text:
Catalugna
La Catalugna (catalan Catalunya [kətəˈluɲə], spagnol Cataluña [kataˈluɲa], aranais Catalonha [kataˈluɲa]) è ina regiun en il nordost da la Spagna, situada tranter la costa da la Mar Mediterrana e las Pireneas. Chapitala da la regiun furma Barcelona. Politicamain è la Catalugna dividida en quatter provinzas (Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona). Questas provinzas èn sutdivididas en 42 comarques. Las linguas uffizialas èn catalan e spagnol sco er aranais.
La Catalugna furma ina da 17 communitads autonomas da la Spagna. Pervi da sias atgnadads istoricas e culturalas vala la regiun sper il Pajais Basc e la Galizia sco ina da las «communitads autonomas istoricas» (spagnol: nacionalidades históricas). Tendenzas d’independenza han cuntanschì en Catalugna ina gronda muntada. Suenter in referendum contestà ha il parlament regiunal da la Catalugna declerà il 2017 la Catalugna sco ina republica independenta da la Spagna, la quala n’è però betg vegnida renconuschida da la cuminanza da stadis internaziunala. La regenza spagnola ha sinaquai destituì la regenza regiunala ed il parlament; dapi las novas elecziuns regia puspè en la Catalugna ina regenza dominada dals separatists, uschia che la crisa cuntinuescha.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Catalugna sa chatta sin la Peninsla Iberica. En il nord, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha ella cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra, en il vest cun la regiun autonoma Aragonia ed en il sidvest cun la regiun Valencia. Il punct il pli aut furma la Pica d’Estats (3143 m s.m.), in piz dal Massiv da Montcal. Tar la Catalugna tutga er l’exclava Llívia circumdada da territori franzos. La Catalugna dispona da rivas maritimas en l’ost ed en il sid. Il punct il pli en l’ost è il Cap de Creus en Empordà.
Cun ina surfatscha da 32 091 km² è la communitad autonoma circa tuttina gronda sco la Belgia. Cumbain che quella cumpiglia be 6,3 % dal territori da la Spagna, vivan qua cun 234 abitants per kilometer quadrat 15,9 % da la populaziun da la Spagna. La regiun è pia occupada nov giadas uschè spess sco la regiun vischina Aragonia resp. bunamain trais giadas uschè spess sco l’ulteriura Spagna.
Topografia[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista geomorfologica sa lascha il territori da la Catalugna divider en las suandantas zonas:
- Pireneas catalanas
La regiun d’auta muntogna da las Pireneas (catalan: Pirineus) cumpiglia ina strivla da la Catalugna che s’extenda en il nord al cunfin vers la Frantscha ed Andorra. Qua sa chattan plirs pizs d’in’autezza da bundant 3000 meters, numnadamain il Pic de Sotllo (3084 m), il Pic de Comaloforno (3033 m), il Besiberri Nord (3015 m) ed il punct il pli aut da la Catalugna, la Pica d’Estats (3143 m). En questa regiun naschan er ils flums Noguera Pallaresa, Noguera Ribagorzana, Garona, Llobregat, Ter e Muga. Tar las Pireneas tutga medemamain la chadaina da muntognas Serra de l’Albera che s’extenda tranter la citad La Jonquera e la Mar Mediterrana cun il Puig Neulós (1245 m) sco piz il pli aut.
- Prepireneas catalanas
Las Prepireneas (catalan Prepirineus) furman ina strivla muntagnarda d’ina ladezza da ca. 20–45 km, situada en il sid da las Pireneas tranter l’Aragonia en il vest e la comarca Garrotxa en l’ost. En questa regiun sa chattan las chadainas da muntognas Serra del Montsec, Serra de Boumort, el Port de Comte ed el Cadí. En las prepireneas datti be paucs pizs d’in’autezza da sur 2000 meters. Ils pli auts pizs sa chattan en la Serra del Cadí (Torreta de Cadí, 2561 m, e Pedraforca, 2497 m).
- Serralada Transversal
La gronda part da quest territori muntagnard furma la comarca Garrotxa, parts pli pitschnas èn situadas en las comarques vischinas Osona, Selva e Gironès. En il nordvest da la Serrelada Transversal sa chattan la Serra de Milany e Serra de Santa Magdalena, quellas furman ina regiun da transiziun vers las Pireneas. En il nordost cunfinescha la muntogna cun il flum Fluvià ed en il sid furma il flum Ter in cunfin natiral vers las Guilleries che tutgan tar la muntogna prelitorala catalana. Part da la Serralada Transversal fa er il territori vulcanic da Garrotxa. La pli auta elevaziun furma il Milany (1526 m).
- Foppa da la Catalugna Centrala
La Foppa da la Catalugna Centrala (catalan Depressió Central) è ina planira auta fritgaivla tranter 200 e 500 meters che vegn percurrida da singulas elevaziuns. Cunfinada vegn la planira en il nord tras las prepireneas, en l’ost tras la Serralada Transversal, en il sidvest tras la muntogna prelitorala catalana ed en il vest tras la communitad autonoma Aragonia. Da questa foppa fan part las planiras dad Urgell (Plana de Urgell), Vic (Plana de Vic) e Bages (Pla de Bages) sco er il batschigl da Barbarà (Conca de Barbarà).
- Massivs
Singulas elevaziuns isoladas u chadainas da muntognas da 800 fin 1000 meters vargan sco massivs or da la Foppa da la Catalugna Centrala.
- Muntogna prelitorala catalana
La Muntogna prelitorala catalana (catalan Serralada Prelitoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta per lung da la lingia da costa, en ina distanza da 30 fin 60 kilometers da quella. Las chadainas da muntognas las pli enconuschentas èn las Guilleries, Montseny, Sant Llorenç del Munt, Montserrat, Montsant, Muntanyes de Prades, Serra de l’Obac, Ports de Tortosa-Beseit e Serra del Montsià.
- Muntogna litorala catalana
La Muntogna litorala catalana (catalan Serralada Litoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta situada directamain a la costa tranter il golf de Roses ed il flum Foix. Las chadainas da muntognas èn dal nordost vers il sidvest: Massís del Montgrí, Massís de les Gavarres, Serra del Montnegre, Serra del Corredor, Serra de Marina, Serra de Collserola e Massís del Garraf.
- Planira prelitorala
La Planira prelitorala (catalan Depressió Prelitoral) è ina planira situada en vischinanza da la costa resp. davos la muntogna litorala.
- Planira litorala
La Planira litorala (catalan Depressió Litoral) sa chatta directamain a la costa da la Mar Mediterrana.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
La zona d’aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta furma la chapitala Barcelona. La successiun da las ulteriuras citads pli grondas resulta da la suandanta tabella:
Costa[modifitgar | modifitgar il code]
La costa ha ina lunghezza totala da 580 km. Ella enconuscha furmas fitg differentas: En il nord è la Costa Brava grippusa segnada da numerus pitschens golfs sablunus, ils Calas, entant che domineschan en il sid a la Costa Daurada rivas da sablun extendidas. Tranteren, en il nord da Barcelona, sa chatta la Costa del Maresme ed en il sid da Barcelona la Costa del Garraf.
Parcs natirals[modifitgar | modifitgar il code]
En la Catalugna èn situads intgins dals pli impurtants parcs da protecziun da la natira da l’entira Peninsla Iberica. Tar quels tutgan en il nordvest en las Pireneas il parc naziunal Aigüestortes i Estany de Sant Maurici, en il nordost en las Prepireneas il Parc natiral da la zona vulcanica da la Garrotxa, en il sid il parc natiral en il delta da l’Ebro sco er il parc natiral Cap de Creus al punct il pli oriental da la Peninsla Iberica. Il parc natiral Montseny figurescha ultra da quai sco reservat da biosfera da l’UNESCO.
Sutdivisiun politica[modifitgar | modifitgar il code]
Administrativamain è la Catalugna dividida en provinzas, comarques e vischnancas. En avegnir duain las vegueries remplazzar las provinzas.
Provinzas/vegueries[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’onn 1833 existan en la Catalugna las quatter provinzas Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona. Tenor il statut d’autonomia dal 2006 e la lescha regiunala da la Catalugna dal 2010 èsi previs da remplazzar las provinzas cun set uschenumnadas vegueries, numnadamain: L’Alt Pirineu, Barcelona, La Catalunya Central, Girona, Lleida, El Camp de Tarragona e Les Terres del Ebre. Tenor la constituziun spagnola vertenta po però be il parlament a Madrid concluder ina tala midada. En vista al conflict politic che perdura èsi perquai da supponer che las provinzas actualas vegnan a restar per il mument en vigur.
Comarques e vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
Gia l’onn 1936 ha la regenza autonoma catalana da lezza giada relaschà in decret ch’ha sutdividì il territori en comarques. Cun il cumenzament da la dictatura da Franco suenter la sconfitta da las truppas republicanas en la Guerra civila spagnola, è quest decret però vegnì annullà.
L’onn 1987, pia 12 onns suenter la mort da Franco e la transiziun a la democrazia, han ins puspè mess en vigur las comarques dal temp avant Franco. Il dumber da las oriundamain 38 comarques è vegnì auzà per 3 sin 41 ed il 2015 sin actualmain 42.
Al nivel il pli bass da l’organisaziun statala èn las comarques (circuls) sutdividids en 946 vischnancas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En la Catalugna dominescha in clima mediterran: a stads sitgas, chaudas suondan envierns miaivels cun blera plievgia. Facturs ch’influenzeschan il clima local furman la vischinanza resp. distanza tar la mar, la posiziun en foppas, sin muntognas u en posiziuns protegidas dal vent e betg il davos l’autezza sur mar.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Avant l’arrivada da l’uman da Cro-Magnon (Homo sapiens) viveva en la regiun gia l’uman da Neandertal, sco che cumprovan chats en la tauna Cova Gran de Santa Linya.
Il temp istoric da la Catalugna tanscha enavos fin ca. 1000 a.C., cur ch’ils Ibers han colonisà la Peninsla Iberica. Pli tard è la regiun da costa vegnida en la sfera d’influenza da Cartago. A la fin dal terz tschientaner a.C. ha alura Roma prendì il suramaun; l’onn 19 s.C. han ils Romans fatg da la regiun la provinza romana Hispania Tarraconensis. Gia en l’emprim tschientaner s.C. ha il cristianissem cumenzà a sa derasar en la Catalugna odierna.
En rom dal process da dissoluziun da l’Imperi roman èn arrivads l’onn 418 l’emprima giada ils Visigots en Spagna, ma pir suenter la Battaglia da Vouillé l’onn 507 han els pudì sa stabilir permanentamain sin la Peninsla Iberica. L’ierta dal reginavel dals Visigots è sa mantegnida il pli ditg a la spunda sid da las Pireneas. Fin en il 11avel tschientaner è stà qua en vigur il codex da dretg Liber Iudicum dal 654 – er il fatg ch’ins ha integrà la part meridiunala da las Pireneas en il sistem da marcas francon (marca spagnola) n’ha betg pudì midar quai.
Da mantegnair l’autonomia locala n’ha però betg muntà da s’isolar culturalmain. La regiun da las Pireneas ha furmà da vegl ennà in territori da transit fitg frequentà per il stgomi commerzial e cultural tranter il Proxim Orient e las Inslas Britannicas. En rom dals conflicts guerrils tranter il Reginavel dals Francs ed ils Arabs èn sa furmads a la fin dal 8avel ed entschatta dal 9avel tschientaner en la part settentriunala da la Catalugna (che tutga oz tar la Spagna) ed en la Catalugna dal Nord (che tutga oz tar la Frantscha) plirs ducadis ch’eran l’emprim suttamess al retg francon occidental resp. franzos, ma ch’èn daventads en il decurs dals proxims decennis adina pli independents.
Cont Guifré el Pilós († 11 d’avust 897) ha unì ils contadis Urgell, Cerdanya, Barcelona e Girona sut ses domini e fundà la dinastia dals contadis catalans. La fin dal 10avel tschientaner èn ils contadis catalans sortids da la suveranitad feudala dal retg francon occidental. Ultra da quests manaders politics ha er giugà in’impurtanta rolla il manader spiertala, l’avat Oliva che manava tranter auter il center cultural da la Catalugna da quel temp, la claustra da Ripoll.
Dal contract da lètg tranter Ramon Berengar IV, cont da Barcelona, e Petronila/Peronella, l’ertavla da la curuna d’Aragonia ch’aveva da quel temp pir in onn, è sa furmà l’onn 1137 da l’Aragonia e da las terras da cont da Barcelona, ch’eran en il 12avel tschientaner pli u main identicas cun la Catalugna, ina cuminanza da stadis ch’è enconuschenta sco curuna d’Aragonia. Tras ulteriuras colliaziuns dinasticas e conquistas è quella sa sviluppada en il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv a la pussanza dominanta en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana. Ses center economic e cultural furmava la part catalana da la cuminanza da stadis, il principat Catalugna, dal qual la flotta da commerzi dominava la part occidentala da la Mar Mediterrana.
15avel fin 18avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1469 ha Fernando, l’ertavel da la curuna d’Aragonia, maridà sia cusrina Isabella, l’ertavla da la Castiglia. Els èn vegnids enconuschents en l’istorgia sco retgs catolics (Los Reyes Católicos). L’uniun da la Castiglia cun Aragon ha l’emprim gì lieu en uniun persunala; l’uniun da las duas curunas al Reginavel da la Spagna è alura suandada il 1516 sut Karl V da pli tard (Carlos I da la Spagna). Entaifer quella è l’autonomia politica interna da la Catalugna però sa mantegnida.
Durant la Guerra tranter la Frantscha e la Spagna 1635–1659 hai dà en Spagna moviments separatistics. L’onn 1640 èsi reussì al Portugal da reacquistar si’independenza (suenter la mort da l’ultim retg portugais l’onn 1580 era quel vegnì integrà en il territori da la curuna da Castiglia). La Catalugna ha medemamain empruvà da puspè acquistar si’autonomia d’antruras, però senza success. En la pasch da las Pireneas ha la Spagna stuì surdar ils territoris catalans situads en il nord da las Pireneas (il contadi istoric Rosselló u Roussillon, la Catalugna dal Nord) a la Frantscha, las ulteriuras parts da la Catalugna èn restadas tar la Spagna.
En la Guerra da successiun spagnola (1700–1713) ch’è prorutta en connex cun la successiun al tron da Carlos II ch’era restà senza descendenza, han la gronda part dals Catalans sustegnì il pretendent al tron habsburgais archiduca Karl cunter il Bourbon Philippe d’Anjou. Felipe V, ch’è sortì da la Pasch d’Utrecht sco victur, ha punì persuenter la Catalugna a moda severa: L’onn 1714 è Barcelona sa surdà a las truppas da Felipe V, ils onns ch’èn suandads èn vegnidas schliadas las instituziuns catalanas, uschia che l’administraziun autonoma catalana è ida a fin. Per sa regurdar da quest eveniment vegn dapi il 1980 festivà mintg’onn ils 11 da settember, il di da la capitulaziun 1714, sco di da la festa naziunala catalan (Diada Nacional de Catalunya).
19avel e 20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Las duas pli grondas cesuras politicas dals dus davos tschientaners han furmà per la Catalugna per l’ina ils onns 1812 fin 1814, cur che quella ha fatg part sut Napoleun da l’Imperi franzos ed era l’emprim dividida en quatter, pli tard en dus départements. Per l’autra en il 20avel tschientaner ils onns da la Guerra civila spagnola e da la dictatura da Franco.
En rom da la Segunda Republica avev’ins l’emprim concedì l’onn 1931 a la Catalugna in’autonomia provisorica cun puspè installar la Generalitat; quella han ins fixà il 1932 en il statut d’autonomia. Dal 1934 fin il 1936 è l’autonomia però stada suspendida e cun la victoria da Francisco Franco en la Guerra civila spagnola l’onn 1939 è quella vegnida schliada dal tuttafatg. Durant la Guerra civila spagnola 1936–1939 aveva la Catalugna (surtut Barcelona) furma il lieu d’acziun da la suletta revoluziun anarchista en l’istorgia da l’Europa ch’ha gì (almain parzialmain) success.
Durant la dictatura da Franco ha la Generalitat cuntinuà d’exister en l’exil. En rom da la transiziun suenter la mort da Franco han ins danovamain concedì a la Catalugna l’emprim l’onn 1977 in’autonomia provisorica e renconuschì suenter ses return or da l’exil Josep Tarradellas sco president da la Generalitat. A basa da la nova constituziun democratica da la Spagna dal 1978 ha la Catalugna cuntanschì il 1979 in nov statut d’autonomia. En rom da quel han ins extendì adina dapli las cumpetenzas ed er las finanzas da la regiun, per il pli sut pressiun da gruppaziuns catalanas naziunalisticas.
Sistem politic e moviment d’independenza[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’onn 1978 dispona la Catalugna dal status d’ina communitad autonoma entaifer il stadi spagnol. Tranter quellas è la Catalugna segnada – ensemen cun las autras communitads autonomas ‹istoricas›, il Pajais Basc, la Galizia e Navarra – d’in spezialmain aut grad d’atgnas cumpetenzas areguard la legislaziun ed administraziun. Tranter auter posseda la Catalugna in’atgna unitad da polizia, la Mossos d’Esquadra che surpiglia pass per pass las incumbensas da la polizia spagnola sin territori catalan. Er sin numerus auters champs politics, sco per exempel la furmaziun, la sanadad u l’economia, dispona la Catalugna da bleras atgnas cumpetenzas. Quellas èn fixadas en il statut d’autonomia che regla d’ina vart la relaziun envers il stadi cumplessiv spagnol e determinescha da l’autra vart las instituziuns catalanas e lur funcziunament. En quel senn vala il statut d’autonomia sco equivalent funcziunal d’ina constituziun. Midadas basegnan il consentiment dal parlament catalan, dal parlament spagnol e da la populaziun catalana en furma d’in referendum.
Il parlament catalan (Parlament de Catalunya) consista da 135 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa. Il parlament elegia da sia vart il president da la Generalitat de Catalunya che furma il chau da l’autoritad autonoma catalana. Il president po nominar in primminister (Conseller Primer) ed ils ulteriurs consellers che furman il Consell Executiu u Govern de la Generalitat de Catalunya (regenza regiunala). Tut las instituziuns da l’autoritad autonoma ensemen (parlament, president e regenza) furman la Generalitat de Catalunya. La Catalugna survegn var in terz da las taglias sin las entradas che vegnan incassadas en questa regiun.
Pervi da la cuntraversa istorica cun la pussanza centrala spagnola e la ferma schientscha d’independenza culturala, è il sistem da partida regiunal da la Catalugna segnà fermamain dal pèr oppost centrum-periferia. Questa lingia da conflict tranter represchentants d’ina pli ferma autonomia resp. independenza da la regiun (ils uschenumnads «naziunalists catalans») ed ils aderents d’in ferm stadi central spagnol tanscha a travers il spectrum da partidas e na sa cuvra betg cun las ulteriuras lingias da conflict politicas.
La dumonda da l’independenza[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1980 han gì lieu las emprimas elecziuns regiunalas suenter la dictatura da Franco. Il statut d’autonomia ch’ins aveva pudì acquistar dacurt ha purtà a la regiun stabilitad e pussibilità a la CiU in lung temp da regenza sut il president da la generalitat Jordi Pujol.
Quella è ida a fin pir il 2003, cur che Pujol n’ha betg pli candidà. Tranter il 2003 ed il 2010 ha alura regì ina coaliziun dals socialists cun ulteriuras partidas da la sanestra sut ils presidents da la generalitad Pasqual Maragall (fin il 2006) e José Montilla (fin il 2010). En il center da questa perioda è stada la dumonda d’ina revisiun dal statut d’autonomia che dueva rinforzar l’independenza da la regiun. Questa finamira han ins cuntanschì il 2006[2], però cunter las vuschs dal Partido Popular (orientà ad ina ferma pussanza centrala spagnola). Da l’autra vart han ins però er stuì far vaira grondas concessiuns envers Madrid, saja quai en dumondas finanzialas u er areguard la dumonda da fixar la Catalugna sco ‹naziun› (quai ch’il parlament spagnol ha la finala reducì ad ina furmla da cumpromiss che cumpara be pli en la preambla). Questas concessiuns envers il stadi central han manà a dischuniuns tranter ils naziunalists catalans e flaivlentà la coaliziun.
