text:
Guzzön
Guzzön (Piemuntes: Gosan; Italian: Gozzano) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 5 566 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 445 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de as comunas Bulzan, Burbané, Briga, Gargal, Invó, Orta, Pogn, San Maurizi e Suris.
El se tröva a brev distanza de l'estremità meridiunala del Lagh d'Orta, al center de una granda cunca murenega che la gh'ha cume limit a ovest i Prealp che la dividen de la Valsesia e a est de l'Agogna. El gh'ha quater fraziun.
In del lögh induve adess la gh'è la gesa de San Lurenz, un temp i düü fradei grech che hann purtaa el Cristianismu in questa zona (Giüli e Giülian) aveven faa sü una gesa dedicada a la Madona. Lì el gh'era el corp del Giülian.
Esempi de dialet de Guzzan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva düi matai.
E al püssè sgióvan da lór gh'ha dicc al pà: “Pà, dam la méia part da cul ch'am tuca!” e 'l pà gh'ha facc i parti dla roba.
E poch dì dopu al püssè sgióvan di matai l'ha facc fagot da tüt cul ch'al gh'eva e l'è nacc int un paes luntan, induva, fand 'na vita da disprà, s'è mangià fora tüt cul ch'al gh'eva.
E dopu ch'a s'è mangià tüt, inta cul paes gh'è gnü 'na gran caristia, e lüi l'ha cumanzà santì ch'al gh'eva fam.
E l'è nacc e s'è miss insem a vün da culi parti là, ch'a l'ha mandà fora cum i purscei.
E lüi gh'eva voja da mangià cul ch'i mangiavan i purscei; ma 'nzün ga 'n dava.
Alór gh'ha pansà sü 'n pò e l'ha dicc: “Quanci ch'i ciapan paga dal mè pà, e mangian pan fin ch'i 'gh n'han voja, e mì mòra dla fam!
Vöj stà chilò piü, vöj nàman dal mè pà e vöj dìgh: Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza.
E sum gnanca piü degn d'essa ciamà tö fiöl. Dam la paga anca a mì, cumè a vün di töi oman.”
L'è gnü via dunca da là, e l'è nacc dal sö pà; e prima ch'al rivass int la cà, al sö pà l'ha vist, e gh'ha biü cumpassión, l'ha brascià sü e l'ha basà.
E 'l mat gh'ha dicc: “Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza, e sum piü degn d'essa ciamà tö fiöl”.
Ma 'l pà l'ha dicc ai söi sarvitór: “Purté scià i püssè bei pagn e vistìl, mitìgh sü 'n anel e cauzél.
Pöi miné fora 'l videl ingrassà, e mazzél, ch'i 'l mangiuma e stuma alegar!
Parchè 'stu mè mat chilò l'era mort e l'è risciüscità, l'era pardü, e l'uma truvà 'ncóra” e s'inn miss a fà ribota.
L'aut fiöl prüm da cul inò, l'era fora int i campagni, e 'n tra cula ch'al turnava 'ndré, quand l'è stacc riva la cà, l'ha santü ch'i sunavan e ch'i balavan.
E, ciamà vün di sarvitór, gh'ha dumandà cuss a vureva dì cula roba.
E lüi l'ha rispundü: “Gh'è gnü cà 'l tö fradel, e 'l tö pà l'ha mazzà 'l videl ingrassà parchè l'è gnü cà san e salv”.
Ma lüi l'è gnü rabià e l'ha mia vursü nà dent; alóra gh'è gnü fòra 'l sö pà, e l'ha prigà da nà dent.
Ma lüi gh'ha rispundü: “Ecu, mì l'è già tanci agn ch'it fagh al sarvitór, t'ho mai disübidì 'na bota, epüra ti m'é mai gnanca dacc un cravin da mangià cum i mei amis:
ma quand gh'è gnü cà stu tö fiöl, ch'l'ha mangià la tóa roba cum di purcasci, ti t'é mazzà 'l videl ingrassà”.
E lüi gh'ha dicc: “Ti 't sé sempar cum mì, e cul ch'l'è mè l'è tö;
Adess bisogna fà festa e stà 'n ligria, parchè cul mat l'era mort e l'è rüsciüscità, l'era pardü e pöi l'uma truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gussön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Saint-Blaise (NE)
Saint-Blaise a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.87 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3142 abitant.
El cumün de Saint-Blaise al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cornaux, Cressier, Cudrefin (VD), Enges, Hauterive, Marin-Epagnier, Neuchâtel, Thielle-Wavre. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saint-Blaise (NE) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trentén
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Trentén l'è una regiån ch'l è po fâta da la pruvénzia autònoma ed Tränt, ch'l è pèrt d'la regiån dal Trentén Elt-Egg’. Al so chèplôgh ł'è Tränt.
Al Trentén al cunfénna pió só con la pruvénzia autònoma ed Bulzàn, a maténna e pió zå col Vènet (Pruvénzia ed Belón, Pruvénzia ed Vizänza e Pruvénzia ed Verånna), a sîra con la Lunbardî (pruvénzia ed Brêsia e Pruvénzia ed Sondri).
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal prinzéppi fén ai Rumàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La canbiaziån dal clémma stra sé e nå 10.000 ân fa, ch'al vanzé pió s-ciàvvd e mänc règgid, al g'à fât in môd ch' äl popolaziån sedentèri i gnéssen a vîver int'al Trentén, såura tott atais ai fiómm e ai lègh pió cinén.
I schèv archeològich fât int'i ân 30 atais a la rîva meridiunèl dal sponda meridional del Lègh 'd Lêder, int'la cmónna ed Mulénna 'd Lêder, i g'àn purtè a la lûs un insediamänt di mondi inpurtant che queldón dîs ch'l è 'd 2000 ân prémma ed Crésst.


text:
Giacobinism
I giacobin hinn staa on grupp politich de la rivoluzion francesa. I eren member de l'associazion cont l'istess nòmm nassuda a Paris a l'epoca de la rivoluzion. Han ciappaa el nòmm del convent di Giacobin, in dove che se trovaven i monarchich costituzionalista, ma in de l'estaa del 1791 hinn passaa cont i repubblican sòta la guida del Maximilien Robespierre e del Pétion. Casciaa i fojant e i girondin, i giacobin aleaa cont i montagnard eren staa el sostegn del Robespierre. La reazion del Termidòr (27 de luj del 1794) la segna la soa sconfitta.


text:
Josif Stalin
El Josif Vissarionovič Džugašvili (Иocиф BиccapиoHoBич ДжyraшBили in ciriligh; იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი in scritüra geurgiana), cun suranom Stalin (CTaлиH), che in rüss al vör dì azal, a l'era nassüü a Gori, in Georgia, el 18 de desember del 1878 e a l'è murüü a Musca el 5 de marz del 1953.
A 20 agn al laurava giamò in del muiment revulüziunari marxista geurgian. Dopu che la pulizia zarista l'aveva arestaa e depurtaa un poo de völt in Siberia, in del 1912 a l'è andaa a fà part del Cumitaa Central del Partii Bulscevigh Rüss.
El Lenin, in prenzipi, al ciamava el Stalin el meravijus geurgian, però inanz de murì, 'l Lenin l'eva dii bel e ciar che'l Stalin l'eva periculus e l'eva impurtant tegnìl delunsg del pudè.
Dopu de la Revulüziun d'Utuber l'ha ciapaa un poo a la völta el pudè in del Partii Cumünista e in del 1922 el Cumitaa General l'ha nominaa Segretari General.
De quel mument lì e fina a la sò mort l'ha guernaa l'Üniun Suvietiga cuma un ditadur e l'è acüsaa de vegh mandaa a murì o depurtaa miliun de gent.


text:
Adria
Adria (en vèneto: Adria) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 20 069 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 113,5 km² e 'na densità de popolasiù de 177 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cavarzere (VE), Ceregnano, Corbola, Gavello, Loreo, Papozze, Pettorazza Grimani, San Martino di Venezze, Taglio di Po, Villadose, Villanova Marchesana.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Adria l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cadaqués
Cadaqués al è ol pais plö oriental de la penísula Ibérica; ol sò tèrmen münissipal al ocüpa la plö part de la costa de leant del massís del cap de Creus. Isolat per i muntagne del Pení de la resta de l'Empordà, Cadaqués al à vivit de fassa a la mar e prategament separat, per tera, de la resta de l'Empordà, fí al final del sécol XIX.
I ati·ità de sössisténsa i è stade prinsipalamènt la pesca e la vigna. Chesta öltima la ernichía la comarca al sécol XVIII, però apó la ruinàa quant che la rivàa la plaga de la filòssera al comensamènt del sécol XIX, fat ch'al impülasàa de manera notòria la migrassiú vers Amèrica.
L'isolamènt del pais, malgrat ergot, al deenía alura ü fatur de prosperità: a l'inisse del sécol XX i scomensàa a riá di turis-c, disseminanc-es intra i zone d'acess plö fàssel però ignorant i sò parasg plö recòndic e, come conseguensa, preservant la virzinità ürbanístega.
Ol pais, sitüat a la cala de l'istess nom, al è presidit per la gesa de Santa Maria, che la contegn ü notàbel
retaule
baroch. Salvador Dalí, che, tornant indré de Növa York, sa l'instalàa a Portlligat (öna di cale del tèrmen) al pensàa d'übegá ol sò müsée prinsipal a Cadaqués invesse de Figueres ndo s'al tröa atüalmènt. La sò presensa la féa ch'i gh'a riass personàs assé destacacc com García Lorca o Picasso i en öna ocasiú propi ol Walt Disney. Però fiss óter artis-c s'i à senticc sedüicc per la plasticità di case blanche inturna a la gesa de Santa Maria: Eliseu Meifrèn, Albert Ràfols-Casamada, Roca-Sastre, Àngel Planells (fiöl de Cadaqués), Tharrats, Eduard Arranz Bravo, Ramon Aguilar Moré, Marc Aleu, Jordi Curós, Benguel, Rafael Bartolozzi, Shigeyoshi Koyama, Ramon Moscardó, Josep Moscardó, Francesc Todó, Maria Girona, Isabel Garriga, Josep Rovira, Antoni Pitxot, Maurice Boitel e, natüralamènt, fiss fiss plö in l'àmbit di arte plàsteghe.


text:
69
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se süceden quater imperadur ruman: Galba, Utun, Viteli e Vespasian.
- 22 12 - Roma (Italia): cun la mort de l'Auli Viteli, el Vespasian el deventa imperadur ruman dopu che -l'istess an- el Tiberi Alessander, prefett d'Egit, el pruclamass a Alessandria.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 22 12 - Roma (Italia): Auli Viteli, imperadur ruman, mort sassinaa a Roma dal general Prim.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Umbertide
Umbertide l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 16 747 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 200,16 km² e 'na densità de popolasiù de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Città di Castello, Cortona (AR), Gubbio, Lisciano Niccone, Magione, Montone, Passignano sul Trasimeno, Perugia, Pietralunga.
El paés el se tróa 'ndèla àlta àl del Tévere. L'è streersàt del stès Tévere e del torènt Reggia (o Regghia). El centro stòrich l'è amò töt cunturnàt de le müre medievài.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mariastella Gelmini
Mariastella Gelmini (1 de Löi del 1973 à Lé, en pruvìncia de Brèsa) l'è 'na pulìtica italiàna, mèmber del Pòpol de la Libertà.
Laureàda 'n Giürisprüdènsa, l'è aocàt specializàda 'n dirìt aministratìf.
En pulìtica, la g'ha aderìt fin de la fondasiù a Fórsa Itàlia, 'ndèl 1994 l'è deentàda cuurdinadùra regiunàl del partìt en Lombardia.
L'è stàda la prìma dei elèti al cümü de Dezensà 'ndèl 1998 e la g'ha ricuprìt l'encàrech de Presidènt del Conséi Cümünàl 'nfìna al al 2000, an endèl qual l'è stàda desfidüciada.[1] Endèl 2002 l'è nàda a fà l'asesùr al Teretóre de la Pruvìncia de Brèsa e, a pàrter del 2004, asesùr e l'Agricültüra.
A lièl nasiunàl, la vé iligìda la prìma ólta a la Càmera dei deputàcc endèl 2006.
Dòpo le ilisiù pulìtiche del més de Bril del 2008, endèl més de Màgio del stès an l'è stàda numinàda Minìster de L'Istrusiù 'ndèl goèrno Berlusconi IV e l'è restàda 'n càrica 'nfìna al noèmber del 2011.
Endel 2016 l'è stada iligìda Cunsigliéra Comünàla a Milà. 'Ntra töcc i candidàcc l'è stàda chèla che g'ha ciapàt piö tàte preferénse de töcc.


text:
Burglavsàr
Burglavzar (nom ufizial in italian: Borgolavezzaro) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 087 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,2 km² e ona densità de popolaziun de 98 ab./km².
Anca se 'l se tröva a dumà 16 km del caplögh, el burgh l'è 'l cumün püssee meridiunal de la propia pruvincia: de fat l'è incastunaa in del teritori de la Lumelina, in Pruvincia de Pavia, cun la qual el cunfina a est, ovest e süd (cumün de Albunes, Zilavegna, Nicorav e Robi). El paes l'è bagnaa a ovest da l'Agogna, che 'l marca per un poo el cunfin regiunal, ma anca da l'Arbogna. Ai düü riaa se giunten vari canai d'irigaziun. De fat el teritori l'è dedicaa per la magiur part a la cultivaziun del ris.
Esempi de dialet lucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una volta a gh'eva un om che gh'aveva dü fiö.
E 'l püssee gióvin a gh'ha dii a sò pà: "Oh pà, dém la part di mè camp!" e 'l pà agh l'ha spartì.
E da lì a poch dì el fiö püssee gióvin l'ha vindü tüt, l'ha ciapà i danee e l'è andai a girè 'l mond, e l'ha mangià tüt in mez a tüt i vissi.
E dop che l'ha vü spindü tücc i sò danee, gh'è gnüü inta cul pais una gran carestia, e lü l'ha comincià avè 'd bsügn.
E l'è andai e s'ha miss con jün da cul pais, ca gh'ha fai cürè i porscè int i sò camp.
E lü 's voreva scasciè la fam, s'ha miss a mangè i giand di porscè, parchè insün agh na deva.
Ma quand l'ha cognissü el sò stat l'ha dii: ...
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burglavsàr l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
2012
ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrivüda in püssee d'una variant del Lumbard
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt
Cuntegnüü
'Se l'è sücess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del 2012, cunt el titul de Düü Testimoni Scomod, l'è surtii la versiun in Lumbard, cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema de rid Someone like it hot (A quaivün el ghe pias cald) con Marilyn Monroe, Jack Lemmon e Tony Curtis e diregiüü del Billy Wilder in del 1959.
Genar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de genar: abuliziun de la pena de mort in Letonia.
- 13 de zenér: la và a fónt, dòpo ès fìnìda sö öna sèca apröf a l'ìzola del Giglio (pruìnsa de Grosseto), la Costa Concordia, naf de crocéra de la Costa Crociere. I mör 30 persùne.
- 16 de genar: la finiss la cundana del giurnalista ed ex cap de Lotta Continua Adriano Sofri, che l'era in presun perchè ritegnüü el mandant de quei che aveven cupaa el cumissari Luigi Calabresi in del 1972.
- 22 de genar: in Cruazia la gent la scerniss cunt un referendum, cunt el 67,7% di SÌ, d'entrà in la ÜE.
- 23 de genar: in Libia, di suldaa fedei al vegg regim de Gheddafi cunquisten la cità de Bani Walid e pö tachen anca Bengasi.
- 24 de genar: l'Üniun Eurupea la fa un embargu cuntra l'Iran, cul dì che la cumprarà pü el sò petroli fina a quand l'Iran l'andarà dree a lavurà l'ürani, perchè se cred che ghe sia sota l'ubietiv de fà sü una bumba atomiga.
- 25 de zenér: teremòt a l'1 de nòcc a söl Lach de Gàrda verunés de mangnitùdo 4.2 e a i 9 de matìna di bànde de Brescello 'n pruìnsa de Règgio Emìlia de magnitùdo 4.9: töi dù i teremòcc i è stài sentiìcc ciàr e nècc pò ach in Lumbardéa.
- 27 de zenér: teremòt a i 3 e 53 del dòpo mesdé in del Frignàno de mangnitùdo 5.4; ol teremòt l'è stàcc sentìt ciàr e nèt pò ach in Lumbardéa.
- 28 de zenér: ol frècc e la nif che i rìa da la Siberia e che i è dré a tormentà 'l èst Eüròpa, sura de töt l'Ücraìna 'ndóe i è piö de 60 barbù che i mör de frècc, 'l rìa pò 'n Val Padàna, sura de töt in Piemùt e 'n Ligüria e sö la fì del mis pò ach in Emilia-Rumagna; pò 'n Lumbardéa 'l tàca a fiocà a la fì del mis, ma n'a é mia zó tròpa cóme di ótre bànde, menimà i mìnime i è stèse e i rìa a méno 10/12 pò in di sità.
- 31 de genar: in Senegal, dopu che la Curt Custitüziunal la gh'ha dit de sì a la terza candidadüra del President Abdoulaye Wade (anca se la növa Custitüziun la dis che 'l massim di mandaa hin düü) e intant la refüdaa quela del cantant Yossou N'Dour, tanta gent la se inrabiss e la ven giò in strada a prutestà. In di dì seguent la mör anca de la gent düranta i scunter, tant che gh'è chi che gh'ha paüra che la s'ciopa una guera civil.
Febrar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de fevrér: in Egìto a Pórt Said, a la fì de la partìda, i tifùs de la squàdra de fùbal de la sità i è saltài dèt in del cap e i è 'ndàcc sóta la cürva di tifùs de l'ótra squàdra, chèla del Cairo, per picài: l'è finìda con 74 mórcc e piö de 1.000 ferìcc. Sömèa che la polisìa l'àbie lasàt fà.
- 4 de fevrér:
- 'L và 'nàcc ol frècc récord sö töta l'Eüròpa, in Ücraìna i mórcc de frècc i pàsa urmài i 100, 'n Polònia i è piö de 20, ma ghe n'è pò ach in Germània e 'n Aüstria e ach a Milà s'cónta ü barbù mórt de frècc in de la nòcc tra 'l 2 e 'l 3 de fevrér.
- A Homs, in Siria, düranta una repressiun vurüda del guvernu de Assad, vegnen cupaa 337 personn, anca se 'l president el smentiss e 'l dis che a cupài hinn staa i ribei.
- 6 de febrar: la regina Elisabeta II del Regn Ünii la festegia i sò 60 agn de regn.
- 7 de fevrér:
- Ol TAS, ol tribunàl arbitràl del ispòrt de Losanna, dòpo 'l apèl de l'UCI, Üniù Ciclistica Internasionàla, e del WADA, l'agensìa mondiàla anti doping, l'à decidìt de squalificà per dù agn ol coridùr de bìci spagnöl Alberto Contador che i gh'éra troàt in còrp del clenbuterolo ol 21 de löi del 2010. La squalìfica de dù agn la part a turnà 'ndrè dal 5 de Agóst del 2010, isé i è scancelàde töte i sò vitòrie egnìde dòpo e 'l pèrt ol Tour del 2010 che 'l và al Andy Schleck e 'l Gir del 2011 che 'l pàsa al Michele Scarponi che i éra riàcc segóncc.
- Mohammed Nasheed, prim minister di Maldiv, el se dimet dopu i pressiun de part de l'upusiziun e de la pulizia, che tra l'alter l'ha ucüpaa la televisiun e la radiu de Stat.
- 12 de fevrér: ol parlamènt gréch 'l dis de sé al pià del goèrno per mia fà falì ol paìs e a Aténe 'l is-còpa fò ü quarantòt: i manifestàncc i se pìca co i polisiòcc e i dà föch a 45 palàs.
- 13 de fevrér: in del procès a la Eternit, ol tribünàl de Türì l'à condanàt a 16 agn de galéra 'l sguìser Stephan Schmidheiny e 'l bèlga Jean Louis Marie Ghislain de Cartier de Marchienne che i èra dù 'mportàncc dirigèncc de la dìta. I avrès fài negót per tègn de cónt la salüt di operàre e i avrès iscondìt che 'l amiànt l'è cancerògen tat che i mórcc per l'amiànt de la Eternit i sarès 2.191 e i malàcc 665, operàre de la dìta, ma ach zèt che la stàa de cà in di paìs intùren a i fàbriche: pròpe per chèsto i è stài condanàcc per omisiù dolùza de caütéle cóntra i 'ncidèncc söl laurà e dizàster dolùs. La decisiù del tribünàl de Türì la gh'avrès de fà giurisprudènsa, dezà che l'è la prìma sö chèsto argomènt e la pöderès dàga 'l là a tàte ótre càüze stèse in töt ol mónt sùra de töt in chi pàis 'ndóe l'amiànt l'è amò dovràt al dè de 'ncö.
- 14 de fevrér: ol goèrno Monti 'l dis de nò a la candidadüra de Roma a i zöch olìmpech del 2020, de fati per ol goèrno l'è mia 'l momènt de spènt di gran sólcc, ma gh'è piötòst de tègn in ùrden i cóncc de stàto.
- 17 de febrar: dimissiun del president tudesch Christian Wullf, dopu che l'era 'gnüü föra un scandul per un prestit che l'aveva ricevüü; el vint de febrar la cancelera Angela Merkel (che l'eva sustegnüü de brüt l'eleziun del Wulff) l'aceta che 'l növ president tudesch el sia el Joachim Gauck, un ex pastur prutestant che ghe pias anca a l'upusiziun.
- 22 de fevrér: disàster feruviàr in Argentìna a Buenos Aires i mórcc i è 50 i ferìcc piö de 700 e de chès-ce 200 i è metìcc pròpe mal.
- 25 de febrar: Ali Abdullah Saleh, el president del Yemen, dopu i prutest pupular ch'eren scuminciaa in del 2011, el se dimet de la sua carega. El növ president del paes, numinaa düü dì dopu, l'è 'l sò segund, Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi.
Marz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de marz: in Iran a gh'è i eleziun del Parlament: già che i prugressista poden minga tö part a la cumpetiziun, a la fin di cünt l'è una sfida tra cunservadur. El vincc la faziun de Alì Khamenei, che inscì el bat el president Mahmud Ahmadinejad.
- 4 de mars: in Rùsia a i elesiù presidensiàle 'l vèns ol Vladimir Putin a la prìma turnàda e 'l diènta presidènt per la tèrsa ólta. Per i contràre ghe sarès istàcc di 'mbroiàde 'n del vóto.
- 14 de mars:in Sguìsera öna coriéra la se s-cèntra cóntra 'l mür d'öna galerìa, i mör 22 s-cècc bèlgi e 6 ótre persùne che i éra drè a turnàa a cà dòpo öna vacànsa sö la nif.
- 18 de marz: Joachim Gauck el vegn el növ president de la Germania, cunt una vutaziun de 991 preferenz (sura 1240) a l'Assemblea Federala Tudesca.
- 19 de marz: a Tulusa, in Francia, un om el riva denanz a una scöla giüdea e 'l taca a sparà. Mören un prufessur (un rabin), i sò düü fiö e un alter bagai. La pistola la saria l'istessa che un quai dì prima l'aveva cupaa trii suldaa frances de urigin magrebina. Düü dì dopu el salta föra che l'om che l'ha faa 'stu massacher l'è vün che 'l dis de lavurà per al Qaida, e che 'l dis che l'ha faa quei rob chì per vendicà i fiulit palestines.
- 22 de mars:
- a Tulùza, 'n Frànsa, dòpo piö de 30 ùre de asédio 'l mör ol Mohamed Merah, che l'avrès confesàt ciàr e nèt a ü giornalésta de ès istài lü a copà fò quach dé prìma di s-cetì ebrèi e ü sò profesùr, e prìma amò trì soldàcc francés uriginàre del Magrèb. Sèmper al giornalésta l'avrès dicc de ès ü militàn de Al Qaeda, ma sùra de töt che ghe dispiazìa de ìn mia copài fò amò de piö.
- Cólp de stat di militàr in Mali.
- Ol Giorgio Squinzi l'è 'l nöf presidènt de Confindustria, dòpo ì batìt 'l Alberto Bombassei.
- 25 de marz: i eleziun in Senegal, scuminciaa a febrar cun viulenz e acüs d'imbröj, finissen cun la vitoria al balutasg del cap de l'upusiziun Macky Sall, giamò prim minister (2004-2007) del vegg president Abdoulaye Wade.
- 26 de mars: ol minìster de la diféza de la Sguìsera, Ueli Maurer, 'l dis che se la Lumbardéa la dientès ü cantù sguìser per nóter 'l sarès mia ü probéma.
April[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de april: ai eleziun del Parlament in Birmania, el premi Nobel per la Pas Aung San Suu Kyi la vegn elegiüda, dopu vess stada ai arest dumiciliar per quindes agn per urden de la ditadüra del sò paes.
- 2 de april:
- A Oakland, in California, un om de quarant'agn el va dent a una scöla cristiana e 'l taca a sparà. Mören almanch cinch personn, menter gh'è una mota de ferii.
- Dimissiun del president üngheres Pál Schmitt: l'era saltaa föra che l'aveva cupiaa squasi tüta la sua tesi de laurea.
- 5 de avrìl: 'l Ümbèrto Bòsi dòpo piö de 22 agn a càpo de la Léga Nòrd 'l se dimèt da Segretàre Federàl e pò l'à spiegàt che 'l s'è dimetìt "per ol bé de la Lega". Pò l'à fài saì che 'l molà mia la polìtica e gnà la Léga. Al sò pòst, a càpo de la Léga i vé 'ncargàcc per ol momènt ol Roberto Maroni, ol Roberto Calderoli e la Manuela Dal Lago. Póch dé dòpo 'l se dimèt pò 'l sò s-cèt Renzo, consigliér regiunàl in Lombardéa, sospetàt de ì dovràt per lü di sólcc del partìt.
- 6 de april: in Mali i ribei tuareg deciaren l'indipendenza de la regiun de l'Azawad, in del nord del paes.
- 8 de avrìl: In del nòrt de la Nigéria ön aütobómba metìda da di terorìs-cc islàmech la cópa 20 cristià fò de öna céza dòpo la Mèsa de Pasqua.
- 10 de april: el candidaa ai primari repüblicann Rick Santorum el lassa perd la cumpetiziun per stàgh vesin a la sua tusa, che l'è malada de brüt.
- 11 de april: teremot in Indunesia (arent a l'isula de Sümatra), del gradu 8,6 de la scala Richter.
- 12 de april:
- El segund di düü italian rapii in India, el piemuntes Paolo Bosusco, el ven liberaa di sò rapidur.
- La mediaziun de l'UNÜ la pröva a fermà la guera civil in Siria, ma senza trop sücess.
- Golpe in Guinea-Bissau.
- 14 de avrìl: a Pescara 'l mör ol zögadùr de fùbal bergamàsch Piermario Morosini, pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B co la maièta del Liorno.
- 20 de avrìl: 'l bùrla zó ün aèreo 'n Pakistan, i mör in 118.
- 26 de april: el vegg president de la Libera, Charles Taylor, l'è recugnussüü culpevul de vündes gener de crimen de guera e cuntra l'ümanità.
- 27 de april:
- abuliziun de la pena de mort in Connecticut, Stat Ünii.
- in Ücraìna a Dnipropetrovs'k, sità 'ndóe l'è nasìda la Julija Tymošenko, i s-ciòpa 4 bómbe che i fà 27 ferìcc.
- in Nigéria i terorìsti islàmech i cópa almànch 16 catòlech in d'öna céza de Kano,
- in d'ü segónt atentàt sèmper in Nigéria i terorìsti i sbàra 'n d'öna céza de Maiduguri e i vé copàcc 5 catòlech, ol prét e 4 persùne che i scoltàa la Mèsa,
- in Kénya in d'ün óter atentàt öna granàda bötàda in d'öna céza de Nairobi la cópa 'l prét e la fà dés ferìcc.
- 30 de avrìl: la Tur de la Libertà de New York, che l'è dré a ègn sö al pòst del World Trade Center, la diènta 'l palàs piö ólt de la sità, ach se l'è gnamò finìda.
Magg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2 de Mas: a New York in d'öna àsta de Sotheby's l'è 'ndàcia endìda öna di quàter còpie del quàder "Ol cridùr" del pitùr norvegés Edvard Munch e l'è stàcia pagàda 119,92 miliù de dòlari, isé l'è dientàta l'òpera d'art piö pagàda al mónt. 3 de Mas:
-
- a Romà 'n del dòpo mesdé ün imprenditùr armàt de s-ciòp, che 'l ghe rìa mia a pagà di cartèle, 'l se sèra dét in di öfése de Equitalia e 'l ciàpa 'n ostàgio 15 persùne, 'l ne làsa 'ndà söbet 14 e pò a sìra 'l làsa 'ndà pò a'l öltìma e 'l se fà ciapà da i carabiniér.
- a Bèrghem 'l vé presentàt ol vocabulàre de Latì - Bergamàsch - Italià del Gioàn Batìsta Angelì, finìt de scrif in del 1740 e mia stampàt prìma, l'è 'l piö ècc vocabulàre de Lumbàrt de la stòria.
- János Áder el vegn el növ president de l'Üngheria, dopu i dimissiun del Pál Schmitt.
- 6 de magg:
- In Giapun desmeten de duperà el nüclear cume energia.
- François Hollande, dopu avè batüü Nicolas Sarkozy al balutagg, el vegn el növ president frances, el prim del Partii Sucialista (e, in general, de la sinistra) a partì del 1995.
- In Grecia i eleziun del Parlament porten minga a un quader bel precis, perchè nissün partii el gh'ha la magiuranza. El president Károlos Papoúlias el ghe da al cunservadur Antónēs Samarás l'incaregh de fà sü un guvernu növ. Dunca tachen sü in cunsültaziun tra i partii, per truvà un acordi.
- A Trièst la Juventus la èns per 2 a 0 söl Cagliari e dezà che 'l Mìlan 'l pèrt per 4 a 2 con Inter, la èns ol Campiunàt de fùbal de Serie A.
- 7 de magg:
- in Serbia van al balutagg per i eleziun presidenziai el president eurupeista Boris Tadić e 'l cunservadur Tomislav Nikolić. El prim a l'è un poo püssee in vantagg respet a l'alter.
- a i elesiù cümünàle i vèns o i è denàcc in di balotàgi per lo piö i candidàcc del centrosinistra, i ciàpa tàce vóti ach i òm del Beppe Grillo che i và al balotàgio a Parma e i ghe rìa a mèt sö 'l sò prim sìndech a Sarego; mal ol Pdl e mal la Lega che la se sàlva però a Verùna 'ndóe 'l Flavio Tosi l'è söbet sìndech.
- A Genuva ghe sparen ai gamb a un dirigent de l'Ansaldo, el sciur Roberto Adinolfi. Un quai dì dopu el salta föra un grüp de anarchegh che, cunt una letera, disen de vess staa lur a fà quel lavurà chì, e de vess staa cuntent de fàl.
- 8 de magg: in Grecia, Antónēs Samarás el rinüncia a l'incaregh de fà sü un guvernu, dopu el rebelot di eleziun de düü dì prima. La bala la passa a Aléxēs Tsípras, cap de la Cualiziun de la Sinistra Radical, el segund partii del paes.
- 9 de Mas: a Bùcarest 'l Atletico de Madrid 'l vèns per 3 a 0 la finàl de Europa League contra 'l Athletic Club de Bilbao con dò gòai del Radamel Falcao e 'l tèrs del Diego Ribas da Cunha.
- 11 de magg: dopu che anca Tsípras e 'l cap del Partii Sucialista Euággelos Benizélos hin minga riessii a fà sü un guvernu cunt un nümer grand assee de gent che le sustegna in Parlament, la Grecia a l'è per forza custringiüda a turnà a vutà, a giügn.
- 16 de magg: a L'Aja el scumincia el prucess a Ratko Mladić.
- 17 de magg: in Molise vegnen mandaa a muntun i eleziun regiunai del 2011.
- 19 de magg:
- a Brindisi la s'ciopa una bumba denanz a una scola, che la cupa una tusa de sedes agn e ne feriss un'altra. Se pensa che la sia stada la mafia püjesa.
- a Mònaco de Baviéra 'l Chelsea 'l vèns a i rigóri la finàl de la Còpa di Campiù contra 'l Bayern de Monaco.
- 20 de Mas:
- Teremòcc in de la nòcc tra Mòdena e Feràra che i se sènt bé ach a Milà e 'n Lumbardéa, ü a l'öna e ü quàrt de nòcc de 4.1 gràdi e ü apéna pasàt i quàter de 5.9 gràdi. I mör sèt persùne, de chèste 5 in Pruìnsa de Feràra, öna a Bondeno, ün operàre maruchì che l'è restàt sóta 'l capanù 'ndóe 'l lauràa e quàter a Sant'Agostino, amò trì operàre, pò a lùr restài sóta 'l tècc di fàbriche 'ndóe i éra de tùrno, e öna ègia de 103 agn, menimà 'n Pruìnsa de Bològna a Sant Albèrt de San Pietro in Casale l'è mórta de pùra öna sciùra todèsca de 37 agn.
- Al balutagg in Serbia el vincc el cap di naziunalista Tomislav Nikolić.
- 21 de magg: a San'a, in Yemen, la s'ciopa una bumba che la cupa 96 suldaa.
- 23 de magg: prim eleziun demucrategh in Egit dopu la fin del regim del Mubarak.
- 29 de Mas: amò ü fórt teremòt in pruìnsa de Mòdena, 5.8 gràdi Richter, con 17 mórcc söbet che i prim de zögn i diènta 20 per trè dòne ferìde che i ghe la fà mia. Tàce de chès-ce mórcc i è amò tùrna operàre che i lauràa 'n di capanù, ma gh'è ach ol preòst de Rovereto, frasiù de Novi di Modena menimà l'è adóma ferìt chèl de Carpi. I ferìcc i è 350 e i è piö de 8.000 i persùne fò de cà che i và a zontàs a i 7.500 che i èra zamò 'n di tènde dòpo 'l teremòt del 20. Tra i ferìcc ghe n'è 10 ach in Lumbardéa, 'n pruìnsa de Mantoa.
- 30 de magg: l'ex president de la Liberia Charles Taylor el ven cundanaa del tribünal de l'Aja a 50 agn de presun per i sò crimen de guera.
Giügn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Prim de giügn - 3 de giügn: per el VII Incunter Internaziunal di Famili, el papa Benedet XVI el vegn a Milan. L'è 'l terz papa in tüta la storia de la Gesa che 'l vegn a visità la cità lumbarda, dopu Martin V e Giuvann Paul II.
- 2 de giügn: Hosni Mubarak, giamò president de l'Egit, el ven cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per via di sò urdin ai suldaa de sparàgh adoss ai gent che prutestava l'an passaa cuntra el sò regim.
- 3 de zögn
- 8 de giügn: el taca el campiunaa eurupee de fulber, giügaa tra Pulonia e Ücraina.
- 10 de zögn: i terurìs-cc islàmech i fà dù atentàcc cóntra i céze di cristià e per i cristià 'n Nigéria l'è la segónda dümìnica de sanch de fìla. In del prim atentàt a Biu Town i terurìs-cc i sbàra sö i fedéi e i cópa almànch 5 persùne, Jos ü terurìst 'l s'è fà saltà 'n ària fò de la céza e pò di óter i và 'n céza a sbàra, tra bómba e balòtole i cópa 4 persùne. In di dù atentàcc i mör 9 persùne e de chès-ce tàte i è dòne e s-cècc.
- 13 de giügn: l'ex president tünisin Ben Alì l'è cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per i sò urdin de sparàgh ai gent che prutestava in de l'an prima. Però lü al mument l'è in Arabia, dunca i cundann servissen a nagot.
- 17 de zögn:
- i terurés-cc islàmech per la tèrsa dümìnica de fìla i fà di atentàcc cóntra di cèze 'n del nòrt de la Nigéria. In de la sità de Zaria, 'n del istàt de Kaduna, ü terorést 'l se fà saltà 'n ària fò d'öna céza evangèlica, i mör tri fedéi, di óter terorés-cc i tìra di bómbe cóntra la catedràl catòlega de la sità e i cópa 4 is-cetì che i zögàa fò de la céza, i terorés-cc i vé fermàcc e copàcc da la zét rabiùza. Pò a Kaduna trè céze i vé ciapàde de mìra, amò di mórcc, ma sta ólta i cristià per fàghela pagà a i müsulmà i fèrma 'l tràfech sö l'autostràda per Abuja e i pàsa de màchina 'n màchiana a sircà i müsulmà per copài;
- a i elesiù 'n Grécia 'l vèns ol partìt de Nöa Democrasìa e piö 'n generàl i paìs che i è per l'eüro;
- in Frànsa al balotàgio i vèns i socialìsti che desperlùr i pasà 'l 50%; la pèrt i elesiù la Ségolène Royal, menimà i rià 'n parlamènt di depütàcc del Front National.
Lüj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- prim del löi:
- in Kenya di terorés-cc islàmech i tìra di granàde in dò céze cristiàne e i cópa 17 fedèi che i pregàa;
- ol Roberto Maroni 'l diènta 'l segretàre federàl de la Lega Nord;
- a Kiev la Spàgna la èns 4 a 0 cóntra l'Italia e la diènta, per la segónda ólta de fìla, campiùna d'Eüròpa.
- 4 de lüj: i scienziaa del CERN de Ginevra ghe disen al mund intregh d'avè truvaa el busun de Higgs, ciamaa anca de la gent la partesela de Diu.
6 de löi: in Nigéria in del istàt del Plateau sentinér de terorés-cc islàmech i à tacàt i paìs cristià de Kakuruk, Kuzen, Ngyo, Kogoduk, Ruk, Dogo, Kufang, Kpapkpiduk, Kai e adóma in de la céza de Matsai i è stài troàcc 50 cadàer brüzàcc. I terorés-cc i è turnàcc al füneràl d'öna quach de chès-ce mórcc, i à sbaràt sö la zét e i à copàt amò 20 persùne e tra chès-ce i à copàt ol Gyang Dantong, ü senadùr cristià.
- 20 de lüj: in d'un cine de Denver, el dì che 'l surtiva föra el növ film de Batman, un om vestii cume vün di cativ de la pelicula el riva cun 'na pistola e 'l cupa dudes personn.
- 24 de lüj: el vescuv de Vigeven Vincenzo Di Mauro el da i dimissiun per resun de salüd. El sò post el vegn ciapaa, per el periud de regenza, del Dionigi Tettamanzi (giamò arcivescuv de Milan, fina al 2011).
- 27 de lüj: tachen i Ulimpiad a Lundra.
- 31 de lüj: dopu tanti pulemegh inturna al bilansc de la regiun Sicilia, el president Raffaele Lombardo el ghe da i dimissiun.
Agust[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 6 de Óst:
- in Nigéria a Otite di terorés-cc islàmech i và dét in d'öna céza, i sèra fò i pórte per fà scapà nisü e i se mèt a sbarà sö i fedéi che i scólta la Mèsa de la sira: i ne cópa 19 e tànce i è i ferìcc.
- el rover de la NASA ciamaa "Curiosity", spedii in del spazzi el 26 de nuvember del 2011, el riva finalment sü Mart, senza che ghe sia di gross prublema.
- el salta föra che 'l marciadur italian (tirules) Alex Schwazer l'è staa becaa, ai esam antidoping del 30 de lüj, a ciapà de l'EPO per cur mej. Per quest el CONI le scascia via e 'l ghe impediss de segütà a cur.
- 12 de agust: finissen i Ulimpiad de Lundra.
- 17 de agust: i cantant rüss Nadežda Tolokonnikova, Ekaterina Samucevič e Marija Alëchina, member del grüp punk feminista Pussy Riot, vegnen cundanaa a dü agn de presun per 'vè interot una messa a la Catedral de Crist Salvadur (a Musca) cul cantà una preghiera cuntra el president de la Rüssia Vladimir Putin. El mund de la müsega internaziunal e quel di dirit üman el s'era s'ceraa cuntra el prucess, ma l'è servii a nagot.
Setember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 de setèmber: in Lìbia a Bengasi 'l vè copàt l'ambasciadùr di Stacc Ünicc Chris Stevens, ü diplomàtech e dù Marines che i mör sofegàcc dal föm dòpo che di manifestàncc islàmech i gh'à dài föch al consolàt. I manifestàncc i protestàa cóntra 'l film Innocence of Muslims che 'l sarès, a sènt lur, blasfémo e che l'è stài giràt in di Stacc Ünicc. Ol cadàer del ambasciadùr l'è pò stài portàt in gir in di stràde compàgn d'ü troféo da i manifestàncc islàmech.
- 23 de setèmber: in Nigéria ün atentadùr islàmech 'l se fà saltà 'n ària sö l'ös de öna céza catòlega de San Gioàn, a Wunti: i mórcc i è trì e tra chès-ce öna dòna e ü s-cetì.
- 24 de setember: la Renata Polverini, presidenta del Lazzi, la se dimet dopu ch'hin sultaa föra di scandul ligaa ai spes esageraa de un quai member de la sua magiuranza e dopu i pulemegh che n'hin vegnii föra anca a nivel naziunal.
- 30 de setèmber: in Kénya a Nairobi di terorés-cc islàmech i tìra di granàde cóntra öna céza 'ndóe se tegnìa öna Mèsa per s-cetì tra i 6 e i 10 agn: 'l mör ü s-cetì e 3 i vé ferìcc.
Utuber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de utuber: ai eleziun ministrativ in Georgia el vincc (e 'l vegn prim minister) el sciur Bidzina Ivanišvili, un miliunari cunsideraa amis di Rüss (al cuntrari del president Saakašvili, che cuntra de lur gh'ha faa anca una guera, in del 2008). El sò vice a l'è l'ex giügadur de balun K'achaber K'aladze.
- 4 de utuber: scunter al cunfin tra Türchia e Siria, in del cuntest de la guera civil che gh'è in del paes arabu (la Türchia la sustegna i ribei). I scunter següten anca in di dì dopu.
- 7 de utùer: - in Venesuéla 'l Hugo Chávez 'l vèns i elesiù col 54,4% e 'l diènta per la quàrta ólta 'l presidènt del paìs, però i sò opozìdùr, güidàcc dal Henrique Capriles Radonski, i pórta a cà ol rizultàt piö bù de sèmper.
- 11 de utuber: el papa el derviss l'An de la Fed.
- 14 de utùer:
- in del dezèrt del New Mexico 'l tùrna a mèt pé sö la tèra ol Felix Baumgartner dòpo ès dientàt ol prim òm che 'l gh'è rìat a rómp ol mür del suòno. Per riàga l'è saltàt zó da ü balù aerostàtech riàt fìna 'n de la troposféra a piö de 39.000 méter, isè l'à stabilìt ach ol nöf récord de sàlto col paracadüte.
- a Kaduna, in Nigeria, öna bànda de làder e de delinquèncc la à dét in d'öna moschéa del pòst e la cópa fò piö de 20 persùne. De dré gh'è mia di rezù ligàde a la religiù, menimà 'l sömèa che i làder i völès vedicàs per cóme l'éra 'ndàcia a finì öna quach dè prìma, quàndo i è 'ndàcc in d'ü paìs del pòst per robà, ma la zét la s'è rioltàda e i à casài vià.
- 14 de utùer: ol Papa Benedet XVI 'l proclàma 7 nöf sancc, tra chè-ce la gh'è la Kateri Tekakwitha, la prìma sànta pelirósa de la céza catòlega.
- 26 de utuber: l'ex prim minister Silvio Berlüscun el vegna cundanaa in prim gradu a quatr'agn per frode fiscal.
- 28 de utuber: ai eleziun regiunai siciliann el vincc el candidaa del centru-sinistra Rosario Crocetta ma, per la prima völta in la sua storia, el Muviment 5 Stel l'è 'l prim partii, cun püssee del 18%. L'astensiun l'è del 53%.
- 29 de utùer:
- söl circuìto de Phillip Island ol Jorge Lorenzo 'l dientà campiù del mónt de la Moto Gp per la seónda ólta.
- a Nöa York 'l rìa la tempèsta Sandy che 'l làsa 5 milù de cà sènsa lüce, i se fèrma töcc i traspòrcc püblich, sùra de töt ol metró. Seràde fò töte i scöle, i müzèi, la sède del Onu, la bórsa de Wall Street. I sità de Moonachie, Little Ferry e Carlstadt in del New Jersey i è fìnide sotàqua e töcc i abitàncc i à dözìt lasà i sò cà dòpo che l'è egnìt fò 'l fiöm Hudson e gh'è pùra per öna centràl nücleàr. Ol presidènt Barak Obama l'à diciaràt dizastràcc i stacc de Nöa York e del Nöf Jersey. In töcc i Stacc Ünicc i mórcc i è piö de 50.
- 31 de utuber: el guvernu italian el dis de sì al taj di Pruvincc, che inscì passaran de 86 a 51, a partì del 2014. In Lumbardia sparissen i pruvincc de Com e Vares (tacaa insema), quela de Lech (tacada a quela de Sundri), Munscia (che la turna a Milan, che la vegn una cità metrupulitana), Lod, Cremona e Mantuva (tacaa insema).
Nuvember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de nuvember: el vegn elegiüü el növ papa de la Gesa Copta (quel de 118), el vescuv Tawadros II.
- 6 de nuvember: ai eleziun presidenziai di Stat Ünii el vegn cunfermaa per alter quatr'agn el demucrategh Barack Obama, che 'l vincc cuntra el sò sfidant repüblican Mitt Romney: el resültaa l'è de 303 vut eleturai cuntra 206.
- 9 de nuvember: Justin Welby, vescuv de Durham, l'è ciamaa el növ arcivescuv de Canterbury, e dunca el vegna el növ cap spiritüal de la Gesa Anglicana.
- 14 de nuvember: el Cungress quel de 18 del Partii Cumünista Cines el scerniss el sücessur del segretari Hu Jintao, ciuè 'l sciur Xi Jinping.
- 25 de nuvember:
- In Italia se fa el prim turnu di eleziun primari per scernì el candidaa del centru-sinistra ai eleziun pulitegh de la primavera del 2013: passen el segretari del Partii Demucrategh Pierluigi Bersani (44%) e 'l sò aversari püssee impurtant, el sindegh de Fiurenza Matteo Renzi (36%). I alter sfidant a hin: Nichi Vendola, guvernadur de la Püja e cap del partii de sinistra SEL (15%), Laura Puppato, cunsijera regiunal del PD in del Venetu (3%) e Bruno Tabacci, assessur del bilansc a Milan e representant de l'API (1,2%). El balutagg l'è staa faa el 2 de dicember.
- In Catalogna i eleziun ministrativ fan vincc i partii autunumista.
- 29 de nuvember: l'UNÜ, cunt una resulüziun vutada de 138 stat sü 193 (9 cuntari, 41 astegnüü), la recugnuss la Palestina 'me stat usservadur. Israel l'è minga tant cuntent, e cun lü gnanca i Stat Ünii.
Dicember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de dezèmber: ol Pierluigi Bersani 'l vèns ol balotàgio di primàrie con piö del 60% e 'l diènta isé 'l candidàt del cèntro sinìstra a i elesiù del 2013.
- 21 de dicember: segund un poo de gent quela data chì la curespund a la fin del mund, in sü la bas de analisi de un calendari di Maya.
Chi gh'è nassüü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 de genar: Carlo Fruttero, scritur italian.
- 21 de genar: Etta James, cantanta blues americana.
- 24 de genar: Theo Angelopoulos, regista cinematugrafich grech.
- 24 de genar: Cecu Ferrari, pueta, atur teatral e scritur lumbard.
- 29 de genar: Oscar Luigi Scalfaro, magistràt, polìtich e Presidènt de la Repüblica Italiàna, chèl di 9, dal 1992 al 1999.
- 03 de fevrér: Ben Gazzara, atùr americà de famèa siciliàna.
- 11 de fevrér: Guido Fanti, òm polìtech bulognés del Partìt Comünìsta Italià, sìndech de Bològna, presidènt de la regiù Emilia-Romagna, depütàt, eüroparlamentàr e vìce presidènt del Parlamènt Eüropéo, prim òm polìtech a dovrà 'l concèt de Padania zamò in di agn '70.
- 11 de febrar: Whitney Houston, cantanta americana.
- 20 de febrar: Renato Dulbecco, dutur italian (natüralizaa 'merican), Premi Nobel de la Medesina in del 1975.
- 1 de marz: Lucio Dalla, cantant italian.
- 08 de mars: Domenico Sella, profesùr a la University of Wisconsin de Madison, fòrse 'l piö grant espèrt de la stòria econòmega lumbàrda del sécol XVII.
- 10 de mars: Jean Giraud, dizegnadùr de fümècc francès, che 'l se firmàa col nòm d'art Mœbius.
- 17 de marz:
- Ivan Mykolajovyč Dem'janjuk (mej cugnussüü mej 'me John Demjanjuk), criminal de guera ücrain.
- Shenouda III de Lissandria (nassüü Nazīr Jayyid Rūfāʾīl), papa quel de 117 de la Gesa Copta.
- 21 de marz: Tonino Guerra, pueta rumagnö.
- 24 de marz: Vigor Bovolenta, giügadur de palavolo italian.
- 25 de marz: Antonio Tabucchi, scritur italian.
- 1 de avrìl: Giorgio Chinaglia, ex zogadùr de fùbal de la Società Sportiva Lazio.
- 9 de avrìl: Maria Mafai, piö cognusìda col nòm de Miriam Mafai, giurnalésta, scritùra e politica che l'à fài nàs ol giurnàl La Repubblica.
- 14 de avrìl: Piermario Morosini, zögadùr de fùbal bergamàsch che 'l se sènt mal pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B.
- 17 de magg: Donna Summer, cantanta americana.
- 20 de magg:
- Abdelbaset al-Megrahi, terurista libigh, aütur de l'atentaa de Lockerbie in del 1988.
- Robin Gibb, cantant britanigh e member di Bee Gees.
- 6 de giügn: Ray Bradbury, scritur de fantascienza american.
- 3 de lüj: Sergio Pininfarina, imprenditur italian.
- 8 de lüj: Ernest Borgnine, atur american de urigin italiana (piemuntesa), Oscar in del 1956.
- 16 de lüj: Jon Lord, müsicista ingles, giamò member di Deep Purple.
- 22 de löi:
- Cesarino Monti, sindèch de Lasàt e senatùr de la Lega Nord;
- Romano Battaglia, gioranlìsta, scritùr e 'nventùr de la Versiliana.
- 23 de löi:
- Luigi Lazzaroni, imprenditùr de la famèa di Lazzaroni di amarècc de Saròn;
- Oswaldo Payà, òm polìtech e opozidùr del regìme de Castro a Cùba;
- 24 de lüj:
- Sally Ride, strunauta americana, la prima dona americana a 'ndà in del spazzi.
- John Atta Mills, president del Ghana.
- 1 de agust: Gore Vidal, scritur american.
- 10 de agust: Carlo Rambaldi, artista italian, che l'ha faa i disegn de E.T., l'extraterester del film del Steven Spielberg.
- 18 de agust: Scott McKenzie, cantant american.
- 19 de agust: Tony Scott, regista ingles.
- 25 de agust: Neil Armstrong, strunauta american, el prim om a met i pee in sü la Lüna.
- 31 de agust: Carlo Maria Martini, arcivescuv de Milan del 1979 al 2002.
- 1 de utuber:
- Shlomo Venezia, giüdee italian suravivüü al camp de stermini nazista de Auschwitz-Birkenau, induve l'era staa custringiüü a tö part a un sonderkommando.
- Eric Hobsbawm, storegh e scritur ingles.
- 15 de utuber: Norodom Sihanouk, re de Cambogia del 1941 al 1955, e pö del 1993 al 2004, president in del 1975 e prim minister per un muntun de völt (des) intra el 1945 e 'l 1961.
- 1 de nuvember: Gae Aulenti, architeta italiana.
- 2 de nuvember: Pino Rauti, pulitegh italian, espunent de la destra "estrema", giamò segretari del MSI tra el 1990 e 'l 1991 e pö cap de vari partii dopu la separaziun de Lianza Naziunal.
- 5 de dicember: Oscar Niemeyer, architet brasilian.


