text:
Queste note sono per quei milioni di madrelingua piemontesi, che non hanno avuto istruzione formale nella propria lingua madre. Secondo recenti studi si stima che circa il 98% dei madrelingua piemontesi sia analfabeta rispetto alla propria lingua.
Come in ogni lingua, l'analfabetismo é diffuso soprattutto tra le classi inferiori, analfabeta rispetto alla propria lingua, essendo le persone in grado di leggere e scrivere il piemontese quasi tutte di classe, reddito ed istruzione elevate. Uno degli scopi principali di questo post é il diffondere la capacità di leggere e scrivere, e l'abituare la popolazione piemontese al multilinguismo, alle soglie della prossima rivoluzione linguistica, quella che sta già imponendo l'inglese come lingua tecnica e fondamentale qualifica lavorativa.
Ma per chi come me non vuole arrendersi alla globalizzazione culturale, dell’Italiano imposto ma vuole comunque continuare a pensare, leggere ma più difficilmente scrivere in Piemontese ecco una piccola guida fonico-grammaticale di Piemontese che aiuterà anche a leggere i post in lingua Piemontese che inserirò sempre più frequentemente (tempo permettendo).
Non essendo il sottoscritto professore di Piemontese, fatico non poco a scriverlo, ho tratto il materiale da diversi appunti che conservo da anni e/o da siti internet. Alcuni purtroppo non esistono più o sono abbandonati da anni.
GRAFIA E FONOLOGIA
La grafia piemontèisa a l'é an pò dròla, ma a l'é chila, a l'é parej e a vènta nen anventesne n'autra. A-i é quaidun che an cercanda ëd fé vëdde coma as pronunsio le paròle a scriv ëd gavade da mat (purtròp as vëddo ëdcò 'd lìber publicà ch'a fan s-giài). A van a scomodè fin-a ël tedesch, che propi a l'ha gnente da vëdde con ël piemontèis. E sòn a l'é nen féje 'n bél servissi (a l'é da eutsent ani che as ëscriv ën piemontèis, dësmentiomlo nen).
Alfabet
L'alfabet piemontèis a l'ha 25 litre, e set a son vocaj:
a, b, c, d, e, ë, f, g, h, i, j, l, m, n, n-, ò, o, p, q, r, s, t, u v, z
A venta peui noté ël son vocal dël ditong eu che as pronunsia coma ën fransèis ant la paròla feu che as ëscriv e les a la midema manera ën fransèis e piemontèis (e a veul 'd cò dì l' istessa còsa).
I son vocaj bin distint a son però neuv, perchè ën piemontèis la e strèita a l'é pì strèita che ën italian e cola larga a l'é motobin pì larga, an manera che as confondo propi nen.
Për esse pì precis:
a, à : coma 'n italian, son normal e acentà (mach sempe l'acsan grev). Ant ij ditong ch'a forma a manten sempe soa pronunsia.
b : Coma 'n italian.
c : Sì a-i é quaich diferensa. La c dossa ch'a ven dòp na s dura as ëscriv con ël tratin dnans, e sòn a val an prinsipi, ant la paròla e a la fin (mas-c, s-ciapé). Ël son italian ëd sci, sce an piemontèis a-i é nen. Sovens as sent, an piemontèis, sci, scié coma italianism, pì che d'autr an pianura. An sle montagne as deuvra la forma pì giusta schi, sghié (a venta arcordesse che a-ié nen ël k an piemontèis.
La c dossa a peul 'd cò ven-e prima ëd na nsonant e alora as ëscriv dobia con ël tratin dapres (pocc-rai, ma anche poccërai).
La c dossa a la fin 'd na paròla as ëscriv dobia (contacc).
La c dura a la fin 'd na paròla as ëscriv con h (mach, pòch). Notoma che sto tipo ëd dobie, as pronunsio nen dobie. An piemontèis le dobie che as pronunsio dobie (pen-a acenà) a l'han sempe danans na ë, coma për esempi la paròla lëccia.
d : Coma 'n italian.
e, é : strèita sempia o acentà as pronunsia parej coma régola ant le silabe duverte (che a finisso per e ën sto cas). A-i son ecession (a l'é streita, për esempi, ant la final dë vaire paròle che a finisso con el anche se l'acsan a l'é nen marcà (ëd sòlit a l'han l'acsan tònich an sta e (capel, bindel).
e, è : larga sempia o acentà as pronunsia parej coma régola ant le silabe sarà (che a finisso per consonant). A-i son ecession ëd cò sì, e alora a ven marcà l'acsan aùss.
ë : Sta vocal a-i é nen d'autut an italian. A smija a la e muta fransèisa, ma nen pròpi. Ël son a le curt e second la paròla a tira vers diversi son vocaj. A l'é coma la pcita vibrassion vocal che a serv quand che un a veul pronunsié na consonant da sola. (vëdde, chërde, ël beu).
f : Coma 'n italian.
g : Quàich diferensa 'd cò sì, a valo le istesse régole 'd la c. Anche anbelessi le dobie che a servo a indiché ël son doss as pronunsio nen dobie (mangg-rai, magg, lagh, etc.)
h : Coma 'n italian, fòravia ëd l'usagi an fond a la paròla vist anans.
i, ì : coma 'n italian, son normal e acentà (mach sempe l'acsan grev).
j : A-i é nen 'n italian, a l'é na consonant e a son-a pì o meno coma na i 'n poch pì marcà. As peul disse che sovens as treuva al pòst dij grup italian gli, gle e dla l mouillé fransèisa. A-i son però 'd paròle con ël grup ij che as pronunsia mach i coma fija che as les coma se a fussa scrit fia (a venta però nen ëscrivlo parej).
l, m : Coma 'n italian.
n : Le diferense gròsse a son quand ch'a l'é dobia e quand ch'a l'é final 'd paròla. Lo vëdoma sì sota. Ant ël còrp ëd la paròla, quand che a l'é nen segoìa da consonant dental o da vocal, sovens as pronunsia pì coma n- che coma n anche se as ëscriv n.
n- : A l'é la n velar o faucal, che as pronunsia con la lenga sarà al fond 'd la boca. A smija a la final dël gerundi inglèis coma speaking (galin-a, cusin-a).
Ant le paròle con la dobia n ën més, ël tratin as buta nen, ma la prima 'd le doe as pronunsia coma se a fussa n- e la sconda coma se a fussa n (annamoresse as dis coma se a fussa an-namoresse con i doi son distint). Se però danans a la dobia a l'ha na ë, alora a l'é na sòlita consonant dobia coma ant la paròla sënner.
An final ëd paròla ël tratin as buta cò nen, ma se la n a l'é sempia as pronunsia n- e se a l'é dobia as pronunsia n ma as pronunsia nen dobia( con ël pann as fan le braije, con ël pan as fà disné). Sta consonant as deuvra mach davanti a na vocal, a l'é mai dobia e mai an prinsipi 'd na paròla.
ò : Con l'acsan grev a l'ha ël son ëd la o 'n italian. A venta fé tension che mach con l'acsan grev a l'ha sto son, fòravia ëd doitre paròle pijà da l'italian, ma che as peulo 'd cò scrive a la piemontèisa.
o, ó : Scrita parej a son-a coma la u italian-a (chèica raira vira a l'é acentà e alora a pija l'acsan aùss). Sta diferensa a peul confonde, ma a venta féje bin d'atension. (ël còl a ten la testa, ël cul a le col ch'a sta 'nt le braije).
p, q, r : Coma 'n italian.
s : L'oma già vist coma a fonsion-a ël grup s-c, andova la s a l'é sorda e la c a l'é dossa.
La s dossa o sonora coma an reusa as ëscriv sempe s quand ch'a l'é drinta na paròla tra vocaj o a la fin 'd na paròla, con na vocal danans (cas, bondos).
Al prinsipi ëd na paròla o unìa a na consonant, ël son dla s dossa as ëscriv z.
Al prinsipi 'd na paròla s a l'é sempe sorda coma ën sapa, such, sptupid. Drinta na paròla tra vocaj, e a la fin, la s sorda as ëscriv ss. (pòsa ël martél e possa sto mass). Notoma che la dobia as pronunsia nen. La régola general për le dobie ch'as pronunsio a l'é sempe cola d'avej danans la ë (blëssa). Se ant la paròla a l'é unìa a na consonant, la s sorda as ëscriv sempia. Quàich ecession a-i é quand che prima a-i é la consonant, peui la s e peui la vocal. An sto cas a-i son paròle con s dossa e paròle con s sorda (sarset, pinsa). Autre paròle 'ncora a dòvro la z për la s dossa (ronze, monze).
t : Coma an italian.
u, ù : Sempia o acentà, a l'ha ël son 'd la u fransèisa, o mej, piemontèisa, che peui a l'é 'l midem. Jë scritor 'd 'a duminica a venta ch'as fico 'n testa che la u a son-a "a la fransèisa" beleché parej coma a l'é, sensa fichéje 'nsima 'd porcherie. Ecession a sta pronunsia a-i son ant ij ditong e na parleroma lì. Sì disoma che as pronunsia sempe coma an italian quand ch'as treuva dòp la q.
v : Quàich diferensa a-i é 'd cò sì. Quand che a l'é final 'd na paròla, o quand ch'a l'é dnans a na consonant, alora a son-a, sovens, coma u italian-a che a sarìa peui la o piemontèisa. Quand che peui a l'é darera a o, ël pì dle vire as pronunsia nen (euv, rova).
z : Ën piemontèis a-i é nen ël son dla z coma 'n italian. L'oma vist che z an piemontèis a serv a fé 'l son dla s dossa. A serv quand che na s a sarìa pronunsià sorda (an prinsipi 'd na paròla o unìa a consonant, oltra a le ecession che i i'oma vist.
Acsan e tratin
Quàich particolatità grafica a l'é amportanta ën piemontèis. Acsan e tratin as deuvro motobin ëd pì che an italian, e a l'han na fonsion amportanta. Prima ëd tut disoma che la "dieresi" a l'é NÈN 'n acsan piemontèis. La litra ë a l'é nen na e acentà, ma a l'é na litra da për chila. A fà pioré vëdde 'd gent che a scriv öu al pòst ëd euv. Fòravia che për ë, la "DIERESI" AS DEUVRA NEN.
Ën piemontèis as deuvra l'acsan aùss e l'acsan grev. L'acsan aùss as buta an sla é quand ch'a son-a strèita, tenend present che nen sempe a venta scrivla, dal moment che a val la regola ëd le silabe vista prima. Sensaut a venta scrivla quand che la pronunsia a fà ecéssion. L'acsan aùss as deuvra ancora da rair an sla ó ant le paròle andova a son-a coma la u italian-a acentà (a son pòche, tipo róndola). L'acsan grev as buta an tuti j autri cas. Notoma ancora che ansima a la ò a fà corisponde la litra a la o italian-a, mentre che ansima a la è a-i dà ël son largh.
Come regole generaj për l'acsan a-i son coste:
- As ëscriv quand che la paròla a finiss për vocal acentà
cafè, balé, mërcà
- Se la paròla a finiss për consonant e l'acsan a l'é an sl'ultima vocal, alora as marca nen.
- A saria giust marchelo sempe quand che a l'é an sla penultima silaba ëd porole che a finisso për consonant.
pìgher, làder, vìndol
- Ans le paròle sglissante (acsan tònic an sla tersultima silaba)
régola, nìvola, sòtola (ma sì a-j é 'd natura)
- A venta butelo an sël ditong èi quand che la è a l'é larga.
pèis, mèis, piemontèis
- Tute le vire ch'a serv për evité confusion
aùss a l'é nen aùss, an frà a sta fra ij pin
- Tra le ecession a-i é:
guèra (e larga anche se la silaba a l'é duverta), cafè (istessa còsa)
për ël tratin disoma subit che col 'd la n- faucal a l'é nen an separator, o an tredunion, ma a forma na litra da për chila. Ël tratin ver e pròpi as deuvra prima ëd tut ant ël grup s-c quand che la s a l'é dura coma an scòla e la c a l'é dossa coma an cesa. (për esempi: s-ciapé, s-ciòde).
Peui as deuvra quand j'averbi ëd leu sì, là, lì a ven-o dòp an nòm o 'n agetiv, për unìje (col can-lì, chiel-là, chiel-sì). 'D le vire peui as deuvra ant le forme riflessive dij verb ( ten-te ai branch) e quand che ël përnòm a l'é tacà al verb (vat-lo a pijé..., veus-to?).
Andova ël tratin a l'é sempe obligatòri a l'éanvece ant le espression a-i, a-j, i-i, i-j. A venta noté che i a l'é n'averbi ëd leu, detivà an strenzenda la paròla latin-a ibi (i fransèis a deuvro y), mentre che j a l'é përnòm personal.
Esempi ëd le espression ëd prima a son:
a-i soma nen, mè car!
a-j lo dà an sël cupiss
se lo vëdrai i-j lo dirai doman
mi, dòpdoman i-i sarai nen
Ditong e Tritong
Ij ditong as peulo ciamésse vocaj compòste. An piemontèis a-i é mach ël ditong eu che a son-a coma na vocal unica e i l'oma già vist-lo d'sora. Ij autri ditong a manten-o i doi son distint, ma a-i é quàich ecession ant la pronunsia. An particolar disoma:
ào as pronunsia sempe a la piemontèisa. Bagna Càoda.
uà, ua as deuvra quasi mach sempe dapress a la q e as pronunsia coma an italian. quàder, acqua. As treuva da rair ant ël grup gua, andova però a peul ëd cò esse goa. Për esempi guardé, goardé. La pi giusta a sarìa però vardé (sovens ël grup gua, goa as cambia an va).
uè, ue a fà pì o meno l'istess.
ùa con l'acsan an sla ù,as pronunsia a la piemontèisa. crùa, bùa.
Istessa còsa për ùe.
àu, au as pronunsia coma an italian. noiautri.
aù con l'acsan an sla ù,as pronunsia a la piemontèisa. aùss.
Ël grup eu a l'é 'd cò an ditong ma a l'ha 'n son unich, (coma i l'oma dit) an manera che ieu a l'é considerà ditong e nen tritong.
Për tuti ij autri a valo le régole solite ëd pronunsia.
Ij tritong a son për esempi :iài, iào, iàu, ièi, iéi e d'autri.
Le régole a son cole dij ditong.
A-i son peui ëd paròle che a derivo da autre con elision ëd na consonant, coma sué che a deriva da suvé. Coste a formo ëd fàoss ditong con le régole solite ëd pronunsia.
Autre particolarità 'd ëscritura
Ël discors dij përnòm dëdnans ai verb lo faroma peui parlanda ëd lor. për adess notoma mach che ël përnòm 'd la prima person-a mascolin singolar as ëscriv sempe i con tut che 'd le vire as pronunsia pitòst e.
L'articol determinativ mascolin plural as ëscriv ij ma 'd le vire as pronunsia mach i. Dëdnans a na vocal as ëscriv j' e dëdnans a na s impura as ëscriv jë.('D cò sòn lo vëdroma dòp).
Notoma peui che an piemontèis a l'é na régola buté na ë dëdnans a le paròle che a ncamin-o për s, se la paròla prima a finìa për consonant. Esempi : mi i scrivo, ti it ëscrive.
Da ultim notoma lòn che a veulo dì ij son ai, a-i, a-j, aj.
ai preposission articolà tension ai tòc.
a-i përnòm personal verbal e averbi 'd leu a-i son tre galin-e ant ël polé.
a-j doi përnòm personaj, l'ëscond acusativ tersa person-a plural, o dativ tersa person-a singolar o plural. lor a-j romperan ël muso.
aj nòm giovo coma n'aj, aj e siola a fan spussé ël fià.
Atension!! - Ël piemontèis a l'é nen dë "snistra", a l'é nen ëd "drita", a l'é nen ëd "senter", a l'é nen ëd gnun-e d'autre formassion politiche! Pì che tut a l'é NEN RASSISTA, coma a son nen rassista ël fransèis, l'inglèis o l'italian. Un pòpol, sicur e anradisà an soa coltura natural a l'ha mai paura dj'autre colture, ansi, a-j servo për chërse. Un pòpol che a perd soa coltura natural o che a-j la nego, alora peui a l'ha paura dj'autri, përchè ij autri a son rich e chiel a l'é pòver. La paura a l'é la mare dël rassism.
Fàcil ch'a-i sio d'eror, quàich gavada. Se son a serv almeno a cissé an pòch ëd curosità për nostra lenga a va già bin. Da jë smens ëd curios a nasso sempe 'd bele còse.
TI POTREBBERO ANCHE INTERESSARE


c: text/html

text:
Rìa del Garda
Rìa del Garda (nòm uficiàl en italià: Riva del Garda; en todèsch: Reiff am Gartsee) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 16 733 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 42 km², per 'na densità de 398 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arch, Concei, Ten, Léder, Nago Torbole, Limù (BS), Malcesine (VR).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bôle
Bôle a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.58 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1761 abitant.
El cumün de Bôle al se tröva a una altitüden de 523 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry, Colombier, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Bôle in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
120 plazs porscha la sessiun dal parlament giuven grischun ch'è proxima fin d'emna. Enfin uss èn dentant be 35 giuvnas e giuvens s'annunziads per discutar davart temas politics, rapporta il schurnal regiunal da SRF. Quai malgrà che blers giuvenils èn ids las ultimas emnas sin via a demonstrar en connex cun la politica da clima.
Ils organisaturs èn trumpads
Che la sessiun saja occupada uschè mal, trumpescha Nicola Stocker, il president da la sessiun da giuvenils. El haja quintà cun dapli interess suenter las chaumas da clima. Els hajan numnadamain era tschernì il tema «energia ed ambient». Er Sina Menn, in dals chaus dal moviment da clima en il Grischun, po be specular daco che l'interess è uschè pitschen. Forsa giajan ils giuvenils er pli gugent sin via, perquai ch'els pensian che quai haja dapli effect che discutar en il parlament giuven.
L'attractivitad da la politica
Che las giuvnas ed ils giuvens grischuns n'hajan betg uschè grond interess vi da la sessiun, na muntia betg ch'els sajan apolitics, uschia Chloé Jans da l'institut demoscopic gfs. Giuvenils hajan simplamain magari bregia cun structuras etablidas da la politica.
RR actualitad 07:00


text:
Actualmain sajan mo anc duas dunnas en il Cussegl federal. E sche Doris Leuthard ch'è il pli ditg en uffizi sa retiria, restass mo anc ina dunna, ha ditg la presidenta dals Verds Regula Rytz en intervistas cun las gasettas 24 Heures e Tribune de Genève.
Ch'il Tessin saja represchentà en il Cussegl federal saja impurtant, ha Rytz manegià. L'egualitad saja però er ina tematica decisiva per sia partida.
Plinavant ha Regula Rytz accentuà ch'il Cussegl federal saja stà fitg innovativ e progressiv cura che quatter dunnas eran da la partida. Quella maioritad haja decidì d'extrar da l'energia atomara.
Be inA candidatA dal Tessin
La PLD dal chantun Tessin ha decidì da proponer be in candidat u ina candidata per la successiun da Didier Burkhalter. Sco favurit vala il schef da fracziun e cusseglier naziunal, Ignazio Cassis. Ma er l'anteriura cussegliera naziunala Laura Sadis, ch'è actualmain cussegliera dal stadi en il Tessin, na sclauda betg ina candidatura.
Las secziuns chantunalas da la PLD han anc temp fin ils 11 d'avust da far propostas per la successiun da Cusseglier federal Didier Burkhalter. La fracziun vul decider il prim da settember davart la candidatura uffiziala. L'elecziun dal nov cusseglier federal u da la nova cussegliera federala è lura ils 20 da settember.
RR novitads 11:00


text:
Jan Van der Roost, naschì 1956 a Duffel (Belgia) è enconuschent qua tar nus surtut sco cumponist da musica per brass band, per furmaziun instrumentala e sco expert a concurrenzas da musica. Ch'el ha era scrit per autras occupaziuns (musica sinfonica, musica vocala, musica cameristica) ed en auters stils (neo-baroc, neo-classic) è strusch enconuschent. Surtut sias ovras per chor cun accumpagnament èn fitg interssantas e valan la paina da vegnir dadas – era qua en Svizra. I Colori della Gioia- dal 2018 datescha in disc cumpact cun talas ovras. L'instrumentala da RTR preschenta quest DC ed ha discurrì cun Corsin Tuor, in bun ami da Jan Van der Roost.
L'instrumentala Jan Van der Roost – I Colori della Gioia
Il beltg Jan Van der Roost – in um cun bleras, bunas fatschas musicalas.
Giusep Giuanin Decurtins


text:
Suenter che la biblioteca da la citad è dischlocada en l'anteriur edifizi da la Posta avevan ins organisà ina concurrenza d'ideas per nizzegiar la Chasa Arcas da nov. Gudagnà aveva il project «Chasa dals chors». Ma quel è uss vegnì retratg, perquai che la purschida da plazs è vegnida minimada. Il cussegl da la citad saja dentant vinavant interessà da posiziunar Cuira sco citad dal chant. Tenor communicaziun tschertgian ins uss il discurs cun il terz project-victur, il Forum Arcas.
Cuira Nagina «Chasa dals chors» en anteriura chasa Arcas
RTR actualitad 17:00


text:
Il 2021 paja la Confederaziun al Grischun ina summa da gulivaziun da totalmain 270 milliuns francs. Tenor l'Administraziun federala da finanzas munta la summa totala dals pajaments a 5,2 milliardas francs. Quai èn 76 milliuns francs pli pauc che quest onn.
Da pajar il pli bler en la cassa da gulivaziun ha l’onn che vegn il chantun Turitg, cun ina mesa milliarda francs. Per il chantun Zug resulta ina chargia da 330 milliuns. Il chantun Berna survegn il pli bler ord la cassa – cun bun 890 milliuns francs. Er anc var 790 milliuns survegn il Vallais.
Corona anc senza effect
Relevant per la gulivaziun 2021 èn ils onns da taxaziun da taglia 2015, 2016 e 2017. Las consequenzas da la pandemia da corona n’han uschia anc betg influenzà las cifras preschentas.
La finala decida il Cussegl federal
Il rapport da l’administraziun federala va uss als chantuns. La Conferenza dals directurs da finanzas chantunals prendan lura posiziun la fin settember. La finala decida il Cussegl federal.


text:
Lilly vegn titulada da las medias sco la Greta da la Tailanda. Ella ha entschet cun 8 onns da s'engaschar per la protecziun da l'ambient. Oz ha ella 12 onns e fa adina puspè chauma avant la chasa da la regenza a Bangkok. Lilly è la fatscha dal cumbat cunter il plastic en la Tailanda, ina da las terras ch'è responsabla il pli fetg per il plastic en la mar. Lilly e ses aderents fan adina puspè acziuns da rimnar plastic. In emprim success ha ella gia gì cun duas chadainas da supermartgads che vulan reducir il niz da satgets da plastic.
Lilly – la Greta Thunberg da la Tailanda
Ralyn Satidtanasaran era numnada «Lilly» è ina giuvna da 12 onns che s'engascha en la Tailanda per la protecziun dal clima ed cunter il rument da plastic.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Per l'accusà principal propona la procura publica il chasti maximal da 7,5 onns arrest. Per ils dus ulteriurs accusads pretenda ella chastis da 5,5 e 2,5 onns.
«In privel per la segirezza publica»
La procura publica argumentescha quai cun indizis concrets ch’ils umens hajan preparà in’attatga en Svizra. Tuts 4 sajan in privel per la segirezza publica. Per proteger la populaziun, haja la procura publica immediat laschà arrestà ils suspectads e betg spetgà fin ch’i dettia plans per in attentat concret.
Process dura anc 3 dis
Ils 4 Iracais refusan d’esser commembers da la gruppa da terror e d’avair collavurà cun l’organisaziun. Il process duai anc durar 3 ulteriurs dis. Cun ina vegn spetgà ils 18 da mars.
RR novitads 06:00


text:
Filmau da Janos Janka, Trun/reschia e tagl Tarcisi Hendry, ils 28 da fenadur 2020
Il territori dalla Cadi, Ursera, parts dil Tessin giuado s'udevan alla claustra. Per survigilar quei possess drova ei administraturs. Tujetsch sco territori sisum la val e cul cunfin viers Ursera cul Cuolm d'Ursera retscheiva sco administratur, ministerial, ils signurs de Putnengia. La famiglia ei derivonta da Mustér. Igl –ingen tradescha era la derivonza tudestga. Buca ils signurs de Tujetsch, ils de Rueras ni de Cavorga retscheivan l'administraziun ord mauns dalla claustra.
Sedia principala per l'administraziun fuva Rueras. La vischinonza als dus pass han carteivel possibilitau quei. Ils signurs de Putnengia drovan ina sedia. Sil crest gliemaus dils glatschers a Dieni anflan els il liug adattau. In liug cun ina grondiusa survesta sur l'entira val, in liug che possibilitescha ina controlla dil transit atras la val, sul Cuolm d'Ursera viers il vest, viers Mustér viers igl ost, sul Krüzli e tras la Val Mila viers il nord.
Ei drova in edifeci. Lezs onns fuva ei usit dils administraturs, ministerials, cavaliers e castellans dad ereger in casti. Quei mussava ina certa pussonza e dominonza enviers ils subdits, mo era enviers auters dalla medema noblezia.
Tgi baghegiava e construeva ussa tals edifecis? Era cheu deva ei specialists, als subdits vess ins carteivel buca saviu surdar l'erecziun d'in tal cumplex senza enconuschientschas profundas davart il baghegiar. Ils subdits han segiramein giu da segidar, inaga enten menar neutier il material e lu era cun segidar vid la construcziun. Denton duvrar ils subdits sco luvrers fuva opportun, els stuevan cultivar il terren agricol per saver dar la diescha e procurar per l'existenza dils signurs. La val era senza dubi bein populada, il clima emperneivels e las raccoltas segiramein favoreivlas.
Igl edifeci a Dieni cumpegliava plis baghetgs cun la tuor. Sin l'entira collina serepartevan ils edifecis. El vest diltut sesanflava gl'emprem impediment da vegnir el casti. Il grep natural formava quel. Entras ina punt arrivav'ins tier l'emprema porta ed emprems baghetgs. Suenter quels suandava lu igl emprem foss, ualvess aschi imposants sco il proxim. Lu puspei ina porta e baghetgs, forsa ina part iert/curtin ed ina cistiarna sco reserva d'aua en cass da fiug. Ussa suonda il foss principal e grond impediment pigl inimitg. Ina lavur admirabla entagliada ora en grep massiv en ina profunditad da bunamein dus meters e la medema ladezia. Insumma ei sin ina moda ni l'autra entuorn entuorn igl edifeci vegniu segirau giu, u cun mirs, cun foss ni fatg diever dil grep natural. Sul foss arriv'ins sur ina punt en edifecis d'entrada e lu ella tuor. L'entrada en quella fuva plazzada giudem e buca sco ellas biaras tuors sin la tiarza alzada. Quasi in luxus da vegnir ella tuor. La tuor formava treis alzadas cun ina altezia da rodund 14 meters. Egl ost dalla tuor sesanfla in proxim baghetg. Las miraglias da quel ein aunc oz fetg bein veseivlas e dattan bein perdetga dalla grondezia e construcziun.
Igl administratur cun sia sedia en quei edifeci da crap e miraglias veva ussa siu pensum adossau dalla abbazia. Quel cumpigliava segiramein il incassar la dieschma ed il dazi; lu il procurar per bunas vias, trutgs e sendas da transit sul Cuolm d'Ursera e viers nord atras la Val Mila e la Val Strem.
Ina suletta gada ei il casti da Putnengia documentaus. Ils 26 da fenadur 1300 surdat igl avat da Mustér Nicolaus subdits alla claustra da Wettingen "ante castrum Bultringen".
Il casti ei vegnius habitaus da quei da 200-300 onns. Las paucas restonzas veseivlas muossan era ora midadas fatgas enteifer ils tschentaners habitai. Aschia ei ina finiastra viers nord vegnida serrada si ed el sid ei in esch d'origin vegnius serraus si. Cul svanir dalla famiglia de Putnengia, entras il svilup democratic ein ils adminsitraturs vegni d'anvonz. Igl onn 1368 anflein nus igl emprem mistral dalla Cadi, quei tenor in document davart Londadusa en la persuna da da Ulrich de Barlodt.
Forsa ha era in barschament fatg fin agl edifeci a Dieni, quei demuossan las excavaziuns che han schau resortir in tratsch fetg ner e da cotgla. Carteivel dapi il 15avel tschentaner ha la natira surpriu il reger el casti da Punengia ed ils onns han schau daventar ordlunder ina ruina, aschia vegn il casti gia numnaus dapi decennis.
Davart la vegliadetgna digl edifeci a Putnengia dat ei neginas indicaziuns precisas. Sin fundament digl art da construcziun, oravontut il fundament, retsonzas da mir e ligiadira, vegn ella datada dils perscrutaders entuorn igl onn 1200.
La schlatteina feudala Putnengia ei nudada l'emprema gada cun Wilhelmus igl onn 1252. La famiglia steva sut survetsch dalla claustra da Mustér. Igl onn 1278 s'udevan Wilhelm e siu fegl Hugo tier quels nobels sursilvans che han agiu encunter la claustra. 1339 e 1369 funcziunavan Hugo ed Ulrich de Putnengia sco mistrals ad Ursera sin territori dalla claustra da l'auter maun digl Alpsu.
Igl onn 1391 fuva Heinrich administratur claustral, 1397 sigilescha Ulrich a Trun per il pievel dalla Cadi. 1404 e lu danovamein 1438 ein commembers dalla famiglia mediaturs. Carteivel entras ina lètg possedevan ils de Putnengia era beins ella Lumnezia, 1402 - 1438 empeila Pieder de Putnengia la sort dalla abbazia da Mustér e porta sco emprem il tetel da prenci-avat. Duront siu temps da reger e cun siu sustegn ed engaschi persunal nescha ord la Ligia da Glion da 1395 la Ligia Grischa, ch'ei vegnida fundada a Trun sut igl ischi ils 16 da mars 1424.
Il casti da Putnengia ei dapi tschentaners ina ruina. La natira ha fatg il siu; mo era ils carstgauns han savens tratg a nez la biala crappa dallas miraglias per baghegiar baghetgs e casas ella vischinonza da Dieni. Igl ei perquei neras uras da conservar il pauc restau. Igl ei in edifeci da gronda muntada historica; igl emprem casti spel Rein; gl'ei ina toc historia da nossa val e regiun, in tschancun cultura – e quei ei bia per nus. Restau e vinavon a restar vegn igl uoppen dalla famiglia de Putnengia sco sigil da vischnaunca - la historia dil casti viva aunc ed accumpogna nus en fuorma digl uoppen.
Putnengia settember 2017 (Foto Klaas Kriegeris)


text:
La regenza dal chantun Uri ha oz mardi dà la concessiun da danovamain metter en funcziun la funiculara veglia per segirar l’accessibladad dal vitg da Bristen. Sco il cussegl guvernativ dal chantun Uri ha communitgà han tut ils tests tecnics vid la funiculara gì resultats positivs.
La funiculara vegn ad esser en funcziun mintgamai a partir da las 04:00 enfin las 00:30. Per viadi pon vegnir transportadas 20 persunas. Il transport da persunas indigenas haja prioritad.
Sgols da helicopter mo pli en cas d'urgenza
La dumengia dals 5 da mars aveva ina bova destruì la via tranter Amsteg e Bristen. La funiculara remplazza la punt aviatica che l’armada veva endrizzà. Sgols da helicopter vegnan mo pli lubids en cas d’urgenza.
La funiculara cun ina lunghezza da 400 meters era vegnida construida 1920 da las ovras electricas da Bristen. Gia il 2003 era Bristen stà accessibel durant 3 mais sulettamain cun questa funiculara.
RR novitads 12:00


text:
Da Silvester vegni fatg festa. Ma betg tuts beneventan en il medem mument l'onn nov. Sch'ins vuless pudess'ins festivar bleras giadas Silvester. Nus faschain in viadi enturn il mund e declerain pertge che quai è uschia.
Differenza da temp
L’onn 2010 èn ils gieus olimpics d'enviern stads a Vancouver en il Canada. Per pudair guardar co che las meglras sportistas ed ils megliers sportists da l'entir mund cumbattan per medaglias stuev’ins guardar televisiun la notg.
La raschun persuenter è che Vancouver è en in’autra zona da temp. Quai vul dir ch’igl è a Vancouver in auter temp che qua tar nus.


text:
Vegnì en Svizra è Wagner il 1848 sco fugitiv politic. Suenter l'uschenumnà «Dresdner Maiaufstand» devi in mandat d'arrest cunter el. Wagner è arrivà quasi cun nagut en Svizra. Davent da l'entschatta ha el però savì co far contacts. I n'è betg ì ditg, ch'el ha gì in mecen: Otto Wesendonck. Dentant ha Wagner gì ina affera cun la dunna da lez, cun Mathilde Wesendonck. Lezza vala sco la musa da Wagner.
Tranter auter ha Wagner cumponì la musica tar intginas poesias ch'ella ha scrit. Quellas tschintg chanzuns ch'èn enconuschentas sco «Wesendonck-Lieder» udis vus er en questa emissiun. La finala è lur affera vegnida a la glisch e Wagner è puspè fugì, lu dentant betg sco fugitiv politic, mabain da l'amur.
Redacziun: Yvonne Simmen


text:
Cynodon dactylon
La Gramègna róssa (ach: fenaröl; nom latì Cynodon dactylon (L.) Pers.) l'è öna pianta erbàcea de la faméa di Poaceae (Graminacee) che la düra co 'n d'öna raìs che la stréssa féss tàt, ramificada e che a i grópp la gh 'à raìs e cassàdene ch ' i fa sö i borèi impé o bütàcc zó a i pé e che pó dopo i leà sö; chèsti, ramificàcc in bàss, i ria a tocà i 20 - 30 ghei.
Fòie[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fòie, öna sè e öna no 'dré al borèl, i è spartìde in dù: la guàina che la sara dét ol borèl e la làmina che la partìss de chèsto piö o meno bütada zó; chèsta l' è prope debù drìssa, piata e la se ristrens demenemà indela pónta gössa; öna fira de pìi la sègna la separassiù tra guàina e làmina, la banda de chèstaché l' è segnàda de pìi lóngh, specialmèt 'drè al pé.
Fiùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol fiùr l' è fà de 3/7 spighe, francàde a la pönta d' ol borèl, ognöna formàda de tàte spighète; chèssce i gh' à al pé comè dù fòietene modificàde ciamàde glüme e i è formàde de ü pér de fiùr che però ne crèss sö domà ü, ol fiùr l' è seràt dét in dú de chèle fòietene modificàde lè, öna co la pansa che la arda in fò e chèl' ótra co la pansa che la arda in dét, che i ciàpa ol nóm de glümete.
Fröcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol fröt l'è öna baléna sèca che gnàch quànd che l'è bèl marüt a'l se dervìss per lassà borlà fó i gré de sömessa. l' è seràt dét tra di glümete margnöche.
Indoe l' è[Modifega | modifica 'l sorgent]
Impö de per töt del mar a la culéna in di prà pié de èrba, in campagna e in di löch lassàcc indà.
La dróga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La raìs
Quànd la se cata[Modifega | modifica 'l sorgent]
La raìs 's pöl catàla töt l' an (mèi, però, in setèmber-utùer o in mars-avrìl), la se nèta de la tèra e i se trà vià i raìsine de banda.
Come la se té lé[Modifega | modifica 'l sorgent]
I raìs a i se fà secà in pià sitìl al sùl o i se teca sö a fassècc mia tròp strècc. Pò dopo se ras'-cia vià la pelesina per tö zó la rösca sberlüsenta che la quarcia e i se fà zó i raìs a tochèi. I se mèt via in sachèi de carta o tila.
Propietà[Modifega | modifica 'l sorgent]
diüreteghe, depüratìe, antifiamatòrie, refrescàcc, disetàcc
Prensépe atìv: möcilagìni, söchèr, amìdi, sostàsse co 'l fà de saù, ü glücosìde de la anilìna. La gramègna róssa la vé dövrada, di erborare, comè dróga al post d' ol Dèt Canì (gramègna), üsàt de sèmper per i sò vertü diüreteghe e südurifere.
L' infüsiù de gramègna róssa l' è ü ècc reméde tradissionàl per pörgàss in primavéra. L' è bùna per cürà i 'nfiamassiù di reni e de la sgiunfèrla, per la góta artètica e i reümatismi, e pò a per sircà de eliminà di calcói pissenì de la cistifelèa e del sistéma ürinare.
Ün üs curiùs de la gramègna róssa l' è chèl de fà öna bira a bù mercàt e refrescàt.
I raìs tostàde i è ü bù sostitüt d' ol cafè sensa i sò magagne.
Per migliurà ol saùr d' infüsiù de gramègna róssa se sögeréss de scogà i raìs per ü menüt, pó dopo cambià l' aqua, e dövrà chèst' öltema infüsiù.


text:
La resposta ha cusseglier guvernativ Christian Rathgeb dà. I na saja per il mument betg pussaivel da far ina prognosa lianta pertutgant dumondas d'asil. Il secretariat da stadi per migraziun quinta dentant, ch'i vegnia quest onn minimum tuttina blers fugitivs sco l'onn passà, quai fiss per la Svizra radund 40 000 fugitivs.
Ina situaziun che pudess probabel era dar consequenzas per il Grischun, è sch’il pass dal Brenner en l’Austria vegniss serrà, ha ditg Rathgeb en l’ura da dumondas dal Cussegl grond. Alura stuessan ils fugitivs mirar per ina nova ruta e lura fissan surtut ils chantuns en il sid da la Svizra pertutgads d’in augment da las dumondas d’asil, ma er cun dapli fugitivs sin via envers la Germania. Sco Rathgeb ha ditg fissan surtut ils chantuns Tessin, Vallais ma er il Grischun pertutgads.
RR Actualitad 12:00


text:
Communitgà lur offferta han ils 34 uvestgs dal Chile durant ina visita tar papa Francestg a Roma. In pass cumparegliabel d’ina conferenza d’uvestgs n’haja quai fin uss anc betg dà. Els veglian uschia rugar per pardun a l’entir pievel chilen per ils sbagls commess e las negligientschas, uschia hai num en ina communicaziun.
Il papa ha uss da decider davart las offertas da demissiun. Probablamain na vegn el però betg ad acceptar tut las demissiuns. Uschiglio n'avess l'entira baselgia catolica dal Chila gnanc in uvestg pli. Plinavant aveva il papa gia annunzia ch'i dovria bain demissiuns, ma ch'ils problems da la baselgia na vegnian betg schliads be tras relaschadas da persunas.
RR novitads 17:00


text:
La Cumissiun naziunala per la prevenziun da la tortura ha il davos onn controllà 18 indriz nua che arrests administrativs vegnan exequids. Ils experts han controlla sche condemnaziuns penalas, decisiuns da dretg civil , decisiuns da dretg d'asil ed era decisiuns dal dretg da persunas estras vegnan respectads. Lur focus era dentant sin l'arrest administrativ per persunas estras en Svizra. Els han controllà ils tschintg indrizs nua che quels chastis d'arrest vegnan era exequids. L'arrest administrativ cumpiglia arrest preparatoric ed arrest da repatriament. La durada da l'arrest na dastga betg surpassar 18 mais
Critica e pussaivlas meglieraziuns
Dal rapport resulta, ch'ils praschuniers èn per part serrads memia ditg en lur cellas ed hajan memia pauc pussaivladad da far sport. Crititgà vegn il
stabiliment da praschun a Granges en il Vallais. Là n’haja betg ina partiziun per dunnas. I na saja betg d'acceptar, che dunnas – oravant tut dunnas en speranza – vegnan plazzads là e las persunas da surveglianza saja per gronda part masculin.
I vegn era cusseglià da conceder visitas la fin d'emna, da pussibilitar l'access a l'internet ed era permetter in diever restrenschì dal telefonin.
RR novitads 16:00


text:
Al praschunier a Genevra steva a disposiziun durant in temp da 599 dis ina cella da quater meters quadrat. I na bastia betg da pudair bandunar la cella durant trais e mez enfin tschintg e mez uras a di. Quai decida il Tribunal federal en la sentenzia ch'è vegnida publitgada la gievgia.
Uschia ha la praschun Champ-Dollon a Genevra violà il scumond da la tortura francà en la Convenziun europeica dals dretgs umans.
Gia en autras sentenzias aveva il Tribunal federal decidì, che cundiziuns d'arrest insuffizientas sco ina cella memia pitschna per passa trais mais n'èn betg pli tolerablas. Er ina interrupziun da trais dis na sappia betg medegiar questa situaziun.
RR novitads 14:00


text:
Zernez
Zernez ( [tsərˈnɛts] (Jutt·infurmaziòn)) l'è un cumün sgüisser in del sircundari Sur Tasna del destret de l'Inn in del Cantun Grisun. A 'l gh'ha pü u manch 1149 abitant, una süperfis de 203.85 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1474 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Zernez l'è tacaa ai cumün de Ardez, Lavin, Livigno (IT-SO), S-chanf, Susch, Tarasp, Tschierv, Valdidentro (IT-SO).
Scüd del Paes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Blasunadüra: Un urs Negher in sü sfund gris bianch che 'l porta 'n Abiess sradigaa
El scüd el fa remembraa i tanc cünt sura urs truaa de chi e de la in del cumün e in di busch a lü arent e però anca a la fameja Planta che in sül so de scü 'l gh'eva na sciampa de urs.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zernez la se tröa in de la spianada de l'Engadina in del punt indua l' Inn e 'l Spöl se giunten insema. Zernez la gh'ha 1033 abitant i quaj, per la püpart, parlen Rumanc. El sit l'è 'l punt de partensa püssee impurtant per escürsiun in del Parch Nassiunal Sgüisser. Una gita tant amada l'è quela che la mena a la Chamanna Cluozza, ciuè 'l refüsg alpin Cluozza. A Zernez partegnen la frassiun Brail e la vesinansa Carolina.
Pupulassiun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Idioma[Modifega | modifica 'l sorgent]
Malgraa una müdada del Rumanc al Tudesch d'un piscinin toch de la pupulassiun avüda lögh in del secul quel de desnöf, la püpart de la gent l'è restada tacada al so parlà Vallader. In del 1880 s'hin deciaraa de maderlengua rumancia 'l 84%, in del 1900 el 79% e in del 1941 el 78%. In di agn despö de la segunda guera mundiala 'l Rumanc l'è andaa sgiò in percentüal ma 'l resta a bun cünt la lengua principala. In de la tabela chi de suta gh'è 'l desvilüp lengüistegh dij ültem agn:
Religiun e Cunfessiun[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Zernez la Refurma Prutestanta l'ha 'vüü lögh in del 1553.
Gent del Lögh e Gent Furesta[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la fin del 2005 922 (= 88 %) di 1044 abitant gh'even la citadinansa sgüissera.
Istoria del Paes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zernez la vegn mensiunada la prima völta in del 1161 cunt el nom Sarnetz[1]. Dopu d'un gran fögh incendiari ' 5. de stemeber del 1872 che l'ha sparagnaa dumà 40 di 157 cà del paes, tüt un toch intregh del paes l'è staa faa sü de nöf in stil de citaa, ciuè cunt tech piat che, per l'Enganida, l'è pütost atipegh.
Minga delunsg de Zerzez, un cicinin püssee a nord, gh'è 'l nördlich Castel Wildenberg, faa sü in del dersètesem secul. In del riun Runatsch gh'è na gesa baroca del 1609 cunt urnament de stüch.
De Vedè, Vardà e Remirà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gesa paruciala refurmada cunt el turiun ruman faa sü prima.
- Gesa Refurmada de San Bastian[2].
- La Chasa Bezzola[3].
- Culasg artistegh de la stassiun[4].
- Crusavia de deviassiun de la Feruvia Retega[5].
- El Castel Wildenberg, de l'etaa baroca.
- El Morenturm, un turiun de l'etaa de mezz[6].
- La nöa cà del Parch Nassiunal, un müsee che 'l parla del parch.
- In del riun Brail: Gesa Refurmada de l'etaa de mezz.
- L'ex diga La Serra
- La Fuorcha, ciuè la vegia Furca del paes al cunfin cunt el cumün de Susch.
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de la tradissiun di Suranom di paes Engadines quij de Zernez ghe disen ils magliachognas, ciuè i majacagn, al cuntrari di Visentin ch'inscambi hin i majagat.
Persunalidaa ligaa a Zernez[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Marcus Tatius «Tatius Alpinus» (um 1509–1562), Ümanista, Tradütur e Pueta
- A Zernez el vif e laura 'l designadur, Pitur, scültur e resgista de teater Jacques Guidon, el qual l'ha vengiüü 'l Premi Cultüral Grisunes in del 2006.
Literadüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Luzi Dosch: Zernez (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 590, Ser. 59). GSK, Bern 1996, ISBN 3-85782-590-1.
- Peter W. Roth: Der lange Weg zur achtgrössten Gemeinde. Zernez ist bereits 850 Jahre alt. In: Engadiner Post vom 3. März 2011, S. 5.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Der lange Weg ... (siehe Literatur)
- ↑ Kapelle St. Sebastian
- ↑ Chasa Bezzola
- ↑ Bahnhistorisches Ensemble am Bahnhof
- ↑ Ausweichstelle der RhB
- ↑ Morenturm
Ligam in sü la Red[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Todesch)
- Paul Eugen Grimm: Zernez in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Zernez su Wikimedia Commons


text:
Radund dus mais suenter l'arrestaziun brutala da l'afroamerican George Floyd (46) a Minneapolis porta la famiglia Floyd plant. Ella accusa la citad da Minneapolis e quatter policists pervi da mazzament e la violaziun dals dretgs burgais.
Plinavant vegn la citad inculpada da sa mussar «sapientivamain indifferenta». Uschia haja ella laschà nascher en las retschas da la polizia ina cultura da violenza excessiva, rassissem e nunchastiabladad per ils policists.
Floyd era mort ils 25 da matg, cura che la polizia aveva arrestà el a moda brutala. Ils policists supponavan, che Floyd haja pajà cun ina nota da 20 dollar falsifitgada. Ils policists èn vegnids relaschads ed atgisads. Ad els spetgan blers onns en praschun.
La mort da George Floyd ha distatgà sin l'entir mund protests da massa cunter violenza da la polizia e rassissem – il moviment internaziunal «black lives matter».


text:
Per il mument na datti en il Grischun anc nagin obligatori da purtar mascras en restaurants, butias, negozis e spurtegls da posta. Quai ha communitgà la regenza grischuna. Bain haja ella discutà questas mesiras, ma betg prendì ina decisiun. Quella dependia dal svilup dals dumbers da cas. Uschenavant sco pussaivel duajan ulteriuras mesiras vegnir coordinadas cun ils chantuns da la Svizra Orientala.
Il medem vala per la dumonda, sut tge premissas che occurenzas grondas cun passa 1000 participants possian eventualmain puspè vegnir lubidas.
Actualmain sa chattan en il chantun Grischun 28 persunas en isolaziun ed 69 persunas en quarantina. 1 persuna vegn tgirada en in ospital. Las cifras pon sa midar ferm da di a di.


text:
Vernaa (MI)
Vernaa (in talian: Vernate) l'è on comun de la Provincia de Milan, vers la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm, Rognan e Troeuv).
El gh'ha 2345 abitant. La soa origin l'è quella de on camp militar roman (l'è mettuu in su la linea de on decuman, tipich de quei gener de costruzion).
Ai temp di piev el feva part del vicariaa de Binasch.
El comun el gh'ha vari frazion, cioè Bellaria Veggia, Bellaria Noeuva, Coazzan, Merlaa, Moncucch e Pasturagh.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Vernaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Crandola
Crandola (nom ufizial in italian Crandola Valsassina) l'è on comun de la Provincia de Lecch de 251 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,1 km² e ona densità de 28 ab./km² .
L'è tacaa ai comun de Casargh, Curnöva, Margn, Premaluna, Tasen.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Crandola l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ina buna purziun salva Brida Haefele-Berther dentant er per l'atgna cuschina. Sia petta flambada cun primblas prepara ella per il café da marenda.
Petta flambada cun las primblas da Brida
Dapi trais onns e mez fa Brida Haefele-Berther la pura ensemen cun ses um Christian sin il bain da famiglia a Wittenbach en il chantun Son Gagl. Els cultiveschan passa 400 pumers e racoltan maila, primblas, tschareschas, cudogns u nuschs. Las primblas vendan els a grossists.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
22 da questas unfrendas sajan perfin pli giuvnas che 14 onns, ha communitgà il pledader da la regenza tirca. En tut eran tar l’attatga da suicidi mortas 51 persuna.
L'attatga da la sonda saira en la citad Gazientep datiers dal cunfin cun la Siria era succedida amez ina festa da nozzas curda. Fin uss n'ha nagin surpiglià la responsabladad per questa attatga. Nunenconuschents duain avair duvrà in uffant da 12 fin 14 onns per far questa attatga. Quai rapporta la gasetta tirca «Hürriyet».
RR novitads 10:00


text:
Dapi il 2002, pia dapi ch'il chantun Grischun registrescha las cifras da la pestga, n'han ils pestgaders mai pestgà uschè paucs peschs en aua currenta sco l'onn passà.
La pestga grischuna en cifras
Differenzas regiunalas
Tenor il manader da l'Uffizi da chatscha e pestga, Adrian Arquint datti dentant grondas differenzas tranter las regiuns:
Cunzunt en l'Engiadina è il dumber pestgà sa reducì marcantamain. Percunter è la pestga en il Partenz betg stada mala.
Blers motivs per la miseria
Ch'igl è vegnì pestgà uschè pauc ha differentas raschuns, uschia il collavuratur scientific da l'Uffizi da chatscha e pestga Marcel Michel:
Ils pestgaders cumbattan gia dapi decennis cun l'influenza da las ovras idraulicas u da la protecziun cunter aua gronda che metta sut squitsch ils peschs. Quai saja fitg problematic per ils peschs, uschia Radi Hofstetter, il president da l'Uniun chantunala da peschs.
Ils davos onns èn dentant ulteriurs facturs vegnids vitiers:
- la midada dal clima cun stads da chalira
- micro-contaminaziun en l'aua
- bovas da glera han destruì spazi vital dals peschs
Pli blers pestgaders dal di
Il dumber da pestgaders e pestgadras n'ha dentant betg influenzà directamain la pestga: Cun radund 8'500 patentas da pestga è il dumber da patentas vendidas restà sin il livel dals ultims onns. Tge che croda dentant en egl è, che las patentas dal di èn vegnidas pli popularas ed i dat pli paucs pestgaders che cumpran la patenta per ina entira stagiun.
Nagina surpraisa per WWF
Per il WWF Grischun n’èn questas cifras nagina surpraisa. En general giaja il dumber dals peschs enavos. Lur spazi da viver saja periclità. Differents aspects gioghian qua ina rolla – in factur impurtant en il Grischun sajan er las ovras electricas.
I dettia dentant speranza, ch’il spazi da viver dals peschs daventia puspè pli natiral. La lescha davart la protecziun da las auas pretenda numnadamain pliras adattaziuns che las ovras electricas ston realisar fin il 2030 – ed uschia spera il WWF Grischun ch’i giaja plaunsieu en la dretga direcziun.
RR novitads 06:00


text:
Patricia Rolinger surpiglia il directori da Barbla Truog ed Aldo Pitsch, il pèr ch’ha manà la chasa Envia suenter l’october 2017 ad interim. Sco quai che la chasa Envia scriva en ina communicaziun, sajan vegnidas inoltradas 22 annunzias.
La nova directura è maridada, mamma d’ina figlia e viva dapi 13 onns en la regiun. Dapi il 2010 lavura ella per il servetsch psichiatric dal Grischun a Tavau.
RR Novitads 12:00
Chasa d'attempads Envia
La chasa d’attempads ad Alvagni dat dimora a 28 persunas. Ella porscha ina plazza a 30 emploiads.


text:
Alexandre Balmer ha triumfà en la cursa da juniors sut 19 onns. Quai grazia ad ina fitg ferma davosa runda. Balmer, ch'ha gia gudagnà ier aur en la cursa da staffetta cun l’equipa svizra, ha gudagnà avant il tudestg Leon Kaiser ed il franzos Mathis Azzaro. Ina buna cursa ha era in auter svizzer mussà. Loris Rouiller è vegnì quart, malgrà ch’el ha gì in pneu plat durant la cursa.
Tar las dunnas è Ronja Blöchlinger sin il sisavel plaz meglra Svizra. Jacqueline Schneebeli è vegnida setavla. Gudagnà la cursa da cross-country e cunquai campiunessa mundiala è l’Austriaca Laura Stigger.
RR novitads 18:00


text:
L'atun pon ins ir a la tschertga da bulieus. Tschertgar bulieus n’è betg uschè simpel. En l’Europa datti rodund 6000 sorts bulieus. Dentant mo var 200 sorts èn bunas per mangiar. Tschertas sorts èn fitg tissientadas. Quant privlus èn bulieus da tissi propi e tge fa il tissi cun l’uman?
Sch'ins va la stad e l'atun per ils guauds enturn u als urs da quels lura ves'ins blers bulieus. Ma co creschan ils bulieus e tge funcziun han els insumma?
Bulieus: delicatessa privlusa
Perquai ch’i dat fitg bleras sorts da bulieus èsi era grev da tegnair in ord l’auter las bleras sorts. Ina buna conuschientscha è impurtant avant ch’ir a tschertgar bulieus. Ina da las impurtantas reglas tar il tschertgar bulieus è: sch’ins n’è betg segir sch’igl è in bulieu ch’è mangiabel, lura èsi da laschar la detta da quel.
Esser segir da tge bulieu ch’i sa tracta
Sch’ins n’è betg segir sch’il bulieu è bun per mangiar, lura pon ins era purtar ils bulieus al controllader da bulieus. Quels èn spezialists e pon giuditgar sch’ins po mangiar il bulieu u betg. Impurtant è da purtar l’entir bulieu (na betg mo il moni u mo il chau). Uschiglio na po il controllader betg identifitgar tge bulieu ch’igl è.
Bulieus enconuschents
Bulieus che vegnan tschertgads il pli savens tar nus èn ils bulieus mellens, bulieu-tschep/chastagnin, murachels, parasols u lura era bovists. Quai è mo ina pitschna selecziun da bulieus ch’i dat tar nus.
Bulieus tissientads
Enconuscher duessan ins era intgins bulieus da tissi. Quel ch’è il pli enconuschent è l’amanita mustgera (bulieu-diavel u era bulieu cotschen). Quai èn ils bulieus cotschens cun ils tachels alvs. I na sa tracta dentant betg d’il bulieu il pli tissientà. L’amanita verda, l’amanita alva e l’amanita conica èn las sorts las pli tissientadas. Sch’ins mangia in da quels bulieus lura mor’ins en il mender cas.
Tissientadas
Ils sintoms d’ina tissientada da bulieus è: avair mal il venter, render/vomitar ed avair la fuira/sfuira. Lura èsi immediat dad ir tar il medi. Sch’ins ha anc rests dal bulieu, lura èn era quels da prender cun ins. Uschia pon experts chattar ora tge bulieu per cumbatter la tissientada.


text:
Questa via è vegnida construida durant la Segunda Guerra mundiala da Polacs internads. La vart da Val S. Pieder fa ussa part da l'Inventari da las vias da communicaziun istoricas da la Svizra. La via ha ina gronda impurtanza turistica. Ella vegn frequentada savens da viandants e da ciclists da muntogna.
La regenza ha approvà il project da sanaziun cun la resalva da las lubientschas da las vischnancas pertutgadas. Latiers ha ella concedì ina contribuziun chantunala da maximalmain 178’434 francs.
Las lavurs da construcziun duain cumenzar la primavaira 2018.
RR novitads 10:00


text:
L'onn 2000 haja ina famiglia cun dus uffants pajà tranter 8'000 e 10'000 francs ad onn per las premias da cassas da malsauns. Actualmain saja quest import bunamain sa dublegià sin 20'000 francs, quai ha ditg Colatrella en in'intervista cun la gasetta da la Svizra franzosa «Le temps».
Cun sustegn da la Confederaziun saja da definir ina sort radar che gidia ils differents acturs da s'orientar, ha declera la scheffa da la CSS. Ella propona in factur d'augment dals custs da sanadad da 2,3% ad onn. Quel resguardass l'index da paja, il svilup demografic sco er il progress en la medischina.
Cuntanscher quella finamira stuess tenor Colatrella esser pussaivel cun limitar tractaments inutils e pauc effizients. Ella stima la cumpart dals custs da sanadad per talas prestaziuns sin 20% dals custs totals.
RR novitads 10:00


text:
Las spassegiadas tras il Parc Naziunal permettan da scuvrir la natira cun tut ils senns. Ina visita en il Center dal Parc porscha numerusas infurmaziuns interessantas per chapir meglier la natira.
Viandar tras la natira intacta, observar muntanellas sin curta distanza, admirar stailalvas a l’ur da la senda, guardar sch’ins vesa in tschess-barbet, discutar cun in guardian dal parc: quai èn eveniments che stattan en buna regurdientscha.
Cun sia lavur d’infurmaziun multifara vul il PNS render pli enconuschent als giasts la natira e ses process cumplexs e gudagnar partenaris per la protecziun da quella.
Excursiuns guidadas, sendas ecologicas, curs da perfecziunament per scolastas e scolasts, offertas per uffants, referats, exposiziuns, in guid da viandar digital e numerusas publicaziuns èn ils elements centrals dal program da l’educaziun ambientala dal PNS.
Il Center dal Parc a Zernez porscha numerusas offertas interactivas che permettan da far experientschas multifaras. Uschia è el per pitschen e grond in lieu ideal per cumenzar u terminar ina spassegiada.


text:
martedì 30 dicembre 2014
venerdì 26 dicembre 2014
A son butasse a contelo a tùit (Progèt Bibia piemontèisa, 28/12/2014)
La Visita dij Bergé. "Àor, a-i ero lì davzin ëd bergé ch'a stavo 'nt ij camp e ch'a goernavo ij sò trop ëd feje ant la neuit. E n'àngel dël Signor a l'é presentasse dë 'dnans a lor e la glòria 'd Nosgnor a l'ha 'nvlupaje 'd lus tant che a na son ëstàit ëstravirà e son ësburdisse nen pòch. Ma l'àngel a l'ha dije: "Àbie nen tëmma përché, scoté bin, iv nunsio la neuva 'd lòn ch'a sarà 'n gran motiv d'alegrëssa për tut ël pòpol. Ancheuj, ant la sità 'd David, a l'é nassuve 'l Salvator. A l'é 'l Crist, ël Signor. Sossì a sarà për vojàutri 'n segn: i trovereve 'n cit fassà e cogià ant na grëppia". E 'd colp, ansema a l'àngel, a-i é staje na legion ëd l'armada dël cel ch'a laudava Nosgnor e ch'a disìa: "Glòria sia a Dé ant ij leugh pi àut! Che la pas a sia an sla tèra an mes a coj ch'a-j son agradì!". E a l'é rivaje che dòp che j'àngel a son andass-ne për torné 'n cel, ij bërgé a son disse tra 'd lor: "Andoma donca fin-a a Betleem, e vëdoma sta còsa ch'a l'é rivaje e che 'l Signor ha l'ha fane conòsse". A son donca 'ndàit an pressa e a l'han trovà Maria e Giusep con ël cit cogià ant na grëppia. E dòp avèj vëddulo, a son butasse a conté a tùit lòn ch'a-j era stàit dit ëd cola masnà; e tùit coj ch'a l'han sentulo, a son stàit stupì dle còse ch'a contavo ij bërgé. Marìa, da soa part, ëd tute ste paròle a na fasìa 'n tesòr e a pensava ant sò cheur còsa ch'a podèisso significhé. Ij bërgé, peuj, a son andass-ne glorificand e laudand Dé për tut lòn che l'avìo sentù e vëddù: tut a l'era stàit propi coma ch'a l'era staje contà. Quand che peuj a son stàit passà eut dì për podej fé la circoncision a la masnà, antlora a l'han daje 'l nòm Gesù, ël nòm indicà da l'àngel prima ch'a fussa concepì ant ël vènter ëd soa mare" (Luca 2:8-21).
Spiegassion an italian: "Le sorprendenti scelte di Dio: i pastori di Betlemme".
J'àutri test : Isaia 61:10-62:3; Salm 148.
lunedì 22 dicembre 2014
Auguri 'd Bon Natal
e n'ann neuv pien ëd benedission
É-lo stàit credità an nòst cont (për grassia)?
Quand ch’as parla mach, com’ ël dì d’ancheuj, ëd débit da paghé, e ch’as deuv dé, dé, dé e ancora dé e a ch’a fòrsa ‘d gavé a-i na resta pì gnente, a sarìa pròpi na bon-a neuva, na vòlta ògni tant, ch’as parlèissa d’arsèive, ëd vëdde ch’ ant nòst cont a l’han butà quejcòsa, ch’a l’han acreditane “na cifra”. Speta e spera, i dirìe vojàutri. “quand ch’ël gal a farà tre euv”... Ël mëssagi dl’Evangeli ‘d Gesù Crist, col génit, a parla nen, an prim leugh, ëd dé ma d’arsèive, nen ëd porté a débit, ma a crédit.
L’apòstol Pàul, a la fin dël prim capìtol ëd soa prima litra ai cristian ëd Corinto, a scriv: “Dé a l'ha butave 'n comunion con Crist Gesù. Për nòstr benefissi Dé a l'ha fàit che Chiel medèsim a fussa nòstra sapiensa, giustissia, santificassion e redension” (1 Corinti 1:30-31). Ambelessì as parla ‘d richesse dlë spirit, cole, che cand i-j arsèivoma, gnun làder a podrà mai pì portess-je vìa, cole ch’an fà ‘d person-e ‘d pien-a dignità, dignitosa, e agradìa a Dè, ch’a l’é lòn ch’a pi a l’ha ‘d valor. Costa sòrt ëd richësse a son ël don, ël cadò, che, për soa grassia e misericòrdia, Dé a fà a coj ch’a séguito con fiusa Nosgnor Gesù Crist. Parèj, col ch’a l’ha vagnà së richësse a l’é Chiel e Chiel an na fa don. Costa a l’é la scòrta ch’a l’é girà an nòst cont. Ëd ës don, an dìs l’apòstol, i podoma bin vantesse.
Ëd sòlit nojàutri is vantoma ‘d lòn chi soma, ëd lòn ch’i l’oma fàit, mach për adesse, chi prima chi peuj, che, an efet, i soma gnente e che nòstre imprèise a son ëd faliment, na dirota. An Gesù e con Gesù, ël cristian a l’é col òm o cola fomna che, dòp d’avèj arconossù, an tuta onestà, che soa vita a l’é fùtile, van-a, fata, e sensa consistensa a son soe imprèise e mérit, ch’arsèiv da Dé, i diso, con la përson-a ‘d Gesù Crist, e për grassia, ëd don motobin pressios! As trata ‘d cola sapiensa ch’i podrìo mai trové da n’àutra part. As trata ëd cola dritura (giustissia) ch’i podrìo mai realisé. As trata ëd cola purëssa che la pàuta ‘d cost mond an lasserìa mai d’avèj. As trata ‘d cola santificassion che gnun programa ‘d “self-improvement”, ëd miorament, a podrìa mai realisé. As trata ‘d cola redension da le caten-e ‘d nòstra vita ch’i da noi medèsim i podrìo mai s-ciapé.
Tut sossì a l’é ‘l don ch’a ven ansema a Gesù Crist, arsèivù con fiusa e seguità con fidelità. A l’é nen “teorìa” ma realità. Prové për chërde, an sto perìod ëd feste natalissie!
Pàul Castlin-a
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/
http://barbetpiemonteis.blogspot.co.uk/
http://www.riforma.net/natale14/index_files/Page498.htm
venerdì 19 dicembre 2014
Anonsi dla nàssita dël Salvator (Proget Bibia piemontèisa, 21/12/14)
(39) Àor, an col temp-là, Marìa a l'é levasse e a l'é andàita 'n pressa an Giudea, fin-a a 'n paisòt an tra le colin-e. (40) Là a l'é intrà ant la ca 'd Zacarìa e a l'ha salutà Elisabeta. (41) E a l'é rivà che giusta 'nt ël moment che Elisabeta a l'ha sentù 'l salut ëd Marìa, ël cit ch'a l'avìa 'n pansa a l'ha fàit coma 'n sàut e Elisabeta a l'é stàita 'mpinìa dë Spirit Sant. (42) Elisabeta a l'ha sclamà a vos àuta: "Dè a l'ha benedite ëd pì ch' ògni àutra fomna e benedìa a l'é toa masnà. (43) Com' é-lo che la mare 'd mè Signor am fà l'onor ëd ven-e a feme na visita? (44) Përchè tut sùbit che 'l son ëd toa vos a l'é rivà a mie orije, ël cit ch'i l'hai an pansa a l'é sautà 'd gòj! (45) Àor, beata a l'é cola ch' a l'ha chërdù che lòn che 'l Signor a l'ha dije a l'é sicur ch'as compirà".
El cant ëd Làuda 'd Maria (Magnificat) (46) E Marìa a l'ha dit: "L'ànima mia magnifica 'l Signor
(47) e mè spìrit a l'é 'n camin a 'rlegresse an Dé, mè Salvator (48) perchè Chiel a l'ha vardà con favor a l'ùmil condission ëd soa serva. D'adess anans tute le generassion am ciamran beata, (49) përché 'l Potent a l'ha fame 'd grande còse e Sò Nòm a l'é sant. (50) Da na generassion a l'àutra Dé as mostra misericordios anvers coj ch'a l'han ëd riguard për Chiel. (51) A l'ha dimostrà potensa con Sò bras: a l'ha sbërgiairà j'orgojos e j'arogant, (52) a l'ha tirà giù ij prinsi dai sò tròno e a l'ha esaltà coj ch'a son ùmil. (53) A l’ha gavà la fam a j’afamà, a l’ha mandà via jë sgnor a man veuide. (54) A l'ha giutà Israel, Sò servitor, arcordandse ëd soa misericòrdia, (55) cola ch'a l'avìa promettùa ai nòstri antich, a Abraam e a soa dissendensa për sèmper". (56) A l'é parèj che Marìa a l'é stàita con Elisabeta apopré tre mèis e peuj a l'é tornass-ne a soa ca" (Luca 1:26-56).
J'àutre leture bìbliche dël lessionari: Duminica 21 Dzèmber 2014 (Quarta dominica d'Advent)
lunedì 15 dicembre 2014
Roberto Benigni e ij Des Comandament
- (1) Anlora Dé a l’ha prononsià tute se paròle-sì:
- (2) “Mi. ël Signor, i son tò Dé, col ch’a l’ha fate seurte da la tèra d’Egit, da la tèra andoa ti j’ere s-ciav.
- (3) It l’avras nen d’àutri dé ‘dnans a mi.
- (4) Ti it faras nen ëd mistà scolpie ò na quàich simijansa dle còse ch’a stan sù an cel, o an sla tera o sot-tèra.
- (5) T’it butras nen an ginojon dë 'dnans a cole ròbe-là për dij servissi religios, për che mi. ël Signor, i son un Dé gelos, ch’a castiga la colpa dij pare an sij fieuj fin-a la tersa e la quarta generassion ëd coj ch’am arnègo
- (6), e che smon-a soa benevolensa a mila ‘d generassion ëd coj ch’am veulo bin e ch’a ubidisso ai mè comandament.
- (7) I dovraras nen ël nòm dël Senior fòra ‘d leu, përché ‘l Signor a lassara nen andé impunì chionque a dovra ‘l nòm dël Signor fòra ‘d leu.
- (8) It visaras dël dì ‘d Saba e lo ten-ras da cont coma ‘n dì fòravìa.
- (9) Ti’t podras travajé ses dì e fé an coj dì-là tut ël tò travàj,
- (10) ma ël dì ch’a fà set a l’é ‘n dì consacrà a Nosgnor tò Dé. An col dì lì i faras nen dij travaj, nì ti, nì té fieul, nì toa fija, nì tò servidor, nì toa serventa, nì toe bestie, nì ‘l forësté ch’a stà an toa cà.
- (11) përchè an ses dì Nosgnor a l’ha fàit ij cej e la tèra, e ‘l mar e tut lòn ch’a-i stà, e a l’ha arposasse ant ël dì ch’a fà set, parèj che Nosgnor a l’ha benedì ‘l saba e a l’ha consideralo fòravìa coma ‘n dì sant.
- (12) Rend onor a tò pare e a toa mare, parèj che ti’t peusse vive motobin dj’agn an sla tèra che ‘l Senior tò Dé av dà.
- (13) It sassineras nen.
- (14) It comëttras nen n’adulteri.
- (15) It robaras nen.
- (16) It rendras nen na fàussa testimoniansa contra tò vzin.
- (17) It susneras nen la cà ‘d tò vzin. It susneras nen la fomna ‘d tò vzin, nì sò servidur, nì soa serventa, ni sò beu, ni sò aso, ni 'd ròba qualsèssia ch’a sia dèl tò vzin.
- (18) Tut ël pòpol a sentìa ij tron e 'l son dël còrn e a vëdìa le lòsne e le fiame dla montagna ch'a fumava. Dëdnans a tut ës spetàcol ël pòpol a tramblava e as na tenìa a distansa.
- (19) A l'han dit a Mosè: "Ti parlane e noi it scotroma, ma lassa nen che Dé an parla, dësnò i na podrìo meuire".
- (20) E Mosè a-j dis: "Avèj nen tëmma, përchè Dé a l'é vnù për buteve a la preuva, parèj che la tëmma 'd Chiel av tratnissa dal peché".
- (21) Antlora 'l pòpol a l'é restà a distansa, ma Mosè a l'é avzinasse al spèss top anté ch'a stava Dé.
Parèj, an avend signà ‘l Pat con De, Israel a aceta na teocrassìa, visadì ëd sugetesse a la volontà arvelà ‘d Nosgnor. Sa Lege a l’era la Costitussion obligatòria dla nassion d’Israel sota Javé, sò De. Ël moment e ‘l leu ëd soa proclamassion a l’é nen stàit për cas. Ij comandament a determino coma Israel a dovìa vive për esse benedì da Nosgnor e dovrà coma na nassion ëd sacerdòt. Le lege a arvelava De ant ël regulé con precision la condòta e ij rituaj religios. La lege a prefigurava l’euvra dël Crist ch’a l’era da ven-e. Ël Neuv Testament a mostra che costa Lege a l’é stàita scolpìa për natura ant ël cheur (la cossiensa) dl’òm. A càusa dël pecà, costa scrita a l’é stàita dësfigurà e sogetà a ‘n tentativ costant ëd sopression.
Malgré lòn, la Lege ‘d De a l’é publicà ciaira e neta a tut ël mond. La lege ‘d De a l’é bon-a, përfeta e santa. A smon coma che ‘l Crist a l’è fin e scòpo dla Lege, përché a mena a Chiel. L’apostol Pàol a disìa che la lege a l’é ‘n pedagògo për portene a Crist, nen un moien ëd salvassion. Ëdcò për ij cristian, lòn che la Lege ‘d De a arvela a propòsit ëd De e ‘d soa volontà, a l’ha ‘n valor ch’a andrà mai a la fin e ch’a l’é ancora autorèivol për nòstra fèj e nòstra condòta. Ij des Comandament a son un somari dla Lege. A arvelo l’esensa dla Lege e a son ëdcò specià an tut ël Neuv Testament përché a smon-o la natura santa e giusta ‘d Nosgnor. Ël Neuv Testament a-j eleva a un standard ancora pì àut për guerné lë spìrit e la letera dla Lege.
venerdì 12 dicembre 2014
La testimoniansa 'd Gioann ël batesator (Proget Bibia piemontèisa, 14/12/2014)
La testimoniansa 'd Gioann ël batesator (Gioann Batista)
(Gioann 1:6-28)
A l'é vnuje n'òm, mandà da Dé. As ciamava Gioann. A l'é vnù për fé da testimòni, për rende testimoniansa a la lus, parèj che tùit a chërdèisso për sò mojen. A l'era nen chiel la lus, ma a l'é vnù mach për rende testimoniansa a la lus. La vera lus, ch'a dà la lus a tùit j'òm, a l'era 'n camin ch'a venìa ant ël mond. A l'era 'nt ël mond e 'l mond a l'é stàit creà da chiel, ma 'l mond a l'ha nen arconossulo. A l'é vnùa dai sò, ma ij sò a l'han nen arseivulo. Nopà, a tùit coj ch'a l'han arseivula - a coj ch'a chërdo an sò nòm - a l'ha dàit ël drit ëd vnì fieuj 'd Dé - nen fieuj nà coma da 'n pare e na mare, o da volontà uman-a, opura për decision ëd n'òm, ma da Dé. Àor, la Paròla a l'é vnùa 'd carn e a l'é stàita tra 'd noi. I l'oma vëddù soa glòria - la glòria dël Sol e Ùnich ch'a l'é vnù dal Pare, pien ëd grassia e 'd vrità. Gioann a l'ha rendù testimoniansa a sò rësguard e a l'ha crià: "Cost-sì a l'é col dont i l'avìa dit: 'Col ch'a ven apress mi a l'é da consideresse pi grand ëd mi, përché Chiel a esistìa già prima 'd mi. Përché da soa pienëssa i l'oma arseivù na grassia dòp l'àutra. La Lej a l'é stàita dàita për ël mojen ëd Mosè, ma la Grassia e la Vrità a son vnue për ël mojen ëd Gesù Crist. Gnun a l'ha mai vëddù Dé. L'Ùnich, an Chiel istèss Dé, ch'a l'é ant la pì strèita comunion con ël Pare, a l'é col ch'a l'ha 'rvelalo.
Costa a l'é la testimoniansa che Gioann a l'ha dàit quand ij cap dij giudé a l'avìo mandaje ij sacerdòt e ij levita da Gerusalem për anteroghelo. A l'han ciamaje: "Ti, chi ses-to?".) Chiel a l'ha risponduje sensa reticense e a l'ha dìt ciair e net: "A l'é nen mi ch'i son ël Crist". Antlora a l'han ciamaje: "Chi ses-to, donca? Ses-to Elìa?", e a-j dis:"I lo son nen". "Ses-to 'l profeta?", e a l'ha rispondù: "Nò!". Antlora a l'han dije: "Chi ses-to? Përchè i l'oma da deje na rispòsta a coj ch'a l'han mandane. Còsa dis-to 'd ti medèsim?". A l'ha risponduje: "I son la vos ëd col ch'a crija ant ël desert: 'Spiané la strà dël Signor', com' a l'ha dilo Isaia 'l profeta". Àor, quaidun ëd coj ch'a j'ero stàit mandà da chiel a j'ero dij farisé e a l'han ancora ciamaje: "Përché, donca, bateses-to, s' it ses nen ël Crist, nì Elia, nì 'l Profeta?". Gioann a l'ha risponduje: "Mi i bateso mach con d'eva, ma a-i na i-é un bele sì 'n mes a la gent ch'i conòsse nen. Combin che Sò ministeri a ven-a apress ël mè, i saria gnanca degn ëd dësgropeje le stache 'd soe sàndole!". Ste còse a son rivà a Betània, da l'àutra banda dël Giordan, andova Gioann a batesava.
giovedì 11 dicembre 2014
Comemorassion ëd Tavo Burat an Telegranda dël 4 Dzèmber 2014
Comemorassion ed Tavo Burat
PIEMONTEIS 4 dic from Telegranda on Vimeo.
PIEMONTEIS 4 dic from Telegranda on Vimeo.
venerdì 5 dicembre 2014
Pronteje la stra a Nosgnor, spianèje sò senté [Proget Bibia piemontèisa 6/12/14)
Prima letura - Ël Signor a 'rtorna a Gerusalem. "Consolé, consolé mè pòpol" a dis vòstr Dé, "parlé al cheur ëd Gerusalem e dije che sò temp ëd guèra a l'é finì, che sò castigh a l'é compì, përché 'l Signor a l'ha faje paghé 'l dobi për tùit ij sò pecà". Na vos a crija: "Ant ël desert pronteje na stra për ël Signor. Ant la vàuda spianeje na carera për nòstr Dé. Che tùit j'avalament a sio lëvà. Che tute le montagne e tute le colin-e a sio sbassà. Ij terèn grotolù a vniran na pian-a e le gòrgie d'ampie valade. La magnificensa dël Signor a sarà arvelà e tùti, ant l'istèss temp, a la vëdran përché 'l Signor a l'ha decretalo. Na vos a dis: "Dislo fòrt!". N'àutra a ciama: "Lòn ch'i l'hai da dì?". La prima vos a rispònd: "Dìs fòrt che tùit a son tanme 'd erba, e tute le promësse dla gent a son tanme 'd fior dij camp. L'erba a 'rsëcchiss e le fior a ven-o fiape, quand ch'a bòfa 'l vent ch' ël Signor a manda. A l'é vera: la gent a l'é tanme 'd erba. L'erba a 'rsëcchiss e le fior a ven-o fiape, ma le crije ëd nòst Dé a manco mai 'd realisesse. Monta an sna montagna bin àuta, ò crior Sion, àussa bin fòrta la vos, ò criosa Gerusalem! Crija! N'avèje nen tëmma! Dìs a le sità 'd Giuda: "Vardé-sì vòstr Dé!". Vardé, ël Signor sovran a l'é 'n camin ch'a riva tanme 'n guerié vitorios. A l'é soa vajantisa 'd soldà ch' a stabilìss soa dominassion. Vardé, a lo compagna ël frut ëd sòa vitòria; ij sò trofé a-j van danans! Tanme 'n bërgé Chiel a cudiss sò strop. A pija 'n brass j'agnej, a-j pòrta strèit al pét, a compagna con soen le feje ch'a dan ël làit" (Isaia 40:1-11).
Sconda letura: L'artòrn del Signor. "Àor, mè car amis, lasseve nen scapé da 'n ment sòn, che dë 'dnans al Signor un di a l'é coma mila agn, e mila agn a l'é coma 'n di. Ël Signor a 'rtarda nen 'l compiment ëd Soa promëssa, coma quejdun a chërd ch'a-i sìa 'd artard, ma a l'é passient anvers noi, e a veul che gnun as perda, ma che tùit as pento. Ma 'l Di dël Signor a vnirà coma 'n làder ëd neuit. Quand ch'a vnirà, ij cej a dëspariran con n'armor afros e j'àstar dël cel as dëslingueran ant le fiame, e la Tèra, con tut lòn che la gent a fà, a sarà 'rvelà për lòn ch'a l'é. Dàit che tut lòn a dovrà ven-e a la fin an cola manera-là, i capisse che sòrt ëd gent a venta ch'i sie. Ch' l'àbie na condòta santa e rispetosa 'd De, antramentre ch'i spetoma con grand ardensa la venùa dël Di 'd Nosgnor. Përchè a'nt col dì-lì i ciej a saran brusà dal feu e j'àstar dël cel as dëslingueran për ël calor. Ma, conforma a la promëssa, i spetoma dij cej neuv e na neuva Tèra andoa ch'a-i sarà la giustissia. Për sta rason, mè car amis, an spetand ste còse, studieve d'esse trovà da Chiel an pas, sensa macia e sensa difet. Guardé la passiensa dël Signor coma n'ocasion ëd salvëssa, tanme nòst car frel Pàul a l'ha scrivuvne, conforma la sapiensa ch'a l'é staje dàita" (2 Pé 3:8-15).
Tersa letura: La predicassion ëd Gioann Batista. "Prinsipi dl'evangeli ëd Gesù Crist, Fieul ëd Nosgnor. Com a l'é scrit ant ij profeta: "Varda-sì: it mando dadnans a ti mè nunsi: chiel at prontërà la stra. La vos ëd col ch'a cria ant ël desert a la fa: Pronteje la stra a Nosgnor, spianèje sò senté". Për lòn Gioann a batiava ant ël desert, e a predicava un batésim ëd pentiment për oten-e ël përdon dij pecà. E tut ël pais ëd la Giudéa e j'abitant ëd Gerusalem a 'ndasìo da chiel, e chiel a-j batiava an Giordan, an scotand la confession dij sò pecà. Gioann a l'era vëstì con na pel ëd gamel, e ai fianch a l'avìa na sëntura 'd coram, e a mangiava 'd cavalëtte e d'amel selvàtich. E a predicava, an disend: "Dapress a mi, a-i n'a ven un ch'a l'é pì potent che mi, un ch'i son pa gnanca degn ëd basseme giù a dësgropéje le liasse dij sàndoj. Mi i l'hai batiave con l'eva, ma chiel av batiërà con lë Spìrit Sant" (March 1:1-8).
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
Schegge di paura
Schegge di paura (Scaj 'd paùra) 'l è 'n thriller giudisiàri dal 1996 ad Gregory Hoblit trat da 'l rumànś śal “Primal Fear” ad William Diehl.
Par cla pelìcula chè, ch'l'è stada bòna 'd far sù da piò ad sènt-dū migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custàda trénta, Edward Norton 'l è stâ candidâ a i Prèmi Òscar cuma atōr minga prutagunìsta.
Sunt
A séguit dal masamènt d'l arcivéscuv ad Chicago Richard Rushman (Stanley Anderson), 'l avucàt penalìsta Martin Vail (Richard Gere) al decìd ad difénd'r a gràtis al chirichét ad daśnóṿ an Aaron Stampler (Edward Norton), bcâ da la pulisìa tut spòrc ad sànguv in dal méntar ch'al scapàva via da la cà dal religióś. A prucès al s cata cónt'r al prucuradōr distretuàł John Shaughnessy (John Mahoney), amìg ad Rushman e insaplâ in questiòṅ ad speculasiòṅ edilìsia, e 'l pùblic ministēr Janet Venable (Laura Linney), una ch'la gh'à abû in pasâ na relasiòṅ cun Martin e ch'la gh'à 'l brut visi dal fum. A far da giùdas a gh'è la Miriam Shoat (Alfre Woodard), na négra ch'a gh piàś dimóndi alvàr al gòmat e che dònca a n gh'è minga tant da star alégar.
Cal spurcaciòṅ d'l arcivéscuv al custrinśìva Aaron a gusàr la sò muróśa Linda (Azalea Davila) davànti a lò insém a 'n àtar ragàs ciamâ Alex (Jon Seda) méntar lò al tiràva śò incòśa. Par la psicòluga numinàda da 'l tribunàł Molly Arrington (Frances McDormand) al ragàs al gh'à dū persunalità difarènti, qvéla dal ragàs tìmid ch'al tartàja in dal dascórar e qvéla 'd un brut grintèṅ pîṅ 'd arlìa ciamâ Roy ch'al salta fóra quànd chi lò al s sènt in perìcul. Martin al próa a druàr cla carta chè par far asòlv'r al sò cliènt.


text:
Sch’in pur aveva basegn d’agid cun mazzar e sventrar l’animal devi batgers che vegnivan a schurnada. Uschia vegniva fatg batgaria era tar la famiglia Caviezel a Martina avant var 30 onns.
Il pur Jachen Schlegel da Guarda ha la fortuna dad esser oriundamain mazler. Betg mo per quai, ma er per amur da la tradiziun ch’el vesa ir a perder cuntinuescha el cun persvasiun sia batgaria da chasa. E betg il davos bain er pervi da la «tschaina benedida»...
Giuliana Collenberg da Lumbrein è creschida si cun la tradiziun da la «mezca da casa». Perquai cumpra ella ussa in portg engraschà tar in pur e lascha vegnir il mazler a chasa. Per ella èsi in plaschair da preparar las liongias sco quai ch'ella ha emprendì da la mamma.
Tge è sa midà?
Nora Casanova da Lumbrein sa regorda da la «mezca» en sia uffanza e giuventetgna:
Batgaria per part a chasa – agid professiunal en mazleria
Prescripziuns d'igiena e protecziun dals animals – tge resta da la tradiziun?
RR actualitad 11:00


text:
Per restaurar la «Chamanna Cluozza» ha la regenza segirà 160'000 francs al Parc Naziunal Svizzer. Ils custs totals per il project da restauraziun muntan a 2,5 milliuns francs. En connex cun questa contribuziun chantunala vegn la chamona messa sut protecziun da monuments.
La «Chamanna Cluozza» è ina tegia che stat amez il Parc Naziunal Svizzer en l'Engiadina. Oriund era la chamona ina tegia da travs cun be ina stanza or da l'onn 1912. Il project prevesa da restaurar la tegia a moda cumpletta. Sco mesira per integrar la chamona en il maletg dal lieu, duai il bajetg puspè survegnir in tetg da schlondas.
Ord l'archiv:


text:
La Svizra sto tremblar per la fasa da k.o. al campiunadi europeic da ballape. Il team da Vladimir Petkovic ha pers cleramain la partida da gruppa encunter l'Italia cun 0:3. Suenter il 3:0 encunter la Tirchia ha l'Italia er dominà la squadra svizra tenor giavisch.
Per l'8avel final dovri ina victoria encunter la Tirchia
L'um dal gieu è stà Manuel Locatelli da Sassuolo, ch'ha sajettài ils dus emprims gols per ils Talians. En la 88avla ha Ciro Immobile lura anc procurà per il 3:0. Sch'ils Svizzers vulan cuntanscher l'8avel final dovri la sonda exnum ina victoria encunter la Tirchia. Cun ina terrada è il campiunadi a fin.
L'Italia è sa qualifitgada sco emprima equipa per l'8avel final e gioga la dumengia encunter la Valisa per la victoria da gruppa.
Agitaziun pervi d'alarm da bumba
Avant il gieu avea in alarm da bumba chaschunà agitaziun a Roma. En l'auto dal responsabel per parcs a la citad avevan las autoritads chattà ina bumba construtida. Tenor la gasetta «Republicca» haja il possessur da l'auto infurmà las autoritads.
Perquai che la bumba è dentant vegnida chattada radund 2 kilometers davent dal stadion dal gieu, han las autoritads sclaus ch'il cas pudess avair in connex cun il gieu dal campiunadi europeic da L'Italia e la Svizra. Al responsabel pertutgà da la bumba saja vegnì smanatschà gia avant, uschia che l'attatga saja probabel stada drizzada envers el. La bumba han las autoritads pudì deactivar.


text:
Cun la sessiun d'avust va er gist la mesadad da la legislatura a fin, quai vul dir dus dals quatter onns. Ina legislatura che ha purtà bleras fatschentas extraordinarias dasper las incumbensas ordinarias dal parlament.
Uschia han las deputadas ed ils deputads stuì instradar ina PUK per intercurir il cartel da bajegiar, eleger novs derschaders per la Dretgira chantunala suenter l'affera da giustia e s'occupar cun ina crisa – la crisa da corona.
Dasperas ha il parlament er revedì la lescha da taglia ubain la planisaziun dal territori, è stà extra muros a Puntraschigna ubain ha gì da discutar sur da ses agen futur – il Tribunal federal ha numnadamain constatà che la mesadad da las deputadas e dals deputads n'èn betg elegids confuorm a la constiuziun. I dovra en il futur in nov model per eleger il Cussegl grond.
Dapli disciplina
I para dentant, sco sch'il nov parlament haja dapli disciplina che anc il vegl. Els vegnan adina puspè da tegnair en il plan da lavur – ils votums èn daventads pli curts. Ed er ils «novizs» han gia en las emprimas sessiuns prendì pliras giadas il pled e mussà engaschi. Cunzunt er las dunnas èn s'engaschadas savens. Aita Zanetti da la PBD è schizunt – suenter dus onns, pia suenter be ina mesa legislatura – vegnida elegida sco vicepresidenta dal Cussegl grond.


text:
Hergiswil
Mudel:For Cuurdinàde: 46°58′N 8°18′E
Hergiswil a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.00 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 5436 abitant.
El cumün de Hergiswil al se tröva a una altitüden de 449 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach (OW), Horw (LU), Kriens (LU), Schwarzenberg (LU), Stansstad. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hergiswil l'è staa menziunaa la prima volta in d'un ducüment del 1303-09 col nom de ze Hergenswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
En preschientscha dal president da la regenza, Mario Cavigelli, e da la presidenta dal Club Alpin Svizzer, Françoise Jaquet, è vegnì suttascrit ina decleranza tranter la vischnanca da Luzein ed il SAC. St. Antönien tutga uschia uss al circul dals vitgs d'alpinists. Quai ha communitgà il manader dal project. En la rait da vitgs d'alpinists datti fin uss 35 vitgs ord 5 pajais da las Alps.
Igl è in'onur per il chantun Grischun d'avair l'emprim vitg d'alpinists en Svizra.
Vitgs d'alpinists
Ils vitgs d'alpinists èn pitschens, ruassaivels lieus, ch'èn sa deditgads al turissem. Cun «Lavin, Guarda & Ardez» vegn ils 21 e 22 d'avust il segund vitg d'alpinists en Svizra onurà.


text:
Cazzà
Cazzà (Cazzano Sant'Andrea in Italià) l'è ü cümù de 1402 abitàncc de la pruinsa de Bèrghem situàt 'n de la Al Gandì. 'Ntra i àgn 1928 e 1959 el cümù l'è stàj tacà con Casnigh.
El g'ha 'na popolasiù de 1 675 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 838 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Casnìch, Scé, Gandì e Léf.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cazzà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
1920 han 15 musicants fundà la Societad da musica da Vignogn ed engaschà il plevon dal vitg, sur Christoffel Willi, sco dirigent.
Fin ussa han nov dirigì quella musica lumneziana. Furmà e marcà ella han surtut ils trais dirigents: Gieri Foppa (dirigì 32 onns), Robert Casanova (dirigì 24 onns ed el ha introducì il sistem brass band) ed il dirigent actual Remo Derungs (el ha manà ella si en 2. classa tenor fermezza). Oz dumbra la Musica da Vignogn 37 musicantas e musicants ed è senza dubi ina da las fermas brass bands dal Grischun.
En l'Artg musical raquintan il president d'onur Serafin Derungs ed il dirigent d'onur Robert Casanova dal svilup da questa societad. E l'Artg musical porta daspera registraziuns fatgas da RTR cun Vignogn tranter 1978 – 2015.


text:
Ina da quellas finamiras restia la conclusiun da la cunvegna da basa cun l'Uniun europeica. Quella aveva il Cussegl federal gia fixà per quest onn. Ins stoppia chattar ina schliaziun, per ch'ins possia cuntinuar cun la via bilaterala, ha ditg Ueli Maurer. Il Cussegl federal vegnia a cuntinuar il process l'onn che vegn.
Avant in onn aveva Alain Berset, da lez temp anc president da la Confederaziun, ditg ch'il Cussegl federal veglia anc il 2019 deliberar la cunvegna da basa cun l'Uniun Europeica. La stad aveva la regenza alura dentant decis ch'ins na vegnia betg a suttascriver la cunvegna. Il resultat da las tractativas saja da lez temp bain stà positiv, i dettia dentant anc da sclerir intginas chaussas, uschia l'argumentaziun.
Clima e digitalisaziun en il focus
En il focus sajan er il clima e la digitalisaziun. Il 2020 veglia il Cussegl federal deliberar ina nova strategia dal clima che giaja a prà cun la Cunvegna da Paris davart il clima e che resguardia las pussaivladads da la Svizra.
RTR novitads 11:00


text:
Manosa
La manosa l'è un zœqer adoexos, un monomer dei carboidrads. La manosa l'è un epimer C-2 de la glucosa; l'è importanta fess ind el metabolism uman, soratœt ind la glicosilazion de vergœne proteine. Tants disorden de la glicosilazion i è assoçads cond vergœne mutazion ind enzima coinvolds cond el metabolism de la manosa. La manosa l'è miga un nutrient essenzial; la pœl vesser faita sœ del corp a parter de la glucosa, o convertida ind glucosa. La manosa la g'ha 2-5 kcal per gram. La manosa la ven escreta parzialment ind le urine.


text:
Sco quai che Markus Imboden, il manader tecnic da las pendicularas da Lai ha ditg, progredeschian las lavurs tenor urari. La gievgia, ils 20 d’avust vegn il helicopter Kamov a transportar masts e tocca da 100 tonnas en ils differents lieus. La sutgera Obertor sco era la pendiculara Heidbüel duain esser prontas sin la stagiun d’enviern. En tut vegnan investids 20 milliuns francs.
Grischun Central Plazzals da Pendicularas Lai en l’urari
Ils projects actuals da las Pendicularas da Lai SA fan progress. A Curvalda datti in nov portal d’access, e la nova sutgera Obertor vegn a colliar il territori da l’ost cun quel dal vest.
RTR, fb


text:
Il svilup d'energias regenerablas en Svizra na duai betg pli restar fitgà ditg pervia da lungas proceduras da recurs e da dretgira. La ministra da l'ambient Simonetta Sommaruga planisescha d'accelerar la lubientscha per gronds projects d'energia idraulica e forza dal vent, quai ha ses departament confermà envers la «NZZ am Sonntag».
Oz ston tals projects passar plirs stgalims nua ch'adversaris pon però mintga giada far recurs. Quai retardeschia e fetschia vegnir pli char ils projects. La Confederaziun stoppia perquai surpigliar ina rolla pli activa. Tar projects impurtants duai be pli duvrar ina procedura. Tar la branscha d'energia sco er tar ils protecturs da l'ambient chattan quests plans accoglientscha.


text:
Cudisch da protocols dil vischinadi da Rueras
Nudau pagina per pagina tenor scripziun originala, il cudisch da 17x30 cm cuntegn 214 paginas screttas; la davosa impurtaziun datescha digl onn 1977 entras Paulin Berther, Rueras
Tarcisi Hendry, archivar communal
Il cudisch entscheiva cun ina gliesta dils vischins che han teniu buc dapi igl onn 1845.
Protocols dil Vischinadi Rueras
Igl onn 2013 ha giu liug la tschunavla fiasta dil vitg. Cun quella caschun ei vegniu publicau ina scartira cun tuts vischins e vischinas dil vischinadi che cumpeglia era ils vitgs da Selva e Tschamut. Il cudischet cuntegn era fatgs historics dils Dadens il Ditg Grond:
Entgins fastitgs ord la historia dil vischinadi
Dadens il Dutg Grond
Dapi igl onn 2013 fuorman ils vischinadis dadens il Dutg Grond, Tschamut, Selva, Dieni e Rueras, in vischinadi. Il Dutg Grond ei in tierm - in cunfin ella val. Ellas notizias dalla val cumpara el gia all’entschatta dil 19avel tschentaner. Ella politica ed el lungatg da mintgadi vegneva e vegn aunc oz duvrau stediamein l’expressiun: quels dadens il Dutg Grond e quels dado. Esser dadens ni dadora era – ni ei aunc oz - auter e quei dependeva e dependa aunc oz mintgamai ord tgei vesta. Enteifer il territori da dadens sedat aunc in ulteriur cunfin, numnadamein quel da Dadens gl’Uaul, manegiau gl’Uaul Tschuppina ed ils habitonts da Selva e Tschamut. Pli da vegl han els aunc retschiert il surnum Tarlepers.
En tschentaners vargai formavan varga 25 vitgs, uclauns e beins quei tschancun dalla val ed oz ein da quels aunc treis restai. Il davos uclaun pli grond che s’udeva era tiel vischinadi da Rueras e Dieni ei stau Giuv, bandunaus cuort suenter igl onn 1800. Ils auters beins habitai sin quei intschess senumnavan, entschavend da sum la val: Palits, Müren, Platta, Mulinatsch, Planatsch, Caspausa, Giuv, Clavadi, Malamusa, Nurschai, Muschnatscha, Mila Sura, Cascharolas, Cadentschuns, Valliglia, Cresta, Mila Sut, Flurin e Flurin Sut.
Dadens gl’Uaul
Tschamut ei staus tochen 1866 in vischinadi per sesez cun bia dretgs specials ed ina atgna alp en siu possess, l’Alp Tschamut. Daco quella posiziun extraordinaria? Tschamut, sesviluppau ord il tudestg Z’Mut, ei ina dallas uclivas gualsras en nossa val, colonisada el decuors dil 13avel tschentaner neu d’Ursera. La claustra da Mustér, sco possessura da nies territori, ha beneventau tals colonists. Els han retschiert l’incumbensa da tgirar la via sul Cuolm d’Ursera e da procurar per suttetg al viandont e marcadont sul pass. Tschamut veva la funcziun d’in hospezi. Per quei engaschi, denton era per l’urbarisaziun dalla cuntrada, han els retschiert l’Alp Tschamut sco atgna alp per agen diever. Ir sul cuolm fuva avon tschentaners buca ina sempla caussa. Ils cuolms fagevan sgarschur e tema als pli biars viandonts ed ils prighels fuvan enconuschents, malauras, lavinas ed era glieud malvugliusa. Aschia ha Tschamut era gia baul retschiert ina caplutta en favur da S.Clau pil rinforz spirtal d’ir sul culom e pigl engraziament da ver fatg saunamein igl access sul pass.
Tschamut ha piars sia alp ils onns 1860. La claustra ha vendiu ad els l’alp. Il vischinadi ei staus sfurzaus da far deivets. Plinavon ha ei dau carplinas pertuccont la pasculaziun dalla pastira da casa ed alp. Las miserias han sfurzau els da vender l’alp alla vischnaunca e cun quei ein els lu era daventai commembers da vischanunca cun tuts dretgs ed obligaziuns.
Igl onn 1867 survegn Tschamut siu hotel – el remplazza carteivel in sempel hospezi che veva surviu sur decennis ora sco liug da serecuvrar e durmir avon che far il culom. La Cecilia Riedi vegn documentada onns avon sco ustiera.
Selva, els documents vegls meinsvart era Selvaningen ni Im Holz, tradeschan la derivonza gualsra. L’historia da Selva ei primarmein enconuschenta entras sias numerusas disgrazias ed ils cumbats encunter la natira. Cheu ein da numnar ils dus barschaments dil vitg, quel da 1785 e lu 1949. Tragedias e miserias han las lavinas caschunau a Selva. La retscha da disgrazias ei liunga. La surpopulaziun ha sfurzau ad ina sururbarisaziun dil terren ella vischinonza dil vitg. Ils uauls decimai, per procurar per prau e pastira, han giu grondas consequenzas. Oravontut il 19avel tschentaner ha mussau a moda gravionta las consequenzas e sfurzau ils habitonts da Selva a mesiras rigurusas per prevegnir ad ulteriuras disgrazias e dar segirtad da viver a Selva. Ils onns 1850 han els procurau a Sut Crestas per in vitg d’unviern. Quels onns leu ha il cantun entschiet cun rigurusas directivas pil schurmetg digl uaul. Aschia succedan plaunet, e quei mo sfurzadamein, la plontaziun da Selva, igl Uaul da Rusas e gl’Uaul da s.Brida
Ton Tschamut sco Selva ein stai evidentamein el process d’ina depopulaziun, pressapauc sco a sias uras biars dils auters beins ed uclauns dalla val, ein els vegni bandunai dalla populaziun indigena. Sco sulet mudest sfrein ei il turissem semussaus. Glieud dalla Bassa ein s’empitschai dallas casas el solitari da Dadens gl’Uaul e Selva ha tier quei lu aunc giu la preferenza, ni la schanza d’existenta e quei grazia a sia cuntrada, da retscheiver la plazza da golf – in golf en in ambient alpin da tut special gener.
La squadra da Rueras – Dieni
Rueras
El decuors dalla colonisaziun dalla val ein vitgs ed uclauns carschi, sco emprem el vonn dalla val, e lu sin las spundas preferidas. Tgunschamein ein Sedrun e Rueras stai dils emprems, suandai da Camischolas e Zarcuns. La val s’udeva alla claustra da Mustér e perquei ha era la tgira e cultivaziun dalla religiun giu sia preferenza e prioritad. Sto esser che la val veva gia el 12avel tschentaner numerus habitadis ed ina tschecca populaziun. Per buca preferir in dils loghens gronds han ins eregiu ina baselgia dalla val – ina per tuts – la parochiala cul patrun S.Vigeli agl ur dil vitg da Sedrun. Successivamein han, matai muort lur grondezia, era ils vitgs retschiert baselgias ni capluttas. Igl onn 1368 ei documentau ina caplutta a Flurin Sura. Dapli dad ella raquenta la historia dalla val nuot. Ella ei svanida e quei tgunschamein entras la destrucziun entras ina bova ni lavina. Rueras retscheiva sia emprema caplutta igl onn 1491. Sin in agen caplon spetgan els entochen igl onn 1643. Igl ir dumengia per dumengia e firaus a Sedrun ella parochiala cuoza entochen viaden el 20avel tschentaner. Cun igl onn 1971 daventa Rueras pli autonom cun il plevon rectur. Il temps e svilup sforza al retuorn d’ina pleiv cun in sulet plevon per Tujetsch e quei igl onn 1993.
La val fuva en possess territorial dalla claustra e quella drova in administratur dalla vasta vallada. En emprema lingia va ei per la survigilonza dils passadis atras la val – sul Cuolm d’Ursera e sur Tiarms e tras la Val Strem sul Krüzli. Avon l’avertura dalla Val Scalina fuva quel fetg bein frequentaus enviers nord e sid. Las sendas da sauma ston vegnir mantenidas. Sco liug adattau per far la survigilonza vegn construiu a Putnengia in casti. La famiglia de Putnengia surpren igl uffeci d’administratura. Igl onn 1252 vegn quella schlatta menziunada l’emprema gada ed il casti cumpara per l’emprema gada en in document da 1300. Secapescha ch’ils subdits ein era obligai alla dieschma. Ils Tuatschins han buca giu da far cun castellans e rampuns neu dil casti – scadin cass relata la historia nuotzun da tals eveniments. Ils temps semidan ed ils cumins neschan – la democrazia sesviluppescha era en nossa regiun. Gl’emprem mistral dalla Cadi ei documentaus igl onn 1368 en in document tuatschin. Il casti piarda sia funcziun e la natira surpren la lavur da destrucziun sustenida entras il carstgaun. Grazia alla iniziativa dil forum cultural Tujetsch ei la ruina renaschida el decuors dils davos onns.
Duas annadas ein tagliadas marcantamein ella historia da Rueras, dus orsals ella histora dil vitg e quei ein ils onns 1749 e 1817. Omisdus onns destrueschan las lavinas dalla Pulanera e Val Mila ina part dil vitg e caschuna la mort a 64 persunas e 1817 a 28 persunas. Suenter l’emprema disgrazia vegn il vitg, che fuva per gronda part construius sin las rivas dil Rein dalla Val Mila ed el vest dalla baselgia, eregius egl ost da quella.
La via veglia tras la val passava atras tuts ils vitgs, quei documentescha in plan cantunal digl onn 1837. Ei fuva ina via da sauma e per menadiras che seteneva alla lingia naschida duront tschentaners. L’emprema via carrabla, eregida da 1861 – 1864 tras la val e sul pass, meina spel vitg ora. Ils vischins ein sedustai e buca stai fetg incantai da quei; ins veseva schizun la via da bass en - gest sut il vitg. Grazia alla via surora - ei in ton dil caracter vegl dil vitg semantenius tochen oz. Culla viafier succeda il medem. Al giavisch da sbassar la staziun encunter il vitg, vegn buca dau suatientscha.
Il caracter puril semantegn per gronda part tochen ils onns 1980. Lu, e quei grazia al svilup ella val ed en special il turissem d’unviern e stad, ei era Rueras suttaposts al svilup general. Il vitg crescha cun l’erecziun da numerusas casas e novs edifecis.
Culla caplania ha la scola entschiet el vischinadi. Quella obligaziun s’udeva avon al plevon dalla val ni ad in da ses gidonters, numnai primissaris. Casa caplania ni casas privatas ein stadas ils loghens d’instrucziun. Scriver, leger e zatgei quen, sper l’instrucziun religiusa, vevan la preferenza. L’èra dils caplons ha calau cun la mesadad dil 19avel tschentaner. Igl onn 1863 retscheiva Rueras l’emprema scola, 1918 vegn quei baghetg engrondius e survescha entochen 1959. La scola nova siara sias portas muort la decimaziun massiva d’affons da scola e fusiunescha cun Sedrun igl onn 2008.
La cuntrada sacrala da Dadens il Dutg Grond
Denter pleiv e vischnaunca deva ei negina differenza – quei fuva ina cuminonza ch’administrava tuts fatgs enteifer ils cunfins dalla val. La baselgia cul plevon e caplons veva ina pulita pussonza. Insumma ins ei staus religius atras atras. La luschezia d’haver prers e muniessas en famiglia ei era stada marcanta a Rueras. Pil pli ina vera cuntrada religiusa e sacrala.
Dadens il Dutg Grond dumbra la cuntrada aunc oz tschun sanctuaris. Tschamut ha sia caplutta dapi entuorn 1500, Selva dapi 1630. A S.Brida vegn la caplutta eregida 1736 ed a Giuv entuorn 1650. Rueras baghegia sia emprema 1491, engrondescha ella 1731, prolunghescha quella igl onn 1938 suenter ch’ella veva igl onn 1929 retschiert in imposant clutger che ha remplazzau quel sil tetg.
Cefras digl onn 2013
Cudischet Rueras 2013
Il vitg da Rueras e da vegl enneu staus in vitg da purs. Staus! ussa denton ves'el buca ora pli aschi purils. Buca da gliez fatg lessel scriver. Miu intent ei da scriver e tener en memoria co nies vitg vegneva regius e tgi e co il fatg puplic vegneva tenius en uorden. Ei fuva necessari che las fatschentas currentas vegnien liquidadas en uorden per saver volver e vischinar endretg denter vischins.
Aschia introducescha Franzestg Berther, Rueras (1906-2000) sia lavur davart il vischinadi da Rueras e ses funcziunaris (nudau 1992).
El declara a nus: il cauvitg, il cavrer, il vischander, il reteneder, il purtger, il nurser dalla primavera, il paster da casa, il pindrer, la guardia da fiug ed igl uorden dalla guardia; ils usits: la curtauna dumiec, il paun per tuccar da miert.
Dapli mira: Rueras e ses funcziunaris
Vus vuleis saver dapli? – Cheu ina schelta da differentas lavurs historicas.
La Val da Selva Giusep Steiner
Baselgias, capluttas e spiritualesser da Tujetsch Studi historic - Berther pader Baseli 1924
Regurdientschas de Selva (Avon 50 onns) da scolast Tumaisch Venzin - Pelegrin 56 / 1955 nr. 12 1955
Historia della scola rurala dalla Val Tujetsch Guglielm Gadola - Ischi annada XLIII 1957 pagina 89 - 120
Selva avon 100 onns Notizias cultur-historicas ord la Val Tujetsch
Baselgias e capluttas da Tujetsch Hendry Tarcisi/Cathomas Ervin 1983
Umens prominents da Selva e Tschamut Ischi semestril, annada 70 nr. 25/1985 pag. 69 - Widmer, pader Ambros
Tujetsch Igl andament da sia historia - Differents auturs Vischnaunca - Tujetsch 1987
Sutcrestas Lavur da patenta el seminari - Berther Pius 1988
Societad da tratga Rueras Giubileum da 75 onns - Notizias da Duri Battesta Venzin 1989
Empau historia da Selva da Giachen Martin Venzin en Calender Romontsch 1992 / pag. 252
Rueras - ses avdonts e sias casas denter 1750 ed oz da Francestg Berther, Rueras 1992
Rueras e ses funcziunaris da Francestg Berther, Rueras 1992
Tschamut Erinnerungen an ein Schweizer Tal - Carla von Branca-Bernasconi 1994
Der Kälberhirt vom Val Mila Il vadler dalla Val Mila Jugenderinnerungen von Francestg Berther 1996
Da dis vargai La lavina gronda a Rueras 1749 Il barschament da Selva 1949 – Ivo Berther 1999
Selva ier ed oz Lavur d'enconuschientscha dalla patria - direcziun historica da Anja Hitz, Rueras 2003
Fontaunas
Text: Tarcisi Hendry
Archiv communal Tujetsch
Administraziun communala Tujetsch, datas
Fotos:
Archiv communal: frontispezi, ord collecziun da J.J Deplaz, Regensburg
www.geolocation.ws
www.hikr.org
Tarcisi Hendry, Sedrun


text:
Mustér ha gia ina tscherta experientscha da realisar cursas dad e-mountainbike. L’onn passa è vegnì organisà in’emprima cursa per in e scadin ch’ha manà dal resort Catrina fin a Caischavedra en il territori da skis.
Il territori da Mustér è fitg adattà per ir cun e-bike. Igl è pretensius e taiss, simplamain perfetg.
La disciplina e-mountainbike sa sviluppescha rasant. Sin plaun internaziunal datti gia dapi intgins onns in seria da cursas. Er als davos trais campiunadis mundials da mountainbike è gia vegnì cumbattì per medaglias en questa disciplina. Tar las dunnas ha dacurt la Svizra Nicole Göldi triumfà a Val di Sole en l’Italia. Las cursas èn sumegliantas a quellas da cross country. Grazia al motor vegnan questas cursas dentant manadas tras sin percurs fitg tecnics e taiss.
Las cursas dad e-mountainbike èn fitg spectacularas, dentant er ina sfida per atlet e velo.
In bun mountainbiker da cross country na saja betg automaticamain er in bun e-mountainbiker. Quai saja ina disciplina differenta, uschia Ralph Näf, il schef d’equipa da Vital Albin u dal vicecampiun olimpic Mathias Flückiger. I dovra in tschert trenament per avair enta maun endretg il velo cun motor che paisa principalmain in bun tant dapli ch’in velo senza motor. Ils e-mountainbikes èn fin a 25 kilos grevs.
Dapli
Malgrà ch'ils e-mountainbikes èn dapi intgins onns fitg populars e pli e pli derasads, las cursas dad e-mtb èn anc pir a l’entschatta. Pussibel dentant che quai sa mida ils proxims onns. E tenor Ralph Näf duai il 2022 er dar in campiunadi svizzer dad e-mountainbike, puspè a Mustér.


text:
La Migros reducescha uschia il proxim onn e mez 80 da las 400 plazzas en la centrala a Spreitenbach. Tenor atgna communicaziun duai la reducziun sche pussaivel succeder cun midadas da plazza internas e cun pensiuns anticipadas. Sch'ins stoppia tuttina relaschar glieud, dettia per quella in plan social.
La raschun per questa reducziun è che la cooperativa reorganisescha sia fatschenta da moda. Las chadainas Globus, Herren Globus e Schild vegnan reunidas sut la marca da tetg Globus.
RR actualitad 11:00


text:
Gia d’uffant era el fascinà da l’auto e la tecnica. Oz lavura el tar ina garascha a Scuol e sa prepara dasperas per il campiunadi svizzer a Berna ch'è ils 2 e 3 da settember en il center da cumpetenza 'Mobilcity'.
Il 2015 ha Riet Bulfoni da Scuol terminà l’emprendissadi da mecatronist sco meglier dal Grischun. Sin dumonda da l’Uniun professiunala svizra da l’automobil è el sa participà a la preselecziun per il campiunadi svizzer. Da 38 participants èn 12 sa qualifitgads, Riet Bulfoni tutga tranter els.
Sis posts, respectivamain sis autos cun in defect nunenconuschent èn semtgads. Per mintga post ha Riet Bulfoni temp in'ura e mez. Ils emprims trais dastgan prender part al campiunadi mundial ad Abu Dhabi.
RR actualitad 08:00


text:
Tra tra va a Milàn
Va tö ’l pan
Va in Valtelina
Tö la farina
Fa una pulentina la mia tusina
Oppure
Fa un pulentìn
Al me tusìn
Suta el puunt
De cich e ciach
Ghera suta
Un bèl margnach
Cun la vesta verdesina
E l’è bravo chi l’induina.
Trot trot
Cavalòt
Sü di muunt
Giù di dos
Trot trot
Cavalot.
Goo fam
Va robà
No che lè pecàa,
Va al credenzìn
Che ghe là amò un poo de pan e
Un poo de vin
Dàmel a mi che soo el püsèe pinìn.
Oh pà, la vaca la maia la maia
Lasa che la maia!
Induela la mia maia?
L’à maiada la vaca,
te l’avevi dii.
Cusi fan dü per dü? Quatru.
No, dü perdüü i cerchen la strada de andà a cà
Cosa fanno due per due? Quattro. No, due perduti cercano la strada di tornare a casa.
Lucia ghe l’à denàanz, Gabriel ghe l’à de dree.
Lucia l’ha davanti, Gabriele l’ha dietro – (la lettera L)
Trot, trot, cavalot,
tre tusàn in un barcot,
üna la fila, üna la lava,
üna la fa èl capèl de paja.
Vün: sura Diu gh’è pü nesün
Dü: dü öc stan ben a tüc
Trii: trii picuc fan sta in pè ’n scagn
Quatru: quatru rööt fan andà un car
Cinch: cinch dii impienis ’na guanta
Sees: tri prevet de scià, tri prevet de là fa bel cantà
Sèt: chi möör minga de giuen, el möör de vèc
Vot: l’animal piöc nun pö viif senza fa el böc
Nööf: la galina negra la fa bianch l’ööf
Dees: d’invernu se pö minga andà a rubà scirées
Vündes: el fiöö d’en por diavul èl pö minga diventà giüdes
Dudes: dudes mées ’na bèla anada!