Anc bler pli fitg èn s’averts ils foss tranter centralists, naziunalists moderads e naziunalists fervents suenter che la dretgira constituziunala spagnola ha revocà il 2010, sin dumonda dal Partido Popular conservativ, parts dal statut d’autonomia dal 2006. A chaschun da las elecziuns dal november 2010 hai sinaquai dà ina midada da la regenza: Dal 2010 fin il 2016 ha puspè regì la CiU cun Artur Mas sco president da la generalitat. Anc pegiurada è la situaziun pervi da la crisa da finanzas ch’ha tutga la Spagna a partir dal 2010 e da la quala la Catalugna, indebitada fermamain, è stada pertutgada spezialmain. Quai ha provocà novas discussiuns areguard la suveranitad finanziala: politichers naziunalists catalans han dà la culpa per l’aut indebitament da la regiun – economicamain ferma – a la regenza a Madrid resp. a la gulivaziun da finanzas statala.
Pervi dal statut d’autonomia dal 2006 – nuncuntentaivel ord vista dals naziunalists ils pli fervents ed ultra da quai cumbattì dal Partido Popular e per part puspè revocà – avevi gia dà il december 2009 votaziuns dal pievel simbolicas en 166 vischnancas catalanas. Ils 11 da settember 2012 èn suandadas demonstraziuns en massa[3] ed intginas emnas pli tard ha il parlament catalan dumandà la regenza regiunala en ina resoluziun da manar tras en il decurs da la proxima perioda da legislatura ina votaziun dal pievel areguard «l’avegnir collectiv dal pievel catalan». Quella ha la finala gì lieu ils 9 da november 2014 – per betg cuntrafar a la constituziun spagnola betg en furma da referendum, mabain en furma da consultaziun dal pievel. Tenor quella èn 80,1 % dals votants s’exprimids a favur da l’independenza statala. Nov president è daventà il chau da la citad da Girona Carles Puigdemont.
Sco empermischun electorala centrala ha el annunzià in referendum davart l’independenza da la Catalugna. Quel ha gì lieu – sut premissas contestadas – il prim d’october 2017, ed ils 10 d’october ha Puigdemont suttascrit in document ch’è vegnì declerà sco proclamaziun da l’independenza. A medem temp ha Puigdemont però sistì il process d’independenza per sa metter en tractativas cun la regenza spagnola. Quella ha refusà talas tractativas, ha declerà il referendum sco illegal e privà ils 21 d’october la regenza regiunala catalana da la pussanza. Il primminister spagnol Mariano Rajoy è sa referì a la constituziun spagnola, ha annunzià da puspè vulair stabilir l’urden constituziunal e la stabilitad economica en la Catalugna ed ha mess en vista novas elecziuns. Sinaquai ha il parlament regiunal catalan declerà da sai anora la Catalugna sco republica independenta. Quai ha la regenza spagnola danovamain sbittà sco illegal ed ha schlià il parlament. Er la communitad da stadis internaziunala n’ha betg renconuschì l’independenza.
Tar las novas elecziuns il december 2017 han las partidas separatisticas danovamain cuntanschì ina stgarsa maioritad en il parlament, senza però disponer da la maioritad da las vuschs. Nov primminister da la regenza regiunala è daventà la fin da matg 2018 Quim Torra, suenter che Puigdemont e ministers da sia regenza eran vegnids accusads da la giustia spagnola ed eran per part fugids a l’exteriur. Malgrà la prontezza da Madrid da manar discurs, ha Torra insistì che sia finamira saja l’independenza cumplaina da la Catalugna.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup economic[modifitgar | modifitgar il code]
Cun in product naziunal brut da 204 milliuns euros (situaziun dal 2015) furma la Catalugna economicamain la pli ferma communitad autonoma da la Spagna.[4] La Catalugna tutga (ensemen cun il Pajais Basc) tar las regiuns da la Spagna ch’èn vegnidas industrialisadas il pli baud ed a moda la pli intensiva. Perquai ha gì lieu fin lunsch en il 20avel tschientaner in’immigraziun da blers Spagnols da regiuns pli povras sco l’Andalusia u l’Extremadura. Aregurad il product interiur brut per abitants sa chattava la Catalugna l’onn 2015 suenter Madrid, Navarra ed il Pajais Basc sin il quart plaz; cumpareglià cun il product interiur brut ha la regiun cuntanschì il medem onn in index da 107 (EU-28=100). Sa chattava la quota da dischoccupads l’onn 2005 tar 6,9 % (per cumparegliar: Spagna: 9,2 %, EU-28: 9,0 %), è quella creschida fin il 2013 sin 23,1 % (Spagna: 26,1 %, EU-28: 10,9 %); ils ultims onns è ella puspè sa sbassada in pau (2016: 15,7 %, 2017: 13,4 %).
La Catalugna furma ina regiun autamain industrialisada. Impurtants secturs èn chemia, farmazia, industria d’autos (la producziun da la marca d’auto Seat ha lieu per gronda part en Catalugna) e da textilias.
En il sectur agrar è da menziunar surtut la viticultura. Suenter la Frantscha è la Catalugna il pli impurtant exportader da vin stgimant (sect). Enconuschentas marcas da la bavronda numnada Cava èn Freixenet e Codorníu.
Malgrà la fermezza economica è la regiun Catalugna però indebitada fitg ferm. L’onn 2015 ha l’indebitament muntà a bunamain 73 milliardas euros – la pli auta summa ch’è vegnida mesirada insacura en ina regiun spagnola.
L’onn 2016 han per exempel 802 interpresas transferì lur sedia da la Catalugna en autras regiuns da la Spagna. A medem temp èn 531 interpresas sa chasadas da nov en la regiun. Cumpareglià cun autras regiuns da la Spagna dat en egl che surtut la regiun da Madrid ha pudì profitar a medem temp da domiciliaziuns da novs manaschis. En la discussiun politica vegn il saldo negativ mess en connex cun il moviment d’independenza catalan.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Cun ina cumpart da 12 % al product interiur brut furma il turissem in’impurtanta pitga da l’economia catalana. Sco in dals paucs secturs che porschan er en temp da crisa perspectivas da creschientscha, han ins investì ils ultims onns intenziunadamain en il turissem.
Ils lieus da bogn da la Costa Brava en il nord e da la Costa Daurada en il sid èn impurtantas destinaziuns da vacanzas per tut l’Europa. Barcelona furma in dals pli impurtants ports da la Mar Mediterrana per cruscheras. Vitiers vegnan purschidas da viadi multifaras en l’intern dal pajais ed en las Pireneas (turissem da sport, turissem da famiglia, turissem rural e.a.).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la dictatura da Franco a partir dal 1939 è il diever public da la lingua catalana l’emprim vegnì supprimì. Blers nums locals èn vegnids translatads en spagnol ed en scola ha l’instrucziun gì lieu fin il 1967 exclusivamain en lingua spagnola. Suenter la fin da la dictatura, numnadamain cun il status d’autonomia dal 1978 ch’è francà en la constituziun spagnola, ha la lingua catalana puspè gudagnà adina dapli muntada. Las singulas determinaziuns culturalas e linguisticas vegnan precisadas e fixadas en il statut d’autonomia. Tenor quel valan il spagnol (castellano/castilian) ed il catalan oz uffizialmain sco linguas equivalentas. La regenza regiunala sustegna la lingua catalana tant sco pussaivel, er medias da tut gener vegnan promovidas finanzialmain.
Tenor la statistica uffiziala han l’onn 2008 31,7 % da la populaziun inditgà il catalan sco lingua materna e 55,0 % il castilian. Ulteriurs 3,8 % han inditgà omaduas linguas sco linguas maternas. En la Val d’Aran discurran radund 7000 persuna aranais, ina varietad dal rom gascon da la lingua occitana. Cumbain che l’occitan è derasà vastamain en la Frantscha dal Sid, giauda questa lingia be en la Catalugna in status uffizial.
Tar la relevaziun statistica è er vegnì dumandà suenter la lingua che vegn duvrada usualmain (Llengua habitual) e la lingua cun la quala ins s’identifitgescha (Llengua d’identificació). Qua ha il catalan cuntanschì valurs da 35,6 resp. 37,3 %.[5] L’avantatg dal castilian è er d’attribuir a la situaziun linguistica en la regiun gronda da Barcelona ch’è segnada da migraziun. Il catalan dominescha – cun excepziun da Camp de Tarragona – en tut las autras regiuns (Terres de l’Ebre, Àmbit de Ponent, Comarques Centrals ed Alt Pirineu i Aran). Tenor las statisticas uffizialas era la cumpart da las persunas ch’avevan inditgà il catalan sco lingua duvrada usualmain sa sbassada da 46,0 % 2003 sin 35,64 % 2008 (t.a. pervi da l’immigraziun or da pajais latinamericans); a medem temp era il dumber da quels ch’han inditgà omaduas lingias sco lur Llengua habitual creschì da 4,7 % sin 12,0 %.
Oz discurra la gronda part da la populaziun en il mintgadi er catalan. Tenor in studi ch’è vegnì fatg sin plazs scola, han persunas da lingua materna catalana però la tendenza da s’adattar a la lingua materna dal parternari da discussiun. Persunas che discurran castilian restan percunter tendenzialmain tar lur lingua er visavi persunas che discurran catalan. La correspundenza en scrit cun las autoritads e l’instrucziun en scola populara ed a las scolas autas ha percunter lieu praticamain be en catalan ed interpresas ston edir lur publicaziuns (er) en lingua catalana. Persunas da lingua spagnolas ch’immigreschan nà d’autras parts dal pajais resentan questa politica per part sco schicana, damai ch’els èn sfurzads, per exempel per plazzas publicas, d’emprender catalan. Curs da lingua catalans vegnan purschids en blers lieus gratuitamain. En la televisiun ed en la pressa ha percunter il spagnol ina posiziun dominanta, damai che prevalan qua las medias surregiunalas.
A la reproscha ch’il castilian vegnia stgatschà a l’ur sa lascha opponer l’artitgel 6 dal statut d’autonomia dal 2006, en il qual igl ha num:
Il catalan è la lingua uffiziala da la Catalugna, tuttina sco il spagnol ch’è la lingua uffiziala dal stadi spagnol. Mintga singul ha il dretg da sa servir da las duas linguas uffizialas ed ils burgais da la Catalugna han il dretg e l’obligaziun da dumagnar quellas.
Ed areguard l’aranais hai num en il statut sut il medem artitgel:


c: text/html

text:
L’Uniun Lag Salischinas sto ir a la tschertga dad in nov president u ina nova presidenta. Il president Rino Caduff, ch'è stà dapi la fundaziun da l'uniun il 2017 a la testa, ha decis da sa retrair per motivs persunals. Ad interim vegn l’actuar e vicepresident Fabian Collenberg ad esser responsabels per ils affars da l’uniun.
Plinavant ha l’Uniun communitgà ch’ins haja fatg progress tar il project Salischinas. Quai cunzunt tar las discussiun en connex cun la cumpensaziun da terren. Il mument sa chattian ins en discurs cun ils purs e proprietaris da terren. Quels discurs sajan fin uss constructivs. Ins saja persvadì ch'ins possia chattar bunas schliaziuns. Ils discurs duain vegnir terminads fin la stad 2021. Alura duai vegnir infurmà davart il futur.
L'Uniun Lag Salischinas
L’uniun «Lag Salischinas» vul realisar in lai sin la planira tranter Rabius e Surrein. Ella è vegnida fundada l'onn 2017 e dumbra fin uss 850 commembers. L'idea è da realisar in lai per far bogn, per sentir e giudair la natira e per ina tratga da peschs professiunala en la vischnanca da Sumvitg.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como
El Vocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como a l'è vun di dizzionari storegh del lombard, publicaa in del 1845 de l'abaa comasch Peder Mont (1794-1856).
El vocabolari[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassuu in su l'esempi del vocabolari milanes del Franzesch Cherubin (publicaa in quatter volumm in del 1839-1843), in del lavor de l'abaa Mont se ghe gionta on interess per la glottologia e a la teoria del sostratt. De fatti, el Mont el ciappa i paroll del comasch (e de olter zonn de la diocesi: soratutt la Valtolina e i vai del Tesin) e 'l je mett in relazzion cont i paroll di lengov celtegh, anca se despess i etimologii hinn minga giust.
Inoltra, in apendis el presenta ona lista de dodes version de la Parabola del Fioeu Trason voltaa in vari dialett del territori diocesan comasch:
- Semogh (frazzion de Val de Dint)
- Tej
- Bosaggia
- Montagna
- Pos'ciav
- Livign
- i Tre Piev
- Valmasgia
- Leventina
- Val de Bregn
- Val Verzasca
- Comm.
Per el sò interess anca per i dialett di vai, a l'è vun di primm basei per la dialettologia tesinesa.


text:
La chanceliera tudestga Angela Merkel ed il schef da regenza ungarais Viktor Orban han prendì part ad in act festiv a Sopron, en l'Ungaria dal vest.
Ils 19 d'avust 1989 avevan dapli che 600 burgais da la DDR nizzegià la demonstraziun paschaivla «Paneuropa-Picknick» – per fugir en il vest. Quest picnic saja daventà il simbol per ils gronds moviments da libertad da quest temp, ha ditg Merkel a l'act festiv.
Sopron è in exempel quant bler che nus Europeans pudain cuntanscher sche nus s'engaschain per nossas valurs nundividiblas.
Ord il picnic haja dà la pli gronda fugia en massa ord la DDR dapi la construcziun dal mir il 1961. Ord il picnic haja dà in eveniment mundial, uschia Merkel. Il schabetg è stà in emprim indizi sin la crudada dal mir da Berlin il november dal 1989.
Merkel ha er en preschientscha da Viktor Orban menziunà ch'ils stadis da l'UE hajan abilitad da cumpromiss en dumondas dispitaivlas. Uschia ha ella visà sin la posiziun inflexibla da l'Ungaria en la dumonda da migraziun.
RR novitads 15:00


text:
L'agentura dad anti-doping (WADA) saja conscienta che la decisiun dal Tribunal internaziunal da sport (TAS) vegnia a procurar per frustraziun e consternaziun tar ils sportists, uschia la WADA en ina communicaziun. Il TAS aveva la mesemna decidì dad abolir las sancziuns da 28 atlets russ ch'eran bloccads per vita duranta pervia da l'abus da doping.
La WADA vegnia a sustegnair l'intent dal comité internaziunal dad examinar bain la decisiun. Els considereschian mintga opziun – er da far recurs al Tribunal federal svizzer.
RR novitads 06:00


text:
Quai saja era stà ina da las raschuns principalas, daco ch’el saja insumma sa decidì da candidar per in sez en suprastanza. «Nus avain vis la glista cun ils 4 candidats ed avain constatà che nagin dad els è propi da Favugn», di Ursin Widmer (26) ch’è sper scolast da musica era anc dirigent, chantadur e musicist. «Quai na munta betg ch’els na vegnissan betg da far bain la lavur sco suprastant, anzi jau crai ch’els fissan tuts quatter adattads.» E tuttina, el saja creschì si a Favugn, vivia era ussa qua e saja en sasez integrà fitg en la vita quotidiana da Favugn.
Mamma n’ha betg influenzà
Sia mamma n’haja en mintga cas betg ditg ad el da candidar. Ella haja bain manegià che quai fissi insatge per el, dentant betg dapli. Dentant cunquai che ses bab è stà plirs onns en la suprastanza da Favugn, ha el survegnì ina buna impressiun co quai è d’esser en suprastanza ed è lasuenter stà ton pli motivà da candidar.
Malcuntent cun ils resultats
La raschun principala daco ch’el è sa decidì da vegnir pli activs en la politica, haja dentant da far cun las votaziuns ed elecziuns. “Jau sun bleras giadas betg stà cuntents cun ils resultats da las votaziuns ed elecziuns ed era grazia a collegas sun jau vegnì a la conclusiun d’empè tugnar trasora, empruvar da far insatge encunter.
Suonda a bab e mamma
Sco ses geniturs è era Ursin Widmer commember da la Partida burgais-democratica (PBD). El na vesa quai dentant betg sco dischavantatg suenter las elecziuns naziunalas nua che la PBD ha pers vuschs. Insumma è el da l’avis che las partidas dal center ston a lunga vista fusiunar per furma in ferm center.
Mustgas per il Cussegl grond
Ch’el ha ambiziuns da far carriera politica e suandar ils fastizs da la mamma, Eveline Widmer-Schlumpf na sa el betg anc dir. Impurtant saja per el ussa en emprima linga dad esser pli activs politicamain e da candidar per la suprastanza da Favugn. Dentant lascha el sentir ch’el avess schon mustgas da candidar forsa ina giada per il Cussegl grond.
Las elecziuns èn questa saira las 20:00.
Ils candidats
Roland Schmid, anteriur / Beat Berni-Derungs, nov / Michael Forster, nov / Renato Gubser-Maurer, nov / Patrick Weissmann-Schälin, nov / Ursin Widmer, nov


text:
John Wesley
John Wesley (* 2 da gün 1703 ad Epworth (Ingialterra); † 2 da marz 1791 a Londra) d'eira ün predichant dal movimaint da svagliamaint e'l fundatur da l'uschedit metodissem.
VitaEdit
Cur cha Wesley vaiva tschinch ans, gniva'l salvo our da sia chesa paterna in flammas. Quist'experienzcha l'accumpagnaiva fin a l'eted ota.
L'an 1728 artschaiva'l la consacraziun scu preir da la baselgia anglicauna.
L'an 1735 giava'l cun sieu frer Charles vi Giorgia in America dal Nord innua ch'els lavuraivan scu missiunaris. Düraunt il passagi faivan els cugnuoschentscha cun üna gruppa da la raspeda da frers dals Herrnhuters dal cunt tudas-ch Nikolaus Ludwig von Zinzendorf. Cur ch'ün orizi büttaiva la barcha vi e no, d'eira Wesley stut cu cha quistas persunas - homens, duonnas ed iffaunts - restaivan calmos tuottafat e chantaivan psalms. Ils mariners inglais invezza muossaivan trats da panica.
Zieva il retuorn ad Ingialterra faiva John Wesley ün'experienzcha interiura chi'l daiva dandettamaing la tschertezza plaina da salvamaint. L'impuls d'eira la lecziun da la charta dal apostel Paulus als Romauns e l'explicaziun da quist text biblic tres Martin Luther.
El faiva lura da predichant, suvenz suot tschêl aviert e davaunt milliuns d'audituors. Ultra da que s'ingaschaiva'l per quels a l'ur da la societed ed organisaiva'l chadafös da povrets. In quist reguard es el ün antecessur da la diaconia moderna.
Wesley vaiva surtut la pratscha dals Herrnhuters da lascher decider üna parola biblica chi vain tschernida pel cas scu ün motiv principel ed ün tschegn dal Segner per mincha di. Il pled biblic dess fer orienter al crettaivel che cha'd es da fer.


