quatter differentas tecnicas da bittar:
- Tir ordinari: Il giugader che maina la balla tira quella or da posiziun ferma u fraina ses moviment enavant e nizzegia quest schlantsch per accelerar la balla.
- Tir siglì: Il giugader siglia ad aut, per ordinari cun prender chatsch, ed emprova da bittar la balla sur la defensiun adversaria.
- Tir en crudada: Tar questa furma da bittar, che vegn per il pli applitgada datiers da la lingia da la zona dal gol, sa tracti d’in tir da pugn che vegn fatg or dal moviment da crudada.
- Tir currì: Il tir currì vegn fatg – sco il tir da pugn – or dal moviment, però cun avair stendì la chomma da la medema vart sco il bratsch che fa il culp. Quest andament dals moviments nunusità po irritar il goli.
Ultra da quai datti divers trics e variaziuns spezialas da tschertas tecnicas (tir dal chalun, vieuta giun plaun ed en l’aria, tir plegà, tric da Kempa e.a.).
Fouls e puniziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Igl è lubì da giugar davent la balla u da bloccar quella sco er da bloccar l’adversari. Er contact corporal è da princip admess. I n’è però betg lubì da strair davent la balla, da retegnair u stuschar davent l’adversari. Tar il ballamaun sa tracti pia d’in sport ch’è sapientivamain orientà al corp.
Surpassaments da las reglas mainan a la sperdita da la balla. La squadra adversaria reprenda il gieu cun in culp liber al lieu dal surpassament, però almain 9 meters davent dal gol, vul dir a la lingia – interrutta – da culp liber.
Ha il surpassament però impedì l’adversari en quel mument che quel aveva ina clera schanza da far in gol, datti in tir da puniziun da la lingia da 7 meters.
Ultra da quai datti la charta melna e la charta cotschna cun la medema muntada sco en il ballape e la pussaivladad da metter in giugader per 2 (+2) minutas sin il banc dals punids. Talas puniziuns progressivas furman in element ‹normal› che fa part da mintga gieu da ballamaun.
Ponderaziun strategicas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar attatgas normalas sa spostan tut ils giugaders da champ en la mesadad da la squadra che defenda. En quel mument che l’autra squadra gudogna la balla, sa lascha cuntanscher cun ina svelta cunterattatga ina situaziun da superiuradad numerica, uschia ch’i po tgunschamain dar in gol. N’ha questa emprima unda betg gì success, pon ins tut tenor realisar cun agid dals ulteriurs giugaders ina segunda unda avant che tut ils adversaris han prendì en lur posiziun defensiva. Magari vegn silsuenter giugada – quasi sco terza unda – ina concepziun d’attatga standardisada cunter la defensiva ch’è gist sa furmada. Sco ulteriura varianta d’ina attatga andetga vala ina svelta remessa suenter in gol da la squadra adversaria
Defensiun ed attatga[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la topografia speziala dal champ sa concentreschan ils defensurs per ordinari sin furmar in mir da protecziun davant la zona dal gol. Tut tenor las strategias dals attatgaders datti in grond dumber da variantas da questa protecziun. E correspundentamain sa spezialiseschan ils giugaders sin surpigliar ina rolla specifica entaifer la zona da defensiun resp. d’attatga. Ultra da quai lubeschan las vastas pussaivladads da substituziun – che sa laschan far senza preannunzia ed uschè savens sco pussaivel – d’engaschar giugaders d’attatga u da defensiun spezialisads.
Ils attatgaders emprovan da sviluppar cun acziuns singulas, en gruppa u sco entira squadra concepziuns d’attatga che porschan ad in giugader ina posiziun da trair favuraivla per pudair far uschia in gol.
Las variantas da defensiun las pli usitadas èn 6–0 (la posiziun da basa da tut ils giugaders da champ sa chatta directamain davant il rudè da trair) e 5–1 (il defensur central è tratg in pau enavant). Ulteriuras variantas èn 3–2–1, 4–2, 3–3 u 1–5, las qualas s’orienteschan pli ferm a cuvrir directamain ils singuls giugaders da la squadra adversaria.
Tar tut las variantas da cuvrir vegn empruvà da cuntanscher, en il cas che l’adversari arriva a far in culp sin il gol, ina collavuraziun optimala tranter ils defensurs ed il goli. Per ordinari vesa quai or uschia ch’ils defensurs surpiglian sco mir ina vart dal gol, entant ch’il goli cuvra l’autra.
Gieu passiv[modifitgar | modifitgar il code]
Giugar sin temp cun agid d’in gieu passiv è scumandà tenor las reglas da ballamaun. Ina squadra che na sviluppa pia nagins sforzs en direcziun dal gol po vegnir admonida tras l’arbiter. Na fa quest’admoniziun nagin effect, ha l’arbiter la pussaivladad d’interrumper l’attatga da la squadra che gioga a moda memia passiva, uschia che la squadra che sa chatta en la defensiva survegn la chaschun da far in’attatga.
Tras questa regla daventa il sport pli svelt e pli attractiv per ils aspectaturs, damai ch’i na dat strusch fasas senza tirs sin il gol. Da l’autra vart datti er adina puspè discussiuns areguard l’interpretaziun da questa regla; igl è numnadamain chaussa da l’arbiter da decider, a partir da tge mument ch’il squitsch en direcziun dal gol è memia pitschen e sto vegnir punì sco gieu passiv. Sco valurs d’experientscha pon valair duradas d’attatga che surpassan 30 fin 45 secundas. Suenter che l’arbiter ha inditgà in gieu passiv, dastga la squadra be pli far maximalmain 6 pass, sch’ella na vul betg ristgar da perder la balla.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia en l’antica hai dà gieus sumegliants al ballamaun sco urania u harpaston en Grezia u – en la furma latinisada harpastum – tar ils Romans. Medemamain eran derasads en il temp medieval divers gieus da tschiffar.
Il ballamaun per propi è sa sviluppà pir a la vieuta dal 19avel al 20avel tschientaner, e quai or da divers gieus da balla sco balla da rait, ballachanaster e.a. Da quai èn alura resortids l’emprima giada gieus, tar ils quals i vegniva sajettà sin gols. L’emprima collecziun da reglas ha concepì il 1906 il magister e litinent colonel danais Holger Nielsen dad Ordrup sper Kopenhagen. La balla dastgava be vegnir tegnida trais secundas ed ins na dastgava betg currer cun quella.
Sco data da naschientscha dal ballamaun vala ils 29 d’october 1917. Quel di ha il commember da la societad da gimnastica da Berlin Max Heiser (1879–1921) renumnà il gieu ch’el aveva sviluppà il 1915 per dunnas da ‹Torball› en ‹Handball› ed ha fixà per quel reglas. Cun il gieu vuleva el porscher a mattatschas ina pussaivladad da sa sfugar, damai che gieus da mattatschs – sco per exempel il ballape – al parevan memia orientads al contact ed a la forza corporala. Correspundentamain era scumandà da quel temp mintga furma da cumbat ed il gieu vegniva giugà senza contact corporal.
Dus onns pli tard ha il magister da gimnastica da Berlin Carl Schelenz (1890–1956) sviluppà vinavant il gieu da Heiser. El ha rendì quel attractiv er per giuvens ed umens cun lubir cumbats da dus ed ha en pli empitschnì la balla, uschia che l’aspect da bittar è daventà central. A medem temp ha el introducì il driblar. Ils ulteriurs elements da basa sco il champ, la grondezza da la squadra e l’arbiter ha Schelenz surpiglià pli u main dal ballape. Sinaquai è ballamaun daventà adina pli popular e bainspert èn sa furmadas las emprimas squadras. L’onn 1921 han ins manà tras l’emprim campiunadi tudestg.
L’emprima partida internaziunala ha gì lieu ils 13 da settember 1925 a Halle an der Salle tranter la Germania e l’Austria. L’onn 1928, en rom dals gieus olimpics ad Amsterdam, è vegnida fundada l’associaziun da ballamaun internaziunala IAHF, e quai cun participaziun dals pajais Stadis Unids, Canada, Danemarc, Finlanda, Frantscha, Grezia, Irlanda, Austria, Svezia, Tschecoslovachia e Germania. Da quel temp han ins unifitgà las reglas e fixà l’emprima giada ina collecziun da reglas uffiziala.
Il 1936 a Berlin ha il ballamaun champester fatg part sco emprima ed ultima giada da gieus olimpics (e quai er be perquai che Adolf Hitler ha insistì, damai che la Germania dominava da quel temp cleramain questa varianta al liber). La selecziun tudestga ha lura er gudagnà il final cunter l’Austria avant 100 000 aspectaturs, quai che munta fin oz il record d’aspectaturs per gieus da ballamaun (champester ed en halla). Ils emprims campiunadis mundials tant per ballamaun champester sco er en halla han gì lieu il 1938 a Berlin. Er qua han las squadras tudestgas gudagnà omadus turniers.
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’organisaziun e la structura dal ballamaun stuì vegnir concepida da nov. Il 1946 han ins fundà la Federaziun internaziunala da ballamaun (International Handball Federation, IHF). Da quel temp è il ballamaun champester sa sviluppà vinavant a moda rasanta e quai surtut en Germania. Enconuschent era da quel temp surtut il giugader tudestg Bernhard Kempa, l’inventader dal tric da Kempa. Tar quel vegn la balla passada ad in giugader che cura vers il gol; quest ultim tschiffa la balla e la tira directamain sin il gol avant ch’el tutga il plaun. Ils Tudestgs han lura er gudagnà 6 da 6 campiunadis da ballamaun champester.
Parallel al ballamaun champester è er il ballamaun en halla sa sviluppà vinavant. Per quai han surtut procurà ils pajais scandinavs; pervi da las cundiziuns climaticas han quels tschertgà pussaivladads da sviluppar vinavant la tactica ed il gieu da sveltezza senza stuair prender resguard sin il vent, l’aura u las stagiuns. Las squadras dal Danemarc e da la Svezia han er giugà ils 8 da mars 1935 l’emprima partida internaziunala en halla. Suenter avair adattà las reglas a las cundiziuns da la halla è il gieu daventà pli segir, pli svelt e tras quai era pli attractiv. Malgrà che las duas variantas da ballamaun èn a l’entschatta vegnidas tractadas tuttina, è il ballamaun en halla sa fatg valair pli e pli. Il 1972 a Minca è il ballamaun en halla dals umens daventà ina disciplina olimpica, quai ch’ha manà definitivamain a la vieuta a favur da questa varianta dal ballamaun. Uschia ha gì lieu il 1975 l’ultim campiunadi da ballamaun champester; dapi lura è ‹ballamaun› quasi identic cun ‹ballamaun en halla›. Il 1976 è ballamaun en halla er daventà per las dunnas ina disciplina olimpica.
Ozendi han lieu regularmain campiunadis mundials e campiunadis europeics. Las squadras dals umens ch’han gudagnà ils pli blers titels europeics èn il FC Barcelona (12 titels) ed il VfL Gummersbach (9 titels).
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ballamaun è surtut derasà en ils pajais europeics; ordaifer l’Europa è il sport en general main popular. Excepziuns furman l’Africa dal Nord (surtut la Tunesia e l’Egipta) e parts da l’Asia (surtut la Corea dal Sid ed il Giapun). Er en parts da l’America dal Sid (Argentinia, Brasilia) crescha l’interess per il ballamaun.
Entaifer l’Europa datti pulitas differenzas areguard la derasaziun e la popularitad dal sport: Sin las Inslas Britannicas è il ballamaun quasi nunenconuschent ed er en il Benelux na gioga el betg ina gronda rolla. Sper las ligas da profis en Germania, en l’Austria ed en Svizra vegn il ballamaun surtut giugà en Spagna, en Frantscha, en l’Europa Centrala e da l’Ost, en l’Europa dal Sidost (Slovenia, Croazia, Serbia, Macedonia) sco er en l’Europa dal Nord (Danemarc, Svezia, Islanda, Norvegia).
Questas disparitads en la derasaziun dal sport èn d’attribuir a differents motivs. Per l’ina è il ballamaun in sport relativamain giuven; quai vala surtut per la varianta che vegn giugada en halla, la quala prevala ozendi. Perquai eran en blers pajais gia auters sports fitg populars cura ch’il ballamaun era londervi da sa sviluppar. In segund punct è quel ch’il ballamaun po be vegnir giugà là nua ch’igl existan hallas da sport. En blers pajais n’è questa premissa betg dada, saja quai per motivs climatics u economics. Alura èn las reglas da ballamaun – per exempel en cumparegliaziun cun il ballape – vaira cumplitgadas, tant per ils giugaders sco er per ils aspectaturs, e quai tant pli ch’i sa tracta d’in gieu fitg spert. E la finala è la popularitad dal sport vegnida franada tras quai ch’el n’ha betg pudì sa far valair en il territori anglosaxon (p.ex. en l’America dal Nord ed en l’Australia), nua che prevalan auters sports da bittar la balla.
Ma er en pajais, en ils quals il ballamaun è pauc popular datti adina puspè giugaders ch’arrivan fin en las ligas europeicas dominantas. En la liga tudestga èn quai per exempel giugaders dals Pajais Bass e da la Brasilia ed en la liga spagnola divers Cubans.
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa è il sport organisà en la Federaziun da ballamaun europeica; quella furma in’associaziun continentala da la Federaziun da ballamaun internaziunala (International Handball Federation, IHF). Las reglas e cunvegnas internaziunalas vegnan per ordinari decididas da l’instanza superiura e sa fan valair fin a la basa. Excepziuns èn pussaivlas en las associaziuns regiunalas e là spezialmain en las ligas d’uffants e giuvenils.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Indicaziuns tenor handball-world.com, consultà ils 8 da fanadur 2012.
- ↑ www.handballregeln.de, Erläuterungen zum Team-Time-Out, consultà ils 29 da december 2007.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- DSV Deutscher Sportverlag GmbH (ed.): Handballwoche. La pli gronda gasetta da ballamaun europeica; cumpara mintg’emna.
- Philippka-Sportverlag (ed.): Handballtraining. Magazin mensil.
- Erhard Wunderlich (ed.): Handball. Die Welt eines faszinierenden Sports. Copress Verlag, Minca 2006, ISBN 978-3-7679-0955-7.


