c: text/html

text:
Il virus dad FSME – per tudestg: «Frühsommer-Meningoenzephalitis», inflammaziun da la paletscha dal tscharvè – vegn transmess tras zeccas. E las zeccas sa derasan via ils animals dals quals ellas tschitschan sang.
Pli grondas che las zeccas vegnan e pli gronds animals ch'ellas pon tschiffar. E cun per exempel in chavriel u in tschierv pon las zeccas far viadis pli lungs tras il chantun. Tenor Flurin Camenisch dal Museum da la natira dal Grischun giaja quai però pli ditg fin che las zeccas sajan sa chasadas en ina nova regiun. En cas dad infecziuns saja pia da ponderar duas giadas, nua ch'ins avess pudì avair tschiffà la zecca cun il virus.
Tge fa FSME?
FSME na dastg'ins betg scumbigliar cun la bacteria da borreliosa, che po vegnir tractada cun antibiotica. Tar FSME sa tracti dad in virus ch’il corp sto decumponer cun agens anticorpuls – e quai sa esser fitg mulestus e schizunt mortal.
Quest virus ha nagut meglier da far ch'attatgar ils gnervs ed il tscharvè dal carstgaun.
Per che quai na po insumma gnanc capitar, vegn cusseglià da laschar dar ina virola encunter quest virus. Cunzunt per glieud che sa movia savens giuadora e saja datiers dal guaud saja quai fitg bun, di il medi da chasa Tarcisi Maissen.
Questa virola saja en general bain cumportabla. Però na ha la virola betg in effect dad in mument sin l'auter. Fin che la virola ha effect dovra quai almain trais mais.
Virola e zeccas
RR actualitad

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La vischnanca da Sumvitg ha abolì il cussegl da vischnanca l'onn 1999. Il cussegl da vischnanca sez ha fatg la proposta – ed uschia han ins creà structuras che han pussibilità il return a la radunanza communala. La gasettina la «Squadra» è vegnida introducida – per orientar la populaziun sur dals fatgs che vegnan tractads en la radunanza.
I na vala betg la paina d'avair in cussegl da vischnanca per ina vischnanca pitschna, manar effizientamain va il meglier senza cussegl da vischnanca.
Tujetsch quinta da midar la constituziun anc quest onn, ed uschia era abolir il cussegl da vischnanca. Els han fatg ina votaziun consultativa per udir tge ch'il suveran vul: 65 pertschient na vul betg pli il cussegl da vischnanca.
I vegn ad esser uschia che la suprastanza ha dapli cumpetenzas, dentant era dapli responsabladad.


text:
Ils kinos svizzers han vendì 4,3 milliuns bigliets da kino e registrà 67 milliuns entradas l’onn 2020. Quai munta ina reducziun da 65%, cumpareglià cun l’onn avant – sco l’Uffizi federal da statistica ha communitgà.
E preschentaziuns da films en kinos svizzers hai dà l’onn passà mo la mesadad. Vitiers è la spierta da films novs sa reducida per 43%.
Bun per films svizzers
Il davos onn da kino ha dentant era varts pli postivas. La part dal martgà dals films svizzers è numnadamain creschida sin 14%, quai è in record. E tenor l’Uffizi federal da statistica n’ha quai betg mo da far cun il fatg, che bler damain films americans èn vegnids en ils kinos svizzers.
Numnadamain era tar las cifras absolutas vesi ora bain per il film svizzer. Passa la mesadad da las entradas ha fatg il film «Platzspitzbaby». Sia auta cumpart al martgà da 17% è era sa resultà, perquai ch’il film è arrivà il schaner 2020 en ils kinos da la Svizra tudestga, pia avant il lockdown.


text:
Da Benedetto Vigne – Avant in pèr emnas è cumparì il primalbum da las Rodas, il trio actual da Corin Curschellas.
Ins pudess bunamain dir che cun las Rodas haja Corin Curschellas chattà sia gruppa optimala, in trio reducì a l’accordeon da Patricia Draeger, al cello da Barbara Gisler ed a sia atgna vusch nunconfundibla – magari er la combo minimala adattada per quests dis pandemics. Ina formaziun che suggerescha intimitad e calma, che projectescha la structura d’ina fina manidla kammermusik. Ma uschè finas n’èn las Rodas betg!
L’accordeon tira endament la musica populara alpina, ma igl è evident che la gruppa na vul betg esser messa en truclets stilistics, e perquai cumenza ses emprim album, cumparì questa primavaira, gist cun ina skizza che oszillescha vagamain tranter jazz e tango. Igl è in fresco musical cun il titel «Zuckerbäcker»: Corin Curschellas propona qua in protestsong elvetic, confrontond regords ad in agen passà precar alpin cun la miseria ch’ans cuntanscha ozendi d’ordaifer sin bartgas naufragiantas, ma er cun il sfarlattim actual da nossas ritgezzas natiralas. Igl è in pamflet detg prosaic – Corin n’è qua betg la gronda poetessa, ma en la epoca «rappunza» dastg’ins senz’auter er esser placativa.
I dat en l’album anc ulteriuras chanzuns dialectalas tudestgas, pulitamain pli poeticas, duas scrittas da la chantautura gia avant onns per vuschs collegas e reprendidas uss en tunalitad «rodaica»: In purtret detg melanconic da la staziun principala da Turitg ed ina sgarschurusa ballada da strias cun trantertuns da Brecht e Weill. La vart tudestga vegn cumplettada d’ina spezia dad «alpsegen» onomatopaic e d’ina veglia chanzun gualsera che citescha las famusas lingias popularas svizras da «muschkchaatä» e «nägeli». Polyglotta sco adina preschenta la Curschellas er ina melodia detg flurusa ch’ella ha cumponì sin in text dal poet englais William Wordsworth, datond dal 1800.
Ma igl èn surtut ils chants rumantschs ch’ans interessan qua. E tge surpraisa frecha ans porscha il primalbum da las Rodas: Corin, la chantadura cun background sursilvan e dimora actuala a Rueun preschenta en tut nov chanzuns exclusivamain engiadinaisas! Ina casualitad. Tranter quellas il chant da balenas «Al mar», tenor ina poesia da Clo Duri Bezzola barmier, la represa d’ina da las pli bellas melodias da Corin Curschellas, cumparida oriund sin l’album «Valdun» dal 1997. E lura spiras autras chanzuns popularas ladinas, veglias e novas, da sautunzas, filunzas, lavunzas. Concret: «Donna donna vè a cha», «Saira per saira», «Laschiva gronda sü’l bügl». Ed uschè vinavant.
Grondius sco las Rodas vegnan da dar a mintga toc in’atgna tempra, in’atgna colur: quai tuna ina giada sco imni d’encreschadetgna, ina giada sco bella tarantella, ina giada vegn la melodia circumdada da musique concrète, ina giada ornada da ghirlandas creolas. E quella varietad gartegia a la gruppa grazia al chant chaud e baintemperà da Corin, al violoncello tentalus da la turgoviana Barbara Gisler, cumprovà tant en musica classica sco en quella populara. Ma surtut al talent arranschader da la zugaisa Patricia Draeger, in’instrumentalista universala ch’ha studegià classica moderna e jazz, ch’ha gia sunà ses accordeon per tut il mund enturn e che vala sco ina da las pli valerusas musicistas svizras da quests dis. Las Rodas - in ensemble che rocla e rolla bain!
Text: Benedetto Vigne, text cumparì ils 3 da matg 2021 en La Quotidiana)
Fotografias: (c) Sava Hlavacek
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne – Fiona Fiasco alias Fiona Cavegn publitgescha ses emprim album «Forever Faking Memoirs» ubain «Regords trumpants per adina».
Avant in tempet hai jau menziunà en ina columna da LQ che a la musica da pop e rock rumantscha manchia in pau ina tscherta «modernitad», vul dir che noss chantauturs e nossas chantauturas zoppegian pelsolit davos ils trends dal temp, sa movan magari pulitamain dasper il zeitgeist. Ma i dat per cletg er excepziuns, pitschents hailaits en il detg grond microsmos chantautural da la Rumantschia. In da quels è la giuvna musicista Fiona Cavegn da Breil che delectescha dapi passa dus onns las tribunettas da Turitg e conturns cun sias chanzuns jazzusas bain ziseladas e ch’ha gia surprendì il mund «viral» cun ses videoclip feministic anti-bellet «Mona Lisa».
E quella chantautura e ghitarrista sursilvana ans surprenda uss cun ses emprim album polyglott «Forever Faking Memoirs». Gist davantor però las surpraisas relativas da l’ovra: Fiona na segna betg suletta l’album – ella vegn accumpognada d’in musicist che sa numna pumpusamain Melodiesinfonie. Rumantscha è tiers quai – sco il titel lascha sminar – mo ina unica da las otg chanzuns. E Fiona n’è betg pli Cavegn, ella ha tschernì per quest project il num d’art bunamain frivol Fiona Fiasco. «Quel tuna ualti cool e va era bein aprau, jeu parel magari da trer ils fiascos!» declera ella.
Anc ina resalva: «Up to date» èn il senn pli stretg è l’album be en sia tunalitad generala, stilisticamain sa mova il duo en las auas d’in jazz d’apero atemporal, masdiglià cun zinslas da bossanova e tifs da chantinella scutinada franzosa, gea, perfin ina scappada en il beat da tecno tempriv aud’ins en la rimnada. E propi da vairas chanzuns na san ins betg discurrer; ils tocs èn plitost ina spezia da texturas repetitivas, per part electronicas, per part analogas, sur las qualas ils dus spondan vuschs e figuras, cun in daletg e stimul nunditg.
E quai davent da l’emprim trac cun il bel titel «Brangelina Fanfiction»: Sur in loop da diversas tastadiras perlantas palaisa Fiona cun in sprechgesang lasciv-letargic che «plastic trees and yoga retreats mean nothing if you don’t love yourself». Vul dir che tut las ritgezzas e vanitads da quest mund na valan nagut sche ti n’has betg gugent tatez(za). E quell’aria autoconscienta feministica gira tras l’entir album. Il pli explicit en lez titel che stat sur ina skizza tropicalica cun trantertuns da blues: «Boys Suck» – per rumantsch schess’ins «buobs fan la chagia».
Danor natiralmain il buob Kevin Wettstein – l’um davos la «Melodiesinfonie» – che cumplettescha cun ses maun jazzus il spiert liber da Fiona. El, ch’ha gia publitgà diversas lavurs sco solist, surpiglia l’unic toc chantà gnugnond per dialect turitgais (cun ina strofa rumantscha da Fiona): «Ich hätt so gärn ich wär wo andersch». Tut insanua auter sa chatta er la chanzun finala «Pazienzia ei clav»: Qua tuna digital be pli la leva battaria, e qua lascha Fiona crudar daltut sias tempras frivolas, chantond en ina moda fitg pura, emoziunala – sco sche rumantsch na fiss betg fatg per la decadenza. Ina musicista cun bleras fatschettas, gea, cun in flair da «star» vegnent; en in lieu confessa ella schizunt: «My name is melody mistery».
A propos da up to date: Moderna è er la publicaziun da l’album «Forever Faking Memoirs» – el cumpara be sco «vegl» disc da vinyl (reciclà!) ubain sco uschenumnà download digital (giu da la renumada plattafurma musicala «bandcamp»), pertge che discs cumpacts èn oramai totalmain ord moda. Ed er betg «sexy», tenor Fiona. Sin youtube entaup’ins dal reminent dus clips dal duo che illustreschan cun bler gust l’atmosfera da sia musica («Brangelina Fanfiction», «Je suis avec toi»).
Fiona Fiasco & Melodiesinfonie: «Forever Faking Memoirs» (Radicalis/Bandcamp)
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 7 d’avrigl 2021 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Fiona Cavegn, Paco Alborghetti
Forsa er insatge per vus:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
San Diego
San Diego (a s lèś /ˌsæn diːˈeɪɡoʊ/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ch'la fà 'n migliòṅ e tri 'd abitànt, la secónda più impurtànta dla Califòrgna dòp Los Angeles e l'utàva dal paéś. La s cata in frònt a 'l Ucéan Pasìfic, péna più in élt da 'l cunfîṅ c'n al Mèsic.
La sò cuntèa l'è San Diego mént'r al sìndig da 'l 2014 'l è al republicàṅ Kevin Faulconer. Al sò mòt in Latìn 'l è „Semper vigilans“ (Sèmpar vìgil).
Al clima 'l è bòṅ tut 'l an e 'd Invèran la temperadùra la s davśìna da spés a i quìndas grâd. Al spiàgi più famóśi dla sità i s càt'n a nòrd e i èn l’Ocean Beach e la Pacific Beach in dua a s pōl far anc dal surf. Ólt'r a 'l turìśum San Diego al tira avànti cun l'indùstria dal nâṿ e qvéla militàra.
Persunàǵ ligâ a San Diego
- Matt Cameron, baterìsta di Pearl Jam e di Soundgarden
- Cameron Diaz, atōra
- Heather O'Rourke, atōra
- Gregory Peck, atōr
- Victor Buono, atōr
- Robert Duvall, atōr
- Bobby Lee, atōr


text:
Intervista col vampiro
Intervista col vampiro (Intervìsta c'n al vampîr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1997 ad Neil Jordan trat da 'l rumànś umònim dl'Anne Rice. 'L è stâ numinâ par dū Prèmi Òscar, par la culòna sunóra e per la senugrafìa. Par la part ad Daniel Malloy a s éra sarnî River Phoenix ma 'l atōr 'l è pò mòrt soquànt dè dòp ch'i ìvan tacâ a giràr.
Custàda ssanta migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò muciâ sù da piò ad duśènt-vint-a-tri. In dal film i Guns N' Roses i càntan Sympathy for the Devil, cover di Rolling Stones.
Sunt
Louis de Pointe du Lac (Brad Pitt) al vèṅ intervistâ a San Francisco p'r al giurnalìsta Daniel Malloy (Christian Slater). Louis al taca a cuntàr la sò vita, dgénd ch'al pōl scampàr par sèmpar, esénd lò 'n vampîr, ma anc ch'a n è minga fàcil purtàr avànti la sò cunsidiòṅ.
In dal 1791 lò 'l éra pîṅ ad bèsi ch'al gh'iva di sit a New Orleans. Dòp la mòrt ad sò mujér e ad sò fiōl, a n gh in fargàva più gnint dla vita. 'L è a cal punt lè ch'al vampîr Lestat de Lioncourt (Tom Cruise), vlénd avér-ag 'n amìg, al decìd ad far-al dvintàr cuma lò ma mèntar lò 'l è sénsa cōr e 'l è bòṅ ad masàr sénsa scrùpui, Louis al fà fadìga a tgnir a drē a qvél ch'l è dvintâ. Piutòst che tōr la vita a i óm par bév'r-an 'l sangṿ, al sarnìs di sórag o da gl'atri bèsti parchè ad dèntar al s sènt incóra umàṅ.
Na nòt, mént'r al s cata p'r al stradi 'd un quartēr in du la gint la patìs la pèsta, al véd na putìna ciamàda Claudia (Kirsten Dunst) ch'la piànś davśèṅ a 'l cadàv'r ad sò màdar. Sénsa vlér-al dabòṅ dal tut, Louis al gh dà 'n murśgòt ciuciànd-ag via dagnóra tut al sò sangṿ tant ch'la baghéta la và in a risć ad murìr. Scampàda a la mòrt, anc lì lē la dvènta na vampìra e la vèṅ adutàda par Lestat e Louis. La Claudia la sumìlia dimóndi a Lestat parchè la tîṅ a drē a tut qvél ch'al gh diś e pò parchè la gh cata gust a cupàr al parsòni par scampàr lē.
Trént'an dòp la Claudia, vdénd al còrp dna dóna cavàda śò da 'd là da na fnèstra, la dmanda a i sò genitōr adutìṿ quànd è ch'la dvintarà granda anca lē ma i dū i gh rispóndan ch'i vampîr i n pōlan minga dvintàr vèć e che lē l'è destinàda a 'rmàgnar acsè par sèmpar. La putìna, ch'la vōl bèṅ a Louis, la s mét in dla suca ad masàr Lestat.


text:
La conditoria Merz era gia mez viaden en la producziun da sias lieurs da Pasca cura che la Confederaziun ha annunzià il stadi extraordinari. Fin lura avevan els gia producì radund la mesadad da las lieurs planisadas .
Nus avain immediat chalà da producir lieurs. Ma las davosas duas emnas avain nus lura puspè dastgà producir ed uss essan nus sin 85% fin 90% da la normala producziun.
Reto Schmid da la pasternaria La Conditoria a Sedrun, ha cunzunt fatg quittà ch’i na dat per il mument nagin turissem ed uschia era nagins turists che vegnan a cumprar ina u l’autra spezialitad grischuna. Uschia ha er La Conditoria a Sedrun immediat chalà da producir lieurs da tschigulatta. La lieurs gia producidas èn vegnidas offridas en las medias socialas per 20% pli bunmartgà. Quai haja gì grond resun. Reto Schmid agiunta ch’els hajan uschia producì fin l'ultim di lieurs da tschigulatta e furnì quellas a clientella en l'entira Svizra.
La finala avain producì bun dubel uschè bleras lieurs sco l’onn passà.
Era la pasternaria Stgier a Casti, ch'ha quest onn per l’emprima giada producì sez las lieurs da Pasca, ha vendì in toc dapli che l’onn passà, sco il manader da fatschenta Claudio Stgier di.
Solidaritad u sa cuir insatge?
Per Reto Schmid èsi cler, la glieud less en da quels temps sustegnair fatschentas pitschnas ed indigenas e declera il grond interess vid sias lieurs cun solidaritad da la clientella.
Claudio Stgier percunter crai che la glieud haja uss dapli daners che restian pertge ch’els na giajan betg pli a baiver café u a mangiar en ustarias e lura veglian els sa cuir insatge bun cun cumprar ina pli chara lieur fatga a maun.


text:
Monastér de Santa Giulia de Brèsa
El Monastér de San Salvadùr (piö tàrde cunusìt come Santa Giulia) l'è 'n ex-monastér de Brèsa, che adès l'è dopràt come muzèo. El complès monàstich l'è cunusìt per la varietà de le architetüre del Romànich enfìna al Rinasimentàl.
Endèl 2011, l'è deentàt patremóne del UNESCO come giü dei sit del potére dei Longobàrcc en Itàlia (568÷774 dòpo del Signur).
Per tradisiù l'è cunsideràt el pòst endóche Desiderada, spùza de Carlo Magn e fiöla del Re Desiderio la g'ha pasàt el sò ezìlio dòpo che Carlo el l'ìa refüdàda endèl 771.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
San Salvadùr l'è stat fondàt endèl 753 de Desiderio (che pò 'l deentarà Re dei Longobàrcc) e de sò moér Ansa, come convènt beniditì de mòneghe con sò fiöla Anselperga a fà de badèsa. En prensépe l'ìa stat entitulàt a San Mighél Arcàngel (car ai Longobàrcc) e San Piéro Apòstol, ma zabèla 'ndei agn de la custrusiù el gh'ìa ciapàt la dedicasiù a San Salvadùr e a Santa Maria [1]. La denominasiù de Santa Giulia la g'ha ciapàt pè póch a la olta a pàrter del 763÷764 perchè Desiderio el g'ha fat trasferéser a Brèsa i rèscc de la Santa che prìma i éra custudìcc endèl monastér beneditì de l'ìzola de la Gorgona.
Dòpo la fì del régn dei Longobàrcc per mà de Carlo Magn, San Salvadùr el g'ha mantignìt i sò privilégi come istitusiù reàl, e 'l g'ha istindìt i sò posedimèncc. Endel sècol XII 'na bùna part dei sò ambièncc l'è stàda restrütüràda o recustrüìda en stil Romànich, e gh'è stat fat sö l'oratóre de Santa Maria en Solér. Endel sècol XV le strütüre i è stàde restaüràde amò 'na ólta e gh'è stat zontàt en dormetóre. Endel 1599 gh'è stat finìt la céza de Santa Giulia.
Al tép de Napuliù, endel 1798, el monastér l'è stat suprimìt e 'ndei sò ambièncc gh'è stat fat dét 'na cazèrma. L'è restàt en bröte cundisiù 'nfìna l 1882, quan che gh'è stat fat dét el Muzèo de l'età Cristiàna; ma la ruìna l'è mìa stàda fermàda del töt enfìna al 1966, quan che gh'è stat fat 'na restaürasiù generàla che 'l l'ha trasfurmàt endèl Muzèo de Santa Giulia del dé d'encö.
El complès architetònich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El monastér el töl dét:
- la Bazìlica de Salvadùr, daàda del sècol IX. La g'ha 'na naàda e dò àbsidi, e l'è stàda fàda sö 'nsìma a 'na céza che ezistìa amò prima, che la gh'ìa 'na naàda e trè absidi, e che a sò ólta l'ìa stàda fàda sö söi rèscc de 'na custrusiù romàna del prim sècol dopo del Signùr, e nat en ruìna endèl sècol V. El campanìl, rifàt endèl cors dei sècoi XII-XIV, el g'ha afrèsch del Romanino. El dedét de la bazìlica gh'è dei afrèsch del Paol de Cailina el Zùen, e dei óter de l'época Carulìngia. El presbetére (trasfurmàt endèl sècol XVI) l'ìa 'n còro del 1466.
- L'Oratóre de Santa Maria en Solér, zontàt endè sècol XII. El g'ha 'na bàze quadràda condena lantèrna otagonàla e 'na lozèta. El segónt pià l'è decoràt con scéne de la vìta del Siignùr.
- La céza de Santa Giulia del sècol XVI.
- El muzèo, che 'l g'ha dét repèrcc che part de l'Età del Bróns enfìna i tép dei romàni.
L'è pusìbol vizità apò a i rèscc de quach cà del tép dei Romàni (Domus de le Ortàie), ritroàcc sóta chèl che l'ìa l'órt del convènt.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Aurelio Casanova deplorass sch'i na dess betg pli «La Quotidiana» la fin da l'onn, sco quai che la Somedia smanatscha. Perquai vul il deputà da la PCD e president communal da Glion tutgar il puls a la regenza grischuna. El dumonda concret:
- Quant fitg è la regenza interessada vid ina gasetta rumantscha?
- Vesa la regenza la necessitad d'ina gasetta rumantscha en il Grischun?
- Tge pussaivladads d'in sustegn finanzial vesa la regenza?
Sia dumonda inoltrescha el durant la proxima sessiun dal Cusseg grond, che cumenza ils 12 da zercladur. Ina resposta dat la regenza a scrit - dentant pir suenter la sessiun.
I na va betg mo per ina gasetta - i va per la cultura rumantscha.
«I saja impurtant che la Rumantschia haja era vinavant ina gasetta, pertge uschiglio giaja la lingua scritta a perder», argumentescha Aurelio Casanova. Tenor el avess il chantun Grischun la pussaivladad da sustegnair finanzialmain «La Quotidiana» via la promoziun da lingua e cultura.
Tractativas davos las culissas
Sut il timun da la Lia Rumantscha vegn contractà davos las culissas surtut per evitar la fin da «La Quotidiana» gia la fin da l'onn. La Lia Rumantscha è en discurs cun l'Uffizi federal per cultura ed il chantun Grischun.
Era la politica federala sto sa fatschentar cun la gasetta rumantscha: Martin Candinas (PCD) ha inoltrà in'interpellaziun en il Cussegl naziunal.
RR actualitad 07.00


text:
1'232 dischoccupads damain ha il Grischun dumbrà il zercladur, quai cumpareglià cun il mais avant. Las 2'388 persunas senza lavur correspundan ad ina quota da 2,2%. Quai tenor ina communicaziun da l'Uffizi per industria, mastergn e lavur. Ultra da quai èn vegnidas registradas 942 persunas che n'èn betg dischoccupadas, ma tschertgan ina lavur. Quai èn persunas che prenda part ad ina furmaziun supplementara u mesiras d'occupaziun.
Da cifras normalas èn ins tenor Paul Schwendener, manader da l'Uffizi per industria, mastergn e lavur, anc lunsch davent. «Avant in onn avain nus gì 800 dischoccupads – uss avain nus 2'300. En la branscha da turissem e gastronomia avain nus anc adina bunamain 1'000 dischoccupads. En auters onns sa mova la cifra en quai sectur enturn 300.»
1'129 dunnas e 1'259 umens
Il pli ferm pertutgada da dischoccupaziun è la glieud da la gastronomia cun 957, suandà dal commerzi en detagl 172, traffic e transport 172, industria da construcziun 150 e sanadad e servetsch social cun 125. Da las 2'388 persunas senza lavur eran 1'129 dunnas e 1'259 umens.
En l'entira Svizra datti 155'998 persunas senza lavur, la quota è tar 3,2%.
Lavur curta en Grischun
La lavur curta en il Grischun resta sin l'aut nivel dal matg, sco motiv principal vegn inditgà la la crisa da corona. Var 5'850 interpresas cun total 51'000 emploiads han introducì lavur curta. Cumpareglià cun il mais avant èn las cifras sa midadas be minimalmain.
Las cifras èn dentant da leger cun precauziun – ils manaschis han numnadamain temp trais mains da quintar giu la lavur curta, sco quai che Paul Schwendener explitgescha. Puncto lavur curta na possian ins perquai betg far explicaziuns. El quintia dentant che questa situaziun extraordinaria cuntinueschia. Uschia ha il chantun prendì a fit ulteriuras stanzas durant in onn per ils collavuraturs e las collavuraturas.
Confederaziun ha pajà pli pauc che quintà
Fin uss han pli paucas interpresas dumandà l'indemnisaziun da lavur curta che quintà. Tenor il Seco èn vegnidas pajadas ora l'avrigl radund 2,4 milliardas francs indemnisaziuns per lavur curta. Prognostitgà eran 5 fin 7 milliardas. Il mars ha la Confederaziun pajà en total indemnisaziuns en autezza dad 1 milliarda. L'avrigl eran tenor il Seco 1,08 milliuns persunas pertutgadas da lavur curta en 130'000 manaschis.
Ils mais matg e zercladur sajan las dumondas per lavur curta restadas sin medem nivel, numnadamain sin 195'000 manaschis.


