text:
Chantun Grischun
Il Grischun (sutsilvan: Grischùn; tudestg: Graubünden; talian: Grigioni; franzos: Grisons; latin: Grisonia) è in chantun da la Confederaziun svizra. El è situà il pli a l’ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns. Topograficamain è il Grischun ordvart sparpaglià; el dumbra radund 150 vals, 615 lais e 937 pizs. Plinavant è il Grischun l’unic chantun da la Svizra ch’è uffizialmain triling (cun las trais linguas tudestg, rumantsch e talian).[2]
Num e vopnaEdit
Il chantun Grischun porta il num da l’anteriura Lia Grischa. Entaifer la Republica da las Trais Lias furmava quella la lia cun la pli gronda paisa politica. Sco num per l’entir territori cumpara il term ‹Grischun› a partir dal 15avel tschientaner (da quel temp però parallel sper diversas autras denominaziuns).
En il 16avel tschientaner han ils umanists er transferì il num antic ‹Rezia› sin il territori dal Grischun. Quest term fa allusiun als Rets, il pievel preistoric sesent en la part orientala dal Chantun odiern, ed al num ‹Raetia› da l’anteriura provinza romana. Il 1799 è il Grischun vegnì integrà sco ‹Chantun Rezia› en la Republica helvetica ed er oz datti anc divers nums che regordan a questa denominaziun: la Viafier retica, il Museum retic e.a. Cun l’acta da mediaziun dal 1803 è ‹Grischun› daventà il num uffizial.[3]
La vopna dal chantun Grischun sa cumpona da las vopnas da las anteriuras trais lias: Lia Grischa (sisum a sanestra), Lia da las Diesch Dretgiras (sisum a dretga) e Lia da la Chadé (capricorn).
GeografiaEdit
Il chantun Grischun cuvra l’entir sidost da la Svizra ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals. La surfatscha dal Chantun munta a 7105 km², uschia ch’il Grischun è il pli grond chantun svizzer. Pervia da las cundiziuns geograficas/topograficas è el dentant be pauc populà. Ordinà tenor abitants sa chatta il Grischun sin la 14avla plazza. Guauds cuvran 20 % da sia surfatscha. Il Chantun è alpin e cumpiglia las muntognas da las vals dal Rain e da l’En. En il Grischun sa chattan 462 pizs che surpassan 3000 meters sur mar ed in che surpassa 4000 meters: il Piz Bernina (4049 m s.m.; cun il piz lateral La Spedla 4020 m s.m.). Il punct il pli bass furma il cunfin cun il chantun Tessin (260 m s.m.).
Il Grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers: en il sidvest cun il chantun Tessin, en il vest cun il chantun Uri, en il nord cun il chantun Glaruna e cun il chantun Son Gagl. Il Grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais: cun il Liechtenstein e cun l’Austria (pajais federativs Vorarlberg e Tirol) en il nord, cun l’Italia en l’ost (Tirol dal Sid) ed en il sid (Lumbardia). Sper il Grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun Son Gagl cun trais differents pajais vischins.
Las auas dal Grischun sbuccan en trais differentas mars: il Rain cun ses flums da funtauna (il Rain Anteriur ed il Rain Posteriur) curra vers la Mar dal Nord. Or da l’Engiadina en l’ost dal Chantun sburfla l’En che terminescha ses viadi en la Mar Naira. Las vals italofonas dal Grischun dal Sid (la Val Mesauc cun la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav) mainan lur aua vers il Po e cun quel en l’Adria. La part la pli orientala dal Chantun, la Val Müstair, maina si’aua en l’Etsch che va medemamain a finir en l’Adria. Ils trais intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira sa scuntran betg lunsch davent da la funtauna da l’En datiers dal Pass Lunghin sur Malögia. Da là davent curra en direcziun nord la Gelgia che maina si’aua via il Rain en la Mar dal Nord, vers sid la Maira che maina si’aua sur il Po en la Mar Mediterrana e vers ost l’En che sbucca en il Danubi che finescha en la Mar Naira.
DemografiaEdit
PopulaziunEdit
Per la fin da l’onn 2016 dumbrava il chantun Grischun 197 529 abitantas ed abitants permanents. 18,3 % da tut las abitantas e da tut ils abitants permanents en il Grischun han ina naziunalitad estra.
LinguasEdit
Sco unic chantun da la Svizra ha il Grischun trais linguas uffizialas: il tudestg, il rumantsch ed il talian. Medemamain è el l’unic chantun, en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala. Pervi da quai e pervi da la diversitad culturala, ma era pervia da sia furma e ses caracter, vegn il Chantun era descrit sco pitschna Svizra entaifer la Svizra.
Las vischnancas e las regiuns pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola; il Chantun relascha dentant directivas, spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian.[4]
Abitantas ed abitants tenor lingua principala (dumbraziun dal pievel da l’onn 2000):
- tudestg: 127 755 (68 %)
- rumantsch: 27 038 (14 %)
- talian: 19 106 (10 %)
- auters: 13 159 (8 %)[5]
Ils dialects germans dal Grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer:
- al tudestg svizzer da la Svizra Orientala che vegn discurrì a Cuira, en il Signuradi, en ils Tschintg Vitgs ed en la Tumleastga; quests dialects èn sa derasads durant il temp autmedieval ed il temp modern tempriv nà dal nord (Lai da Constanza e Val dal Rain) respectivamain nordvest (Lai Rivaun-Seeztal) ed han prendì possess d’anteriur territori da lingua rumantscha.
- al tudestg gualser che vegn discurrì en vitgs gualsers colonisads durant il temp autmedieval nà dal chantun Vallais, spezialmain en il Partenz, en il circul da Tavau ed en il Scanvetg sco er en differentas enclavas u inslas linguisticas (Avras, Mut, Sursaissa, Valragn, Stussavgia-Tschappina, Val S. Pieder). En consequenza da la regressiun dal rumantsch èn quests territoris per part creschids ensemen cun l’intschess dal tudestg svizzer da la Svizra Orientala.
- il dialect da Samignun fa, sco unic dialect da la Svizra, part dals dialects tirolais (bavarais-austriacs).
Il rumantsch che vegn discurrì en differents territoris dal Chantun (oravant tut en la Surselva, en parts dal Grischun Central, en l’Engiadina ed en la Val Müstair) sa cumpona da tschintg idioms scrits, numnadamain dal sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. En pli exista il rumantsch grischun sco lingua da scrittira communabla stgaffida a l’entschatta dals onns 1980.
- → Artitgel principal: Rumantsch dal Grischun
Ils dialects lumbards da la Val Mesauc, da la Val Calanca, da la Bregaglia, da Beiva e da la Val Puschlav èn varietads dal lumbard alpin.
En connex cun la realisaziun d’ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais ha la Confederaziun repartì al chantun Grischun enturn l’onn 1850 in grond dumber da Jenics. Dapi lura ha il Grischun era ina populaziun (betg registrada statisticamain, ma stimada sin var 35 000 persunas en tut la Confederaziun) da lingua materna jenica.
Religiuns – confessiunsEdit
En consequenza da l’autonomia communala ha mintga vischnanca pudì decider en il 16avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun. Fläsch è stà l’emprima vischnanca refurmada dal Chantun, suenter èn suandads St. Antönien e blers auters vitgs. Il Grischun tutga pia tar ils chantuns paritetics.
Per gronda part catolicas èn la Val dal Rain Anteriur cun la Val Lumnezia (senza Vuorz, la Foppa e la Val Stussavgia), plinavant il Surses (senza Beiva) e la part centrala da la Val Alvra sco er la Val Mesauc e la Val Puschlav. Per gronda part refurmadas èn il Partenz, il Scanvetg ed il Landwassertal, plinavant il Valragn, la Val Schons ed Avras sco era l’Engiadina (senza Tarasp e Samignun), la Bregaglia e la Val Müstair (senza Müstair). Confessiunalmain maschadadas èn las regiuns Tschintg Vitgs, il Plaun e la Tumleastga.
IstorgiaEdit
L’istorgia dal Grischun sa lascha divider en las suandantas epocas: il temp preistoric e roman, la Currezia medievala, la Republica da las Trais Lias (1524–1798), il Chantun Rezia (1799–1803) ed il chantun Grischun (a partir dal 1803).
- → Artitgel principal: Istorgia dal Grischun
PoliticaEdit
La constituziun chantunala actuala datescha da l’onn 2003. (Access direct a la versiun rumantscha)
LegislativaEdit
L’autoritad legislativa è il Cussegl grond che dumbra 120 commembers. Las deputadas ed ils deputads vegnan elegids tenor procedura da maiorz mintgamai per quatter onns. Il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun: 4000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun, 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha (iniziativa dal pievel), 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender ch’ina lescha statuida dal Cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel. Midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel.
ExecutivaEdit
La Regenza (pli baud: Cussegl pitschen) dumbra tschintg commembras e commembers e vegn elegida dal pievel tenor procedura da maiorz. Ina perioda d’uffizi dura quatter onns; il presidi mida mintg’onn en roda. Ils cussegliers guvernativs actuals (perioda d’uffizi 2019–2022) e lur departaments èn:
- Departament da construcziun, traffic e selvicultura (Mario Cavigelli, PCD)
- Departament d’economia publica e fatgs socials (Marcus Caduff, PCD)
- Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient (Jon Domenic Parolini, PBD)
- Departament da finanzas e vischnancas (Christian Rathgeb, PLD)
- Departament da giustia, segirezza e sanadad (Peter Peyer, SP)
President da la Regenza per l’onn 2021 è Mario Cavigelli, vicepresident Marcus Caduff. Manader da la Chanzlia chantunala è dapi il 2017 chancelier Daniel Spadin.[6]
GiudicativaEdit
Las pli autas dretgiras dal Chantun èn la Dretgira chantunala (responsabla surtut per fatgs civils e penals) e la Dretgira administrativa (surtut responsabla per cas da dretg public). Instanzas subalternas èn las dretgiras regiunalas.
Represchentaziun a nivel naziunalEdit
En il parlament federal deleghescha il Grischun sco mintga chantun dus represchentants per il Cussegl dals chantuns. En il Cussegl naziunal po il Grischun trametter tenor sia cumpart a la populaziun svizra tschintg deputadas e deputads.
Regiuns e vischnancasEdit
Il 2016 è entrada en vigur la refurma dal territori che las votantas ed ils votants dal Grischun han approvà ils 30 da november 2014. Tenor quella è il Chantun dividì da nov en 11 regiuns che figureschan sco purtadras da las incumbensas statalas. Ellas stattan a disposiziun tant per incumbensas communalas sco er chantunalas e remplazzan ils 39 circuls, las 14 corporaziuns regiunalas ed ils 11 districts da pli baud.
Grazia al svilup istoric giaudan las vischnancas en il chantun Grischun in’autonomia communala sco en nagin auter chantun.
- → Artitgel principal: Vischnancas dal chantun Grischun
Economia e turissemEdit
L’agricultura da muntogna ch’è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la Confederaziun ed il Chantun. La branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem.
Il turissem è in factur economic enorm impurtant, tant da stad sco d’enviern, principalmain en las regiuns Engiadina, Tavau/Claustra, Arosa, Lai e Flem, ma era en quasi tut il rest dal Chantun. In turissem particular è quel da cura e bogns a Val S. Pieder, Scuol, Andeer e San Murezzan.
TrafficEdit
Il traffic ha segnà dapi l’antica la colonisaziun dal territori dal Chantun odiern. Il traffic da commerzi furmava in impurtant factur economic; gia dal temp dals Romans passavan chars sur il Pass dal Güglia. Il 1387 ha l’uvestg da Cuira incumbensà l’aristocrat bregagliot Jakob von Castelmur da schlargiar il Pass dal Set ad ina via charrabla.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner existivan en il chantun Grischun vias d’ina lunghezza da radund 1000 kilometers; ma il traffic individual motorisà è vegnì cumbattì vehementamain. Tranter il 1907 ed il 1919 ha il suveran relaschà repetidamain scumonds correspundents. L’admissiun dals autos a partir dal 1925 ha pretendì in schlargiament da la rait da vias, per il qual i mancavan però al Chantun ils meds finanzials. A partir dal 1935 ha la Confederaziun mess a disposiziun meds finanzials ch’han pussibilità d’avrir ils impurtants pass alpins al traffic motorisà. Il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il San Bernardin che collia la Valragn ed il Mesauc.
La rait da vias chantunala odierna cumpiglia 163 kilometers vias naziunalas, 597 kilometers vias principalas e 835 kilometers vias da colliaziun. Las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal Chantun èn ultra da quai accessibels tras ina viafier a binari stretg, la Viafier retica.
CulturaEdit
L’architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn ordvart relevants per il turissem. Il Grischun ha ina gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da Müstair e la Viafier retica en la cuntrada Alvra/Bernina bains culturals da muntada mundiala (UNESCO). Dapi il 1991 è la punt dal Salginatobel sin via d’Aschera a Schuders l’unic monument mundial da la Svizra tenor la premiaziun da la ASCE (American Society of Civil Engineers).
Il chantun Grischun ha sviluppà in’atgna cuschina che sa differenziescha d’autras cuschinas regiunalas svizras. Products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l’aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l’andutgel. Tratgas tipicas èn capuns, plain in pigna, bizochels, canedels, maluns, la turta da nuschs sco er in scuflà da charnpiertg.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Uffizi federal da statistica, consultà ils 20 da zercladur 2015
- ↑ Art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun
- ↑ Planta/Schorta: Rätisches Namenbuch. Berna 1964, p. 713s., 810s.
- ↑ Lescha da linguas dal chantun Grischun, en vigur dapi il 2008.
- ↑ Lia Rumantscha: Rumantsch. Facts & Figures. Cuira 2004, p. 26
- ↑ Pagina uffiziala dal chantun Grischun
LitteraturaEdit
- Achim Walder: Graubünden entdecken, mit Rhätischer Bahn und PostAuto. Walder, Kreuztal 2005. ISBN 3-936575-26-6
- Myriam Engler: Graubünden erleben und lieben. Verlag Terra Grischuna, Cuira 2013. ISBN 978-3-7298-1183-6.
- Handbuch der Bündner Geschichte. Verein für Bündner Kulturforschung im Auftrag der Regierung des Kantons Graubünden. Verlag Bündner Monatsblatt, Cuira 2000. ISBN 3-9053-420-06


c: text/html

text:
Per cumenzar descriva l’autur curtamain las premissas da la guerra che van enavos en il 19avel tschientaner. Suenter l’attentat da Sarajevo sa stgargian alura las tensiuns politicas e militaras tranter differentas allianzas ed involvan successivamain tut las grondas naziuns en ina guerra mundiala.
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)
Participants: Pauli Sacchi, Gion Giusep Deflorin, Johann Deragisch
Redacziun: Guglielm Gadola
Radioscola 16-5-1973
Numer d’archiv: 2126

