text:
Per Giuseppe Gracia èsi cler: «La glieud extrescha da la baselgia, independent tgi ch’è a la testa. Era auters uvestgieus han da sa stentar cun extradas – per part schizunt pli fitg che l’uvestgieu da Cuira.» E gea, gnanc il Papa Francestg possia franar quest trend: anzi cun lez haja quai schizunt dà dapli extradas or da la baselgia che avant.
Raschuns van sur cunfins ora
Sch’i avessia propi be da far cun la persuna, concret cun l’uvestg da Cuira Vitus Huonder, alura n’avessia la baselgia refurmada dal Grischun gea betg da sa stentar cun il medem problem, concluda Gracia. «La raschun daco che la glieud va or da la baselgia è per l’ina surconfessiunala e per l’autra va ella sur ils cunfins ora.» Era l’Austria e la Germania hajan bleras extradas.
Numnar ellas è grev
Dir dentant concret tge che las raschuns èn, na po el betg. Ina analisa detagliada manchia dal tuttafatg: «Nagin sto numnadamain inditgar daco ch’el sorta da la baselgia. E natiralmain stuess er la baselgia esser pli activa e dumandar las raschuns», di Gracia.
Quai ch'ha per consequenza ch'ins sa il mument simplamain mo far speculaziuns. E quellas èn vastas: uschia dettia per exempel da quels che dian, che la baselgia saja memia gronda e memia birocratica: ils auters puspè ch'ils carstgauns sajan ozendi memia fitg individualists, ch'els na dovrian betg pli la cuminanza e ch'els na veglian simplamain era betg pli pajar taglia per insatge ch'els gnanc dovrian.
Il quint porta l’unda
Tge che las raschuns èn precis, na sa era betg Cornelia Camichel Bromeis dir. La decana da la baselgia refurmada dal Grischun constatescha dentant che blers sortan da la baselgia, cura ch’ils quints da taglia vegnan a chasa: «Nus avain in’unda d’extradas cunzunt cura ch’i va per pajar la taglia da baselgia.» Blers hajan pli probabel il sentiment: «daco pajar per insatge ch’ins na dovra betg. Impurtant saja perquai tant pli fitg, da far attent la glieud tge che la baselgia fetschia tut per la cuminanza e per tge ch’ins duess sustegnair ella.
«Nagina chatscha d’olmas»
Malgrà che la baselgia refurmada e la baselgia catolica perdan mintg’onn prest 1% da lur commembers, è la «chatscha sin olmas» nagin tema per ellas. Far reclama per persvader la glieud d’entrar en baselgia, respectiv per ch’almain quels ch’èn anc commembers da la baselgia, restan era vinavant quai, excludan tant Cornelia Camichel Bromeis sco er Giuseppe Gracia.
Nus vulain inscunters directs
Empè da campagnas da placats è per la baselgia refurmada dal Grischun pli impurtant l’inscunter direct: per exempel da far lavurs concretas ed investir las resursas per ils basegns da la glieud che viva ellas vischnancas. Pia era esser là preschent, nua ch'i fa propi da basegns: per exempel sustegnair quels ch'han pers in carstgaun charezzà ni quels ch'han ina malsogna betg curabla. «E quest agid da la baselgia refurmada, vegn era vis e respectà», concluda la decana Cornelia Camichel Bromeis. Impurtant saja natiralmain era qua da far ina buna communicaziun - per exempel via las medias.
Il carstgaun sto sa midar e betg la baselgia.
Il pledader da l’uvestgieu da Cuira Giuseppe Gracia conceda dentant, che forsa stuess la baselgia catolica schon midar in zichel sia communicaziun ed adattar quella pli fitg al Papa. Pia metter pli fitg misericordia en il center e lura pir la ductrina.
Midar la ductrina da la baselgia catolica per amur dals commembers, pia cun l'intenziun ch'els restian uschia lura plitost, respectiv ch'els turnian puspè, è tenor Giuseppe Gracia en mintga cas la fallada via. Il carstgaun stoppia sa midar e betg la baselgia.
Nus perdain in mez pertschient ad onn. Per nus n’è quai betg in svilup uschè dramatic.
Betg tema d’esser persuls
Tema d’esser ina giada persuls en la baselgia, n’han els dentant betg. Per la decana da la baselgia refurmada dal Grischun n’è betg mo la situaziun betg uschè dramatica cun perder mintg’onn in mez pertschient dals commembers. Quai ch’ins na dastgia era betg emblidar: tar 500 extradas dettia quai mintga giada 100 entradas tar la baselgia refurmada dal Grischun. «E quai èn persunas ch’èn ord persvasiun en la baselgia. Persunas cun las qualas ins sa era lavurar bain», di Cornelia Camichel Bromeis.
Ina baselgia che viva e crescha
Tge ch’ins na dastgia era betg emblidar, uschia Giuseppe Gracia. «La baselgia catolica è ina baselgia che viva e crescha in cuntin: betg en l’Europa, cunzunt betg en il territori tudestg, persuenter en l’America, en l’Africa ed en la China.»
Mintg’onn haja ella 14 milliuns dapli commembers, uschia ch’el n’haja insumma betg tema per la baselgia catolica. Quai ch’ella stuess forsa ina giada far, è mirar daco ch’ella crescha uschè fitg en da quellas tiaras, e lura vesess ella forsa era las raschuns da las extradas qua en Svizra ed en il Grischun.
Uffizi da statistica GR
Adina dapli senza confessiun
Il 1970 avevan 0,4% dals Grischuns inditgà d'esser senza confessiun. Il 2013 èn quai tenor l'Uffizi federal da statistica gia 15% da la populaziun grischuna. E la cumpart da quels senza confessiun è creschida ils ultims onns vinavant constantamain: dapi il 2010 mintg’onn per prest 1%. Quai ch’è dentant anc adina sut la media naziunala.


c: text/html

text:
La fusiun da Breil, Vuorz ed Andiast va en la fasa finala: La votaziun è ils 24 e 25 da zercladur. Suenter il na da l’onn 2012 vegn votà per la segunda giada per ni encunter la fusiun da quellas trais vischnancas.
Ils adversaris da la fusiun èn restads ils medems sco la davosa giada; ed in dals arguments ils pli impurtants encunter la fusiun è anc adina la via da colliaziun tranter Breil e Vuorz, la via tras la val Migliè.
Sonda ils 3 da zercladur datti in til che maina davent da Vuorz encunter Breil, in til organisà dals adversaris da la fusiun.
WWF e Pro Natura era da la partida
Spezial è dentant, che WWF e Pro Natura èn sin il placat sco cunorganisaturs dal til. Per Renata Fulcri, che tgira quest project per la Pro Natura, n’è quai betg in agir spezial da vart da la Pro Natura. Il contract da fusiun prevesia numnadamain ina via tras la val Migliè e quella via saja per la Pro Natura e per il WWF dispitaivla.
Sievi Sgier, il president da la vischnanca d’Andiast e pledader da medias dals aderents da la fusiun, deplorescha che WWF è Pro Natura s’engaschian encunter la fusiun en quella fasa curt avant la votaziun.
Il til da protest è, sco ils organisaturs scrivan, averts per tuts. Era persunas che beneventan la fusiun sajan bainvesidas al til.
RR actualitad 08:10

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Johann Schneider Ammann ha visita l'Africa durant quatter dis.
- El ha suttascrit dus cunvegnas cun la Costa d'Ivur. Quellas tangheschan la collavuraziun en il sectur da professiun.
Durant la visita dal cusseglier federal Johann Schneider Ammann en l'Africa han ils ministers d'economia suttascrit duas cunvegnas che tangheschan la collavuraziun en il sectur da professiun cun la Costa d'Ivur.
Ina collavuraziun cun la la Costa d'Ivur en ils secturs da perscrutaziun e scienza saja gia dapi 60 onns existenta, ha il departament federal d'economia, furmaziun e retschertga communitgà la dumengia. La Svizra è represchentada en la Costa d’Ivur cun passa 30 firmas e vala là sco in dals investiders ils pli impurtants.
La davosa giada avant 17 onns
Johann Schneider Ammann è vegnì accumpagnà da plirs delegads da l'economia e da la scienza, sco er da parlamentaris e cussegliers guvernativs. La delegaziun è stada duas dis en la Nigeria e dus dis a la Costa d'Ivur.
La davos visita d'in cusseglier federal en il territori vest african en connex cun ina missiun economica è stada avant 17 onns.
RR novitads 12:00


text:
62 dals 120 deputads en il parlament han vuschà per la lescha. 55 sajan stads encunter, rapportan medias israelianas. Il rest na sajan u betg stads preschents u ch'els sajan s'abstegnids. Il schef da regenza israelian, Benjamin Netanjahu ha discurrì d'in mument central en l'istorgia dal zionissem e dal stadi Israel. Deputads arabs hajan reagì cun protesta sin il sbozs da la lescha. Ils contrahents da la lescha han discurrì d'ina lescha rassistica e da la mort da la democrazia en l'Israel.
La lescha definescha l'Israel sco stadi naziunal dal pievel gidieu. L'arabic na duai betg pli esser lingua uffiziala, be pli l'ebraic. Il status da Jerusalem sco chapitala israeliana vegn er rinforzà. L'artitgel il pli dispitaivel avess oriundamain duì pussibilitar da bajegiar lieus da domicil be gidieus. La versiun nova cuntegna dentant be pli la formulaziun: «Il stadi vesa il svilup da vischnancas gidieuas sco valur naziunala e duai vegnir animà e promovì.»
Critica da l'Uniun Europeica
L'Israel aveva crititgà l'emna passada l'ambassadur da l'UE, Emanuele Giaufret. El aveva crititgà las tendenzas rassisiticas da la lescha. Ella saja sur tut discriminanta per la part arabica da l'Israel. Radund 20% dals Israelis èn arabs, radund 75% èn gidieus.
En l'Israel avevi era dà protestas cunter la lescha. Il procuratur public general aveva avertì il pajais da las consequenzas internaziunalas sche la lescha vegnia approvada. Er il president Reuven Rivlin aveva avertì da la discriminaziun.
Il stadi Israel sa definescha sco "gidieu e democratic". I dat dentant adina puspè discussiuns e dispitas sch'i saja insumma pussaivel d'avair omaduas expressiuns ina dasper l'autra, cun la medema valita.
RR novitads 08:00


text:
Letera de Giüda
Giüda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1Giüda, un sèrv de Gesü Crist, e fradèll de Giagum, a i elètt che hinn vurüü bén de Diu el Pader e hinn prutegiüü per Gesü Crist: 2Che cressen föra de misüra per vialter la misericordia, la pas e 'l bén.
3Predilètt, essend faa scrivuv in tüta prèssa sü la nostra salvéza, mì avevi besogn de scriv, preganduv a cumbatt per la féd che l'era cunsegnaa una völta a i sant. 4Già che un quij personn hann naa denter segretamént intra vialter, quij che hinn numinaa de tant temp per chèsta cundana, impi, che cambien la grazia del noster Diu a la lur spüduratéza, e che neghen el noster ünegh Padrún e Signúr Gesü Crist.
5E mì vöri regurdà a vialter, anca bén avii già savüü tücc de chèst, che 'l Signúr, avend salvaa un popul de la tèra d'Egitt, daspö l'ha destrütt quij che hann minga credüü, 6e i angiul che hann tegnüü minga la lur auturitaa, ma hann lassaa la propia cà, l'ha tegnüü in di cadenn eternaj, in del scür, per el giüdizi del gran dì; 7cuma Soduma e Gumorra e i zitaa vesin, in de l'istèssa manera chèst, che hann daa sé medemm a la furnegaziún e hinn naa via indree a carna divèrsa, hinn metüü denanz cumè un esempi del sübì 'l castigh del fögh etèrn.
8Però, in de l'istèssa manera, anca chèst personn, insugnandus, cuntaminen la carna, respingen l'auturitaa, e bestemien i vèss gluriús[1]. 9E Michel, l'arcangiul, quand el cuntend al diàul, el despütava in gir al corp de Musè, vulzava no purtà un giüdizi de bestèma, ma l'ha dii, Che 'l te strapazz el Signúr! 10Ma chèst personn bestemien tütt chèll che sann no, e chèll che cugnussen natüralamént cumè animaj senza resún, de chèstcoss hinn destrütt. 11Guai a lur, perchè vann in de la via de Cain, e s'hinn versaa föra[2] per una ricumpénsa in del errúr de Balaàm, e hinn staa destrütt in de la rebeliún de Core. 12Chèst personn hinn i smagg in di voster agape--pacien cun vialter senza timúr, se ciapen cüra de lur medèmm cumè un pastúr[3], hinn niul senz'aqua purtaa inanz del vént, piant de l'autünn senza frütt, mort do völt, descalzaa, 13und füriús del mar che scümen la propia vergogna, stèll errant per chi l'è reservaa l'uscüritaa del scür per semper.
14E anca el setim de Adam, Enoch, l'ha prufetiza de chèst personn, disend: «Varda, el Signúr l'è vegnüü cun miar di so sant, 15per fà el giüdizi cuntra tücc e per cunvinc ogni anema sü tücc i so oper d'impietaa che hann cumetüü in d'una manera impia, e sü tücc i coss dür che hann dii i pecadúr impi cuntra Lü. 16Chèst personn hinn quij che barbuten, quij che se lumenten, quij che vann segund i propi desidéri, e la lur buca la dis coss arugant, amirand i facc per prufitt.
17Ma vialter, predilètt, regurdeev i coss che hinn staa predii di apostul del noster Signur Gesü Christ: 18che hann dii a vialter: In del temp ültim, ghe sarann minciunadúr che andarà segund i lur propi desidéri d'impietaa. 19Chèst personn hinn quij che fann divisiún, natüraj, che gh'hann minga el Spirit. 20Ma vialter, predilètt, travers el fà sü di voster medemm in de la vostra féd püssee santa, e 'l pregà in del Spirit Sant, 21tegniiv vialter in del bén de Diu, e spetee la misericordia del noster Signúr Gesü Crist per la vida eterna. 22E che gh'abiuv vialter pietaa de quij che dübiten, 23e salvee i alter brancanduj föra del fögh, e che gh'abiuv vialter pietaa di alter cun timúr, udend anca la tonega smagiada de la carna.
24E a Lü che 'l ve preserva del burlà giò e che 'l ve fa cumparì denanz de la sua gloria senza smagia in de la letizia, 25al ünegh Diu, noster Salvadúr, travers Gesü Crist noster Signúr, gloria, maiestaa, puténza e auturità prima de tütt el temp, e adèss e per tücc i secul! Amen.


text:
La Svizra saja ina naziun quadrilingua, di la cussegliera naziunala socialdemocrata Silva Semadeni. Per viver ensemen saja perquai impurtant e necessari d'enconuscher almain in zic la cultura ed il linguatg da noss cumpatriots en tschellas regiuns linguisticas.
L'idea da la solidaritad manca.
Mo il davos temp sentia ella ina tendenza da metter ses agens interess en il center. Quai fetschia propi quitads ad ella. Cunquai manchia l’idea da la solidaritad, di Semadeni.
Ils uffants creschan si automaticamain cun l'englais e chattan quai 'cool'.
Ils temps sa midian, manegia perencunter Magdalena Martullo da la PPS. Quai haja er influenza sin il diever dals linguatgs. Pli baud hajan ins dà dapli paisa a las linguas naziunalas. Ussa sa dumondian ins sch’ils pitschens ston propi gia savair tut quels linguatgs.
Oz dovrian ins pli pauc ils linguatgs naziunals. Pli e pli penetreschia l’englais noss mintgadi. Saja quai tar la musica, ils films u era en l'internet. «Ils uffants creschan si automaticamain cun l'englais e chattan quai 'cool'.
Englais è modern e pli simpel d'emprender che franzos u talian.» Ella saja perquai da l'opiniun che mintga chantun duai sez decider nua ch'el veglia metter las prioritads.
L’englais n'è betg en tut las professiuns il pli impurtant.
Quai vesa il cristiandemocrat Martin Candinas in zic auter. Cler saja l’englais impurtant, quai en emprima lingia en l’economia internaziunala. En la lavur quotidiana ed en il contact cun ils concarstgauns gioghian ils linguatgs naziunals dentant anc adina ina rolla pli impurtanta. Quai haja el era vis tar sia lavur a Cuira en ina segirada. Il talian era bler pli impurtant che l’englais.
I na saja betg adina uschia che l’englais saja en tut las professiuns il pli impurtant. Marginalisar ils linguatgs naziunals perquai ch'ins haja l'impressiun che l’englais saja il sulet futur mettia era en privel la coesiun, la convivenza fritgaivla en Svizra.
Il squitsch da prestaziun tar ils linguatgs sto vegnir reducì.
Sumegliant vesa quai Duri Campell da la PBD. Savair linguatgs saja ina schanza, in grond avantatg. El sappia quatter fin tschintg linguatgs, mo nagin fitg bain. El haja dentant l'impressiun da profitar fitg da quels linguatgs en sia vita e lavur. Campell è perquai da l'opiniun ch'ins stoppia reducir il squitsch da prestaziun tar ils linguatgs.
Sco uffant e giuvenil emprendian ins pli tgunsch linguatgs che pli tard. Tenor el vali da nizzegiar quai e betg da far or da la dumonda dals linguatgs en scola ina dumonda per vita e mort.
RR actualitad 12:00


text:
Ucitàn
'L ucitàṅ o léngua 'd oc (da lōr: occitan, lenga d'òc) 'l è na lingua rumànśa ch'a s dascór in dal sud dla Frància, ovèst dal Piemònt e nord dla Catalùgna, in Spaggna, l'antìga Ucitàgna.
In chi pòst lè 'l ucitàṅ l'è na léngua arcgnusùda uficialmènt e prutèta da dal léǵ, a part la Frància in du al gh'à 'n apòǵ relatìṿ.
I èṅ du migliòṅ a 'l incìrca al parsòni ch'al dascóran mèntar a s pénsa ch'i sìan sèt migliòṅ quéi ch'i'l càpisan in manéra pasìva.
In d'l Ucitàṅ a gh'è al fenòmen dla sustitusiòṅ vucàlica, cum a sucéd da spés anc in Emigliàṅ. In dla puśisiòṅ àtuna, soqùanti vucàli i càmbian e i dvéntan più strichi:
- La vucàla tònica /ɛ/ la dvénta /e/ quand l'è àtuna.
- La vucàla tònica /ɔ/ la dvénta /u/ quand l'è àtuna.
Etimulugìa
Al nóm ucitàṅ al daśvèṅ da la paròla dal pòst òc ch'la vól dir sè.
'L è stâ Dante Alighieri a druàr cal critèri lè quànd al dascrivéva al lìngui ucitàna, francéśa e itagliàna par mèś dla manéra ad dir ad sè: òc, oïl (antìg oui) e sì.
Mèntar la paróla òc la daśvèṅ dal latìn hoc, la paróla oïl la nas dal latìn hoc ille.
Al tèrmin "lingua ucitàna" al s cata la prima vòlta in di tèst aministratìṿ dal 1300 ma fiṅ al sècul XX, l'éra ciamàda "lingua 'd òc" o anc pruvensàl.
Dal 1960 la paròla ucitàṅ l'è druàda abitualmènt mèntar pruvensàl al definìs 'l ucitàṅ ch'a s dascór in dla sóla Prunvénsa.
Règhli 'd scritùra
Un prubléma ch'al gh'à 'l ucitàṅ, cumpàgn a 'l emigliàṅ, 'l è quél ad catàr dal règuli fisi ad scritùra. Al band ch'l iva subî 'l ucitàṅ in dal XVI sècul 'l iva purtâ a un declîṅ ràpid dal sò nòrmi ad scritùra al punt che, in di sècui sucesìv, tut i druàvan na grafìa a piaśér, dimóndi spés cun dal règuli tòlti dal francéś (in gèrg "graphies patoisantes").
I prim tentatìṿ ad catàr un rimèdi a cal mòd lè selvàdag ad scrìvar i èṅ dla metà d'l Utsènt quànd Simon-Jude Honnorat 'l iva scrit in dal 1840 un disiunàri francéś-ucitàṅ cun un sistéma urtugràfic ch'al s davśinàva a quél di trubadór mèntar in dal 1854 soquànt puéta pruvensài i dàvan vita a la sucétà literària Félibrige, un sèntar indispensàbil par far nàsar incóra la lingua ucitàna.
Cunfrònt d'l ucitàṅ rispèt a chi atri lìngui rumànśi
'L ucitàṅ 'l à sèmpar abû na puśisiòṅ centràla a livèl geugràfic rispèt a chi atri lìngui rumànśi, derivàdi dal latìn. Ca-i chè soquànt eśémpi ad paragòṅ:
Al Paternòstar Ucitàṅ
Chè 'd sóta a gh'è al tèst dal Paternòstar in Ucitàṅ cun la tradusiòṅ in Emigliàṅ (Miranduléś).
Paire nòstre que siès dins lo cèl, (Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl)
que ton nom se santifique, (ch'a sia santificâ al tò nóm)
que ton rènhe nos avenga, (ch'a végna al tò régn)
que ta volontat se faga (ch'a sia fat al tò vulēr)
sus la tèrra coma dins lo cèl. (in sla tèra cum in dal cēl)
Dona-nos nòstre pan de cada jorn, (Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè)
perdona-nos nòstres deutes (pardóna i nòstar dèbit)
coma nosautres perdonam als nòstres debitors (cuma nuàtar a i perduném a i nòstar debitōr)
e fai que tombèm pas dins la tentacion (e fà ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ)
mas deliura-nos del mal. (ma lìb'r-as dal mal)
Amen.


text:
Anne Frank
Annelies Marie ‹Anne› Frank (* 12 da zercladur 1929 a Francfurt a.M. sco Anneliese[1] Marie Frank; † favrer u entschatta mars 1945 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen) è stada ina mattatscha tudestga gidieua ch’è emigrada il 1934 cun ses geniturs e sia sora Margot en ils Pajais Bass per mitschar da la persecuziun tras ils naziunalsocialists. Curt avant la fin da la guerra è ella daventada in’unfrenda dal holocaust. En ils Pajais Bass aveva ella vivì a partir dal 1942 cun sia famiglia en ina chasa davos zuppada. Là ha ella nudà ils schabetgs e ses sentiments en in diari; suenter la fin da la guerra ha ses bab Otto Frank edì quel sco ‹Il diari dad Anne Frank›. Il diari vala sco document istoric dal temp dal holocaust e l’autura Anne Frank è daventada ina figura simbolica cunter l’inumanitad dal genocid dal temp dal naziunalsocialissem.
Cuntegn
- 1 Vita
- 2 Fastizs odierns
- 3 Anne Frank en tocs da teater, films e litteratura
- 4 Commemoraziuns
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza a Francfurt[modifitgar | modifitgar il code]
Anne Frank è naschida ils 12 da zercladur 1929 sco segunda figlia dad Otto Heinrich Frank ed Edith Frank-Holländer en la Klinik des Vaterländischen Frauenvereins a Francfurt a.M. Questa clinica è vegnida destruida durant la Segunda Guerra mundiala. Fin ses segund onn da vita ha Anne vivì en la chasa al Marbachweg 307, silsuenter è la famiglia ida a star a la Ganghoferstrasse 24 (omaduas vias sa chattan en la part da la citad Dornbusch). La famiglia viveva en ina cuminanza assimilada da gidieus e d’auters burgais ed ils uffants èn creschids si cun amis catolics, protestants e gidieus. Ils Francs eran gidieus da refurma ch’avevan mantegnì bleras tradiziuns da la cretta gidieua, ma che pratitgavan be paucs usits religius.
Edith, la mamma, era il genitur che deva dapli pais sin la religiun; il bab Otto – ch’era stà uffizier en l’Emprima Guerra mundiala e che lavurava sco impressari – s’occupava pli ferm da la furmaziun da sias duas figlias. El disponiva d’ina vasta biblioteca privata ed animava las mattatschas da leger. Anne stueva l’entir temp sa laschar cumparegliar cun sia sora Margot ch’era trais onns pli veglia. Margot valeva sco prusa, exemplarica e modesta, entant che Anne s’interessava per dal tut, era viva, extrovertida ed impulsiva. Envers Margot sa sentiva ella savens dischavantagiada.
Avant che la politica dals naziunalsocialists drizzada cunter ils Gidieus dueva disturbar sia giuvna vita e la finala destruir quella dal tuttafatg, viveva Anne Frank senza quitads cun sia famiglia e ses amis a Francfurt. Ella pudeva er visitar sia tatta Alice Frank, la mamma dad Otto, che viveva a Basilea. L’onn 1931 era quella ida a star cun l’onda dad Anne Helene (la sora dad Otto Frank, numnada Leni) ed ils uffants Stephan e Bernhard a Basilea, nua che ses um aveva avert il 1929 la represchentanza svizra da l’Opekta. Da ses cusrin Buddy Elias vegn Anne Frank descritta sco uffant viv ch’haja «ris e ris».[2]
Paucas emnas suenter che Hitler è arrivà en Germania a la pussanza ha la NSDAP cuntanschì ils 13 da mars 1933 a chaschun da las elecziuns communalas la maioritad a Francfurt. Sinaquai hai immediat dà demonstraziuns antisemiticas. Otto Frank ha realisà tge che quai muntia per sia famiglia. Anc il medem onn è Edith ida a star cun ils uffants ad Aachen tar sia mamma Rosa Holländer. Otto è l’emprim restà a Francfurt, ha alura però survegnì da Robert Feix l’offerta d’installar la filiala da l’Opekta ad Amsterdam. El è sa rendì en ils Pajais Bass per arranschar las fatschentas e preparar tut per l’arrivada da sia famiglia. Tras la lescha dals burgais dal Reich ha la famiglia pers là sia naziunalitad tudestga.
Exil ad Amsterdam[modifitgar | modifitgar il code]
Edith e las duas figlias al èn suandadas il favrer 1934 ed han vivì en ina chasa da pliras famiglias al Merwedeplein 37 en la nova part da la citad Rivierenbuurt, situada a l’ur meridiunal da la citad da quel temp. Là han numerusas famiglias gidieuas tudestgas tschertgà in nov dachasa. Quellas vulevan restar en ils Pajais Bass, perquai ch’ellas sa sentivan qua pli segiras ch’en Germania.
En l’exil èn ils geniturs Frank s’occupads vinavant da la furmaziun da las duas figlias. Margot ha visità ina scola publica ed Anne è vegnida annunziada a la Scola da Montessori publica en la Niersstraat vischina. Entant che Margot brigliava surtut en matematica, ha Anne mussà sias abilitads da leger e scriver. Tar las amias las pli stretgas dad Anne a partir dal 1934 han tutgà Hannah Goslar e Sanne Ledermann. Goslar ha raquintà pli tard che Anne haja savens scrit en il zuppà, ma ch’ella n’haja vulì tradir nagut dal cuntegn da sias scrittiras. Questas notizias temprivas èn idas a perder, ma ‹Hanneli›, sco che Anne numnava sia meglra amia, è daventada in’impurtanta perditga dal temp ed ha edì il 1998 sias regurdientschas en furma da cudesch. In’ulteriura amia, Jacqueline van Maarsen, ha medemamain rapportà intgins onns pli tard (2003/2012) davart ses temp cun Anne.
Ils onns 1935 e 1936 ha Anne anc pudì passentar senza pli gronds quitads vacanzas da stad a Segl en l’Engiadina, e quai en la chasa da si’onda da segund grad Olga Spitzer (ina cusrina dad Otto Frank che viveva a Paris). A Segl ha Anne fatg amicizia cun Tosca Nett, ina mattatscha or dal vitg. Pir bler pli tard è vegnì tschentà sin iniziativa privata sper la ‹Villa Spitzer› (oz ‹Villa Laret›) in monument che regorda ad Anne Frank.
Otto Frank ha manà a partir dal 1933 la filiala ollandaisa da la firma Opekta che produciva schelatina da fritgs per far marmelada. Il 1938 ha el fundà cun il mazler Hermann van Pels, ch’era emigrà cun sia famiglia gidieua or dad Osnabrück, ina segunda firma cun num Pectacon che produciva spezarias. Otto è sa stentà da segirar a l’exteriur in’existenza a lunga vista; quai surtut suenter ch’el ha stuì vesair co che la banca da ses bab Michael ad Aachen – la quala era gia flaivlentada tras la crisa economica mundiala dal 1929 – è vegnida expropriada tras ils naziunalsocialists.
L’onn 1939 è la mamma dad Edith vegnida tar ils Franks ad Amsterdam, nua ch’ella è restada fin sia mort il schaner 1942. Quant brutal ch’ils naziunalsocialists agivan, han ils Franks vis a l’exempel dal frar dad Edith, Walter Holländer. En rom da la Reichskristallnacht è quel vegnì mess a ferm e deportà en il Champ da concentraziun Sachsenhausen; be grazia ad in’approvaziun speziala ha el dastgà viagiar en ils Pajais Bass. Sia tenuta optimistica n’ha Otto Frank però betg sa laschà prender dals rapports schoccants da sinagogas en flommas. El ha considerà l’eveniment sco «attatga da fevra» che stoppia far vegnir raschunaivels tut ils pertutgads. La speranza è però sa midada en tema en quel mument ch’il Reich tudestg ha attatgà il settember 1939 la Pologna e ch’è prorutta uschia la Segunda Guerra mundiala.
Ils Gidieus en l’exil avevan tema che er ils Pajais Bass – ch’empruvavan da mantegnair lur neutralitad – pudessan esser pertutgads dal regl d’expansiun da Hitler. E propi: Ils 10 da matg 1940 ha la Wehrmacht attatgà ed occupà ils Pajais Bass; las forzas armadas ollandaisas han capitulà, la regina Wilhelmina è fugida en l’exil a Londra. Bainspert èsi sa mussà ch’i spetgava ils Gidieus en ils Pajais Bass il medem destin sco en ils auters territoris occupads. Otto ed Edith Frank n’han betg pudì zuppentar pli ditg ils problems politics visavi lur uffants. Fin qua avevan ils geniturs empruvà da proteger lur figlias e da mantegnair ina tscherta normalitad. Sco che cumprovan brevs ch’èn vegnidas a la glisch il 2007, ha Otto Frank empruvà repetidamain da survegnir asil en ils Stadis Unids u a Cuba, tranter auter cun agid da ses ami Nathan Straus ch’aveva contacts cun la First Lady Eleanor Roosevelt; questas stentas èn però stadas adumbatten.
Adina novas leschas han privà ils Gidieus da lur dretgs. Els èn vegnids isolads da l’ulteriura societad ed exclus da tut ils indrizs publics. Spezialmain il scumond d’ir a kino ha tutgà Anne che rimnava cun grond entusiassem fotos da stars da film. Cun sias conscolaras gidieuas ha ella stuì visitar uss ina scola speziala, il liceum, uschia ch’ella è vegnida spartida da bleras amias. Tut ils Gidieus han stuì sa laschar registrar, e pli tard schizunt lur velos. Cura ch’ils Gidieus èn vegnids stigmatisads cun als sfurzar da purtar la staila dals Gidieus, èn blers Ollandais sa solidarisads cun els. Da l’autra vart è però er sa furmada en ils Pajais Bass ina partida naziunalsocialistica. Per proteger sias firmas da las controllas severas da revisiun, las ha Otto Frank surdà pro forma a ses collavuraturs arics Johannes Kleiman e Victor Kugler.
Ils 12 da zercladur 1942 ha Anne survegnì sin ses 13avel anniversari in diari cun ina cuverta quadrigliada cotschen-alv. Anc il medem di ha ella cumenzà a scriver en lingua ollandaisa en ses diari.
Il refugi en la chasa davos[modifitgar | modifitgar il code]
En la chasa davos da la firma en la Prinsengracht 263 aveva Otto Frank prepara in zup, sco ch’al aveva proponì ses collavuratur Kleiman. L’edifizi principal en vischinanza da la Westerkerk era discret, vegl e tipic per quest quartier dad Amsterdam. Tar l’Achterhuis sa tractavi d’in edifizi a trais auzadas situà sin la vart davos da l’edifizi. Sin l’emprima auzada sa chattavan duas stanzas pli pitschnas cun bogn e tualetta, survart ina stanza gronda ed ina pitschna; da quest’ultima manava ina stgala sin il surchombras. La chasa davos cumpigliava en tut radund 50 m² ed era colliada sur ina taissa stgala cun il corridor situà davant ils biros. L’isch da colliaziun vegniva zuppentà cun ina curuna da cudeschs.
Sia secretaria Miep Gies (naschida Hermine Santrouschitz) aveva Otto Frank dumandà avant per agid. Cumbain ch’ella stueva far quint da vegnir punida en cas ch’ils Gidieus vegnivan chattads, ha ella dà tiers e surpiglià la greva responsabladad. Ensemen cun ses um Jan Gies, ils collavuraturs dad Otto Kugler e Kleiman sco er Bep Voskuijl ha ella garantì il provediment dals abitants en la chasa davos.
La situaziun da la famiglia Frank è vegnida difficila en quel mument che Margot ha survegnì ils 5 da fanadur 1942 in clom dal Post central d’emigraziun gidieua ad Amsterdam. En quest scriver è vegnì ordinà ch’ella duaja vegnir deportada en in champ da lavur. Na fiss Margot betg sa preschentada, avess ins arrestà l’entira famiglia. Pervi da quest appel ha Otto Frank decidì da sa zuppar cun sia famiglia pli baud che previs. Gia l’auter di, ils 6 da fanadur, ha perquai cumenzà per l’entira famiglia la vita en il zuppà, damai ch’ina fugia or dals Pajais Bass occupads dals Tudestgs pareva nunpussaivla. Cura che Helmut ‹Hello› Silberberg, in ami dad Anne, ha vulì visitar quella a chasa, eran els gia davent. Per camuflar lur vair lieu da dimora han els laschà enavos l’abitaziun da fin qua en dischurden e deponì en quella in cedel che deva da crair ch’els sajan fugids andetgamain en Svizra. In’emna pli tard è vegnida a star la famiglia van Pels en l’Achterhuis ed il november 1942 è anc suandà il dentist Fritz Pfeffer.
La speranza da las persunas zuppadas da puspè pudair bandunar lur refugi suenter intginas emnas u mais, è sa mussada sco invana. La finala duevan els viver in pau dapli che dus onns en la chasa davos. Durant quest temp na pudevan els betg ir giuadora e stuevan evitar tutta canera. L’atmosfera tendida en la chasa davos, nua ch’ils zuppads vivevan permanentamain en tema ed intschertezza, ha adina puspè manà a malruaus e tensiuns tranter els. Pli ditg ch’els vivevan ensemen en la chasa davos e pli fitg che sa manifestavan conflicts persunals. Uschia sa vilenta Anne da Fritz Pfeffer che parteva cun ella ina chombra e disturbava uschia sia sfera privata. Ella ha perquai duvrà per el il pseudonim ‹Dussel› (‹tabalori›) senza trair en consideraziun ch’i n’era er betg simpel per il dentist, dal qual la partenaria cristiana Charlotte Kaletta n’aveva nagut da temair. Savens è Anne er vegnida en conflicts cun sia mamma, perquai che Edith sa mussava adina dapli desperada e senza forza, quai che na gieva betg a prà cun il caracter dad Anne. En tals cas stueva il bab Otto intermediar. Anne sezza sa chattava gist al cumenzament da la giuventetgna, ina fasa ch’è savens segnada d’in’atmosfera lunatica e rebella; e precis da quel temp stueva ella esser serrada en cun ses geniturs e sa cumportar a moda disciplinada e quieta.
Miep Gies na procurava betg be per las mangiativas, mabain infurmava er las otg persunas zuppadas davart il svilup actual sin ils champs da guerra. Da mezdi gentavan ils gidanters ensemen cun ils zuppads e la saira, cura ch’ils auters emploiads da la firma avevan bandunà l’edifizi, pudevan Anne ed ils auters vegnir en la chasa davant. Là tadlavan els las novitads da la BBC ed èn vegnids a savair chaussas ch’als preoccupavan adina pli fitg. Ils 17 da fanadur 1942 è arrivà l’emprim tren ad Auschwitz ed ils Gidieus èn vegnids privads da lur dretg da naziunalitad.
En il zup ha Anne Frank legì blers cudeschs, ha scolà vi da quels ses stil ed è svelt sa sviluppada da la matta chapriziusa a la scriptura ambiziunada. Ella ha dubità schebain Otto charezzia propi Edith ed ha sminà ch’el l’haja plitost maridà per motivs raziunals. Anne sezza ha cumenzà a s’interessar per Peter van Pels, il qual ella aveva descrit l’emprim sco schenà e lungurus; suenter in curt ed intensiv intermezzo è questa relaziun però prest puspè stada a fin. Or dal diari resorta er che Anne era al current areguard las deportaziuns e la premia per l’arrestaziun da Gidieus.
Tradiment[modifitgar | modifitgar il code]
Sur lung temp èsi vegnì considerà sco segir ch’il zup saja vegnì tradì. Il delinquent n’ha mai pudì vegnir identifitgà cun segirtad. Sco persuna suspectada principala vegniva considerà il capolavurer en il magazin Willem Gerard van Maaren (1895–1971); l’onn 1943 aveva quel surpiglià la successiun dal bab da Bep Voskuijl ch’era vegnì malsaun. Quel aveva chattà ina bursa che Hermann van Pels aveva pers avant en il magasin ed aveva sinaquai suspectà ch’i pudessan esser sa zuppadas persunas en l’edifizi. Duas examinaziuns (ils onns 1948/49 e 1963/64) n’han però mai purtà a la glisch indizis suffizients, uschia ch’i n’è mai vegnì tar in’accusaziun. Van Maaren n’era nagin antisemit. El sez aveva zuppà durant la guerra in figl, perquai che quel na vuleva betg sa preschentar al servetsch da lavur. En la firma valeva el però sco privlus, perquai ch’el era disfidant, spiunava enturn e sa fascheva da grond envers Miep Gies cun colliaziuns apparentas tar la Gestapo. Surtut Kugler, Kleiman e Voskuijl al suspectavan. Pli tard èsi sa mussà ch’el engulava; tras ses cumportament empruvava el probablamain da zuppentar sias atgnas ovras. Fin sia mort l’onn 1971 ha Van Maaren insistì ch’el saja senza culpa.
Il november 1963 è vegnì enconuschent tgi ch’aveva arrestà ils zuppads. Ma er ils discurs cun SD-Oberscharführer Karl Josef Silberbauer n’han la finala betg manà a novas infurmaziuns: ses superiur n’al aveva betg communitgà il num da l’infurmant e suenter la capitulaziun dals Tudestgs aveva quel prendì a sasez la vita.
La segunda persuna ch’è vegnida suspectada suenter Van Maaren è stada Lena van Bladeren-Hartog († 1963). Quella lavurava tar la firma sco nettegiunza. Lammert, ses um, era engaschà sut van Maaren sco gidanter; el ha udì da las observaziuns da quel ed ha fatg a savair quai a sia dunna. Lena ha da sia vart raquintà vinavant quai ad Anna Genot e quella ha infurmà Kleiman. Anna e ses um Petrus han ultra da quai inditgà ch’els hajan gia sa fatg patratgs il 1942 en vista a las grondas quantitads da latg e paun che vegnivan furnidas en la firma. Il suspect envers Lena è er vegnì nutrì tras la deposiziun che l’infurmaziun davart ils Gidieus zuppads saja vegnida d’ina vusch feminina. L’autura Melissa Müller (cf. sutvart) l’ha bain inditgà l’onn 1998 sco infurmanta, ma ha revocà sia pretensiun il 2003 cura che l’istoricra britannica Carol Ann Lee l’ha cuntraditg e che retschertgas da l’Institut ollandais per la documentaziun da guerra (NIOD) n’han betg manà ad in resultat segir.
Lee sezza ha preschentà en ses cudesch ‹The hidden life of Otto Frank› (2002) in nov num, numnadamain quel dad Anton Ahlers (1917–2000) che fascheva chatscha sin premias per l’arrestaziun da Gidieus. Dal temp da l’occupaziun tudestga devi en l’Ollanda numerusas persunas che gudagnavan lur da viver cun talas premias d’arrestaziun. Tenor las retschertgas da Lee duai il traditur supponì, il qual lavurava sco infurmant per Kurt Döring en il quartier general da la Gestapo ad Amsterdam, avair extorcà il bab Otto Frank. Questa teoria è però contestada. Il NIOD sez na la sustegna betg, damai che las supposiziuns sa basan be sin testimonianzas dad Ahler sez e da sia famiglia (sia dunna Martha las ha refusà, ses frar Cas las ha confermà).
Il 2009 ha il schurnalist ollandais Sytze van der Zee empruvà da sclerir en ses cudesch ‹Vogelvrij – De jacht op de joodse onderduiker› la dumonda, schebain Ans van Dijk pudess esser stada quella ch’ha tradì Anne Frank e sia famiglia. Van Dijk era sezza gidieua ed extradeva al Bureau Joodsche Zaken Gidieus, als quals ella aveva dà da crair d’als vulair gidar. Tenor van der Zee haja Otto Frank savì che la traditura saja stada ina dunna ed er ch’ella era ina Gidieua. El haja taschì per evitar da svegliar vegls pregiudizis envers ils Gidieus. Cun tutta segirtad n’ha però er van der Zee betg pudì sclerir la dumonda. Ans van Dijk è stada suenter la guerra la suletta dunna tranter 39 persunas ch’è vegnida executada pervi da crims commess durant il temp da guerra.
Il 2015 è vegnida enconuschenta in’ulteriura teoria, la quala Joop van Wijk, il figl da Bep Voskuijl, ha sviluppà. Tenor quella duai si’onda Hendrika Petronella, numnada Nelly († 2001), la sora giuvna da Bep Voskuijl, avair tradì il refugi. Bep aveva quità dals umans che sa tegnivan zuppads; Nelly collavurava cun ils occupants tudestgs. L’october 1945 è ella perquai vegnida arrestada ed è stada fin il 1953 en la praschun da Groningen. Cuntrari a Miep Gies n’ha Bep quasi durant tut sia vita dà naginas intervistas davart Anne Frank ed il zup en la chasa davos. Tut tenor sa lascha quai interpretar sco indizi ch’ella aveva enconuschientscha dal tradiment da sia sora.
Il 2016 ha la fundaziun ch’administrescha la Chasa dad Anne Frank publitgà ils resultats d’in’ulteriura retschertga. En quella vegnan enumeradas explicaziuns alternativas daco che las persunas zuppadas sajan vegnidas chattadas. Enstagl d’in tradiment pudessan motivs economics avair furmà il motiv, daco che Anne Frank ed ils ulteriurs Gidieus ch’eran sa zuppads en la chasa davos èn vegnids chattads. L’intervenziun da la polizia sa drizzava eventualmain cunter il commerzi nair cun marcas da raziunament. Anne Frank sezza menziunescha en ses diari ils dus commerziants Martin Brouwer e Pieter Daatzelaar. Retschertgas pervi da lavur clandestina pudessan avair furmà in ulteriur motiv per ina perquisiziun en la Prinsengracht 263. Tge che sustegna quest’ipotesa è il fatg che Silberbauer vegniva accumpagnà da Gezinus Gringhuis, in collavuratur da l’unitad speziala per criminalitad economica. Ultra da quai èn Kugler e Kleiman vegnids arrestads per avair favurisà Gidieus resp. refusà la lavur.
Arrestaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da tgi ch’è vegnida l’infurmaziun decisiva n’ha pia betg pudì vegnir sclerì dal tuttafatg. Tschert èsi però ch’ils naziunalsocialists èn cumparids la damaun dals 4 d’avust 1944 vers las 10 en la Prinsengracht, e quai suenter ch’insatgi aveva telefonà a la Gestapo. Als gidanters n’èsi uss betg pli stà pussaivel da proteger ils Gidieus ed els han stuì mussar a Silberbauer il zup. Kugler e Kleiman èn vegnids manads en la praschun dal servetsch da segirezza tudestg en la Euterpestraat. Ils 11 da settember 1944 als han ins transferì en il Champ transitoric polizial Amersfoort. Kleiman è vegnì relaschà ils 18 da settember 1944 per motivs da sanadad; a Kugler èsi reussì da fugir ils 28 da mars 1945. Bep Voskuijl ha profità dal caos che regiva durant l’arrestaziun ed è mitschada cun intgins documents ch’avessan rendì attent a contacts cun il martgà clandestin. En tschertga dals daners e dal cliniez dals arrestads aveva Silberbauer sternì giun plaun ils fegls cun las notizias das Anne; quels ha Miep Gies rimnà e tegnì en salv per als dar enavos ad Anne u a ses bab suenter la guerra.
Las persunas ch’eran sa zuppadas èn l’emprim vegnidas interrogadas tar la Gestapo e tegnidas a ferm sur notg. Ils 5 d’avust las han ins manà en la praschun fullanada Huis van Bewaring en la Weteringschans. Dus dis pli tard èn ils Gidieus vegnids en il Champ transitoric Westerbork. Là han las dunnas stuì lavurar en ina partiziun da battarias, e quai separadas dals umens. Ils praschuniers vivevan da la speranza da daventar indispensablas tras lur lavur e da mitschar uschia d’in destin anc pli grev. En il champ sa derasava la tuna ch’ils Alliads s’avanzian suenter esser sbartgads en la Normandia; ma a medem temp udiv’ins er che adina dapli praschuniers vegnian transportads en champs da concentraziun e d’extirpaziun en l’ost. Tar l’appel ils 2 da settember èn ils commembers da las famiglias Frank e van Pels vegnidas attribuidas al transport en il Champ da concentraziun dad Auschwitz.
Mort en il champ da concentraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 3 da settember 1944 è l’ultim tren cun 1019 Gidieus partì vers Auschwitz, nua ch’el è arrivà dus dis pli tard. A la rampa èn ils umens e las dunnas sa vesids l’ultima giada. I n’è betg sclerì dal tuttafatg, schebain tut ils cussedents da la chasa davos han dumagnà la selecziun. Tenor indicaziun e retschertgas da la Crusch cotschna è Hermann van Pels vegnì gasifitgà immediat suenter l’arrivada. Otto Frank percunter ha pretendì che van Pels saja vegnì assassinà pir intginas emnas pli tard, pia curt avant che las gasaturas èn vegnidas suspendidas. Auguste van Pels han ins transportà vinavant en ils champs da concentraziun da Bergen-Belsen e Buchenwald ed è la finala morta ils 9 d’avrigl 1945 sin viadi en il Ghetto Theresienstadt. Peter van Pels è vegnì tramess ils 16 da schaner 1945 sin in marsch da la mort dad Auschwitz en il Champ da concentraziun Mauthausen; là è el mort curt avant ch’il champ vegnia liberà. Edith Frank è morta ils 6 da schaner 1945 ad Auschwitz da la fom u da la spussada. Avant era Rosa de Winter s’occupada da la mamma dad Anne e l’aveva manà en ina baracca da malsauns.
Anne sezza aveva cumplenì trais mais avant l’arriv ad Auschwitz ses 15avel anniversari ed è uschia mitschada da la mort directa. 549 dals 1019 passagiers – tranter quels tut ils uffant sut 15 onns – èn vegnids manads directamain en las chombras da gasificaziun. Ils 258 umens e las 212 dunnas ch’han dumagnà la selecziun èn vegnids suttamess a la procedura umilianta da sa svestgir, vegnir dischinfectads, sa laschar tagliar ils chavels e tetovar in numer sin il bratsch. Anne, Margot ed Edith Frank èn vegnidas plazzadas en il bloc 29 dal Champ da dunnas Birkenau. Mintgina da las 212 dunnas dal transport da Westerbork ch’han survivì la selecziun è vegnida tetovada cun ina cifra tranter A-25060 ed A-25271. Damai ch’ins las aveva attribuì numers fitg auts, sa chattavan ellas fitg a bass en l’ierarchia. Durant il di stuevan ellas lavurar grevamain e la notg schelavan ellas en baraccas fullanadas. Las autras praschunieras han descrit Anne sco ferma u introvertida. Sia brama e sia voluntad da viver la devan adina puspè nova forza. Malgrà quai na l’èsi betg reussì da mitschar da las malsognas che regnavan en il champ pervi da las cundiziuns igienicas catastrofalas ed ella è s’infectada cun la gruscha. Per proteger ils auters praschuniers l’han ins transferì ensemen cun Margot en il bloc d’isolaziun; las relaziuns igienicas eran là anc bler mendras.
Damai ch’ils Alliads s’avischinavan adina dapli, han ils naziunalsocialists decidì da rumir successivamain il Champ da concentraziun dad Auschwitz. Ils 28 d’october han els deportà 1308 dunnas da Birkenau en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Quellas tutgavan tar las radund 8000 dunnas ch’ins aveva valità sco «malsaunas, ma potenzialmain restabiliblas»[3]; pli tard las vulev’ins engaschar en l’industria d’armament. Rosa de Winter scriva l’avust 1945 en ses cudesch ‹Aan de gaskamer ontsnapt!› ch’i saja partì la notg dal prim da november 1944 il tren ch’haja manà Anne e Margot a Bergen-Belsen. Uschia èn las duas soras vegnidas spartidas da lur mamma.[4]
A Bergen-Belsen èn Anne e Margot arrivadas dus dis pli tard. Suenter in marsch da radund 8 km èn ellas l’emprim vegnidas plazzadas ensemen cun auters praschuniers en tendas; in stemprà ha però bainspert destruì quellas. Il schaner 1945 han ins translocà las duas soras en in ‹champ da resguard›, il ‹champ da staila›. Là ha Anne puspè scuntrà sias amias Hannah Goslar e Nanette Blitz; dapi il favrer 1944 vegnivan quellas tegnidas a ferm en in’autra part dal champ sco ‹Gidieuas da stgomi›. Tar lur discurs tras la saiv ha Anne raquintà ch’ella e sia sora sajan persulas, perquai ch’ella carteva che ses geniturs sajan morts. Nanette Blitz descriva Anne cun ils suandants pleds: «Ella era qua gia be pli in skelet. Ella era enzugliada en ina cuverta. Si’atgna vestgadira na pudeva ella betg pli trair en, damai che quella era plain plugls.» Ma malgrà si’atgna malsogna è Anne sa mussada preoccupada pli ferm per Margot.
Damai ch’adina dapli praschuniers èn vegnids manads a Bergen-Belsen, èn ils mancos igienics sa pegiurads di per di. Il mars 1945 ha cumenzà in’epidemia da tifus ch’ha chaschunà radund 17 000 unfrendas.[5] Er autras malsognas eran derasadas vastamain en il champ. Tenor perditgas è Margot crudada spussada da sia treglia ed è morta. Intgins dis pli tard è er Anne stada morta. Las datas precisas na vegnivan betg pli nudadas curt avant la fin da la guerra. Paucas emnas pli tard, ils 15 d’avrigl 1945, han truppas britannicas liberà il champ. Retschertgas da la Fundaziun dad Anne Frank ch’èn vegnidas fatgas il 2015 han mussà che Anne e Margot eran probablamain gia mortas il favrer 1945. I n’è betg segir tge malsognas ch’han manà a la mort dad Anne e Margot. Il decurs ed ils sintoms che vegnan descrits da las perditgas laschan supponer che Anne saja morta da tifus.[6]
Otto Frank ha survivì sco suletta da las persunas ch’eran sa zuppadas en la chasa davos. Suenter la liberaziun dal Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau tras l’Armada cotschna ils 27 da schaner 1945 ha el vivì fin il 1953 vinavant ad Amsterdam. Alura è el ì a star a Basilea, nua che viveva sia sora. Là ha el maridà Elfriede Markovits, oriunda da Vienna, ch’aveva medemamain pers ses emprim um, Erich Geiringer, e lur figl en il Champ da concentraziun dad Auschwitz. Fin sia mort ils 19 d’avust 1980 ha Otto Frank vivì a Birsfelden sper Basilea ed è sa deditgà al diari da sia figlia Anne ed a la derasaziun dal messadi cuntegnì en quel.
Naziunalitad, identitad e lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Anne Frank è naschida a Francfurt a.M. en ina famiglia tudestga ed ha vivì là fin ses segund onn da vita. L’onn 1933 ha la famiglia stuì emigrar en ils Pajais Bass, nua che Anne ha frequentà la scola. Cumbain ch’ella era naschida en Germania, era ollandais la lingua principala dad Anne. Anteriurs camarats da classa han pli tard rendì attent al fatg che Otto ed Edith Frank na discurrivan er a chasa nagin tudestg, mabain be ollandais cun Anne e Margot.[7] En ses diari, ch’ella ha scrit en ollandais, descriva Anne ch’ella sa sentia sco Gidieua enstagl sco Tudestga:
«Fraai volk, de Duitsers. En daar behoorde ik ook eens toe! Maar nee, Hitler heeft ons allang statenloos gemaakt. En trouwens, er bestaat geen groter vijandschap op de wereld dan tussen Duitsers en Joden.»
«In bel pievel, ils Tudestgs, e tar quel tutg jau atgnamain anc adina! Ma na, Hitler ans ha daditg privà da nossa naziunalitad. E dal reminent n’è nagina inimicizia sin quest mund pli gronda che quella tranter Tudestgs e Gidieus.»
– Diari dad Anne Frank, 9 d’october 1942
Tras la lescha dals burgais dal Reich ha la famiglia Frank pers il 1941 la naziunalitad tudestga ed è restada da là davent senza naziunalitad. Anne Frank declera en ses diari da vulair vegnir suenter la guerra Ollandaisa e discurra dals Pajais Bass sco ‹ses› pajais:
«Maak me Nederlander! Ik houd van de Nederlanders, ik houd van ons land, ik houd van de taal, en wil hier werken. En al zou ik aan de Koningin zelf moeten schrijven, ik zal niet wijken vóór mijn doel bereikt is.»
«Ma laschai daventar Ollandaisa! Jau am ils Ollandais, jau am noss pajais, jau am nossa lingua e vi lavurar qua. E sche jau stoss scriver a la regina sezza: jau na vegn betg a ceder fin che jau hai cuntanschì mia finamira.»
– Diari dad Anne Frank, 4 da matg 1944
Fastizs odierns[modifitgar | modifitgar il code]
La fossa dad Anne Frank sa chatta sin il territori dal lieu commemorativ da Bergen-Belsen. Suenter la liberaziun dal champ da concentraziun han confamigliars laschà eriger là in crap da fossa per Anne e sia sora Margot. Il monument na marchescha nagin lieu da sepultura precis; omaduas soras ruaussan en ina da las fossas communablas anonimas situadas en vischinanza.
Chasa dad Anne Frank[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1957 ha ina gruppa enturn Otto Frank fundà la Anne Frank Foundation per evitar che la chasa en la Prinsengracht 263 giaja en ruina e la render accessibla a la publicitad. Sco finamira primara da la fundaziun ha Otto Frank numnà il contact e la communicaziun tranter glieud giuvna da differentas culturas, religiuns e provegnientschas etnicas per dar cuntrapais ad intoleranza e discriminaziun etnica. Il museum ed il center da documentaziun en la Chasa dad Anne Frank èn vegnids averts il 1960.
Fond dad Anne Frank[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1963 ha Otto Frank fundà cun sia segunda dunna a Basilea il Fond dad Anne Frank sco fundaziun caritativa. El ha surlaschà a quel ils dretgs d’autur dal Diari cun la resalva ch’ils emprims 80 000 francs svizzers da las entradas annualas vegnian tiers a ses ertavels; las ulteriuras entradas duain vegnir investidas en projects che l’administraziun valitescha sco degns da vegnir sustegnids. Il fond finanziescha la tgira medicinala dals Gists tranter ils pievels e s’engascha a favur da l’educaziun dals giuvenils cunter rassissem. Il fond sustegna per exempel ils Dis da pasch dad Anne Frank ch’han lieu dapi il 2000 mintg’onn en la citad da Bergen (situada en proxima vischinanza dal lieu commemorativ da Bergen-Belsen).[8] Là vegnan envidads mintg’onn giuvenils or da pliras citads europeicas da sa participar ad occurrenzas d’infurmaziun, da far atgnas retschertgas e da preschentar lur resultats en la publicitad. Il rapport annual dat perditga da l’engaschament dal fond en numerus projects ch’han lieu en diversas parts dal mund (t.a. Germania, Israel, India, Svizra, Reginavel Unì e Stadis Unids). Dal 1996 fin il 2015 è il cusrin dad Anne Buddy Elias stà president dal fond.
En il fratemp è sparì il term da 70 onns suenter la mort dad Anne Frank (che vala uschiglio sco temp da protecziun dals dretgs d’autur). Il Fond dad Anne Frank fa però valair ch’i sajan anc cumparidas bundant pli tard diversas ediziuns cun texts ch’eran fin là nunpublitgads; ultra da quai saja er Otto Frank da resguardar sco cunautur/editur. Malgrà quai han diversas persunas rendì en il fratemp accessibel il text ollandais original en l’internet.[9]
Center dad Anne Frank[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1998 è vegnì fundà a Berlin il Center dad Anne Frank. A la publicitad è accessibla là l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. hier & heute›. Ultra da quai coordinescha il center las exposiziuns ambulantas davart Anne Frank che fan staziun en l’entir pajais.
Merwedeplein 37[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2005 è l’anteriura abitaziun al Merwedeplein 37 ad Amsterdam vegnida messa enavos en il stadi dal temp che la famiglia Frank viveva qua. Ella stat a disposiziun per mintgamai in onn a scripturas e scripturs che na pon betg lavurar libramain en lur patria.
Villa Spitzer[modifitgar | modifitgar il code]
En vischinanza da l’anteriura Villa Spitzer (oz Villa Laret) a l’ur da Segl (Engiadin’Ota) regorda in monument a las vacanzas che Anne ha passentà qua il 1935 e 1936 en la chasa da si’onda da segund grad Olga Spitzer ch’abitava a Paris. Ina vasa che Anne ha regalà il 1936 a si’amia da vacanzas indigena Tosca Nett sa chatta oz en la Chasa da Nietzsche a Segl.[10]
Institut da scolaziun Anne Frank[modifitgar | modifitgar il code]
En la citad natala Francfurt a.M. sa chatta l’Institut da scolaziun Anne Frank che vegn er sustegnì dal Fond dad Anne Frank a Basilea. Quest center da furmaziun duai pussibilitar tant a giuvenils sco er a creschids da sa confruntar cun l’istorgia dal naziunalsocialissem e cun las repercussiuns da quel fin en il temp preschent. Punct da partenza e da referenza da la lavur furman la biografia ed il diari dad Anne Frank. Dapi il 2003 è accessibla là a la publicitad l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. Ein Mädchen aus Deutschland›.
Archiv da Schildkraut[modifitgar | modifitgar il code]
L’actur Joseph Schildkraut, ch’ha giugà en dus films la rolla dad Otto Frank, ha rimnà brevs, documents e fotografias da la famiglia Frank. Ina buna part da quests documents derivan dal possess dal bab.
Anne Frank en tocs da teater, films e litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
La vita e las scrittiras dad Anne Frank èn vegnidas documentadas ed undradas en numerus cudeschs, films ed autras ovras.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la mesadad dals onns 1950 han ils dus scenarists da Hollywood Albert Hackett e Frances Goodrich scrit il toc da teater ‹The Diary of Anne Frank› che sa basa sin il diari dad Anne Frank. Il toc è vegnì represchentà per l’emprima giada il 1956 e dapi lura adina puspè en tut il mund.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
- A basa da lur toc da teater han Hackett e Goodrich scrit il scenari dal film da kino ‹The Diary of Anne Frank› dal 1959. Quel è vegnì onurà cun trais Oscars e nominà per tschintg ulteriurs. Reschia: George Stevens. Actur(a)s: Millie Perkins (Anne), Joseph Schildkraut (Otto Frank), Shelley Winters (Auguste van Pels).
- Il 1980 è suandà in remake da quest film sut il medem titel, per il qual Hackett e Goodrich han danovamain scrit il scenari. Reschia: Boris Sagal. Actur(a)s: Melissa Gilbert (Anne), Maximilian Schell (Otto Frank).
- 1987: film da televisiun britannic ‹The Diary of Anne Frank›. Reschia: Gareth Davies. Actur(a)s: Katharine Schlesinger (Anne), Emrys James (Otto Frank), Elizabeth Bell (Edith Frank).
- L’onn 1995 ha Jon Blair realisà il film documentar ‹Anne Frank Remembered›. En quel vegnan a pled Miep Gies sco er amias e survivents dals champs da concentraziun dad Auschwitz e Bergen-Belsen. Il 1996 è quest film vegnì onurà cun l’Oscar en la categoria Meglier film documentar.
- Il 2001 è suandà il film da duas parts ‹Anne Frank› che sa basa sin il cudesch da Melissa Müller (cf. litteratura). Reschia: Robert Dornhelm. Actur(a)s: Hannah Taylor-Gordon (Anne), Ben Kingsley (Otto Frank), Joachim Król (Hermann van Pels).
- Medemamain dal 2001 deriva il film documentar ollandais da Gerrit Netten ‹Het Korte Leven van Anne Frank› (‹La curta vita dad Anne Frank›).
- Il 2009 ha la BBC realisà ina seria televisiva sut il titel ‹The Diary of Anne Frank›.
- L’onn 2015 ha il Hessischer Rundfunk realisà il docudrama ‹Meine Tochter Anne Frank›.
- L’onn 2016 è il film dal reschissur tudestg Hans Steinbichler ‹Das Tagebuch der Anne Frank› vegnì en ils kinos.
Ulteriuras ovras (selecziun)[modifitgar | modifitgar il code]
- Il cumponist russ Grigori Samuilowitsch Frid ha scrit il 1969 in’opera per ina chantadura davart la vita dad Anne Frank.
- L’artist Marc Chagall ha illustrà in’ediziun limitada dal ‹Diari dad Anne Frank›.
- L’onn 1979 è vegnì producì il film da dissegns animads giapunais ‹Anne no Nikki›.
- Il 1985 ha Marei Obladen scrit il gieu auditiv ‹Das Tagebuch der Anne Frank – Wird es nicht unglaublich erscheinen, wie wir hier gelebt haben›.
- Dal 2007 deriva il teater sautà davart la vita dad Anne Frank dal choreograf brasilian Carlos Cortizo.
- Il 2010 è cumparì il cudesch ‹Anne Frank: The Anne Frank House Authorized Graphic Biography› che preschenta il cuntegn dal Diari en furma da Graphic Novel. Autur: Sid Jacobson; illustraziuns: Ernie Colón.
- In’ulteriura Graphic Novel è cumparida il 2017: ‹Anne Frank’s Diary: The Graphic Novel›. Autur: Ari Folman; illustraziuns: David Polonsky.
Commemoraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras scolas en Germania ed en auters pajais èn vegnidas numnadas tenor Anne Frank, tranter auter la Scola da Montessori ad Amsterdam, la quala ella sezza ha frequentà. Er bleras vias e plazzas portan il num dad Anne Frank.
A Francfurt a.M. vegn sa regurdà dad Anne Frank a la Stgala da Francfurt sco er cun tavlas commemorativas vi da las anteriuras abitaziuns dals Franks al Marbachweg 307 ed a la Ganghoferstrase 24; en pli al sutpassadi da peduns a la cruschada Marbachweg/Eschersheimer Landstrase en il quartier Dornbusch.
Davant l’ultima abitaziun elegida libramain al Pastorplatz 1 ad Aachen regordan Craps da stgarpitsch ed in crap commemorativ davant la chasa da la tatta (che n’exista betg pli) al destin da la famiglia.
Il 2015 èn er vegnids tschentads Craps da stgarpitsch davant l’ultim lieu da domicil uffizial da la famiglia Frank ad Amsterdam.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Robert Kempner: Edith Stein und Anne Frank, p. 61.
- ↑ Katharina Sperber: «Sie hat gelacht und gelacht», en: Frankfurter Rundschau, 21 d’october 2009.
- ↑ Müller 1998, p. 337.
- ↑ Erika Prins, Gertjan Broek (ed.: Anne Frank Stichting): Eines Tages waren sie einfach nicht mehr da..., 3–2015, accessibel online.
- ↑ Müller 1999 (translaziun englaisa), p. 261.
- ↑ Erika Prins, Gertjan Broek (ed.: Anne Frank Stichting): Eines Tages waren sie einfach nicht mehr da..., 3–2015, accessibel online.
- ↑ Theo Coste: De klasgenoten van Anne Frank. Overamstel Uitgevers 2010, ISBN 978-90-488-0529-7.
- ↑ Pagina uffiziala dals Dis da pasch dad Anne Frank.
- ↑ Het Achterhuis (Anne Frank) sin Wikisource.
- ↑ Norman Ohler: Die Abgründe von Sils-Maria. En: Die Zeit, nr. 52, 17 da december 2014, p. 19 (online prim da schaner 2015).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Anne Frank-Fonds (ed.): Gesamtausgabe. Tagebücher – Geschichten und Ereignisse aus dem Hinterhaus – Erzählungen – Briefe – Fotos und Dokumente. Translatà da l’ollandais da Mirjam Pressler. Fischer, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-022304-3.
- Anne Frank e.a.: Geschichten und Ereignisse aus dem Hinterhaus. Fischer, Francfurt a.M., 2002, ISBN 3-596-15777-3. (L’emprima ediziun è cumparida il 1947, edida dal bab Otto Frank).
- Miep Gies: Meine Zeit mit Anne Frank. Scherz, Basilea 1987, ISBN 3-502-18266-3.
- Albrecht Goes, Anneliese Schütz (ed.): Das Tagebuch der Anne Frank. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 1991, ISBN 3-596-20077-6.
- Willy Lindwer: Anne Frank, Die letzten sieben Monate. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-596-11616-3.
- Jacqueline van Maarsen: Ich heiße Anne, sagte sie, Anne Frank. S. Fischer, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-10-048822-9.
- Alison L. Gold: Erinnerungen an Anne Frank. Ravensburger Buchverlag, 2000, ISBN 3-473-58142-9.
- Melissa Müller: Das Mädchen Anne Frank. Die Biographie. S. Fischer Verlag, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-596-18902-1.
- David Barnouw: Anne Frank. Vom Mädchen zum Mythos. Econ- und List-Taschenbuch-Verlag, Minca 1999, ISBN 3-612-26620-9.
- Carol Ann Lee: Anne Frank. Die Biographie. Piper, Minca 2000, ISBN 3-492-04152-3.
- Carol Ann Lee: The hidden life of Otto Frank. William Morrow, 2003, ISBN 0-06-052083-3.
- Mirjam Pressler (cun la collavuraziun da Gerti Elias): Grüße und Küsse an alle. Die Geschichte der Familie von Anne Frank. S. Fischer Verlag, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-10-022303-6.
- Anne Frank Stichting (ed.): In Anne Franks Haus. Eine bebilderte Reise durch Annes Welt. S. Fischer, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-10-076715-2.
- Jürgen Steen, Wolf von Wolzogen: Anne aus Frankfurt. Leben und Lebenswelt Anne Franks. Historisches Museum, Francfurt a.M. 1990.
- Marion Siems: Anne Frank Tagebuch. Erläuterungen und Dokumente. Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 3-15-016039-1.
- Matthias Heyl: Anne Frank. Rowohlt TB, Reinbek 2002, ISBN 3-499-50524-X (rm 50524).
- Anne Frank Haus: Ein Museum mit einer Geschichte. Anne Frank Stichting, Amsterdam 2002, ISBN 90-72972-56-2.
- Anne Frank Stiftung, Amsterdam. Ruud van der Rol, Rian Verhoeven: Anne Frank. Oetinger, Hamburg 1993, ISBN 3-7891-7600-1.
- Ernst Schnabel: Anne Frank. Spur eines Kindes. Fischer, Francfurt a.M. 1958, ISBN 3-596-25089-7.
- Menno Metselaar, Ruud van der Rol: Die Geschichte der Anne Frank. Anne Frank Stichting, Amsterdam 2004, ISBN 90-72972-84-8.


text:
Da las 28 dumondas per sustegn inoltradas ha il departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient decidì per diesch artistas ed artists ina contribuziun da mintgamai 20’000 francs. Il departament sustegna quatter ovras da la sparta musica, duas da l’art figurativ e mintgamai ina da las spartas art applitgà, film, litteratura e teater. La decisiun fa il departament sin proposta da la cumissiun da concurrenza e da l'uffizi da cultura.
Ils dus davos onns avevan artists u artistas anc inoltrà marcantamain dapli dumondas numnadamain 45 respectivamain 46 dumondas. La concurrenza per promover la lavur culturala professiunala per projects gronds è vegnida scritta ora quest onn per la 20avla giada, ha scrit la Chanzlia chantunala.
Ils diesch projects gronds che survegnan sustegn chantunal
RR novitads 11:00
Tge ch’il chantun vul promover
Cun las contribuziuns ad ovras promova il Grischun projects culturals artisticamain interessants, independents e realisabels. Las contribuziuns van ad artistas ed artists che mussan in potenzial da svilup en lur lavur. Ils raps als duessan procurar la libertad necessaria per elavurar lur ideas e per sviluppar vinavant lur activitad artistica.


text:
Per ils blers vegn el a restar en memoria sco Schimanski
Götz George aveva 77 onns. Als blers enconuschent è Götz George vegnì entras sia rolla sco cumissari «Schimanski» en la seria da crimi Tatort. Quella rolla ha el giugà durant 32 onns.
Malencurada è gronda
La mort da Götz George ha leventà reacziuns da blera prominenza ord politica, cultura e film. Tenor il minister da giustia tudestg Heiko Maas perda la Germania in dals pli gronds acturs da caracter. Ed era la ministra da cultura da la Germania, Monika Grütters, fa allusiun ad in dals megliers acturs. Cun sia moda directa, energica e ses umor sitg haja el tschentà terms en numerusas rollas. Sia mort saja ina perdita nunremplazzabla per l'art da televisiun e kino.
RR novitads 23:00


text:
Da l'allianza «Economia svizra per la strategia d'energia 2050» fan tranter auter part las Viafiers federalas e la branscha da turissem, hai num en ina communicaziun.
Sut il moto «Star vidlonder» vul l'allianza mussar si che la midada dal sistem d'energia n'è betg mo giavischabla, mabain era realisabla.
Daventar independent dad energias fossilas e nuclearas
La strategia d'energia saja in project da generaziuns per daventar independent da las energias fossilas e nuclearas.
Ils adversaris da lur part fan attent sin ils donns per l’economia. La strategia d’energia è il mument en discussiun tar il parlament. En la sessiun d’atun vegninta s’occupa il cussegl dals chantuns da la chaussa.
RR novitads 11:00


text:
Trais persunas da Tumein han pretendì che la suprastanza communala haja clamà memia tard a la radunanza communala dals 22 da matg e che la populaziun haja survegenì memia tard il messadi latiers. Bain ha la dretgira refusà quest recurs – la suprastanza ha tuttina decidì da spustar la radunanza communala.
Nus n'eran betg segirs sche las decisiuns a la radunanza fissan propi stadas valaivlas.
45, 35 u 15 parcadis?
L'idea da far pli attractiv la plazza cumin a Tumein n'è betg dispitaivla. Il project per la part sur terren, cun chasa d'abitar ed ustaria, ha il suveran gia approvà. La dumonda quants parcadis sutterrans ch'i duai dar respectivamain quants parcadis che la vischnanca duai cumprar sparta dentant la populaziun da Tumein: La suprastanza communala propona da cumprar 35 dals total 50 parcadis, in'iniziativa pretenda che 15 parcadis bastian ed ina petiziun pretenda perfin 45 parcadis.
La radunanza communala da Tumein decida ils 8 da zercladur.
RR novitads 15:00


text:
Il pilot da Ferrari Finlandais Kimi Räikkönen parta l’emprima giada dapi 9 onns da la pole position. Sin plazza 2 e 3 èn sa tschentads ses collega d’equipa, il Tudestg Sebastian Vettel ed il Finlandais Valtteri Bottas dal team Mercedes.
Betg cuntent cun il resultat è il segund pilot da Mercedes da la Gronda Britannia Lewis Hamilton. El è vegnì franà d’in accident ed uschia rivà mo sin plaz 14. Ils pilots da Sauber, il tudestg Pascal Wehrlein ed il svedais Marcus Ericsson èn stads pli plauns en il qualifying. Wehrlein è rivà sin plaz 18 ed Ericsson sin plaz 19. Da l’ultim plaz parta damaun Jenson Button. El ha stuì laschar remplazzar parts da l’auto ed ha perquai pers temps.
RR novitads 17:00


text:
Tar la lescha davart l’organisaziun da l’infrastructura da viafier na vai betg mo per la viafier, mabain era per las novas offertas da bus a lunga distanza. Auter ch’il Cussegl naziunal pretenda il Cussegl dals chantuns cleras reglas da gieu. La chombra pitschna ha agiuntà ina disposiziun che duai impedir ch’ils offeriders novs fetschian da picla-ivettas. Quai sin donn e cust dal traffic regiunal. Per la cussegliera federala e ministra da traffic Doris Leuthard è quai nagut auter che protecziun da la patria. Concurrenza fetschia era bain al traffic public, ha ella ditg.
Rapports na duain betg esser publics
Il Cussegl dals chantuns è era cunter dapli transparenza tar rapports en connex cun il traffic public. El ha decidì da betg suttametter quels a la lescha da transparenza. Cun quai suonda la chombra pitschna il Cussegl naziunal e la proposta dal Cussegl federal. Gia en la cumissiun aveva la dumonda da la transparenza chaschunà per discussiuns intensivas. Mo cun la vusch da tagl dal president aveva lezza lura decidì da valitar l’infurmaziun averta pli aut che la tema d'effects cuntraproductivs. Uschia ha il socialdemocrat Claude Janiak, il president da la cumissiun era ditg, che la transparenza saja fitg impurtanta per prevegnir ed impedir la corrupziun ed il sfarlattim da daners publics.
La Cussegliera federala Doris Leuthard ha percunter fatg attent che dapli transparenza na mainia betg automaticamain a dapli segirtad, mabain savens era al cuntrari. Sch’ins publitgeschia mintga rapport d'inspecziun, possia quai avair l'effect che las interpresas emprovian da zuppentar eventuals problems da segirtad enstagl da communitgar avertamain cun las autoritads da surveglianza. Ed ina tala atmosfera da tema possia lura manar a situaziuns anc pli criticas e malsegiras.
Pervia da pliras differenzas turna il project anc ina giada enavos en il Cussegl naziunal.
RR novitads 06:00


text:
Il galdin
- Gievgia, 24.11.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 24.11.2016, 8:40, RTR
Oz è Thanksgiving e tar la festa americana tutga in galdin sin maisa. L'utschè da enfin 10 kilogramms vegn tradiziunalmain mangià cun sosa da cranberries, cun patats, zitga, arveglia, tirc e sco dessert turta da maila ubain da zitga.
Per stagiun vegnan mangiads radund 70 milliuns galdins en l'America. E l'utschè vegn er avant cunzunt en l'America dal Nord. Schon per ils Indians era il galdin in impurtant animal. Betg be pervi da la charn, mabain els han era fatg diever da las plimas dal galdin per far vestgadira, ornaments ubain per metter sin ils paliets.
In galdin creschì or po vegnir enfin in meter auts e pesar enfin 10 kilos. La femella dal galdin è in zic pli pitschna. Ella paisa be 4 kilograms.


text:
Il pievel svizzer ha decidì ch'el vul vinavant ina chasa da medias publica. L’iniziativa era per blers memia radicala. Dentant datti da tut las varts pretensiuns per refurmas tar la SSR. La discussiun e la debatta sur da la chasa da medias publica ha pir cumenzà e cuntinuescha sco proxim en il Parlament federal.
La debatta cuntinuescha - Co vai vinavant?
Concessiun
Per il mument è la concessiun en consultaziun. Suenter vegn quella debattada en il parlament. Fin la fin da l'onn dovri ina nova concessiun, perquai che l'actuala scada l'onn 2019.
Il Cussegl federal ha previs en la nova concessiun da sbassar las taxas da radio e da televisiun sin 365 francs l'onn. Mintga dus onns duai vegnir guardà, sche la taxa po vegnir sbassada anc pli fitg, cun quai che la contribuziun per la SSR vegn fixada sin 1.2 milliardas francs.
Era duai vegnir definì che la SSR sto duvrar 50% dals daners per emissiuns d'infurmaziun.
Ed i dat er gia duas propostas (iniziativas parlamentaras) da la vart da la PPS, co che la concessiun duai vegnir adattada.
- Ina vul sbassar las taxas da radio e televisiun sin 300 francs
- l'autra vul che las interpresas vegnian puspè deliberadas da las taxas.
Concessiun
La concessiun definescha sin basa da la lescha federala davart radio e televisiun (LRTV), co exact che la SSR ed era emetturs da radio e da televisiun privats, che survegnan raps ord las taxas per radio e televisiun, han da garantir il service public.
Refurma tar la SSR
Parallel cun la debatta davart la concessiun datti midaments tar la SSR. Gist suenter la votaziun da la No Billag ha il directur general da la SSR, Gilles Marchand, annunzià suandantas mesiras da spargn:
- Pachet da spargn da 100 milliuns: la stad vegn preschentà in plan detaglià.
- Focus sin mandat da basa: la mesadad da las entradas vegnan investidas en l'infurmaziun.
- Dapli collavuraziun cun medias privatas.
Lescha da medias
En avegnir duai era dar in midament da la lescha federala davart radio e televisiun (LRTV). Nov duai era dar in artitgel per medias electronicas. Era davart ils midaments da la lescha vegni debatta èn il parlament. Fin il 2022 duess quella esser definida.
RR actualitad 12:00


text:
Minisguard dals 24.03.2018
- Sonda, 24.3.2018, 17:40
Chauns da terapia
Els en giasts bainvesids en scolas, ospitals u chasas da vegls. Là han ils chauns da terapia da far cun persunas che na san betg communitgar uschè bain cun autras persunas. Per exempel pervia d'in accident u d'ina malsogna. Il chaun sa bajegiar si ina colliaziun tut speziala cun tals pazients ed uschia promover lur sanadad. Nus avain inscuntrà in tal chaun e la chogna raquinta in zic da sia vita sco chaun da terapia.
Infurmaziuns custaivlas
Facebook è en la critica sin l’entir mund. La raschun è ch’els na tractan bain avunda las infurmaziuns persunalas da lur clients. Quest’emna lura il scandal. Infurmaziuns da var 50 milliuns persunas èn vegnidas malduvradas. Infurmaziuns preziusas, ma pertge?


text:
Aiüt sot na buna stëra
Te Südtirol el passa 6000 mituns y mitans dles schires joniles che feji i "trëi resc" sot al motto "Aiüt sot na Buna Stëra" Sot la stëra vëgnel fat la vijita tles ciases por simbolisé na vijiun, n monn olache an pó vire cun dignité, olach an se respetëia y ulach an é solidai. La recoiöda dles spënores daidà finanzié passa 100 proiec solidai tl Africa, tl Asia y tl America dl süd. Cun na pert dles spënores de chësc ann vëgnel finanzié istituziuns por la formaziun tla Papua-Guinea_Nöia.
La scrita che i trëi Resc lascia sön les ciases 20-C-M-B-18 ó dí "Christus mansionem benedicat" (che Crist benedësces chësta ciasa).
Ai 3 de jená 2018 à insciö ince i Trëi Resc porté la benedisciun tles portines dla Cassa Raiffeisen a San Martin.


text:
La Germania ha midà tun en la crisa diplomatica cun la Tirchia: Il ministeri da l’exteriur ha cità l’ambassadur tirc a Berlin ed al haja ditg «cler e net», che l’arrestaziun dal tudestg Peter Steudtner ed ils auters activists per dretgs umans na saja betg dad encleger, betg acceptabel ed insumma betg da dar dad encleger ad auters.
la Germania pretenda da laschar liber immediatamain a Steudtner
Il ministeri da l’exteriur pretendia perquai da la Tirchia, da laschar liber immediatamain a Peter Steudtner, uschia in pledader dal ministeri. Las rinfatschas cunter Steudtner sajan tratgas nà per ils chavels.
Sigmar Gabriel ha interrut sias vacanzas
Ulteriur’indicaziun, che la crisa è vegnida pli severa, è il fat, ch’il minister da l’exteriur tudestg Sigmar Gabriel ha interrut sias vacanzas per turnar a Berlin e discutar co ch’igl saja da proseguir uss. L’opposiziun tudestga pretenda in stop da l’agid finanzial ed economic per la Tirchia.
La Tirchia ha procurà ina giada dapli per critica vehementa
Il tudestg era vegnì prendì en fermanza ils 5 da fanadur ensemen cun la scheffa dad Amnesty International da la Tirchia ed auters activists per ils dretgs umans durant ina scolaziun.
Cun la rinfatscha dad esser participà ad in’uniun terroristica eran Steudtner ed ils auters vegnids mess quest’emna sut arrest d’inquisiziun. L’agir da la Tirchia aveva procurà per vehementa critica internaziunala.
RR novitads 16:00


text:
L’é stat chiamà “decret segureza” e l’é l pian (aproà con la prozedura per la desposizions de urgenza) pissà da chest goern per chierir de ressolver i problemes leé soraldut ai migranc. Chest decret é ruà apontin a la vea de la “Setemèna de l’acolienza” (de più a piata 6) n event che da 4 egn vegn endrezà te duta noscia region, col coordenament del CNCA del Trentin Sudtirol, da 250 organisazions de dut l raion. Aon la fortuna de aer na lingia de sociazions che met ensema la preziousa teila del volontariat che se dèsc jù con azions concretes per chierir de smendrèr la situazions de dejèje, emarginazion sozièla e debolezes de desvaliva sort.
Chest decret, disc i esponenc de chesta sociazions e i esperc tel setor di deric umans, l met i pèi anter la rodes al lurier de integrazion che sociazions e istituzions chier de fèr, l porta mesures che va contra la libertà de la persones e l resultat sarà chel de fèr crescer amò de più la condizions de dejèje e la situazions de iregolarità. E chest no podarà segur joèr a la segureza de nesciugn.
Sione segures?
Comentar de Lucia Gross


text:
Cura che la pendiculara da Tigignas a Somtgant è vegnida bajegiada avant sis onns avevan las Pendicularas da Savognin anc mess en vista da prolungar la pendiculara existenta e colliar quella cun la nova e far ina staziun d’amez da Tigignas.
La staziun sisum da la nova pendiculara da Savognin a Tigignas duai vegnir construida gists dasperas la staziun da la pendiculara existenta vis a vis, e betg pli sin il mut pli ensi. Uschia èsi pli simpel da far midada, e peduns èn pli spert en l’ustaria e na ston betg pli ir sur la stgala u nizzegiar la pitschna cabina da funiculara che maina ils peduns davant l’ustaria.
Pertge betg colliar la veglia cun la nova?
Sco quai che Christian Prinz, il directur da las pendicularas da Savognin ha ditg envers RTR, custia la nova pendiculara circa diesch milliuns francs. Sch’ins vuless colliar quella cun la pendiculara existenta alura custassi radund trais fin quatter milliuns dapli. La raschun saja ch’i duvrass in sutpassadi ed in indriz che lascha sa distatgar las duas pendicularas, en il cas che per exempel la pendiculara sisum avess da vegnir messa giu pervi da memia bler vent. In’autra problematica vesa il directur en il fatg che las pendicularas fissan savens occupadas ed i daventass grev dad entras en la telecabina cun quai che quellas fissan savens occupadas a Tigignas.
Sustegn da la vischnanca
Ils 29 da matg decida la radunanza communala da Surses, sch’ella vul sa participar cun in emprest senza tschains da dus milliuns francs vi da las Pendicularas Savognin SA.
Contribuziuns da l'onn 2012
RR actualitad 07:00


text:
Tar las ultimas attatgas or da l’aria sin la citad da Duma è para era vegnì duvrà gas toxic. Tenor indicaziuns da l’organisaziun d’agid siriana, chapellinas alvas è ina bumba cun chemicalias vegnida bittada giu sur Duma. Almain 150 persunas sajan mortas, e passa 1'000 sajan vegnidas blessadas.
Era l’organisaziun d’agid UOSSM suppona ch’i haja dà in’attatga cun armas chemicas. Ella ha discurrì da passa 100 morts e passa 500 blessads. I saja vegnì rapportà da l'odur da clor. Las forzas d'agid supponan dentant ch'i saja vegnì duvrà il gas sarin.
Quai è ina da las pli terriblas attatgas chemicas en l'istorgia siriana.
Ils rapports n'han anc betg pudì vegnir verifitgads. L'organisaziun d'agid SAMS (Syrian American Medical Society) ha rapporta d'ina bumba che haja tutgà in ospital a Duma. In ulteriur'attatga haja tutgà in bajetg dasperas. Tar l'attatga sajan mortas en tut 41 persunas.
Stadis Unids examineschan, Siria dementescha
Il ministeri da l'exteriur american ha communitgà ch'els veglian examinar ils rapports. La regenza siriana ha gia duvrà gas toxic cunter si'atgna populaziun. Era la Russia che sustegna il president sirian, Baschar al-Assad portia la responsabladad.
L'agentura da novitads siriana, Sana scriva ch'ils rapports na constettian betg. Ils rebels en la citad stettian curt avant la terrada e derasian manzegnas. Tals rapports sajan be qua per franar l'armada siriana. In represchentant da la regenza siriana ha refusà las reproschas sco farsa.
Duma è l’ultima citad sut la controlla da rebels en la regiun da Ghuta ost.
RR novitads 06:00


text:
La stad vargada è stada ina buna stad cun bler e bun pavel. Quai han ins pudì udir dals purs en Surselva. L'enviern è dentant vegnì baud ed igl è stà in enviern fraid cun blera naiv. Sch'igl è fitg fraid, maglia la biestga ch'è en il liber dapli. E sch’i ha blera naiv, pon ins pli probabel laschar ora la biestga pli tard ed ir ad alp sa stauscha forsa era. Cun tut quels facturs sto il pur quintar, e la finala reagir.
Planisar u reagir
Uschè lunsch ils facturs che giogan ina rolla impurtanta per la planisaziun dal pavel. Planisar vul dir ch'il pur sto forsa simplamain reducir il muvel, quai po esser ch’el fa quai durant l'enviern u era gia l'atun. Reagir vul dir, cura ch'il fain va a fin, pon ins cumprar fain da la Bassa u forsa perfin d’in pur en la vischinanza.
Ir ad Alp
In pur ha manegià che quitads pervia da la blera naiv hajan ins gia adina fatg. Ma era saja gia adina vegnì chargià la biestga ad alp.
Or da l'archiv da RTR
Telesguard dals 23.02.1985
RR actualitad 11:00


text:
Premies de stüde
In injunta ciafëise le regolamënt y i formulars por les premies de stüde y la domanda por n bonn por la relegatöra dla tesi.
Regolamënt y formulars premies de stüde
Lié adöm la tesi
La contlujiun dl stüde universitar é en travert important pur vigni studënt y deura de nüs orizonć pur la vita. Inće la Cassa Raiffeisen Val Badia ores se complimenté y pur sotrissé chësc bel travert ti dunse la poscibilité da releghé le laûr da diplom debann. I interscià po se anunzié pro les portines dla Cassa Raiffeisen pur fà la domanda y olache al ti vëgn inće dè informaziuns plü menüdes. Bel deplü studënć se à anunzié de chësta poscibilité y a podü pié do la tesa liada adöm.


text:
Las guardias da cunfin pudessan impedir immigrants illegals da viagiar en Svizra, ha ditg il cusseglier naziunal bernais en ina intervista cun «Le Matin Dimanche».
85% dals fugitivs en Svizra vegnian cun il tren da Milano a Chiasso. Rösti ha bain ditg che la Svizra na possia betg construir mirs, la mesira proponida saja però in ferm messadi als cuntrabandists da persunas ed a migrants d’economia.
Sco mesira immediata duai la Svizra puspè introducir controllas da cunfin sistematicas. Cun sia pretaisa è la PPS però suletta: Las ulteriuras partidas grondas èn cunter talas controllas da cunfin.
RR novitads 17:00


text:
Calvatòn
Calvatòn (nòm uficiàl en Italià: Calvatone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha 1 208 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 13,5 km² e 'na densità de 89 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra (MN), Bòsul (MN), Cané (MN), Piadena e Turnada.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Calvatòn l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sepusont sin la sentenzia cumpromissaria dils 21 d’october 1861 a Mustér en questiun denter las duas vischnauncas da Tujetsch e Medel, ein las respectivas lingias da mesiraziun sut ils 29 da settember 1865 en preschientscha dils alla fin suttascrets signurs geraus vegnidas stabilisadas sco suonda:
1. Dil tierm giu Cavorgia dador casa el sulom dalla casa ussa demolida, stada da statalter Giachen Martin Bearth, va ei en lingia sin il tierm el cantun dil prau da statalter Tumaisch Monn.
2. Da quei tierm grad numnaus eis ei vegniu priu, cun cuntentientscha dils signurs geraus d’omisduas vischnauncas Tujetsch e Medel, ina lingia da sequenta maniera:
Dil punct ni tierm el prau da statalter Tumaisch Monn, duei ina montada successiva ed eguala arrivar sin il punct ni tierm el plaun dalla Tegia Marscha, nua che questa livelleta tanghentescha ni streha il terren, duei la lingia da mesiraziun esser formada. Sur da quei eis ei vegniu priu si e mesirau ora ina lingia nivellatorica, la quala munta denter ils dus puncts principals indicai cun 7.67 per tschien. Denter quels dus puncts principals numnai e la sura indicada sentenzia cumpromissaria eis ei vegniu tschentau 32 tiarms da crap.
3. Dil tierm el plaun dalla Tegia Marscha, indicaus cun il „Jahrzahl“ 1865 ed ina crusch, va ei en lingia sin in crap ni grep sper l’aua, il qual crap ei marcaus cun duas cruschs.
4. Da quei crap sper l’aua grad indicaus va ei ora la Gonda dil Spitg, nua ch’igl ei fatg si ina crusch sin in crap gries sper ils tiarms.
5. Da quei davos indicau punct taglia la lingia da mesiraziun si amiez il crest dadens la Gonda dil Varetg, nua ch’igl ei era tschentau dus tiarms.
6. Da quei davos punct va ei en lingia tochen sisum dadora la Val dalla Fontauna, che schai encunter il Vanatsch. Cheu eis ei plantau dus tiarms e sut quels eis ei in crap gries che ha si ina crusch.
7. Da quels tiarms va la lingia da mesiraziun suenter il spitg si tochen sisum la Plaunca Aulta, nua ch’igl ei medemamein tschentau dus tiarms marcai cun crusch.
Per testaziun dil cunsentiment dallas cheu allegadas e stabilidas lingias da mesiraziun, suttascrivan ils respectivs signurs geraus dallas duas vischnauncas.
Tujetsch, ils 29 da settember 1865
Giachen Antoni Schmed
Lucas Caveng
Gion Giosep Giossi
Gion Battesta Venzin
Davontier il Drun cun la punt dalla viafier. Seniester steva igl emprem stan da sittar. Il num local Las Schibas dat perdetga. Era gest seniester ei la staziun da val dalla sutgera Cungieri vegnida eregida 1956. Foto da 1920/1930. La caplutta da Surrein/S.Antoni ei aunc buca eregida, quei ch'ei succediu 1927, meglier detg la dislocaziun da Foppas engiu el liug dad oz! El funs las grondas tendas d'uaul da Maunsut.


text:
Marcel Zumbrunn, Peter Grossen, Hausi Straub ed Arthur Brügger
Musica populara da quatter cumponists bernais da num e da pum.
Legenda da maletgs:
MAD
En la populara dad oz udis Vus schottischs, polcas e marchas da 4 cumponists enocnuschents dal chantun Berna: Marcel Zumbrunn, Peter Grossen, Hausi Straub ed Arthur Brügger. Quels tocs sunan las chapellas «Echo von Adelboden», «Berner Örgeliplausch», ed ils «Swiss Ländler Gamblers».
Dapli datti questa gievgia saira a las 19.00 al Radio Rumantsch.
Ils titels en l'emissiun


text:
L’agenzia astronautica NASA ha stuschà il start da sia missiun solara cun la sonda «Parker Solar Probe». Durant il start haja quai dà irregularitads, uschia ch'il mument per lantschar la racheta saja ussa passà. Tar la proxima chaschun vul la NASA empruvar anc ina giada – previs èsi la dumengia, communitgescha la NASA.
La racheta duai parter da la terra, nizzegiar la gravitaziun dal planet Venus per cuntanscher il sulegl ch'è radund 150 milliuns kilometers davent da la terra. La sonda saja uschè gronda sco in auto e duai ir uschè datiers dal sulegl sco anc mai – en in orbit cun la distanza da 6,2 kilometers dal sulegl.
La sonda duai sgular tras la sfera exteriura dal sulegl – l'uschènumnada «Corona». Ils scienziads quintan da pudair eruir tranter auter, pertge che la Corona è pli chauda che la surfatscha dal sulegl – però era dapli sur da la vita e funcziun da stailas.
La missiun da la NASA n'è betg l'emprima missiun «solara» insumma. Ils onns 70 aveva quai dà duas sondas sviluppadas d'in program tudestg-american. Questas (Helios 1 e Helios 2) eran però sguladas sin ina distanza da 45 milliuns kilometers dal sulegl. Era l'agenzia spaziala europeica (ESA) planisescha ina missiun al sulegl: la «Solar Orbiter».
RR novitads 14:00


text:
Cun la midada dals statuts han las 12 vischnancas surdà la promoziun da la cultura a la regiun Malögia. La promoziun ch'era avant tar il circul, e dapi che lez è schlià n'era la promoziun betg reglada.
Regiun ha da promover la cultura
Approvà hani la midada dals statuts cun 83,02% gea tar ina participaziun da 27,65%. La finala in resultat cler per in project che n'ha betg adina gì simpel. La conferenza dals presidents aveva midà opiniun pir sin squitsch d'ina iniziativa inoltrada l'onn passà cun passa 800 suttascripziuns.
Sco proxim ha la regiun da tschertgar commembers per ina nova cumissiun da cultura. Finamira è numnadamain ch'ils presidents communals possian eleger gia ils 5 da fanadur in gremi.
Conferenza dals presidents publicas
Era cun decisiun clera è approvada la midada dals statuts regiunals davart la publicitad da la conferenza dals presidents. Quai cun 88,45% gea tar ina participaziun da 28,29%. Cunquai èn en l'avegnir las conferenzas dals presidents publicas. La finamira da la mesira è da crear transparenza ed uschia gudagnar dapli confidenza. En cas d'excepziun po la conferenza però limitar la publicitad. Quai surtut sch'i va per interess publics u privats ch'èn degns da proteger.
RR novitads 15:00


text:
La squadra naziunala sgola adina da cuminanza, dentant senza lur dunnas e senza schurnalists. Sin lur viadi prenda la squadra naziunala mo il minimum dal material. Da las 4 tonnas material che la squadra naziunala ha transportà en Frantscha, prenda ella mo quai ch'è il pli necessari sin lur viadis.
L’ultima partida da gruppa che l’equipa naziunala dat dumengia saira a Lille encunter la Frantscha è era in pau ina partida da final. L'equipa che gudogna il gieu terminescha la fasa da gruppa sin plazza in da la tabella e frunta lura sin in adversari in pau pli lev en l’emprima runda da la fasa da k.o.


text:
Il pli grond spazi d'agir vesan ils dumandads tar la politica d'asil. L'enquista da Vimentis è vegnida fatga avant la votaziun davart la refurma da la taglia sin las interpresas III.
36% da las persunas dumandadas han inditgà d'esser cuntent u plitost cuntent cun la politica. 18% èn neutrals.
Sco quai che Vimentis communitgescha datti grondas differenzas tranter ils giuvens (ch'entran gist en la vita professiunala) ed ils vegls (che van en direcziun da la pensiun). Dals giuvens da 15 fin 24 onns èn 48% cuntent u plitost cuntent, da las persunas da 55 fin 64 onns èn 31% cuntent cun la politica. Il pli grond basegn d'agir vesan ils dumandads en la politica d'esters, la politica d'asil e la sanadad.
Quitads davart l'AVS
Adina dapli quitads fa als carstgauns en la Svizra l'AVS. Tenor Vimentis tema per l'emprima giada ina maioritad relativa che lur rentas d'AVS n'èn betg pli segiras. 46% han inditgà che lur renta na saja betg segira, per 33% è la renta dentant anc adina segira.
RR novitads 09:00
Enquista cun > 20'000 persunas
L'enquista online è vegnida fatga dals 3.10.2016 fin ils 17.12.2016 cun 21'337 persunas. Cunquai ch'enquistas online n'èn per regla betg represchentativas èn vegnidas evaluadas las provas da controlla sin fundament da criteris furmaziun, schlattaina e regiun. L'enquista actuala è gia la 13avla davart l'avegnir politic da la Svizra.


text:
Il parlament svizzer n'è betg cuntent cun la Posta. Il Cussegl naziunal pretenda cun ina moziun che La Posta rendia pli transparent ses criteris per planisar sia rait da filialas – pia era per serrar filialas. Ussa ha il Cussegl da chantuns da tractar la moziun.
Tenor la moziun duai il Cussegl federal pretender in concept da La Posta. In concept cun novs criteris per il service public – quai cun resguardar fatgs regiunals. Il Cussegl naziunal ha decidì per la moziun cun 168 encunter 12 vuschs.
RR actualitad 18:00


text:
60'000 francs repartids sin trais onns, pia mintg'onn 20'000 francs, uschè bler aveva Giovanni Netzer quintà per la vischnanca da Puntraschigna tenor ina clav da repartiziun. La suprastanza communala ha decidì da pajar per l'onn proxim 5'000 francs, quants daners che la vischnanca paga ils onns vegninds e sche insumma, gliez è avert.
La vischnanca da Puntraschigna na saja betg involvida en il project da la tur d'Origen sin il Güglia ed ella na vesia er nagin niz direct per Puntraschigna. Plinavant saja la suprastanza surstada da la repartiziun dals custs d'Origen. Tenor quella duessi la regiun Maloja pajar ils proxims trais onns total 900'000 francs vid il teater intermediar d'Origen sin il Güglia.
RR novitads 06:00


text:
Copyleft
L'espression ingles copyleft l'è un giögh de parol cun copyright, e la se riferissa a un mudel alternativ de gestion di diritt (o destort..) d'autur ch'el se basa ins un sistema de licens pr'el qual l'autur el lassa libertà de druvà, mudificà e spantegà la sua opera sensa fastidi, basta che se vaga adrera a certi cundission principal. Int la version uriginal del copyleft la cundission principal la obliga i druvatt de l'opera de lassà a sua volta libera qualsiasi mudifica ch'i fan. In quela manera chì la copyleft la garantissa la libertà de scambi d'infurmassion.


text:
Suenter la segunda attatga massiva da cyber entaifer dus mais sin l’entir mund han anc bleras interpresas da sbatter cun las consequenzas. Para vulan ils attatgaders surtut procurar per chaos, uschia vegnan ils experts citads da las agenturas da novitads.
Interpresas pertutgadas èn tranter auter il producent d’ieli russ Rosneft, la viafier franzosa SNCF, e la pli gronda societad da navigaziun mundiala Moeller Maersk. Lezza interpresa rapporta ch’els na possian anc adina betg tractar novas empustaziuns ed il mument na saja betg cler cura ch’ils sistems funcziunan senza problems, vegnan managers da Maersk citads da las agenturas da novitads. Surtut pertutgadas eran interpresas en l’Ucraina.
Sis interpresas svizras pertutgadas
Pertutgads da l’attatga sajan era sis interpresas Svizras. Quai ha confermà il center d’annunzia e d’analisa per la segirtad d’infurmaziun MELANI envers l’Agentura telegrafica svizra (SDA). Da tge interpresas ch’i sa tracta n’ha il center però betg tradì. L’uffizi MELANI è per il mument anc occupà cun l’analisa da la software che procura per problems. Infurmaziuns pli detagliadas na po l’uffizi pervia da quai anc betg far.
RR novitads 12:00


text:
Nino Schurter fa da nov reclama per la regiun turistica da Lugano, perquai che l'organisaziun turistica Grischun Vacanzas n'haja betg vulì il campiun da mountainbike sco purtader da reclama.
Er cun dumandar suenter pliras giadas na saja betg gartegià al management da Schurter da chattar ina collavuraziun cun Grischun Vacanzas. Lezza fetschia reclama per la regiun da velo grischuna cun il trialbiker scot Danny McAskill che genereschia clics sin youtube, rapporta la Südostschweiz.
RR novitads 06:00


text:
Discussiun davart Racial Profiling a Turitg
- Dumengia, 15.4.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 15.4.2018, 12:45, RTR
In process actual cunter policists, ch'han duvrà violenza envers in um da pel naira, procura actualmain per discussiuns a Turitg.
Quest'emna èn dus policists ed ina policista stads davant dretgira a Turitg. Els èn accusads d'avair maltractà in um nair ch'è oriundamain da la Nigeria e viva dapi onns qua en Svizra. Sin via da la sortida a chasa han ils policists fermà el e dumandà in document. Perquai che l'um ha vulì savair la raschun pertge che gist el vegnia fermà da la polizia è la situaziun escalada. Ils policists e l'um raquintan a moda differenta quai ch'è schabegià.
Actualmain na datti anc nagina sentenzia. Però omaduas partidas vesan il process sco exempel per il tema Racial Profiling.


text:
Duas schurnalistas ed in schurnalist ch’han scuvert l’affera enturn il producent da films Harvey Weinstein survegnan il Premi Pulitzer 2018. Ils rapports da Jodi Kantor, Megan Twohey da la New York Times e Ronan Farrow dal New Yorker hajan tranter auter lantschà il moviment «Me-Too» e la debatta d’abus sexual en la branscha da film, argumentescha la giuria a New York. Suenter l'october 2017 saja il moviment «Me-Too» sa derasà er en autras branschas ed ulteriurs pajais.
Il premi Pulitzer
Il Pulitzer è il pli impurtant premi da la branscha da medias. Il glindesdi ès el vegnì surdà per la 102avla giada. El vegn surdà en differentas categorias. Il premi è vegnì fundà da l'editur da gasettas american-ungarais Joseph Pulitzer (1847-1911). Il premis cumpiglia in document uffizial e 10'000 dollars.


text:
Co trametter in pachet a Samignun?
- Mesemna, 9.3.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 9.3.2016, 11:15, RTR
Sch'ins tarmetta in pachet tut normal a Samignun - lura vegn el enavos. Quai cun l'argumentaziun ch'il tatgader da la duana manca, quai malgrà che Samignun sa chatta en Svizra.
Trametter in pachet a Samignun n'è betg uschè simpel. Ins na sa betg simplamain ir sin posta e trametter el. Na - ins sto er anc emplenir or ina decleraziun da cuntegn per la duana. La raschun per quai è che Samignun è ina exclava da duana - la suletta en Svizra.
Quai vul dir che Samignun na s'auda betg tar il territori da dazi Svizzer ed i vala uschè las medemas reglas sco cura ch'ins trametta in pachet en l'exteriur. Il medem èsi cura ch'ins fa cumissiuns a Samignun - lura valan las medemas cundiziun sco cura ins va en l'exteriur a cumprar en.
Tut quai ha raschuns istoricas, pli baud era Samignun numnadamain strusch collià cun la Svizra. Uschia ch'ils abitants gievan per gronda part en l'Austria a far cumissiuns. Cura che la Svizra ha introducì ils cunfins da dazi èn ils da Samignun sa defendi ed han pretendì da daventar ina exclava. E quai è resta fin oz uschè.


text:
La cuminanza stettia il center da la vita cristiana, di Hermann Thom president dal colloqui Engiadina Bassa e la Val Müstair. Perquai veglian els festivar la cuminanza tranter confessiuns e generaziuns.
Quai tranter auter cun differents concerts da tut ils geners. Da musica classica, sur chant da cor fin ad in concert da rap. La finamira n'è betg mo d'attrair glieud giuvna en baselgia, mabain er da mussar ch’ins possia far giu la pulvra da la baselgia, che haja in image d’esser veglia, uschè Thom.
Bainvegnì èn perquai tuts la dumengia. La festa cumenza cun in cult divin en la baselgia San Jon Susch.


text:
Bundant 100 persunas èn sa radunadas il glindesdi saira sin il plaz da teater a Cuira per festivar en ina tenda il di da la lavur. Tranter quels era il cusseglier naziunal da l’Argovia, Cédric Wermuth ch’ha tegnì ses pled da festa sut la devisa da quest onn: «pli social, pli gist: futur per tuts». Uschia ha el tranter auter tematisà l’ostilitad cunter ils esters en Svizra ed en l’entira Europa u era la malgistadad, co la facultad è repartida. «Ils ritgs vegnan adina pli ritgs, era grazia al parlament a Berna», rinfatscha Wermuth en ses pled.
Mintgatant era be avant 5 persunas
Ch’el ha tegnì ses pled avant uschè pauca glieud, n’ha dentant betg disturbà el. «Jau tegn mintgatant sco cusseglier naziunal era pleds avant be 5 persunas. E gist tar dis sco l’emprim da matg è l’intent pli impurtants ch’il dumber da quels ch’èn preschents e taidlan insumma tiers», di Wermuth. Da quest maini èn era auters socialdemocrats, uschia per exempel era il cusseglier guvernativ da la PS dal Grischun, Martin Jäger ch’è da l’avis ch’i n’importa betg quantas persunas èn preschentas a l’emprim da matg, al di da la lavur, mabain da far vegnir conscient tge valurs ch’èn impurtantas ad ins.
Forsa era in segn ch’i va bain cun nus
Che be 100 persunas èn stadas a festivar il di da la lavur a Cuira, mussia pli probabel era ch’i giaja bain cun nus en Svizra, manegia il cusseglier da la citad da Cuira, Patrik Degiacomi. Il sistem da la segirtad sociala funcziuneschi ed la glieud haja lavur, per gronda part era bain pajada. Ch’i haja dentant pauca glieud quest onn, na lascha el betg valair, almain betg pli pauca ch’ils ultims onns a las festivitads da l’emprim da matg a Cuira.
RR actualitad 06:00


text:
Sco quai che Savognin Turissem scriva en ina communicaziun, saja il campiun mundial Dario Colognà stà il giast preferì da la saira. Il comité d’organisaziun local e SRF guardian enavos sin in eveniment gartegià, che saja vegnì manà tras senza incaps.
Frenkendorf gudogna
Per il divertiment musical han procurà Angelo Kelly & Family sco era Melissa Naschenweng. Il jass da la saira ha gudagnà Frenkendorf ch’ha battì Binningen, omaduas èn vischnancas dal chantun Basilea Champagna. Quai vul dir ch'il proxim Donnschtig-Jass vegn emess da Frenkendorf.


text:
Inhalt
Svizra
-
Cifras da record tar Sika
Il concern Sika ha preschentà in resultat da record per l'emprima mesadad da quest onn, e quai curt avant la proxima runda en la dispita tranter il cussegl administrativ ed ils ertavels da la famiglia Burkard davart l'avegnir dal concern.
Il gudogn è s'augmentà per passa 11% sin 197 milliuns francs. La svieuta è dentant sa reducida per 1,2% sin 2,6 milliardas francs cumpareglià cun l'onn avant, quai cunzunt pervi dal ferm franc sco il concern da chemia da bajegiar scriva.
RR novitads 08.00


text:
Pianét terèster
Ü pianét terèster l'è ü pianét fài sö quàze adóma de préda e de metàl e i è ciamàcc isé dal nòm del nòst pianét, la Tèra.
In del sistéma sulàr i pianécc terèster i è quàter e i è Mercùrio, Vèner, la Tèra e Màrt, menimà i óter pianécc i è ciamàcc gigàncc de gas, dezà che i è facc de idrògen, élio e àqua e i gh'à mia öna superfìs stàgna 'ndó che s'pöl pogià i pé. I pianécc terèster del sistéma sulàr i è chèi piö vizì al sul e pròpe per chèsto i è ciamàcc pianécc del sistéma sulàr intèrn.
I pianécc terèster i gh'à mia di satèliti o, se i ghe n'à, i ghe n'à póch,i ghe n'à ü tòch de méno di pianécc del sistéma sulàr estèrn: ad ezèmpe, la Tèra la gh'à adóma la Lüna, menimà Giòve 'l gh'à 63 lüne.
Cóme i è facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet quàze töcc i pianécc terèster i gh'à 'n del mès ol nücleo de metàl, per lo piö de fèr, intùren gh'è ü mantèl de silicàcc e sura öna rösca düra. Fò sùra i gh'à ach ön atmosféra che l'è però ön atmosféra secondària, cioè che la s'è fàcia co i gas che i vé dal pianéta stès, cioè co i gas bötài fò da i vülcà, ma sö la tèra ach co i gas de la éta, compàgn del osìgeno, menimà sö i pianécc gigàncc de gas la gh'è ön atmosféra primària, cioè che l'è fàcia co i gas de la nìola uriginària de 'ndö l'è nasìt ol sul.
I còrp terèster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lüna, insèma a Io e a Europa, che i è dù satèliti de Giòve, i è di còrp terèster, de fati i è de préda, acasibé i sìes mia di pianècc, dezà che i gìra mia intùren al sul.


text:
Donn a la cuntrada e dapli traffic
Ils adversaris dad ina via tras Migliè fan valair che quella faschess donn a la cuntrada. Plinavant chaschunass ella dapli traffic tras il vitg da Vuorz, e là saja quai gia oz fitg stretg. E la finala stuess ins quintar cun situaziuns privlusas surtut per ils uffants, persunas pli passadas e turists. Perquai èn els encunter la fusiun da Breil, Vuorz ed Andiast.
Via purtass avantatgs per purs, privats e turists
Ils adherents da la fusiun dian che la via saja ina part dal project da fusiun. Ina fusiun purtass blers avantatgs per l’economia e per il viver insumma, ha in giuven ditg. Ina via tras Migliè haja era avantatgs per ils purs, ils privats ed ils turists. Ins bajegiass ina via che exista gia per 80%, ed uschè na faschess quella talmain empaglia la natira.
5. 1 milliuns francs per la via tras Migliè
En il contract da fusiun èsi fixà in credit da 5.1 milliuns francs per la via da Vuorz a Breil. Ils 24 da zercladur decidan Vuorz ed Andiast a la radunanza communala sur da questa fusiun, ils 25 da zercladur decida Breil a la votaziun a l’urna. E sch’il Cussegl grond accepta alura la fusiun po quella entrar en vigur il 1. da schaner 2018.