text:
8x15
- Sonda, 23.9.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.9.2017, 19:00, RTR
Tadlar a sunar otg bands durant ina suleta saira da concert? Quai è pussaivel al 8x15 che Radiotelevisiun Svizra Rumantscha organisescha quest onn per l'emprima giada, suenter che SRF Virus ha fatg quai onns ed onns sulet.
15 minutas ha mintga band sin tribuna e durant quel temp sto ella persvader il public. Ils 29 da settember vegn quai ad esser il cas en il Palazzo a Cuira. Per as far gust preschenta il Soundcheck trais bands ed in chantautur e lur concerts ad in 8x15 dals davos onns: Me + Marie, Loco Escrito, James Gruntz e Hecht.


text:
Atmosfera da stadion
-
Mesemna, 20.6.2018, 19:00
Ils emprims gieus èn gia passads ed ils fans èn gia plain schlantsch e motivads da far in zichel party e giudair in ni l'auter matsch.
Legenda da maletgs:
Pixabay
L'instrumentala va oz en il stadion... Noss motto è laschar reviver intginas melodias da campiunadis mundials ni europeics da ballape dal passà, ma er melodias da party che simplamain mintga fan da ballape enconuscha. Musicantas e musicants da tut al mund èn pronts e sunan per vus melodias sco «Waka Waka», «We Are The Champions», «Hopp Schwiiz» euv.
Ils titels en l'emissiun


text:
Cumpost chimigh
Un cumpost chimigh a l'è una sustanza fada de dü o püssee element. I gh'hann una strutüra chimiga ünega e definida, i sò element a hinn in d'un raport fiss de cumpusiziun ('me l'aqua che l'è fada de dü atum d'idrogen e vün d'ussigen) e hinn ligaa intra de lur per ligam chimigh. A hinn cumpost chimigh i saa tegnüü insema per ligam jonigh, i cumpost metaligh tegnüü insema per ligam metaligh o i cumpless tegnüü insema per ligam cuvalent.
Una carateristiga fundamentala del cumpost chimigh a l'è la sò furmula chimiga che la descriv el raport del nümer di atum in de l'ünità minima de la sustanza. Per esempi, la furmula H2O (aqua) la fà vidè che gh'è dü atum d'idrogen per ogni atum d'ussigen.
A ogni cumpost chimigh che l'è staa truaa e descriüü in de la literadüra scientifiga che vegn daa un nümer d'identifigaziun ünivuch, che l'è el nümer CAS.


text:
Il plevon da Breil ha suenter lungas ponderaziuns sa decidì dad abditgar. El veglia viver a moda publica la relaziun cun ina dunna. Quai ha Marcel Köhle ditg dumengia durant messa. Ina communicaziun che ha consternà blers. La plaiv deplorescha la perdita da ses plevon.
Jau respect sia decisiun e ses curaschi da dir: Quai sun jau, jau na poss betg far auter ed jau na poss betg ma zuppar.
Jau admir il curaschi ch’el ha gì e poss mo giavischar ad el tut bun per l'avegnir.
Jau sun persvas che Sur Marcel stess qua vinavant e fiss in super plevon cun ina dunna daspera.
El sa deva giu cun tut la glieud.
Quai è fitg donn ch'ina tala persuna banduna nus, nus laschain encrescher per el.
RR actualitad 17:00


text:
Novitês
Kathrin Partelli à davagné l' 2. Pest artistich de scoltöra Richard Agreiter
Kathrin Partelli
Nasciüda a Balsan tl 1980, vir y laôra a Balsan y a Minca.
Formaziun
1999-2001 Zënter por le laûr tl vider “Vetroricerca” a Balsan
2001-2003 Cursc y practicums desferënc ti Paisc Todësc y tla Talia
2003-2009 Stüde tla Academia d’Ert de Minca cun i Professurs Norbert Prangenberg y Hermann Pitz
2008-2010 Master cun le Professur Hermann Pitz
2010 Diplom
Mostres
2004-2009 Mostres anuales, Academia d’Ert Minca
2004 Polish your Image, Ćiasa dl artist Kempten, Kempten
Coleziun d’ert dles festes de Coburg
2005 Frangibile 02, Zënter cultural Trevi, Balsan
Istitut cultural talian, Prag2006
2006 Talënć 2006, IHM Minca
Mostra dla fundaziun Ernsting, Coesfeld-Lette
Concurs internazional de scultöra, Museum dl vider Mava, Madrid
2007 Vider d’artist, Palaz di Cungresc, Madonna di Campiglio
2008 European Glass Context, Glass Museum Ebeltoft, Ebeltoft/DEN
Pest d’ert Aichach, Aichach
2009 “Das wär’s gewesen”, Galaria dl’Academia, Minca
Iade tl univers di burocrać, salf da aspetè, Staziun zentrala Minca
DECAthlon mür cuntra mür, plataforma 3, Minca
2010 Studënć diplomà 2010, laurs desferënć, Galaria di artisć, Minca
Reconoscimënć y stipendiums de stüde
2006 Concurs internazional Talënć 2006, IHM Minca
Concurs internazional de scultöres tl vider Mava, Madrid
2009 Stipendium Stibet
Sce an ćiara en cört te sorëdl y stlüj i edli, spo resta n cheder te nosc će. Chësc che pê ester na ilujiun otica, n’é nia ater co n prozès fisiologich de contrast danter lominus y scür y l’imaja che vëgn a s’l dè sön la pel dla rëi dl edl. Ala medema manira resta te nosc će y te nosc pinsier inće n cheder de n’opera d’ert che i ùn odü te na mostra. Chësc cheder stlüj dal’atra pert inće ite na componënta psicologica, che se liëia sambëgn al interes dl vijitadù. Plü sterch che l’interes é y plu tler che al é le cheder che i se tolun para.L’ert de Kathrin Partelli descëda chësc interes. Sambëgn, al é tler che vignun se tol para valch de desfarënt dai laurs che al vëiga. Al é avisa sciöche canche an vëgn fora de n chino dlungia deplü porsones. Inće sce düć à odü ala medema manira chi feter 20 chedri al secunt tratan döta la dorada dl film, se tol impò vignun para valch de desfarënt. N valgugn chedri é gnüs suraodüs da düć, d’atri i é restà tl će ma a püć.Les operes d’ert lascia na merscia te chi che i ćiara, sides che ai dà al edl por süa löm co sce ai alza fora n contrast tla materialité. Te süa istalaziun Eigentlich, 2010 laora Kathrin Partelli cun le contrast di materiai, adorà tla mëndra forma. Tl confrunt cun d’atres operes d’ert similares arjunj so stil n gran contrast cualitatif. Al é da se fà morvëia tan che nes resta de sü laurs te nosc pinsier, inće sce i ti ùn ma ćiarè por tëmp cört y inće sce al é bel dî che i i ùn ćiarè.Te sü laurs vala inće dl punt zentral de tan püch material che al va debujëgn, por cherié n cheder o pinsier permanënt. Cun n’opera „püra“ de materiai trasmët Kathrin Partelli n messaje sterch y che se mantëgn tl tëmp. Dötes les atres conscideraziuns po y dess fà le vijitadù instës, avisa inće ti fajon onur al titul instës dla mostra, che é pö avisa „pordërt“, Eigentlich.
Hermann Pitz, Minca
Le laûr de Kathrin Partelli
Él n pisciadù che rogor bel morjel cuntra la flöm? O é chësta na lovina, che sbriscia cun na dërta prescia cuntra val? O él mo forsc n crëp, che sleria fora capaze sües mosöres tla contrada strinada? L’opera lëdia formalmënter de Kathrin Partelli (1980), la davagnadëssa dl 2° Pest Artistich de scoltöra Richard Agreiter, é na ciauriada cun i edli daverć, te chëra che la scoltöra se trasformëia te n meso da na forza y richëza daldöt particolara. Tres l’aziun delibrënta y emanzipatora dl ampliamënt dla lerch, trasformëia l’artista la scoltöra sciöche collage che tol ite de plü disciplines danter grafica spaziala, istalaziun y costruziun architetonica. “Eigentlich” é, sciöche le titul dij pordërt bele, le manifest de Partelli dla condiziun ontologica de süa opera. Pordërt nia definida plü avisa, descrîera n prozès, n momënt dl gnì dër śëgn definì y articolè, na condiziun permanënta dl gnì. Les strotöres instabiles y delicates dl’artista é creatöres organiches, volums ambulanć (“Le viandant” é por ejëmpl le titul de öna de sües scoltöres), che recorda da öna na pert proieć architetonics visionars y utopics di agn 1960 y dal’atra pert l’arpejun dl’ert minimala, o ćinamai dla tradiziun romantica dla grandëza tla rapresentaziun de contrades y de fenomenns dla natöra. Cun so fetizism material y süa dorada cörta adöm cun süa framentaziun y süa daurida strotorala descëda les istalaziuns y les scoltöres de Partelli assoziaziuns ala aziun precara sciöche por ejëmpl i laûrs de Robert Morris y Eva Hesse. Metüs adöm cun brëies fines de lëgn, de pices peres y portà da lians apëna da odëi, é chisc abitać delicać dl’artista asii intims dl’anima, tan co manifestaziuns de strotöres internes stersces mo impò imaginares. Sciöche cantiers da tan che al pê caotics dla porsona feji referimënt a n momënt dla rovina y dl dübe. L’opera antimonumentala de Partelli é na mise-en-scène leala dla decadënza atuala, na proa che mëss malgaratè. Mo tl medemo momënt él inće n tentatif desperè, da se lascè jì fora por le će i motifs y i canonns dl tëmp modern y da i fà sö danü.
Adam Budak curadú