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bilantscha da program 2014
Ir enavant. L’onn 2014 han chasas da medias enturn tut il globus gì da realisar defi nitivamain, che l’avegnir ha cumenzà per la branscha da medias. Models da ga settas, radios u televisiuns ch’han funcziunà durant decennis na funcziuneschan betg pli. Medias vegnan consumadas pli e pli sin smartphones e tablets, infurmaziuns vegnan derasadas tras medias socialas, sco Facebook u Twitter. Novitads tschertga il public online, la televisiun classica è daventada in medium da divertiment e recreaziun. Strategias da resistenza cunter quests svilups na portan nagut. L’unica resposta sin quests svilups è la via da l’innovaziun, da la creativitad, la via che s’orientescha enavant e betg enavos.


text:
La CDEP è responsabla per coordinar la politica da furmaziun e da cultura sin plaun naziunal. Ella s'engascha per in'auta qualitad, per l'egualitad da las schanzas, per la permeabilitad e per la mobilitad en il sistem da furmaziun svizzer.
En Svizra portan ils chantuns la responsabladad principala per ils fatgs da furmaziun e da cultura. Els coordineschan lur lavur sin champ naziunal. Per far quai furman las 26 directuras e directurs chantunals da l'educaziun publica in'autoritad: la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP). Il Principadi da Liechtenstein sa participescha a las lavurs da la CDEP.
La CDEP agescha sa basond sin ils artitgels da furmaziun da la Constituziun federala e sin il dretg interchantunal en il sectur da la furmaziun. La CDEP agescha en moda subsidiara ed ademplescha incumbensas ch'ils chantuns e las regiuns na pon betg ademplir. En dumondas da la furmaziun collavura ella cun la Confederaziun. Ella represchenta la Svizra en organisaziuns internaziunalas, uschenavant che lur activitads pertutgan la suveranitad da scola e da cultura dals chantuns.
L’organ da decisiun suprem da la CDEP è la radunanza plenara. Las fatschentas vegnan elavuradas da la suprastanza da la CDEP.
La basa giuridica per la collavuraziun dals chantuns en il sectur da furmaziun è dapi l’onn 1970 il Concordat svizzer da scola. La lavur da la CDEP sa basa plinavant sin ulteriuras cunvegnas interchantunalas.
Collecziun dal dretg versiun tudestga versiun franzosa versiun taliana
Ina invista da las lavurs d'execuziun e da project actualas dat il program d'activitads.


text:
Sin l'app datti bleras rutas da viandar, ch’ins po far cun agid dal gps. Sco quai che Dieter Müller, il manader da fatschenta dal Parc Ela ha ditg, haja quai dà blers resuns positivs enfin oz. L’avantatg saja, ch’ins possia integrar en l'app bleras infurmaziuns davart attracziuns per lung da las sendas da viandar e l'app vegnia adina puspè actualisada.
L’onn passà saja p.ex. vegnì integrà in viadi circular a Filisur «Filitour». Ina istoricra haja fatg bleras retschertgas ed intervistas per l'app. Tranter auter pon ins tadlar registraziuns d’avant passa 60 onns, nua ch’igl è anc da sentir il rumantsch local da Filisur, ch’è oz mort ora.


text:
Il cusseglier federal Alain Berset prevesa da pauschalisar il tractament ambulant e limitar quel era da temp. Dentant na possia betg tut vegnir generalisà cun pauschalas, causa che mintga tractament ambulant è auter. Per exempel po ina simpla operaziun segir vegnir pauschalisada di Jürg Schlup, president dal FMH. Dentant na possian ins betg pauschalisar la tgira da glieud dementa, perquai che mintgin dovra in auter temp da tgira. I sajan era ils dements, ils uffants ed ils pazients cun problems psichics che pateschian il pli fitg.
Las tariffas da medis vegnan regladas en l'uschenumnà Tarmed. Quel vala en blers cas sco antiquà. Uschia datti per exempel operaziuns ch'èn vegnidas pli simplas, ma che vegnan indemnisadas vinavant tenor la tariffa veglia. En il focus stattan las prestaziuns sco per exempel la radiologia, la medischina dals egls, la dermatologia ed era la medischina da culiez, nas ed ureglias. Ma il president da l'FMH Jürg Schlup di, era sch'ils apparats èn vegnids pli bunmartgads e moderns stoppian ins era savair ir enturn cun quels uschia ch'ils custs da persunal vegnan pli auts.
Spetgar ed analisar
Era sche la FMH crititgescha la proposta da sbassar las tariffas èn era els da l'avis ch'i dovra en mintga cas ina revisiun dal TARMED.
Tenor FMH fissi anc da spetgar, da far sco emprim ina analisa cumpletta da la situaziun e lura agir. Tenor Schlup èn las organisaziuns pertutgadas, la FMH, las cassas da malsauns ed ils ospitals londervi da chattar soluziuns. Proxima stad duess esser la proposta sin maisa. Dentant han las trais organisaziuns adina puspè empruvà da tschertgar soluziuns ensemen ma ellas n'èn betg vegnidas perina. Perquai ha Berset intervegnì cun sia proposta.
RR actualitad 12:00
Tge è Tarmed
Il bler da quai che medis, praticas ed ospitals fan, vegn quintà giu tras Tarmed. Tarmed è pia la tariffa per medis. Tarmed regla quant ch'in medi po pretender per studegiar actas, per pigliar sang, l'operaziun vid l'egl euv. Ins po dir: Tarmed regla quant che medis fadigian e pazients e cassas ston pajar.


text:
Alexi Nay e Marcus Hobi han creà en il decurs dals davos decennis veritabels semperverds. Chanzuns sco «Il clom dalla Greina», «Quei dat ei buc tier nus», «Surselva» e bleras autras fan bunamain gia part da la ierta culturala rumantscha. Ed il duo chanta anc adina, quest atun publitgeschan els dus lur tschintgavel album.
Students e chantauturs
Alexi Nay e Marcus Hobi emprendan d’enconuscher in l’auter a la recruta nua ch’els èn en la medema cumpagnia. Alexi Nay da Zignau aveva gist finì il seminari da scolasts. Suenter la recruta dat el scola in onn e va suenter a Friburg per studegiar scolast secundar. Marcus Hobi da Mels ha fatg la matura a Mustér ed emprendì là rumantsch. El va per in onn a Paris e silsuenter medemamain a Friburg.
A Friburg è uschia l’entschatta dals onns 80 l’entschatta d’Alexi e Marcus. En lur abitaziun da students chantan, scrivan e cumponan ils dus giuvenots atgnas chanzuns. Bainbaud dumbra lur repertori 16 chanzuns. L’onn 1984 cumpara lur emprima platta: «Ina canzun».
Duas vuschs, ina ghitarra, ina flauta
Lur represchentaziun è simpla: duas vuschs, ina ghitarra, ina flauta e forsa in tamburin. Alexi e Marcus dattan quels onns 80 concerts dapertut. Els chantan per emissiuns da la televisiun, fan registraziuns per il radio e daventan dus chantauturs populars en la Rumantschia.
Enconuschents sur la Rumantschia
1985 scrivan els la chanzun «Il clom dalla Greina», ina decleraziun d'amur per questa cuntrada e per preservar la planira da la Greina dad in lai artifizial. Questa chanzun fa enconuschent ils dus chantauturs era sur la Rumantschia ora. L’onn 1986 cumpara lur segunda platta «In clom». Gliez onn survegnan els il pitschen Prix Walo. Be quatter onns pli tard publitgeschan els il terz album «Anavon».
Lur chanzuns tanschan davent d’ina chanzun populara vi tar ina descripziun da la natira, dad ina chanzun da protest enfin tar ina chanzun d’amur. L'onn 1990 vegnan Alexi e Marcus undrads cun il premi da cultura «Pader Flurin Maissen» ed in onn pli tard survegnan els il premi da promoziun dal chantun Grischun.
Nus vein mai calau.
Suenter ils onns 90 èsi pli ruassaivel enturn Alexi e Marcus. Omadus han famiglia e lavuran. Marcus Hobi è scolast secundar e viva a Vilters. Alexi Nay stat a Vella ed è inspectur da scola. Mintgatant dattan els in concert, plitost en in ravugl pli pitschen. Era sch’els na concerteschan betg pli uschè savens, chalà n’han Alexi e Marcus mai.
L’onn 2008, quasi 20 onns suenter il terz disc, cumpara «Salischina». En quella producziun collavuran Alexi e Marcus cun differents auters musicists.
«Alexi e Marcus – 35 onns en dus»
Alexi e Marcus èn dapi 35 onns ensemen sin viadi musical. Quest‘atun cumpara lur tschintgavel disc. Ina buna chaschun per purtretar il duo en in film documentar cun il titel «Alexi e Marcus – 35 onns en dus». En ina tura sur la Greina reflecteschan ils dus chantauturs lur istorgia ed els raquintan da lur messadis, plaschairs e reacziuns. «Alexi e Marcus – 35 onns en dus» è in film davart ina amicizia musicala singulara en la Rumantschia.
Il film «Alexi e Marcus – 35 onns en dus» da l'emissiun Cuntrasts mussa l'amicizia e la carriera musicala dad Alexi Nay e Marcus Hobi – dumengia, ils 14 d'avrigl 2019, a las 17.25 sin SRF1.
TR Cuntrasts 17:25


text:
Dunsainas da persunas èn suenter las attatgas anc adina en stadi critic. Quai rapporta il post d’observaziun per ils dretgs umans sirian, che stà strusch a l’opposiziun. Duas explosiuns en il quartier dad Al-Schagur han stremblì la sonda in lieu da pelegrinadi schiit.
Victimas per gronda part pelegrins iracais
Sco quai che las autoritads han rapportà è la gronda part dals morts e dals blessads pelegrins schiits da l’Irac. La communitad internaziunala stoppia condemnar quest crim terroristic sin civilists iracais ha ditg il ministeri da l'exteriur da l’Irac. Las attatgas èn vegnidas fatgas sin ils bus dals pelegrins.
Anc nagin è sa declerà responsabel per las attatgas actualas
Attatgas sumegliantas èn idas en il passà savens sin il conto da la milissa da terror islamistica IS, ch’è sunnita e sa vesa uschia en opposiziun encunter ils schiits. Per las attatgas actualas sin ils pelegrins a Damascus n’è sa declerà responsabel anc nagin.
RR novitads 12:00+


text:
Pognà
Pognà (Pognano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 13 km de la sità e a 157 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 602 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,2 km² e 'na densità de popolasiù de 501 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àrsen, Lürà, Spirà e Verdèl.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pognà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Grosseto
Grosseto l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.183 abitàncc (dato del 2016), 'na superfìce de 474,46 km² e 'na densità de 173 ab./km².
El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.
Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.


text:
Stranud
El stranud (variant sternud, starnud) a l'è 'na violenta emission d'aria di polmon, de solet correlada a 'n stat de infiammazon virala, tipega del fridor o di formi de allergia o de irritazion di mucos con di sostant irritant. Spantegaa oltra che in di uman anca in d'on poo de mammifer, in di gainn e in di iguann, i gott del stranud de l'omm pòden fà i 16 km/h e rivà a pocch men de on meter.
A quej che stranuden se dis "s'cioppa", "crepa" o "evviva", menter che in del passaa a l'era spantegaa anca "felicità"


text:
Temp da guerra ed onns da boom, dumondas socialas ed ecologicas, la sfida da la globalisaziun… Il cudesch ‹La Svizra en transfurmaziun› preschenta l’istorgia dal pajais dals onns 1930 fin l’entschatta dal 21avel tschientaner – a moda cumpacta e tuttina en ina varietad tematica surprendenta.
La Chanzlia federala – Attenziun, il film cumenza!
Dretgs politics, communicaziun, lavur da stab – las incumbensas da la Chanzlia federala èn multifaras, ma sa splegan savens in pau en la sumbriva da las politicras e dals politichers. En questa broschura sa drizza la glisch da reflectur per ina giada sin las persunas davosvart.