text:
Marseja
Marsèja (Marseille in frances, Marselha in pruenzal, Massalía in grech, Massilia in latin, Marsiglia in italian; in ingles anca Marseilles; Massilien in tudesch; Marselye in arpitan) a l'è una cità de la Francia, el caplögh de la regiun Pruenza-Alp-Costa Azüra e del dipartiment Buch del Rodan.
La gh'ha püssee de 800.000 abitant (un miliun e mez se cuntum tüta l'area metropulitana) e a l'è la terza aglumeraziun de la Franca, dopu de Paris e de Liun. L'è séde de prefetüra.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Jean-Claude Gaudin (del 1995).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marseja a l'è gemelada cun:
- Abidjan, Costa d'Avori
- Amburgh, Germania
- Anversa, Belgi
- Copenaghen, Danimarca
- Dakar, Senegal
- Danzica, Pulonia
- El Piree, Grecia
- Erevan, Armenia
- Genuva, Italia
- Glasgow, Regn Ünì
- Haifa, Israel
- Khemisset, Maroch
- Kobe, Giapun
- Marrakech, Maroch
- Udessa, Ücraina
- Shangai, Cina


text:
1Rü wüxi ga ngunexü̃ nataxu ga nawa na nanguxü̃ ga yema Yudíugüarü peta ga Üpetüchiga. Rü Ngechuchu nüxü̃ nacua̱x ga marü nawa na nanguxü̃ ga ñoma ga naãnewa na yaxũxü̃ rü wenaxãrü Nanatüxü̃tawa na naxũxü̃. Rü nüma rü yexguma ñoma ga naãnewa nayexmagu rü guxü̃guma tüxü̃ nangechaü̃ ga guxema noxrü ixĩgüxe. Rü yexgumarüü̃ ta ga yexguma toxna yaxũxchaü̃gu ga daxũguxü̃ ga naãnewa na naxũxü̃, rü yemaãcü poraãcü toxü̃ nangechaü̃. 2Natürü ga Chataná rü marü Yuda ga Chimáũ ga Icariúte nanena nangu na bexma cúãcü Ngechuchuxü̃ ínaxuaxü̃xü̃ca̱x. Rü Ngechuchu rü marü nüxü̃ nacua̱x ga Nanatüxü̃tawa na ne naxũxü̃ rü wena táxarü Nanatüca̱x na nataeguxü̃. Rü nüxü̃ nacua̱x ga Nanatü rü naxme̱xgu na naxüãxü̃ ga guxü̃ma ga pora. Rü yemaca̱x ga yema chütaxü̃gu ga yexguma mechawa ítachibüeyane, rü inachi ga Ngechuchu. Rü ínacu̱xuchi ga norü gáuxü̃chiru, rü wüxi ga tuayamaã nügü nigoye. 5Rü ñu̱xũchi yauxme̱xü̃páxü̃gu dexáta naba, rü toxü̃ niyauxgücutü. Rü guma tuaya ga namaã yagoyecümaã toxü̃ ínapigücutü. 6Rü yexguma Chimáũ ga Pedruxü̃ nayauxcutüchaü̃gu rü ñanagürü ga Pedru: —Pa Corix, ¿ñuxãcü tá i cuma i choxü̃ cuyauxcutüxü̃? —ñanagürü. 7Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ñu̱xma rü tama nüxü̃ cucua̱x i tü̱xcüü̃ na chanaxüxü̃ i ñaã, natürü yixcama rü tá nüxü̃ cucua̱x —ñanagürü. 8Natürü ga Pedru rü ñanagürü: —Choma rü tãũtáma chanaxwa̱xe na choxü̃ cuyauxcutüxü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma tama cuxü̃ chayauxcutügu, rü tãũtáma choxrü quixĩ —ñanagürü. 9Rü yexguma ga Chimáũ ga Pedru rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, ¡Tama choxü̃ cuyauxcutüxicatama! Natürü chanaxwa̱xe i choxü̃ cuyauxme̱x rü choxü̃ cuyauxeru ta —ñanagürü. 10Natürü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Texé ya ngexwacax aiyaxe rü tanaxwa̱xe i tümacutüxicatama tayaxu, erü guxü̃wama tangemata. Rü pema rü marü pingematagü, natürü tama guxãma aixcüma tingemata —ñanagürü. 11Rü Ngechuchu nüxü̃ nacua̱x na texé tá bexma cúãcü ínaxuaxü̃xü̃, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —Natürü tama guxãma aixcüma tingemata —ñaxü̃. 12Rü yexguma toxü̃ yayauxgücutüguwena, rü Ngechuchu wena nicu̱xcuchi ga norü gáuxü̃chiru. Rü wenaxãrü mechawa narüto. Rü ñanagürü toxü̃: —¿Nüxü̃ pecuáxü̃ yiĩxü̃ i ngẽma chaxüxü̃? 13—Pema rü: “Pa Ngúexẽẽruü̃” rü “Pa Corix”, ñaperügü choxü̃. Rü marü name i ngẽma ñaperügü, erü aixcümaxü̃chi ngẽma chixĩ. 14—Choma i Ngúexẽẽruü̃ rü perü Cori na chiĩxü̃ rü pexü̃ chiyauxgücutü. Rü ngẽmaca̱x i pema rü penaxwa̱xe na pegü íperüxíragüxü̃ rü ngẽma pexü̃ na chiyauxgücutüxü̃rüü̃ peyayauxgücutü i wüxichigü i pemücügü. 15—Choma rü pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ na ñuxãcü tá na penaxüxü̃. Rü ñu̱xma rü chanaxwa̱xe i pema rü ngẽxgumarüü̃ pegü íperüxíragü. 16—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü taxuü̃ma i wüxi i coriarü duü̃xü̃ rü norü corixü̃ narüyexera. Rü taxuü̃ma i wüxi i duü̃xü̃ i norü ãẽ̱xgacü muxü̃, rü norü ãẽ̱xgacü i namuxü̃xü̃ narüyexera. 17—Rü ngẽxguma nüxü̃ pecua̱xgu i chorü ore rü penaxü̱xgu i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü aixcüma tá petaãẽgü. 18—Rü tama guxãma i pechiga nixĩ i chidexaxü̃. Erü choma rü tüxü̃ chacua̱x rü texégü tixĩ ya yíxema tüxü̃ chidexechíxe. Natürü Tupana nayanguxẽẽchaü̃ i norü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Texé ya chomaã chibüxe rü chorü uwanüxü̃ tá tixĩ”, ñaxü̃. Rü paxa tá nixĩ i ngẽmaãcü nangupetüxü̃. 19—Natürü naxü̃pa na nangupetüxü̃ i ngẽma, rü pemaã nüxü̃ chixu na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x i ngẽxguma nangupetüxgu. 20—Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü texé ya tüxü̃ yaxúxe ya yíxema choma ngẽ́ma tüxü̃ chamuxẽ, rü choxü̃ nixĩ i tayaxuxü̃. Rü texé ya choxü̃ yaxúxe, rü Chaunatü ga núma choxü̃ mucüxü̃ nixĩ i tayaxuxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 21Rü yexguma yema ñaxguwena ga Ngechuchu rü poraãcü ngechaü̃ nüxü̃́ nangu̱x, rü meãma tomaã nanango̱xẽẽ, rü ñanagürü toxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü wüxie i petanüwa tá nixĩ i bexma cúãcü choxü̃ ítaxuaxü̃xü̃ —ñanagürü. 22Rü yexguma ga toma ga norü ngúexü̃gü rü wüxichigü togü tadawenü, rü tama nüxü̃ tacua̱xgü ga texéchiga na yema ñaxü̃. 23Rü chomatama ga Ngechuchuarü ngúexü̃ ga poraãcü choxü̃ nangechaü̃xẽ rü Ngechuchucüwawa charüto ga yema mechawa. 24Rü Chimáũ ga Pedru rü bexma choxü̃ naxuneta ga na Ngechuchuna chac̱axü̃ca̱x ga texéchiga na yiĩxü̃ ga yema. 25Rü yexguma ga choma rü yexeraãcü Ngechuchuna chim̱axcuchi rü nüxna chaca, rü ñacharügü: —Pa Corix, ¿texé tá tixĩ ya yíxema? —ñacharügü. 26Rü Ngechuchu choxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —Wüxi i pãũãrü bücuxü̃ tá íchacúe, rü yíxema tüxna chanaxãxẽ, rü yíxema tixĩ —ñanagürü. Rü yexguma ínanacúe ga wüxi ga pãũãrü bücuxü̃ rü Yuda ga Icariúte ga Chimáũ nanena nanaxã. 27Rü yexgumatama Yuda nayauxgu ga yema pãũãrü bücuxü̃ rü ṉg̱oxo ga Chataná rü Yudagu naxücu. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Rü ngẽma cuxüxchaü̃xü̃, ¡rü paxa naxü! —ñanagürü. 28Natürü taxúema ga toma ga mechawa chibüexe nüxü̃ tacua̱xgü ga ṯacüchiga na yiĩxü̃ ga yema ñaxü̃ ga Ngechuchu. 29Rü nüma ga Yuda rü dĩẽruchiü̃ãrü dauruü̃ nixĩ. Rü yemaca̱x ñuxre ga toma nüxü̃ tacua̱xgügu rü Ngechuchu taxewa nanamu, na ṯacüca̱x yataxexü̃ca̱x naxca̱x ga peta, rü e̱xna duü̃xü̃gü ga ngearü dĩẽruã́xü̃na ngĩxü̃ na naxãxü̃ca̱x ga dĩẽru. 30Rü yexguma Yuda nayauxgu ga yema pãũ, rü ínaxũxũ ga yema ucapuwa. Rü marü nachüta ga yexgumax. 31Rü yexguma Yuda íxũxguwena, rü Ngechuchu rü ñanagürü: —Rü ñu̱xma rü tá aixcüma nango̱x na ñuxãcü naporaxü̃ ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü. Rü yimawa tá nixĩ i nango̱xẽẽãxü̃ ya Tupana i norü pora. 32—Rü ngẽxguma yima Tupana Nane nango̱xẽẽ̱xgu i Tupanaãrü pora, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta ya Tupana rü nanango̱xẽẽ i Naneãrü pora. Rü paxa tá nixĩ i ngẽma. 33—Pa Chauxacüã̱xgüx, tãũtáma muxü̃ i ngunexü̃ petanüwa changẽxma. Rü pema rü tá chauxca̱x pedaugü, natürü ngẽma choma íchaxũxü̃wa rü taxucürüwama ngẽ́ma pexĩ. Rü ñaãtama ore nixĩ ga marü Yudíugüarü ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ chixuxü̃, rü ñu̱xma rü pemaã rü ta nüxü̃ chixuxü̃. 34—Rü pemaã nüxü̃ chixu i wüxi i ngexwacaxü̃xü̃ i mu. Rü ngẽma pexü̃ chamuxü̃ nixĩ i pemücügüxü̃ na pengechaü̃xü̃ i wüxichigü. Rü ngẽma na choma pexü̃ changechaü̃xü̃rüü̃, rü chanaxwa̱xe i wüxichigü i pema rü pemücügüxü̃ pengechaü̃gü. 35—Rü ngẽxguma wüxichigü pemücügüxü̃ pengechaü̃gu, rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü tá nüxü̃ nicua̱xãchitanü na chorü ngúexü̃gü pixĩgüxü̃ —ñanagürü. 36Rü Chimáũ ga Pedru rü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü: —Pa Corix ¿ngextá tá cuxũ? —ñanagürü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngẽ́ma íchaxũxü̃wa rü taxucürüwa chowe curüxũ i ñu̱xmax. Natürü yixcama rü ngẽmáãcü tá chowe curüxũ —ñanagürü. 37Rü yexguma ga Pedru rü ñanagürü: —Pa Corix, ¿tü̱xcüü̃ taxucürüwa cuwe charüxũ i ñu̱xmax? Erü marü íchamemare na cuxca̱x na chayuxü̃ —ñanagürü. 38Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¿Aixcüma yiĩxü̃ i marü ícumemarexü̃ na chauxca̱x cuyuxü̃? Aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü tãũtátama yacaxgu ya ota, rü tomaẽ̱pü̱xcüna tá nüxü̃ quixu na tama choxü̃ cucuáxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu.
Copyright
Learn More


