text:
Islanda
L’Islanda (per part er Republica da l’Islanda, il num uffizial è però Islanda) è cun radund 103 000 km² (terra franca 100 250 km², surfatscha da l’aua 2750 km², cun zona da pestga 758 000 km²) il segund grond stadi insular da l’Europa (suenter il Reginavel Unì). L’insla principala furma la quart gronda insla vulcanica dal mund e sa chatta gist sut il circul polar arctic. L’Islanda è stada in dals commembers fundaturs da la NATO; sco in dals paucs stadis da l’Europa dal Vest n’è l’Islanda betg commembra da l’Uniun europeica.
GeografiaEdit
L’Islanda è situada en il sidost da la Grönlanda. En il nordost sa chatta l’insla Jan Mayen, en l’ost la Norvegia, en il sidost las Inslas Feroe, la Gronda Britannia e l’Irlanda.
Tranter la Grönlanda e l’Islanda maina la Via dal Danemarc. En il nord giascha la Mar da Grönlanda ed en l’ost la Mar dal Nord che furman omaduas mars lateralas da l’Ocean Arctic. En il sid da l’Islanda cumenza l’Atlantic dal Nord.
La surfatscha da l’Islanda cumpiglia 103 125 km², da quai èn 100 329 km² terra franca e 2796 km² surfatscha da l’aua. Il pli lung flum dal pajais è la Þjórsá cun 230 km. La pli auta muntogna da l’insla furma il Hvannadalshnúkur cun 2110 m.
GeologiaEdit
L’Islanda è situada sin la dorsala medio-atlantica e sa chatta uschia tant sin la platta nordamericana sco er sin la platta eurasiana. Ils cunfins da las duas plattas percurran l’insla a moda diagonala dal sidvest al nordost. Las duas plattas sa movan mintg’onn ca. 2 cm ina ord l’autra. Da l’intern da la terra vegn furnì suenter permanentamain magma, uschia che l’insla na dat betg dapart. Ils vulcans activs en l’Islanda vegnan attribuids a radund 30 sistems vulcanics.
Durant ils temps da glatsch era l’Islanda glazialisada quasi cumplettamain. Suenter ina perioda pli chauda è l’insla stada in temp bunamain senza glatsch, ma avant ca. 1000 onns hai puspè cumenzà a vegnir pli fraid. Oz cuvran ils glatschers puspè 11,1 % da la surfatscha da la terra. Il glatscher cun il pli grond volumen da l’entira Europa è il Vatnajökull. Ses glatsch ha ina grossezza da fin 1000 m.
CuntradaEdit
La cuntrada è segnada da vulcanissem e da la ritgezza d’aua. I dat numerus vulcans ch’èn per part activs, blers flums, lais e cascadas. Il Dettifoss è la cascada la pli ritga d’energia da tut l’Europa (sch’ins quinta il volumen d’aua per secunda × l’autezza da crudada). L’auta planira islandaisa en il center da l’insla furma in desert periglazial ed è quasi cumplettamain nunabitada. La fatscha da l’insla è er segnada d’in grond dumber da glatschers.
La costa ha ina lunghezza da 4970 km. Questa vasta extensiun resulta surtut da la regiun dals fiords islandais, en la quala la riva è enchavada fermamain. Sper l’insla principala datti ina retscha dad inslas pli pitschnas. L’Islanda è en general pauc populada: sin 40 km² datti en media duas fin quatter chasas.
ClimaEdit
Il clima sa lascha caracterisar sco oceanic e frestg. En il sid porta il Current d’Irminger in pau chalur (5 °C), entant che las costas dal nordost e sidvest èn segnadas da la fradaglia dal Current da la Grönlanda. En las parts bassas al sid da l’insla muntan las precipitaziuns annualas a 2000 mm, entant ch’ellas creschan al Vatnajökull fin a 4000 mm per onn. Las pli bassas precipitaziuns insumma vegnan mesiradas sin l’auta planira al nord da l’insla (sut 600 mm).[2]
Pervi dal Current dal Golf è il clima pli miaivel en l’Islanda ch’en autras regiuns situadas sin quest grad da latituda. Ils envierns èn relativamain moderads e las stads plitost fraidas. Il pli chaud èsi en l’Islanda tranter mez zercladur e la fin d’avust/mez settember. En il decurs dals davos decennis èn las consequenzas dal stgaudament global sa mussadas en l’Islanda en furma d’in lev augment da las temperaturas medias. Quai ha manà ad ina retratga per part drastica da singulas lieungas da glatscher. Intgins glatschers pli pitschens, sco per exempel il glatscher Ok, èn svanids dal tuttafatg.
Las temperaturas dal di varieschan tranter 0 e 3 °C l’enviern e tranter 12 e 15 °C la stad. A l’intern dal pajais poi per part esser marcantamain pli fraid che per lung da las costas. En tschertas parts protegidas po la temperatura muntar la stad fin sur 20 °C. En il sid dal pajais datti relativamain darar naiv, in fatg ch’è d’attribuir al Current dal Golf. Las precipitaziuns las pli bassas vegnan mesiradas l’entschatta da la stad; las differenzas localas èn però fitg grondas.
Zona da tempEdit
La zona da temp uffiziala en l’Islanda è UTC, pia il temp da Greenwich; quai cumbain ch’il pajais fiss d’attribuir geograficamain a las zonas da temp UTC−2 resp. UTC−1.
Per quel motiv va il sulegl durant ils mais da stad pir da rendì suenter mesanotg, uschia ch’igl è da vesair en il nord da l’insla in ‹sulegl da notg fauss›. In sulegl da notg per propi pon ins vesair sin l’insla Grímsey che sa chatta exactamain sin il circul polar arctic (66° 30').
L’Islanda n’enconuscha nagin’ura da stad.
Fauna e floraEdit
Pervi dal clima arctic èn tant il reginavel da las plantas sco er quel dals animals bundant main multifars che per exempel en l’Europa Centrala u dal Sid. Tuttina porscha la natira ina vasta variaziun, la quala sa lascha observar il meglier en ils trais parcs naziunals dal pajais.
FaunaEdit
Avant la colonisaziun da l’insla tras l’uman vivevan qua be utschels, peschs, insects, focas e vulps polaras (ch’eran probablamain arrivadas sur la Mar dal Nord schelada[3]). E mintgatant sa perdeva qua er in urs da glatsch ch’arrivava sin in glatschun nà da la Grönlanda. Cun l’uman èn vegnids ils animals da niz, surtut nursas e chavals, ma er mieurs e ratuns ch’èn sa derasads nà dals bastiments.
Cuntrari a las ulteriuras classas d’animals è il dumber d’utschels enorm grond. A l’intern dal pajais vivan per exempel il tursch cotschen, l’auca dal bec curt e l’urblauna, en las regiuns da costa nundumbraivels utschels da mar. Ils renumads spelms che vegnan populads d’utschels attiran mintg’onn observaturs d’utschels da tut il mund.
Dals animals importads tras l’uman n’han betg tuts purtà il niz economic giavischà. Il 1771 han ins manà 13 rens en l’Islanda cun la finamira d’als pudair chatschar u da profitar dad els en autra moda. Oz vivan radund 3000 animals selvadis en l’ost dal pajais, senza che quest animal avess però purtà il success avisà. Betg meglier èsi ì a l’entschatta dal 20avel tschientaner cun l’emprova d’allevar bovs-mustgat.
Dals animals da niz ch’èn sa cumprovads meritan en spezial menziun la nursa islandaisa ed il chaval islandais. Ils mais da stad vegnan las nursas surlaschadas fin oz a sasezzas. Entaifer zonas marcadas van ellas enturn libramain; surmuntan ellas dentant las saivs u ils impediments natirals (flums, deserts, culms) sche vegnan ellas mazzadas immediatamain per evitar la derasaziun da malsognas contagiusas. L’atun vegnan ils animals puspè tschiffads en rom da la stgargiada (Réttir). Per evitar in’eventuala surpasculaziun datti quotas fixas per tegnair nursas.
Il chaval islandais è enconuschent sco ina da be paucas razzas da chavals che dumogna il tölt, in pass segir senza fasa da sigl. Il chaval è pia adina cun ina chomma per terra, quai ch’è cumadaivel per il chavaltgader e schanegia ses dies. Sco tut ils auters animals da niz vivents dastga il chaval islandais bain vegnir exportà, ma betg pli importà. Tras quai vul ins impedir che malsognas sa derasian e ch’in eventual genom ester disturbia l’allevament d’ina razza pura.
En ils flums a l’intern dal pajais vivan litgivas, salmuns ed autras spezias da peschs che migreschan per part per pliras emnas u schizunt per plirs mais en la mar.
Bundant pli gronda è la varietad dals peschs che vivan en las mars situadas enturn l’insla. Damai che currents chauds e fraids fruntan qua in sin l’auter vivan en quest cirquit radund 270 spezias en gronda quantitad.
Ultra da quai vivan en las mars enturn l’Islanda las pli diversas balenas (balena blaua, balena cun goba, orca, balena gronda e.a.) ed er delfins. La summa totala da las balenas che vivan en la regiun da l’insla vegn stimada sin 230 000 exemplars. Per part vegn er lubida la chatscha sin balenas, quai ch’è però in tema che vegn discutà a moda cuntraversa.[4]
FloraEdit
La flora da l’Islanda enconuscha intginas spezias endemicas. Quai vala surtut per ils litgens e mistgels che cumparan en gronda varietad ed en ritgas colurs.
A l’entschatta dal temp da glatsch è la gronda part da las plantas ch’appartegnan a la zona temprada e subtropica svanida da l’insla (per exempel l’ischi u la planta gigantesca).
Las ulteriuras plantas èn s’adattadas al clima criv. Ins chatta per exempel diversas spezias da fendacrap e numerusas subspezias da las silenas. La silena d’ina flur è ina da las emprimas plantas ch’è buna da colonisar champs da lava; ella cumpara perquai stediamain en l’auta planira. En regiuns umidas èn da chattar numerusas umbelliferas; stimada vegn surtut l’angelica ch’ins dovra tradiziunalmain per preparar té u sco planta medicinala. Sin ils prads cultivads domineschan flurs-portg; en las regiuns muntagnardas creschan er intginas plantas ch’èn tipicas per las Alps.
Da las plantas ch’èn vegnidas importadas aposta dattan en spezial en egl las lupinas che flureschan il zercladur en lur tuns violets. Questas flurs èn vegnidas derasadas pir suenter la Segunda Guerra mundiala per stabilisar cun lur ragischs spessas ils terrens arschiglius ch’èn exposts als vents. Ellas gidan ad enritgir la terra cun oxigen e prevegnan a l’erosiun. Cun il medem intent èn vegnids semnads a las costas divers fains da dunas.
A visitaders da l’Europa Centrala dat plinavant en egl la mancanza da guauds. Dal temp che l’Islanda è vegnida colonisada sa preschentava la cuntrada autramain: radund 20 % da la surfatscha dal pajais eran surtratgs cun guauds. Veglias cronicas rapportan schizunt che l’insla saja cuverta cun guauds «da las costas fin en la muntogna». Sco quai che perscrutaziuns han purtà a la glisch, dominavan surtut guauds da badugns. Quels èn svanids successivamain tras runcadas (per gudagnar pastgiras, sco laina dad arder u per gudagnar charvun dad arder). Silsuenter èn las pastgiras vegnidas pasculadas intensivamain, uschia che scherms da plantas n’han betg pli pudì crescher. Gia suenter paucs tschientaners è l’insla stada quasi cumplettamain senza guaud. Be en paucs lieus isolads han pudì sa mantegnair pitschnas restanzas da guaud. La laina da diever è silsuenter vegnida importada per gronda part nà da la Norvegia. Oz percunter sa stent’ins da puspè replantar guauds; emprims success sa fan gia vesair.
Sper funtaunas chaudas e dutgs chauds sa derasa savens ina vegetaziun fitg ritga, premess che la cumposiziun dal terren laschia tiers quai. Aua stgaudada a moda natirala (tras geotermica) vegn er utilisada per mantegnair serras. Uschia creschan, pauc sut il circul polar arctic, schizunt bananas, ma er flurs da tagl u ivas.
PopulaziunEdit
Svilup da la populaziunEdit
Cuntrari als blers pajais dal vest, è la populaziun creschida en l’Islanda cuntinuadamain fin l’onn 2008. Il 2006 è vegnida surpassada la marca da 300 000 abitants. La crisa economica dal 2008 ha manà ad in pitschen regress, ma il 2012 èn puspè vegnidas dumbradas 320 000 persunas.
La quota dad esters muntava tranter il 1950 ed il 1990 a radund 1,5 %, fin il 2003 è ella creschida sin 3,5 %. Las persunas da l’exteriur derivavan da quel temp surtut da la Pologna (18,2 %), dal Danemarc (8,6 %), da las Filippinas (6,0 %) e da la Germania (5,4 %).
Ils ultims onns èn stads segnads da la fugia da la champagna. Da quai èn surtut stadas pertutgadas regiuns allontanadas sco ils fiords dal vest, ils snæfellsnes u il nordost dal pajais. Ils migrants speravan da chattar meglras cundiziuns da viver e da gudogn en las citads, surtut a Reykjavík. Suenter la crisa economica dal 2008 para quest trend dentant da tschessar.[5]
ReligiunEdit
Tar la baselgia naziunala da l’Islanda sa tracti d’ina cuminanza evangelic-luterana che vegn sustegnida e protegida dal stadi (art. 62 da la Constituziun). Betg main che 79,18 % da la populaziun appartegnan a la baselgia naziunala. Ils ulteriurs 20 % sa repartan sco suonda: diversas baselgias independentas (bundant 5 %), senza confessiun (3,25 %), catolics (3 %) sco er numerusas ulteriuras cuminanzas religiusas (cun mintgamai sut 1 %).
LinguaEdit
L’alfabet islandais enconuscha 32 bustabs dad A sur Á ed Æ fin al Ö. Per cumparegliar: l’alfabet tudestg ha 30 bustabs, l’alfabet rumantsch (grischun) 23 (resp. 26 incl. k, w ed y).
