text:
Il Gottard ha giugà ina rolla essenziala en il svilup da la schientscha naziunala svizra, e quai dal temp da fundaziun fin la defensiun spiertala dal 20avel tschientaner. Las relaziuns, politicas, da traffic e socialas en fluctuaziun sa manifesteschan er en ils ospizis sin il pass.
Turta da tschigulatta per vendetga
Wendelin, il nov conscolar da Kwiatkowski, è snuaivel perdert e pront da gidar tuts, ma el è pitschen ed in pau grasslut e vegn tentà da quatter camarats da scola. Per fortuna al gida noss detectiv – ensemen tendan els als malfatschents la pli dultscha trapla ch’ins po s’imaginar.
L’Insla naira
Las aventuras da Tintin vegnan raquintadas en var 30 linguas. En l’emprim dals dus toms rumantschs, cumparids l’onn 1986, persequitescha Tintin ina banda da falsifitgaders da daners fin en Scozia ed emprova da schliar il misteri da la bestia dal chastè da Ben More.
Il funcziunament da la trilinguitad en il chantun Grischun
Co sa preschenta la cumpetenza e la pratica linguistica en il Grischun a nivel individual e collectiv? Tge tenutas èn avant maun en la societad envers las differentas linguas (tudestg, rumantsch e talian) e co èn las relaziuns da las differentas gruppas linguisticas tranter pèr?
Illuminissem e revoluziuns
Quest cudesch preschenta las premissas spiertalas (illuminissem) ed ils eveniments centrals da l’epoca che tanschan dals success da la Revoluziun americana (1774/76) e franzosa (1789) sur las Guerras da coaliziun (1792–1815) fin al naufragi da la Revoluziun tudestga (1848/49).
Istorgias da l’internet
Mamma, bab, Seba, Julia, Max e tat èn ils Websters – «ina famiglia sturna tut normala». E perquai èn els er confruntads en l’internet cun in u l’auter privel ch’ins faschess meglier d’evitar. Bun ch’ils Websters crodan per nus en las traplas ed ans mussan uschia co evitar quellas…
Davart l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C.
Da Plinius il Giuven èn sa mantegnidas duas brevs, en las qualas el descriva l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C. Igl è quai stà la catastrofa che dueva sepulir la citad da Pompei che furma oz ina da las pli impurtantas perditgas archeologicas davart la vita da mintgadi en l’antica romana.
Ir en pensiun
I dat chaussas che sa midan d’in cuntin ed autras che mantegnan lur muntada a lunga vista – quai vala er per il sistem da pensiun. Da las tematicas stablas en connex cun il pensiunament s’occupa la broschura ‹Ir en pensiun. Tips per sa preparar sin questa nova part da la vita›.
Grufi vegn…
Quest cudeschet edì da l’Uffizi federal veterinar serva a la prevenziun d’accidents tras morsas da chauns. El explitgescha als uffants a moda simpla co sa cumportar cun l’agen chaun u er cun chauns esters. Recumandà a partir da 4 onns (cun l’agid da geniturs u da la mussadra).
La Chanzlia federala – Attenziun, il film cumenza!
Dretgs politics, communicaziun, lavur da stab – las incumbensas da la Chanzlia federala èn multifaras, ma sa splegan savens in pau en la sumbriva da las politicras e dals politichers. En questa broschura sa drizza la glisch da reflectur per ina giada sin las persunas davosvart.


c: text/html

text:
«Far bler cun pauc è anc oz mes motto»
«Jau giaud mia pensiun ed oravant tut mes quatter biadis» – di Ursula Bandli Caviezel da Castrisch.
Creschida si è la protagonista da nossa cuschina dal november a Pitasch. Là manava sia mamma pli baud l’ustaria e la stizun dal vitg. Ses bab era pur.
Ursula Bandli ha gia fitg baud emprendì da cuschinar. Sco sora da quatter mattatschs, la puraria ed il manaschi d’ustaria e stizun, n’avevia Ursula betg autra schelta che truschar en las chazzettas. Bainspert ha Ursula emprendì da sia mamma da far bler cun pauc, quai saja anc oz ses motto. Cun pauc possian ins far plats delizius, di la dunna da 67 onns.
En cuschina dovri pazienza e temp.
En in tschert senn è Ursula Bandli Caviezel ida en ils fastizs da sia mamma. Sco sia mamma han Ursula Bandli e ses um Hanspeter manà duas ustarias sco er la stizun dal vitg a Castrisch. En il mais da november ans raquinta la Ursula Bandli davart sias experienzas sco ustiera, davart ses respect per natira e tut ils products che quella ans regala e davart la satisfacziun ch’i dat, da pudair giudair l'atun ina chaminada bain plaina.
Enstagl da fluras regal‘jau savens in cup tuargia da paira.
Ursula e Hanspeter Bandli han vesì bleras bellas parts dal mund. Sagiar plats tradiziunals d'autras terras saja fundamental per dunna Ursula. Savens ha ella era purtà a chasa in u l’auter recept che ha persvas.
Jau prov tut, pli exotic e pli gugent.
Sisum la glista culinarica stat per Ursula Bandli Caviezel, la cuschina taliana. Gronda stima e fascinaziun haja ella dentant era per nossa cuschina grischuna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tratgas indigenas en nov vestgì / Einheimische Gerichte anders präsentiert – uschia sa numna il cudesch da cuschinar da Fatmir Spescha. El è oriund dal Cosovo e stat cun sia famiglia a Danis. Dapi 2018 è el il manader da gastronomia en il center da sanadad Puntreis. Ultimamain è ses cudesch vegnì preschentà ad ina vernissascha.
30 recepts
Il cudesch cuntegn 30 recepts da schuppas, avantpasts, spaisas principalas e desserts, per ex. schuppa da paun cun fain selvadi e lain schember, egls bov cun ivettas e vin cotschen ubain raviolis da capuns – quei ch'è la spaisa preferida da Fatmir Spescha. Impurtant saja ch’ins percorschia ch’i sajan capuns, di il cuschinier creativ che ha survegnì il 2019 puncts da Gault Millau.
Cussadentas e cussadents prefereschan spaisas ch'els enconuschan
Il cudesch haja el scrit suenter ils discurs cun las senioras dal center da sanadad Puntreis. Las ideas da variar las spaisas vegnian savens la notg. El nizzegia era sia savida dad autras cuschinas, u da la Germania nua ch’el ha lavurà plirs onns, ubain da sia patria, il Cosovo. Fatmir Spescha conceda dentant che cussadentas e cussadents prefereschian las spaisas ch’els enconuschian.
Variaziuns per la vernissascha
Era a la vernissascha da ses cudesch han el e sias collavuraturas e collavuraturs (en tut 12) creà set spaisas plain fantasia. Uschia èsi vegnì servì la schuppa da zitga en ina crosa dad ovs ubain ina decoraziun che Spescha numna Corallas. Quellas ha el brassà en la chazzetta cun farina, ieli, aua e suc da rischcotschnas – in’omeletta fitg fitg fina.


text:
Carl il V. ha regì sco imperatur tranter 1519 e 1556. Gist uschè magnifica sco questa perioda da la Renaschientscha tardiva è stada per la cultura occidentala, gist uschè extravagant, genial ed erudit è stà Carl il V., che ha laschà enavos fastitgs inextinguibels cun ses spiert spezialmain aviert. Quai vala er per sia tenuta vers las linguas: Quot linguas quis callet, tot homines valet – “Cun mintga lingua ch’in uman enconuscha, daventa el er in auter carstgaun”. Cun las linguas s’avra per in uman er in orizont da la multifariadad. Entras questa vegn el d’enconuscher il mund e sasez, pertge mintga lingua represchenta er in’autra moda da l’esser uman, dal patratgar, dal sentir da l’avischinaziun tranter ils umans. Tut quai tutga tar nossa ierta culturala ed è ina part da nossa istorgia europeica. En in’epoca caracterisada da tendenzas d’omogeneisaziun ed unificaziun fissi bun da tgirar bain quella. Tranter questas tendenzas sa cristallisescha ina legenda, ch’è sa sviluppada ils davos onns. I vala da prender ad ella ses inchant, da la deconstruir: Quai è la legenda che pretenda ch’i dettia ina lingua unitara generala, ina lingua franca, che vegnia da schliar noss problems da communicaziun e che represchentia la clav per il futur. Questa legenda na derasa betg be illusiuns tranter ils blers umans, ella metta er en privel l’ierta culturala e la multifariadad da l’esser uman. Per fortuna è questa deconstrucziun sa messa en moviment er tar nus. Uschia rapportain nus en quest numer davart il studi da la Scol’auta professiunala da Solothurn, che demussa ina giada dapli, che la pretensiun per dapli diversitad linguistica n’è betg simplamain ina idea da fantasts da stersas, mabain ch’ella correspunda ad in basegn da l’economia svizra. I dat gia plirs studis ch’èn vegnids fatgs tar questa dumonda, uschia er da la Scol’auta professiunala da la Svizra taliana. Ellas conferman tuttas, ch’il mund da lavur, surtut da las interpresas medias e pitschnas, dumondan cleramain enconuschientschas da las linguas naziunalas, — essend quellas decisivas per la cumpetitivitad. Per nus na vai betg simplamain per la deconstrucziun da la legenda, per la pars destruens, nus vulain contirbuir er a la pars costruens, pia ad ina nova istorgia forsa en il senn da Carl il V, per restaurar la veglia istorgia da la multifariadad linguistica e culturala.
Pleds na furman betg be l’armadira externa da las linguas, els èn er lur olmas. Mintga pled nov è in’experienza, in’aventura. Da dar attenziun speziala als pleds signifitgescha perquai da gidar ils emprendiders, da scuvrir las linguas e la multifariadad che reusseschan adina puspè d’ans far smirvegliar. Babylonia ha gia deditgà in numer a l’emprender stgazi da pleds (2/1996), uss proponin nus novas ideas e novas propostas tar il lexical approach.
La redacziun


text:
Ils possessurs da segundas abitaziuns portian innovaziun, gidian da mantegnair structuras en ils vitgs per exempel cun cumprar tar il pasterner ubain mazler, dovrian pendicularas e sajan interessads vid la cultura – perquai duai la regenza elavurar in pachet da mesiras che mussia, co possessurs da segundas abitaziuns sappian vegnir integradas meglier en las vischnancas. Uschia han las deputadas ed ils deputads argumentà cun sustegnair Oliver Hohl da la PBD che ha inoltrà l'incumbensa a la regenza. Ses intent è vegnì sustegnì unanimamain.
La regenza ha dentant dà da ponderar che quai saja cunzunt il pensum da las vischnancas e da las destinaziuns d'integrar meglier ils possessurs da las segundas abitaziuns, il chantun duai pir lura vegnir activ sche las vischnancas dumonda el per agid.


text:
Madison
Madison A l'è la capital del Wisconsin, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 208.054 abitant (2004), 366.905 se cuntum tüta l'area metrupulitana (2000), e l'è la segunda cità püssee pupulada del Wisconsin. El se tröa in de la Cuntea de Dane e l'è famusa perchè a l'è la sede de l'Üniversità del Wisconsin.
La cità a l'è ciamada anca la cità di quater lach perchè inturna a gh'hinn i lach Mendota, Monona, Wingra e Waubesa. El center de Madison a l'è in sü un istmo intra i lach Mendota e Monona. I dü lach se culighen pöö al lach Kegonsa a travers el fiüm Yhara. El Yhara el finiss pöö in del Rock River e, dunca, in del Mississippi.


text:
Er il responsabel per il traffic da bus en la Frantscha, André Burri sto bandunar la AutoDaPosta SA. Sco La Posta ha confermà il venderdi a scrit ad SRF, haja Burri gia bandunà il concern. Burri era president da la societad affiliada CarPostal France. En Svizra er'el latiers lobist politic da l'AutoDaPosta SA per las fatschentas en la Romandia, Frantscha ed en il Principadi dal Liechtenstein.
Quest venderdi suentermezdi infurmescha l'Uffizi federal da traffic a Turitg, quants daners che La Posta sto pajar enavos al stadi.
RR novitads 08:00


text:
Cun 38 stadis ha la Confederaziun introducì l'entschatta da l’onn il barat d'infurmaziuns automatic en fatgs da taglia. Ulteriurs stadis duain suandar, di Jörg Gasser, il secretari da stadi per dumondas finanzialas internaziunalas.
Mo quai na saja il mument betg uschè simpel, di Gasser: «En ils Stadis Unids avain nus ina nov’administraziun, la Gronda Britannia banduna l’UE e lezza sto sa posiziunar da nov. Quai sper auters problems. Qua vali d’eruir en tge direcziun ch’il svilup va la fin finala.»
Trump in stgarnuz da surpraisa
Cunzunt ils Stadis Unids cun president Trump e ses «America first» sajan il mument ina sort stgarnuz da surpraisa: «I vegn a dar midadas quai che pertutga la posiziun dals Stadis Unids davart la regulaziun da las plazzas da finanzas e co ils Stadis Unids vulan taxar las interpresas.»
I na saja perquai era betg clar, quant ferm che la nov'administraziun vegn anc a resguardar standards e regulaziuns internaziunalas. Gist per la Svizra sco naziun pitschna sajan quellas dentant da grond' impurtanza, garanteschian ellas gea las medemas reglas da gieu per tuts. Jörg Gasser vul perquai tschertgar uschè spert sco pussaivel il discurs cun ils Americans.
Nova dinamica po esser schanza
Il medem vali dal reminent era per la Gronda Britannia. Tras il Brexit na saja lezza en paucs onns betg pli commembra da l'Uniun europeica e na stoppia lura n'er betg pli sa tener vid las regulaziuns da la plazza da finanzas da l'UE.
«I vegn a dar plirs blocs sin quest mund che vegnan ad avair differents interess. Quai vegn a procurar per dinamica e midaments. E quai vegn segiramain ad avair consequenzas per la Svizra e co nus vulain regular la plazza economica, per che nus restian capabels da concurrer e possian nizzegiar las schanzas.»
Per megliurar la posiziun da la Svizra vul Jörg Gasser perquai rinforzar il dialog cun stadis en l'America Latina, l’Orient Proxim e l'Asia.


text:
Raeto Raffainer s'annunzia per ina plazza tar il IIHF Council, l'executiva da la Federaziun da hockey internaziunala.Quai ha il Grischun da 38 onns tradì en il chat dad Instagram da SRF. Avant in onn era Raffainer vegnì da la federaziun svizra tar il Club da hockey da Tavau. Il mument na saja dentant anc betg cler sche las elecziuns hajan lieu l'atun u sche quels a la testa ston restar anc in zic pli ditg, pervi da la crisa da corona.
Raffainer ha plinavant declerà ch'el saja sez s'infectà la fin mars vi dal virus e ses corp haja gì da cumbatter pulit. Uss saja el dentant puspè cumplainamain saun.


text:
Sco penultima da sis vischnancas ha er quella da Lantsch approvà da prolungar il contract cun il Parc Ela. Quai ha la radunanza communala decis glindesdi saira unanimamain.
Gia avant il GEA da Lantsch èsi dentant stà cler, ch'il parc po cuntinuar cun ses manaschi per ulteriurs 10 onns. Per ch'il parc survegni glisch verda hai numnadamain mo duvrà in GEA da quatter vischnancas. La davosa vischnanca che decida è Surses e quai a l'urna ils 21 da favrer.
Ulteriuras decisiuns
Ils da Lantsch han ier plinavant approvà il preventiv da quest onn. Quel prevesa in deficit da radund 190'000 francs – quai tar expensas da var 7,3 milliuns francs.
In credit da 400'000 francs per la renovaziun da la plazza da parcar Sumvoi ha la radunanza dentant refusà. La decisiun è crudada cun 12 encunter 9 vuschs tar trais abstinenzas.


text:
Suenter che divers cussegliers federals eran s'exprimids davart ina cunvegna cun l'Uniun europeica, ha cusseglier federal Alain Berset commentà envers la gasetta «Tagesanzeiger» ch'el sa giavischia dapli prudientscha da ses collegas.
Berset regorda al principi da colleghialitad
I fiss segir bun sch'ils cussegliers federals na sa mussian betg mo unanims suenter ina decisiun, mabain sa retegnessan er curt avant ina debatta. Ed en in'intervista cun Radio SRF ha il manader dal departament da l'intern regurdà ils ulteriurs chaus da la regenza federala ch'i saja da sa retegnair in pau avant ina decisiun. Uschiglio possian ins betg discurrer d'ina autoritad colleghiala.
Il socialdemocrat crai però tgi la colleghialitad vegnia respectada e ch'ins haja forsa surinterpretà quai ch'ils ses collegas hajan ditg.
Collegas èn sceptics
Il minister da finanzas Ueli Maurer aveva ditg envers la gasetta «Neuen Zürcher Zeitung» ch'ina cunvegna da rama na vegnia betg ad esser pussaivla a curta vista. La Svizra duai plitost sa concentrar sin in meglierament dals contracts bilaterals. Ed er il minister d'economia Johann Schneider-Amann era sa mussà sceptic envers ina schliaziun sperta cun l'Uniun europeica en ina intervista cun RTS. Per ch'i na capitian nagins sbagls stoppian ins prender temp. Entant è ina schliaziun proxima cun l'Uniun europeica er per Ignazio Cassis nunrealistica, sco ch'il minister da l'exteriur ha ditg al WEF.
La mesemna vul la regenza definir ina strategia da negoziaziun.
RR novitads 15:00


text:
Galia
.
La Galia l'era la tera di Gal, che l'era el nom che i latin i daven a un grüp de populazion celtich cuntinental. La Galia la curispundeva cun una region de l'Europa center-ucidental tra el stret de la Manica, el fiüm Reno, el Mar Mediterani, i Pirenei e l'Ucean Atlantich. L'era pö divisa tra Galia transalpena e Galia cisalpena (la Pianüra Padana).
El nom "Galia" l'è sta druvaa fen al periodo medieval, quand che pö la scumencià el Regn di Franch e quindi l'è nassüü l'espression "Francia", anca se el nom "Galia" l'è resistüü per tüt el periodo del Medioevo int i scrit in latin.


text:
Beschreibung
Sabina Altermatt
OSL 2386 – La figura naira
Rumantsch Grischun
SJW, 2011, Bestellnummer 102386
Billie na po betg pli vertir las charplinas eternas tranter sia mamma e l’ami da quella e fugia la saira tar sin il santeri. Là observa ella ina figura naira che zuppa insatge en il terren. È quai l’um ch’ella ha vis curt avant a la fermada da tram e ch’era tuttenina svanÎ? E tge zuppa el sin santeri, amez la notg? Cun ses ami Mirko emprova Billie da scuvrir il secret da la figura naira.
Illustraziuns: Adrian Tobler
Translaziun: Gross Lingua GmbH, Manfred Gross
Ähnliche Beiträge


text:
Ciavenna
Ciavenna (parnonziaa [tʃa'vena] in del dialett local; Chiavenna in Italian; Clavenna in Latin, Bregajòtt e Romancc; Kleven in Todesch antigh) a l'è on comun de la Provincia de Sondri.
El gh'ha 7 379 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona superficia de 11,1 km² e ona densitaa de 665 ab./km².
El se troeuva al center de la val cont el nòmm istess, arent al fiumm Mera, a la biforcazion di strad per i pass del Spluga e del Maloeuggia. A l'è on center turistich e industrial e l'è 'l capo-linia de la ferovia che la riva de Còlegh.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòmm latin del paes, Clavenna, el vegn de clavis, pròppi perchè Ciavenna a l'era la ciav d'acess a la Rezia (l'attual Svizera). Duranta el period roman l'era fòrsi el capploeugh de la tribuu di Bergalee, e l'era drent al territòri de Còmm. I sò pass portaven de l'Italia a Còira e Munegh de Baviera.
In del medioev la deventa vun di center lombard de la resistenza bizantina contra i Franch. Poeu, longh i secoj, la cambia de spess patron, finna a la conchesta de la Republica di Trii Legh. Chì rivarann on fracch de inteletuaj talian protestant, grazie a la libertaa de cult present in del Staa.
Depos la rivoluzion francesa, Ciavenna la va-dent in de la Republica Cisalpina e de lì in poeu la seguirà i sòrt de la Lombardia.
I strad[Modifega | modifica 'l sorgent]
I strad e i piazz pussee important del center de Ciavenna a hinn:
- Part di Fraa (it. via Cappuccini)
- Part de Mezz (it. via Dolzino e via Pedretti)
- Part de Pos (it. via Lena-Lerpenti e via Cappuccini)
- Piazza Canton (it. piazza Pestalozzi)
- Piazza Dogana (it. piazza Bertacchi)
- Piazza Granda (it. piazza Castello)
- Piazza Noeuva (it. piazza Crollalanza)
- Predegiana (it. via Pratogiano)
El portegh de la Collegiada de San Lorenz el ven ciamaa i monument.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Ciavenna el se ved in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Nòt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Giacinto Caligari, Chiavenna in dialetto, Ciavenna, Centro Studi Storici Chiavennaschi, 1970.


text:
Relaziuns tranter fragliuns èn las pli lungas relaziuns en la vita d'in carstgaun. Enten vegnir creschids sa schluccan quellas relaziuns normalmain. Mintgin va sia via. Tar fragliuns da persunas cun impediment sa sviluppa quella relaziun in pau auter. Els restan sco frar e sora impurtantas persunas da contact per il fragliun impedì.
Annalea Stuppan da Martina ha duas soras impedidas
Ella è la sora mesauna tranter Mengia e Marina che han in impediment sumegliant al sindrom da Down. Sco buoba – sa regorda Annalea – avevan sias duas soras da far pli u main per cumond ad ella. Ella duvrava ellas per il pli sco poppas per giugar. In visavi che tegneva encunter aveva ella betg cun Mengia e Marina. Quei ha ella tschertgà e chattà en il vitg. Lezza gia era Annalea la suletta matta en il vitg. Il rest eran mo buobs. Cun quels ha ella emprendì da sa dispitar e da sa defender.
Il cumin era mes fragliuns. En quest senn na sun jau betg be creschida si be cun soras.
Oz viva e lavura Mengia en la Buttega a Scuol e Marina è en l’Ufficina a Samedan. La procura per ellas ha anc ussa il bab Chasper Stuppan. La finamira dad Annalea è da surpigliar quella in di.
Igl è sco d'avair in uffant pitschen ch'ins n'ha betg parturì, ch'ins n'ha betg tratg si ma ch'ins vul esser qua per el.
Marlis Caduff da Tavanasa è la sora mesauna tranter dus frars
Il frar giuven Othmar ha gì da pop in’inflamaziun dal tscharvè ed è dapi lura impedì. Cun otg onns è Othmar ì a scola a Giuvaulta. A chasa a Tavanasa turnava el mo durant las vacanzas grondas ni da festas sco Nadal. Che ses frar pitschen laschava talmain encrescher cura ch'el stueva ir a Giuvaulta rumpeva mintgamai a la sora Marlis il cor. Per ella èsi stà cler ch'ella guarda in di da ses frar cura bab e mamma n'èn betg pli.
Metter Othmar en ina chasa da viver e lavurar per impedids na fiss mai vegnì en dumonda per mai.
Finanzialmain è quai betg adina uschè simpel. Vegn ina persuna cun impediment tgirada da confamigliars survegnan quels tenor lescha nagin sustegn finanzial. Auter fiss quai sch'insatgi ester guardass da quella persuna.
Nus avain ch'i tanscha per el e per mai e cun quai èsi bun.
Ina giada ad onn van Marlis ed Othmar en vacanzas. Quellas paja la sora.
Cura che nus turnain a chasa dat Othmar adina ina buna a mi e di engraziel fitg per las bellas vacanzas. Per mai è quai lura pli che pajà.


text:
Il deputà dal cussegl grond e CEO da las Pendicularas da Lai Peter Engler presidiescha dapi in onn e mez il comité d’organisaziun da las cursas da la cuppa mundiala da skis a Lai. El ha surpiglià quest uffizi da Silvano Beltrametti, ch’ha organisà la davosa cursa il 2016. Las cursas da questa fin d’emna èn las emprimas che Peter Engler ha organisà.
Betg inventar da nov la roda
El n’haja betg stuì inventar da nov la roda, ha Peter Engler ditg envers RTR: «Jau hai constatà ch’ina gronda part da las lavurs funcziunan bain, quai entras ina lavur da rutina. Ed jau sun fitg cuntent ch'jau hai pudì surpigliar in comité d’organisaziun cun blera experientscha».
Il temp il pli intensiv saja stà quest’emna, cunquai ch’ins haja gì da far blera lavur supplementara pervi da la naiv nova ch’i ha dà l’emna passada. Sco proxim punct culminant stattan sin il program ils finals da las dunnas e dals umens da la cuppa mundiala l’onn 2021 – quai è la proxima gronda sfida organisatorica per Peter Engler.
RR actualitad 17:00


text:
Il 2018 ha la Ems-Chemie augmentà sia svieuta sin 2,3 milliardas francs. Cumpareglià cun l'onn avant è quai in plus da 8%. Er il gudogn è creschì per bunamain 7,8% sin 522 milliuns francs. La gronda part dal gudogna fa la Ems-Chemie cun polimers. Ord quai vegn producì parts d'auto u chalzers da skis. L'onn passà era il gudogn creschì in zic pli fitg, lura muntava il plus a 8,2%.
19,75 francs per aczia
En vista a quai resultat ha il cussegl d'administraziun decis da pajar quest onn ina dividenda ordinaria da 15,50 francs per aczia. Vitiers vegn ina dividenda extraordinaria da 4,25 francs. Tut en tut profiteschan acziunaris da la Ems-Chemie d'ina dividenda da 19,75 francs.
Per l'onn da fatschenta 2019 è la Ems-Chemie optimistica, era sch'ella spetga che l'economia sin l'entir mund resta falombra e sa sviluppescha pauc. Il concern fa la prognosa che la creschientscha da quest onn vesia ora almain uschè sco quella da l'onn passà.
RR novitads 07:00+


text:
La Casa Immanuel porscha in dachasa temporar per giasts che cumbattan cun crisas persunalas. Avant duas emnas ha Vita e cretta purtretà l’instituziun da non-profit ch’exista dapi 16 onns.
En questa emissiun discurrin nus cun Monika Graf, ina da las manadras, davart las valurs cristianas che furman il fundament spiertal da la chasa.
Cults divins en la rait
Dapi dus emnas èn scumandads er tut ils inscunters religius. Vul dir: Naginas messas, nagins servetschs divins, nagins rusaris e naginas oraziuns communablas. Adina dapli plaivs porschan perquai cults divins online, per livestream. Qua in tscherna da la purschida en Grischun:


text:
Quai ch’era en l’America dal Nord dal 19avel tschientaner il Ponyexpress era per la glieud da las Alps il Currier da Lindau: Ina colliaziun sperta e fidada sin ina ruta fadiusa. Fertant che la ruta americana era en funcziun be radund dus onns, faschevan ils curriers en Europa la tura emnila da Lindau sur las Alps a Milaun ed enavos durant plirs tschientaners.
«Jau fiss m'annunzià sco currier da Lindau…»
Sco ils curriers dals temps passads gudogna er l’Engiadinais Men Juon ses mintgadi cun las forza da chavals. Mintga stad passenta el pli che 60 dis en sella per manar plirs tschients giasts davent da San Jon sper Scuol sin ina trentina da differentas turas da plirs dis per e sur las Alps.
Men Juon discurra be gust dal currier istoric:
Sche jau fiss naschì avant 700 onns avess jau er vulì esser currier.
In giavisch, che Men Juon po accumplir questa stad – almain per ina tura.
Omagi sin quatter chommas
Per ina sort omagi sin quatter chommas è l'Engadinais sa mess en viadi ils 22 d’avust cun ina gruppa da 10 giasts davent da Lindau per traversar, sco ils curriers istorics, las Alps. Ina tura betg simpla – ni en temps istorics, ni oz:
Viagiar a chaval era pli baud la regla. Oz è quai l’excepziun. Perquai datti er be fitg paucs lieus per pernottar, ch’èn en vischinanza da la ruta istorica e laschan tuttina passentar nus las notgs en vischinanza da noss chavals.
Auter che lur collegas istorics vegn la gruppa moderna er a far ina ruta pli curta: Da Lindau en set dis ad Andossi en Italia ed en set dis enavos. Ils curriers da Milaun e da Lindau faschevan il viadi Lindau-Milaun ed enavos en mintgamai tschintg dis e mez.
La Marella è sa messa en sella per accumpagnar la gruppa sin ina part da lur aventura tranter istorgia e moderna, sendas istoricas ed autostradas.


text:
La musica da tschaiver «Ils Vagabunds» ha decidì da far ina midada vid la festa da tschaiver, perquai ch'il dumber da visitaders saja sa reducì ils ultims onns, declera Adrian Vincenz dal comité d'organisaziun. «Sche nus n'avessan betg las guggas, lura vesess quai ora pulit trist la saira en halla. Perquai sajan ins sa regurdà vida pli baud, cura ch'i vegniva fatg festa en ina tenda, e cura ch'i na deva naginas limitaziuns da vegliadetgna. «Quai era dad uffants pitschens che faschevan termagls fin tar pli vegls. Ils uffants stuevan simplamain ir a chasa la saira ed ils creschids stevan pli ditg.» Uschia emprovian ins puspè da far vegnir dapli glieud, di Adrian Vincenz.
Vitget da festa
Sin il parcadi tranter il Coop e la Banca chantunala vegn tschentà ina tenda per var 250 persunas. Dasperas vegn in char cun gril, ed in per la bar pustada. Tenor Adrian Vincenz duai quai dar in pitschen vitg da festa. Quai per ch'era ils participants possian metter sin quest plaz lur chars ch'els han preparà per il tschaiver.
RR actualitad 11:00


text:
Ils trais scienziads vegnian onurads per avair contribuì a moda fitg innovativa a chapir meglier sistems fisicals cumplexs, uschia argumentescha l’Academia da Nobel a Stockholm sia decisiun. Sistems fisicals cumplexs sa distinguan entras casualitads e dischurden. Ils trais undrads hajan stgaffì la basa per descriver e far prognosas per tals sistems.
Tuts trais perscruteschan gia dapi decennis il svilup dal clima e valan sco corifeas. Syukuro Manabe che lavura era cun 90 onns anc a l'univeristad da Princeton en ils Stadis Unids da l'America, ha gia mussa en in studi 1967 ch'il CO2 contribuescha al stgaudament dal clima mundial.
Be in onn pli giuven è Klaus Hasselmann ch'è in pionier da la perscrutaziun d'attribuziun. Quella pussibilitescha d'anflar las causas dal stgaudament dal clima cun metodas statisticas. Hasselmann, che lavura al institut Max Planck per meterologia, haja mess il fundament che nus sappian uss dir cleramain che la midada dal clima è fatga dal carstgaun. Quai di il fisicher dal clima da l'ETH, Reto Knutti.
Giorgio Parisi vegn onurà per sias perscrutaziuns da sistems complex e las schliaziuns matematicas per descriver quels. Enturn l'onn 1980 aveva el anflà musters zuppads en structuras complexas. Quai haja gì in grond effect per la perscrutaziun da l'immunologia, la genetica ed era las scienzas sozialas, di Gilberto Colangelo che ha doctorà a Roma cu Parisi era là professur.
Vus pudais s'imaginar el sc'in scienzià or dal cudesch. El era savens plitost en patratgs che pertschert da ses conturn.
L'onn passà era il premi vegnì surdà al Brit Roger Penrose, l'Americana Andrea Ghez ed il tudestg Reinhard Genzel per lur perscrutaziuns areguard foras nairas.
Il premi è dotà cun 10 milliuns curunas svedaisas – vul dir 1,06 milliuns francs per categoria.


text:
Las consequenzas che la refurma da taglia globala ha per la Svizra èn concretas: Actualmain ston concerns gronds pajar en dus terzs dals chantuns damain che 15% taglia. Quels chantuns stuessan pia adattar lur sistem da taglia. Per la realisaziun da la taglia globala en Svizra na datti però anc nagins plans concrets, ha Ueli Maurer declerà envers SRF.
Era sch'il Cusseglier federal e minister da finanzas na quenta betg ch'il suveran svizzer sto anc decider a l'urna en chaussa, parta el dal fatg ch'i cuzza intgins onns per realisar la refurma en Svizra. La finamira da la OECD è da realisar la refurma enfin il 2023.
Sustegn dals pajais G20 per ina taglia minimala
Las ministras ed ils ministers da finanzas da las 20 pli grondas pussanzas economicas sustegnan ina refurma globala da la taglia sin concerns. L’element central da la refurma è in’imposta minimala da 15% sin ils gudogns dals concerns. Questa taglia minimala valess er per la Svizra.
La refurma procuria per ina concurrenza fiscala gista, ha ditg il minister da finanzas talian suenter l'inscunter dals pajais G20 a Washington. Cun la taglia minimala duain concerns globals en l'avegnir avair pli paucas pussaivladads da manar lur gudogns en pajais cun taglias pli bassas u paradis fiscals.
Sco proxim sa fatschentan ils schefs da stadi e regenza dals pajais G20 cun la refurma da taglia che duai ir en vigur il 2023.


text:
Sper las tractandas davart novs contracts da cunvegna per il register funsil e l’uniun per dismetter rument han ils 33 preschents gì da decider davart in credit da 430’000 francs. Quai per realisar ils attatgs dad aua, chanalisaziun ed uschè vinavant per ina parcella en la zona industriala.
Nova halla multifara
Per in import da 550’000 francs po la vischnanca realisar ina halla sin il terren sur la plazza dal Concours Hippique Zuoz. Durant 9 mais l’onn stattan las radund 20 partiziuns en la nova halla a disposiziun als purs per plazzar lur vehichels agriculs. Durant ils mais da stad, duai la nova halla vegnir duvrada per eveniments, festas e per l’occurrenza da sigl Concours Hippique.
Nova lingia d’aua e stgaudament a distanza
Suenter che la scola media, il Lyceum Alpinum Zuoz, ha decis da stgaudar cun energia da zinslas, remplazza er la vischnanca ses stgaudament en la zona industriala cun energia che vegn furnida d’ina interpresa da S-chanf. Ultra da quai vegn il medem mument tratg ina nova lingia d’aua en la zona industriala, quai per garantir aua er en cas d’urgenza.
Ils custs per trair las novas lingias sa muntan a 670’000 francs. Sco quai ch’il president communal da Zuoz, Flurin Wieser, ha ditg a la radunanza duain tut ils trais projects vegnir realisads uschè svelt sco pussaivel.
RR actualitad mezdi 12:00


text:
Quai saja radund trais giadas uschè bler sco durant in enviern miaivel, ha ditg l'inspectur da chatscha dal Vallais, Peter Scheibler, al schurnal regiunal da SRF Berna Friburg Vallais. Quai saja però be ina registraziun da la situaziun mumentana. La statistica vegnia fatga pir la fin da l'onn. Quest onn vegnia uschia dà liber damain chamutschs per la chatscha, per che l'effectiv possia sa revegnir.
I duria fin 15 onns enfin ch'ina colonia saja sa revegnida d'in tal enviern, uschia Scheibler. Gia durant l'enviern ha la surveglianza da chatscha fatg pavladas d'urgenza, en spezial en il Lötschental.
Tenor Scheibler è il pli dir enviern fin uss stà il 2009. Lura èn anc dapli selvaschinas crappadas.
RR novitads 16:00


text:
Galeria Vittori Emanuel
La Galeria Vittori Emanuel l'è la galeria ca la va de la Piazza del Domm al teater La Scala, disegnada da l' architet Mengoni. Al so temp l' è stada la pusse' granda galeria de l' Europa . Vittori Emanuel l'era el re dell'Itàlia.
TradiziunModifega
Ona nota canzon del Walter Di Gemma la decriv l'abitudin de la gent de schisciagh i ball al tòr: ..."Ste gh'ee pòcca fortuna, ste see disoccupaa, stà minga lì a lagnàssela, te see ste ghee de faa? Fà on salt in Galleria Vittori Emanuèll, e in terra dent'on stèmma te vedaree on torèll"... L'è el tòr de la speranza dai doti eccezionàl, la gent in abondanza la voeur schisciàgh i ball..:"


text:
La Svizra duai smesar las emissiuns da gas da serra fin il 2030 – cumpareglià cun il nivel dal 1990. Quai ha decis il Cussegl naziunal tar la debatta davart la lescha da CO2. Uschia suonda el la proposta dal Cussegl federal.
Auter ch'il Cussegl federal vul la chombra gronda pussibilitar che la gronda part vegn reducida cun cumprar certificats d'emissiuns en l'exteriur. Cun 97 cunter 95 tar 1 abstenziun ha il Cussegl naziunal decidì da betg francar ina cumpart fixa da reducir en Svizra en la lescha. Il Cussegl federal percunter vuleva fixar che 60% da la reducziun saja da far cun mesiras en l'intern.
RR novitads 11:00


text:
Malgrà las differenzas cunzunt en la politica da migraziun, han els demonstrà unitad. Trump ha suttastritgà ch’ils Stadis Unids ed il Canada hajan fitg bunas relaziuns da commerzi.
Nus vegnin ad optimar las relaziuns cun il Canada in zic.
Areguard las midadas giavischadas tar la cunvegna da commerzi liber NAFTA, veglian ils Stadis Unids sulettamain optimar quella. La situaziun tranter ils Stadis Unids ed il Canada na saja betg da cumparegliar cun tranter ils Stadis Unids ed il Mexico.
Trudeau da l’autra vart ha suttastritgà quant impurtant che la cunvegna nordamericana saja per il Canada. Bleras plazzas da lavur dependian da NAFTA.
RR novitads 22:00


text:
Sonia Sotomayor
La Sonia Sotomayor (The Bronx, 25 sgiugn 1954) a l'è una Giudes, Avocatt, professor universitari e politegh statunitensa, giudes de la Cort Suprema di Stat Unid del 2009, nomenada del Barack Obama per sostituì el David Souter.
L'è stada la prima dona latinamericana a rivà a la Cort Suprema e la terza in general, dopo de la Ruth Bader Ginsburg e de la Sandra Day O'Connor.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Sonia Sotomayor


text:
In Balcun tort dal 1966 preschenta anc in maletg detg classic dal nurser. In um d'ina tscherta vegliadetgna, corpulent, probablamain pur. El viva cun sia muntanera en perfetga solitariadad senza nagin confort.
Ozendi fan savens giuvens il nurser u la nursera. Betg darar han els ina furmaziun superiura e fan quella lavur la stad per cumpensar in'activitad uschiglio abstracta. Tge motivescha e fascinescha els ed ellas? Co vegn ins a frida cun stentas e sfidas?
Silvia Schlegel, scolasta da dissegn, e Leo Tuor, litterat, s'expriman:
Il chaun da protecziun, in gidanter oramai indispensabel
Avant in pèr decennis eran ils quitads principals dal nurser anc malsognas, nursas persas u idas da la blaisa giu. Dapi in pèr onns èn l'urs ed il luf da return en nossas cuntradas. Chauns han da vegl ennà accumpagnà nursers e pasturs. Oz è dentant necessari in trenament spezial per buns chauns da protecziun che na tementan era betg ils viandants.
Privel da l'urs en Val Müstair
Privel da lufs a Domat e sin il Calanda
Chauns ed umans ston emprender
Chauns da protecziun emprendan lur funcziun, ma er passants e viandants duain savair co sa cumportar envers els.
Reto Pfister maina ina scola per chauns da protecziun a Schlans
Jachen Andri Planta instruescha turists en Val Müstair co sa cumportar endretg


text:
Santüare de la Pruinsa de Bèrghem
- Santöare de la Madóna di Röze a Albà Sant Alisànt;
- Santöare de Altì a Alóta de Albì;
- Santöare de la Madóna de la Gamba a Albì;
- Santöare de la Madóna del Piant a Albì;
- Santöàre de la Madóna di Candéle o Santöare de la Madóna del Castèl de Almèn
- Santöare de la Madóna del Castèl de Imbìer
- Santöare de la Madóna di Grasie ad Ardés [1]
- Santöare de la Madóna de la Castagna a Bèrghem/Albrèmb;
- Santöare de la Madóna del Giglio a Bèrghem;
- Santöare de la Madóna de Lurét a Bèrghem;
- Santöare de la Madóna de Careàs a Careàs;
- Santöare de la Madóna de la Rasga a Dógn;
- Santöare de la Madóna del Bailì a Leàt;
- Santöare de la Madóna de Prada a Mapèl;
- Santöare de la Madóna del Zucarèl a Nèmber;
- Santöare de la Madóna de la Forcèla a Pradalónga;
- Santöare de la Madóna de la Cornabüza a Sant Imbù;
- Santöare de la Madóna di Cap a Stezà;
- Turna 'ndré a Santüari.


text:
Cunquai ch'il lieu da la clientella po vegnir evaluà entras l'App po la reclama spezifica vegnir adatada, per exempel durant in viadi cun il tren tras la Svizra. In problem poi dar cun las datas da la clientella en connex cun la protecziun da datas. Sco la SBB ha dentant accentuà saja il survegnir reclama voluntari per la clientella.
La Viafier federala veglia anc quest onn metter enturn questa purschida. L'App entschaiva a rimnar datas quel mument ch'ins è d'accord cun las cundiziuns generalas da fatschentas (AGB). Quai saja dentant betg in problem, di il pledader da l'SBB. Las leschas vegnian tegnidas en exactamain dad els, quai controlleschia er l'Incumbensà federal per la protecziun da datas.
RR novitads 18:00


text:
Schliaziuns favuraivlas
Avant che surdar las lavurs da rumir naiv sin las vias chantunalas examinescha il chantun il plan da vias. I possia esser ch’il chantun haja surpiglià vias da colliaziun d'ina vischnanca ubain ch’ina via saja vegnida schlargiada e ch’ins po duvrar vehichels pli gronds e pli grevs, di Reto Knuchel da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. Il chantun veglia era optimar il manaschi, vul dir: els publitgeschan lavurs ch’els faschevan sez fin uss ubain ch’els fan sez tschertas lavurs. La finamira saja da guardar tge schliaziun ch'è la pli favuraivla.
Il pretsch è in criteri impurtant per decider tgi che survegn tge lavur. I dat però er auters criteris, sco per exempel ils aspects ecologics ubain aspects da qualificaziun e da la tecnica e dumondas sco: Ha in offrider ina garascha?
Gronda concurrenza
L’Uffizi da construcziun bassa ha publitgà 128 lavurs per l’entir chantun. 31 lavurs van en Surselva. I sa tracta da lavurs impurtantas per ils interprendiders da transport. Quai di Marcel Capeder da la firma MC Transports SA a Degen-Rampa. La concurrenza saja fitg gronda, perquai ch’ils offriders veglian occupar lur lavurers l’enviern. Els hajan fatg quatter offerts e survegnì da far duas lavurs. Cun quellas duas incumbensas e cun otg autras lavurs da rumir naiv per vischnancas hajan els 10 plazzas segiras per l’enviern, di Marcel Capeder. En Surselva hai dà sis recurs (13 recurs en l'entir Grischun).
Dependents da questas lavurs
L’interprendider da la Lumenzia chapescha ch’i ha dà recurs. En sias offertas haja el pers ina via ch’el ha fatg passa 40 onns. Sch’el avess stuì avair questa via, avess el era fatg recurs. Mo perquai ch’els hajan avunda lavur n'hajan els betg inoltrà in recurs cunter la decisiun.
Fin uss n'èsi betg anc decidì, tgi che survegn las vias ch'èn pertutgadas dals recurs. Ussa sa fatschenta la Dretgira administrativa cun las dumondas da rumir naiv sin las vias chantunalas.
RR actualitad 12:00


text:
Glindesdi suentermezdi ils 5 d’october è la via da Medel a Mustér vegnida serrada pervi da crudada da crappa. Era la via da guntgir sur Stagias, ina via forestala, è stada serrada.
Lung viadi sur trais chantuns e perfin sur trais pass
Adelina ed Alexi Pally da Platta lavuran a Mustér: Ella en il center da sanadad Puntreis ed el tar la viafier. Omadus lavuran a temp malregulà. Cura che la bova saja vegnida na'haja ella betg pudì ir mardi a lavurar, di Adelina.
Per dir la vaira vardad, l’emprim patratg è stà: aber betg schon puspè.
Ella haja stuì telefonar al plaz da lavur e dir ch’ella na possia betg vegnir a lavurar. Ed ella haja stuì guardar, co far l’auter di. La finala saja ella sa decidida dad ir cun auto via Lucmagn – Biasca – Gottard – Alpsura – Mustér. Ella saja stada quests dis tar la mamma.
Era ses um Alexi ha pudì durmir tar la sira. Ed el ha era fatg in viadi sco sia dunna. Ma i ha dà ina surpraisa. Avant il tunnel dal Gottard era quai ina colonna d’autos.
Jau sun ì sur il pass dal Gottard e quai è stà in bella excursiun sur quests trais pass.
La finala è quai stà in viadi da passa duas uras, sumegliant sco per Christoph Pally che stat a Curaglia. El e sia dunna eran giu la Bassa a pertgirar ils biadis, cura che la bova è vegnida. Sin lur viadi a chasa han els stuì star en colonna avant il Gottard.
Pli simpel èsi stà per blers Medelins dad ir cun l’auto fin a Mumpé Medel e da là a pe (ca. 15 min.) fin Fontanivas e vinavant a Mustér. Danilo Giger di ch’i saja bain stà 2019 in avantatg ch’ins pudeva ir cun l’auto sur Stagias, ma el concluda:
Ins sto prender sco quai ch’igl è


text:
En la Frantscha duai valair in obligatori da mascras en las fatschentas. Dapertut nua che collavuraturas e collavuraturs pon s'inscuntrar vegnia la mascra da protecziun obligatorica.
Betg sa tegnair vi da questa regla ston biros singuls, ha communitgà il ministeri da lavur. Pertutgà da la nova regla èn uschia stanzas da conferenza, sulers, gardarobas u biros communabels. I giaja per bler en vista al dumber d'infecziuns creschent, ha ditg la ministra da lavur.
L'emna passada è il dumber d'infecziuns da corona puspè creschì en Frantscha. Igl haja er dà plirs hotspots da corona en spezial en interpresas. Las citads grondas da Paris e Marseille han gia introducì in obligatori da mascras en ils quartiers ils pli vivs. En Frantscha ha la pandemia chaschunà gia passa 30'000 mortoris.


text:
La Cachretta
In bi di da buna luna ein dus leghers cumpogns vegni ensemen. Els ein semess sin via per ir a far ina pintga fiasta. Els han giu ina legra sera e sil viadi a casa han els entupau la cachretta. Ella era tut persula e veseva ora aschi tresta ch'els han tertgau da prender ella a casa. Lauter gi han els schubergiau ella e baghegiau entuorn la cachretta ch'ella seigi puspei legra e biala. Duront il temps da tscheiver ei ella adina stada dalla partida cun ses dus cumpogns. La cachretta ha giu bia leghers mumenets ed ha transportau bia pier, denton ha ella stuiu far atras bia, aschia che ella sto vegni renovada. Inaga fuss ella bunamein vegnida engulada.
In di da bial' aura ein ils cumpogns vegni ensemen ed han giu bia bunas ideas sco els savessan far biala la cachretta ch'ella ei puspei cuntenta. Ord la cachretta ha ei dau ina bar cun massa bia plaz per pier e vin. La cachretta ei vegnida cun al tscheiver Vrin, Breil, Gilon e Trun. Ella ha passentau in bellezia tscheiver 2020 cun las latiarnas. Ussa eis ella en tschaler e fa pausa da stad. La cachretta selegra fetg dad accumpignar ses collegs il temps da tscheiver 2021.
Heli & Sugo


text:
Ils 14 scolars da la classa d’etica da Benny Meier ston sa metter si en la stanza da scola. Igl è numnadamain uschia, che mintgin sto ir tar quest pled che correspunda a la tenuta religiusa da mintgin. Ils blers stattan avant il pled «scepticher». Els sajan cartents ma tuttina sceptics da l’existenza d'in Dieu. In stat tar il pled «cristifidaivel», ina è ateista e dus èn muslims.
Ir a messa, gea u na?
Trais ord la classa din ch’els giajan magari a messa. Mintgatant simplamain per far in plaschair a la tatta, u perquai ch'els sa sentan suenter meglier u sch’els san ch’igl è in plevon pli luc che fetschia la messa.
Auters din ch’els na giajan mai a messa – ed ils dus muslims n’han betg ina moschea en la vischinanza e perquai uran els a chasa.
La messa è savens lungurusa e tratga a la lunga.
Tge faschess la messa pli attractiva?
Mathias, Timea, Niclas, Claudia e Lorena proponan che la baselgia pudessi, per daventar pli attractiva per la giuventetgna, tractar temas actuals durant il predi e chattar la discussiun durant la messa. Autras propostas èn da chantar chanzuns pli modernas e betg far star sin pe e seser giu mintga duas minutas.
Esser avert per nov
Il scolast da religiun ed etica Benny Meier na crai betg, che la giuventetgna n'è betg pli cartenta. Els n’hajan simplamain betg ina relaziun tar las furmas tradiziunalas da la baselgia. Vinavant manegia Benny Meier, che savens manchian persunas che la giuventetgna savessian s’identifitgar en baselgia.
Tenor Benny Meier è ina plaiv bler dapli ch’il servetsch divin la dumengia. Chantar retgs u curs da joga, tut quai èn pussaivladads da mantegnair la cuminanza en la baselgia.
Entras la midada da la societad haja la glieud tenor Benny Meier savens da lavurar la dumengia, u sch’els han liber vulan els durmir ora. Ir la dumengia en damaun a messa, saja per blers betg pli in'opziun. Ed uschia stoppian ins chattar autras uras e porscher autras pussaivladads per spiritualitad, di Benny Meier.
RTR actualitad 08:00


text:
Michael Higgins
El Michael David Higgins (irlandes: Micheál Ó hUigínn; Limerick, 18 de april del 1941) a l'è on politegh irlandes.
A l'è nassuu de ona fameja povera, e in di Agn Sessanta l'è vegnuu member del Partii Laburista. A l'è staa el sindegh de Galway (città indove l'ha vivuu de on bell poo de temp), member del Senad e del Parlament.
A partì del 1993 e fin'al 1997 Higgins a l'è staa minister di art, de la coltura e del Gaeltacht, e l'ha defenduu de vera la lengua irlandesa. In tra i sò alter battaj a regordom quella per i goldon e per el divorzi.
L'è restaa in parlament fina al 2011. In quell ann lì, a l'è staa eleggiuu President de la Repubblega.


text:
En ina chasa da persunal da l'ospital da l'Engiadin'Ota a Samedan hai ars la sonda saira enturn las 18:00. Vischins hajan vesì, ch'i vegniva fim ord ina abitaziun ed hajan alarmà ils pumpiers, scriva la Polizia chantunala. Ils pumpiers hajan pudì evitar ch'il fieu sa derasia.
Cura ch'igl ha brischà sa chattava nagin en l'abitaziun. Abitantas ed abitants da las autras abitaziuns èn vegnids evacuads curtamain, ma han bainprest pudì turnar en lur abitaziuns. Il donn material munta tenor communicaziun da la polizia a plirs 10'000 francs.


text:
La vischnanca da la Bregaglia metta a disposiziun ulteriurs daners per la reconstrucziun da Bondo. Quai ha decis gievgia saira la radunanza communala. Ils custs actuals per il preproject da reconstrucziun che cumpiglia tranter auter mesiras urgentas sco il rumir e deponer material, muntan a 11,6 milliuns francs. Perquai ch’ils custs actuals vegnan ad esser pli auts ch’il credit da 12 milliuns francs che la vischnanca aveva approvà avant dus onns, vegn uss in’ulteriur milliun mess a disposiziun. Previs è ch'il chantun e la Confederaziun subvenziuneschan 90,8% dals custs.
Vischnanca Bregaglia In milliun francs dapli per reconstruir Bondo
RTR novitads 16:00


text:
Suenter trais terradas en seria gudogna l’FC Sion puspè ina partida. Cunter l’FC Vaduz vegn il nov trenader da Sion Peter Zeidler tar ina premiera gartegiada. Ils Vallesans gudognan cun 3:1. Carlitos ha cun sia classa da culps libers dominà la partida e marca in gol direct e in assist.
Lugano e Losanna giogan pari
Las duas equipas èn stadas engaschadas giogan tuttina sulet in pari dad 1:1. Per Losanna che vegni promovì quest onn en la Super League resta uschia per la quarta giada senza terrada. Lugano è il mument entamez la tabella.
RR novitads 22:00


text:
La mesadad da l'emprima etappa cun sis tunnels d’amfibis è prest realisada davent da la sortida da la Via Alpsu en direcziun da Vuorz/Andiast. Ils proxims tschintg fin sis onns obtegnan ils amfibis ulteriurs 24 sutpassadis en la via chantunala fin la plazza da helicopter avant Tavanasa.
Malgrà las sururas e la cuntinuada lavur da la sonda, n'ha il polier Silvio Candinas betg pers la buna luna. Candinas maina il plazzal da construcziun a la sbuccada da la via d'Andiast/Vuorz en la via principala Alpsu. El e sia interpresa han survegnì in'incumbensa probabel unica en l'entira rait da vias dal chantun Grischun: Construir sutpassadis per amfibis sin viadi da lur domicil d’enviern en direcziun dal Rain. Ils emprims trais sutpassadis èn bainprest a fin, ulteriurs trais èn planisads fin la fin da la stagiun da construcziun 2020.
Project spezial
Nà dal dumber da 30 sutpassadis per amfibis dastg'ins bain discurrer d'in unic project, quai tenor Urs Amstutz da l'Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. Il chantun haja era gia realisà sutpassadis per amfibis, dentant betg en quella dimensiun. Amstutz ha menziunà l’impurtanza dal tschancun per ils amfibis per lur viadi sur via. Dapi intgins onns retegnan saivs ils amfibis che vegnan rimnads e purtads sur via. In ur da betun impedescha en avegnir il viadi sur via e rustgs e raunas ston lura duvrar il tunnel per cuntanscher l'autra vart da la via.
Pulita dimensiun
Surstar fa la dimensiun dals sutpassadis da 1,80 meters. Tenor Urs Amstutz han ils planisaders dà suatientscha a las experientschas dals spezialists d'amfibis. Ils amfibis dovran ina tscherta glisch per insumma far diever d'in sutpassadi. Sche ulteriurs animals nizzegian la pussaivladad da sutpassar la via chantunala, na po il mainaproject betg excluder. Nà da la dimensiun pon lieurs, tais, vulps u era serps passar il sutpassadi.
Impediment da traffic
Fitg pertschert è il plazzal da sutpassadis, inclus sanaziun da la via, als numerus automobilists sin viadi da la Via Alpsu. Spetgar sin glisch melna dovra magari in zichel gnerva. Ed il traffic è, oravant tut venderdi e sonda, fitg intensiv. Ins po dentant betg prender resguard sin il traffic, perquai ch'il termin da la fin d'emna smanatscha.


text:
A Munt Baselgia, ina regiun tranter Zernez e Susch han ins dumengia passada pudì observar in urs. Sche quai sa tracta d’in urs enconuschent a las autoritads Talianas e Svizras, n’è dentant anc betg confermà. Tenor ils fastizs pudessa sa tractar d’in urs da 2 enfin 3 onns, uschia Guolf Denoth, schef guardiaselvaschina Engiadina Bassa / Val Müstair.
Urs gia pli ditg en Engiadina
Sco che Hans Lozza, pledader dal Parc Naziunal Svizzer ha ditg sin dumonda dad RTR saja l’urs sco i para gia pli ditg en l’Engiadina. El è numnadamain vegnì fotografà la gievgia passada sin ina da las traplas fotograficas dal Parc Naziunal Svizzer e quai en vischinanza dal Pass dal Fuorn.
Nua che l'urs sa chatta actualmain na pon ins betg dir per il mument.
RR novitads 12:00


text:
Clüsù
Clüsù (Clusone in Italià; Clauso in Latì) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö ün altopià metìt tra la Al Seriana e la Al Borlèsa .
El g'ha 'na popolasiù de 8 610 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 26,0 km² e 'na densità de popolasiù de 331 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 35 km de la sità e a 648 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Gandì, Oltressènda Ólta, Par, Piér, Nòsa, Ruèta e Éla d'Ògna.
De ètModifega
La Dansa Macabra del 1485 afrescada sö l'oratòre di Disciplì (San Bernardì) e l'eròi planetare del 1583 del Piéro Fansàch, eròi che l' se tróa sö la tur del palàs cümünàl 'n cèntro al paìs.
Evulusiù demogràfegaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Clüsù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Francfòrt
Francfòrt o Francfòrt su 'l Mên (Frankfurt am Main in tedésc, a s lèś [ˈfʁaŋkfʊɐ̯t am ˈmaɪ̯n]) l'è na sità dla Germâgna ad dagnóra setsènt-mila abitànt, la quìnta più granda dal paéś dòp Berlîṅ, Ambûrg, Mònag 'd Bavéra e Culògna e la più impurtànta dla regiòṅ dl'Àssia. Miténd insém tut i cumùṅ dl'àrea metrupulìtana la riva a sinc migliòṅ e mèś 'd abitànt.
In sità a gh pasa 'l fiùm Mên e i s èṅ stablìdi lè la Banca Federàla Tedésca, la Banca Sentràla Europea e la Bórsa 'd Francfòrt, la tèrsa più impurtànta a 'l mónd cuntànd i scambi asiunàri. Dū i èṅ i giurnài stampâ chè: al Frankfurter Allgemeine Zeitung e al Frankfurter Rundschau.
Durànt la secónda guèra mundiàla i bumbardamènt i aṅ śbatû śò al 70% di palàs e praticamènt tut al sèntar stòric. Adès l'è divìśa in sédas distrét (ortsbezirke) e la pōl cuntàr fra i sò sitadèṅ su vintsèt-mila turc e quatórdas-mila itagliàṅ, cruàt e pulàc a 'l incìrca (dat dal 2014).
Al sò sìndig, da 'l 2012, 'l è al sucialìsta Peter Feldmann.
Persunàǵ ligâ a Francfòrt
- Johann Wolfgang von Goethe, filòśuf
- Carl al Plâ, imperadōr
- Anna Frank, scritōra
- Otto Hahn, chìmig Prèmi Nobel
- Henri Nestlé, imprendidōr
- Jamie Hampton, tenìsta
- Tré Cool, baterìsta di Green Day
- Andreas Möller, ex śugadōr ad fólbar


text:
Vinavant bunas prestaziuns svizras en il skicross: Tar ils umens gudogna il Grischun Alex Fiva, tar las dunnas maina la Vadaisa Fanny Smith uss il classament dal campiunadi mundial.
Idre porta fortuna ad Alex Fiva
Alex Fiva gudogna il final en la Svezia avant il Franzos Bastien Midol ed ils dus Austriacs Daniel Traxler ed Adam Kappacher – e gudogna uschia gia la terza giada en roda la cursa ad Idre. Er sias ultimas duas victorias da cuppa mundiala il 2017 e 2018 aveva il Grischun fatg ad Idre.
Duas emnas avant ils campiunadis mundials en ils Stadis Unids sa chattia Fiva en top furma, scriva la SDA. El haja dominà ad Idre tut ils percurs.
Fanny Smith maina uss il classament total da la cuppa mundiala
Tar las dunnas è la Svizra Fanny Smith vegnida en la quarta cursa da la stagiun per la terza giada sin il podest: En in fotofinish vegn ella terza suenter la Canadaisa Marielle Thompson. Gudagnà ha la Tudestga Heidi Zacher.
Fanny Smith surpiglia dentant cun sia terza plazza il classament total da la cuppa mundiala da las dunnas.
La dumengia segua anc ina cursa ad Idre avant che tut la cumpagnia da skicross va en l'America dal Nord. La spetga en in'emna la proxima cursa en il Canada.
RR novitads 14:00+


text:
Astronomia
Astronomia o Asternomea (de la paròla greca astro(aσtέpι) = stella e nomos(vόuoς) = ciamà) l'è el studi scientifich di còrp celest (compagn di stell, pianet, comet, galassi) e di fenòmen che vegnen de foeù de l'atmosfera terrester. El gh'ha a vidè sia con l'evoluzion, la Fisega, la Chimega, la Metereòlogia e i moviment di còrp celest, sia con la formazion e l'evoluzion de l'Univers.
L'Astronomia l'è la scienza pussee antiga. De l'antichità fina a la fin del XIX secol [1] [2] l'astronomia la verteva principalment in su l'osservazion meticolosa del ciel stellaa. Incoeù la branchia de l'astronomia ch'el studia i pòsizion e i spostament di aster la se ciama Astrometria. In di temp adree, quand che la scienza l'era nonanmò nassuda, l'astronomia la se podeva sconfond con l'Astrologia, la Teologia o la Filòsofia. L'Astronomia de incoeù la gh'ha nient a che spartì con l'Astrologia.
L'invenzion del telescòpi l'haa dervii la strada a la moderna scienza astronomega che la gh'ha el nòmm de Astrofisega.
Referenz
- ↑ Panek Richard, "Vedere per credere. Ovvero, come il telescopio ci ha spalancato gli occhi e la mente sull'universo", Grandi Tascabili Einaudi, 2000, isbn-88-061-5375-7
- ↑ Museo de la Stòria de l'Astronomia a Brera a Milàn: Museo di brera


text:
La guerra civila ha cumenzà l'onn 2013 pervi d'in cumbat da pussanza tranter il president Salva Kiir e ses anteriur represchentant Riek Machar. Dapi lura èn dieschmillis persunas daventadas unfrendas dal conflict. Passa 3,5 milliuns èn fugidas da la violenza. En il Sudan dal Sid èn radund 5,5 milliuns persunas dependentas d'agid alimentar.
Blers uffants e giuvenils
Ed ils uffants èn quasi daventads la fatscha da la catastrofa. Radund 62 pertschient dals fugitivs èn uffants u giuvenils minorens. Radund la mesadad da quels èn fugitivs aifer il pajais, l'autra mesadad ha tschertgà refugi en ils pajais vischins.


text:
Entant che tar bleras autras cursas da velos va enavos il dumber da participants, uschia ch'ellas han difficultads da surviver, ha gì il bike-maraton success. El è daventà la pli gronda cursa da velos da muntogna en il Grischun. Quai suenter ch'il Swiss Bike Masters en il Partenz n'ha betg survivì.
Il bike-maraton dal Parc Naziunal maina, tenor ils organisaturs, radund 1 milliun francs en la regiun. Sper quai saja il bike-maraton ina plattafurma na pajabla per far reclama turistica per la regiun.
Telesguard 17:40


text:
Gargnà
Gargnà (nom uficiàl en italià: Gargnano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 934 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de popolasiù de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brenzone (VR), À, Tignàl, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Alvistì e Boàren.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Roberto Costa da Puntraschigna è dapi 20 onns guardiachamona. L’onn 2020 è però era per el in onn insolit. La stagiun da primavaira è ida da l’aua giu pervi dal Virus da Corona. Ils 20 da zercladur ha el cumenzà la stagiun da stad – quel cumenzament è stà extraordinari.
Normalmain cumenza la stagiun in zercladur adina quiet e ruassaivel. Temps per far anc ina ni l’autra lavur enturn chamona, lavurond cun in team pitschen. Quest onn è quai però auter.
Roberto Costa e ses team han gì in start extraordinari bun ma era turbulent. Ils giasts vegnan in fullas. La chamona Boval, sin 2'495 meters sur mar è adina cumpletta. Malgrà quai saja l’atmosfera adina buna ed il respect invers ils conumans adina avant maun.
Pli paucs letgs e rempars da protecziun
Per ina protecziun effectiva dal coronavirus è il dumber da letgs vegnì reducì da 100 sin 65 letgs. Er han ins separà tals cun paraids da lain u matratschas drizzadas si dretg. Ed en l'ustaria han ins construì elements da separaziun tranter las maisas cun tendas da far la duscha. La carta pon ins be leger cun agid da l'agen smartphone ed in QR-Code. Malgrà tut las mesiras da protecziun sajan ils resuns dals osps dentant positivs e la chapientscha gronda, manegia Roberto Costa. Sche l'aura restia buna e la stagiun cuntinueschia uschia, lura saja el cuntent.
Per resguardar la prescripziuns da distanza ed igiena hajan els lavurà circa in emna. Ussa funcziuna tut senza problems. E sche dettia problems – possia ins adina discurrer ensemen.


text:
Celtich ligür
I Ligür (in grech antich AιYueς, Ligues e in latin Ligures) j'hinn staa un popul antich, forsi i prim tra i gent italich dop di glaciazion. I prim segn de quj gent chì j'hinn de 25.000 ann indree, a partii da l'om de Cro-Magnon, che el gh'ha i so rimanenz püssee 'ntich propi in Ligüria int i Grot di Balz Russ.
Int l'epuca proto-storica, quela gent chì l'ha inflüenzaa tüta l'Europa ucidental, e in epuca storica la s'è estendüü dal sud de la Francia, Massalia e Pruenza, fina a la Pianüra Padana e indè che incö gh'è la Tuscana. I riferiment classich e la toponomastica i fan capì che una völta i popul Ligür i rivaven fena int l'Italia central.
L'avanzament di Celtich int l'Italia del Nord inturna al V-VI secul prima del Signur e j'invasion di Ruman del III-II secul prima del Signur j'han furzaa i Ligüri in sit semper püssee picinin insima di brich di Penin e ins i cost del Mar Ligür.


text:
Pruvincia de Bressa
- Süperfiss: 4.784 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2002): 1.126.249 ab.
- Densitaa: 235 ab./km²
- Nümer de cumün: 206
- Capitaal (pup. 2004): Brèssa (191.114 ab.)
La pruvinzia de Brèssa la sa tröa in de la Lumbardía urientala; la cunfina cunt la Pruvinzia de Sundri a Nord, quela de Bergum a ovest, quii de Trent e Veruna a est, Cremuna e Mantua a süd.
La pruvinzia l'è la püssée granda de la Lumbardìa, e la gh'ha dent tücc i ambient ch'in Lumbardía se poden truà: el lagh (quel de Garda, a est), la pianüra, i Prealp, i Alp, cunt di muntagn ch'è tra i püssee impunent d'Itàlia (l'è assée pensà a l'Adamèl), i runch de la Franzacürta.
El teritòri 'l quata la Val Camònega, la Val Sabia, la Val Trumpia, la còsta est del lagh d'Isee, quèla ovest del Lagh de Garda, la zenta de runch e runchèt murenegh, la volta pianüra.
La pruvinzia la gh'ha püssee de un mijun de abitant; i muntagn hin poch pupulaa, anca se i scirö dij valad püssee impurtant hin semper pütost pièn de gent; i zòn bass hin pupulaa propi de bun. Föra de Brèssa, cità grand ghe n'è minga: i paesòt püssee impurtant hin Muntciar, Lümezàn, Urs Növ, Gheet (indua 'l gh'è l'eruport).
La lenguaModifega
La lengua ufizial l'è l'italian.
El lumbard l'è ancamò pütost cunservaa, in de la sua variant uriental. El bressan l'è parlaa in manera pütost umugenia, anca se gh'è una quai diferenza a segunda de la zona. In general, la zona püssee vesina al mudel del caplögh l'è quela de la Bassa, intant che in di vai e in de la Gardesana se tröven di carateristegh püssee uriginai. El dialet de Bagulin l'è cunsideraa püssee cunservativ respet ai olter de la pruvincia. El cunfin in tra bergamasch e bressan (i dü dialet principai del lumbard uriental) l'è minga inscì ciar cume se pudaria cred, e in sustanza 'sti dü parlà furmen un cuntinuv lenguistegh.


text:
Per senioras e seniors datti bleras furmas d’abitar, di Hermann Thom, cussegliader social da la Prosenectute. Entant che bleras persunas sa decidan da viver vinavant en lur abitaziun nua ch’els han passanta la gronda part da la vita, dettia er furmas anc betg uschè enconuschentas.
WG da seniors, chasa da tgira
Il model il pli enconuschent saja la furma nua che confamigliars u persunas en vischinanza sa decidan da sustegnair e tgirar senioras e seniors. Quai pretendia però ina bun’organisaziun e savens er l’agid d’organisaziuns da tgira sco la Spitex, uschè Thom. I dettia però er persunas che sa decidian da fundar ina WG da seniors – uschia ch’els sa pon gidar vicendaivel. Lura dettia er cas nua che fragliuns sa decidan da puspè viver ensemen sut in tetg. L'ultim'opziun en blers cas saja la chasa da tgira. Per quella sa decidan senioras e seniors savens propi pir cura ch'i na va insumma betg pli a chasa. Impurtant saja tenor Hermann Thom da chattar ina soluziun che cuntenta a tut ils participads.


text:
L’entira Svizra ha applaudì durant 60 secundas ed ha uschia ditg grazia a l’entir persunal da medischina per sia prestaziun extraordinaria durant quest temp dal coronavirus. L’idea da l'acziun è naschida dad in’iniziativa cuminaivla da las chasas edituras Ringier, NZZ, TX Group, CH Media e SRG/SSR.
Sandra Luzio, vicedirectura dal Center da sanadad da Savognin, raquinta co ils collavuraturs a Savognin han resentì l'applaus, co ch'igl è da lavurar en quel temp extraordinari e co il Center da sanadad sa prepara per il proxim temp. A Savognin è la situaziun speziala, cunquai che l'ospital e la chasa da vegls èn sut ina direcziun.
Il #dieSchweizsagtDANKE è sin Twitter schon sin plaz 1 dals trends. Da tut la Svizra chattan ins videos e fotografias. Uschia er da Mustér:
Ed uschia hai tunà a Lucerna:


text:
La Val Sumvitg è ina val selvadia, pittoresca, misteriusa, profunda e bella. Ella s'avra e sa serra e tuttenina suenter la radund 57avla storta vegn in enclar, sin quel in starment cumplex da hotel. Dentant in ch'è dapi 30 onns vid. Oz è il Bogn Tenigia plitost enconuschent sco baracca ch'è plaunsieu vi da smarschir. Fanestras en stgaglias, lautgas e barcuns ch'ins tema ch'els sballunian sut ina in zic memia grossa scrotta da naiv e stgarps en la fatschada.
L'istorgia dal bogn Tenigia
L'emprima giada vegn il Bogn Tenigia numnà en in document dal 1580. Radund 100 onns pli tard cumpra il «Landrechter» Nikolaus Maissen il bogn e bajegia l'emprima chasa da bogn sco er la chaplutta «Nossadunna da la naiv». Adina puspè mida il bogn possessurs, il 1886 cumpra Stanislaus Caplazi da Rabius il bogn e bajegia ina «dépendence». L'onn 1909 nescha la Waldhäuser SA cun il nov bajetg da hotel en «Jugendstil». Il turissem da cura flurescha.
En ses megliers temps è il Bogn Tenigia stà in resort da luxus per far curas d'aua minerala. Cun l'aua da la Val Sumvitg possian ins curar mals e catars da tuttas sorts, stat scrit en vegls prospects. En ils onns enturn il 1900 ha il directur Stanislaus Caplazi carmalà numerus giasts cunzunt da la Germania en la Val Sumvitg. Anc oz èn ses stadi decadent è da vesair, tge bischu da «Jugendstil» ch'il hotel è stà.
Cun la Segunda Guerra mundiala han ils osps dentant entschet a mancar. Er ils collavuraturs da l'hotel han sentì la guerra. Amalia Caplazi che ha lavurà en l'hotel raquinta:
Nus survegnivan da magliar savens tartuffels brassads, dentant senza paintg, quel era per ils giasts
La guerra ha lura er muntà la fin da l'hotel. Il 1951 ha el serrà sias portas ed è daventà proprietad da la Banca Chantunala Grischuna. Lezza ha anc insaquants onns dà a tschains l'hotel a duas soras Ferroni Ellas han purschì champs da vacanzas per uffants en l'hotel. Dentant il luxus aveva bandunà la val.
La èra Schulz
Tant pli cuntents eran ils indigens cura che Ernst Ludwig Schulz, in impressari ritg da Frankfurt, è vegnì cun ina visiun d'in nov hotel da luxus en la Val Sumvitg. L'onn 1970 ha el cumprà per 200'000 francs ils stabiliments dal bogn ed invistì 15 milliuns francs en in nov hotel cun 3 bogns sper il vegl. L'onn 1974 è stada l'avertura – il luxus è turnà, dentant be curt. L'emprim onn èn ils giasts vegnids, dentant gia il 1976 ha l'hotel puspè stuì serrar.
Er las emprovas da reactivar l'hotel en ils onns 90 ensemen cun la vendita da l'aua minerala han fatg naufragi. L'hotel è restà serrà e dapi passa 30 onns na dastga nagin pli entrar, auter che mastergnants ubain interessents che pudessan s'imaginar da cumprar il cumplex. E da quels haja quai dà blers da la China, da l'Arabia e da Turitg. «Dentant sco ins di, haja Schulz pretendì in pretsch memia aut», raquinta l'anteriur pedel da l'hotel, Toni Cathomas. El ha tegnì 39 onns ditg la dira, schubregià e protegì l'hotel enfin sia pensiun l'onn 2012.
Gia vis? – Da strias, urs e bellezzas zuppadas...
Tge ha il «Lai da las strias» propi da far cun strias? U savevas ch'i dat en la Val di Campo in lai ch'exista be la primavaira e nua ch'i vegn schizunt sfunsà? Tals lieus spezials ma pli pauc enconuschents datti blers en il Grischun.
RTR scuvra intgins questa stad. Qua datti la survista da tut las istorgias.
En nossa seria auditiva raquintain nus cun agid da regurdientschas, da l'archiv, e d'impressiuns actualas l'istorgia da la fluriziun, stagnaziun, renovaziun e decadenza da l'hotel Tenigerbad.


text:
Sideways - In viaggio con Jack
Sideways - In viaggio con Jack (Sideways - In viàś cun Jack) l'è na cumèdia dramàtica americàna e ungheréśa dal 2004 'd Alexander Payne candidàda a sinc Prèmi Òscar e vinsidōra 'd qvél par la senegiadùra minga uriginàla.
La pelìcula, preśentàda a 'l 29śum Fèstival ad Turònt, l'è stada bòna ad muciàr sù dagnóra sènt-déś migliòṅ ad dòlar a frònt dna spéśa 'd sédas.
Sunt
Miles (Paul Giamatti) 'l è 'n insgnànt 'd létri ad San Diego. Divìś da sò mujēr Victoria (Jessica Hecht) e cun la pasiòṅ dal vèṅ, 'l à scrit un lìbar sprand ch'al véggna publicâ. Jack (Thomas Haden Church) 'l è 'l sò amìg più stric da i tèmp dal culéǵ, al fà 'l atōr e 'l gh'à da spuśàr-as la stmana dòp cun la Christine (Alysia Reiner). I dū i decìd'n ad partìr p'r un viàś ad soquànt dè in gir par la Califòrgna, pascànd i pòst ad campàggna in du a s pōl bévar dal vèṅ bòṅ.
Lung la via, i dū amìg i cgnósan dū dóni separàdi: la camaréra Maya (Virginia Madsen) e la barìsta Stephanie (Sandra Oh), màdar dna putìna ciamàda Siena (Natalie Carter). Jack al vōl a tut i cóst divertìr-as purtànd-'s a lèt la Stephanie, che pò c'n al matrimòni al divertimènt al finìs, e al gh la cava. Miles invéci al fà fadìga a tacàr un rapòrt cun la Maya, al n è minga sfaciâ cuma 'l sò amìg, ma pò anc lò dà inìsi a na relasiòṅ sèg. Purtròp a gh scapa dit che sàbat a gh'è na serimògna e la Maya la capìs ch'i èṅ stadi fargàdi. La Stephanie la la tōś anc pèś e la śbraga 'l naś a Jack ch'al fà 'n ùltim gir 'd gusàdi cun n'atra camaréra ciciòna, la Cammi (Missy Doty).
I dū i tórnan a cà, Jack al spóśa la sò muróśa méntar Miles al pasa na bruta giurnàda tuta da par lò anc parchè al sò editōr 'l à decìś ad mét'r al sò rumànś in dal casét. 'L óm al sènt un mesàǵ dla segreterìa telefònica: l'è la Maya ch'la gh diś ch'al sò lìb'r al gh'è piaśû dimóndi e che, s'al pasarà da 'l sò bandi, a gh farév piaśēr s'al l'andìs a catàr. Jack al partìs subìt e 'l busa a 'l sò us ad cà.


text:
Pruvincia de Pavia
- Süperfis: 2.965 km²
- Pupulaziun (2001): 493.753 ab.
- Densità: 167 ab./km²
- Nümer de cumün: 190
- Capital (pup. 2004): Pavìa (71.486 ab.)
La Pruvincia de Pavia l'è una pruvincia de la Lumbardia ucidentala, traversada dai fiüm Po e Tisin, che se incuntren a quater chilometer a val de la cità de Pavia. La cunfina a nord cun la pruvincia de Milan, a est cun quela de Lod, a ovest cunt el Piemunt (pruvinc de Lissandria e Nuara), a süd cun l'Emilia-Rumagna (pruvincia de Piasenza).
El teritori l'è spartii in trì dai dü fiümm magiur che la traversen:
- la Lumelina, a ucident del Tisin e a nord del Po, l'è un piatun cultivaa per la magiur part a ris;
- l'Ultrepò, a süd del Po, l'è pianüra a nord e al cumeicia a luvà sü (runch de l'ultrepò) fin a rivà a tucà i Apenit a süd (Mont Penes);
- el Paves, in tütt el rest de la pruvincia, da la part de Milan e Lod.
L'ecunumia l'è simel a quii di alter pruvinc de la bassa lumbarda: l'agricultüra la porta via un nümer piscinin de lavuradur, ma l'è intensiva, cürada e se pö rivà a gross risültaa: el ris, el furment e 'l furmentun a hin cultivaa in de la pianüra, la vid in di runch de l'Ultrepò; i muntagn a hinn quataa de busch e pastür. Tipich de la pruvincia a l'è l'alevameent di och. Aziend medi e piscinit a rapresenten el gross de l'indüstria pavesa.
La pruvincia la gh'ha una densità de pupulaziun un poo püssee bassa del rest de la regiun, vist anca che gh'hin i muntagn; i center püssee impurtant a hin la capital Pavia, Vigeven (la "capital" de la Lumelina), Vughera (la "capital" de l'Ultrepò), Stradèla e Murtara.
Lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua ufizial l'è l'italian.
Del punt de vista di lenguv lucai, la Pruvincia de Pavia l'è semper stada un punt de passagg. Tradiziunalment se dis che la püpart de la Pruvincia la parla emilian, anca se al dì d'incö el quader l'è dipingiüü in manera püssee cumplessa. In general, se cred che in de la zona de Pavia e de la Lümelina se parla lumbard, cun culuridür milanes o nuvares a segunda de la zona. In de la Lümelina ucidental, arent a la Sesia, se parlen anca di dialet de tipu piemuntes (munfrin).
L'Ultrapò l'è püssee cumplicaa de definì, anca se pudarissum dì che l'è emilian. In de la punta püssee meridiunal de la pruvincia (per esempi in de la Val Stafura), a gh'è anca di dialet che se vesinen al ligür.


text:
Tar la SBB è il traffic a distanza sa reducidì sin 70% dals passagiers, en cumparegliaziun cun il 2019. Quai sa mussa er tar las finanzas dal traffic public. Avant la pandemia eran radund 500'000 GA's en circulaziuns – uss èn quai anc 400'000. Blers n'han betg pli prolungà lur abunament.
Nus stuain gudagnar enavos quels ch'han fatg damain viadis.
Quella clientella vulan ins tranter auter er puspè gudagnar enavos cun acziuns da reclama. Sin basa naziunala vegnan tranter auter plidentadas persunas che n'han betg pli prolungà lur abunament.
Rabats fin a 500 francs
Per l'abunnament da segunda classa per exempel vegn offert in rabat da 500 francs. Per la branscha èn ils abunaments generals da gronda impurtanza, il GA porta regularmain massa daners a las interpresas.
Durant la crisa n'ha radund in tschintgavel da la clientella betg pli prolungà l'abunament general. Cunquai mancan a la branscha entradas segiras da 300 fin 400 milliuns francs.


text:
La radunanza da la plaiv evangelic-refurmada da Tavau ha gì da decider il glindesdi saira davart dus recurs: In hotelier sco er in possessur d'ina abitaziun da vacanzas avevan reclamà pervi dal tutgiez da la baselgia Son Gion durant la notg. Quai scriva il Bündner Tagblatt.
Ils recurs èn vegnids refusads unanimamain da las 51 persunas cun dretg da vuschar. Las raschuns sajan aspects teologics, tradiziun culturala e las reacziuns da la populaziun da Tavau, vegn il vicepresident da la plaiv, Andrea Trepp, cità en la gasetta.
RR novitads 08:00


text:
Ils adversaris da trump han vulì midar la regla che lia la gronda part dals delegads vid ils resultats da las preelecziuns. Cun la midada avess mintga delegà pudi vurschar libramain per ni cunter il candidat.
Cur che la modificaziun è vegnida sbittada han blers participants bandunà il di da partida. La finamira da quest inscunter da quatter dis è, tranter auter, da rinforzar l'unitad dals republicans suenter las preelecziuns. Donald Trump è tar blers commembers da sia partida dispitaivel.
Rut ina tradiziun
Fin uss è il candidat per il presid adina pir sa preschentà avant ils delegads il quart ed ultim di da la radunanza da la partida. Donald Trump percunter è surprendentamain gia sa preschentà l'emprim di, ensemen cun sia dunna Melania.
RR novitads 06:00


text:
La racolta da fain en Surselva è gia fitg avanzada. Durant la davosa perioda da bell’aura ha ina gronda part dals purs racoltà igl emprim tagl. Quel è per gronda part sut la media dils davos onns.
Plievgia manca
Gia davent dal mars hai dà fitg pauca plievgia. L'avrigl è stà bel e chaud e pir il matg hai dà in zichel plievgia. Memia pauc per ina buna racolta da fain.
La racolta è sut la media. Dentant nus essan baud en il temp e forsa essan nus pli cuntents suenter il segund tagl.
Exposiziun ha in effect
Las spundas ch'èn vers nord pateschan pli pauc da la sitgira. Sin las costas suleglivas na crescha il pavel betg pli.
Il problem è che quai che jau hai segà da la vart da Vella, là n’hai dapi duas emnas betg pli pluvì e là na crescha mumentan nagut pli.
Sauar meglierescha la situaziun
A Ruschein ch'è sin ina costa fitg sulegliva han ils purs la pussaivladad da sauar grondas parts dals prads. Gia baud l'avrigl han ils purs cumenzà a bagnar il funs. Las differenzas èn evidentas.
Quai che jau hai cumenzà baud a sauar, gliez ha gì en fitg bler fain. Quai che jau n’hai betg savì sauar ha tut tenor exposiziun gì mo la mesadad d’auters onns.


text:
Bleras vias mainan sin la chamona
La via classica per arrivar sin la chamona maina da Haldenstein direcziun ils culms u las aclas d’Arella e Funtanolja. Per quest viadi cun bun 1’500 meters differenza d’autezza vegn quintà cun bun quatter uras. La chamona dal Calanda pon ins dentant er cuntanscher davent da Vaz Sut, da Favugn u per exempel er da Tumein via il Pass dal Cunclas. La chamona ch’ha 34 plaz da durmir carmala dentant betg mo viandants, mabain er adina puspè mountainbikers.
Cun il moutainbike è er Andreas Wieland da viadi sin la chamona. El ha elegì la ruta classica davent da Haldenstein sper ils culms e mises d’Arella ora.
Lavina dal 1914
L’emprima chamona dal Calanda è vegnida bajegiada da la Secziun Rezia la stad dal 1891, quai dentant en in auter lieu che la chamona dad oz. Damai che gia l’emprima chamona era frequentada bain è ella vegnida engrondida a la fin dal 19avel tschientaner, uschia che 40 persunas avevan plaz da durmir. Il 1914 ha ina lavina destruì dal tuttafatg la chamona. Sco quai ch’i vegn raquintà haja la lavina da pulvra suflà davent la chamona sco ina stgatla da zulprins.
Trais onns pli tard, il 1917, è vegnì bajegià ina nova chamona, là nua ch’ella sa chatta anc oz. La chamona è fin oz anc vegnida renovada duas giadas, l’emprima gia il 1967 e la davosa giada il 2005. Avant dudesch onns è ella dentant propi vegnida renovada e modernisada cumplettamain.
Guardiachamona Maja Janggen
Per l’emprima giada, e quai gist l’onn da giubileum, vegn la chamona manada da Maja Janggen, quai cun il sustegn da ses um Johannes da Malans. La guardiachamona Maja Janggen è dapi 20 onns mamma e pura a Malans. Avant trais onns ha ella cumenzà sco gidantra en pliras chamonas. Questa stad ha cumenzà per ella ina nov’aventura, quai en la chamona dal Calanda sin passa 2000 meters sur mar cun vista en la Val da Rain grischuna.
RR actualitad 08:00++


text:
Collin McMahon
La spada magica – Il misteri da la piramida (rg)
Rumantsch Grischun
Lia Rumantscha, 2013, numer d’empustaziun 978-3-03900-108-8
Amez la notg vegn Jannik dasdà da la glischur misteriusa da Falibur, sia spada magica. Falrasia, il pajais fantastic, dovra puspè ses agid! Strusch arrivà vegn el attatgà da trais maisters da dar spada inschignus che vulan prender davent ad el Falibur. L’ultim mument pon Jannik e sia sora Lea sa salvar en ina piramida starmentusa. Ma qua spetgan els numerusas traplas mortalas…


text:
Cun quai che las controllas da legums asiats avevan mussà adina puspè valurs da pesticids donnegiusas, ha l’Uffizi federal per mangiativas e fatgs da veterinari laschà controllar l’onn passà danovamain ils imports da l’Asia.
Veritabels cocktails da tissi en legums importads
Quels han mussà danovamain, che legums da l’Asia pon cuntegnair veritabels cocktails da tissi. Las controllas han mussà, che radund mintga terza prova era contaminada cun memia blers pesticids u nitrats. Las provas eran vegnidas prendidas als eroports da Genevra e Turitg.
Surtut legums da Vietnam e Tailanda en critica
Tar las provas haja dà perfin duas cun feglia da coriander u chili talmain contaminà, ch’ellas sajan stadas donnegiusas per la sanadad. La gronda part da las reclamaziuns hai dà pervia da products ord il Vietnam e la Tailanda.
In’ulteriura examinaziun dal labor chantunal a Berna ha confermà las valurs nauschas per ils legums.
RR novitads 14:00


text:
Mo in di suenter che Manchester City ha engaschà per radund 33 milliuns francs il giugader da la naziunala brasiliana Danilo, rinforza il club da la Premier League vinavant sia defensiun. Ils 63 milliuns per Mendy muntan in pretsch da record mundial, nagin club n’ha fin uss investì uschè bler per in giugader da la defensiun.
Guardiola sterna blers milliuns
Cun John Stones, Kyle Walker e Mendy ha Manchester City, il club dal trenader Pep Guardiola, uss engaschà ils trais pli chars defensurs. Per Walker ha il club englais pajà var 62 milliuns francs e per Stones var 61 milliuns. Ed era il goli nov engaschà, il Brasilian Ederson, n’è cun 33 milliuns francs betg grad stà in schnepli.
RR novitads 15:00


text:
Zaccaria Pallioppi da Schlarigna (1820-1873) è stà in giurist e perscrutader dal rumantsch dal Grischun. Pallioppi ha er scrit e translatà poesias ed aforissems. Il 1858 ha el cumenzà la lavur vi da si'ovra principala, il «Dizionari dels idioms romauntschs d'Engiadin'ota e bassa, della Val Müstair, da Bravuogn e Filisur» ch'el n'ha betg pudì terminar. L'ediziun rumantsch-tudestga è vegnida cumplettada da ses figl, il reverenda Emil Pallioppi, e publitgada il 1895 en ina furma fermamain reducida ed adattada al diever pratic. Il 1902 è cumparida l'ediziun tudestg-rumantscha. [Tenor Vichipedia].
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
Gràta
Endèla terminulugìa botànica, la gràta (grappèll in lombard occideintal) (o racemo) l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che la g'ha la caraterìstica de ìga 'n as (o ràchide) che 'l crès indefinitamènt e de le dò bànde nas dei böcc pedezelàcc che i se dèrf de menemà che l'as el se svelöpa. La fiuridüra se dis che l'è 'n sènso "acròpeto", cioè, se dèrf prima i fiù che stà sóta e la madürasiù va và 'n nacc 'nvèrs la pónta de la 'nfiurescènsa.
I óter tìpi de 'nfiurescènse recemùze sèmpie (spìga, amènt, ombrèla, ecc.) se i pöl derivà facilmènt de chèsta strütüra. La 'nfiurescènsa cumpunìda furmàda de 'na gràta de gràte (gràta cumpunìda) la ciàpa el nòm de panòcia, compàgn de chèla de l'ùa.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
Prima letera ai Curinz
Prima CurinzModifega
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.
- Prima Curinz Capitel Vün
- Prima Curinz Capitel Düü
- Prima Curinz Capitel Trii
- Prima Curinz Capitel Quater
- Prima Curinz Capitel Cinch
- Prima Curinz Capitel Ses
- Prima Curinz Capitel Sett
- Prima Curinz Capitel Vott
- Prima Curinz Capitel Növ
- Prima Curinz Capitel Des
- Prima Curinz Capitel Vündes
- Prima Curinz Capitel Dudes
- Prima Curinz Capitel Trides
- Prima Curinz Capitel Quatordes
- Prima Curinz Capitel Quindes
- Prima Curinz Capitel Sedes


text:
Lürà
Lürà (Lurano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la pianüra bergamasca a 14 km de la sità e a 147 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 792 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,0 km² e 'na densità de popolasiù de 698 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àrsen, Brignà, Castèl Russù, Pognà e Spirà.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lürà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text: L liber ie partì su te de plu capituli, che rejona di lëures deferënc sun n luech, sciche l lëur cun l fën, cun la tiera, cun la blava, l lat y si derivac, i lëures te cësa y n.i. Te uni capitul iel da udëi i dessënies dla massaria che n adrova y suvënz nce fotografies. Pra uni pez de massaria iel leprò si inuem y na spligazion de coche n la adurvova. N à cialà de mëter tl liber, tan inant che l fova mesun, fotografies storiches, per lascé udëi tòc de vita da zacan che ne n’ie nia plu. Ma nia dinrer iel mo stat mesun fotografé nce cossesche se à mantenì almanco nchin ncuei.


text:
Ils 25 da november 2018 è l’iniziativa per l’autodeterminaziun vegnida refusada. Sco in nov studi da Voto mussa, saja l’iniziativa stada per blers memia pretensiusa da chapir. 43% dals dumandads han inditgà ch’els hajan gì bregia da chapir il cuntegn da l’iniziativa.
Per quest motiv saja cunzunt la tenuta politica stada decisiva per la votaziun. Ils arguments dad omaduas varts n’hajan betg gì gronda influenza sin la populaziun.
Per il studi da Voto èn 1'513 persunas cun il dretg da votar vegnidas dumandadas. La Chanzlia federala ha finanzià il studi.
RR novitads 14:00


text:
En ina seria emprova l'Artg musical da s'avischinar al tema «La dunna rumantscha en la musica»; la dunna sco dirigenta, interpreta u solista, cumponista. L'entschatta mars èn las duas emprimas emissiuns vegnidas emessas, la dunna dirigenta da chors e musicas. La terza part è deditgada a la dunna interpreta da musica instrumentala e solista vocala. Dirigentas datti, ellas èn dentant en la minoritad. Chantaduras da professiun avain nus ina bella retscha. Intginas èn d'udir en quest Artg musical, sa chapescha sper dunnas interpretas a l'instrument. L'Artg musical porta registraziuns fatgas da RTR ils onns 1951 – 2020. Nus udin: Flurina Sarott, Letizia Scherrer, Rica-Maria Cathomen, Deta Hänzi-Cuonz, Giuanna Caduff, Ulrica Vital, Aita Biert, Cristina Vital, Stefania Huonder, Sara-Bigna Janett, Judit Scherrer, Rilana Cadruvi, Muriel Schwarz, Las randulinas, Las Soras Scherrer, Chor da dunnas Falera e las dunnas dal cantus firmus surselva.
Ils titels en l'emissiun
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Pozzallo
Pozzallo (en sicilià: Puzzaḍḍu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Ragusa. El g'ha presapóch 18.908 abitàncc (dato ISTAT, 2008), 'na superfìce de 14,94 km² e 'na densità de 1263 ab./km². L'è postàt söl Mar Mediterraneo e 'l sò teretóre 'l cunfìna coi cümü de Ispica, Modica. El se tróa a 35 chilòmetri de la cità de Ragusa e 65 de chèla de Siracusa.
Al dé d'encö Pozzallo l'è 'n paés che 'l bàza la sò economìa suratöt söl turìsmo e söl sò pórt, che 'l reprezènta 'l pónt de colegamènt principàl co l'arcipélago de Malta.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Direziun Scora de musiga Alta Val Venosta (Prad am Stilfserjoch, Mals, St.Valentin a.d.H.)
Oste programé danfora por n ann, spo mët riji. Oste programé por n dezen, sënta lëgns. Sce te os programé por n secul spo forma porsones.
Tschuang-Tse, 4. secul dan G.C.
Direziun Scora de musiga Alta Val Venosta
La direziun dla Scora de musiga Alta Val Venosta tol ite trëi sëntes scolastiches: a Prad am Stj., Mals y St. Valentin a.d.Haide röiel adöm mitans y mituns, jones y jogn bele da 40 agn incá por se dé jö cun la musiga.
Nostes ofertes desvalies vá dala formaziun de basa teoretica tres l'insegnamënt de stromënc y dl cianté cina al bal y al teater.
Al grup d'insegnamënt competënt ti stál dantadöt a cör da ti insigné ales scolares y ai scolars la ligrëza da fá musiga deboriada. Vigni ann vëgnel tigní deboriada cun les passa 800 porsones interessades ala musiga tröpes manifestaziuns internes y publiches y conzerc olache al é dantadöt de gragn grups y ensembles che sona y porta insciö pro ala vita culturala te paisc.
Scora de musiga St. Valentin
Do che tl ann de scora 1989/90 êl ma sté 16 scolares y scolars dl comun de Graun che se â scrit ite ala scora de musiga da Mals án metü man da se cruzié deache al ne gnô nia plü docá assá forzes jones por i cors y la musiga y en general por la vita culturala dl Oberland. Insciö él gnü metü a jí da d'altonn dl 1990 cursc privac de cianté, fabló, clarinet, stromënc de banda y chitara a St. Valentin; al ê sté atira 76 iscriziuns.
Chëstes scomenciadies privates é gnüdes sostignides dal Comun, dales fraziuns y dala Cassa Raiffeisen. Ti agn do é les ofertes stromentales gnüdes ampliades y le numer de iscriziuns é jü sö a passa 100. Dl 1993 é spo la Scora de musiga de St. Valentin gnüda reconesciüda dal Istitut d'educaziun musicala da inlaota sciöche sënta destacada dla Scora de musiga da Prad/Mals.
Scora de musiga Mals „Johann Rufinatscha“
Tl comun de Mals él dal 1979 inant na scora de musiga. Ara é da ciafé tla residënza storica Goldegg che ê gnüda fata sö tl tëmp tertmedieval dal signur Goldegg de Lana. Le frabicat che dl 1800 gnô nominé "residënza nobla" é sovënz passada da n proprietar al ater. Danterater él sté tles mans dla familia Verdroß – chësc desmostra ciamó le blasun sön l'afrësch de Santa Maria dal aiüt tla pröma alzada dl frabicat.
Plü tert él gnü cumpré dala familia Sterzinger. Elisabeth von Sterzinger ti á lascé le frabicat por arpejun a sües döes mitans Franziska und Elisabeth. Dl 1859 é la residënza Goldegg deventada ciasa dla scora; impröma por la scora elementara y spo plü tert por la scora de musiga. Dl 2012 ti él gnü dé l'inom dl componist nasciü a Mals Johann Rufinatscha (*1.10.1812 Mals; †25. 5. 1893 Viena).
Fontanes: Wikipedia, Helene Dietl Laganda, Raimund Polin
Orars y contac
PradSënta zentrala
Lönesc - vëndres: 09:00 - 11:30
Lönesc, mertesc y jöbia: 14:00 - 16:30
Mals
Mercui: 14:00 - 16:30
Udiënza cun n termin
Email: musikschule.prad@schule.suedtirol.it
Manifestaziuns
#VOL.JU Volksmusiktage für Jugendliche
Ort: Haus der Familie Ritten
Datum: 05.11.2021 - 07.11.2021dettagli
Termins
Downloads
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.


text:
Ils territoris da skis pitschens e mesauns en il Grischun Central quintan pli pauc che l’entira branscha en Svizra sto serrar, sco capità ils 13 da mars. Quai saja strusch il cas ord raschuns economicas, ha ditg Mario Davatz da la nova marca KMS Grischun. Pli fitg temian els bloccadas localas u regiunalas.
Perquai han ils responsabels dals territoris da skis discutà in agid vicendaivel – en il cas ch’in u plirs da lur territoris da skis stuessan serrar. Lura pudessan skiunzas e skiunzs ch’han ina carta da stagiun da quests territoris, ir en ils auters territoris cun skis. Sche tut ils territoris ston serrar, lura s’occupa mintga interpresa da ses clients.
Quests territoris fan part dal KMS Grischun
- Avras
- Bravuogn
- Beiva
- Cuira-Dreibündenstein
- Veulden
- Fideriser Heuberge
- Grüsch-Danusa
- Hochwang/St. Peter
- Mut Su
- Pradaschier-Churwalden
- San Bernardino
- Sarn-Mantogna
- Savognin
- Spleia
- Tschappina-Mantogna
- Tschiertschen
Ils 16 territoris da skis pitschens e mesauns porschan a lur clientella la pussaivladad, da cumprar tar las interpresas partenarias cartas dal di per mez pretsch.


text:
La votaziun finala davart l'iniziativa parlamentara da Albert Rösti PPS/BE a favur d'examinaziuns ecologicas pli simplas per ils gestiunaders d'ovras idraulicas è stada pli tensiva che spetgà en il Cussegl naziunal.
En in'emprima votaziun ha la chombra gronda refusà cun 98 cunter 91 vuschs ch'ils gestiunaders d'ovras idraulicas ston prender damain mesiras d'ambient sch'i va per concessiuns novas. Intgins muments pli tard ha il cusseglier naziunal Marcel Dettling PPS/SZ pretendì ina segunda votaziun.
Pliras persunas sajan s'annunziadas tar el e ditg ch'ellas hajan votà fauss. Cun 100 cunter 95 vuschs ha il Cussegl naziunal lura decidì da repeter la votaziun.
Pli auta Svizra dat la decisiun da tagl
Lura è la tensiun creschida. En la segunda votaziun hai dà in pari da 95 cunter 95 vuschs tar set abstenziuns. La presidenta liberaldemocratica dal Cussegl naziunal, Isabelle Moret, ha lura dà la decisiun da tagl a favur da la lescha davart il dretg da las auas revedida.
Il Cussegl dals chantuns ha approvà las reglas d'ambient schluccadas cun 27 cunter 16 vuschs.
RTR novitads 11:00


text:
Cumapreglià cun il matg saja il dumber dals dischoccupads sa reducì per bun 700 persunas en Grischun, scriva l'Uffizi per industria mastergn e lavur. La quota da dischoccupaziun ha il zercladur muntà ad 1,2 % en il Grischun. Quest regress da las persunas senza lavur ha da far cun la stagiun. Bleras persunas han puspè chattà lavur cunzunt en il turissem.
Damain dischoccupads er en Svizra
Tenor il Secretariat da stadi per economia è la quota da dischoccupaziun sa reducida il zercladur per 0,1% sin 3%. En tut èn radund 133'000 persunas stadas senza lavur il mais passà.
Er il dumber da persunas che tschertgan lavur è sa reducì. Tar ils Centers regiunals per l'intermediaziun da lavur eran annunziadas bunamain 197'000 persunas. Quai èn passa 5'500 persunas u 2,7% pli pauc ch'anc il matg.
In sumegliant maletg sa mussa tar la dischoccupaziun da giuvenils. Il zercladur eran anc bun 850 giuvenils dapli senza occupaziun. Quai è in minus da 5,7%. La quota da dischoccupaziun tar giuvenils è uschia tar 2,6%.
RR novitads 08:00


text:
Suenter l'emprim terz manavan ils Lakers anc cun 2:1. En il segund terz ha il HCD però surpiglià l'avantatg cun 3:2. Ils ultims dus gols èn lura crudads en l'ultim terz. 10 minutas avant la fin da Nico Hischier sajettà il gol decisiv, tschintg segundas avant la fin ha lura Andres Ambühl anc sajettà il puc en il gol vid.
Tavau dumogna il break
Grazia a la victoria maina il HCD ussa la seria per restar en la liga naziunala A cun 2:0. L'emprima partida aveva Tavau gudagnà cun 3:2. La proxima partida da playouts è la sonda a Tavau.
Las partidas da playoff
Bienna ha er gudagnà la segunda partida da mez-final encunter Berna. Quai en la prolungaziun cun 3:2. En la seria statti uschia 2:0 per Bienna.
E Losanna ha battì Zug medemamain en la prolungaziun cun 5:4 e vegn uschia d'egualisar la seria sin 1:1.
RR novitads 23:00


text:
Lavurs
Mecanistas e mecanists da motos pitschnas e velos passentan la gronda part da lur temp da lavur en il lavuratori. Là fan els oravant tut lavurs da service e da reparatura e controlleschan las funcziuns da motos enfin 125 cm3 e 11 kW e da velos da tuttas sorts.
Il lavuratori è savens era collià cun in negozi. Mecanists da motos pitschnas e velos beneventan la clientella, prendan cunter incumbensas, cusseglian ed infurmeschan davart defects, custs e novaziuns. Els decleran il niz sco er ils avantatgs e dischavantatgs da differents vehichels da duas rodas.
Mecanists da motos pitschnas e velos han la survista da las lavurs da mantegniment, da reparatura e da modificaziun necessarias. Els planiseschan ils pass da lavur ed il temp ch’els dovran per la lavur uschia ch’els pon surdar a temp ils vehichels a la clientella. Las lavurs fan els a moda conscienziusa.
Mecanists da motos pitschnas e velos reparan pannas da vehichels, als preparan per l’admissiun al traffic e fan girs da prova. Els controlleschan il rom ed il schassis sin donns d’isada e d’accident. Els centreschan rodas, midan pneus, nettegian rulleras dal chau dal guvernagl, controlleschan pedaleras, manischadis ed ischigls ed unschan tut ils elements movibels. Els reparan suspensiuns e moderaziuns. Els controlleschan u drizzan differents frains sco frains da giavegls, da rudella e da rodas. Els s’occupan da la tracziun, da la midada da girs e da l’electronica dals vehichels a duas rodas. Ils spezialists giusteschan chadainas e transmissiuns dal mosel, tgiran mecanissems ed accuplaments e reparan indrizs d’illuminaziun. Tar motos pitschnas controlleschan e remplazzan els battarias, indrizs aviaders ed indrizs d'envidament sco era parts da motors a dus ed a quatter tacts sco cilinders, funcziunaments cun manvella e ventils.
Per motivs finanzials remplazzan mecanists da motos pitschnas e velos savens elements defects empè d’als reparar. Els san dentant tecnicas da resgiar, buglir u tagliar crennadiras per reparar u producir tocs novs ch’ins na survegn betg pli. Sco allrounder en il manaschi spezialisà mainan els il magasin da tocs da reserva e prendan cunter empustaziuns. Els resguardan las prescripziuns davart la garanzia da la qualitad, la segirezza da la lavur e la protecziun da la sanadad, da l’ambient e d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 5-9-2011 (stan 1-2-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da velos e da motos pitschnas
Furmaziun en scola
1 fin 1½ di l'emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- noziuns tecnicas
- elements electrics
- tecnica da fabricaziun
- infurmaziuns da mantegniment e reparatura
- prescripziuns
- infurmaziuns tecnicas
- communicaziun
- servetsch da clients
- incumbensas
- servetsch da tocs da reserva
- communicaziun da datas
- apparats da test sco tecnica da motos pitschnas e velos
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da motos pitschnas e velos AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun en il spazi
- lavurar a moda exacta e conscienziusa
- pazienza e perseveranza
- senn da responsabladad
- plaschair dal contact cun clients
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas 2rad Svizra e da scolas professiunalas
Furmaziun da basa scursanida
2 onns furmaziun da basa sco mecanist / mecanista da motos AFQ
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mecanist / maistra mecanista velos e motos, maister mecanist / maistra mecanista velos
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobils, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Mecanists da motos pitschnas e velos lavuran savens en lavuratoris pli pitschens u lavuratoris mesauns. Plinavant èsi pussaivel da lavurar tar fabritgants u martgadants da motos pitschnas e velos.
La primavaira e la stad han ils spezialists blera lavur, lura pon ils dis da lavur en il lavuratori esser fitg lungs. L’enviern pon els sa deditgar a reparaturas pli grondas u preparar ils vehichels d’occasiun per la vendita d’occasiuns.
Il temp da lavur correspunda per regla al temp d’avertura dal negozi. I vegn pia era lavurà las sondas.
Ulteriuras infurmaziuns
2rad Svizra
via da la staziun 86
chascha postala
5001 Aarau
Tel: 062 823 37 85
URL: www.2radschweiz.ch
Revista professiunala:
Magazin da l'uniun "inform"


text:
Presbízzia
La presbízzia a l'è la diminüzziun da la capacitaa d'acumudazziun dal öcc par vidé da vesin, causada da una pèrdita d'elasticitaa dal cristalin, ch'al è la leent interna dal öcc, meteent a fööch i ugett. La presbízzia la sa presenta nurmalmeent intorna aj 40-45 agn par i personn cun la vista nurmala, i.e. senza büsögn da curezziun par vidé ben da luntan. Cura ch'al esiist presbízzia prima da chesta etaa, sa trata nurmalmeent d'ipermetrupía u astigmatismu mía curegjüü. Asquaas ognidün al riva a presentá presbízzia; la sa cureec cun di leent cunvergeent (bifucaal/prugressiif).


text:
Dapi il 1970 hai da bundant 11’000 catastrofas da la natira chaschunadas da l'aura u dal clima. Il 2018 eran uschia bunamain 108 milliuns persunas avisadas sin agid umanitar. Tenor il rapport ch'è vegni publitgà oz, al di da la prevenziun da catastrofas, teman experts che la cifra crescha fin l'onn 2030 per il dubel.
Mortas pervi da talas catastrofas èn bundant 2 milliuns persunas dapli ils onns 70. La cifra s'ha però diminuida grazia a megliers sistems da preavertiment. Però il potenzial per meglierar ils sistems saja anc grond en blers pajais scriva il rapport da l' Organisaziun meteorologica mundiala.
Tar las catastrofas tutgan: malauras, setgiras, inundaziuns, temperaturas extremas, bovas ed incendis dal guaud.
Per tadlar curt e cumpact: