text:
Sedan
Sedan l'è ona città francesa del departement di Ardenn, in de la region de Sciampagna-Ardenn.
La città la cunta 20.548 abitant.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes l'è staa faa sù in del 1424 longh i spond de la Mosa. In del XVI l'è staa abitaa de tant ugonòtt che scappaven di guerr de religion frances.
Duranta la Guerra Franco-Prussiana del 1870, l'è stada el sitt de ona débâcle tremenda per l'esercitt frances, che de fatt l'ha deciduu i sòrt de la guerra: de fatt, dòpo la battalia l'è staa faa presonee anca l'imperador Napoleon III. Quella battalia chì l'ha portaa a la nassida del Segond Reich: per quest l'anniversari del sconter l'era diventaa on dì de festa in Germania.
Inoltra Sedan l'è stada voeuna di primm città frances a borlà in di man todesch duranta la Segonda Guerra Mondial, per la soa vesinanza al confin belga.


c: text/html

text:
Visitas guidadas
Il museum d'art dal Grischun a Cuira organisescha regularmain visitas guidadas tar las exposiziuns e preschentaziuns da las collecziuns. I na dovra nagina annunzia. La visita guidada è inclusa en il pretsch d'entrada dal museum. Per commembers da l'Uniun grischuna d'art èn las visitas guidadas gratuitas. Las visitas guidadas publicas vegnan offertas en tudestg.
Durant in tur da 60 minutas emprendais Vus d’enconuscher l’exposiziun entira e tschertas ovras pli detagliadamain, e quai sut la direcziun cumpetenta da nossas intermediaturas e da noss intermediaturs d’art.
Ina pausa da mezdi tut speziala As porscha il museum d’art dal Grischun. En 30 minutas scuvris Vus – grazia a la savida fundada da nossa intermediatura u da noss intermediatur d’art – ina tscherta ovra da la collecziun u d’ina exposiziun. Suenter l’inspiraziun artistica chattais Vus il daletg culinaric en noss café da museum cultivà, avant che Vus As deditgais inspirada u inspirà puspè al mintgadi (regularmain, mintgamai da las 12.30 fin las 13.00)
Visitas guidadas publicas, Occurrenzas spezialas, Art sur mezdi, Lavuratoris tar il Museum d’art dal Grischun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Daù
Daù l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 587 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 158,0 km² e 'na densità de popolasiù de 4 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Spias, Stremp, Saviùr (BS), Masimen, Piluch, Séf (BS), Vila Rendena, Bregucc, Sét (BS), Runcù, Pras, Lardér, Bré (BS), Barsù, Cundì, Castel Cundì e Ciméch.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La sesida dals chautegias ha gì lieu quest onn per l'emprima giada a moda virtuala. Ils lufs e las vatgas-mamma èn stads ils dus temas dominants.
La controlla da las vatgas che fan vadè sin las alps sto vegnir meglierada. Quai ha ditg il veterinari chantunal Giochen Bearth. Cun in mussavia vegn definì da nov, che las vatgas ston vegnir separadas en in claus spezial per far vadè. Uschia duain ils responsabels procurar ch'ils animals na vegnan betg attatgads da lufs. Vinavant duai era vegnir impedì, ch'i dettia attatgas da vatgas che protegian lur vadels envers viandants che sa cuntegnan betg correct.
Per tadlar curt e concis:


text:
La historia scretta dalla vischnaunca da Breil nova entscheiva per tuts tschun vischinadis igl onn 765. Ei dat denton differents indezis che cumprovan ch’igl intschess dalla vischnaunca era habitaus gia bia pli baul e quei dapi il Temps da bronz.
Dil temps entuorn 800 s. Cr. era la Currezia (tud. Churrätien) in stadi ecclesiastic fetg spatitschau. La famiglia dils Zaccons / Victorids menava quei stadi. Ella metteva il preses ed igl uestg ed exequeva aschia a medem temps la pussonza seculara ed ecclesiastica. Ils 15 da december 765 ha igl uestg Tello regalau ses beins en Surselva alla giuvna claustra da Mustér. La descripziun detagliada furnescha enconuschientschas impurtontas davart il stadi dalla cultivaziun dil terren, la colonisaziun e la cumposiziun dalla populaziun.
Andiast
El testament da Tello vegn „Andeste“ numaus per l’emprema ga. El temps medieval dumbrava il vischinadi siat singulas cuorts: Curnengia, Capuot, Camenisch, Curtginatsch, Calaser, Vitg, Carnugl. Economicamein era el colligiaus cun Vuorz.
Andiast ha apparteniu al domini da differents signurs: entuorn ils 1200 a quels da Grünenfels, pli tard a quels da Montalt, dapi 1378 al signuradi da Vuorz e dapi 1472 alla claustra da Mustér. In document digl onn 1472 attesta era ch’ei deva minieras ella Val Tschegn. Da 1429 entochen 1734 ha Andiast fatg part dil cumin da Vuorz e silsuenter da quel da Rueun.
La baselgia parochiala vegn documentada igl onn 1461. Patruns baselgia ein s. Giulitta e s. Quiricus. Entochen 1526 ei Andiast staus unius ecclesiasticamein culla pleiv da Vuorz. En consequenza dad ina decisiun dalla dertgira d’appellaziun dalla Ligia Grischa dils 1526 ein differentas caplanias separadas da lur pleiv materna, aschia era Andiast da Vuorz. Suenter che Vuorz ei sedecidius per la reformaziun ei Andiast vegnius pastoraus naven da Rueun entochen igl onn 1628. Las differenzas pervia dalla cardientscha han provocau diversas dispetas duront ils tschentaners.
Igl onn 1956 decida la vischnaunca purila ina meglieraziun generala dil funs. Quei project vegn terminaus diesch onns pli tard. 1972 ha Andiast fundau ensemen cun las vischnauncas da Breil e Vuorz la Societad Runals e pendicularas Péz d’Artgas SA, oz Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA.
Breil
Pertuccont la derivonza dil num Bregelo ni Brigilo ch’ei numnaus el testament da Tello dat ei differentas tesas:
- Il num Brigels ei d’origin celtic e munta pintga tuor. Quei num renviescha al Crest s. Sievi sur il vitg. Leu sesanflan restonzas d’ina pintga fortezia e la caplutta da s. Sievi dil temps medieval tumpriv.
- Il num Bregl ni Breil savess derivar da brogilos, quei che significhescha ton sco bostga ni caglioma.
- Il num Briga vegn translataus cun cuolm, crest ni collina.
- La presilba „Bre“ exista el Grischun en plirs loghens. La historia da quels va anavos entochen el temps medieval tumpriv.
Breil ensemen culs vischinadis da Dardin e Danis-Tavanasa ha adina apparteniu alla claustra da Mustér el Cumin dalla Cadi. Egl ost dil vitg sil Crest da Marmarola sesanfla ina ruina barschada giu igl onn 1496. Probabel setractava ei dalla migiuria dalla claustra.
La baselgia parochiala dedicada all’Assumziun da Maria datescha dil temps medieval tumpriv e vegn documentada igl onn 1185 sco proprietad dalla claustra da Mustér. Tochen ils 1650 ei la baselgia era stada la suletta baselgia parochiala pigl entir territori da Breil e per Schlans.
1536 han novs colonists, ils schinumnai „Libers da Laax“ seschau integrar ella Dertgira aulta dalla Cadi. Denter 1550 e 1631 han treis pestilenzas caschunau buca meins che 626 unfrendas els vischinadis dalla pleiv da Breil.
El 18avel tschentaner ein la claustra ed il pievel dil cumin dalla Cadi vegni involvai ell’uira denter l’Austria e la Frontscha. Cura che las famiglias de Latour, attaschadas alla Frontscha, ein sesentidas disfavorisadas el cumbat electoral dils cumins da 1725 e 1728, han ellas cumbattiu per la dismessa dalla dieschma. Igl onn 1728 han ils vischinadis da Breil refusau da pagar la dieschma claustrala. En quella dira dispeta che ha cuzzau plirs onns ei l’entira hierarchia dallas instanzas entochen agl impertaur Carl VI stada involvada. Per in cuort temps ein ils vischinadis da Breil schizun vegni exclaus dil Cumin dalla Cadi. Igl onn 1737 eis ei finalmein vegniu ad in cumpromiss. Ils vischinadis han stuiu pagar lur obligaziuns dils onns bloccai ed han silsuenter (1738) saviu secumprar libers dalla dieschma.
L’avertura dalla via carrabla Vuorz – Breil igl onn 1870 ha dau slontsch al turissem da stad che haveva entschiet a flurir ils onns 1850.
Schegie ch’ils vischinadis da Breil, Dardin e Danis-Tavanasa han da vegl enneu adina luvrau stretgamein ensemen e tgirau bunas relaziuns, han ei duvrau biars onns per approbar ina constituziun communala. Tochen igl onn 1909 han els reglau las fatschentas communablas tenor ils vegls dretgs e reglaments.
Suenter la 2. uiara mundiala ha l’armada aviert a Breil ina plazza da tir per las truppas da defensiun encunter aviuns. Suenter ils onns 1950 ei Breil sesviluppaus ad in impurtont center dall’economia d’electricitad cun lag da fermada e centralas.
Igl onn 1911 ei igl Uaul dil Scatlè vegnius mess sut protecziun dalla natira ed igl onn 1999 la Val Frisal. Muort l’avertura dil territori da skis e cheutras dil turissem d’unviern ei il vitg da Breil buca staus pertuccaus dil digren dalla populaziun.
Dardin
„Agrum in Ardunae“ (=èr a Dardin) aschia vegn il vitg presentaus el testament da Tello. Il num vegl dil vitg che vegneva duvraus entochen el 19avel tschentaner era `Ardin`. Il vitg da Dardin secumpona dils uclauns Casut, Casu, Capaul, Caprè, Gliz e Capeder. Els ein situai per liung dalla via veglia da Schlans a Breil. Dardin ha manteniu siu caracter puril entochen il di dad oz. Aschia ha era la veglia substanza architectonica saviu vegnir conservada per gronda part. Da menziunar specialmein ein las casas purilas caracteristicas dil 18avel tschentaner tardiv els uclauns da Capaul, Gliz e Capeder.
El caraun dalla via denter Danis e Dardin sesaulza in crest da ca. 50 m lunghezia e 20 m ladezia, il Grep Patnasa. Alla surfatscha da quei grep sesanflan varga 30 scaluttas. La pli gronda cuppa veseivla ha in diameter da 25 cm ed ina profunditad da 15 cm. Il num Patnasa ni Patnal ei preromans e munta ton sco casti ni fortezia. Entochen oz han ins aunc buca anflau fastitgs dad in habitadi.
El rodel dils uclauns che fuorman ensemen il vitg da Dardin giugava pli dabaul igl uclaun da Pugaus (Arpagaus) ina rolla fetg impurtonta. L’interessanta construcziun dalla caplutta da s. Clau ei la suletta perdetga intacta da quei anteriur habitadi. Ella muschna dasperas cattan ins mo aunc ils fundaments d’ina casa. Situaus ella vischinonza dalla via da Strada formava el duront il temps medieval probablamein l’ucliva principala da Dardin. Ses habitonts profitavan dil traffic dalla via da transit che passava rodund 200 m sut igl uclaun. Pugaus ei vegnius bandunaus entuorn igl onn 1800.
Naven da 1664 fuorma Dardin ina atgna pleiv dedicada a s. Bistgaun. L’entschatta 2016 ein las treis pleivs dalla vischnaunca da Breil puspei vegnidas fusiunadas.
Per promover l’agricultura ei la meglieraziun generala vegnida iniziada igl onn 1992.
Danis
El testament da Tello vegnan beins „ad Anives“ numnai. Il vitg da Danis, oriundamein construius per liung dalla via, ei situaus sin ina planira sur il Rein.
La pli veglia part dil vitg fuorman las casas dalla zona su. La part sut dil vitg ei vegnida reconstruida suenter il grond incendi da 1924.
Onns alla liunga ha igl Ual dalla Val Cuschina furniu l’energia a biars pigns indrezs industrials (mulin, resgia, fravgia, ferbaria, scarsinaria, tissunzeria).
La construcziun dallas ovras electricas han iniziau suenter ils 1970 in ferm svilup economic. Ensemen cun las centralas ei era il quatier Tumvi per ils emploiai dalla ovras vegnius construius. Ils quatiers novs ein quels el Plaun, Grotta e Sut Baselgia.
Ensemen cun Breil, Dardin, Tavanasa e Schlans formava era il vitget da Danis la gronda pleiv da Breil. La pastoraziun da Breil anora cun in plevon ed in caplon era naturalmein fetg difficila. Ins patratgi mo vid las grondas distanzas e las schliatas vias, oravontut il temps d’unviern. La pastoraziun era fetg munglusa. Quei cumprovan era ils cudischs da batten, lètg e mortori dalla pleiv da Breil. Mo mintga sapocu ei d’anflar in num da Danis ni Tavanasa. Per far frunt alla reformaziun che haveva fitgau pei a Danis-Tavanasa ha igl avat da Mustér schau ereger a Danis igl onn 1581 ina caplutta dedicada alla Sontga Trinitad. Suenter la separaziun ecclesiastica da Breil ils 1650 ei la pleiv da Danis-Tavanasa vegnida pastorada entochen ils onns 1940 da paders caputschins. Dapi 2016 fuorman Danis e Tavanasa puspei ina pleiv ensemen cun Dardin e Breil.
La meglieraziun funsila ei vegnida terminada igl onn 2001.
Tavanasa
La historia da Tavanasa ei era la historia da Danis. Igl onn 765 vegn Tavanasa numnaus „Abbatissae“ ed en in document da 1470 ei d’anflar il num „Thafanatzen“. Tavanasa ei in tipic vitg construius suenter la via. El s’extenda leu nua ch’il Rein fa in caraun, per liung dil pei dalla spunda umbrivauna. Il terren d’agricultura ei plitost scarts a Tavanasa, perquei ei sesviluppau en quei vitg ina liunga tradiziun da buns e capavels mistergners. L’avertura dalla staziun dalla Viafier retica igl onn 1912 ha favorisau quei fatg e possibilitau a Tavanasa da sesviluppar ad in impurtont center da marcanzia e mistergners.
Damai che Tavanasa ei baghegiaus da l’autra vart dil Rein han las punts sur il Rein adina giugau ina impurtonta rolla per quei vitg. El contuorn da Tavanasa meinan oz siat punts il traffic sur il Rein. Egl ost dil vitg meina la punt-fier il traffic motorisau (mo autos da persunas) e traffic lev (pedunzs e velocipedists) sur il flum. Lu suonda la punt da Versell ch’ei gest vegnida renovada ed aviarta pil traffic lev. Parallel meina la punt nova il traffic motorisau en direcziun Danis-Breil sur il Rein. La pli gronda punt ei la punt dalla via d’untgida. Enviers vest suonda silsuenter la punt dalla Viafier retica e lu las duas punts dalla Axpo Hydro Surselva SA che surveschan al traffic da menaschi.
La pli enconuschenta punt ei vegnida baghegiada igl onn 1905 dil renomau inschignier Robert Maillart. Igl onn 1927 ei quella punt vegnida destruidad’ina gronda bova. Tschun bgahetgs vegnan destrui e siat persunas piardan lur veta ella bova.
Tavanasa ha tgirau buns contacts culs vischins da Sursaissa, d’Axenstein, Vali e Cathomen ni per tudestg Tomahüs. Cathomen ha apparteniu alla vischnaunca da Breil entochen igl onn 2003. Lu ei Tomahüs vegnius incorporaus alla vischnaunca da Sursaissa.
Sch’ins discuora da Danis-Tavanasa patratg’ins secapescha era da Mutteins, igl uclaun da l’autra vart dil Rein. Sper las casas silla plaunca sulegliva, secatta a Mutteins Sut il center d’industria dalla vischnaunca.
Vuorz
Era „Vorce“ vegn menziunas l’emprema ga el testament da Tello da 765. Il num tudestg Waltensburg sereferescha oriundamein al casti dil Munt sogn Gieri (1209 Waltramsburg). Il liug dil casti ei vegnius denominaus tenor la baselgia fortificada da s. Gieri dil temps medieval tumpriv. A Munt s. Gieri han ins cattau fastitgs d’ina culegna dil temps da bronz e d’ina culegna retica-illirica dil temps da fier sco era fragments romans. El temps medieval possedeva Vuorz culegnas exteriuras a Ladral ed a Munt s. Gieri.
Sil territori da Vuorz secattan treis ulteriuras ruinas da castials medievals. El 13avel tschentaner era Chischlatsch la sedia dils signurs da Grünenfels. Era ils castials Grotta (Kropfenstein) e Cafoghel (Vogelberg) han a sias uras giugau ina impurtonta rolla e dattan perdetga dalla muntada historica dil vischinadi da Vuorz.
La baselgia da s. Desiderius e s. Leodegar, baghegiada egl 11avel tschentaner (e numnada per l’emprema ga ils 1241), ei daventada fetg renomada grazia als frescos gotics d’in pictur artist genial, realisai viers 1350. Il medem pictur – siu num e sia derivonza ein nunenconuschents ed ins numna el sulettamein il Meister da Vuorz – e siu luvratori han fatg frescos en dapli che otg baselgias el Grischun. Viers 1450/51 ei la baselgia vegnida engrondida ed aunc inaga picturada dad in auter meister; la veglia baselgia parochiala s. Gieri a Munt s. Gieri ei vegnida bandunada il medem temps.
Alla pleiv da Vuorz apparteneva oriundamein era la caplania d’Andiast. En connex cun pliras separaziuns entras decisiuns dalla dertgira d’appellaziun dalla Ligia Grischa (1526) ei era Andiast daventaus in’atgna pleiv. Vuorz ei lu aunc buca sedecidius per la nova cardientscha. Pli tard, ils onns 1530, ei Vuorz sco sulet vischinadi dalla part sura dalla Surselva daventaus reformaus. Quei ei in dils motivs ch’ei ha dau ferms ligioms denter „Uors“ – aschia senumnava il vischinadi entochen il 20avel tschentaner – ed ulteriurs vitgs reformai dalla Foppa.
Sco en strusch in cumin ein ils process da strias dil 17- e 18avel tschentaner documentai bein els archivs. Dils protocols ei d’intervegnir che dudisch persunas ein vegnidas executadas, duas bandischadas e tschun relaschadas.
Igl onn 1734 ha il vischinadi da Vuorz cumprau ora ils davos dretgs dil signuradi da Munt Sogn Gieri ed ei aschia sedeliberaus definitivamein dalla claustra da Mustér. Sinaquei ha el formau in agen cumin reformau Vuorz, ferton ch’ils vischinadis catolics dil cumin da Vuorz (Rueun, Siat, Pigniu, Andiast e Schlans) han naven da lu formau il cumin Vuorz-Rueun ch’ei vinavon staus dependents digl avat da Mustér.
Grazia a donaziuns e fundaziuns dil grond benefactur Anton Cadonau (1850–1929) e grazia als tscheins d’aua sco era allas entradas dils uauls ei la vischnaunca da Vuorz stada entochen ils 1963 ina vischnaunca zun beinstonta che incassava neginas taglias communalas. Suenter il 1961 ha l’arrundaziun dil funs e la mecanisaziun migliurau marcantamein la situaziun agrara, il medem temps denton era provocau ina sperdita da plazzas da lavur.
Era Vuorz ei staus fundatur dalla societad dallas pendicularas Péz d’Artgas SA. Vuorz ei oravontut sestentaus per in turissem moderau ed ecologic. Il Hotel Ucliva aviarts igl onn 1983 vala sco piunier sin quei sectur.
Ils loghens ch’ein numnai el medem document historic dils 765 ein sedecidi da semetter ensemen ed ir en cuminonza viers il futur. Cun l’entschatta schaner 2018 entscheiva pia in niev capetel ella historia dils suranumnai vischinadis. Igl ei da giavischar ch’ei detti in bien e prospereivel temps.


text:
En las retschertgas enfin uss era in «gea» il tenor tar l'iniziativa No Billag. Uschia eran l'entschatta da december 57% dals dumandads s'exprimids per l'aboliziun da las taxas da radio e televisiun e mo 34% vulevan mantegnair ellas.
Maioritad encunter – en tut las generaziuns
Ussa, bun in mais e mez avant la votaziun, èsi il cas cuntrari: Ils adversaris da la No Billag han il nas davant. En ina retschertga da la Tamedia han 56% dals dumandads inditgà d'esser cleramain cunter l'iniziativa. L'opiniun cuntraria, da votar cun in cler «gea», represchentan 36% dals participants. 7% èn anc malsegirs: 3% schessan plitost «na» e 4% plitost «gea». 1% n'ha betg respundì a la dumonda.
Plinavant mussa il studi ch'i vegn betg a dar in cumbat tranter las generaziuns: Uschia è in «na» tar l'iniziativa il tenor en tut las gruppas da veglidetgna.
Purschida mediocra cunter diversitad periclitada
L'argument principal (28%) per abolir las taxas da radio e televisiun è che la SRG saja in coloss che produceschia ina purschida da qualitad mediocra – tiers la gronda summa da daners ch'els survegnan mintg'onn. Per blers adversaris da l'iniziativa (32%) patiss la diversitad da medias senza ils daners. E las medias daventassan pli dependentas d'investiders privats.
PPS per, pensiunads cunter
La pli gronda cumpart dals aderents da l'iniziativa fan votants da la Partida populara svizra (PPS) cun 73% e la pli pitschna cumpart fan votants da la Partida socialdemocratica (PS) cun 17%. L'iniziativa chatta er pli tgunsch sustegn en la Svizra tudestga ch'en la Svizra franzosa. E cunzunt umens vulan abolir las taxas da radio e televisiun.
La pli gronda opposiziun da l'iniziativa han ins examinà en la gruppa da persunas sur 65 onns.
RR novitads 07:00
Rom da retschertga
En sia retschertga ha Tamedia dumandà 15'197 persunas da l'entira Svizra:
- 10'681 da la Svizra tudestga
- 3636 da la Svizra romanda
- 880 dal Tessin


text:
Questa pagina ei vegnida creada cun il sistem da Jimdo. Cun agid da Google Analytics vegn il diever dalla pagina analisada a moda anonimisada (dapli informaziun sut quest link).
Responsabels per il cuntegn:
Pleiv Breil/Dardin/Danis-Tavanasa
Via principala 41
7165 Breil/Brigels
Email: info@pleiv-breil.ch
Maletgs e fotografias:
Ils maletgs che cumparan sin questa pagina ein mess a disposiziun via Pixabay ni ein vegni mess directamein a disposiziun alla Pleiv catolica Breil/Dardin/Danis-Tavanasa.
Exclusiun da responsabladad:
Malgrad ina controlla cunscienziusa dil cuntegn surpendin nus negina responsabladad per il cuntegn da paginas d'internet externas. Per il cuntegn da paginas d'internet externas, sillas qualas nuv visein vi, ein sulettamein ils interprediders da quellas responsabels.


text:
Mintga di duain enfin a 1'700 persunas survegnir il vaccin en il nov center en la chapitala grischuna. En il medem mument pon 12 persunas vegnir vaccinadas. Mintga 5 minutas arrivan sis novas persunas en il center. A disposiziun stat cunzunt il vaccin da Pfizer/Biontech sco er pitschnas quantitads dal vaccin da Moderna. Sco la media chantunala Marina Jamnicki ed il manader medicinal dal center, Gianfranco Zala han declerà vinavant, cuzza l'entir parcours tranter 30 e 45 minutas. Quai dependia sch'ins veglia anc discurrer cun ina media u in medi.
Dapi ils 22 d'avrigl pon tuttas persunas a partir da 16 onns s'annunziar per survegnir la vaccinaziun. Responsabel per manar quest center da vaccinar è il stab da crisa dal chantun. Quel ha organisà medis e medias ch'èn gia en pensiun, persunal da tgira e persunal d'administraziun.
Las preparativas
En il Telesguard ha RTR rapportà da las preparativas en la halla da citad a Cuira:


text:
Pröm dé de scora
Pröm dé de scora
L’ann de scora 2011/2012 à metü man tles scores altes da La Ila cun na bela funziun religiosa te dlijia y cun n’incuntada dles studëntes y di studënć cun les insegnantes, i insegnanć y le personal dla scora. Le diretur Albert Videsott à dè le bëgngnü ala comunité scolastica, saludàn te na manira particulara les prömes tlasses dl Istitut Tecnich Economich y dl Lizeum Linguistich.
Le scomenciamënt de n ann de scora é sciöche canche na ferata pëia ia, à dit le diretur – na ferata che condüj fora por le monn dla conoscënza, dla cultura, dl’ert y dles sciënzes. Al é n iade che ne é nia dagnora saurí y se ghira tröpa orentè, savëi y preparaziun; mo al é n iade che porta conoscënzes, formaziun y richëza inteletuala, mostran sö n gröm de trûs y poscibilitês tla vita tl dagnì.
La novité plü importanta de chësc ann é l’introduziun dla reforma dla scora alta tles prömes tlasses. Dlungia la modificaziun de n valgönes materies se damana la reforma inće mudamënć tla didatica y tla manira de odëi l’insegnamënt. Porchël à le diretur invié dötes cantes y düc canć a laurè cun impëgn, dediziun y responsabilité, odon tla reforma na poscibilité de miorè la formaziun de döta la comunité dla scora.


text: La «Plattafurma netto nulla» duai porscher respostas a las dumondas urgentas: Co vegn a sa preschentar l’avegnir da la Svizra climaticamain neutrala? Co vegnin nus ad abitar l’onn 2050? Co vegnin nus ad ans nutrir? Co vegnin nus a viagiar u nua vegnin nus a passentar las vacanzas l’onn 2050? Nossa visiun sa basa sin las pli novas enconuschientschas scientificas e demussan, che la populaziun svizra vegn a viver tuttina bain en l’avegnir cilmaticamain neutral sco ozendi – sche na betga meglier. Cun agid da texts tgunschamain chapibels, cun intervistas, videos e maletgs pon ins sa far in’ideia sin la plattafurma, co la Svizra vegn a sa sviluppar envers ina societad che producescha naginas emissiuns e tge enormas pussaivladads che l’avegnir senza energia fossila ans porscha.


text:
Organigram
Il cussegl da fundaziun è responsabel per la strategia da Pro Helvetia e sia governance. El fixescha las directivas ed ils accents da l’activitad da la fundaziun e controlla la gestiun.
Il directur maina la sedia principala e presidiescha il comité directiv. Il comité directiv è responsabel per la realisaziun da las strategias e da las activitads da promoziun.
Ils secturs e las partiziuns elavuran las dumondas per sustegn finanzial, sviluppan concepts e mesiras da promoziun, èn responsabels per projects da derasaziun e da promoziun, cusseglian organisaturas ed organisaturs sco er artistas ed artists, tgiran la rait globala e realiseschan las atgnas iniziativas.
Ils biros da la sedia principala sa chattan a Turitg. A l’exteriur gestiunescha la fundaziun set posts exteriurs. Tar quels tutgan ils biros da colliaziun a Johannesburg, Kairo, Moscau, New Delhi, Shanghai ed en l’America dal Sid sco er il Centre culturel suisse a Paris.
La cumissiun d’expertas e d’experts, differentas giurias sco er expertas ed experts externs tschernids giuditgeschan sche necessari dumondas da sustegn sco era projects da la fundaziun e cusseglian la sedia principala en connex cun dumondas dal cuntegn.
Ulteriuras infurmaziuns davart l’organisaziun chattais Vus en l’urden da fatschenta ed en l’ordinaziun da contribuziuns.


text:
16,00€
Titolo: Curs de lumbard per balùba, balabìott e cinés cumpres
Autore: Davide Rota
Editore: Mondadori
Collana: Biblioteca umoristica Mondadori
ISBN: 9788804604778
Lingua: ita
Anno pubblicazione: 2010
Anno realizzazione: 2010
"El sutuscritt... De provenienza baluba, rom, indocines, el dumanda de utegn la citadinanza lumbarda a cundiziùn: de parlà dumà dialet lumbard, de mangià dumà cassoela e pulenta e luganega, de mia purtà su di nost part 'na camionada de parent e amis, de laurà me en negher, de pagà i tass anca se nunc paghem no perché se sem rott i ball, de tifà per la squadra de la Padania, l'Inter o 'l Milan." Sono passati quindici anni da quando Davide Rota, con il suo Curs de lumbard per terùn, ha fatto ridere Nord e Sud d'Italia ironizzando sul nascente fenomeno della Lega. Adesso che la Padania e i miti annessi sono sempre più in voga, Rota torna con un libro aggiornato ai mutamenti storici e sociali, dove gli extracomunitari (o meglio, i baluba) hanno preso il posto dei meridionali (ovvero i terùn). Grammatica ("venite a sciacquarvi i panni nel Naviglio!"), Storia, Geografia, Educazione Civica Lombarda: un perfetto corso di integrazione per aspiranti padani. Una satira sociale acuta ed esilarante.
Ancora non ci sono recensioni.


text:
Zarbulò
Zarbulò (nom ufizial: Zerbolò) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 752 abitant (dato del Desember 2015[1]), cont ona süperfis de 37,8 km² e ona densità de 46 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Balguart, Burgh San Sir, Carbunèra, Garlasch, Grüpél, Tur d'Isula, Vilanöva.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Zarbulò l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La vischnaunca da Mustér ha incumbensau PUNTREIS Center da sanadad cun la realisaziun d'in post d'informaziun e cussegliaziun tier il tema "vegliadetgna" per la populaziun. Quei post duei dar las empremas informaziuns en connex cun il tema vegliadetgna ed eventualmein segidar d'encurir in ulteriur post da cussegliaziun specialisau. La cussegliaziun ei gratuita.
Duront il temps da biro eis ei pusseivel da survegnir sclariment e da s'annunziar per ina consultaziun.
gliendisdis - venderdis naven dallas 08:00 - 12:00 / 13:30 - 17:00 sut 081 929 56 56
Occurrenza da gievgia, ils 25-11-2021 ei annulada.
Bien engraziament per Vossa capientscha.
Post d'informaziun Seniora-CA


text:
La squadra naziunala svizra da hockey fa l’auter onn part da la Cuppa Spengler a Tavau. Il turnier da tradiziun servia sco preparaziun per ils gieus olimpics il 2018 a Pyeongchang. Quai ha communitgà La Federaziun Swiss Ice Hockey.
Il turnier da quatter naziuns è perquai anticipadamain il november ed ha lieu a Bienna empè dad Arosa.
Plinavant ha Swiss Ice Hockey annunzià ina perdita da 289milli francs l’onn passà. La raschun per quest resultat sajan tranter auter pajaments en connex cun il campiunadi mundial 2020 a Turitg e Losanna.
RR novitads 20:00


text:
L'uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun
Prestaziuns da l'uffizi dal servetsch social
L'uffizi dal servetsch social (USo) garantescha prestaziuns che sustegnan l'integraziun sociala e professiunala sco er la participaziun sociala e l'existenza da differentas persunas.
L'uffizi dal servetsch social planisescha, promova e surveglia las purschidas e las structuras che correspundan als basegns cun atgnas purschidas da cussegliaziun ed en collavuraziun cun divers partenaris. Ultra da quai accumpogna l'uffizi dal servetsch social svilups en ils fatgs socials.


text:
Il cusseglier federal, Ueli Maurer, ha a chaschun da la radunanza da delegads da la PPS quintà avant, quant che la crisa da corona vegn probabel a custar fin la fin da l'onn, numnadamain 60 fin 70 milliardas francs. Las mesiras da corona custian per emna bun 750 milliuns francs, uschia Maurer. Vitiers vegnian perditas d'entradas tar l'AVS, la taglia sin plivalur u er tar la taglia.
Maurer ha punctuà ch'i valia da chattar in equiliber tranter las consequenzas finanzialas, socialas e da sanadad. Plinavant ha el ditg ch'el na saja nagin conspiratur, ch'i dovria però burgais critics. I na dastgia betg esser ch'ins scumondia a la glieud da patratgar.
Ord l'archiv:


text:
Piadena
Piadena (nòm uficiàl en Italià: Piadena) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha presapóch 3.510 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 19 km², per 'na densità de 185 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvatòn, Cané (MN), Casteldidòn, Drissuna, Rivaröl (MN), San Giuan in Crus, Sularòl, Turnada, Vultèd.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt de la popolasiù del cümü de Piadena l'è ilüstràda in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc


text:
Il cudesch en format pdf preschenta tut las spezias da reptils ch’èn derasadas en Svizra. Ultra da quai porscha el in’introducziun generala en las caracteristicas e l’evoluziun dals reptils. Ed a la fin vegn mussà ch’era ils dinosaurs – ils reptils dal mesozoicum – eran da chasa en Svizra.
Avant radund 380 milliuns onns han emprims peschs cumenzà a sortir da l’aua ed èn s’adattads a la vita sin terra. Gia bler pli baud, avant radund 480 fin 460 milliuns onns, avevan las emprimas plantas ed ils emprims insects fatg quest pass.
Cun il svilup dals peschs als amfibis han pia er ils vertebrats prendì possess da la terra; ma els eran anc adina dependents da l’aua. Pir il svilup dals reptils avant radund 315 milliuns onns ha pussibilità da colonisar er territoris pli sitgs e pli allontanads da l’aua. E qua èn lura er da chattar intginas da las caracteristicas specificas dals reptils: la pel sitga, la respiraziun tras pulmuns en tut las fasas dal svilup e betg il davos l’ov amniotic, il qual furma quasi ina capsla da surviver autonoma che pussibilitescha il svilup d’in nov individi.
Al cumenzament da l’evoluziun dals reptils stattan perquai ils uschenumnads amniots. En in proxim pass èn sa spartids, gia en ina fasa fitg tempriva, ils sinapsids da l’ulteriur svilup dals reptils; dals sinapsids duevan sa sviluppar tut ils mammals. Ils reptils ‹restants›, ils sauropsids, èn sa dividids en ulteriuras sutgruppas, da las qualas be ils diapsids duevan surviver cun spezias recentas fin il di dad oz. En il mesozoicum è ina part dals diapsids, ils archosaurs, sa sviluppada als dinosaurs ed als pterosaurs, ils saurs sgulants. Ils dinosaurs vegnan sutdividids en ornitiscs (erbivors) e sauriscs; quests ultims èn sa spartids en sauropods (erbivors) e teropods (carnivors). E dals teropods maina la finala ina lingia directa tar ils utschels dad oz.
Il sulet reptil recent che deriva medemamain dals archosaurs è il crocodil. Tut ils auters reptils odierns derivan d’ina autra lingia dals diapsids, numnadamain dals lepidosaurs u saurs squamads. Las tartarugas na vegnivan pli baud betg attribuidas als diapsids, mabain a la lingia tempriva dals anapsids. Oz las resguarda la gronda part dals scienziads sco part dals diapsids, tar la quala l’oss da la tempra è sa serrà secundarmain.
Gist quest’ultima dumonda da la classificaziun da las tartarugas mussa co che la scienza sa sviluppa entaifer paucs decennis, quai che sa manifestescha er en il cudesch preschent davart ils reptils indigens: En la preschentaziun da survista dals reptils che sa basa sin ina publicaziun dal 1992 vegnan quellas anc denominadas sco anapsids, pia sco reptils primars; l’artitgel da survista cuntegnì en la Vichipedia suonda percunter il stan actual da la scienza sco descrit survart (ed è perquai da resguardar sco artitgel da referenza).
L’accent dal cudesch sco tal giascha però sin ils reptils indigens. Preschentadas vegnan tut las spezias da serps (vipras e natras), l’orvetta, ils singuls luschards e la suletta tartaruga ch’è da chasa en Svizra. E la finala vegn il term ‹reptils indigens› interpretà en questa publicaziun a moda fitg vasta, numnadamain cun er dar spazi als dinosaurs daditg svanids, ma ch’èn medemamain cumprovads en Svizra ed en il Grischun tras chats da fossils.
«Dinosaurs sin autezzas da 2500 fin 3000 meters? Han els pia era vivì en las muntognas? (…) Cura ch’ils dinosaurs han occupà la regiun nua che las Alps sa chattan ussa, era l’ambient cumplettamain different da l’ambient alpin che nus enconuschain oz. La regiun appartegneva ad ina vasta zona cuvrida d’ina stresa d’aua considerabla. Las plattas-crap sin las qualas ins po vesair oz ils fastizs, eran ina riva da sablun, in lieu da passadi da reptils. Ils dinosaurs na gievan pia betg en las muntognas, mabain a la splagia!»
Il cudesch en format pdf sa cumpona da preschentaziuns da l’emna da chattà e da paginas da Vichipedia. El è munì cun ina survista dal cuntegn, dal qual ins arriva directamain sin las singulas paginas, e d’ina tripartiziun che renda il cudesch survesaivel e bain legibel (‹Reptils en general›, ‹Preschentaziun dals reptils indigens›, ‹Dinosaurs›).


text:
Pasteurizasiù
La pasteurizasiù l'è ön tratamét che sa ga fà a quach lìquegg, de sòlet destinàcc a éser cönsömàcc de l'òm come alimèncc, per copà i micrurganìsm patògegn; la pasturizasiù la permèt mia però de copà le spòre, ma dóma i urganizm eèncc sensìboi al calùr, le fùrme egetatìe cumpagn de batér, fóns e leàcc; col fàl, bòa sercà de mantègner le carateristeghe fizeghe, chìmeghe e urganulèteghe del alimènt. L'è deèrsa de la sterilizasiù, che sa oté a temperadüre pö ólte, e per ön tép pö lónch, e de la termizasiù, döpràda de spès per ol lat e i sò dereàcc, söratöt per la düràda del tratamét.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pasturizasiù l'è stada fàda la prüma òlta ol 20 de Avrìl 1864 del chìmegh francés Pasteur e la sò coléga, la Claude Bernard. Pasteur l'è stat ol prüm a döprà chèla procedüra ché, che isé l'è stada ciamàda "pasteurizasiù" an sò unùr, e al vé döpràt amò al dé d'ancö cume nòrma de igéne bàsega. Al dé d'ancö, apò se gh'è foze piö nöe de cuntrulà i alemencc e le materie prüme, sa pasteuriza amò, però con d'öna finalità deèrsa: ol sèns l'è piö microbiulògich, chèl che sa öl fà l'è slongà la éta média di prödöcc che sa pasturìza. Defàti gh'è stat ön period che le aziende i lasàa tat tép fes le robe a scaldàs, ma i prödöcc i sa indìa mia perchè pirdìa töte le pruprietà. La pasteurizasiù la ghe càmbia ol saùr al làt.
Funsiunamét[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol funsiunamènt l'è fàcil fes: chèl ca sa fà l'è copà i micrurganìsmi e se 'l fà per mès de la temperadüra. L'è ampurtànt però fà balà l'öcc an sö le deèrse temperadüre e 'n söl tép che an làsa lé le ròbe, che sedenò an s'rès-cia de deznatürà töcc i cumpunencc sensìbii al calùr. S'è svelöpàt deèrse maniére de Pasteurizà, tri i'è chèle döpràde al dé d'ancö:
- la pasteurizasiù VAT o "a belàze";
- la pasteurizasiù a ólte temperadüre an d'ön perìot brév (HTST, High 'Temperature/Short Time);
- e la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes (UHT: Ultra-High Temperature )
Pasteurizasiù VAT[Modifega | modifica 'l sorgent]
An de la pasteurizasiù a belàze sa mèt chèl che gh'om de pasturizà an d'ön tanch, a temperadüra de 68°C per 15 minücc. An de chèla fòza ché sa manté le etamine, le pruteine e le ótre molecule che dà nütrimènt. Ol problema prinsipal de chèla fòza de Pasteurizà ché, l'è che stà lé a vödà e ampenéser i tanch töte le ólte fà pèrt tàt tép fes, e l'è mia tat cunvegnènt per 'na ampreza.
Pasteurizasiù HTST[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Pasteurizasiù a ólte temperadüre la sa fà a 72°C per 15 segóncc. Gh'è dèle plàche cólde an de che ga scór dét ol lat (o óter lìquit), e l'è pö funsciunala indüstrialmènt perchè sa stà dré manch tép. Del pónt de ésta microbiulògich l'è mia che ga sapes gròse diferense.
Pasteurizasiù UHT[Modifega | modifica 'l sorgent]
An de la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes ol lìquit al pàsa de 74°C a 140°C, e al tùrna a 74°C an 5 segoncc. L'è stàda anventàda dei Stacc Ünìcc che i l'à prupugnida cum' la piö giösta, però an realtà la g'ha mia vantàgi de bù. Chèsta a dì la eretà l'è mia propes öna pasteurizasiù, ma pötòst öna sterilizasiù


text:
Puspè in nov triep da lufs
A Sursaissa ha in chatschadur observà l’emna vargada in pèr da lufs cun almain 3 chagniels. Tenor Adrian Arquint , il manader da l'uffizi da chatscha e pestga, pon ins ir da quai or ch’ils lufs observads furman il quart triep en il chantun Grischun.
Sper il nov triep observà a Sursaissa ha l'uffizi da chatscha gia confermà il triep dal Beverin cun 7 chagniels ed il triep enturn Falera cun 5 chagniels. Tiers il triep dal Calanda è quest onn fin ussa betg vegnì constatà novs chagniels. Il dumber total da lufs en il chantun vegn schazegià il mument sin 30 – 35 animals.
Ord l'archiv:
RR novitads 09:00


text:
Imper Roman
L'Imper Roman l'è stait la continuazion de l'entitaa statala de la Republega Romana, co'l passar dei poder principai del Senad a'l Princep (titol formal dei prim imperador).
Come prencepe l'è ciapad ol 27 a.C., prim ann del principad de Augusto, qe in seguet a la vitoria ind la guerra civil l'ha pudid ciapar l'ereditaa politega del so predecessor e pader adotiv, Cesar.
Nassid pagan, in seguet a'l slargar-s del cristianesim, l'Imper l'è deventad cristian: ind el 313 p.C. Costantin I l'ha emanad un Edit per far finir i persecuzion, e ind el 380 Teodosi I al l'ha fait deventar relijon de stat (Edit de Tessalonega).
Prope a la mort de Teodosi, ind el 395, l'Imper l'è spartid in do part, ocidentala e orientala, per cercar de frontar mei i nemix estern (popoi jermaneg e Sasandini) e i problem intern.
Ol borlar de la so part ocidentala ind el V secol l'ha segnad la fin de l'Etaa Antiga e ol prencepe del Medioevo. La part orientala, invece, ciamada dei storeg modern Imper Bizantin, la indarà inanz fina a'l 1453.
Riferiments[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ John D. Durand, Historical Estimates of World Population: An Evaluation, 1977, pp. 253–296.
Oter projets[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Impero romano
- Wikiversità el gh'ha dent risorse su Impero romano
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Impero romano


text:
Nus As accumpagnain cur cha Vus vais dabsögn d'ün trattamaint medicinal ambulant o staziunari, saja quai al Center da sandà o a chasa pro Vus. Quista chüra medicinala integrala ha blers avantags. Ella As spordscha la cuntinuità dal meidi, dal fliunz o da la fliunza d'amalats e dal persunal specialisà da la Spitex. I fuorman tuots insembel üna squadra interdisciplinara chi tschercha cun Vus la megldra via per Vus. Uschea chattaina insembel las megldras soluziuns individualas.
Per pussibiltar tuot quai, unina l'offerta seguainta aint il Center da sandà Val Müstair:
ün ospidal acut-il plü pitschen ospidal in Svizra cun ün agen servezzan da salvamaint
cussagliaziun per baps e mammas


text:
Collin McMahon
La spada magica – In pensum prigulus
Sursilvan
Lia Rumantscha, 2012, numer d’empustaziun 978-3-03900-097-5
Cura che Falibur, la spada magica misteriusa, entscheiva puspei a glischar, sa Jannik immediat: la glieud da Falrasia ei en prighel. Jannik e Lea targlinan buca da gidar lur amitgs el mund magic. In monster enorm fa temer ils habitonts da Falrasia. Valerusamein surpren Jannik il pensum prigulus e cumbatta il monster cun sia spada magica…
Translaziun dal cudesch: Das Zauberschwert – Ein gefährlicher Auftrag


text:
En la segunda liga da hockey ha il Cdh Engiadina fatg in grond pass en direcziun dals playoffs. Grazia al 8:5 encunter Urdorf ha Engiadina fatg il pass il 7avel plaz da la tabella. L’avantatg sin in stritg importa uss set puncts. Per restar en la segunda liga duess quai bastar. Engiadina ha anc da dar quatter partidas da qualificaziun en segunda liga.
Sco gia d’atun ha il Cdh Engiadina era gudagnà las partidas da return encunter Son Gagl, Lai-Valbella ed Urdorf. Quai èn las equipas che Engiadina ha da batter per restar en la segunda liga. Quatter partidas avant la fin da la qualificaziun è la situaziun per Engiadina confortabla. L’equipa da l’Engiadina Bass è gia cun in pe en ils playoff’s.
Lai-Valbella en runda da relegaziun
Entant che Engiadina sa quasi planisar cun ils playoffs resta la situaziun tar Lai-Valbella difficila. L’equipa dal Grischun Central ha puspè pers. Questa giada cun 2:5 encunter Son Gagl. L’equipa dal trenader Ivo Prorok spetga vinavant sin l’emprima victoria da questa stagiun.
Lai-Valbella e cun mo in punct a la cua da la tabella. Il retard sin il stritg importa dudesch puncts. Pervia da la differenza da gols n'èsi betg pli pussaivel da cuntanscher ils playoffs. L’equipa ha d'empruvar da sa salvar en segunda liga sur la runda da relegaziun.
San Murezzan vinavant a la testa da la tabella
L’equipa che festivescha il schaner ses 100avel giubileum resta sin il segund plaz da la tabella. Era sche San Murezzan ha pers questa fin d'emna encunter Kreuzlingen resta l’equipa sin ina plazza da podest en segunda liga. San Murezzan dat anc ina partida ordaifer e trais partidas da chasa. Tuttas trais partidas da chasa stattan en il connex cun il giubileum da 100 onns. Quellas trais partidas da chasa dà il EHC San Murezzan sin il glatsch avert dal Hotel Kulm a San Murezzan.
RR Sportissimo 12:00


text:
Radund 100 persunas han demonstrà a Cuira sin la plazza da la regenza la mesemna suentermezdi. A la demonstraziun lubida han clamà pliras organisaziuns criticas vers las mesiras encunter corona.
Laschar en paus scolaras e scolars
En il center è stà da cumbatter l'obligatori da mascrinas en scola. Cun fegls sgulants vegn appellà da scriver ina brev persunala a la regenza – quai concret al president da la regenza, cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. La critica concreta è ch'ins violeschia cun l'obligatori da mascrinas il dretg fundamental dals uffants sin integritad corporala e spiertala e ch'ins pericliteschia uschia la sanadad dals uffants.
Demonstraziun cunter lescha da Covid-19 a Glion
Var 200 persunas han demonstrà paschaivlamain la mesemna saira a Glion. Participà a la demonstraziun lubida han per gronda part persunas indigenas.Organisà la demonstraziun ha Sascha Tischhauser da Glion, ensemen cun il Helvetia Trichlers.


text:
Consultaziun davart l'adattaziun dal sistem electoral per il Cussegl grond
Il sistem electoral sto vegnir adattà, perquai ch'il Tribunal federal ha incumbensà il chantun Grischun da stgaffir in urden electoral confurm a la Constituziun en vista a las proximas elecziuns da renovaziun dal Cussegl grond.
Il Tribunal federal ha constatà che la procedura da maiorz – che vala actualmain en il chantun Grischun per las elecziuns dal Cussegl grond – correspundia per gronda part, però betg en tuts reguards a las pretensiuns dal dretg constituziunal. En vista a quests fatgs èsi cler che las elecziuns da renovaziun dal Cussegl grond da l'onn 2022 na pon betg pli vegnir manadas tras tenor il sistem electoral da fin ussa. Igl è necessari d'adattar il sistem electoral. Per quest intent sto probablamain vegnir midada la Constituziun cun ina votaziun dal pievel obligatorica, e leschas ed ordinaziuns ston vegnir adattadas.
Cumenzament: 1 d'avrigl 2020
Termin final: 30 da zercladur 2020


text:
Anna Frank
L'Annelies Marie Frank, pussee cognussuda cont el nomm de Anna Frank (Franchfort sul Men, 12 giugn 1929 - Bergen-Belsen, marz 1945), l'è stada una tosa giudeja todesca nassuda a Franchfort, in Germania, che l'è devegnuda vuna di simboj de la Shoah perchè l'ha scrivuu on giornalin menter che l'era sconduda insemma a la sò fameja e quater alter personn in del dedree d'ona cà a Amsterdam ai temp de l'ocupazion todesca di Paes Bass, durant la segonda guerra mondiala.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm agn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segonda tosa de l'Otto Heinrich Frank (12 magg 1889 - 19 agost 1980) e de la sò miee Edith Frank-Hollander (16 sgenee 1900 - 6 sgenee 1945), l'Anna Frank l'era part de 'na fameja de patriota todesch che s'eren battuu in de la prima guerra mondiala. L'Anna la gh'aveva ona sorella pussee granda che la se ciamava Margot Elisabeth Frank (16 fevree 1926 - marz 1945).
Despoeu che 'l Hitler l'ha ciapaa el podè in del sgenee del 1933, quand che gh'eren semper pussee manifestazion contra i Giudee, a la fin del 1933 la fameja de l'Anna l'è andada via de Franchfort per andà a Amsterdam cont l'intenzion de scappà di persecuzion nazista. In Olanda, l'Otto Frank l'ha dervii ona ditta che la produseva pectina per i marmelad, la Opekta Works e, in del 1938, l'ha dervii on'altra ditta, la Pectacon, che la spantegava saa de conservazion e spezii.
La clandestinitaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 10 magg 1940, quand Anna gh'aveva tredes agn, l'esercit todesch ha invaduu l'Olanda e, si come i persecuzion contra i ebrej a s'hinn faa pussee fort anca a Amsterdam, la fameja Frank a l'è andada a scondess dent l'inscì ciamaa Achterhuis, ona stanzeta secretta tirada insema dedree de la filial de l'Opekta, al 263 del Bulevard Prinsengracht a Amsterdam (che, al dì d'incoeu, a l'è ciamada Anne Frank Huis, "La ca' de l'Anna Frank" in milanes).[1]
In de l'alogg secrett chì, vott persònn se scondeven:
- i quater member de la fameja Frank (el pader Otto, la mader Erith, Anna e la sorella Margot);
- el Fritz Pfeffer, on dentista ebree (30 april 1889 - 20 dicember 1944);
- l'Hermann Van Pels, on becchee che 'l laorava per la Pectacon de Otto Frank (30 mars 1898 - 6 settember 1944);
- l'Auguste Van Pels, dona de l'Hermann Van Pels (29 settember 1900 - 9 april 1945);
- el Peter Van Pels, fioeu de l'Hermann e l'Auguste Van Pels (8 november 1926 - 5 magg 1945).
La fameja Van Pels l'è andada cont i Frank el 13 luj 1942, el dentista Pfeffer l'è rivaa el 16 november 1942.
I vott clandestin a hinn staa vutaa da alter gent: la Miep Gies, el Jan Gies, el Johannes Kleiman e la sò dona, el Victor Kugler, la Bep Voskuilj e 'l sò pà, squas tutt ex-dipendent del pader de l'Anna. Quest chì a portaven, anca se ris'ciaven la vitta, el mangià, notizzi e tutt quel che gh'aveven besogn. Domà lor saveven del scondili di cladestin chì. In del period de clandestinitaa, Anna ha scrivuu nel sò famos Diutel i sentiment per el Peter, i conflitt cont i sò gent e la sò aspirazion de deventà scrittora.
Depos de duu agn passaa in del scondili chì, i Frank e i sò soci a hinn staa tradii d'on quaj collaborazionista olandes (ch'a l'è staa minga identificaa) e, donca, arestaa e deportaa vers i camp de concentrament nazist, insemma a el Kugler e el Kleiman. La Miep Gies e la Bep Voskuilj, ch'a eren lì duran l'arest, a hinn scapaa menter la polizia l'era dree a 'restaa i clandestin e s'hinn sconduu aren a la ca'; depos la partenza de la polizia i dò donn a hinn tornaa in del scondili e hann mettuu al segur pussee robb che poeudeven (anca el Diutel), prima de la perquisizion de la polisia.
Prigionia e destin di clandestin[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 3 settember 1944, l'Anna Frank e i alter clandestin a hinn staa caregaa in su l'oltem tren in partenza per Auschwitz, indue a hinn rivaa depos trii dì. L'Erith Frank-Hollander a l'è morida de inedia a Auschwitz-Birkenau, el 6 sgenee 1945. L'Hermann Van Pels l'è morii in ona camera a gas de Auschwitz ma se sà minga inquand (el dì istess che l'è rivaa, segond la Cros Rossa, o depos on quaj dì, segund Otto Frank). L'Auguste Van Pels l'è andada da Auschwitz, a Bergen-Belsen e poeu da Theresienstadt a Buchenwald, el 9 april 1945; l'è stada poeu deportada anmò, ma se sà minga el dì che l'è morida. El Peter Van Pels ha dovuu fà l'inscì ciamada "Marcia de la mort" da Auschwitz a Mauthausen (Austria), indue a l'è morii el 5 magg 1945, trii dì prima che 'l camp a l'è staa liberaa di american. El Fritz Pfeffer l'è staa in di camp de Sachsenhausen e Buchenwald prima de morì in del camp de Neuengamme el 20 dicember 1944.
El Kleiman l'è staa liberaa on mes depos l'arest a causa de problem de salut e l'è morii a Amsterdam in del 1959. El Kugler l'è staa deportaa in pussee d'on camp de concentrament, fin a la fin de la guerra ma l'è soravivuu e l'è morii a Toronto in del 1981.
Margot e Anna a hinn staa in del camp de Auschwitz-Birkenau prima de vess spedii a Bergen-Belsen, indue a hinn morii de tifo in del mars del 1945, domà trii settimann prima che anca quest camp chì el vegneva liberaa.
Domà el pader de Anna, intra tutt i clandestin, a l'è soravivuu in di camp de concentrament. Luu a l'è restaa semper a Auschwitz; el camp l'è staa liberaa da l'esercit russ el 27 de sgenee 1945 e, el 3 giugn, Otto a l'è tornaa a Amsterdam depos trii mes de viagg. La Miep el gh'ha daa el Diutel e luu, depos che l'è vegnuu a savè de la mort di alter clandestin, ha voruu coregg la grammatica e la sintassi, tajaa ona quaj part (perchè assè privada) e publegal. El Diutel a l'è staa publegaa in del 1947 cont el titol Het Achterhuis ("l'Alogg secrett" in olandes). L'Otto Frank l'è morii a Basilea, in Sguizzera, indue 'l viveva la sò sorella, el 19 agost 1980.
El Diutel de Anna Frank[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al principi del sò diutel, l'Anna la scriv di sò penser privaa e la fà capii la sò intenzion de minga fà leggi a nissun: l'Anna, chì, la descriv la sò vitta candidament, la sò fameja e i sò amis, el bagaj che la morosava e anca la sò voeuja de deventà ona famosa scrittora de raccont quand la sarïa cressuda.
In de l'invern del 1944, on dì Anna ha sentuu dì dal Gerrit Bolkestein (member del govern olandes in esilii) in su la radio che, inquand la guerra la sarïa finida, avarïa faa-sù on register publegh in sul qual se sarïa poeuduu contà i opression di nazist durant l'ocupazion di Paes Bass; El Bolkestein ha dii anca che 'l sarïa poeuduu vess posibel la publegazion de diutej e letter e, cont la notizia chì, Anna ha scominciaa a scriv sota on'altra forma e cont ona prospetiva diversa la sò.
Donca, a gh'hinn tre version del Diutel:
- la version A: l'original de l'Anna (che la va dal 12 de giugn 1942 al primm de agost 1944, anca se 'l manca el tocch de quadern dal 6 dicember 1942 al 21 dicember 1943)
- la version B: la segonda redazion de l'Anna, scrivuda in su di foeuj per publegaj (che la va dal 20 de giugn 1942 al 29 de mars 1944)
- la version C: scrivuda da l'Otto Frank, simil a la version B, ma cont mudament e scassament.
In del 1956, el Diutel a l'è staa adattaa in on'opra teatrala che ha vinciuu el Premi Pulitzer; in del 1959, l'è staa faa ona pelicola in su quel diutel chì; in del 1997, a l'è stada, in fin, traa on'opra originala de Broadway.
Nòt e alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ La casa di Anna in Prinsengracht; coordinate geografiche: 52°22′32.09″N 4°53′03.84″E / 52.37558°N 4.8844°E
Ligamm de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (NL) Sito de la Cà de la Anna Frank
- Sito su la Anna Frank
- Guida alla ricerca su Anne Frank - Banca dati on-line unica per gli studenti
- L'Albero di Anne Frank - Una comunità di persone che si sentono legate ad Anna Frank
- Uno studio approfondito di Anna, del diario e delle persone che le stavano attorno (archiviato dall'url originale in data 16 dicembre 2007)
- Mi ricordo di Anna Frank, fiction della Rai


text:
Per proteger giuvenils da las protestas vegn l’acziun da vaccinar, ch’era planisada per glindesdi, betg fatga sin l’areal da scola mabain decentral. Sco quai che la citad da Cuira communitgescha, èsi previs che tals giuvens e giuvnas che vulan il vaccin ed han il consentiment dals geniturs survegnan in termin tar in post da vaccinar e betg gist en scola. Questa decisiun sur notg argumentescha il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi cun la mobilisaziun dad adversaris da la vaccinaziun per demonstrar enturn scolas, però era cun smanatschas massivas sin plattafurmas da communicaziun.
Talas smanatschas massivas hajan ins constatà sin la plattafurma «Telegram». Taluisa veglian ins proteger tant scolaras e scolars, sco era responsabels e collavuraturs da l'acziun da vaccinar.
Mo cun il consentiment dals geniturs
Il Cussegl da la citad punctuescha ch'i saja adina stà previs da pussibilitar la vaccinaziun a giuvens a partir da 12 onns, sche quels veglian ella e mo cun il consentiment dals geniturs. En gruppas da «Telegram» curseschan appels da far part a la demonstraziun da glindesdi a Cuira che pretendan ch'i saja stà previs da laschar vaccinar scolaras e scolars senza il consentiment dals geniturs. Quai ch'il cussegl da la citad cuntradì.
Demonstraziuns cunter vaccinaziuns
L'Uniun «Netzwerk Impfentscheid» organisescha la demonstraziun lubida cunter vaccinaziuns en scolas, sco il regiunal schurnal da SRF rapporta. Cun la demonstraziun vulan ils organisaturs retegnair scolaras e scolars dal stgalim superiur da sa laschar vaccinar. Il president da la citad da Cuira, Urs Marti, defenda la purschida da vaccinaziun da la citad. Scolaras e scolars dovrian la lubientscha dals geniturs per sa laschar vaccinar. Plinavant possia questa purschida simplifitgar il process da vaccinaziun en il chantun. La citad da Cuira ha approvà la demonstraziun cun la cundiziun che persunas na dastgan betg demonstrar sin ils areals da scola:
Sco in commember da la gruppa da demonstraziun ha ditg envers il regiunal schurnal da SRF, na sa drizzia quella acziun betg cunter la vaccinaziun en general, mabain cunter la vaccinaziun d'uffants. Co questa demonstraziun saja organisada, e quantas persunas che vegnian a sa participar, n'è anc betg enconuschent.


text:
En ina serraria a Winterthur anfla igl artist Matias Spescha 1996 in bischel da fier. El lai tagliar il bischel empermiez e silsuenter lutiar ils dus tocs danovamein ensemen, denton spustau.
Quella fuorma fascinonta vul el realisar sco gronda plastica transibla da betun.
.
Si'idea anfla sustegn. Aschia concretisescha Matias Spescha il project ensemen cun architects e semetta alla tscherca d'in liug adattau. Persunas enconuschentas fuorman in comité da
patrunadi.
La vischnaunca da Trun – liug nativ digl artist – signalisescha interess e metta a disposiziun in sulom agl ur digl uaul d'ogna. OGNA daventa purtadra dil num per sia davos e pli gronda ovra.
L'entschatta 2008 semetta il comité alla lavur da finanziaziun. Amiez quellas stentas miera Matias Spescha nunspitgadamein il zercladur 2008. Collavuraturs ed artavels ein unanimamein dil meini da realisar quell'ovra unica e senza paregl. Per quei motiv vegn la fundaziun OGNA fundada. Ella surpren suenter la mort digl artist l'incarica da realisaziun.
Ils 1 da matg 2012 succeda l'emprema badelada ed ils 4 da matg 2013 ha l'inauguraziun dalla sculptura liug. Dapi lu eis ella tut il temps accessibla a visitaders.


text:
Al risèti per fêr al nuşèin în tânt quânt' în al faméj che tót j ân a vân a tōr só al nōşi al 24 ed zógn.
Còsta sèmbra ch' la sia la risèta “mêdra” dal nuşèin "modêren", 'na risèta dal 1750, ed Pelgrèin Prati nudêr ed Caşalgrând.
Còl ch' égh vōl:
15 nōşi sani cun la lâma vèirda
2 garufanèin
1 òunsa* ed canèla
5 grân ed curiândel
1 scôrsa amêra 'd arâns
1 léter 'd âlcol
1 masulèin 'd êrbi cun: ânes, ginsiâna, serpél, mèinta, êrba 'd ânzel, znèver.
Preparasiòun:
A la vigélia ed Sàn Zvân spichêr da la piânta 15 nōşi sâni, quân în incòra tóti bagnêdi da la ruşêda e che cun 'na gòcia as pôsa traversêr la scôrsa, la gósa e al garól sèinsa fêr fadîga. Tajêri in quâter mia cun un curtèl ed fer, dmèj pistêdi (mia trôp) in un murtêl ed lègn o 'd prēda.
Préma ed mèter tót in fuşiòun int l'âlcol zutê pór 'na scôrsa amêra 'd arâns. Metî via al tót in un vêş bèin sarê che tgnirî in berlûş int 'na câmbra. Lasê arpunsêr per soquânt mèiş.
Dôp zuntêgh 8 òunsi** precîşi ed sócher deşfât in un quartèin 'd âcva ed pòs.
A Nadêl filtrêl e metîl int 'na butzèla mia nōva ed quêrsa o castâgn. E préma 'd cavêrel spetê ûn ân.
Nôti:
* alōra a gnîva druvê l'òunsa per la lunghèsa cumpâgn a cîrca 4,5 centémeter, ch'l' ēra la dodicèişma pêrta dal pè lòngh 53,5 centémeter.
** e l'òunsa p'r al pèiş cumpâgn a 27,05 grâm cîrca, ch'l'ēra la dodicèişma pêrt ed la lébra dal pèiş ed 324,53 grâm. (infurmasiòun tôti da: eml.wikipedia.org/wiki/)
Curiositê:
Al nuşèin cme al cgnusòm incō a sèmbra ch' al sia nasû tra Rèz e Mòdna e precişamèint a Caşalgrând. Còst al vîn dimustrê da 'na stôria curiōşa scréta in dialèt vêrs al 1750 da un nudêr ed Caşalgrând ed nòm Pellegrino Prati. Però chiló al cunfèsa. dôp un pô, che la só risèta l'à ciapê spûnt da 'n' êtra risèta scréta dal vèschev ed Mòdna mó da ló mudifichêda e fînîda al pûnt che al dóca Ercole III tóti al vôlti che da Mòdna l'andêva al Palâs Duchêl ed Rivêlta a's fermêva a Caşalgrând per gustêr al nuşèin ed Prati. Mó per amōr ed la veritê a's sà che sté licvōr al gh'à urégin pió antîghi s'es pèinsa che l'ēra cgnusû e gustê dai "Picti" un pôpol incuntrê da i Rumân dôp la cunquésta, int al 43 préma ed Crést, ed la "Britannia" (còla che incō nuêter ciamòm Inghiltèra).
Mó la stôria ed Prati la cunténva e la dîş che al Dóca, ânca s' al cunfèsa ed gustêr al bòun licvōr ch'l'é dimòndi dmèj 'd còl fât int al mudnèiş, al dēv, per ragiòun de stêt e per amōr vêrs i sō cunsitadèin, bandunêr la fermêda, tânt chêra, e in cunfidèinsa al cunfèsa al bòun Pelgrèin:
"Vōt ch' a pâsa la véta a dmandêr perdòun?"
A prupôşit dal j êrbi int la lésta ’d la só risèta Prati al dîş:
"Per der la me impròunta a col nusèin a gh' zunté l'erba ch' la fa andèr in amor, un pugnadèin ed genziana per l'aptit, la meinta piperita per la forza. Per rinforzèr de piò la virtù dal licvôr a gh ' mité al timo o serpéli pr ' al buon umor, al znéver per al stòmegh e al cor e po' l'angelica 'ch profòma al fié e la fa piò cheld al bès".
Adès al j êrbi an 's mèten mia pió in nisûn nuşèin ânca perchè al fòj an gh'àn mia pió al savōr genuvîn ed 'na vôlta. Però la risèta ed partèinsa dal nuşèin ’d incō l'é sèimper còla ‘d Prati.


text:
Il plaschair è grond, giuven e vegl dastgan puspè s’inscuntrar per far musica davant public. 14 furmaziuns dal district 1 e duas musicas dal Vnuost èn sa participadas al di da musica en la Val Müstair. Suenter dus onns pausa sfurzada dastgan els finalmain sa preschentar sin il palc.
Ma il temp da corona ha procurà che diversas musicantas e musicants han laschà lur instrument en stgaffa. Musicantas e musicants da la generaziun pli veglia han constatà ina tscherta libertad cun betg pli ir a las provas, ils giuvens han chattà autras occupaziuns.
Ussa valia da svegliar puspè il plaschair
Per il president dal district 1 Jachen Kienz da Ramosch ston ussa las societads far in sforz per animar a quellas e quels da star danovamain si dal banc-pigna. Oravant tut per las giuvnas e giuvens èsi da chattar soluziuns attractivas per animar da sa participar. Per Jachen Kienz vegn quai ad esser ina da las sfidas centralas dals proxims onns per che las musicas communalas possian surviver era en l'avegnir.


text:
Vizà
Vizà o Izà (en Italià: Visano) l'è 'n paés de 2 002 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 60 méter söl lièl del mar, söla dèstra orogràfica del fiöm Cés, a piö o méno 29 Km de Brèsa.
La comunità de Vizà l'è 'na antìca Piéf e l'asöprét locàl, el porta amò el tìtol de «Plebano».
El paés l'è colocàt al prensépe de la pianüra Padàna, a sud del Lac de Gàrda, dopo de la culìne moréniche de Munticiàr e Carpenédol.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il studi davart la realisabladad dal parc duai dar resposta sin suandantas dumondas:
- Tge porta in Parc natiral internaziunal?
- Tge schanzas e potenzials pon vegnir nizzegiads?
- Co pudess ins organisar e finanziar il Parc natiral internaziunal ensemen cun il Vorarlberg ed il Principadi dal Liechtenstein?
Las vischnancas da Grüsch - Claustra - Küblis - Luzein - Schiers e Seewis han dà glisch verda al studi che vegn finanzià ensemen cun la Confederaziun ed il chantun. Il document vegn elavurà da la gruppa da perscrutaziun per turissem e svilup perdurabel da la Scol'auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW) a Wergenstein.
Finamira principala
Las examinaziuns preliminaras han mussà che la noziun da la Confederaziun «Parc natiral regiunal» ha chaschunà per malenclegientscha en la publicitad. Dentant in parc natiral n'è betg in parc naziunal. Il parc natiral na chaschuna naginas ulteriuras prescripziuns da protecziun u scumonds e restricziuns per l'entir territori.
La finamira dal Parc natiral Reticon saja in svilup persistent. Tant il turissem sco era l'agricultura, il mastergn e la populaziun duajan profitar dal project internaziunal. Internaziunal perquai ch'era il Vorarlbern en l'Austria ed il Principadi dal Liechtenstein duain sa participar.
RR novitads 10:00


text:
Kurów
Kurów a l'è un paesot qe al se trœva ind el Sud-Est de la Polonia, posizionad intra Puławy e Lublin, sul fium Kurówka. L'è anca la capital de la omonima provinça Gmina qe la se trœva ind el territori de la Rejon Lublin e la g'ha 2.811 abitants (ajornad a'l 2005). Tra el 1431 e a'l 1442 el paes al cata i dreits de citaa grazia a la lej de Magdeburg. Dop de vesser diventada una citaa privada la se trasforma in centr de comerci alimentar per tuts i territori vixin. Numeros artixan dei setor de pelliça e coram se stabilissen lí. Ind el secol XVI l'eva diventad un centr del Calvinism, perqè tants apartegnents a la giexa protestanta polonesa (Brethren) a s'evan stabilids a Kurów. Gradualment, infin a'l 1660, la plupart dei abitants la se convertiss a'l Arianesim.
De alora la scompartiss la storia de la rejon intrega. Dop de la spartizion de la Polonia, ind el 1795, la vegn conquistada de l'Austria. Ind el 1809 la diventa part del Ducad de Varsavia, e domá ind el 1815 la vegn incorporada ind el Regn de Polonia. Durant la Insurezion de Novembr, ind el febrar del 1831, la vegn combatuda la Bataia de Kurów cont i armade Polonese sota a'l comand del jeneral Józef Dwernicki qe l'è staita venjuda contra i Russ. Dop la Insurezion de Novembr, ind el 1870, Kurów al perd per sempr la denominazion de citaa. Del 1918 la fa part ancamò de la Polonia.
In quella de la Guerra de difesa Polonesa, quand qe l'eva apena s'ciopada la Segonda Guerra Mondiala, ind el 9 de setembr 1939 el paes a l'eva stait bombardad de la Luftwaffe Todesca. Tra i obietiv destrugads a g'eva l'ospedal civil (segnad cont dei crox rosse) indov diverse persone i g'hann perdud la vita. Durant la guerra, la Jermania l'heva impientad ind el paes duu camp de lavorar obligad (camp de concentrament todesc) e ind el 1942 anca un getto, ma la plupart dei polones imprexonads la reussiva a scapar e meter-s insema ai so soldads qe operaven ind i bosc vixin.
Tra i atrazion turistege a g'è : la giexa del rinasciment restruturada ind el 1692 indova se trœva una tomba de la fameia Zbąski e sculture de Santi Gucci (1587). Kurów l'è anca cognossuda comè el sit indova l'è nassud el jeneral Wojciech Jaruzelski.


text:
Radio Rumantsch e Lia Rumantscha, 2014, Bestellnummer 01409002
Il quart disc cumpact cun paraulas dals frars Grimm maina nus en munds mirveglius. En il center stattan questa giada las figlias. Tar “Dunna Holla” survegn la figlia lavurusa e diligenta la paja meritada. Grazia a sia furbaria scuvra il giuven prinzi, pertge ch’ils chalzers da las princessas èn adina pli isads la damaun. Per fortuna chatta la princessa or il num da Rumplarot ed al retg Barbatursch reusseschi cun ina malizia da far daventar sia dunna ina chara e modesta. Rampunella chatta suenter onns da praschun en la tur auta la fin finala la libertad e l’amur. E l’amur per il proxim onn vegn remunerada en la paraula da “Las stailas-marenghin”.
01. Dunna Holla
02. Ils chalzers isads
03. Rumplarot
04. Il retg Barbatursch
05. Rampunella
06. Las stailas-marenghin


text:
Vangél
Ol Santo Vangél l'è 'l lìber che l' cónta sö la èta, i miràcoi, i 'nsegnamèncc, la mórt e la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést.
I vangéi üficiài, cioè chèi acetàcc cóme giös'cc da la Césa Catòlega e da töte i ótre Cése cristiane, i è quàter:
- ol Vangél de San March (Katὰ Mᾶpkov eὐaYYέλιov - segónt March) fòrse del 70 d.C.;
- ol Vangél de San Matéo (Katὰ Matθaῖov eὐaYYέλιov - segónt Matéo) scricc tra 'l 70 e l' 100 d.C.;
- ol Vangél de San Lüca (Katὰ Aoukᾶv eὐaYYέλιov - segónt Lüca) scricc tra 'l 80 e 'l 90 d.C;
- ol Vangél de San Gioàn finìt de scrif vèrs ol 100 o 'mpó dòpo.
töcc i óter Vangèi i è mia acetàc da la Césa Catòlega e e da töte i ótre Cése cristiane i è ciamàcc apòcrifi.
Ol nòm Vangél[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol nòm Vangél l' vé dal gréch antìch euaYYέλιov (euanghélion) che l' völ dì la buna notissia.
La lèngua di Vangéi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se pènsa che i Vangéi i sìes istàcc iscricc 'n gréch antìch, fò che 'l Vangél del San Matéo scricc fórse 'n Aramàich e per chèsto ciamàt Ol Vangél di Ebrèi, ma l'è mia sigür, de fati gh'è riàt dóma di tèsti 'n gréch antìch.
Tradussiù en Lumbàrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Vangél de San March l'è stacc tradüsìt in Bergamàsch dal Gioancarlo Giaàss e dal Ümbèrt Minèl.
Ol Cìrcol Filològich Milanés l'ha facc öna tradüsiù de töcc i quàter Vangéi.


text:
Dispersion (qimega)
Una dispersion, o sistema disperdid, l'è un sistema bi-faseg ind el qual una fas, ciamada disperdida, discontinua o interna, l'è distribuida ind forma de partexelle o gocine ind una segonda fas, ciamada continua, disperdenta o esterna. Una carataristega comuna a tœts qei sistema qé l'è qe se parla de struture molecolare picinine fess, jeneralment ind un intervall de nano- o micro-meter; i sistema disperdids i è studiads e doprads fess ind tants setor diferents, intra i quai qell farmaceuteg, cosmeteg, alimentar, de le plastege, de le vernix, dei deterjents, e tants olter an'mo.
Carataristege jenerale[Modifega | modifica 'l sorgent]
I sistema disperdids i è sistema faits sœ de du elements qimegament diferents intra de lor, vun dei quai l'è definid fas disperdida, e el segond fas continua o veicol; ai elements de la fas disperdida se ge dix unitaa discrete, e ona carateristega importanta importantenta de qei sistema qé l'è qe i g'ha una region de confin intra le do fas, qe i ge dix interfaça.
Classifegazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come qe i sistema disperdids i è incé importants del pont de vista qimeg e tecnolojeg, e i ven a formar tants prodots e sistema diferents e cond carataristege diferente anca fess, g'è deverse classifegazion de qei sistema qé, segond la carataristega qe se varda. Le classifegazion principai i è tre, çoè qella basada ins el stait fiseg, qella basada ins le dimension de le unità discrete, e qella basada ins la termodinamega.
Classifegazion fisega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vœna de le modalità plussee doprade per classifegar i sistema disperdids l'è qella qe la varda el stait fiseg de le unitaa discrete e de la fas disperdenta. Sies vun sies l'olter de faits i pœl vesser ind ognun dei tre staits de la materia (solid, liqued, gassos); i saress donca nœv combinazion, çoè nœv diferente tipolojie de sistema. D'oltra banda però bexoa dir qe i gas i sa disperd molecolarment intra de lor, e i forma donca de le soluzion ciare e nete, e miga un sistema disperdid; ince, se considera doma vot tipolojie de dispersion. Se la fas disperdida l'è un gas, le unità discrete le ven ciamade micro-bolle; se l'è un liqued, microgoce; se l'è un solid, se ge dix micropartexelle. I vot sistema disperdids second qella classifegazion qé, i è:
- Aerosol liqued: la fas disperdida l'è un liqued e qella continua un gas. Un exempe de sistema de qella tipolojia qé qe se trœva ind natura l'è la geba, qe l'è faita sœ de micro-goce (liqued) disperdide ind l'aria (gas);
- Aerosol solid: la fas disperdida l'è un solid, e qella continua un gas. Un exempe l'è el fœm;
- S'ciœma: la fas disperdida l'è un gas, e qella continua un solid. Le s'ciœme i è doperade ind tants camp, 'me qell alimentar, cosmeteg, qimeg, etc, e i è faite sœ de micro-bole ind on liqued;
- Emulsion: sies la fas disperdida, sies qella continua i è liquede. Un exempe de emulsion l'è el lait, i è sistema doperads fess ind tants ambits;
- Sospension: la fas disperdida l'è un solid, e qella continua un liqued. I è sistema doperds fess ind farmacia, prexempe tants antibioteg per i putin i è faits de sospension;
- S'ciœma solida: la fas disperdida l'è un gas, e qella continua un solid. Le s'ciœme solide i è doprade in tants materiai per l'imbalaj, presempe el poliuretan o el polistiren;
- Emulsion solida: la fas disperdida l'è faita de micro-goce de un liquid, e qella continua de un solid. Le creme i è un exempe de emulsion solide o semi-solide, doperade ind cosmetega e farmacia;
- Sospension solida: sies la fas disperdida qe qella continua i è solids. Exempe tipeg de sospension solide i è i materiai plasteg colorads, indov qe el color l'è dait da micro-partexelle de pigments, sospendids ind la matrix polimerega.
Classifegazion dimensionala[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una modalitaa de classifegazion doperada fess per le dispersion l'è qella qe la varda la dimension media dei elements discrets de la fas disperdida (micro-bolle, micro-goce, micro-partexelle). L'è important fess tegner ind cœr qe, fœra qe ind un quai rar cas, la dimension dei elements dicrets l'è una dimension media, perqè ogne unità la presentarà semper una diferenza, anca picinina fess, cond i olter, e squase mai precisa precisenta. Per convenzion, se considera qe le unità discrete le sapes sferege, istess qe qella situazion qé la sœced ind jeneral doma cond le micro-bolle e le micro-goce, e squase mai cond le micro-partexelle. Le tre tipolojie de dispersion, segond qella classifegazion qé, i è:
Dispersion molecolara[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una dispersion molecolara la g'ha dei elements discrets qe i correspond a ion o molecole de pes molecolar bass (sota i 2000 Da), e i è donca soluzion vere e propie. I elements discrets i è plœ pecen de un nanometer, e i è invisiboi sies al microscope oteg qe al microscope eletroneg; i pœl passar a travers de la plœpart dei filter e la plœpart de le membrane semi-permeabii, fœra de qelle per l'osmosis inversa. I g'ha ona diffusion rapida fess, prategament instantanea;
Dispersion colloidala[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le dispersion colloidale i è miga soluzion vere e proprie, ma plœtost dispersion caratarizade de elements de dimension intra 1,0 nm ed 1,0 um. Exempe de dispersion colloidale i è le dispersion de proteine. Qelle dispersion qé le se ved miga al microscope oteg ma le se pœl veder cond el microscope eletroneg; i elements discrets i passa a travers de vergun filter, ma miga de le membrane semipermeabii. Le dispersion colloidale le pœl vesser faite de molecole grande (e allora i è liofile), 'me ind el cas de proteine o polimer, o de partexelle inorganege insolubil, miga dividide de manera mono-molecolara, e ind qell cas qé le se ciama liofobe. Anca se le dispersion liofile le se insomea fess a le soluzion, bexoa regordar-s qe i è miga soluzion propriament diite, donca l'è miga jœst ciamarle "soluzion".
Dispersion grosse[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le dispersion grosse i è sistema indov qe i elements discrets qe i la costituess i g'ha una dimension plœ granda de 1,0 um; exempe de dispersion grosse i è le dispersion de bater, de cellule. I elements discrets ind qelle dispersion qé i è visibii cond tœts i microscope, e i passa miga de nissun filter.
Classifegazion termodinamega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del pont de vista termodinameg, i sistema disperdids i ven ciamads liofil se i è termodinamegament stabil, e liofob se i è termodinamegament instabil.


text:
Tenor rapports èn 13 policists e dus civilits mortas. 25 persunas sajan vegnidas blessadas tras stgaglias da la bumba. Ils policists eran para sa rimnads per accumpagnar collavuraturs d’ina campagna da vaccinaziun cunter polio.
La citad Quetta vala sco ina bastiun d’islamists radicals e da pliras gruppas separatistas.
Campagnas da vaccinaziun èn gia pliras giadas vegnidas attatgadas d’islamists sco ils Taliban. Lezs èn da l’avis, che las campagnas sajan in cumplot per sterilisar muslims. Perquai vegnan talas campagnas er controlladas intensivamain. Plirs tozzels gidanters e policists èn daventads unfrendas d’attatgas durant ils davos onns.
RR novitads 09:00


text:
Renate Welsh
Il Vamperlin
Sursilvan
Surselva Romontscha, 2015, numer d’empustaziun 12122015
«Na, quei dat ei gie buc!», di Dunna Lucia cura ch’ella anfla in pign vampir en sia habitaziun. Suenter haver muganau igl emprem sterment sedecida ella da nutrir il Vamperlin cul guoter – naturalmein cun latg, buca forsa cun saung. Aschia crescha il pign vampir e sviluppescha qualitads nunusitadas. Il Vamperlin ei numnadamein immediat el liug sch’in carstgaun daventa vilaus e nauschs. El dat ina piztgada al furius e tschetscha ora il tissi dil fèl.
Translatau dil tudestg da Rita Bearth e Giuanna Beeli
material didactic e sligiaziuns (gratuit)
Il Vamperlin_material didactic
sligiaziun.pdf


text:
Corina Küchel
Marmottin
Puter
Fundaziun biblioteca engiadinaisa, 1993, numer d’empustaziun 3-566269-01-4
Normalmaing dorman las muntanellas l’inviern. Ma quista vouta as sdruaglia Marmottin e perquai ch’el vezza üna glüsch clera banduna el sia tanna e’s metta in viedi. Immez la naiv chatta el bleras bes-chas cun ün bel bös-chin decoro ed el oda per la prüma vouta l’istorgia da Nadel. Cun turner a chesa croda Marmottin in ün flüm, ma ün aunghel vain a güder ad el e’l porta frisch e saun darcho a chesa.


text:
Canton Berna
El Canton Berna l'è 'l segónt piö grant dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part centràl-ocidentàla del paés. El cunfìna a nòrt coi cantù Giüra e Soleta, ucidènt coi cantù de Neuchâtel, Vaud e Friburgo, a sud el cunfìna col Canton Vales e a èst el cunfìna coi cantù de Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna e Argovia.
El Canton Berna l'è bilìngue (todèsch 84% de la popolasiù e fransés 7,6%)
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta (73%), ma gh'è apò 'na minurànsa consistènte de cristià catòlich (16%).
Südiviziù aministratìvaModifega
Del prim de zenér, i vintisés distrècc (Amtsbezirke) i è stacc reorganizàcc en 10 distrècc nöf (Verwaltungskreise) elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Colegamèncc estèrniModifega
- Content in English and other languages - Canton of Bern
- Canton of Bern (Todesch) (Franzés)
- Official statistics
- Bernr Oberland Tourism
- Biel/Bienne and Seeland Tourism
- Bernse Jura Tourism
-
- Media relaa a Canton Berna su Wikimedia Commons


text:
The Killer Inside Me
The Killer Inside Me (Al sasèṅ ch'a gh'ò dèntar) 'l è 'n thriller dal 2010 ad Michael Winterbottom trat da 'l rumànś umònim ad Jim Thompson. 'L è stâ preśentâ a 'l Tribeca Film Festival al 27 'd Avrìl dal 2010 ma 'l è stâ 'n flòp avénd ciapâ gnanc quàtar migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ trédas.
Par cla pelìcula chè la Jessica Alba l'à vins un Razzie Awards par l'atōra minga prutagunìsta più lòfi.
Sunt
In dal 1952 Lou Ford (Casey Affleck) 'l è 'n pilàstar dla cumunità dna sitadìna pìcula dal Tèxas faghénd al vice-sierìf. Tut i gh vōlan bèṅ anc parchè lò 'l è càlum, al juta tut, a sa gh pōl cuntàr insìma e 'l pòrta pasìnsia in di quèi. Ma qvést chè 'l è sōl qvél ch'a pâr ad fóra parchè lò al gh'à di prubléma a rapurtàr-as cun la gint e al gh'à anc di gust sesuài parvèrs. Da ragasōl (Zach Josse) 'l éra stâ bcâ da 'l sò fradlàstar Mike (Noah Crawford) a viulentàr na putìna 'd sinc an ma al l'iva fata franca parchè pò Mike al s éra tòlt lò la cólpa e par cal mutìṿ chè al s éra fat soquànt an ad galéra. Vgnû fóra 'd parśòṅ 'l iva tacâ a lauràr cuma muradōr in dl'impréśa 'd custrusiòṅ ad Chester Conway (Ned Beatty). In dal paéś i ìvan catâ 'l petròli e dònca 'l éra drē a ślargàr-as e a gh'éra biśógn ad cà nóvi. Un dè Mike al vèṅ catâ mòrt spaplâ dòp èsar śliciâ śò da 'n edifìsi in custrusiòṅ anc parchè i puntéǵ i n éran minga stâ fat bèṅ. Lou al créd che Conway 'l is strulgâ incòsa.
Su incàrag dal sierìf Bob Maples (Tom Bower), Lou al và a cà dla Joyce Lakeland (Jessica Alba), na scaja ch'la gh'à na relasiòṅ c'n al fiōl ad Conway, Elmer (Jay R. Ferguson). Quànd Lou al gh diś ad far sù incòsa e 'd andàr via da 'l paéś, la Joyce la s arvòlta sèg ma la i ciàpa. Lou al s tira via la sintùra e al la dróa par piciàr-la in dal cûl, la Joyce la piànś ma la gh cata gust, pò i dū i gùsan tacànd un rapòrt cuntinuâ anc se lò la muróśa la gh l'à bèla, l’Amy Stanton (Kate Hudson). La Joyce la śibìs a 'l sò amànt un ricàt a Chester par purtàr-ag via déś-mila dòlar p'r a n far savēr a ninsòṅ che sò fiōl al và cun na putàna. Chester al dmanda a Lou ad dar i bèsi a cla rója lè e ad far in manéra ch'la vaga via ma lò al gh'à in mènt 'n àtar piàṅ. Prima al dà tanti bòti a la Joyce tant da maslàr-la, pò al spara a Elmer, ch'l éra vgnû a catàr-la, miténd la pistòla in maṅ a la Joyce par far crédar ch'i dū i s fùsan cupâ 'l un cun cl'atra. La dóna la và in còma e pò la mōr méntar Lou al s tîṅ i bèsi.
A riva 'l prucuradōr distretuàł Howard Hendricks (Simon Baker) ch'al capìs subìt ch'a gh'è quèl ch'a traśa e 'l è parsuàś che Lou al gh sia insaplâ. In séguit Hendricks al mét in parśòṅ un śōvan dal pòst, Johnnie Pappas (Liam Aiken), parchè i gh'aṅ catâ un bòṅ da vint dòlar ad qvéi nutâ ch'al fava part dal riscàt. Al ragàs al gh 'l à parchè al gh 'l iva dâ Lou quànd 'l éra andâ a far benśìna da lò. P'r al fat ch'i dū i èṅ amìg, Hendricks al dmanda a Lou 'd andàr a dascórar sèg par cunvìnsar-'l a cunfesàr ma Lou al 'l impìca par far-al taśēr par sèmpar faghénd pò crédar ch'al s sia cupâ p'r al magòṅ. Quànd tut a pâr ch'a s sia giustâ par lò a salta fóra 'n barbòṅ (Brent Briscoe) ch'al sà incòsa parchè al gh tgniva adrē.


text:
RTR ha mess gastronomia e politica vi d'ina maisa – vi d'ina maisa en in'ustaria vida e fraida – perquai er las giaccas grossas. Annalisa Giger ha gì la chaschun da prender en la zanga il minister d'economia Marcus Caduff. Ella ha pudì tschentar ad el tut las dumondas ch'èn s'emplunadas ils davos mais tar la gastronomia. Cunzunt la dumonda, cura ch'ils daners da sustegn vegnan, fatschenta la branscha. La discussiun pudais tadlar qua sut:
Il ductus dal Cussegl federal è cler: Las cifras èn anc adina sin in aut nivel ed uschia ston las mesiras actualas vegnir prolungadas – enfin la fin favrer. Actualmain è quest plan en consultaziun tar ils chantuns. Ils 13 da schaner decida il cussegl federal lura definitivamain.
La gastronomia patescha vinavant
Sche las mesiras actualas vegnan prolungadas, lura vul quai era dir che las ustarias restan vinavant serradas. Per la suprastanta da Gastro Suisse, Annalisa Giger, è quai ina decisiun sgarschaivla. Puspè tutgian las mesiras fermamain la gastronomia.
Nus ans dumandain adina puspè: Daco? Pertge puspè nus?
Annalisa Giger declera che la societad da gastronomia dal Grischun cuntinuescha da far vinavant squitsch sin il chantun ed a la Confederaziun – cunzunt puncto agid finanzial. Mo cun annunziar lavur curta restian las ustarias betg liquidas. Els han da basegn sustegn finanzial supplementar, cunquai ch’il culm da custs fixs creschia vinavant.
Vacanzas da sport
Las entradas grazia las vacanzas da skis il favrer sajan fitg impurtantas per la gastronomia. Gist durant quest temp vegnian blers giasts da la Bassa. Quella speranza da pudair almain qua tras gulivar ina part da la sperdita gronda è morta. Sch’il cussegl federal prolunghescha las mesiras, lura vegnian las ustarias en tut ad esser serradas durant 3 mais.


text:
Reggio Calabria
Reggio di Calabria (Rrìggiu 'ndèla parlàda locàl; Rìghi 'n grecànech; PήYιo/Régio 'n gréch; ῬήYιov/Rhégion en gréch antìch; Rhegium en latì; Regio de Calabria 'n spagnöl; Ríjoles en spagnöl stòrech) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Calabria, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Reggio Calabria 'l g'ha presapóch 190.127 abitàncc (dato del 2005), 'na superfìce de 236 km² e 'na densità de 806 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagaladi, Calanna, Campo Calabro, Cardeto, Fiumara, Laganadi, Montebello Ionico, Motta San Giovanni, Roccaforte del Greco, Sant'Alessio in Aspromonte, Santo Stefano in Aspromonte, Villa San Giovanni.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Ella era la figlia unica d'in dals pli pussants aristocrats grischuns da ses temp. Ses amant, Nicolaus Christ von Santz da St. Antönien, era in novritg e convertit catolic. Il bab Peter von Planta-Wildenberg da Zernez, s'ha dustà cun mauns e pes cunter quest'allianza. Lur matrimoni secret dal 1785 a Tarasp e l'arrestaziun da la figlia tras il bab ha occupà la Dieta da las Trais Lias, l'uvestg da Cuira e la diplomazia europeica.
L'istoricher Adolf Collenberg raquinta d'ina da las pli spectacularas e tragicas amurs en l'istorgia grischuna.


text:
Pèa
Pèa (Peia in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Gandì a 25 km de la sità e a 170 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 839 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,4 km² e 'na densità de popolasiù de 418 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Biensà, Gandì, Léf e Ranzanìch.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pèa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Alura pudais Vus avisar la midada da chasa online. Per far quai stat a disposiziun a Vus il servetsch «eUmzug». Ina midada da chasa munta u ina midada d’adressa entaifer la medema vischnanca ubain la partenza da Vossa vischnanca da domicil actuala en in’autra vischnanca.
Per pudair utilisar il servetsch, stuais Vus esser maiorenna resp. maioren ed abla d’agir resp. abel d’agir. Dimorantas e dimorants durant l’emna na pon betg far diever da quest servetsch.
Prendai cun Vus ils suandantas documents:
l'attest d'origin, individualmain u per pèrs (l'attest d'origin As vegn consegnà da Vossa veglia vischnanca da domicil; in nov attest d'origin po vegnir empustà tar l'uffizi da stadi civil da Vossa vischnanca burgaisa)
il cudeschet da famiglia / certificat da famiglia, sche Vus avais uffants
eventualmain la carta da la cassa da malsauns u in attest d'assicuranza da la polissa actuala da l'assicuranza da malsauns
Sche Vus faschais midada entaifer la vischnanca, infurmai la controlla d'abitants davart la midada d'adressa. Sche Vus possedais in chaun, stuais Vus avisar sia partenza tar la vischnanca da domicil veglia ed annunziar ses arriv tar la vischnanca da domicil nova.
- Nagins resultats
- Nagins resultats


text:
Preistòria
La preistòria (dal latì præ "prima, inàcc" e historia "stòria")[1] l'è 'l perìodo de la stòria ümàna che (de convensiù) l' vé prima de l'invensiù de la scritüra, che l'indà da sirca 2,5-2,6 miliù de agn fa fina 'l IV milèn a.C.[2] Di ólte ach la protostòria l'è consideràda part de la preistòria.
L'agetìv Préhistorique l'è stàcc dovràt la prima ólta in di agn trènta de l'Otsènt da Paul Tournal, fondatùr de la Commission Archéologique e del müséo de Narbonne.
Datassiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per ol prensépe l' se dóvra l'aparissiù di prim arnés de préda lauràcc dai australopitéch in Africa, sirca 2,5 miliù de agn fa.[2]
Per la fì l'è dovràda l'invensiù de la scritüra in del Vesì Oriènt, sirca in del mès del IV milèn a.C. In di ótre zòne del mónd però, la scritüra la ga sarà mia ach per di milègn: chèl perìodo chè de transissiù l'è ciamàt protostòria.[3]
Divisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
La preistòria l'è dividìda in:
In de la protostòria, ma mia in de la preistòria in del significàt piö strécc:


text:
La fusiun va en vigur cun il cumenzament da l'auter onn. Il chantun sustegna la nova vischnanca cun radund 3,3 milliuns francs.
Magari dovri dus emprovas
Las votantas ed ils votants da las trais vischnancas da Valragn, Nufenen e Spleia han acceptà la fusiun tar la nova vischnanca da Valragn ils 8 da december 2017. Suenter che l'emprima emprova aveva fatg naufragi, perquai ch'ella era vegnida refusada da la vischnanca da Sufers, han las trais vischnancas participadas planisà da prender per mauns l'avegnir cuminaivlamain senza la vischnanca da Sufers. E quai davent da l'emprim da schaner.
Fusiuns èn nagut nov en Valragn
Fusiuns da vischnancas n'èn nagut da nov en Valragn:
- L'emprim da schaner 2006 han las duas vischnancas da Medel (Valragn) e da Spleia fusiunà.
- In project consecutiv ch'aveva sco finamira da fusiunar tut las quatter vischnancas da Valragn, Nufenen, Spleia e Sufers ad ina vischnanca da vallada, è vegnì suspendì l'onn 2008. Il cumenzament da l'onn 2013 èn las discussiuns davart ina fusiun puspè s'inflammadas. Il project è vegnì lantschà il schaner 2015. Ils 10 da zercladur 2016 èn las votantas ed ils votants da las vischnancas da Valragn, Nufenen e Spleia bain s'exprimids fitg cleramain a favur d'ina fusiun. La radunanza communala da Sufers percunter ha refusà la fusiun cun bunamain trais quarts da las vuschs.
- Uschia han las trais vischnancas da Valragn, Nufenen e Spleia decidì il cumenzament da l'onn 2017 da realisar ina fusiun en trais. Sin fundament da las vastas lavurs preparatoricas en il rom dal project per ina fusiun da vallada dals onns 2015 e 2016 n'han betg tut ils secturs stuì vegnir elavurads da nov. Ils secturs tematics han ins mo stuì vegnir actualisads ed adattads. E tar la votaziun dals 8 da december 2017 è la fusiun lura vegnida approvada cleramain.
Nova vischnanca cun radund 600 abitants
Tras la fusiun a la vischnanca da Valragn resulta ina vischnanca cun circa 600 abitantas ed abitants, sco er cun ina surfatscha da var 137 kilometers quadrat. Il Cussegl grond vegn a tractar la missiva en la sessiun dal zercladur 2018. Cun questa fusiun sa reducescha il dumber da vischnancas en Grischun sin 106 per l'entschatta schaner 2019.
RR novitads 10:00


text:
En Svizra rampluna per uschè dir in'unda da concurs tras la cuntrada d'interpresas. Cumpareglià cun l'onn avant han 37% dapli interpresas serrà lur portas. Fin la fin da l'onn èn quai probabel var 6'700, tenor il servetsch d'infurmaziun Creditreform. Quai fiss in record negativ.
L'onn 2021 han bleras interpresas gì bunas cundiziuns pervia dal sustegn da la Confederaziun durant la pandemia. Ma er cumpareglià cun ils onns 2018 e 2019 è la rata da concurs creschida per 8%. Ed ina fin na saja betg da vesair.
Chareschia, problems da furniziun ed uss anc pretschs d'electricitad
Che bleras firmas na possian betg far vinavant, haja tranter auter da far cun ils problems da furniziun e la chareschia. Tenor il servetsch per infurmaziuns economicas Creditreform na datti nagins indizis che las cundiziuns da basa sa megliureschian. Quai pervia da la mancanza d'energia che smanatscha l'enviern.
Da l'autra vart èn dapi il schaner radund 33'000 interpresas vegnidas annunziadas en il register da commerzi. Tratg giu quellas ch'èn puspè vegnidas stizzadas, resta in augment da var 14'000 interpresas fin l'avust.


text:
Ruvigh
Ruvigh (en vèneto: Rovigo) l'è una citaa italiana, de la region del Vèneto, capolögh de la pruvincia omonima.
El cumün el gh'ha 52 099 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), una superfis de 108,6 km² e una densitaa de de 480 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Anguillara Veneta (PD), Arquà Polesine, Barbona (PD), Boara Pisani (PD), Bosaro, Ceregnano, Costa di Rovigo, Crespino, Lusia, Pontecchio Polesine, San Martino di Venezze, Vescovana (PD), Villadose e Villanova del Ghebbo.
Evoluzion demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer dei abitant del cumün de Rovigo l'è mustra in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Urigin del nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ruvigh l'è cunussüü ancasì cun el nom de Cità di rös per causa d'una descrizion fata da Lüdvigh Ariosto int l' Urland furius, indè ch'el dis che el nom Ruvigh el vena zü dal latin Rhodigium e quindi da la parola greca pόδov (rhòdon), che la vör dì rösa
Quela derivazion chì però l'è cunsideraa una fantasia puetica da la magiur part di storich.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bedford, Gran Bretagna
- Tulcea, Romania
- Satonévri, Burkina Faso (cooperasiù 'nternasiunàla)
- Silàndro, Itàlia
- Viernheim, Germània
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tut las persunas ch'han emprendì ina professiun da tgira e che na lavuran però betg pli en questa professiun duain s'annunziar tar il chantun. Il persunal spezialisà na dastgan però betg far part dad ina gruppa da risico. Quai ha la regenza grischuna decis. Sin la pagina d'internet gr.ch/coronavirus ha la regenza activà in formular.
Tgi tutga tar persunal spezialisà?
- spezialista/spezialist da sanadad (AFQ)
- attest da qualificaziun en la tgira pratica da persunas malsaunas da la Crusch Cotschna Svizra
- tgirunza diplomada ND I / tgirunz diplomà ND I
- diplom: tgirunza/tgirunz TGM/TCM/UPP/TPsi
- tgirunza/tgirunz da sanadad e da tgira da malsauns ND II
- tgirunza diplomada SSS / tgirunz diplomà SSS
- PHD Nursing Science
- Master of Science in Nursing (MSN)
- Master of Science en tgira (MScN) SAS
- tgirunza/tgirunz SAS (Bachelor of Science in Nursing [BScN])
Emprim registrar, lura engaschar
La situaziun actuala mussia ch'instituziuns da tgira vegnan ad avair stretgas tar il persunal. Sco emprim vegnian perquai registradas tut las persunas che vivan en il Grischun e ch'han ina scolaziun en il sectur da tgira, ma lavuran il mument betg. En in segund pass pudessan quellas persunas spezialisadas lura vegnir obligadas ad in engaschament.
Tenor la lescha da sanadad po il chantun obligar il persunal spezialisà da la sanadad da gidar cura ch'i va per prevegnir e cumbatter malsognas transmissiblas.


text:
Andrin Willi vala sco in dals pli profilads schurnalists da gastronomia da noss pajais. Emprendì da cuschinar ha el tranter plattas e padellas da ses bab en l'hotel da famiglia a Mulegns. «Brutal local», sco el di, haja el gia emprendì sco buob. Andrin Willi è adina restà plain mirveglias per vivonda e bavronda indigena, naziunala ed internaziunala. El ha laschà inspirar da las pli diversas culturas culinaricas. Il sal e paiver per daventar expert saja l'interess per tut quai che haja da far cun la gastronomia e culinarica.
Capuns èn bestsellers
«Soul-Food» numna Andrin Willi tranter auter ils capuns e maluns. Sur tut ils capuns ch’èn veritabels «bestsellers» en las cuschinas grischunas, fitg tschertgads e dumandas da giasts e turists. Numerus cuschiniers, era da puncts, emprovan exact cun spaisas e recepts vegls da sevegliar regurdientschas d'uffanza dals giasts.


text:
La vedova inconsolabile ringrazia quanti la consolarono
La vedova inconsolabile ringrazia quanti la consolarono (La védva incunsulàbila la ringràsia quéi ch'i l'aṅ cunsulàda) 'l è 'n film da rìdar dal 1973 ad Mariano Laurenti girâ a Acireàł.
Sunt
Dòp la mòrt dal ric marè Salvatore Santonocito (Mario Maranzana) durànt 'n incidènt in màchina, la bèla mujér Caterina Prevosti (Edwige Fenech) la ciàpa sōl 'l uśufrùt dla cà in Sicìglia parchè chi lò al n iva minga fat testamènt, dònca i s mét'n in bisàca incòsa i sò dū fradèi, Nico (Pino Ferrara) e Tano (Guido Leontini). 'L avucàt Baldo (Franco Ressel) e sò màdar, la Francesca (Didi Perego), i próan a śugàr la carta 'd un putèṅ che sò fiōla l'è drē a spétar da lò p'r arbaltàr tut ma Tano al s la rid parchè al sà che Salvatore 'l éra stéril. Al nutàr Perla (Enzo Andronico) al diś ch'a gh'è da védar s'l è véra dabòṅ e al gh dà tarśènt dè par dimustràr-al, acsè a diś la léǵ ch'la dascór ciàra.
La Teresa la tira fóra gl'ungi e la vōl che sò fiōla la vaga a lèt cun di óm basta ch'a sia giùst p'r armàgnar gravda, s'a n sarà minga 'l prim a và bèṅ anc al secónd, in na quànc manéra la śgógna la rivarà anc se Tano al gh diś ch'al farà tgnir 'd òć la vila par paràr via c'l uśèl lè e anc tut chi àtar ch'i sarésan pò qvéi più periculóś. 'L avucàt al s tira indrē parchè 'l è fnòć e anc la Caterina a 'l inìsi la n è minga tant dl'idéa parchè la n vōl briśa pasàr par na dunàsa ma pò, p'r a n dar-la minga vinsa a sò cugnâ ch'l à śluntanâ tut i óm da la cà, la càmbia regìstar. La védva la decìd 'd urganiśàr na fèsta p'r arcurdàr sò marè sprand acsè ad cgnós'r un quàlc sò amìg ch'a gh vaga bèṅ p'r al lavursèṅ ch'la gh'à da far e la 'l cata in Carlo Niscemi (Carlo Giuffrè) ma chi lò 'l è lè sōl par purtàr via da la casafòrt dal trati par di dèbit ch'l iva fat cun cal strusèṅ ad Salvatore.
La màdar dla Caterina la 'l bèca e la gh dà 'l órdan 'd andàr a lèt cun sò fiōla in cambi dal trati. Ma lò al n è mia bòṅ ad gusàr-la parchè al gh'à 'l cumplès dal putàṅ e a gh tira sōl cun la Francesca. Chi lē alóra la s inśégna pinsànd ad scambiàr-'s ad pòst ad nascòst cun la Caterina. Tarśènt dè dòp a sucéd acsè ch'al dū dóni i parturìsan dū putèṅ parchè Nico, ch'al n pinsàva minga a i bèsi ma sōl a saltàr adòs a sò cugnàda ch'a gh piaśìva tròp, 'l iva gusâ la màdar cardénd ch'la fus invéci la Caterina.


text:
Schmerikon
Schmerikon a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.15 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3456 abitant.
El cumün de Schmerikon al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eschenbach, Rapperswil-Jona, Tuggen (SZ), Uznach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Schmerikon su Wikimedia Commons
- Official Page (German)


text:
Katowice
Katowice (parnonzia: [katɔ'vʲitsɛ] (Cec: Katovice, Todesc: Kattowitz; Slesian: Katowicy) l'è la dexima citaa plu granda de la Polonia, insì come la capital de la rejon da Silesia, a'l sud de la Polonia, a la vora dei valdej Kłodnica e Rawa. Qella citaa qì l'è vun dei center industriai principai de la Polonia e la citaa plu importanta de la Zona industriala de la Volta Silesia, una megalopoli de 3.487.000 abitants (2001).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'area intorna a Katowice, la Volta Silesia, a l'è staita abitada de Silesian etneg fin dei prim secoi. L'è staita prima governada de la dinastia Polonesa dei Piaast fin a l'estinzion, per pœ passar int i domini dei Asburg. La citaa medema l'è staita fondada int el secol 19, un period ind el qual l'area l'era sota el domini Prussian, e Katowice l'ha gagnad ol status de citaa int el 1865. Abitada principalment de Todesc, Silesian, Gjüiif e Polones, Katowice l'è deventada part de la Segonda Republega Polonesa grazia ai Powstania śląskie (vardee anca, in Ingles: Silesian Uprisings), intra ol 1918 e 1921. L'area l'è staita dividuda de una comission alliada, qe l'ha lassad Kattowitz del costad Polones, cont una autonomia importanta. La citaa l'è fiorida grazia a un gross deposit de minerai int i montagne vexine. Una esensiva cressuda de la citaa la dependeva de l'estrazion del carbon e i industrie de l'açal, scomençada durant la revoluzion industriala. De recent, grazia a dei reforme economege, a g'è stait un despiazament de l'industria pesanta vers ol setor terziari. Intra ol 1953-1956 Katowice l'è staita renominada Stalinogród dei Comonists Polac. Un bell poo de dagn ecolojeg i è staits faits durant ol govern comonista, però dei cambi recents ai regollaments, procedure e politege i ha fait diminuir la plupart dei dagn.
Distrets[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cultura e ozi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Teatr[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Teatr de Silesia (Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego)
- Teatr Ateneum (Teatr Ateneum)
- Teatr Korez (Teatr Korez)
- Teatr Cogitatur (Teatr Cogitatur)
- Teatr-cinema Rialto (Kinoteatr Rialto)
Musega[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Filarmonega de Silesia (Filharmonia Śląska)
- Estrada Śląska
- Scena GuGalander
- Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia
Cinema[Modifega | modifica 'l sorgent]
- IMAX
- Cinema City - Punkt rozrywki 44
- Cinema City - Silesia City Center
- Centr del Cinema Helios (Centrum Filmowe Helios)
- Cinema Cosmos (Kino Kosmos)
- Cinema Światowid (Kino Światowid)
- Teatr-Cinema Rialto (Kinoteatr Rialto)
Musee[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Musee de la Silesia (Muzeum Śląskie)
- Musee de Storia Katowice (Muzeum Historii Katowic)
- Musee Archidiecezjalne
- Musee Misyjne OO. Franciszkanów
- Musee Biograficzne P. Stellera
- Musee Prawa i Prawników Polskich
- Musee Najmniejszych Książek Świata Zygmunta Szkocnego
- Izba Śląska
- Centrum Scenografii Polskiej
- Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
Media de comunegazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- TVP 3 Katowice
- TVN24 - department Katowice (TVN24 - oddział Katowice)
- Radio Katowice
- Radio Flash
- Radio Roxy FM
- Radio Planeta
- Dziennik Zachodni
- Gazeta Wyborcza - department Katowice
- Fakt (gazeta) - oddział Katowice
- Echo Miasta
- Metro (gazeta) Katowice
- Nowy Przegląd Katowicki
Persone famose de Katowice[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hans Bellmer, fotogref surealista
- Henryk M. Broder, periodista
- Maria Goeppert-Mayer
- Kurt Goldstein, neurolojista
- Jerzy Kukuczka
- Kazimierz Kutz
- Franz Leopold Neumann
- Hans Sachs
Vardee anca[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Area metropolitana de la Volta Silesia (Górnośląski Okręg Przemysłowy)
- Kopalnia Wujek (Kopalnia Wujek)
- Aeroport internazional de Katowice (Międzynarodowy Port Lotniczy Katowice-Pyrzowice)
- Lista de sindeg de Katowice (Prezydenci Katowic)


text:
Las fracziuns Susch e Lavin tutgan tar la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair, la TESSVM. Las fracziuns da Zernez e Brail percunter tutgan tar la destinaziun Engiadina San Murezzan . La vischnanca da Zernez vul midar quai. L'entira vischnanca duai appartegnair be anc ad ina destinaziun, quai a partir dal prim da schaner 2019.
Concurrenza da las destinaziuns
Sco quai che la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair scriva, possian las duas destinaziuns da l'Engiadina preschentar mintgamai lur offerta per participar ubain a la destinaziun da l'Engiadin'Ota ubain a quella da l'Engiadina Bassa. Quai ad ina radunanza dals 21 da favrer 2018. La votaziun duai lura succeder l'avrigl.