text:
The Cult
I The Cult i èṅ un grup rock ingléś fundâ in dal 1983 par Ian Astbury e Billy Duffy.
Biugrafìa
I fundadōr dal grup i daśgnìvan da dū grup ad rock gòtic difarènt di prim an Utànta: i Southern Death Cult (al cantànt 'l éra Ian Astbury) e i Theatre of Hate (in dua al chitarìsta, p'r un pôc ad tèmp, 'l éra stâ Billy Duff).
Tut i dū i mòlan chi grup lè par furmàr in dal 1983 i Death Cult (Al cult dla mòrt), nóm scurtâ dla vècia banda 'd Astbury (pasiunâ dla cultùra di natìṿ americàṅ e ad Jim Morrison di The Doors) ch'al 'l iva tòlt in prèst da na tribù indiàna visùda in sal dèlta dal fiùm Missisìpi in di sècui XIV e XV.
In cal stés an al grup, cun al bas Jamie Stewart e Ray Mondo a la baterìa, al fà gnir fóra 'n EP umònim e al sìngul Gods Zoo. Subìt dòp Ray Mondo al vèṅ casâ fóra da l'Inghiltèra parchè 'l éra un furastér minga regulàr. Al sò pòst a vèṅ tòlt Nigel Preston.
In dal 1984, cun al nóm scurtâ definitivamènt in The Cult, a vèṅ fóra par l'etichéta Beggars Banquet al prim àlbum dal grup, Dreamtime, eśèmpi ad rock dark e gòtic, cun dèntar trédas trasi e i sìngui Spiritwalker, Go west (al braṅ più hard rock dal disc) e Resurrection Joe. Par quél ch'a riguàrda i tèst e al mōd ad vistìr-as, la cultùra di indiàṅ 'd Amèrica l'è stada un punt ad riferimènt impurtànt p'r al grup.
Al bòt p'r i Cult al gh'è però 'l an dòp quand a véd la luś Love, un disc ch'al cònta dèntar dū di sìngui più cgnusû dal grup, She Sells Sanctuary e Rain (misa dèntar anc in dla culóna sunóra dal film Demoni 2 ad Lamberto Bava). Ma anc i àtar braṅ i pìcian fòrt: al duri Nirvana e Phoenix (quésta chè cun 'n asōl dimóndi fat bèṅ ad Duffy), al psicadèlichi Brother Wolf, Sister Moon e Big Neon Glitter e al lénti Black angel e Revolution, àtar sìngul.
In cal mèntar al grup 'l iva tòlt al baterìsta di Big Country Mark Brzezicki par rigistràr al disc parchè Nigel Preston 'l éra talmènt sfat e drugâ pódag ch'al n psiva minga sunàr gnint, a part la She Sells Sanctuary. Finî al disc Les Warner al ciàpa al sò pòst.
In dal 1986 la banda l'éra prònta a publicàr al sò nóṿ lavõr, ciamâ Peace, ma a n esénd minga dal tut cunvìta dal riśultâ, l'iva decìś ad mét'r-ag maṅ incóra, sarnénd cuma prudutōr Rick Rubin. Al disc ch'a vèṅ fóra 'l è più dur, ispirâ da 'n hard rock clàsic cuma quél di AC/DC e di Led Zeppelin. Al tìtul dla śvòlta 'l è difati Electric dal 1987, pîṅ ad riff ad chitàra e atmusféri blues, cun dèntar i sìngui Lil' Devil e Wild Flower e la cover di Steppenwolf Born to be Wild.
In dal tour gnû dòp, i Cult i s pòrtan sèg di Guns N' Roses minga cgnusû in alóra.
Al disc sucesìṿ al s ciàma Sonic Temple e 'l è dal 1989. I sòṅ i dvèntan incóra più dur, al prudutōr 'l è cal Bob Rock dal Black album di Metallica, e lì lōr i tócan di teritòri davśèṅ a 'l hair metal. Cun i sìngui Fire Woman, Edie (Ciao Baby) (in cal braṅ chè a gh dà na maṅ Eric Singer, baterìsta di Kiss e Alice Cooper) e Sweet Soul Sister al disc al riva diretamènt in di prim déś pòst dla Billboard di Stat Unî. Iggy Pop al fà i côr in 'n àtar braṅ impurtànt dal disc, New York City, acsè cuma la Sun King ch'la vèra al disc cun un gir ad bas dimóndi bèl.
Quést chè 'l è 'l ùltim lavōr cun al grup dal basìsta Jamie Stewart ch'al s in và in dal 1990.
I Cult i partìsan in tour cun gl'Aerosmith (in Europa) e cun i Metallica (in di Stat Unî). Dòp al cuncèrt 'd Atlanta, in dal Favràr dal 1990, al manager dla band al diś a Astbury che sò pàdar 'l éra mòrt in cal mèntar ad càncar. i Cult i scanśèlan i spetacùi in fiṅ ad Avrìl.
In dal 1991 al regìsta Oliver Stone al śibìs a Ian la part ad Jim Morrison p'r al sò film didicâ a i The Doors ma chi lò al n tōś briśa la part parchè a n éra minga 'd acòrd cun la manéra in cui al sarés stâ dipìnt al sò idól in dla pelìcula. Al sò pòst a vèṅ tòlt Val Kilmer.
Par 'l àlbum Ceremony (Serimògna) dal 1991 al mònta sù al nóṿ mémbar Charley Drayton a 'l bas ma durànt al sesiòṅ ad registrasiòṅ, Astbury e Duffy i gh'aṅ dimóndi scas 'l òṅ cun c'l àtar. Al disc al próa a mét'r insém al dū anmi dal grup: quéla rock ad “Sonic Temple” (ch'la fà riferimènt a Duffy) e quéla più di sentimènt ad “Love” (ch'la fà riferimènt a Astbury). Al riśultâ 'l è un lavōr misć cun di pès bèi rabî (cuma al sìngul bumbardànt Wild Hearted Son, la lètrica Full Tilt ch'la par gnir fóra dal disc dal 1986, la péśa Earth Mofo o la title track stésa) e di àtar lènt (l'acùstica Heart of soul ch'la sòna cum na ballad di Skid Row, l'èpica Sweet Salvation o na Indian ch'la tōś a 'l cór) ma 'l vénditi i patìsan 'l arìṿ dal grunge.
In dla cupertìna dal disc a ś véd un prim piàṅ 'd un putèṅ indiàṅ dal Dakòta dal Sud. I sò genitōr, quand i 'l aṅ vdû in dal vìddèo ad Wild Hearted Son, i gh àṅ fat na càuśa par 61 migliòṅ ad dòlar parchè al grup 'l arév druâ la foto sénsa parmés.
In dal 1992 i Cult i faṅ gnir fóra un al sìngul The Witch (ch'al rivarà al nùmar nóṿ in Austrâglia) e i dànan la sò b-side Zap City (dal sìngul Lil' Devil) a la culóna sunóra dal film Buffy the Vampire Slayer.
'L an dòp 'l è al tùran dla racòlta Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers and Sinners, un disc ch'al mét insém daśdòt braṅ di disc precedènt in mèś a i quài a gh'è anc The Witch e ch'la ś puśisiòna a 'l prim pòst dal clasìfichi ingléśi e purtughéśi.
Dòp un perìud ad pàuśa, in d'l Utóbar dal 1994 al grup al fà catàr in di negòsi al sò sèst lavōr in studi ch'al pòrta anc al nóm dla banda. Al disc 'l è cgnusû anc cun al nóm ad Black Sheep (Pégura négra) par via dla bèstia dla rasa Manx Loaghtan (cun quàtar còran, dū a l'élta e dū a la basa) ch'la cumpàr in sla cupertìna. Dal punt ad vista muśicàl, 'l àlbum al strisa 'l òć a 'l gènar grunge, dimóndi ad mòda in chi an lè. Al braṅ Sacred Life 'l è didicâ a 'l atōr River Phoenix e a Kurt Cobain di Nirvana ch'al s éra masâ da pôc. Al cantànt Ian Astbury al dascór d'l àlbum dgénd ch'a s trata 'd un lavōr dimóndi persunàl, tucànd di téma cuma i abûś sesuài patî a quind'ś an e la mòrt, cuma quéla ad Nigel Preston (amig e vèć cumpunènt dal grup) a vint-i-òt an.
I sìngui tirâ fóra dal disc i èṅ Coming Down (Drug Tongue) e Star. Quést chè 'l è un braṅ nâ in dal 1986 cuma Tom Petty e pò dvintâ p'r un mumènt Starchild in dal 1993 e sōl a la fiṅ Star.
Al vénditi i èṅ basi: al disc al riva sōl a 'l 69śum pòst in di Stat Unî e a 'l 21śum in dal Régn Unî.
Durànt al Black Rain tour in dl'America dal Sud, in dl'Istâ dal 1995, nunustànt al fat che dimóndi canti nóvi i éran stadi rigistràdi in cal mèntar, al grup al decìd ad suspéndar i cuncèrt dòp quél ad Rio de Janeiro ad Mars e ad muclàr-la lè. Ian Astbury al dà vita a 'l grup di Holy Barbarians (ch'al farà gnir fóra sōl un disc, Cream, in dal 1996). Dal cant suo, Billy Duffy al mét sù un grup par sò cònt, ciamâ Coloursound, insém a Craig Adams e Mike Peters.
In dal 1999 però Astbury e Duffy i tórnan insém par na sèrie ad trénta cuncèrt in di Stat Unî, tut impinî stóp. I Cult dla fiṅ di an Nuànta i védan anc la preśénsa dal baterìsta Matt Sorum ('l iva sunâ sèg in dal tour ad Sonic Temple prima ad pasàr cun i Guns N' Roses) e dal basìsta Martyn LeNoble di Porno for Pyros.
In dal 2000 i sònan par la prim vòlta in Sudafrica e i rigìstran al braṅ Painted on My Heart, na cansòṅ fata par la culóna sunóra dal film Fuori In 60 Secondi (Fóra in Ssanta Secónd), na pelìcula 'd asiòṅ cun Nicolas Cage e l'Angelina Jolie. In cal mèntar i védan la luś dū racòlti Pure Cult: The Singles 1984–1995 e Rare Cult, quésta chè a tiradùra curta (15.000 còpi).
Dòp siē an e mèś, in dal 2001 al grup al dà in past a la gint al sò sètim disc da studi, rigistrâ par la Atlantic Records, al più dur ch'i àppian mai fat. Al lavōr al gh'à al stés tìtul 'd un lìbar ad Friedrich Nietzsche, Beyond Good and Evil, e sōl un sìngul tirâ fóra, Rise. Al disc al tóca al 37śum pòst in di USA, al 22śum in Cànada e al 25śum in Spaggna ma pò al schisa śò pauruśamènt, vindénd sōl quèl cuma 500.000 còpi a 'l incìrca in tut al mónd. In séguit Astbury al figùra al lavōr dl'etichéta in di sò cunfrònt cuma un quèl ch'al śbraga l'anma parchè lì lōr i vlìvan métar bèc dapartùt: par cambiàr i tèst dal canti, par sarnìr la cupertìna dal disc e i sìngui da far gnir fóra.
Par soquànt an i Cult i ś tóśan incóra na pàuśa (“al prugèt 'l è in dal giàs, a n sà minga par quant”, al diś Astbury a la fiṅ dal 2002) par pói turnàr in dal 2005 par preparàr al tour ciamâ Return To Wild dal 2006.
Cun i nóṿ John Tempesta a la baterìa (ex di Testament) e Chris Wyse al bas, in d'l Utóbar dal 2007 i dan a la luś par la Roadrunner al disc, più scàran e dirèt dal precedènt, Born Into This (Nâ chè dèntar) ch'al fà al sò debùt a 'l 63śum pòst in dal clasìfichi itagliàni. Al sìngul sarnî 'l è Dirty Little Rockstar.
Al 29 ad Setémbar dal 2009 i Cult i aṅ fat tapa a Bulógna p'r al lōr Love live tour ch'al vliva celebràr i sò vint-sinc an ad caréra sunànd p'r intēr al disc che a i ìva purtâ a 'l sucès.
Discugrafìa
Àlbum
- Dreamtime 1984
- Love 1985
- Electric 1987
- Ceremony 1991
- The Cult 1994
- Beyond Good and Evil 2001
- Born into This 2007
- Choice of Weapon 2012
- Hidden City 2016
dal Viṿ
- Dreamtime Live at the Lyceum 1984
- Live at the Marquee 1993
Racòlti
- Death Cult 1988
- Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers, and Sinners 1993
- High Octane Cult: Ultimate Collection, 1984-1995 1996
- Pure Cult: The Singles 1984–1995 2000
- The Best of Rare Cult 2000
Sìngui
- Spiritwalker 1984
- Go West (Crazy Spinning Circles) 1984
- Resurrection Joe 1984
- She Sells Sanctuary 1985
- Rain 1985
- Revolution 1985
- Love Removal Machine 1987
- Lil' Devil 1987
- Wild Flower 1987
- Fire Woman 1989
- Edie (Ciao Baby) 1989
- Sun King 1989
- Sweet Soul Sister 1990
- Wild Hearted Son 1991
- Heart Of Soul 1992
- The Witch 1992
- Sanctuary MCMXCIII 1993
- Coming Down (Drug Tongue) 1994
- Star 1994
- Painted On My Heart 2000
- Rise 2001
- Breathe 2001
- True Believers 2002
- Dirty Little Rockstar 2007
- Illuminated 2008
- Every Man and Woman is a Star 2010
- Embers 2010
Videugrafìa
- Dreamtime Live at the Lyceum 1984 VHS
- Electric-Love 1992 VHS
- Sonic-Ceremony 1992 VHS
- Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers, and Sinners 1993 VHS
- Pure Cult DVD Anthology 2001 DVD
- The Cult - Music Without Fear 2002 DVD
- The Cult - New York City 2007 DVD


