text:
Per il giubileum da 25 onns Impuls preschenta RTR ensemen cun la Lia Rumantscha la turnea da lectura «Sin il viv!» ed envidan a tadlar impuls prelegids live là nua ch’ils impuls vegnan uschiglio era tadlads. En lieus dal mintgadi da las audituras e dals auditurs da radio. Pia en stivas e stallas, en lavuratoris ed en ierts. Mintgamai quatter auturas ed auturs prelegian novischems impuls anc mai publitgads, ma era impuls ch’èn vegnids scrits gia avant onns aposta per l'emissiun Impuls dal Radio Rumantsch.
Sin il viv! En garascha a Sedrun
Susi Rothmund, Jürg Gautschi, Leo Tuor e Gianna Olinda Cadonau han legì vegls e novischems impuls a l'emprima lectura da la turnea «Sin il Viv!» dumengia ils 28 da schaner 2018.


c: text/html

text:
Beschreibung
Divers AuturAs
Litteratura 34 / Real, Irreal, Surreal
Rumantsch Grischun, Sursilvan, Surmiran, Sutsilvan, Vallader, Puter
Uniun per la Litteratura Rumantscha, 2015, Bestellnummer 30102015
La retscha Litteratura cumpara dapi passa 30 onns. Igl è in organ da publicaziun ideal per persunas che scrivan gugent e che tschertgan ina furma da publitgar lur texts per entrar en barat litterar cun auturas e lecturs.
Sin 166 paginas han lecturas e lecturs ina schelta da texts da different gener – lirica, prosa curta, chanzuns ed essais – che sa deditgeschan al tema principal. La Litteratura cuntegna dentant er anc auters texts, sco p.ex. ils texts prelegids l’onn passà a la concurrenza litterara per il „Premi Term Bel“ a Domat.
Ähnliche Beiträge

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dittadura
La dittadura l'è ona forma de governo autoritaria indova el poder l'è in man de domà on orghen o de domà on dittador, senza vess limitaa da ona costituzion o di legg. Generalment in dittadura i libertàa hinn pocch, e gh'è no libertàa de espression e de stampa.
Anca se in teoria la dittadura l'è 'l contrari de la democrazia, di dittador hinn andaa al poder democraticament, tipo l'Adolf Hitler che l'ha vengiuu i elezion todesch. Normalment i dittadur vengen quand che gh'è di situazion gramm, de crisi o de granda division in tra el Popol, o se 'n partii l'è staa determinant in l'independenza del paes.


text:
Thierachern
Thierachern a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2273 abitant.
El cumün de Thierachern al se tröva a una altitüden de 610 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amsoldingen, Längenbühl, Thun, Uebeschi, Uetendorf.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Andreas Auer, expert e defensur dal federalissem en ina, è mort il venderdi passà cun 70 onns. Auer, burgais da Fideris, è naschì il 1948 a Cuira. El ha fatg carriera sco giurist dal dretg public – quai tant sco academicher ma er sco cussegliant en la pratica giuridica.
Genevra sco center da carriera
Sia carriera ha el fatg per gronda part a Genevra, nua ch’el ha er fundà il Center universitar da dretg umanitar internaziunal. A Genevra ha il Grischun docì 28 onns (1980-2008) dretg constituziunal. Il 2008 ha el midà per tschintg onns a Turitg sco professer per dretg public. Quai resorta da sia biografia publitgada da l’Universitad da Turitg.
Activitad academica naziunala ed internaziunala
En il rom da sia activitad universitara haja el docì dentant er en divers lieus en l'ester. Tar sias staziuns tutgavan tant Paris, Roma e Berkeley sco eir Dakar, Bamako u Ouagadougou.
En Svizra ha Auer sa fatg in grond num sco expert ed er sco aderent da la democrazia directa. Uschia ha el fundà il Center per democrazia ad Aarau il 2009.
RR novitads 12:00


text:
Richard Stallman
El Richard Matthew Stallman (nasüü el 16 de Mars del 1953 a New York), de spess scürtà rms, a l'è un ativista american per el software liber, un hacker, un desvilüpadur de software, cunsideraa de quejvün un radical e un estremista. In del setember del 1983 l'ha scuminciaa el GNU Project (Prugett GNU) per creà un sistema uperatif 'me Unix ma liber, e lü l'era el capo e l'urganisadur. Cunt el GNU Project l'ha scuminciaa el muiment per el software liber e, in del 1985, l'ha faa la Free Software Foundation (fundasiun per el software liber).
El Stallman l'è staa anca el piunier del cuncett del copyleft e l'autur de un fracch de licens 'me la GNU General Public License, la licensa per software liber püsee duprada.
El Stallman l'ha anca desvilüpaa dij bej tocch de software dupraa un fracch, come l'uriginal Emacs, la GNU Compiler Collection e'l GNU Debugger. L'è staa anca in del 1989 el cu-fundadur de la League per Programming Freedom.


text: Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non. Lorem ipsum dolor site amet, consectetur ipsum sit adipiscing elit. In bibendum sit amet nunc non.


text:
En sia decisiun argumentescha il Tribunal federal, ch'i na saja betg discriminant sch'i dettia differents sistems da paja per il persunal da scola e per il persunal dal chantun. La magistraglia survegnia bain radund 10% damain paja ch’il persunal dal chantun. Questa paja pli bassa pertutgia dentant l'entira magistraglia e betg mo las magistras da scola primara.
Il recurs aveva pretendì in sistem da paja unifitgà per tut il persunal dal chantun. Il biro federal per l’egualisaziun dad um e dunna aveva sustegnì il recurs da las magistras.
RR novitads 14:00


text:
La letteratura,
come tutta l'arte,
è la confessione
che la vita non basta.
(Fernando Pessoa)
2020 – n ann particuler, plën de sfides y mpedimënc, ma nce de speranza.
L ann 2020 à per la bibliotech San Durich scumencià scialdi ben. De fauré ie unida metuda a jì la prima manifestestazion, na prejentazion dl liber “La forza della vita” de Chiara Turatto, n’ëila nasciuda sënza mans. Riesc do iel unida a sl dé na relazion sun la medejina africana cun Massimiliano Troiani, na manifestazion n culaburazion cun la butëiga dl mond. N merdi de carnescià pudova la mutans y i mutons inò se lascé depënjer sù l mus te bibliotech. Leprò se ancuntova uni sada danmesdi l Gomitolando, na grupa de ëiles che fej bel da ngrum de ani ciauza deberieda.
Presc do à la pandemia dl corona-virus ënghe tucà la bibliotech. Ai 9 de merz à la bibliotech śarà si portes per l publich. Davia che la dumanda de libri ntan l lockdown fova granda, iel do Pasca, ai 14 de auril, stat metù sù l servisc de purté i libri y media a cësa di letëures. N servisc nuzà scialdi y cun gran legrëza dai zitadins de Urtijëi, vel un aspitova bele dan porta sun si tascia.
Ai 11 de mei fovla finalmënter tan inant: la bibliotech pudova inò giaurì, sambën me cun restrizions. L scumenciamënt do belau doi mënsc de śareda ne fova danz nia saurì. Cun l zenter belau mort ora fovl nce te bibliotech plutosc chiet, ënghe ajache n ne pudova nia se tenì sù massa giut te bibliotech per schivé abinedes de persones. Ena per ena se miurova però la situazion y l lëur jiva ënghe inò for plu tla direzion dla normalità.
D’instà an pudù mëter a jì l’azion da liejer per mutans y mutons dla scola elementera y l ie nce unì fat pea pra l’azion da liejer dla provinzia per sculeies dla mesana. Per stlù jù chësta azion iel chëst’ann unì chris ora n’autra forma de i ani passei – l’estrazion de 30 biei pesć ie unida fata sun Radio Gherdëina. Na festa cun duc i sculeies ne fossa nia stat puscibl.
Ala fin de agost iel unida a sl dé na senteda straurdinera per dé pro l statut nuef dla Lia per la Bibliotech tla pitla sala dla Cësa de Cultura.
Autra manifestazions pensedes per l instà à purtruep messù unì dejdides. Sambën sperun de pudëi mëter a jì la manifestazions perdudes tl ann 2021.
Cun l marcià di libri adurvei de Segra Sacun iel mo na manifestazion garateda da nuté sù che vën urganiseda bel da ngrum de ani.
Per l di dla biblioteches iel unit a sl dé la prejentazion di sënialibri “Jedes Buch hinterlässt ein Zeichen – jede Bibliothek auch“, n projet che à bele scumencià d’autonn dl 2019. Pra la manifestazion à Irene Moroder purtà dant n poetry slam y Pauli Moroder à acumpanià cun mujiga. Samben fova nce i sculeies dla scola d’ert Cademia che à realisà i sënialibri prejënc.
La bibliotech San Durich cumpëida 15.781 media:
- 12.650 libri
- 1.516 CD
- 1.290 DVD
- 72 zaites
- 95 juesc
- 158 autri media
Tl 2020 iel unì mprestei ora 38.543 media:
- 25.835 libri
- 5.721 DVD
- 3.012 zaites
- 3.156 CD
- 586 juesc
- 233 autri media
L valor soziel y culturel dla bibliotech ne possen dessegur nia mustré mé cun chisc numri, ma i desmostra che la ie na istituzion mpurtanta che vën nuzeda scialdi da nosc zitadins.
Rapporto d'attività 2020
Rapporto d'attività 2019


text:
Per l'emprima giada dapi in tschientaner surpiglia la Partida socialdemocrata il presidi da Soloturn. En l'elecziun decisiva ha Stefanie Ingold (PS) fatg dapli vuschs ch'il liberaldemocrat Markus Schüpbach. La manadra da scola da 54 onns ha survegnì 3'649 vuschs. Il president da l'Assicuranza d'edifizis dal Soloturn ha tratg la curta cun 3'369. Gia en l'emprim scrutini ha Ingold fatg stgars dapli vuschs che ses contrahent.
Betg pli candidà ha il president en uffizi Kurt Fluri (PLD). El è stà durant 28 onns president da la citad da Soloturn. Dapi il 2003 fa il politicher er part dal Cussegl naziunal.
Nagin dretg da vuschar per persunas estras
En il chantun Soloturn n'ha il dretg da vuschar facultativ per persunas da l'ester gì nagina schanza. Il suveran ha refusà cleramain l'iniziativa da la PS e dals Verds. L'iniziativa vuleva midar la constituziun: Las vischnancas avessan gì da survegnir la cumpetenza da decider sezzas davart il dretg da vuschar per persunas cun la permissiun da domicil. Il parlament aveva refusà l'iniziativa – la regenza era persuenter.
Votaziun SoloturnGEA 26.8%, Na 73.2%
Resultat
Il Grischun enconuscha gia il dretg da vuschar per esters: Las vischnancas pon decider sch'ellas vulan introducir quel u betg.


text:
Bette Midler ha survegnì il pli impurant premi da teater dal mund sco megliera actura en il musical «Hello Dolly». En ses pled d'engraziament menziunescha ella:
Jeu engraziel a tuts giurors – cun ils blers dad els sun jau propi ida en sortida.
Kevin Kline è vegnì undrà sco meglier actur en il teater «Present Laughter».
Il premi principal per il meglier musical nov al Broadway ha survegnì il musical «Dear Evan Hansen» - In drama davart in suicidi en ina scola.
Tony Awards
Cun ils Tony Awards vegnan undrads ils megliers musicals e tocs da teater che vegnan preschentads en ils 41 teaters enturn il Times Square da New York cun almain 500 sez. Il premi vegn surdà da var 840 giurors ord la branscha da teater.
Moderà da Kevin Spacey
La surdada dals Tony Awards, che ha cuzzà bain trais uras, ha Kevin Spacey moderà. Blers laudaturs e victurs han crititgà la politica dal president american Donald Trump. Ina gronda part dals prominents han purtà ina mascha blau clera sco segn da solidaritad cun l'organisaziun per ils dretgs dals burgais ACLU che s'engascha era avant dretgira en ils Stadis Unids da l'America per ils interess dals migrants.
RR novitads 07:00


text:
India
L'India a l'è un paes del süd de l'Asia.
La capital a l'è New Delhi.
A l'è 'l setim paes del mund per süperfiss, cun 3.166.414 km² e'l segunt per pupulaziun (püssee d'un miliard e cent miliun d'abitant, che'l 70% a l'è sota i 35 agn).
L'alfabetizaziun a l'è al 62%.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'India a l'è tacada al Pakistan a ovest, a la Cina, al Nepal e al Bhutan a nord-est, al Bangladesh e al Myanmar a est.
In de l'Ucean Indian, l'India a l'è arent al Sri Lanka, ai Maldive e a l'Indunesia.
La costa de l'India a l'è lunga püssee de setmila chilometer e la da in sü l'Ucean Indian a süd, el Mar Arabich a ovest e 'l Gulf del Bengala a est.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cunquista britaniga de l'India la scumincia in del 1715.
L'ültim vice-rè ingles de l'India a l'è staa Lord Mountbatten.
In del lüj del 1947, a Lundra a l'è staa vutà el palpee d'indipendenza; la cumissiun Radcliffe l'aveva stüdiaa una fruntera per la creaziun de dü stat:: l'Üniun Indiana, per la püssee part induista, e 'l Pakistan, per la püssee part müssülman.
L'indipendenza a l'è stada pruclamada el 15 d'agust del 1947. La custitüziun de l'India a l'è del 1950.
L'India a l'è stada quater völt in guera cuntra el Pakistan: in del 1948, 1965, 1971, 1999.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'India (nom ufizial: भारत गणराज्य, Repübliga de l'India, in hindi) a l'è una repübliga federala.
El President a l'è el Ram Nath Kovind (del 2017).
El Prim Minister a l'è el Narendra Modi (del 2014).
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La repübliga indiana a l'è fada de 28 Stat Federaj e de 7 Teritori de l'Üniun; tücc i stat federaj, el teritori de la Capital de Delhi e'l teritori de Pondicherry gh'hann un guern elegiüü; i teritori che resten i gh'hann un'aministraziun del guern naziunal central e fan riferiment per via direta al President de la Repübliga. i stat e i teritori a hinn pöö faa in distret (pressapoch 600). I distret gh'hann dent i tehsil (o, a segunda de la lengua, tahsil, taluka, taluk, mandal).