text:
Muggiò
Muggiò l'è on comun de 122 671 abitant (dat del Dic 2015 [1]) abitant in de la noeuva provincia de Monscia e Brianza, in Lombardia. L'è tacaa ai comun de Monscia, Cinisell Balsom, Noeuva, Des e Lisson.
Sit de interess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Villa Isimbardi
- Villa Casati Stampa de Soncino
- Palazzo Brusa
- Gesa di SS. Peder e Pavol
- Palazzo Tacona
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Interessents dastgan cumprar ina suita da vacanzas e medemamain profitar da tut il luxus d'in hotel da 5 stailas. Mangiar e baiver en il restorant, ina zona da wellness, in local da cuminanza e perfin in iert avant porta.
Possessur ed acziunari
Cun cumprar ina da las 13 suitas da tranter 50 e 100 meters quadrats - che custan tranter in mez ed in milliun francs - èn ins il medem temp acziunari dal hotel Paradies a Ftan.
Il temp che la suita resta vida, vul dir il temp ch'il possessur n'è betg a Ftan en vacanzas, vegn quella reaffittada. Uschia profitescha il possessur da las entradas tras quella fittanza cun in rendita da radund 3,5%.
Club Privé «Il Paradis»
Il possessur d'ina suita è medemamain era commember dal club privat «Il Paradis». La commembranza custa radund 10'000 francs. Sco commember pon ins profitar da tut il luxus dal hotel - la consumaziun, il wellness e tut l'infrastructura dal hotel «all inclusive».
RR novitads 20:00


text:
Tranter ils Stadis Unids e la Tirchia datti dapi intginas emnas grondas tensiuns perquai che la regenza ad Ankara ha lantschà in'offensiva cunter la milissa da curds YPG.
Uss vulan ils dus pajais dentant normalisar lur relaziun e collavurar meglier. Quai ha il minister dals Stadis Unids Rex Tillerson e ses collega d’uffizi tirc Mevlüt Cavusoglu communitgà. Ins haja las medemas finamiras en la Siria: cumbatter la milissa da terror Stadi islamic e stabilisar il pajais per ch'ils fugitivs possian turnar en in pajais democratic ed unì. Perquai vulan ils Stadis Unids e la Tirchia collavurar en futur. I dettia naginas decisiuns singulas dals partenaris da la NATO pli. Quai dentant mo sche la milissa curda YPG sa retiria ord la citad Manbidsch al cunfin siric cun la Tirchia.
Problematica enturn la YPG
La milissa curda YPG è il punct dispitaivel tranter Washington ed Ankara. Ils Stadis Unids sustegnan la YPG en il cumbat en Siria cunter la milissa da terror stadi islamic. La Tirchia perencunter vesa en la YPG in'organisaziun terroristica e vul impedir ch’ella influenzeschia ils curds en Tirchia.
RR novitads 15:00


text:
L'Assicuranza sociala Grischuna organisescha ina saira d'orientaziun per ils patruns da la Surselva. En il Cinema sil plaz a Glion datti referats, in film ed ina discussiun al podium. L’idea è da cuntanscher ils patruns da la Surselva ed orientar els co ins pudess integrar en il mastergn persunas che han restricziuns psichicas.
Las malsognas psichicas èn creschidas ils davos onns. Ina da quellas che vegn pli e pli savens menziunada è il «burnout». Gest quellas persunas da burnout pon vegnir integradas, i dovra simplamain patruns ch'èn pronts da far quai.
La gronda part po lavurar en in lieu adattà in fitg aut pensum.
En Surselva vegn annunzià tranter 100 e 150 cas ad onn tar la segirada d'invaliditad. Da quai èn var 30 fin 40 pertschient malsognas psichicas. Sco quai che Felix Flepp, il cussegliader d’integraziun che maina il biro a Glion di, datti per quellas persunas che han restricziuns psichicas bunas schanzas da vegnir integradas en la vita da lavur.
Quella integraziun funcziunescha mo sur ils patruns e mo sch'els èn pronts da surpigliar in tal lavurer, di Felix Flepp. El saja propi dependet da patruns averts per la chaussa.
RR actualitad 12:00


text:
Il president dals Stadis Unids Donald Trump sa lamenta da l'investigader spezial che duai examinar las relaziuns da Trump cun la Russia. Tenor l’opiniun da president Trump fetschia quai enorm donn al pajais american.
Critichers sminan che Trump haja relaschà il schef da la polizia federala FBI, James Comey, perquai che quel aveva intercurì las relaziuns da Trump cun la Russia. Enstagl duai ussa in investigader spezial prender sut la marella las relaziuns.
Tenor ils servetschs secrets aveva il president russ Wladimir Putin ordinà d’influenzar il cumbat electoral american en favur da Donald Trump.
RR novitads 06:00


text:
Ils uffizis federals e chantunals per la sanadad dad animals observan per il mument la situaziun, alarmads n'èn els dentant betg. Quai ha confermà Giochen Bearth, il vice-veterinari chantunal dal Grischun. I dettia numnadamain divers motivs per restar calms per il mument. Per l'ina n'importeschia la Svizra quasi nagins animals dals pajais pertutgads, per l'autra è la malsogna anc dalunsch davent dals cunfins svizzers.
Ina influenza ha dentant l'aura actuala. La malsogna vegn dada enavant da mustgins e quels han gugent sch'i è chaud e sitg e san surviver era en regiuns pli autas.
Auter serotip
Suenter che la malsogna era vegnida en Svizra l'onn 2007 aveva la Confederaziun decidì in obligatori da vaccinar per ils onns 2008, 2009 e 2010. Dapi il 2012 vala la Svizra sco libra da la malsogna.
Quellas nursas, vatgas e chauras ch'eran vegnidas vaccinadas avant 5-7 onns na fissan dentant betg immunas cunter la malsogna ch'è activa per il mument sin il Balcan ed en l'Italia dal Sid, di Giochen Bearth. I sa tracta dals serotips 1 e 4. Activ en Svizra era il serotip 8.


text:
Swiss Re ha fatg l'onn passà in gudogn da 4,6 milliardas dollars. Quai è in plus da 31% cumpareglià cun l'onn 2014, sco il concern da reassicuranza svizzer communitgescha.
Nov schef da concern
La segund gronda reassicuranza dal mund suenter la «Münchner Rück» ha ultra da quai dà enconuschent ina midada en la direcziun. A partir dal fanadur 2016 surpiglia Christian Mumenthaler il post dal schef da concern. El lavura dapi 17 onns per il concern. Michel Liès va en pensiun.
Dapli dividenda
Ils acziunaris duain survegnir ina dividenda da 4,60 francs per aczia. Quai è in auzament da 8,2%. Vitiers planisescha Swiss Re in ulteriur programm da fin ina milliarda francs per cumprar enavos aczias.
RR novitads 08:00


text:
Adressa IP
L'Adressa IP l'è 'n etichetta doperada in informatega per identificà univocament 'na sortida de red che la dopera l'Internet Protocol 'me protocoll de red.
'N adressa IPv4 l'è fada de 32 bit spartii in quatter ottett, 'n adressa IPv6 de 128 bit. Incoeu el standard pussee doperaa l'è IPv4, ma vist el numer pussee volt di dispositiv dovuu a l'Internet di ròbb la pupart di dispositiv l'è pronta a passà a IPv6, che 'l permett de avègh tanc IP pussee.
Incoeu i IPv4 hinn spartii in 3 class prategh e 2 sperimentai e reservaa per i test e i us futur.


text:
Pervi da grevs incendis da guaud han bunamain 1'000 persunas stuì bandunar lur chasas en il nord-vest da l'Italia. Pertutgà il pli ferm dals incendis saja la Val Susa en il Piemont cun ils lieus Mompantero, Venaus e Susa, rapporta l'agentura da novitads taliana ANSA. Er la notg sin glindesdi è la situaziun anc stada critica en questa regiun. Tranter auter han 200 persunas d'ina chasa d'attempads stuì vegnir evacuadas. Ils incendis furieschian gia dapi intginas emnas. I vegn supponì ch'i sa tracta d'incendiaments.
Tenor indicaziuns da l'organisaziun d'ambient taliana Verdi han incendis da guaud quest onn gia destruì 135'000 hectaras terren. Quai èn trais giadas uschè bler terren sco l'onn passà. La stad 2017 èn surtut il sid ed il center da l'Italia stads pertutgads d'incendis – quai pervi da las chalurs e la sitgira.
RR novitads 06:00


text:
902
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El calif de Corduva el cunquista l'isula de Maiorca.
- I Irlandes recunquisten dai Nurveges la cità de Düblin (fina al 919).
- El re frances Lüis III el passa da l'Italia a la Pruvenza. El Berengrari del Friul el pò turnà in la penisula.
- A magg, i Arab, cumandaa da l'emir de Tünis Ibrahim II, sbarchen a Trapan, in Sicilia.
- 17 lüj: El Berengrari del Friul el cuntrola Pavia.
- 1 agust: i Arab de l'Ibrahim II cunquisten la cità siciliana de Taurmina, l'ültim sit de l'isula tegnüü in man dai Bizantin.
- 3 setember: l'Ibrahim II el traversa el Stret de Messina e 'l riva in l'Italia cuntinentala.
- 1 utuber: l'Ibrahim II el met sota assedi la cità calabresa de Cusenza. Dopu la sua mort in bataja (avegnüda el 23 del mes) el sò esercit el turna in Sicilia.
- 6 nuvember: El Balduvin II di Fiander el fà cupà l'Erbert de Vermandois, per vendigà la mort del propi fradel Raul.
- 13 december: in la Bataja de Holme, l'Æthelwald del Wessex, leaa di Danes, el ven batüü del cüsin Eduard el Vegg.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eilulf, vescuv de Ast.
- Garibald, vescuv de Nuvara.
- Adelgis II (n. 880), cunt de Piasenza.
- Al-Mu'tadid, calif de Bagdad (n. 857).
- 23 utuber: Ibrahim II de Tünis.
- 16 nuvember: Erbert de Vermandois.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gia damaun u mesemna duai arrivar material d'agid e persunal supplementar en la regiun dal terratrembel en il Nepal.
La pli gronda sfida il mument, saja da vegnir en las autras regiuns da devastaziun, ordaifer Katmandu, uschia Manuel Bessler. Pertge las vias e las punts sajan vegnidas destruidas dal tuttafatg. «Ordaifer Katmandu èn las devastaziuns anc pli grondas, entirs vitgs duain esser devastads, tenor emprimas infurmaziuns», di Bessler. «Logisticamain vegn quai a dar ina gronda chaussa.»
Gidar cunzun en il sectur medicinal
I valia ussa da survegnir ina survista da la dimensiun da la catastrofa – ch’è il mument tut auter che survesaivla. La Svizra cun ses gidanters vegnia a sa concentrar cunzunt sin l’agid medicinal.
Quai u cun furnir material sco medicaments e faschas ni cun sustegnair las structuras medicinalas cun endrizzar per exempel bajetgs d’urgenza per sustegnair ils ospitals ch’èn vegnids destruids. In ulteriur punct nua che la Svizra vegnia a gidar saja da procurar per avunda aua da baiver.
Appel da rimnar per Nepal
La chadaina da fortuna rimna per las unfrendas dal terratrembel en il Nepal.
Donaziuns pon ins far sin il conto postal 10-15000-6 cun la remartga «Nepal», online sin www.glueckskette.ch e sur l'app Swiss-Solidarity-App.


text:
DespechugaduraDespechugadura tiene 14 letras
Definición de despechugadura aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: despechugadura
Nube de palabras :
- despechugadura sespechugadura xespechugadura cespechugadura fespechugadura respechugadura eespechugadura dwspechugadura dsspechugadura ddspechugadura drspechugadura d4spechugadura d3spechugadura deapechugadura dezpechugadura dexpechugadura dedpechugadura deepechugadura dewpechugadura desoechugadura deslechugadura des-echugadura des0echugadura despwchugadura despschugadura despdchugadura desprchugadura desp4chugadura desp3chugadura despexhugadura despevhugadura despefhugadura despedhugadura despecgugadura despecbugadura despecnugadura despecjugadura despecuugadura despecyugadura despechygadura despechhgadura despechjgadura despechigadura despech8gadura despech7gadura despechufadura despechuvadura despechubadura despechuhadura despechuyadura despechutadura despechugzdura despechugsdura despechugwdura despechugqdura despechugasura despechugaxura despechugacura despechugafura despechugarura despechugaeura despechugadyra despechugadhra despechugadjra despechugadira despechugad8ra despechugad7ra despechugaduea despechugaduda despechugadufa despechugaduta despechugadu5a despechugadu4a despechugadurz despechugadurs despechugadurw despechugadurq


text:
Chestiuns linguistiches
L’Ofize Chestiuns linguistiches se crüzia dla traduziun y revijiun linguistica de normes iuridiches y documënc aministratifs (leges provinziales, regolamënc d’esecuziun, decrec dl presidënt dla Provinzia, deliberaziuns dla junta provinziala y n valgönes leges statales).
Pro l’ativité de cura dl lingaz dl Ofize toca l’elaboraziun de terminolgia iuridica y aministrativa, en colaboraziun cun l’Academia Europeica de Balsan, l’inrescida y aministraziun dla terminologia por ladin (idiom de Gherdëna y dla Val Badia), la scemplificaziun dl lingaz aministratif (consulënza dl personal provinzial a na moda da scrí tesć aministratifs y iuridics da capí) y le scrí tesć te n lingaz nia descriminënt.


text:
Sche la Tamedia surpiglia la Basler Zeitung pudess quai dar ina posiziun da monopol en differentas spartas. Tranter auter sin las fieras d'inserats en la Svizra tudestga. Per quest motiv vul la cumissiun da concurrenza Weko examinar la fatschenta da rudent, scriva ella en ina communicaziun. La Weko po examinar il cas durant in temp da quatter mais.
Tamedia parta dal fatg che survegnan consentiment
La Tamedia parta anc adina dal fatg che la Weko dettia ses consentiment, damai ch'ins na saja fin ussa betg sa focusà sin la regiun da Basilea. La decisiun saja da spetgar enfin la fin da quest onn.
RR novitads 09:00


text:
Previs è da construir duas novas turbinas che prestan mintgamai 60 uras megawatts, scrivan ils gestiunaris. La societad Ritom appartegn per 75% a la Viafier federala e per 25% al chantun Tessin. Il current electric producì duai alura era vegnì duvrà per la gronda part da la viafier. Uschia po la SBB cuvrir ils basegns d’energia che vegnan anc a crescher fin il 2030.
Rait da viafier en il Tessin pudess funcziunar autonom
Era pudess la rait da viafier en il chantun Tessin vegnir manada independentamain, quai che fiss surtut d’avantatg tar pannas en il tunnel da basa dal Gottard, scriva la societad gestiunara. Era duai anc dar ina pumpa da 60 megawatts per pudair pumpar aua dal lai d’Airolo en il lai da Ritom.
RR novitads 18:00


text:
La radunanza communala da Samedan ha approvà tut ils statuts e las leschas necessarias per installar las novas organisaziuns purtadras en Engiadin'Ota. Quai en vista al fatg che il circul sco organisaziun purtadra fin qua vegn schlià. Uschia datti nov ina corporaziun da vischnancas per il traffic public en Engiadin'Ota. Novas soluziuns datti era per la plazza aviatica, per l'ospidal, per la chasa da tgira Promulins, per l'archiv cultural da l'Engiadin'Ota e per la scola da musica.
RR novitads 06:00


text:
Tenor il president communal d’Andeer Hans Andrea Fontana, hajan 45 persunas visità la radunanza communala. Da las quatter remartgas da preschents hajan duas persunas s’exprimì a favur da la fusiun, e duas persunas encunter la fusiun.
Fontana vesa differents avantatgs en la fusiun. Ina gia haja ina vischnanca gronda da 1’900 persunas in’influenza pli gronda tar il chantun ch’ina vischnanca pitschna. Impurtant saja però che tut las vischnancas sa participeschian vid ina fusiun, quai cun la vischnanca da Farrera e surtut era Runtgaglia/Rongellen.
Il president communal crai ch’i vegnia anc ad ir intgins onns enfin ch’i possia puspè vegnir votà davart ina fusiun. La davosa votaziun da fusiun en Val Schons ha fatg naufragi l’onn 2010, quai pervi d’in na da Ziràn-Reschen.


text:
La restauraziun cumpiglia en tut set etappas. Las emprimas duas èn uss realisadas. Ils custs per l’entira restauraziun muntan a 29 milliuns francs. Il chantun e la Confederaziun dattan ina subvenziun da 4 milliuns francs. Ils ulteriurs daners spera l’uvestgieu da pudair survegnir cun donaziuns.
Il «sautar dals morts»
En il center da la renovaziun ord da vista da la istorgia d’art stat la restauraziun dals maletgs dal «sautar dals morts da Cuira». Quels èn vegnids stgaffids enturn l’onn 1540 dal artists Hans Holbein il giuven. Questa ovra dal «sautar dals morts» è la pli veglia e cumpletta tala ovra en Svizra. Plirs onns era quella da vesair en il Museum Retic, ma ils ultims 40 onns era ella deponida en in deposit. Ils radund 25 maletgs vegnan uss restaurads ed alura exponids en il museum nov communabel cun ulteriurs stgazis ord da la catedrala da Cuira.
RR novitads 10:00


