text:
Dairago
Dairagh ò anca Dairaa (in del dialett del sit [da'jɑ:gu]; italian: Dairago) l'è on comun de la Provincia de Milan con 6 139 abitant, al confin con la Provincia de Vares (Busti Grand).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm abitant del loeugh hinn staa i popolazion ligur de origin pre-indoeuropea, seguii poeu di Celta: a quell period chì se fà derivà el topònim -agh, che l'indicava i poppietà de terra. Dòpo el domini roman, Dairagh l'ha conossuu on period noeuv de splendor in del Medioev Bass, quand che l'è stada sede de ona piev milanesa e vun di capploeugh stòrich del Contad de Burgaria, voeuna di contee che la divideven la marca de Lombardia duranta i dominazion di Longobard, Franch e del Sacro Roman Imperi Germanich.
El document scritt pussee antich conservaa l'è ona pergamena del Medioev Alt, de l'ann 922, in de la qual l'è nominaa Domenegh, arcipret de la gesa de San Genesi in Dayrago, che l'è stada reggiuda in seguit de on prevòst e la gh'ha avuu on'importanza granda in camp religios e social: el Liber Notitiae Sanctorum Mediolani del Goffred de Busser (1280) el dis che sòtta la giurisdizion de la Piev de Dairagh gh'era ben 46 ges.
Duranta tutt el Medioev el paes l'ha conossuu minga svilupp urbanistich ò demografich, tanto che in del Settcent el cuntava manch de 500 e l'è vegnuu vun di center minor de la soa piev medemma. Isolaa in la campagna, reggiuu de on'economia prevalentement agricola fina al segond dòpoguerra, Dairagh l'ha gh'ha avuu on degrad progressiv, con la conseguenza de la perdida de l'indipendenza comunal (1868-1957), taccaa ad Arconaa: adess la fa part del decanaa de Castan Primm.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Dairago l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


c: text/html

text:
01 03
Ol dé 1 de mars l'è 'l 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 306 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de mars al è ul dí da pòost 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 306 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1951 - Barcelona: la scumensa la " Greva di tram", come resposta a l'increment del press del tram che ol goèrn Spagnöl ía apröat ol 19 12 del 1950.
1974 - Ol Pardo (Comunitat de Madrid, Spagna): ol consej di miníster presidit per Franco al confirma la pena de mort per Puig Antich e Heinz Ches (che ol sò nom real al era Georg Michael Welzel): i esegüta l'indomà a Barcelona e Tarragona, respetivament.
1983 - i ísole Baleare: al entra in igur ol statüt d'autonoméa.
1991 - Madrid: ol Tribünal Costitüssional Spagnöl posa mia di objessiú a l'esigensa del cognussement del Català aj funsionare de la Generalitat de Catalunya.
1993 - i Paes Català: ol press del líter de gasolina söper al ría a i 100 pessete.
2002 i munede e bijecc di valüde locale i desmet da circölá: l'euro al n'è l'önega muneda da curs legal.
2005 - Calvià (Mallorca): la scumensa a emett la Radiotelevisiú de Baleare IB3.
1493 - Baiona (Galíssia): la ghe ría la caravèla "La Pinta" daspus del pröm viagg a l'América de Cristòfor Colomb.
1871 - Fransa: la cressent impopülarità e ol desaster de Sedan i pròvoca l'abatiment de Napoleú III, ch'al scapa éa a Anglatèra.
1896 - Paris (Fransa): Henri Becquerel al descuvriss öna propietà nöa de la matéria: la radioati·ità.
1983 - Spagna: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa de la Comünità de Madrid.
1994 - Öròpa: Suéssia, Àustria e Finlàndia si incòrpora come nöf sossi de la Üniú Öropea: la sarà l'Öròpa di Quíndes.
2005 - Montevideo (l'Uruguaj): Tabaré Vázquez, adagnadur di elessiú del 31 10 del 2004, al tö possessiú come president del paes.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1870 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Català (m. 1970).
1852 - Petila de Aragó (Navarra): Santiago Ramón y Cajal, biòlegh Spagnöl, Premi Nobel de Medesina (m. 1934).
1904 - Clarinda, (Iowa, SÜA): Glenn Miler, compositur Stadünindench (m. 1944).
1922 - Zerösalèm (Palestina): Isaach Rabin, cap de stat d'Israel (m. 1995).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Diessbach bei Büren
Diessbach bei Büren a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.30 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 891 abitant.
El cumün de Diessbach bei Büren al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Schnottwil, Wengi, Grossaffoltern, Lyss, Büetigen, Dotzigen, Büren an der Aare.
L'evoluzion de la popolazion l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diessbach bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Vereinigung für Heimatpflege Büren Distributor of publications about Diessbach and the Büren district
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diessbach bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Castlüch
Castlüch (nòm uficiàl en Italià: Castellucchio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 253 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 46,5 km² e 'na densità de 113 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cürtatùn, Gasòlt, Marcarìa e Ròdegh.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castlüch l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spìga
Endèla terminulugìa botànica, la spìga l'è 'na 'nfiurescènsa sèmpia. De fat, l'è 'na gràta che però la g'ha i fiùr sèsii, cioè che g'ha mìa 'l pedùncol e isé i è tacàcc diretamènt a l'as (che 'l vé ciamàt apò ràchide). Chèsta caraterìstica la ghe dà a la 'nfiurescènsa a spìga 'n aspèt spès, strèt, bislónch, e a pùta.
'Na spìga la pöl a véser cumpunìda, cioè furmàda pò a lé de spighète tacàde diretamènt a l'as principàl.
Ezèmpe de spìghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
La spìga oblonga de l'Ananas
-
-
Ilüstrasiù de 'na spìga cilìndrica de Plantago major
-
Spìga cilìndrica de Plantago major
-
Enfiurescènsa de la Plantago lanceolata
-
-
Enfiurescènsa cumpunìda: spìga de spighète, típica de divèrse graminàcee, compàgn de l'órs.


text:
Asiago
Asiago (en vèneto: Axiago; en cìmbro: Sleghe; en todèsch: Schlägen) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 6.496 abitàncc, 'na superfìce de 162 km² e 'na densità de 40 hab/km².
Asiago el cunfìna coi cümü de Borgo Valsugana (TN), Caltrano, Calvene, Castelnuovo (TN), Conco, Enego, Foza, Gallio, Grigno (TN), Levico Terme (TN), Lugo di Vicenza, Lusiana, Ospedaletto (TN), Roana, Rotzo, Valstagna, Villa Agnedo (TN).
El paés el ghe dà nòm a l'altipià omònim e al formài tìpich de la zòna.


text:
Giamaica
La Giamaica (Jamaica in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà del isula de Giamaica.
La capital a l'è Kingston.
La gh'ha una süperfiss de 10.991 km² e una pupulaziun inturna ai 2.650.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Giamàica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Giamaica a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è la Portia Simpson-Miller (del 2012).


text:
Nümar Pi
In matemàtica, π al è la custanta d'Archimede, una custanta ch’a la relaziuna ul diàmetar da la circunferenza cun la lunghezza dal sò perímetar.
- P = d · π
Ul símbol π sa l parnúnzia [pi] e al è la letra di 7 dal alfabet grech.
π al è un nümar iraziunal, i.e., la suva part fraziunaria la gh’a un nümar da scifer infinii, e sa l pöö mia stabilí un criteri ch’al determini quala síes-la la scifra sigütanta a una otra. a. Par calcülá in pràtega, sa tö ul sò valur aprussimaa: 3,1416.
Ul nümar π asca parí in la fórmüla da la lunghezza da la circunferenza, al pariss in tüt i equazziú matemàtegh derivaa da chesta: süperfis e vulüm dal círcul, da la sfera... e apó in nümerus equaziun da la física.
Fórmüle relaziunade cun π[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geumetría[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Fórmüla da Leibniz)
- (prudut e da Wallis)
- (Euler)
- (Identità d'Euler, apó numenada "La fórmüla plü impurtanta dal mund")
π al gh’a da le carine representaziú in fraziú cuntínuv:
(A pudii vidé otre 12 representaziú a ions.wolfram.cuma/Cunstants/Pi/10/ )
Teuría di nümar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La prubabilità che düü nümar scernii aleatòriament i síes primm al è da 6/π2.
- La prubabilità che un intregh scernii aleatòriament al gh’àbies mia aris quadrada intrega al è da 6/π2.
- Una manera empírica da truvá ul valur da pi: designée un quadraa da custaa 'l' a la pared. Lansée un dard íntal quadraa tant völt ch’a pudii senza puntá in vargün lögh plü che al quadraa. Designée un círcul da diàmetar 'l' inscrivüü íntal quadraa. Cüntée 'nc' ul nümar da völt che ul dard al è 'naa in la circunferenza, e 'nq' nümar da völte che ul dard al a 'naa in dal quadraa, però fö da la circunferenza. Par prubabilità, e relazziunanda l'àrea di do figür, sa l pöö dedüí che π ≅ 4*nc/(nc+nq), e, cun plü völt a emm tiraa ul dard, cun plü chest valur al è una buna aprussimaziun. Chesta pröva apó sa la pöö fá sura papée quadricülaa, cüntanda le interseziú cuma punt indúe al a 'naa ul dard.
- In otri parol: π/4 al è la prubabilità che la suma di quadraa da düü nümar aleatori, iguaj u magjuur che 0, e minuur u iguaj a la ünità, la síes menur u iguala a 1.


text:
Sigàgn
I sigàgn i èṅ 'n insém ad pòpui ch'i daśvènan da l'Ìndia e ch'i s èṅ stablî in Europa a s pénsa a far data intóran a 'l an mila par scampàr a gl'invaśiòṅ ad Mahmud di Ghazni. Da spés i s móvan da 'n paéś a c'l àtar faghénd na vita da nòmad, purtànd-as sèg al màchini, al roulotte e al caruàni, ma adès a gh 'n è dimóndi ch'i aṅ catâ un pòst fis in du vìvar.
La paròla sigàgn la rivà diretamènt da 'l grèc dna vòlta tσίYYavoι (tsínganoi) ch'l'éra na tribù dl'Anatòglia.
I sigàgn ad léngua romaní i s divìd'n in Europa in:
- Rom (in Europa urientàla e anc in Itâglia dal sèntar e dal sud);
- Sinti (i s càtan in Frància, Germâgna, Spaggna e anc da 'l nòstri bandi e in dal nòrd Itâglia in gènar);
- Kalé (i viv'n in Spaggna)
- Romanichals (in dal Régn Unî e in dal Gàles)
- Romanisæl (in Śvèsia e in Nurvégia)
Quànd i sigàgn i decìd'n al pòst in du star, i téndan a tgnir sémp'r insém la famìja cun tut i parènt, rivànd anc a ssanta parsòni, stand bèṅ aténti 'd a n misćiàr-as minga cun di furastér. In Itâglia i èṅ sòlit fermàr-as in di pòst fis, in dal cà pupulàri o in di apartamènt tirâ sù par lōr da i cumùṅ.
Durànt la secónda guèra mundiàla, i tedèsc i 'n aṅ fat fóra 250.000 in di camp ad cuncentramènt.


text:
Plan-les-Ouates
Plan-les-Ouates a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.88 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 10325 abitant.
El cumün de Plan-les-Ouates al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bardonnex, Carouge, Confignon, Lancy, Onex, Perly-Certoux, Troinex. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Hanciuz
Hanciuz(Sawgun:汉朝,gyoepyaem:Hàn Cháo;gonq 202 nienz-220 nienz) dwg aen Cunghgoz funghgen vuengzciuz daih ngeih,youq Cinzciuz laeng,Samgoz gaxgonq.De dwg youh nungzminzgijyi lingjsiu Liuzbangh(刘邦) laebbaenz,Gyoengqvunz heuh de Hangauhcuj(汉高祖).Byongh gaenq
ngaiz Cinhciuz dajduenh.Ndigah Hanciuz baen song dingz,Saehan (gonq 202 nienz–9 nienz) caeuq Doenghan(25 nienz–220 nienz). Hanciuz veizciz le 400 lai nienz,vunz nyinhnaeuz de deg seizhoengh Cunghgoz lizsij.Seizneix,Cunghgoz cujdij mincuz doq gag heuh Hancuz.


text:
Rabid sete di sangue
Rabid sete di sangue (Rabid sē ad sangṿ) 'l è 'n film ad scarésa dal 1977 ad David Cronenberg.
Par la part dla prutagunìsta, Cronenberg 'l arév vlû tōr la Sissy Spacek ma i prudutōr i n éran minga 'd acòrd sèg par via dal sò acènt. Al sò pòst 'l è stâ pò dâ a l'atōra pòran Marilyn Chambers, cgnusùda p'r al sò film a luś rósi Dietro la porta verde (Da drē da 'l us vérd).
Sunt
La Rose (Marilyn Chambers), dòp avér patî 'n incidènt in mòta cun al sò muróś Murray (Frank Moore), la vèṅ purtàda in fiṅ 'd vita in 'n uśdàl lè davśèṅ. Chè a gh lavóra al Dutōr Keloid (Howard Rysphan), òṅ specialiśâ in di trapiànt ad pèla tòlta via da di cadàvar. Vdénd che la puvréta la gh'l'à bruśàda dapartùt, al decìd ad pruvàr na sò tècnica nóva e la gh la mét adòs.
Quànd chi lē la s darséd da 'l còma, l'è difarénta da qvél ch'l'éra, minga in dla belésa, esénd turnàda cuma prima, ma in dal cumpurtamènt parchè par vìvar l'è custréta a ciuciàr al sangṿ umàṅ e la 'l fà par mèś 'd un pès ad carna ch'la gh vèṅ fóra da na laséna.
La Rose la taca a murśgàr la gint ch'la gh s para davànti: un pasiènt dla clìnica, un cuntadèṅ ch'l éra drē a dar-ag fastìdi, un camiunìsta, un tisi spurcaciòṅ in un cìnema a luś rósi. In cla manéra lè al mâl al sa stamna dapartùt, cun al vitmi ch'i dvèntan di zombie rabî cun la ràbbia adòs e la bava a la bóca.
Dòp avér cuntagiâ anc al Dutōr Keloid, la Rose la dmanda ajùt a Murray.


text:
Thomas Isidore Noël Sankara
Ol Thomas Isidore Noël Sanakara (Yako, Alto Volta, 21 de dezèmber del 1949 – Ouagadougou, Burkina Faso 15 de utùer del 1987) l’è stacc ü militàr e ün òm polìtech burkinabè e l’è stacc ol presidènt del sò paìs dal 4 de agóst del 1984 al 15 de utùer del 1987, quando i 'l l'à copàt. L'è stacc 'l öltem presidènt del Alto Volta e 'l prim del Burkina Faso, dezà che tra i tance laùr che l'à facc de presidènt l'à ach cambiàt ol nòm del sò paìs da Alto Volta a Burkina Faso, dezà che 'l nòm Alto Volta l'éra ü nòm coloniàl dacc da i francés che per la zét del pòst 'l völìa dì negóta, menimà Burkina Faso in lèngua burkinabé 'l völ dì ol paìs di òmegn integri.


text:
Baîṣ
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Baîṣ (Baiso in italiân) l’é na cmûna ed pió ed triméla abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ch'as câta a 30 km a mezdé ed Rèz.
Stòria
S’arfà al 954 la préma nômina ed Bagisium e la catòm int la Vita Mathildis ed Donizone quând al pêrla ed l’asèdi ed Canòsa. In chi ân lé la stòria ed Baîṣ l’é lighêda a la faméja Baisi ch’la tôt apûnt al nòm la localitê. J elemèint de sta faméja în stê despès al sègvit ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e ind al quistiòun êren sèimper da la pêrt ed la Cêṣa, acsé da utgnîr da i vèschev ed Rèz in fèdev tót al teritôri ed la Pēv ed Baîṣ, ṣlargândes pó int al 1144 ânch vêrs la badéia ed Marôla, e ucupând tèri a dréta e mansèina dal Sècia L’unitê dal fèdev la s’é ròta e int al 1174 i Baisi àn pêrs la giurisdisiòun dal tèri d’ed là dal Sècia. Al fèdev a gh’é armêṣ al véli ed Baîṣ, Lurân Maiâtica, e Canécia. Int al 1256 Baîṣ l’é pasê dal tót sòta i Fogliani e int al 1315 al riṣultêva cme cmûn iscrét int al Léber di fôgh e al cuntêva 37 faméj proprietâri e êtri 46 che stêven ed cà. Al castèl l’é stê al cèinter ed divêrsi lît, pêrs e turnê avèir da i Fogliani, da i Baisi e da j arzân, mó al fîn àn vînt i Fogliani che l’ àn tgnû fîn al 1472, ân che la faméja l’à pêrs tōt i sô bèin in muntâgna. A gh’àn tôt al pôst j Estensi fîn al 1553. Dôp divêrsi vicèndi, int al 1641 n’în stê invistî i Levizzani, titolêr ânch dal fèdev ed Levisân. Caschê i fèdev, int al 1796, Baîṣ l’é stê cmûn fîn al 1807 quând l’é dvintê frasiòun ed Carpnèida, L’à turnê catêr l’indipendèinsa cun al decrêt Farini che int al 1859, a la vigèlia ed la nâsita dal Règn d’Itâlia, l’à arnuvê l’antîgh cmûn.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Rossana Merli - Storia di Baiso - Castellarano : G.R. Edizioni, 1994
- Maria Cristina Costa - L'insediamento storico nel territorio di Baiso; ricerca archivistico-bibliografica di Valerio Messori. - Reggio Emilia : Bizzocchi, 1989.
- Baiso: feudatari, prelati, magistrati, maestri d'arte, che da esso presero nome. Estr. dall'almanacco "Il Pescatore Reggiano" per il 1959-60. - Reggio Emilia : Tip. Editrice Bizzocchi, S.A. - 64 p
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Nataša Zvereva
La Natal’ja Maratovna “Nataša” Zvereva (Minsk, 16 'd Avrìl dal 1971, HaTaлbя MapaToBHa ЗBepeBa in Rus) l'è stada na tenìsta dla Rùsia Biànca (e prima dl'Ugnòṅ Suviètica).
L'è cgnusùda specialmènt p'r èsar stada na śugadōra ad dópi dimóndi fòrta, avénd purtâ a cà in dla sò caréra, insém a la cumpàgna Gigi Fernández, daśdòt tìtui dal Gran Slam e utànta in tut (cun anc na mdaja ad brónś a gl'Ulimpìadi ad Barcelóna dal 1992).
Anc in singulàr l'à fat la sò part, cun quàtar turnèo vins ('l ùltim al 20 ad Śugn dal 1999 a Eastbourne, 0–6, 7–5, 6–3 a la francéśa Nathalie Tauziat) e na finàla dal Roland Garros pardùda in dal 1988 cóntar la tedésca Steffi Graf par 6-0 6-0.
L'à śmis ad śugàr in dal 2002.


text:
Lengua catalana
La lengua catalana l'è una lengua rumanza parlaa da circa des milion ad person in Andora, Francia, Spagna (Catalogna) e incasi' in Sardegna (a Alghero). Al dialet parlaa int'la comünità Valensiana l'è ciamaa valencià, mentar cul parlà in t'jisul Balear l'è ciamaa mallorquì. Al Catalan l'ha influenzaa tanta lengu regiunal d'Italia, suratüt cui che j'henn parlaa int'i region che j'henn stat suta a la duminazion d'Aragona.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1861, Manuel Milà e Fontanals i hann prupost una division del catalan in dü bloch dialetal: Catalan uriental e Catalan ucidental. Quela division chì la gh'ha no una linea precisa che, l'è pütost un grüp de zonn de transizion, föra che per el cas di isul.
Al Pader Noster Catalan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nostre, qui esteu en el cel, (Pader noster che te seet in céel)
sigui santificat el vostre nom, (che'l sia fáa sant el to nom)
vingui a nosaltres al vostre regne, (che'l vegna 'l to regn)
faci’s la vostra voluntat, (che'l sia fáa 'l to Vurè)
aixì en cel come en la terra. (inscí 'ma in Céel, anch in sü la tera)
El nostre pa de cada dìa doneu-nos avui, (Dan incö el nost pan de tücc i dí)
i perdoneu-nos les nostres culpes, (e perdunen i noster pecáa)
aixì com nosaltres perdonem els nostres deutors. (inscí cum anca nüm ghe perdúnum a quij che n'hàn fáa un tòrt)
I no permeteu que nosaltres caiguem en la temptació (e ménen minga in de la tentassiún,)
ans deslliureu-nos del mal, amen (ma libéren del máa e che'l sía inscí!).


text:
Daillens
Daillens a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.56 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 911 abitant.
El cumün de Daillens al se tröva a una altitüden de 503 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettens, Bournens, Eclépens, Lussery-Villars, Oulens-sous-Echallens, Penthalaz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Daillens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Turbigh
Turbigh (in italian: Turbigo) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 7 412 abitant.
El paes el se troeuva a ovest del capploeugh (in la zona de l'Alt Milanes) e 'l confina con la Provincia de Novara (comun de Gajaa e de Camer).
L'è arent al Navili e al Tisin (cont on pont che le collega al Piemont) e 'l fa part di comun denter al Parch Lombard de la Vall del Tisin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è citaa in di document a partì del 1150 e 'l gh'ha importanza storiga 'me sitt strategigh per passà el Tisin tra Comm e Novara. In del 1164 el Barbarossa el gh'ha daa tutta la zona de la piev de Dairagh (a la qual el partegniva anca Turbigh) al sò cancellee, che inscì l'è vegnuu el primm feudatari del loeugh.
La costruzion del Navili Grand (scominciada in del 1179) l'è importanta per el paes perchè la fa nass quella banda del comun che l'è ciamada Turbigh in giò, indove se troeuven ronsg, pont e strad noeuv. El Bass Medioev el ved rivà a Turbigh la potenta famiglia di Piatt, che la vegnarà on poo la guida politiga e religiosa del paes.
I sò feudatari hinn staa prima i d'Adda, poeu i Gallaraa e poeu infina i Doria Landi. Alter famili nobil che viveven a Turbigh hinn staa i Tatt e de Cristoforis, che hann lassaa anca di bei vill (che adess partegnen al Comun).
In del 1859 l'è staa el loeugh de ona battaja de la Segonda Guerra de Indipendenza.
Robb de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El castell (del IX secol)
- La gesa de la Beada Vergin Assunta
- La gesa di Sant Cosma e Damian
- Palazz Gray de Cristoforis
- Villa Barozza Vezzan
- Villa Tatt
- El pont in sul Navili
- El pont in sul Tisin
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Turbigh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Nümar imaginari
Un nümar imaginari, al è chel nümar ch'al vé fö da l'ariis quadrada d'un nümar negatiif.
Par pudé fá l'ariis quadrada d'un nümar negatiif, sa la definiss una custanta numenada , da manera che . Geumetricameent, chesta custanta la representa un quaart da giir in sentüü antiurari: mültiplicada par la istessa, la dà la simetría par rapòort a l'urígen, i.e. -1.
Cuma che qual-sa-vöör nümar negatiif sa al pöö esprimm cuma , al resülta che , da manera che:
i è esempi da nümar imaginari: 1234 i, 5 i u -100 i
In eletrònica par mia sa scunfuunt cun la i (ütilizada par le curente) sa la dövra la j cuma ünitaa imaginària.
Uperazziú cun nümar imaginari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Suma e resta da nümar imaginari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar imaginari sa i suma e resta cuma si i füdess nümar reaj, cunservaant sémpar la i indicaduur da nümar imaginari. Par esempi:
i + 4 i= 5 i
2,3 i - 1,6 i + 5,7 i = 6,4 i
Mültiplicazziú da nümar imaginari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par mültiplicá düü nümar imaginari, s'a da tegní cüünt che:
Da chesta manera


text:
Inghiltèra
L’Inghiltèra (inglés: England) l’è öna di 4 nasiù (co la Scòsia, ‘l Gàles e ‘l Nord Irlanda) che metide ‘nsèma a i fà ol Regn Ünìt.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’Inghiltèra la ciapa ‘l nòm dal pòpol di Angli, ü pòpol germanegh che, ‘nsèma a di óter pòpoli germanegh (Sasoni, Juti, Friśi) i è riàcc sö i còste a mesdé (sud) in del sécol V e l' völ dì tèra di Angli. In Inglés antìch l'è Englaland che pò l'è dientàt England.
La bandéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bandéra ‘ngléśa, a partì dal sécol XIII, l’è chèla di cruśiàcc, bianca co la crus rósa, la crus de San Śórs, stèsa a chèla de la Lumbardéa, de Milà, de Gènoa e de tate ótre sità.
Per dovrala sö i naf ‘ngléśe ol rè de l’Inghiltèra l’à pagàt ü tribüt al Dòge de Gènoa e mèt la bandera de San Śórs l’ völìa dì che i naf ‘ngleśe ‘n del Mar Mediteraneo i éra sóta la protesiù de i Genovés.
I fiöm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiöm piö ‘mportàncc
Regiù e contée[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’Inghiltèra l’è facia da nöf regiù che i è face da 35 contée


text:
Soe la strada de Briénn visénn al Crott dii Plàten
ai pé de la muntagna gh'è un quajett
ai tempi del Far West fra Sfrusaduu e Burlànda
passàven sacch de juta e sigarett
Omen cumè aspis scundüü tra i rami e i sàss
mai ciamàss per nömm mai fa' frecàss
ömen cun la facia segnada cume'l laagh
ömen cargaa cumé lümaagh
el Cimino l'era scià cun la bricöla in spàla
che gh'era giò la barca de cargà
ed veed la facia griisa del mutuscàff de la finanza
el veed anca un'Alfa lampeggià
Pudeva mea scapà, pudeva mea gulà, pudeva dumà sultà in del laagh... e alura... tuffo da delfino
l'impatto come un'orca
e l'ha batüü anca el record del Maiorca
Arrenditi Cimino
i t'hann ciapa... seet circundàa
"pütost che fass ciapà a ca' mia
troevi un anguila de maridà"
Stai attento Cimino
el laagh l'è frècc te manca'l fiaa
incoe g'ho quatru pulmoni
e gh'ho anca i bàll per galegià
La finanza preoccüpada riüssiva pioe a truvàll
ma lüü l'era giamò dree a rampegà...
soe per el quaiett cui müdaand e i scarp de tennis
e'l rest di so vestii in soel fuund del laagh
Quajveon l'ha poe sparaa, quajvoen l'hann poe ciapaa
ma lüü l'era scundüü lé suta un ciàpp
come un cinghiale in tanga
un lüff cun söe i Superga el pruvava a vardà foe ma mea tropp
Cugnusséva la muntagna na inscé l'era foe de post
e i péss i gh'eren giò la sua Lacoste
l'era béla la mia majéta ma tropa culurada
me despiaas "cun quèll che l'ho pagàda"
Arrenditi Cimino
che te seet biuut e masaraa
"nissoen m'ha cugnussüü perciò nissoen me accüserà"
Che scuse avrai Cimino
che te seet in müdaand in una vàll
el mé alibi l'è questo
"Sciur Finanzieer seri dree a menàll!".


text:
Signau
Signau a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2749 abitant.
El cumün de Signau al se tröva a una altitüden de 683 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lauperswil, Langnau im Emmental, Eggiwil, Röthenbach im Emmental, Bowil, Oberthal.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Barià
Barià (nòm uficiàl en italià: Bariano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la basa pianüra a 22 km de la sità e a 114 méter söl lièl del mar.
El g'ha 4 402 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 7,0 km² e 'na densità de popolasiù de 629 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Careàs, Fara de Söla, Fornöv, Morèngh, Pagassà e Romà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Barià l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aztech
I Aztechi i era una di grandi populaziun preculumbiani, la pusè viva quan chi ie entrac en cuntat cunta i Spagnol. I se ha svilupat en la regiùn mesoamericana del Mesic dal tresent fin al cincent.
En nahuatl, la lengua di i'Aztech, "Aztec" el vul dì "quel che'l ven de Aztlàn", na regiùn mitica en del nord del Mesic. I Aztech i se riferivan a se stes cuma Mexica o Tenochca: l'us dela parola "aztechi" cuma termine generic per designà tuci quili genti acumunadi da tradiziun, abitudini religiun i lengua ai Mexica lè stac intrudutt dal geografu tedesc Alexander von Humboldt per fa na distinziun cunta gli attuali mesican.
L'etimologia dela parola Mexica l'è incerta. Alcun'i iputizza che la sia la parola Nahuatl che la vol di Sole, altri i pensa che la posi deruvà dal num del cundutier Mexitli. Altri amò i dis che'l se po tratà de'n tipu de pianta che la creseva dinta'l Lach Texcoco. Leon Portilla'l sugeris che'l podia stà per "umbelic dela luna" dal Nahuatl metztli (luna) e xictli (umbelic).


text:
16 09
Ol dé 16 de setèmber l'è 'l 259 ( 260 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 107 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de setèmber al è ul dí da pòost 259 ( 260 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 107 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1599 - Endèl Camp dei fiùr, a Roma, vé mitìt al rógo 'l fra' Cilistì de Verúna
- 1795 - El Régn Ünìt el cunquìsta Cità del Capo, en Sudafrica
- 1810 - Indipendènsa del Mèsico de la Spàgna, giöna de las Fiestas Patrias mesicàne
- 1904 - En Itàlia àmbia 'l prim sciòpero generàl che 'l dürarà 'nfìna al 21 de setèmber, proocàt de la stràge de minadùr sardegnöi del 4 de setèmber per mà dei carabiniér
- 1908 - Fondasiù de la General Motors
- 1941 - El scià de Pèrsia l'è ubligàt a abdicà 'n favùr de sò fiöl Mohammad Reza Pahlavi sóta la presiù de Gran Bretagna e Üniù Soviètica
- 1963 - Se costetöés el stat de la Malesia de l'uniù de Malaya, Singapore, Borneo Setentriunàl Britànic e Sarawak
- 1975 - La Papua Nuova Guinea la oté la 'ndependènsa de l'Australia
- 1991 - Endèi Stàti Ünìcc àmbia 'l procès a Manuel Noriega
- 1992 - Mercoldé négher - la sterlina britànica la và fò del Sistéma Monetàre Europèo e la vé svalütàda en rapórt al marc todèsc
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1924: Lauren Bacall, atùra americàna (m. 2014).
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Reggio Emilia
Règg (enfina al secól XIX l'ìa ciamàda Regg de Lumbardia; nòm uficiàl al dé d'encö Reggio nell'Emilia, de spés semplificàt en Reggio Emilia; Rèz in emiliàn) l'è 'na cità italiàna de la regiù de l'Emìlia-Romàgna, che g'ha presapóch 141.383 abitàncc. El teretóre del cümü de Règio Emilia l'òcupa 'na superfìce de 231 km², per 'na densità de popolasiù de 612 ab./km². L'è colocàda sö la Vìa Emilia e l'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima. L'è ciamàda apò a la "Cità del Triculùr" perchè la bandiéra de l'Italia l'è nasìda 'n chèsta cità ai 7 de zenér del 1797.
El cümü de Regio Emilia 'l cunfìna coi cümü de Albinea, Bagnolo in Piano, Bibbiano, Cadelbosco di Sopra, Campegine, Casalgrande, Cavriago, Correggio, Montecchio Emilia, Quattro Castella, Rubiera, San Martino in Rio, Sant'Ilario d'Enza, Scandiano.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bydgoszcz, Polonia
- Chişinău, Moldavia
- Digione, Francia
- Fort Worth, Stati Ünìcc
- Girona, Spagna
- Kragujevac, Serbia
- Zara, Croàsia
- Polokwane, Sudàfrica
- Schwerin, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Psycho III
Psycho III 'l è 'n film ad scarésa dal 1986 'd Anthony Perkins, séguit dal capulavōr Psyco 'd Alfred Hitchcock dal 1960 e ad Psycho II dal 1983, girâ par Richard Franklin. Perkins 'l avrév vlû far al film in biànc e négar ma la Universal Pictures la n gh'à minga dâ al parmés.
La pelìcula l'à purtâ a cà quìndas migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca.
Sunt
L'ex nuvìsia Maureen Coyle (Diana Scarwid), dòp avér bandunâ al cunvènt in du la stava p'r avér cauśâ la mòrt dla màdar superiōra durànt un tentatìṿ ad suicìdi p'r avér pardû la fēd, cun la sóra ch'la casca śò p'r al campanìl a 'l sò pòst, la dmanda un pasàǵ a Duane Duke (Jeff Fahey), 'n ex muśicìsta ch'al lavóra p'r al mutèl ad Norman Bates (Anthony Perkins). 'L óm al vrév imprufitàr-as dla cundisiòṅ dimóndi sò dla dóna par ciulàr-'s-la ma lē la s tira indrē e alóra la vèṅ dascargàda in sla strada, sóta la piōva. La Maureen la gh la cava listés a rivàr a 'l mutèl e la dvénta amìga, e anc quèl da piò, ad Norman anc parchè la sumìglia dimóndi a la Marion Crane, la dóna che lò 'l iva scurtlâ sóta la dócia più 'd vint an prima.
Norman al viṿ cun al cadàvar ad sò màdar, l’Emma Spoon, in cà dòp avér-ag tirâ na śbadilàda in tèsta, cupànd-la.
A riva in dal mutèl na giurnalìsta ad Los Angeles, la Tracy Venable (Roberta Maxwell), una ch'l'è parsuàśa che Bates al sia turnâ a masàr la gint. In cal méntar Norman, dòp avér tgnû 'd òć p'r un buś in dal mur la Maureen ch'la s cavàva śò, al s mét i pagn ad sò màdar p'r andàr a masàr ch'la spurcaciòna lè ma, quànd al riva là, al la cata in dla vasca da bagn cun i pōls tajâ. La dóna la créd ad védar la vìrgin Marìa, scambiànd al curtlàs ch'al tgniva sòdi in maṅ p'r un crucifìs 'd argìnt. Norman al gh salva la vita purtànd-la a 'l uśdàl.
In cal méntar Duane al cata sù in un bar na ragasōla ciamàda Red (Juliette Cummins) e al la pòrta in na cambra dal mutèl par far-'s-la ma quànd lē la gh dà dal nimàl parchè la vrév tacàr na relasiòṅ e minga na ciuladìna e pò basta, lò al la buta fóra da 'l us. La dóna la vèṅ pò cupàda in na cabìna dal telèfun da la sgnóra Bates pròpria méntar l'éra drē a prilàr da cl'atra banda la sò maja faghénd véd'r al téti.
In dal mutèl i riv'n anc un grup ad turìsta imbariàg ch'i gh'aṅ in prugràma ad védar 'n incóntar ad football americàṅ. La Mama la masa la Patsy Boyle (Katt Shea Ruben), la sōla ch'la n iva minga bvû, e la mét al còrp in na giasarōla. A riva lè anc al sierìf John Hunt (Hugh Gillin), ch'al pésca la dóna, ma al n cata gnint anc se la Tracy la và a drē parchè al faga dal dmandi a Norman.


text:
Arth
Cuurdinàde: 47°3.801′N 8°31.309′E
Arth a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 10699 abitant.
]]
El cumün de Arth al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gersau, Küssnacht, Lauerz, Steinerberg, Vitznau (LU), Walchwil (ZG), Weggis (LU), Zug (ZG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arth l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Arta[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arth in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mirandola
Mirandola (endèla parlàda locàl La Miràndla) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 21.482 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 137 km², per 'na densità de 157 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Cavezzo, Concordia sulla Secchia, Finale Emilia, Medolla, Poggio Rusco (MN), San Felice sul Panaro, San Giovanni del Dosso (MN), San Possidonio, Sermide (MN).
Personàgi famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giovanni Pico della Mirandola, erüdìt, filòzofo neoplatònich e umanìsta del Rinascimènt italià.


text:
La realisaziun da la refurma dal territori cumenza cun la furmaziun da las regiuns e cun ina revisiun parziala da la constituziun chantunala. La regenza grischuna ha avert la procedura da consultaziun en chaussa. Il project cuntegna la determinaziun da l'uschenumnà plaun d'amez tranter il chantun e las vischnancas. Considerond ils aspects d'in adempliment optimal da las incumbensas sco er las ponderaziuns politicas propona la regenza da stgaffir 10 regiuns.
En sia sessiun da favrer 2011 è il cussegl grond sa fatschentà intensivamain cun la refurma da vischnancas e dal territori. En quest connex è il parlament s'exprimì per ina simplificaziun fundamentala da las structuras statalas che duai vegnir realisada d'ina vart cun agid d'ina refurma da vischnancas e da l'autra vart cun ina refurma dal territori. Las decisiuns fundamentalas cleras dal cussegl grond èn stadas in segn per la regenza da prender per mauns immediatamain las lavurs da realisaziun. Sco emprima part da la refurma da vischnancas è vegnì tramess en consultaziun il matg il project parzial "Vischnancas burgaisas". Cun il project qua avant maun vegn iniziada la realisaziun da la refurma dal territori.
Areguard la refurma dal territori ha il cussegl grond exprimì las suandantas intenziuns strategicas:
- Or dals districts actuals ed or da las corporaziuns regiunalas actualas duain vegnir furmadas e determinadas uffizialmain 8 fin 11 regiuns.
- A las regiuns duai vegnir surdada la giurisdicziun civila e penala dals districts actuals.
- Las regiuns pon gidar las vischnancas ad ademplir incumbensas surcommunalas. Ellas na duain survegnir naginas atgnas cumpetenzas fiscalas e legislativas.
- Dals gremis da decisiun da las regiuns duain pudair far part mo commembras e commembers da las suprastanzas communalas.
- Incumbensas administrativas chantunalas pon vegnir surdadas a las regiuns.
- Las regiuns duain vegnir concludidas avant il 1. da schaner 2013.
- Als circuls na duain betg pli vegnir delegadas incumbensas administrativas chantunalas. Fin che las structuras sin plaun regiunal èn realisadas, duain ils circuls dentant pudair vegnir engaschads er vinavant per ademplir incumbensas intercommunalas.
Per pudair realisar las prescripziuns dal cussegl grond trametta la regenza en consultaziun fin fin december 2011 il sboz per ina revisiun parziala da la constituziun chantunala. Il plan da termins prevesa che questa fatschenta vegnia suttamessa al cussegl grond il pli tard en la sessiun d'avust 2012. La revisiun parziala da la constituziun chantunala suttastat al referendum obligatoric. La votaziun dal pievel avess alura lieu previsiblamain il november 2012. Uschia po vegnir observà il termin ch'è vegnì prescrit dal cussegl grond, numnadamain che las regiuns stoppian vegnir concludidas avant il 1. da schaner 2013.
En il rom da las prescripziuns dal cussegl grond e considerond ils aspects d'in adempliment optimal da las incumbensas sco er ponderaziuns politicas propona la regenza da stgaffir 10 regiuns. Quellas s'orienteschan essenzialmain vi da la divisiun dals districts actuals. Il district dal Bernina, che ha ils pli paucs abitants, ed il district da Malögia duain vegnir unids ad ina regiun. Uschia propona la regenza las suandantas regiuns: Bernina/Malögia, En, Plaun, Surselva, Landquart, Albula, Moesa, Plessur, Partenz/Tavau e Viamala.
Las regiuns duain esser ils circuls da dretgira per la giurisdicziun civila e penala. Ina realisaziun consequenta da las decisiuns concludidas dal cussegl grond ha per consequenza che las regiuns na daventan betg corporaziuns da dretg public cun persunalitad giuridica. Analogamain als districts actuals duain las regiuns dentant avair la capacitad giuridica e l'abilitad d'agir en quels secturs, nua ch'ellas adempleschan incumbensas.
Las adattaziuns necessarias en la lescha duain vegnir fatgas l'onn 2013, suenter che la revisiun da la constituziun è vegnida acceptada. Questas adattaziuns cumpiglian l'attribuziun da las singulas vischnancas a las regiuns sco er la concepziun organisatorica da las regiuns. Las regiuns duain pudair cumenzar cun lur activitad operativa il 1. da schaner 2015. Ils districts actuals e las corporaziuns regiunalas actualas pudessan restar vinavant activas parallelamain fin la fin da l'onn 2016. Uschia è garantì in termin transitoric suffizient, durant il qual las incumbensas pon vegnir transferidas a las regiuns dapertut senza problems.
La consultaziun dura fin fin december 2011. Ils documents da consultaziun stattan a disposiziun sin la pagina d'internet dal departament da finanzas e vischnancas sut www.dfg.gr.ch.
Infurmaziuns:
president da la regenza dr. Martin Schmid, schef dal departament da finanzas e vischnancas, tel. 081 257 32 01
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Pruvincia de Ast
- Superfis: 1.511 km²
- Popolazion (2001): 220.156 ab.
- Densità: 144 ab./km²
- Nümer de cumün: 118
- Capitaal (pup. 2001): Asti (76.534 ab.)
La Provincia de Ast (Provincia di Asti in Italian; Provincia ëd Ast in Piemontes) a l'è ona provincia italiana del Piemont, con capploeugh Ast. Ghe viven circa 220.000 abitant.
La confina a nord-ovest con la Provincia de Turin, a est con la Provincia de Lissandria, a sud con la Provincia de Savona (Liguria) e a ovest con la Provincia de Coni.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Provincia de Ast la catta dent part di region storigh del Monferraa e di Langh.
L'è ona zona de pianura, anca se a sud gh'è on tocchelin de Appennin Ligur. L'è traversada di fiumm Bormida e Taner.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La provincia l'è nassuda in del 1620 dent al Ducaa de Savoia. L'era formada de 42 comun, la pupart di quai al dì d'incoeu en fann pù part.
Ai temp del Napoleon, Ast e la soa provincia hinn finii sotta el dipartiment de Marengh, sotta la giurisdizion de Lissandria. Dopo la Restaurazion (1814) l'è tornada provincia; ma in del 1859, con la riforma ministrativa de l'Urbano Rattazzi, l'Astesan l'è vegnuu vun di circondari de la Provincia de Lissandria. La situazion l'è restada inscì fina al 1935, quand finalment Ast l'è tornada ona provincia.
Situazion lenguistiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlà de la Provincia de Ast partegnen tucc a la lengua piemontesa, pussee precisament al sò brocch oriental. Poden vess spartii in trii tocch: a nord gh'è 'l dialett monferrin, in del centro l'astesan (pussee compagn a la koiné turinesa) e pussee a sud el langaroeu (o langhett), che 'l gh'ha ona quai influenza ligur.


text:
Sofia
Sofia (Coфия in bülgar; Sofya in türch; Serdica in latin) a l’è la capital de la Bülgaria.
A l’è anca la prima cità de la Bülgaria per pupulaziun, cun 1.376.742 abitant (2006).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sofia a l'è in de la Bülgaria ucidentala, propi sota al mont Vitoša e arent al cunfin cun la Serbia. A Sofia al passa el fiüm Isker.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sofia a l'è gemelada cun:
- Ankara, Türchia
- Atene, Grecia
- Paris, Francia
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- San Peterburgh, Rüssia
- Tel Aviv, Israel


text:
30 12
Ol dé 30 de dezèmber l'è 'l 364 ( 365 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 2 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de dezèmber al è ul dí da pòost 364 ( 365 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 2 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1242 - Alzira (la Ribera Alta): Jaume I al conchesta la éla.
1930 - Núria (Queralbs, ol Ripollès): al ghe ríal ol pröm tren cremajera.
1922 - se la cositüiss la Üniú de Repübleghe Sossialiste Soviéteghe.
1953 - i Stacc Ünicc: se ghe i ponn a la véndita i pröm televisur a colur.
1965 - i Filipine: Ferdinand Marcos n'al de·enta ol president.
1993 - Israel e ol Vaticà: i du stacc i stabiliss di relassiú diplomàteghe.
1997 - Algèria: i insörgenc i causa 4 sentenér de morc in 4 paes diferenc.
2000 - Manila (i Filipine): gh'i s&miccot;cjòpa öna séria de bombe ch'i ghe causa 22 morc e ü sentenér de fericc.
Nassemenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1865 - Bombaj (Maharashtra, l'Índia): Rudyard Kiplingh, scritur Indi d'orísen Britànega, premi Nobel de Literadüra de 1907.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - Barcelona: Joan Brossa, pueta Català.
1896 - Manila (i Filipine): José Rizal, föselat per i autorità Spagnöle.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
23 03
Ol dé 23 de mars l'è 'l 82 ( 83 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 284 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de mars al è ul dí da pòost 82 ( 83 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 284 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1743 - Londra (Anglatèra): Händel al insena Ol Messéa al Covent Garden.
1839 - Boston (Massachusetts, SÜA): al Boston Morning Post, al pariss per al pröma ölta OK come abreviassiú de all korrect (töt corèt).
1903 - Kitty Hawk (Carolina del Nord, SÜA): i Orwile e Wilbur Rright i dumanda la patent del pröm aviú che conseguirà de gulá.
1940 - l'India: I mösölmà de l'India i domanda per la pröma ölta cjarament ü paes separat per i mösölmà. Ergot al resöltarà la cjaaf per la formassiú del Pakistan l'an 1947
1950 - Mont: al entra in igur l'acorde de l'Organisassiú Meteorològica Mondiala.
1956 - ol Pakistà: chèst paes al de·enta la pröma repüblega islàmega del mont.
1991 - Se la met in sena la película Pretty Woman che in poche setmane la bat i récord de boteghí.
1993 - Garry Kasparov e Nigel Short se i nega a zögá sota i auspise de la Federassiú Internassiunala de scach (FIDS) e i créa l'Associassiú Professionala de scach (PCA, Professional Chess Association); per chèst motif, la FIDS la despossessa Kasparov del sò darér títol mondial de scach. || Observatori d'Arecibo (Arecibo, Puerto Rico): Aleksander Wolszczan al detecta la lüs infrarossa del pröm planeta extrasolar.
2001 - Osseà Passífegh, apröf i ísole Fiji: la stassiú orbitala Rössa Mir se la deströíss vegnint det a l'atmosfera.
==Nassimenc==
1749 - Beaumont-in-Auge (la Normandia, Fransa): Pierre-Simon Laplace, matemàtegh Franses (m. 1827).
1858 - Bremen (Land de Bremen, Zermania): Ludwig Quidde, Storiadur e passifesta Todèsch, premi Nobel de la Pas de 1927 (m. 1941).
1910 - Tòkio (ol Zapú): Akira Kurosawa, diretur de sínema Zapunes (m. 1998).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1754 - Amsterdam, (Paes Bass): Johann Jakob Wettstein, teòlegh Svísser (n. 1693).
1992 - Friburg de Brisgòvia, Zermania: Friedrich Hayek, economesta Austríach conferit del Premi Nobel d'Economéa de 1974.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé Internassiunal de la Meteoroloséa
Sant Josep Oriol, patrònn del barri del Pi de Barcelona
Sant Toribi de Mogrojevo, patrònn de l'episcopat Iberoamericà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1Guxãma ya yíxema yaxõgüxe rü ixããrü coriã́xẽ, rü tanaxwa̱xe i tümaãrü corixü̃ tangechaü̃ na ngẽmaãcü taxucürüwa texé Tupanachiga rü tórü ngu̱xẽẽtaechiga chixri idexaxü̃ca̱x. 2Rü ngẽxguma chi wüxi ya duü̃xẽ ya Tupanaãxü̃́ yaxṍxẽ rü wüxi i cori i tümarüü̃ yaxõxü̃maã tacoriã̱xgu, rü tama tanaxwa̱xe i ngẽma na tümaẽneẽ yiĩxü̃ca̱x nüxü̃ tarüxo na nüxü̃ tangechaü̃xü̃ i tümaãrü cori. Natürü tanaxwa̱xe i yexeraãcü meã nüxü̃́ tapuracü erü tümaãrü cori i nüxü̃ tarüngü̃xẽẽxü̃ i tümarüü̃ yaxõxü̃ nixĩ rü tümaẽneẽ i Tupana nüxü̃ ngechaü̃xü̃ nixĩ. Pa Timutéux, chanaxwa̱xe i meãma cunangúexẽẽ i ngẽma ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃, rü guxü̃ma i yaxõgüxü̃pe̱xewa nüxü̃ quixu. 3Rü cumaã nüxü̃ chixu rü nangẽxma i duü̃xü̃gü i namaã ngu̱xẽẽtaegüxü̃ i ngẽma ngu̱xẽẽtae i tama namaã wüxiguxü̃ i tórü ngu̱xẽẽtae, rü tama namaã wüxiguxü̃ i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuarü ngu̱xẽẽtae i mexü̃, rü tama namaã wüxiguxü̃ i ngẽma ngu̱xẽẽtae i Tupanaãrü orewa ngóxü̃. 4Rü cumaã nüxü̃ chixu rü yíxema ngẽmaãcü ngu̱xẽẽtaexe rü tügü ticua̱xüü̃ rü taxuü̃ma tacua̱x. Rü ngẽmaca̱x ngẽxü̃rüüxü̃mare i dexa rü naxca̱x tachoxü̃gawa̱xe, rü tama texéga taxĩnüchaü̃, rü düxwa ñoma tiḏaawexü̃rüü̃ tixĩ namaã i ngẽma tümacüma. Rü ngẽmagagu rü taxãũxãchiwa̱xe, rü tanuxwa̱xe, rü togümaã taguxchiga, rü taxúxeaxü̃́ma tayaxõ. 5Rü ngẽmaãcü i ngẽma duü̃xü̃gü i chixeãẽgüxü̃, rü nügümaã nanuẽẽcha, rü tama nüxü̃ nacua̱xgü i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃, rü nagu narüxĩnüẽ rü Tupanaãrü orewa nixĩ i dĩẽru ngĩxü̃ nayauxgüxü̃. 6Rü aixcüma nixĩ i Tupanaãrü orewa nüxü̃ iyarüṉg̱auxü̃ i taxü̃ma i mexü̃, natürü ngẽma mexü̃ rü tümaca̱xicatama nixĩ ya yíxema namaã taãẽgüxe i ngẽma marü tüxü̃́ ngẽxmaxü̃. 7Rü yixema rü yexguma noxri ixíraegu, rü ngearü yemaxü̃ã́xẽmaã tabue i ñoma i naãnewa. Rü ngẽxguma iyu̱xgu rü taxucürüwa tayange i tórü ngẽmaxü̃gü. 8Natürü ngẽxguma tüxü̃́ nangẽxmagu i taxchiru rü tórü õna rü name nixĩ i ngẽmamaãtama tataãẽgü. 9Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i dĩẽruã̱xgüchaü̃xü̃, rü tama yaxna namaã naxĩnüẽ i ngẽxguma ngẽma dĩẽruarü ngúchaü̃ nüxü̃ poragu. Rü ngẽmaca̱x nagu nayi i muxü̃ma i ngúchaü̃gü i taxuwama mexü̃ i chixexü̃wa nagagüxü̃, rü ngẽmaca̱x düxwa i ngẽma duü̃xü̃gü rü poraãcü nachixe rü norü guxü̃maãma inayarütauxe. 10Erü ngẽma na dĩẽruguama na rüxĩnüxü̃ rü ngẽma nixĩ i guxü̃ma i chixexü̃güarü ügü. Rü nangẽxma i ñuxre i duü̃xü̃gü i Tupanaãrü orexü̃ ítáxü̃ erü dĩẽruguama narüxĩnüẽ. Rü ngẽmaca̱x poraãcü nügü nangechaü̃güxẽẽ rü nügüxü̃́ nanangu̱xẽẽgü. 11Natürü cumax, Pa Timutéux, rü wüxi ya yatü ya Tupanaãrüxüchi quixĩ. ¡Rü ngẽmaca̱x nüxna ixũgachi i guxü̃ma i ngẽma chixexü̃! ¡Rü meã Tupanape̱xewa namaxü̃, rü norü ngúchaü̃ naxü, rü meã nüxü̃́ yaxõ, rü nüxü̃ nangechaü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü, rü yaxna namaã naxĩnü, rü tama cugü icua̱xüü̃cüraxü̃ i cuãẽwa! 12¡Cugü naporaxẽẽ na meã cuyaxõõmaxü̃ca̱x rü cunaxüamaxü̃ca̱x i Tupanaãrü puracü ega woo ṯacü rü guxchaxü̃ cuxü̃ üpetügux! ¡Rü cugüna nadau na taguma cuxna na iyanataxuxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃! Yerü yema maxü̃ca̱x nixĩ ga noxri Tupana cuxü̃ yaxuxü̃ ga yexguma muxü̃ma ga duü̃xü̃güpe̱xewa nüxü̃ quixuxgu na ñuxãcü Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ na cuyaxõxü̃. 13Rü ñu̱xma Pa Timutéux, rü nape̱xewa ya Tupana ya guxãxü̃ma maxẽxẽẽcü, rü nape̱xewa ya Ngechuchu ya Cristu ga ãẽ̱xgacü ga Piratumaã nüxü̃ ixucü ga ñuxãcü Nanatü ya Tupanaãxü̃́ na yaxõõxü̃, rü cuxü̃ chamu na naga cuxĩnüxü̃ i ngẽma ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü tama chanaxwa̱xe i cunaxüchicüü i ngẽma ore, na taxúema texé ṯacüca̱x cuxü̃ oregüxü̃ca̱x rü chixri cuchiga idexaxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i ngẽmaãcü meã cunaxü ñu̱xmatáta ínangu ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. 15Erü ngẽma ngunexü̃ i Tupana nagu naxwa̱xexü̃gu rü tá Cristuxü̃ nango̱xẽẽ. Erü nüxĩcatama Tupana nixĩ, rü nüma nixĩ i aixcüma mecü yiĩxü̃ rü guxü̃ẽ́tüwama nangẽxmaxü̃. Rü guxü̃ i ãẽ̱xgacügüarü Ãẽ̱xgacü yiĩxü̃, rü guxü̃ i corigüarü Cori yiĩxü̃. 16Rü nüxĩcatama nixĩ na taguma nayuxü̃. Rü nüma rü poraãcü ínangóonexü̃wa namaxü̃, rü taxucürüwa texé ngẽma ngóonexü̃na tangaicama. Taguma wüxi i duü̃xü̃ nüxü̃ nadau, rü taxuacüma texé nüxü̃ tadau. Nüma rü guxü̃guma naporaxüchi rü taguma inayarüxo na Ãẽ̱xgacü yiĩxü̃. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i guxãma nüxü̃ ticua̱xüü̃güecha. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 17Rü yíxema tüxü̃́ nangẽxmagüxe i muxü̃ma i tümaãrü dĩẽru i ñoma i naãnewa, rü tümamaã nüxü̃ ixu na tama ngẽmamaã tügü ticua̱xüü̃güxü̃ca̱x rü tama nagu tarüxĩnüẽxü̃ca̱x na ngẽma tümaãrü dĩẽruwa nüxü̃ itayangaugüxü̃ i tümaãrü maxü̃. Erü ngẽma dĩẽru rü paxa tá nagu̱x. Natürü narümemaẽ nixĩ i Tupanagu tarüxĩnüẽ, erü yimawa nixĩ i nüxü̃ itayangaugüxü̃ i tümaãrü maxü̃. Rü nüma nixĩ i poraãcü tüxna naxããxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i inaxwa̱xexü̃ na itaãẽgüxü̃ca̱x. 18¡Rü namaã nüxü̃ ixu i ngẽma muãrü dĩẽruã̱xgüxü̃, rü name na ngẽmamaã mexü̃ naxügüxü̃ca̱x rü togü i duü̃xü̃güxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x! Rü ngẽmaãcü tá namu i norü ü i mexü̃ i Tupanape̱xewa. Rü tanaxwa̱xe i nümagü i muãrü dĩẽruã̱xgüxü̃ rü na ínamemaregüxü̃ na togüna naxããxü̃ rü namaã naṉg̱auxü̃ i ngẽma norü ngẽmaxü̃gü. 19Rü ngẽmaãcü tá nüxü̃́ nangẽxma i norü mexü̃gü i daxũguxü̃ i naãnewa, rü tá nanayauxgü i ngẽma maxü̃ i aixcüma ixĩxü̃. 20Pa Timutéux, ¡meã namaã nangúexẽẽtae i guxü̃ma i ngẽma ore i cuxü̃ chamuxü̃! Rü tama name na icurüxĩnüxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱xãrü dexagümare i taxuwama mexü̃ rü ngẽma ore i doramare ixĩxü̃ i duü̃xü̃gü nüxü̃ ixugügünetaxü̃ na ore i nawa nüxü̃ icuáxü̃ yiĩxü̃. 21Erü ñuxre i nümagü i ngẽma noxrütama cua̱xgu ĩxü̃, rü düxwa ngẽmagagu Tupanana nixĩgachi. Rü chanaxwa̱xe i Tupana meã pexü̃ narüngü̃xẽẽ.


text:
Texas
El Texas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 696.241 km² e una pupulaziun de 22.490.022 abitant.
A l'è tacaa a nord al Növ Messich e a l'Oklahoma, a ovest al Növ Méssich e al Messich, a süd al Mrssich e a l'Ucean Atlantigh (Gulf del Méssich), a est a l'Arkansas e a la Louisiana.
La capital a l'è Austin (227.818 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Houston (2.012.626 abitant), alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Dallas, San Antonio, El Paso, Fort Worth, Arlington, Corpus Christi, Plano e Garland.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Texas al gh'ha 34 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Texas


text:
Egnach
Egnach a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4330 abitant.
El cumün de Egnach al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amriswil, Arbon, Eriskirch (DE-BW), Friedrichshafen (DE-BW), Häggenschwil (SG), Muolen (SG), Roggwil, Salmsach.
L'è colocaa in su la sponda meridiunaql del Lacg de Costanza.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Egnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cavaj (NO)
Cavaj (nom ufizial in italian: Cavaglio d'Agogna) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 248 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,9 km² e ona densità de popolaziun de 126 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Cavajet, Farä, Funtanei, Ghem e Scön.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavaj l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vanzun
Vanzun (nòm uficiàl in italian: Vanzone San Carlo) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 428 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,2 km² e ona densità de popolaziun de 26 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Bani Ansin, Calasca-Castiun e Céch Muril.
El paes el se tröva in la Val Anzasca, a mancina de l'Anza. Vanzun e San Carlu hin staa tacaa insema dumà in del 1865.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vanzun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
21 02
Ol dé 21 de febrér l'è 'l 52 dé de l'an del calendare gregorià; manca 314 (315 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 21 de febrér al è ul dí da pòost 52 dal an dal calendari gregurian; i manca 314 (315 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1339: in de la Battaja de Parabiagh i Viscont batten el Lodris, vun de la fameja che 'l s'era ribellaa.
- 1431: el scomincia el process a la Giovanna Darch.
- 1440: la nass la Confederazion Prussiana.
- 1613: el scomincia el regn del Michel de Russia, el primm de la dinastia di Romanov.
- 1848: publicazion del Manifest del Partii Comunista.
- 1916: la scomincia la Battaja de Verdun.
- 1943: la finiss la Battaja de Guadalcanal.
- 2004: nassida del Partii di Verd Europee.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1728: Peder III de Russia.
- 1801: John Henry Newman, cardinal e beatt ingles.
- 1836: Léo Delibes, composidor frances.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Chímica
Generaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La chímica a l'è la scénza ca la stüdia la cumpusizziun e i reazziun de la matéria.
A vardà chèla definizziun chí, al paar ca g'è minga un cunfín bèll ciaar tra la chímica e la física; de sòlit sa cunsíderenn cumè chímich i fenòmen ca riguàrdenn i cambiameent de ligàmm chímich tra i difereent cumpuneent de la matéria.
A scaar püssee piscinítt de quii de l'àtum sa va deent in del dumíni de la física (física nücleaar, física dii partisèj).
In tütt i mòdi, sa pö dí ca la física la tègn deent la chímica.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria de la chímica la cumença in de la preistòria, quaant a l è staa descuveert ul fööch, 40.000 ann fà: e l'è pròpi duperaant ul fööch ch'al s'è pudüü cumincià, cunt ul princípi dii teemp antích, a laurà i metàj, ca gh'érenn de vèss tiraa föra da i mineràj natüràj. De menemàn ch'al sa nava inaanz, a vegnéven descuveert ul véder e i primm leech metàlich, cumè l utún.
Invèr ul sécul IX primm de Criist la nasséva, in de la cità de Lissàndria d'Egítt, l'aart cunsiderada la màma de la chímica: l'alchímia. I alchimiist érenn dree, al paar, dumè a cercà la manéra de vultà i metàj nurmaal in òor (cunsideraa ul metàll perfètt); ubietiif secundàri a érenn truà la préa filusufaal, fabricà la panacea üniversaal (una spéci de medesína per guarí tütt i maladii) e creà la vída.
Anca sa i alchimiist i gh'éren di ubietiif impussíbil, e ga curéven adree cunt dii métud ca gh'éren pròpi nigútt de scentífich, in dii sécul ann metüü insèma un patrimòni de cunusceenz fisc gròss (suratütt elemeent, cumpòost chímich e maneer de fabricàii).
In del Renassimeent, Paracèls, cunt i sò ricerch de medesína, l'è cunsideraa ul pà de la chímica mudèrna; da chèl mumeent lí i stüdiuus de chímica ann descuveert un muntun de cumpòost chímich difereent e perfezziunaa sémper püssee i tècnich per utegní i difereent mulécul.
In dii teemp mudèrn sa fann dii gròss pass inaanz:
- in del 1869, Dmitri Mendelejev al büta giú la prima taula periòdica mudèrna, ca la cuntègn tütt i elemeent cugnussüü in dii chii teemp lí;
- in del 1913, Niels Bohr al püblica ul sò líber cunt la strutüra de l'àtum;
- in del 1926, ul físich Erwin Schrödinger al püblica un ólter mudèll de l'àtum, duperaa anca al dí d'incöö;
- 1959, ul Watson e ul Crick a ríven a capí cumè l'è faa ul DNA, ul quadrèll fundamentaal de la vída in sü la Tèra.
I lègg de la chímica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Legg de la cunservasiun de la masa
- Legg de la cunservasiun del'energia
- Legg di prupursiun definii
- Legg di prupursiun mültipl
- Legg del'asiun de masa
- Legg di gass perfett
- Legg del'Hess
- Legg del Gay-Lussac
- Legg del Van der Waals
- Legg del Dalton
- Legg del'Henry
- Principi del Le Chatelier
Divisiun de la chímica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bròch principàj de la chímica a inn:
- la chímica física, ca la g'à cumè ugètt ul stüdi dii lécc físich aplicaa a i sisteem e a i prucèss chímich;
- la chímica analítica, ca la stüdia i maneer per analizà i difereent materiàj per capí cum'inn faa e la strutüra ca g'ann;
- la chímica urgànica, ca la g'à cumè argumeent de stüdi i cumpòost del carbòni;
- la biuchímica, ca la stüdia la chímica dii sisteem viveent
- la chímica inurgànica, ca la descríff e la stüdia i elemeent chímich e i cumpòost inurgànich.
Indüstria chímica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'indüstria chimica l'è un'impurtanta atività ecunomica: incö materiai sgresg cume l'oli, el gass natüral, l'aqua, l'aria, i metai e i minerai, a hinn trasfurmaa in püsee de 70000 prudott.


text:
Pier Giàcum Grampa
Pier Giàcum Grampa (Büst, 28 d'utùber 1936) l'è un vèsch católic italián, e vesch de Diocesi de Lügan dal 18 de dicèmber 2003.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha comiciaa i sò stüdi da prevat al seminari da Venegon, pö u s'è spostaa in chel da Lügan. Dopo 'l seminari l'ha stüdiaa teologia in l'Üniversità da Innsbruck e u gh'ha ciapaa la laurea. Dal 1965 al 1975 l'è stai vice-retur e maestru da religion, filosofia e storia al collegio Papio d'Ascona. Nal 1975 l'è pö gni prevòst da Mogegn e Aurigen (in Valmagia). Nal 1979 l'è tornaa al Papio, stavolta come retur (ciapando 'l post da l'Amédée Grab, incöö vescuv da Coira) e maestru da religion, etica e civica. Nal 2001 l'è gni arciprevat d'Ascona.
Al 18 da dicembro dal 2003 (dopo ch'l'è mört al vescuv Giuseppe Torti) l'è stai faa vescuv da Lügan da Papa Giovanni Paolo II. Al 25 da genar dal 2004 l'ha ciapaa in magn la diocesi dal vicario Pier Giacomo de Nicolò. Al 28 d'otobar dal 2011, col fa i 75 agn g'ha 'vüd da domandàgh la comferma al papa se pò 'mò vess vescuv; al papa Benedetto XVI l'ha dii da nò. Pal moment l'è 'mò vescuv, ma domà fign che i 'n tröva mia un altri.
Pier Giacomo Grampa l'è dal 1988 membro dal "Ordine equestre del Santo Sepolcro di Gerusalemme".
Stèma e mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Patiens in adversis » - « Pasiènsa quànt la và màl »


text:
Rubēra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rubēra (Rubiera in italiân) L’é un cmûn ed 14.507 abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz. A's câta insém a la via Emélia, coleghê cun Rèz da un servési ed curêra e cun la stasiòun feroviâria insém a la lénia Milân-Bològna.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j-urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm in urégin l’êra Corte de Herberia, e al pré deṣgnîr dal cêltich er-beria («in mèz a la pianûra»), mèinter al Musèo lapidâri ed Mòdna a’s stîn da cât ‘na lapìde dal 259 d.C., ch' la cûnta ‘d la fabricasiòun ‘d un pûnt ed prêda insém al Sècia per cûnt ed j-imperadōr rumân Gallieno e Valeriano, dôp che còl préma, fât in lègn, l’îva ciapê fôgh. Al prémi nutési ed l’ època stôrica a s' arfân al 915, quând l’êra al fèdev di Supponidi, dôp l’è pasêda a i Obertenghi. Ind l’êlt Medioêv al cèinter al pêrd impurtânsa a favōr ‘d la campâgna lé d’atōrna, e l’é prôpia in sté ucasiòun che a cumîncen a gnîr só dal cà, in dōve préma an gh’n’êren mìa, dintōren a la pēv di Sânt Faustèin e Giovita, ch'la s’ arfà al 980.
Al medioēvo[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al XII sècol, atravêrs l’intervèint dal cmûn ed Rèz, al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal Sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via Emélia, al mócia incòra impurtânsa. A’s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm “Herberia”, difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum. Prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter, che al s’impés ed gînta ch’la gh’va a stêr e ch’la desvîn ânca dal zôni cunfinânti, la finirà pr’ èser la carateréstica ed ‘na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp: al batâli tra i mudnèis e j-arzân ind al 1200; i scûnter tr’ al pêrti arzâni del sècol dôp; al batâli tr’ al XV e XVIII sècol tra j-esêrcit ed divêrsa râsa. Gh’è d’ arcurdêr che a Rubēra ind al mâg 1409, in ‘na batâlia cûnter i Visconti, l’è stèe masê Ottobono Terzi, l’ûltem sgnōr ed Rèz. Per circa dû sècol Rubēra l’é stêda fèdev di Buiêrd (‘d l’ istèsa râsa di Bianchi ed Lunigiana) che ind al 1423 da j-Estèinsi în stê «convînt» a baratêr sté fèdev cun Scandiân. Dal 1512 al 1523 Rubēra l’è stêda cunquistêda da l’esêrcit dal Pêpa che al l’à dêda in fêdev ai Pio ed Chèrp: a l’artōren ‘d j- Este, la catòm fèdev ‘d la faméja Sacrati uriginâria ed Fusignano (RA) e fedelésima dal Dòca; la rôca l’è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch’ al tulîva l’âcva dal Tresnêr. L’è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi pió pèisi, e lé stê a Rubēra (alōra l’êra sòt a Mòdna) che s’é riunî al Tribunêl Statâri che l’à giudichê e la cumpî, al 16 otòber 1822, la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr Don Giuseppe Andreoli.
Dôp l'unitê d'Itâlia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fâta l’unitê d’Itâlia, Rubēra l’à més via la só carateréstica militêra trând zó al mûri che circundêven al bōregh, mèinter al Fôrt ind al 1873 al pâsa dal Stêt ai privê arnunsiând al só rōl ed perṣòun da paûra pr’ al tremèndi cundisiòun ed véta che gnîva tgnû chi gh’è stêva. A chi tèimp l’é i rubierèiṣ al ciamêven «Sâs» prôperia perché dirochê e bandunê. Ind al 1922, per drisêr la via Emélia, é stê butê zò la pêrta centrêla; al rêst a gh’è stê fât d’j-apartamèint. La stòria modêrna ed Rubēra la cumbîna cun la spînta che tót al comprensôri industriêl ‘d la zôna l’à avû. La zôna comunêl l’é tóta in pianûra e còst l’à permés al sparpagnamèint masés sia dal coltivasiòun agriécoli che ‘d l’ attivitê industriêla ed vâri genér. Al recupêr fât da pôch ed dimòndi palâs stòrich dal cèinter l’à fât turnêr in pusès di rubierèis i pôst ed grând nômina de stòria sitadèina.
La Cōrt Ospitêla ed Rubēra.[modifica | mudéfica la surzéia]
Es trâta d’un gróp ed fabrichêt gnû só per la fermêda e per l’arsôr di viandânt e pelegrèin, atâch a la traversêda dal Sècia, lòung la via Emélia e lòung a cl'êter âs stradêl che, paralêl al côrs d'âcva, al purtêva, atravêrs i pâs muntanêr, a Lóca e a Ròma. Un prém ospedêl per pelegrèin, mandê avânti da ‘na comunitê ed benedetèin, al gh’êra bèle ind al 1179 a l’ ardôs dal cèinter abitèe mó ind al 1523, in ocasiòun ‘d la costrusiòun di bastiòun difensîv, l’è stê butê zó. La faméja nôbila di Sacrati la badê a la ricostrusiòun a l’albaṣèin dal paèis. L'uspési al dêva l'ospitalitê ed ‘na nôt e un sōl pâst ai pellegrèin e a i viandânt. Ind la cēṣa a gh’è incòra dimòndi pêrt dal pitûri a frèsch uriginêli dal Garofalo. J-ambijnt adât a l'ativitê ed l'uspèsi, refetôri e durmitôri, în més dintōren a ‘l lêregh curtîl centrêl cun la purtghâia a cruṣêra sostgnû da 36 clōni. Al gróp ed fabrichêt monumentêl l’é adèsa pôst d’ importânti associasiòun culturêli: La Cōrt Ospitêla,[1] cèinter ed produsiòun, promosiòun, stòdi, e documentasiòun teatrêla;al Pêrch Fluviêl dal Fiòm Sècia,[2] nèe per la gestiòun e la riqualificasiòun ‘d la zôna interesêda dal câsi d’ espansiòun del Sècia lè atâch, cun al musèo dal fiòm e l'acvuâri; Lénia ed Cunfîn,[3] prugèt culturêl ed rilevasiòun fotogrâfica ‘d la zôna.
Sitèe imparentêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
- Neulingen – Germâgna, dal 1991
- Györújbarát – Ungheria, dal 2005
Curiositèe[modifica | mudéfica la surzéia]
Al comûn al vîn numinê ind al tètol ed ‘na cansòun sōl sunêda ed Luciano Ligabue: Rane a Rubiera blues, da l'âlbum Buon compleanno Elvis.
Rubēra l’è al comûn in dō al stà ed cà al campiòun européo ed olímpich ed maratòuna Stefano Baldini.
Êter sît[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Vèder al sît ed la La Cōrt Ospitêla
- ↑ Vèder al sît dal Pêrch Fluviêl dal Sècia
- ↑ Vèder al sît ed la Lénia ed Cunfîn
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Orianna Baracchi, Francesco Milani - L'Ospitale di Rubiera : i Sacrati : carità, storia e arte. - Modena : Artioli, 198
- Mario Degani - Gli antichi ponti di Rubiera sul fiume Secchia - Modena : Aedes Muratoriana, 1970
- Dino Pampari - La sentenza del tribunale statario di Rubiera e la relazione di Antonio Panizzi (1822-1823) - [S.l.] : [s.n.], 1974.
- Giancarlo Ambrosetti, Roberto Macellari, Luigi Malnati - Rubiera : principi etruschi in Val di Secchia. - Reggio Emilia : [s.n.], 1989
- Luciano Patroncini - I pozzi preromani di Rubiera - Reggio Emilia : Age Editrice, 1978.
- Rubiera: Guida commerciale , culturale , turistica - Reggio Emilia : Noana, 1985
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Paderna (AL)
Paderna (en piemontés: Paderna) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 223 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 4,2 km² e 'na densità de 53 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carezzano, Costa Vescovato, Spineto Scrivia, Tortona, Villaromagnano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sant Ambroeus
L'Aureli Ambroeus, mej cognossuu 'me Sant Ambroeus (latin: Aurelius Ambrosius; italian: Aurelio Ambrogio; Trevir, 339/340 - Milan 397) l'è staa on vescov, scritor e sant roman. L'è veneraa 'me Sant de la Gesa Catolega, de la Gesa Ortodossa e anca di luteran; la Gesa Catolega le considera anca vun di quatter pussee grand Dotor de la Gesa, insemma a San Girolom, San Gustin e San Grigoeu. Inoltra, insemma al San Carlo e al San Galdin, l'è 'l patron de Milan, indè che gh'è anca ona basilega dedicada a lu: la soa importanza per la città de Milan l'è stada ben granda, tant l'è vera che vun di soranomm di milanes anca incoeu a l'è ambrosian.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Ambroeus l'è nassuu a Trevir (al temp in Belgi, incoeu in Germania) de ona fameja romana importanta: el sò pader l'eva el prefett de la Gallia. El gh'aveva duu fradei: Marcellina e Sater. In tra i sò antenaa a gh'era ona Sotere, che l'era stada martira cristiana ai temp di persecuzzion.
L'era destinaa a la cariera ministrativa tant 'me 'l pader: l'ha studiaa a Roma e 'l s'è impiendii de tutta la coltura classega del temp (cont el studià el grech e la retorega), per poeu toeu part a la vita publega de la città.
Dopo cinch agn de vocattura a Sirmi, in del 370 l'è staa mandaa a Milan (che alora l'era la capital de l'Imperi), per quattà la carega de governador de la Provincia de Emilia e Liguria. Lilinscì l'è deventaa ona figura importanta a la cort de l'imperador Valentinian I. L'eva on fonzionari inscì bravo che l'era bon de resolv in manera pacifega i contrast tra arian e catolegh, e quest l'ha faa devegnì popolar in tutt e dò i fazzion.
In del 374, quand che l'è mort el vescov arian Aussenz, l'è parud che l'equilibri in tra i dò fazzion el saria crodaa. E l'è staa alora che l'è saltada foeura l'idea de nominà 'me vescov noeuv proppi l'Ambroeus: on'idea che la gh'è piasuda de bon ai milanes, che l'hann proclamaa subet vescov. Ma l'Ambroeus el se sentiva minga l'omm giust per quella carega, perchè l'era gnamò batezaa, e de teologia ne saveva proppi poch.


text:
Linthal
Linthal a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 131.24 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1088 abitant.
El cumün de Linthal al se tröva a una altitüden de 662 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andiast (GR), Betschwanden, Braunwald, Breil/Brigels (GR), Disentis/Mustér (GR), Elm, Muotathal (SZ), Rüti, Silenen (UR), Spiringen (UR), Sumvitg (GR), Trun (GR), Waltensburg/Vuorz (GR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Linthal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1289 col nom de Lintal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Linthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Linthal al Wikimedia Commons


text:
Dsan-a
Dsana (Dzan-a in Piemuntes; Desana in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 1 060 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,5 km² e ona densità de popolaziun de 64 ab./km².
El paes el se tröva propi arent al sò caplögh de pruvincia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Dsan-a l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Örebro
Örebro a l'è una cità de la Svezia cunt 127.770 abitant (2006).
La cità, la setima de la Svezia cume abitant, a l'è al center del paes, in sü la riva del lach Hjälmaren, in de la pruincia del Närke e l'è la capital de la Cuntea d'Örebro. A l'è a pressapoch 200km de Stuculma e 300 de Göteborg e Oslo.
L'Üniversità d'Örebro a l'è vüna di üniversità svedes püssee mudern, e fina al 1999 a l'era una högskola (scöra üniversitaria). Incö la gh'ha 14.000 stüdent e 1.300 gent cume persunal üniversitari.


text:
Montoggio
Montoggio (en lìgure: Monteuggio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 052 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 46,3 km² e 'na densità de popolasiù de 44 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casella, Davagna, Genova, Sant'Olcese, Serra Riccò, Torriglia, Valbrevenna.
El cümü l'è sitüàt en val Scrivia, arènt a 'ndóche conflöés i torèncc Laccio e Pentema, dei quài pò se fùrma 'l Scrivia. L'abitàt el se tróa a 27 km de Gènova. El paés l'è postàt sö la spónda dèstra de la àl, endèna cónca duminàda del mut Bano (1.035 m s.l.m.). 'Na dìga söl rio de le Noci la g'ha pirmitìt endèi agn vint del sècol XX la custrusiù de 'n lach artificiàl sitüàt endèla località omònima.
El teretóre del cümü l'è furmàt, oltre che del capolöch , apò de 'na sinquantìna de frasiù e divèrse ótre località e borgàde minùre: Acquafredda Inferiore, Acquafredda Superiore, Alboreta, Barche, Bargagliotti, Bromia, Cà, Cagliardo, Carsegli, Caiasca, Campelo, Campovecchio, Carpi, Casà, Casalino, Cascinette, Case Vecchie, Castiglione, Chiappa, Cognole, Colletta, Corneto, Costa Inferiore, Costa Superiore, Cravasco, Creto, Dego, Fasciou, Fontanasse, Fregaiasse, Gazzolo, Gorretta, Granara, Montemoro, Montoggio, Morasco, Noci, Poggio, Ponti, Prato grande, Prato lungo, Rione, Rivé, Sanguineto Inferiore, Sanguineto Superiore, Sella, Serrou, Terme, Trefontane, Valle calde, Veixe.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Montoggio l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ducaa de Milan
El Ducaa de Milan (Italian: Ducato di Milano; Latin: Ducatus Mediolanensis; Todesch: Herzogtum Mailand) a l'è staa on antigh Stat de l'Italia del nòrd duraa del 1395 al 1797 e ch'el comprendeva, al moment de la soa nassida, la pussee part part de la Lombardia del dì d'incoeu e di tòcch del Piemont, del Venet, de l'Emilia-Romagna e del Canton Tisin.
Cuntegnüü
- 1 Istituzion
- 2 Geografia politega
- 3 Stòria
- 3.1 La nassida del ducaa e 'l period di Viscont (1395-1447)
- 3.2 L'Aurea Repubblica Ambrosianna (1447-1450)
- 3.3 El ducaa di Sfòrza: primm period (1450-1499)
- 3.4 El period frances
- 3.5 El period spagnoeu (1535-1706)
- 3.6 El period austriach (1706-1797)
- 4 I Duca de Milan
- 5 Division amministrativa
- 6 Vos correlaa
Istituzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ducaa de Milan a l'è nassuu offizialment el 11 magg del 1395, quand ch'el Gian Galeazz Viscont, giamò Vicari Imperial e Dominus Generalis de Milan l'ha ottegnuu el titol de duca per mezz de on diplòma firmaa a Praga de l'imperador Venceslaa de Lussemburgh. El Ducaa de Milan a l'era donca vun di Stat che formaven el Sacro Roman Imperi, anca se de fatt a l'era indipendent.
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ducaa el gh'aveva come capidal la città de Milan, menter i sò confin hinn mudaa on mugg de voeult duranta el cors de la soa stòria. Fondamentalment, el Ducaa el gh'aveva sòtta la soa giurisdizion la Lombardia (senza el mantovan, che l'era in man aj Gonzaga), i provinc orientaj del Piemont (Lissandria, Ast, Novara, Vercej), part de l'Emilia del nòrd (compagn de Piasenza e Parma) de la Liguria, de la Toscana e del Venet, oltra che al Canton Tisin, in Svizzera.
Cont on alter diplòma imperial, firmaa el 30 marz 1397 semper a Praga de l'imperador Venceslaa de Lussemburgh, el Gian Galeazz Viscont a l'è staa proclamaa anca Dux Lombardiæ: a lù e a tucc i sò ered mas'c a l'era offizialment recognossuu el podè ducal sora i territòri sòtta el domini viscontee. Quell document chì el nòmina anca i center pussee important del ducaa lombard: Ast, Avenza (Carrara), Bassan del Grappa, Bellun, Bergom, Bòbbi, Borgh San Donnin (Fidenza), Borm, Bressa, Crema, Cremuna, Còmm, Felter, Lissandria, Lòd, Nuara, Noeuv Ligur, Parma, Piasenza, Puntremol, Regg in de l'Emilia, Riva del Garda, Ròcca d'Arazz, Sarzana, Soncin, Tortona, Vercej, Verona e Vicenza.
Dòpo avè toccaa la màsima espansion sòtta l'istess Gian Galeazz, mòrt in del 1402, i confin del Ducaa milanes hann scominciaa pian pianin a redùss, finna a comprend, al termin de l'età austriaca, domà el territòri comprenduu fra la Svizzera, el Tisin, el Pò e l'Ada, con part del Cremones e del Mantuan (la zòna che l'è conossuda anca come Insubria).
In del cors del XVI secul, i region che incoeu fann part del Canton Tisin hinn staa repetutament invaduu di Svizzer. I confin del Ducaa vers la Svizzera, s'hinn stabilizzaa in del 1515, dòpo che i Svizzer hinn staa battuu a Meregnan, a eccezion de la Valtellina, che l'è rimagnuda in del Canton Grison finna al 1797, quand che l'è stada giontada a la Republica Cisalpina.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida del ducaa e 'l period di Viscont (1395-1447)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sòrt de Milan s'hinn unii fin del XIII secol con quij de la Cà di Viscont, i quaj hann reciappaa la politega d'espansionismo territorial ereditada del comun ambrosian. El primm esponent viscontee a guidà Milan a l'è staa l'Otton Viscont, eleggiuu arcivescov in del 1277. In de la primma metà del secol successiv i sò nevod e prònevod che hinn rivaa al governo de Milan (Mattee I, Galeazz I, Azzon, l'arcivescov Gioann) hann inlargaa l'area d'influenza milanesa in di region intorna. On'analoga politega a l'è stada segutada di signor viscontee de la segonda metà del secol (Mattee II, Bernabò e Gian Galeazz).
Dòpo on period marcaa de tension fra i vari member de la possenta famiglia, el Gian Galeazz, nevod del Bernabò, in del 1385 cont on colp de stat l'è rivaa al podè e l'ha unificaa i vast domini de la famiglia che se trovaven in tutta l'Italia settentrional.
Ma dòpo la soa mòrt (1402), el giovin fioeu Gioann Maria l'ha savuu minga mantegnì i conquist, e 'l Ducaa a l'è andaa inconter a ona disgregazion velos. Des ann pussee tard, el Gioann Maria a l'è finii coppaa. Gh'è succeduu el fradel Filipp Maria Viscont che, dòpo avè reciappaa el contròll sora la part maggior del ducaa, l'ha segutaa la politega de conquista del pader, con l'entrà in guerra con la Repubblica de Venezia. Quella guerra chì, scominciada in del 1426, a l'è finida con la Pas de Ferrara (1433), con la qual el Filipp Maria el gh'ha avuu de dàgh aj Venezian i territòri de Bressa e de Bergom.
Quand che poeu in del 1435 la regina de Napol Giovanna II d'Angiò a l'è mòrta senza eredi, el tròn napoletan a l'è staa contenduu traj Aragones e i Angioin. El Filipp Maria l'ha faa sù ona lega con Venezia e Firenz e 'l s'è s'ceraa cont i Angioin: pussee tard a l'è passaa cont i Aragones, ma l'è staa sconfiggiuu di ex-leaa, comandaa del condottier mercenari marchesan Francesch Sfòrza. In del 1441, el duca l'ha firmaa la Pas de Cremona, con la qual l'ha daa aj Venezian alter terr e l'ha daa in miee al Sfòrza la pròppia tosa Bianca Maria, che in dòt l'ha portaa al marì el contad de Cremona, senza però Castiglion e Pizzighetton, che l'è stada scambiada con Pontremol in Lunesana.
L'Aurea Repubblica Ambrosianna (1447-1450)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la mòrt del Filipp Maria Viscont, l'ultim de la soa famiglia (agost 1447), a l'è nassuda la inscì-dida Aurea Repubblica Ambrosianna, ona forma de governo repubblican controllada de on grupp de nòbil milanes. La Repubbluca l'ha daa la difesa del territòri de Milan contra Venezia al Francesch Sfòrza, gener del vegg duca. Quest chì, dotaa de notevoj capacità strategich, l'ha profittaa de la crisi de la Repubblica per fàss nomenà, el 25 marz 1450, noeuv duca de Milan.
El ducaa di Sfòrza: primm period (1450-1499)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma Venezia l'aveva minga lassaa perd i sò intenzion de espansion in Lombardia, inscì l'ha stringiuu ona leanza con l'Alfons d'Aragona, re de Napol e con l'imperador Federich III d'Asburgh contra el noeuv duca milanes e i sò leaa. Ma la conquista turca de Costantinòpol l'ha mettuu in pericol i territòri venezian in de l'Egee e inscì dòpo quatter ann de guerra s'è rivaa a la firma de la Pas de Lòd (april 1454) Con quell document chì el Francesch Sfòrza a l'è staa reconossuu duca de Milan, menter inveci l'Alfons de Aragona 'me re de Napol. La Repubblica de Venezia l'ha portaa i sò confin a l'Adda e l'è nassuda la Santissima Lega Italega contra i Turch. Dòpo la Pas de Lòd per circa quarant'ann tutta l'Italia l'ha trovaa on sò equilibri, cont el podè diventà el loeugh de nassida del period rinassimental.
Al Francesch I Sfòrza gh'è succeduu el fioeu Galeazz Maria, che, per el sò governo consideraa tirannich, a l'è staa mazzaa de ona congiura. El fioeu Gian Galeazz a l'ha governaa sòtta la reggenza de la mader Bòna de Savòja, finna a quand el zio Ludovich el Negher l'ha minga usurpaa el tròn del Ducaa. De fatt, quest chì a l'è riessii primma a ottegnì la tutela del Gian Galeazz, poeu a confinàll in del Castell de Pavia e infin a fàll velenà (1494).
Per 'sto motiv s'hinn ruinaa i rappòrt fra el Ludovich e 'l Ferdinand d'Aragona, el noeuv re de Napol. El Gian Galeazz de fatt l'aveva sposaa ona nevoda de l'aragones, che donca l'ha ciappaa i part del duca legittim. El Ludovich el Negher a l'ha risponduu cont el sostegnì el re Carl VIII de Francia a rivendicà el tròn partenopee. El Carl VIII a l'è vegnuu giò in Italia in del 1494 e l'ha conquistaa Napol, cont el sconvòlg el debol equilibri traj vari stat italian e cont el dà l'inizzi aj Guerr d'Italia (1494-1599).
El period frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La primma conquista francesa (1499-1512)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1495 el Carl VIII a l'è staa casciaa de la penisola italega de ona Lega formada di stat italian (che aveven che l'equilibri de la region el fuss ruinaa de ona granda presenza francesa in del territòri), el Sacro Roman Imperi, la Spagna e l'Inghilterra. Ma già domà trii ann pussee tard el noeuv re de Francia, Luis XII de Valois-Orléans a l'è tornaa in Italia per rivendicà di diritt sora on territòri italian: Milan.
El Frances el sostegniva de podè vess on erede al tròn del ducaa perchè a l'era dissendent de la Valentina Viscont, tosa del Gian Galeazz e miee del sò av Luis d'Orléans. Donca, cont el nomenàss l'unich ver erede di Viscont, in del 1499 a l'ha invaduu el Milanes e l'ha casciaa via el Ludovich el Negher. L'ex duca l'ha cercaa inutilmente de domandà aiutt a l'imperador (del qual a l'era teoricament on vassall) ma l'è riessii domà a ciappà Milan e pòcch alter terr per on temp assee brev. Battuu e ciappaa a Novara in del 1500, a l'è staa portaa in Francia, indove a l'è mòrt el 27 magg 1508, a Loches. Gh'è de dì che l'è staa a causa de quella invasion francesa chì che 'l Leonard de Vinci a l'è scappaa de Milan dòpo avègh vivuu per dersett ann.
La primma restaurazion sforzesca (1512-1515)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Luis XII a l'è restaa Duca de Milan finna al 1512, quand che on esercit mercenari svizzer l'ha casciaa quell frances de la Lombardia e l'ha mettuu in sul tròn milanes el Massimilian Sfòrza, fioeu del Ludovich. Donca se pò dì che per i successiv trii ann el Ducaa a l'è staa governaa de facto de la Confederazion Svizzera.
La segonda conquista francesa (1515-1521)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El noeuv re de Francia dòpo el Luis XII a l'è staa el Francesch I de Valois-Angoulême, vun di protagonista de tutta la stòria politega de tutt el primm '500. Compagn del sò predecessor, anca lù l'ha voruu fà varè i pròppi diritt sora el ducaa milanes, donca a l'è 'ndaa in Italia. Chì el gh'ha avuu de combatt contra l'esercitt elvetich, che però l'ha battuu in de la battaglia de Meregnan (13-14 settember 1515). I conseguenz de quella battaglia hinn staa soratutt dò:
- I Svizzer, menter che eren dree a tornànn in de la soa patria, hann ciappaa el Canton Tisin, che del quell moment a l'è semper staa ligaa a la Svizzera.
- El Francesch I a l'è rivaa a Milan e l'è diventaa el noeuv duca.
El Frances a l'è staa al comand del ducaa finna al 1521, quand che 'l sò grand nemis, l'imperador Carl V l'ha casciaa via e l'ha miss in sul tròn milanes el giovin fradell del Massimilian, el Francesch II Sfòrza.
La segonda restaurazion sforzesca (1521-1535)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che i Frances hinn staa battuu in d'on moeud definitiv a Pavia el 24 febrar 1525, el Carl V el gh'aveva prategament el domini assoluu de l'Italia. Donca el Francesch I el s'è giontaa a la Lega de Cognac, ona leanza contra l'imperador formada de la Repubblica de Venezia, la Repubblica de Firenz e 'l Statt de la Gesa. Anca s'el Ducaa a l'era ormai circondaa, el Francesch II a l'è riessii a resist. Voeuna di spiegazion de come Milan el s'è poduu salvà a l'è che Venezia l'ha renunziaa aj sò pretes in Lombardia, in cambi de tutta la còsta pugliesa. Ma 'l Duca a l'è mòrt senza eredi, in del 1535, cont el lassà ona noeuva quistion per la succession al tròn milanes.
El period spagnoeu (1535-1706)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia el re frances che l'imperador voreven el Ducaa: a la fin a l'ha vingiuu el Carl V, che 'l ghe ha mettuu a capp el fioeu Filipp, cont on diplòma imperial firmaa a Bruxelles el 11 ottober 1540. El domini asburgich del ducaa a l'è staa recognossuu de la Francia domà in del 1559, con la Pas de Cateau-Cambrésis.
El Ducaa de Milan a l'è restaa sòtta la Spagna fina a l'inizzi del XVIII secol. In 'sto period Milan a l'è diventaa, con vescov compagn del San Carl e del Federigh Borromee, vun di principaj center de la Contrareforma in Italia.
El period spagnoeu el gh'ha di interpretazion different. Senza dubbi la gh'è stada ona fòrta decadenza, soratutt econòmica, ma gh'è de dì che la gh'è stada in tutta l'Italia. Inoltra el declin de Milan a l'è diventaa evident domà a partì di ann intorna al 1620, ciovè squas on secol de l'inizzi del governo spagnoeu.
Ma a l'è indubitabil che 'l territòri milanes a l'è diventaa semper pussee ona part piscininna de on gròss imperi in crisi, semper a ris'c de passagg de esercitt forest, come l'è succedduu duranta la Guerra di Trent'Ann, quand che i soldaa imperiaj ghe hinn passaa per andà a juttà i Spagnoeu in de la quistion de la succession al tròn mantovan. Quest episòdi a l'è regordaa anca del Lisander Manzon in I Promessi Sposi, vun di liber che hann pussee diffonduu l'idea del malgoverno iberich.
El period austriach (1706-1797)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cont el Trattaa de Baden, che l'ha mettuu la fin a la Guerra de Succession Spagnoeula, el Ducaa de Milan a l'è staa consegnaa aj Asburgh d'Austria. In del cors del XVIII secol la superfiss del ducaa, anca se l'era staa giontaa cont el Ducaa de Mantova (che però el mantegniva di fòrt autonomii respett a Milan), la s'è redòtta anca mò, perchè tutt l'Oltrepò Paves a l'è staa conquistaa del Regn de Sardegna. El governo di Austriach a l'è staa marcaa de important reform amministrativ che i monarca asburgich - ispiraa di principi de l'Assolutismo Illuminaa - hann portaa in di sò territòri lombard: per esempi a l'è staa mettuu a pòst el Cataster, tòlta la censura ecclesiastega e favorida l'industria de la seda. Quella politega econòmega chì a l'è stada reconossuda 'me voeuna di caus che hann faa diventà la Lombardia vun di motor econòmegh de l'Italia. Inoltra in del ducaa gh'hinn vivuu on quaj protagonista de la coltura illuminista italiana, compagn del Ceser Beccaria, el Lissander Vòlta, el Peder Verri e 'l Giusepp Parini.
Dòpo la vittòria del Napoleon Bonapart in de l'Italia del nòrd in del 1797, el Ducaa a l'è staa consegnaa aj Frances cont el Trattaa de Campoformi. El ducaa a l'ha desmettuu d'esist, e l'è staa taccaa a la noeuva Repubblica Cisalpina, de la qual Milan a l'è diventaa capidal.
I Duca de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gian Galeazz Viscont (1395-1402).
- Gioann Maria Viscont (1402-1412), fioeu del precedent.
- Filipp Maria Viscont (1412-1447), fradell del precedent.
- Aurea Repubblica Ambrosiana (1447-1450).
- Francesch I Sfòrza (1450-1466), marì de la Bianca Maria Viscont, tosa del precedent.
- Galeazz Maria Sfòrza (1466-1476), fioeu del precedent.
- Gian Galeazz Sfòrza (1476-1494), fioeu del precedent.
- Ludovich Sfòrza (1494-1499), zio del precedent.
- Luis XII de Valois-Orléans (1499-1500), fioeu de Carl de Valois-Orléans, fioeu de Luis de Valois-Orléans, marì de Valentina Viscont, tosa del Gian Galeazz.
- Ludovich Sfòrza (1500).
- Luis XII de Valois-Orléans (1500-1512).
- Massimilian Sfòrza (1512-1521), fioeu del Ludovich.
- Claudia de Valois-Orléans (1515-1521), tosa del Luis XII e miee del Francesch I de Francia, duca de facto.
- Francesch II Sfòrza (1521-1535), fioeu del Ludovich.
- Filipp II d'Asburgh (1540-1598), re de Spagna.
- Filipp III d'Asburgh (1598-1621), fioeu del precedent.
- Filipp IV d'Asburgh (1621-1665), fioeu del precedent.
- Carl II d'Asburgh (1665-1700), fioeu del precedent.
- Filipp V de Borbon (1700-1706), fioeu de Luis de Borbon, fioeu del Luis XIV de Francia, marì de Maria Teresa d'Asburgh, tosa del Filipp IV.
- Carl VI d'Asburgh (1706-1733), imperador del Sacro Roman Imperi, fioeu del Leopold I, fioeu de la Maria Anna d'Asburgh, tosa del Filipp III.
- Invasion piemontesa (1733-1736).
- Carl VI d'Asburgh (1736-1740).
- Maria Teresa d'Asburgh (1740-1780), tosa del precedent.
- Giusepp II de Asburgh-Lorena (1780-1790), fioeu del Francesch III de Lorena, marì de Maria Teresa.
- Leopold II de Asburgh-Lorena (1790-1792), fradell del precedent.
- Francesch II de Asburgh-Lorena (1792-1797), fioeu del precedent.
Division amministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Period spagnoeu-austriach (XVI secol-1786)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia del Ducaa de Milan
- Principaa de Pavia
- Contad de Vigeven
- Contad de Novara
- Contad de Còmm
- Contad de Lòd
- Contad de Cremòna
- Casalmaggior
Period austriach (1786-1797)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia de Milan
- Provincia de Còmm
- Provincia de Cremòna
- Provincia de Casalmaggior
- Provincia de Mantova
- Provincia de Pavia
- Provincia de Vares


text:
Vilantè
Vilantè (nom ufizial: Villanterio) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 3 289 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 14,5 km² e ona densità de 227 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Giransà, Invèrän, Maghernu, Marudo (LO), Sant'Angelo Lodigiano (LO), Tur d'Ares, Valera Fratta (LO).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vilantè l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mar Mediterani
El Mar Maditerani a l'è un mar culigaa a l'Ucean Atlantigh che'l se tröva intra l' Europa a nord, l'Africa a süd, e l'Asia a est. La so süperfiss a l'è de 2 500 000 km² e 'l gh'ha una prufundità media de 1370 m. A l'è culigaa a l'Ucean Atlantigh per el strecc de Gibiltera, e al Mar Russ per el Canal de Suez.
I ruman 'l a ciamaven Mare Nostrum.
El Mar Mediterani a l'è spartii tradiziunalment in alter mar, e i principal a hinn:
- mar Egee intra la Grecia e la [Türchia]
- mar Ioni intra Italia, Albania e Grecia
- mar Adriatigh intra Italia, Sluvenia, Cruazia, Bosnia e Erzegovina, Muntnegher e Albania
- mar Tiren intra la penisula italiana, la Sardegna e la Sicilia
- mar Ligür, intra Corsica e Ligüria
- mar de Alboran intra Spagna e Maroch
- mar Balearigh intra la Spagna e i so isul Balearigh


text:
Dmitrij Ivanovič Mendeleev
Dmitrij Ivanovič Mendeleev (ciamê in Rus ДMи́Tpий ИBáHoBич MeHдeлéeB, IPA: [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪt͡ɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf] scòlta'l chè) 'l è stê un chìmic rùs, nê a Tobolsk, in Sibéria, in dal 1834.
Biugrafìa
Al studièva i elemèint chìmic a secònda dal lôr péś atòmic e al li mitîva in òrden in na Tabèla in manéra che a intervaj regulèr i elemèint i preśentèven dal proprieté parèinti tra 'd lôr: in cla manéra chè al catéva ch' l' éra pusìbil grupèr i elemèint chìmic in dàl culòuni vertichèl dla sô Tabèla p'r afinité.
Cla Tabèla chè scrìta da Mendeleev l' è stèda la prìma Tèvla dal Sistéma periòdic di elemèint, publichèda in sul "Giurnèl dla sosietè chìmica rùsa" in dal 1869.
La Tèvla l' è po' stèda agiurnèda da di èter siensié, cun dagli ètri nuvitè mo la mantgnîva l' impostasiòun inisièla, perchè Mendeleev 'l îva capî ed lasèregh di pòst vód in du incòri al saîva 'd an cgnuser brîśa 'n elemèint cal s' è po' catê dòp.
Mendeleev al murîva in dal 1907 a Péderbùrg.


text:
02 12
Ol dé 2 de dezèmber l'è 'l 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 30 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de dezèmber al è ul dí da pòost 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 30 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Barcelona: l'autorità militara la fa impresuná Albert Boadella, diretur d' Els Joglars, considerant che La Torna, metida-in-sena du dé pröma, se la conforma·a mia al permess consedit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Nöa York (i Stacc Ünicc): Maria Callas (nassüda come Maria Kalogeropoulos), soprano.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Zisèna
Artìcol in dialètt rumagnòl
Zisèna (Cesena in italièn) l'è un cumòn ad 93.857 abitìnt, int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
Spianèda in bòna posizioùn tra al culèni dl'appennèn Tosc-rumagnòl e la pièna padèna-rumagnòla, l'è travarsèda da la Via Emélia, tra Furlè e e'Mèr Adriâtic. L'è bagnèda da e' fiòmm Sèvi.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Topaz
Topaz (id.) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1969 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Leon Uris.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al diretōr in secónda dal KGB Boris Kusenov (Per-Axel Arosenius), la mujér (Sonja Kolthoff) e sò fiōla Tamara (Tina Hedstrom) i pàs'n i cansèi dl'ambasàda rusa a Cupenàghen in dua i s càt'n in vacànsa. I èṅ spiâ da di agìnt in burghéś ch'i gh tìn'n adrē. La famìja la gh la cava a lugàr-'s in mèś a di turìsta ch'i s càt'n in un negòsi ch'al vénd dal siràmichi danéśi. La śóvna la śbraga ad prupòśit na statṿa par catàr al tèmp ad ciamàr a 'l telèfun 'l ambasadōr americàṅ e par mét'r-as in cuntàt c'n al funsiunàri dla CIA Michael Nordstrom (John Forsythe) ch'al gh'à da far-i scapàr a 'l èstar.
Soquànt tèmp dòp i Kusenov i càtan cà in di dintór'n ad Washington. A l'ambasàda francéśa René D'Arcy (George Skaff) al fà ciamàr òṅ di sò cunsiliér da soquànt an in di Stat Unî, André Devereaux (Frederick Stafford), parchè al s daga da far par pascàr al nascundìli di Kusenov. Devereaux al taca a 'vér-ag di suspèt e al gh'à paùra che qualchidòṅ al pòsa pasàr dal nutìsi a i rus. Al ciàma acsè al sò amìg Nordstrom ch'al gh dà ragiòṅ cuntànd-ag ch'a gh'è n'urganiśasiòṅ ciamàda “Topaz” ch'la gh lavóra adrē. Sò mujér Nicole (Dany Robin) la s aùgura ch'al viàś ch'i gh'àṅ da far a New York al pòsa distràr-al da ch'l afàr là, dimóndi delicâ e periculóś. Par l'ucaśiòṅ i rìvan da Parì anc sò fiōla Michèle (Claude Jade) e sò marè François Picard (Michel Subor), un giurnalìsta inviâ là par cuntàr qvél ch'a sucéd in dal Nasiòṅ Unìdi.
Rivâ a New York, Nordstrom al diś a Devereaux che Kusenov al gh'à cuntâ ch'a gh'è 'n pat cumersiàl e militàr fra Cuba e l'Ugnòṅ Suviètica ma ch'al n sà gnint da piò, sōl che Rico Parra (John Vernon), mémbar dal guèran cubàṅ, al s cata in sità cun sèg na còpia dal pat. Dand di bèsi a 'l sò segretàri Luis Uribe (Donald Randolph), òṅ ch'l à pardû sò fiōl in dla Baja di Pòrc par cólpa di americàṅ, i Stat Unî i prévan śgranfgnàr i ducumènt segrét ma a gh sarés da catàr un furastēr ch'al dascurìs sèg. André 'l è 'l óm giùst. Chi lò al dà mandâ a òṅ di suo, Philippe Dubois (Roscoe Lee Browne), ad purtàr-ag dal foto di ducumènt e lò al gh la cava anc se Uribe 'l armàgn in trapla.
Par saràr al sérć, Devereaux al gh'à 'd andàr diretamènt a L'Avana par catàr sù dal próvi ch'in dl'ìśula a gh'è di mìsii nucleàr rus. Là al pōl cuntàr su 'l apòǵ dla Juanita de Cordoba (Karin Dor), na védva 'd 'n eroe dla rivulusiòṅ a i tèmp 'd Ernesto Che Guevara ch'la viṿ sóta la prutesiòṅ ad Parra ch'l è anc inamurâ 'd lē. Ma la Juanita l'è da cl'atra banda, esénd a cap dn'asuciasiòṅ ch'l'è cóntar Fidel Castro.


text:
Mùsla
La mùsla l' è 'n tisû ad armadûra tela cun 'na tramadûra piotòst rèda, 'd cutòun alśér, u anca 'd làna u 'd lèin. A gh' è pò anca la mùsla 'd rêś, ch' l' è 'd séda e la gh' à 'na fàcia ch' la lûśa cuma 'n rêś.
D' in dû la deśvîn
Già i grèc antîg i 'mparèven a cgnùser la mùsla dai merchè 'd Mossul (arèint al fiùm Tigri), anca s' la s' tisìva già incòri piò antigamèint in dl' Uriĵnt ed l' India. Marco Polo in dal sô Miliòun al la descrivarà cuma 'na cumpunèinta di vistî di musulmàṅ.
In dû la s' drôva
Incō la mùsla la s' drôva in di tindàģ, in soquànt vistî dimòndi alśér e in 'na quèlc camiśèta. Alśéra e vapurôśa, la mùsla la s' dróva despès anca in di tutù 'dla dànsa clâsica, in dùa l' infìa al 'd sòta di svùj di volàṅ.