text:
Trembel
Il trembel (Populus tremula) è ina spezia da plantas or dal gener da las paplas (Populus).
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tut tenor il lieu da derasaziun cuntanscha il trembel in’autezza da 20, darar da fin 35 meters. En l’Europa Centrala na crescha nagina planta pli spert che las paplas. Questa spezia cuntanscha ina vegliadetgna media da radund 100 onns; la creschientscha è terminada suenter ca. 60 onns. Il bist dal trembel crescha per ordinari a dretg si u mo levamain enclinà. Tar plantas giuvnas è la curuna pauc spessa; pli tard sa sviluppa quella en furma da tgeiel e tar plantas veglias ha quella ina furma radund, bratga e sa cumpona savens da pliras parts. Il trembel furma ina ragisch a pal e sviluppa pli tard fermas ragischs lateralas.
La scorsa (paletscha) da plantas giuvnas è fitg glischa, da colur brin melna e cuverta cun variclas da corc en furma romboida. Tar plantas pli veglias daventa la scorsa grisch stgira ed è cuverta cun sfessas longitudinalas.
Ils brumbels dals fegls èn mellens fin brin stgirs. Il trembel ha feglia plitost radunda cun in moni relativamain lung, il qual è plat da las varts. Perquai sa mova la feglia gia tar il minim vent (da qua er l’expressiun ‹tremblar sc’in trembel / sco feglia da trembel›). Ils fegls èn l’emprim d’in cotschen-arom e mantegnan fin la fin matg in tun cotschnent; l’atun sa colureschan quels mellen aurà.
Il trembel è bichasan, vul dir che las flurs femininas e masculinas cumparan sin plantas separadas. Plantas masculinas portan grossas minas da colur brin grischa, e quai en grond dumber; da mez mars, cur ch’els dattan giu il sem, èn quels melnents, pli tard brins. Suenter esser sfluridas crodan las minas masculinas relativamain svelt da la planta. Las plantas femininas portan minas verdas, d’ina grondezza da 4 sin 0,5 centimeters, cun fegls purtants cotschnents e chavels grischs. Fin mez matg sa schlargian las capslas, uschia che las minas èn cuvertas cun ina launa alva; pauc pli tard porta il vent davent quests sems munids cun fins chavels.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 38, ma er 19 u 57.[1]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tipica planta da glisch na po il trembel betg pli sa regiuvinar en l’atgna sumbriva; perquai sa derasa ella tras il vent (cf. survart). En lieus pauc spess, pia cun pauc sumbriva, pon però sa furmar tras fadetgnas da la ragisch entiras gruppas da bists. Cuntrari al trembel american na sviluppa il trembel europeic en questa furma però betg colonias pli grondas.
Muntada sco planta da pavel[modifitgar | modifitgar il code]
Il trembel è ina da las pli impurtantas plantas da pavel per las spezias da tgirallas che vivan en l’Europa Centrala. Gist las rasulaunas da las tgirallas dal di las pli attractivas e periclitadas il pli ferm vivan sin questa planta. La pli gronda muntada han plantas giuvnas, en furma da chaglia, che creschan sper via ed a l’ur dal guaud. Per motivs da la biodiversitad duess ins desister da runcar talas plantas. Exempels da tgirallas che sa sviluppan sin il trembel èn la vanessa policroma (Nymphalis polychloros), la tgiralla cun cua spartida (Cerura vinula) ed il vesprun cun alas da vaider (Sesia apiformis).[2]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il trembel è derasà en l’Asia dal Vest, Africa dal Nord ed Europa. Sulettamain en il Portugal, la Spagna dal Sid e Sicilia n’è la planta betg da chasa. Il trembel vala sco la spezia da paplas la pli derasada en l’Europa e la pli frequenta en l’Europa Centrala. Daspera creschan qua anc duas autras spezias: il trembel nair (Populus nigra) ed il trembel alv (Populus alba). Perquai ch’il trembel dovra bler glisch, al chatt’ins savens sin surfatschas da tagl cumplet.
La planta crescha en guauds clers, a l’ur da vias e guauds, sin costas crappusas ed en la bostgaglia. A la qualitad dal terren na tschenta il trembel betg autas pretensiuns. Il meglier crescha el sin terrens da sablun e d’arschiglia lucs e frestgs, ritgs da humus e da substanzas nutritivas. La planta crescha tant en lieus cun blera sco er en lieus cun pauca chaltschina. Savens cumpara ella ensemen cun il badugn pendus (Betula pendula) ed il salesch-chaura (Salix caprea).[1]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Medischina resp. medischina alternativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il trembel cuntegna colliaziuns d’acid salicilic. Perquai duai quel avair in effect calmant, retegnair inflammaziuns e sbassar la fevra. Per quest intent sa serv’ins da la scorsa, da la feglia e dals pizs dals chatschs.
Selvicultura[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain da papla è ina materia prima fitg tschertgada. Quel vegn duvrà surtut en plattas da lain cruschà bunmartgadas e levas, sco er en paluttas da dar pingpong, en tgiradents, zulprins ed en blers auters products. Ultra da quai vegn il lain elavurà a palpiri e duvrà sco biomassa per producir energia.
Sco uschenumnà lain termic serva il lain da trembel er per construir palantschieus. Per quest intent vegn el elavurà en ina moda ch’al renda spezialmain resistent.
En l’Europa Centrala, Europa da l’Ost ed Europa dal Nord vegn il trembel savens duvrà sco planta forestala. El vala sco fitg buna planta pioniera e serva ad emplenir surfatschas en guauds existents ubain ad endrizzar guauds pionier. La feglia da trembel è ritga da substanzas nutritivas e sa decumpona tgunsch, uschia che la spezia serva er a meglierar la qualitad dal terren.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 300.
- ↑ Zitterpappel als Schmetterlingsfutterpflanze, sin: floraweb.de, consultà ils 19 da zercladur 2011.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Georg Zauner: Laubbäume Kompaß. Gräfe und Unzer, Minca 1990, ISBN 3-7742-6205-5, p. 16s.
- Stinglwagner, Haseder, Erlbeck: Das Kosmos Wald- und Forstlexikon. Kosmos-Verlag, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-440-10375-3.
- Heiko Bellmann: Der neue Kosmos-Schmetterlingsführer. Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen. 2. ed., Franckh-Kosmos, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-440-11965-5.
- Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Portrait. 7avla ed. extendida, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1.
- Margot Spohn, Marianne Golte-Bechtle: Was blüht denn da? Kosmosverlag, 2005.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Populus tremula L., sin infoflora.ch
- Populus tremula, sin baumkunde.de


c: text/html

text:
Lavurs
Nettegiadras e nettegiaders d’edifizis èn responsabels per il nettegiament, la tgira ed il mantegniment d’edifizis e meds da transport. Els procuran per abitaziuns, biros, locals da vendita, ospitals, fabricas, trams e trens, plazzals, euv. nets ed igienics.
En abitaziuns e biros fan nettegiaders d’edifizis per exempel nettegiaments da mantegniment sco era nettegiaments intermediars e fundamentals u nettegian tarpuns. Els surpiglian er incumbensas da nettegiament pretensiusas che pretendan l’utilisaziun d’apparats e meds spezials. Latiers tutgan per exempel nettegiaments finals suenter la fabricaziun da construcziuns novas e reconstrucziuns, la dischinfecziun professiunala da salas d’operaziun, nettegiaments da fatschadas, allontanar graffitis u cumbatter parasits.
Nettegiaders d’edifizis lavuran cun maschinas ed apparats sco nettegiaders ed ejecturs a pressiun auta, maschinas a rudella, maschinas da lavar si e da tschitschar e maschinas da scuar e da tschitschar, apparats per il nettegiament bletsch, euv. Els utiliseschan correctamain las maschinas, las mantegnan e fan pitschnas reparaturas. Ultra da quai èn els infurmads davart l’utilisaziun da meds da nettegiar, da tgirar e da dischinfectar. Quels èn per part toxics e ston vegnir applitgads a moda professiunala per evitar donns e per betg periclitar umans e l’ambient.
Per mintg’incumbensa erueschan nettegiaders d’edifizis la metoda da nettegiar la pli adattada ed effizienta e calculeschan il temp da lavur. Els tschernan ils apparats, las maschinas, ils guaffens ed il material da diever adattà, determineschan la quantitad e la concentraziun dals meds da nettegiar e mettan a disposiziun meds d’agid eventuals per las lavurs planisadas: auzaders, puntanadas, folia da protecziun, serradas da vias, cabels da prolungaziun, euv. Suenter avair terminà l’incumbensa scrivan els in rapport ed infurmeschan lur schefs.
Durant lur lavur resguardan nettegiaders d’edifizis las prescripziuns davart la segirezza da lavur, la protecziun da la sanadad, l’igiena e la protecziun da l’ambient. Els èn savens sin via e ston adina s’adattar a novs conturns e novas incumbensas e per part era lavurar la saira e durant las fins d’emna. Els lavuran a moda autonoma, conscienziusa ed orientada a la clientella.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 15-9-2010
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da nettegiar
Furmaziun en scola
1 di l’emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- nettegiament, tgira, mantegniment
- segirezza da la lavur, protecziun da la sanadad, protecziun da l’ambient, igiena
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "nettegiader / nettegiadra d’edifizis AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- enclegientscha pratica
- sanadad robusta
- buna constituziun e movibilitad corporala
- naginas allergias (en connex cun products da nettegiar)
- senza sturnizi
- abilitad da lavurar en in team e buna demananza
- plaschair da lavurar en differents lieus
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era da l’Associaziun da las interpresas svizras da nettegiament Allpura (p.ex. curs da chemicalias, cumbat cunter parasits, nettegiament da fatschadas, euv.)
Examen professiunal (EP)
spezialist / spezialista per nettegiar edifizis cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
nettegiader / nettegiadra d’edifizis dipl., manader / manadra Facility Management
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. manader / manadra da gestiun dipl. en Facility Management SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en direcziuns parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en Facility Management
Cundiziuns da lavur
Nettegiaders d’edifizis lavuran en manaschis da nettegiament da differenta grondezza e direcziun. Els han savens temps da lavur irregulars e lavuran era las sairas e las fins d’emna.
Nettegiaders d’edifizis èn persunas professiunalas tschertgadas. Cun ina furmaziun supplementara correspundenta han els bunas schanzas da far carriera.
Ulteriuras infurmaziuns
Allpura Associaziun da las interpresas svizras da nettegiament
Secretariat da curs e d’examens
Tribschenstr. 7
Chascha postala 3065
6002 Lucerna
Tel: 041 368 58 22
URL: www.allpura.ch

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun in avantatg da 1,02 secundas sin il segund plaz gudogna Lara Gut la cursa rapida a la Thuile. L'Austriaca Cornelia Hütter e la Taliana Nadia Fanchini cumpletteschan il podest. Fabienne Suter vegn quarta.Ella manchenta il podest per 0,14 secundas. Corinne Suter vegn suenter sia cupitgada da Garmisch 12avla.
Per Gut èsi la 6avla victoria da questa stagiun. L'Americana Lindsey Vonn è crudada or. Uschia maina Lara Gut er puspè en il classament general cun 13 puncts avantatg sin Lindsey Vonn.
Damaun suonda a La Thuile in'ulteriura cursa rapida; la dumengia lura in Super-G.
RR novitads 14:00


text:
Caner
Caner (nòm uficiàl in italian: Cannero) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 004 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,5 km² e ona densità de popolaziun de 69 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund del Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Brezz de Beder, Germignaga e Lüin). Ultra al center cumünal a gh'è vari fraziun, ciamaa Barbè, Cassin, Cegg, Donegh, Ugiogn, Pian Cassun e Punt. I isul che se tröven denanz al cumün e che hin ciamaa propi Castei de Caner partegnen, irunicament, al teritori de Canöbi.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caner l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Paradòs d'l impicâ
Al “paradòs d'l impicâ”, cgnusû anc cuma 'l “paradòs dl'interugasiòṅ a surpréśa”, 'l è 'n paradòs lògic strulgâ da 'l matemàtig Martin Gardner. A s trata 'd un paradòs ch'al cata rispòsta in di ragiunamènt dla lògica sfumàda.
Descrisiòṅ dal paradòs
Un giùdas al cundàna a mòrt un parśunēr dgénd-ag sōl ch'al sarà impicâ a meśdè 'd un dè dla stmana a vgnir da lunadè a venardè e che par lò a sarà na surpréśa. Al delinquènt al gh pénsa bèṅ sù e al riva a pinsàr ch'al la scamparà faghénd al ragiunamènt descrìt chè 'd sóta.
P'r èsar cupâ 'd venardè al parśunēr al gh'arév 'd ès'r incóra viṿ giuidè dòpmèśdè mo s'a sucidìs un quèl dal gènar a n sarév piò na surpéśa èsar masâ 'l dè dòp (esénd 'l ùltim giōran ch'a gh armàgn), dònca 'l venardè al gh'à da èsar scanślâ. Mo in cla manèra chè 'l ùltim dè bòṅ par l'impicagiòṅ al dvènta 'l giuidè ch'al gh'à da èsar tirâ via anc lò parchè a n sarév piò na surpréśa 'l mercurdè par la stésa pinsàda. Faghénd al stés ragiunamènt a 'l indrē al cundàna 'l è sicûr ad far-la franca mo invéci al vîṅ masâ mercurdè.
Spiegasiòṅ
Tachém c'n al dir ch'al fat ad cuntàr a òṅ ch'a sucedrà un quèl a surpréśa più avànti 'l è bèla ruinàr la surpréśa e al 'l è incóra da piò s'a gh'è pôc dè prima ch'a sucéd al fat. Calculànd al paradòs in na questiòṅ ad prubabilità a s pōl dir séns àtar ch'al fat ch'al masamènt a gh sia subìt al prim dè l'è na surpréśa 'd sicûr parchè al parśunēr al sà ch'l'impigagiòṅ la gh pōl èsar in òṅ di sinc dè a vgnir dònca, s'la gh fus pròpria 'd lunadè, chi lò al n la sa spetàva briśa esénd 'n evènt par lò ch'al gh'iva na prubabilità 'd 1/5. Andànd avànti c'n i dè la surpréśa la gh armàgn sōl fiṅ a mercurdè dla matìna (1/3) parchè bèla da la basōra in avànti al risć 'd èsar masâ al pasa a 1/2 dònca a n è piò 'n fat minga atéś pinsànd a la lògica.


text:
Il motiv per il minus da passagiers è il turissem en Engiadin'Ota. Quai ha il directur dal Bus da Cuira, Alfred Janka, declerà a la conferenza da medias annuala.
Cunquai che pli paucs turists han fatg vacanzas en Engiadin'Ota l'onn 2015 èn era pli paucas persunas idas cun l'Engadin Bus. Uschia han 4,4% damain passagiers duvrà l'Engadin Bus en Engiadin'Ota.
Era a Cuira hai dentant dà in minus dad 1,5%, quai pervi da l'enviern miaivel.
Sguard enavant
Per ils proxims onns ha il cussegl administrativ sviluppà enavant la strategia da l'interpresa. Uschia vul l’interpresa daventar anc pli fitg in'interpresa da servetsch, modernisar sia flotta cun bus pli ecologics e sa sviluppar enavant cun la digitalisaziun.
En quest connex duai quai dar enfin il pli tard il december in nov sistem da direcziun per passagiers. Quels duain vegnir infurmads en temp real sur da partenzas, colliaziuns e retards e quai uschia bain online sco era en ils bus, a las fermativas ed a las staziuns.
Tenor Erwin Rutishauser, il president dal cussegl administrativ, saja il Bus da Cuira era avert da schlargiar ses intschess. Quai surtut sch’i avess da dar ina pussaivladad en la regiun da la Val dal Rain da Cuira.
20 onns Bus da Cuira
L’onn 1995 è l’interpresa vegnida fundada, l’onn 1999 è lura l’Engadin Bus vegnida tiers. Quest onn festivescha l’interpresa ses giubileum da 20 onns, quai tranter auter cun ina campagna da reclama nostalgica.
En il center stattan slogans sco «Dapi 20 onns ta manain nus sch’i plova» e graficas ch’illustreschan quai. Da vesair la campagna èsi tranter auter sin ils bus a Cuira ed en Engiadin'Ota.
RR novitads 12:00


text:
Il Tribunal federal ha sentenzià la cussegliera naziunala da la PCD Kathy Riklin ad in chasti da daners cundiziunà en l’autezza da 10 taxas per di a 380 francs. Il temp d’emprova munta a dus onns.
Tenor il Tribunal federal ha Riklin violà il secret d'uffizi en il cas Mörgeli. Riklin haja dà vinavant in'infurmaziun ad in schurnalist senz’avair ponderà. Quai en connex cun il licenziament da l'ex-cusseglier naziunal Christoph Mörgeli sco directur dal museum medicinal-istoric da l'universitad da Turitg.
RR novitads 20:00


text:
Il runal la Péra è in lieu da sentupada a Trun. Quai mussa era il fatg che var 90% da las 367 acziunarias ed ils acziunaris èn or da la regiun. Suenter 50 onns temp da manaschi na datti dentant betg pli ina concessiun senza sanaziun. Perquai duain vegnir fatg lavurs per 469'000 francs.
Durant la stad 2021 vegnan remplazzads la suga e la cuntrapaisa, il motor e l’entira pilotaziun dal runal. Per che la suga saja stendida correct, ston las pitgas vegnir stuschadas. Quai na sajan betg lavurs nunpussaivlas ed els na quintian era betg cun recurs cunter quest project, di la presidenta dal cussegl d’administraziun Nora Zürcher.
Ponderaziuns per ils proxims 20 onns
Cun las mesiras che vegnan prendidas il mument po il manaschi en questa furma vegnir garantì tecnicamain per ils proxims 20 onns. Ma la gronda problematica è la naiv. E gliez na po nagin influenzar. Ma tenor il cussegl d’administraziun sajan investiziuns en il runal responsablas. Ina da las acziuns planisadas saja da tagliar si la suga veglia e vender las parts per in pretsch simbolic dad in franc, di Nora Zürcher. Uschia possia mintgin contribuir sia part vid il mantegniment d’in lieu da sentupada en vischnanca.


text:
Tl archif dl Istitut él da ciafé de vigni sort de documënc che reverda les valades ladines. Da ciafé él ince fotografies de nüsc paisc, de avenimënc storics, de manifestaziuns y de porsones da plüdadî.
Döt le material é tigní sö te lades y vaines fates aposta por archivié fotografies y de vedli documënc.
Düc i interessá pó gní te biblioteca y chirí sön computer i documënc o les fotografies che pó spo gní consultades o fotocopiades.
Por se ciafé döt cant plü saurí é i schedars ordiná do paisc y do argomënt.
Informaziuns sön documënc y fotografies:


text:
Montecchio Maggiore
Montecchio Maggiore (en vèneto: Montecio Majore) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha 23 651 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de 788 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altavilla Vicentina, Arzignano, Brendola, Castelgomberto, Montebello Vicentino, Montorso Vicentino, Sovizzo, Trissino, Zermeghedo.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ulgiaa (VA)
Ulgiaa, on temp pronunciaa 'me Ulgiò (nom ufizial in italian: Olgiate Olona) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 12 394 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 1 771 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Büsti Gràndi, Castellanza, Fagnan, Gòrla Minor, Marnaa e Solbiaa Olòna.
In Italian al è staa ciamaa pür "Olona" par dù resùn: ul prim al è parchè al sa tröa in la val dal fiüm Ulona; ul segùnt al è par fá mia confüsiùn cunt alter düü paés da la Lumbardia ca i gh'han l'istèss nòmm: vün al sa tröa derent'al Cumasch, l'alter inveci al è intal Lechés.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ulgiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La cursa è lantschada. Ignazio Cassis dal Tessin, Pierre Maudet da Genevra ed Isabelle Moret dal chantun Vad vulan far il sigl en la regenza Svizra. Mo tuts trais èn pauc enconuschents en la Svizra tudestga. Per midar quai ha la partida liberaldemocratica envidà ad in inscunter a Zug. Noss correspundent Adrian Camartin è era stà da la partida.
RTR: Quant grond era l’interess a l’inscunter a Zug?
Adrian Camartin: L’interess era en tutta cas pli gronds che quai che la partida liberaldemocratica da Zug ha spetgà. La sala era fullanada, i han perfin stuì ir per sutgas supplementaras. La fin finala han da quai da 100 persunas, per gronda part commembers da la partida liberaldemocratica, vesì e surtut udì ils dus candidats e la candidata.
Quels trais candidats èn ussa en sasez concurrents. Co era l'atmosfera tranter ils candidats?
Annunzià aveva la moderatura la saira sco inscunter tranter amis. Ella ha era accentuà ch’i na giaja betg per la confruntaziun tranter ils trais candidats. E lez han era mo ditg dal bun da lur collegas da partida. Mo la finala ha mintgin dad els era empruvà da sa differenziar dals auters, da declerar pertge ch’el u ella fiss tuttina il meglier cusseglier federal.
Co è quai sa mussà?
Ignazio Cassis ha accentuà ch’el na saja betg simplamain il candidat tessinais, mabain il represchentant da tut la populaziun da lieunga taliana en Svizra. Ed era sch’el n’ha betg ditg quai explicitamain ha el laschà sentir che la Svizra franzosa na haja questa giada betg il dretg sin in ulteriur sez en la regenza.
Isabelle Moret ha ditg ch’ins na duai tar sia candidatura betg mo vesair ella sco dunna che defendia la represchentanza feminina en la regenza, mabain ch’ins duai era resguardar sias cumpetenzas ed abilitads. Abilitads che sajan impurtantas per ina cussegliera federala.
Pierre Maudet, il cusseglier guvernativ da Genevra, ha accentuà ch’il Cussegl federal dovri ina persuna cun experientschas en l’executiva, ina persuna che na laschia betg manar d’ideologias, mabain saja pronta da far politica pragmatica en l’interess da la Svizra. Ina persuna sco el.
Trais candidats - trais profils. Ha quai uschiglio anc dà differenzas tranter els, per exempel en il stil?
Bain, qua hai schon dà differenzas.
Pierre Maudet, il candidat da Genevra, in um pulit grond, scharmant. Tar el sentiv’ins si‘experientscha sco cusseglier guvernativ. Sia cumparsa, ruassaivel, segirs da quai ch’el raquintava. Jau avevel era l’impressiun ch’el prendi quai inscunter a Zug pulit luc.
Auter la candidata dal chantun Vad, Isabelle Moret. Ella pareva schon in zic gnervusa. Ella n’udiv’ins betg uschè bain en sala. Cunquai era ella era pli pauc preschenta. Tar inqual dumonda avev’jau era l’impressiun ch’ella sa perdeva en ils detagls e na vegniva betg propi sin il punct. Quai po dentant era avair da far cun il fatg ch’ella na discurra betg uschè bain tudestg sco tschels dus candidats.
E lura il Tessinais Ignazio Cassis. Tar el m’a dà en egl ch’el empruvava adina puspè da discurrer direct cun il publicum. El duvrava era il pli bler plaz per discurrer, duvrava ils mauns per declerar. El ha uschia pudì bajegiar si ina colliaziun tar il publicum e pudì transportar ses messadi il meglier.
Tgenin dals trais candidats ha lura persvas il meglier ier saira?
Per mai cleramain Ignazio Cassis. El ha persvadì cun ses pleds, era cumpetents e clars, era cun in zic umor tranteren. Ed el ha era persvadì cun sia cumparsa.
El es dimena era il cler favurit per la successiun da Burkhalter?
Per mai schon. Mo ins na dastga betg emblidar. Betg il pievel ni ils schurnalists elegian il successur ni la successura da Cusseglier federal Didier Burkhalter, mabain il Parlament federal. E là giogan anc auters facturs ina rolla. Facturs che n’han betg adina da far cun la cumpetenza e las qualificaziuns d’in candidat.
RR actualitad 08:00


text:
Vâl d' Èinsa
La Vâl d' Éinsa (Val d'Enza o Valdenza in italiân) l'é 'na vâl 'd interèsi naturaléstich, stôrich e culturêl la se şvilópa lòungh al bacîn dal fióm Éinsa che da l' Apenèin arzân al rîva fín al Po. Al nòm al ruguêrda tóta la valêda mó, in particulêr, al prém trât ind l'Apenèin ed la valêda, pr' al sô carateréstichi specêli de stôria, ed fatûra dal trèin e 'd la natûra divêrs dal restânt trât dal fióm e 'dla valêda, al vîn ciamê, ed sôlit, cun al nòm Êlta Vâl d' Èinsa.
La popolasiòun ed tóta la vâl l'é 'd cîrca 60.000 abitânt.
La Vâl d' Éinsa l'é ind la pêrta vêrs sîra ed la pruvîncia ed Rèz.
I Cmûn arzân ed la Vâl d' Éinsa în:
- Gatâtich - Campéṣen - Sânt'Ilâri - Queriêgh - Muntèc - Bibiân - Sân Pôl - Quâter Castē - Canòsa.
Cunuméia
Luntâna dai cèinter industriêl, a mèza strêda tra Pêrma e Rèz , la preşèinta 'na varietê, a livèl teritoriêl, bèla, in quilébrio (muntâgna, culèina e pianûra) e prudutîva: ed livèl internasionêl l'indóstria metalmecânica e di prodòt fât a mân, sparpagnê e mudêren al setōr artigianêl e di servési, de straordinâria impurtânsa ânca l'agricultûra dóve a spéchen al produsiòun d'êlta qualitê cme al Grâna e al Lambrósch
Geograféia
La Vâl d' Éinsa l'é l' insèm ed dû trât ûn in muntâgna e cl'êter trât in pianûra, tròunch dimòndi divêrs ûn da cl'êter sòt a tânt pûnt ed vésta. La valêda l'é stêda tôta, un pō ed tèimp fà, per sgnêr al cunfîn tr'al pruvînci ed Rèz e Pêrma e per sté mutîv al dō rîvi, cumpâgn per l'êrt, la cultûra, al j uşansi, dialèt e stôria, în divîşi tr'al dō pruvînci e cun còst a drôven 'na gestiòun aministratîva divêrsa ânca se ind al "cumunitê muntâni" a mantînen al pûnt ed relasiòun lochêli per còl che riguêrda al trât comûn ed l'Apenèin. Tra i prê secolêr, i castē 'd la zôna matéldica, al belèsi ed la natûra ed l'êlta vâl, al teritôri al zibés ucaṣiòun interesanti e specialişêdi ânca per şgambinêdi e vîşiti turéstichi.
Turîşem
La Vâl d' Éinsa l'é ûn di pôst ed la pruvîncia ed Rèz ch' al piêş dimòndi a j arzân. Al paeşâg l'é bèl, ed cla dulsèsa ch' la và d'acôrdi cun al carâter 'stès dal bâs e mèdi Apenèin. Mìa nujōş, per i soquânt muntarôt e per i pcòun ed vidûdi che nisûn a se spèta, imblîdi da i prufîl di castē. La trâma dal furtificasiòun matéldichi e di bôregh, che mantînen incòra i sègn di paèiş e dal j architetûri ed savōr medievêl, în mutîv d' arciâm per un turîşem ch' al vîn ânca da luntân. L'é però pió fôrt, ind la bèla stagiòun, l'arciâm dal fióm, ch' l' armâgn, ind l'insèm, pulî e ind l'aspèt naturêl.
Bôregh
Soquânt di pió grôs bôregh as câten ind al trât bâs, mèinter ind la pêrta êlta la zôna l'armâgn cun pôca gînta dóve i bôregh în céch e cêr.
Castē
De spéch stôrich e architetônich în i tânt castē che s'arfân almēno a l'ân 1.000 ed proprietê ed Matélda e 'd quî ed Canòsa. As câten a Rusèina, Canòsa, Sân Pôl e in êter bôregh ed la Vâl.
Cà a tòr
Êtra gèner ed rôca carateréstica ed la Vâl d' Éinsa l'é la Cà a tòr, l'é un furtèin fât in prêda ed fióm, rubóst, cun un curtîl, aqua da un pòs e ch' egh prîven stêr al persòun, i mèz e al bestiâm; sté costrusiòun fât da mûr êlt ed dōga cun dal fnèstri céchi prutèti cun dal frêdi e tòr, che se şlânsen pr' âria só i pió êlt muntarôt lòungh al crinêl ed la valêda, che sègne ancòra incô al vidûdi di bôregh céch nê e chersû atōren a sté rôchi, despès fundêdi in urègin da di sódit Matéldich atōren a l'ân 1.000 e dôp adatêdi per tót al medioēv.
Quèl ed curiōş
In òna dal carateréstichi cà in prêda dal pôst, ch' la s'arfà al 1300, a Selvapiâna, a gh'é stê ed cà per ân, in pió riprèişi, al Petrarca; a gh'é 'na lâpida ch' al arcôrda, la scréta l'arpôrta che Petrarca l'andêva lé a pinsêr, a scréver, fedêl a la venerasiòun ed Laura e a i studi degli antichi. A sèmbra che lé l'âbia scrét dimòndi dal sô poeşéi, tra còsti: Chiare, fresche et dolci acque; l' Éinsa e la só vidûda, cme dét e scrét dal Petrarca 'stès, l'êra per ló 'na grôsa inspirasiòun, cme per eşèimpi quând al s'é bluchê ind la cumpuşisiòun ed lAfrica, un poēma in vêrs in latèin ch' l' îva cumincê tèimp préma mó ch' an gh' l' îva pió cavêda andêr avânti per via di só viâz pr' al mònd. "...Un giorno," l'à scrét al Petrarca in 'na lètra, "salendo per caso una collina al di là del fiume Enza, nel territorio di Reggio, giunto nel luogo che è chiamato Selvapiana, preso dalla sua bellezza, volsi di nuovo la penna verso l' "Africa" che avevo interrotto...". La só cà incô l'é vişitêda e cgnusûda cme al Tempietto del Petrarca. La céca cà l'é stêda fâta a tempièt int al XVIII sècol in memôria ed l'impurtânt Poēta


text: Las Funtaunas da Gion Deplazes èn in'ovra che preschenta en in cumpendi cun documents originals la litteratura rumantscha per adiever da la scola e per mintgin che vul cuntanscher ina survista en questa materia. L'ediziun en quatter toms tematisescha l'istorgia litterara rumantscha dals origins fin als scrivents d'ozendi. Ina curta resumaziun sistematica avra ils singuls chapitels; graficas, chartas geograficas, facsimiles da texts originals e reproducziuns dals frontispizis da cudeschs vegls illustreschan e schluccan a moda significativa la cumposiziun. Divers registers gidan a chattar nums locals e nums da persunas ed ina bibliografia bain elegida renviescha ad ulteriura lectura.


text:
Chombra Superior cun quatter letgs
”Traunter sias agens quatter mirs" il segiurn daventa in plaschair:
L’equipament cumprenda:
Grond letg dubel u dus letgs singuls.
Bogn/duscha cun tualetta, favugn, spievel da cosmetica. Access a l'internet gratuit (Wifi), aua frestga dal Grischun. Tresor, televisiun via cabel cun radio. Scrivania.
Las grondas chombras Superior e la Suita disponan era d’ina frestgera e d’ina maschina da café. A partir da ina dimora da 5 dis, è gratuitamain a disposiziun la cuschinetta integrada.


text:
Merlìn
Merlìn (Merlino in italian) l'è un cumün de de la pruìncia de Lod cun 1 777 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'é stai pruprietà di Cùnt de Merlìn, l'è stai dát da Bernabó Visconti a la só dona Regina della Scala in del 1370. Dal 1647 al 1782 l'é stai pruprietà di Cùnt de Belgioioso.
El sò num forse el vegn da Latin Locum Merle.
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è una cesa dedicada a Sant Stéu martir, restaürada in del 1615; el Palási Carcassola in del la frasión Marsán, del secul XIV-XV. El gh'è anca un santuari.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Merlin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Ligamm de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fiurinsöla
??? (variante non definita??) ???
Fiurinsöla (Fiorenzuola d'Arda in italian) l'e un cumõn italian ad 15.379 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Geugrafia fisicaModifica
TeritoriModifica
Al teritori dal cumõn ad Fiurinsöla l'e tra i cumõn d'la pianüra, in d'la region ad l'a Val d'Arda; l'eta utantadü metar ad sura l'mar. L'e taca i cumõn d'Alsëin, La Cadé, Castél Arcuä, Carpané, Curtmagiùr e Bṡinson. Fiurinsöla l'e al cumõn pü s'e gros d'la pruvincia dopa Piasëinsa.
StoriaModifica
SimbulModifica
StëmmaModifica
RicürensiModifica
Al patròn ad Fiürinsola l'é San Fiürens, e la fësta l'è al 17 Utubar.
Alsëin · Alta Val Tidòun · Altufrèi · Arvargär · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch ·· Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Uton · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn · Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
En l'entira regiun pertutgada dal conflict cun Boko Haram cun ils pajais Nigeria, Niger, Tschad e Camerun saja periclità il provediment da nutriment da 6,3 milliuns persunas, da questas sulet en la Nigeria 4,4 milliuns.
Gia il matg ha l'ONU avertì ch'en la regiun enturn il lai da Tschad dovrian 9,2 milliuns carstgauns
En il nord da la Nigeria vul Boko Haram eriger in uschenumnà «stadi da dieu». Dapi il 2009 han ils terrorists da Boko Haram mazzà en la Nigeria ed ils pajais vischins almain 14'000 persunas. Enturn 2,7 milliuns sajan sin la fugia.
RR novitads 10:00


text:
Il chantadur da «Linkin Park» ha probabel fatg suicidi. Las circumstanzas vegnian anc scleridas. Quai rapportan las autoritads localas. Chester Bennington aveva dapi plirs onns problems d'alcohol e drogas. El è stà in fitg bun ami da Chris Cornell, il chantadur da «Soundgarden» ch'ha dacurt era fatg suicidi.
Linkin Park vala sco ina da las bands da rock contemporanas cun il pli grond success. Cun lur maschaida da hip-hop e metal han els vendì milliuns da albums. Ensemen cun «Limp Bizkit» valan els sco ils pli impurtants represchentants da l'uschenumnà «Nu-Metal».
RR novitads 06:00


text:
Ennetbaden
Ennetbaden (Ännetbade in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 026 abitant e una süperfiss de 2.11 km², e al se tröva a una altitüden de 360 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ennetbaden a l'è tacaa ai cumün de Baden, Freienwil, Oberehrendingen, Obersiggenthal, Wettingen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ennetbaden l'è menziunaa per la prima volta pressapoch in de l'an 1261-64 col nomm de Alio Badin.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Ennetbaden l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Ennetbaden su Wikimedia Commons


text:
L'equipa da la Svizra Centrala ch'è suveran a la testa da la tabella n'ha laschà nagina schanza al HCD. Cun 2 gols en l'emprim terz e 3 gols en il segund terz manava Zug gia suenter bun la mesadad dal gieu cleramain cun 5:0, quai ch'ha gia muntà la decisiun. Curt avant la segunda pausa èsi anc reussì a Chris Egli da scursanir per il HCD al 1:5.
En il davos terz ha l'emprim Magnus Nygren tuc al 2:5. Silsuenter ha Zug fatg tut cler cun dus ulteriurs gols al resultat final da 2:7.
Emprima terrada cunter Zug
Per il HCD, ch'ha stuì vegnir a frida senza intgins giugaders da tschep sco per exempel il capitani e topscorer Andres Ambühl, èsi stà l'emprima terrada encunter Zug en questa stagiun. Ils emprims dus duels aveva Tavau mintgamai gudagnà piz a cup, ina gia cun 3:2 suenter prolungaziun ed ina gia cun 4:3 suenter sajettar penaltis. Questa giada ha il trenader dal HCD, Christian Wohlwend, er laschà giugà blers giugaders giuvens, tranter auter Nino Russo, Jannik Canova , Tim Lutz, Valentin Nussbaumer, Simon Kienzle ed Oliver Heinen – tut giugaders da be 19 e 20 onns.
Equipas da la National League protesteschan
Tut las equipas ch’èn stads la sonda saira en acziun han protestà encunter l’augment da giugaders esters ch’è planisà en la National League. Suenter l’emprim bully han ils giugaders bandunà il glatsch è demonstrà cun divers transparents. «Ils giuvens èn noss avegnir, ils fans nossa pitga principala ed il hockey nossa vita», quai in dals statements. Suenter duas minutas han tut ils gieus puspè cuntinuà.
Questa acziun è vegnida organisada e coordinada dal sindicat dals giugaders SIHPU. Sustegn ha quest sindicat er survegnì da tut ils clubs da fans da las equipas en la National League.


text:
L'uniun Event Team Surselva è enconuschenta en la regiun per organisar festas u sairas da cumpagnia per in e scadin. L'uniun tranter 20 e 30 commembras e commembers, la gronda part enturn 20 fin 25 onns. Vegnids sin l'idea d'organisar in public viewing durant la EM da ballape èn intgins commembers durant ina saira en l'ustaria, declera il cassier da l'uniun, Patric Tuor.
Nus avain pensà ch'in public viewing fiss ina buna chaschun per puspè far marschar insatge.
Sch'ins organisescha actualmain events, èsi dentant er da s'occupar cun il tema coronavirus. Regulaziuns, mascras, distanzas èn tut puncts ch'han occupà ils organisaturs dal public viewing durant las ultimas emnas. Perquai duaja dar in public viewing pitschen, dentant cool, di Patric Tuor. Els hajan la lubientscha da beneventar radund 40 persunas per gieu en lur tenda sin la plazza da glatsch.
La finamira principala da l'uniun è d'organisar in event per in e scadin, nua ch'ins ha finalmain puspè la pussaivladad da vegnir ensemen per avair in bun temp.
Sche pussaivel vegnan tut ils gieus dal campiunadi europeic mussà durant las proximas emnas. Tar mal'aura decidan els dentant spontan, sch'els mussan il gieu u betg.


text:
Lavurs
Construiders da furmas fabritgeschan models, furmas, apparats da producziun, prototips, models da funcziun e models da design tridimensiunals. Quests products vegnan duvrads en l’industria da materia sintetica, da cularias da metal, da tecnica medicinala, en la construcziun da vehichels ed aviuns, en il design da products ed en auters secturs da l’industria. Per l’industria d’elavuraziun da materia sintetica fabritgeschan construiders da furmas las furmas per pressegiadas ad injecziun sco er autras furmas spezialas. Per producents d’elements da culaditsch da metal produceschan els models da cularia e per designras creeschan els prototips a maun da skizzas.
Construidras da furmas construeschan al computer cun programs spezials CAD l’element da construcziun tridimensiunal. Ellas elavuran las datas 3D al computer e fan ils programs da resgiar ch’èn necessaris per la producziun. Uschespert che tut las infurmaziuns per reglar ils indrizs e las maschinas da resgiar èn prontas, cumenzan ellas cun la producziun. Sper las maschinas da resgiar enconuschan las construidras da furmas er auters proceders dirigids dal sistem da CNC per la producziun da prototips.
Construiders da furmas n'enconuschan betg mo las tecnicas da producziun dirigidas dal computer mabain er las tecnicas d’elavuraziun manualas sco resgiar, gizzar, tatgar, glimar, furar, laminar, fresar e storscher. Ultra da quai san els exactamain tge materia sintetica ch'i dovra. Differenta materia sintetica en furma liquida ed insolubla e differents metals èn ils materials da fabricaziun che vegnan duvrads il pli savens.
Construidras da furmas sa spezialiseschan en la segunda part da lur furmaziun almain sin in dals champs d'applicaziun: cularia da construcziun da models, design da construcziun da models, construcziun da furmas cun la tecnica da strair plat, construcziun da models architectonics, construcziun da prototips, rapid prototyping, construcziun da furmas culadas ad injecziun, construcziun da dispositivs, construcziun da furmas a moda da rotaziun, construcziun da furmas a moda da pressar, construcziun da mantels, construcziun d'object, svilup/emprovas/musters, engineering, construcziun da furmas da composit, fabricaziun da parts da composit, fabricaziun d'utensils specifics tenor ils giavischs da la clientella.
Construiders e construidras da furmas guardan da lur atgna segirezza e sanadad. Cun lavurar cun las maschinas resguardan els strictamain las prescripziuns. En contact cun materia privlusa tiran els p.ex. en guants e mettan si egliers da protecziun, tar lavurs cun gronda canera portan els ina protecziun da l’udida. Ultra da quai allontaneschan els il rument a moda correcta e dovran material da construcziun ed energia a moda ecologica.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 30-10-2009 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da construcziun da models u da furmas
Furmaziun en scola
1½ di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- instrucziun da roms construcziun da tocs en elavuraziun
- instrucziun da roms mecanica: basa tecnica, englais tecnic, tecnica da material da fabricaziun e tecnologia, tecnica da dissegn e maschinas, electrotecnica e tecnica da regulaziun, projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
tecnica da fabricaziun manuala, fabricaziun convenziunala cun la maschina, elavuraziun CAM
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentà la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider / construidra da furmas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en quint, geometria e dissegn tecnic
Pretensiuns
- abilitad pregnanta da s’imaginar chaussas en il spazi
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- pensar analitic resp. chapir ils connexs
- talent da dissegn (dissegn tecnic e dissegn a maun liber)
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- abilitad da sa concentrar, pazienza e perseveranza
- bun dun receptiv
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da SWISS FORM ed autras associaziuns professiunalas
Examen professiunal (EP)
spezialist / spezialista da process cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra en l’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist / tecnicista dipl. SSS construcziun da maschinas, tecnicist / tecnicista dipl SSS construcziun en metal
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en design da products e d’industria, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Construiders da furmas lavuran surtut en manaschis da construcziun da models ed en cularias, latiers sa tracti da firmas pitschnas e mesaunas. Els han la pussaivladad da sa spezialisar en differentas direcziuns, p.ex. sco constructur, programmader CAD/CAM u fresader CAM.
Construiders da furmas han bunas schanzas sin la fiera da lavur, cunquai ch’els èn disads tras lur furmaziun extendida da lavurar cun different material, da manevrar differentas maschinas e da schliar incumbensas cumplexas.
Ulteriuras infurmaziuns
SWISS FORM – Verband Schweiz. Modellbaubetriebe
Sekretariat
6210 Sursee
Tel: 041 926 07 89
URL: www.swiss-form.ch


text:
Mintga tgaun che vegn tenius sil territori dalla vischnaunca ed ei pli vegls che treis meins, sto vegnir annunziaus tier la vischnaunca Lumnezia. L'annunzia sa vegnir fatga persunalmein al spurtegl ni per e-mail sut info@lumnezia.ch. Per l'annunzia duvrein nus la numera d'identificaziun (ID) dil tgaun. Quella numera survegnis Vus entras il veterinari suenter ch'il microchip ei vegnius implantaus. Nus vegnin a registrar Vus sco possessur da tgaun ella banca da datas Amicus. Silsuenter retschevis Vus per posta ni per e-mail vies login per Amicus.
La taglia da tgauns per igl emprem tgaun munta a CHF 50.00. Per mintga ulteriur tgaun el medem tenercasa munta la taglia a CHF 100.00.
Deliberai dalla taglia da tgauns ein:
- Tgauns da polizia
- Tgauns da lavinas
- Tgauns per persunas senza udida
- Tgauns da saung


text:
Una dla prioriteies dl’atività dla grupa de lëur “ëi y ëiles” ie l se dé ju cun la jënt de tëmp de nosta pluania. Na grupa de volunteres urganisea ativiteies de devertimënt y passatëmp per nosta jënt de tëmp cun l fin de nvië a uni ora dala vita de uni di per passé n bel domesdì deberieda, te cumpania.
La ancuntedes per la jënt de tëmp uni segondo mierculdi domesdì da utober nchin de mei ie per trueps n mumënt per rué adum y chësc da plu de 30 ani nca. Piton juesc, ginastiga, descuscion, liejer dant, urazion, café y mo auter.
Sëuraprò vëniel mo metù a ji chësta manifestazions:
UTOBER Prima ancunteda „Mittwochsrunde“ – Pelegrinasc per duta la jënt de tëmp
NUVEMBER Jita de mez n dì cun n cëif ciaut
DEZEMBER Festa de S. Miculau – Festa da Nadel per duc i „senioren“ te Cësa de Cultura
FAURÈ‘ Festa de Carnescià
MERZ Festejé l cumplì di ani
AURIL Festa de Pasca per duc i „senioren“ te Cësa de Cultura
MEI Festa de l‘ oma
JUNI Jita da d’ansciuda per duc i „senioren“.
La ancuntedes de miërculdi y l’autra ativitëies vën pitedes a duta la jënt de tëmp.
Pra la grupa de lëur fesc pea:
N valguna mprescions dla ativiteies per la jënt de tëmp


text:
Cloro
El clòro l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Cl. El g'ha nömer atòmich 17, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de clòro el g'ha didisèt prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.
A temperadüra e presiù stàndard el clòro el se prezènta come 'n gas, coi àtomi ligàcc a du a du (fùrma diatòmica), che g'ha culùr vért che tìra al zalt, dò ólte e mèza piö gréf de l'ària. L'è vilinùs fés e 'l g'ha 'n udùr che stoféga.
Enséma al sodio el fùrma la molécola del sal de cuzìna (cloruro de sodio: NaCl), e 'n chèsta fùrma l'è cunusìt zamò de l'antichità (alméno a pàrter del 3000 prìma del Signùr).


text:
Carpian
Carpian (Carpiano in italian) l'è on comun de 3.145 abitant in provincia de Milan.
L'è on paes piscinin de la bassa milanesa, in del center del Parch Agricol Sud Milan, del qual l'è vun di comun pussee estes (17,22 km²).
Carpian el se troeuva a domà 19 chilòmeter de distanza del capploeugh e al confin con la Provincia de Pavia (Bascapè, Landrian e Sizian).
Grazie a questa soa posizion strategica, Carpian la faseva part d'on contad ciamaa Terre communes inter Mediolanum, Papiam et Landam, consideraa quasi indipendent e de nissun. In quei zonn chì gh'è staa di event grand compagn de la Battaglia de Marignan (Melegnan) del 1515, i sconter tra Comun e 'l Barbarossa e tra i Torrian e i Viscont.
I primm insediament uman de la bassa milanesa hinn de la fin de l'edà del ferr. Giamò in del VI secol prima de Crist el territori l'era dominaa di Etrusch e di Gai, che hann fondaa i città de Milan e de Melegnan e hann daa el nomm al Lamber.
I cassinnModifega
Oltra ai tre frazion de Draghett, Francolin e Ortighee, a Carpian gh'è ona motta de cassinn:
- Cassina Arcagnagh
- Cassina Zunigh
- Cassina Castell
- Cassina Belvedè
- Cassina Brusada
- Cassina Calnagh
- Cassina Fain
- Cassina Liberia
- Cassina Longora
- Cassina Cà Matta
- Cassina Muraja
- Cassina Noeuva
- Cassina Ortighee
- Cassina Poiagh
Tutt quei cassinn là fonzionen anca al dì d'incoeu. On temp inoltra esisteven anca i cassinn Francolin, Maian, Molin Beolchina, Torcc e Cozzolan.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Carpian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Re
Re (dal latin: rex, ma reculegabil al sanscrit raja) l'è la parola druvada in lumbard e olter lenguv rumanz (presempi al talian e al furlan) per indicà un titul nubiliar del suvran mas'c. Al curispundent feminil l'è regina, anca se in certi cas ben rar gh'è staa di donn che i henn staa curunaa cun al titul de re, cume presempi Edviga de la Pulonia. Olter derivaa del latin rex i henn druvaa int olter lenguv rumanz: (franzes: roi, spagnöl: rey, purtughes, catalan e ucitan: rei).
Int la gerarchia di titul nubiliar, in certi cas quel de re al pö vess suta dumà a quel d'imperadur, e di völt anca so suburdinaa. Tant munarchij de l'Europa i gh'han la so urigen int l'investidüra da part de l'imperadur int al periud de l'età de mezz, anca se de suvent l'era dumà di furmalità.


text:
Il midament dal clima è in fatg. I vegn adina pli chaud, e quai, sin l'entir mund. Il november 2016 ha l’Uffizi federal d’ambient communitgà che la midada dal clima po era avair in pli grond effect sin il guaud en Svizra. Il cunfin dal guaud s'auza per almain 500 meters. Quai mida d'ina vart il purtret dal guaud Grischun, po dentant era donnegiar noss guaud da protecziun. Tge pudain nus far per avair ina buna protecziun? Il Minisguard declera.
Lexicon G Guaud
L’Uffizi federal d’ambient ha communitgà che la midada dal clima po avair in pli grond effect sin il guaud en Svizra. Il cunfin dal guaud s'auza per almain 500 meters. Quai mida d'ina vart il purtret dal guaud Grischun, po dentant era donnegiar noss guaud da protecziun.
cl


text:
Tenor la renfatscha da Pult scumondia Lebrument als schurnalists da la Somedia d’esser critics envers la candidatura dal Grischun per gieus olimpics 2026. Lebrument sez di che quai saja legitim da far «in tschert sqitsch». Ed er ils critichers hajan survegnì en sias gasettas ina vusch per lur commentaris.
L'impurtant è che l’independenza interna da la redacziun e la libertad da pressa interna vegnan mantegnidas.
Tenor il Cussegl svizzer da la pressa na saja quai betg problemati,c sche Lebrument di ad in u l'auter schefredactur tge ch'el legess gugent, dentant be uschè ditg sco la redacziun restia independenta ed haja sezza il davos pled en chapitel tge ch'ella publitgescha e tge betg.
Debatta publica
Jon Pult ha envidà ad ina dispita publica, Hanspeter Lebrument ha acceptà.
La mesemna saira èn il politicher da la PS, Jon Pult e l'editur da la Somedia, Hansepter Lebrument sa duellads en in duel public. Quai en la chasa Somedia a Cuira. Bun 1 ura han els discutà, filosofà ed era sa dispità davart gieus olimpics en il Grischun. Igl è stà ina discussiun cun bler emoziuns ed omadus èn propi s'engaschads per lur opiniun.
Preistorgia
Ils 06-10 aveva Hanspeter Lebrument envidà represchentants da las 7 vischnancas nua ch’i dess gieus olimpics per discutar ed infurmar davart ils gieus olimpics en Grischun. Per rapportar ha el dentant be envidà ils agens schurnalists. Tenor Lebrument n'era quai betg ina conferenza da medias, mabain in'infurmaziun organisada sin iniziativa privata.


text:
Las vischnancas grischunas n'èn en l'avegnir betg pli responsablas per las annunzias da persunas dischoccupadas tar l'assicuranza u tar il RAV - il center regiunal per intermediaziun da lavur. La raschun è che la Confederaziun vul introducir l'annunzia electronica.
Fin ussa stuevan persunas dischoccupadas s'annunziar persunalmain tar lur vischnanca da domicil. Quai sin il pli tard l'emprim di ch'ellas dovran indemnisaziuns da dischoccupads. Da nov succeda l'annunzia tar ils RAVs, u cun sa preschentar persunalmain u sin via electronica.
La regenza grischuna ha tramess en consultaziun la revisiun da la lescha ch'i dovra per far las midadas.
RR novitads 12:00


text:
Onex (GE)
Onex a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.84 km² e in del Lui 2013 al gh'eva una popolazion de 18000 abitant.
El cumün de Onex al se tröva a una altitüden de 427 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bernex, Confignon, Lancy, Plan-les-Ouates, Vernier. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Demografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Mapèl
Mapèl l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che l'se tróa a 11 km de Bèrghem e a 255 méter söl mar. L'è 'n de l'ólta pianüra de l’Ìzola bergamàsca, a i pè e a mesdé del Cat. El cunfìna coi cümü de Imbìer, Barsana, Bunàt Sura, Brembat de Sura, Palasàch, Put San Piéro, Prezès, Sóta 'l Mut, Téren. El gh'à 6 815 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
Ol paìs vècc de Mapèl l' à conservàt quàze del töt l'aspèt medioevàl d'öna ólta co i stràde strécie, i cà 'n préda e i tùr che öna ólta i éra sèt; gh'éra pò ach ü fosàt 'ntùren al paìs che l'è restàt apéna apéna in "Contràda di Fòse" come l'insègna pò ach ol nòm de la contràda.
I fà part del cümü de Mapèl pò i bórgh de Piàna, Ultrìga e Prezàt 'ndóe l'è nasìt in del 1025 ol Sant Albèrt de Prezàt.
Sariulì[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per Mapèl i pasa 'l Durt, 'l Bülighèt, che l' fenés in del Durt pròpe in del teritòre de Mapèl e la Bülìga e 'l Córen che 'l fenés in de la Bülìga apéna sóta la éla del Gröm. Fò sùra l'è stacc iscàt ü canàl scolmadùr che quàndo gh'è la piéna l' ciàpa i àque del Durt a mùt del paìs e i a böta amò tùrna in del Durt, però a mesdé de Mapèl, isé che 'l paìs 'l vègne piö alagàt.
Strade e ferovìe[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol teritòre cümünàl de Mapèl l'è traesàt fò da:
- la Strada Statàl n° 342 mèi cognusìda col nòm de Briantéa che la à da Bèrghem a Còm e Varés,
- la ferovìa Bèrghem - Lèch.
Céze e santöàre[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Mapèl gh'è 'l Madóna de Prada che se la festègia l'òt de Setèmber, menimà la parochiàl l'è dedicàda a San Michél Arcàngel e la se tróa sura 'l paìs sö 'n d'öna còsta del Cat pogiàda pròpe sura al Durt.
Gh'è pò la cezìna mediéala e töta 'n préda de San Bartulumì.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
La éla del Gröm del sécol XVIII che co i sò giardì la se tróa a sira del bórgh de Mapèl e a mut de Ultrìga sö ü gröm de tèra métit tra la Bülìga a sira e 'l Córen a matina che de lé póch i se 'ncontra apèna a mesdé de la éla.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'evulusiù del nömer de abitàncc l'è ilüstràda 'ndèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tar las APUC/KESB, las autoritads per la protecziun da l’uffant e da creschids, na dettia nagins problems fundamentals. Quai è la conclusiun dal Cussegl federal en in rapport. El vul però sclerir co che las APUC/KESB pudessan integrar meglier autras persunas che stattan datiers. Per exempel tats e tattas. Sclerir vul il Cussegl federal era sch’i dovria reglas pli precisas per ir enturn cun annunzias che inditgeschan in privel per uffants.
Cunzunt da la dretga vegnan las APUC/KESB adina puspè crititgadas per reagir memia svelt e ferm sin uschè numnadas annunzias da periclitaziun e da prender mesiras exageradas.
RR actualitad 17:00
Incumbensa da la APUC
La APUC ha l'incumbensa da proteger cun mesiras adequatas persunas cun in basegn da protecziun e d'assistenza sco er d'organisar agid per questas persunas en il sectur persunal e finanzial/administrativ u en la correspundenza giuridica, sche la famiglia u purschidas da sustegn voluntaras na pon betg prestar quest agid en moda suffizienta. (APUC GR)


text:
Trainspotting
Trainspotting (id.) 'l è 'n film dramàtic ingléś dal 1996 ad Danny Boyle trat da 'l rumànś umònim 'd Irvine Welsh at tri an prima. 'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 49śum Fèstival ad Cannes.
'L è custâ un migliòṅ e mèś ad sterlìni purtànd pò a cà stanta-dū migliòṅ ad dòlar.
La paròla Trainspotting 'l è 'l gudiōl ad tgnir 'd òć i trên ch'i pàsan par tiràr śò i nùmar ad matrìcula.
Sunt
Mark Renton (Ewan McGregor), dit Rent, 'l è 'n ragàs scuséś ch'al viṿ a Edinbûrg. Al pasa 'l sò tèmp a rubàr, insém a 'l sò amìg Daniel Murphy (Ewen Bremner), dit Spud, e ad far-as 'd eruìna. In di sò valōr i n gh'èṅ minga i putèṅ e i bèṅ materiài. Al fà grup cun 'n àtar drugâ pódag, Simon Williamson (Jonny Lee Miller), dit Sick Boy, òṅ fisâ par Sean Connery. I èṅ sò amìg anc Thomas Lawrence (Kevin McKidd), dit Tommy, unèst e sćèt, e Francis Begbie (Robert Carlyle), un laśaròṅ imbariagòs ch'al léva 'l maṅ da spés.
Un dè Mark al decìd ad métar da na band la dròga e 'l al fà insém a Sick Boy. Tommy in cal méntar al s pòrta a cà la sò muróśa Lizzie (Pauline Lynch) par gusàr-'s-la guardànd un filmâ pòran girâ sèg ma quànd al mét sù la caséta al véd sōl i gòi dla nasiunàla scuséśa parchè Mark 'l iva scambiâ i nàstar. Tommy al créd 'd avér dâ indrē la caséta in videutéca ma la Lizzie la n la tōś minga tant bèṅ e la 'l mòla. Anc par Spud al ròbi i n vaṅ minga da 'l vèrs giùst parchè la nòt in dua al gh'iva da purtàr-'s a lèt la sò ragàsa, dòp siē stmani sénsa far-al, al s imbariàga e al s indurménsa subìt. Mark invéci al gh la cava a far na ciuladìna cun la Diane (Kelly Macdonald) ma pò al vèṅ a savér che lē la n gh'à briśa daśdòt an. Lò al vrév a n védar-la piò ma lē la n è mia 'd acòrd sèg e la gh diś che se lò al s in và, lē l'andrà a cuntàr incòsa a la pulisìa.
Dimóndi śò, Sick Boy, Mark, Spud e Tommy i càsc'n incóra in dal mónd dl'eruìna.


text:
Sonsè è imposanta. Ella è quasi 2 meters gronda e sch'ella chamina encunter alura vegnan ins avant pitschen. Dentant anc pli imposantas che Sonsè e sias sur 20 collegas ch'èn era pli sensiblas. Ils chamels vulan simplamain vegnir charsinads di lur possessur Kamel Ben Salem ch'è oriund da la Tunesia e viva dapi dapli che 20 onns en Svizra.
Chamels èn fitg sensibels animals. Sch'els èn permalads alura na guardan els in temp betg pli sin mai.
Ils chamels sajan fitg fidaivels animals, di il pur da chamels. I sajan era fitg sensibels. Sch'el stoppia per exempel far ina squitta, sche lura po quai dar ch'ils chamels èn permalads e na guardian per plirs dis betg pli sin el.
Num è program
Gia da pitschen ensi ha Kamel Ben Salem gì da far cun chamels. El è creschi si en la Sahara da Tunesia en ina famiglia da beduins - el è in nomad. Gia ses bab e ses tat eran possessurs da chamels. Kamel Ben Salem enconuscheva mintga singul chamel perfin mo vi dal pass en il sablun. Era haja el emprendì da communitgar cun ils animals che vegnan era numnadas «ils bastiments da la Sahara». Ils chamels possian far var 35 differents tuns, e mintgin haja in autra significaziun, di Kamel.
Cura ch'jau era pitschen ed era en la tenda sut la cuverta ed in chamel fascheva ina canera alura na stueva jau betg ir a guardar. Jau aud tge ch'è capità.
Las ragischs da Kamel Ben Salem èn en la Sahara, ma dachasa è el en Svizra. Per far ina punt cun sias duas identitads ha el decis da dar a tut ils chamels in num cun «S»: per la Svizra e per la Sahara.
En congual cun ils chamels en la Sahara en mes chamels turitgais in pau maldisads. Els èn daventads in zic memmas.
Qua hajan ils chamels tut en abundanza betg sco en la Sahara. Ma che ses chamels èn maldisads, qua saja sia culpa di el cun in surrir. El dettia adina in pau dapli da magliar: ina carotta dapli, in zic fain dapli ni in zic paun dapli.
Mia famiglia ed ils chamels, quai è il medem, qua na fatsch jau nagina differenza. Els èn in mes sang.
Ses num saja program di Kamel Ben Salem e svelt sa mussa quai en il discurs cun el, ch'ils chamels èn per el dapli che mo animals.
Sch'i na va betg bain cun mai alura discur jau in mument cun Sonsè, in cun Sultana e cun ils auters chamels. Suenter sun jau in nov uman.
Cun ils chamels possia el emblidar ils problems. I saja in pau sco ina terapia. Però era per ils chamels saja Kamel Ben Salem dapli sco be il possessur.
Jau sun il chamel il pli aut. Quai sto esser uschè, uschiglio va nagut.
Quai sa mussa cura ch'el in pèr dis davent. Cura ch'el turna puspè fetschian ils chamels tut ils pussaivels tuns e siglian si e giu dal plaschair. Kamel ed ils chamels, ina amicizia tut speziala.
Latg da chamel
L’emprim dultschin e cun tragutter salà. Ma uschiglio na sa differenziescha il latg da chamel betg grond dal latg da vatgas tge che pertutga il gust. Dentant tge che pertutga per exempel ils vitamins ha il latg da chamel in avantatg envers il latg da vatgas di il pur da chamels Kamel Ben Salem. 6-8 giadas dapli vitamin C haja il latg chamel, tiers vegn ch'il latg n'ha nagin grass ed è senza lactosa. Perquai è il latg fitg adattà per persunas che na cumportan lactosa, ma era diabetichers prefereschan il latg di il pur. Ma tant saun ch'il latg è, tant rar è il latg. Ils chamels da Kamel Ben Salem dattan maximal 6 liters latg a di. En tut l’Europa na dettian ils chamels dapli latg di el. En l’Arabia saja quai auter. La dettian ils chamels fin a 20 liters latg al di.
Mulscher chamels saja fitg delicat perquai ch'ils chamels en fitg sensibels. Sco emprim sto il pitschen tschitschar fin cura ch'il latg cumenza a vegnir e lura pir va quai a mulscher ils chamels.
Sch'i capita insatge durant il mulscher, per exempel sch'il chamel tira in sigl, lura na dat ella subito nagin latg pli. Era poi dar ch'in chamel na dat per in mais nagin latg.
Sch’ins ha lura ina giada il latg, lura è quel fitg buns, di Kamel Ben Salem. El sez na baiva betg mintga di latg, ma sch'el baiva lura gist 2 fin 3 liters en ina e tiers mangia el datlas. Cun quai n'haja el nagina said e fom pli l'entir di.
Kamel Ben Salem venda il latg da ses chamels. Il mument vegn il latg adina pli populars ed el sto importar latg per che tut ses clients survegnan lura era propi in latg chamel che gusta sco emprim dultschin e suenter salà.
RR actualitad 12:00
Vais vus savì...
- In chamel po baiver 130 liters ova en ina giada. Cun quels surviva el fin 1 mais.
- Cun magliar producescha in chamel sez fin ad 80 liters aua.
- Chamel è il num da famiglia. Il dromedar ha in goba ed il tamberl dus.
- In chamel sa daventar fin a 2.50 grond e vegn fin a 40 onns vegl.
- Chamels cumportan temperaturas extremas da -35°enfin +45°.


text:
Büchel ha scrit il venderdi ina brev als spirituals da l'uvestgieu da Son Gagl. El di che umans e lur relaziuns na dastgian betg vegnir reducids sin lur sexualitad. Plinavant regorda el che quai che nus savain oz da l'omosexualitad sco disposiziun e betg sco orientaziun sexuala elegida voluntarmain, n'era gnanc enconuschent dal temp da la Bibla.
A chaschun dad in forum en Germania aveva Huonder cità avant in’emna passaschas ord la bibla e ditg tranter auter, che l’omosexualitad vegnia chastiada cun la mort.
RR Novitads 15:00


text:
La Val dal Rain grischuna cun Cuira sco center duai er vinavant esser il center economic dal Grischun. Ils accents sajan qua da metter sin l'industria orientada vers il futur e purschiders da servetschs. A questa conclusiun vegn il forum economic grischun en ses rapport cun il num cun dubel senn «Alptraum».
Il Grischun sa chatta en ina greva situaziun economica. Quai per ina pervia da la gronda distanza tar ils centers d'economia sco Turitg ni Basilea. Vitiers pateschan surtut las valladas da la depopulaziun.
Trais spazis d'aglomeraziun
Analisond las pussaivladads e ressursas dal chantun propona il forum economic da promover trais spazis d'aglomeraziun cun centers regiunals: numnadamain Cuira, Tavau/Claustra ed Engiadin'Ota. En quels lieus duai dar in stil da vita urban sco en la Svizra Bassa. Ils centers da quels lieus duain esser colliads en futur meglier che uss.
Dasperas duai dar intgins lieus cun in'infrastructura turistica sviluppada. Pervi da mancanza da populaziun e funcziun da center regiunal duain quels lieus betg porscher tut ils servetschs ch'i dovra per la vita quotidiana, sco per exempel uffizi da posta, banca, scolas etc. Il dumber da lieus da skis per exempel vegn uschia tendenzialmain a sa diminuir.
Sche nus vulain tegnair las valladas, lura stuain nus empruvar da tegnair ils centers en questas.
Ils ulteriurs lieus duain en emprima lingia esser lieus per abitar. Quels vegnan en futur mo anc ad avair a disposiziun paucs servetschs. Cunquai che blers da quest lieus vegnan a vegnir duvrads mo sco segund lieu d'abitar, vegnan els a sumegliar a vitgets da primarans.
Schlargiar purschida da furmaziun
Grazia ad ina purschida da furmaziun schlargiada sin il stgalim terziar ed attractivas plazzas da lavur, duai vegnir evità che giuvenils bandunan il Grischun. En il medem mument duain novas furmas da lavur e d'abitar sco er ina meglra mobilitad attrair famiglias giuvnas en il Grischun.
RR actualitad 12:00


text:
La maioritad da deputadas e deputads è da l’avis ch’i dovra dapli spezialists d'informatica sin la fiera da lavur – gist en vista a las sfidas digitalas che spetgan. Perquai è vegnì francà en la lescha la pussaivladad da manar scolas medias d'informatica. Il Cussegl Grond ha decidì: Scolas medias pon manar ina scola d'informatica. L'argument principal per quella decisiun: Il Grischun sto esser pront per la digitalisaziun e dovra experts sin il sectur d'IT.
Ils adversaris han argumentà adumbatten che las scolas medias cumbattian gia ussa cun paucs scolars – e quai na midia betg cun ina scola media d’informatica. Plinavant fiss ina tala scolaziun concurrenza per l’emprendissadi d’informatica.
Ultra da quai prevesa la lescha da nov ina segirezza d’urgenza, quai vul dir: Sche las scolas medias privatas vegnan en misergias finanzialas, po il chantun gidar cun la scola. En la votaziun finala ha ina gronda maioritad dals deputads sustegnì la revisiun totala da la lescha. Gida quella dentant propi er da schliar ils pli gronds problems da las scolas medias?
Ils scolars mancan
Pader Pirmin, anteriur rectur dal gimnasi claustral da Mustér, ha tadlà davent da la tribuna cun attenziun la debatta davart la revisiun totala da las scolas medias. Il grond problem da las scolas medias en Grischun saja la demografia, la mancanza da scolars, e quella na vegnian ins betg da schliar cun ina lescha. Impurtant saja dentant che la lescha laschia a las scolas medias privatas la pussaivladad dad agir economicamain.
RR novitads 18:00


text:
Corpora
Tel chèder del projet TALES sul tratament automatich del lengaz ladin, metù a jir del 1999 en colaborazion co l’Istituto per la ricerca scientifica e tecnologica (IRST) de Trent, l’é stat metù ensema regoetes organiches de tesć ladins per standard e ti idiomes de val.
I corpora che se pel consultèr chiò (fascian, gherdener, badiot e ampezan) tol ite en dut presciapech 6.500.000 paroles. I tesć cernui cour n trat de temp che va da l’800 enscin anchecondì, per la maor pèrt aboncont se trata de tesć scric te la seconda metà del XX sécol. Per arsegurèr n bon balanzament anter la desvaliva sorts, l’é stat metù ite tant tesć leterères (prosa, poejìa, teater, memorialistica, tesć sul folclor e la usanzes, libres de orazion), che tesć no leterères (tesć giuridics e aministratives, formulères, tesć de informazion giornalistica, avisc e inserac, tesć de divulgazion scientifica e culturèla, tesć de scola).
Te chest moment l corpus fascian l’é a n livel de elaborazion più fon: sia struturazion corespon a na classificazion prezisa, che dèsc per vigni test na lingia de informazions (data, origin, sort testuèla, autor e c.i.), e la permet de spezifichèr la enrescida dò na serie de criteries stabilii dantfora.
I corpora pel esser consulté tras l concordancer, n strument lurà fora aposta e che se ouc dantdaldut al linguist e a duc chi che studia l ladin; de gra a chest strument se pel analisèr i tesć chierian concordanzes, colocazions e frequenzes te la modalità KWIC (Keyword In Context, che vel dir che la parola che vegn chierì la vegn moscèda te sie contest).


text:
Sa dasdar la damaun baud perquai ch'ella ha gia curt suenter las set las emprimas sesidas na para la Cussegliera federala Viola Amherd betg a far vess. Frestga e cun egls alerts dat ella pled e fatg da ses emprims mais en la regenza. Ella haja gust da la nov'incumbensa. Vid ina chaussa haja ella dentant schon stuì s’endisar, tradescha ella. «Il pli fitg sa midada è l’agenda. Davent da las set la damaun enfin las set u las otg la saira sun jau planisada. Trasora inscunters, sesidas ed uschia vinavant. Natiralmain er che jau hai pli pauc temp liber. Dentant sch’ins aspirescha per in tal post quint’ins cun quai e sa ch’i vegn a dar midaments.»
Aviuns da cumbat sut la marella
Dapi trais mais è ella la scheffa dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. Ina da las grondas sfidas il mument: La cumpra da novs aviuns da cumbat e d'in sistem per proteger la Svizra d’attatgas ord l'aria. In project che gia Cusseglier federal Guy Parmelin ha gì instradà. I ha perquai fatg surstar ch'ella ha, curt suenter ch'ella ha surprendì il VBS, instradà in'examinaziun da l’entir project. Na sa fida ella betg da la lavur da ses antecessur? Quai fiss in’interpretaziun faussa, di Amherd. «In bun fundament è gia fatg. Per quai èsi dentant fitg impurtant da ma far in agen maletg. E perquai hai jau dà a Claude Nicolier l’incumbensa d’examinar il rapport ch’è avant maun e da dar in segund parairi. Jau sun mirvegliusa tge ch’el vegn a dir.»
L’emprim astronaut svizzer duai pia procurar per scleriment. Fatg saja dentant che la Svizra dovria novs aviuns da cumbat e ch’i valia suenter il naufragi cun il Gripen quella giada da persvader la populaziun. «Per proteger il spazi aviatic dovri tant aviuns da cumbat sco era ina defensiun terra-aria. E sch’ins vul garantir la protecziun na pon ins betg far auter che cumprar quests aviuns.»
Svizra è segira
En general e cumpareglià cun auters pajais saja la Svizra dentant in pajais fitg segir, di Amherd. Quai era grazia las bunas structuras. Cler saja dentant era ch'i na dettia era tar nus nagina garanzia per quella segirtad. Betg il davos perquai ch'il terrorissem ha era puspè fitgà pe en l'Europa, admonescha Amherd. «Nus avain gist vis quai en Nova Zelanda. In pajais ch’è enfin ussa stà schanegià, paschaivel. Là è capità in attentat. Perquai stuain nus adina esser attents, sustegnair las structuras da segirtad che nus avain, per ch’ins è pinà sche insatge schabegia.»
Betg sutvalitar na dastgian ins dentant ils privels en il mund virtual. Tut la segirtad da cyber saja in tema fitg impurtant. Dasper il terrorissem ina da las grondas smanatschas. «En il VBS han ins gia fatg bler ils ultims onns. Ma qua avain nus anc potenzial, qua stuain nus anc daventar pli ferms.»
Promover las dunnas en l'armada
Fitg a cor stettia ad ella la promoziun da las dunnas en l’armada. Qua dettia anc grond potenzial di ella. Gnanc in pertschient da tut il persunal sajan dunnas. Quai saja fitg pauc. «Qua hai jau dà in mandat per ch’ins elavuria concepts co ins vul augmentar questa procentuala. Qua essan nus anc vida lavurar.»
Lavur detg avunda pia per la nova magistrata. Malgrà quai veglia ella mirar da betg tralaschar il sport, cunzunt betg l'ir cun skis, in da ses hobis preferids. Quest enviern saja ella anc ida pulit savens cun skis. «Igl è stat in bellezza enviern, praticamain mintga fin d’emna bell’aura. Era las vacanzas da Nadal hai jau nizzegià per ir cun skis. Cumpareglià cun ils ultims onns n’è quai betg stà gronda differenza.»
Ma il futur vegnan quellas chaschuns da simplamain giudair ina fin d'emna senza termins ed obligaziuns ad esser scartas. Quai sa era la Cussegliera federala Viola Amherd. Sco anteriura presidenta da la citad da Brig enconuschia ella dentant quella situaziun e possia era ir enturn cun quella.
RR actualitad 07:00


text:
Còlegh
Còlich ò anca Còlech (nom ufizial in italian Colico) l'è on comun de la Provincia de Lecch, sitüaa al confin con quella de Còmm. El gh'ha 7 724 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 35,3 km² e ona densità de 219 ab./km².
Se troeuva vers la fin del Lagh de Còmm e l'è tacaa ai comun de Delebi (SO), Domas (CO), Dongh (CO), Dòr, Gera (CO), Gravedona (CO), Muss (CO), Pagnoeune, Pianell (CO), Pianted (SO), Tremenech e Vercana (CO). A l'è gemellada cont el comun todesch de Wolfegg, in del Baden-Württemberg.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oltra a vess in scima al Lagh de Còmm, Còlich la se troeuva al pont d'inconter di strad important, che colleghen Milan e la Brianza cont el Lagh de Còmm, el Pass del Spluga e la Val Ciavena (e donca con la maggior part de la Provincia de Sondri). El paes a l'è dominaa de voeuna di Prealp pussee important e imponent, el Mont Legnon (2609 meter).
I duu cors d'acqua principai de Còlich a hinn l'Inganna e 'l Perlin. Là vesin ghe passa anca la prima part del fiumm Adda, che poeu el finiss in del lagh e che la fa de confin con la Provincia de Còmm.
De vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fortificazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fòrt Montegg: fòrt militar ancamò intregh (l'unich in Italia) faa sù duranta la Prima Guerra Mondial a difesa del confin Italia-Svizzera, per evità el ris'c che i Imperi Centrai invadessen el Stat elvetich per poeu entrà in Italia (come aveven giamò faa cont el neutral Belgi per taccà la Francia). Per come hinn andaa i avveniment de la guerra 1915-1918, quell fòrt chì l'è mai staa dopraa. L'unica voeulta che l'ha sbaraa di colp a l'è staa a la fin de la Segonda Guerra Mondial, quand di partisan che l'aveven occupaa hann dopraa on cannon contra ona colònna de todesch che eren dree a retiràss. Dòpo la guerra a l'è staa on depòsit de arm e poeu l'è staa ceduu al demani pubblich.
- Fòrt Fuentes: fòrt costruii del tra 'l 1603 e 'l 1606 del governador spagnoeu de Milan, el Cont Fuentes, a difesa del Ducaa contra i Grison e la Francia. A l'è staa dopraa per quistion important domà tre voeult: in del 1706 (assediaa di Austriech duranta la Guerra de Succession Spagnoeula), in del 1733 (assediaa di Spagnoeu e di Piemontes duranta la Guerra de Succession Polacca) e in del 1746 (assediaa di Spagnoeu duranta la Guerra de Succession Austriaca). L'è staa faa trà giò del Napoleon, ma gh'hinn ancamò de vedè i sò ruin.
L'Abbadia de Piona[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fra i pussee famos monument romanigh de la Lombardia, l'Abbadia de Piona, storicament collegada a quella de Vallaa, i quaj ruin hinn visitabil a pòcch chilòmeter del paes, in direzion de Morbegn, la representa vun di compless conventuaj pussee suggestiv, sia per la bellezza de l'ambient natural, sia per la presenza de testimonianz artistich rilevant assee.
La gesa, fada sù in de la medà del XI secol, ma giamò ampliada cent ann dòpo, al presenta ona fasciada a gabana, cont ona finestra granda central a tutt sest. L'interno l'è costituii de on'unega navada. A l'entrada troeuvom duu leon in marmor reggent ciaschedun di acquasantin, ma che in origin gh'aveven de sostegnì ona colònna ò on pulpit. De interess notevol a l'è anca el ciclo pittòrich, che l'è del XIII secol, present in su l'absid: in del center se troeuva la figura granda del Crist che 'l sostegn on liber dervii, cont intorna i simboi di quatter evangelista, menter sòtta hinn dipingiuu i Dodes Apòstoi, dividuu in duu grupp.
De dree a l'edifizi de la gesa se troeuven i ruin de on'absid de origin altomedieval, de la qual la destinazion originaria la se sa nò. El campanil de foeura, in sul fianch a nòrd, a l'è inveci del XVIII secol. A destra de la fasciada se riva, a travers on portal ad arch sguzz, al ciòster, del XIII secol: longh el perimeter del cortil corren quaranta e vun colònn e quatter pilaster de marmor, i capitei di quai, finement decoraa con disegn de foeuj, fior e animai, sostegnen on pian de sora con gier in còtt e in fass in marmor bianch, ross e negher.
A l'entrada del ciòster se troeuva on fresch che 'l fa vedè l'apparizion del Crist a la Madònna, menter sora a l'ingress del pòrtich che 'l pòrta a la gesa el gh'è on bust de Gesù. Sòtta al pòrtich, taccaa a la gesa, se troeuva on lunari frescaa in d'on moeud sempliz e quas popolar, element decorativ singolar, che l'è de on'epoca precedent a la costruzion del ciòster e che in origin a l'era locaa foeura de la gesa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Còlegh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Engiadinais valurus, mungias ignorantas, mieurs alpinas e perfin draguns, l’ovra da Durich Chiampell fa reviver il Grischun dal 16avel tschientaner en tut sia varietad. A partir dad uss po mintgin e mintgina leger sias istorgias. Sia Raetiae Alpestris Topografica Descriptio è finalmain accessibla.
Gia il titel Raetiae Alpestris Topografica Descriptio, lascha supponer ch’i sa tracta qua dad in’ovra plitost cumplitgada. L’impressiun è giustifitgada. Quai ch’il preditgant e refurmatur Durich Chiampell aveva scrit en il 16avel tschientaner ha fatg rumpatesta a generaziuns dad istorichers ed istoricras.
Suenter 448 onns finalmain edida
Uschia èsi er stà per il team enturn l’istoricher ed elavuratur principal Florian Hitz. Per transcriver, translatar e commentar la Descriptio latina da Chiampell han els duvrà 12 onns:
La difficultad da quest latin era che Chiampell era in autur fitg ambiziunà. El vuleva scriver en stil virtuus ed ha construì frasas difficilas e cumplitgadas. Da translatar quellas en tudestg era ina sfida.
Ed uss è l’ovra monumentala finalmain edida. Pagina per pagina datti l’original latin e gist daspera la traducziun tudestga. Trais toms en bordeaux, argient e marin. 5 kilograms istorgia grischuna, che onureschan mintga curuna da cudeschs.
La Marella da la «Vox muris Alpini arguta» ed autras mirveglias
Essas prontas e pronts, fatg las cofras? Cun la Marella pudais Vus far in viadi enavos en il temp – enavos en il mund mirveglius dal 16avel tschientaner, che la descriptio revelescha.
Quel mund è bler main lungurus sco quai ch’i tuna prima vista: Igl è in mund sgiaglià cun muntanellas, muntognas e draguns, ma er Engiadinais valurus, in latin cumplitgà e mungias putgantas. Nossa guida da viadi en quest mund famigliar e tuttina ester è Florian Hitz, l’istoricher ed elavuratur da l’ediziun nova – nossa maschina da temp: la descriptio da Chiampell.
In’onur per mintga cudeschera bain dotada
Dentant betg be, di Cordula Seger, manadra da l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura IKG:
Igl è vairamain ina chaussa fitg captivanta e grazia ad ina traducziun tudestga fitg bella e fluida er in plaschair da leger. Grazia ad in register san ins tscherner precis quel chavazzin, ch’interessa. Sajan quai urs, muntanellas u lieus preferids – ins sa platga exactamain là, ins sa s’approfundar e quai va ad ir a mintgin uschia – ins legia simplamain vinavant.
La descriptio vala sco ovra da referenza per l'istorgia grischuna. Sco patrimoni cultural ha ella bullà la vista sin il Grischun enfin al di dad oz. Ses cuntegn era bain enconuschent, ma il text original savevan leger u perfin chapir be ils profis. L'ediziun da l'IKG è l'emprima ediziun integrala tenor l'original.
Chiampell n'ha betg pudì edir sia Descriptio
Il refurmatur e preditgant Durich Chiampell ha scrit trais onns vid sia Descriptio. Quella avess stuì far part ad in’ovra pli gronda da tut la Confederaziun. Ses incumbensader, il teolog turitgais Josias Simler, è dentant mort, avant ch’el ha pudì finir questa survista. Chiampell è restà inedì – il Bundstag da las Trais Lias, la regenza grischuna da quella giada, era massa spargnusa per edir l’ovra monumentala da 650 paginas.
La Vita e cretta davart Chiampell e «Patria mea dulcissima»
Co che Vus sco lectura u lectur da quest artitgel savais gia, sa spievla en la «Raetiae alpestris topographica descriptio» il Grischun dal 16avel tschientaner.
A tgi che sfeglia la transcripziun e traducziun, sa mussa dentant betg be in panopticum da muntognas, chastels e perfin draguns, ma er las ideas e perspectivas da l’autur Chiampell. Durich Chiampell era bain umanist ed istoriograf, ma en emprima lingia in refurmatur ardent.
Perquai resplendian las lingias da sia ovra maxima betg be sia patria geografica, ma er sia patria spiertala, quinta l’elavuratur Florian Hitz a la Vita e cretta. Sias impressiuns chattais vus sut quest link.
Ma ils scienzads – ed oz il di er las scienzadas – en Grischun han adina puspè s’occupà da la descripziun da las Alps reticas da Chiampell. Ed uschia vala quella sco emprima gronda ovra da l’istorgia grischuna e Chiampell sco bab da l’istorgia grischuna.
Chiampell [Campell], Durich (lbiografia tenor LIR)
* ca. 1510 a Susch, † ca. 1582 a Tschlin. Figl da Caspar (Chasper), guerrier ed aderent da la Refurma. ∞ 1) Serena (n. Hug?), 2) NN (n. Bisaz?). Div. variantas da num: Duri(s)ch Ch(i)ampel, tud. Ulrich Campell. Studis nunenconuschents, instrucziun da lat. tar Philipp Gallicius, preditgant e refurmatur. C. ha predegià en numerusas vischnancas grischunas, o.t. en l'Engiadina, nua ch'el ha proclamà la cretta refurmada. Il battaisem d'urgenza, accumplì a sia figlia tras il bab, ha manà a la Disputaziun da religiun a Susch (1537) ch'è stada impurtanta per la refurmaziun en l'Engiadina. C. ha cumbattì, ens. cun auters refurmaturs grischuns, las allianzas mercenarias ed è vegnì implitgà pliras giadas en conflicts politics. Intimà dal teolog turitgais Josias Simler, ha el redigì suenter il 1570 per incumbensa da la Confed. la part grischuna da la descripziun dal pajais, publitgada pir en il 19. tsch. en ils dus toms «Raetiae alpestris topographica descriptio» (1573, tud. 1851, rum. 1884) e «Historia Raetica» (tud. 1851). Omaduas descripziuns manifestan in viv confess a la structura democratica dal Stadi da las Trais Lias e surtut a la lingua e cultura rum. sco era ina tenuta defensiva visavi influenzas dal tudestg. Il 1562 è cumparì ses «Ün cudesch da psalms» (576 p.) cun chanzuns spiritualas ed in catechissem – l'emprim text scrit en vallader. Daspera ha el translatà dramas biblics ch'èn vegnids represchentads a Susch: «Giuditta e Holofern» (1554), l'emprim gieu religius en vallader, e «Joseph, figl d'Israel» (1564). L'operusitad da C. en la baselgia da S. Regula a Cuira (1570-74) è stada da curta durada causa las circumstanzas politicas e sias enconuschientschas manglusas dal tudestg. L'ultim decenni da sia vita ha C. passentà a Tschlin en l'Engiadina Bassa, nua ch'el ha terminà sias ovras en latin.


text:
Lesa
Lesa (inscì anca in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 275 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 182 ab./km².
Tra i cumün nuvares che se tröven in sül Lagh Magiur, Lesa l'è quel püssee setentriunal. De fat Lesa la cunfina cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Belgiraa, Bruvel Campugnin e Stresa) e cun quela de Vares (cumün de Ispra e Ranch).
Persunalità ligaa a Lesa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El scritur Lissander Manzun, che cun la sua segunda miee Teresa Borri Stampa el gh'aveva chì una vila.
- El pitur milanes Siro Penagini (1882-1952), che 'l gh'aveva chì el sò stüdi e che chì l'è mort.
- El pitur Amerigo Leber (?-1905), che gh'è mort anca lü.
- El patriota e senatur milanes Giulio Carcano (1812-1882).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ir en l'exteriur a cumprar en duai daventar main attractiv. Per cuntanscher quai vul il parlament reducir il cunfin liber da la taglia sin plivalur. Actualmain èsi uschia ch'ins sto pajar taglia sin plivalur pir sch'ins cumpra en l'exteriur rauba per dapli che 300 francs per persuna e di. En l'avegnir duai questa limita vegnir sbassada sin 50 francs. Suenter il Cussegl naziunal ha uss er il Cussegl dals chantuns prendì ina decisiun en questa direcziun.
Turissem da cumpra Parlament vul che cumpras a l'exteriur èn main attractivas
RTR novitads 17:00 ; SDA / Selina Chistell


text:
Firmas ch’èn vegnidas en Svizra e ch’han profità da levgiaments da taglia, han per gronda part creà plazzas da lavur persistentas. Quai resulta d'in rapport da la Controlla federala da finanzas ch'ha prendì sut la marella ils levgiaments da taglia dals ultims 20 onns.
Las plazzas sajan er restadas, cura che las firmas han stuì pajar la taglia cumplaina. Bleras firmas fissan però er vegnidas senza levgiaments. Dus terzs da las plazzas da lavur fissan pia en mintga cas vegnidas stgaffidas – scriva la Controlla federala da finanzas.
Entant profiteschan surtut firmas svizras
Per carmalar interpresas da l'exteriur en Svizra, survegnan mintg'onn tranter 30 e 90 firmas tals levgiaments da taglia. Pervi da quels levgiaments èn idas a perder tenor il rapport radund 12 milliardas entradas da taglia a la Confederaziun durant il 2007 fin 2016.
Il rapport mussa dentant er che l'instrument per carmalar interpresas da l'exteriur en Svizra è vegnì duvrà pli pauc savens ils ultims 10 onns. Vitiers vegn ch'il focus da l'instrument è sa midà: Actualmain profiteschan surtut interpresas svizras dals levgiaments da taglia. I va uss numnadamain per mantegnair plazzas da lavur en regiuns perifericas.


text:
Igl è gia bunamain tradiziun: Trais giadas entaifer ils ultims tschintg onns hai dà il medem final en la Cuppa Grischuna da ballape: Schluein Glion encunter Valposchiavo Calcio. Quai na saja betg ina mala bilantscha per in pitschen club sco Valposchiavo manegia Michele Bongulielmi. El è giugader da mez ma l’ultim temp ha el giugà pervia da mancanza da giugaders sco defensur.
Bilantscha uliva
L’emprim final tranter ils dus clubs aveva Schluein Glion gudagnà, l’ultim dentant Valposchiavo. La bilantscha è pia uliva. Gudagnar la Cuppa Grischuna è per Bongulielmi ina gronda finamira persunala, mo quai saja era ina gronda finamira dal club. Astgar giugar in final saja adina insatge fitg emoziunal.
En in sulet gieu è tut pussaivel
Schluein Glion che dat en la segunda liga saja disà da dar en in ritmus pli aut che Valposchiavo che gioga en la terza liga. Ma en in singul gieu saja tut pussaivel. Els vegnian en mintga cas a dar tut per pudair prender la trofea da la Cuppa Grischuna en il Puschlav empermetta Michele Bongulielmi.
RR actualitad 08:00


text:
Claudio Cadonau è naschì e creschì si a Turitg. Sco quai che ses num tradescha dentant, ha il hockeyan ragischs a Vuorz en Surselva. Claudio Cadonau ha emprendì l’amulain da hockey en l’organisaziun dals ZSC Lions e cun l’equipa da Turitg ha il defensur era festegià ses pli gronds success.
L’onn 2008 è el vegnì campiun svizzer cun ils ZSC Lions ed in onn suenter ha Cadonau era gudagnà la Champions Hockey League cun il «Zett» – quella giada anc cun Sean Simpson a la banda, cun Ari Sulander en il gol e cun Matthias Seger sco ina da las pitgas impurtantas da l’equipa.
Suenter ils emprims success il pass en liga B
Cun il titel da campiun svizzer e da la Champions Hockey League ha Claudio Cadonau giugà l’emprim tar ils GCK Lions, suenter era tar Thurgau e Langenthal en la liga naziunala B. Sin la stagiun 2013/2014 è il defensur dentant puspè turnà en liga naziunala A tar Bienna. L’emprima stagiun puspè enavos en la meglra liga da hockey en Svizra è dentant stada greva. Bienna ha stuì ir sur la qualificaziun da la liga per restar en la pli auta liga.
Da Langnau tar il EV Zug
Ils davos dus onns ha Claudio Cadonau giugà tar Langnau. Il defensur cun ragischs en Surselva ha dà tut las partidas en il dress da Langnau. La stagiun passada era partidas da playoff. Quest onn avess l’equipa stuì ir en ils playouts.
Pervia dal coronavirus è la stagiun dentant ida a fin dad in di sin l’auter e Claudio Cadonau na ha gnanca pudì prender cumià da ses anteriurs collegas d’equipa. In a revair datti lura sche tut va bain il settember, cura ch'il nov campiunadi da hockey cumenza puspè e cura ch'il defensur po turnar en il dress da l'EV Zug en la halla da glatsch «Ilfis» a Langnau.


text:
Ils 30 da november 2019 èn bunamain 1'000 commembers da la Cooperaziun d'alp Kerns sa radunads en la Dosenhalle per persequitar la tratga da la sort per las alps en la Sursilvania. Mintga 12 onns vegnan las 38 alps da la cooperaziun da Kerns repartidas a novs fittaders. Cunquai ch’i dat 76 bains purils ch’èn s’annunziads per las alps, vegn tratg la sort per tractar tuts tuttina.
La sort decida davart l’existenza
Tenor Markus Durrer, il chau d’alp, vai per ina surfatscha da 1'900 hectaras, nua ch’il muvel po pavlar durant la stad. La qualitad dals prads varieschia fitg ed uschia saja l’interess per in alp fitg different. Uschia fetschian part tar ina sort fin 40 persunas è tar autras sulettamain in bain puril. Quels che gudognan hajan lura il dretg da laschar pavlar il muvel là per 12 onns fin la proxima occurrenza.
Naginas buccas nauschas
Quels che na survegnian dentant nagina alp stoppian tut tenor diminuir lur muvel per fin 25%. E quai tut, perquai ch’ins ha gì disfortuna. Markus Durrer di dentant ch’i na dettia naginas buccas nauschas, cunquai che l'usit da trair la sort saja acceptà dals purs. Il trair la sort succeda gia 3 onns avant ch’ils novs fittaders possian metter il muvel sin l’alp. Uschia hajan ils vegls fittaders avunda temp per sa reorganisar.
RTR actualitad 12:00


text:
La Svizra duai cumprar novs aviuns da cumbat per maximalmain 6 milliardas francs. Da quest avis è il Cussegl dals chantuns. Cun gronda maioritad ha el approvà la proposta dal Cussegl federal.
En princip n’era la fatschenta betg contestada. Bain vulevan ils socialdemocrats refusar la fatschenta al Cussegl federal, per che quel integreschia era la cumpra dal nov sistem da defensiun da l’aria dal terren anora. Ina maioritad è dentant suandada il Cussegl federal, da tractar questa fatschenta da duas milliardas francs dapersai.
Differenza cun il Cussegl federal
Per discussiuns ha procurà la cumpart da fatschentas, ch’ils furniturs esters ston cumpensar cun incumbensas dadas en Svizra. Il Cussegl dals chantuns vul ina cumpensaziun cumplaina, e betg sco proponì dal Cussegl federal sulet ina tala da 60%.
3 regiuns duain profitar
Da las incumbensas da cumpensaziun duain las regiuns profitar tenor ina clav da repartiziun, ha decis il Cussegl dals chantuns. La Svizra tudestga duai survegnir 65% da las incumbensas, la Svizra franzosa 35% e la Svizra taliana 5%.
RR novitads 11:00


text:
A Semmering en l'Austria ha Shiffrin gudagnà avant la Slovaca Petra Vlhova e la Svizra Wendy Holdener. Lezza è stada la pli sperta en il segund percurs. Shiffrin rumpa cun quai in record ed ha anc fermà sia posiziun en la cuppa mundiala. Cun il slalom ha ella gudagnà sia 15avla cursa da la cuppa mundiala en in onn – quai n'ha anc nagin um e nagina dunna dumagnà.
La segunda Svizra che ha fatg puncts è Aline Danioth. Ella è vegnida 15avla. Charlotte Chable è crudada or en il segund percurs.
RR novitads 15:00


text:
Ils chantuns duain restar responsabels per las linguas da scola. La regenza grischuna ha prendì posiziun tar la proposta co midar la lescha da linguas da la Confederaziun. Da las trais variantas proponidas sustegn la regenza quella che lascha las pli grondas libertads als chantuns.
Varianta 3 +
Ultra da quai vul la regenza grischuna pudair porscher als scolars dal stgalim superiur ina terza lingua naziunala sco rom facultativ. Uschia vul la regenza rinforzar il rumantsch ed il talian.
La raschun per la midada en la lescha da linguas è che singuls chantuns mettan en dumonda ina segunda lingua naziunala sin stgalim primar.
La varianta 3 cuntegn in artitgel cun il text: L'instrucziun en in segund liunguatg naziunal cumenza en la scola primara e dura enfin la fin dal temp da scola obligatoric.


text:
- Il tribunal da la Communitad europeica fraina l'UE. Parts da la cunvenga da commerzi liber cun il Singapur dovrian il consentiment dals stadis commembers.
- Da princip stoppian tut ils parlaments naziunals ratifitgar cunvegnas da commerzi cumplexas.
L’UE na duai betg concluder sulettamain cunvegnas da commerzi internaziunalas cumplitgadas. En in’expertisa ha il tribunal europeic fatg via per in dretg da veto dals singuls stadis commembers.
La cumissiun da l’UE era da l’avis che mo il parlament da l’UE e las regenzas dals stadis commembers stoppian approvar talas cunvegnas, dentant betg ils parlaments naziunals. Questa valitaziun dal tribunal europeic vala sco cas da precedenza.
L’onn passà aveva la cunvegna da commerzi liber cun il Canada – CETA – bunamain fatg naufragi pervi da la resistenza da la Vallonia en Belgia.
RR novitads 14:00


text:
Enconuschent è Frischknecht cunzunt vegnì il 1976 cura ch’el ha ensemen cun auters activists da l’uschenumnà 'Manifest democratic' scuvert l’archiv dal politicher da la PLD, Ernst Cincera. Lez aveva spiunà sistematicamain la sanestra en Svizra.
Frischknecht sco autur
Success ha Jürg Frischknecht er gì cun plirs cudeschs. Tranter auter 'Die unheimlichen Patrioten' il 1979 ni 'Rechte Seilschaften' il 1998. Duas ovras nua che Frischknecht ha analisà la scena dretga ordaifer las partidas tradiziunalas.
Il 1994 è Frischknecht vegnì undrà cun il Premi Frischhof da la fundaziun cunter rassissem e antisemitissem.
Amatur da las muntognas
In'autra sparta da lavur dal schurnalist eran ils guids da viagiar ch'el ha scrit ensemen cun sia dunna Ursula Bauer. Là ha Frischknecht cumbinà sia passiun per ils culms cun l'ambiziun schurnalistica d'intervegnir e sustegnair temas da la politica d'ambient.
RR novitads 06:00


text:
Contignü prinzipal
Impressum - Privacy
Cun si presënza tla rë (web) ulëssa l Cunsëi provinziel de Südtirol ti pité ai zitadins dla Provinzia, ma nce ai vijitadëures che vën da oradecà nfurmazions de utl sun l parlamënt provinziel.
Editëur
Cunsëi provinziel de Südtirol
Plaza Silvius Magnago 6
I - 39100 Bulsan
Tel.: ++39 0471 946 111
Fax.: ++39 0471 946 011
Email: info@landtag-bz.org
PEC: Zertifizierte E-Mail-Adresse
Realisazion
Südtiroler Informatik AG
Streda Siemens 29
I-39100 Bulsan
Fotografies di/dla cunselieres
Oskar Verant Business Fotografie
Streda Goethe 26
I-39100 Bulsan
Deguna respunsabltà
L Cunsëi provinziel de Südtirol mët a despusizion nfurmazions sun i organs, i cumëmbri ti gremiums y sun si lëur se tulan dant che les sibe atueles y avisa. Scebën che l vën metù verda dassënn, ne n’iel nia mesun de sëurantò la respunsabltà che la nfurmazions sibe for drëtes. Per l cuntenut dla plates cunliedes tres "link" respuend mé si aministradëures.
Per pudëi pité n servisc internet for miëur prions bel de nes fé prupostes y nes dé mpulsc, per pudëi miuré nosta plates tla rë for deplù aldò de Vosc bujëns.
Prupostes prëibel a: edv@landtag-bz.org
Links al Cunsëi provinziel y a si servijes
Duc i zitadins y duta la firmes possa, sce i l uel, mëter ite sun si plates ternet cunliamënc (links) ala plates y ai servijes dl Cunsëi provinziel, sce l vën tenì ite chësta cundizions:
- l link gëura na plata nueva che n possa mudé tla grandëza coche n miena, te chëla che l vën mustrà su la rissa cun l'adres,
- l cunliamënt muessa mustré su na plata ntiera y no mé na pert dl cuntenut,
- l test de cunliamënt, muessa dé sëura avisa de chi che ie la plata cunlieda,
- plates dl Cunsëi provinziel, o pertes de chëstes, ne daussa te degun cajo unì metudes ite te frames o plates furestes.
Comunicazion sun la scunanza di dac persunei aldò dl art. 13 dl Regulamënt generel sun la scunanza di dac persunei (DSGVO EU - GDPR) 2016/679
Cun chësta comunicazion vëniel fat al savëi coche i dac persunei abinei adum sun la plata internet vën laurei ora, cun ce fins, a ce manieres y coche i vën aministrei n generel.
Respunsabl dl’elaburazion y dërc dla persona tucheda:
L respunsabl dl’elaburazion ie l Cunsëi provinziel de Südtirol cun si sënta tla plaza Silvius Magnago 6, a 39100 Bulsan (BZ). Pudëis Ve fé inant pra l respunsabl dl’elaburazion (tres l’adres e-mail privacy@landtag-bz.org) per damandé la nfurmazions che ëis de bujën, nce per fé valëi Vosc dërc, coche i ie udui dant tla despusizions de lege (ruvé permez ai dac, i straiché, i cumedé y limitazions ala elaburazion di dac).
Per chësc fin iel unì numinà n nciarià per la scunanza di dac persunei che ie l dut. Andrea Avanzo, che n possa cuntaté tres l’adres e-mail a.avanzo@inquiria.it . Pudëis nce Ve fé inant pra l’autorità de cuntrol sce minëis che Vosc dac sibe unii tratei te na maniera contra la lege o nia adateda.
Elaburazion di dac:
La plata internet dl Cunsëi provinziel de Südtirol ne laurerà mei ora, zënza che la persona tucheda debe pro, dac persunei che fej pert de catgories particuleres (art. 9 dl DSGVO EU – GDPR: cundizions de sanità, minonghes politiches, orientamënt sessuel y n.i.) o dac sun cundanes penales o straufonghes (art. 10 dl DSGVO EU – GDPR), ora che sce l ie da garat la cundizions giuridiches spezifiches per l’elaburazion.
Fins dla elaburazion di dac:
Chësta plata internet ie fata acioche n ti cële y n posse se nfurmé. L ie de bujën dé ite dac personei (inuem, cuinuem, adres, adres e-mail y n.i.) per pudëi se nuzé de nosc abunamënt e-mail n cont dla comunicazions stampa, per pudëi cumedé nfurmazions o canche n uel se lascé nuté su per pudëi ti fé na vijita al Cunsëi provinziel.
Tres la plata internet dl Cunsëi provinziel iel nce mesun, tres links, de ruvé sun plates internet de istituzions cunliedes al Cunsëi, coche per ejëmpl autoriteies de garanzia o cuntrol. N valgunes de chësta plates ie unides njeniedes ite acioche n ti cële (p.ej. l Cunsëi di chemuns, organ de valutazion, cumité provinziel per la comunicazions). Te d’autres possen dé ite dac, pe. ej. per tò su cuntat o per fé online na cuntestazion. (defendura zivica, cunsulënta per la valivanza dla oportuniteies, garant per la nfanzia y la junëza).
Sun chësta plata internet iel na pert ududa dant per i jëuni: “jugend.landtag”-“consiglio.giovani”, ulache i jëuni possa ti fé, tres n formuler de cuntat, dumandes avisa (che ne vën nia bele dant tl FAQ) al presidënt dl Cunsëi provinzel. Tres l formuler de cuntat vëniel abinà adum dac persunei. Sun la medema plata iel na sezion de juesc ulache i jëuni possa mëter ala proa si savëi n cont dla autonomia de Südtirol y n generel sun dut cie che à da nfé cun l Cunsëi provinziel. Al jugadëur ti vëniel damandà n valgun dac sun la persona y la lista di miëures vën metuda sun plata internet.
Per duc chisc fins iel de bujën che i dac vënie metui a despusizion. Sce chisc dac ne vën nia mandei ne n’iel nia mesun mëter a jì cie che n se damanda o n damanda do.
Ntan la vijites dla tlasses de scola possel unì fat fotos che possa unì adurvedes per de plu fins (p. ej. sun chësta plata internet, sun la zaites da uni di, o sun i social networks). L cunsëns per l’elaburazion de chisc dac vën aministrà tl mumënt che la vijita vën apusteda, danter l assessëur provinziel cumpetënt y la scola. Per cie che à da nfé cun i cookies, lijëde preibel la diretives spezifiches sun l argumënt “cookie”.
Manieres dla elaburazion di dac:
Duc i dac abinei adum vën laurei ora sun papier, tla forma eletronica y urganisei a na maniera da garantì n livel aut de segurëza di dac.
Tenì su di dac:
I dac vën tenii su per l tëmp che ie de bujën per respuender ala dumanda fata o la ncëria giapeda, tenian cont dla despusizions de lege sun i tëmps n cont dl tenì su i dac y documënc.
Comunicazion de Vosc dac i dac a d’autri:
Vosc dac ne vën nia dac inant (cun dé inant iel minà uni forma de comunicazion a persones nia determinedes). I possa unì dac inant a:
- nciariei aposta che à da fé l’elaburazion di dac;
- partner dedora, che vën numinei sciche respunabli per l’elaburazion di dac persunei (art. 28 der Verordnung DSGVO EU – GDPR).
Davia che chësta persones tol pert al’atività dl respunsabl per i dac persunei iel de ublianza ti dé inant i dac per pudëi fé l servisc; sce i ne n’unissa nia dac inant, ne fossel nia mesun mëter a jì l servisc fat ora.
Dé inant i dac:
I dac abinei adum sun chësta plata internet ne vën a deguna maniera dac inant o comunichei a Stac che ne fej nia pert dla Union europeica.
Sistems cun dezijions automatisedes:
Per finé via Ve fajons mo al savëi che Vosc dac ne vën nia metui ite te sistems cun dezijions automatisedes.


text:
Durant sia vita professiunala ha Paula Jacomet lavurà en plirs biros d'architectura e tar la tgira da monuments dal chantun Grischun. Jacomet surpiglia l'uffizi dad Andreas Pfister che terminescha ses engaschi tar la vischnanca da Tujetsch.
Surselva Tujetsch ha chattà nova manadra d'uffizi da construcziun
Paula Jacomet-Deplazes daventa nova manadra. Ella surpiglia quest post davent dal prim d'avust. Ella ha 43 onns ed abitescha cun sia famiglia a Sedrun. Ella è dessignadra da construcziun auta ed ha fatg la maturitad da mastergn a Cuira.


text:
L'auto da posta è sa fermà a la fermada St. Antönierrank. Cura ch'el ha vulì cuntinuar ses viadi è vegnì encunter in camiun. Il decurs exact da l'accident vegn anc examinà. I ha dà ina collisiun da la vart. En tut eran en l'auto da posta 21 passagiers. «Gist pervi da questa classa da scola era l'auto da posta occupà extraordinariamain bain per quest temp», ha ditg il schef da pichet da la polizia da la citad da Cuira, Thomas John.
Vid ils dus vehichels hai dà gronds donns, uschia John. L'auto da posta ha pudì charrar davent, il camiun ha stuì vegnir transportà davent. Durant las lavurs da salvament e rumida è la via stada charrabla mo sin in vial.
RR novitads 15:00