text:
Dapi onns vegn speculà nua ch'il nov campus per la HTW pudess vegnir. Ils schaner 2017 ha la regenza grischuna decidì ch'el vegnia en mitga cass a Cuira ed uschia serrà or la varianta Landquart. Actualmain èn las localitads da la scol'auta derasadas èn 9 differents lieus en tschintg bajetgs a Cuira. Igl è in grond giavisch da la HTW da diminuir il dumber da localitads, er quellas prendidas a fit.
Chantun preferescha dus lieus
Il chantun preferescha la varianta d'engrondir il bajetg principal da la HTW a la Pulvermühlestrasse e da nizzegiar l'areal da la Neumühle gist sper la staziun per novs indrizs. Er la varianta da stgarpar giu la Stadhalle per eriger in nov Campus è tenor il rectur da la scol'auta Jürg Kessler anc sin la glista. Per la HTW n`è l'areal da la Stadhalle dentant betg propi ina opziun. I giess memia ditg fin ch'ins pudess cumenzar a bajegiar, uschia Kessler.
La praschun dal Sennhof è ina varianta sco tut tschellas
A partir dal 2019 dessi plaz en la praschun Sennhof gist sut ils orts da l'Uvestg cura ch'ils praschuniers midan en la nova praschun a Cazzas / Realta. Tenor Jürg Kessler vegnia quella varianta examinada sco tut tschellas ch'èn sin la glista dal chantun. Sch'il Sennhof è propi sin questa glista e tge lieus ch'èn ultra dals enconuschents anc sin la glista n'han ni Jürg Kessler ni Mario Cavigelli il schef dal departament da construcziun vulì tradir. Mario Cavigelli quinta dentant cun ina decisiun da la regenza l'avust u il settember.
Cuntinuar cun la via en l'independenza
Tenor la presidenta dal cussegl da la scol'auta professiunala, Brigitta Gadient, resta la strategia vinavant da porscher scolaziuns da buna qualitad ch'ins possia far nagliur auter che a Cuira. L'exempel dals studis da bachelor en Digital Business Management e Photonix mussian che quai haja success. L'onn passà sajan 60 students s'inscrits per quels.
Il mument è la HTW anc part da las scolas autas professiunalas da la Svizra orientala. Finamira a lunga vista è dentant da vegnir independenta e sin quella via sajan ils novs studis unics in impurtant pass. Il process d'accreditaziun è gia instradà e tenor Brigitta Gadient sin buna via. Il proxim pass è la decisiun dal cussegl d'accreditaziun. Cun quella quenta Gadient il pli baud vers la fin da l'onn. Sche quella è positiva po il chantun suenter far la dumonda tar la Confederaziun.
RR actualitad 06:00


text:
La fotografia cun ina critica envers il president tirc resta a Genevra. Il cussegl da la citad da Genevra ha renvià la pretensiun dad Ankara d’allontanar quella d'ina exposiziun. Guillaume Barazzone, il cusseglier da la citad da Genevra ha ditg envers SRF: «Genevra na sa lascha betg influenzar - da nagin pajais. Genevra e la Svizra stattan per la libertad d'opiniuns. Perquai na vegni betg en dumonda d'allontanar questa foto.»
Sin la foto sin la Place des Nations ves'ins in placat cun l'inscripziun: «Mes num è Berkin Elvan e la polizia ha mazzà mai sin cumond dal prim-minister tirc.»
RR novitads 14:00


text:
Co evitar debits sco giuven?
- Mesemna, 21.12.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 21.12.2016, 11:15, RTR
Tgi che cumenza a lavurar per quel sa mida en ina giada l'entira vita. Dad avair en ina giada raps a disposiziun porta tscherts privels.
Cun l'emprima paja vegnan er ils prims quints ch'ins sto pajar sez. Per blers giuvens ina gronda surpraisa. Tenor il cussegliader da debits da la Crusch Cotschna a Cuira, Placi Degonda, na san blers giuvens betg quant char che la vita è insumma. Perquai fissi impurtant ch'ils geniturs faschessan in budget cun lur uffants è mettessan sin palpiri tut las expensas e las entradas.
Ina part da la paja duess ins metter d'ina vart per betg vegnir en las stretgas. E quai chins duess era evitar è da cumpar mobiglias u autos cun in leasing.
Far in budget e sa tegnair vi da quel gida en mintga cas.
Ulteriur tar quest tema:
-
19.12.2016, 11:15
Co e cum: Cumprar oz – pajar damaun
19.12.2016, 11:15
Independentamain sch'ins discurra da leasing, pajar sin ratas u prender si in credit pitschen: Meglier è adina da cumprar pir cura ch'ins ha ensemen ils raps.
Daners e co ir enturn cun els:
-
Co far in budget
***
In pèr francs per mangiativas, in quint d'assicuranzas u las novas rodas da l'auto - avair la survista quants daners ch'ins dat ora mintga mais è pretensius.


text:
Dasper meglierar la posiziun economica e politica da las dunnas, vegnia era la violenza encunter dunnas reducida punctualmain tras ils projects da svilup, scriva il Departament federal per affars exteriurs. La Direcziun da svilup e da collavuraziun DEZA s'engaschia sistematicamain per l'egualitad.
Exempels ord l'Africa ed ord l'Asia
Ils rapports publitgads mussan cun exempels, tge progress ch’ins ha cuntanschì. En la Ruanda, il Burundi e la Republica democratica dal Congo saja la violenza tranter um e dunna sa reducida. Ed en l’Afganistan hajan puras pudì augmentar lur entradas grazia a curs co tegnair giaglinas u chauras.
Da las passa 1,3 milliardas francs che la DEZA ha impundì, èn dus terzs ids a projects ch'han in effect positiv sin l'egualitad.
RR novitads 15:00


text:
La damaun sa spartan ils 85 scolars e scolaras en sis gruppas. Mintgin po tscherner ses champ preferì: els han da tscherner tranter cuschinar, selvaschina e chatscha, guaud e selvicultura, il castur, utschels ed avieuls u da scriver in rapport dal di. Ils singuls posts na mainan betg ils magisters. Chatschaders, commembers da Pro Natura u il selvicultur dal vitg mussan als uffants dal stgalim aut lur champ.
Ils highlights seguan il suentermezdi: il selvicultur smerscha in bostg, il chatschader demonstrescha ses chaun da sang.
In'idea da la maisa radunda
Vi da la maisa radunda haja il president da la secziun da chatschaders Calanda, Barthli Schrofer, discutà cun il magister Curdin Meuli sur dal guaud. Els eran daperina ch'i fiss interessant da mussar quel mund als giuvens.
Tar ina sesida da magisters ha lura Curdin Meuli preschentà sia idea – e ses collegas eran intgantads. Senza far lungas hajan ils chatschaders ed ils magisters lura organisà la glieud.
In di plain visitas
Il di era er in'occasiun per communitgar la bun'idea ch'ils da Trimmis han gì: Durant il di è er il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli vegnì sperasvia. El e vegnì accumpagnà da collavuraturs da l'Uffizi da chatscha e da l'Uffizi per guaud.
Enpli eran tant il president dal vitg ed il president dals burgais da Trimmis sco er divers schurnalists da la partida.
RR actualitad 08:10


text:
Flixbus porscha viadis da Turitg via Basilea tar l'eroport da Basilea-Mülhausen. Ils passagiers da Turitg pon però er gia sortir a Basilea - malgrà ch'els han in ticket fin tar la vart franzosa da l'eroport.
Quai scumonda dentant ina cunvegna da traffic cun l’Uniun europeica. En il uschenumnà «scumond da cabotascha» vegn fixà che bus da l’exteriur na dastgan betg concurrenzar bus svizzers en transportond passagiers d'in lieu svizzer a l’auter.
La licenza per lingias da bus sin distanza vegn data da l’uffizi federal per il traffic. Flixbus è ina interpresa da differentas che porschan viadis sin trajects lungs davent da la Svizra.
RR novitads 17:00


text:
Aaron Moroder - presidënt
Nasciù ai 01.02.1995 al da for fat sport. Do la scola mesana al scumencià a ji a crëp, n atività che ie tosc deventeda si pascion. Aaron ie dal 2012 tl cunsëi dl GAG y dal 2014 presidënt.
N valguna vies:
Cel. +39 366 4420552 email: aaron@moroder.bz.it
Matteo Vinatzer - cassier
Nasciù ai 01.03.1995 al dessegur arpà la pascion per i crëps da si pere. Matteo lëura da marangon y maester de schi, meche pernache la va mucel per jì a crëp o cun i schi.
N valguna vies:
Alex Walpoth - scrivan
Nasciù ai 11.04.1994 al bel da pitl mut scumencià a ji a crëp y à ënghe riesc arjont n livel scialdi aut. Meche l plu bel ti sa a ël a fe vies tl crëp y tla dlacia sun parëis auc y salveresc. Alex a giapà l "Alpiner Förderpreis 2015" dl AVS.
N valguna vies:
Cel. +39 339 8212908 email:
alex_ipod@hotmail.de
Martin Dejori - cunselier
Nasciù ai 11.11.1994 à ënghe ël scumencià bel da pitl a jì a crëp dassënn, dantaldut deberieda cun Alex. Enghe Martin à dat do ala belëza de nosc crëps y nscì ie si gran pascion deventeda l' alpinism.
N valguna vies:
Cel. +39 331 7941845 email: martin_dejori@hotmail.de
Titus Prinoth - cunselier
Nasciù ai 12.08.1998 ti à si pere tosc dat l'ispirazion de jì a crëp. Bel da jëunn o miec dit da pitl mut fova ël bon de fé vies da mat ries.
N valguna vies:
Janluca Kostner - cunselier
Nasciù ai 29.09.1998 pratighea ël bel plu ngrum de ani l'apizeda sportiva y ie te chësc sport n atlet dla nazionale taliana. Ma ti ultimi ani à Janluca scumencià a se dediché cun pascion ënghe ala pert alpinisctica dl jí a crëp.
N valguna vies:
Daniel Demetz - cunselier
Nasciù ai 08.03.1993 iel cresciù su te Santa Christina ulache da belau uni viere de si cësa veijun l Saslonch. Tres si gran pascion per la natura y i crëps al scumencià a jì for deplu da mont su. Do l cunsëi di Jëuni dla Lia da Mont fejel śën ënghe pert pra chël dl GAG.
N valguna viës:


text:
Le Bois-d'Oingt
Le Bois-d'Oingt l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Bois-d'Oingt, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 2 261 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,13 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 250 méter a 'na altèsa màsima de 466 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Harriet Tubman
- Gievgia, 21.4.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 21.4.2016, 8:40, RTR
Clubs da dunnas han ils ultims onns fatg grond squitsch per pudair midar il fatg che mo umens èn sin ils dollars actuals. Perquai è ussa era vegnida elegida ina dunna che duai vegnir sin la bancnota da 20 dollars.
Gudagnà ha ussa Harriet Tubman. Planisà è che la nova bancnota vegn ora il 2030. Dentant pudessi esser che la nova bancnota vegn gia ora pli baud pervi dal grond squitsch.
Harriet Tubman è naschida il 1822 sco sclava a Maryland en ils Stadis Unids. Ella s'ha pudì deliberar e ha lura era gidà a blers auters da sa deliberar da la sclavaria. Ussa passa 100 onns suenter la mort da Harriet Tubman (1913) vegn ella sco emprima dunna naira insumma purtretada sin la bancnota americana da 20 dollars. Quai era pir sco terza dunna en l'istorgia (Martha Washington, dunna dal emprim president e l'indiana Pocahontas).


text:
Inhalt
Exteriur
-
Facebook vul propi producir televisiun
Las ambiziuns da televisiun da Facebook èn sco i para pli grondas ch'enconuschent fin ussa. Il pli grond portal d'internet dal mund vul vegnir cun ses agens cuntegns da televisiun sin sia plattafurma, quai scriva la gasetta «Wall Street Journal».
Autur:
SDA / Gionduri Maissen
Facebook veglia investir fin 3 milliuns dollars per seria. En vista haja il concern en spezial persunas en la vegliadetgna tranter 17 e 30 onns. Cun crear in agen program da televisiun fa Facebook concurrenza a las televisiuns classicas sco er als servetschs da streaming Netflix u Amazon.
RR novitads 10:00


text:
La Regiun Engiadina Bassa / Val Müstair paja mintg'onn 80’000 francs per che la scola possia porscher a las scolaras e scolars l'instrucziun da rumantsch. Cun la nova purschida da manar ina maturitad bilingua tudestg / englaisa pon las scolaras ed ils scolars prender la lingua rumantscha mo anc sco rom facultativ.
Cundiziuns per contribuziun da la regiun
Per ch'ils 80’000 francs da la regiun flueschian era en l'avegnir, dovri in minimum da participaziun al rom da rumantsch. Sur ils proxims 3 onns na dastga la media betg crudar sut 4 scolaras e scolars. Vul dir: almain 12 scolaras e scolars che piglian ils proxims 3 onns rumantsch.
L’institut è impurtant per la regiun
L’institut Otalpin ha ina grond’impurtanza per la regiun Engiadina Bassa. Sin l’agenda 2030 e l’institut Otalpin vegnì taxà sco relevant per il sistem, vul dir el è impurtant per autras gestiuns e per ils vitgs. Tenor il president da la Regiun, Victor Peer, èsi impurtant che la direcziun da l'institut dastga proseguir la strategia d’acquirir scolaras e scolars internaziunals cun la matura bilingua tudestg/englais.
RR actualitad 11:00


text:
Moderatura: Schlarigna, tschinquauntamilli francs dapü, Silvaplauna, quarauntamilli francs dapü, La Plaiv, quindeschmilli francs dapü. Trais exaimpels chi muossan, a stuvaiva gnir producieu (prodüt) üna pruna naiv artificiela per ün pêr kilometers loipa da passlung. Normelmaing faun ils prüms la runda süls skis già da november, december. Sainza naiv, impussibel. Que ho eir consequenzas sün las entredgias, scu cha Jachen Bass, il respunsabel da l’organisaziun “Loipas Engiadina / San Murezzan” declera.
Jachen Bass: Cler, scha la glieud nu po far passlung ans mancan ils raps cha (no) pigliain aint cun noss butiers da loipas e da pass, e quai sarà schon ün factor chi manca lura eir fin a la fin da la stagiun. Quai sarà circa ün terz pü poch co oters ons, e quai es “halt” lura raps chi mainchan, cha no pajain (normalmaing) inavo als cumüns.
Moderatura: E sainza temperaturas bassas, impussibel da fer naiv artificiela. Cun que inavos tals cuosts impü per ils cumüns in Engiadin’Ota. Ramun Ratti, respunsabel per las loipas i’l territori La Plaiv…


text:
BRAVO festivescha 60 onns
- Venderdi, 26.8.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 26.8.2016, 8:40, RTR
Tuts til legavan ma nagin na vuleva dar tiers. Il Magazin da la BRAVO. Da lovestorys enfin bluts e scleriment en dumonda da sexualitad era tut da vesair e leger en il magazin.
Dr. Sommer, Lovstorys e bluts
Il pli popular ed enconuschent dal BRAVO è il Dr. Sommer. Il Dr. Sommer dat scleriment en causas da sexualitad per giuvenils. Giuvenils cun dumondas san scriver a Dr. Sommer lur problem e quel dat scleriment. Anc oz survegn Dr. Sommer 300 dumondas en in emna. Las bleras dumondas sajan restadas medemas tar ils giuvens durant ils 60 onns scriva il BRAVO.
In per facts dal BRAVO
- Ils 26 avust 1956 é cumpari il emprim magazin da la BRAVO
- Al cumenzament era la BRAVO anc in magazin per film e televisiun
- Dapli il 1969 datti la rubrica Dr. Sommer che sa fatschenta cun dumondas da la sexualitad
- Oz e la BRAVO plitost activa en la rait (Facebook, Twitter, Youtube, etc.)
- Las cifras da vendita van adina pli ferm enavos. Dals onns 90 vendeva il BRAVO anc 1.5 milliuns exemplars dad in magazin. Dal onn 2015 eran quai mo pli 214 000 dad in magazin.


text:
La partida vuleva atgnamain duvrar l’iniziativa sco vehichel per lantschar per propi lur campagna per las elecziuns federalas quest october. Quai n’è betg reussì. Malgrà quai na crai Adrian Camartin, il correspundent da RTR en Chasa federala, betg che la terrada vegnia ad avair consequenzas per las elecziuns dal parlament federal. Pli impurtant saja tge persunalitads che candideschian per la partida e co i gartegia a las partidas chantunalas da far colliaziuns da glistas cun autras partidas.
Svizra Terrada n’è betg la fin dals Verd-liberals
Terrada istorica per la Partida verd-liberala. Be 8% da las votantas e dals votants han sustegnì lur iniziativa "Per ina taglia sin energia empè la taglia sin plivalur".


