text:
Scartira giubilaraPlirs auturs/pliras auturas s’avischinan alla persunalitad Flurin Camathias entras dilucidar differents aspects. Mintga capetel vegn cumplettaus cun ina cuorta resumaziun en lungatg tudestg.
Cun l’execuziun e coordinaziun dallas lavurs editorialas ei la Chasa Editura Rumantscha vegnida incumbensada.
Auturas ed auturs dalla scartira giubilara:
Erwin Ardüser: Plaid sin via
Plaid sin via dil president dalla Fundaziun Pro Laax ed iniziant dalla scartira giubilara.
Leonard Caduff: Biografia
Nus publichein la biografia ch’il romanist ha giu scret 1956 en sia lavur «Sur Flurin Camathias. Il poet de Lags. In studi litterar, accumpignaus da texts digl autur», ina lavur ch’ei tochen oz aunc mai stada publicada.
Sandro Buchli: Aspect historic
Igl historicher sefatschenta cun la moda e maniera da luvrar da Camathias, descriva ils moviments da lura cugl aspect dalla romantica vs. il classicissem en l’ovra dil poet.
Bettina Berther: Aspect linguistic
La romanista descriva il moviment «da l’idea latina» che regeva l’entschatta dil 20avel tschentaner. Tenor l’autura selai constatar che tras il brat denter poets Romontschs e «Latins» ein ils Romontschs vegni pertscharts da bucca esser la suletta minoritad linguistica.
Laura Decurtins: Aspect musical
Da Camathias ein numerus texts vegni mess en musica. La musicologa descriva cun exempels concrets, e sin fundament dalla collaboraziun denter Camathias ed il cumponist Hans Erni, co ordinar e categorisar quellas canzuns.
Ursicin G.G. Derungs: Aspect pastoral
Il teolog furnescha ina contribuziun davart Flurin Camathias sco plevon e canoni, cun focus sin sia lavur ed activitad pastorala.
Remo Arpagaus: Skizzas persunalas
Egl artechel sefatschenta igl autur cun sia relaziun persunala cun Flurin Camathias.
Sco digient dil Chor viril da Laax ha Remo Arpagaus era giu la finamira da rimnar, inventarisar e digitalisar las ovras – era las canzuns (partituras) – da Flurin Camathias. Era quella lavur duei – independent dalla scartira giubilara – vegnir fatga accessibla alla publicitad.
Pieder Tuor: Necrolog
Il professer da dretg, e bien amitg da Flurin Camathias ha publicau en la Gasetta Romontscha dils 7 da fevrer 1946 in plaid sur fossa dil sacerdot e poet che nus integrein en la publicaziun.
Fidel Camathias: Regurdientschas e reminiscenzas
1971, per il 100avel anniversari da sur Flurin ha sur Fidel Camathias mess sin pupi e publicau ella Gasetta Romontscha regurdientschas e reminiscenzas en connex cun siu convischin da Laax. Era quellas ein d’anflar ella scartira giubilara.
Renzo Caduff: Bibliografia
Per incumbensa dalla Pro Laax ha igl autur rimnau e cataloghisau igl onn 2005 il relasch litterar da Flurin Camathias. Ella bibliografia publicada el cudisch ein nudadas las ovras e lavurs las pli impurtontas dil scribent e poet da Laax.
Selecziun ovras
Ina schelta da poesias vegn integrada ella scartira giubilara.
Documents e fotografias
Documents e fotografias ord archivs e relaschs privats cumpletteschan ils texts ed illustreschan veta e lavur da Flurin Camathias.
Theres Jörger/Marie Cuennet, Susanne Stauss: Grafica e fotografias
Theres Jörger/Marie Cuennet han fatg il concept per la visualisaziun e presentaziun dils texts e dil material illustrativ. La fotografa Susanne Stauss ha visitau ils loghens principals ch’ein stai d’impurtonza per la veta e la lavur da Flurin Camathias.
La publicaziun san ins retrer per 35.- frs. + cuosts da spediziun dalla Fundaziun Pro Laax.
Empustar


c: text/html

text:
cuntegn
Artg musical
-
Artg musical – Nostalgia III (1997-2001)
RTR e ses archiv da chant e musica.
Promover, tgirar e collectar la musica indigena – quai è in dals pensums da RTR. En in seria da stad fa l'Artg musical viadi tras questa producziun da chant e musica fatga da RTR ils davos 38 onns. Sut il titel NOSTALGIA porta l'Artg musical en ina terza part registraziuns dals 1997-2001. Nus udin ils chors da: Lantsch, Vella, Andiast, Surrein, Castrisch & Falera, Laax, Trin, Chor rumantsch Scola chantunala Cuira, Las Lodolas San Murezzan ed il Chor facultativ da la Scola secundara Lumnezia. E las musicas da: Müstair, Ramosch, Breil, Danis-Tavanasa & Rueun, Sagogn ed il Spiel Geb Inf Reg 36. Lura anc il duo Mario Camartin & Leo Simonet.
Tut ils titels en l'emissiun

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grümel
Grümèl (nòm uficiàl en Italià: Grumello Cremonese ed Uniti) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha presapóch 1 789 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 22,2 km², per 'na densità de 81 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cuanégra, Nich, Capela Cantòn, Cròta d'Ada, Pisighitòn, Sest.
El cümü de Grümel el se tróa a 15 km de Cremùna e 'l g'ha dò frasiù, ciamàde Zanènch e Farfènch (che 'na ólta i éra du cümü 'ndependèncc). En Lombardìa gh'è pò a 'n óter cümü che 'l se ciàma Grümel, e l'è sitüàt en Pruìncia de Bèrghem.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Centrism
El centrism a l'è la posizion politega intermedia in tra i posizion de la sinistra e de la destra, soratutt in riferiment a l'eguajanza sociala e economega.
Tipicament el cristianesim democrategh a l'è retegnuu l'esempi tipich de centrism.
Per Stat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cechia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Cechia el Forum Civich de la revoluzion de Velluu a l'era retegnuu centrista. Incoeu el principal partii centrista a l'è ANO 2011, e hinn consideraa de center el Partii Verd Cecch e l'Union Cristiana Democratega - Partii Popolar Cecoslovacch.
Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Italia l'ha vist la Democrazia Cristiana al governo de la Republica del sò nass ai agn '90. Dòpo de la soa dissoluzion a hinn nassuu on mugg de partii de center. I pussee important a hinn l'UdC, la Scerna Civega, el Südtiroler Volkspartei e 'l Partito Autonomista Trentino Tirolese.


text:
Orbita
En fìzica, 'na òrbita l'è 'l percórs encürvàt per vìa de la gravitasiù de 'n ogèt entùren a 'n pónt endel spàsio, mèt de mösta l'orbita de 'n pianeta entùren al cèntro de 'n sistéma planetàre compagn del nòst Sistema Solar. Le orbite dei pianét de sòlet i è elìtiche.
Le conoscènse de la mecànica del müimènt orbital l'è bazàt sö la teurìa de la relatività general de Albert Einstein, che la spiéga che la gravità l'è cauzàda de la cürvadüra del spasio-tép, co òrbite che va dré a le geodetiche. Per rènder piö fàcii i cöncc, la relatività de sòlet l'è aprosimàda co la lége de gravitasiù üniversàla, bazàda sö le légi de Keplero che descrif le müimènt dei pianeti


text:
Fascia – Piné 1 – 1 (gol de Debertol)
Formazion del Fascia: Colusso Alessandro, Demarinis Giuseppe (30’ s.t. Cincelli Federico), Trottner Luca, Deflorian Giovanni, Bernard Manuel, Debertol Cristoforo, Rasom Sebastiano, Pezzei Michael, Lorenz Matteo, Cigolla Patrizio (30’s.t. Riz Gianni), Riz Gabriele
Se à serà sù con en un a un la emportanta endesfida de domenia passèda anter l Fascia e l Piné. N resultat che no muda nia te la clasifica ajache ence la formazion del Redival che la se troa sobito vindò l Fascia, à parejà restan coscì a doi ponc de destach. Ampò l moral de la doi squadres a la fin dei nonanta menuc l’era dassen desferent. I pinaiteres contenc del pont vadagnà, i fascegn endespiajui per i doi ponc perdui aldò de una de la miora partides de chesta aisciuda.
L scomenz de la partida l’é equilibrà ma la pruma gran ocajions per troèr l vantac les é dei ghesć, che per doi outes i é pericolusc dedant usc. Dant co na trata de cef ben blochèda da Colusso e pech dò con n bati e rebati a n meter da l’usc olache i atacanc à falà no se sà co la trata.
Dò chest spaent l Fascia à tout te man la partida e à metù sot i aversaries. A parejèr la ocajions da gol ge à pissà Gabriele Riz e Patrizio Cigolla, ampò ence ic falan. L prum soul contra l portier no à troà l’usc per pech, l secondo à vedù sia bel trata passèr via l portier ma se fermèr contra l remenat aut.
La prescion dei ladins no la se à però chietà e a la mesora l’é ruà l vantac. Bela azion de Manuel Bernard de Jef su la man dreta, cross de chest che vegn petà fora dai seidesc metres olache l’é Debertol che co na trata de sgol troa l cianton giust olache l portier pinaiter no pel ruèr. L’un a nia l’é l giust recognosciment al sforz fat dai joegn de cèsa che va coscì a la paussa col moral aut.
L scomenz del secondo temp ampò no l’é positif per l Fascia che tei prumes diesc menuc, sopesc la reazion e l mudament de modulo de jech del Piné, ciapan l gol del un a un.
Troà la parità, i ghesć à sobito sbassà l ritm e de contra i fascegn à proà a reagir se petan inant con gaissa e determinazion. Te l’ultima mesora tiré soraldut da la gran partida de Matteo Lorenz, l Fascia à metù ensema trei cater bona ocajions ampò no troan mai l giust varech per passèr endò dant tel resultat.
N gran pecià ajache, enceben che l Piné no à robà nia, la venta la fossa stata meritèda e soraldut l Fascia aessa podù se portèr a +4 sui solandres del Redival e esser mingol più chiec per la ultima doi partides.
Chesta domenia, per la radunanza di alpins, duta la partides de balon del Trentin no les vegn jièdes.
La partida che vegn sarà donca ai 20 de mé, da les cater domarena sul ciamp de Pardac contra la Dolomitica.
Tel fin de setemèna passà, la Juniores à parejà 4 a 4 contra l Solteri (goi de Josnet Bernard, Julian Aleksi, Leo Pollam e Milovan Anackov), i Arleves à perdù 4 a 2 col Valcembra (goi de Anwar Defrancesco e Nicolò Bavieri), i Giovanissimi à pussà, i Esordienc “A” à vent 3 a 1 contra l Fiem.


text:
Carboni
Ul carbòni a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 6, de sòlit tetravaleent, minga metàlich e sòlit a temperadüra ambieent.
A l'è l'elemeent de baas de la vida in sü la Tèra, inscí cuma la cugnússum, vist ca tütt i mulécul impurtaant per i sisteem viveent g'ann deent ul carbòni, àsca idrògen, nitrògen, fòsfur, ussígen; nissügn de chii elemeent chí al g'à però l'impurtànza del carbòni. I resún de chèsta impurtanza a vègnenn dal fatt ca ul carbòni a l'è bun de ligàss sü cunt quater àtum, e al pöö mètt in pè strutür cumplicaa, ca fann vegní föra fin a 10 miliun de cumpòost urgànich difereent.
Ul carbòni al g'à difereent fuurm alòtrup: grafiit, diamaant, fülereen a inn quii püssee cugnussüü; in del 2004 n'è staa descuvèert un ólter. Ga vöör dí ca ul carbòni al pö anca esíst cumè mineraal amòorf, a l'öcc símel a la grafiit, e cumè furma isutròpica de la grafiit, cunt i fujètt ca stann minga vün de suravía a l'ólter ma a inn metüü in tütt i direzziun. La fibra de carbòni la sa utègn slüngaant dii fíber urgànich, de manéra ca i piàn del carbòni sa mètenn in línea cunt la direzziun de la fibra; chèll prucediment chí ga dà una resisténza iguaal a l'azzàl.
Aplicazziun del carbòni[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'aplicazziun püssee impurtànta del carbòni a l'è cumè cumbüstíbil e fuunt de energía, cunt i idrucarbüür: gas natüraal, petròli, sciustra. Chii cumpòost chí a inn anca la fuunt de tütt i plàstich.
Ólter maneer de duperà ul carbòni, in dii sò fuurm, a inn:
- l'isòtup carbòni-14, descuvèert ul 27 de febraar del 1940 a l'è duperaa per la datazziun radiuatíva;
- la grafiit, mis'ciàda cunt l'argíla, la sa dupéra de fà i min dii làpis;
- ul carbòni, insèma cunt ul fèr, a l'è duperaa de fà l'azzàl;
- de par lü, al dupérenn de fà i barr de cuntròll in dii reatuur nücleaar;
- ul diamaant a l'è duperaa in de l'indüstria, de fà i mulètt e i laam perchè l'è ul mineraal püssee düür in natüra; àsca quèst, al sa dupéra uviameent cumè prea prezziusa e cumè bisgiuu.
Ga vöör dí, a la fin, ca ul fülereen al paar c'al g'à un futüür in de la nanutecnulugía.
Fuunt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul carbòni, cumè gemò spiegaa, a l'è l'elemeent püssee impurtaant de la vida in sü la Tèra, e l'è preseent in quantità in tütt i strutüür urgànich e biulògich. In del muunt inurgànich, ul carbòni a l'è preseent in d'un muntún de mineràj (tütt i carbunaa) e in de l'anidriit carbònica (CO2).
I diamaant sa trövenn in d'un quaj giacimeent de un mineraal ciamaa kimberliit, specialmeent in Repüblica Südafricàna, Sibéria, Congo, Australia; la grafit la sa cata in quantità in Mèssich, Rüssia, India, Gruenlàndia.
Ul carbòni al sa furma in dii stèll, cunt un s'ciòcch tra trii partisèj alfa (nücli de éli), in d'un prucèss ciamaa defatt prucèss triplu alfa. Una quaj grígula de carbòni a l'è deent in dii meteuriit, suta la furma de diamaant piscinítt.
Cumpòost[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul carbòni al furma, cuma gemò dii de suravía, un muntun de cumpòost (10 miliun).
A catà tra i püssee impurtaant, a g'inn:
- idrucarbüür, insèma cunt l'idrògen;
- aminuàcit, i munòmer dii pruteín, insèma cunt l'azòot;
- àcit grass e lipiit;
- cumpòost arumàtich;
- èster;
- zücar, dùma insèma cunt l'idrògen e l'ussìgen;
- àlcul, cunt ussígen e idrògen;
- plàstich, dùmà insèma cunt l'idrògen o cunt olter àtum.
Perícul[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cumpòost del carbòni, vist ul nümer, a g'ann un bel puu de difereent azziun tòssich: per esémpi, ul munòssit de carbòni (CO), preseent in dii scàrich dii mutuur a cumbüstiun intèrna, e ul cianüür (CN-) a inn tòssich per i mamífer.
I cumpòost cumè i idrucarbüür (per esémpi ul metàn, la benzína, l'acetileen a tàchenn fööch a svèlta, in d'un atmusféra de ussígen.
Ga vöör dí, a la fin, ca anca ul metàn a l'è vün dii gas sèra, e anca püssee puteent de la CO2 u del vapuur de aqua.
Isòtup[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul carbòni al g'à dü isòtup stàbil, dispuníbil in natüra: ul 12C (98.89%) e 13C (1.11%); ul carbòni-12 a l'è staa ciapaa da la IUPAC cumè baas per la misüra de la màssa atòmica. Ul 14C a l'è un isòtup radiuatiif, c'al sa dèsfa in, a stèmm, 5.730 ann e al vègn duperaa per datà lègn, fòssil, sítt archeulògich.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul carbòni (dal latín carbo, c'al vöör dí sciustra) l'è staa, uviameent, vün dii primm elemeent c'inn staa descuveert, in de la preistòria, quand i òmen s'inn curgiüü c'al sa furmàva quand sa gremàva ul lègn.
In de la furma del diamaant a l'è staa cunsideraa da sémper una prea de valuur; ul sò ültim alòtrup, ul fülereen, l'è rivaa dumè in dii ann '80, ma al paar c'al g'à un gran futüür.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Eror de sintassi: Eror in l'utilizazzion del marcador
: a l'è stad indicad nissun test per el marcador
rsc
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the System of CP. URL consultato in data 6 dicembre 2007.
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the Electronic Transition of the Jet-Cooled CCI Free Radical. URL consultato in data 6 dicembre 2007.
- ↑ Carbon: Binary compounds. URL consultato in data 6 dicembre 2007.
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon, Phase change data
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Vohler, cap. 1.


text:
Nivola
Ona nivola o nigola o anca nigol (in bressan, parnonziaa ['nigol]) o nugra (in val de Bregn) l'è on'idrometeora. A l'è fada de tanti gott piscininn de aqua condensada e/o de cristai de giazz, sospenduu in de l'atmosfera sora la superfis de la terra (ma anca de alter pianeta), e che donca de solet tocchen minga terra.
Quand che gh'è tanti nivoi (per reson dovuu a temperadura, umidità e pression) el ciel a l'è tutt quattaa. Se l'è nivol, el pò suced che 'l pioeuva.
I nivol podèn vess classificaa in des tipi e trii grupp. La classificazion la ven foeura col vardà l'aspett, la forma, el color, la grandezza e l'altezza indoè che se troeuven.
Se poden formàss di strutur compagn di nivol anca in del spazzi interstellar, ma a hinn minga aglomeraa de gott d'aqua: quei chì se ciamen nivol interstellar.
I nivol hinn de color bianch per vià de la diffusion de tucc i longhèzz d'onda de la radiazion solar ind la stèssa manera second la leg del Mie che insèma fan su el color bianch. Di nivol pussée spèss che blòcchen i ragg del sol, inveci paren gris. [1]
Meccanismo per la formazion di nivol[Modifega | modifica 'l sorgent]
El meccanismo fondamental de fà formà i nìvola l’è la condensa che la succed quand che l’aria la supera el livèll de saturazion del vapor de l'acqua o ben la va sòta la temperadura de rosada. [2] I càos che ménen a la saturazion hinn:
- Raffreddament adiabategh: raffreddament che ‘l succed senza scambi de calór (e quèll ipòtesi chì a l’è compagna del vèra perché l’aria l’è on cattiv conduttor tèrmich e donca ona massa d'aria la scambia nò calor cont i mass rent). L’aria second quèll meccanismo chì la se infrèccia come che la se slarga (o ben la diminuìss la sua pression adrée a la formola ipsometrica) quand che la va su in altèzza (per l’equazion de stat di gas perfètt) [2]
- Raffreddament isobarich: raffreddament che ‘l succéd quand che ona massa d’aria a pression constanta la se infrèggia per scambi de calor cont i mass de aria arent (quèste l capita domà se la massa d'aria la sta ferma per tant temp arent ai mass d’aria che gh’è intorna e con el soeul). [2]
- Aument de l’umidità: l’aria la po’ vegnì satura se la ghe ven giontada de l’umidità del defoeura, per esempi a contàtt con la superfice del mar. [2]
Càos meteorològich de formazion di nivol[Modifega | modifica 'l sorgent]
- In del caso del raffreddament adiabategh i nìvol se formen quand che gh’è di corrent ascedent, i corrent ascendent pòden vèss caosà de mòti orografich (el sollevàss orografich), oppur vèss associàa cont i front meteorològich (el sollevàss frontal), de origin tèrmica (el sollevàss convettiv) oppùr dinàmica (el sollevàss ciclònich). [3]
El sollevàss convettìv[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che ‘l sol el scalda el soeul d’ona manera minga omogenea per via de l’albedo che l’è divèrs de on sit a l’alter e de la differenza ind la capacità tèrmica di superfis, sora i zòn pussée cald se destàcchen di boll de aria calda che vann su ‘me corrent ascendent. Se l’aria l’è assée ùmeda, quand che l’ha raggiunt on cèrt livell (livèll de condensa) la condensa e se formen inscì di nivol a svilupp vertical. [4]
El sollevàss ciclònich[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di grandi nucli de alta e bassa pression (ciclon, anticiclon, promontòri, insaccadùr) l’aria l’è semper trada denter in di mòti verticaj ascendent sora i zòn de bassa pression o discendent sora i zòn de alta. [5]
El sollevàss orogràfich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sollevàss orografich el succed quand che l’aria l’è sforzada a rampegà on ostacol orografich compagn de ‘na cadèna montagnosa. [6]
El sollevàss frontàl[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sollevàss l’è frontal quand che ‘l capita per via del‘inconter de dò mass d’aria de natura divèrsa. [7]
- El raffreddament isobarich el succed quand che la massa d'aria la se moeuv minga ma la se infrèggia a contàtt cont el soeul pussée frègg, infèggiàa per via de l'irradiazion (radiazion terrèstra) soratutt de nòtt. A l'è on fenòmen tipich minga domà di nìvol ma anca di scighér. Quèll meccanismo chì el fa el sò mestée quand che gh'è calma de vent e ciel serén.[8]
Formazion di gott e di cristaj de giazz in di nivol[Modifega | modifica 'l sorgent]
L’importanza di nucli de condensa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Impunemanch la temperadura de l'aria la vaga sòta la temperadura de rosada la condensa la succederìss minga s'a ghe fudèssen minga i aerosòl che fànn el mestée di nucli de condensa. I nucli de condensa i agevolen in del groppìss di gottìnn de acqua de già che fànn de manera che la condensa la succeda domà a ‘na sorasaturazion de 1-2% sora quèlla che la servirìss in del caso d’ona superfice piana. Se a ghe fudèssen minga i nucli de condensa, la condensa la podarìss succed domà a ‘na sorasaturazion de l’800% o a di temperadura assosénn bass. Oltra che de acqua liquida i nìvol pòden anca vèss fàd su anca de cristaj de giazz piscinìtt, che pòden formass direttament de la condensa del vapor de acqua (a in quèll caso chi a se parla de nucli de sublimazion) oppur del giazzament di gottin (nucli de giazzament). [9]
La formazion di gottinn de acqua liquida[Modifega | modifica 'l sorgent]
El formass de l’acqua liquida l’è regolàa de la pression de vapor satur, de là de la quàl el càpita el fenòmen de la condensa. La ven ciamada gotta stàbil, ‘na gotta de acqua quand che a gh’è l’equilibri tra l’acqua liquida e ‘l sò vapor, o ben quand che la quantitàa de acqua che la svapora l’è l’istèssa de quèlla de vapor de acqua che ‘l condensa in su la soa superfice. La condizion de stabilità de la gotta l’è correlada con la grandèzza de la gotta medèsima, de già che la tension de vapor d’ona gotta piscinina l’è maggiora de quèlla d’ona gotta pussée granda. De sorapù la presenza d’on soluu denter in di gott al ne sbassa la soa tension de vapor, inscì che l’equilibri tra l’acqua liquida e ‘l vapor el ven raggiònt a 'n valor minor de tension de vapor.
I nivol fàd su a ‘na temperadura maggiora de 0°C hinn ciamàd nivol cald. [10]
La formazion di cristaj de giazz[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sotà i 0°C ona nivola l’è definida frèggia anca se anca sòta la temperadura de congelament de 0°C fin anca a -10°C per el fenòmen de la sorafusión la pupart de l’acqua l’è anmò in forma liquida, e domà a -40°C tutta l’acqua l’è giazz. La temperadura de congelament defàtt la varia cont el varià del ragg di gott. [11] Ghe n'è divèrsi de meccnismi de fa formà i cristàj de giazz: [11]
- congelament de ‘na gotta de acqua pura;
- sublimazion del vapor de acqua intorna de on nucli;
- condensa innanz e congelament adrée;
- congelament de ‘na gotta de acqua per contatt cont on nucli;
- congelament de ‘na gotta pocciada ind on nucli de congelament;
Del cressiment di gottinn a la precipitazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La precipitazion la càpita quand che ind ona nivola, i gott hinn vegnùd tròpp pesànt e pòden pù vèss sostegnùd di corrent ascendent. [12]
Meccanismi de cressiment di gòtt[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh’è du meccanismi de fa fiventà grand i gott:
- meccanismo de cressiment per condensa: segond quèll meccanismo chì i gott vegnen grand per condensa del vapor de acqua sorasàtur in sui gott giamò esistent. [12]
- meccanism de cressiment per coalescenza: segond quèll meccanismo chì i gott giamò present cressen adrée ai urt contra di gottinn pussée piscinìnn.
Ona gotta la va su e giò denter ind ona nivola innanz de borlà giò anca divèrsi vòlt; defàtt ona gotta la comenza a cress per condensa, poeu la ven ruzada su di corrent ascendent fin a la sommitàa de la nivola. In su la sommitàa de la nivola i corrent ascendent hinn pussée débol e la gotta la borla giò vèrs el bass indoe la ven ruzada su de noeuv e inscì a ‘ndà innanz fint tant che l’è nò assée granda de borlà in tèrra. Ancasì, intanta che la bòrla giò, la gotta la pò ciapà denter i alter gott, e in del cors di urt la pò rompess in tanti gottinn, mettèss insèma a fa su di gott pussée grandi, oppur andàgh adrée al sò tragitt in deperlee dòpo on’urt elàstich. [13]
A gh’è di parametri che definìssen la probabilità de l’ésit di urt:
- la capacità de s'centrada: a l’è la probabilitàa che ‘na gotta granda la pòda s’centrà di gott pussée piscinìnn incontràd in del cors del sò tragìtt; [13]
- la capacità de coalescenza: a l’è la frazion di gott che la subìss el fenòmen de la coalescenza infra quèj che se s’centren. [13]
- la capacità de collezión: a l’è el tass de cressiment de la gotta. [13]
Capacità de collezion=capacit de coalescenza x capacità de s'centrada
La turborenza atmosferega e on rappòrt infra i ragg di gott de circa 0,6 ii favorìssen i s’centrad.
Meccanismi de cressiment di cristaj de giazz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Meccanismo de cressiment per condensa: i cristàj de giàzz cressen per condensa del vapor de l’acqua sorasatur sora i cristaj giamò present. I cristàj de giazz cressen intanta che i gott vegnen inscambi pussée piscinìnn de già che la tension de vapor satur del giazz l’è minora e quèlla de l’acqua liquida. [14]
- meccanismo de cressiment per coalescenza: la coalescenza l’è el cressiment di cristaj de giazz per unìon con di alter cristàj de giazz o con di gott d’acqua sorafondùd adrée ai urti. [14]
Classificazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tabèlla de classificazion incrosada
In del XIX sècol l’esisteva on métod de classificazión pussée complèss e articolàa de quèll d’incoeu che 'l prevedeva di nòmm latin per i nìvol e che l’è el fondament de quèll d’incoeu. Quèll sistèma chì l’è stàa miss in pée del speziee e chimegh quaccher de trent’ann Luke Howard (1803, Conferenza Askesiana de Londra).
Quèll sistèma de classificazion chì el sfrutta di osservazion fàd primma del Ferdinando II de' Medici e del Carlo Teodoro de Baviera.
Intra i sò varietàa quasi infinid (de forma, trasparenza, altèzza, etcetera) a se pòden reconóss quatter tipi fondamentaj de nìvol, che i sò nòmm hinn stàa poeu doperà per ‘na classificazion pussée precisa:
- i cirri, che paren compagn di fil longh e bianch; a hinn fàa su de cristàj de giazz che je fà vèss trasparent, e grazie a la soa disposizion la pò vèss conossuda la direzion del vent in quòta. Aggettìv cirrifórm.[15]
- i cumul che pàren ‘me di grumm o di glòbul, isolaa o a grupp, de dimension e form diversìssim, bianchìssim indoe che vegnen ciapàd de la lus de sol, grisaster quand ch'a hinn ind l'ombra; stann sora ‘na corrent ascendenta; aggettiv cumulifórm.
- i strati, despèss de estension notévol e de forma piatta[16]; aggettìv stratifórm.
- i nemb, che la soa base la par grisa scura e che se pórten adrée la pioeuva. Aggettiv nembifórm.[17]
L'agenzia americana NASA, l’ha pubblicàa ‘n'elaborazion di primm quàtter tipi de base, ai quàj gh’è stàa giontàa adrée on quint tipo, stratocumulifórm, per descrìv i nìvol che gh’hànn la forma de ròtol o de increspadur, e doprà el cumulonembifórm per specificà i nivol di temporaj che pòden prodù di tron.[15]
Per ògni tipo fondamentàl apèna vedùd, s’è sòlit a classificà i nìvol segond la soa altèzza de la soa base del soeul in Quatter grupp e dies tipi: nìvol alt (prefìss cirro-), nìvol medi (prefìss alto-), nìvol bass (prefìss strato-) e nìvol del svilupp vertical (prefìss cumulo-/nembo-).
Segond l’altèzza[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alt[Modifega | modifica 'l sorgent]
I nivol che la soa base (in di región temperàa) a l'è misa intra i 8000 e i 14000 m, hinn i nìvol pussée frègg, fad su soratutt de cristàj de giazz ch’je fann vèss trasparent; segond la sò direzion a se pò savè la direzion del vent in quòta (a la perpendicolar ai band, vèrs i goeubb); hinn caratterizzad del prefìss "cirro-".
- cirri (Ci) -cirrifórm (fil),
- cirrocumul (Cc) -stratocumulifórm (ròtol o increspadur), hinn di nìvol de cristàj de giazz de la forma on poo a glòbo [16]
- cirrostrati (Cs) -stratifórm.
Medi[Modifega | modifica 'l sorgent]
A hinn di nìvol con base (in di región temperad) intra i 2000 e i 8000 m. Hinn fàd su soratutt de gott d’acqua o d’on mes’ciozz de gott d’acqua e de cristàj de giazz. Hinn caratterizza del prefìss "alto-".
- altocùmul (Ac) - stratocumulifórm, hinn di nivol che se foeurmen se gh'è di tass de umidità elevaa e con di vent déboli
- altostrati (As) - stratifórm, hinn di nìvol che se troeuven prèssi pòl i e proeuvochen di nevicad[16]
Bass[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nivol con base (in di region temperad) sòta i 2000 m, hinn fàa su soratutt de gott de acqua. Quand che i nìvol bass tocchen giò el terrén, a se parla de scighera o nebbia. Hinn caratterizzàa del prefìss "strato-".
- Cumul spece humilis (Cu hum) -cumulifórm
- Stratocumul (Sc) -stratocumulifórm
- Strati (St) -stratifórm
Second el spessor e la formazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Nivola stratiforma
- Nivola cumuliforma
- Nivola convettiva o de svilùpp verticàl
Svilupp vertical medi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nivol con base sòta i 3000 m. A hinn fàa su soratutut de gott d’acqua.
- Cumul spece mediocris (Cu med) -cumuliforma
- Nembostrati (Ns) -stratiforma
Grand svilùpp vertical[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nivol verticaj. A hinn i nivol pussée turborent e stànn sora i corrent ascedent. I sò form pussée grandi (cumulonemb), pòden raggiung di grandèzza enòrmi, cont el quattà di intréghi región e portandoss adrée di precipitazion violent e di temporaj. Quèj tipi de nìvol chì hinn nò classifica insèma di alter perché gh’hànn apùnt on grand svilùpp verticàl.
- Cumul congèst (Tcu) -cumulifrmór
- Cumulonemb (Cb) -cumulonembifórm
Foeura che i vari tipi de cùmul e cumùlonemb, tucc i alter tìpi de nìvola hinn a svilùpp orizzontal (o ben el sò spessor l’è nò elevàa). I cumulonemb se sviluppen quand che on cumul, che l’è ‘drée a vèss alimentàa d’ona corrent ascendenta, el va su in vertical. On cumulonemb el pò slargass foeura fin al lìmit inferiór de la stratosfera, a di quòt de 12 a 15 chilometri segond i latitudin.
Nìvol de madrepèrla e nivol nòtt-sberlusent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quàj nìvola la se forma de là de la troposfera: hinn i nivol de madrepèrla e i nivol nòtt-sberlusent. I primm se formen ind la stratosfera a di altèzz comprés intra i 15 e i 25 km, unicament in di región polar; i segond in de la Mesosfera a ‘n'altèzza de circa 85km, de sòlti a ‘na latitudin compresa tra i 50° e i 60° sia a nòrd che a sud de l'equator.
Vos corelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Meteorologia
- Front meteorològich
- Uragan
- Stabilità atmosferega
- Leg del Mie
- Pioeuva
- Nev
- Tempèsta
- Precipitazion
- Nucli de condensa
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 62. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 472-473. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 476-479. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 476. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 477. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 477-478. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 479. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 475. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 482. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 483-484. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 11,0 11,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 485-486. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 12,0 12,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 497. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 497-500. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 14,0 14,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 497-500. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ 15,0 15,1 E.C. Barrett and C.K. Grant. The identification of cloud types in LANDSAT MSS images. NASA, 1976. URL consultato in data 22 agosto 2012.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Brian Choo, Enciclopedia della Terra per ragazzi , Milano, Areagroup, 2008.
- ↑ Henry Glassford Bell (a cura di), Constable's miscellany of original and selected publications, 1827, XII.


text:
L raion ladin
N ie dla minonga che tl passà fovel n raion linguistich cun truepa carateristiches che jiva a una. Chësc raion jiva a sëida a nord cun la Donau, a sud cun l Lech de Garda, a uzidënt cun l Jëuf dl San Gotert y a urient cun la ziteies de Triest y de Muggia. Do che l Mper Roman ie jit ndalauter (476 do G.C.), iel unit a se l dé ti raions dla Elpes latinisei nflusc linguistics:
- dal nord: idioms germanics, alemans y bavaresc
- dal sud: idioms dla Talia dl nord plu o manco toscanisei
- dal urient: idioms slaves.
Da ntlëuta se à smendrì l raion ladin for deplù y al didancuei iel na cumpëida de ijules linguistiches; l ie semianzes fonetiches, morfologiches, sintatiches y lessicografiches, coche l vën documentà tl ALD (Atlant linguistich dl ladin dla Dolomites).
Al ladin ti vëniel nce dit retoroman. Chësta parola vën nce adurveda dal studiëus Theodor Gartner (1843-1925) per ndiché l raion di Grijons dla Svizra. Permò plu tert mienen cun chësta esprescion nce i idioms ladins dla Dolomites y dl Friul. Perdrët à chësta parola purtà a se falé cun l etnonim di populi retics, ma a dì bel la urità ne fajova n valgun raions te chëi che n rejona ladin nia pert dla vedla provinzia dla Rezia.
L glotologh de Gorizia Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907) à scrit: "Comprendo sotto la denominazione generica di favella ladina, o dialetti ladini, quella serie d'idiomi romanzi, stretti fra di loro per vincoli di affinità peculiare, la quale, seguendo la curva delle Alpi, va dalle sorgenti del Reno-anteriore sino al mare Adriatico".


text:
Treno
On treno a l'è ona class de veicol che viaggia sora i rodaj. I veicol a hinn faa-sù de vagon. El post in dove on treno el se ferma per fà saltà-su e andà-giò la gent a l'è ciamaa stazion.
I primm treni a doperaven la forza di cavaj per andà e a coreven in su binari de legn putost che de metal: quest chì a vegneven doperà anca in de l'età de mezz. El primm treno ch'andava cont el vapor a l'è staa costruii in Inghilterra in di primm agn del secol XIX.
I treni gh'hann on motor primari (ona locomotiva putost che on'unitaa de motor) e ona o pussee carocc. La locomotiva (la prima caroccia del treno) la tira tucc i alter vagon longh la rodaja.
Di treni paren comè di corier speciaj ch'a poeuden vess guidaa domà in su i rodaj. I treni a hinn minga doperaa domà per straportà la gent, ma anca per straportà la mercanzia comè el petroli, produu importaa putost che esportaa e alter robb.
Tipp de treno[Modifega | modifica 'l sorgent]
Treni de mercanzia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I treni de mercanzia (anca, per italianism, merci) a gh'hann i vagon de mercanzia per straportà produu da on post a l'alter. On quajvun di quest a hinn di vagon quattaa (cont on tecc per i mercanzii pussee picinin), menter alter a hinn speciaj inscì ch'a poeuden straportà mercanzii speciaj. A gh'hinn tremoeusgg per la sabbia, el carbon, i mineraj e gl'alter materiaj faa comè la granna, a gh'hinn pianaj per veicol e machinari, a gh'hinn vagon a bott per i liquid, a gh'hinn vagon contegnidor per i container e a gh'hinn anca i vagon a botteja per el metall gittaa. Squasi tucc i robb ch'a hinn no inscì gross da poeudè minga andà-dent i galeri e andà sota i pont a poeuden vess straportà in su i vagon de mercanzi speciaj.
Treni di passegger[Modifega | modifica 'l sorgent]
I treni di passegger a gh'hann di vagon ch'a hinn faa su inscì che la gent la poeu andà su e viaggià da ona stazion a l'altra. A gh'hinn minga inscì tropp tren di passegger di longa-distanza in di Staa Unii, ma ghe n'è pussee in Europa e in Asia. La maggior part di vagon gh'hann domà on pian, ma gh'hinn ancà vagon che ne gh'hann duu de pian, comè on quaj tren del servizzi ferroviari suburban de Milan o i treni InterCity finlandes.
I treni di passegger doven cercà de vess i pussee comod possibel. Donca i treni pussee modern a gh'hann pres elettrigh e pont del Wi-Fi per i calcolador, e anda di vagon restorant speciaj per la scenna e 'l refresch. A gh'hinn anca vagon indue poeudè dormì (vagon lecc) per i viagg lungh de nocc.
On quaj tren di passegger svelt che 'l viaggia in su di rodaj speciaj a l'è ciamaa "treno a alta velocità". On quaj d'on di quest anmò pussee velos a l'è el "treno a levitazion magnetiga" che 'l dopera di magnet per sollevà el treno da i binari on cicinin inscì che 'l poeu avegh men attritt.
Equipagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El macchinista el gh'ha de vess segur che 'l treno el fonziona ben e 'l gh'ha de fàll andà pussee velos o pussee pian. Tucc i treni a gh'hann de avegh on macchinista su per andà ben.
- El capotreno el gh'ha de vess segur che 'l treno el va in su la strada giusta e gh'ha de dì al machinista se 'l fà on quaj error, oltra a dì servizzi de controlleria e de sigurezza
- Domà i treni a vapor gh'hann anca de avegh on foeughista. Luu el gh'ha de vess segur che 'l foeugh che 'l dà potenza al treno a vapor el brusa ben mettend el carbon dent al foeugh.
Alimentazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pupart di treni hinn tiraa on pes da i locomotiv. Prima del 1900, squasi tutt a eren locomotiv a vapor, ma si come quest tipo de motor doperava tropp carburant per quell che 'l funzionava, i motor a vapor han scominciaa a fà post a locomotiv Diesel e a locomotiv elettrigh in di agn Trenta.
Al dì d'incoeu, la pupart di locomotiv a hinn locomotiv diesel-elettrigh.
A gh'hinn di treni che gh'hann minga la locomotiva separada dal rest, ma el motor (a gasoli putost che elettrigh) a l'è mettuu in de la prima caroccia istessa, indove la se troeva la gabina del machinista. Quest tipo de caroccia inscì el se ciama "unitaa motor". On quaj tren gh'hann motor ne la maggior part o in tutt i carocc. Quest chì a l'è ciamaa elettrotreno (se l'è elettrigh) o autotreno (se 'l gh'ha on motor Diesel). De solet tutt e dò i estremitaa gh'hann i gabinn del machinista. Quest tren chì a hinn doperaa specialment in di grand cittaa indove a l'è pussee alt el traffigh di pendolar.
Fotografii[Modifega | modifica 'l sorgent]
La prima ferrovia publiga de l'Europa continentala, České Budějovice - Linz, copia del vagon original.
GE U20C in Indonesia. Quest treno chì el gh'ha ona locomotiva a gasoli.
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su treno
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su treno


text:
Ad Engelberg gudogna Halvor Egner Granerud l'occurrenza da siglir cun skis da la cuppa mundiala. El era gia suenter l'emprim sigl cun 133,5 m a la testa. Era ses segund sigl era cun 138 meters il meglier. Il Norvegiais gudogna per la quarta giada en questa stagiun, questa giada avant Kamil Stoch da la Pologna e Anze Lanisek da la Slovenia.
Il sulet Svizzer en il final, Gregor Deschwanden vegn sulet 27avel. Ils dus ulteriurs Svizzers, Simon Ammann e Dominik Peter, n'han gnanc cuntanschì il segund percurs.


text:
Roger Federer aveva gia annunzià ch'il Laver Cup vegnia ad esser l'ultim turnier da sia carriera. Federer na gioga però betg en la concurrenza single ma en il dubel – ensemen cun ses rival etern Rafael Nadal. Federer aveva gia giavischà ordavant da pudair giugar ensemen cun Nadal. Ussa han ils organisaturs dal turnier a Londra confermà ch'ils aspectaturs pon vesair «Fedal» sin la medema vart dal court.
Giugar mes ultim match cun Rafa è fitg spezial per mai.
Durant blers onns eran il Basilais ed il Spagnol gronds rivals. 40 giadas èn els sa duellads sin la tura dad ATP ed a turniers da Grand Slam – per part en finals legendars. Federer ha gudagnà 16 giadas e Nadal 24 giadas. Al Laver Cup da l'onn passà han els giugà l'emprima giada ensemen. Là avevani gudagnà cunter ils Americans Sock e Sam Querrey.
Esser part da questa partida istorica suenter tut che nus avain passentà, è per mai grondius e nunemblidaivel.
Venderdi saira giogan Rafael Nadal e Roger Federer sco part dal «Team Europa» cunter il duo american Jack Sock e Frances Tiafoe.


text:
La lescha per cumbatter il terrorissem ha la finamira da franar ils plans d'attentaders e terrorists avant ch’els capitan. A las partidas giuvnas svizras dals Verds e Verd liberals sco era als giuvens socialists na plascha quai betg, els han perquai lantschà il referendum. La lescha giaja memia lunsch e cuntrafetschia als dretgs fundamentals.
En direcziun d'in stadi da polizia
Ils giuvens verd-liberals dal Grischun èn sco lur partida-mamma cunter la lescha. Il president Ruben Garbade declera che la polizia pudess duvrar diversas mesiras senza il consentiment d’ina dretgira. Quai cuntrafetschia als dretgs fundamentals. Uschia che la Svizra s’avischinass ad in stadi da polizia.
Cun questa lescha fiss la Svizra sin il medem nivel sco l’Arabia Saudita.
La polizia pudess per exempel gia tar supposiziuns terroristicas limitar ad ina persuna davent da 12 onns il radius da moviment. Quai saja era problematic per la reputaziun internaziunala da la Svizra. Pliras organisaziuns internaziunalas per la protecziun d’uffants e dretgs fundamentals dettian alarm. Era la partida giuvna liberaldemocratica ed ils giuvens socialdemocrats èn dal medem avis. Plinavant crititgeschan las partidas giuvnas che la lescha na suondia betg il principi da la presumziun d’innocenza. Vul dir: Las persunas che vegnan accusadas ston cumprovar ch’ellas n'hajan da far nagut cun il terrorissem.
Reagir svelt per la segirtad
Auter vesa quai la Partida populara giuvna dal Grischun. Tenor il president Sandro Schmid saja quai bun che la polizia haja a disposiziun ina gronda schelta da mesiras. Uschia pudess ella tscherner l'adattada per il cas singul. Medemamain saja in grond agid che la polizia na stoppia betg consultar la dretgira avant che prender mesiras uschia ch’ins po reagir pli svelt. Quai saja impurtant per ch’ins possia franar ils plans d’in attentat baud avunda.
Sch’ins spetga sin il consentiment d’ina dretgira fissi en il mender cas gia memia tard.
La presumziun che la Svizra daventass in stadi da polizia na lascha Sandro Schmid betg valair. Mintga mesira possia vegnir contestada giuridicamain da las persunas pertutgadas.
La Svizra n'è betg immuna dal terrorissem
Era las partidas giuvnas grischunas dals burgaisdemocrats e cristiandemocrats èn per la lescha d’anti-terror. Ins na dastgia betg emblidar che terrorists cun plans d’attentats pudessan medemamain avair la Svizra en mira declera Fabian Collenberg, il president da la PCD giuvna. Gist tar ils eveniments gronds dal Grischun sco il Maraton da skis engiadinais u la Cuppa Spengler dastgass ins gnanc imaginar las consequenzas d’in act da terror. Uschia ch'ins stoppia acceptar tschertas restricziuns da libertad ch'èn en favur da la segirtad dal pajais.


text:
men cum in pussy
10 men cum in 1 girl pussy, men swallow men cum, cum in chinese pussy, cum deep in pussy, cum in pussy fuck, cum in small pussy, cum in mom pussy, amily cum in pussy, spitting cum in pussy, no cum in pussy, nsert cum in pussy, cum in pussy addict men cum in pussy 100 men cum in 1 girl pussy, two men cum inside pussy, men cum in pants public, cum in your pussy, cum in pussy tumblr, cum in pussy pics, cum in mothers pussy, cum gun in pussy, cum in pussy orgasm, cum in pussy girl, Black cum in pussy, Suprise cum in pussy


text:
Men Bisaz è stà 40 onns controllader da bulieus, perquai vegn el er numnà Men «Funghi». Suenter quatter decennis chala el e surdat ses job a Raffaele Greco ch'è er fascinà dals bulieus. El daventa nov controllader da l'Engiadina, Val Müstair e las Valladas dal sid.
Las premissas èn bunas
Dapi ils 11 d'avust èsi danovamain permess dad ir per bulieus en Grischun. Grazia a la plievgia intensiva ha cumenzà la stagiun fitg bain en tut las regiuns dal Grischun.
Per far gia ussa prognosas per il rest da la stagiun saja massa baud, manegia Raffaele Greco, spezialist da bulieus. Perquai che bulieus na dovran betg be plievgia, mabain era temperaturas agreablas. Quellas pon svelt sa midar di l'expert.
Tenor Men Bisaz, controllader da bulieus, datti radund 750 differentas sorts da bulieus en Engiadina. Da quels è radund in terz mangiabel, dus terzs pon chaschunar problems e na gustan e 14 èn perfin da tissi.
Perquai recumanda el da laschar controllar la racolta en in dals 12 centers da controlla en Grischun. Las controllas èn gratuitas.
Dapli davart las controllas
En Grischun valan las suandantas prescripziuns:
- 1.- 10. da mintga mais scumond da bulieus
- Max. 2 kg per persuna a di
- Max. 3 persunas pro gruppa
- Devastar aposta bulieus è scumandà


text:
Grazia a reglas strictas e cun certificats, spera il turissem svizzer da puspé survegnir dapli schlantsch. Perquai che la vaccinaziun è ina impurtanta premissa per la normalisaziun, s'engascha il mainafatschenta da Hotelleriesuisse Grischun Jürg Domenig per ina quota da vaccinaziun uschè auta sco pussaivla tar giasts ed emploiads.
La vaccinaziun saja la via per vacanzas segiras e manaschis sauns, ha ditg Domenig envers la «SonntagsZeitung». Il mument sajan las stentas dals hotels per sa proteger dal virus fitg grondas. A media vista saja il vaccin perquai il ticket d'entrada per hotels.
Access be pli cun certificat
Ad occurrenzas grondas èsi gia obligatoric d'avair in certificat per pudair entrar, uschia per exempel er al Festival da Jazz a San Murezzan. Entant dettia blers hotels en Grischun, en il Vallais ed er en Svizra centrala che pondereschan da be pli lubir a giasts vaccinads da vegnir, ha declerà il directur da Turissem Svizra, Martin Nydegger l'emna passada.
L'impuls saja vegnì dals giasts, ch'hajan ditg els sa sentissan meglier sche tut ils collavuraturs e giasts fissan vaccinads. Ma tar l'uniun tegnala Hotelleriesuisse teman ins da spaventar ina memia gronda gruppa da giasts regulars, sch'i dess in obligatori da vaccinar. Cuntrari fiss dentant gist quai tut tenor er l'argument per auters gaists da vegnir.


text:
Ils investiders han preschentà gia il schaner 2018 il project nov per spazzar l'hotel existent ch’è vid dapi quasi 20 onns. Era ils plans actuals prevesan in hotel ed uss tschintg enstagl da sis chasas cun abitaziuns. Tenor il maina project da la societad ImmoInvest Fredy Ganz è il project actual uss madir. Els hajan pudì adattar ils giavischs dals recurrents sco per exempel Helvetia Nostra. Il project actual correspundia uschia a la lescha vertenta ed i na saja betg pli da quintar cun in recurs, ha ditg Fredy Ganz.
Las lavurs na cumenzan betg quest onn
Era sche tut funcziunia tenor plan, na vegnian els probabel betg a pudair cumenzar anc quest onn cun las lavurs. Uschia saja da sclerir anc cun las interpresas involvidas, cura ch’ins possia cumenzar cun las lavurs, ha ditg Fredy Ganz. Ma uss sajan tuts persvas dal project e cun quai ch’els sco societad na sajan betg sulet ils investiders, mabain era gist il patrun da construcziun, na laschian els era betg metter sut squitsch da temp. Tenor Fredy Ganz pon ins segir l'onn che vegn cumenzar cun il project.
Nizzegiar sinergias
Era il center da sport e cultura che duai vegnir renovà ils proxims onns, porschia per els sco investiders ina gronda schanza da nizzegiar sinergias che sa porschian automaticamain, ha accentuà Fredy Ganz. Ma co la collavuraziun vesia lura ora, na saja betg definì.
RR novitads 06:00


text:
Raeto Raffainer, il directur da sport dal SCB, è vegnì elegì da nov en il gremi da l'associaziun. Per ils 7 plaz en il gremi hai dà 18 candidaturas. Sulettamain quatter èn vegnids elegids en l'emprima runda – in da quels è l'um da La Punt. Sper Raffainer èn er vegnids elegids il Finlandais Heikki Hietanen, il Svedais Anders Larsson ed il Russ Pavel Bure.
L'elecziun po legrar Raffainer ch'è er stà directur da sport tar il Club da hockey da Tavau. El aveva avant l'elecziun anc dubis ch'el vegnia er propi elegì. Ils commembers dal IIHF èn dentant stads da l'avis ch'i dovra ina represchentaziun svizra en il gremi. Sin sia lavur tar il SCB n'ha ses nov mandat strusch in'influenza. L'occupaziun per il post munta tenor indicaziuns da Raffainer a radund 15%.
Tardif succeda a Fasel
Luc Tardif ch'è dapi il 2012 en l'executiva ha fatg la cursa encunter il tudestg Franz Reindl. L'elecziun per l'um da 68 onns è crudada cun 67 tar 39 vuschs. A disposiziun per il pli aut post dal hockey internaziunal eran 5 candidats. Tardif, ch'è naschì en il Canada, era in dals gronds favurits per la successiun da René Fasel. Il svizzer è stà dapi 27 onns a la testa. Cun ses 71 onns n'è el betg pli stà a disposiziun per la re-elecziun. Cun l'elecziun da Tardif vegn er Fasel ad esser cuntent, el è stà durant ils ultims onns in dals confidents dal Svizzer.
Il burgais dubel Luc Tardif tutga dapi il 2012 tar l'executiva dal IIHF. Sco junior ha el giugà en il Canada, sco activ en la Belgia e la Frantscha. Suenter ch'el ha terminà sia carriera è el deventà funcziunari. Dapi l'onn 2000 è el stà a la testa da l'Associaziun da hockey franzosa.


text:
En l'Uniun europeica na datti a partir dad oz betg pli pusada, cups, bastunets da vatta ed auters products da bittar davent da plastic en las butias.
Tut ils pajais commembers ston a partir dad immediat realisar ina directiva dal 2019. Tut en tut na dastgan 10 products betg pli vegnir vendids. Latiers tutgan tranter auter uschè numnads cups da «To-Go» u er pachetadis da Fast-Food. Products ch'èn gia magasinads dastgan anc vegnir duvrads vinavant. Ils 10 products fan ensemen cun ils instruments da pestgar ora 70% da tut il rument da l'Uniun europeica che sa tschenta en la mar.


text:
La Cuncòrdia
Artéccol in dialètt mudnés
La Cuncòrdia (Concordia sulla Secchia, in italiàn) l'è un cumùn ed 8.800 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Las taxas d'aua da la vischnanca da Breil vegnan sbassadas ed adattas tenor la decisiun dal cussegl communal dals 24 da zercladur. Il referendum ch’era vegni prendì cunter questa midada è vegnì refusà da la radunanza communala cun 38 cunter 19 vuschs. La discussiun principala è dentant stada, pertge ch’ins haja insumma midà las taxas.
Discussiun viva
La populaziun da la vischnanca da Breil è stediamain vegnida a la radunanza communala. Cun la distanza en il temp da corona e cun mascrinas era la halla quasi plaina. Che l’auzament da las taxas sveglia talas emoziuns era da quintar. La lescha è entrada en vigur gia il favrer 2019 e quai senza opposiziun. Quai saja la finala l’incumbensa da la suprastanza da far attent la populaziun sche quai dettia ina tala midada da las taxas, è stà in da plirs votums.
Elavurar ina nova lescha
La finala èn vegnidas inoltradas duas moziuns. Ina da la vart da la gruppaziun che aveva prendì il referendum, l’autra è vegnida d’in abitant da Breil. La moziun ord las retschas da las persunas ch’han inoltrà il referendum n’ha betg chattà ina maioritad.
La segunda moziun è alura vegnida approvada cleramain. Ella pretenda da crear ina cumissiun che elavurescha ina nova lescha da taxas d’aua. Surtut duai vegnir integrada la populaziun en quest process. I na saja betg simplamain da surpigliar models da leschas sco quai che autras vischnancas fetschian, è stà in dals arguments decisivs.
Cunter ils quints d’aua han 7 persunas fatg recurs
La gronda part da quests recurs èn giud maisa cun adattar ils quints a la lescha vertenta. Uschia èn ils quints vegnids sbassads tar ils recurrents, ma betg tar l’entira populaziun. Quai ha dà da discutar, ma la finala n'è il punct betg vegni tractà vinavant. Dus da quests recurs èn il mument pendents tar la Dretgira administrativa dal Grischun.


text:
Dialèt arzân
Al dialèt arzân l'é 'na léngua, o na variant dal Gal-Italich, pió precişamèint al fà pêrt dal gróp ed l' emiliân centrêl, parlê principalmèint int la pruvîncia ed Rèz.
Zôna quacêda e diferèinsi
Ciamê da j arzân "Dialèt Arzân" l'é parlê in 'na zôna che da pió a mēno l'é cumpâgn a còla che incō l'é la pruvîncia ed Rèz. Però an 's pōl mia parlêr 'd un sōl gèner ed dialèt arzân per tót al teritôri pruvincêl. S' a 's pèinsa che fîn a la Secònda guèra mundiêla sōl int al cèinter ed Rèz ēren parlê bèin quâter dialèt diferèint: còl dal cèinter, còl ed Sân Pēder, còl ed Sân Stēven, e còl ed Sânta Crōş dóve a gnîva parlê ânch un secònd dialèt ciamê "arzân arsavè". Int al ghèt , fât fêr int al cèinter stôrich ed la sitê da Laura Martinozzi (vèvda 'd Alfonso 'd Este) int al 1669, a gnîva parlê, da j ebrèi, un dialèt ch' l' ēra 'na smerciânsa 'd ebràich e arzân, mó quând a s'é sarê al ghèt (int al peréiod napoleônichi), cun al tèimp l'é stê bandunê e quêşi scurdê a i prém dal '900. In pruvîncia, a pêrt soquânt cmûn e véli dal circundâri, l'arzân pió al se şluntâna dal cèinter ed Rèz pió al se şmêrcia cun diêter dialèt.
Int la bâsa arzâna i cmûn ch' în insém a la rîva dal Po a sèinten in manēra pió o mēno marchêda, a secònd dal pôst, dal pèiş dal Mantvân. L'é alzêr a Burèt e Gualtēr dóve a 's mantînen i sòun ö e ü in ûş in Lumbardìa. A rişûlta pèiş a Guastâla, Lusêra e Rezōl dóve l' é parlê, cun pôchi sfumadûri tra i paèiş, al guastalèiş, sòt gróp dal dialèt mantvân e un bèl pô divêrs da l'arzân. Int al zôna ed Curèz al dialèt l'é quêşi cumpâgn al dialèt carpşân, mèinter int la zôna ed Muntèc e in generêl int la Vâl d' Èinsa l'é pèişa l'impurtânsa dal dialèt pramzân. Diferèint l'é al chêş int l'Apenèin arzân, in particulêr môd da la lénia Vèt-Baîṣ vêrs l'êlt dal crinêl, dóv' în parlê un insèm ed dialèt ch' a 's arvîşen al dialèt lumbêrd ocidentêl mó ch' a preşèint carateréstichi diferèint da paèiş a paèiş. Al civaghîn parlê a Civêgh l'é un chêş a pêrt perchè al paeşèin l'é ârmêş işolê, dal rèst ed la pruvîncia, fîn a j ân '50 dal Novsèint quând è stê finî la strêda ch' l'unîva al paèiş a la Val d'Asta e a Véla Mnôs. Per còl che riguêrda sté dialèt a 's pōl dîr che a gh'é un bòun ligâm cun al parôli e al prunûnsi in ûş in Tuscâna. Civêgh, vést la só puşisiòun ed cunfîn insém al nôster Apenèin, l'é sèimper stê lighê sia cme ûş che cme scâmbi 'd ògni gèner, pió cun al versânt tuscân ed la Garfagnâna che cun al versânt arzân. S ' andòm a fêr di cunfrûnt t'r al parôli dal dialèt a vdòm che soquânti ed còli dal civaghîn an vînen mia druvêdi int i dialèt di paèiş aşvèin ânca s' în luntân sōl pôch chilômeter.
A se stéma che cîrca la metê ed la gînt ed la pruvîncia ed Rèz la pôsa capîr al dialèt parlê.
Eşèimpi ed dialèt ed l '800
Un racûnt dal Vangēl
Un zért òm avì dù fió.
Al più pznén 'd 'sti dù diss a sò päder: Papà, däm la mé purzión dla ròba che 'm sta a mé; e al 'gh dividè al sò.
E 'n passò miga tant dé che, muciä su tut, al fiól più cich andò int un paés luntàn luntàn, e là 'l strussiò la sò ròba, vivènd ind i vìzzi.
E quànd l'eb consumä tutt, a véns in cól paés una gran caristìa, e lu cminzipiò a patìr la fam.
E l'andò e 'l s'afermò con un zittadén 'd cól paés, ch'el mandò a una sò pussión a pasclär i nimä.
E l'avìva voja d'impìrs la panza 'd chèl giànd ch'a magnäva i pòrc: e nsun gh'i 'n däva.
Alóra, turnànd in sé, al diss: Quànt servitór in cà 'd mè päder e sguazzn in t' al pan, e mé ché m'in mór d' neclénza!
E 'm turò su, e s'j andarò da mé päder es egh dirò: Papà, mé i jò pecä dnanz al zél e dnanz a vó;
E 'n son ormèi più dègn d'èsser ciamä vóster fiól; tgnìm come un di vóster servitór.
E, tuléndes su, al véns da sò päder. Mò quànd incòra l'era luntàn, sò päder le vdì e 'l 's mòss a cumpassión e, sbalzàndegh incontra, a 'gh trò i brazz al còl e al le basò.
E 'l fiól gh'diss: Papà, mé i jò pecä cóntr'al zél e contra d' vó; mé n' són più dègn d'èsser ciamä vóster fiól.
Alóra 'l päder dsì ai servitór: Prèsti, cavä fóra al più bèl àbit e vestìl, metìgh un anèl in dì e del schèrp in pè;
E mnè ché un vidèl apastä e mazzäl, e che magnèm e fèm un prans;
Perché 'st mè fiól era mort e l'è risussitä; al s'era pèrs e l'è stä catä es prinzipiòrn a fär prans.
A 's da mò che so fiól più grand éra pr i camp e, vëgnénd in zà e svinànds' a la cà, al sintì l'orchèsta e l' ball.
E 'l ciamò un servitór e 'l ghe dmandò cosa vrìva dir st' tèl còss.
Al quäl gh'rispós: L'è rivä vóster fradèl, e vóster päder ha mazzä un vidèl apastä in gràzia d'avérel turnä san e sälev.
E ló s'instizzò e 'l ne vrìva brìsa andär dénter. Dònca so päder, send vgnù fóra, al 's fò a pergèrel.
Ma ló in rispòsta 'l diss a sò päder: Èco, tant ann ch'e v' sèrev e mèi i jò mancä d'ubdìrev, e mèi che m'issi dä un cavrèt da magnär con i mè amìg;
Mò da dòp che st' vóster fiól, che ha magnä tut al sò con del zamàrr, è vgnù, j'avì mazzä per ló un vidèl apastä".
Ma ló gh' diss: Al mé fiól, té t'j ë sèmper mégh, e tutt quèl ch'i jò mé l'è anc tò;
Mgnäva bén fär un prans e fär alegrìa, perché st' tò fradèl éra mòrt e l'è risussitä; al s'éra pèrs e l'è stä catä".[1]
Da un giurnêl
Al mé chèr Prusproun,
i tö lettor appèina e vedran sta corrispondeinsa dateda da Roma j armagnrann per sicur a boca averta, perché a dirann: l'amigh Zresa al fa sti viazz? Ma chi él st'originèl? Ma mè en m'imbarazz dal ciaccer ech possen fèr i tö lettor, mè èt dirò sol che son arivè a Ròma jer matèina dop un viazz ch' al m' iva empi al bregh. Smuntè dal convoli e muntè in un fiàcher,che ché i ciamen botti, e mè èt giur che quand un l'é dèinter int una de stel vittor, l'é cumpagna Diogene dèinter int la so bota famosa. Em fè condurr a ca d' un mè amigh, seinsa l'invit da quèl probabilmeint pr' un pezz a gnir Roma la n' aviva miga l' unor dla mè preseinsa. Al mè amigh am ricevè a brazz avert e appeina am fu cambiè al vesti e magnè un pcoun al voss, secondand un mè desideri, gnir a fèr da ciceron. Figuret che piaseir per mè. En prinzipien a girèr e mè et garantiss che a veder chi bë palazz fat ed fresch, el stredi che li prinzipien a slerghèr, as capiss propria che i Roman en hann po’ miga gnan da esser tant melcunteint de buzzurri, perché se sotta al Sant Peder e pagheven meno tass egh iven però pr' el sö cuntred di pultii bel e bon, (am al dziva un Romano de Roma); egh iven meno ginta che adess perchè se al prucissioun e el festi religiosi en attireven che un quelch sgnor curioson (cun quant vatagg ed la religioun me en al so) adessa oltre al mare magnum di impieghe agh corr i negoziant e Roma l'as ved a ghir su come una bella ragazza dal bagn.
Mè come a fa tott j' eter giornalista en ét dirò miga d'avei parlè chè a Roma con di grand personagg, ma seét ho da dèr dal notizi ét dirò sol col ch' j' ho vist e col ch' j' hò sinti. Al pepa ét capirè bein che essend malè al n' ha psu ricever al rapresentant ed Prusproun: ma despiaseint de ste contrattemp l'ha mandè al me allogg, perché l'am fissa el sö scus, una commission ed set Cardinej quatordes Monsgnor e vintot fra camerër, segretari ect. Mè an saviva dove lugher tutta sta gint, ma fortunatamèin per mè e per lor la visita dla Commission em l'era sol insunnièda. Et capire, quand as sa d' esser publicista e dzommel pur con la dovuta modestia, ed quï ch' egh veden cièr, l'é naturel st' insonni perché come ét sé j' insonni en eter che l' immagini del dì guaste e corrotte.(…)[2]
Vōş coleghêdi
Nôti
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag.234
- ↑ Pcòun ed l'artécol "Noster corrispondeinz" dal giurnêl ed Rèz "Al Prusproun" nómer 13 ed venerdé 24 dicèmber 1877 scrét e dirèt da Giovanni Ramusani stampê int la tipograféia Torreggiani ed Rèz


text:
Andorra
El Principaa d'Andora (Andorra in catalan) a l'è un paes piscinin del süd-ovest de l'Europa.
La cunfina a nord cun la Francia e a süd cun la Spagna.
La capital a l'è Andorra la Vella.
La gh'ha una süperfiss de 468 km² e una pupulaziun de pressapoch 70.000 abitant.
LenguaModifega
La lengua ufiziala a l'è 'l catalan.
Urganizaziun pulitigaModifega
Andora (nòm ufizial: Principat d'Andorra) a l'è un prinsipaa.
A gh'hinn dü co-princip: el vescuf spagnöl d'Urgell (Joan Enric Vives i Sicília, del 2003) e 'l president de la repübliga francesa (Emmanuel Macron, del 2017).
El Prim Minister a l'è l'Xavier Espot Zamora del 2019).
MunedaModifega
Del 1m de genar del 2002 Andorra la dupra l'Euro, ma l'ha minga faa di sò munet.


text:
Cun ferma plievgia ha il taifun Lekima cuntanschì la costa da l'ost da la China. Almain 13 persunas sajan mortas pervi d'ina bova. La bova è ida a val 130 kilometers en il nord da la citad Wenzhou, quai suenter ch'in rempar è ruts. Pliras persunas sajan anc sparidas. Quai han communitgà las autoritads localas.
Blers sgols èn vegnids annullads
Passa in milliun persunas sajan vegnidas evacuadas. Plantas e pitgas d’electricitad sajan derschidas. En 2,7 milliuns chasadas saja il current electric interrut. Tschient da sgols sajan vegnids annullads. Il taifun sa movia uss vinavant en direcziun nord e vegnia pli flaivel, ha declerà il servetsch meteorologic.


text: Cullas „Pastgas Russas“ ha il Forum cultural internaziunal Mustér dau ils 17 da mars 2013 ina investa alla cultura russa. Cun in survetsch divin embalius dil chor „Weisse Nächte“ ha la fiasta entschiet. En halla Cons ha la fiasta cuntinuau. Cun informaziun davart la tiara, producziuns canticas e musicalas e cun tratgas dalla russia han ils presents saviu emprender d’enconuscher la cultura russa. Il punct culminont ei lu la la fiasta da Masleniza stada. Ils hosps cun ragischs russas han mussau co els scatschan igl unviern.


text:
Sonda, ils 28 da december 2019
allas 20.00 uras en Sala Peter Kaiser dalla claustra a Mustér.
Il dirigent Simon Camartin organisescha il concert festiv Top Classic 2019 – cun ovras da Bach, Strauss, Mozart, Elgar ed auters cumponists. Era uonn presenta el cugl orchester dall‘ Ucraina «INSO Academic Youth Symphony Orchestra L’viv» ina sera da musica classica extraordinaria e sin nivel internaziunal. Accumpignada vegn la sera dalla flautista grischuna Alexa Deplazes e la harfista Christa Heer che concerteschan en in’ovra da Mozart. La sopranista Salome Cavegn conta treis canzuns popularas da Gion Giusep Derungs. Prevendita ella Papetaria Libraria Andrea alla Via Sursilvana 27 a Mustér ni per telefon 081 936 43 36 naven dils 18 da november 2019. Cassa da sera (en cass ch’ei dat aunc bigliets d’entrada) naven dallas 19.00 uras.


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas chauras «linguisticas» or da la muntanera dals pleds – u cun auters pleds: mias «top tschintg» locuziuns cun chauras. Bavradas da la funtauna dal DRG.
1. tuppa chaura
Èsi insumma adequat da duvrar «ti tuppa chaura» per descriver ina persuna (per ordinari ina femna) main dotada cun intelligenza? Ils Engiadinais (refurmads) han almain l’opziun dad «esser scorts sco la chavra dal ravarenda», cura ch’els èn effectivamain scorts. Ma sche la tradiziun populara (panrumantscha) sa serva da la chaura per caracterisaziuns main scharmantas, sto bain esser insatge londervi. Èn chauras propi tuppas? Tut tenor mettain bain. Èn umans tups? Tut tenor … Mintgacas: tenor nossas locuziuns han persunas che crain da savair tut meglier, ma che na chapeschan gnanc in pip da la chaussa, «in spiert sco ina chaura» u ch’ellas èn «scortas sco la chavra dal vicari» – u sco quels da Medel din: «Quel sa tudestg sco las tgauras digl uestg.» Pia insumma betg.
2. bitschar ina chaura tranter las cornas
Co va quai: Bitschar ina chaura tranter las cornas? Para ch’ils Engiadinais san far quai, però be, sch’els èn maghers avunda – almain vi dal chau. A Zernez è perfin l’entir corp dad ina u l’auter uschè «meger ch’el gess tras las cornas d’üna chevra». Ma tenor mai: sch’in è abel da bitschar ina chaura tranter las cornas, lura n’è quel betg mo magher setg ed in zic gagliard, ma simplamain betg dal tut tschient.
3. far sco las chauras per il sal
Co dir, sch’insatgi è scharfira – p.ex. sin dultscharias? «Quella fa per ils grassins sco las chauras per il sal!» Quai po sa chapescha era vegnir extendì sin auters geners da garegiaments, sco quai che nus chattain p.ex. en in attest per Trun: «Quel fa per femnas sco las cauras pil sal.» E che regls e desideris na chalan betg cun la fin da la giuventetgna, mussa er ina locuziun da Dalin: «Las tgoras viglias letgan è bugen sal.» (Pli explicita ed explicativa che en il DRG è qua la remartga tar ils collegas da l’Idiotikon: die alten Geissen schlecken auch noch gern Salz – gemeint sind geile, alte Weiber.)
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
4. las chauras en ils seghels
Allusiuns maldeschentas sco sura fissan qua ed uss, al cumenzament dad in onn nov e net, in pau «sco las chauras che van per ils seghels», pia al fauss lieu. «Tü hast las chavras chi van pels sejels» vegn (u vegniva?) ditg en Engiadina Bassa als uffants che han la mutschigna en il fauss lieu, qvd. culond giu dal nas. Però: il maletg da las chauras en il seghel po bain esser bel, ma ozendi è’l probabel empè dad ina locuziun duvrabla plitost in lign.
5. ir sin chauras alvas
Qua e là guard’ins sin chauras alvas, p.ex. fixond palpiris alvs durant scriver (u betg scriver). Dentant, insacura èsi dad agir! E tuttenina ans dat x ina luna lura quel stumpel da simplamain far, senza grond plan e senza pasar las schanzas dad avair success – e lura giain nus sin chauras alvas. Per tschertins n’è quai – empruvar a bun gartetg – nagin chaprizi, mabain in motto, sco quai che l’exempel da Mustér ans mussa: «Jeu mun sin tgauras alvas, aber ampruar amprov’jeu.» Il parairi «quel va schon sin chauras alvas» po era vegnir duvrà per commentar stentas amurusas, numnadamain cura ch’in giuvenot va sin visita tar ina matta, malgrà che tut ils auters san gia ordavant ch’i na dat nagut ordlonder. Il pauper schani sa senta lura forsa sin la sava sco las chauras en ils seghels … Ma almain ha’l empruvà.
Fotografia: Chauras a Sufers, 1915 (O. Kunz / Fototeca dal DRG).
Suonda LATABLA!
-
5 giadas quatter paraids Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Nossa lingua è noss da chasa, uschia in bonmot.…15 da december 20211151 giadas
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun animals, quai…04 da november 20211278 giadas
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 20211544 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 20211622 giadas


text:
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester sinfonic. Accumpagnà vain l'ouvra dad ün cudesch chi includa las poesias in la versiun originala rumantscha cun translaziuns tudais-chas e francesas. Mario ha pero amo oters sömmis e giavüschs
Mario, tü vivast hoz a Paris?
Gie, avon prest nov onns sun jeu ius a Paris per far ina scolaziun sco actur da teater. Quella hai jeu serrau giu treis onns pli tard e sun restaus a Paris entochen oz.
Purquoi Paris?
Jeu savevel eleger denter Paris e Berlin. Mo damai che jeu luvravel gia musicalmein vid in impurtont project da «chanson» ed erel savens en Svizra franzosa ed a Paris, sun jeu sedecidius per Paris.
Forsa il cuntrari da la Surselva chi’t faszinescha?
Igl equiliber denter la veta urbana e quella silla tiara, denter il pign ed il grond, quel fa bein a mi. Jeu drovel omisdus munds. Pertgei in gida a capir meglier l’auter.
Tü hast masdà teis origen rumantsch cun tia vita preschainta in Frantscha. Uschè es naschü ün album cun «chansons» rumantschas. Co es quai capità?
REMAS ei il fretg da pliras inspiraziuns musicalas. Dalla canzuns popularas romontschas, dallas operas talianas cullas qualas jeu sun carschius si, elu dalla chanson franzosa che fa part da miu mintgadi.
Ensemen cun Anita Capaul dalla Chasa Editura Rumantscha vein nus ediu in cudisch cun translaziuns dallas poesias e cun texts accumpignonts da differents autur(a)s romontsch(a)s per tudestg e per franzos, per aschia dar in niev access a nossas poesias romontschas.
In dils poets romontschs che tucca mei il pli profund ei Alfons Tuor
Che chansonier at ha inspirà il plü ferm? E che poet rumantsch?
Jacques Brel per la chanson, e quei sco artist cuplet. Sia eleganza da metter texts en musica, sia precisiun d’interpretaziun e siu talent d’actur.
Alfons Tuor per la poesia romontscha. Cun siu spért viv ed allert, sia plema poetica, melanconica, e buca sco davos cun sia biografia.
La chanzun "Romontschs" piglia pel chül ils rumantschs chi ütiliseschan gugent germanissems. Co es quai pro tai svessa?
Oh, jeu sun igl emprem che s’identificheschel cun quella poesia da Bistgaun Cathomas. Cu jeu drovel il «bien» romontsch, cunzun per la lavur, lu hai jeu adina il vocabulari sursilvan sper mei. Ed el discuors dil mintgadi schula halt in ni l’auter plaid tudestg viaden.
Cugnuoschast pleds chi dà be per rumantsch?
Gion Cadieli scriva en sia poesia «Ad ina matta veglia» che siu cor seigi «…na dad amur, mo da carezia pleins». Nus romontschs essan ils sulets che distinguin «amur» e «carezia». E quei quetel jeu bellezia !
Tü hast dit cha tü insömgiast per rumantsch. Che es stat teis ultim sömi, da che as trattaiva quel?
Jeu hai semiau tschella notg che l’iniziativa «No Billag» vegni refusada. Speronza daventa quei siemi realitad!
Cumparter nossas poesias romontschas, transmetter in patrimoni cultural ch'ei ius empau en emblidonza ei important
Co guarda oura cun sömis in sen da giavüschs? Che sun teis giavüschs per ils prossems mais ed ons?
Ei dat il siemi universal e perpeten che va avon a tuts, e che ei quel dalla pasch!
Elu dat ei mellis pigns siemis e giavischs persunals. Daquels hai jeu biars. In da quels ei da saver s’exprimer aunc ditg entras la musica ed il teater.
L’Album es gnü registrà a Prag?
Avon in temps hai jeu empriu d’enconuscher il dirigent Jérôme Kuhn da Fribourg. El ha raquintau a mi da siu niev orchester, il PSE Prague Symphonic Ensemble. Aschia ha quella collaboraziun denter il Grischun e Fribourg entschiet, accumpignada da differentas collaboraziuns internaziunalas.
Co es statta la collavuraziun cul ensemble symphonic da Prag?
Quei ei stau in’experientscha fetg intensiva e professiunala. Ensemen cun Jérôme Kuhn e cun Nicolas Charron da Paris che ha creau las partituras, vein nus collaborau stretgamein ordavon per preparar las registraziuns. Cu igl orchester ha sunau per l’emprema ga mias cumposiziuns hai jeu buca saviu retener las larmas.
Tü chantast a divers concerts da l’orchester Kammerphilharmonie Grischun. Che significha quai per tai?
Igl inscunter cun igl auditur ei in impurtont pass per REMAS. Cumparter nossas poesias romontschas, transmetter in patrimoni cultural ch'ei ius empau en emblidonza. E da far quei ensemen culla Kammerphilharmonie dil Grischun ei enzatgei fetg bi.
Che es il rumantsch per tai?
Il romontsch ei miu lungatg mumma ed el medem mument ina da mias pli fermas ragischs. E quella vi jeu era tgirar.
Scuvierer ed empustar il cudisch/CD MARIO PACCHIOLI - REMAS saveis vus sut: https://www.mariopacchioli.com/
Text: C. Gustin, Turitg
Fotografia: (c) Ester Vonplon, mariopacchioli.com
Suonda LATABLA!
PROSSEMS CONCERTS:
insembel cun l’orchester Kammerphilharmonie Grischun:
27.12.2017
20h
Flem, Waldhaus
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
28.12.2017
17h30
Lenzerheide, Kirche San Carlo
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
30.12.2017
20h
Scuol, Baselgia evangelica
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
01.01.2018
18h
Arosa, Baselgia evangelica
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
02.01.2018
17h
Chur, Stadttheater
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
03.01.2018
17h30
Pontresina, Rondo
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
05.01.2018
20h
Glion, Klosterkirche
Giast tar il concert da l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun.
25.05.2018
20h
Fribourg, Equilibre
REMAS - IL CONCERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
26.05.2018
20h
Chur, Stadttheater
REMAS - DAS KONZERT
Mario Pacchioli cun l’orchester Kammerphilharmonie
Grischun ed il Chor La Chanson de Fribourg
Forsa er insatge per Vus:
5 giadas quatter paraids
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus....
5 giadas sco chaun e giat
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E...


text:
Autotreno SŽ 713/715
L'Autotreno SŽ 713/715 a l'è 'n autotreno compost de dò unità doperaa di Ferrovij de la Slovenia faa su in tra el 1983 e 'l 1986. Incoeu a hinn doperaa in di tratt minga elettrificaa 'me Lubiana–Novo mesto–Metlika, Sevnica–Trebnje e Lubiana–Kamnik.
I treni a hinn staa progettaa in Germania cont l'assistenza di ingegnee jugoslav: I primm cinch treni a hinn staa faa su in Baviera e ultimaa in Jugoslavia, i àlter a hinn staa faa tucc in Jugoslavia. In principi l'éra doperada anca 'na carrozza 'me prima class business cont la cusina, ma hinn staa poeu tucc convertii in treni standard.
Ògni set a l'è faa de 'na motris Diesel 713 e de 'n remorcc 715: N'hinn staa faa 27 che viaggen cobbiaa e intercomunicant.
Galleria di foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Treno al passagg a nivell
Vos corelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Autotreno SŽ 713/715


text:
Geoservetschs: render accessiblas e colliar infurmaziuns
Geoservetschs èn servetschs d'internet che concernan il territori e che rendan accessiblas geodatas en furma structurada. Grazia a geoservetschs pon infurmaziuns geograficas vegnir colliadas sur l'internet e datas pon vegnir visualisadas u barattadas.
Geoservetschs èn applicaziuns colliablas che simplifitgeschan l'utilisaziun da servetschs electronics en il sectur da las geodatas e che rendan accessiblas las geodatas en ina furma structurada." (LGeo art. 3 al. j).
La lescha po pretender da l'administraziun publica tranter auter da metter a disposiziun geodatas via servetschs d'internet. Tenor la OGeo art. 2 al. h fin k vegnan geoservetschs definids sco suonda:
Servetsch da retschertga: servetsch d'internet, cun il qual i pon vegnir tschertgads geoservetschs e – sin basa da las geometadatas correspundentas – unitads da geodatas;
- Servetsch da preschentaziun: servetsch d'internet, cun il qual unitads da geodatas represchentablas pon vegnir mussadas, engrondidas, empitschnidas e dischlocadas, cun il qual datas pon vegnir surpostadas e cun il qual ils cuntegns da geometadatas ch'èn relevants per las datas pon vegnir mussads ed il qual pussibilitescha da navigar entaifer las geodatas.
- Servetsch da download: servetsch d'internet che pussibilitescha da chargiar giu copias d'unitads cumplettas da geodatas u da parts da talas e che pussibilitescha, sche quai po vegnir fatg, in access direct a talas;
- Servetsch da transfurmaziun: servetsch d'internet per transfurmar unitads da geodatas.
Ulteriuras infurmaziuns
Uffizi federal da topografia
COGIS (coordinaziun, geoinfurmaziun e servetschs)
Seftigenstrasse 264
CH - 3084 Wabern
- Tel.
- 0041 58 469 03 15
- Fax
- 0041 58 469 04 59
geo.admin.ch
c/o
Uffizi federal da topografia
COGIS (coordinaziun, geoinfurmaziun e servetschs)
Seftigenstrasse 264
CH - 3084 Wabern


text:
La «Hatch Act»
La lescha americana scumonda ad emploiads dals Stadis Units e da ses posts da malduvrar lur uffizi per far politica. Quai pudess uss esser stat il cas tar il directur dal FBI, James Comey, e sia publicaziun dals Clinton-mails endisch dis avant l'elecziun. La renfatscha fa Harry Reid, il manader democrat da la maioritad en il senat.
Ils mails, che stan actualmain en il center da la campagna electorala, sajan stads enconuschents al FBI dapli pliras emnas. Quai rapportan tant la Washington Post sco era CNN sa referind sin circuls giuridics. Sco ch’il schef da l’FBI James Comey di dentant, saja el vegnì a savair dals mails pir il di avant ch’el aveva decidì da render publica lur existenza.
Cun quest'annunzia indesch dis avant l’elecziun n’haja Comey forsa betg resguardà la lescha che di che l'FBI na dastga betg influenzar las elecziuns. Quai ha ditg il manader da la maioritad democratica en il senat. Comey n'ha betg prendì posiziun tar quella rinfatscha.
Il directur dal FBI, James Comey, aveva publitgà il venderdi passà, ch’il FBI haja chattà ulteriurs mails dispitaivels da la candidata pel presidi american. Questa infurmaziun brisanta ha causà nov turnigl en il cumbat electoral american.
RR novitads 07:00


text:
DB Multiverse
Te gh'hareet anca batud tucc i olter ma contra de mi te poeudet fa nagota. Quest el me fa el pussee fort de l'univers?
Domà el me voeurè el ve tegn an'mò in vita. El ve convegn nò de fa vacade!
Scusem.
Si, scusem.
.....
Anem, pa, lassagh finì el lor batasg.
No, l'è mìa sgiust!
L'è stad on truch voncios. In d'on combat ver gh'harissi vensgiud mi! I regole del tornee inn da balander!
2021-03-01
Dragonball Multiverse in lengua lombarda
Car letor, prest i sarann publegad i prum 20 capitoi del Manga Dragonball Multiverse in lengua lombarda!!
El nost manga l'è adree a cresser anca grazzia ai lengov regionai!


text:
La suprastanza da Tujetsch ha proponì da na betg entrar en contractivas da fusiun. Ella preferescha da collavurar tranter las vischnancas. Mo in dals iniziants, Renè Epp, fa valair ch’ins haja empruvà da collavurar sin nivel intercommunal, uss dovria quai contractivas da fusiun liantas.
Tuttina realisar gronds projects
In argument da la suprastanza è, che Tujetsch duai restar vinavant ina vischnanca “interessanta, viva ed autonoma”. La populaziun duai pudair decider sezza davart investiziuns, projects ed ulteriuras fatschentas. Ils iniziants dian che quests projects possian era vegnir realisads en l’avegnir. Mo ins stoppia reparter els en mintga vischnanca; e là stoppian ins sensibilisar la populaziun per questa strategia. Alura possian ins schizunt spargnar daners e tuttina realisar gronds projects en la regiun, di Epp.
Far pli attractiv ils plazs da lavur
L’argument che plazs da lavur giajan a perder na laschan ils iniziants era betg valair. Cun ina strategia cumplessiva possian ins guardar da far pli attractivas las plazzas e da crear forsa plazzas novas e surtut era da mantegnair ellas. Sch’ins stettia persuls vegniss quai in bun ton pli grev.
Pli prudent d'elavurar ils fatgs
La proposta da la suprastanza communala da Tujetsch da refusar l’iniziativa saja pac prospectiva e surtut serria ella ils egls avant la realitad ed il svilup. I fiss pli prudent d’elavurar ils fatgs e cumparegliar cun las supposiziuns ed alura decider.
Pertge betg integrà Breil?
Il president communal da Tujetsch Beat Roeschlin fa valair ch’i manchia ina finamira surordinada. Quai na possia betg esser mo ina fusiun per amur d’ina fusiun. E la finamira impurtanta saja en il turissem. Pertge na han ils iniziants betg integrà la vischnanca da Breil en quest project, sa dumonda Roeschlin. Cun Breil, Mustér e Sedrun avess ins ina ferma destinaziun da turissem en la Cadi.
Na betg tema d'esser isolà
En connex cun il tema da restar isolads di il president che sia vischnanca haja dumagnà la via fin uss. Talas resalvas fissan giustifitgadas sch’i giess mal cun la vischnanca. Il tema fusiun en la Cadi fiss dentant ina finamira a lunga vista.
Cussegl da vischnanca da Tujetsch decida mesemna
Uss mesemna che vegn sto il Cussegl communal da Tujetsch prender posiziun. Sch’el di gea sto la suprastanza cumenzar contractivas da fusiun cun las autras quatter vischnancas, sch’el di na ston votantas e votants decider.
RR actualitad 17:00


text:
Prenzip del Liechtenstein
El Prenzip del Liechtenstein (Fürst von Liechtenstein in todesch) a l'è el monarca e capo de Stat del Liechtenstein. Vegnen de 'n castell de la Bassa Austria - el Castell de Liechtenstein - e hinn la darrera cà monarchica a 'vègh la legg salica streccia, ciovè che domà el mas'c primm nassuu el pò salì in sul trono. Incoeu el Prenzip a l'è el Giovann Adamm II
El Prenzip el gh'ha 'n poo de poder: El pò nominà i giudes, vetà i legg, desmett el governo o di minister e ciamà di referendum. I Cittadin pòden, inscambi, scassà la monarchia e seced del Stat a norma de la Costituzion del Liechtenstein.
Offizialment i sò titoi a hinn Prenzip regnant del Liechtenstein, Duca de Troppau e de Jägerndorf, Cont de Rietberg, sovran de la Cà de Liechtenstein.


text:
Türingia
La Türìngia (en todèsch: Thüringen) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 16.170 km² e l'è colocàt endèla Germània centràla. La capital de la Türìngia l'è la cità de Erfurt. Ótre cità 'mportànte i è: Jena, Weimar, Gera e Eisenach. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, la Türìngia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
La Türìngia l'è ciamàda "El cör vért de la Germània" ("Das grüne Herz Deutschlands") per vìa de la sò richèsa 'n forèste, en particolàr l'è cunusìda la "Thüringer Wald" cioè la "Forèsta de Türìngia", endèla part meridiunàla del stat che la part de Eisenach e la rìa 'nfìna a Sonneberg.
Giü dei cèntri türìstich piö cunusìcc de la Türìngia l'è la cità de Weimar, cunsideràda part del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Sëgn pón cumpré y convalidé les chertes di bus Nightliner y di sorvisc de shuttle ince online: zënza messëi se registré y zënza messëi chirí fora denant le iade.
Cun les chertes di Nightliner scomëncel na era nöia dla südtirolmubiltà: al é les prömes chertes che an ciafa da atira inant te na forma digitala tres la app südtirolmobil. Les porsones che n'á nia le Südtirol Pass y gnanca l'abo+ á insciö la poscibilité da se cumpré canchessî tres le smartphone y zënza messëi se registré danfora les trëi sorts de chertes por i sorvisc de Nightliner y da les convalidé online denanco pié ia.
Do che al ê gnü porté ite l'ann passé da d'altonn la convalidaziun online por le Südtirol Pass fej sëgn la südtirolmubiltà ciamó n vare devers dl mobile ticketing: da d'altonn sarál a desposiziun ciamó d'atres chertes te na forma digitala.
Insciö vára da cumpré na cherta:
Sëgn te na pröma fasa ciafon da cumpré chëstes chertes tl ticketshop (icona dal corú dl flider sön la app südtirolmobil): chertes singules dl Nightliner sön les linies prinzipales, chertes de nöt dl Nightliner y ince chertes singules-Nightliner por i sorvisc de shuttle. Canche an cumpra na cherta él da dé dant l'inom dl titolar o dla titolara dla cherta y tan de chertes che an ó cumpré. Al é da paié cun la cherta de credit don dant i dac damaná.
Insciö él da convalidé:
Do che an á cumpré na cherta digitala éra tla suravijiun dles chertes ("ticket"-icon). Denanco pié ia él da convalidé online la cherta dl Nightliner (cliché sön le botun "convalidé"). Da chësc momënt inant vëigon che le iade convalidé é "atif" y an pó pié ia cun le Nightliner .
Por mostré sö che le "iade é atif" - canche an vá te bus o tl caje che an ess da gní controlá - él da cliché sön l'icona dal corú dl flider cun le barcode-design y dedô sön le botun ble "controlé la validité". Na cherta dl Nightliner varënta y convalidada reconëscion dal cheder vërt, dala denominaziun "iade atif" cun l'indicaziun dl orar canche al é gnü convalidé la cherta.
Chertes "normales" ciafon tres ciamó inant
Les chertes por les linies prinzipales dl nighlliner y ince les chertes de nöt dl Nightliner ciafon tres ciamó, sciöche cina sëgn, ince da cumpré sön papier ti bus y pro i automac dles chertes. Chertes singoles por i sorvisc de shuttle pón indere ma cumpré online tres le ticketshp dla südtirolmubiltà.


text:
La sanadad e la segirezza da planisaziun stettia en il center. Las capacitads da plaz na laschian betg tiers da pudair realisar las mesiras pretendidas da la Confederaziun. En singulas scolas autas saja però pussaivel da realisar intginas purschidas da perfecziunament en l'instrucziun da preschientscha. Er emnas tematicas en gruppas pli pitschnas sajan punctualmain puspè pussaivlas.
Mesemna ha il Cussegl federal decidì, ch'universitads e scolas autas dastgan puspè turnar tar l'instrucziun da preschientscha.
Adattà al tema
Instrucziun sin distanza datti en las Scolas autas dapi bunamain in onn. Il mintgadi da las studentas ed ils students saja il davos onn daventà fitg monoton.


text:
Arth
Cuurdinàde: 47°3.801′N 8°31.309′E
Arth a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 10699 abitant.
]]
El cumün de Arth al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gersau, Küssnacht, Lauerz, Steinerberg, Vitznau (LU), Walchwil (ZG), Weggis (LU), Zug (ZG).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Arth l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Arta[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Arth in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Culâgna
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Culâgna (Collagna in italiân) l'é un cmûn ed 991 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 62 chilômeter dal cènter ed Rèz insém a la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto.
Al teritôri e l'ambiĵnt
L'é al cmûn pió céch, cme nòmer 'd abitânt ma mìa cme larghèsa dal teritôri, ed la pruvîncia ed Rèz; a's cata mèza via tra Rèz e La Spèsia, al teritôri l'é tót traversê da la Statêla 63 che, dôp èser andêda a drē al fióm Sècia, la và só da la Gablèina al Pâs dal Cerēto per pó andêr zò vêrs la Lunigiâna. Al teritôri dal cmûn ed Culâgna l'é més in 'na lêrgha e stupènda vâl ch' la cumbîna cun l'êlt bacîn dal Sècia e l'é prutèt da un sistēma ed muntâgni in grôsa pêrta quacê da un fisóm d'êlber. A i pē dal Caṣarōla, e al cèinter ed la vâl, a nâs al fióm Sècia, al só âchev, cun la zûnta dal jâchev ed dimòndi turèint, àn scavê ind i sècol la bèla vésta di Schiôch Al teritôri ed Culâgna l'è dimòndio despêra e turmintê, la só altèsa la và da i 750 mêter 'd Acvabòuna a i quêşi 2.000 mēter dal Caṣarōla e 'd la Nûda. Al j abundânti anvêdi ed l'invêren, che in soquânt fiânch dimòndi in êlt, la nèiva la gh'armâgn fîn a la têrda premavèira, a fân 'na sôrta ed céch giasêr alpèin, sté anvêdi a fân la só pêrta ind l'alvêr al livèl dal fêldi dal teritôri dóve a gh'é dimòndi surzèi d'âchev frèschi. Al teritôri al gh'à di aspèt divêrs: dimòndi zôni pió pêra, dóve incòra incō a vîn lavurê la tèra, a fêrmen al calêdi vêrs al fióm Sècia. La modêrna stasiòun de spòrt invernêl ed Cerēto Lêgh l'é a i pē ed La Nûda cun soquânt laghèt ed qualitê alpèini: tra quisché d' arcurdêr al Lêgh da Cerēto e al Lêgh Prânda, circundê da un sfònd d'êter tèimp. J êlber e al piânti în ed qualitê divêrsi a secònd in dóve in mési e a che altèsa. A's gh'à 'na fâsa tra i 650-850 mēter ch'l' é pusès dal castâgn che ind i tèimp indrē l'é stê impurtânt per la cunuméia ed la gînta dal pôst. 'Na fâsa ed mèza altèsa fra j 800 e i 1.700 mēter a gh'é la fâza da taj ch' la fà un straordinâri mantèl fés ch' an s'égh pōl mìa andêr dèinter. Sta zôna l'é da sèimper al règn naturêl ed la fâza, pôchi vôlti insèm a dal j êtri piânti. I pîn preṣèint în al rişultê dal piantagiòun fâti da l' òm in èpochi divêrsi. In mèza a la fésa fâza a l'altèsa ed 1.000 mēter a gh'é di prê naturêl ch' a se ṣlêrghen insém a ògni fiânch da i 1.700 a i 2.000 mēter dal sèmi pió êlti. La fésa e diferèinta êrba la dà urègin a pastûri dimòndi serchêdi e quistiunêdi ind i tèimp indrē. Al sòt bôsch ed Culâgna l'é dimòndi réch ed prudòt cun la bundânsa ed fónz 'd ògni gèner, frâvli, môri, lampòun, e ind al zôni pió êlti destèiṣi ed mertél.
Stòria
An sà mìa ed precîṣ l'època dóve la préma gînta la s'é fermêda ind la vâl dal Sècia. L' èsregh dal strêdi salghêdi dirèti in Tuscâna, di rèst ed brónz e soquânti munèidi rumâni e di rèst catê al Pâs ed l'Uspedlâs, a fân pinsêr a la preṣèinsa ed l'òm in cól peréiod, mó ed sicûr la zôna la cumincê a impîres ind l'Êlt Medioēv. Soquânti ruvîni a gh'în incòra al Pâs dal Sèint Crôṣ e a l'Uspedlâs che per sècol l'é stê druvê da i pelegrèin a pē o a cavâl. Al pâs l'é numinê int al diplôma ed Carlo Magno dal 781 ch'al sgnêva i cunfîn ed la diôceṣa arzâna. In sègvit aṣvèin al pâs l'é stê tirê só un uspdêl per pelgrèin, incō in ruvîna. D' j êtri rèst a's câten ind la pêrt tra mezanôt e sîra dal cmûn, inséma la spònda dréta dal Sècia a Nasseta, un antîgh bōregh cun un cunvèint dedichê a S. Maria, ch' l' é stê ed môda per dimòndi a l'inési dal II milèni e ch'lé stê butê zò atâch al 1500 da i Dalli, cûnt ed Buṣâna, per un matrimòni andê a mêl. Per dimòndi sècol Culâgna l'é stêda sòta a i Vallisneri che a gh' l' àn cavêda a mantgnîr al lōr pusès dal XI sècol al XVIII sècol quând în stê mandê via dal trópi ed Napoleòun, sibèin la cunténva vicènda tra i cmûn ed Pèrma e Rèz ch' a 's quistiunêven al teritôri. J Estèins ed Mòdna àn dê l'invistidûra ânch a dal j êtri faméj fra còsti a's ricôrden i Brusantini cun Paolo pêder e al fiōl Alessandro, a 's trâta ed ch' l' Alessandro Brusantini spacòun che al Tassoni al prîva mìa vèder e dòunca més in redécol ind al só românṣ “La secchia rapita” ind i pâgn ed l'imbalsê dal conte di Culagna. Dôp la dichiarasiòun dal Règn d'Itâlia, int al 1860, al teritôri ed Culâgna l'é purtê a la grandèsa dal dé d'incō e prém séndech l'é stê numinê Clemente Pensieri. Lòng a la Statela a gh'în i pilastrèin ed mêlmer tirê só a memôria di Partigiân môrt al tèimp ed la Guèra ed Liberasiòun ind i tânt scûnter cun al trópi tedèschi e fasésti che cunsidrêven cla strêda 'n' impurtânta via ed colegamèint.
I cèinter abitê
Culâgna
Al cèinter pió impurtânt l'é mucê insém a un muntarôt rotònd, cun la séma dal Vintâs ch' la ghe stà d'ed sōvra, mèinter a i só pē a pâsa al Sècia. Al gh'à urègin antîghi, al vîn numinê per la préma vôlta int al 1153, l'é stê fèdev di Vallisnêri e pó di Vigarani-Toschi. L'abitê l'è traversê da la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto ch' l' al divéd in dō pêrti a 'd altèsi divêrsi, la pêrta pió nōva l'é a mûnt ed la strêda. La vècia strêda, ciameda “via della Fonte”, la và ed fiânch ed vèc fabrichêt, in pêrta arnuvê, dóve insém al facêdi a 's pōlen vèder, a pcòun, scultûri cun dal dâti dal sincsèint, stèmi in sâs ed côch, purtêl e fnèstri sculpîdi ed fîn. Int al cèinter dal paèiṣ a gh'é un gróp ed cà ciamê Corte Pallai, tire só int al 1500 da i Caneri scapê da la Tuscâna dôp che l'atentê a Lorenzo de Medici l'é andê bûgh, a se gh'endêva dèinter da quâter purtòun grôs. Ind j ûltem ân a 'sè pruvidû al recóper ed quâṣi tót i fabrichêt. La cēṣa parochiêla in manēra neo-medievêl, tirêda só in pôst ed còla antîga l'é numinêda in dimòndi documèint stôrich l'é l'elemèint ch' al spéca int al paeṣâg architetônich ed Culâgna. Insém a la [SS63
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Il project «Tgea da tgànt» vegn promovi dal Parc natiral Bavregn, la Cuminanza culturala Val Schons e dal post da cultura Viamala. Il project cuntegn era pussaivladads da lavurar ed abitar, sco era in’exposiziun davart las chanzuns rumantschas. I dovria anc bler temp ed energia, per che la visiun daventia realitad. Perquai datti ussa sco emprim in’inscenaziun acustica en la stalla sper la chasa da Tumasch Dolf, è da leger en la revista turistica «Viamala Aktuell».
L’artist da tun Corsin Vogel ch’ha ina colliaziun cun Maton entras ses geniturs, concepescha in’installaziun da tun cun material d’archiv ed atgnas interpretaziuns cumponidas. Tgi che smatga sin in nuf davant la «Tgea da tgànt», vegn a sentir Tumasch Dolf a chantar. L’installaziun resta enfin il 2018, la vernissascha è ils 16 da settember. I vegn era fatg in pitschen «infopoint», nua ch’ins po s’infurmar davart il project.
Ord l'archiv:
RR Total local 11:45


text:
Experts dal ministeri da defensiun american han avertì, che la milissa terroristica dal Stadi Islamic daventia puspè pli ferma. En la Siria nizzegia la milissa la flaivlezza da las forzas da segirezza indigena, suenter ch'ina maioritad dals schuldads americans èn vegnids retratgs ord il pajais. Quai resorta d'in rapport da l'inspectur general dal Pentagon.
Ils schuldads americans sajan vegnids retratgs, schebain che las forzas da segirtad sustegnidas dals Stadis Unids, hajan fatg cler ch'ellas dovrian dapli trenament ed armaziun per mesiras cunter il terror. Ni las forzas da segirezza en la Siria ni las forzas da segirezza en l’Irak sajan bunas da segirar regiuns, nua che la milissa terroristica Stadi Islamic n’è betg pli activa, hai num en il rapport.
Il president american Donald Trump aveva annunzià l’onn passà d’avair dumagnà la milissa terroristica Stadi Islamic. Silsuenter aveva el ordinà che ina gronda part da schuldads americans returnian en ils Stadis Unids.
RR novitads 06:00


text:
Suenter che Armon Orlik ha gudagnà ses emprim duel encunter Mike Müllestein cun la nota da 9.75 sto el declerar forfait per la cuntinuaziun da la lutga sin la Schwägalp. Durant il stgaudar en ha Orlik survegnì ina stratga en il dies. Sco ses trenader, Reto Attenhofer, ha ditg envers RTR, è il mal uschè ferm che Armon Orlik na po betg cuntinuar la lutga. Ses forfait sin la Schwägalp na saja betg be ina mesira da segirtad en vista a la lutga federala en duas emnas. Tenor il manader tecnic dals lutgaders grischuns na saja propi betg pussaivel da cuntinuar ils duels en il resgim al pe dal Säntis. Quant gravanta che la blessura dad Armon Orlik è propi e sche la federala è en privel, n'è il mument anc betg cler.
Ultim test al pe dal Säntis
Dus emnas avant il punct culminant da la stagiun da lutga s’entaupa l’elita da la lutga per ses ultim test. Al pe dal Säntis sin la Schwägalp èn quindesch lutgaders cun cranz federal da la partida. In da quels era il grischun Armon Orlik che ha gì schanzas intactas da repeter ses success dal 2016. Lura aveva Orlik gudagnà la lutga da la Schwägalp ensemen cun Samuel Giger. Ussa è il lutgader dentant vegnì sfurzà da dar si.
Quatter ulteriurs grischuns
Il trenader dals lutgaders grischuns Reto Attenhofer ha nominà per la lutga sin la Schwägalp quasi tut ils lutgaders ch'èn era a Zug tar la festa federala. Sper Armon Orlik èn Mike Peng, Ursin Battaglia, Christian Biäsch ed era Marc Jörger da la partida. Per els vai da rimnar experientschas ed in bun sentiment en vista a la federala che spetga ils 24/25 d’avust.
RR Sportissimo 12:00


text:
Retuda o bon
Nosc servisc tlienc ie for tlo per vo
Nia for ne va dut coche l dassëssa, uni tecnica possa nce falé datrai. Sce la chertes de viac o i njins de cunvaldizion ne va nia: L servisc tlienc südtirolmubiltà ie for tlo per vo.
Dumanda de retuda: Scencajo che l passajir/la passajira ëssa paià per n viac n priesc massa aut y chësc possa unì desmustrà, vën la soma curespundënta retuda tla forma de na cherta valor o repurteda coche bon sun l Südtirol Pass. La dumandes de retuda vën for ejaminedes singulermënter y les possa unì mandedes ite tres chësc formuler.
Chertes de viac che resultea “nia da liejer” pra l njin de cunvalidazion o che ne vën nia azetedes, ma che ne semea da dedoravia nia danejedes, possa unì baratedes ora pra la lueges de venduda cun chertes nueves dla medema sort cun l valor curespundënt ala soma resteda lessù.
Chertes de viac scëmples, che ne ie nia unides adurvedes, y chertes valor destumedes possa unì retudes tl tëmp de n ann do la destumeda pra la lueges de venduda südtirolmubiltà. L vën mé paià ora somes da 10 Euro insù. Pra somes sota 10 Euro iel puscibl, tl tëmp de n ann do la destumeda, trasferì la soma resteda sun na cherta valor.
Südtirol Pass / Euregio Family Pass: Chiche ne uel nia slungë l tëmp de validità de n Südtirol Pass (cherta prepaid) possa te uni mumënt se damandé la retuda dla soma mo resteda sun la cherta pra la lueges de venduda südtirolmubiltà y dé ju la cherta.
Tardivanzes y suprescions de curieres o ferates
Sce l ne ie nia puscibl fé o finé n viac pervia de ntraunides o situazions nia preududes, che ne ie nia da atribuì ala mpreja de trasport, ne à i/la passajires de regula nia la rejon de se damandé la retuda dl priesc dl viac o l slungiamënt dla validità dla cherta de viac.
Tl cajo de viages cun la ferata possa i/la passajires damandé la ndenisazion dla spëises dl viac sce l ie na tardivanza de plu che 60 menuc sun la trassa danter la lueges de partënza y de destinazions dates sëura sun la cherta de viac y sce l ne ie mo nia unì retù l priesc dl viac. La ndenisazion ie dl 25 percënt dl priesc dl viac pra na tardivanza da 60 a 119 menuc y dl 50 percënt dl priesc dl viac per na tardivanza da 120 menuc insù.
Deguna rejon de ndenisazion ne àn sce n ie bele unic nfurmei dla tardivanza dan che n à cumprà la cherta o sce n ruva a destinazion cun na tardivanza de manco che 60 menuc ajache n pudova se nuzé, per furné inant, de n auter servisc de trasport o fajan l viac sun n’autra trassa. Tl cajo de somes sota 4 Euro ne vëniel nia fat ndenisazions.


text:
Buccinasch
Buccinasch (Buccinasco) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 27 224 abitant (dato del Dic 2015 [1]), ona süperfis de 11,99 km² e ona densità de 2 271 ab./km². La se troeuva in de l'hinterland milanes e la gh'ha dò frazion: Buccinasch Castell (el center stòrich) e Gù Gambaree.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è probabil che ghe fudess on insediament antigh etrusch, fondaa intorna al 300-600 prima de Crist.
El primm test in del qual se troeuva el nòmm Buccinasch l'è 'l Liber notitiæ Sanctorum Mediolani, scritt intorna al 1290 del Goffred de Busser. In la suddivision medieval del territòri milanes, Buccinasch la partegniva a la Piev de Cesan Boscon.
El nucli central e stòrich del comun l'è Buccinasch Castell. A quell lì hinn staa taccaa, in del 1841, anca i comun de Rovid, Roman Banch e Gud Gambaree. In del 1870 inoltra gh'hinn staa inglobaa anca Grancin e Ronchett sul Navili (che poeu in del 1923 l'è staa giontaa a Milan).
Inoltra a Buccinasch a gh'è on gran numer de cassinn: Cassinazza, Cassina Robbioeu, Cassina Terradee, Cassina Fagnana, Cassina Molinett, Cassina Parazzoeu, Cassina Molin Brusaa, Cassina Crivell.
Buccinasch al dì d'incoeu[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dì d'incoeu, bòna part di cittadin la viv in de la borgada de Roman Banch, l'unica che la s'è grandida tant duranta el boom demografich de la segonda metà del Noeuvcent: chì gh'è anca la sede del comun e 'l municipi. Questa còssa l'ha portaa a fà diventà Buccinasch Castell, la part stòrica del comun, ona frazion del medemm. Buccinasch Castell e Gù Gambaree hann conservaa l'antigh aspett agricol che on el gh'aveva tutt el comun, menter Rovid e Grancin s'hinn pradigament fonduu a Roman Banch.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Buccinasch l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc