c: text/html

text:
Revoluzzion Colturala
La Revoluzzion Colturala a l'è stada un event de la storia chinesa durada del 1966 al 1976, a la mort de Mao Zedong, con l'obietiv de confermà el comunismo e toeu via i element tradizzionai e capitalista e de meter ancamò Mao al center dopo del falliment del Gran Salt per Inanz, che l'ha menad a 'na famina e al perder de poder per Mao.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su Rivoluzione culturale
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Rivoluzione culturale

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Per la Svizra èsi impurtant che nus essan represchentads en il gremi dal IIHF», quai di Raeto Raffainer ch'è vegni tschernì en l’emprim scrutini en il gremi, l'uschenumnà council da la Federaziun Internaziunala da hockey. Suenter ch'il president Renè Fasel ha dà giu il presidi da la Federaziun Internaziunala da hockey suenter 24 onns, vuleva Swiss Ice hockey puspè in represchentant svizzer en quest gremi. Uschia han ins decidi da proponer Reato Raffainer sco nov candidat, e Raffainer è vegni tschernì.
Decider davart il hockey cun las grondas naziuns
Cun seser en il council da la Federaziun Internaziunala da hockey è la Svizra en l’emprima retscha dal hockey mundial. Ensemen cun ils auters commembers dal gremi pon ins purtar en novas ideas, e dalunga reagir sch'ina nova idea è sin maisa. Il contact è uschia segir bler pli direct, e la Svizra ha uschia er influenza sin tschertas decisiuns.
Nagin problem da coordinar il nov uffizi cun il SC Berna
Il nov pensum da Raeto Raffainer è var 15%. Per il nov commember da la Federaziun Internaziunala da hockey n'è quai nagin problem da coordinar quest pensum cun sia lavur sco Chief sports officer tar il SC Berna. Malgrà che Raeto Raffainer è responsabels en questa funcziun per tut las partiziuns e per tut las equipas dal SC Berna, po el coordinar quella lavur bain cun sia nova lavur strategica tar la Federaziun Internaziunala da hockey.


text:
Uschia ha il tribunal confermà la decisiun da l’instanza precedenta. Döpfner saja s’exprimì en il senn da la libertad d’opiniun, argumentescha il tribunal superiur.
Döpfner aveva publicamain sustegnì il satiricher tudestg Jan Böhmermann ch'aveva scrit ina poesia disfamanta encunter il president tirc. Silsuenter aveva Erdogan purtà plant tant cunter Böhmermann sco er cunter Döpfner.
Cunter la decisiun dal tribunal superiur na datti nagin med legal. Tenor il tribunal pudess il president tirc sil pli anc far in recurs constituziunal.
RR novitads 15:00


text:
Dapi oz venderdi sustegnan policists dal militar las guardias da cunfin als cunfins svizzers. En acziun vegnan 50 policists dal militar professiunal. Els vegnian sustegnids dad in battagliun da milissa, ha communitgà l’Administraziun federala da duana. Lur servetsch è limità fin la fin da zercladur. Pervi da la derasaziun dal coronavirus ha il Cussegl federal decis da limitar las entradas en Svizra e da far controllas als cunfins. Questa lezia na possian las guardias da cunfin però betg far sulettas sur in temp pli lung, hai num.
Ils militars duain sa gidar cun differentas lavurs. Tranter auter lavurs da segirezza tar il traffic, sustegnair cun reglar il traffic, sco era da survegliar ils cunfins e tscherts territoris. Il persunal militar è en servetsch armà. Ils militars han plinavant trenà ils ultims dis per sa preparar per lur pensum.


text:
Volt jermaneg antig
Ol Volt jermang antig (todesc: Althochdeutsch) l'è la forma plu antiga de la lengua todesca d'incœ; de convenzion l'è considerad ol period intra ol 700 e 'l 1050.
I prim tests scriits in manera coerenta i è comparids ind la segonda metaa del VIII secol, e per qesta rexon un qualc studios al considera ol period inants del 750 come preistoreg. G'è però un bell numer de iscrizion in Futhark antig datade ind el VI secol, parolle singole e un poo de nom trovads in tests latin de prima del VIII secol.


text:
Sch'i va tenor las partidas giuvnas dals cristiandemocrats e dals burgais-democrats, pudessan ils zains da nozzas da las duas partidas er tutgar en Grischun. Els vesan quasi be avantatgs:
Uschia pudain nus rinforzar la politica dal center.
La PCD giuvna fiss schizunt pronta, da sacrifitgar il «C» da ses num en favur d'ina collavuraziun.
Ed er Martina Widmer, presidenta da la giuvna PBD punctuescha ils avantatgs d'ina nozza. Quella purtass «in nov profil, dapli schlantsch ed er novs commembers.»
Critica envers ina fusiun
Exact quai «profil» che Widmer menziuna, manca tenor Roland Tremp da la gruppa da la PCD 60+ a la partida fusiunada. El è sceptic:
Allianza dal center – quai na di nagut.
Il pled «cristiandemocratic» saja bler pli cler. Insumma saja la sperdita dal «C» in grond factur che fetschia ad insaquants commembers ch'èn schon pli ditg en la partida sceptics envers la fusiun.
Er Gieri Luzi da la PBD n'è betg intgantà da parter in letg politic cun la PCD. Il privel ch'el vesa è, che la PBD daventia il «partenari pitschen» da la PCD e va a perder. Collavurar possian las partidas bain, dentant ina fusiun saja betg necessaria – in zic concurrenza fetschia numnadamain er en il center bain a la politica.
Dentant er sch'els èn critics envers ina fusiun, na muntia quai betg, ch'els sajan cunter ina fusiun. I na saja betg pli il pensum dad els sco commembers plitost vegls da decider questa dumonda. Quella decisiun veglian els surlaschar als giuvens.


text:
Plaśma
Al plaśma 'l è òṅ di quàtar stat dla matèria dòp sòlid, lìquid e gasóś. Al cunsìst in gas juniśâ in du a gh'è 'n misćiùs 'd eletròṅ e jôṅ cun carga lètrica nèutra. 'L è stâ catâ in dal 1879 par Sir William Crookes e pò ciamâ acsè in dal 1928 par Irving Langmuir. I studi 'd Crookes i aṅ purtâ a la realiśasiòṅ di tûb ad Crookes, gl'antenâ di tûb catòdig e dal làmpadi a 'l nèon.
Su la Tèra 'l è difìcil catàr al plaśma in natùra, a part al silti e gl'auròri bureàli, mént'r invéci in d'l Univèrs al custituìs al 99% dla matèria cgnusùda, a part la matèria scura e l'energìa scura, esénd la cumpunènta prinsipàla dal stéli e dal nebulóśi.
La manéra più fàcila par generàr dal plaśma la cunsìst in dal métar dal gas sóta a 'n camp lètro-magnètig fòrt abàsta.


text:
TiLo
TiLo (Treni Regionali Ticino Lombardia) a l'è 'na società de trasport italo-svizzera gestida a metà di Ferrovij Federai Svizzer e de la Trenord per conligà mej el Tesin a la Lombardia.
Nassuda in del 2004, finna al giugn 2011 la quota de la Trenord l'era de la Trenitalia.
Treni[Modifega | modifica 'l sorgent]
La flotta TiLo a l'è fada de vinttrì elettrotreni FFS RABe 524 a quater cass e dessett a ses cass. Tucc i treni a hinn politension per andà sia in su la red italiana sia in su la red svizzera.
In di tocch elvetich di lign S a hinn no venduu i biliett a bord.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
TiLo la gestiss i lign svizzer S10, S20 e S50 e i lign transfrontaliee S30, S40 e RegioExpress 10.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- [M. Tolini], Italienischer TILO-Zug, "Schweizer Eisenbahn-Revue", 2004, 11, 485.


text:
Il venderdi aveva la procura publica scrit ora per la tschertga quatter collavuratus da la gasetta. Ad els vegnì rinfatschà d'avair commess delicts a favur dal moviment da Gülen. Quel vegn fatg responsabel per l'emprova da putsch da la stad passada.
Gasetta cun 19 paginas vidas
In di suenter l'arrestaziun dals dus collavuraturs da la gasetta «Sözcü» en la Tirchia è la gasetta cumparida cun paginas vidas. L'ediziun da sonda è cumparida cun il titel «19 da matg ediziun speziala tar libertad da pressa» - las ulteriuras 19 paginas da la gasetta en restadas vidas.
La gasetta Sözcü cumpara en 270'000 exemplars ed è la terz gronda gasetta da la Tirchia.
RR novitads 15:00


text:
Fisica
La scénza püssee impurtàntaModifega
La física (dal greech antích φuσιkός (phusikos), "natüraal" e φύσις (phusis), "natüra") a l'è la scénza ca la stüdia la natüra in del sò significaa püssee làrch, vist ca la vàrda ul cumpurtameent de la matéria, de l'energía e dii fòorz fundamentàj ca guvèrnenn i relazziun tra i partisèj. L'era inscí prufundameent mis'ciàda cunt ul cuncètt de natüra ca, fin almaanch al sécul XIX, a l'era ciamàda filusufía natüraal.
I físich a stüdienn dunca un ventàj fisc làrch de fenòmen físich: a partí da la ròba piscinína (i partisèj süb-atòmich) a rivà a i ròpp püssee graant (l'Ünivèers intréch). Tanti vöölt s'è rivaa a dí ca la física l'è la mama di tütt i ólter sceenz (la scénza fundamentaal), vist ca tràtenn de fenòmen ca ga ubedíssenn a i lécc físich; dunca, i descuvèert de la física g'ann aplicazziun anca in tütt i ólter sceenz natüràj.
La física a l'è ligàda sü in d'una manéra particulaar cunt la matemàtica, vist ca, a la fin de la féra, la física la descriff i lécc e i fenòmen natüràj duperaant la léngua matemàtica; quèla manéra chí de laurà la permètt de dimustrà la pussibilità u l'impussibilità d'un quaj fenòmen físich anca senza usservàll diretameent, ma dumè cunt i calcul matemàtich.
Ga vöör però tegnii spartii: la matemàtica a l'è no una scénza, vist ca la g'à minga cumè ubietiif la descrizziun del muunt materiaal, ma l'è dumè una "specülazziun", un "mèzz" duperaa da i sceenz reàj per parlà del muunt.
La física clàssicaModifega
La física clàssica la tègn deent i bròch tradizziunàj de la física, saría a dí tüta la visiun del muunt desvilüpàda dal Newton a i sò teemp, pöö "scancelàda" da i descuvèert del sécul XX; la g'à anca lé difereent tòcch:
- Mecànica clàssica, ca la vàrda a i fòorz e tütt i ròpp ca inn inflüenzaa de luur: g'è la bròca ciamàda stàtica, per i ròpp trigaa, cinemàtica, per i ròpp in muvimeent, ma ca ga vàrda minga ul perchè a sa mövenn, e la dinàmica, de stüdià ul muvimeent dii ròpp e i lécc ca ga fann efètt.
Un óltra spartizziun a l'è quèla in mecànica dii sòlit e mecànica dii flüit;
- l'acüstíca, ul stüdi del sun, cunsideràda de spèss una bròca de la mecànica vist ca ul sun al vègn dal muvimeent dii partisèj de aria in furma de uunt, ca seguíssenn i lécc de la mecànica;
- l'òtica, ul stüdi de la lüs, ma minga dumè la lüs visíbil ma anca de i infrarúss e ültraviulètt ca g'ann i stèss cumpurtameent de quèla visíbil;
- la termudinàmica, ca la stüdia i relazziun tra ul caluur (l'energía intèrna ca g'ann i partisèj ca fúrmenn una sustànza) e i ólter fuurm de energía;
- l'eletrumagnetiism, nassüü a l'inízzi del sécul XIX, dopu c'ann descuvèert i ligàmm tra ul magnetiism e l'eletricità.
La física mudèrnaModifega
La física clàssica la laúra in sü scaar nurmàj de usservazziun; d'óltra paart, la física mudèrna (ca la saría la física ca l'è vegnüda fö da tütt i descuvèert del princípi del sécul XX) la vàrda i cumpurtameent de la matéria suta cundizziun estreem (per esémpi velucità areent a quèla de la lüs) upüür sü scaar altertaant estreem (piscinítt, cumè i partisèj süb-nücleaar, u graant, cumè l'Ünivèers).
A chii scaar chí, i nòster nurmàj cuncètt de velucità, spazzi, teemp a vàrenn püü; i nöff fenòmen c'inn saltaa fö a vègnenn descrivüü da i bròch de la física quantística, da la relatività generaal e da la relatività stréncia.
Física teòrica e física sperimentaalModifega
I dü bròch de la física del títul chí de sura a vörenn dí ca, in del muunt dii físich, ga n'è de chi c'al preferíss stüdià i teurii nöff per spiegà i resültaa utegnüü cunt i esperimeent e fà dii previsiun per ul futüür e chi c'al laúra per esperimeent, per esplurà muunt nöff e vedè sa i lécc teòrich a inn bun.
A sa capíss ca la teuría de par lé la pö minga dà resültaa sücüür, sa l'è minga cumpagnàda anca da i esperimeent, e la pö purtà föra de la stràda giüsta; però ga vöör dí ca suveent i riceerch teòrich a cunséntenn de pensà e fà sü dii esperimeent nöff, ca pödenn anca purtà a un quaj còss.
La física l'è l'ünica scénza induè l'è pussíbil de vèch teuría e pràtica inscí spartii: in tütt i ólter sceenz natüràj (biulugía, chímica, geulugía) la teuría e la pràtica a inn insèma, e vün al pöö minga vèss dumè l'un u dumè l'ólter.


text:
L'emprim gol per ManU sajetta Paul Pogba en la 18avla minuta, cun in sajet da distanza che vegn anc svià. 3 minutas suenter la pausa augmenta Henrich Mchitarjan a moda acrobatica sin 2:0. Da l'autra vart a Ajax Amsterdam strusch pudì crear situaziuns privlusas avant il gol da ManU.
Confiert per ina povra stagiun
Questa victoria en il final da la Europa League porta a Manchester United era la qualificaziun per la Champions League. La stagiun da la Premier-League n'era numnadamain insumma betg gartegiada, cun la finala mo cuntanscher plazza 6.
Manchester United è pir il tschintgavel club suenter Juventus, Ajax, Bayern e Chelsea che po gudagnar tuts trais titels europeics: Champions League, Europa League ed il pocal d'Europa dals victurs da pocal.
RR novitads 23:00


text:
A l’entschatta da la fin d’emna da Tschuncaisma daventa la colonna davant il portal da nord dal Gottard sin l’A2 mintg’ura pli lunga.
Sin l’autostrada A2 tranter Altdorf e Göschenen en direcziun dal Gottard hai colonnas da 15 kilometers. Quai correspunda ad in temp da spetga da sur duas uras.
La via dal pass dal Gottard è serrada pervi da l'enviern ed è uschia nagina alternativa. Rutas alternativas èn:
- A9 Simplon / Grond Son Bernard
- Transport d'autos tras il Lötschberg
- A13 via San Bernardino
Però stagnescha il traffic er sin la ruta da sviament direcziun San Bernardino: Sin l’A13 tranter Landquart e Rothenbrunnen è la colonna creschia sin 10 kilometers. I vegn supplitgà da betg sviar sin las vias localas.
Sin la via principala H13 en la Tumleastga stagnescha il traffic er gia. Automobilists ston quintar da spetgar là passa in’ura. Sin ha H3 tranter Zezras e Masans direcziun Cuira èsi er da quintar cun in temp da spetga da bun in'ura.
En la citad da Cuira è la Via da la caserna actualmain bloccada.
RR novitads 10:00++


text:
Cun gronda maioritad ha il suveran da Tavau decis dad engrondir il gimnasi da sport a Tavau. Quai ha communitgà la vischnanca. Per l’ina vai per ina contribuziun da 500'000 francs per sanar la halla da sport. Per l’autra vai per engrondir l’areal Castelmont. Per quel dat la vischnanca in emprest das dus milliuns francs. Plinavant conceda ella ina reducziun dals tschains da locaziun. La reducziun da tschains è ina cumpart dal nov contract da locaziun ch'entra en vigur l'entschatta 2020.
Il credit da la vischnanca pussibilitescha al gimnasi da sport SSGD (Stiftung Sport-Gymnasium Davos) da realisar sin l'areal Castelmont in ulteriur bajetg. Il project duai vegnir realisà l'onn 2020.
Ord l'archiv
Il 2017 ha il gimnasi da sport a Tavau pudì festivar il giubileum da 20 onns. En tut quels onns han els pudì purtar ora in u l'auter star.
RR novitads 14:00


text:
Attentaa a Westminster del 2017
L'Attentaa a Westminster del 2017 l'è staa on attentaa terroristegh faa el 22 de marz del 2017 cont ona vettura e on cortell al Palazz de Westminster e al Palazz de la Polizia arent dal britannegh de origin pakistana Khalid Masood, de 52 agn.
I mort hinn 5: Trì civil, on poliziott e 'l terrorista, e gh'è anca 'na cinquantina de ferii, de che 12 gramm.
L'è 'l primm attacch a Westminster dal 1979, cont l'omicidi del Airey Neave per man de l'Irish National Liberation Army.
Avveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai or 14:40 locai ona vettura Hyundai modell i40 grisa la va in sul Pont de Westminster a circa 130 km/h (76 mph) e la invest 'na desina de person in sul marciapee, per poeu s'ciantàss in su la recinzion del Parlament ingles.
L'attentator Masood li el sortiss de la macchina, el va in del New Palace Yard, che l'è vesin al Parlament, e 'l pugnala a mort on agent de la Polizia, el Keith Palmer. L'è lilinscì che 'l Masood el moeur, quand che du poliziott in borghes ghe ordinen de fermàss e poeu ghe sparen trè voeult.
I tentativ de rianimàll hinn andaa a voeud, e l'è mort in sul colp. Anca la rianimazion del Palmer, che l'è intervegnuu anca on parlamentar, el Tobias Ellwood, l'è servida a nient.
Cronologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 14:40:08 : Masood sal in sul marciapee e scomincia l'attenta
- 14:40:38 : Masood el se s'cianta in sul restell de Westminster
- 14:40:51 : Masood lassa la vettura per svesinàss al Palazz
- 14:40:59 : Prima ciamada a la Polizia
- 14:41:30 : Masood l'è colpii di poliziott
Reazion immediaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Parlamentar, per sicurezza, hinn staa saraa dent, e la premier Theresa May la vegn evavuada al 10 de Downing Street.
Sia i autobus che la metropolitana de Londra hinn staa fermaa, e anca el traffich fiuman in su Tamis l'è staa sospenduu.
La Polizia metropolitana la parla squasi subit de terrorism, e 'l Parlament scozzes el sospend, dopo on quaj megnuu, la sò session, sia per sicurezza che per solidarietà cont el Parlament central.
Vittim[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cinch person han perduu la sò vita in l'attacch: El terrorista Masood, el poliziott Keith Palmer, el turista american Kurt Cochran, Aysha Frade, donna inglesa de origin spagnoeula che l'era dré a ciappà i sò fioeui de scoeura e la Leslie Rhodes, veggett de 75 agn mort in l'ospedal King's College Hospital.
Reazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Interna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Downing Street l'ha subit ciarì che l'era pronta la gestion de l'emergenza, e i du speaker di Camber del Parlament ingles han faa 'na deciarazion congiunta de pensee per i vittim e i ferii de l'attacch.
El Parlament scozzes l'ha sospenduu la session, che se parlava del segond referendum in su l'independenza scozzesa, perchè i Member del Parlament Scozzes riussiven no a lavorà in quell clima. Poco dop anca l'Assemblea del Galles l'ha sospenduu i sò lavor.
L'ISIS l'ha poeu revendicaa l'attacch, e la polizia inglesa l'ha menaa via vott personn, e la May l'ha dii che 'l terrorista l'era ingles giamò cognossuu ai servizzi segrett.
Foresta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pupart di leader del mond occidental han daa el sò cordoeuj per l'attacch: Per esempi el premier olandes Mark Rutte, el president italian Sergio Mattarella, la cancellera todesca Angela Merkel e 'l president franzes François Hollande.
El president american Donald Trump l'ha ciamaa la May dopo l'attacch, e anca i governi de Irlanda, Argentina e Australia s'hinn ciamaa vesin al Regn Unii.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- London attack: Police officer and shot terrorist among four dead after car ploughs into pedestrians near Parliament
- Holyrood referendum debate halted after Westminster shooting
- Attacco a Londra, 8 arresti. Isis rivendica. May: "Aggressore britannico già noto a 007"
- Parliament terror attack: Hero MP Tobias Ellwood battled to save life of stabbed officer
- Civilian death toll climbs after London terror attack
- Westminster attack: Leslie Rhodes 'the nicest man you ever met'
- Westminster attacker 'drove up to 76mph' during attack


text:
Il pachet «deluxe» che l’organisaziun dal Maraton da skis engiadinais porscha quest onn per l’emprima giada, cuntegna dad ina vart l'import regular per ina partenza a la cursa da passlung. Ultra da quai pon ils passlunghists che cumpran il pachet er giudair avant la cursa in ensolver sut tetg en l’Hotel Maloja Palace a Malögia.
Nagins avantatgs sportivs
A l’arriv dal Maraton da skis engiadinais a S-chanf stattan a disposiziun gardarobas cun duschas per ils curriders ed els possian er entrar en la part da VIP sin l’areal per gentar, declera il directur dal maraton, Men Duri Kasper. Dentant na cuntegnia la purschida betg la pussaivladad da partir en ina meglra categoria ils 10 da mars 2019.
Limitaziun cun avantatg positiv
L’organisaziun ha er limità l’onn suenter il grond giubileum da 50 onns il numer da participants a 14’200. Cun avrir il portal per s’annunziar pli baud e porscher fin la fin d’avust ina partenza per 100 francs, haja dà marcantamain dapli annunzias gia plirs mais avant il maraton. Actualmain dettia anc stgars 1'000 plazzas da partenza, uschia il CEO. Ed ils custs per sa participar al maraton èn entant s'augmentads sin 140 francs. A partir da l’emprim da favrer 2019 custa la partenza anc ina giada 20 francs dapli.
Sponsoring resta tema
La tschertga da novs sponsurs per la cursa da passlung populara saja anc adina ina da las grondas lezias dals organisaturs. Er sch’il Maraton da skis engiadinais ha serrà ses rendaquint 2017/18 equilibrà, dovri numnadamain novas funtaunas da raps er per ils proxims onns. Ins saja dentant sin buna via, uschia Men Duri Kasper.
RR actualitad 11:00


text:
El sòdio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Na (de la paròla latìna Natrium). El g'ha nömer atòmich 11, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de sòdio el g'ha öndes prutù.
Sö la tèra l'è bastànsa bondànt e 'l rìa a costetöéser el 2,6% de la grösta terèstre (el quàrt elemènt per quantità e 'l prim 'ntra i metài alcalì),
L'è 'n metàl de aspèt cerùs e arzentàt, el reagés facilmènt e l'è de cunsistènsa mulzìna.
El fà part de la categurìa dei metài alcalì che se tróa en abondànsa en natüra ligàcc a óter elemèncc. El ciàpa föch facilmènt e 'l dà 'na fiàma de culùr zalt. El se òsida a la svèlta a contàt co l'ària e 'l reagés en maniéra violènta a contàt co l'àiva.
Ligàt a l'elemènt Cloro el fùrma el sal ciamàt clorùro de sòdio (NaCl) che l'è mìa óter che 'l sal de cuzìna, en componènt primàre de la diéta de l'òm e de gran emportànsa per el nòst metabolìsmo celulàr.
L'è dopràt apò 'ndèla fabricasiù del saù en cumbinasiù con sèrte àcidi gras.


text:
Ina nova ediziun dals Zulprins è cumparida entschatta october en la Quotidiana! Quella giada ési in text da Luana Benigna Bearth el qual ella descriva sias observaziuns da la dinamica ed ils umans en ina citad.
Telechargiar il artitgel en megliera qualitad savais sco adina sin giuru.ch #actual.
E tarmetter vossas atgnas ovras savais far a giuru@giuru.ch! Ei dat schizunt in bunamaun;)
—
#zulprins #giuru #sbrinzlas #fmr #citad #furmiclas #giuventetgna #rumantscha #gasetta
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quatter delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN l’uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
La suprastanza da la GiuRu:
Naomi Arpagaus, presidenta
Maurus Bundi, vicepresident
Michelle Parli, actuara
Vital Albin, cassier
Angelica Augustin, assessura
Furmiclas el marcau
Ina nova ediziun dals Zulprins è cumparida entschatta october en la Quotidiana! Quella giada ési in text da Luana Benigna Bearth el qual ella descriva sias observaziuns da la dinamica ed ils umans en ina citad.
Entschattas- esser denter il vargau ed igl avegnir
I dat adina puspè situaziuns nua ch’ins scuntra novas sfidas ed entschattas ed uschia era Svenja Kaib. Ella scriva en la nova contribuziun dils Zulprins davart sia entschatta en ina nova citad, numnadamain Vienna. Co ella è vegnida là e tge experientschas ch‘ella ha fatg savais vus leger en l’artitgel sin giuru.ch #actual en megliera qualitad.
Nus ans legrain da vossas contribuziuns!
Quellas pudais tarmetter a giuru@giuru.ch!
—
#zulprins #fieu #vienna #citad #sbrinzlas #fmr #laquotidiana #gasetta #danubi #grischun #austria #giuventetgna #rumanstcha
Vacanzas linguisticas
Avais vus era gia passentà vacanzas linguisticas en in’autra terra? En la suandanta contribuziun scriva Stefanie Netzer davart sia stad en la Frantscha, nua ch’ella ha emprais en ina scola in zichel franzos. Telechargiar il artitgel en buna qualitad san ins sin giuru.ch/#actual!
La tematica dal proxim mais è „entschattas“. Tia contribuziun pos ti trametter a giuru@giuru.ch.
Nus ans legrain!
—
#zulprins#giuru#giuventetgna#rumantscha#gasetta#laquotidiana#vacanzas#linguisticas#franzos#grischun#fieu#sbrinzlas
Far musica da chombra en temp da corona
Co passentais vus vossas vacanzas? Madleina Candrian è sa participada ad in champ da musica da chombra ensemen cun in pèr collegas e raquinta da sias experienzas.
Telechargiar pudais il text sin giuru.ch/#actual. Trametter atgnas contribuziuns pon ins per mail a giuru@giuru.ch
—
#zulprins #giuru #giuventetgna #rumantscha #musica #leger #scriver #fieu #sbrinzlas #laquotidiana #lingua #cultura #fmr #lingua
Zulprins - Co vinavant?
Co vai vinavant cun il rumantsch? Il president da la GiuRu Uolf Candrian pren posiziun tar la decisiun dal Surmir da turnar tar lur idiom. L’artitgel datti da telechargiar qua online.
Il proxim mais ans deditgain al clima. T’engaschas activamain per l’ambient, has in tip co ins po viver persistent o has ina istorgia che ti vul raquintar en connex cun la midada dal clima? Ans trametta il text a giuru@giuru.ch
ZULPRINS - il fieu na è betg stiz!
Nus ans legrain da presentar »zulprins«, la nova rubrica per auturas ed auturs giuvens, iniziada tras la GiuRu /Giuventetgna Rumantscha en collavuraziun cun la FMR / Fundaziun Medias Rumantschas. Nov cumpara trais enfin quater giadas a mais in text da la giuventetgna en la Quotidiana sco era tar nus sin social media per telechargiar. Uschia daventa »zulprins« il furmat successur da las »vuschs giuvnas« che cumpareva durant tschintg onns ina giada a mais. Quest mais ans dedicain a la tematica da la ‚solidaritad‘, e quai cun in emprim text dad Asa Hendry. Sco disà ans po trametter contribuziuns per mail a giuru@giuru.ch. Nus sperain da far sbrinzlas cun ils »zulprins« ed ans legrain da tes text.
Cordial engraziament a David Truttman da la FMR per la collavuraziun sco era a Naomi Arpagaus per la elavuraziun da num e logo.
#zulprins #giuru #giuventetgna #jugend #scriver #fmr #laquotidiana #rumantsch #rätoromanisch #promoziun #grischun #graubünden #gasetta #zeitung #jugendzeitung #sbrinzlas #fieu #feuer #fire
Vuschs Giuvnas d'october
Las Vuschs Giuvnas èn qua cun in zitg retard, ma tuttina dumignà da publitgar trais contribuziuns rumantschas. Ina davart la presidenta da la YEN da Flavia Hobi, in text dal president da la GiuRu ch’è stà invidà da l’ambassada svizra en Ollanda ed ina fotografia da las bellas muntognas sursilvanas da Silvan Giger. La pagina as po telechargiar cun cliccar qua sut sco pdf: vuschs_giuvnas_LQ_12-10-2018
Atgnas contribuziuns adina gugent en tochen la fin da quest mais a giuru@giuru.ch, mintga contribuziun vala al main 50.- francs. Nus vegnin era a leger ils texts e controllar sche tut è scrit correct sche quai fiss giavischà.
Vuschs Giuvnas schaner
L’emprima pagina da las Vuschs Giuvnas 2018 è qua e quai cun ina contribuziun per puter, ina poesia sursilvana ed in pitschen pled per igl onn nov dal president da la GiuRu. La pagina da la giuventetgna exista pia vinavant e quai cun in novum. Mintga mais ha da nov ina tematica, dentant èn ultra da quai anc adina autras contribuziuns pussaivlas. La nova part tematica duai animar giuvenils che scrivessan gugent, han dentant betg in tema. Fin la fin da quest mais pudais pia ponderar tge scriver tar il tema «barat». Barattar as po vestgadira da segund maun u musica, raritads sin vinil, experientschas en autras terras ed uschè vinavant. Nus ans legrain da vossas contribuziuns e giavischain buna lectura cun la pagina che è dimena telechargiabla gist cun cliccar qua en format pdf.
Contribuziuns fin mintgamai ils 30 gugent a giuru@giuru.ch, scadin text publitgà vala almain 50 francs.
Vuschs Giuvnas dal october
La pagina dal october e cumparida venderdi en la gasetta rumantscha ed uss era qua. Cun bleras contribuziuns da differents giuvenils rumantschs. Has era experimentà zatge che vala da parter? In viadi cun la giuventetgna? In moviment d’independenzia d’ina minoritad? Ans tarmetta tia contribuziun per l’ediziun dal november da vart las tias experientschas cun amis dad autras terras u cun la lingua. Nus acceptain tut ils temas, ins po era scriver davart il Tatort da dumengia saira. Contribuziuns valan almain in fuffi e mintga extra sco per exempel ina fotografia dat 25.- francs vitier. La pagina actuala as po telechargiar qua:
Vuschs Giuvnas dal settember
Nus avain anc betg publitgà ils texts da la davosa pagina da las vuschs giuvnas. La pagina dal settember cumpara pir oz en la rait. Perquai è in abo da la Quotidiana tuttina anc ina buna opziun. Il november ha il proxim eveniment intercultural da destruir e construir mirs lieu ad Israel. Per savair co che quai vesa ora pon ins leger il text dad Indra-Maria Decurtins che es stada en l’Irlandia. Dal festival da minoritads a Gdansk/Danzig en Pologna scriva Angelica Augustin che è sco Indra-Maria Decurtins stada per l’emprima giada da la partida ad in’occurenza sur la GiuRu. Bun divertimaint cun ils texts e tar interess da far part ad ina tala occurenza es l’adressa da la GiuRu giuru@giuru.ch adina libra per scriver e dumandar. Medemamain pon ins adina gugent scriver contribuziuns a quest’adressa da mail. Fagess plaschair da retschaiver in u l’auter text per emprim venderdis d’october.
Telechargiar il pdf: vuschs giuvnas settember
Vuschs Giuvnas Avust
Qua chattas la versiun actuala da la pagina Vuschs Giuvnas per telechargiar:
Contribuziuns vegnan onuradas cun mintgamai almain 50.- francs. Tarmetta tes text a nus per mail. Tar ulteriuras dumondas drizza tai a la GiuRu. Bun divertimaint cun la lectüra!
Vuschs Giuvnas Fanadur
La pagina dal fanadur è qua. Cun bleras contribuziuns interculturalas ed indigenas. Ins senta che tuts han vacanzas e pon gudair ils contacts tar amis da terras lontanas. Im quai sen, chars salids da Bulgaria e bun divertimaint cun la lectüra. Scriva era tia contribuziun per l’ediziun d’avust da vart las tias experientschas cun amis dad autras terras durant la stad. Contribuziuns valan almain 50.- CHF. La pagina actuala as po telechargiar qua: 2017-07-07_La_Quotidiana_Seite_13
Vuschs Giuvnas Zercladur
La revitalisaziun da la cuntrada resveglia la poesia. Cunquai cumpara la pagina dal zercladur cun trais poesias, ina contribuziun d’in gat suord ed ina revista dil cuors da troccas dalla ZyTro organisaus ensemen cun la „Werkstatt“, il luvratori cultural da Cuira. Has era ti vis zatge special u veglia da scriver in text per las Vuschs Giuvnas? Nus essan adina leds da tut las contribuziuns inoltradas. Mintga contribuziun publicada vegn pajada ora cun 50.- francs, mintga suplement dat mintgamai 25.- francs vitier. Tar dumondas u il giavisch dad ina correctura t’annunzia ordavant. Tarmetta tes text a giuru@giuru.ch
L’entira pagina per telechargiar chattas cun in clic qua sco pdf:
Vuschs Giuvnas Matg
Oz è igl emprim venderdi da quest mais, vul dir uras dad ir per la posta per leger la pagina 11 – e cunzunt per leger igl artitgel illustrà davart Martin Candinas che passa meglier che mintga erox atras la porta da la chasa federala. Cun quest elan sa l’intervenziun en favur da La Quotidiana mo avair success. Tuts trais cussegliers naziunals han suttascrit l’interpellaziun. Ma anavos tar il tema, qua chattas la pagina 11, senza fotografia da Martin Candinas, dentant cun bleras contribuziuns ord differentas regiuns rumantschas. La GiuRu engrazia fitg per tut las contribuziuns a Carin, Michaela ed Alina. Mintgina dad ellas retschaiva ina paja dad almain 50.- francs.
Il text dad Alina vegn ultra da quai medemamain era publitgà sin La Tabla. Il linc es aschuntà
Trametta a nus tia contribuziun, sche ti es d’accord vegn tes text forsa era anc direct en la rait.
Telechargiar il PDF: vuschs_giuvnas_matg
La GiuRu sin la Tabla: latabla.ch
Radunanza generala
Il practicant dalla gasetta romontscha La Quotidiana ei staus sin visetas el niev local dalla GiuRu ed ha rapportau davart quella sentupada cun ina part ufficiala ed ina part festiva cul concert da Chiara, Lea e Leander.
Il pli interessant eveniment per igl onn proxim ha liug el fevrer 2018. La GiuRu ha dau tier dad organisar il kick-off event dalla YEN, quella reit d’organisaziuns da giuventetgna ha la finamira da mantener e da sviluppar dretgs per minoritads. Il seminari da kick off consista ord in’jamna da trenament per instructurs dalla YEN. Cunquei che quella part vegn fixada entras la YEN ha la GiuRu sulet dad organisar ina casa, il damagliar ed in’excursiun, pusseivel fuss cheu in gi da sport d’unviern. Sche zatgi ha in’idea co ins pudess realisar quei u tgei liug ch’ei adattaus per aschi in eveniment, astg’ins bugen s’annunziar tier nus ed era far part digl orga-team. Igl orga-team decida era davart il program cultural dallas seras. Dapli davart la radunanza catteis aschuntau cheu egl artechel da Silvan Maissen:
lq_04-05-17_smaissen_rg2017
CHIARA youtu.be/sMPf9kawAxY
Vuschs Giuvnas Avril 2017
Cunquai che gist dus suprastants da la GiuRu èn stads da la partida ad il Seminari da Pasca 2017 da la YEN sunda la versiun digitala da la pagina da quest mais pér ussa. Enstagl rapportain nus proxima giada da nossas experientschas a Durrës, Albania. A cass, la GiuRu tschertga adina giuvenils che han veglia dad ir in’emna en vacanzas tar in’autra minoritad linguistica.
In tutta cass, bun divertimaint cun la pagina e fin a la radunanza generala, ils 29 d’avrigl 2017 a Cuira
2018
- Cuorsa «Fun Banked Slalom» da Renato Livers, Breil
- Concert «MiuMozart» da Quirina Lechmann, Cuira
- Festa cun concerts, Schimun Neuhäusler, Scuol
- EP «Mona Lisa» da Fiona Cavegn, Breil
- Sustegn alla Musica Suraua, Gian-Carlo Albin
- BandXost Festival, Celine Fuchs, Cuira
- Jazz World Festival, Ladina Kerber, Cuira
- Comic «Crestomat» Michel Decurtins, Sabrina Bundi
- Sustegn alla Giuventetgna Suraua, Gian-Carlo Albin
- Festival romontsch a Flem, Barla Colluccello
- LP «nagin titel» da Pascal Gamboni, R-Tunes, Berna
- EP «Clar e stgir» da DUS, Gino Carigiet, Siat
2017
- Concert Prefix. San Murezzan
- Renato Livers, „Fun Banked Slalom“. Breil
- Uniun da Giuventetgna Vuorz, Damian Flepp. Vuorz
- EP da CHIARA „Mascra“, Chiara Jacomet. Rabius
- Giuven Teater Grischun, Roman Weishaupt. Cuira
- Haikulala, Benedetto Vigne e Gioni Fry. Turitg
- BandXost, Celine Fuchs. Cuira
- EP da Bibi Vaplan, „Levras rösas„. Scuol
- Comic „Crestomat„, Michel Decurtins e Sabrina Bundi.
- Festa da la Uniun da Giuventetgna Cumbel, Michèle Caduff. Cumbel
- Open Air Chapella, Pascal Benesch. Razegn
- EP dad Astrid Alexandre, R-Tunes. Cuira
- EP da NAU, Roland Vögtli. R-Tunes. Scuol
2016
- La Sfraccada, Uniun da Giuventetgna Sagogn
- Europeada III, a Botzen en il Tirol dil Sid
- Gieu: Nina Magni, Gö per emprender rumantsch. Zuoz
- Cudesch Cornelia Vinzens, „Nus savevan da nuot auter„. Ruschein
- EP Pascal Gamboni / Rees Coray „Veta gloriusa„. Sedrun/Laax
- EP Sean Byron, Hilltribe „Paradigma“. Falera
2015
- Olimpiada da giuventüna, Giuventüna Zernez
- DC Curdin Nicolay „Silips e Furmias“, Engiadina
- DC ME+MARIE, Roland Vögtli „one eyed love“
- Comic Il Crestomat, comic rumantsch
- DC Liricas Analas „Banalitad“
- GiuRu-OpenAirBag (Open Air a l’En; Open Air Trun; Burning Mountain, Zernez; RockSeDrun; Summer Never Ends, Rona; Open Air Chapella)
- Dis da Litteratura, Domat
- Festa: Bravo Hits Party, Uniun da Giuventetgna Sagogn
- BandXost, Cinema Sil Plaz, Glion e Globe, Zuoz
- Musica Giuvenila Lumnezia
- Giuven Teater Grischun, Roman Weishaupt. Cuira
- Uniun da Giuventetgna Trun, „bad taste party“, Trun
2014
- DC Thomas Cathomen: ¿E schiglioc?
- DC Astrid Alexandre: Scrottas
- DC Roland Vögtli/Chadafö: Automatic
- Surselva JAM, Breil
- Seminari da Pasca da la YEN, Pologna
- Bravo Hits Party, Uniun da Giuventetgna Sagogn
- BandXost, Cinema Sil Plaz Glion
- Workshop «Rumantsch – hier und jetzt» al SUFO, Son Gagl
- «Nus discurrin rumantsch» Tachader verd e Pagina d’internet
- Seminari d’uotuon da la YEN «Jau sun e stun» a La Punt
- Vuschs Giuvnas (pagina per la giuventüna, La Quotidiana)
- Il Crestomat, comic rumantsch
2013
- Diversas DCs
- Sairas rumantschas a Cuira
- Tatgaders che dumondan «per rumantsch?»
- Fundaziun da la CBR, Cultura Ballape Rumantsch
- Seminari da Pasca da la YEN «ConneXt» tar la minoritad frisa en l’Ollanda
- Seminari d’atun da la YEN «senza cunfins» tar la minoritad tudestga en l’Ungaria.
- Workshop rumantsch al SUFO, Son Gagl
2012
- Diversas DCs
- Snowexchange da la YEN, Segnas
- Europeada II, tar ils Sorbs en la Lausitz en Germania.
- Seminari d’atun
- Voices of Europe
- Best of Punts – ediziun finala
- Workshop rumantsch al SUFO, Son Gagl
2011
- Paula fliegt, Teater
- DC Curdin Nicolay
- OpenAir a l’En
- Turnea Bibi Vaplan
- DC NAU
- DC Avalanche of Blood
- DC Giganto
- ChantauturAs rumantschAs a Turitg
- SUNS 2011 Falera
- Film da Kaspar Schiltknecht
- DC Ursina Giger
- Uniun da giuventetgna Laax, Poker Night
- Quadrelectro
- Surselva Jam 2012
2010
- Thunderbird rumantsch
- Hall of Sounds ’09 Sagogn
- Bianca Mayer
- DC Caspar Nicca
- OpenAir Trun
- Get-together
- Uniun da giuventetgna Cumbel
- Falera fa canera
- Alfred Muriset
- Film dad Aline Suter
- DC Tiziano Heinrich
- Pascal Gamboni
2009
- OpenAir Trun
- Alba da la Clozza
- Uniun da giuventetgna Falera: «Falera fa canera»
- «Lös vöds»
- The Capoonz, Glion
- Influenza
- Ursina Giger
- Rock traunter rocks
- Grond Bal Ladin
- Spinfire Accoustic Rock
2008
- DC «Am protegia»
- chor d’affons Sumvitg
- «Schi lunsch naven» a Sent
- PokerParty Mustér
- Europeada I, Grischun
- Gleichsinn, Trin
- OpenAir a l’En
- OpenAir Trun
- DC demo Rezia Ladina Peer
- teater uniun da giuventetgna Vuorz
- «Che maiera»
- Pobufibanox
- Liricas analas
2007
- DC Accents (concerts)
- Film: «Il catschadur e sia dunna»
- Overdose
- SUFO 07
- OpenAir Trun
- Project «Amar la vita»
- Flepp & band
- Teater «schi lunsch naven»
2006
- Indoor Festival Mustér 06
- Hallo of Sounds Sagogn 06
- SUFO 06
- OpenAir Trun 06
- Musical Danis
- Band AndaRojo
- Prefix
- DC Accent
2005
- Indoor Festival Mustér 05
- Uniun Dramatica Breil
- Hall of sounds Sagogn 05
- SUFO 05
- Movie Encarden
- Uniun per la litteratura
- Festa dal chor rumantsch
- DC Bulais
- Open Air Trun
2004
- Overdose
- Movie encarden
- Nirvana Revival Conzert
- Musica da giuvenila Aspermont Sagogn
- «Do you want a coffee»
- Sustegn Radio Gonda
- 10 onns plema d’aur
- Festa dal chor rumantsch
- Sustegn Uniun dramatica Breil
- Festa da PUNTS (giubileum da 10 onns)
Per in sustegn finanzial dovra la GiuRu da tai ina descripziun en rumantsch dal project:
- intent dal project
- budget (quint final dad auters onns sche avant maun)
- expensas (survista detagliada dals custs)
- entradas (auters donaturs, calculaziun da las entradas da l’occurrenza)
- summa giavischada cun curta argumentaziun e furma (contribuziun directa, garanzia da deficit, credit)
- indicaziuns persunalas:
- num, prenum
- num da l’organisaziun, uniun
- adressa da correspundenza
- contact (e-mail, numer da telefon)
- indicaziuns da la banca
Quellas infurmaziuns pos ti trametter a giuru@giuru.ch u per posta
Commembranza vul dir: da temp a temp posta electronica, pussaivladad da sa participar a workshops per part era internaziunals, sustegn per ils tes projects, mintg’onn ina radunanza cun tschaina, … e quai tut cun ina contribuziun d’entrada da be 20.- francs.
Ans contactescha
per e-mail
per posta
Giuventetgna Rumantscha
Hohenbühlweg 4
7000 Cuira
per telefon
u tras quai formular
Posta Rumantscha
Ti vul novas davart events en la Rumantschia? Abunescha la raschlada da la GiuRu.
Nus discurrin rumantsch
Carta dad interpresas rumantschas cun products regiunals.
Lia Rumantscha
Uniun tetgala da tut la Rumantschia, sez en la chasa rumantscha a Cuira.
YEN/JEV/GCEE
Uniun tetgala da minoritads linguisticas europeicas cun sedia a Berlin.


text:
En il chantun Tessin datti in ulteriur cas confermà da la mutaziun dal coronavirus che deriva da l’Africa dal Sid. La persuna testada positiv sa chatta en isolaziun. Quai ha communitgà il departament chantunal da sanadad. I sa tracta dal terz cas da mutaziun en Svizra.
Il BAG ha da Silvester annunzià 4'391 novas infecziuns. Uschia è la media da 7 dis tar 3'334. Quai èn 19% damain che l'emna avant. 77 persunas en mortas.
Duas persunas giuvnas èn mortas
Ultra da quai èn in uffant ed ina persuna giuvna morts il december pervi dal coronavirus. L’Uffizi federal da sanadad ha confermà in rapport da «20 minutas». Dapli indicaziuns n’ha il BAG betg fatg.


text:
in’idea – in project – in grondius resultat
Igl atun vargau havein nus giu il tema universum en scoletta. Quei ei stau in tema che ha fascinau nus ed alla fin eran nus pigns experts da planets, rachetas ed astronauts. Quei ei stau per nus mussadras il motiv daco che nus havein eligiu astronauts sco sujet per il til da tscheiver 2016.
Denton astronauts senza racheta….va quei insumma? Ina racheta duvrassen nus bunamein era per ir atras il til. Perquei havein nus plidentau ils babs dils affons e dumandau sch’els segidassen e baghegiassen per nus ina racheta. Il resun ei immediat staus positivs ed aschia era nossa racheta per il til da tscheiver garantida.
Ina sera il schaner essan nus s'entupai cun ils babs che havevan peda e tschaffen da segidar. 11 umens plein ideas han entschiet ad organisar, discussiunar e planisar. Tuts eran motivai e plein energia ed il project era sin buna via.
Aschia ei la racheta naschida e carschida tec a tec giu el magasin dalla firma Loretz. Cu umens cun ideas senza fin s'entaupan e lavuran ch’ei fema ei il resultat la finala pli gronds che quei che nus havessan s’imaginau. Igl enorm e nunstunclenteivel engaschi ei admirabels. Per ils affons ein lur babs vers campiuns. In stagn e cordial engraziel fetg.
Era nos pigns campiuns en scoletta, ils affons, han luvrau mordio. Els han creau lur capellinas, ils sacados d’aria e las bandieras ch’ein vegnidas taccadas silla racheta cun bia premura.
Aschia havein nus astgau semussar cun grond plascher e quet da gievgia grassa el til da tscheiver 2016. Cunquei ch’igl ei vegniu luvrau tontas uras ed ei fuss stau donn suenter mo in til da prender dapart puspei tut essan nus sedecidi dad era ir culs affons sco astronauts e cun la racheta el til da tscheiver a Mustér.
Nus admettein in cordial engraziel fetg alla firma Loretz per metter a disposiziun la localitad ed il vehichel ed a tut nos sponsurs per ulteriur material e sustegn.
fotografias da Romana Deragisch-Hendry


text:
- L'armada dal Israel annunzia la notg passada in'attatga da rachetas en direcziun da lur basa sin il Plateau dal Golan.
- Tenor indicaziuns israelianas duain truppas iranaisas or da la Siria esser responsablas per questa attatga.
- Intginas rachetas hajan ins pudì destruir. Infurmaziuns davart blessadas na datti betg.
- Medias a Damascus rapportan il medem temp d'attatgas israelianas sin territori dal stadi da la Siria.
Plateau dal Golan
Il Plateau dal Golan sa chatta tranter Israel e la Siria. La gronda part dal territori è occupà dapi l'onn 1976 dal Israel. Internaziunal vegn il Plateau dal Golan renconuschì sco part da la Siria. Ina pitschna part dal territori stat dapi il 1974 sut la controlla da l'ONU. Il status dal Plateau dal Golan è in impediment per tractativas da pasch tranter ils duas pajais.
Tar attatgas ord l'aria da l'Israel en direcziun basas militaras iranaisas en la Siria èn tenor il minister da la defensiun Avigdor Lieberman bunamain l'entira infrastructura da l'Iran vegnida tutgada. Percunter na sajan naginas da las 20 rachetas sajettadas en direcziun Plateau dal Golan detunadas. Quai tenor indicaziuns da Lieberman a chaschun d'ina conferenza da pressa. Ins haja pudì destruir quatter rachetas. El speria che questa «episoda» saja ussa a fin. Els n'hajan nagin interess vid ina escalaziun.
Pli u main il medem temp rapportan medias da la Siria d'attatgas dal Israel sin miras en la Siria. Pliras rachetas duain avair tutgà miras en la provinza Quneitra en il sidvest da la Siria. Ed era aviuns da cumbat israelians duain esser stads en acziun.
Las attatgas da rachetas preoccupescha l’entir mund
Las regenzas da la Germania, da la Frantscha e da la Gronda Britannia supplitgeschan las partidas da sa tegnair enavos. Er la Russia è sa mussada preoccupada. Sco il minister da l’exteriur Sergej Lawrow ha ditg, haja la Russia appellà tant l’Iran sco er l’Israel da desister da provocaziuns. Da l'autra vart vesan ils Stadis Unis da l'America ils schabetgs sco cumprovà ch'ins na possia betg sa fidar da l'Iran.
RR novitads 06:00


text:
Uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair
Las incumbenzas da l'uffizi da stadi civil pel Cumün da Zernez vegnan evasas da l'uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair. Copulaziuns a Zernez sun tenor cunvegna amo adüna pussiblas. Respunsabel impiegà da l'uffizi da stadi civil es Tina Luzzi.
L'uffizi da stadi civil es tanter oter respunsabel per emetter attests da vaschinadi, attests d'ierta ed oters dcumaints, chi stan in connex culs register da stadi civil. L'uffizi da stadi civil emetta attests da mort.
Uffizi da stadi civil Engiadina Bassa / Val Müstair
Chasa Du Parc
CH-7550 Scuol
T. +41 81 861 00 08
F. +41 81 861 00 38
E. stadicivil@ebvm.ch
E. zivilstandsamt@ebvm.ch
Homepage


text: L'onn 1998 ha la Societad biblica svizra edì in numer rumantsch da la revista «Bibla actuala». Quest numer illustrà ritgamain tracta l'istorgia da las translaziuns da la Bibla en rumantsch. Or dal cuntegn: La lingua rumantscha en il chantun Grischun; L’Engiadin’ota, il center da l’umanissem grischun; L’Engiadina Bassa cun l’emprima Bibla cumpletta rumantscha; Bibla e teater en Engiadina; La Sutselva; Il rumantsch e la Bibla; Babnoss; Translaziuns da la Bibla en rumantsch; La Bibla en la Surselva reformada; En la Surselva catolica; La Bibla en l’art sacral; La Bibla en surmiran.


text:
En vista a novas renfatschas cunter il president dals Stadis Unids, Donald Trump, instradeschan ils democrats emprims pass concrets per ina procedura da relaschar il president da ses uffizi. Quai ha annunzià la pledadra da la chombra dals represchentants, Nancy Pelosi.
Concret vai per las renfatschas en connex cun l’uschenumnada «affera da l’Ucraina»: President Trump haja mess sut squitsch il president da l’Ucraina Wolodomir Selenskyj per uschia cuntanscher ch’i dettia investigaziuns cunter il candidat democrat per la presidenza Joe Biden e sis figl. Quai pervi d’ina eventuala implicaziun dad els dus en la corrupziun en l’Ucraina.
Donald Trump ha en quest connex discurrì sin Twitter dad ina «chatscha a las strias». El ha annunzià da publitgar ina copia dal discurs al telefon tranter el e ses collega d’uffizi ucranais ch’ha gì lieu ils 25 da fanadur. Damai ch'ils republicans han la maioritad en il congress èsi pauc probabel, ch'i dettia vairamain ina procedura da relaschar il president da ses uffizi.
RR novitads 06:00


text:
Tegnair la vischnanca sco quai ch'ella è
El saja sa decidì da candidar sco president perquai che la vischnanca respectiv la cumissiun per chattar candidats n'hajan gì nagin success. I fiss donn sch’ins na pudess tegnair la vischnanca sco quai ch’ella è (la cumissiun per chattar candidats aveva scrit en in figl sgulant che la vischnanca pudess vegnir sut curatella dal chantun e stuess forsa fusiunar pli tard, sch’ins na chattia betg candidats per la suprastanza).
Avunda lavur
Avant in temp aveva Rico Tuor gì ditg ch’el stess a disposiziun per la suprastanza, dentant betg sco president. El n'haja betg vulì far president perquai ch’el haja avunda lavur (surtut cun l’hotel Medelina). El avess s’imaginà da s’engaschar politicamain en intgins onns, dentant betg uss.
Roschada en suprastanza
En connex cun las elecziuns da la suprastanza communala da Medel èsi vegnì discurri da far ina roschada en suprastanza, vul dir: Rico Tuor stess in onn president, alura surprendess Gabriel Venzin il timun. Quai saja ina opziun, di il candidat per il presidi. I giaja uss per surmuntar quest onn, ed en in onn possian ins guardar co la situaziun saja.
In bun gremi
Pertutgant sia lavur en l’hotel Medelina di el ch’els stoppian chattar schliaziuns da far ir il manaschi enavant sco fin uss, sch’el haja alura pli pauc peda.
Il nov pensum na fetschia dentant quitads, perquai ch’els sajan in bun gremi. El saja era led che Tabea Baumgartner candideschia per la suprastanza communala.
Biografia
Rico Tuor è naschì 1978 a Mustér. Suenter las scolas primaras ha el fatg il gimnasi a Mustér e studegià geografia a Turitg. Alura è el stà engaschà plirs onns a l’universitad da Turitg, e pli tard ha el lavurà per la DEZA (direcziun da svilup e cooperaziun) sco delegà da las naziuns unidas per sviluppar projects, per ex. en Laos. En questa regiun ha el era fatg perscrutaziuns. La finala è Tuor turnà en Svizra e s’engaschà per il parc Adula sco manader da projects per il svilup regiunal. El è stà en il cussegl da vischnanca da Mustér, ha inizià l’hotel Medelina (l’anteriura chasa da vegls Sontgaclau) a Curaglia e dapi l’october 2017 stat el a Curaglia cun sia amia.
RR actualitad 17:00


text:
Nigoléra
Nigoléra (nom uficiàl en italià: Nuvolera) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 4 696 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 13 km² e 'na densità de 345 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Butizì, Mazà, Nigolènt, Rezàt, Sèrle.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Metropolitana de Londra
La metropolitana de Londra (in ingles: London Underground) a l'è la pussee vegia red metropolitana del mond, la pussee longa de l'Europa e la segonda del mond cont ben 460 km de linia autonoma[2], di quaj el 45% a hinn dent di galerï sotterani, battuu domà di 537,4 km de la pussee noueva red de Seul.
La metropolitana de Londra, che a l'è gestida da la societaa Transport for London (TfL), a l'è stada inaugurada el 10 de sgenee del 1863 e la cunta 382 stazion che se troeuven in tutt el territòri de la Granda Londra. La velocitaa media commerciala di treni (compres i fermaa) a l'è de 33 km/h[2]. El gestor el stima che ògni treno de la metropolitana el corr per circa 123.600 km a l'ann (pari a circa trii gir sora la circonferenza de la Terra). I intrad registraa ògni ann a hinn circa 1.073.000.000, menter se se cunten domà i passegger di per lor, el numer a l'è de circa 28 milion[2].
La metropolitana de Londra la vegn comunement ciamada di gent che la dopera The Tube ("El Tubo") per la forma di sò galerï, a sezion circolara.
Red[Modifega | modifica 'l sorgent]
La red metropolitana de Londra a l'è componnuda de vundes lign:
Nòt e alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 (EN) World Metro Database. mic-ro.com
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Key facts | Transport for London


text:
D'engraziar las temperaturas bassas avain nus ad ina notg senza vent e l'aria polara nà da la Grönlanda, han rapportà Meteonews e MeteoGroup. Quai è stada la pli fraida damaun en la stagiun d'enviern anc giuvna ed er la pli fraida damaun dapi il favrer 2018.
Er a Samedan e sin l’Alp Buffalora sin il pass dal Fuorn èsi stà pli fraid che minus 20 grads. Sulet sin la Glattalp ha la temperatura pudì sa sbassar sin sut minus 30 grads. Dals lieus sut 800 meters èsi stà il pli fraid a Glion, quai cun -9,7 grads. Sur il cunfin da nulla grads èsi stà sulet al Lago Maggiore en il Tessin.
Tenor prevista restan las temperaturas uschè bassas fin dumengia.
RR novitads 10:00


text:
Spagna
La Spagna (uffizialmain Reginavel da la Spagna, spagnol Reino de España [ˈrejno ð(e) esˈpaɲa]) è in stadi situà en l’Europa dal Sidvest che furma ina monarchia ereditara parlamentara. Il territori statal sa chatta per gronda part sin la Peninsla Iberica. La Spagna è sutdividida en 17 communitads autonomas e duas citads autonomas, Ceuta e Melilla. La chapitala furma Madrid. La Spagna è commembra da l’ONU, da l’UE, da l’OECD e da la NATO. Il pajais figurescha tranter las ventg pli grondas naziuns d’export e d’import.[1]
GeografiaEdit
Territori statalEdit
La Spagna sa chatta ensemen cun il Portugal (en il vest) e Gibraltar (en il sid; appartegna al Reginavel Unì) sin la Peninsla Iberica, e quai tranter 36° e 43,5° latituda settentriunala sco er 9° longhituda occidentala e 3° longhituda orientala (senza las Balearas, Inslas Canarias, Ceuta e Melilla). La Spagna cumpiglia stgars sis setavels da la Peninsla Iberica. En il nordost, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha la Spagna cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra.
Tar il territori statal tutgan ultra da quai las Balearas situadas en la Mar Mediterrana, las Inslas Canarias che sa chattan en l’Atlantic sco er las citads da Ceuta e Melilla situadas a la costa da l’Africa dal Nord. En Frantscha posseda la Spagna l’exclava Llívia. En pli appartegnan a la Spagna pliras inslas che sa chattan gist davant la costa marocana: Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas, Isla del Perejil, ultra da quai la peninsla Peñón de Vélez de la Gomera. L’Isla de Alborán è situada 50 kilometers al nord da la costa marocana. In’ulteriura gruppa da pitschnas inslas e grips, las Islas Columbretes, giascha radund 55 kilometers a l’ost da Castellón de la Plana, sin il medem grad da latituda sco Mallorca.
Il punct situà il pli en il nord da la Spagna è Estaca de Bares en la Galizia, sin la terra franca è il punct il pli en il vest Cabo Touriñán (medemamain en la Galizia), il punct il pli en il sid la Punta Marroquí sper Tarifa ed il punct il pli en l’ost il Cap de Creus a la Costa Brava. La pli gronda extensiun dal pajais dal nord al sid mesira 856 kilometers e da l’ost al vest 1020 kilometers. Il punct il pli en il vest ed en il sid da l’entira Spagna sa chatta sin l’insla Canaria El Hierro, il punct il pli en l’ost sin l’insla Baleara Menorca.
L’autezza media dal territori statal da ca. 660 m s.m. è ina da las pli autas en tut l’Europa. La structuraziun spaziala da la Peninsla vegn dominada da sis gronds sistems da muntognas.
Sistems da muntognasEdit
Dals sis gronds sistems da muntognas èn tschintg orientads en direcziun vest-ost.
- En il nord èn quai las Pireneas (fin a 3404 meters) che furman il cunfin vers l’ulteriura Europa continentala.
- En il vest da las Pireneas è situada la Muntogna Cantabrica (fin a 2600 meters en ils Picos de Europa) cun in percurs che va parallel cun la costa dal nord; en il vest (Galicia e part settentriunala dal Portugal) cuntinuescha il territori en furma da numerusas muntognas mesaunas.
- Medemamain en direcziun vest-ost tanscha il Sistem Central ch’è situà ca. entamez la Peninsla. Questa muntogna è structurada en plirs blocs che cuntanschan autezzas da fin a 2600 meters. En il Portugal cuntinuescha ella en furma da la Serra da Estrela.
- Vers sid sparta la Sierra Morena, che maina medemamain dal vest a l’ost e che cuntanscha autezzas fin a 1300 meters, l’auta planira centrala da la foppa dal Guadalquivir.
- Il pli en il sid tanscha la finala la Cordillera Betica per lung da la costa mediterrana da Gibraltar fin al sid da Valencia. Las Balearas furman geologicamain la cuntinuaziun da quella vers nordost. Sin la Cordillera Betica sa chatta cun il Mulhacén (3482 meters) en la Sierra Nevada il pli aut punct da la terra franca spagnola e da l’entira Peninsla Iberica. La pli auta muntogna dal territori statal spagnol insumma furma però il Pico del Teide (3718 m s.m.) situà sin l’insla canaria Teneriffa.
- Il Sistem Iberic cun autezzas fin a 2300 meters tanscha percunter dal nordvest vers il sidost, e quai in pau a l’ost da la lingia Burgos–Valencia.
FlumsEdit
Tranter las chadainas da muntognas curran ils tschintg gronds sistems da flums, dals quals quatter han in’orientaziun ost-vest, sbuccan en l’Atlantic ed han lur origin en il Sistem Iberic che furma il grond sparta-auas sin la Peninsla. Tranter la Muntogna Cantabrica ed il Sistem Central cula il Duero; pli al sid sa chattan Tajo e Guardiana che mainan medemamain da l’ost vers il vest; il medem vala per il Guadalquivir situà en il sid da la Sierra Morena.
En la foppa tranter il Sistem Iberic e las Pireneas cula percunter l’Ebro en direcziun da la Mar Mediterrana. Quest flum nascha en la Muntogna Cantabrica e maina dal nordvest vers il sidost.
Planira auta centralaEdit
En il center da la Peninsla Iberica sa chatta ina planira auta fitg vasta che vegn numnada Planira auta da la Castiglia u simplamain Meseta. En il nord vegn la planira cunfinada da la Muntogna Cantabrica, en l’ost dal Sistem Iberic ed en il sid da la Sierra Morena. En il sidvest maina la planira auta en l’Extremadura ch’è situada in pau pli a bass e n’è betg uschè planiva. Tras il Sistem Central vegn la planira partida en duas parts (la Meseta dal Nord e la Meseta dal Sid), da la quala la settentriunala sa chatta in pau pli ad aut. Las grondas citads en la part dal nord (Valladolid, León, Burgos, Salamanca) èn situadas sin in’autezza da 700 fin 900 meters, quellas en il sid (Madrid, Toledo, Ciudad Real) sin in’autezza tranter 500 e 700 meters.
Planiras en vischinanza da las costas e foppasEdit
Bundant pli a bass èn situadas las foppas che vegnan percurridas da Guadalquivir ed Ebro. Damai che las muntognas tanschan bunamain dapertut fin sper la mar, n’enconuscha il pajais strusch planiras pli grondas en vischinanza da las costas.
ClimaEdit
Il clima en Spagna sa lascha sutdivider suandantamain:
- Clima atlantic a la costa da l’Atlantic settentriunala: Galizia, Asturia, Cantabria, Pajais Basc, Navarra (nord). Quest clima è segnà da precipitaziuns surtut durant l’enviern sco er d’envierns e da stads fitg miaivels.
- Clima oceanic-continental en il center da la Peninsla Iberica: Castiglia e León, Madrid, La Rioja, Navarra, Castiglia-La Mancha, Extremadura ed Andalusia. Qua regian envierns fitg fraids ed en il nord datti regularmain naiv; las stads èn fitg chaudas. Precipitaziuns crodan surtut l’enviern.
- Clima mediterran continental ad Aragón, Catalugna, Valencia (retroterra), Murcia, Castiglia-La Mancha ed Andalusia. Precipitaziuns datti qua surtut la primavaira e l’atun. Las stads èn chaudas ed ils envierns fraids; la variaziun da temperatura entaifer in di po muntar fin a 25 °C.
- Clima mediterran en la Catalugna e sin las Balearas, a Valencia, Murcia ed Andalusia. Er qua crodan las precipitaziuns surtut la primavaira e l’atun, e quai per part en furma da daratgas a tschiel rut (surtut l’entschatta da settember). A basa da la quantitad da precipitaziuns che tschessa dal nord vers il sid (Barcelona 640 mm, Tortosa 524 mm, Valencia 454 mm, Alicante 336 mm, Almería 196 mm) sa lascha il clima mediterran sutdivider en in territori umid ed en in territori sitg. L’enviern èn las temperaturas detg miaivlas; las stads èn chaudas, per part chaud-umidas.
- Clima subtropic sin las Canarias. Qua regian temperaturas miaivlas (18 fin 24 °C) durant prest tut l’onn. In enviern sco tal na datti betg (Santa Cruz de Tenerife ha ina temperatura media da 17,9 °C il schaner e da 25,1 °C l’avust). Las precipitaziuns varieschan sin las Canarias fitg ferm tranter las singulas regiuns da las inslas.
- Clima da muntogna en las autezzas da las Pireneas, da las Muntognas Cantabricas ed Ibericas, dal Sistem Central e da la Cordillera Betica. Qua regian lungs e fraids envierns e curtas e frestgas stads.
FloraEdit
La vegetaziun da la Peninsla Iberica sa divida en trais zonas:
- La vegetaziun da la Spagna umida è segnada da ruvers e faus.
- Entaifer la vegetaziun da la Spagna sitga domineschan faus semperverds (ruvers verds, ruvers da corc), pinias e palmas.
- En la muntogna è la vegetaziun segnada – tut tenor autezza – da ruvers verds, ruvers da corc, ruvers, chastagners cultivads, prads u prads sitgs alpins.
Là nua che vegnan cultivadas plantas da cultura èn necessaris indrizs da sauar.
FaunaEdit
La fauna spagnola è segnada d’ina fitg gronda diversitad da las spezias. Damai ch’il pajais è relativamain pauc populà, han pudì surviver qua spezias d’animals ch’èn vegnidas extirpadas en l’ulteriura Europa dal Vest. Ultra da quai èn sa furmadas intginas spezias endemicas, cunquai che la Peninsla Iberica è dividida da l’ulteriura Europa tras las Pireneas.
En il nordvest ed en la part centrala da la Spagna e per part er en la Sierra Morena vivan en tut radund 2500 lufs. Il luf iberic (Canis lupus signatus) furma uschia la populaziun da lufs la pli gronda e pli stabila en tut l’Europa dal Vest. En la Muntogna Cantabrica ed en las Pireneas vivan radund 200 urs brins. Entant che la populaziun dals urs cantabrics vala sco stabila, èn ils urs en las Pireneas periclitads acutamain da l’extirpaziun. Il luf-tscherver iberic exista be en Spagna ed en il Portugal; cun main che 300 animals che vivan al liber è el smanatschà fermamain. En il nord da la Spagna èn da chasa intginas da las davosas populaziuns dal visun europeic ch’èn da chattar en l’Europa Occidentala. Ulteriurs mammals caracteristics da la Spagna, ils quals èn uschiglio be da chattar en l’Africa u en l’Asia Anteriura, furman il giat ginestra, il mungo, il capricorn iberic u il chamutsch da las Pireneas. En Spagna vivan gist trais spezias da lieurs: la lieur brina sco er las duas spezias endemicas lieur iberica e lieur da Castroviejo. Animals frequents èn tschierv, chavriel, stgilat, cunigl, portg selvadi, fiergna, tais e vulp. Muflons e muntanellas èn da chattar en regiuns muntagnardas, giats selvadis en guauds pli gronds e ludras en diversas zonas fluvialas.
En las Pireneas ed en la Muntogna Cantabrica èn da chasa tschess barbets; tschess dal chapitsch, tschess cularin e tschess egipzians scuntran ins en vastas parts dal pajais. Ulteriurs utschels gronds caracteristics èn l’evla iberica e l’evla da la pizza. Flamingos coloniseschan territoris da palì sco per exempel Coto de Doñana.
La fauna da reptils da la Spagna sa cumpona da numerus luschards, ghecos, scincs, orvettas, serps, tartarugas da la terra e da la mar. Enconuschents èn ils luschards da las Canarias, surtut il luschard gigant d’El-Hierro (Gallotia simonyi) che po cuntanscher ina lunghezza dal corp da fin a 75 cm.
PopulaziunEdit
Svilup da la populaziunEdit
A partir dals onns 1990 è la populaziun da la Spagna creschida fitg ferm, e quai tant en congual cun auters stadis europeics sco er cun il svilup demografic dals decennis precedents. Be en l’emprim decenni dal 21avel tschientaner è il dumber da la populaziun creschì per 7 milliuns. Ina gronda part da quest augment è d’attribuir a l’immigraziun. La cumpart da la populaziun da l’exteriur è creschida da 0,74 milliuns l’onn 1999 a 5,73 milliuns il 2011. La rata da reproducziun muntava il 2008 a 1,46 uffants per dunna, quai ch’è levet sut la media europeica da 1,6.[2]
Aspectativa da vitaEdit
L’aspectativa da vita dals Spagnols muntava il 2012 a 82,5 onns, quai ch’è la pli auta valur en tut l’Europa (avant l’Italia cun 82,4 e la Frantscha cun 82,1 onns). Ils umens vegnan en media 79,5 onns vegls, las dunnas 85,5. L’onn 2007 eran 16,7 % da la populaziun pli vegls che 65 onns.[3]
LinguasEdit
En Spagna vegn surtut discurrì spagnol, catalan, galician e basc. Il spagnol furma en tut il territori statal la lingua uffiziala. Il catalan figurescha sco ulteriura lingua uffiziala en la Catalugna, a Valencia e sin las Balearas, il basc en il Pajais Basc e parts da Navarra ed il galician en la Galicia. En il Val d’Aran ha l’aranais, ina varietad dal gascon, status uffizial.
Daspera existan intginas linguas che vegnan be pli discurridas d’in pitschen dumber da persunas e che n’han betg il status d’ina lingua uffiziala. Tar quellas tutgan l’asturian-leonais e l’aragonais. En la val Jálama (provinza Cáceres) en vischinanza dal cunfin portugais vegn discurrì A Fala, in dialect da la lingua portugais-galiciana. A Melilla discurra la minoritad masirica ultra da quai il dialect berb tamazight.
Las linguas estras las pli derasadas èn l’englais ed il franzos. Spagnols pli giuvens discurran per ordinari englais, pli vegls plitost franzos. En la vasta populaziun furman bunas enconuschientschas d’ina lingua estra però l’excepziun. Tenor in studi dal 2011 inditgeschan 49 % dals creschids (tranter 25 e 64 onns) ch’els na dumognian nagina lingua estra. En il fratemp emprendan però quasi tut ils scolars ina segunda lingua gia en la scola primara (per ordinari l’englais) e 22 % ultra da quai ina segunda, pervi da la vischinanza tar la Frantscha per ordinari franzos.
En la Catalugna vegn per gronda part fatg diever dal catalan en l’instrucziun a las scolas ed universitads; il spagnol dastga però vegnir duvrà da tut ils scolars e students en l’instrucziun e tar clausuras.
MinoritadsEdit
Tranter las minoritads dal pajais èn surtut da menziunar ils Gitanos (ils Roma spagnols) ch’èn immigrads en Spagna ca. a partir dal 16avel tschientaner. Oz vivan en l’entir pajais radund 600 000 fin 800 000 Gitanos. Ils Roma spagnols èn per gronda part da chasa en las citads grondas sco Madrid, Barcelona, Valencia u Sevilla. Da questa gruppa da la populaziun derivan intgins stars da renum internaziunal sco il chantadur Camarón de la Isla u il giugader da ballape José Antonio Reyes. Surtut en la scena da musica spagnola – en spezial entaifer il flamenco – giogan ils Roma in’impurtanta rolla.
ImmigrantsEdit
Sur lung temp ha la Spagna enconuschì be pitschnas cifras d’immigraziun. Pir en il decurs dals ultims decennis è la situaziun sa midada (cf. survart). Il schaner 2011 vivevan en Spagna 5,8 milliuns esters, quai che correspunda a 12 % da l’entira populaziun; da quels èn 2,4 milliuns burgais d’in auter stadi da l’Uniun europeica.[4] En cifras absolutas sa chatta la Spagna sin plazza dus davos la Germania (cun 7,1 milliuns esters); en procents da l’entira populaziun sa chatta la Spagna sin la tschintgavla plazza europeica, davos il Luxemburg, (43,0 %), la Lettonia (17,4 %) e la Cipra ed Estonia (mintgamai 15,9 %). La gronda part dals immigrants deriva da la Rumenia, dals stadis dal Maghreb u da l’America Latina sco er dal Reginavel Unì e da la Germania; per quests ultims stadis è la Spagna daventada ina residenza per la vegliadetgna ordvart stimada.
Spagnols a l’exteriurEdit
Il dumber dals burgais spagnols sesents a l’exteriur muntava il 2016 a radund 2,3 milliuns, da quai vivan stgars 1,5 milliuns en l’America e radund 776 000 en in auter pajais europeic. Entant che be 22,2 % dals Spagnols che vivan en l’America èn naschids en Spagna, giascha questa procentuala tar ils residents en auters stadis europeics tar 52,2 %. Quai è d’attribuir al fatg che las grondas undas d’emigraziun da la mesadad dal 19avel tschientaner fin a la Guerra civila spagnola han manà en l’America Centrala e dal Sid, surtut en l’Argentinia, Venezuela, Mexico, Uruguay e Cuba, entant ch’il Plan de Estabilización dal 1959 ha effectuà fin il 1972 in’unda d’emigraziun en auters stadis europeics, surtut en Frantscha, Germania, Svizra, Belgia ed en il Reginavel Unì.
Religiuns e concepziuns dal mundEdit
Uffizialmain appartegnan 92 % da la populaziun a la baselgia catolic-romana (situaziun dal 2000). La cumpart da las persunas che sa participeschan activamain a la vita religiusa sa diminuescha però cuntinuadamain.[5] En rom d’in studi independent ch’è vegnì realisà il 2015 han anc 68 % inditgà d’esser catolics. Finanziada vegn la baselgia catolica dal stadi spagnol a basa d’in contract cun la Sontga Sedia e betg sur ina taglia da baselgia directa; ina sortida da la baselgia n’è uschia betg colliada cun avantatgs finanzials. Dapi il 2007 ston ils pajataglia però decider sezs, schebain 0,7 % da la taglia sin las entradas duain pervegnir a las baselgias ubain ad auters intents socials u culturals. Na prendan els nagina decisiun, vegn questa cumpart da la taglia obligatorica attribuida directamain als auters intents. La finanziaziun statala directa ch’existiva dapi il 1979 è vegnida abolida dal tuttafatg. L’onn 2008 han 34,3 % dals pajataglia decidì da vulair sustegnair la baselgia catolica; per quella ha quai muntà in augment da las entradas da taglia da 173,8 milliuns sin 252,7 milliuns euros.
La cumpart dals muslims munta a 0,5 %, dals protestants a 0,3 % e dals testimonis da Jehova a 0,25 %. En Spagna è situà l’impurtant lieu da pelegrinadi Santiago de Compostela che furma la destinaziun da numerus pelegrins sin la via da son Giachen.
Las pli grondas citadsEdit
Madrid e Barcelona furman las pli grondas citads dal pajais. La gronda creschientscha da las citads en il decurs dals davos onns ha però gì per consequenza ch’igl èn sa furmadas metropolas che tanschan per part lunsch sur ils cunfins politics ed administrativs da las singulas citads ora. En las regiuns grondas da Madrid e Barcelona vivan bundant sis resp. quatter milliuns umans, en las regiuns metropolas Valencia, Sevilla e Bilbao mintgamai bundant in milliun.
Communitads autonomasEdit
Il pajais è dividì en 17 communitads autonomas; areguard lur grondezza èn quellas fitg eterogenas. En l’Andalusia, la Catalugna e las regiuns da Madrid e Valencia vivan mintgamai tranter 5 ed 8 milliuns persunas; en las regiuns las pli pitschnas Navarra, Cantabria e La Rioja percunter dumbers lunsch sut in milliun (situaziun dal 2009).
IstorgiaEdit
En il 11avel tschientaner a.C. han ils Fenizians populà la costa dal sid; la pli enconuschenta da lur colonias è stada Cádiz (Gades). Il num ‹Spagna› deriva da la denominaziun latina Hispania (dal fenizian ishapan ‹pajais dals iraxs da la grippa›; quai ch’ils Fenizians tegnevan per iraxs da la grippa eran però en vardad cunigls). Durant la Segunda Guerra punica èn arrivadas l’emprima giada truppas romanas sin la Peninsla; quellas han occupà relativamain svelt il vest ed il sid da quella. Enfin ch’era il nord è stà sut la controlla dals Romans, hai però durà radund 200 onns. En la fasa tardiva da l’Imperi roman occidental èn ils Visigots arrivads en la Gallia ed han furmà là il Reginavel dals Visigots che cumpigliava er vastas parts da l’Iberia. Suenter ina greva terrada cunter ils Francs han ils Visigots rumì per gronda part la Gallia e translocà il center da lur reginavel sin la Peninsla Iberica. Questa segunda ed ultima fasa dal Reginavel dals Visigots vegn numnada – tenor la chapitala – Imperi da Toledo.
A l’entschatta dal 8avel tschientaner han ils Maurs destruì il Reginavel dals Visigots e conquistà l’entira Peninsla Iberica. Lur domini ch’ha durà plirs tschientaners ha segnà il pajais. La ierta araba sa manifestescha tant en l’architectura sco er en la lingua. Als Maurs na duevi però betg reussir da conquistar durablamain er las muntognas perifericas situadas en il nord da la Peninsla. Da là ha lura cumenzà la reconquista. Quella è sa tratga a la lunga sur tschientaners (722–1492). En rom da pliras etappas è il domini mauric vegnì stgatschà enavos dals imperis cristians, e quai fin la Crudada da Granada il 1492 ch’ha muntà la fin da las structuras statalas mauricas sin la Peninsla. Suenter la fin da la reconquista ha gì lieu ina persecuziun da minoritads religiusas. Ils ‹retgs catolics› Isabella I da Castiglia e Fernando II d’Aragon na vulevan tolerar en lur sfera da pussanza naginas persunas che n’eran betg catolicas. Muslims e gidieus èn vegnids sfurzads da sa laschar battegiar. L’onn 1478 è vegnida endrizzada l’inquisiziun spagnola cun l’intent da scuvrir e punir ‹nuncartents› ch’eran be sa convertids exteriuramain e che pratitgavan en il zuppà lur veglia cretta. Ils 31 da mars 1492 han Isabella I e Fernando II relaschà l’Edict da l’Alhambra; quel ha prescrit che tut ils 300 000 Gidieus che n’eran betg pronts da sa laschar battegiar stoppian bandunar la Peninsla Iberica.[6] Da quest’emigraziun è sa furmada entaifer il giudaissem la gruppaziun dals sefardim. Il 1609 ha Felipe III schizunt stgatschà ils moriscos, ils perdavants dals Maurs ch’eran sa convertids al cristianissem.
En il 15avel tschientaner èn s’unids ils dus reginavels da la Castiglia e d’Aragon. Aragon furmava da quel temp gia daditg in’impurtanta pussanza maritima en la Mar Mediterrana. E la Castiglia steva en concurrenza cun il Portugal per la predominanza en l’Ocean Atlantic. Cun la scuverta da l’America tras Cristof Columbus l’onn 1492 è la Spagna avanzada per in tschert temp ad ina pussanza mundiala.
Cun l’imperatur Karl V (sco retg spagnol: Carlos I), in biadi dals ‹retgs catolics›, è vegnì il 1516 in Habsburgais sin il tron spagnol. Fin che la lingia spagnola è morta ora l’onn 1700 èn tut ils retgs spagnols derivads da questa dinastia. La dumonda da la successiun dal davos retg habsburgais Carlos II ha manà a la Guerra da successiun spagnola, en la quala èn stadas involvidas las pussanzas europeicas dominantas da quel temp. En consequenza da la guerra è vegnì in rom dals Bourbons cun Felipe V sin il tron spagnol.
L’imperi colonial spagnol s’extendeva vers il 1600 sur vastas parts da l’America dal Sid ed America Centrala, dals Stadis Unids dad oz e da las Filippinas. Rinforzond però ils Englais e Franzos lur stentas d’obtegnair colonias, è la predominanza spagnola plaunsieu stulida. Las guerras da liberaziun dals stadis americans, surtut la Guerra d’independenza mexicana e las Guerras d’independenza sidamericanas, han manà la gronda part da las colonias en l’independenza. En rom da la guerra spagnol-americana ha la Spagna pers las davosas grondas possessiuns als Stadis Unids, quai ch’ha muntà la fin da l’imperi colonial. Las colonias africanas ch’èn vegnidas vitiers pli tard (il Maroc spagnol, la Sahara spagnola e la Guinea Equatoriala) han la finala cuntanschì en il 20avel tschientaner lur independenza.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner furmava la Spagna per gronda part in stadi agrar sutsviluppà e segnà da relaziuns da possess feudalas; la pauca industria avant maun sa concentrava surtut sin la Catalugna ed il Pajais Basc. L’onn 1923 ha il general Miguel Primo de Rivera surpiglià la pussanza ed ha installà ina dictatura militara. Pervi dals problems socials fitg urgents n’ha quella però betg pudì sa tegnair ditg; il 1931 è la Spagna daventada ina republica. Ma ils conflicts politics e socials han engrevgià da l’entschatta ennà la Segunda Republica e gia il 1932 hai dà in’emprova da putsch da vart da militar da dretga sut general José Sanjurjo. L’onn 1934 hai dà intginas sullevaziuns da sanestra e d’anarchists, las qualas èn per part vegnidas abattidas sanguinusamain. L’instabilitad politica vegniva tizzada surtut da represchentants extrems da posiziuns sanestras e dretgas e da lur furmaziuns paramilitaras, ma er da vart da commembers da las forzas da segirezza regularas. La situaziun tendida è be anc pegiurada suenter che la frunt naziunala (che sa cumponiva dals liberals da sanestra, socialists e communists) ha gudagnà ils 17 da favrer 1936 las elecziuns en il parlament.
Il fanadur 1936 han parts dal militar sut il generalissim Francisco Franco fatg in culp da stadi cunter la regenza. Il putsch ha però be gì success en intginas parts dal pajais ed ha fatg naufragi en ils impurtants centers politics ed industrials (t.a. Madrid, Catalugna, Pajais Basc). Sinaquai è suandada la Guerra civila spagnola. En il decurs da quella èn ils putschists vegnids sustegnids a moda decisiva da vart da l’Italia faschista e da la Germania naziunalsocialistica; las democrazias liberalas Frantscha e Gronda Britannia han fatg ina politica da nunintervenziun ed han uschia favurisà l’avanzament da Franco cunter la republica.
Il 1939 è la guerra ida a fin cun la victoria dals naziunalists cunter la Spagna republicana. L’epoca da la dictatura da Franco ha cumenzà cun ina fasa da purificaziuns violentas ch’ha durà plirs onns ed ha manà il pajais en ina letargia politica e sociala da lunga durada. Sco en auters pajais europeics hai er dà en Spagna suenter la Segunda Guerra mundiala – or da la quala igl era reussì a Franco da tegnair il pajais – in grond boom economic.[7] Il 1947 ha Franco restaurà la monarchia en Spagna ed ha fixà il 1969 che Juan Carlos duaja daventar ses successur sco schef da stadi. Suenter la mort dal dictatur ils 20 da november 1975 ha quel inizià in process da democratisaziun (spagnol transición). Cun la constituziun dal 1978 è la Spagna daventada ina monarchia parlamentara. Dapi la fasa finala da la dictatura ed er durant la fasa da transiziun èn l’ETA ed autras gruppas terroristicas da sanestra e da dretga stadas fitg activas. Il 1981 hai anc dà in’ulteriura emprova da putsch (‹23-F›) da vart da militars da dretga e parts da la Guardia Civil paramilitara cunter la regenza democratica.
La transiziun è ida a fin il 1982 cura che la partida socialdemocratica sut Felipe González ha surpiglià la regenza. En il decurs dals onns 1980 è la Spagna daventada commembra da la NATO e da l’Uniun europeica ed è stada segnada d’in ulteriur svilup economic. A medem temp è vegnida installada en il cumbat cunter l’ETA ina gruppa da terrorissem statal (GAL) ch’ha cumbattì il separatissem basc cun tortura e murdraretschs; quest’epoca è enconuschenta en Spagna sco ‹guerra tschuffa›.[8]
DretgEdit
Dretg constituziunalEdit
Tenor la constituziun dals 6 da december 1978 è la Spagna in stadi da dretg social e democratic. Sia furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara. Il titel da retg vegn dà vinavant a moda ereditara. Il retg è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. La sedia da la famiglia roiala è il Palacio de la Zarzuela a Madrid.
A la curuna spagnola cumpetan en emprima lingia funcziuns represchentativas. Ultra da quai conferma il retg las leschas e designescha e relascha il schef da la regenza.
L’organ legislativ superiur da la Spagna è il parlament, las Cortes generales. Las cortes sa dividan en duas chombras, la chombra dals deputads (Congreso de los diputados) ed il senat (Senado). Ils 300 fin 400 commembers da la chombra dals deputads vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa. Il senat dumbra 259 commembers. Da quels vegnan elegids 208 directamain dal pievel, entant ch’ils 51 restants vegnan designads dals parlaments da las communitads autonomas. Er ils senaturs vegnan tschernids per in temp d’uffizi da quatter onns.
Il primminister (presidente del gobierno) vegn elegì da la chombra dals deputads. Ils ministers vegnan designads dal retg sin proposta dal primminister. Il sez uffizial furma il Palacio de la Moncloa a Madrid.
PoliticaEdit
Partidas politicasEdit
En la chombra dals deputads existan quatter partidas resp. colliaziuns da partidas ch’èn activas en tut la Spagna: il Partido Popular (PP) d’orientaziun dretga-conservativa, la PSOE socialdemocratica, l’Izquierda Unida (IU) che collia la sanestra e l’Unión Progreso y Democracia (UPyD), ch’è vegnida fundada il 2008, da tenuta antiregiunala-liberala. Ultra da quai furma la partida da protesta Podemos ch’è sa furmada il 2014 ina rolla adina pli impurtanta.
Divisiun politicaEdit
La Spagna è partida en 17 communitads autonomas u regiuns (comunidades autónomas). Quellas na disponan da nagina independenza statala (la Spagna n’è pia nagin stadi federativ), ma exequeschan tuttina incumbensas cumparegliablas p.ex. a quellas dals chantuns svizzers u dals pajais federativs da la Germania. Set da questas communitads consistan da be ina provinza (Asturia, Cantabria, Navarra, La Rioja, Madrid, Murcia, Balearas), las ulteriuras da pliras. Tut en tut datti 50 provinzas. Las duas citads autonomas Ceuta e Melilla n’èn attribuidas ni ad ina communitad autonoma ni ad ina provinza.
Il stgalim administrativ il pli profund furman las vischnancas (municipios). En diversas communitads autonomas datti tranter las provinzas e las vischnancas anc in stgalim intermediar, il qual porta differents nums (comarcas, veguerías, mancomunidades).
Gia dapi daditg existan conflicts nunschliads areguard il status d’autonomia dal Pajais Basc e da la Catalugna. En il Pajais Basc cumbatta l’ETA dapi il 1959 cun violenza e terrur per l’independenza. Las partidas explicitamain bascas resp. catalanas s’engaschan percunter sin via politica per in’extensiun da l’autonomia, per ina ‹colliaziun lucca cun la Spagna› resp. per l’independenza da lur regiuns. Ins sa referescha al dretg d’autodeterminaziun dals pievels e vul realisar votaziuns dal pievel, en rom da las qualas la populaziun da las regiuns respectivas duai pudair decider libramain davart il status. Ils models persuenter furman tranter auter las votaziuns a Québec (1980, 1995) ed en il Montenegro (2006). Las partidas orientadas ad ina Spagna centralistica PP e PSOE èn cunter quests plans.
PoliziaEdit
Pervi da la sutdivisiun politica da la Spagna è il sistem da polizia vaira cumplex. Quel cumpiglia la Guardia Civil (ch’è organisada a moda militara e ch’è suttamessa tant al ministeri da defensiun sco er al ministeri da l’intern), la polizia naziunala, la polizia da las communitads autonomas sco er las polizias da las vischnancas resp. citads.
Servetsch secretEdit
Il servetsch secret Centro Nacional de Inteligencia (CNI) è vegnì fundà il 2002. Ses precursurs èn stadas differentas organisaziuns statalas dal temp da Franco che n’eran uffizialmain betg enconuschentas e che na purtavan nagin num.
MilitarEdit
Las forzas armadas sa dividan en las forzas terrestras, la marina cun l’infantaria da marina e l’aviatica militara. Ultra da quai fan part da l’armada la Guardia Civil e l’Unidad Militar de Emergencias ch’è vegnida fundada il 2005. Unitads independentas furman la guardia roiala (Guardia Real) sco er la legiun spagnola ch’è suttamessa directamain al cumond superiur. L’armada dumbra radund 123 000 schuldads (situaziun dal 2014)[9]; l’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2001.
Politica europeicaEdit
Dapi il prim da schaner 1986 furma la Spagna in stadi commember da l’Uniun europeica odierna. En pli appartegna il pajais a diversas organisaziuns europeicas sco l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa u l’Agentura da defensiun europeica.
Cun sia tenuta proeuropeica ha la Spagna giugà in’impurtanta rolla areguard differentas iniziativas. Da menziunar spezialmain èn: il svilup d’ina Europa sociala; l’instituziunalisaziun da las relaziuns cun l’America Latina; l’Europa dals burgais e l’introducziun da l’iniziativa da burgais europeica; il cumbat cunter la criminalitad organisada internaziunala; il svilup d’ina politica d’immigraziun communabla ed il rinforz dals cunfins exteriurs; l’extensiun da la collavuraziun cun ils pajais dal territori mediterran e nordafrican.
InfrastructuraEdit
Rait da viasEdit
En Spagna devi il 2009 479 autos sin 1000 abitants. 78 % da la populaziun vivan en citads. En tschertas aglomeraziuns è la rait da vias per part surchargiada durant il traffic da lavur. I dat però er citads cun sistem da diriger il traffic, sco per exempel Valencia.
Il pajais dispona d’ina buna rait da vias d’ina lunghezza totala da 663 795 kilometers. La rait da vias da transit cumpiglia vias naziunalas (carreteras nacionales) ed autostradas, las uschenumnadas autovías (libras da taxas) e las autopistas (cun taxa da via, de peaje). Las vias che mainan enturn las aglomeraziuns èn per ordinari libras da taxas, bleras colliaziuns interurbanas èn percunter suttamessas a taxas.
VeloEdit
Ir cun velo vegn resguardà en Spagna en emprima lingia sco activitad sportiva. Sco med da traffic vegn il velo pir duvrà l’ultim temp pli savens, cumbain che la cultura da velo n’ha anc betg cuntanschì il nivel da l’Europa Centrala u dal Nord. Surtut en las citads è creschida ils ultims onns la rait da vias per velos; en il fratemp disponan numerusas citads er d’in sistem d’emprestar velos. Barcelona, che dispona d’ina geografia da citad fitg planiva ed è perquai fitg adattada per ir cun velo, ha creà fin il 2013 ina rait da vias per velos da 182 km lunghezza.
Rait da bus interurbansEdit
Damai che la Spagna dispona d’ina infrastructura da viafier plitost modesta, è la rait da bus interurbans tant pli vasta. En citads pitschnas e pli grondas datti spezialas staziuns da bus. La rait da bus collia surtut citads pli pitschnas e vitgs, ma igl existan er lingias surregiunalas e colliaziuns internaziunalas.
Edit
Ils pli gronds ports da mar sa chattan ad Algeciras, Barcelona, Valencia, Bilbao, Gijón e Santa Cruz de Tenerife. Tranter la Peninsla Iberica e las Balearas resp. las Canarias datti ina retscha da colliaziuns da traffic da navettas.
Per la navigaziun interna èn vegnids construids en il 18avel e 19avel tschientaner il Canal Imperial de Aragón ed il Canal de Castilla. En il fratemp vegnan quels però be pli duvrads per transportar aua da baiver. Per il provediment cun aua ed energia èn vegnidas construidas en il decurs dal 20avel tschientaner en tut ils curs da flums pli gronds numerusas serras, uschia ch’ins na po betg pli navigar sin ils flums dal pajais. La suletta excepziun furma il Guadalquivir tranter Sevilla e l’Atlantic. Sin quest sectur pon er navigar bastiments d’auta mar.
Rait da viafierEdit
Tar la rait tradiziunala da la societad da viafier statala Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles (RENFE) sa tracti d’ina viafier a binari lad (1668 mm). Quella vegn cumplettada successivamain tras ina rait da tren ad auta sveltezza a binari normal cun num Alta Velocidad Española (AVE). Quest’ultima cumpigliava il 2013 ina lunghezza da 2276 kilometers.
Numerusas citads disponan d’ina rait da trens urbans; ultra da quai datti a Barcelona, Bilbao, Madrid, Valencia, Sevilla, Malaga e Palma de Mallorca viafiers sutterranas.
Plazzas aviaticasEdit
En radund 40 citads spagnolas datti plazzas aviaticas per aviuns da passagiers. Las pli grondas societads aviaticas spagnolas èn Iberia, Air Europa e Vueling. Las plazzas aviaticas da Madrid e Barcelona tutgan areguard il dumber da passagiers tar las diesch pli grondas en tut l’Europa. Tranter Madrid e Barcelona exista ina punt aviatica, puente aéreo: tranter las 7 e las 23 uras partan numerus sgols entaifer fitg curts intervals.
InternetEdit
L’onn 2012 possedevan tenor indicaziuns da l’OECD be 11 milliuns abitants (pia radund 25 % dals Spagnols) in access a l’internet, quai ch’è ina valur fitg bassa en congual cun la media europeica.
Economia d’energiaEdit
La pli impurtanta funtauna d’energia en Spagna è il petroli; quel furnescha stgars la mesadad da l’energia primara. Tut en tut munta la cumpart dals combustibels fossils (petroli, gas natiral e charvun) a bundant 75 %. L’onn 2010 han stuì vegnir importadas 73,9 % da tut las funtaunas d’energia primara.
L’energia electrica ha cumpiglià il 2009 21,5 % da tut l’energia finala. La producziun d’electricitad succeda surtut cun agid d’ovras electricas cumbinadas da gas e vapur (23 %), las sis ovras atomaras han furnì 22 %, mintgamai 16 % derivan d’implants eroelectrics e d’ovras idraulicas, 7 % d’implants d’energia a charvun e 2 % d’implants solars (cumpart restanta: energias regenerablas e.a.). L’onn 2010 ha la Spagna producì il pli bler energia electrica a basa da la forza dal vent en tut l’Europa (43 692 GWh).
EconomiaEdit
Cun il Plan de Estabilización, la vieuta democratica dal temp suenter il 1975, l’adesiun a la Communitad europeica l’onn 1986 e la participaziun a l’Uniun economica e monetara europeica ha la Spagna tschentà il fundament per ina creschientscha economica a lunga durada. L’industria dal pajais è vegnida liberalisada e modernisada successivamain. Da quai èn resortidas intginas interpresas ch’ageschan cun success a nivel internaziunal, sco per exempel Iberia, Seat, Telefónica, Zara u Endesa. L’avertura da la Spagna per la concurrenza internaziunala ha manà a vastas investiziuns directas nà da l’exteriur.
Il pretsch per quest svilup ha però furmà in process da diminuziun entaifer las branschas tradiziunalas, quai ch’è tranter auter sa manifestà vaira ferm en il Pajais Basc. Ultra da quai sa chatta il dumber d’emploiads da las interpresas spagnolas lunsch sut la media europeica (10 il 2011, media europeica 17; per cumparegliar: Grezia 5, Germania 35). 80 % da las interpresas entaifer l’industria che producescha han main che 10 collavuraturs, quai ch’è in indizi per ina capacitad da concurrenza plitost bassa.
Product naziunal brutEdit
Tenor indicaziuns dal Fond monetar internaziunal furmava la Spagna il 2011 la dudeschavel gronda economia naziunala dal mund.[10] La crisa economica dal 2009 ha er tutgà la Spagna ed ha manà in tschert temp ad in aut dumber da dischoccupads. A partir dal 2013 para questa fasa da recessiun e stagnaziun d’esser stada surmuntada. Il product naziunal brut da la Spagna ha muntà il 2014 a 1058,4 milliardas euros.
La structura da l’economia spagnola mussa la repartiziun tipica d’ina naziun industrialisada: 68 % servetschs, 20 % industria elavuranta, 9 % economia da construcziun, 3 % agricultura. Impurtants secturs economics èn il turissem, la branscha da construcziun, la tecnica da communicaziun ed infurmaziun, l’industria da metal, la construcziun da maschinas, l’agricultura e la petrochemia.
La Spagna è segnada da grondas differenzas economicas tranter las singulas communitads autonomas. En regiuns ch’èn industrialisadas fermamain, sco il Pajais Basc, Madrid, Navarra u la Catalugna, sa chattava il product naziunal brut per persuna tranter 8 e 25 % sur la media da l’Uniun europeica; en regiuns plitost agraras sco Extremadura, Castiglia-La Mancha u Andalusia però 28 fin 37 % sut la media europeica.
TurissemEdit
La Spagna è vegnida visitada il 2013 da 60,6 milliuns turists; suenter la Frantscha ed ils Stadis Unids sa chatta la Spagna uschia sin la terza plazza da la statistica da viadi mundiala. La pli impurtanta destinaziun turistica furma la Catalugna cun la chapitala Barcelona (25,7 % da tut ils turists), alura suondan las Balearas, las Canarias e l’Andalusia.
AgriculturaEdit
54 % da la surfatscha dal pajais vegn utilisada da l’agricultura. Radund 20 % dal territori da cultivaziun vegn sauà. Ils guauds cumpiglian ina surfatscha da 144 000 kilometers quadrat. En Spagna vegnan producids ils suandants products agrars: granezza (surtut furment e tirc), legums, ulivas, ivas, ravas, fritgs da citrus, charn (t.a. nursa, chaura, cunigl e giaglinom), products da latg (p.ex. il chaschiel manchego), pesch da mar e fritgs da mar.
AbitaziunsEdit
Bleras famiglias spagnolas possedan sper in’abitaziun en la citad ina chasa da fin d’emna sin la terra u sper la mar. Tenor cifras dal Banco de España devi la fin 2005 en Spagna radund 23,7 milliuns abitaziuns e 15,39 milliuns tegnairchasas. Mintga chasada dispona pia en media da 1,54 abitaziuns, quai ch’è la pli auta rata en tut il mund. Radund 85 % da las abitaziuns vegnan abitadas da lur possessurs, 15 % vegnan affittadas.
Bilantscha dal stadiEdit
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en l’autezza da 483 mrd. euros ed entradas da 366 mrd. euros. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 117 mrd. euros resp. da 11,1 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il medem onn a 560,6 mrd. euros u 53,2 % dal product naziunal brut. Suenter la crisa da finanzas han las mesiras da spargn gidà a stabilisar in pau la situaziun finanziala dal pajais.
CulturaEdit
La Spagna ha contribuì en tut las spartas culturalas artists ed ovras da renum mundial. Qua ina survista dals nums ils pli impurtants:
- Litteratura: Miguel de Cervantes, Tirso de Molina, Lope de Vega, Pedro Calderón de la Barca, Francisco de Quevedo, Baltasar Gracián, Rosalía do Castro, José Zorrilla, Federico García Lorca, Camilo José Cela.
- Musica: Tomás Luis de Victoria, Antonio de Cabezón, Manuel de Falla, Paco de Lucía, Joaquín Rodrigo, Ernesto Halffter.
- Film: Luis Buñuel, Carlos Saura, Pedro Almodóvar, Fernando Trueba, Alejandro Amenábar, Juan Antonio Bardem.
- Pictura: Francisco de Zurbarán, Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, Alonso Cano, Francisco de Goya, Joaquín Sorolla y Bastida, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Antoni Tàpies.
- Sculptura: Joan Miró, Eduardo Chillida, José Álvarez Cubero, Julio González.
- Architectura: Antoni Gaudí, Santiago Calatrava, César Manrique, Ricardo Bofill, Juan Bautista de Toledo, Rafael Moneo.
- Moda: Cristóbal Balenciaga, Manolo Blahnik, Amaya Arzuaga, Custo Dalmau, Paco Rabanne, Mantilla.
In tipic spectacul spagnol furma la corrida. Tenor l’opiniun da ses aderents è quel da resguardar sco in art, en il qual l’eleganza e l’estetica giogan in’impurtanta rolla. En ils egls da blers critichers furma ella però ina tradiziun arcaica e brutala; pervi da la tortura d’animals ch’è colliada cun la corrida na meritia quella betg da vegnir cuntinuada en la furma odierna. Tant en la Catalugna sco er sin las Inslas Canarias è ella scumandada en il fratemp.
MediasEdit
La gronda part da las gasettas dal di surregiunalas cumpara en la chapitala Madrid: ‹El País› (ediziun il 2003 radund 561 000 exemplars), ‹El Mundo› (379 000), ‹ABC› (346 000) e ‹La Razón› (205 000). A Barcelona cumparan ‹La Vanguardia› (240 000) e l’impurtanta gasetta regiunala ‹El Periódic› (221 000; er en versiun spagnola sco ‹El Periódico›). Da muntada èn er gasettas da sport che cumparan mintga di sco ‹Marca› (549 000) ed ‹As› (303 000).
L’emettur da radio e televisiun da dretg public sa numna Radiotelevisión Española (RTVE). L’emettur da televisiun (TVE) cumpiglia ils programs La 1, La 2 e TVE Internacional sco er intgins programs da sparta. Emetturs da televisiun privats furman t.a. Antena 3, Cuatro Telecinco e LaSexta.
SportEdit
Il ballape è en Spagna per lunschor il sport il pli popular, e quai tant sco sport da massa sco er areguard il public en ils stadions e davant la televisiun. Ils pli enconuschents clubs da ballape èn Real Madrid e FC Barcelona che tutgan a medem temp tar ils megliers clubs da l’Europa. Ulteriurs impurtants clubs naziunals furman FC Valencia, Atlético Madrid, Athletic Bilbao, Real Saragossa e FC Sevilla. A l’equipa naziunala èsi fin uss reussì da gudagnar trais giadas il campiunadi europeic, numnadamain il 1964, il 2008 ed il 2012. Il 2010 è la Spagna daventada per l’emprima giada campiun mundial.
Ulteriurs sports da squadra populars èn ballabasket, ballamaun, hockey, futsal (ballape en halla), ballarait e ballanataziun; a las universitads è ultra da quai il rugby ordvart popular. Surtut en las regiuns Catalugna e Galizia è en pli il hockey sin rollas derasà vastamain.
Er il sport motorisà è fitg popular en Spagna. L’interess per la furmla 1 ha culminà cun Fernando Alonso ch’è daventà campiun mundial il 2005 e 2006.
Il ciclissem è in ulteriur sport fitg apprezià tant sco sport da profis sco er sco sport da massa. Cun Miguel Indurain, Federico Bahamontes, Luis Ocaña Pernia, Pedro Delgado, Óscar Pereiro, Alberto Contador e Carlos Sastre dispona la Spagna da set victurs dal Tour de France. Óscar Freire è ultra da quai daventà diversas giadas campiun mundial. Il pli impurtant eveniment da ciclissem è la Vuelta; ulteriuras cursas da muntada internaziunala èn il Tur dal Pajais Basc, il Tur da la Catalugna e la Clásica San Sebastián.
Il pli impurtant sport individual furma il tennis. Tar ils giugaders da tennis spagnols ch’èn stads u en ils pli enconuschents a nivel internaziunal tutgan Manuel Santana, Carlos Moyá, Sergi Bruguera, Arantxa Sánchez Vicario, Conchita Martínez e Rafael Nadal.
Dis da festa naziunalsEdit
En Spagna vegnan designads mintg’onn 14 dis da festa. Intgins da quels vegnan prescrits dal stadi, intgins da las communitads autonomas e mintgamai in di da festa da las provinzas. I sa tracta dals dis da festa usitads entaifer l’onn ecclesiastic, da dis da festa da patruns da citads, provinzas, regiuns u naziunals sco er da las suandantas festas secularas: di da la lavur (1 da matg), festa naziunala a chaschun da la scuverta da l’America tras Cristof Columbus (Día de la Hispanidad / El Pilar ils 23 d’october) e di da la constituziun che regorda a l’approvaziun da la constituziun dal 1978 (6 da december).
- ↑ www.destatis.de: Fatgs e cifras.
- ↑ Gesamtfruchtbarkeitsrate. En: Eurostat, consultà ils 17 da fanadur 2011.
- ↑ Gesunde Lebensjahre und Lebenserwartung bei der Geburt, nach Geschlecht. En: Eurostat, consultà ils 27 da mars 2014.
- ↑ Ausländische Staatsangehörige machten 6,5 % der EU27 Bevölkerung im Jahr 2010 aus. En: Eurostat, consultà ils 17 da fanadur 2011.
- ↑ Jürgen Erbacher: Schwere Mission im katholischen Spanien. heute.de. 7 da fanadur 2006.
- ↑ Die Juden in der Welt: Spanien Gallut Sfarad 2, consultà ils 11 d’avust 2008.
- ↑ Nicholas Crafts, Gianni Toniolo: Economic Growth in Europe Since 1945, Cambridge University Press, 1996, ISBN 978-0-521-49964-4, p. 123.
- ↑ Amnesty International: Jahresbericht 1998 – Spanien.
- ↑ Spain Military Strength Globalfirepower, consultà ils 10 d’october 2015.
- ↑ El Punt, 12 d’avrigl 2011, p. 24.
LitteraturaEdit
- Walther L. Bernecker (ed.): Spanien-Handbuch. Geschichte und Gegenwart. Francke, Tübingen 2006, ISBN 3-8252-2827-4 (UTB 2827).
- Walther L. Bernecker (ed.): Spanien heute. Politik – Wirtschaft – Kultur. 5. ed. Vervuert, Francfurt a.M. 2008, ISBN 3-86527-418-8.
- Toni Breuer: Iberische Halbinsel. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-14785-4.
- René Alexander Marboe: Von Burgos nach Cuzco. Das Werden Spaniens 530–1530. Magnus, Essen 2006, ISBN 3-88400-601-0.
- Henri Stierlin: Die Welt Spaniens. Gondrom, Bayreuth 1982, ISBN 3-8112-0301-0.
- Sarah Mongourdin-Denoix: Spain: a country profile (PDF, 640.33 Kb, 40 p.), Eurofound, 19 da schaner 2010.


text:
Ils 600 milliuns dollars che la chombra dals represchentants conceda èn in bun toc damain che las 1,9 milliardas ch'il president Barack Obama ed il senat avevan pretendì.
Cumbat da partidas
La chombra dals represchentants, dominada dals republicans, va uschia sin confruntaziun cun la regenza d'Obama. Quella aveva smanatschà cun il veto, perquai che 600 miliuns sajan bler memia pauc.
Il virus da Zika vegn dà vinavant da mustgins ed il contact sexual. El po effectuar grevs donns da naschientscha.
RR novitads 06:00


text:
Nossa reportra Prisca Bundi n'è anc mai stada en la baselgia da S. Martin a Ziràn. E quai malgrà che quella baselgia è enconuschenta sin l'entir mund pervi da ses palantschieu sura picturà. In palantschieu or da l'epoca da la romantica auta. El consista ord 48 quadrets da l'ur e 105 quadrets da l'intern. Ils quadrets da l'ur mussan sulet scenas cun aua. Tranter auter er monsters da la mar e maletgs cun bastiments. Sper quai ves'ins er maletgs dad anghels ed er scenas da la vita da Jesus.
RR actualitad 11:00


text:
Funtanei
Funtanei (nom ufizial in italian: Fontaneto d'Agogna) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara .
El gh'ha ona popolaziun de 2 689 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,2 km² e ona densità de popolaziun de 127 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Burbané, Cavajet, Cavaj, Cavaliri, Cressa, Cürésc, Ghem, Rumagnän e Sön.
Ultra che da l'Agogna, Funtanei l'è traversada anca dal Sizun. Anca se Funtanei l'è un cumün piscinin, el sò teritori l'è dividüü in d'un mücc de fraziun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Funtanei l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.