Svilup da la linguaEdit
Sin l’entira insla vegn discurrì islandais. L’islandais è de facto la lingua uffiziala dal pajais, er sche quai n’è mai vegnì fixà uffizialmain. La lingua è sa sviluppada dal nordic vegl. Fin oz èn ils Islandais buns da leger texts dals emprims tschientaners suenter la colonisaziun da l’insla, damai che l’islandais scrit n’è strusch sa midà sur varga 1100 onns. Ins attribuescha quest fenomen a la posiziun isolada da l’insla. L’expressiun orala da la lingua è però tuttavia sa transfurmada en il decurs dal temp.
Pervi dal purissem linguistic islandais vegnan pleds esters immediat remplazzads tras neologissems en l’atgna lingua. Questa tenuta rigida ha per consequenza ch’ins vesa savens tant il term islandais sco er la varianta estra en il linguatg spezial correspundent. En il temp da la globalisaziun daventi dentant adina pli grev da far valair quest purissem en tut las domenas.
Nums proprisEdit
En l’Islanda furma il prenum la part principala dal num propri; nums da famiglia èn percunter strusch derasads. Enstagl da quel portan ils Islandais il num dal bab, pli darar quel da la mamma, cun la finiziun ‹figlia› (-dóttir) resp. ‹figl› (-son). In giuven Islandais ch’è il figl da Jón Einarsson e che survegn il prenum Ólafur ha pia num Ólafur Jónsson (figl dal Jón), sia sora Sigríður ha num Sigríður Jónsdóttir (figlia dal Jón).
Quests nums sa mantegnan er en cas da matrimoni. Entaifer las singulas famiglias vegnan savens dads vinavant ils medems prenums. Per evitar confusiuns survegnan blers uffants plirs prenums. Sch’insatgi sa preschenta cun «Jau hai num...», suonda per ordinari la dumonda «Figl/figlia da tgi?». Ina gronda part dals abitants da l’Islanda enconuscha l’atgna derivanza dapi il temp da la colonisaziun.
Scrittira e grammaticaEdit
En l’islandais è sa mantegnì in bustab da runas, il Þ, e trais bustabs che derivan directamain dal latin: Ð, Æ ed Ö.
Entant che gia autras linguas germanas èn enconuschentas per lur vastas reglas morfologicas e da sintaxa, èn quellas anc bundant pli cumplexas en l’islandais. Probablamain deriva er quai da la posiziun isolada da l’insla sur tschientaners ch’ha conservà furmas linguisticas fitg veglias.
IstorgiaEdit
Temp medievalEdit
Sco scuvrider da l’Islanda vala il Viking svedais Gardar Svavarsson. Enturn il 870 ha el passentà l’enviern a Húsavík en l’Islanda dal Nord ed ha numnà l’insla tenor sai Garðarsholmur (Gardarsholm).
Il proxim scuvrider Flóki Vilgerðarson duai avair empruvà da chattar Garðarsholmur cun agid da trais corvs. Davart questa metoda da navigaziun in pau speziala relata il ‹Landnámabók›. Tenor questa ed autras funtaunas scrittas duai l’Islanda esser vegnida colonisada vers la fin dal 9avel ed a l’entschatta dal 10avel tschientaner tras emigrants derivants da la Norvegia e d’auters pajais scandinavs sco er tras colonisaturs celtics.
Chats archeologics cumprovan però che la regiun era gia vegnida visitada pli baud. Sin las Vestmannaeyjar (verbalmain ‹las inslas dals umens occidentals›) èn vegnids a la glisch ils fundaments d’ina tipica chasa lunga norvegiaisa dal 7avel tschientaner.[6]
En l’Europa Centrala stat il temp medieval sut l’ensaina dals differents reginavels che sa rivalisavan per la curuna imperiala. En l’Islanda è percunter gia sa sviluppada da l’entschatta ennà ina furma da la societad oligarchica. Suenter la democrazia greca da l’antica vala l’althing islandais, ensemen cun il løgting da las Inslas Feroe, sco in dals emprims sistems parlamentars en l’Europa. Tar l’althing sa tracti d’ina assamblea cun cumpetenzas tant legislativas sco er giudizialas che sa radunava mintg’onn a Þingvellir. L’organ da decisiun per propi furmava la Lögrétta, la radunanza dals goði. Da quels devi oriundamain 36, pli tard 39 e la finala èn anc vegnids vitiers ils uvestgs (a partir dal 1056). Tar las discussiuns e deliberaziuns ch’avevan lieu avant las decisiuns vegnivan ils goði sustegnids da mintgamai dus assistents. Ultra da quai eran els dependents dal sustegn da lur suita d’umens libers. La gronda part da la populaziun era dentant exclusa da quest ravugl (nunlibers e dunnas).
La furma da regnar dals goði era sa furmada en rom da la colonisaziun da l’insla tras 400 famiglias da capos norvegiais. Questa furma guvernamentala ha pudì sa mantegnair bunamain 300 onns; il 1262 è ella ida a fin cun la sutmissiun da l’Insla sut ils Norvegiais.
Tenor l’istoriografia populara ha Erik il Cotschen scuvert l’onn 982 la Grönlanda partind da l’Islanda. En realitad eran gia Snorri Sturluson e Snæbjörn Galti arrivads en la Grönlanda da l’Ost. Erik il Cotschen è percunter stà l’emprim ch’è navigà enturn la costa dal sid e ch’ha cuntanschì la costa dal vest da la Grönlanda.
L’onn 1000 è l’Islandais Leif Eriksson sbartgà al nord da Terranova ed ha fundà là ina colonia (che n’è dentant betg stada da lunga durada). Gia in pèr onns pli baud aveva Bjarni Herjúlfsson scuvert il nov continent. El era ì a perder, aveva vis la costa da l’America, ma n’era betg sbartgà, mabain puspè returnà en la Grönlanda. Medemamain enturn l’onn 1000 han ils Islandais decis tras l’althing da sa convertir al cristianissem.
L’onn 1262 è l’Islanda vegnida sut domini norvegiais. Il 1380 è la Norvegia sezza vegnida suttamessa dals Danais. Entaifer l’Uniun da Kalmar ch’è sa constituida il 1380 èn l’Islanda e la Norvegia vegnids guvernads sut la curuna danaisa.
Temp modernEdit
L’onn 1552 è vegnida messa tras en l’Islanda la refurmaziun, e quai sin cumond dal retg danais Christian III.
Monopols da commerzi, l’emprim da vart da la Norvegia, pli tard da vart dal Danemarc, han bloccà sur lung temp il svilup da l’Islanda. La Pasch da Kiel dals 14 da schaner 1814 ha anc sigillà ina giada la predominanza danaisa. La Norvegia sezza è vegnida attribuida a la Svezia, ha dentant pudì sa metter sin via vers l’independenza. L’onn 1874 ha l’Islanda festivà il millennari da sia colonisaziun. En quest connex èn ins s’orientads da nov a las veglias tradiziuns ed ha laschà reviver l’althing. A medem temp èsi reussì da rumper tras las restricziuns da commerzi e da metter en vigur ina nova constituziun. Il 1904 ha il Danemarc alura concedì als Islandais l’autonomia giavischada e dapi il prim da december 1918 furma l’Islanda in stadi suveran. Enfin la fundaziun da la republica ils 17 da zercladur 1944 è il retg danais Christian X però restà il schef da stadi islandais.
20avel tschientanerEdit
Il 1911 è vegnida fundada l’Universitad da l’Islanda. Il 1915 è vegnì concedì a las dunnas il dretg da vuschar, il 1917 è vegnida furmada l’emprima regenza. Il 1918 è l’Islanda daventada independenta, ma è restada en uniun reala cun il Danemarc[7]; quel onn è la bandiera islandaisa vegnida tratga si per l’emprima giada uffizialmain.
Il settember 1939 ha cumenzà la Segunda Guerra mundiala. Ils 10 da matg 1940 han truppas britannicas occupà l’Islanda cun violar sia neutralitad. Cun quest’acziun vuleva la Gronda Britannia prevegnir ad in’eventuala invasiun tras il Reich tudestg. Il 1941 han truppas americanas cumplettà e per gronda part remplazzà ils schuldads britannics.[8]
Ils 17 da zercladur 1944 è vegnida proclamada la Republica Democratica Islanda. Il Danemarc era da quel temp anc occupà dals Tudestgs. Dapi il 1946 appartegna l’Islanda a las Naziuns unidas, il 1949 è il pajais stà in dals stadis fundaturs da la NATO.
Dapi il 1994 fa l’Islanda part dal Spazi economic europeic; il 2001 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen.
21avel tschientanerEdit
En la politica islandaisa na datti dapi daditg nagina posiziun clera areguard in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica. La dumonda spinusa è surtut quella dals dretgs da pestga. Da quels è l’insla dependenta sco nagin auter stadi europeic. Il 2009 ha l’Islanda bain deponì tar l’Uniun europeica ina dumonda d’entrada. L’ulteriur svilup resta però avert.
Fin en il 20avel tschientaner è l’Islanda stada in pajais dominà da l’agricultura e da la pestga. A l’entschatta dal 21avel tschientaner sa preschenta il maletg en autra guisa: il 2003 eran be pli 10 % da las persunas cun activitad da gudogn engaschadas en il sectur primar, entant che 18 % lavuravan en il sectur secundar e 72 % en il sectur terziar.
L’Islanda è stada in dals pajais pertutgads il pli fitg da la crisa economica ch’ha durà dal 2007 fin il 2011. Tranter l’october 2007 e l’october 2008 ha la valuta naziunala, la curuna islandaisa, pers betg main che 70 % da sia valur envers l’euro. Las bancas dal pajais èn sa mussadas spezialmain sensiblas per crisas, damai ch’ellas èn entretschadas fitg ferm en interdependenzas internaziunalas. L’october 2008 ha la regenza islandaisa perquai decidì da naziunalisar l’entir sectur da bancas per evitar il bancrut statal. Enfin il 2011 ha la situaziun critica dentant pudì vegnir surmuntada per ina buna part.[9]
PoliticaEdit
Structura dal stadiEdit
Dapi ils 17 da zercladur 1944 è l’Islanda ina republica parlamentar-democratica independenta. Schef da stadi è il president islandais. Las fatschentas da la regenza maina il primminister.
La legislativa ch’ha surpiglià il num Althing consista da 63 represchentants. La giudicativa sa divida en dretgiras districtualas ed en la dretgira superiura ch’ha er la funcziun da dretgira constituziunala.
Sin l’index da democrazia dal magazin ‹The Economist› figurescha l’Islanda il 2012 sin la terza plazza mundiala suenter la Norvegia e la Svezia ed avant il Danemarc.
PartidasEdit
Fin la mesadad dals onns 1970 ha l’Islanda enconuschì in sistem da quatter partidas cun la Partida independenta (conservativa), la Partida progressiva (liberala), la Partida socialdemocrata e l’Allianza populara (socialistica).
Dapi lura ha l’emprova d’unir las partidas da l’ala sanestra manà a la fundaziun da duas novas partidas: l’Allianza socialdemocrata e proeuropeica ed il Moviment sanester-verd. Da l’Allianza fa er part l’Allianza da dunnas, a la quala igl era reussì sco emprima partida da dunnas en tut il mund d’occupar sezs en in parlament naziunal.
SindicatsEdit
En l’Islanda datti divers sindicats da branscha ed in’uniun sindicala. Dapli che 90 % dals emploiads dependents èn organisads (cumbain che la tendenza è degressiva). Cun quai giogan ils sindicats ina rolla ch’è unica quasi en tut il mund. Pli u main tut ils secturs da la vita (rentas, sistem da sanadad, instituziuns d’uffants e giuvenils, organisaziuns culturalas e.a.) vegnan manischads cumplettamain u parzialmain a moda sindicala.
Commembranza en organisaziuns internaziunalasEdit
L’Islanda è tranter auter commembra da las suandantas organisaziuns: Naziuns unidas (dapi il 1946), NATO (dapi il 1949), Cussegl da l’Europa (dapi il 1949), Cussegl nordic (dapi il 1952), Associaziun europeica da commerzi liber (dapi il 1960), OECD (dapi il 1961), UNESCO (dapi il 1964), OSCE (dapi il 1975/1992), Spazi economic europeic (dapi il 1994) e WTO (dapi il 1995).
Sutdivisiun administrativaEdit
Politicamain è l’Islanda partida en otg regiuns: Höfuðborgarsvæðið, Suðurnes, Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland e Suðurland. Questas otg regiuns vegnan sutdivididas (tradiziunalmain, ma betg areguard l’administraziun) en radund 20 circuls. Al nivel administrativ il pli bass existan 74 vischnancas (situaziun dal 2014). Las tschintg vischnancas las pli grondas furman (mintgamai cun il dumber d’abitants dal prim da schaner 2014): Reykjavíkurborg1 (121 230), Kópavogur1 (32 08), Hafnarfjörður1 (27 357), Akureyri (18 103) e Reykjanesbær (14 527).
Radund 93 % da la populaziun islandaisa viveva il 2008 en citads. En la chapitala Reykjavík eran quai il 2013 betg main che 118 918 dals 321 857 abitants dal pajais. Quest aut grad d’urbanisaziun è d’attribuir a la fugia da la champagna ch’è sa fatga valair en l’Islanda a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner.
Ultimamain ha ina buna part da las vischnancas ordaifer il territori d’aglomeraziun da la chapitala dentant puspè pudì augmentar il dumber d’abitants. Da las otg regiuns pon tschintg preschentar in svilup da la populaziun positiv. Be las vischnancas en il nordvest da l’insla han anc adina cifras sbassantas.
MilitarEdit
L’Islanda na posseda uffizialmain nagin agen militar. La protecziun da la costa giascha en ils mauns da la guardia da costa che consista da radund 120 persunas. Quella è munida cun bartgas da patruglia, in aviun da surveglianza e plirs helicopters. En cas da malauras surpiglian ils helicopters incumbensas da salvament. Da forzas da la guardia da costa e da la polizia sa recrutescha er il contingent islandais che fa part da missiuns da las Naziuns unidas e da la NATO. En cas d’urgenza è l’Islanda s’obligada da prestar servetschs medicinals.
Dapi la Segunda Guerra mundiala èn ils Stadis Unids stads preschents permanentamain sin l’insla cun forzas armadas. Durant la Guerra fraida serviva l’Islanda als Stadis Unids ed a la NATO sco punct da sustegn cunter sutmarins sovietics. En ina cunvegna bilaterala dal 1951 eran ils Stadis Unids plinavant s’obligads da proteger l’Islanda cunter eventuals invasurs.
Il 2006 èn ils Stadis Unids sa retratgs cun tut lur forzas armadas, e quai a moda unilaterala e per surpraisa da l’Islanda. A basa da la cunvegna vertenta garanteschan ils Stadis Unids bain vinavant protecziun militara. Per marcar er fisicamain preschientscha militara, ha l’Islanda però lantschà supplementarmain cun divers partenaris da la NATO campagnas da patruglia en l’aria. Ultra da quai collavuran las forzas armadas da l’Europa dal Nord adina pli stretgamain; en quest context ha l’Islanda instradà mesiras da segiranza cun la Norvegia ed il Danemarc.
InfrastructuraEdit
TrafficEdit
Traffic sin viaEdit
L’Islanda cumpiglia radund 13 000 km vias, da las qualas bundant 4300 km èn asfaltadas. La via circulara nr. 1 è la pli lunga via; ella maina enturn l’entira costa (senza resguardar las peninslas). Questa via d’ina lunghezza da radund 1336 km è vegnida terminada il 1974. Fin il 1968 era en vigur en l’Islanda il traffic a sanestra.
L’Islanda na posseda naginas autostradas. Percunter è la via tranter Keflavík e Reykjavík vegnida schlargiada ad ina via directa a quatter vials. Era en l’aglomeraziun da la chapitala existan intginas vias d’apport da fin a sis vials.
Ozendi èn la via circulara ed ils impurtants straduns asfaltads. Las ulteriuras vias èn per gronda part cuvertas cun glera. L’auta planira islandaisa è perquai ina destinaziun da viadi che vegn frequentada savens cun vehichels champesters (offroad). Pervi da la vegetaziun sensibla ed il privel d’erosiun èsi però scumandà strictamain da bandunar cun quests vehichels las vias. E per far frunt a glatsch viv e scuflads è la gronda part dals autos munida l’enviern cun guttas (spikes).[10]
Sin l’entira insla na curseschan nagins trens. Be tranter il 1913 ed il 1917 hai dà a Reykjavík ina viafier da transport che manava crappa da l’Öskjuhlíð al port.
Traffic d’aviaziunEdit
La pli gronda aviaziun internaziunala è situada sper Keflavík, ca. 60 km en il vest da Reykjavík. La societad aviatica locala Icelandair collia l’insla cun numerusas destinaziun europeicas ed americanas. En l’entir pajais datti en tut 98 plazzas d’aviaziun.
Edit
Ils impurtants ports da l’insla furman Akureyri, Grundartangi, Hafnarfjörður, Hornafjörður, Reykjavík e Seyðisfjörður. Quest ultim offrescha la suletta navetta per autos che circulescha tranter l’Islanda e la terra franca europeica (Danemarc, fin il 2008 er Norvegia e Scozia). Ina navigaziun fluviala n’enconuscha l’Islanda betg.
Traffic publicEdit
Il sistem da bus Strætó a Reykjavík porscha bunas colliaziuns en la citad e vers ils avantlieus Seltjarnes, Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær e Mosfellsbær. Daspera collian diversas ulteriuras interpresas da bus las differentas parts da l’insla.
TelecommunicaziunEdit
En l’Islanda datti radund 190 500 attatgs da telefon e bundant 290 000 telefons mobils (situaziun dal 2004). L’insla è colliada cun l’internet sur trais cabels sutmarins (Cantat-3, Farice-1 e dapi il 2008 er Greenland Connect).
EconomiaEdit
Datas da basaEdit
Avant la crisa da finanzas dal 2008 sa preschentava l’economia islandaisa a moda stabila. Il 2005 ha il product naziunal brut cuntanschì in index da 129 en congual cun ils ulteriurs stadis da l’Uniun europeica. La crisa ha lura svalità massivamain la curuna islandaisa e manà ad in’auta inflaziun. Er la quota da dischoccupaziun è s’augmentada da 1 % (avrigl 2008) sin 6,4 % (october 2010).
En il fratemp è la situaziun puspè sa stabilisada per ina buna part. E malgrà la crisa da finanzas giascha l’Islanda areguard las entradas per persuna sin l’emprima plazza mundiala.[11] Questa cifra è dentant da metter en connex cun las autas taglias ed ils auts custs da viver. Ils products da mintgadi custan en general bler, damai che l’Islanda è dependenta en tut ils secturs da l’exteriur e pervi da la posiziun perifera da l’insla che chaschuna auts custs da transport.
L’aspectativa da vita dals Islandais è ina da las pli autas dal mund. Ed er sin la glista dal stadi da svilup uman (Human Development Index, HDI) ha l’Islanda remplazzà a partir dal 2007 la Norvegia sin l’emprima plazza mundiala.
10 % dals Islandais vivan da la pestga. Bundant 50 % lavuran en il sectur da servetschs. Exportads vegnan surtut peschs e maschinas. L’agricultura islandaisa è sa spezialisada sin animals da niz (surtut nursas, chavals islandais e bovs).
Export ed importEdit
Ils partenaris d’export principals furman ils Pajais Bass (30,7 %, situaziun dal 2009), il Reginavel Unì (12,8 %), la Germania (11,3 %), la Norvegia (5,8 %) e la Spagna (4,8 %).
Ils pli impurtants partenaris d’import èn la Norvegia (13,0 %), ils Pajais Bass (8,6 %), la Germania (8,3 %), la Svezia (8,1 %) ed il Danemarc (7,3 %).
AgriculturaEdit
Ina gronda part da l’insla consista da deserts da lava ch’ins na po trair a niz ni per abitar ni per l’agricultura. Quai pertutga vastas parts da la retroterra (auta planira islandaisa). Ultra da quai èn 11 % dal pajais surtratgs cun glatschers.
Las regiuns abitadas sa chattan per gronda part per lung da las costas. 20 % da la surfatscha fritgaivla vegnan duvrads per l’allevament da muvel extensiv (en spezial nursas e chavals), be 1 % per cultivar granezza u auters fritgs dal funs.[12]
Areguard la pasculaziun è sa sviluppada en l’Islanda in’atgna furma dal pastoralissem mobil. Per distgargiar las pastgiras en la bassa, pasculeschan las nursas ed ils chavals durant la stad libramain sin las pastgiras da la planira auta. Durant quest temp da pasculaziun suondan ils animals la vegetaziun la pli frestga; perquai vala la charn d’agnè islandais sco spezialmain savurusa. En il decurs dal settember/october vegnan ils animals chatschads ensemen a chaval e manads enavos sin las pastgiras enturn ils territoris abitads, nua ch’els passentan l’enviern. La stgargiada è mintgamai in mument tut spezial, al qual er ils scolars vegnan manads cun bus e che finescha la saira cun in bal festiv.
PestgaEdit
Pervi da sia situaziun a l’ur da duas plattas continentalas èn ils reviers da chatscha enturn l’Islanda spezialmain ritgs. La mar cuntegna bler fitoplancton, il qual furma la basa da la chadaina da nutriment oceanica.
Economicamain dependa l’Islanda fermamain da la pestga (quella cumpiglia betg main che 76 % da tut ils exports). Per proteger ils reviers da pestga è vegnida decretada gia il 1631 ina zona da protecziun da 32 miglias marinas. Quella è dentant puspè vegnida schliada e remplazzada pir il 1901 tras ina zona da trais miglias. Suenter la Segunda Guerra mundiala ha la pestga cun agid da bastiments moderns manà ad in’explotaziun excessiva, uschia che la zona da protecziun ha stuì vegnir schlargiada successivamain. Quai ha adina puspè manà a conflicts cun ils pestgaders dal Reginavel Unì (uschenumnadas Guerras da merluz). Il 1975 è la zona vegnida extendida sin 200 miglias, quai che vala oz sco standard renconuschì dal dretg internaziunal.
Malgrà la gronda muntada da la pestga, lavuran be radund 5,2 % da la populaziun cun lavur pajada directamain sin bastiments e 6,7 % en l’ulteriura elavuraziun dals peschs. Quai è d’attribuir a l’aut grad da lavur maschinala en tut ils pass da producziun.
TurissemEdit
Il turissem furma la pitga economica la segund impurtanta. Surtut il turissem da stad gioga ina gronda rolla: stimads vegnan la natira, ils glatschers, il turissem da chavaltgar e bleras autras activitads. Il 2004 han 362 000 turists da l’exteriur visità l’Islanda; quels derivan surtut da la Gronda Britannia, dals Stadis Unids e da la Germania. La cumpart dal turissem al retgav tras l’export munta a 13 %.
Entant ch’ins dumbrava il 1950 be 4000 visitaders, è questa cifra creschida il 1995 sin 190 000. L’onn 2000 han 300 000 turists visità l’Islanda, e cun quai per l’emprima giada dapli persunas che quai che l’insla ha abitants stabels.
L’augment dal turissem ha purtà entradas supplementaras als hotels en las citads ed a las numerusas pensiuns or sin la champagna. Da l’autra vart profiteschan er interpresas da transport da questa creschientscha, damai che l’Islanda sa lascha be cuntanscher cun l’aviun u cun il bastiment.
Economia d’energiaEdit
La producziun d’energia en l’Islanda succeda cumplettamain sur energias regenerablas: 73 % en furma da forza idraulica e stgars 27 % en furma da geotermia. Actualmain crescha plinavant la cumpart d’energia da vent.[13]
Ina gronda part da l’energia vegn duvrada da l’industria gronda (surtut per l’elavuraziun d’aluminium). La regenza da l’Islanda emprova era da carmalar l’industria internaziunala en il pajais cun l’argument da pudair profitar dals custs d’electricitad ils pli bass en l’entira Europa. Per pudair furnir las quantitads d’energia basegnadas ston dentant vegnir construids gronds implants da forza idraulica e da geotermia che chaschunan per part intervenziuns massivas en la natira.
CulturaEdit
LitteraturaEdit
Tras ils tschientaners e fin il di dad oz èsi da tut las spartas culturalas surtut la litteratura ch’ha marcà la cultura islandaisa. Ina da las ovras las pli enconuschentas da la veglia litteratura islandaisa furma l’‹Edda›. Sut quest num vegnan per regla resumadas duas ovras, l’uschenumnada ‹Edda da chanzuns› e l’‹Edda da Snorra›, la quala Snorri Sturluson ha scrit enturn l’onn 1220. L’‹Edda da Snorra› è ina ritga funtauna areguard la mitologia nordica e l’art poetic. Las ditgas e legendas islandaisas (saga u sögur) dal 13avel e 14avel tschientaner n’han betg be furmà la basa per l’ulteriur svilup da la litteratura da l’Europa dal Nord, mabain han segirà a l’Islanda ina plazza entaifer la litteratura mundiala. Il temp che vegn descrit en quest ciclus tanscha da la colonisaziun da l’Islanda enturn il 860 fin en il 11avel tschientaner. Ulteriuras sagas furman la Konungasögur (legenda dals retgs), la Fornaldarsögur (legenda dal temp primar), la Sturlungensaga (legenda da Sturlungen) e la Byskupasögur (legenda da l’uvestg).
Entaifer la litteratura moderna è da menziunar en spezial il titular dal Premi Nobel Halldór Laxness (1902–1998). L’ultim temp vegnan surtut stimads ils crimis da l’autur Arnaldur Indriðason ch’èn vegnids translatads en numerusas linguas e ch’han figurà en divers pajais sin las glistas da bestsellers.
Art figurativEdit
Ils emprims colonisaturs da l’Islanda han bain purtà cun sai l’art popular da la Norvegia – ed ils Vikings valevan sco buns artists –, ma pervi dal clima criv e per mancanza da resursas èn blers documents da l’art figurativ ids a perder en il decurs dals tschientaners. Uschia ha in svilup per propi, per exempel entaifer la pictura, cumenzà pir en il temp modern. Tar ils pli impurtants artists da l’Islanda tutgan Sigurður Guðmundsson (1833–1874), Þórarinn B. Þorláksson (1867–1924), Ásgrímur Jónsson (1876–1958), Jón Stefánsson (1881–1962) e Jóhannes Sveinsson Kjarval (1885–1972). Enconuschents sculpturs èn Einar Jónsson (1874–1954), Ásmundur Sveinsson (1893–1982), Sigurjón Ólafsson (1908–1982) e Gerður Helgadóttir (1928–1975).
A partir dal 20avel tschientaner ha l’art islandais recepì pli e pli ferm las tendenzas generalas europeicas e mundialas. Impurtantas instituziuns furman il ‹CIA.IS – Center for Icelandic Art› u ils festivals ‹Reykjavík Arts Festival› e ‹SEQUENCES real time festival›, daspera er il magazin ‹LIST icelandic art news›.
FotografiaEdit
La fotografia islandaisa cumpiglia in vast spectrum. Magnús Ólafsson (1862–1937) ha documentà las cundiziuns da viver d’in temp ch’è stà segnà dal svilup tecnologic, da midadas socialas e da l’urbanisaziun. Sigriður Zoëga (1889–1968) è sa deditgà surtut a la fotografia da purtret e Vigfús Sigurgeirsson (1900–1984) a la fotografia da cuntradas.
Dals fotografs contemporans è da menziunar surtut Ragnar Axelsson (* 1958, enconuschent sut ses pseudonim RAX) che lavura per ‹National Geographic›, ‹Time›, Life›, ‹Stern›, ‹Le Figaro› ed autras revistas da renum mundial.
MusicaEdit
La musica tradiziunala da l’insla è segnada dal chant en furma da dialog e da chanzuns a rima. In’enconuschenta furmaziun che tgira la musica tradiziunala èn ils Álftagerðisbræður.
Tar ils enconuschents cumponists da la musica classica tutgan Jón Ásgeirsson, Hafliði Hallgrímsson e Jón Leifs. A Reykjavík residiescha l’Orchester sinfonic da l’Islanda che dat er concerts a l’exteriur.
Entaifer la musica moderna è da menziunar en spezial in num ch’è daventà enconuschent en tut il mund: la chantadura e musicista Björk. Avant sia carriera sco solista aveva ella chantà en la furmaziun islandaisa Sugarcubes, ina band alternativa ch’aveva medemamain cuntanschì renum mundial en ils onns 1980 e 1990.
Dapi il 1999 ha lieu a Reykjavík mintg’onn il ‹Rockfestival Iceland Airwaves›. Plinavant ha l’Islanda ina scena da jazz activa che sa scuntra mintgamai cun artists internaziunals al ‹Reykjavík Jazz Festival›.
Teater e filmEdit
La pli impurtanta sala da teater è il Þjóðleikhúsið a Reykjavík. Là sa chattan plinavant il Borgarleikhúsið ed ulteriurs teaters pli pitschens. Ordaifer la chapitala meritan ils teaters da Hafnarfjörður e da Akureyri menziun speziala. Per part vegnan er inscenads tocs che sa basan sin las sagas dal temp medieval.
Puncts culminants entaifer il film islandais contemporan furman: ‹Í skugga hrafnsins› (‹Der Schatten des Raben›) da Hrafn Gunnlaugssons (1988), ‹Börn Náttúrunnar› (‹Children of Nature – Eine Reise›) da Friðrik Þór Friðriksson (1992) e ‹Nói Albínói› da Dagur Kári (2003).
MuseumsEdit
Sper divers museums d’art documenteschan il Museum naziunal e la Galaria naziunala a Reykjavík sco er divers museums pli pitschens il patrimoni cultural da l’insla. Per part vegn quai er fatg en furma da museums al liber (sco per exempel Glaumbær).
A Húsavík datti ultra da quai in museum da balenas ed a Hofsós in museum che sa deditgescha a la vita ed al destin d’Islandais emigrads en ils Stadis Unids ed en il Canada.
AttracziunsEdit
Þingvellir sco lieu da radunanza tradiziunal da l’althing è gia vegnì declerà il 1928 sco parc naziunal ed è vegnì inscrit il 2004 en la glista dal Patrimoni cultural mundial. Quest lieu istoric fa part da l’uschenumnà Golden Circle, ina tura dal di ch’è fitg populara tar ils turists. Quella cumpiglia er la cascada Gullfoss ed il territori da geotermia a Haukadalur cun ses geysirs.
L’Islanda è vegnida furmada dals dus elements fieu e glatsch, vul dir da vulcans e glatschers. En il nord dal pajais, per exempel al Lai da Mývatn, pon ins observar il vulcanissem en tut sias furmas (al vulcan central Krafla); il medem vala per l’enconuschent vulcan Hekla situà en il sid da l’insla. Ils pli enconuschents glatschers da l’Islanda, sin ils quals ins po er sa mover cun schlieusas a motor u jeeps, èn il Langjökull, il Vatnajökull ed il Mýrdalsjökull.
Sper Þingvellir existan en l’Islanda anc trais ulteriurs parcs naziunals. En vischinanza da la chapitala è situà il Parc naziunal Snæfellsjökull che cumpiglia il vulcan da glatscher da medem num. En il sid giascha il Parc naziunal Vatnajökull ed en il nordost il Parc naziunal Jökulsárgljúfur.
Er l’auta planira islandaisa porscha numerusas bellezzas da la natira. Ins la po per exempel traversar sin las pistas da Kjölur, Kaldidalur u Sprengisandur. Da qua han ins ina buna vista sin las pli diversas furmas da glatschers. Ed ils territoris ad auta temperatura (Landmannalaugar ed il Kerlingarfjöll) èn enconuschents per las colurs multifaras da lur muntognas.
En pli cumpiglia l’insla divers fiords, ils enconuschents lieus d’observar utschels e pussaivladads d’observar balenas.
Ultra dals territoris da skis ed autras pussaivladads da far sport porscha en spezial la chapitala Reykjavík ina vasta activitad culturala. Sper las purschidas menziunadas survart (museums, festivals) vala ina visita sin l’insla Viðey la paina u ch’ins po visitar la chasa Höfði, nua ch’ha gì lieu il 1986 l’inscunter istoric tranter Reagan e Gorbatschow.
SocietadEdit
Edit
L’Islanda posseda in vast sistem social. Sper assicuranzas da malsauns, da rentas, d’accident e da dischoccupads datti er in’assicuranza da famiglia. Tut questas ovras socialas vegnan organisadas tras l’Institut statal per segirezza sociala. La finanziaziun succeda sur contribuziuns che vegnan purtadas da tut ils pajataglia. Er il sectur da la sanadad en l’Islanda è bain sviluppà.
L’Islanda sa stenta da pratitgar l’egualitad da las schlattainas. Il pajais sa distingua er tras sia tenuta liberala envers l’omosexualitad; dapi il 2010 èn pussaivlas lètgs da medema schlattaina.
La cumpart da las persunas activas cumpigliava il 2010 78,2 % da l’entira populaziun; quai è in pau dapli che la media dals stadis commembers da l’Uniun europeica. La quota da dischoccupads munta a 8,5 %. Las entradas per chau giaschan – suenter il Luxemburg, la Norvegia, la Svizra ed il Danemarc – sin la tschintgavla plazza dals stadis commembers da l’OECD.
Sistem da furmaziunEdit
En l’Islanda cumpiglia la scola cumplessiva las classas 1–10, il gimnasi las classas 11–14. Il sectur terziar sa cumpona da set scolas autas cun radund 16 500 students; la pli impurtanta è l’Universitad da l’Islanda ch’è vegnida fundada il 1911.
Dapi il 1999 vegn instruì l’englais sco emprima lingua estra (a partir da la 5avla classa), il danais è crudà sin il segund plaz e vegn instruì a partir da la 7avla classa. In’ulteriura lingua estra (p.ex. tudestg) po vegnir elegida a partir da la 9avla classa.
Entaifer l’OECD è l’Islanda in dals pajais ch’investescha il pli bler en la furmaziun. Entaifer il Studi da PISA è il pajais vegnì il 2007 27avel (da 57 stadis participants).[14]
MediasEdit
Enconuschentas gasettas en l’Islanda èn: ‹Morgunblaðið›, ‹Fréttablaðið› e ‹Dagblaðið Vísir›. Il pajais posseda in emettur da radio da dretg public (Ríkisútvarpið, RÚV) e 13 emetturs privats. Medemamain datti in emettur da televisiun da dretg public ed otg privats. Cun la Icelandic Modern Media Initiative posseda il pajais ina legislaziun da medias che protegia spezialmain il schurnalissem investigativ sur l’internet.
SportEdit
Il sport naziunal tradiziunal da l’Islanda è glíma, ina furma da lutgar. Ils dus concurrents dastgan be tschiffar in l’auter per la tschinta e ston empruvar da far perder l’adversari l’equiliber. La tschinta dal victur dal campiunadi naziunal sa numna Grettisbeltið tenor l’erox da saga Grettir il Ferm.
In dals sports ils pli populars en l’Islanda furma il chavaltgar. Er a chaschun d’occurrenzas internaziunalas cuntanschan concurrents da l’Islanda adina puspè buns resultats, surtut cun lur agens chavals islandais.
Areguard ulteriurs sports èsi difficil per in pajais cun ina populaziun uschè pitschna da pudair concurrer internaziunalmain. Quai reussescha dentant adina puspè a la squadra naziunala da ballamaun (p.ex. final olimpic 2008). Il pli grond success d’in atlet singul al nivel mundial è stada la medaglia d’argient da Vilhjálmur Einarsson en il sigl tripel a chaschun dals gieus olimpics dal 1956.
Ultra da quai è da menziunar ch’il gieu da schah è ordvart popular en l’Islanda. Cun nov gronds maisters activs ha l’Islanda in grond maister per 35 000 abitants, quai ch’è la pli auta valur en tut il mund.
Tradiziuns ed usitsEdit
CuschinaEdit
Tar la cuschina islandaisa sa tracti d’ina tipica cuschina da l’Europa dal Nord, cun bler pesch e charn-nursa. Ella cumpiglia intginas spezialitads (sco Þorramatur) che vegnan surtut servidas da dis da festa. E vi da tschertas spezialitads tipicas ston visitaders d’auters pajais er s’endisar l’emprim: chau-nursa fimentà, squagl fermentà u cugliuns-tschanc mess en purment.
Cultura da bognEdit
L’Islanda è enconuschenta per sia cultura da bogn tut speziala. Funtaunas chaudas èn gia vegnidas utilisadas en il temp medieval per sa recrear e far bogn; intginas da quellas han ins pudì cumprovar archeologicamain.
Ozendi datti gia a Reykjavík betg main che set bogns termals al liber ed er en las ulteriuras parts da l’insla vegn questa cultura cultivada intensivamain. Il bogn liber Laguna blaua sper Grindavík è schizunt sa sviluppà ad in’attracziun turistica.
Er blers bogns (cuverts), hotels e chasas privatas possedan atgnas funtaunas chaudas ch’èn vegnidas chavadas aposta (uschenumnads ‹hot pots›).
FiradsEdit
En l’Islanda vegnan observads ils firads cristians usitads. Ultra da quai vegnan festivads: l’emprim di da stad (tranter ils 19 e 25 d’avrigl), il di da lavur (prim da matg), il di dals mariners (emprima dumengia dal zercladur), la festa naziunala (17 da zercladur), il di dals commerziants (emprim glindesdi d’avust) ed il di da la suveranitad (prim da december).
Ina tradiziun speziala dal temp da Nadal furman ils jólasveinar, ils tredesch ‹cumpogns da Nadal› che vegnan tranter ils 12 da december ed ils 6 da schaner en ils lieus abitads a far lumparias, ma er a guardar sch’ils uffants èn stads bravs.
Cumbain che l’Islanda è colliada istoricamain e culturalmain cun la Scandinavia – e malgrà la vischinanza geografica da l’insla al circul polar arctic –, n’enconuschan ils Islandais nagina festa da mesastad.
Persuenter è la festa da l’emprim di da stad tenor il vegl chalender islandais (sumardagurinn fyrsti) fitg populara. Gia ditg avant la tradiziun dals regals da Nadal vegnivan regaladas quel di pitschnas chaussas als confamigliars e parents per engraziar per il temp passentà e giavischar ina bella stad.
Tar il di dals mariners, dals commerziants e dals students sa tracti da dis libers ch’èn sa sviluppads oravant tut en il decurs dal 20avel tschientaner.
Il di naziunal vegn festivà ils 17 da zercladur en regurdientscha dal di da naschientscha da Jón Sigurðsson (1811–1879). El era stà in propugnatur decidì da l’independenza islandaisa. Ils 17 da zercladur 1944 è vegnida proclamada la republica a Þingvellir.
- ↑ Fond monetar internaziunal, World Economic Outlook Database, avrigl 2008.
- ↑ J. Willhardt, Chr. Sadler: Island. Erlangen 2003, p. 37.
- ↑ Andrew Mellows, Ross Barnett e.a.: The impact of past climate change on genetic variation and population connectivity in the Icelandic arctic fox. En: Proceedings of the Royal Society, Series B, Biological Sciences, 279, nr. 1747, 2012, p. 4568–4573.
- ↑ Whaling: GOJ noncommital on encouraging Iceland to lower quota (Wikileaks telegram 10TOKYO171).
- ↑ Island Statistik, consultà ils 15 d’avust 2010.
- ↑ Rudolf Simek: Neues Land im grünen Norden. En: Damals 2008, carnet 12, p. 16–22.
- ↑ Karl-Michael Reineck: Allgemeine Staatslehre und Deutsches Staatsrecht, 15. ediziun, 2007, p. 58.
- ↑ Roland G. Ruppenthal: Logistical support for the armies: May 1941 – September 1944, p. 17–19.
- ↑ OECD Economics Department. Iceland – Economic Outlook 87 – Country Summary [1], consultà ils 26 da matg 2010.
- ↑ Portal davart la situaziun sin las vias en l’Islanda.
- ↑ Situaziun dal 2009. World Bank: World Development Indicators database, consultà ils 27 d’october 2010.
- ↑ Wolfgang Taubmann: Islands Landwirtschaft. En: Erdkunde: archive for scientific geography, tom XXIII, 1969, p. 39.
- ↑ Installed capacity and generation in public power plants.
- ↑ Spiegel.de: PISA-Ergebnisse 2007.
LitteraturaEdit
- Bernhard Hantzsch: Beitrag zur Kenntnis der Vogelwelt Islands. Friedländer, Berlin 1905 (online tar Biodiversity Heritage Library).
- Andri Snær Magnason: Traumland. Was bleibt wenn alles verkauft ist? orange-press, Freiburg im Breisgau 2011, ISBN 978-3-936086-53-9.
- Martin Schwarzbach: Führer zu geologischen Flugexkursionen in Island. Sonderveröffentlichungen des Geologischen Institutes der Universität Köln, Cologna 1973, 47 pp (pdf 6 MB).


c: text/html

text:
Antibes
Antibes l'è 'na citadìna del sud de la Frància de 75 176 abitàncc sitüàda 'ndèl dipartimènt de le Alpi Marìtime 'ndèla regiù de la Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è capolöch de tré cantù: Antibes-1, Antibes-2 e Antibes-3.
L'è sitüàda endena puzisiù privilegiàda sö la còsta del Mar Mediteràneo, a NE de la penìzola de Cap d’Antibes. L'è 'na stasiù türìstica famùza, con atresadüre alberghiére de leèl alt.
L'è stàda fondàda entùren al 340 prìma del Signùr dei abitàncc de Marsiglia, en mìra a Nìsa per prutigìla dei Lìguri. I Romani i n'ha fat 'na colònia e i l'ha dotàda de 'n arsenàl. En puzisiù 'mportànta ai cunfì orientài de la Provènsa, rè Francesco I de Francia el g'ha fat fà sö 'na citadèla ciamàda "Fort-carré" endèla prìma metà del sècol XVI, piö tàrde fortificàda del rè Luigi XIV.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Antibes l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lundra
Lundra (London in ingles; Lunden in ingles antich; Londinium in latin) a l'è la capital de ìl Regn Ünì e de l'Inghiltera.
Cunt una pupulasiun de 8 416 535 (2013) e on'area metrupulitana de 15 miliunde abitant, Lundra a l'è la cità püssee pupulusa de l'Regn Unì e vüna di püssee pupulus de l'Europa. Un grant nümer di sò abitant, ciamaa lundinees (londoners in ingles), i vegnen de l'ester o hinn de urigin furest: Lundra a l'è, infatt, vüna di cità püssee cusmupulide dul mund.
Lundra, che la se tröva in sü'l fiumm Tamis, l'è staa vün di cità püssee impurtant per püssee de dò mila agn: la storia de Lundra la scuminscia, infat, cunt l'arriv di Ruman ch'hann fundaa la cità chì cunt ul nom de Londinum. A 'l di d'incö, Lundra a l'è una metropula internasiunal, cunt una grand influensa in dul mund. A l'è la prima piazza bursistica de l'Europa e la g'ha ul püssee olt PIL di tücc i alter cità eurupee, ul quint püssee olt dul mund.
I sò cinch aeruport interasiunai fann de Lundra ul püssee grand snodo de traffich aer mundial; chì se tröva anca la püssee vegia red de metropolitana dul mund, la London Undergrond (ciamada da i ingles anca Tube). Lundra a l'è stada anca la capital de l'Imper bretanegh, e, dunca, l'è stada la destinasiun de un grand nümer de migrant, durant e depus l'era culunial.
La superfis de la cità l'è la püssee granda di tücc i alter cità eurupee, seguida da Ruma e da Berlin.
A Lundra gh'è ul center de un grand nümer de istiusiun, urganisasiun e sucietà internasiunai. G'hinn impurtant musej, teater e sale di cuncert; la cità la g'ha anca quater patrimoni de l'umanità: la Tur de Lundra, i Giardin de Kew, l'area de Westminster (due g'hinn ul Palaz de Westminster, l'Abasia de Westminster e la Gesa de Santa Margarita) e ul storegh paes de Greenwich. Inultre, chì viven stabilment la fameja real e ul munarca dul Regn Ünì, indul Palaz de Buckingham, e ul Primm minister bretanegh, indul 10 de Downing Street.
Per quai carateristigh chì elencaa, Lundra la g'ha ul titul de Cità glubal e l'è l'unica cità bretanega in de l'elench di Cità Mundiai Alfa.
A partì da 'l 2000, cunt i rifurm vörsüüda 'l guverno dul Tony Blair, Lundra a l'è aministrada in maniera federal da un'unica auturidà central, l'Auturidà de la Granda Lundra cunt un propi Sindich e una propia Asemblea, e da 33 burgh lundinees, 'me la Cità de Lundra e la Cità de Westminster.
Al dì d'incö, ul nom de Lundra 'l indica tuta la Granda Lundra (Greater London) e minga apena a la Cità de Lundra (City of London); tücc i istitusiun guvernativ ('me anca l'incurunasiun di re, in de l'Abasia de Westminster), infatt, hinn in de la Cità de Westminster.
Geugrafia fisica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tupugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lundra la se tröva indul sut de la Gran Bretagna, in süi riv dul fiumm Tamis, minga tropp luntan dul Pas de Calais, che 'l divid ul Regn Unì da la França a travers la Manega.
Lundra la se tröva in sü'l fiumm Tamis, che l'è la carateristega geugrafega püssee famusa. Ul fiumm 'l se pö navigaa per un lungh tocch e i lundinees hann duperaa chesta carateristica chi per fà süun port in de 'l fiumm che, sicome l'è arental mar, l'è staa un di scali püssee impurtant dul mund fin a la metà dul XX secul. Ul Tamis, che 'l traversa la cità da 'l sut-ovest a l'est, g'ha avüüuna granda impurtansa in de la storia e ul svilupp de la cità. Lundra l'è stada fundada in süla riva setentriunal dul fiumm che, per tant agn, l'è stada culegada a l'alter spund da un sul punt apena, ul Punt de Lundra: 'me cunseguensa, ul center de la cità l'è sturegament in süla spunda setentriunala dul Tamis. Inquand, a partì da 'l XVIII secul, a hinn staa faa süpunt növ ('me ul neugotich Tower Bridge) la cità l'ha scuminsciaa a diventaa püssee granda. L'espansiun l'è stada in tücc i diresiun grasie a la sò pusisiun in de 'l center de la Val dul Tamis. La val chì a l'è ona pianura aluviunal circundada di culin rutundaa, 'me Parliament Hill, AddingtunHills e Primrose Hill.
In di temp antigh, ul fiumm 'l gh'aveva un lett püssee largh; al dì de incö, l'è staa faa püssee strett cunt argin artificiai inscì che se saria pödüü faa sücà e alter custrüziun. Insema, un grand nümer de afluent dul Tamis hinn staa suteraa in di canai artificiai. Ul fiumm Tamis 'l risent di maree, in un quai periud, inscì a Lundra a l'è olt ul pericul de inundasiun; ul prublema chì 'l diventa grav ancamò püssee perchè la Gran Bretagna, per mutiv geulogigh, l'è dree a alsass in de la part setriunal e l'è dree a basass in de la part meridiunal, due gh'è Lundra: per cercà de fa föra ul prublema chì, in di agn '70 l'è stada custriuda, a Woolwich, la Bariera dul Tamis.
Teritori[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lundra la g'ha una superfis tutal de 1 583 chilometer quadraa e una pupulasiun de 8 416 535 abitant e donca una densità de 13 870 persun in un meter quadraa.
A partì da 'l 2000, ul nom "Lundra" se riferiss a 'l teritori guvernaa da l'Auturidà de la Granda Lundra: ul teritori chì el cunta püssee de 7 miliun de abitant e l'è faa süde 32 burgh püssee l'antiga Cità de Lundra, ciamada cumunement City.
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era duperaa apena per ul Milii quadraa (Square Mile) de la Cità antiga, che l'era ul tocch due i ruman aveven scuminsciaa a fà süla cità. Depus la sò granda espasiun, inquand Lundra l'ha scominsciaa a vess tacada a alter lucalidà arent, 'me la Cità de Westminster, l'è stada creada la püssee granda Cuntea de Lundra (County of London), che, cunt i sò 303 chilometer quadraa, 'l guvernava ul teritori che depus ul 1965 l'è staa ciamaa Lundra interna.
Supressa la "Cuntea de Lundra" e creada l'ancamò püssee granda "Granda Lundra", in de 'l 1965, ul nom de Lundra 'l se riferiss a 'l teritori chì.
L'area metrupulitana de la capital bretanega a l'è ancamò püssee granda perché la g'ha una superfiss de 2 584 chilometer quadraa, dent e föra ul racord anular M25, e una pupulasiun de ultra 12 miliun de abitant.
Clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lundra la g'ha un clima temperaa usceanic (Köppen: Cfb), simil a chel dul sut de la Gran Bretagna. Anca se tücc disen che Lundra a l'è una cità indue 'l piöf asse, a Lundra, in veridà, cunt 601 mm in un agn, 'l piöv men de Tulusa (668 mm per agn), Ruma (834 mm per agn), Milan (978 mm per agn) e Napul (1 006 mm per agn); tutavia, sicome i dì de piöva a hinn 145, squas 40 püssee de Milan, se pö capì che la piöva de Lundra l'è sì frequent ma la g'ha una intensità limitada.[1][2][3][4]
La temperadura püssee olta che la gh'è stada a Lundra l'è stada de 38,1 °C, registrada a Kew in de l'agust dul 2003, menter la püssee basa (−16.1 °C) l'è stada registrada a Northolt in de 'l sgenee dul 1962. Temperadur sota i 20 °C hinn staa registraa in de 'l XX secul, ma la precisiun di registrasiun chì pö minga vess validada.
I estaa hinn de solet tiepid e un quai volta anca caalt; ul calur a l'è superiur a causa de l'efett l'isula de calur urbana che 'l reend ul center de Lundra 5 °C püssee caalt di periferii e di arii inturna. Durant l'undada de calur che la gh'è stada in Europa in de 'l 2003, g'hinn staa 14 dì cunsecutiv cunt püssee de 30 °C e dò dì cunsecutiv cunt püssee de 38 °C; in di dì chì g'hinn staa un olt nümer de mort ligaa a 'l calur chì. In estaa, 'L piöf vün o dò dì ogni dees dì. La primaera e l'autunn hinn stagiun mist e pöden vess püssee piacevui; per esempi, ul primm de utuber dul 2011, la temperadura de l'aria l'era de 30 °C menter in de 'l april dul 2011 a l'è rivada a 28 °C.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tuponim[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'urigin dul nom de Lundra l'è minga segura.[5] A l'è un nom antigh che 'l pö vess truaa in ona quai funt dul II secul: ul nom uriginari a l'è registraa 'me Londinium, in latin, che 'l fà vedè l'urigin rumana-bretanega.[5] Ul primm tentatif de spiegà ul nom, anca sì che al dì d'incö 'l se pensa che l'è minga vera, l'è staa faa da 'l Gufred de Monmouth ne la Historia Regum Britanniae.[5] Lüü'l pensava ch'ul nom 'l vegniva de ul legendari re Lud che 'l gh'aveva cunquistaa la cità e l'aveva ciamada Kaerlud.[6]
A partì da 'l 1899, se scuminsciaa a pensà che ul nom a l'era de urigin celtega e che l'era ul nom de un omm, *Londinos. Chesta spiegasiun chì l'è stada, tutavia, cetada minga.[5] Ul Ricard Coates, in de 'l 1998, 'l g'ha dii che ul nom 'l riva da 'l pre-celtegh *(p)lowonida, che 'l vör dì "fiumm largh tropp per traversada" e 'l g'ha pensaa anca che ques'chì a l'era ul nom daa a chel tocch de Tamis che 'l traversa Lundra: per ul mutif chì, ul primm tuchel de la cità l'è staa ciamaa cunt ul nom celtegh de *Lowonidonjon.[7]
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era apena ul nom de la Cità de Lundra. Depus l'agn chì, tutavia, 'l g'ha scuminsciaa a vess riferii anca a la Cuntea de Lundra e, al dì d'incö, a tuta la Granda Lundra.[5]
Preistorea e antighetà[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se a g'hinn minga rest de insediament o cità di britanni ne la zona arenta Lundra, se pensa che ul primm insediament magiur de la regiun chì a l'è chel di ruman, faa sü indul 43 d.C. Chel insediament chì l'è duraa per apena 17 agn perchè la tribù di Iceni, guidada da la Regina Boudica, 'l g'ha s'cepaa tusscoss. In de 'l segund insediament, faa sümej depus e püssee pianificaa, a viveven 60 000 abitant: Lundra l'è diventanda inscì la növa capitaal de la pruincia rumana de la Britannia, in de 'l 100 d.C., andand a ciapà ul post de Culcester.
A partì da 'l 410 d.C. , ul dumini ruman in Gran Bretagna 'l g'ha scuminsciaa a andà indree anca se anmò in de 'l 425 d.C. la cultura rumana a l'era evident in di vill e in di cità. Chel periud chì de degraad cultural 'l saria andà inaanz fin a 'l V secul.
Lundra di anglu-sassun e mediuef[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cunt la caduda dul dumini ruman in de 'l principi dul V secul, Lundra la g'ha desmetüüde vess una capitaal e la cità de Lundinium dent i bastiun l'è staa efetivament abandunada, anca se la civilisasiun rumana l'è sugutada in de l'area arenta San-Martin-in-di-Camp fin a 'l 450 d.C. A partì da 'l 500 circa, un insediament anglu-sassun cognusüü'me Lundewic 'l s'è desvilupaa in de la stessa area, un cicin a ovest de l'antiga cità rumana, due al dì d'incö 'l gh'è Covent Garden e ul Strand: in chel periud chì la pupulasiun l'era de 10-12 000 abitant.[8]
In de 'l IX secul, Lundra a l'è stada püssee volt tacada da i viching: per chel mutif chì, i abitant a g'hann scuminsciaa a abità anmò dent i bastiun de Londinium per avegh püssee prutesiun. La vegia Lundra rumana l'è stada, donca, fundada ancamò da l'Alfred ul Graand in de 'l 886. Depus la re-fundasiun de la vegia Lundra, la pupulasiun la scuminscià a andà su, prima pian e pö püssee velusement.
Enter l'XI secul, Lundra a l'era la cità püssee granda de l'Inghiltèra, püssee de Winchester, ul tradisiunal center dul Regn dul Wessex. A Lundra, ul re Eduard ul Cunfessur 'l g'ha faa sül'Abasia de Westminster, cunt un stil rumanegh, e Westminster, che l'era minga tropp luntan de Lundra, a l'è deventada la preferida di cà reali. Da chel periud chì, Westminster l'è andaa a ciapà ul post de la Cità de Lundra 'me sede dul guern nasiunal. [9]
Depus la vitoria in de la bataglia de Hastings, ul Guglielm, duch de Nurmandia, l'è staa incurunaa re de l’Inghiltera ne la catedral de Westminster, ul dì de Natal dul 1066. [10] Ul Guglielm a fa custruì la Tur de Lundra, ul primm di nümerus castej nurmann a vess faa sücunt peder, che ‘l se tröva in de l’angul sut-uriental de la cità inscì da fà stremì i abitant natif. [11] In de ‘l 1097, ul Guglielm II ‘l g’ha scuminsciaa a fà süla ‘’Westminster Hall’’, arenta l’Abasia. La custrüziun l’è depus diventaa ul primm tocch dul Palaz de Westminster. [12][13]
In de ‘l XII secul, i istitusiun dul guern centraal, che fin a chel dì, gh’aveven minga una sede precisa ma andaven ingir cunt i reai in tücc ul paes, a hinn diventaaa semper püssee graand e s’hinn fermaa a Westminster, menter ul tesor real a l’è staa spustaa da Winchester a la Tur. Menter la Cità de Westminster a ‘l diventava ul center guernatif püssee impurtant dul paes, la arenta Cità de Lundra, guvernada da la Curpurasiun de la Cità de Lundra, la sugutava a vess la cità püssee granda de l’Inghilteraa e ul principal center aministratif. In de ‘l 1100 la sò pupulasiun a l’era de circa 18 000 abitant ma in de ‘l 1300 a l’era andada süfin a squas 100 000.[14]
A la metà dul XIV secul, Lundra a l’è stada culpida da la peste nera, che l’ha faa murì squas un ters de la so pupulasiun. [15] La capital bretanega l’è stada anca ul center de la rivolta di cuntadin in de ‘l 1381. [16]
Età muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de 'l periud di Tudor, ul scisma britanegh 'l g'ha creaa un gradual pasagg a ul prutestantesim: cunt ul pasagg chì, un graand nümer de prupriedà de la Gesa a hinn diventaa prupriedà privade.[17]
A l'è cresüüul mercantilism e i sucietà cumerciai 'me la Cumpagnia bretanega di Indj urientai e alter dedicaa a 'l cumerc vers ul nöf mund; i tentacul di inisiatif maritim inglees, tutavia, a hinn minga andà ultra i mar de l'Europa nurd-ocidental perchè i vii cumerciai per l'Italia e ul Mar Mediterani a andaven travers Anversa o de là di Alp e tücc i naf che andaven travesa ul strecc de Gibiltera a l'eren talian o ragüsan. Lundra a l'è diventaa ul principal port dul Mar dul Nort e la pupulasiun a l'è andada da 50 000, dul 1530, a i 225 000 dul 1605.[17]
Intra ul 1665 e ul 1666 la cità a l'è stada culpida da la graand pest che 'l g'ha faa s'ciupaa fin a 100 000 personn.[18] In de 'l 1666, ul grand incendi de Lundra a 'l l'è scuminsciaa da la Pudding Lane in cità e, velusement, a l'è andaa in gir per la cità, travers i cà de legn.[18] La ricustrusiun a l'è durada püssee de des agn e a l'è stada survegliada da 'l Rubert Hooke 'me "Inspedur de Lundra".[19][20][21][22] In de 'l 1708, ul capulaur de 'l Cristofur Wren, la catedral de San Paul a l'è finida. Durant l'età geurgiana nöf quarter, 'me Mayfair a ovest, a hinn staa faa su; a hinn staa faa süanca punt in sü'l Tamis, inscì da fà desvilupaa anca ul süt de Lundra. A est de la cità, püssee a val, invees, a l'è staa ampliaa ul Port de Lundra.
In de 'l 1762, ul Giorg III a g'ha cumpraa ul Palaz de Buckingham che, pö, a l'è ampliaa per 75 agn.
I cafeterj a hinn diventaa i lucaj püssee pupular per parlà di propri idee e, grasie a l'alfabetisasiun e la stampa, legg i nutisie a l'era diventaa püssee facil; la Fleet Street a l'è diventaa ul center de la stampa bretanega.
Tutavia, in de 'l XVIII secul, a Lundra a gh'era tanta criminalidà e i Bow Street Runners a hinn diventaa ul curp de pulisia prufesiunal.[23] In totale, più di 200 reati erano punibili cunla morte[24] In tutal, püssee de 200 reati a hinn staa punii cunt la mort e i donn e i fiö a vegniven impicaa anca per furt piscinin:[25] püssee dul 74 % di fiö naa a Lundra muriva prima de faa cinch agn.[26]
Età tardu-muderna e cuntempuranea[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lundra a l'è stada la cità püssee granda dul mund da 'l 1831 a 'l 1925.[27] Tutavia, i cundisiun de suvrafulasiun de Lundra hann purtaa a epidimii de culera,[28] fasend s'ciupaa 14 000 persunn in de 'l 1848, e 6 000 in de 'l 1866. Inulter, per fà migliurà ul trafich che 'l se faseva semper püssee pegiur, a l'è staa creaa ul primm sistema de feruvii urban lucai dul mund: la "Cumissiun edilisia metrupulitana" (Metropolitan Board of Works, in ingles, che l'è stada abulida in de 'l 1889, inquand a l'è staa creaa ul Cunsili de la Cuntea de Lundra) 'l g'ha survegliaa l'espansiun de l'infrastrudura chì ne la capidal e in di paes tacaa.
Lundra a l'è stada bumbardada da i todesch durant la prima guera mundial menter durant la segunda guera mundial i Blitz e alter bumbardament di todesch de la Luftwaffe hann faa s'ciupaa püssee de 30 000 lundinees e hann s'cepaa cà e alter custrüziun in tüta la cità. Sübet depus la guera, i Ulimpiad estif dul 1948 s'hinn faa indul stadi de Wembley.
A partì di agn '50, Lundra a l'è deventada la meta de un grand nümer de imigraa, un grand nümer di quaj da paes dul Commonwealth, 'me la Giamaica, l'India, ul Bangladesh e ul Pakistan: la capital bretanega a l'è inscì deventada vüna di cità püssee internasiunai de l'Europa. In de 'l 1951, ul "Festival de la Gran Bretagna" a se faa in süla South Bank. In de 'l 1952, la cità a l'è stada culpida da una catastrufa ambiental cognussuda cunt ul nom de "grand smog" che 'l g'ha purtaa a fà un pruediment dul guern, ciamaa Clean Air Act in de 'l 1956.
A partì de la metà di agn '60, Lundra a l'è deventada un center per la cultura giuanil in tücc ul mund, esemplificaa cunt i termin Swinging London, ligaa a Carnaby Street e a i Beatles.
In de 'l periud di cunflitt nortirlandes, nela cità la Pruisori IRA l'ha faa un grand nümer de atentaa cunt bumb. In chì agn chì, inulter, i disuguaglians razziai hinn staa faa evident cunt la rivolta de Brixtundul 1981.
La pupulasiun de Lundra a l'è diminuida tücc i agn a partì da la fin de la segunda guera: da 8,6 miliun de abitant indul 1939, la cità a s'è truada cunt apena 6,8 miliun in de 'l 1980.
Ul principal port de Lundra a l'è staa spustaa vers val a Felixstone e Tilbury: i Docklands de Lundra, l'area due prima a gh'era ul port e i grü, a hinn diventaa ul center de una növa riqualificasiun urbana, Canary Wharf. Chesta zona chì a g'ha cunfermaa ul semper püssee impurtant röl de Lundra 'me center finansiari internasiunal, in di agn '80.
Arenta Canary Wharf, la Bariera dul Tamis a l'è stada cumpletada in di agn '80 per cerca de prutegg Lundra da i maree dul Mar dul Nort.
Per festegiaa ul principi dul XXI secul, ul Millennium Dome, ul London Eye e ul Millennium Bridge hinn staa faa su. Inquand, ul 6 de luj dul 2005, Lundra a l'è stada premiada a uspità i Ulimpiad estif in de 'l 2012 (e l'è, donca, stada la prima cità a uspità i Ulimpiad püssee de dò volt),[29] la cità l'è stada culpida da una serie de atentaa teruristigh che hann culpii i pasegeer de trii lign de la metrupulitana e de una curiera: 55 persunn a hinn s'ciupaa, püssee de cent i ferii.
Sucietà[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evuluziun demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cunt l'aumeent de l'industrializzaziun intra ul XIX e ul XX secul, la pupulasiun de Lundra a l'è cressuda assee, fin a che a l'è deventada la cità püssee pupulusa dul mund, fin a ul 1925, inquant Nöa York a l'è deventada. La pupulasiun a l'è rivada a diventaa de 8 615 245 abitant indul 1939, menter a metà dul 2006 la pupulasiun de la Granda Lundra a l'è stada stimada in 7 512 400 abitant. Comunque, l'area urbana de la capitaal inglees la va ultra i cunfin de la "Granda Lundra", e la riva a avegh una pupulasiun de 8 278 251 abitant indul 2001,[30] menter la sò area metrupulitana la g'ha 12-14 miliun de personn, a segunda di stim.[31]
Etnii e minuranz furest[Modifega | modifica 'l sorgent]
Indul censiment dul 2011, ul 59,8 % di püssee de vott miliu de abitant de Lundra a l'era classificaa indul grupp etnich di "bianch" (ul 44,9 % a l'era "bianch britanegh", ul 2,2 % "bianch irlandees" e ul 12,1 % "alter bianch").
Ul 20,9 % di lundinees la g'ha, invees, urigin asiatega e a l'è faa di indiaan (6,6 % de la pupulasiun tutal), pakistan (2,7 %), bengalees (2,7 %), cinees (7,5 %), arabi (1,3 %) e "alter asiategh" (4,9 %, ch'a vegnen di alter paees de l'Asia).
Ul 15,6 % diseva, invees, de vess dul grupp etnigh di "negher britanegh", ul 7 % di quai a l'era "negher african", ul 4,2 % "negher di Caraibi", ul 2,1 % "alter negher" e ul 2,3 % personn cunt gent de diveers etnii.
Ul 5 % a l'era de "etnia mista".
I dati dull'Ufiss per i Statistigh Nasiunai (Office for National Statistics) ha faa vedè che, indul 2006, la pupulasiun nassuda de fora de Lundra a l'era de 2 288 000 (31 % de la pupulasiun tutal), inquaand indul 1997 i stess dati a eren de 1 630 000. Ul censiment dul 2011 faseva vedè che ul 36,7 % de la pupulasiun de la Granda Lundra a l'era nassüüfora dul Regn Unii.
La tabela a drita la fà vedè la nassiun de nassita di personn de Lundra.
Lundra a l'è stada una cità due a gh'è semper staa un olt nümer de imigraa, per mutif de sicuresa e per mutif ecunomigh. Ugunott, ebrei de l'Europa uriental e i cipriot a hinn esempi de migrasiun duvüüa mutif de sicuressa, menter invees, irlandees, bengalees e indian a hinn esempi de imigraa per mutif ecunomigh. La zona de l'East End de Lundra, arenta ul quarter de Spitalfields, a l'è staa ul post indue hinn rivaa un olt nümer de migrant de diveers etnii, e da 'due s'hinn pö spustaa dent ul rest de la cità per cercà de truvà püssee furtuna.
Religiun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Inquand ul papa Gregori I, indul 597, ha mandaa Agustin de Canterbury per fà diventà cristiana la Britannia, l' gh'aveva l'intensiun de fal diventà "Arcivescuv de Lundra". In veridà, ul sant chì a l'è staa aconlt cunt püssee favur in dul regn dul Kent e, inscì, la sed arcivescuvil a l'è diventada Canterbury. Istess, Lundra a l'è stada ul center de la vida religiusa dul paees per un lungh periud de la sò storia e l'Arcivescuv de Canterbury a l'era spess in de la capitaal dul regn, indue 'l g'aveva anca una residensa uficiala, in del Palaz de Lambeth, indul burgh lundines de Lambeth.[33]
Lundra a l'è sed de dò vescuvaa anglican: chell de Lundra, a nort dul Tamis, che gh'aveva 'me catedral chella barocca de San Paul (prugetada da ul Cristofur Wren) e chell de Southwark, a sut dul fiumm.
I cerimoni de Staa e chei ligaa a la Cà Real a se fan in de la Catedral de San Paul e ne l'Abasia de Westminster,[34] una gesa in stil gotich che a l'è granda 'me una catedral. L'Abasia a l'è minga de vess cunfusa cünt la visina Catedral de Westminster, ch'a l'è la catedral catoliga rumana püssee granda in Inghiltera e Galles.[35]
'Me indul rest dul Regn Unii, a Lundra la percetual de gent che la prega a l'è basa e la Gesa d'Inghiltera ha veduu un püssee olt numer de gent luntanass rispett a i alter religiun.[36]
L'Arcivescuv de Westminster a l'è veduu 'me ul respunsabil de la Gesa catoliga in Inghiltera e Galles.
Alter religiun cristian prutestaant a g'hann la sed a Lundra, 'me la Gesa Refurmada Unida (United Reformed Church, in ingles) e i quacher. A g'hinn anca gees evangeligh.
Lundra a l'è anca la cà de un grand numer de cumunidà müsülman, indù, sikh e ebraigh. Tant müsülmaan a viven in di burgh de Tower Hamlets e de Newham; la custrüziun müsülmana püssee impurtanta de Lundra a l'è la Muschea Centrala de Lundra, ch'a l'è apena föra dul Regent's Park.[37] Depus dul boom dul petroli, un semper püssee olt numer de sciur müsülman dul Medi Urient a hinn andà a viv in di quarter de Mayfair e Knightsbridge, a Lundra Ovest.[38][39] A Lundra la gh'è la püssee granda muschea de l'Europa Ucidentala, la Muschea Baitul Futuh, de la Cumunidà Müsülmana Ahmadiyya.
La cumunidà indù püssee granda de Lundra la se tröva in di burgh nort-ovest de la cità, a Harrow e Brent, che l'è indue 'l gh'è ul pussee grand templi indù de l'Europa, ul Templi Neasden.[40] A Lundra a g'hinn 42 templi indù. A g'hinn cumunidà sikh a l'Est e a l'Ovest de Lundra, in particular a Southall, indue a gh'è la pussee olta pupulasiun sikh e ul pussee grand templi sikh föra de l'India.[41]
Dò giüdee dul Regn Unii sü trii viven a Lundra, cünt grand cumunidà giüdee in di quarter de Stamford Hill, Stanmore, Golders Green, Finchley, Hampstead, Hendon e Edgware a Lundra Nort. La Sinagoga Bevis Marks in de la Cità de Lundra a l'è la sinagoga de la storega cumunidà lundinees sefardita e a l'è l'uniga sinagoga in Europa indue a hinn staa faa servizzi per püssee de treseent agn. La Sinagoga de Stanmore e Canons Park la g'ha ul püssee olt numer de apartenensa di tucc i alter sinagogh urtudoss de l'Europa, anca pussee de la sinagoga de Ilford (che l'è semper a Lundra), ch'a l'era chella cünt ul püssee olt numer de apartenensa prima dul 1998.[42]
Geugrafia umana[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ürbanistiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul cöör de la vida de Lundra a l'è la Cità de Westminster, indue la g'ha denter la magiur part dul West End: queschì a l'è ul principal distreet cültüral, d'intratenimen e de cumper, ultra a vess la sed d'un grand numer di principai sucietà lundinees (föra di aziend che lauren indul setur finansiari). La Cità de Westminster a l'è anca ul cöör de la pulitega bretanega.