text:
Nas
Il nas (latin nasus; grec vegl ῥίς rhīs) furma entaifer l’anatomia l’organ dals vertebrats che cumpiglia las foras-nas (u ils narischs, latin nares) e la chava dal nas. Tar l’uman e tar la gronda part dals ulteriurs mammals è il nas situà en il center da la fatscha resp. orasum il piz dal gniv. Davos la zona dal nas sa chatta la gula, en la quala sbuccan da sutensi la trachea (pop. giargiatta) ed il schiliez.
Cuntegn
- 1 Svilup evolutiv da l’odurat
- 2 Il nas dals mammals
- 3 Funcziunament da la recepziun olfactorica
- 3.1 Recepziun da stimuls
- 3.2 Colliaziuns entaifer il sistem central da la gnerva
- 3.3 Atgnadads tar mammals
- 3.4 Emprender/memoria
- 3.5 Olfactorica ed emoziuns
- 3.6 Cundiziunament en l’olfactorica
- 3.7 Feromons
- 3.8 Percepziun
- 3.9 Cunfin da percepziun e d’identificaziun d’odurs
- 3.10 Qualitads da las odurs
- 4 Annotaziuns
- 5 Litteratura
- 6 Colliaziuns
Svilup evolutiv da l’odurat[modifitgar | modifitgar il code]
Invertebrats[modifitgar | modifitgar il code]
Il corp dals invertebrats è construì tut auter che quel dals vertebrats. Tuttina disponan blers invertebrats d’ina ‹tecnica› fitg sumeglianta da percepir odurs. Quella è be pachetada in pau autramain. Lur organ da l’odurat n’è betg il nas, mabain las antennas u autras parts dal corp expostas. Sin las antennas sa chattan bleras millis sensillas da l’odurat, quai èn chavellins che pon percepir odurs a moda sumeglianta sco las cellas sensitivas dals vertebrats.
Tar tschertas tgirallas producescha per exempel la femella ch’è pronta da sa paregliar il feromon bombicol – en glondas che sa chattan vi da la part davos dal corp – e lascha derasar quel en l’aria. Sco ch’ins ha pudì observar èn mastgels abels da percepir quest signal fin en ina distanza d’in kilometer.
Er en in stadi da furmiclas succeda ina gronda part da la communicaziun sur differentas substanzas odurusas. Furmiclas sa servan da vias d’odur per arrivar a funtaunas da nutriment e puspè enavos. A basa da messadis d’odurs vegnan las larvas nutridas differentamain e sur substanzas odurusas vegnan las furmiclas er a savair sch’il stadi vegn attatgà. Las furmiclas disponan vi dal chau, vi dal pèz e vi da la part davos dal corp da radund in tozzel differentas glondas d’odur. E mintgina da quellas na producescha betg be ina substanza chemica, mabain ina maschaida da pliras.
Peschs[modifitgar | modifitgar il code]
Il nas dals peschs sa cumpona per ordinari da quatter foras-nas exteriuras e da las duas chavas dal nas. En questa structura sa chatta l’organ sensitiv chemic che vegn er numnà tar ils peschs odurat. Per blers peschs è il senn olfactoric da pli gronda muntada che la vesida, e quai tant per percepir funtaunas da nutriment sco er per avertir d’inimis. Tar nagins dals peschs recents serva il nas però a respirar; a la gronda part dals peschs manca schizunt ina colliaziun tranter il nas e la chavorgia da la bucca. La respiraziun succeda tar els exclusivamain sur las branschas; pir tar ils amfibis è sa sviluppada la respiraziun tras il nas.
Amfibis e reptils[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils amfibis e reptils sa cumpona l’odurat da dus sistems independents cun organs ch’èn spartids in da l’auter: per l’ina dal senn olfactoric originar, per l’autra da l’uschenumnà organ da Jacobson u organ vomeronasal situà en la chavorgia da la bucca. Quest ultim cumpara en l’evoluziun l’emprima giada tar ils amfibis e dueva cuntanscher tar ils reptils ses pli aut stadi da svilup. Cun stender la lieunga or da la bucca e muventar quella sin tut las varts vegnan recepidas da las serps e da blers luschards substanzas odurusas e preschentadas a l’organ vomeronasal che sa chatta dad omadus varts da la chavorgia da la bucca (perquai è la lieunga savens dividida en la part davant). L’organ vegn er numnà suenter il chirurg danais Ludwig Levin Jacobson (1783–1843), il qual ha rescuvert il 1809 quest organ che Frederik Ruysch aveva descrit l’emprima giada tar serps.
Utschels[modifitgar | modifitgar il code]
Tar blers utschels n’èn las foras-nas betg visiblas ed uschia èn ins stà ditg da l’avis che utschels na disponian da nagin odurat. Sco excepziun valeva il kiwi da la Nova Zelanda, tar il qual las foras-nas sa chattan orasum il bec, ed il qual s’orientescha surtut suenter l’odur. En il fratemp san ins che l’odurat è sviluppà – pli pauc u er pli fitg – er tar ulteriuras spezias d’utschels.
Mammals[modifitgar | modifitgar il code]
Sumegliant als amfibis e reptils dispona er ina gronda part dals mammals tant dals recepturs olfactorics situads en la pel mutschignusa da l’odurat sco er da l’organ vomeronasal. L’organ da l’odurat sco tal – situà en la part superiura da la chava dal nas (l’uschenumnà tetg dal nas) – serva en emprima lingia a percepir odurs che derivan dal conturn e che servan a chattar funtaunas da nutriment u ad avertir da privels (savur dad ars) u d’inimis. L’organ vomeronasal percunter è sa sviluppà tar ils mammals surtut ad in med da recepir signals olfactorics che servan a la communicaziun tranter members da la medema spezia. Cun agid da feromons u d’auters odorants specifics po in individi per exempel signalisar sia situaziun reproductiva u sia posiziun ierarchica. Per pudair percepir spezialmain bain odurs sur l’organ vomeronasal han tschertas spezias sviluppà schemas da moviment specifics (per exempel l’auzar il lef superiur che sa lascha observar tar numerus mammals sco chamutschs, tschiervs, chavals, chauns, giats, elefants, chamels; quest cumportament vegn numnà en tut las linguas tenor il tudestg ‹flehmen›).
La noziun ‹feromon› è vegnida introducida en ils onns 1950 per ina substanza che vegn secretada cun l’intenziun da svegliar sur il sistem olfactoric d’in auter animal da la medema spezia ina reacziun specifica.
Il nas dals mammals[modifitgar | modifitgar il code]
A l’exteriur differenziesch’ins tar il nas tranter la ragisch dal nas (scientific er glabella), il dies dal nas, il piz dal nas e las alas dal nas. Tar l’uman è situada a l’intern da la ragisch dal nas la Spina nasalis anterior. La part superiura dal dies dal nas vegn sustegnida tar l’uman tras l’oss dal nas, entant ch’il piz dal nas vegn be stabilisà tras carlac.
Anatomicamain fa il nas part da las vias respiratoricas exteriuras e superiuras. Las foras-nas mainan a l’intern dal nas, mintgamai l’emprim en l’atrium dal nas (Vestibulum nasi) ch’è cuvert cun ina pel exteriura pailusa e silsuenter en la chava dal nas sco tala (Cavum nasi). La chava dal nas vegn separada tras la spartida dal nas (Septum nasi) en duas partiziuns separadas ed è cuverta d’ina pel mucosa cun chavellins. La chava dal nas dretga e sanestra èn mintgamai sutdivididas tras las conchiglias nasalas che vegnan sustegnidas da parts ossusas. Tranter las conchiglias nasalas sa chattan trais chavas dal nas.
Tar l’uman exista ina stretgezza natirala a l’entrada dal nas che vegn numnada aletta dal nas (Ostium internum). Questa stretgezza sa chatta tranter l’ur inferiur dal triangul laringial e la spartida dal nas; da dadora è ella visibla en furma d’ina foppa survart ils carlacs da las alas che stabiliseschan l’entrada exteriura dal nas.
Tar intginas gruppas da mammals èn sa sviluppadas furmas dal nas che varieschan marcantamain dal model usità: Tar las balenas è il nas sa spustà sin la vart sura dal chau ed è munì cun foras-nas che sa laschan serrar. Tar ils elefants èn il nas ed il lef sura sa sviluppads ensemen ad in lung e musculus organ da palpar e da manipular, la tromba.
Funcziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tras il nas vegn respirà ed expirà il flad. Aria fraida vegn stgaudada a la surfatscha da la pel mucosa dal nas, aria sitga vegn umidifitgada. Ils chavels dal nas filtreschan particlas estras pli groppas, il secret dal nas particlas pli finas. Il secret dal nas vegn transportà cuntinuadamain tras il moviment dals chavellins en direcziun da la gula. Secret ch’è danvanz, particlas estras ed allergens sco pollen pon vegnids transportads andetgamain vers anora tras il reflex da starnidar.
Grazia al nas pon ins er trair flad cun bucca serrada. Da quai profita gia in poppin cura ch’el vegn tezzà: durant ch’el baiva il latg da la mamma respira ed expira el tras il nas. Tut ils mammals (cun excepziuns da las balenas e da las vatgas da mar) èn dependents suenter lur naschientscha – uschè ditg sco che la mamma lascha tettar – da la respiraziun tras il nas.
Las conchiglias nasalas da l’uman furman uschenumnads corps erectils fauss che pon midar considerablamain lur grondezza.
En stadi da paus na respira l’uman betg regularmain tras omaduas foras-nas. Quest fenomen numnan ins il ciclus dal nas. Il current d’aria entra mintgamai d’ina vart a moda reducida, uschia che la mucosa po sa generar. Suenter in temp mida il current principal tar l’autra fora-nas; tar in nas saun che funcziuna normal succeda questa midada senza ch’ins la percorschia.[1]
En la Regio olfactoria dal nas sa chatta l’organ da l’odurat (popular er organ dal fried u organ da l’iesen) nua ch’ha lieu la percepziun olfactorica (cf. sutvart).
Aspects medicinals[modifitgar | modifitgar il code]
Malsognas dal nas fan part da l’otorinolaringologia (la medischina dal culiez, dal nas e da las ureglias). Dumandada è savens ina participaziun interdisciplinara tranter la dermatologia e la chirurgia da la bucca, missella e fatscha.
Il nas po er servir sco entrada per medicaments (daguts, sprays, inhalaziuns) e per products da giudiment e drogas (tubac da trair, cocain). En cas d’alimentaziun artifiziala po vegnir messa al pazient ina sonda tras il nas (transnasal) fin en il magun.
Funcziunament da la recepziun olfactorica[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’odurat u la recepziun olfactorica (dal latin olfacere ‹odurar/savurar›) sa tracti da la recepziun d’odurs. Il funcziunament da quest organ sensitiv ordvart cumplex vegn perscrutà da l’osmologia u osfresiologia.
A la recepziun olfactorica pon esser participads divers sistems sensorics: sper il sistem olfactoric sco tal (stimuls d’odurs) er il sistem nasal-trigeminal (stimuls tactils e chemics) sco er per part il palat (stimuls gustativs).
Tar la recepziun olfactorica sa tracti dal senn chemic il pli cumplex. Las cellas sensitivas da l’odurat èn munidas cun recepturs d’odurs specificas e sa chattan tar ils vertebrads per ordinari en il nas. Intginas odurs na vegnan betg recepidas a moda conscienta (cf. organ da Jacobson).
Tar la naschientscha è la recepziun olfactorica gia pli u main sviluppada a fin. Las cellas sensitivas correspundentas en la stresa d’epitel vegnan remplazzadas tar l’uman mintga 30 fin 60 dis. Las cellas da l’odurat che moran vegnan remplazzadas tras giuvens neurons che sa sviluppan da la divisiun da cellas basalas.
Recepziun da stimuls[modifitgar | modifitgar il code]
En la pel mutschignusa da l’odurat pon moleculs da substanzas odurusas sa cumbinar cun moleculs receptivs che sa chattan en la membrana da cellas d’odur. Questa colliaziun activescha in protein che metta ad ir ina cascada da signals intracellulara.
L’uman dispona da radund 10 milliuns cellas d’odur. Quellas sa laschan divider en ca. 350–400 differents tips (tar chauns e ratuns dapli che 1000) ch’èn tuts munids cun in protein da recepziun d’odur specific. In tal protein reagescha sin ina caracteristica da structura entaifer in molecul d’odur (odorant). Sa cumbinescha in molecul d’odur cun ses receptur specific, vegn mess ad ir en la cella d’odur correspundenta la cascada menziunada che rinforza il signal.
Sur ils neurits (Fila olfactoria) da las cellas d’odur arrivan ils signals tras las foras da l’oss perfurà a l’intern da la chavazza. Da qua davent vegnan quels tramess a sinapsas cumplexas che sa chattan en il Bulbus olfactorius (ina part vieuta ora dal tscharvè). Qua transmettan savens dapli che 1000 axons (da recepturs d’odur dal medem tip) l’infurmaziun ad in singul neuron che maina vinavant il signal.
Colliaziuns entaifer il sistem central da la gnerva[modifitgar | modifitgar il code]
Gia ils dus Bulbi olfactorii vegnan attribuids al tscharvè d’odur (Rhinencephalon) resp. tscharvè final (Telencephalon). Sper colliaziuns tranter questas duas parts existan en furma da la via d’odur projecziuns en il cortex olfactoric primar e da là davent en autras regiuns dal tscharvè, surtut en talas da l’ipotalamus e dal sistem limbic.
Tut en tut elavuran las colliaziuns entaifer il sistem central da la gnerva stimuls che derivan da substanzas odurusas en trais differentas modas: Sper la lavur d’identificaziun da l’odur sco tala vegn arcunada en la memoria il lieu e la situaziun ed en pli vegn attribuì a la recepziun da signals d’odur in aspect emoziunal.
Atgnadads tar mammals[modifitgar | modifitgar il code]
La zona da recepziun dal sistem olfactoric sa chatta a l’intern dal nas. En mintga chava dal nas tanschan trais structuras scufladas nà da las varts exteriuras dal nas vers l’intern, numnadamain las conchiglias nasalas che dirigian il current da l’aria. La regiun olfactoric sa restrenscha a la pel mucosa situada survart la conchiglia nasala superiura, l’uschenumnada Regio olfactoria, e vegn er numnada organ da l’odurat.
Quest sectur, che sa distingua da ses conturn tras sia colur melna fin brina, ha tar l’uman ina grondezza da be 2 × 5 cm² (tar il chaun 2 × 25 cm²). Qua sa chattan tut las cellas sensitivas ch’èn sa spezialisadas sin moleculs da substanzas odurusas.
Normalmain arrivan be pitschnas quantitads d’aria en la Regio olfactoria. Il current d’aria sa lascha augmentar cun fufragnar, vul dir cun tschitschar l’aria en pitschens stauschs tras il nas. Da quai sa servan tant l’uman sco er ils animals per intensivar l’analisa sensorica.
Ils stimuls ch’arrivan en il tscharvè vegnan l’emprim analisads ed elavurads en ils dus Bulbi. Il Bulbus olfactorius è collià sur gnerva cun l’ipotalamus che gioga ina rolla centrala areguard l’ingestiun ed il cumportament sexual.
La percepziun sapientiva da las singulas odurs, la quala po esser colliada fermamain cun emoziuns, regurdientschas e giudicats edonistics, ha alura lieu en parts dal tscharvè plitost nunspecificas ch’èn sa furmadas relativamain baud entaifer il svilup evolutiv. En la medema part dal tscharvè ha lieu tant l’analisa da la cumposiziun chemosensorica dal flad sco er dals aromas da spaisas che derivan da la regiun retronasala.
Per pudair vegnir recepida sco odur sto ina substanza esser volatila. La relaziun tranter las caracteristicas chemicas e fisicalas dals singuls aromas ed il sentiment d’odur che vegn percepì n’è anc betg perscrutada a fund. Tar la gronda part da las substanzas volatilas sa tracti en tutta cas da cumposiziuns da carbon.
Co ch’ils singuls aromas vegnan percepids dependa fermamain dal status dals ormons e da la motivaziun mumentana. In aut spievel d’estrogen augmenta per exempel la sensibilitad, entant ch’in aut grad da saziada sbassa la tenuta edonistica envers singuls aromas. Sco che retschertgas han mussà, sa furma il giudicat edonistic areguard ils aromas volatils tar l’uman per gronda part en il decurs dals emprims 5 fin 10 onns da vita; tar ils aromas che vegnan percepids sur il palat/gust sa furma e sa mida il giudicat percunter sur in spazi da temp bundant pli lung.
Tuttina sco tar la percepziun gustatorica ha er lieu tar la percepziun olfactorica ina codificaziun vectoriala da las impressiuns. Questa codificaziun explitgescha l’immensa variaziun da las impressiuns olfactoricas ed er quant ferm ch’il mund da las percepziuns d’ina creatira s’engrondescha sch’i dat be ina furma da recepturs dapli (p.ex. 7 enstagl 6) u ina pli auta resoluziun (p.ex. 30 stgalims differenziabels enstagl da 10). Er d’in uman a l’auter s’effectueschan pitschnas differenzas en la recepziun a moda drastica. Pli baud valevan l’uman ed auters primats sco ‹microsmats› (‹creatiras che savuran pauc›) en congual cun ils ‹macrosmats› sco chauns u ratuns. En il fratemp san ins però che la prestaziun da savurar dals primats è areguard tschertas savurs superiura a quella da chauns u ratuns. Uschia reageschan chauns bain extremamain sensibel sin la savur d’acids da grass (ch’èn p.ex. cuntegnids en il suaditsch da la preda); cumpareglià cun tscherts primats èn els però bundant main sensibilisads envers savurs da fritgs.
Emprender/memoria[modifitgar | modifitgar il code]
I vegn stimà che l’uman saja abel da differenziar radund 1 billiun maschaidas da savurs.[2] La mancanza d’expressiuns linguisticas correspundentas limitescha però nossa abilitad da communitgar a moda differenziada las nianzas olfactoricas. Entant che persunas senza exercizi èn ablas da reconuscher e d’attribuir correctamain radund 50 % d’odurs che las vegnan preschentadas, pon persunas trenadas augmentar considerablamain questa quota (fin a 98 %). Savens èn experientschas intensivas cun savurs specificas colliadas cun in tschert lieu u cun in eveniment (uschenumnada memoria episodica-autobiografica). Co ch’ina savur vegn valitada, po pia sa differenziar da persuna tar persuna; questa valitaziun d’ina savur ha lieu avant che la savur sco tala vegn renconuschida.
Per il pli fan ins la differenza tranter la memoria da savurs implicita, presemantica e quella semantica. Tar la memoria presemantica cloma ina savur specifica directamain en memoria in lieu. Quai succeda savens cun agid dal sistem visual, en quel senn che nus ans imaginain in lieu/ina situaziun e l’atmosfera correspundenta (p.ex. Nadal). En il cortex olfactoric sez na vegnan las singulas savurs betg visualisadas; perquai vegnan quellas colliadas cun attribuziuns spazialas e represchentadas per ina buna part cun l’agid dal cortex visual, uschia ch’ellas daventan quasi plasticas. Per pudair reproducir ina savur linguisticamain dovri in ulteriur referiment semantic, cun agid dal qual la savur vegni identifitgada resp. cun agid dal qual vegn attribuì a la savur in num (p.ex. chanella).
Olfactorica ed emoziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Per la cumponenta emoziunala da la percepziun da savurs è responsabel in cirquit da faschs da gnerva che collia tranter auter l’ipotalamus lateral cun la part basala dal tscharvè davant e cun parts dal cortex. Infurmaziuns ch’èn colliadas cun emoziuns sa laschan emprender meglier, damai ch’ellas na vegnan betg be arcunadas a moda explicita sur la memoria semantica, mabain er implicitamain sur la memoria episodica.
Cundiziunament en l’olfactorica[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’uman pon tschertas odurs malempernaivlas manar a reflexs da protecziun (il magun che sa tira ensemen e.a.). La stretga connexiun da l’odurat cun il sistem limbic e l’ipotalamus ha per consequenza ch’ils process d’emprender funcziuneschan qua in pau auter: Cuntrari a quai ch’igl è usità tar il cundiziunament classic, pon ils intervals tranter il stimul nuncundiziunà ed il stimul cundiziunà vegnir extendids extremamain. Malgrà fitg gronds intervals poi uschia dar ina reacziun cundiziunada (per exempel malesser e vomitar pervi da disgust) a basa d’in stimul ch’era oriundamain neutral (p.ex. in’odur specifica) ch’è restà arcunà sur fitg lung temp sco stimul cundiziunà.
Feromons[modifitgar | modifitgar il code]
Tar feromons sa tracti da substanzas olfactoricas che vegnan percepidas a moda inconscienta. Quellas pon influenzar process fisiologics u cumportaments ch’èn colliads cun la multiplicaziun. Ils stimuls da feromons na vegnan betg percepids cun l’organ da l’odurat ch’è situà en la part superiura da la chava dal nas, mabain sur in sistem accessoric. Quel è per part – ma betg adina – sviluppà en furma da l’uschenumnà organ vomeronasal, vul dir d’ina gruppa da recepturs sensorics ch’èn ordinads enturn ina pel mucosa ch’è colliada cun la chavorgia da la bucca e dal nas. Quest organ sa sviluppa en la fasa embrionala, ma regredescha silsuenter puspè tar ina buna part da las persunas creschidas. Feromons influenzeschan il cumportament sexual, la simpatia ed antipatia ed ils contacts socials.
Percepziun[modifitgar | modifitgar il code]
In uman posseda radund 30 milliuns cellas da l’odurat sin ina surfatscha da 2×5 cm² pel mucosa che sa chatta en la part superiura da la chava dal nas e che furma l’organ da l’odurat. Sin questas cellas sa chattan radund 400 differents tips da recepturs olfactorics (sin ina singula cella da l’odurat per ordinari be in tip).[3] Las cellas dal medem tip – mintgamai plirs millis – èn repartidas sur l’entir organ da l’odurat. Per percepir substanzas cun in’odur spezialmain intensiva bastan 10–100 milliuns moleculs, quai èn 10−15 fin 10−14 mol d’ina substanza. Substanzas odurusas vegnan enconuschidas a basa da lur structura chemica e pledentan per ordinari plirs differents tips da recepturs specifics resp. cellas da l’odurat. Las cellas vegnan excitadas tras colliaziuns chemicas che sa sumeglian e ch’èn segnadas da las medemas caracteristicas; il grad da sensibilitad per talas classas po però esser sviluppà a moda fitg differenta. La gronda part da las substanzas odurusas han ina massa molara sut 300 g/mol.[4]
Cunfin da percepziun e d’identificaziun d’odurs[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard la prestaziun da l’odurat uman differenziesch’ins tranter la quantitad minimala d’ina substanza odurusa ch’è necessaria per percepir in’odur e la concentraziun ch’è necessaria per pudair distinguer quella.
Sa chattan en ina halla da 500·100·20 (= 106 m³ aria) quatter micrograms da la substanza metilmercaptan ch’è cuntegnida en l’agl, sche basta quai gia per dar a l’uman l’impressiun «ch’i savuria». Da tals stimuls fitg pitschens u schizunt inconscients fa er diever la publicitad subliminala.
Per ch’ina substanza specifica sa laschia distinguer a basa da si’odur, dovri però concentraziuns bundant pli autas. Tar il metilmercaptan è quai per exempel ina valur ch’è radund tschuncanta giadas pli auta che tar il cunfin da percepziun e munta a ca. 4·10−15g/dm³. Blers mammals disponan d’ina percepziun olfactorica bundant pli fina che l’uman (tar il chaun-nurser per exempel per il factur 1000).
Qualitads da las odurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ina classificaziun da las qualitads da las odurs tenor Günther Ohloff, ch’è stà in dals pli impurtants scienzads sin il sectur da las substanzas aromaticas, preschenta la suandanta tabella:
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Nasenzyklus – Dissertaziun FU Berlin.
- ↑ C. Bushdid, M.O. Magnasco, L.B. Vosshall, A. Keller: Humans Can Discriminate More than 1 Trillion Olfactory Stimuli, en: Science 2014, 343 (6177), p. 1370–1372.
- ↑ Gottfried Schatz: Jenseits der Gene, NZZ Libro, 2008, ISBN 978-3-03823-453-1, p. 38–40.
- ↑ Gerd Scharfenberger, Helmut Römer, Volker Lorbach: Immer der Nase nach, en: GIT Labor-Fachzeitschrift 1/2013, p. 19ss.
- ↑ Günther Ohloff: Irdische Düfte, Himmlische Lust. Eine Kulturgeschichte der Duftstoffe. Birkhäuser, Basilea, ISBN 3-7643-2753-7, p. 11.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Chapitel Chemische Sinne, en: Thomas Braun e.a.: Kurzlehrbuch Physiologie. Elsevier, Urban und Fischer, Minca 2006, ISBN 3-437-41777-0.
- Monika Pritzel, Matthias Brand, Hans Joachim Markowitsch: Gehirn und Verhalten. Ein Grundkurs der physiologischen Psychologie. Spektrum, Heidelberg 2003, ISBN 978-3-8274-0248-6.
- Luca Turin: Secret of Scent. Faber & Faber, 2006, ISBN 0-571-21537-8.
- Robert Hamilton Wright: The Science of Smell. George Allen & Unwin Ltd., Londra 1964, LCCN Permalink [1].
- Hanns Hatt: Das Maiglöckchen-Phänomen. Alles über das Riechen und wie es unser Leben bestimmt, Piper, 09/2008, ISBN 978-3-492-05224-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Hirnforschung: Duftstoffe www.wissenschaft.de


text:
Minisguard dals 29.04.2017
- Sonda, 29.4.2017, 17:40
Ina chamulauna che ha appetit sin plastic
Igl è ina sensaziun che scienziads han scuvrì casualmain: Ina chamulauna che mangia plastic. En quest animalet han blers ussa grondas speranzas. Tge far cun il plastic che na vegn betg pli duvrà, è anc adina in grond problem. Vegn la chamulauna propi da schliar quest problem?
Primavaira: Temp per far iert
Semnar basilic n’è betg simpel. L’erva è fitg sensibla pertutgant aua e temperaturas. Nus inscuntrain in expert che cultivescha quellas plantinas. Ensemen cun duas giuvnas da Puntraschigna semnain nus basilic. Nossa finamira per questa stad: Far in pesto cun il basilic.