text:
Linguas europeicas
Il term linguas europeicas enserra la totalitad da las linguas autoctonas che vegnan discurridas en l’Europa. Entaifer la linguistica datti in’atgna partiziun che s’occupa da lur perscrutaziun e cumparegliaziun, numnadamain l’eurolinguistica. Tut tenor il focus variescha il dumber da linguas che vegn prendì en mira:
- politicamain: per ordinari las linguas da l’Uniun europeica
- geograficamain: il territori da l’Atlantic fin l’Ural ed il Caucasus; il cunfin precis en l’Asia è però dispità, quai ch’ha surtut consequenzas per il territori caucasic ch’è ritg da linguas
- antropologic-cultural: las linguas che sa basan sin l’ierta grecoromana e cristiana; questa definiziun excluda per ordinari las linguas slavas che vegnan scrittas cun alfabet cirillic (Russia, Bielorussia, Ucraina, Bulgaria, Macedonia dal Nord).
La decisiun per u cunter ina da questas definiziuns pussaivlas s’effectuescha sin il dumber da las linguas che vegnan intercuridas. Surtut la definiziun antropologic-culturala interrumpa andetgamain il continuum dialectal, per exempel a l’ost da la Pologna u en l’anteriura Jugoslavia.[1] Malgrà quai s’orientescha la gronda part da las publicaziuns eurolinguisticas a la definiziun antropologic-culturala[2], uschia che quella furma er la basa per las expectoraziuns en quest artitgel.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las linguas europeicas appartegna a la famiglia da las linguas indogermanas. Questa famiglia sa divida en pliras gruppas linguisticas (t.a. las linguas celticas, romanas, germanas, balticas, slavas, l’albanais ed il grec). Medemamain vaira preschentas en l’Europa èn las linguas uralicas che cumpiglian tranter auter l’ungarais, il finlandais e l’eston. Altaic (tirc) e mongol èn famiglias da linguas ch’èn represchentadas en il sidost da l’Europa respectiv en la regiun dal Caucasus. Il basc che vegn discurrì en il nordvest da las Pireneas furma ina lingua isolada che n’è parentada cun nagin’autra gruppa. Ed il maltais, che deriva da l’arab sicilian, furma la suletta lingua semitica en l’Europa cun status da lingua naziunala.
Las linguas cun il pli grond dumber da pledaders[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua che vegn discurrida da las pli bleras persunas en l’Europa furma il tudestg. La glista qua sutvart preschenta ultra da quai las linguas che sa chattan sin ils plazs 2 fin 10 (situaziun a l’entschatta dal 21avel tschientaner). Quella cumpiglia la populaziun residenta en la Tirchia, Armenia, Georgia e l’Aserbeidschan, ma lascha da la vart l’apport nà da la Russia.
Caracteristicas da las linguas europeicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las suandantas remartgas sa refereschan a las linguas europeicas en il senn antropologic-cultural.
Caracteristicas foneticas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils sistems da suns da las singulas linguas europeicas sa differenzieschan fermamain in da l’auter. I sa laschan plitost chattar criteris communabels cun definir caracteristicas che cumparan en naginas da questas linguas, sco per exempel suns da clic.[4]
Caracteristicas grammaticalas[modifitgar | modifitgar il code]
Or da la perspectiva diacrona (= istorica) sa basan las linguas europeicas surtut sin duas famiglias da linguas, numnadamain sin la famiglia da las linguas indogermanas e sin la famiglia da las linguas uralicas. Or da la perspectiva sincrona (= congual da las linguas europeicas odiernas cun las linguas d’autras parts dal mund) sa laschan constatar caracteristicas che collian las linguas europeicas ad ina gruppa che vegn numnada Standard Average European. Quella è segnada da las suandantas atgnadads[5]:
- la differenza tranter l’artitgel definit ed indefinit
- la pussaivladad da crear ina furma dal passà cun ‹avair›
- la furmaziun dal passiv cun agid dal particip perfect e d’in pled auxiliar; en il passiv sa transfurma l’object da l’acziun en il subject (‹jau hai mangià il mail – il mail è vegnì mangià da mai›)
- la pussaivladad da crear cumparativs cun agiunscher in suffix (‹big – bigger›)
- la pussaivladad da furmar frasas relativas cun agid d’in pronom relativ flexibel (‹la dunna, la quala...›)
Betg tut questas caracteristicas cumparan mintgamai en finadina lingua europeica; ma ellas dattan en egl tras quai ch’ellas collian linguas ch’èn uschiglio betg parentadas directamain. Ins suppona che quests tratgs sajan sa sviluppads dal temp da la migraziun dals pievels. Perquai vegn il Standard Average European er numnà l’‹areal linguistic da Carl il Grond›.
Musters da communicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tipics musters da communicaziun communabels da linguas europeicas èn:
- Titulaziuns vegnan per ordinari duvradas a moda reciproca (omadus partenaris dovran ubain ‹Vus› ubain ‹ti›; auter è quai per exempel en intschess culturals asiatics).
- Salids expriman savens envers il visavi in bun temp, sanadad u fortuna. Er la dumonda suenter la sanadad vegn per part duvrada sco salid. Da giavischar pasch, sco che quai è usità en culturas arabas ed asiaticas, n’è percunter betg usità en l’Europa.
- Giavischs na vegnan betg formulads cun duvrar directamain l’imperativ, mabain circumscrits en furma da dumondas u cun far diever da verbs auxiliars, dal conjunctiv u da tscherts adverbs.
- Sch’ins snega insatge al partenari da discussiun, vegn il pled ‹na› per ordinari collià cun ina perstgisa u in’explicaziun. (En l’Asia da l’Ost vali percunter sco nuncurtaschaivel d’insumma duvrar en quest connex il pled ‹na›).
- Lià al circul cultural èn er ils temas da conversaziun usitads (en l’Europa: l’aura, viagiar, hobis etc.) u il far cumpliments (en l’Europa: per la vestgadira, la cumparsa, il mobigliar u il da mangiar).
Aspects istoric-culturals[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua franca[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da l’istorgia èsi reussì a tschertas linguas europeicas da daventar ina lingua franca che tanscheva u tanscha lunsch sur l’agen territori da derasaziun or. En l’antica è quai stà il cas per il grec e surtut per il latin ch’è sa mantegnì durant l’entir temp medieval e fin en il temp modern tempriv sco lingua da baselgia ed universitara. Alura ha occupà il franzos questa posiziun (da la fin da la Guerra da Trent’onns 1648 fin al Contract da Versailles 1918) e dapi il 1918 l’englais.[6]
Lingua ed identitad[modifitgar | modifitgar il code]
L’Europa occidentala sa definiva dapi il temp medieval sur ils terms Christianitas e Latinitas. Pir en quel mument ch’è sa dasdà in sentiment naziunal han ins er cumenzà a sa fatschentar cun las singulas linguas dal pievel. Quai ha manà a discussiuns da standardisaziun e normaziun ed a la fundaziun d’in’entira retscha d’academias da linguas: 1582 Accademia della Crusca a Firenza, 1617 Fruchtbringende Gesellschaft a Weimar, 1635 Académie française a Paris, 1713 Real Academia de la Lengua a Madrid.
En intgins pajais han ins gia cumenzà baud e decretar leschas da linguas, per exempel en Frantscha l’‹Edict da Villers-Cotterêts› dal 1239 ch’ha fixà il franzos sco suletta lingua da documents. Questa pratica cuntinuescha er oz, sco che mussa en Frantscha la ‹Loi Toubon› dal 1991 che sa drizza cunter anglicissems.
Linguas uffizialas da l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Uniun europeica èn actualmain renconuschidas 24 linguas sco linguas uffizialas e da lavur. Ina lingua naziunala che n’ha nagin status da lingua uffiziala da l’UE furma il luxemburgais; fin il 2005 era er l’irlandais betg renconuschì tar las instanzas da l’UE sco lingua uffiziala.
La dumonda da las linguas è vegnida reglada en l’emprima ordinaziun che la Communitad economica europeica ha insumma relaschà (1958). Tut ils burgais da l’Uniun han il dretg da sa drizzar en ina da questas 24 linguas als organs da l’UE e da survegnir resposta en la medema lingua.[7]
Daspera existan numerusas linguas minoritaras sco per exempel il catalan e basc en Spagna u il russ en ils pajais baltics. L’Uniun europeica sa declera da resguardar e respectar las linguas e la varietad linguistica. Sustegn supplementar per las linguas senza status da lingua uffiziala deriva da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras.
Linguas regiunalas u minoritaras en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Las differentas linguas regiunalas u minoritaras en l’Europa sa laschan divider en quatter categorias:
- Las linguas da cuminanzas che vivan en in sulet stadi e che na furman là betg la maioritad (p.ex. il sorb en Germania u il valisic en il Reginavel Unì).
- Las linguas da cuminanzas che vivan en dus u dapli stadis e che na furman en nagins da quels la maioritad (p.ex. il basc en Frantscha e Spagna u il sam en Finlanda, Svezia e Norvegia).
- Las linguas da cuminanzas che furman en in stadi la minoritad, en in auter però la maioritad (p.ex. danais en Germania, finlandais en Svezia u svedais en Finlanda).
- Linguas betg liadas ad in territori che vegnan discurridas tradiziunalmain en in u plirs stadis, ma che na sa laschan betg attribuir a regiuns specificas, sco per exempel las linguas dals Sinti e Roma (romani), dals gidieus (jiddic) u dals Jenics (jenic).
Dialects e linguas d’immigrants na vegnan betg resguardads en questa survista che sa referescha a las linguas autoctonas.
Il Cussegl da l’Europa e las linguas minoritaras[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Europa ch’è vegnì fundà il 1949 furma in’instituziun da collavuraziun ed in forum da debattas. En il center stattan dumondas che concernan la convivenza tranter ils stadis e las naziuns europeicas. En connex cun la situaziun linguistica ha il Cussegl da l’Europa relaschà duas cunvegnas centralas: La ‹Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras› (1992) e la ‹Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas› (1995).
Documents[modifitgar | modifitgar il code]
- ‹Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras›
- ‹Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas›
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Hinrichs 2006.
- ↑ Joachim Grzega: EuroLinguistischer Parcours: Kernwissen zur europäischen Sprachkultur. IKO, Francfurt 2006, ISBN 3-88939-796-4.
- ↑ Eurobarometro.
- ↑ Concernent las caracteristicas foneticas da las linguas europeicas cf. Grzega 2006, Asher 1994, Price 1998.
- ↑ Cf. Haspelmath 2001, Grzega 2006, Heine/Kuteva 2006.
- ↑ Latiers Haarmann 1975, Haarmann 1993, Grzega 2006.
- ↑ Cf. Haselhuber 2012.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Rüdiger Ahrens (ed.): Europäische Sprachenpolitik/European Language Policy. Winter, Heidelberg 2003.
- R.E. Asher et al. (ed.): The Encyclopedia of Language and Linguistics. Pergamon, Oxford 1994.
- Joachim Born, Sylvia Dickgiesser: Deutschsprachige Minderheiten. Ein Überblick über den Stand der Forschung für 27 Länder. Institut für deutsche Sprache im Auftrag des Auswärtigen Amtes, Mannheim 1989, ISBN 978-3-922641-39-1.
- Gyula Décsy: Die linguistische Struktur Europas: Vergangenheit – Gegenwart – Zukunft. Harrassowitz, Wiesbaden 1973.
- Harald Haarmann: Soziologie und Politik der Sprachen Europas. dtv, Minca 1975.
- Harald Haarmann: Die Sprachenwelt Europas: Geschichte und Zukunft der Sprachnationen zwischen Atlantik und Ural. Campus, Francfurt (Main) 1993.
- Martin Haspelmath: The European Linguistic Area: Standard Average European. En: Martin Haspelmath et al. (ed.): Language Typology and Language Universals. Tom 1, de Gruyter, Berlin 2001, p. 1492–1510.
- Martin Haspelmath et al. (ed.): The World Atlas of Language Structures. Oxford University Press, Oxford 2005.
- Friedrich Heckmann: Ethnische Minderheiten, Volk und Nation. Soziologie inter-ethnischer Beziehungen, Enke, Stuttgart 1992, ISBN 3-432-99971-2.
- Bernd Heine, Tania Kuteva: The Changing Languages of Europe. Oxford University Press, New York/Oxford 2006.
- Peter A. Kraus: Europäische Öffentlichkeit und Sprachpolitik: Integration durch Anerkennung. Campus, Francfurt (Main)/New York.
- Ulf-Thomas Lesle: Imaginierte Gemeinschaft: Niederdeutsche Identitätskonstruktionen. En: Martin Rheinheimer (ed.): Schriftlichkeit und Identität in der Neuzeit, Wachholtz, Neumünster 2004, p. 241–256, ISBN 3-529-02938-6.
- Ernst Lewy: Der Bau der europäischen Sprachen. Niemeyer, Tübingen 1964.
- Baldur Panzer: Gemeinsamkeiten und Unterschiede im Wortschatz europäischer Sprachen. En: Werner Besch et al. (ed.): Sprachgeschichte. Tom 2, Lang, Francfurt (Main) 2000, p. 1123–1136.
- Glanville Price: Encyclopedia of the Languages of Europe. Blackwell, Oxford 1998.
- Samuel Salzborn (ed.): Minderheitenkonflikte in Europa: Fallbeispiele und Lösungsansätze. Studienverlag, Vienna 2006. ISBN 978-3-7065-4181-7.
- Miquel Siguan: Europe and the Languages. 2002, English internet version dal cudesch L’Europa de les llengües. Edicions 62, Barcelona.
- M. Stephens: Linguistic Minorities in Western Europe. Llandysul 1976.
- Jan Wirrer (ed.): Minderheitensprachen in Europa. Westdeutscher Verlag, Wiesbaden 2000.
- Jan Wirrer: Staat – Nation – Sprache, eine Gleichung, die – fast – aufgeht: Minderheiten- und Regionalsprachen in Europa. En: Dieter Metzing (ed.): Sprachen in Europa: Sprachpolitik, Sprachkontakt, Sprachkultur, Sprachentwicklung, Sprachtypologie. Aisthesis, Bielefeld 2003, p. 21–52.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Sprachen Europas
- EuroLinguistiX (ELiX) (cun bibliografia che preschenta studis eurolinguistics)
- Kleine vergleichende Sprachgeschichte: Europa und die anderen Kulturkreise
- Euromosaik-Studie (mesiras da la Cumissiun europeica per segirar las linguas regiunalas e minoritaras)
- Dossier Minoritads en l’Europa sin chattà.ch


text:
De bela zifres de na banca sana y sterscia ie unides prejentedes n sada ai 12 de mei ai truep cumëmbri unic adalerch ala reunion generela dla Cassa Raiffeisen Gherdëina te Sëlva te cësa de cultura.
Belau 400 milions de euro ie i scioldi manejei dala Cassa Raiffeisen Gherdëina ala fin dl ann 2017. Sibe i mprësc' che nce i deponac ie ti ultimi ani for jic suvier: cun n aumënt dl 4,95% tl 2017 à i mprësc' arjont i 266.312 mile euro; i deponac ie jic su dl 5,93% arjunjan 311.631 mile euro. L davani ie stat de 2.667 mile euro y l capital dla banca ie passà a 66 milions de euro.
“Nosc fin ne n’ie nia chël de fé n gran davani, ma de avëi na banca sana cun n bon capital, che permët de jì do a nosc duvier de miuré la cundizions de basa te Gherdëina” à dit l Presidënt Ivo Senoner. Ël à nce auzà ora la mpurtanza dl cuntat persunel danter banca y tlient, a chël che n uel dé mo plu pëis, dantaldut al didancuei tl’ era digitela, ulache suvënz mienen, al infal, che l tleca jì te internet.
200 ani Raiffeisen
L diretëur Flavio Senoner à te si relazion, dan prejenté l bilanz dla banca, cuntà mpue la storia de F. W. Raiffeisen y la mutivazions che ova purtà ala fundazion dla cooperatives, che fova nasciudes ora de na ciarestia. Ël à dat da lecurdé i trëi pensieres che ie la fundamënta de uni cooperativa:
- cie che un da sëul ne n’ie nia bon de fé arjonjen se metan adum cun d’autri
- tò si destin tla man, tò nstësc dezijions y se aministré la puscions
- se tò su la respunsabltà de chël che n fej.
Chisc pensieres ie nce ncueicundi i prinzips dla Cassa Raiffeisen, che mët i cumëmbri al prim post y sënt si duvier chël, de sustenì l’economia y la vita soziela y culturela dla valeda per garantì n benstè y na prospetiva ai jëuni tl daunì. L pensier Raiffeisen ie tan atuel, che uni ann crësc la dumandes de unì tëui su coche cumëmbri dla Cassa, dantaldut pra i jëuni. L ann passà iel unì tëut su 85 cumëmbri nueves. Nscì an arjont la bela cumpeida de 1355 cumëmbri.
Uneranzes
La Cassa Raiffeisen Gherdëina prëmieia uni ann ntan la senteda generela jëuni dla valeda che à arjont meric tl ciamp dl sport, dla cultura o dla furmazion. Nscì ie unides prëmiedes Valeria Mussner (flaut traviers) y Marion Goller (saxoponn), che à stlut ju l Cunservatore Monteverdi a Bulsan cun la nota plu auta. Ivan Cappadozzi, Bianca Maria Esposito, Philipp Insam, Damian Mussner y Tobia Walpoth ie unii prëmiei per avëi stlut ju l’università cun la notes plu autes y lauda y Alex Designori, Irene Lardschneider y Daniela Runggaldier per avëi fat la matura cun 100 ponc. Per si meric tl ciamp dl sport iel unì prëmià Silvia Bertagna, Filip Schenk, Alex Vinatzer, Michael Piccolruaz, Lisa Werdaner y Alex Oberbacher.


text:
La fotografia d'in uffant da fugitivs bragint al cunfin dals Stadis Unids è la fotografia da la pressa mundiala da l'onn 2018. Il fotograf american John Moore haja gudagnà la concurrenza World Press Photo, ha communitgà la giuria ad Amsterdam.
Moore ha fotografà la scena il zercladur da l'onn passà en il stadi american Texas. Ina giuvna dunna da Honduras che ha vulì dumandar asil en ils Stadis Unids è vegnida pigliada al cunfin. Durant che la mattetta crida, vegn la mamma intercurrida.
RR novitads 06:00


text:
La giugadra da tennis Svizra ha procurà per ina surpraisa. La giuvna da 20 onns ha battì il numer tschintg dal mund en dus sets cun 6:3 e 7:5. Venus Williams è uschia crudada ora en l'emprima runda.
Surpraisa era per Bencic sezza
Cura che Bencic ha gudagnà sia emprima balla da matsch suenter bun duas uras ha ella tegnì ses mauns sur il chau. Tut surpraisa è ella sa manada vers la boxa. Suenter in'operaziun vid la chanvella il settember passà n'havess ella betg cartì da pudair sa participar al Grand Slam en l'Australia. Pli gronda era la surpraisa da gudagnar cunter il numer tschintg dal mund.
Igl è l'emprima victoria da Belinda Bencic cunter ina giugadra da Tennis da las top-ten dapi bun dus onns. En la segunda runda tutgà Bencic sin la victura da la partida tranter la Tailandaisa Luksika Kumkhum (WTA 125) e la Svedaisa Johanna Larsson (WTA 80).
Viktorija Golubic perda
Per la giugadra da tennis svizra Victoria Golubi è l'Australian Open a fin suenter l'emprima runda. La Turitgaisa ha pers la partida encunter l'Ucranaisa Kateryna Bondarenko en trais sets cun 7:6 (7:3), 4:6, 6:2.
RR novitads 06:00+


text:
- Fanny Smith e Jonas Lenherr han gudagnà a Bukariani en la Georgia l'emprim cumbat da team en la cuppa mundiala dal sckicross insumma.
- La victura da la cuppa mundiala, Smith ha mintgamai procurà per la differenza
- Las autras equipas svizras èn crudadas ora en ils quartfinals.
Il di suenter la victoria dal classament general en il skicross, ha Fanny Smith puspè gudagnà, questa giada ensemen cun Jonas Lenherr en l'event da team. La Svizra ha persvadì en ils trais heats ed ha manà la Svizra en il final cun 36 tschientavels avantatg a la victoria.
Il fundament per il triumf svizzer ha Lenherr mintgamai mess en ils heats dals umens. L'um da 31 onns ha pudì confermar sia performanza che vegn per il mument meglra ed ha pudì tegnair bass il retard.
Davos la Svizra è sa tschentà il Canada cun Courtney Hoffos e Christopher Delbosco, la Svezia cun campiunessa mundiala Sandra Näslund e David Mobärg cumpletteschan il podest.


text:
Casalvlun
Casalvlun o Casavlun (nom ufizial in italian: Casalvolone) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 863 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 17,4 km² e ona densità de popolaziun de 50 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Vercej. L'è tacaa ai cumün de Borgo Vercelli (VC), Casalbaltram, Casalin, La Badia e Villata (VC).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalvlun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Passa 3'000 persunas èn s’infectadas cun il coronavirus al final dal campiunadi europeic da ballape ils 11 da fanadur a Londra. Quai ha communitgà l’Uffizi da sanadad britannic. Las cifras mussian che bunamain 2’300 dals fans en ed enturn il stadion da Wembley sajan fitg probabel stads contagius durant il final. L’uffizi da sanadad quinta perquai che passa 3’400 persunas sajan s’infectadas quest di.
Controllas manglusas
Per dastgar ir en il stadion han ils fans stuì inditgar ch’els sajan vegnids testads negativ. Dentant n’han els betg stuì mussar il test ch’avess er cumprovà quai. En tut han ils organisaturs laschà entrar 60'000 aspectaturas ed aspectaturs per guardar il final. L’Engalterra ha pers il final cunter l’Italia cun 2:3 suenter sajettar penaltis.
Ord l'archiv


text:
1979 è il tetg cun schlondas da stgain vegnì renovà l’ultima giada. Uss sto el vegnir sanà perquai ch’il lain ha survegnì rusnas e l’aua vegn en baselgia.
286'000 francs
Sco Aldo Tuor, il president da la plaiv da s. Gions a Mustér di, pretendia era la Tgira da monuments da mantegnair quest bajetg ch’exista bunamain dapi 1'000 onns sco quai ch’el era. Il chantun respectiv la Tgira da monuments sustegna quel cun 100’000 francs, la vischnanca da Mustér dat 20’000 francs. Custs totals: 286’000 francs.
Tat ha gia fatg schlondas
Las schlondas ha Patrick Stäger da Vaz-Sut fatg. Ses tat, il Lorenz Krättli, ha gì fatg il tetg cun stgain, el dovria laresch.
Il pli impurtant è d’avair il dretg lain per far schlondas.
Schlondas stadas scumandadas in temp
Tenor l’architect Michelle Wasella èn tetgs da schlondas stads scumandads in temp, perquai che plirs tetgs sajan brischads. Ils onns da 1980 e 1990 haja la polizia da fieu puspè lubì quels. E plaschair da quest material ha l’architect era perquai che las schlondas traglischian cun ils onns en grisch.
Las lavurs per renovar il tetg da la baselgia da Sontga Gada han cumenzà il matg e cuzzan fin il settember.


text:
Arabia Saudita
L'Arabia Saudita a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacada a la Giurdania, a l'Irak, al Kuwait, al Qatar, ai Emiraa Arab Ünì, a l'Oman e al Yemen; a l'è culigaa cunt un punt al Bahrain. El Mar Ross e'l Gulf Persegh bagnen i sò cost.
La capital a l'è Riyad.
La gh'ha una süperfiss de 2.149.690 km² e una pupulaziun de pressapoch 24.500.000 abitant, che pressapoch 7 miliun a hinn furestee.
Urganizaziun pulitiga Selami Mustafa 04/01/1991Modifega
L'Arabia Saudita (nom ufizial: المملكة العربية السعودية, Al-Mamlaka al-'Arabiyya as-Sa'ūdiyya) a l'è un regn.
El re a l'è Salaman (del 2015).
La fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.


text:
Tuttas e tuts duain avair ils medems dretgs, quai è la raschun principala per Anton Capaul e Mirco Tscharner da dir Gea ils 26 da settember a la lètg per tuts. Sper il dretg da maridar, vai en quella proposta era persuenter, sche duas dunnas u dus umens dastgan adoptar uffants e sche duas dunnas dastgan survegnir in uffant entras la donaziun da sems. E qua sa spartan las opiniuns dals dus umens omosexuals.
Sa chapescha pli gugent dus babs che nagin. Ma jau pens ch’in uffant dovra in bab ed ina mamma.
Quai vesa Mirco Tscharner da Schiers auter. Il giuven da 28 onns è bain creschì si cun bab e mamma, dentant è el vegnì adoptà:
Bleras persunas din: Ti ès sco tes bab e tia mamma. E quai betg perquai che jau guard ora tuttina sco els. Mabain pervia da las valurs che mes geniturs han mussà a mai.
Mirco Tscharner di vinavant ch'in pèrin schvul u lesbic prendia sapientiv la decisiun per in uffant. Quai perquai ch’i na possia là betg capitar che l’uffant saja in accident e n'è betg planisà. E gest cun quai ha Anton Capaul in problem.
I na dat nagin dretg sin uffants, ma tar la lètg datti in dretg. E dus umens na san simplamain betg survegnir uffants. Clar, i dat il giavisch d’avair uffants ma insanua ha la natira mess cunfins.
Quai argument lascha il giuven da Schiers dentant betg valair: Ils carstgauns fetschian ozendi uschè u uschia bler che na saja betg natiral, quai saja in argument d'avant 100 onns.
Per il bun da l'uffant
Nua ch'ils dus umens èn da la medema opiniun: I giaja en emprima lingia per il bun da l’uffant. Ma quai purtret vesa tar omadus ora in zichel different.
Persunas che din ch’in uffant dovra in bab ed ina mamma na vivan betg en la realitad. I dat uschè blers geniturs ch'èn divorziads e là sto l’uffant era be viver cun ina part dals geniturs.
Pia, era entaifer la communitad da LGBTQ+ datti differentas opiniuns. Ma malgrà ch'ils dus umens omosexuals n’èn betg tar tut ils puncts da la votaziun «lètg per tuts» da la medema opiniun, per omadus èsi cler ch'els vegnan a votar Gea.


text:
La polizia locala ha infurmà dad otg persunas mortas e 16 feridas. Pertge ch'i ha dà la disgrazia sin la gronda punt danaisa vegn investigà. Actualmain datti adina dapli infurmaziuns da la disgrazia.
Las agenturas da novitads rapportan, ch'il tren cun 131 passagiers a bord saja vegnì tutgà durant ses viadi la bun'ura las 07:30 dad in object ed haja stuì franar abruptamain. Tenor rapports da medias hajan vents burascus stratg liber parts dad in vagun da vitgira e buffà quellas cunter il tren.
La disgrazia è succedida sin la punt gronda che maina sur la stretga da la mar «Grond Belt». La punt da 18 kilometers collia il Danemarc da l'ost cun la part en il vest. Tant questa punt sco er la punt gronda tranter il Danemarc e la Svezia eran serradas pervi da vents burascus per il traffic dad autos.
Pervi dals stemprads hajan bleras regiuns scandinavas gì problems cun la forza electrica. Er il traffic sin il pajais e sin la mar haja gì da patir scriva la SDA.
RR novitads 11:00++


text:
Franche-Comté
La Franche-Comté (nòm uficiàl en fransés: Région Franche-Comté ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,133,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 16,202 km², per 'na densità de 70 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
La regiù de Franche-Comté l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Doubs, Haute-Saône, Giüra, Territoire de Belfort che i ragrùpa 8 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.786 cümü. La capital de la regiù l'è Besançon.


text:
Il cussegl communal ha decidì cun 11 cunter 4 vuschs da betg entrar en la discussiun davart surprender bundant 250'000 francs dal deficit da 700'000 francs da la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan SA l'onn 2019.
Las fracziuns da la PLD e Next Generation/GdU han pretendì da sclerir l’emprim diversas dumondas en connex cun ils virivaris dals davos mais en la destinaziun turistica avant da decider sche la vischnanca vul surprender sia cumpart dal deficit.
Tranter auter è vegnì crititgà che la maioritad dals acziunaris ha dà distgargia al vegl cussegl administrativ da la destinaziun Engiadina San Murezzan.
Che San Murezzan e Segl han s'abstegnì enstagl da betg dar la distgargia è stà in sbagl.
Vinavant duai vegnir respundì, tge che sto concret anc vegnir lavurà si dal passà, sch'i dat reservas per ils cas giuridics pendents ni sch'i ha dà ina incumbensa per il nov cussegl administrativ d'emprim sanar la ESTM SA. Questas ed ulteriuras dumondas èn vegnidas inoltradas sco interpellaziun.
Proxima sesida ils 11 da zercladur
La suprastanza da San Murezzan sto uss damai respunder las dumondas enfin la proxima sesida dal parlament da San Murezzan ils 11 da zercladur. Sin basa da questas vegn il cussegl lura a decider sche la vischnanca da San Murezzan duai surprender ils bundant 250'000 francs dal deficit da la destinaziun turistica.
Betg mo tema a San Murezzan
La dumonda da surprender ina part dal deficit da 700'000 francs ston actualmain tut las vischnancas da la Regiun Malögia respunder. 9 da 12 vischnancas han entant decidì, averta è la dumonda dasper San Murezzan anc a Madulain ed a Bregaglia.
Set vischnancas han decidì da vulair sustegnair la destinaziun, dus da betg pajar: S-chanf e Samedan. S-chanf è dentant avert da discutar anc ina giada en chaussa. Samedan percunter è da l'avis ch'ina organisaziun cun in preventiv da 10 milliuns francs sto esser buna dad egualisar il tal sez.
La dumonda chaschuna per discussiuns
Quai mussa che be paucas vischnancas han decidì da pajar senza cundiziuns. Uschia ha Segl decidì da sustegnair la destinaziun mo sut la cundiziun, che tut las vischnancas dian gea. E Schlarigna dovra il consentiment da la radunanza communala.
Il tema vegn damai a procurar per discussiuns era a la proxima conferenza da presidents da la Regiun Malögia ch'ha era lieu ils 11 da zercladur.
Da surprender il deficit da 700'000 francs è stada ina proposta da la gruppa da lavur da la conferenza da presidents da la Regiun Malögia. Cun ina charta ha la direcziun da la destinaziun silsuenter dumandà uffizialmain l’acziunariat da surprender il deficit. L’import da 700'000 francs vegn partì si tenor la clav da repartiziun regiunala sin tut las vischnancas da la Regiun Malögia.


text:
Bleras interpresas svizras han introducì lavur reducida ils ultims mais. Tenor cifras actualas dal Secretariat da stadi per l’economia SECO han las cassas da dischoccupaziun pajà totalmain 11 milliardas francs ad interpresas l’emprim onn da la pandemia. Da quai sajan mintgamai 20% ids a la gastronomia ed a l’industria elavuranta.
Ustarias, cafés e bars han survegnì per lur persunal passa duas milliardas francs. Medemamain sur duas milliardas han survegnì manaschis da l'industria elavuranta sco bierarias, stamparias u manaschis da producziun.
Pli pauc pertutgadas sajan stadas l’agricultura, l’administraziun publica ed il sectur da finanzas, uschia il SECO vinavant.
800 milliuns aifer in mais
Lavur curta duai gidar che las interpresas na ston betg relaschar persunal sche la fatschenta marscha meglier suenter las reglas da corona schluccadas. La pli gronda dumonda hai dà durant l'emprima unda. L'avrigl 2020 eran passa 1,3 milliuns umans en Svizra en lavur reducida. Tantas sco anc mai en in mais. Suenter schluccadas termporaras èn las dumondas per lavur curta puspè s'augmentadas l'atun. En l'industria aviatica era quasi l'entir persunal pertutgà. Sulet il mais favrer han las cassas pajà bunamain 800 milliuns francs a las firmas svizras. Uss dovra l'Assicuranza da dischoccupaziun sezza agid. La Confederaziun sustegna l'assicuranza cun pliras milliardas francs.


text:
Co sa sviluppa noss chantun? Co vesa nossa vita ora en 100 onns? Scriva in pitschen text da max. 200 pleds e/u dissegna in maletg davart in tema che ti pos tscherner libramain. In mund nua che tut è surlaschà a tia fantasia. Il text e/u il dissegn duessan simplamain descriver in spazi, in conturn u ina chaussa futuristica. Ti dastgas natiralmain scriver tes text en tes agen idiom.
Sco vesa tia chasa, tia chombra da durmir, tes bogn, tia cuschina, tia stanza da scola, tes auto, tes velo u insatge auter che ta plascha ora en 100 onns?
Ans mussa tia vista dal mund futur ed ans impressiunescha cun tia fantasia.
Tge sas ti gudagnar?
Las victuras ed ils victurs dals texts/dissegns survegnian l'unica pussaivladad da guardar davos las culissas tar ina producziun el studio da Minisguard.
Cun in zic cletg pos ti visitar RTR e dastgas suenter in coaching purtar avant tia idea avant la camera. Tia idea vegn alura visualisada en furma da dissegn. Las meglras ideas vegnan mussadas en televisiun, online e sin rtr.ch.
Nus ans legrain da tes text plain bunas ideas e/u da tes bel dissegn.
Sa participar pos ti fin il pli tard ils 14-10-2022.