text:
Crassulaceae
Le Crassulaceae i è 'na famìa de piànte che töl dét presapóch 1,400 spéci repartìde 'n 33 zèner. I è piànte che gh'è bùne de 'magazinà l'àiva 'ndèle sò fòie suculènte. Se le tróa 'n pó 'n töt el mónt ma suratöt endèl emisfér boreal e 'ndè'Africa del Sud, en pòscc endóche l'àiva l'è póca e 'l clìma l'è sèch.
Nesöna de le spéci de chèsta famìa le g'ha 'na gran importànsa per l'alimentasiù de l'òm, però ghe n'è vergöne che vé de spès dopràde come ornamentài per vìa de la fùrma che de spès l'ò stràna. I è piànte rüsteghe che g'ha bizògn de póche cüre. 'Ntra le piö cunusìde gh'è la Crassula ovata (piànta de la giàda) e la Kalanchoe blossfeldiana.
La clasificasiù intrafamiliàr ale ólte l'è mìa tat fàcil perchè divèrse spéce i è bùne de ibridàs entra de lùre. I sistéme de clasificasiù piö ècc i mitìa le Crassulaceae endèl ùrden de le Rosales, ma i sistémi piö modèrni i l'ha asegnàda al ùrden de le Saxifragales.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Adromischus
- Aeonium
- Aichryson
- Chiastophyllum
- Cotyledon
- Crassula
- Diamorpha
- Dudleya
- Echeveria
- Graptopetalum
- Greenovia
- Hylotelephium'
- Hypagophytum
- Jovibarba
- Kalanchoe
- Lenophyllum
- Monanthes
- Orostachys
- Pachyphytum
- Perrierosedum
- Phedimus
- Pistorinia
- Prometheum
- Pseudosedum
- Rhodiola
- Rosularia
- Sedum
- Sempervivum
- Thompsonella
- Tylecodon
- Umbilicus
- Villadia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Urs Eggli, ed. Illustrated Handbook of Succulent Plants: Crassulaceae (Springer, 2003) ISBN 3-540-41965-9


c: text/html

text:
Wangenried
Wangenried a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 397 abitant.
El cumün de Wangenried al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Deitingen (SO), Inkwil, Röthenbach bei Herzogenbuchsee, Subingen (SO), Walliswil bei Wangen, Wangen an der Aare.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eighth Wonder
Gl’Eighth Wonder ([eɪtθ ˈwʌndəɹ]) i èṅ un grup pop ingléś fundâ in dal 1983 ch'l à sunâ in fiṅ a 'l 1989 e pò piò. In chi an lè, la banda la gh'à abû dimóndi sucès specialmènt in Itâglia e in Giapòṅ.
Biugrafìa
In dal 1983 al chitarìsta Jamie Kensit al tóś sò surèla Patsy, ch'la gh'iva quatórd'ś an, a cantàr in dal sò grup che in alóra al s ciamàva Spice. I àtar cumpunènt i éran Geoff Beauchamp, sèmpar a la chitàra, Lorenzo Lewis a 'l bas e Jake Walters e Nigel Davis a la baterìa. La banda la taca a śibìr-as dal viṿ in dl'Aṿtòṅ dal 1983 faghénd-'s un nóm in cla manéra lè.
A la fiṅ dal 1984, Nigel Davis al s in và par fundàr al grup Slipstream. Al tastérista Alex Godson al s śònta a chi àtar che, in cal mèntar, i ìvan cambiâ nóm sarnénd quél 'd Eighth Wonder (Utàva maravìja).
Al prim cuncèrt cun cal nóm lè 'l è dal Nuvémbar dal 1984 a Wimbledon, in di dintóran ad Lóndra. 'L è in cal perìud lè che al regìsta Julien Temple al dòcia la Patsy Kensit śibénd-ag la part ad Crepe Suzette in dal film Absolute Beginners.
In d'l Avrìl dal 1985 al grup al taca a registràr al sò prim disc par la CBS Records pròpria mèntar la Kensit l'éra drē a giràr al sò film. In Utóbar a véd acsè la luś al sìngul Stay With Me e 'l è subìt un sucès dal nòstri bandi e anc in Giapòṅ finénd a 'l prim pòst (ma sōl 65śum in dal sò paéś). Lewis e Walters i vaṅ via e al grup al taca a druàr la drum machine e a 'l tastéri a 'l pòst dal bas.
