text: 1Taxuwama name na texé tügü icua̱xüüxü̃. Natürü tá pemaã nüxü̃ chixuama na ñuxãcü tórü Cori choxü̃ nango̱xetüxẽẽxü̃ rü ñuxãcü choxü̃ nüxü̃ na nacua̱xẽẽxü̃ ga ṯacü ga ẽxü̃guxü̃. 2Rü 14 ga taunecü marü nangupetü ga na Tupana daxũguxü̃ ga naãnewa ga nüma ínayexmaxü̃wa choxü̃ nagaxü̃. Natürü tama nüxü̃ chacua̱x rü chauãẽwaxicatama nixĩ ga yéma choxü̃ nagaxü̃, rü e̱xna guxü̃ ga chaxunemaã yiĩxü̃ ga yéma choxü̃ nagaxü̃. Rü Tupanaxĩcatama nüxü̃ nacua̱x i ngẽma. 3Rü aixcüma meãma nüxü̃ chacua̱x na daxũguxü̃ ga naãnewa choxü̃ nagaxü̃ ga Tupana, natürü tama nüxü̃ chacua̱x rü guxü̃ ga chaxunemaã yéma choxü̃ naga rü e̱xna tama. Rü Tupanaxĩcatama nixĩ ya nüxü̃ cuácü i ngẽma. Rü yéma nüxü̃ chaxĩnü ga ore ga ẽxü̃guxü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃güna chu̱xuxü̃ na nüxü̃ yaxugüxü̃. 5Rü choma rü chi name na chaugü naxca̱x chicua̱xüüxü̃ i ngẽma, natürü tãũtáma ngẽmaãcü chanaxü. Erü ngẽma ngúxü̃ na chingexü̃maãxĩcatama tá nixĩ i chaugü chicua̱xüüxü̃. 6Natürü ngẽxguma chi chaugü chicua̱xüü̃chaü̃gu, rü tãũ chima wüxi i ngẽãẽmare nixĩ i ngẽma, erü aixcüma nixĩ i ngẽma ore i nüxü̃ chixuxü̃ i chauchiga. Natürü tama chaugü chicua̱xüü̃ na taxúema nagu rüxĩnüxü̃ca̱x na ngẽma chowa nüxü̃ naxĩnüẽxü̃ rü nüxü̃ nadaugüxü̃ãrü yexera chiĩxü̃. 7Natürü tórü Cori rü tama nanaxwa̱xe i poraãcüxüchima chaugü namaã chicua̱xüüxü̃ ga yema ẽxü̃guxü̃ ga mexẽchixü̃ ga choxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃. Rü yemaca̱x chaxunewa nananguxẽẽ ga wüxi ga choxü̃́ ngúxü̃ ñoma wüxi ya tuxu chaxunewa ingaxixü̃rüü̃. Rü yema rü ñoma wüxi ga Chatanáãrü orearü ngeruü̃rüü̃ chauxü̃tawa nangu na choxü̃ nachixewexü̃ca̱x na tama chaugü chicua̱xüüxü̃ca̱x. 8Rü tomaẽ̱xpü̱xcüna tórü Corina chaca na choxü̃́ iyanaxoxẽẽãxü̃ca̱x ga yema choxü̃́ ngúxü̃. 9Natürü nüma ya tórü Cori rü ñanagürü choxü̃: “Rü cuma nüxü̃ cucua̱x na guxü̃guma cuxü̃ changechaü̃, rü ngẽxĩcatama nixĩ i cunaxwa̱xexü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama poraexü̃wa nixĩ i aixcüma chanango̱xẽẽxü̃ i ñuxãcü na chaporaxü̃”, ñanagürü choxü̃. Rü ngẽmaca̱x chataãẽ ega tama chaporagu. Erü ngẽxguma tama chaporagu rü ngẽxguma nixĩ i chowa inawéãxü̃ i norü pora ya Cristu. 10Rü ngẽma na Cristuxü̃ na changechaü̃xü̃gagu nixĩ i yaxna namaã chaxĩnüxü̃ ega woo chaturagu rü woo ṯacü chomaã yaxugüegu i duü̃xü̃gü. Rü woo choxü̃́ natau̱xgu i chorü ngẽmaxü̃gü, rü woo duü̃xü̃gü rü chowe yangẽxü̃tanügu, rü woo guxchaxü̃gü choxü̃́ ngẽxmagu rü Cristuca̱x rü yaxna namaã chaxĩnü i guxü̃ma i ngẽma. Erü ngẽxguma chaturagu, rü ngẽxguma nixĩ i yexeraãcü Cristu choxü̃ poraxẽẽxü̃. 11Maneca ñoma wüxi i ãũãẽxü̃rüü̃ chidexa, erü ngẽmaãcü chaugü chicua̱xüü̃. Natürü pegagutama nixĩ i düxwa ngẽmaãcü chaugüétüwa chidexaxü̃, yerü pema chi nixĩ ga choxü̃ picua̱xüü̃güxü̃, rü tama i chomax. Rü woo taxuwama chame i chomax, natürü taxuwama choxü̃ narüyexeragü i ngẽma orearü uruü̃güneta i nawe perüxĩxü̃. 12Rü yexguma petanüwa chayexmagu, rü yaxna pemaã chaxĩnüãcüma pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ na aixcüma Cristu choxü̃ muxü̃ na nüxü̃ chixuxü̃ca̱x ga norü ore. Rü cua̱xruü̃gümaã pexü̃ nüxü̃ chacua̱xẽẽ ga yema. Rü pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ ga taxü̃ ga mexü̃gü ga Tupanaãrü poramaã üxü̃. 13Rü yexguma petanüwa chayexmagu rü pemaã chamecüma yema guxü̃ma ga togü ga yaxõgüxü̃maã na chamecümaxü̃rüü̃tama. Natürü wüxiwaxicatama nixĩ ga íchatüxü̃ yerü ga petanüwa rü tama ngĩxü̃ chayaxu ga dĩẽru yema togü ga yaxõgüxü̃tanüwa ngĩxü̃ chayaxuxü̃rüü̃. Rü chanaxwa̱xe i choxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃ i ngẽma. 14Rü ñu̱xma rü marü íchamemare na norü tomaẽ̱xpü̱xcüna pexü̃ íchayadauxü̃. Rü tãũtáma ṯacüca̱x pexna chayaca. Erü tama perü ngẽmaxü̃güca̱x petanüwa chaxũ, natürü pexca̱xüchi nixĩ i ngẽ́ma chaxũxü̃. Pema rü chauxacügü pixĩgü i Tupanaãrü orewa. Rü ngẽma papa rü mamaãrü puracü nixĩ na naxãcügüna naxããxü̃ i ngẽma nüxü̃́ taxuxü̃. Rü tama naxãcügüarü puracü nixĩ na nanatüna rü naẽna naxãgüãxü̃. 15Rü choma rü íchamemare na chorü ngúchaü̃maã pexca̱x ichanaxãxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i choxü̃́ ngẽxmaxü̃ rü woo chaugütama rü ta na ichaxãxü̃ na aixcüma meã peyaxõgüxü̃ca̱x. Natürü chauxca̱x rü ngẽxguma yexeraãcü pexü̃ changechaü̃gu, rü pema rü yexeraãcü nüxü̃ perüxoetanü na choxü̃ pengechaü̃xü̃. 16Rü nümaxü̃ i duü̃xü̃gü i petanüwa, rü woo nüxü̃ nacua̱xgü na taguma ṯacüca̱x pexü̃tawa íchac̱axü̃, natürü nümagü rü nüxü̃ nixugüama na pexü̃ chawomüxẽẽãcüma perü dĩẽru ngĩxü̃ chayaxuxü̃. 17¿E̱xna pema nagu perüxĩnüẽgu rü yema duü̃xü̃gü ga petanüwa chamugüxü̃wa pexü̃ chawomüxẽẽ? 18Rü Titumaã nüxü̃ chixu na petanüwa íyadauxü̃ca̱x. Rü namaã yéma chanamu ga yema to ga taeneẽ. ¿E̱xna pema nagu perüxĩnüẽgu ga Titu rü pexü̃ yéma nayawomüxẽẽ? ¿Tama e̱xna aixcüma yiĩxü̃ na chauxrüü̃ meã na namaxü̃xü̃ rü chauxrüü̃ mexü̃gu naxĩnüxü̃ ga Titux? 19Bexmana pema tá nagu perüxĩnüẽ rü ngẽmaãcü tidexagü, erü togüétüwatama tachogüchaü̃. Natürü, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Tangechaü̃güex, rü Tupanape̱xewa rü Cristuégagu nixĩ i tidexagüxü̃ na yexeraãcü meã Tupanaãxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x rü yexeraãcü meã na pemaxẽxü̃ca̱x. 20Erü chaxoegaãẽ rü ngẽxguma wena pexü̃ íchayada̱u̱xgu, rü ngürüãchi tama choma chanaxwa̱xexü̃ãcüma ípemaxẽ, rü ngẽmaca̱x i pema rü tãũtáma chomaã petaãẽgü. Rü chaxoegaãẽ erü ngürüãchi tá pexü̃ ichayangau na pegüchi ípexaiexü̃, rü pegüarü ngẽmaxü̃ca̱x pixãũxãchigüxü̃, rü pegümaã penuẽxü̃, rü pegüguxicatama íperüxĩnüẽxü̃, rü pexoregüta̱a̱xgüxü̃, rü ṯoguã̱xü̃ pixuxü̃, rü pegü picua̱xüü̃güxü̃, rü chixexü̃ ípexüexü̃ rü ngẽmaãcü chixri ípemaxẽxü̃. 21Rü chaxoegaãẽ rü ngẽxguma wena petanüwa chaxũxgu, rü ngürüãchi Tupana rü pegagu tá choxü̃ naxãnexẽẽ. Rü ngürüãchi ngechaü̃ tá choxna pexã, erü muxẽma i petanüwa rü marü ñuxgumama pecadu taxügüecha, rü tama nüxü̃ tarüxoechaü̃ na Tupanape̱xewa chixexü̃ taxügüxü̃ rü naĩ i ngemaãmare na tamaxẽxü̃ rü guxü̃ma i togü i chixexü̃ na taxügüxü̃.


c: text/html

text:
Gruyères
Gruyères a l'è un cumün svizzer del distret de Gruyère, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 28.39 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1867 abitant.
El cumün de Gruyères al se tröva a una altitüden de 810 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bas-Intyamon, Broc, Bulle, Charmey, Haut-Intyamon, La Tour-de-Trême, Le Pâquier, Semsales, Vaulruz, Vuadens.
La cità medieval l'è un center turistegh impurtant in de la alta val del fiümm Saane, e la ghe dà 'l so nomm al furmai cognussüü in tüt el mond: el Gruviera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Romont
Romont a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4621 abitant.
El cumün de Romont al se tröva a una altitüden de 780 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Billens-Hennens, Dompierre (VD), La Folliaz, Mézières, Prévonloup (VD), Sédeilles (VD), Siviriez, Villars-Bramard (VD), Villaz-Saint-Pierre.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Ṡanṡavrëin
Artìcol in dialët piasintëin
Al ṡanṡavrëin (num scientìfic Crataegus azarolus, in italian azzeruolo, ma a s' pöl ciamäl anca lazzeruolo ), l’é na pianta d’la famiglia dil rösli.
A s'sä mia ad precìs d' in dua l'è 'rivä, forsi da l'Asia Minùr. In Italia al gh'é in Ligüria, Piemònt, Lumbardia, Emilia-Rumagna e Sicilia.
La sò früta a l'é gròsa tant 'mé na balëina ad 3-4 cm e la g'ha a bòta Vitamëina C.
Num ragiunäi[modifica | mudéfica la surzéia]
Sicilia: anzarola
Piemònt: lazzarìn
Rèmin: pumbrièl


text:
Bìgui
I bìgui (bìgul a 'l singulàr, bigoli in itagliàṅ) 'l è un prim piàt tìpic vènet ma ch'a s fà anc in dla Lumbardìa urientàla (Mantṿàṅ e Bresàṅ) e in dla basa mudnéśa.
I pàran di spaghét ma più grôs. Par far i bìgui a gh vōl:
- 400 g ad farìna biànca "0"
- 4 óṿ
- un tuchèṅ ad saŀ
Al prim quèl da far 'l è ad mét'r insém chi ingridiènt lè, misćiànd-i par bèṅ, faghénd 'n impàst e pò dòp a gh'è da insfilsàr-al dènt'r a 'n tórć. La pasta śala la pasa par na rudèla ad brónś tuta śbuśìda e acsè i vènan fóra i bìgui.
Prima ad mét'r-i sù, cundénd-i cun dal sûg ad carna, a gh'è da far-i sugàr p'r un pôc ad tèmp.