text:
da sora Maria Vincenz
Il text biblic dalla dumengia dad oz s’occupescha cun la damonda digl ir entuorn endretg cun la lescha ed ils condaments. Provocau quella damonda ha in conflict denter ils farisès ed ils giuvnals. Ils giuvnals han magliau la tschavera cun mauns malmunds! Per ils farisès e mussaders dalla lescha era quei inacceptabel. Jesus perencunter va entuorn detg liber cun l’interpretaziun da lescha e camond. Leschas vegnan interpretadas dils carstgauns sin lur moda e maniera. Jesus citescha il profet Jesaja: «... quei pievel undrescha mei cun las levzas ... las ductrinas ch’ei propagheschan ei nuot auter che prescripziuns da carstgauns» (cf. Jes 29,13), pia enzatgei fetg exteriur. Per quei di Jesus fetg serius: «Vus metteis d’ina vart il camond da Diu e setenis vid la tradiziun da carstgauns» (Mc 7,8). Ed el fa attents ils auditurs da gliez temps ed era nus, che buca quei che nus magliein fa nus malmunds, mobein quei che sortescha da nies intern: Patratgs nauschs ...
Buca las leschas ein impurtontas – mobein la carezia e la relaziun tier Diu, las qualas ein sesentas el cor dil carstgaun! Quella vart positiva digl evangeli dad oz duei vegnir accentuada specialmein oz el survetsch divin. La carezia e la relaziun tier Diu ein medemamein sesentas en nies cor! Quellas ein nossas directivas.
Mc 7,1–8.14–15.21–23
1Ils farisès ed enzacons mussaders dalla lescha ein vegni da Jerusalem e seradunai tier el. 2Ei han viu ch’entgins da ses giuvnals han priu lur tschavera cun mauns malmunds, quei vul dir cun mauns buca lavai.
3Ils farisès numnadamein e tut ils Gedius maglian buca senza ver lavau e furschau ils mauns, conform alla tradiziun dils vegls. 4E cura ch’ei retuornan dalla plazza publica, maglian ei buca avon che sespringir cun aua. Aunc biaras autras isonzas tegnan ei per tradiziun: Lavar ils buccals, ils ruogs e la vischala d’irom.
5Ils farisès e mussaders dalla lescha han pia dumandau Jesus: Pertgei setegnan tes giuvnals buca vid la tradiziun dils vegls, mobein prendan lur tschavera cun mauns malmunds? 6El ha rispundiu ad els: Jesaja ha veramein profetisau bein da vus simuladers, sco ei stat scret:
Quei pievel undrescha mei cun las levzas,
mo siu cor ei lunsch naven da mei.
7Adumbatten venereschan ei mei;
las ductrinas ch’ei propagheschan
ein nuot auter che prescripziuns da carstgauns.
8Vus metteis d’ina vart il camond da Diu e setenis vid la tradiziun da carstgauns.
14El ha clamau neutier il pievel ed ha detg ad els: Tedlei, mei tuts e prendei a cor! 15Buca quei che vegn d’ordeifer el carstgaun po far malmunds el, mobein quei che sortescha dil carstgaun, gliez fa malmunds il carstgaun.
21Pertgei ord igl intern, ord il cor dils carstgauns, vegnan ils nauschs patratgs: Pitinem, enguladetschs, mazzaments, 22adulteris, ranveria, nauschadad, malignadad, veta lischada, scuidonza, disfamaziuns, luschezia e malraschuneivladad. 23Tut quellas schliatadads vegnan ord igl intern e fan malmunds il carstgaun.


text:
Dapi il zercladur va ina gronda part da la populaziun da Hongkong adina puspè sin via per demonstrar. Evocà quai moviment ha la nova lescha d'extradiziun che la scheffa da la regenza da Hongkong, Carry Lam ha vuli instradar. Sche quella lescha vegniss exequìda, muntass quai che suspectàds vegnissan expulsads da Hongkong sin la terra franca da la China. Quella lescha ha er motivà Tobias Brandner dad ir a demonstrar.
Jau sustegn quels protests, perquai che quai è ina schletta lescha che metta en prighel il sistem da democrazia a Hongkong.
Sco Tobias Brandner raquinta en l'intervesta na saja quai moviment da revolta betg vegni instradà dal sanesters mabain da glieud da fatschenta. Quai ord il motiv, ch'era els temevan inpau las consequenzas da quella lescha per lur affars.
Per far fatschentas a China ston ins esser inpau corrupts. Uschia temevan els, che sche quella lescha vegness realisada ch'els na pon betg pli far lur affars sco fin ussa.
Ma malgrà ch'i vegn demonstrà regularmain a Hongkong possian ins tuttina viver vinavant bain sco abitant da la citad, di Tobias Brandner. Tenor el vegnia la situaziun dramatisada inpau en las medias.
I n'è betg uschia sco sche la guerra rumpiss prest ora. Igl è anc adina ina atmosfera armonica ed ins na sto insumma betg avair tema.
RR actualitad 17:00


text:
La cunvegna cun la Brasilia, l’Argentina, l'Uruguay ed il Paraguay na saja betg da responsar e quai tant ecologicamain sco er eticamain, uschia ils iniziants. Dapi che Jair Bolsonaro haja cumenzà sco president da la Brasilia saja il guaud selvadi en la regiun da l'Amazonas vegnì runcà dramaticamain pli svelt.
«La cunvegna promovescha la runcada dals guauds selvadis»
Ina cunvegna da commerzi liber cun ils pajais da Mercosur pussibiliteschia dapli exports brasilians da charn e soja e promovia uschia la runcada dals guauds selvadis che sajan uschè impurtants per l'equiliber dal clima.
«En la substanza» eran ils stadis da l’EFTA cun la Svizra, la Norvegia, l’Islanda ed il Lichtenstein sa cunvegnids il venderdi davart la cunvegna. Cun quella na dessi per 95% dals exports svizzers nagins dazis pli. Avant che la cunvegna po ir en vigur ston ils pajais anc ratifitgar ella.
RR novitads 15:00


text:
Juan de Moreto
Juan de Moreto 'l era stê 'n scultōr e 'n architèt fiurintèin (Firèins - Saragòsa, Spaggna 1547) ch'l era andê a stèr in dl' Aragòna in dal 1513. Al lavurèva sovertùt in Saragòsa. 'L ìva purtê in Spaggna la só èrt itagliàna dla scultùra e là in dla Spaggna al tulìva l' influèinsa ed D. Forment. Al sculpìva soquànt altêr in Saragòsa, in dla cèśa dal Cunvèint di Geśuît in dal 1526, in dla cèśa La Almolda in dal 1530, in dla cèśa ed San Lurèins, a Borja, e in dla cèśa ed S. Sebastiàn in dal 1538. In dal Dôm ed Jaca al sculpìva 'l altêr edla Capèla ed S. Michēl Arcàngel, da lò firmê in dal 1523: al gh'ìva lavurê in culaburasiòun c'n al G. Joly.


text:
La matematica (dal grech uάθnua ( máthema ), che po gní traslaté cun “sciënza”, “conescënza” o
“imparé” [1] , uaθnuatιkός ( mathematikós ) chël ó dí "bun da imparé") é la disciplina che stüdia la
cuantité (i numeri), la lerch, les strotöres y i cunc[2].
Tla matematica vëgnel tut ca i stromënc dla logica y svilupé les conescënzes te n cheder de
sistems ipotecs-dedutifs a pié ia da definiziuns y assioms en cunt dles carateristiches di ogec
definis sciöche por ejëmpl triangui, funziuns, veturs tres na prozedöra de astraziun
-demostraziuns- cun chëra che al vëgn arjunt resultac sigüs ince en cunt de carateristiches c di
ogenia daldöt intuitives che ciafa espresciuns ti teorems.
La matematica vëgn adorada te dötes les disciplines scientifiches y tecniches sciöche la fisica,
l’injiniaira, l’economia y l’informatica.
Le lingaz matematich modern cun i simboi conesciüs sura döt le monn s’á svilupé do le XVI
seco[3].
Denant gnô la matematica scrita cun parores[4]. L.Euler (1707 – 1783) á porté ite tröpes notaziuns che vëgn adorades
aldedaincö.
Le matematic y fisich dla Svizra Leonhard Euler
Les disciplines fondamentales che alda pro la matematica é gnüdes svilupades aladô dl bojëgn da fá
cunc tl comerz, da capí i raporc danter i numeri, da mosoré la tera y da odëi danfora evëc
astronomics. Aladô de chisc bojëgns po la matematica gní partida sö tl stüde cön la cuantité
-aritmetica, sön la strotöra -algebra, sön la lerch -geometria y sön les müdaziuns -analisa matematica.
Porater toca lapró ince la teoria dles totalités, la matematica empirica de sciënzes desvalies
(matematica aplicada) y ti ultims agn le stüde de ci che ne é nia sigü.
Cuantité
Stromënc informatics
Chiló n valgügn programs desponibli debann por le stüde dla matematica:
Strotöres
Algebra
Stromënc informatics
Chiló n valgügn programs desponibli debann por le stüde dla matematica:
Strotöres
Lerch
Le stüde dla lerch mët man cun la geometria y dantadöt cun la geometria euclidea. Tla trigonometria
vëgnel él tl medemo tëmp na combinaziun danter lerch y numeri.
Matematica discreta
Pro la matematica discreta alda i ciamps dla matematica che vëgn tuc ca dantadöt
tl’informatica teorica. Lapró aldel la teoria computazionala, la teoria dla complessité
computazionala y l’informatica teorica.
Matematica aplicada
Tla matematica aplicada é la matematica teorica n stromënt por la soluziun di problems
concret tles sciënzes, ti afars y te tröc d’atri ciamps. N ciamp important dla matematica é la
statistica, tres chëra che al vëgn tut ca la teoria dla probabilité.


text:
A questa conclusiun vegn in studi dal biro «Alpe» ch'ha intercurì 13 alps da nursas en ils chantuns Uri e Vallais. Dà l’incumbensa avevan ils uffizis per l’agricultura dals dus chantuns. La Confederaziun ha cofinanzià quel.
Il quint na va betg si
Per proteger muntaneras dal luf engaschian ils gestiunaris da las alps dapli persunal – u dovrian chauns da muntanera. Per alp e stagiun d’alp custian las mesiras en media 18’000 francs. Per chau nursa èn quai insatge sur 40 francs.
Dentant mo la mesadad da quests custs vegnan cuvridas tenor il studi – cun entradas supplementaras sco pajaments directs per midar il sistem da pascular, u contribuziuns aposta per la protecziun da muntaneras.
Da schliar sin nivel federal
Ils auturs dal biro «Alpe» ch’ha fatg il studi proponan perquai, da midar la promoziun finanziala per alps da nursas. Uss saja la balla tar la Confederaziun, ils chantuns sezs possian betg midar bler.
RR novitads 12:00


text:
Provence (VD)
Provence a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 31.79 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 354 abitant.
El cumün de Provence al se tröva a una altitüden de 778 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bonvillars, Concise, Couvet (NE), Fontanezier, Fresens (NE), Gorgier (NE), Montalchez (NE), Môtiers (NE), Mutrux, Romairon, Travers (NE).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Grosseto
Grosseto l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.183 abitàncc (dato del 2016), 'na superfìce de 474,46 km² e 'na densità de 173 ab./km².
El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.
Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.


text:
Cosmopolis (film)
Cosmopolis (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 2012 ad David Cronenberg trat da 'n rumànś umònim dal 2003 ad Don DeLillo.
La pelìcula, preśentàda in cuncōrs a 'l 65śum Fèstival ad Cannes, l'è custàda vint migliòṅ e mèś ad dòlar faghénd-an pò sù sōl siē e òṅ.
Sunt
Eric Packer (Robert Pattinson) 'l è 'n miliardàri ad vint-i-òt an ad New York ch'al s è péna spuśâ cun la scritōra 'd bòna famìja Elise Shifrin (Sarah Gadon) che però la n gh'à minga tanta vója 'd dar-'g-la. Un dè, dòp avēr patî un brut strabùc in bórsa, al decìd ad far-as tajàr i cavìi da 'l vèć barbēr 'd sò pàdar ch'al stà da cl'atra banda dla sità. Al śōv'n al partìs druànd la sò limousine ma al fà fadìga a giràr par Manhattan parchè a gh'è dimóndi tràfic esénd ch'a gh'à da rivàr al presidènt di Stat Unî e pò a gh'è anc al funeràł dna star dal rap e na manifestasiòṅ di anàrchig.
Dòp èsar-'s fat far un check-up in màchina, cuma tut i dè, e avēr gusâ cum la sò manager Didi Fancher (Juliette Binoche) e n'atra dóna incóra, Eric al masa la sò guàrdia dal còrp sparànd-ag ma pò al ròbi i s arbàltan parchè un sò èx dipendènt, Benno Levin (Paul Giamatti), al vōl far àtar tant sèg.


text:
Ina giada aveva ina vischnanca emblidà da metter si l'urna per la votaziun perquai ch'il president da vischnanca era a chatscha. E Walter Frizzoni sa regorda er dad inquala acziun da la saira ch'el ha stuì ir en differentas vischnancas a gidar da dumbrar vuschs, perquai che quai aveva dà incaps. Dentant, di el:
Jau hai adina pudì communitgar in resultat a las medias.
Lavur sa mida cun digitalisaziun
Cun digitalisar las votaziuns ed elecziuns saja la lavur vegnida pli pauc cumplitgada. El speria ch’er sia ultima votaziun ch'el accumpogna, quella dal zercladur, funcziuna bain. Lura fiss el bain gia en pensiun, dentant per quel project resta el anc cun in pensum parzial en biro. Ina prognosa, sch’il pievel di Gea al proporz dubel na vul el dentant betg far.
Betg be tar votaziuns - er en autras spartas da sia lavur haja la digitalisaziun purtà in grond svilup. El ha gugent sche insatge marscha.
Mia lavur è entras la digitalisaziun adina puspè sa midada ed adina stada interessanta.
Perquai è el er restà 30 onns sin ses post ed ha mai vulì midar insatge. Sia lavur saja fitg variada. Sper votaziuns ed elecziuns dettia per exempel pensums giuridics, i saja da manar persunal, tgirar contacts cun auters chantuns, cun la Confederaziun, cun vischnancas e cun il parlament e la regenza. Ed adina puspè dettia er projects spezials.
Bandischar vermaniglia ord la lescha
Il Grischun haja per exempel ina giada fatg urden cun la lescha e bandischà or da quella passa 100 decrets ch'eran vegls e daventads obsolets. In pertutgava per exempel in «plugl da San José», ch’era ina giada in problem en il Grischun.
A Walter Frizzoni vegn endament mo ina chaussa, ch’el na fascheva betg uschè gugent:
Cura ch’i deva anc betg il secretariat dal Cussegl grond stuevan nus scriver il protocol l'entira notg per che quel saja pront l'auter di.
Uschè acziuns da notg na sto el betg pli far, sch’el va en pensiun. El vul uss cunzunt far dapli sport, far dapli cun sia biadia e natiralmain er vinavant far ina massa gols: Walter Frizzoni è numnadamain er il trenader da l'FC Ems.


