text:
Talpa
La talpa europeica (Talpa europaea), en la lingua da mintgadi er be talpa, è ina spezia da mammal or da la famiglia da las talpas (Talpidae) entaifer l’urden dals insectivors (Eulipotyphla). La talpa europeica è il sulet represchentant da sia famiglia ch’è derasà en l’Europa Centrala.
Cuntegn
- 1 Caracteristicas
- 2 Derasaziun e spazi da viver
- 3 Moda da viver
- 4 La talpa europeica e l’uman
- 5 Sistematica
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La talpa europeica è segnada – sco tut ils represchentants da las talpas per propi – d’ina anatomia ch’è adattada bain a la moda da viver sco animal che stgava sut terra.
Statura e parts dal corp[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar la gronda part da las talpas consista il pail exclusivamain da pail lom (launa). Per ordinari è quel da colur grisch, sia coluraziun po però variar tar singuls animals da grisch alv sur brinent fin nair. Talpas europeicas cuntanschan ina lunghezza dal chau e dal corp da 10 fin 17 centimeters. La cua vegn 2 fin 4,5 centimeters lunga e sa preschenta quasi senza pail – ils paucs chavels èn sviluppads sco chavels da palpar. Il pais d’animals creschids è per ordinari situà tranter 60 e 120 grams.
Il corp da l’animal è da furma cilindrica, il chau a piz sesa sin in culiez fitg curt ch’è strusch vesaivel. La membra davant è transfurmada en utensils da stgavar. Ils mauns cun las palmas-maun ch’èn drizzadas vers anora han la furma da pala; els disponan da tschintg dets e vegnan ultra da quai rinforzads tras in sisavel oss en furma da farcla.[1] Ils bratschs èn situads lunsch davant il torax, datiers dal chau; els èn curts ed integrads dal tuttafatg en la contura dal corp. La giugadira dal cumbel è spustada lunsch vers il sectur da las spatlas e na serva betg al moviment da chavar, mabain sulettamain a posiziunar il maun. Sco la gronda part da las talpas dispona er la talpa europeica d’ina colliaziun da giugadira tranter clavigl e bratsch sura ch’è unica tranter ils mammals. L’activitad da chavar succeda cun manar il bratsch sura e vegn exequida cun agid da la musculatura dal bratsch ch’è bain sviluppada. Las chommas davos disponan medemamain da tschintg dets, èn però main spezialisadas che las chommas davant. Las chommas davant e davos èn da colur da charn e praticamain senza pail.
Chau e dents[modifitgar | modifitgar il code]
La chavazza è da furma lunghenta e platta, sco che quai è il cas tar la gronda part dals insectivors. Ils egls èn pitschens e zuppads en il pail; els servan probablamain be a differenziar tranter cler e stgir. Las conchiglias da l’ureglia mancan dal tuttafatg. Sco organ da palp servan lungs chavels da palpar en fatscha. Il gnif è lung e movibel e dispona da fitg bleras cellas da palp. Quellas na pussibiliteschan a l’animal betg mo da percepir stimulaziuns da palp, mabain probablamain er stimulaziuns electricas che derivan dal moviment dals musculs da lur animals da preda pussaivels.
Sco intginas autras talpas ha er la talpa europeica 44 dents, uschia ch’ella ha mantegnì l’entira dentadira dals animals da placenta. Mintga mesadad da la missella è munida cun trais dents incisivs, in dent chanin, quatter premolars e trais molars. Ils dents èn munids cun bots fitg gizs e chantuns tagliants ed èn uschia adattads bain a la moda da sa nutrir carnivora. Sco tar tut las talpas èn ils muts dals molars davos ordinads en furma da ‹w› (dilambdodont).
Anatomia interna[modifitgar | modifitgar il code]
Il tract digestiv è construì a moda simpla sco tar tut ils insectivors. Il begl furma be in bischen ed è fitg curt en cumparegliaziun cun la lunghezza dal corp; il begl tschorv manca dal tuttafatg. Cumpareglià cun auters mammals d’ina sumeglianta grondezza, è la cumpart da hemoglobin en il sang marcantamain pli auta; igl è quai in’adattaziun a l’aria en il sistem da tunnels che dispona be da pauc oxigen. Areguard la construcziun dal tract da multiplicaziun coincidan las talpas cun auters insectivors: tar ils mastgels sa chattan ils testiculs ordaifer la chavorgia dal venter en faudas da la pel cumparegliabels ad in satget dals testiculs; las femellas disponan d’in uterus bicorn.
Derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da derasaziun da la talpa europeica tanscha da la Gronda Britannia (senza l’Irlanda) sur vastas parts da l’Europa Centrala e da l’Ost fin en la Sibiria en la regiun dals flums Ob ed Irtysch. Ella preferescha regiuns tempradas e manca tant en ils territoris pli frestgs da l’Eurasia sco er en il Caucasus ed en il territori da la Mar Mediterrana (là vivan però intgins stretgs parents or dal gener da las talpas eurasicas (Talpae). Il spazi da viver da la talpa europeica furman terrens betg memia sitgs sin pradas, guauds e terren cultivà. En las Alps viva ella fin en autezzas da 2400 meters sur mar.[2]
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Activitad da chavar e sistems da tunnels[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tut las talpas per propi passentan las talpas europeicas la gronda part da lur vita en in sistem da tunnels sutterrans che sa chattan per part pauc sut la surfatscha e per part en ina profunditad da fin a 1 meter. Il material da stgavament vegn stuschà a la surfatscha e furma ils mantuns da talpa caracteristics. Quels na sa chattan per ordinari betg sur ils tunnels, mabain radund 15 centimeters sper quels, damai che la terra vegn stuschada a la surfatscha tras ina sortida inclinada. Sch’il terren ha ina consistenza spezialmain lucca na datti strusch material da stgavament e sch’il terren è cuvert cun naiv poi er dar che las vias mainan directamain tras il tschispet. Èn il cas che la configuraziun dal terren è favuraivla, èn las talpas bunas da chavar en in’ura tunnels d’ina lunghezza da radund 7 meters. Tras ils tunnels finids va la talpa cun ina spertadad da fin a 67 meters per minuta (4 kilometers per ura).[3] La gronda part dals tunnels da la talpa sa chatta betg pli profund che 10 fin 20 centimeters, savens anc pli datiers da la surfatscha, ma sut la regiun da las ragischs principalas. Be l’enviern, surtut en cas da schelira, ed en cas da gronda setgira durant la stad spostan las talpas europeicas lur activitad en pli grondas profunditads da fin a 50–60 centimeters. Quests tunnels da nutriment han savens ina furma circulara ed èn colliads in cun l’auter cun il gnieu che furma l’element central da la tauna da talpa.
Il gnieu è situà pli profund ch’ils tunnels da nutriment e vegn pulstrà cun feglia da plantas e pastg. Quests gnieus servan sco lieu da repaus, sco deposit da mangiativas ed er per trair si ils animals giuvens. Quant profund ch’ils gnieus sa chattan en il terren dependa tranter auter da l’autezza da l’aua sutterrana; en cas da schelira vegnan els spustads pli profund – sco ils tunnels – ubain ch’i vegnan deponids suravi mantuns da terra per als proteger. Mantuns da talpas spezialmain gronds, uschenumnadas turs, èn indizis per quest cumportament. Savens existan sper il gnieu principal anc intgins gnieus da guntgida.
[modifitgar | modifitgar il code]
Sco blers auters mammals che vivan sut terra, n’enconuscha la talpa europeica nagin ritmus da di e notg fitg exprimì. L’activitad è sutdividida en trais fasas alertas e da sien; las fasas alertas èn per ordinari l’avantmezdi, il suentermezdi e vers mesanotg e cumpiglian mintgamai in spazi da temp da radund 4 fin 5 uras. Durant questas fasas giran ellas tras lur tunnels en tschertga da nutriment. Las talpas na fan nagin sien d’enviern, mabain èn er activas durant la stagiun pli fraida. Per chattar durant quest temp avunda nutriment spostan ellas lur activitad en stresas da terren situadas pli profund e fan er provisiuns. Sco la gronda part dals insectivors mainan las talpas europeicas ina vita solitaria ed eviteschan ordaifer il temp da paregliaziun il contact cun members da la medema spezia. Ils tunnels ed ils gnieus marcheschan ellas cun secret da glondas per avertir autras talpas ch’entran. Las talpas enconuschan in cumportament territorial e vivan en in revier d’ina grondezza media da 2000 meters quadrat. Be la primavaira, durant il temp da paregliaziun, schlargian ils mastgels marcantamain lur reviers, uschia che quels sa cuvran parzialmain cun quels da las femellas en lur conturn.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La tschertga da nutriment succeda sin trais differentas modas: cun stgavar tras la terra, cun percurrer ils tunnels u cun tschertgar a la surfatscha da la terra. Tgenina da questas metodas che vegn preferida dependa tranter auter da las relaziuns dal terren e da l’experientscha da l’animal.
Talpas vivan exclusivamain da vivonda animalica, surtut da verms da plievgia ed insects e lur larvas. En pitschnas quantitads mangian ellas er pitschens vertebrads sco luschards ed animals ruiders. Surtut durant ils mais d’enviern deponan ellas verms da plievgia en lur gnieus. Per quest intent mordan ellas giu als verms ils segments davant per ch’els na possian betg fugir, ma restian tuttina en vita. Las talpas enconuschan in metabolissem fitg intensiv e ston consumar mintga di fitg grondas quantitads da vivonda. Pausas da nutriment pli lungas (sur 12 fin 24 uras senza vivonda) na survivan ellas per ordinari betg. La quantitad da vivonda che vegn consumada mintga di correspunda bunamain a la mesadad da l’agen pais (5 fin 50 grams tar ina media da 20 grams). Ina talpa da 100 grams maglia en in onn 20 fin 30 kilos verms ed insects.[4]
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da paregliament croda tar las talpas europeicas sin la primavaira (per ordinari ils mais mars ed avrigl); fitg darar datti duas tratgas ad onn. Mintgatant datti durant quest temp cumbats tranter ils mastgels per il privilegi da paregliaziun. La copulaziun sezza po avair lieu tant a la surfatscha sco a l’intern da la terra.
Suenter in temp da purtanza da radund quatter emnas parturescha la femella en il temp tranter la fin avrigl e l’entschatta zercladur dus fin set (en media trais fin quatter) animals giuvens. Ils pitschens che giaschan en il gnieu han a l’entschatta be la grondezza d’in fav, èn nivs e durant trais emnas tschorvs; els vegnan tezzads quatter fin sis emnas e termineschan lur temp en il gnieu suenter in fin dus mais. La madirezza sexuala cuntanschan els en il decurs dal segund onn da vita, uschia ch’els sa participeschan per ordinari suenter l’emprim enviern a la multiplicaziun.[5]
Smanatschas ed aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Facturs ch’impedeschan che talpas cuntanschan la vegliadetgna maximala pussaivla èn sper ils umans auas grondas, schelira dal terren permanenta e rivals da l’atgna spezia. Tar ils animals che fan chatscha sin talpas tutgan utschels sco tschuettas, giruns da mieurs, corvs u cicognas ed animals da rapina sco vulps e mustailas, ma er portgs selvadis. Chauns mordan magari talpas a mort, ma na las mangian betg; magari vegnan talpas er tschiffadas da giats.[6][7]
La vegliadetgna maximala da la talpa europeica vegn inditgada cun trais fin quatter, maximalmain tschintg onns. Sco quai che perscrutaziuns han mussà, èn per ordinari bundant dus terzs d’ina populaziun be in onn vegls u anc pli giuvens. Animals d’ina vegliadetgna da trais fin quatter onns chattan ins be fitg darar.[8][9] La pli auta rata da mortalitad exista tar animalets da radund dus mais che bandunan il gnieu da la mamma ed emprovan d’etablir in agen revier.
La talpa europeica e l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Conflicts tranter umans e talpas datti surtut pervi da l’activitad da chavar dals animals. Cumbain ch’ellas vivan exclusivamain sco carnivors e na maglian nagin nutriment vegetal, po lur moda da viver sutterrana donnegiar las ragischs da las plantas. Ils mantuns e tunnels pon ultra da quai far mintgatant donn a las maschinas da segar e da racolta. Savens sa basa l’impressiun che talpas ‹disturbian› però be sin motivs optics.
Pli baud ha er la moda e maniera co che la talpa sa nutrescha manà a cuntraversas. Ins era indecis, schebain ella saja in animal spezialmain nuschaivel (perquai ch’ella maglia verms da plievgia) ubain ordvart nizzaivel (perquai ch’ella maglia verms filfier, ils quals furman las larvas nuschaivlas dals baus-fravi).
Ozendi scumonda la lescha davart la protecziun dals animals da princip da far mal ad in animal. Explicitamain protegidas n’èn las talpas però betg (almain en Svizra – auter sa preschenta la situaziun p.ex. en Germania nua che tut ils mammals indigens èn protegids). Entant che premias per cuas u toppas da talpas eran pli baud usitadas en vastas parts dal pajais, furman quellas oz l’excepziun. Il mars 2016 è la vischnanca da Schluein stada en las medias naziunalas, perquai ch’ella ha renovà la premia da talpas ed è uschia vegnida sut squitsch da vart da la Protecziun svizra dals animals.[10][11]
Guardà a nivel internaziunal è la talpa europeica derasada vastamain e na tutga betg tar las spezias periclitadas.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
La talpa europeica è ina da nov spezias dal gener da las talpas eurasianas (Talpa). Ils ulteriurs represchentants da quest gener èn da chasa en il territori da la Mar Mediterrana sco er en l’Asia dal Nord e dal Vest. Ensemen cun tschintg geners da l’Asia da l’Ost e dal Sidost, ch’han tuts ina statura ed ina moda da viver cumparegliabla, furma la talpa europeica la gruppa da geners da las talpas per propi (Talpini).
La talpa europeica è bain la suletta talpa ch’è derasada en l’Europa Centrala (al nord da las Alps). Al sid da las Alps è però er cumprovada la talpa tschorva (Talpa caeca) fin en il Tessin ed en las valladas grischunas Mesauc e Bregaglia. La fauna svizra e grischuna enconuscha pia duas spezias da talpas. La talpa tschorva è in pau pli pitschna che la talpa europeica; ses egls èn cuverts cun ina membrana. Il territori da derasaziun da la talpa tschorva sa restrenscha a regiuns muntagnardas (Alps dal Sidvest, Apenninas, Balcan). Ella viva en terrens pli sitgs e grippus che la talpa europeica. La moda da viver correspunda pli u main a quella da la talpa europeica.
Il num tudestg ‹Maulwurf› n’ha da far nagut cun la bucca u cun il gnif da l’animal, mabain deriva dal pled ‹Mull› che sa referescha a la terra. ‹Maulwurf› pudess ins pia translatar cun ‹bittaterra›.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Wie der Maulwurf zu seinen zwölf Fingern kommt. Universitad da Turitg, communicaziun dals 14 da fanadur 2011.
- ↑ Konrad Herter: Die Insektenesser. En: Bernhard Grzimek (ed.): Grzimeks Tierleben. Enzyklopädie des Tierreichs. Tom 10: Säugetiere, part 1, 1979, p. 169–232.
- ↑ Gillian K. Godfrey (Mrs. Crowcroft): A field study of the activity of the mole (Talpa europaea). En: Ecology, tom 36, nr. 4, 1955, p. 678–685.
- ↑ Kenneth Mellanby: Food and activity in the mole Talpa europaea. En: Nature, tom 215, 1967, p. 1128–1130.
- ↑ Maulwurf im Garten sin bauen.de, consultà ils 13 da zercladur 2016.
- ↑ Martin Görner, Hans Hackethal: Säugetiere Europas. Neumann Verlag, Lipsia e.a. 1987, ISBN 3-7402-0025-1.
- ↑ Konrad Herter: Die Insektenesser. En: Bernhard Grzimek (ed.): Grzimeks Tierleben. Enzyklopädie des Tierreichs. Tom 10: Säugetiere, part 1, 1979, p. 169–232.
- ↑ Oluwadare Funmilayo: Age determination, age distribution and sex ratio in mole population. En: Acta Theriologica, tom 21, nr. 14, 1976, p. 207–215, online (PDF; 5,77 MB).
- ↑ Stanisław Skoczeń: Age determination, age structure and sex ratio in mole, Talpa europaea Linnaeus, 1758 populations. En: Acta Theriologica, tom 21, nr. 26, 1966, p. 523–536, online (PDF; 3,72 MB).
- ↑ Für die Vorderpfoten gibts vier Franken, Blick, 30 da mars 2016.
- ↑ Agroscope (Kompetenzzentrum des Bundes für landwirtschaftliche Forschung): Mäuse und andere Kleinsäuger im Gemüsebau, fegl d’infurmaziun da l’october 2013.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Konrad Herter: Die Insektenesser. En: Bernhard Grzimek (ed.): Grzimeks Tierleben. Enzyklopädie des Tierreichs. Tom 10: Säugetiere. Part 1, Deutscher Taschenbuch Verlag, Minca 1979, ISBN 3-423-03206-5, p. 169–232.
- Kenneth Mellanby: The Mole. Taplinger Publishing Co., New York NY 1973, ISBN 0-8008-5316-4.
- Ronald M. Nowak: Walker’s Mammals of the World. 2 toms, 6. ed., The Johns Hopkins University Press, Baltimore MD e.a. 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
- Gerhard Storch: Lipotyphla, Insektenfresser. In: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (ed.): Spezielle Zoologie. Tom 2: Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg e.a. 2004, ISBN 3-8274-0307-3, S. 514–524.
- Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (ed.): Mammal Species of the World. A taxonomic and geographic Reference. 2 toms, 3. ed., The Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
- Günter R. Witte: Der Maulwurf. Talpa europaea (= Die neue Brehm-Bücherei, tom 637). Westarp Wissenschaften, Magdeburg 1997, ISBN 3-89432-870-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Talpa europeica sin Animal Diversity Web
- Infurmaziuns davart la talpa europeica ord vista da la protecziun da la natira


c: text/html

text:
Project Tgina dil Rein - visiun ed idea
La vendita dalla Tgina dil Rein sco product turistic ei adina puspei stada in tema per la promoziun dil turissem da stad en nossa val e regiun. Entginas acziuns da far la tgina pli enconuschenta ein gia vegnidas instradadas.
Ina dallas empremas sendas da viandar ch'ins ha erigiu sin territori tuatschin ei quella che meina al Lag da Tuma. Quei ei succediu ils onns 1920. Ella ei vegnida construida dalla Viafier retica e surdau l'obligaziun da mantener alla Viafier Furca Alpsu, oz Viafier Matterhorn Gottard.
Igl onn 1984 ei vegniu transportau, sin iniziativa dil marcau da Cologna, crappa dalla tgina dil Rein a Cologna per ereger leu ina fontauna.
Entochen oz eis ei denton buca reussiu da svegliar tier ils 50 milliuns habitonts, che vivan per liung dil flum, il desideri da visitar la Tgina dil Rein.
Visiun Tgina dil Rein Plan business ed inscenaziun
En treis artechels cumpari ella Tuatschina sefatschenta Toni Berther, Cuera/Camischolas cun la Tgina dil Rein.
La concessiun da 1955 all'NOK
da Toni Berther, TU nr. 3, 02-02-1995
........Tgi che va naven dall'Alpsu viers Tschamut ni sil trutg tras Plauncas Cuflegl encunter Tgatlems per arrivar al lag da Tuma ni enta Maighels, sa selegrar d'ina cuntrada muntagnarda surveseivla. El vegn denton a mirar adumbatten viers ils Tirs per veser la cascada dil giuven Rein denter Plidutscha e Plaun Pardatsch. Il giuven Rein svanescha gest leu en turbinas sutterranas ed anavos restan platius schetgs e morts dalla seit amiez ina natira alpina da muntada naziunala. Il fevrer 1995 eis ei gest 40 onns che Tujetsch ed autras vischnauncas han dau la concessiun per l'explotaziun dallas auas all'NOK. La concessiun ha in cuoz d'80 onns. Sco pastur sill'Alp Tschamut hai jeu giu caschun da contemplar la cascada. Pli tard hai jeu giu la pusseivladad da persequitar empauet il svilup da quella grond'ovra d'electricitad, dapi 1959 sco emploiau cantunal tier la polizia d'jasters ed auters fatgs polizials. Jeu sun dapi circa 8 onns savens en Tujetsch la stad. Cheu hai jeu fatg stem pli intensivamein dalla plaga el best dil giuven Rein da Tuma el territori denter Plidutscha e Pardatsch. Tgi ch'ins entaupa di il medem da quella plaga macorta. A mi par'ei ch'ins stuess empruar da medegar quella disfatga en in territori talmein exponiu. Il mument che la caussa dalla Neat ei sin buna via en Tujetsch, savessen las instanzas cumpetentas s'engaschar per dismetter quella noda nauscha il temps da terrein: schar ir il Rein da Tuma sur la greppaglia denter Plidutscha e Pardatsch. Ei fuss ina sminuaziun d'entradas, denton segiramein supportablas en in temps che communitads, fatschentas e privats ein sensiblisai per haver in ambient intact ton sco pusseivel. Quei fuss in'ovra unica per la natira, per la Val Tujetsch e lunsch sur quell'ora. Il sustegn da biaras varts fuss segiramein avon mann. Igl ei in territori da muntada naziunala alla Tgina dil Rein, in dils pli enconuschents flums dall'Europa sche buca dil mund. En mintga cass duessen las instanzas cumpetentas preveder ad uras che quella plaga svaneschi sil pli tard tier il "Heimfall" dalla concessiun dada 1955.
Senda al Lag da Tuma
da Toni Berther, TU nr. 6,15-03-1996
Ord protocol dalla radunonza da vischnaunca dils 26 da fenadur 1926:
«Sin iniziativa della direcziun della viafier Rhätica e della direcziun della viafier della Furca tschenta sgr. ingeneur Bernasconi la damonda a nossa lud. wisch' ad'astgiar bagigiar ina via ne senda da circa 80 cm. ladezia dil Quolm Alpsura e de Cuflegl viasi tochen tier il laghet da Thoma».
La lubientscha ei vegnida dada cun tener ora: «che la via vegni bagigiada e mantenida endretg e ch'ei vegni duvrau tut risguard de schanegiar la pastira enten bagigiar la via e tier la finiziun della via era schubergiau la pastira devastada». La senda exista pia dapi 70 onns. Ella ei vegnida meglierada tras il militer ils onns d'uiara.
«La Tuatschina» nr. 26 dils 22-12-1995 hai jeu legiu dalla migliur dalla senda Alpsu-Tuma (sut Nurschalas) entras luvrers CHB da Tujetsch. In'ovra ch'astga vegnir imitada, buca perquei ch'ella ei sensaziunala ni historica, mobein perquei ch'ella muossa voluntad solidaria e fuola via ella dretga direcziun. En in territori muntagnard sco Tujetsch eis ei essenzial che la natira porschi als avdonts la basa d'existenza tras schurmetg per tuts (prighels da lavinas, bovas ed auas grondas) e porschi recreaziun ad indigens e hosps. Ils carstgauns serecreeschan oravontut en ina natira intacta e plagada aschi pauc sco necessari per in progress andant.
Ei dat strusch ina cuntrada situada talmein bein amiez las Alps sco Tujetsch cun la fontauna dil Rein. E per attrer l'attractivitad da tals loghens drova ei gest «lavur cumina» (survetsch voluntari dil singul alla cuminonza) sco quella dils luvrers dil CHB, che levgescha la tura e promova il plascher al viandont alla fontauna dil Rein, al Lag da Tuma e contuorn. Da talas ovras en Tujetsch hai jeu udiu ni legiu 1995 pliras gadas: Aschia dall'Uniun da viandonts Tujetsch, ch'ei gia vegnida detg activa, dalla cuminonza da lavur per sendas e trutgs ch'ha fatg veseivels progress en la signalisaziun en Tujetsch e digl «Oekowanderweg Sedrun» cun 14 tablas instructivas en differents loghens. Talas intervenziuns prendan andantamein risguard sin la natira e segidan cun il viandont e turist en favur d'in «turissem migeivel». Talas ovras da valeta solidaria prestadas onn per onn ein d'engrau per mantener intacta la cuntrada. Pli baul (ed oz) vegneva ei fatg «lavur cumina» per exempel cun schubergiar pastiras e meglierar ils trutgs per levgiar la pasculaziun, oz pia per mantener la basa dil turissem cun cultivar la natira en maniera migeivla ed informar indigens e jasters, sinaquei ch'els survegnien ina relaziun positiva cun la vallada alla fontauna dil Rein ed ils menaschis dallas uisas en Tujetsch. Attrer hosps la stad entras la singularitad europea dalla fontauna dil Rein. Mo co? Davart la cascada dil Rein denter«Plidutscha e Plaun Pardatsch» hai jeu scret en la Tuatschina dils dus da fevrer 1995 en connex cun «La concessiun da 1955 all'NOK».
Lein tedlar il pareri da Alfred E. Urfer, Präsident SHV, en Touring nr. 15 vom 24. 8. 1995. «wir verkaufen uns unter unserm Wert». Beispiel! In den USA werde jeder kleine Wasserfall als nationales und deshalb sehenswertes Ereignis verkauft. In der Schweiz könnte man da mit wenig Geld Aufholarbeit leisten - und zwar jede noch so kleine Region.
Dalla tgina dil Rein
En la Quotidiana dils 18 da mars 1997 hai jeu legiu da hotelier Reiner Seves: «En Tiaratudestga s'identifichescha la glieud pli fetg cul Rein che tier nus. Denton han biars l'impressiun ch'il Rein neschi al Lag da Constanza. Nus stuein far attents nos hosps sin la Tgina dil Rein. Quella ei per nossa regiun in scazi che sto vegnir nezegiaus meglier egl avegnir.»
Quella constataziun d'ina persuna setratga neutier en Tujetsch ha legrau mei e danovamein svegliau l'attenziun per la tgina dil Rein. En quei connex selubeschel d'avisar a mes artechels en la Tuatschina dils davos onns:
«Senda al lag da Tuma (nr. 6,15-03-1996)» e
La concessiun da 1955 all'NOK (nr. 3, 02-02-1995)».
La tgina dil Rein anteriur ei veramein in scazi che negin auter en l'Europa sa propagar. Biaras e biars jasters vegnessen intimai d'emprender d'enconuscher il territori sisum la Surselva e d'eventualmein far vacanzas en Tujetsch, sch'els fussen sil current davart la natira da muntada naziunala - da l'impurtonza dalla tgina dil Rein en l'Europa.
Glieud dil fatg e viandonts han da vegl enneu scret sur dalla fontauna dil Rein da Tujetsch. Mo talas scartiras e schatgs ord cudischs da viadi atras Tujetsch vegnan ad esser enconuschents a pauca glieud. Aschia ha biara glieud digl exteriur en mintgacass l'idea ch'il Rein neschi al Lag da Constanza e biars auters denton vegnevan instrui en tiaras jastras ch'il Rein «Vorderrhein» vegni dal Gotthard. Lein tedlar entgins pareris, per regla ein els screts en tudestg ed aschia d'engrau per la propaganda anoviars.
Matthias Bogner: (Wo der Rhein raus kommt, 1989 S. 41)
«Dass der Rhein am Sankt Gotthard entspringt, ist Schulwissen. Tatsächlich entspringt er, der halb, der Vorderrhein, im Tujetsch-Zwischenmassiv, östlich davon.»
P. Flurin Maissen: (Ausflug ins Quellgebiet des Rheins, Bündner Schulblatt, April 1970). «Ausländische Beschreibungen lassen ihn am St. Gotthard beginnen, was insofern richtig ist, als der St. Gotthard kein Gipfel, sondern ein Gebiet ist, mit einem berühmten Alpenübergang und Alpendurchstich. Der nächste Gipfel im St.Gotthardberg (Pass) ist der P. Centrale (3001 m. ü. Meer). Berühmter aber ist sein östlicher Nachbar, der Piz Badus (2928 m), und zwar eben, weil der Rhein an ihm entspringt.»
Fombleson: (Ein Engländer an den Quellen des Vorderrheins, 1854, Terra Grischuna 1984 S.104).
„Nun stiegen wir nach und nach, auf zickzackigen Felsenpfaden, in das interessante Tavetscherthal hinab, es erstreckt sich vom St. Gotthardsberge bis nach Chur, und wird in seiner ganzen Länge durch die muntern und kristallhellen Fluten des jungen Rheins bewässert und erfrischt.»
Toni Berther, Cuera/Tujetsch; TU nr. 9, 1997

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gresciagh
Gresciagh (parnonzia local: [gra'ʃaːk]) o anca Gresciaa (nomm ofizzial in italian: Grezzago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 3 030 abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grezzagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text: Daspö sia fundaziun l'on 1987 ha l'associaziun Rete TASI (Associaziun da teaters da la Svizra taliana) sco böt principal da sustegner e promouver la cultura dal teater independent cun tuot sia varietà da möds e stils e da s-chaffir üna plattafuorma per cumpagnias e singuls artists chi sun professiunalmaing activs in Svizra taliana. Actualmaing quinta l'associaziun 50 commembers chi attiran l'attenziun e's distinguan in s'occupond da differentas fuormas da spectaculs innovativs da teater, bal, marionettas, gös cun sumbrivas e gös cun figüras. Causa l'importanza da sia lavur vain la TASI sustgnüda da l'Uffizi federal da cultura e dal Departamaint da cultura dal chantun Tessin.


text:
Àngiul Scola
Àngiul Scola (Malgraa 7 de nuèmber 1941) l'è un Cardinàl e Arcivésch de Milan dal 28 de giügn 2011.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Malgraa el 7 de nuèmber 1941 in d'una famiglia ümil (sò pà l'era camiunista e sò mà casalinga) l'ha cumenciàd a stüdià Ingegneria, ma dòpu l'è pasàd a Filusufia in Üniversità Catòlica. L’é entràd in Seminari in del 1967 e l'è stài urdinàd prèt in del 1970.
Prima de rivà a vèss Arcivésch de Milan, l'è stai vesc de Grosseto (dal 20 de lüi 1991) e Patriarca de Venèsia (dal 5 de genàr 2001). L'è stài creàd cardinal da Papa Giuànn Pàul II el 21 d'utùber del 2003
Mòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Sufficit gratia tua »
(« L'è bastansa la tò gràsia »)


text:
El princip piscinin
El princip piscinin (Le Petit Prince) l'è l'opera pussee cognussuda de l'Antoine de Saint-Exupéry.
L'è staa pubblicaa in del 1943 e l'è on raccont poetich che el parla del sens de la vida, de l'amor e de l'amicizia. El princip piscinin l'è consideraa vun di raccont pussee famos del XX secol e 'l gh'ha 'vuu on grandissem success de vendita, tant che hinn staa faa traduzion in pussee de 180 lengov different e l'è staa stampaa in pussee de 50 milion de còbi in tutt el mond.
L'edizion in dialett milanes l'è staa curada del Lorenz Banfi in del 2001 per i edizion Wesak.


text:
La «Bild» sto pajar 635’000 euros indemnisaziun a Kachelmann
- Mesemna, 30.9.2015, 11:17
La dretgira civila penala da Cologna ha sentenzià la gasetta tudestga «Bild» da pajar al moderatur svizzer Jörg Kachelmann la summa da record da 635’000 euros indemnisaziun. Quai han omaduas varts confermà.
«Signur Kachelmann ha stuì far atras la mendra campagna polemica ch'i ha dà insacura» ha ses advocat ditg. «Ses num è vegnì ruinà dal tuttafatg entras Bild & co. Quai è uss la quittanza persuenter».
Il concern Springer, al qual la gasetta Bild appartegn, aveva gia annunzià ordavant da far appellaziun al tribunal superiur en cas ch’i vegnia ad ina sentenzia.
RR novitads 11:00