text:
Bastìa
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
Bastìa (Bastiglia in Italiàn) l'è un cumùn ed 3.781 abitant in dla pruvèinsa ed Mòdna.
Ligàm ed fóra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Asteraceae
I Asteraceae i è öna famèa botàneca di Angiospèrme, (öna ólta ciamada Compositae Giseke, con piö de 23000 spéci (Jeffrey, 2007; Stevens, 2001)[2] che le fa che chèsta famèa la sàpes chèla 'ntra le Angiospèrme co la piö grànda richèsa e diversità biològica.
La famìa la g'ha la caraterìstica che i fiùr i regröpàcc endèna 'nfiurescènsa compòsta ciamàda capulì cunturnàda de giöna o piö fìle de bratèe (envòlucro).
El nòm "Asteraceae" el vé del zèner Aster che 'l g'ha la fùrma tìpica de la famìa, la paròla Aster la vé del gréco ἀσtήp che völ dì "stèla" e la fa riferimènt a la fùrma de la 'nfiurescènsa. AL stès tép, el nòm "Compositae", piö ècc ma amò vàlit, el fa riferimènt al tìpo particolàr de nfiurescensa compòsta tìpica a chèsta de la famìa [3] e che 'l se tróa e póche ótre famìe de Angiospèrme.
Le asteraceae la g'ha 'na sèrta 'mportànsa ecològica e econòmica. I mèmber de chèsta famìa i se destreböés de le regiù polàr enfìna ai tròpic, e i g'ha cunquistàt töcc i habitat dispunìbii, dei dezèrcc enfìna a le mòte e dei bósc enfìna a le sìme dei mùcc. En divèrse regiù del mónt le Asteraceae le rìa a furmà 'nfìna al 10% de la flòra locàl. De la famìa fa part en quac zèner che g'ha 'na grànda quantità de spéci, compàgn del Senecio (che 'l g'ha 1250 spéci), el Hieracium (1000 spéci) e l'Helichrysum (600 spéci).
Tra le esènse piö cunusìde de chèsta famìa gh'è per ezèmpe la Camamèla (Matricaria recutita), l'arteciòc (Cynara scolymus), la segória (Taraxacum officinale) e 'l redécc (Cichorium intybus).
-
-
Carduus tenuiflorus (Carduoideae)
-
Gerbera sp. (Mutisoideae).
-
Pertya scandens (Pertyoideae)
-
Cichorium intybus (Cichorioideae).
-
Aster novae-angliae (Asteroideae)
-
El supiù d'en Tragopogon pratensis
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Thorne, R. (2007) An updated classification of the class Magnoliopsida (“Angiospermae”). The New York Botanical Garden. USA
- ↑ Jeffrey, C. 2007. Compositae: Introduction with key to tribes. Pages 61-87 in Families and Genera of Vascular Plants, vol. VIII, Flowering Plants, Eudicots, Asterales (J. W. Kadereit and C. Jeffrey, eds.). Springer-Verlag, Berlin
- ↑ International Code of Botanical Nomenclature. Endèl artìcol 18, inciso 5, el dis: "I nòm elencàcc, dopràcc per tradisù, i è tratàcc come vàlicc: Compositae (Asteraceae; tipo, Aster L.)..."


text:
Gatti rossi in un labirinto di vetro
Gatti rossi in un labirinto di vetro (Gat rós in un labirìnt ad vēdar) 'l è 'n thriller dal 1975 'd Umberto Lenzi girâ in Spaggna fra Barcelóna e Sitges.
Sunt
Un grup 'd americàṅ in gir par Barcelóna al s cata tut 'd un trat insaplâ in soquànt masamènt da scarésa in dua un manìac vistî cun di impermeàbil rós al masa a scurtlàdi dal dóni śóvni par pò cavàr-ag via 'l òć sinìstar. A vèṅ cupàda anc na pòvra putìna che pò la vèṅ dada da magnàr a i ninèṅ 'd un ciûś. La pulisìa, dòp a n avér-ag capî gnint par dimóndi tèmp, la pénsa ch'al sasèṅ al sia Mark Burton (John Richardson), òṅ ch'al lavóra faghénd dla reclàm e ch'l è rivâ in Catalùgna par catàr la sò amànta, la Paulette Stone (Martine Brochard). Chi lò, dal cant suo, al créd invéci ch'a cupàr la sia stada sò mujér Alma (Marta May), malàda ad néruv.
A catàr la véra l'è la lèśbica ad culōr Naiba (Ines Pellegrini) par via dna foto fata da una dal vitmi.


text:
Bronzolo
Bronzolo (Branzoll) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano, colocàt sö la spónsa sinìstra del fiöm Adige, a trédes chilòmetri a süd de Bolzano.
El cümü de Bronzolo 'l g'ha presapóch 2.294 abitàncc, 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 328 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aldino, Laives, Nova Ponente, Ora, Vadena.
Istoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bronzolo l'è stáda numenáda la príma völta int l'an 1181 cunt 'l num de Branzol. El termen Branzol 'l vegn de 'l num de persona Germanegh Berinza.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Afghanistan: Pliras attatgas dals Taliban
- Dumengia, 15.4.2012, 14:46
En in'acziun da commando coordinada han ils Taliban attatgà oz la chapitala da l'Afghanistan Kabul, sco era las chapitalas da 3 provinzas.
A Kabul hai dà cumbats en il quartier d'ambassadas e da manaivel dal parlament afgan. Sch'i ha dà unfrendas n'è fin ussa anc betg cler. Ils Taliban han concedì d'esser responsabel per las attatgas e discurrì dal cumenzament da l'offensiva da primavaira cunter las truppas da l'exteriur e l'armada afgana. (fc/sda)


text:
Luragh Marinon
Luragh (nom ufizial in italian: Lurago Marinone) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 531 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,8 km² e ona densità de 666 ab./km². Se gh'ha minga de sconfondes cont el comun comasch che 'l gh'ha el nòmm medemm, Luragh d'Erba.
L'è tacaa ai comun de Appian, Carbonaa, Fenegrò, Limid, Mozzaa e Venian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Luragh Marinon l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Gráfica poblacional
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Didêl
Al didêl 'l è cal strumèint cìc a forma 'd cuaciadùra 'd dî dla màṅ, ch'a s mèt in sim'a 'l dî médi o a 'l ìndes in dal mèinter ch'a s cuśìs p'r ann pùnś'r-es quand a s cùcia la gùcia per soquànt tèimp.
Al didêl 'd lung a 'l tèimp
A s sà dai schêv dl'archiulugìa che cal dòni i druèven bèle di strumèint dal gèner anch in dal Neolìtic, mo però cùma dal piastri, i éren pinsê per difènder più che i dî, al pel'm edla màṅ, in dû in di fât, i batìven cal gùci gròsi 'd chi tèimp luntàṅ là. Al didêl c'm'al cgnusòm incō al s taca a catèr in dla Cina e a Pompei du sècol prima 'd Crist. 'D lung ai sécol ch'i gnaràn dôp, al dvintarà anca più pratic e alśér, mo però anca decorê e presiōś se la cuśdóra la s al psiva permèter. Cun la fabricasiòun industrièla ch'a vgnarà dôp, al didêl al dvintarà 'n atrès custruî in séri e facil da catèr in di negósi.
Di dulsèin p'r i putèin 'd na volta
«Dôp 'd avér tolt sù i maròun e maśnèda la só farèina, la nóna la in impinìva i didē e la i mitìva a rustìr in sìm'a la stùa, che dôp a s i srèv arbaltê e tolt fóra di dulsèin ala farèina rustìda p'r i putèin ed cà»[1].
Vôś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Didêl
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Didêl»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (EN) La só stòria in sìm'a UK Detector Finds Database in ligna.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Sierre
Sierre a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 15752 abitant.
El cumün de Sierre al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chalais, Anniviers, Chermignon, Chippis, Grône, Lens, Montana, Randogne, Saint-Léonard, Salgesch, Venthône, Veyras.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Sierre al Wikimedia Commons
- Official website (Franzés)
- Public transport operator website (Franzés)


text:
Córt Frànca
Córt Frànca (en Italià: Corte Franca), l'è 'n cümü de 7 187 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta póc chilòmetri a Sud del Lac d'Izé, a 25 km a Òvest de la cità de Brèsa.
Cort Frànca l'è 'n cümü nasìt endèl 1928 de l'üniù dei ex cümü de Burgunàt, Colombér, Nigulìne e Timulìne e per dàga 'l nòm i g'ha ciapàt el nòm Franciacürta e i g'ha ribaltàt l'urden dei du elemèncc e isé i g'ha utignìt Córt Frànca.
I ufìci del cumu i è a Timulìne.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ussigen
L'osìgeno l'è 'n elemènt chìmich che en cundisiù de presiù e temperadüra standard el se prezènta al stat gasùs. El g'ha nömer atòmich 8 e 'l sò sìmbol l'è O. L'è 'nserìt endèl grùpo nömer 16 de la tàola periòdica dei elemèncc. El se prezènta de sòlit endèla sò fùrma molecolàra furmàda de dù àtomi e reprezentàda co la fùrma gràfica O2.
L'è giü dei elemèncc piö emportàncc de la chìmica orgànica e l'è nesesàre al cìclo energétich de éser vivèncc. El reprezènta el 20% (en volüm) de la cumpuzisiù de l'atmosféra de la Tèra. Come gas el g'ha gnè culùr, gnè udùr, gnè saùr. Ezìste apò a 'n ótra fùrma molecolàra furmàda de tré àtomi che g'ha nòm ozòno e che l'è reprezentàda come O3. La sò prezènsa endel'atmosféra la ripàra la Tèra de l'incidènsa dirèta dei ràgi ultraviolècc che vé del Sul.
En àtom de osìgeno cumbinàt a du àtomi de idrògeno i fùrma 'na molécola de àiva


text:
Il pli tard il 2022 davent da la rait
- Mesemna, 6.3.2013, 15:28
La regenza dal chantun Berna vul prender ord funcziun l'ovra atomara da Mühleberg uschespert sco pussaivel, il pli tard il 2022. Quai è il punct central da sia cuntraproposta a l'iniziativa chantunala "Mühleberg davent da la rait". Sche l'ovra atomara vegniss tschentada giu immediat, sco pretendì da l'iniziativa, fiss quai in ristg finanzial enorm. Quai ha ditg la directura d'energia da Berna. Ella tema en quest cas pretensiuns d'indemnisaziuns da plirs milliuns francs. (sda/ec)


text:
Temù
Temù (nòm uficiàl: Temù) l'è 'n cümü de la àlta Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 1 109 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 43,0 km² e 'na densità de popolasiù de 26 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Édol, Put de Lègn, Èza e Viù.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teretóre de Temù el fàa part de la tèra ciamàda Dalaunia o Dalania, lüminàda zamò 'ndel 774, enden diplóma 'ndèl qual el Carlo Magno el ghe afidàa la Al Camònega al Monastér de Tours:
.
Chèste tère le tülìa dét i nùclei abitàcc de Temù, Le Canù, Mulìna, Puntàgna, La Vìla, Póia, Pónt, Suàn, Parchezài e Pés.
Endel 1624 chèste tère, che 'ndel'ocaziù i è mensiunàde co la denuminasiù de "Ponte di Legno", le vé separàde en dò entità: Le "terre di fori di Ponte di Legno, cioè Villa, Pontagna, Themù e Lecanù" le se destàca de le "terre di dentro, cioè Ponte di Legno, Pezzo, Precasaglio, Zoanno e Poia"[2] Le prìme le fùrmarà chèl che 'l deentarà el cümü de Dalègn e le segónde le costetöés el cümü de Put de Lègn.
Co la denuminasiù Dalègn difàti se indicàa uficialmènt 'nfìna al 1810 el cümü che fàa riferimènt al paés che adès se ciàma "Villa Dalegno"[3], che al dé d'encö l'è frasiù del cümü de Temù e che alùra l'izistìa a fiànch del cümü denuminàt uficialmènt "Ponte di Legno"[4].
Del 1810 al 1816 Temù, Vìla Dalègn e Pontàgna i vé riagregàcc a Put de Lègn ma a pàrter del 1816 i vé turna separàcc e 'nfìna al 1927 i fà ognü cümü de per sò cönt. Endel 1928, endel quàder de la reorganizasiù generàl de le autonomìe locài mitìda en camp del goèrno de Musolìni, Temù, Vìla e Pontàgna le vé riagregàde amò 'na ólta, sóta 'l cümü denuminàt uficialmènt Temù.
L'abitat el se tróa a 1150 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ AA.VV. "Temù. Un paese, una storia." NED - Milà, 1987 ISBN: 88-7023-106-2.
- ↑ Lombardia Beni Culturali Comune di Dalegno 1798 - 1809
- ↑ Lombardia Beni Culturali Comune di Ponte di Legno 1798 - 1815


text:
Víctor Jara
El Víctor Lidio Jara Martínez (nassüü 'l 28 de setember del 1932 a Lonquén arent a Santiago del Chile; murüü 'l 15 de setember del 1973 a Santiago del Chile) l'è staa müsegh, cantant, e regista de teater cilen. L'è staa impresunaa el 12 de Setember 1973 e l'è staa truaa mort 4 dí despö cunt 44 culp de pistola in del corp.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giuenezza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Víctor Jara l'è nassüü a Lonquén, un paesín arent a Santiago del Chile e i so vegg, de mestee, eren vilàn.
El pader del Víctor Jara l'eva vün chel trincava e ghe dava i bot a la sua miee pütost despess. Dopu che 'l pader l'ha lassaa la fameja, l'è stada la mader Amanda che la s'è crüzziada de la fameja, lee deperlee. L'amanda la sunava la ghitara e la canatava pütost ben, suratüt canzun fulcluristegh cilen e südamerican. Dopu la mort de la mader, el giuen Víctor l'ha desmetüü de stüdià de ragiunàt e l'ha tacaa sü a stüdià teulugia catolega per düü agn, però senza mai finì.
Perdüda la Fee, l'ha ciapaa sü e l'è 'ndaa indree a Lonquén indua l'ha faa sü, insem' a un para de amis, una banda ciamada Cuncumén. Pö l'ha scumenciaa a süpdià teater a l'üniversidaa de Santiago. L'incunter cunt la cantant Violeta Parra l'ha müdaa la vida del giuen Víctor. El Víctor l'ha tacaa sü a laurà in del cafè bar de la Parra e lí l'ha anca tacaa sü a cantà. Un bel dí, in del bel mezz d'una turnee de la sua cumpagnía de teater a Musca, la cantant la s'è malada e alura 'l Víctor l'ha ciapaa la sua ghitara e la sunaa e cantaa: el püblegh rüss l'ha reagii entüsiasta e giamò l'istessa sira 'l Víctor l'eva scriüü la sua prima cansun: El cigarrito.
Semper in chi dí chi 'l Víctor Jara l'ha scumenciaa a interessass de pulitega.
Caréra de Cantant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1966 l'è 'gnüü föra 'l so prim LP Víctor Jara. In del medèm ann l'è 'gnüü föra el single La beata, una cansun pupulara cilena. Chela cansun chi l'è 'na cansun ümuristega che la parla de 'na söra che la s'inamura d'un prevet. La versiun del Jara però l'hann retegnüda scandalusa e l'hann faa pü sentì a la radio. Alura la gent l'ha tacaa sü ad andà in del cafè bar de la Barra inscí de sentì 'l Víctor sunà la sua versiun de La beata.
In di agn despö l'ha faa 'l regista però 'l s'è crüzziaa püssee de pulitega e de müsega che del so mestee. Pö del 1970 l'ha lassaa 'l teater del tüt e 'l s'è scuncentraa in sü la müsega. I cansun del Victor Jara parlen de la gent sempliz, de la gent cumün, de la sua vida e di so prublema int una suciedaa cunt grand ingiüstizzij suciaj. Tant di so cansun parlen de scandàj pulitegh e/u de ingiüstizzia suciala.
El Victor Jara l'è vün di represenatant de la „Nueva Canción“ (Nöa Cansun) in Südamerica. La Nueva Cancion l'eva un gross muiment revulüziunari in Südamerica sustegnüü de tanc artista e inteletüaj. I so idej pulitegh eren toch impurtant di so cumpusiziun. A l'eva, inscí 'ma tanc cantant südamerican, un cumünista spetasciaa e diretur de la seziun di artista del partii cumünista cilen. Insem' a olter müsegh l'ha faa cuncert de sustegn per el Salvador Allende e l'Unidad Popular, una liga de partii de senistra.
El dí despö 'l golpe cuntra l'Allende (che l'eva staa elegiüü in manera demucratega) traa inanz de l'Augusto Pinochet (sustegnüü e pagaa di USA), l'è staa cataa sü di gulpista in de l'edifizzi de l'üniversidaa technega indua l'insegnava.
Ciapaa e Cupaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una völta cataa sü, el Victor Jara l'è staa recugnussüü di suldaa gulpista e menaa de quij in del stadi de balun ciamaa Estadio Chile e, insema a olter malcapitaa, turtüraa senza misericordia. Propi in chela cundiziun chi a l'ha scriüü la sua ültema puesia (a cüntàla giüsta sensa titul, però ciamada de tücc inscí 'ma i so prim parol Somos cinco mil, „sem cinch mila“). Pö, püssee tard i so turtüradur gh'hann s'cepaa i man inscí che 'l saria staa pü bun de sunà la ghitara. Tanc hann credüü ch'i man al Victor gh'i even tajaa, ma l'eva minga vera: la sua miee Joan Jara l'haa dii anca lee che l'eva minga vera, e lee l'eva vedüü 'l cadaver del so marii. Quand ch'i suldaa gulpista hann pruaa a ümejàl cunt el dumandagh de cantà, già che de mestee lü l'eva semper faa 'l cantant, de stizza e cunt curagg e urgöj, 'l Victor Jara l'ha traa föra per l'ültema völta la sua vus e l'ha intunaa Venceremos – "Vengiarèm", la cansun del muiment pulitegh Unidad Popular. A chel punt chi, i so turtüradur gh'hann daa sgiò di bot de orb e l'hann faa föra cunt un mitrajadur. Un para de dí despö gh'hann dii inscí a la sua miee che l'even truaa 'l so corp, mort e mütilaa, e de 'gnì a ciapassel. De li a poch la miee del Jara l'ha lassaa 'l Cile, e l'è gnüda anmò 'ndree dumà a la fin di agn '80. In del 1994 l'haa faa sü la "Fundaziun Victor Jara"
In del setember del 2003, cunt el trentesem aniversari del dí che l'hann cupaa, l' Estadio Chile l'è staa ciamaa Estadio Víctor Jara
In del Giügn del 2009 i rest del cantant cilen hinn staa resümaa e gh'hann faa l'ütòpsia: gh'hann truaa 30 oss rot. I oss gh'i even rumpüü cunt tarej e cunt culp de arma de fögh. In del dezember de l'istess ann i so rest hinn staa traa in del fupun central de Santiago indua mijaja e mijaja hinn vegnüü a dagh l'ültem salüd, in tra de quij, anca la presidenta del Cile Michelle Bachelet
Laurà Müsegaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cansun del Víctor Jaras se poden spartii, pü u manch, in sèt toch:
- Cansun che parlen de la sitüaziun pulitega in Cile, p.e. Ni chicha ni limoná e „Movil“ Oil Special. Un para de chi toch müsegaj chi hinn di acüs liregh cuntra i perpetradur de scàndaj e sassinaziun pulitegh, p.e. Las casitas del barrio alto und Preguntas por Puerto Montt
- Cabsun di ton pupular che parlen de la vida di puarít cunt di sutaton revulüssiunari, p.e. Plegaria a un labrador eEl hombre es un creador.
- Toch literari de puèta (suratüt del Pablo Neruda) postpunüü in cansun.
- Cansun che prumöven la sulidaredaa internaziunala, p.e. Una palabra solamente und El derecho de vivir en paz.
- Cansun de olter cantant: I so artista preferii eren Daniel Viglietti, Violeta Parra e Atahualpa Yupanqui.
- Cansun pupular: la püpart de chi cansu chi vegnen del Süd America ma anca vöna nordamericana (Hush a bye). El so LP Canto por travesura l'è tüt de müsega fulcluristega cilena
- Toch istrümentaj: Cai cai vilú, La partida e i quater toch de La remolienda
Driss de la Buca del Víctor Jara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Toch Teatraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1959: Alejandro Sieveking: Parecido a la Felicidad
- 1960: Germán Luco Cruchagas: La Viuda de Apablaza
- 1960: Niccolò Machiavelli: La Mandragola
- 1961: Alejandro Sieveking: La Madre de los Conejos
- 1962: Alejandro Sieveking: Ánimas de Día Claro (Daylight Spirits)
- 1963: Bertolt Brecht: Der kaukasische Kreidekreis
- 1963: Egon Wolff: Los Invasores
- 1963: Raúl Ruiz: Dúo (Duet)
- 1963: Alejandro Sieveking: Parecido a la Felicidad”
- 1965: Alejandro Sieveking: La Remolienda
- 1965: Ann Jellicoe: The Knack
- 1966: Peter Weiss: Marat/Sade
- 1966: Abelardo Estorino: La Casa Vieja
- 1967: Alejandro Sieveking: La Remolienda
- 1967: Germán Luco Cruchaga: La Viuda de Apablaza
- 1968: Joe Orton: Entertaining Mr. Sloane
- 1969. Megan Ferry: Viet Rock
- 1969. Sophokles: Antigone
Discugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
LP in Stüdio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Víctor Jara [Canto a lo humano] (1966)
- Canciones folklóricas de América (1967)
- Víctor Jara [Odeon] (1967)
- Pongo en tus manos abiertas (1969)
- Canto libre (1970)
- El derecho de vivir en paz (1971)
- La población (1972)
- Canto por travesura (1973)
- Manifiesto (1974)
LP Live[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Recital (1983)
- Víctor Jara en México, WEA International (1996)
- Habla y Canta en la Habana Cuba, WEA International (2001)
- En Vivo en el Aula Magna de la Universidad de Valparaíso, WEA International (2003)
Cumpilations Post Mortem[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Te recuerdo Amanda, Fonomusic (1974)
- Presente, (1975)
- Vientos del Pueblo, Monitor (1976)
- Canto Libre, Monitor (1977)
- 10 Anos Cantando con Nosotros (1983)
- An Unfinished Song, Redwood Records (1984)
- Todo Víctor Jara, EMI (1992)
- 20 Años Despues, Fonomusic (1992)
- Deja la Vida Volar (Lass das Leben fliegen) (1996)
- Víctor Jara presente, colección „Haciendo Historia“, Odeon (1997)
- Te Recuerdo, Víctor, Fonomusic (2000)
- Antología Musical, WEA Warner (2001) 2CDs
- 1959–1969 – Víctor Jara, EMI Odeon (2001) 2CDs
- Latin Essential: Victor Jara, (WEA) 2CDs (2003)
- Collección Victor Jara – Warner Bros. (2004) (8-CD-Box)
- Victor Jara. Serie de Oro. Grandes Exitos, EMI (2005)
Literadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Joan Jara: L'ültema cansun. La vida del Victor Jara. Wilhelm Goldmann Verlag, Münegh 2000, ISBN 3-442-72388-4.
- Joan Jara: El Victor. Una cansun mai finida del tüt. Cà edituriala Volk und Welt, Berlin 1986, ISBN 3-353-00043-7.
Citassiun Unurari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LA Joan Baez l'haa ciapaa la sua cansun Te recuerdo Amanda e la'ha metüda in del so LP de müsega spagnöla ciamaa Gracias a la vida
- El Cumpunista Leon Schidlowsky l'ha cumpunüü misa sine nomine (1973-1975), in so unur.
- La Metalcore band Heaven Shall Burn la canta de lü in di cansun The Weapon they Fear e Buried In Forgotten Grounds.
- La band The Clash la canta de lü in de la cansun Washington Bullets de l'LP Sandinista (1980).
- El cantütur Ernst Born el canta de lü in del so LP Aendschtation Paradies
- La band Simple Minds la met insema in so unur la cansun Street Fighting Years (1989).
- La band ispagnöla Ska-P la canta de lü in de la cansunJuan Sin Tierra.
- La band Zupfgeigenhansel l'ha cumpunüü na cansun ciamada Victor Jara indua 'l se parla de la sua vida.
- La vida del Víctor Jaras l'è 'l tema del Film El Cantor del 1978 de Dean Reed.
- La band Freundeskreis la fa 'l so nom in de la cansun Leg dein Ohr auf die Schiene der Geschichte (1997)
- La band argentina Los Fabulosos Cadillacs la canta de lü in de la cansun El Matador.
- Die Schauspielerin und Sängerin Donata Höffer singt Mitte der 1980er Jahre einige der wichtigsten Lieder von Víctor Jara. Begleitet wird sie u. a. von dem Gitarristen Hector Sandos.
- La regista cilena Carmen Luz Parot in del 1999 l'ha giraa un film ducümentari ciamaa El derecho de vivir en paz in sü la vida del Víctor Jaras indua la sua vedua e un para de omen impresunaa insem' a.
- El Pippo Pollina in de la sua cansun Il giorno del falco 'l cünta sü quel che l'è sücedüü a l' Estadio Chile.
- A lipsia gh'è 'l Verein Victor Jara.
- Sensa vess numinaa, ma sübet recugnussibel, el Víctor Jara l'è un cantant in del liber La casa de espiritu de Isabel Allende.
- La rockband U2 canta in de la sua cansun One Tree Hill de l'LP Joshua Tree: „And in the world a heart of darkness - A fire zone. Where poets speak their heart then bleed for it. Jara sang - his song a weapon - In the hands of one whose blood still cries from the ground“
- La band Calexico la canta de lü in de la cansun Victor Jara’s Hands.
- La cantütura irlandesa Christy Moore l'ha püblegaa una cansun che la parla de la sua vida in sü 'l so LP This Is The Day (2001).
- A Berlin gh'è un dormitori de stüdent ciamaa Victor Jara.


text:
23 11
Ol dé 23 de noèmber l'è 'l 327 ( 328 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 39 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de noèmber al è ul dí da pòost 327 ( 328 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 39 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1983 - Alacant: ol Parlament al apröa la Llei d'Ús i Ensenyament del Valencià, (Les d'Üs e insegnament del Valencià).
2003 - Georgia: ol president Eduard Shevardnadze al bandona ol paes daspus d'öna reölta provocada per bröj int i elessiú sélebrade ol 02 11.
2004 - Saragossa (l'Aragó): Jesús Moncada al de·enta ol pröm scritur in Lengua Catalana conferit col Premio de las Letras Aragonesas.
1248 - conchesta de Sevilla per i tröpe Castejane del rei Ferran III ol Sant .
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1922 - Sueca (la Ribera Baixa): Fuster i Ortells, sasesta Valencià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ardés
Ardés (nòm uficiàl en italià: Ardesio) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e che l' se tróa in de la ólta Al Seriana a 37 km de la sità e a 593 méter söl lièl del mar.
El g'ha 3 563 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 53,8 km² e 'na densità de popolasiù de 66 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Brans, Gróm, Ultra 'l Còl, Oltressènda Ólta, Par, Prémol, Roncobèl, Valgòi, Éla d'Ògna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ardés l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Minisguard dals 21-11-2015
(td)
Gia per la segunda gia han terrorists attatgà la chapitala da la Frantscha quest onn. La pli gronda part dals terrorists che han fatg questas attatgas èn sezs Franzos. Il Minisguard declera tge influenza che l’istorgia ed intgins...
Minisguard dals 14-11-2015
(dh)
La damaun èsi stgir cura ch’ins va ord chasa, la saira èsi stgir cura ch’ins turna. Lura èsi malsegir sper via, ils automobilists na vesan betg bain las persunas. Co ston ins sa vestgir e tge ston ins far per vegnir vis? Ils...
Minisguard dals 07-11-2015
(td)
E quai betg en ina concurrenza d’uffants, mabain tar ils umens. In talent extraordinari. Ma en sia vita «privata» va el er a scola e fa plans per l’avegnir. Wakeboard, skateboard u forsa tuttina pli gugent actur? Il Minisguard al...
Minisguard dals 31-10-2015
(cl)
L’organisaziun mundiala da la sanadad ha publitgà in studi che duess mussar che charn cotschna e liongias pon chaschunar cancer. Ma tge munta quai? Quant malsaun è charn propi? Nus avain discurrì cun experts, mussain e declerain...
Minisguard dals 24-10-2015
(td)
L’incumbensa da la scolasta era clera. Scriver in’istorgia da 30 paginas. Mo vegnì èsi tut auter. Flurina Albin e Stina Hendry n’han betg savì smetter da scriver. Ed ussa, bun dus onns pli tard, cumpara proximamain lur emprim...
Minisguard dals 17-10-2015
(cl)
La guerra en la Siria cuzza gia 4 onns. E la pasch è il mument uschè lunsch davent sco daditg betg pli. La culpa èn era tut las terras che gidan differentas gruppaziuns en la Siria. Il Minisguard declera tgi che sustegna tgi e...
Minisguard dals 10-10-2015
(td)
Quest’emna ha il tribunal europeic decis ch’il contract «Save-Harbor» tranter l’Europa e l’USA na saja betg valaivel. Quest contract dueva garantir che las infurmaziuns privatas sin servers americans restian secretas. Tenor il...
Minisguard dals 03-10-2015
(td)
Zambregiar sper l’En cun crappa, merda ed aua? Quai ha la terza e quarta classa d’Ardez fatg quest’emna. «Landart» ha quai num, art ch’ins fa en e cun la natira. Nus avain accumpagnà ils scolars ed avain vulì savair dad els, tge...
Minisguard dals 26-09-2015
(td)
Sa sentir sco in Astronaut. Quai siemi han blers. E quest’emna èsi per l’emprima giada stà pussaivel da sentir quai davent da la Svizra. Quai cun agid d’in aviun spezial ch`è partì davent da la Svizra. Entras in sgol spezial po...
Minisguard dals 19-09-2015
(cl)
L’Uorsin cun sia plumpa – in star ch’ins enconuscha bunamain sin l’entir mund. Bainbaud pon ins era vesair el en il kino. Ma il classicher è anc adina la versiun da cudesch da l’Uorsin. Nus mussain a vus pertge che Uorsin è...
Minisguard dals 12-09-2015
(td)
Di per di rivan tonnas da plastic en la mar. Perquai che plastic sa decumpona mo plaunsieu e riva en la chadaina da nutriment è quest plastic in privel per animals e carstgauns. Perquai emprova in giuven da schubregiar la mar dal...
Minisguard dals 05-09-2015
(dh)
60 milliuns persunas èn il mument sin la fugia, igl è ina catastrofa umana ch’è arrivada en l’Europa. Ils emprims fugitivs èn era arrivads en Svizra. Ma pertge datti gist ussa tants fugitivs e da tgi u da tge fugian els? Nus...
Minisguard dals 29-08-2015
(dh)
Avant trais mais hai dà in grond terratrembel en il Nepal. La Svizra ha rimnà blers daners per gidar. Ma co vesi ora ussa en il Nepal? Nus avain visità uffants che vivan en il Nepal e guardain co ch’i va cun els. Nus raquintain...
Gudagnà in DC cun l'istorgia da Sultan e Tamazi han ...
(cl)
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e la Lia Rumantscha han dacurt preschentà il 22avel disc da la retscha TOP KIDS cun l'istorgia da «Sultan e Tamazi». Guardai qua tgi che ha gudagnà in disc.
Festa d'uffants a Laax
(cl)
La festa d'uffants sper il lai a Laax ha gì lieu ils 18 e 19 da fanadur. Ina festa cun bleras attracziuns - i ha dà insatge per tut las vegliadetgnas. Dus dis che han tutgà be als uffants!
Il Minisguard è da return la fin d’avust
(dh)
Durant la stad na datti nagin Minisguard. La proxima emissiun pudais vus guardar ils 28 d’avust las 17:40 sin SRF1. Ma era durant la stat datti massa bellas ed interessantas chaussas da chattar en noss lexicon.
Minisguard dals 04-07-2015
(dh)
Ina secunda dapli temp hai gì num quest’emna. Cunquai ch’il temp astronomic ed il temp sin terra n’èn betg exact tuttina, sto l’ura mintga pèr onns vegnir drizzada per ina secunda. Pertge vegn quai fatg e tge influenza ha quai...
Minisguard dals 27-06-2015
(td)
La Grezia na vegn betg a ruaus. Gia dapi in temp rapportan las medias quasi di per di dal GREXIT. Ma tge munta quai? Il Minisguard declera.
Minisguard dals 20-06-2015
(dh)
Morgarten han ins gia festivà avant 50 onns. Era ina gruppa da Sedrun veva da lez temp participà al til. Questa fin d’emna datti las festivitads per 700 onns Morgarten, e puspè è ina gruppa da Sedrun da la partida.
Il Minisguard...
Minisguard dals 13-06-2015
(td)
L’emna passada ha la stagiun d’urizis cumenzà per propi en Svizra. Cura ch’i fa chaud durant il di poi dar vers saira in urizi, savens er accumpagnà da tun e chametg. In fascinant fenomen da la natira.


text:
Dialett noares
El noares (o noaresatt) l'è on dialett ocidental del lombard.
El gh'ha di element de transizzion cont el piemontes; in particolar, in su la riva orientala de la Sesia, a nassen on fracch de dialett de transizzion.
Cuntegnüü
Difusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pont de vista dialettal, la provincia de Noara la se troeuva in sul confin tra la lengua lombarda e la lengua piemontesa, in d'on contest de continuum lenguistegh, indè che l'è complicaa capì indè che la scomincia ona lengua e la finiss l'oltra.
El dialett de Noara, come vedaremm pussee de sotta, l'è ben influenzaa del milanes (per reson storegh, colturai e anca economegh) e l'è parlaa anca in di paes intorna: parlom de Caltignaga, Granozz, Camerian, San Peder e Briona a nord e a ovest, Garbagna, Nibioeula, Vespolaa, Terdobiaa, Sozzagh, Torghen e Borgh a sud (cont on quai tratt conservativ perduu in città). A nord e a nord-ovest se senten de bon i influenz (anca morfologich e adirittura lessicai) del piemontes. I dialett de Ricett, la Badia, Vinzaj e Fara vegnen consideraa putost diferent e particolar respett al modell cittadin. A est de Noara i dialett de Gajaa, Cambra, Rementin, Vlesg, Branzagh e Trecaa conserven, con gradi diferent, di caratteristegh bei originai.
I dialett de la zona a nord de Noara, per esempi Borbanee, inscì come quei in su la riva del Tesin, del Verban e del Lagh d'Orta, poeudom minga considerài noares tout court.
Donca in quell articol chì femm riferiment soratutt al dialett cittadin (sicurament lombard), cont on quai confront con quei de la provincia.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In quell articol chì parlaremm soratutt del noares de città, cont el fà on confront cont ona quai varietà ariosa (soratutt de la zona intorna al capploeugh) e cont el Milanes (ciappaa convenzionalment 'me variant standard del lombard, almanch ocidental).
Fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se vörum fà un cunfrunt cunt el Milanes, el dialet principal del Lumbard ucidental, podum truvà un poo de particularità:
- Conservazzion del fonema [o], che in del milanes modern el manca.
- Tanti [e] atonegh deventen di [i] o [a]:
- PERSONA: mil. [per'sɔna], noa. [par'sona]
- VESTII: mil. [ves'tiː], noa. [vis'ti]
- La Ŏ latina in silaba tonega averta la subiss minga la metafonia denanz a /a/ e donca la se conserva:
- FOEURA: mil. ['føːra], noa. ['fɔra]
- Mancanza de diferenza fonologica in tra vocai longh e curt
Comparazzion fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta a vegnen miss a confront i variant lombard de:
- Milan, ciapaa convenzional 'me standard del lombard ocidental
- el Cason, paes a ovest de Milan, invers la riva del Tesin
- Noara
- Briona, paes a nord-ovest de Noara, in direzzion de la Sesia
- Gajaa, comun in su la riva del Tesin, con 'na fonetega e ona morfologia particolar
- el Borgh, paes de la Bassa noaresa al confin con la Lumellina
- Gozan, paes del Vergant in direzzion del Lagh d'Orta
- Bovoeugn, paes a ovest de Noara, invers el confin lenguistegh cont el piemontes
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lavorà che deslontanen pussee el noares di olter dialett ocidentai hinn:
- El plural feminil el se forma cont el giontà ona -i ai paroll:
- mil. i stell, noa. i stelli
- La I persona plural di verb la se forma con la desinenza -oma (istess che in piemontes):
- mil. cantom, noa. cantoma.
- El verb ausiliar vess despess el sostituiss el avè:
- mil. hoo mangiaa, noa. son mangiaa.
Lessegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In general, el lessegh del noares el se deslontana minga inscì tant de quell lombard comun. A bon cunt el presenta on poo de variazzion del milanes e, certi voeult, el gh'ha dent anca on quai piemontesism.
Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un dialugh tra un padrun e 'l sò servitur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Padron: Eben, Batista, t'hii fai tüti i cumission ch'i t'hoo dai?
- Sarvitor: Credi da vess stai sgagiaa pü che hoo pudüü. 'Sta matina ai ses e 'n quart seri già in viagg; ai set e mezza seri a mezza straa, e ai vot e trii quart 'gnevi dent in cità; ma pö è piuvüü tant!
- P: Che, sicond al solit, tì 't sareet casciaa ind una ustaria a fà 'l lampion, spiciand che cessass l'aqua! E parchè t'heet mia piaa sü l'umbrela!
- S: Par no avè cul crüssi; e pö iarsira, quand son andai in let, piuviva già pü o, sa piuviva, piuviva apena un stissin; stamatina, quand i son levaa sü, l'era tüt seren e, apena nassüü el sol, è 'gnüü tüt nivul; da lì un poo è 'gnüü sü un gran venton, ma inscambi da menà via i nivli, l'ha mandaa tampesti ch'i hinn düraa mezz'ora, e pö giò aqua a segi.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, de pag. 33
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I disi donca che int i temp del prim re 'd Cipri, dopo che Gotifrè 'd Büglion l'ha 'vüü guadagnaa la Tera Santa, gh'è capitaa che una dona nobila 'd Guascogna, apena visitaa par divossion al S. Sepolcar, a s'è mitüü in viagg par tornà a cà suva. Rivaa a Cipri, l'han ofendüü propi da vilan certi personi tristi cumè 'l pecaa mortal. Lee s'è ben lamentada sübit, ma nissün gh'aveva da pudè jütàla, e nissün saveva gnanca consolàla int una quai manera. Alora l'ha pensaa da presentàss al re par vègh giüstissia, ma quaidün gh'ha dii ch'a 'l gh'eva gnenta da fà, parchè 'l re l'era vün così cativ e sensa puntili ch'a 'l fava gnenta par i altar e gnanca par lü, anca quand l'avissan ofendüü in tüti i maneri. Cula povra dona, a sentì 'sti robi chì, l'ha perdüü sübit la speransa da podè vendicàss. Ma l'ha vorsüü pijàss al güst da dàgh 'na lession al re par fàgh capì 'ch l'eva propi un povr'om a pensàla in cula manera. L'è andai donca da lü e, intant ch' la piangiva, gh'ha dii: "Ma, neh, lü, ch'al senta cul ch'i gh'hoo voja da dìgh mì: mì son mia 'gnüü parchè gh'abi la speransa ch'al faga un quaicuss par mì in quant a certi personi che m'han fai 'gnì rabiaa l'altar dì, parchè i 'm disevan adree tanti brüti paroli: soo ben che lü 'l pensa mia a 'sti robi chì. Mì vorissi domà ch'am disissa propi dabon cuma 'l fa lü a mia 'gnì rabiaa, quand quaidün a 's pija güst a fàgh di dispressi; e cust parch'i podi imparà anca mì, e savèm regolà püssee ben par soportà con pasiensa tüt cul ch'i 'm fan i altar da mal".
Al re, che sempar l'eva stai là ch'al pareva gnanca ch'al füdiss atent, tüt int un moment l'è saltaa sü cuma 's füss disvigiaa alora, e l'ha cominciaa a fà tüt cul ch' l'eva necessari par castigà cui balosson ch'avevan maltrataa cula povra dona, e pö anca par lü l'ha sempar fai divers da prima, pü gnenta 'l lassava passaa da mal contra 'l sò onor sensa castigà, cuma gh'andava, i personi ch'i 'l tribülavan int una manera o int un'altra.
(Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 320-321)
La parabula del Fiö Trasun (versiun muderna)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un òman al gh’aveva dü fiöi.
E ‘l püssee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part.
Un quai dì dòpu, al fiö püssee giuin l’è fai sü ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga.
E dòpu che lü s’ha mangiaa fòra pròpi tüt, gh’è ‘gnüü inta cul paes ‘na gran caristia e lü l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.
E alura l’è ‘ndai a lavrà par un fitaul dal post, ch’a l’ha mandaa ‘nt la sò cassina a cürà i purscee.
Lü a gh’aveva suta ‘na sgajusa ch’l’avria mangiaa anca i giandli di purscee, ma nissüna agh na dava.
Alura lü ‘l gh’ha pensaa sü e s’ha dii tra da lü: “E pensà ch’i famèj dal mè papà i gh’han dal tüt e mì ‘nveci chinsì i mòri dla fam!
Sarà méj ch’i turni a cà méa e ch’i ‘gh disi al mè vecc: Papà, i son capii d’avé sbagliaa cuntra ‘l Signur e cuntra da tì;
Mì i meriti pü da vess al tò fiö; pijam a lavrà almen ‘me vün di tò manzulee”
Alura l’è fai sü i sò strasc e s’ha ‘nviaraa par andà a cà. L’era ‘ncura distant ch’al sò papà l’ha cugnussüü sübit, a gh’ha ‘vüü cumpassion e gh’ha curs incuntra, l’ha brasciaa sü e l’ha basaa.
Al fiö a gh’ha dii: “Papà, mì i v’hò ufendüü, tì e ‘l Signur; e i meriti pü da vess al tò fiö”.
Ma ‘l papà s’ha miss a vusà: “Gent! Sgagiv! Purtì chì la müda püssee bela e vistìl, mitìgh sü ‘n bel anel e ‘n bel para da scarpi növi!
E purtì fòra ‘l videl püssee grass e massìl! Mangiuma e fasuma tüti ‘nsema ‘na bela festa cunt una gran paciada.
Parchè ‘stu fiö, che par mì l’era mort, l’è risüscitaa, mì l’avevi perdüü e ‘dess l’hò truaa ‘ncura”. E tüti i hin cuminciaa a mangià e bev.
Intant, l’altar fiö, ch’l’era fòra ‘nt i camp, turnand a cà l’è sintüü tüt astù burdel.
L’è fermaa ‘n famèj e gh’ha ciamaa cuss l’è ch’al gh’era capitaa.
E cul là a gh’ha dii: “L’è turnaa a cà ‘l tò fradel e ‘l tò papà l’è massà ‘l videl püssee grass par festegiàl”.
Ma a lü a gh’ha ‘gnüü ‘l fut e l’è mia vursüü ‘ndà denta. Alura ‘l sò papà l’è ‘gnüü fòra lü a ciamàl.
Ma lü a gh’ha rispundüü: “Senta, papà, i hin tanti ani ch’i lauri par tì e t’hò sempar dai a trà in tüt, e tì ti m’hee mai dai gnanca ‘n cravin par pudé mangiàmal insema ai mè amis
E ‘pena ‘l tò fiö, ch’a n’ha fai pegg che Bartold e s’ha mangiaa fòra tüt cunt i batuni l’è turnaa ‘ndrera, tì ti gh’heet massaa ‘l püssee bel videl dla stala!”
E lü a gh’ha dii: “Car al mè fiö, dam da trà, tì ti seet sempar astai ‘nsema a mì, e tüt cul ch’al gh’è chì l’è tò.
A ‘s duveva ben fàgh festa par vess cuntent, parchè ‘l tò fradel par mì l’era mort e l’è turnaa a viv, a s’era perdüü e a l’è stai ritruvaa”.
(Carlo Turri, "Grammatica del dialetto novarese”, pag. 219-220)
Alter versiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I versiun chì de sota hinn staa ciapaa del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'aucat Antonio Rusconi, püblicaa in del 1878.
- Vlesg: Un om gh'eva dü matai. Al püssee sgióvan ad cüi inò gh'ha dii al padar: "Par, dem la part ad cól ch'am vin, che mé vöj andäman!" e 'l par gh'ha fai lói al sogh parti. Da là a poch temp al matà püssee sgióvan l'ha ciapaa sö al fat soè i ha 'l tucaa e l'ha 'ndai in d'un pais luntan e lansè, stand alegar e sparandla com un sciór, n'ha fai ad tüt al rassi.
- Maran: Un om a gh'ha 'biöö dü matai. Al sgónd l'ha dii a sö par: "Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!" e lü gh'ha fai al parti. Dopu poch giurnai, fai sü 'n fagot ad tüt, al matà pisnin l'è andai in d'un pais luntan, e là p'ha cunsümaa tüt al fat sö.
- Camra: Un om l'eva dü matai. E 'l pü sgióv l'ha dicc al sò pà: "Pà, dem la mè part ad cul ch'am tuca a mì!" e l'ha facc al parti dla sò sustansa in tra 'd lói. E da là a poch, al mat pü sgióv, facc sü 'l fagot, l'è andaa in pais dalungg, e l'ha facc fòra tüta la sò roba vivend da mangalicom.
- Rementin: Un om l'eva dü matai. Cul püssee gióvnu la dzii al pà: "Oh, pà! Dem la mè part ch'am vegnu!" e 'l pà gh'ha spartée la roba. E d'agnò a poch, il mat püssee gióvnu l'ha fai visin töt la sò roba e l'ha 'ndai ant un pais luntan, e l'ha fai fòvra töt vivend da purscè.
- Sceran: Un om l'eva dü fiui. Al püssee gióvna 'd cust l'ha dici al pà: "Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!" e 'l pà l'ha spartivla. E dopu poch temp al fiù pü gióvna l'ha ciapaa tüta la sò roba e l'ha 'ndacc in d'un pais luntan, e là l'ha facc förala tüta cun i birichinn.
- Branzagh: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan ad lui l'ha dii al par: "Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!" e 'l par al gh'ha dai al sè toch a tüi dü. Da là a poch temp, al matà püssee gióvan l'ha tiraa tütcoss e s'ha 'ndai in pais luntan e là, smorbia cum leva e poch da bun, a s'ha mangiaa ogni grasia di Dii ch'al gh'eva.
- Fara: Ün om al gh'eva dui matai. E al püssee giuvnu d'iss dui gh'ha dicc al pari: "Pari, demi la part dla roba ch'am ven!". Al pari gh'ha spartighi la roba. Dopu pochi giurnai, al mat pì giuvnu l'ha tiraa riva tüt cul ch'al gh'ha tucàghi, e l'è amdaa 'nt ün pais luntän, e l'ha mangiaa tüt unguaa, fänd barachi.
- Ghem: Un om al gh'eva dui matai. Al daree l'ha dicc a sö pari: "Pari, dam la sustansia ch'am tuca!" e lüi l'ha dividüü la sustansia. Pós quai dì, l'ha bütaa tüt insema, e 'l mat l'è andaa 'nt ün pais, l'ha mangiaa tüt, l'è stä 'legru.
- Carpignan: 'N om al gh'eva dui matai. E 'l pü giuvno da 'sti matai l'è digh al pà: "Pà, demi la part di teri ch'um tóca!" e 'l pà l'è spartii i teri e i danei tra tücc dui i matai. E dopu 'n quai dì, al mat pü giuvno l'è rablaa riva tüt, l'è vandüü 'l su teri e l'è 'ndaa 'n d'ün pais luntan, e là l'è mangiàssi tüt a fä 'na vita da sciur e 'n mezz a tücc i vissi.
- Camerian: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan da 'sti dü gh'ha dii al sò pà: "Pà, dem la mè part ch'am vegna!" e 'l pà agh l'ha daia. Da lì un poo 'd giurnai, al mat püssee gióvan l'ha ciapaa sü tüt al bel e 'l bon ch'al gh'eva e l'è andai int un pais luntan, e là l'ha fai bianca margarita da tüt cul ch'al gh'eva.
- Mom: Un om a gh'eva dü matai. Al püssee gióvan ad lor agh dis al pà: "Pà, dam la mè part ch'am tuca!" e 'l pà agh l'ha dai. Da là a dü o trii dì al mat püssee gióvan l'è fai sü 'l sò fagot e l'è 'ndai 'nt un pais luntan, e là l'è furnii a mangiäss tüt cul ch'al gh'eva in tanti ciochi.
Vos corelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Dialett milanes
- Lengua piemontesa
- Noara
- Provincia de Noara
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nuares.it
- "Academia dal Rison" (sit sura i parlad del Nuvares)
- damatra.altervista.org (sit de stori in dialet)
- itiomar.it (sit de puesii)
- "Tradanui" (sit sura el dialet de Guzzan)
- Stüdi in sül dialet de Burbanee
- La parabula del Fiö Strasun in del dialet de Guzzan
- Pagina sura el dialet de Magiura in sül sit del cumün
- Puesia in del dialet de Grignasch
- Liber de poesii in Novares
- Vari canzun tradot in del dialet de Gajaa
- Puesia dedicada a la funtanela che la se tröva denanz a la gesa de San Gaudenzi, a Nuvara
- Puesii e test in del dialet de Gignes
- Giurnal de la ProLoco de Camra, cun dent anca di puesii in dialet.
- Diziunari del dialet de Gargal


text:
22 09
Ol dé 22 de setèmber l'è 'l 265 ( 266 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 101 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de setèmber al è ul dí da pòost 265 ( 266 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 101 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1776 - Nathan Hale el vé 'mpicàt come spìa 'ndèla Rivulusiù americàna
- 1784 - La Russia la fónda 'na colònia a Kodiak (Alaska)
- 1792 - Prim dé (1° Endömiér, An I) del calendàre revolüsionàre fransés e Proclamasiù de la Repüblica
- 1869 - L'òpera de Richard Wagner, L'ór del Réno la debuta a Mònaco de Baviéra
- 1949 - L'Üniù Soviètica la fà s•ciopà la sò prìma bómba atòmica
- 1965 - Fenés la guèra 'ntra India e Pakistan per el posès del Kashmir, dòpo del cessate-il-fuoco domandàt de le Nasiù Ünìde
- 1975 - Sara Jane Moore la sérca de copà 'l presidènt americà Gerald Ford. L'ìa 'l segónt tentatìf de atentàt en dò setemàne dòpo de chèl del 5 de setèmber.
- 1979 - En tèst nucleàr el vé efetuàt de le bànde de l'Ìzola de Bouvet endèl Atlàntic meridiunàl, somearès fat del Sudafrica; chèsto fat l'è cunusìt col nòm de incidènt Vela
- 1981 - En Francia, el presidènt François Mitterrand l'inàugura uficialmènt la lìnea a àlta vilocità (TGV) Parigi-Lione
- 1993 - En Tu-154 de la Transair Georgian Airlines el vé sbatìt zó de 'n mìsile sparàt sö dei ribèi endèi céi de Sukhumi, Georgia.
- 1996 - Levon Ter-Petrosian el vé iligìt presidènt de l'Armenia.
- 1997 - Stràge de Bentalha en Algeria; de piö de 200 abitàncc del paizì i vé copàcc.
- 2006 - Öltem vul del F-14 Tomcat.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1791 - Londra: Michael Faraday, físegh e chémegh, cognossit prinsipalament per i sö descuvrimenc de la indüssiú eletromagnética e di les de l'eletròlisi.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bun onn per las bancas Raiffeisen
- Gievgia, 7.3.2013, 11:33
Danovamain in bun onn per las 10 bancas Raiffeisen en il Grischun. Il 2012 han ellas fatg in gudogn brut da bunamain 26 milliuns francs. Quai è 2 milliuns pli pauc ch'il 2011.
Sco quai che la suprastanza da l'uniun da las bancas Raiffeisen ha ditg avant las medias saja en spezial la fatschenta da tschains sut squitsch. Uschia saja il resultat da questa sparta sa reducì pe 4%. La summa da bilantscha da las bancas Raiffeisen grischun munta il 2012 a 4,6 milliardas francs. Quai èn 200 milliuns francs dapli ch'il 2011. Quai èn 200 milliuns francs dapli ch'il 2011. La pli gronda cumpart da la summa da bilantscha - numnadamain 841 milliuns francs - deriva da la banca Vallada dal Rain. (rtr/ec)


text:
Bubendorf
Bubendorf a l'è un cumün svizzer del distret de Liestal, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.81 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 4359 abitant.
El cumün de Bubendorf al se tröva a una altitüden de 471 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Hölstein, Lampenberg, Lausen, Liestal, Lupsingen, Niederdorf, Ramlinsburg, Seltisberg, Ziefen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bubendorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Iss
Iss (Isso in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamasca a 35 km de la sità e a 104 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 137 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Barbada, Camisano (CR), Castel Gabbiano (CR), Cóv, Fara de Söla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Iss l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Prunus armeniaca
La mugnaga (Prunus armeniaca L. - mignàga o bignàga 'n bergamàsch, ambrognàga 'n bresà) l'è una pianta che la fa part de la fameja di Rosaceae, e dal gener di Prunus. Al Linné el cherdeva che l'eva una pianta urigenaria de l'Armenia, da indè che 'l vegn al nom specifegh "armeniaca" e la derivazion lumbarda mugnaga. La pianta l'esisteva però anca in Cina, e l'è rivaa in Europa un bel poo de secul indree travers la civiltà araba.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta de grandèsa media, àlta 'ntra 5 e 7 meter.
Le fòie i è altèrne e le g'ha 'na fùrma elìtica cordifórme. L'òrlo l'è dò ólte capetàt.
I fiùr i è biànch o ròza smórt, i g'ha la fùrma tìpica de chèi de le Rosaceae. I vé fò prìma de le fòie.
I fröcc i è de le drùpe glubùze co la pèl velütàda. I è de 'n culùr tìpich, tra 'l zàlt e l'aràncio. El giandì 'l se destàca bé de la pólpa del fröt e dét gh'è 'na màndulìna che la pöl véser dólsa o amàra a segónt de la sórt.


text:
Zernez
Zernez ( [tsərˈnɛts] (Jutt·infurmaziòn)) l'è un cumün sgüisser in del sircundari Sur Tasna del destret de l'Inn in del Cantun Grisun. A 'l gh'ha pü u manch 1149 abitant, una süperfis de 203.85 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1474 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Zernez l'è tacaa ai cumün de Ardez, Lavin, Livigno (IT-SO), S-chanf, Susch, Tarasp, Tschierv, Valdidentro (IT-SO).
Cuntegnüü
Scüd del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Blasunadüra: Un urs Negher in sü sfund gris bianch che 'l porta 'n Abiess sradigaa
El scüd el fa remembraa i tanc cünt sura urs truaa de chi e de la in del cumün e in di busch a lü arent e però anca a la fameja Planta che in sül so de scü 'l gh'eva na sciampa de urs.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zernez la se tröa in de la spianada de l'Engadina in del punt indua l' Inn e 'l Spöl se giunten insema. Zernez la gh'ha 1033 abitant i quaj, per la püpart, parlen Rumanc. El sit l'è 'l punt de partensa püssee impurtant per escürsiun in del Parch Nassiunal Sgüisser. Una gita tant amada l'è quela che la mena a la Chamanna Cluozza, ciuè 'l refüsg alpin Cluozza. A Zernez partegnen la frassiun Brail e la vesinansa Carolina.
Pupulassiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Idioma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa una müdada del Rumanc al Tudesch d'un piscinin toch de la pupulassiun avüda lögh in del secul quel de desnöf, la püpart de la gent l'è restada tacada al so parlà Vallader. In del 1880 s'hin deciaraa de maderlengua rumancia 'l 84%, in del 1900 el 79% e in del 1941 el 78%. In di agn despö de la segunda guera mundiala 'l Rumanc l'è andaa sgiò in percentüal ma 'l resta a bun cünt la lengua principala. In de la tabela chi de suta gh'è 'l desvilüp lengüistegh dij ültem agn:
Religiun e Cunfessiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Zernez la Refurma Prutestanta l'ha 'vüü lögh in del 1553.
Gent del Lögh e Gent Furesta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fin del 2005 922 (= 88 %) di 1044 abitant gh'even la citadinansa sgüissera.
Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zernez la vegn mensiunada la prima völta in del 1161 cunt el nom Sarnetz[1]. Dopu d'un gran fögh incendiari ' 5. de stemeber del 1872 che l'ha sparagnaa dumà 40 di 157 cà del paes, tüt un toch intregh del paes l'è staa faa sü de nöf in stil de citaa, ciuè cunt tech piat che, per l'Enganida, l'è pütost atipegh.
Minga delunsg de Zerzez, un cicinin püssee a nord, gh'è 'l nördlich Castel Wildenberg, faa sü in del dersètesem secul. In del riun Runatsch gh'è na gesa baroca del 1609 cunt urnament de stüch.
De Vedè, Vardà e Remirà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa paruciala refurmada cunt el turiun ruman faa sü prima.
- Gesa Refurmada de San Bastian[2].
- La Chasa Bezzola[3].
- Culasg artistegh de la stassiun[4].
- Crusavia de deviassiun de la Feruvia Retega[5].
- El Castel Wildenberg, de l'etaa baroca.
- El Morenturm, un turiun de l'etaa de mezz[6].
- La nöa cà del Parch Nassiunal, un müsee che 'l parla del parch.
- In del riun Brail: Gesa Refurmada de l'etaa de mezz.
- L'ex diga La Serra
- La Fuorcha, ciuè la vegia Furca del paes al cunfin cunt el cumün de Susch.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la tradissiun di Suranom di paes Engadines quij de Zernez ghe disen ils magliachognas, ciuè i majacagn, al cuntrari di Visentin ch'inscambi hin i majagat.
Persunalidaa ligaa a Zernez[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marcus Tatius «Tatius Alpinus» (um 1509–1562), Ümanista, Tradütur e Pueta
- A Zernez el vif e laura 'l designadur, Pitur, scültur e resgista de teater Jacques Guidon, el qual l'ha vengiüü 'l Premi Cultüral Grisunes in del 2006.
Literadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luzi Dosch: Zernez (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 590, Ser. 59). GSK, Bern 1996, ISBN 3-85782-590-1.
- Peter W. Roth: Der lange Weg zur achtgrössten Gemeinde. Zernez ist bereits 850 Jahre alt. In: Engadiner Post vom 3. März 2011, S. 5.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Der lange Weg ... (siehe Literatur)
- ↑ Kapelle St. Sebastian
- ↑ Chasa Bezzola
- ↑ Bahnhistorisches Ensemble am Bahnhof
- ↑ Ausweichstelle der RhB
- ↑ Morenturm
Ligam in sü la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Paul Eugen Grimm: Zernez in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Zernez al Wikimedia Commons


text:
Liliana Cavani
Liliana Cavani l'è na regìsta itagliàna nada a Carp in Pruvîncia ed Mòdna al 12 ad Śnar dal 1933.
Biugrafìa
Liliana Cavani la nas a Carp (Mòdna), fióla 'd un architét mantṿàṅ e dna màdar cun la pasiòṅ dal cìnema. 'L è acsè ch'la ciapa sù 'n interés p'r i film.
Da granda la tóś na làurea in Létri Antìghi a Bulògna in dal 1959 e pò al diplòma al Séntar Sperimentàl dal cìnema vinsénd al ciak 'd òr cun al curtumetràǵ La battaglia (La batàja).
La taca acsè a far di ducumentàri e di servìsi par la RAI ch'i dascóran dal sociàl e dla pulìtica: La Storia del Terzo Reich (La stòria dal Tèrs Reich), La donna nella resistenza (La dóna in dla reśisténsa), La casa in Italia (La cà in Itàglia) e via dascurénd.
In dal 1966 cun Francesco d'Assisi la gira al sò prim film, prudót par la RAI cun Lou Castel ch'al fà la part dal Sant.
In dal 1968 la firma al nóṿ film Galileo (in cuncórs al Festival ad Venèsia) in du la mét a fóg al cunflìt fra sènsa e religiòṅ.
In dal 1969 la gira I cannibali (I canìbai) ispirâ a 'l Antigone ad Sofocle.
In dal 1971 la Cavani la preśénta a Venèsia (fóra dal cuncórs) al film L'ospite ch'al cònta al vicéndi dna dóna 'd un manicòmi lager ch'la próa a turnàr incóra in dal mónd di saṅ.
In dal 1973 la cgnós al sucès internasiunàl cun la pelìcula Il portiere di notte (Al purtér ad nòt) cun Dirk Bogarde e Charlotte Rampling. In dal film, tréd'ś an dòp la sécunda guèra mundiàla, i s càtan na dóna scampàda al camp ad cuncentramènt naśìsta e al sò agusèṅ ch'al fà, in cal mèntar, al purtér ad nòt.
In dal 1981 la gira La pelle (La pèl), un film ambintâ in dal 1944 a Nâpol durànt la guèra, cun dal vicéndi da patimènt cuma quéli di parśunér tedésc vindû a péś 'd òr, putèṅ dâ a di suldâ maruchèṅ e l'erusiòṅ dal Veśùvi. I atór principài i èṅ Marcello Mastroianni, Claudia Cardinale, Burt Lancaster e Ken Marshall.
Cun Oltre la porta (da 'd là da 'l us) dal 1982 la Cavani la gh'à al sòlit cast all-stars ma fat sōl da di atór europei.
Al minga ciàri perversiòṅ sesuàli 'd Interno berlinese (Intéran berlinéś) i n càtan briśa i favór dla crìtica e gnanc Francesco, ch'al cònta la vita ad Sant Fransésc cun Mickey Rourke, al gh'à al sucès sperâ.
Cun Il gioco di Ripley (Al śóg ad Ripley) dal 2002, film cun John Malkovich trat da un rumànś ad Patricia Highsmith, la regista la tórna ad avér di riscòntar puśitiṿ, anc a 'l èstar.
In dal 2004 la gira la fiction par la televiśiòṅ De Gasperi l'uomo della speranza, cun Fabrizio Gifuni.
Filmugrafìa
- 1966 Francesco d'Assisi
- 1968 Galileo
- 1969 I cannibali
- 1971 L'ospite
- 1973 Milarepa
- 1974 Il portiere di notte
- 1977 Al di là del bene e del male
- 1981 La pelle
- 1982 Oltre la porta
- 1985 Interno berlinese (The Berlin Affair)
- 1989 Francesco
- 1990 La traviata (TV)
- 1993 Dove siete? Io sono qui
- 1996 Cavalleria rusticana (TV)
- 1998 Manon Lescaut (TV)
- 2002 Il gioco di Ripley (Ripley's Game)
- 2005 De Gasperi, l'uomo della speranza (TV)
- 2008 Einstein (TV)
- 2008 Mammt


text:
Passlung: Anteriur trenader Inge Braten è mort
- Sonda, 14.4.2012, 15:24
L'anteriur scheftrenader dal cader naziunal da cursa lunga da la Svizra, Inge Braten, è mort ier ad Oslo en la vegliadetgna da 63 onns.
Inge Braten pativa da la malsogna da cancer. Il Norvegiais aveva trenà il 2010 durant bun 5 mais ils passlungists svizzers. Braten avess era gì da trenar il quartet cun Dario Cologna, Curdin Perl, Toni Livers e Remo Fischer. El ha dentant mai chattà la dretga via tar ils atlets ed uschia è el vegnì relaschà anc avant che la sessiun ha entschet. Tettel da campiun olimpic Avant aveva Inge Braten festivà numerus success sco trenader dal team norvegiais e svedais. 13 giadas ha el astgà festivar sco trenader in tettel da campiun olimpic. Il davos ha Inge Braten lavurà sco commentatur tar Eurosport. (fc/si)


text:
Azoto
L'Azòto l'è 'l elemènt chimich nömer 7 e ol sò simbul l'è "N" che 'l starès per Nitrogenum, che l'è 'l sò nòm en latì e che a sò ólta el vé del Grech nitron (nitrat de potasse) + -gen (che völ dì dàga éta a). En cundisiù de presiù e temperadüra stàndard el se tróa en fùrma molecolàra furmàda de du àtomi (sintetizàda col sìmbol N2) al stat gasùs, e sóta chèsta fùrma el costetöés el 78% en volüm de l'ària che se respìra. L'è stat scuprìt del scensiàt scosés Daniel Rutherford endel 1772. L'è 'n elemènt prezènt endel strütüra de töcc i éser vivèncc come componènt esensiàl dei aminoàcidi e doza de le protetìne.


text:
Nek
Nek (Filippo Neviani 'l è al sò nóm vēr) 'l è 'n cantànt itagliàṅ.
Biugrafìa
Nek al nas a Sasól in Pruvincia ad Mòdna al 6 ad Śnar dal 1972. In vint an ad caréra 'l à vindû 7 migliòṅ ad disc a 'l incìrca.
In dal 1991 al taca la caréra da par lò e al vins al fèstival ad Castruchèra cun al braṅ io ti vorrei (mè a t vrév). Al prim àlbum, inciś par la Fonit Cetra in dal 1992, al s intìtula Nek e al gh'à di ciàr arciàm a la mùśica country e a Sting. In dal 1993 al s mónta sù in sal palc ad Sanremo cun la canta In te ch'la s piàsa tèrsa in dal nóvi prupòsti. L'eśibisiòṅ la fà sù 'n pandemòni: la cansòṅ l'è badśàda cuma 'n manifèst cóntar 'l abòrt e la fà crésar al rabiadùri dal feminìsti, da gl'aburtìsti e ad sèrt pulìtic ad sinìstra. 'L àlbum umònim al gh'à dèntar nóṿ braṅ ma sōl siē i èṅ di inèdit.
In dal 1994 al fà gnir fóra al sò tèrs àlbum Calore umano dimóndi più madūr di precedènt. A 'l fèstival itagliàṅ al s piàsa a 'l secónd pòst cun Angeli nel ghetto.
'L àlbum seguènt dal 1997 'l è Lei, gli amici e tutto il resto (Lē, gl'amìg e tut al rèst). La sò ristàmpa la gh'à dèntar la cansòṅ ad sucès, diretamènt da Sanremo, Laura non c'è (Laura la n gh'è minga) un braṅ incìś anc in di atri léngui cuma 'l ingléś, al spagnōl e 'l francéś. Nek al s fà cgnósar in Itâglia (più ad 600.000 còpi vindùdi), in Europa e in dal mónd (3 migliòṅ ad còpi in tut). I àtar dū sìngui dal disc i èṅ Dimmi cos'è (Dì-'m cuś'l è) e Sei grande (At sē grand).
In due, al disc nóṿ, al vèṅ publicâ 'l an dòp. La versiòṅ spagnóla la s ciama Entre tú y yo. Anc c'l àlbum chè, fat in 28 dè e basta, al vénd dimóndi. Nek al canta Se io non avessi te (Se mè a n gh'is minga tè) a 'l Festivalbar e quést chè 'l è òṅ di quàtar sìngui insém a Sto con te (A stag tèg), Se una regola c'è (Se na règula la gh'è) e Con un ma con un se (Cun un ma cun un se).
Al sèst àlbum 'l è dal 2000 e al s ciàma La vita è (La vita l'è) e al gh'à dèntar al sìngul Ci sei tu (Ta gh sē tè). Dū an dòp 'l è al tùran ad Le cose da difendere (Al ròbi da diféndar) e lè Filippo al canta Sei solo tu (At sē sōl tè) insém cun la Laura Pausini.
Al 2003 'l è 'l an ad The Best of Nek - L'anno zero (Al méj ad Nek - 'l an śèr), na racòlta cun 18 braṅ dèntar e al nóvi Almeno stavolta e L'anno zero. I èṅ 250.000 al còpi vindùdi in Itâglia.
Al 13 ad Maǵ dal 2005 Nek al fà catàr in di negósi Una parte di me (Na part ad mè), in séguit al fà in manéra ad partecipàr a 'l Live 8 in du al canta Almeno stavolta, Se io non avessi te e al nóṿ sìngul Lascia che io sia (Lasa ch'a sia) ch'a vins al Festivalbar e al gh'à dimóndi sucès in Spaggna cun al tìtul Para ti seria. I àtar dū sìngui i èṅ Contromano (Contramàṅ) e L'inquietudine.
In dal 2006 al fà gnir fóra Nella stanza 26 (In dla stansa 26) e al canta Si viaggiare (Sè viaśàr), na cover ad Lucio Battisti misa dèntar a 'l tribùt Innocenti evasioni 2006 ch'al véd la partecipasiòṅ ad Luciano Ligabue, Samuele Bersani, Giorgia e Max Pezzali.
Da 'l 2 ad Setémbar dal 2006 Nek 'l è spuśâ cun la Patrizia Vacondio e sèg al gh'à na fiōla, Beatrice Maria, nada quat'r an dòp.
A séguit dal taramòt dla basa mudnéśa dal Maǵ dal 2012, Nek al decìd ad dar 'n ajùt partecipànd a 'n cuncèrt par catàr sù di fónd, insém a di àtar artìsta dla regiòṅ Emìglia Rumàgna cuma i Nomadi, Francesco Guccini, la Laura Pausini, Luciano Ligabue, Gianni Morandi e i Modena City Ramblers.
Discugrafìa
Àlbum
- Nek - 1992
- In te - 1993
- Calore umano - 1994
- Lei, gli amici e tutto il resto - 1997
- In due - 1998
- La vita è - 2000
- Le cose da difendere - 2002
- The Best of Nek - L'anno zero - 2003
- Una parte di me - 2005
- Nella stanza 26 - 2006
- Un'altra direzione - 2009
Àlbum in spagnōl
- Nek - 1997
- Entre tú y yo - 1998
- La vida es - 2000
- Las cosas que defenderé - 2002
- Lo mejor de Nek - El año cero - 2003
- Una parte de mí - 2005
- Esencial - 2006
- En el cuarto 26 - 2006
- Nuevas direcciones - 2009


text:
José Mourinho
José Mário dos Santos Félix Mourinho, cgnusû semplicemènt cuma José Mourinho (IPA: /ʒuˈzɛ moˈɾiɲu/), 'l è 'n alenadōr purtughéś nâ a Setùbal (32 km a sud ad Liśbóna, capitàla dal Purtugàl) al 26 ad Śnar dal 1963. In dla sò caréra 'l à 'linâ dimóndi di più grand club 'd Europa cuma l'Inter, al Real Madrid, al Chelsea e al Porto, vinsénd du Champions League e soquànt scudét.
Al sò scutmàj, sarnî diretamènt da lò durànt i sò an lundinéś, 'l è The Special One (Al specialòṅ).
Al sò valōr 'l è arcgnusû da tut, anc da 'l Istitùt Internasiunàl ad Stòria e Statìstichi dal Balòṅ (IFFHS) ch'al 'l à elèt par tri vòlti (2004, 2005 e 2010) al mijór alenadōr dal mónd.
Pulèmichi
Mourinho 'l è un persunàǵ dimóndi cuntruvèrs par via dal sò caràtar spavàld (in dal Setémbar dal 2008 'l à dit a la Gazzetta dello Sport ch'al pénsa ch'a n gh sia ninsòṅ méj ad lò) ch'al 'l à da spés mis dèntar a dal pulèmichi in dal mónd dal balòṅ.
- In dal 2009, mèntar 'l alenàva i milanéś dl'Inter, l'à dat adòs a la Roma e al Milan, dgénd che i n arévan vins gnint in dla stagiòṅ.
- Al 29 ad Nuvémbar dal 2010 'l à ciapâ na bèla patóna cun al sò Real Madrid pardénd par 5-0 in cà dal Barcellona. I catalàṅ i gh'àṅ fat védar la manita (la manìna) par tōr-'l in gir.
- In dal 2005 'l à dat dal voyeur (guardòṅ) a 'l alenadōr d'l Arsenal Arsène Wenger sustgnénd ch'al francéś al gh'is n'usesiòṅ p'r al Chelsea.
- A la fîṅ dla gara Atalanta-Inter dal 13 ad Dicémbar dal 2009 al vèṅ deferî a la cumisiòṅ disiplinàra p'r avér dit dal bruti paròli a 'l giurnalìsta spurtìṿ Andrea Ramazzotti e avér-al tòlt p'r i bras. Al purtughéś al ciàpa 13.000 euro ad multa.
- Dòp la gara Inter-Sampdoria dal 22 ad Favràr dal 2010, finìda 0-0, al ciàpa tri giurnàdi ad squalìfica e 40.000 euro ad multa parchè 'l iva dit dal bruti paròli a 'l àrbitr e i sò culaburadōr durànt la partìda e p'r avér far al ségn dal manéti.
- Al 23 ad Nuvémbar dal 2010 al fà casàr fóra ad prupòśit du di sò śugadōr (Xabi Alonso e pò Sergio Ramos) durànt i ùltim minùt dla gara ad Champions League fra Real Madrid e Ajax par far-i squalificàr in dla partìda dòp ch'la n cuntàva gnint. 'L è pò stâ punî anca lò cun na giurnàda.
- Al 27 'd Avrìl dal 2011, dòp ch'l éra stâ butâ fóra durànt la gara ad semifinàl dla Cópa di Campiòṅ fra i Blancos e al Barça, al dà adòs a 'l àrbitr durànt la cunferénsa stampa cun i giurnalìsta (“Parchè? Parchè? Mè a spér 'd avér un dè na rispòsta. Parchè Ovrebo, Busacca, De Bleeckere e adès Stark?”).
- A 'l aeropòrt, al 4 ad Maǵ dal 2011, turnànd a cà dòp èsar stâ eliminâ da la Cópa di Campiòṅ p'r òpra di rivài dal Barcellona, Mourinho (e al sò cunasiunàl Cristiano Ronaldo), i faṅ inténdar 'd èsar stâ rapinâ faghénd al gèst dla maṅ ch'la prila cun i dî ch'i gìran 'd intóran.
- Al 14 ad Mars dal 2011 Mourinho e al Real Madrid i dmàndan di cuntrói più stric in sal doping in di cunfònt di śugadōr dal Barcellona e dal Valencia. Al gh rispónd al 30 ad Maǵ dal 2011 al śugadōr dal Barça Gerard Piqué durànt la fèsta par la vìnsita dla Cópa di Campiòṅ: «Nuàtar a n s drughém minga, a n tirém minga, a n cumprém minga i àrbitr, semplicemènt a śughém a 'l futbol».


text:
Svizra: Chadaina da fortuna rimna daners per zona da Sahel
- Glindesdi, 16.4.2012, 9:46
La Chadaina da fortuna rimna daners encunter il fomaz en la zona da Sahel. La situaziun umanitara saja vegnida mendra pervi da conflicts regiunals.
Pertutgads èn ils pajais Mali, Mauretania, Burkina Faso, Niger e Tschad. Ins stoppia intervegnir ad uras per evitar il mender. En il center stettia l'agid cun mangiativas, tant per persunas sco er per animals da niz. Planisads èn era projects dal provediment d'aua, per proteger il terren e la semenza. (fc/sda)


text:
Diocesi de Lod
La Diocesi de Lod (Dioecesis Laudensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi lè strutürada in tüta la pruìncia d'Lod, e in d'un quall paèsìn d'le pruìnce de Pavia, Milan e Cremuna.
La g'ha 126 paròchie.
Persunalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le persunalità famùse ch'i g'hann a che fà cun la diocesi ienn: Santa Francesca Cabrini, San Gualtèr (XIV sècul), i sant Giüliàn, Ciriaco e Tisiàn (primi vesch de Laus Pompeia), el beàt Vincèns Grossi, i serv de Diu Antonia Maria Belloni (Clarissa de Cudogn secc. XVII-XVIII) e mons. Pèder Trabattoni (arciprèt de Malée a la fìn del '800, amìs de Papa Giuànn XXIII), el beàt don Carlu Gnocchi, don Lüìs Savarè, el giurnalista Age Bassi.


text:
Giànech
Giànech (nòm uficiàl: Giànico) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 2 163 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 13,3 km² e 'na densità de popolasiù de 163 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Böegn, Darf e Ézen.
L'abitàt el se tróa a 281 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Joseph von Fraunhofer
Al Joseph von Fraunhofer (Straubing, 6 ed mèrs 1787 – Mòneg ed Bavéra, 7 ed śùgn 1826) 'l è stê 'n fìśic e astrònum tudèsc.
Biugrafìa
Dôp ed n'infànsia tribulèda e 'd ès'r armêś sàinsa i genitōr, al Fraunhofer al cuntinuèva a imparèr al mistēr dal pèder, ch'l ìva fabrichê di vēder, andènd a fèr 'l aprendìsta in na fàbrica 'd spêć. Al gh'la cavèva anc 'd andèr a studièr in dl Istitût ed Mecànica Reichenbach, Utzschneider & Liebherr, a Mòneg ed Bavéra, indû i gh'avìven da fabrichèr di strumèint 'd astrunumìa e 'd geodeśìa.
'D lùng a 'l tèimp al Fraunhofer al strulghèva sàimper di nōv e-strumèint ed precisiòun per sernìr e perfesionèr i pasaǵ e i spêć edla lûś a travérs i vēder, in manéra da psér costruìr dal lèinti dimòndi nóvi p'r al tèimp e ch'i s'rèven servìdi p'r i só stùdi in sìm'a la lûś.
In dal 1814 al Fraunhofer al catèva i ràǵ ch'i porten al só nòm dàint'r in dal spèter solêr. 'L an dôp 'l invintèva al spetroscòpi. Grasi al só invensiòun e ai só stùdi, i gh'dèven, in dal 1822, 'l insegnamèint ed Fìśica in dl'Acadèmia bavaréś dal Sièinsi, pò al tìtul nobiliêr e incòri la sitadinànsa onorària ed Móneg.
Fraunhofer al murìva in dal 1826 a 39 an ed tuberculōś polmonêr, mo anca forsi tùt ch'i vapōr ed metal peśànt inalê per custruìr i vēder (c'm'a sucedìva anca ai só coléga) i ìven dê na màṅ a la malatìa. I 'l suplìven in dl Alter Münchner Südfriedhof (l' antìgh simitéri sud ed Móneg).
A la só memòria l'è stèda intitulèda la Fraunhofer-Gesellschaft, ch'l'è la più granda organiśasiòun par la sièinsa aplichèda in Euròpa, preśèinta anca in Itâglia col nòm Fraunhofer Italia Research a Bolsàṅ.[1]
Nòti
- ↑ Vèd al comunichē 'd stàmpa: http://www.fraunhofer.de/en/press/research-news/2009/12/fraunhofer-italy.jsp


text:
Bulivia
La Bulivia a l'è un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Brasil, el Paraguay, l'Argentina, el Cile e'l Perù.
La gh'ha dò capitaj: Sucre (capital custitüziunala giüdiziaria) e La Paz (capital aministradiva).
La gh'ha una süperfiss de 1.098.581 km² e una pupulaziun de quas 9 miliun d'abitant (i indigen a hinn el 75%).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia (nom ufizial: Repübliga de la Bulivia) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Evo Morales (del 2006).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia la ciapàt ol sò nòm da chèl del Simon Bolivar che l'à portàt a l'indipendènsa tance stacc del süd America che grasie a lü i s'è liberàcc dal goèrno del rè de Spagna.
I lèngue de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Bulivia la lèngua üficiàla l'è 'l Spagnöl o mèi ol Castiglià, ma i è parlàde pò la lèngua aymar e la lèngua quechua che i è lèngue 'ndigene pre columbiane, chèste lèngue i è turnàde ad ès insegnàde 'n di scöle de quando l'è dientàt presidènt 'l Evo Morales che l'è ün ìndio aymar.
Ol teritòre de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bolivià i è üzàcc a separà 'l teritòre de la sò nasiù 'n trè zòne e per fal i se bàza söl clima/temperadüra e sö l'altèsa söl mar. I trè zòne i è isè ciamàde:
- Calido, chèla piö 'n bas, a matina, 'ndoe gh'è i forèste tropicài e la sità piö 'mporànta l'è Santa Cruz;
- llano, la zòna 'n del mès 'ndóe la temparadüra la rèsta sèmper tra i 20 e i 25 gradi, tra i sità de chèsta zòna gh'è Chocabamba e se parla Spagnöl e Quechua;
- Frio, la zòna 'n piö a sira e piö 'n vólt söl lièl del mar, tra i sità de chèsta zòna gh'è La Paz e se parla Spagnöl e Aymar.


text:
Verdee de Sott
Verdee de Sotta (Verderio Inferiore in italian; Verdee de Sott in brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 3 069 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 3,9 km² e 'na densità de 787 ab./km². L'è voeuna di dò part del vegg comun de Verdee, che l'ha finii d'esist in del 1905. El confina con la Provincia de Monza e Brianza. El comun l'è divis in cort, che anca al dì d'incoeu se ciamen cont el nomm dialettal: Cort di Scarsett, di Cioni, di Tolett, di Operari, di Fàt, di Magnon, di Masiroeu, Cort Noeuva, Palazz (giamò Villa Annoni), de la Palazzina, di Stalett, di Scopej e, staccada di alter, la Cort di Feree.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Verdee de Sott l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Vôs correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Austria vul sortir da l'energia atomara il 2015
- Glindesdi, 16.4.2012, 20:07
L'Austria duai vegnir liber da l'energia atomara davent dal 2015. Quai han decidì represchentants da la regenza, da l'economia d'energia e d'organisaziuns d'ambient ad in inscunter suprem davart l'energia atomara.
Plinavant duain ils furniturs d'energia vegnir obligads d'inditgar davent il 2015 danunder che l'energia deriva. Electricitad grischa na dastga betg pli vegnir furnida. L'Austria na posseda naginas ovras atomaras e la cumpart da l'energia atomara importada è sut 5%. (gc/sda)


text:
L'ambassadura canadaisa sin visita tar la regenza grischuna
Sin invit da la regenza visita l'ambassadura canadaisa Roberta Santi mesemna, ils 2 da mars 2011, il chantun Grischun.
Tar sia visita en il Grischun vegn l'ambassadura canadaisa accumpagnada dal delegà per il commerzi Werner Naef. Suenter il bainvegni dals giasts en la chasa grischa a Cuira è previs in gentar cuminaivel. Ils ospitants èn il president da la regenza Martin Schmid ed il chancelier Claudio Riesen.
La regenza tgira annualmain contacts cun represchentantas e cun represchentants da stadis esters en Svizra. Quests discurs èn elements impurtants da las relaziuns externas dal chantun. Cun ils stadis vischins e cun pajais che han relaziuns spezialas cun la Svizra e cun il Grischun vegnan savens discutadas dumondas specificas actualas. Autras visitas servan en emprima lingia a barattar experientschas sin il champ cultural, economic e politic.
Gremi: chanzlia chantunala dal Grischun
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Binsan
Cul salüd "BINSAN" (Glückauf) Tils/Tillas bivgnantaina in nossa pagina d'internet. La "Fundaziun Schmelzra S-charl" exista fingià daspö l'on 1987. Ella es respunsabla per l'actività da la "Schmelzra S-charl" cullas interessantas excuriuns illas gallarias da Mot Madlain e culla fabrica e la gestiun dal Museum. In quel exista ün'exposiziun extaisa dals miniers da S-charl ed üna dal uors.
La "Società da miniers" es gnüda fundada l'on 1998. Ella es quia per seis commembers e preschainta uschè minch'on ün program attractiv. Dvantai subit commember e's portai aint ill'annunzcha suot commembranza.
Nus ans allegrain da Vossa visita illas minieras ed i'l museum. Ün cordial bainvgnü aint illa Val S-charl.
Il cussagl da fundaziun e la suprastanza dals Miniers da S-charl
Peder Rauch, Jon Duri Sutter, Beat Hofmann, Hermann Steck, Dominique Mayor e Lüzza Rauch


text:
Erbösch
Erbösch (en Italià: Erbusco), l'è 'n cümü de 8 646 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lach d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.
El ritroamènt de repèrcc archeològich el testemógna la prezènsa de 'na atività ümàna zamò 'ndèl períot neolìtich (5000-2800 a.C.), atività che, 'ndel'età del bróns (prìma del sècol X a.C.), la se svelöparà sö dele palafìte tiràde 'n pé 'ndèla zòna ömeda che gh'ìa 'ntramès tra 'l Mont'Òrfen e le culìne moréniche.
El prìm insediamènt stàbil facilmènt el se troàa 'ndèla frasiù de Alì (adès ciamàda Sòch de sùra), pagus Romàno e pò, 'ndèl Medio Evo, piéf cristiàna, endóche zamò prìma del Mìla gh'ìa 'n castèl per dàga protesiù a la popolasiù de le incursiù dei Ùngari.
El paés el vé lüminàt per la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1108. Ma mìa col nòm de Erbösch ma con chèl de Alì.
Erbösch al dé d'encö, l'è 'n cèntro importànte de la Franciacürta e l'è séde del Consórse dei vì de la Franciacürta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
24 08
Ol dé 24 de óst l'è 'l 236 ( 237 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 130 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de óst al è ul dí da pòost 236 ( 237 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 130 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
79: i sità rumane de Pompeia, Ercülà e Staf i resta sepültade sota diferent méter de sendra daspus de l'erüssiú del vulcà Vesöf.
410 - i visigot d´Alaric i sachesa Roma dürat tre dé
1456 - la finiss la impressiú de la Bíbia de Gutenberg
1572 - massàcher d´ügonot a la Nocc de Sant Bertomeu , ordenat per Carl IX de Fransa
1912 - Alaska al passa a éss teritore di Stacc Ünicc daspus de éss comprat a Rössia
1942 - Bataja di Ísole Salomon del est , ol portaviú Zapunes Ryuho al è afondat
1949 - al entra in igur ol tratat del Atlàntich del Nord (OTAN)
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1358 - Joan I , rei de Casteja (m.1390)
1817 - Aleksey Konstantinovich Tolstoi , scritur Röss (m.1875)
2003 - Alexandre Coste, fiö del prínsep de Mònaco Albert II.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Büttenhardt
Büttenhardt a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 356 abitant e una süperfiss de 4.00 km², e al se tröva a una altitüden de 658 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büttenhardt a l'è tacaa ai cumün de Lohn, Merishausen, Thayngen, Sciafüsa, Stetten e Tengen (DE-BW).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Büttenhardt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1238 col nom de Butinhart.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Büttenhardt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bellas
Bellas o Belas (nom ufizial in italian: Bellagio; Bilacus in Latin) l'è on comun de 3 093 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 26,6 km² e 'na densità de 116 ab./km². ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. In di ultem agn, Bellas l'è vegnuu inscí famos e popolar cont i turista American che gh'hann fáa su perfin on casinó a Las Vegas (U.S.A.) che'l se ciama anca luu "Bellagio".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bellas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jura-Nord Vaudois (distret)
El Distret de Jura-Nord Vaudois (en fransés: District du Jura-Nord vaudois) l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud, en Svìsera. Endèl mes de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 83 845. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Yverdon-les-Bains.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Jura-Nord Vaudois l'è furmàt dei 76 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta (situasiù agiurnàda al zenér del 2012):
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Scügnài
Scügnài (en Italian Secugnago) l'è un cumün de 2 022 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a metà strada fra Lod e Casàl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Scügnài l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Perù
El Perù (Perú in spagnöl) a l'é un paes del America del süd.
El cunfina cunt l'Ecuador, la Culumbia, el Brasil, la Bulivia e'l Cile. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
I cità püssee impurtant a hinn la capital Lima, Cusco, Trujillo, Arequipa, Iquitos, Puno, Piura, Chiclayo, Tacna e Cajamarca.
La gh'ha un süperfiss de 1.285.220 km² cunt una pupulaziun de quas 30 miliun d'abitant.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Francisco Pizarro l'aveva cunquistada in del 1533. A l'è indipendenta del 1821.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Perù (nòm ufizial: Repübliga del Perú) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Ollanta Humala (dal 2011).
El prim minister a l'é el René Cornejo (dal 2014).
Dipartiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amazonas
- Ancash
- Apurímac
- Arequipa
- Ayacucho
- Callao
- Cajamarca
- Cusco
- Huancavelica
- Huánuco
- Ica
- Junín
- La Libertad
- Lambayeque
- Lima
- Loreto
- Madre de Dios
- Moquegua
- Pasco
- Puno
- San Martín
- Tacna
- Tumbes
- Ucayali
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fest Nazionài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ólter di festività nazionài, ogni provincia la gh'ha duu dì festiv, ed ogni comun álter duu pussee, cont on nùmer total de fest officiài in Perù de 12.


text:
Abcasia
L' Abcasia (AҧcHы/Apsny in abcas; Aбxaзия/Abchazija in russ; აფხაზეთი/Apkhazeti in georgian) l'è on paes de l'Asia, cont on status minga ciar. Per i Georgian e per la pupart di statt del mond la saria ona region de la Georgia, anca se cont on'autonomia bella granda; inveci lee, insema a la Russia e a on quai alter paes, la dis de vess on statt indipendent.
Se inscì el fuss, el confinaria con la Russia, la Georgia e 'l Mar Negher. La soa capital a l'è, in ogni cas, Sukhumi. In del paes ghe viven 242.862 personn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abcasia l'è semper vivuda sotta l'influenza georgiana e russa. In del 1992, a la fin de l'URSS, l'Abcasia la s'è deciarada indipendenta; per quest a gh'è stada ona guerra fina al 1993, che l'ha viduu el genocidi di georgian che viveven in la region.
Al dì d'incoeu, anca se quasi nissun ghe recognoss l'indipendenza, l'Abcasia la viv come se la fuss libera.
Organizzazion politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abcasia (nomm offizial: AҧcHы AҳәыHҭқappa/Apsny Ahwyntkarra) a l'è ona repubblega.
El president a l'è Aleksandr Ankvab (del 2011).
El primm minister a l'è Leonid Lakerbaia (del 2011).


text:
02 02
Ol dé 2 de febrér l'è 'l 33 dé de l'an del calendare gregorià; manca 333 (334 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 2 de febrér al è ul dí da pòost 33 dal an dal calendari gregurian; i manca 333 (334 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Barcelona: Josep-Luís Carod-Rovira al sa dimet de cunsejée sensa cartera al goèrn de la Generalitat de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1980 - Sabadel: Oleguer Presas, futbolesta.
1926 - Fransa: Valéry Giscard d'Estaing, president de la Repüblega Fransesa.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1970 - Penrhyndeudraeth (ol Paes de Gales): Bertrand Russel, matemàtegh e filòsof Angles, premi Nobel de Literadüra de 1950.
1979 - Nöa York: Sid Vicious, cantant e bassesta del gröp Sex Pistols
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Candelera, festa piö granda de l'Ametla de Mar (ol Baix Ebre).
Dansa del Tortel a Esponela, a la comarca del Pla de la stany.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Caraa
Caraa l'è un cumün de la pruvincia de Munza e Brianza de 17 844 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,0 km² e ona densità de 1 784 ab./km².
El cumün el gh'ha dò fraziun, ciamaa Agliaa e Costa Lamber.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Udine
Udine (en furlà: Udin; en slovéno: Videm; en todèsch stòrich: Weiden; en latì: Utinum) l'è 'n cümü italià de 100.178 abitàncc, capolöch de la pruvincia omònima, part de la regiù Friuli-Venesia Giulia. La cità l'è 'l cör de n'area urbàna de piö o méno 174.000 abitàncc. L'è cunsideràda la capitàl stòrica del Friuli.
La cità l'è colocàda en mès a la regiù friulàna. La se tróa a póch de piö de 20 km en lìnea d'aria de la Slovenia, e 54 km de l'Austria, per cui l'è 'ndèna puzisiù stratégica, arènt a l'intersesiù de le diretrìci europèe est-ovest (Curidùr 5) e nord-sud (Via Iulia Augusta), sö la via che la mìna 'nvers l'Austria e l'Euròpa orientàla.
L'è postàda 'ntùren a 'n còl söl qual gh'è colocàt el castèl, a póch chilòmetri de le culìne, e le bagnàda del torènt Cormor a ovest e del torènt Torre a est.
Del cümü de Udine fà part apò a le frasiù de Baldasseria, Beivars, Casali Sartori, Chiavris, Cormor, Cussignacco, Gervasutta, Godia, Laipacco, Molin Nuovo, Paderno, Paparotti, Rizzi, San Bernardo, San Domenico, San Gottardo, Sant'Osvaldo, Sant'Ulderico, Vât e Villaggio del Sole.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tra i monümèncc piö famùs gh'è 'l castèl, postàt söndèl còl che 'l dòmina la cità, la catedràl, la Lòza del Lionello, la piàsa de la Libertà en stìle vèneto e la piàsa de San Giàcom, che la reprezènta 'l cör de la cità col Mercatovecchio.
Per chèl che riguàrda le òpere modèrne, de segnalà gh'è 'l Teatro Nöf Giovanni d'Udine.


text:
Crocus biflorus
El Crocus biflorus Miller (en Bresà: Maìgola) l'è 'na piànta erbàcea, perène, che la fa part de la famìa botànica de le Iridaceae. L'è tìpica la sò fiuridüra 'ntrà la fì de l'envéren e 'l prensépe de la primaéra.
Cuntegnüü
Etimologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm del zèner (Crocus) el vé del gréco Kròkos, che völ dì “fil de téla” e 'l se referés ai stìgmi bèi lónch e vizìbii en sèrte spéci de chèsto zèner.
El nòm de la spéce (biflorus) el vé del fat che àle ólte el se prezènta condèna 'nfiurescènsa compunìda de dù fiùr.
El nòm scentìfich de chèsta piànta l'è stat definit del botànich scosés Philip Miller.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'altèsa de la piànta la vària de 12 a 20 ghèi. La fùrma biològica l'è "geofita bulbùza" (G bulb), che völ dì che l'è 'na piànta erbàcea perène che la g'ha i böcc sotatèra. Endèla stagiù mìa favorévola, la g'ha mìa órghègn aèrei e i böcc i se tróa riparàcc déter endèl bùlbo (órghen de risèrva che töcc i agn el trà fò gamp, fòie e fiùr nöf).
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è de tìpo fascicolàt e le se fà sö a la bàze del bùlbo.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa (sóta la téra): la part sotatèra del gamp la consìste 'ndèn bùlbo a fùrma de öf, töt enciurciàt sö en tòneghe cartàcee maròn-feruginùze; endèla pàrt piö àlta le fìbre i è sitìle (0,1 mm) e i è mitìde a fùrma de reticolàt.
- Parte epigèa (sùra la tèra): la part aèrea l'è 'n gamp cürt cürt o adiritüra inezistènt cilìndrich che 'l pórta diretamènte 'l fiùr. El bùlbo l'è grant 1,5 – 2 ghèi.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La piantìna la trà fò póche (de 3 a 7) fòie bazài (o radicài) che pàrt diretamènte del bùlbo sotatèra. Le g'ha 'na fùrma lineàr-laminàda ma sitìla condèna rìga 'n mès longitudinàl piö ciàra (l'è 'na scanaladüra); la pàgina superiùra l'è de culùr vért scür, chèla inferiùra la tìra al biànc; l'òrlo l'è apéna apéna riultàt endré, la pàrt terminàl i è arcuàde e riultàde 'n zó. Ghe sarès apò a dèle fòie inferiùre ma de sòlit le se rödés a guàine ciàre ciàre. La larghèsa de la làmina de la fòia l'è de 'n milìmetro o dù. En longhèsa la pöl pasà fò 'l fiùr, ma de póc.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa l'è furmàda de sòlit de 'n fiùr apéna (de rar i pöl véser de 2 'nfìna a 5), i g'ha mìa udùr e i è 'nciurcàcc sö e dò o trè spàte membranùze. La fùrma l'è chèla de 'n tüvo drit e lónch che 'nsìma el se dèrf en 6 segmèncc (tépali).
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra del fiùr l'è chèla tìpica dei monocotilédoni: en peregóne con tré tépali dópe de tìpo petaloidèo e de culùr biànch o lìla ciàr ciàr. A l'enstèrno i prezènta de 3 a 5 venadüre scüre e longitudinài, a l'intèrno 'nvéce le fàuci i è culuràde de zàlt. La longhèsa del fiùr apéna l'è de 20 a 40 mm.
La fiuridüra l'è 'n primaéra (de febrér a bril), ma 'ndèle zòne piö càlde la pöl anticipà 'nfìna a 'n dezèmber.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula bislónga furmàde de trè vàlve (càpsula triloculàr). La somésa l'è dét endèl fröt l'è nömerùza e l'è furmàda de granì picinì e rotóncc.
Difuziù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è prezènte 'n pó sö töta la penìzola itàlica ma de maniéra discontìnua (söl versànt adriàtich el gh'è mìa) e piötòst rar; se 'l tróa 'n Sicilia ma 'n Sardegna 'l gh'è mìa. Sö le Alpi se 'l tróa 'ndèle pruvìnce de Cùneo, Bèrghem, Brèsa e Trènt; Endèle ótre zòne l'è sporàdich. Endèl rèst de l'Europa se 'l tróa suratöt endèi Balcani, 'ndèla Türchia europèa e 'ndèla Anatòlia 'nfìna a la Georgia e al nòrt de l'Iran.
Come habitat el preferés i pracc sèch; ma apò a le praterìe ràze de le culìne 'nfìna al lièl subalpìno ('nfìna a 1200 méter) e 'ndèi bósch de rùer sub-mediterànei. La crès de preferènsa söi teré calcàrei có 'n pH bàzich e póch o médio nütrimènt. El teré 'l g'ha de éser piötòst sèch.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crocus adamii J.Gay
- Crocus alexandri Nicic ex Velen.
- Crocus annulatus Herb.
- Crocus argenteus Sabine
- Crocus circumscissus Haw.
- Crocus italicus Gaudin
- Crocus lineatus Jan
- Crocus minimus Hook., non DC.
- Crocus pestalozzae Boiss.
- Crocus praecox Haw.
- Crocus pusillus Ten.
- Crocus tauricus (Trautv.) Puring
- Crocus weldenii Hoppe & Fürnr.
Pusìbil cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crocus weldeni Baker – Zaferà de Welden: se 'l conós perchè la g'ha mìa le fàuci zàlde e i fiùr i è piö picinì; endèla penìzola itàlica se la tróa apéna 'ndèla Pruvincia de Trieste.
- Crcus reticulatus Steven – Zaferà de Trièste: se 'l conós perchè 'l g'ha sèmper en fiùr apéna, ma suratöt perchè le tòneghe del bùlbo i è reticolàde 'n maniéra bèla evidènta (màe có fìbre bèle gròse, 'nfìna a a 0,3 mm). Pò a chèsta spéce se la tróa apéna a l'estrémo est de la penìzola itàlica (Carso Triestì) e fórse 'ndèna quach zòna del cèntro de l'Itàlia.