text:
Pruvincia de Vares
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Vares (80.511 ab.)
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.
La lenguaModifega
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, precisament quel ucidental. El dialet de Vares (ciamaa anca busin) l'è pütost vesin al mudel milanes, anca se 'l gh'ha una quai divergenza, suratüt del punt de vista funetegh. El varesot el furma un continuum bel ciar cunt el cumasch e cunt el lüganes. La zona meridiunal inveci la parla el büstoch, un olter dialet ucidental che però el gh'ha di carater uriginai ben marcaa. In de la riva setentriunal del Lagh Magiur se pöden truà di dialet che se vesinen püssee al mudel tesines pütost che a quel de la cità de Vares.


text:
Il parlament haja dà la tscherna al pievel e quel haja fatg la decisiun, accentuescha primministra Theresa May en in'intervista cun la gasetta Bild. Per ella saja sco politicra lura er impurtant d'exequir las decisiuns dal pievel. Perquai stat Theresa May fidaivla a la decisiun ed refusescha in'offerta da las testas da l'Uniun europeica da sortir dal Brexit.
Il mardi avevan president dal cussegl da l'UE Donald Tusk, president da la cumissiun Jean-Claude Juncker e vicepresident da la cumissiun Frans Timmermans envidà la Gronda Britannia da turnar an l'UE. Er en La gronda Britannia sezza avevan ins discurrì davart d'in segund referendum.
Bandunar l'UE betg l'Europa
Theresa May fa dentant attent ch'ins bandunia cun la decisiun l'Eu e betg l'Europa. La segirtad e la defensiun europeica saja er en futur ina obligaziun per la Gronda Britannia.
RR novitads 09:00


text:
La pandemia da corona fruntia sin ina nauscha situaziun tar il persunal da tgira. Uschia resumescha Renate Rutishauser, presidenta da l'Associaziun da las tgirunzas e dals tgirunz en Grischun, la situaziun actuala. Gia avant il lockdown hai dà plitost pauc persunal da tgira. Ils sforz en connex cun la pandemia haja pegiurà la situaziun.
Ils quitads immediats èn, che blers èn exausts, vegnan malsauns e mancan lura en ils teams.
Sch'intginas persunas crodan ora, stoppian las autras tgirunzas e tgirunz surprender quella lavur. «Quai è in circul dal diavel», manegia Renate Rutishauser.
Ina tema ch'ella ha a lunga vista: Sche la professiun vegn adina pli pretensiusa e pli stressanta, pudessian blera glieud smetter da lavurar. En congual cun la situaziun dal mars, na saja er la motivaziun betg pli uschia gronda. Tenor ils resuns ch'ella survegn da commembras e commembers da l'associaziun, sajan blers demotivads ed exausts.
Nagina soluziun a curta vista
Uss, entamez la crisa, na saja betg pussibel da chattar ina soluziun. Tenor la presidenta da l'Associaziun da las tgirunzas e dals tgirunz, dovri ina soluziun per tut la branscha. Sche las cundiziuns da lavur e uschia tut la lavur vegn pli attractiv, saja era pussibel da chattar dapli persunas che vulan lavurar en quella professiun. Quai saja dentant ina sfida che la branscha ensemen cun la politica stoppia schliar.


text:
Envéren
L'Envéren (ciamàt apò: Invéren) l'è giöna de le quàter stagiù en che l'è dividìt l'an endèle regiù temperàde. Del pónt de vìsta astronòmic, el vàmbia al sulstìse d'envéren (entùren al 21 de dezèmber endèl emisféro boreàl e al 21 de zögn endèl emisféro austràl) e 'l fenés al equinòse de primaéra (entùren ai 21 de mars per l'emisféro boreàl e ai 23 de setèmber ende chèl austràl).
L'envéren l'è la stagiù de l'an cói dé (ùre de ciar) piö cürcc e le nòcc (ùre de scür) piö lónghe, e có le temperadüre piö bàse.


text:
L'Italia rinforza sias mesiras encunter la pandemia da corona. Il primminister Giuseppe Conte ha suttascrit in decret che scumonda partys en locals e discos. Festas suenter ceremonias, sco per exempel nozzas, vegnan limitadas sin 30 persunas. Plinavant recumonda la regenza dad er desister a chasa da tschainas ed inscunters cun dapli che 6 persunas che n'appartegnan betg a l'atgna chasada.
Tenor l'agentur da novitads Ansa duain las novas reglas per entant valair per 30 dis. Restaurants e bars ston suenter puspè serrar da mesanotg. A partir da las 21:00 èsi scumandà da consumar bavrondas u da mangiar en pe davant locals. Uschia duain gruppas davant bars vegnir evitadas. La regenza scumonda plinavant viadis da scola. Il sport da contact per amaturs, sco per exempel il ballape, vegn restrenschì.
Dumber s'augmenta er en Italia
L'Italia cun radund 60 milliuns abitants ha nudà glindesdi in dumber da 4'619 novas infecziuns cun Covid-19. Ils dis avant aveva il dumber muntà a passa 5'000. Glindesdi hai dà 39 mortoris pervi da corona. Avant curt aveva l'Italia puspè schlargià l'obligatori da mascras, perquai che las cifras eran s'augmentadas.
Ord l'archiv:
Il matg ha Valter Mengoli sco cunfinari descrit la differenza da las mesiras en Svizra ed en Italia.


text:
Il film nov beneventa ils aspectaturs numnadamain cun il texts «Bainvegni en la citad la pli trida da la Svizra». Il film da reclama da Grenchen è era uschiglio auters che tut tschels ch'ins ha gia vesì sin las paginas d'internet da citads e regiuns. Mo schon la musica. Naginas melodias atmosfericas – mabain Rock and Roll.
Idea spontana
L'idea saja vegnida da duas persunas creativas indigenas che hajan vulì midar in pau il maletg antiquà che Grenchen ha tar blers, di la responsabla per la reclama da la citad, Karin Heimann. Els hajan elavurà in concept che pigliava si tut quels clischés ch'existan davart la citad da Grenchen e giugava cun quels.
Clischés sco quels che la citad n’haja nagin scharm, ch'i na giria nagut e ch’ins na possia betg far la massa, che la citad saja in desert cultural ed insumma ord il mund. Tut quai scrit en gronds bustabs, davostiers mussa il film dentant gist il cuntrari.
«I ha duvrà curaschi»
Avant in onn hajan els dà glisch verda per la realisaziun ed avant paucas emnas saja stada l’emprima visiun. «Cura che jau hai vis il film per la prima giada ha el ma plaschì fitg bain.
Sumeglianta saja era stada la reacziun dal president da la citad. Ensemen hajan els dentant decidì da publitgar il film. «Ins sto era ina giada avair curaschi. Gist sch’i dat uschè blers clischés e pregiudizis. Prender si quai e transfurmar quai en ina istorgia positiva.»
Reacziuns fitg positivas
E las emprimas reacziuns ch'els hajan survegnì da la populaziun confermian ad ella che quai saja stà la dretga decisiun. Ella haja era il sentiment ch’il film discurri a blers avdants da Grenchen ord il cor.
In bun resun ha il film da reclama freh era chattà tar las numerusas interpresas da la citad. Qua hajan els survegnì bleras dumondas sch’ellas possian duvrar quai per exempel per recrutar novs lavurers. «In'interpresa ha scrit ch’ella prendia il film ad ina exposiziun en l’exteriur. In’autra vul metter il film sin l’atgna pagina internet.» Ella saja tut surprendida da las numerusas reacziuns.
Success sur ils cunfins
Entant chatta il film era ordaifer ils da Grenchen derasaziun. Sin ils chanals da Facebook e Youtube è el gia vegnì guardà e partì passa 30'000 giadas. Reacziuns hajan els perfin survegnì da la Finlanda, di Karin Heimann. «Ina persuna ponderescha perfin da vegnir ina giada a Grenchen en vacanzas.»
RR actualitad 12:00


text:
Cur cha Carl es gnü sü da la s-chala da la metro, til ha surprais il chod dal sulai da la saira. La glüm indorada til ha tschiorbantà, uschè ch’el ha serrà ils ögls. Dat ün profuond suspür. Impè da chaminar sco üsità sül marchapè da la metro fin pro la fermada dal bus, til haja tantà sün l’erba amo verda da l’era stretta sper il marchapè. La terra suot seis peis faiva leivmaing penna. Daspö mais nu d’eira’l plü chaminà sün erba. La vöglia da trar oura las s-charpas ha’l s-chatschà. Scuz sün erba nu d’eira’l i plü daspö ons. Carl nu giaiva sainza putschs gnanca in sia pitschna abitaziun.
In butia ha’l avert l’app per la glista da cumischiuns. Daspö ch’el vaiva scuvert quista app, avant ün pêr mais, as tgnaiva’l adüna vi da la glista, cumbain ch’el abitaiva güsta visavi e faiva cumischiuns mincha di. Pan, jogurt e savun da lavar giò. Implü macaruns per la tschaina. Davant la curuna dals macaruns d’eira üna duonna plü veglia, chi mantunaiva pakettins da spaghets in seis charrin straplain. Cur ch’ella ha dat bada il sguard sdegnuoss da Carl, ha’la interruot seis far: «E co as prepara El per la guerra?» «Che guerra?» «Quella chi vegn!» «Ingio?» «Ma nu guarda’L ningünas novitats!»
Carl propa nu vaiva ingün’idea da quai chi capitaiva güsta. Davo ch’el vaiva badà, ch’el s’indurmainzaiva daspö ons mincha saira davant la televisiun e’s sdruaglaiva mincha bunura cun üna testa greiva, tilla vaiva’l depuonüda davant la brocanta. E daspö ün pêr dis o forsa eir daspö ün pêr eivnas nu vaiva’l plü let la gazetta. El laiva bain leger mincha di las novitats online, ma nu faiva. Pelplü sezzaiva’l in sia chadafö e guardaiva a gnir s-chür dadour fanestra. Il desideri da metter tuot suotsura ha’l sbüttà.
Pro la chascha ha’l scannà las lingias grassas da las gazettas dal di. «56% dals Tudais-chs spettan guerra!». Ma no nun eschan in Germania, ha Carl pensà.
Davo tschaina ha’l tippà la glista da cumischiuns per il di davo: övs, tomatas, schampo.
Quella not s’ha Carl insömgià ch’el staiva scuz sün l’era pro la staziun da la metro. Las plantas da seis peis büttaivan ragischs e fastüts creschivan our da la dainta. Fastüts sechs e strupchats sco gran amalà d’utuon.
La daman, davo avair fat la duscha, s’ha’l struschà ils chavels cul süaintamans, contemplà la pel raplada da la dainta dals peis. Las unglas darcheu. Culs mans ha’l dozzà il pè dret sül büglin. La düritscha gelguainta dal chalchogn til faiva ün pa s-chif. Cun la pincetta ha’l trat oura ün pêr pails gross sül polsch dal pè. Cul cnipser ha’l scurzni las unglas. I til paraiva cha sias unglas gnissan adüna plü düras e tillas tagliar adüna plü stantus. Perquai ch’el vaiva la gramfcha i’l vantrigl schnester, ha’l spostà la pedicüra dal seguond pè sül di davo. Puli il büglin, trat aint, petnà, fat cafè. Carl as dumandaiva co chi’s prepara per üna guerra. Nona e bazegner, chi vaivan amo fat tras la seguonda guerra mundiala, d’eiran morts. Ma eir sch’els füssan amo in vita, nu vessa servi da tils dumandar. Els nu savessan nöglia sur d’üna guerra dad hoz, üna guerra cun dronas, internet e forza atomara. El ha googlà «terza guerra mundiala in Europa». Sün üna pagina per preparativs civils ha’l let: «Il svilup da la politica mundiala chaschuna üna dinamica potenziala chi nu das-cha gnir suotvalütada. Aint il mender cas suppuonü pon preparativs minuzius cun agüd da las masüras nomnadas pussibiltar il surviver in Europa Centrala».
Las masüras d’eiran partidas sü in quatter puncts: 1. stabilità emoziunala, 2. fitness corporala, 3. reservas finanzialas in raps bluots e 4. mangiativas. Ils puncts 1. e 2. ha Carl resguardà sco sainza importanza, laiva però pisserar amo il listess di per ün pêr milli euros in bancanotas pitschnas e munaida e cumprar or per il cas cha l’euro vess da collabar. Davo avair stübgià a fuond il punct 4., ha Carl cumplettà sia glista da cumischiuns cun 40 liters aua da baiver, 136 kils farina 45 kils lat pulverisà, 45 kils zücher, tschinch kils sal, 365 tablettas da vitamins e minerals, tschinch liters öli da fluors da sulai, nuschs, frütta secha, charn e pesch in conservas. Üna bella glista da cumischiuns, ha Carl pensà ma listess decis d’agiundscher amo desch kils cafè. Guerra sainza cafè til paraiva inimaginabel.
Dürant la posa da cafè in büro ha Carl dumandà a seis collega Burger che ch’el pensa da provistas per il cas d’urgenza. «Che, tü nun hast amo ingüna?» «Na.» «Eu at tramet ün linc! Aua, öv in puolvra e rost da bouv, tuot lapro!». Uschea ha Carl actualisà sia glista da cumischiuns e postà ün «pratic e squisit paket da provista per il cas d’urgenza» conservabel fin a 25 ons, per 3’500 euros, livraschun amo il listess di.
La saira ha’l cumprà in butia desch kils fava da cafè. La chaschiera d’eira surpraisa: «Ö! Hoz cumpra’L bler cafè!» Cun ün surrier tilla ha’l signalisà ch’el tilla lascha cul buonder. Rivà a chasa, d’eira l’entrada barricadada cun var 50 s-chaclas da chartun in differentas grondezzas. «www.provista-urgenza.com» d’eira stampà grass sün mincha s-chacla. Per 50 euros s’han spüerts ils duos students da la wg sül plan terrain da güdar a portar las s-chaclas sü da s-chala fin davant l’üsch da sia abitaziun. «Provista per il cas d’urgenza?» ha dumandà ün dals duos tgnond il scuffel. Tschel be schnöss: «Ma schi! Quai es pratic ch’El pissera per üna buna reserva, lura in cas da bsögn savaina ingio ir per tuot.» Dond üna risada han ils students portà sü las s-chaclas.
Carl ha decis da müdar sia chombra da durmir in üna chaminada. Pelplü d’eira’l sa in chadafö e da quinderinavant pudess el eir durmir là. El ha strat il mataratsch fin in chadafö. Ün let dubel d’eira inamöd massa grond per el sulet. El ha resgià ourdglioter il mataratsch cul curtè da pan, ha miss las duos parts üna sün tschella, tillas ha plajadas aint cun ün linzöl net. El ha taglià in tocs rom e lattida dal let e trais da las quatter sopchas in chadafö. Quista pitschna reserva da laina dad arder ha’l miss pro las s-chaclas cun la provista in sia nouva chaminada. Da tschaina ha’l mangià ün’omletta cun tomatas. Plü tard, cur ch’el giaschaiva stanguel in sein nouv cuz, ha’l tippà la glista da cumischiuns aint ill’app: pesch, salata, lat, tschiculatta, desch kils puolvra da lavar, duos liters spiert dad arder, zurplins, 500 chandailas, 15 tocs savun.
Quella not s’ha Carl insömgià, cha’ls duos students traplignan l’erba frais-cha da l’era pro la staziun da la metro. Els riaivan nars o disperats. El ha provà da tils strar davent da l’era per proteger l’erba, ma ils duos students han zappà e sgraflà sü la terra fin cha tuot l’erba d’eira in malura.
Il di davo in büro ha Carl googlà «autodefaisa in temps da crisa». El ha decis da cumprar ün’arma. Dürant la posa da cafè ha’l dumandà, a Burger sch’el posseda üna. «Che, tü nun hast amo ingüna?» «Na.» «Eu at tramet ün linc. Nu manglast scuttar, tuot legal!» Ed eir quista jada ha Carl segui il cussagl da Burger ed ha postà ün spray da paiver «manaivel», üna pistola d’alarm «cun effet enorm», üna sgür «dal garanti adattada per l’apocalipsa», üna macheta cun lama «extra tagliainta», ün pal telescopic «in qualità d’autoritats» ed ün arch da chatscha «bainschi char, ma indispensabel in situaziuns d’urgenza» cun üna vainchina frizzas da carbon «per adöver universal».
La saira ha’l mangià pesch cun salata ed ha magazinà chandailas, savuns e las otras cumpras ill’anteriura chombra da durmir. El ha tut bloc e rispli ed ha inventarisà la roba. Daman in büro planisarà’l ün sistem per tgnair uorden. Aint l’internet ha’l postà amo ün pitschen tresor per raps ed or, ün muglin da cafè, ün buglider da gas cun avuonda cartuschas da reserva, mascra da gas, duos cuvertas da lana, ün set da cusir, üna gronda termos. Plü tard ha Carl tippà in sia glista da cumischiuns: desch tubas pasta da daints, lamas da far la barba, duos pakets palperi da tualetta, palperi da chadafö, masdüra per rasada da chaschöl, gorgonzola, sfögliada e paira ed üna butiglia vin. Implü ha’l tippà üna glista per l’apoteca.
La bunura, davo avair fat la duscha, s’ha Carl occupà da la pedicüra dal pè schnester. El ha dozza il pè sül ur dal büglin. Cun la pincetta ha’l strat oura ils pêr pails gross sül polsch dal pé ed ha scurzni las unglas cul cnipser.
Dürant la posa da cafè in büro til ha Burger dumandà sch’el haja fingià pinà üna buscha per in cas da fügia. «Eu at tramet ün pdf cun la glista da pakettar.» Carl ha let la glista ed ha postà üna gronda buscha stabila sülla pagina d’internet d’ün affar da sport.
La saira cur ch’el es rivà a chasa cun sias cumpras, til spettaivan darcheu ün pêr pakets ill’entrada da l’edifizi. Carl ha portà sü tuot in sia abitaziun ed ha miss la rasada da chaschöl aint il fuornin, ha impli ün magöl cun vin. Lura ha’l avert ün paket. La macheta. El ha trat sü üna chomma da la chotscha ed ha fat il test da la lama vi dal pail dal vantrigl. La macheta tagliaiva straordinari. Aint ils prossems pakets d’eiran il spray da paiver, il muglin da cafè e la mascra da gas. Carl ha impli e svödà ün magöl vin in üna tratta ed avert l’ultim chartun. L’arch da chatscha. El ha spakettà l’arch ed ils accessoris our da la folia da plastic, ha contemplà il material, examinà la stabilità, let il möd d’adöver, impli il cuzer cun tuot las frizzas fin sün üna. Quella frizza ha’l miss aint l’arch. El es stat sü ed es i via pro la fanestra, tilla ha averta, ha dozzà la spadla, trat cun daint da muossar, daint d’immez ed aneller vi dal curdun ed ha tendü l’arch. Carl ha mirà giò sün via. Ün bun sentimaint.
Puchà ch’el nu vaiva ingünas cigarettas. Carl s’ha permiss amo ün magölin grappa ed ün pa stuorn ha’l tippà tschinch pakettins cigarettas sün sia glista da cumischiuns.
Quella not ha’l durmi clos e sainza sömmi fin cha seis natel til ha sdruaglià. Dürant la posa da cafè in büro til ha Burger tschegnà. Carl ha tschegnà inavo.
La saira cun rivar sü da la s-chala da la staziun da la metro, til ha surprais il chod dal sulai. Tschiorbantà s’ha’l tschantà sün ün bankin. L’era glüschiva sco ün clerai plain müs-chel. El ha trat oura s-charpas e stinvs, ha stoppà ils stinvs aint illas s-charpas, lià insembel las curajas, s’ha büttà las s-charpas sur la spada sco ils pattins d’uffant. El es stat sü, es chaminà sur il catram fin via sün l’era. Ün pêr fastüts dürs til han pizchà aint illa pel fina tanter la dainta dals peis. Carl ha sfuà la dainta illa terra fraida. El ha serrà ils ögls. Dat ün suspür profuond.


text:
L’um da 76 onns na quinta betg ch’el vivia anc en 50 onns, uschia ch’el n’ha alura era nagin'influenza pli sin il decurs dal dialect da Lustenau.
Si’emprima poesia en dialect ha Otto Hofer scrit cun 22 onns. Dapi lura èn passads bunamain 55 onns ed il «Mundartdichter» ha mess sin palpiri anc inqual rima en dialect da Lustenau. Quest dialect sumeglia fitg il dialect dals vitgs svizzers gist da l’autra vart dal Rain, sco per exempel quel da Diepoldsau.
Cura che Lustenau era anc svizzer
Avant intgins tschientaners tutgava Lustenau numnadamain per propi era tar la Svizra. Ma il 16avel tschientaner han ils Austriacs decidì ch’il Rain haja da furmar il cunfin. Persuenter ah la Svizra survegì ina autra part sulom. Il uschè numnà «Schweizer Ried».
Il poet che na cumbatta betg
Cun sias poesias en dialect dal Lustenau mantegn Otto Hofer sper la lingua era las diversas tradiziuns dal Lustenau ch’el descriva minuziusamain.
Des ist mier schei….nbar egal.
Lustenau dumbra oz passa 22'000 abitants. Ils paucs discurran anc il vair dialect. Sin la dumonda sch’i daja il dialect da Lustenau era anc en tschuncanta onns respunda l’original: «Des ist mier schei… nbar egal».


text:
Ronch (Svizzera)
Ronch (Ronco sopra Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 644 abitant e una süperfiss de 5.0 km², e al se tröva a una altitüden de 353 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ronch a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cavian, Gambarögn, Pin (IT-VA) e Scona.
Pruverbi in del dialet de Runch[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'ögg du padron l'è quél ch'u guida el caval.
- L’óm savi u riflet prima da cumenzà.
- Cjà verta, cja curada.
- In una cjà l'è necessaria una sola bórza e un capu sol.
- Cativ, u ne 's diventa mia tut in un dì.
- La carità la scónd i difett di älcc.
- La cjà senza cantina l’è una cjà poverina.
- L'óm savi u 's conténta del poch.
- L’ann de nev l'è ann de begn.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- El cuntedin ch’u va göb, in del camp u ‘n vegn fòra göb.


text:
I è numnadamain è in pau ina chasa speziala. Sin las emprimas 2 auzadas èn numnadamain las abitaziuns - tut en tut 4. E sin las proximas 2 auzadas sa chattan las chombras da durmir.
Ina chasa plain vita
En ils megliers temps abitavan passa 30 persunas en «Casa Gronda». Alfonsina Vincenz è naschida il 1940 ed ha abità en chasa fin il 1961. Durant si’uffanza sajan els stads varga 20 uffants. Quai eran natiralmain temps nua ch’i marschava, di Alfonsina Vincenz. Clar saja uschia era ch’i deva magari in pau charplina tranter ils uffants. Ma la fin finala era l’entira chasa sco ina gronda famiglia.
Ils temps sa midan
Daniela Bundi è naschida il 1962. Il temp cun 20 uffants en chasa haja ella mai enconuschì. Cura ch’ella era ina buoba abitavan anc 10 fin 11 persunas en «Casa Gronda»
Oz abitan anc 4 persunas en «Casa Gronda», numnadamain Daniela Bundi e sia famiglia. Suenter ch'ella saja stada davent in temp saja ella turnada il 2004 a Surrein, ed uschia en «Casa Gronda».


text:
Protecziun totala
Il Parc Naziunal Svizzer cumpiglia ina cuntrada natirala alpina cun ina fauna e flora fitg ritga. En quest spazi da viver vegn la natira surlaschada a ses svilup natiral. L’uman gioga qua ina rolla d’aspectatur: el è perditga dals process dinamics che dattan a questa cuntrada ses caracter incumparabel.
Il pli vegl parc naziunal da las Alps
Il Parc Naziunal Svizzer ha ina surfatscha da 170 km2. El è il pli grond reservat e l’unic parc naziunal da la Svizra. Tenor l’Uniun internaziunala per la protecziun da la natira (IUCN) appartegna il Parc Naziunal Svizzer a la gruppa la pli exclusiva dals reservats natirals (cuntrada selvadia) cun prescripziuns da protecziun las pli severas. Fundà l’onn 1914, è el ultra da quai il pli vegl parc naziunal da las Alps e da l’Europa Centrala.
Ina fauna multifara
Il Parc Naziunal è enconuschent per sia ritga fauna e flora alpina e per sia natira intacta. Ils viandants pon observar chamutschs, tschiervs, capricorns, muntanellas ed evlas, fotografar flurs alpinas da tuttas colurs, admirar las pli differentas cuntradas muntagnardas intactas e far bellezzas spassegiadas sin las vias e sendas marcadas.


text:
Il zercladur ha la hotellaria grischuna registrà 228'241 pernottaziuns. Quai è in bun tant dapli che anc il matg (66'000). Cumpareglià cun il zercladur 2019 èn quai però anc adina bunamain 35% pli pauc.
Dals giasts che han chattà la via en Grischun il 2020 è la gronda part Svizzers e Svizras. Cumpareglià cun il 2019 hai qua schizunt da in plus da bunamain 2% il zercladur, uschia las cifras da l'Uffizi grischun per economia e turissem.
In minus istoric
D'in minus istoric discurra l'Uffizi federal da statistica sin plaun naziunal. Quai per l'emprima mesadad dal 2020. Tut en tut ha la hotellaria Svizra nudà bunamain 10 milliuns pernottaziuns l'emprim mez onn. L'onn 2019 eran quai però anc bunamain il dubel. Raschun principala per quella bilantscha istorica è tant sin livel chantunal sco er sin livel naziunal la situaziun speziala cun il coronavirus.
Cumpareglià cun il minus sin livel naziunal pon ins dir ch'il Grischun n'è betg pertutgà uschè ferm. En l'emprim mez onn 2020 ha il Grischun nudà in minus da bun 23% cumpareglià cun il 2019.


text:
Event
Lutra e Castor
Beschreibung
Referat da Lüzza Rauch, Scuol. Il castor e la lutra vivaivan in flüms e lais da tuot l’Europa, l’Asia e l’America dal Nord. Schabain cha las duos spezchas vivan in ün ambiaint sumgliant, es li castor üna bes-cha ruslignanta e la lurtra carnivora, dimena derivantas da famiglias na paraintas. Differents motivs sun stats la causa d’üna diminuaziun alarmanta o dafatta totala da las populaziuns dürant il 19 e 20avel tschientiner. Cun plaschair constatain pero cha tant il castor sco eir la lutra populeschan darcheu l’En.
Karte
Verantwortlich für diesen Inhalt Tourismus Engadin Scuol Samnaun Val Müstair AG.
Diese Webseite verwendet Inhalte von Guidle.


text:
Concret han ils pumpiers d’agid da via emprendì e trenà da salvar persunas ch'èn involvidas en accidents cun camiuns.
L’exercizi è vegnì fatg sper la basa da pumpiers da San Bernardino. Era ils blers participants da l'exercizi eran da San Bernardino. Els gidan en cas dad accidents en il tunnel: Cun l’experientscha ch’els han gia pon els profitar il pli ferm dad in tal curs.Da las autras basas da pumpiers d’agid da via ha mo pudì prender part ina persuna - e quai era il cumandant.
Nus avainsa darar accidents cun camiuns en nossa regiun. Tant pli interessant ed impurtant èsi da savair co reagir en in tal cas.
Quai sto esser il tip per esser pumpier. I vul passiun, plaschair e la voluntad da gidar.
Jau sun pumpier e gid ad auters. Sche jau sun en privel sun jau era engraziaivel sch'i vegn gidà a mai.
Savair ch’ins po gidar ni perfin salvar ad insatgi dat la motivaziun dad investir tut quellas uras ed il temp liber per ils pumpiers.
Als participants da l'exercizi para il curs dad avair plaschì. L’exercizi era in exercizi da pilot. Sche i dat anc plirs da quests curs vegn evaluà e dependa era dals feedbacks dals pumpiers che han pudì prender part. En ils cader da pumpiers grischun vegn silsuenter discutà co proseguir cun il cas spezial dals camiuns.
RR Actualitad 07:00


text:
Il mars passà haja la dunna (62) survegnì in telefon dad in um, spezifitgescha la polizia il cas. Cun «vusch confidenta» saja reussì a l'um da far crair a la dunna, ch'el saja in enconuschent dad ella e ch'el dovria raps per in'investiziun a curta vista. Sinaquai saja la dunna ida per 30'000 francs ed haja surdà quels ad in currier.
Suenter avair udì nagut pli da ses enconuschent saja la dunna vegnida disfidanta ed haja contactada la polizia chantunala dal grischun. Grazia a la stretga collavuraziun da la procura publica dal grischun e las autoritads franzosas hajan ins arrestà anc la medema saira trais persunas a Mulhouse (F). Al medem mument haja la polizia er pudì recuperar la summa cumpletta da 30'000 francs e restituir ella a la dunna.
Tar il cugliunaders supponids sa tractia da trais Polacs tranter 18 enfin 21 onns. Uss hajan els da sa responsar davant la giustizia, terminescha la polizia sai communicaziun.
RR novitads 16:00


text:
Sumers
I Sumers (abitanc de Šumer, egizian Sangar, biblich Shinar, nasciü ki-en-gir, da ki = tera, en = titul traslaté normalmënter sciöche signur, gir = zivilisé, studié, porchël quindi "post di signurs zivilisá") vëgn conscidrá la pröma zivilité urbana[1] adöm cun chëra dl Egit antich y chëra dl Rü Indo. I Sumers viô tla Mesopotamia dl süd encër le 4.000 dan C. y â svilupé daimpröma na scritöra figurativa/pictografica y spo, encër la fin dl IV. milen dan C., na scritöra tla forma de cone che vëgn aratada la pröma dan da dötes les atres formes de scritöra codificada.
Sargon de Akkad á unifiché i raiuns di Sumers.
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Pettinato, 2005


text:
Conthey (distret)
El Distret de Conthey (en fransés: District de Conthey, en todèsch: Bezirk Gundis) l'è giü dei quatórdes distrècc del canton Vales, en Svìsera. Endèl Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù totàl de 24 824 abitàncc. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Conthey.
Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cümü del distrèt de Conthey i è:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
External links[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Conthey District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ortografìa del Bresà
Contèst[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sicóme che 'l Bresà l'è sèmper stat e amò 'ncö l'è 'na lèngua prim de töt parlàda e mìa scriìda, 'na ortografìa acetàda e ricunusìda de töcc l'è mai stàda definìda. Endèi öltem agn la prudusiù leterària 'n dialèt l'è crisìda 'n pó (suratöt comédie 'n dialèt e cumpunimèncc poétic) ma le régole che i autùr i g'ha doperàt per scrìer le g'ha mìa curìt dré a 'n standard definìt ma piötòst a divèrse tradisiù e quàze sèmper con de le variàncc personài. En piö, endèi öltem agn, en quàc cümü (suratöt chèi aministràcc de la Lega Nord) i g'ha ambiàt a mèter i cartèi stradài de indicasiù de le località, có la versiù bilìngue, (Italià e dialèt local) ma apò a 'n chèsto ògni aministrasiù la g'ha doperàt régole ortogràfiche diferènte e de spès machinùze e 'na grafìa cümü la sömèa amò de lóns de ègner.
Le quistiù che g'ha creàt i pio tacc problémi i è la reprezentasiù dei suòni [s] e [z] (rindìcc a segónda del autùr a le ólte có -ss-, a le ólte có -s- o sedenò có -z-) e 'l suòno [ʧ] en contràst col suòno [k] quant che 'l capèta a la fì de la paròla (rindìt a segónda del autùr có -cc, -c o -ch).
Ortografìa modèrna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le régole dopràde endèi artìcoi marcàcc come scriìcc segónt l'ortografìa modèrna le se rifà a la grafìa del Canossi che l'è sènsa döbe l'autùr dialetàl bresà contemporàneo piö 'mportànte, con apèna 'n quac ritóc, per rindìla piö sistemàtica, endóche 'l poéta l'ìa mìa stàt unìvoco.
Régole ortogràfiche[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le régole i è le stèse che se dopèra per scrìer en Italià föra che per le ecesiù riportàde ché sóta:
Vocài[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se dopèra l'acènto gràve e acùto per distìnguer el fonéma /e/ del fonéma /ɛ/ e 'l fonéma /o/ del fonéma /ɔ/ 'ndèle sìlabe acentàde.
En piö, se dopèra la diérezi per reprezentà le vocài srotondàde /ø/ e /y/.
Üzo del acènto[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'acènto gràfic el g'ha dò funsiù:
- Destènguer le vocài deèrte (è e ò) de chèle seràde (é e ó).
- Indicà la sìlaba che la pórta l'acènto tònic 'ndèle paròle che i è mìa monosilàbiche.
L'è importànte che 'na paròla la na pórte apéna giü de acènti gràfic sedenò se pöl mìa capéser quàla che l'è la sìlaba col acènto tònic.
Töte le paròle mìa monosilàbiche le g'ha de ìga 'na sìlaba col acènto gràfic, sedenò pöl vésega dei döbe sö 'ndoche méter l'acènto tònic e chèsto 'l pöl creà cunfuziù e fa confónder le paròle. Per ezèmpe, se se scrìf fiochel sènsa acènti se sà mìa se se völ dì fiòchel (it.: nevica?) o fiochèl (it.: falcetto).
Sicóme che le vocài àtone (mìa acentàde) le g'ha en valùr distintìf minùr, l'è mìa nesesàre discriminà tra vocài deèrte e vocài seràde. Chèsto 'l völ dì che la paròla vedèl la pöl véser prununciàta tat [veˈdɛl] come [vɛˈdɛl] sènsa compromèter la comprensiù.
Chèsto 'l völ dì che se troarà l'acènto gràfic (acùto o gràve a secónda del valùr de la vocàl) apéna sö la sìlaba che la pórta l'acènto tònic.
Quan che l'acènto tònic el stà söndèna vocàl srotondàda (ezèmpe: ödela [ˈødela]) ocór mìa segnàl perchè gh'è zà la diérezi, però quan che 'la capèta söndèna sìlaba con 'na vocàl mìa srotondàda ma la paròla la g'ha dét 'na quac vocàl srotondàda (ezèmpe: rödèla [røˈdɛla]) alùra bizògna segnàl sedenò se pöl pensà che 'l nàghe söla vocàl srotondàda.
Con chèste régole restarès föra póche paròle che le pödarès fa nàser amò dei döbe, cioè paròle come cümü o bötöm 'ndoche le vocài srotondàde i è dò e giöna de le dò la pórta l'acènto tònic. Per chèste gh'è mìa ótra sulusiù che la memória e l'üzo. De sòlit però l'acènto tònic al và söla segónda de le dò vocài srotondàde, compàgn che 'ndèle paròle apéna lüminàde e apò a 'n fügüret [fyˈgyrɛt] (it. figurati) o sügüremel [syˈgyrɛmɛl] (it. assicuramelo). Adognimòdo se tràta d'en nömer picinì fés de càzi.
Consonàncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le régole per la prunùncia de le consonàncc i è le stèse de chèle de l'ortografìa de la lèngua italiàna föra che per chèle situasiù che l'Italià 'l conós mìa o adognimòdo i è mìa ambìgue. Per ezèmpe:
- Se dopèra 'l digràma -cc en fì de paròla per reprezentà 'l fonéma /ʧ/ (endèle ótre puzisiù chèsto fonéma l'è rindìt per mès de le régole normài de l'ortografìa de l'Italià).
- Se dopèra 'l graféma -z- per rènder el fonéma /z/, compàgn che 'ndèle paròle fazöl (it; fagiolo), zét (it: gente, aceto).
- Se dopèra 'l sègn -s- per rènder el fonéma /s/, compàgn che 'ndèle paròle fasöl (it; fazzoletto), sét (it: sete).
- 'Na sequènsa de consonàncc tìpica dei dialècc de la Lombardìa l'è chèla furmàda de 'na fricatìva alveolar con tacàt 'na africàda postalveolar, compàgn che 'ndèla sequènsa -sʧ-. Per reprezentà chèsta sequènsa se dopèra la grafìa s•c (el Canossi el doperàa la grafìa s.c, ma sicóme che 'l pùnto el g'ha de le funsiù gramaticài zà definìde, se preferés doperà 'l punto a metà rìga.
Chèsta sequènsa, la pöl capetà tat en prensépe de paròla (s•cèt /sʧɛt/) cóme en mès a la paròla (brös•cia /ˈbrøsʧa/) come apò a la fì de la paròla, (giös•cc /ˈʤøsʧ/).
- Endèl Bresà gh'è apò la sequènsa /-sʤ-/, che la vé reprezentàda có la la grafìa -sg- o -sgi-, come in:
- bàsgia /ˈbasʤa/ — bàsge /ˈbasʤe/
- sgionfà /sʤonˈfa/
Diferènse respèt a le régole del Canossi[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Canossi el gh'ìa stabilìt de le régole de letüra che i è pò stàde püblicàde 'ndel'apendìce a la sò racòlta de poezìe Melodia e Congedo. Le regole piö ambìgue che s'è sercàt de rasiunalizà i è le seguèncc:
- El suòno [z], el Canòssi el la scriìa 'n dò fòze diferènte, a ólte -s- e a ólte -z- come se pöl véder endèl tòc ché sóta (ciapàt de Melodia e Congedo e che pàrla de le Dés Zornàde de Brèsa:
- tè dise chè l’è stada
- ‘na spécie dè ‘na fèsta. Salta ‘n pé
- töcc quancc, tö sö i füzìi e cór èn strada…
- Le dò paròle dise [ˈdize] e füzìi [fyˈzij] i è prununciàde töte dò cól suòno [z].
- En chèsta situasiù, 'ndèi artìcoi de la wikipedia scriìcc en Bresà có l'ortografìa modèrna se dopèra sèmper el sègn -z-.
- El suòno [s] el Canossi 'l la scriìa a ólte -ss- e a ólte -s-. La prìma grafìa quan che 'l suòno [s] l'éra tra dò vocài e l'ótra en töcc i óter càzi, föra che 'ndèna quac ràra ocaziù 'ndóche 'l dopràa -zz- o -z.
- Endèl tòc riportàt ché sóta se tróa töte quàter le grafìe:
- La baraónda la s’è ambiada issé:
- öna matina èl Comandant dè Piazza
- (l’era la fi dè marz, ai vintitré),
- èl manda ‘n Municìpio a bàter cassa.
- Èl comanda dè dàga lé pèr lé
- sentrentamila svànzeghe.
- Piazza el vé fat rimà con cassa a dimostrasiù che se tràta sèmper de 'na [s]. La z finàl de la paròla marz l'è ac 'na [s] perchè 'n Bresà, en finàl de paròla, le consonàncc sonóre le gh'è mài .
- Endèi artìcoi de la wikipedia scriìcc en Bresà có l'ortografìa modèrna se dopèra sèmper -s- e mài -ss- perchè adognimòdo se tràta mìa de 'na geminàda compàgn che 'ndèl Italià ma de na [s] sèmpia.
- Per el probléma de distìnguer i suòni [k] e [ʧ] a la fì de la paròla se fa compàgn del Canossi cioè -c per el suòno [k] e -cc per el suòno [ʧ]. Vèt le paròle tòc [tɔk], töcc [tøʧ] e quancc [kwanʧ] endèl tòc riportàt ché sóta, ciapàt ac amò de le Dés Zornàde.
- àrmes töcc quancc d’ön tòc dè maranèl
- El Canòssi el gh'éra adotàt la convensiù de mantègner endèla grafìa le consonàncc sonóre en fì de paròla, aisebé che dòpo, 'ndèla apendìce del Melodia e Congedo el gh'éra specificàt che le nàa lizìde come sùrde. Per ezèmpe se 'l scriìa mónd el nàa lizìt [mont].
- Chèsta régola la creàa dèle ambiguità perchè, per ezèmpe, el piat endóche se màia, en Bresà se 'l dis apò tónt e mìa töcc i pöl saì che 'l vé de tondo e che quìndi segóndo le régole del Canossi el narès scriìt tónd.
- Per render piö fàcil la scritüra a töcc, endèi artìcoi de la Wikipedia scriìcc en Bresà có l'Ortografìa Modèrna, s'è prifirìt evità ògna ambiguità e le consonàncc finài se le scrif sèmper compàgn che se le lès (e quìndi, el piat endóche se màia se 'l scriarà tónt).
Per el rèst le régole i è pròpe le stèse del Canossi, con apéna 'na sistematicizasiù de l'üzo dei acènti che però zà 'l Canossi 'l tindìa a doperà de spès per evità cunfuziù cóme 'ndèle paròle dàga, bàter, Municìpio, 'ndoche l'acènto l'è doperàt apò condèle paròle piàne (acènto tònic söla penöltema).
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
I tòc ciapàcc de le Dés Zornàde del Canossi se pöl troài apò a söi sicc indicàcc ché sóta:
- http://www.anticabirreria.it/lediecigiornate.html
- http://rsb.provincia.brescia.it/bstovini/la_lingua.htm
Le régole ortogràfiche dopràde del Canòssi i è stàde de lü stès descriìde e püblicàde 'ndel Melodia e Congedo, vülüm cüràt de l'Aldo Cibaldi. Endèi sit riportàt ché sóta i è stàde trascriìde isé cóme le compàr söl lìber apéna lüminàt:
En óter sito de referènsa gramaticàl e de ortografìa l'è chèsto: https://sites.google.com/site/dialetdebresa/grammatica
E ché se tróa un pó de vocabolario: https://sites.google.com/site/dialetdebresa/dizionario


text:
Gia in'emna pli baud che l'onn passà ha la populaziun mundiala duvrà si las resursas per l'onn 2017. Davent dad uss viva ella da las reservas dal mund. Per cuntentar il basegn mundial da resursas duvrassi entant 1,7 terras. Er la Svizra viva cleramain sur sias relaziuns, scriva il WWF. Sche tut ils pajais vivessan sco nus, duvrassi schizunt trais terras. In stil da viver sco ils Americans u Australians basegnass tschintg planets.
L'onn 1997 ha la populaziun mundiala anc duvrà radund nov mais per duvrar si las resursas mundialas. Ventg onns pli tard dovra la populaziun be anc set mais per cumenzar a viver da las reservas dal mund.
Ils protecturs da l'ambient supplitgeschan perquai la populaziun da schanegiar las resursas e da viver a moda pli effizienta. Er en Svizra stoppia la midada en il sectur da l'energia vegnir vesida sco resposta sin las sfidas ecologicas. Quai svilup stoppia vegnir accelerà ed il stil da viver vegnir adattà.
RR novitads 12:00


text:
Durant in pled avant la Chas'alva a Washington ha Donald Trump ditg ch'el veglia far ina fin als acts da violenza ed a l'anarchia en la terra. Sch'ils burgamesters ed ils guvernaturs na vegnian betg da procurar per segirtad en ils lieus pertutgads vegnia el a mobilisar tut las forzas civilas e militaras ch'èn a disposiziun per franar ils cravals.
Demonstraziuns cunter violenza da la polizia
En bleras citads dals Stadis Unidas datti dapi dis demonstraziuns encunter la violenza da la polizia, il rassissem e la malgistadad sociala. Quellas èn per part cupitgadas en violenza. Trump ha perquai gia pliras giadas appellà als politichers democratics da prender mesiras pli rigurusas e renfatschà ad els flaivlezza. La raschun per ils protests è la mort dad in afro-american suenter in'acziun da polizia brutala a Minneapolis.
Per tadlar curt e concis:


text:
La banca UBS serra mintga 5avla filiala en Svizra. Anc en l'emprim quartal da l'onn duain svanir 44 da las 240 filialas en il pajais, ha ditg il schef da l'UBS, Axel Lehmann, en in'intervista cun la gasetta NZZ. Pertutgadas sajan en emprima lingia filialas pitschnas, di Lehmann ed argumentscha che la clientella vegnia adina pli pauc als spurtegls.
Las radund 150 collavuraturas e collavuraturs vul la UBS occupar en autras spartas. Relaschadas na sajan il mument betg planisadas, ha ditg Axel Lehmann. Gia l'onnn passà ha la UBS serrà 28 filialas.


text:
La Chadaina da Fortuna appellescha a la solidaritad per las persunas en il Libanon. La populaziun ha tutgà ina catastrofa nunditga. Dar pon ins a partir d'immediat via las suandantas pussaivladads:
Per donaziuns
- Online:
glueckskette.ch, il link avra en ina nova fanestra
- Conto da banca:
10-15000-6, cun inditgar il chavazzin «Nothilfe Libanon»
Il donn chaschunà entras l'explosiun a Beiru è talmain grond, che la bilantscha è be provisorica. Passa 130 persunas han pers lur vita e 5'000 èn blessads. Il port da la citad è vegnì destruì cumplettamain e la citad sezza è devastada. Suenter la guerra burgaisa dals onns 70 ed 80, guarda la citad ussa puspè or sco durant la guerra. Per il pajais èsi ina catastrofa memia bler, suenter ch'el è crudà il 2019 en ina crisa economica. Ed er la crisa da corona ha gia chaschunà che blers ospitals èn surdumandads.
Stan intermediar da las donaziuns
La Chadaina da fortuna ha gia rimnà 4,2 milliuns francs (stan dals 20 d'avust) per gidar il Libanon suenter la detunaziun enorma cun gronds donns e blers morts. Sco quai che l'organisaziun caritativa communitgescha, na tanschia quai dentant betg per finanziar ils projects d'agid en la citad destruida. La Chadaina da fortuna appellescha perquai ad ulteriuras donaziuns.
5 ovras d'agid en il lieu
La Caritas, la Crusch cotschna svizra, HEKS, Medair e Terre des hommes èn en acziun a Beirut per evaluar tge che la populaziun dovra ed er per dar emprim agid. Grazia a lur bunas enconuschientschas dal pajais saja la collavuraziun cun las autoritad localas e las organisaziuns umanas buna e l'agid vegn svelt al lieu, scriva la Chadaina da Fortuna.
Donaziuns per quels senza suttetg
Il basegn per agid saja grond, scriva la chadaina. I na giaja betg be per la tschertga da survivents en las ruinas e lur provediment medicinal. Impurtant saja er da tgirar las radund 300'000 persunas che n'han suenter l'explosiun nagin dachasa pli. Intgins han pudì vegnir a susta tar lur parents, blers auters èn en scolas ed auters bajetgs publics nua che tut sto anc vegnir endrizzà per tantas persunas. Quels dovran urgentamain aua, nutriment e chaussas essenzialas sco cuvertas, products d'igiena, utensils per cuschinar, euv.


text:
Moena se laora per la segureza de paisc. Pent "levatoio" sora l Costalongia
Scomenzà de setember l cantier l jirà inant per doi egn a la longia vegnarà arbassà l ghebo de Veisc e ruf Costalongia
de Cecilia Mazzel
I à scomenza de setember i lurieres per meter en segureza el paisc de Moena. L program l perveit de fèr su el pent del Cavaletto tel 2022 e chel soravìa del (apede al pech) del 2023. Sarà doi penc mecanics che se podarà uzèr tel cajo de egajons e che sie pericol che vegne jù materièl ai embocèr.
L servije ruves da mont de la Provinzia l lurarà ence per arbassèr el ghebo de la Veisc de un meter e mez desche chel del ruf Costalongia
I doi penc' i vegnarà fac su dal comun de Moena con l contribut de la Provinzia, i costarà n milion e 200 mile euro.
Vegnarà mudà fora ence i cianons de la èghes pazes, sposté a man cencia de la Veisc, per n costiment de 800 mile euro.
L servije ruves da mont de la Provinzia l lurarà ence per arbassèr el ghebo de la Veisc de un meter e mez desche chel del ruf Costalongia
I doi penc' i vegnarà fac su dal comun de Moena con l contribut de la Provinzia, i costarà n milion e 200 mile euro.
Vegnarà mudà fora ence i cianons de la èghes pazes, sposté a man cencia de la Veisc, per n costiment de 800 mile euro.


text:
Curt e concis
- Pervia dal privel da lavinas datti restricziun en il traffic sin via e sin binari.
- Samignun e la Val Müstair èn isolads pervia dal privel da lavinas.
- l'Engiadina Bassa e mo cuntanschibla sur il Vereina.
En il Grischun chattan ins la dumengia bellas cuntradas d'enviern. La ferma navaglia ha però er consequenzas che fan pli pauc plaschair:
La Val Müstair è isolada enfin almain mardi: il Pass dal Fuorn resta serrà. Er Samignun è isolà e l'Engiadina Bassa è da cuntanscher be tras il tunnel dal Vereina – e quai mo fin dumengia saira a las otg. Davent da las otg vegn la via tranter Giarsun e Lavin serrada. Lura è er L'Engiadina Bassa tranter Ardez e Martina isolada.
Er en l'ulteriur Grischun datti restricziuns da traffic
Ma era la situaziun en l'ulteriur Grischun vegn adina pli precara. Il suentermezdi eran singulas vias e singuls trajects da la Viafier serrads. En il decurs da la saira serran dentant adina dapli vias, il link avra en ina nova fanestra. Quai pertutga cunzunt er la Surselva.
Ed a Tavau han las autoritads ordinà a 20 chasadas dad ir en localitads segiras la saira.
Grond privel da lavinas
En il Nord dal Grischun è mo il pass dal Lucmagn serrà. Il privel da lavinas è dentant er en il Nord grond. Tenor l'institut da naiv e lavinas a Tavau vala in privel da lavinas 4 - pia il segund aut stgalim
RR novitads 06:00


text:
Nino Schurter para dad esser en fitg buna furma en vista als gieus olimpics che cumenzan bainprest a Rio de Janeiro. Il Grischun ha gudagnà la cursa dals umens suenter in solo.
Sco gia avant in 'emna al campiunadi mundial a Nove Mesto en la Tschechia è Schurter sa distanzià baud da ses concurrents. Ils mountainbikers franzos Julien Absalon e Maxime Marotte han cumplettà il podest da la cursa da cup mundial a Lai. Markus Vogel ha cuntanschì sco segund meglier Svizzer il 6avel plaz.
Per Schurter è quai stà la terza victoria en la quarta cursa da la stagiun. Sulettamain la fin da matg è el vegnì quart a La Bresse suenter dus defects.
Podest per Jolanda Neff
Gudagnà la cursa da las dunnas ha la Svedaisa Jenny Rissveds. La campiunessa mundiala dal Danemarc, Annika Langvad suonda sin il segund plaz.
Jolanda Neff ha pers sin il curs pretensius da 4,2 kilometers lunghezza 1:30 minutas sin la victura.
Ditg n’eri betg cler, sche la ciclista da 23 onns possia insumma partir a Lai u betg. Ella ha mal il dies. Cun quai ha la campiunessa europeica actuala sa cuntentar cun l’otgavel plaz al campiunadi mundial en la Tschechia l’emna passada.
Segund meglra Svizra è vegnida Alessandra Keller sco 6avla. Per la Svedaisa Jenny Rissveds èsi stà l’emprima victoria en ina cursa dal cup mundial.
RR novitads 14:00


text:
Uschè bleras spezias d'animals na sajan anc mai stadas smanatschadas. Il dumber pertutgia bunamain 30% da tut las spezias d'animals examinadas. Uschia scriva il WWF en connex cun sia nova glista da victurs e perdents en il mund dals animals.
Tranter ils perdents è per exempel la tschuetta da naiv. Lur populaziun era vegnida stimada sin 200'000. En realitad datti però be anc 28'000 da quests utschels. Meglier vesi or tar ils tighers en il Nepal. Els tutgan tar ils victurs dals animals da quest onn. L'onn 2009 devi be anc 120 tighers en il Nepal. Ussa saja lur dumber creschì sin passa 230.
Ils exempels mussian che las mesiras per proteger las spezias d'animals funcziunian. Ma la via per mantegnair la diversitad dals animals saja crappusa, uschia l'incumbensà da la communicaziun dal WWF, Philip Gehri.
RR novitads 12:00


text:
L’engaschi per la lavur voluntaria classica va enavos, quai tenor in studi da l’institut Gottlieb Duttweiler. Perquai vegnia adina pli grev da chattar voluntaris, uschia il studi. Ad uniuns da musica manchian actuars, a vischnancas presidents ed als pumpiers gidanters. Quai pericliteschia betg be las uniuns e las instituziuns, mabain er il spiert da cuminanza.
Da l’autra vart dettia dapli engaschaments a curta vista ed orientà ad in project. Ils novs voluntaris veglian gidar da reflectar ed er sa participar a la decisiun. I giaja pli e pli per pussaivladads da realisar insatge enstagl da obligaziuns.
RR novitads 10:00


text:
Erithacus rubecula
Artécol in dialèt arzân
Al petròs (pettirosso in italiân, Erithacus rubecula al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed la faméja ed quî ch'a 's arvîşen al pâsri che préma l'ēra clasifichê ind la faméja di Turdidae (la faméja di tōrd) adèsa invēci l'é clasifichê ind la faméja di Muscicapidae (la faméja 'd j uşê ciapamòsch).
Aspèt
- Lunghèsa = 13 - 14 cm
- Pèiş = 11 - 22 grâm
- Avêrta dal j êli = 6,8 - 7,7 cm
- Etê mèdia = 3 – 4 ân
Al petròs l'é un uşèl céch cantōr ed l' Europa in dóve l'é dmòndi comûn. Ânca s' l' é céch l'é cgnusû p'r al só cumportamèint spavâld. L'é 'd aspèt giòt e sèinsa côl. Quî chersû gh'àn al davânti e la frûnt colorê 'd arâns. Al rèst dal pèni în ed culōr ulîva scûr. A i zōven a 'gh mânca la culurasiòun aransòun e a gh' àn un móc ed mâci. L'é in cunfidèinsa cun l'òm, al gh' à un môd ed fêr vîv e alēgher. Despès quând a 's lavōra in giardèin e a 's gîra la tèra al petròs al 's aşvèina dimòndi a l'òm per serchêr j umbrîş o bestiulèini gnûdi a la lûş. L'é preşèint in Itâlia tót l'ân, al mâgna j insèt, l'é un uşèl a pâs cûrt, l'armâgn int al teritôri ânch int al pasâg ed l'invêren.
Al só ambiĵnt
I bôsch ed pîn în al só ambiĵnt naturêl, mó despès l'é ânca int i giardèin, int al sēvi, buschèt e bôsch cun sòt bôsch. Al fà al né int i bûş o int al spacadûri ed j êlber, a i pē dal sēvi, ind la lèdra o ânch dèinter un quél lasê lé da l'òm. Al né al gh' à la fōrma ed 'na tâsa, dal tót rutònd.
Inrasamèint
- Pereiód ch' al fà al né: da avrîl a 'd agòst
- Nómer dal cuvêdi: 1-2
- Nómer ed j ōv: 5 - 6 ōv biânch, macê cun di puntèin ròs-maròun
- Tèimp ed còva: 13 - 14 dé (fèma)
La cuvêda
I petròs a 's mèten insèm da dicèmber in dōp. In gèner la fèmna la và int al teritôri dal mas'c. La mûnta e la cuvêda a vînen fât préma se al bèsti în sâni e rubósti. Quând la fèmna la mèt zò la secònda cuvêda al mâs'c a 's tōş l'impègn ed mantgîr la préma cuvêda. I céch a dvèinten vulôt dôp 13-14 dé dôp l'avîrta ed j ōv. I petròs a còven a i pē ed j êlber, invēci che insém a i râm.
Al magnêr
Al petròs al mâgna in avêrta campâgna int al sòt bôsch. Al só magnêr l'é fât préma ed tót da bèsti sèinsa al filòun ed la schîna ch' a vîven per tèra (insèt, bescôren, lumêghi, bèigh e râgn). Ind l 'avtûn e fîn a la premavèira al mâgna ânca dal cócli e 'd la frûta céca. La só tètnica per catêres al magnêr la 's adâta bèin in dóve a gh'é dal fisóm e int i spâsi avêrt ch' a 's câten sìa int al sòt bôsch sìa int i giardèin. Cuvacî insém a 'n râm bâs al guêrda l'ambiĵt d' atōrna e quând al vèd 'na ciapêda al vōla zò al la ciâpa per pó cuvacîres incòra insém a 'n râm. Al pōl ânca saltêr d'ed ché e d'ed là, ògni tânt fermêres per serchêr 'na ciapêda. Int al bôsch l'uşlèin despès a 's pruféta dal fât che dal j êtri bèsti (cinghiêl, cêrev, faşân) a distûrben j insèt o dal j êtri bèsti dal sòt tèra. Fōrsi per sté mutîv ch' l'é sèimper dimòndi interesê andêr drē a 'na persòuna quând l'é drē sapêr la tèra. A 's é ânca vést di petròs ch ' andêven a drē a 'na têlpa, mèinter l'ēra drē scavêr 'na galeréia, per ciapêr j umbrîş.
Al cânt
L'arciâm l'é un "tich" cunténov e despès ripetû. Al cânt l'é 'na sèria divêrsa e stabilîda ed pès cûrt e dimòndi gurghegêda. Sìa al mâs'c che la fèmna a cânten 'd invêren, quând în divîs e insém a di teritôri divêrs . Còst a vōl dîr che al cânt a 's sèint per tót l'ân. Despès a cânten ânch a l' inscurîres o a l'ôrba e a vînen cunfûş cun l' uşgnōl.
Râsi ch' a s' arvîşen
A tâch a i cèinter abitê dal culèini e 'd la pianûra in premavèira e in istê a 's pōlen vèder ed j êter usê ed l'istèsa faméja cme al Covròs spasacamèin, al Covròs, e l'Usgnōl (Luscinia megarhynchos). L'uşgnōl, grōs cme 'na pâsra l'é pió şlansê rispèt a un petròs, al gh'à al piómi tóti scûri cun la còva maròun; al cânt fôrt e muşichêl, fât ânch ed nôt, l'é dimòndi cgnusû
Al codròs (Phoenicurus phoenicurus), grôs cme 'n petròs, al gh'à la còva rusésa despès squasêda in môd frenètich e dal piómi pió cêri ed còli dal codròs spasacamèin; al mâs'c l'é dimòndi s'ciasèint: frûnt biânca, gōla nîgra, davânti rusés e schîna grîşa.
Êter progèt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Pettirosso»
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pettirosso
- Wikispecies contiene informazioni su Pettirosso
Colegamèint d'ed fōra
- Erithacus rubecula Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê insém al petròs
- Fôto dal petròs
- Êtri fôto dal petròs
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Pettirosso trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
A Giffers èn bunamain 1'000 persunas sa radunadas a chaschun d'ina saira d'infurmaziun dal chantun. Tals projects leventian l'emprim adina resistenza, ha ditg la vicedirectura dal Secretari statal per migraziun, Barbara Büschi. Cura che l'alloschi saja en funcziun, sa quieteschia l'agitaziun per il solit dentant spert.
La decisiun per il lieu, l’institut Guglera a Giffers, na saja betg stada arbitrara, ha ditg la cussegliera guvernativa Anne-Claude Demierre. Anzi saja quai stà il sulet lieu che haja ademplì tut las pretensiuns da la Confederaziun.
Davent da l’onn 2017 duai l’alloschi en in dals bajetgs da l’institut dar suttetg a fin a 300 requirents d’asil. La vischnanca da Giffers dumbra var 1’500 abitants.
Avant la decisiun per quest lieu n'aveva il chantun betg consultà las autoritads da la vischnanca da Giffers. Quellas èn vegnidas infurmadas ils 9 da favrer da la Confederaziun e dal chantun da Friburg.
RR Novitads 22:00


text:
Malgrà las rinfatschas d'avair mulestà sexualmain pliras dunnas durant ses temp da student, è Kavanaugh vegnì elegì sco nov derschader en il Supreme Court, la pli auta dretgira da l'USA. Cun l'elecziun da Kavanaugh han ils conservativs puspè la maioritad en il Tribunal suprem – e quai probablamain per ils proxims onns. Ils derschaders per il Supreme Court vegnan numnadamain elegì per vita duranta.
Il resultat da l'elecziun pon ins valitar sco gronda victoria per la politica interna dal president american Donald Trump. Ina maioritad conservativa en la dretgira è stà ina da las grondas empermischuns electoralas da Trump.
RR novitads 06:00


text:
Be 1'200 fin 1'500 persunas pon sa participar il schaner 2021 al Forum mundial d'economia a Tavau – pia be mez uschè bleras sco ils ultims onns. Quai ha ditg Alois Zwinggi, il directur dal WEF, envers il schurnal regiunal da Radio SRF. La raschun principala per reponderar la dimensiun dal forum saja stada la crisa da corona. Durant ils ultims mais hajan els fatg l'experientscha che bler dapli persunas possian vegnir involvidas en occurenzas virtualas. Schebain il WEF resta er suenter il 2021 pli pitschen, n'è anc betg cler.
Nov format per il WEF
Ultra da quai duai il WEF cun schefs da regenza e l'elita da l'economia vegnir avert per la generaziun giuvna sin l'entir mund. En 420 citads duain uschia millis da giuvenils pudair entrar en in dialog online cun participants dal Forum d'economia a Tavau.
«Grond reset»
Il moto dal 51avel Forum d'economia mundial è «il grond reset», ha communitgà la mesemna il WEF a Genevra. «Nus avain be in planet e nus savain, che la midada dal clima pudess esser la proxima catastrofa globala cun consequenzas anc pli dramaticas per l'umanitad,» vegn cità il fundatur dal WEF, Klaus Schwab, en la communicaziun. In grond reset fetschia perquai uss da basegn per crear in nov contract da societad, ch'onureschia la dignitad da mintg'uman.
Tut vegn pli pitschen – er ils events enturn il WEF
Mo pli 1500 persunas enstagl da las 3000 usitadas duain sa participar l'auter onn al WEF, quai pervi dal coronavirus.
Impurtant saja dentant ch'il WEF vegnia insumma fatg, era sch'i vegnia a dar parzialmain perditas. Da quest avis è il landamma da Tavau, Tarzisius Caviezel.
Cun grondas perditas tar las pernottaziuns a Tavau na quinta Caviezel dentant betg. El è da l'avis ch'ils letgs en las vischnancas enturn Tavau na vegnian betg a profitar tant sco uschiglio dal WEF.


text:
Cun Jolanda Neff ha er la campiunessa mundiala dal 2017 persvadì. Neff ha suenter ses grev accident la fin da l’onn passà cuntanschì il 6avel plaz cun in retard da 4:46 minutas. In plaz sut las top 10 hai er dà per Alessandra Keller. Ella è vegnida cun in retard da 6:25 minutas 10avla. Linda Indergand e Nicole Koller han terminà la cursa sin ils plazs 15 e 16.
Ferrand-Prévot ina classa per sa sezza
Triumfà en la cursa d’elita da las dunnas ha la Franzosa Pauline Ferrand-Prévot. La defensura dal titel è stada en in liga per sa sezza. Ella ha mussà ina cursa excellenta e distanzià l’entira concurrenza per trais minutas e dapli. Per Ferrand-Prévot, la partenaria da la legenda franzosa Julien Absalon ch'è daventà duas giadas campiun olimpic, è quai gia il terz titel da campiunessa mundiala en la disciplina cross country. Ses emprim titel aveva ella gudagnà il 2015.
Cumplettà il podest ha sco segunda la Taliana Eva Lechner (+ 3:01) e sco terza l’Australiana Rebecca McConnell (+ 3:01). Lechner ha gudagnà il sprint final per plaz dus e trais per paucs centimeters.
Grevas cundiziuns
La cursa dal campiunadi mundial a Leogang ha pretendì tut, tant da las atletas sco er dal material. Pliras atletas han uschia stuì ceder, tranter auter la campiunessa mundiala dal 2018, L'Americana Kate Courtney sco er l'Ollandaisa Anne Terpstra e la Svedaisa Jenny Rissveds, la campiunessa olimpica da Rio 2016.


text:
La Confederaziun ed 11 chantuns resguardads quintan cun trais millliardas francs damain entradas da taglia. Quai mussan quints da l'Administraziun federala da taglia. Ils adversaris da la refurma discurrivan fin uss da 2,7 milliardas per la Confederaziun e per tut ils 26 chantuns.
Cun la refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas vul la Svizra porscher a firmas rabats ch'èn acceptads sin livel internaziunal.
La votaziun davart per la refurma da las taglias per interpresas III ha lieu ils 12 da favrer 2017.
RR novitads 08:00


text:
13-09-2021: obligaziun da certificat da corona
Naven dils 13-09-2021 vala l'obligaziun da certificat da corona per persunas naven da 16 onns era en ludoteca.
Fagei aschi bien e prendi il certificat cun vus, che nus savein far la controlla. Engraziel al certificat crodan las obligaziuns da purtar mascrina e da tener distanza en las localitads dalla ludoteca.
Vus haveis negin certificat? Negin problem.
S’annunziei per telefon (076 494 39 92), nus vegnin pils giugs duront las uras d’avertura all’entrada dalla ludoteca.
Emprestar giugs saveis era: Reservei ils giugs giavischai sin la pagina d'internet (sut Spiele). Nus semtgein ils giugs, vus saveis vegnir per els duront las uras d’avertura all'entrada dalla ludoteca. Semplemein telefonei a nus, cura che vus essas el liug.


text:
Ví a ciaré sciöche al vëgn fat l'ejam de bilinguism
Incuntades tla sënta di ejams por les scolares y i scolars de d'atres provinzies.
Ince le personal insegnant de d'atres provinzies pó fá conësce a sües scolares y a sü scolars l’ejam de bi- y trilinguism. L’atestat de bilinguism zertifichëia, a pert ves conzede da ti rové pormez al laur publich tl Südtirol, la conescënza dl todësch y dl talian aladô dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. Por les scolares y i scolars de d'atres provinzies pól ester n’ocajiun interessanta por descurí na realté linguistica desvalia y por conësce l’atestat de bilinguism y so ejam. Classes desvalies de d'atres provinzies vëgn a se ciafé s'anuzan de na jita scolastica. Nosta sënta é tl zënter atira dlungia la staziun dla ferata, da dailó röion adalerch te cört tëmp a pe.
Sön apuntamënt sciafiunse da ves presenté te nosta sënta y por n pice grup de porsones (alplü 20-30) l’ejam y ves fá conësce les particolarités de nosta provinzia, dl statut d' autonomia, dla conviënza di trëi grups linguistics, y i.i. Tl cheder dla jita scolastica podëise ince jí a ti ciaré al Museum de Ötzi y le zënter storich de Balsan, rich de storia y de particolarités.
Damana do n apuntamënt cherdan sö Linda Albanese al numer 0471/413906 (danmisdé) o ortian na mail a: ebt@provincia.bz.it.


