text:
Guaud
Tar in guaud sa tracti d’ina part da la surfatscha da la terra ch’è cuverta cun plantas e che surpassa, tut tenor definiziun, ina cuvrida e grondezza minimala, uschia ch’i po sa sviluppar in clima da guaud specific.
Noziun[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹guaud›, sco ch’ella vegn duvrada en il mintgadi, sa cuvra per gronda part cun las definiziuns sco ch’ellas vegnan proponidas dals secturs spezials che s’occupan da la tematica.[1] Differenzas tranter las singulas definiziuns datti surtut a l’ur dal guaud, vul dir areguard la dumonda nua e co cunfinar quel da surfatschas e furmas da vegetaziun cunfinantas.
Per survegnir in maletg cumplessiv da las implicaziuns pussaivlas da la noziun ‹guaud›, èn oravant tut impurtants quatter aspects, ils quals pon mintgin cumpigliar surfatschas che na vegnissan tenor ils auters trais betg consideradas sco guaud:
- Aspect giuridic: Ord vista giuridica furma il guaud ina surfatscha ch’è definida tenor ils criteris fixads en la legislaziun da mintga pajais sco tal (en Svizra p.ex. la Lescha federala da guaud).
- Aspect economic: Guaud è la surfatscha che vegn utilisada sco zona da selvicultura. Tenor questa definiziun furman p.ex. surfatschas che servan sco curtins u a l’agricultura nagin guaud.
- Structura vegetativa: Sco criteri per definir in guaud sa lascha fixar in dumber minimal da plantas per unitad da surfatscha. Quai è surtut relevant en regiuns nunaccessiblas, nua che la cumpart da guaud vegn eruida cun agid da dronas resp. via satellit. La valur da plantas minimala che vegn fixada, influenzescha a moda decisiva las statisticas areguard la surfatscha da guaud globala. En connex cun cunvegnas da protecziun dal clima emprova savens er la politica da prender influenza sin ils parameters respectivs.
- Aspect ecologic: Il guaud cumpiglia biocenosas cun spezias ch’èn s’adattadas als facturs dal lieu specifics sco per exempel l’intensitad da la glisch reducida, il clima a l’intern dal guaud ed il terren da guaud. Tenor questa definiziun è la noziun guaud dependenta d’ina grondezza minimala per pudair garantir l’areal minimal che las spezias basegnan; questa surfatscha po esser bundant pli gronda che la surfatscha minimala tenor la definiziun giuridica.
Definiziuns da muntada internaziunala èn per exempel quella da l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO). Tenor quella cumpiglia la noziun ‹guaud› tant guauds natirals sco er plantaziuns cun ina cumpart minimala da la surfatscha da las curunas da las plantas da 10 % sin ina surfatscha d’almain 0,5 ha. Las plantas ston pudair cuntanscher (actualmain u en il futur) in’autezza minimala da 5 m. La noziun cumpiglia er surfatschas che servan a la protecziun da la natira (parcs natirals, territoris natirals protegids e.a.) e guauds cun intent agrar (p.ex. plantaziuns da protecziun cunter il vent, plantaschas da cautschuc u ruvers da corc). Da vart d’organisaziuns nunguvernamentalas vegn crititgà che la definiziun da la FAO cumpiglia er plantaschas sco per exempel d’eucaliptus ch’hajan ord vista ecologica quasi nagina valur.[2]
Derasaziun dals guauds[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor ina stimaziun fatga da la Scola politecnica federala Turitg datti en tut il mund radund 3040 milliardas plantas.[3]
Dapertut sin il mund cumparan guauds en territoris cun ina quantitad da precipitaziuns minimala (la quala variescha tut tenor la temperatura). Plovi pli pauc, alura crescha al lieu dal guaud ina savanna sitga ubain ina steppa. En las autezzas u en climas fraids è surtut decisiva la durada da la perioda da vegetaziun. A partir d’ina tscherta autezza sur mar resp. grad da latituda è avant maun in cunfin dal guaud; da l’autra vart da quel na pro crescher pli nagin guaud ed èn be avant maun singulas plantas (struptgadas).
Il guaud sco ecosistem[modifitgar | modifitgar il code]
Guauds èn ecosistems cumplexs. Tirond a niz a moda optimala las resursas avant maun, furman els l’ecosistem da la terra il pli productiv. Suenter ils oceans represchentan els il factur ch’ha la pli gronda influenza sin il clima global. Ils guauds èn la suletta furma da diever da la surfatscha da la terra ch’è abla da liar a moda effizienta dioxid carbonic e furman a medem temp ils pli impurtants producents dad oxigen. Ils guauds han pia in effect equilibrant areguard la bilantscha da substanzas globala. Ultra da quai furma la ritgezza da spezias dal guaud in pool da gens inappreziabel, la valur dal qual vegn adina dapli er renconuschì da vart da l’industria.
Entaifer las zonas da vegetaziun da la terra cumparan furmas da guaud specificas (las qualas pon esser surpostadas supplementarmain tras stgalims d’autezza). En ils territoris da cunfin da la vita, en cas da setgira u fradaglia extrema, fan ils guauds plaz a savannas, tundras u deserts. Ils territoris da guaud ils pli extendids dal mund èn ils guauds tropics enturn l’equator sco er ils guauds boreals da las regiuns fraidas fin tempradas en l’emisfera dal nord (Finlanda, Sibiria, Canada).
Il guaud sco ecosistem n’è nagina structura fixa ed omogena, mabain è suttamess – er senza influenza tras l’uman – a midadas cuntinuantas tant spazialas sco er temporalas. Uschia furman ils guauds selvadis (tant ils indigens sco er quels dal guaud tropic) a guardar pli precis in mosaic da diversas vegetaziuns. Ed areguard il svilup temporal pon ins constatar ch’i dovra – per exempel suenter in incendi – tschientaners fin ch’è sa sviluppada la quantitad da spezias (flora e fauna) cumpletta.
Sutdivisiun dals guauds tenor zonas da vegetaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Guauds da las tropas[modifitgar | modifitgar il code]
Sche la quantitad da precipitaziuns è suffizienta (1800–2000 mm), sa furma en questas regiuns ina gronda varietad da guauds tropics, segnads da plievgia e tschajera. Surpassan questas surfatschas da guaud ina tscherta grondezza, èn quellas ablas – en rom da l’uschenumnada circulaziun da l’aua pitschna – da generar tras las svapuraziuns dal guaud ina gronda cumpart da l’umiditad basegnaivla.
Guauds tropics èn caracterisads d’ina creschientscha regulara durant l’entir onn. Ultra da quai furman els ils ecosistems da la terra segnads da la pli gronda varietad da las spezias. Radund 70 % da tut las spezias che vivan sin la terra vivan en la zona dal guaud tropic. Ina rolla decisiva per ina productivitad talmain auta furman ils terrens; la gronda part dals guauds tropics crescha sin in funs fitg nunfritgaivel (laterit) che n’arcuna strusch substanzas nutritivas.
En las autezzas creschan en quest clima ils guauds tropics da muntogna cun lur caracteristicas specificas. Ed en la zona da fluss e refluss da las costas tropicas creschan guauds da mangrovas segnads d’adattaziuns als moviments periodics da la mar ed a la salinitad.
Guauds da las subtropas[modifitgar | modifitgar il code]
En las subtropas creschan, sut l’influenza da la midada da las stagiuns, ils guauds da monsun e da passat. Quels vegnan bagnads tras daratgadas che resultan da l’umiditad che vegn manada natiers dals vents respectivs. Quests guauds da la perioda da plievgia n’han nagina furma tipica, èn fitg variabels e sa sviluppan tut tenor la durada da la sitgira. Savens perdan els durant la perioda da sitgira marcantamain feglia.
En regiuns nua che la stagiun sitga dura pli ditg, creschan alura guauds en ils quals las plantas perdan dal tuttafatg la feglia. E là nua che las precipitaziuns èn anc pli bassas, suondan ils guauds da spinatscha, alura ils guauds da succulentas e la finala la savanna.
Guauds da la zona temprada chauda e miaivla[modifitgar | modifitgar il code]
En la zona chauda creschan plantas e chaglias cun feglia dira; quella furma in’adattaziun a periodas da sitgira e resta l’entir onn vi da la planta (p.ex. macchia en la regiun da la Mar Mediterrana). En la medema zona creschan però er guauds da feglia da climas chauds-umids.
Alura suondan ils guauds da feglia e guauds maschadads. Tar ils guauds da feglia croda la feglia d’atun; quai sco er las guglias da las coniferas furma en questa zona ina protecziun cunter las relaziuns climaticas da la stagiun fraida.
Sco furmas da guaud spezialas en la part plitost frestga-umida da la zona temprada sa laschan considerar guauds che creschan sin terrens umids (ognas) e guauds da muntogna cun lur caracteristicas specificas. Vers regiuns pli fraids s’augmenta entaifer ils guauds maschadads successivamain la cumpart da las coniferas (plantas da guglias).[4]
Guauds boreals[modifitgar | modifitgar il code]
La zona da guauds da coniferas boreala, situada en la part fraida da la zona temprada, cumpiglia ina surfatscha da radund 1,4 milliardas ha (14 milliuns km²), quai che correspunda ad in terz da la surfatscha da guaud da l’entir mund. La zona climatica boreala tanscha fin al cunfin meridiunal da la tundra arctica ed ha in’extensiun nord-sid da 700 km en l’Europa ed en l’America dal Nord e da fin a 2000 km en la Sibiria. L’extensiun vest-ost cumpiglia l’entira Eurasia da la Norvegia fin Kamtschatka ed ultra da quai il Canada. I sa tracta pia dal territori da guaud serrà il pli extendì en tut il mund. Tranter las plantas domineschan qua laresch, pign, schember e tieu; dal guaud maschadà boreal fa però per exempel er part il badugn.
Natiralezza[modifitgar | modifitgar il code]
Pli pauc che l’uman ha influenzà la cumposiziun da las spezias da plantas e pli fitg ch’in guaud correspunda a ses stadi natiral. Il medem sa lascha però er dir, independentamain da l’uman, areguard l’apport d’energia: Pli pauc ch’in guaud dependa en sia cumposiziun ed en l’organisaziun dals process da producziun biologics d’in apport supplementar d’energia (sper l’irradiaziun dal sulegl) e pli natiral che quel è.
Guauds intacts[modifitgar | modifitgar il code]
Sco cuntrada da guaud intacta vegn designada ina zona da guaud natirala d’ina grondezza d’almain 50 000 ha e d’ina ladezza d’almain 10 km la quala è pli u main nunabitada, ecologicamain intacta e che na vegn betg tratga a niz a moda forestala e n’ha er betg servì ils ultims 30–70 onns ad auters intents industrials. Il concept da quests uschenumnads Intact Forest Landscapes, IFL vegn tgirà d’instituziuns sco Global Forest Watch e Greenpeace; las surfatschas vegnan surtut eruidas cun evaluar maletgs da satellit.[5]
Guauds selvadis[modifitgar | modifitgar il code]
La furma la pli natirala insumma entaifer l’ecosistem guaud furma il guaud selvadi (er: guaud primitiv). Tenor la definiziun da l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) sa tracti tar quel da territoris da guaud che disponan d’ina vegetaziun natirala, ch’èn senza influenza umana vesaivla e dals quals la dinamica natirala sa sviluppa senza disturbis. En tut il mund correspundevan l’onn 2005 radund 36 % da tut ils guauds a quests criteris, als quals pon er correspunder guauds restabilids. La surfatscha dals guauds selvadis sa reducescha actualmain mintg’onn per radund 6 milliuns ha.
En la lingua dal mintgadi pens’ins en connex cun il guaud selvadi per il pli al guaud tropic; la noziun sa referescha però er a la taiga, al guaud da muntogna, a bostgaglia en tut il mund ed a bleras ulteriuras furmas da guaud.
Ils pli impurtants guauds tropics sa chattan en ils batschigls da l’Amazonas e dal Congo sco er en l’Asia dal Sidost. Al guaud tropic sa laschan attribuir radund 60 % dals guauds selvadis restants, 19 % als guauds da guglias boreals en la zona temprada fraida, ils ulteriurs 21 % sa repartan sin las ulteriuras zonas climaticas.[6]
En l’Europa èn singuls relicts da guauds selvadis sa mantegnids en las Dinaridas (Balcan) sco er en las Carpatas (Rumenia, Ucraina e Slovachia). En ils guauds da muntogna da las Alps èn savens s’etablidas societads remplazzantas u han quels fatg plazza a pastgiras. Be en lieus strusch accessibels èn anc avant maun singuls relicts da guaud selvadi per propi, en Svizra è quai il cas en il chantun Sviz (Bödmerenwald), en il Chantun Vallais (Lac de Derborence) ed en il Grischun (Scatlè sper Breil).
In guaud maschadà cun caracteristicas da guaud selvadi sa chatta en il parc naziunal Białowieża, situà tranter la Pologna e la Bielorussia. Il fau verd – la planta caracteristica dal guaud selvadi sco ch’el era derasà en l’Europa Centrala – manca qua però, damai ch’il parc naziunal è situà ordaifer il territori da derasaziun da questa spezia. In guaud che correspunda pli u main a la societad da guaud natirala potenziala da l’Europa Centrala sa lascha percunter scuvrir a l’ur sidost dal territori da derasaziun dal fau verd, numnadamain en l’Iran en la regiun situada tranter la Muntogna da l’Elbrus e la Mar Caspica.[7]
Guauds economics en accord u en dischaccord cun la natira[modifitgar | modifitgar il code]
Sco guaud ch’è pli u main en accord cun la natira sa lascha designar in guaud economic che sa cumpona da populaziuns da plantas indigenas e sche la cumposiziun da quellas è dal tuttafatg u per gronda part natirala.
Guauds economics en dischaccord cun la natira èn segnads da spezias da plantas estras ubain da plantas che n’èn betg adattadas al lieu (sco per exempel monoculturas da pigns u lareschs en la bassa).
Plantaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Plantaziuns furman il sistem da guaud il pli nunnatiral insumma. Quels consistan per ordinari d’ina suletta spezia da planta che crescha svelt (savens eucaliptus e tschertas spezias da tieus). Plantaziuns sa laschan considerar sco furma transitorica vers l’agricultura ed èn segnadas d’ina elavuraziun intensiva dal terren, dal diever da ladim e pesticids sco er d’in turnus fitg curt da savens main che 10 onns.
Las plantas derivan per ordinari da cultivaziuns e vegnan meglieradas cuntinuadamain. Plantaziuns èn segnadas d’ina rentabilitad relativamain auta da savens 15–20 %. En l’Europa Centrala datti be paucas plantaziuns; surtut en l’emisfera dal sid ha la selvicultura percunter savens lieu surtut u exclusivamain en furma da plantaziuns (resp. plantaschas). Da vart d’organisaziuns nunguvernamentalas vegnan talas plantaschas crititgadas fermamain: quellas n’hajan praticamain nagina muntada ecologica, fetschian donn a l’aua sutterrana e mainian a conflicts socials. Er a l’FAO vegn appellà d’adattar en quest senn sia definiziun da la noziun ‹guaud›.
Funcziuns dal guaud[modifitgar | modifitgar il code]
Las funcziuns ch’il guaud ademplescha sa laschan da princip classifitgar en trais gruppas: las funcziuns economicas (niz economic), las funcziuns ecologicas (protecziun dal spazi da viver e da las basas d’existenza) e las funcziuns socialas (recreaziun/temp liber). Vegnan tut questas funcziuns ademplidas a medem temp, a moda suffizienta e senza sperdita da lur basa ed abilitad da regeneraziun, alura discurr’ins d’ina selvicultura persistenta.[8]
Utilisaziun economica dal guaud[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer l’utilisaziun economica dal guaud vegn fatg la differenza tranter:
- La producziun da lain per trair a niz quel sco material (lain da construcziun, furnitur da cellulosa) ubain sco funtauna d’energia (laina dad arder, zipladas, charvun da lain).
- L’utilisaziun intensiva tras l’economia agroforestala, surtut per gudagnar biomassa.
- Products dal guaud ultra da l’utilisaziun dal lain; quels pon servir per intent curativ u sco nutriment (p.ex. ervas medicinalas, coclas da guaud, nuschs-fau, chastognas u autras nuschs), ma er furnir material da diever (p.ex. il ruver da corc).
- Chatscha e tradiziunalmain er economia da muvel (p.ex. glogns sco pavel d’engrasch).
Las resursas da plantas – sco per exempel il lain – tutgan tar las materias primas che creschan suenter.
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la preistorgia da l’uman (chatschaders e rimnaders) vegnan parts da l’ecosistem guaud tratgas a niz sco resursa natirala. Sper animals èn quai plantas selvadias (sco coclas, ervas, plantas da fibras u bulieus), secrets (sco rascha), pastgira en il guaud per pavlar animals da niz ubain laina morta sco material dad arder. Daspera è gia sa sviluppada baud l’utilisaziun da plantas vivas sco furnituras da material da construcziun e dad arder. Fin ch’han pudì vegnir tratgs a niz combustibels fossils, ha laina or dal guaud furmà la pli impurtanta funtauna d’energia. Pir a l’entschatta dal 18avel tschientaner è sa sviluppà sin fundament d’ina mancanza da laina chaschunada tras surexplotaziun l’economia forestala sco concept d’in’utilisaziun persistenta.
Problems ecologics da l’economia forestala[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia forestala presta servetschs (construcziun da vias da guaud) ed elavura bains (surtut laina da construcziun e dad arder), ils quals na ston però per ordinari betg vegnir pajads, saja quai ch’i manca ina basa legala ubain ch’i n’exista nagin martgà correspundent. Questa mancanza d’indemnisaziun pertutga per exempel la funcziun dal guaud d’arcunar CO2 u sco reservuar da material genetic, ma er la funcziun da protecziun dal terren, da l’aria e da l’aua sco er da la biodiversitad. Ultra da quai po in’economia forestala intensiva chaschunar donns ecologics cun manar davent memia bler biomassa u cun retrair al terren impurtantas substanzas nutritivas.
Funcziun da protecziun (ecologia)[modifitgar | modifitgar il code]
Ils guauds furman in impurtant factur microclimatic:
Il guaud protegia en differenta moda il terren sin il qual el crescha cunter erosiun. Las curunas da las plantas ed ils divers plauns dal guaud reduceschan l’energia chinetica da daguts da plievgia e dal vent; e las ragischs stabiliseschan il terren e protegian quel er cunter erosiun tras il vent.
Sin terren spundiv ha il guaud in’impurtanta funcziun sco protecziun cunter moviments en massa geodinamics (lavinas, crudada da crappa e bovas).
Sper la protecziun da la forza erosiva da l’aua han ils guauds, sco accumulaturs d’aua, ina grond’impurtanza en connex cun la circulaziun da l’aua, la disponibilitad d’aua da baiver e da sauaziun. Guauds pon metter a disposiziun aua pli ditg ed en pli grondas quantitads che surfatschas libras cumparegliablas. La deflussiun a la surfatscha da l’aua da plievgia vegn franada; sumegliant ad ina spungia vegn l’aua arcunada en il terren ed er l’evapuraziun sa sbassa perquai che la vegetaziun dat sumbriva al terren (percunter crescha la transpiraziun).
Cun la funcziun da protecziun cunter immissiuns è manegià il fatg ch’il guaud filtrescha l’aria d’erosols da tuttas sorts sco er da substanzas toxicas u er da radioactivitad. Il medem vala per l’aua, la quala vegn nettegiada en medema moda.
Guauds furman in spazi da viver e lieu da retratga per bleras spezias d’animals. En quest senn ademplescha el er in’impurtanta funcziun en rom da la protecziun da la natira. Da l’autra vart po l’expansiun dal guaud – per exempel sche pastgiras alpinas na vegnan betg pli cultivadas – er periclitar spezias da plantas e d’animals che vivan be sin prads e pastgiras.
Il guaud sco regulatur dal clima[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la fotosintesa retiran las plantas verdas da l’aria dioxid carbonic (CO2) ad alimenteschan persuenter quella cun oxigen (O2). Il guaud lia il dioxid carbonic en sia biomassa, en tut il mund betg main che 862 milliardas tonnas (en la vegetaziun ed en il terren).
Damai che surtut il dioxid carbonic è responsabel per il stgaudament global, adempleschan ils guauds uschia in’impurtanta funcziun da protecziun da l’ambient. En rom da cunvegnas da protecziun da l’ambient internaziunalas han ils stadis er la pussaivladad da cumpensar ina part da lur emissiuns cun liar CO2 en guauds (cf. survart).
[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada istoric-culturala[modifitgar | modifitgar il code]
En differentas epocas da l’istorgia d’art ed istorgia da la litteratura ha il guaud adina puspè furmà in motiv popular. Uschia è il guaud in dals pli impurtants lieus d’acziun da mitus da differentas culturas sco er da ditgas e paraulas popularas. Surtut la romantica ha venerà il guaud sco simbol d’ina natira pittoresca, ma er dal misterius ed imperscrutabel. En las ovras da picturs sco Caspar David Friedrich u poets sco Joseph von Eichendorff è il guaud omnipreschent. Ma er en la litteratura pli nova ed en il film è il guaud adina puspè lieu d’acziun, e quai en funcziuns dramaturgicas fitg differentas che tanschan da l’idilla fin a la culissa sombra.[9]
Muntada odierna[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il guaud èn colliads per l’uman aspects da sanadad e psicologics: Sco che mussan divers studis stiman visitaders l’aria schubra, las savurs vegnan resentidas sco empernaivlas e la canera che po chaschunar stress vegn mitigiada. Quai po per exempel gidar a sbassar la pressiun dal sang ed er avair in effect positiv sin il stadi psichic.
Sper la recreaziun en general sa servan ils umans er dal guaud per far sport (viandar, nordic walking, jogging, velo da muntogna, passlung e.a.). Regiuns sco il Guaud Nair èn schizunt sa spezialisadas sin in turissem da guaud e porschan ina vasta rait da sendas da viandar a lunga distanza.
Medemamain sa fatga in num ha la pedagogia da guaud. L’intent da quella è da render pli enconuschentas en la publicitad las funcziuns multifaras dal guaud e da promover ina relaziun emoziunala tar il guaud. Talas purschidas pon sa drizzar ad uffants da scolina e da scola, ma er a creschids (p.ex. en furma da sendas instructivas).
Funcziuns spezialas[modifitgar | modifitgar il code]
Guauds furman ina part da l’ierta culturala. Els èn en lur furma odierna in element da nossa cuntrada e valan sco bain degn da protecziun. Da vulair transfurmar guaud en terren da bajegiar u d’auter diever è perquai be pussaivel excepziunalmain. Ed en cas che quai vegn concedì, ston per ordinari vegnir ademplidas prestaziuns cumpensatoricas che pon er cumpigliar emplantaziuns.
En tut il mund vegnan guauds mess sut protecziun sco spazi da viver per spezias da plantas e d’animals. Divers programs che servan a la protecziun da l’ambient vegnan er promovids per quest intent tras ils stadis industrials. En l’Europa Centrala pon quai esser guauds selvadis, ma er giuradas che dastgan, accumpagnadas da la scienza, puspè sa sviluppar a guauds selvadis.
La finala furman ils guauds er in object da perscrutaziun per scuvrir novas spezias e – per exempel per l’industria farmaceutica – per chattar novas substanzas activas per medicaments e.a.
Conflict tranter guaud e selvaschina[modifitgar | modifitgar il code]
Spessezzas da selvaschina memia autas pon chaschunar donns da ruier. Tras quai na po il guaud betg sa regiuvinar sco che quai fiss giavischà ord vista ecologica ed economica. Cun rusignar a moda selectiva plantas preferidas po la selvaschina er reducir la diversitad da las spezias da plantas.[10]
Svilup dals plantadis[modifitgar | modifitgar il code]
Sut circumstanzas natiralas domineschan guauds dapertut là nua che la vegetaziun respectiva (plantas lainusas) po sa far valair envers autras plantas sco gramineas (fains). Talas cundiziuns chatt’ins sin las surfatschas da la terra en blers lieus sur grondas surfatschas. Disturbis dal svilup dal guaud han furmà da vegl ennà eveniments catastrofals sco incendis da guaud ed erupziuns da vulcans, ma er midadas dal clima sco las midadas tranter periodas chaudas e fraidas en il quartar. Analisas da pollen mussan co che las surfatschas da glatsch èn vegnidas populadas a la fin dal temp da glatsch successivamain tras differentas spezias da plantas ch’eran sa retratgas en refugis. Guauds pon ultra da quai vegnir disturbads tras animals. Uschia stgaffeschan elefants tras lur activitad per part destruinta vi da plantas ina cuntrada da fain cun singulas plantas, sco ch’ella è tipica per la savanna. En ils guauds boreals monotons da l’America e da l’Eurasia datti adina puspè disturbis tras la multiplicaziun en massa d’insects, ils quals chaschunan donns vi da las guglias u autras parts da la planta, uschia che las plantas moran entaifer curt temp sin grondas surfatschas.
Grond’influenza sin il svilup dal guaud ha surtut l’uman, e quai dapi l’entschatta da la civilisaziun. Surtut èn guauds vegnids runcads per gudagnar surfatschas da colonisaziun e d’agricultura. Pli tard è daventada impurtanta en l’Europa la funcziun dal guaud sco furnitur d’energia e da materia prima. La cuntrada da bostgaglia da la regiun da la Mar Mediterrana e la cuntrada segnada da la mancanza da guaud en ils pajais d’anteriuras naziuns da navigaturs dattan fin oz perditga da quest svilup. Tut en tut sa lascha l’aspect da la cuntrada ch’è usità oz en l’Europa, cun sia midada da cultira, prads, guauds ed abitadis, per ordinari manar enavos quasi dal tuttafatg sin l’activitad da l’uman. En ils pajais bainstants na sa mida la cumpart dal guaud vi da l’utilisaziun dal terren oz mo pli a moda marginala.
Ordaifer l’Europa existan anc ozendi grondas surfatschas da guaud coerentas, da las qualas la surfatscha sa reducescha però mintg’onn per radund 13 milliuns ha, surtut en l’America Latina, il batschigl dal Congo e l’Asia dal Sidost (Indonesia, Malaisia).
Situaziun en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Radund in terz da la surfatscha da la Svizra è cuverta cun guaud. Quai è relativamain bler, sch’ins tira en consideraziun che grondas parts dal pajais na pon betg furmar guauds pervi da la topografia.
Areguard la reserva da lain per surfatscha sa chatta la Svizra cun 336,6 m³/ha schizunt sin l’emprim plaz en tut l’Europa. Cumbain che stemprads sco Vivian u Lothar han fatg gronds donns, è il guaud creschì ils ultims ventg onns per 4 % (situaziun dal 2011); quel s’extenda però surtut en la muntogna ed en autras posiziuns marginalas (terrens cun utilisaziun limitada). Il tagl da laina sa laschass anc augmentar considerablamain, ma è en blers lieus savens betg lucrativ avunda.
En las Alps adempleschan ils guauds in’impurtanta funcziun da protecziun cunter lavinas ed erosiun. Quests guauds da protecziun cumpiglian radund 10 % da la surfatscha dal guaud svizra e giaudan ina protecziun speziala.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Brandon Bennett (2001): What is a forest? On the vagueness of certain geographic concepts. En: Topoi 20, p. 189–201.
- ↑ Nophea Sasaki & Francis E. Putz: Critical need for new definitions of ‹forest› and ‹forest degradation› in global climate change agreements. En: Conservation Letters, tom 2, 2009, p. 226–232.
- ↑ Jean-Francois Bastin, Yelena Finegold, Claude Garcia, Danilo Mollicone, Marcelo Rezende, Devin Routh, Constantin M. Zohner, Thomas W. Crowther: The global tree restoration potential. En: Science, tom 365, nr. 6448, p. 76–79.
- ↑ Anton Fischer: Forstliche Vegetationskunde. Blackwell, Berlin, Vienna e.a. 1995, ISBN 3-8263-3061-7, p. 76.
- ↑ FAO: GlobalForest. (PDF; 1,5 MB).
- ↑ Peter Potapov, Matthew C. Hansen, Lars Laestadius, Svetlana Turubanova, Alexey Yaroshenko, Christoph Thies, Wynet Smith, Ilona Zhuravleva, Anna Komarova, Susan Minnemeyer, Elena Esipova (2017): The last frontiers of wilderness: Tracking loss of intact forest landscapes from 2000 to 2013. En: Science Advances, 3 (1), artitgel e1600821.
- ↑ WWF: Wilderness in the Heart of Europe.
- ↑ Robert Costanza, Ralph d’Arge, Rudolf de Groot, Stephen Farber: The value of the world’s ecosystem services and natural capital. En: Ecological Economics, tom 1, nr. 25, 1998, p. 3–15.
- ↑ Areguard l’istorgia culturala dal guaud cf. Simon Schama: Der Traum von der Wildnis. Natur als Imagination. Kindler, Minca 1996, p. 33–265; Markus Termeer: Verkörperungen des Waldes. Eine Körper-, Geschlechter- und Herrschaftsgeschichte. transcript, Bielefeld 2005.
- ↑ Friedrich Reimoser: Zur Bewertung und Minimierung von Wildschäden im Wald. En: FVA-Einblick, nr. 3, Freiburg i. Brsg. 2011, ISSN 1614-7707.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans Leibundgut: Der Wald als Erbe und Verpflichtung. Haupt, Berna e Stuttgart 1991, ISBN 3-258-04281-0.
- Peter Steiger: Wälder der Schweiz. Ott Verlag, Thun 1994, ISBN 3-7225-6205-8.
- Hannes Mayer: Wälder Europas. Fischer, Stuttgart e New York 1984, ISBN 3-437-30441-0.
- Hansjörg Küster: Geschichte des Waldes. C.H. Beck, Minca 2003, ISBN 3-406-50279-2.
- Wolfgang Bauer, Sergius Golowin, Herman de Vries, Clemens Zerling: Heilige Haine, Heilige Wälder. Saarbrücken 2005, Verlag Neue Erde, ISBN 3-89060-064-6.
- Viktoria Urmersbach: Im Wald, da sind die Räuber. Eine Kulturgeschichte des Waldes. Vergangenheitsverlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-940621-07-8.
- Heinrich Hofmeister: Lebensraum Wald. Ein Weg zum Kennenlernen von Pflanzengesellschaften und ihrer Ökologie. Paul Parey, Hamburg e Berlin 1990, ISBN 3-490-17118-7.
- Albrecht Lehmann: Von Menschen und Bäumen. Die Deutschen und ihr Wald. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1999, ISBN 3-498-03891-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Infurmaziuns davart il guaud e la selvicultura, sin: waldwissen.net
- Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft: Wald ist unser Thema.
- Bundeszentrale für politische Bildung: Dossier Umwelt: Wald.
- Charta da la derasaziun dal guaud en tut il mund


c: text/html

text:
Tgi che vegn d’ina regiun da risico en Svizra, sto ir en quarantina. Ils chantuns èn obligads da controllar quai cun provas da controlla. Il problem è dentant che quels survegnan strusch datas da l’Uffizi federal da sanadad. Quai vul il BAG uss midar: Els sajan vidlonder da tschentar en dapli persunal per pudair furnir dapli datas. Quai ha ditg Patrick Mathys dal BAG envers Radio SRF.
Per proteger las datas saja dentant sclaus che glistas da passagiers vegnian dadas vinavant cumplettamain. Dentant ha Mathys empermess da furnir las datas pli spert als chantuns.
Las cifras creschan
Mesemna ha l'Uffizi federal per sanadad annunzià 193 novs cas da corona entaifer 24 uras, per la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein. Mardi eran quai anc 132, il glindesdi 65 e la dumengia 110.
Il Grischun ha annunzià mesemna in nov cas. Uschia è il dumber d'infecziuns uss tar 61 e 350 persunas èn en quarantina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il test datti dapi il 2006 ed è vegnì inventà u creà per l'emprima giada da matematichers da l'Australia. Quai è er il motiv dal num dal test: «Känguru». Davent la terza classa primara fin il 13avel onn da scola pon ils uffants u giuvenils sa partizipar al test.
Vul far pli popular la matematica
Per il test han ils scolars exact 75 minutas temp. Il maximum da puncts è 120 ed ils megliers trais da mintga classa survegnan in premi. Premis datti però er per tut las partizipantas ed il partizipants. L'idea fundamentala dal test è da far pli popular la matematica e mussar ch'il rom da scola sitg po magari er esser detg divertent e creativ.
Sin l'entir mund fan part radund 6 milliuns scolaras e scolars. En la chasa da scola Lachen a Cuira han quest onn 38 uffants empruvà da schliar il test che vegn fatg a la moda multiple choice (i vegn proponì tschintg schliaziuns pussaivlas cun ils bustabs A, B, C, D, E).


text:
Kim Clijsters
La Kim Clijsters (Bilzen, 8 ad Śugn dal 1983, [kɪm ˈklɛistərs] in Ulandéś, scólta'l chè) l'è stada na tenìsta bélga nùmar òṅ dal mónd, vinsidōra ad 41 tìtui WTA ad singulàr (3 US Open e 1 Australian Open) e 11 ad dópi. La gh'à dâ sù al 29 'd Agóst dal 2012.
L'è stada la murōśa ad Lleyton Hewitt prima ad spuśàr al śugadōr ad basket Brian Lynch e avér na fiōla sèg, la Jada Elly.
Caréra
Fiōla ad Lei Clijsters, śugadōr ad balòṅ dla nasiunàla dal Bélgi mòrt prèst a 52 an, la taca a pistàr i camp WTA in dal 1999. In Śugn la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon par pò rivàr a 'l quàrt tùran batùda da la Steffi Graf. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran e la Serena Williams la gh'à da sudàr sèt camìśi par vìnsar sèg. In Setémbar la fà suo al sò prim tìtul, in Lussembûrgh, baténd la Dominique Monami par 6-2, 6-2. La Kim la riva pò in finàl a Bratiślàva in dua la pèrd cóntar l'Amélie Mauresmo par 6-3, 6-3. A la fiṅ d'l an l'è la nùmar 47 dal mónd.
In dal 2000 la riva in finàl a Filderstadt e a Lipsia ma la gh'à da lasàr al pas prima a la śvisra Martina Hingis e pò a l'Elena Lichovceva. Deciśamènt méj al 2001 in dua la s mét in bisàca na finàla a Indian Wells (batùta par la Serena Williams in tri set), a 'l Roland Garros (ch'al và a la Jennifer Capriati cun un 12-10 in dal set deciśìṿ) e a 'l Ordina Open 2001 (vins da la Justine Henin batùda invéci in dla semifinàl ad Parì) e pò tri tìtui (Stanford, Lipsia e Lussembûrgh). La vins anc la Fed Cup cóntar la Rùsia. 'L an dòp la pòrta a cà quàtar turnèo: Ambûrg su la Venus Williams, Filderstadt su la Daniela Hantuchová, incóra Lussembûrgh e al più impurtànt WTA Tour Championships in dua la mét in riga al dū surèli Williams.
Al 2003 al taca subìt cun un sucès, a Sydney, su l'americàna Lindsay Davenport. A gl'Australian Open la riva in semifinàl ma la Serena Williams l'è 'n òs tròp dûr. In Mars la fà suo al Pacific Life Open baténd incóra la Lindsay Davenport par 6–4, 7–5. La Kim la diś la sua anc quànd a taca la stagiòṅ in sla tèra rósa vinsénd al turnèo ad Róma (la gh lasa 'l péni l'Amélie Mauresmo) e rivànd in finàl a Berlîṅ e Parì (chè la pèrd da la Justine Henin ma la vins al turnèo ad dópi insém a l'Ai Sugiyama). In s'l èrba la vins a 's-Hertogenbosch cóntar l’Henin mént'r a Wimbledon la s férma in semifinàl p'r òpra dla Venus Williams. Tant p'r a n far-as mancàr gnint, la Clijsters la gh'à la méj anc in àtar sinc turnèo, Stanford, Los Angeles, Filderstadt, Lussembûrgh e incóra al WTA Tour Championships. La tenìsta bèlga l'è la nùmar òṅ da mónd, in singulàr ma anc in dópi.
Al 2004 al s vèra dimóndi bèṅ par lē cun la finàl di Australian Open (purtàda pò a cà da la Justine Henin par 6-3, 4-6, 6-3) e dū tìtui, qvél d'l Open Gaz ad Parì su la Mary Pierce e Anvérsa su la Silvia Farina Elia. In sal più bèl, durànt al turnèo 'd Indian Wells, però la s fà mâl a 'l pōls e par lē la stagiòṅ praticamènt la finìs lè. Al 2005 'l è invéci al sò an: incóra a Indian Wells la vins lē, faghénd fóra via via sinc tèsti ad sèrie, in finàl su la Lindsay Davenport. La stmana dòp l'ardópia vinsénd tut al partìdi (l'ultma l'è qvéla cóntar la Marija Šarapova) a Miami sénsa lasàr par strada gnanc un sét, ma a n finìs minga lè. La bèlga la fà suo anc i turnèo 'd Eastbourne, ad Stanford, ad Los Angeles e ad Turònt. A riva acsè al mumènt di US Open in dua lē la gh'à 'l nùmar quàtar dal tablòṅ. Finalmènt la Clijsters la gh la cava a vìns'r un Gran Slam baténd in d'l órdan la Venus Williams, la nùmar òṅ Marija Šarapova e pò la francéśa Mary Pierce cun un nét 6-3, 6-1. Prima dla fiṅ d'l an la mét la sréśa in sla tórta vinsénd àtar dū tìtui: Lussembûrgh e Hasselt.
Durànt 'l incóntar dal semifinàl di Australian Open dal 2006 cóntar l'Amélie Mauresmo la s fà mâl incóra a la cavìcia e la gh'à da lasàr strada a la francéśa, ma la gh'à la manéra ad cunsulàr-as listés parchè la dvènt'incóra, par la tèrsa vòlta, la nùmar òṅ dal tènis dal fémni. La tórna a śugàr in dla mità ad Favràr a Anvèrsa e la pèrd incóra da la śugadōra ad Saint-Germain-en-Laye. Al 6 ad Maǵ dal 2007 la gh dà sù, dgénd ad lasàr al tènis par via dal nùmar élt 'd infurtùni patî ma anc par pasàr dal tèmp cun la sò famìja vist ch'la gh'iva da spuśàr-'s in Luj. La pòrta a cà in tut i caś al turnèo ad Sydney.
In dal méś ad Mars dal 2009 la diś però ch'la turnarà a śugàr. Al fat al sucéd al 10 'd Agóst in sal cimènt ad Cincinnati druànd na carta salvàdga. Anc s'la gh'à incóra dla ruśna adòs, la Kim la bat la Marion Bartoli, la Patty Schnyder e pò la Svetlana Kuznecova prima ad cédar in di quàrt a la nùmar òṅ Dinara Safina. In séguit la ricév n'atra carta salvàdga par śugàr a gl'US Open sénsa pasàr p'r al qualificasiòṅ. Dòp avér fat fóra subìt la Svetlana Kuznecova, la s ripét cun la Marion Bartoli e pò incóra cun la Kirsten Flipkens, bèlga anca lē. In di utàṿ la bat la Venus Williams e in di quàrt la Na Li. In semifinàl l'è al tùran dla Serena Williams ma la Kim la la manda a cà in dū sét cun al puntéǵ ad 6-4, 7-5. In finàl la spasa via anc la Caroline Wozniacki 7-5, 6-3 e la pōl acsè far fèsta in camp cun sò fiōla pìcula.


text:
Mario Cavigelli è creschì si a Domat, ha dentant era ragischs en Surselva, el è burgais da Siat. A Domat ed a Cuira ha el fatg las scolas, avant ch'el è ì a studegiar giurisprudenza a la scol'auta da Son Gagl ed a l'universitad da Friburg. Silsuenter ha el lura lavurà sco advocat. La politica ha dentant sco giuvenot giugà ina impurtanta rolla: El è in dals fundaturs da la PCD giuvna dal Grischun ed è lura daventà suprastant a Domat e silsuenter deputà en il Cussegl grond. Il 2010 è el vegnì elegì sco cusseglier guvernativ.
Mario Cavigelli
Lieu: Domat
Annada: 1965
Professiun: Manader dal departament da construcziun, traffic e selvicultura
Hobis: Viandar, ir cun skis, esser en la natira, tennis
Famiglia: Vaiv, dus uffants
Detectiv u policist? Forsa meglier betg...
Sco buobet vuleva Mario Cavigelli – sco blers uffants – daventar detectiv u policist. Oz dentant smirveglia el da quels giavischs, quai giess numnadamain insumma betg a prà cun el. El saja plitost in analiticher, el saja in tip che giaja gugent a la tschertga da schliaziuns. Dentant pateschia el in zic dal fatg ch'el saja in tip fitg exact, cun ils pleds da Mario Cavigelli in «Bünzli». Sch'i manchia insanua ina comma en in text, lura saja anc ina giada da squitschar tut.
L'istorgia fascinescha
En sias vacanzas prenda Mario Cavigelli gugent patgific: Ensolver en ruaus, leger in zic, il pli gugent cudeschs istorics, per exempel sur dals Germans, mangiar bain e giudair la cumpagnia da ses uffants.


text:
Dus frars, ina bartgetta, in flum furibund
Dus che sesan ensemen en in canu ed han d’absolver in slalom en in flum furibund. Quai è il sport da Lukas e Simon Werro, il canu dubel. Als gieus olimpics è quai flum furibund in flum artifizial. L’aua curra adina tuttina uschia che tuts han las medemas cundiziuns. Per dumagnar uschia in slalom dovri tecnica e forza.
Canu dubel vul dir trair en la medema direcziun
Canu dubel saja “Teamwork” dian ils dus frars Lukas e Simon Werro. Ins stoppia sa chapir bain. Sco frars hajan els gia da chasa anora las medemas valitas e sa chapeschian bain, quai saja in avantatg.
Sa qualifitgads piz a cup
Cun prender part als gieus olimpics han Lukas e Simon Werro gia realisà in grond siemi. Mo piz a cup èn els insumma vegni da sa qualifitgar per Rio. Mo uss vulan ils dus frars nizzegiar lur schanza. Lur finamira è in plaz en ils top 8, quai fiss in diplom olimpic.
RR actualitad 17:00


text:
A partir dal 2018 ha l’hotel da la Posta a Platta in nov possessur: Nicola Pagnamenta ha cumprà el da Flavio Pagnamenta (els n'èn betg parents). El vul realisar in simpel hotel cun letgs ed ensolver (bed and breakfast) surtut per persunas che fan sport. Avert è l’hotel l’entir onn. En il restaurant datti gastronomia tessinaisa e grischuna.
Nicola Pagnamenta ha 52 onns. El è restauratur da mobiglias, sia gronda passiun è dentant la gastronomia. Al lai da Lugano ha el in grotto ed el posseda la firma da catering «Ristorent» che dat en locaziun inventaris per restaurants e producescha era mangiativas sco per exempel charn.
En la zona da privel 1
El haja betg fatg grondas investiziuns en l’hotel, be renovà las sis chombras e per part dà colur las paraids. Il palantschieu dal restaurant è fatg cun plattas da crap.
El na pudess er betg far grondas investiziuns, vul dir da quellas che augmentan la valur, perquai che l’hotel da la Posta a Platta è dapi 1986 en la zona da privel 1. Uss èn il possessur da l’hotel, la vischnanca da Medel ed il chantun en contact per chattar ina schliaziun, sco Gian Carlo Leeger da l’Uffizi per guaud e privels da la natira ha confirmà ad RTR. Ina pussaivladad fiss da metter l’hotel ed era intgins bajetgs a Platta da la zona 1 en la zona 2. Per pudair far quai, stuess ins eventualmain rinforzar il rempar ubain construir dapli lavineras.
Lunga tradiziun
L’hotel da la Posta a Platta è vegnì bajegià 1875. 1896 ha Bistgaun Venzin da Pardé cumpra el. Plirs decennis è l'hotel restà en possess dals Venzins, fin che la famiglia Candreia ha acquistà el l'onn 1956. E dacurt ha quest hotel puspè midà maun da Flavio tar Nicola Pagnamenta.
RR actualitad 07:00


text:
Marc Furrer
Copyright: SRG SSR
Commember dal cussegl d'administraziun da la SSR
dapi il 2018
Carriera
Marc Furrer è advocat e notar. Dapi il 1. da schaner 2020 è el partenari da la chanzlia Burkhalter Rechtsanwälte a Berna e Turitg. Dal 2005 fin il 2016 ha el presidià la Cumissiun federala da communicaziun (ComCom), dal 1992 fin il 2005 è el stà l'emprim directur dal nov Uffizi federal da communicaziun (UFCOM). Sia carriera ha el cumenzà il 1978 tar la SSR sco redactur naziunal da Radio DRS e suenter ha el lavurà tschintg onns sco correspundent da la Chasa federala. Tranter il 1988 ed il 1992 è el stà cussegliader persunal da cusseglier federal Adolf Ogi. Marc Furrer ha gì differentas funcziuns ed incumbensas en il sport svizzer. Dal 1998 fin il 2005 ha el presidià la Federaziun svizra da rembladers, dal 2007 fin il 2017 la Liga naziunala da hockey sin glatsch e dapi il 2012 è el president da la Federaziun svizra da hockey sin glatsch.
Mandats
Positive Technologies Global Holding, Zug (president dal cussegl d'administraziun); Burkhalter Rechtsanwälte AG, Turitg (commember dal cussegl d'administraziun).


text:
Sco quai ch'ils responsabels communitgeschan survegnan la populaziun, il turissem e l'entira regiun in concept innovativ ed unic en las Alps. Uschia èn era las dimensiuns dal bajetg grondas cun
- ina lunghezza sur la punt da 113 meters ed
- ina autezza da 30 meters.
- Sut la punt sa chatta la chasa da parcar cun radund 1’200 parcadis.
In lung viadi
I saja stà in lung viadi, di l’architect Iso Senn. 14 onns haja quai cuzzà a partir da l’idea fin a la realisaziun. Mo quai dovria temp. Ins na possia betg dir jau malegia insatge e suenter vegni gist realisà.
Ina investiziun diversifitgada
L’investider principal è la fundaziun per investiziuns da la Credit Suisse. Ses represchentant Andreas Roth di ch’els hajan fatg bleras analisas avant che investir. I saja blers daners en in lieu, mo i saja ina investiziun diversifitgada. I saja dapli che mo in center da cumpras.
Els hajan investì 150 milliuns francs. Sch’ins fetschia dentant il quint cura ch’ins ha vendì abitaziuns restian anc passa 100 milliuns francs. La fundaziun accumpognia tut ils center da cumpras. In manager fetschia mintg’onn in preventiv cun il manader dad in center. La finamira saja dad avair ina investiziun cun ina situaziun ch’els haja ina rendita e che era Flem e la regiun profiteschian. In avantatg è il Center Stenna per la vischnanca da Flem, perquai che quella na ha stuì investir en il center, sco il president communal Adrian Steiger ha ditg ad RTR.
Pliras butias da vestgadira e da sport
En tut datti 4 butias da vestgadira, 1 stizun da bikes, sco era fatschentas da mangiativas. Era la Banca chantunala ed ina pratica da medi èn sa chasads en il center. Latiers vegn il hotel «The Hide» cun 47 chombras e pussaivladads da conferenza. Era è domiciliada il «Kindercity e Sciencity» en il center. Davos il center datti 3 chasas cun abitaziuns. En tut duai dar 135 abitaziuns – per gronda part administradas.
Festa d’inauguraziun sco regal da Nadal
Dals 22 da december fin ils 4 da schaner datti ina gronda festa d'inauguraziun sur ils firads da Nadal e Bumaun. La possessura dal center «Stenna» è la Real Estate Switzerland, ina gruppa da la fundaziun d'investiziun da la Credit Suisse. Ella ha investì en tut 167 milliuns francs.
RR novitads 15:00


text:
En il center stattan chastis per recrutar e scolar persunas per organisaziuns terroristicas, sco era viadis cun intents terroristics. Però era il finanziar organisaziuns terroristicas duai vegnir chastià. La lescha dad oz na definescha betg concret tals cas – perquai l’adattaziun.
Cun la revisiun da lescha vul il Cussegl federal er adattar ils chastis vertents cunter organisaziuns criminalas. Quels èn vegnids stgaffids ils onns 90 en spezial per cumbatter organisaziuns da mafia. Quels duain uss vegnir adattads per pudair cumbatter organisaziuns terroristicas. Il chasti maximal dess esser 20 empè dad oz 5 onns. Vitiers vul il Cussegl federal rinforzar la collavuraziun internaziunala per il cumbat cunter terrorissem.
La lescha ch'è stada en consultaziun è uss pronta per il parlament.
RR novitads 17:00


text:
La protecziun da muntaneras è la mesira pli effizienta areguard il luf. Chauns da protecziun, saivs electricas e serragl da notg protegian ils animals il meglier cunter l'animal da rapina. Da realisar questas mesiras da protecziun munta dapli lavur per l'agricultura, e qua vulan Pro Natura Grischun ensemen cun il WWF sustegnair.
La finamira è che voluntaris pon suenter in pitschen curs a l’entschatta dal project sustegnair manaschis purils tar la protecziun da lur muntaneras.
L’emprim curs da scolaziun ha lieu ils 21 e 22 da matg a Segnas en Surselva.
Il project sa chatta en la fasa da svilup – en il mument sajan ins a la tschertga da voluntarias e voluntaris.


text:
A Maiavilla duai dar in hotel ecologic e natiral e quai si Son Gliezi, per tudestg St. Luzisteig. Previs sajan quatter bajetgs cun 60 chombras e 172 letgs, ha communitgà oz ina gruppa d’iniziants privats da Maiavilla. Igl è previs d’investir 18 milliuns francs.
L’idea è da realisar in hotel che metta paisa sin la natira e sin products regiunals. In hotel ibrid sappia tenor ils giavischs dals giasts esser u ina abitaziun da vacanzas u in hotel. Il senn è ch'ils giasts individuals pon metter ensemen la purschida dal hotel tenor lur gust. Ils ins cun dapli purschidas, ils auters cun pli paucas. Uschia possian ins cuntanscher ina uschè gronda individualitad sco pussibel. Insa sappia resguardar giasts davent dal biker enfin tar il hosp da vacanzas d'enviern.
L'autezza e ladezza da las chasas duai sa drizzar a las chasas existentas. Il design duai dentant esser modern. Tar las fatschadas veglias cun fanestras pitschnas duai dar construcziuns levas da lain cun grondas fanestras. Er endadens duai esser drizzà en natiral. L’ustaria existenta dal Landgasthof a Son Gliezi duai far part dal project.
La natira da Son Gliezi era sin il taglier
Er da la partida è la cuschiniera natirala Rebecca Clopath da Lohn. Ella fa il concept culinaric per il hotel. L’idea è da cuschinar e nizzegiar uschè blers products regiunals sco pussaivel ni era producir quels sez. Tar l’incumbensa da Clopath s’auda era da tschertgar persunal adattà per la cuschina che lavura tenor il concept natiral.
A la tschertga d’investiders
Actualmain sa tracta quai dentant anc d'in project. Il proxim pass è per ils iniziants da tschertgar in investider. Tenor Thomas Degen maina project vessan els il pli gugent in investider Svizzer. Ideal fiss natiralmain in ord la regiun. Uschia vegnissan buc mo ils products ord la regiun mabain era ils daners.
Per realisar l’hotel duvrass quai anc ina midada da zona.
RR novitads 12:00


text:
Dapi bun 70 onns datti ella, la Assicuranza per vegls e survivents (AVS). Dapi lura ha mintga Svizra e mintga Svizzer il dretg sin ina renta che duai curclar ils basegns existenzials.
Per Paul Rechsteiner, il president da l'Uniun sindicala svizra e cusseglier dals chantuns (PS) è l'AVS perquai da grond'impurtanza: «L’AVS è l’instrument da la prevenziun da la vegliadetgna il pli effectiv e social che procura il medem mument per il meglier equiliber tranter las generaziuns.»
L’augment da las rentas da l'AVS per 10% è da gronda impurtanza.
353 francs dapli mintga mais
L’iniziativa vul ussa augmentar las rentas per diesch pertschient. Per ina persuna persula muntass quai enfin 235 francs e per in pèr maridà enfin 353 francs dapli mintga mais.
Tenor Rechsteiner saja quai augment da gronda impurtanza. Gist ussa che las prestaziuns da las cassas da pensiun na pon betg pli gudagnar avunda sin il martgà da finanzas. «Ultra da quai èsi uschia che la nova maioritad en il parlament federal vul reducir las rentas a moda dramatica», uschia il socialdemocrat.
Prevenziun da vegliadetgna 2020
Rechsteiner menziunescha la refurma da la «prevenziun da vegliadetgna 2020» dal cusseglier federal Alain Berset che vegn il mument tractada en il parlament. Quella prevesa tranter auter d'augmentar la vegliadetgna da pensiun da las dunnas sin 65 onns e da sbassar la tariffa da conversiun da la cassa da pensiun. Da vart burgaisa datti stentas d'augmentar la vegliadetgna da pensiun per um e dunna sin 67 onns.
Sche nus spustain la prevenziun da la vegliadetgna uschia che pli paucs giuvens ston pajar per dapli vegls, lura sa sposta l’equiliber.
Betg da finanziar
Per ils adversaris è l'iniziativa «AVS plus» simplamain betg da finanziar. Gia ussa haja l'AVS da batter cun deficits da plirs milliuns francs mintg'onn. Pervia dal svilup demografic creschian quels enfin l'onn 2030 sin 7,5 milliardas francs mintg'onn. E quai senza ils 5,5 milliardas francs ch'in gea a l'iniziativa custassi.
Per la cussegliera naziunala Maja Ingold da la Partida evangelica da la Svizra ston ins perquai tener en egl l'equiliber delicat tranter las generaziuns: «Sche nus spustain la prevenziun da la vegliadetgna uschia che pli paucs giuvens ston pajar per dapli vegls, lura sa sposta l’equiliber. E jau crai che nus stuain far adatg che nus na chargiain betg memia bler sin las spatlas dals giuvens.»
I dovra bain midadas tar l'AVS, dentant...
I na saja era betg endretg che tut ils pensiunads - paupers ni ritgs - profiteschian medemamain d'in tal augment. Quai saja sfarlattà daners. Plinavant portia l'iniziativa per la pli gronda part da las persunas che retiran sper la renta d'AVS era prestaziuns supplementaras insumma nagut. «Sch’ina persuna dovra prestaziuns supplementaras, lura vegnan quellas simplamain tratgas giu da l’AVS pli auta. La fin finala profiteschan quellas persunas insumma betg.»
I dovria bain midadas tar l'AVS, conceda Maja Ingold. L'iniziativa «AVS plus» giaja dentant ella fallida direcziun, è ella persvasa.


text:
Quai ha annunzià Alain Berset, president da la Confederaziun, a la conferenza da clima en Pologna. Berset ha accentuà ch'i saja nairas uras da reagir.
Las consequenzas da la midada dal clima sajan da sentir e vesair per tuts.
La Svizra vul reducir las emissiuns da CO2 fin il 2030 per 50%.
Cun appels per in agir cunter il stgaudament climatic ha cumenzà la dumengia la conferenza dal clima da la ONU a Katowice. Represchentants da passa 190 pajais discutan a la conferenza, tge reglas ch’i dovra per realisar las finamiras da la cunvegna da clima da Paris.
Il 2015 èn ils schefs da stadi e da regenza vegnids perina da limitar il stgaudament da clima a maximalmain 2 grads. Quai cumpareglià cun il temp avant l’industrialisaziun. La conferenza davart il clima da l’ONU cuzza fin ils 14 da december.
RR novitads 17:00++


text:
Il minister da finanzas american Steven Mnuchin ha annunzià la pli gronda reducziun da la taglia e la pli gronda refurma fiscala en l'istorgia dals Stadis Unids. Las taglias per interpresas vul la regenza americana sbassar da 35 sin 15 pertschient. Cun simplifitgar il sistem fiscal duain era vegnir realisads levgiaments per ils singuls burgais.
Dapli slantsch per l'economia
Cun questas mesiras duai l'economia americana survegnir dapli schlantsch e las interpresas duain pudair concurrer meglier. Quai ha il minister da finanzas Mnuchin ditg tar in'occurrenza da la pagina d'internet politica «The Hill».
La realisaziun da la refurma fiscala savess però durar ditg. Decider sto la finala il congress. Era sche omadus cussegls dal parlament han maioritads republicanas èn ils interess en dumondas impurtantas tuttina divers. Ina refurma fiscala cun levgiaments massivs, strapatschass il budget da l’USA memia ferm.
RR novitads 17:00


text:
Cod (arnes)
La cod (variant: coved, coeud, coda; in d'on quei sit a l'è el cod) l'è on arnes doperaa per filà i lamm (per esmpi ranz e folcett).
La denominazion la tira denter arnes de tipo e foeusgia diferent, faa soratutt de prej abrasiv de origin natural o sintetega, doperaa per filà lamm e alter ferr per tajà. A segonda del sò material, i cod poeuden vess doperaa sutt, o bagnaa con l’aqua o lubrificaa con l’oeuli: in quell cas chì vegnen ciamaa “cod a oeuli”.
Per antonomasia a l’è ‘l tocchellin de preja de forma piatta e on poo slongada, bombada ai lati e fusellada ai vertes, che ‘l ranzador el dopera per filà (codà) la lama de la ranza. Poeuden vess codaa anca alter arnes, compagn de la folc, i forchett, cortei, i restei e via inscì.
Per vess doperada polido, e codà mej, la cod la gh’ha semper nettada e bagnada: per ‘sta reson el ranzador la tegn semper dent a on astusc pien de aqua, che certi voeult l’è messedada con asee, saa o alter aditiv. L’astusc el se ciama codee, e ‘l ranzador le porta lazzaa o penduu a la cintura. Per tegnì ferma la cod e fà minga colà l’aqua, i ranzador eren usaa mettegh dent anca on mazzett de erba.
A segonda del tipo de preja doperaa, la cod la pò vess ciamada dura o dolza, e la pò servì per lavorà diferent. In de la Svizzera italiana, per esempi, i cod dolz eren impiegaa per codà i ranz coi lamm gross e dur, intant che i cod dur serviven per molà i lamm suttil.
Vun di sit pussee important per la produzion de cod a l’era Pradalonga, in de la Val Seriana.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla cod la vegn del latin cōtis, con l'istess significaa. El nomm el ven doperaa anca in italian (cote), piemontes (cov), forlan (côt), sardegnoeu (goda) e romanc (cut).
La variant coeud l'è doperada in certi zonn del Luganes e Varesott, compagn de Vernaa e Marchiroeu.
La variant coved l'è tipega del Mendrisiott e de certi zonn del Comasch, compagn de Cernobbi.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia ed etnografia, Belinzona-Lugan, 1956-...


text:
Annunzia da baghegiar
Documentaziun
La documentaziun ei d'inoltrar mintgamai en dus exemplars agl uffeci da baghegiar. Al formular d'annunzia ei d'aschuntar ils suandonts documents:
- plan da situaziun
- plans, skizzas (cun indicar mesiras) e fotografias che dattan informaziun davart las lavurs previdas.
Formulars
Il formular correspondent saveis Vus cargar giu cheu ni el spurtegl virtual (sut downloads).
• Dossier d'energia (tenor basegns)
Suenter l'introducziun dall'annunzia vegn quella examinada digl uffeci da baghegiar communal. Il patrun obtegn l'attestaziun dall'annunzia ni ina communicaziun nua ch'el vegn envidaus d'inoltrar ina damonda da baghegiar. Cun las lavurs d'execuziun astga en mintga cass vegnir entschiet pér suenter haver obteniu la communicaziun dall'instanza da baghegiar.
Projects
Suandonts projects basegnan in’annunzia da baghegiar:
Per semplas lavurs vid baghetgs, indrezs e contuorns exista la pusseivladad dall'annunzia da baghegiar. Il project vegn annunziaus cun il formular preparaus per quei intent.
Manteniment e reparaturas
Lavurs da reparatura e manteniment vid edifecis e stabiliments aschinavon ch'ei setracta sulettamein per mantener la valeta digl object e ch'ei seresulta negina midada d'intent.
Midadas interiuras
Pintgas midadas egl intern d'edifecis e stabiliments aschinavon che la surfatscha utilisada dil diember da localitads vegn buca midada. Per edifecis e stabiliments ordeifer la zona da baghegiar basegna ei ina damonda da baghegiar.
Suttetgs
Edifecis cun in volumen entochen 5.0 m3 sco era suttetgs per velos cun ina surfatscha d'entochen 4.0 m2.
Edifecis e stabiliments temporars
Edifecis e stabiliments che vegnan postai ni installai duront maximalmein 6 meins ad onn.
- Stans da restauraziun e vendita
- Staziuns da service per urdeins da sport e da temps liber
- Stans, camonas, budas, tendas da fiasta per presentaziuns, per exposiziuns e per ulteriuras occurrenzas
- Plazs da giug per affons
- Runals pigns, tschentas da transport per skis, plazzas da glatsch naturalas
- Indrezs per tschancuns da cuorsas e per disciplinas da sport d'aventura
- Tablas da reclama per liung dallas vias
- Tablas da reclama buca illuminadas vid indrezs turistics cun ina surfatscha entochen 5 m2
Edifecis e stabiliments da stagiun
Iglus, tendas da tipi ed indrezs semeglionts per dormitoris en territoris da skis duront la sesiun d'unviern ni sin beins purils naven dil matg entochen igl october, aschinavon ch'ei vegn installau negins indrezs sanitars ferms.
Orts e curtins
Indrezs davart la formaziun da curtins, sco sendas, plazs da seser, storas, scalas en scarpas (scalas el liber drovan ina damonda), fueinas, biotops, trucs da fluras, objects d'art, bandieras. Per tals indrezs ordeifer la zona da baghegiar basegna ei ina damonda da baghegiar.
Reclamas ed inscripziuns
Indrez da reclamas sco tablas da firmas, vitrinas, reclamas da glisch e tablas d'informaziun entochen ina grondezia da 1.5 m2 (mira reclamas).
Antennas
Recepturs da satelit (antennas parabolas) per radio e televisiun cun ina surfatscha entochen 1.5 m2.
Signals e tablas da traffic
Muossavias e tablas sco signals da traffic, tablas stradalas, signalisaziuns da sendas e segns dalla mesiraziun.
Cruschs ed art
Segns buca illuminai sco cruschs entochen ina grondezia da 3.00 m, objects d'art.
Indrezs tecnics
Indrezs tecnics sco indrezs d'illuminaziun publica, scaffas da pilotadi, hidrants, indrezs da mesiraziun, pals, stangas e bauns.
Indrezs da segirtad
Indrezs da segirtad sco
- Reits per retener la neiv per liung dallas vias da traffic
- Seivs da schurmetg, reits, barricadas (barrieras)
- Tschabergals da segirtad
Energia solara
Collecturs solars buca reflectonts ni cellas solaras cun ina surfatscha maximala da 6.0 m2 enteifer la zona da baghegiar ed entochen 2.0 m2 ordeifer la zona da baghegiar.
Midadas da terren
Midadas da terren entochen in'altezia ni profunditad da max. 0.8 m ed ina cubatura da midada da max. 100 m3. Per midadas da terren ordeifer la zona da baghegiar basegna ei ina damonda da baghegiar.
Seivs e mirs
Seivs, mirs da sustegn e mirs en connex cun emplenidas da material entochen in'altezia maximala dad 1.00 m. Ordeifer la zona da baghegiar basegna ei per tals indrezs ina damonda da baghegiar.
Suschnas senza fundament
Suschnas senza fundament e semeglionts per animals da nez entochen ina surfatscha da 25 m2, tunnels da plastic e stans da mulscher senza fundament sco era indrezs semeglionts per l'agricultura e per la horticultura.
Depots da material
Depots da material che vegnan endrizzai sulettamein ina gada ad onn per in temps da maximalmein 4 meins.
Installaziuns da plazzals
Installaziuns da plazzals, aschinavon ch'els caschunan buca immissiuns considerablas. Alloschaments per collaboraturas e collaboraturs basegna ei ina damonda da baghegiar.
Plontas
Il dismetter gruppas da plontas enteifer e cunfinont cun il territori da baghegiar. Las distanzas da cunfin per plontas sedrezzan tenor las prescripziuns dalla lescha introductiva tiel cudisch civil svizzer.
Spazzar baghetgs
Spazzar baghetgs ni parts da baghetgs.
Installaziuns energeticas el senn dallas prescripziuns dalla lescha d'energia cantunala
Era el cass ch'ei basegna buca ina procedura da baghegiar!
- Tuts sistems per scaldar baghetgs
- Tuts sistems per scaldar aua da diever
- Tuts sistems per isolar baghetgs ni parts da baghetgs che vegnan scaldai (baghetgs novs, baghetgs existents, baghetgs annexs) aschuntar mussament d'energia per la part che vegn sanada ni remplazzada.
Quella gliesta ei exemplara, en cass da damondas dat igl uffeci da baghegiar bugen sclariment.


text:
Oz vegn averta la villa d'uffants a Cuira en preschientscha da las pitschnas lavureras e dals pitschens mastergnants. Il project da construcziun "Villa d'uffants" è ina purschida speziala da l'intermediaziun d'art ch'è vegnida sviluppada en il rom da l'exposiziun "Uninhabitable Objects" dal museum d'art dal Grischun.
Suenter passa tschintg emnas da lavur intensiva cun bler plaschair vegn la villa d'uffants terminada ed averta oz, ils 5 da fanadur. Nov classas da differents lieus e da differentas valladas sco er ina gruppa d'uffants che han lavurà durant lur vacanzas vi da la villa èn responsablas per l'edifizi. Fitg svelt han ils uffants emprendì da duvrar ils utensils, da sa cuntegnair cun responsabladad sin il plazzal e da realisar ensemen lur ideas davart las stanzas e davart l'abitar. La visita da l'exposiziun "Uninhabitable Objects", che ha gì lieu mintga damaun, ha servì sco inspiraziun, ma suenter èn stadas dumandadas las atgnas ideas. A la festa publica da ventschida per la villa d'uffants dals 5 da fanadur, a las 17.00, èn envidads tut las architectas e tut ils impressaris, lur fragliuns, geniturs, camaratas e camarats, ma er tut las persunas interessadas sco er tut las amias e tut ils amis dal museum d'art. Suenter questa festa stat la villa d'uffants anc a disposiziun fin a la fin da l'exposiziun ils 25 d'avust sco plazza da giugar per las pitschnas visitadras ed ils pitschens visitaders. Questa purschida particulara d'intermediaziun dal museum d'art dal Grischun è vegnida organisada da l'intermediatura d'art Alexa Giger ensemen cun la curatura Katharina Ammann.
Remartga:
Davart quest tema stat a disposiziun in video sut www.gr.ch
.
Infurmaziuns:
Katharina Ammann, conservatura dal museum d'art dal Grischun, tel. 081 257 28 62, e-mail katharina.ammann@bkm.gr.ch
Gremi: museum d'art dal Grischun
Funtauna: rg museum d'art dal Grischun


text:
Tgi enconuscha buc il Lag la Cresta idillic denter Trin e Flem? Oravontut ils meins da stad gaudan biars indigens e hosps da star a sulegl ni da sesferdentar ell'aua dil Lag la Cresta.
Aunc oz san ins mo specular cura e co il Lag la Cresta ei seformaus. Siu origin ha el probablamein ella bova da crappa da Flem ch'ei succedida alla fin dil davos temps da glatsch. Il Lag la Cresta ha ina surfatscha da rodund 47'000 m2. 4/7 sesanflan sin territori dalla vischnaunca da Flem e 3/7 sin territori dalla vischnaunca da Trin.
Il bogn natural ei aviarts duront la stagiun da stad – tut tenor l'aura – naven da
ca. l'entschatta/miez matg tochen
ca. miez settember
e vegn survegliaus e tgiraus d'in guardiabogn.
Per far diever dil bogn natural Lag la Cresta ston ins pagar entrada.
Ulteriuras informaziuns sut www.restaurant-crestasee.ch /
hallo [at] restaurant-crestasee [dot] ch
Igl ei buca lubiu da pescar el Lag la Cresta! (lag privat)


text:
Millis d'uffants en regiuns da conflict en l'entir mund sajan ils ultims 12 mais daventads unfrendas da la guerra, ha ditg il directur per l'agid d'urgenza dad UNICEF a New York. En blers pajais vegnian uffants attatgads, mazzads, malduvrads sco scuts da protecziun vivs u recrutads sco schuldads.
Sulettamain en l'Afghanistan sajan per exempel radund 5'000 uffants vegnids mazzads u mutilads ils emprims nov mais da l'onn. En la Republica Centralafricana dovrian dus da trais uffants agid umanitar. En la Somalia sajan passa 1'800 uffants vegnids recrutads sfurzadamain sco schuldads.
RR novitads 06:00


text:
Dapi dus onns vegn facultad senza identitad ch’è pli veglia che 60 onns, publitgada sin la pagina d’internet dormantaccounts.ch, il link avra en ina nova fanestra. Publitgadas vegnan durant in onn tut las datas da la facultad senza identitad da dapli che 500 francs. Suenter van ils raps en la cassa dal stadi.
102'000 Francs avain nus fin uss survegnì en la cassa dal stadi da la facultad senza identitad. Ma perquai che quai è l'emprim onn nua che nus survegnin insumma raps na savain nus betg far prognosas quants raps che quai pudessan esser fin a la fin da l’onn.
Il 2017 è l'emprim onn ch'il stadi survegn raps. Fin uss en quai 102’000 francs. Dentant pudessan quai esser fin a la fin da l’onn bler dapli raps, perquai che fin uss han mo pitschnas bancas surdà ils daners a la Confederaziun. Qua sa tracti da summas pitschnas. Las bancas grondas n'han anc betg surdà insatge.
I na saja insumma betg en l’interess da las bancas dad avair talas facultads senza identitad, di Sindy Schmiegel da l’Uniun da Bancas Svizras. I schabegia però adina puspè: Firmas serran ed emblidan ch'ellas han in conto, persunas fan midada ed emblidan da communitgar lur nova adressa a la banca, u persunas moran ed ils parents na san betg che quella persuna aveva anc raps tar la banca.
Igl è en l’interess da las bancas da chattar ils possessurs dals daners perquai ch'ella na sa betg sco ir enturn cun facultads senza identitad. Dentant datti quest cas adina puspè.
Las bancas na sappian betg, tge pigliar a mauns cun tals daners. Facultads senza identitad pon esser contos, schecs u tresors. Perquai na san era las bancas betg dir, quants raps che giaschan insumma tar las bancas. I dat mo stimaziuns – per exempel da la firma FASTSearch che tschertga sin incumbensa da las bancas ils possessurs dals contos. Els quintan che passa duas milliardas francs giaschan tar bancas svizras.
Contos che na vulan betg vegnir chattads
Cun agid da las datas publitgadas emprova la firma da chattar ils possessurs dals contos. Per André Naef da la firma FASTSearch n'èsi mintgatant betg cler, daco che las bancas na chattan betg ils clients. Per part dettia quai numnadamain bleras indicaziuns davart ils possessurs. Mintgatant sajan er nums prominents sin la glista.
Mintga facultad senza identitad ha sia atgna istorgia. Nus avain era gia chattà ragischs criminalas.
Dentant datti era il cas ch'ils clients na vulan betg vegnir chattads. André Naef raquinta da cas che clients avevan adina puspè telefonà dad in autra cabina da telefon a la banca. Quels clients saja quai prest impussibel da chattar.
In autra pussaivladad per tschertgar in conto, il link avra en ina nova fanestra è da telefonar cun Marco Franchetti, il mediatur da las bancas. El communitgescha tranter la banca ed ils clients. Las dumondas vegnan per gronda part da la Germania, da la Frantscha e da l’Italia.
Quest onn avain nus gì dapli dumondas ch'ils onns avant. Quai pervi che las facultads senza identitad sur 60 onns vegnan uss publitgadas. Normalmain avain nus constant 400 fin 500 dumondas ad onn.
Mo 10% da las dumondas sajan legitimas. Marco Franchetti fa adina puspè l’experientscha che persunas emprovan dad engianar e da survegnir access ad in conto ch'els n'han nagin dretg. Dentant saja quai impussibel, perquai ch’ins stoppia per exempel mussar documents che conferman ch’ins saja parent cun il ver possessur. Ed enfin ch'in possessur legitimà è chattà giaschan ils daners vinavant tar las bancas.
RR actualitad 12:00


text:
Il president da Hotelleriesuisse, Andreas Züllig vul ch'ils meds da promoziun da la Confederaziun vegnan repartids be pli sin grondas regiuns economicas. Las pitschnas hajan lura da sa drizzar envers las grondas. Be uschè sappian ins «sfurzar» las regiuns da cooperar meglier ed uschè tegnair pitg a las sfidas che spetgian regiuns muntagnardas en il futur.Tenor Züllig pateschian surtut trais secturs:
- energia
- construcziun
- turissem
L'economia d'energia na possia betg pli gestiunar la forza idraulica, en mintga cas betg cun purtar ils custs. L'economia da construcziun vegnia limitada tras la realisaziun da l'iniziativa cunter abitaziuns secundaras ed il turissem pateschia dal ferm franc svizzer. Ultra da quai dettia er en l'agricultura midadas da structuras.
Malgist ubain tuttina ina bun'idea?
Cler, i saja delicat da far uschè ina pretensiun, admetta Andreas Züllig. Dentant la nova legislatura a Berna cumenzia il 2020 ed uss saja il dretg mument per lantschar la discussiun. «I na fa simplamain nagin senn cha mintga regiun cuschinia sia atgna suppa».
Er president da Hotelleriesuisse Grischun vesa avantatgs
Ernst Wyrsch, il president da Hotelleriesuisse Grischun sustegna da principi il plan da Züllig. El porta in exempel: Lai ed Arosa sajan uss vid planisar da lavurar ensemen cun la Val d'Alvra. «Persula n'avess la Val d'Alvra betg tantas schanzas sco cun il budget e cun il num da Lai ed Arosa», argumentescha Wyrsch.
RR novitads 10:00


text:
Zermatt
Zermatt ([parnunsia: [tsɛʀˈmat]; in (Dialet Vales: [ˈtsærmɑt]), ciamada Prât-Borgno, Gèrmate o Dzèrmate in arpitan; Praborgne in frances storich; Pratobornum in latin, a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfis del teritori del cumün l'è de 242.67 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5746 abitant.
El cumün de Zermatt el se tröva a una altitüden de 1608 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alagna Valsesia (IT-VC), Ayas (IT-AO), Ayer, Bionaz (IT-AO), Evolène, Gressoney-La-Trinité (IT-AO), Macugnaga (IT-VB), Randa, Saas-Almagell, Täsch, Valtournenche (IT-AO).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Swisstopo maps
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Zermatt.ch Sit Ufizial
- Sit web de la Air Zermatt (Todesch)
- Cumün de Zermatt (Todesch)
- Photo gallery (Inglés)


text:
Gurtnellen
Gurtnellen a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 591 abitant e una süperfiss de 83.35 km², e al se tröva a una altitüden de 928 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gurtnellen a l'è tacaa ai cumün de Andermatt, Erstfeld, Göschenen, Silenen, Tujetsch (GR), Wassen.
StoriaModifega
Gurtnellen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1257 col nom de Chuno und die Gurteneller.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
RiferimentModifega
- ↑ Gurtnellen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Uri in Numbers 2009/10 edition (Todesch) accessed 8 September 2009
Ligam de föraModifega
- Gurtnellen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Raphus cucullatus
Ol Raphus cucullatus, cognusìt col nòm vulgàr de Dodo, l’è öna spéce animàl che al dé de ‘ncö la gh’è piö, de fati ‘l Dodo l’è estìnt.
Ol Dodo l’éra ün ozèl che l’ se troàa apéna sö l’ìzola Maurisius ‘n del ucèan indià, l’éra grant compàgn de ü pulì, col bèch gròss, lónch e a rampì, ma suradetöt l’ gh’ìa dò alète picinìne picinìne e pròpe per chèsta resù l’éra mia bù de gulà.
Quando che sö l’ìzola Maurisius i è riàcc i navigadùr e i marinér eüropéi i à tacàt a dàga la càsa a i Dodo per maiài e per lur l’è stai bèl fà copài fò, dezà che i Dodo i éra gròs, lèncc e i pudìa mia gulà.
Chi póch Dodi che i è mia stai copài fò da i òmegn i è stai copài fò da i cà e da i ciù (porsèi) che i òmegn i s'éra portài dré sö l’ìzola e che pò i è dientàcc saàdech. Isè l’öltem Dodo l’è mórt in del 1680 e al dé de ‘ncö ghe rèsta dóma öna crapa de Dòdo conservàda a Copenaghen e ü pé de Dodo conservàt a Londra.
Se pènsa che pò 'l Mylodon darwini l'abie facc la stèsa fì del Dodo.


text:
Il Canadais da 54 onns ha survegnì in contract fin la fin da la stagiun. Per Pelletier èsi in return – gia dal 1989 fin il 2000 è el stà coach dals juniors e pli tard assistent da l'emprima equipa dals Tessinais.
Pelletier che suonda sin il Finlandais Sami Kapanen, enconuscha il hockey svizzer e la liga naziunala. Lugano è sia quarta staziun sco scheftrenader en la pli auta liga svizra. Avant ha el gia lavurà per Fribourg-Gottéron, l'EV Zug e per il rival da chantun da Lugano – Ambri Piotta.
RTR novitads 12:00


text:
Courgevaux
Courgevaux a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.39 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1343 abitant.
El cumün de Courgevaux al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Clavaleyres (BE), Courlevon, Faoug (VD), Greng, Münchenwiler (BE), Murten/Morat, Villarepos.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Courgevaux/Gurwolf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cunzunt tar Reichenau/La Punt encunter il sid ed avant il tunnel dal San Bernardino encunter il nord hai dà colonnas sur Anzainzas. Vinavant ha in brischament d’in auto sin via da Mesocco en direcziun San Bernardino procurà per retards da radund 30 minutas, uschia Roman Rüegg da la polizia chantunala.
Il traffic sur Anzainzas è stà quest onn pli u main tuttina sco l’onn passà.
Mirà enavos sur pli lung temp saja il traffic dentant creschì, di Roman Rüegg vinavant. Quai haja cunzunt da far cunquai ch’i dat adina dapli autos sin las vias Svizras u automobilists dals pajais vischinants che vulan traversar la Svizra.
80 enstagl 100 kilometers l'ura
Per evitar lungs temps da spetga sin la A13 duai il proxim temp vegnì inoltrà ina limita dad 80 kilometers l’ura sin l’autostrada en la Tumleastga durant fins d’emna prolungadas sco Anzainzas u Tschuncaisma, di Roman Rüegg. Cura che quai duess esser uschè lunsch n’è dentant anc betg cler.


text:
La protecziun cunter la desditga per dunnas en speranza è segirada gia davent da l’emprim mument – numnadamain gia davent dal mument da la fructificaziun da la cella d’ov. Quai ha la dretgira federala decidì. Concret gievi per ina secretaria che cumbatteva la desditga d’ina clinica a Genevra.
Ils 24 da schaner 2011 aveva il patrun desditg a la secretaria per la fin da mars 2011. Ils 21 da mars ha la secretaria mess en recurs per la desditga. Ils 5 da matg ha ella infurmà la clinica ch’ella saja en speranza. La naschientscha dal uffant era ils 23 da december. La procreaziun è pia stà enturn ils 31 da mars – gist enturn il termin da desditga.
En speranza u betg en speranza – quai è la dumonda
Punct dispitaivel era uschia davent da cura ch’ina purtanza vala sco purtanza. La dretgira federala ha decidì a favur da la dunna. Ella sa basava sin il punct che la fructificaziun aveva lieu avant la finiziun da la relaziun d’engaschament. Pervia da quai n’avess la clinica betg dastgà desdir ad ella.
Il patrun insistiva ch’ina purtanza cumenza pir cun la ignivaziun dal ov en la madra. La dretgira federala era dentant d’in autra opiniun. Il legislatur e la scienza hajan fixà la fructificaziun sco entschatta d’ina purtanza.
La secretaria ha uschia dretg sin 13 pajas dal mais – era las emprimas instanzas eran da quest avis.
RR novitads 15:00


text:
Ils trais parsuras – Angela Merkel (CDU), Horst Seehofer (CSU) e cunzunt er Martin Schulz (SPD) – vulan proponer a lur partidas da manar uffizialmain tractativas da coaliziun.Las gruppas da sondagi da tuttas partidas èn gia d'accord cun il document communabel. Uss sto be anc la basa da la SPD dir gea a quel l'emna proxima ad in di da partida extraordinari. Lura è la via libra per ir en las contractivas per ina nova coaliziun gronda.
En plirs puncts n'hai ditg betg dà in cumpromiss. Quai cunzunt areguard la politica da fugitivs, da las finanzas, dal martgà da lavur, da las rentas e da la sanadad. En ils ultims discurs èn las partidas tranter auter sa cunvegnidas da betg auzar la taglia, limitar il dumber d'immigrants sin 180'000 fin 220'000 e sustegnair anc pli fitg, er finanzialmain l'uniun europeica.
Spassegiada da notg
Durant la notg sin il venderdi èn plirs politichers ids a spass enturn il bajetg. La vicepresidenta da la CDU Ursula von der Leyen, Julia Klöckner sco era la politicra da la CSU Dorothee Bär han bandunà temporarmain la centrala da la SPD. Il vice da la SPD Stegner, minister da l'intern Thomas de Maizière ed il primminister dal Hessen Volker Bouffier (CDU) han entant dà scat. Durant quest temp han ils politichers adina puspè clamà natiers experts per chattar ina schliaziun, dentant adumbatten.
Il november passà avevan ils discurs da sondagi per ina coaliziun da Giamaica tranter la CDU/CSU, la FDP ed ils Verds surprendentamain fatg naufragi.
RR novitads 06:00+


text:
Müzica medievàla
Se ghe dis müzica medievàla a la müzica europèa 'ntra la fì del sècol V e 'l prensépe del sècol XV.
Premèsa: parlà de müzica medievàla al dé de 'ncö[Modifega | modifica 'l sorgent]
El tìtol, dopràt per la müzica de piö o meno mìla agn de stória e per la müzica de 'n sach de paés, el bràsa sà 'n möcc de ròbe diferènte. En piö, per diferènte rizù, la müzica del medioévo, cóme quàze töta la müzica del pasàt, l'è vergóta 'mpusìbil de recostrüì precìs spacàt a cóme che l'éra 'na ólta. 'Na part de chèla müzica là l'è mai stàda scriìda e l'ia 'mparada a orècia o 'nventàda al momènt. La müzica che gh'è stàt scriìt, envéce, l'è mia fàcil de capéser perchè la fòza de scrìer müzica l'éra diferènta e apò perchè la scritüra la pöl mìa descrìer töte le finèse che le fa pàrt de la müzica che se scùlta.
I prufisùr e i müzicìsti del dé de 'ncö i stüdia töta la docümentasiù del pasàt per sercà de capéser mèi e recostrüì con piö tacc detài la müzica medievàla. L'è 'n camp de ricérca stòrica e artìstica 'n gran vìf per el nömer de docümencc nöf che se seghéta a troà e per le pusìbii diferènse de 'nterpretasiù dei docümencc che se conós zabèla. Chèl che sa conós de chèsta müzica 'l prezènta 'n gràn nömer de tradisiù che le 'nterèsa töcc i momèncc dèla vìda: müzica de céza, müzica civìl, müzica de sunà 'n bàita, müzica per le fèste o per el disnà, müzica de balà, müzica de cantà o de sunà, müzica rafinàda e cumplicàda o müzica piö fàcil. Müzicìsti de mestér o müzicìsti per pasiù: pròpe compàgn che al dé de 'ncö, apò alùra la müzica la ötàa a vìver mèi e l'éra giü de le maniére de isprimìs.
Docümencc de müzica medievàla[Modifega | modifica 'l sorgent]
Docümèncc dirècc:
- manüscrìcc originài dei bràni de müzica;
- manüscrìcc originài de teurìa de müzica;
- ciapèi dei strümèncc uriginài che i era dopràcc per sunà;
- òpere d'àrt (pitüre e scültüre) che le raprezènta 'na sunàda, na cantàda o i strümèncc dopràcc per sunà;
- stórie che parla dei muzicìsti o dèle ocasiù de müzica (quàt, cóme e 'ndóe se sunàa);
- contràcc o pagamèncc facc a 'n quach müzicìsta.
Docümèncc indirècc:
- fóti dei manüscrìcc originài;
- edisiù modèrne dè töcc i tìpi de manüscrìcc e docümèncc originài;
- stüde dei prufisùr;
- registrasiù modèrne dei bràni;
- recustrüsiù dèi strümèncc dopràcc per sunà.
El pòst dèla müzica 'ndèla socetà[Modifega | modifica 'l sorgent]
La müzica 'ncödé l'è consideràda 'n àrte però al stès temp l'è part de la vìda de töcc i dé e chèsti du aspècc i se mes·cia 'nsèma. Endel medioévo le ròbe i éra diferènte e la müzica l'éra dividìda en du. 'Na part l'éra 'ndèla famìa de le scènse perfète, cóme l'arimmética e l'astronomìa, e l'éra consideràda 'na ròba de prufisùr e zènt che gh'ìa fat le scöle àlte. Le persùne che le fàa müzica per vìver, i cantarì e i sunadùr, i éra consideràde de 'n leèl inferiùr perchè le se ocupàa del aspèt pratìch de la müzica. Entra i prufisùr de müzica e i muzicìsti gh'éra 'm pó la diferènsa che gh'è adès 'ntra stilìsti de móda e scarpulì.
Apéna 'na part de la müzica medievàla la pöl véser cunsideràda müzica de céza. L'è éra che i piö tacc dèi autùr dei bràni che se tróa 'ndei manüscrìcc che ghe rüàt 'nfina a noàlter i éra précc, frà o òm de céza, però gh'è de dì che chèle stèse persùne le g'ha scriìt müziche che i è mìa pensàde per ocaziù religiùze. Al stès tép i òm de céza i éra 'ntra le póche persùne che gh'ìa stüdiàt e che i éra bù de scrìer la müzica; en gèner la müzica per stümèncc la ignìa mìa scriìda e l'éra tramandàda a us ensèma a töte le tècniche che ucurìa per sunà.
El càntus plànus[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chel che se conós dei prìm sècoi (V-X) i'è quàze töcc càncc de céza. A la fòza döpràda per chèi càncc ché, en üzo amó al dé de 'ncö, se ghe dis càntus plànus e se pènsa che la sàpes nasìda 'ntùren al sècol III. I prìm docümèncc scriìcc i è del sècol X, perchè prìma de alùra i càncc se i emparàa apéna a orècia; en pö ghéra mìa bezògn de scrìer zó vergót che sa cunusìa zà 'n gràn be e che sa dopràa töcc i dé.
El Gregorià l'è apéna giü 'ntra töte le diferènte tradisiù per cantà che gh'ìa 'n gir. Condel pasà del tép vergöne de chèle tradisiù ché le s'è mes·ciàde e ótre i è sparìde, al pónt che 'nvèrs el sècol XII el Gregorià l'éra la fòza pö difundìda per cantà 'n céza. La sùla tradisiù che s'è salvàt de töcc chèi alter càncc diferèncc del Gregorià l'è 'l cant Ambrosià, döpràt 'nfìna al dé de 'ncö 'ndel milanés.
El càntus plànus i la cantàa i précc, i cèrech, i fedéi (òm e fómne) e i còri (facc apéna de òm e s·cècc); 'ndèi convèncc de mòneghe i còri i éra de fómne. L'éra e l'è amò adès dopràt per la Mèsa e per l'ofése. En prensèpe l'éra sèmper cantàt al unìsono, però a 'n cèrt momènt ('ndel secol IX se mìa prìma) se g'ha cuminciàt apò a tacàga 'n ótra ùs che la và con de la principàl (lès zó de bas el capìtol söl òrganum).
El òrganum e l'ars antìqua[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Chel capìtol ché 'l pàrla de 'n tìpo de müzica. Per el enstrümènt, lès Órghen.
'Nvèrs la fì del sècol IX i cantarì de sèrte convèncc i g'ha ambiàt a tacàga 'n ótra ùs ai càncc plàni endena fòza 'n gràn fürba: la ùs nöa l'è precìsa spacàda a chèla ècia, sul che la part de 'na nòta diferènta. Le dò ùs i è döpràde al stès tèmp, ognöna cantàda de 'n còr o de 'na persùna diferènta. En vé föra 'na sinfunìa sènsa besògn de mitìs decòrde prìma e sènsa scrìer zo niènt.
Piö 'n nàcc en del tép chèla tècnica ché, ciamàda òrganum, la vé elaboràda per fa de le müziche pö complicàde che a 'n cèrt momènt le vé apó scriìde zó (per ezèmpe chèle fàde 'ndel convènt fransès de San Marsiàl, a Limòns). Parìgi 'ntra 'l 1170 e 'l 1250 la deènta 'n gràn cèntro de cültüra e i maèstri Leonìnus e Perotìnus, che i lauràa 'ndela catedràl de Nòtre Dàm, i la trasfùrma apò 'ndela capitàl européa de la müzica. Le sò òpere le dèrf en momènt nöf de la stória de la müzica che 'ncö l'è ciamàt ars antìqua e che 'l rüa 'nfina al prensépe del sècol XIV. I maèstri de Nòtre Dàm i scrìf òrgana e chèi de Perotìnus i rüa a éser per tre e apo' quàter ùs. Le so òpere le gìra per töta Euròpa e l'òrganum el vöta a nàser dei óter tìpi de müzica compàgn del motèt.
Endei motècc de la fì del sècol XIII (motècc petroniàni) la melodìa uriginàl, giöna de chèle tradisiunài del càntus plànus, de sòlet l'è cantàda de la ùs piö bàsa, che l'è ciamàda Ténor (lat. tenere) perchè la té le nòte bèle lónghe. Le ótre ùs ensìma al Ténor, che le pöl véser giöna, dò o trè, le cànta nòte piö velóci e le pöl doprà tèsti deferèncc (en latì o en fransés) che i comènta 'l tèst sàcro cantàt en chèl stès momènt de la ús del Ténor. Condel pasà del tép i rìtmi i deènta pö complicàcc e le ùs de 'nsìma le cumìncia apò a cantà stórie che le cèntra negót con del Ténor religiùs, 'nfìna al pùnto che apò a 'l Tènor el pöl cantà meludìe profàne.


text:
En la 3. liga ha il club da ballape da Domat pers 2:4 encunter l'equipa da Bogn Ragaz. En la tabella maina uss Bogn Ragaz cun in punct avantatg sin ils da Domat.
Il CB Trun/Rabius ha pers ses gieu encunter il FC Triesen. Quai cun 1:3. Trun/Rabius è uss sin il penultim plaz da la tabella.
Resultats e tabella da la 3. liga
2. liga interregiunala
En la 2. liga interregiunala ha Cuira dà pari 0:0 encunter il FC Amriswil. Cuira è sin il 4. plaz da la tabella. Uschia resta il club da Cuira en contact cun il leader Uzwil.


text:
Suenter lungas discussiuns han il WWF, la Pro natura e las pendicularas chattà ina pussaivladad che lubescha vinavant da far ina pista sur ina palì protegida. Quai scrivan las partidas involvidas.
Sco il directur da las Pendicularas Mustér, Rudolf Büchi ha ditg ad RTR è l’approvaziun da la planisaziun locala impurtanta ord dus motivs. Per l’ina hajan ins cun la revisiun da la planisaziun locala la basa legala per realisar il project d’innovaziun e per l’autra saja entras la cunvegna cun las organisaziun d’ambient cler tge che saja pussaivel da far en il territori da skis e tge betg.
Cumpromiss che fan mal
Las pendicularas èn tranter auter s'obligadas da tegnair pitschnas las surfatschas da pista en la regiun da la palì e guntgir ils lieus sensibels. Plinavant na dastga betg vegnir stuschà dals urs naiv sin pista ed i sto aviar avunda naiv per insumma dastgar far pista. In cumpromiss che fa mal a las Pendicularas Mustér e chaschunia custs, declera Rudolf Büchi vinavant. Las maschinas da pista ston numnadamain vegnir equipadas cun apparaturas da GPS per pudair tegnair en questa cunvegna.
La cunvegna lubeschia ina pista cun resguardar la protecziun da palids autas ch’è francada dapi 1987 en la constituziun federala, da quai è Anita Wyss dal WWF persvadida. Il territori vegni surveglia ils proxims onns per pudair giuditgar che la pista sa cumporta cun las palids. Las organisaziuns d'ambient avevan numnadamain fatg recurs suenter l'approvaziun da la revisiun parziala da la planisaziun locala entras il pievel da Mustér l'atun 2015.
Cumenzar primavaira
Gievgia ha la regenza grischuna communitgà ch'ella haja approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala. Ussa possian ins inoltrar la dumonda da baghegiar per l'emprma etappa d’ennavar, tranter Caischavedra e Gendusas. Sco Rudolf Büchi di vinavant saja quintà da cumenzar cun las lavurs proxima primavaira e da pudair metter en funcziun ils indrizs d’ennavar sin quest tschancun la stagiun d’enviern 2018/19.
Previs èn indrizs per ennavar ina surfatscha da bun 26 hectaras, quai che correspunda a bun 11 kilometers pista. Igl è planisà da realisar ils indrizs entaifer 10 onns en quatter etappas.
RR novitads 12:00


text:
Sche la fatschenta po surmuntar la votaziun finala è malguess. Suenter la PPS vul numnadamain la pli gronda part da la fracziun liberaldemocratica refusar la fatschenta, quai ha ditg la pledadra da la PLD, Daniela Schneeberger.
Dispitaivel èn plirs puncts. L'entschatta da l'emna ha il Cussegl dals chantuns decidì las mesiras pli severas. Il Cussegl naziunal è l'emprim sa dustà cunter la cumulaziun da las mesiras flancantas, è dentant uss er sin il curs da la chombra pitschna. Questa cumulaziun da chastis pudess engrevgiar la relaziun cun l'UE ha avertì il minister d'economia Johann Schneider-Ammann. Tenor el bastian chastis maximals. Gia pli baud ha il parlament decidì d'auzar il chasti da 5'000 fr. sin 30'000 fr.
RR novitads 10:00


text:
Il punct culminant saja stà il 7avel titel da campiun mundial da Nino Schurter en la cursa d’elita, di Thomas Peter, il schef da sport da Swiss Cycling. Quai che Schurter haja mussà avant ils fans da chasa e co el saja ir enturn cun il squitsch, quai saja simplamain unic, uschia Peter.
Plirs atlets en ils fastizs da Schurter
Er ils giuvens hajan mussà lur potenzial, oravant tut Alexandre Balmer ch’ha triumfà en la cursa dals juniors ed Alessandra Keller e Sina Frei ch’han procurà per ina victoria dubla en la cursa da las dunnas U23. Che Jolanda n’haja betg reussì en la cursa d’elita na saja betg ina gronda trumpada, di Thomas Peter. Quai mussia con ferma che la concurrenza saja, con grev ch’i saja insumma da gudagnar ina medaglia e ch’i stoppia simplamain constar tut en ina tala cursa.
Cun pli pitschen budget vers Tokio 2020
Cun l’euforia e las emoziuns da Lai vul Swiss Cycling cuntinuar questa via da success, malgrà ch’i manchia intgins daners per promover dapli il sport da mountainbike. Per ils proxims onns crodian davent 300’000 francs, daners che la Confederaziun haja mess a disposiziun en vista a quai campiunadi mundial en l’agen pajais. Plinavant manchian ils gronds sponsurs. Tuttina mira Thomas Peter cun optimissem vers l’avegnir e sin il proxim punct culminant: ils gieus olimpics il 2020 a Tokio.
RR actualitad 06:00


text:
I mesi nuefs de ensegnament tl standard scrit „rumanc grijon“, moderns y plajoui, vegn entratant aplichés te entourn a 40 localités grijoneises, da la Val Müstair, al Grijon zentral enfin a tla Surselva, oben te entourn a 50 percent dles localités rumances. Al se trata dles scoles de cheles localités che à tout la dezijion de introduje l rumanc grijon (ladin scrit unifiché tla Svizra) te scola dal 2009/10 y de cheles che fova judes dantfora tl ann de scola 2007/08. Souraprò vàn inant con la formazion de istrutours che ti sta permez a les localités pionier con introduje l standard scrit rumanc grijon. Plu inant vegn la introduzion de gre en gre concialeda y valuteda da la université y da la scola auta de pedagogia de Friburg.
Tla Engiadina, Val Schons (Grijon zentral) y te pertes dla Surselva che ne à nia ciamò sourantout l rumanc grijon te scola é l govern dl Grijon do a chirì soluzions tres n projet de mediazion con les autorités scolastiches locales y la popolazion per renforzé la capienza vizendoula. Chest prozede à bele dé ca valch resultat positif. L obietif é chel de introduje damprovia l rumanc grijon te dutes les scoles rumances. Les regoles per l standard scrit grijoneis é vegnudes ideedes dl 1982 sun la basa di idioms da pert de Heinrich Schmid che à ence definì les regoles per l ladin standard dolomitan. Demé che ti Grijons àn fat de gran varesc inant, chilò l à depierpul l Istitut Micurà de Rü enfinamai tout demez da si projec scientifics. Daven dal 2001 é l rumanc grijon lingaz ofizial dl Cianton Grijon y dal 2007/08 végnel ence apliché con suzes sciche lingaz de alfabetisazion.
{2jtabs_plugin 1}
{jcomments on}
684 iadesc liet


text:
La senda ecologica en la regiun dal Pass dal Fuorn dat a pitschen e grond infurmaziuns variadas davart la natira dal conturn ed animescha da sez observar, cumparegliar e discutar.
Cun la cumbinaziun da tavlas per juniors e per creschids han tut ils giasts la pussaivladad da chattar sezs respostas directas a dumondas davart la natira sper via. Infurmaziuns concretas che sa refereschan a las observaziuns duain animar da daventar anc pli attent e vesair anc dapli.
La senda ecologica cumenza tar l’Hotel Parc Naziunal Il Fuorn e suonda la ruta 17. Per scuvrir la senda duessas Vus As prender peda in mez di. Da Zernez u davent da la Val Müstair la cuntanschais Vus cun l’auto da posta.
La broschura “En viadi sin la senda ecologica” cuntegna tut las indicaziuns da las tavlas da la senda ecologica e dat infurmaziuns supplementaras. La broschura pon ins retrair per CHF 9.-- en rumantsch, franzos, talian ed englais en il Center dal Parc u en la Butia. La versiun tudestga es exausta.


text:
A partir da l’avrigl 2017 vegn l’hotel La Val a Breil manà da Cornelia e Marcel David. Marcel David ha lavurà plirs onns tar la chadaina d'hotels Lindner Hotels & Resorts en differentas funcziuns. Entschatta 2010 ha el cumenzà tar l’interpresa da cruscheras AIDA cruises, l’emprim sco manager d’hotel e davent dal zercladur 2013 sco directur general. Cornelia David è chantadura (dubel da Helene Fischer) e trategnidra ed ha era lavurà plirs onns sin navs da cruscheras.
Ils gestiunaris actuals Susan e Christian Faber han surpiglià l’hotel l’onn 2009 e sco emprim surveglià la renovaziun da l’hotel. Dapi la reavertura l’onn 2010 han els manà l’hotel da quatter stailas. Susan e Christian Faber vegnan a surpigliar davent dal matg 2017 la direcziun da l’hotel Bären a Gonten en il chantun Appenzell Dadens.


text:
Il sa cuntegnair ed il svilup da tuts dus stemprads vegn gia observà dapi dis cun gronds pensiers. Las autoritads èn alarmadas, la populaziun mitscha u fa barricadas.
«Florence» smanatscha l’ost dals Stadis Unids
Malgrà ch’il hurican Florence è daventà pli flaivel e figurescha uss be anc sin il stgalim 1 da 5 da la scala da mesirar huricans, teman millis e millis da persunas ses arriv. Pli che 1’300 sgols han stuì vegnir sviads. Tenor ils experts sa muenta Florence cun 150 kilometers l’ura fitg plaun per in hurican ed è per arrivar a la costa da North Carolina.
La populaziun haja gia uss da cumbatter cun auazuns, vents burascus e tschientmilli chasadas n’hajan betg electricitad, rapportan las autoritads.
Gronda è surtut la tema da las auazuns, che possian anc vegnir: A las costas da North e South Carolina sbuccan plirs flums en l’Atlantic. Perquai teman er citads a lur rivas en l’intern dal pajais las auas grondas. Pervi che Florence sa muenta be uschè plan spetgan ils experts che la plievgiada vegn a durar fin a quatter dis.
«Mangkhut» frunta sin las Filippinas
Da l’autra vart dal mund smanatscha in stemprà anc bainquant pli burascus: Tar il taifun Mangkhut sa tractia quai dad in super-taifun che ha cuntanschì en il Pacific sveltezzas da vent fin a 255 kilometers l’ura ed ina forza che correspundia a la fermezza 5 sin la scala da huricans, scriva l'agentura da novitads franzosa AFP.
Sin sia via supponida sur las inslas filippinas vers la costa fitg populada dal sid da la China cun Hongkong, vivan 4,3 milliuns persunas, rapporta l’agentura da novitads tudestga DPA. Mangkhut vegnia a tutgar la terra la sonda avantmezdi (temp dal lieu) per l’emprima giada tar l’insla filippina Luzon.
Tenor Michael Conag dal servetsch da catastrofas saja da far quint cun undas grondas nà dal mar, che possian vegnir uschia autas sco ina chasa da quatter plans. Grond privel dettia quai per las chamonas simplas a la riva dal mar, nua che blera glieud viva.
Tschients da persunas perdan mintg’onn lur vita en in dals var 20 taifuns e stemprads annuals sin las Filippinas.
RR novitads 06:00+