In dal méś 'd Agóst gl’Eighth Wonder i vólan a Los Angeles par registràr insém a Mike Chapman, famóś p'r avér laurâ cun i Blondie, al sò àlbum ad debùt. In dal Favràr dal 1987 a vèṅ fóra cuma sìngul al braṅ Will You Remember? ch'al gh la cava a finìr in di prim déś pòst in Itâglia mèntar When the Phone Stops Ringing ch'a vèṅ dòp al gh'à da cuntintàr-as dal pòst vint-siē.
Mèntar i éran drē a finìr al disc, al grup al patìs 'l abandòṅ anc ad Godson. Steve Grantley al tōś al sò pòst da drē da la baterìa. Al braṅ I'm Not Scared, scrit da i Pet Shop Boys e da Phil Harding, a vèṅ sarnî p'r èsar al sìngul sucesìṿ e 'l è un sucès dapartùt: prim pòst in Itâglia, secónd pòst in Śvisra e Purtugàl, tèrs in Spaggna, quàrt in Grécia, quìnt in Germâgna e via acsè. Da cl'atra banda dal 45 gir a gh'è na versiòṅ cantàda in francéś (J'ai Pas Peur).
In dal Maǵ dal 1988 'l è al tùran ad Cross My Heart, àtar braṅ famóś dal grup, ch'al finìs in di prim quìndas pòst in soquànt paéś dal nòstar cuntinènt e a 'l 56śum pòst in di Stat Unî. In dal stés an, la cantànta Martika la 'l canta in dal sò disc umònim.
Dòp àtar dū sìngui (Baby Baby dal 1988 e Use Me dal 1989), al grup al s mòla e la Patsy Kensit la taca na caréra in dal mónd dal cìnema a tèmp pîṅ.
Al grup 'l à fat in tèmp a sunàr par dū vòlti a Sanremo: in dal 1987 cun Will You Remember (quànd a la Patsy al gh casca śò al sò vistî śgalvî faghénd védar un cunsèṅ ad téta) e 'l an dòp cun I'm Not Scared. Invéci Cross My Heart 'l è stâ sunâ a 'l Festivalbar.
Mémbar
- Patsy Kensit vóś
- Jamie Kensit chitàra
- Geoff Beauchamp chitàra
- Lawrence Lewis bas
- Alex Godson tastéri
- Jake Walters baterìa
- Nigel Davis baterìa
- Steve Grantley baterìa
Discugrafìa
Àlbum
- 1987 - Brilliant Dreams
- 1988 - Fearless
- 1989 - Eighth Wonder: The Best Remixes (gnû fóra sōl in Giapòṅ)
Sìngui
- 1985 - Stay with Me
- 1986 - Having It Al
- 1987 - Will You Remember
- 1987 - When the Phone Stops Ringing
- 1988 - I'm Not Scared
- 1988 - Cross My Heart
- 1988 - Baby Baby
- 1989 - Use Me


text:
Turchî
Artìcol in dialët piasintëin
La Turchî (denuminaziån uficièl: Repóbblica d'l Turchî, in tûrc: Türkiye Cumhuriyeti, in IPA [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]) - in tûrc ciamè pò Türkiye l'è un pajais ddal Mèdi Orient, int'al Asia.
La cunfénna a såura ed sîra cun la Bulgarî e cun la Grécia, a maténna cun la Geòrgia, cun la Armènia, cun al Azerbaigiàn e cun l'Iraq, e 'd såtta cun la Sirî. Äl só sîra i én mujè dal Mèr naigher, äl sa maténna dal Mèr egèe e 'd såtta dal Mèr meditèranî.
La Turchî l'è 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l'è Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Abdullah Gül (elèt dal 2007).
La capitèl d'la Turchî l'è Ankara. La langua uficièl del pajais l'è el tûrc.
Gallery[modifica | mudéfica la surzéia]
-
-
-
Anitkabir.HB.jpg
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
Carolina del Nord
La Carolina del Nord (North Carolina) a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 139.509 km² e una pupulaziun de 8.541.221 abitant.
A lè tacada a nord a la Virginia, a ovest al Tennessee, a süd a la Georgia e a la Carolina del Süd, a est cun l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Raleigh (276.093 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Charlotte (614.330 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville e Cary.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Carolina del Nord la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Robert Gerard Sands
- (Bobby Sands)
El Robert Gerard Sands, in irlandes Roibeard Gearóid Ó Seachnasaigh, mej cognossuu cont el nom de Bobby Sands (Belfast, 9 de Marz del 1954 - Long Kesh, 5 de Magg del 1981) l'è staa on attivista nordirlandes. L'è mort ai temp del scioper de la fam del 1981, int la preson de Long Kesh (conossuda cont el nomm de Maze) approeuv a Lisburn.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu a Abbots Cross, on sobborgh settentrional de Belfast e cressuu in del quartier a maggioranza protestant d Rathcoole, el s'è trasferii diversi voeult con la soa famia per via di intimidazion subii dai lealist protestant, anca se l'è mai staa ciar se la famia del Sands la fudess cattolega, vist che la parentella "Sands" la vegn gio dal papagrand de Bobby, che l'eva protestant. Dopo avè lassaa la scoeula, Bobby Sands l'ha faa 'l garzon in di cantier, ma poeu l'è dovuu scapà per via di minacc di lealista.
La produzion letteraria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La straordinaria produzion letteraria de Bobby Sands la poeu vess dividuda in tre grand oeuver e in d'on periodo de tempo che 'l va da la so primm impresonament in de la Cage 11 (i cages i'eren gabann prefabbregaa in de la parte vegia de la preson de Long Kesh) fin a a la soa mort premadura in di Blocch H de la preson de Maze.
Oeuver[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Commemorazion a nivell internazional[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Milan, 5.000 student i hann brusaa la Union Jack ind el menter che i vosaven "Libertà per l'Ulster".
Cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ona scerna d'amor (1996) de Terry George, con la Helen Mirren e la Fionnuala Flanagan. Titol original Some mother's son (el fioeu de ona quaj mader). El mostra el scioper de la fam, vist e vivuu cont i oeugg de do mader irlandes. Bobby Sands l'è interpretaa da l'artista nordirlandes John Lynch.
- El silenzi de la turla (2005) de David Ballerini. Bobby Sands l'è interpretaa da Ivan Franek.
- Hunger (2008) del Steve McQueen. Bobby Sands l'è interpretaa da Michael Fassbender.
Ligamm da foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Biografia su on sit repubblegan irlandes
- Bobby Sands Trust


text:
Pergine Valsugana
Pergine Valsugana (Pérzen o Pérgen en dialèt trentì; Fersen im Suganertal en todèsch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 20.122 abitàncc, 'na süperfìce de 54 km², per 'na densità de 372 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baselga di Pinè, Trènt, Fornace, Sant'Orsola Terme, Civezzano, Frassilongo, Vignola-Falesina, Novaledo, Levico, Tenna, Vigolo Vattaro, Bosentino, Caldonazzo, Calceranica al Lago.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
2005
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Per regordà i 200 ang che l'è nasìt ol Hans Christian Andersen ol Gioancarlo Giaàss l'à tradözìt 'n Bergamàsch e mandàt in stàmpa ü lìber di sò fàole piö cognusìde.
- Ala fin dal mees da utubar l'è nasìt al prugètt lmo wp, la Wikipedia in lengua Lumbarda
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 de Avrìl - Papa Ioannes Paulus II al sècol Karol Józef Wojtyła.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La Tène (NE)
La Tène a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.44 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4825 abitant.
El cumün de La Tène al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cudrefin (VD), Gampelen (BE), Ins (BE), Saint-Blaise, Thielle-Wavre. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
El post l'è cognussüü in de l'ambient de l'archeulugia per via del ritrovament de un vilag che risal a l'etaa del fer.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
07 07
Ol dé 7 de löi l'è 'l 188 ( 189 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 178 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de löi al è ul dí da pòost 188 ( 189 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 178 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1978 - ísole Salomon: chèst paes al dienta independent del Regn Ünit.
1985 - Wimbledon (Anglatèra): Boris Becker al adagna ol torné de tènis de Wimbledon aj 17 agn e n'al dienta ol campiú piö zúen.
1998 - Lagos (Nigéria): gh'i mör öna vintena de persone int i distörb provocacc per la mort a la presú del Moshood Abiola, che l'oposissiú al considera sassinat.
2004 - Colombo (Sri Lanka): la guerija di Tigre de la liberassiú de la Pàtria Tàmil i ghe fa ün atentat süissida ch'al causa sich morc e öndes fericc.
2005 - Londra (Anglatèra): tre esplosiú al metró e öna otra int ün autobús, atribuïde a Al-Qaida, i fa 56 morc e di 700 fericc, l'indomà che la sità a l'era stada sernida come sé di Zögh Olímpegh del 2012 e intat che a Perthshire (Scossia) s'i era dré a selebrá i reüniú del G8 (atentacc de Londra 2005).
2006 - Madrid (Spagna): ol Goèrn al fa saí che s'a tröat ol pröm cas de gripa aviària int ol stat: ü ösel piömat trobat mort a i lagüne de Salburua, apröf Vitòria (Àlaba, ol Paes Basch), al a dat positif in H5N1, la spéssia piö pericolosa del virus.
2006 - Londra (Anglatèra): ol goèrn Britànegh al nönsia ch'al consignarà ol hacker Gary McKinnon aj SÜA, ch'i l'acüsa del pisur atach informàtegh contra l'esèrsit Nord-americà, a che al a causat di dagn estimacc in 700.000 $ col iga inütilisat, dürat öna setmana, ol sistema informàtegh de la forsa navala e aéria, zöst daspus i atach de l'11 09, intra otre balossade.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Liverpool (West Derby, Anglatèra): Richard Starkey, cognossit come Ringo Starr, mösegh de rock Angles, bateria de The Beatles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1955 - Benimaclet, València: Carl Salvadur i Gimeno, pueta, etnòlegh e gramàtich Valensià (n. 1893).
2003 - Esparreguera (Baix Llobregat): Dolors Lizarán i Ronnette, cognossida come Lola Lizarán, atura Catalana (n. 1932).
1998 - Abuja (Nigéria): Moshood Kashimawa Olawale Abiola, cognossit come Moshood Abiola, cap de l'oposissiú e ex-president del paes (1971-1988), mort a la presú in sospete sircumstanse (n. 1937).
2005 - l'Iraq: Ihab al-Xerif, ambassador Esissià in chèst paes, sassinat per Al-Qaida daspus de seguestrá-l tri dé pröma a Bagdad (n. 1954).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Oscar Giannino
Oscar Giannino (Türì, 1 de setember del 1961) l'è ü giornalista e òm pulìtich italià, fondadùr e segretàre 'nfìna al 20 de fevrèr del 2013 de Fare per Fermare il Declino (FID). Come giornalista el se nempàsa suradetöt de pulìtica e de economìa.
Ol master a la Chicago Booth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 18 de fevrér del 2013 ol Luigi Zingales, profesùr a la Chicago Booth e fondadùr del partìt insèma al Giannino, 'l s'è dimetìt dòpo ì saìt che l'è mia ìra che 'l Giannino 'l gh'àbie ü Master in Corporate and Public Finance ciapàt pròpe a la Üniversità de Chicago, come menimà l'à dicc piö de öna ólta ach in televiziù. [1] [2]. Pròpe per chèsto 'l 20 de fevrèr del 2013 'l Oscar Giannino 'l s'è dimetìt da segretàre e 'l sò pòst l'è stài ciapàt da la Silvia Enrico.


text:
Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
- Süperfis: 2.255 km²
- Pupulaziun (2001): 159.040 ab.
- Densità: 71 ab./km²
- Nümer de cumün: 77
- Capital (pup. 2001): Verbania (30.128 ab.)
La Pruincia del Verban-Cüsi-Ossula (VB) l'è na pruincia del Piemunt che la gh'ha 162 mila abitant. La se tröva a nord del Piemunt e l'è tacaa a nord, ovest e a est a la Svizzera (Tisin e Vales), a est a la Lumbardia (Pruincia de Vares), a sud ai Pruinc de Nuara e Vercei. L'è nassüü dop che j'han metüü insema tri sit geugraficament separaa, ma che partegniven tücc a la pruincia nuaresa.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruincia la se tröva nela part püssee setentriunal del Piemunt e el so territori l'è principalment furmaa da muntegn. Geugraficament la pruincia l'è furmada da tre realtà: el Lagh Magiur, el Lagh d'Orta e la Val d'Ossula.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumpagn del rest de l'Italia, anca in del Verban-Cüsi-Ossula la lengua ufizial a l'è l'Italian. A bun cünt, la lengua regiunal a l'è 'l Lumbard, in di sò variant püssee ucidentai: in sül lagh Magiur se parlen dialet varesot e verbanes; püssee a süd, i parlà se messeden cunt el Nuvares e ciapen carater de transiziun cunt el Piemuntes (per esempi arent al Lagh d'Orta); in la Val d'Ossula se parla un dialet püssee alpin, che in di zonn setentriunai el ciapa i carateristigh del dialet ticines.
Inultra besogna minga desmentegà che in di paes de Macügnaga e de Furmazza l'è parlaa el Walser.
Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula la gh'ha 77 cumün ([1]). De chest i pussee grand per pupulaziun i hinn:


text:
El Molinón
El Molinón l'è ü stàde de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Gijón, in de la Cümünità Aütònoma del Prinsipàt di Astùrie 'n Spàgna. In de stàde i ghe stà 'n 30.000 e in del Molinón la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Real Sporting de Gijón. Se sà mia quàndo l'è stài fài sö gnà quàndo l'è stài 'naügüràt, la prìma ùs sö chèst istàde l'è del 20 de mas del 1908 in d'ün artìcol del girunàl El Comercio, ma 'l stàde 'l gh'éra de ès stài zamò fài sö.
Nòm e suernòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Molinón 'l se tróa in del parch de Izabèla la Catòlega 'n bànda la fiöm Piles e 'l sò nòm 'l vé pròpe da ü gran mülì che 'l gh'éra lé quàndo i à fài sö o' stàdio.


text:
Leontopodium alpinum
El Leontopodium alpinum (in Insübregh: "Stèla Alpina", "Flur de Lana", "Fiur de Lana", u "Edelweiss" a segunda del lögh e de l'edaa de quel che l'è dree a parlà) l'è 'na pienta de la fameja di Asteraceae e vöna di pient alpin püssee cugnussüü al mund.
Cuntegnüü
Descrissiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Leontopodium alpinum l'è 'na pienta perpetüa che la cress di cinch ai vint zentimeter. La pienta l'è lanüda/feltrida (e de chel trat chi 'l vegn el so nom, "fiur de lana"), menter ch'i sutij föj, lungh pü u manch cinch zentimeter, hinn bej pelus, suratüt in sü la part desuta. Di cinch a quindes petaj furmen una stèla a pü punt inturn al fiur stess.
I pientiscej fiurissen intra lüj e setember.
Difüsiun e Spazzi de Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Stèla Alpina vün la tröa in muntagna, in sü l'intrega cresta alpina, is sü i Pirenee e in di Balcan, in sü i praa prejus e in sü i brigh calcarij (de rar in sü i alp) intra i 1.800 e i 3.00 meter in sül nivel del mar. Fiur cumpagn de la Stèla Alpina se tröen in Tibet, in sül Himalaya, in Giapun, Corea, e.i.v.
Pericuj & Prutessiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Stèla Alpina l'è in pericul d'estinsiun in sü i alp, suratüt in Germania. Anch in Italia, in Austria e in Sgüissera a l'è prutegiüda de la legg di Regiun, Pruvinc, Länder e Cantun e vün la po no catà sü.
La Stèla Alpina cuma Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Germania[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Logo de la Liga Alpina Tudesca
- Simbul del capel e de la gipa di trüp de muntagna tudesch.
Austria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In sül capel di trüp austriegh.
- In sü la muneda de düü cent, e inans de quell in sü la muneda de vün Schilling.
- In del Logo de la Lega Alpina Austriega
- Stèma di cavaj de rassa Haflinger.
- In del Logo de l'Ajüd Alpin Austriegh
Südtirol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stèma de la Südtiroler Volkspartei (SVP) e del so prugenitur el Deutscher Verband (1919–1926),
- Logo de la Lega Alpina Südtirulesa (AVS)
Sgüissera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stèma de rangh di generaj in di trüp sgüisser.
- Logo del türism sgüisser.
- Nom e logo de la Edelweiss Air
- in sül cinch franch


text:
A diesen la canzon la nass a Napuli
e francament g'han minga tutti i tort
Surriento, Margellina tucc'i popoli
i avran cantà on milion de volt
mi speri che se offendera nissun
se parlom un cicin anca de num
O mia bela Madunina che te brillet de lontan
tuta d'ora e piscinina, ti te dominet Milan
sota a ti se viv la vita, se sta mai coi man in man
canten tucc "lontan de Napoli se moeur"
ma po' i vegnen chi a Milan
Ades ghè la canzon de Roma magica
de Nina er Cupolone e Rugantin
se sbaten in del tever, roba tragica
esageren, me par on cicinin
Sperem che vegna minga la mania
de metes a cantà "Milano mia"
O mia bela Madunina che te brillet de lontan
tuta d'ora e piscinina, ti te dominet Milan
sota a ti se viv la vita, se sta mai coi man in man
canten tucc "lontan de Napoli se moeur"
ma po' i vegnen chi a Milan
Si vegni senza paura, num ve songaremm la man
tucc el mond a l'è paes e semm d'accord
ma Milan, l'è on gran Milan!


text:
10 01
Ol dé 10 de zenér l'è 'l 10 dé de l'an del calendare gregorià; manca 356 (357 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 10 de zenér al è ul dí da pòost 10 dal an dal calendari gregurian; i manca 356 (357 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1877 - Sa al stabiliss al statt Spagnöö ul servizzi militaar ubligatori (quàtar agn da servizzi atiif e quàtar a la reserva).
1920 - Al entra in viguur ul Trataa da Versaja.
1995 - Ul rei da Spagna, Gjuan Caarl I e l'ex-presideent di Statt Ünii, Jimmy Carter i utegn ul Premi da la Paas da la UNESCO.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1880 - Manuel Azaña, pulítich, scrituur e presideent da la II Repüblega Spagnöla.
1893 - Vicente Huidobro, pueta Cilées.
1956 - Antonio Muñoz Molina, scrituur Spagnöö.
1985 - Mònica López Moyano, meteuròloga da TV3.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1951 - Sinclair Lewis, scrituur Nòort-American.
1957 - Gabriela Mistral, puetessa Cilesa, Premi Nobel da Literadüra.
1961 - Dashiell Hammett, scrituur Nòort-American.
1993 - Antonio Manuel Campoy, crítich Spagnöö d'aart.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gsteig bei Gstaad
Gsteig bei Gstaad a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 62.44 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 983 abitant.
El cumün de Gsteig bei Gstaad al se tröva a una altitüden de 1184 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Château-d'Œx (VD), Lauenen, Ormont-Dessus (VD), Saanen, Savièse (VS).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gsteig l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1312 col nom de Chastelet. In del 1453 in scambi l'è menziunaa col nom de Steig.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Gsteig bei Gstaad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fraxinus ornus
El Fraxinus ornus (en bresà: Fràsen; en lombart ocidental: Fràssin) l'è 'na piànta de la famìa de le Oleaceae de 4-8 méter de altèsa, uriginàre de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr,
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El trónc el va sö drit apéna apéna 'n pó storzegnàt, cói ram opòsti che àrda 'n sö. La scórsa le lìsa ma mìa löstra e la tìra al grìs. I böcc i tìra al rós e i è peluzècc. La chiòma l'è grànda e l'è furmàda de fòie che d'envéren le cröda.
Le fòie i è opòste e imparipenàde, cón 5-9 fuiulìne (piö de spès i è 7). Le fuiulìne laterài i è lónghe 5-10 cm, le g'ha la fùrma de 'n öf piötòst bislónc col gambì cürt e i è làrghe 'na tèrsa part de la longhèsa. La fuiulìna centràl, envéce, l'è làrga presapóc la metà de la sò longhèsa; la bànda de 'n sìma de la fòia l'è d'en bèl culùr vért chèla de sóta 'nvéce l'è piö ciàra e 'n bris pilùza dré a le nervadüre.
Le 'nfiurescènse i è a fùrma de canù del furmintù, che de sòlit le vé söla pónta del ram o a la sèa de la fòia; i fiùr de sòlit i è ermafroditi, pröfömàcc e biànc
El fröt l'è 'na sàmara bislónga de 2-3 cm de longhèsa, condèn giandì apéna de presapóc en centìmetro.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l tróa endel'Euròpa meridiunàl e 'ndel'Asia minùr. El cunfì setentriunal de 'l sò areàl i è le Àlpi e la àl del Danubio, chèl orientàl l'è Siria e l'Anatòlia.
'N Itàlia se 'l tróa facilmènt en töta la penìzola, de la fàsa prealpìna del Cars, enfìna ai lac lombàrcc; el rìa nfìna al cör de le Àlpi 'nfìna 'nvers i 600-700 m de altèsa. Endèla pianüra padàna 'nvéce se 'l tróa de rar fés,
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Fraxinus ornus l'è 'na spéce specie ütil per la silvicültüra, perché la pöl véser cunsideràda 'na spéce piuniéra, dàto che la rezìste bé a cundisiù climàtiche difìcii e la se adàta bé per rimboscà i teré sèc, calcàrei o argilùs.
El sò lègn l'è bù per brüzà 'ndèla stüa, ma l'è apò doperàt per la custrusiù de la mubìlia.


text:
Aplicaziun identica
In matematica, un'aplicaziun identica o funziun identica f a l’è una aplicaziun che l'ha nissün efet se aplicada a un element: la renvia semper el valur che a l'è druvada cuma argument, i.e. se gh'ha semper f(x) = x.
Furmalment, se M l'è un cungiunt, a definissum l'aplicaziun identica idM sü M e de cungiunt de rivada M e che la satisfà :
- per tütt element x in M, idM(x) = x
Se f : M → ' al è una aplicazziú qual-sa-vöör, alura a emm . In particular, idM a l'è l'element neuter del munòid de tüt i funziú de M vers M.
Quand che scernissum M igual al cungiunt di intregh naturaj minga nüj, a utegnem l'aplicaziun identica , che l'è una funziun mültiplicativa cunsiderada in la teuria di nümar.


text:
Aadorf
Aadorf a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.0 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 8418 abitant.
El cumün de Aadorf al se tröva a una altitüden de 517 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bichelsee-Balterswil, Frauenfeld, Hofstetten bei Elgg (ZH), Elgg (ZH), Hagenbuch (ZH), Matzingen, Turbenthal (ZH), Wängi.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial of Aadorf (Todesch)
- Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Aawangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Ettenhausen TG in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Ettenhausen (Todesch)
- Guntershausen bei Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Guntershausen (Todesch)
- Website of Wittenwil (Todesch)


text:
Cavargna
Cavargna (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, al confin con la Svizzera. El gh'ha 235 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 15,1 km² e 'na densità de 16 ab./km² e l'è 'l paes pussee in alt de la pròppia provincia (1071 meter).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cavargna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ntragna
Intragna (inscì anca in Piemuntes e Italian; Ntragna in del dialet del lögh) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 110 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,9 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Granda. L'è tacaa ai cumün de Vran, Cavrèsc, Misgina, Premen e Vignun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ntragna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giusep Verdi
El Giusepp Fortunin Franzesch Verdi (Roncole, 10 Ottober 1813 - Milan 27 Genar 1901) l'è staa on composidor talian, utor de melodramm che hinn ancamò representaa in di teater de tutt el mond.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verdi l'è nassuu in de la campagna de Roncole, ona frazion de Busseto (Parma), el 10 Ottober de'l 1813. A l'è 'l fioeu de'ä Carlo Verdi, che l'era 'n agricoltor piacentin. Anca se l'era minga ricch, el Giusepp l'è reussì a imparà a sonà l'orghen perchè l'orghenista de la gesa de Roncole ghe l'insegnava a gratis. Dopo quei agn, vist el grand talent de'l Giusepp, gh'è staa anca regalaa 'na spinetta de on bottiatt de'l loeugh. El Giusepp gh'aveva domà quindes agn quand che, in de'l 1828, ona sò sinfonia de overtura, in loeugh de quela de Rossini, l'è stada sonada in de la representazion de "El barbee de Siviglia" al teater de Busseto. In de'l 1832 l'è andaa a Milan indoe l'haa cercaa de entraa a'l conservatori de Milan. Purtropp el gh'aveva sorpassà el limit de età, inscì l'ha studiaa sota Vincenzo Lavigna, maester de La Scala. In de'l 1836 a l'ha tolt Margherita Barezzi in miee. In de'l 1839 l'è reussii a fà 'na representazion de 'na sò oeuvra a La Scala de Milan; l'era L'Oberto, Conte di San Bonifacio.
Nabucco[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist el success de l'Oberto, gh'è stada commissionada on'oeuvra comega ciamada Un giorno Di Regno, ma 'l Verdi l'è staa minga bon de scriv 'n oeuvra comeg perchè la sò miee e i sò fioeu eren mort in chi temp lí. Dopo quest insuccess Verdi l'ha scrivuu voeuna di oeuver pussee important de la sò carrera: El Nabucco. In de l'istoria el poppol giudee l'è s'ciav de'l sovran babilones Nabucodonosor.
L'aria pussee importanta del Nabuco l'è el Va Penser.


text:
Surìsel
Surìsel (Sorisole in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 7 km de la sità e a 734 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 206 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 12,3 km² e 'na densità de popolasiù de 748 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almè, Bèrghem, Paladina, Poltranga, Sedrina, Éla d'Almè e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Surìsel l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Porky's - Questi pazzi pazzi porcelloni
Porky's - Questi pazzi pazzi porcelloni (Porky's - Chi pursèi spurcaciòṅ fóra 'd tèsta) 'l è na cumèdia americàna e canadéśa dal 1982 ad Bob Clark, giràda da lò dòp na sfilaràda ad film ad scarésa cuma La morte dietro la porta e Black Christmas.
Al film 'l è ambintâ in dal 1954 in na scōla invintàda ciamàda Angel Beach High School.
A i butghèṅ al gh'à abû un sucès ad c'l àtar mónd avénd purtâ a cà da piò ad sènt-ùndas migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad sinc.
Sunt
Un grup 'd amìg ch'i stùdian insém in un college dla Flòrida al s mét in tèsta ad far ciulàr par la prima vòlta in dla sò vita Edward Morris (Dan Monahan), dit "Pipîṅ", ch'l è incóra vìrgin. Dal grup i faṅ part, fra i àtar, Tommy (Wyatt Knight), Billy (Mark Herrier), Mickey (Roger Wilson) e Anthony Tuperello (Tony Ganios) ch'al s pòrta sèg al scutmàj ad "Pilòṅ" par via dal sò pigugnìṅ bèl grôs. Chi lōr, anc par via di sò an, i pènsan sèmp'r a 'l sès. Un dè, mént'r i śógan a basket in dla palèstra dla scōla, 'l alenadōr Roy Brackett (Boyd Gaines) al gh la cava a far-as l'insgnànta Lynn Colamiele (Kim Cattrall), una ch'la pèrd la tèsta quànd la sènt 'l udōr di masć e l'è cgnusùda anc cuma "Lassie" parchè, quànd la 'l tōś, la siga cuma na caggna. Par cal mutìṿ lè, tut chi àtar i sènt'n incòsa.
Par far in manéra ad far pruàr al stés quèl anc a Pipîṅ, al grup al dà di bèsi a na putàna par far sès sèg a tùran, ma lē la gh tira 'n schèrs tgnénd-as i bèsi sénsa far gnint.
Na sira, par divertìr-'s insém, i amìg i decìdan 'd andàr a spasàr-'s-la in dal lucàl ad Porky (Chuck Mitchell), in dua dal dóni i bàlan e i s càv'n anc śò. Dòp avér-ag tòlt tut i bèsi, cal ciciòṅ là al s fà śōg ad lōr faghénd-i cascàr śò in dla palûd. I śóvan i próan a far-as dar indrē incòsa cuntànd tut a 'l sierìf Wallace (Alex Karras) ma 'l è listés che ciucàr na spòrta róta parchè qvést chè a n è àtar ch'al fradèl ad Porky.
Turnâ in dal college, i studènt i decìdan 'd andàr a védar cal fémni mént'r i èṅ drē a cavàr-as śò sóta la dócia e i al faṅ par mèś ad soquànt buś in dal mur. Pipîṅ 'l è dasfurtunâ anca lè parchè la sa gh para davànti na budlòna e acsè lò al n è bòṅ ad védar gnint. Incasâ négar, lò al gh diś ad far-as da na banda ma in cla manéra chè al ragàsōli i capìsan ch'i masć i èṅ drē a tgnir-i 'd òć. Tommy al stà a 'l śōg miténd la sò léngua insfilsàda p'r al buś e al diś ch'l è prònt a lcar-i. Una ad qvili lè la gh fà 'n schèrs e la gh mét dal savòṅ in bóca e lò al fà 'l fùrub miténd-ag invéci al sò cas in mèś. Purtròp par lò a riva lè la catìva Beulah Balbricker (Nancy Parsons), l'alenadōra ciciòna dla squàdra ad basket dal fémni. Chi lē, arliàda dabòṅ, la gh s buta adòs tgnénd-'g-al stric cun al maṅ p'r a n far-al andàr via. Quànd però chi lò al gh la cava a scapàr via a fadìga, lì lē la và da 'l diretōr par dmandàr ad far 'n ispesiòṅ a i masć dla scōla p'r arcgnósar chi al fus stâ, avénd nutâ ch'in cal cas lè a gh'éra 'n nièl. Lē la vrév cavàr-i śò tut par guardàr-'g i pistulèṅ.


text:
Sesia
El Sesia (il Sesia int i dialet setentriunal del Talian, la Sesia in Talian standard e in Piemuntes; Tseschra in Walser) l'è vün di fiüm püssee longh del Piemont (che però el bagna un po' anca la Lumbardia, in la Pruvincia de Pavia), e ch'el va a finì int la sponda manzina del Po. L'è longh 138 km.
Cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pruvincia de Vercei: Lagna, La Riva, La Moja, Campertögn, Piovi, Pila, Scupel, Scua, Balmücia, Vuca, Varal, Quarona, El Burgh, Saraval, Gatinera, Lenta, Ghislarengh, Arbö, Gregg, La Vilata, Caresana Blot, Vercei, Pezzana, Caresana, La Mota.
- Pruvincia de Nuvara: Grignasch, Praa, Rumagnan, Ghem, Carpignan, Scilavengh, Landiona, Vidlungh, Riscat.
- Pruvincia de Pavia: Palester, Rusasch, