text:
Alberswil
Alberswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Alberswil al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ettiswil, Gettnau, Schötz, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alberswil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1220 col nom de Alberswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alberswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
Charleston
Charleston l'è na sità di Stat Unî ad 124.632 abitànt ch'la s cata in dal stat dla Carolìna dal Sud, in dal cuntèi ad Charleston e ad Berkeley.
La sità l'è stata misa sù in dal 1670 cuma Charles Towne, in unōr dal rè 'd Inghiltèra Charles II, e l'à ciapâ al nóm definitìṿ ad Charleston sōl in dal 1783. In dal 1866 l'à patî un taramòt dimóndi fòrt ad 7,3 grâd dla scalaróla Richter.
La gh'à na superfìsi ad 405,5 km² e al sìndic 'l è al demucràtic Joseph Riley, Jr.. Una dal sò sità śmèli 'l è Spulēt in Ùmbria.
In dla sità in Avrìl a s śōga tut i an da 'l 1978 al turnèo WTA p'r al fémni ciamâ Family Circle Cup cun i camp in tèra vérda.
Persunàǵ ligâ a Charleston
- Melanie Thornton, cantànta dal grup eurodance di La Bouche
- Robert Jordan, pitōr
- Louis Rémy Mignot, scritōr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Acceglio
Acceglio (en piemontés: Assèj) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 177 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 146 km² e 'na densità de 1 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argentera, Bellino, Canosio, Larche (FR-04), Meyronnes (FR-04), Prazzo, Saint-Paul (FR-04).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Custanta da Chinčin
In teuría di nümar, Aleksandr Jakovlevič Chinčin al a demustraa che par dabot töcc i nümar reaj x, l'infinitaa da denuminaduur dal desvilüpameent da la frazziú cuntínüada da x la gh'a una prupietaa sürprendenta : la suva média geumétrica a l'è una custanta, cugnussüda sota ul nomm da custanta da Khinchin, ch'a'è independenta da la valuur da x.
I.e., par
al è dabot sémpar veer che
Intra i nümar x ch'i gh'à di desvilüpament in frazziú cuntínüade ch'i gh'a mia chesta prupietaa sa i tröva i nümar razziunaj, i sulüzziú di equazziú quadràteghe à cuefizzient razziunaj (e.g. ul nümar àuri ), e la basa di lugariitm natüraj e.
Intra i nümar ch'i gh'à di desvilüpament in frazziú cuntínüade ch'i gh'à aparentameent chesta prupietaa (cungetüra basada sü una evidenza nümérica) i gh'è , (la custanta d'Euler-Mascheroni, e la custanta da Khinchin sí-istess. Mia-da-maanch cheest-chí al è mia demustraa, par che malgraa dabot töcc i nümar reaj i è savüü par iga chesta prupietaa-chí, l'è mia stada demustrada par qual-sa-vöör nümar reaal.


text:
Canton Zürigh
El Canton Zürigh (en todèsch: Kanton Zürich) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 1729 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 1392396 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de Zurìgo
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è sitüàt endèla part setentriunàla de la Svìsera. L'è tacàt ai cantù de Sciafüsa a nord, Argovia, Zug e Svit a sud, Türgovia e San Gal a èst. El lach de Zurìgo l'è per lo piö sitüàt endèl teretóre del cantù.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória del cantù l'è paraléla a chèla de la cità de Zurìgo. 'N época antìca, la zòna l'è stàda 'n bùna part colonizàda dei Romàni, che i gh'ìa dat nòm Turicum a la cità. El teretóre el reprezentàa la frontiéra del Impér.
Quan che 'ndèl sècol V, l'Impér el s'è desfàt fò, le tère del cantù i è stàde devastàde dei Alemanni, e pò ricostrüìt sóta la tutéla de la cità de Zurìgo.
El nùcleo centràl del cantù de Zurìgo 'l consìst endèi teretóre acquizìcc de la cità dòpo che l'è dientàda 'na cità lìbera (en todèsch: reichsfrei) endèl an 1218, en particolàr dòpo de la revulusiù de le corporasiù 'ndèl 1336.
El cantù l'è nit a fà part de la Confederasiù Elvética endèl an 1351. La part bàsa del cantù la gh'è stàda zontàda 'ndèl 1362. Endèla Vècia Guèra de Zurìgo (1440-1446) che 'l cantù de Zurìgo 'l g'ha combatìt cùtra i óter sèt cantù de la confederasiù de alùra, la cità la gh'ìa rivendicàt la sovranità söl Toggenburg ma a la fì de la guèra gh'è tocàt rinuncià. Le zòne a nòrd, enfìna al Réno i è deentàde part del cantù dòpo che la cità la g'ha crumpàt Winterthur dei Asbùrgo 'ndèl 1468. I teretóre a òvest envéce, 'ndèl 1803, i s'è destacàcc e i è nàcc a fà part del Canton Argovia. De alùra 'l teretóre cantunàl l'è restàt envariàt.
La custitusiù 'n vigùr al dé d'encö l'è stàda apröàda 'ndèl més de febrér del 2005 e l'è entràda 'n vigùr endèl zenér del 2006 en sustitusiù de chèl ècia del 1869
Sudiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è dividìt en 171 cümü, repartìcc söi dùdes distrècc (en todèsch: bezirke) elencàcc ché sóta.
- Zurìgo che 'l töl dét i quartér (vergü ex-cümü indipendècc) de la cità de Zurìgo
- Affoltern che g'ha per capolöch la citadìna de Affoltern am Albis
- Andelfingen, che g'ha per capolöch la citadìna de Andelfingen
- Bülach, che g'ha per capolöch la citadìna de Bülach
- Dielsdorf, che g'ha per capolöch la citadìna de Dielsdorf
- Dietikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Dietikon
- Hinwil, che g'ha per capolöch la citadìna de Hinwil
- Horgen, che g'ha per capolöch la citadìna de Horgen
- Meilen, che g'ha per capolöch la citadìna de Meilen
- Pfäffikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Pfäffikon
- Uster, che g'ha per capolöch la citadìna de Uster
- Winterthur, che g'ha per capolöch la citadìna de Winterthur


text:
Akiko Morigami
L’Akiko Morigami (Uśàka, 12 ad Śnar dal 1980, scrit 森上亜希子 in Giapunéś) l'è stada na tenìsta giapunéśa prufesiunìsta da 'l 1998 a 'l 2009. Al sò ranking più bèl l'è stâ al nùmar quarànt'òṅ, tucâ al 15 'd Agóst dal 2005.
In dla sò caréra l'à purtâ a cà òt tìtui in tut (òṅ ad qvéi WTA e sèt ad qvéi ITF) e mis in bisàca 1.177.175 dòlar.
Al film ch'a gh piàś da piò 'l è Pearl Harbor.
Caréra
Dòp avér vins siē turnèo ITF (da 'l 2000 a 'l 2004) la s fà nutàr a 'l Roland Garros dal 2006 quànd la fà fóra a 'l prim tùran la nùmar tri dal mónd Nadia Petrova.
La Morigami la vins pò al sò prim turnèo WTA al 7 ad Maǵ dal 2007 a Praga baténd in dla finàla la Marion Bartoli par 6–1 6–3. La s pòrta a cà anc 'l ITF in sal dûr ad Taoyuan dand la paga a la Yanina Wickmayer par 6–4 7–6.
L'à śugâ pardénd anc dū finàli a Cincinnati: in dal 2005 cóntar la Patty Schnyder e in dal 2007 cóntar la rusa Anna Čakvetadze. La giapunéśa la gh dà sù in dal 2009 dòp avér śugâ al turnèo ad cà sua a Uśàka in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Samantha Stosur (che pò l'al vinsarà) par 1-6 2-6.


text:
Auenstein
Auenstein (Gauestei in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 526 abitant e una süperfiss de 5.68 km², e al se tröva a una altitüden de 376 meter sura al livel del mar.
El cumün de Auenstein a l'è tacaa ai cumün de Biberstein, Möriken-Wildegg, Oberflachs, Rohr, Rupperswil, Thalheim, Veltheim.
L'andament storegh de la popolazion de Auenstein l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Auenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)


text:
Dietikon (distret)
El Distret de Dietikon (en todèsch: Bezirk Dietikon) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 82 191 abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Dietikon, sitüàda endèla val del Limmat (en todèsch: Limmattal).
El distrèt de Dietikon l'è stat istitüìt endèl 1989 en conseguènsa de la diviziù del vècc distrèt de Zurìgo en tré parcc. La part ucidentàl l'è deentàda el distrèt de Dietikon, chèla orientàla l'è deentàda 'l nöf distrèt de Zurìgo e 'l cümü de Zollikon (sitüàt a èst de Zurìgo) l'è stat integràt endèl distrèt de Meilen.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Dietikon l'è spartìt sö 'ndèi öndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Toffen
Toffen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.88 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2450 abitant.
El cumün de Toffen al se tröva a una altitüden de 527 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belp, Belpberg, Gelterfingen, Kaufdorf, Niedermuhlern, Rüeggisberg, Wald.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Todesch) Official website


text:
San Daniele del Friuli
San Daniele del Friuli (en furlà: Sant Denêl; en todèsch: Sankt Daniel in Friaul) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 7.892 abitàncc, 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 232 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dignano, Forgaria nel Friuli, Majano, Osoppo, Pinzano al Tagliamento (PN), Ragogna, Rive d'Arcano, Spilimbergo (PN).
Del cümü de San Daniele del Friuli fà part apò a le frasiù de Aonedis, Cimano e Villanova.
El paés l'è cunusìt en töt el mónt per vìa del persöt crüt che pórta 'l stès nòm. En piö l'è recunusìt dei óter friulà come la capitàl le la lèngua friulàna, cioè 'l pòst endóche se pàrla el furlà perfèt; per chèsta rizù San Daniele l'è ciamàda apò la Siena del Friuli.


text:
Treviöl
Treviöl l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 10 513 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 252 ab./km²
L'è 'nzemelàt co la cità de Łęczna (Polònia). Öna di sò frasiù, Albegn (Albegno/Albègn) on temp l'era ü cümü 'ndependent ('nfina al 1928).
Ol paìs l' se tróa a 6 km de la sità e a 225 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Bunàt Sura, Bunàt Sóta, Cüren, Dàlmen, Lai.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Treviöl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Beàt John Henry Newman
Ol John Henry Newman (Londra, 21 de Fevrér del 1801 – 11 de Aóst del 1890, Edgbaston) l’è ü beàt de la Céza Catòlega.
Nasìt a Londra ol 21 de Fevrér del 1801 l’éra ‘l is-cèt d’ü banchér, menimà sò màder la egnìa d’öna famèa de Ugonòcc francés. In del 1817 l’è ‘ndàcc a stödià al Trinity College de Oxford ‘ndóe l’à ciapàt ol tìtol de baccellierato of arts. Ol 13 de Zögn del 1824 l’è stacc urdinàt diàcon de la Céza d’Inghiltèra e dal Mars del 1828 infina al [[1843] l’è stacc ol pàroco de la céza üniersitària de Saint Mary.
In del 1832 l’è partìt per ü viàgio ‘n Eüròpa, riàt a Roma l’à cognusìt in del Colégio ‘nglès ol Nicholas Wiseman che l’ sarès dientàt ‘l Arcièscof de Westminster, pò riàt in Sicilia l’ s’è malàt e l’éra metìt pròpe mal tat che l’ se l’ispetàa gna lü de riàga a guarì e quando l’è turnàt a stà bé l’à ciapàt ol vése de pregà ‘n chèst manéra: Insègnem la stràda, Lüce gentile, in del fósch insègnem té la stràda.
Turnàt a Oxford l’è s’è metìt insèma a di óter anglicà che i ragiunàa sö di argomèncc de céza, ma i sò pensér i è stài sconfesàcc da öna quarantìna de èscof anglicà. Rinünciàt a la sò paròchia, ‘l 8 de Utùer del 1845 l’à pronünciàt l’abiüra del anglicanézem in di mà del pasionìsta Domenico Barbieri, l’è dientàt catòlech e l’è turnàt a Roma l’àn dòpo per indà dét in del Oratòre del San Filippo Neri e dientà sacerdòt ol 2 de Fevrér del 1847 .
In del 1864 l’à scricc ol sò lìber piö ‘mportànt, ol sò capolaùr, intitolàt Apologia pro vita sua e nel 1879 ol Papa Leù XIII l’à luminàt cardinàl.
De regordà che in di sò öltem agn l’è s’è fai sènt e mia póch cóntra 'l relativìsm e ‘l liberalìsm che in del cap de la religiù i pórta a considerà piö la fede compàgn d’ü laùr concrèt e miracolùs, ma i l’ la sbàsa a öna manéra de pensà.
Ol John Henry Newman l’è mórt a Edgbaston (Birmingham) ‘l 11 de Aóst del 1890.
Ol Papa Benedèt XVI l’ l’à luminàt beàt ol 19 de setèmber del 2010 a Rednal.
Referense[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Domenica, 19 settembre 2010


text:
Palau (OT)
Palau l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 4 163 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 44 km² e 'na densità de 95 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzachena, Santa Teresa Gallura, Tempio Pausania.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Palasàch
Palasàch (nòm uficiàl en italià: Palazzago ) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem. e l'se tróa a 16 km de la sità e a presapóch 400 méter söl lièl del mar. L'è ai pé e sö i còste a mesdé de l'Albènsa.
El g'ha 'na popolasiù de 4 457 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 318 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Imbìer, Barsana, Cavrì, Mapèl, Püntìda e Róncola.
Bèrghem Baghèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Palasàch la gh'à la sò sède la Bèrghem Baghèt, la prima bànda de baghèt al mónt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'òrghen de Bürlìch.
- La céza de San Ròch e de San Sebastià de Grömlónch co i afrèsch tard-gòtech e la faciàda baròca de la prima méta del méla e sés (1600).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Palasàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Le Bémont
Le Bémont a l'è un cumün svizzer del distret de Franches-Montagnes, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.64 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 327 abitant.
El cumün de Le Bémont al se tröva a una altitüden de 982 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Saignelégier, Les Pommerats, Les Enfers, Montfaucon, Tramelan (BE).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Claude Rebetez: Bémont, Le (JU) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dagmersellen
Dagmersellen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5010 abitant.
El cumün de Dagmersellen al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altishofen, Egolzwil, Knutwil, Mauensee, Nebikon, Reiden, Wauwil, Winikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
El prim de ginee del 2006, i ex-cumün de Buchs e Uffikon i è stacc agregacc a Dagmersellen,
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dagmersellen l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1070-90 col nom de Tagmarsellen. In del 1173 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Tagemarsseildon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dagmersellen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Battaja de Dresda
La Battaja de Dresda l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.
Dopo di battaj de Lützen e de Bautzen, in del 1813 el Napoleon l'ha deciduu de firmà ona tregua de des settemann cont i Leaa. La tregua la gh'eva de permett a lù de reorganizzàss, ma i sò nemis intrattant hinn riessii a mett insema on esercit de pussee de 400.000 omen, formaa de:
- 100.000 svedes de Bernadotte;
- 100.000 prussian de Blücher;
- 240.000 auster-russ del Schwartzenberg.
I forz nemis hann marciaa per ciappà la città de Dresda, capital de la Sassonia. El primm a rivàggh l'è staa el maresciall frances Laurent de Gouvion-Saint-Cyr, cont i sò 20.000 omen; lor hann trovaa la città senza difes e donca subit hann taccaa sù a renforzàlla.
El dì dopo, el 26 de agost, el Schwartzenberg el rivava con 160.000 soldaa e 'l taccava i Frances cont on rapport de vott omen contra vun. Però l'ha faa on quai error strategigh, menter ch'i Frances combatteven 'me indemoniaa, de moeud che in de l'istess dì el Napoleon podeva rivà insema a alter 50.000 omen.
Tra i Leaa la gh'era ona granda confusion: el comand l'ha deciduu de retiràss, ma i sò generai han segutaa l'attacch e hinn riessii a scascià foeura de tucc i sitt strategigh i omen del Saint-Cyr, bei stracch dopo de on dì intregh de combattiment.
El Napoleon l'ha ordinaa a la soa Guardia Imperial de riciappà el sitt, cosa che l'è succeduda in cinch or. La battaja l'è andada innanz anca el dì dopo, ma 'dess l'imperador el gh'eva 150.000 omen, e 'l mandava 35.000 imen per part contra i fianch nemis.
A destra gh'era el maresciall Édouard Mortier, che l'è passaa, l'ha scasciaa via i nemis e j'ha costringiuu a retiràss; a manzina el Murat l'ha spazzaa via i Leaa, col ciappà 24.000 presonee.
A la fin del segond dì de la battaja, el s'è retiraa anca el Schwartzenberg. Tra i mort gh'è staa anca Jean-Victor Moreau, on general frances passaa cont i Russ.


text:
03 09
Ol dé 3 de setèmber l'è 'l 246 ( 247 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 120 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de setèmber al è ul dí da pòost 246 ( 247 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 120 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 301 - Indipendènsa de la Repüblica de San Marino
- 568 - Albuì re dei Longobàrdi 'l cunquìsta Milà e 'l fà nàser isé el régno dei Longobardi 'n Itàlia
- 590 - Elesiù de papa Gregorio I
- 1189 - Ricàrdo I de Inghiltèra 'l vé 'ncurunàt a Westminster
- 1651 - Guèra civìl ingléza: Batàia de Worcester - Carlo II de Inghiltèra 'l vé batìt endel'öltema gròsa batàia de la guèra
- 1777 - La bandiéra americàna la svintùla en batàia per la prìma ólta a Cooch's Bridge endèl Maryland
- 1783 - Guèra de 'ndipendènsa americàna: El Tratàt de Parigi, firmàt de Stàti Ünìcc e Regno Ünit, i mèt fì a la guèra.
- 1855 - Guère cùtra i Indiàni: Endèl Nebraska, 700 soldàcc comandàcc del generàl William Harney i atàca 'n vilàgio sioux e i còpa 100 òm, fónne e pipì per vendicà la Stràge de Grattan,
- 1861 - Guèra de secesiù americàna: El generàl confederàt Leonidas Polk l'invàde el Kentucky che l'ìa neutràl, e 'l costrèns isé le autorità del stàt a domandà l'asistènsa de l'Uniù.
- 1895 - Se züga la prìma partìda prufesiunìstica de fóbal americà, a Latrobe (Pennsylvania)
- 1911 - Vé inaugüràda la lìnea feroviària Izé - Roàt, derivasiù de la Feruvìa Brèsa Izé Édol e prìm tòc de la Feruvìa Cremùna Izé.
- 1914 - Giacomo della Chiesa 'l diènta Papa col nòm de Benedèt XV
- 1929 - El Dow Jones el rìa al valùr piö alt del tép (381,17), ma póc dòpo riarà 'l cròl de la bórsa del 1929
- 1939 - Segónda guèra mondiàl: Frància, Austràlia e Regno Ünìt i ghe deciàra guèra a la Germània
- 1941 - Segónda guèra mondiàl: endèl camp de concentramènt de Auschwitz i nazìsti i dopèra per la prìma ólta 'l gas tòsec Zyklon B per copà i prizunér
- 1943 - Segónda guèra mondiàl: L'Itàlia cuntinentàla la vé 'nvadìda de le trüpe aleàde, per la prìma ólta endèl córs dla guèra. El generàl Giuseppe Castellano plenipotensiàre del goèrno guidàt del maresciàl d'Italia Pietro Badoglio el fìrma a Cassibile l'armistísio cürt; el vegnarà rindìt püblic ai 8 de setèmber col famùs proclàma a la ràdio.
- 1965 - Vaticàno: papa Pàol VI el püblica l'encìclica Mysterium Fidei, söla dutrìna el 'l culto de l'eucaristìa
- 1967
- Dagen H ("el dé H") en Svésia: el tràfec el pàsa de la guìda a sinìstra a chèla a dèstra
- Nguyen Van Thieu 'l vé iligìt presidènt del Vietnam del Sud
- 1971 - El Qatar el tùrna a otègner la 'ndipendènsa del Regno Ünìt
- 1976 - La sónda Viking 2 la atèra a Utopia Planitia, sö Màrte e la scàta le prìme fóti de vizì a culùr de la superfìcie del pianéta
- 1982 - a Palermo vé copàt endèn atentàt de la màfia el generàl Carlo Alberto Dalla Chiesa
- 1989 - Panamá: operasiù militàr americàna per catürà Antonio Noriega
- 1992 - Endèi ciéi de la Bosnia-Erzegovina vé sbatìt zó en G-222 de l'aeronàutica militàr italiàna, i 4 óm che gh'ìa sö i mör
- 2004 - La stràge de Beslan la fenés có la mórt de presapóc 350 persùne, suratöt pipì
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1947 - Mario Draghi, ecunumìsta italià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Elettron
L'elettron a l'è ona particella sub-atòmica, con carica elettrica negativa de -1.6·10-19 coulomb, massa de 9.10·10-31 kg e spin de 1/2 (e donca a l'è on fermion); a l'è reppresentaa de sòlit cont el simbol e-. A l'è dent in del grupp di particej ciamaa leptoni.
L'elettron el gh'ha ona antiparticella, ciamada positron, che l'è istèss precis de lù foeura che per la carica, che l'è igual in valor assolut ma 'l contrari in del segn.
Insema cont el proton e 'l neutron, a l'è ona particella che la forma i atomi; el se troeuva minga in del nucli, ma gh'el se moeuv intorn.


text:
2011
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt - ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrita in püssee d'una variant del Lumbard.
Ol 2011 l'è l'àn internasiunàl di Forèste.
Cuntegnüü
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zenér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de Zenér - In Egìto, in de la sità de Alesàndria d'Egìto, ü terorìsta islàmech l' se fà saltà 'n aria fò da öna céza cristiano copta e i mör 22 cristià.
- La Dilma Roussef la diènta la prìma dòna a èss Presidènt del Brazìl.
- L'Estònia la ciàpa l'èuro cóme monéda.
- 8 de Zenér (e i dé dòpo) - In del Maghreb (suratöt in Tünizìa) le riólte per i près del pà le pórta a scùnter tra la pulisìa e i manifestàncc, che i ègn cupàcc de la repressiù del goèrno.
- A Tucson, in Arizòna, el malàt de có Jared Lee Loughner 'l spàra a ü 'ncùnter polìtech e 'l màsa sés persóne e 'l ferìs la depütàda democràtega Gabrielle Giffords.
- 9 de Zenér - In del Süd Südan l' se té 'l referèndum per l'indipendènsa; ol süd del Südan che l'è cristià e animìsta l' völ destacàs dal nòrt del paìs che l'è islàmech.
- 13 de Zenér - La Consülta la bòcia parsialmènt la lége söl legìtim impedimènt, che la garantìa ai quàter càreghe piö ólte del Stàt (en ùrden: el presidènt de la Repüblega, del Senàt, de la Càmera dei Depütàcc e del Cunsìli) de 'ndà mìa a procès dürànta el mandàto per rezù de laùr.
- El prezidènt de la Tünizìa Ben Alì l'ùrdena a la pulisìa de desmèt de sparà cóntra i manifestàncc.
- 14 de Genàr - El Ben Alì el scàpa de la Tünisìa e 'l va in Aràbia Saudìta. Al sò pòst l'è numinaa presidént pruvisòri el Fouad Mezabaâ, ménter el prìm minìster Mohamed Ghannouchi el renöa 'l sò mandàt.
- El dì dòpu la nutìsia de la senténsa de la Curt Custitüsiunàl, el vén föra che 'l presidént del Cunsìli italiàn Silvio Berlusconi l'è indagaa per prustitüsiùn minurìl e cuncüssiùn. La vicénda la fa vegnì a la lüs un scàndel sessüàl che 'l rìs'cia de mèt in crìsi l'uperaa del guèrnu. Insèma a lü in indagaa el giurnalìsta Emilio Fede, el manager Lele Mora e 'na cunsijéra regiunàl de la Lumbardìa, Nicole Minetti.
- 21 de Genàr - In Albanìa, dürànta 'na manifestasiùn de l'upusisiùn cùntra 'l presidént 'n de la capitàl Tiràna, la pulisìa la spàra e la cùpa trè persòn. L'Üniùn Urupéa la gh'ha paüra che la riòlta la divénta 'na guèra civìl.
- 24 de Genàr - A Mùsca un kamikaze 'l se fà saltà in aria in d'un areupòrt e 'l cùpa almén 35 persònn.
- 25 de Genàr - Al Càiru, Egìt, scùnter tra la pulisìa e i manifestànt che vören mandà vìa el presidént Hosni Mubarak, che l'è al guèrnu del 1981. Dü dì dòpu el tùrna in Egìt el Mohamed el Baradei (giamò funziunari de l'AIEA), prunt a dientà 'l növ cap de l'upusiziun.
- 27 de Genàr - Ànca in del Yemen un frach de manifestànt van giò in piàssa a prutestà cùntra 'l presidént Ali Abdallah Saleh, che 'l guèrna del 1979 e che l'è dree a fà sü 'na légg in Parlamént cun la quàl el pudrìa vèss presidént a vìta.
- 30 de Sgenee - L'è staa liberaa 'l stüdent tudesch Haddid N., che l'era staa rapii de suldaa american el vot de Sgenee del 2011 e traa de scundun in de la nutoria presun de turtüra de Bagram, grassia al pressiun pulitega de la sua fameja e di stüdent de Franchfurt.
Fevrér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de Febràr e i dì dòpu - el presidént egisiàn Hosni Mubarak el dis in televisiùn che a setémber el se ricandidarà pü, e nànca el sò fiö. Ma i manifestànt vören che lü se 'n vàga vìa sübit, e inscì i scùnter in piàssa finìssen nò. Dés dì dòpu finalmént el scernìss de dàch i dimissiùn e lassà 'l pudér a l'esèrcit, che 'n 'sta sitüasiùn l'è staa el tràmite tra 'l pòpul e 'l guèrnu. L'esèrcit el prumèt che se faràn bén prèst di elesiùn lìber.
- 2 de Febràr - el presidént yemenìta Saleh, dòpu 'vè vist quàntu l'è grànda la prutèsta del sò pòpul, el dis in televisiùn che ai pròssim elesiùn lü l ghe sarà pü, e che dùnca 'l rinüncia 'nca a la lécc cun la quàl el vuréva slungà el sò mandàt a l'inifinii.
- 11 de Fevrér - Ol presidènt de l'Egìto dal 1981 Hosni Mubarak, dòpo dé e dé de protèste de piàsa l' s'è dimetìt. Ol presidènt pruizòre a l'è 'l Mohamed Hussein Tantawi, ol nömer ü de l'ezèrcito.
- 12 de Febràr - Dòpu 'na quài setemàna de càlma relatìva, ànca in Algerìa la gént la va in piàssa a prutestà, suratüt dòou 'vè savüü quèl che l'è sücèss in Egìt. In la capitàl Algéri, el presidént Abdelaziz Bouteflika l'ùrdina a la pulisìa de carigà i manifestànt, e inscì el sücét.
- 13 de Febràr - In Itàlia quàsi un miliùn de dòn (ma ànca 'n bèl puu de òmen) in 230 cità la va in piàssa a prutestà perchè pénsen che la cundòta del Presidént del Cunsìli Berlusconi la vàga cùntra a la dignità feminìl. Intratànt a Milàn el nass ufisialmént el nöf partii de céntru-dèstra Futuro e Libertà per l'Italia (FLI), guidaa del presidént de la Càmera Gianfranco Fini.
- 14 de Febràr - Dòpu la repressiùn de l'an prìma in séguit ai elesiùn presidensiài, in Iran la gént la tùrna a prutestà cùntra 'l guèrnu del Mahmud Ahmadinejad, incuragiàda de l'ésitu di dimustrasiùn in Egìt. A gh'è di disùrdin ànca in del Bahrain.
- 15 de Febràr - ure 22.23 - Al Festival de Sanrému per la prima vòlta in sessant'àn el cànta 'me cuncurént un artìsta che 'l cànta in Lumbàrt, el Davide Van de Sfroos cun la cansùn Yanez che l'è stacia tra i 12 cansù che i à pasàt la selesiù de la prima sira.
- 19 de Fevrér - Al Festival de Sanrému ol Davide Van de Sfroos in de la sira de la finàl l' rìa quàrt con la sò cansù Yanez.
- 20 de Fevrée - La senistra la veng ij elessiun a Hambürgh, despö 'vè perdüü in del 2008, per la prima völta in agn.
- 21 de Fevrér - Dal 1999 l'UNESCO l'à proclamàt ol 21 de Fevrér 'l International Mother Language Day, cioè 'l dé 'nternasiunàl di màder lèngue.
- 24 02|24 de febràr: el leader lìbich Muammar Gheddafi el respùnt ai prutèst pupulàr cul mandà l'esèrcit per i strat, e inscì mören sesmìla persòn a Trìpuli.
- 26 de Fevrér - In d'ü cap de Chignöl l' vé troàt per càzo 'l còrp de la Yara Gambirasio, sparìda de Brembàt de Sura la sìra del 26 de Noèmber del 2010.
- 27 de febràr: a Bengàsi i riultùs lìbich fan nass el Cumitaa Nasiunàl Pruisòri (CNT), ménter l'UNÜ el prepàra di sansiùn per la Lìbia.
Mars[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de Mars: A Islamabad in Pakistan, i Talibà i cópa ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
- 11 de Mars: ü di piö fórcc teremòcc de la stòria 'l colpés ol Giapù e de lé a póch i còste söl Pacìfech i è 'nvestìde da ü maremòt o tsunami con di unde ólte 10 méter e piö che i se spùncia per chilòmeter e chilòmeter 'n de la tèra férma e i böta töt a l'aria tat de portà vià cà e palàs, àuto e bàrche e 'nfina öna quach tréni che se sà piö 'ndoe che i è finìcc. Per ol teremòt la é zó pò öna diga e gh'è di problémi in di centrài nüclear spécie a Fukushima.
- 17 de Mars: in Itàlia, in ucasiùn di 150 agn de la nassìda del Stat ünitàri e dumà per el 2011, l'è 'n dì de fèsta nasiunàl.
- 19 de Mars: in del dopomesdé aèrei francés i tàca a bombardà la Libia per fermà 'l Colonèl Ghedàfi che l' sarès drè a còpà fò la sò zèt, i ribèi ma ach i civili, e l'à mia rispetàt l'ùrden de l'ONU che 'l la 'nvidàa a fermà la guèra. De sira pò 'nglés e americà i se mèt dré a bombardà la Libia con i sò aèrei e co i mìsili sbaràcc da i naf de guèra che i gh'à 'n del Mediteràneo. L'operasiù militàr la se ciàma Odyssey Dawn, cioè "Odieséa a la dé", e la nas gràsie a la risolüsiù n° 1973 del ONU che la permèt de gulà sura 'l paìs e de bombardàl per fermà l'ezèrcito del Colonèl, che l'è dré a riconquistà i öltime sità finìde 'n di mà di ribèi, per creà öna "no fly zone", ma la permèt mia de sbarcà 'n Libia di soldàcc.
- 20 de Mars: pò di aèrei de guèra italià, danés, spagnöi e canadés i è 'mpegnàcc sö i céli de la Libia.
- 23 de Mars: la nìola radioatìa, egnìda fò da la centràl atòmega de Fukushima 'n Giapù, la rìa sö i céi de la Lumbardéa, dòpo i traersàt ol Pacìfech, l'Amerìca e 'l Atlàntech. Ol lièl de radioatività l'è però isé bas de dà mia pensér; intàt in de la centràl s'laùra amò per sircà de sbasà la temperadüra e la presiù di reatùr de la centràl che i è s-ciopàcc e i réscia de fóndes.
Avrìl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de Avrìl: 'l Hockey Club Asiàgo 'l bat ol Val Püsterìa 'n gara 6 e 'l vèns ol tèrs iscüdèt de la sò stòria, ol segónt de fìla; la série de la finàl la fenés 4 partìde énte a 2 per 'l Hockey Club Asiàgo.
- 11 de Avrìl:
- a ü mis ezàt dal teremòt e maremòt in Giapù la centràl atòmega de Fukushima l'è mia gnamò turnàda sóta contròl, ànse s'pènsa de portà 'l lièl del perìcol e di dagn dal gràdo 6 al grado 7, chèl de Chernobyl, e 'ntùren a la centràl i rèsta evacuàcc töi chèi che i stàa de cà a méno de 20 Km da la centràl. Ol nömer di mórcc l'è riàt a 13.116, i dispèrs i è 14.377 e i sènsa cà 147.000.
- in Üngherìa la vègn vutàda del Parlamént la növa custitüsiùn, vurüda del prim minìster Viktor Orbán.
- 11 de Avrìl: atentàt in de la stasiù de Oktyabrskaya de la métro de Minsk, i mórcc i è 7 i ferìcc 50.
- 14 de Avrìl: 'l vé rapìt da terorìsti salafiti e pò copàt a Gaza in Palestìna ol pacifista Vittorio Arrigoni de Bülciagh in pruìnsa de Lèch.
- 15 de Avrìl: 'l aministradùr delegàt de la Thyssenkrupp, ol Harald Espenhahn 'l vé condanàt per omicidio volontàre a 16 agn e mès de galéra per la strage de la Thyssen de Türì 'ndóe i è mórcc in del föch 7 operàre.
- 29 de aprìl: a Lùndra, in l'Abadìa de Westminster, el vén celebraa 'l matrimòni tra 'l prìncip Güjèlmu de Windsor e la sùa murùsa Catherine Middleton, a la presénsa de 1900 invitaa. L'avenimént l'è staa vist in televisiùn de düü miliàrt de persòn. Inùltra, per l'ucasiùn i düü spus in staa numinaa Düca de Cambridge.
Mas[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de macc: beatificasiùn del pàpa Giuàn Pàul II.
- 2 de mas: ol presidènt americà Barack Obama, apéna pasàda la mèzanòcc, 'l và 'n televisiù per dì che in Pakistan i soldàcc americà i gh'è riàcc a troà e a copà fò 'l Osama Bin Laden, zét in fèsta 'n de la nòcc in di stràde di Stacc Ünìcc.
- 2 de mas: ol A.C. Milan 'l fà 0 - 0 co la Roma e con dù giurnàde de antìcipo 'l vèns ol campiunàt italià; 'l rìa isé a 18 campiunàt enzìcc.
- 11 de mas: teremòt in Spàgna, la sità de Lorca 'n de la Murcia, 9 i mórcc.
- 18 de mas: ol Pòrto, alenàt da Villas Boas, 'l vèns la Europa League; 'n finàl l'à batìt o' Sporting Braga per 1 a 0.
- 25 de mas: ol coridùr de bici spagnöl Alberto Contador 'l vèns ol Giro 2011.
- 26 de macc: arestaa in Sèrbia dòpu agn e agn de latitànsa el Ratko Mladic, generàl sèrbu respunsàbil del massàcher de Srebrenica, in la guèra de Jüguslàvia. El sò arèst, sòta mandaa de la Curt de Giüstìsia de l'Aja, l'éra vün di pass che la Sèrbia la gh'avéva de fà per pudè pensà de dumandà de vegnì dént a l'Üniùn Ürupéa.
- 28 de mas: a Wembley 'l Barcelona 'l vèns per 3 a 1 la finàl de la Còpa di Campiù cóntra 'l Manchester United e 'l vèns isé la sò quàrta Còpa di Campiù.
- 29 de mas: ol coridùr de bìci Alberto Contador 'l vèns ol 94° Giro denàcc a Michele Scarponi e Vincenzo Nibali e 'l pórta a cà ach la màia rósa de la clasìfica a póncc, 'nsèma a la màia ròza; màia érda de la clasìfica di scaladùr al Stefano Garzelli e màia biànca per ol zuèn piö brào a Kreuziger Roman.
- 29 de mas: a 'l Olìmpech de Roma l'Inter l'à èns la finàl de Còpa Italia per 3 a 1 cóntra 'l Palèrmo.
- 30 de mas: al balotàgio per ol cümü de Milà ol Giuliano Pisapia 'l vèns col 55,1% cóntra la Letizia Moratti che la se fèrma al 44,9% e 'l diènta isé 'l sindech de Milà.
Zögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La va inàns la repressiùn in Sìria di prutèst cùntra el presidént Bashar al-Assad.
- 12 de giügn: per la prima völta dòpu 55 ann, el Nuàra el pàssa in Serie A.
- 12 e 13 de giügn: per la prima völta dòpu sédes an, se rìva al quorum in d'un referendum abrugatìf italiàn. I quàter referendum (düü sùra la privatizasiùn de l'àqua, vün sùra el svilüp de l'energìa nücliàr e l'ültim sùra el legìtim impedimént) véden una magiurànsa bèla grànda de SÌ per l'abrugasiùn (cìrca el 90-95%).
- 24 de zögn: ol Mario Draghi, goernadùr de la Banca D'Italia, l'è lüminàt goernadùr de la BCE, la Banca Centràl Eüropéa.
- 28 de giügn: l'Angelo Scola (giamò patriàrca de Venésia) el sücét al Dionigi Tettamanzi 'me nöf arcivèscuf de Milàn.
Löi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de lüj: matrimòni tra el prìncip de Mònech Albèrt II Grimaldi e la sùa murùsa, la südafricàna Charlene Wittstock.
- 9 de lüj: indipendénsa ufisiàl del Süd Südan, dòpu 'l referendum de genàr.
- 20 de lüj: dòpu sèt agn de latitànsa, el vègn catüraa Goran Hadžić, pulìtich sèrbu ricercaa per crìmin cùntra l'ümanità, l'ültim de 'na lùnga lìsta de criminài.
- 22 de lüj: a Oslo, in Nurvégia, la s'ciòpa una bùmba e mören almànch sèt persòn. Intànt in sü l'ìsula de Utoya a gh'è un quaivün che 'l spàra e 'l cùpa àlter 91 persòn a un cungrèss del Partii Labürìsta. El respunsàbil de 'stu massàcher l'è dumà vün (l'ha piassaa la bùmba e pö l'ha ciapaa un traghèt per l'ìsula de Utoya vestii de pulee per andà a cupà tüta quèla gént) l'è un estremìsta de dèstra che l'è cùntra la sucietà multicultüràl nurvegésa e che adèss l'è staa ciapaa e l'è 'dree a spetà 'l prucèss.
- 24 de lüj: ol coridùr de bici Cadel Evans 'l vèns ol Tour de France e l' diènta isé 'l prim aüstralià a èns ol Tour; segónt 'l rìa 'l Andy Schlek e tèrs ol sò fradèl Frank Schlek.
Aóst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 6 de óst: Standard & Poor's l'isbàsa ol rating di Stacc Ünìcc da AAA a AA+. Per la prìma ólta in de la sò stòria i Stacc Ünìcc i pèrt i trì A. Ol goèrno americà 'l respónt che 'l Standard & Poor's l'à sbagliàt a fà sö i cóncc söl dèbet americà, ün erùr de 2.000 miliàrcc de dòlari.
- 21 de óst: in Libia i rivoltùs i ghe ria a ciapà Tripoli e a liberàn ü bèl tòch, ach se la batàia per liberàla del töt la và 'nacc amò per öna quach dé. Nisü 'l sà 'ndó che l'è 'l Mu'ammar Gheddafi.
Setèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 de setèmber: dòpu trentün an de cariéra, el finìss l'esperiénsa del grüp rock alternatìf americàn di R.E.M.
Utùer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de utùber: ai elesiùn danés la vincc la sucialdemucràtiga Helle Thorning-Schmidt, la prìma dòna a vèss prim minìster in del paés.
- 8 de utùber: dòpu desdòt més sénsa guèrnu, in Bèlgi se rìva a un acòrt tra i partii püssee impurtànt e 'l vén furmaa un esecütìf, gràsie ànca a la mediasiùn del sucialìsta (de urìgin italiàn) Elio Di Rupo.
- 17 de utùber: i ribèi cürd del PKK fan un'imbuscàda a un grüp de suldaa türch e 'n cùpen vintòt. I Türch respùnden cunt el lancià di bump in d'un quài paés de la zòna e anca in Iraq.
- 16 de utùber: el vègn liberaa, dòpu püssee cinch an de prigiunìa, el suldaa israeliàn Gilad Shalit; in càmbi de la sùa liberasiùn, Israél el làssa 'ndà föra de presùn 1027 presunee pulìtich palestinés.
- 20 de utùber: I ribèi lìbich tröven e cùpen el Muammar Gheddafi, che 'l s'éra scundüü dént una büsa mìnga luntàn de Sìrte, la cità 'sediàda giamò de un més di fòrs del CNT: per mustràch a tücc che l'è véra, i ribèi ghe fan vedè ànca 'l còrp.
- 21 de utùber: l'ETA la nünzia la fin de la lòta armàda (dòpu 52 an) per l'indipendénsa di Paés Basch.
- 23 de utùer:
- Teremòt a Van, in Türchìa, del gràdu 7,2 de la Scàla Richter.
- Söl circuìto de Sepang in Malaysia 'l mör 'n d'ün incidènt ol coridùr de móto Marco Simoncelli.
- 31 de utùber:
persòn.
Noèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 de nuèmber: el presidént del Cunsìli italiàn Sìlviu Berlüscùn, dòpu vèsses incurgiüü (el vòt de l'istèss més) che 'l gh'éva pü la magiurànsa a la Caméra di Depütaa, e dòpu i pressiùn del presidént de la Repübliga, di mercaa finansiàri e di sò cunsijee, el se dimèt, cùme l'avéva prumetüü un quài dì prìma. El trédes de nuèmber, dòpu 'na giurnàda de cunsültasiùn al Quirinàl cun tüt i fòrs pulìtich del Parlamént, el Napolitano el ghe da a l'ecunumìsta Mario Monti (numinaa senatùr a vìta un quài dì prìma) l'incàrich de fà sü un nöf guèrnu.
- 14 de nuèmber: espülsiùn de la Sìria de la Lìga Àraba, a càusa de la viulénta repressiùn che la gh'è in quèl paés chì. L'è la prìma vòlta che la sücét una ròba inscì de quànt l'è nassüda l'urganizasiùn (1945).
- 16 de nuèmber: el nass ufisialmént el guèrnu Monti, cumpòst de persòn che fan mìnga i pulìtich de prufessiùn (prufessùr, aucàt, generài, banchee...). In di dì dòpu el guèrnu el ciàpa la fidücia de quàsi tüt el Parlamént, föra che de la Léga.
- 19 de nuèmber: al Càiru tàchen sü di nöf disùrdin perchè la gént la va in piàssa a prutestà cùntra l'esèrcit, che 'l sumèja che 'l vör mìnga purtà la demucrasìa in Egìt, ànca se l'éva vütaa la gént a scascià vìa 'l vècc presidént Mubarak.
- 20 de nuèmber: ai elesiùn spagnö la gh'è la vitòria di pupulàr (céntru-dèstra) del Mariano Rajoy, che 'l vègn el prìm minìster.
Dezèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 19 de dicèmber: finìss l'ucupasiùn americàna de l'Iraq, dòpu quàsi nöf agn.
- 20 de dicèmber: a la mòrt del ditadùr nòrd-cureàn Kim Jong Il el nöf cap del stat el vègn el sò tèrs fiö, Kim Jong Um.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 19 de utùber: Giulia Sarkozy, tusa del presidént francés Nicolas Sarkozy e de la Carla Bruni.
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de febràr: Peter Postlethwaite, atùr inglés.
- 30 de genàr: John Barry, cumpusidùr inglés.
- 4 de febràr: Maria Schneider, atùra francésa.
- 2 de Mars: Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
- 12 de Mars: Nilla Pizzi, cantante bolognéza che l'à enzìt ol prim Festivàl de Sanrému in del 1951 con la cansù Grazie dei Fiori.
- 23 de Mars: Elizabeth Rosemond Taylor, piö cognusìda col nòm de Liz Taylor, atrìce 'ngléza.
- 9 de aprìl: Sidney Lumet, regìsta 'mericàn.
- 17 de Avrìl: Carlo Capponi personàgio televizìf.
- 18 de Avrìl: Pietro Ferrero imprenditùr piemuntés, neùt del fondatùr de la Ferrero S.p.A..
- 30 de aprìl: Saif al-Arab Gheddafi, fiö del rivulusiunàri e pùlitich lìbich Muammar Gheddafi.
- 1 de macc: Osama bin Laden, terurìsta àrab, ispiradùr de vàri atentaa 'n gir per el mùnt, trài quài el püssee famùs l'è quèl del Vündes de Setèmber a New York in del 2001.
- 7 de mas: Severiano Ballesteros, ol piö grant zögadùr eüropéo de Golf de töcc i tép.
- 9 de macc: Wouter Weylandt, ciclìsta bèlga.
- 20 de mas: Rendy Savage, lotadùr de wrestling, piö cognusìt col nòm d'art de Macho Man.
- 30 de mas: Biagio Agnes, giurnalìsta, dirigènt e diretùr generàl de la Rai.
- 30 de mas: Giorgio Ruggero Celli etòlogo, entomòlogo e profesùr üniversitàre, ma ach scritùr, atùr e òm polìtech.
- 23 de giügn: Peter Falk, atùr e produtùr cinematogràfech americà, famùs per ì 'nterpretàt ol Tenènt Colombo.
- 4 de löi: Otto von Habsburg, capo de la Cà d'Asbürgh dal 1922 al 2007 e scèt del Carlo I d'Asbürgh, beàt e öltem imperadùr d'Aüstria e rè d'Üngherìa, e de Zita de Borbone-Parma.
- 19 de lüj: Remo Gaspari, aucàt e pulitìch italiàn.
- 22 de lüj: Giorgio De Rienzo, crìtich leteràri italiàn.
- 23 de löi: Amy Winehouse, cantànt ingléza.
- 30 de lüj: Giuseppe D'Avanzo, giurnalìsta italiàn.
- 3 de óst: Bubba Smith, zogadùr de football e atùr americà, famùs per ès istàcc ol Moses Hightower in di film de Scöla de polisìa.
- 29 de agùst: Khamis Gheddafi, militàr lìbich, fiö del Muammar.
- 4 de setèmber: Mino Martinazzoli, polìtech bresà, piö ólte minìster, sìndech de Brèsa e segretàre de la DC.
- 5 de setèmber: Salvatore Licitra, tenùr consideràt l'eréde del Luciano Pavarotti.
- 13 de setèmber: Walter Bonatti, alpinìsta e 'spluradùr bergamàsch tra i püssee impurtànt.
- 26 de setèmber: Sergio Bonelli, editùr italiàn de giurnalìt.
- 27 de setèmber: Wangari Maathai, eculugìsta kenyòta ciamàda la Sciùra di àlber, prémi Nobel per la pas del 2004.
- 6 de utùber: Steve Jobs, infurmàtich, inventùr e imprenditùr americàn, fundadùr de la Apple.
- 18 de utùber: Andrea Zanzotto, puéta italiàn.
- 20 de utùber:
- Muammar Gheddafi, militàr e òm pùlitich lìbich.
- Mutassim Gheddafi, militàr e òm pulìtich lìbich, fiö del Muammar.
- 23 de utùber: Marco Simoncelli, pilòta de mòtu italiàn.
- 7 de nuèmber: Joe Frazier, pügil americàn.
- 22 de nuèmber: Danielle Gouze, miee del vècc presidént francés François Mitterrand.
- 30 de nuèmber: Leka Zogu, eréde al trònu d'Albanìa.
- 1 de dicèmber: Christa Wolf, scritùra tudèsca.
- 4 de dicèmber: Sócrates, giügadùr de balùn brasiliàn.
- 15 de dicèmber: Christopher Hitchens, scritùr inglés.
- 17 de dicèmber: Kim Jong Il, ditadùr cureàn.
- 18 de dicèmber: Václav Havel, pulìtich cécu, prim presidént del sò paés dòpu 'l regìm cumünìsta.
- 25 de dicèmber: Giorgio Bocca, giurnalìsta italiàn.
- 31 de dicèmber: don Luigi Verzé, prévet italiàn e fundadùr de l'uspedàl San Raffaele a Milàn.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Chignö (PV)
Chignö (nom ufizial: Chignolo Po) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 4 087 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23,1 km² e ona densità de 177 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Casél, Miradò, Muntsé, Vòri (LO), Rottofreno (PC), San Culumban al Lamber (MI), Santa Cristina.
'L gh'ha tre frazion: Lambrina, Alberon e Busch. Chignö l'è int la zona indè che 'l Lamber 'l va denter int 'l Po e l'è pü o men a trenta chilometer dai cità de Pavia, Lod e Piasenza. La parlada de Chignö l'è cunsiderada una variant del Ludesan, ma la gh'ha ancasì di carateristegh Paves.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Chignö l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pica pica
La sgasa u anca berta[1]; chèca en lumbard uriental (Pica pica, Linnaeus 1758), l'è un üsell d'la famija di crou.
Cuntegnüü
Descrission[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò penagg l'è bianch e negher cun d'le sfümadüre che, a scunda d'la lüs, i van dal gris al verd metalich. El sess l'inflüensa miga l'aspet esteriur. Le sgase, da grand, le rivun a pesà tra i 200 e i 250 gram e i en lunghe pressapoch 45 ghei.
Rapresentassion artisteghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sgasa l'è staia artisticament imurtalada dal pitur cines d'la Dinastia Song, Cui Bai che, in del 1061, l'ha cread la famusa tela La legur e le dü sgase.
Mitulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'la mitulogia germanica la sgasa l'è messagera di Dei e l'è anca l’üsell d'la Dea d'la mort Hel, e par cal mutiu chi l'è cunsiderada cume un üsell menagram. In de l'età de mezz, in Germania, l'era anca famusa cume l'üsell d'le streghe u anca üsell d'la furca.
A le sgase ghe piasun i uget sbarlüssighent, roba che l'è cumün a tanti üsei rapass. De la sò nüminansa de ladra ghe cunta anche el Giuachin Russin in de l'opera La gazza ladra dal 1817.
Par che la scumagna de Ladra la vegna dal fat che despess i han vist d'le sgase che scundevun di arnes de ferr sbarlussighent, ma l'è anca pussibil che la vegna dal mutiu che i en solite gratà i nin di altor üsei.
Sistematica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pica pica la gh'à nöu sutaspes:
- Pica pica
- Pica pica galliae
- Pica pica melanotos
- Pica pica fennorum
- Pica pica mauritanica
- Pica pica asirensis
- Pica pica bactriana
- Pica pica hemileucoptera
- Pica pica leucoptera
- Pica pica sericea
- Pica pica bottanensis
- Pica pica camtschatica
Biulogia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mangià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sgase i paciun carogne, frütt, ragn, fenaröl, ma anca öu e nidiade de altor üsei.
Riprudüssion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sgase i mantegnun i picinin e i öu in nin fai sü in sü i albor, indue i tegnun d'ögg la zona. I fan dai quator ai vot öu par volta. Papà e mama i mategnun la caruana par 22-24 dì, dopu de che i picinin i imparun a sgulà e i molun el nin.
El nin l'è furmad da dü part:
- la cupa, faia da un intrecc de ram tegnüdi insiema da molta e rivestida internament cun di fil d'erba;
- el quarciament, l'è fai apena de ram intreciad.
I ramet che i en d'inturna a la cupa i gh'an l'ubietiu de tegn la strutüra tacada ai rami d'la pianta che la tegn sü el nin. El nin l'è fai in culaburassion tra il mas'c e la femina d'la copia: v'ün el tegn in pusission el ram da cuatà e l'altor pensa a intrecial cun i altor ramet dal nin e cun i ram de l'albor.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gerhard Kooiker und Claudia Verena Buckow: Die Elster. Ein Rabenvogel im Visier. 144 S.; Aula, Wiesbaden 1999, ISBN 3-89104-633-2


text:
Caṣîna
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Caşîna (Casina in italiân) l’é un cmûn ed 4.390 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é a sîra e a 28,5 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Al teritôri dal cmûn l’é in ‘na puşisiòun geogrâfica centrêla ind l’Apenèin arzân a la ‘stèsa distânsa tr’al còunchi ed l' Èinsa, ch’ al divéd l'arzân dal pramşân e dal Sècia, fra l’arzân e al mudnèiş, l’é a cavâl dal principêli còunchi di fiòm ch’ a sègnen la mèdia muntâgna: Cróstel, Tasòbi, Treşnêr, Cerèşla, Câmpla e l’incrôş ‘d impurtânti stôrichi véi matéldichi. Cun al só frasiòun e burghêdi al se şlêrga insém a un teritôri masmamèint campagnōl.
Al fà pêrt ed la Cumunitê ed la Muntâgna ed l’Apenèin arzân
Stòria
Al nòm Caşîna sèmbra ch’al deşvègna da ‘n’antîga cassina oséja ‘na cà da cuntadèin. Storicamèint în stêdi pió impurtânti al tânti frasiòun sparpagnêdi ind al teritôri, però ind sècol în stêdi dêdi a divêrs, dal vôlti nemîgh tr’a ‘d lōr, cèinter civîl o ‘d la cêşa cme Paól, Carpnèida, Canòsa e Sân Pôl. La zôna ed Caşîna l’ēra divîşa fîn a l’Otsèint fra i Duchêt ed Pèrma e còl ed Mòdna. La préma strêda grânda ed l’Apenèin arzân, la Strêda Duchêla ed la Lunigîna vrûda da i Dóca d’Este a la fîn dal ‘700 e pó finîda int al 1843, l’à fât ed Caşîna un cèinter impurtânt pr’al cumunicasiòun muntanêri cun al colegamèint ed Rèz al Mêr Légor
Al medioēv, in dó s’ é rinfursê la râsa estèins insém al mudnèiş e a l’ arzân, l’à purtê a l’ urganişasiòun dal teritôri per fèdev, ch ‘ j àn ralentê al şvilóp stôrich e civîl de sté tèri, ch' àn lasê scampêr, fîn quêşi a i nôster dé, i sègn fònd ed la civiltê cuntadèina ‘d urègin medievêla.
Al Cmûn ed Caşîna l’é ste fât int al 1861, cun al decrēt Farini, cun la rifōrma ed la polética ed l’ aministrasiòun gnûda dôp l’unificasiòun nasionêla. La só nasîta l’à riunî i teritôri dal frasiòun stôrichi ed Sarşân, Giandêt, Paól, Lèguegn e Curtògn. Int al Novsèint, cme tót l’Apenèin arzân, ânch cla zôna ché l’à cgnusû un şvilóp in mâsma cuntadèin, cun ‘n brósca acelerêda ind j ân Sinquânta, che n’àn fât un cèinter asê impurtânt per la cunuméia agrécola e di servési coleghê. La situasiòun dal dé d’incō la mèt insèm lêrghi testimuniânsi ed realtê cuntadèini, incòra bèin piantêdi e vîvi, tachêdi a la produsiòun dal famōş furmàj Grâna , in agòst a’s tîn ‘na fēra cgnusûda, cun di sègn ed mudernitê cunômica e civîl, préma ed tót int al Cèinter e int la zôna artigianêla, cun un bòun sistêma ed servési e cun ‘n’ ufêrta turéstica in cunténov şvilóp. Al tót in ‘n ambiĵnt ed culèina cun un móc d’arciâm de stôria, d’arcitetûra e ‘d paeşâg. Al teritôri l’é traversê da la SS63, òna dal strêdi principêli ed la pruvîncia arzâna e dal Strêdi Pruvincêli n° 11 e n° 54
Frasiòun principêli
Curtògn, Giandêt, Leguègn, Miliêra, Paól, Piâns, Sarzân, Bergògn, Surdèi, Brógna, Faiēt, Vercâl, Barasòun, Muntêl, Beşanèla, Belèo, Al Bôch, La Stèla.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
115
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El ven eleggiuu papa el Sist I
- Rivòlta in Britannia: el ven massacraa el còrp de guardia roman a York.
- Terremòtt ad Apamea e Antiòchia, in Siria.
- El Luci Quiee, governador de la Palestina, el scomincia ona repression brutal per mantegnì el contròll e la pas in la region.
- Revòlt giudee a Cirene, Lissandria d'Egitt, a Ciper e in Mesopotamia.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Salvi Giulian, politich roman
Necrològi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Papa Lissander I (n. 80)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Dionigi Tettamanzi
Dionigi Tettamanzi (Renaa 14 de màrs 1934) l'è un Cardinàl e Arcivésch catòlich italiàn.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Renaa el 14 de màrs 1934, l’é entràd in Seminari in d’el 1945 e urdinàd prét el 28 de giügn del 1957 da l’Arcivèsch Giuànn Batista Montini. L’è stài Prufesùr de Teologia Muràl al Seminari de Venegòn Inferiùr.
El 1 de lüi del 1989 l’è stài elétt Arc ivèsch de Ancona e cunsacràd dal Cardinàl Carlu Maria Martini. In del 1991 l’é diventàd Segretàri de la Cunferensa Episcupàl Italiana, e l’ha lasàd l’Arcidiocesi de Ancona.
El 20 d’aprìl del 1995 el pàsa a l’Arcidiocesi de Genua e el 25 de màgg l’é numinàd Vice-Presidènt dla Cunferensa Episcupàl Italiana, fìn al 2000.
El 21 de febràr 1998 l’è pruclamàd Cardinàl da papa Giuànn Pàul II, cul tìtul d’i Sant'Ambrös e San Carlu . El 11 de lüi del 2002 l’è elètt Arcivesch de Milàn e el fa l’ingrès in Domm el 29 de setémber.
Par növ ann l'è stai l'Arcivésch de Milàn. L'ha rinunciàd a guernà l'arcidiocesi el 28 de giügn del 2011. Al sò pòst l'è rivàd el cardinàl Àngiul Scola.
Mòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Gaudium et Pax »
(« Alegria e Pàs »)


text:
Sîra (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
La sîra (sera in italiân) l'é 'na pêrta dal giōren ciamêda in tânt mōd a secònda dal cultûri, mó int tót' al manēri as pêrla sèimper dal peréiod dôp al calêr dal Sōl.
A gh'é dō spiegasiòun impurtânti dal peréiod ed la sîra: còla francèişa, druvêda ânch int la légua italiâna, ch'la sègna la sîra cme al peréiod ch'l'é fr'al tramûnt e la mezanôt, ch' la cumbîna cun a l'ûltem quêrt ed l'ideêla divişiòun dal 24 ōri ed la giurnêda; còla inglèişa invēce, druvêda ânch int la lèngua spagnōla, la sègna la sîra cme al peréiod in dó la lûş dal dé la câla, e la 's mèt tr' al têrd dopmezdé, apèina préma dal tramûnt dal Sōl e la nôt fònda. [1]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ La parôla inglèişa evening l'é un tâj ed eve of night, vigélia ed la nôt.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sîra (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Crepuscolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Marcarìa
Marcarìa (nòm uficiàl en Italià: Marcaria) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 752 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 89,7 km² e 'na densità de 75 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Borchfòrt, Bòsul, Castlüch, Cürtatùn, Gasòlt, Gasöl, Redundèsch, San Martèn e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marcarìa l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Albert Einstein
L'Albert Einstein l'è staa vün di püssee grand scienziaa dela storia. L'era un fisich, e in de la sò vida l'ha faa un bel poo de scuvert che han cambiaa tüt in del mund de la fisica.
L'è staa però minga dumà un fisich, ma el s'è ucupaa anca de filusufia e, in di sò ültim ann in America, anca de pulitica (eren i ann dela segunda guera mundial).
La giuventü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Albert Einstein l'è nassüü a Ülma, in Germania, el 14 de marz del 1879; i sò gent eren dü giüdee, sa ciamaven Hermann Einstein e Pauline Koch e gh'eren un stabiliment de machinari eletrich. Vist che la sò familia l'è stada spess in dificultà ecunomich, l'ha duvüü cambià cà un muntun de völt quand l'era amò piscinin; l'è stà de cà a Münegh, a Pavia, e pö amò a Berna, in Svizzera.
Propi per quest, Einstein l'era un bagain cunt i sò prublemi (forsi al gh'era anca la dislessia), e al nava minga begn a scöra (adiritüra sa dis che l'era un asen in matematica).
In tüt i modi, l'è andaa inanz cunt i scör e l'ha ciapaa ul diploma ad Aarau, semper in Svizzera, in del 1896.
In del 1898 l'ha cugnussüü una tusa serba che la se ciamava Mileva Maric; quatr'ann dopu gh'han avüü una tuseta, Lieserl (ca però l'è morta amò piscinina). Intant, Albert l'era riüssii a utegnì la citadinanza svizzera e a entrà in del Pulitecnich de Zürich (Eidgenössische Technische Hochschule).
Einstein cumè scienziaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1905, intant che 'l lavurava a l'üfizi di brevet a Berna, Einstein l'ha püblicss un articul de fisica, ciamaa in tudesch "Zur Elektrodynamik bewegter Körper ("L'eletrudinamica di rob in muviment"), induve che se parla de l'interaziun di rob carich (vör dì cunt una carica eletrica) cunt ul camp eletrumagnetich, e de cume tüta 'sta roba la cambia a segunda che la persuna che la varda l'è ferma o la se möv. Da chi la sa svilüparà, in di ann, la teuria de la Relatività ristreta.
Semper del 1905 l'è un alter articul che parla de l'efet fotueletrich; da quel articul chì, dopu un quai ann, la nassarà la broca dela Fisica ciamada mecanica quantistica. Per finì quel'ann triunfal, l'à anca metüü in pee la teuria del motu brownian.
Intant che 'l faseva tüta 'sta roba, l'à anca cuminciaa a insegnà in di üniversità (prima a Berna, pö a Praga e, dopu ul 1914, a Berlin).
In del 1915 Einstein l'ha pö prupost una teuria relativistica della gravitaziun, che la sarà pö cugnüssuda cumè la teuria de la Relatività general; l'è chì che se cumencia a parlà del cuncet del spazi-temp a 4 dimensiun. Da sübit 'sta teuria l'ha cuminciaa a stàgh in süi bal ai alter scienziaa: prim, perché l'era inuvativa, e a dàgh a trà a la teuria el vureva dì trà via un bel toch de la fisica clasica; segund, perchè l'era una teuria che la vegniva da un ragiunament matematich, e minga dai uservaziun; terz, perchè la matematica che l'era duperada l'era tropa dificila.
Ma Einstein l'ha sugütaa a cercà de validàla, e 'l gh'è riüssii in del 1919, ann che gh'è stà un eclissi de Sù; han faa dü misüraziun e 'l s'è vist che la massa del Sù ghe faseva cambià la traietoria a la lüs di stel.
Per ul sò lavurà a pruposit del'efet fotueletrich gh'han daa, in del 1921, ul Nobel per la Fisica.
In di quii ann lì Einstein l'è partii cunt i sò ricerch de truvà di spiegaziun diferent per i fenomen quantistich, vist che anca a lü la mecanica quantistica la ghe nava un poo de travers (vist che se parla de prubabilità e minga de efet reai); ai gent che inveci ghe piaseva 'sta teuria ghe respundeva "Diu al giüga minga a dadi".
In del 1933, intant che l'era diretur de l'istitüt de fisica a Berlin, ul guvernu de Hitler l'ha faa una legg aposta per cascià via tütt i prufesur giüdee; a quel temp lì Einstein l'era anca prufesur a l'üniversità de Princeton, in America, e alura l'à ciapaa sü e l'è scapaa da la Germania. In del 1940 l'ha ciapaa la citadinanza americana.
In di sò ann in America, Einstein l'ha lavuraa per truvà una teuria per met insema la gravità e la forza eletrumagnetica. Lü l'era minga amò a cunuscenza di alter dò forz fundamentai: la forza nüclear forta e la forza nüclear debul, che hin staa scuvert dopu che lü l'è mort. La teuria che l'è vegnüda fö l'era minga però tüta giüsta.
Einstein l'è mort a Princeton, ul 18 de april del 1955.
In del mund dela scienza, Einstein l'è stà verament rivulüziunari, instess de Isaac Newton ai sò temp. L'è stà però anca un scienziaa unest, che l'ha minga negaa i rob che ghe piaseven nò (ad esempi cume l'ha faa cun la mecanica quantistica).


text:
13 05
Ol dé 13 de magio l'è 'l 133 ( 134 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 233 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de magio al è ul dí da pòost 133 ( 134 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 233 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1912 - Barcelona: s'al pöblega ol pröm nümar del setmanari "La Trala".
1833 - Londra: Fèlix Mendelssohn al met in sena la sò Sinfonia Italiana dirisint personalament la Orchestra Filarmònega de la sità.
1981 - Roma: Mehmet Alí Agca al atenta contra la vita del papa Gjuà Paol II a la plassa de Sant Péir.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1916 - Madrid: Albert Martorell, porter de futbol Català.
1914 - Lafayette (Alabama, SÜA): Joseph Louis Barrow, cognossit come Joe Louis, boxadur Stadünindench, campiú del mont.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lesotho
El Lesotho a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
El sò teritori a l'è tüt circundaa del Südafrica.
La capital a l'è Maseru.
Al gh'ha una süperfiss de 30.355 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.800.000 abitant, che l'81% al viv in di campagn.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lesotho a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de Basutoland) del 1868 al 1966, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lesotho (nom ufizial: Muso oa Lesotho in sotho meridiunal, Kingdom of Lesotho in ingles) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Letsie III (del 1996).
El prim minister a l'è el Pakalitha Mosisili (del 1998).


text:
Gesa Evangelega
La Gesa Evangelega, anca ciamada Gesa Prutestanta, l'è una Gesa Cristiana fada sü in sü i prenzipi de la Reforma Prutestanta de'l sedecesem secul.
L'Istoria de'l Termen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Han tacaa sü a druà 'l termen evangelegh (ciuè segund 'l messagg de l'Evangel ) ai temp de la Refurma, inscí de fà cumprend la strepa cunt la Gesa de Ruma (la Gesa Catolega).
I Dogma de la Gesa Evangelega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I denuminadur cumün di Ges Evangelegh hinn i „Quater Soli“ de la Refurma:
- Sola fide – L'è dumà la Fee che la mena l'om in Paradis, minga 'l fà. (Ruman|3|28: Inscí disum, che l'òm 'l vegn salvaa minga de'l so fà, ma dumà cunt la Fee.)
- Sola gratia – L'è dumà la Grazia de Díu che la trà l'om in Paradis, minga quel che'l fa cünt de fà lü.
- Solus Christus – L'è dumà 'l Christ, minga la Gesa, che'l gh'ha Üturidaa sura i fedej.
- Sola scriptura – L'è duma la Sagra Scritüra la preja mijara de la Fee Cristiana, minga la tradissiun de la Gesa.


text:
Indiana
L'Indiana a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 94.321 km² e una pupulaziun de 6.237.569 abitant.
A l'è tacaa a nord al Michigan, a ovest a l'Illinois, a süd al Kentucky, a est a l'Ohio.
La capital a l'è Indianapolis (791.926 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Fort Wayne, Evansville, South Bend e Gary.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Indiana a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1816.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Indiana la gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Indiana Categorìa:Stat Ünii d'America


text:
Nigeria
La Nigeria a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacada al Benin, al Ciad, al Camerun e al Niger 'l la bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Abuja. Un'altra cità impurtanta a l'è Lagos.
La gh'ha una süperfiss de 923.768 km² e una pupulaziun de pressapoch 140 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Nigeria a l'è stada un pussediment del Regn Ünii fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Nigeria (nom ufizial: Federal Republic of Nigeria) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è l'Goodluck Jonathan (del 2010).


text:
Langnau am Albis
Langnau am Albis a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.66 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7 218 abitant.
El cumün de Langnau am Albis al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adliswil, Aeugst am Albis, Hausen am Albis, Horgen, Rüschlikon, Stallikon, Thalwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Langnau am Albis is first mentioned between 1101 and 1150 col nom de Langenow
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Langnau am Albis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Langnau am Albis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1502
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Defesa Catalana da Salses, atacada paj Francees
- 14 02 - Regnamm da Casteja e curòna d'Aragun: i Reis Catòlics ga i prumülga una legg par la quaal tücc i musulman s'a da batezá e i g'ha d'adutá la fée cristiana, sota pena d'Espülsiun.
- 01 01 - ul Brasil: Amérigo Vespucci al descuvriss la bàdia che dapress sa la numenarandaRio da Janeiro.
- 18 02 - Puerto Limunn (Costa Rica): Cristòful Culòomb, íntal sò quaart viaag a América, al riva indúe incöö a gh'è chesta çitaa.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 07 07 -Bulògna: Ugo Buoncompagni, che l' dienterà Papa col nòm de Gregori XIII, mórt in del 1585.


text:
"Gentilissim Sindich de Lecch e Arcor, Ve scrivi questa mia lettera per protesta contra la Vostra decision – costosa e inutil – de tirà via i cartej toponomastech in lengua mader da i strad de i Voster duu Città.
Mì vivi minga a Lecch o Arcor, e podi capì benissim la motivazion de on gest del gener: l'è la reazion automatega (tipica italiana, compagn de i Guelfi contra i Ghibellin) al lavorà faa da i precedent Amministrazionn. Ma me permettii de dì a Vioter e Voster Collegh Amministrator de Gionta che, in questa disputa tutta poledega e malament mascherada dedree a motivazionn pussee futil, a pagà per tutt gh'è ona vittima, innocent: la lengua mader. Che davver la meritava minga de venì ripudiada in questa manera.
I precedent Amministrazionn poden sicurament avè faa tanti robb inutil e sbagliaa: ma quella de mett i cartell in lengua mader –Ve garantissi – l'è stada ona robba giusta e apprezzada, minga appena da i elettor schieraa contra Violter, ma anca cont Violter e in general da tutt quej che gh'hann a coeur la propria identità, che l'è adree a morì per on malintes sens de "uguaglianza cultural".
Disemmela in alter paroll, e pussee sinteticament: Violter cont on gest del gener sii adree a trà via el bagajtt cont l'acqua voncia. Se fasessov on gir per l'Europa, vedariov che in tanti Paes (Galles, Francia, Spagna, Germania, ecc. ecc.) gh'è ona tradizion consolidada de mett el cartell toponomastech in lengua mader local a fianch del cartell in lengua offizial de quella Nazion. L'è anca per quest che mì sont strasicur che tantissim Voster elettor, minga appena quej de la fazion opposta, hinn minga per nient content de la decision de tirà via i cartej.
Gentilissim Sindich de Lecch e Arcor, confidi ne la Vostra intelligenza e capacità de ricognoss on error (savii benissim che al mond sbajen tutt, anca el pret a dì Messa; el sbaja minga appena quell che fa mai nagott), per rimett al lor post quej innocent cartej, che hinn part de la nostra pussèe profonda identità local.
Per conclud, ma costruttivament. Se i Voster duu Comunn voressen fà on discors SERI e MINGA SCHIERAA sul valor e l'importanza (minga appena cultural, ma anca pratega, in particolar per i noster pussee gioven bagaj e tosann) de la valorizzazion de la lengua mader e del bilenguism in general, mì sont a completa disposizion Vostra e dej Voster Collegh Assessor, per salvà la nostra innocent lengua mader (che l'appartien – el disaroo a l'infinii – a tutt) da ona mort segura, e nel cas in oggett colpida a mort per vess restada casualment in mezza a ona sparatoria tra duu oppost fazionn.
Cont viva cordialità
Renato Ornaghi


text:
A donne con gli amici
A donne con gli amici (A muróśi cun gl'amìg) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1980 'd Adrian Lyne, chè a 'l sò debùt. La pelìcula l'è stada distribuìda in Itâglia sōl in dal 1987.
A i butghèṅ 'l à fat sù 7,4 migliòṅ ad dòlar.
Sunt
Un grup ad quàtar ragasōli i vìv'n in di dintór'n ad Los Angeles a la fiṅ di an Stanta. La Deirdre (Kandice Stroh) l'è na spurcaciòna ch'la pasa 'l sò tèmp in discutéca e a cambiàr da spés muróś. La Madge (Marilyn Kagan) l'è un pôc ciciòna e l'è in pinsēr parchè ninsòṅ al l'à incóra gusàda. I sò genitōr i gh stan sèmp'r adòs e l'à gh'à anc na surèla più pìcula dimóndi pēśa. L’Annie (Cherie Currie) la bév dimóndi e la tōś dal madśìni, la scapa sèmpar da sò pàdar ch'al gh in dà da spés e al fà al pulisiòt. La Jeanie (Jodie Foster) la gh'à da tgnir-'g adrē e la s bat cun sò màdar ch'la s è mulàda da sò pàdar, òṅ ch'al fà 'l manager p'r al grup rock di Angel.
Gl'amìghi i s pas'n al tèmp faghénd dal fèsti e i crédan ch'andàr a scōla a sia tèmp butâ via (i gh inségnan anc a far al bagnét a di bambulòt acsè i saràṅ prònti quànd i dvintaràṅ madri). Quànd l’Annie la mōr in 'n incidènt in màchina, la vita ad chi atri la càmbia dimóndi. La Madge la spóśa Jay (Randy Quaid), 'n óm più vèć ad lē, la Deirdre la la finìs 'd andàr drē a di masć fóra ad tèsta e la Jeannie la tōś al diplòma. La Jeanie la và a catàr la fòsa dl’Annie. Fumànd na cica, la pénsa a quànd chi lē l'iva dit ch'la vliva èsar saplìda sóta 'n àlbar ad pir e minga in na scatla parchè quànd tut i an al sò amìghi i l'andàv'n a catàr, magnànd un pir, i pìvan dir: «'St an l'Annie la sà 'd bòṅ, véra?».


text:
1919
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Barcelona: Puig e Cadafalch, al fa sü i Quatre Columnes a Montjuïch.
- 01 01 - Lleida: S'inaugura ul Caamp da spòort.
- 05 02 - Barcelona: ga la scumenza la greva da la Canadenca.
- 28 07: la finiss ufizzialameent la Prima Guèra Mundiala cun la signatüra dal Trataa da Versaja.
- 11 09 - Honduras: i marines i invaat ul paees.
-
Düraant l'an - Continua, cun maanch d'intensitaa, la gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) che la eva scumenzaa ul 1918.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 07 05 da 1919 - La nass a los Toldos, un ziich vilacc da la pruvincja Argentina da Buenos Aires, Eva Duarte, plüü cugnussüda cuma Evita Perón.
- 10 11 da 1919 - Al nass a Kurya (URSS), Mikhail Kalashnikov, inventuur dal füsiil AK-47.
- Gianni Brera, giurnalista e scritùr italiàn.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 01, sassinada Rosa Luxemburgh
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Kleinandelfingen
Kleinandelfingen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 028 abitant.
El cumün de Kleinandelfingen al se tröva a una altitüden de 370 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andelfingen, Flaach, Marthalen, Ossingen, Trüllikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kleinandelfingen l'è menziunaa la prima volta inturen al 1270 col nom de ex opposito Andolfingen ultra Thuram. Inturen al 1303-09 l'è staa menziunaa col nom de Andolfingen ennunt der Ture, in del 1427 col nom de Minder Andellfingen, e in del 1474 col nom de von cleinen Andelffingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Udessa
Udessa (Oдeca/Odesa in ücrain; Oдecca/Odessa in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; Odesa in rümen; Oδnσσός/Odēssós in grech; Ades in del tatar de Crimea; אדעס in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori de Udessa (31 km püssee a nord de l'estüari del Nister) un temp l'era abitaa dai Dach e dai Scita: chì l'è stada fundada una culonia greca ciamada Udess (Odēssós). Questa tera traversada de un mücc de pupulaziun migrant giamò a partì dal III secul, dopu vess stada per un poo de temp sota l'inflüenza pulaca l'è finida, in del 1241, in di man di Tatar de l'Haçi-Bey. In del 1529 la zona l'è stada cunquistada dai Utuman, che l'han tegnüda fina a la Guera rüssu-türca del 1787-1791.
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.
Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.
Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdinaa 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
Personn nassüü a Udessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aleksandr Osipovič Drankov (1886-1949), regista suvietigh, forsi l'è nassüü chì.
- Nicolas De Corsi (1882-1956), pitur italian.
- Emil Grigor'evič Gilels (1916-1985), pianista ücrain.
- Leone Ginzburg (1909-1944), leteraa antifascista ücrainu-talian.


text:
Segunda letera ai Curinz
Segunda Curinz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.
- Segunda Curinz Capitel Vün
- Segunda Curinz Capitel Düü
- Segunda Curinz Capitel Trii
- Segunda Curinz Capitel Quater
- Segunda Curinz Capitel Cinch
- Segunda Curinz Capitel Ses
- Segunda Curinz Capitel Sett
- Segunda Curinz Capitel Vott
- Segunda Curinz Capitel Növ
- Segunda Curinz Capitel Des
- Segunda Curinz Capitel Vündes
- Segunda Curinz Capitel Dudes
- Segunda Curinz Capitel Trides


text:
Pellizzano
Pellizzano (Plician endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 795 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 39 km² e 'na densità de popolasiù de 20 ab./km².. El cunfìna coi cümü de Rabbi, Peio, Mezzana, Vermiglio, Ossana, Pinsöl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Civaa
Civaa (nom ufizial in italian Civate in Italian) al è un cumün da 4 008 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,1 km² e ona densità de 440 ab./km² da la Pruvincia da Lecch.
L'è tacaa ai comun de Anon, Canz (CO), San Fermu, Galbiaa, Süèll, Valmadrera.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Civaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Heitenried
Heitenried a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1327 abitant.
El cumün de Heitenried al se tröva a una altitüden de 762 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Albligen (BE), Sankt Antoni, Ueberstorf, Wahlern (BE).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)
- Heitenried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pfeffikon
Pfeffikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.49 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 739 abitant.
El cumün de Pfeffikon al se tröva a una altitüden de 542 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gontenschwil (AG), Menziken (AG), Reinach (AG), Rickenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pfeffikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1045 col nom de Faffinchouen ma se trata de una copia del secul XIV del docüment original. In de l'ann 1173 inscambi l'eva staa menziunaa col nom de Phafinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pfeffikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Repüblica Centrafricana
La Repüblica Centrafricana, (Ködörösêse tî Bêafrîka in lengua sango, République Centrafricaine in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacada al Ciad, al Sudan, a la Repüblica Demucratica del Congo, al Congo e al Camerun.
La capital a l'è Bangui.
La gh'ha una süperfiss de 622.984 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Repüblica Centrafricana a l'è stada un pussediment de la Francia, cunt el nom de Oubangui-Chari, fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del 1977 el ditadur Bokassa al s'è pruclamaa inperadur cunt el nom de Bokassa I. In del 1979 a l'è stada restaürada la repübliga.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö el paes a l'è in d'una fas de transiziun, dopu vess staa 'na repüblega presidenzial.
Chi che l'è dree a 'vègh i funziun de president l'è la Catherine Samba-Paranza (del 2014).
Chi che l'è dree a 'vègh i funziun de prim minister l'è l'André Nzapayeké (del 2014).


text:
Vitòri Emanuèl I de Savòja
El Vitòri Emanuel I de Savòja (Turin, 1759 - Moncalieri, 1824) l'è staa Re de Sardegna del 1802 al 1821. Fradel e successor del Carl Emanuel IV, el s'è refugiaa in de la Sardegna durant l'occupazion napoleònica, e l'ha poeu ciapaa possess ancamò del Piemont in del 1814. El Congress de Viena el g'ha daa el territòri de la Repùblica de Genoa.
El govern del Vitòri Emanuel I l'è staa de tip asoluu. In del 1821, despoeu che èren s'ciopaa i "mòti" de la Carbonarìa, el Vitòri Emanuel l'ha abdicaa a favor del fradel Carl Felis.


text:
Benito Mussolini
Artéccol in dialatt bulgnais
Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 zóggn 1883 a Predâpi atais a Furlé - 28 avréll 1945 a Dongo) l'éra al ditatåur itagliàn dal 1922 al 1943. La sò puléttica l'éra espansiunéssta e al tulé dal culôni int'l Africa, in Albanî e in Grêcia e fundé 'na sêrie ed ditatûr ch'al s basèven såura la persunalitè. La so amizézzia cun la Germâgna d'Adolf Hitler int'la secånda guèra mundièl la fò la fén dal so guéren.
Biografî[modifica | mudéfica la surzéia]
Al taché la so carîra cme puléttic sucialéssta, mo quand al vlé ch'l Itâglia l'entréss int'la prémma guèra mundièl, l'avò da lassèr al partîd. Mussolén al dé vétta a l'ideologî dal Fâsio, un totalitarîsum.
In utåbber dal 1922, cun i sû camîs naigri, al fé la famåusa marcia su Roma. Al rà Vittorio Emanuele III al ciamé a furmèr un guéren e al fé prémm minister. Mussolén al fé un gabinatt ed lèrga coaliziån e in tant i sperèven int'una normalizaziån dal guéren.
Ma Mussolén n al vléva brîsa turnèr al sistema democrâtic e anzi al vléva creèr l'Impér rumàn moderen. Al militarisum l'è 'n ètra qualitè dal fasio, cme anch dal nazisum. Dal 1923 al mandé i suldè int'l îsla ed Corfù. Dal 1935 l'ataché l'Etiopia e al la caté dal 1936. L'Itâglia la fò tajè fora da la Sozietè däl naziòn. Dal 1939 i occupénn l'Albanî.
Dal 1939 Mussolén firmé al pât d'azèr cun la Germâgna, e al dvénn amîg ed Adolf Hitler, al ditatåur tudassch par totta la secånda guèra mundièl. Dal 1940 al mandé l'esercit in Grêcia, mo al ciapé la pèga. Dal 1943 i Americàn arrivén in Sizégglia e al fò lighè. Al tinté ed scapèr in Svézzra mo i partigiàn al truvénn e ai tirénn atais a Milàn.


text:
Nago Torbole
Nago Torbole (Nach endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 2 863 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 28 km², per 'na densità de 102 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arch, Rìa del Garda, Mori, Molina di Ledro, Brentonech, Malcesine (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'ombra del dubbio
L'ombra del dubbio (L'òra dal dubi) 'l è 'n thriller psiculògic dal 1943 'd Alfred Hitchcock sarnî in dal 1991 da la National Film Registry dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî p'r èsar tgnû dacàt.
Sunt
La Charlotte Newton (Teresa Wright), dita "Charlie", l'è na ragasōla ad vint an stufa dla sò vita ad tut i dè. Lì lē la viṿ a Santa Rosa in Califòrgna insém a i sò genitōr, Joseph Newton (Henry Travers) e l’Emma (Patricia Collinge), e a dū fradèi, Roger (Charles Bates) e l’Ann (Edna May Wonacott). Un dè i gh dìśan ch'al fradèl più pìcul ad sò màdar, ch'al pòrta un nóm cumpàgn dal suo, Charlie Oakley (Joseph Cotten), 'l è drē a rivàr a cà sua par na vìśita e la śóvna la n stà piò in dla pèl. Chi lò però al n è briśa cal galantóm ch'a pâr ad fóra ma 'n asasèn ch'al fà sù i bèsi cupànd dal védvi vèci. 'L à decìś 'd andàr a catàr i sò parènt par lugàr-as méj da la pulisìa.
Pôc a la vòlta, cun 'l ajùt dal detective Jack Graham (Macdonald Carey) inamurâ 'd lē, la Charlie la taca a pinsàr ch'al masadōr dal védvi al sia pròpria sò sio anc parchè lò al fà 'n dascórs catìṿ su 'd lōr, rivànd a paragunàr-i a dal bèsti grasi bòni p'r al masèl, e in d'l anèl ch'al gh'à dâ i gh'èṅ insìma al létri dal nóm e dal cugnóm dna vitma.
Oakley al s rénd cònt che la sò anvōda l'à naśâ quèl e 'l è decìś ad far-la fóra. Ma cupàr-la a n è minga fàcil. Na prima vòlta al próa a far-la strabucàr śò p'r al scali e pò al la sèra dènt'r a 'l garàǵ par far-la murìr vréd al gas dla màchina ma la śóvna la la scampa sèmpar. Charlie al decìd acsè ad butàr-la śò da 'n trên.


text:
Val de l'Isargh
La Val de l'Isargh (Tudesch: Eisacktal, Talian: Val d'Isarco) l'è vöna di valad prinzipaj de'l Südtirol.
A nivel geugrafegh, la va de la funt de l'Isargh a'l Brenner fin giò a Bulsan indua l'Isargh 'l sbuca in de l'Ades.
Per resun istoregh dumà 'l toch a süd de Furtessa 'l vegn ciamáa Val de l'Isargh, menter che'l toch a nord de Furtessa fin sü in scima al Brenner 'l vegn ciamáa Val de Víp.
Pö a nivel aministrativ la Val de l'isargh la vegn ancamò spartída in tríi toch: Val de Víp, Val de l'Isargh, e Solt-Selíar.


text:
Isen (LC)
Esin (Isen in del dialett del loeugh; Esino Lario in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 760 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 18,7 km² e ona densità de 41 ab./km².
El comun el se troeuva a nòrd de la Grigna, in de la Val d'Esin, in d'ona posizion isolada assee. Dò strad el colleghen cont el Lagh de Còmm (a travers Perled e Varenna) e a la Valsassina (a travers Cornoeuva).
L'è tacaa ai comun de Curnöva, Lierna, Mandell, Parlasch, Pastur, Perled, Premaluna, Tasen e Varéna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dialèt arzân
Al dialèt arzân l'é 'na léngua, o dialèt, dal gróp dal léngui Emiliân Rumagnōl, pió precişamèint al fà pêrt dal gróp ed l' emiliân centrêl, parlê principalmèint int la pruvîncia ed Rèz.
Indice
Zôna quacêda e diferèinsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ciamê da j arzân "Dialèt Arzân" l'é parlê in 'na zôna che pió o mēno l'é cumpâgn a còla che incō l'é la pruvîncia ed Rèz. Però an 's pōl mia parlêr 'd un sōl gèner ed dialèt arzân per tót al teritôri pruvincêl. S' a 's pèinsa che fîn a la Secònda guèra mundiêla sōl int al cèinter ed Rèz ēren parlê bèin quâter dialèt diferèint: còl dal cèinter, còl ed Sân Pēder, còl ed Sân Stēven, e còl ed Sânta Crōş dóve a gnîva parlê ânch un secònd dialèt ciamê "arzân arsavè". Int al ghèt , fât fêr int al cèinter stôrich ed la sitê da Laura Martinozzi (vèvda 'd Alfonso 'd Este) int al 1669, a gnîva parlê, da j ebrèi, un dialèt ch' l' ēra 'na smerciânsa 'd ebràich e arzân, mó quând a s'é sarê al ghèt (int al peréiod napoleônichi), cun al tèimp l'é stê bandunê e quêşi scurdê a i prém dal '900. In pruvîncia, a pêrt soquânt cmûn e véli dal circundâri, l'arzân pió al se şluntâna dal cèinter ed Rèz pió al se şmêrcia cun diêter dialèt. Int la bâsa arzâna i cmûn ch' în insém a la rîva dal Po a sèinten in manēra pió o mēno marchêda, a secònd dal pôst, dal pèiş dal Mantvân. L'é alzêr a Burèt e Gualtēr dóve a 's mantînen i sòun ö e ü in ûş in Lumbardìa. A rişûlta pèiş a Guastâla, Lusêra e Rezōl dóve l' é parlê, cun pôchi sfumadûri tra i paèiş, al guastalèiş, sòt gróp dal dialèt mantvân e un bèl pô divêrs da l'arzân. Int al zôna ed Curèz al dialèt l'é quêşi cumpâgn al dialèt carpşân, mèinter int la zôna ed Muntèc e in generêl int la Vâl d' Èinsa l'é pèişa l'impurtânsa dal dialèt pramzân. Diferèint l'é al chêş int l'Apenèin arzân, in particulêr môd da la lénia Vèt-Baîṣ vêrs l'êlt dal crinêl, dóv' în parlê un insèm ed dialèt ch' a 's arvîşen al dialèt lumbêrd ocidentêl mó ch' a preşèint carateréstichi diferèint da paèiş a paèiş. Al civaghîn parlê a Civêgh l'é un chêş a pêrt perchè al paeşèin l'é ârmêş işolê, dal rèst ed la pruvîncia, fîn a j ân '50 dal Novsèint quând è stê finî la strêda ch' l'unîva al paèiş a la Val d'Asta e a Véla Mnôs. Per còl che riguêrda sté dialèt a 's pōl dîr che a gh'é un bòun ligâm cun al parôli e al prunûnsi in ûş in Tuscâna. Civêgh, vést la só puşisiòun ed cunfîn insém al nôster Apenèin, l'é sèimper stê lighê sia cme ûş che cme scâmbi 'd ògni gèner, pió cun al versânt tuscân ed la Garfagnâna che cun al versânt arzân. S ' andòm a fêr di cunfrûnt t'r al parôli dal dialèt a vdòm che soquânti ed còli dal civaghîn an vînen mia druvêdi int i dialèt di paèiş aşvèin ânca s' în luntân sōl pôch chilômeter A se stéma che cîrca la metê ed la gînt ed la pruvîncia ed Rèz la pôsa capîr al dialèt parlê.
Eşèimpi ed dialèt ed l '800[modifica | mudéfica la surzéia]
Un racûnt dal Vangēl[modifica | mudéfica la surzéia]
Un zért òm avì dù fió.
Al più pznén 'd 'sti dù diss a sò päder: Papà, däm la mé purzión dla ròba che 'm sta a mé; e al 'gh dividè al sò.
E 'n passò miga tant dé che, muciä su tut, al fiól più cich andò int un paés luntàn luntàn, e là 'l strussiò la sò ròba, vivènd ind i vìzzi.
E quànd l'eb consumä tutt, a véns in cól paés una gran caristìa, e lu cminzipiò a patìr la fam.
E l'andò e 'l s'afermò con un zittadén 'd cól paés, ch'el mandò a una sò pussión a pasclär i nimä.
E l'avìva voja d'impìrs la panza 'd chèl giànd ch'a magnäva i pòrc: e nsun gh'i 'n däva.
Alóra, turnànd in sé, al diss: Quànt servitór in cà 'd mè päder e sguazzn in t' al pan, e mé ché m'in mór d' neclénza!
E 'm turò su, e s'j andarò da mé päder es egh dirò: Papà, mé i jò pecä dnanz al zél e dnanz a vó;
E 'n son ormèi più dègn d'èsser ciamä vóster fiól; tgnìm come un di vóster servitór.
E, tuléndes su, al véns da sò päder. Mò quànd incòra l'era luntàn, sò päder le vdì e 'l 's mòss a cumpassión e, sbalzàndegh incontra, a 'gh trò i brazz al còl e al le basò.
E 'l fiól gh'diss: Papà, mé i jò pecä cóntr'al zél e contra d' vó; mé n' són più dègn d'èsser ciamä vóster fiól.
Alóra 'l päder dsì ai servitór: Prèsti, cavä fóra al più bèl àbit e vestìl, metìgh un anèl in dì e del schèrp in pè;
E mnè ché un vidèl apastä e mazzäl, e che magnèm e fèm un prans;
Perché 'st mè fiól era mort e l'è risussitä; al s'era pèrs e l'è stä catä es prinzipiòrn a fär prans.
A 's da mò che so fiól più grand éra pr i camp e, vëgnénd in zà e svinànds' a la cà, al sintì l'orchèsta e l' ball.
E 'l ciamò un servitór e 'l ghe dmandò cosa vrìva dir st' tèl còss.
Al quäl gh'rispós: L'è rivä vóster fradèl, e vóster päder ha mazzä un vidèl apastä in gràzia d'avérel turnä san e sälev.
E ló s'instizzò e 'l ne vrìva brìsa andär dénter. Dònca so päder, send vgnù fóra, al 's fò a pergèrel.
Ma ló in rispòsta 'l diss a sò päder: Èco, tant ann ch'e v' sèrev e mèi i jò mancä d'ubdìrev, e mèi che m'issi dä un cavrèt da magnär con i mè amìg;
Mò da dòp che st' vóster fiól, che ha magnä tut al sò con del zamàrr, è vgnù, j'avì mazzä per ló un vidèl apastä".
Ma ló gh' diss: Al mé fiól, té t'j ë sèmper mégh, e tutt quèl ch'i jò mé l'è anc tò;
Mgnäva bén fär un prans e fär alegrìa, perché st' tò fradèl éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä".[1]
Da un giurnêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mé chèr Prusproun,
i tö lettor appèina e vedran sta corrispondeinsa dateda da Roma j armagnrann per sicur a boca averta, perché a dirann: l'amigh Zresa al fa sti viazz? Ma chi él st'originèl? Ma mè en m'imbarazz dal ciaccer ech possen fèr i tö lettor, mè èt dirò sol che son arivè a Ròma jer matèina dop un viazz ch' al m' iva empi al bregh. Smuntè dal convoli e muntè in un fiàcher,che ché i ciamen botti, e mè èt giur che quand un l'é dèinter int una de stel vittor, l'é cumpagna Diogene dèinter int la so bota famosa. Em fè condurr a ca d' un mè amigh, seinsa l'invit da quèl probabilmeint pr' un pezz a gnir Roma la n' aviva miga l' unor dla mè preseinsa. Al mè amigh am ricevè a brazz avert e appeina am fu cambiè al vesti e magnè un pcoun al voss, secondand un mè desideri, gnir a fèr da ciceron. Figuret che piaseir per mè. En prinzipien a girèr e mè et garantiss che a veder chi bë palazz fat ed fresch, el stredi che li prinzipien a slerghèr, as capiss propria che i Roman en hann po’ miga gnan da esser tant melcunteint de buzzurri, perché se sotta al Sant Peder e pagheven meno tass egh iven però pr' el sö cuntred di pultii bel e bon, (am al dziva un Romano de Roma); egh iven meno ginta che adess perchè se al prucissioun e el festi religiosi en attireven che un quelch sgnor curioson (cun quant vatagg ed la religioun me en al so) adessa oltre al mare magnum di impieghe agh corr i negoziant e Roma l'as ved a ghir su come una bella ragazza dal bagn.
Mè come a fa tott j' eter giornalista en ét dirò miga d'avei parlè chè a Roma con di grand personagg, ma seét ho da dèr dal notizi ét dirò sol col ch' j' ho vist e col ch' j' hò sinti. Al pepa ét capirè bein che essend malè al n' ha psu ricever al rapresentant ed Prusproun: ma despiaseint de ste contrattemp l'ha mandè al me allogg, perché l'am fissa el sö scus, una commission ed set Cardinej quatordes Monsgnor e vintot fra camerër, segretari ect. Mè an saviva dove lugher tutta sta gint, ma fortunatamèin per mè e per lor la visita dla Commission em l'era sol insunnièda. Et capire, quand as sa d' esser publicista e dzommel pur con la dovuta modestia, ed quï ch' egh veden cièr, l'é naturel st' insonni perché come ét sé j' insonni en eter che l' immagini del dì guaste e corrotte.(…)[2]
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag.234
- ↑ Pcòun ed l'artécol "Noster corrispondeinz" dal giurnêl ed Rèz "Al Prusproun" nómer 13 ed venerdé 24 dicèmber 1877 scrét e dirèt da Giovanni Ramusani stampê int la tipograféia Torreggiani ed Rèz


text:
San Giorg ad l'Ümlena
San Giorg ad l'Ümlena (nom ufizial: San Giorgio di Lomellina) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 1 123 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 25,9 km² e ona densità de 43 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Sargnagh, Lümé, Utibian, Trümé, Vlèss Ümléna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Giorg l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ceravall
Ceravall (Chiaravalle) a l'è ona località rural del comun de Milan. la se troeuva a sud-est de la città, in del territòri del Parch Agricol Sud Milan.
Fina al 1923 l'è stada on comun deperlee, cont el nòmm de Chiaravalle Milanese.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm nucli del paes l'è nassuu in del Medioev intorna a l'omònima abbadia cistercensa, arent a quella che al dì d'incoeu l'è la via San Bernard. Al temp la faseva part de la Piev de San Donaa.
Duranta el period napoleònich Ceravall l'è stada taccada a Milan, ma l'ha recuperaa l'autonomia sòtta el Regn Lombard-Venet.
In del 1841 el comun de Poasch (con la frazion de Sorighee) l'è finii in de la giurisdizion de Ceravall. In del 1870 l'è stada la vòlta de Nosed.
In del 1923, Ceravall l'è stada unida a Milan: noeuv ann dòpo, Poasch e Sorighee inveci hinn staa mettuu dent al comun de San Donaa.