text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Roman/Roman 8
Litra dl'Apòstol Pàul ai cristian ëd Roma[modifiché]
8[modifiché]
La relassion dël cristian con lë Spìrit Sant[modifiché]
1A-i é adess, donca, pì gnun-a condan-a për coj ch'a son an Crist Gesù, 2përchè la lej ëd lë Spìrit ch'a dà la vita an Crist Gesù a l'ha delivrave dla lej dël pecà e dla mòrt. 3An efet, Nosgnor a l'ha realisà lòn che la lej a podìa nen fé përchè a l'era andebolìa da la natura uman-a[1]. Quand che Nosgnor a l'ha mandà pròpi Sò Fieul ant na natura tanme la nòstra e coma 'n sacrifissi për ël pecà, Chiel a l'ha condanà 'l pecà 'nt la carn, 4parèj che lòn che la lej a pretend[2] a sìa compì an nojàutri che adess i l'oma 'n comportament ch'a l'é pì nen dominà da nòstra natura ‘d pecà[3], ma da lë Spìrit[4]. 5Përchè coj ch'a vivo conforma a la carn[5], a dan da ment[6] a le còse dla carn; ma coj ch'a vivo conforma a lë Spìrit[7], a dan da ment a le còse dlë Spìrit. 6Ora, dé da ment a nòstra natura ‘d pecà a l'ha mach për arzultà la mòrt, ma dé da ment a lë Spìrit a l'ha për arzultà la vita e la pas; 7përchè dé da ment a nòstra natura ‘d pecà a fà vëdde[8] che un a l'é un nemis ëd Nosgnor, da già che col-lì as sogeta nen a la lege ëd Nosgnor e a sogetessje a l'é gnanca bon. 8Coj ch'a vivo conforma a soa natura ‘d pecà[9] a Nosgnor a-j piaso pròpi nen[10].
9Ora vojàutri i vive nen conforma a la natura ‘d pecà[11] ma conforma a lë Spìrit, se për dabon lë Spìrit a viv an vojàutri. Ora, se quajdun a l'ha nen lë Spìrit ëd Crist, col-lì a l'é nen dij sò. 10Ma se Crist a l'é an vojàutri, vòst còrp a l'é coma s'a fussa mòrt për colpa dël pecà, ma lë Spìrit a l'é vòsta vita për motiv ëd la giustis-sia[12].
11Donca, se lë Spìrit ëd col ch'a l'ha arsussità Gesù dai mòrt a viv an vojàutri, col ch'a l'ha arsussità Crist dai mòrt a arvivrà 'dcò ij vòst còrp mortaj për sò Spìrit ch'a viv an vojàutri. 12Për conseguensa, car ij mè frej e seur, i l'oma n'òbligh[13] nen anvers nòstra colpa ‘d pecà 'd vive conforma a sò caràter 13(përchè s'i vive conforma a nòstra natura ‘d pecà a veul dì andé 'ncontra a la mòrt) ma se, con l'agiut ëd lë Spirit, i mortifiche j'assion dël còrp, i vivreve. 14Përchè tuti coj ch'a son ëmnà da lë Spirit ëd Nosgnor a son ëd fieuj 'd Nosgnor.
15Përché i l'eve nen arseivù në spìrit ëd servitù ch'av men-a torna a la pàu, ma i l'eve arseivù lë Spìrit d'adossion ch'an fà crijé "Abba, Pare". 16A l'é col istess Ëspìrit ch'an rend la testimoniansa ch'i soma ‘d fieuj 'd Nosgnor. 17E s'i soma 'd fieuj, anlora i soma 'dcò d'ardité (visadì d’ardité 'd Nosgnor, ardité ansema con ël Crist) se për dabon i patioma con Chiel për esse 'dcò glorificà con Chiel.
18Përchè, fàit tùit ij cont, i stimo che lòn ch'i dovoma patì ancheuj a peussa gnanca esse paragonà a la glòria ch'a vnirà e ch'an sarà arvelà un bel di, 19përchè 'l grand e ardent desideri dla creassion[14] a l'é l'aspetativa ch'a sio arvelà ij fieuj ëd Nosgnor. 20La creassion a l'é stàita sogetà a la futilità, nen ëd soa volontà, ma a càusa 'd Nosgnor ch'a l'ha sogetajla - ant la speransa 21che la creassion a sarà delivrà da la servitù a la corussion për intré 'dcò chila 'nt la gloriosa libertà dij fieuj ëd Nosgnor. 22Përchè i savoma che la creassion antrega fin-a adess a l'é coma s'a gëmmèissa për ij dolor dël part. 23Nen mach lolì, ma 'dcò nojàutri, ch'i l'oma le primissie dlë Spìrit, i gëmmoma andrinta al cheur ant la granda aspetativa 'd nòstra adossion, visadì la redension ëd nòst còrp. 24An efet, i soma salvà an ësperansa. Ora, la speransa ch'as vëd a l'é pì nen ësperansa: përchè mai un spereria lòn che già a vëdd? 25Ma s'i speroma lòn ch'i vëddoma nen, a l'é ch'i lo spetoma con përseveransa.
26Ant l'istessa manera lë Spìrit an giuta, përchè i soma déboj e i savoma nen preghé coma ch'as dovrìa[15]: a l'é për lòn che lë Spìrit a prega për nojàutri con dij sospir ch'a son tròp ancreus për dije con ëd paròle, 27ma Col ch'a scruta nòst cheur a conòss la ment ëd lë Spìrit, përchè lë Spìrit a 'ntërced për ij sant[16] conforma a la volontà 'd Nosgnor.
28I savoma 'dcò che tute le còse a contribuisso al bin ëd coj ch'a veulo bin a Nosgnor, lor ch'a son ciamà conform ai sò propòsit, 29përchè coj che Chiel a l'ha preconossù, Chiel a l'ha 'dcò predestinaje a esse conform a l'imàgin ëd Sò Fieul, parèj che Sò Fieul a sìa 'l prim nà antrames motobin ëd frej e 'd seur. 30Peui, coj ch'a l'ha predestinaje, a l'ha 'dcò ciamaje; e coj ch'a l'ha ciamaje a l'ha 'dcò giustificaje; e coj ch'a l'ha giustificaje, a l'ha 'dcò glorificaje.
31Còsa dirom-ne donque a propòsit ëd tut sòn? Se Nosgnor a l'é për nojàutri, chi é-lo ch'a sarà contra 'd noi? 32Sensa dubi, col ch'a l'ha nen risparmià Sò Fieul ùnich, ma ch'a l'ha dalo a la mòrt për tùti nojàutri, com darà-lo pa 'dcò ògni àutra còsa con Chiel?
33Chi mai a podrìa porté d'acuse contra j'elet ëd Nosgnor? Nosgnor medésim a l'é col ch'a-j giustifica. 34Chi mai a podrìa condaneje? El Crist a l'é col ch'a l'é mòrt, e quajcòsa 'd pì 'd lòn, a l'é col ch'a l'é arsussità, ch'a l'é 'dcò a la drita 'd Nosgnor e che fin-a a prega[17] për noi. 35Chi é-lo ch'a podria mai separene da l'amor dël Crist? Peulo esse ij sagrin, o j'aflission, o la përsecussion, o la famin-a, o la nudità, o 'l perìcol, o la spa? 36Coma ch'a l'é scrit: "I andoma 'ncontra a la mòrt tùit ij di; i soma considerà tanme 'd feje da masel"[18]. 37Al contrari, an tute ste còse-sì i l'oma completa vitòria gràssie a Col ch'a l'ha vorsune bin!
38Përchè i son sicur che nì la mòrt, nì la vita, nì d'àngej, nì 'd prinsipà, nì le potense, nì le còse dël di d'ancheuj, nì le còse ch'a vniran, 39nì l'autëssa, nì la përfondità, nì gnun' àutra còsa an tuta la creassion, a podrà mai separene da l'amor ëd Nosgnor coma Chiel a l'ha mostralo an Crist Gesù[19], Nosgnor.
Nòte[modifiché]
- ↑ O “carn”.
- ↑ O: "a s’aspeta".
- ↑ O “da la carn”.
- ↑ O: "nojàutri ch'i caminoma nen conform' a la carn, ma conform' a lë Spirit".
- ↑ O: "Coj ch'a son conform a la carn".
- ↑ O: "A son afessionà a".
- ↑ O: "Coj ch'a son conform a lë Spirit".
- ↑ O: "an evidensa".
- ↑ O: "ch'a son an la carn".
- ↑ O: "A peudo nen piasèj a Nosgnor”.
- ↑ O: "I seve nen an la carn", ò "i vive nen sota la dominassion dla carn".
- ↑ Visadì: "dla giustissia ëd Crist, da lòn che Crist a l'ha vagnà për nojàutri ch'i chërdo an Chiel".
- ↑ O "i soma debitor".
- ↑ O "dle creature".
- ↑ O "lòn ch'i dovoma ciamé".
- ↑ Tùit ij cristian a son ciamà "sant" përchè a son ëd gent a part, sernù e consacrà a Nosgnor.
- ↑ O "a intërced".
- ↑ Salm 44:22.
- ↑ O "ch'a l'é 'n Crist" ecc.


c: text/html

text:
Córt Frànca
Córt Frànca (en Italià: Corte Franca), l'è 'n cümü de 7 233 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta póc chilòmetri a Sud del Lac d'Izé, a 25 km a Òvest de la cità de Brèsa.
Cort Frànca l'è 'n cümü nasìt endèl 1928 de l'üniù dei ex cümü de Burgunàt, Colombér, Nigulìne e Timulìne e per dàga 'l nòm i g'ha ciapàt el nòm Franciacürta e i g'ha ribaltàt l'urden dei du elemèncc e isé i g'ha utignìt Córt Frànca.
I ufìci del cumu i è a Timulìne.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'America dal nord haja franà Lindt & Sprüngli. Il producent da tschigulatta ha bain pudì augmentar il gudogn e la svieuta, el è dentant restà sut la media spetgada dad analists. Lindt & Sprüngli discurra da cundiziuns da rama fitg grevas en l'entira industria durant l'emprim mez onn.
Il producent da tschigulatta ha fatg in gudogn da 76,3 milliuns, quai èn 5,7% dapli ch'en la medema perioda da l'onn passà. Svieuta ha Lindt & Sprüngli fatg en tut 1,5 milliardas. Quai èn 3,1% dapli che l'onn avant.
Analists ch'eran vegnids dumandads da l'agentura da novitads da finanzas AWP avevan preditg in creschament solid. Concretamain avevan els dentant spetgà ina svieuta dad 1,6 milliardas francs ed in gudogn da 78 milliuns. Uschia resta Lindt & Sprüngli sut las spetgas mediocras.
Ils martgads na creschan betg uschè svelt
Dasper martgads da tschigulatta che stagneschan u creschan be plaunet e consuments che sa retegnan plitost sco era midaments en la cuntrada dal commerzi saja er Russell Stover stà in problem. La realisaziun da la nova orientaziun da la fatschenta americana Russell Stover giaja pli ditg che calculà. Senza Russell Stover avess Lindt & Sprüngli fatg in gudogn da 6,6%.
Fitg bunas fatschentas ha il producent fatg en ils martgads europeics, er en Svizra ed en ils martgads novs sco la Brasilia, la China, il Giapun e l'Africa dal Sid.
Per la segunda mesadad da l'onn spetga Lindt & Sprüngli bain in creschament da la svieuta. Pervi dal svilup en l'America dal nord vegnia la svieuta sur l'entir onn dentant ad esser pli bassa che quella da l'onn avant.
RR novitads 08:00


text:
Il landamma partent da Tavau, Tarzisius Caviezel, daventa nov schef dal Swissalpine. El surpiglia la responsabladad per l’occurrenza da currer a partir dal prim da schaner 2021. Caviezel succeda uschia ad Andrea Tuffli, il fundatur da l’occurrenza ch’i dat entant dapi passa 30 onns. Quai scriva l'uniun Swissalpine ein ina communicaziun.
Il Swissalpine è ina marca ch'è colliada cun Tavau e che tutga tar Tavau.
Cun Caviezel surpiglia ina persuna il presidi, che saja fitg s'enragischada cun Tavau. El è gia stà president dal Club da Hockey da Tavau ed ha er contacts politics cun esser stà dapi il 2013 landamma da la vischnanca da Tavau.
Oriundamain eri planisà che Gian Gilli surpiglia il presidi. Pervi dal svilup dal nov concept da l’occurrenza ad ina cursa che duai puspè avair lieu be a Tavau, haja l’Engiadinais dentant desistì da l’uffizi.


text:
En ina serraria a Winterthur anfla igl artist Matias Spescha 1996 in bischel da fier. El lai tagliar il bischel empermiez e silsuenter lutiar ils dus tocs danovamein ensemen, denton spustau.
Quella fuorma fascinonta vul el realisar sco gronda plastica transibla da betun.
.
Si'idea anfla sustegn. Aschia concretisescha Matias Spescha il project ensemen cun architects e semetta alla tscherca d'in liug adattau. Persunas enconuschentas fuorman in comité da
patrunadi.
La vischnaunca da Trun – liug nativ digl artist – signalisescha interess e metta a disposiziun in sulom agl ur digl uaul d'ogna. OGNA daventa purtadra dil num per sia davos e pli gronda ovra.
L'entschatta 2008 semetta il comité alla lavur da finanziaziun. Amiez quellas stentas miera Matias Spescha nunspitgadamein il zercladur 2008. Collavuraturs ed artavels ein unanimamein dil meini da realisar quell'ovra unica e senza paregl. Per quei motiv vegn la fundaziun OGNA fundada. Ella surpren suenter la mort digl artist l'incarica da realisaziun.
Ils 1 da matg 2012 succeda l'emprema badelada ed ils 4 da matg 2013 ha l'inauguraziun dalla sculptura liug. Dapi lu eis ella tut il temps accessibla a visitaders.


text:
Güjelm Tell
El Güjelm Tell (nom uriginal: Wilhelm Tell) l'è un om legendari, una figüra mitega, de l'indipendensa sgüissera che l'avaria vivüü in del Cantun Uri intra 'l 13° e 'l 14° secul.
La Legenda[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segunda la legenda, 'l Güjelm Tell l'è nassüü e vivüü intra la fin del XIII e 'l prenzipi del XIV secul a Bürglen, in del Cantun Uri, e l'era un gran tiradur de balestra.
El 18 nuvember del 1307, el Güjelm, l'era andaa insem' al so bagaj Gualter ad Altdorf, la capital del Cantun, e quand che l'era passaa in de la piassa del paes l'eva minga salüdaa el capel che 'l guernadur Gessler, metüü sü li dij Asbürgh, l'eva metüü in scima a un tarel. El capel, che l'era li a representà l'üturidaa de l'imperadur, tücc gh'even de fagh la rivarensa e salüdal in del passagh denans: quij che ghe feven no la rivarensa al capel i suldaa, piasaa li vesin, i brancaven e i menaven in gatabüja. Già che 'l Tell el gh'eva minga faa la rivarensa al capel, i suldaa l'han brancaa e l'han menaa in presun. Pö, 'l dì dopu, el Gessler l'ha dii insci ai so suldaa de tö 'l Tell e menàl denans a lü in sü la piassa del paes.
Quand che 'l Gessler 'l gh'ha dumandaa 'l perchè lü l'eva minga sbassaa 'l cuu denans al capel, insci cum' hann semper faa tücc, el Tell el gh'ha respundüü che l'eva minga faa perchè un om liber el gh'ha no de ümiliass a chela manera chi. A chel punt chi 'l Gessler, che 'l se speciava una quaj scüsa, 'l s'è inrabii de bun de la süperbia del Güjelm, e alura l'ha ciapaa 'l fiö del Tell, l'ha menaa via delunsg un setanta pass, el gh'ha metüü sura 'l cuu un pom, e' l gh'ha dii insci al Tell che se 'l vör solvà la sua vida e quela del so fiö, 'l gh'ha de ciapà 'l pom in cuu al so bagaj cunt un culp de la sua balestra. Un culp, e duma vün. Se'l ciapa no 'l pom, mören tücc e düü. El Tell alura l'ha traa föra do fresc, l'ha metüü vöna in de la sua balestra, l'ha puntada al pom e l'ha sbaraa un culp. Quand che 'l culp de balestra l'ha ciapaa 'l pom e 'l l'ha s'cepaa in düü, la gent l'ha tacaa sü a bat i man tüta cuntenta, ma 'l Gessler el s'è infüriaa ancamo püssee. Verd de la rabia alura 'l Gessler el gh'ha dumandaa al Tell perchè 'l n'eva traa föra do de fresc. Quand che 'l Tell el gh'ha respundüü che l'eva traa föra do fresc, insci, sensa una resun, el Gessler el gh'ha minga credüü e 'l gh'ha dii che 'l so mentì 'l saria staa pünii cunt la forca. Ma li la gent in sü la piassa l'ha s'è infüriada e al Gessler 'l gh'è 'gnüda pagüra d'una quaj revolta, e alura, insci de parì un galantom, el gh'ha prumetüda solva la vida al Tell se lü 'l gh'avaria dii la veridaa. El Tell alura 'l gh'ha dii che la segunda frescia lü l'avaria scajada in del pet del Gessler se la prima l'avaria cupaa 'l so fiö. El Gessler alura l'ha dii che lü, un gran galantom, l'avaria si mantegnüü la parola de solvagh la vida al Tell, però, già che tentà la vida d'un guernadur l'è un fal bel grand, el Tell el saria staa menaa in la presun de Küssnacht in sü n'isula in mezz al lagh (cugnussüü al didincö cuma 'l Lagh di Quater Cantun). Però, menter che 'l menen in presun in sü 'n barchin, el s'ciopa in sül lagh una gran tempesta cunt una gran rusciada, agua a sidel, vint, e und grand e bürascus. Alura tücc i suldaa, e 'l Gessler medem, s'hin strimii de bun e han tacaa sü a barbelà de la pagüra cumpagn de föj. Tücc strimii in sü la barca, tücc, a l'è ciar, manch che lü, manch che 'l Tell, ch'inscambi l'èra li bel quiet e seren. I suldaa, già che 'l Tell l'era un gran barchirö cunt do brasciun de fera, sensa dagh a trà al Gessler, l'han desligaa 'l Tell e insci lü, 'l Güjelm, l'è staa bun de trà la barca in solv. In del menter però 'l Tell l'ha faa anca cünt de svesinass a un gran sass che l'era li arent a la ripa e li l'è soltaa föra de la barca e l'ha pientaa un pe bel franch in sül sass e cunt l'olter pe 'l gh'ha daa 'na gran pesciada a la barca e l'ha rüzzada ancamò in mezz a lagh.
Però pö 'l Gessler el gh'ha 'ncamo 'vüü una bela furtüna e la tespesta la s'è placada. El Tell alura l'è andaa in gran pressa a Küssnacht a specià la barca del geurnadur e apena che 'l guernadur l'è staa a tir el Tell l'ha cupaa li cunt un culp de balestra.
Insci, segunda la legenda, l'è scumenzada la liberassiùn de la Sgüissera del giögh austriegh.
La legenda la dis anca che 'l Güjelm Tell l'ha tolt part a la bataja de Morgarten insem ai cantun (Uri, Svitt e Untervald), che l'ha sbatüü föra ij Asbürgh in del 1315.
L'ültem toch de la legenda 'l cünta sü che'l Tell l'ha truaa la sua mort in del 1354, menter che, urmai vegg e minga pü insci franch, l'era 'dree a solvà la vida d'un bagaj che l'era burlaa dent in del riaa Schächen dürant una tempesta.
El Güjelm Tell in de la Literadüra Lumbarda[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi desuta gh'em un'istoria, in Püsc'ciavin (cunt i parol püssee dür de cunprend in pe a la pagina vultaa in Insübregh d'un Wikipedista, segund el so savè persunal, e dunca sensa garansia), trada föra de la dissertassiun iningürala ciamada "Der Dialekt des Poschiavotals" e stampada in Sgüissera in del 1905, del sür Johann Michael de Wergenstein (Cantun Grisun) al so doturaa de Filosufia a l'Üniversidaa de Zürigh.
El Maester Gori de la Val Posc'ciaf el cünta sü ai so sculee l'istòria del Güjelm Tell
Car i méi matéj aténti, ca incö va spieghi la stòria da Gujèlmu Tell. Séf valtri chi ca l'èra 'l Tell? L'èra un persunagiu, cumé 'l saròf a di un óm, ma óm da cuj chi ga füma la barba1: grant, gròss e fòrt. Figürávas 'na tèsta da tòr, dua spali da Sursètar, dua grifi2 o ciatón3 cumé tanáj: bén, cuél l'èra 'l Tell, ca l'èra testárt cumé 'n bar4; cuél ca 'l vuléa, 'l vuléa, ma intendémas, lü 'l vuléa li robi giüsti, lü, e dal mal al n'a mai fait. Al vivéa circa sis'cent agn fa in dil paes da Uri in 'na cuntrada chi ga disan Bürglen. Tigní a mént: Bürglen. Bén, la gént dai paés ilodrö, intórn Uri, Svit e Untervaldo in cuii témp i stáan brica tant alégri, vedéf; gia v' i dit l'altrér ca i pudéan brica sa cumandá da par lur, cumé isa35; ma l'éan da marcià a bachéta sóta ij altri. Cèrti siuràsc, ca i ga diséan düchi d'Austria i ij vuléan sugetá, i tigní sóta, i cumandá in alt e in bass cumé ca 'l fa l'Italia isa cui pòr valét5; séf bén ch'i valét ijén padrón de laurá, pagá6 e tasé giò. Bén, inscí 'l vuléa fa l'Austria cu la gént da cuii paés e gh'ea mandú di guvernatur, cumé 'l saròf a di in pusc'ciavín di pudèstá, ca ij üsávan tal e cual cumé i valét, a laurá, pagá e sa tigní 'l véntru. Ün da sti pudèsta, o castelán, cumé ca i ja ciamávan, l'èra 'l Ghesslar, na brüta ghigna, 'n gran barába d'un balòss. Va séf mai inzumelái dal diául na cuái nòit? Bén, 'l Ghesslar al gh'éa 'na grinta7 tala e cuala; l'èra lunch, lunch, séch, séch, cun dói öj da vipara, 'na barba néra da can barbin, e l'èra gialt de facia cumé l'invidia; infín, ménu i cörn, l'èra un demóni dait e sgarbú, ca 'l na féa da tüti li razi. Un dí stu can da la scala, par fa vigní lóch la gént, l'a fait plantá fò in cò d'una via 'n pal, cumé 'l saròf a di 'na stanga cun sü inzóm un capèl, mi si miga bén, ma disi cèrt l'èra un cilindru, e l'a cumandú ca la gent chi passáa ilò davant i ga fésan la riverenza e pö l'èa picú ilò despér8 cuai suldat chi brancásan e i manásan in camüfia9 cuij chi ga féa miga la riverenza a stu capelásc. Ma còrpu da mila saéti, ma 'n ama amò da vedé? Eral miga ròbi da vignì nar da la futa10? Un líbar citadín avé da fa la riverénza a 'n tananái11 d'un cilindràsc? Isa sculté cumé l'è ida12 - Un bèl dí, el Tell cun sè fijòl al passa de Altdorf e 'l vét stu capelàsc sü la stanga ca 'l parèa tal e cual ün da cuij spagurentéj13 da li galìni ca sa mét fò par l'òrt, e 'l dìs: ca àia pròpi de ga fa la riverénza mi a cuél momói14? Al sa calca sua baréta in tèsta e pö cun sè fijòl al passa avànt e 'l varda da l'altra part e 'l fa paré d'avé vüdüü ni la stanga, ni cuél maladétu barnüsc15 chi gh'èra sü. L'èra gnanch ün doi pass ca fò da un baitòcul16 da legn, indónt ca j'èran int17 placái18 a fa la spia, al salta fòra cuàtru sgöz da giüdéi19 d'angégar20 e i bràncan el Tell e 'l fijòl e i ta i lìgan sü, ma inessént e i ja ménan davant da cuél demóni dal Ghesslar. Sübit l'é córs par tüt21 la nòva e in ün "itum fatum" al sa ràma22 in plaza 'na scunfola23 da gént curiusa da vedé la fin da sta fatüra24. L'é sciá anca 'l Ghesslar a cavàl e 'l sa planta in mèz (a la) plaza a fa giüstizia a sua mòda, bén intés. Cumé l'èra cuntént el Ghesslar da gavé el Tell in di j'ungli25. Al cugnusséa ca l'èra un óm dür da cràpa, chi vuléa èsa líbar e chi ga féa curagg a j'altri da brìca26 sa lassà calcá sóta. - Al sa vòlta al Tell e cun 'na ghigna27 da serpént al ga dìs: "Sta vòlta tu gh'és, vè ... Parchí ás miga fàit la riverénza a la stànga?" El Tell l'alza francamént la fàzia e 'l ga respónt: "Sa tu 'l vòs savé t'al disaréi: l'i miga fait, parchí ca l'é indégnu e vargöngiús pa un óm líbar da ga fa la riverénza a 'n pàl". El Ghesslar l'éa penzú28 da ga fa la fèsta al pòr Tell; ma 'l mandà a la fórca pan 'na mancanzüscia da gnént, l'ascàa29 miga: al gh'éa fófa30 ca la gént i sa alsàssan sü a 'l libarà cu la fòrza. Ma 'l Ghesslar ca l'èra l'arca dal diául al penza: "spéita mi ca sta vòlta mèti 'l Tell in üna tal strintóira31, ca, la vaia pö cumé la vòl, 'l Tell al ga giünta32 la pliscia33". Al sa vòlta e cun schérz al ga dis: "i süntüü a dì ca tu sas bén manegià l'arch, ca t'es (un) bón tiradur, ca tu sas inciodà anca 'n urscél per aria: bén, sa tu vòs ta la portà fò, incö t'as da ma 'n da 'na pròva." "Parla", 'l dis el Tell. El Ghesslar ilura al vén gió da cavàl, al ciàpa scia 'l budán34 del Tell e 'l la ména un otanta pass luntàn, al ga mét un póm sü la tèsta, pö 'l ga dìs al Tell: Isa35 mira cuél póm e tìrich, ma guai a ti sa tu sbàjas e invece dal póm tu culpìssas al fijòl. El Tell al ga sa revultàa al sanch, al ga vignìa calt e fréit, al ga vuléa s'ciòpà 'l còr dal dulùr a avé da tirà sül fijòl. Al prèga 'l Ghesslar, la gént anca lur i prègan: ma 'l Ghesslar l'èra plü dür di crap e 'l pòr Tell l'ha da tirà. Èral miga un móstru 'l Ghesslar, 'na tigre, 'n'infam? Èral miga ròbi da 'l spatascià ilò, vif vivént? Ma 'l Tell al s'ha faa curagiu, 'l munta l'arch, al mira, la fréza la part, e 'l póm 'l'é sbügiú par milimèz. Al fijòl al l'a ciapa tüt cuntént, al gh'al pòrta al pa, e ' gh'al fa vedé a la gént, tücc i bàtan li man e crìdan: bràu, bràu, lìbar, lìbar... El Ghesslar al sfelunava da la ràbia, si artifizi j'èran ü in gnént. Ma 'l diaul, ca l'èra sè barba36 vügnüü in agiüt. El Ghesslar al varda 'l Tell e 'l ga dis: Scím t'as véru fait un bel cólp, ma dìm un pò: tu gh'as ilò37 n'altra frécia, chi vuléas an fà? El Tell al ga respónt:oh, i casciadur i na pòrtan sémpri drö plü d'üna. El Ghesslar al s'è brica cuntentú da cuéla rispòsta, al cercàa ògni rampín par ruinà el Tell, e drö, drö 38 fin ca 'l ga prumetüü sálva la vida sa 'l ga diséa la veritá. Ilura 'l Tell: Bén, sa tu ma sügüras la vida, ècu la veritá: t'as da vavé ca, sa par casu cula príma frécia ési culpüü 'l fijòl, la segónda l'èra par ti e aròi brica sbajú tè còr, vè! Ilura 'l Ghesslar al gh'é saltú 'l cataranín39, l'è dait fò da la ràbia e'l dis: scí, t'i prumetüü sálva la vida, o Tell, ma ta faréi menà in un löch indónt ca tu vedaras plü ni 'l sul, ni la lüna, indónt ka tu faras penitenza da tua süpèrbia, e 'l ta passará un pò cuéla maladéita vèrgna40 ca tu gh'has. Lé sciá sübet ij angegar, i ligan sü 'l Tell e i 'l cargan sü 'na barca, par al menà a Küssnacht in presón. Al Ghesslar al la cumpagna in persúna, parchí ca nu 'l ga pòsia slipà. Ma cura ca ij'én fò par al lach, al sa léva un tempural; al cél al sa fa scür, al vént al bófa, li óndi li sa lèvan e li sbàlzan la barca in sciá e in lá. El Ghesslar, ca príma al vardava 'l tell cun 'na vèrgna da blóch41, cun 'na grinta scüra e fósca cumé tré dí da tempural, al cumenza a vignì smòrt, si cagnöt i cumenzan a tremulà. Al Tell inveci l'èra pacifich cumé sa 'l füss stait in sua cà. Finalmént l'é sciá un urénda tempèsta; li óndi, li tràan la bàrca da piz a cantón: tücc, ménu 'l Tell, i trémulan da la sghétula42. Ilura un angégar al ga dis al Ghesslar: tu védas ca vam a fónt; mi ta préghi, fa disligà 'l tell, lü 'l gh'ha bón bràsc, lü 'l cunóss bén stu lach e l'é lü sul chi 'l pò ma salvà. El Ghesslar, difàti al la fa disligà. Al Tell al brànca i rém e cun si bràsc da fèr al tegn la barca a pòst e par cuanti tempèsti e óndi chi ga füss, al sa vòlta vèrs la riva. Ma intant ca 'l remava, 'l Tell al féa si cünt. Al ména la barca a un sass chi vanzava fò da l'agua visín a tèra, e intant ca sa 'l dis, al lassa i rém, al brànca sè arch, al pica un sált sül sass e cun 'na tremenda peáda al manda la barca in mèzz a l li óndi, e lü l'é franch e libar. Cuél l'èra curacc e fòrza, véra? Dal sass al sálta a tèra e 'l sa pòsta a vedé la fín da la barca. Ma 'l Ghesslar al gh'éa la furtüna da la sua; as s'é cuetú li óndi e 'l s'é salvú. Al Tell ilura l'ha cumenzú a gavé fastidi e 'l pensáva: chi ma giòval d'èsa líbar mi, sa anca 'l Ghesslar al s'é salvú? Mi, al ma braca plü, ma mia féma e mi creatüri ij'èn in si man e chi sa chi teríbel vendéta ca 'l fa: a ògni cóst bégna43 impedì. Al Tell al sa pòrta sur la via, indónt ca 'l Ghesslar l'éa da passà, al sa placa dadrö d'una planta, decìs da la fa finída una buna vòlta. Ilò d'un pò l'é sciá 'l Ghesslar a caval cun si angégar. L'èra róss da la ràbia e fò da ij öj sa ga vedéa la séit da la vendéta. Al Tell, cura44 ca 'l l'ha vüdüü vignì, al dìs: isa ga sém, oh Ghesslar, al Signúr al giüdichia tra mi e ti: nóma lü 'l sa li urendi angossi ca tu m'as fait sufrì a mi, ai méi, a nösc paés e a tüta la nòssa gént. Ti tu m'as töit la libertá, cuéla cara libertá ch'éum eriditú dai nösc bón vécc; ti tu m'as tratái cumé bèsti e miga cumé óman; ti t'èras mandú chilÒ par fa giüstizia, e nu t'as fait chi ingiüstizi üna sura l'altra; nualtri vivéum pacifich e cuntént; ti tu m'as implenüü al còr da velén. Car al mè arch, sbaja miga sta vòlta, ca ti t'as da èsa la salvéza da stu paés, ti t'as d'al libarà da la plü teribila da li opressión. E ti, oh Signur, ti tu sas ca mi pòrti miga indil còr intenzión da vendéta, ma ca méti vida par vida par defenda nösc dirit, nòssa libertá, nösc paés, nossi famiji, nòssa vida. In cuéla l'é sciá 'l Ghesslar, ca 'l sfelunava da la ràbia. Al Tell al mira, la fréza la part, al Ghesslar l'è culpüü in mèzz a 'l còr, al cròt da cavàl e 'l crida: ah la fréza dal Tell! E 'l spira. Al Tell al sálta sü un sass e 'l crida: viva la libertá, nösc paés ij'én líbar, li famiji ij'han furnüü da tremà, l'inucenza l'é sügüra, al Signúr l'è grant e giüst in si giüdizi! Da cuél dí l'ha cumenzú la libertá da la Svízara, cuéla libertá ca gòdum anca nualtri al didincö e ca godaràm par l'avignì fin ca 'l ga la Svízara óman giüst e curagiús.
Séf pö cumé ca l'é mòrt al Tell? In dil 1354 l'é saltú gió in dal flüm par salvà 'na creatüra chi negàva; l'èra vécc, al gh'é mancú li forzi e l'é mòrt vítima da sè bón còr.
1 Un om che 'l gh'ha un gran fidegh.
2 dua Grifi = Do Manùn.
3 Ciatón = Sciampùn.
4 Bar = Bagùt.
5 Valét = Quij de la Valtulina.
6 Pagà = Chinscí "pagà" 'l vör dì "pagà i tass".
7 Grinta = Grinta, ma chinscí "cera grintusa, cativa".
8 Despér = Arent, apröf, li tacaa, li vesin.
9 Camüfia = Presùn.
10 Nar da la futa = Negher de la ràbia.
11 Tananái = rob (sensa nissün valur), barlafüs.
12 Ida = andáda, del verb ì = andà.
13 Spagurantél = Spaventòss, spaventapasser, vün di rob metü li in di camp a tignì ij üsej delunsg.
14 Momói = speter, fantasma, babau, etc.
15 Barnüsc = capèlasc.´
16 Baitòcul da legn = betulín de legn, capanín de legn.
17 Int = dent, in de la.
18 Placái = piassaa li.
19 Sgöz da Giüdéi = tèpa brüt e catif cuma Giüdee, sgöz = tèpa, tepista.
20 Angégar = Landjäger, ciuè gendarm austriech.
21 Par tüt = departüt.
22 Ramà = radünà.
23 Scunfola (da gent) = mòta (de gent).
24 Fatüra = aveniment.
25 Ungla = ungia.
26 Brica = minga.
27 Ghigna = sunris, di völt anca facia ridenta (in sens malefegh).
28 Penzú = pensaa.
29 Ascà = asardà, permètes el risc'c. A Milan però se dis "ascàss", möd reflessif.
30 Fófa = fifa, gran pagüra.
31 Strintóira = strècia, "mèta in üna strintóira" = "mèt ai strècc".
32 Giüntà = in chel cas chi "perd" (però, di völt el vör dì anca giuntà).
33 Pliscia = pèl ("giüntà la pliscia" = "lassàgh la pèl").
34 Budán = bagaj.
35 Isa = 'dess.
36 El Ghesslar l'è cunsideraa 'l neud del Diaul!!
37 Ilò/chilò = linscí/chinscí. A Milan però ilò/chilò se senten asquas pü.
38 E drö, drö = e dree, dree, ciuè "e giò adoss".
39 Al gh'é saltú 'l cataranín = el gh'è soltada la musca al nas, disarium a Milan.
40 Vèrgna = Urgöj.
41 Bloch = Lüzifer, Belsebü.
42 Sghétula = sgàgia.
43 Bégna = bögna.
44 Cura = quand, cumpagn del Rumanc Engadines cur/cura.


text:
Bainvegni tar il departament da finanzas e vischnancas
nossas incumbensas interdisciplinaras
Il departament da finanzas e vischnancas (DFV) dal chantun Grischun surpiglia differentas incumbensas interdisciplinaras per auters departaments ed uffizis:
nossas incumbensas spezialas
Da l'autra vart èn repartidas differentas incumbensas spezialas al DFV:
Il secretariat dal departament è l'organ da stab central dal DFV. Incumbensas centralas èn qua ils secturs:
- coordinaziun e planisaziun da las incumbensas dal departament
- politica da finanzas
- dretg da finanzas
- projects legislativs dal departament
La controlla da finanzas è suttamessa administrativamain al DFV. Sco organ chantunal spezialisà suprem da la surveglianza da finanzas sustegna ella tant il cussegl grond sco er la regenza ed il DFV en lur incumbensas da surveglianza.
La cassa da pensiun dal Grischun è attribuida al DFV. Ella è in institut autonom da dretg public e porscha a las collavuraturas ed als collavuraturs dal chantun e d'autras instituziuns la prevenziun professiunala.
La Banca Chantunala Grischuna è attribuida al DFV. Ella è in institut autonom dal dretg public chantunal. Ella porscha ils servetschs usitads per ina banca e resguarda en sia activitad commerziala sco banca universala ils basegns da tut ils circuls da la populaziun, da l'economia privata e dal maun public.
Ulteriuras infurmazi
Patrik Galliard, secretari dal departament, tel. 081 / 257 32 11, mail: patrik.galliard@dfg.gr.ch


text:
Cenerentola (film 1950)
Cenerentola (Sendrèintla) 'l è 'n cartòun animê americàṅ dal 1950 prodót dala Walt Disney e tolt da na fóla 'd Charles Perrault.
Sunt
Al pèder dla Sendrèintla al spóśa in secòndi nòsi la madrègna sgnóra Tremaine, mèder dal surlàstri Śenvèfa e Anastàśia. Al nōv idìli famigliêr al n'dura briśa dimòndi però, vist che 'l pèder al mōr ded lè a pôc.
El surlàsi e la madrègna i n'gh'mèten mìa dimòndi tèimp a fèr vèder i só caràter imprufitadōr, invidiōś, tacàgn e tiràṅ. Adês ch'i n'gh'àn gnanc più tanti disponibilitê econòmichi, la nn'è più na vìta agèda, mo a chilōr a n'gh'pêr gnanc véra ed psér desfrutèr la dolsa Sendrèintla in tùti el facèndi ed cà ch'a s pòsa imaginèr. La Sendrèintla, ed bòun caràter, la gh'la chèva 'd tór-la anc cun soquànta filośofìa, ch'la gh'à finànc di amîg pìn ed simpatìa per lē in di surghìn ed cà, in dal vêć cavâl, in dal vêć càṅ e in di pasarôt, ch'a s egh pōl ciacarèr-egh sēg.
Lè in cà i dè i pasarèven tùt cumpàgn s a n'rivìs la nuvitê che 'l śóven prìnsip, vlènd-es spuśèr, al ciama a 'n bâl a castêl tùti el śuvnòti dal paēś, ch'al in vōl sernìr ùna per mujér.
I śmanèś e i sù e śò dal surlàstri per fèr-es bèli p'r al bâl, gl'ìn secònd sōl ala cativèria edla madrègna, ch'l'impinìs la Sendrèintla ed tanta ròba da lavèr e stirèr, che chilē pròpia la n'gh'la cavarèv gnanc ed fèr-es bèla, se i só amìg surghìn e pasarôt intànt i n'gh'ìsen cuśî per lē un bêl vistidèin dignitōś. Vistìda l'è vistìda, petnèda l'è petnèda, mo nò: el surlàstri pini 'd invìddia, n'gh'àn-i da sćianchèr-'gh al vistî e la gulàna?!
Tùt a parrèv pêrs, che 'l surlàsi e la madrègna i partìsen vers al castêl lasènd la Sendrèintla lè in cà a piànśer sàinsa più sperànsa. Mo a 'l impruvìś, na magìa la fà cumparìr lè atēś a lē la fata Deśminghèina, ch'la gh'fà un pò 'd cumplimèint, ala puvrèta, la gh'tira sù al morêl, ch'la gh'fà vèder 'd èser bòuna ed vistìr-la cun un vistî biànc belìsim e finànc la gh'prepèra na caròsa cun un tîr ed cavâl. È tùt véra? Pōl-la dabòun andèr a 'l bâl bèla acsè? Sè, la gh'dìś la madrèina Deśminghèina, ùnica cundisiòun l'è quèla ed turnèr a cà dàint'r ala meśanôt, perchè la magìa la durarà apèina infìn a cl uràri lè.
Cursa in fuga là a 'l castêl, al prìnsip al la vèd subìt, che acsè bèla cum l'ē, la n'pasa minga indiferèinta a nisùn. Al prìnsip al gh'bala sēg tùta la sira, tùt e dū imberiêg ed cuntintèsa.
Apèina apèina, quànd a sòuna la meśanôt, la Sendrèintla la s arcòrda del paròli dla madrèina e dòunca la gh'à da scapèr vìa a lughèr-es, mulènd incòsa al prinsip e 'l bâl. Difât, lughèda drē 'n angol, la caròsa, i cavài, al vistî, i sparìsen 'd un fiê. Ala puvrèta a n'gh'resta in màṅ èter che ùna dal só scarpèti 'd cristâl, che cl'ètra l'era bliśghèda vìa in sìm'a 'l scalòun dal castêl, in dal mèinter ch'l'era drē a scapèr.
Al dè dôp, a 'l grandùca Monòcol, ch'l iva catê sù la scarpèina bliśghèda vìa in dla fuga edla śóvna, a gh'vìn dê al bèl impègn 'd andèr per tùt i dintóren dal castêl a pruvèr la scarpèta 'd cristâl ai pē ed tùti el śuvnòti, ch'la gnarà bèin fóra, cla bèla ragàsa misterióśa dal bâl!
Tùti el ragàsi dal paéś i s fàn bèli per pruvèr-es la scarpèina, mo a n'gh'n è minga ùna ch'la gh'àpia al pē acsè cìc cuma la damèina dal bâl pina ed mistēr.
La madrègna, ch'a gh'è suvgnû che la bèla ragàsa dal bâl la prèv dabòun èser la Sendrèintla, la la sèra sù in dal tasèl ed cà, lughènd-es la cèva edl ùs in dla bisàca: vō-'t che acsè el só do fióli i n'fùs'n el mióri da sernìr?! Ala próva edla scarpèina però, a n'gh'è dùbi che chel do fèti che 'l surlàsi i gh'àn per pē i n'gh's esfrùcen dèinter. "N'gh'è più nisùna ragàsa, in cla cà chè?" al dmanda al grandùca Monòcol.
I amìg surghìn, pasarôt, al càṅ e 'l cavàl i gh'àn però ciavê la cèva, ala madrègna, i àn tolt fóra la Sendrèintla da 'l tasèl, e chilē, in bèrba a tùt, la fà vèder ch'l'è pròpia lē ch'a s serchèva.
Evìva i spōś, dòunca!
Colegamèint estèren
- (EN) La schéda dal film in sìm'a 'l IMDb.
- (IT) La schéda dal film in dal FilmTV.


text:
Ils dus attentats en la chapitala Teheran tutgan l'Iran en dus lieus simbolics – en il parlament ed en il mausoleum dal manader religius Khomeini.
In'emprima valitaziun dals attentats
- Sche la milissa terroristica Stadi Islamic SI è vairamain l'inizianta da las attatgas, sa tractia da l'emprim attentat dals extremists sunnits en il pajais schiit. Enfin oz aveva il president iranais Rohani adina intunà, quant segir ch'il pajais saja ed uss haja l'Iran il terror amez sia chapitala, valiteschan observaturs las attatgas da la mesemna.
Las reacziuns sin l'attentat a Teheran
- A Teheran appellescha il president iranais Rohani ad «unitad e cooperaziun internaziunala» cunter il terrorissem. Fertant ch'il president na fa betg nums, èn las autoritads religiusas e pli conservativas pli cleras en lur posiziun: Ils uschenumnads «Guardians da la revoluziun» supponan en ina communicaziun, che l'Arabia Saudita, la rivala regiunala da l'Iran, saja implitgada.
- A New York appellescha il secretari general da l'ONU, Antonio Guterres, che «tut ils pajais han da lavurar ensemen en il cumbat cunter il terrorissem».
L'andament da las duas attatgas
- Tenor la televisiun da stadi sajan penetrads la mesemna la bun'ura trais u quatter cumbattants en la «Chasa da la Naziun», il parlament da l'Iran, nua ch’in dad els è sa siglientà. Las agenturas rapportan da scenas dramaticas cun sajettim ed ostagis en il parlament, che duravan pliras uras.
- Al medem mument eran ils 290 deputads dal pajais en il parlament. En la rait cursava ina sequenza da video che mussava il president dal parlament Ali Laridschani, che sa mussava tschert, che las attatgas sajan «ina chaussa laterala» e che las forzas da segirezza hajan tut sut controlla.
- Dus auters cumbattants sajan sa siglientads tar il mausoleum da l’anteriur manader religius Khomeini en il sid da la citad.
13 persunas moran, sis da set attatgaders èn er morts
- Actualmain vegn rapportà tenor las forzas da salvament da 13 persunas mortas e passa 50 persunas blessadas. Las autoritads rapportan, che sis da set attatgaders sajan er morts. In saja en fermanza.
SI sa declera responsabel
- La milissa da terror Stadi Islamic SI ha declerà dad esser responsabla per las attatgas tar il parlament ed il mausoleum da Khomeini. Quai annunzia il SI via ses chanal da propaganda Amaq.
- Il SI aveva smanatschà repetidamain cun attatgas en l’Iran. Il mars aveva la gruppa d’extremists sunnita SI annunzià en in video da vulair conquistar l’Iran schiit per sia «naziun sunnita». Er suenter las attatgas la mesemna ha il SI smanatschà da far ulteriurs attentats.
Attentats a Teheran èn fitg rars
- Tals attentats sajan excepziunals a Teheran, scrivan las agenturas da novitads. Ils ultims sajan stads en ils onns suenter la revoluziun islamica il 1979. Quels attentats vegnan attribuids a l’organisaziun armada dals uschenumnads «Mudschaheddins dal pievel».
RR novitads 09:00++


text:
Alpnach
Alpnach a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 56.98 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 5449 abitant.
El cumün de Alpnach al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennetmoos (NW), Entlebuch (LU), Hergiswil (NW), Kerns, Sarnen, Schwarzenberg (LU), Stansstad (NW). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alpnach l'è menziunaa la prima volta in del 870 col nom de Alpenacho.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Alpnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Alpnachstad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Las chanzuns singularas da Curdin Nicolay muventan cun ina maschaida particulara d'istorgias mirvegliusas, cumposiziuns minimalisticas expressivas ed in sound nunusità. Il nov disc cumpact unescha material existent – sco sia emprima ovra «Kindl», cun la quala il musicist ha immediat sa fatg in num en la musica rumantscha – cun chanzuns novas. En quellas amplifitgescha il musicist e cumponist il maletg sonor nunconvenziunal cun numerus musicists e cun elements electronics.
Istorgias fantastas ord l’atgna vita
Curdin Nicolay è in raquintader talentà. Cun pleds, melodias e tuns percepescha el il particular en l'ordinari, l'usità en il spezial ed il drama davos l'allegria.
Uschia nascha bain inqual idea bizarra che sveglia interess:
- ses uffant betg anc naschì daventa in «Cosmonaut»
- il signur da Genevra en «Lat da chavra» na sa atgnamain betg tge ch'el tschertga, ma chatta tuttina quai en l'Engiadina ed en il chaschiel-chaura
- sin la loipa da passlung amez ils prads alpins na ston ins betg mo quintar cun cuntravent, mabain magari era cun l'atterrament d'in aviun e cun tut il tamtam che tutga vitiers.
- e da quai che l'aviun porta sto schizunt la vaira amur en «Duonna Carolina» capitular
Las chanzuns da Curdin Nicolay èn istorgias or da sia istorgia, sa movan e storschan enturn chanzuns popularas engiadinaisas, la Viafier retica, muntognas e vals, e l'entir mund tranteren.
In disc – blers chaus
Ensemen cun il producent Manfred Zazzi ha Curdin Nicolay tschernì ina gronda e vasta collavuraziun cun differents musicists. Quai ha procurà per bleras ideas ed ina gronda diversitad sin emprim’ovra da Curdin:
- Martina Linn ha emprestà a bleras chanzuns sia vusch da background.
- Rolf Caflisch, Valeria Zangger e Simon Britschgi han procurà per il sound da percussiun.
- Vid las ghitarras èn d'udir sper Curdin Nicolay Jean Pierre von Dach, Andi Schnoz e perfin Adrian Stern.
- Lucas Schwarz e Rees Coray han contribuì cun il bass ed il cuntrabass. Ed André Gemassmer (tastas, vusch), Cristina Janett (cello) e Rico Puorger (ghitarra, accordeon) serran giu la runda da chaus.
Nev da Paulin Nuotclà
Ins ha ditg considerà Curdin Nicolay sco «l'ertavel musical» da ses aug Paulin Nuotclà. Ma el è daditg sa mess sin atgnas vias musicalas. Cun sias chanzuns plaschaivlas e subtilas ha el cuntanschì in renum respectabel sco chantadur, autur e cumponist.
Gia sia emprima registraziun en il 2007 «Kindl» è sa fitgada en las ureglias da las audituras e dals auditurs dal Radio Rumantsch. Cun «Nüglia da Nouv» che cumpara 2008 en la retscha dal Top Pop Rumantsch e «Nouva Cità» dal 2011 è sia vusch definitivamain s'etablida tranter las pli enconuschentas da la musica rumantscha.
Da professiun è il musicist scolast primar. Suenter set onns en la Bassa lavura el oz en ses vitg natal da Bever. Ses idiom vallader, exotic per l'Engiadin'Ota, ha el iertà da ses geniturs da l'Engiadina Bassa. Dapi dacurt è Curdin Nicolay sez bab.
RR actualitad 11:00


text:
Per tegnair encunter quest trend han la HTW e la Scol'auta da pedagogia organisà diversas occurenzas durant lur «emnas da persistenza». Uschia era il «Kleiderswap» – ina bursa da barat per vestgadira.
Era la Caritas a Cuira, cun sia butia da secondhand per in e scadin, è fitg pertscherta dal fatg, che cumprar moda da secondhand saja in bun med per tegnair encunter quest trend.
En general creschia la conscienza davart persistenza. Uschia daventia moda da secondhand pli e pli in trend – e perdia ses stigma.
TR Telesguard 17:40


text:
Ils dus giugaders da la naziunala svizra da ballape, Valon Behrami e Roman Bürki ston dar forfait per ils dus gieus decisivs da la qualificaziun per il campiunadi mundial encunter l'Ungaria ed il Portugal.
Il goli da reserva, Bürki sto laschar operar pervia dad ina infecziun dals dents. Per el è vegnì nominà il goli da Leipzig, Yvon Mvogo. E suenter ina controlla da MRI croda er Berhrami ora. El ha da cumbatter cun problems da la glista. Berhami vegn remplazzà da Mario Gavranovic.
RR novitads 16:00


text:
L’onn 2019 ha l’Agid da victimas Grischun cusseglià 763 victimas da violenza e persunas pertutgadas da mesiras repressivas per motivs da provediment. Dapi il 2015 è il dumber uschia creschì per 40%. Cunquai ha il dumber da cussegliaziuns cuntanschì in nov livel maximal, scriva l’Uffizi dal servetsch social.
Il dumber da novs cas da cussegliaziun è restà constant ils ultims onns.
Però è la durada da las cussegliaziuns s’augmentada. Fertant ch'ins haja pudì finir il 2015 anc radund la mesadad dals cas entaifer in onn, sajan quai uss be anc radund 34%.
Da las 763 persunas han 137 duvrà cussegl pervi da mesiras repressivas. 626 persunas han tschertgà sustegn pervi da violenza – radund 47% pervi da violenza a chasa.
Cussegliaziuns per l'agid da victimas
Al Post da cussegliaziun per l'agid a victimas pon sa drizzar persunas ch'èn vegnidas violadas en lur integritad corporala, sexuala u psichica. I n'emporta betg cura che quest abus ha gì lieu – per part è quai stà avant blers decennis. Er n'èsi betg necessari d'avair inoltrà ina denunzia penala per vegnir cusseglià da l'Agid a victimas. Il Post da cussegliaziun per l'agid a victimas mussa numnadamain a las persunas pertutgadas lur dretgs e lur pussaivladads ed intermediescha, sche necessari, ulteriurs agids.


text:
Avon duas jamnas ha l’interpresa Auto da Posta communicau d’haver retratg memia bia indemnisaziuns dils cantuns e dalla confederaziun, cunquei ch’ei seigi buca vegniu cudischau conform alla lescha. Ina novitad che negin havess spitgau. L’interpresa Auto da Posta che stat per patria, identitad, periferia, vacanzas e punctualitad ha cuglienau. Il cussegl d’administraziun da La Posta ha fatg paleis l’jamna vargada che las instanzas da controlla hagien disdiu e ch’el vegni a sclarir il cass en detagl e fetg transparent. In tal cass ei da grond donn per las interpresas dalla confederaziun, las qualas stuessen urgentamein ir cun il bien exempel ordavon. Leger vinavon: lq_2018-02-23 (002)
24.02.2018 / Medien / /


text:
Lucille Teasdale-Corti
La Lucille Teasdale-Corti (Montréal, 30 de zenér del 1929 – Bezàna, prim de Óst del 1996) l’è stàcia öna dutùra, öna chirürga e öna misiunària quebecuàza.
I sò stöde[Modifega | modifica 'l sorgent]
L’è nasìda a Montréal, in del Québec, ü di stacc del Canadà, ol 30 de zenér del 1929 e l'éra chèla di quàter de sèt is-cècc; sò pàder 'l fàa 'l droghér e sò màder la fàa la dòna de cà e la gh’à üt la éta rüinàda da la depresiù[1].
De s-cètina l'à stödiàt di mòneghe al Pensionnat Du Saint Nom de Marie e zamò lé la gh’éra egnìda l’idèa de dientà dutùra: de fati, pròpe a scöla, l’à ‘ncontràt di misiunàrie apéna turnàde 'ndré de la Cina che i contàa sö de cóme i famèe cinéze i völìa adöma di s-cècc màs-cc e de cóme i bötàa ‘n de la römeta i s-cètine. I misiunàrie i ‘ndàa isé a sircà ‘n de la röméta i s-cetìne per salvàle, cüràle e tiràle grànde; con chèsto ezèmpe sóta i öcc la Lucille l’à decidìt che la sarès dientàda dutùra pò a lé, isé quàndo l'è cresìda l’à stödiàt medezìna a l'Üniersità de Montréal, ‘n d’ön’època ‘ndóe de dòne chi fàa la dutùra ghe n’éra ‘n gir gran póche.
Ol Piero Corti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Finìda l’üniersità l’è ‘ndàcia a laurà a l’ospedàl Sainte Justine pour les Enfants de Montréal, l'à cominciàt la scöla de specializasiù per dientà chirürga e pròpe al Sainte Justine la cognusìt ü dutùr lumbàrt, ol Piero Corti, che al Sainte Justine l’éra drè a specializàs in radiologìa e anestezìa. Prèsto i dò i s'è ‘namuràcc e prìma de partì per turnà a Milà ol Piero Corti ‘l gh'à domandàt se la ölìa pasà 'l an al èstero ubligatòre per finì la specializasiù ‘nsèma a lü ‘n d'ün ospedàl in Ügànda che l’éra apena stài dervìt fò. La Lucille Teasdale prìma la gh’à respondìt de nò e ‘l l’à lasàt partì per Milà, dopo di chè, ‘ntàt che l’éra dré a preparàs per indà a stödià 'n di Stacc Ünìcc per fà lé l’an a l’èstero, l’à cambiàt idéa e la gh’è curìda dré al Piero Corti e ‘l prim de mas del 1961 i è ateràcc insèma a Entebbe, alùra capitàl del Ügànda amò ‘n di mà di Inglés, per spostàs pò a Lacor, ü paizèl a 11 km de Gulu in del teritòre de la tribù Acoli.
Pròpe a Lacor la Lucille Teasdale e ‘l Piero Corti i s’è spuzàcc ol 5 de dezèmber del 1961, lé i à pasàt töt ol rèst de la sò éta e sèmper a Lacor ol 17 de noèmber del 1962 l’è nasìda la Dominique Corti, la s-cèta de la Lucille e del Piero, s-cèta che i nìgher del pòst i à söbet ciamàt Atim, che ‘l völ dì nasìda de luntà de cà e l'è alùra che la Lucille l’è dientàda per töcc la Min Atim, cioè la màder de chèla che l'è nasìda de luntà de cà.
L'ospedàl de Lacor[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1959 ol Giovanni Battista Cesana, misiunàre combonià de Lèch e èscof de Gulu, l'à fài nas ol Saint Mary's Hospital a Lacor e 'n del 1961 l'à invidàt ol zùen dutùr Piero Corti a ciapà servése al Saint Mary's Hospital. Quàndo 'l Piero Corti l'è riaàt insèma co la Lucille Teasdale, a spetài gh’éra adóma 5 mòneghe misiunàrie comboniàne e 'n del ospedàl l’indàa adöma ol repàrt de maternità, menimà i óter repàrcc i éra amò de finì o de fà sö[2].
Ol Piero e la Lucille i à tacàt söbet a laurà cóme dutùr, ma da söbet i s'è metìcc ach a sircà sö i sólcc per fà 'ndà e per slargà 'l ospedàl. In del 1965 l'è egnìt prónt 'l repàrt de chirürgia co la sò sàla operatòria a dù tàoi, in del 1973 i à dervìt fò öna scöla de infermér e l'an dòpo i à dervìt dù ambulatòre in del circondàre, ü a Opit e ü a Pabbo, pò 'n del 1976 ün óter a Amuru e de lé a öna quach agn chès-ce ambulatòre i è dientàcc di ospedài picinì.
Zamò dés agn prima però, 'n del Avrìl del 1966 in de la capitàl Kampala, gh’éra stat ü cólp de stat che l'à dacc ol vìa a trènt agn de guère e guerìglie, prima adóma tra ügandés e pò da la fì di agn '70 ach co la Tanzània. Pròpe da la fì di agn '70 infìna al 1989 l'ospedàl de Lacor l'è stacc sachegiàt tàte e tàte ólte, pò i ambülatòre - ospedài de Obit, Pabbo e Amuru i è stài sachegiàcc, isé de spèss che i 'ndàcc a la malùra e i stài bandunàcc, fò sùra la Lucille e 'l Piero i à ris-ciàt de ès copàcc, menimà dutùr e dipendèncc del l'ospedàl i è stài rapìcc di guerigliér piö d'öna ólta.
In töte i manére l'ospedàl de Lacor in di agn '90 l'l gh'éra l'istès 450 lècc e 400 dipendèncc, quàze töcc ügandés, gh'éra ü repàrt de chirürgia II con dò sàle operatòre e tace óter repàrcc e 'n del 2000 pròpe in del ospedàl de Lacor, per la prima ólta al mónt, l'è stài pusìbel diagnosticà e stödià öna 'nfesiù de Ebola. In del 2007 e in del 2008 l'ospedàl l'à cüràt 300.000 persùne, con 40.000 ricoveràcc e 5.000 operasiù.
Dutùra in Ügànda[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di prim agn in Ügànda la Lucille Teasdale la s'è troàda a laurà quaze desperlé per 12 ùre e piö al dé, la s'è dàcia de fà suradetöt per ötà i màme e i s-cetì e pròpe per chèsto la gh'à üt ol sò bèl defà per salvài da:
- la caghèta, che i ciapàa come negót, dezà che de spès i màme i ghe dàa de bìf a i s-cècc del àqua spórca, isé la Lucielle e 'l Piero i à metìt in pé di córs de medezìna in di paìs per insegnàga a i màme come comportàs co i s-cècc picinì;
- l’Ebino, paròla Acòli che la öl dì chèl che ‘l rìa, espresiù dovràda da la zét del pòst per ciamà öna ‘nfesiù che la copàa tàce s-cècc. Quàndo a i s-cècc i ghe cresìa i décc e i ghe se sgiunfàa i zenzìe, i genitùr de sólet i a portàa da ü striù e chèsto per fàghei ègn fò ‘l ghe teàa i zenzìe con d’ü ciót o con di arnés del gèner, isé che de spès i ghe egnìa di ‘nfesiù e la seticemìa che i a copàa.
Quando pò gh'è s-ciopàt fò la guèra la dózìt dientà ach öna dutùra de guèra, cioè cürà i tànce ferìcc che i riàa de töte i bànde e che de spès i éra di soldàcc s-cetorlècc, i stèss che öna quàch agn prìma l'éra fài nas i ghe tùrna söl lècc del ospedàl co la divìza.
L' Aids[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la fì di agn ’70 la Lucille l'à cominciàt a ‘ncorzès che tàce soldàcc ferìcc e malàcc che i riàa sö i sò lècc i gh’èra ol sarcòma de Kaposi, malatéa che la ghe somèa al càncher, ma che de chèle bànde lé la s’éra mai vésta prìma e che la desfàa del töt ol sistéma imünitàre. Ol Piero ‘l gh’à alùra parlàt de öna nöa malatèa, ciamàda HIV o AIDS, ma la Lucille l'è stàcia contagiàda l'istès, fòrse dal sanch d’ü soldàt ferìt ‘ntàt che l’éra dré a operàl a öna gàmba, fòrse da i schìde di òs di sò malàcc.
Ol 26 de setèmber del 1983 Lucille e Pietro i é stacc riceìcc dal Papa Gioàn Pàol II in Vaticàno e pò i è 'ndàcc a Londra ‘ndóe l’imunòlogo Anthony Pinching l'à troàt che la Lucille l’éra sieropositìa e ‘l gh’à dacc dù agn de éta, ma l’à mia negàt che l'avrès pödìt pò campà ü bèl tòch de piö, dezà che a l’època se saìa póch o negót sö l’Aids. Defati la Lucille l’à lauràt amò 13 agn, ach se a fadìga, in del sò ospedàl.
I öltem agn[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1993 ü giornalìsta del Reader Digest l’à vizitàt l’ospedàl de Lacor e l’à scricc di artìcoi sö la Lucille, de lé a póch, in del 1994, l’è riàda öna trup de la televisiù canadéza che l’à facc ü docümentàre sö la éta de la Lucille, docümentàre che l’à facc ol gir de töte i televisiù del mónt e ‘n del zögn del 1995 ol goèrno canadés l’à ‘nvidàda a turnà per öna quach dé 'n Canada, ‘ndoé l’è stàcia premiàda dal prim ministèr e festegiàda in di stràde de la sò sità, Montréal, ma chèl che piö gh’à facc piasér l’è stacc turnà in de la sò ègia scöla de quando l’éra picinìna per parlàga ai s-cetìne.
Turnàda in Ügànda l’à ciapàt amò a laurà e a operà, fìna che la malatéa ghe l'à permetìt. L’è mórta ol prim de Óst del 1996 a Bezàna 'n Lumbardéa, 'ndóe l'éra egnìda per fas cürà, dòpo i operàt piö de 13.000 persune.
La fondasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1993 la Lucille e 'l Piero Corti i à dervìt fò, prìma a Montréal e pò a Milà öna fondasiù, la Lucille Teasdale and Piero Corti Foundation, isé che l'ospedàl de Lacor 'l pödès indà 'nàcc ach dòpo de lùr.
Per saìn de piö[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol sito del fondasiù Lucille Teasdale and Piero Corti Foundation: http://www.fondazionecorti.it
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Michel Arseneault, Un sogno per la vita- Lucille e Piero Corti, una coppia di medici in prima linea - Paoline Editoriale Libri, Türin, 2004
- ↑ Deborah Cowley, Lucille Teasdale: Doctor of Courage, XYZ Publishing, 2005, ISBN 1-894852-16-8


text:
- Ina defibrillaziun (ensemen cun reanimaziun manuala) entaifer 5 minutas suenter in collaps engrondescha la schanza da surviver per 75%.
- I na dat betg ina survista generala nua ch’i dat defibrillaturs.
- L’apparat vegn signalisà cun tavlas verdas cun ina crusch alva sisum dretg ed in cor alv giusut sanester (cun en in chametg).
Sche insatgi collabescha ed ins sa ch’in defibrillatur è en vischinanza, immediat ir/far ir insatgi per quel.
Cun in schoc, cun impuls electrics, po il defibrillatur puspè reactivar la funcziun dal cor. En salas d’operaziun e staziuns intensivas chattan ins l’apparat exact sco en mintga ambulanza. L’istorgia dals defibrillaturs va enavos enfin ils onns 1930. Il cardiolog nordirlandais Frank Pantridge aveva alura ils onns sessanta fatg stim che la gronda part da morts pervi da in’attatga dal cor datti entaifer l’emprima mes’ura suenter l’attatga. Uschia ha el producì l’emprim defibrillatur purtabel l’onn 1965.
Dapi ils onns novanta vegnan ils defibrillaturs era plazzà en lieus publics, per exempel sin staziuns, en grondas fatschentas u stadions da sport. Uschia èn ils defis, sco els vegnan era gugent numnads, accessibels per in e scadin, sch’i vegn tar in cas urgent.
RR Co e cum 10:45


text:
San Giuan in Crus
San Giuan in Crus (nòm uficiàl en Italià: San Giovanni in Croce) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 905 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 16,1 km² e 'na densità de popolasiù de 118 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casteldidòn, La Gissöla, Martignana, Piadena, Sularòl.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Giuan l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il president da la cumissiun, Beat Walti (PLD/ZH) ha fatg endament durant l'entschatta da la debatta, che tut las plazzas da finanzas grondas, cun excepziun dals Stadis Unids, dovrian il AIA (barat d'infurmaziun automatic). Quel saja daventà il standard global. I saja perquai en l'interess da la Svizra da sviluppar enavant sia rait da AIA.
PPS è stada cunter da schlargiar barat
Cunter il barat d'infurmaziuns è la PPS. Lezza ha dubis envers ils stadis involvids. Tranter quests èn stadis sco Samoa, Vanuatu u er la Tirchia. I sa tractia da stadis che na sajan legalmain betg da cumparegliar cun la Svizra, uschia l'argument da la PPS. Er il livel da protecziun da datas na saja betg da cumparegliar cun la Svizra.
Nus na pudain en nagins cas lubir al Cussegl federal d'introducir il barat da datas automatic cun quests pajais.
Ils stadis pertutgads èn:
- Albania
- Aserbeidschan
- Brunei
- Dominica
- Ghana
- Kasachstan
- Libanon
- Macao
- las Maledivas
- Nigeria
- Niue
- Pakistan
- Peru
- Samoa
- Sint Maarten
- Trinidad e Tobago
- Tirchia
- Vanuatu
- Oman
Cundiziuns severas
Las autras fracziuns ed il cusseglier federal Ueli Maurer han ditg che las datas vegnan sulet furnidas sche las premissas sajan dadas. Sch'intgins dals 19 stadis n'adempleschian betg las cundiziuns fin la fin dal 2019, na survegnian els n'er naginas datas. Che las premissas funcziunian haja l'exempel da la Bulgaria mussà. Lezza è vegnida excludida dal AIA suenter che datas èn vegnidas enguladas.
Segn caracteristic per plazzas da finanzas
Il barat automatic d'infurmaziuns saja daventà in segn caracteristic per plazzas da finanzas, ha Maurer dà da patratgar. Sch'il parlament ditga NA, smanatschian problems tar il traffic da pajaments per firmas. Plinavant pudess la Svizra puspè daventar plazza per daners en fugia.
Cussegl dals chantuns al timun
Sco proxim va la proposta en il Cussegl dals chantuns. Sche las premissas èn dadas duai il AIA cun ils 19 stadis vegnir introducì il 2020. In emprim barat da datas dessi lura il 2021.
Ord l'archiv:
Ils 31 da matg 2016 ha suenter il Cussegl dals chantuns er il Cussegl naziunal ditg gea al barat automatic d'infurmaziun cun l'UE e l'Australia.
RR novitads 15:00


text:
Governo Berlusconi III
El Governo Berlusconi III l'è staa el governo quell de 58 de la Republega Italiana. L'è staa in carega per 1 agn e 24 dì.
L'ha avuu la nomina el 23 de april del 2005 e la fiducia in tra el 27 (Senad de la Republica) e 'l 28 (Cambra di Deputaa).
L'era supportaa da Forza Italia, Lega Nord, e di alter Partii piscinitt comé l'UDC e 'l noeuv Partii Socialista.
El Governo Berlusconi III l'è on governo fioeu del resultaa ai elezion regionai del 2005, gramm per el center-destra in tutta Italia, foeura che in Lombardia e in Veneto, che han menaa al lassà del governo da part de Lianza Nazionala. Berlusconi el s'è dimetuu dal Governo Berlusconi II, ma l'ha avuu de noeuv l'incaregh dal Carlo Azeglio Ciampi, per on governo de fin legislatura, ossia el Governo Berlusconi III.
L'ha daa i dimission el 2 de magg del 2006 per dà spazzi al Governo Prodi II nassuu el 17 de magg.
Cronistoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Governo Berlusconi II
- Governo Berlusconi III
- Governo Prodi II


text:
Auf die Alp ziehen: Eine Reise, die im Tessin vom Mendrisiotto bis zur Leventina hunderte Menschen dazu bewegt, mehr als 200 Bergweiden mit 26.000 Tieren zu bewirtschaften. Hier entsteht das weisse Gold der Schweiz.
Paul Nicol
Falò (RSI)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Las interpresas pitschnas e mesaunas (IPM)en l'industria èn anc levamain sut la media da plirs onns. Quai resulta dal barometer per las IPM da la banca UBS. Las interpresas grondas èn stgars sur la media da plirs onns.
Tar ils detaglists è la situaziun sa pigiurada vinavant ils ultims mais. En spezial las IPM patteschan dal ferm franc e da la dinamica economica tschessanta. Il commerzi en detagl svizzer ha fatg il fanadur 2,6% damain svieuta cumpareglià cun la medema perioda da l'onn avant. Questa tendenza duria dapi il schaner dal 2015. Quai scriva l'Uffizi federal da statistica. Cunzunt il sectur cun betg-mangiativas ha registrà marcantamain damain svieuta.
En il turissem n'è anc adina betg en vista ina glisch a la fin dal tunnel. Independent da la grondezza da l'interpresa èn las svieutas ed ils gudogns sa reducids il terz quartal.
RR novitads 10:00


text:
Recumandaziuns da cumportament moviments da massa
Recumandaziuns da cumportament avant moviments da massa
Consultai las documentaziuns davart ils privels, en spezial la charta da privels da Vossa vischnanca. Las chartas da privels mussan, tge abitadis en Svizra ch'èn periclitads da privels da la natira. Blers chantuns publitgeschan lur chartas da privels en l'internet. Ils posts chantunals spezialisads per privels da la natira, las vischnancas ed eventualmain er las forzas d'acziun localas pon dar infurmaziuns davart ils territoris periclitads.
Sche Vus abitais en in territori periclità da sbuvadas, da bovas u da crudada da crappa, èsi impurtant da prender a temp mesiras da prevenziun e da tegnair a disposiziun meds auxiliars:
Per edifizis existents u novs
Construir edifizis novs en mintga cas ordaifer la zona da privel.
Resguardar las instrucziuns da planisaziun per edifizis existents en territoris periclitads.
Prender mesiras architectonicas: rinforzar las plattas da fund ed ils mirs exteriurs, proteger permanentamain las averturas sco fanestras e portas. Sclerir dumondas davart las mesiras preventivas cun persunas spezialisadas.
Laschar installar conducts d'aua da plievgia.
Adattar l'utilisaziun dals locals interns: planisar en il sectur periclità da la vart da la spunda mo chombras per activitads che duran en general mo in curt temp.
Adattar l'utilisaziun dals locals externs: metter las plazzas da seser, ils balcuns e.u.v. en il sectur da la paraid exteriura che n'è betg exponì ad ina sbuvada.
Dumandar la vischnanca dal lieu d'abitar e da lavur infurmaziuns davart la planisaziun existenta per cas d'urgenza.
Per il terren enturn in edifizi existent
Per stabilisar las spundas periclitadas da sbuvar: emplantar sin questas spundas bostga e chaglias che han ragischs profundas.
Allontanar l'aua da plievgia (drenascha da la spunda).
Recumandaziuns da cumportament durant moviments da massa
Durant in moviment da massa duain ins restar calm e resguardar differentas mesiras da cumportament.
Tegnair distanza da spundas periclitadas da sbuvadas, da bovas u da crudada da crappa (consultar la charta da privels).
Betg sa trategnair ordaifer edifizis.
Betg sa trategnair en edifizis pauc robusts (p.ex. remisas, clavads).
Tgi che abita en territoris periclitads, sa renda en las localitads situadas da la vart da la val.
En cas d'ina evacuaziun en mintga cas suandar las instrucziuns da las forzas d'acziun al lieu.
Restar calm.
Recumandaziuns da cumportament suenter moviments da massa
Sch'igl ha dà ina sbuvada, ina bova u ina crudada da crappa, duess ins resguardar differentas mesiras e recumandaziuns da cumportament:
Annunziar il donn a l'assicuranza d'edifizis. Dismetter las parts da l'edifizi, ils indrizs ed ils objects donnegiads pir suenter che l'experta u l'expert d'assicuranzas ha fatg l'inspecziun.
En cas da donns vi d'elements purtants da l'edifizi (pitgas, paraids smatgadas en e.u.v.): laschar controllar la segirezza structurala tras ina inschignera u in inschigner da construcziun.
Evaluar las experientschas persunalas fatgas a chaschun da l'eveniment e prender atgnas mesiras. Discutar cun persunas spezialisadas mesiras per evitar donns futurs.


text:
Runsëch
Runsëch (Ronsuch in Piemuntes; Ronsecco in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 588 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 24,6 km² e ona densità de popolaziun de 24 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Biansé, Cröva, Dsan-a, Gnan-a, Trisèr, Trin e Trunsan.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Runsëch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nino Schurter fa da nov reclama per la regiun turistica da Lugano, perquai che l'organisaziun turistica Grischun Vacanzas n'haja betg vulì il campiun da mountainbike sco purtader da reclama.
Er cun dumandar suenter pliras giadas na saja betg gartegià al management da Schurter da chattar ina collavuraziun cun Grischun Vacanzas. Lezza fetschia reclama per la regiun da velo grischuna cun il trialbiker scot Danny McAskill che genereschia clics sin youtube, rapporta la Südostschweiz.
RR novitads 06:00


text:
Aifer la debatta da la lescha da CO2 ha il Cussegl dals chantuns decidì ina taxa da 30 fin 120 francs per bigliets da sgol, tut tenor categoria e lunghezza da sgol. Ina mesadad da las entradas duain vegnir restituidas a la populaziun, l'autra mesadad duai vegnir pajada en in nov fond dal clima.
Il Cussegl dals chantuns è stà da l'opiniun ch'era il traffic en l'aria stoppia prestar sia cumpart. I na giaja betg che viadis curts custian cun il tren dapli che cun aviun. Il pledader da la cumissiun, Damian Müller, ha fatg attent ch'ils Svizzers dovrian dubel uschè savens il traffic aviatic sco ils abitants dals pajas vischins. En tut chaschunian ils viadis cun aviun 11% da las emissiuns da CO2 en Svizra.
Ord la debatta
Il Cussegl dals chantuns è s'exprimì per ina taxa sin bigliets da sgol.
Benzin e diesel custan dapli
En pli ha il Cussegl dals chantuns decidì mesiras per auzar il pretsch da diesel e benzin per maximalmain 12 raps il liter. Gia oz ston ils commerziants da carburant cumpensar ina part da lur imports. Ils custs pon els indossar als automobilists.
Fin il 2024 duai la cumpensaziun far pli char il liter carburant per maximalmain 10 raps, davent dal 2025 fin 12 raps. Quai ha la chombra pitschna decidì cun 28 cunter 15 vuschs.
Ord la debatta
Ils pretschs per carburant duain vegnir 10 fin 12 raps pli chars.
Tar la votaziun generala en il Cussegl dals chantuns è la reediziun da la revisiun da la lescha vegnida approvada cun 37 vuschs gea e sulettamain ina vusch na. Il Cussegl dals chantuns è l'emprima chombra che ha tractà la reediziun da la revisiun. La fatschenta va uss en il Cussegl naziunal.
RR novitads 12:00++


text:
Il suveran da Cuira ha decidì la dumengia cleramain da cumprar l’areal da la caserna da la Confederaziun. La caserna duai vegnir bajegiada nov a l’ur da la citad. Nua che la caserna è actualmain, po la citad uschia planisar in nov quartier.
Blera influenza sin las ideas co nizzegiar l’areal da la caserna ha era il svilup en il quartier Cuira vest. Quest quartier è creschì fermamain il davos temp. Cunquai ch’i dat là pli blers abitants, duai vegnir construida ina scola sin l’areal da la caserna, ch’è datiers da Cuira vest. Il planisader dal territori, Beat Aliesch, che n’è betg cumpiglià tar il project da la caserna, vesa sin l’areal surtut il potenzial per spazi d’abitar. Perquai che Cuira vest haja gia avunda spazi per lavurar, uschia na dovria quai tenor el betg pli tant sin l’areal da la caserna.
Era spazi public impurtant
Sper la scola e l’abitar è tenor Beat Aliesch era il spazi public impurtant, quai dovria per avair ina buna qualitad da viver en la citad. Tar il spazi public tutgan per exempel spazis verds, plazzas da gieu u lieus per la cultura. Tant il planisader dal territori sco era la citad ed il chantun èn da l’opiniun ch’i saja impurtant da stgaffir sin l’areal ina cumpart spazi public.
Il spazi public è in punct absolutamain central.
Areal pir liber il 2031
La citad ha ussa temp da planisar co nizzegiar l’areal. Quest vegn pir liber en 10 onns. Sco emprim sto la Confederaziun planisar e realisar la nova caserna sin il Rossboden a l’ur da la citad. La midada po vegnir fatga il pli baud l’onn 2031.
Clera decisiun dal suveran da Cuira
La votantas e votants da la citad da Cuira han ditg la dumengia cun 80,38% cleramain Gea a la cumpra da l'areal da caserna amez la citad. Uschia vegn l'entira infrastructura militara spustada sin l’areal dal Rossboden.


text:
Las pretaisas en l’agricultura èn adina pli autas ed i dovria in enorm spagat per accumplir tut las finamiras e giavischs, uschia il pur Samedrin, Gian Peter Niggli. El metta pais en ses bain puril sin l’allevament da vatgas d’angus e la vendita da la charn. E tar tut las lavurs duai vegnir lavurà uschè effizient sco pussaivel.
Datas da GPS
Per spargnar temp, schanegiar ils prads cun damain pais e cun duvrar damain carburant, vegn per exempel il tractor dirigì uss d’in sistem da navigaziun. Quel inditgescha suenter er nua ch’i fa da basegn d’engraschar dapli e nua damain. Sper il metter pais sin meds da digitalisaziun e collavurar cun auters purs, gidia dentant er l’investiziun en la genetica.
Pli vegls ch’ils animals daventan e meglier ch’igl è per il clima.
Evitar viadis pli lungs è in’ulteriura finamira ch’il bain puril vul cuntanscher en l'avegnir. Uschia na duess era betg vegnir cumprà en pavel d’ordaifer.
La grondezza n’è betg uschè impurtanta tar la vatga, dentant gioga ina gronda rolla che l’animal arriva da sa nutrir be cun erva e fain dals pasculs e da las alps en vischinanza.
Finalmain quintia era la bilantscha da l’entir bain puril en connex cun las emissiuns da CO2, suttastritga il pur Samedrin.


text:
Salton Sea - Incubi e menzogne
Salton Sea - Incubi e menzogne (Salton Sea - Arbgàt e bali) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 2002 ad D.J. Caruso.
Custâ daśdòt migliòṅ ad dòlar, al film 'l è stâ pò bòṅ ad catàr-an sù sōl òṅ.
Sunt
Tom Van Allen (Val Kilmer) 'l è 'n tòsic ch'in dla sò vita al s divertìs a far di crìmin e di festèn ad metanfetamìni insém a i sò amìg cuma Jimmy the Finn (Peter Sarsgaard) e Kujo (Luis Guzmán). Quànd durànt n'uperasiòṅ a Salton Sea dū pulisiòt curót, Gus Morgan (Doug Hutchison) e Al Garcetti (Anthony LaPaglia), i gh màsan la sò dóna, la Liz (Chandra West), Tom al decìd ch'al gh la farà pagàr.
'L óm al decìd ad far-as pasàr par Danny Parker e 'd far 'l infurmadōr par la pulisìa in manéra 'd incastràr i dū agìnt durànt na furnidùra 'd dròga. L'ucaśiòṅ par lò la s preśénta quànd Jimmy 'l al mét in cuntàt c'n un cōg psicupàtig, Pooh-Bear (Vincent D'Onofrio), ch'l à pardû 'l naś a fòrsa 'd far-'s ad dròga esénd che lò 'l è 'n grusìsta ch'la la vénd a i spaciadōr cuma Danny al gh fà crédar 'd èsar.


text:
- Planisaziun da la legislatura (Chanzlia federala ChF, en tudestg)
- Finamiras annualas dal Cussegl federal e dals departaments (er DATEC; Chanzlia federala ChF, en tudestg)
- Strategia per in svilup duraivel (Uffizi federal da svilup dal territori ARE, en tudestg)
- Dossier: Svilup duraivel (Uffizi federal da svilup dal territori ARE, en tudestg)
- Zukunft Mobilität Schweiz (en tudestg)
- Strategia d'infrastructura da la Confederaziun (en tudestg)
- Ulteriurs secturs strategics chattais Vus en ils dossiers tematics dal DATEC
Contact
Secretariat general
Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (DATEC)
Chasa federala nord
CH-3003 Bern
- Tel.
- +41 58 462 55 11


text:
«Nadal schon il november» uschia circumscriva Hannes Jenny da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun ses sentiment, cura ch'el è vegnì a savair che dus tschiervs han traversà la notg dals 22 sin ils 23 da november la punt sur l'autostrada A13.
L'entschatta dal 2017 avevan ils responsabels da l'Uffizi da chatscha fatg quint, ch'ils emprims tschiervs vegnian a nizzegiar la punt per traversar la val pir en dus fin trais onns. Che tschiervs hajan chattà gia il november la via, haja fatg surstar els a moda positiva – quai mussia dentant er ch'ins na possia betg far prognosas. «Natiralmain avain nus er gì cletg» conceda Jenny, ch'ils tschiervs hajan chattà questa opziun per traversar la val. Fastizs da lufs n'èn dentant betg anc vegnì chattads. Il luf haja gia traversà pli baud la val ed i saja ina dumonda dal temp, cura ch'il luf prendia er la via simpla e segira.
RR actualitad 08:00


text:
Dapi ch'il Cussegl federal ha introducì l'obligatori dal certificat, han apotecas, centers da tests e praticas da medis stuì testar marcantamain dapli persunas. Per che questas structuras na vegnian betg surchargiadas ils proxims mais, porschia il chantun questa pussaivladad. Actualmain sa participeschan radund 2'000 interpresas als tests en il Grischun.
Co survegnir il certificat?
Gia cura ch'ins far il test da corona – sur il manaschi ora – pon ins dumandar il certificat sur la plattafurma easytesting.ch. Sch'il resultat è negativ, survegn ins il certificat per SMS u posta electronica. Quel vala lura 72 uras a partir da la registraziun da la prova.
Persunas senza sintoms ch'han gia survegnì l'emprima dosa dal vaccin e che dovran in certificat pon laschar testar gratuit en in center da test, quai enfin ils 30 da november. Per persunas cun sintoms, uffants e giuvenils sut 16 onns sco er persunas che na pon betg laschar vaccinar restan ils tests svelts d'antigens er suenter gratuits.


text:
Gaggiava S'ciann
Gaggiava S'ciann (nom ufizial in italian: Gazzada Schianno) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 647 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e 'na densità de 989 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Brunell, Bügügiaa, Lóscia, Morazzon e Vares.
Inscii 'me tanti alter paes lombard, anca Gaggiava S'ciann l'è nassuda de l'union de duu vegg comun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gaggiava S'ciann l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Paes ingemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Da Saulus tar Paulus – quai pudess ins dir da Reto Gurtner, il manader da l'Arena Alva en connex cun ils gieus olimpics. Per la davosa candidatura per gieus olimpics 2022 n’è el numnadamain betg s’engaschà. Uss è el in dals promoturs da la candidatura 2026. En il nov concept èn prevesidas concurrenzas da Snowboard e Ski Freestyle en il territori da skis a Laax.
Ils 10 onns da preparaziun èn impurtants
Sco quai che Reto Gurtner ha ditg a RTR, n’èn betg ils gieus olimpics sez impurtants, mabain ils diesch onns da preparaziun avant ils gieus. En quels diesch onns possia l’infrastructura gia existenta vegnir megliurada e sanada. Quai saja la finamira per la quala el s’engaschia. Tenor Reto Gurtner pudessan ils proxims diesch onns daventar decisivs per l’economia dal chantun Grischun.
1'000 letgs dapli l'onn 2026
Il dossier da candidatura gieus olimpics 2026 na descriva anc betg mintga detagl, ed insaquants detagls descrits èn mo supponids. Uschia vegn per exempel supponì, ch'ils atlets olimpics en acziun a Laax avessan lur dormitoris a Cuira.
Quai na disturba dentant betg Reto Gurtner. L’Arena Alva haja agens plans. P.ex. saja la terza etappa dal Rocks Resort gia en planisaziun ed i dettia anc in ulteriur project, dal qual ils detagls n'èn dentant anc betg enconuschents. Tut ensemen duessi dar enfin ils gieus olimpics 2026 var 2’000 letgs gist sper la staziun a val da las pendicularas. Quai èn 1’000 dapli che uss.
Ils parairis a Laax èn fitg differents
Prognostitgar il resultat da Laax a la votaziun dals 12 da favrer 2017 n’è betg pussibel. Blers n’han anc betg decis sco votar e las opiniuns èn fitg differentas. In'ustiera ha manegià ch’ils gieus olimpics na sajan insumma betg in tema che vegnia discutà a la maisa radunda.
Autras persunas da Laax percunter han ditg ch'ellas hajan gia discutà bler sur da quest project. Davent da «nus na duvrain betg ina tala occurrenza gigantica» enfin «ils gieus olimpics èn ina schanza che sto vegnir nizzegiada» èn tuts parairis d’udir sin a Laax.
Novas premissas
La davosa votaziun davart ina candidatura per gieus olimpics ha il suveran da Laax refusà cun bunamain 60% da las vuschs (342:262 vuschs). Laax n’era alura dentant betg previs sco lieu da concurrenzas. En il nov project fiss Laax part dal project e quai para d'avair in’influenza sin l’opiniun d'insaquantas persunas, ch’èn per ina candidatura sut quellas circumstanzas novas.
RR actualitad 07:00+


text:
Ils moderaturs dad RTR Livio Foffa e Gian-Marco Maissen han vulì testar sche la moderatura da la televisiun svizra SRF haja emprendì rumantsch durant ils campiunadis mundials da skis a San Murezzan. En l'emissiun «Champiuns» che Steffi Buchli moderescha datti numnadamain in curs da rumantsch cun Guido Ratt
La surpraisa ...
Livio Foffa e Gian-Marco Maissen èn però stads surtads: Steffi Buchli chapescha numnadamain rumantsch senza problems. Pertge quai? Buchli è «ina Buchli» da la Stussavgia e sia mamma è da Savognin.
RR actualitad 17:00


text:
Ils 18 d'october 2015 ha la populaziun da San Murezzan ditg cleramain gea a la revisiun da la planisaziun locala a Serletta Sid. Quai per pussibilitar la fabrica dad in hotel da sanadad e dad ina nova clinica Gut. Suenter la decisiun da la populaziun han ils adversaris, ils hotels da luxus Palace e Kulm, inoltrà in recurs da planisaziun encunter questa revisiun. Sper ils dus hotels han inoltrà anc autras partidas in recurs.
Nagin success da maisas radundas
Dus discurs vid ina maisa radunda sut la batgetta da la vischnanca n'hajan dentant betg purtà resultats, di ussa la possessura da l'areal e patruna da fabrica dal project, la Chris Silber SA. Ils adversaris fetschian tut per impedir il project. Uschia n'acceptian els betg la decisiun dal pievel che haja ditg cleramain gea al project dad in hotel da sanadad e dad ina nova chasa per la Clinica Gut.
Ils adversaris, ils 2 hotels Kulm e Palace na vulan actualmain betg prender posiziun. Quai pervia chi sa tractia dad ina procedura giuridica pendenta. Quai ha ditg Jörg Röthlisberger da l'agentura da communicaziun dals 2 hotels a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR. Pli tard mettian ils hotels lura sin maisa lur opiniun en chaussa.


text:
Mez avrigl han ils possessurs da la Casa Desax avert las portas da la chasa uschia ch’in e scadin ha pudì guardar quest grond bajetg, avant ch’el vegn renovà. Ina speziala relaziun cun la Casa Desax ha Gieri Maissen. El di ch’el exercitavi 7-8 uras a di en la segunda auzada da la Casa Desax.
Per controllar la temperatura aveva el pendì si in termometer avant chasa ed en stiva. La pigna electrica na tanscheva betg per dar chaud, ed uschè stgaudava el era la pigna scalegl. La laina prendeva el dals geniturs e gieva cun ses chanaster tras il vitg da Trun; e la glieud fascheva mintgatant sgnoccas cun el. Per stgaudar pigna stueva el stuschar la laina in meter viaden e far attenziun che la detta na vegnia betg tschuffa. Ed en connex cun la pigna scalegl raquinta el in ulteriur detagl: El haja stuì stuppar ina fessa perquai che fim vegniva ora (la colla è anc adina sin la platta-pigna).
Emoziuns e nostalgia
Per Gieri Maissen sveglia quest temp emoziuns e nostalgia. El sunava tocs dal baroc fin il temp modern. E la Casa Desax cun sias bleras stanzas haja gì ina influenza sin sias interpretaziuns dals tocs. Duas trais giadas haja el era fatg festa cun ses amis là.
Cuntent che la Casa Desax vegn renovada
El ha pudì sunar en questa chasa, perquai che l’interpresa da ses tat Tarcisi Maissen aveva cumprà ella. Ed el di ch’el saja cuntent che la possessura nova (Susanne Hollenstein) veglia renovar questa chasa. El savessi s’imaginar da vegnir in di a sunar là.


text:
L’eroport da Turitg vegn probabel pir puspè a cuntanscher il nivel da passagiers d’avant la crisa da corona l'onn 2025. Bler dependia quant spert ch’il traffic aviatic cun ils Stadis Unids e la China sa revegnia, ha ditg Andreas Schmid, il president da la plazza aviatica a Turitg, envers las gasettas da Tamedia.
L’economia svizra saja colliada fermamain cun omaduas pussanzas mundialas. Schmid na quinta betg ch’ils viadis da fatschenta sa revegnian fitg quest onn. Dentant prognostitgescha el ina tendenza positiva per l'auter onn. Tenor atgnas prognosas duai l’eroport puspè scriver cifras nairas il december.


text:
Sulettamain Vera Stiffler ha la radunanza generala elegì en il cussegl administrativ da la Viafier retica. Ulteriurs commembers èn il president Stefan Engler e Paul Blumenthal che en vegnids nominads da la Regenza grischuna. Plinavant ha la radunanza generala a Puntraschigna elegì Tarzisius Caviezel, Andres Thöny e Renzo Simoni.
Per ina fatschenta colliada stretgamain cun il chantun Grischun èsi ina quota da dunnas bassa, las instanzas vulan en avegnir avair ina meglra egualisaziun tranter umens e dunnas en las instanzas chantunalas.
Era Stefan Engler sa giavischa dapli dunnas, ma per el ha la qualitad prioritad, persunas cun experientscha en la materia. Ma era la Viafier retica vul en avegnir augmentar la cifra da dunnas en il cussegl administrativ tenor Stefan Engler.
Dapertut in plus
Il resultat annual da la Viafier retica è fitg bun ord optica dals responsabels. En tut las spartas hai dà in plus per l'onn 2017. Il transport d'autos tras il tunnel dal Vereina procura perfin per in record: 500'000 veiculs ha transportà la Viafier retica tras il tunnel, quai è in plus da 7%. Cifras positivas datti era tar il traffic da martganzia cun in plus da 13% e tar il traffic da persunas cun in plus da 5%. Il directur da la Viafier retica Renato Fasciati declera ils resultats positivs ina giada cun las grondas investiziuns en l'infrastructura e lura era cun in svilup positiv da la branscha turistica.
Betg pertutgà dal cartel da construcziun
Interessà ha era la dumonda sche la Viafier retica pudess esser pertutgada dal cartel da fabrica en Engiadina. Il directur Renato Fasciati ha ditg envers RTR ch'ins haja fatg scleriments profunds. Ins n'haja dentant chattà nagins indizis che la Viafier retica pudess esser pertutgada da las cunvegnas da pretschs tar interpresas da fabrica.
RR novitads 16:00


text:
Tuts enconuschan Landquart – ma nagin na vul star qua. Gia Thomas Mann scriveva en «Zauberberg» da «einer kleinen Alpenstation, wo man den Zug zu wechseln gezwungen ist». Ma Landquart fa surstar cun sia istorgia plaina da pioniers ed experiments, cun sia multiculturalitad e cun sia veglia da s’inventar da nov adina puspè. In omagi ad in lieu negligì.
Radund 9’000 persunas da 68 naziuns stattan a Landquart ed els vegnan guardads cun cumpassiun dal rest da la Svizra. Ma la glieud da Landquart vesa lur vischnanca cun auters egls: sco lieu da la diversitad e dals experiments, sco boomtown u da maniera pragmatica: sco citad pitschna ideala pertutgant las colliaziuns da traffic e cun tschains pajabels damanaivel da las pli bellas muntognas. Landquart è naschi avant pir 150 onns grazia a la viafier. In vitg atipic per il Grischun, nua che mintga vitg ha in coc medieval. Per la paja datti qua spazi per novas ideas, per exempel en l’architectura. La via da la staziun è sco in museum dals 150 onns passads. Gia per Friedrich Nietzsche era l’absenza d’ina lunga istorgia in avantatg: Nua ch’i na dat nagina tradiziun, èn ins pli liber da far experiments. Il film raquinta dal sentiment da vita a Landquart ed accumpogna in interprendider che spera da vender sia invenziun en China, ina dunna da l’Etiopia che ha chattà a Landquart ina nova patria ed in student d’architectura da Frankfurt ch’è viagià aposta a Landquart per admirar ils bajetgs da ses models (Valerio Olgiati, Bearth und Deplazes) al lieu.


text:
Insaquantas vischnancas han in obligatori per dumbraders d' aua en tut las chasadas. Autras, sco per exempel Madulain, Donat u Falera, mettan a quint ina pauschala per l' aua da baiver.
Tenor lescha betg diltuttafatg cler
Tenor il manader dal Uffizi per natira ed ambient dal Grischun, Remo Fehr, n'è quai betg daltuttafatg correct. Betg per l' aua da baiver, dentant per l' aua persa stuess'ins numnadamain pajar tenor diever. «Dapi 1997 èsi fixà en la lescha per la protecziun da las auas, ch' ins sto incassar las taxas per aua persa tenor il diever», di Fehr. Per mesirar il diever stuvess ins pia installar in dumbrader d' aua. Tuttina ha il Tribunal federal decis en plirs cass ch' il diever possia er vegni mesirà cun autras metodas. Sche dumbrader d'aua u pauschala - tenor la lescha n'è la situaziun betg daltuttafatg clera.
RR actualitad mezdi


text:
Alytus
Alytus (Olita in polacch e in russ storigh; Aliten in todesch storigh; Alita in bieloruss; אליטע/Alite in yiddish; Alīta in letton) l'è ona città de la Lituania oriental, cont ona popolazion de quasi 70.000 personn.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva in de la contea omonima. L'è anca el centro de la region storiga de la Dzūkija e l'è traversada del fiumm Nemunas.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm document storigh che 'l dis on quaicoss de Alytus l'è ona croniga del 1377 del cavalier teutonigh Wigand de Marburg, che le ciama Aliten. Lù el cunta sù che Aliten l'era on fortin al confin tra i terr de l'Ordin e la Lituania. El fortin a l'è cressuu adasi adasi, perchè l'era in sù ona terra de confin e donca l'era despess taccaa de tucc duu i esercit. El Trattaa del Lagh Melno (1422) el gh'ha daa el paes ai Crosaa, ma l'è stada ona robba che l'è durada pocch.
In del 1581 (el quindes de giugn) el re de Polonia e Granduga de Lituania Steven I Báthory el gh'ha daa a Alytus l'autonomia comunal reconossuda di Legg de Magdeburgh, occasion che l'è on dì de festa in città anca al dì d'incoeu.
Sotta el regn polacch-lituan, la città l'è vegnuda on centro bell important in la soa region. In del 1795 l'è stada spartida foeu tra el Regn de Prussia e la Russia. Dopo del Trattaa de Tilsit l'è passada al Ducaa de Varsavia e, finii el period napoleonigh, l'è tornada sotta la Russia.
In del 1915, duranta la Prima Guerra Mondial, l'è stada occupada di Todesch e, per la prima volta del 1795, i duu tocch de la città hinn tornaa taccaa insema. In del 1919, quand i Todesch s'hinn andaa via, gh'è rivaa i Bolscevigh, che hinn restaa lì fina al dodes de febrar, quand i soldaa lituan l'hann liberada. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del sò paes.
Duranta la II Guerra Mondial a Alytus a gh'era on camp de concentrament de presonee polacch e russ (poeu dopo de quei todesch). Arent a Alytus, in la foresta de Vidzgiris, i nazista hann coppaa 60.000 personn.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Rochester, Statt Unii.
- Berdyčiv, Ucraina.
- Botkyrka, Svezia.
- Cėsys, Lettonia.
- Polonia:
- Lida, Bielorussia.
- Mandal, Norvegia.
- Næstved, Danimarca.
- Petrozavodsk, Russia.
- San Martín, Argentina.


text:
Imper Bizantin
L'Imper Bizantin (nom dovrad dai storeg modern per indiçar l'Imper Roman d'Orient) l'è stait la continuazion de l'Imper Roman ind la zona orientala, con capital Costantinopel, a partir da la Tarda Antigitaa e in tut ol Medioev. L'Imper l'ha resistid ai invasion del V secol e a la fin de la part ocidentala, e l'è durad circa milla agn, fina a la conquista otomana de la capital ind el 1453.
I ajetiv "Bizantin" e "Oriental" i è dei termen creads dai storeg dop de la fin de l'Imper. I so citadin i dovrava ol nom "Imper Roman" (in grec: Baσιλeίa tῶv Ῥwuaίwv, trasliterazion: Basileia tôn Rhōmaiōn; in latin Imperium Romanorum) o "Romania" (grec: Ῥwuavίa), e i se faxiva ciamar "Roman" o, in grec, "Romei" (Ῥwuaῖoς).
Cronolojia essenzialaModifega
- 330 Costantinopel nœva capitala de l'Imper.
- 395 Mort del Teodosi I e fin de l'unitaa de l'Imper, qe l'è dividid intra l'Arcadi (prim fiœl del Teodosi, part oriental) e l'Onori (Ocidental) .
- 527 Ol Justinian I l'è imperador.
- 532 Revolta de Nika.
- 533-554 Campagne militar del Justinian I: al descaça vià i Vandai dal Nordafriga, al conquista part de la Spagna, e a la fin conquista anc l'Italia despò de la guerra gotega
- 565 Mort del Justinian I.
- 568-628 L'imperador Eracli I al destrus l'esercet sasanide e al fà deventar la Persia un stat tributare.
- 634-641 I Arab i conquista i province orientai de l'Imper.
- 730-787 Period iconoclasta.
- 843-1057 Regn de la Dinastia macedona.
- 1002-1018 Ol Basili II al taca i Bulgar, e, grazie a una granda vitoria, al reporta la frontiera de l'Imper al Danubi.
- 1054 Scisma d'Orient.
- 1071 Ol Roman IV l'è vencid dei Seljuqids ind la bataia de Manzicerta: qesta fraca la met fin a la dominazion de l'Anatolia da part dei Bizantin.
- 1097 Bizantin e croxads i riconquista Nicea.
- 1186 I Bulgar i se revolta e i fonda un nœv regn.
- 1204 La conquista de Costantinopel de part dei croxads e la creazion de l'Imper Latin i porta a la desligazion dei domini bizantin intra l'Imper de Nicea, l'Imper de Trebisonda e il Despotad d'Epir.
- 1261 Costantinopel l'è riconquistada de l'imperador bizantin Miqel Paleolog.
- 1331 Borlada de Nicea.
- 1354 I Otomagn i passa ol Dardanei e i riva in Europa.
- 1402 I Otomagn i è vencids del Tamerlan aprœv a Ankara.
- 1422 I Otomagn i assedia Costantinopel.
- 1444 Vitoria dei Otoman a Varna contra un esercet croxad.
- 1452 Un olter tentativ de reunificazion dei ciexe.
- 1453 Borlada de Costantinopel e fin de l'Imper.
- 1460 Borlada de Mistra, col despotad de Morea.
- 1461 Borlada de Trebisonda, capital de l'Imper de Trebisonda, governads de la dinastia dei Comnen.
- 1472 Matrimone de Ivan III de Russia e Sofia Paleolog: Mosca la deventa insé la Terza Roma.
RiferimentsModifega
BibliografiaModifega
- (IT) Impero Bizantino ind la Treccani
- (IT) Impero Bizantino ind el Zanichelli
- (IT) Warren Treagold, Storia di Bisanzio, Bologna, Società editrice il Mulino, 2005. 978-88-15-13102-7


text:
Sch'ina persuna u ina gruppa mettian adina puspè si talas infurmaziuns faussas, vegnian ils accounts stizzads. Plinavant vul Facebook far pli simpel a ses utilisaders da s'infurmar nua e cura ch'i pon vegnir vaccinads.
Sin Instagram, che tutga er a Facebook, vegnia plinavant ad esser pli grev da chattar accounts da persunas che scusseglian da laschar vaccinar.
Critica envers Facebook resta
Facebook collavura dapi mais cun las organisaziuns da sanadad grondas, per uschia pudair infurmar a moda correcta davart la pandemia. «Passa 2 milliardas persunas en 189 pajais èn uschia vegnidas vid infurmaziuns fidablas», pretenda Facebook.
Ma critichers da Facebook n'èn betg persvas. «Facebook ha empermess l'onn passà pliras giadas dad agir encunter infurmaziuns faussas en connex cun il vaccin da corona», ha twittà l'organisaziun nunguvernamentala Center for Countering Digital Hate. «Mintga giada manchentan els lur atgnas finamiras.»


text:
Bal Folk Lab
Laboratore organisé y mené da Stefano Masera por che che fej la scora de musiga A. Vivaldi y dötes les porsones interessades.
Le fin prinzipal dl laboratore é chël da arjigné ca n grup de porsones che sona stromënc desvalis por soné musiga da bal popolara dal vi. An laora dantadöt sön le ritm, l'intonaziun y la capazité da interagí cun i atri stromënc.
Le repertore tol ite musighes de bai popolars da döt le monn y vëgn tres ajorné dal personal insegnant. Al momënt é le repertore metü adöm da 40 toc dala Talia, Francia, Macedonia, Romania, Grecia, Israele, Spagna, Portogallo y Perú.
L'ativité dl laboratore á porté pro ala creaziun de n grup musical denominéo "Fordecao", che é al momënt metü adöm da dui fablos, n fabló duc, n orghe a man, na vidora, dui violoncelli, n contrabas y döes chitares. Le grup sona regolarmënter pro serades de bal y d'atres cocajiuns.
Les leziuns dl grup döra 100 menüc y é debann por che che s'á ince scrit ite a n curs por imparé da soné n stromënt. Al é preodü ince la poscibilité da se scrí ite ma al laboratore paian chë cuota. Por tó pert al laboratore vál naota debojëgn da baié cun le personal insegnant.
Pité da ...
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Sce


text:
Suenter la votaziun davart l'iniziativa d'immigraziun avant dus onns, aveva il Cussegl federal anc spustà la fatschenta. Uschia emprova il Cussegl federal da mussar buna veglia envers l’Uniun europeica – e da garantir la participaziun al program da perscrutaziun Horizon 2020. Na ratifitgescha la Svizra betg il protocol fin ils 9 da favrer 2017, smanatschan l'exclusiun dal program.
Realisaziun da l'iniziativa d'immigraziun
Dasper l'avischinaziun a l'UE vegn il Cussegl federal probabel er ad annunziar co ch'el vul metter sun in tetg la libra circulaziun da persunas cun l'UE e l'iniziativa d'immigraziun.
L'iniziativa pretenda tranter auter che l'immigraziun vegnia controllada cun agid da contingents. Quai na sa cunfà però betg cun la libra circulaziun da persunas. Questa cunvegna, ch'è part da las bilateralas I na vul il Cussegl federal dentant betg periclitar. Il donn politic ed economic fiss tenor ses avis memia grond.
Il december passà aveva el annunzià d'introcudir ina clausula da protecziun per pudair limitar l'immigraziun sut tschertas circumstanzas.
RR novitads 10:00


text:
Alessandro Fermi
L'Alessandro Fermi (Comm, 11 de november 1974) a l'è 'n politegh italian, president del Consili regional de la Lombardia del 2018.
BiografiaModifega
Nassuu a Comm, el viv a Albavilla e l'è maridaa, cont on fioeu. Member de Forza Italia, l'è laureaa in giurisprudenza e l'ha anca faa el docent in del camp.
Del 2002 al 2007 a l'è consiliee de la Provincia de Comm e dal 2007 al 2011 l'è Assessor ai Politegh Attiv del Lavorà, Attività economegh, formazion professional e università de la Provincia.
Del 2004 a l'è anca consiliee comunal de Albavilla e in del 2009 l'è elegiuu sindegh, roeul tegnii finna a l'elezion in Consili Regional in del 2013. In la legislatura quella de 10 a l'è President de la Commission Agricoltura, Montagn, Parch e Forest e member di commission Affar Istituzionai e Coltura.
In la legislatura quella de 11 l'è elegiuu President del Consili Regional.


text:
Papa
Il papa es il cho da la baselgia catolica romauna ed il schef mundiel dal stedi dal Vatican. In medem möd es papa u bap sench sieu titel religius ed uffiziel. Impü es il papa l'uvas-ch da Roma.
IstorgiaEdit
OrigenEdit
Seguond la cretta catolica deriva l'uffizi papel da Simon Petrus scu da quel apostel chi ho artschvieu da Gesu svess las clevs da tschêl, nempe per lier e schlier pchos. Numno vain in quist connex il lö biblic aint il evangeli seguond Matteus 16,18-19: "(18) Perque di eau [Gesu] a te: Tü est Petrus; e sün quist spelm vögl eau fabricher mia baselgia! Üngün inimih nu saro bun da la ruiner, niauncha la mort bricha. (19) A te vögl eau der las clevs per il nouv muond da Dieu. Que cha tü vainst a declarer impegnativ cò sün terra, que saro impegnativ eir davaunt Dieu" (traducziun da Gion Gaudenz, Il Nouv Testamaint. La buna nouva, 2004).
L'istorgia da la baselgiaEdit
L'uscheditta successiun apostolica - üna chadagna da consecraziuns sainz'interrupziun - dess garantir cha'l Spiert Sench resta sur da tuots temps davent collio cun l'ordinaziun dals papas.
Ils reformatuors dal 16evel tschientiner haun cumbattieu cunter la pussaunza in lur ögls anti-divina ed usurpeda dals papas. In seguit s'haun furmedas baselgias protestantas.
VariaEdit
La Guardgia svizra papela pissera per la sgürezza dal papa.
LitteraturaEdit
- Georg Denzler: Das Papsttum (= Il papissem). Chesa editura C.H. Beck, München 1997, ISBN 3-406-41865-1.


text:
Strâs
Al strâs 'l è cal pês ed stófa o anca 'n vêć vistî ch'al s è ridòt mêl in dal tèimp a forsa ed druèrel o per vìa ch'al n'è più a la moda, e alóra in dla fin dla só vìta al s dróva incòra per stergèr in cà o anca in dagli uśèini, mo quànd a s è pròpi stùf ed tgnìrel da cât, per na bòuna racòlta diferensièda dal rùsc, al s pōl sernìr e śbàtrel in dal casunèt edla stófa, che 'n quelc utilìśi a s egh pōl catèr incòr, c'ma 'n secònd druamèint dal vistî o dla só stófa, e per feregh edla cherta).
Soquànt tèimp fà, i strâs i gnìven catê sù da 'l strasêr, mèinter ch'al girèva 'd lung a 'l strèdi per catèri sù da 'l reśdóri del cà.
Manéri 'd dìr
- (EGL) I 'm àn strasê, (IT) Mi hanno stracciato.
- (EGL) Strègia bèin, cun cal strâs lè! (IT) Spolvera bene, con quello straccio lì!
- (BLG) Ciapèr strufiån e sabiån per śgurèr al parōl[1], (IT) Prendere straccio e sabbia per strofinare il pentolone.
Vóś lighèdi
Èter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Strâs
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Strâs»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Beschreibung
David Friedli
Giugiu & Roro – In’istorgia dad amicizia e toleranza
Sursilvan, Deutsch
Somedia Buchverlag , 2020, Bestellnummer 978-3-907095-21-8
Il pitschen capricorn Giugiu, creschì si sin in piz grischun en il ravugl protegì da sia famiglia, va per l’emprima giada or en il mund.
Pir cura ch’ils auters capricorns al sclaudan e chatschan davent, remartga Giugiu ch’el è auter che tschels.
Betg tuts na paran però da vulair mal a Giugiu.
Incl. la colliaziun ed il code QR per telechargiar il cudesch da chanzuns Giugiu &Roro en format da PDF – per chantar ed accumpagnar las chanzuns d’uffants en scola ed a chasa.
traducziun en sursilvan: Gino Carigiet
Ähnliche Beiträge


text:
Beschreibung
Divers AuturAs
Litteratura 36 – Biografias
Rumantsch Grischun, Deutsch
Uniun per Litteratura Rumantscha, 2017, Bestellnummer 20171106
En la retscha Litteratura cumpara dapi passa 30 onns regularmain in tom cun novs texts rumantschs (prosa curta fictiva, essais, lirica, translaziuns). Questa ediziun nr. 36, su la redacziun da Silvana Derungs e Benedetto Vigne, sa deditgescha a texts biografics en divers senns, p.ex. datti la biografia dal sutlitinent Dentant, naschì pervi d’in sbagl da comma ed ina scena cun il Josef da cafè en l’ustaria Trödi. La megldra matimatrica dal mund revelescha la spira vardad da sia vita ed i vegn raquintà, co ch’il militar svizzer fa amaturs da latg chavra. Vitiers datti era texts libers dal tema principal, sco p.ex. ils texts dal Premi Bel 2016, l’omagi per la surdada dal Premi SRG.R als Dis da Litteratura, ina regurdientscha a l’autur defunct Dumeni Capeder.
Ähnliche Beiträge