text:
Pruvèinsa ed Mòdna
Artéccol in dialètt mudnés
La Pruvèinsa ed Mòdna l'è 'na pruvèinsa dl'Emélia-Rumàgna ed circa 700 méla cristiàn.
La cunfèina a nord cun la Lumbardìa (Pruvèinsa ed Mantua), a est cun la Pruvèinsa ed Frèra e la Pruvèinsa ed Bulägna, a sud cun la Tuschèna (Pruvèinsa ed Lócca e Pruvèinsa ed Pistója), a ovest cun la Pruvèinsa ed Rèz.
GeografiaModifica
La pruvèinsa l'è divìsa in trî pèrti da nord a sód: piàn, culèina e muntàgna. I fiómm pió impurtànti dla pruvèinza i én la Sëccia ed il Panèr ch'i vàn tótt e dô in dal Po.
Cumùn prinsipèliModifica
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Carl le Gran
Carl le Gran (por todësch Karl der Große, por franzesc Charlemagne, por latin Carolus Magnus) é nasciü ai 2 d’aurí dl 742 a Aachen y é mort dailó ai 28 de jené dl 814.
Al é sté re di Francs dal 768, re di Longobarc dal 774 y dal 800 pröm Imparadú di Romans incoroné dal papa Leon III. Tres sües concuistes militares ál slarié fora le Rëgn di Francs sön n gran part dl’Europa ozidentala. Cun l’istituziun dl Imper carolingh él gnü a se le dé la fin di rëgns romans-barbarics y la Renasciüda carolingia, te chëra che al é gnü a se le dé n svilup te deplü ciamps culturai cun i monasters y la religiun cristiana tl zënter, sciöche ince deplü reformes tl’economia y tla iurisdiziun.


text:
La dumonda centrala saja, schebain la communicaziun vegn fatga en rumantsch e lura datti ina translaziun en tudestg u sch'i vegnia scrit per tudestg e lura anc translatà en rumantsch, di il secretari general da la Lia Rumantscha, Diego Deplazes. Uschia recumondia el a mintgina e mintgin da scriver u dar part, nua ch’ins giavischass ina communicaziun per rumantsch. Savens na fetschian quellas persunas quai numnadamain betg sapientivamain, mabain cun l’idea che tuts chapeschan tudestg ed uschia saja pli simpel da far la communicaziun mo en tudestg.
Chantun ha d’applitgar la lescha da lingua
Las instituziuns publicas èn obligadas da publitgar tut en las trais linguas uffizialas, talian, rumantsch e tudestg. I saja adina puspè stà d'admonir las instituziuns, ma cun il nov post da coordinaziun ch’il chantun ha installà, saja da spetgar in meglierament, di Diego Deplazes. Tar las uniuns privatas e las interpresas saja segir d’appellar a la buna veglia da publitgar pli savens er en rumantsch ed uschia era tgirar la lingua scritta. La Lia Rumantscha possia far attent, scriver per rumantsch sco er far attent da scriver rumantsch possia dentant mo mintga Rumantscha e mintga Rumantsch.


text:
Tenor las inquisiziuns fatgas da las autoritads talianas, hajan schefs da cuntrabandists da l'Africa dal nord e da l'ost parents u commembers da lur bandas en Svizra. Plirs dad els hajan inoltrà ina dumonda d'asil.
En l'Italia è in cuntrabandist vegnì condemnà e tschintg spetgan anc sin lur process. En Svizra percunter n'hai anc dà nagins process. Era n'haja la Svizra fin uss gì da far nagut cun las inquisiziuns en l'Italia, uschia il manader da la Taskforce svizer per il cumbat cunter cuntrabandists envers la Sonntagszeitung.
RR novitads 12:00


text:
Ucean Artich
L'ucean Artich (ciamaa ancaucean Glacial Artich), arent al pol Nord, a l'è el püssee piscinin di ucean. A l'ocüpa una cunca a furma pressapoch de serc che la quata un'area de pressapoch 14.090.000 km². L'ucean a l'è arent ai mass terester de l'Europa, de l'Asia, de l'America del Nord de la Gruenlandia e d'un bel poo de isul, inscì 'me mass d'aqua 'me el mar de Barents, el mar de Beaufort, el mar de Gruenlandia, el mar de Laptev, el mar de Lincoln, el mar de Nurvegia, el mar de la Siberia Urientala e i mar di Txuktxis. A l'è ligaa a l'ucean Pacifich per el stret de Bering e a l'ucean Atlantich per el mar de Gruenlandia.


text:
Il numer in dal mund, la Rumena Simona Halep ed il numer dus dal mund, la Danaisa Caroline Woznicacki han cumbattì per lur emprim titel da Grand Slam a l'Australian Open: L'emprim set è ì a la Danaisa cun 7:6. Silsuenter ha la Rumena mussà ina ferma reacziun e gudagnà il segund set cun 6:3. Il set decisiv ha gudagnà Wozniacki cun 6:4. Ella gudogna ses emprim titel da Grand Slam.
Cun la victoria a Melbourne turna la sportista da 27 onns suenter sis onns puspè a la testa da la glista mundiala.
In titel da Grand-Slam avess per mai dapli valita che d'esser la numer in.
Emprim succes, terza emprova
Il n'è betg stà l'emprim final per Halep e Wozniacki. Wozniacki ha gia cumbattì per il titel da Grand-Slam il 2009 ed il 2014 tar il US Open. E Halep era gia il 2017 ed il 2017 ina da las finalista als French Open. Per la Rumenia va la chatscha per il titel vinavant.
RR novitads 14:00


text:
Andri Perl vul daventar president da la partida socialdemocratica dal Grischun. El è il sulet candidat, quai conferma la presidenta ad interim Julia Müller sin dumonda da RTR. Tenor ella è dentant previs ch'Andri Perl surprenda la partida mo per in temp transitoric da 2-3 onns.
Annunzià candidatura fin schaner
Il deputà dal Cussegl grond ha annunzià en in scriver persunal ch'el candideschia per l'elecziun al di da partida il 20 da favrer. El veglia contribuir sia part a la nova orientaziun da la PS grischuna. En pli veglia el er candidar per Julia Müller che maina actualmain sco vicepresidenta la partida. A media vista possia lezza s'imaginar da surpigliar il post sco presidenta. Ella dovria però anc temp per finir ses studi, scriva Andri Perl. Cura che Julia Müller saja pronta, mettess Andri Perl a disposiziun ses eventual uffizi.
Il politicher Andri Perl è dapi il 2008 commember da la partida. Dapi il 2014 è el deputà dal Cussegl grond, quai per il district Cuira.
Il president anteriur, Philipp Wilhelm ha dà giu ses uffizi perquai ch'el è vegnì elegì sco nov landamma da Tavau.


text:
Da nov po la regenza tranter auter cumprar terren per metter a disposiziun a firmas che vulan sa chasar en il Grischun. La lescha metta era a disposiziun 80 milliuns francs ils proxims onns per projects innovativs che èn relevants per il sistem.
La lescha è sulettamain in instrument per il chantun.
La nova lescha per promover il svilup economic è era l’emprima lescha ch’il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha represchentà en il Cussegl Grond. Parolini è cuntent ch’il parlament grischun ha sustegnì questa lescha. El ha dentant accentuà che la lescha saja sulettamain in instrument per il chantun per promover l’economia grischuna.


text:
Binagh
Binagh (nom ufizial in italian: Binago in Italian) l'è on comun de 4 821 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 699 ab./km². che 'l se troeuva in de la Provincia de Còmm. El confina con la Provincia de Vares e i sò abitant hinn ciamaa Scusaritt".
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Binagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Boro
El boro l'è 'n elemènt chìmich de la tàola peròdica dei elemèncc che g'ha come sìmbol per indicàl la lètera B e nömer atòmich 5. L'è en semi-metàl trivalènt, se 'l tróa 'n abondànsa endela boràs. Gh'è du alòtrop del boro; il boro amorf, che 'l se prezènta come 'na pólver maròn, e 'l bòro metàlich, che l'è de culùr négher. La fùrma metàlica l'è düra (9,3 endel ascàla de Mohs) e l'è mìa 'n cundutùr tat bù a temperadüra ambiènt. El boro se 'l tróa mìa lìber en natüra ma sèmper en compòscc ensèma óter elemèncc. El g'ha proprietà e reatività mìa tat diferènte de chèle del silicio e l'è 'n semicundutùr (relasiù diagonàla).


text:
Ge
n’è miga de storie per far cresser plu in freta el fen,
e se el nono
al cunta su le so, perqè l’è miga nassid ier,
al cura le so
bestie a le cinq l’è jemò in pé,
quater piò de
terra tegnids comè l’or, ma tœt l’or l’è miga assee.
Jo dai monts su le rotonde col “Fiore” qe al s’impiza a sanglots,
quante ore lontan de cà e qesta terra la perd i toc,
lu al le sa comè l’era, quand la lira la valiva anc’mò vergot,
con le face sul fond del bicier a pregar serv a negot.
dai monts a la bassa g’hoo trovad l’amor.
Quante feste su le ballere con le “Fize” qe le grida de noit,
dop el temporal g’è fresc e le rane le voxa de plu,
sent qe bell odor de gran e de aqua dei foss !
Da le mè bande g’è sole i cavre qe rampega sui cios.
da la bassa ai monts g’hoo trovad l’amor.
La
prima volta l’è staita a la festa del gran,
un baxin su la sguanja
e una parolla a portada de man.
La jent comè mé la parla a fadiga
ma l’è miga perqè
ge manca parolle ma quand la bofa la fa miga
per nient.
dai monts con le cavre g’hoo trovad l’amor.
Tants dé de festa me saress anc’pò
sposad,
Mé sere content e la mè dona l’era prope de cà,
mé de pascolar me saress mai stœfad,
lee la sognava la baita fresca ind le noit d’istad.
Quater
fiœi, tri mas-c e una dona,
tri per l’azienda e vuna per la cà,
al riva qell dé indov tœts i riva a segn
indov se sfogia el capot, el capot de legn.
Al dé de la jerla qella cativa miga per ballar
una cioca brœta qe ta bivet sole per sfogar-s.
Dé de la jerla, dé del magon,
dai monts a la bassa g’hoo perdid l’amor.


text:
Masaa
Masaa (nom ufizial in italian: Masate) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 3 530 abitant.
L'è on paesòtt situaa longh i spond del canal Villoresi e ai confin del Parch del Rial Vallon, a est de Milan, vers l'Adda e la Provincia de Bergom. El center abitaa stòrich el se troeuva in su ona collina piscinina. El sò nòmm el ven de quell de la famiglia nòbil De Maxate, che in del XVIII secol l'abitava a Milan e che la doveva avègh di possediment in quella zòna chì. Alter famili aristocratich con territòri in quij part chì eren i Trivulz, i Stampa de Soncin, i de Leyva e i Viscont de San Giòrg. Masaa la se trovava in la Piev de Gorgonzoeula.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Masaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Dus ulteriurs collavuraturs sajan vegnan rapinads. En ina communicaziun scriva l’organisaziun, ch’il team era da viadi en ina provinza en il sid dal pajais per ina furniziun urgenta da rauba a purs da biestga.
«Quai è detestabel. Nagut po giustifitgar il mazzament da noss collegas e chars amis» ha ditg la directura da l’IKRK en Afghanistan, Monica Zanarelli. Peter Maurer, il president da l’IKRK, ha ditg, che tut guardia ora sco sche l’attatga fissi stada intenziunada. I saja ina tragedia:
Da tut las unfrendas sa tractia da persunas da l’Afghanistan. Fin uss n’ha nagin surpiglià la responsabladad per l’attatga. Las autoritads localas fan però responsabla l’organisaziun terroristica Stadi Islamic per l’attatga.
RR novitads 17:00


text:
Bagulì
Bagulì (en Italià: Bagolino), l'è 'n cümü de 3 897 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Àl del Càfer, che l'è 'na àl lateràl söla dèstra orogràfica de la Val Sàbia. Coi sò quàze 110 km² de superfìcie, l'è 'l cümü piö grant de la pruvìncia per estensiù. El cunfìna tat có la Val Trómpia (cümü de Còi) cóme có la Val Camònega (cümü de Bièn, Bré e Prèsten) e pò a có la pruvìncia de Trènt. El se tróa a 61 km a Nòrt de la cità de Brèsa.
Pòst de vilegiadüra tat d'envéren come d'istàt, Bagulì l'è cunusìt suradetöt per el sò formài (el Bagòs) e per el sò Carneàl en cüstüm che 'l g'ha urìgign antìche.
El teretóre de Bagulì 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Put del Càfer, che la se tróa söla spónda ucidentàl de la pàrt àlta del Lach d'Ìder.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai tép de la cunquista de le ài alpìne de part dei Romani (16 prima del Signùr), söl teré endóche adès gh'è la céza de San Ròch, en pòst de pasàgio per i tràfech 'ntra le ài Bresàne e 'l Trentì, gh'ìa de ésega 'na stasiù per cambià i caài e col tép se g'ha de éser furmàt en rusilì de abitasiù.
Al prensépe del sècol VII, Bagulì el deènta part del régn Longobàrt e 'l vé agregàt al dücàt de Trènt, ensèma a töta la zòna che piö tàrde vegnarà ciamàda "le Giüdicàrie".
Chèste tère i è stàde goernàde, a pàrter del sècol XI, del principàt escuvìl de Trènt, che fàa part del Sacro Romano Impero. La partenènsa a le Giüdicàrie la g'ha fat en maniéra che Bagulì l'apartignìes enfìna al 1785 a la piéf de Cundì part de la Diòcezi de Trènt.
Ai tép dei cümü, quan che gh'ìa 'n bal le guère 'ntra Guelf e Ghibilì, Bagulì 'l g'ha badàt suradetöt a difènder la sò autonomìa, e 'l se mitìa de la part en pó del cümü de Brèsa (guelf) e del principàt escuvìl de Trènt (ghibilì)
Endel sècol XIV el paés el vé sogetàt a la duminasiù dei Scior de Ludrù, vasài del vèscof de Trènt, che i reclamàa dei dirìcc feudài antìchi söl paés. Se ambiàa là isé 'na béga che durarà per divèrsi sècoi.
Endel 1440 Bagulì l'è pasàt sóta la Repüblica de Venésia e 'l ghe restarà 'nfìna al 1797. Sóta la Serenissima, el cümü de Bagulì el g'ha stabilìt dei ligàm de fedeltà bei gaiàrcc e 'n càmbe l'utignìa 'na gròsa autonomìa aministratìva. Endel 1473 l'oté de ìga i sò statùti, che i regolàa en maniéra democràtica la partecipasiù de le famìe al goèrno de le proprietà pübliche e i garantìa el funsiunamènt de divèrse istitusiù de caràter sociàl. La distànsa de Venésia e la partenènsa a la diòcezi de Trènt la fàa de Bagulì 'na cumunità de cunfì, condena pròpria milìsia. Chèsta autonomia l'è stàda mantignìda aisebé che i conti de Ludrù i gh'ìes tentàt en divèrse ocaziù de turnà a recuperà la duminasiù feudàla söl paés.
L'autonomìa, la prudusiù de formài e, suradetöt, la laorasiù del fèr, per mès del fùren de fuziù colocàt arènt al fiöm Càfer g'ha portàt el paés a prosperà e sgrandìs fò 'n pó a la ólta, pò a cùtra le disgràsie natürài che 'l g'ha patìt: la pèste (endel 1478, endel 1580 e 'ndel 1630), l'incèndio del 1555, ecc.
La céza de San Zórs, fàda sö 'ntra 'l 1624 e 'l 1632, la testemógna, co la sò grandèsa e richèsa de afrèsch e de mubìlia sàcra òpera de artìsti famùs, la prosperità che la cumunità de Bagulì la gh'ìa utignìt.
La nòt 'ntra 'l notte 30 e 'l 31 de utùer del 1779 però 'n incèndio spaentùs, partìt del fùren del fèr e alimentàt de 'n vènt füriùs, el g'ha tacàt föch facilmènt söi tècc facc de scàndole e i solér pié de lègna en vìsta de l'envéren che riàa. Le fiàme le g'ha ciapàt tacàt en töt el paés. Dòpo òt ùre alméno de tragédia, i scampàcc i g'ha duzìt cöntà 'n gran nömer de mórcc (alméno 500 a stà a le fóncc piö fidàde) e le fiàme le g'ha rüdìt en macérie praticamènt töte le cà e i finìi del paés. Gh'è brüzàt apò a 'l tèt de la céza de San Zórs e le campàne de bróns i è crödàde zó. I archìvi de la paròchia i è nàcc en föm e isé pò a töcc i docümèncc aministratìf del cümü. El dizàster el g'ha mitìt en zenöcc l'economìa del paés, e l'indüstria de prudusiù del fèr la s'è fermàda, e i piö poarècc i g'ha duzìt caàsela e nà a sercà de vìver endei paés vizì. De lé gh'è ambiàt en perìot de declì.
Endel 1797, dòpo la scunfìta de Venésia per mà de Napuliù, Bagulì la vé a fà part del Regn Lombardo-Veneto sóta la duminasiù de l'Imper dei Asbùrgo. La vegnarà 'nteresàda de le vicènde del Risurgimènt italià e 'ndel 1861 la pàsa al Regn d'Italia. Endel 1866, l'è 'nteresàda, ensèma coi paés entùren, de la campàgna de Garibàldi cùtra l'Austria - finìda col famùs "Obbedisco!"- e de le vicènde militàr che gh'è s•ciopàt entùren a la ròca de Anf co le batàie de Put del Càfer e del Monte Suello.
El Càfer, che 'ncö el sègna el cunfì 'ntra le pruìnce de Brèsa e Trènt, enfìna al 1918 el segnàa el cunfì 'ntra Italia e Austria.
Evulusiù demogràfia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Stratocumulus stratiformis
El stratocumulus stratiformis (abbreviadura Sc str) a l’è ‘na nivola del gener stratocumulus che la tend a fà sù di stratificazion spantegàd in del ciel (di quàj el ven foeura el nòmm de la specie)[1] che tenden a assùmm la forma di ròtol o de grand rissoeù pussèe o manch spiattaràa. A l’è la specie pussée comuna de stratocumul. A l’è la specie pussée comùna de stratocùmul.
CaratteristichModifega
I stratocùmul se formen ai livèj debass in la troposfera denter ind on strat relativament suttìl de aria instàbil, che tuttamàch l’è sormontada d'on strat de sora de aria pussée stàbil. Chesschì, defàtt, el bòcca el svilùpp verticàl di nìvol convettìv compagn di cumul o di cumulonemb. I stratocùmul, per quèst, quand che riven al livèll de aria stàbil, tenden a slargàss foeura de fianch e a fa su di banch de nìvol che persisten anca dòpo che i nivol convettiv s 'hinn mangiàd foeura. [2]
El pò presentàss in quatter varietà: opacus, lacunosus, perlucidus o undulatus.
RiferimentModifega
- ↑ Eumetcal - Glossario: Stratiformis. URL consultato in data 30 marzo 2016. (archiviato dall'url originale in data 3 marzo 2016)
- ↑ Météo-France - Stratocumulus


text:
En pliras vischnancas dal chantun da Lucerna èn ils pumpiers stads en acziun pervi d’inundaziuns da bajetgs e da vias sco er pervi da pitschnas sbuvadas dal terren.
Acziuns pli grondas ha quai dà a Malters, Grosswangen, Schwarzenberg, Nottwil e Buttisholz. Tenor infurmaziuns actualas n’hai però dà naginas persunas blessadas.
Malaura concentrada a Malters
La vischnanca da Malters era pertutgada fitg da la plievgia. Radund 60 pumpiers èn stads en acziun durant la notg sin sonda. Ils pumpiers ha sut controlla la situaziun, è dentant anc suenter mesanotg fatschentada cun pumpar davent l’aua – tranter auter er ord in sutpassadi datiers da Schachen.
Viafier interrutta
Sin il tschancun Lucerna-Wolhusen ha quai dà donns vid ils binaris. Plirs trens tranter Lucerna e Langnau BE sco er Langenthal èn crudads or. Tranter Schachen e Wolhusen èn charrads bus da substituziun. Temporarmain era er serrada la via chantunala tranter Malters e Schwarzenberg.
RR novitads 12:00


text:
Incö tla storia... ći êl pa ti folieć dan da 130 agn?
Tl cheder dla Closing Week dl proiet UE “Europeana Newspapers – A Gateway To Newspapers Online” vëgnel coiü adöm por vigni dé dl’edema dal 1º de dezëmber ai 6 de dezëmber dl 2014 retlams de morvëia, rebus da rì y evënć storics interessanć dai folieć locai danter le 1884 y le 1934 y ai vëgn presentà sön de gragn placać tl foyer.
En mercui, ai 3 de dezëmber danter les 11 – 13 à i utënć interessà la poscibilité da se fà splighé le TEL-Browser
nü dl proiet UE y da le porvè fora individualmëter: chësc portal conzed da chirì te miliuns de plates digitalisades de folieć europeics storics desvalis.


text:
L'Uffizi federal da sanadad stoppia ir sur ils cudeschs pervi dals formulars d'annunziar infecziuns da corona. Quai pretenda il pli aut medi chantunal Rudolf Hauri e reagescha cunquai sin las ultimas pannas tar il BAG.
Ils formulars sajan per il mument fitg cumplexs e cuntegnian bleras dumondas ch'ils medis stoppian savens emplenir ora en la hectica. Qua sappia capitar sbagls. Perquai dovria tenor Hauri probabel ina nova structuraziun dals formular per che quests daventian pli pratics. El cusseglia era als responsabels da dumandar anc ina giada sch'insatge para curius.
En la collavuraziun cun ils chantuns dettia dentant era in svilup positiv. Sche tut mondia tenor plan dettia enfin la fin da settember ina banca da datas unitara per tut las infecziuns da corona en Svizra. Cun quella pudessan las datas dal «Contact Tracing» vegnir evaluadas pli simpel ed er pli spert.


text:
cuntegn
Ulteriur Grischun
-
Festa naziunala a Cuira: in success malgrà la plievgia
Radund 1'000 persunas han festivà ier il prim d'avust sin la Quaderwiese a Cuira. Cun excepziun da 2 incidents pli pitschens n'haja quai dà nagins incaps tar la festa naziunala, communitgescha la polizia da la citad.
En in cas haja ina persuna gì ina leva arsentada pervi d’ina racheta ch'è vegnida sajettada cun malprecauziun.
En l'auter cas hajan ils pumpiers stuì vegnir en acziun, perquai ch'in moloc ha piglià fieu. Igl ha dà in donn da material.
RR novitads 11:00


text:
Per la dretgira èsi cumprovà che Romer aveva cugliunà ina vaiva ritga. Cun defraudar daners e sfalsifitgar documents aveva l’administratur da facultad sa sromà bunamain set milliuns francs. Ed el n'ha tenor la dretgira insumma betg vesì en ses delicts e mussà ricla.
Refusà collavuraziun
Damai che la vaiva na viva betg pli e che l'accusà ha refusà per gronda part da respunder las dumondas da la dretgira, ha quella stuì sa basar sin ils documents da banca. Plinavant era la vaiva ditg stada frestga ed era fitg intgantada da Romer.
Fatg bella vita
Cura che la vaiva era morta il 2011 en la vegliadetgna da 96 onns, eran restads sin ses conto be pli 15’000 francs. Era la facultad da sia fundaziun era davent. Cun ils daners aveva l’anteriur schef da finanzas da la citad da Zug finanzià sia vita, ed el era sa preschentà sco grond donatur tar occurrenzas.
Daners restan sparids
Tenor la sentenzia stuess Ivo Romer era pajar enavos als ertavels da la vaiva dus milliuns francs, e bunamain la medema summa ha era la fundaziun dabun. Sch'el po pajar è fitg dubitaivel, ils daners defraudads n'èn numnadamain betg da chattar. Per ch'il sentenzià na po betg fugir en l'exteriur, resta ses pass confiscà.
RR novitads 11:00


text:
La liga naziunala dal hockey sin glatsch na vegn betg libra da la pandemia da corona: Sco ultima da las totalmain 12 squadras è uss er il SC Berna pertutgà. Il campiun svizzer dal 2019 sto ir per 10 dis en quarantina pervi dad in test positiv.
Partidas vegnan spustadas
En consequenza ston las partidas cunter ils ZSC Lions e cunter Lugano vegnir spustadas. Medemamain er la partida da la cuppa svizra cunter Ajoie. Uschia èn tuttas squadras da la liga naziunala vegnidas tramessas almain ina giada en quarantina durant las emprimas otg emnas dal campiunadi. L’EV Zug sa chatta gia per la segunda giada en quarantina.


text:
Batik
El batik l’è una tecnica druàda per culurà le stòfe. La tecnica la se ciàma anca Tintüra a riserva perché i vegnen culurade apena dle part de la stofa, che i’hann impermeabilizàd cun la cera o la téra o l’àmid.
El nùm batìk e vegn da l’Indunesia; amba (scrìu) e titìk (punta o anca gùsa) e vurarés dì la roba che as disegna.
Tìpp de disegn de batìk[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cemurikan: diségn cui ragg.
- Kawung: cun le palme.
- Gringsing: a scàja de pés.
- Nitik: cun d'i quadradìn.
- Parang rusak: per la nubiltà.
- Sawat: i'enn i all de l'üsell Garuda.
- Senen: energia che la anima el mund.
- Udan liris: piògia ligera.
- Tambal: patchwork.
Alter futugrafie de batìk[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un batik Indunesian
Un batik antìch cinés
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Nadia Nava, Il batik – Ulissedizioni – 1991 ISBN 88-414-1016-7


text:
Cerveteri
Cerveteri l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha 37 230 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 278 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anguillara Sabazia, Bracciano, Fiumicino, Ladispoli, Santa Marinella, Tolfa. L'è cunusìda per le sò necròpoli etrüsche che i è 'nserìde 'ndèl patremóne stòrich de l'umanità de l'UNESCO.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La notg sin glindesdi ha furià in stemprà cun spertezzas da vent da fin 130 kilometers per ura sur la Svizra. Localmain hai pluvì ferm.
Naiv nova e ferms vents laschan crescher il privel da lavinas: Per il Grischun dal Nord e parts da l'Engiadina Bassa vala in grond privel da lavinas (stgalim 4). Quai cunzunt en regiuns sur 2'200 meters. En quellas regiuns èsi da quintar cun lavinas spontanas. L’Institut da naiv e lavinas a Tavau avertescha da betg bandunar las pistas signalisadas. Las cundiziuns sajan memia privlusas.
L'aura sa calma
Glindesdi suentermezdi plovi u naivi mo pli per part. Plaun a plaun sa calma l'aura puspè. Suenter il start en l'emna ch'è stà grisch e bletsch vai a partir da mardi enavant cun aura sulegliva.
Survista e previsiun da l'aura
RR novitads 08:00++


text:
Quest fanadur han la famiglia Cadurisch, che vul bajegiar ina nova stalla, e la vischnanca Bregaglia retratg il recurs ch’els avevan fatg encunter la decisiun da l’uffizi chantunal per il svilup dal territori. Quel aveva decis il favrer da quest onn che la stalla na possia betg vegnir construida, cunquai ch’ella violeschia la zona per la protecziun da la natira e cuntrada.
Maisa radunda als 16 settember
La Pro Lej da Segl vegn a tegnair ferm vi da sia posiziun, ha ditg Jost Falett. L’influenza sin la cuntrada ed il squitsch sin l’ecologia saja massa grond. Da quel avis eran tut ils uffizis d’ambient schon tar l’emprima visita oculara l’onn 2009. Ils patruns da construcziun dentant han persequità vinavant il project enfin tar il recurs encunter l’uffizi chantunal l’onn 2014. Quest han els ussa retratg cun l’idea da chattar ina soluziun cuminaivla a favur dal project.