text:
Battaglia de la Beresina
La Battaja de la Beresina l'è stada on sconter armaa in tra i Frances e i Russ, combattuda in di dì che vann del 26 al 29 de november del 1812.
Quell che 'l restava de la Grande Armée de Napoleon (49.000 soldaa e alter 40.000 personn minga bonn de combatt) l'era dree a retiràss invers l'ovest. I esercit russ, comandaa de Peter Wittgenstein, Michail Kutuzov e Pavel Čičagov, con 140.000 omen, hann cercaa de bloccàggh el passagg arent al fiumm Beresina (al dì d'incoeu in Bielorussia) e fà foeura i Frances ona voeulta per tutt.
El primm problema per el Napoleon l'è rivaa quand, dopo vess rivaa in sù la Beresina, l'ha viduu che 'l fiumm l'era minga giazzaa, e donca el podeva nò fàggh passà sora i sò omen. El dì dopo (el vintisett), l'è scominciada la battaja.
El pont pussee vesin l'era staa traa giò, ma el general Jean-Baptiste Eblé l'ha ditt de vess bon de fànn sù vun noeuv. L'important a l'era de dàggh protezion a lù contra el Čičagov, che 'l se trovava al de là del fiumm. El maresciall Oudinot a l'è andaa a sud per proteggel e i genier de l'Eblé hinn riessii a mett giò on ponton de cent meter.
La cavallaria francesa l'è passada de corsa per organizzà e defend ona testa de pont. I frances hann miss giò on alter pont e hann faa passà anca i cannon. L'è staa appena in temp, perchè 'l Čičagov l'ha capii el sò error e 'l s'è slanzaa invers i 11.000 frances giamò passaa al de là de la Beresina.
A mezzdì el Napoleon e la soa guardia hann passaa el ponton. Lilinscì el problema l'è staa quell de fà passà anca l'altra part de la retroguardia, che l'era dree a combatt contra i omen del Wittgenstein.
A la bassora vun di ponton l'è staa s'ceppaa, ma i omen de l'Eblé hinn staa bon de giustàll prima de sera. El maresciall Davout e i soldaa de l'Eugeni de Beauharnais hann passaa el pont. In sù l'altra banda i restava domà i soldaa del maresciall Oudinot.
Despoeu de la mezzanott, anca l'Oudinot l'è passaa de l'altra banda del pont, e inscì i Frances hann poduu suttà la retirada. I frances aveven perduu 25.000 omen in del combatt e alter 20.000 in de l'aqua giazzada. Alter 10.000 hinn staa coppaa di cosacch intant che se retiraven.


c: text/html

text:
Galàna
La Galàna (tartaruga o testuggine in italiàn) l'è 'n rètil ch'al fà part d'l órdan dal Testudines o Chelonia, cun un gus in sla schina, dit carapàs, da in dua i vènan fóra sōl tèsta, cóa, bras e gambi. La part ad sóta dal gus invéci al s ciàma piastròṅ.
A gh'è tri categurìi ad galàni: qvéli ch'i vìvan in dal mâr (e ch'i gh'à dal pini a 'l pòst di bras, cuma la Caretta caretta), qvéli ch'i vìvan in di fiùm e in di lâg (cuma la Emys orbicularis) e qvéli ad tèra (cuma la Testudo hermanni). Al primi dū bèsti i èṅ carnìvuri méntar quéli ad tèra i scàmpan magnànd sōl di vegetài.
Descrisiòṅ
Al galàni ch'i vìvan in dl'àqua i màgnan da tut, i sarnìsan da piò la carna quànd i èṅ śóvni ma in séguit i pàsan a i vegetài. I pōlan magnàr anc di pés, dla latùga, di radét e fruta di bòsc (ch'la n farménta minga durànt la digestiòṅ). Cal bèsti chè i gh la càvan a tucàr i 8 chilómetar a l'óra. In gènar i masć i gh'aṅ na cóa dimóndi più lunga dal fémni e anc dagl'ungi più grôsi. Cuma tut i rètil i gh'aṅ al sangṿ fréd e i gh'aṅ biśógn ad tōr al sōl. I tìran al fiâ fóra dl'àqua avénd-ag i palmòṅ. Al fémni i làsan i sò óṿ sóta la sàbia in du i èṅ nadi anca lōr e pò in tórnan in mâr.
Al galàni dal tèra i màgnan invéci sōl vardùra, fruta e càctus e i gìran dimóndi piàṅ, tant che dal nòstri bandi a s diś "andàr dal pas dla galàna" par dir che òṅ 'l è lènt. La pōl scampàr ssant'an o anc da piò, ma in gènar la riva a trént'an. La gh véd dimóndi bèṅ e l'è bòna 'd arcgnósar anc al parsòni e i pòst, invéci 'l udî 'l è quél ch'l è. In Aṿtòṅ i śmétan ad magnàr par vudàr ad budèli par pò andàr in letàrg vèrs Nuvémbar o Dicémbar. I pònsan sót 'd tèra: sinc grad l'è la temperadùra più giùsta par lōr, s'a gh'è più fréd i rìsćian ad murìr o ad patìr di dan a 'l sarvèl, s'a gh'è più cald i n gh la càvan minga a durmìr e i pōlan finìr al gras prima dal tèmp.
Soquànt categurìi ad galàni (cuma la Caretta caretta ch'la viṿ in di nòstar mâr o la Testudo hermanni) i èṅ in perìcul 'd estinsiòṅ e i èṅ prutèti acsè par la léǵ e par la Cunvensiòṅ ad Bèrna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lierna
Lierna (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 175 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,3 km² e ona densità de 192 ab./km² che se troeuva sul lagh de Còmm.
L'è tacaa ai comun de Isen, Mandell, Olivee, Varéna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lierna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Èinsa
Artécol in dialèt arzân
L' Èinsa (Enza in italiân e Incia in latèin) l'é un fióm ed l'êlt' Itâlia, ch'al và a dêr a dréta dal Po. Al gh'à al surzéi ind la zôna pió luntâna e difécila da rivêregh ed l'Apenèin arzân. Al sègna al cunfîn tr' al teritôri ed Rèz e Pêrma; ind la stôria l'é stêda la côsta dal Tèri Matéldichi e 'dla Vâl di Cavalêr.
Cōrs dal fióm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nâs da l'Êlp ed Sucîş, int l'Apenèin arzân, al fà a 1.157 mêter d' altèsa al Padòl o lêgh dal Lagastrèl, al şvilópa al só cōrs ed 93 km cun al divéder la pruvîncia ed Rèz da la pruvîncia ed Pêrma. Ind al trât in pianûra al se şlêrga un bèl pô e al cór cun divêrs râm in un lèt lêregh pîn ed giaròun. Al 's bóta in Po aşvèin a Bresèl.
Principalmèint al cōrs dal fióm as divéd in dō pêrti dal tót divêrsi òna da cl'êtra sìa cme natûra sìa cme stôria, a 's pōlen arcgnòser in dû trât che vînen ciamê normalmèint Êlta Vâl d' Èinsa al prém trât ch' al 's fà dal bacîn dal Lagastrèl e as bóta a bêsa bôga tr'al parèidi a péch e al forèsti ed l' Apenèin fîn a un pô pió zò ed Sân Pôl e al secònd trât al se dvâna ind la pêrta meridiunêla ed la Pianûra Padâna ciamê Vâl d' Èinsa ch' al và da Muntèc fîn al Po.
Andamèint dal j âchev[modifica | mudéfica la surzéia]
Da cōrs d' acqua ed l'Apenèin l' Èinsa al sèint dimòndi dal piuvûdi che dân al furiōşi pîni ed l'avtûn (ânca bèin d'ed sōvra a i 1.000 m3/sec) e al mêgri, dimòndi pèişi, ed l'istê (al cōrs bâs al pōl armânger a sèch).
In premavèira però al ghà 'n ajót céch dal desfêres ed la nèiva ind al muntâgni.
Al dà al Po 'na mèdia ed cîrca 12 m3/sec.
Spòrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al só trât ed mèz l'é un pûnt d'arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting, canoa e kayak.
Al travêrsa[modifica | mudéfica la surzéia]
- Mûnchi dal Cōrt,
- Ramṣèit,
- Palansân,
- Vèt,
- Neviân d' j Arduini,
- Canòsa,
- Sân Pôl,
- Traversedél,
- Muntèc,
- Muntchiaróghel,
- Sânt'Ilâri,
- Gatâtich,
- Sôrbel,
- Mzân,
- Bresèl
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Èinsa


text:
Custanta da Chinčin
In teuría di nümar, Aleksandr Jakovlevič Chinčin al a demustraa che par dabot töcc i nümar reaj x, l'infinitaa da denuminaduur dal desvilüpameent da la frazziú cuntínüada da x la gh'a una prupietaa sürprendenta : la suva média geumétrica a l'è una custanta, cugnussüda sota ul nomm da custanta da Khinchin, ch'a'è independenta da la valuur da x.
I.e., par
al è dabot sémpar veer che
Intra i nümar x ch'i gh'à di desvilüpament in frazziú cuntínüade ch'i gh'a mia chesta prupietaa sa i tröva i nümar razziunaj, i sulüzziú di equazziú quadràteghe à cuefizzient razziunaj (e.g. ul nümar àuri ), e la basa di lugariitm natüraj e.
Intra i nümar ch'i gh'à di desvilüpament in frazziú cuntínüade ch'i gh'à aparentameent chesta prupietaa (cungetüra basada sü una evidenza nümérica) i gh'è , (la custanta d'Euler-Mascheroni, e la custanta da Khinchin sí-istess. Mia-da-maanch cheest-chí al è mia demustraa, par che malgraa dabot töcc i nümar reaj i è savüü par iga chesta prupietaa-chí, l'è mia stada demustrada par qual-sa-vöör nümar reaal.


text:
Strachëin
Artìcol in dialët piasintëin
In dialët piaṡintëin a s' ciama strachëin un furmäi italian fat cul lat ad vaca che in italian al sa ciama inveci Gorgonzola (la stesa manéra da ciamäl la gh'é anca in dil pruvinci ad Pavia, Cremona, pärt ad cula ad Verbania e in Valtellina) . A gh'é mia da scunfondal cun un ätar furmäi lumbärd che in italian al sa ciama stracchino, che in piaṡintëin a l'é furmain.
Al ver num in piaṡintëin al sarìs difati strachëin ad Gurgunṡöla parché al so num al vegna dala citä ad Gurgunṡöla in pruvincia ad Milan, ma tüt i diṡan admè strachëin.
L'é un furmäi a pasta crüda, ad lat pasturiṡä, gras, bianc ch' al tira un po al giäd, cun dil vëini verd ch' i sältan föra quand al fa la müfa.
Al dé d'incö il la fan anca in dil pruvinci ad Bergam, Brësa, Cum, Cremona, Lecco, Lod, Pavia, Vares in Lumbardia e Nuära, Verbania, Vercelli e Cuneo (anca in quälca cumoin ad la pruvincia ad Lisandria) in Piemont.


text:
Mont de l'Aion
El Mont de l'Aion (Italian: Monte Leone) l'è ona montagna di Alp Lepontinn, quella pussee alta (3.552 meter).
El se troeuva al confin in tra el Piemont e 'l Canton Valles, anca se 'l se troeuva intregament in de la region geografega italiana. A ovest a gh'è 'l Sempion, a est inveci l'Alp de Veja, in de la Val Cairasca.
El sò nomm original el dovaria rivà de on'alp (Aion) che la se troeuva ai sò pee e che l'è vun di ses nucli de l'Alp de Veja[1]. El nomm italian o che 'l vegn de on error di quei che hann scrivuu i cart geografegh, o che 'l vegn de ona faccia de leon che se dovaria riessì a vedè in tra i prei de la montagna.


text:
Brazzaville
Brazzaville a l'è la capital del Congo.
A l'è anca la prima cità del Congo per impurtanza ecunomiga, de cumerci e per pupulaziun, cun 1.174.000 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brazzaville a l'è in del süd-est del paes, in sü la riva setentriunala del fiüm Congo, propi denanz a Kinshasa, capital de la Repüblica Demucratica del Congo.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brazzaville l'ha fundada in del 1880 l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brazzaville a l'è gemelaa cun:


text:
Distrito Federal
Artìcol in dialët piasintëin
Al Distrëtt Federäl (in Portoghês: Distrito Federal), al sarëss praticamëint al 27° Stä dal Brasil, anca sall'è mìs cunsidarä un Stä vèr e pròpri. In dal sò teritòri a ghè Brasilia, la capitäla federäla dal paès. Al Disträtt in dal 2010 al g'hava 2.562.963 abitänt e 'na süparfìs ad 5.801,937 km2.
Al fa part ad'la Regiòun Centro-Oeste.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Bèle in dal 1922 i pulìtic i'avan pansä da purtä la capitäla da Rio de Janeiro püsä dëintar, m i gh'enn mìa riasì. Apäina in dal 1955, al presidëint Juscelino Kubitschek all'hà dìt püblicamëint c'al vurìva spustä la capitäla, e i laurä i'enn cumanciä in dal 1956.
I strä e i cà da la sitä nova i'ènn stä prugetä da Lucio Costa e Oscar Niemeyer. Al trasferimëint e la stabilisasiòn dla sitä al gh'è stä vers i ann 1960-1970.
Sitä prinsipäi[modifica | mudéfica la surzéia]
Taguatinga, Gama, Guará.


text:
Adis
L'Adis o anca Ades (Adige in italian; Etsch in tudesch e bavares; Adesc in ladin; Adis in trentin; Adexe in venezian; Athesis in latin) l'è un fiüm che'l nass in di Alp de'l Norditàlia, arent al Pass Resia (Reschenpass) in de la volta Val Venosta (Obervinschgau) in de la pruvincia de Bulsan e finiss in del Mar Adriatich arent a Chioggia.
El so basin imbrìfer el gh'ha una süperfis de 12.100 chilometer quadráa e 'l quata tüta la regiun del Trentin-Südtirol e anch un toch de'l Venet meridiunál. Cunt i sò 409 chilometer l'Ades l'è 'l segund fiüm püssée lungh de tüt Italia.
Dré al sò percórs el streèrsa le cità de Trènt, Verùna, Legnago, Cavarzere, Chioggia e 'l ghe pàsa derènt a Meran, Bulsan e Rovereto.
La àl endóche 'l scór la ciàpa nòm diferèncc a segónt de la zòna: l'è Val Venosta 'ntra la sorgènt e Meran, la se ciàma Val d'Adige 'ntra Meran e Trènt, pò dòpo la ciàpa nòm de Val Lagarina 'ntra Trènt e Verùna e 'ndèla part finàl el scór endèla Val Padana 'nfìna a sbotàs endèl mar.
I sò aflüèncc piö 'mportàncc i è:
- el Rambach, de le bànde de Glorènsa (BZ);
- el Passer, de le bànde de Merano (BZ);
- l'Isarco (o Eisack) de le bànde de Bolzano;
- el Noce d ele bànde de Zambana (TN);
- l'Avisio de le bànde de Lavis (TN);
- el Fersina de le bànde de Trènt (TN);
- el Leno de le bande de Rovereto (TN).
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
De le bànde de Naturno, co la Feruvìa Merano-Malles en prim pià
-
A Trènt, col mut Calisio
-
A Rovereto, conflüènsa del torènt Leno endèl Ades
-
-
El percórs en Val Lagarina ést del Córen d'Aquilio, söl sfónt el Lach de Garda
-
A Verùna
-
A sud de Bonavigo
-
A l'entràda 'ndèla pruvincia de Rovigo a nord de Badia Polesine
-
A San Martino di Venezze, località Penìzola


text:
San Bortol (CO)
San Bòrtol (San Bortol in del dialett del loeugh; San Bartolomeo Val Cavargna in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 038 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 94 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carlasc, Cusin, Garzee e San Nazzar.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Bortol (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gualtēr
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Gualtēr (Gualtieri in italiân) l’ é un cmûn ed 6.500 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz.
Mèsa a 25 km da Rèz (a s’égh rîva lòunga la Statêla 63), a l’ardôs ed l’êrṣen dal Po ch’ al sègna al cunfîn cun la Lumbardéia, Gualtēr l’é ‘na sitadèina ‘d urégin medievêla ch’ l’ à subî pió vôlti lòungh i sècol la piêga dal j aluviòun (l’ûltma, catastrôfica, int al 1951).
Indice
- 1 La Stòria
- 2 Palâs e monumèint
- 3 Al piâsi
- 4 Al cēṣi
- 5 Materiêl pr'andêregh in fònda
La Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
A neghêr la convinsiòun che Gualtēr al duvés la só nasîta a i Rumâni a’gh pèinsen al sustansiōṣi catêdi relatîvi a l’etê dal fèr e al peréiod etrósch e cuncentrê ind la zôna ‘d la Palasèina dal dé d’incô e dal Castlâs, unî a quî che a s’arfân a l’etê dal brònz e che în da coleghêres a l’aṣvèin teramêra ed Sânta Rôsa (ed Puvî), a sègnen sti pôst cme préma abitasiòun stâbila ed probâbil coloniṣadōr ed l’època. Al nòm ed Gualtēr al sêlta fôra cêr e nèt sōl dimòndi tèimp pió têrd, a la fîn dal peréiod rumân, al nòm al deṣvîn fôrsi da “Castrum Vulturena”, pó “Castrum Walterii”, pôst fundê dal Longobêrd Gualtiero (VII sec.) Al cèinter sitadèin pió antîgh ed Gualtēr l'é d'arcgnòser cun la Cēṣa ed Sânt' Andrea, tirêda só int al IX sèc. cme 'na nurmêla capèla, int a XII l'é dvintêda cēṣa parochièla, ch' la servîva ânca pr' al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa, che d' intôren a s'în mési in fîla al prémi cà, che àn fât al sistèma ed Piâsa Felice Cavallotti dal dé d'incô fâta a teriângol, circundêda da strèti cà in fîla d' impiânt medioevêl e rinasimentêl, probabilmèint druvêdi ind al pasê ad ûṣ ed furesteréia dal Cunvèint aṣvèin. Ind la piâsa a gh'é in pió ed la cēṣa ed S.Andrea ânca al Pòs arnuvamèint, dôp avèir subî 'na parsiêla spianêda intōren a j ân ‘50, dal pió antîgh fât intōren al 1776 insèma a un prugèt ed Giovan Battista Fattori in fōrma ed 'n' elegânt caplèina.
Pr' al contròl dal véi dal fióm ed al pôst per la tèra bòuna i sgnōr ed l'època àn fât un castèl inséma a la rîva drèta dal Po, còl che gh'armâgn ed l'antîga furtèsa l'é stê mudê e més dèinter ind l'usadûra dal Palâs Bentivoglio che al tîn d'acât i sègn ed l'antîgh spiandōr ind la facêda ed frûnt la grânda piâsa e ind al dō tòri d' ângol davânti. Al gróp ed fabrichê, ed grândi mzûri ed fōrma a quâter cantòun circundê, fôrsi, da fusòun fònd furnî a i quâter angôl ed tòri, al gh'îva dèinter un lêregh curtîl. La stôria polética ed Gualtēr, decisamèint cumplichêda e turmintêda, l'à vést pasêr al pusès da 'na mân a cl'êtra. A l’inési dal Tersèint la properietê dal castèl l'é ed Azzo d’Este che a'gh và a drê, int al 1326, l' avtoritê di Da Correggio. Int al 1345 al pâsa al Marchèiṣ Obizzo d’Este che, sibèin i tetatîv ed rinfursêr al difèiṣi dal castèl, an égh la chêva mìa schivṣêr, vêrs la fîn dal 'stès ân, la cunquésta da pêrt di Gunṣêga, che a tînen al fèdev per cûnt di Visconti. Ind al tèimp ed la dipendèinsa gunṣaghèiṣa al castèl, pôst ed cunténov scûnter, al câsca sóta la giurisdisiòun ed Bresèl. Int al 1402, Gian Galeazzo, Dóca ed Milân, al dà al fèdev Ottobono Terzi, cambiê int al 1442 da Erasmo Trivulzio. Int al 1452, Gualtēr al vîn més sóta da i Da Correggio, per caschêr ed nōv sóta al pusès milanèiṣ int al 1454. Un ât ed barât sarê só int al 1479 tra i Visconti e i sgnōr ed Frêra al decèd che Gualtēr al fâga pêrta dal Duchê estèins e la só sotmisiòun a la Duchessa Bona, invistîda da Ercole I. J Este mantînen al lôr pusès fîn a quând Alfonso I al decéd, int al 1567, ed cuncêder al feèved ed Gualtēr a Cornelio Bentivoglio, sostitût generêl dal Stêt Ferarèiṣ cun al tétol ed Marchèiṣ.
Atravêrs la costrusiòun dal palâs Cornelio Bentivoglio al mudéfica in môd pió impurtânt l'impiânt sitadèin dal paèiṣ. Per tirêr só al palâs, che l'inzgnêr incarichê, Giovan Battista Aleotti ciamê l'Argenta, al dîṣ: “erezione di tanta mole”, a's drôva al materiêl ch' al deṣvîn dal ṣventramèint dal Castlâs druvê cme pôst dal Consèli ed la Cumunitê. Al magnéfich Palâs Bentivoglio rispetōṣ di critèri dal Rinasimèint al gnirà finî da Ippolito fiōl ed Corneglio subèintrê a ló al gvêren int al 1594. Cornelio e só fiōl Ippolito, àn dê l'inési a còla grandiōsa ôvra ed bunéfica ch' l'à salvê dal la padòla la pianûra arzâna e che j impiânt impurtânt în incòra vâlid e funsionânt.
A's pōl dîr che al periéod de spiandōr per la stôria ed Gualtēr a's cunclód int al 1634, quând Francesco I ed Mòdna l'à tôt adôs a ló al Marcheṣê. Int al 1661, sóta al gvêren ed la Duchèsa ed Mòdna Laura, a s' intervîn inséma al palâs Bentivoglio ṣlargândel e dubândel. J Este int al 1750 vènden la rôca al Cmûn, ch' égh l'à incòra adès. Int al 1751 'na grând pêrta dal fabrichêt l'é stê butê zò per arznêr al pîni dal Po. A la fîn dal setsèint int l'êla ed mansèina é stê zuntê, per ôvra ed Giovan Battista Fattori, al teâter, che incô an s' pōl mìa druvêr. Int al l1796 al paèiṣ al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna. Int al 1860 al va a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Al 9 novèmber dal 1879 a ’s costituèṣ la préma Societê ed Mótvo Socôrs e Prèstit tra j operâri dal cmûn ed Gualtēr. A la vigélia ed la préma guèra, i coperadōr ed Sânta Vitôria a dân véta a n’impurtânt speriĵnsa ed coperasiòun agrécola cûmprând la pussiòun di Grèpi. L’inési dal sècol l’é sgnê da nōvi pîni dal Po. Al 15 novèmber 1951 l’âcva dal Po l’à invêṣ la Bâsa arzâna e la rîva al cêvi ed vôlta dal j archêdi ed Piâsa Bentivoglio a 3 mêter e 80 d’ altèsa. Da alōra la riprèiṣa socio-conômica dal cmûn l’é stêda sèimper in chersûda.
Palâs e monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Bentivoglio[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirê só tr’ al 1594 e al 1600 da Cornelio e Ippolito Bentivoglio. In urégin al fabrichêt l’êra fât da quâter facêdi in côt lòunghi 90 mêtri, cumpâgni a còla ch’ a’s vède incô. I quadrê di trî lêt chi incô égh manchén în stê druvê per rifursêr e tirêr só j êrṣen dal Po al tèimp ed la pîna dal 1751. Al piân tèrra dal palâs a’s câta la Sêla di Marangòun, druvêda in pasê da artigiân dal lègn, adèsa druvêda per mòstri e sêla conferèinsi. Al piân d’ed sôvra catòm al Salòun di Gigânt, la Sêla ed l’Eneide, la Sêla d’ Icaro, la Sêla ed Giove e la Capèla Gentilésia.
La Tòra Cévica[modifica | mudéfica la surzéia]
Mésa ind al fiânch a sîra, la tòr cévica la s’lêva só incastêda tra i pôrdegh che, cuntènev, ôrnen i trî fiânch ed la piâsa. A piânta cun quâter spîgh, l’é stêda fâta ind i prém dal ‘700. L’intêra impalcadûra l’é tgnûda só da un êrch a tót sèst che la dà l’ingrès in via Vittorio Emanuele II. La tòr l’é fâta da trî piân che se stréchen vêrs l’êlta: ind al prém piân, tra dō côpi ed riliêv vertichêl cun capitèl, a’s câta l’antîgh arlòj ch’ al dà inséma a la piâsa, ind al secònd tra còsti a’s câta ‘na perfiladûra archêda. Al têrs piân l’é un lucernâri cun la bês a ôt ângol, cun un’archêda cèca per lê, cun imséma un tambór ciléndrich, quacê da ‘na coplèta e da ‘na bandirîna segnaèient. Inséma a la facêda a mezdé ed la tòr l’é ste restarvê da pôch un antîgh arlòj solêr.
Véla Torello – Malaspina - Guarienti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter uriginâri a’s pōl probabilmèint arcgnòser cun l’antîgh castèl dal veschév ed Pèrma, arcurdê in un documèint dal 1388. L’é pasê Torello int al XVI sècol. La véla a’s preṣentêva alōra a piânta fâta a retângol e a dû piâni. Al prugèt dal giardèin, més zò secònd a mudê rumântich, al fà vèder ûn di pió interesânt esèimpi ed prugèt ed giardèin pitorésch a l’inglèiṣa int l’arzân.
Ospedêl Felice Carri[modifica | mudéfica la surzéia]
L’ospedêl, incô cà protéta per ansiân, l’é intitulê al benefatōr Felice Carri, che a n’à prugetê l’istitusiòun int al 1781. L’é gnû só in ‘na zôna bèle destinêda a Convèint ed l’ōrden ‘’Francescano Minore Osservante’’, ciamê i “Zoccolanti”. Che l’ é môrt, ind al 1965, dôp avèir pasê j ûltemi ân in malatéia, còl che l’é fôrsi incō al pió famōṣ sitadèin gualtierèiṣ, l’artésta Antonio Ligabue.
Palâs Greppi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la frasiòun ed Sânta Vitôria a’s câta sté grând fabrichêt tirê só tr’ al 1770 e al 1775 (al giardèin e chi êter fabrichêt atâch în stê finî int al 1783) da la faméja di Cûnt Greppi ed Milân, che îven ricevû da j Estèins, in sté zôna, ‘na pussiòun ed grôsi dimensiòun, che îven urganiṣê e l’îve fâta dvintêr funsinânt e ch’ la rendîva. J adôb ed l’intêren în stêd in grând pêrta fâti da Giovanni Morini e préma ed tót dal gualtierèiṣ Giovanni Sogliani, ch’ l’ à imblîe al salòun Greppi, da considerêres cme esèimpi d’adôb ed la metê dal ‘700 ind l’arzân. Ind al salòun a’s tîn da cât un camèin in mêlmer, dal Bolognini, che insèma a gh’êra, probabilmèint, un spèc. Da segnalêr la preṣèisa dal pôrti e fnêstri uriginâri, e la schêla d’ ingrés al salòun.
Al Pòs ed Piâsa Nōva[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la secònda metê dal sècol XVIII al Dóca ed Mòdna l’à impôst la sarêda ed tót i pós privê per vansêr infiltrasiòun cèchi d’ âcva surzéia dal Po ind l’abitê. Per gnîr incûntra al necesitê d’ j abitânt ed la piâsa al Cmûn l'à fât fêr un pós pōblich, finî intōren al 1776, l’é stê da pôch arpurtê a la só fōrma uriginâria.
Pûnt Purtèini[modifica | mudéfica la surzéia]
Sté pûnt ch’ al s’arfâ a la secònda metê dal ‘700 a’s câta a S. Vitôria, inséma al turèint Cróstel, e l’ é al pió antîgh dal gualtierèiṣ. L’ é in quadrê côt, a trèi archêdi. Al nòm al deṣvîn, probabilmèint, dal “paradôri” che mési a piòmb al côrs dal Turèint a tirêven só al livèl ed l’âcva, necesâri pr’ al funsionamèint dal mulèin, pôst l’ a tâch. Al pûnt al costituîva ‘na poṣisiòun stratégica: un tèimp a ‘gh pasêva l’antîga véia ‘’Domorum de Boscho’’ e al permetîva al pasâg da la pianûra a la culèina e invicivêrsa.
Al piâsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Piâsa Bentivoglio[modifica | mudéfica la surzéia]
In sté piâsa a dân al Palâs cun al ‘stès nòm, la colegêda ed Sânta Maria ed la Nèiva e la Tòr Cévica. La piâsa l’é un perfèt quadrê ed sèint mêter ed lê, curonê per trî lê da ariōṣ pôrdegh muvimentê da 69 archêdi.
Piâsa Felice Cavallotti (Bèle Piâsa Nōva)[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirând drèt per via Vittorio Emanuele II a s’ arvésa la lòunga Piâsa Felice Cavallotti, a fōrma ed teriângol, circundêda da strèti cà in fîla. Ind la piâsa a gh’é la cêṣa ed S.Andrea e al Pòs.
Al cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Colegêda ed S. Maria ed la Nèiva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa l’é steda tirêda só int al 1547 e in sègvit l’à subî di arnuvamèint ed nèt per ôvra ed l’inzg. Vacca. Òna dal dō facêdi la s’unès cun al purdghêl ed la piâsa, ch’ l’êtra sóta al purdghêl. În preṣèint sê caplèini ed fiânch piturêdi a frèsch: la pió impurtânta l’é còla a mansèina atâch al preṣbitèri, zuntêda int al 1660, dóve a’s câta l’Anunciasiòun dal Bononi. Al sufèt a’s preṣèinta in vôlti a bòt e a vèila.
Cēṣa ed l’Imacolêda Cuncesiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
La costrusiòun de sta cēṣa, mésa in un spâsi indrê rispèt a la cuntrêda, l’é stêda dêda a la diresiòun ed l’inzg. Vacca a j inési dal XVII sècol. La cēṣa l’é servîda pr’ al funsiòun religiōṣi ed la Cunfratêrnita gnûda só a Gualtēr bèle int al 1547
Cēṣa ed Sant' Andrea[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirêda só int al IX sec. cme nurmêla capèla, int al XII l’é dvintêda cēṣa parochiêla, druvêda ânca pr’ al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa. Che, int al 1547, l’é gnûda só la Cunfratêrnita ed la Cuncesiòun. Quêṣi tóti al ōvri tgnûdu da cât ind l’ intêren în dal XVIII sècol, mēno la stâtva ed la Madòna ed Loreto (del XV°) ed ‘na tèila figurânt Sant’Ignazio ed Loyola e S.Filippo Neri in adorasiòun ed la Crōṣ (metê XVII°). A gh’ é che, sèinsa nisûn sègn per arcgnòsrel, la tòmba dal frê Ludovico Grossi, ciamê al Viadâna, fondadōr ed la múṣica sâcra modêrna, che l’é gnû suplî int al 1627 dôp avèir pasê i só ûltem ân ind al cunvèint aṣvèin.
La Cēṣa ed Pēv Salṣêr (SS.ma Anunsiêda)[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la frasiòun ed Pēv Salṣêr la gh'é la Cēṣa ed la SS.ma Vêrgin dal Grâsi. Al fabrichêt uriginâri, més pió a sîra, l’à subî dimòndi dal pîni dal Po, che a n’àn cumprumés gravemèint la stabilitê. A n’é gnû fât un nōv fr’ al 1653 e al 1670. L’intêren ed la cēṣa l’é a ‘na navêda cun sê capèli ed fiânch. La vôlta l’é stêda dal tōt restavrêda tr’ al 1914 e al 1915, cme grân pêrte dal tèimpi.
La Cēṣa ed Sânta Vitôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é davânti al Palâs Greppi. L’ é stêda arfâta cme l’é adèsa insèm al campanîl int al 1683, insém al ruvîni ed la préma costrusiòun ed la fîn dal 1500, vrûda préma da Cornelio, pó da Ippolito Bentivoglio a conclusiòun dal j ôvri ed bunéfica int al teritôri. A l’intêren Sânta Vitôria l’é tôta zò a mèz bóst, in lègn decorê cun ōr e argînt, in manēra barôca; a i pē ed la scultûra ‘na custôdia ed vêder la tîn da cât l‘arléquia ‘d la sânta, dòun dal Cardinêl Vicâri ed Ròma all’Arcidiâchen ed Guastâla (1647).
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giancarlo Grassi, Manuela Maccagnani, Valter Rosa - Gualtieri : la città nuova dei Bentivoglio - [collaborazione di Giuliano Cervi e Gian Luca Torelli]. - Reggio Emilia : Diabasis, 2001
- Leila Palazzolo Salomoni. Gualtieri : piccola capitale del Po : guida al patrimonio storico e artistico - Luzzara : M.C.M. Azienda Grafica, 1990.
- Fulvio Simonazzi - Storia di Gualtieri e del suo centro monumentale - Parma : La Nazionale Tip.- Ed., 1967
- Gualtieri, piccola capitale del Po - Breve guida al patrimonio storico e artistico. - Gualtieri : Comune di Gualtieri, 1984
- Anselmo Mori - Della chiesa di Sant'Andrea e dell'annesso Convento Francescano in Gualtieri. - Guastalla : Tip. Artigianelli, 1916
- Pier Paolo Balbo, M. Cristina Costa, Valerio Messori, Daniel Modigliani - Gualtieri : un centro storico nel suo territorio Il rinnovo urbano nei centri di piccola dimensione. - Roma : Multigrafica Editrice, 1980. -
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Schönwald im Schwarzwald
Schönwald im Schwarzwald l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Schwarzwald-Baar. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 27.81 km² e 'ndel 31. Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 2 291 abitàncc.
El cümü de Schönwald im Schwarzwald el se tróa 'ndèla zòna de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 1000 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Rostock
Rostock (un temp, Roztoka in pulach) a l'è una cità in del nord de la Germania che la gh'ha 199.108 abitant. El quartier de Warnemünde, 12 chilometer a nord, al se tröa diretament in sü la costa del mar Baltich. La cità l'hann fundada in del 1218 e l'ha faa part de la Lega Hanseatica di Cità, insema a Brema e Ambürgh.
Rostock a l'è la cità püssee granda del stat federal del Mecklemburg-Pumerania Ucidentala (Mecklenburg-Vorpommern), e'l segunt port püssee grant in sül Mar Baltich, dopu de Lübeca. L'Üniversità de Rostock, fundada in del 1419, a l'è cunsiderada la püssee vegia de l'Europa del Nord.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stetin, Pulonia.
- Turku, Finlandia.
- Dunkerque, Francia.
- Riga, Letonia.
- Anversa, Paes Bass.
- Århus, Danimarca.
- Göteborg, Svezia.
- Bergen, Nurvegia.
- Varna, Bülgaria.
- Fiüm, Cruazia.
- Brema, Germania.
- Dalian, Cina.
- Raleigh, Stat Ünii.


text:
Sal (AL)
Sal (en italià: Sale) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 4 238 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 44,7 km² e 'na densità de 95 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Lissandria, Livió, Casternöv, Guassura, Isula, Piovera, Turtona.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
06 04
Ol dé 6 de bril l'è 'l 96 ( 97 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 270 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de bril al è ul dí da pòost 96 ( 97 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 270 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1785 - l'Urgell: ol vèscuf al confirma i priviles d'Andorra, de che al è recognossit come coprínsep.
1904 : Pröm partit d'öna selessiú Catalana
1914 - Catalunya: se la cositüiss la Mancomunitat.
1983 - Catalunya: ol Parlament al apröa per önanimità la pröma Les de Normalisassiú Linguístega.
1917 - Stacc Ünicc: chèst paes al declara la guèra a Zermania (Pröma Guèra Mondiala).
2010 - Ü teremòt de 6,2 gradi de la scala Richter, a i ure 3.32 de la nòccla pruìnsa de l'Aquila, i mórcc i è 308, 1.500 i ferìcc e 65.000 chèi restàcc sènsa cà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mase (VS)
Mase a l'è staa un cumün svizzer del distret de Hérens, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 11.1 km² e in del dicember del 2010 al gh'eva una popolazion de 243 abitant.
Cunt el referendum popolar del 24 de Fevree del 2008, i citadin dei cumün de Nax, Vernamiège e Mase han acetaa la fusion per furmà un cumün növ ciamaa Mont-Noble. La decision l'è vegnüda ufizial al prim de ginee del 2011, data che la segna inscì l'istituzion de quest cumün[1].
L'abitaa de Mase al se tröva a una altitüden de 1301 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Nax, Saint-Martin, Vernamiège, Vex.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office (Todesch) accessed 19 July 2011
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)


text:
La donna che visse due volte
La donna che visse due volte (La dóna ch'l'iva visû dū vòlti) 'l è 'n film dramàtic dal 1958 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś francéś D'entre les morts (In di mòrt) ad Pierre Boileau e Thomas Narcejac.
Sunt
'L avucàt e pulisiòt John Ferguson (James Stewart), ciamâ Scottie da i sò amìg, al gh'à di prubléma a purtàr avànti al sò lavōr parchè al patìs da spés di tarabaciòṅ quànd al s cata in élt. Un dè, durànt 'n inseguimènt in si téǵ di gratacēi ad San Francisco, 'l iva vdû śliciàr śò e spaplàr-'s a tèra un sò culéga in dal tintatìṿ ad dar-'g ajùt parchè lò 'l éra drē a pingulàr in dl'ària mént'r al s tgniva stric a na grundàra.
Lasâ a cà da la pulisìa, Scottie al s véd cun un sò vèć cumpàgn ad scóla ch'l à fat caréra in di catēr navài, Gavin Elster (Tom Helmore), ch'al gh dà 'l incàrag ad tgnir 'd òć sò mujér Madeleine (Kim Novak) ch'la gh'à di distùrub in tèsta parchè la créd 'd èsar sò nunóna Carlotta Valdés, una che a vint-siē an la s éra tòlt la vita dòp èsar stata lasàda da sò marè e dòp ch'i gh ìvan purtâ via anc sò fiōla. Adès la Madeleine la gh'à i stés an ad qvala lè.
John al taca a tgnir-'g adrē e un dè, dòp che lē l'iva purtâ di fiōr in sla tómba ad sò nóna, al la véd ch'la s butà śò in di àqui dal Golden Gate. Tiràda fóra da 'd là, dòp avér-la sugàda in dal sò apartamènt, lò al gh prumét ad jutàr-la a guarìr anc parchè 'l à pardû la tèsta par lē.
Un dè però la Madeleine la próa a masàr-'s incóra, butànd-as sò p'r un campanìl, e 'sta vòlta la gh la cava anc parchè Scottie al n è minga bòṅ ad cùr'r-'g adrē e ad tgnir-la sòdi par via di sò tarabaciòṅ. Pîṅ ad séns ad cólpa in di sò cunfrònt e ardùt cum un śdas al cata cunfòrt in dla sò amìga Midge (Barbara Bel Geddes) ch'la gh vōl bèṅ dabòṅ ma lò invéci al n è minga inamurâ 'd lē.
Vgnû fóra da 'l uśdàl psichiàtric dòp 'n an, Scott al cgnós na cumésa in un negòsi, la Judy Barton, ch'la pâr pròpria la Madeleine anc se lē l'è móra invéci che biónda. 'L avucàt al taca a 'ndàr fóra sèg e al la cunvìns a vistìr-as cuma la mòrta ma anc a patnàr-as e tinś'r-as i cavìi cuma lē. La Judy la fà tut qvél ch'al gh diś lò, malluntéra e sōl p'r al sò amōr.


text:
Cinisi
Cinisi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 10.253 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 311 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carini, Terrasini.
Envers la fì dei agn setànta l'è stàt lüminàt de spès endèle crònache per vìa de la vicènda de Peppino Impastato, en zùen del paés che g'ha sercàt de lotà cùtra la mafia (suratöt cùtra 'l boss Gaetano Badalamenti) e che per chèsta rizù l'è stat copàt de la stèsa organizasiù che 'l combatìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Bräm
Bräm o anca Brämi (nom ufizial: Breme) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 814 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 19,2 km² e ona densità de 42 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Candia, Frassineto Po (AL), Sartiräna, Val e Valmacca (AL).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bräm l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Veneto
El Veneto l'è ona region de l'Italia del nòrd, che la confina a sud con la Emilia-Romagna, a nòrdest cont el Friul, a nordòvest cont el Trentin-Sud Tiroeu e a nòrd, per on tocchell con l'Austria; a est l'è bagnada dal mar Adriatigh. El gh'ha ona superfis de 18.239 km2 e ona popolazion (al dicember del 2011) de 4.956.146 abitant. L'è spartii in sett provinz e 581 comun. El president l'è el Luca Zaia.
La pù part del territòri l'è costituida da la part pussee bassa de la Pianura Padana, percoruda dal Po, da l'Adis, dal Brenta, dal Bacchiglion, dal Piav e da on quaj alter fiumm pussee piscinin; in su la còsta la se troeuva la laguna veneta. A nord de la pianura gh'è ona zenta de montagn bass e ronch, che la saria la zòna di Prealp venet; pussee ammò a nòrd, praticament domà in de la Provincia de Belun, el Veneto al pòrta via on tòcch de la cadena di Alp, con montagn che riven a pussee de 3.000 meter (hinn famos i Dolomit).
A diferenza del Piemont e de la Lombardia, in Veneto gh'è minga ona città tant pussee granda dij alter, ma gh'hinn tanti città minga tròpp gròss spantegaa ben in sul territòri. El capp-loeugh regional l'è la città de Venezia; i alter capp-loeugh de provincia hinn Verona (granda quasi comè Venezia), Padoa, Vicenza, Trevis, Rovigh e Belun. Paesòtt important, anca se gh'hann minga ona soa provincia, hinn Schio, Coneglian, Legnagh, Vittòrio Veneto, Miràno, Chioggia 'e Mira .
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Chardonne
Chardonne a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera-Pays-d'Enhaut, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.94 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2755 abitant.
El cumün de Chardonne al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Granges (FR) (FR), Attalens (FR), Jongny, Corsier-sur-Vevey, Corseaux, Saint-Saphorin (VD), Puidoux.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)


text:
Saint-Marcel
Saint-Marcel a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la region dla Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dl'Eure
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dla Savòja
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd j'Ardënne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Indre
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Morbihan
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text: 1Matɨ'ɨj mi naimi'i ajhuiixɨ ɨ maj maun e'etyujsaɨj. Matɨ'ɨj mi ya'uvi'itɨ maɨjna ɨ Jesús aɨjna jemi ɨ Pilaatu. 2Matɨ'ɨj mi autyajhuii mej ti'itɨj cɨn jetzen tya'ujpuá'ajte'en. Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Ayaa tu hui raamua'areeri'i tɨ amɨn ca'anijra'a hua'ata'aca ɨ tyaɨte mej mi huatyenya'use'en ɨ u'uvieernu jemi. Capu hua'uta'asin aɨjna ɨ Jesús mej tiraanajchite'en ɨ César ɨ tɨ hua'ajijve'e. Aɨ pu hui ajta ayan tihue'ixaate'e tɨcɨn amɨɨ pu aɨn pueen ɨ tɨ Dioj an ya'ujyeíjtza ɨ ɨpuari japua, tɨ ajta rey cɨme'e ti'ityejvee. ―Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a ɨ tyaɨte. 3Tɨ'ɨj i Pilaatu ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni paɨn pueen ɨ paj Rey cɨme'e ti'ityejvee aɨme jemi ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan? Ajta aɨn ɨ Jesús, ayaa pu tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Ee, nyaa nu nyaɨn pueen ɨ paj raxa. 4Tɨ'ɨj i Pilaatu ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ maj tie'ijta u teyujta'a, ajta aɨme ɨ maj maun ajtyáxɨɨraca'a tɨcɨn: ―Capu a'ij na'amityejte'e ti'itɨ tɨ cɨn autyajturaa ɨ nyaj cɨn tiraaxɨjte'en. 5Majta aɨme, a'ataujca'anyaacan mu cɨn meyan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Eihua pu hui ca'anijra'a hua'ata'aca ɨ tyaɨte mej mi e'ita'a a'utácɨɨnye. Au pu hui autyejche tɨ ayan rɨjcaa ajtyapua Galileeya. Ajta e'eyan, ayun hui va'araanye ayujna. 6Ajta aɨn Pilaatu, tɨ'ɨj ayan tiraanamuajri'i, ayaa pu tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni qui aɨn Jesús aunna e'ema'acan u Galileeya? 7Tɨ'ɨj Pilaatu ayan raamua'areeri'i tɨcɨn aɨ pu Herodes aun tyeje'ijta a'u tɨ Jesús e'ema'acan, aj pu i hua'utaij maj ra'anvi'itɨn jemin aɨjna ɨ Herodes, ɨ tɨ rey cɨn ti'ityejvee. Aɨ pu ajta ajna'ɨmɨ aun a'utyavaaca'a u Jerusalén. 8Ajta aɨn Herodes, eihua pu huataujtyamua'ave tɨ'ɨj raaseij aɨjna ɨ Jesús, a'ini pu'uri a'ateevi'i tɨ raseijramɨ'ɨcaa. Ayaa pu ti'ijxe'eva'acaa tɨ aɨn Jesús ti'itɨ cɨn ayan huarɨni tɨ huapɨ'ɨ ruxe'eve'e a'ini pu'uri eihua ramua'areeraca'a a'ij tɨ aɨn ti'itɨj huáruu aɨjna ɨ Jesús. 9Eihua pu ti'ira'ihua'uracaa. Ajta aɨn Jesús, capu a'atzu huatanyúu. 10Majta aɨme ɨ mej tie'ijta teyujta'a, majta aɨme ɨ mej ti'imua'ata ɨ yu'uxari jetze Moisés tɨ ra'uyu'uxaca'a, au mu vejli'i jemin huatyáuuca'a. Ca'anin mu cɨn ti'ijxajtzi'iracaa. 11Ajta aɨn ɨ Herodes, majta aɨme ɨ xantaaru'u ɨ tɨ tihue'ijte'e, matɨ'ɨj meyan tihua'unamuajri'i, matɨ'ɨj mi autyajhuii mej meyan tiraatzajrajmua'an. Majta ra'utaxaahuari'iri'i maɨjna ɨ Jesús. Matɨ'ɨj mi cɨɨxuri ru'ucaachejte, hua'a cɨɨxu ɨ maj jamuan tie'ijta ɨ Herodes. Matɨ'ɨj mi hua'utaij mej mi majtahua'a ra'anvi'itɨn ɨ Pilaatu jemi. 12Ajna xɨcajra'a jetze, aɨ mu ru'amiincustyamua'a mua'araa aɨjna ɨ Pilaatu, ajta aɨjna ɨ Herodes. Tɨ'ɨj cai xɨ ayan tyuju'urɨj, mauche'e mu tyujchaɨra'acaa. 13Ajta aɨn Pilaatu hua'utajee aɨme ɨ mej tie'ijta u teyujta'a, ajta aɨme ɨ maj tihue'ijte'e ɨ tyaɨte, ajta aɨme ɨ tyaɨte. 14Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Satɨ'ɨj seyan yee ru'uve'enyejte samɨjna ineetzi jemi, ayaa xu saɨjna cɨn jetzen ti'ipua'ajte'e yee aɨ pu ca'anijra'a hua'ata'aca ɨ tyaɨte mej mi e'ita'a a'utácɨɨnye. Nu'uri tiraataihua'uri'i, muan xu nyeseíiraca. Ma'ajta, capu a'ij na'amityejte'e ti'itɨ tɨ cɨn autyajturaa ɨ saj cɨn jetzen ti'ipua'ajte'e. 15Capu ajta a'ij tira'amitejte'e aɨjna ɨ Herodes a'ini aɨ pu ajtahua'a mu ya'utaityaca'a tyejmi jemi. ’Aɨj xu hui cɨn seri ramua'aree tɨ cai ayan tiraavijte'e tɨ amɨn huamɨ'ɨni a'ini capu ti'itɨj cɨn autyajturaa. 16Aɨj nu hui cɨn inyaa pueijtzi raata'asin nyamɨjna. Nyajta ra'axɨjte'esin. Nyatɨ'ɨj ni raatátuaasin nicu. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Pilaatu. 17Ayaa mu ti'ijrɨ'ɨrajcaa mej seij huatatuaani ɨ maj aityanami'i ajna matɨ'ɨj ti'iye'estyahua'a. 18Majta aɨme ɨ tyaɨte, naimi'i mu meyan titeetejiihuajraa tɨcɨn: ―Miche'e hui ra'anvi'itɨn amɨjna mɨ tyaata'a, pej pi'i Barrabás huatatuaani itejmi jemi. 19(Aɨjna ɨ Barrabás, ayaa een cɨn ra'ityaana a'ini ca'anijra'a pu hua'uta'a ɨ tyaɨte Jerusalén mej e'echajca'a mej mi huataujnya'usi'ite'en. Aɨ pu ajta aɨn pueen saɨj ɨ tɨ ti'ityacui'ica.) 20Ajta aɨn Pilaatu, auche'e pu raxe'eva'acaa tɨ raatatuaani aɨjna ɨ Jesús. Aɨj pu cɨn, ajtahua'a pu ayan tihua'ajee tɨ ij raamua'aree a'ij mej ti'ijxe'eva'acaa ɨ tyaɨte. 21Majta aɨme ɨ tyaɨte, majtahua'a mu meyan tityeetejiihuajraa tɨcɨn: ―Pata'aj hui rá'utatan, pata'aj rá'utatan. 22Hueica pu ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨme'e? ¿Ti'itajni a'ij huáruu tɨ a'ij pua'a een? Capu hui a'ij na'amityejte'e ti'itɨj tɨ cɨn autyajturaa tɨ ij ayan raavijte'e tɨ huamɨ'ɨni amɨjna. Aɨj nu hui cɨn neyan nyana'a rɨni. Pueijtzi nu'u raata'asin. Nyajta raatátuaasin. 23Majta aɨme ɨ tyaɨte maaj mu eitze'e ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Majtahua'a meyan tiraataij tɨ rá'utatan. Matɨ'ɨj mi tyu'umue'itɨ maɨjna cɨme'e ɨ mej eihua titeetyéjijhuajma'aca'a. 24Aj pu i Pilaatu raaxa'apɨ'ɨntare tɨ ayan huarɨj a'ij mej ti'ijxe'eva'acaa ɨ tyaɨte. 25Tɨ'ɨj i raatátuaa aɨjna ɨ maj ra'ityaana aɨjna cɨme'e tɨ ca'anijra'a hua'uta'a mej mi huataujnya'usi'ite'en, tɨ ajta ti'ityacui'ica. Ai pu aɨn pueen ɨ maj rájhuaviiri'i ɨ tyaɨte. Ajta aɨn ɨ Pilaatu, aɨ pu tyu'utatuii ɨ Jesús mej mi meyan raaruuren a'ij mej ti'ijxe'eva'acaa ɨ tyaɨte. 26Matɨ'ɨj mi ya'ujáj. Aa mu ya'ujáasima'aca, matɨ'ɨj seij huatyeevi'i tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Simón tɨ Cirene e'ema'acan. Au pu ɨtzitá a'aráará'a tɨ i aun Jerusalén a'utyarute. Matɨ'ɨj mi ru'uhuatyeechuite ɨ curuu tɨ ij ra'anchueni. Maraataij tɨ raachuisime'en cujta'an ɨ Jesús. 27Eihua mu tyaɨte huaju'ucaa hua'a cujta'a. Mui'itɨ ɨ juuca, eihua mu ruxaamɨjtya'acaa, mua'antyujyeinya'a mu muaajú'ucaa aɨjna jemi. 28- 29Aj pu i Jesús pɨ a'ure'eve. Ayaa pu tihua'ixaa tɨcɨn: ―Muan juuca, mɨ sej hua'ayaujmua'a pueen aɨme ɨ maj Jerusalén huachaatɨme, caxu neetzi cɨn ruyeinya, silu rujɨɨmua'a sahuaujyeinixɨ'ɨ muejmi cɨme'e, sajta saɨme cɨme'e ɨ ruyaujmua'a a'ini aj pu hui tyaja'ure'enyejsin aɨjna ɨ xɨcajra'a sej jetzen seyan tyu'utaxajta yee: “Dioj pu rɨ'ɨ tihua'uta'a aɨme ɨ maj cai a'anaj tiyauumua'a mua'araa, majta aɨme ɨ maj cai a'anaj tɨ'ɨrii hua'a jetze huataseijre, majta aɨme ɨ maj cai a'anaj hua'utzii ɨ hua'ayaujmua'a.” 30’Ajna xɨcajra'an jetze, ayaa mu hui rɨni ɨ tyaɨte. Aɨ mu tiraata'ixaate'esin ɨ jɨri tɨcɨn: “Pata'aj tejmi japua rajveti.” Majta meyan che'eta mana'a tiraata'ixaate'esin aɨjna ɨ jɨri aa tɨ huacaitɨme tɨcɨn: “Pata'aj taatyá'avaa.” 31’Tɨ pua'a neyan tirajpueiitzi nyaɨjna cɨme'e nyaj cai ti'itɨ cɨn autyajturaa, ¿a'ini tyajamua'amitejte'e mej meyan tirajpueitzi mua'aju'un aɨme ɨ maj xaa ti'itɨj cɨn autyajturaa? Huapɨ'ɨ mu hui rajpueiitzi mua'aju'un xaa nya'u. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 32Majta seica mu huajajpuajma'a mej mi maun huá'utatan jamuan ɨ Jesús. Aɨme ɨ maj hua'apua, aɨ mu aɨn pueen ɨ maj xaa a'ij pua'a ti'irujca. 33Matɨ'ɨj mi maun a'ará'a a'u tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Mɨ'ɨchimu'uta. Aɨ mu rá'utatai jamuan ɨ maj a'ij pua'a ti'irujca. Seij mu áutatai ɨrɨɨta'an pujme'en ɨ Jesús. Majta ɨ saɨj, aɨ mu áutatai auutata'an pujme'en. 34Tɨ'ɨj i Jesús ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Niya'upua, pata'aj hui tihua'utauuni'i a'ini camu ramua'aree a'ij maj rɨcɨ. Majta aɨme ɨ xantaaru'u, aɨ mu huahuajcaca'a mej tetej a'ucaahua'axɨn mej mi raamua'aree a'atɨ tɨ racɨ'ɨti ɨ cɨɨxura'ara'an ɨ Jesús. 35Majta aɨme ɨ tyaɨte, au mu a'utyáuu mej seijracaa. Majta aɨme ɨ mej tihue'ijte'e, aɨ mu majta ra'utaxaahuari'iri'i. Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Amɨ pu seica japua huanyúu. Che'e hui amɨn rujapua huanyuuni, tɨ pua'a hui ayan ti'ayajna tɨ amɨn aɨn pueen Dioj tɨ ra'antihuau, aɨjna Dioj tɨ an ya'ujyeíjtza ɨ ɨpuari japua. 36Majta aɨme ɨ xantaaru'u mua'ajtyaxɨɨraca'a, majta ra'utaxaahuari'iri'i. Aɨ mu majta raatanyɨste ɨ viinu tɨ antzina tɨ ra'antiye'en. 37Ayaa mu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a Rey cɨme'e pej ti'ityávaaca aɨme jemi ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, pata'aj a japua huanyuuni. 38Majta taabla ti'itɨ mu áutatai a'u tɨ á'ujmu'u ɨ Jesús. Ayaa pu te'eyu'usi'ihuaca'a aɨjna jetze ɨ taabla tɨcɨn: “Ai pu aɨn pueen ɨ hua'aRey aɨme ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan.” 39Ajta seij ɨ maj hua'apua ɨ tɨ a'ij pua'a ti'ijrɨ'ɨrajcaa, aj pu á'atataihuaca'a. Aɨ pu ayan a'ij pua'a tiraataxajtaca'a. Ayan tɨcɨn: ―¿Ni pacai paɨn pueen aɨjna tɨ Dioj an mua'ujyéijtza ɨ ɨpuari japua? Pata'aj a japua huanyuuni, pajta tyejmi japua. 40Ajta ɨ saɨj tɨ a'ij pua'a ti'ijrɨ'ɨrajcaa, tɨ ajta á'atataihuaca'a, aɨ pu ra'ajtya'axɨ tɨcɨn: ―¿Ni hui pacai ra'atese'e ɨ Dioj? Casi'i, ayaa paj che'eta pana'a tirajpueitzi tɨj amɨjna. 41Ayaa pu hui tiraavijte'e tyej teyan tirajpueiitzi a'ini pu'uri taacɨ́'ɨ a'ij tɨ tiraavijte'e aɨjna cɨme'e a'ij tej ti'itɨj huáruu. Ajta amɨn, capu ti'itɨj cɨn autyajturaa. 42Aj pu i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Jesús, pata'aj nya'utamua'aree ajna xɨcajra'an pej jetzen autyéchesin pej tyu'utaijta. 43Ajta aɨn ɨ Jesús, ayaa pu tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Ayaa nu hui ti'imue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e, ijii, muaa pa paun a'utyaváa pua'ame neetzi jamuan a'u tɨ Dioj rɨ'ɨ timuaata'asin. ―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 44- 45Tɨ'ɨj ari tyauuma'aca a'atzaj tacuarixpua, aj pu i nainjapua huatyatɨca'araca'a ɨ chuej japua. Ayaa pu a'atee a'achu cumu hueica oora tɨ ayan eenya'a, a'ini aɨjna xɨcaj aumɨ'ɨ. Capu i che'e huanyeeri'icɨcaa. Ajta aɨn ɨ cɨɨxuri tɨ itzijhua tɨ ajta aun a'utavivɨjma'acaa u teyujta'a, aɨ pu e'ita'a acasujtza'anixɨ. 46Ca'anin pu cɨn huajijhuaca'a aɨjna ɨ Jesús. Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Mɨ pej niya'upua, mueetzi nu huatatuire'esin ɨ nyaxaijnyu'uca. Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu i raatapua'ajtaca'a tɨ tíyeeye. 47Ajta aɨn ɨ xantaaru'u, tɨ anxɨte tie'ijta, tɨ'ɨj raaseij a'ij tɨ huarɨj, aj pu i rɨ'ɨ tiraata'a ɨ Dioj. Ajta ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna. Aɨ pu rɨ'ɨ ti'itevistacaa. 48Majta aɨme ɨ tyaɨte ɨ maj ajtyáxɨɨraca'a maujna mej mi tyu'umua'ariive'en, matɨ'ɨj raaseij a'ij tɨ ti'itɨ huarɨj, aɨ mu antyaujtu'asixɨ an rutaviitze'e maɨjna cɨme'e maj huaataujxaamɨste. Majta a'ucɨj. 49Majta aɨme ɨ maj ramua'ajcaa, majta aɨme ɨ juuca ɨ maj a'araacɨ jamuan aujna u Galileeya, aɨ mu a'ɨmɨ a'utyáuj mej seijracaa a'ij tɨ ti'itɨ rɨcɨ. 50Meenti seij aun e'eseijra'acaa tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn José. Ai pu aɨn pueen saɨj tɨ hua'a jetze ajtyama'acan ɨ hua'a jueesi ɨ maj hueicate japuan tamuaamuata'a maj ara'ase. Rɨ'ɨ pu ti'itevistacaa aɨjna. Capu ti'itɨ cɨn autyajturaa. 51Ajta aɨn, capu ra'aranajchaca'a a'ij mej tiraaxa'apɨ'ɨntarej, capu ajta rɨ'ɨ raata'a a'ij mej huarɨj ɨ seica ɨ jueesi. Au pu e'ema'acan aɨjna ɨ José, chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Arimatea, tɨ ajta aun huatacá'a u Judeeya. Ajta aɨn José, aɨ pu rachu'eva'acaa a'anaj xɨcajra'an jetze Dioj tɨ tyu'utaijta iiyan chaanaca japua. 52Tɨ'ɨj i aun á'umej ɨ Pilaatu jemi. Ayaa pu tiraatahuaviiri'i tɨ aɨn Pilaatu raatatuire'en ɨ Jesús tɨ mɨ'ɨchi. 53Tɨ'ɨqui ra'acajtɨɨ ɨ tevijra'a. Aj pu i saabana cɨn raaca'ijcataca'a. Tɨ'ɨqui aun a'utyajrupi a'u tɨ auucun. Tɨ'ɨqui yanu'uhuare'etyee a'u maj mauchan yauucú ɨ jaij. Caxɨ mu a'anaj a'atɨ maun utyátuutuhua'a. 54Pu'uri ajna pɨti'irɨjcaa ajna xɨcajra'a mej jetzen rɨ'ɨ ruruuren. Ajta pu'uri tɨn tyaja'ure'enyejsima'a ajna xɨcajra'an mej jetzen rusa'upi. 55Majta aɨme ɨ juuca, ɨ maj maun a'araacɨ u Galileeya jamuan ɨ Jesús, aɨ mu cujta'an huaju'ucaa aɨjna ɨ José. Matɨ'ɨj mi raaseij a'u tɨ auucun, majta a'u tɨ ya'uruu ɨ mɨ'ɨchi. 56Matɨ'ɨj mi a'ucɨ́j ɨ ruche. Aj mu mi rɨ'ɨ raaruu ɨ tu'upi tɨ naa tyáará'i, majta ɨ maj cɨn racápɨtijra. Majta e'eyan huaujsa'upe ajna xɨcajra'an jetze a'ij tɨ tyu'ujxe'eve'e.


text:
Soree
Solee (Solaro in Italian; Soree in brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 14093 abitant. El paes el se troeuva in la bassa Brianza e 'l confina con i Provinz de Vares (comun de Caronn Pertusella e de Saronn) e de la Brianza (Bovis-Masciagh e Limbiaa).
El comun el gh'ha anca i frazion de Introini e de Villaggio Brollo.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Soree l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Mapèl
Mapèl l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che l'se tróa a 11 km de Bèrghem e a 255 méter söl mar. L'è 'n de l'ólta pianüra de l’Ìzola bergamàsca, a i pè e a mesdé del Cat. El cunfìna coi cümü de Imbìer, Barsana, Bunàt Sura, Brembat de Sura, Palasàch, Put San Piéro, Prezès, Sóta 'l Mut, Téren. El gh'à 6 765 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
Ol paìs vècc de Mapèl l' à conservàt quàze del töt l'aspèt medioevàl d'öna ólta co i stràde strécie, i cà 'n préda e i tùr che öna ólta i éra sèt; gh'éra pò ach ü fosàt 'ntùren al paìs che l'è restàt apéna apéna in "Contràda di Fòse" come l'insègna pò ach ol nòm de la contràda.
I fà part del cümü de Mapèl pò i bórgh de Piàna, Ultrìga e Prezàt 'ndóe l'è nasìt in del 1025 ol Sant Albèrt de Prezàt.
Cuntegnüü
Sariulì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Mapèl i pasa 'l Durt, 'l Bülighèt, che l' fenés in del Durt pròpe in del teritòre de Mapèl e la Bülìga e 'l Córen che 'l fenés in de la Bülìga apéna sóta la éla del Gröm. Fò sùra l'è stacc iscàt ü canàl scolmadùr che quàndo gh'è la piéna l' ciàpa i àque del Durt a mùt del paìs e i a böta amò tùrna in del Durt, però a mesdé de Mapèl, isé che 'l paìs 'l vègne piö alagàt.
Strade e ferovìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol teritòre cümünàl de Mapèl l'è traesàt fò da:
- la Strada Statàl n° 342 mèi cognusìda col nòm de Briantéa che la à da Bèrghem a Còm e Varés,
- la ferovìa Bèrghem - Lèch.
Céze e santöàre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Mapèl gh'è 'l Madóna de Prada che se la festègia l'òt de Setèmber, menimà la parochiàl l'è dedicàda a San Michél Arcàngel e la se tróa sura 'l paìs sö 'n d'öna còsta del Cat pogiàda pròpe sura al Durt. Gh'è pò la cezìna mediéala e töta 'n préda de San Bartulumì.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La éla del Gröm del sécol XVIII che co i sò giardì la se tróa a sira del bórgh de Mapèl e a mut de Ultrìga sö ü gröm de tèra métit tra la Bülìga a sira e 'l Córen a matina che de lé póch i se 'ncontra apèna a mesdé de la éla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'evulusiù del nömer de abitàncc l'è ilüstràda 'ndèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nümar 17
Ul nümar 17 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 16 e al ven prima dal 18.
Nomm dal nümar in difereent dialett: dersett, disset...
Al è un nümar primm. Ucürenze dal 17
- Par Plütaarch al representava la mala sorta
- Apó a Itàlia: XVII al è un anagrama da "vixi", a uu vivüü
- Al è un gjürameent in Süedees
- Un haiku gjapunees al gh'a 17 sílabe
- Aj paees Nòrdegh ul dí dal 17 da l'an s'al cunsidera ul céntar dal inveern
- Ul Gauss al a mustraa ch'a sa pudeva fá sü un pulígun da 17 custaa noma cun riga e cumpass, scumenzaant inscí la suva fama.


text:
L' idrôgen l'è l'elemèint chìmic piò elementèr, perchè al gh' à un sôl prutòun in dal nùclev e un sôl eletròun ins l' orbitèl 1s.
Al gh' a trî isòtop: al pròti, quèl piò cumùn, al deutéri (cun anca un neutròun in dal nùclev, quìndi màsa atômica 2, ch' al se pôl anca scrìver 'D') e 'l trìti (cun anca 2 neutròun in dal nùclèv, màsa atômica 3, scrìt anca 'T'). In dla natûra al deutéri al s' càta 6.000 vòlti in méno ch' al pròti, mèinter che invéce al trìti al ne se càta brîśa in natûra e al vìn sôl fàt artifisièlmèint: incòri al trìti bśògna dîr ch' l' è radiatîv, e mèinter ch' l' emèt 'na partisèla ß, al se trasfôrma in 'n iśòtop dl' êli.


text:
Lengua greca antiga
El Grech Antich (nòmm nativ: ἡ Ἐλλnvιkή Yλῶσσa o Ἐλλnvιkόv; trasliterazion: hē Hellēniké glôssa o Hellēnikón; in Grech Modern: Apxaίo Eλλnvιkό; trasliterazion: Archaío Ellēnikó ) l'è l'union di dialett parlaa in de la Grecia Antiga e, in de la soa varietaa Iònegh-Attega, l'è cont el Latin la lengua che l'ha fondaa la civiltaa occidental. On esempi de Grech Antich l'è: "Eu bainómenoi en têi Ouikipaideía, têi eleutherêi engkuklopaideía hê pántes dúnantai sôizein gráfein" (= Ben vegnuu in la Wikipedia, l'enciclopedia lìbera che tucc pòden juttá a scriv).
Cuntegnüü
- 1 I Origin
- 2 I dialett Ellenegh e la lengua comun
- 3 El Grech Antich al dì d'incoeu
- 4 L'Alfabee
- 5 Sòn particolar
- 6 Òlter nòrm de ortografia
- 7 Similituden cont òlter lengov
- 8 El Pader Nòster in koiné
I Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech l'è ona lengua indoeuropea come 'l Latin, el Persian, l'Armen e 'l Celtegh. I Indoeuropee che hinn migraa in Grecia in del 2000 A.C. parlaven el Protogrech, che poeu el s'è evoluu in d'ona varietaa granda de dialett. Perchè l'è avegnuda ona ròbba simel? Perchè la Grecia l'è ona region che la gh'ha on numer grand de mont, che hann separaa i vari gent Ellenigh, donca el s'è nò formaa on Statt unii. Se 'l gh'è nò on Statt unii, nanca la lengua la pò vess istèssa (per esempi, anca in Italia l'è avegnuu l'istess).
I dialett Ellenegh e la lengua comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del Protogrèch hinn nassuu on numer d grand e varietaa: el Micenee (parlaa a Micén, in del Peloponnes), el Dòregh (parlaa in Lacònia, in Macedònia e a Creta), l'Eòlegh (parlaa in de la Grecia Central e in di isol del Mar Egee), l'Arcadegh-Cipriòta (parlaa in Arcàdia e a Ciper) e 'l Iònegh (parlaa in Attega e in de la part de l'Asia Minor ciamada Iònia). Nun gh'hemm minga testimonianzi de tucc 'sti dialett chì, anca perchè la maggior part di scrittor hann scrivuu in Attegh. Ona menzion particolara la spetta a la lengua che l'è stada doperada per scriv i duu poema epich del poetta Omee, var a dì L'"Iliad" (ἠ Ἰλιάς) e l'"Odissea" (ἠ Ὀδuσσeίa). A longh la soa lengua l'è stada considerada on'union tra l'Eòlegh e 'l Iònegh, ma in temp vesin a nun l'è staa stabilii che in realtaa l'eva ona lengua artificial, fada per el meter cont el qual eren staa scritt (ciamaa "esameter"). I duu poema hinn staa diffonduu a longh per via oral, fin al moment in cui el dittator de Atene, el Pisistraa je ha minga faa copià.
Poeu, dòpo la vittòria contra i Persian (479 A.C.) la s'è dervida per la Grecia on'etaa de splendor coltural immens, in de la qual Atene la gh'ha avuu el ròl principal. Questa etaa l'è ciamada classega. Chì la lengua Attega l'è devegnuda la lengua de la poesia, de la filosofia (cont el Platon e l'Aristòtel), del teater (con l'Eschil, l'Euripid e 'l Sòfochel) e de la storiografìa (con l'Eròdot e 'l Senofont). Poeu, quand che Atene l'ha perduu la Guerra del Peloponnes, l'Attegh l'ha mantegnuu el sò valor.
Infin, in del IV sec. A.C. Lissander III el Grand, re de Macedònia, l'ha prima ciappaa tuta la Grecia, e poeu tucc i territòri di Persian, e l'ha faa sù l'imperi pussee grand de l'antichitaa. Donca, per amministrà on territòri d'ona natura tal, la serviva ona lengua unega e comun. Lisander l'era Grech, ma minga Attegh, donca l'ha contribuii a fà ona varietaa del Grech (con bas el Attegh, peroo) che la uniss la maggior part di dialett e che la fuss comprensibil a tucc i sò dominaa (nanca lor eren Grech). Inscì l'è nassuda la lengua Greca comun, ciamada in Grech per l'apunt "koιvή διάλektoς" (= koiné diálektos). Questa lengua chì la gh'ha avuu l'istess ròl del Toscan in Italia e l'è anca la lengua che la ven studiada a scoeula. Anca i Roman, che hann ciappaa la Grecia in del 146 A.C. hinn staa affasinaa de questa lengua e infatt tucc i òmen de coltura la studiaven. El Ceser quand di congiuraa l'hann coppaa l'ha dii i sò ultimm paròll in Grech (Kaí sù, téknon?, ch'el voeur dì: "Anca tì, fioeu?"). De la koiné l'è vegnuu el Grech Medieval e poeu quell modrno (con tucc i sò dialett). Anca i Vangee hinn staa scrivuu in chesta lengua.
El dialett Iònegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In particolar, el Iònegh (ὀ Ἰάς διάλektoς, ho Iás diálektos) l'eva parlaa in dij Ciclad, in la còsta turca e su quella del mar Egee (in Attega, per esempi). El sò abecee l'e quell che poeu l'è diventaa l'abecee grech moderno. Come differenz de la koiné, el Iònegh:
- Muda semper la A longa in Ē (a es.: Troíē, minga Troía);
- El fa diventà dittongh i "E" e i "O" (a es: Koúrē, minga Kórē; e Peíras, minga Péras);
- El gh'ha minga i contrazion (a es: Géneos, minga Génous);
- I dittongh "AU" diventen "Ō" (a es: "Thōmázō", minga "Thaumázō");
- I sòn in "RR" diventen "RS";
- I sòn "TT" diventen "SS", come anca in de l'Attegh pussee antich;
- El sòn "GN" el diventa "N" (a es: Nínomai, minga Gígnomai);
- El dativ de la I e II declinazion el finiss in "SI" (a es: Anthrópoisi, minga Anthrópois);
El dialett Dòregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In di paròll che in del Grech Arcaegh gh'aveven on "s" prevocalegh e ona lettera ciamada jod (J) el Dòregh, comè l'Attegh el mett ona "H".
- El Dòregh el tegn l'antega lettera "w" (scrivuda F); a esemp wérgon, minga érgon (lavorà);
- El tegn ona "t" indove in del Attegh la gh'è ona "s"; per esempi, tú, minga sú (tì);
- El sòn "th" el diventa "s"; per esempi, siós, minga theós;
- El sòn "z" el diventa "sd"; per esempi, melísdetai, minga melízetai;
- El genitiv plural maschil l'è in "ā", minga in "ōn";
- El genitiv plural feminil l'è in "ân", minga in "ôn";
- El genitiv singolar maschil de la I declinazion l'è in "a", minga in "ou";
- El genitiv singolar maschil de la II declinazion l'è in "ō", minga in "ou";
- L'acusativ plural maschil de la II declinazion l'è in "ōs", minga in "ous";
- "Nun" l'è Hamés, minga Hēmeîs;
- "Violter" l'è Humés, minga Humeîs;
- L'articol "i" l'è toí, mina hoi;
El dialett Eòlegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialett Arcàdegh-Cipriòta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De 'sto dialett chì se sa minga tant, anca se l'è conossuu 'l fatt che l'eva vun di lengov grech che la somejava pusse al Micenee. Come l'è indicaa del sò nòmm, l'eva parlaa in de l'Arcadia (Peloponnes) e in de l'isola de Ciper, indove, al dì d'incoeu, l'è parlaa on dialett pussee compagn del Grech Antich che de la lingoa parlada in Grecia.
La lengua omerega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua omèrega l'è ona lengua artificial in de la qual hinn staa mis'ciaa form de pussee dialett, come l'attegh, el iònegh e l'eòlegh. Donca l'è puttòst difficil trovà i caratteristegh principal. Tel chì on quai esempi:
- I "a" longh diventen "ē".
- Gh'è minga semper i contrazion vocàelgh.
- Se pò trovà despess "pt" inveci de "p"
El Grech Antich al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech l'è comenzaa a vess restudiaa al inizzi del Renasiment, quand l'è nassuda la corrent del Umanism, anca se gianmò in de l'Etaa de Mezz l'eva doperaa in dij monastee e daj Arab (che gh'aveven ciappà dij part del territòri dij Bizantin) comè lingoa de la filosofia. Ora, in Grèsa l'è studiaa comè da nun el Latin, perchè el gh'hà la soa istessa funzion. In Italia l'è materia de studi in dij licee clàssegh cont el Latin. I numer, i preposizion e i desinenz del Grech vegnen anca mò doperaa in la nomenklatura scientìfega e médega.
L'Alfabee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Alfabee Grech l'è derivaa de l'alfabee fenìss e el gh'hà 24 letter (6 vocaj e 18 consonant):
A, a (álfa): A
B, B (bêta): B
Γ, Y (gámma): G (parnonzia: GH)
A, δ (délta): D
E, e (épsilon): E (parnonzia: É)
Z, Z (zêta): Z
H, n (hêta): Ē (parnonzia: È)
Θ, θ (thêta): TH (parnonzia: TZ)
I, ι (ióta): I
K, k (káppa): K
A, λ (lámbda): L
M, u (mu): M
N, v (nu): N
E, E (xi): X
O, o (ómikron): O (parnonzia: Ó)
Π, π (pi): P
P, p (rho): R
E, σ/ς (sígma): S; l'è scrivuda anca "C".
T, t (taû): T
Y, u (úpsilon): U (parnonzia: U)
Φ, φ (fi): F
X, x (chi): CH (parnonzia: KH)
Ψ, ψ (psi): PS
Ω, w (òmega): Ō (parnonzia: Ò)
ATENZION: Se la "S" l'è in del mezz d'ona paròll, la se scriv σ, ma se l'è a la fin l'è scrivuda inveci ς.
Del alfabee grech deriven l'alfabee latin (ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ) e chel cirìlegh (AБBГДEËЖЗИЙKAMHOПPCTyФXЦЧШЩЪЫbЭЮЯ).
Sòn particolar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
AI, ᾳ: ĀI (parnonzia: A).
AI, aι: AI (parnonzia: AI).
AY, au: AU (parnonzia: AO).
ΓΓ, YY: GG (parnonzia: NGH).
ΓK, Yk: GK (parnonzia: NK).
ΓN, Yv: GN (parnonzia: GHN).
ΓE, YE: GX (parnonzia: NX).
ΓX, Yx: GCH (parnonzia: NKH).
EI, eι: EI (parnonzia: EI).
EY, eu: EU (parnonzia: EO).
HI, ῃ: ĒI (parnonzia: È).
HY, nu: ĒU (parnonzia: EO).
KK, kk: KK (parnonzia: NK).
OY, ou: OU (parnonzia: O).
ΩI, ῳ: ŌI (parnonzia: Ò).
I Dittongh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Derent'al Grech Antich gh'hinn dij leter che, si vegnen mettuu insèmm, l'è comè se farissen ona soeula lètera. Chest grupp chì hinn ciamaa dittongh e hinn: aι, au, eι, eu, oι, ou.
Òlter nòrm de ortografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aj inizzi de paròll (se comenzen per vocal o per "R") el doeuv semper vess present el spirit, ona partisela che la se mèt sora la prima lètera e che la determina se ona vocal l'è aspirada o nò. Se l'è aspirada, el spirit el se ciama "asper", se l'è minga aspirada el se ciama "dolz".
Esemp: ἉYaθός (bon) el se traslitera "Agathós" parchè el spirit l'è dolz. Ma Ὁpάw (vedè) el se traslitera inveci "Horáō", per el motiv contrari.
I accent pòden vess sguzz o sirconfless. L'accent sguzz poeud stà sora tucc i vocaj e sin a la tersultima silaba, ma el sirconfless soeul sora i vocaj longh (a, n, ι, u, w, ᾳ, ῃ, ῳ) e i ditongh (aι, au, eι, eu, oι, ou) e sin a la penultima silaba. Sora i ditongh, l'acent el vien mettuu adòss a la vocal final ma s'el parnonzia sora la prima (esemp: ἀYaθoί el se traslitera agathoí ma el se parnonzia agatzòi). La a, la ι e la u pòden vess sia longh che cort.
Chesta modalitaa de parnonzia la se ciama "etacista" (parchè la n la se parnonzia "E"). In Grèsa inveci la vien dovrada ona oltra fòrma de parnonzia, ciamada "itacista", per el motiv che la n, la u e i dittongh oι, uι e eι hinn parnonziaa "I". Semper con chesta parnonzia, aι el se legg "E", δ "DH", B "V", uπ "B, MP, MB" e vt "D, NT, ND".
Similituden cont òlter lengov[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech Antich l'è ona lingoa indoeuropea, donca el gh'hà similtuden cont i alter lengov de chesta familia lingoistega.
Grech/Ingles[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aeίπw, Leípō: I leave (mì lassi);
- ΘuYάtnp, Thugátēr: Daughter (fioeua);
- Mῦς, Mûs: Mouse (ratt);
- Ὑπὲp, Hupèr: Over (sù);
- ἚpYov, Érgon: Work (lavor);
- Γeλάw, Geláõ: I laugh (mi ridi);
- Ὂλoς, Ólos: All (tutt);
- Metὰ, Metà: With (cont);
- Ἄvὴp, Anèr: Man (òmm);
- Kaλέw, Kaléō: I call (mì ciami);
- ΓιYuώσkw, Gignóskō: I know (mì sô);
- ἈYaθός, Agathós: Good (bon);
- Ἐσθίw, Esthíō: I eat (mì magni);
- Ὓδop, Húdor: Water (aigoa);
- Nέoς, Néos: New (noeuv);
- Πῦp, Pûr: Fire (foeugh);
- Kύwv, Kúōn: Hound (can);
- Eἰuί, Eimí: I am (mi son);
- Πoῦς, Poûs: Foot (pé);
- Ἒkuσov, Ékuson: I kissed (hoo basaa);
- Nῦv, Nûn: Now (nunch);
- Πaῖς, Paîs: Boy (bagaj);
- Mάxn, Máchē: Match (bataja);
Grech/Latin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Baίvw, Baínō: Venio (mì vegni);
- Ἐπὶ, Epì: Apud (arent);
- Ὑπὀ, Hupó: Sub (giò);
- Ὑπὲp, Hupèr: Super (sù);
- Aύkoς, Lúkos: Lupus (lof);
- Ἐk, Ek: Ex (foeura de);
- Ἀπό, Apó: Ab (da);
- Kaί, Kaí: -que (e);
- Ἠpῶς, Hērôs: Vir (eròe);
- Φέpw, Férō: Fero (mì pòrti);
- ἘYὼ, Egò: Ego (mì);
- Eὺ, Sù: Tu (tì);
- Πόλeuoς, Pólemos: Bellum (guèra);
- Eὺv, Sùn: Cum (con);
- Oἶvoς, Oînos: Vinus (vin);
- MέYaς, Mégas: Magnus (gran);
- Boύλouaι, Boúlomai: Volo (mì voeuri);
- ΓιYuώσkw, Gignóskō: Cognosco (mì cognossi);
- Aύw, Lúō: Solvo (disligà);
- Γέvoς, Génos: Genus, Gens (gent);
- Πeιpάw, Peiráō: Experio (mì proeuvi);
- Θeός, Theós: Deus (dio);
- Neός, Neós: Novus (noeuv);
- Eἰuί, Eimí: Sum (mì son);
- Eἶuι, Eîmi: Eo (mì voo);
- Aίδwuι, Dídōmi: Do (mì doo);
- Πoῦς, Poûs: Pes (pee);
- Γpάφw, Gráfō: Scribo (mì scrivi);
- Ἂλλoς, Állos: Alius (òlter);
- Ἂpktoς, Árktos: Ursus (ors);
- Πάvteς, Pántes: Cuncti (pròpri tucc);
El Pader Nòster in koiné[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Πάtep ἡuῶv ὁ ἐv toῖς oὐpavoῖς (Pader nòster, quell in di cej)
ἁYιaσθήtw tὸ ὄvouά σou· (sia santificaa el tò nòmm)
ἐλθέtw ἡ Baσιλeίa σou· (vegna el tò regn)
Yevnθήtw tὸ θέλnuά σou, (sia fada la toa volontaa)
ὡς ἐv oὐpavῷ kaὶ ἐπὶ tῆς Yῆς·(come in cel, inscì anca in terra)
tὸv ἄptov ἡuῶv tὸv ἐπιoύσιov δὸς ἡuῖv σήuepov· (damm incoeu el nòster pan de tucc i dì)
kaὶ ἄφeς ἡuῖv tὰ ὀφeλήuata ἡuῶv, (e rimettom i nòster debit)
ὡς kaὶ ἡueῖς ἀφίeuev toῖς ὀφeιλέtaις ἡuῶv· (come anca nunch i rimettom ai nòster debitor)
kaὶ uὴ eἰσevέYkῃς ἡuᾶς eἰς πeιpaσuόv, (e portem minga in tentazion)
ἀλλὰ ῥῦσaι ἡuᾶς ἀπὸ toῦ πovnpoῦ, ἀuήv.(ma liberom del mal, amen)


text:
Bidree
Bidree o anca Büdree (parnunzia lucal: Bidré[1]; nomm ufizial: Bedretto; latin: Bedoledus) a l'è un cumün svizzer del distret de Leventina. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 70 abitant e una süperfiss de 75 km², e al se tröva a una altitüden de 1402 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büdree a l'è tacaa ai cumün de Airö, Cevi, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Obergoms (VS) e Realp (UR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DOSI - Leventina (I parte), Centro di dialettologia ed etnografia, Bellinzona, 2005


text:
Villingen-Schwenningen
Villingen-Schwenningen l'è 'na cità todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (Landkreis) de Schwarzwald-Baar. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 165.47 km² e 'ndel 31. Dic 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 80 923 abitàncc.
La cità de Villingen-Schwenningen la se tróa a 'na altèsa de 704 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Savona, Italia
- La Valette-du-Var, Francia
- Pontarlier, Francia
- Tula, Russia
- Zittau, Germania
- Friedrichsthal, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Izé
Izé (Iseo en italià) l'è 'n cümü de 9 175 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa sö la spónda bresàna de Lach d'Izé.
Cuntegnüü
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prezènsa de 'n sit abitàt de 'na sèrta 'mportànsa a Izé zabèla 'n época altomedievàla l'è confermàda del ritromènt de sotradüre sparnegàde en divèrsi pòscc: de la zòna de la piéf 'nfìna ai cimitéri saltàcc fò arènt a le stràde per la Al Trómpia e la Al Camònega. Chèl piö consistènt l'è stat troàt en località Bréda, 'ndóche gh'è vignìt fò öndes tómbe datàbii per mès dei repèrcc che gh'ìa dét, entùren ai sècoi VI-VII.
Izé l'è lüminàt la prìma ólta con nòm de "Hisegies" endèn docümènt imperiàl de Lotario I del 837 endóche vé confermàt al Monastér de Santa Giulia de Brèsa le sò proprietà e le sò córcc[2].
Endèl "Polittico de Santa Giulia", 'na sort de 'nventàre de le proprietà del convènt datàt 'ntra la fì del sècol IX e 'l prensépe del sècol X, gh'è lüminàt apò 'n castèl che isé 'l rezültarès giöna de le strütüre de diféza piö antìche del teretóre bresà.
Endel sècol XIII l'è pasàt sóta la Signuria de 'na faméa potènte del pòst, i Oldofrédi, enfina che 'ndèl 1385, el diènta part del teretóre Bresà.
Endèl 1927 a Izé gh'è stàt tacàt dét apò a i cümü de Clüzàne e Pilsù.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La piéf de Sant Andrèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tradisiù la dis che a postà zó la prìma préda de la céza pievàna el sàpe stat San Vigìlio, èscof de Brèsa e sant patròno de Izé, che 'l s'è riparàt ché endèl sècol VI per scapàga ai Bàrbari. El campanìl, en stil romànich l'è del sècol XII e 'l tradés en maniéra ciàra l'urìgin lombàrda de i laoradùr che i l'ha fat sö. Sö la faciàda dèstra de la céza che al dé d'encö la g'ha trè naàde, gh'è colocàt l'Arca Gòtica del Giàcom Oldofredi, Sciòr de Izé e de la Franciacürta, che 'l g'ha fat fà sö le müre de Izé e che l'è mórt endèl 1325.
El Castèl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castèl dei Oldofredi el se tróa a l'estremità meridiunàla del cèntro stòrich del paés, ensìma a 'n sperù ruciùs. El consèrva amò bé la sò strütüra uriginària ma l'è mìa tat vizìbil gne del cèntro stòrich gne del de fò perchè l'è schèrmat de le custrusiù modèrne che gh'è stat fat sö töt entùren. La part piö antìca la par véser la bàze de 'n turiù endèla par meridiunàl de l'edificio, datàbil, per vìa de le tècniche de custrusiù, entùren ai sècoi XI o XII[3].
La fortèsa la g'ha bàze quadràda con dele tór de préda ai quàter cantù. L'ìa stàt encendiàt del Barbarósa ai tép de le guère che 'l gh'ìa fat cùtra i cümü de l'itàlia setentriunàla e l'ìa stat risistemàt endèl 1161 de part del Giacom Oldofredi.
Dòpo 'l 1454, i venesià i l'ìa dopràt come séde de 'na guarnigiù militàr. El sècol dòpo l'è stat dat en mà ai frà de l'ùrden dei capucìni, ma dòpo che chèsti i è stacc casàcc vià de Napuliù, el castèl l'è nat en pó 'n ruìna, 'nfìna a che endèi öltem agn l'è stat restaüràt del cümü e gh'è stat fat dét la Bibliotéca comünàla.[4]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Izé l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ Còdes Diplomàtich de la Lombardìa Medievàla - Lotharii I imperatoris diploma (837)
- ↑ Angelo Valsecchi: "Archeologia urbana in Iseo", en "Notizie Archeologiche Bergomensi, 17, 2009", pag 144
- ↑ www.negri.it.


text:
Val Pos'ciav
La Val Pos'ciav (pr: Vàl Pusc'ciáaf, Val Poschiavo in Italian; Val Puschlav in Romancc; Puschlav, u anca Poschiavotal in Todesch) a l'è ona vall svizzer-italiana. La pu part del sò territòri el se troeuva in de la Confederazion Elvetiga e insemma a la Val Calanca, la Val Mesolcina e a la Val Bregaja la forma el Grison italian, l'inscì ciamaa Grigioni Italiano. La part italiana de la vall la se troeuva in de la provincia lombarda de Sondri.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vall l'è traversada del fiumm Pos'ciavin che 'l nass del Lagh Bianch, el scorr in de la Valtellina e 'l va dent a l'Adda. Tant 'me la Val Bregaja, la Val Pos'ciav l'è isolada del rest del Canton Grison, menter ghe se pò rivà senza problema de l'Italia col passà el confin a Tiran. L'è collegada a l'Engadina grazie al Pass del Bernina.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In termen de religion la Val Pos'ciav l'è messedada in tra cattòlegh e evangelegh. El tocch sguizzer l'è 50%-70% cattòlegh e 30%-50% evangelegh (gh'è pussee protestant in del tocch meridional de la Val Pos'ciav in Sguizzera, ciovè in del Brüsasch che in del tocch setentrional, ciovè intorn a Pos'ciav, indova la pupart di protestant la sta de cà in paes). Inscambi el tocch che 'l partegn al staat italian l'è asquas tutt cattolegh e de protestant de gh'è proppi pocch.


text:
Telgàt
Telgàt l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la pianüra bergamasca sö la ria drécia del fiöm Òi.
El g'ha 'na popolasiù de 5 026 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,1 km² e 'na densità de popolasiù de 620 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 191 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Ciüdü, Grömèl, Palasöl (BS), Palösch.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Telgàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
12 12
Ol dé 12 de dezèmber l'è 'l 346 ( 347 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 20 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de dezèmber al è ul dí da pòost 346 ( 347 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 20 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Barcelona: l'inzegnér Català Francesc Bonet e Dalmau al patenta la pröma automòbila a esplosiú a Catalunya, cognossida come Bonet.
1998 - València: se ghe funda ol Bloc Nacionalista Valencià.
1946 La sessiú d50 plenària di Nassiú Ünide la Recomanda che ol Goèrn fassesta de Franco de Spagna, calcat de chij de Hitler e Mussolini al sies lassat fò come mémber di Nassiú Ünide e la retirada imediata di ambassadur a Madrid, fí che s'al costitüissi ü nöf Goèrn asseptàbel. [1]
2004 - Brüssèl (Bèlzica): i miníster de Transporc di vint-e-sich paes de la Üniú Öropea i dà ol vidit-e-pias al sistema de localisassiú via satèlit Galileo, che s'al metarà in plassa ol 2008.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Iommla
Artéccol in dialatt bulgnais
Iommla (itagliàn Imola, rumagnòl Jemula) l'è 'na zitè d'l Emégglia-Rumagna int'la pruvénzia ed Bulåggna. L'à stra sé e nå 65.000 abitànt.
Al sît ai éra bèli int'l etè antîga, e l'éra bèle abitè anch'prémma. I romàn fundénn 'na zitè nova e la ciaménn „Forum Cornelii“, dal nòmm ed Lucius Cornelius Sulla. Al nòmm ed Iòmmla significaré un quèl comm la zå, ch'l è da ricondusris a la bèla véssta ch'as pol avair dal culénni.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Lenk im Simmental
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 46°27′N 7°26′E
Lenk im Simmental a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 123.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2399 abitant.
El cumün de Lenk im Simmental al se tröva a una altitüden de 1068 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Ayent (VS), Icogne (VS), Lauenen, Leukerbad (VS), Mollens (VS), Randogne (VS), Saanen, Sankt Stephan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lenk l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1370col nom de An der Leng.[1] L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lenk in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Tourism website of the region (Todesch)
- Live pictures from Lenk (Todesch)
- Aerial views of Lenk (Todesch)


text:
Giuseppe Impastato
Giuseppe Impastato, piö cunusìt col nòm de Peppino (Cinisi, 5 de zenér del 1948 - 9 de màgio del 1978) l'è stat 'n ativìsta italià empegnàt endèla lòta cùtra la mafia. L'è stat copàt dei mafiùs condèna bómba piasàda sóta 'l sò còrp, ligàt söi binàre de la ferovìa.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giuseppe Impastato l'è nasìt a Cinisi, endèla pruvincia de Palermo, ai 5 de zenér del 1948, de 'na famìa de mafiùs: sò pàder Luigi l'ìa stat mandàt al cunfì sóta 'l fascìsmo, el sò zìo e dei óter parécc i ìa mafiùs e 'l chignàt de sò pàder l'ìa 'l boss Cesare Manzella, saltàt pelària pò a lü söndèna Alfa Romeo Giulietta endèl 1963.
I rèscc del sò zìo i éra stàcc troàcc ensìma a dèle piànte de limù a sentenér de méter de distànsa del büs fat de l'espluziù. Peppino l'ìa restàt traumatizàt e l' gh'ìa dit: « Éla stàda la Mafia? se l'è stàda la màfia alùra mé ghe faró la guèra töta la vìta… » [1].
Amò de s•cèt, el gh'ìa tacàt béga cól sò bubà, che 'l l'ìa casàt vià de cà. Isé, 'l g'ha ambiàt la sò atività pulitico-cültüràla antimafiùza e 'ndèl 1965, el g'ha fondàt el giornàl L'idea Socialista, e 'l g'ha aderìt al PSIUP (« Partìt Socialìsta Italià de l'ünità Proletària»). A pàrter del 1968, el g'ha dirigìt le atività dei grùpi de la Nöa Sinìstra. El g'ha dirigìt apò a la lòta dei contadì espropriàcc ai tép de la custrusiù de la tèrsa pìsta de l'aeropórt de Palermo (söl teretóre del cümü de Cinisi). El g'ha fat atività apò a 'n favùr dei operài e dei dizocupàcc.
Endèl 1975 el g'ha furmàt el grùpo Musica e cultura que 'l gh'ìa l'obietìf de organizà manifestasiù cültüràle: müzica, teàtro, dibàtiti, ecc. Endèl 1976, el mèt en pé Radio Aut, 'na ràdio endependènta e autofinansiàda. El progràma piö scultàt l'ìa Onda pazza (ónda màta), 'na trasmisiù satìrica endóche 'l tiràa 'n gir pulìtich e mafiùs e 'l ciamàa Cinisi col nòm de Mafiopoli. Con chèsta trasminsiù el denunciàa i afàre mafiùs de Cinisi e de Terrasini, en particolàr el mitìa 'n piàsa le tràme del « padrì » locàl, el boss Gaetano Badalamenti che 'l lüminàa mai per nòm ma 'l ghe dàa 'l scötöm de Tano Seduto. Chèst'öltem el gh'ìa 'n ruòlo de prim pià endèi tràfich internasiunài de dróga.
Però, apò a se i fàa töta chèsta atività antimafiùza, Peppino e i sò sòci i ìa cunsideràcc dei elemèncc de distürbo per le autorità del paés. Giovanni, el fredèl de Peppino el g'ha dit 'na ólta deànti a la cumisiù antimàfia italiàna che: « Sömeàa che 'l Badalamenti l'ìes apresàt dei carabiniér perchè l'ìa coét, ghe piazìa discùter e se püdìa cöntà sö de lü. L'ìa compàgn che se 'l Badalamenti el ghe fàes en piazér a das de fà perchè a Cinisi, che l'ìa 'n paés piötòst coét, sücidìes negót. I ünich problémi sérem nóter, èco chèl che i pensàa i carabiniér. Quan che gh'ìe ocaziù de parlàga 'nsèma a giü de lur, me parìa che l'ìes 'na 'mpresiù cundividìda de töcc che Badalamenti l'ìa 'n gentleman e che nóter sìem chèi che creàa i problémi. » […] « De spès g'hó ést i carabiniér nà atùren a bracèto cól Badalamènti e i sò sòci. Se pöl mìa ìga fidùcia endèle istitüsiù quan che se èt la pulisìa 'na a bracèto coi mafiùs»[2].
Peppino el gh'ìa capìt el perìcol che 'l reprezentàa 'l Badalamenti e chèsto el gh'ìa capìt bé 'l perìcol che 'l reprezentàa Peppino Impastato[3]. Le upiniù de Peppino i ìa dré a nà tròp en gir perchè la Mafia i a lasàes nà 'n nacc. Par che sò pàder el gh'ìes pröàt a prutigìl ma 'ndèl 1977 pò a lü l'è mórt catàt sö de 'na màchina.
Endèl 1978, el s'ìa candidat endèla lìsta de Democrazia Proletaria (en partìt de estréma sinìstra) a le ilisiù del cümü. L'è stat copàt la nòt tra l'8 e 'l 9 de màgio del 1978, endèla campagna eletoràl. L'è stat picàt de bröt e pò l'è stat ligàt söi binàre condèna càrica de dinamìte sóta e pò l'è stat fat saltà pelària. L'ìa 'l stès dé che a Roma i gh'ìa troàt el còrp de Aldo Moro en via Caetani. Du dé dòpo, i eletùr de Cinisi i l'ha votàt e iligìt aestès.
En prensépe le autorità le gh'ìa pröàt a fa créder che Peppino l'ìes saltàt pelària 'ntàt che l'ìa dré a preparà 'n atentàt a la ferovìa, ma piö tàrde gh'ìa saltàt fò 'na lètera, che la gh'ìa de éser stàda scriìda del Peppino e che la püdìa fà pensà a 'n suicìdio. Envéce a la fì, gràsie a la atività de sò fredèl Giovanni e de sò màder Felicia Bartolotta, che la g'ha troncàt ògna relasiù coi sò parécc ligàcc a la Mafia, e i sò sostenidùr del Centro Sicilià de Ducumentasiù, piö tàrde cunusìt come Centro Impastato, fondàt a Palermo endèl 1977, s'è püdìt demostrà la responsabilità de la Mafia endèl crìmen.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Felicia Bartolotta Impastato, La mafia in casa mia, intervìsta có Anna Puglisi e Umberto Santino, La Luna, Palermo 1986, 2000
- Salvo Vitale, Nel cuore dei coralli. Peppino Impastato, una vita contro la mafia, Rubbettino, Soveria Mannelli 1995
- Umberto Santino, L'assassinio e il depistaggio. Atti relativi all'omicidio di Giuseppe Impastato, Centro Impastato, Palermo 1998
- Peppino Impastato: anatomia di un depistaggio, Rapórt de la Cumisiù parlamentàr anti-mafia prezentàt de Giovanni Russo Spena, Editori Riuniti, Rome 2001
- Giuseppe Impastato, Lunga è la notte. Poesie, scritti, documenti de Umberto Santino, Centro Impastato, Palermo 2002
- Anna Puglisi – Umberto Santino, Cara Felicia. A Felicia Bartolotta Impastato, Centro Impastato, Palermo 2005
- Augusto Cavadi, en Gente bella. Volti e storie da non dimenticare (Candida Di Vita, Don Pino Puglisi, Francesco Lo Sardo, Lucio Schirò D'Agati, Giorgio La Pira, Peppino Impastato), Il Pozzo di Giacobbe, Trapani 2004.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Condividevo ma non ho avuto lo stesso coraggio... Interview avec Giovanni Impastato, Girodivita, Mars del 2004.
- ↑ Estràt del rapórt de la cumisiù antimàfia söl càzo Impastato
- ↑ Estràt del rapórt de la cumisiù antimàfia söl càzo Impastato
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Centro sicilià de docümentasiù “Giuseppe Impastato”
- peppinoimpastato.com
- I cento passi Cìne sö la vìta e la mórt de Peppino Impastato.Nassüü in Sicilia


text:
Vincent van Gogh
Artéccol in dialatt bulgnais
Vincent Willem Van Gogh (1853-1890) l'è stè un pitåur postimpressiunéssta olandais. L'era nèd al 30 ed märz dal 1853 a Zundert (Olanda), fiòl d'un caplàn prutestant.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Anch' da zùvin l'era dimondi scalmanè e diffèzzil. Quasst al fèva una persòna ch'an s psèva brîsa tgnîr da cånt. Ed 27 an al lavurè int'na galerî d'èrt, studié franzais e teologî e lavurè cme capelàn int'al minîr ed Wasmes, in Bélz. Dal 1886 l'andè a París par vîver cun so fradèl Théo Van Gogh, ch'al vindeva èrt.
Dal 1888 al va vî da París e as trasferéss piò zå mo sänper in Fränza, a Arlés. Ed ste tänp al taca a druvèr al pnelè sblisganti e i culur grîs, vaird, zilèst fétt, chi disténguen tott al so quèder. Al cunvénz anch'al pitåur Paul Gauguin, ch'l aveva cgnossò a Paris, d'andèr cun lò a Arlès. Mänc che du mîs dåpp tachénn a litighèr e Van Gogh al mursghè Gauguin int'un uraccia. Par quall ch'l aveva fatt, Van Gogh al va fora e as taja un uraccia anca lò. I al miténn dänter al sbdäl d'Arlès e al pasè un an int'i matt a Saint-Rémy, tais a la zitè. Anch's la matîsia al tgnéva drî, al va avänti a lavurèr.
Int' i èter mîs al fò supervisionnè d'un mezenèt, ed nomm Paul Gachet, ch'ai farà pò un dipént. Dal 27 ed giòlli dal 1890, as tira 'na stiuptè e al mor dîs mîs dåpp.
Dipént[modifica | mudéfica la surzéia]
I so quèder piò famus én:
- Tott i girasul
- La cà ed Van Gogh a Arlés
- Canp di rotulòn
- Nòtt col strèl


text:
Naziun senza stat
Una naziun senza stat a l'è un termin pulitegh per grüp di omen che hinn una naziun ma che gh'hann minga un sò stat. Ma degià che gh'en è minga de criteri ugetiv per dì 'sa l'è una naziun, naziun senza stat a l'è un termin cuntruversi. De solet 'l'a dupren i muiment che vören la secessiun d'un alter stat püssee grand. De spess, i secessiunista veden el stat püssee grand 'me una furma de imperi e i sò regul un Imperialism.
Un esempi cugnussüü de naziun senza stat a l'è quela di Curd, che gh'hann minga un sò paes deperlur, ma hinn dividüü intra la Türchia, l'Iraq, Iran, e la Siria.
Cuntegnüü
Una quaj naziun senza stat in Europa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Andalusia
- Araguna
- Asturie
- Baviera
- Bretagna
- Cantabria
- Castiglia
- Cecenia
- Corsega
- Curnuvalia
- Extremadura
- Fiander
- Gales
- Galizia
- Padania
- Paes Basch
- Paes Catalan
- Sardegna
- Scozia
- Ucitania
Una quaj naziun senza stat int el rest del mond[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- UNPO Unrepresented Nations and Peoples Organization (Ingles).


text:
La Charta
«Perquai che la diversitad da nossas emploiadas e noss emploiads è ina valur.»
Permetter e promover la diversitad a chaschun da recrutaziuns, planisaziuns da la carriera ed en mintga relaziun da lavur contribuescha al progress d’ina interpresa. In tal proceder promova sia effizienza, sco era la motivaziun ed il bainstar da las emploiadas e dals emploiads. El po avair in effect positiv per la reputaziun da l’interpresa, saja quai visavi sia clientella, ses furniturs externs e sias consumentas e ses consuments – en Svizra ed en l’entir mund.
La Charta da la diversitad, approvada da noss’interpresa, duai gidar a cumbatter tut las furmas da discriminaziun, surtut areguard la schlattaina, la razza u l’origin etnic, la religiun u la persvasiun, l’impediment, la vegliadetgna, il stadi civil e l’orientaziun sexuala. Ella duai dar perditga da noss engaschament en favur da la diversitad culturala, etnica e sociala en noss’organisaziun e vegn perquai publitgada en in lieu, nua ch’ella è fitg bain vesaivla.
Sin fundament da questa Charta s’oblighescha nossa interpresa da:
1. Respectar e promover il princip da la nundiscriminaziun en las relaziuns da lavur, a chaschun da la publicaziun da la plazza, l’engaschament, la carriera e la promoziun professiunala, la terminaziun da la relaziun da lavur u la visada da la plazza.
2. Prevegnir a tut las expressiuns da discriminaziun en l’interpresa – saja quai a bucca, en scrit, en furma visuala u fisica, transmessas directamain u cun in med da communicaziun – che pudessan offender u mulestar las collavuraturas ed ils collavuraturs u lur parents ed enconuschents, en il rom da la relaziun da lavur ed en il contact cun la clientella.
3. Communitgar quest engaschament a tut las collavuraturas e tut ils collavuraturs sco directiva lianta per tuts.
Emess a: …………………………. Suttascripziun(s):
Ils: ………………………………………
Questa Charta vegn sustegnida da persunalitads e da gruppaziuns dal mund da lavur (patrunas e patruns – emploiadas ed emploiads) e da differentas associaziuns. La glista è publitgada sin www.charta-diversitad.ch.


text:
Franciacürta
La Franciacürta (Italià: Franciacorta) l'è 'na zòna geogràfica de la Pruvìncia de Brèsa che la töl dét töt o alméno 'na part del teretóre dei cümü de Àder, Breó, Cavreöl, Castegnàt, Casàch, Salàdega, Cocài, Cològne, Córt Frànca, Erbösch, Gösàch, Montezèi, Óme, Padéren, Paràdech, Pasirà, Polàen, Proài d'Izé, Rodènch-Saià, Roàt. El teretóre de vergü de chèsti cümü l'è completamènte en Franciacürta, envéce sèrte óter i è tocàcc apéna 'n pàrt (còme per ezèmpe i cümü de Cocài e Roàt endóche apéna la pursiù Nort l'è cunsideràda Franciacürta).
El teretóre l'è perlopiö furmàt de culìne che al dé d'encö i è cultiàde a ìcc per la prudusiù dei vì che i è giü dei fiùr al büzèt de la prudusiù vinìcola italiàna. Difàti i prudutùr de vì de la zòna i s'è custitüicc endèn consòrse per la protesiù e la garansìa de la qualità dei sò vì che i è: Franciacorta D.O.C.G. (vì de tìpo spumànte) e Terre di Franciacorta (biànch e rós).
Al cunfì Sud de la Franciacürta gh'è el Mont'Òrfen, de ciàra urìgin morénica, che 'l rìa a 451 méter de altèsa màsima.


text:
Wikipedia:Drizzera
Creazion e dovradi da li drizzera
A gh'i da creà una pàgina da redirezion cul nomm curt ch’a la lia a la pàgina cul nomm largh. Par esempi, a pudi vuré WP:PCD ch'a la redireziona a Wikipedia:Pàgina da curdinament di dialett. Al scumenzament da la pàgina cul nomm largh, a gh'i da gjuntà el model Template:Drizzera, en tant che pro-memòria ch'al esist una drizzera par chela pàgina-là. Tornant indrée a l’istess esempi, el còdas al saress da chesta manera:
{{drizzera|[[WP:PCD]]}}
Da remarcà: a gh'i da scrif ul liamm a la drizzera en tant che paràmetar, dapress el tirett vertical "|": |[[WP:PCD]] in chest cas-chí.
Si vu creé una drizzera, par piasé repurté-la chí-da-sota, en la sezion apropriada!
NB: Drizere in russ: gnamò creade, a pudi i creà vu-istess, apó subit! Clichée sul liamm russ e pœui scrivée: #REDIRECT[[chí el nomm da la pàgina a che sa vœur rivà]]. In fin, salvaguardée la pagina: la drizzera a l'è bell-e-pronta!


text:
Avtostrêda dal Sōl
Artécol in dialèt arzân
L' Avtostrêda dal Sōl (Autostrada del Sole in italiân) oséja la A1 ind la numerasiòun dal j avtostrêdi italiâni, l'é la pió lòunga ed còli che gh' în adèsa.
Strêda principêla ed la rêda avtostradêla italiâna, l' unés Milân a Napoli la pâsa da Bològna, Firèinsa e Ròma, per 'na lunghèsa ed 759, 6 chilômeter in tót.
L'é stêda inavgurêda al 4 otòber 1964, sòta la presidèinsa dal cunséli 'd Aldo Moro.
Quând l'avtostrêda, ind al trât Firèinsa Ròma, la vîn bluchêda, as dîs che "l'itâlia l'é tajêda in dû"
Stôria
L'Avtostrêda dal Sōl l'é stêda dimòndi vrûda dal Gvêren d' j ân '50 per dêr 'na mân a fêr turnêr a tirêr la cunuméia nasionêla.
Préma ch' la fós finîda i câmion, per andêr da Napoli a Milân, égh metîven cîrca dû dé ed viâş. A fêr 'na strêda in dóv' as prîva andêr pió fôrt l' aré dòunca scurtê i tèimp di colegamèint e cun còst l'aré sbasê i prèsi di gèner al cunsóm.
La mésa zò ed la préma prêda l'é dal 27 ed mâg 1956. L'inavgurasiòun dal prém tròunch, da Milân a Pèrma, l'è dal 7 dicèmber 1958. L'avêrta dal trât da Bològna a Firèinsa l'é sucèsa al 3 dicèmber 1960. Còl da Ròma a Napoli, al 22 setèmber 1962. L'intêra ôvra l'é stêda finîda al 4 otòber 1964, cun l'avêrta dal trât fra Chiusi e Orvieto: fîn a cla dâta tót i mèz ēren custrèt a d'andêr fôra a i casē ed Chiusi e Orvieto e fêr la vècia Strêda Statêla 71 Ómbra-Casantinèişa-Romagnōla.
La costrusiòun ed l' avtostrêda A1, l'é stêda dêda a l'inzgnêr Fedele Cova.
Dal 1988, cun la costrusiòun dal trât Fiano Romano – Cesano, dmèj cgnusû cme bretella, al j avtostrêdi A1 Milân-Ròma e A2 Ròma-Napoli în dvintêdi un'ònica avtostrêda, la A1 Milân- Napoli. L'A2 l'é stêda acsé scanşlêda da l'èleinch dal j avtostrêdi.
I trât ûn pr'ûn
Trât Milân-Bològna
Incō l' A1 la cumîncia ind la zôna tra mezdé e matèina ed Milân cme cuntinvasiòun ed l'Avtostrêda A51 ("Tangensiêla Est Milân"). Al trât d'adès tra la Tangensiêla Est e al şvîncol ed Sân Dunê Milanèiş l'é 'na variânt dal percōrs vèc ed la A1 ch' la finîva diretamèint ind al cèinter abitê ed Milân.
Aşvèin a Sân Dunê Milanèiş as unés cun l'Avtostrêda A50 ("Tangensiêla Ovest ed Milân"). La travêrsa la Pianûra Padâna la cór ed fiânch a la Via Emélia, cun trèi cursèi pió còla d' emergînsa per sèins ed mêrcia, la tòca al sitê ed Lodi, Piasèinsa, Pèrma, Rèz e Mòdna.
A mezanôt ed Pèrma as unés l' l'Avtocamionêla ed la Cîşa, a mezanôt ed Mòdna as unés l' Avtostrêda dal Brennero. A Bològna a cumîncia la diramaziòun per la Tangensiêla e per l' Avtostrêda A14 Adriâtica al trât Mòdna-Bològna l'é stê şlarghê a quâter corsèi.
A 'd agòst 2007 în stê finî i nōv incrōş per l' Avtostrêda A21. J inèst sìa in diresiòun ed Turèin che in diresiòun ed Brèsia în ed gèner a "inèst dirèt", an n'é mìa necesâri dòunca traversêr la barēra ed Piasèinsa Sud
Trât Bològna-Firèinsa
Ciamê ânca "trât apenénich". Al travêrsa l' Apenèin Tôsch-Emiliân cun un percōrs ardî réch ed galeréi e viadòt. S' as tîn cûnt ed sōl i pûnt e i viadòt ed particulêr intèresi inzgneréstich, ind al trât Bològna-Firèinsa as in cûnten bèin 45 per 'na lunghèsa ed 11,5 chilômeter in tót.[1]Tra i pió impurtânt e spetacolêr as cûnten al viadòt 4 ciamê Sambro lòngh 340 m., êlt 44, e tgnû só da 'n êrch cun 'na lûş ed 140 mêter. Al Biscione lòngh 270 m. êlt 96 fât in cûrva cun un râg 'd 1 chilômeter, e sustgnû da un êrch lêregh 130 mêter. Al 18 Merizzano, 418 m.,susgnû da dû êrch (87 mêter l'ûn) cun al carşêdi un pô in cûrva (cun râg 900 m.). Al 21 Poggettone e Pecora Vecchia, 455 m. ed viadòt só 8 êrch polegonêl. Al viadòt 29 Aglio lòngh 440 m. e tgnû só da 'n êrch ed 164 m. ed lûş.[2][3]Bisògna in pió numinêr i 6,6 chilômetr in tót ed galeréia per la carşêda a mezdé e i quêşi 5,9 chilômeter ed còla a matèina.
Adès l'é in costrusiòun la "Variânt ed Vâlich", ch'la permetrà de scavalchêr la dursêla apenénica a 'n' altèsa pió bâsa dal percōrs ed préma. Al lôt 1 só quâter l'é stê avêrt al trâfich ind l'istê 2006, e chiêter în drê finîri.
Trât Firèinsa-Ròma
Dôp avèir girê d'atōren a Firèinsa, l'Avtostrêda la pîga vêrs Valdarno, la tòca Arezzo e la travêrsa la Val di Chiana. A l'altèsa dal casèl ed Val di Chiana l'as zûnta cun al racôrd RA06 pó la và per un pô in Ómbria dóve a gh'în sōl trèi usîdi: Fabro, Orvieto e Attigliano. Pôch chilômeter dôp la và ind al teritôti lasiêl a Orte, la travêrsa al Tevere divêrsi vôlti e l' as divéd in dû aşvèin a Fiano Romano. 'Na pêrta la pôrta al Grând Anulêr ed Ròma, cl' êtra pêrt la permèt de schivşêr la capitêla e zuntêres a la Ròma-Napoli a San Casareo.
Trât Ròma-Napoli
A San Casareo l'avtostrêda la ricêv la pêrt ch'la vîn da Ròma, e la travêrsa tót la Ciociaria la servés al sitê ed Frosinone e Cassino. A la fîn la và dèinter in Campania cun al pasêr per Capua e Caserta, la finés a mezanôt ed Napoli aşvèin a Casoria. Al trât l'é dal tót a trèi corséi e in urègin l'êra ciamê Avtostrêda A2.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Enrico Menduni - L'autostrada del Sole - Bologna : Il Mulino, 1999
(manca):
- La Storia siamo Noi - Rai Educational:


text:
1996
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 07 03 - Ramallah (Cis·gjurdània): sa ga al custitüiss ul primm parlameent Palestinées scernii demucrategameent.
- 15 03 - Malabo (Guinea Equaturiala): Teodoro Obiang, fin alura presideent dal paees, sa al pruclama cap dal statt.
- 25 03 - Brüssèl (Bèlgica): ul Cumitaa Veterinari da la ÜE al pruibiss i espurtazziun da vaca Britànega inscí cuma i söö prudott derivaaa, a causa da la malatía da la "vaca pazza" (encefalupatía spungifurma).
- 27 03 - SÜA: Al va a la véndita ul primm urdinaduur da sacòcja Palm Pilot, cul sistema uperatiif Palm OS.
- 05 07 - Edimburgh (Scòzzia): ga al nass ul primm mamífar clònich, una feda (pégura) numenada Dolly; l'Istitüt Roslinde al farà püblich ul 23 02 dal an següent
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 04 02 - Arenys de Mar (ul Maresme): Fèlix Cucurull, scrituur e sturiaduur Catalan (n. 1919).
- 08 01 - Pariis (Francja): François Mitterand, pulítegh Francées, presideent da la Repüblica (n. 1916).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Castiù (MN)
Castiù (Castigliòn en Mantoà; Castiglione delle Stiviere en Italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 22 963 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de popolasiù de 547 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BS), Carpenédol (BS), Castèl, Lonàt (BS), Médule, Munticiàr (BS), Sulfrì.
Castiù l'è cunusìda come la pàtria de san Luigi Gonzaga (patrono mondial de la Zoentü) e de la Crus Rósa, nasìda de l'edèa de Jean Henri Dunant pròpe dòpo ìga ést el coràgio e la bùna olontà de le fomne de Castiù che dòpo la Batàia de Sulfrì del 1859 per prìme le g'ha sucurìt i i sentenér de ferìcc.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.