La Cità de Lundra (cugnussuda pussee facilment cunt ul nome de City o Square Mile, che 'l vöör dì "Milii Quadraa") a l'è ul principal center bancari dul mund e anca ul principal center de affari eurupee. Pussee de cent di cinchcent sucietà eurupee a g'han sed a Lundra, menter ul mercaa di cambi a l'è ul pussee grand dul mund, cunt un cambi mendi giurnalier de 504 miliard de dollar, pussee di quai de Tokio e de Nöa York insema. Anca se, in di dì, a l'è piena de gent che laura in de la zona, la Cità de Lundra la se queta in di fin setimana, sicum a l'è minga un'area residensial.
La Cità di Lundra se pöö dì che a l'è vuna cità indela cità, perchè la g'ha ul propri sindich che 'l vegn elegiuu apena di sò citadin (cunt anca i sucietà finanziari).
I principai atraziun türistigh a hinn indul Center de Lundra (Central London, in inglees). Queschì a hinn: la City; ul West End (due g'hinn cinema, bar, club, teater, negossi e resturant); la Cità de Westminster cunt l'Abasia de Westminster, ul Palaz real de Buckingham e la Clarence House; ul burgh real de Kensington e Chelsea, cunt i sò musee, 'me ul Musee de la Sciensa, ul Musee de la Storia Natural e ul Musee de Vitoria e Albert, e l'Hyde Park. Alter impurtant atraziun türistigh a hinn la Catedral de San Paul, la Galeria Naziunal, ul Bankside di Southwark cunt ul Teater dul Globo, la Tate Modern e ul Punt de Lundra, ul Punt de la Tur e la Tur de Lundra, la Tate Britain, ul Musee Britanegh a Bloomsbury.
Südivisiun aministrativ[Modifega | modifica 'l sorgent]
Aministrasiun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per tuta la cità l'aministrasiun citadina a l'è cuurdinada da l'Auturidà de la Granda Lundra (Greater London Authority o GLA, in inglees), menter l'aministrasiun lucal a l'è afidada a 33 cumun, ciamaa burgh (boroughs) püssee piscinin.[43] La GLA a l'è fada süde dò cumpuneent eletif: ul "Sindich de Lundra", che 'l g'ha ul puter esecutif, e l'"Asemblea de Lundra" che la studia i röb che ul sindich 'l deciit e la pö dì de sì o de no a i sò decisiun in süul bilancio de tücc i agn.
La sed de l'Auturidà de la Granda Lundra a l'è ul City Hall, che l'è indul burgh lundines de Southwark e ul sindich dul d' d'incö a l'è ul Boris Johnson. I auturidà lucai a hinn rapresentaa di cunsili di 32 burgh de Lundra e da la "Curpurasiun de la Cità de Lundra" (City of London Corporation)[44] ch'a hinn i respunsabil de un quai servizzi lucai, 'me la pianificasiun ürbanistiga, i scol, i servizzi suciai, la gestiun di straaat lucai e la racolta dul rüff.
I ghisa a hinn, in tuta la Granda Lundra, fora de la Cità de Lundra, quei de la Polisia Metropulitana (Metropolitan Police), che a l'è sota ul controll de l'Autoridà de la Polisia Metrupulitana (Metropolitan Police Authority). La Cità de Lundra la g'ha un alter corp de polisia, ciamaa "Polizia de la Cità de Lundra" (City of London Police).[45] La Polizia di Trasport bretanega a l'è respunsabil per i servizzi de polizia in süi tren de la National Rail e de la metropulitana.[46]
Ul servizzi di Vigil dul fögh de Lundra a l'è ul ters püssee grand servizzi de vigil dul fögh dul mund.
La sanità a Lundra a l'è cumpit dul Servizzi Naziunal de Sanità (National Health Service o NHS) e a l'è, donca, statal, ma ul servizzi de ambulanz e di elicoter a l'è gestii da ul London Ambulance Service vün,[47] e da ul London Air Ambulance l'alter.
La Guardia Custiera di Sò Maestà (Her Majesty's Coastguard) e ul Royal National Lifeboat Institution a lauren anca a Lundra, indul Tamis.[48][49]
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
A g'hinn alter 46 post in ses cuntinent che g'hann ul nom de Lundra.
'Me ul gemelagg de Lundra, i burgh de Lundra hinn, a lur volta, gemelaa cunt cità de tücc ul mund. L'Auturidà de la Granda Lundra a l'è gemelaa cunt:
- Arequipa
- Berlin
- Delhi
- Bogotà
- Johannesburg
- Kuala Lumpur
- Cità de Kuwait
- Musca
- New York
- Oslo
- Sylhet
- Shanghai
- Tehran, da ul 1993
I cità chì de sota a g'hann, invees, un raport de amicizia cunt Lundra:
- Algeri
- Baku
- Pechin
- Bucarest
- Buenos Aires
- Dacca
- Delhi
- Istanbul
- Los Angeles
- Mumbai
- Paris
- Podgorica
- Rom
- Sofia
- Tokio
- Zagabria
Nòt e alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Weather Informationfor Naples. Worldweather.org (5 October 2006). Recuveraa el 4 May 2013.
- ↑ tabella CLINO della stazione / CLINO Averages Listed for the statiunNapoli CapodichinoMudel:Dead link
- ↑ The Weather Network 18 November 2011
- ↑ World Weather InformationService – Toulouse 18 November 2011
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Mudel:Harvnb
- ↑ Peter Ackroyd. «'London'». New York Times, 2 dicembre 2001. Indiriss Internet de la nutissia in data 28 ottobre 2008.
- ↑ Richard Coates, A new explanatiunof the name of London, in Transactions of the Philological Society, vol. 96, 1998, pp. 203–229, DOI:10.1111/1467-968X.00027. (archiviato il 19 maggio 2011).
- ↑ The early years of Lundenwic. The Museum of London. URL consultato in data 7 giugno 2008.Mudel:Dead link
- ↑ Edward the Confessor (c.1003–1066). British Broadcasting Corporation. URL consultato in data 27 settembre 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ History – 1066 – King William. BBC. URL consultato in data 5 maggio 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ Adrian Tinniswood. A History of British Architecture — White Tower. BBC. URL consultato in data 5 maggio 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ UK Parliament — Parliament: The building. UK Parliament, 9 novembre 2007. URL consultato in data 27 aprile 2008. (archiviato dall'url originale in data 11 marzo 2008)
- ↑ Palace of Westminster. UK Parliament. URL consultato in data 27 aprile 2008. (archiviato dall'url originale in data 4 aprile 2008)
- ↑ John Schofield, Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting, Continuum International Publishing Group, 2003, pp. 26.
- ↑ BBCMudel:– History Black Death. BBC News. URL consultato in data 3 novembre 2008.
- ↑ Richard II (1367–1400). BBC. URL consultato in data 12 ottobre 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ 17,0 17,1 Nikolaus Pevsner, London I: The Cities of London and Westminster rev. edition, 1962, Introductiunp. 48.
- ↑ 18,0 18,1 Samuel Pepys, The Diary of Samuel Pepys (in en), Mynors Bright (decipherer), Henry B. Wheatley [1893], 2 settembre 1666, 45: August/September 1666.
- ↑ Schofield J. LondonAfter the Great Fire: Civil War and Revolution. BBC, gennaio 2001. URL consultato in data 28 aprile 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ Museum of London — Rebuilding after the fire. Museum of London. URL consultato in data 27 aprile 2008. (archiviato dall'url originale in data 1º febbraio 2008)
- ↑ The Rebuilding of London After the Great Fire, Thomas Fiddian, 1940. URL consultad: 27 aprile 2008.
- ↑ The curious life of Robert Hooke, the man who measured London by Lisa Jardine
- ↑ "Thief Taker, Constable, Police". Public Broadcasting Service (PBS).
- ↑ "Rough justice – Victorian style". BBC News. 3 August 2009.
- ↑ National Affairs: Capital punishment: a fading practice. time.com, 21 marzo 1960. URL consultato in data 5 maggio 2014.
- ↑ BBC – History – The Foundling Hospital. Published: 1 May 2001.
- ↑ London: The greatest city. Channel4.com. URL consultato in data 12 ottobre 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ "Hidden extras: cholera comes to Victorian London". Science Museum.
- ↑ "London beats Paris to 2012 Games", BBC Sport (6 July 2005). Retrieved on 28 September 2012.
- ↑ (EN) KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas. www.statistics.gov.uk. URL consultato in data 25 settembre 2009.
- ↑ (EN) South-east England Populatiunby Area from 1891. URL consultato in data 29 settembre 2009.
- ↑ A summary of countries of birth in London (RTF), Census Update, 2006/09, Greater London Authority Data Management Access Group, aprile 2006, p. page 3. URL consultato il 4 gennaio 2011 (archiviato dall'url originale l'11 marzo 2011).
- ↑ Lambeth Palace Library. Lambeth Palace Library. Archived from the original on 19 May 2011. Recuveraa el 27 April 2008.
- ↑ Westminster Abbey. Dean and Chapter of Westminster. Archived from the original on 19 May 2011. Recuveraa el 27 April 2008.
- ↑ West Minster Cathedral. Westminster Cathedral. Archived from the original on 27 March 2008. Recuveraa el 27 April 2008.
- ↑ "Church of England Statistics". Church of England. Retrieved on 6 June 2008.
- ↑ London Central Mosque Trust Ltd. London Central Mosque Trust Ltd. & The Islamic Cultural Centre. Archived from the original on 19 May 2011. Recuveraa el 27 April 2008.
- ↑ Bill, Peter (29 May 2008). The $300 billion Arabs are coming. London Evening Standard. Archived from the original on 19 May 2011. Recuveraa el 3 July 2013.
- ↑ Hirst, David (27 September 1976). "The Mecca of the West". Retrieved on 30 January 2011. Archived from the original on 19 May 2011.
- ↑ Hindu London. BBC London (6 June 2005). Archived from the original on 18 February 2006. Recuveraa el 3 June 2006.
- ↑ "£17 m Sikh temple opens", BBC News (30 March 2003). Retrieved on 7 June 2008. Archived from the original on 19 May 2011.
- ↑ Stanmore. The Jewish Agency for Israel. Archived from the original on 19 May 2011. Recuveraa el 12 October 2008.
- ↑ About the Greater London Authority. London Government. URL consultato in data 27 settembre 2008. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ Links to other websites — London boroughs. London Government. URL consultato in data 27 settembre 2008. (archiviato dall'url originale in data 19 ottobre 2007)
- ↑ Policing. Greater London Authority. URL consultato in data 25 agosto 2009. (archiviato dall'url originale in data 21 gennaio 2008)
- ↑ Areas. British Transport Police. URL consultato in data 25 agosto 2009. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ About us. London Ambulance Service NHS Trust. URL consultato in data 25 agosto 2009. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ Statiunlist. Maritime and Coastguard Agency, 2007. URL consultato in data 25 agosto 2009. (archiviato in data 19 maggio 2011)
- ↑ «Thames lifeboat service launched», BBC News, 2 gennaio 2002. Indiriss Internet de la nutissia in data 25 agosto 2009.


text:
A l'Assicuranza d'edifizis da la Glaruna èn vegnids annunziads stgarps en paraids, ina lingia d’aua rutta ed in chamin sbalunà, ha ditg Hansueli Leisinger il manader. Tenor las primas stimaziuns sajan quai tut cas da bagatella.
Passa 20 terratrembels posteriurs
Ils servetschs seismologics svizzers han registrà fin mardi da mezdi passa 20 terratrembels posteriurs. Il pli ferm cun ina fermezza da 2,9 glindesdi saira a las indesch. Era ils proxims dis possia quai vegnir tar terratrembels posteriurs. Che la terra stremblia anc ina giada uschè fitg na saja betg probabel ma possia betg vegnir exclus dal tut, scrivan ils servetschs seismologics svizzers.
RR novitads 14:00


text:
Marcel Foffa cultivescha ensemen cun ses collega Mathias Riedi las melonas da charentais. Grazia al clima miaivel en la Tumliasca ed ils ierts sut vaider san els crear in clima sco en il sid. Uschia pon els racoltar suenter ina buna stad enfin 750 melonas.
Las melonas sin il manaschi Biotisch na creschan betg sco normalas melonas giun plaun, mabain pendan vid plantinas sco maila. Uschia pon ellas madirar sin tuttas varts tuttina bain.
Vinavant lascha Marcel Foffa las melonas vid il bist da la plantina enfin ch’ellas èn propi madiras. Quellas melonas che vegnan dad auters pajais vegnan il savens racoltadas cura ch’ellas n’èn anc betg madiras e vegnan lura laschadas madirar suenter en in stanza fraida. Entras quai pon quels fritgs dal sid na betg producir tant zutger sco ils fritgs ch’ins lai madirar dal tut vid il bist e n'han betg il medem aroma.
En collavuraziun cun topcuschiniers
Per pudair mangiar ina melona da la Tumleastga dovri er in zic cletg. Perquai che la maioritad da las melonas vendan ils producents a la gastronomia d'elita da la regiun. Andreas Caminada, Silvio Germann, Sven Wassmer ed anc divers auters topcuschiniers spetgan gnervus, fin che las melonas dultschas èn madiras.
Andreas Caminada è fitg cuntent cun il resultat da las melonas. Dentant n’èn quellas melonas tenor el betg dispit meglras che quellas da la Frantscha u da l'Italia. Tuttina appreziescha el d'astgar cuschinar cun in product ch’è vegnì cultivà en la regiun.
Sper lur var 40 differentas cultivaziuns – cun er normala verdura sco tomatas, rischmelnas e zitga – fan ils dus cultivaders regularmain experiments sin giavisch dals topcuschiniers. Uschia per exempel cun artischoccas u chayotes. Quai haja tenor Marcel Foffa natiralmain ses pretsch – ils raps na sajan dentant betg gudagnads a la sperta. La lavur cun verdura biologica saja numnadamain lavur dira.
Ma per il chef du cuisine Caminada èsi cler ch’el na vul betg exnum cultivar novs fritgs e legums, mabain dad avair massa differentas sorts dad ina verdura. Per exempel less Caminada pli gugent 10 sorts carottas enstagl dad cultivar avocados che fetschian donn a l’ambient.
RR actualitad 17:00


text:
Sco il president actual da la conferenza dals directurs da giustia e polizia chantunals Hans Jürg Käser ha ditg a la «Sonntagszeitung» duai tranter auter la protecziun da datas vegnir schluccada en favur da las autoritads.
Las reglas per protecziun da datas na dastgian betg impedir l’infurmaziun da las autoritads. Uschia saja quai necessari che las autoritads sajan infurmadas davart la privlusadad d'ina persuna, ha ditg Käser. Là nua ch'i manchia ina basa legala per barattar datas tranter las autoritads, stoppia ina tala vegnir stgaffida.
RR novitads 10:00


text:
Il Club da hockey da Tavau po puspè ina giada festivar ina victoria a chasa. Ils Grischuns han battì ils SCL Tigers cun 5:1. Langnau era bain ì en avantatg en la 5avla minuta. Paucas secundas pli tard ha Tavau però pudì egualisar la partida. Aifer il prim terz èn lura anc crudads 2 ulteriurs gols. Il quart han ils Grischuns sajettà en il segund terz, il tschintgavel en l'ultim terz.
La victoria da dumengia suentermezdi è la quarta da total 18 partidas a chasa dal HCD. Malgrà ils 3 ulteriurs puncts resta Tavau sin il penultim plaz da la tabella.
Ils ulteriurs gieus
L'SC Berna è da nov a la testa da la tabella da la liga naziunala A. Ils Bernais han battì Friburg ordaifer cun 2:0. En il medem mument ha il leader d'enfin qua, Zug, pers a chasa cunter Lugano cun 3:4. En ils ulteriurs gieus ha Ambri pers cunter ils ZSC Lions cun 1:3, Bienna gudagnà cunter ils Lakers cun 4:1 ed ils SCL Tigers han pers cunter Genevra Servette cun 0:3
Tabella Liga naziunala
RR novitads 23:00


text:
Sèrmad
Sèrmad (nòm uficiàl en Italià: Sermide) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 189 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 56,9 km² e 'na densità de 109 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Calto (RO), Carbunèra, Castelmassa (RO), Castelnovo Bariano (RO), Felònica, Magnacavàl, Mirandola (MO) e Pòs.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sèrmad l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
I presentun l’ejam de bilinguism te tüa scora
Oramai arata la maiú pert dl personal insegnant de secundo lingaz che l’atestat de bilinguism sides n documënt fondamental da mëte tl curriculum dles studëntes y di studënc, dantadöt ajache al é saurí da ti rové pormez, al é debann y an pó s'un anuzé atira tl monn dl laur y di stüdi universitars. Le personal dl Sorvisc Ejams de bi-y trilinguism pita la poscibilité da organisé incuntades tles scores interessades tratan l’ann scolastich, olache les scolares y i scolars podará conësce l’ejam, süa strotöra y sü contignüs, sciöche ince i vantaji che al pita. Na bona informaziun y na preparaziun adatada é les premisses por passé l’ejam.
I gnun te vigni scora dla provinzia. La presentaziun döra feter n’ora y vá bun por grups de alplü 50-60 porsones. Al messará tó pert le personal insegnant che vá debojëgn por garantí l’ordin. Al vëgn aconsié da fá na seleziun y chirí fora les porsones che ó veramënter tó pert.
Atrezadöra che vá debojëgn: tl salf messarál ester n computer cun le coliamënt a internet, n monitor, n beamer, n box audio y eventualmënter microfons.
Metede averda: tles scores ladines pól ince gní presenté dlungia l'ejam de bilinguism l'ejam de ladin por ladin.
Sce chësta proposta ves interessëia, scriede fora online la domanda aposta don dant üsc dac y les dates poscibles tla pröma o secunda pert dl ann scolastich. Por rajuns d'organisaziun ves damanunse da s'la ortié altamo dui mëisc danfora.


text:
Il senat brasilian ha votà cun 55:22 vuschs per ina suspensiun intermediara da 180 dis. Durant quels duai vegnir examinà giuridicamain, sche Rousseff haja fatg ils sbagls che vegnan rinfatschà ad ella.
A la presidenta vegn rinfatschà d'avair surdà credits en atgna reschia e d'avair manipulà il preventiv per segirar sia reelecziun il 2014. Dilma Rousseff refusa tut las rinfatschas e discurra dad in putsch.
Suenter la votaziun vul il vicepresident Michel Temer surpigliar l'uffizi.
RR novitads 12:00


text:
La notg da glindesdi sin mardi è vegnida giu ina lavina spontana en la Val da Barcli. Quella sa chatta sin il Pass dal Fuorn, tranter Zernez ed Ova Spin.
Sco quai ch’il manader da l'uffizi da construcziun bassa en Engiadina Bassa, Jachen Kienz, ha ditg envers RTR sa tractia da la medema lavina ch'è vegnida giu l’onn 1999 ed aveva devastà tranter auter era la lingia d’auta tensiun. Quai è era questa giada stà il cas. Plinavant ha la lavina era demolì parts da la via chantunala.
Cunquai ch’il laviner n'è betg sa svidà dal tuttafatg prevesan ils responsabels da siglientar quella part. Ord quest motiv stoppian ins far quint, ch’il Pass dal Fuorn restia anc per plirs dis serrà, uschia Kienz
Consequenzas per la producziun d'electricitad
Sco quai che las Ouvras Electricas d’Engiadina communitgeschan, haja la distatgada da la lavina era consequenzas sin la producziun d’electricitad. La lavina ha stgarpà ora ina pitga d’auta tensiun e cunquai era destrui la rait d’electricitad. Per il mument è l’ovra electrica Ova Spin perquai ord funcziun. Quai vul dir che las Ouvras Electricas d’Engiadina na pon actualmain betg furnir electricitad sin il martgà svizzer. Il provediment d’electricitad en Engiadina e Val Müstair è dentant garantì.
Ils responsabels èn vidlonder da chattar ina soluziun provisorica, quai che pudess durar plirs dis ed emnas.
RR actualitad 12:00


text:
Quest cudeschet edì da l’Uffizi federal veterinar serva a la prevenziun d’accidents tras morsas da chauns. El explitgescha als uffants a moda simpla co sa cumportar cun l’agen chaun u er cun chauns esters. Recumandà a partir da 4 onns (cun l’agid da geniturs u da la mussadra).
A l’emprima egliada na tradescha il cudeschet betg exnum ch’el vegn or dals biros da l’administraziun federala. El sa lascha sfegliar e leger sco in comic – cun gronds maletgs captivants che discurran per ina buna part per sasezs e funcziuneschan (bunamain) er senza text. Ma forsa porscha el gist er la chaschun da reveder clischés antiquads areguard la birocrazia statala…
Ch’il comic po esser in bun med per intermediar tematicas d’interess general han ils uffizis numnadamain gia realisà dapi in temp ed er cumprovà cun in u l’auter bel exempel en versiun rumantscha: il comic ‹Jo› davart il tema AIDS (1992), ‹Ils ertavels da la serp› ch’è cumparì l’onn 1998 per l’anniversari da 150 onns da la Confederaziun e che collia a moda raffinada l’istorgia svizra dal temp dal Sonderbund cun il temp preschent, ‹Il misteri alv› (2002) che pachetescha l’istorgia da la Chasa federala en in crimi u – pli da nov – las ‹Istorgias da l’internet› che sensibiliseschan per ils privels che pon esser colliads cun ils novs meds da communicaziun (2010/15).
Entant ch’ils exempels menziunads sa drizzan ad in public giuvenil e creschì, è ‹Grufi› concepì explicitamain sco cudesch per uffants en la vegliadetgna prescolara. Qua n’è il maletg pia betg be in accumpagnader dal text, mabain il purtader principal dal messadi. Il cudesch è partì en duas parts e mussa co ch’in uffant duaja sa cumportar sch’el frunta sin in chaun ch’el enconuscha resp. sin in chaun ch’el n’enconuscha betg. Cumbain che la tematica è en sasez seriusa – e ch’il basegn d’insumma stgaffir ina tala broschura e sa dà or da cas reals ordvart tragics – vegn il cumportament adequat intermedià en ina moda e maniera positiva, vul dir cun caracters d’identificaziun che stgaffeschan buna luna. Ed ils messadis principals vegnan visualisads cun agid d’objects or da la vita da mintgadi, uschia che quels restan er anc en memoria, suenter avair mess or da maun il cudeschet. Pia, sch’ins frunta sin in chaun ch’ins n’enconuscha betg, sche hai num:
«Sch’in chaun è sulet, stun jau in toc davent dad el e chamin ruassaivlamain. Sch’in chaun curra vers mai ed jau hai tema, u sch’el vul prender quai che jau tegn, fatsch jau il por. Sch’in chaun ma fa crudar per terra, fatsch jau il crap.»


text:
Cun dus culps ha il burgamester Dieter Reiter avert il prim butschin da biera.Punct las 12:00 hai gì num «Ozapft is». Il primminister Horst Seehofer ha sco usità survegnì l'emprima bira.
Malgrà la plievgia eran gia pliras tschient persunas la damaun baud arrivads sin l’areal « Theresienwiese». Gia avant l’avertura da las 9:00 èn sa furmadas colonnas da spetga. Pervi da l’aura fraida èn blers vegnids cun giacca e parasol. Suenter l’avertura èn ils giasts currids en las tendas da bira.
Suenter l'amoc da Minca e differentas attatgas regian quest onn mesiras da segirezza pli rigurusas. Visitaders na dastgan tranter auter betg prender cun sai satgaods u tastgas pli grondas. E l'areal da festa è per la prima giada serrà giu enturn enturn. A las entradas datti plinavant controllas pli riguruas che fin quà.
RR novitads 15:00


text:
Sco la Posta Svizra scriva èn las raschuns principalas per la reducziun dal gudogn sajan stadas damain brevs tramessas, il squitsch sin las marschas sco er ils tschains bass.
Stritgà passà 600 plazzas da lavur
La posta ha gia cumenzà il 2001 a stritgar filialas da posta e quest process cuntinuescha fin oz. L’onn passà ha il concern stritgà radund 600 plazzas, ed emploiava la fin dal onn 2016 en tut 43’485 persunas.
Postfinance cun dapli gudogn grazia ad in effect spezial
La banca da la Posta la Postfinance ha pudì augmentar il resultat da gesitiun per 83 milliuns francs sin 542 milliuns. Sco motiv principal numna l’interpresa gudogns ord da la vendita d’aczias e participaziuns. L’onn 2016 ha la Postfinance puspè pudì augmentar ils daners da clients. Suenter ch’ella aveva pers il 2015 anc 2,8 milliardas francs daners da clients ha ella pudì augmentar quels il 2016 per 4,5 milliardas francs.
RR novitads 11:00
La Posta Svizra 2016
- Il gudogn net da la Posta è sa reducì l’onn passà per 13,5% sin 558 milliuns francs.
- Era operativ ha l’interpresa nudà in deficit uschia ch’il gudogn d’interpresa è sa reducì per 704 milliuns francs, quai -14%.
- La svieuta è dentant sa reducida mo levet per 0,4% sin 8,2 milliardas francs.


text:
Cassis ha plinavant appellà da sustegnair la lavur dal cussegl da las Naziuns Unidas. En pliras regiuns dal mund vegnia numnadamain observà ina violaziun sistematica da las reglas. I dettia plinavant dapli rassissem, xenofobia ed autras discriminaziuns. Conflicts sajan er chars. Ils stadis pertutgads e la communitad internaziunala pudessan spargnar mintg’onn fin 70 milliardas dollars.
Naziuns Unidas pretendan pausa da cumbat
Tar l’inscunter da l’ONU vegn er discutà la situaziun en Siria. Malgrà la cunvegna per ina pausa da cumbat cuntinueschan il bumbardaments en l’enclava dals rebels en l’ost da Ghouta. Tant il secretari general da l’ONU Antonio Guterres sco er l’autcumissari per dretgs umans da l’ONU Said al-Hussein han appellà a la regenza siriana da sa tegnair vi da la pausa da cumbat.
RR novitads 14:00


text:
Il podest
- 1. Matthias Mayer (Ö) 1:24,44
- 2. Beat Feuz (Sz) + 0,13 secundas
- 3. Kjetil Jansrud (No) + 0,18 secundas
Suenter bronz en la cursa rapida gudogna Beat Feuz surprendentamain sia segunda medaglia entaifer 24 uras. En il super-G vegn el segund davos l'Austriac Matthias Mayer. Ses ultim plaz da podest en questa disciplina ha il Schangnauer festivà avant passa in onn, numnadamain sco terz a Kitzbühel il schaner 2017.
En questa stagiun èn stads ses resultats ils plazs 12, 25, 10 e 6. Gist sin il punct culminant da la stagiun èsi dentant gartegià a Beat Feuz da daventar pli e pli ferm en il super-G. I sa tracta da la quarta medaglia per Feuz tar eveniments gronds. En il super-G èsi però ina premiera.
Ils ulteriurs Svizzers
Ils ulteriurs Svizzers n'han betg pudì persvader en il super-G. Sco gia en la cursa rapida gievgia èsi be reussì a Beat Feuz da mussar ina ferma prestaziun.
- 21. Gilles Roulin + 1,76 secundas
- 26. Thomas Tumer 2,08 secundas
- Out: Mauro Caviezel
In' èra va a fin
Hermann Maier è stà il 1998 il davos campiun olimpic en il super-G che na deriva betg da la Norvegia. Ils ultims 20 onns han mintgamai triumfà ils Norvegiais Kjetil André Aamodt (2002, 2006), Aksel Lund Svindal (2010) e Kjetil Jansrud (2014).
Mayer campiun olimpic dubel
A Matthias Mayer èsi uss gartegià da surmuntar questa dominanza. L'Austriac da 27 onns è grazia a sia victoria campiun olimpic dubel. Avant quatter onns ha el gudagnà aur en la cursa rapida a Sotschi.
RR novitads 06:00