text:
Prüm cudesch da Moses
Il prüm cudesch da Moses (per rumauntsch grischun emprim cudesch da Moses; impè da Moses es eir üsito il möd da scriver Mose) es la prüma scrittüra dal Vegl Testamaint illa Bibgia cristiauna respectivmaing da la Tora dal Tenach dals Güdevs. El vain eir nomno ‘’Genesis’’ (grec per origen [dal muond]).
Autur[modifitgar | modifitgar il code]
Taunt la tradiziun güdeva scu eir quella dals cristiauns consideraiva a Moses scu'l autur dal cudesch. La perscrutaziun moderna quinta cun bgers scriptuors düraunt üna pruna da tschientiners e vezza la luveda la pü veglia dal cudesch intuorn l'an 1000 aunz la naschentscha da Gesu, las parts las pü giuvnas e dimena la redacziun finela incirca dal 400 aunz Cristus.
Cuntgnieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il prüm cudesch da Mose parta dals duos raquints cu cha’l muond es gnieu creo our da l'ünguotta.
Il cudesch quinta da la spirala da candergiò da l'umanited zieva cha'l mel s'ho musso illa melobientscha dad Adam ed Eva aint il paradis ed alura i'l prüm mordraretsch tres Cain vi da sieu frer Abel. La dramatica da las tendenzas negativas s'augmainta viepü.
La noschded dals umauns maina a la catastrofa dal diluvi (chapitel 6-9) chi vain finieu tres la cumpaschiun da Dieu chi s'arüvla da sia decisiun da desdrüer la vita dal muond oriund. La vita chi banduna la barcha sto suot üna nouva benedicziun dal Segner. L'arch in tschêl simbolisescha la lia renoveda traunter Dieu e sias creatüras.
Ma adonta da la vöglia divina da cumanzer danöv vo il svilup negativ inavaunt. La fabrica da la tuor da Babel es il punct culminant da la resistenza cunter Dieu ed ho la consequenza cha'ls umauns vegnan derasos e perdan lur lingua cumünaivla. L'umanited vo in töchs e pövels singuls rimplazzan l'united da pü bod.
La clameda dad Abraham in chapitel 15 significha il cumanzamaint d'üna nouva: Dieu fo partir ün movimaint per furmer üna umanited recreeda chi sanctifichescha sieu nom danöv. Cun Abraham cumainzan ils raquints dals uschedits archbaps chi cumpiglian sper Abraham eir a sieu figl Isaac e'l abiedi Jacob. Il ciclus da quistas istorgias tendscha fin al 36evel chapitel.
Ils chapitels 37 fin 50 preschaintan l'istorgia da Josef chi'd es independenta e serreda in se svess.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Lothar Ruppert: Genesis. Ein kritischer und theologischer Kommentar (= Ün commentari critic e teologic). 4 Toms parziels. Echter Verlag, Würzburg 2003-2008, Part 1: Gen 1,1-11,26 ISBN 3-429-01451-4, Part 2: Gen 11,27 - 25,18 ISBN 3-429-02461-7, Part 3: Gen 25,19-36,43 ISBN 3-429-02734-9, Pars 4: Gen 37,1 - 50,26 ISBN 3-429-03010-2
- Helmut Thielicke: Wie die Welt begann. Der Mensch in der Urgeschichte der Bibel (= Scu cha'l muond cumanzaiva. L'umaun illa prüm'istorgia da la Bibgia) 1960. ISBN 3-7918-2114-8


c: text/html

text:
Attatgas da terror dals 11 da settember 2001
Las attatgas da terror dals 11 da settember 2001 (er numnadas ‹9/11›) èn stads rapiments d’aviuns coordinads, als quals èn suandads attentats da suicidi sin impurtants edifizis civils e militars dals Stadis Unids da l’America.
Tranter las 08:10 e las 09:30 uras dal temp local èn trais aviuns da lingia sin sgols naziunals vegnids rapinads da mintgamai tschintg ed in aviun da quatter delinquents. Dus dals aviuns èn vegnids dirigids en las turs dal World Trade Center (WTC) a New York City ed in en il Pentagon sper Washington D.C. Il quart aviun, ch’era probablamain medemamain destinà per in’attatga a Washington D.C., è crudà a las 10:03 a Shanksville, Pennsylvania, suenter che passagiers avevan empruvà da cumbatter ils rapinaders.
Ils attentats han chaschunà la mort da radund 3000 persunas e vegnan taxads sco mazzament en massa terroristic.[1] Radund 15 100 da 17 400 persunas han pudì vegnir evacuadas or da las duas turs dal WTC avant il collaps dals edifizis.
Ils 19 rapinaders faschevan part da l’organisaziun terroristica islamistica al-Qaida. Il manader d’al-Qaida, Osama bin Laden, ha l’emprim snegà d’avair planisà las attatgas; a partir dal 2004 è el dentant sa declerà pliras giadas sco lur iniziant. Il president american da quel temp, George W. Bush, ha lantschà l’entschatta october 2001 la Guerra en l’Afganistan sa referind a quests attentats. L’acziun militara aveva la finamira da destruir al-Qaida, da tschiffar Osama bin Laden e da privar da la pussanza il reschim allià dals taliban. Er la Guerra cunter l’Irac, lantschada il mars 2003, han ils Stadis Unids per part empruvà da legitimar cun ils eveniments dals 11 da settember 2001.
Savens vegnan ils eveniments dals 11 da settember 2001 descrits sco cesura istorica cun consequenzas mundialas.[2] Auters istoriografs percunter cuntradin a questa tesa.[3]
Attentats[modifitgar | modifitgar il code]
Decurs[modifitgar | modifitgar il code]
A las 8:15 dal temp local (14:15 en l’Europa Centrala) han ils delinquents rapinà il sgol 11 da l’American Airlines ch’era partì a Boston. Vers las 8:20 han els interrut il signal dal transponder, uschia che l’aviun pudeva be pli vegnir localisà sur funtaunas primaras. A la surveglianza dal spazi d’aria n’eri betg pli pussaivel d’attribuir a l’eco da radar datas davart l’autezza, la spertadad u l’identificaziun da l’aviun, quai ch’ha engrevgià massivamain d’al localisar. Curt suenter ha er ina flight attendant infurmà la controlla dal traffic aviatic davart il rapinament.
Vers las 8:38 ha l’organ da controlla civil infurmà la defensiun da l’aria centrala (NORAD) davart l’incident e supplitgà da survegliar il sgol AA-11 ad egl. A las 8:45 èn dus aviuns militars F-15 partids cun quest’intenziun; pervia da la mancanza da datas n’ha la posiziun da l’aviun dentant betg pudì vegnir inditgada immediatamain.
A las 8:46 è l’emprim dals aviuns rapinads sgulà en la tur nord dal WTC. A partir da las 8:48 han ils emprims emetturs da televisiun rapportà live davart ils eveniments a New York. A l’entschatta eran ins da l’avis ch’i sa tractia d’in accident ed ha perquai appellà las persunas che sa chattavan en la tur sid da restar calmas e da betg bandunar il plaz da lavur.
A las 8:15 era partì a Boston il sgol United Airlines 175; quest aviun è vegnì rapinà a las 8:46. A las 9:03 è el sgulà en la tur sid dal WTC – davant ils egls da milliuns aspectaturs en tut il mund. Ussa han las autoritads e l’entira publicitad mundiala realisà ch’i stueva sa tractar d’attatgas intenziunadas.
Il sgol American Airlines 77 è vegnì rapinà tranter las 8:50 e las 9:00 ed ha tutgà a las 9:37 il Pentagon ad Arlington sper Washington. L’aviun è penetrà tras trais parts da l’edifizi ed ha chaschunà in grond incendi. Pervia dals donns è ina part da l’edifizi collabà vers las 10:10. Suenter questa terza attatga ha la Federal Aviation Administration (FAA) ordinà a las 9:45 che tut ils aviuns en il spazi d’aria dals Stadis Unids hajan d’atterrar sin la plazza d’aviaziun situada il pli damanaivel. En cas da cuntravenziun è vegnì smanatschà da sajettar sin l’aviun.
Da quel temp era er il quart sgol, Unites Airlines 93, gia vegnì rapinà. A las 9:36 uras ha la surveglianza da sgol a Cleveland remartgà che l’aviun aveva midà direcziun vers sidost.[4] A las 9:55 è in dals rapinaders sa dà per pilot ed ha laschà diriger l’aviun vers la plazza d’aviaziun Ronald Reagen a Washington DC.[5]
En il fratemp eran passagiers da quest aviun vegnids a savair tras telefonats ch’igl haja dà diversas attatgas terroristicas en il pajais. Sinaquai han passagiers empruvà da surventscher ils terrorists. Vesend quels ch’els n’eran betg pli buns da cuntanscher lur destinaziun, ha il pilot dals rapinaders fatg crudar l’aviun per terra.[6] L’aviun è ì en tocs en vischinanza da Shanksville, radund 100 kilometers a l’ost da Pittsburgh.
Pir suenter che quest aviun era crudà, ha il Northeast Air Defense Sector (NEADS) a New York relaschà il cumond da tschiffar aviuns rapinads e d’als sajettar en cas da basegn. En in’intervista cun l’emettur da televisiun Al Jazeera ha il commember d’al-Qaida Ramzi Binalshib ditg ch’il quart aviun eri destinà per tutgar il Capitol.[7]
Cura ch’ils dus emprims aviuns eran collidads cun ils edifizis dal WTC, èn radund 58,1 tonnas cherosin sa derasadas sur ils vaus dals ascensurs en bleras auzadas dals dus edifizis.[8] Nutrids da materials combustibels èn proruts vasts brischaments. La tur sid è collabada a las 9:59, la tur nord a las 10:28 (56 resp. 102 minutas suenter las attatgas).
Acziuns da salvament[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’emprima attatga vulevan unitads da pumpiers da la citad (Fire Department City of New York FDNY) evacuar la tur nord e stizzar ils fieus ch’eran proruts en l’edifizi. Suenter la segunda attatga han els dentant stuì dar si quest plan, damai ch’ins quintava uss cun sbalunadas parzialas dals sgrattatschiels. Malgrà il cumond da sa retrair, han intginas unitads da pumpiers cuntinuà cun las evacuaziuns. Ina part dad ellas è vegnida sutterrada en quel mument che la tur sid è dada ensemen. Suenter ch’er la tur nord è collabada, ha la tschertga suenter survivents en las ruinas stuì vegnir reprendida da nov e sut cundiziuns anc bler pli grevas. Plinavant avevan parts crudantas da las duas turs tutgà edifizis vischinants, uschia ch’igl existiva il privel d’ulteriuras sbuvadas.
La polizia da New York ha bloccà la proxima vischinanza dal WTC, ha sustegnì l’evacuaziun or da las turs e cumenzà ad investigar l’andament da las attatgas. Cun agid da sgols da helicopter ha la polizia pudì sa far in maletg da la situaziun en las parts superiuras da las turs, ma damai ch’ina part da las centralas da commando e da l’infrastructura da communicaziun dals pumpiers era destruida, ha be ina pitschna part da questas infurmaziuns cuntanschì ils pumpiers al lieu.
Malgrà questas circumstanzas fitg difficilas han pudì vegnir evacuadas 87 % da las radund 17 400 persunas che sa chattavan en ils edifizis dal WTC cura ch’è succedida l’emprima attatga. A partir dals 12 da settember n’èn dentant strusch pli vegnids chattads survivents en la proxima vischinanza dal WTC.[9]
Fin il matg 2002 èn radund 40 000 persunas stadas involvidas en las lavurs da salvament e da rumida al Ground Zero. Ina part da quest persunal è stà expost a substanzas nuschaivlas derivantas da las turs dal WTC. Dapi il 2005 vegn discussiunà en ils Stadis Unids pli intensivamain davart indemnisaziuns finanzialas per persunas pertutgadas da consequenzas da sanadad tardivas. Il 2010/2011 han la citad da New York ed ils Stadis Unids deliberà vasts pachets finanzials correspundents.[10]
Dumber dals morts e blessads[modifitgar | modifitgar il code]
Las attatgas han chaschunà la mort d’almain 2970 persunas, ensemen cun ils 19 attentaders fa quai pia la summa d’almain 2989 persunas.
A New York èn vegnidas per la vita radund 2800 persunas. En ils dus aviuns sa chattavan en tut 147 passagiers e commembers da l’equipa sco er 10 attentaders ch’èn tuts vegnids per la vita. Radund 200 persunas èn sa bittadas dals dus sgrattatschiels, saja perquai ch’ellas eran senza schientscha (pervia da tissientads da fim) u per mitschar d’arsentadas. Bundant 2100 persunas èn vegnidas per la vita cura che las duas turs èn collabadas, da quai bun 400 gidantras e gidanters (340 pumpiers, 60 policists e ca. 10 collavuraturs dals servetschs da sanitad). Ins stima che radund 1400 da questas persunas sajan mortas a chaschun dals culps dals dus aviuns u en las etaschas survart (ca. 800 en la tur nord e 600 en la tur sid). Cun agid da parts da corps chattadas han pudì vegnir identifitgadas geneticamain radund 1600 da las unfrendas.[11]
En il Pentagon èn mortas radund 190 persunas, da quai 64 passagiers e commembers da l’equipa sco er tschintg attentaders.[12] 44 passagiers e commembers da l’equipa èn vegnids per la vita sper Shanksville, da quai nov minorens.[13] En tut derivavan 372 da las unfrendas da l’exteriur.
Il dumber da las persunas ch’èn vegnidas blessadas ils 11 da settember vegn stimada sin 6000. Varga 3200 uffants han pers lur geniturs tras ils attentats.
Ils delinquents[modifitgar | modifitgar il code]
Ils rapinaders dals aviuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 13 da settember 2001 ha il FBI publitgà la glista da tut ils 19 attentaders ch’ins ha pudì eruir cun agid da las glistas da passagiers:[14]
- Sgol American Airlines 11: Mohammed Atta (pilot), Abdulaziz al-Omari, Satam al Suquami, Wail al Shehri, Waleed al Sherhri
- Sgol United Airlines 175: Marwan al-Shehhi (pilot), Fayez Banihammad, Mohand al Shehri, Ahmed al Ghamdi, Hamza al Ghamdi
- Sgol American Airlines 77: Hani Handschur (pilot), Khalid al Mihdhar, Majid Moqed, Nawaf al Hazmi, Salem al Hazmi
- Sgol United Airlines 93: Ziad Jarrah (pilot), Saeed al Ghamdi, Ahmed al Nami, Ahmed al Haznawi.
Ils 27 da settember ha il FBI er publitgà fotografias e datas persunalas da tut ils rapinaders ed in di pli tard il cuntegn d’ina brev da quatter paginas scritta a maun ch’ins aveva chattà en trais differents lieus. Questas brevs han pudì vegnir attribuidas a trais dals quatter pilots dals aviuns ch’eran vegnids rapinads.[15] L’exemplar da Mohammed Atta è vegnì chattà a la plazza d’aviaziun a Boston en ina tastga da viadi ch’era vegnida consegnada memia tard. En quest testament ch’era cumbinà cun ina ‹fibla per attentaders da suicidi› pon ins tranter auter leger: «Avra tes cor, beneventa la mort en num da Dieu (...) pertge che ti es be in curt mument davent da la buna vita perpetna e da la cumpagnia dals martirs.»[16]
L’identitad da trais dals 19 attentaders ha pudì vegnir cumprovada cun agid da l’analisa ADN. 9 ulteriurs attentaders han pudì vegnir identifitgads indirectamain cun congualar las restanzas umanas cun l’ADN da tut ils passagiers che sa chattavan a bord dals aviuns rapinads.[17]
Il 2002 ha il FBI publitgà ina documentaziun detagliada davart l’origin ed ils curs da la vita dals 19 rapinaders.[18] 15 dad els eran burgais da l’Arabia Saudita.[19] Tuts derivavan da famiglias bainstantas e respectadas d’orientaziun plitost seculara; els han pudì frequentar furmaziuns ch’als han qualifitgà per in studi a l’exteriur. Pir là èn els vegnids en contact cun predicaturs radical-islamics che propagavan il dschihad cunter il vest. Da lur ideologia faschevan part la cretta en ina conspiraziun mundiala dals gidieus, in maletg dal vest sco pussanza imperialistica che coloniseschia il mund islamic ed al umilieschia cuntinuadamain sco er in odi cunter l’ingiustia sociala chaschunada tras la globalisaziun. Dapi il 1996 vuleva Atta s’unfrir sco martir, trais onns pli tard er ses amis. L’emprim n’avevan els gnanc previs attentats da suicidi en il vest; la decisiun latiers è probablamain pir crudada suenter l’emprim contact cun in commember d’al-Qaida l’atun 1998.[20]
Dapi il 1998 vivevan Atta, Jarrah, Alshehhi e Ramzi Binalshibh a Hamburg e faschevan part d’ina gruppa da students islamics ch’eran s’inscrits a l’Universitad tecnica Hamburg-Harburg. Tenor indicaziun da perditgas duain els avair planisà a partir da la primavaira 1999 las attatgas sin il WTC ed il Pentagon.[21] Il november 1999 èn els viagiads en l’Afganistan ed èn sa scuntrads a Kandahar cun Bin Laden. Pervia da lur bunas enconuschientschas linguisticas ed abilitads tecnicas ha quel elegì els per exequir las attatgas; en ses champs da trenament èn els vegnids preparads ideologicamain e tecnicamain. Ils 18 da schaner 2000, curt avant il return a Hamburg, èn els sa declerads pronts e preparads per il martiri.[22]
Il matg 2000 han Atta, Alshehhi e Jarrah retschet visums d’entrada en ils Stadis Unids. Damai ch’il visum era vegnì refusà a Binalshibh, ha Bin Laden definì sco ses substitut Hani Hanjour che studegiava en ils Stadis Unids. Fin il december 2000 han ils quatter absolvì a Florida ed Arizona ina furmaziun scursanida sco pilots d’aviuns da lingia ed han acquistà la licenza da pilotar aviuns a reacziun. Jarrah e Hanjour han er frequentà sgols d’exercizi cun aviuns pitschens en las regiuns da New York e Washington D.C. per sa famigliarisar cun las rutas da sgol, il traffic aviatic e la topografia. Tar inscunters cun Binalshibh la primavaira 2001 en l’Europa ha Atta retschet instrucziuns detagliadas da Bin Laden ed è vegnì a savair sco sulet ils singuls objects da las attatgas. El ha coordinà tut ils attentaders che Bin Laden aveva elegì e ch’eran arrivads l’avrigl 2001 en ils Stadis Unids. Atta duai er avair elegì ils 11 da settember sco termin per ils attentats e duai esser sa decidì per il Capitol sco object d’attatga enstagl da la Chas’alva ch’era pli grev da cuntanscher.[23]
Incumbensaders[modifitgar | modifitgar il code]
Per eruir tut ils detagls davart ils attentaders e lur incumbensaders ha il FBI cuntinuà sur onns cun las investigaziuns, impundend per quest intent radund 7000 dals 11 000 emploiads. A basa dals indizis rimnads tras ils servetschs secrets ha la regenza dals Stadis Unids inculpà Osama bin Laden (1957–2011) d’avair inizià, dà l’incumbensa e cofinanzià las attatgas. Bin Laden sez ha beneventà las attatgas sco veglia da Dieu, ha dentant snegà a l’entschatta tutta participaziun.[24] Il november 2001 ha l’armada americana chattà a Dschalalabad in video, en il qual Bin Laden discurra cun commembers da sia gruppa davart la planisaziun da las attatgas, numnond e ludond singuls dals attatgaders e declerond ch’el haja pir inditgà ad els ils objects d’attatga en ils Stadis Unids e ch’el n’avessi betg pensà che las turs dal WTC collabeschian dal tuttafatg. Er experts independents han analisà quest video ed èn arrivads a la conclusiun che Bin Laden stoppia avair gì enconuschientschas preliminaras areguard las attatgas.[25]
Il mars 2002 han Ramzi bin asch-Schaiba e Khalid schaic Mohammed explitgà detagliadamain a l’emettur Al Jazeera la fasa da preparaziun da las attatgas.[26] Quella è vegnida iniziada da Bin Laden ed ha durà radund diesch onns. A basa da discurs al telefon spiunads, transfers da daners e perditga èn ils Stadis Unids vegnids a la conclusiun che Khalid e Mohammed Atef sajan stads ils planisaders principals da las attatgas. Muhammad Haidar Zammar vala sco recrutader dals attentaders. Il 1999 ha Bin Laden selecziunà sez ils attentaders, ha finanzià l’execuziun dal plan ed incumbensà ils rapinaders da pli tard da sgular en ils Stadis Unids.[27]
Che Bin Laden ha furmà il chau strategic da las attatgas è sa cumprova il prim da november 2004, trais dis avant la reelecziun da George W. Bush. En in messadi da video è Bin Laden sa drizzà a la populaziun americana ed ha explitgà cura e daco ch’el saja vegnì sin l’idea da commetter ils attentats. Ulteriuras attatgas da quest gener vegnian a suandar, sch’ils Stadis Unids na midian betg lur politica.[28] Er en ulteriurs messadis ha Bin Laden relatà detagls davart la planisaziun da las attatgas. Sco motiv principal per quellas ha el inditgà il sustegn dals Stadis Unids per l’Israel e la politica israeliana envers ils Palestinais.[29]
Uschespert ch’igl è stà enconuschent ch’al-Qaida haja inizià las attatgas dals 11 da settember 2001, han ils Stadis Unids proclamà publicamain da vulair tschiffar ses chau Bin Laden mort u vivent. Stgars diesch onns suenter las attatgas – betg pli sut president Bush, mabain gia sut president Obama – han schuldads americans fastizà Bin Laden en ses zup ad Abbottabad en il Pakistan (acziun Neptune’s Spear) ed al han fisilà.
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia dapi la Segunda Guerra dal Golf dals Stadis Unids cunter l’Irac il 1991 è la gruppaziun terroristica al-Qaida sa drizzada cunter «il vest» e sias valurs. Questa tenuta è anc vegnida rinforzada suenter il staziunament da militar american en l’Arabia Saudita. Ils Stadis Unids valevan sco il «Grond Satan» che protegia il «Pitschen Satan» (il stadi Israel). La finamira saja da supprimer la naziun islamica, da la divider, d’explotar sias ritgezzas e d’impedir l’uniun e l’expansiun da l’islam. Il vest saja populà da «nuncartents» e da «cruschaders» (gidieus e cristians). Da questa vista dals fatgs ha al-Qaida deducì il dretg da mazzar senza distincziun civilists e burgais da las pli differentas naziuns, tranter auter schizunt muslims sesents en ils Stadis Unids.
In’emprima emprova da vart d’al-Qaida da far diever d’aviuns sco bumbas dueva furmar il 1995 l’operaziun Bojinka a Manila; quella è dentant vegnida scuverta a temp ed ha pudì vegnir impedida. Daspera èn adina puspè vegnids attatgads edifizis americans cun material explosiv, per exempel il WTC il 1993, las ambassadas americanas en Kenya e Tansania (1998) u la nav da guerra USS Cole en il Jemen (2000). Ils Stadis Unids han reagì il 1998 sut president Bill Clinton cun attatgar champs d’instrucziun supponids en l’Afganistan ed ina fabrica d’armas da chemia supponida situada en il Sudan.
Ils 9 da settember 2001 – pia curt avant las attatgas en ils Stadis Unids – ha al-Qaida commess in attentat da suicidi sin il manader dals mudschaheddin en l’Afganistan, Ahmad Shah Massoud. Sinaquai han ils taliban – cun ils quals al-Qaida era allià – cumenzà in’offensiva cunter las truppas da Massoud staziunadas en la Val da Pandschschir.
Consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas reacziuns da vart dals Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Durant las attatgas sa trategneva president George W. Bush a Sarasota (Florida). El era gist preschent en ina lecziun da scola, cura che Andrew Card, da quel temp schef dal stab da la Chas’alva, al ha infurmà davart l’emprim e curt suenter davart il segund aviun ch’eran sgulads en il WTC: «In segund aviun ha tutgà la segunda tur. L’America vegn attatgada.» Sco quai ch’ils maletgs fatgs d’in team da televisiun ch’era preschent en stanza da scola mussan, è Bush restà tschentà ed ha anc suandà durant set minutas l’occurrenza da scola. Pir suenter è el sa scuntrà cun ses stab ed ha prendì curtamain posiziun davart il succedì. Alura è el sgulà cun l’Air Force One tar differentas basas da l’Air Force ed è arrivà vers las 19:00 uras a Washington D.C. en la Chas’alva.
A New York han parents desperads fermà ils emprims dis annunzias da spariziun vi da saivs da bloccada e paraids. Quests lieus èn sa sviluppads a lieus commemorativs spontans, suenter ch’ulteriuras persunas avevan cumenzà ad exprimer lur condolientscha cun fotografias, chandailas, brevs ed objects (giugarets per uffants sparids e.a.).
Bainprest hai er dà da tuttas sorts purschidas privatas u instituziunalas a favur da las unfrendas: donaziuns da sang, dimoras gratuitas en hotels, provediment medicinal e medicaments per persunas senza attest da dimora, infrastructura gratuita per inscunters da gruppas e.a.
Ils 24 da settember 2001 han varga 20 000 persunas prendì part d’in grond funeral ch’ha gì lieu en il stadion da football a New York e ch’è vegnì emess en l’entir pajais. Represchentants da differentas etnias e religiuns han commemorà communablamain ils defuncts e confirmà vicendaivlamain da vulair s’engaschar per la toleranza multiculturala che furmia in dals tratgs caracteristics da la metropola mundiala New York.
Igl èn suandads numerus concerts da benefizi e CDs, dals quals las entradas eran destinadas per sustegnair ils survivents dals attentats. Tranter ils fonds d’agid ch’èn vegnids creads aposta per las famiglias ed ils uffants pertutgads sajan numnads ils suandants: Coalition of 9/11 Families, Children of September 11th, New York Police and Fire Widows’ and Children’s Benefit Fund e New York Times 9/11 Neediest Cases Fund. A medem temp èn vegnidas fundadas dals pertutgads differentas gruppas d’agid a sasez.
Ils emprims dis suenter las attatgas èn tschients muslims, Arabs u persunas d’etnias che sumeglian arabs u portan turban (p.ex. sikhs) vegnids insultads, attatgads, smanatschas ed intgins schizunt mazzads. Plinavant hai dà attentats incendiaris sin edifizis islamics. President Bush ha sinaquai visità ils 17 da settember 2001 ina moschea, ha sentenzià questas attatgas, appellà da differenziar tranter l’islam ed il terrorissem e d’esser tolerant envers burgais dals Stadis Unids d’origin islamic.
Reacziuns da vart da la publicitad mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Betg mo en ils Stadis Unids, mabain en tut il mund avevan milliuns persunas persequità directamain a la televisiun las attatgas dals 9 da settember. Sur plirs dis èn ils emetturs da televisiun e las medias sa deditgads quasi cumplainamain a quests eveniments da dimensiun apocaliptica. Quant fitg ch’ils maletgs or da l’America han perturbà la publicitad mundiala ed interrut per in mument il trot quotidian mussa gist il fatg ch’ils emetturs da televisiun n’han emess per intgins dis praticamain nagina reclama.
Blers umans en tut il mund han commemorà ils proxims dis las unfrendas da las attatgas en furma da minutas da silenzi e d’occurrenzas da malencurada. Ils regents d’ina gronda part dals stadis en tut il mund han tramess als Stadis Unids brevs da condolientscha.
Guerra cunter il reschim dals taliban en l’Afganistan[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 12 da settember 2001 ha il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas condemnà unanimamain las attatgas (resoluziun 1368) e concedì als Stadis Unids autodefensiun militara.[30] Per l’emprima giada en si’istorgia ha er la NATO proclamà che quest’attatga cunter in da ses commembers saja da valitar sco attatga cunter tut ils partenaris d’allianza e pretendia perquai l’assistenza militara da l’entira NATO.
Ils 20 da settember 2001 ha president Bush exprimì avant il Congress en ina decleraziun extraordinaria da la regenza l’engraziament dals Stadis Unids per la solidaritad internaziunala ed ha fatg resortir en spezial «il fidaivel ami» Gronda Britannia. Alura ha el fatg responsabla per las attatgas la rait da terrur internaziunala al-Qaida sut Osama bin Laden. Dals taliban en l’Afganistan ha el pretendì l’extradiziun immediata da Bin Laden; cas cuntrari ha el annunzià «ina guerra cunter il terrorissem». A medem temp ha Bush prendì en protecziun la populaziun da l’Afganistan e reproschà a sia regenza da violar ils dretgs umans. Sa drizzond a tut las naziuns ha el sinaquai appellà da sustegnair ils Stadis Unids: «U che vus essas da nossa vart u da la vart dals terrorists». Medemamain ha Bush differenzià tranter l’islam ed il terrur en num dad Allah: el respectia la cretta dals muslims; al-Qaida sa chattia en ina posiziun che blasfemia er l’islam. Attatgas cunter muslims en ils Stadis Unids sco quai ch’ellas eran succedidas las davosas emnas ha el numnà in cumportament «nunamerican».[31] Exponents da differentas partidas dals Stadis Unids han beneventà il pled da Bush. Il sustegn dal president en la populaziun è per part creschì sin la valuta da bundant 90 %.
Il minister da defensiun Donald Rumsfeld vuleva attatgar l’Afganistan il pli spert pussaivel. Il minister da l’exteriur Colin Powell ha percunter cuntanschì ch’ins ha l’emprim dà als taliban in ultimatum d’extrader Bin Laden ad in stadi ami islamic. Damai ch’ils taliban han refusà quai, ha l’armada dals Stadis Unids cumenzà a bumbardar ils 7 d’october 2001 posiziuns ed infrastructura dals taliban en l’Afganistan. Da trametter atgnas truppas han ils Stadis Unids exclus a l’entschatta. Entaifer l’Afganistan era sa furmada l’uschenumnada Allianza dal nord, in’uniun d’interess da differentas gruppaziuns politicas cun la finamira da liberar il pajais dals taliban. Sustegnida dals Americans ha quest’allianza occupà il november e december 2001 Kabul, Kunduz e Kandahar. Vers la fin da l’onn als èsi reussì da derscher il reschim da Mullah Omar. A Bin Laden èsi reussì da mitschar durant la Battaglia da Tora Bora. Supposiziuns ch’el saja sa trategnì dapi lura en la regiun da cunfin vers il Pakistan èn sa mussadas il 2011 sco falladas. A partir dal december 2001 han intgins stadis europeics sustegnì cun schuldada las ulteriuras missiuns da segirtad e da reconstrucziun en l’Afganistan.
Mesiras politicas a l’intern dals Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il num Disaster Preparedness ha la regenza americana augmentà ils meds finanzials, il persunal e las cumpetenzas da la protecziun da catastrofas sco er da la segirezza da plazzas aviaticas e dal traffic en l’aria.
L’october 2001 ha vicepresident Dick Cheney ordinà als servetschs secrets da guntgir la lescha vertenta che scumandava investigaziuns da retagls senza disposiziun giudiziala. Ils 26 d’october 2001 è entrà en vigur l’USA Patriot Act ch’ha lubì a las instanzas statalas da surpassar ils dretgs dals burgais a favur d’investigaziuns cunter il terror. Questas mesiras cumpigliavan tranter auter: survegliar persunas suspectadas senza disposiziun giudiziala, spiunar ed arcunar conversaziuns al telefon ed e-mails, sa procurar infurmaziuns tar assicuranzas, bancas u patruns, arrestar ed exiliar persunas da l’exteriur senza stuair laschar verifitgar ils suspects tras ina dretgira.
Sinaquai èn vegnids arrestads fin il 2003 bundant 5000 persunas da l’exteriur, per gronda part giuvens umens muslims cun contacts en stadis arabs. 531 dad els èn vegnids bandegiads, auters èn vegnids tegnids a ferm fin 8 mais, ma nagin n’è vegnì accusà ed avess uschia pudì sa defender avant dretgira. Bain ha il Supreme Court declerà il 2004 ch’intginas da questas disposiziuns sajan incumpatiblas cun la constituziun, ma il 2006 ha il Congress tuttina prolungà 14 da las 16 disposiziuns da l’USA Patriot Act per in temp illimità. Sper il Ministeri per la protecziun da la patria cun 170 000 emploiads èn vegnidas fundadas da nov u reorganisadas 263 firmas da segirezza; 1200 organisaziuns statalas e 1931 firmas privatas s’occupan dapi lura cun la defensiun dal terrorissem.[32]
Er auters stadis dal vest han rinforzà lur mesiras da segirezza, han relaschà restricziuns d’entrada en il pajais e schlargià la surveglianza da persunas. Il Cussegl europeic ha relaschà ils 21 da settember 2001 ina resoluziun cun la finamira da cumbatter e prevegnir al terrorissem en l’Europa.
Tractament da persunas suspectadas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la Guerra da l’Afganistan ed en rom d’ulteriuras investigaziuns ha l’armada dals Stadis Unids mess en fermanza radund 1000 persunas suspectadas da terrorissem, per gronda part da derivanza araba u asiatica. Questas persunas èn vegnidas transportadas en il champ d’internament Guantánamo Bay (Cuba), en la praschun militara Bagram (Afganistan) ed en auters champs ordaifer ils Stadis Unids. En quests champs èn las persunas suspectadas vegnidas isoladas dal tuttafatg dal mund exteriur ed èn vegnidas tegnidas a ferm sur onns senza accusaziun e senza publitgar lur identitad.
Giuridicamain ha la regenza dals Stadis Unids definì quests praschuniers sco ‹guerriers irregulars› per pudair guntgir dretg internaziunal vertent (p.ex. art. 4 da la Cunvegna da Genevra davart il tractament da praschuniers da guerra) e dretg american. Plinavant han spezialists d’inquisiziun da la CIA fatg diever tar intginas da las persunas suspectadas principalas da metodas sco privaziun da sien u waterboarding che valan tenor dretg internaziunal sco tortura. Quai ha adina puspè manà a protestas internaziunalas da vart d’organisaziun per la defensiun dals dretgs umans e da stadis alliads.[33]
Las praticas da tortura e las proceduras excepziunalas a basa da dretg militar èn er vegnidas crititgadas a l’intern dals Stadis Unids. En ina sentenza dal 2008 è la regenza vegnida obligada da tractar ils praschuniers tenor ils standards da dretg americans. Il 2009 ha il minister da giustia Eric Holder annunzià che Chalid Scheich Mohammed ed auters instigaders supponids da las attatgas dals 11 da settember 2001 duain vegnir mess avant ina dretgira civila a New York. Process civils duain uschia remplazzar successivamain ils tribunals extraordinaris che l’anteriur president George W. Bush aveva laschà installar a Guantánamo.
Guerra da l’Irac[modifitgar | modifitgar il code]
Il settember 2002 ha president Bush deducì dal cumbat cunter il terror il dretg dals Stadis Unids d’instradar culps preventivs (uschenumnada doctrina da Bush). La guerra cunter l’Irac, ch’ils Stadis Unids avevan en mira dapi il settember 2001, ha el empruvà da giustifitgar cun la collavuraziun supponida tranter il dictatur Saddam Hussein ed al-Qaida. En pli saja l’Irac en possess d’armas da destrucziun massiva, da las qualas il pajais possia e veglia far diever cunter ils Stadis Unids e cunter las truppas americanas staziunadas en l’Arabia Saudita.
La Germania, la Frantscha, la Russia e la China han refusà questa doctrina, la motivaziun per far guerra sco er l’atgna participaziun ad acziuns da guerra. Er il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas ha refusà il favrer 2003 da legitimar ina guerra. Sinaquai ha la regenza americana furmà ina ‹Coaliziun dals decidids›, da la quala er pajais da la NATO han fatg part (t.a. la Gronda Britannia). Il mars 2003 han ils Stadis Unids cumenzà la Guerra da l’Irac senza avair in mandat da las Naziuns unidas. La guerra ha manà a la cupitga da Saddam Hussein; igl èn dentant suandadas attatgas da terror d’in nov rom d’al-Qaida e d’autras gruppaziuns iracaisas ch’han durà sur onns. La supposiziun che l’Irac saja en possess dad armas da destrucziun massiva n’è betg sa verifitgada.
Relaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Politologs ed istoriografs na giuditgeschan las Guerras da l’Afganistan e da l’Irac betg be sco reacziun sin las attatgas dal 2001, mabain sco cuntinuaziun d’ina politica da l’exteriur unilaterala da vart dals Stadis Unids. Sco suletta superpussanza ch’haja pudì sa mantegnair suenter la fin da la Guerra fraida haja l’America cumenzà a realisar a partir dal 1995 in program neoconservativ cun la finamira da rinforzar l’atgna posiziun sco pussanza mundiala. Da questa politica haja er fatg part la guerra cunter ‹stadis da canagliaria› e la privaziun da la pussanza da reschims ostils per pudair schlargiar la pussanza dals Stadis Unids en l’Orient Central e l’Asia Centrala.[34]
Las attatgas da terror dal 2001 hajan bain facilità la realisaziun da questa politica. Ma a lunga vista hajan las intervenziuns guerrilas dals Stadis Unids incità il conflict dal Proxim Orient e destabilisà anc pli fitg la regiun. A medem temp hajan ils Stadis Unids pers tras lur agir la solidaritad internaziunala ch’era sa manifestada suenter las attatgas. Politicamain saja l’autoritad da las Naziuns Unidas e dal dretg dal pievel vegnida destabilida e la relaziun tranter il vest ed il mund islamic saja sa stgirentada. Entaifer l’Uniun europeica è l’agir dals Stadis Unids vegnì sustegnì da singuls stadis e condemnà dals auters; quai ha manà a foss ed engrevgià ils ulteriurs pass vers ina politica da l’exteriur e militara unitara da l’Europa.[35]
Commemoraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn ils 11 da settember vegn sa regurdà da las unfrendas da las attatgas cun festas commemorativas a New York, al Pentagon ed a Shanksville. A New York vegnan per regla prelegids tras parents ils nums da las 2791 unfrendas en urden alfabetic. Da questa commemoraziun prendan mintgamai part politichers da num. Sin giavisch dals parents da las unfrendas vegn desistì d’allocuziuns; enstagl vegnan prelegids texts litterars u istorics. La notg marchescha in’installaziun da glisch, il Tribute in Light, mintgamai la posiziun da las duas anteriuras turs dal WTC.
Il matg 2014 ha president Obama inaugurà a New York al lieu da l’anteriur WTC il National September 11 Memorial & Museum. Tar il monument commemorativ cun num Reflecting Absence sa tracti da dus batschigls d’aua ch’inditgeschan l’anteriur fundament dals dus sgrattatschiels. En il pavigliun cun museum vegn preschentada a moda cumplessiva l’istorgia da las attatgas dals 11 da settember 2001.
Reconstrucziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper las duas turs principalas dal WTC èn tschintg ulteriurs edifizis vegnids destruids dal tuttafatg (tranter auter il WTC 7 vischinant e quatter staziuns da la metro). 23 bajetgs èn vegnids donnegiads talmain ch’ins als ha stuì disfar pli tard (tranter auter il Deutsche Bank Building e la Fitterman Hall). Numerus auters edifizis ch’eran vegnids donnegiads han ins pudì refar.
Al lieu da la fora nua che sa chattava l’anteriur WTC – numnada suenter las attatgas Ground Zero – han ins construì dapi l’avrigl 2006 il One World Trade Center, concepì da l’architect David Childs. Il matg 2013 ha il nov sgrattatschiel – il pli aut en l’emisfera vest – cuntanschì si’autezza finala da 541,3 meters. Quest’autezza correspunda a 1776 pes tenor la mesira americana e simbolisescha uschia la proclamaziun da l’independenza americana l’onn 1776. In emprim sboz dal nov edifizi aveva skizzà l’architect Daniel Liebeskind. Differentas propostas da realisaziun èn lura dentant vegnidas refusadas da la populaziun da New York, damai ch’ellas eran pli bassas che las anteriuras turs e parevan memia pauc spectacularas. Sper il nov One World Trade Center vegnan erigids trais ulteriurs edifizis (Two World Trade Center, Three World Trade Center e Four World Trade Center).
Process ch’èn resultads da las attatgas[modifitgar | modifitgar il code]
Procedura penala[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils 11 da favrer 2008 èn Chalid Scheich Mohammed, Ramzi Binalshibh, Ali Abdel Asis Ali, Mustafa Ahmed al-Hausaui e Walid bin Attasch avant dretgira en ils Stadis Unids en connex cun las attatgas terroristicas dals 9 da settember 2001. La procedura penala cunter in ulteriur accusà è vegnida sistida il 2008.
Gia il schaner 2007 era vegnì sentenzià Mounir al-Motassadeq ad in chasti da detenziun da 15 onns. Suenter in process da plirs onns aveva la dretgira declerà el culpaivel d’avair preparà sco commember d’al-Qaida las attatgas da terror.
Procedura civila[modifitgar | modifitgar il code]
Il settember 2012 è vegnì admess en ils Stadis Unids il plant da la World Trade Center Properties LLC cunter l’American Airlines e l’United Airlines. L’organisaziun accusadra rinfatscha a las duas societads aviaticas d’avair negligì las controllas da segirtad. Tras quai ch’ellas hajan pussibilità a 19 terrorists d’entrar adascus en ils aviuns, portian ellas ina cunresponsabladad giuridica per la destrucziun da las turs. Curt avant las attatgas aveva la World Trade Center Properties LLC prendì a fit ils sgrattatschiels per 99 onns. La perdita materiala che vegn fatga valair avant dretgira munta a 2,8 milliardas dollars.[36]
Consequenzas economicas[modifitgar | modifitgar il code]
A curta vista n’han las attatgas dals 11 da settember 2001 betg influenzà a moda fitg negativa il curs da las aczias a la Wall Street. Percunter ha la crisa finanziala a partir dal 2007 tutgà fitg ferm New York: tranter il 2000 ed il 2010 èn idas a perder bunamain 20 % da las plazzas en la branscha da finanzas. Quest trend negativ era dentant gia sa fatg valair en il decurs dals onns 1990, uschia che las attatgas dal 2001 furman be in motiv tranter numerus auters.
Examinaziun dals motivs[modifitgar | modifitgar il code]
Cumportament da las autoritads americanas[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2002 ha ina cumissiun communabla dal Senat e da la chombra dals represchentants dals Stadis Unids preschentà in rapport da 832 paginas davart ‹Las activitads dals servetschs secrets avant e suenter las attatgas dals 11 da settember 2001›.[37] Medemamain il 2002 è cumparì in rapport davart l’organisaziun e direcziun dals pumpiers a chaschun da las acziuns da salvament a New York. A basa da quests rapports èn suandadas diversas restructuraziuns organisatoricas.
Cunter la resistenza da la regenza dals Stadis Unids ha la chombra dals represchentants installà l’atun 2002 in’ulteriura cumissiun d’inquisiziun parlamentara. Il 9/11 Commission Report ch’è cumparì il fanadur 2004 preschenta minuziusamain la preistorgia d’al-Qaida dapi il 1988, ils eveniments dals 11 da settember 2001 e las reacziuns da las autoritads dals Stadis Unids. Quest rapport ha scuvert sbagls gravants areguard las controllas a las plazzas aviaticas, ha rendì attent a proceduras ed ierarchias cumplitgadas ch’han impedì che la NORAD possia intervegnir a temp, ha mussà ch’il FBI ha tralaschà da dar vinavant infurmaziuns brisantas davart persunas persequitadas a la CIA ed ha mussà che la regenza da Bush sutvalitava la situaziun da smanatscha.[38] Ina da las consequenzas da questas enconuschientschas è stada la fundaziun dal Ministeri per la segirezza interna.
Motivs fisicals per la sballunada da las turs[modifitgar | modifitgar il code]
L’autoritad naziunala per la protecziun da catastrofas FEMA ha intercurì il 2002 la segirezza dals edifizis e problems da la tecnica da construcziun dal WTC che pudessan avair chaschunà il collaps da las duas turs. Suenter che numerus experts han crititgà che quest rapport saja manglus, ha il National Institute of Standards and Technology (NIST) preschentà il 2005 ils resultads d’examinaziun extendidas, a las qualas bundant 300 scienziads han collavurà.[39] Er da vart independenta èn vegnids publitgads numerus artitgels e schizunt realisadas simulaziuns autenticas. Questas lavurs mussan ch’ils aviuns avevan destruì ina cumpart tranter sis e 17 da las 47 pitgas purtantas da mintga edifizi. En cumbinaziun cun ils brischaments cuntinuants a l’intern da las turs è in collaps stà uschia inevitabel.[40]
[modifitgar | modifitgar il code]
Davart las ragischs pli profundas dal terror islamic datti diversas teorias. Models d’explicaziun ‹antiimperialistics› fan responsabla en spezial la politica dal vest (Stadis Unids ed Israel) en il Proxim Orient per la gritta e la radicalisaziun da blers muslims. In’autra teoria vesa ils eveniments sco consequenza tardiva d’ina politica da l’exteriur durant la Guerra fraida ch’haja mess ils fallads accents: Il sustegn dals mudschaheddin en l’Afganistan dapi il 1980 haja bain gì l’intent da franar l’expansiun sovietica, ma haja a lunga vista sustegnì militarmain, finanzialmain e logisticamain quellas forzas che duevan la finala sa drizzar sut Bin Laden cunter ils Stadis Unids sez (uschenumnà effect da Blowback).
Intellectuals da la sanestra sco Noam Chomsky u activists per ils dretgs umans sco la Inda Arundhati Roy rendan plinavant attent al fatg ch’ils stadis industrials dal vest hajan realisà ina globalisaziun unilaterala ed uschia disditg areguard ils problems da la povradad mundiala. Quest svilup haja promovì il terror en regiuns dischavantagiadas.
Ord vista social-culturala vegn il fenomen da l’uschenumnà terrorissem islamic interpretà sco resistenza cunter la modernisaziun culturala en ils pajais d’origin correspundents. Structuras ed ideologias tradiziunalas hajan cumenzà a sa dissolver. Quai mainia a malsegirezzas che vegnian cumpensadas cun s’orientar pli ferm a las atgnas ragischs (p.ex. salafissem) e che vegnian vividas ora en il cumbat terroristic cunter il vest. Tras las attatgas spectacularas en il center dal mund dal vest hajan ils auturs dal delict vulì demonstrar a moda simbolica ch’ils ‹Gidieus e cruschaders› sajan vulnerabels. Questa perspectiva interpretescha l’ideologia dals terrorists sco ‹faschissem islamic› ed accentuescha sia cumponenta antisemitica.
Teorias da conspiraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard las attatgas dals 11 da settember èn sa sviluppadas numerusas teorias da conspiraziun. Questas teorias emprovan da cumprovar che la regenza e/ni ils servetschs secrets dals Stadis Unids hajan prendì en cumpra sapientivamain las attatgas u schizunt inscenà sez quellas. Sper experts da la FEMA e dal NIST cuntradin er scienziads independents a questas tesas.
Recepziun artistica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils eveniments dals 11 da settember han chattà in grond resun en tut las spartas d’art. Igl èn cumparids romans, en ils quals ils protagonists vegnan involvids en las attatgas, maletgs e sculpturas tractan la tematica e numerus films dramatics e documentars s’avischinan en ina moda u l’autra al tema.
Er en la musica han numerus artists rendì tribut a las unfrendas da las attatgas, tranter auter Bruce Springsteen, Sting, Michael Jackson e Paul McCartney (ch’è sez daventà perditga dals eveniments a New York). L’imni inuffizial da l’elavuraziun da las attatgas è daventà Only Time dad Enya. Questa chanzun è vegnida duvrada da numerus emetturs da televisiun per accumpagnar en lur documentaziuns ils maletgs dramatics dals 11 da settember.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Hans Joachim Schneider: Internationales Handbuch der Kriminologie: Grundlagen der Kriminologie, Band 1, Walther de Gruyter, 1. ed. 2007, ISBN 3-89949-130-0, p. 802.
- ↑ Thorsten Schüller, Sascha Seiler (ed.): Von Zäsuren und Ereignissen. Historische Einschnitte und ihre mediale Verarbeitung. Transcript, Bielefeld 2010, ISBN 978-3-8376-1402-2.
- ↑ Nikolaus Wirth: Tagungsbericht 9/11 Ten Years After: History, Narrative, Memory. 14.07.2011–2015.07.2011, Munich. En: H-Soz-u-Kult, 15 d’october 2011, consultà ils 16 d’october 2011. Eva-Maria Kiefer: Tagungsbericht Zeitenwende 11. September? Eine transatlantische Bilanz zehn Jahre danach. 09.09.2011–11.09.2011, Heidelberg. En: H-Soz-u-Kult, 15 d’october 2011, consultà ils 16 d’october 2011.
- ↑ The New York Times (16 d’october 2001): A Nation challenged: The Tapes: Voices From the Sky.
- ↑ The 9/11 Comission Report, 1. chapitel: We have some Planes, p. 29; p. 457, annotaziun 85; p. 461, annotaziun164 (Datoteca PDF; 7,2 MB).
- ↑ The 9/11 Comission Report, chapitel 9.2, p. 13s. (Datoteca PDF; 7,2 MB).
- ↑ Der Spiegel, 13 da settember 2002: Die Terror-Codes: Das Pentagon war die ‹Kunstakademie›.
- ↑ R.G. Gann e.a.: Reconstruction of the Fires in the World Trade Center Towers. Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster (NIST NCSTAR 1-5), p. 58, National Institute of Science and Technology, december 2005.
- ↑ 8.4.2: Evacuation. En: Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers, National Institute of Standards and Technology, p. 188s., 2005.
- ↑ Spiegel Online: Obama segnet Milliardenhilfe für Retter von 9/11 ab, 3 da schaner 2011.
- ↑ National Public Radio, 17 da zercladur 2004: Timeline for American Airlines Flight 11.
- ↑ National Public Radio, 16 da zercladur 2004: Timeline for American Airlines Flight 77.
- ↑ National Public Radio, 27 d’avrigl 2011: Timeline for United Airlines Flight 93.
- ↑ 13 da settember FBI-Veröffentlichung zu den 19 Verdächtigten; cf. era [http://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf 9/11 Commission Report, p. 2–4.
- ↑ Publicaziun d’ina da las brevs tras il FBI.
- ↑ Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. Minca 2011, p. 33.
- ↑ CBS News, 17 d’avust 2002: Remains Of 9 Sept. 11 Hijackers Held; Richard Willing, USA Today, 11 da settember 2006: About half of New York remains have been identified.
- ↑ Chronology of the Hijackers on 9/11, part 1.
- ↑ USA Today, 6 da favrer 2002: Official: 15 of 19 Sept. 11 hijackers were Saudi.
- ↑ Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. Minca 2011, p. 32–37.
- ↑ Der Spiegel, 28 d’avust 2003: 11. September: Terrorpilot sprach schon 1999 von Tausenden Toten.
- ↑ Yosri Fouda (The Sunday Times, prim d’october 2006): The laughing 9/11 bombers. Exclusive film of suicide pilots at Bin Laden’s HQ.
- ↑ National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States: 7. The Attack looms.
- ↑ Robbyn Swan, Anthony Summers: The Eleventh Day. The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden. Random House Publishing, 2011, ISBN 0-345-53125-6, p. 165s.
- ↑ Netzeitung, 21 da december 2001: Neue Zitate aus Bin-Laden-Video entschlüsselt.
- ↑ Nick Fielding, Yosri Fouda: Masterminds of Terror. Die Drahtzieher des 11. September berichten. 3. ed., Hamburg 2003, ISBN 3-203-77200-0.
- ↑ Robbyn Swan, Anthony Summers: The Eleventh Day. The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden. 2011, p. 286.
- ↑ Al Jazeera, prim da november 2004: Full transcript of bin Ladin’s speech.
- ↑ Robbyn Swan, Anthony Summers: The Eleventh Day. The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden. 2011, p. 286.
- ↑ Communicaziun da pressa da las Naziuns Unidas: UN Security Council Condemns ‹In Strongest Terms› Terrorist Attacks On United States, 12 da settember 2001. Consultà ils 17 da zercladur 2008.
- ↑ Address to a Joint Session of Congress and the American People, Pled da George Bush avant il Congress ils 20 da settember 2001. Consultà ils 7 da zercladur 2008.
- ↑ Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. München 2011, p. 163s. e 228-235.
- ↑ Amnesty.de: Jahresbericht 2003: Vereinigte Staaten von Amerika.
- ↑ George Leaman: Iraq, American Empire, and the War on Terrorism. En: Marlene und Thomas Rockmore: The Philosophical Challenge of September 11. John Wiley & Sons, 2004, p. 5.
- ↑ Jochen Hippler: Die Folgen des 11. September 2001 für die internationalen Beziehungen (Or da: Politik und Zeitgeschichte p. 3-4, 2004.)
- ↑ Cf. p.ex. welt.de: Immobilienfirma verklagt Airlines wegen 9/11. Publitgà e consultà ils 5 da settember 2012.
- ↑ Versiun online dal rapport da la cumissiun communabla dal Senat e da la chombra dals represchentants, 2002.
- ↑ Thomas H. Kean e.a. (ed.): The 9/11 Commission Report. W W Norton & Co, New York 2004, ISBN 0-393-32671-3 (Versiun online, (PDF; 7,2 MB)).
- ↑ NIST WTC Investigation website National Institute of Standards and Technology, 2002.
- ↑ Exempels: Zdeněk P. Bažant, Jia-Liang Le, Frank R. Greening, David B. Benson (matg 2007; surlavurà il mars 2008): What Did and Did not Cause Collapse of WTC Twin Towers in New York (PDF; 728 kB); Zdeněk P. Bažant, Yong Zhou: Why Did the World Trade Center Collapse? — Simple Analysis. (PDF; 146 kB); Oral Buyukozturk, Franz-Josef Ulm (Massachusetts Institute of Technology): Materials and structures (PDF; 1,41 MB).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Decurs
- Stefan Aust, Cordt Schnibben (ed.): 11. September 2001. Geschichte eines Terrorangriffs. Deutscher Taschenbuchverlag, 2003, ISBN 3-423-34026-6.
- Consequenzas
- Michael Butter, Birte Christ, Patrick Keller (ed.): 9/11. Kein Tag, der die Welt veränderte. Schöningh, Paderborn 2011, ISBN 978-3-506-77097-4.
- Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. C.H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-61244-2. (Recensiun).
- Hans Vorländer: Politische Kultur: ‹Rallye round the Flagge der Vereinigten Staaten›. Die USA nach dem 11. September, en: Peter Lösche (ed.): Länderbericht USA. Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft, Kultur. Bundeszentrale für politische Bildung BpB, 5. ed. Bonn 2008 ISBN 978-3-89331-851-3 p. 196–236.
- Motivs, context politic
- Lawrence Wright: Der Tod wird euch finden. Al-Qaida und der Weg zum 11. September. (2006) 5. ed., Deutsche Verlagsanstalt, Minca 2007, ISBN 3-421-04303-5.
- Tore Bjorgo (ed.): Root Causes of Terrorism: Myths, Reality and Ways Forward. Taylor & Francis, 2005, ISBN 0-415-35149-9.
- Michael Bothe: Der 11. September – Ursachen und Folgen. Winter, Heidelberg 2003, ISBN 3-8253-1546-0.
- Singuls aspects
- Helga Embacher, Margit Reiter: Europa und der 11. September 2001. Böhlau Verlag, Vienna 2011, ISBN 978-3-205-78677-1.
- Clément Chéroux: Diplopie. Bildpolitik des 11. September. Konstanz University Press, Constanza 2011, ISBN 978-3-86253-007-6.
- Brian A. Monahan: The shock of the news. Media coverage and the making of 9/11. New York University Press, New York e.a. 2010, ISBN 0-8147-9554-4.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Decurs
- Complete 911 Timeline (cooperativeresearch.org; englais)
- Rapport da la cumissiun 9/11, fanadur 2004 (PDF, englais)
- Motivs per il collaps
- Reacziuns
- TelevisionArchive: A library of world perspectives concerning September 11th, 2001 (englais)
- Portal d’infurmaziun: 10 Jahre 11. September 2001 (tudestg)
- Consequenzas
- Bilanzierende Konferenz zum 10. Jahrestag der Terroranschläge des 11. Septembers mit Fokus auf die transatlantische Perspektive
- Analisa da las consequenzas politicas a l’intern ed a l’exteriur
- Commemoraziuns
- Glista commemorativa cun las unfrendas da las attatgas dals 11 da settember (englais)
- Pagina dal museum e dal monument commemorativ a New York
- Documents audiovisuals
- Dossier tematic da SF Wissen
- The Nine Eleven Attacks, National Geographic Channel (2009, multimedia, intervistas)
- Phoenix-Bibliothek: Anschläge am 11. September 2001 part 1, part 2, part 3, part 4
- authentichistory.com: Archiv audiovisual davart ils eveniments dals 11 da settember 2001

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Banca
Tar ina banca sa tracti d’in institut da credit che porscha cunter pajament servetschs da traffic da pajaments, da credit e da chapital. Tut tenor il tip da banca cumpiglia si’activitad fatschentas da credit, l’administraziun da deposits da spargn (affar passiv) sco er il deposit ed il commerzi cun vaglias.
Derivanza dal pled[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹banca› en il senn d’in institut da credit deriva dal pled talian banco resp. banca. Banco signifitga maisa ed era vegnì emprestà avant or dal langobard, ina lingua germana. Manegiada è la maisa dal stgamiader da daners. Il pled ‹banc› en il senn d’ina plazza da seser deriva medemamain dal vegl tudestg banc che signifitgava gia plazza da seser u maisa. Omadus pleds van pia enavos sin la medema ragisch, ma èn sa sviluppads differentamain.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims precursurs dal sistem bancar modern hai probablamain dà en la Mesopotamia. Là enconuschev’ins gia a partir dal sisavel tschientaner a.C. la scuntrada contabla da pretensiuns, la gestiun da contos per deposits sco er emprests, schecs e stgomis.
En il quart tschientaner a.C. era Athen il pli grond center da bancas dal mund grec. Or da la Grezia hellenistica èn enconuschentas bancas da tempels (p.ex. a Delos ed ad Ephesos; medemamain en il Reginavel dals Seleuchids a Sardes), bancas citadinas (uschia a Kos e Milet) e bancas privatas (p.ex. a Rhodos e Delos); tranter auter relaschavan quellas decleraziuns da garanzia e concedivan emprests ipotecars e credits per bastiments. En il Reginavel dals Ptolemais existiva ina banca statala centrala ad Alexandria cun bleras filialas; quella serviva a medem temp a l’administraziun finanziala dal Reginavel, incassava taglias e trategneva er bancas da graun ch’acceptavan pajaments en furma da graun. Transacziuns vegnivan fatgas senza daner contant cun transcriver d’in conto a l’auter. Il tschains ch’era spezialmain aut en l’Egipta (fin a 24 procent) manava però tranter ils privats ad usura ed extorsiun.[1]
Il pendant roman tar las trapezitas grecas (anc oz sa numna ina banca en Grezia tpaπeZa / trapeza) eran las Argentarii, a las qualas eran er admessas fatschentas d’emprest.[2]
En l’Europa èn las emprimas bancas stadas activas sin l’entir continent a partir dal 13avel tschientaner, numnadamain cura che la citad da Firenza è avanzada ad ina pussanza da commerzi ed ils affars da banca han cumenzà a flurir là. Commerziants a l’engrossa èn sa deditgads adina dapli a las fatschentas da credit e da stgomi ch’eran colliadas cun il commerzi da martganzia ed han sviluppà uschia il sistem bancar.
A Genua manischavan ils Bancherii en il 12avel tschientaner er il commerzi d’ultramar (cambia maritima) e l’operaziun da stgomi. La Compagnia dei Bardi ch’è vegnida fundada vers il 1250 a Firenza è bainspert sa sviluppada ad in’interpresa multinaziunala. Tar las emprimas e pli impurtantas famiglias da banchiers da quel temp tutgavan sper ils Bardi er ils Peruzzi ed Acciaiuoli da Firenza. Tut questas famiglias disponivan a l’entschatta dal 14avel tschientaner da filialas en praticamain tut las impurtantas citads da l’Europa ed avevan quasi ina posiziun da monopol areguard las finanzas papalas. Cura ch’il retg englais Edward III ha refusà da pajar enavos ses debits ch’eran s’accumulads pervi da la Guerra da trent'onns, èn questas famiglias vegnidas en grondas difficultads ed han la finala pers lur influenza.
Suenter il bancrut da las pli impurtantas bancas da quel temp ha Vieri di Cambio de’ Medici installà tranter il 1348 ed il 1392 ina rait da bancas extendida cun pliras filialas en las pli impurtantas citads europeicas. Tranter ses emprendists e partenaris da pli tard sa chattava er ses nev Giovanni di Bicci de’ Medici ch’ha l’emprim manà la filiala a Roma ed ha alura surpiglià quella il 1393. Sut ses dus figls è la banca da Vieri di Cambio de’ Medici, ch’aveva gì grond success, ida plaunsieu en malura. La banca da ses nev percunter ha flurì pli che mai. Dus onns suenter la mort da ses aug ha Giovanni di Bicci de’ Medici dischlocà a Firenza ed ha fundà la Banco Medici. Quella ha furmà il fundament sin il qual ils Medici han pli tard pudì avanzar tar ina da las pli pussantas famiglias da l’Europa.[3]
Gia l’onn 1327 vegn il sistem da finanzas islamic Hawala descrit dal giurist Abu Bakr b. Mase-ud al–Kasani sco institut dal dretg islamic.
Il 1407 è vegnida fundada a Genua la Banco di San Giorgio. Cuntrari a las bancas da famiglia d’enfin qua era questa banca organisada en furma d’ina societad. Quella vala sco ina da las pli veglias bancas dal mund ed è stada lung temp il sulet institut ch’era activ sco banca da discont e d’emissiun. Il 1805 l’ha Napoleun serrà suenter esser vegnì a la pussanza.[4]
L’onn 1462 han ins fundà a Perugia l’emprima Monte di Pietà, a la quala duevan suandar numerusas en diversas citads talianas; tut quellas eran independentas ina da l’autra. Oriundamain eran las Monte di Pietà vegnidas fundadas da Franciscans sco chasas d’emprest per sustegnair finanzialmain persunas povras e basegnusas; las famiglias da banchiers sco ils Medici u ils Strozzi s’occupavan percunter surtut d’affars da credit ed operaziuns da stgomi che stevan en connex cun il commerzi da martganzia. La Banca Monte dei Paschi di Siena, ch’era vegnida fundada il 1472 a Siena sco Monte di Pietà, è la pli veglia banca anc existenta en tut il mund.
En in’economia publica cun spartiziun da la lavur èn bancas daventadas indispensablas, damai che las prestaziuns dals singuls acturs en il cirquit economic vegnan stgamiadas tranter pèr sur in pass intermediar en furma da daners. Sco intermediaturs da quest current da daners èn vegnids activs ils instituts da credit. En pli procuran els per l’equiliber tranter l’investiziun da daners ed il basegn da credit.
In’emprima structuraziun ierarchica è sa furmada cura ch’ins ha fundà il 1656 en Svezia la Banca da Palmstruch che vala sco emprim institut d’emissiun dal mund. Ils instituts d’emissiun han bainspert cuntanschì ina posiziun privilegiada en cumparegliaziun cun las bancas da commerzi, damai ch’ellas exequivan per il stadi il privilegi d’emissiun da notas.
En l’Engalterra ed en la Valisa è vegnida pussibilitada a partir dal 1826 la fundaziun da bancas en furma da societads da chapital; da quai èn sa sviluppadas fin il 1850 99 associaziuns da bancas cun betg main che 576 filialas. En consequenza d’in process da concentraziun è il dumber da las bancas privatas sa reducì là fin il 1913 sin be pli 147 filialas. La pussaivladad da mobilisar chapital e d’ina concessiun da credit a lunga vista ha furmà la pli impurtanta premissa per far avanzar l’industrialisaziun.[5]
Pervi da lur muntada speziala entaifer il cirquit economic èn instituts da credit per ordinari suttamess ad in’entira retscha da perscripziuns naziunalas ed internaziunalas (legislaziun e dretg da surveglianza) – per exempel areguard l’elecziun en la direcziun, en connex cun la bilantschaziun e.a. – e vegnan controllads d’in’atgna autoritad, numnadamain da la surveglianza da las bancas. Suenter la Crisa economica mundiala dal 1929 è vegnì prescrit en ils Stadis Unids a partir dal 1932 (fin il 1999) tras lescha (Glass-Steagall Act) il sistem da bancas spezialas (u sistem da separaziun da las bancas) ch’ha sfurzà da segmentar il martgà da bancas en bancas commerzialas (commercial banking), bancas d’investiziuns (investment banking) ed en il sectur dals instituts da deposit.
Crisas en il sistem bancar[modifitgar | modifitgar il code]
Crisas en il sistem bancar èn adina stadas colliadas cun ina crisa economica naziunala u internaziunal (ubain sco causa ubain sco effect da quella). Ina da las emprimas crisas en il sistem bancar è stada quella da Berna dal 1720 ch’è vegnida chaschunada tras balluns da speculaziun a Londra e Paris. Las crisas bancaras ch’èn suandadas han fatg part da crisas economicas sco quella dal matg 1837, da l’avust 1850, la crisa economica internaziunala da l’october 1929, la crisa da bancas tudestga dal zercladur 1931, la crisa da Savings and Loan en ils Stadis Unids a parti dal mars 1982, la crisa da bancas svedaisa dal 1990 u la crisa finanziala mundiala a partir da l’avust 2007. Er crisas statalas pli novas èn stadas accumpagnadas da crisas bancaras sco la crisa da l’Asia a partir dal mars 1997. A quella è suandada la crisa da la Russia a partir dal matg 1998 e la crisa da l’Argentinia a patir dal schaner 1999. En la zona da l’euro han tranter auter fitg auts debits publics manà a partir da l’avrigl 2010 a diversas crisas, da la quala la crisa da la Grezia dueva sa mussar sco la pli desastrusa. A quai è suandada la crisa da l’euro ch’ha sfurzà il maun public da salvar diversas bancas.
Funcziuns da las bancas[modifitgar | modifitgar il code]
- Servetschs sco per exempel pajaments en daner contant
- La surdada da credits
- Funcziuns monetaras (l’entir traffic da pajaments)
- Transferir impuls da la politica monetara (pe dal tschains)
- Funcziuns d’investiziun (vaglias)
- Funcziuns economicas
Deposits da spargn e concessiun da credits[modifitgar | modifitgar il code]
Daners che na vegnan betg duvrads immediat, pon vegnir depositads dals clients per als duvrar pli tard. Da l’autra vart na vegnan interpresas che fan grondas investiziuns per ordinari betg da finanziar quellas dal tuttafatg or d’agens meds. Cun prender si credits sa laschan investiziuns per part realisar cun agid da finanziaziun estra. Questas duas incumbensas – da retschaiver daners ed autras valurs da facultad sco deposit e da conceder credits – furman il fundament classic da tutta activitad d’ina banca.
Incumbensas en connex cun l’economia publica[modifitgar | modifitgar il code]
En connex cun l’economia publica han bancas surtut d’ademplir trais funcziuns:
- Funcziun da transfurmaziun u da concentraziun: Las bancas stgaffeschan ina gulivaziun tranter la purschida da relativamain blers deposits pitschens e la dumonda suenter gronds credits. Ellas transfurman blers respargns ch’èn per part fitg pitschens en gronds pachets da credit; ed ellas intermedieschan tranter basegns da spargn e da credit che divergeschan in da l’auter areguard il spazi da temp. Quai cuntanschan las bancas cun furmar pools. In pool è mintgamai la summa da tut ils deposits e da tut ils credits.
- Transfurmaziun dals termins (er funcziun da la prolungaziun dals termins): Las bancas mettan d’accord ils interess da termin dals debiturs (persunas privatas, interpresas, stadi) e dals crediturs (p.ex. depositurs da spargn). L’interpretaziun severa da la regla dad aur da las bancas di che l’autezza e la scadenza dals credits ch’in institut da credit conceda stoppian correspunder als deposits che vegnan mess a disposiziun a l’institut; oz na vegn questa regla betg pli applitgada illimitadamain: ina tscherta procentuala dals deposits a curt termin po er vegnir dada ad emprest a lunga vista. En connex cun la transfurmaziun dals termins ston vegnir resguardads ils suandants aspects: la ristga da mancanza da liquiditad, problems da rendita, la ristga da la midada dal tschains, il privel d’in banc run.
- Transfurmaziun da la ristga (er funcziun da confidenza): Il depositur sa fida sin la premura e la cumpetenza da la banca areguard la concessiun da credit, er quai che pertutga la repartiziun da las ristgas. La banca figurescha sco intermediatura tranter differentas prontezzas da ristgar da vart dals debiturs (persunas privatas, interpresas, il stadi) e dals depositurs. Quai cuntanscha ella cun furmar portfolios, survegliar ils credits e star bun tenor basegn cun agen chapital.
En connex cun la creaziun da daners giogan las bancas da commerzi ina rolla en quel senn ch’ellas provedan il cirquit economic cun daners ch’ellas retschaivan da la banca centrala en furma da credits; quels èn be cuverts parzialmain tras deposits. Tras imposiziun da chapital tar la banca centrala pon las bancas er retrair daners dal cirquit economic.
Gruppas da clients da las bancas[modifitgar | modifitgar il code]
L’affar da clients privats vegn er designà cun il term englais private banking; savens sa referescha quel però surtut als affars cun clients ritgs. Per ils clients ‹da standard› vegn en quest cas utilisada la noziun retail banking u er consumer banking. Quel cumpiglia tut ils servetschs dals affars da massa sco il traffic da pajaments, credits e cartas da credit. Tar clients ritgs giascha l’accent percunter sin la cussegliaziun en dumondas da la facultad e sin l’administraziun da la facultad.
Tar interpresas giascha l’accent – anc pli ferm che tar clients privats – sin la concessiun da credits.
In’impurtanta part dals affars da la banca cun stadis e corporaziuns territorialas furman ils servetschs che stattan en connex cun emprests dal stadi.
Las relaziuns commerzialas tranter las bancas vegnan subsummadas sut la noziun dals affars interbancars.
Sistem bancar[modifitgar | modifitgar il code]
Sco sistem da bancas u sistem bancar vegn designada la totalitad da las interpresas (privatas e da dretg public) e da las regulaziuns ch’èn necessarias en in stadi per proveder l’economia publica cun daners u chapital e per il traffic da pajaments. Da quest’incumbensa da garantir il provediment da l’economia naziunala cun daners resorta la funcziun centrala dal sectur monetar; perquai sto la funcziunalitad da quel vegnir garantida tras ina surveglianza da las bancas effectiva.
In sistem bancar è in construct dinamic che sa mida en il decurs dal temp. Impurtants facturs d’influenza sin il sistem bancar d’in pajais èn l’urden social ed economic ed il cumportament da pajament che sa mida (Business-to-Business, Business-to-Consumer, maun public). En tut il mund vegnan differenziads trais sistems:
- Sistem da separaziun da las bancas: Las bancas commerzialas èn responsablas per las fatschentas da deposit e da credit, las bancas d’investiziuns per las operaziuns cun vaglias. Quests dus sistems na stattan betg en concurrenza, mabain cumpletteschan in l’auter a moda cumplementara.[6]
- Sistem da bancas universalas: Tut las fatschentas da banca vegnan purschidas a tut las gruppas da clients. En quest sistem è la concurrenza areguard ils pretschs e la qualitad fitg gronda.
- Gruppas d’allfinanz (er bancassicuranzas): Tras integraziun verticala e laterala surpiglian bancas universalas er cassas da respargn immobigliar, assicuranzas, l’administraziun da la facultad ed ils affars cun cartas da credit.
Pir las gruppas d’allfinanz han fatg dal sistem bancar in sistem avert che pussibilitescha connexiuns er cun auters sistems. En temp da crisa pon questas interdependenzas chaschunar in effect da contagiun che po donnegiar il sistem bancar ed economic d’in entir pajais u er manar ad ina crisa economica internaziunala. D’ina banca cun ristg sistemic discurr’ins en quest connex sche l’insolvenza da bancas, assicuranzas u d’auters instituts da finanzas relevants per il sistem pon metter en privel l’entir sistem da finanzas e da bancas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Michael Restovtzeff: Gesellschafts- und Wirtschaftsgeschichte der hellenistischen Welt. Tom 2, p. 1028ss.
- ↑ Bruno Buchwald: Die Technik des Bankbetriebs, 1924, p. 2.
- ↑ Mediateca Palazzo Medici Riccardi, Firenze.
- ↑ Inventario dell’Archivio del Banco di San Giorgio, Genova.
- ↑ Michael North: Kleine Geschichte des Geldes, 2009, p. 166.
- ↑ Thomas Hartmann-Wendels, Andreas Pfingsten, Martin Weber: Bankbetriebslehre, Springer, 1998, p. 61–66.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Koslowski: Ethik der Banken und der Börse. Finanzinstitutionen, Finanzmärkte, Insider-Handel (= Beiträge zur Ordnungstheorie und Ordnungspolitik, tom 154). Mohr Siebeck, Tübingen 1997, ISBN 3-16-146893-7.
- Imke Thamm: Der Anspruch auf das Glück des Tüchtigen. Beruf, Organisation und Selbstverständnis der Bankangestellten in der Weimarer Republik (= Beiträge zur Unternehmensgeschichte, tom 24). Steiner, Stuttgart 2006, ISBN 3-515-08852-0.
- Eckhard Wandel: Banken und Versicherungen im 19. und 20. Jahrhundert (= Enzyklopädie deutscher Geschichte, tom 45). Oldenbourg, Minca 1998, ISBN 3-486-55072-1.
- Michael Krätke: Bank. En: Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus, tom 2. Argument-Verlag, Hamburg, 1995, col. 1–22.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Der Schweizerische Bankensektor. Kompendium 2010 (datoteca PDF; 735 kB). Associaziun svizra da banchiers, avrigl 2010
- Banken in Deutschland: Geschäftsentwicklung, Strukturdaten, Zahlungsverkehr – servetsch online da l’Associaziun da las bancas en Germania
- Friederike Sattler: Geschichte der Banken und Finanzmärkte, versiun 1.0, en: Docupedia Zeitgeschichte, 27 da fanadur 2010


text:
La suspensiun da Magnin vala per tuttas concurrenzas ed entra gia en vigur questa fin d'emna cunter Sion. L'FCZ po anc far recurs.
Suspensiuns er per van Eck e Canepa
Cun mintgamain ina suspensiun per il proxim gieu da la cuppa svizra èn chastiads il trenader assistent dal FCZ, René van Eck, sco er il president dal club Ancillo Canepa. Omadus avevan en la 81avla minuta bandunà la zona tecnica e fatg sin il plaz pressiun sin l'arbiter. Lez ha bandischà omadus sin la tribuna.
Multa cunter Streller
Il directur da sport da Basilea, Marco Streller, sto pajair ina multa, perquai ch'el è passà en la zona tecnica malgrà ch'el n'era betg annunzià sin il palpiri da gieu. El n'aveva uschia nagin permiss d'esser en la vischinanza dal banc da giugaders. Pli tard è Streller medemamain ì sin il plaz.
RR novitads 17:00


text:
Adalberto II de Ivrea; Adalbert itáliai király; AдaлbбepT II ИBpeйckий; Adalbert II. Ivrejský; Adalbert de Italia; Adalbert II d'Ivrea; AдaлbбepT I; Adalbert II.; Adalberto da Itália; AдaлbбepT II Iўpэйcki; Aubert Ier d'Italie; 意大利的阿达尔伯特; Aubert Ier d'Italie; Aubert Ier d'Italie; アダルベルト2世; Adalberto da Itália; Adalbert z Ivrei; ادالبرت من ايطاليا; Aubert Ier d'Italie; אדלברט מאיבריאה; Adelbert I van Ivrea; Adalbert II d'Ivrée; Adalberto II d'Ivrea; Aubert Ier d'Italie; 아달베르토 2세; Adalbert of Italy; أدالبرت من إيطاليا; AδaλBέptoς B΄ tnς IBpέaς; AдaлбepT II (ИBpeя); kopoлb ИTaлии, Mapkrpaф ИBpeи; re d'Italia dal 961 al 962; Markgraf von Ivrea und Mitkönig in Italien; sexto marquês de Ivrea e rei da Itália; Margrave of Ivrea (932-972); italský spolukrál; MapYpάBoς tnς IBpέaς; politicus; AдaлbбepT II (kopoлb ИTaлии); Adalberto de Ivrea; Adalberto ii de ivrea; Adalberto II de Italia; Adalberto II; Adalberto (re d'Italia); Adalbert Italský; Adelbert Italský; Aubert I d'Itàlia; Adalbert d'Itàlia; Adalbert I d'Itàlia
Media in category "Adalbert of Italy"
The following 2 files are in this category, out of 2 total.


text:
Puter
Puter (mintgatant er scrit putèr) è in idiom rumantsch. El vegn discurrì en l’Engiadin’Ota tranter Malögia e Cinuos-chel sco er a Bravuogn.
IntroducziunEdit
Tar il puter sa tracti d’ina varianta dal ladin. La noziun ‹ladin› designescha en Svizra las variantas rumantschas da l’Engiadina e da la Val Müstair. Sper il puter èn quai il vallader (Engiadina Bassa) ed il jauer (Val Müstair). Il ladin en Svizra furma ina part dal rumantsch dal Grischun ed è da distinguer cleramain da la lingua ladina che vegn discurrida en il Tirol dal Sid (Dolomitas).
Il puter è stà da muntada speziala per il svilup dal rumantsch sco lingua scritta. Il pli vegl text litterar rumantsch pli lung furma la ‹Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs› (1527), scritta en puter da Gian Travers da Zuoz. Er l’emprim cudesch stampà rumantsch deriva da l’Engiadin’Ota: il 1552 è cumparì in catechissem protestant ed il 1560 il Nov Testament, omadus translatads en puter da Jachiam Bifrun da Samedan.
Scripziun e pronunziaEdit
Malgrà numerusas adattaziun en il decurs dals tschientaners ha la lingua scritta da l’Engiadin’Ota mantegnì fin oz numerus tratgs fitg vegls, quai che renda la pronunzia pli difficila che quella dals quatter auters idioms scrits dal rumantsch.
In exempel furma la pronunzia dad -aun- sco ‹än› avant consonant resp. schizunt sco ‹äm› avant vocal ed a la fin dal pled. Il num rumantsch Silvaplauna (tud. Silvaplana) vegn perquai pronunzià sco ‹Silvapläma›.
In’autra atgnadad da la scripziun dal puter furma la finiziun -ieu che tuna sco ‹ia› (cun i accentuà ed a curt). Pervi da questa ed autras reglas vegn bainvgnieu pronunzià ‹bäjnfnjía› e vstieu (vestgì) vegn pronunzià ‹schtía› (senza v).
La differenza la pli evidenta dal puter envers il vallader (e savens er envers ils auters idioms) furma il fatg ch’in lung a vegn savens remplazzà tras in lung e (e vegn er scrit en quests cas sco e). Entant ch’igl ha num en l’Engiadina Bassa chasa, Banca chantunala, dumandar, ala vegn ditg e scrit en Engiadin’Ota chesa, Banca Chantunela, dumander, ela (mintgamai cun e lung ed accentuà).
Lingua da scolaEdit
Sco tut ils idioms rumantschs na furma er il puter betg be in dialect discurrì, mabain ina lingua scritta cun grammatica ed ortografia normada. Perquai vegn l’idiom er duvrà sco lingua da scola en tut las scolas rumantschas e bilinguas da l’Engiadin’Ota.
Scripturas e scriptursEdit
- Gian Travers (1483–1563)
- Jachiam Bifrun (1506–1572)
- Giovannes Mathis (1824–1912)
- Simon Caratsch (1826–1892)
- Gian Fadri Caderas (1830–1891)
- Gian Pitschen Balastèr (1833–1894)
- Clementina Gilly (1858–1942)
- Gian Bundi (1872–1936)
- Artur Caflisch (1893–1971)
- Ursina Clavuot-Geer (1898–1983)
- Reto Caratsch (1901–1978)
- Selina Chönz (1910–2000)
- Irma Klainguti (1917–2000)
- Martin Raschèr (1920–2016)
- Gion Gaudenz
- Göri Klainguti
- Attilio Bivetti
- Anna Ratti


text:
igl inagain da mia instrucziun
A – admissiun al scalem ault
L'entschatta dalla 5. classa ha liug ina sera da geniturs per informar davart l'instrucziun e l'admissiun al scalem ault. Ella 6. classa succeda la decisiun superprovisoria davart l'admissiun. Ensemen cugl attestat digl emprem semester retscheiva igl affon allura la decisiun provisoria e 10 jamnas avon la fin digl onn da scola la decisiun d'admissiun definitiva. Tenor basegns ha liug in discuors persunal.
Ulteriuras informaziuns en caussa porschan la broschura informativa per geniturs e la pagina d'internet digl Uffeci per la scola populara ed il sport dil cantun Grischun.
B – bons da pensums
Mintga scolarA retscheiva in bon da pensums per astgar emblidar inaga in pensum da casa senza consequenzas. Mintg'affon che fa tut ils pensums da casa eifer ina perioda da scola (vacanzas tochen vacanzas) retscheiva allura in ulteriur bon da pensums.
C – correcturas
En texts ed ulteriuras lavurs da lungatg curregia il scolast da principi tut ils sbagls. Plinavon marchescha el cun marcader in'elecziun da sbagls. Quels sbagls ein da curreger en construcziuns entiras e senza sbagls sin in fegl A5; ils sbagls currigi ein medemamein da marcar cun marcader. Il fegl culla correctura senza sbagls tacca mintga scolarA el carnet da correcturas. Plinavon cumpletescha mintga scolarA igl alfabet culs sbagls persunals e lai curreger quel.
C – cumpetenzas
Il "plan d'instrucziun 21" lavura cun cumpetenzas dil rom (cumpetenzas linguisticas, matematicas, ...) e cumpetenzas transversalas (cumpetenzas d’emprender, da luvrar e socialas). Ellas fuorman la basa dall'instrucziun e dalla valetaziun dil process d'emprender. Il scolast communichescha las cumpetenzas a moda transparenta e mintga scolarA reflectescha regularmein siu svilup en connex.
La planisaziun dalla jamna muossa las cumpetenzas ch'ein da contonscher:
- M: Las cumpetenzas marcadas cun Must sto mintga scolarA sligiar.
- S: Las cumpetenzas marcadas cun Should duess mintga scolarA sligiar.
- C: Las cumpetenzas marcadas cun Could sa mintga scolarA sligiar.
D – discuors e sera da geniturs
L'entschatta dalla 5. classa ha liug ina sera da geniturs per informar davart l'instrucziun e l'admissiun al scalem ault. Eifer la 5. e 6. classa ha plinavon liug in discuors persunal ad onn. Ulteriurs discuors san haver liug tenor basegns, sin giavisch dils geniturs ni dil scolast.
E – emprender ed "inagain digl emprender"
Il saver "co" emprender fa part dallas cumpetenzas transversalas. Mintga scolarA reflectescha per quei motiv regularmein siu process d'emprender. Quei succeda el discuors, a scret el "vademecum" sco era cun agid dil schema da reflectar.
Eifer l'instrucziun retscheivan ils affons plinavon tips e trics d'emprender concrets. Quels vegnan visualisai da sis animals che representan cumpetenzas d'emprender fundamentalas tenor la moda e maniera da luvrar da nies tschurvi. Ils tips e trics sebasan sillas retschercas dils pli renomai scientists dil tschurvi e digl emprender (Vera F. Birkenbihl, Peter Gasser, Gerald Hüther, Remo H. Largo, Manfred Spitzer, Stefanie Rietzler e Fabian Grolimund) ed accumpognan nus duront il mintgadi da scola. Ensemen cun ulteriurs cussegls fuorman els igl "inagain digl emprender".
F – "fidibus"
Il "fidibus" ei in carnet accumpignader e mied da communicar eifer scolarAs e scolast. El promova la fidonza denter scolarAs e scolast. Il "fidibus" vegn surdaus al scolast la davosa lecziun dall'jamna.
Ils affons empleinan mintga jamna il "fidibus" cun ...
- raquintar da sesez, da preferientschas, passatemps, da tut quei che fatschenta, dad experientschas, plaschers, quitaus eav.
- filosofar davart tematicas universalas, presentar opiniuns, far reclama, metter en damonda, propagar, criticar eav.
- tschentar damondas, plidentar problems ed encurir il cussegl dil scolast
- far skizzas, dessignar, malegiar, decorar ni taccar en caussas ni fotografias che van a prau cun quei ch'ins vul exprimer
- rispunder a damondas ch'il scolast tschenta ni reagir sin impuls e commentaris dil scolast.
Il scolast ...
- scriva sez mo cun rispli, curregia buc ortografia e grammatica dils texts e dat buca notas pils texts.
- dat buca vinavon las informaziuns ad auters senza la lubientscha digl affon (quella regla vala era viceversa).
G – geniturs
La responsabladad principala pigl emprender schai tiels affons. Ils geniturs sustegnan lur affons cun mussar interess per lur process d’emprender, dumandar giu plaids ni ils inagains, controllar e gidar da parter en ils pensums da casa. Plinavon san ils geniturs dar impuls (enstagl dalla sligiaziun) ni avisar als tips e trics digl "inagain digl emprender". Las paginas d’internet "mit-kindern-lernen.ch" ed "elternbildung.ch" porschan ulteriurs cussegls en caussa.
H – "humor ei la megliera medischina!"
I – informaziuns ed "inagain.ch"
Il brat d'informaziuns eifer scolarAs, geniturs e scolast ei sincers e transparents. La communicaziun succeda via mail, SMS, telefon, il "vademecum", la pagina d'internet "inagain.ch" ni discuors persunals.
La pagina d'internet "inagain.ch" informescha davart l'instrucziun ed occurrenzas. Ella cuntegn plinavon tips e trics d'emprender sco era differentas purschidas d'emprender en fuorma dad apps e tutorials.
J – planisaziuns jamnilas
Las planisaziuns da mintga jamna da scola ein accessiblas sin "inagain.ch".
L – "less is more" e "learning by doing"
M – material e mieds d'instrucziun
Pil solit luvrein nus culs mieds d'instrucziun obligatoris e singuls mieds supplementars el senn dallas finamiras dil plan d'instrucziun 21.
- matematica: Matematica 5, Matematica 6, cudischet "inagain dalla matematica"
- romontsch: Mediomatix 5, Mediomatix 6, cudischet "inagain dil lungatg", "ABC ed inagain dall'ortografia"
- tudestg: Sprachland, Übung macht den Meister, "ABC und Einmaleins der Rechtschreibung"
- engles: New World 1, New World 2
- natira, carstgaun & societad: NaTec
- medias & informatica: inform@21, X-Logo, Typewriter
- emprender: "inagain digl emprender", "vademecum"
Ils cudischets "inagain dalla matematica" ed "inagain dil lungatg" sustegnan scolarAs e geniturs sco mied da consultar. Els cumpeglian ton las cumpetenzas matematicas tenor ils mieds d’instrucziun "Matematica 5" e "Matematica 6", sco era las cumpetenzas linguisticas dil romontsch e tudestg en cumparegliaziun. Per ina bun’orientaziun cuntegnan ils cudischets mintgamai in index dils pli impurtonts cavazzins.
Igl "ABC ed inagain dall’ortografia" ei in vocabulari persunal cun ina survesta dallas pli impurtontas reglas d’ortografia romontschas e tudestgas. Mintga scolarA noda dafertontier ses sbagls ortografics persunals egl alfabet. Quels memoriseschan ils affons cun dictats regulars sco pensum da casa ed en scola.
N – notas
Mintga scolarA definescha l'entschatta dil semester sias notas da finamira che fuorman el cass ideal las notas digl attestat. Eifer il semester vegnan las prestaziuns dils affons valetadas cun agid da criteris transparents ed en fuorma da clausuras a scret, a bucca, referats, texts, projects ed observaziuns eifer l’instrucziun. Las notas contonschidas vegnan accumpignadas da colurs. Quellas orienteschan igl affon davart il stan actual en connex culla nota da finamira eligida.
- verd = contonschiu ni suradempliu la finamira nota ≥ -0.2
- mellen = contonschiu per part la finamira nota ≥ -0.3 – 0.7
- tgietschen = buca contonschiu la finamira nota ≥ -0.8 – ...
En cass che las notas contonschidas svarieschan fetg dalla nota da finamira, vegn quella adattada. Quei succeda eifer in discuors denter igl affon ed il scolast. Ils geniturs prendan enconuschientscha dalla midada cun suttascriver. Insumma suttascrivan ils geniturs tuttas valetaziuns da lur affon.
Plinavon definescha mintga scolarA ina tochen duas finamiras en connex cullas cumpetenzas d'emprender, da luvrar e socialas.
O – organisaziun
La stanza da scola porscha plazs da luvrar en gruppa e plazs singuls. Mintga scolarA elegia mintgamai avon la lecziun in plaz da luvrar, il qual sa era vegnir mantenius igl entir di da scola. Il material persunal caveglian ils affons els caums sin cruna davostier. A casa prendan ils affons sulettamein il material necessari en vesta als pensums da casa.
P – pausas da moviment
Denter las lecziuns che han liug ella medema stanza ha liug ina pausa da moviment che cuoza sil pli ditg 5 min. Ils affons elegian in giug ord las propostas ed il material avon maun e dattan quel a moda ruasseivla.
P – pensums
Mintga scolarA lavura mintga jamna ver treis uras vid pensums da casa regulars – quei munta 30-40 min a di. Ils pensums da casa cuntegnan cumpetenzas da basa da matematica, romontsch e tudestg – sco era il scriver cun tastatura. Impuls retscheivan ils affons dafertontier. Mintga scolarA parta en ils pensums presentai tenor siu program individual e muossa quels al scolast.
Q – qualitad avon quantitad
R – respect!
S – sgnocca dil di
Il di da scola entschevein nus cun humor. Mintga di presenta inA scolarA per quei intent ina sgnocca.
T – Tipp10
Mintga scolarA absolva eifer la 5. e 6. classa il program da scriver cun tastatura "Tipp10". Il program consista da 20 lecziuns ch'ein d'absolver ina suenter l'autra. Il trenament regular absolvan ils affons en scola, mo oravontut era sco pensum da casa.
U – urari
V – "vademecum"
Il "vademecum" survescha sco mied da reflectar e communicar eifer scolarA, geniturs e scolast. Commentaris, remarcas e valetaziuns ein destinai sulettamein pigl affon pertuccau.
Il "vademecum" vegn mintgamai rimnaus il davos di da scola dalla jamna.
Y – "you haven't taught until they've learned"
Z – engaschi cumplein dad A tochen Z


text:
Tracaa
Tracaa o Trecaa (nom ufizial in italian: Trecate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 20 323 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 38,4 km² e ona densità de popolaziun de 529 ab./km².
El paes a l'è in sül fiüm Tisin, al cunfin de la Pruvincia de Milan (cumün de Barnaa e de Bufalora). Gh'è un mücc de indüstri chimich e farmaceutich.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tracaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il preventiv 2021 dal chantun Grischun mussa in surpli d'expensas da 33,7 milliuns francs. Il deficit è sin il nivel da l'onn precedent, malgrà grondas midadas en pliras da sias posiziuns. Las expensas d'investiziun èn, cun tut en tut brutto 405 milliuns francs, vinavant sin in aut nivel. Las investiziuns nettas che ston vegnir finanziadas dal chantun cun agens meds finanzials, importan 272 milliuns francs. La situaziun da las finanzas e da la facultad è legraivlamain stabila e solida. Per la planisaziun finanziala dals onns 2022–2024 èn ina sfida particulara per l'ina l'ulteriura creschientscha da las expensas totalas e per l'autra las entradas pli pitschnas spetgadas. Per pudair tegnair a media vista l'equiliber da las finanzas vegnan ad esser necessarias distgargias essenzialas.
Las valurs directivas dal preventiv 2021 sa preschentan sco suonda:
- deficit dal preventiv 33,7 milliuns (onn precedent 33,1 miu.), suenter prelevaziuns da reserva da 21,4 milliuns
- quota statala chantunala da 15,0 pertschient (onn precedent 15,6 %)
- creschientscha dals custs totals 1,1 pertschient (onn precedent 1,5 %)
- creschientscha da la summa totala dals salaris ch'è relevanta per la valur directiva 0,7 pertschient (onn precedent 0,9 %)
- investiziuns bruttas da 404,9 milliuns (onn precedent 426,9 miu.)
- investiziuns nettas ch'èn decisivas per la valur directiva 170,0 milliuns (onn precedent 166,0 miu.)
- deficit dal quint da las vias da 20,0 milliuns (onn precedent 20,0 miu.)
Resultats
Il preventiv 2021 observa tut las otg valurs directivas da la politica da finanzas dal Cussegl grond. L'ambient da COVID‑19 engrevgescha cunzunt la vart dals retgavs da las finanzas publicas. Durant l'onn da preventiv 2021 subeschan las taglias chantunalas ina ferma perdita. Las entradas pli pitschnas pon vegnir mitigiadas principalmain cun ina probabla distribuziun dal gudogn quadrupla da la Banca naziunala svizra (BNS) sco er cun mesiras sistematicas per augmentar la qualitad dal preventiv respectivamain per diminuir las differenzas tranter il resultat dal preventiv e quel dal quint, ch'èn stadas grondas fin ussa. Il volumen d'investiziuns regredescha levamain perquai ch'ils projects gronds Stabiliment giudizial Cazas Tignez e Center administrativ "sinergia" èn terminads. El è – cun investiziuns bruttas da 405 milliuns – però anc adina sin in aut nivel. En la planisaziun finanziala dals onns 2022–2024 vegni a dar gronds deficits. Entant che la vart dals retgavs da las finanzas publicas stagnescha, crescha la vart da las expensas vinavant. Ina gronda disciplina da preventiv e d'expensas vegn ad esser necessaria per pudair mantegnair a media vista l'equiliber da las finanzas.
Custs da persunal
Ils custs totals da persunal s'augmentan l'onn 2021 per 1,8 pertschient u per 7,2 milliuns. Els finanzieschan cunzunt las plazzas ch'èn necessarias supplementarmain sco er il svilup dals salaris dal persunal existent. Resguardond la situaziun economica generala, la cumpetitivitad dal chantun sin il martgà da lavur sco er il svilup general dals salaris per l'onn 2021 propona la Regenza al Cussegl grond d'approvar tut en tut 0,64 pertschient da la summa dals salaris per ils svilups individuals dals salaris. En ils custs da persunal èn cumpigliads medemamain ils custs per manar la partiziun COVID‑19 tar l'Uffizi da sanadad, che vegn dumandada al Cussegl grond en il rom d'in credit d'impegn. In augment dals salaris chaschunà da la chareschia n'è betg previs, perquai che la chareschia equilibrada dals onns passads è vinavant sur il stadi da l'index actual.
Custs materials
Ils custs materials e las ulteriuras expensas da manaschi sa reduceschan per tut en tut 5,8 milliuns (-1,7 %). L'augment dals custs da material e da rauba deriva cunzunt da custs d'acquisiziun d'energia pli auts, senza effect sin il resultat, per energia da participaziun, per energia substitutiva da participaziun e per energia retratga per ils custs annuals (+0,8 miu.). La reducziun tar il mantegniment architectonic en la construcziun bassa (-3,9 miu.) vegn cumpensada cun in volumen da construcziun pli grond en las construcziuns bassas (+7,7 miu.). Las prestaziuns da servetsch ed ils onuraris sa reduceschan tut en tut per 3,1 milliuns.
Custs da transfers
Las prestaziuns da transfers s'augmentan cun 2,2 pertschient tut en tut cleramain pli ferm ch'ils custs totals. Dals 1183,5 milliuns pertutgan circa 80 pertschient (953,2 miu.) las contribuziuns a communitads ed a terzas persunas. En quest sectur è la creschientscha da las expensas cun +2,6 pertschient (+24,3 miu.) la pli gronda. La part la pli gronda dals custs supplementars vegn chaschunada da las contribuziuns per reducir las premias da las cassas da malsauns (+6,2 miu. sin 134,5 miu.). Er las contribuziuns pli autas en ils secturs da las scolas spezialas e da las scolas autas (+3,2 miu.), da la scolaziun speziala (+2,9 miu.), dals ospitals e da las clinicas (+2,8 miu.) sco er las prestaziuns supplementaras (+2,3 miu.) contribueschan decisivamain a la creschientscha da las expensas. Per contribuziuns en il rom da la transfurmaziun digitala en il chantun Grischun è cuntegnida in'emprima transcha da 3,1 milliuns.
Retgavs
Las taglias chantunalas furneschan a las finanzas publicas la part la pli gronda dal retgav total (29,3 %). Ellas sa reduceschan cun tut en tut 752,4 milliuns en cumparegliaziun cun l'onn precedent (794,0 miu.) per 41,6 milliuns. Las taglias da las persunas natiralas e da las persunas giuridicas sa reduceschan per totalmain 34,1 milliuns (-5,3 %). La diminuziun budgetada da las entradas tar las taglias sin las entradas e tar las taglias sin il gudogn stat en in connex direct cun la pandemia da COVID‑19 sco er cun la realisaziun da la Lescha federala davart la refurma fiscala e la finanziaziun da la AVS (RFFA). Las cunvegnas vertentas cun la Banca naziunala svizra (BNS) permettan maximalmain ina distribuziun dal gudogn quadrupla l'onn 2021. Sin basa da la gronda reserva da distribuziun sco er sin basa dal resultat da semester da la BNS vegni quintà en il preventiv 2021 cun ina distribuziun dal gudogn quadrupla (+46,5 miu.). Retgavs supplementars d'indemnisaziuns (+7,3 miu.) e da pajaments da transfer (+4,3 miu.) megliereschan supplementarmain la vart da las entradas, uschia ch'il resultat total dal quint economic è sin il nivel da l'onn precedent.
Gulivaziun da finanzas grischuna
En connex cun la realisaziun da la RFFA concludida dal Cussegl grond vegn augmentada la contribuziun chantunala a la gulivaziun da las resursas l'onn 2021 per 7 milliuns, e las vischnancas vegnan distgargiadas en questa dimensiun. Per la gulivaziun da las resursas vegnan pia applitgadas ina nova tariffa da prelevaziun da 15,0 pertschient (onn precedent 16,0 %) ed ina nova dotaziun minimala da 73,6 pertschient (onn precedent 68,0 %) da la media chantunala. Da la gulivaziun da las grevezzas geografic-topograficas e da scola (GGG) survegnan las vischnancas autorisadas sco l'onn precedent totalmain 24 milliuns francs. Il chantun alimentescha la finanziaziun speziala Gulivaziun da finanzas cun 42,4 milliuns ord meds publics generals.
Investiziuns
L'onn proxim è l'activitad d'investiziun dal chantun levamain regressiva, resta però sin in aut nivel. Las expensas totalas sa muntan a 404,9 milliuns (onn precedent 426,9 miu.). Da l'autra vart stattan entradas totalas da 133,3 milliuns (onn precedent 136,9 miu.). Il chantun sto pia finanziar sez investiziuns nettas da 271,6 milliuns. Quai èn circa 18,4 milliuns damain che l'onn precedent (290,1 miu.). La diminuziun tar las construcziuns autas è d'attribuir al fatg ch'ils dus projects gronds Stabiliment giudizial Cazas Tignez e Center administrativ "sinergia" èn vegnids terminads l'onn 2020. Projects gronds ch'èn cuntegnids vinavant en il preventiv 2021 èn p.ex. la sanaziun dal convict da la Scola chantunala grischuna, la renovaziun da la chasa da scola e dal center da dietas al Plantahof, la renovaziun da la basa da la Polizia da traffic a San Bernardin sco er l'edifizi nov dal Center per l'emprima registraziun da requirentas e requirents d'asil a Meiersboden.
Perspectiva
La planisaziun actualisada da las finanzas per ils onns 2022–2024 mussa gronds deficits da 82,6 milliuns l'onn 2024 fin 98,2 milliuns l'onn 2022. Il svilup dals deficits durant la planisaziun dals onns 2022–2024 è marcà – ultra da la vart da las expensas creschenta – fermamain da l'andament dals retgavs. Ils retgavs che resultan – pervia da las consequenzas da la pandemia da COVID‑19 – supplementarmain pli bass, na pon betg pli tegnair pass cun la creschientscha da las expensas. La realisaziun da la refurma fiscala e da la finanziaziun da la AVS (RFFA) concludida sin plaun federal l'onn 2019, sco er il nov agiustament da la gulivaziun da finanzas naziunala (NGF) per distgargiar ils chantuns donaturs cun bleras resursas, chaschunan ulteriuras perditas da retgavs en cas dals pajaments ord la gulivaziun da las resursas. Pass per pass han questas perditas in effect sin il preventiv a partir da l'onn 2022. En vista a las cifras da planisaziun ch'èn avant maun vegn ad esser necessaria er en l'avegnir ina gronda disciplina da preventiv e d'expensas per pudair garantir vinavant l'equiliber da las finanzas. Suenter ch'ils quints dal chantun Grischun han gì in resultat cleramain meglier che quel en ils preventivs respectivs ils ultims onns, ha la Regenza prendì – cun il preventiv 2021 – mesiras sistematicas per augmentar la qualitad dal preventiv e per reducir las differenzas tranter il preventiv ed il quint. Questas mesiras duain cuntinuar er durant la planisaziun finanziala dals onns 2022–2024.
Il Cussegl grond vegn a tractar il preventiv 2021 en la sessiun da december 2020.
Agiuntas:
- quint economic
- quint d'investiziun
- Preschentaziun
Infurmaziuns:
president da la Regenza dr. Christian Rathgeb, schef dal Departament da finanzas e vischnancas, tel. +41 81 257 32 01, e‑mail Christian.Rathgeb@dfg.gr.ch
Gremi: Regenza
Funtauna: rg Departament da finanzas e vischnancas


text:
L’organisaziun dal Maraton da skis engiadinais ha lascha elavurar da «Event analytics», la cuminanza da perscrutaziun da la Scola auta d’economia Lucerna e da l’interpresa «Rütter Soceco», in studi sur dals effects dal maraton da skis engiadinais sin l’economia publica.
En tut eran radund 18’000 persunas a la partenza sco activs ni al ur da la loipa sco accumpagnaders. En tut han quellas persunas generà 34’000 pernottaziuns, la gronda part 93% en la regiun Engiadina.
Maraton da skis ha generà ina svieuta totala da 33 milliuns francs
Entras il Maraton da skis è en l’entira Svizra vegnida generada ina svieuta da 33 milliuns francs. Quai tut las expensas dals participants e lur gidanters e da las activitads dals organisaturs. La valurisaziun munta ad en tut 15 milliuns francs, per la regiun Engiadina 6,2 milliuns francs.
Per pudair generar questa valur èn stadas necessarias en l’entira Svizra radund 140 plazzas da lavur cumplainas. Bun la mesadad da questa lavur saja vegnida prestada en la regiun, scriva l'organisaziun Maraton da skis engiadinais.
RR novitads 12:00


text:
Lat alpin prezius
Las vachas da noss producents da lat as nudreschan impustüt dal pevel aromatic dals pasculs engiadinais, traunter oter eir d'ervinas scu'l parasolin (Frauenmantel) u la poa da pro (Wiesenrispe). Siand cha'l pevel da mutagna posseda cumpruvendamaing dapü fibras cu quel gio la Bassa, cuntegna il lat alpin damain acids da grass saturos e per la peja dapü acids da grass insaturos - impustüt omega 3. Sper l'ota valur nudritiva do il pevel natürel eir ün gust imcumparabel a nos lat alpin.


text:
A l’entschatta dal 20avel tschientaner, cura che la civilisaziun moderna sa derasa en moda rasanta era en Svizra, ha ina gruppa da persunalitads en mira da preservar ina part dal pajais da l’infrastructura umana. 1909 daventa la Val Cluozza en Engiadina l’emprim territori protegì dal futur parc naziunal svizzer. Cun schlargiar progressivamain il territori durant ils proxims decennis surprenda la Confederaziun sco purtadra la finanziaziun permanenta. Per proteger la fauna e flora dals numerus visitaders han ins dentant era stuì crear reglamentaziuns strictas ed in urden da surveglianza.
Participants: Simon Luzzi, Johannes Flury
Redacziun: Rico Falett
Radioscola 10-2-1975
Numer d'archiv: 2155
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Sch'il WEF vegn dentant propi ad avair lieu n'è anc betg enconuschent, ha ditg il landamma da Tavau Tarzisius Caviezel envers RTR.
Il WEF sco nus enconuschain na vegn betg realisà il 2021 a Tavau
Malgrà la communicaziun dal WEF, ch'il forum duai vegnir realisà durant la stad, è Tarzisius Caviezel dal avis ch'i saja memia baud per confermar quest fatg. La situaziun e las circumstanzas sajan en il mument fitg intschertas. Er sch'il WEF vegniss spustà sin la stad resti avert sche quel fiss alura a Tavau.
Igl è pussibel ch'il WEF vegn organisà en in'auter lieu - quai na savain nus betg.
Donn finanzial per la vischnanca
Sch'il WEF na vegniss betg realisà il 2021 stuess la vischnanca quintar cun in grond donn finanzial di Caviezel. Cun la decisiun dal forum hajan ins dentant stuì quintar.
Sch'il WEF vegnia alura realisà la stad vegnia Tavau a far ses pussibel per dastgar manar atras l'occurrenza. Il pli impurtant saja dentant ch'ins possia realisar il forum durant ils onns 2022, 2023 e 2024 sco usità a Tavau.
Turissem ha quintà cun la decisiun
Tenor l'organisaziun da turissem da Tavau/Claustra hajan ins spetgà cun questa decisiun. Ch'i vegnia problematic d'organisar il WEF saja sa mussà tar las interpresas internaziunalas. Bleras hajan in scumond intern da far viadis en l'exteriur.
Uss sperian ins ch'ins possia almain realisar in'occurrenza la stad, di Reto Branschi, il directur da Tavau/Claustra Turissem. Sch'il WEF n'haja betg lieu stoppia la branscha da turissem quintar cun in donn finanzial da var 40 milliuns francs. Quest donn stoppian ins dentant er metter en relaziun – en total fetschia la branscha da turissem ina svieuta da radund 600 milliuns francs a Tavau.
Regenza deplorescha – ha dentant chapientscha
Il risico d'organisar ina tala occurrenza cun blers participants fissi stà fitg gronds, di la regenza. Ord quest motiv possian ins chapir la decisiun dals organisaturs. Ord vesta economica e politica fetschia dentant mal, ha ditg il cusseglier guvernativ Marcus Caduff envers RTR.


text:
Per franar la bova da Brinzauls duai dar 40 milliuns francs dal chantun. La regenza propona al Cussegl grond da conceder il credit per realisar ina gallaria da drenascha definitva. Quella duai en emprima lingia gidar d'impedir donns, dischavantatgs e custs anc pli gronds che sa resultassan per la populaziun dal vitg e per il maun public.
Durant ils ultims 15 onns è la bova a Brinzauls s'accellerada extraordinariamain fitg. Actualmain vegnan mesiradas ratas da moviment da var 135 centimeters per onn en il vitg. Correspundentamain datti adina dapli donns vi dals edifizis e vi da l'infrastructura.
Reducir la pressiun d'aua
Las emprimas enconuschientschas d'ina gallaria da sondagi sut la bova mussian numnadamain ch'ins possia ralentar la bova sch'ins reducescha la pressiun da l'aua. Las retschertgas n'èn anc betg terminadas. Igl è dentant gia sa confermà ch'ina gallaria da drenascha porschia las schanzas per sanar duraivlamain la bova a Brinzauls. Uschia duain vegnir impedids ulteriurs donns pli gronds vi da l'infrastructura ed ina dischlocaziun eventualmain necessaria da las abitantas e dals abitants da Brinzauls.
Il Cussegl grond tracta probabel la fatschenta en sia sessiun da december.
Or da l'archiv: