text:
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Sch’ins persequitescha las discussiuns politicas sil palancau svizzer savess ins manegiar che la politica sursilvana vegn discuttada. Ina pusseivla collavuraziun denter CVP e BDP sut in niev num dat da patertgar. Per che tuts sappien suandar mias ponderaziuns porschel emprem ina survesta dalla situaziun actuala avon ch’jeu vegnel anavos sillas structuras carschidas en nossa vallada.
Igl atun ha la CVP ch’ei era ferma en Surselva cassau ina frida. Mender ha ei denton tuc la BDP. Ils burgheis-democrats ein egl atun sgulai da 4.1% giu sin 2.6%. Tschun dad otg parlamentaris han piars lur sezs, ils treis ch’ein restai ein entrai ella fracziun dils crist-democrats ch’era pronta per midar il num dalla fracziun tier la fracziun amiez. Prontadad da midar num era cheu, pertgei tier la CVP sezza vegn il C che stat per valurs cristianas criticaus dalla partida. L’influenza dalla baselgia sesbassa pli e pli ed aschia sappien biars buca s’identificar culla combinaziun da politica e religiun cristiana. Gest quei ei ina gronda sfida per l’etica dil avegnir.
Buca mo l’influenza dalla baselgia seschminuescha, tuttas instituziuns tremblan. La midada actuala ei in fenomen ch’ins po persequitar sigl entir mund globalisau che influenzescha in l’auter sin moda rasanta. Tuttina porscha in’egliada el vargau schligiaziuns e selai cumparegliar cul moviment dad oz. L’epoca dils onns avon 1900 eran per biars era ina fin de siècle, in’expressiun oriunda dalla Frontscha dad in fenomen che ha era contonschiu la Svizra e la Surselva. Culla viafier ha ina nova energia contonschiu nos vitgs alpins e rut si las colligiaziuns carschidas sur tschentaners.
Jeu saiel mo relatar cuort da Sagogn, nua che la cumpagnia da mats ei svanida avon 1900, medemamein il chor Concordia ch’ei sesligiaus 1898. Il chor viril paritetic han ins refundau 1916 e la cumpagnia da mats 1936, denton mo cun mats catolics. Il vent ei semidaus ed in niev spert conservativ ei sederaus. Ferton ch’il politicher Anton Steinhauser (1840-1915) era fundatur d’ina uniun da catolics liberals ei siu fegl Alois Steinhauser (1871-1918) s’avischinaus al cuors conservativ-catolic da Caspar Decurtins (1855-1916), iniziant dils Tschespets. L’ala liberala fundada a Sagogn ei svanida e la “Lavina nera” ha dominau la politica sursilvana. Cun fusiunar ils dus romontschs da priedi e da messa ein era ils vegls ligioms tier la Sutselva vegni sut las rodas. En consequenza ei la germanisaziun dil Plaun, dalla Tumleasca e dalla Muntogna da Schons s’avanzada cun enorma spertezia.
Per turnar tier il spectrum politic. Ins vesa che nus capin aunc ils cavazzins duvrai e savein s’imaginar tgei posiziuns che quels umens havevan. Culla terminologia dad ozilgi ei capir buca pli aschi sempel. Neoliberals dat ei dretgs e seniasters, pia buca mo perviada lur conotaziun negativa ein quellas expressiuns dispiteivlas. S’imaginar il spectrum politic cun duas alas ei ina simplificaziun che falsifichescha la realitad dallas posiziuns. Ad absurdum meina quei il president dils stadis unis cun numnar l’antifa ina organisaziun faschistica.
In endretg svizzer ha buca mo il dretg da votar, na, el sesenta obligaus da votar – ed elegia dretg. Il seniester denton ei plitost in typ malign, dumengia da votar dierma el giu ni ch’el anfla buca la cuviarta. Perfin ils politichers dalla PS ein oz atgnamein purtaders dil stadi, pia enamiez dil spectrum politic. Sch’ins pren si il maletg d’in fier-cavagl dat ei negina organisaziun dalla vart socialistica ch’ei capavla d’ulivar ora las structuras faschisticas ch’ein existentas. La prontadad per violenza crescha gi per gi, era nus havein in problem cun rassissem. Gest tier la polizia, in mistregn che plitost conservativs e patriots exequeschan. Ei dat negina cunterpeisa e cun in tal lungatg vegn quei zuppau vi – il schaner 2033 eisi memia tard.
Perquei ein ils cavazzins dretg-seniester-amiez antiquai e duessen vegnir remplazzai avon ch’ina allianza denter BDP e CVP emprova da cementar quei cavazzin cun senumnar Allianza dil Miez. Silmeins la scursanida AdM fuss en tuts quater lungatgs la medema, mo era parallelas tier l’AfD selain sminar ella scursanida. Ins senta ch’ins vul ir a pesca tiels economs neoliberals cun strihar las valurs cristianas – e cheutras humanas – ord igl agen num. Sche quei succeda sut il slogan da representar il miez da nossa societad ei quei in scandal.
Cunzun temel jeu che l’ala conservativa dalla CVP vegn a destruir ils buns aspects dalla BDP che ha cunzun el Grischun muentau bia. Pertgei la CVP ha da vegl enneu ina structura da pussonza interna fetg dira – semegliont alla Romania. Exact cheu astgassen ils politichers ellas retschas dalla Surselva Romontscha prender in exempel e purtar en lur partida quei patratg. Culla fusiun denter Romania e Renania ein dus gronds nums i a piarder. Ils representants dils reformai e plitost liberals ein i suten ella structura dalla Romania catolica e plitost conservativa. Clar che la religiun ha ozilgi buc igl effect dad avon tschien onns, tuttina ein las vuschs prudentas svanidas. Perfin leu nua che duvrar rumantsch grischun fagess senn vegnan mo las vuschs populisticas udidas.
Cun Domat ha la Surselva Romontscha pers ina vischnaunca beinstonta che profitescha da sesanflar ell’agglomeraziun da Cuera – e mantegn tuttina il romontsch. Quellas vischnauncas agl ur fussi da rinforzar. Enstagl san ni las vischnauncas reformadas ni catolicas dil Plaun sco Trin e Flem ni Razegn e Domat buca s’identificar cun in num sco Surselva Romontscha. Il niev num dat enstagl fortificar il cunfin linguistic perfin dapli peisa als sursilvans tudestgs. Cunquei ch’ins ha creau ina Surselva Romontscha, san ins ir da quei enora ch’ei dat era ina Surselva tudestga ch’ei giustificada, per exempel a Glion.
Biling ei il grond plaid dalla politica linguistica contemporana, era dalla Ligia Romontscha. Mo tgi che promova in sistem biling en loghens da vegl enneu romontschs, pren als romontschs il davos flad. Sin ina casa da scola s’auda sulet l’inscripziun “scola”, sil luvratori duei mo “luvratori communal” vegni scret. Quei ei buca discriminaziun viers ils tudestgs mobein dau la schanza d’emprender in niev plaid romontsch, perfin turists schazegian quei. In vegl pur ladin ha getg ch’el capeschi nuot da politica, el seigi pur. Mo sch’ins metti dus purschals el medem claus, dil qual in ei ferms e tschel fleivels, sche magli il ferm per dus ed il magher crappa. Perquei fa ei buca surstar ch’igl ei cun Beno Niggli era in Grischun ord las retschas dalla BDP ch’ei sceptics concernent ina fusiun culla CVP.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Pavel Dolgopolov
Suonda LATABLA!


c: text/html

text:
Protecziun dal sulegl - trais mitos
- Mesemna, 25.5.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 25.5.2016, 11:15, RTR
Cura ch'igl è neblì na dovri nagina crema da sulegl. Sch'ins na vegn betg cotschens, lura n'ha il sulegl era betg fatg donn. U: La vestgadira schurmegia dal sulegl. Tut quai èn tesas davart la protecziun encunter il sulegl. Ma tgeninas én gistas e tgeninas falladas?
Il pli derasà è probabel la tesa, ch'ins na stoppia betg unscher en crema da sulegl cura ch'igl è neblì giuadora. «Igl è uschia ch'ils radis dad UV pon penetrar las neblas. Sulettamain ils radis da la chalur vegnan absorbadas», declera il dermatolog, Reto Schaffner. Oz dettia dentant era cremas dal di che cuntegnian protecziun encunter il sulegl. Uschia sappians er unscher en in tec da lezza per esser schurmegiads.
Negina arsentada = negin donn?
Sch'ins emblida ina giada dad unscher en crema da sulegl e na vegn tuttina betg cotschens. Munta quai lura ch'i haja er dà negins donns? Er quai na constettia betg, uschia Schaffner. Ils radis dad UV sajan tuttina crudads sin la pel. «Il problem è ch'il cancer da la pel alv è la consequenza d'in donn da sulegl cronic, quai vul dir da tut quels radis ch ins ha «rimnà» durant ils onns».
Vestgadira stgira schurmegia
Pon ins dentant er sa schurmegiar dal sulegl cun in T-Shirt? Quai va da principi, sco quai ch'il dermatolog di. Dentant n'è quai betg il cas tar tut il resti. En general vali: Pli stgir ch'il resti è e pli blers radis vegnan filtrads. En sasez sappian ins tener il toc vestgadira encunter il sulegl e guardar atras. «Sch'ins è tschorventands, lura na schurmegia il toc betg dal tut. Sch'ins vesa dentant mo nair, funziuneschi.»

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
11 05
Ol dé 11 de magio l'è 'l 131 ( 132 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 235 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de magio al è ul dí da pòost 131 ( 132 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 235 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1245 - Corbeil (Ísola de Fransa, Fransa): i representanc de Jaume I e de Luís IX de Fransa i signa ol Tratat de Corbeil, in acorde a che Fransa la recognuss la piena independensa di Cuntà Català, in cambi de la renúnsia a la Provença.
330 - Costantinobla (atüala Istanbul, Türchia): sa la consagra chèsta sità che l'imperadur romà Costantí I ía fat costrüí sura i ruine de l'antiga Bisansi.
1977 - Spagna: ol goèrn al ratífega i pat internassiunaj signacc ol dé 30 04.
Nassimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Badalona, a la comarca del Barcelonès
Festa locala de Tordera, a la comarca del Maresme
Sant Anastasi, Festa piö granda de Lleida
Memorial Internassiunal de la Sida: segond di du dé dedicacc a fá omas ai persone afetade per la sida, la pandémia plö graf del sécol XX.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Negozià la pausa da cumbat tranter il reschim sirian e gruppas da rebels avevan la Russia e la Tirchia.
Tenor la cunvegna han da taschair las armas en tut il pajais dapi la notg tranter ils 29 e 30 da december. Nagina pausa dettia per cumbats cunter la milissa da terror Stadi Islamic e cunter autras gruppas da dschihadists. Questas vegnian cumbattidas vinavant.
Dad armistizis èsi adina puspè vegnì discutà en Siria
Avant tschintg onns e mez ha la guerra en Siria cumenzà cun demonstraziuns en ina citad da provinza. La finala è la situaziun sa sviluppada ad ina guerra civila cumplexa cun blers acturs, interess fitg differents ed ina rait da dependenzas cumplitgada.
Dapi il cumenzament da la guerra ha i dà passa 400'000 morts e milliuns da fugitivs. Tut las emprovas per in armistizi pli lung han fatg naufragi enfin uss.
- Avrigl 2012: L'anteriur secretari general da l'ONU Kofi Annan intermediescha in armistizi tranter las partidas da guerra. El lascha survegliar l'armistizi d'ina truppa da 300 persunas. Ils cumbats cuntinueschan dentant.
- October 2012: Il nov intermediatur da l'ONU Lakhar Brahimi intermediescha in armistizi da quatter dis. Quel na tegn dentant gnanca trais uras. L'armada ed ils rebels dattan in a l'auter la culpa.
- Favrer 2016: Ils Stadis Unids, la Russia ed autras pussanzas regiunalas han contractà a Minca in armistizi per la Siria. En la citad Aleppo vegn quest armistizi dentant adina puspè rut.
- Settember 2016: Ils Stadis Unids e la Russia sa cunvegnan danovamain da laschar pussar las armas en la Siria. Suenter in'emna declera l'armada siriana che l'armistizi saja a fin.
- October 2016: La Russia ed il militar sirian prolungheschan in armistizi dad 11 uras ad Aleppo sin trais dis.
- November 2016: In nov armistizi ad Aleppo, communitgà dal militar russ, tegna durant 10 uras
- December 2016: Rebels decidan ensemen cun la regenza siriana da laschar pussar las armas ad Aleppo per purtar davent civilists. La cunvegna fa dentant naufragi suenter paucas uras.
RR novitads 11:00++


text:
Gletterens
Gletterens a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.02 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 851 abitant.
El cumün de Gletterens al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry (NE), Chevroux (VD), Cortaillod (NE), Delley-Portalban, Grandcour (VD), Vallon.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trasport[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stazion da Domdidier, sü la feruvia Morat - Yverdon à 10 km
- Bus Domdidier - Gletterens - Domdidier
- Autostrada Svízzera A1, Losanna - Yverdon - Berna, Uscita 28(Avenches)
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Gletterens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Avon ch’il Surmir ha votau, haiel jeu teniu tschelau mia atgna oppiniun. Sco president dalla GiuRu sai jeu gir che nus lein contonscher tut la giuventetgna romontscha e perquei acceptar tuts meinis. Il discuors entuorn rumantsch grischun denton impedescha da finalmein tractar concrets problems e schar star d’in maun quei project invan. Sch’il cavagl ei carpaus ei da seglier giu dil carr.
Quei vehichel ei mai staus planisaus per quei intent ch’el ei vegnius malduvraus. La fallida motivaziun ha schau seglier il Cantun sil carr sperond da spargnar raps ell’educaziun en tschun idioms. Spargnar ella scolaziun ei mai ina buna motivaziun. Perquei sa in pass anavos tier igl origin sa era esser in pass anavon. Lein dar in sguard el vargau. Jeu vi buc ir memia lunsch anavos, ei tonscha da turnar all’entschatta dalla germanisaziun entras la Svizra suenter 1848. Il lungatg romontsch ei vegnius emblidaus tier la fundaziun dalla Svizra. Pér quei squetsch ha fatg fiug sut il tgil a quels che han sentiu sco lur patria ed identitad culturala svaneva rasant.
Emprems mieds d’instrucziun
Aschia ha Peder Candrian 1856 publicau siu cudisch d’instrucziun “Problems aritmetics per scoulas, insembel culs resultats appartenents” el dialect romauntsch dell’Engiadina ota risguardond en sia ortografia tschellas varietads. Candrian scriva numnadamein senza duvrar tipics plaids dall’Engiadina Aulta, aschia sappien ils scolasts, habels da capir tuts idioms, tractar ils problems a bucca e schar sligiar ils scolars ils quens senza problem da capir siu lungatg. Exact quei fuss stau in’avischinaziun migeivla cun colligiar ils idioms denter els, cuntrari a l’emprova ch’ei ida da l’aua giu da Gion Antoni Bühler che leva fusiunar ils lungatgs romontschs entuorn 1867. In problem tier Bühler ei ch’el ei s’orientaus sulet all’ortografia dil sursilvan da messa, cunzun tenor pader Baseli Carigiet. Cun piarder Cuera sco capitala culturala romontscha ha ei numnadamein dau in’interesanta midada el territori renan. Normalmein, seigi per cumprar en ni per ir tiel dentist, van tuts adina dalla val giu – sco l’aua.
Peder Candrian derivond d’in vitg paritetic scriveva romontsch da priedi, enconuscheva denton era il romontsch da messa. La scripziun reformada haveva manteniu ligioms tier l’Engiadina ed haveva sesviluppau pauc. Mustér denton ei daventau entras la claustra center cultural e religius dalla vallada renana ed ils ligioms tier l’Engiadina ein vegni snegai. Denter auters studegiai ei Giachen Casper Muoth da Breil ei vegnius incumpensaus entras il Cantun da scaffir in romontsch dil Rein unificau. Quei ha el fatg cun premura. 1890 ei ina cumplexa teoria cumparida e vegnida stampada per tuts scolasts. Ses romans e sias historias denton scriveva el vinavon el romontsch da messa, siu lungatg dil cor. Tgei cudischs ein vegni legi? Negin ha tuccau en la schetga teoria, oz scrivin nus tuts romontsch da messa. En consequenza ei il cugn daventaus pli gronds e las varietads sutsilvanas stevan cheu senza sustegn.
Ils pigns vegnan schmaccai
Dasperas eran gest quellas valladas periclitadas il pli ferm. Il fatg che representants sutsilvans han fatg attent sil prighel muossa quei. Sch’enzatgei vegn tematisau ei quei in indezi che la fin da quei s’avischina, seigi la democratia consensuala ni il lungatg. Culla germanisaziun da Valendau e Versomi ei in dils dus ligioms denter Sur- e Sutselva gia sparius pli baul. Uss deva ei cheu negina unitad pli. Trin, Flem e Domat ein suttamess alla dicziun dalla Surselva. 1919 excloma Giachen Conrad ch’ei seigi neras uras, quei clom da Cassandra porta fretg e la Ligia Romontscha vegn fundada.
Suenter 1943 emprova la Ligia Romontscha cun Giuseppe Gangale da salvar quei territori romontsch cun crear in niev idiom sutsilvan. Il cugn ei denton gia mess, bandunar quella ortografia da tetg senza fundament cultural ei denton schabegiau senza retenientschas. Mo el pign ha nuot saviu exister gitg. Havevan Prèz, Veulden e Sched 1950 aunc structuras intactas cun scolas e scolettas romontschas e colligiaziuns tier vitgs en Surselva (Trin, Sagogn, Luven) ein quellas svanidas oz. Perquei eisi fetg ferm sche Zegna Pittet-Dosch gi che “la madema schliaziun per igl antier Surmeir è la fegnameira.” Evitar il pir sco en Sutselva. Fusiunar la Renania culla Romania, sut in num senza funs ed exclusiv per la Surselva, ha tagliau ils davos ligioms existents. In territori da tschep intact ei denton elementar e necessari per pavlar nies lungatg e crear novas expressiuns.
Tuts ensemen egl avegnir
Cul rumantsch grischun schabegia puspei exact il medem sco avon tschien onns. Vischnauncas al cunfin linguistic sco Trin, Domat e la Val Müstair stattan ussa cheu tut persulas cun lur lungatg artificial. Sche tuts targessen quei carr fuss ei stau pusseivel, mo quei drova unitad. Semplamein empruar senza ponderar e silsuenter schizun vuler sfurzar – che quei va mai era bein clar! La Pro Idioms ha giu sempel, mo els vesan il giavel vid la preit cura ch’ei legian rumantsch grischun. Dasperas ei la preit exact il liug nua ch’in lungatg placativ sauda. Aschia translateschan ei perfin ils taccaders verds che la GiuRu ha creau pigl entir territori romontsch per sursilvan. Exact cheu, tiel stampar, nua che RG ed unitad fa senn – e tgei fa la Ligia? Ord tema da piarder il sustegn dils populists stampar cartas postalas cun stgirats en sis differents romontschs. Stupid, mo ins ha gie viu ch’il vent ei ius cul tetg senza fundament en Sutselva, ei drova la basa, il pievel romontsch. Tuts romontschs, ella Bassa ni sicheu, drovan in territori da tschep ed il lungatg a scret per surviver, illusoric ei nies entir cumbat.
Tgei che pertucca la digitalisaziun essan nus propi aunc adina sil stan dad avon viers 30 onns, la discussiun pro e contra ha frenau tut il progress e l’innovaziun. La Ligia Romontscha ha dau orda maun las hottas e las valladas fermas han creau lur agens vocabularis online, ils pigns idioms ein vegni sut las rodas mo era ils vocabularis perschuadan buc, era il pledari grond buc. La punt sur ils idioms vegn era cheu buca reactivada, dasperas fuss quei uss l’emprema gada ella historia dil romontsch pusseivel e zuar interlinear – sco el 11avel tschentaner el codex claustral. Ideas ein cheu e nos perdavonts eran buc adina pli tups che nus, mo nus stuessen finalmein emprender ord ils sbagls. Peder Candrian havess giu quei sensori, sia dunna Marinesa era poeta. Tuttina ei lur engaschi per nies lungatg ius en emblidonza – e Peder strusch pli in prenum tolerau en quella scripziun reformada.
Fontaunas
1 Candrian, Peder. Problems aritmetics per scoulas, Coira: Stamparia da Pargätzi & Felix, 1856.
2 Muoth, Giachen Caspar. Grammatica romontscha-tudestga, contenenta ils principals elements formals dil lungatg tudestg en lur relaziun cul lungatg romontsch dil Rein, 1890.
3/4 Bundi, Martin. Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden, Cuera: Ediziun Vertex, 2014 p. 37, p. 21.
5 Bezzola, Reto Raduolf. Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuera: 1979 p. 325.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Tge porta la stad?
A tè? A mè? A nous?
En de suglialeiv,
igl vent sur la seiv.
Manond ena veia crappousa
tras tulias spinousas.
Conquistond las muntognas,
sa mossan scu cadagnas.
Sfardantond aint igls lais argients,
nutria digls dotgs currents.
Girond las evlas dascousas,
deglia dallas muntanelas.
Tschivlottond las merlotschas
sot flurentas saletschas.
En de impressiunont vo a fegn.
Semis reveivan sainza cunfegn.
Xenia Stäger
Text e fotografia: Xenia Stäger, GiuRu
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Sch’ins persequitescha las discussiuns politicas sil palancau svizzer savess ins manegiar che la politica sursilvana vegn discuttada. Ina pusseivla collavuraziun denter CVP e BDP sut in niev num dat da patertgar. Per che tuts sappien suandar mias ponderaziuns porschel emprem ina survesta dalla situaziun actuala avon ch’jeu vegnel anavos sillas structuras carschidas en nossa vallada.
Igl atun ha la CVP ch’ei era ferma en Surselva cassau ina frida. Mender ha ei denton tuc la BDP. Ils burgheis-democrats ein egl atun sgulai da 4.1% giu sin 2.6%. Tschun dad otg parlamentaris han piars lur sezs, ils treis ch’ein restai ein entrai ella fracziun dils crist-democrats ch’era pronta per midar il num dalla fracziun tier la fracziun amiez. Prontadad da midar num era cheu, pertgei tier la CVP sezza vegn il C che stat per valurs cristianas criticaus dalla partida. L’influenza dalla baselgia sesbassa pli e pli ed aschia sappien biars buca s’identificar culla combinaziun da politica e religiun cristiana. Gest quei ei ina gronda sfida per l’etica dil avegnir.
Buca mo l’influenza dalla baselgia seschminuescha, tuttas instituziuns tremblan. La midada actuala ei in fenomen ch’ins po persequitar sigl entir mund globalisau che influenzescha in l’auter sin moda rasanta. Tuttina porscha in’egliada el vargau schligiaziuns e selai cumparegliar cul moviment dad oz. L’epoca dils onns avon 1900 eran per biars era ina fin de siècle, in’expressiun oriunda dalla Frontscha dad in fenomen che ha era contonschiu la Svizra e la Surselva. Culla viafier ha ina nova energia contonschiu nos vitgs alpins e rut si las colligiaziuns carschidas sur tschentaners.
Jeu saiel mo relatar cuort da Sagogn, nua che la cumpagnia da mats ei svanida avon 1900, medemamein il chor Concordia ch’ei sesligiaus 1898. Il chor viril paritetic han ins refundau 1916 e la cumpagnia da mats 1936, denton mo cun mats catolics. Il vent ei semidaus ed in niev spert conservativ ei sederaus. Ferton ch’il politicher Anton Steinhauser (1840-1915) era fundatur d’ina uniun da catolics liberals ei siu fegl Alois Steinhauser (1871-1918) s’avischinaus al cuors conservativ-catolic da Caspar Decurtins (1855-1916), iniziant dils Tschespets. L’ala liberala fundada a Sagogn ei svanida e la “Lavina nera” ha dominau la politica sursilvana. Cun fusiunar ils dus romontschs da priedi e da messa ein era ils vegls ligioms tier la Sutselva vegni sut las rodas. En consequenza ei la germanisaziun dil Plaun, dalla Tumleasca e dalla Muntogna da Schons s’avanzada cun enorma spertezia.
Per turnar tier il spectrum politic. Ins vesa che nus capin aunc ils cavazzins duvrai e savein s’imaginar tgei posiziuns che quels umens havevan. Culla terminologia dad ozilgi ei capir buca pli aschi sempel. Neoliberals dat ei dretgs e seniasters, pia buca mo perviada lur conotaziun negativa ein quellas expressiuns dispiteivlas. S’imaginar il spectrum politic cun duas alas ei ina simplificaziun che falsifichescha la realitad dallas posiziuns. Ad absurdum meina quei il president dils stadis unis cun numnar l’antifa ina organisaziun faschistica.
In endretg svizzer ha buca mo il dretg da votar, na, el sesenta obligaus da votar – ed elegia dretg. Il seniester denton ei plitost in typ malign, dumengia da votar dierma el giu ni ch’el anfla buca la cuviarta. Perfin ils politichers dalla PS ein oz atgnamein purtaders dil stadi, pia enamiez dil spectrum politic. Sch’ins pren si il maletg d’in fier-cavagl dat ei negina organisaziun dalla vart socialistica ch’ei capavla d’ulivar ora las structuras faschisticas ch’ein existentas. La prontadad per violenza crescha gi per gi, era nus havein in problem cun rassissem. Gest tier la polizia, in mistregn che plitost conservativs e patriots exequeschan. Ei dat negina cunterpeisa e cun in tal lungatg vegn quei zuppau vi – il schaner 2033 eisi memia tard.
Perquei ein ils cavazzins dretg-seniester-amiez antiquai e duessen vegnir remplazzai avon ch’ina allianza denter BDP e CVP emprova da cementar quei cavazzin cun senumnar Allianza dil Miez. Silmeins la scursanida AdM fuss en tuts quater lungatgs la medema, mo era parallelas tier l’AfD selain sminar ella scursanida. Ins senta ch’ins vul ir a pesca tiels economs neoliberals cun strihar las valurs cristianas – e cheutras humanas – ord igl agen num. Sche quei succeda sut il slogan da representar il miez da nossa societad ei quei in scandal.
Cunzun temel jeu che l’ala conservativa dalla CVP vegn a destruir ils buns aspects dalla BDP che ha cunzun el Grischun muentau bia. Pertgei la CVP ha da vegl enneu ina structura da pussonza interna fetg dira – semegliont alla Romania. Exact cheu astgassen ils politichers ellas retschas dalla Surselva Romontscha prender in exempel e purtar en lur partida quei patratg. Culla fusiun denter Romania e Renania ein dus gronds nums i a piarder. Ils representants dils reformai e plitost liberals ein i suten ella structura dalla Romania catolica e plitost conservativa. Clar che la religiun ha ozilgi buc igl effect dad avon tschien onns, tuttina ein las vuschs prudentas svanidas. Perfin leu nua che duvrar rumantsch grischun fagess senn vegnan mo las vuschs populisticas udidas.
Cun Domat ha la Surselva Romontscha pers ina vischnaunca beinstonta che profitescha da sesanflar ell’agglomeraziun da Cuera – e mantegn tuttina il romontsch. Quellas vischnauncas agl ur fussi da rinforzar. Enstagl san ni las vischnauncas reformadas ni catolicas dil Plaun sco Trin e Flem ni Razegn e Domat buca s’identificar cun in num sco Surselva Romontscha. Il niev num dat enstagl fortificar il cunfin linguistic perfin dapli peisa als sursilvans tudestgs. Cunquei ch’ins ha creau ina Surselva Romontscha, san ins ir da quei enora ch’ei dat era ina Surselva tudestga ch’ei giustificada, per exempel a Glion.
Biling ei il grond plaid dalla politica linguistica contemporana, era dalla Ligia Romontscha. Mo tgi che promova in sistem biling en loghens da vegl enneu romontschs, pren als romontschs il davos flad. Sin ina casa da scola s’auda sulet l’inscripziun “scola”, sil luvratori duei mo “luvratori communal” vegni scret. Quei ei buca discriminaziun viers ils tudestgs mobein dau la schanza d’emprender in niev plaid romontsch, perfin turists schazegian quei. In vegl pur ladin ha getg ch’el capeschi nuot da politica, el seigi pur. Mo sch’ins metti dus purschals el medem claus, dil qual in ei ferms e tschel fleivels, sche magli il ferm per dus ed il magher crappa. Perquei fa ei buca surstar ch’igl ei cun Beno Niggli era in Grischun ord las retschas dalla BDP ch’ei sceptics concernent ina fusiun culla CVP.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: Pavel Dolgopolov
Suonda LATABLA!
Da Naomi Arpagaus(GiuRu) - Tom Arpagaus ha 17 onns, ei da Cumbel ed el secund onn d’emprendissadi sco tgirunz el Spital Regiunal Surselva. El discuors cun Naomi Arpagaus dat el ina investa en siu mintgadi alla lavur e raquenta co el percepescha la situaziun actuala cul virus da Covid19.
N: Tom, daco eis ti sedecidius per in emprendissadi sco tgirunz?
T: Jeu level schon adina far enzatgei el sectur da sanadad e tgirunz ei ina buna entschatta per far vinavon. Vida quei mistregn plai a mi cunzun ch’jeu sai gidar la glieud da puspei vegnir sauns. Mes pensums ein da tgirar ils pazients, dar ad els medicaments, gidar nua ch’els drovan agid ni nua ch’els ein buca pli sur sesez, survigilar las mesiras vitalas, assister la terapia dils pazients ed aunc bia auter.
Co eran las davosas jamnas per tei alla lavur?
Las empremas jamnas dil temps da Corona eran segir strentgas ed ins duvrava semplamein temps da seclimatisar. Ellas davosas jamnas havevan nus buca pli biars pazients positivs da Covid19 e cunquei haveinsa era da far pli pauc.
Cun tgeininas novas sfidas eis ti vegnius confrontaus entras il virus?
Jeu hai sentiu con spert ch’in virus sederasa e ch’jeu stoss aunc dar adatg bia pli fetg sin memez, perquei ch’jeu vegn sco tgirunz en contact savens cun differents virus ch’ein forsa aunc menders che quel. Cunquei ch’jeu hai era mintga di bia contact cun glieud ch’ei gia malsauna sai jeu esser quel che dat vinavon il virus senza ch’jeu sentel ei.
Tgei manegias ti dall’acziun da sblatschar, nua che biars separticipeschan actualmein per engraziar al persunal da tgira?
Igl ei segir ina buna caussa. Ussa vesan tut ils carstgauns tgei mistregns che vegnan savens emblidai e che quei ei mistregns senza ils quals ch’ei mass buca. Denton mida ei vid la situaziun da tgira buca fetg bia.
Co schazegias ti en la situaziun actuala? Ei la normalitat gia puspei turnada?
Actual ei gia per biars empau dalla normalitat turnada. Ei va denton segir aunc 3-4 meins entochen che tut ei puspei normal. Nus tuts stuein semplamein emprender da viver cun quei virus ed emprender ord quella caussa.
Tgei giavischas ti el futur per persunas che lavuran el sectur da sanadad?
Jeu giavischel pil futur che la glieud che lavura en quei sectur survegn dapli gestadad per la lavur che nus prestein.
Grond engraziament a Tom per tias rispostas e vinavon bia success e plascher en tiu emprendissadi sco era per tiu futur.
Text e fotografia: Naomi Arpagaus, GiuRu
Suonda LATABLA!
Dad Asa Hendry (GiuRu) - El discurs actual da corona anflan ins la presumziun derasada che nus essan tut_tas egual_as avon il virus. Al virus persunalmein eis ei senza gronda supresa ualti tuttina sch’el seschlueta dil nas en a Boris Johnson, ni a quel dalla cassiera dil coop pronto. Enteifer nossas structuras socialas san ins denton buca tschintschar dad egualitad tgei che pertucca igl effect dil virus. Differentas fuormas da discriminaziun procuran per grondas differenzas. Classissem, sexissem e rassissem caschunan che la crisa tucca persunas marginalisadas cun realitads da viver precaras il pli dir. Ferton che la stresa super-beinstonta passenta lur quarantina ellas combras dils hotels da luxus al Limmatquai, sefuorman per il rest dalla soicetad damondas socialas e damondas existenzialas, aschia che temas realas determineschan il mintgadi ella isolaziun.
Perquei drova ei ussa solidaritad. Cunzun drova ei ina solidaritad inclusiva che vala era per persunas che han buca il privilegi da saver fidar allas reits d’agid dil stadi. Per persunas che fan lavur illegala ni persunas nunregistradas ei igl access a sustegn financial ni medicinal buca garantius. Provediment da medischina el spital ei per exempel per sans-papiers cumbinau cun risicos da repressiun. Era per persunas en centers da fugitivs ni en perschuns eis ei buca pusseivel da suandar als avis da sanadad dil BAG, memia biaras persunas sin memia pauc plaz. Vinavon drova ei era ina solidaritad che finescha buca als cunfins digl agen stadi, damai che la fortezia cul num « Europa » che sebasa sin in fundament rassistic ei daventada in reschim da cunfis che gioga cun vetas. Il virus sederasa pia e demascrescha differenzas grotescas: Co star a casa, sch’ins ha negin da casa? Co lavar mauns sche melli persunas ston duvrar la medema fontauna? Co tener en igl avis da distanza sch’ins dierma cun sis autras persunas en ina stanza?
Vinavon procuran las structuras sexisticas da nies sistem da lavur che ina gronda part dalla lavur da sanadad (lavur da tgira e lavur emoziunala) setschenta alla fin finala per gronda part sin la schuiala da dunnas. Home office e home schooling parallel allas normalas sfidas dil mintgadi? Quellas stentas restan nunvesiblas e nunpagadas era sche la tgira semuossa gest en quei temps da crisa sco indispensabla.
Cun il decuors dalla pandemia para denton era a crescher ina certa sensibilitad da solidaritad en tut las stresas dalla societad. La cauma da tscheins ei in bien exempel, per sustener persunas che vegnan buca pli da pagar lur habitaziuns. Vinavon datti els marcaus adina pli savens seivs da resursas, in sistem per redistribuir nutriment, vestgadira ni artechels da higiena el spazi public per persunas en situaziuns da viver precaras. Il focus para dad esser tier la solidaritad ch’ei independenta dil stadi, autonoma, inclusiva e che vegn da sut.
Quella sfida pertucca denton buca mo ils marcaus gronds. Era ellas vals ed ella periferia dat ei persunas ch’ein pertuccadas da marginalisaziun e discriminaziun. Tgei far encunter? Organisaziun locala muossa effect. Esser pertscharts dallas atgnas capacitads ed energias e sebrattar cun vischins ed el quartier. Tschintschar, tedlar ed offerir sustegn sch’ins less. Denton bunamein aunc pli impurtont: ughegiar da dumandar per agid. Igl ei legitim da buca dumignar adina tut sin atgna iniziativa e da retscheiver sustegn. Aschia gartegia ei forsa da dumignar tut las sfidas supplementaras e quei temps extraordiari da crisa.
Text: Asa Hendry, GiuRu
Fotografia: pexels.com, cottonbro
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.
Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.
Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.
L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.
Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU
Suonda LATABLA!
(GiuRu) - Era quest onn datti puspè ina massa eveniments per la giuventetgna rumantscha. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas è la YEN (Youth of European Nationalities» l’uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa. La YEN promova il mantegniment ed il svilup dals dretgs per minoritads e gruppas etnicas en l’Europa e rinforza la schientscha entaifer la minoritad. Perquai datti quatter giadas ad onn scuntradas organisadas entras la YEN, allas qualas mintgamai duas fin quatter persunas per minoritad dastgan sa participar. Igl è era pussaivel da sa participar be ina fin d‘emna ad in inscunter intercultural en l‘exteriur. Quai cun il program „Build Yourself!“ che ha lieu quest onn trais giadas.
Sfegliai en il flyer digital:
Text e fotografias: GiuRU
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Cun l'acziun da 72 uras è il project lantschà entras la giuventetgna rumantscha (GiuRu). Nus essan fitg cuntents cun il resultat cuntanschì in trais intensivs dis ed engraziain a tut ils rumantschs che han contribuì cun lur vuschs. L'acziun ha mussà che contribuir ad il project da 'common voice' es fitg simpel. Las registraziuns han tuttas funcziunà baud senza problems, tar giuven e vegl. Cunzunt ils scolars e las scolaras da la scola chantunala che ha mess a disposiziun a nus localitads idealas per quest project eran fitg motivads da registrar vuschs. Cun quest project ha la giuventetgna pudì mussar lur savida co digital natives. Natalia Weber da RTR ha rapportà.
Nus avain cuntanschì entaifer 72 uras registraziuns da varga 6’324 construcziuns in vallader e sursilvan, quai vul dir 7 uras e 50 minutas material auditiv per sursilvan e 57 minutas per vallader. Radund 80 persunas, almain 14 engiadinais e 64 sursilvans, èn stads online durant las 72 uras ed han contribuì davent da Cuira u davent da chasa cun dictar las frasas en l'applicaziun che Mozilla a miss a disposiziun. Grazia fitg a tut las contribuziuns ord la Rumantschia! Sustegn in l’organisaziun da l’acziun avain nus gì da la Pro Svizra Rumantscha, da la Lia Rumantscha e da voluntaris che han valità las construcziuns avant che questas vegnan insumma en il program da Mozilla.
Mozilla è ina communitad da software libra che dovra, sviluppa e iniziescha e sustegn products ch'els promovan exclusivamain per diever liber. La cuminanza da Mozilla vegn instituziunalmain represchentada entras la fundaziun Mozilla, ina organisaziun che lavura senza profit. Era da la Rumantschia èn blers giuvenils stads activs ed èn sa participads a nossa acziun da 72 uras che nus avain realisà cun portas avertas a la Canti. Uschè è in pign ma engaschà team responsabel per quest resultat che plascha era als iniziants da l'idea ma era als programaturs americans. Dil reminent è era il navigatur Firefox da Mozilla telechargiabels per rumantsch e cuntegn gia in program da correctura rumantsch.
L'idea da sviluppar ina vasta quantitad da datas auditivas cun il text è la basa per crear programs che midan 'text plidà' en 'text scrit' e viceversa. Igl emprim pass è fatg e nus avain vis che il project funcziuna fitg bain cun ina classa rumantscha ma era che glieud pli veglia na ha betg bregia da pavlar il program cun frasas rumantschas. Per cuntanscher in nivel qualitativ aut basegna è uss da lavur voluntara da pliras organisaziuns, scolas u privats davent da chasa, affiliads da la Lia Rumantscha u na. Pertge cha la lingua pledada è la basa per che la giuventetgna. Preleger construcziuns è ultra da quai era in grondius exercizi per engrondir il stgazi da pleds cun frasas lectoradas e curregidas, per gronda part citads ord romans e novellas e per far attenziun da pronunziar cler e conscient l'agen dialect.
Per che las maschinas chapeschan tut nos cumonds è ina vasta varietad linguistica la basa necessaria. Interessads pon gugent era contactar la suprastanza da la GiuRu sche ins ha veglia da organisar ina saira tematica tar questa lavur, ma sa chapescha che ins po era far quai independentamain da la GiuRu. Nus fissan dentant pronts da explitgar il project da 'common voice' ed accumpagnar organisaziuns interessadas tras ina saira infurmativa, fitg gugent era in Engiadina Bassa. Auturs ed auturas che avessan interess da metter a disposiziun per quest intent texts pon gugent far quai e s’annunziar tar la GiuRu u directamain tar Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: GiuRU
Suonda LATABLA!
Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me oura as paun duos persunnas avair gugent, ma eau nu vuless savair, e sgüra na vzair quelo. Perche? Üngün` ideja.
Eau as vuless quinter üna pitschna istorgia. Eau am algord auncha bain. Avaunt circa quatter ans schantaiv eau illa staunza da latin. In nossa classa vaivans be trais mats. Uschè am d`he eau svelt do bada cha quel tip davous me stu esser nouv. Ils magisters nun`s haun infurmos cha survgnissans ün nouv conscolar. Dimena chi d`eria quist sochi?
Varamaing am d`eira quelo listess, u forsa listess na? El nu d`eira güsta ün bel, ils chavels blonds bger mema cuorts, la vista ün pô arduonda ed eir il rest dal corp paraiva dad avair ün pêr kilos mema bgers. Ma quels ögls… blovs, na clers, ma neir na s-chürs, ün po grischaints ed els paraivan da`m hipnotiser.
Zieva quista lecziun d`he eau dicurrieu cun mia megldra amia chi nun d`eria in mia classa. Ella savaiva precis chi ch`eau managaiv cur`ch`eau la d`he quinto dal nouv conscolar. «Que es Luis. El vo cun me culs skis. Varamaing e`l da Turich, ma el ho müdo scoula.» Luis dimena vaiva nom quel mat chi d`eria bun da destrüer mia concentraziun düraunt üna da mias lecziuns predilettas be cun sia preschentscha.
Uossa, quatter ans pü tar, stögl eau dir cha quel mumaint in quella lecziun da latin d`eira prubabelmaing uschè qualchosa scu amur per prüma vista. Ma scha que es propi amur nu se eau dir. Eau nu se gnauncha che cha amur dess esser.
In quels quatter ans d`he eau inscuntro auncha bgers mats, e scu matta illa puberted am d `he eau interesso per ün u l`oter da quels. Ma tar üngün d`eira que uschè scu tar Luis.
Daspö duos ans vo el al gymnasi a Tavó, contact vainsa aunch`adüna. Nus essans buns amihs, amihs chi nu sun be amihs ma nu saregian mê dapü scu amihs. Tuna cuplicho, es que eir.
Vus dschais uossa, hai da quels dramas vainsa già udieus bgers. Na nu vais, perche cha mia istorgia nun es üngün drama. Nus vivainsa tuots duos bain cun quista situaziun ed be in pochs mumaints vess eau propi da bsögn ch`el füss tar me. Ed eir scha nus ans vzainsa forsa duos fin trais voutas l`an, es que mincha vouta scu cha`ns vessans vis be l`eivna passeda.
Eau crai cha quista situaziun es la ragiun per mia reacziun sün amur. Voul dir, perche cha`m vain bod mel sch`eau vez duos chi`s haun gugent. Ed auncha pês, sch`üna cumainza bod a crider, sch`ella nun ho vis sia amih daspö trais dis.
Eau am sun adüseda cha quella persun ch`eau am es dalönch davent ed ch`eau nu la pudareg mê numner mia amur perche ch`el nu saregia mê mieu. Ma ad ün oter nu vuless eau. Na hoz e neir na in quatter ans.
Text: Michela Sutter, GiuRu
Fotografia: Pixabay
Suonda LATABLA!
Dad Angelica Carigiet (GiuRu) - Durant l’emda digls 7 anfignen igls 13 d’otgover on treis commembers dalla GiuRu piglia part agl seminari d’aton dalla YEN (Youth of European Nationalities), igl qual ò gia li a Sotschi, an Russia. La YEN è la uniun tetgala dad uniuns giuvenilas da minoritads linguisticas, naziunalas ed etnicas an l’Europa.
Damai tg’igl viadi sgulont tranter Turitg e Sotschi magna pigl solit sur Moscau, ischan nous dus tgi scrivagn chest text ans decidias da far ena viseta alla capitala russa. Cun parteir quatter deis pi bod dalla patria vagn nous via bler digl grond martgea lontan. Sper igls classichers scu igls museums digl Kremlin e la Plazza cotschna ans on surtot er las staziuns da metro fatg gronda impressiun. Bleras staziuns èn numnadamaintg “decoradas” an ena moda unica. Chegl è egna da bleras restanzas digl taimp sovietic.
Arrivond a Sotschi vagn nous antupo igls noss ameis rumantschs: Silvan, tgi era nia cugl tren e Giuanna, la presidenta dalla YEN. Silvan e nous dus vagn alloura piglia part activamaintg ad egn digls treis workshops tgi eran nias offerias durant chell’emda.
Igls hospitants digl seminari eran igls commembers dalla uniun giuvenila digls Tudestgs an Russia. Sper igls workshops vagn nous uscheia er pudia amprender ensatge davart la cultura tudestga, la cultura russa e la cultura tudestga-russa. En grond “cпacибo” per lour lavour.
Durant igls workshops on tot igls participants luvro ve dalla tematica dalla participaziun giuvenila, seia chegl politicamaintg u culturalmaintg (ea, nous savagn tgi chels dus terms s’excludan betg adegna). Tar igl workshop tgi Silvan e nous vagn tscharnia gevigl an special per la participaziun giuvenila aint igl agen conturn. An gruppas pitschnas on tots creo projects concrets tgi duevan aveir igl scopo da rinforzar la participaziun giuvenila. Nous treis ans ischans decidias da crear en project tgi pudessans implementar cun ageid dad oters commembers dalla GiuRu. Igls patratgs tgi stattan davos l’idea digl project èn tgi nous cattagn trest tgi la GiuRu ò betg fitg blers commembers activs ed er tgi blers digls commembers activs èn dalla Surselva (surtot da Sagogn ;-)). Perchegl visitessan nous aint igl futur gugent persunalmaintg festas dad uniuns da giuventetna davains igl territori rumantsch ed anvidessan talas er allas occurrenzas dalla GiuRu. Scu tgi chest project duess neir implemento concretamaintg stò anc neir discuto cun la suprastanza e cun oters commembers. Naturalmaintg vagn nous gio varsaquantas ideas – mengia bler lagn nous ossa pero tuttegna betg anc tradeir.
Scu adegna tar igls seminaris dalla YEN on tot igls participants pudia turnar a tgesa banadias cun novas amiceztgas ed ancunaschientschas cun unicats dalla antiera Europa. Igl migler tgi so capitar è tgi dat siva en seminari ena gruppa da whatsapp cun Rumantschs e Croats digl Burgenland an Austria tgi sa nomna «Rätro Kroaten». Talas experientschas stattan a disposiziun a mintga commember dalla GiuRu ed èn caschungs excellentas per amprender a canoscher differentas minoritads dall’Europa, duvrar igl engles ed amprender ena massa davart otras culturas e tradiziuns – ed aint igl noss cass – far bogn ainten la Mar Neira.
Text: Samuel Bislin, Angelica Augustin, GiuRu
Fotografia: Pixabay
Suonda LATABLA!
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...


text:
Organs
Cussegl
Il Cussegl è l’organ directiv ed executiv da la Baselgia evangelica-refurmada da la Svizra BES. Tenor la constituziun consista il gremi da set commembers. Il president, la vicepresidenta ed il vicepresident sco er ils ulteriurs quatter commembers represchentan en lur cumposiziun actuala per gronda part las differentas parts dal pajais e regiuns linguisticas da la Svizra. Els vegnan elegids da la sinoda, mintgamai per quatter onns e per scrutini.
Il Cussegl maina ils affars currents ed executescha las decisiuns da la sinoda. El represchenta la BES sin il nivel naziunal ed internaziunal e sa participescha cun atgnas posiziuns vi da debattas publicas da politica e societad civila.
Il secretariat a Berna sustegna il Cussegl en sia lavur. Il Cussegl elegia la direcziun dal secretariat e surveglia il secretariat.


text: Tant en Svizra sco en auters lieus è la sculptura ditg vegnida negligida da l’istorgia d’art e dals amaturs da l’art. Ils museums publics ed ils collectaders privats han cumprà spargnusamain e cun pauc curaschi. Ins po sa smirvegliar da questa stgarsa popularitad: cumpareglià cun la pictura è la sculptura integrada bler pli ferm en noss ambient quotidian: decoraziuns da fatschadas, monuments publics, statuas en ils parcs. Dapi curt pon ins però constatar cleramain in augment da l’interess per la sculptura. Pertge che quai è uschia e co che la sculptura ha sa sviluppada atras ils tschientaners mussa il setavel tom da la retscha «Ars Helvetica» deditgà a quel sectur d’art. [Tenor AH VII].


text:
L Südtirol Pass free ie n documënt de viac eletronich y sun inuem per l’adurvanza debant di mesuns de trasport publich.
L possa unì damandà da persones residëntes tl südtirol:
- che ne aud nia;
- cun na nvalidità zevila de almanco 74%;
- persones che à n’autra sort de nvalidità, che n basa ala delibrazion dla Jonta provinziela n. 3755 di 9 d’utober 2000 vën ecuipareda al grado de nvalidità zevila dl 100%;
- persones che per n handicap fisich permanënt ne ie nia bones de fé l registramënt pra i automac dla chertes.
Sun dumanda de chi che à la rejon y cun la documentazion dl dutor che ie debujën vëniel dat ora dal Ufize Trasport persones na cherta de zirculazion liedia.


text:
Cun la renovaziun e l'engrondiment dal center da dimora e d'occupaziun a Landquart vulan ils Servetschs psichiatrics dal Grischun (SPGR) centralisar lur plazzas d'abitar.
Per pudair satisfar a las dumondas per plazzas or dal territori dals Tschintg Vitgs, da Maiavilla e dal Partenz davant vulan ils SPGR engrondir l'Arche Nova a Landquart cun duas plazzas d'abitar protegidas e cun quatter plazzas da structuras dal di protegidas, scriva la regenza.
Actualmain è l'Arche Nova repartida sin quatter lieus cun Landquart, Vaz Sut, Igis e Schiers. Cun engrondir il center a Lanquart pudess vegnir schliada la gruppa d'abitar a Schiers.
RR novitads 16:00


text:
Otg musicas da tschaiver han prendì part a la festa da giubileum da «Las Patlaunas» da Breil. Set èn dals conturns, ina è vegnida si da la Bassa. Vitiers han era 18 gruppas prendì part al til, tranter auter tut las classas da scola da Breil e Danis, ma era differentas uniuns sco per exempel il Chor viril u la Societad da musica Breil/Dardin.
Jau sun fitg cuntent ch'uschè blera glieud è vegnida si Breil per festivar il tschaiver.
Grazia a la bellezza aura ha tut funcziunà sco planisà. L’emprim il til, lura ina sentupada ordador sin il plaz pausa, nua ch'in pèr guggas han sunà e nua ch’igl ha dà liongias, punsch e vin chaud. Suenter hai er dà ina disco per uffants en la halla da gimnastica, tschaina e lura il concert monstrus cun in marsch da staila sper la baselgia. Per finir han ins suenter fatg festa en la halla da gimnastica.
Ina gruppa d’anteriurs commembers
Ils «Oldies», quai è la musica da tschaiver ch’è extra sa messa ensemen per il giubileum. Ella exista ord anteriurs commembers da «Las Patlaunas». Els han trenà ensemen tschintg giadas e sunà durant il di e la saira. Dentant datti quella mo per il tschaiver a Breil. Els han era gì en costums vegls da la gugga.
RTR novitads 07:00


text:
Suenter ina preschentaziun detagliada dals fatgs vegn la regenza grischuna a la conclusiun che:
- la procedura da vendita saja stada correcta
- la vischnanca po decider sezza davart il pretsch da vendita da la terma
Uschia che la regenza na possia betg dar suatientscha al recurs da surveglianza e n'intervegnia perquai betg tar la vischnanca, ha ditg la presidenta da regenza, Barbara Janom Steiner.
Il chantun haja en mintga cas prendì serius las rinfatschas gravantas durant sa fatschentar cun il recurs da surveglianza. Cunquai ch'i na saja però betg stà pussaivel da dumandar perditgas u d'avair invista en autras actas, na saja quai betg stà pussaivel da giuditgar il cas ord vista penala.
Per che las rinfatschas da corrupziun possian però vegnir scleridas definitivamian, ha la regenza inoltrà denunzia penala cunter nunenconuschent, quai sin cussegliaziun da Mark Pieth, l'expert dal dretg penal e d'anticorrupziun. Las actas èn ussa tar la procura publica grischuna.
Il recurs e las renfatschas
Quest recurs era vegnì fatg il 2015 d'in abitant da Val per laschar sclerir las circumstanzas da la vendita da la Therme. Rinfatschà ha el tranter auter il pretsch da vendita memia bass e che l’interpresa 7132 SA da Stoffel na sto betg pajar il tschains d’aua. La rinfatscha principala da la regenza grischuna davart la vendita è ina decleraziun d'intenziun tranter l'investider Remo Stoffel ed il cussegl d'administraziun da la terma da lura. Quel aveva concedì a Stoffel in dretg da tractativas exclusiv e suttascrit in'obligaziun d'indemnisaziun (500'000 francs) sch'i na vegniss tar ina vendita.
Il cussegl d'administraziun saja stà pront da sa liar vid Stoffel anc avant ch'ins enconuscheva sia offerta da cumpra, ha declerà Pieth. E quai mettia en discussiun dumondas.
Ils indizis existents
Problematic è para er stà la politica d'infurmaziun dal cussegl d'aministraziun: Cura ch'ina segunda offerta da cumpra - cun la cuminanza d'interess enturn l'architect Peter Zumthor - è vegnida sin maisa, n'ha quella betg survegnì ina invista cumplexa en las actas da fatschenta, sco avant Stoffel.
Qua chattais ina cronica da Val Son Pieder e da Remo Stoffel.
RR novitads 12:00


text:
Roma
Roma l'è la capitàl de la Repüblica Italiàna e 'l capolöc de la Regiù Làsio e de la pruvincia de Roma. Có i sò 2 863 322 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) distribüìcc sö'nden'àrea de 1.285 km², l'è apò 'l cümü piö pupulùs e piö grant de l'Italia. La densità de popolasiù l'è de 2 228 ab./km².
Roma la se tróa 'ndèla zòna centro-ucidentàla de la Penìzola Itàlica, l'è postàda sö le culìne 'ntùren al fiöm Tévere che 'l la streèrsa 'na vintìna de chilòmetri prìma che chèsto 'l sbötes endèl Mar Tiréno. Endèla pàrt ucidentàla de la cità gh'è la Citá del Vaticano, en stat indipendènt e sovrà 'ndóche g'ha rezidènsa la Santa Sede del Papa de la Céza Catòlica.
StoriaModifiché
Segónt la tradisiù l'è stàda fondàda de Ròmolo ai 21 de bril de l'an 753 prìma del Signùr, e l'è stàda la capitàl de la Repüblica prìma (del 509 prìma del Signùr enfìna 'ntùren al 30 prìma del Signùr) e de l'Impér Romàno dòpo. Endèl sècol III dòpo del Signùr, quan che 'l cristianèzimo 'l g'ha ambiàt a ciapà pè, el Vèscof de Roma (che piö tàrde el g'ha cuminciàt a éser ciamàt Papa) l'è deentàt l'autorità religiùza piö 'mportànta de töta l'Europa Ocidentàla, 'nfìna a la fondasiù del Stat Pontifìcio (752 ÷ 1870) del quàl l'è stàda la capitàl per piö de 'n miér de agn quàze sènsa 'nterusiù. L'è deentàda la capitàl del Regn d'Itàlia 'ndèl 1870 e l'è la capitàl de la Repüblica Italiana zamò de la sò fondasiù endèl més de zögn del 1946.
La sò 'mportànsa stòrica l'è grànda fés. L'è cunsideràda giöna de le cüne de la civilizasiù ucidentàla e cèntro spiritüàl del Catolicézimo. El sò cèntro stòrich, endóche se tróa testemognànse de quàze tré miér de agn, l'è stat deciaràt de l'UNESCO Patremóne de l'Umanità. Per chèsta sò 'mportànsa stòrica e artìstica la cità de Roma l'è vizitàda ògna an de miliù de türìsti che rìa de töt el mónt.
Munümencc piö 'mportànccModifiché
- La Bazìlica de San Piéro
- El Colosèo
- Piàsa Navóna
- El Pantheon
- El Fòro
- ecc.
Galerìa de fotoModifiché
MuseeModifiché
PersunàggModifiché
- Trilüsa (1879-1950), pueta de dialètt rumàn
- Milena Miconi (1971), atùra
- Brigitta Boccoli (1972), atùra
- Mariana Madia (1981), ministra in del guèrn de Matteo Renzi e de Paolo Gentiloni.
EdücasiùModifiché
A Roma g'ha séde 17 üniversità.
AministrasiùModifiché
El sìndech l'è Virginia Raggi (M5S)
Cità 'nzemelàdeModifiché
Roma l'è 'nzemelàda co:
SportModifiché
I squader de balù principal de Roma sòn la Società Sportiva Lazio, la squadra pussee vegia, e la Associazione Sportiva Roma.
Ligam de föraModifiché
RiferimènccModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sassuolo
Sassuolo (endèla parlàda locàl Sasól) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha 41 126 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 38 km², per 'na densità de 979 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrande (RE), Castellarano (RE), Fiorano Modenese, Formigine, Prignano sulla Secchia, Serramazzoni.
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alpnach
Alpnach a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 56.98 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 5449 abitant.
El cumün de Alpnach al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennetmoos (NW), Entlebuch (LU), Hergiswil (NW), Kerns, Sarnen, Schwarzenberg (LU), Stansstad (NW). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alpnach l'è menziunaa la prima volta in del 870 col nom de Alpenacho.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alpnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Alpnachstad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
- Tar las elecziuns dal parlament en il Portugal ha la partida socialistica dal primminister António Costa gudagnà cleramain.
- I n'ha dentant betg tanschì per ina maioritad absoluta. Perquai è la partida da la regenza vinavant dependenta dal sustegn dals dus partenaris en il parlament da fin qua.
Ils socialists restan la pli ferma partida en il Portugal. La partida socialistica enturn il president António Costa ha survegnì dumengia tar las elecziuns dal nov parlament 37% da las vuschs. Quai èn stgars 4 puncts procentuals dapli ch'avant quatter onns. Il pli absolut ha la partida dentant er questa giada manchentà. La pli ferma partida d’opposiziun resta la partida social-democratica cun 28% da las vuschs.
RR novitads 06:00


text:
L'Itâlia l'é’na repóblica ch'l’as câta ind l' Europa meridiunêla. La só pusisiòun l'è pió zò dal j-Èlpi, in pêrt dedsōver al cuntinèint (Bâsa padâna), in pêrt dedsōver a 'na peníṣola ciamêda stivêl per la só fôrma lòunga e strèta, e in pêrt dedsōver a dal j-íṣoli; al pió grândi în la Sicélia e la Sardègna.
La capitêl 'd la repóblica italiâna l'é Ròma fîn d'al 1870. Préma al capitêli în stêdi Turèin (1861-1865) e Firèinsa (1865-1870).
La popolaziòun l'é 'd circa 58 miliòun d' abitânt (stéma ‘d l' Istat dal 2005); al dòni în dû miliòun ed pió ed ch'j-òm e la densitê l'é ed 196 abitânt per km2. La divisiòun aministratîva ‘d l'Itàlia l'é ed 20 regiòun e 110 pruvînci.
Èter progêt
L'Itâglia l é na ripóbblica c'l a s trova int l Europa meridiunèla. La só pusiziån l é pió żå däli Èlp, in pèrt in vatta al cuntinänt (Basa padèna), in pèrt in vatta a 'na penîṡla ciamè stivèl par la só fåurma lónga e stratta, e in pèrt in vatta a dagli îṡel, äli pió grandi én: la Sizégglia, e la Sardàggna.
La capitèl dla ripòbblica itaglièna l é Råmma fén dal 1870. Prémma äl capitèl én sté Turén (1861-1865) e Fiuränza (1865-1870).
La popolaziån l é ed stra sé e nå 58 migliòn ed cristiàn (stéma d'Istat dal 2005); al dòni én du miglión ed pió ch'i òmen e la densitè l é ed 196 cristiàn par km2. La divisiån amministrativa d'l'Itâglia l'è de 20 región e 110 pruvénzi.
L'Itàglia l'è na repóblica ch'la s cata in dl'Euròpa meridiunèla. La sô pusiziòun l'è pió żò d'i Élpi, in pêrt dedsóver a 'l cuntinèint, cun la Basa padèna, in pêrt dedsóvra 'na penìsula ciamèda stivêl par la sô forma lónga e strátta, e in pèrt dedsóver a d'ìsoli; i pió grandi i én la Sicélia e la Sardágna.
La capitêl dla repóblica itagliàna l'è Rámma fîn da 'l 1870. Prémma él capitèli i én stèdi Turèin (1861-1865) e Firèinza (1865-1870).
La popolaziòun l'è a l'incìrca 58 miliòun ed cristiân (stìma d'Istat dal 2005); al dánni i én du miliòun ed pió ch'i ámm e la densitê l'è ed 196 cristiân par km2. La divisiòun aministratìva dl'Itàlia l'è ed 20 regiòuni e 110 pruvèinzi.
Èter progêt
L'Italia l'é una repüblica d' l'Europa meridiunäla. La so pusision l'è a süd d'i Älp, una pärt in sal cuntinëint (Val Padana), un'ätra in s'una penisula ciamä "Al Stiväl" par la so furma longa e strëta e un'ätra pärt l'é fata da di ìsul, ricurdùm il dü principäi: la Sicilia e la Sardigna.
La capitäl d' la Repüblica Italiana l'é Ruma dal 1870. Prima d' custa ché, i capitäi i en a stä Türëin (1861-1865) e Firëinsa (1865-1870).
La pupulasion l'é d' 58 milion ad parsoni pö o menu (càlcul d'Istat dal 2005); il don i en circa du milion püsé d'i om e la densitä l'é d' 196 parson par km2. La division aministrativa d' l'Italia l'é ad 20 region e 110 pruvinci.
L'Italja l'è na arpùblica ch'l as tröva int'la Europa meridiōnèlâ. La sò pôsiziòn l'è pù sòra dilij Älpî, in pärtâ in tal continént (Basa padàna), in pärtâ in tla penîsola ciamäda stivèl par la sò forma longa e strica, e in pärtâ in't îsolî, ed cui coli pù grandi j'én: la Sisilia, e la Sardégna.
La capitälâ d'la arpùblica italjana l'è Róma da la fén'na dal 1870. Primma la capitälâ l'è städa Torén (1861-1865) e Firênsë (1865-1870).
La popolasiòn l'è pù o meno 58 miliòn ed cristiàn (stimma d'Istat dal 2005); al dòni j'én du migliòn äd pù ch'i òmmi e la densita l'è äd 196 cristiàn par km2. La divisiòn amministrativa d'l'Itälia l'è'd 20 regiòn e 110 provìnci.


text:
01 03
Ol dé 1 de mars l'è 'l 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 306 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de mars al è ul dí da pòost 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 306 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1951 - Barcelona: la scumensa la " Greva di tram", come resposta a l'increment del press del tram che ol goèrn Spagnöl ía apröat ol 19 12 del 1950.
1974 - Ol Pardo (Comunitat de Madrid, Spagna): ol consej di miníster presidit per Franco al confirma la pena de mort per Puig Antich e Heinz Ches (che ol sò nom real al era Georg Michael Welzel): i esegüta l'indomà a Barcelona e Tarragona, respetivament.
1983 - i ísole Baleare: al entra in igur ol statüt d'autonoméa.
1991 - Madrid: ol Tribünal Costitüssional Spagnöl posa mia di objessiú a l'esigensa del cognussement del Català aj funsionare de la Generalitat de Catalunya.
1993 - i Paes Català: ol press del líter de gasolina söper al ría a i 100 pessete.
2002 i munede e bijecc di valüde locale i desmet da circölá: l'euro al n'è l'önega muneda da curs legal.
2005 - Calvià (Mallorca): la scumensa a emett la Radiotelevisiú de Baleare IB3.
1493 - Baiona (Galíssia): la ghe ría la caravèla "La Pinta" daspus del pröm viagg a l'América de Cristòfor Colomb.
1871 - Fransa: la cressent impopülarità e ol desaster de Sedan i pròvoca l'abatiment de Napoleú III, ch'al scapa éa a Anglatèra.
1896 - Paris (Fransa): Henri Becquerel al descuvriss öna propietà nöa de la matéria: la radioati·ità.
1983 - Spagna: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa de la Comünità de Madrid.
1994 - Öròpa: Suéssia, Àustria e Finlàndia si incòrpora come nöf sossi de la Üniú Öropea: la sarà l'Öròpa di Quíndes.
2005 - Montevideo (l'Uruguaj): Tabaré Vázquez, adagnadur di elessiú del 31 10 del 2004, al tö possessiú come president del paes.
Nassimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1870 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Català (m. 1970).
1852 - Petila de Aragó (Navarra): Santiago Ramón y Cajal, biòlegh Spagnöl, Premi Nobel de Medesina (m. 1934).
1904 - Clarinda, (Iowa, SÜA): Glenn Miler, compositur Stadünindench (m. 1944).
1922 - Zerösalèm (Palestina): Isaach Rabin, cap de stat d'Israel (m. 1995).
Necrolòse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Śvan ad Mòdna
Giovanni di Pietro Falloppi, cgnusû méj cuma Śvan ad Mòdna (Mòdna, 1379? - 1455?) 'l è stâ 'n pitōr itagliàṅ. Al sò stîł 'l arcurdàva 'l gòtic internasiunàł.
'L à laurâ dimóndi a Bulógna faghénd intór'n a 'l 1410 soquànt afrésc in dla Baśìlica 'd San Petròni, pò in dal 1420 'l à fat di lavōr anc in dla Capèla 'd San Śòrś.
In dal 1453, prima 'd murìr, 'l è turnâ da 'l sò bandi a Mòdna par mét'r a pòst e pituràr ad nóṿ al vedràdi dal Dòm.
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Śvan ad Mòdna


text:
Wangen-Brüttisellen
Wangen-Brüttisellen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7 582 abitant.
El cumün de Wangen-Brüttisellen al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bassersdorf, Dietlikon, Dübendorf, Lindau, Volketswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mes num è Silva Semadeni (annada 1952), jau sun Puschlavina e stun oz a Cuira cun mes um.
Suenter la scola obligatoria a Poschiavo ed il seminari da scolastas hai jau studegià a las universitads da Turitg, Firenza e Berlin istorgia, etnologoia europeica e talian. Enfin l’onn 2012 hai jau instruì istorgia al seminar da scolastas resp. a la scola chantunala a Cuira. Dapi il 2002 sun jau era presidenta da Pro Natura (Svizra).
Dal 1995 fin il 1999 hai jau gia represchentà il Grischun en il Cussegl naziunal a Berna. Il 23 dad october 2011 sun jau puspè vegnida elegida da las votantas e dals votants dal Grischun. Uss sun jau vegnida confermada il 18 october 2015 per ina ulteriura legislatura.
Mes agir politic è influenzà dals sentiments persunals. La natira, la cuntrada, l’energia netta, il svilup duraivel, la giustia sociala, ina furmaziun cumplessiva per tuts e la varietad culturala da la Svizra ma stan a cor. Jau m’engasch per preservar la democrazia ed il stadi da dretg dal populissem e dal naziunalissem. Plinavant sun jau da l’idea che noss pajais duai tgirar cun noss vischins ed il rest dal mund relaziuns constructivas e solidaricas.
Sche vus vulais savair dapli da mia persuna, lura chattais vus qua mia biografia e plinavant era ina ulteriura pagina cun mias passiuns.


text:
5ª partida de campionat rit. - Perca
I aversars da Perca mostra na bela prestaziun sön le ciamp a La Val mo se fej sciampé ite bëgn dui iadi le palé te porta dai padruns de ciasa.
Do avëi lascé sön trú punc importanc tles ultimes trëi partides à La Val reagí cuntra le Perca, mostran determinaziun a defënn le vantaje arjunt dl pröm tëmp. Purmò ala fin dla partida mët i ladins al sigü la devënta.
En pröm tëmp asuié por La Val, che favorësc le jüch dl Perca cun pücia conzentraziun y agresivité. I aversars davagna n grüm de contrasc y le tëgn alt tl mezciamp ladin. Tratan la pröma cherd’ora pëia ia n grüm de trates cuntra porta, gran protagonist é le portier Sepl che ne pormët nia le vantaje. Al 20^ röia Franz da na pert ite y preparëia le palé por la trata debla de Samuel che röia tles mans dl portier. Fora de n sarëgn vëgn püch do arlungé le palé cuntra porta, le portier pro de antizipé mo se fej sciampé le curan, l’atacant Alexander é chilò asvelt da rové lassura por apogé te porta y porté le vantaje. Spetacolara la parada de Sepl al 40^ canche na crossada vëgn rebatüda de cé cuntra porta, le numer un ladin deloj chiló te ciantun cun les pizes di dëic.
Le pröm tëmp se stlüj jö sön le 1 a 0 por La Val.
Le mëteman dl secundo tëmp ne é nia damì co le pröm, La Val subësc de vigne sort de ripartënzes, bëgn dui iadi é la defenjiun fora de posiziun se fej sciampé i asvelc atacanc pustri cuntra porta. Ciamó n iade é Sepl che ne ti lascia nia concretisé l’aziun. Al 60^ se fej Franz lerch dassú cuntra porta, la trata dal limit röia indere amez por le portier. La sotituziun cun sogadusc frësc ti da n gran aiüt ala scuadra che tëgn sö i palês dant y fej insciö trà le flé ai cumpagns. A stlü jö definitivamënter la devënta é Samuel Winkler al’ultim menüt. Le palé arlungé cuntra porta vëgn abiné dal’atacant che pro le palonët sura le portier fora, chësc gareta y fej sciuré l’arbiter la fin di nonanta menüc. Na devënta asuiada por La Val che se porta insciö al terzo post de tlassifica a dui punc dal Mühlwald.
La Val – Perca 2-0
Formaziun La Val: 1. Josef Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Werner Sottara, 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Christian Dapoz, 7. Franz Tolpeit, 8. Max Nagler (dal 70^ Luca Pescollderung), 9. Samuel Winkler (dal 90^ Martin Ploner), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Alexander Miribung (dal 75^ Felix Nagler)
Goi Por La Val: Alexander Miribung al 25^ y Samuel Winkler al 89^
Proscima partida: In sabeda ai 6 de mà dales 16:30 a Prettau cuntra la scuadra de ciasa.
Atri resultac:
Juniores (Val Badia): Kiens – Val Badia: 1-4
Allievi (La Val): La Val – Gherdëina: 2-3
Giovanissimi (La Val): Feldthurns – La Val: 6-2
U11 (La Val/San Martin): Mareo – La Val: 1-2
U8 (La Val) – torné a La Ila: La Val – Alta Badia: 4-0 / La Val – Burnech vërd: 3-0


text:
Lengua finlandesa
Ul fínich (nom nativ: suomi) al è vün di idiomm ufizziaal (insema al svedees) da la Finlàndia. Al è la lengua materna da 5 miliun da personn, al partegn a i leench uraliann e la sa scriif cun l'alfabett latin. Al è un idiòma vesin al èstunn e al ungarees.
Sistema di sun e scritüra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul fínich atüaal al gh'a 13 (u 14) cunsunaant (pvmtdnskhjlr e ng) e 8 vucaal (eiaouäöy).
I cunsunaant a inn:
- p uclüsiva bilabiala surda, cuma in lumbaart
- v fricativa labiodentala sunaant
- m nasala bilabiala
- t uclüsiva dentala surda
- d fricativa dentala sunaant
- n nasal alveolaar
- s fricativa alveolaar surda, com ss in lumbaart
- k uclüsiva velaar sorda
- ng nasala velaar, que la pariss dumà in pusizziun mediana, cuma in Piemuntees: lüna
- h fricativa velaar surda, cuma la j castejana o ch tudesca
- j semicunsunaant palatala
- l lateral alveolaar
- r ròtica alveolaar
Asca cheest-chí, la gh'a valuur funulògica l'uclüsiva glutala, mía representada par la scritüra.
I sun cunsunaàntich i pöö vees cüürt u luunch. I cunsunaant luunch i sa representa dopi par la scritüra.
- La vucala ä la representa la vucala bassa anteriuur mía rundida (cuma la e averta lumbarda).
- La vucala ö la representa la vucala bassa anteriuur rundida, cuma in lumbaart
- La vucala y la representa la vucala alta anterior anteriuur rundida, cuma la ü lumbarda
Anca i vucaal i pöö vess cüürt u luunch. I vucaal luunch i sa representa dopi par la scritüra. L'aceent al burla sü la prima sílaba da la parola.
Armonia vucàlica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La funulugía Fínica la seguiss la régula da l'Armonia vucàlica, che la fa cambiá i vucaal di süfiss in acòort a i vucaal da la parola radiis. In finees, i vucaal i pöö vess anteriuur (aou), pusteriuur (äöy), u 'neutraal' (ei). Ogni vucala anteriuur la gh'a una curespundeent pusteriuur: a/ä,o/ö,u/y. Int un'istessa parola duma sa pöö vé-gh vucaal anteriuur u pusteriuur. I süfiss gramaticaal i cambia vucala in acòort a la vucala da la radiis. La vucala da la sílaba inizziala da la parola i deciit se ul reest di vucaal i sarà anteriuur u pusteriuur:
- Una vucala pusteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía pusteriuur (u neutraal), par esempi: pos+ahta+(t)a → posahtaa
- Una vucala anteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía anteriuur (u neutraal), par esempi: räj+ahta+(t)a → räjähtää.
- Una vucala neutrala inizziala la fa che la prima vucala pusteriuur u anteriuur intal séguit la decida ul caràtar da la parola, per esempi: sih+ahta+(ta) → sihahtaa cf. sih+ise+(t)a → sihistä
Morfo-sintassi[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul fínich al è una lengua cuntun cumpless sistema da flessiun ch'al afeta mía dumà i nomm. Sa cünta 15 caas difereent; in scambi, a gh'è mía una distinziun da géner gramaticaal. Ul plüraal sa furma cunt una T. Par chel ch'al fa al sistema di veerp, i esiist 4 cunjügazziun difereent, e, degna d'atenziun, l'assenza d'un teemp fütüür. Dal puunt da vista Morfo-lògich, sa trata d'una lengua aglütinaant.
Stòria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cumenzameent da la lengua al è scundüü da dree la mitologia nòrdica, parlaant di fínich cuma pareent di trolls i nan dal buusch cuntun idioma e una religjun propi. Ul primm teest scrivüü in Finees al è una fòrmula màgica da l'Etaa Mediana. Ul fínich standard al è sussenn ligaa al Kalevala, grand'övra da la leteratüra finesa. Dopu ul sécul XIX al esiist una lengua Fínica nurmalizada; al sécul XX la sa spaant föra dal terirori natüraal a causa da l'emigrazziun.
Paternoster finich[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isä meidän, joka olet taivaissa.
Pyhitetty olkoon sinun nimesi.
Tulkoon sinun valtakuntasi.
Tapahtukoon sinun tahtosi myös maan päällä niin kuin taivaassa.
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
Ja anna meille anteeksi velkamme,
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
Äläkä saata meitä kiusaukseen,
vaan päästä meidät pahasta. Aamen.


text:
Cunvegna interchantunala davart las instituziuns socialas (CIIS) - Post da contact dal chantun Grischun
La cunvegna interchantunala davart las instituziuns socialas (CIIS) regla l'indemnisaziun dals custs tranter ils chantuns, en cas ch'in uffant, ch'in giuvenil, ch'ina persuna cun in impediment u ch'ina persuna cun problems da dependenza vegn collocada en ina instituziun staziunara ordaifer il chantun da domicil.
Il post da contact da la CIIS dal chantun Grischun è domicilià tar il sectur spezial "Integraziun da persunas cun impediments" da l'uffizi dal servetsch social.
Ulteriuras infurmaziuns davart la CIIS
Secturs


text:
Questione Ladina
Questione Ladina numn’ins la dumonda, schebain il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan en il Friul sajan linguas parentas e sch’i saja giustifitgà da las unir sut l’expressiun linguas retoromanas (resp. ‹rumantsch da las Alps›).
Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner ed enfin oz èn ils scienziads da linguas betg perina en quest punct. Cunzunt las consequenzas politicas che pon resultar da questa dumonda cuntegnan ina tscherta brisanza.
Opiniun dals Ascolians[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima gruppa sa basa sin ina lavur publitgada l’onn 1873 dal linguist Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907). La vista represchentada en questa publicaziun è vegnida cumplettada ils proxims onns intensivamain da Theodor Gartner (1843–1925).
Ils dus scienziads postuleschan ch’igl existian talmain blers tratgs cuminaivels tranter il retorumantsch, il ladin ed il furlan ch’i stoppia avair existì ina ‹lingua oriunda› tranter il Pass Alpsu en Svizra ed il Friul en l’Italia.
En consequenza da las circumstanzas geograficas saja questa unitad scrudada en differents dialects e vegnida indeblida pli e pl tras las influenzas talianas dal sid e tudestgas dal nord.
Opiniun dals Battistians[modifitgar | modifitgar il code]
La segunda gruppa – sa basond sin Carlo Battisti (1882–1977) e Carlo Salvioni (1858–1920) – chapescha sut il retorumantsch be il rumantsch discurrì en il Grischun cun ses tschintg idioms. Ina parentella cun il ladin u il furlan saja be in construct da linguists senza colliaziun a la realitad.
Ils tratgs caracteristics cuminaivels dal rumantsch, ladin e furlan sajan er da chattar tar dialects galloitalics al sid da las Alps (da la Lumbardia fin en il Veneto), ils quals vegnan attribuids a la lingua taliana; ina part da quests tratgs cuminaivels è er da chattar en la Planira dal Po. Perquai sajan questas sumeglientschas be da considerar sco restanzas d’in dialect vegl da l’Italia dal Nord.
Consequenzas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Il cumbat tranter ils Ascolians ed ils Battistians è a l’entschatta vegnì manà entaifer circuls scientifics. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner èn las posiziuns da Battisti er vegnidas surprendidas da represchentants da l’irredentissem talian. Els han vesì l’avis da Battisti sco sustegn da lur teoria che di ch’ils Rumantschs dal Grischun, ils Ladins ed ils Furlans discurrian en sasez talian e sajan da considerar sco Talians. Perquai vulevan els ch’il Tessin ed ina gronda part dal Grischun vegnian attribuids dal temp dal faschissem a l’Italia.
Il problem fundamental ord vista odierna è che la politica na dastga betg utilisar enconuschientschas da la linguistica istorica per valitar dumondas d’ozendi: Independentamain da la dumonda sch’il rumantsch, il ladin ed il furlan sajan da considerar istoricamain sco dialects da l’Italia dal Nord u betg: la gronda part dals pledaders da questas linguas na resenta ozendi nagina tala colliaziun.
Ultra da quai n’èn, ord vista da la linguistica, er las varietads da l’Italia dal Nord – tranter il territori ladin en il nord e la lingia La Spezia-Rimini en il sid – betg d’attribuir al ‹talian› per propi, mabain a las linguas romanas dal vest. En la discussiun politica dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner n’ha quai bain giugà nagin rolla; oz percunter vegn l’autonomia da la lingua e cultura ‹padana› adina puspè fatga valair.
Discussiuns pli novas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils professers Roland Bauer e Hans Goebl da l’Universitad da Salzburg han sviluppà cun lur metoda da la dialectometria in nov utensil da la perscrutaziun e dal studi da las sumeglientschas da linguas e dialects. Ils resultats da lur perscrutaziun mussan plitost en direcziun da l’unitad ladina.[1] La dialectometria è in rom da perscrutaziun entaifer la linguistica che tschertga a scuvrir urdens e structuras generalas che decleran la colliaziun linguistica tranter divers dialects. Ella è ina disciplina da la dialectologia che cumpiglia statisticamain las atgnadads specificas da dialects e po uschia mussar sumeglientschas tranter quests dialects, ma er skizzar precisamain areals centrals, areals da transiziun e cunfins tranter ils dialects.
L’ultim temp hai dà emprovas da schlargiar la discussiun: Uschia han represchentants da la Val de Non pretendì da discurrer ina varianta rumantscha u ladina. Quai è d’attribuir – sper il fatg che gia Ascoli e Gartner han postulà ina tala vischinanza linguistica – per ina buna part al fatg ch’ils Ladins en il Tirol dal Sid disponan d’in’autonomia speziala. Areguard questa dumonda vegn il studi da Bauer e Goebl numnà a la conclusiun che «ni la classificaziun d’intgins dialects trentins dal nordvest (Val de Non e Val di Sole) sco mez ladins ni l’attribuziun d’ina part da quests dialects (Val di Sole superiur) al lumbard alpin sajan giustifitgadas. Anzi sa mussa – almain tenor ils criteris applitgads en lur studi – che las varietads numnadas èn colliadas cleramain cun il sistem trentin central ch’è oz influenzà pli e pli dal veneto».[2] La ‹Questione ladina› dastgass pia er vegnir manada en avegnir a moda cuntraversa.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Cuppa Svizra: Sion è sa qualifitgà per il quartfinal
Ils Vallesans han battì Son Gagl cun 2:1 suenter prolungaziun. La schanza per ina revantscha ha Son Gagl gia dumengia en il giug dal campiunadi en il Tourbillion a Sion.
Autur:
SDA / Gion Gieri Flepp
Ina runda vinavant è er Lucerna ch'ha gudagnà la partida encunter il club da la Challenge League, Chiasso cun 2:0.
Il duel da la Challenge League ha Kriens gudagnà cun 4: 1 encunter Rapperswil-Jona.
RR novitads 06:00


text:
Engiadina - Ina val scriva istorgias: 40 perditgas raquintan da lur vita
Il cudesch da Cordula Seger e Bettina Plattner cumpara quests dis en las butias. En il cudesch raquintan 40 persunas, persunalitads da l'Engiadin'Ota da lur vita. Persunas istoricas sco Johannes Badrutt ni Christian Klucker, ma era persunas forsa pli pauc enconuschentas raquintan.
Dies Oberengadin ist der schönste Aufenthalt der Welt. Nicht leicht spreche ich von Glück, aber ich glaube beinahe, ich bin glücklich hier.
L'Engiadin'Ota, ella porscha bleras istorgias da persunas ch'èn naschidas qua e n'han mai bandunà la val, ma era da quellas ch'èn partidas e puspè turnadas, istorgias dal cumenzament dal turissem, istorgias durant la segunda guerra mundiala e bler auter. Cordula Seger e Bettina Plattner han retschertgà bleras istorgias e laschan en ses cudesch quintar a 40 persunas ch'èn part d'ina part istorgia.


text:
Usmaa (VA)
Usmaa (nom ufizial in italian: Osmate) a l'è on comun de la Provincia de Vares. El gh'ha 805 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 3 km² e 'na densità de 268 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cadrezzaa, Comabbi, Sest, Travedone Monaa.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Usmaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
I avio en paw de temp qe avien l'ideo d'enquntrà i emigrà di noste valade a Paris, ma la qozo nus semyavo pa tan dabelfà. Paris es gros e dalwenh da nuzawti en tute le manyere.
A Milano e subretut a Torino ez jo stà fach qarqozo per i emigrà di Valade usitane, ma a Paris fin'eyro degün avio pensa de barunà d'adrese e veyre d'envidà la jent per qarqe inisyativo.
L'ideo es vengüo a Dino Matteodo, Sendi de Frayse q'es lu pais qe bu Sampeyre avaré la pü broso part de emigrà a Paris, subretut din lu 17eme e a Levallois Perret. En bot demandà la qulaburasyun de lu Sendi de Levallois qe à duna la pü groso despunibilità, l'inisyativo es partio anqe grasye a lu travay qe qarqe juve jo fi dl'emigrasyun, a fach per avyerte la jent.
Lu myey ero de urganizà n'espetaqle de chansun bu Dario Anghilante q'es de Sampeyre e chanto dqò de chansun qe parien d'emigrasyun e subretut «Bessé-Paris» qe quntyo l'estoryo de n'emigrà vers Paris. Bu Dario à dqò partesipà siw payre Mazino q'es l'awtur de sqazi tute le chansun qe Dario chanto e qe à chantà e sunà bu lu fì.
Apres avé mandà apopres na trezenteno d'envit, la surprezo ez stà de veyre aribà may qe 450 persune. Lu Sendi de Levallois qe, bowqo fu gas, es d'urijino Valdustano e gran animatur de l'Asuchasyun di Valdustan a Levallois, à dunà a despuzisyun l'Auditorium dal Sentre Cültüral e la Cumüno e chal di qe lu post ez stà ben just a l'ezijenso: aqulyent e bu na bono aqüstiqo.
Entyere famiye aribaven: payre, mayre, minà, peché e nono, ero bel de veyre qumo avesen gros piazì e retrubase fra lur aqì tan dalwenh da lu pais.
L'espetaqle ez stà bel. Dario e siw payre an chantà bu entusyasme e emusyun perqé avien dran lur en pübliq atent e qe pruvavo de sentiment a squtà le chansun a nosto modo qe parlaven di lur post. Qarqe puesie de Mazino, sempre en usitan, an qumpletà l'espetaqle.
La jent ero quntento. A Paris avio retrubà na brizo lu pais. Tüchi demandaven d'urganizà enqà d'awti bot qarqozo parey, de turnà may.
I düy Sendi de Frayse e de Levallois, din la prezentasyun de l'espetaqle an avansà l'ideo: muntà n'Asuchasyun de y emigrà di Valade usitane a Levallois qumo an fach i emigrà Valdustan, per retrubase e qumbinà d'inisyative.
L'ideo es pyazüo. Esperen ben qe qarqün di nostri emigrà se dune da fà ent'aqesto diresyun. Serio empurtant. De jent di noste valade, de jent qe parlo a nosto modo, emigrà a Paris e din la zono arambo ya nà en barun. Dyamenjo 2 de jenie a Levallois ez stà na belo jurnà e magaro, en may dal pyazì de trubase à dunà, subretut ay juv jò fì di emigrà, na stacho pü forto a la tero da nté yariben.
Noste jurnal, q'es lezü en tute le valade usitane, es ben despust a dunà na man perqé s'aribe a barunà d'adrese de nosto jent qe sun a Paris e alenturn bu l'ideo de muntà n'urganizasyun.


text:
Irak
L'Irak (scriüü anca Iraq; العراق in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a la Türchia, a l'Arabia Saudita, al Kuwait, a la Siria, a la Giurdania e a l'Iran e'l Gulf Persegh al bagna i sò cost.
La capital a l'è Baghdad.
Al gh'ha una süperfiss de 438.317 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.700.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Irak (nom ufizial: جمهورية العراق, Jumhūrīyat al-`Irāq, in arab; كۆماری عێراق, Komara `Îraqê, in cürd) a l'è una repübliga.
In del 2003 l'esercit di Stat Ünì d'America e de alter paes ucidentaj hann ucüpaa el paes.
Del 2004 al gh'ha un guern pruvisori.
El president a l'è el Jalāl Tālabānī (del 2005).
El prim minister a l'è el Nūrī al-Mālikī (del 2006).


text:
Saint-Germain-au-Mont-d'Or
Saint-Germain-au-Mont-d'Or l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Neuville-sur-Saône, del circondàre (arrondissement) de Lione e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 2 761 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,43 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 167 méter a 'na altèsa màsima de 440 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràficaModifiché
Abitàncc censìcc