text:
Remo Stoffel na sa cuntenta anc betg cun la sentenzia dal Tribunal Federal en la dispita da taglia cun il chantun. Cun inoltrar ina dumonda da revisiun pretenda Stoffel ch'i vegnia examinà sche la Dretgira administrativa grischuna haja fatg sbagls giuridics. Ils fatgs effectivs na vegnan però betg anc ina giada examinads.
Il november ha il Tribunal federal decidì che l'investider stoppia pajair suenter 4 milliuns francs taglia per l'onn 2003. L'uffizi da taglia dal Grischun aveva pretendì da pajar suenter 8 milliuns. La Dretgira administrativa dal Grischun aveva anc dà raschun a l'uffizi.
RR novitads 17:00


c: text/html

text:
Dapi quatter onns èn las plaivs evangelicas da l’Engiadin’Ota fusiunadas. En quel temp, han desditg sis reverendas ed in diacon social lur plazzas. In fatg che ha chaschunà durant las ultimas emnas adina puspè discussiuns tar las commembras ed ils commembers da la plaiv.
Discussiun averta
Per puspè chattar ina basa, ha la suprastanza da «refurmo» tratg a niz la radunanza generala ed ha envidà en ina segunda part ad ina discussiun averta. Là han las var 90 persunas en sala discutà davart disfidanza, malsegirezzas ed oravant tut pretendan las commembras ed ils commembers da sclerir la dumonda pertge che tantas persunas han desditg lur plazzas. Ina commembra ha perquai fatg la dumonda a la suprastanza da laschar far anc ina giada in discurs d’extrada cun las persunas pertutgadas dad ina persuna externa. Quella dumonda ha la suprastanza approvà. Sco Gian Duri Ratti, il president da «refurmo» ha ditg envers RTR vulan ins en in proxim pass sclerir co quel process vegn realisà. Silsuenter duai dar ina segunda discussiun averta per sclerir ulteriuras dumondas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ins vesia, che persunas ch'èn periclitadas han vinavant la pussaivladad da sa laschar vaccinar, uschia Virginie Masserey. «Dapli che 80% da las persunas sur 75 onns han gia gì l'emprima vaccinaziun». In 6avel da las persunas creschidas è actualmain vaccinà cumplainamain. La furniziun dal vaccin saja garantì, quai saja in segn positiv.
Lubientscha dal vaccin per giuvenils
Er da beneventar saja che Pfizer haja tschentà la dumonda tar Swissmedic per la lubientscha dal vaccin per giuvenils tranter 12 e 15 onns. La Svizra vegnia ad avair avunda vaccin per virolar anc quest onn er uffants e giuvenils. Ils vaccins mussian in bun effect e sajan er fitg effizients, uschia Virgine Masserey vinavant.
I dettia era adina damain persunas che stoppian ir en l’ospital. In terz da las persunas che sajan sin l’intensiva, sajan pertutgads da la malsogna Covid-19. La situaziun sa sviluppia fitg positiv.
Indicaziuns che virola è pli ditg che sis mais activa
La protecziun dal vaccin vegnia segir a tegnair dapli che sis mais. Ins stoppia dentant anc a spetgar ulteriurs studis e datas, uschia Masserey. Quai che pertutga in rinfrestgament da la vaccinaziun stoppian ins anc a spetgar. Ins na possia anc betg dir bler tar quai. I dettia adina dapli indizis che la vaccinaziun gidia era quai che pertutga la transmissiun da corona.
Certificat da covid
Il certificat duai fin la fin da zercladur star a disposiziun per virolads, testads e guarids da covid, di Virginie Masserey. I pudess dentant era esser ch'in certificat per ina da quellas trais gruppas è gia pli baud avant maun. Infurmaziuns concretas seguian en las proxiamas emans.
Coronavirus da l'India
La vaccinaziun protegia era cunter la varianta dal coronavirus da l’India.
Quai mussian emprimas observaziuns en connex cun ils dus vaccins lubids en Svizra da Pfizer/Biontech e Moderna.
Rudolf Hauri: «Prender en egl schluccadas tar obligatori da mascrinas»
La virolaziun sa sviluppeschia fitg bain en ils chantuns. Sch'ins avessia dapli capacitads, pudessian ins anc virolar dapli. La limita da vegliadetgna per virolar saja en blers chantuns vegnida averta. Ins haja sut controlla la situaziun. Era ils tests da massa mussian be singulas eruzpiuns. Uschia pudessian ins reponderar schluccadas, quai era tar l'obligatori das mascrinas. Sin tut las mesiras da protecziun na dastgian ins dentant betg desister. Ina aboliziun da las mesiras pass a pass saja impurtanta e gista.
Tge custa la campagna da vaccinar da la Confederaziun?
Sin dumonda d'in schurnalist respunda Adrian Kammer. «La campagna custa 1,5 milliuns francs». Intginas persunas enconuschentas sa participeschian a la campagna. Ina buna infurmaziun davart il virolar saja impurtanta. La prontezza da sa laschar vaccinar saja creschida ils ultims mais.
Cifras atualas
L'Uffizi federal da sanadad ha annunzià 1'240 novas infecziuns cun il coronavirus entaifer las ultimas 24 uras. Cunquai è la media dals davos set dis 13 pertschient sut quella da l'emna avant. 10 ulteriuras persunas sajan mortas en connex cun Covid-19.
Il Grischun annunzia 13 novas infecziuns cun Covid-19. Actualmain èn 15 persunas a l'ospital, quatter da quellas sin la staziun intensiva.
Infurmà il mardi a Berna han:
- Virginie Masserey, manadra da la secziun Controlla d'infecziun da l'Uffizi federal da sanadad BAG
- Adrian Kammer, manader infurmaziun dsanadad e campagnas, BAG
- Rudolf Hauri, president da l'associaziun dals medis chantunals
- Martin Ackermann, president, National COVID-19 Science Task Force


text:
En sasez fiss el gugent daventà ortulan, la natira cun tut sia flora e fauna ha adina fascinà l'um da 65 onns ch'è creschì si a Sagogn. Sur il studi da veterinari è el alura sa tschentà en la perscrutaziun da parasits nua ch'el è sa spezialisà sin il verm plat da vulp (per tudestgs, il «Fuchsbandwurm»).
La fin da schaner ha il professer prendì cumià da ses institut e sias studentas e dapi lura passenta el dapli temp en Frantscha. Qua sappia el esser ortulan e far lavurs manualas en ses pitschen microcosmos. Pertge ch'era l'art ed il ballape giogan ina rolla en la vita dal scienzià, udis en il Profil.
Peter Deplazes: «Far retschertga è lavur da team»
Il Sursilvan vala sco corifea sin il champ da la parasitologia ed ha fatg lavur da perscrutaziun sin tut il mund.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
En sasez fiss el gugent daventà ortulan, la natira cun tut sia flora e fauna ha adina fascinà l'um da 65 onns ch'è creschì si a Sagogn. Sur il studi da veterinari è el alura sa tschentà en la perscrutaziun da parasits nua ch'el è sa spezialisà sin il verm plat da vulp (per tudestgs, il «Fuchsbandwurm»).


text:
Pervia da las crudadas da crappa dals ultims 20 onns en il sectur da Mingèr ha la regenza approvà da prender mesiras. Cunquai ch'i regia sin quest traject er privel da lavinas possia mo ina gallaria proteger la via d'Engiadina suffizientamain cunter la crudada da crappa.
La gallaria vulan ins construir sur 60 meters. E per reducir il privel da lavinas supplementarmain vulan ins installar in indriz d'alarm. Per far segira la via d'Engiadina da crappa e lavinas prevesan ins ina summa da 4,2 milliuns francs.
RR novitads 09:00


text:
La denunzia na sa drizza betg encunter «Auto Da Posta» mabain encunter nunenconuschent. L'Uffizi federal per traffic sco organ da surveglianza da fatschentas subvenziunadas ,ha sper quai era anc denunzià tut ils organs da lla «Posta Svizra SA» e da la «Auto da Posta SA».
Pussaivels delicts penals pudessan esser la violaziun dal dretg penal administrativ, delicts da cugliunaria e da documents uffizials sco è administraziun nuncorrecta.
La «Auto da posta SA» aveva durant plirs onns transferì gudogns da la sparta subvenziunada en la sparta betg subvenziunada. Da far gudogns en la sparta subvenziunada è però scumandà.
RR novitads 16:00


text:
La tradizion orala ladina
La lijëndes ladines dla Dolomites ie l patrimone culturel plu antich y de valuta tla tradizion orala ladina, che vá zoruch a milesc de ani dan Crist nchin almanco al' Etá dl Bront[1].
La lijëndes ie nasciudes te n tëmp olache l raion ladin (o protoladin) fova mò cotant majer. La lijëndes possa plutosc unì cunscidredes cuntìes magiches, che se refej ala mitologia, ala credënzes, ala vijion dl mond de nosc antenac da zacan. La lijëndes ladines se pierd daviadechël tl scur dla Preistoria y ne possa nia se nfidé a fé culegamënc cun avenimënc storics suzedui vëiramënter. N pudëssa dì che te chëla lijëndes ladines che se à cunservà l miec auden ora l carater archetipich dl sentì y dl pensier dla jëntes che abitova tla Dolomites ti “Tempes Veyes” [2].
I prim’studiëusc y scritëures ladins dl ‘800 ova purvà de fé nascer na leteratura de livel artistich, iust fajan referimënt ala tradizion dla liëndes ladines, che fova ntlëuta scialdi viva[3]. Per merit dl preve Giosef Brunel de Fascia, che fova nce curat de Urtijëi dal 1876 al 1892, se ova mantenì truepa lijëndes populeres che ël ova tlupà su dala usc dla jënt y dat inant per scrit, a na maniera che Hugo de Rossi y plu tert Karl Felix Wolff à pudù adurvé chësta funtana documenteda nchinamei tla forma ladina per elbaoré la lijëndes dla Dolomites, dates ora plu tert per tudësch coche “Dolomitensagen”, che ie devëntedes n suzes mondiel ti primes dejënes dl ‘900.
For tl spirit romantich dl’800 scrij Jan Batista Alton deplù ballades ispiredes ala lijëndes ladines y plu tert saral Angelo Trebo a scrì l test dla operestes “L ciastel dles stries” y “Le scioz de San Jenn”, for ispiredes a chësta tradizion populera. Dl 1985 él uní dat ora la publicazion dla traduzion tl gherdëina dla Dolomitensagen de K.F.Wolff da pert de Elsa Runggaldier.
Drët afascinant y complès ie l mit de Fanes. La ravises de chësc mit va zeruch de plu milesc de ani. La trasformazion de jënt te tieres ie n elemënt drët vedl che an giata ënghe tla lijëndes di Indians. L totem tl mit de Fanes n'ie nia n simbol de podestà, dla ciacia (eguia o auter), ma de modesté lieda a la tiera, n tier spave: la muntagnola.
L mel ne ie nia metafisich, ma fej pert dla tiera sciche l bën: Spina de Mul, l strion che se trasformea te nuetes de temporal te n schelet de n musc, n'à nia de diabolich, al n'adora degun pat con l'infern, ma al à sia forza dla natura. La vijion cristiana dl mond con sia conzezion dl mel à lascè drët pueces fusties tl mit de Fanes. N motif costant ie l matriarcat. Tl mit de Fanes (y tla lijëndes ladines en generel, cotant manco o endut nia endere tles lijëndes dl Tirol o di ujins talians) iel dantadut la ëiles che tol dezijions y arvën i avenimënc. I ëi endere porta ala revina canche ai tol dezijions: L rë de Fanes vën si rëni y vën pona trasfurmà te crëp. L'inuem dl rë fauz ti dà l'inuem al jëuf a sud de Fanes (Fauzarego).
Pro i Ladins ti Grijons ie Caspar Decurtins (1855-1916) sté l prum a cöi adum l’arpejon culturela orala. Dl 1887 àl fá n apel publich per che la populazion judass da chirì adum material. L reson al apel ie stat mprescionant, l material coiú adum ie stat assé per 14 libri. L volum dla conties y lijëndes rumances coiudes adum enfin al 1973 ie plu che l dopl de chël di autri trëi teritores linguistics dla Svizera deberieda.


text:
Ils 6 da december 1992 refusan las votantas ed ils votants svizzers la participaziun al Spazi economic europeic cun 50,3 pertschient vuschs negativas ed en 14,5 chantuns. La decisiun ha consequenzas per la NVTA e per la dumonda, co ch'il transport da rauba po vegnir spustà da la via sin la viafier. La Communitad europeica pretenda da tractar da nov las decisiuns da la politica da traffic ch'èn gia stipuladas. L'onn 2000 approvescha il parlament ils uschenumnads Contracts bilaterals.
« A partir da l'onn 1993 sa furma ina nova realitad europeica. »Cussegl federal, Explicaziuns davart la votaziun, 6 da december 1992


text:
Sa midan las obligaziuns da documentaziun e da responsabladad?
Tras la Lescha federala davart il dossier electronic dal pazient (LDEP) na datti naginas midadas en connex cun l'attribuziun da las cumpetenzas ed en connex cun la dumonda da responsabladad.
Cun il DEP avais Vus ina nova funtauna d'infurmaziun. Per l'obligaziun da diligenza existenta na mida quai nagut. Sco fin ussa decidais Vus en la situaziun concreta, tge infurmaziuns che Vus As procurais, nua che Vus las tschertgais e sche Vus las vulais resguardar per Vossa lavur. Il DEP n'è betg concepì sco plattafurma per archivar tut ils documents e tut las infurmaziuns da las pazientas e dals pazients. Mo documents ch'èn necessaris per l'ulteriur tractament duain vegnir mess en il DEP. Perquai duessas Vus guardar da deponer en il DEP mo infurmaziuns relevantas per il tractament. Per far quai n'èsi betg necessari da dumandar mintga giada il consentiment da la pazienta u dal pazient. Sche Vossa pazienta u Voss pazient ha in DEP, pudais Vus partir dal fatg ch'ella u el è d'accord che documents vegnan arcunads là. En il cas singul po ina pazienta u in pazient dentant pretender ch'ils documents davart il tractament actual na vegnian betg arcunads en il DEP.
I valan las reglas usitadas en connex cun dumondas da responsabladad
Las dumondas da responsabladad èn regladas en ils artitgels 41 e 97 ss. DO sco er en las leschas spezialas respectivas (guardar er art. 1 al. 4 LDEP). Il dossier electronic dal pazient na stgaffescha nagina situaziun che n'è betg cuvrida tras las reglas vertentas. Tras la Lescha federala davart il dossier electronic dal pazient (LDEP) na datti naginas midadas tar l'attribuziun da las responsabladads e tar la dumonda da responsabladad. La dumonda, sche las obligaziuns da diligenza èn vegnidas violadas sin basa d'in sbagl, sto adina vegnir giuditgada tenor las circumstanzas en il cas singul concret. En quest connex èsi decisiv, sch'ina persuna spezialisada dal sectur da sanadad ha prendì ina decisiun giustifitgabla en la situaziun da quella giada sin fundament da las infurmaziuns existentas e sin basa da las pussaivladads diagnosticas u terapeuticas. Tgi che maina ina documentaziun da la pazienta u dal pazient, sto quintar gia oz che terzas persunas sa fidian da las indicaziuns ch'èn cuntegnidas là. Ella u el po vegnir fatg responsabel envers las pazientas ed ils pazients, sche quellas e quels vegnan donnegiads en il rom dal tractament tras terzas persunas, perquai che la documentaziun è incumpletta u cuntegna faussas indicaziuns.


text:
Pruvincia de Lissandria
- Süperfiss: 3.560 km²
- Pupulazziun (2001): 418.231 ab.
- Densitaa: 118 ab./km²
- Nümer de cumün: 190
- Capitaal (pup. 2001): Lissàndria (85.438 ab.)
La Pruvincia de Lissandria l'è una pruvincia del Piemunt che la cünta 438.383 abitant. La se tröva in del süd-est de la regiun, al cunfin con la Pruvincia de Vercei a nord, a ovest con la Pruvincia de Türin e cun la Pruvincia de Ast, a est cun la Lumbardia (Pruvincia de Pavia), a süd con la Ligüria (Pruvincia de Genuva e Pruvincia de Savona) e a süd-est cun l'Emilia-Rumagna (Pruvincia de Piasenza).
La se tröva dunca in d'una pusiziun centrala tra i vari pruvincc del nord-ovest de l'Italia, e per quest la gh'ha avüü l'inflüenza da tüt i cultür regiunal de la zona.
El teritori e i lenguv[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Pruvincia de Lissandria la ven dividüda de norma in ses teritori, che hin culegaa ai cità püssee impurtant de la pruvincia.
- L'Aques, cun caplögh Aqui e in direziun de Ast e Cuni, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes.
- El Lissandrin, inturna a Lissandria, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes uriental.
- El Casales, inturna a Casal Munferaa, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes munfrin.
- El Nuves, inturna a Növ Ligür, indè che se parla un dialet de tipu ligür.
- L'Uvades, inturna a Uvada, indè che se parla un dialet de tipu ligür.
- El Turtunes, inturna a Turtona, indè che se parlen dialet de transiziun tra el Lumbard e l'Emilian.


text:
Il Cussegl federal ha oz mesemna concedì ina contribuziun supplementara da 33 milliuns francs per l'agid umanitar en l'Afganistan. En tut datti enturn 60 milliuns francs entaifer ils proxims 16 mais. La Svizra reageschia cun quest augment sin la situaziun difficila en il pajais, communitgescha il Departament federal d'affars exteriurs. Il colaps economic imminent, la greva setgira e la fom vegnian anc ad augmentar il dumber da persunas che dovrian sustegn umanitar.
Afganistan è in pajais sutsviluppà
La Svizra sustegna dapi l'onn 2002 il pajais en l'Asia Centrala cun 27 milliuns francs ad onn. 18 milliuns èn per la cooperaziun al svilup e nov milliuns èn agid umanitar. L'avust 2021 ha la Confederaziun stuì serrar temporar il biro a Kabul pervia dals Talibans. La collavuraziun cun l'ONU , il Comité internaziunal da la Crusch Cotschna ed autras organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas è stretga.
La Confederaziun beneventa era la conferenza da l'ONU ils 13 da settember a Genevra per discutar la situaziun umanitara.


text:
Premi d'art
Il premi d'art da l'uniun grischuna d'art duai vegnir surdà ad artistas giuvnas ed ad artists giuvens che han ina relaziun cun il Grischun. Ultra da la publicaziun vegn mess a disposiziun a la titulara u al titular dal premi in local d'exposiziun en il rom da l'exposiziun annuala.
La chasa editura da medias Somedia ha surdà ils onns 2012 fin 2018 in premi d’art en collavuraziun cun il museum d’art dal Grischun a Cuira. A partir da l’onn 2019 vegn il premi surdà da l’uniun grischuna d’art. La retscha da publicaziuns vegn cuntinuada cun in reediziun. La nova promoziun cumpiglia – ultra d’ina preschentaziun individuala en il rom da l’exposiziun annuala – er l’ediziun d’ina publicaziun cumplessiva.
Artistas ed artists che na pon anc preschentar nagina publicaziun, survegnan cun il premi d’art la pussaivladad da realisar ina tala. Il premi duai perquai promover oravant tut artistas giuvnas ed artists giuvens, sco ch’igl è previs en il concept directiv da l’uniun grischuna d’art. Il premi vegn surdà ad artistas ed artists che han in stretg connex cun il Grischun e ch’èn represchentads en l’exposiziun annuala da las artistas grischunas e dals artists grischuns. La titulara u il titular dal premi d’art vegn tschernì d’ina giuria.
Titularas vertentas e titulars vertents dal premi
Olga Titus (*1977, CH) è la quarta titulara dal premi d’art da l’Uniun grischuna d’art. La promoziun cumpiglia ina preschentaziun individuala en il Museum d’art dal Grischun en il rom da l’exposiziun annuala da las artistas e dals artists grischuns 2022 sco er l’ediziun d’ina publicaziun.
L’artista Olga Titus è creschida si en la Svizra orientala ed è – sin basa da sia derivanza famigliara – stretgamain colliada cun il chantun Grischun. Sut l’aspect multicultural da sia biografia svizra, indica e malaisica sa fatschentan sias lavurs cun dumondas davart l’identitad e davart il caracter cultural. Partind da fotomontaschas che sa basan sin maletgs digitals ord l’internet, stgaffescha ella maletgs a format grond ord pagliettas stampadas ed ord lavurs da video sco caleidoscops. L’univers dals maletgs captivants che cuntegnan folclora, exotica da Bollywood, reclama ed estetica da gieus da computer, alternescha tranter la potenza figurativa digitala e quella objectiva analoga e reussescha d’ans sensibilisar per la diversitad da las furmas d’expressiun culturalas.
Cun il premi d’art da l’Uniun grischuna d’art vegn undrada la lingua figurativa moderna ed independenta dad Olga Titus sco er ses tractament reflectà dals temas da l’èra globala.
L’exposiziun dad Olga Titus ha lieu en il rom da la proxima exposiziun annuala da las artistas e dals artists grischuns. La publicaziun vegn a vegnir surdada a l’artista a chaschun da l’avertura da l’exposiziun il december 2022.
Foto: Yanik Bürkli
Pascal Lampert
Pervia da sia derivanza famigliara è Pascal Lampert (*1972) fermamain collià cun il chantun Grischun. L’artist viva e lavura a Sta. Maria Val Müstair e fa regularmain part d’exposiziuns en il Grischun. Il mument efemer gioga ina rolla centrala en l’ovra performativa ed installativa da Pascal Lampert. Savens lavura el cun aua. Sin mirs sitgs, sin vias u sin plazzas sitgas lascha el enavos – cun instruments ch’el ha construì sez – fastizs passagers. Er en sia ovra la pli nova StROM(2020), che vegn mussada en l’exposiziun annuala 2020/2021, gioga l’aua ina rolla impurtanta. Per lung dal flum da la Val Müstair scuvra Lampert intervenziuns en la natira intacta, che vegnan fatgas per utilisar l’aua dal Rom per la producziun d’electricitad. Pascal Lampert documentescha questas lavurs e las transpona en ina installaziun da video da format grond.
L’Uniun grischuna d’art undrescha las analisas poeticas ed a medem temp exactas dal spazi public ed è impressiunada da las inspecziuns e da las exploraziuns che Lampert ha fatg da noss spazis da viver, da las qualas èn resultadas perditgas dal temp subtilas, però er expressivas.
Purtret d’artist: Pascal Lampert
Pascal Lampert, StROM (2020), Video
frölicher | bietenhader
Selina Frölicher (Turitg *1985) e Micha Bietenhader (Zug *1985) furman ensemen il collectiv d’artists frölicher | bietenhader ed èn ils titulars dal segund premi d’art da l’Uniun grischuna d’art.
Pervia da la derivanza famigliara da Micha Bietenhader è il duo artistic collià stretgamain cun il chantun Grischun. Regularmain sa participescha el ad exposiziuns en il Grischun. Selina Frölicher e Micha Bietenhader èn s’inscuntrads a la Scola auta da Lucerna. Tuts dus han studegià là durant ils onns 2006 fin 2010 “art ed intermediaziun”. Dapi l’onn 2008 lavuran els ensemen. Lur ovras sa distinguan tras la lavur nunconvenziunala cun medias sco glisch, film u projecziun. Selina Frölicher e Micha Bietenhader lavuran savens en moda specifica per in lieu e sviluppan lur installaziuns or da cundiziuns architectonicas ch’èn avant maun. Lur metoda interdisciplinara als permetta da far manipulaziuns visualas ed auditivas dal spazi.
L’Uniun grischuna d’art undrescha la lavur precisa e senza pregiudizis da frölicher | bietenhader cun tecnologias modernas e renconuscha lur occupaziun conscienta e curaschusa cun las linguas figurativas medialas da noss temp. Il premi d’art che vegn surdà per la segunda giada, cumpiglia l’ediziun d’ina publicaziun ed ina preschentaziun individuala en il rom da la proxima exposiziun annuala. La publicaziun vegn surdada a frölicher | bietenhader il december a chaschun da l’avertura da l’exposiziun annuala 2020.
Purtret d’artist*a: frölicher | bietenhader
Künstler: fröhlicher | bietenhader / Produktion: MM motion pictures / Produzent: Manuel Sieber / Regie: Jen Ries / Kamera: Jonas Steinbacher / AD: Anne Sommer / Edit: Elia Mannhart / Soundrecordist: Lou Zarra | Klangstark / Sounddesigner: Maurizio Zulli / Ausstellungs Audio: Duri Collenberg
Flurina Sokoll (*1986 a Cuira)
Flurina Sokoll viva oz a Bermudas. Ella ha studegià art a Turitg, a Berna ed a Londra. En il rom da l’exposiziun annuala en il museum d’art dal Grischun 2017 e 2018 è ella dada en egl cun sculpturas subtilas ch’eran cumponidas da materialias chattadas.
Las installaziuns originalas da l’artista grischuna dattan in’egliada critica sin in mund da surabundanza e fan plazza per dumondas sco tge far cun las restanzas da nossa cultura materiala. Subtilmain e cun precauziun illuminescha Flurina Sokoll nossa relaziun cun la passageritad e cun la durabilitad.
Rument e ferramenta veglia, areals d’industria serrads u quartiers da citads bandunads èn daventads simbols per in temp che fa tras si’atgna decadenza. Las restanzas da noss planet existan senza appartegnientscha ed èn senza orientaziun. A la tschertga d’in nov senn tschernan ellas conscientamain Flurina Sokoll. Objects chattads sco vasas da vaider, plattas da lain, spievels, faschs da taila u pignas dovra ella sco material e sco situaziun da partenza per sias ovras. L’artista lascha dentant ils objects pli u main tals e quals e fa mo paucas manipulaziuns. Il process artistic sa mussa plitgunsch en las cumbinaziuns dals objects betg midads, en il mument, en il qual ella transferescha las chaussas en arranschaments sculpturals.
Qua resulta in champ energetic, en il qual ils objects cun muntadas translocadas sa chargian si. Il posiziunar ha l’intent da neutralisar las istorgias dals objects e da stgaffir tras quai ina nova existenza per els. Sokoll ans metta uschia en ina tscherta distanza cun l’ovra e reussescha uschia da focussar sin la materialitad e sin la nova libertad da quella. En il gieu tranter volatilitad e renaschientscha regala Flurina Sokoll als objects ina nova vita.
Tar l’exposiziun cumpara – en la chasa editura Edizioni Periferia – in catalog ritgamain illustrà cun contribuziuns da Damian Jurt e da Stephan Kunz.
Flurina Sokoll è l’emprima titulara dal premi d’art da l’uniun grischuna d’art.
Chris Hunter (*1983)
La lavur artistica da Chris Hunter è multifara e cumpiglia differentas medias: dissegn, fotografia, video, art d’objects, installaziun, performances. Chris Hunter lavura adina puspè er cun materialias chattadas. Il fil cotschen tras sia ovra èn regurdientschas e fastizs da la vita. Chris Hunter sa demussa adina puspè sco poet da las chaussas da mintgadi, che retegna muments spezials u che rimna materialias passageras, ch’el lascha daventar purtadras da biografias.
Miguela Tamó (*1962 a Puschlav)
Miguela Tamó viva oz a Basilea. L’artista grischuna lavura cun las duas medias da la sculptura e dal dissegn. Sias sculpturas sa fatschentan cun il corp en il spazi. Ils volumens savens massivs occupan plazzas e stgaffeschan centers che fan valair lur atgnadad.
En in ferm cuntrast cun ils conturns accentueschan ellas però il medem mument la conscienza per il lieu specific. Cumplettamain cuntrari a quai tiran ses dissegns da lingias nunfigurativs las contempladras ed ils contempladers en ils maletgs. Tras il ductus meandrant da las lingias han ils formats gronds in effect ipnotic e creeschan in’atmosfera intima.
Katharina Vonow (*1951)
L’artista Katharina Vonow guarda enavos sin in’ovra fotografica da 50 onns ed ha lavurà tranter auter per medias stampadas sco la «Neue Zürcher Zeitung», il «Tages-Anzeiger» da Turitg u «Das Magazin». Schizunt il Time Life Magazin ha publitgà ina da sias lavurs. Vonow ha ultra da quai stgaffì fotografias en il sectur da l’art figurativ.
La sincronicitad da lavurs da mandat e da lavurs libras è caracteristica per l’artista che na fa sezza nagina differenza ed anc main ina ierarchia tranter sias fotografias. Per ella è impurtant il mument, cura che la fotografia vegn fatga. Vonow è en cas da laschar daventar il mument dal fotografar ina casualitad. E schebain che quasi tut sias fotografias èn inscenadas, persvadan ellas tras lur natiralezza evidenta ed intimitad.
Remo Albert Alig (*1971 a Cuira)
Remo Albert Alig lavura vi d’ina ovra conceptuala cumplexa, tar la quala la materialitad da las ovras ha ina rolla purtanta. L’artist tira en sias lavurs circuls enturn dumondas fundamentalas da la percepziun, da la construcziun dal senn e da la producziun da savida. Co decodescha l’uman il mund? Co sa concepescha senn en quai ch’el legia ed en quai ch’el chatta en sia vita?
Las ovras d’art da Remo Albert Alig mettan sutsura noss schemas d’enconuschientscha internalisads en ina moda e maniera poetic-filosofica. Uschia metta el en moviment in conflict productiv tranter il percepir ed il pensar.
Ester Vonplon (*1980)
Il punct da partenza da l’artista fotografa Ester Vonplon è adina puspè la cuntrada. Specific n’è qua betg il lieu geografic concret, mabain il fatg che la cuntrada cumpara ad emprima vista cunzunt sco materia furmabla e suonda cundiziuns elementaras: Nus vesain il grip, la naiv, il glatsch, il sablun, il desert, ils nivels sco differents stadis d’agregaziun en in process cuntinuant da vita e mort.
Ester Vonplon sa mova cun sias lavurs sin in spitg stretg. La fotografia reflectescha bain anc il mund vesaivel, ma a medem temp sa manifestescha il medium sco tal tras sia applicaziun fitg experimentala e lascha reflectar las cundiziuns spezialas. Las fotografias èn uschia tant concretas sco er abstractas.
Evelina Cajacob (*1961 a Sumvitg)
L’ovra dad Evelina Cajacob integrescha las medias e las categorias las pli differentas, da la furmaziun plastic-spaziala fin a dissegns, savens da format grond, u da lavurs da video insistentas. Evelina Cajacob viva e lavura oz a Malans ed a Cuira. In punct cuminaivel da sias ovras è il tractament subtil da materialias las pli differentas, savens textilas, e la ligerezza da lur concepziun.
Cun sias reflexiuns decentas e realisadas il medem mument en ina moda stupentamain segira envida Evelina Cajacob la contempladra u il contemplader ad in’expediziun plain surpraisas e scuvertas.
Javier Miguel Verme (*1970)
En moda objectiva e documentarica fotografescha Miguel Verme dapi 1986 cuntradas e chasas alpinas ed urbanas da la Svizra. L’architect scolà s’orientescha a la tradiziun istorica da la fotografia da la cuntrada dal 19. e 20. tschientaner.
Dapi in pèr onns lavura el cun ina camera analoga a maletgs gronds. Ils maletgs da cuntradas da format grond da Verme cun in orizont aut dattan survistas panoramicas, ma er invistas focussadas, ch’èn concepidas ubain en moda axiala ubain en moda diagonala e che mesiran il territori en moda cartografica visuala.


text:
Archeologia
L'archeologia (dal grech ἀpxaιoλoYίa, metü adöm dales parores ἀpxaῖoς, "antich" y λόYoς, "discurs" o "stüde") é la sciënza che studiëia les cultures umanes dla storia y süa relaziun cun l’ambiënt tres la racoiüda, la documentaziun y l’analisa di sëgns materiai che ares á lascé (architetöres, ogec, resć biologics y umans).
Ti tëmps passá éra gonot gnüda conscidrada na sciënza che aldî pro la storia, cun la funziun da inrescí y pité documënc materiai por epoches che n’â nia dan man na documentaziun scrita consistënta. Dantadöt di Stac Unis d’America êra dagnora gnüda conscidrada üna dles cater seziun dl’antropologia cun l’obietif da porté a conësce les cultures umanes tres le stüde de sües manifestaziuns materiales.
La nasciüda dl’archeologia á porté a de gran mudamënc de mentalité, conscidron che tl’Europa, tl Medieve gnôl tut ca i resć de monumënc dl’antichité sciöche ciavares de pera. Dl 1748 âl metü man les prömes escavaziuns regolares a Ercolano y a Pompei, a chëres che Johann Joachim Winkelmann, che vëgn conscidré le fondadú dl’archeologia moderna, ti á dediché süa pröma opera. Dl 1764 âl publiché l’opera dër conesciüda Geschichte der Kunst des Altertums.
Plates colegades[mudé | muda l codesc]


text:
Tenor la procura publica dad Innsbruck sajan ulteriuras persunas vegnidas arrestadas, interrogadas e puspè laschadas liber ils ultims dis. Quai ha rapportà Hansjörg Mayr, pledader da la procura publica Innsruck a l'Agentura da novitads austriaca. Ulteriurs process penals hajan ins mess en moviment. Sche e tge sportists che sajan pertutgads n'ha la procura publica betg ditg.
Nagin suspect envers Cologna
Tar ina da las persunas arrestadas sa tractia tenor la gasetta austriaca «Kronezeitung» d'in austriac da 33 onns ch'è dapi la stagiun passada en il team da service dals passlunghists svizzers. El haja tranter auter er gì da far cun Dario Cologna.
La procura publica dad Innsbruck ha dentant accentuà envers l'Agentura da novitads austriaca che Cologna sez na vegnia betg suspectà. En connex cun el n'haja dà nagina arrestaziun, ha declerà Mayr.
RR novitads 16:00


text:
La finamira era stada da renovar questa chasa patriziana ch'è vegnida construida en stil franzos. Susanne Hollenstein vuleva investir 1.5 fin 2 milliuns francs. Per tegnair ils custs da la renovaziun en in tschert rom hajan els vulì rimnar daners da fundaziuns. Mo quellas n'hajan betg sustegnì il project.
Betg pudì vender
Alura sajan els sa decidids da vender ina fin duas abitaziuns. Mo quai na saja reussì. Il motiv: I fiss stà cumplitgà da parter la chasa en pliras parts ed els n'hajan chattà nagins interessents. Hollenstein suppona ch’in interessent veglia savair, co in'abitaziun sa preschentia cura ch’ella saja renovada. Quai saja sco ina serp che morda a sa sezza en la cua: Els na possian betg vender insatge che na saja betg fatg, ed els n'hajan betg pudì renovar sco els vulevan perquai ch’ils daners hajan mancà.
L'istorgia
La chasa Desax è vegnida construida 1782. Ludwig Hercules Caspar Deodatus de Caprez (1736 – 1799) era uffizier en servetsch franzos ed ha laschà construir ella sper la chasa Tödi, la chasa da ses geniturs. Cura ch’el è mort è il bajetg vegnì en ils mauns da sia figlia giuvna Maria Ludovica de Caprez. Il proxim che ha survegnì quest bajetg è stà in figl da Maria Ludovica, Bruno Lombris (1830 – 1908). Sia figlia, Sabina Lombris (1866 – 1940) ha maridà Sepp Fidel Desax (1848 – 1913). Quel possedeva in hotel a Madrid ed è turnà a Trun, perquai che sia dunna na sa sentiva betg bain en il clima da la Spagna. Alura ha Sepp Fidel acquistà il bajetg da ses sir. El ha laschà construir grondas pignas scalegl ed ha renovà la chasa il 1904.
Da Augustin Desax tar Tarcisi Maissen SA e Susanne Hollenstein
L’ultima persuna da schlattaina nobla che ha vivì en la chasa Desax era Augustin Desax (1896 – 1993), in figl da Sepp Fidel e Sabina. El viveva en la segunda auzada ensemen cun sia nezza e chasarina Mathilda Pajarola. 1998 ha la cuminanza d’ierta Desax vendì la chasa a l’interpresa Tarcisi Maissen SA, e quella ha vendì ella 2015 a Susanne Hollenstein.
RR actualitad 07:00


text:
En sasez èn quai bunas novas: 400'000 milli francs dapli duain vegnir investids en la promoziun dal rumantsch. Lia Rumantscha vul dentant investir ils daners en auters projects che quai che la Confederaziun prevesa.
La Confederaziun vul numnadamain promover la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) cun 300'000 francs da la summa. Uschia restassan mo pli 100'000 francs per la promoziun da la diaspora, di Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha.
La promoziun da las medias è impurtanta per l’entira cuminanza rumantscha e na po betg vegnir attribuida sulettamain a la diaspora.
Tenor la Confederaziun èn ils daners era investids a favur da la diaspora, sch'els van tar la FMR. La scheffa da l'Uffizi da cultura Isabelle Chassot è persvasa che la spierta mediala per rumantsch saja in project-clav era per la diaspora. L'onn passà ha il Center da democrazia ad Aarau publitgà il rapport «Evaluaziuns per la promoziun da linguatgs en il chantun Grischun». Il rapport ch'è vegnì fatg per incumbensa da la Confederaziun crititgescha co ch'ils daners per il rumantsch sajan vegnids investids en il passà ed era che projects concrets manchian.
Sch'i dat projects da pilot che portan fritg, lura essan nus davart la Confederaziun era pronts da tut tenor investir dapli.
Isabelle Chassot sa basa sin il rapport e di, sche la Lia Rumantscha possia preschentar projects da pilot cun ils 100'000 francs che restan per la diaspora, possian ins discutar d'augmentar las investiziuns da la Confederaziun.
Novas purschidas dovran daners e temp
Questa critica na lascha Andreas Gabriel betg valair. I dettia gia projects che funcziunian e che la Confederaziun finanzieschia. Per exempel canortas u uras supplementaras da rumantsch a la scola. Quests projects veglian els multiplitgar per differentas citads da la Svizra. Ma per che quels hajan era success, dovria l’emprim lavur da basa d’intgins onns, quai na giaja betg dad in di sin l’auter. La contribuziun per la Lia Rumantscha stoppia perquai vegnir augmentada per 300’000 francs, pretenda el.
Decisiun en il parlament
Davart il messadi da cultura ed uschia era davart ils daners per promover il rumantsch decida dentant il Parlament federal. La Lia Rumantscha vul perquai empruvar da persvader ils parlamentaris dal basegn da dapli daners per il rumantsch.
La cussegliera naziunala socialdemocratica Sandra Locher Benguerel è commembra da la cumissiun per scienza, educaziun e cultura che tracta sco emprima il messadi. Per ella èsi cler che la politica sto ussa vegnir activa.
Ils daners vegnan ussa concedids per ils proxims quatter onns. Sche nus vulain far enavant cun la promoziun dal rumantsch ordaifer il territori da tschep, lura è ussa il dretg mument.
Ella haja era gia signals positivs da la regenza e dals collegas da tschellas partidas. Las simpatias per il rumantsch sajan qua e las schanzas da pudair persvader ina maioritad intactas.
Gia l'avrigl han lieu las emprimas sesidas da la cumissiun, nua ch'il messadi da cultura vegn discutà. Sandra Locher Benguerel spera ch'ina delegaziun da la Lia Rumantscha e da la Regenza grischuna possian lura preschentar lur arguments.
Ord l'archiv: RumantschAs en la Bassa
RTR novitads 17:00


text:
Tar la SBB è il traffic a distanza sa reducidì sin 70% dals passagiers, en cumparegliaziun cun il 2019. Quai sa mussa er tar las finanzas dal traffic public. Avant la pandemia eran radund 500'000 GA's en circulaziuns – uss èn quai anc 400'000. Blers n'han betg pli prolungà lur abunament.
Nus stuain gudagnar enavos quels ch'han fatg damain viadis.
Quella clientella vulan ins tranter auter er puspè gudagnar enavos cun acziuns da reclama. Sin basa naziunala vegnan tranter auter plidentadas persunas che n'han betg pli prolungà lur abunament.
Rabats fin a 500 francs
Per l'abunnament da segunda classa per exempel vegn offert in rabat da 500 francs. Per la branscha èn ils abunaments generals da gronda impurtanza, il GA porta regularmain massa daners a las interpresas.
Durant la crisa n'ha radund in tschintgavel da la clientella betg pli prolungà l'abunament general. Cunquai mancan a la branscha entradas segiras da 300 fin 400 milliuns francs.


text:
Igl è legitim d’avair differentas opiniuns davart las linguas, davart lur impurtanza culturala, politica ed economica, davart las prioritads che duessan determinar, cur ch’ellas vegnan introducidas en scola. Gist per quai represchentan ellas ina sfida per noss pajais e per la scola. Ch’ins sto quintar cun l’englais, gia oz la lingua principala da la scienza e da la communicaziun professiunala, è in fatg nunmidabel. Ma che l’englais na po betg esser la lingua da communicaziun e da stgomi, surtut en il champ cultural, a l’intern d’ina communitad plurilingua sco quella svizra, è in fatg medemamain acceptà almain da quels che na crain betg en schimeras e n’han betg en senn da sa perder en ridiculezzas. Lain pia dar a Cesar quai ch’è da Cesar ed a Dieu quai ch’è da Dieu. En Svizra munta quai d’acceptar la sfida d’ina dominanza suffizientamain valaivla da la lingua dal vischin e da l’englais. Almain per la maioritad germanofona e francofona. Per la minoritad italofona e rumantscha è il discurs davairas in pau pli cumplex.
En l’optica da questa sfida surpiglian las Scolas autas pedagogicas ina rolla determinanta. Ellas existan gia en tut las regiuns ed èn imcumbensadas, parzialmain en collavuraziun cun las universitads, era cun la furmaziun dals magisters da lingua. Da las cumpetenzas professiunalas dals magisters da lingua, da chapir en in senn tant linguistic sco er cultural, e da lur tenuta vegn a depender il success che la scola svizra da l’avegnir po avair per la furmaziun da novas generaziuns vairamain plurilinguas ed avertas a la ritgezza culturala da noss pajais e da l’Europa.
En ina realitad fermamain decentralisada, nua ch’ils instituts da furmaziun ston resguardar ils basegns locals immediats, è la tendenza a la vita quieta ed a l’isolaziun dentant tut auter che da sutvalitar. Bun ch’ins auda perquai insaquants tuns furius che caracteriseschan il panorama da las novas scolas exponidas ad ina visibilitad pli gronda, ad ina confruntaziun pli gronda, e sfurzadas da sa profilar er. Per consequenza da quests impuls èn vegnidas creadas duas gruppas regiunalas cun l’incumbensa da promover la mobilitad dals magisters en furmaziun da las differentas SAP. Intent: l’acquisiziun da cumpetenzas linguisticas adequatas ed il svilup d’ina sensibilitad culturala a l’autezza da l’engaschament furmativ. Igl è inutil da dir che quai è ina occasiun dad aur. Ma! Ma igl exista la ristga ch’ins na profita dad ella, nun ch’ins haja il curaschi d’esser vairamain pretensius e rigurus, cur ch’i va per dumandar dimoras prolungadas che premettan d’obtegnair ils attests d’abilitad per l’instrucziun. Senza dubi dependa quai da la voluntad politica. Stain a vesair.
Giavischain nus tut il bun a quels che lavuran vi da la concepziun dals percurs furmativs. Nossa contribuziun stat a l’entschatta da quest numer tematic che fa la punt a la situaziun e porscha ideas per l’avegnir. Nus avain dentant la ferma intenziun da metter a disposiziun cun la Babylonia er in instrument da lavur per mintgina e mintgin engaschà en la furmaziun: magisters da magisters e magisters en furmaziun.
La redacziun


text:
Il duo svizzer Lukas Flückiger e Nicola Rohrbach gudogna il Swiss Epic 2021. Els gudognan la finala cun in avantatg da 6:37 minutas sin il duo cun il Spagnol Francesc Guerra Carretero e l'Ollandais Hans Becking. Cumplettà il podest sco terz ha il duo cun il Svizzer Konny Looser e l'Ollandais Sören Nissen. Els han pers 21:09 minutas sin Flückiger e Rohrbach ch'han triumfà a quatter da las total tschintg etappas ch'han manà quest onn en las regiuns da San Murezzan e Tavau, quai sur ina distanza totala da 350 kilometers cun radund 12'000 meters differenza d'autezza.
Per Lukas Flückiger èsi gia il segund triumf. Il 2016 aveva el gudagnà il Swiss Epic tras il Vallais ensemen cun Reto Indergand. Avant in onn avevan gudagnà il Swiss Epic da Laax sur Arosa fin a Tavau il duo cun Nino Schurter e Lars Forster.
Ariane Lüthi e Robyn De Groot ina classa per sa sezzas
Tar las dunnas gudogna la Svizra Ariane Lüthi ensemen cun sia collega sidafricana Robyn De Groot. Ellas han dominà questa cursa dad A fin Z e triumfà a tuttas tschintg etappas. La finala han ellas gudagnà il Swiss Epic cun in avantatg da 19:17 minutas sin la Tudestga Adelheid Morath e l'Austriaca Angelika Tazreiter. Sin il terz plaz cun in retard da 32:05 minutas suonda il duo talian cun Costanza Fasolis e Claudia Peretti.
Resultats Swiss Epic 2021
Andrin Beeli – meglier rumantsch al Swiss Epic
Ina buna prestaziun ha Andrin Beeli da Sagogn ensemen cun Matthias Stirnemann mussà a questa cursa d'etappas che vala sco ina da las pli diras cursas da mountainbike insumma. Malgrà plirs defects en las emprimas etappas han els terminà il Swiss Epic 2021 sin il 5avel plaz cun in retard da 31:02 minutas sin Lukas Flückiger e Nicola Rohrbach. La quarta etappa ha il duo svizzer schizunt terminà sin il podest sco terzs. Tant per Beeli sco er per Stirnemann èsi stà ina da las davosas grondas cursas da mountainbike sco profis.
Happy End per Fadri Barandun
L'Engiadinais Fadri Barandun ha ensemen cun Vinzent Dorn da la Germania – suenter etappas cun plirs defects – terminà l'etappa finala a Tavau sin il terz plaz. Grazia a quest bun resultat en la davosa etappa han Fadri Barandun e ses collega Vinzent Dorn anc pudì far il pass sut ils top 10 dal classament general. La finala è il duo sa classà sin plaz 9 cun in retard da 1:22:49 uras sin ils victurs Lukas Flückiger e Nicola Rohrbach.
Swiss Epic tras il Grischun fin il 2023
Er l'onn proxim maina il Swiss Epic, la cursa d'etappas, durant 5 dis tras il Grischun. Planisà è ina ruta da Laax sur Arosa fin a Tavau, in'ediziun sumeglianta sco quella dal 2020. Il Swiss Epic ha in contract cun il Grischun fin il 2023. Lura vegn manà atras la 5avla ediziun tras il chantun. Silsuenter è pussibel che questa cursa da mountainbike da pliras etappas turna enavos en il Vallais.


text:
La Selva sa fa quitads per ils guauds da protecziun. Els pateschian da l’aut effectiv da selvaschina, scriva l’associaziun.
Giu cun els – per la Selva è la chatscha speziala necessaria
Cun 3’501 tschiervs ch'èn vegnids sajettads saja il dumber bain en il rom dals davos onns. Cumpareglià cun ils gronds effectivs da tschiervs na bastia quai dentant betg, scriva la Selva vinavant.
Perquai intuna ella l’impurtanza da la chatscha speziala e beneventa, ch’il chantun vul laschar sajettar anc 1’817 tschiervs e 507 chavriels. Era sche quellas cifras èn marcantamain pli autas ch’ils auters onns saja quella reducziun necessaria per il guaud.
Donns remarchabels vi dals guauds da protecziun
La primavaira passada era vegnì stimà ch'enturn 16'500 tschiervs vivian en il Grischun. Per il guaud grischun na para quella cifra betg supportabla: Uschia scriva la Selva che la cifra auta da tschiervs e chavriels saja tranter auter responsabla per la «situaziun da regiuvinaziun alarmanta dal guaud» e surtut per quella en ils guauds da protecziun.
Ils tschiervs èn memia fritgaivels
Questa bun’ura aveva publitgà l'uffizi da chatscha e pestga dal Grischun las cifras da la chatscha da quest onn. Medemamain ha el dà enconuschent quants tschiervs e chavrieuls che han anc da vegnir sajettads en la chatscha speziala da quest onn.
La realisaziun da la planisaziun da chatscha è indispensabla.
Cun quai ch’ils tschiervs sa reproduceschan ferm, creschia lur cifra da primavaira fin atun per bundant in terz. Per ils tschiervs signifitgass quai in augment da var 5’000 animals. Per pudair adattar la cifra dad animals a lur quartiers d'enviern ed evitar il medem mument che la cundiziun dals animals daventia pli flaivla, saja indispensabel da reducir la cifra dad animals.
Per la chatscha speziala 2016 èn s'annunziads tenor l’uffizi 3’078 chatschadras e chatschaders (onn precedent: 2923). Quai sajan tantas e tants sco anc mai.
RR novitads 16:00


text:
Il podest
- 1. Tessa Worley (FRA) 2:11,38 minutas
- 2. Lara Gut-Behrami (SUI) +0,27
- 3. Marta Bassino (ITA) +0,73
Suenter passa quatter onns arriva Lara Gut-Behrami puspè sin il podest d'in slalom gigant. Tar la cursa a Kronplatz perda la Tessinaisa 27 tschientavels sin l'emprima, la Franzosa Tessa Worley. Rang 3 fa la Taliana Marta Bassino.
La segund meglra Svizra daventa Michelle Gisin. Ella ha dentant gì la schanza d'esser anc pli enavant. Gisin manava suenter l'emprim percurs cun in cler avantatg, e tar il davos temp intermediar dal segund percurs er'ella anc adina pulit davanttiers. Lura ha in sbagl custà bler temp – e quel ha bittà enavos Gisin sin plaz 6.
Las ulteriuras Svizras
- 6. Michelle Gisin +1,32
- 21. Camille Rast +3,81
- 27. Corinne Suter +4,25
- Manchentà la qualificaziun per il segund percurs: Simone Wild (37.), Priska Nufer (39.) e Mélanie Meillard (40.)
- Crudada ora en l'emprim percurs: Wendy Holdener


text:
Las cifras èn imposantas. Radund 2'000 participants, circa la mesadad han prendì part a las cursas – il rest è vegnì per la party e sustegnair lur collegas. En tut èn stadas 11 differentas cursas ed occurrenzas sin il program. La pli attractiva, ir en furmaziun, vul dir ils «Demo Teams» cun adina otg curridras e curriders che fan in gronda show.
Tut la regiun ha pudì profitar
Senza quest eveniment fiss stà a Scuol in emna da stagiun morta. Grazia al Swiss Snow Happening èn ils hotels pli u main stads plains ed era la creaziun da valur è stada gronda per tut la regiun. Davart dals organisaturs e vegnì tratga ina bilantscha positiva era sch'ils emprims dus dis n'è l’aura betg stada bella. Pir sonda ha lura splendurà il sulegl.
RR actualitad 07:00


text:
- Circolo - Lia Mostra d'Ert
„Von Zwischenräumen und frittierter Sonne“- Magdalena Hilpold, Laurin Buitmann, Christian Ptacek
La cultrina se gëura y l ie da udëi na scrita de retlam de neon scura y che zitra. L ie da audì vares che và ncantëur y arsësc ite tla tiera. L ne ie nia da capì da ulache i vën. Povester da do l drap, che cuer ju duta la sala.
L nstalazion multimediela proa a dé dereviers la vijion de n mond dala pert de ududa de chëi che và a pé cun si flucions.
N mond che aldidancuei ne ie nia plu, ma che l se paia cunëscer. A pé, aspitan dlongia streda, ti cialan do ai auti che passa. Delieiete dala vita de uni di! N auto se fërma. Rujené cun la persones, datrai cun gheneda, datrai cun entujiasm o datrai cun pensieres soc. La comunicazion possa vester de plu manieres, ma la vita da uni di ie destineda mé a na comunicazion basica per pudëi dì ciche n uel te na maniera tlera...


text:
Annetta Ganzoni
Andri Peer – Prosa (1945-1985)
Vallader, Deutsch
Chasa Editura Rumantscha, Cuira, 2016, numer d’empustaziun 978-3-03845-035-1
La prosa vegn commentada dad Andri Peer sez, dad Annetta Ganzoni, da Clà Riatsch e da Rico Valär.
«Mo navaira, quai chi quinta ais chi gnia quintà bain! Cun indschign, cun spiert, cun paschiun.» (Andri Peer, 1973)
Schebain che el sa chapiva sco autur rumantsch, ha Peer era publitgà ina retscha da raquints per tudestg. Ils texts da questa nova ediziun bilinga èn cumparids tranter 1945 e 1985 en gasettas, magazins, antologias exaustas; intginas da questas paginas vegnan publitgadas per l’emprima giada.


text:
Bichelsee-Balterswil
Bichelsee-Balterswil a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.1 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2693 abitant.
El cumün de Bichelsee-Balterswil al se tröva a una altitüden de 601 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf, Eschlikon, Fischingen, Hofstetten bei Elgg (ZH), Turbenthal (ZH), Wängi.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Bichelsee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Balterswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
cuntegn
Surselva
-
Plaschair e gaudi empè da concurrenza
Per la 12avla giada ha l’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé-Medel pudì organisar la cursa da scarsolas e schlieusas da corns.
Che quai è stà pussaivel è tenor Baseli Jacomet, il president da l’uniun, d’engraziar a la naiv ch’i ha dà avant rodund ina emna.
En emprima lingia vai tar las participantas ed ils participants per il plaschair e per star da cumpagnia. Il temp ed il rang da la cursa è secundar. Uschia ha in participant manegià ch’i giaja qua anc per sa participar a la cursa, e na betg per la concurrenza.
RR Actualitad 12:00
Maletg
1 / 8
Legenda:
A l'arrivada èsi da s'annunziar e prender ils numers per la cursa
RTR, G. Hosang
Maletg
2 / 8
Legenda:
Suenter èsi da sa metter sin via a pe.
RTR, G. Hosang
Maletg
3 / 8
Legenda:
Emprimas schlieusas èn gia prontas al lieu da partenza.
RTR, G. Hosang
Maletg
4 / 8
Legenda:
Participants sa stgaudan cun in tee chaud.
RTR, G. Hosang
Maletg
5 / 8
Legenda:
Ina participanta sin viadi a val.
RTR, G. Hosang
Maletg
6 / 8
Legenda:
Magari rumpan las schlieusas era. Il giuven davos tegn enta maun la corna da la schlieusa ch'è rutta sin viadi.
RTR, G. Hosang
Maletg
7 / 8
Legenda:
Gist duas Queen’s vegnan qua, rinforzadas dad intgins scots sursilvans.
RTR, G. Hosang
Maletg
8 / 8
Legenda:
A l'arrivada datti lura insatge per il stumi ed ina baterlada.
RTR, G. Hosang


text:
Grupp del carbòni
I elemeent del grupp del carbòni a inn quii del grupp 14 (püssee giüüst sa sa cunsidera i nòmm IUPAC) in de la taula periòdica:
Chii elemeent chí g'ann 4 eletrún in del sò livèll energétich püssee de föra, e g'ann la tendénza a mètii insèma cunt i ólter àtum; de menemàn ca l'àtum al vègn gròss, la crèss la tendénza de pèert i eletrún.
Del grupp, dumè ul carbòni a l'è bun de furmà aniún (C4-); ul silíci e ul germàni, tütt e dü mèzz-metàj, a fúrmenn jún pusitíff (catiún (Si4+ e Ge4+); ul stàgn e ul piuump a inn metàj e da ültimm l'unünquàdi a l'è un elemeent sintétich, radiuatiif.


text:
Da nov portan era «il snowli», il mascottin da las scolas da skis svizras, sco era las scolastas ed ils scolasts da skis ina mascra. In souvenir ch’ins enconuscha entant bain dal mintgadi, en cumbinaziun cun ir cun skis dentant insatge nov, cunzunt per ils uffants, di il scolast da skis da la Scola da skis Savognin, Gian Andri Dosch.
In u l’auter uffant dumonda schon «Daco has ti si quai?» u «Jau less era savair sco ti vesas ora». Ma suenter duas minutas èn ils uffants puspè fascinads d’ir cun skis u dad uschiglio insatge.
In’autra mesira che la scola da skis da Savognin ha stuì prender è, stritgar la tgira d’uffants sur mezdi. Uss vegnan ils geniturs per ils uffants, mangian u insatge dal take away u van spert a chasa e portan l’uffant puspè per las lecziuns dal suentermezdi, declera il giuven da Cunter.
Forsa betg il pli simpatic da stuair cuschinar durant las vacanzas, ma quai èn temps spezials. Nus stuain restar flexibels e s’adattar a la situaziun.
Uschia ha era in auter highlight da blers uffants stuì vegnir stritgà: la cursa da skis. Cunzunt per ils uffants ambizius saja quai dir, di Gian Andri Dosch. Percunter èn quels uffants leds che na fan betg uschè gugent la cursa da skis. Malgrà las mesiras e restricziuns, il giuven da 27 onns è leds d’insumma pudair dar scolar da skis.


text:
Mintga dumengia èn els sin la plazza da ballape. Per in per francs e per ina banana – en il vair senn dal pled ina banana. Ed ellas ed els han da tadlar da tuttas che vegn clamà sin il plaz dals flots babs, mummas ed uschiglio ultra fans en la curva dal kiosk. Che betg propi blers vulan exnum far quest job para cler. E perquai datti era mancanza d'arbitras ed arbiters da ballape. Il cas da Rueun palaisa da quella mancanza. Cas Rueun? Guardai il video!
Stima va auter
Tge spetga ina arbitra u in arbiter avant mintga gieu? Ina banana. Ubain in auter fritg. Quai è tradiziun. Plus ina buttiglia aua. Stima u engraziament envers la persuna senza la quala in gieu da ballape u pudess cumenzar u pudess finir vesess però ora auter, na? Nossa proposta che n'è betg vegnida en la show era stada: Arbitras ed arbiters duain avant il gieu vegnir purtadas dals giugadurs sin in tron sin il plaz. Vitiers va «Carmina Burana» dal Carl Orff sur ils autpledaders da la plazza da ballape. E sch'il club n'ha nagins autpledaders èsi da prender a fit tals! Betg bun? L'idea ch'è vegnida en la show para a nus era in zic pli realistica. Oh, faschai bain in clic sin il video.
Violenza – betg tar nus (uschia para quai almain)
Violenza cunter arbiters è in problem. Betg in oraifer grond. Almain betg tar nus. Però i dat ils cas. E mintga attatga cunter arbitras ed arbiters è ina da memia – ellas ed els survegnan gea uschiglio be ina banana! – e perquai dessi ina u l'autra idea tge far cunter la violenza. Ma era per quai fissi da GUARDAR IL VIDEO!
Tge??? Anc adina betg fatg quest clic sin il video? Uss stuais gist guardar duas giadas l'entira show – e raquintar a voss amis ed inimis quant buna ch'ella è! Adieu.


text:
Il comité central da la partida communistica vul midar la constituziun: Il temp d'uffizi per il schef dal stadi na duai betg pli vegnir limità. La finamira da questa midada è da dar liber la via al president actual Xi Jinping per prolungar ses temp sco schef dal stadi Chinais, ha rapportà l’agentura da novitads statala – Schinhua.
Per il mument prescriva la constituziun in temp maximal da dus periodas d'uffizi, vul dir 10 onns, per il president e per il vicepresident.
Il congress dal pievel decida
Sche la proposta vegn acceptada dal congress dal pievel pudess Xi Jinping restar president da la China era suenter ses segund temp d'uffizi che va a fin l'onn 2023. Il congress dal pievel cumenza ils 5 da mars a Peking.
RR novitads 12:00


text:
Temporal
On temporal, anca conossùu ‘me tempéri, a l'è el fenòmen atmosferich caratterizzaa de la presenza de fùlmen o saètt e stralusc e i sò effètt acustich in sul’atmosfera terrèstra, anca conossùu ‘me tron.[1] [2] I temporaj succeden ind on tipo de nivola conossuda cont el nòmm de nivolon o cumolonemb. A hinn de sòlit compagnàa de vent fórt, e despèss i prodùssen pioeuva fòrta e di vòlt nev, nevis’c, o tempèsta, ma on quaj temporal el ne prodùs pòch de precipitazión o anca nagòtt de precipitazion (temporal sècch). I temporaj poden vèss piazzàa ind ona serie indoe vun el ghe và adrée a l’alter puttóst che adrèe a 'na linea de temporaj. In di fòrt temporaj gh’è dent i fenòmen meteorològich pussée pericolós, compagn de la tempèsta gròssa, el vent fòrt, e i borinéri o tromb d'aria. On quajvun di temporaj che persisten pussée e hinn pussée pericolós, conossùu ‘me super-cèllula, el roeuda compagn di uragan. La pupàrt di temporaj la ghe và adrée al flùss médi di vent in del stràtt de la troposfera (che l’è el strat del’atmosféra indoe gh’hinn i fenòmen meteorològich), e in del'istèss temp la fòrbes del vent (cioè la differènza vertical infra i velocitàa e i direzión ai vari quòt), di vòlt la càosa ona deviazión de la soa corsa.
I temporaj gh'hànn origìn de ona salida de aria calda e ùmeda arenta al front. Come che l’aria calda e ùmeda la va su, la ven pussée frèccia, la condensa, la fa su i nivolón ch’i pòden vèss alt pussé de 20 chilometri. Come che l’aria che la va su la raggiòng la temperadura de rosada, e 'l vapór d’acqua el condensa in gottìn d’acqua o de giazz, e la sò salida fa sbassà la pressión atmosferega indoe ’l va su dent ind la cèllula del temporàl. Tutt i precipitazión intravèrsen la nìvola per ona longa distànza innanz de rivà giò a la superfìce terrèster. Intanta che i gottìn bórlen giò, ciappen denter alter gottìn e vegnen pussée gròss. I gott che van giò creén ona corrent discendenta come che se porten adrée l’aria freccia, e questa aria freccia chì la se spantéga in su la superfice terréstra, e di vólt la càosa di vent fòrt che de sòlit compagnen i temporaj.
I temporaj poden fass e sviluppass in depertùtt ma de sòlit ai latitudìn de mèzz, indoe l’aria calda e ùmeda dai latitùdin tropicaj l’incontra quèlla frèccia di latitùdin polar.[3] I temporaj hinn reponsabil de la formazión e del svilùpp de tanti fenòmen atmosférich violént. I temporaj, e i fenòmen ch’i se porten adrée, hinn pericolós. I dagn caosàa di temporaj hinn soratùtt fàa per via del rebùff discendent, de la tempèsta gròssa, e di inondazión rapìd in conseguenza di fòrt precipitazión. I cèllul di temporaj pussée fòrt hinn bòn de prodù di tromb d'aria anca in sul mar (tromb marin).
A gh’è quatter tipi de temporaj: temporaj a cèllula ùnega, temporaj a cellula multipla, linea de cèllul mùltipli e super-cèllul. I tempóraj a super-cèllula hinn quèj pussée fòrt e violént. El sistèma di temporaj de media scala, ch’el nass on poo sòta i tròpich, grazie a ona bona fòrbes del vent el pò vèss responsabil del svilùpp di uragan. I temporaj sècch, senza precipitatión, poden provocàa di incendi per via del gran calór liberàa di fùlmen che je compagnen. Divèrsi apparècc hinn doperàa per studiàa i temporaj: el radar meteorològich, i stazión meteorològich, i vìdeo e i fotografij. In di temp indrée, fin al sècol quèll del desdòtt gh’eren di vari miti in sui temporaj e ‘l sò svilùpp. Oltra che ind l’atmosfera terrèstra, i temporaj hinn anca stàa notàa in sui pianètta de Giove, Saturno, Nettuno, e forsi Venere.
Ciclo de vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
L’aria calda la gh’hà 'na densitàa inferióra de l’aria frèccia, inscì l’aria pussée calda la va su e quella pussée frèccia la stàa giò de bass[4] (e l’effètt el po’ vèss notà cont ona mongolfiera).[5] I nivol se formen quand che l'aria pussée calda, che la gh'hà dent umiditàa, la gh'ha intorna l'aria pussée freccia e la va su. L'aria ùmeda la va su e la diventa pussée frèccia e donca ona part del vapor de acqua che l'è denter el condensa.[6] Quand che l’umiditàa la condensa, la manda foeura la soa energia conossuda ‘me calor sconduu de condensa, e per quèst l’aria che la va su l’è manc freccia rispetto a quella che la ghe stàa intorna [7] e la continoa a ’ndà su. Se l’atmosfera l’è assée instàbil el procèss el va innanz assée de formà i cumulonemb e de prodù i fùlmen e i tron. Di indès meteoròlogich compagn del CAPE (da la lingua inglésa ”convective available potential Energy” cioè l’energià che la pò vèss bona de fa andà su l’aria) e del LI ( da la lingua inglésa Lifted Index) pòden vèss doperàa de ajutà a valutà la possibilitàa del svilùpp vertical vèrs l’alt di nivól.[8] Generalmént, i temporaj gh’han besògn de trè condizión per formàss:
- Umiditàa
- Ona massa d’aria instabil
- Ona forza bona de fala andà su (calór)
Tucc i temporaj, de qualunque tipo sien , intravérsen trii stadi : el stadi del svilùpp, el stadi madùr, e el stadi del'esaurimént.[9] On temporàl in media el gh’ha on diàmetro de 24 chilòmetri. Ciaschedun di sti trii stadi chì el dura in media 30 minùt, ch’i poden vèss pu o men in resón de com’è ch'a hinn i condizión del’atmosfera. [10]
Stadi del svilupp[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm stadi de on temporal l’è el stadi del svilùpp. In del cors de quèll stadi chì, i mass de umiditàa van de sora ind l’atmosféra. Quèll ch 'je fa comenzà a andà su a l’è la radiazión del sol, indoe el riscaldament del soeul el prodùss i corrent ascendenta, o indoe du vent s’incontren in su ona zòna e ruzen l’aria a ’ndà su, o indoe i vent boffen in su on terrèn in pendenza (temporaj orografich). L’umiditàa, menada su, la condensa in di gott d’àcqua grazie ai bass temperadùr a quòt maggiór, indoe i gott condensàd se presenten ‘me ona nivola a cavolfior anca ciamada cumul. Come che el vapór d’acqua el condensa e 'l ven lìquid, el calor sconduu el ven foeura, e ‘l scalda l’aria, che donca la diventa manc dénsa de quella che gh’è intorna pussée sècca. L’aria la tend a ‘ndà de sora per via de la corrent ascendenta per mèzz del procèss de la convezion. Quèll procèss chì el créa ona area de bassa pression in del sit indoe el temporal l’è adrée a formàss. Ind on tipich temporal circa 500 million de chili de vapór d’acqua hinn tiràa su travèrs l' atmosfera terrèstra.[11]
Stadi madur[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del stadi madùr de on temporàl, l’aria calda la va adrée a andà su fin a quand la raggiòng 'n’àrea de aria pussée calda de lee e inscì la pò nò andà su anmò. Despèss chèla soeuja chì l’è la tropopausa. L’ària l’è donca ruzada a slargàss foeura, e per quèst la nìvola la ciapa la caratteristica forma de ona incùdin. La nìvola che la s’è formada la se ciama cumulonemb a incudin. I gott d’acqua se mètten insèma a fa su gott pussée grand e pesànt e giazzen, donca di porizió diventen de giazz. Intanta che borlen giò, se deslenguen e diventen pioeuva. Se la corrént che la va su l’è assée forta, i gott hinn tegnùu de sora per on temp assée longh de diventà inscì gròss de dislenguàss minga del tutt ma vegnì giò ‘me tempèsta. Intanta che la corrent ascèndent la va innanz, la pioeva che la ven giò la se porta adrèe l’aria che l’è intorna, la se forma inscì ona corrént d’aria ciamada corrent discendenta. La presenza insèma di corrent ascendendent e discendent l’è tipica del stadi madur de on temporal e la prodùs i nivolón. In del cors de quèl stadi chì a pò vèssegh de la turborenza, che la se manifèsta con di vent fòrt, di gran fùlmen, e di vòlt anca borinéri.[12]
De sòlit, se la fòrbes del vent a l’è piccola el temporal l’andarà sùbit in del stadi de l'esauriment e ‘l se esaurirà ,[9] ma se a ghe n’è assée de differenza intra i direzion e i velocitàa del vent, la corrent che la va giò la sarà separada de quèla che la va su, e el temporal el podariss diventàa ona super-cèllula, indoe el stadi madur el pò auto-sostentass per vari or.[13]
Stadi del’esauriment[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del stadi del’esaurimènt, on temporàl a l’è dominàa de la corrent discendenta. Se i condizion del’atmosfera hinn minga bon de fa sviluppà i super-cèllul, se riva a quel stadi chì piuttòst a la svèlta, pu o manc 20–30 minut in del cors de la vita del temporal. La corrent discendenta la ven giò dal temporal, la va contra el soeul e la ghe se slarga su. El fenomen l’è conossùu ‘me rebùff discendent. L’aria frèccia menada dal rebùff discendent, l’interrómp el flùss che ’l sostenta el temporal, la corrent ascendenta la descompàr e ‘l temporal el se esaurìss. On temporal ind ona atmosfera, per ipòtesi, senza fòrbes del vent el finìss prèst, del momént che che la corrent discendenta quand che la riva al soeul la se spantega in gir in tucc i direzión e donca el ferma el fluss che ‘l sostenta el temporal ciamàa fluss in entrada fàa de aria puttòst calda e ùmeda, donca el temporal el podarà pu andà innanz (temporaj a cèllula ùnega). [14] La corrent discendenta la va contra del soeul indoe la fa su el front di rebùff che ‘l se spantega in sul soeul indoe el crea di ventàd e di condizion ch ’i poden vèss pericolós per el vol di reoplàn.[15]
Classificazion second l'orìgin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Temporaj orografich[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj orografich gh’hànn orìgin de mass d’aria che in del sò tragìtt incontren ona barrèra montagnosa. L’aria l’è costrètta a andaà su in su la montàgna e se la gh’hàa assée umiditàa i poden formass di nivolon e di temporaj denanz de e adrée al cors de la cadèna montagnosa. [16]
Temporaj de calor[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj de calor se sviluppen in sui zòn continentaj in condizion de circolazion atmosferega débol, da ona colòna d’aria che la se forma su in sit indoe gh’è on vigorós riscaldament del soeul; el soeul riscaldàa ghe ced el calor al stratt de atmosfera arént, donca a se crea ona massa d’aria calda che la tend a andà su.[16]
Temporaj frontaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj frontaj se formen de sòlit quand che riva on front frècc, che ‘l tira su l’aria calda che 'l gh’ha denanz. L’aria fréccia che la riva pussée pesanta la se infilia sòta quèlla calda e magàra anca molto ùmeda che la gh’è in sul soeul e la ruza a ‘ndà su. Quèj temporaj frontaj chì succeden in di front frècc ch’hinn semper part di ciclon extra tropicaj e poden succed a qualsessìa ora del dì o de la nòtt. [16]
Olter che in del front frécc on alter tipo de temporal frontal l’è quèll che ‘l pò succed adrée a i linej de temporaj che se sposten denanz de i front frècc a 100-300 km de distanza. [17]. Què temporaj chì hinn ciamà temporaj pre-frontaj
Anca dòpo el passag del front frècc di fluss ulterior de aria frèccia (o secca compagn che in del caso di linej sècch) in quòta pòden originà di linej de temporaj (temporaj post-frontaj)[18][19]
On alter tipo manc comùn de temporal frontàl l’è el temporal de front cald che ‘l se sviluppa con di cumulonemb denter infra i nìvol a forma de stratt che caratterizzen on front cald se gh’è instabilità atmosferega. [20]. Anca i front cald hinn part di ciclon extra tropicaj e poden succed a qualsessìa ora del dì o de la nòtt.
Temporaj de advezion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj de advezion hinn generà in del settor cald de on ciclon extra-tropical de la convergenza de mass d’aria [21].
Classificazion second la struttura[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh’è trii principaj tipi de temporaj: a cèllula ùnega, a cèllula multipla, quèj organizzàa segond ona linea de temporaj e a super-cèllula. El tipo che ‘l se forma el dipénd de l’instabilitàa e de com’è che ’l vent el cambia in di vari strati dell’atmosfera ("fòrbes del vent"). I temporaj a cèllula ùnega se formen quand che la fòrbes del vent a l’è bassa e duren tutt’al pu 20 o 30 minùt.
I temporaj organizzàa in grùpp o in linej poden 'vègh di cicli de vita pussée longh, quand che se formen ind on ambient cont on alta fòrbes del vent, de sòlit pussée de 13 m/s in del strato de la troposfera infra 0 e 6 km de quòta[22] che la favorìss el svilupp d'on corrent ascendenta pussée fòrta e de alter fenòmen atmosferich violént. La super-cèllula a l’è el pussée fòrt infra i temporaj, e de sòlit la se porta adrée de la tempèsta gròssa, di vent fòrt e di borineri. Di valór de acqua precipitabil maggior de 31,8 mm favorissen el svilùpp de grùpp organizzàa de temporaj.[23] I temporaj con precipitazion pussée fòrt de sòlit gh’hànn valór de acqua precipitabil maggiór de 36,9 mm[24]. Per el svilùpp de temporaj organizzàa, i servissen valor de energia potenzial convettìva disponìbil (CAPE) maggiór de 800 J/kg.[25]
Temporaj a cèllula ùnega[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj a cèllula ùnega hinn di temporaj isolàa che gh’hann domà vuna corrent ascendenta principàl. Quèj temporaj chì hinn i tipich temporaj del’estàa di zòn temperàa. I succeden anca ind l’aria frèccia e instabil dòpo el passàgg de on front frècc passàa in sul mar d’inverna. Dent ind on grùpp de temporaj, inveci, la paròla “cèllula” la designa ògni corrent ascendenta principal. I cèllul de temporaj domà raramènt se svilùppen in deperlór, perchè ògni temporal el gh’ha on front de rebùff che ‘l càosa el svilupp de on noeuv temporal. Sti temporaj chì hinn raramént violént e hinn el risultàa de l'instabilitàa atmosferega local. In del caso che sti temporaj chì se portassen adrée di fenòmen violént, taj fenòmen durarànn pòch, sarànn mal-organizzàa e piazzàa accidentalmènt in del spazzi e in del temp, inscì de vèss difficil a prevedej. Temporaj a cèllula ùnega duren de sòlit 20-30 minùt. [10]
Temporaj a cèllula multipla[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l’è el tipo pussée comùn de svilupp di temporaj. I temporaj madùr se troeuven arént al center del grupp de céllul, inveci i temporaj in esauriment se troeuven de drée a quej madur, da la part indoe la indoe la gh’è la lor corrent discendenta. I temporaj a cèllula multipla hinn fàa su di grùpp de cèllul ma poden trasformass in ona o pussée lìnej de temporaj. Ògni cèllula del grupp la pò durà domà 20 minùt, anca se el grupp el pò andà adrée anca divérsi or. Despéss i se formem per via de corrent ascendent sora o arent a i cadèn montagnós e i linej indoe i mass d’aria hinn vuna denanz de l’altra, compagn di front frècc o di arej de bassa pression. Quèl tipo de temporaj chì a l’è pussée fòrt de quèl di temporaj a cèllula ùnega, ma tuttamànch pussée debol de quèl di temporaj a super-cèllula. I pericoj di temporaj a cèllula multipla hinn tempèsta de misura moderada, inondazion ràpid e tromb d'aria minga tròpp fort..[10]
Linea de temporaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona linea de temporaj a l’è ona linea che la pò formass adrée a o denanz de on front frècc [26][27] La se porta adrée di precipitiazion de fòrt intensitàa, tempesta, fulmen, vent fort e possibil tromb d'aria anca in sul mar.[28] I fenòmen atmosferich pussée violent, o ben i vent fòrt i poden succed indoe la linea de temporaj medésima la ciapa la forma de on eco inarcaa, indoe la lìnea la se piega pussée.[29] I borineri (o tromb d'aria) poden trovàss ind ona lìnea de arch multipli, i quaj vun adrèe al’alter paren di ond, indoe gh’è di arej de bassa pression de media scala.[30] On quaj echo ad arch a l’è ciamà derecho e 'l se moeuv abbastanza a la svèlta travèrs di grand territòri.[31] In sul bòrd dedrée di bind de precipitazion di linej de temporaj madùr, la pò formàss ona area de pression pussée bassa, ch’a l’è ona area de bassa pressione de media scala che la se forma denanz de la zòna de alta pression che, de sòlit, la gh’è ind la zòna indoe el pioev minga de drée ai bind de precipitazion, di volt insèma a rebùff cald, on rar fenòmen che ‘l pò succed dòpo i temporaj e el risulta ind la discesa de aria pussée calda quand che l’hà giamò desmettùu de pioeuv. [32]
Temporaj a super-cèllula[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj a super-cèllula hinn temporaj estès e de sòlit violént e de lunga durada che vegnen su ind on ambient indoe la velocitàa e la direzion del vent cambien cont l’altezza (‘’fòrbes del vent’’) e gh’hann la corrent ascendenta e quèlla discendenta isolàa vuna de l'altra (donca indoe i precipitazion che se porten adrée borlen minga giò travèrs la corrent ascendenta) cont ona fòrta correnta ascendenta che la pirla (on ciclon de media scala). Quèj temporaj chì, de nòrma, gh’hann ona corrent ascendenta iscì potenta che la scima de la super-cèllula la pò sborì dent de là de la troposfera e ind la stratosfera. On temporal a super-cèllula el po’ vèss larg 24 chilòmetri. I ricerch hann fàa vedé che el 90% di super-cèllul el càosa di fenòmen violent con tempèsta pussée gròssa de 13mm e vent de pussée de 80km/h. [33] Quèsti temporaj chì poden prodù di borinéri destrugadór, de la tempèsta gròssa comé (diametro maggior de 10 cm), di vent fòrt (oltra 130km/h) e di inondazion rapid. De fatt i ricerch hann mostràa che la pupàrt di borinéri succeden in chèl tipo de temporaj chì. [34] I super-cèllul hinn generalment el tipo pussée pericolos de temporal.[10]
Sistèma convettiv de media scala[Modifega | modifica 'l sorgent]
On sistèma convettiv de media scala (in lengua inglesa mesoscale convective system - MCS) a l’è on complèss de temporaj che ‘l se organizza in su ona scala pussée grossa de on ùnegh temporal ma pussée piccola de on ciclon extra-tropical e, de nòrma el va innanz per divèrsi or o pussée. [35] I nìvol e i precipitazion de on sistèma convettiv de media scala poden vèss organizzàa in di grupp de forma linear o circolar, comprés perturbazión come i ciclon tropical, i linej de temporaj, i fenòmen de nevicad per effètt del lagh, i depression polar e i complèss convettiv de media scala e de sòlit se formen a partì di front meteorològich. La pupart di sistèma convettiv de media scala la se sviluppa de nòtt e poe la va innanz in del cors del dì adrée. [9] I tipi che se formen in del cors de l’estàa in su la terraférma succeden in del Nord America, l’Euròpa, l’Asia, e gh’hann la soa massima attivitàa ind la bassa oppùr in di or de la sera.[36][37]
Tipi de sistèma convettiv de media scala che se sviluppen in di zòn tropicaj (zòna de convergenza inter-tropical) o in di depression di monsón, de sòlit in del cors de la stagion calda tra la primavéra e l’autunn. I sistèma pussée fòrt se formen soratùtt in su la tèrra puttòst che in su l’acqua.[38][39] On'eccezion a l'è quela di bind de nevicad per effètt del lagh, che se formen per via de l'aria frèccia che la se moeuv in su i lagh d'acqua pussée calda, e i succeden intra l'autunn e la primavera. [40] I depression polar hinn ona segonda class speciàl di MCS. Se foeurmen ai alt latitudin in del cors de la stagion frèccia.[41] Quand che on sistèma convettiv de media scala el moeur, i ùltim temporaj poden succéd in del sò resìdov vòrtich convettiv de media scala. [42] I sistèma convettiv de media scala hinn important soratùtt in del clima di Statt Unii in sui grand pianùr indo'a contribuissen a la metà di precipitazion de la stagion calda.[43]
Mòto di temporaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
I du meccanismi, second i quaj i temporaj se spòsten hinn:
- advezion de vent;
- nascita de neouv cèllul de temporaj adrée ai fluss in sortida di cèllul de temporaj vèrs leough pussée cald e ùmed.
Tanti temporaj se sposten insèma ai vent principaj, ind la troposfera che l’è el stratt di primm 8 chilòmetri de atmosfera terrèstra. I temporaj pussée débol hinn guidàa di vent pussée arént a la superfìce terrèster, perchè i temporaj pussée dèbol hinn minga tant alt quant quej pussée fòrt. I cèllul de temporaj organizzàa de lunga duràda e i complèss de temporaj se moeuven a angol rètto rispètto a la direzión del vettor de la fòrbes del vent. Se el front di rebùff el corr denanz del temporal adrée a la direzion de spostament de la cèllula per via de advezion, el so mòto l’andarà pussée in prèssa perché i du meccanism inscì laorarànn insèma. Quand che i temporaj se tacchen insèma, che l’è pussée facil a succed quand che tanti temporaj se troeuven vun taccàa al’alter, el mòto del temporal pussée fòrt, de nòrma el comanda el mòto de la futùra cèllula fada di temporaj che s’hinn miss insèma. Compù el vent medi a l’è fòrt, eompù el sarà difficil che alter procèss sarànn rilevànt in del comandà el mòto del temporál.[33]
Temporaj auto-rigenerant[Modifega | modifica 'l sorgent]
On temporal auto-rigenerant, a l’è de sòlit l’istèss de ona coa de temporaj indoe noeuv cèllul se formen da la part contraria rispètt ai vent che dòminen, de sòlit la part òvest o sud-òvest in del emisfero Nord, e inscì el temporal el par che ‘l rèsta stazionari o addirittura el vaga indrée rispètt ai vent che dòminen. Impunemanch l’area de precipitazion despèss la para stazionaria al radar meteorològich, o anca che la se moeuva indrée rispètto al vèrs di vent dòminant, a l’è on’illusión. El temporal, in realtàa, a l’è on temporal a cèllula multipla con cellùl noeuv e pussée virgorus che se formen al contrari rispètt al vèrs di vent che dòminen che inveci hinn reponsabil del spostament de ògni cèllula in deperlee. Donca el succed che i vècc cèllul de temporaj ghe vann adrée ai vent che dominen, intanta che quej noeuv hinn adrée a formàss de drée pront a ciapànn el pòst[44][45] Quand ch‘ el succed, inondazion disastrós hinn possibil
Fenòmen secondari notabil[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prima e in del cors de on temporal a l’è possibil notà quèj fenòmen chì che di vòlt poden vegnìi prima del temporal:
- Aument dell'umidità in del’aria e subit dòpo sbassada de la pression atmosferega.
- Formazion de on vent frècc pu o manc vigoros, al soeul, caosàa di discès de aria convettìv;
- Diminuzion de conseguenza de la temperadura al soeul;
- Comparsa de fulmen (di vòlt domà tron) che poden vèss relevàa cont ona radio AM (abbastanza sensìbil) come interferenz facilmént riconoscibìl;
- cal pù o manch vistós de l'inluminazión atmosferega.
Mitologia e religion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I temporaj hànn influenzà tanti civiltàa antigh. I Grécch crédeven che i fudèssen di guèrr ch ‘l faseva el zèus, che ‘l slanzava i fùlmen formàa de l’Efèsto. Ona quàj tribù de Indian American conligava i temporaj cont i uséll del tron, de che lor credeven ch'i fudèssen di servidor del Grand Spirit. I Norreni pensaven che i temporaj succedèssen quand che el Thor l’andava a combatt contra del Jötnar, cont i tron e i fulmen ‘me on effètt di colp del martèll Mjölnir. L’Induismo el reconoss l’Indra come el Dio de la pioeuva e di temporaj. I dottrìn cristian accettaven la forza di temporaj come òpera del Dio. Quèj idèj chì eren ancamò ind la pupart de la gent fin al sècol desdòttesim.[46]
El Martin Luther l’era ‘drée a caminà de foeura quand che l’è comenzà on temporal, lilinscì el s’è miss a pregà el Dio de vèss salvà e l’ha promiss de diventà on mònegh. [47]
Vos corelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Weather Glossary – T. National Weather Service (21 April 2005). Recuveraa el 2006-08-23.
- ↑ NWS JetStream.
- ↑ National Severe Storms Laboratory. SEVERE WEATHER 101 / Thunderstorm Basics. SEVERE WEATHER 101. National Oceanic and Atmospheric Administration. Recuveraa el 2020-01-02.
- ↑ Albert Irvin Frye (1913). Civil engineers' pocket book: a reference-book for engineers, contractors. D. Van Nostrand Company, 462. Vardad el 2009-08-31.
- ↑ Yikne Deng (2005). Ancient Chinese Inventions. Chinese International Press, 112–13. ISBN 978-7-5085-0837-5. Vardad el 2009-06-18.
- ↑ FMI (2007). Fog And Stratus – Meteorological Physical Background. Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik. Recuveraa el 2009-02-07.
- ↑ Chris C. Mooney (2007). Storm world: hurricanes, politics, and the battle over global warming. Houghton Mifflin Harcourt, 20. ISBN 978-0-15-101287-9. Vardad el 2009-08-31.
- ↑ David O. Blanchard (September 1998). "Assessing the Vertical Distribution of Convective Available Potential Energy". Weather and Forecasting 13 (3): 870–7. American Meteorological Society. DOI: 2.0.CO;2 10.1175/1520-0434(1998)013 2.0.CO;2.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Michael H. Mogil (2007). Extreme Weather. New York: Black Dog & Leventhal Publisher, 210–211. ISBN 978-1-57912-743-5.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 National Severe Storms Laboratory (2006-10-15). A Severe Weather Primer: Questions and Answers about Thunderstorms. National Oceanic and Atmospheric Administration. Recuveraa el 2009-09-01.
- ↑ Gianfranco Vidali (2009). Rough Values of Various Processes. University of Syracuse. Archived from the original on 2010-03-15. Recuveraa el 2009-08-31.
- ↑ Pilot's Web The Aviator's Journal (2009-06-13). Structural Icing in VMC. Recuveraa el 2009-09-02.
- ↑ Jon W. Zeitler (March 2005). Operational Forecasting of Supercell Motion: Review and Case Studies Using Multiple Datasets. National Weather Service Forecast Office, Riverton, Wyoming. Recuveraa el 2009-08-30.
- ↑ The Weather World 2010 Project (2009-09-03). Vertical Wind Shear. University of Illinois. Recuveraa el 2006-10-21.
- ↑ T. T. Fujita (1985). The Downburst, microburst and macroburst: SMRP Research Paper 210.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia. Alpha Test, 420–421. ISBN 88-483-1168-7.
- ↑ http://www.meteorologia.it/fenomeni_meteo/temporale.htm
- ↑ Gabriele Formentini (2009). Temporali e e Tornado (in italian). Alpha Test, 314-315. ISBN 978-88-483-0992-9.
- ↑ Gabriele Formentini (2009). Temporali e e Tornado (in italian). Alpha Test, 309-310. ISBN 978-88-483-0992-9.
- ↑ http://www.meteorologia.it/fenomeni_meteo/temporale.htm
- ↑ http://www.meteorologia.it/fenomeni_meteo/temporale.htm
- ↑ Markowski, Paul and Yvette Richardson. Mesoscale Meteorology in Midlatitudes. John Wiley & Sons, Ltd., 2010. pp. 209.
- ↑ Maddox R.A., Chappell C.F., Hoxit L.R. (1979). "Synoptic and meso-a scale aspects of flash flood events". Bull. Amer. Meteor. Soc. 60: 115–123. DOI:10.1175/1520-0477-60.2.115.
- ↑ Schnetzler, Amy Eliza. Analysis of Twenty-Five Years of Heavy Rainfall Events in the Texas Hill Country. University of Missouri-Columbia, 2008. pp. 74.
- ↑ Markowski, Paul and Yvette Richardson. Mesoscale Meteorology in Midlatitudes. John Wiley & Sons, Ltd., 2010. pp. 215, 310.
- ↑ Glossary of Meteorology (2009). Squall line. American Meteorological Society. Archived from the original on 2008-12-17. Recuveraa el 2009-06-14.
- ↑ Glossary of Meteorology (2009). Prefrontal squall line. American Meteorological Society. Archived from the original on 2007-08-17. Recuveraa el 2009-06-14.
- ↑ Office of the Federal Coordinator for Meteorology (2008). Chapter 2: Definitions 2–1. NOAA. Archived from the original on 2009-05-06. Recuveraa el 2009-05-03.
- ↑ Glossary of Meteorology (2009). Bow echo. American Meteorological Society. Archived from the original on 2011-06-06. Recuveraa el 2009-06-14.
- ↑ Glossary of Meteorology (2009). Line echo wave pattern. American Meteorological Society. ISBN 978-1-878220-34-9. Vardad el 2009-05-03.
- ↑ Stephen F. Corfidi (2015). About Derechos. Storm Prediction Center, NCEP, NWS, NOAA Web Site. Recuveraa el 2015-02-17.
- ↑ Glossary of Meteorology (2009). Heat burst. American Meteorological Society. ISBN 978-1-878220-34-9. Vardad el 2009-06-14.
- ↑ 33,0 33,1 Jon W. Zeitler (March 2005). Operational Forecasting of Supercell Motion: Review and Case Studies Using Multiple Datasets. National Weather Service Forecast Office, Riverton, Wyoming. Recuveraa el 2009-08-30.
- ↑ Supercell Thunderstorms. Weather World 2010 Project. University of Illinois (October 4, 1999). Recuveraa el 2006-08-23.
- ↑ Glossary of Meteorology (2009). Mesoscale convective system. American Meteorological Society. Archived from the original on 2011-06-06. Recuveraa el 2009-06-27.
- ↑ William R. Cotton (2003). Conceptual Models of Mesoscale Convective Systems: Part 9. Colorado State University. Recuveraa el 2008-03-23.
- ↑ C. Morel (2002). "A climatology of mesoscale convective systems over Europe using satellite infrared imagery II: Characteristics of European mesoscale convective systems". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 128 (584). DOI:10.1256/003590002320603494. ISSN 0035-9009. Retrieved on 2008-03-02.
- ↑ Semyon A. Grodsky (2003-02-15). "The Intertropical Convergence Zone in the South Atlantic and the Equatorial Cold Tongue". Journal of Climate 16 (4): 723. University of Maryland, College Park. DOI: 2.0.CO;2 10.1175/1520-0442(2003)016 2.0.CO;2. Retrieved on 2009-06-05.
- ↑ Michael Garstang (1999). Observations of surface to atmosphere interactions in the tropics. Oxford University Press US, 40–41. ISBN 978-0-19-511270-2.
- ↑ B. Geerts (1998). Lake Effect Snow. University of Wyoming. Recuveraa el 2008-12-24.
- ↑ E. A. Rasmussen (2003). Polar Lows: Mesoscale Weather Systems in the Polar Regions. Cambridge University Press, 612. ISBN 978-0-521-62430-5.
- ↑ Lance F. Bosart (2005). 3.5 The Influence of the Great Lakes on Warm Season Weather Systems During BAMEX. 6th American Meteorological Society Coastal Meteorology Conference. Recuveraa el 2009-06-15.
- ↑ William R. Cotton (Fall 2003). Conceptual Models of Mesoscale Convective Systems: Part 9. Recuveraa el 2008-03-23.
- ↑ Stephen Corfidi (2015-02-04). MCS Movement and Behavior (PowerPoint). National Weather Service, Storm Prediction Center. Recuveraa el 2015-02-18.
- ↑ National Weather Service (2009-09-01). Types of Thunderstorms. National Weather Service Southern Region Headquarters. Recuveraa el 2009-09-03.
- ↑ John D. Cox (2002). Storm Watchers. John Wiley & Sons, Inc., 7. ISBN 978-0-471-38108-2.
- ↑ Martin Luther (English). Christian History. Recuveraa el 6 July 2016.


text:
Durant l’emna da las cursas dal Lauberhorn èn ils hotels a Wengen occupads fin il davos letg, la gronda part da las equipas. Ils Americans prendan per exempel dapi onns dimora en l’Arenas Resort Victoria-Lauberhorn, in dals gronds hotels gist a la staziun da Wengen.
Arenas Resort Victoria Lauberhorn sut batgetta rumantscha
Dapi dus onns è Niculin Manzoni directur da quest hotel. El ha 28 onns ed è oriund da Samedan en l’Engiadin’Ota. Arrivà a Wengen è Manzoni plitost tras ina casualitad. Durant sia scolaziun a Lucerna ha el frequentà a Wengen ses praticum. Silsuenter è el gist restà en la Part Sura Bernaisa, l’emprim sco schef da la recepziun, oz sco directur.
Niculin Manzoni è er led che las cursas da skis han lieu cun public. Ma tut quai haja er procurà per sforzs supplementars, per evitar ch’il coronavirus sa derasi anc pli fitg – gist tar ils atlets uschè curt avant ils gieus olimpics a Peking. Perquai stoppian tut ils collavuraturs e las collavuraturas da l'hotel era adina puspè far tests da corona, e durant la saira na dettia nagin buffet pli. Quai be duas da las mesiras che Manzoni ha stuì prender durant quels dis da las cursas dal Lauberhorn.


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Curabitur placerat tincidunt semper


text:
Per cuvrir ils basegns da la populaziun sajan previs cun il project «La Diagonela» sis edifizis. Pussiblas utilisaziuns da quels sajan abitaziuns d’attempads, butias u er in center da passlung. In'autra part dal project è ina zona d’inscunter sin la Via Maistra che va tras la vischnanca.
Per realisar questa zona, duai la via però vegnir deliberada dal traffic. Ils votants da Schlarigna han da decider en in proxim pass davart la realisaziun dal project cun in credit da planisaziun.
RR actualitad 6:00


text:
Stefan Moser, il manader da l’affar da sport Bananas a Savognin, ha ditg, ch’el haja gì tant da far sco daditg betg pli. Uschia haja el dà a tschains tantas scarsolas sco anc mai, tge che saja cler ina consequenza da la serrada dal Cube.
Marschà fitg bain èn era ils affars en il Café Olivia ed en la bar Palaver al stradun da Savognin. La manadra Olivia Argenti ha ditg ch’ella haja gì tant da far sco adina sur ils dis da festa – la serrada dal Cube na saja strusch da sentir.
En l'hotel Danilo-Pianta a Savognin s’accorschan ins in pau ch’il Cube è serrà. Uschia hajan ins gì intginas famiglias che sajan pli baud stads en il Cube. Il mument hajan ins era radund 250 pernottaziuns supplementaras da gruppas, che durmivan pli baud en il Cube, di Clarita Klee-Pianta, la directura da l'hotel.
Per la directura da Savognin Bivio Alvra Turissem, Tanja Amacher, saja da sentir la mancanza da l'hotel Cube, surtut durant inscunters cun bleras gruppas – uschia stoppian ins uss collavurar dapli cun auters hotels da la regiun, perquai che las capacitads da Savognin na tanschian betg.
RR actualitad 07:00


text:
Il president da la Confederaziun Guy Parmelin na fa betg grondas speranzas che las mesiras da corona vegnian proximamain schluccadas pli fitg. Pervi dal svilup da la pandemia en l’exteriur dettia per la Svizra be paucas opziuns, ha ditg Parmelin en in’intervista cun la «SonntagsZeitung».
Vinavant avair pazienza e restar ruassaivel
Da schluccar las reglas per inscunters privats haja il Cussegl federal fatg in pass. Per puspè ir en restaurants u visitar occurrenzas dovria la Svizra anc pazienza. Dentant chapeschia el la frustraziun dal pievel en quest connex. Tuttina speria el che la populaziun restia ruassaivla. El haja bregia ch’il tun vegnia adina pli rauc. Er condemneschia las escalaziuns da la violenza sco a Son Gagl cun vehemenza.
Speranza sin la stad
Il president da la Confederaziun appellescha a la disciplina. I saja vinavant da sperar che la situaziun sa stabiliseschia grazia al program da vaccinar e ch’i pudess cun quai puspè dar la stad ina tscherta normalitad, uschia Parmelin.
Evaluar proposta
Er saja la proposta che mo persunas testadas negativ sin il coronavirus possian visitar occurrenzas pli grondas, ina pussaivladad interessanta. Il Cussegl federal duaja examinar questa proposta per in proxim pass da schluccada, uschia Parmelin.
Dapli cooperaziun sin il continent
Ultra da quai pledescha el per dapli cooperaziun en l’Europa. Ensemen cun ses collegas d’uffizi Bruno Le Maire en Frantscha e Peter Altmaier en Germania haja el discutà davart l’idea d’ina collavuraziun pli stretga. Per exempel pudess la Svizra gidar da construir in’industria da vaccinar en l’Europa. Almain haja la Svizra bunas premissas da giugar ina rolla impurtanta en quest connex. I dovria martgads averts e coordinaziun en l’Europa.


text:
L'economia en Svizra na crescha betg avunda spert per augmentar las entradas per persuna. L'Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD) ha preschentà in'entira paletta da cussegls per la Svizra. Quels duain gidar da meglierar la productivitad da lavur che saja dapi onns debla.
Per exempel propona la OECD da promover start-ups innovativs u da procurar cun scolaziun per dapli spezialists per esser pront per la digitalisaziun. Era stoppia la Svizra procurar per bunas cundiziuns per savair cumbinar lavur e famiglia. Uschia savess la Svizra nizzegiar meglier ils potenzials da las dunnas.
RR novitads 18:00