text:
Limù (BS)
Limù (nom uficiàl en italià: Limone sul Garda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 1 169 abitàncc (dàto del Dic 2012 [1]), 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 45 ab./km².. El cunfìna coi cümü de Malcesine (VR), Molina di Ledro (TN), Rìa del Garda (TN), Tremùzen.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Limù l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


c: text/html

text:
Langenthal
Langenthal a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 14938 abitant.
El cumün de Langenthal al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aarwangen, Bleienbach, Lotzwil, Obersteckholz, Roggwil, Thunstetten e Pfaffnau (LU).
El prim de ginee del 2010 el cumün fina alura independent de Untersteckholz l'è staa agregaa a Langenthal[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz, Mutationsmeldungen 2009 / Répertoire officiel des communes de Suisse, Mutations 2009 / Elenco ufficiale dei Comuni della Svizzera, Mutazione 2009 [1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial del cumün
- Website of the higher schools in Langenthal
- Website of the local 2nd division ice hockey team

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dialet laghee
El laghee a l'è un insema de dialett dela famiglia del Lumbard ucidental dela lengua Lumbarda che ienn parlaa süla riva ucidental del lagh de Comm.
Dunca i dialett ienn parecc e pitost diferent vün de l'oltru, a segunda di paes o di vall. El gh'è sumea un poo al dialett cumasch e al dialett ticines, però di volt la diferenza a l'è propi tanta, per esempi cul cavargnon che se parla in Val Cavargna o cul muncecch che se parla sü sura a Dongh.
Cuntegnüü
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se cunsiderum el Milanes cume variant principal del Lumbard ucidental, poden vess truvaa vari diferenz tra la parlada meneghina e 'l Laghee (variant de Mezzegra).
- Una quai a la diventa o: per esempi, óltru, cóld, mólta, sólta inscambi de alter, cald, malta, salta.
- Una quai ü la diventa ö: per esempi, föm, piöm, sö, vön, löna inscambi de füm, piüm, sü, vün, lüna.
- Müden i acent sü una quai o: per esempi, suta, mórt, vólta, sfrós, dóna, gió inscambi de sòta, mòrt, vòlta e sfròs, dòna e giò.
- Presenza de la partisela prunuminala i denanz a la terza persona plürala di verb: i sann, i gh'hann, i henn inscambi de sann, gh'hann e hinn.
- Negru, sempru, vedru, libru e óltru inveci de negher, semper, veder, liber e alter.
- Azión, televisión e sezión inveci de asiùn, televisiùn e sesiùn.
- Sc'tremizzi, drizz, sénza e giazz inveci de stremissi, driss, sénsa e giass.
- Culù e pesc'cadù inveci de culùr e pescadùr.
- Sc'cultà, sc'cund, sc'capà inveci de scultà, sgund e scapà.
- Mé, té, ché, basén, maténa, méa inveci de mì, tì, chì, basìn, matìna e minga.
- Rüà e bücér inveci de rivà e bicér.
- Presenza de arcaisem in di verb: crumpà, nà inveci de cumprà, andà.
I verb (a Mezzegra)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sun, té te seet, lü l'è, nön sem, violtri sii, lur i hen.
- Indicativ imperfet: mé seri/sevi, té te seret/sevet, lü l'era/eva, nön serum/sevum, violtri seruv/evuv, lur i eren/even.
Verb avègh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé gh'hoo, té te gh'eet, lü el gh'ha, nön gh'em, violtri gh'avii, lur i gh'han.
- Indicativ imperfet: mé gh'eri, té te gh'eret, lü el gh'era, nön gh'erum, violtri gh'eruv, lur i gh'eren.
Verb andà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé voo, té te veet, lü el va, nön vem/nem, violtri nii, lur i van.
- Indicativ imperfet: mé navi, té te navet, lü el nava, nön navum, violtri navuv, lur i naven.
Esempi de laghee de la zona de Dongh del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una parabula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om el gh'eva düü fiö.
E 'l püssee penin de lur el dis al pà: "Pà, dam el fat mè!" e 'l pà el gh'ha spartii la roba.
E de lì a poch dì, el fiö püssee penin, faa sü fagot, l'è andaa a girà in d'un paies luntan, induvè l'ha mangiaa tüt el fat sò menand vita cativa.
E dopu che l'ha spendüü tüt el fat sò, una carestia fiulona la s'è fada sentì in quel paies, siché lü l'ha scumenzaa a patì la fam.
E l'ha tolt sü a metes al servizzi de un padron de quel sit, che l'ha mandaa in di sò lögh a cürà i purcei.
E lü el cercava d'impienì el butasc dei giand che mangiavan i purcei, ma nessün ghe ne dava.
Inlura, pensand ai sò cas, l'ha dii: "Oh, che mota de giurnad del mè pà gh'han del pan a despressi, e mì crepi de la fam!"
Mi tujaroo sü e anderoo del mè pà e ghe disaroo: Pà, mì hoo falaa contra el ciel e inanz a tì.
E meriti minga de vess ciamaa tò fiö: dam un post de tò famej".
Lü donca l'ha tolt sü e l'è vegnüü dal sò pà: e lü, quand l'era ancamò de luntan, el sò pà l'ha vedüü e ghe n'ha 'vüü cumpassion e l'ha curüü e 'l ghe s'è bütaa al col e l'ha basaa.
E 'l fiö el gh'ha dii: "Pà, mì hoo falaa contra 'l ciel e inans a tì; e meriti minga de vess ciamaa tò fiö".
Ma el pà l'ha dii ai sò servitur: "Tuvii scià el vestii de la festa, e metìghel sü, e metìgh dent un anel al dit e metìgh sü i scarp!
E menee scià el vedel ingrassaa e cupél; e majem, e fem una sceriada;
perchè 'stu mè fiö l'eva mort, e l'è risüscitaa; l'eva perdüü, e l'em truvaa". E s'hin metüü a fà festa cumè.
Inlura el sò fiö püssee grand l'eva föra in di lögh; e vegnend indree, quand l'è staa arent a cà, l'ha sentii a sunà e a balà.
E, ciamaa vün di servitur, l'ha dumandaa cusa vurevula dì quela roba.
E lü el gh'ha dii: "El tò fradel l'è turnaa a cà, e 'l tò pà l'ha mazzaa el vedel ingrassaa perchè l'ha quistaa ancamò san e salv".
Ma lü l'ha faa caprizzi e l'ha minga vulüü andà dent. Donca el sò pà l'è vegnüü föra e la pregava de andà dent.
Ma lü respundend l'ha dii al pà: "Vitel lì, giamò tanci an mì te servissi, e gnanca una volta hoo disubedii ai tò orden; e pö mai te m'heet daa un cavret per stà alegher insema ai mè amis.
Adess mò che 'stu tò fiö, che l'ha majaa tüta la tua roba cui bagasc, l'è turnaa a cà, tì te gh'heet mazzaa el vedel ingrassaa".
E lü el gh'ha dii: "Fiö, tì te seet semper insema a mì, e tüta la roba mia l'è tua;
Dunca besugnava fà festa e stà alegher, perchè 'stu tò fradel l'eva mort e l'è resüscitaa; l'eva perdüü e 'l s'è truvaa".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1841, pag. 417-418
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca mì disi che in di temp del re de Ziper, dopu che Gufred de Büjon l'ava ciapaa Tera Santa, l'è sücedüü che 'na bona sciura de Guascogna a l'è nada in pelegrinagg al Sant Sepulcher; in del turnà a cà, quand l'eva rüvada a Ziper, ona manega de lifroch vilan i l'han tolta a perzipità. Lee la se ne casciava, e no pudend fà passà el magon, l'ha pensaa de nà del re a met giò quarela; ma quaighedün i gh'han dii che l'eva fiaa traa via, che quel re l'eva 'n por tabalöri che, inscambi de vendicà i olter, el mandava giò quii balussad che ghe faven anca a lü; e inscì tücc quii che ghe l'aveven sü con lü i se n'impagaven fasendeghen 'na quaivüna. Quela sciura, quand che l'ha sentüü inscì, desperand de utegn vendeta, tant per cunsulàss on zich, l'ha pensaa de casciàghela a quel re, e fàl nicorgg che l'eva 'n biciulan; e, tüta caragnenta, la ghe s'è presentada e gh'ha dii: "O sciur, mé vegni minga scià a pregàt de vendicàm de quii balussad che hoo patii, ma inscambi te preghi de 'nsegnàm coma te feet mò mai a ciapàt sü mocc mocc quii che te fan a té, e inscì, imparandel de té, poda anca mé ciapàm in pas i mè fastidi; che, se 'l pudess, le sa el Signur come i bütaress tücc vuluntera adoss a té, che t'i suportet inscì cucc e cuntent".
El re, che infina alura l'eva staa 'n margnach indurmentaa, el s'è dessedaa fö; e scumenzand l'ha vendicaa i birbunad che l'ava patii quela pora sciura, e pö el s'è metüü a fàla pagà salada a tücc quii che fasessen vergot contra de lü e del sò unur.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 184-185
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lagh de Com
- Lengua lumbarda
- Davide Van de Sfroos
Pagin in laghee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abecee
- Semüda
- Urobi
- Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu
- Urobi
- Urtugrafia muderna


text:
Antonio Mennonna
Antòni Mennonna el sò num cumplét l'era Antonio Rosario Mennonna, (Muro Lucano, pruìncia ad Putènsa, 27 de màgg 1906 - Muro Lucano, 6 de nuèmber 2009) l'è stai un Vèsc catòlic italiàn, el püsè vècc d’Italia e secùnd in tütt el mùnd, fin a la so mort.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Muro Lucano el 27 de màgg 1906, l'è stài urdinàd prèt el 12 agùst 1928.
L’è stài cunsacràd vesch de Muro Lucano el 13 de màrs 1955 da Papa Piu XII. In del 1962 l’è stài trasferìd a Nardò. El s’è ritiràd in del 1983.
Fin al dì d’la so mort l’è stai anca el prèt cun la püsèe lunga urdinasiòn de tütt el mund: 81 ann! L’è stài vesch sùta ben 9 Papi: da Piu X a Benedètt XVI.
Lìber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mons. Mennonna l’ha scritt ben 15 lìber. L’ültim l’è stài presentàd a Ruma, in Campidoglio, el 27 de màgg 2009, e el s’intìtula Dialoghi con i personaggi dell’antica Roma.


text:
Caner
Caner (nòm uficiàl in italian: Cannero) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 002 abitàncc (dàto del Dicember 2012[1]), cunt ona superfis de 14,5 km² e ona densità de popolaziun de 69 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund del Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Brezz de Beder, Germignaga e Lüin). Ultra al center cumünal a gh'è vari fraziun, ciamaa Barbè, Cassin, Cegg, Donegh, Ugiogn, Pian Cassun e Punt. I isul che se tröven denanz al cumün e che hin ciamaa propi Castei de Caner partegnen, irunicament, al teritori de Canöbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caner l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Dialetto varesotto
Il dialetto varesotto (detto anche Bosino, o Varesino) è un dialetto appartenente al ramo occidentale della lingua lombarda parlato nella Provincia di Varese.
Indice
- 1 Correlazione con altri dialetti
- 2 Storia
- 3 Caratteristiche
- 4 Esempi di dialetto varesòtto
- 5 Note
- 6 Bibliografia
- 7 Collegamenti esterni
Correlazione con altri dialetti[modifica | modifica sorgente]
Esso è considerato affine al dialetto milanese, con il quale - pur non confinando direttamente - ha alcune comunanze. Il dialetto attuale risente, secondo le zone, di influssi del comasco (zona di Tradate) e del bustocco (zone di Busto Arsizio e Legnano). Il dialetto varesotto presenta forti comunanze anche con il dialetto verbanese, parlato lungo la sponda occidentale del Lago Maggiore, rappresentando un continuum dialettale con esso. La base linguistica del dialetto varesotto è nel complesso comune ma con innesti ed influenze, più o meno forti, secondo le zone.Molto simile il Ticinese, lingua madre del Canton Ticino della Svizzera italiana
Storia[modifica | modifica sorgente]
Nel periodo romano, il latino è stato deformato dal sostrato celtico, in quanto gli abitanti della zona erano insubri lambrani romanizzati. Nel medioevo ha ricevuto influsso dalle lingue circostanti (superstrato: longobardo, lingue germaniche, celtiche). Poi le dominazioni spagnola, francese e austriaca hanno lasciato notevoli tracce nella lingua. Il francese ha contaminato specialmente il milanese, per la maggiore apertura cittadina, il quale ha a sua volta influenzato i dialetti circostanti. A partire dalla fine dell'Ottocento, tutte le lingue d'Italia hanno ricevuto un piccolo influsso da parte della lingua italiana, a causa della crescente diglossia (compresenza di italiano e lingua locale), causando, nelle generazioni più giovani, delle perdite del lessico originario.
Caratteristiche[modifica | modifica sorgente]
Dal punto di vista fonetico il Varesotto è leggermente più duro del milanese e gli articoli e i toponimi si diversificano in base alla zona.
Le vocali
- ü ö = Vocali miste come nel francese sur e bleu o in varesotto dür e cör
- â ê î = Vocali allungate, come nel francese frère o in varesotto frâ
L'uso dell'accento circonflesso è frequente nei participi passati (es. fâ - fatto, dî - detto). Ci sono casi particolari come le parole con la vocale mista allungata, per esempio düü dove la vocale dovrebbe essere solo una, ed oltre alla dieresi dovrebbe avere anche l'accento circonflesso.
Le consonanti
- c = Usata come finale di parola è palatale come in lacc (latte), se seguita da una h è gutturale come in lach (lago) o sacch (sacco).
- s = Sonora come in casa si distingue da quella aspra, come in sole attraverso il raddoppio; cascina in dialetto diventerà perciò cassina, anche se la s durante la pronuncia sembra più semplice che raddoppiata.
Varie
- L'accento acuto o grave serve per indicare la vocale chiusa o aperta, per esempio pan póss (pane raffermo) oppure salàm (salame).
Vocaboli[modifica | modifica sorgente]
- Albicocche = mùgnagh
- Allora = alùra
- Altro = òlter / àltar
- Aprire = vèrdi / vèra
- Bambino = toso / fiò (tusàn = bambine tosa = bambina)
- Bottiglia = butèglia
- Bicchiere = bicér
- Chiave = càf
- Calze = calzètt
- Calzoni = calzùn/bragh
- Ceppo = schük
- Comodino = cifùn
- Comprare = cumprà / töö
- Cornacchia (animale) = scurbàtt (termine spesso utilizzato nel Milanese)
- Corno di bue = cüdee (quando viene utilizzato come custodia per la cote)
- Casa = cà
- Fannullone/Nullafacente = giacalüstra (termine spesso utilizzato nel Milanese insieme a barlafüs,che è la persona che parla a vanvera), simili nel significato anche perdabal e balabiótt
- Figlio = fioeu
- Figlia = tusa
- Figlie = tusànn
- Fragole = magiuster
- Fulmine = strelùsc /losna
- Gallina = ga(l)éna / gaina
- Grembiule = scusàa
- Idraulico = trumbè
- Imbuto = pedriö
- Lampadina = lampadéna
- lontra = lùdria (animale presente nel varesotto)
- Lucertola = lisuga / lùserta
- Maiale = purcèl / purscél / poerc
- Marito/Uomo = öm
- Mela = pom
- Mele = pomm
- Mestolo = cazzüü
- Mirtillo = lidriün
- Moglie/Donna = dona
- Muratore = magüt
- Nebbia = scighèra
- Nero = négher
- Ombra = umbrìa
- Patate = pomm da tera
- Pettirosso = rùsmagun
- Pomodoro = tumàt, tumatis al plurale
- Prato = praà
- Prezzemolo = erburin
- ramarro = ghèz
- Rosso dell'uovo sbattuto = rùsumada
- Saltare = saltà
- Sbruffone = pataveérta
- Sedia = cadrèga
- Sèssola = cumpastéé
- Signora= sciùra
- Tappo di sughero = bisciün/büsciun
- Tazza = chicchera
- Tuono = trön
- Trottola = pirla
Esempi di dialetto varesòtto[modifica | modifica sorgente]
Ta sa regordat? (de Speri Della Chiesa Jemoli)
Ta sa regordat, ra mè Luzzietta,
ra pruma volta ca s'hemm parlaa?
L'eva la festa dra Schiranetta
S'hemm trovaa insemma là in sul segraa.
Gh'evat ra vesta tutta infiorava
par datt ra mœusta t'ho pizzigaa
set vugnua rossa, mi ta vardava
m'het dai 'na s'giaffa, mi l'ho ciappaa.
Ma la tò sciampa l'eva tant bella
che in su ra faccia l'ha mia fai maa.
Ra pâs hemm faia cont la pommella,
pessit, gazzosa, zuccor firaa.
T'ho tœuj dò zòccor con su ra galla
ra mè parolla ti t'het 'ccettaa
(gh'eva de scorta tre vacch in stalla)
e dopo Pasqua sa semm sposaa.
Mò ti set veggia, ra mè Luzzietta
E mi, a fà 'r màrtor sont giò da straa.
Ma quand ca vedi ra Schiranetta
Senti anmò i stréppit da innemoraa!
Ona novella del Boccasc in dialetto varesotto[modifica | modifica sorgente]
Dialetto di Castelletto sopra Ticino (NO)[modifica | modifica sorgente]
Disi donca nea che al teamp dal prim re da Zipar, dòpo che Gottifredo da Bujon l'ava tòj la Terra Santa, allora gh'è capitaa che 'na sciora nòbila d'in Guascogna l'eva naia, coma a fann i pilligrin, a visità 'l Santo Sapolcar. Quand lea l'è 'nii 'ndree e l'è ruvaa a Zipar, gh'è stai di oman gramm ca gh'hann fai di brutt schearz da villan, e lea l'è 'nia tanta danaa che la podeva mia mandàlla giù, e s'eva miss in meant da nà dal re par mett giù quarella e fàss dà soddisfazion. Ma allora gh'hann dii ch'a l'eva tutt fiaa trai via parchè lù l'eva on pòvar baloeuass e bon da fà nagott; che di fugular ca ga favan i alt, sa 'n parla gnanca, ma fin chii a lua tucc i momeant, lù i lassava passà tucc, ch'l'eva pròppri 'na vargogna. In manera che tucc chii ca 'gh l'evan sù com lua par quaicoss, ga 'n favan vuna e 'nscì sfogavan la soa rabbia. Quand l'ha 'vuu sentii cola sciora e l'ha vist ch'l'eva inutil, ca sa podeva fà nagott par fàgghla pagà a chii oman là; allora lea, tant inscì 'ma fà passà 'l magon, l'ha vorzuu nà da col re là com dì e fàggla capìa ca ò'eva pròppri 'na pòvra ciolla. E l'è naia là, s'è miss a piangg e gh'ha dii: "Lù, scior re, mì som mia 'nia chì da lua par fàmm dà soddisfazion da cola figura ca m'hann fai; ma 'nscambi mì 'l preghi d'insegnàmm coma 'l fa mai lua a lassà passà tucc chii fuguar ca mì sinti ca ga fann a lua par podéa 'anca mì 'vè la pascienza, dòpo ch'avarò 'mparaa da lù, da lassà passà anca mì la mea: e 'l sa 'l Signoar comé mì 'gh la dariss a lù par nagott, sa podess, parchè lù i sa mandài giù 'nscì poliat.
Al re, che fin allora s'eva mai diciduu a mòvas e no 'l voreva mai fà nagott, l'ha fai comé col ca dias ca sa disveggia da dormìa, e l'ha comenzaa da la fugura ca ga 'n fai a cola sciora, e si ca 'gh la faia pagà car a chii oman à; e poeua s'è miss a fàgghla a tucc chii che dòpo d'allora an favan 'na quaivuna e ga perdevan l'onoar a la soa corona.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 315-316
Dialetto di Gallarate e Cassano Magnago(VA)[modifica | modifica sorgente]
Hii da savè che ona voeulta, quand gh'eva mò ol prumm re da Zipri, e che Goffrè da Buglion l'eva guadagnaa in guerra la Terra Santa, gh'è succeduu che ona sciora nòbila d'on paes che ga disen la Guascogna, l'è andai par divozion 'me on pilligrin al Santo Sepolcher, e che tornand indree, quand l'è capitaa a Zipri, certi balossoni gh'hann fai di dasprezzi brutt, tutt comè; e lee, 'sta sciora, par quest piena d'ona tribulazion, e no ghe podeva pròppri passà, la s'è miss in ment da ricorr al re; ma gh'è stai quaichedun che gh'ha dii che la buttava via ol temp e ol fiaa; parchè ol re l'eva on lasagnon senza spirit, che invece de fà giustizia per i òlter, al sa lassava lù mett sott i pee, la piantava; e per quest chi gh'aveva di cruzzi par di tòrt che j'essen fai, ja sfogava cont ol sguargnà ol re. Quella sciora quand, l'ha sintuu inscì, e che l'ha cognossuu che la podeva minga avèggh giustizia, tant per fà passà la soa inversadura, la s'è mittuu in coo da spongg 'sto re da picch: e caragnand l'è andai sù e la gh'ha dii: "Oh scioria, mì vegni minga chì da lù par fà che lù al castiga quij che m'hann fai tanto maa: ma vegni par pragàll da fàmm imprend comè ch'al fa lù a soffrì ol maa, che ma disen che ga fenn a lù. E inscì imparand 'sta sò manera, anca mì pòssa sopportà con pazienza i dasprezzi ch'a m'hann fai e che al sa lù, ol Signor, che se mì podessa ga darav a lù, che ja tòllera inscì polid".
Ol re, che fin allora l'eva stai on lumagon e on poltronasc, comè che in d'on bòtt ghe passass ol cocch, al s'è mittuu a castigà comè on can rabbiaa pruma quij che gh'hann fai i dasprezzi a 'sta dònna, e poeu tucc quij d'allora faven quaicòssa contra i sò legg.
ibidem, pagg. 285-286
Dialetto di Varese[modifica | modifica sorgente]
Disi donca che in di temp dal primm re da Zipri, dòpo che Goffred da Buglion l'ha conquistaa la Terra Santa, è success che ona dònna nòbila dla Guascogna l'ha fai on viagg da divozion al Santo Sepolcar e, in dal tornà indree, rivaa ca l'è stai a Zipri, gh'hann mettuu adòss i man certi canaja e te 'm l'hann disonoraa. Tutta foeura de lee, e no savend come refàss da quell brutt giugh, gh'è vegnuu in ment d'andà a denunzià la còssa al re. Ma quaighedun gh'hann dii che la sarevv stai fadiga buttaa al diavol, perché 'l re l'eva on òmm tant da pòcch, anzi tant da nagòtt, che altar che castigà a terman da legg e da giustizzia i canajad fai ai altar, al sa lassava fà in bocca da tucc, e da pù al ga fava la ricevuda, con tant da viltà da fà restà sòtt qualunque cagon; de moeud che chissisia che 'l gh'avess 'vuu on quai dispiasè, al sa sfogava a fàggh a lù desprezzi e ingiuri d'ògni sòrt; e inscì tutt i balòss ga davan cojonament dor Re magg. Sentend 'sta pòcca nespola, quella sciora, desperada da podè mia ruissìggh a fàggh pagà 'l fio a quij tòcch da còll, inscì tant par ristoràss on poo dor brutt tir ca gh'hann fai, la s'è miss in ment da dàggh ona bònna morduda a quell Guerin Meschin d'on re; e, ditt e fatt, la ghe s'è presentaa e, piangend, la gh'ha cuntaa sù la rava e la fava dor brutt giughett ca gh'hann fai a lee, e poeu la gh'ha dii: "Maestà, mì son mia vegnuu chì par trovà giustizzia e vess vendicaa dla fattura ca m'hann fai, ma solament perché ti ma disat come ti feet a soffrì quij ca senti ca te fann a tì perché, inscì imparand anca mì, pòda mandà giò la mea pinola. Che, sa podess dàggh ona bella ingiottida, la sa 'l Signor quanto volontera te regalress, inscì pien che te seet da bontà e tollerenza!".
Ol re, che fina a quell moment l'ha sempar fai 'l mangia e dòrma, traccata!, coma 'l sa fuss dessedaa allora, l'ha comenzaa dal castigà ma a dover l'ingiuria fai a 'sta dònna, e poeu l'è deventaa 'l pù bravo casciador di canaja, e 'l ga la fava pagà ben cara a chissisia ch'avess mancaa da quell rispett che i suddit hann da portàggh al sò re, al capp dla nazion.
ibidem, pag. 189-190
Dialetto Besnatese[modifica | modifica sorgente]
Il dialetto besnatese s'inserisce, senza notevoli particolarità - eccetto la palatizzazione del gruppo "ct" in "^c"- nel sistema dei dialetti italiani settentrionali, in particolare nel dialetto varesotto e, con alcuni dei quali, partecipa alla caduta delle vocali atone finali, alla semplificazione delle consonanti geminate, alla sonorizzazione delle consonanti sorde latine intervocaliche ed alla palatizzazione dei gruppi "cla" e "gla" (caf=chiave; gànda=ghianda).
Note[modifica | modifica sorgente]
Bibliografia[modifica | modifica sorgente]
- AA. VV., Parlate e dialetti della Lombardia. Lessico comparato, Mondadori, Milano 2003.
- Clemente Merlo, Italia dialettale, n.24 del 1960-61.
- Glauco Sanga, Dialettologia lombarda, Università di Pavia, Pavia 1984


text:
VIX (ìndes)
Vix l’è le sìgla del Ìndes de la gulatilità (Volatility Index 'n inglés) del Mercàt di Càmbe di Opsiù de Chicago (ol Chicago Board Options Exchange) e l'è öna di mizüre piö dovràde per capì quat éla la gulatilità scundìda del ìndes Standar & Poor's 500 di opsiù. L’è piö cognusìt col nòm de ìndes de la pura o de manometer de la pùra e 'l iscòpo de chèsto ìndes l'è chèl de ìga 'n edèa de qual che l'è 'l sentimènt di mercàcc finansiàre americà e cioè ‘l mizüra quat se spèta che ghe sìes gulatilità söl mercàt asiunàre in di 30 dé che i gh’à de ègn.
Per calculàl se fà la média de le gulatilità de le opsiù a crumpà (call) e de le opsiù a ènder (put) sö l'indes Standard & Poor's 500. Con piö 'l valùr de chèsto indes l'è olt, con piö i mercàcc i è nervùs e dóca gh'è piö tàta pùra; con piö 'l valùr l'è bas, menimà, con piö 'l mercàt l'è quiét e dóca ghè piö tàta fidùcia. Amò de piö del valùr, che cönta l'è la variasiù de l'ìndes: semài che 'l crès völ dì che la crès la pùra, semài che 'l và zó la crès la fidücia.
Ol Vix l’è stacc inventàt dal profesùr Robert Whaley in del 1993 ‘ntat che l’éra a la Duke University.


text:
Katwijk
Katwijk (Kattek in dialet ulandes; Lugdunum Batavorum in Latin) l'è una cità di Paes Bass cunt una pupulaziun de 61.000 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la se tröva in de l'Ulanda Meridiunala, in sü la costa del Mar del Nord.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada, ai temp di Ruman, un fort militar, mantegnüü almanch fina a la prima metà del III secul. El nom Lugdunum Batavorum l'è cunservaa in del nom de la vesina cità de Leida.
El nom Catwijck el ven föra per la prima völta in del 1231.
In del 2008 i cumün de Rijnsburg e Valkenburg hin staa tacaa a Katwijk.


text:
Padernu
Paderno (nom ufizial in italian Paderno d'Adda in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Lecch con 3 897 abitant (dato del Dicember 2012[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 1 083 ab./km². Vist che a l'è in sul fiumm Adda, el comun el confina con la Provincia de Bergom (Calösch e Medolagh) e anca con quella de Monscia e Brianza (Cornaa).
Loeugh d'interess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Paderno se troeuva el famos Pont de Paderno, ò Pont San Michel, che 'l sta sora l'Adda. L'è staa costruii tra 'l 1887 e 'l 1889 di officinn Savian de Cuni e sòtta la direzion del svizzer Julius Rothlisberger (1851-1911). El pont l'è longh 315 meter e alt, in sul fiumm, circa 80. In sul pont la passa anca la ferrovia Milan-Carnaa-Bergom.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Padernu l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
L'occhio del gatto
L'occhio del gatto (’L òć dal gat) 'l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Lewis Teague ch'a tōś ispirasiòṅ da dū stòri ad Stephen King ch'i fànan part dla sò racòlta Dal vòlti i tórn'n indrē (Quitter inc. e Al curniśòṅ) e da 'n sugèt uriginàl scrit apòsta par 'l ucaśiòṅ.
Sunt
Al film al mét insém tri epiśòdi difarènt ch'i eṅ ligâ fra lōr p'r al fat che 'n gat griś al s móṿ lè dèntar par dar al sò ajùt, specialmènt in dal tèrs in du al dvénta anc prutagunìsta.
Quitters Inc
Un fumadōr ch'a n gh'è vèrs, Dick Morrison (James Woods), al tîṅ a drē a 'n cunsìli di sò amìg e al decìd 'd andàr a la Quitters Inc par pèrd'r al visi dal fum. Quél ch'al n sà minga 'l è che cla clìnica lè, purtàda avànti da 'l dutōr Vinnie Donatti (Alan King), al dróa la turtùra par far pasàr la vója a i sò pasiènt. Dòp avér-ag fat védar ch'al fà dabòṅ e mia da burla, miténd un gat insìma a na gradéla ch'la gh fà ciapàr la scòsa sōl pugiànd-as insìma, Donatti al gh diś ciàr e tónd che s'al fumarà incóra, al farà al stés quèl anc a sò mujér. Spavintâ, Morrison al al tōś in paròla e al śmét subìt ad fumàr ma un dè al rèsta intraplâ in mèś a 'l tràfic e p'r al stress 'l impìsa na cica. I óm ad Donatti, ch'i èṅ sèmpar dapartùt, i al védan e acsè sò mujér l'è custréta dabòṅ a patìr la turtùra dla scòsa lètrica méntar sò marè 'l è lè davànti a lē e al véd incòsa. Al pròsim pas al sarà quél dal taj dal dî manvèṅ. A cal punt lè però Dick al mét da na banda par sèmpar al sigaréti, cavànd-gh-la a guarìr dal tut. Na sira pò al s véd cun i sò amìg par far fèsta e al fà 'n brènds cun chi àtar: 'l è lè ch'al véd ch'a la mujér ad quél ch'a gh'iva cunsiliâ 'd andàr a la Quitters Inc a gh manca un dî.
Al curniśòṅ
Un śugadōr ad tènis, Johnny Norris (Robert Hays), al s mét cun la dóna 'd un malavitōś dimóndi periculōś e catìṿ, Cressner (Kenneth McMillan), 'n óm ch'a gh piàś scumétar e ch'al s pòrta a cà, pròpria par cal mutìṿ lè, un gat ch'al gh l'iva cavàda a pasàr la strada in mèś a 'l tràfic dla sità, pròpria cuma 'l iva dit lò. Quànd al gangster al vèṅ a savér che la sò amànta la gh'iva mis i còran, incasâ négar al s fà purtàr al tenìsta e 'l al custrìnś a far un śóg tràgic: se chi lò al gh la cavarà a far un gir cumplèt 'd intóran a 'l sò apartamènt pòst a 'l ùltim piàṅ 'd un gratacēl, stand ad fóra in sal curniśòṅ, al gh'arà salv la vita, lò insém a la dóna. Norris al taca acsè al sò gir ma al gh'à da patìr i schèrs ad Cressner, ch'al gh sòna la trómba par disturbàr-al, e anc al vènt dimóndi fòrt e un clómb ghignóś ch'a n cata mia quél àtar 'd méj da far che bcar-al in di pē ad cuntìnuv méntar lò al và avànti. La scumésa però al la vins lò parchè 'l è bòṅ ad finìr tut al gir. Ma 'l boss al n gh'à pròpria minga vója ad rispetàr i pat. 'L à bèla fat cupàr la dóna tajànd-la a pès. Adès a tucarév a lò parchè 'n sicàri 'l è drē a sparàr-ag ma 'l gat 'l al fà strabucàr, parmiténd a Johnny ad masàr-al. Adès 'l è lò ch'al gh'à al curtèl da la part dal mànag: Cressner 'l è custrét a far al sò gir in sal curniśòṅ, catànt incóra 'l vènt e 'l clómb ma lì lò al n è minga acsè furtunâ e al casca śò spaplànd-as sóta i òć dal gat.
Al Generàl
Al gat al riva, viaśànd in un vagòṅ dal tréno, in na sità in du al vèṅ catâ e tòlt in cà da na putìna, Amanda (Drew Barrymore) ch'al gh dà 'l nóm ad Generàl. Sò màdar (Candy Clark) però la n è briśa 'd acòrd parchè la gh'à paùra ch'al pòsa far dal mâl a 'l sò papagàl e acsè la fà star al gat fóra. Generàl però al stà sèmpar lè 'd intóran parchè 'l à vdû un troll pìcul e mustruóś andàr dèntar e lugàr-as in dla cambra 'd Amanda. Na nòt al móstar al próa a 'ndàr adòs a la putìna méntar l'è drē a durmìr ma 'l gat 'l è śvélt e al al para via ma sōl dòp ch'al troll 'l iva cupâ 'l papagàl. Quànd pò la màdar la 'l vèṅ a savér, la dà la cólpa a Generàl e la 'l manda via, in un negòsi par bèsti, par far-al masàr. La sira dòp, al troll al vèṅ incóra fóra da 'l mur par rubàr al fiâ a l’Amanda ma 'l gat 'l è incóra lè a diféndar-la, esénd gnû dèntar p'r al camèṅ. Dòp na lòta dura, Generàl al buta 'l móstar còntar 'l ventiladōr, spaplànd-al dal tut. Sinténd i sîg dla putìna, i genitōr i rìvan subìt in dla sò cambra da lèt. Vdénd i rèst dal troll i capìsan che l’Amanda la la cuntàva giusta quànd la dgiva ch'al gat al l'iva salvàda la nòt prima. Generàl al pōl star acsè a vìvar sèg.


text:
Campagnōla
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Campagnōla (Campagnola Emilia in Italiân) L’é un cmûn ed 5.320 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, l’é a mezanôt e luntân 20 chilômeter da Rèz.
Stòria
Al nòm Campagnōla al deṣvîn da ‘na parôla tètnica (campania) druvêda da i perdgadōr rumân dal IV – V sècol d.C.. La venerasiòun di sânt prutetōr Gervasio e Protasio la vîn arpurtêda a S.Ambrōṣ (390d.C.). La préma vōlta ch’ a vîn numinê ‘’Campaniola’’ l’é in un ât dal rè longobêrd Desiderio dal 772. Int al 935 l’é stê tirê só un castèl, per prutêṣer ‘na cōrt agrécola, che dal XII sècol al vIn ciamê ‘’Castlâs’’, al fêva pert dal sistêma ed furtificasiòun, prema, sòta al marchèiṣ Bonifacio e pó dôp ed la fiôla Matélda ed Canòsa ch’ l’à gh’é steda ed cà e d’ed che l’à mandê fôra di ât e dal dunasiòun (1108). L’é pasê pó, cun al capèli ed S. Andréia e S.Svân, al cunvèint ed Frasinôr, dôp a i sgnōr ed Curèz e pó al Cmûn ed Rèz. Atōrna al 1371 Bernabò Visconti, sgnōr ed Milân al l’à butê zò dal tót la lasê in pē sōl la cêṣa ed S.Andrèia. Vêrs al 1221, ind la pêrt a mezdé, è stê fât al cunvèint agostiniân ed la SS. Trinitê, per la só impurtânsa religiōṣa e culturêla l’à gudû ed la prutesiòun dal pêpa Gregori IX, tânt che Palmerio da Campagnola l’é stê numinê cumisâri apostôlich int al procès per fêr sânt Sân Domenico (1233). Int al 1237 al cunvèint l’é stê unî a la badéia ed Marôla e al cunvèint ed Clumbêr per arsanêr la lōr degenerasiòun morêla e cunômica; da alōra l’é stê ciamê Badéia. Dôp l’uniòun però a gh’é stê un peréiod ed decadèinsa ch’ l’è finîda cun la nômina a cumènda (1468); chiêter prêt cumendatâri, in gèner, àn gudû di bèin (di pió ed mél biôlchi), mó àn lasê andêr al strutûri edilési. Per tirêr só ‘na cà ed campâgna, ch’ la gh’é incòra, a metê dal Setsèint i livlâri Sabatèin j àn butê zò al cunvèint e 'na grôsa pêrt ed la cêṣa; int al 1825 àn fât butêr zò ânch la tòra dal duṣèint. Int al 1214 a gh’ēra un ‘’hospitale’’ per i pelgrèin tachê a la cêṣa ed S. Zvân, ciamê ‘’Uspdêl 'd l’Ôlom’’; incòra incô a gh’é un pôst cun al nòm quêṣi cumpâgn, l’uratôri ed la Madòna ed l’ Ōlom, in dó atâch a gh’é la cōrt sarêda, purtrôp in ruvîna, dal Caṣèin Cesis: fôrsi i rèst ed l’antîgh uspdêl.
Dôp ch’ é stê butê zò al Castlâs e al deperimèint ed la badéia, Campagnōla l’à pasê un sècol, cîrca, quêṣi bandunêda, mó pó, a partîr dal XV-XVI sècol, al gh’à ‘vû ‘na lèinta riprèiṣa tânt che int al 1621 l’é dvintê, cun decrêt ed Siro d’Austria prîncip ed Curèz, Cmûn indipendèint. Int al 1633 l’é pasê sòta i Spagnôl pó a j Estèins; int al 1797 l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina, pó dal Règn d’Itâlia. L’é turnê, cun la Restarvasiòun, a j Estèins ed Mòdna e int al 1859 l’é dvintê cmûn int al nōv Règn d’Itâlia, cun l’uniòun ed la frasiòun ed Cugnînt. Da lUnitê d’Itâlia, Campagnōla al gh’à ‘vû un svilóp ed la popolasiòun e dal paèiṣ cun al trasferimèint ed la gînta, sparpagnêda ind la campâgna, atâch al cèinter stòrich. Incô l’é un paèiṣ tranquèl e atîv, cun di viêl e zôni vèirdi atresêdi. Un bòun servési per i prém ân cme l’Aṣîlo nîdo comunêl, l’Aṣîlo di putîn parochiêl, al scōli elementêri e mèdi, al gh’à di cèinter per la cultûra cme la Bibliotêca, la Scōla ed Muṣîca cun al Côrp Filarmônich, l’Uratôri ed S.Svân Bôsch, al Cèinter Socêl polivalèint; al zibés pôst pr’al spôrt per atlēti ed divêrs gróp e asociasiòun spurtîvi; al gh’à ‘na Cà Prutèta e la casêrma di Carabinêr.
La frasiòun ed Cugnînt
Da antîgh documèint dal X-XI sècol a gh’é scrét ch’ l’ é stêda ciamêda cun tânt nòm: préma "Quingente" (935), pó "Quignentum", "Cugnentum", e "Cugnentulum", che deṣvîne dal nòmer latèin ‘’sincsèint’’ (cinquecento in italiân), che al spiêga la larghèsa dal teritôri in dō quêdri ed 500 biôlchi l’òna: Cugnînt ed sôver e Cugnînt ed sòt. L’é stê ed Curèz, insèm a Campagnōla (XII sèc), pó sòta la faméja Lupi insèm a Cânol (1265). Int al 1315 Cugnînt l’Era Cmûn campagnôl sòta a Rèz e al gh’é armêṣ fîn al 1815, quând cun Cânol e S. Michēl, l’é stê dê a Curèz e int al 1859 l’é dvintê frasiòun ed Campagnōla.
Muséo di tratōr e mâchini d’època
A’s trâta ed ‘na mòstra fésa ed mâchini agrécoli e tratōr Landèin a tèsta chêlda ( dal j urègin a j ân sinquânta), e ‘d quarânta môto d’ j ân ’30, ’40, ’50 e ciclomutōr a quâter tèimp tót restarvê secònd i mudê uriginêl e int al rispét dal j abitòdin spurtîvi ed ‘na vôlta. A cumplêta la mòstra ‘na sèria ed mutôr Slanzi.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Falaska
La falaska (Elymus repens subsp. repens; Syn.: Elytrigia repens, Agropyron repens, Triticum repens) è n'èrva prènn ë la famiglia ë lë Ramënácëë (Poaceae)
Dëskrëzzion[càgna | càgna surgente]
È ávëta da 30 cm a 1,2 m. Tè lë frunn lòngh e fin, larië da 3 a 10 mm. Lë spik suó kiatt. Lë rádëkë lòngh në muar e kë zë spánnënë dappëttutt.
Andó zë tròva?[càgna | càgna surgente]
Èrva kë në vè da l'Auròpa, da l'Asia (Mèdië Oriènd, Sibbèria, Cina, Innia e Pakištan) e da l'Áfrëka ë gl nòrd, z'è spasa apuó a l'Amèrëka ë gl nòrd e a tutt gl mësfèr sudd.
Us[càgna | càgna surgente]
Z'addòpra a la štessa manèra ë la ramegna.


text:
Gargnà
Gargnà (nom uficiàl en italià: Gargnano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 999 abitàncc (dàto del Dic 2012 [1]), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de popolasiù de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brenzone (VR), À, Tignàl, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Alvistì, Boàren.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Wikipedia:VisualEditor
Cuntegnüü
Che laùr él el VisualEditor?[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
VisualEditor l'è l'interfàcia per fà le mudìfiche, svelöpàda de la Wikimedia Foundation, che la à a zontàs a chèla che conosóm töcc sö i sicc compàgn de la Wikipedia e che la permetarà a töcc de mudificà le pàgine MediaWiki sènsa ìga de 'mparà la wikisintasi. Grasie al VisualEditor le pàgine le sarà formatàde 'ndèna maniéra che se 'nsomèa a chèla de 'n progràma de videoscritüra, söl sènso che 'l tèst, entàt che s'è dré a mudificàl e chèl dòpo che se 'l sarà salvàt, i g'harà 'n aspèt presapóch percìs.
Che càmbia chi?
Lès la prezentasiù.
Come se fà a dopràl?
Arda 'l manuàl.
Implementasiù al momènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En chèsto momènt gh'è a dispuzisiù 'na versiù alfa perché i ütèncc i pöde pröàla, catà i erùr e fà le sò oservasiù sö i laùr che à mìa bé e sö la priorità per le coresiù e i migliuramèncc.
El VisualEditor l'è atif dei 12 de dezèmber del 2012 sö la Wikipedia 'n inglés, dei 25 de bril del 2013 sö la wikipedia en italià e dei 24 de löi l'è vizìbil a töcc i ütèncc registràcc.
Ogna artìcol che te pödet mudificà la g'ha dò lenguète:
- Mudìfica 'l sorgènt, che la mìna a la pàgina de mudìfica tradisiunàla;
- Mudìfica, che la atìva (dopo de 'n quach segónt) l'editor vizuàl, col qual se pöl mudificà e salvà i artìcoi e le pàgine del "namespace" ütènt, föra chèle de discusiù, e fàs 'n edèa de come che 'l sarà 'l VisualEditor 'na ólta che 'l sarà finìt. Se recomànda de dopràl töte le ólte che 'l sape pusìbol, de segnalà quan che argóta 'l funsiùna mìa giöst e de fà le oservasiù endèla pàgina apòsta! Gh'è a dispuzisiù pò a 'na Pàgina de le pröe dedicàda, pemsàda sura de töt per i ütèncc mìa registràcc, endóche se pöl fà dele pröe e 'mparà a fà i link, mèter dele nòte e i mudèi sènsa doprà la wikisintasi, che l'è mìa prevìsta del sistéma.[1]
Dàto che i è dré a ambiàs dré adès a svelöpà 'l VisualEditor, l'è sèmper mèi controlà le mudìfiche che se fà. Töte le mudèfiche fàde co l'editor vizuàl le compàr endèla cronologèa co l'etichèta "VisualEditor", isé se pöl tignìga dré mét e curìga dré, e se recomànda ai patroller de stà aténcc per entàt che 'n s'è 'n prensépe.
El VisualEditor el funsiùna co le skin Vector (che l'è chèla atìva de default) e Monobook, e 'l g'ha bezògn del JavaScript ed 'n browser supportat. El pöl véser temporaneamente dizativàt endèla pàgina "Preferènse", endèla sesiù "Cazela de mudìfica", se se selesiùna la upsiù "Temporarily disable VisualEditor while it is in beta", però se recomànda de mìa fal.
Che laùr él che 'l pöl gnemò fà?
Lès la lìsta de le limitasiù cunusìde del VisualEditor.
Com'él che i funsiùna i mudèi col VisualEditor?
Lès la pàgina sö TemplateData, o sedenò la maniéra de doprà i mudèi col VisualEditor.
Öt saìn de piö?
Fà pasà 'ntra le domànde fàde de spès (FAQ).
Öt segnalà vergót?
Semài che te g'hét comèncc, segnalasiù, reclàm, cumplimèncc de fà, và 'ndèla pàgina dei comèncc.
Edèe per el futùro[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adès, quan che du ütèncc i laùra al stès tép sö la stèsa pàgina, i pöl nà 'ncùtra a'n cunflìt de edisiù. Püdì rià a fà mudìfiche de part de divèrsi ütèncc al stès tép l'è giöna de le edèe ciapàde 'n cunsidersiù dei svelöpadùr del VisualEditor[2].
Note[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ El VisualEditor l'avìza i ütèncc quan che per erùr i 'nserés le dópie parèntezi quàdre, gràfe ecc. Semài che però se ghe dà mìa a trà apòsta a l'avertimènt e se sàlva estès, VE el metarà 'ndèl artìcol i tag   e la modìfica corespondènta la g'harà de éser curigìda endèn segónt momènt.
- ↑ Real-time collaborative editing attracts attention Wikipedia Signpost: Technology report. 25 June 2012. Accessed 5 December 2012.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- The Dos and Don'ts of editing Wikipedia, Meghan Neal su motherboard.vice.com
- Visual Editor, la partecipazione e l’autonomia, Virginia Gentilini su nonbibliofili.wordpress.com
- The VisualEditor Beta and the path to change, Erik Möller sul Wikipedia Signpost


text:
Ligustrum vulgare
El Ligustrum vulgare (in Bergamàsch: cambròsen; en Bresà: cambròzen[1] ma apò martèl; in insübrich: ca(m)bròssen o cabròssol[2][3]), l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Oleaceae. L'è uriginàre de l'Euròpa e de l'Àzia, e 'l crès endèi bósch ciocàcc al sul.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta che g'ha portamènt de boscài, che crès enfìna 2 o 3 méter de altèsa. Le fòie le se 'nsömèa a chèle de l'ulìf, i è de culùr vért ciàr quan che i è zùine e scür quan che i è piö madüre. En envéren de sòlet le cröda ma 'ndèn quach càzi le pöl restà sö. I è opòste e de fùrma lanceolàda. I fiùr i è biànch, gamopétali e profumàcc. El fröt l'è 'na bàca négra de saùr amàr e l'è tòsica.
Proprietà medicinài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La conté prensépe amàr e alcalòidi.
- La vé mìa doperàda per vìa de la tosicità, perchè a maià le sò bàche fà ègner la diarèa e 'l vòmit.
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligustrum occidentale Gand. [1882]
- Ligustrum italicum Mill.
- Olea humilis Salisb.[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Franceso Cherubini, Vocabolario milanese-italiano. 1839.
- ↑ Dizionario milanese-italiano col repertorio italiano-milanese, Cletto Arrighi
- ↑ Sinónimos en Tela Botánica


text: 1Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i yexeraãcü tingúeetanü na aixcüma meã nüxü̃ icuáxü̃ca̱x i Cristuchiga. Rü tanaxwa̱xe na nüxü̃ ichopetüxü̃ ga yema ore ga nawa inaxügüxü̃ na Cristuchigaxü̃ icuáxü̃. Rü tãũtáma yeü̃cürü yema ore ga nawa inaxügüxü̃chiga tidexagüecha. Rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ wena pemaã nüxü̃ tixu na nüxü̃ perüxoexü̃ca̱x na nagu pexĩxü̃ i ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃ i tama tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxuca̱xma tü̱xcüü̃ wena pemaã nüxü̃ tixu i nachiga na ñuxãcü Tupanaãxü̃́ yaxõgüxü̃. 2Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxuca̱xma tü̱xcüü̃ wena pexü̃ tangúexẽẽ na ñuxãcü Tupanaca̱x íibaiü̃xü̃ rü ñuxãcü duü̃xü̃güxü̃ ingõgüãcüma namaã iyumüxẽ́xü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxuca̱xma tü̱xcüü̃ wena pexü̃ tangúexẽẽ na ñuxãcü tá wena namaxẽxü̃ i duü̃xü̃gü i yuexü̃ rü ñuxãcü naãneãrü gu̱xgu rü Tupana tá wüxichigü i duü̃xü̃güna c̱axü̃ na ñuxãcü namaxẽxü̃ i ñoma i naãnewa. 3Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü ngẽxguma Tupana tama tüxna nachu̱xgu rü tanaxwa̱xe i yexeraãcü tingúeetanü na aixcüma guxü̃ma i Cristuchigaxü̃ icuáxü̃ca̱x rü nüxü̃ na icuáxü̃ca̱x na aixcüma ngẽma nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma meã naxca̱x na imaxẽxü̃. 4Natürü ngẽxguma chi wüxie Cristuxü̃ yau̱xgu, rü chi meãma Tupanaxü̃ tacua̱xgu, rü chi Naãẽ i Üünexü̃xü̃ tayau̱xgu, rü chi nüxü̃ tacua̱xgu na ñuxãcü namexü̃ i Tupanaãrü ore rü ñuxãcü na namexü̃ i daxũguxü̃ i naãne, rü name nixĩ i taxuãẽ. 6Erü ngẽxguma chi ngẽmaãcü meã tayaxõ̱xgu i noxrix rü ñu̱xũchi Cristuxü̃ ítata̱xüchi̱xgu, rü marü taxucürüwama texé wenaxãrü Tupanaca̱x tüxü̃ tataeguxẽẽ. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü ítanata̱xüchi̱xgu ya Tupana Nane, rü ñoma wena curuchawa tayapotaxü̃rüü̃ tayaxĩxẽẽ, erü guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa ãne nüxü̃ tingexẽẽ. 7Rü dücax, wüxi i naãne i pucü nagu nguxü̃ rü meãma nanetü nawa nayae tümaca̱x ya yíxema nagu üanexẽ, rü Tupana rü namaã nataãẽ i ngẽma naãne. 8Natürü ngẽxguma chi ngẽma naãne rü tuxu rü natüanegü i chixexü̃ nawa yaegu, rü Tupana rü chixexü̃ tá namaã nixugü rü tá üxüwa nayagu i guxü̃ma i nawa yaexü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ tá tixĩ ya yíxema Cristuxü̃ ítáxe. 9Natürü, Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Tangechaü̃güxe, rü woo ngẽmaãcü pemaã tidexagügu, natürü aixcüma nüxü̃ tacua̱x na tama ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃ rüxoexü̃rüü̃ pixĩgüxü̃. Erü pema rü pexü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃, rü Tupana rü tá aixcüma poraãcü pexü̃ narüngü̃xẽẽ na naxca̱x pemaxẽxü̃ca̱x. 10Erü nüma ya Tupana rü aixcümacü nixĩ. Rü nüma rü tãũtáma nüxü̃ inayarüngüma ga yema mexü̃ ga pexüxü̃ rü ñuxãcü taeneẽgü i yaxõgüxü̃xü̃ na pengechaü̃güxü̃ ga yexguma nüxü̃ perüngü̃xẽẽgügu, ngẽma ñu̱xma ípenaxüxü̃rüü̃tama. 11Rü ñu̱xma rü tanaxwa̱xe i wüxichigü i pema rü ngẽmaãcü noxrirüü̃ mexü̃ i perü ngúchaü̃maã nüxü̃ perüngü̃xẽẽgüecha i taeneẽgü ñu̱xmatáta wena núma naxũ ya Cristu. Rü tanaxwa̱xe na ngẽmaãcü pemaxẽxü̃ na düxwa aixcüma Cristuxü̃tawa pengugüxü̃ ngẽma ípenaṉg̱uxẽẽxü̃rüü̃. 12Rü tama tanaxwa̱xe na nüxü̃ perüxoetanücüüxü̃ na Cristuwe perüxĩxü̃. Natürü tanaxwa̱xe i naxrüü̃ pixĩgü i ngẽma duü̃xü̃gü i guxü̃guma meã yaxõgüãcüma Cristuwe rüxĩãmaxü̃ rü nayauxgüxü̃ i guxü̃ma i ngẽma mexü̃gü ga Tupana namaã ixunetaxü̃. 13Rü dücax, yexguma tórü o̱xi ga Abráü̃maã inaxunetagu ga Tupana rü nügüégagutama inaxuneta, yerü tataxuma ga texé ga norü yexera ixĩxẽ na tümaẽ́gagu inaxunetaxü̃ca̱x. 14Rü nüma ga Tupana rü ñanagürü nüxü̃ ga Abráü̃: “Rü aixcümaxü̃chi tá poraãcü cuxü̃ charüngü̃xẽẽ. Rü tá cuxü̃́ nangẽxma i muxũchixü̃tama i cutaagü”, ñanagürü nüxü̃. 15Rü Abráü̃ rü meãma ínanaṉg̱uxẽẽ ga guma nane ga Tupana namaã ixunetacü. Rü yemaca̱x nabu ga guma nane ga Ichaá ga Tupana namaã nüxü̃ ixucü. 16Rü ngẽxguma duü̃xü̃gü ṯacüca̱x ixunetagügu, rü to i norü yexera ixĩxü̃ẽ́gagu inaxunetagü. Rü wüxicana ṯacüca̱x ngẽmaãcü inaxunetagügu, rü nüxü̃ tacua̱x rü aixcüma tá nanaxügü i ngẽma naxca̱x inaxunetagüxü̃, rü marü taxucürüwama yeü̃cürü nachiga nidexagüecha. 17Rü yemaca̱x ga Tupana rü yexguma inaxunetagu namaã ga yema duü̃xü̃gü ga nayauxgüxü̃ tá ga yema ngü̃xẽẽ ga Tupana nüxna ãxchaü̃xü̃, rü nügüégagutama inaxuneta, yerü nanaxwa̱xe na meãma nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ na aixcüma tá yanguxẽẽãxü̃ rü tagutáma naxüchicüüãxü̃ ga yema namaã inaxunetaxü̃. 18Rü nüxü̃ tacua̱x rü ngẽxguma ṯacüca̱x nügüégagu inaxunetagu ya Tupana, rü taxucürüwama tüxü̃ nawomüxẽẽ rü nanaxüchicüü i ngẽma. Rü ñu̱xma i guxãma i yixema na Tupanaca̱x ibuxmüxü̃ na tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x rü tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x, rü nüma ya Tupana rü nügüégagu tamaã inaxuneta na ngẽmaãcü tá tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃. Rü ngẽmaãcü tüxü̃́ nanangúchaü̃xẽẽ rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na nüxü̃ icuáxü̃ca̱x na aixcüma tá nayauxgüxü̃ i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃ i tamaã inaxunetaxü̃. 19Rü ñu̱xma na ínaṉg̱uxẽẽxü̃ na aixcüma tá nayaxuxü̃ i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃, rü taxuca̱xma taxoegaãẽgü, erü nüxü̃ tacua̱x na aixcüma daxũguxü̃ i naãnewa i Tupana íngẽxmaxü̃wa tá ingugüxü̃. 20Rü ngẽ́ma nangẽxma ya Ngechuchu i ñu̱xma yerü nüxĩra yexma naxücu na Tupanape̱xewa taétüwa nachogüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü guxü̃guma tórü ngü̃xẽẽruü̃ i paigüeru nixĩ, guma Melquisedé ga Tupanape̱xewa Abráü̃ẽ́tüwa chogücürüü̃.


text:
Bresèl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bresèl o Bersèl (Barsèl ind al dialèt dal pôst) (Brescello in italiân) l’é un cmûn ed 5.604 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz. Sistemêda atâch al Po, luntâna 30 chilômeter da Rèz, (lòng a la statêla 358) e circa 20 chilômeter da Pèrma. Al cmûn l’é l' insèm ed l’uniòun ed trèi localitê: al Cèinter principêl e al frasiòun ed Lentzòun e Sôrb'l a Man, che se şlêrghen, a sîra, vêrs la pruvîncia ed Pèrma.
Stôria
L’é ind al teramêri ed Ravisa ed S. Genesio e Motta Balestri ch’ a’s pōl fisêr la nâsita ed Bresèl, cun i lōr rèst antîgh es dân la prōva che ‘d la gînta, che stêven int al cà insèma al góci, a s’în fermê in sté zôni bèle da l’etê ed la prēda. Int al turnêr indrē, insém a i sègn di nòm Brixellum (Brèsa cèca), Brixia (Brèsa) Brixen (Bresanòun), a’s pōl dîr cun sicurèsa che i prém pôpol a fermêres in stê i Galli Cenomani ed râsa Cimbrica. Ind al III secolo a.C. i Galli Boi, ch' îven fât ed Bresèl un cèinter impurtânt, àn fât frûnt cun ustinasiòun al j invasiòun ed l’esêrcit rumân, mó intōren al 220 a.C. al Cônsol Quinto Manlio a gh’l’à cavêda a bâter i Cêlti e l’é dvintê padròun ed tót al teritôri Cispâdan, e cme l’arcôrda Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia (III, 15, 115), Bresèl l’é dvintê ‘na colônia ed Ròma e da còl mumèint l’à patî al trasfurmasiòun carateréstichi ed l’ûṣ rumân che j àn bonifichê e divîş al teritôri breselèiş in cardi e decumani ch’ a’s vèden incòra al dé d’incō.
Int al prém sècolo d.C. dòunca, fôrt ed la dinâmica véta lochêla, istitusiònêla, cunômica, socêla, l’é cumincê un peréiod ed grând spiandōr, sgnê ânca da la costrusiòun d’impiânt ed servési póblich cme al pôrt insém al sbòch ed l' Èinsa e al famōṣ acvidòt. Dôp la vicènda ed Marco Savio Ottone, ch’ al s’é masê dôp avèir pêrs la guèra ed Bedriaco per côlpa 'd Aulo Vitelio só aversâri ind la sucesiòun imperiêla, Bresèl al dvèinta ûn di cèinter pió impurtânt ed la zôna per la só poşisiòun stratégica, difèişa in môd naturêl da i râm dal fióm Po. Al III sècolo d.C. al cumbîna per Bresèl cun al calêr pôch a la vôlta ed l'impēr, ch’al mét in prâtica saczédi e şguastamèint, ânca in pideméi ed pèsta che àn şvudê la sitê e al campâgni. Sibèin che la situasiòun l’an fós mìa sicûra, Bresèl l’é dvintê, int al 389, pôst dal Veschév e Sân Genesio (incō Sânt Prutetōr) l’é stê incarichê, cme prém veschév, cun al cûmpit ed cumbâter al reséi purtêdi da i pôpol furastêr. Int al 572 la sitê l’é stêda ocupêda da i Longobêrd e da quisché promòsa a Duchêt.
Tr’ al VI e al VII sècol Bresèl l’é stêda tirêda dèinter in ‘na fadigōşa discusiòun ch' la més in mèz l’Esarchê Bişantèin ed Ravèna e i Potentê Bârber che îven ocupê la Pianûra Padâna. Al trópi guidêdi dal rè longobêrd Agilulfo (int al 603) e ‘na şfîlsa ed disastrôşi aluviòun (int al 589 e intōren al 605-610) àn butê zò quêsi dal tót la sitê cun arduşîrla in ‘na séngia ed pantân e sâbia.
L’é stê acsé ch’l’é finîda la véta ed la Brixellum gâl-rumâna.
Dal Medioēv al dé d’incō
Bisògna spetêr l’època medievêla per vèderla arvivîr, grâsia al gvêren ed Matélda ed Canòsa e a la presèinsa benedetèina: a i frê la cuntèsa la gh’à dê al castèl e, a l’intēra sitê, pîna indipendèinsa dal cuntròl dal veschvêl. Int al XII sècol Bresèl, puliticamèint, al dipendîva da Pèrma, mèinter ind i sècol dôp la stôria dal paèiş la vèd al câmbi dal divêrsi Sgnuréi: i Correggeschi, i Rossi, i Visconti, i Sforza, fîn a j Estèins int al 1479. Al batàli, cun môrt e frî, per cunquistêr al pusès ed la sitê àn cunvînt j Estèins a prugetêr e tirêr só un gîr ed mûri a sînch lê cun fusòun, e fêr ed Bresèl ‘na sitê-furtèsa. Int al 1704 al mûri e la rôca ed Bresèl in stêdi butêdi zò da i Spagnōl e al paèiş l’é andê zò ed nōv cun pôca impurtânsa per pió ‘d un sècol. Al gvêren estèins l’é cuntinvê fîn al 1861, l’ân in dó Bresèl, insèm al j êtri sitê arzâni, l’é andê a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Ind al 1866 l’éstê fât al famôş pûnt ed barcòun insém al Po, ch’ unîva la rîva Mantvâna cun còla Arzâna ch’ l’ é stê pó cambiê int al 1969. Ind la Reşistèinsa Bresèl l’é impgnêda cun al gróp dal C.L.N. e l’ ativitê ed la 68° Brighêda Garibaldi.
I rèst dal pasê
L'antîga Brixellum rumâna la mantîn i sègn dal só pasê ind l'Antiquarium in via Cavallotti 12 ( al vèc cunvèint benedetèin) in dōv' a’s pōlen mirêr interesânti testimuniânsi e scultûri del peréiod rumân, tra quisché la stâtva ‘d un personâg cun al mantèl (lacerna), dal I sècol dôp Crést. Dègna ed nôta ânca la stâtva d’ Ercole mésa ind la piâsa centrêla, ôvra dal famōş scultōr Jacopo Sansovino (1553), fâta fêr dal dóca Ercole II Este.
Ind al cinéma
Mó pió che pr’ al só antîgh pasê, Bresèl l’é famōş pr’ èser stêda ind al dôp guèra al teâter ed pôşa ‘d un cōrs dal cinéma chêr a la gînta: còl ed Pepòun e Don Camél, interpretê int al félm da Gino Cervi e Fernandel e inspirê da i scrét ed Giovanni Guareschi. A i dû personâg, figûri ed l' Emélia quistionadōra dal dôp guèra, Bresèl la gh’à dedichê un vèir e prôpria muşéo, in dōv' în tgnû da cât dimòndi bagâj ed sēna, tra cuisché ânca… un câr armê. (Al Crucifés ch’ al pêrla a Don Camillo l’é invêci, ânca adès, al só pôst, ind la cêṣa ed Sânta Maria Magiōr), davânti a la 'stèsa cēşa a gh'é dō stâtvi di prutagonésta in altêsa naturêla che a’s salóten da luntân; a la fîn, ind al paèiş, dimòndi pôst arcordên etertânti situasiòun ed la stôria dal félm.
Cunuméia
Bresèl cun: Burèt, Gualtēr, Guastâla e Lusêra al fà pêrt ed la fâsa, lònga 20 chilômeter, ed cmûn ed la bâsa arzâna, cèch e mzân, che dân insém al Po. Al pôrt ed Burèt, ch’ l’é més a mèz dal trât navighê, al pemèt ‘n grôsa ativitê mìa sôl turéstica dal fiòm. L’e-cunuméia dal paèiş l’é còla ‘d la Bâsa arzâna: un setōr agrécol tra i pió favurèvel d’Itâlia, in dōv' al şvilóp l’é stê favurî da la preşèinsa ed dimòndi cōrs d’âcva, prém fra tót al Po, e da ‘na sèria ed bunéfichi fâti lòng i sècol (da i Benedetèin ind al Medioēv, da j Estèins int al Rinasimèint e incòra ind l’Itâlia repoblicâna fîn a la metê dal ’900). Dimòndi şvilupê în l’ativitê zotènica, lighêda préma ed tót a l’alevamèint di nimêl, e tót al setōr alimentêr (da i salóm, al pió ed valōr l’é al Culatèl, a i furmâj, an s’ pōl mìa numinêr al Grâna (Parmigiano-Reggiano), al tót compagnê da un bòun bicêr ed vèin, (al Lambrósch Arzân naturalmèint). Ind al secònd dôp guèra l’é andê sèimper pió a şvilupêres al setōr industriêl, lighê a l’indóstria mecânica e metalmecânica. Atâch a un nómer cèch ed grôsi imprèişi, a s’é a drē vèder al fiurîr 'd indóstri céchi e mzâni , soquânti cun prestasiòun sèins’ êter ed celèinsa.
I personâg famōş
- Antonio Panizzi (Brescello, 1787 – Londra 1870), inteletvêl, pateriôta, senadōr dal Règn d'Itâlia, esiliê, diretōr dal British Museum ed Lòndra. La biblitotēca comunêla, cme còla ed Rèz, la pôrta al só nòm.
- Mario Nizzoli (Brescello, 1498 – 1576), studiōş dal savèir e leterê, al s’é dê a l'insegnamèint e a la publicasiòun dal j ôvri insém a Cicerone, stimê dal mònd ed la cultura italiân e ânca dal pensadōr tedèsch Leibniz.
- Carlo Zatti (Brescello, 1809 – 1899), pitōr, inteletvêl, s’ arcôrden ôvri ind la cêşa fiurintèina ed Fiumalbo, al côpi dal Tiziano fâti a Venèsia,i quêder e al pêli presèint ind la Cêşa parochiêla ed Bresèl.
- Carlo Pisi (Poviglio, 1897 - Brescello1979), scultōr, artésta, s’ arcôrden al famōşi stâtvi dal pêpa Giovanni XXIII, tgnûda da cât a Ròma, e ‘d Padre Pio da Petralcina.
- Carlo Bisi (Brescello, 1890 - 1984), âvtōr ed figûri, al fà dimòndi personâg ed sucès pr’ al Corriere dei Piccoli, cme al Dotor Piramidone (1927), Sor Pampurio (fât ind al 1928) e la Famiglia Doggidì (1953).
Êtri fotograféi
Colegamèint d’ed fôra
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Mario Degani - Scavi preistorici alla Motta Balestri di Brescello - Milano : Istituto Lombardo di Scienze e lettere, 1967
- Carlo Zatti - Cenni storici ed iscrizioni di Brescello antica - Reggio Emilia : Tipo-Litografia degli Artigianelli, 1881
- Anselmo Mori - Gli uomini illustri di Brescello e sua antica castellanza- Parma : premiate tip. riunite Donati, 1929
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Tisû
Al tisû 'l è cal manufàt custruî tesènd dū sfilsi 'd fîl perpendiculèri tra lōr: 'l urdî u cadèina (spianèda 'd fìl tut in cla diresiòun vertichèla), e la trâma, ùnic fîl ch' a gh' pàsa da mèś, avanti e indrē, anca in piò manéri diferèinti.
Al tisû 'd lung al tèimp
I tisû i tàchen a vgnîr lavurê infìn dal neolìtic, vist che i archiòlug i àn catè di rést sicûr ed tlèr ed tesidûra in cal perìod acsè luntàṅ.
Anca la sernidùra di materiē da tèser, la cumpagnarà la stòria 'dla tesidûra: el prìmi fîbri druèdi i éren stèdi quìli ch' a s' cavèva dai fùst e dintòr'n ai sèm ed soquànti piànti cum' al lèin, la càṅva, la jùta, la râfia e vìa descurènd. Man a man ch' l' òm primitìv al tgnarà 'drē al bésti, dòunca al cavarà dala lôr pelìsa cal fîbri tèsil ch' a gh' cunvgnarà, cùma la lana dal pégri, dal chèvri, dai camē, dai cunìi u incòri in Cina la séda dai bòś edla parpàia 'dla spēs Bombyx mori.
El diferèinti qualitê 'd tisû
Tisû elementêr
A s' dìś che 'n tisû 'l è 'lementêr quànd 'l è custruî cun na sola trâma e 'n sól urdî, e al n' gh' à brìśa di śvùj 'd decurasiòun tisùdi:
Tisû elementêr
- tela: la manéra piò elementêr 'd catèr tresê 'l urdî e la trâma.
- taftà: tela 'd séda, sutìla e brilànta.
- urbêśa: pan fulê, tìpic edla Sardègna.
- pan caśintèin: pan ratinê, tìpic edla Tuscàna.
- pan gròs ed Berg'm: pan fulê, tìpic ed Bèrghem.
- mùsla: alśéra, tendra e trasparèinta.
- georgette: séda p'r élta sarturìa.
- chiffòṅ: vēl in séda, dimòndi 'lśér e trasparèint.
- urgànśa: in séda u polièster, trasparèinta.
- cretòna: in cutòun pēś e robùst.
- batìsta: tela alśéra 'd lèin u cutòun.
- seersucker: tela in cutòun, cun 'na risadûra in 'dl urdî.
- calicot: tela tìpica dl' India.
Tisû uvrê cìc
El decurasiòun i s' càten cun dal śligadùri 'd trâma tùti in fìla:
- sàia
- rêś
- ghèrśi
- fustâgn
- denìm: al tisû di blue-jeans.
- tartàṅ
- tweed
- tela Bandéra: p'r al ricâm Bandéra.
- Gabardèin
- tela Aida: p'r al ricâm in dû a gh' è da cuntèr i fîl.
- emiàna
Tisû cumpòst u uvrê
'L è cal tisû in dû i disègn i nn' în mìa stampê mo invéci ricavê cun al tresamèint di fîl colorê. 'L è ricavê da piò urdî e piò trâmi ch' i lavór'n insèm:
- lampàs: tisû antìg, antenê dal bruchê.
- vlû: tisû quacê in na manéra regulêr da di plùc tajê fin fin.
- spùgna: tisû cun di rundlèin cìc ed fil tùt in sìma ch' i gh' dàn 'na grànd' asorbèinsa.
- piqué
- vèlcher: na còpia 'd dū tisû: 'l un ed spugnèta e cl èter cun di micro-rampèin ed plàstica.
- damàsc: al fa pèrt di tisû uvrè, anca s' al gh' à un sòl urdî e 'n' ùnica trâma.
Vôś lighèdi
- urdî
- trâma
- tesidûra
- tlèr ed tesidûra
- tlèr a pēś
- tlèr vertichêl
- tlèr 'riśontêl
- tlèr jacquard
- tlèr mecaniśê


text:
March Claudi Tacit
El March Claudi Tacit, conossuu anca con domà el nòmm Tacit (Marcus Claudius Tacitus in Latin; 200 circa - giugn 276) l'è staa imperador de Ròma del november 275 fina a la soa mòrt.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uniga altra informazion sora la soa vida l'è che l'è staa consol in del 273, cont el Giuli Placidian. L'Historia Augusta la dis che l'era de l'istessa famiglia del famos stòrich Publi Corneli Tacit, ma l'è minga ona notizia certa.
In de l'autunn del 275, dòpo de la mòrt de l'Aurelian, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa; al moment lù l'era a Terni (Interamna) e, quand l'è rivaa a Roma, la soa elezion l'è stada reconossuda anca del Senad. La soa primma azion l'è stada quella de fà diventà on dio el sò predecessor e de fà coppà on grand numer de congiuraa sospettaa de avèll mazzaa.
El par che al contrari de l'Aurelian, la soa la sia stada ona politiga de reconciliazion cont el Senad. El gh'ha avuu avuu i titoi de Auctor veræ Libertatis (Creator de la vera Libertaa) e Restitutor Rei Publicæ (Salvador del Statt);
La mòrt de l'Aurelian l'aveva portaa la fin di progett de campagn in Orient, per la qual eren staa soldaa di tribuu germanigh come i Erui e i Meòtid. Quei chì, restaa senza danee, hann deciduu de devastà i region de l'attual Turchia. El Tacit l'ha allora nomenaa el sò fradellaster March Anni Florian prefett del pretòri, l'è andaa con lù in orient e l'ha vingiuu i ribei. Per quest el gh'ha avuu el soranòmm de Gothicus Maximus (El pussee grand di Gòtt).
L'imperador l'è mòrt in del giugn del 276, menter l'era dree a tornà in Italia. I stòrich Zòsim e Zonara disen che 'l sia staa coppaa de on quai de autor de l'assassini del governador de la Siria Massimin e de l'Aurelian. Gh'è succeduu el Florian.


text:
Dörflingen
Dörflingen l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. El gh’ha pressapoch 857 abitant e una süperfiss de 5.82 km², e 'l se tröa a una altitüden de 451 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Dörflingen l'è tacaa ai cumün de Büsingen am Hochrhein (DE-BW), Diessenhofen (TG), Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Sciafüsa, Thayngen.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dörflingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1264 cunt el nom de Dorfelingen.[1]
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dörflingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Alcan
I alcan, ciamaa anca parafin, a hinn ona fameja de idrocarbur con furmula chimega CnH2n + 2. I alcan se disen idrocarbur satur perchè gh'hann el numer pussee grand possibil de idrògen (vist che ghe n'è minga de ligam dobbi e tripel, che caratterizzen i alchen e i alchin, che hinn donca ciamaa idrocarbur minga satur o insatur).
A temperadura e pression ambient quij de lor pussee legger (finna ai 4 atom de carbòni) a hinn gass, quij con 5-16 atom de carbòni a hinn liquid sensa color, e quij pussee pesant a hinn sòlid compagn de la cera.
I alcan, soratutt quij legger a hinn dopraa 'me carburant vist che gh'hann ona granda entalpia de combustion per unitaa de massa, per la soa inerzia chimega e perchè la soa disponibilitaa in su la Tera a l'è granda (ma minga sensa fin).


text:
Sandròun
Artéccol in dialètt mudnés
Sandròun l'è la màscra ed Carnevêl ed Mòdna.
Sandròun 'l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich, con dû dèint e al nês ráss. Ed solit 'l è vistî con 'na giàca ed velûd, pantolòun al żnoc', un gilet, di calzètt a righi bianchi e rássi, di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch. So mujéra l'è la Pulonia, la clàsica reżdora, e sô fiól al s ciama Sgorghìguel. Tòt i giuvidè gras Sandróun e la famìa Pavironica i partèssen da Bòsch éd Satta c'n al trein e i vinen a Mòdna per fèr al famòś sproloqui ed Piaza Grand, in du i pèrlen un poch ed tòt qual ch'l è sucess en l'an passeé.
L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun, vérs la fein dal Setzeint, con un nàm di mondi long: Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna.


text:
Gebenstorf
Gebenstorf (Gäbischtorf in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 664 abitant e una süperfiss de 5.64 km², e al se tröva a una altitüden de 375 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gebenstorf a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birmenstorf, Brugg, Turgi, Untersiggenthal, Windisch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gebenstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1247 come Gobistorf.
L'andament storegh de la popolazion de Gebenstorf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- sènsa Turgi e Wil
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gebenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gebenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Gebenstorf al Wikimedia Commons


text:
Langrickenbach
Langrickenbach a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfis del teritori del cumün l'è de 10.9 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1147 abitant.
El cumün de Langrickenbach al se tröva a una altitüden de 522 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altnau, Birwinken, Erlen, Güttingen, Lengwil, Münsterlingen, Sommeri.
L'Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Numenaa la prima völta in di ducüment ufiziaj in del 889, el cumün de Langrickenbach del didincö l'è nassüü in del 1998 cunt el trà 'nsema i cumün de Dünnershaus, Herrenhof, Langrickenbach, Zuben e Schönenbaumgarten.
L'insediament pü vegg l'è cunt tüta prubabiledaa quel che 'l se tröva al didincö in su la frassiun de Dünnershaus e l'è ciamaa Lenzwil.


text:
Pissighiton
Pisighitón o Pisighetón (num uficiàl en Italià: Pizzighettone) l'è 'n cümün italiàn, de la region de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha presapóch 6.766 abitànt e 'l g'ha 'na superfìce de 32 km², per 'na densità de 211 ab./km². El cunfìna coi cümün de Camiràgh (LO), Capela Cantòn, Cavacürta (LO), Corvècc (LO), Cròta d'Ada, Furmighèra, Grümel, Malée (LO), San Basàn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nùömer de abitànt del cümün de Pisigheton l'è mustràt èn dèla tabèla ché sùta:
Abitàncc censìcc


text:
Munt Ciap
El Ciap 1.699 m. (in talian Monte Chiappo; in ligür: Monte Ciappo) l'è una muntagna erbusa indè che s'incontren i cunfin aministrativ di region del Piemont, Lumbardia e Emilia-Rumagna. L'è la terza muntagna püssè alta del grüp de l'Andula, dop el Lesima e l'Ebro.
La straa püssè cürta per rivà al Ciap l'è un sentee ch'el parta da i Caban de Cösla.
La Via dla saa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ins el Ciap ghe pasava la via dla saa lumbarda che la partiva da Pavia e la rampegava sü per la vala Stafura fin insima al Buglej e pö l'andava a ridoss tra la val Boreca e la val Burbera per vegnì zü a Turilia e pö fin a Genua, indè che i cumerciant i cargaven sach de saa insima d'asi e mül per pö fa 'ncura tüt el percurs a l'incuntrari e 'ndà indree a vend la saa. Per cumpletà 'stu viag chì gh'andava dai 6 ai 8 dì.


text:
Prutestantesim
El Prutestantesim a l'è una furma de Cristianesim nassüda in del XVI secul dopu del muviment pulitich e religius cugnussüü 'me "Refurma prutestanta", in cunseguenza de la predicaziun e di idej de gent 'me el Martin Lüter e'l Giuann Calvin.
I prutestant gh'hann una strütüra poch gerarchica e hinn dividüü in d'un frach de ges.
Principaj ges prutestant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anabatista
- Aventista
- Batista
- Calvinista
- Metudista
- Lüterann
- Pentecustaj
- Quacher
- Valdes (nassüü secuj prima de la Refurma ma sücessivament integraa per cumünità d'intent)


text: 1Pa Chaueneẽgü i Gárataanecü̱̃ã̱x, pema rü pengẽãẽgümare. Rü yexguma petanüwa tayexmagügu rü meãma guxãpe̱xewa pemaã nüxü̃ tixu rü pexca̱x tanango̱xẽẽ na ñuxãcü curuchagu taxca̱x nayuxü̃ ga Ngechuchu ya Cristu. ¿Rü texé pexü̃ tawomüxẽẽ i ñu̱xma na tama naga pexĩnüẽxü̃ca̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃ ga pemaã nüxü̃ tixuxü̃? 2Rü wüxi i oreca̱x pexna chaca, rü ¿ñuxãcü yiĩxü̃ ga penayaxuxü̃ ga Tupanaãẽ i Üünexü̃? ¿E̱xna pexca̱x rü yema mugü na pinguxẽẽgüxü̃gagu yiĩxü̃ ga penayaxuxü̃, rü e̱xna ngẽma ore i mexü̃ ga nüxü̃ pexĩnüẽxü̃ rü pixõgüxü̃gagu yiĩxü̃? 3Pema rü pengẽãẽgümare rü poraãcü ípetüe. Noxri rü Cristuaxü̃́ peyaxõgü yerü Tupanaãẽ i Üünexü̃ pewa napuracü. ¿Rü ñu̱xma rü ñuxãcü i nagu perüxĩnüẽxü̃ na pexrütama poramaã peyanguxẽẽxü̃ i ngẽma puracü i Tupanaãẽ i Üünexü̃ pewa ixügüxü̃? 4Pema rü poraãcü Tupana pexü̃ narüngü̃xẽẽ. Rü chierü tama natüca̱xmamare yixĩgu ga yema, erü taxucürüwa natüca̱xmamare nixĩ. 5Rü yexguma Tupana pexna namuxgu ga Naãẽ i Üünexü̃ rü petanüwa naxüãgu ga taxü̃ ga mexü̃gü ga norü poramaã naxüxü̃, rü ¿tü̱xcüü̃ yiĩxü̃ ga naxüãxü̃ ga yema? ¿Pexca̱x rü mugü na pinguxẽẽxü̃gagu yiĩxü̃ ga Tupana naxüxü̃ ga yema? Tama yemaca̱x nixĩ. Tupana rü petanüwa nanaxü ga yema taxü̃ ga mexü̃gü ga norü poramaã naxüxü̃, rü pexna nanamu ga Naãẽ i Üünexü̃, yerü nüxü̃ pexĩnüẽ ga ore i mexü̃, rü Cristuaxü̃́ peyaxõgü. 6Rü dücax, pemaã nüxü̃ chixu rü name nixĩ i nuxcümaü̃cü ga torü o̱xi ga Abráü̃rüü̃ pixĩgü. Yerü Abráü̃ rü Tupanaãxü̃́ nayaxõ, rü yemaca̱x Tupana nüxü̃ nadau ga na namexü̃. 7Rü ngẽmawa nüxü̃ pedau rü ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanaãxü̃́ yaxõgüxü̃ nixĩ i aixcüma Abráü̃tanüxü̃ ixĩgüxü̃ i Tupanape̱xewa. 8Rü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü nüxü̃ nixu na ñuxãcü Tupanape̱xewa tá na yamexü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i yaxõgüxü̃ i woo tama Yudíugü ixĩgüxü̃. Rü yemaãcü nüxü̃ nixu naxü̃pa ga na nangupetüxü̃. Yerü Tupana rü nuxcümamatama Abráü̃maã nüxü̃ nixu ga ñaã ore i mexü̃ i ñaxü̃: “Rü cugagu tá nüxü̃ charüngü̃xẽẽ i guxü̃ma i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü”, ñaxü̃. Rü nüxü̃ tacua̱x rü Cristu rü Abráü̃taa na yiĩxü̃. 9Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü Tupana nanayaxu i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i yaxõgüxü̃, yexgumarüü̃ ga Abráü̃ ga yaxõcüxü̃ na nayaxuxü̃rüü̃. 10Natürü chixexü̃wa nangẽxmagü i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i nagu rüxĩnüẽxü̃ na mugü yanguxẽẽgüxü̃gagu Tupanape̱xewa yamexü̃. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü i tama aixcüma yanguxẽẽgüxü̃ i guxü̃ma i ngẽma mugü i ümatüxü̃, rü chixexü̃wa nangẽxmagü”, ñanagürü. Erü nüxü̃ tacua̱xgü na taxucürüwama aixcüma texé yanguxẽẽxü̃ i guxü̃ma i ngẽma mugü. 11Rü ngẽmaãcü meãma nango̱x na tama ngẽma mugü tinguxẽẽxü̃ca̱x yiĩxü̃ na texé Tupanape̱xewa mexü̃. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü yíxema tümaãrü õgagu Tupanape̱xewa mexẽ, rü yíxema tá tixĩ ya aixcüma tüxü̃́ nangẽxmaxẽ i maxü̃ i taguma gúxü̃”, ñanagürü. 12Natürü ngẽxguma nagu rüxĩnüẽgu na mugü inguxẽẽxü̃ca̱x yiĩxü̃ na Tupanape̱xewa imexü̃, rü taxuca̱x chima tü̱xcüü̃ tayaxõgü. Erü Tupanaãrü orewa rü ngẽmachiga naxümatü, rü ñanagürü: “Rü yíxema aixcüma meãma yanguxẽẽ́xẽ i guxü̃ma i mugü, rü ngẽmagagu tá tüxü̃́ nangẽxma i tümaãrü maxü̃”, ñanagürü. Natürü ngẽma mugü rü düxwa chixexü̃wa tüxü̃ naga erü taxucürüwama texé aixcüma meã tayanguxẽẽ. 13Natürü ga Cristu rü nawa tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ ga yema mugü ga chixexü̃wa tüxü̃ yexmagüxẽẽxü̃. Rü taxca̱x nixĩ ga chixexü̃wa nayexmaxü̃ ga yexguma curuchagu nayu̱xgu. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa, rü ñanagürü: “Rü guxãma ya yíxema wüxi i naĩwa tüxü̃ natuxẽẽgüãcüma yúxe, rü chixexü̃wa tangẽxma”, ñanagürü. 14Rü yemaãcü curuchagu nayu ga Ngechuchu ya Cristu na nüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃, yema Tupana Abráü̃maã ixunetaxü̃rüü̃. Rü taxca̱x rü ta nayu ga Cristu na yíxema rü ta nüxü̃́ yaxõgüxü̃ca̱x rü nayauxgüxü̃ca̱x i Tupanaãẽ i Üünexü̃ i tamaã inaxunetaxü̃. 15Pa Chaueneẽgüx, ñu̱xma rü tá pemaã nüxü̃ chixu i wüxi i cua̱xruü̃ na ñuxãcü duü̃xü̃gü ṯacü nügümaã mexẽẽxü̃. Rü dücax, ngẽxguma chi wüxi ya yatü rü texémaã ṯacü namexẽẽgu rü wüxi i poperagu meã naxümatüãgu i ngẽma, rü taxucürüwa texé itayanaxoxẽẽ rü e̱xna tanaxüchicüü i ngẽma namexẽẽxü̃. 16Rü dücax, rü yexgumarüü̃tama nixĩ ga nangupetüxü̃ ga yexguma Tupana rü Abráü̃maã rü Abráü̃taamaã inaxunetagu. Rü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü tama “Abráü̃taagü” ñanagürü, yerü tama muxü̃ma ga duü̃xü̃güchiga nidexa. Natürü yema ore rü “Abráü̃taa” ñanagürümare, yerü wüxitama ga duü̃xü̃chiga nixĩ ga yadexaxü̃. Rü yema rü Cristuchiga nixĩ. 17Rü ngẽmaãcü pemaã chanango̱xẽẽ na Tupana rü Abráü̃maã namexẽẽãxü̃ rü namaã inaxunetaxü̃ na Cristugagu tá yiĩxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ nangü̃xẽẽxü̃. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü yema Moĩché ümatüxü̃ ga mugü ga 430 ga taunecü yema unetawena ínguxü̃, rü taxucürüwama inayanaxoxẽẽ ga yema Tupanaãrü uneta ga nüxĩra Abráü̃maã nüxü̃ yaxuxü̃. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü ta napora i ngẽma uneta. 18Rü ngẽxguma chi mugü inguxẽẽgüxü̃gagu yixĩgu na Tupana tüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃, rü natüca̱xmamare chi nixĩ ga yema Tupanaãrü uneta ga nüxĩra Abráü̃maã nüxü̃ yaxuxü̃. Natürü aixcüma nixĩ na ngetanüãcüma Abráü̃xü̃ nangü̃xẽẽxü̃ ga Tupana, yerü yemaãcü marü namaã inaxuneta. 19Rü ñu̱xma rü ¿ṯacüwa namexü̃ ga yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃? Rü dücax, Tupana rü marü Abráü̃maã inaxunetaguwena nixĩ ga duü̃xü̃güna naxããxü̃ ga yema mugü, na yemaãcü duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽxü̃ca̱x na ñuxãcü poraãcü pecadu naxüexü̃. Rü yemaãcü nixĩ ñu̱xmata ínangu ga guma Abráü̃taa ya Cristu. Rü gumachiga nixĩ ga Abráü̃maã inaxunetaxü̃ ga Tupana ga noxrix. Rü yexguma ínanguxgu ga yema mugü, rü Tupana rü daxũcü̱̃ã̱x ga norü orearü ngeruü̃gümaãxĩra nüxü̃ nixu. Rü yemagü nixĩ ga nüxĩ Moĩchémaã nüxü̃ ixugüxü̃, rü nüma ga Moĩché rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixu. 20Natürü yexguma Tupana Abráü̃maã ixunetagu, rü nümaxü̃chima ga Tupana nixĩ ga Abráü̃maã nüxü̃ yaxuxü̃ ga yema norü uneta. Rü tama togümaãxĩra nüxü̃ nixu na yemagü nüxĩ Abráü̃maã nüxü̃ ixugüexü̃ca̱x. 21¿Rü ñuxũ ñapegüxü̃ i ñu̱xmax? ¿Pexca̱x e̱xna rü yema Moĩché ümatüxü̃ ga mugü rü inayanaxoxẽẽ i Tupanaãrü unetagü? Rü dücax, tama ngẽmaãcü nixĩ. Yerü yexguma chi naporagu ga yema mugü na tüxna naxããxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃, rü chi Tupanape̱xewa time i ngẽxguma meãma yanguxẽẽgu. 22Natürü tama ngẽmaãcü nixĩ. Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa nüxü̃ tadau na guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü pecadutüü̃wa nangẽxmagüxü̃. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü yíxema Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ yaxõgüxexicatama tixĩ ya nayauxgüxe i ngẽma maxü̃ i aixcüma mexü̃ i Tupana tamaã ixunetaxü̃. 23Rü yexguma tauta ínanguxgu ga Cristu na nüxü̃́ yaxõgüxü̃ca̱x, rü mugütüü̃wa tayexmagü rü tamaã inacua̱x. Rü yemaãcü tixĩgü rü ñu̱xmata Tupana taxca̱x nango̱xẽẽ ga Ngechuchu ya Cristu na nüxü̃́ yaxõgüxü̃ca̱x. 24Rü yemaãcü ga yema mugü rü tamaã inacua̱x ñu̱xmata Cristuxü̃tawa tüxü̃ nagagü na nüxü̃́ yaxõgüxü̃ca̱x rü ngẽmaãcü Tupanape̱xewa imexü̃ca̱x. 25Natürü i ñu̱xma na marü núma nanguxü̃ ya Cristu na nüxü̃́ yaxõgüxü̃ca̱x, rü marü tama ngẽma mugütüü̃wa tangẽxmagü. Rü ñu̱xma rü marü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ tamaã inacua̱x i ngẽma mugü. 26Rü ñu̱xma na Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃, rü Tupanaxãcügü pixĩgü i guxãma i pemax. 27Rü ñu̱xma na Cristuégagu ípebaiü̃xü̃, rü Cristuarü pixĩgü rü nüma rü pemaã inacua̱x na naxrüü̃ pixĩgüxü̃ca̱x. 28Rü ñu̱xma rü Tupanape̱xewa rü nüẽ́tama nixĩ ega woo Yudíugü pixĩgügu rü e̱xna tama. Rü nüẽ́tama ega woo wüxi i coriarü duü̃xü̃gü pixĩgügu rü e̱xna taxúxearü duü̃xü̃gü pixĩgügu. Rü nüẽ́tama ega woo piyatügu rü e̱xna pingexgu. Erü ñu̱xma na Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃, rü wüxitama i duü̃xü̃ pixĩgü i guxãma i pemax. 29Rü ñu̱xma na Cristuarü pixĩgüxü̃, rü ngẽmaca̱x waxi nixĩ na aixcüma Abráü̃taagü pixĩgüxü̃. Rü ngẽmaca̱x i pema rü tá ta penayaxu i guxü̃ma ga yema Abráü̃maã inaxunetaxü̃ ga Tupana.


text: 1Rü yexguma duü̃xü̃gümaã íyadexagügu ga Pedru rü Cuáü̃, rü yexgumayane yéma nangugü ga guma tupauca ga taxü̃neãrü purichíaarü ãẽ̱xgacü, rü paigü, rü Chaduchéugü. 2Rü Pedru rü Cuáü̃maã nanuẽ ga paigü yerü duü̃xü̃güxü̃ nangúexẽẽ ga na marü wena namaxü̃xü̃ ga Ngechuchu, rü naxrüü̃ tá ta wena namaxẽxü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i marü yuexü̃. 3Rü ínanayauxü̃, rü poxcupataü̃gu nanawocu ñu̱xmata moxü̃ãcü, yerü marü nayáuane. 4Natürü muxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga nüxü̃ ĩnüẽxü̃ ga yema Tupanaãrü ore rü nayaxõgü. Rü maneca 5000 wa nangu ega yatügüxicatama ixugügu. 5Rü moxü̃ãcü Yerucharéü̃wa nangutaque̱xegü ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü, rü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. 6Rü yéma nayexma ta ga Aná ga paigüeru ixĩcü, rü Caipá, rü Cuáü̃, rü Aré, rü guxü̃ma ga yema togü ga paigü ga paigüerutanüxü̃ ixĩgüxü̃. 7Rü nanamu na naxü̃tawa nagagüãxü̃ca̱x ga Pedru rü Cuáü̃. Rü yexma norü ngãxü̃tanügu nanachigüxẽẽ rü nüxna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Texé pexü̃ tamu, rü texé pexna tanaxã i pora na penamexẽẽxü̃ca̱x i ñaã yatü? —ñanagürügü. 8Rü Pedruwa nayexma ga Tupanaãẽ ga Üünexü̃ rü nanaporaxẽẽ. Rü yemaca̱x ga Pedru rü nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Ĩãneãrü Ãẽ̱xgacügüx, rü Pa Ãẽ̱xgacügü i Yaguã̱xgüx, rü ñu̱xma toxna naxca̱x peca naxca̱x ga norü mexẽẽ i ñaã chixeparachiréxü̃ erü nüxü̃ pecuáxchaü̃ ga ñuxãcü na namexü̃. 10—Rü ñu̱xma tá pemaã nüxü̃ tixu na nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x i guxãma i pema rü nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x i guxü̃ma i tatanüxü̃gü i Yudíugu. Rü ñaã yatü i ñu̱xma pepe̱xewa ngẽxmaxü̃ rü Ngechuchu ya Cristu ya Nacharétucü̱̃ã̱x nixĩ ga namexẽẽcü. Rü guma nixĩ ga pema curuchawa peyapotacü rü peyuxẽẽcü. Natürü ga Tupana rü wena nanamaxẽẽ. 11—Rü gumatama Ngechuchu nixĩ ga pema nüxü̃ pexoecü. Natürü ga Tupana rü nayamucuchi na guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x. 12—Rü yima Ngechuchuxicatama nixĩ ya tórü maxẽxẽẽruü̃, erü ñoma i naãnewa i tatanüwa rü yixicatama nixĩ ga Tupana tüxna namucü na tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x —ñanagürü ga Pedru. 13Rü yexguma yema ãẽ̱xgacügü nüxü̃ daugügu ga ñuxãcü tama muü̃ẽãcüma na yadexagüxü̃ ga Pedru rü Cuáü̃, rü naḇaixãchiãẽgü, yerü nüxü̃ nicua̱xãchitanü ga tama meã poperaxü̃ na yacuáxü̃ rü puracütanüxü̃mare yixĩgüxü̃. Rü aixcüma nüxü̃ nicua̱xãchitanü ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü na yixĩgüxü̃. 14Rü ñu̱xũchi nüxü̃ nadaugü ta ga guma yatü ga rümecü ga Pedru rü Cuáü̃xü̃tagu na nachixü̃. Rü yemaca̱x ga yema ãẽ̱xgacügü rü taxuacüma ñuxũ ñanagürügüéga nachiga ga yema ngupetüxü̃. 15Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü ínanamuxü̃ ga yema ínangutaque̱xegüxü̃wa, rü nüxĩcatama nügümaã nidexagü. 16Rü ñanagürügü: —¿Ṯacü tá namaã ixüexü̃ i ñaã yatügü? Erü guxü̃ma i Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü nüxü̃ nacua̱xgü i ngẽma mexü̃ i taxü̃ i naxügüxü̃, rü taxuacüma itayacu̱x. 17—Natürü ngẽma na tama yexeraãcü duü̃xü̃gütanüwa nanguchigaxü̃ca̱x i ngẽma ngupetüxü̃, ¡rü ngĩxã tanamuü̃ẽxẽẽ na ñu̱xmawena rü taxúemaãma ngẽma Ngechuchuchigagu yadexagüxü̃ca̱x! —ñanagürügü. 18Rü wenaxãrü Pedru rü Cuáü̃ca̱x nacagü, rü nüxna naxãga na tama Ngechuchuchigamaã yadexagüxü̃ca̱x, rü bai i texéxü̃ na nangúexẽẽxü̃ca̱x i nachiga. 19Natürü ga Pedru rü Cuáü̃ rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —¡Nagu perüxĩnüẽ i pematama! ¿Rü namexü̃ i Tupanape̱xewa na pega taxĩnüẽxü̃ rü e̱xna Tupanaga taxĩnüẽxü̃? 20—Erü toma rü taxuacüma nüxü̃ tarüxoe na nüxü̃ tixuxü̃ ga yema nüxü̃ tadaugüxü̃ rü nüxü̃ taxĩnüẽxü̃ —ñanagürügü. 21Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü nayaxãxũnegü rü yemaãcü ínayamugü, yerü nataxuma ga ṯacüca̱x na napoxcueãxü̃ rü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ, yerü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü naxca̱x ga yema nüxü̃ ngupetüxü̃ ga guma yatü ga chixeparawa rümecü. 22Rü guma yatü ga yemaãcü Tupanaãrü poramaã naxca̱x itaanecü, rü maneca 40 arü yexera nixĩ ga norü taunecü. 23Rü yexguma marü ínamuxü̃ã̱xgu, rü Pedru rü Cuáü̃ rü namücügü íyexmagüxü̃wa naxĩ. Rü namaã nüxü̃ nixugüe ga guxü̃ma ga yema ore ga ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü rü paigüarü ãẽ̱xgacügü namaã nüxü̃ ixuxü̃. 24Rü yexguma Pedru rü Cuáü̃xü̃ naxĩnüẽgu ga namücügü, rü guxü̃ma wüxigu nayumüxẽgü rü Tupanamaã nidexagü rü ñanagürügü: —Pa Corix, cuma cunaxü ga daxũguxü̃ ga naãne rü ñoma ga naãne, rü taxü̃ i taxtü, rü guxü̃ma i ṯacü i nawa ngẽxmaxü̃. 25—Rü cumatama nixĩ ga nuxcüma Cuãẽ i Üünexü̃xü̃ cumuxü̃ na curü ngü̃xẽẽruü̃ ga Dabíwa yanadexaxü̃ca̱x rü ñaxü̃ca̱x: “¿Tü̱xcüü̃ ínipurae i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃? ¿Rü tü̱xcüü̃ ngẽma natüca̱xmamare ixĩgüxü̃gu narüxĩnüẽ i guxü̃ i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x? 26—Nümagü i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügü rü Tupanamaã nanuẽ, rü nügümaã nangutaque̱xegü na wüxigu nügümaã nagu naxĩnüẽxü̃ca̱x na ñuxãcü tá nüxü̃ na nayexeragüxü̃ca̱x ya Cori ya Tupana rü Nane ya nüxü̃ naxunetacü ya Cristu”, ñanagürü. 27—Rü aixcüma nixĩ ga ñoma ga ĩãnewa ga ãẽ̱xgacügü ga Erode rü Piratu ga nangutaque̱xegüxü̃ namaã ga to ga nachiü̃ãnegücü̱̃ã̱x rü totanüxü̃ ga Yudíugü, na chixexü̃ naxügüxü̃ca̱x namaã ya curü ngü̃xẽẽruü̃ ya üünecü ya Ngechuchu ya Cristuxü̃ nüxü̃ cuxunetacü. 28—Rü yemaãcü ga nümagü rü nayanguxẽẽ ga guxü̃ma ga yema cuma nuxcümama nagu curüxĩnüxü̃ rü nüxü̃ cuxunetaxü̃ rü tá na yanguxü̃. 29—¡Rü dücax, Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x na ñuxãcü toxü̃ naxãxũnegüxü̃! Toma nixĩ i curü ngü̃xẽẽruü̃gü rü tanaxwa̱xe na toxü̃ cuporaexẽẽxü̃ na tama tamuü̃ẽãcüma nüxü̃ tixuxü̃ca̱x i curü ore. 30—¡Rü curü poramaã nameẽxẽẽ i duü̃xü̃gü i iḏaaweexü̃! ¡Rü duü̃xü̃güxü̃ nawe̱x i cua̱xruü̃gü i curü poramaã cuxüxü̃ i naẽ́gagu ya curü ngü̃xẽẽruü̃ ya üünecü ya Ngechuchu! —ñanagürügü. 31Rü yexguma yumüxẽwa nüxü̃ nachauegu, rü guma ĩpata ga nawa nangutaque̱xegüne rü naxĩã̱xãchi. Rü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü nüxna nangu ga guxü̃ma. Rü tama namuü̃ẽãcüma nüxü̃ nixugüe ga Tupanaãrü ore. 32Rü namu ga yema yaxõgüxü̃. Rü guxü̃ma rü wüxigu narüxĩnüẽ. Rü taxuü̃ma nagu narüxĩnü ga noxrüxicatama na yiĩxü̃ ga norü yemaxü̃gü, natürü guxü̃ma ga namücügümaã nangau. 33Rü yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃ na Tupa-naãrü puracü naxügüxü̃ca̱x, rü Tupanaãrü poramaã nüxü̃ nixugüe ga ñuxãcü wena na namaxü̃xü̃ ga Cori ga Ngechuchu. Rü Tupana rü poraãcü nüxü̃ narüngü̃xẽẽ ga guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃. 34Rü natanüwa rü nataxuma ga wüxi ga nüxü̃́ nataxuxü̃, yerü guxü̃ma ga yema nüxü̃́ yexmaxü̃ ga naãnegü rü e̱xna ĩpatagü, rü namaã nataxegü. Rü yema dĩẽru ga ngĩxü̃ nayauxgücü rü yéma ngĩxü̃ nangegü, rü yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃na ngĩxü̃ nayaxãgü. Rü ñu̱xũchi nügü ngĩxü̃ ninuü̃xü̃ ga ñuxrechigü nüxü̃́ nataxuxü̃ ga wüxichigü. 36Rü nayexma ga wüxi ga yatü ga Lebítanüxü̃ ga Chiprecü̱̃ã̱x ga Yuchegu ãẽ́gacü. Rü yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃ na Tupanaãrü puracü naxügüxü̃ca̱x rü Bernabémaã nanaxugü. Rü ngẽma naẽ́ga, rü: “Taãẽxẽẽruü̃”, ñaxü̃chiga nixĩ. 37Rü nüma ga Bernabé rü nüxü̃́ nayexma ga wüxi ga naãne, rü namaã nataxe. Rü yema ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃xü̃tawa ngĩxü̃ nana ga yema dĩẽru.


text: 1Rü ñuxre ga ngunexü̃gü ngupetüguwena rü nayexma ga wüxi ga peta ga Yudíugü auregüxü̃ na yemaãcü Tupanaxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃ca̱x. Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü Yerucharéü̃ca̱x nataegu. 2Rü guma ĩãneãrü poxeguxü̃ rü nüxü̃́ nayexma ga wüxi ga ĩã̱x ga Carneruarü Choxü̃chicagu ãẽ́gaxü̃. Rü yema ĩã̱xãrü ngaicamana nayexma ga wüxi ga puchu ga Yudíugügawa Betechagu ãẽ́gaxü̃. Rü guma puchuanacüwa nayexma ga wüxime̱ẽ̱xpü̱x ga chopetüchica ga ãxpataü̃ẽ́tügüxü̃. 3Rü yema chopetüchicagu nacagü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃. Rü nümaxü̃ rü nangexetügü, rü togü rü nachixeparagü, rü togü rü nanaw̱ãĩxãchigü. Rü yema iḏaaweexü̃ rü yéma nanaṉg̱uxẽẽgü ga guma puchu ga na naxĩã̱xãchichiüxü̃ca̱x. 4Yerü ñuxguacü rü guma puchugu ínarüxĩĩxü̃ ga wüxi ga daxũcü̱̃ã̱x ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃, rü nayaxĩã̱xchiücüüxẽẽxü̃. Rü guxema tüxira tügü yéma táexe nachiüwa ga guma puchu ga yexguma yaxĩã̱xchiücüügu, rü tümaca̱x nitaane woo ga ngẽxü̃rüü̃mare ga ḏaawe tüxü̃́ yexmaxẽ. 5Rü yéma natanüwa nayexma ga wüxi ga yatü ga marü 38 ga taunecü iḏaawecü. 6Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga guma yatü ga yexma na nacaxü̃, rü nüxü̃ nacuáchiga ga marü mucüma ga taunecü na yaḏaawexü̃. Rü yemaca̱x nüxna naca rü ñanagürü nüxü̃: —¿Cunaxwa̱xexü̃ i cuxca̱x na yataanexü̃? —ñanagürü. 7Rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃ ga guma iḏaawecü, rü ñanagürü: —Pa Corix, tataxuma ya texé ya choxü̃ rüngü̃xẽẽxẽ na ngẽ́ma choxü̃ tatáexü̃ca̱x i ngẽxguma naxĩã̱xãchichiügu ya daa puchu. Rü guxü̃guma i ngẽxguma ngẽ́ma chaugü chatáechaü̃gu, rü yoxni i togü rü marü nüxĩra nügü ngẽ́ma natáegü —ñanagürü. 8Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Inachi, rü nayaxu i curü caruü̃, rü íixũ! —ñanagürü. 9Rü yexgumatama naxca̱x nitaane ga guma yatü. Rü nanayaxu ga norü caruü̃, rü ínixũ. Natürü ga yema ngunexü̃ rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃ nixĩ. Rü yemaca̱x ga yémacü̱̃ã̱xgü ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü ñanagürügü nüxü̃ ga guma yatü ga naxca̱x itaanecü: —Ñoma nixĩ i ngü̃xchigaarü ngunexü̃. Rü ngẽmaca̱x nachu̱xu nixĩ na cuyangexü̃ i curü caruü̃ erü yemaãcü tamaã nüxü̃ nixu ga Moĩché —ñanagürügü. 11Natürü ga guma yatü rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügüxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —Yima choxü̃ rümexẽẽcü rü ñanagürü choxü̃: “¡Nayaxu i curü caruü̃ rü íixũ!” ñanagürü. 12Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü nüxna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Texé ngẽma ñatarügü cuxü̃: “¡Nayaxu i curü caruü̃ rü íixũ!” ñatarügü cuxü̃? —ñanagürügü. 13Natürü ga guma yatü rü tama nüxü̃ nacua̱x ga texé naxca̱x na yataanexẽẽxü̃, yerü namuxũchi ga duü̃xü̃gü ga yéma, rü yexma nayarütaxu ga Ngechuchu. 14Natürü yixcama ga Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃negu nüxü̃ nayangau ga guma yatü, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Dücax i ñu̱xma marü cuxca̱x na yataanexü̃, rü tãũtáma wena chixexü̃ cuxü na tama quiḏaawexü̃ca̱x namaã i wüxi i ḏaawe i ngẽma marü cuxü̃ ngupetüxü̃ãrü yexera ixĩxü̃! —ñanagürü. 15Rü ínixũ ga guma yatü, rü Yudíugüarü ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ nayarüxu ga Ngechuchu na yiĩxü̃ ga guma namexẽẽcü. 16Rü yemaca̱x nixĩ ga yema ãẽ̱xgacügü ga Ngechuchuca̱x nadaugüxü̃ na yama̱xgüãxü̃ca̱x, yerü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu napuracü. 17Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Chaunatü ya Tupana rü guxü̃ i ngunexü̃gu napuracü rü mexü̃ naxü. Rü ngẽmaca̱x i choma rü ta naxrüü̃ chapuracü—ñanagürü. 18Rü yemaca̱x ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü yexeraãcü Ngechuchuxü̃ nima̱xgüchaü̃. Yerü tama naxrüü̃ nanaxaure ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃ rü ñu̱xũchi nüxü̃ nixu ga Nanatüxüchi na yiĩxü̃ ga Tupana, rü yemaãcü nügü nixu ga Nanatü ga Tupanamaã na nawüxiguxü̃. 19Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga yema ãẽ̱xgacügü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü choma i Tupana Nane rü tama chorü poramaã chanaxü i ṯacü rü puracü i mexü̃. Natürü ngẽma nüxü̃ chadauxü̃ i Chaunatü üxü̃xĩcatama nixĩ ichaxüxü̃. Rü guxü̃ma i ngẽma Chaunatü üxü̃, rü choma ya Nane rü ta chanaxü. 20—Chaunatü ya Tupana rü choxü̃ nangechaü̃, rü ngẽmaca̱x choxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ i guxü̃ma i ṯacü i nüma naxüxü̃. Rü ngẽma ñu̱xma choxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽxü̃ãrü yexera tá choxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ i yixcüra. Rü ngẽxguma i pema ega ngẽmaxü̃ pedaugügu, rü tá peḇaixãchiãẽgü namaã. 21—Rü Chaunatü rü ínanadagüxẽẽ i yuexü̃gü rü wena nanamaxẽxẽẽ. Rü ngẽxguma-rüü̃ ta i choma i Nane rü tüxna chanaxã i maxü̃ ya yíxema chatümawa̱xéxe na tüxna chanaxãxü̃. 22—Rü tama Chaunatü nixĩ ya duü̃xü̃güxü̃ icagücü i norü maxü̃chiga. Natürü choxü̃ nixĩ i namuxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma, na choxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü, ngẽma Chaunatüxü̃ na yacua̱xüü̃güxü̃rüü̃. Rü yíxema tama choxü̃ icua̱xüxü̃́xẽ, rü tama nüxü̃ ticua̱xüü̃ ta ya Chaunatü ya choxü̃ nuã mucü. 24—Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü yíxema texé ya choxü̃́ irüxĩnüxẽ i chorü ore, rü nüxü̃́ yaxṍxẽ ya yima Chaunatü ya núma choxü̃ mucü, rü tüxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü Chaunatü rü tãũtáma tümamaã nanaxuegu na tapoxcuxü̃ erü marü nawa ítanguxuchi na tayuxü̃, rü tüxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃. 25—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü marü nawa tá nangu i ngunexü̃ rü ñu̱xmatama nixĩ i chauga naxĩnüẽxü̃ tá i ngẽma duü̃xü̃gü i norü pecadugu yuexü̃ rü iyarütauxexü̃. Rü texé ya chauga ĩnüẽxẽ rü tá tamaxẽ. 26—Nüma ya Chaunatü rü nüxü̃́ nangẽxma i pora na namaxẽxẽẽãxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü. Rü ngẽma pora rü choxna nanaxã ya Chaunatü na choma rü ta duü̃xü̃güxü̃ chamaxẽxẽẽxü̃ca̱x. 27—Rü Chaunatü ya Tupana choxü̃ namu na duü̃xü̃güna chac̱axü̃ca̱x naxca̱x i norü maxü̃chiga, erü choma nixĩ i Nane i duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃. 28—¡Tãxṹ i peḇaixãchiãẽgüxü̃ namaã i ñaã ore i pemaã nüxü̃ chixuxü̃! Erü tá ínangu i ngẽma ngunexü̃ i nagu guxü̃ma i duü̃xü̃gü i yuexü̃ rü tá na nüxü̃ naxĩnüẽxü̃ i chauga. 29—Rü naxmaü̃güwa tá ínachoxü̃. Rü ngẽma meã maxẽxü̃, rü tá ínarüdagü na nayauxgüãxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. Natürü ngẽma chixexü̃ ügüxü̃, rü tá ínarüdagü na napoxcuexü̃ca̱x. 30—Choma rü taxucürüwa ṯacü chaxü chauechamatama ega tama choxü̃ naxüxẽẽãgu ya Chaunatü. Rü Chaunatü chomaã nüxü̃ ixuxü̃ãcüma nixĩ i nüxna chac̱axü̃ i duü̃xü̃gü i norü maxü̃chiga. Rü ngẽxguma nüxna chacaxgu rü aixcüma meãma chanangugü i duü̃xü̃gü. Erü tama choxrütama ngúchaü̃ nixĩ i ngẽma chaxüxü̃, natürü Chaunatü ya nuã choxü̃ mucüarü ngúchaü̃ nixĩ i ngẽma chaxüxü̃. 31—Rü ngẽxguma chi chauchigaxü̃tama chixuxgu rü taxuwama name i ngẽma. 32—Natürü nangẽxma i to i chauchigaxü̃ ixuxü̃. Rü nüxü̃ chacua̱x rü aixcüma nixĩ i norü ore i pemaã nüxü̃ yaxuxü̃. 33Pema rü Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃xü̃tawa penamugü ga perü duü̃xü̃gü na nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x ga ore ga aixcüma ixĩxü̃ ga chauchiga. Rü yema ore ga Cuáü̃ pexü̃ namaã ngãxü̃xü̃ rü aixcüma nixĩ. 34—Natürü i choma rü tama chanaxwa̱xe i ṯacü rü yatü chauétüwa nachogü, erü choma tátama chaugüna chadau. Natürü pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma Cuáü̃ãrü ore na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x rü na penayauxgüxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 35—Cuáü̃ rü wüxi ga omü ga iy̱auracüüxü̃ rü pexü̃ báxixü̃-rüü̃ nixĩ ga pexca̱x. Rü pema rü paxaãchi namaã petaãẽgü. 36—Natürü nangẽxma i ṯacü i Cuáü̃ãrü orearü yexera chauétüwa íchogüxü̃. Rü ngẽma nixĩ ga yema taxü̃gü ga cua̱xruü̃gü ga Chaunatü choxü̃ muxü̃ na norü poramaã chanaxüxü̃ca̱x. Rü yemawa pexü̃ nüxü̃ chadauxẽẽ na aixcüma Chaunatü ya Tupana yiĩxü̃ ga núma choxü̃ mucü. 37—Rü ngẽxgumarüü̃ ta ya Chaunatü ga guma núma choxü̃ mucü, rü marü chauétüwa ínachogü, woo taguma nüxü̃ pexĩnüẽ ga naga rü taguma nüxü̃ pedau. 38—Rü ngẽma Chaunatüarü ore rü ta tama peãẽwa nixücu, erü tama choxü̃́ peyaxõgü woo Chaunatü núma choxü̃ na muxü̃. 39—Pema meãma nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃, erü nagu perüxĩnüẽ rü ngẽmawa tá nüxü̃ ipeyangau i perü maxü̃ i taguma gúxü̃. Natürü woo ngẽmatama Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü chauchiga meã na yadexaxü̃, natürü i pema rü tama choxü̃́ peyaxõgüchaü̃ na ngẽmaãcü penayauxgüxü̃ca̱x i ngẽma maxü̃. 41—Rü choma rü tama chanaxwa̱xe na choxü̃ picua̱xüü̃güxü̃ erü meãma pexü̃ chacua̱x, rü nüxü̃ chacua̱x na tama aixcüma Tupanaxü̃ pengechaü̃güxü̃. 43—Chaunatü ya Tupana nixĩ ga núma choxü̃ mucü, natürü i pema rü tama choxü̃ peyauxgüchaü̃. Natürü ngẽxguma chi tomare i yatü nagagutama núma ũxgu, rü ngẽma chi nixĩ i taãẽãcüma peyauxgüxü̃. 44—¿Rü ñuxãcü chi choxü̃́ peyaxõgü ega penaxwa̱xegu na pemücügütama pemaã taãẽxü̃ rü tama naxca̱x pedaugügu na Tupanaxü̃chi pemaã taãẽxü̃? 45—¡Tãxṹ i nagu perüxĩnüẽxü̃ na choma tá yiĩxü̃ na pexü̃ chixugüxü̃ i Chaunatüxü̃tawa! Erü Moĩché ga guma perü maxü̃ca̱x nüxü̃́ peyaxõgücü tátama nixĩ ya yima pexü̃ ixugücü i Chaunatüxü̃tawa. 46—Rü ngẽxguma chi peyaxõgügu i ngẽma ore ga Moĩché ümatüxü̃, rü choxü̃́ rü chi ta peyaxõgü. Yerü ga Moĩché rü chauchigagu nixĩ ga naxümatüãxü̃ ga norü poperawa. 47—Natürü ngẽxguma tama peyaxõgügu i ngẽma Moĩché ümatüxü̃ i ore, ¿rü ñuxãcü tá peyaxõgü i ngẽma choma pemaã nüxü̃ chixuxü̃? —ñanagürü ga Ngechuchu.


text:
Cunèṅ
Artéccol in dialètt mudnés
Al cunèṅ (Oryctolagus cuniculus, coniglio in italiàn) 'l è 'n mamìfar ch'al fà part dla famìja di Lepòrid. I èṅ difarènt da la lévra parchè, péna nâ, i n gh'aṅ minga al pēl, i sò òć i èṅ sarâ e i gh'aṅ da dipéndar dal tut da i sò genitōr.
Al dū bèsti i faṅ part d'l órdan di Lagumòrf.
La fémna dal cunèṅ la s ciàma cunìna.
I cunèṅ i vìvan da spés in buś fónd scavâ in dla tèra e i gh'aṅ gl'uréci dimóndi lunghi.
Alimentasiòṅ
I cunèṅ ad sòlit i màgnan dl'èrba, fój séchi, raìś e scòrsi. Esénd vegetariàṅ al magna però anc al vardùri cum al sèlar e al caròti.
In di negòsi par bèsti a s pōl catàr di mangìm cunfesiunâ apòsta par lò e ch'i gh'aṅ 'd avér dèntar:
- fibbri > 18% (in fiṅ a 'l 22-25% specialmènt p'r i sugèt vèć, ch'i s móvan pôc o cun al pēl lung)
- pruteìni 12-14% (in fiṅ a 'l 16% p'r i àngura durànt al cambi dal pēl)
- gras sóta a 'l 3%
- cals 0,6-1%
- fòsfur 0,4-0,8%
A s créd ch'al paṅ vèć al faga mâl p'r i dènt di cunèṅ, ch'al pòsa frustàr-i, ma 'l è 'n śbali parchè al silìsi preśènt in dl'èrba al parmét a i dènt ad crésar ad cuntìnuṿ e anc ad cunsumàr-as naturalmènt.
Anc s'al cunèṅ al la fà luntéra, a gh'è da dir che l'alimentasiòṅ a baś ad paṅ, féti biscutàdi, farìni ad véna, ròba dólsa e carbuidrâ in gènar (o di mangìm tut al vòlti) i pōlan purtàr-ag dimóndi prubléma.
Difàti al stómag dal cunèṅ a n gh la cava minga a digerìr-i bèṅ e la firmentasiòṅ ad chi magnàr lè la pōl purtàr prima a far-i scurśàr e pò a di blòc gastro-intestinài ch'i eṅ fra 'l càuśi più grandi ad mòrt p'r i cunèṅ ad cumpagnìa.
La bòna alimentasiòṅ dal cunèṅ la mét insém fêṅ a piaśér, vardùra frésca e pulìda, 250-300 gram par chilo ad péś dal cunèṅ e àqua sèmpar a dispuśisiòṅ.
'L è impurtànt lasàr cal magnàr lè sèmpar a sò dispuśisiòṅ parchè al stómag dal cunèṅ al digerìs in cuntinuasiòṅ e s'al ristìs dimóndi tèmp sénsa mandàr śò gnint par piò ad dód'ś óri 'l andrév in a risć ad catàr-as dal patulugìi dimóndi gravi ch'i prévan anc masàr-al.
Cumpurtamènt
Al cunèṅ ad cumpagnìa 'l è in gènar gustōś e pîṅ 'd afèt: anc s'l è difìcil ch'al végna davśèṅ a 'l sò padròṅ par dmandàr dal śnum (cuma i pōlan invéci far i can e i gàt), dimóndi cunèṅ i gh'aṅ però di cumpurtamènt vèrt e dispunìbii a 'l afèt ch'a gh vèṅ dâ.
Quànd i gh'aṅ biśógn ad magnàr, i vèṅ atàc a i pē dal padròṅ par dmandàr-'g-al, tirànd-as sù in sal śampi da drē o tirànd sù al muś.
I cunèṅ i èṅ dimondi pasìfic e i n daṅ minga fastìdi, i èṅ pulî e i vìvan in spasi sarnî da lōr e marcâ, anc più dna vòlta, sfargànd-as cun al grugn.
A gh'è pò da dir ch'al cunèṅ 'l è dimóndi puntilióś in dal sarnìr al magnàr: p'r eśèmpi, s'a s cata davànti a dal sèlar e a dal parsémul, al prév pascàr 'l òṅ o c'l àtar a secónd dal sò gust dal mumènt.
Quànd i vōlan punsàr, i cunèṅ i s dasténdan o i ciàpan na puśisiòṅ a balòṅ.
I cunèṅ i èṅ famóś p'r èsar di fifòṅ, difàti i pōlan spavintàr-as sōl a sintìr un ciuchèṅ, stand sèmpar in s'l atènti, specialmènt s'i n s càtan minga in un pòst cgnusû bèṅ.
Quèi curióś
In dal 1859 Thomas Austin 'l à purtâ in Austràglia 24 cunèṅ: adès a gh 'n è 300 migliòṅ a 'l incìrca!
Cal lavōr lè acsè fóra dal cumùn 'l à ispirâ in dal 1972 al film americàṅ ad William F. Claxton La nòt dla lunga paùra (La notte della lunga paura in Itagliàṅ, Night of the lepus al tìtul uriginàl) in du a gh'è un branc ad cunèṅ mutànt ch'a crés ad cuntìnuṿ e al taca a magnàr la gint. La prutagunìsta l'è la Janet Leigh, màdar ad Jamie Lee Curtis, ch'l'è pò la dóna scurtlàda sóta la dócia in Psyco.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Barbarossa
Barbarossa l’è ü film del regista Rènso Martinèl, che l’è ‘ndacc al cinema in del otörno del 2009, per ès piö precìs a partì dal 9 de Otùer del 2009.
La trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barbarossa l’è ü film che l’ pórta sö i schermi ü tòch de la stòria lumbarda, chèla che l’à ést sfidàs ol Imperatùr del Sacro Roman Germànech Impéro Federico I Hohenstaufen ciamàt barbarosa e chèla di cümü lumbàrcc, riunìcc in de la Lega Lumbarda.
Ol Barbarosa l’ pasa i Alp in del 1154 e l’ taca a faga la guera a i cümü de la Al Padana; ol film l’ taca a contà sö la stòria da l’an 1158, quando ü şùen de nòm Albèrt de Giusàn ghe salva la éta a ü caalér che l’è pròpe l’Imperatùr che l’ völ fa sö ün Impéro Universàl che gh’à de rià fina a la Sicilia.
La guèra tra Barbarosa e i cümü lumbàrcc la à ‘nàcc per ü bèl p de agn e ‘n del 1162 l’sömèa che ‘l Barbarosa l’abie venşìt, desà che dòpo ün an de asédio l’à conquistàt, ol 10 de Mars, la sità de Milà, che l fa butà şó töta e l’fà casà vià la sò şét che la é spantegada ‘n di ótre sità lumbarde. Tra i scene piö de efèt del film gh’è pròpe l’asédio de Milà, desà che söl sèt i à fai sö de bèl nöf ü tòch de sità medioeala, con tàt de müra e de tór e pò i l’ l’à asediada del bù e a fórsa de cólp de catapulta i l’ l’à bötada şó töta.
Barbarosa però l’à mia enşìt, i cümü i turna a ribelàs, i se tróa a Puntida, i se giüra fedeltà e i se mèt ‘nsèma in d’öna léga prima ciamada Lega Cremunesa e pò Lega Lumbarda (và precişàt che a l’època di fàcc l’éra ciamada Lumbardéa töta la Al Padana, perciò in de la Lega Lumbarda gh’éra di cümü che al dé de ‘ncö i è ‘n Veneto, ‘n Piemùt, ‘n Emilia). I Milanès i fà sö de bèl nöf la sò sità e dòpo agn de guère se ria a l’öltima bataia, chèla de Legnà: de öna banda l’Imperatùr, de l’ótra i soldàcc di cümü de la Lega strenşìcc intùren al Caròcio. Tra chès-ce la Cumpagnèa de la Mòrt guidada da Albert de Giusà, soldàcc töi vestìcc de nìgher che i a giüràt de mör piötòst che pèrt la bataia e la libertà. La batàia de Legnà la fenès co la vitòria de la Lega e ‘l Barbarosa l’ ghà de ricognòs l’autonomia di cümü lumbàrcc.
Ol cast[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del cast gh’è dét di atùr importàncc e internasiunài, öna particina picinina picinina ghe l’à üda pò l’Umbèrt Bòsi e i è stacc impegnade méler de comparse per i scène di bataie.
I atùr piö ‘mportàncc i è:
- Rutger Hauer (Barbarosa)
- Raz Degan (Albèrt de Giusà)
- Fred Murray Abraham (Siniscalc Barozi)
- Hristo Jivkov (Gherardo Negro)
- Antonio Cupo (Albèrt Dell’Orto)
- Cécile Cassel (Beatrice de Borgogna)
- Kasia Smutniak (Eleonora)
- Angela Molina (Ildegard Von Bingen)
- Elena Bouryka (Antonia)
- Hristo Shopov (Rainaldo de Dassel)
- Federica Martinelli (Tessa)
- Maurizio Tabani (Giovanni da Giussano)
- Riccardo Cicogna (Wibaldo)
- Gian Marco Tavani (Lorenzo della Pigna)
- Robert Alexander Baer (Albèrt de s-cèt)
- Zoltan Butuc (Otto da Giusà)
- Karl Baker (Rainero da Giusà)
- Vlad Radescu (Mastro Guitelmo)
- Marius Chivu (Guidone)
- Stefan Adrian (Ottone)
- Francesca Ruiz (Eugenie)
- Alin Olteanu (Enrico il Leù)
- Stefan Velniciuc (Evandro)
La prima mondiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima mondiàl la s’è tegnida al castèl isforsèsch de Milà ol 2 de Utùer del 2009 denàcc a tace ospiti del mónd politèch, econòmech e de l’ispetàcol. De fati i éra presèncc prim fra töcc ol Umbèrt Bòsi che l’à ulìt chèsto film e che l’à brigàt per agn per riaga a fal girà, ma ach ol Silvio Berluscù, la Letisia Morati, ol Robèrto Formigù, ol Fabrisio del Nus, la Simona Ventura, ol Salvatore Ligresti, i atùr Rutger Hauer e Raz Degan, ecc, ecc.
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol film l’è costàt sirca 12 miliù de euro e l’è stai giràt per ü bèl tòcc ‘n Romania, sées per spènt de méno, sées per troà di pòscc bèi grancc ‘ndóe püdì girà i scéne di bataie con méla e méla comparse che i gh’èra de püdì möes ‘n libertà.
Ol sito üficiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.barbarossailfilm.com/


text:
Lütisburg
Lütisburg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.09 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1401 abitant.
El cumün de Lütisburg al se tröva a una altitüden de 580 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bütschwil, Degersheim, Ganterschwil, Jonschwil, Kirchberg, Neckertal, Mosnang e Oberuzwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lütisburg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1214 col nom de Liutinsburch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lütisburg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La notte della lunga paura
La notte della lunga paura (La nòt dla lunga paùra), cgnusû anc c'n al nóm ad Rabbits (Cunèṅ), 'l è 'n film fantàstic e ad scarésa americàṅ dal 1972 ad William F. Claxton, regìsta ch'al daśvgnìva da 'l mónd di western, trat da 'l rumànś The Year of the Angry Rabbit ad Russell Braddon.
'L è stâ girâ in Ariśòna druànd di cunèṅ dumèstic.
Sunt
Al cuntadèṅ Cole Hillman (Rory Calhoun), ch'al viṿ a Ajo City in dal sud dl'Ariśòna, al dmanda ajùt a 'l presidènt dl'università Elgin Clark (DeForest Kelley) par cumbàtar la sfilaràda ad cunèṅ salvàdag ch'i gh màgn'n incòsa esénd-as stablî in dal sò sit dòp ch'i sò predadōr, cuma i coyote, i èṅ stâ fat fóra. Elgin al gh manda al risercadōr Roy Bennett (Stuart Whitman) ch'al riva lè insém a sò mujér Gerry (Janet Leigh). P'r a n druàr minga dal vlèṅ, lì lò al śibìs ad far-ag dal puntùri 'd urmòṅ p'r a n far-ag far più di fiōi. A la sò putìna Amanda (Melanie Fullerton) però a gh daspiàś dimóndi e la in tōś òṅ da la gàbia par tgnir-al lē ma la bèstia la gh la cava a scapàr via.
Soquànt tèmp dòp Cole e Bennet i càtan na pédga dna bistiàsa bèla grôsa par tèra. In dal méntar al fiōl dla Jackie, Cole (Chris Morrell), e l’Amanda, durànt un gir in na mina 'd òr par pascàr al sò amìg Billy, i védan un cunèṅ gigànt c'n al grugn muśnènt ad sangṿ. Di còrp scavśâ i tàcan a saltàr fóra da tut al bandi. I cunèṅ curâ cun gl'urmòṅ i èṅ dvintâ dal bistiàsi mutànti gigànti, pîni ad fam ad carna umàna.


text:
Kiefersfelden
Kiefersfelden l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rosenheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 36.72 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 6 531 abitàncc.
El cümü de Kiefersfelden el se tróa al cunfì co l'Austria a 'na altèsa de 490 méter sura 'l leèl del mar. En tòch del sò cunfì l'è segnàt del fiöm Inn.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) (Hilfe dazu)