text:
Cun sia moziun vul Werner Hösli (GL/PPS) reducir il turissem da cumpra e rinforzar ils affars svizzers. Quai duai esser pussaivel cun sbassar l’import liber per las cumpras sur cunfin da 300 sin be pli 50 francs. Il cusseglier dals chantuns da Glaruna è persvadì, ch'in per tschient milliuns francs pudessan vegnir uschia da bun a la cassa da la Confederaziun.
«Garanto»: Tschintg giadas dapli lavur als cunfins
Heidi Rebsamen dal sindicat da dazi e dal persunal da las guardias da cunfin «Garanto» percunter n'è insumma betg persvadida da la moziun. Tenor ella fiss la consequenza ch'i dess tschintg giadas dapli lavur als cunfin. Concret: Bler dapli controllas als cunfins, bler dapli decleraziuns da cumpras, colonnas dad autos pli lungas ed i vuless dapli infrastructura.
Uss è la cumissiun londervi
Il Cussegl dals chantuns ha decis da dar la moziun en la cumissiun. Quella duai elavurar ina soluziun che vegn lura suttamessa al parlament. Il Cussegl federal dentant cusseglia in «na» a la moziun.
Tenor el na possia il turissem da cumpra betg vegnir reducì cun quellas mesiras. I sajan auters motivs che attiran ils Svizzers sur cunfin per cumprar en – numnadamain las uras d’avertura attractivas da las butias, il ferm franc svizzer u las differenzas da pretschs.
RR actualitad 08:00


text:
Suletta mesira concreta è l'obligaziun d'annunziar plazzas avertas als centers per intermediaziun da lavur. Il Cussegl naziunal ha perencunter refusà mesiras unilateralas che violeschan la cunvegna da la libra circulaziun. - En la sessiun d'enviern s'occupa lura il Cussegl dals chantuns cun la fatschenta.
Debatta d'entrada emoziunala e viva
Per la Partida populara e per Adrian Amstutz èsi gia al cumenzament da la debatta d'entrada cler che l’iniziativa na vegnia betg realisada en il senn da la PPS. Uschia ha Amstutz ditg che la proposta da la cumissiun d’instituziuns politicas saja cunter la constituziun. La veglia dal pievel na vegnia betg resguardada e la democrazia privata purtada a fossa, ha ditg Amstutz en il Cussegl naziunal. La PPS ha vilentà durant la debatta d'entrada cun prolungar il temp da discurrer dad Adrian Amstutz. Ils commembers da la fracziun da la PPS han fatg diever da lur dretg da pudair tschentar dumondas a la persuna che ha discurrì. Uschia han plirs commembers da la PPS tschentà dumondas a lur schef da fracziun.
Ulteriuras fracziuns vulan ina soluziun
La realisaziun da l’iniziativa d’immigraziun da massa na saja gnanc pussaivla senza cumpromiss. Ina realisaziun pled per pled na saja betg pussaivla, ha ditg Christa Markwalder da la PLD. Uss saja impurtant da chattar la meglra varianta per chattar ina soluziun cun l’Uniun europeica, argumentescha la PLD. Era la partida socialdemocratica na vul cunzunt betg periclitar las contractivas bilateralas cun l’UE.
Favurisaziun d’indigens
Per il pledader da la cumissiun Kurt Fluri (PLD) n’èra quai betg simpel da concretisar l’iniziativa. Cunzunt saja ella per part cuntradictorica ed era concretas indicaziuns sco la grondezza da contingents manca. Uschia era quai cler per la cumissiun che la cunvegna da libra circulaziun da persunas na dastga betg vegnir messa en dumonda, ha ditg Fluri. Cun la soluziun da la favurisaziun d’indigens «light» saja giud maisa il squitsch da l’UE da cumbinar la dumonda d’immigraziun cun las contractivas davart las cunvegnas da basa. Ma betg sulet la PPS ha dubis che cun questa favurisaziun d’indigens light na vegnia la lescha realisada tenor la veglia dal pievel. Uschia ha er la PCD pretendì mesiras pli severas. Questas mesiras n'han dentant betg chattà ina maioritad.
Magdalena Martullo è trumpada che la PLD coopereschia ussa cun la sanestra en questa chaussa. Ella na chapescha betg ch'ina iniziativa dal pievel vegnia simplamain betg messa enturn. Tschellas partidas vesan quai tut auter. Duri Campell di ch'i haja gia da autras iniziativas che na sajan betg vegnidas messas enturn sco il pievel haja vulì. Quai saja ina dumonda da tge ch'ins valiteschia pli aut. U ils texts en la constituziun ni ils contracts bilaterals. El saja dal maini ch'ils contracts bilaterals hajan dapli paisa. Il Cussegl dals chantuns sto dentant era anc ir sur la lescha ora e forsa dettia là era anc midadas.
RR novitads 21:00


text:
«Per mai è l'overal il pli grond.» Quai di la snowboardista Larissa Gasser da Madulain sur dal classament general da la cuppa d’Europa da snowboard. Durant la stagiun d’enviern ch'è gist ida a fin è quai gartegià a la snowboardista da 23 onns. Ella è la meglra da l’entir onn. E cun la victoria dal classament general betg avunda. Larissa Gasser ha realisà durant quest enviern era ses meglier resultat en la cuppa mundiala. A Rogla en Slovenia è ella vegnida sisavla.
Paja per dira lavur
Gia divers onns sa participescha Larissa Gasser a las cursas da la cuppa d’Europa ed a quellas da la cuppa mundiala. En la cuppa d’Europa va ella per la fiduzia ch'i vul per far en la cuppa mundiala il proxim pass. La victoria dal «general» en la cuppa d’Europa è uss era d’impurtanza per la selecziun en ils differents caders. Atgnamain ha Gasser accumplì ils criteris per far il pass en il cader A da Swiss Ski. La decisiun uffiziala segua dentant pir durant il mais da mai.
Finanzialmain in schluccament
Per il mument finanziescha Larissa Gasser la gronda part da ses sport sezza. Sch'ella avess da vegnir en il cader A, alura surpigliass Swiss Ski ina gronda part da quels custs. Uschia daventass sia situaziun finanziala pli agreabla e Larissa Gasser savess en futur sa concentrar mo pli sin il sport da prestaziun. In pass impurtant en questa direcziun ha la snowboardista fatg cun gudagnar il classament general da la cuppa d’Europa.


text:
Cäsàal dlä Cort Cèrä
Cäsàal dlä Cort Cèrä (Piemuntes: Casal dla Cort Cèra; Italian: Casale Corte Cerro) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 3 480 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,1 km² e ona densità de popolaziun de 288 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Germagn, Gravaluna, Luréa, Umegna, Urnavass.
El cumün se tröva adree a la strada che da Gravaluna la porta a Umegna.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quest cudesch preschenta las premissas spiertalas (illuminissem) ed ils eveniments centrals da l’epoca che tanschan dals success da la Revoluziun americana (1774/76) e franzosa (1789) sur las Guerras da coaliziun (1792–1815) fin al naufragi da la Revoluziun tudestga (1848/49).
«Cudeschs per pitschens e cudeschs per gronds, cudeschs stampads e cudeschs digitals, cudeschs per las vacanzas e cudeschs per il studi, cudeschs satigls e da quels propi gross…» Uschia hai num en il text introductiv tar il blog magliacudeschs.ch. En la categoria dals ‹cudeschs propi gross› tutga bain er il tom ‹Illuminissem e revoluziuns› or da la retscha da cudeschs da Vichipedia ‹Epocas da l’istorgia mundiala›. Cun sias radund 300 paginas e ses bundant 520 000 segns (senza bibliografias/annotaziuns) porscha el pavel per ils magliacudeschs per propi.
Dal reminent: Filtrar ils cudeschs preschentads en il blog magliacudeschs.ch tenor lur lunghezza pon ins cun cliccar en la colonna a dretga en las categorias. E qua ves’ins lura er gist ch’i dovra cudeschs dal caliber dal ‹Nov Testament› per surpassar las dimensiuns dal tom ‹Illuminissem e revoluziuns›…
Ma enavos tar il cuntegn da lezza publicaziun: Ils artitgels cuntegnids en quel sa laschan divider en trais parts: L’emprima part, ‹Epoca da las revoluziuns›, porscha in’introducziun en la tematica e preschenta il temp tranter il 1750 ed il 1850 en survista. La segunda part, ‹Illuminissem›, illustrescha las premissas spiertalas da l’uschenumnà ‹temp da sava›, las qualas tanschan per part enavos en il 16avel e 17avel tschientaner. E la terza gruppa d’artitgels maina alura la lectura ed il lectur pass per pass tras ils eveniments principals da las vieutas politicas che duevan segnar l’epoca (‹Revoluziun americana›, ‹Revoluziun franzosa›, ‹Guerras da coaliziun›, ‹Restauraziun›, ‹Revoluziun tudestga dal 1848/49›). A la fin dal cudesch renda ina ‹Tavla cronologica› anc ina giada attent a moda tabellarica als eveniments centrals da l’epoca.
Il temp da l’illuminissem e da las revoluziuns dueva gidar a far strada a blers aspects da la moderna, saja quai en la politica, en l’economia, en la societad u en la cultura. Ma ord nossa perspectiva, vul dir en quel mument che bler ‹modern› para da sa chapir da sasez, sa tschenta inevitablamain la dumonda suenter l’origin e las caracteristicas da la ‹moderna›. A questa dumonda (ed ad auters noziuns-clav sco ‹temp da sava› u ‹lung 19avel tschientaner›) sa deditgescha l’artitgel introductiv. E da la resposta che vegn dada resorta gia quai che vala er per ils ulteriurs aspects che vegnan tractads, numnadamain ch’in cudesch ‹gross› è magari necessari per pudair tractar tschertas tematicas a fund ed a moda differenziada:
«Tut tenor sch’ins accentuescha la moderna sco epoca istorica ubain sco concept spiertal, vegn er ses cumenzament definì a moda fitg differenta: sut l’aspect da l’istorgia spiertala cumpiglia la moderna er la premoderna ch’iniziescha en il 15avel tschientaner cun la renaschientscha; ord vista economica cumenza ella vers la mesadad dal 18avel tschientaner cun l’industrialisaziun; la moderna politica è colliada cun la Revoluziun americana e la Revoluziun franzosa sco er cun il naziunalissem dal 19avel tschientaner; ed en l’art, sco denominaziun d’in singul stil, è il term surtut collià cun ils decennis da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner.»


text:
La concentraziun da CO2 ed auters gas cun effect da serra en l’atmosfera è stada il 2018 uschè auta sco anc mai, annunzia l'organisaziun mundiala per meteorologia WMO. La concentraziun saja creschida entaifer in onn da 405,5 ppm (particla per milliun particla) sin 407,8 ppm. Dapi il temp avant l'industrialisaziun saja la concentraziun da CO2 creschida per 150%.
Midada dal clima
I vegn considerà che CO2 ha ina gronda influenza sin la midada dal clima. L’augment da la concentraziun da CO2 en l’atmosfera possian ins attribuir a carburants ord energia betg regenerabla. Il svilup munta, che la proxima generaziun sto quintar cun consequenzas seriusas sco per exempel temperaturas pli autas, fenomens extrems da l'aura ed augment dal livel da la mar.
Ord l'archiv:
CO2 è atgnamain in gas natiral, però ils ultims decennis ha il carstgaun er producì sez massa CO2 e quai ha l'effect ch'i vegn adina pli chaud sin il mund...
RTR novitads 14:00


text:
Belgi
El Belgi (België in Flamengh, Belgique in Frances, Belgien in Tudesch) l'è un stat de l'Europa ucidental.
A nord l'è tacaa ai Pais Bass, a est a la Germania e el Lüssembürgh, a sud e süd-ovest a la Francia e a nord-ovest el da ins el Mar del Nord.
Gh'è pö da dì ch'el Belgi l'è al cunfin tra l'Europa germanofuna e l'area linguistica rumanza. L'è divis in tre region: i Fiander, induè che se parla el flamengh (pü o meno el 58% de la pupulazion); la Valonia (con el 32% de la pupulazion); e la region de la cità de Bruxelles, uficialment bilinguv e induè che ghe sta el 10% de la pupulazion.
El Belgi l'è staa vün di fundadur de l'Ünion europea e la so capital l'è la sed d'un bel po d' istituzion cumünitari.
Istitüziun pulitighModifega
El Belgi (Royaume de Belgique / Koninkrijk België / Königreich Belgien) l'è una munarchia custitüziunal.
El re l'è Filip (del 2013).
El prim minister l'è l'Alexander De Croo (del 2020).


text:
Ils uffants da la 6avla enfin la 9avla classa han però da chantar cun la mascrina. Al cumenzament na saja quai betg stà uschè simpel. Il tun mancavia simplamain. Ussa suenter quatter provas da chant saja quest problem sa meglierà. Ils uffants sajan pli sperts en acceptar talas situaziuns, manegia la dirigenta. La motivaziun tras la dirigenta saja però anc adina fitg impurtanta. Quai fa Rilana Cadruvi per exempel cun buns maletgs co ch'igl è da chantar sur la mascrina ora.
Ma betg mo las provas sezzas èn sa midadas ed èn pli cumplitgadas, era las preparaziuns. Adina en la tastga da la dirigenta è in meter per mesirar las distanzas. Tuttina: Els hajan gust da puspè pudair chantar ed emprims plans per in concert dettia era gia. Mez matg è planisà in champ da chant per ils scolars e las scolaras da la Scola da cant Surselva e suenter er in conzert. En tge furma c'hil concert duess lura avair lieu, n'è anc betg clar.


text:
Pervi da l'obligaziun da lavurar da chasa anora porscha er la cussegliaziun da professiun ses servetsch a moda digitala. Enstagl ch'ils giuvenils van tar la cussegliadra u tar il cussegliader en il biro regiunal, datti ina cussegliaziun per telefon u video. Tut ils meds digitals che funcziunan e gidan vegnan nizzegiads. Annette Decurtins e ses collegas da lavur han constatà ch'ils giuvenils han ramassà l'ultim onn las abilitads da duvrar quels meds. En general sajan ils resuns buns.
Malgrà la pandemia sajan las dumondas dals giuvenils restadas las medemas, sco Annette Decurtins declera. Per part hajan ils giuvenils gì fadia da chattar in lieu da fufragnadi ed en consequenza hajan quels tema da betg chattar ina plazza d'emprendissadi. Qua po la cussegliadra però quietar:
Il dumber da plazzas publitgadas è varià mo minimalmain. Per il 2021 eran 971 plazzas publitgadas, e quai èn mo 39 damain che l'onn avant.
A giuvenils ch'èn en tschertga d'ina plazza d'emprendissadi cusseglia la dunna dal fatg da tschertgar il discurs cun manaschis u emprendistas ed emprendists pli vegls sco er da s'infurmar sin www.cussegliaziun.ch, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser.


text:
Gia il 2007 è naschida l'idea per in vitg da Heidi a Grüsch-Danusa en cooperaziun cun il vitg da Heidi a Maiavilla. Dasper la staziun da val dal territori da skis era planisada ina halla, che mussa il mund da Heidi en ina furma visualisada. Tar la staziun sura era planisà il mund da Heidi preschentà en la natira.
Ch'il project n'è betg vegni realisà, stat en connex cun in toc terren da guaud, che n’ha betg pudì vegnir surbajegià. Entant pudeva quest toc vegnir cumprà, ma damai che Flumserberg è era vi da realisar in vitg da Heidi, sto il project vegnir reponderà.
Cura e schebain ils da Grüsch-Danusa cuntinueschan cun il project n'è anc betg cler. Il mument èn els vi dad auters projects sco ina nova sutgera e l'indriz per ennavar la cursa a val. Enfin ch'il vitg da Heidi a Grüsch survegn nov schlantsch po quai durar anc divers onns.


text:
Dapi divers onns parta Cédric Follador da Bever cun il bob a dus, dentant era cun il bob a quatter en la cuppa d’Europa. Tranteren ha el dentant era pudì ir a la partenza da cursas da la cuppa mundiala da bob. A La Plagne en Frantscha avant in onn ha el gì sia premiera tar l’elita.
In da trais bobs svizzers a la partenza
Dacurt è Michael Vogt vegnì cun il bob a quatter campiun mundial da juniors a San Murezzan. Cédric Follador era sco tschintgavel il segund meglier Svizzer. Damai ch'il pilot engiadinais ha era gia mussà bunas prestaziuns ad Altenberg en la cuppa d’Europa – ha la Federaziun svizra da bob nominà el per quest campiunadi mundial. Che Follador conuscha la pista ad Altenberg è segir in avantatg. Er sch'il chanal da glatsch sa preschenta adina in zichel en in'autra furma.
Il pilot è il medem, l’equipa dentant mida
Fertant che Cédric Follador è adina il pilot, mida il rest da l’equipa dal bob adina in zichel. Dal campiunadi mundial da juniors a San Murezzan po il pilot engiadinais prender ils dus stumpladers cun el, il franader dentant vegn remplazzà atras in pli ferm. Per eruir il campiun mundial en il bob a quatter datti quatter cursas durant dus dis.


text:
Radunanza del Istitut Cultural Ladin 2021
Scritto da Red.azione il 9 Dicembre 2021
En vender ai 17 de dezember – da les 5 da sera
Museo Ladin de Fascia, Sala Heilmann
L Istitut ladin l é vertech à zelebrèr sia Radunanza generèla del 2021, chiamèda ite dal Consei de Aministrazion adum co la Comiscion Culturèla per en vender ai 17 de dezember, da les 5 da sera, te Sala Heilmann del Museo Ladin de Fascia. Na ocajion per portèr dant la atività del an che l é do che l se sera su e per se baratèr idees e proponetes per l davegnir de chesta istituzion, majon de duc i fascegn.
N an desvalif, te chel che l é stat lurà n muie sui joegn e coi joegn, l é stat chierì l confront co la jent e i ujes é resté a spalanch per tor dant idees neves e desvalives. N an peà via con na empormetuda touta ite tel dit “Mia majon, mia storia, mia parlèda”. Te la Radunanza vegnarà prejentà i moments e i projec più significatives de chest an e contà vèlch neva per l an che vegn.
Ma la radunanza l é ence e soraldut l moment te chel che l’istituzion se confrontea co la comunanza, che la porta dant sia idees e proponetes, e belapontin a chest moment ge vegnarà dat lèrga particolèra.
A la fin del 2021 jirà fora ence la Comiscion Culturèla del ent e per chest n moment de rengraziament l ge vegnarà dedicà a chi che a colaborà con sie saer e sia gaissa a portèr a piz la ativitèdes del Istitut.
Per viventèr la scontrèda l Museo ladin arà l onor de tor dant doi scritores ladins de gran nonzech, che i à vent l prum e l secont pest del concors leterèr SCRIBO-Senior: Ivan Senoner, con sia publicazion: L Testamënt dl Lëuf, e Rut Bernardi, con Vites scutedes via, co la colaborazion de la Lia Autores Südtirol. Na ocajion ence per sotrissèr l’emportanza de tegnir e lurèr adum, anter valèdes ladines, istitutzions e lies, descheche perauter, fora per chest an 2021, l é stat fat con suzes e gaissa dai 3 Istituc ladins del Sela.
Sarà ence, bensegur, la prejentazion del Calandèr ladin 2022 col nef calandèr da ofize, che duc chi che tolarà pèrt a la Radunanza i ciaparà debant. L Istitut envia donca i fascegn a se binèr a la Radunanza anuèla e a tor pèrt al davegnir de sia majon, de sia storia e de sia parlèda.
Aldò de la desposizions Covid-19, se podarà tor pèrt a la scontrèda demò con zertificazion verda renforzèda. Vegn conseà de se enscinuèr dantfora.


text:
In automobilist e sia passagiera charravan da Tusaun vers Casti. Cunter las 12.30 han els suenter il tunnel da Seglias constatà, che fim entra sur il stgaudament en l’auto. Sin in areal per laina han els parcà l’auto, nua ch’els èn sortids. Curt suenter ha l’auto entschet ad arder. Ils pumpiers da Lai e da Tusaun han stizzà il fieu. Tenor la polizia tracti probablamain d’in defect tecnic.
Grischun Central Auto ha brischà a Seglias
Glindesdi da mezdi è in auto brischà sin la via dal Meir (Schyn) a Seglias en Tumleastga. Nagin è vegnì blessà, scriva la polizia chantunala en ina communicaziun.
RTR/fb


text:
La Suva ha spargnà 80 milliuns francs custs cun far controllas da quints. L’assicuranza d’accidents ha controllà l’onn passà passa 2,5 milliuns quints da medis ed ospitals. Tras quai ha ella chattà 300’000 pretensiuns che n’eran betg giustifitgads. Quai sajan stgars 12% da tut ils quints, uschia la Suva.
La gronda part dals quints sajan dentant corrects. E la gronda part dals quints ch'ins haja refusà na sajan betg vegnids fatgs ord nauscha veglia. Els sajan vegnids tramess ord sbagl duas giadas. I dettia dentant auters che hajan vulì cuglinuar.


text:
Miriam e la faussa mamma
La mattatscha dad 11 onns Miriam è in uffant intelligent e bainvesì. Per ses anniversari envida ella en la sonda suentermezdi insaquantas mattatschas ed intgins mats da sia classa. Susi dentant s’interessescha plitost per las relaziuns da la famiglia da Miriam. L’interess da Susi ha damai procurà per grondas discussiuns.
© Elisabeth Beer e Silvia Schmassmann
La redacziun e la chasa editura èn sa stentadas dad eruir e da dumandar tut ils dretgs da stampa per ils maletgs ed ils texts. Sche nus avessan survesì insatge ed avessan tras quai violà dretgs d’autur, vegn la chasa editura a bunifitgar quels tenor las cunvegnas usitadas, sch’i dat in’annunzia da pretensiuns giustifitgadas.


text:
Sin l'insla greca Samos han plirs tschients turists stuì vegnir evacuads pervia dad incendis da guaud ch'èn ruts ora pervia da la chalira permanenta. Er sche quels na sajan betg fitg gronds pericliteschian el ils hotels en la regiun dal lieu da vacanzas Pythagorio, ha ditg il burgamester da l'insla.
Ils turists sajan vegnids transportads en ina citad, che na saja betg periclitada da l'ncendi. Tenor l'agentura da novitads ANA èn pliras ulteriuras persunas ch'eran a la riva vegnidas transportadas en segirezza cun bastiments da la guardia da la costa.
En tut 56 incendis
Cunter las flommas han il pumpiers er gì da cumbatter sin la peninsla Peloponnes, sin l'insla Korfu ed en il center da la Grezia. En tut èn la sonda 56 incendis ruts ora en l'entir pajais, ha communitgà la protecziun civila la dumengia. Il privel d'incendis restia grond.
Catastrofa d'incendis avant in onn
Il fanadur avant in onn eran morts passa 100 persunas en la vischinanza dad Athen tar ina catastrofa d'incendis. En blers cas è in sa cuntegnair fauss la raschun per ils incendis: per exempel bittar davent ina cigaretta ch'arda anc, grillar en il liber u il brischar rument dad iert che fiss atgnamain scumandà durant la stad.
RR novitads 10:00


text:
Fin questa stad vegnia la senda meglierada, las tavlas d'infurmaziun remplazzadas ed adattadas. Uschia datti en l'avegnir be pli 24 tavlas. Plinavant vegnan las tavlas mintgamai ad avair in aspect local. Per exempel vegnia il Crap da Flem, il Pinut u il Lag la Cauma descrit.
Ils custs per la sanaziun da la senda èn calculads cun radund 50’000 francs. Il project vegn sustegnì finanzialmain da la vischnanca politica e burgaisa da Flem sco era dals uffizis da cultura dal chantun e da la Confederaziun.
La nova senda rumantscha duai vegnir averta en il decurs dal mais da zercladur.
RR novitads 17:00


text:
Aragona
L' Aragona (in spagnoeù ed in aragones; Aragón, in catalan; Aragó) l'è on paes situaa in del nord de la Penìsola Ibèrica e che la comprend el tocch central de la vall de l'Ebro. El so territori l'è el del antigh Regn d'Aragona, che l'è staa abolii in 1707 cont i Decrett de Noeuva Pianta. Attualment l'è part del Stat Spagnoeù come comunità autònoma, second el so Statutt d'Autonomia (Leg Orgànica del Stat Spagnoeù), che ghe conferiss el caràtter de “nazionalità”.
Culturalment la Conca de l'Ebro, anca prima d'esist Aragona, l'è ona zona d'incónter e crosvii d'òmen ed element culturài de la Meseta, el Levant ed el Sud de Francia. Officialment, la limita cont i comunità autònomm de Castiglia-La Mancha, Castiglia e León, Catalogna, La Rioja, Navarra, Comunità Valenziana ed anca cont el Stat Frances.
El Regn d'Aragona cont el Contad de Barcelona (Catalogna) lor gh'hann formaa la Corona d'Aragona in del sècol XII, anca ben ancamò l'è staa indipendent col conservà tutt i so istituzion, privileg e diritti fin la Guerra de Succession Spagnoeula in del sècol XVIII. Da 1978 l'è ona comunità autònoma spagnoeula, composta dai provinci d'Huesca, Teruel e Saragoza (in spagnoeù; Huesca, Teruel e Zaragoza, in aragones; Uesca, Tergüel e Zaragoza ed in catalan; Osca, Terol e Saragossa, rispettivament, e che la s'articola in 33 comarch (in spagnoeù e catalan; comarcas, in aragones ; redoladas). La so capital l'è la città de Saragoza (in spagnoeù ed aragones; Zaragoza, in catalan; Saragossa).
Dal second d'agost de 1999 Marcelino Iglesias Ricou l'è el president d'Aragona.
In Aragona lor se párlen trè lengu, dai quài domà ona l'è official:
- L'aragones o léngua aragonesa. El se parla in Huesca ed in on quaj loeugh del nord de Saragoza. In el passaa el se parlava anca in del cénter e sud d'Aragona.
- El spagnoeù l'è la léngua official, ed el se parla in tutt el territtori aragones mes'ciaa con lineament di quài la maggior part lor hinn rest de l'aragones, che ghe s'è staa perdend progressivament dal sècol XV per la espansion del spagnoeù.
- El catalan se parla in de la franza oriental d'Aragona.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El riliev l'è de grand semplicità: i Pirenèi ed el Sistema Ibèrich ségnen la depression de l'Ebro.
El fiumm Ebro incanala i acqui di fiumm ed lagh d'Aragona, che, com el Mijares ed el Turia, sbócchen in del Mar Mediterràneo.
El clima de questa comunità l'è mediterràneo-continental. L'è on clima succ, con pioeuv irregular, fort cambi tèrmich ed vent.
La vegetazion sègua i oscillazion del riliev e del clima. Bosch boreài e domini floreal mediterràneo.
Aragona gh'ha ona superficie de 47.645 .
Second el censiment de 1991, gh'éren ona popolazion de 1.178.000 abitant, cioè on 2,95% de la popolazion del Stat Spagnoeù ed ona densità de 25,2 abitant/km². In 2003 la cifra gh'ha aumentaa fin 1.217.514 abitant.
El gentilizzi l'è aragones.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Prodott Interno Lord d'Aragona l'è el 3 o el 4 de tutt el Prodott Interno Lord de Spagna. La impresa Opel gh'ha ona fabbrica vesin la città de Saragoza.
Politica[Modifega | modifica 'l sorgent]
El parlament d'Aragona se ciama i Cort d'Aragona (in spagnoeù; Cortes de Aragón, in aragones; Cortes d'Aragón ed in catalan; Corts d'Aragó).
Cultura[Modifega | modifica 'l sorgent]
D'accord con Caro Baroja gh'hinn dò zonn culturài principài: L'Alta Aragona con cultura pirenaica ed i riv de l'Ebro e di fiumm grand cont ona cultura mediterrànea associaa a ona agricoltura d'irrigazion. In questa última gh'è ona ciara influenza mudéjar, in quaj paesin, el vestii tìpich se componn da on foulard cont el gropp fatt a la testa, calzoni avert, ona coverta a moeud de fassa in de la vita ed espadrillas per i òmen. I donn pórten sottovest largh, on corpett, bragh, calzett, scialle, scossaa ed espadrillas.
In del nord d'Aragona se parla la léngua aragonesa o aragones ed in de la part pussee oriental, col limità con Catalogna, el catalan.
El ball e cant popolar l'è la jota aragonesa, che l'è tant enèrgica ed allegra. Se balla con tant moviment e grand salt. El cant de spess gh'ha on ritmo malincòlich cont ona nota de spess sorniona. Prima generalizzass la jota el pussee caratterìstich l'era el ball aragones (in spagnoeù; dance aragonés, in aragones; danze aragonés). In del quaj paesin gh'hinn rappresentazion de ball con pal e spad, cont allusion a lott tra mori e cristian. Anca la resta mùsica tìpica aragonesa, che impiega strument come el chicotén (ona sorta de salteri) e la fisarmònica. Dai strument de vent el pussee impiegaa in de la maggior part del territori l'è la dulciana, ma in di Pirenèi centrài gh'è ona àrea dove l'è caratterìstich el chiflo (ona sorta de flauto con trii buus) ed del Sobrarbe e Monegros la piva aragonesa o gaita de botio.
Aragones distaccaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cìnema: Luis Buñuel, Carlos Saura, Segundo de Chomón. Santiago Aguilar Oliver, Paco Martínez Soria
- Pitura: Francisco de Goya, Antonio Saura, Francisco Bayeu y Subías.
- Scultura: Pablo Gargallo, Pablo Serrano.
- Mùsica: Miguel Fleta, José Antonio Labordeta, Héroes del silencio, Enrique Bunbury, Amaral, Gabriel Sopeña, Violadores del Verso.
- Letteratura: Marco Balero Marzal, Baltasar Gracián, Joaquín Costa, Javier Tomeo, Ramón Sender, Soledad Puértolas, Fernando Lázaro Carreter, José Antonio Labordeta, Miguel Labordeta.
- Scienza: Santiago Ramón y Cajal (prèmi Nobel), Miguel Catalán, Michel Servet.
Gastronomia[Modifega | modifica 'l sorgent]
D'Aragona hinn famos i moll a la pastora, l'agnell de latt rost, i giambon da Teruel, la borràgin, el cardon, i vin di sò distint Denominazion d'Orìgin (Somontano, Campo de Borja, Cariñena, Calatayud), la carna a la pastora, el pollàster al chilindrón, i armándol, l'agnell de latt d'Aragona, òli de la Bassa Aragona, la mel, i pèrsegh da Calanda, i sanguanon da Sobrarbe, la lugànega de Graus, eccétera.


text:
Gravaluna
Gravaluna (Piemuntes: Gravelon-a; Italian: Gravellona Toce) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 7 821 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,7 km² e ona densità de popolaziun de 532 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bavén, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Margöss, Umegna, Urnavass, Stresa, Verbania.
A l'è un center impurtant de la pruvincia, sia dal punt de vista cumercial e indüstrial che stradal.
In del 2003 Gravaluna la gh'ha avüü el titul de cità.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gravaluna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L’emissiun sclerescha la situaziun e la rolla da la Svizra sco pitschen stadi neutral visavi l’evoluziun tar ils vischins gronds. Ils onns 30 chaschunan confruntaziuns tranter aderents militants da sanestra sco da dretga agitaziun e tensiuns era en Svizra. Il temp da la Segunda Guerra mundiala porta alura in clima da malsegirtad areguard in’eventuala attatga, il grad da preparaziun militar e las capacitads da provediment alimentar ed energetic. Cumpromiss delicats envers la Germania l’emprim ed envers ils Alliads pli tard vegnan nunevitabels, quai oravant tut areguard il commerzi cun bains essenzials ed in tschert traffic nord-sid sin binari ed en l’aria. Ina gronda sfida muntan era ils fugitivs ch’arrivan als cunfins svizzers. Enavos en l’atmosfera dal temp mainan nus las vuschs da Philipp Etter, Henri Guisan e Traugott Wahlen.
Participants: Alfons Maissen, Sep Item
Redacziun: Risch Cadonau, Giaronas Cadonau
Radioscola 14-6-1975
Numer d’archiv: 2161
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Bludenz
Bludenz è ina citad austriaca situada en il Montavon.
Bludenz è enconuschaint per las fabritgas da tschugalata Milka e Suchard sco era la brassaria Fohrenburger[1].
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada sper l'Ill, in bratsch dretg dal Rain. Bludenz è circumdà da las chadainas dal Raeticon e da la Silvretta en il sid, ed dil massiv dal Guaud da Bregenza en il nord. Bludenz sa chatta tar la conjuncziun da 5 valladas: Val Claustra, Montavon, Val da Brand, Val granda dals Gualsers ed la Valgovia.
Bludenz è in punct da partenza per differentas staziuns da skis en il Montavon e bain accessibels cun tren ed en auto. Quai pertge che Bludenz ha ina atgna staziun dal tren ed es la staziun finala da la lingia dil Montavon e schai sper la lingia che continuescha vers Puntina. L'autostrada A14 Valrain/Valgovia riva fin a Bludenz.
Istoria[modifitgar | modifitgar il code]
Fin 1918 ha la citad fatg part da la monarchia austriaca, silsuenter Austria-Ungaria, suenter il contract da 1867[2]. Burgais da Bludenz era il tipograf Gion Gieri Barbisch (1641-1687).
Impressiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Preschientscha en la rait da Fohrenburger
- ↑ Die postalischen Abstempelungen auf den österreichischen Postwertzeichen-Ausgaben 1867, 1883 und 1890, Wilhelm KLEIN, 1967


text:
Il motiv che betg l'entir fresco e vegni scuvrì è ch'el n’è betg dal tut cumplets. Cun far la renovaziun il 1932 avevan ins era gist fatg diversas renovaziuns internas vid l’empora ed sfratgà ora novas fanestras per avair dapli glisch en l'intern.
Cun la renovaziun actuala han ils renovaturs uss scuvrì singuls frescos ma betg tuts. Per far la lavur cumpleta manca anc la munaida. La tgira da monuments dal Grischun ha signalisà ch'il temp fiss madirs da surdar ad ina scola auta l’incumbensa da perscrutar ils maletgs zuppads. La tgira da monumnets fiss era pronta da sustegnair la tschertga da las finanzas basegnaivlas.
RR actualitad 17:00


text:
En il Grischun ed en Glaruna n'è la qualitad da l'aua dals bogns cuverts per part betg buna. Controllas han ins fatg en dapli che 60 indrizs. Tar 44 da las 94 provas ch'èn vegnidas intercurridas, han ils controlladers dal chantun constatà mancanzas. Quai per ordinari tar las valurs da chlor u da pH.
Sco quai ch'il chemicher chantunal Matthias Beckmann ha ditg envers il schurnal regiunal da SRF ha quai pliras raschuns:
Tar ils bogns nua ch'ins haja contestà la qualitad da l'aua – dettia quest onn danovamain controllas. Intercurrì han ins tant bogns publics sco er bogns en hotels e da cuminanzas da condomini.


text:
Il servetsch sanitar da l'armada ha infurmà il venderdi ils chantuns en chaussa. Radund la mesadad dals pertutgads èn s'infectads durant lur vacanzas en pajais dal Balcan.
Tobias Bär, il pledader da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad, ha confermà in rapport da las gasettas da Tamedia.
Per almain otg persunas saja ina repatriaziun urgenta. Il servetsch sanitar da l'armada ha appellà als chantuns ed als ospitals dad esser solidarics, transparents e integers. Co la GDK ha confermà vulan ils chantuns, il servetsch sanitar e la societad per medischina intensiva discutar il glindesdi en chaussa.
La situaziun sin las staziuns intensivas en Svizra resta en il mument tendida. Tenor l'Uffizi federal da sanadad èn 80,3% dals letgs sin las staziuns intensivas occupads, 33,7% cun pazients da covid.


text:
En il chantun Grischun vala in secret fiscal sever (art. 122 da la Lescha da taglia per il chantun Grischun [Lescha da taglia, LT; DG 720.000]). Ultra da quai na vegn la Lescha davart il princip da transparenza (Lescha da transparenza, LCTrans; DG 171.000) – tenor la regulaziun expressiva da l'art. 122 al. 4 LT – betg applitgada en chaussas fiscalas. Dumondas davart pajataglias concrets na pon perquai betg vegnir respundidas.
Tar la dumonda 1: Pervia dal secret fiscal na poi betg vegnir prendì posiziun davart l'autezza da pretensiuns da taglia avertas. Questas pretensiuns (taglia sin las entradas e sin la facultad) èn vegnidas bilantschadas en il quint annual 2020. Ultra da quai è vegnì furmà in delcredere (post collectiv), perquai ch'il mument dal pajament è avert.
Tar la dumonda 2: Differentas aczias èn vegnidas sequestradas. Pervia dal secret fiscal na poi betg vegnir communitgà, quant aut ch'il chantun valitescha questas aczias.
Tar la dumonda 3: Il chantun ha fatg diever da tut ils instruments ch'el ha per survegnir ils daners da taglia debitads, ed el vegn a far quai er en l'avegnir.
Tar la dumonda 4: L'Administraziun federala da taglia, l'Administraziun da taglia dal chantun Grischun, l'Administraziun da taglia da la citad da Cuira e l'Uffizi da taglia dal chantun Turitg sco crediturs sco er Remo Stoffel sco pajataglia/depositur han incumbensà il cusseglier dals chantuns Martin Schmid sco conservader da las aczias da trais societads che vegnan dominadas da Remo Stoffel. Plinavant han las partidas fixà ch'il contract constitueschia in dretg da pegn dals crediturs envers las aczias depositadas. Sco cumplettaziun han duas da questas societads sco deposituras e l'Administraziun federala da taglia, l'Uffizi da taglia dal chantun Turitg e l'Administraziun da taglia dal Grischun sco crediturs sco er il cusseglier dals chantuns Schmid sco agent da sequestraziun fatg in contract da sequestraziun. Tuttina sco en il contract davart il deposit d'ina garanzia sa tracti en quest connex mo d'in deposit da las aczias da questas duas societads tar il cusseglier dals chantuns Schmid sco conservader.
La valitaziun da las aczias depositadas vegn fatga da l'Administraziun da taglia dal Grischun senza intervenziuns dal cusseglier dals chantuns Schmid.
Envers l'Administraziun da taglia dal Grischun e davant differentas instanzas da meds legals n'è betg sa preschentà il cusseglier dals chantuns Schmid, mabain èn cumparids tschintg represchentants fiscals extrachantunals da Remo Stoffel.
Tar la dumonda 5: Tenor il contract davart il deposit d'ina garanzia menziunà qua survart è il cusseglier dals chantuns Schmid conservader da las aczias da trais societads anonimas che vegnan dominadas da Remo Stoffel (cf. resposta a la dumonda 4). En questa funcziun na daventa el betg activ cunter il chantun Grischun. Anzi, el guarda da conservar las aczias per garantir las pretensiuns da taglia en l'interess da l'Administraziun federala da taglia sco er da las Administraziuns da taglia dals chantuns Turitg e Grischun sco er da la citad da Cuira.
1. da settember 2021


text:
Svizras e Svizzers retiran adina damain daners da bancomats. Pervi da corona è la tendenza da pajar senza daner blut creschida. Il pli savens vegn pajà cun cartas da credit u via Twint. Quai conferma SIX ch'è responsabel per la software da la gronda part dals bancomats en Svizra. La Svizra saja in pajais nua che pajaments cun daners bluts sajan sa reducids fitg ferm. Dapi corona vegnia pajà en Svizra var 50% damain cun daners bluts.
Proxims onns damain bancomats
Envers il schurnal regiunal dad SRF ha la Banca chantunala grischuna confermà, che las transacziuns da bancomats sajan tschessadas ils davos tschintg onns per radund 25%. Cura ch'in bancomat haja cuntanschì sia vegliadetgna, vegnia guardà sch'i fetschia insumma senn da remplazzar quel en quest lieu u betg. Er sche bancomats na sajan betg in model antiquà, vegnia il dumber d'apparats tuttina a sa sbassar ils proxims onns.
Che daners bluts vegnian insumma a svanir, na craja la Scol'auta da Turitg per scienzias applitgadas betg, perquai ch'ins haja en Svizra en general anc adina ina relaziun zunt positiva tar daners bluts.
Ord l'archiv
Quasi tut ils bancomats svizzers han in sistem unifitgà. La firma che gestiunescha infrastructura da finanzas SIX ha migrà passa 25 sistems en in unifitgà.


text:
En l'anteriur center da transit per fugitivs duai dar in center da start up e d'innovaziun cun in spazi da coworking ed in per abitar a temp limità. Quai prevesian la vischnanca Schluein ed il Svilup regiunal Surselva cun l’iniziativa «Surselva Impact Lab», scriva la Suedostschweiz sa referind sin ina communicaziun. La purschida duai attrair interpresas giuvnas. E la finamira saja dad esser in center da cumpetenza per interpresas cun las sfidas che sa dattan en regiuns da muntogna.
Surselva Impact Lab Plans per il Löwenberg a Schluein
RTR novitads 06:00


text:
Il Jauer è stà durant l’entira cursa a la testa ed ha gudagnà durant quels 15 kilometers 27 da 30 secundas da bunificaziun pussiblas. Ses pli grond concurrent, il defensur dal titel, il Russ Sergej Ustjugow ha perencunter gudagnà be 4 secundas da bunificaziun ed è plinavant cupitgà curt avant l’arrivada.
Cologna il pli ferm els sprints da bunificaziun
Avant la duas etappas finalas la fin d’emna en la Val di Fiemme maina Dario Cologna il classament general dal Tour de Ski cun in avantatg da 53 secundas sin Sergej Ustjugow.
Pralong dumogna criteris da selecziun per Pyeongchang
Sco segund meglier svizzer è Candide Pralong vegnì 19avel en la cursa ad Oberstdorf. Cunquai ha il Romand dumagnà ils criteris da selecziun da Swiss Olympic per ils gieus olimpics il favrer a Pyeongchang. A Tavau Nordic mez december era Pralong gia vegnì 18avel.
RR novitads 12:00


text:
Beschreibung
editionmevinapuorger, 2022, numer d’empustaziun 978-3-9525233-5-3
Il titul sugestiv quinta da l’ümiltà invers il pled, da fragilità e da passagerità.
Las poesias da be cun rispli trattan da sentimaints e da mumaints, descrits cun differentas perspectivas; ellas quintan d’algords preschaints ed activs, d’algords resvagliats e transfuormats d’algords imaginats.
be cun rispli inspira vias dal cuntschaint al misterius. be cun rispli pudess eir significahr vulair restar liber per müdar e svanir. Las poesias invidan a ponderar a fuond davart il pled, davart ils pleds. Stampadas in culur grischa – bod sco schi füssan propcha scrittas be cun rispli – as manifesteschan ellas in maniera modesta ed accessibla, e güst in quella fuorma attiran e svaglian ellas il bsögn da gnir a savair daplü.
La poesia da Jachen Andry es tessüda cun premura; il ritem e la sonorità da seis ladin tilla dà üna
Ähnliche Beiträge


text:
La Scola politecnica federala SPF a Turitg è obligada da promover tut las quatter linguas naziunalas, er il rumantsch. Perquai han els lantschà avon prest in onn in project a favur dal rumantsch: la Challenge Rumantscha. La finamira: students e gimnasiasts da la scola chantunala sviluppan ideas cun tecnica moderna per promover il rumantsch. En ina fasa finala han els preschentà lur ideas al WEF avant in public da politichers, promoturs dil romontsch ed umens da fatschenta. Finamira: chattar investurs.
Ils products han plaschì, ma nua èn ils investurs?
Mo dus da quatter products han insumma gì la chaschun da vegnir preschentads al WEF: in ursin che sa tschintschar rumantsch cun uffants ed in gieu virtual per explorar las valladas rumantschas. Il public ha laschà plaschair las ideas, dentant n'ha anc nagin decidì da sustegnair ina da las ideas cun daners. Per producir ils products fiss quai necessari. Ils students e scolars van uss vinavant a la tschertga dad investurs, quai en lur temp liber.
RR telesguard 17:40


text:
- Las 03:36 en la notg dal mardi sin mesemna squassa en la profunditad da 10 kilometers la terra da l’Italia Centrala cun ina fermezza da 6,2.
- La regiun pertutgada è en l’Appenin al nord-vest da Roma. Igl è muntagnard. Quai engrevgescha l'agid e la communicaziun.
- Il dumber dals morts è creschì fin oz a bunura sin 247 morts. 368 blessads èn fin uss vegnids transportads or da la regiun dad Amatrice ed Accumoli. Las forzas da salvament tschertgan vinavant.
- Persunas svizras na paran betg dad esser tranter las unfrendas. Quai aveva communitgà il Departament federal d'affars exteriurs mesemna durant il di.
- Las autoritads localas congualan il terratrembel cun quel en il lieu talian da L’Aquila l’onn 2009.
Durant la notg s'han verifitgadas las temas da las autoritads da salvament en la regiun da l'Italia Centrala: La cifra da morts è creschida durant la notg sin almain 247 persunas. Ed anc adina n'èn intgins lieus da la regiun betg cuntanschibels.
Dapi il terratrembel da la notg dal mardi sin mesemna è vegnida squassada la regiun da passa 250 terratrembels posteriurs. Ils lieus Amatrice, Accumoli, Pescara del Tronto ed Arquata del Tronto èn pertutgads da las pli grondas devastaziuns. Parts da lur quartiers na datti betg pli.
Er il di suenter il terratrembel n'èn intgins lieus anc adina betg cuntanschibels, perquai che las vias èn bloccadas. En pli è la regiun pertutgada dal terratrembel muntagnarda. Quai engrevgescha la lavur dals servetschs d'agid - per salvar, dentant era per infurmar. Da las persunas ch'èn vegnidas per la vita datti pir uras suenter il terratrembel communiaziuns uffizialas. Quantas persunas ch'èn anc sparidas n'è la bunura anc betg vegnì rapportà.
Regiun dad Amatrice ed Accumoli la pli pertutgada
La mesadad da la vischnanca dad Amatrice - radund 140 kilometers al nord-vest da Roma - saja dada ensemen, ha ditg il burgamester Sergio Pirozzi. Las vias èn bloccadas, l'electricitad è vegnida interrutta. Pirozzi tema, che bleras persunas èn vegnidas sutterradas da las chasas. Uss preparian els in lieu per baras, ha el ditg a l’agentura da novitads Ansa.
Era Accumoli è donnegià grevamain dal terratrembel. En in discurs da telefon cun l’emettur RaiNews24 ha il burgamester Stefano Petrucci dumandà per agid.
2’500 persunas n’hajan betg pli in tetg sur il chau. Gnanc in'unica chasa dad Accumoli saja anc abitabla. Per las persunas senza tetg duain vegnir construidas duas citads da tenda. Ina duai vegnir a Pescara e l'autra a Arquata del Tronto. Ulteriuras persunas duajan vegnir sut tetg en hallas da sport.
Ina situaziun congualabla a L'Aquila l'onn 2009
Burgamester Petrucci ha congualà la situaziun actuala cun quella da L'Aquila. Tras in terratrembel l'onn 2009 eran lura mortas passa 300 persunas. L'Aquila è mo en ina distanza da radund 30 kilometers lingia directa dad Amatrice.
Pervi da sia posiziun geografica vegn l’Italia adina puspè squassada da terratrembels.
President da la Confederaziun condolescha
Il president da la confederaziun Johann Schneider-Ammann ha condolà a l'Italia suenter il terratrembel.
Sin Twitter ha scrit Schneider-Ammann che la Svizra saja en patratgs tar las unfrendas.
RR novitads 06:00 ++


text:
Il venderdi suentermezdi ha la polizia chantunala dal Grischun salvà sia festa da promoziun en l'auditori da la banca chantunala a Cuira. Il cumandant Walter Schlegel ha drizzà il focus da ses pled sin las midadas e sin il svilup dal corp da polizia.
Il svilup da la polizia chantunala dal Grischun sa basa sin il program da la regenza 2017-2020 sco er sin il rapport "Polizia dal Grischun 2015plus" e sa chatta en la fasa da project. Il corp da polizia è en il futur organisà tenor secturs d'acziun e na vegn betg pli a sa basar sin la structura da posts da pitschna dimensiun che deriva dals onns 1970. Ina infrastructura dad IT moderna e la mobilitad procuran per ina preschientscha da la polizia pli gronda ed uschia per dapli segirezza e proximitad a las burgaisas ed als burgais. Da l'organisaziun da grond spazi resultan cundiziuns da lavur pli flexiblas e pli attractivas per las collavuraturas ed ils collavuraturs.
Unifurmas novas
A partir da l'atun 2019 survegnan las collavuraturas ed ils collavuraturs ultra da quai unifurmas novas modernas. La polizia chantunala dal Grischun è in dals 16 corps da polizia che sa participescha a l'acquisiziun cuminaivla e che procura uschia per in'apparientscha unitara.
Instrucziun da basa da la polizia da dus onns
Il 1. d'october 2019 cumenzan las aspirantas ed ils aspirants da polizia cun la nova instrucziun da basa da la polizia che dura dus onns. L'emprim onn al center d'instrucziun regiunal ad Amriswil va a fin cun absolver l'examen svizzer unitar davart la capacitad d'intervenziun. En il segund onn applitgeschan las polizistas ed ils polizists futurs en moda pratica en il corp da polizia quai ch'els han emprendì e termineschan l'instrucziun cun l'examen professiunal federal. Las novaziuns en il sectur da l'instrucziun èn il resultat dal concept general da furmaziun (CGF).
Stgaffir confidenza e cuntinuitad
Walter Schlegel ha suttastritgà che polizistas e polizists sajan confruntads directamain cun midadas en la societad e cun il svilup tecnic. Pervia da quai stoppian ellas ed els esser scolads bain sin tut ils champs ed avair a disposiziun il material il pli modern per pudair far lur lavur, en il servetsch da la segirezza da la populaziun, sut cundiziuns attractivas. Il cusseglier guvernativ ha gratulà a las polizistas ed als polizists per lur promoziun. El ha apprezià lur prontezza da s'engaschar per il bain da nossa societad, da sa metter en quest connex er en privel e d'esser activas ed activs sin in champ, sin il qual ellas ed els sajan adina er exponids a blera critica. El ha punctuà: "Collavuraturas meritadas e collavuraturs meritads sco Vus gidan gist en quests temps accelerads, sco che nus als enconuschain oz, a stgaffir confidenza en la populaziun ed a furmar ina cuntinuitad impurtanta en il corp." La festa da brevetaziun è vegnida enramada da la musica da polizia dal Grischun.
Promoziun e brevetaziun en il futur en in'occurrenza
A partir da l'onn 2020 vegn la festa da promoziun ad avair lieu mintgamai il settember, a partir da l'onn 2021 ensemen cun la festa da brevetaziun.
Promoziuns 2019
Promoziuns ordinarias: 28
La promoziun al sergent premetta in temp da servetsch da 10 onns ed in examen da spezialist reussì, quella al corporal in temp da servetsch da 6 onns e tala a l'appuntà in temp da servetsch da 3 onns.
Promoziuns funcziunalas: 18
Promoziun da commembras e commembers dal corp che han surpiglià ina funcziun pli auta en il decurs da l'onn.
Saramentaziun: 1
Polizistas e polizists che vegnan d'in auter corp fan in'empermischun.


text:
Tgi che s’annunzia è obligada resp. obligà da frequentar l’instrucziun tut il semester ed era da pajar l’entira contribuziun semestrila!
La tariffa cumpiglia ils trenaments emnils, las fins d’emna da trenament ed ils concerts. Las taxas da scola vegnan messas a quint mintgamai a l’entschatta dal semester l’avust ed il favrer. La contribuziun da commember (da l’uniun purtadra) vegn scuntrada ina giada per famiglia tut tenor la data d’entrada.
Tgi che s’annunzia per sa participar a la STIMMWERKBANDE, s’oblighescha automaticamain da pajar l’entira taxa da scola dal semester per la categoria da chor. Il medem vala per la contribuziun da commember.
En cas d’ina eventuala extrada durant il semester, n’han ins nagin dretg da restituziun (ni da la contribuziun da commember ni da la taxa da scola)!
La contribuziun da commember vegn pajada be ina giada per famiglia (uschia han ins da pajar a partir dal 2. uffant be la taxa da scola per il semeter correspundent -> rabat).
Exempel per commembras/commembers da
l’uniun purtadra cun plirs uffants:
1 uffant chor 1 +1 uffant chor 2: CHF 275.- + CHF 450.- = total CHF 725.- / semester plus ina giada CHF 50.- contribuziun da commember => total CHF 1’500.- / ad onn
1 uffant chor 2 +1 uffant chor 3: CHF 450.- + CHF 450.- = total CHF 900.- / semester plus ina giada CHF 50.- contribuziun da commember => total CHF 1'850.- / ad onn
Ils custs per il champ da chor importan ina pauschala da CHF 290.-
Ils custs per turneas sco per exempel la participaziun al SKJF (al Festival Svizzer da Chors d’Uffants e da Giuvenils FSCUG – mintga dus onns) u viadis a l’exteriur vegnan mess a quint separadamain.
I dat dus projects à 6 trenaments (igl è dentant era pussaivel da sa participar be ad in dals dus projects). Ils custs da participaziun al chor dals creschids:
CHF 90.- per il project + CHF 50.- per la contribuziun da commember da l’uniun purtadra, en tut in import total da CHF 140.-
Per betg commembers custa la participaziun CHF 180.- per project e persuna.
Nus avain endrizzà in fond per che nagin uffant na possia betg chantar tar nus per raschuns finanzialas.
Ans contactai per plaschair!


text:
La conferenza da presidents dal Cussegl grond ha decidì oz: las elecziuns han lieu sco planisà l'avust. Quai ha RTR intervegnì da pliras deputadas e deputads. Cunzunt la partida socialdemocratica e la partida populara èn sa messas en fermamain per spustar il termin. Cun spustar las elecziuns dals derschaders sin la sessiun d'october empè da l'avust, avessan las partidas gì dapli temp, per tschertgar candidatas e candidats per ils post da derschaders. Ellas vulan numnadamain er, che tut ils derschaders vegnan barattads or. Far urden cun la dispita entaifer da la dretgira chantunala mondia be cun in nov start, perquai che tut ils derschaders sajan cumpigliads ed hajan betg dumagnà da schliar la dispita.
Cunter la proposta da spustar las elecziuns è la PCD stada. Spustar las elecziuns fetschia be anc pli grev da chattar candidats per la nova perioda d'uffizi che cumenzia gia l'entschatta da l'onn 2021. La PCD na vul er betg barattar or tut ils derschaders per betg chastiar quels che n'hajan betg malduvrà lur uffizi.


text:
Casàl Sciuìgn
Casàl Sciuìgn (nom ufizial in italian: Casalzuigno) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 1 378 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7,3 km² e 'na densità de 189 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Asc, Brénta, Castèll Vecàna, Cüéj, Cüj, Dün e Pòrt Travàja. L'è pustaa in de la Valcüja, adree a la strada statal che porta da Stì a Lüin. Ul nòmm a 'l vegn da i dü fraziùn püssée impurtant d' ul comùn: Casàl e Sciuìgn. Del cumün de Casàl Züign pa part anca la frazzion de Arcümégia.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casàl Sciuìgn l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La cascada dal Rain a Neuhausen è la cascada la pli gronda da l'Europa. Cun sia cuntrada e cun ils edifizis istorics porscha ella da di in spectacul particular, ma ella è er ina culissa unica per gieus da glisch nocturns. Il cumenzament da l'illuminaziun da la cascada dal Rain ha in stretg connex cun il turissem. Gia en il 19avel tschientaner èn ils hoteliers sa stentads da porscher a lur giasts in spectachel extraordinari cun inscenaziuns da fieus bengals. A partir dal 20avel tschientaner han instituziuns semipublicas surpiglià l'organisaziun da las illuminaziuns. Dapi l'onn 1966 vegn inscenà in grond fieu artifizial che fascinescha mintgamai var 10'000 aspectaturas ed aspectaturs. Questa illuminaziun ha gì lieu mintgamai il 1. d'avust. Tranter ils onns 2009 e 2011 ha la Cuminanza d'interess per la cascada dal Rain cumenzà a realisar questa illuminaziun la penultima sonda da l'avust. A partir dal 2012 ha l'illuminaziun da la cascada dal Rain lieu mintgamai ils 31 da fanadur. E dapi ils 12 avrigl 2008 sa preschenta la cascada dal Rain en ina nova glisch. Per ses 100avel anniversari ha l'Ovra electrica dal chantun Schaffusa SA (EKS AG) regalà in indriz nov per illuminar quest spectacul natiral. L’illuminaziun ch'è vegnì inscenada da Charles Keller da Son Gagl vegn mussada durant tut l'onn tenor in tschert urari e metta en scena degnamain quest imposant fenomen natiral.
Descripziun detagliada
Rheinfallbeleuchtung und Feuerwerk (PDF, 404 kB, 04.06.2018)Ausführliche Beschreibung
Sparta
Praticas socialas
Chantun
Documents da video
Documents sonors
Il schefpirotecnicist Siegfried Vogel quinta da l'organisaziun, da la fascinaziun e da las difficultads dal spectachel pirotecnic (extracts da «Heute im Gespräch» da la televisiun da Schaffusa dals 22 d'avust 2011) © Schaffhauser Fernsehen 2011
Tradiziuns parentas
Publicaziuns
Daniel Grütter: Das ist Schaffhausens Zierde und Pracht. Historische Annäherung an den Rheinfall. In: Der Rheinfall, Strömungen, Tumulte, Reflexionen (Interdisziplinäre Schriftenreihe des Museums zu Allerheiligen Schaffhausen 2). Ed. Roger Fayet. Baden, 2006, p. 31-60
Hanspeter Hak: Rheinfallbeleuchtung einst und jetzt. In: Schaffhauser Magazin 2/1998, p. 9-10
Robert Pfaff: Der Tourismus am Rheinfall im Wandel der Zeiten. Der Rheinfall als Reiseziel im Laufe der Jahrhunderte. Thayngen, 1994 (2. Auflage)
Robert Pfaff: Rheinfall. In: Historisches Lexikon der Schweiz
Peter Scheck: Die Eröffnungsfeier der Rheinfallbahn am 15. April 1857. In: Schaffhauser Mappe Magazin. 150 Jahre Rheinfallbahn. Sonderausgabe 5. April 2007, p. 30-31
Links
Chavazzins


text:
Anc avant las vacanzas da stad vul el dumandar il Cussegl federal in credit supplementar da radund 150 milliuns francs per rinforzar la furmaziun da basa digitala. Quai ha el confermà al radio SRF.
El vul rinforzar la furmaziun digitala per ils giuvens. Il medem mument pensa el era vid la furmaziun supplementara per persunas tranter 20 fin 30 onns. I saja impurtant ch’ins na stoppia pli tard betg far reproschas ch’ins haja durmentà insatge.
Discussiuns
Ils 150 milliuns francs n'èn dentant betg cuntegnids en il messadi da furmaziun dal 2017 fin il 2020 ch'il parlament federal ha deliberà avant curt.
Ils meds finanzials ston vegnir mess a disposiziun.
Danunder ch'ils daners derivan vegn perquai a chaschunar discussiuns. Schneider-Ammann pudess era viver cun ina etappaziun dals meds finanzials. Impurtant saja uss, dad agir per tut la surfatscha ed intensiv. Quai custia dentant ed ils meds finanzials stoppian vegnir mess a disposiziun.
RR novitads 07:00


text:
Michael Schumacher
El Michael Schumacher (Hürth, el 3 de genar del 1969), l'è un pilota de Formula 1 tudesch, che però l'ha gemò desmetüü de corr. A l'è staa vün di piloti pussee fort de tütt i temp, perché l'ha vengiüü sett Campiunaa del Mund, dü cun la Benetton (1994, 1995) e cinch de fila cun la Ferrari (2000, 2001, 2002, 2003, 2004).
Cariera[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Schumacher l'ha cuminciaa a corr cun la Jordan nel 1991, quand che 'l gh'era 22 agn. El cumincia sübit ben nel Gran Premi del Belgio, quand che 'l fà setim ne la qualifica. El Flavio Briatore el le ved sübit e ghe fa in quatr e quatr'ott un cuntratt cun la Benetton, in due 'l resta fin al 1995 e in due 'l vinc dü titui mundiai nel 1994 e nel 1995. Nel 1996 el decid de nà a la Ferrari, che in di agn Nuanta l'era dree a fà propi fadiga e l'aveva gnamò vengiüü un Campiunaa, gnà di Piloti gnà di Scüderei. Cun la Ferrari el Schumacher el ghe ries minga a vinc i prem agn, ma pö, dal 1999 al 2004, el vinc 6 Campiunaa di Scüderei e 5 Campiunaa di Piloti. Nel 2006 el se ritira, dopu che l'aveva perduu ul Campiunaa nel Gran Premi del Giapun perché el s'era rott ul mutur. Nel 2010 però el decid de turnà a corr cun la Mercedes, però la machina l'è minga tant fort e lü el va dumà una volta in söl podi, nel Gran Premi d'Europa del 2012.
Incident[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 29 de dicember del 2013 el burla là in söi sci e 'l pica el coo. El resta in coma per un quaj mes, pö el le manden a cà del uspedaa.
Risültaa in Formula 1[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter prugett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Michael Schumacher
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Michael Schumacher


text:
Mintg’onn datti en Svizra 10 fin 15 terratrembels ch’èn da sentir. Michele Marti dal servetsch seismologic Svizzer di, ch’ins sentia in terratrembels, circa davent d’ina fermezza da 2.5 sin la scala da Richter. I saja dentant da guardar sin divers facturs. La notg senti'ins in terratrembel meglier che durant il di.
En il Grischun hai dà ils 7 d’october il davos terratrembel, che saja stads da sentir. Quel veva ina fermezza da 3.9, ed è stads da sentir quasi en l'entir Grischun. Donns hai dentant dà nagins.
Grischun è ina regiun periclitada
Da principi schai l’entira Svizra sin territori da terratrembel. Tschertas regiuns, sco il Vallais, Basilea ed era il Grischun èn dentant spezialmain periclitadas. En questas regiuns datti era ils pli blers terratrembels.
Sco Michele Marti dil servetsch seismologic di, stoppia ins quintar en Svizra mintga 50-150 onns cun in terratrembel ferm. Quai munta: cun la fermezza 6 sin la scala da Richter. Il davos uschè ferm terratrembel hai dà en Svizra en ils onns 40 en il Vallais. I aveva dà gronds donns vid edifizis e trais persunas eran mortas.


text:
Cogoma
La cogoma (cuccumella in napolitan, IPA [kukkuˈmɛllə]) a l'è una cafetera che la se dopera in sul fornell, inventada in Franza ma tipega de Napoli. A diferenza de la pussee famosa moka la dopera no la forza del mes'ciozz agua colda/vapor in pression per tirà foeura el cafè ma domà la forza de gravità, desgià che la gh'ha de vesser sgirada de l'utent quand che l'agua l'è colda, la da foeura donca un cafè filter, pussee compagn a 'n cafè american che a 'n cafè espress italian, e l'è malfà doperà 'n cafè masnad per l'espress o per la moka.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è stada inventada del franzes Morize in del 1819 e, se cunta su, che la sibia stada ciamada "napolitana" perchè l'era inamorad de 'na tosa de la capital di Do Sicilie, e la s'è spantegada in Italia, soratut in la Bassitalia, per fà el cafè in cà, ma l'è stada poeu sopiantada de la Moka dopo de la segonda guerra mondial, foeura che per la zona de Napoli indova che l'è tradizzion doperàlla.
A bon cunt, a l'è probabel che la sibia stada sì inventada in Franza, ma perfezzionada in di materiai in Bassitalia, indova che l'havaria ciapad el nom.
Costruzzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cogoma a l'è de solet fada de alumini, ma ghe n'è anca de azzal per doperài in sui piastre a induzzion. A l'è partida in trè part: vuna che ghe va dent l'agua e che l'è quella che la va in sul foeugh, una sezzion de filter indova che se met el cafè e una sezzion indova che ghe riva dent el cafè fad, che 'l po vesser mitud in la tazzina grazzia al bechet integrad.
Fonzionament[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per fà un cafè con la cogoma se impieniss de agua la part de bass, se met el cafè masnad, senza schisciàll, in del filter, e se monta el contenidor per el cafè e se met poeu tut in sul foeugh. Quand che poeu l'agua la bujiss, la se ciapa di manegh e la se sgira, inscì de permeter a l'agua de percolà a travers de cafè e fà la bevanda e quand che la procedura l'è finida, e ghe poden vorè anca 5 o 10 menut a segonda de la quantità de agua e del tipo de cafè, se versa.
El cafè el gh'ha de vesser masnad pussee gross rispet a quell per la moka o l'espress, desgià che la filtrazzion a gravità la gh'ha de besogn de 'na grana pussee grossa per fà del cafè bon, ma de solet se masna un zich pussee fin che per el cafè filter american, inscì de havégh un savor pussee fort. Per i raport, a inn consejad i midem che se doperen per el classegh cafè filter, ciovè agua a 92-96° e 60 gram de cafè per liter.
Per la tradizzion napolitana, se dopera una miscela de cafè aposta e tostada ben benon, e se met un chignoeul de carta in sul bechet, inscì de lassà no andà via l'aroma, ciamad Cuppetiello.
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom napolitan, cuccumella, a l'è 'n diminutiv de cuccuma, che 'l vegn del latin cucuma, o ben pairoeul. El termen lombard el vegn de la midem origin e, in veneto e in d'un quaj dialet de l'Emilia l'indica propi la cafetera in sgeneral.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Caffè Vergnano
- LA CAFFETTIERA NAPOLETANA E IL CAFFÈ FILTRO ALL’ITALIANA
- La caffettiera napoletana non fu inventata da un napoletano
- Come funziona la Moka napoletana
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su napoletana