c: text/html

text:
Nagin saveva propi tgi che paja l’abunament. Cur che las vischnancas da la Muntogna han survegnì avant stgars in mez onn in quint da la Somedia è quai sa midà. La gasetta datti ussa be pli ina giada l’emna gratuitamain.
Indemnisaziuns per dretgs
Ch'ina entira vallada survegn gratuitamain ina gasetta dal di, ha sias ragischs tar la fundaziun da la Quotidiana. Quella aveva numnadamain surprendì ils dretgs da las anteriuras gasettas rumantschas sco quels da la «Casa Paterna/La Pùnt». Sco indemnisaziun per quels dretgs vess quai stuì dar la Quotidiana per las chasadas da la Muntogna «pli favuraivel».
Pertge che l' abunament è dentant stà tut quels onns gratuit, na sa nagin pli precis.
TSG 17:40 / RR actualitad 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sche Gian-Andrea Huonder vul sa retrair dal mintgadi, las medias socialas e vul tancar energia va el en il guaud sur la chasa da ses geniturs a Mustér. Tge che na dastga lura betg mancar: sia camera da fotografar.
Sche jau vom giuadora a far fotografias lura è quai per mai. Sch’i dat ina fotografia lura datti ina e sche betg lura betg. L’impurtant per mai è d’esser giuadora ed en in lieu nua ch’ins è gugent.
Fotografar è la gronda passiun dal giuven che fotografescha e filmescha per paginas d'internet e medias socialas da diversas fatschentas. Ir en il guaud senza la camera na vegniss per el betg en dumonda.
Durant quellas spassegiadas patratga el vid tut il pussaivel: La lavur, collegas e collegs u sur da la vita en general. Malgrà ch'el è cun ses patratgs simplamain insanua – ses egls èn alerts. Adina a la tschertga d'in nov motiv ch'ins pudess fotografar.
Pli gugent fotografar la natira che persunas
Gian-Andrea Huonder ch'ha 21 onns, fotografescha pli gugent la natira che persunas u per clients.
I dat adina spetgas. E sche jau vom giuadora, prend cun la camera e fotografesch la natira lura na datti naginas spetgas.
Perquai sappia el era tschentar giu cura ch’el va en il guaud malgrà ch’el prenda cun la camera. Perquai ch'i n’emporta betg sch’i dat la finala fotografias che pon vegnir publitgadas insanua u betg.
Trais tips per tschiffar l'atun
Tips da Gian-Andrea Huonder e dal fotograf da natira ed animals, Cundrau Spescha:
- Ir a fotografar la damaun marvegl u la saira – lura è la glisch pli interessanta
- Era ir a fotografar cura ch’i plova u ha tschajera – quai dat fotografias pli misticas
- Fotografar ord differents anguls – quai fa pli unica la fotografia


text:
Pià de l'eclitica
El pià de l’eclìtica l'è 'l pià söl qual la stà l'òrbita de la Tèra, cioè el percórs che la Tèra la fà entùren al Sul.
'Ntra i ogècc del Sistema Solar, apéna el Sul e la Tèra i stà söl pià de l'eclìtica, i óter pianéti del Sistéma Solar i percór a lùr dele òrbite, ma sö dei pià diferèncc, che g'ha dele inclinasiù diferènte, tat en rapórt a l'eclìtica, come 'n rapórt ai sò pià orbitài recìproch. Nesöna de le òrbite dei óter pianéti del Sistema Solar la rèsta 'nclinàda en rapórt a l'eclìtica per de piö de 7°.


text:
Bätterkinden
Bätterkinden a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.19 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3144 abitant.
El cumün de Bätterkinden al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aefligen, Fraubrunnen, Limpach, Schalunen, Utzenstorf, Wiler bei Utzenstorf, Zielebach, Aetingen (SO), Biberist (SO), Gerlafingen (SO), Küttigkofen (SO), Kyburg-Buchegg (SO), Lohn-Ammannsegg (SO) e Lüterkofen-Ichertswil (SO).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La prima menzion stòrega del paes l'è de l'ann 1261 col nom de Beturchingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bätterkinden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of the Bätterkinden School (Todesch)
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bätterkinden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'ultima fin d'emna ha gì lieu il festival da «films per la terra» en tut la Svizra. Era en Grischun èn vegnids mussads films a Cuira ed Arosa. Dapi 11 onns mussa l'uniun «Filme für die Erde Schweiz» films documentars per sclerir il public davart temas da l'ambient. L'uniun è perfin vegnida premiada il 2010 da l'UNESCO per lur lavur d'educaziun.
Far attent a temas da l'ambient
Cun films documentars vulan las organisaturas sclerir davart temas da l'ambient, che quai sajan temas sco agricultura, moda da fast fashion, u consequenzas directas da la midada dal clima e co i vegn tschertgà soluziuns.
Ils films na discurran dentant betg da temas fitg bels, quai che po era manar a frustraziun. Uschia era tar il film «Unser Boden, unser Erbe» ch'è vegnì mussà in venderdi saira. Il tema dal film ha dà da discussiunar en il publicum.
Atgnamain esi stà fitg frustrant da vesair quai, ma il film ha mussà a moda fitg realistica e fitg sincera l'agricultura d'ozendi.
Dentant han intgins era chattà motivaziun da far insatge per il clima suenter ch'els han vis il film. La stima da mangiativas è en mintga cas creschida suenter il film.
L'effect da films documentars da l'ambient
Bernadette Roth, la co-directura da l'uniun «films per la terra» è persvasa, che mintga aspectatura e mintga aspectatur vegn influenzà dals films e sa fa suenter ils patratgs da ses agen consum e sia influenza sin l'ambient.
Il bel vi da films documentars è, ch'els vegnan da simplifitgar temas cumplexs uschia ch'igl èn bain chapibels e pon en il medem mument era esser fitg commuventants.
Gruppa en mira
Las organisaturas vulan cuntanscher uschè bleras persunas co pussaivel. Perquai è ina gruppa en mira era scolaras e scolars. Pliras classas èn vegnidas cun lur magistras e magisters a guardar films da l'ambient adattads a lur vegliadetgna. Tras quai speran las organisaturas da pudair fascinar ils uffants gia fitg baud da la natira e vul persvader els uschia da viver pli conscient a l'ambient ed al clima.


text:
La veglia scolina Caguils a Domat sto far plaz ad in nov bajetg. L'edifizi dals onns 70 na correspunda betg pli als basegns e standards actuals e la davosa sanaziun è stada ina pitschna, nua ch'igl è mo vegnì dà colur, ha detg il president communal Erich Kohler.
La vischnanca vul investir 6.325 milliuns francs en il nov bajetg. En ils custs èn er cumpigliads ils provisoris ch'i dovra per ils bunamain 90 scolarets. Il parlament communal ha schon dà glisch verda, il suveran decida ils 26 da november. L'onn che vegn duess vegnir cumenzà cun la construcziun. E pronta duess la scolina lu esser la stad 2019.
RR actualitad 06:00


text:
Domenega di Oliv
La Domenega di Oliv l'è l'ultema domenega de Quaresma prima de la Pasqua. Con lee la scomincia la Setemana Santa.
L'è ona festività catolega, ortodossa e anca de ona quai confession protestanta.
Se regorda el moment che 'l Signor l'è rivaa a Gerusalemm in ocasion de la Pasqua, on quai dì prima de vess impresonaa, processaa e mettuu in cros, come regordaa in del Vangeli de Gioann (Gv, 12, 12-15):
Per regordà quell moment chì, in de la messa de 'sta domenega, i brocch de oliva vegnen benesii del preved. A bon cunt, in del Vangeli se parla di palm: in lombard se parla de "oliv" perchè quella pianta chì l'era (e l'è anca 'dess) pussee spantegada in di nost band.


text:
Resultats per Traffic
L'emprima «chaussée» en muntogna
La NVTA cuntinuescha cun la tradiziun da las vias da traffic ch’èn plis tschientaners veglias e manavan tras las Alps da la Svizra.Guardar l'eveniment
Auto vs. viafier
Ditg è la viafier in pau ordavant, ma cun l'avertura dal tunnel da via dal Gottard, l'onn 1980, concurrenzescha il traffic sin via transalpin la viafier.Guardar l'eveniment
Il plan dal tunnel
Cur ch'ils spezialists s'expriman a favur da la construcziun d'in tunnel da basa dal Gottard, renvieschan els a la posiziun prominenta da la Svizra sco pajais da transit da l'Europa.Guardar l'eveniment
La concepziun globala dal traffic
La coordinaziun da la politica da traffic e da sia finanziaziun tras la Confederaziun è ina basa impurtanta da la NVTA.Guardar l'eveniment
Segns e cifras
Tut ils vaguns e tut las locomotivas èn plain segns e cifras misteriusas. Senza quests segns spezials na funcziunass il manaschi da viafier betg.Guardar l'eveniment


text:
La pli populara cursa da mountainbike da l’entira Svizra ha gì ses battaisem l’onn 2002. Da quella giada avevan in per amis da quest sport ensemen cun la regiun turistica e las pendicularas da Motta Naluns dà il tun da partenza per il Bike-Maraton dal Parc Naziunala. Tar l’emprima ediziun anc nagin che ha pudì s’imaginar che la cursa vegniss ad avair in tal success. 20 onns suenter l’emprima ediziun è la cursa QUEL eveniment da sport da la stad en Engiadina Bassa e Val Müstair.
Ina clav per il success: la cursa roiala enturn il Parc Naziunal
141 kilometers, radund 4'000 meters differenza d’autezza cun il tetg da la cursa, il pass da Chaschauna che collia l’Italia cun l’Engiadina'Ota, quai èn las datas da questa cursa. Partenza è a Scuol la damaun las 07:15. Ils pli sperts vegnan spetgads puspè vers las 12:45 enavos a Scuol.
Limita da participants pervi da corona
Gia baud han ils organisaturs decidì da limitar il dumber da participantas e participants da l’ediziun da giubileum sin 1’500 persunas. Uschia han ins gì davent dal principi ina segirezza da planisaziun. Sa chapescha che la cursa, che ha era gia gì varga 2'000 participantas e participants, è exausta. Tut las plazzas da partenza èn davent.


text:
Glista da pretschs
Copiar
Copiar documents sonors da la Fonoteca naziunala
(*) La tariffa cumpiglia ils custs da material, la procentuala per indemnisar ils dretgs, il fegl d'accumpagnament da la CD-R e la TPV. Facturaziun minimala: CHF 10.-.
Copiar documents sonors da terzas partidas
Custs da material
Archivaziun fisica
Custs per conservar portatuns fisics
Archivaziun digitala
Custs per conservar documents sonors digitals
(*) L'unitad minimala che vegn messa a quint importa 10 GB, independentamain dal cuntegn dal document.
Visitas e scolaziuns
© Fonoteca naziunala svizra. Tut ils dretgs d'autur da questa publicaziun èn reservads a la Fonoteca naziunala svizra, Lugano.
L'adiever commerzial è scumandà. Ils cuntegns publitgads electronicamain èn suttaposts a la medema reglamentaziun ch'è en vigur per ils texts stampads (LDA).
Per infurmaziuns areguard il copyright e las normas da citaziun vair: www.fonoteca.ch/copyright_rm.htm
URL:


text:
La puntates les é a la leta sul canal youtube de la Fondazion Museo storich del Trentin sun chesta direzions:
Chiò sotite i detaes de la puntates:
ISTITUT CULTURAL MOCHEN/BERSNTOLER KULTURINSTITUT
Tel cher de chesta puntata l’é l’Istitut cultural Mochen/Bersntoler Kulturistitut con sia ativitèdes de promozion del lengaz, de espozision e conservazion del museo.
Con intervistes al diretor Mauro Buffa, al president Luca Moltrer, a la linguista e presidenta del Comitat schientifich Federica Ricci Garotti, a la conservatora Claudia Marchesoni e a l’operator didatich Simone Maistri.
ISTITUT ZIMBER/KULTURINSTITUT LUSÉRN
Te chesta puntata se va a Lusern, paisc da mont a zirca 1300 metres per cognoscer l’Istitut Zimber/Kulturinstitut Lusérn e la storia de sia jent che amò ades la rejona delvers n lengaz germanofon.
L’Istitut l’à l doer de valorisèr chesta storia linguistica e de stravardèr e portèr inant l patrimonie etnografich e culturèl de la comunanza de Lusern.
Co la intervistes al diretor Willy Nicolussi Paolaz, al colaborador culturèl Fiorenzo Nicolussi Castellan, al responsabol de la comunicazion Stefano Nicolussi Castellan Galeno e a l’assistenta culturèla Valentina Nicolussi Castellan.
ISTITUT CULTURAL LADIN “MAJON DI FASCEGN”
Te chesta puntata jon a descorir l’Istitut Cultural Ladin “Majon di Fascegn”.
L’Istitut, con sia senta a Sèn Jan, estra che a aer na pèrt emportanta per la comunanza, l gestesc ence na biblioteca spezialisèda e n archivie storich, leterèr e fotografich de gran valuta.
L’Istitut l’é coleà col Museo Ladin de Fascia che l laora trop tras la esposizions e tras i servijes educatives: l sporc ativitèdes didatiches, laboratories e percorsc sul teritorie. Se trata de n Museo logà fora per l teritorie ajache l’à dotrei sezions ence ti desvalives paijes de la val.
Co la intervistes a la diretora Sabrina Rasom, a la responsabola de la biblioteca Alberta Rossi, a la conservatora Daniela Brovadan e a la responsabola servijes educatives Martina Chiocchetti.
I Lab i é endrezé da Alice Manfredi, col coordenament de produzion de Matteo Gentilini, na realisazion de Busacca Produzion Video. Na produzion de Fondazion Museo storich del Trentin, finanzièda dal Servije mendranzes linguistiches locales e audit european de la Provinzia autonoma de Trent, en atuazion de na cordanza spezifica.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)
Fonte: Ufficio Stampa


text:
Nies vitg
Dalla vischnaunca tier la fracziun
Schlans schai sin 1100 m. sur mar dalla vart dil sid el cumin dalla Cadi sisum la Surselva. Politicamein tras fusiun tier la vischnaunca da Trun.
Historia
Schlans ha ina veglia historia. Quei demuossan perdetgas da temps vargai, seigi la baselgia, la caplutta, la tuor da Sais e las restonzas dil Casti sil Grep da Pradas. Habitonts
Habitonts
Igl onn 2021 quenta Schlans ca. 74 habitonts. El vitg dat ei quater menaschis purils. Il pli dallas persunas en la vegliadetga da luvrar anflan lur lavur en la regiun.
Access
Schlans ei contonschibel sur duas vias. La colligiaziun principala via Trun. La secunda via Breil ei ina laterala, ella meina via Tavanasa sur Capeder.
Cun la viafier RhB ed Auto da Posta via Trun Staziun dil tren RhB.


text:
La differenza da paja tranter um e dunna munta a 19,3% en Svizra. Sin quella problematica less il «Lohnmobil» en la via da la staziun a Cuira far attent cun in'exposiziun ambulanta.
Il «Lohnmobil»
Il «Lohnmobil» e vegnì inaugurà il mars 2015 dal cusseglier federal Alain Berset ed è dapi lura sin turnea tras la Svizra. Dapi glindesdi è el sin visita a Cuira. Il post da stab per l’egualitad da schanzas tranter um e dunna e la centrala da dunnas Grischun han organisà il program accumpagnant da l’exposiziun ambulanta.
En l’exposiziun vegn l’inegualitad da paja tranter um e dunna tematisada. Ins ha la pussaivladad da tadlar istorgias da dunnas pertutgadas e survegna infurmaziuns davart la tematica. La finamira da las organisaturas èsi da tschertgar il dialog cun la populaziun e da far attent che l’inegualitad è anc oz in grond problem.
Ils motivs per l’inegualitad
I dat differents motivs per la differenza da paja tranter las schlattainas. In motiv è ch’ins ha la disa da na discurrer davart la paja. Uschia na s’accorschan ins betg l’inegualitad da paja e na tematisescha er betg ella. In auter motiv è che las dunnas n’han betg la pussaivladad da cumbinar famiglia e carriera.
En il chantun Grischun mancan canortas per uffants. Savens han dunnas era tema da tematisar la malgistadad. La tema da perder la plazza è massa gronda. Quels motivs èn la culpa, che la differenza da paja exista anc oz.
L’inegualitad da paja tranter um e dunna en Svizra
En Svizra munta la differenza da paja tranter um e dunna a 19,3%.
- In terz da l’inegualitad n’è betg declerada e perquai discriminanta. Las dunnas gudognan qua mo pli pauc perquai ch’ellas èn dunnas.
- Dus terz da las pajas pli bassas èn decleradas. Dunnas lavuran savens en clamadas cun ina bassa paja ed ellas n’èn betg uschè bain scoladas sco ils umens.
Dapi 1981 datti ina lescha che di, che dunnas han il dretg sin la medema paja sco ils umens. Mo quella lescha n’è fin oz anc betg realisada ed exista be sin il palpiri. Per ina midada dovri in sforz da la politica e da las interpresas.
Mo era las dunnas ston sa defender. Ellas ston s’infurmar davart las pajas dals collegas ed era davart la paja usitada per lur lavur. Uschia san ellas impedir in’inegualitad da paja. Per Annetta Simeon èsi era impurtant, che la tenuta da la societad sa mida e ch’ins tematisescha la problematica. Perquai stat ella a la via da la staziun e tschertga il discurs cun la glieud sin via.
Ina visita dal Cussegl grond
Il mardi da mezdi han las deputadas dal Cussegl grond gì l’apero tradiziunal tiers il «Lohnmobil». Il cusseglier guvernativ Martin Jäger ha beneventà sias collegas. Per las deputadas èsi cler che l’egualisaziun da paja stuess gia daditg esser il cas e ch’il sustegn da la politica è necessari.


text:
Immez i’l god müravglius dal cumün da Tarasp, illa fracziun Avrona, es üna pitschna suosta – precis sco chi tocca. Set maisas illa stüva, set stanzas illa pensiun. Nossa chasa engiadinaisa nun es gronda, e quai es bun uschè. Far straverer e straglüschir nu cugnuschaina. Simpel e prüvà. Il bischou cun si‘istorgia ha seis caracter e seis scharm. La stüva es ün diamant cha nus laschain brillar e glüschir uschè sco ch’el es. La pussada d’argient bricla illa glüm da chandailas. La vista da la terrassa es incumparabla. Chamuotschs, chavriöls, tschiervis, vuolps, leivras, pulom grond e pitschen as badaintan tuot tenor stagiun sül vamporta.
Il lö perfet per invlidar il temp.


text:
En ina brev publitgada en la «New York Times» e la gasetta spagnola «La Opinión» pretendan las 300 dunnas da la branscha da divertiment che deliquents e patruns na vegnan chastiads en cas da mulesta u violenza sexuala. E quai betg mo a Hollywood mabain er an branschas che vegnan pajadas pir.
Daners e pretensiuns
Part da l'iniziativa «Times Up» è er in fond d'assistenza giudiziala per unfrendas da mulesta sexuala a la plazza da lavur. Las iniziantas han gia pudì rimnar 13,4 milliuns dollars. Plinavant pretendan las dunnas ina pli auta quota da dunnas en posiziuns da manaschi e pajas egualas per um e dunna.
L'iniziativa è la consequenza dal scandal enturn il producent da Hollywood Harvey Weinstein che duai avair mulestà u perfin violà passa 100 dunnas.
RR novitads 17:00


text:
Ambri batta Tavau cun 2:1 ed il HCD è uschia definitavamain en ils preplayoffs ensemen cun Berna ed ils Lakers. Per il club da hockey da Tavau è quai stà l'ultima partida da qualificaziun. En ils preplayoffs fruntan ils Grischuns davent da mesemna sin il SC Berna. Per Ambri è quai stà la segunda davosa partida en il stadion «Pista la Valascia» (construì il 1959 e renovà il 1979). Il club da tradiziun dal Tessin survegn in stadion nov.
Bienna sposta la decisiun
En la penultima runda da qualificaziun dal campiunadi svizzer dal hockey sin glatsch n'è l'ultima decisiun anc betg crudada, er perquai che Bienna fa tar Genevra en las ultimas duas minutas e mez ord in 0:1 in 5:1. Er ils ZSC Lions mantegnan la tensiun. Els han pers cunter Losanna cun 0:2 e dovran uss en l'ultim gieu cunter Langnau almain in punct u ston sperar che Bienna e Servette perdan puncts.
Directamain èn ils quartfinals dals playoffs èn fin ussa Zug, Lugano, Losanna e Friburg.


text:
S‘imaginein in um che crei buca pli, ni el bien dil mund ni dil carstgaun. El vegn menaus sin in viadi – sin in viadi da fantasia ni magari era ina meditaziun. Quei viadi vegn a ver treis fasas: uffiern – purgatieri – parvis.
Igl um va tras in uaul stgir, desperaziun el cor. El crei buca pli ella carstgaunadad, el ha viu memia bia dil mal. El ha stuiu studegiar maletgs plein pornografia d‘affons per gidar las medias socialas da saver sclauder tals maletgs. Crudeivladad mintga di, era videos da violenza ha el stuiu categorisar. Violenza encunter carstgauns, violenza encunter animals. Ils maletgs e videos eran adina avon siu egl intern, schevan buca pli liber el. El ei sedestadaus, ha realisau che quei fuva mo in viadi da fantasia ed ei sepreparaus per il proxim viadi.
Igl um ei sedestadaus. Ord siu viadi da fantasia resta il sentiment da refrestgament dad olma e spért. El sesenta promts dad ir sia via. El sa, el ha anflau ina fontauna ch‘el sa adina puspei turnar, seigi quei sin in viadi da fantasia ni era sin ina viandada cun amitgs.
El ei anavos en scola, sco da sias uras sco giuvenil. Ses conscolars mudregian e mulestan el tras las medias socialas. Per cletg empren el da sedustar, aschia ch‘ei calan plaunsiu e lain en ruaus el. El s‘encorscha, che fleivlezzias ein cheu per emprender. El gida auters da sedefender encunter vilentem ,da surmuntar la gretta ed anflar pasch, cuntentientscha e segirtad. Aschia anfla el veras amicezias. Ensemen arvan els differents canals ellas medias socialas che gidan auters giuvenils d ‘anflar segirtad ella communicaziun ed el passar si. Cu el sededesta ord siu viadi da fantasia ei el cuntents e plein bunas regurdientschas. El s‘encorscha ch‘il tierz viadi spetga aunc. Nua vegn lez a menar? El senta leva legria e marvigliusadad en sesez.
El ei ella catedrala natirala da Bargis sut l‘aua frestga dalla cascada, il grep glischs freda levamein da tiara e pastg verd. Il tun sonor dalla cascada rebatta en siu cor, cun in pass lev va el vi tier ses amitgs che han rasau ora il picnic. Ensemen gaudan els la buna maglia, la splendur dil sulegl, il ruaus ellas muntognas. Ils peis gaudan l‘aua frestga che refrestgenta buca mo ils peis mo era l‘olma sco quei che la marenda refrestgenta ils viandonts.
Igl um ei sedestadaus. Ord siu viadi da fantasia resta il sentiment da refrestgament dad olma e spért. El sesenta promts dad ir sia via. El sa, el ha anflau ina fontauna ch‘el sa adina puspei turnar, seigi quei sin in viadi da fantasia ni era sin ina viandada cun amitgs.


text:
Tar la versiun en rumantsch grischun dal ‹salip e la furmicla› sa tracti d’ina transposiziun integrala dal raquint da Sep Mudest Nay (cumparì l’onn 1940 en versiun sursilvana). Ed a la fin cuntegna l’e-book il text da la chanzun populara ch’è cumprovada da l’Engiadina fin en Surselva.
Il salip e la furmicla cumpara en divers toms da la Crestomazia, e quai tant sco chanzun populara sco er en furma – fitg curta – da prosa (probabel a basa dal text da la poesia resp. chanzun). Gia qua dat en egl che la chanzun populara è enconuschenta tant en l’Engiadina, en la Sutselva sco er en Surselva. Quai vegn er confermà da las vastas retschertgas che Tumasch Dolf (1889–1963) ha fatg per incumbensa da la Societad svizra per las tradiziuns popularas: sia collecziun da chanzuns popularas rumantschas cumpiglia betg main che 14 versiuns da la chanzun dal salip e la furmicla.
Igl è pia tschert che la chanzun deriva dal 19avel tschientaner; ch’ella saja bler pli veglia n’è betg confermà e na sto betg exnum esser il cas. Uschia attribuescha er il register da las Annalas la chanzun precautamain al «19avel secul?». En tschertga da models pussaivels per il cuntegn dat immediat en egl l’enconuschenta fabla da medem num dal poet grec Aesop ch’ha vivì en il 6avel tschientaner a.C. La tipologia è la medema: qua la furmicla lavurusa, là il salip ‹mitschafadias›; ma la cuntinuaziun da la fabla è vaira differenta. Tar Aesop vegn il salip tramess davent, cura che quel splunta d’enviern fomentà tar la furmicla. En la chanzun populara rumantscha datti percunter gia da stad nozzas tranter il pèr vaira different, alura suonda la vieuta tragica cun l’accident dal salip ed il viadi surmar da la furmicla, il qual flada ina tscherta melanconia da randulina. L’andament da la varianta rumantscha suttastritga pia, cuntrari a la fabla dad Aesop, il caracter sacrifitgant da la furmicla, dond a quella in caracter cristian-umanistic, ma tuttavia er romantic-amant. La mort da la furmicla sin fossa da ses consort unescha en in tschert senn puspè ils nozzadurs; ma la fin da la chanzun fa er allusiun ad ina tscherta vanitas barocca (‹memento mori›).
Sco tar autras chanzuns popularas e paraulas rumantschas sa tracti pia er tar il salip e la furmicla d’in mix tranter agen ed ester, nov e vegl. I fiss pia nunprecis e tendenzius da vulair taxar il cuntegn da la chanzun sco cultura rumantscha ‹genuina›. Ma l’interpretond sco adattaziun alpina da motivs che derivan dal fundus general da la tradiziun orala, merita la chanzun tuttavia l’auta stima ch’ella dueva retschaiver en il decurs dal temp. Quella tanscha dal curt raquint da Hans Erni en il ‹Dun da Nadal› dal 1934 fin al cudesch illustrà da Peter Haas che dueva cumparair il 1979/80 en pliras versiuns rumantschas, sco er per tudestg, franzos ed englais. Quest’ultima versiun, che sa tegna datiers dal text da la chanzun, ha er furmà la basa per l’emprim film da dissegns animads rumantsch (cun musica da Gion Antoni Derungs).
Situada cronologicamain tranter las duas versiuns numnadas è quella da Sep Mudest Nay. La versiun originala da ses raquint, che furma dal reminent l’adattaziun en prosa la pli lunga da la chanzun, è cumparida il 1940 en il ‹Cudisch de leger per las scolas primaras romontschas. Tierz onn› ed anc il medem onn sco stampat separà. Sep Mudest Nay (1892–1945) era da quel temp in dals scripturs sursilvans ils pli populars. Ultra da quai è el stà il redactur principal da la retscha da meds da lingua per il stgalim primar ch’è cumparida tranter il 1926 ed il 1940. Cuntegnì er en la restampa dal med (dal 1954) ed en la proxima generaziun da meds da scola (‹Sulegliadas› dal 1974) è ses raquint stà en diever en Surselva fin l’ediziun dal nov cudesch da lectura ‹Sur punts› l’onn 2000. Qua in insatg dal tun popular da ses raquint:
Hop! Il salip prenda chatsch e sgola en ina lunga vieuta or da fanestra. El sa tschenta amez la senda e gist avant ils pes da la furmicla!
«Per l’amur da Dieu!», di lezza. «Tge tema che jau hai tschiffà. Jau hai tut il battacor. Tge pensas pomai da far talas chaussas? Na sas betg far sco autra glieud, ti sturnichel?»
«Bun di, furmicletta, e nagut per mal. Jau na vuleva franc betg far tschiffar tema. Ed es era levada? E co ha tia glieud passentà il lung enviern? Tut en gamba?»
«O, betg uschè mal. Nus essan tuttas vaira bain en pe. E nua vas ti?»
«O jau, sas, a ti vi jau dir: jau tschertg da maridar. Jau stoss avair ina dunna, chapeschas?»
«Guarda qua! Propi ina dunna? Ed enconuschas ina che vuless tai?»
Il raquint dal salip e la furmicla ha uschia cuntanschì pliras generaziuns da scolars ed ha savens er furmà la basa per represchentaziuns da teater da scola. Quest’ultima tradiziun è dal reminent er vegnida tgirada ordaifer la Surselva, uschia a basa da la versiun ladina ch’è cumparida il 1974 sco carnet OSL. Ed er la versiun da Sep Mudest Nay dueva vegnir adattada vinavant, numnadamain il 1986 sco gieu radiofonic ed il 1991/92 sco teater d’uffants, mintgamai cun integrar la musica che Gion Antoni Derungs ha scrit il 1978 per il film animà.
In ulteriur ‹revival› dal salip e la furmicla ha gì lieu en connex cun l’elavuraziun da las chanzuns rumantschas or dal relasch dad Alfons Maissen. Il cudesch ‹La Grischa – chanzuns popularas rumantschas› ch’è cumparì il 2013 cuntegna il text da la chanzun, explicaziuns dal scienzià da musica Iso Albin sco er ina registraziun moderna da la chanzun fatga da Corin Curschellas.


text:
Passau
Passau (ciamàda apò Passavia) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Baviera (Niederbayern).
Passau l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La g'ha 51 074 abitàncc (dato del 31. Dic 2016), segónda cità de la Bàsa Baviéra dòpo de Landshut.
La cità la se tróa endèla part orientàl del stat de la Baviera, ai cunfì co l'Austria e a la confüènsa de tré fiöm: el Danubio, l'Inn e l'Ilz, e difàti l'è ciamàda apò la cità dei tré fiöm (Dreiflüssestadt). L'è capolöch del circondàre omònim ma la cità, del pónt de vìsta aministratìf, la na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hackensack (New Jersey, Stàti Ünìcc)
- Dumfries, Scòsia
- Cagnes-sur-Mer, Francia
- Krems an der Donau, Austria
- Akita, Giapù)
- Màlaga, Spagna
- Budweis, Repüblica Céca
- Liuzhou, Cina
- Veszprém, Ungheria
- Montecchio Maggiore, Itàlia
Colegamènc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
L’atun da nossas varts: tschiel blau e lareschs mellens, guauds en bleras colurs, la stagiun da la racolta e per far bellas spassegiadas. En la musica populara datti divers sauts che èn deditgads a la stagiun da las colurs. Nus tadlain: Simon Lüthi – Höch öberem Nebel, il Ländlertrio Bucher-Stöckli – Zum Näbu uis, il Schwyzerörgeliduo Remo Gwerder-Iwan Meier cun il Martini-Ländler e la chapella Vadret cun il schottisch Herbstwätter.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Era la e-vignetta duai custar 40 francs sco fin ussa. Per possessurs da motos e per char annexs duai custar mo pli la mesadad. Questa purschida na saja betg pussibla cun ina vignetta da tatgar, argumentescha il Cussegl federal. Plinavant saja la vendita chara e pretensiusa. Ils posts da vendita survegnian mintg'onn radund 35 milliuns francs. Era in problem è che possessurs da plirs autos che han in numer d'auto da stgamiar, ston avair per mintga auto ina vignetta.
Registraziun electronica dal numer
Da nov stuessan ils automobilists sa registrar cun il numer da l'auto. Las controllas na vegnissan betg pli fatgas da la polizia, mabain da cameras da video. La vignetta pudess vegnir cumprada sur l'internet u sur in'applicaziun ed il numer da l'auto vegniss registrà sin ina banca da datas.
La controlla fiss era electronica, per exempel cun ina controlla da video per cumparegliar ils numers. Era pussibel fiss ina communicaziun directa tranter l'auto ed il sistem. Sche l'auto n'è betg registrà survegniss il possessur tramess directamain in chasti.
Ils custs per mantegnair quai sistem fiss cun 35 milliuns ad onn per 13 milliuns pli bunmartgà ch'oz. Perquai ch'i fiss era pli grev da cugliunar, quinta il Cussegl federal cun 26 milliuns dapli entradas per onn.
Vinavant vul il Cussegl federal desister d'ina vignetta be per curt temp, sco quai che auters pajais porschan. Per tegnair constant ils custs stuess ins lura numnadamain auzar il pretsch da las vignettas regularas.
RR novitads 14:00


text:
Potranga
Potranga (ach Put de Ranga, Ponteranica in Italià)[1] l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 4 km de la sità e a 245 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 6 849 abitàncc (dàto del Dicember 2015[2]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 815 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Alzà, Bèrghem, Ranga, Surìsel, Tur Buldù e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Poltranga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Ponteranica ind el vocabolare del Dücàt
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Les enciaries nueves tla Union
I volon porté inant nosta volenté de fé pert dla Generela y sostegnì les ativités dl Istitut Ladin "Cesa de Jan" a Col
Ai prums de november passé él vegnù metù a jì les lites per voté l nuef consei diretif dla Union di Ladins de La Rocia. I doi scagns de Laste y de La Rocia à funzionè per cater ores da les diesc da doman enfin mesdì y da les trei enfin a les cinch, granmarcé al laour de cater joenes che dedò à ence cumpedé fora les schedes.
La Union di Ladins de La Rocia tl Beluneis (Rocca Pietore), paisc conesciù do la Marmolada, vuel vegnì a fé pert di Ladins dl Sela y dla Union Generela, sun l retrat con la bandiera ladina.
Desche bele suzedù dl 1997 y dl 2001 la jent dl Comun à podù mete sies preferenzes anter na lista de candidac formeda da dodesc persones. Ti permete a duta la popolazion de lité i candidac proponus é sté ciamò na outa la mioura maniera per cialé de fé partezipé l plu poscibel la jent a la ativité de na assoziazion comunala che la laora per l mantegniment de cultura, lingaz y tradizions ladines de nost Comun dal 1980. Dl 1997, con demé n scagn, ével vegnù a voté puech plu de 100 persones, dl 2001 ével vegnù metù en pé doi scagns y i litadours eva cherscius a zirca 150; chest ann a desveduda y fosc ence contra les previjions di componenc medems dl consei dla Union, i litadours é stés zirca 300.
Sun na popolazion de zirca 1400 abitanc y conscidré che i son ruvés a organisé demé doi scagns sun n teritore che à enveze trei frazions y trei plovanies, cherdonse de podei zenzauter dì che chest é sté na gran desmostrazion de maturité da pert dla jent che à capì la emportanza de avei na Union di Ladins forta y raprejentativa.
Al é propi n gramarcé a chi che é vegnus a voté ti agn passés che la Union a podù mete en pé n grum de ativités. Recordon dantdaldut i raporc y les colaborazions tegnus con les istituzions, i istituc culturai y les scoles y les publicazions che i son ruvés a stampé ence con l laour de amisc y colaboradours esterns. I son ruvés a tré ca l segnal de Radio Gherdeina (89.8 mhz) y soraldut a compré n repetidour che nes permet de vedei sun na bona pert dl teritore comunal l segnal de Rai 3 Tv Ladina che trasmet duc i dis da les 19.55 n telejornal per Ladin (canal 68).
Ades che i on vedù che i on n sostegn ciamò maiour da pert dla jent, cialaronse de laoré l miour per ne delude nia chi che nes à dé sia preferenza y i cialaron de sensibilisé duc a na maioura atenzion ti confronc de na maniera de ester che, sce i ne meton nia averda, vegnirà a mancé ti agn che vegnirà, percie che souraldut nost lingaz ladin risia de vegnì “globalisé” dal dialet venet che tres de plu ruva te nostes ciases y i cherdon che n popul ae l dert ma souraldut l dovei de mantegnì cie che nosc vedli nes à lascé..
Tla reunion di 9 de november à i conseiers voté President per la terza outa Andrea De Bernardin y Vizepresident Alessandro De Grandi, duc doi dl Bosco Verde. La enciaria de cassier é steda enveze lasceda a n nuef component dl consei, Cassiano De Cassan da Soracordoul. Conseier per la terza outa é Darman Pino da Staguda, Davare Sandro da Saviner, Schena Teresa da l Còl de Ròcia y Sandro De Bernardin dl Bosco Verde che l fej pert dl consei bele dal 1990. Per la seconda outa tl diretif él Dario Vallata da La Rocia y Giovanni Daurù da Soracordoul. A la pruma esperienza Chiara Dell’Antone dal Pian y Nadia Dalla Torre dal Col. Per via de sie nuef y grief laour à enveze renunzié Lorena Davare che nos rengrazion per sia disponibelté a mete adum la lista.
An dezidarà tles reunions che vegn i inoms di nuefs revijours di conc. L Consei diretif nuef dla Union di Ladins de La Rocia ti sporj donca n gran granmarcé ben cotant a duc chi che à dé sie contribut a la Union ti agn passés, a scomencé da chi volontadifs piés via dl 1980 y souraldut a la jent che nes à empoié te chesta ultima lita.
I speron de ruvé a mantegnì cie che i volon fé, con valch pont prinzipal tl program desche: ti dè sostegn a chi che volessa se dé ju per la ladinité, empoié tres deplù nosta bela realté dl Grop de bal Marmoleda, podei colaboré tres te na bona armonia con la aministrazion comunala y con dutes les assoziazions dl Comun, porté inant nosta volenté de fé pert dla Union Generela di Ladins y scomencé a ester pert ativa tl Istitut cultural de Col de S. Lizia che nes veid sozes adum con l Comun de La Rocia. Granmarcé donca a duc con nosc miours auguresc de serenité.
Union di Ladins de La Rocia
-
-
-
- La Rocia: Ladinia brixino-tiroleisa
- Ladins dles Dolomites o Ladins de Persenon/Tirol
- Ladinia brixino-tiroleisa: n valgugn sclarimenc


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Pictura purila en la regiun dal Säntis
Descripziun
La pictura purila da l'Appenzell e dal Toggenburg è unica en l'art popular da las regiuns alpinas. Il preschent mussa ina gronda varietad da furmas d'expressiun, il passà ultra da quai l‘interpretaziun vasta da la noziun «pictura purila». Picturas che mussan il puresser datti en la Svizra orientala dapi il 16avel tschientaner. Nus chattain ellas sco pictura naiva sin paraids da lain, sco maletgs principals da rudellas svizras u da rudellas d'alliaz ed en la pictura purila da mobiglias tranter il 1750 ed il 1850. Il 19avel tschientaner èn vegnids malegiads bindels da signun, funs da sadellas da mulscher e maletgs da tavla u da chargiada d'alp per purs che han vulì mussar cun superbia lur muaglia. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner èn sa midadas tant la pictura sco tala sco er sia recepziun. Ina burgaisia interessada vi da l'art ha demussà ses interess per la pictura purila. Il mastergn ed il turissem han duvrà quest art per far reclama. Scienziads ed amaturs han tschertgà la «stgetta» pictura purila ed èn stads da l'avis ch’ins chattia quella mo pli en maletgs dal passà entant che la nova pictura purila vegniva spretschada sco pictura nostalgica, pictura da dumengia u pictura da souvenir. Questa valitaziun è entant vegnida curregida. Tranter ils artists dal 20avel tschientaner hai dà e datti divers cun ina gronda forza creativa, tranter quels er purs che malegian. Els han sviluppà in stil persunal ed han chattà novas furmas d’expressiun per malegiar ils motivs vegls dals usits da la cultura d’alp.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Christoph Bernoulli, Erwin Burckhardt: Appenzeller Bauernmalerei. Basel, 1941
Bruno Bischofberger: Volkskunst aus Appenzell und dem Toggenburg. Zürich, 1973
Guy Filippa: Blick in eine Idylle. Bern, 1983
Rudolf Hanhart: Appenzeller Bauernmalerei. Mit einem Vorwort von Christoph Bernoulli. Teufen, 1959 (1970)
Rudolf Hanhart, Stefan Sonderegger: Appenzeller Bauernmalerei. Herisau, 1998
Ernst Hohl (Ed.): Bauernmalerei rund um den Säntis. Mit Beiträgen von Simone Schaufelberger-Breguet, Hans Büchler, Hans Hürlemann, Peter Killer. Zürich, 1994.
Josef V. John: Einblicke. Faszination, Volkskunst und naive Kunst aus der Ostschweiz und aus dem Bodenseeraum. Herisau, 2003.
- Dossier
- Bauernmalerei rund um den Säntis
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 31.05.2018
Dimensiun: 309 kb
Tip: PDF
- Bauernmalerei rund um den Säntis


text:
Igl inventari sto vegnir reservaus tier l'administraziun communala Lumnezia.
Cundiziuns d'emprest:
- Reservaziuns ein pusseivlas per mail ni telefon e ston vegnir fatgas sil pli pauc 30 gis avon igl emprest.
- Ei dat negina garanzia ch'il material sa vegnir empristaus. L'administraziun communala Lumnezia sto confirmar igl emprest.
- Il temps d'emprest minimal ei in meins e sto vegnir fixaus ordavon. Duront il temps ch'igl Open Air Lumnezia fa diever digl inventari vegn quel buca empristaus.
- Igl inventari vegn mintgamai surdaus dil responsabel dil survetsch tecnic. Plinavon sto il material vegnir returnaus cumplets e senza donns al survetsch tecnic dalla vischnaunca.
- Il material sa vegnir empristaus sulettamein ellas unitads tenor gliesta d'inventari.
- Ils prezis indicai valan mintgamai per occurrenza ed ein exclusiv 7.70% taglia sin plivaleta.
- La facturaziun dil quen succeda entras la Open Air Lumnezia AG.
- Il depot dil material sesanfla a Miedra, Degen. Ils transports ein mintgamai caussa digl empristrader.
- Il material vegn controllaus dil survetsch tecnic. Material donnegiau ei d'indemnisar ni remplazzar.
- Ils detagls vegnan reglai en in contract d'emprest separau.


text:
Ruver cumin
Il ruver cumin (Quercus robur L., sin.: Quercus pedunculata Hoffm.), er numnà ruver tempriv, è ina spezia da planta or dal gener dals ruvers (Quercus) entaifer la famiglia Fagaceae.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il ruver cumin è la spezia da ruver la pli derasada en l’Europa Centrala. La planta cumpara quasi en tut l’Europa; ella manca be en il sid da la Peninsla Iberica, sin Sicilia, en il sid da la Grezia, en la part settentriunala da la Scandinavia ed en la Russia dal Nord. Cumpareglià cun il ruver puschlà u ruver tardiv è ella derasada bler pli lunsch vers ost, damai ch’ella cumporta bundant meglier il clima continental.
Il meglier sa sviluppa il ruver cumin sin terrens arschiglius profunds e ritgs da substanzas nutritivas. Perquai che la planta po s’adattar bain, cumpara ella er sin terrens mez umids fin umids. Il ruver cumin basegna relativamain bler glisch e vegn perquai savens stgatschà en l’Europa Centrala dal fau verd ch’è in ferm concurrent e pli tolerant envers sumbriva.
Blers guauds da ruvers en l’Europa Centrala èn d’origin antropogen. Quels èn sa furmads da plantas che vegnivan pli baud tagliadas periodicamain, quai ch’il ruver cumin (ed er il ruver puschlà) supportan meglier ch’il fau verd. En pli èn ils ruvers vegnids promovids pli baud intenziunadamain pervi da lur lain custaivel e per trair a niz ils fritgs sco pavel d’animals.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il ruver cumin sa tracti d’ina planta d’autezzas tranter 20 e 40 meters; la circumferenza dal bist mesira 3 meters, en posiziun libra fin a 8 meters.[1] La vegliadetgna maximala munta tranter 500 e 1000 onns, en cas excepziunals fin 1400 onns. La scorsa da plantas giuvnas è glischa e da colur verd grischa; pli tard sviluppa la planta ina scorsa brin grischa, la quala è grossa e munida cun profundas sfessas longitudinalas.
Il ruver cumin furma ina ferma ragisch a pal, quai che la renda ordvart resistenta cunter stemprads. Cun sias ragischs è ella er abla da penetrar terrens fitg cumpacts per cuntanscher l’aua sutterrana.
Ils brumbels èn muts, da furma ovala e cumparan a la fin dals chatschs. Ils fegls ordinads a moda alternanta, d’ina consistenza sco tgirom, han be in curt moni e cuntanschan lunghezzas tranter 10 e 15 centimeters. Sin la vart sura èn els d’in verd ferm glischant, sin la vart sut in pau pli clers e sbuttellads.
Il ruver cumin è ina planta monochasana cun separaziun da las schlattas, vul dir: mintga planta porta a medem temp flurs masculinas e flurs femininas, ma las schlattas èn repartidas sin organs separats, pia sin la flur masculina cun pollen e sin la flur feminina che retschaiva quel. L’abilitad da furmar fritgs che pon schermigliar cuntanscha la planta en la vegliadetgna da ca. 60 onns. Ella flurescha da l’avrigl fin il matg, ils fritgs (numnads glogns u glondas) madiran dal settember fin l’october. Quels sa chattan en trais u tschintg vi da monis d’ina lunghezza tranter 1,5 e 4 centimeters. Ils glogns servan a divers animals sco nutriment e vegnan er derasads da quels. Surtut la sgragia (che sa numna perquai per latin Garrulus glandarius e per tudestg Eichelhäher) fa da las glondas deposits da nutriment e procura uschia per la derasaziun da la planta.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.[2]
Differenzas tar il ruver puschlà u ruver tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il ruver cumin ed il ruver puschlà sumeglian fitg in l’auter. Blers sistematichers e genetichers vesan en il ruver puschlà be ina varianta dal ruver cumin segnada da tschertas adattaziuns al lieu. Areguard la derasaziun e la morfologia datti però diversas differenzas: Il ruver cumin cumpara surtut en la bassa ed en guauds da riva (ognas). Ils fritgs èn ordinads en gruppas fitg pitschnas vi da monis lungs. La feglia ha be in curt moni. Il fegl ha ina basa en furma da cor; en la part centrala dal fegl èn ils gnervs laterals ordinads en autra moda che tar il ruver puschlà. Ils brumbels da quest ultim èn in pau pli satigls che quels dal ruver cumin.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Ins differenziescha las suandantas quatter sutspezias:[3]
- Quercus robur subsp. brutia (Ten.) O. Schwarz: Cumpara en l’Italia dal Sid ed en la part occidentala da la Peninsla dal Balcan.
- Quercus robur subsp. imeretina (Steven ex Woronow) Menitsky: È derasada en la part occidentala dal territori dal Caucasus.
- Quercus robur subsp. pedunculiflora (K. Koch) Menitsky: Cumpara sin la Peninsla dal Balcan, a Creta e sin la Crim sco er da la Tirchia fin en il nordvest da l’Iran.
- Quercus robur subsp. robur: Ses territori da derasaziun s’extenda da l’Europa fin en la regiun dal Caucasus.
Furmas cultivadas[modifitgar | modifitgar il code]
I suonda ina selecziun da furmas cultivadas dal ruver cumin:
- Quercus robur 'Concordia': Questa varianta è vegnida tratga il 1843 en la Belgia; la feglia prui en in tun mellen aurà, la stad è la feglia verd melnenta. Questa furma na vegn betg plantada uschè savens; la planta cuntanscha autezzas da ca. 13 meters.
- Quercus robur 'Fastigiata': Questa varianta crescha ferm a dretg si e resta fitg graschla. La planta po cuntanscher autezzas da 20 fin 25 meters ed in diameter dal bist da 1 meter. En parcs pli gronds e curtins è ella vaira frequenta.
- Quercus robur 'Filicifolia': La feglia da questa varianta sumeglia quella da la furma 'Pectinata'. Las parts dal fegl èn però fitg graschlas ed han in ur tschurrà.
- Quercus robur 'Pectinata': Questa varianta ha fegls cun crennas profundas; las singulas parts èn gulivas e betg tschurradas.
Ibrids[modifitgar | modifitgar il code]
- Quercus x turneri; cruschada Quercus ilex x Quercus robur
- Quercus x bimundorum 'Crimschmidt'; cruschada Quercus robur x Quercus alba
- Quercus x warei; cruschada Quercus robur L. f. fastigiata e Quercus bicolor
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain alv dal ruver cumin è relativamain satigl e da colur alv melnenta; il lain da cor è da colur brin clera fin brin stgira. Il lain è dir e zai, duraivel e sa lascha elavurar bain. El vegn duvrà per intents fitg differents: sco lain da construcziun, en l’aua, per traversas e per pals. En la construcziun d’interiurs serva el sco parchet, per stgalas e mobiglias. Lain da ruver d’auta qualitad vegn duvrà sco furnier u elavurà a butschins. Ultra da quai furnescha il ruver cumin fitg buna laina da brisch.
Pli baud vegnivan ils glogns (glondas) duvrads sco pavel per ils portgs. Per l’uman era quai da tuttina gronda impurtanza sco l’utilisaziun dal lain. Ils glogns cuntegnan fin a 38 % amets ed èn fitg nutritivs. Ils portgs vegnivan chatschads en ils guauds da ruvers ed engraschads cun ils fritgs. Da quel temp deriva la moda da dir ‹Sin ils ruvers crescha il meglier schambun›. Er la selvaschina sa serva gugent dals glogns. Per bovs e chavals èn els però nuschaivels pervi da lur auta cumpart da tannins. E per l’uman cuntegnan quels memia bleras substanzas amaras e sa laschan perquai be consumar suenter esser vegnids tractads.
Pli baud vegniva la scorsa duvrada en cuntscharias (sco cuntscha). Per quest intent vegniva il ruver cumin cultivà en guauds bass e taglià mintga 15 fin 20 onns; la scorsa setgentada cun sia cumpart da tannins da 8 fin 20 % era adattada sco cuntscha.
Diever medicinal[modifitgar | modifitgar il code]
Sco droga serva la scorsa setgentada (num farmaceutic: Quercus Cortex) che cuntegna 10 fin 20 % tannins. Quella vegn gudagnada da la roma giuvna e da plantinas dal tschep. Sco applicaziun exteriura serva la droga a mitigiar malsognas da la pel, e quai en furma da bogns u cumpressas. Ultra da quai vegn ella er duvrada, sco té, en cas da malsognas diarreticas.[4]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bernd Ullrich, Uwe Kühn, Stefan Kühn: Unsere 500 ältesten Bäume. Minca 2012, p. 13
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8avla ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 317.
- ↑ Rafaël Govaerts (ed.): Quercus – fegl d’infurmaziun tar World Checklist of Selected Plant Families, consultà ils 4 d’october 2015.
- ↑ Holm & Herbst: Botanik und Drogenkunde, DAV, 9avla ed., 2010, ISBN 978-3-7692-5240-8.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Joachim Krahl-Urban: Die Eichen. Forstliche Monographie der Traubeneiche und der Stieleiche. Parey, Hamburg / Berlin 1959.
- Heinrich Spiecker: Zur Steuerung des Dickenwachstums und der Astreinigung von Trauben- und Stieleichen. (Schriftenreihe der Landesforstverwaltung Baden-Württemberg, tom 72). Forstliche Versuchs- und Forschungsanstalt, Freiburg im Breisgau 1991.
- Gregor Aas: Untersuchungen zur Trennung und Kreuzbarkeit von Stiel- und Traubeneiche. Dissertaziun, Minca 1989.
- Dietrich Frohne: Heilpflanzenlexikon. 8avla ed., Wissenschaftliche Verlagsanstalt, Stuttgart 2006, ISBN 3-8047-2316-0.
- K. Hiller, M.F. Melzig: Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen. 2. ed., Spektrum Akademischer Verlag, 2010, ISBN 978-3-8274-2053-4.
- Christian Küchli, Jörg Müller: Auf den Eichen wachsen die besten Schinken. Zehn intime Baumporträts. Im Waldgut, Frauenfeld 1987, ISBN 3-7294-0047-9; reediziun: AT, Aarau 2000, ISBN 3-85502-714-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Quercus robur L., sin infoflora.ch
- Descripziun da la planta sin baumkunde.de


text:
Ferara
Ferara (endèla parlàda locàl: Frara; en fransés: Ferrare en italià Ferrara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 130 461 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 404 km², per 'na densità de 323 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta, Baricella (BO), Bondeno, Canaro (RO), Copparo, Ficarolo (RO), Formignana, Gaiba (RO), Masi Torello, Occhiobello (RO), Ostellato, Poggio Renatico, Ro, Stienta (RO), Tresigallo, Vigarano Mainarda, Voghiera.
Colocàda ai màrzegn del Po de Volano, en canàl che se destàca del córs principàl del Po, (che 'nvéce 'l pàsa 5 chilòmetri e mès piö a nòrt), la cità la rèsta apéna a 9 méter söl leèl del mar e la g'ha 'na strütüra urbanìstica che la risàl al sècol XIV, quan che l'ìa goernàda de la famìa dei Este.
Ferrara l'è giü dei quàter capoluòghi de pruvìncia italià (ensèma a Bèrghem, Lucca e Grosseto) che g'ha 'l cèntro stòrich completamènte cunturnàt de müre che i è restàde tàle e quàle 'ndèi sècoi. El piàno urbanìstich realizàt de Biagio Rossetti a pàrter del 1492 el l'ha trasfurmàda endèla prìma cità modèrna d'Europa, e de chèsto primàt derìa el sò recunusimènt endèl 1995 come Patremóne Mondiàl de l'Umanità del sò cèntro stòrich, istindìt endèl 1999 pò al Delta del Po.


text:
Scujàtul
Al scujàtul (Sciurus vulgaris) (scoiattolo in italiàn), cgnusû anc cuma śghirét o schiràtul, 'l è 'n mamìfar ruditōr dla famìja di Sciuridae e di Anomaluridae. 'L è anc ciamâ scujàtul rós o scujàtul europeo par difarénsa da qvél americàṅ, al scujàtul griś (Sciurus carolinensis).
In Itàglia i gh stànan dū dal vint-a-tri sóta-spéci dal Sciurus vulgaris, al Sciurus vulgaris fuscoater e al Sciurus vulgaris alpinus ch'al gh'à un mantèl négar.
Descrisiòṅ
Al scujàtul in gènar 'l è lung vint-sinc cm sénsa cuntàr la cóa ch'la riva a quìndas o anc vint cm sōl lē. La bèstia la pōl pśar da 250 a 340 gram e a n gh'è mia difarénsa fra masć e fémna ch'i pàran cumpàgn. A s créd che la cóa la sarvìs in di spustamènt e p'r armàgn'r in pē quànd al cur lung i ram. Al mantèl al pōl èsar rós rivànd anc a 'l maròṅ scûr méntar la pansa l'è sèmpar biànca. I scujàtui i gh'àṅ anc dgl'ungi dimóndi gusàdi e curvi par tgnir-as stric quànd i s tìran sù in si àrbul.
Al magna da tut e anc 'd Invèran al s dà da far, sōl s'a gh'è tròpa néṿ 'l armàgn in dla sò tana anc par soquànt dè.
Riprudusiòṅ e mòrt
La scujàtula la pōl avér fiōi, in gènar tri o quàtar pìcui, dū vòlti 'l an dòp avér gusâ fra Favràr e Mars o fra Śugn e Luj. Dòp trént'òt dè a 'l incìrca la parturìs. I śōvan quànd i nàsan i èṅ nûd, i péśan da déś a quìndas gram e i èṅ ór'b e sōrd dònca i n pōl minga scampàr da par lōr ma l'è sōl la fémna ch'la gh tîṅ adrē. A vint-i-òṅ dè ad vita i gh crés'n i pēi e pò i èṅ bòṅ ad védar c'n i sò òć. Dòp quàranta dè i gh la càv'n a magnàr dla ròba dura parchè in cal mént'r i dènt i gh'èṅ carsû anc se par vint stmani la màdar la cuntìnua a dar-'g anc al lat. Al fémni i pōl'n avér fiōl dòp dū an.
Al schiràtul al scampa in gènar tri an ma soquànt i rìv'n anc a sèt. In cà cun 'l óm cla bèstia lè l'è bòna ad vìv'r in fiṅ a déś an.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Scujàtul
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Scujàtul


text:
Enfin ussa sajan radund 160 persunas s’annunziadas al Planoiras, ha ditg il president dal comité d’organisaziun Urs Baselgia. Da la partida saja er la victura dal davos Planoiras, Seraina Kaufmann, ed Ilja Tschernussow, il davos victur. Il star da mountainbike Nino Schurter na possia questa giada betg esser da la partida, perquai ch’el saja en l’Africa dal Sid.
Grazia a 3G po cursa avair lieu quest
L’onn passà è la cursa da Planoiras vegnida annullada pervi da corona. Igl aveva dà sulet ina cursa digitala senza rangaziun, nua ch’ins ha pudì mesirar il temp. Quest onn duai la cursa avair lieu, grazia a la regla da 3G – quai che munta che las participantas ed ils participants ston esser vaccinads, guarids u testads sin corona. Fans na dovran nagin certificat. Urs Baselgia na quinta dentant betg ch’i dettia blers fans. En tut quintan ils organisaturs cun tranter 300 fin 350 aspectaturs ed aspectaturas al Planoiras.


text:
La davosa fin d’emna è la delegaziun svizra sentupada a Tavau. Quai per survegnir infurmaziuns davart il campiunadi mundial, per emprender d'enconuscher in l’auter ed era per laschar far fotografias.
La Svizra vegn represchentada a Sao Paulo da 40 mastergnants e mastergnantas, quai en 38 differentas clamadas.
Er in Grischun a Sao Paulo
Tranter las 40 persunas è era in Grischun, numnadamain Tizian Ulber da Lantsch. Il polimecanist da 21 onns fa part en la categoria CNC fresar. Sia gronda finamira al campiunadi mundial saja simplamain da dar tut. Sch’i tanschia perfin per ina medaglia, saja quai sensaziunal.


text:
A lur proxima radunanza generala ston ils uvestgs decider davart ina proposta severa. Lavurà ora quella ha in gremi d'experts davart abus sexual en il conturn da la baselgia.
Previs è che tuttas persunas che vulan lavurar en servetsch da la baselgia ston mussar in extract dal register penal cura ch'els s'annunzian.
Tar questa proposta vai per candidatas e candidats per il servetsch sacerdotal sco era per plevons che vulan midar lur plazza.
Il «cas Riehen»
- In spiritual avess gì da vegnir elegì entschatta favrer a Riehen sco nov plevon. Mez schaner aveva el dentant retratg surprendentamain sia candidatura.
- Paucs dis avant era in mandat penal da la procura publica da la Turgovia vegnì public. Ils eveniments menziunads là eran pli gravants che preschentà dal spiritual.
- Il spiritual catolic era vegnì sentenzià il 2012 pervi da acts sexuals cun giuvenils ad in chasti da daners e temp d'emprova.
- Pervi dal cas è er l'uvestg da Basilea, Alois Gmür stà en la critica. El aveva ditg sustegnì il spiritual.
In cas sco a Riehen na duai mai pli dar
Tuttina sch'insatgi entra da nov en ina claustra u sch'insatgi mida ina plazza entaifer la baselgia catolica – en avegnir ston ins mussar tiers in extract dal register penal. Il president dal gremi d'experts, Toni Brühlmann è persvas ch'ins po evitar uschia in ulteriur «cas Riehen».
«La renfatscha è stada blers onns ch'i na vegn betg controllà bain avunda e ch'infurmaziuns na vegnan betg dadas enavant», uschia Brühlmann. Fin favrer decida la conferenza dals uvestgs svizzers davart la proposta. Brühlmann è persvadì ch'ils uvestgs vegnan ad approvar questa mesira en il cumbat cunter l'abus sexual en la baselgia catolica.
RR novitads 08:00


text:
Sin l'entir mund vegnan en general dapli umens che dunnas a pled en las medias. Uschia era tar RTR. Cun sia seria da stad vul La Marella equilibrar quai almain in zic, e propona intginas perlas or da l'archiv nua che dunnas stattan en il center.
Questa seria cuntinuescha cun in'emissiun ch'avra in chapitel da l'istorgia bunamain emblidà: Las millis da dunnas en Svizra ch'han fatg servetsch militar durant e suenter la Segunda Guerra mundiala, ch'han servì al pajais en l'uschenumnà «Frauenhilfsdienst FHD», en il servetsch auxiliar feminin. Pertge ch'ellas èn entradas en il militar raquintan Sabina Bundi-Winkler ed Emilia Caveng ad Anna Serarda Campell.
«Intenziun gidar» è ina Marella dal 2014.


text: En memoria da l’otgavla Festa da costums svizzers l’onn 1986 a Genevra è vegnì edì in cudesch illustrà cun las pli bellas impressiuns da la festa. En il preambel lauda il cusseglier federal Jean-Pascal Delamuraz la festa e la tradiziun suandantamain: «Il vestgì na fa betg anc il pader. Ma il costum demussa tuttina las colliaziuns e relaziuns da ses purtader. La relaziun cun in lieu ed in origin, cun in mastergn, in’uniun ina funcziun, in stadi. Il costum dat in’identificaziun. El è in segn, in simbol. […] Costum è usit. Maletg antiquà? Cult nostalgic da furmas dal passà? Refusa da l’oz ed – anc dapli – refusa dal damaun? Tuttavia betg: simplamain respect da valurs permanentas da la civilisaziun.»


text:
annada 60, nr. 21 dils 25 da matg 1916
Mistral Sep Ant. Monn in bein enconuschent um della Cadi ed en Surselva, ei spartius da questa veta la damaun dils 24 d. q. en ina vegliadetgna de 70 onns. Senza pli gronda cultivaziun de scola, la quala el ha giu frequentau en la claustra de Mustér ed ella scola cantonala, sedistingueva el gia en ses giuvens onns tras in solid, ruasseivel caracter ed ha spert acquistau la stema e confidonza de ses convischins.
Suenter esser passaus sur il scalem sco stathalter de vischnaunca eis el en quort vegnius elegius sco gerau en la suprastonza communala e lura savonzaus sco President de quella. En quei ufleci, grevs e spinus en ina schi gronda vischnaunca, ha mistral Monn surviu ils biars onns de sia veta, adina cun gronda premura, havend quitau per il fatgs de vischnaunca quasi pli che per ils agens. El dequors dils onns eis el era vegnius elegius repetidamein ella dertgira cirquitala e districtuala. Dapli ha el prestau fetg buns survetschs al cumin della Cadi sco derschader de paisch, el qual uffeci el ha, sez um della paisch, mess perina bia litigonts ed aschia spargnau bia malemperneivels process. Plinavon eis el staus biars onns, entochen sia mort, commember della commissiun pauperila e premurau directur della casa pauperila, sco successur de prof. Placi Condrau. Igl uffeci d’ in ugau baselgia della baselgia parochiala de S. Gion Battesta ha el procurau varga 30 onns e sco tal schau restaurar quei sanctuari e far grondas renovaziuns e reparaturas en quel. Donn ch’ il disgraziau zenn grond de S. Gions sa buca compignar cun siu tun solem-melanconic il defunct tier il ruaus della fossa. Quella malura cun il bi zenn ha sentelli era fatg al malsaun ugau baselgia greva dolur pér ils davos dis de sia veta.
Per engraziament de tuttas sias meriteivlas lavurs e prestaziuns per il beinstar general, ha il cumin della Cadi tschentau Sgr. gerau Monn, sut il qual num el era da vegl enneu enconuschents, il Matg 1907 sco mistral sin la buora dil curtin cumin, gia 60 onns vegls. Era sco tal ha el mess neu siu um e fatg tutta honur a sia plazza duront siu bieni. Ina secunda nomina sco mistral ha el, muort precara sanadat e vegliadetgna avanzada, buca acceptau pli igl onn 1909. — Ei dei aunc vegnir allegau, ch’ el seigi divers bienis staus numnaus sco deputau dil cussegl grond. Finalmein lein nus aunc far memoria de ses gronds merets sco ugau de bia orfens e vieuas, per ils quals el ha adina giu quitau sco in veritabel bab e teniu buns e gests quens.
Schege buca de ferma constituziun corporala ha Sgr. mistral Monn, tras solida regulara veta e tras igl oreifer quitau de duas soras, medemamein buca maridadas, aquistau ina respectabla vegliadetgna, che ha ual schau operar el schi bia dil bien. — Quei um della paisch e de sacrificontadat per il pievel de sia vischnaunca e della Cadi, quei um dil bien cussegl e della giustia, quei fideivel e bien amitg de reh e pauper, de stat e baselgia, possi ussa retscheiver la pagaglia per sia meriteivla veta terrestra. El ruaussi en paisch!


text:
En Svizra è per l’emprima giada ina persuna tranter 10 e 19 onns morta en connex cun Covid-19. Quai scriva l’Uffizi federal da sanadad sin sia pagina d’internet. Sco il «Tagesanzeiger» rapporta, haja il BAG confermà il mortori. La persuna saja morta en il chantun da Lucerna. Las autoritads localas hajan inditgà che la persuna haja gì 19 onns. Dapli indicaziuns uffizialas na datti betg.
Tenor statistica dal BAG èn fin uss trais persunas sut 20 onns mortas en connex cun Covid-19 en Svizra ed il Principadi da Liechtenstein. Dasper la persuna da 19 onns èn quai stads dus uffants.
Ord l'archiv
L’onn da corona ha pretendì bler da la giuventetgna ch’è en ina fasa da la vita, nua ch’il sa barattar cun collegas, amis ed amias è uschè impurtant.


text:
Suenter la greva disgrazia da pendiculara d'avant in'emna al Lago Maggiore èn puspè en libertad ils trais umens accusads. Quai ha decidì in derschader. Il schef da la societad da la pendiculara e dus ulteriurs collavuraturs da cader eran dapi la mesemna en arrest. Tenor emprimas investigaziuns duain els avair deactivà il sistem da frain d'urgenza suenter malregularitad en il manaschi da la pendiculara. Sco quai che la gasetta «La Stampa» rapporta, na dettia nagin privel ch'ils accusads fugian u manipuleschian mussaments. In dals accusads sa chattia però sut arrest da chasa.
L'emna passada è ina gondla da la pendiculara crudada giu. 14 persunas èn mortas.


text:
Tegnair distanza, prender ils chauns vid la corda e betg tutgar en vadels. Cun questas trais simplas reglas possian ins sminuir marcantamain il ristg d'accidents tar inscunters cun vatgas-mamma. Sco las duas organisaziuns communitgeschan, hajan ellas lantschà la campagna per prevegnir ad accidents cun vatgas-mamma durant la stad da corona 2020. Lura eran spezialmain bleras viandantas e viandants senza experientscha per trutgs e pitgognas.
Las vatgas sajan en general animals fitg paschaivels, scrivan las duas organisaziuns. Ellas hajan dentant in ferm instinct da protecziun e defendian perquai lu vadels, sch'ellas sa sentian periclitadas. Uschia possian ils animals – che paisan savens passa 600 kilos e pon sa muventar cun ina sveltezza da 40 kilometers l'ura – daventar in privel per ils umans.
L'associaziun fa en spezial attent ils possessurs da chauns. Ils chauns regordian las vatgas vi da lur inimi natiral, il luf e perquai sajan chauns adina da tegnair vi da la corda. En general duaja vegnir fatg ina gronda storta enturn vatgas cun vadels.
Ord l'archiv:


text:
Suej
Suej (nom ufizial in italian Sueglio) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 144 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,2 km² e ona densità de 34 ab./km². El se troeuva in la Val Varron.
L'è tacaa ai comun de Derf, Dòr, Intròzz e Vestren.
Per i sò dimension, l'è staa recentement propòst on corpament cont alter trii comun piscinitt de la vall, var a dì Intròzz, Vestren e Tremenich.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Suej l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Infurmaziun impurtanta
Per che las reglas d’igiena e da distanza dal UFSP possian vegnir observadas, n’èn pussaivlas naginas visitas en gruppas durant la sessiun d’atun.
Für Einzelpersonen stehen 30 Plätze zur Verfügung, die reserviert werden müssen:
Freitag, 25. September 2020
Vus vulais esser directamain da la partida, cura ch'i vegn debattà en il Cussegl naziunal ed en il Cussegl dals chantuns? Durant las sessiuns avais Vus la chaschun da persequitar en directa las discussiuns e las votaziuns en las salas dals Cussegls. Cun ina legitimaziun valaivla che Vus stuais deponer tar la controlla da segirezza essas Vus da la partida.
Per che las reglas d’igiena e da distanza dal UFSP possian vegnir observadas, n’èn pussaivlas naginas visitas en gruppas durant la sessiun speziala.
Für Einzelpersonen stehen 30 Plätze zur Verfügung, die reserviert werden müssen:
Venderdi, 30 october 2020
Per visitaders è obligatoric da purtar mascrinas durant la sessiun.
Persunas singulas
Per persunas singulas stattan a disposiziun plazzas che ston vegnir reservadas online:
Glindesdi, ils 12 da settember 2022
Mardi, ils 13 da settember 2022
Mesemna, ils 14 da settember 2022
Gievgia, ils 15 da settember 2022
Glindesdi, ils 19 da settember 2022
Mardi, ils 20 da settember 2022
Mesemna, ils 21 da settember 2022
Gievgia, ils 22 da settember 2022
Glindesdi, ils 26 da settember 2022
Mardi, ils 27 da settember 2022
Gievgia, ils 29 da settember 2022
Venderdi, ils 30 da settember 2022
Reservaziun da la tribuna per gruppas
Da nov è la reservaziun
gratuita da Vossas plazzas da tribuna per visitas da gruppas pussaivla exclusivamain
online via la colliaziun sutvart. La colliaziun As maina directamain sin nossa pagina da reservaziun, nua che Vus chattais ils dis ed ils temps anc libers. Cun paucs clics pudais Vus reservar plazzas per las sessiuns gia dadas liber: selecziunar la sessiun giavischada, endatar la data ed il temp, metter en il chanaster da rauba il dumber da plazzas da tribuna (10-40) giavischà e terminar la reservaziun tenor las indicaziuns. La reservaziun cumpiglia la visita sin tribuna e sin dumonda in'ura da dumondas cun in commember da las Chombras federalas e/u in'occurrenza d'infurmaziun en la halla a cupla. Uschespert ch'ina reservaziun è terminada, survegnis Vus in e-mail da conferma cun tut las infurmaziuns necessarias.
Colliaziun a la plattafurma da reservaziun
Sche Vus avais dumondas en connex cun la nova reservaziun online u cun ina visita durant la sessiun, As drizzai p.pl. a la suandanta adressa:
sessionsbesuche@parl.admin.ch
Gruppas
A gruppas da
10 – 40 persunas recumandain nus da s'annunziar almain 8 mais ordavant. Il di da la visita ston tut ils commembers da la gruppa deponer ina legitimaziun uffiziala tar la controlla da segirezza. Per pudair prender plazza ad uras sin las tribunas malgrà las mesiras da segirezza, supplitgain nus las gruppas da visitaders da sa radunar a l'entrada per visitaders (vart da la Terrassa federala) 30 minutas avant che cumenza lur temp sin tribuna reservà.
Attenziun: las sesidas dals Cussegls pon excepziunalmain er ir a fin pli baud che previs. A plazzas sin tribuna reservadas per uras marginalas na po en quel cas betg pli vegnir recurrì.
Ura da dumondas ed occurrenza d'infurmaziun en la halla a cupla
Gruppas han la pussaivladad da far in'ura da dumondas cun in commember da las Chombras federalas (30 minutas). La persuna responsabla per la gruppa contactescha per quest intent in commember da las Chombras federalas e communitgescha ses num als Servetschs dal parlament il pli tard duas emnas avant che cumenza la sessiun.
Sin giavisch pon gruppas s'annunziar supplementarmain per in'occurrenza d'infurmaziun (30 minutas) en la halla a cupla. Là las infurmescha in commember dal team Servetsch per visitaders a moda pli detagliada davart il manaschi dal parlament, explitgescha l'istorgia e la simbolica da la chasa e respunda a dumondas.
A partir da la sessiun d’enviern 2022 fin e cun la sessiun d’atun 2023 purschain nus la visita guidada tras la halla a cupla per gruppas er en rumantsch.
I n'è betg pussaivel da reservar sulettamain in'ura da dumondas/in'occurrenza d'infurmaziun senza visitar la tribuna d'aspectaturs.
Temps da las sesidas
Cussegl naziunal
Cussegl dals chantuns
Ils temps da las sesidas precis vegnan publitgads duas emnas avant la sessiun en il program da la sessiun.


text:
Fabló traversal
Al curs pó tó pert porsones de dötes les etés y de düc i liví de preparaziun. Le fabló traversal é l’antenat dl fabló travert modern. Al é n stromënt de lëgn cun sis büsc por i dëic y na tle. An mët man cun l’impostaziun sön le stromënt meton man dala produziun dl sonn y dales prömes notes dla man ciampa, spo con l’aiüt de stüdi tecnics de digitaziun cüron düc i sonns. Te chësc caje nes dëida dlungia i consëis plü naturai dl personal dozënt ince les metodes dl setcënt originales por chësc stromënt.
Pité da ...
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Anfat
Test d'amisciun
Nou


text:
Surtut tar ils sports da naiv para l'entusiassem da fans e convischins a Pyeongchang e conturn dad esser limità. Per lung da pistas e loipas vesan atletas ed atlets per ordinari paucas persunas ch'als sustegnan. En mintga cas damain che per ordinari.
I dat bain fans da l’Europa e da l'American ch'èn viagiads en la Corea dal Sid cun bandieras e placats – ma strusch tar las concurrenzas da sports da naiv sco sport da skis, passlung, biatlon et cetera.
Bun'atmosfera plitost tar «short track» u patinar
Tar «short track» e patinar datti ina buna culissa d'aspectaturs ed ins haja era vendì passa 90% dals tickets, din ils organisaturs. Blers hajan però cumprà en gruppas, e na vegnian ussa betg pervi da las temperaturas ubain pervi dal Bumaun en l'Asia.
Da l'autra vart pon era ils pretschs contribuir a quai. Fin a 150 francs per ir a guardar ina cursa da skis u in gieu da gruppa da hockey – e fin sur 500 francs per cursas e gieus decisivs per medaglias.
RR actualitad 17:00


text:
Cun 2:0 manava l'EHC Cuira 10 minutas avant la fin. Ils gols per Cuira ha sajettà Luca Infanger. Ils Capricorns n'èn dentant betg vegnì da tegnair l'avantatg. Uschia ha la prolungaziun stuì decider. Là ha Alexander Tkachenko pudì decider la partida a favur da la squadra grischuna.
Malgrà la victoria resta Cuira a la cua da la tabella, quai cun 21 puncts.
Ina terrada hai dentant dà per la squadra da Partenz-Signuradi èn l’emprima liga. A chasa perdan ils da Partenz cunter l'EHC Wetzikon cun 3:4.
En la segunda liga sto il Club da hockey Engiadina magunar ina clera terrada. Cunter il HC Schaffusa perdan ils engiadinais a chasa cun 2:6.
RR novitads 20:00+


text:
Viadi d'atun
Ils 21 ed ils 22 da settember havein nus fatg in viadi sur notg silla hetta da Maighels.
Nus havein per quei viadi fatg duas gruppas. Ei deva la gruppa dils pigns e la gruppa dils gronds.
Ils pigns ein la sonda ir naven d'igl Alpsu entochen il Lag da Tuma, e naven da leu semess sin via encunter la hetta da Maighels. La dumengia ein els directamein semess sin via anavos encunter igl Alpsu.
La gruppa dils gronds ei la sonda medemamein ida naven d'igl Alpsu e naven da leu sil Péz Pazzola. Naven d'il Péz Pazzola ein els medemamein serendi enviers il Lag da Tuma, e naven da leu i encunter la hetta da Maighels
Describe your image


text:
Azes zivich
Cun le decret legislatif di 14 de merz dl 2013, n. 33 él gnü porté ite l’azes zivich preodü dal articul 5. L’azes zivich é n dërt che pó gní eserzité da vigni porsona, al é debann y la domanda pó gní presentada te vigni momënt. La domanda de azes zivich identifichëia i dac, les informaziuns o i documënc damaná y ne mëss nia gní motivada.
Ara pó ince gní menada por via telematica aladô dles modalités odüdes danfora dal decret legislatif di 7 de merz dl 2005, n. 82, y mudaziuns suandëntes.
Al vëgn desfarenzié danter döes sorts de azes zivich:
a) Azes zivich scëmpl
Le dovëi, preodü dales normes varëntes sön les aministraziuns publiches, da publiché documënc, informaziuns o dac comporta le dërt da podëi damané do chisc dac, sce ai n'é nia gnüs publicá. La domanda de azes zivich scëmpl interesciëia esclusivamënter i dac, les informaziuns y i documënc che vëgn publicá sön la plata Aministraziun trasparënta aladô dles normes che reverda la trasparënza (art. 5, c. 1, dl d.lgs. n. 33/2013).
b) Azes zivich general
L’azes zivich general é le dërt de vigni porsona da podëi ti rové pormez ai dac y documënc dl’Aministraziun provinziala, adinfora de chi che mëss gní publicá aladô dl decret legislatif n. 33/2013. Chësta sort de azes zivich á n valgünes limitaziuns che reverda la sconanza d’interesc legai publics y privac, sciöche n valgünes rajuns de esclujiun dades dant espressivamënter dala lege (art. 5, c. 2 y art. 5-bis d.lgs. n. 33/2013).
Da che jí:
La domanda ti mëss gní menada al Ofize Chestiuns istituzionales dla Provinzia autonoma de Balsan, definí dala junta provinziala sciöche strotöra organisativa olache an presentëia les domandes d’azes zivich aladô dla normativa nominada:
Ofize Chestiuns istituzionales dl’Aministraziun provinziala
Diretur d'ofize Andrea Tezzele
Palaz 1, Plaza Silvius Magnago 1
39100 Balsan
Tel. +39 0471 412090
PEC: zentraledienste.servizicentrali@pec.prov.bz.it
E-mail: affari.istituzionali@provincia.bz.it
Al ne vëgn nia tut sö domandes al telefon. I dac o documënc tl format eletronich vëgn relasciá debann, mo al é da rete le cost documenté y albü efetivamënter dal’aministraziun por la reproduziun sön portadus de dac. Canche l’Aministraziun respogn ales domandes de azes general tres surandada de dac y documënc sön papier, póra ghiré la retüda di cosć che é gnüs efetivamënter surantuc y documentá. Implü, sce ai vëgn mená demez cun lëtra racomanada cun avis de racoiüda mëss i cosć gní paiá zoruch danfora.
- Formular domanda de azes zivich scëmpl
- Formular domanda de azes zivich scëmpl
- Formular domanda de azes zivich general
- Formular domanda de azes zivich general
STROMËNC LEGAI
Ti caji de refodanza totala o parziala o mancianza de resposta te 30 dis (adinfora di caji de arlungiamënt dl termin por la sconanza d’interesc de terzi), ti pó le damanant/la damananta presenté la domanda de revijiun al Responsabl dla trasparënza.
Responsabl dla Trasparënza dla Provinzia autonoma de Balsan:
Le Secreter general Eros Magnago
Palaz provinzial 1, Plaza Silvius Magnago 1
39100 Balsan
Tel. +39 0471 411050
PEC: adm@pec.prov.bz.it
E-Mail: segreteriagenerale@provincia.bz.it
- Formular domanda de revijiun al Responsabl dla trasparënza
- Formular domanda de revijiun al Responsabl dla trasparënza
Le damanant/la damananta pó fá recurs al Tribunal aministratif regional cuntra la dezijiun dl Aministraziun provinziala o (tl caje de revijiun dla domanda) cuntra le Responsabl dla trasparënza.
Al vëgn preodü ince la poscibilité da s’anuzé dl defensur popolar competënt por la Provinzia autonoma de Balsan (art. 5, coma 8 d.lgs. n. 33/2013).
http://www.volksanwaltschaft.bz.it/la/contac.asp
REGISTER DI AZESC ZIVICS
Azes zivich (scëmpl y general) cun indicaziun dl oget y dla data dla domanda, sciöche ince dl resultat che alda lapró cun la data dla dezijiun:
- Register di azesc zivics - 1° semester 2022
- Register di azesc zivics - 2° semester 2021
- Register di azesc zivics - 1° semester 2021
- Register di azesc zivics - 2° semester 2020
- Register di azesc zivics - 1° semester 2020
- Register di azesc zivics - 2° semester 2019
- Register di azesc zivics - 1° semester 2019
- Register di azesc zivics - 2° semester 2018
- Register di azesc zivics - 1° semester 2018
- Register di azesc zivics - 2° semester 2017
- Register di azesc zivics - 1° semester 2017


text:
Giósep Ròta
'l abàt Giósep Ròta (1720-1792, Giuseppe Rota in italià) l'è stacc ü religiùs, ü studiùs e ü scritùr lumbàrt.
La sò éta[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Giósep Ròta l'è nassìt a Bassà (Trevìs) de pàder bergamàsch e mama venessiana, l’ciapa la làurea zamò a vintü agn e l’deènta professùr a la càtedra de retòrega a l’Académia bergamasca de la Magione. Quach an piö tarde a l’passa a chèla del Seminàre Escoél, sèmper de Bèrghem, ‘ndo prèst a l’lassa la class de retòrega per dedicàs a chèla de filosoféa.
Insèma al insegnamét e a la poeséa, a quarant’agn a l’domanda de püdì tègn ol servésse pastoràl cóme preòst e la Cüria de Bèrghem la ghe dà ‘l incàregh de pastùr in Sità (Ólta), per la Césa de San Salvadùr.
Bé preparàt sö lèngue clàsseghe in del 1751 a l’iscrìv ü librèt sö la manéra de tradüs i vèrs scrécc in gréch e latì in di lèngue modèrne.
Ol Ròta in del 1785 a l’và a fà ‘l preòst in del Cümü de Leàt e quand a l’mör a l’lassa töt chèl che l’gh’à ai poarècc del paìs.
I sò òpere[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de la Bibiotéca Àngel Maj de Bèrghem i è conservàcc tace sò scrécc mai pöblegàcc e tra chès-ce l’è necessare regordà almànch l’òpera in sés méla esàmeter latì “Scutum Cordis” (ol Sacro Cör del Gesü) e chèla in itaglià “Adamo”, dedicada al podestà de Bèrghem Gian Fransèsch Correr.
In bergamàsch menimà l’è aütùr de quàter òpere prestigiuse de “poeséa, siènsa e filosoféa”, ch’i dà la misüra del valùr de la lèngua lombarda a l’par di ótre lèngue eüropée. In ùrden gh’è “A Iosèp Segónd – Sonèt co la cùa” del 1770 e i trì Capìtoi: chèl cóntra i spìricc fórcc, chèl cóntra i barzamì e ‘l tèrs sènsa tìtol (pöblegàd de póch agn coi sólcc de la Pruìnsa de Bèrghem, a cüra del istödiùs Ümbèrto Zanèt).
Per la sò condòta moràl sèmper drécia e fedél al Vangél e la sò poeséa fina, ol professùr Àngel Marchési a l’l’à paragunàd al Giósep Parini e 'l l'à ciamàt ol Parini bergamàsch.


text:
Svilups impurtants per la societad vegnan er en il proxim futur a purtar a la scola populara incumbensas novas e multifaras. L'Uffizi per la scola populara ed il sport prenda per mauns questas midadas en moda constructiva e prospectiva ed ha per quest intent elavurà ideas directivas.
La scola populara ha la funcziun centrala da preparar ils uffants ed ils giuvenils per la concepziun da l'atgna vita en nossa societad. Per che quai reusseschia vegn il focus mess sin ils svilups ils pli impurtants e da lunga durada, per exempel sin la transfurmaziun digitala, sin l'urbanisaziun u sin la diversitad. Il document da discussiun «Scola populara grischuna 2035 – incumbensas e perspectivas» metta en il center la dumonda, co che nus sco societad vulain concepir la scola populara en vista a questas midadas durant ils onns vegnints.
Discutar il futur da la scola populara
Cun il document da discussiun «Scola populara grischuna 2035 – incumbensas e perspectivas» vul l'Uffizi per la scola populara ed il sport d'ina vart communitgar e render chapaivlas las finamiras ch'el ha. Da l'autra vart duai la discussiun davart l'ulteriur svilup da la scola vegnir animada tranter las persunas d'instrucziun e las persunas responsablas per l'educaziun, en las direcziuns ed en ils consorzis da las scolas, en la politica, en l'administraziun ed en ina publicitad interessada. Soluziuns concretas u propostas da realisaziun vegnan sapientivamain messas a chantun. Il document da discussiun serva plitost sco basa cuminaivla per far patratgs davart la scola populara da damaun.
Cumplessiv e cun resultats averts
Il chapitel principal dal document da discussiun preschenta diversas pussaivladads per rinforzar la scola populara ed è dividì en otg champs da svilup. Quests champs tematiseschan per exempel las premissas per emprender cun success, per la scola sco spazi da viver u per la rolla da las persunas responsablas per l'educaziun. Per mintga champ da svilup vegn formulada ina idea directiva. Tschertinas da questas incumbensas e perspectivas èn ina cuntinuaziun da la pratica vertenta, autras èn novaziuns. Las caracteristicas linguisticas e culturalas dal chantun Grischun, en spezial la plurilinguitad, vegnan en quest connex adina resguardadas.
Fotografia agiuntada:
Agiunta:
Document da discussiun «Scola populara grischuna 2035 – incumbensas e perspectivas»
Infurmaziuns:
Dr. Chantal Marti-Müller, manadra da l'Uffizi per la scola populara ed il sport, tel. +41 81 257 27 50, e-mail Chantal.Marti@avs.gr.ch (cuntanschibla da las 14.00 fin las 15.00)
Responsabladad: Uffizi per la scola populara ed il sport


text:
L'onn passà n’avevan anc 2'800 persunas betg survivì il viadi cun la bartga sur la Mar Mediterana. Ils blers morts hai dà sin la ruta traner la Libia e l’Italia. Noss pajais vischin ha prendì si passa 70’000 dals 85’000 fugitivs arrivads dapi il schaner en l’Europa, scriva l’organisaziun internaziunala per migraziun.
Dumber da fugitivs sa reducescha
Il dumber dals fugitivs che vegnan en l’Europa è sa reducì marcant en cumparegliaziun cun avant in onn. Fin la fin dal zercladur 2016 eran dapli che 200’000 fugitivs arrivads en l’Europa. Quai pia ina reducziun per dapli che la mesadad.
RR novitads 12:00


text:
Tuts als enconuschan, ils fritgs cotschens da la rosa selvadia, però blers sa sentan decuraschads perquai ch’igl è tant cumplitgà d’als elavurar. Ma stoi adina esser en grondas massas? Per far or ils cocs pailus datti diversas metodas: a maun, stritgar tras il culin u cun maschina. En mintga cas vali la paina da terminar il circul da racolta annuala en il selvadi pir il november. Quietas e simplas glischan las froslas però er anc cur ch’ellas èn gia vegnidas tutgadas da schelira u naiv.
(Foto: ritchie66.eu / CC BY-SA 3.0)


text:
Bunàt Sura
Bunàt (de rar ciamàt Bunàt Sura per mia confóndel con Bunàt Sóta) l'è ü cümù de 9 630 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb. Bunàt l'è a 10 km de la sità e a 230 méter söl lièl del mar.
El teretóre comünàl el té vià presapóch 5 km² e 'l cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Chignöl, Cüren, Mapèl, Put San Piéro, Prezès, Téren e Treviöl.
Evulusiù demogràfegaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Interpresas na duain betg vegnir obligadas da far analisas da pajas, ha il Cussegl dals chantuns decidì. La cumissiun predeliberanta duai però tschertgar soluziuns alternativas, plitost soluziuns sin basa dad autodecleraziun. Tenor Konrad Graber (PCD/LU) ch'ha fatg la proposta da trametter la lescha enavos en la cumissiun, pudess ina proposta esser, che las firmas suttascrivian mintg l'onn, ch'ellas respectian l’egualitad l'egualitad da pajas tar um e dunna.
La cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha fatg attent, ch'ins haja empruvà da prender mesiras sin basa voluntara, dentant sa participeschian mo 28 da 66'000 firmas.
Tuttas duas propostas memia severas
La proposta dal Cussegl federal per agir cunter l'egualitad da pajas tranter umens e dunnas fiss d'obligar las interpresas cun 50 u dapli collavuraturas e collavuraturs da far in'analisa da las pajas. In post exteriur faschess la controlla ed ils resultats vegnissan communitgads als collavuraturs. Sancziuns cunter las interpresas na fissan però betg previsas.
La cumissiun dal Cussegl dals chantuns aveva fatg la proposta che mo affars cun dapli che 100 collavuraturas e collavuraturs stuessan far ina tala analisa. Tuttas duas variantas eran però memia severas per il Cussegl dals chantuns.
Dischavantatg per las firmas
Per ils adversaris da la proposta fiss ina tala analisa in dischavantatg per las firmas. I fiss collià cun birocrazia e duvrass dapli resursas per far las analisas.
Per ils aderents fiss ina tala mesira, il minimum ch'ins po far. Da tschertgar alternativas saja be ina stgisa per na far nagut cunter il problem che dunnas gudognan en media 600 francs al mais pli pauc che umens. La differenza da pajas saja bain sminuida ils ultims onns, d'egualitad na sappian ins dentant betg discurrer.
En la constituziun exista l'egualitad
Dapi l'onn 1981 è l'egualitad tranter umens e dunnas scritta en la Constituziun federala - uschia era l'egualitad da pajas.
Ina part da l’inegualitad tar las pajas po vegnir declerada cun la vegliadetgna, cun la scolaziun e cun ils onns da lavur. Pli spert che la differenza è però pli gronda che 7,4 % na datti nagins arguments objectivs. Quai mussa in studi da l'Uffizi federal da statistica. En media gudognan ina dunna en in onn 7'000 francs pli pauc ch'in um. Tenor Simonetta Sommaruga è quai ina discriminaziun da las dunnas.
RR actualitad 12:00


text:
Te n mie articul scrit denant che la Convenzion fova pieda via me ovi damané: Cie pò pa la jent, cie pò pa i ladins se aspeté da la Convenzion? Laouta ovi consié de tò pert a la discuscion sun la redorma dl Staut d’autonomia per fé valei nosc enteresc, ma i ove ence scrit: “Per l moment él rie da capì de cie vers che jirà la Convenzion. Truep depend da coche ala sarà metuda adum y da chi che raprejentarà la sozieté zivila. La politica y i partic à dutes les poscibeltés de piloté la cerna di raprejentanc dla sozietézivila, la discuscion y la selezion dles popostes che la Convenzion ti prejentarà al Consei provinzial (…). Chi che ti à puecia creta a la politica – y al en é trueps – pò ence sospeté che via do chesta iniziativa se ascon na operazion de propaganda per legitimé la posizion dl govern provinzial dant al govern y al Parlament de Roma”.
La medema domanda me feji encuei do che al é vegnù a lum l scandal dles candidatures per l Forum di 100. Cie él pa suzedù? Desche l obmann Ph. Achmann enstes à dé pro à la SVP “daidé” scrive ite schieres entieres de jent dl partit sciche candidac per l Forum di 100. L obmann dij che chisc candidac fova a una, l’oposizion rata dut cant na manipolazion y na gran trapoleda y à fat plura dant la Procura dla republica. Ma unfat cie che dijarà la Procura, politicamenter se tràtel de na entorta almanco al spirit dla lege provinziala sun la Covenzion. La lege ne proibiva nia, al é veir, che militanc politics se scrivessa ite per la lita tl Forum di 100, ma l “aiut” dl partit ne corespon dessegur nia “ai prinzips dla trasparënza, dla publizité, dla partezipaziun y dla consultaziun dles zitadines y di zitadins”, sciche ghira l art. 1. dla lege.
La storia dl Forum di 100 someia plu a na farsa politica che a na forma de democrazia partezipativa, coche pretend l’EURAC. La SVP à enondé tamben l Forum di 100 che l Grup di 33 con sia jent per avei l control dla Convenzion. Chest ti é garaté ence per cie che reverda i ladins: tl Grup di 33 él ite does persones con de credenziales plu che segures: un é SVP Bezirksobmann von Bozen Stadt und Land, l’autra é steda cotant d’agn secretera particolara dl assessour F. Mussner.
Do de tel stories él rie da avei creta tla Convenzion. Propi per chest jìssel debujegn che i zitadins che ne é nia tachés ite tl ciar de n partit lasciasse sen audì sia ousc. Sce i ladins se fej inant ne creii nia che la politica posse encuei stupé pro completamenter les oredles; les 200 persones che à sotescrit l Memoradum ladin se aspeta na resposta!
Erwin Valentini
2640 iadesc liet


text:
De l’Albert Jussan, Associazion Far Lombard
Se parla tant del MES, ma videm un poo cossa l’è.El “MES” a l’è l’acronim de Mecanism Europee de Stabilitaa e l’è un’instituzion finanziaria internazionala creada dei Paes de l’Union Europea, i quai inn anca member de la moneda Euro.La soa sed a l’è in Lussemburg e al g’ha 155 dipendents qe vegn de 35 Paes, intra i quai Stats Unids, Cina e Brasil.El proposit del MES a l’è quell de vutar-g ai paes member in dificoltaa finanziaria greva. Al sostituiss l’EFSF, un’instituzion temporania fondada ind el 2010.El so fonzionament a l’è quell de proveder a dar prestits de emerjenza, ma in compens, i paes i g’hann de far dei programa de reforma in sui cunts de finanza publega. Insema a quell de prima – l’Instrument europee de stabilitaa finanziaria (EFSF l’è el so acronim in ingles) – el MES al pœ prestar un total de €700 miliards.El MES a l’è vuna dei plussee grande instituzion finanziarie internazionai del mond e al g’ha un capital versad de plussee de 80 miliards de euro.
Insema a l’EFSF, el MES l’ha erogad 250 miliards de euro de prestits in quella de la tampesta finanziaria qe g’è stait un quai ann indree. Qell import qì a l’è plussee qe tre vœlte de quell qe l’FMI l’ha erogad a nivell mondial ind l’istess period. El MES l’è vuna dei instituzion qe emeten plussee debet denominad in euro ind el mond.In quella de la crisi dei debets sovran in Europa, çoè quella dei debets publeg dei paes qe forma la zona euro, el MES e l’EFSF hann contribuid a tegnir insema la moneda. I hann prestad daner a Grecia, Irlanda, Portogall, Spagna e Ciper.
Senza de qell aiud lì, un quaivun de qei paes qì l’havariss dovud andar fœra de l’euro.Ind i programa de assistenza de l’ESM o de l’EFSF se spend gnanca un sold dei contribuents. Tute do i instituzion i otegnen i so fonds in sui mercads finanziari. Vist qe i enn finanziariament sostegnuds dei Paes de la zona de la moneda comuna europea, i pœden ciapar in prestit daner a tass favorevol. Pœ qei daner lì i vegnen transferids ai Paes member qe g’ha besogn de aiud a travers del programa.Adess l’EFSF al pœ plu dar fœra prestits cont dei programa nœv de assistenza, ma al va inanz a vesser ativ in sul mercad obligazionari per jestir el so debet.