text:
Sabina Harris, oriunda da Sevgein è dapi indesch onns maridada cun in Canadais, viva a Tatlayoko Lake, ina vallada rodund 300 kilometers lingia directa nord da Vancouver. Quai è en la provinza British Columbia en il vest dal Canada. En quella regiun ha quai dà ils 7 da fanadur in ferm urizi. Ils chametgs han pervia da la setgira envidà numerus incendis. Er datiers da la ranch dals Harris hai cumenzà a brischar.
Betg pertutgads directamain
Tatlayoko Lake, la vallada nua che Sabina Harris abitescha cun sia famiglia n'è betg pli pertutgada directamain dal fieu. Perquai ch'i ha dentant uschè blers fieus enturn ed enturn è l'entira regiun serrada giu dal rest dal mund. Al cumenzament han ils abitants da la vallada dentant stuì cumbatter persuls encunter in fieu cunquai ch'ils pumpiers eran fatschentads en auters lieus cun incendis pli gronds. Quai fieu saja dentant sut controlla, er grazia ad in helicopter ch'ha purtà aua.
Rodund 20'000 persunas evacuadas
Las citads grondas en il vest da lur ranch èn schizunt evacuadas dal tuttafatg, per part han ils abitants dentant uss pudì turnar. Sabina Harris e sia famiglia sesan er sin valischs pachetads per esser preparads sch'els vegnissan er evacuads. Uss na quinta ella dentant betg pli da vegnir evacuada. Tuttina èn els serrads èn e na pon betg ir a cumprar en. In helicopter da l'armada è vegnì cun da mangiar ed ina firma ha survegnì la lubientscha da purtar benzin e diesel tar las ranchs en la vallada. Uss speran ils abitants da la regiun sa chapescha sin plievgia. Las prognosas empermettan dentant vinavant bell'aura.
RR actualitad 12:00


text:
Cursas naziunalas ed internaziunalas da biatlon. Quai è stà ils ultims onns la vita da Gian Fadri Jäger. Duas giadas è el schizunt stà a campiunadis mundials dals juniors. Ma enstagl da sa tschentar insacura ils proxims onns en la cuppa mundiala terminescha Jäger uss sia carriera, paucs dis avant ses 21avel anniversari. El ha ina nova finamira e vul studegiar medischina a l’universitad da Berna. Tschent per tschent n'è quai dentant anc betg. Pervia dal numerus clausus sto el pir anc dumagnar in examen d’admissiun.
Cumbinar scolaziun e sport na vegn betg en dumonda
Sa chapescha ch'el hajà ponderà da cumbinar studi e sport. Tenor el fiss quai teoreticamain pussaivel, ma probabel fiss quai in memia grond burdi. E sch’el stoppia sa decider, lura saja l’interess per il studi da medischina pli grond che l’amur per il biatlon. Gian Fadri Jäger resta dentant tuttina collià cun ses sport. Sut la nova schef-trenadra Lidiia Shek daventa el trenader assistent dal center da prestaziun da la Svizra orientala a Lantsch.
Mamma e figl sco trenaders
Gian Fadri è gia il segund da la famiglia Jäger che è trenader en l’Arena da biatlon a Lantsch. Sia mamma Gilda ch’ha accumpagnà el durant sia entira carriera è engaschada là sco trenadra da tir. Ella eri da giuvna ina buna tiradura e pervia da la carriera da biatlon da ses figl saja ella sa glischnada viaden ed haja cumenzà a dar enavant sia savida sco tiradura. Uss sa era il figl Gian Fadri dar enavant sias experientschas sco biatlet.
Trenader da ses anteriurs collegas
Gian Fadri Jäger di da sasez ch’el eri mintgatant in stroli cun ses trenaders. Uss è el sez trenader e dad in mument sin l’auter è el schef da ses anteriurs collegas d’equipa. Ina constellaziun nunusitada, mo era interessanta.
Sportissimo 17:00


text:
Grischun Central - Tunnel Crapteig è vegnì sanà per 28 milliuns
Il tunnel Crapteig a Tusaun è vegnì sanà. Grazia ina nova ventilaziun duessi en l’avegnir en cas da brischaments esser pussaivel, da tschitschar davent il fim. En tut èn vegnidds 44 fanestrigls d’ariaziun, e l’entira illuminaziun è vegnida midada sin LED.
La gronda part da las lavurs duess esser a fin la fin da quest mais, scriva l'uffizi federal da vias. En il decurs da l’onn vegnan anc installads ventilaturs pitschens che vegnan montads vi dal plafond.
En ina segunda fasa vegn construida ina galaria per fugir. Quellas lavurs duessan cumenzar l’onn proxim. Il tunnel Crapteig è vegnì construì l’onn 1996. El è radund dus kilometers lung ed ha ina pendenza da 6.5%.
Maletg
1 / 12
Legenda:
Quest plafond dal tunnel vegn proximamain betunà.
Federico Belotti
Maletg
2 / 12
Legenda:
Il plafond dal palantschieu intermediar vegn proximamain betunà.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 12
Legenda:
Questas clappas vegnan avertas en in cas da brischament, per tschitschar davent il fim.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 12
Legenda:
Quest ventilatur imposant zuffla davent il fim en in cas da brischament, quai sur il palantschieu intermediar dal tunnel.
RTR, Federico Belotti
Maletg
5 / 12
Legenda:
Qua po il fim vegnir zuffla davent en in cas da brischament.
RTR, Federico Belotti
Maletg
6 / 12
Legenda:
Il tunnel Crapteig è vegnì sanà cumplettamain.
RTR, Federico Belotti
Maletg
7 / 12
Legenda:
Las lavurs da renovaziun èn adina vegnidas fatas durant la notg.
RTR, Federico Belotti
Maletg
8 / 12
Legenda:
Ina da 44 clappas sur la via dal tunnel dal Crapteig.
RTR, Federico Belotti
Maletg
9 / 12
Legenda:
L'interess per la notg da las portas avertas è stà grond.
RTR, Federico Belotti
Maletg
10 / 12
Legenda:
Ils visitaders da la notg da las portas avertas han pudì guardar da manaivel la nova illuminaziun.
RTR, Federico Belotti
Maletg
11 / 12
Legenda:
Tut las glischs èn vegnidas remplazzadas entras glischs da LED.
Federico Belotti
Maletg
12 / 12
Legenda:
Marco Ronchetti, il manader dal sectur managemend da projects nord da l'uffizi federal da vias.
RTR, Federico Belotti


text:
Cura duess ins festegiar l’anniversari sche na betg a la data cura ch’ins è naschì? Questa dumonda sa tschenta a las persunas che han lur anniversari ils 28 da favrer en trais da quatter onns. Uschia era per Vincent Augustin. U forsa tuttina betg: Cura ch' els eran anc pitschens, na festegiavan ins anc betg propi l’anniversari.
Ils 28 da fevrer era memia baul ed il proxim di, igl emprem da mars, era mintgamai il Chalandamarz.
Realisà che la data da ses di da naschientscha è in zichel pli speziala, haja Vincent Augustin en scola primara. Pir lura haja el savì tge che quai muntia insumma ed haja pudì cumparegliar sia data da naschientscha cun quella dals auters.
Pli interessant che miu agen di da naschientscha era quel da miu frar giuven. El haveva numnadamein il medem di natalezi sco la tatta.
Uss, sco creschì, festegia el per regla l’emprim da mars ses anniversari, uschia Vincent Augustin.
Quest onn festivescha Vincent Augustin ses 60avel anniversari sin pista. El è numnadamain en vacanzas da skis. "Cura ch' jeu tuornel, dat ei lu aunc ina buna tscheina cun l' entira famiglia."


text:
L’onn passà hai dà 60 accidents da tren en Svizra. Quai resulta da las cifras che l’Uffizi federal da statistica ha communitgà. Quai èn 11 accidents pli pauc che l’onn avant, 160 pli pauc ch’avant 20 onns e 560 pli pauc ch'avant 50 onns. Il trend mussa uschia ch'il traffic da viafier vegn adina pli segir.
17 persunas èn mortas tar accidents da tren il 2019. Suicidis n’èn betg resguardads en questa statistica. Passagiers n’èn – sco quasi adina ils ultims 10 onns – betg stads tranter las unfrendas. Il 2018 èn mortas 15 persunas tar accidents da tren ed ils 10 onns avant tranter 13 e 27 ad onn. Las bleras unfrendas èn mortas il 2019 sin ils binaris e duas dad ellas sin ils passadis.
Dals accidents tar il traffic da viafier èn l'onn passà 11 stads collisiuns. Tschintg giadas èn in tren u singuls vaguns ids sur ils binaris or ed er tschintg accidents hai dà tar passadis da viafier.


text:
Massaja
Massaja (nom ufizial in italian Missaglia) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 8 681 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,5 km² e ona densità de 755 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Casanööf, Lumagna, Muntavégia, Muntisel, Usnach, Peregh, Sirtol e Viganò.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Massaja l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scùria
La scùria (in itagliàṅ frusta da 'l latìn fūstis, strumènt ad suplìsi) l'è n'arma biànca fata da na lasa sutìla tuta anvlupàda o na sìngia da na banda e da 'n mànag, ad sòlit ad légn, da cl'atra. In gènar la lasa la và da dū a siē mét'r ad lunghésa mént'r al mànag al pōl rivàr a nuànta cm.
L'è druàda par dar di cōlp a i ès'r umàṅ o a 'l bèsti par cuntrulàr-i, par punisiòṅ o par turtùra. Al scurìadi, dadi in dla schina o in di pē, i fànan dimóndi mâł sénsa però masàr, inólt'r i ciòc'n un muć. In dal mónd iślàmic la fatwā la prevéd al scuriàdi cuma manéra par punìr i culpévui.
I fantèṅ i la dróan in dal cursi su i cavài par far-i andàr più śvélt mént'r in di cîrc i dumatōr i s sarvìs'n ad cal strumènt chè par cuntrulàr e tgnir schis i lèòṅ, al tigri e gl'elefànt. In di rapòrt sadumàś i padròṅ i gh'aṅ dal vòlti la scùria par dar adòs a i sò séruv e par far-ag cumpréndar chi cmanda.
Môd ad dir
- mo và a pés cun la scùria: dar adòs a qualchidòṅ
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Scùria


text:
- Betg pachetar en memia bler: Tenor ils dus Grischuns hajan ins la tendenza da prender cun bler memia bler sin in viadi cun il busin. Dovran ins propi tschintg t-shirts ni tanschan dus?
- Mirar tge ch’è spezial en auters pajais: Dovran ins ina vignetta speziala u valan uschiglio reglas spezialas? S’infurmar ordavant.
- Serrar giu il gas en il busin: Pierina Beeli metta gronda paisa da na betg emblidar da metter il gas giuadora e na laschar quel en l’auto sur notg. Quai sappia vegnir malsegir.
- Betg esser naìv: Ir cun egls averts atras il mund ed esser in zichel sceptics, sch’esters vegnian e veglian insatge dad ins, di la giuvna da 24 onns.
- Chargiar giu las cartas online ordavant: Savens na hajan ins betg internet en l’exteriur e lura èsi bun, sch’ins ha gia chargià giu ordavant la carta. Adatg: Quellas na sun betg adina actualas, agiunta Pierina Beeli.
- Mirar nua ch’ins astga star sur notg: En Svizra èsi scumandà da simplamain parcar il busin insanua sper il guaud u la via. S’infurmar ordavant nua ch’ins ha la pussaivladad da parcar il busin. Tip: l’app «park for night».
- Cumprar en ordavant da mangiar ed avair cun avunda da baiver: Ma adatg, sch’ins n'ha betg ina frestgera en il busin ston ins mirar, tge mangiativas, che na vegnan betg schletas, sch’i vegn chaud.
- Mirar, ch’ins pachetescha en tut ils utensils per cuschinar: Pierina Beeli e Matteo Manno han era schon emblidà las furtgettas e stuì improvisar cun mangiar.
Il pli impurtant saja dentant:
Esser averts per novas chaussas ed aventuras, ir cun egls averts atras il mund. Uschia vesan ins bellischems lieus. Ins stoppia esser flexibel e betg emblidar da giudair il temp.
In simpel recept da Pierina Beeli
- L’entschatta cuschinar pasta
- Lura metter vitiers legums e derscher giu tut
- Lura stgaudar groma e derscher enavos la pasta ed ils legums en la chazzetta
- Natiralmain betg emblidar da cundir e pront è la tschaina
Tip: Anc meglier è il recept sch’ins va per bulieus frestgs en il guaud u piglia in pesch per mangiar vitiers.


text:
MERS
La MERS (Middle East Respiratory Syndrome, cioè Sindrome Respiratoria del Medi Orient) a l'è una malatia causada del MERS-CoV e compagna de la SARS ma retegnuda, al dì d'incoeu, pussee grama, cont una mortalità vesina al 35% di cas rilevad, forsi grazzia al fort tropism per el tessud epitelial, roba rara per 'sti virus, e 'na certa resistenza al sistema imunitari natural.
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su sindrome respiratoria del Medio Oriente


text:
Nicole Schneider ha 26 onns e lavura dapi trais onns sco logopeda en Surselva. Ella surpiglia la direcziun dal servetsch a partir da l'emprim d'avust 2018.
La manadra partenta, Lucia Lechmann Carigiet è leda ch'igl è reussi da chattar ina soluziun interna per sia successiun. Nicole Schneider enconuschia bain il servetsch e sias structuras sco era las circumstanzas e cundiziuns da lavur e l'entir team da la regiun, uschia Lucia Lechmann Carigiet. Cun sia savida dal fatg, sco persunalitad communicativa che saja s'integrada fitg bain en Surselva e cun ses talent d'organisar adempleschia ella fitg bain las premissas per manar il servetsch logopedic.
Lucia Lechmann Carigiet ch'è engaschada dapi il 2000 sco logopeda ha manà il Servetsch logopedic Surselva (SLS) dapi il 2008. A partir dal nov onn da scola vegn ella a sa deditgar cumplainamain a la lavur terapeutica e resta uschia vinavant fidaivla al SLS sco logopeda.
RR novitads 10:00


text:
La societad aviatica prenda posiziun
La maschina cun 144 passagiers e 6 commembers d’equipa a bord era sin viadi da Barcelona a Düsseldorf. Quai ha ditg il directur da la Germanwings, Oliver Wagner. Fin uss n'hajan els nagins avis sin la raschun da la crudada. Wagner ha era exprimì sia profunda cumpassiun cun ils confamigliars ed ils amis da las unfrendas.
Unfrendas da differents pajais
Tenor la Germanwings èn 67 da las unfrendas burgais tudestgs, tranter quels era ina classa cun 16 scolars e 2 scolasts da Rain dal Nord-Vestfalia. Il dumber possia dentant anc sa midar. Avant aveva la regenza spagnola annunzià, che 45 da las unfrendas sajan da la Spagna. Danunder che las ulteriuras unfrendas derivan, n'è il mument betg enconuschent.
La crudada da l’aviun consternescha
Plirs schefs da stadi han condolà a la Germania. Ed era en la Germania sez ha la chanceliera Angela Merkel, sco era il president Joachim Gauck, exprimì lur condolaziuns a las famiglias pertutgadas.
Nagin signal d’urgenza
La squadra da l’aviun tudestg n’haja betg tramess in signal d’urgenza, quai annunzia la Direcziun generala da l’aviatica civila franzosa. I saja stà la controlla aviatica ch’haja decidì da declerar l’aviun sco sparì suenter ch’il contact era rut giu. I na dettia nagins indizis per in’attatga da terror.
Lieu da crudada è bloccà
Lieu da la crudada saja Digne-les-Bains en la regiun Alpes-de-Haute-Provence, quai è var 100 kilometers en il nordvest da Nizza. I sa tractia d’in lieu mal accessibel, ha il ministeri da l’intern franzos communitgà.
Equipas da salvament han cuntanschì il lieu da la disgrazia e confermà che tut ils passagiers da l'aviun crudà sajan morts. La polizia franzosa ha bloccà il lieu da crudada, ed ella quinta da duvrar plirs dis per vegnir a val cun las unfrendas. , il link avra en ina nova fanestra
Aura strusch ina raschun
L'aura al lieu da la disgrazia era tenor ils servetschs meteorologics da la Frantscha ruassaivla, rapporta la gasetta «Le Monde». Ed il pilot da l'aviun aveva pli che 10 onns experientscha ed aveva fatg pli che 6'000 uras sgols, ha la Germanwings inditgà.
Aviun è 24 onns vegl
Tenor infurmaziuns da la pagina d’internet Airfleets.net è la maschina dal tip A320 vegnì surdada a la Lufthansa ils 6 da favrer 1991, ed è uschia 24 onns veglia.
RR novitads 12:00


text:
Tranter ils onns 2000 e 2017 hai mintgamai dà tranter 52 e 257 cas da FSME en Svizra, scriva l’Uffizi federal da sanadad publica en sia communicaziun. L’october 2017 hai dà 36 cas, quai ch'è in record dapi l’onn 2000. Encunter l’inflammaziun dal tscharvè pon ins laschar virolar. Cas da borreliosa, che vegn medemamain transmessa sur zeccas hai dà pli paucs l’onn 2017 – cumpareglià cun auters onns. Quest onn èn radund 23’000 persunas idas tar il medi pervi da zeccas.
Era il Grischun ha registrà dapli cas
Tranter l’onn 2007 e 2012 hai dà mintgamai 1 enfin 3 cas ad onn d’inflammaziun dal tscharvè pervi da zeccas en il Grischun, l’onn 2014 gia 8 e quest onn 18. Martin Mani, il medi chantunal relativescha dentant questa progressiun da cas. L’inflammaziun dal tscharvè saja vegnida ils ultims onns pli e pli en il focus da la publicitad. Uschia tschertgian medis pli spert il virus e chattian era el.
Novs territoris
Grazia al stgaudament dal clima sa derasan las zeccas che derasan il FSME en territoris, nua ch’ellas eran anc betg avant intgins onns. Adina privlus èsi stà en la Val dal Rain da Cuira, en il Partenz ed en il Scanvetg. Avant in u dus onns èn parts da la Surselva vegnidas vitiers; Sumvitg, Trun e Breil. Tranter Vuorz e Tumein parevi dad esser segir, ma ussa vegnan registrads era cas or da quests territoris.
RR actualitad 07:00


text:
di: Nino Rossi
Per minga ced coi ong e cont i dent
la foeuja gialda al ramm la s’è brancada
passa spavald con fòrza on boff de vent
e ciao, la foeuja gialda a l’è volada.
Milan, Milan romantica Milan
d’inverno quand el parco el se infarina
la nev ch’ el ciel el manda giò pian pian
la mett in coo al Castell la papalina
sul ner asfalt per ovattà i rumor
la stend ‘na passadora immacolada
se smòrza i pass el parco allora el par
ona foresta magica incantada.
Sul vial ona banchetta rassegnada
la spetta primavera per scoltà
i bisbilli d’ona còppia innamorada
semper istess qualunque sia l’età.
Milan, Milan fantastica Milan
giughen i piant a scondes in la nebbia
per poeu spuntà a l’improvvis arent
quasi a fà cred de vess saraa su in gabbia
guardian indifferent de tutt sto ben
on pel de cà sòtt al cavalcavia
randagio lù tal qual del sò brutt can
on vegg barbon pien de malinconia.


text:
Langusch
Langüsch (nom ufizial: Langosco) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 387 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 15,7 km² e ona densità de 25 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Candia, Caresana (VC), Còss, Motta de' Conti (VC) e Rusasch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Langüsch l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Television
Television l'è na parola noeuva ciappada d'el gregh, che la voeur dì "vision delonsg". L'è vun di sistema de comunicazion pussee cognossuu e drovaa in del mond, e la consist in de la trasmission e recezion a distanza de imagen e de son. L'è anca vun di mezz de comunicazion de massa pussee important.
La vegn considerada ona evoluzion de la radio, che la podeva transmett domà i son, e l'è stada desveluppada in disparaa paes a l'istess temp anca per fin militar intra i dò guerr mondiaj. Dopo de la segonda l'è stada mettuda a desposizion de on gran publegh.
El so vess sempliz, e anca el sò cost inscì bass (in di sti dì chi) l'hann portada a mettes in su 'l medemm nivell di giornaj e la radio per quell ch'el revarda l'informazion e particolarment per quell ch'el gh'ha de fà cont el temp liber, per via dj sò film, telefilm e de tucc i programma de varietà che vegnen trasmettuu.


text:
Giuven e vegl, pign e grond, da lunsch e datiers – radund vegn persunas han raccoltà ivas sin las parcellas da la famiglia Lipp a l'ur da Maiavilla. La vendemia saja mintg'onn in eveniment spezial, raquintan gidantras e gidanters:
Per mai è quai fitg meditativ ed i dat era in'autra relaziun tar il product final.
Raccoltar n'è betg lavurar. Quai è plaschair e remuneraziun.
Qualitad constat – quantitad betg
En cumparegliaziun cun la media dals davos onns quinta Carina Lipp cun 30-40% pli pauca racolta. Igl avess dentant anc pudì esser dapli:
En cumparegliaziun cun autras parcellas en il Signuradi n'avain nus betg gì donns da granella e pauca furmaziun da glatsch
La buna primavaira haja l'entschatta anc sugerì ch'i vegn tar in bun onn. Las bassas temperaturas il zercladur han dentant fatg che las ivas n'èn betg fluridas uschia sco giavischà. Cun la qualitad è la viticultura dentant fitg cuntenta.
Fin ch'il vin è qua, vai anc in amen...
La lavur sin il funs è ida a fin il davos venderdi. Las davosas ivas nairas ed ivas alvas èn sut tetg. La lavur per in bun vin 2020 cumenza dentant pir da dretg, uss en il tschaler. Ma almain stoppian ins uss betg pli guardar trasora sin la prognosa da l'aura, di la viticultura da Maiavilla cun in surrir.


text:
Il pli cuntent sajan els da finalmain puspè ina gia avair battì ils vischins e rivals da Schluein Glion, uschia il tenor dals Lumnezians. Ils davos onns n’era quai quasi mai grategià. Grazia al 1:0 avant il fans da chasa a Vella ha Lumnezia, il pli davos mument, er pudì far il pass a la testa da la tabella, munta ch’ils Lumnezians giogan la proxima stagiun puspè en 3. liga.
Ina victoria speziala èsi principal per il trenader da Lumnezia, Giacun Vinzens. El ha trenà e lavurà plirs decennis a Schluein – ed i regia anc adina ina tscherta rivalitad. Ils gieus tranter quellas duas equipas sajan simplamain adina spezials, uschia Vinzens.
I na vegnia betg ad esser ina simpla stagiun 2021/22, er perquai ch’els hajan adina puspè da cumbatter cun la mancanza da giugaders, uschia il president dal CB Lumnezia Silvan Caduff. La finamira saja dentant che l’equipa haja plaschair da dar ballape, e sch’i tanschia da restar en 3. liga tant meglier.


text:
Il project è part da la furmaziun nova dal punct central da traffic Slussen ed haja in volumen da 80 milliuns francs, uschia communitgescha Implenia. La nova staziun da bus duai vegnir averta il 2023.
La nova staziun duai consister da trais chombras en il grip cun in'autezza da fin a 24 meters. Persuenter ston radund 270'000 meters cubic grip vegnir siglientads e transportads ord il culm. Sper questas lavurs è Implenia er responsabel per construir ils tunnels da coliaziun e gallarias da rampa. Las lavurs dad Implenia duain cumenzar anc quest mais e durar fin il 2021. Las construcziuns internas tutgan lura ad autras interpresas.
RR novitads 09:00


text:
Corp Sant (MI)
Quell di Corp Sant (Corpi Santi di Milano) l'è staa on vegg comun de la Provincia de Milan, che 'l cattava dent i cassinn e i borgh tutt intorna a Milan. L'è esistii del 1757 fina al 1873. In del 1871 ghe viveven 62.976 personn.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm probabilment el vegn del fatt che ai temp di Austriegh i cimiteri se trovaven tucc foeura di bastion milanes, proppi in la zona indove che se trovava el territori de quell comun chì.
L'è staa istituii de l'imperadris Maria Teresa in del 1757 cont el nomm italian de Corpi Santi, anca se l'è vegnuu ona realtà domà in del 1782.
El comun di Corp Sant l'era ona zona agricola, ricca de camp e de ort, oltra che ricch de cors d'aqua (el Lamber, l'Olona, el Seves, el Niron e i Navili).
L'è staa taccaa a Milan ai temp del Napoleon, anca se poeu l'è tornaa indipendent con la Restaurazion. In del 1859 l'ha mudaa el sò nomm in Corpi Santi di Milano, per minga sconfondes cont el comun omonim in provincia de Pavia.
In del 1860 s'è taccaa a parlà de on'union tra i Corp Sant e Milan: anca se minga tucc eren d'accordi (e de fatt la gh'è stada anca ona quai rivolta popolar), i Corp Sant hinn staa annettuu a Milan el vott de giugn del 1873. On quai borgh però l'è staa spartii cont i alter comun confinant: quest chì l'è 'l cas de Cimian (taccaa a Crescenzagh), Lampugnan (taccaa a Trenn) e Lorentegg (taccaa a Corsigh).
Composizion del comun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El comun di Corp Sant a l'era spartii offizialment in duu mandament (quell de sett e quell de vott del Circondari de Milan) e in vundes borgh (anca se poeu ghe n'era di alter, senza cuntà tutt i cassinn):
- La Maddalena
- San Sir
- Bativacca
- Calvairaa
- San Peder
- Carrera
- Cassinn di Biff
- Morsencc
- Santa Maria Rossa
- Mirasol
- Grattasoeuj
Inoltra gh'era anca i borgh e i cassinn de la Barona, de la Ghisolfa, de la Bovisa, di Trii Ronchett, de Monluè, de Talied, de Fontana, de Lorentegg, de Lampugnan e Cimian.
I duu mandament eren dividuu vun de l'alter di port de Milan, ai quai de norma besognava pagà el dazzi: ma el comun di Corp Sant l'era minga soggett ai dazzi, inscì tutt quell che ghe vegniva el costava meno.


text:
Igl èn simplas chaussas sco per exempel ir cun velo ni il cumportament cun dunnas en sortida che n'èn betg medemas en la patria da blers requirents d’asil. Perquai avain nus la lezia da declerar ad els, tgeninas reglas che valan en il Grischun.
Infurmar e render attent als usits grischuns
Perquai han els per exempel organisà l’atun passà ina saira d’infurmaziun per bun 100 requirents d’asil a Cuira. Quai cun grond success, uschè Ueli Caluori. Che ina dunna haja manà la saira d’infurmaziun saja stà ina decisiun conscienta. Quai per signalisar ch'ins haja era da far per cumond ad ina dunna en Svizra.
La gronda part sa cumporta fitg bain
Malgrà ch’ins audia adina puspè da cas negativs, conferma Ueli Caluori che la gronda part sa cumportia fitg bain. Quai sajan adina mo singuls cas che fetschian donn a la reputaziun da tut ils requirents d’asil.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Lugano-Lucerna 1:2
L’FC Lucerna ha entschet bain la nova stagiun da Super-League. Lucerna ha battì ord chasa Lugano cun 2 :1. L’emprim goal ha Markus Neumayr sajettà suenter l’emprima mes’ura. Vers la fin dal gieu ha Marco Schneuwly fatg en in penalty. Lugano ha reagì immediat cun in emprim goal da Assan Ceesay. D’egualisar il gieu n’è dentant betg pli reussì als tessinais.
St.Gagl- Young Boys 0:2
Ils Young Boys han entschet il champiunadi svizzer da ballapè cun ina victoria ord chasa. YB ha battì S.Gagl cun 2:0. L’emprim goal ha Leonardo Bertone sajettà en la 55avla minuta. Il segund goal è crudà en la 83avla minuta. Sajettà quel ha Yuya Kubo.
RR novitads 06:00


text:
jamna da scola da skis dalla scoletta
L’jamna da scola da skis duront il meins da schaner ei gia quasi tradiziun en nossa val. Era uonn sut las circumstanzias actualas han ils affons da scoletta saviu guder in’jamna varionta sin pista. Mirau dall’aura anora ha ei giu quels tschun dis temperaturas freidas cun tschiel blau tochen nevadas ed in tec cufla. Era sin las pistas ei vegniu purschiu variaziun.
Il gliendisdis ein tut ils affons stai si Valtgeva ed il secund di han ils affons dalla gruppa ferma astgau ir el territori grond. Pia ha ei giu num serender cun la pendiculara sil Cuolm da Vi e leu isar pista e runal da taglier. Era silla pista enta Dieni han entgins affons astgau schar filar lur skis e quei tier nevadas ils ulteriurs dis. Mintg’affon ha saviu trenar sias habilitads e segiramein ha mintgin fatg in enorm progress en quell’jamna.
Sco gia menziunau eis ei stau in’jamna varionta dil program sco era dall’aura. La notg sin gievgia haveva ei dau ina sfraccada neiv e quei ha pretendiu dils manischunzs da pista da levar baul per preparar las pistas. Si Valtgeva sco era enta Dieni neveva ei da camifo ed ei regeva ina bellezia atmosfera. Empruar dad ir neiv nova e sebetter els mantuns neiv ei propi stau in’aventura ch’ins ha buc mintga di.
Cunquei ch’igl ei buc stau lubiu da far occurrenzas publicas ha la cuorsa dil venderdis giu liug intern ellas gruppas senza publicum e fans. La rangaziun cun surdada dalla meritada medaglia ha mintga gruppa fatg denter els sco «grande finale» dall’jamna da skis.
Igl ei stau in’jamna varionta cun bia bials muments. In engraziel fetg s’auda d’admetter als scolasts da skis per lur engaschi e pazienzia.
fotografias da Romana Deragisch-Hendry


text:
L'iniziativa per ina finanziaziun gista dal traffic u era l'iniziativa da la vatga da latg pretenda che tut las contribuziuns da la taglia sin petroli vegnan duvradas per lavurs u sanaziuns da las vias Svizras.
1.5 milliardas francs dapli per las vias svizras
Clar – er il Grischun avess dabun x milliuns. Tenor, Andri Zisler, president da la secziun grischuna dal’uniun professiunala da l’automobil èn quai daners ch’il chantun dovra. «En il Grischun dettia bleras vals lateralas. Uschia circulescha ina gronda part dal traffic public sur las vias e betg sur la viafier.»
Tenor Yvonne Dünser, pledadra da medias da la Viafier retica, avess in gea a questa iniziativa nauschas consequenzas per la retica. Tenor calculaziuns mancassan uschia a la Viafier retica mintg’onn var 10 milliuns francs. Quai muntassi restricziuns. I stuessi fitg probabel vegnir stritgà viadis da trens.


text:
Skandal, i „Taliban“ südtiroleisc y l parmigiano solidale
L ann 2012 é sté l ann di scandai. Ma tl temp de crises y catastrofes con truepa ombria él ence truepa lum: per ejempl la azion de solidarité „parmigiano solidale“ o i agnoi custodi di studafuech. Les Les paroles y parolates dl ann 2012 tl Südtirol é litedes.
Ala ti à toché a la SEL, a Alex Schwazer, ai Kastelruther Spatzen y a ciamò trueps d’autri: l ann 2012 é sté per i media l ann di scandai. Un deplù, un demanco, ma duc à fat rejoné cotant la popolazion de nosta provinzia, desche an à podù vedei da les propostes per la parola y la parolata dl ann. La juria todescia à perchel chirì fora Skandal (scandal) sciche parola dl ann 2012. La parolata dl ann vegn dal mond da la finanza. Al é n numer che mesura “la fioura dla economia” che ne ti à nia demé dé truep da pensé a la Talia, ma ence a d’autri stac europeics: l Spread. La parola ingleisa, che vegn capida avisa demé ti ambienc finanziars, é n ejempl cler de coche an prova da ascone problems complesc do da paroles puech trasparentes y puech cleres.
Ma l tremoroz finanziar ne é nia sté l soul tremoroz che à scassé la Talia tratant l 2012, al é ence sté chel real tla Emilia Romagna, che à gaujé de gragn danns. Ma olache la stenta é grana, é ence la solidarité y la fantasia dla jent grana. Compré ciajuel y daidé – chesta é l’idea de basa dla azion „parmigiano solidale“. Chesta azion à abù n gran suzés y é ence ruveda ite tl vocabolar talian sciche sinonim per azions de aiut per jent che l à debujegn. La juria taliana à perchel lité „parmigiano solidale“ sciche parola dl ann. La parolata dl ann é ence n neologism: al é i „esodati“, cheles persones che é judes en pension y che fova spo do la reforma Fornero/Monti sibe zenza pension che zenza laour. La parola “esodati” ascon i problems esistenziai che à toché chestes persones.
Ence la parola dl ann 2012 ladina reverda les gran desgrazies che é suzedudes tratant l ann. Y ence tla Ladinia an vedù tant emportanta, per nia dì: de cie emportanza vitala che na bona protezion zivila é. L miour raprejentant de chest vers é nosc studafuech, perchel é studafuech vegnù liteda parola dl ann. Ence dal pont de veduda linguistich él na parola positiva, daviache l neologism ladin é sté bon da se fé lerch te dutes les valedes empede les paroles forestes “Feuerwehr/pompieri” adoredes denant. La parolata ladina é endere “Taliban”. Ala é steda truep ti media en ocajion dla onoranza “Claus Gatterer” a la Usc di Ladins. La juria l’arata “parolata” per does rejons: n iade per la desproporzion dl confront y spo, daviache al é sté n medium che l’à adoreda aposta – zenza che ala fossa efetivamenter vegnuda dita – per sciaudé su la descuscion.
Les istituzions che organiseia la lita (l Post linguistich dl Istitut Cultural dl Südtirol, l Istitut per la Comunicazion spezifica y multilinguism dl’ EURAC, la Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann y la Repartizion ladina dla Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan) ti dij dilan a dutes y a duc che à mané ite propostes per la parola y la parolata dl ann 2012 y envieia bele sen da tò pert ence pro la edizion dl ann che vegn.
Die Jury / La Giuria / La juria:
Andrea Abel, Institut für Fachkommunikation und Mehrsprachigkeit, EURAC
Johannes Andresen, Landesbibliothek Dr. Friedrich Teßmann
Martin Sagmeister, Abteilung für deutsche Kultur
Eva Gratl, Oberschullehrerin und Publizistin
Monika Obrist, Sprachstelle im Südtiroler Kulturinstitut
Martina Irsara, Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Ruth Videsott Miribung, Repartizion ladina dla Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Gerda Videsott, Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Paul Videsott, Repartizion ladina dla Facolté de Scienzes dla Formazion dla Université Ledia de Bulsan
Claudia Provenzano, Dipartimento Istruzione e Formazione italiana – Area Pedagogica
Natascia Ralli, Istituto di Comunicazione Specialistica e Plurilinguismo, EURAC
Isabella Stanizzi, Istituto di Comunicazione Specialistica e Plurilinguismo, EURAC


text:
N’Aisciuda Ladina fora de anter per chest 2020.
L’emergenza sanitèra Covid-19 la ne oblighea duc a stèr te cèsa da dotrei setemènes en ca. Aboncont l temp l passa, e no l se cruzia de dut chel che l’é dò che sozet: la dates emportantes e i dis i passa, e sion beleche a mez de l’aisciuda. Per nos ladins l’é ruà ence chest an la dì storica che zelebrea l’identità, la cultura e l lengaz che ne caraterisea: l’Aisciuda ladina – festival del lengaz.
La regoles sanitères no ne empedesc de la zelebrèr te la setemèna che tol ite i 5 de mé. L faron a na vida desferenta per chesta 12° edizion. Ve porton dant chest sit internet dedicà a l’Aisciuda, che vegn a esser l lech virtuèl sun chel che podon se scontrèr.
L 2020 l’é n an emportant per i ladins e per l’Aisciuda, ajache zelebron l centené de la bandiera ladina, tachèda fora per la pruma outa sul Jouf de Frea ai 5 de mé del 1920.
Chest cedean l’é l’argoment de chest an, che l vegn tratà tras desvaliva scomenzadives che les vegnarà publichèdes dì per dì, a scomenzèr dai 4 de mé. Co la colaborazion de la Union di Ladins de Fascia e de la Union generèla di Ladins de la Dolomites metaron a jir aprofondimenc storics en cont de chest argoment e sun chest sit vedaron ence l’autra scomenzadives che vegnarà metù a jir via per l 2020.
L’Aisciuda ladina l’é semper stat na festa voluda e de gran emportanza ence per i bec, che i speta con gran gaissa che rue Bertol – mascotte de l’event, ma ence gran cognoscidor de l’identità e e del lengaz ladin – che da l’an passà l rua con sie pecont e colaborador Bertolin. Purampò nience ic no podarà jir fora per la scoles, ma i sarà sun chest sit con sorpreises enteressantes e che paa la speisa no se perder.
Sul sit l’é stat binà ensema ence i contegnui e i materièi de duta la edizions passèdes de la manifestazion, con chela de poder fèr n viac virtuèl per cognoscer i desvalives argomenc e i protagonisć che te chisc egn à tout pèrt a l’Aisciuda ladina.
Spetan de se scontrèr endodanef per poder tegnir su l lengaz ladin te la vita de duc i dis e per stravardèr tras la sacontanta ocajions culturèles l’identità de chest popul, ve speton duc i dis sun chesta direzion te la setemèna dai 4 ai 9 de mé.
Scomenzadives e video
- Intervista a Fernando Brunel, President de l’Union di ladins de FasciaRadio Studio Record, program L Codejel dai 29.04.2020.La storia de la bandiera ladina: spetadives, revendicazions, modernità e identità tel simbol […]
- #ladiniachallangePer festejèr i 100 egn de la bandiera ladina, de gra a la scomenzadiva de l’Union dei ladins de Anpezo, […]
- Ve envia a tor pèrt – Edizion 2020Sabrina Monica Lucia Luciana Cristina Loreta Alberta Doris Nicoletta Evelyn Martina Daniele
- TG ladin de Egon VinatzerTele Mendranzes Linguistiches TG LADINO del 06/05/2020: Va sun chest coleament per veder la trasmiscion
- Aisciuda Ladina 2020: Language festivalNPLD-Network to Promote Linguistic Diversity Aisciuda Ladina: Festival del lengaz has been running since 2009 and this year comes in the […]
- Pedies: Aisciuda Ladina 2020
- www.aisciudaladina.it: n nef sit per noscia identitàL’emergenza sanitèra met online dai 4 ai 9 de mé la scomenzadives del »Festival del Lengaz«, che te sia doudejeisema […]
- Sabrina Rasom: Na Aisciuda ladina desvaliva per chest an 2020Radio Studio Record, program L Codejel dai 28.04.2020. Intervista a Sabrina Rasom, Responsabola di Servijes linguistics e culturèi del Comun […]
- Trail Rainews Aisciuda LadinaNia abinedes, ma contac y manifestazions online. La Union di Ladins de Fascia nviëia ala Aisciuda Ladina dai 4 nchin […]


text:
Da differenziar d'ina reacziun allergica – èn ils effects secundars che bleras da las persunas vaccinadas sentan suenter la virola. La media chantunala Marina Jamnicki explitgescha: «Talas èn be in segn, che la reacziun intenziunada dal sistem d'immunitad è era vairamain iniziada.»
Schi vegnia tar ina reacziun allergica, lura na saja quai betg la reacziun usitada dal sistem d'immunitad – il corp surreageschia per uschè dir. La furma la pli severa d'ina reacziun allergica saja il schoc anafilactic. Enfin qua n'haja dentant anc betg dà in tal en il Grischun, causa a la vaccinaziun cunter corona, sco Marina Jamnicki ha ditg. Adina puspè vegnia dentant tar reacziuns allergicas miaivlas, sco friessens, cotschnurs u murdims.
Impedir reacziuns allergicas cun medicaments
En general hajan ins vesì, che tar var 80% da las reacziuns allergicas hajan las persunas correspundentas schon ina giada reagì allergic avant la vaccinaziun cunter Covid-19. Perquai vegnia er dumandà mintga persuna, sch'ella haja gia gì ina giada reacziuns allergicas avant ina virola. «Tut tenor tge che la persuna respunda, survegn ella gia ordavant medicaments ch'impedeschan ina reacziun allergica», ha ditg Marina Jamnicki.


text:
Il gudogn da la vendita da tastgas va a favur da la chasa da dunnas a Cuira. Il rebumb saja stat grond en tut las regiuns in Grischun ha declerà Ursina Gapp da Guarda, commembra da la secziun Zonta Engiadina / Val Müstair.
Sa separar d’ina tastga da maun che stat a cor è grev per ina dunna.
Valurs emoziunalas
Per bleras dunnas han las tastgas da maun surtut ina valur persunala. Quella na dependa betg dal pretsch ch’ins ha pajà per la tastga, mabain da la funcziunalitad e dals numerus muments ch’ins ha passentà cun ella. Tuttina hajan bleras dunnas savì sa separar da pliras tastgas preziusas e preferidas.
Bursa a Cuira
Las tastgas ch’èn vegnidas ensemen tar l’acziun da ramassar en il chantun Grischun hajan las commembras da las secziuns da Zonta entant zavrà e sortì tenor pretsch e grondezza. Acquistar las tastgas pon ins durant la bursa in sonda, 2 d’avrigl 2016 da las 10:00 – 16:30 h en la halla da la chasa municipala a Cuira. Tut il gudogn da l’acziun da vendita va a favur da la chasa da dunnas a Cuira.


text:
Il Center da sanadad da l’Engiadina Bassa è il prim ospital regiunal ch'il president da la regenza Christian Rathgeb visita. Durant l’onn fa el la visita tar tut ils 11 ospitals dal chantun.
Finanzas, persunal e collavuraziun externa
Cun la visita en ils singuls ospitals vul il chantun mussar l’impurtanza dals ospitals regiunals. I vala d’optimar tut las sinergias pussaivlas tranter chantun, ospital chantunal ed ils ospitals regiunals. Ils custs en la sparta da sanadad creschan ad in crescher e senza stretga collavuraziun na fiss quai betg pussaivel da surviver en il futur.
Telemedischina ha avegnir
A l'occasiun da la visita a Scuol han ins laschà preschentar il pli nov acquist en l'ospital – la telemedischina. Spezialists da tut il mund han uschia la pussaivladad da vegnir contactads en cas d’accidents e malsognas cumplexas. Quai saja ina purschida impurtanta per mantegnair la qualitad da sanadad en las regiuns periferas, han ditg ils responsabels.
RR actualitad 17:00


text:
La lingua è dapli che pleds e construcziuns. La cumposiziun da Robert Cantieni "Chara lingua da la mamma" evochescha ina relaziun emoziunala cun la lingua rumantscha. Nus guardain pli detagliadamain sco che quella relaziun vegn exprimida, sco che auters poets descrivan la lingua rumantscha. Quella po esser ina "favella dutscha lomma", in "stagn accent d’in piavalign", "in instrument custeivel e prezius" u in singul schember. Ma ils temps sa midan. Oz è la lingua materna forsa era la lingua paterna u ina lingua acquistada. E co chattain nus ina relaziun emoziunala cun il Rumantsch Grischun?
Il forum 2007-2008 Chara lingua da la mamma
La lingua è dapli che pleds e construcziuns. La cumposiziun da Robert Cantieni "Chara lingua da la mamma" evochescha ina relaziun emoziunala cun la lingua rumantscha.


text:
Cun la nova concepziun da la plazza da cumin da Samedan l’onn 2012 aveva la vischnanca stgassà ils parcadis. La mancanza da quels lieus per laschar l’auto durant in curt mument per far cumissiuns, s’haja verifitgà sco fitg negativ tar ils affarists. Els han perquai giavischà da la suprastanza communala ina correctura.
4 parcadis
Sco che la chanzlia scriva haja il cussegl communal gì da ponderar intensivamain, suenter avair tratg la decisiun da puspè reactivar en tut quatter plazzas da parcar per curta durada a pajament entamez la vischnanca da Samedan.
La realisaziun da quel midament vegnia instradada proximamain tenor urden dal traffic sin via.
RR novitads 06:00


text:
Sco quai che Claudio Stgier, il patrun da la furnaria «Stgier» ha ditg sin dumonda da RTR, rendian las butias a Lai ed a Savognin adina pli pauc. Quai perquai che la stagiun bassa daventia adina pli curta, e perquai ch'i dettia main clients surtut da la branscha da bajegiar.
Uschia reducescha Stgier era il persunal. Da las actualmain 18 plazzas restan a partir da primavaira anc 15 plazzas da lavur cumplainas tar la furnaria. I na dat però naginas relaschadas: Ina emploiada giaja en pensiun, e las autras emploiadas possian lavurar enavant en in dals auters lieus.
Surdar furnaria en auters mauns
Plinavant è Claudio Stgier (52) a la tschertga d'ina successiun. El na veglia en mintga cas betg lavurar sur la vegliadetgna da pensiun ora. Anc na saja nagut decidì. I dettia però ideas per surdar ses manaschi en auters mauns.
RR actualitad 06:00


text:
Divers AuturAs
Best of Punts
Rumantsch Grischun, Sursilvan, Surmiran, Sutsilvan, Ladin
Chasa Editura Rumantscha, 2012, numer d’empustaziun 978-3-905956-11-5
Elecziun ord ils megliers texts dalla gasetta da giuventetgna PUNTS.
Quella gasetta è vegnida edida durant 18 onns da la giuventetgna rumantscha.
Suenter prest 20 onns è la èra PUNTS a fin. PUNTS ha muventà, legrà, magari provotgà. 479 persunas han accumpagnà PUNTS ed èn s’engaschadas en ina moda u l’autra per quella gaseta giuvna. In bun motiv da render omagi.
Per l’elecziun dals ‹best of› èn cuntign, brisanza, furma e stil vegnids risguardads. Uschea èn vegnids tschernids 62 megliers texts, latiers vegnan 6 contribuziuns novas da Donat Caduff, Werner Carigiet, Silvana Derungs, Gioni Fry, Fabian Huonder, Anita Simeon.


text:
Giancarlo Morandi
El Giancarlo Morandi (Milan, 28 de dicember 1939) a l'è 'n politegh italian, president del Consili Regional de la Lombardia del 1995 al 2000.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ingegnee de formazion, l'è iscritt in gioventura al Partii Liberal Italian, l'ha tolt part a la fondazion di Goliard Independent, finna a deventànn president nazional.
In di agn '80, dopo vess staa foeura de la politega per on des agn el torna attiv in del PLI e in del 1987 l'è nomenaa Secretari Regional. In del 1992 l'è nomenaa vice-president de la Gionta Regional e l'è assessor al belancc e al turism, roeul che 'l tegn finna al 1995, in del midemm period l'è president de AINEVA, sociazion di region italian per la sicurezza in montagna.
In del 1995 l'è rielegiuu consiliee regional e l'è votaa 'me President del Consili Regional, finna al 2000.
Del 1997 al 1998 l'è Vicepresident de la Conferenza di President di Consili Regionai e di Provinz autonom e l'ha favorii in 'sto roeul el nass de la Conferenza Europea di Assemblee Legislativ.
Fornii el mandaa 'me president l'è nomenaa, finna al 2010, president de la sociazion di consiliee regional lombard.
El s'è poeu assee impegnaa per l'ambient, l'è staa mèmber de la Foundation for Environmental Education, de la Green Cross, del Consili Nazional de l'Economia Verda e president del Cobat, dedicaa al riciclà i batterii.
Del giugn 2014 al 2020 l'è staa secretari nazional del Partii Liberal Italian, partii che poeu l'ha mollaa per deventà president onorari de la noeuva formazion di Liberista Italian.


text:
Lavurs
Assistents ed assistentas da biro exequeschan suandantas lavurs:
Lavurs da biro
- scriver brevs, e-mails, protocols, notizias d’actas, tabellas e glistas al computer
- lavurar cun models e formulars
- utilisar e mantegnair squitschaders, apparats da fotocopiar e scanners
- planisar termins ed occurrenzas e pinar ils documents necessaris
- far empustaziuns da material da biro ed administrar il magasin da material
Discurrer cun la clientella
- communitgar al telefon u enten avair contact direct cun la clientella sco er cun ils furniturs e las furnituras
- preschentar ils products u ils servetschs dal manaschi
- nudar ils giavischs da la clientella e la renviar a las persunas responsablas
- beneventar giasts ed als accumpagnar tar las persunas giavischadas
Lavurar en la contabilitad
- exequir simplas lavurs da biro sco per exempel pajaments e transacziuns tras la banca u la posta
- far lavur da rendaquint ed elavurar statisticas
- resguardar las normas e reglas per proteger e conservar datas e documents sco er las perscripziuns internas en connex cun archivar documents e datas
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 11.7.2007 (versiun dal 1.1.2019)
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En l’administraziun d’in manaschi
Furmaziun en scola
A la scola professiunala: en l’emprim semester: 2 dis, dal 2. – 4. semester: 1 di per emna
Roms professiunals
- tudestg
- infurmaziun, communicaziun, administraziun
- economia e societad
Curs d’elecziun e da sustegn sco era curs cumplementars per l’access a la scolaziun da basa scursanida sco commerziant / commerzianta AFQ èn pussaivels.
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Diplom
Attestat federal professiunal "assistent / assistenta da biro AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- interess vi da lavurs da biro
- plaschair da lavurar al computer
- buna enclegientscha dal tudestg a bucca ed en scrit
- moda da lavur exacta
- plaschair vi da far quints
- avertadad ed amicabladad en contact cun persunas
- abilitad da lavurar en in team
- fidadadad cun senn da responsabladad
- talent d’organisaziun
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas ed en centers da furmaziun supplementara
Commerziant / Commerzianta AFQ
Assistentas da biro AFP pon far cun fitg bunas prestaziuns ina scolaziun da basa scursanida sco commerziant / commerzianta AFQ (profil B) cun attest federal da qualificaziun (access en il 2. onn da la furmaziun da basa professiunala). Silsuenter valan las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco per commerziants / commerziantas AFQ.
Cundiziuns da lavur
Assistentas da biro lavuran en differentas interpresas e manaschis. En cumparegliaziun cun ils commerziants cun diplom federal da qualificaziun AFQ han ellas paucas pussaivladads da sa furmar supplementarmain e da far carriera.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è minima ed è da chantun tar chantun fitg differenta.
Ulteriuras infurmaziuns
IGKG Interessengemeinschaft Kaufmännische Grundbildung
Schwanengasse 9
Postfach
3001 Bern
Tel: +41 31 398 26 10
URL: www.igkg.ch


text:
Il fatg che la vischnanca da Bravuogn ha votà il glindesdi saira sur d’ina lescha che scumonda da far fotografias, mussia che quai saja manegià serius. Uschia han argumentà ils turistichers Marc-Andrea Barandun e Roland Signer. L’auter fatg è, che Grischun vacanzas e Bravuogn Filisur turissem han cusseglià da far quella lescha. Quai mussa ch’i savess senz’auter esser be in’acziun da reclama. Els hajan sclerì il fatg giuridicamain. Quai ha ditg Marc-Andrea Barandun envers RTR.
Giuridicamain betg pussibel
Tenor Giusep Nay, l’anteriur president dal Tribunal federal, sappian ins betg introducir in tal scumond, perquai che quel cuntradia a las libertads persunalas ch’èn francadas en la constituziun. Plinavant di Nay, ch’ins na savessi betg far pajar in chasti, perquai ch’ina persuna fa fotografias. La cuntrada appartegna a la publicitad, ed i fa betg donn a quella da vegnir fotografada. Ord quella raschun è in tal scumond betg commensurà.
Tavlas che fan attend al scumond
Gia mardi damaun duain vegnir montadas tavlas che fan attent al scumond, ha ditg Peter Nicolay, il president communal da Bravuogn. Las fotografias da Bravuogn che vegnan publitgadas en las raits socialas fetschian vegnir trists tut quels che na possian betg esser qua, tge che la vischnanca veglia evitar.
I dat excepziuns
Tgi che cuntrafa a la nova lescha duai vegnir punì cun tschintg francs, la controlla fa in servetsch da segirtad privat.
Betg scumandà èsi da far fotografias or dal tren, e per giavischs spezials sco per exempel staziuns da televisiun che vulan far in film, fa la vischnanca sin dumonda excepziuns.


text:
Algebra
L'algebra l'è 'na pèrt 'd'la siänza dî nómmer cun däl lètter (a, b, c,..) o dî èter simbol druvè par dipénzer dî nómmer brîsa cgnossò. Int'l algebra, l'adiziån, la sotraziån, la multiplicaziån e la divisiån én druvè par truèr al nómmer (al valåur) int'un problema (l'equaziån) quant'an s i cgnóss brîsa.
- Par esänpi: s'avéss da truèr la x (la variâbil) int'l equaziån: .
Cåun l'algebra as pôl azontèr zénc ai dû lè ed saggn cunpâgna (=). (), donca al risultè l'è: . Pió fén:
- A man cénna: un negatîv 5 e un positîv 5 al fà 0 a partîr da "".
- A man drétta: un positîv 2 e un positîv 5 al fà 7.
- Arscrîver l'equaziån:
- ,
- dunca
- .
Quasst as ciama "l'algebra elementèr", o algebra fundamentèl. Ai sré ancåura: l'algebra astratta, l'algebra lineèr, e l'algebra universèl.
L'algebra la pôl èser druvè par truèr la soluziån ed problêm reèl parché äl rêgol fundamentèl äli én cunpâgna a la realtè e pôlen èser däli imâzin dal månd e dî valûr reèl.
- Par esänpi, s'a dâg 5 munaid a n'amîg e an rèsten 10, quant'ain ò vò prémma? Zarcän ed scumétter quant ain ò vó prémma e al ciamän quasst x. Quanti munaid a jò vò prémma mänc a quall ch'ai ò adèss, dånca . A psän azontèr zénc a tott i lè par truèr che ; acsé . x, al nómmer ch'a jò vò prémma l'è cunpâgna a 15.
Létter d'la algebra
Int'l algebra, l'adiziån z a y (o y e z) l'è scrétta cme y + z. Int'l algebra, la sotraziån z ed y (o y mänc z) l'è scrétta cme y - z.
Int'l algebra, la multiplicaziån y par z (o y o z) as pôl scîver in 4 môd: y × z, y*z, y(z), o yz. Al yz l'è al môd piò druvè ed scrîver dû prodott ed y e z int'l algebra.
Quant a multiplicän un nómmer e 'na lettra int'l algebra, a scrivän al nommer davänti la léttra. Quant al nómmer l'è on, dåpp al nè brîsa un nommer parché s'a multiplicän pr'on as à sänper cal nommer.
Int'l algebra, as divîd: y divîs par z l'è scrétt cme y */* z o y/z. Al y/z l'è druvè piò spass.
Cum as dipénz l'algebra
L'algebra l'introdûs dî diséggn e la formula fundamentèl y=mx+b cåun la b ch'l'è intersechè par y int'al grâfic e la m ch'l'è la pendänza. Sta fòrmula la s'àpplica al curdinè dal cuurdinati dal grâfic o (x,y).


text:
Temas sco l’istorgia, las consequenzas e las influenzas da l’agricultura, la botanica ed era la cultivaziun intensiva ed extensiva èn stads ils temas da l'excursiun davent da Lavin fin tar las ruinas da Gonda. Radund 50 participantas e participants èn stads da la partida.
Il vitg Gonda
Punct culminant da quest’excursiun è segir stada l’istorgia dal vitg «Gonda», in vitg che n’exista schon pli che 400 onns betg pli. Dal 12avel tschientaner dateschan las emprimas indicaziuns. Oravant tut purs vivevan en quest vitg cun radund 30 chasas, uschia l’istorgia. Sulettamain otg chasas e las miraglias da la baselgia èn anc visiblas. Enturn il 1620 è quest vitg vegnì abandunà causa ina guerra.
Suenter radund duas uras èn ils participants puspè returnads a Lavin cun in satg plain savair sur da l’agricultura, la botanica e temps gia ditg passads.
RR actualitad 08:00


text:
Sco la directura da Sedrun Mustér Turissem Simona Barmettler ha ditg sajan surtut las temperaturas chaudas il motiv daco che dapli giasts sajan vegnids en la regiun. Uschè temperaturas chaudas procurian che dapli persunas fugian si en las temperaturas empernaivlas en las muntognas. Ma era la situaziun geografica situà gist dasper dus pass haja segir era in effect positiv sin las pernottaziuns.
Plazzals sco attracziun
Ils plazzals gronds da la colliaziun dals territoris da skis haja dentant segir era contribuì a las bunas cifras. Uschia saja la regiun stada pli preschenta en las medias. Ma uss stoppian ins empruvar da vegnir anc pli preschent e da generar dapli osps era en vista a las purschidas novas. Perquai metta Sedrun Mustér Turissem era in dals focus sin las medias socialas, cun ina purschida sin «Instagram» e cun uschènumnads «Influencers», ha ditg Barmettler.
Hotelier è cuntent cun stagiun da stad
I saja stà da vesair dapli persunas sin via la stad passada ed uschia possian ins segir dir che l’entira vallada haja profità da las temperaturas autas e la bell’aura, di il hotelier dal «hotel Krüzli» Curdin Brugger. Era ses hotel haja gì tut en tut ina buna stad. Ma da patratgar dattan a Brugger ils pretschs, uschia dettia purschidas che na possian betg cuvrir ils custs d’ina chombra e quai na saja a lunga vista betg in svilup legraivel. Era ord il motiv ch’i saja impurtant per mintga manaschi da pudair investir en renovaziuns per porscher al giast chombras u restaurants moderns. Brugger emprova da sia vart da chattar nischas. Ma mintgin stoppia sez vegnir activ, accentuescha il hotelier.
RR actualitad 12:00


text:
«Tuts differents – tuts eguals» è il num d'ina campagna dal Cussegl d’Europa ralisada ils onns 2006/2007 cun la suandanta finamira: Giuvenils s’engaschan cun acziuns e projects per l’observaziun dals dretgs umans, per l’egualitad e per la toleranza, participeschan activamain a la vita sociala e politica, gidan a cumbatter la discriminaziun, il rassissem e la violenza. La glista en agiunta preschenta plinavant ina campagna da la Cumissiuns federala cunter il rassissem, realisada medemamain l'onn 2006.
(Foto: Guillaume Paumier / CC BY 3.0)


text:
Yildirim, in confident loial dal president Recep Tayyip Erdogan, era vegnì elegì la dumengia passada sco nov schef da la AKP. Silsuenter era el vegnì incumbensà dal president cun la furmaziun da la regenza. Cun 317 da 550 sezs ha l’AKP ina maioritad confortabla en il parlament. 315 dad els han exprimì lur confidenza envers Yildirim.
Yildirim succeda ad Ahmet Davutoglu ch'era sa retratg l'emna passada. A Davutoglu era vegnì rinfatschà da na betg avair sustegnì decisamain l’introducziun dad in sistem presidial. Yildirim perencunter ha punctuà differentas giadas che quai duessi esser la prioritad suprema da la nova regenza.
Yildirim è formalmain a la testa dal cabinet – facticamain maina dentant Erdogan la regenza e la partida AKP.
RR novitads 17:00


text:
Nicole Minetti
Nicole Minetti l'è na pulìtica, balarìna e show-girl itagliàna, nada a Rèmin 'l 11 ad Mars dal 1985.
Biugrafìa
Nicole Minetti la tóś al diplòma clàsic in dla sò sità e la stùddia par dèś an i balét in dla scóla ad sò màdar e pò la sa stablìs a Milàn par tór na specialiśasiòṅ a 'l uśdàl San Raffaele ad Don Verzè in pulidùra ad dènt. La gh la cava in dal Nuvémbar dal 2009 cun i vōt più élt e l'è anc brava a druàr al léngui, specialmènt 'l ingléś p'r al fat che sò màdar la daśvéggna da 'l Régn Unî, ma dal vòlti la sa śbàlia anca lē cuma cla vòlta in dua l'iva scrit ad catàr-'s a Miami Bitch (ch'a vōl dir Putàna) invéci ch'a Miami Beach (ch'a vōl dir Spiàgia)[2].
In cal mèntar, sèmpar in dal 2009, la fà un pruvèṅ p'r al casting dla traśmisiòṅ televiśìva Colorado Cafè e la vèṅ tòlta par far soquànt balét cuma Hit Models. L'à laurâ anc a Rai 2 in dal prugràma Scorie in du la fava, cavàda śò, la baghéta dla plinga.
Dòp soquànt méś la vèṅ duciàda par Silvio Berlusconi mèntar la fava 'l hòstess in dal stand ad Publitalia e la dvènta la sò pulidóra di dènt e, a dita ad lē, anc sò amìga.
Durànt gl'elesiòṅ regiunàli dal 2010 la viṅ misa in dal listòṅ (blindâ parchè l'éra in di prim òt pòst) ad Roberto Formigoni, candidâ a dvintàr al presidènt dla regiòṅ Lunbardî p'r al Pòpul dla Libertà. La sópia al pòst a Patricia Kieran, quéla ch'l'iva invintâ l'Oasi dal Parpaji. Al 21 'd Avrìl dal 2010 la dvènta acsè cunsiliéra regiunàla e la riva diretamènt al Pirelòṅ sénsa far dla gavéta.
Al sò ślógan 'l è: La pulìtica in mèś a la gint.
Al 27 ad Maǵ dal 2010, mandàda da Silvio Berlusconi, la và in questùra a tōr in afidamènt Ruby Rubacuori na baghéta maruchìna ad 17 an ch'l'éra stada farmàda p'r un furt. Al presidènt dal cunsìli al s éra tòlt a cōr al caś parchè al la cgnusìva e par telefòn 'l iva fat inténdar ch'i gh'ìvan dit che Ruby l'éra l'anvōda dal presidènt egisiàṅ Hosni Mubarak.
In dal Śnar dal 2011 la sò culéga ad partî Sara Giudice la decìd ad catàr sù dal firmi par dmandàr-ag ad lasàr libra la sò scrana ma al presidènt Formigoni a n è mia 'd acòrd e al diś ch'i prucès i n fànan minga in si giurnài.
Al 30 ad Śnar dal 2011 la vèṅ scultàda par tri óri da i magistrâ pùblic Ilda Boccassini, Pietro Forno e Antonio Sangermano in d'l àmbit dal caś Rubygate in du la gh à da difénd'r-as dl'acùśa ad dar 'n apòǵ a la prustitusiòṅ.
Al 27 ad Setémbar dal 2011, subìt dòp ch'al sò cumpagn ad partî e sìndic ad Róma Gianni Alemanno al la bèca dgénd «Mai piò dal Minetti in di cunsìli regiunài»[3], lē la và tuta śgualsìda a 'l matrimòni ad sò surèla dgénd «A la fag mè la Pippa», pinsànd a la Pippa Middleton[4].
Dòp ch'al segretàri dal sò partî Angelino Alfano al gh'iva dmandâ ad dimét'r-as da cunsiliéra regiunàla[5], lē la diś invéci ad vlér andàr avànti listés[6].
In cal mèntar la fà savér 'd èsar puta e ch'l'à pasâ na nòt a Madrìd insém a Cristiano Ronaldo ma che chi lò 'l è stâ 'n flop. Adès la spéra ad mét'r-as insém a 'n napuletàṅ[7].
Culegamènt estéran
- (IT) Artìcul dal giurnàl Corriere della Sera ch'al dascór dal dè in dua la Minetti la tóś in afidamènt Ruby
- (IT) La paǵna uficiàla di cunsiliér lumbàrd in du a gh'è anc la Minetti
- (IT) La sò paǵna in dal sit dal pòpul dla libertà di cunsiliér regiunài lumbàrd
Nòti
- ↑ La Nicole Minetti a “Dméndga da 'l viṿ”: «Par far pulìtica a n gh'è minga da èsar preparâ» huffingtonpost.it, 7 'd Utóbar dal 2012
- ↑ La Minetti a Miami BITCH? Èpic. Al l'à scrit al sò subconscio libero-news.it, 28 ad Dicémbar dal 2012
- ↑ Mai piò dal Minetti in di cunsìli regiunài ilfattoquotidiano.it, 25 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Dà n'uciàda a la Nicole in versiòṅ testimòni spurcaciòna libero-news.it, 27 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Alfano: la Minetti la daga al dimisiòṅ ilsole24ore.com.it, 15 ad Luj dal 2012
- ↑ Fiṅ dal turmintòṅ dl'Istâ: la Nicole Minetti la n mòla briśa la sò scrana gazzetta.it, 4 ad Setémbar dal 2012
- ↑ Ronaldo, flop a lèt cun la Minetti. Diva e Donna la fà savér: Nicole delùśa da CR7 messaggero.it, 27 ad Dicémbar dal 2012


text:
La polizia da New York è vegnida alarmada la gievgia saira suenter las 22:00 temp local da la smanatscha. Sinaquai saja vegnì evacuà la redacziun da CNN ed il center da Time Warner medemamain sajan las vias en il conturn vegnidas serradas.
Cun tschertgar il stabiliment na saja vegnida chattada nagina bumba. Perquai han ils schurnalists pudì turnar anc la saira en lur biros, rapporta l'emettur CNN sez.
Sur Twitter ha la polizia er scrit che las vias sajan puspè libras.
Il president american Donald Trump, famus per sia tenuta critica cunter las medias e cunzunt cunter CNN, aveva commentà curt suenter l'emprima annunzia dad ina investigaziun da la polizia en chaussa – er via Twitter.
Pir l'october passà era la redacziun da CNN vegnida evacuada suenter ch'ins aveva chattà materia explosiva. Quella giada era er vegnì tramess material explosiv ad ina seria da critichers dal president american Donald Trump – uschia a l'anteriur president democratic Barack Obama u a la candidata per il presidi Hillary Clinton.
RR novitads 06:00+


text:
Dapi 4 onns viva Cornelia Vinzens a Barcelona, nua che ses um maina in'ustaria amez la citad. Ella sezza lavura sco fotografa, architecta d'interiurs e scenografa en Spagna ed en Svizra. Grazia a sia lavur en Svizra sajan els vegnids finanzialmain sur las rundas quest ultim onn da pandemia che saja stà tut auter che simpel.
Cornelia Vinzens: «Gea, jau vi – Si, quiero»
Sch'ina Sursilvana entaupa in Chilen en ina bar a Barcelona è quai l'entschatta d'ina istorgia d'amur.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La segunda giada èsi gartegià: Oz a bun’ura è il telescop spazial «Cheops» partì sin sia missiun. Quai a bord d’ina racheta dal tip «Sojus» ch’è partida da Kourou en la Guyana Franzosa. Ier era la missiun vegnida interrutta l’ultim mument. Quai pervi da problems tecnics, sco quai che l’Agentura spaziala europeica ESA ha communitgà.
I sa tracta da l’emprima missiun da l’ESA sut il commando da la Svizra. Il telescop «Cheops» duai rimnar infurmaziuns da planets ordaifer noss sistem solar, uschenumnads «exoplanets». Da la missiun spetgan ils astronoms novas enconuschientschas sut tge cundiziuns che planets favuraivels a la vita possian sa furmar.
Per tadlar curt e concis:
RTR novitads 11:00


text:
- Revisiun totala da la Lescha davart il traffic public en il chantun Grischun
La Lescha davart il traffic public en il chantun Grischun (LTP; DG 872.100) è vegnida relaschada per l'emprima giada l'onn 1994 e n'è dapi lura strusch vegnida revedida. Sin plaun federal hai dà en il fratemp numerusas revisiuns. Quellas cumpiglian pliras refurmas da la viafier sco er l'introducziun dal fond per l'infrastructura da viafier (FIV). Ultra da quai è vegnida relaschada l'Ordinaziun davart l'indemnisaziun dal transport regiunal da persunas (OITRP; CS 745.16). Tut questas midadas han consequenzas per l'empustaziun e per la finanziaziun dal traffic public en il chantun Grischun. La revisiun totala che la Regenza ha deliberà per la consultaziun tegna quint da quests svilups e propona adattaziuns sin plaun chantunal. Ultra da quai duain vegnir adattads ils criteris d'avertura en connex cun il traffic public per tut las regiuns en il chantun, e quai resguardond las prescripziuns federalas en il traffic regiunal da persunas.
Cumenzament: 25 da zercladur 2021
Fin: 27 da settember 2021
- Revisiun totala dals contracts normals da lavur per l'agricultura e per il persunal d'alp e per la pastriglia
Ils dus contracts normals da lavur per l'agricultura e per il persunal d'alp e per la pastriglia dateschan da l'onn 1998 e ston vegnir revedids. Perquai ha l'Uniun purila grischuna supplitgà l'atun 2019 da reveder quests dus contracts normals da lavur. Silsuenter èn vegnids elavurads ils dus sbozs.
Cumenzament: 12 da matg 2021
Termin final: 25 da fanadur 2021
- Participaziun a la Cunvegna interchantunala davart las acquisiziuns publicas revedida (CIAP) e decret d'ina lescha introductiva tar la CIAP
Cun il project vegn introducì en il chantun Grischun il nov dretg da las acquisiziuns publicas armonisà sin plaun naziunal.
Avertura: 28 d'avrigl 2021
Termin: 28 da fanadur 2021
- Revisiun parziala da la Lescha davart ils dretgs politics (introducziun da la votaziun per correspundenza senza custs da porto)
Tras la revisiun parziala proponida duai vegnir stgaffida en la Lescha davart ils dretgs politics (LDPC) la basa giuridica, per ch'il chantun possia da nov surpigliar ils custs da la votaziun per correspundenza per posta en Svizra.
Cumenzament: 22 d'avrigl 2021
Fin: 22 da fanadur 2021
- Revisiun parziala da la Lescha davart la relaziun da lavur da las collavuraturas e dals collavuraturs dal chantun Grischun (Lescha dal persunal)
En il program da la Regenza 2021–2024, sut il punct central da svilup «Patrun attractiv», ha la Regenza fixà la finamira ch'il chantun porschia – sco patrun attractiv – a sias collavuraturas ed a ses collavuraturs cundiziuns d'engaschament e da lavur progressivas cun prestaziuns da salari, prestaziuns socialas e prestaziuns accessoricas al salari cumpetitivas. Per pudair recrutar e tegnair las collavuraturas ed ils collavuraturs necessaris, en spezial persunas spezialisadas e caders, duain las cundiziuns d'engaschament e da lavur da la Lescha dal persunal vegnir adattadas a las pretensiuns d'ozendi.
Cumenzament: 22 da mars 2021
Fin da la consultaziun: 22 da zercladur 2021
- Revisiun parziala da la Lescha introductiva tar il Cudesch civil svizzer en il sectur dal register funsil
Sur il portal da geodatas da la GeoGR SA pon tranter auter vegnir consultads fin maximalmain tschintg proprietarias e proprietaris da bains immobigliars per di. La Regenza è vegnida incumbensada d'eliminar – en il senn d'ina reducziun concreta da la birocrazia – la limitaziun da tschintg consultaziuns per di e per persuna en la LItCCS (art. 146c al. 2).
En il sboz vegni proponì da stritgar la limitaziun da tschintg consultaziuns per di. Empè da quai duai la disposiziun vegnir concepida uschia, che la Regenza sto garantir la protecziun cunter consultaziuns da seria e pia er la protecziun da datas.
Cumenzament: 15 d'october 2020
Termin final: 15 da schaner 2021
- Revisiun parziala da la Lescha davart la Cassa da pensiun dal Grischun
La Regenza vul rinforzar la Cassa da pensiun dal Grischun (CPGR) e pussibilitar prestaziuns cumpetitivas. Per quest intent duain vegnir auzadas las contribuziuns da spargn per las persunas assicuradas. Cun quai ha la Regenza er reagì sin ils basegns da differents patruns affiliads che pretendan ch'il plan da provediment existent vegnia adattà.
Cumenzament: 30 da settember 2020
Fin da la consultaziun: 10 da schaner 2021
- Revisiun parziala da la Lescha davart l'execuziun giudiziala en il chantun Grischun (Lescha davart l'execuziun giudiziala, LExeG; DG 350.500)
La Lescha davart l'execuziun giudiziala è sa cumprovada da princip e na basegna nagina revisiun totala. Mo singulas disposiziuns ston vegnir adattadas per tegnair quint da las midadas dal dretg federal e dals svilups ch'èn capitads en il fratemp en la pratica da l'execuziun giudiziala dapi che la Lescha davart l'execuziun giudiziala è en vigur. Las midadas correspundentas pertutgan primarmain il transferiment d'incumbensas executivas a terzs che na fan betg part da l'administraziun centrala, l'elavuraziun da datas da persunas e la protecziun giuridica.
Cumenzament: 3 d'avust 2020
Fin: 3 da november 2020
- Elecziun da derschadras e derschaders extraordinaris
L'elecziun da derschadras e derschaders extraordinaris è in instrument extraordinari che serva a cuvrir in basegn supplementar temporar da derschadras e derschaders a las dretgiras grischunas. Tenor la proposta da la Regenza duai ina tala elecziun supplementara esser pussaivla d'ina vart, sch'ina derschadra u in derschader è previsiblamain impedì d'exequir l'uffizi durant plirs mais pervia da la restricziun da la sanadad corporala, spiertala u psichica u per auters motivs persunals. Da l'autra vart duain derschadras e derschaders extraordinaris pudair vegnir elegids per maximalmain 2 onns, sch'ina dretgira n'è uschiglio betg pli en cas da liquidar dispitas giuridicas entaifer in termin adequat u sch'igl è da temair ch'in tal stadi resultia pervia d'in augment extraordinari da la chargia da lavur. Grazia a l'instrument da l'elecziun supplementara duain las dretgiras grischunas pia vegnir rendidas ablas d'ademplir entaifer in termin adequat ed en la cumposiziun previsa da la lescha las funcziuns giudizialas attribuidas ad ellas er en situaziuns excepziunalas. L'elecziun da derschadras e derschaders extraordinaris serva pia a realisar garanzias constituziunalas da procedura fundamentalas.
Cumenzament: 10 da zercladur 2020
Termin final: 10 da settember 2020
- Revisiun parziala da la Lescha davart la protecziun civila dal chantun Grischun (Lescha da protecziun civila)
Ils 20 da december 2019 han las chombras federalas deliberà la revisiun totala da la Lescha federala davart la protecziun da la populaziun e la protecziun civila (Lescha davart la protecziun da la populaziun e la protecziun civila, LPPCi; CS 520.1). La revisiun totala duai entrar en vigur il 1. da schaner 2021. Quella ha er effects considerabels sin il dumber d'appartegnents da la protecziun civila (AdPC).
Per pudair elavurar soluziuns adequatas per la protecziun civila en il chantun Grischun sco er la midada da lescha respectiva, stoi vegnir fatg diever da la pussaivladad che la Confederaziun conceda da prolungar l'obligaziun da far servetsch da protecziun civila fin maximalmain 5 onns suenter l'entrada en vigur.
Cumenzament: 20 da matg 2020
Termin final: 20 da fanadur 2020
- Consultaziun davart l'adattaziun dal sistem electoral per il Cussegl grond
Il sistem electoral sto vegnir adattà, perquai ch'il Tribunal federal ha incumbensà il chantun Grischun da stgaffir in urden electoral confurm a la Constituziun en vista a las proximas elecziuns da renovaziun dal Cussegl grond.
Cumenzament: 1 d'avrigl 2020
Termin final: 30 da zercladur 2020
- Consultaziun tar la revisiun parziala da la lescha introductiva tar il cudesch civil svizzer dal chantun Grischun (LItCCS)
Tras questa revisiun parziala duai la structura organisatorica da las autoritads per la protecziun d'uffants e da creschids (APUC) vegnir adattada a las enconuschientschas fatgas dapi la realisaziun dal nov dretg da la protecziun d'uffants e da creschids dal 1. da schaner 2013.
La APUC vegn concepida da nov sco autoritad chantunala unica cun filialas regiunalas. In punct central da questa reorganisaziun è quel da mantegnair la francaziun vertenta en las regiuns sco er la cumposiziun interdisciplinara da l'autoritad er en las filialas.
Ultra da quai duai vegnir stgaffida ina clera regulaziun da l'interfatscha tranter la APUC e las vischnancas concernent l'adossament e la surpigliada dals custs da mesiras en general sco er concernent l'examinaziun da la surpigliada dals custs. En il rom da questa revisiun èsi ultra da quai pussaivel d'adattar il dretg chantunal al dretg federal, ch'è vegnì midà en il fratemp.
Prolungaziun dal termin: Il termin per la consultaziun è vegnì prolungà fin ils 2 da zercladur 2020, quai en consequenza dal coronavirus.
Cumenzament: 13 da schaner 2020
Termin final: 2 da zercladur 2020
- Revisiun parziala da la lescha chantunala davart il guaud (LCG; DG 920.100)
La regenza ha deliberà il sboz tar ina revisiun parziala da la lescha chantunala davart il guaud per la consultaziun. Il project duai cunzunt dar ina basa a l'urden da cumpetenzas en il sectur dal management integral da las ristgas en connex cun ils privels da la natira.
Cumenzament: 20 da settember 2019
Termin final: 20 da december 2019
- Revisiun parziala da la lescha introductiva tar l'intermediaziun da lavur e tar l'assicuranza cunter la dischoccupaziun
Las vischnancas duain vegnir relaschadas da lur obligaziuns concernent l'execuziun da la lescha federala davart l'assicuranza obligatorica cunter la dischoccupaziun e davart l'indemnisaziun per insolvenza. En l'avegnir na vegnan las vischnancas ad avair pli naginas incumbensas, en spezial er per¬quai che l'annunzia electronica planisada vegn introducida, tar la quala i n'è betg pli necessari da cumparair persunalmain.
Ultra da quai vegn reglada la cumpetenza chantunala per exequir l'obligaziun d'annunziar las plazzas libras ch'è vegnida introducida cun realisar l'iniziativa federala dal pievel "Cunter l'immigraziun da massa".
Cumenzament: 22 da avust 2019
Data finala: 22 da november 2019
- Revisiun parziala da la lescha per promover il svilup economic en il chantun Grischun
La regenza ha tramess en consultaziun la revisiun parziala da la lescha per promover il svilup economic en il chantun Grischun (DG 932.100). Las regiuns duain vegnir sustegnidas substanzialmain d'ademplir las incumbensas en connex cun il svilup regiunal. Per augmentar l'effizienza e l'efficacitad duai il management regiunal vegnir concepì da nov.
Cumenzament: 4 da fanadur 2019
Data finala: 4 d'october 2019


text:
Čeljabinsk
Čeljabinsk (ЧeлябиHck in russ, parnonziaa [ʨiˈlʲabinsk]; Чeлябi/Čeljabi in kazak; Чиләбe/Çiläbe in tater; Чeляб/Čeljab in baschir) l'è ona città de la Russia. La gh'ha pussee d'on milion de abitant (segond el censiment del 2002).
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva in de l'oblast' con l'istess nomm, de la qual a l'è 'l capploeugh. La posizion de la città a l'è in Siberia, a sud-est di Urai, e minga de longg del confin cont el Kazakistan.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è stada fondada in del 1736 cont el nomm de Čeljaba: al temp l'eva domà 'na fortezza. L'è vegnuda ona città in del 1781. A partì del 1892 la gh'è passada la Transiberiana.
L'è cressuda de bon in di Agn Trenta, ai temp de l'industrializzazion sovietega. Duranta la Segonda Guerra Mondial, tanti fabbregh che staven al de là di Urai hinn staa spostaa in Siberia per fài minga borlà in di man di Todesch. Per via de la produzion proppi granda de carr armaa, Čeljabinsk la gh'ha 'vuu el soranomm de Tankograd. In quell period chì, Čeljabinsk l'è come se la fudess stada trada sù in pee ona segonda voeulta: de la città veggia a resta domà 'n queicoss in del centro storegh.
In del 1952 gh'è staa on incident nuclear bell gross, che l'ha faa morì di gent in tutt l'oblast'; per 'sta reson, fina al 1992 la gent foresta la podeva minga 'ndà dent al distrett de la città.
In del 2013 gh'è stada ona "pioeuva de meteorita" (in realtà domà vun, s'ceppaa in tanti tocchelitt) che l'ha coppaa e ferii on monton de personn e portaa dagn a tanti costruzion.