text:
Ucean Indian
L'ucean Indian (in arab Bahr al-Hind) a l'è el terz ucean püssee grand del mund, e'l quata pressapoch el 20% de la süperfiss de la Tera. I sò cunfin a hinn: a nord l'Asia, a ovest la penisula Arabiga e l'Africa, a est la penisula de Malacca, isul de la Sonda e l'Australia, e a süd l'Antartid. L'ucean Indian e l'ucean Atlantich ja spartiss el meridian 20 grad est, a süd de l'Africa, menter el meridian 147 grad est al spartiss l'ucean Indian de l'ucean Pacifich. El punt püssee setentriunal de l'ucean Índian al se tröa a pressapoch 30 grad nord de latitüdin, in del gulf Persegh. L'ucean Indian a l'è largh pressapoch 10.000 km intra i punt meridiunaj de l'Africa e de l'Australia; la sua area a l'è de 73.556.000 km², cun dent anca el mar Russ e'l gulf Persegh. El sò vulüm a l'è stimaa in 292.131.000 km3. I sò isul principaj a hinn: el Madagascar, la quarta isula püssee granda del mund, i Comore, i Seychelles, i Maldive, i Mauritius e Sri Lanka. L'Indunesia a l'è al cunfin intra l'Indian e'l Pacifich ma la fa part de'l Pacifich. L'ucean Indian a l'è impurtant 'me via de cumünicaziun intra l'Asia e l'Africa.


text:
Giùf Gardéna
Ol giùf Gardéna ciamàt Ju de Frara in ladì badiòt, Jëuf de Frea in ladì gardenés e Grödner Joch in todèsch l’è ü giùf che ‘l se tróa in di Dolomìcc in pruìnsa de Bulsà a 2.121 méter söl mar. Ol giùf ‘l se tróa tra la Al Gardéna e la Al Badìa e ‘l sepàra ol Sèla a mesdé e ‘l Cir a mut.
Ol giùf Gardéna, insèma a i giùf Sèla, Pordòi e al Campolongo l’è ü di quàter giuf che i se tróa töt intùren al Sèla e che i è ligàcc tra de lùr da di impiàcc de sci e töcc insèma i è cosgnusìcc col nòm de Sellaronda o Gir di Quàter Giùf in del comprensòre del Dolomiti Superski.
Da Sèlva de Al Gardéna se rià sö al giùf co l’ovovìa Dantercepies e dal giùf s’tùrna zó ‘n paìs co la pista che la gh’à l’istès nòm, menimà da la Al Badìa gh’è de ciapà da Colfosc l’ovovìa Plans-Frara e pò la segiovìa del Cir. Sö al giùf Gardéna s’tróa trì rifùgi, i ‘mpiancc per scià, l’hotel Cir, ü tabachì e öna cezìna.


text:
Denti
Denti (Dènt) 'l è na cumèdia négra dal 2007 ad Mitchell Lichtenstein, fiōl ad Roy espunènt dla Pop Art, preśentàda a 'l Sundance Film Festival dal stés an in du 'l à vins al prèmi speciàl dla giurìa par l'atōra Jess Weixler.
Sunt
Dawn O'Keefe (Jess Weixler) l'è na śóvna ch'la créd in di valōr cristiàṅ e ch'la pòrta avànti l'idéa ad rivàr vìrgin a 'l matrimòni tgnénd a drē a l'asuciasiòṅ ciamàda The Promise (La prumésa) insém a dū sò amìg, Alisha (Julia Garro) e Phil (Adam Wagner). Na sira la cgnós là un masć ch'al gh piàś dimóndi, Tobey (Hale Appleman), e la taca a 'ndàr fóra sèg, figurànd-as anc ad spuśar-al. Un dè, dòp ch'i éran andâ a far un bagn in un lâg, i s càtan da par lōr in na spilònca e i tàcan a baśàr-as. Tobey al vrév far na ciuladìna ma Dawn la n è briśa 'd acòrd sèg. Par far-la star sita, lò al gh dà un marùc faghénd-ag śbàtar la tèsta par tèra e acsè lē la pèrd i sèns. Al ragàs al n fà gnanc in tèmp a 'ndàr-ag dèntar ch'a sucèd un fat ad c'l àtar mónd: al sò pigugnìṅ al vèṅ dastacâ ad nét, finénd śò in dla pólvra. Tòlt dla scarésa, Tobey al s in và da 'd lè sigànd cuma 'n mat.
Faghénd un gir in d'l internet par capìr cuśa pōl èsar sucès, Dawn la cata 'n artìcul ch'al dascór dla Vagina dentata (latìn par bernàrda dintàda) e la taca a pinsàr 'd avér-gh-la anca lē, par via d'l inquinamènt e dal fum butâ fóra da dū siminéri dal pòst a gh'è 'l caś. La decìd acsè 'd andàr-'s a far védar da 'n ginecòlug, al dutōr Godfrey (Josh Pais), ma quànd qvést chè al próa a insfilsàr la maṅ dèntar la sò pèpa, al pèrd quàtar dida. Turnàda a cà, la cata sò màdar malàda, la Kim (Vivienne Benesch), par tèra ma a 'l sò fradlàstar Brad (John Hensley) a n gh'è gnanc indivìś parchè 'l è drē a far dal sès cun la sò muróśa Melanie (Nicole Swahn). Kim la vèṅ purtàda a 'l uśdàl ma a Ryan quél ch'a gh interèsa dabòṅ 'l è 'd purtàr-'s a lèt sò surèla...


text:
Alfonso La Marmora
Alfonso Ferrero de La Marmora (Turin, 1804 - Firenze, 1878) l'è staa on general e omm politigh piemontes (poeu italian).
L'ha tolt part ai trii guerr de indipendenza e l'è staa nominaa diversi voeult minister de la guerra in tra l 1848 e 'l 1859. In quell period lì l'ha reorganizzaa l'esercit piemontes, e l'è staa el capp de la spedizion i Crimea in del 1855.
L'è staa el primm minister in del 1859 e in del period 1864-1866, quand el s'è dimettuu per ciappà ancamò el comand l'esercit in del la guerra contra l'Austria (Terza guerra de Indipendenza italiana); però l'è staa battuu a Custoza el 22 de giugn.


text:
Namibia
La Namibia a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
A l'è tacada al Südafrica, al Botswana, a l'Angola e al Zambia e 'l a bagna l'Ocean Atlantich.
La capital a l'è Windhoek.
La gh'ha una süperfiss de 824.292 km² e una pupulaziun de pressapoch 2 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Namibia l'aveven minga esplurada ben i espluradur eurupei prima del secul XIX, quand che la tera a l'è passada a la Germania cunt el nom de Africa Tudesca del Süd-Ovest, asca dumà la Baja de Walvis, che la restava sota el cuntrol britanich.
La culonia l'ha ucüpada el Südafrica in del temp de la Prima guera mundiala e l'ha aministrada la Sucietà di Naziun fina a la fin de la Segunda guera mundiala, quand che pöö el pussediment südafrican l'ha utegnüü el recugnussiment internaziunal.
In del 1966 l'Urganizaziun pupulara de l'Africa del Süd-vest (SWAPO) a l'ha scuminciaa una guerija per rivà a l'indipendenza, ma a l'è dumà in del 1988 che'l Süd Africa a l'ha desmetüü la sua aministraziun de la Namibia. L'indipendenza a l'è rivada in del 1990 e la Baja de Walvis a l'è stada giuntada insema a la Namibia in del 1994.
Lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Inanz l'indipendenza (1990), l'ünega lengua ufiziala a l'era l'ingles. Dopu de l'indipendenza eren l'afrikaans e'l tudesch. A bun cünt, la prima lengua del 50% de la pupulaziun a l'è l'Oshiwambo; la segunda a l'è l'afrikaans. El 32% dela pupulaziun eurupea la parla el tudesch, intant che dumà el 7% la parla in ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Namibia (nom ufizial: Republic of Namibia) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Hifikepunye Pohamba (del 2005).
El prim minister a l'è el Hage Geingob (del 2012).


text:
Dialet de la feruvia
La Koinè ticinesa o püssè pupularment Dialet de la feruvia[1] l'è 'na varietà de la lengua lumbarda ucidentala parlada in del Canton Tesin e druvada anca di parlant di dialet lucai (in particular quei che a divergen de l'istessa koinè, per esempi el dialet de la val Leventina), quand che i cumunichen cun parlant de olter dialet del Tesin, di Cantun Grisgiun, del Piemunt o de l'istessa Lumbardia.
La parlada l'è 'na spece de lengua franca nassüda a la fin dal 1800, quand l'è staia dervüda la linea feruviaria dal San Gutard. I feruvié, ca i gh'even bisogn de capì e de fass capì da tüti, i han finì par creà 'na lengua cumün fra Airö e Ciass, 'na mistüra fra le parlade dei center magiur dal Tesin cume Lügan, Belinzuna e Lucarn, che la murbidiva tüte le particularità lessical dai dialet lucal.[2] In de la koiné ticinesa l'è forta anca l'inflüensa dal dialet meneghin e suratüt de quel cumasch[3].
El dialet de la feruvia l'è a la bas dal ticines mudern druà in de le trasmission in dialet de la television de la Svissera taliana, in particular da Yor Milano. La koinè l'è staia anca druada par dupià en lumbard el film de John Ford, The Searchers, con el titul de Se ta cati ta copi[4].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I dialetti e le lingue delle minoranze di fronte all'italiano: atti dell'XI Congresso internazionale di studi, Cagliari, 27-30 maggio 1977, Volume 2, Società di linguistica italiana, Federico Albano Leoni, Bulzoni, 1979
- ↑ Dizionario dell'Italiano Ticinese, Grigionese e "federale" by Tabasio
- ↑ Ottavio Lurati, Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana
- ↑ John Wayne tradotto in dialetto ticinese da Ilgiornale.it
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Centro di dialettologia e di etnografia, LSI – Lessico dialettale della Svizzera italiana, Bellinzona 2004.
- Comrie, Bernard, Matthews, Stephen and Polinsky, Maria: The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World. Rev. ed., New York 2003.
- Grimes, Barbara F. (ed.): Ethnologue: Languages of the World. Vol. 1, 2000.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio–Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese: livellamento dialettale e dinamiche innovative (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI – Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana, Lugano / Bellinzona 1952–.


text:
Musòcch ( Musocco) l'è on quartee de Milan che se troeuva in de la zòna nòrd- òvest de la città, a ses chilòmeter del center.
L'è cognossuu perchè el gh'è el Cimiteri Magior, che l'è anca ciamaa "Cimiteri de Musòcch".
Fòrsi l'è nassuu intorna al XVII e fina al 1923 a l'era on comun indipendent.
Quarter de Milan
Municipi 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Municipi 2
Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech
Municipi 3
Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga
Municipi 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Municipi 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa
Municipi 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea
Municipi 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Municipi 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn
Municipi 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
KAYNAK SELÇUK BALCI DİZİ KEREM DURAK SESİ LA dügah SEYİR ÇIKICI ARIZA SESİ Sİb2 segah NOTA YAZIM AYDIN ÇAĞLAR ÇAĞLAR MÜZİK KURSU TEL 419 69 55-60 KIZILAY ANLATAMAM DERDİMİ usul türk aksak metronom 105 œ & 2ˆ3 8 Œ .. &œ 5 œ œ œ œ œ œ œ du man œ œ œ œ œ dag dan yu ka rı œ J œ œ œ œ çağlar müzik kursu tel 419 69 55 60 kızılay ben ya ra ma dım men &œ œ œ ri 10 &œ 15 sa ra œ J œ ma dum du man da œ œ œ du man da dil ru ta ma œ œ œ dı gı sa œ œ J rı bu da gı yor œ œ œ na sıl &œ œ œ ta ma dı saz œ œ œ œ œ &œ œ œ J œ œ œ & œ œ œ œ œ œ 25 saz 30 saz œ œ J sev &œ saz œ œ œ duman dağdan yukarıda yarini mi arıyor ben yari saramadım da duman dağı sarıyor çağlar müzik kursu tel 419 69 55--60 kızılay œ saz rı yor a rı yor œ œ J œ œ œ ben ya œ œ œ œ œ œ le rim de i di ki ya œ œ J yü saz œ œ J œ .. œ rek œ œ J da u nu œ œ J œ œ œ saz œ œ œ œ œ œ saz sa œ œ œ saz œ œ J ri sı œ œ œ œ œ œ saz saz sa da œ œ œ œ œ œ çağlar müzik kursu tel 419 69 55-- 60-- kızılay 35 œ œ œ œ œ œ œ œ J j œ .. .. œ œ œ œ œ œ ri ni mi g öz çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay 20 ya j .œ œ . œ œ œ œ œ œ da ku da œ œ œ œ œ œ œ œ œ . J J . œ J j % œ gözlerimdeki yaşıda mendil kurutamadı bu nasıl sevda idi yürek unutmadı Fine
1/--pages


text:
Lowercase
La Lowercase (parola che l'ha inventada l'artista minimalista Steve Roden) a l'è una furma estrema de müsega ambient minimala. El Roden l'ha scuminciaa el muiment cunt el album Forms of Paper, indue che'l gh'è registraa lü intant che'l dupra del palpee in d'un poo de maner. La registraziun l'aveva cumissiunada el broch de Hollywood de la Los Angeles Public Library.
Un bel poo de artista hann faa di lauu cunt el muiment lowercase, cume anca piunier de la müsega eletroniga e edücatur 'me Kim Cascone, Tetsu Inoue e Bernhard Günter.


text:
Arkansas
L'Arkansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 137.732 km² e una pupulaziun de 2.752.629 abitant.
A l'è tacaa a nord al Missouri, a ovest a l'Oklahoma e al Texas, a süd a la Louisiana, a est al Tennessee e al Mississippi.
La capital a l'è Little Rock (183.133 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Arkansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
05 07
Ol dé 5 de löi l'è 'l 186 ( 187 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 180 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de löi al è ul dí da pòost 186 ( 187 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 180 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1316 - Luís de Borgogna al desbarca a Acaia (pelopones) e al trà zò ol Ferdinand de Maiòrca.
1943 - Inissi de la Bataja de Kursk
1996 - Edimburgh (Scossia): gh'al nass ol pröm mamífer clonàt, öna feda (pégora) anomenada Dolly; l'Istitut Roslinde al farà pöblegh ol 23 02 del an seguent
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Maison-Laffitte (l'Ísola de Fransa, Fransa): Jean Coteau, scritur, pitur e diretur de sínema Franses.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Taebaek
Taebaek (Hangul: 태백시; Hanja: 太白市) a l'è una cità in del süd de la pruvincia de Gangwon in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 60,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Magnolia kobus
- Üsel: Gasgia
- Pianta: Taxus cuspidata
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de vott distret (dong; 동).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Changchun, Jilin, Cina
- Helong, Jilin, Cina
- Gaoan, Jiangxi, Cina
- Suzhou, Jiangsu, Cina
- Cità de Baguio, Filipinn


text:
Rosales
Rosales l'è 'l nòm de 'n taxon che 'l g'ha ràngo de ùrden segónt el sistéma de clasificasiù biològica del Cronquist. L'è giü dei ùrdegn piö 'mportàncc per la varietà e la diferènsa 'ntra le spéci che 'l reönés.
A la stèsa maniéra de divèrsi óter taxon l'è sèmper sóta reviziù e 'l nömer de famìe e de spéci che gh'è dét el càmbia de spés a segónda del critério de clasificasiù che se dopèra.
Se pènsa che 'l grupo uriginàre de le Rosales el g'ha 'n età de presapóch 89 ÷ 88 miliù de agn, e la diversificasiù del grùpo principàl la sàpe ambiàda 76 miliù de agn fà.
Famìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Clasificasiù tradisiunàla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segont la clasificasiù del Cronquist (1981) le famìe botàniche che fà part del ùrden de le Rosales i è:
- Alseuosmiaceae
- Anisophylleaceae
- Brunelliaceae
- Bruniaceae
- Byblidaceae
- Cephalotaceae
- Chrysobalanaceae
- Columelliaceae
- Connaraceae
- Crassulaceae
- Crossosomataceae
- Cunoniaceae
- Escalloniaceae
- Grossulariaceae
- Hydrangeaceae
- Neuradaceae
- Pittosporaceae
- Rosaceae
- Saxifragaceae
- Surianaceae
Clasificasiù filogenética[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la clasificasiù filogenética de le famìe de le Rosales de l'APG-II (2003) l'ùrden de le Rosales el reönés 9 famìe, 261 zèner e 7725 spéci.
- Barbeyaceae Rendle
- Cannabaceae Martynov
- Dirachmaceae Hutchinson
- Elaeagnaceae Jussieu
- Moraceae Link
- Rhamnaceae Jussieu
- Rosaceae Jussieu
- Ulmaceae Mirbel
- Urticaceae Jussieu
Rosaceae l'è la famìa cardinàl del taxon, la reprezenta presapóch el 37% de le Rosales, con 95 zèner e presapóch 2830 spéci. Le Rosaceae e le Urticaceae i è le dò famìe piö nömerùze e 'nsèma le fà 'l 70% de le spéci de le Rosales (dòpo gh'è le Moraceae col 14% e le Rhamnaceae col 12%).
Ché sóta se vèt el cladogràma schemàtich che 'l reprezènta le relasiù filética de le famìe de le Rosales:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II 'N agiornamènt de la clasificasiù de l'APG per i ùrdegn e le famìe de le piànt che fà fiùr: APG II.


text:
Chungcheongbuk-do
Chungcheongbuk-do (Nord Chungcheong; hangul: 충청북도; hanja: 忠淸北道) a l'è una pruvincia in del center de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Cheongju.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al südest), Gangwon-do (al nord), Gyeonggi-do (al nordoest), Chungcheongnam-do (al oest), Jeollabuk-do (al süd), e la cità metrupulitana de Daejeon.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nord Chungcheong l'è dividüda in tre cità (si; 시) e növ cunte (gun; 군).


text:
Area metrupulitana
El cuncet de area metrupulitana, ciamada anca zona metrupulitana, area urbana o aglumeraziun urbana, al se riferiss a una metropul granda e tüt i sò zonn de inflüenza o anca püssee cità vesin, tüt cunt i sò zonn de inflüenza. I zonn de inflüenza poden vess paes de cunfin o cità satelit, e ciapen anca el nom de cunurbaziun.
Cuntegnüü
I arei metrupulitann püssee gross[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Questa chì a l'è una lista di arei metrupulitann püssee grant del mund a l'ann 2005. Vist che la gh'è minga una definiziun ünega per quantificà la dimensiun d'un area metrupulitana, ghe poden vess list diferent. 'Sta chì la vegn del Raport de Urbanizaziun Mundial di Naziun Ünì [1] (2003).
- Tokio, Giapun, 35,2 miliun
- Cità del Messich, Messich, 19,0 miliun
- New York, Stat Ünì, 18,4 miliun
- São Paulo, Brasil, 18,3 miliun
- Mumbay, India, 18,3 miliun
- Delhi, India, 15,3 miliun
- Calcuta, India, 14,3 miliun
- Buenos Aires, Argentina, 13,3 miliun
- Jakarta, Indunesia, 13,2 miliun
- Shanghai, Cina 12,6 miliun
- Dhaka, Bangladesh, 12,6 miliun
- Los Angeles, Stat Ünì, 12,1 miliun
- Karachi, Pakistan, 11,8 miliun
- Rio de Janeiro, Brasil, 11,5 miliun
- Osaka, Giapun, 11,3 miliun
- El Cairo, Egit, 11,2 miliun
- Lagos, Nigeria, 10,9 miliun
- Pechin, Cina, 10,8 miliun
- Manila, Filipinn, 10,7 miliun
- Musca, Rüssia, 10,7
- París, Francia, 9,8 miliun
- Istanbul, Türchia, 9,6 miliun
- Seul, Curea del Süd, 9,5 miliun
- Tianjin, Cina, 8,7 miliun
- Chicago, Stat Ünì, 8,7 miliun
- Lima, Perù, 8,2 miliun
- Lundra, Regn Ünì, 7,6 miliun
- Bogotà, Culumbia, 7,6 miliun
- Teheran, Iran, 7,4 miliun
- Hong Kong, Cina, 7,2 miliun
Percentual[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord a un stüdi di Naziun Ünì la prupurziun di gent che viven in di arei metrupulitan de püssee de 10 miliun de abitant a l'è piscinina rispet cun la pupulaziun mundial: in del 2003 a l'era del 3%. El nümer a l'è però 'dree vegnì semper püssee grant e la stima a l'è del 4% in del 2015.
Nümer di arei metrupulitann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2005 el nümer di arei metrupulitann cun püssee de 5 miliun de abitant a l'era de 46. In del 2015 se pensa che saran 61. Cun püssee de 10 miliun de abitant eren 20 in del 2003, e se pensa saran 22 in del 2015.
Prujeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord ai tass de cressita de la pupulaziun d'incö, se pensa che la cità püssee pupulada del mund in del 2015 la sarà Tokio; la segunda la sarà Mumbay e la terza Dehli; la quarta Cità del Messich e la quinta São Paulo, che gh'avaran una cressita ben ligada al desvilüp sucial e ecunomich del Messich e del Brasil.


text:
Emilian (imperador)
El March Emilio Emilian, mej conossuu cont el nomm de Emilian (Marcus Æmilius Æmilianus in Latin; Gerba, 207/213 - Spolee, settember del 253) l'è staa imperador roman in del 253. L'è staa on tipigh esponent de la crisi del III secol.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ascensa al trono[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Emilian l'è nassuu a Gerba (isola de la Tunisia) e l'era de origin africana. L'ha sposaa la Cornelia Supera, anca lee africana.
L'è vegnuu on general e l'era staa mandaa in de la Mesia de Sotta in del 252. La situazion al temp l'era molto dura, perchè on ann prima l'imperador Decio l'era mort insema al sò fioeu in de la battaglia de Abrittus contra i Gott. El noeuv august, el Trebonian Gall, l'eva stringiuu ona pas coi German con la qual Roma la gh'aveva de dàggh a lor ogni ann on tribud. Se sa però che l'Emilian l'è riessii a batt i Gott in d'ona battaglia in del 253: la reson del sconter l'è stada o la volontà de difend i città de la region o quella de pagà minga anmò el tribud.
Per quella vittoria chì, i legion de l'Emilian l'hann proclamaa imperador, contra el Trebonian Gall che l'era minga staa bon né de batt i Gott, né de batt i Persian, né de batt la peste a Roma. L'Emilian donca l'ha scernii de partì per l'Italia coi sò soldaa prima che ghe rivass anca el Valerian, on general fedee a l'imperador. Per 'sta reson el Senad l'ha deciaraa l'Emilian hostis, cioè nemis del Statt. A bon cunt, l'Emilian l'ha vingiuu la battaglia contra l'imperador arent a Terni. El Trebonian Gall l'ha provaa a scappà e l'è rivaa fina a Folign, ma lì i sò soldaa l'hann tradii e ghe l'hann portaa mort a l'Emilian per avèggh ona recompensa. A l'era el luj del 253.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist che 'l Senad al princippi gh'eva minga tanta voeuja de deciaràll imperador, l'Emilian gh'ha promiss che 'l sò obbiettiv l'era domà batt Gott e Persian e che poeu el saria tornaa domà on general. Inscì l'è riessii a vegnì imperador e a nominà augusta la soa miee Cornelia Supera. I storigh disen che 'l sò governo l'è minga staa tropp violent.
Ma intrattant el Valerian l'era rivaa giò in Italia e 'l gh'aveva intenzion de vess lù el noeuv imperador. A la fin de l'estaa i duu rivai s'hinn scontraa, ma poeu i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e l'hann coppaa tra Narni e Spolee. Forsi el gh'è staa on sò general ciamaa Silbannach che l'ha provaa a resist a Roma contra el Valerian, ma l'è staa battuu anca lù.
Quand che 'l Valerian l'è diventaa imperador l'ha daa a l'Emilian e a la soa miee la damnatio memoriæ.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Vitt di Ceser
- Eutropi, Breviarium ab Urbe condita
- Giovann de Antiochia, Croniga
- Zonara, Epitome di stori


text:
Il forum cun Chasper Pult
- Dumengia, 18.1.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.1.2015, 12:30, RTR
L'istorgia dal chalender
Suenter ils dis da festa chèn concludids cun la Bavania paress il curs da l'onn puspè normal. Ma l'Engiadina Bassa è sa regurdada questemna dal «Bumaun a la veglia», exact sco ils Russ u ils Appenzellais ad Urnäsch che festiveschan ils firads cun 13 dis retard. Pertge datti questa differenza en noss chalender e dapi cura? Co è insumma vegnì stgaffì il chalender e pertge sa numna el chalender gregorian? Il gir da la terra enturn il sulegl ans gida a calcular l'onn, ma il pled chalender tira anc endament il moviment che la glina fa durant in mais. Tgi sa pertge?
Redacziun: Chasper Pult


text:
1Rü yexguma ga Ngechuchu rü wüxi ga nguegu nixüe. Rü naxtaxaarü tocutüwa naxũ, rü noxrütama ĩãnewa nangu. 2Rü yéma guma ĩãnewa rü duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃tawa nanangetaü̃gü ga wüxi ga yatü ga naw̱ãĩxãchicü. Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga ñuxãcü aixcüma na yaxõgüãxü̃ ga yema duü̃xü̃gü rü ñanagürü nüxü̃ ga guma iḏaawecü: —¡Nataãẽ, Pa Chaunex! Erü curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃ —ñanagürü. 3Rü yéma nayexma ga ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Rü nümagü rü nügüãẽwa ñanagürügü: —¿Ñaã yatü rü ṯacü Tupanamaã nixugü? —ñanagürügü. 4Natürü ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga yema naãẽwa nagu naxĩnüẽxü̃. Rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ chixexü̃gu perüxĩnüẽ? 5—¿Ṯacü nixĩ i ngẽma rütauxchamaẽxü̃ na namaã nüxü̃ ixuxü̃ ya daa naw̱ãĩxãchicü: “Rü curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃”, rü e̱xna: “¡Inachi rü íixũ!” ñagüxü̃ nüxü̃? 6—Natürü i ñu̱xma rü tá pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ na Chaunatü ya Tupana núma choxü̃ muxü̃ na duü̃xü̃güaxü̃́ nüxü̃ changechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü —ñanagürü. Rü yexguma rü ñanagürü nüxü̃ ga guma naw̱ãĩxãchicü: —¡Inachi, rü nayaxu i curü caruü̃, rü cupatawa naxũ! —ñanagürü. 7—Rü yexgumatama ga guma naw̱ãĩxãchicü rü inachi, rü napatawa naxũ. 8Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga duü̃xü̃gü, rü poraãcü namuü̃ẽ. Rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü, rü ñanagürügü: —Moxẽ, Pa Tupanax, erü cunaporaxẽẽ i ñaã yatü na ngẽmaãcü mexü̃ toxca̱x naxüxü̃ca̱x —ñanagürügü. 9Rü yexguma yéma inaxũãchigu ga Ngechuchu, rü yéma nüxü̃ nadau ga wüxi ga yatü ga Mateugu ãẽ́gaxü̃ ga yéma rütoxü̃ ga ngextá Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ ínayauxgüxü̃wa yerü woetama yemawa napuracü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe rüxũ! —ñanagürü. Rü yexguma ga Mateu rü inachi, rü nawe narüxũ. 10Rü Mateupatawa naxũ ga Ngechuchu, rü yéma nachibü. Rü ínangugü ta ga muxü̃ma ga togü ga duü̃xü̃gü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ yauxgüxü̃wa puracüexü̃, rü togü ga duü̃xü̃gü ga taxúema nacümamaã taãẽgüxü̃. Rü yema duü̃xü̃gü rü yéma mechawa narütogü namaã ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃gü. 11Natürü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga Parichéugü, rü Ngechuchuarü ngúexü̃güna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Ñuxãcü i perü ngúexẽẽruü̃ rü namaã nachibü i ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃gü i dĩẽruarü yauxwa puracüexü̃, rü duü̃xü̃gü i pecaduã̱xgüxü̃? —ñanagürügü. 12Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃ ga Parichéugü: —Ngẽma poraexü̃ rü tama nanaxwa̱xegü ya duturu, natürü ngẽma iḏaaweexü̃ nixĩ i naxwa̱xegüxü̃. 13—¡Rü ípixĩ, rü nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Choma rü tama chanaxwa̱xe i chauxca̱x peyama̱x i carnerugü, natürü chanaxwa̱xe i togü pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü”, ñaxü̃! Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Choma rü tama mexü̃güna na chaxuxü̃ca̱x nixĩ i núma chaxũxü̃, natürü núma chaxũ na nüxna chaxuxü̃ca̱x i ngẽma pecaduã̱xgüxü̃ na ngẽmaãcü nüxü̃ naxoexü̃ca̱x i nacümagü i chixexü̃gü —ñanagürü. 14Rü yexguma ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ãrü ngúexü̃gü, rü Ngechuchuca̱x naxĩ, rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —Toma i Cuáü̃ãrü ngúexü̃gü na tixĩgüxü̃ rü nümagü i Parichéugü rü muẽ̱xpü̱xcüna tama tachibüe erü Tupanagu tarüxĩnüẽ. ¿Rü tü̱xcüü̃ i curü ngúexü̃gü rü tama toxrüü̃ Tupanaca̱x naxauregü? —ñanagürügü. 15Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —¿E̱xna wüxi i ngĩgüarü petawa rü pexca̱x namexü̃ na nangechaü̃ẽxü̃ rü naxaureexü̃ i ngẽma nüxna naxugüxü̃ ega natanüwa nangẽxmagu i ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃? Maneca tama nixĩ. Natürü wüxi i ngunexü̃gu rü ngẽma yatü i ngexwacax ãmaxü̃ rü tá namücügüna nixũgachi. Rü ngẽma ngunexü̃gu tá nixĩ i aixcüma naxaureexü̃ i namücügü. 16—Rü taxúema tanapaita i wüxi i naxchiru i ṉg̱auxü̃ namaã i wüxi i natüchi i ngexwacaxü̃xü̃ i tauta nañaãchimüxü̃. Erü ngẽxguma nayau̱xgu i ngẽma naxchiru rü tá nügü ínanaxíraxãchi i ngẽma natüchi i ngexwacaxü̃xü̃, rü tá nanagauxẽẽ i ngẽma wexachiru. Rü noxriarü yexera tá nixĩ i na nagauxü̃. 17—Rü ngẽxgumarüü̃ ta rü taxúema ngexwacaxü̃cü ya binu rü nagu tayabacuchi i wüxi i naxchixü̃ i marü ṉg̱auxü̃ i naxcha̱xmünaxca̱x. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü naxü̱xgu rü yima binu ya ngexwacaxü̃cü rü narüngu, rü tá nayawã̱ĩ̱xẽẽ i ngẽma naxchixü̃ i ṉg̱auxü̃ i naxcha̱xmünaxca̱x. Rü ngẽxma tá nayarütaxu ya binu rü ngẽma naxchixü̃ rü ta. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe ya ngexwacaxü̃cü ya binu rü ngexwacaxü̃xü̃ i naxchixü̃gu tayabacuchi. Rü ngẽmaãcü tãũtáma inayarütaxu. [Rü chorü ngu̱xẽẽtae i ngexwacaxü̃xü̃ rü ngẽxgumarüü̃ ta nixĩ na taxucürüwama namaã nawüxiguxü̃ i ngẽma nuxcümaü̃xü̃ i pecümagü —ñanagürü ga Ngechuchu.] 18Rü yexguma yemaãcü ínangúexẽẽtaeyane ga Ngechuchu, rü naxü̃tawa nangu ga wüxi ga ãẽ̱xgacü ga Yudíugüarü. Rü Ngechuchupe̱xegu nayacaxã́pü̱xü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, chauxacü rü ngexwacax iyu. Natürü ngẽxguma chi ngẽ́ma cuxũxgu rü ngĩxü̃ quingõgügu, rü wena chixarü imaxü̃ —ñanagürü. 19Rü inachi ga Ngechuchu, rü norü ngúexü̃gümaã yema ãẽ̱xgacüwe narüxũ. 20Rü yexguma yéma naxũyane ga Ngechuchu rü wüxi ga ngecü ga 12 ga taunecü ãgüechacü rü naweama ne ixũ. Rü naxpechinüchirugu iyangõgü. 21Yerü ngĩma rü nagu irüxĩnü rü yexguma chi naxchiruxü̃xĩcatama yangõgümaregu, rü chi ngĩxca̱x nitaane. 22Natürü nüma ga Ngechuchu rü nügü ínidau, rü ngĩxü̃ nadau ga yema nge. Rü ñanagürü ngĩxü̃: —¡Nataãẽ, Pa Chauxacüx! Marü cuxca̱x nitaane, erü cuyaxõ —ñanagürü. Rü yexgumatama ngĩxca̱x nitaane. 23Rü yexguma yema ãẽ̱xgacüpatawa nanguxgu ga Ngechuchu, rü nüxü̃ nadau ga paxetatanüxü̃ ga marü na ínamemaregüxü̃ na ngĩxü̃ iyata̱xgüxü̃ ga yema bucü. Rü ga duü̃xü̃gü rü nixáicha rü naxauxe. 24Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü: —¡Ípechoxü̃ i nuã! Erü ngẽma bucü rü tama iyu. Rü ipemare —ñanagürü. Natürü nümagü ga duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃ nacugüeama. 25Rü yexguma Ngechuchu ínachoxü̃xẽẽxgu ga duü̃xü̃gü, rü yema bucüarü ucapugu naxücu. Rü ngĩxme̱xgu nayayauxãchi, rü yexgumatama íirüda ga ngĩmax. 26Rü guxü̃wama ga yema naãnewa, rü duü̃xü̃gü nüxü̃ nixuchigagü ga yema Ngechuchu üxü̃. 27Rü yexguma yéma ínaxũũxgu ga Ngechuchu, rü taxre ga ngexetüxü̃ rü nawe nangẽgü. Rü tagaãcü ñanagürügü: —Pa Ngechuchux, Pa Dabítanüxü̃x, ¡cuxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü! —ñanagürügü. 28Rü yexguma Ngechuchu guma ĩ ga nagu napexü̃negu naxücuxgu, rü yema taxre ga ngexetüxü̃ rü naxca̱x naxĩ. Rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Peyaxõgüxü̃ yiĩxü̃ na chaporaxü̃ na pexü̃ charümeẽxẽẽxü̃ca̱x? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Ngü̃, Pa Corix, tayaxõgü —ñanagürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü naxẽtügügu ningõgü, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Cü pexca̱x yataane, erü peyaxõgü! —ñanagürü. 30Rü naxca̱x nitaanegü. Rü Ngechuchu rü poraãcü nayaxucu̱xẽgü na taxúemaãma nüxü̃ na yaxugüxü̃ca̱x ga yema nüxü̃ ngupetüxü̃. 31Natürü yema taxre rü yexguma yéma ínachoxü̃gu rü guxü̃wama ga yema naãnewa rü nüxü̃ nixugüeama ga yema Ngechuchu üxü̃. 32Rü yexguma yema taxre ga yatü íchoü̃xguwena, rü ñuxre ga duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga wüxi ga yatü ga tama idexacü yerü ṉg̱oxo nawa nayexma. 33Rü Ngechuchu ínanata̱xüchi ga yema ṉg̱oxo. Rü yexgumatama inanaxügü ga na yadexaxü̃ ga guma yatü. Rü nümagü ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü. Rü ñanagürügü: —Taguma nüxü̃ tadau i nuã tachiü̃ãnewa i ṯacü i ñaãrüü̃ ixĩxü̃ —ñanagürügü. 34Natürü ga Parichéugü rü ñanagürügü: —Ñaã yatü rü ṉg̱oxogüarü ãẽ̱xgacü i Chatanáãrü poramaã nixĩ i ínawoxü̃ãxü̃ i ṉg̱oxogü —ñanagürügü. 35Rü yema naãnewa rü guxü̃nema ga ĩãnegügu rü ĩãnexãcügügu nixũgüchigü ga Ngechuchu. Rü wüxichigü ga ĩãnewa, rü duü̃xü̃güarü ngutaque̱xepataü̃wa ningu̱xẽẽtaechigü. Rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixuchigü ga ore ga mexü̃ na ñuxãcü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ ya Tupana. Rü nanameẽxẽẽ ga duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃. Rü woo nañuxraü̃xü̃ ga norü ḏaawe nüxü̃́ yexmaxü̃, rü nanameẽxẽẽ. 36Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga naxü̃tawa ngugüxü̃, rü nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü. Yerü carnerugü ga ngearü dauruü̃ã́xü̃rüü̃ nanaxi̱xãchiãẽgü, rü tama nataãẽgü. 37Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü nangẽxma i muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü i ímemaregüxü̃ na yaxõgüãxü̃ i Tupanaãrü ore. Natürü nanoxree̱xpü̱x i Tupanaãrü puracütanüxü̃ na namaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i ngẽma ore. 38Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i duü̃xü̃güarü yora ya Tupanana naxca̱x peca i perü yumüxẽwa na yamugüãxü̃ca̱x i norü puracütanüxü̃ i orearü uruü̃gü na ngẽma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i norü ore i mexü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu.
Copyright
Learn More


text:
09 07
Ol dé 9 de löi l'è 'l 190 ( 191 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 176 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de löi al è ul dí da pòost 190 ( 191 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 176 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1403 - Borriana (la Plana Baixa): Martí l'Ümà al conferiss ol drecc de primassia a la sità.
1713 - Catalunya: la Junta de Braços la fa ön apel a la resistensa fí al final contra Felip V in la defesa del paes.
1873 - Alcoi (l'Alcoià): I revolussionare anarco-sindicales·c i tö ol control de l'Ajuntament (mönissipe) in piena Revolüssiú del Petroli.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
25 03
Ol dé 25 de mars l'è 'l 84 ( 85 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 282 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de mars al è ul dí da pòost 84 ( 85 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 282 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1927 - Barcelona: Catalunya la zöga la pröma partida de bàsket de la sò stòria.
1244 - Tratat d'Almizra, per ol che Aragó e Casteja i i signa la pas e la conchesta de Múrcia la speta a Casteja.
1810 - la Val d'Aran: i tröpe napoleòneghe i ocüpa la val (Guèra del Franses).
1892 - Manresa (ol Bagès): se ghe i scumensa a debatí i Base de Manresa, orísen insipienta de la dotrina catalanesta.
1752 - Buenos Aires (l'Arzentina): la vegn zò la piöpart de la catedrala.
1806 - Ocomere (Venessöela): Francisco Miranda al pröa desbarcá con tri vassej, però i forse reale al reböta indré e al gh'a de retirá-ss a l'Ísola de la Trinità.
1814 - San Mateo (Aragua, Venessöela): i patriot de Simón Bolívar i trà zò i realis·c a la bataja de San Mateo.
1824 - Rio de Janeiro (ol Brasil): l'imperadur Pere I del Brasil al züra öna Costitüssiú liberala presentada per ol Consel de stat.
1835 - Dinamarca: Andersen al pöblega ol pröm quadernet di sö famuse cöntade.
1917 - Rössia - ol goèrn reformesta de Kerenskij al aboless la pena de mort, che se restablirà in l'ÜRSS daspus del descadenament de la Guèra Civila.
1923 - Santiago (Sile): se ghe scomensa la V Conferensa Internassiunala in che se signal Tratat de Gondra, per resolví i conflicc intra i diferenc stacc Americà.
1924 - Gréssia: se proclama la Repüblega.
1933 - Zermania: i nazzi ghe proibiss i sindicacc líber.
1937 - Esit: chèst paes ametit a la Sossietà di Nassiú.
1955 - l'Índia: ol parlament declara ilegale i discriminassiú de che i è vítime i pària.
1962 - Algéria: i mör 110 persone e 147 i è feride in atentacc de l'OAS.
1968 - Fransa: ghe scumensa la reölta di stüdenc che se cognossarà come ol "Mas Franses".
1977 - l'Arzentina: ol zeneral Alejandro Lanusse n'è designat president.
1983 - Austràlia: i implanta con ésit ün embriú conzelat a öna dona.
1984 - Nicaragua: se ghe apröa la les eletorala.
1987 - la Sità del Vaticà: Gjuà Paol II al pöblega "Redemptoris Mater", la sò sèsta ensíclega, che versa sura la Màder de Déu.
1994 - Somàlia: i darér soldacc Stadünindench destacacc al paes i al bandona, l'indomà de la firma d'ü tratat de pas intra líder guerijér.
1996 - la Üniú Öropea: ol Comitat Veterinari al proibiss i esportassiú de vaca Britànega, assí come i prodot che i en deriva, a causa de la malaté di "vaca passa" (ensefalopatéa sponsiforma boina).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1881 - Nagyszentmiklós, Ungària (atüalament Rumania): Bela Bartok, compositur.
1942 - Memphis, Tennessee, Stacc Ünicc: Aretha Franklin, cantant.
1947 - Pinner, (Middlessex, Anglatèra): Reginald Kenneth Dwight, cognossit come Elton John, cantant e compositur Angles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1918 - Paris, Fransa: Claude Debussy, compositur.
1914 Frederic Mistral (Malhana, 08 09 dal 1830 - 25 03 dal 1914), scrituur e lessicògraf pruvençaal, laureaa dal premi Nobel da la literadüra.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Resegon
El Resegon o Serrada (in bergamasch: Resgon, parnonziaa [raz'gu][1]; Resegone o Monte Serrada in Italian) l'è on mont di Prealp Bergamasch, che l'è alt 1875 meter (scima Cermenaa).
El se troeuva al confin tra la Provincia de Lecch e quella de Bergom.
A l'è ciamaa inscì per i sò crest, che le fan parè ona grossa resega.
I alter scimm important del Resegon a hinn:
- Ponta Stoppan (1849 m).
- Ponta Manzon (1810 m).
- el Dent (1809 m).
- la Scima Pozz (1810 m).
- il Pizzo Daina (1850 m).
- Torr de Valnegra (1807 m).
El versant lecches l'è pussee alt e complicaa; quell bergamasch (Vall Imagna e Val Talegg) inveci l'è ben pussee dolz.


text:
Veronica Lario
La Veronica Lario, nóm 'd art dla Miriam Raffaella Bartolini, (Bulógna, 19 ad Luj dal 1956) 'l è n'atōra itagliàna cgnusùda anc p'r èsar stada la mujér ad Silvio Berlusconi. I du i èṅ adès separâ in frònt a la léǵ.
La Veronica l'è anc na sòcia impurtànta dal giurnàl Il Foglio dirèt par Giuliano Ferrara.
Caréra in dal cìnema e in dal teàtar
La Lario la fà al sò debùt in dal mónd dal spetàcul in dal 1979 cumparénd in du senegiâ par la televiśiòṅ, Bel Ami (tìtul in francéś ch'al vól dir Bèl Amìg) ad Sandro Bolchi e La vedova e il piedipiatti (La védṿa e al śbir) ad Mario Landi.
In dla Nuvémbar dal stés an Enrico Maria Salerno la la sarnìs par far-ag far la part dla prutagunìsta in dla cumèdia teatràla Il magnifico cornuto (Al magnìfic curnû) ad Fernand Crommelynck.
In dal 1982 la rècita in dal sò prim film Tenebre ad Dario Argento. A s trata dna pelìcula dal terór in du la fà la part dna dóna ch'la fà i còran a sò marè e la vèṅ masàda da òṅ ch'al gh taja un bras cun na manàra. In di pasàǵ in televiśiòṅ, cal sèni lè i èṅ stadi tiràdi via da Mediaset, al grup mediàtic ad sò marè. Dal quèl, al mìstar d'l urór al s è lagnâ in n'intervìsta al canàl Roma T9.[1]
Du an dòp la lavóra insém a Enrico Montesano in dal film Sotto... sotto... strapazzato da anomala passione ad Lina Wertmüller.
Dòp ch'l'à incuntrâ Silvio Berlusconi, Veronica la gh dà un taj e la śmét ad recitàr.
La famìja
Miriam Raffaella Bartolini l'è la fióla ad Flora Bartolini. L'éra stada rigistràda in cumùṅ cun al cugnóm ad sò màdar parchè al pàdar l'éra bèla spuśâ e al n l'à minga arcgusùda. Al nunòṅ matèran ad Miriam, Raffaele Bartolini, l'éra un barusàr nâ in dal 1907 e masâ par i naśìsta in dal 1944 insém ad àtar 14 itagliàṅ in dal masàcar ad Rio Conco di Vizzano, davśèṅ a Al Sâs.[2]
Mèntar l'éra drē a recitàr in dal teàtar Manzoni ad Milàn in dal 1980, la cgnós Silvio Berlusconi, proprietàri dal teàtar, e la s gh mét insém, andànd a vìvar a villa Borletti a Milàṅ.
'L òt 'd Utóbar dal 1985, dòp che Berlusconi 'l à divursiâ da la sò prima mujér, Veronica la và a vìvar sèg e i sa spóśan in cumuṅ al 15 ad Dicémbar dal 1990, cui i tri fiói Barbara (1984), Eleonora (1986) e Luigi (1988) bèla nâ.
Prima ch'la nàsis Barbara, in dal 1982 l'è stada custréta a far 'n abòrt terapèutic al sètim méś parchè al putèṅ ch'la gh'iva in grémb al gh'iva di prubléma grav.
Anc s'l'éra la mujér dal Presidènt dal Cunsìli, l'à sèmpar fat in manéra da star p'r al sò cant, sénsa andàr a 'd incóntar pùblic e anc andànd pòc sèg durànt gl'incóntar uficiài.
Dichiarasiòṅ e pulèmichi
In dal sò dichiarasiòṅ pùblichi, Veronica l'à fat védar da spés na sèrta indipendénsa culturàla da sò marè.
In dal Mars dal 2003, intervistàda da MicroMega par savér al sò giudìsi su la guèra in Iraq, l'à tòlt dal puśisiòṅ ad simpatìa in di cunfrònt di muvimènt par la paś. L'à anc diféś i partigiàṅ da i atàc dal partî ad sò marè, Forsa Itàglia, ch'al vliva arbaltàr la cólpa dal masàcar ad Marzabòt su 'd lór invèci che su i naśìsta, inviànd na létra a Dante Cruicchi, presidènt dal Cumitâ par gl'unurànsi a i cadû ad Marzabòt.[3] 'L argumènt 'l è stâ tratâ in dal film L'Uomo che verrà girâ par Giorgio Diritti in Emigliàn.[4]
In d'l Utóbar dal stés an l'à dit ch'l'éra 'd acòrd cun al fat ch'la cumèdia Anomalo Bicefalo ad Franca Rame l'andìs in ónda anc s'la gh'iva dèntar dal crìtichi còntra sò marè.
In d'l Avrìl dal 2005, intervistàda p'r al Corriere della Sera a riguàrd dal referéndum su la fecundasiòṅ asistìda, l'à dit ch'la sarév andàda a vudàr ad sè parchè "andàr minga a vudàr al vól dir afruntàr minga al prublèma. Èsar ciamâ al vōd, invèci, a vól dir infurmàr-as anc dand a mènt al sò cunvinsiòṅ religióśi, filuśófichi o pulìtichi. Quél ch'l è impurtànt 'l è minga far finta ch'al prubléma al n gh sia minga". Faghénd acsè la s éra misa còntra a sò marè e a la Cēsa ch'i vlìvan ch'al referéndum al falìs (ròba che pò l'è andàda in pòrt).[5]
Al 31 ad Śnar dal 2007, la manda na létra al giurnàl la Repubblica par dmandàr a sò marè ad scuśàr-as sèg in pùblic parchè in pùblic lì lò al gh'iva mancâ ad rispèt faghénd di cumplimènt esplìcit a la soubrette Mara Carfagna durànt la traśmisiòṅ di Telegat. «S'a n fus minga spuśâ a ta spuśarév subìt!» 'l è quél che Berlusconi, ch'al gh'iva da piò ad stant'an, 'l à dit a la showgirl che pò la sarév dvintàda un sò minìstar. «Mè a 'ndrév dapartùt vòsc!» l'è stada la rispòsta ad la Carfagna. 'L epiśòdi 'l à fat scalpór in tut i giurnài dal mónd.[6]
Al 28 'd Avrìl dal 2009, prima di elesiòṅ europèi, la manda p'r e-mail un sò cuntribùt a na discusiòṅ s'al velìni in pulìtica vèrta da la fundasiòṅ Farefuturo, davśèṅ a 'l presidènt dla Cambra Gianfranco Fini.[7]
Quést chè in sima 'l è al sò punt ad vista rispèt al fat ch'al partî ad sò marè, al Pòpul dla Libertà, al vliva mètar in lista dal velìni e dal soubrette e p'r al fat che Berlusconi 'l era andâ a festegiàr al cumpléan ad la śóvna Noemi Letizia, na ragasóla ad Casoria.[8]
Du dè dòp, al diretór dal giurnàl Libero, Vittorio Feltri al gh rispónd cun 'n artìcul in prima paǵna cun al tìtul «Veronica velina ingrata» in du al tira fóra da i casét dal sò foto cun al téti ad fóra durànt un lavór a teàtar ad vint an prima e al scriv «Un pregiudìsi che la madame la n gh'arév minga 'd avér parchè pròpria lē la vèṅ dal mónd dal spetàcul e 'd arcurdàr i èṅ al sò eśibisiòṅ sensa regipèt in sal palc dal teàtar Manzoni in du l'à cgnusû Silvio, inamurànd-as».[9]
Al 3 ad Maǵ dal 2009 i più impurtànt giurnài nasiunàl i fan gnir fóra la nutìsia dla dmanda ad separasiòṅ ad Veronica Lario in di cunfrònt ad Silvio Berlusconi e lē la cunférma tut a l'Ansa.
La sò biugrafìa uficiàla, Tendenza Veronica l'è scrita par Maria Latella par la Rizzoli e l'è gnuda fóra na prima vòlta in dal 2004 e pò incóra in dal 2009 cun di agiurnamènt.
Filmugrafìa
- 1979 - La vedova e il piedipiatti, regìa ad Mario Landi senegiâ par la TV
- 1979 - Bel Ami, regìa ad Sandro Bolchi senegiâ par la TV
- 1980 - La mano indemoniata, regìa ad Marcello Aliprandi film par la TV
- 1982 - Tenebre, regìa ad Dario Argento
- 1984 - Sotto... sotto... strapazzato da anomala passione, regìa ad Lina Wertmuller
Nòti
- ↑ Artìcul sul film Tenebre deagostiniedicola.it
- ↑ Létra ad Veronica Lario repubblica.it, 25 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Intervìsta a Dante Cruicchi corriere.it, 26 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Recensiòṅ ad FilmTV film.tv.it
- ↑ Intensiòṅ ad vót ad Veronica Lario salute.aduc.it, 14 'd Avrìl dal 2005
- ↑ Létra ad Veronica Lario repubblica.it, 31 ad Śnar dal 2007
- ↑ A basta cun al velìni in pulìtica repubblica.it, 27 'd Avrìl dal 2009
- ↑ Ciarpame senza pudore corriere.it, 28 'd Avrìl dal 2009
- ↑ Veronica velina ingrata siciliainformazioni.com, 30 'd Avrìl dal 2009


text:
Pays de la Loire
El Pays-de-la-Loire (nòm uficiàl en fransés: Région Pays-de-la-Loire ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 3,344,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 32,082 km², per 'na densità de 104 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Pays-de-la-Loire l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Loire-Atlantique, Mayenne, Maine-et-Loire, Sarthe, Vendée che i ragrùpa 17 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.503 cümü. La capital de la regiù l'è Nantes.


text:
1920
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 01: l'entra in vigur el Trataa de Versaja.
- 06 08 - Lundra (Inghiltera): i scout reünii in del primm Jamboree mundial pruclamen el Baden-Powell cap scout mundial.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de genar: Renato Carosone, cantant e atur italian.
- 20 de genar: Federico Fellini, regista.
- 18 de mag: Karol Józef Wojtyła, papa Giuan Paul II.
- 1 de utuber: Walter Matthau, atur american.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 30 nuvember - Barceluna: Francesc Layret, pulitegh e avucaa laburista, sassinaa par di pistulee del Sindicat Lliure (n. 1880).
- 25 utuber - Brixton (Lambeth, Lundra, Inghiltera): Terence MacSwiney, patriota Irlandes, dopu 73 dí da greva de la fam in prutesta per el sò impresunament da part di auturitaa Britanigh (n. 1879).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.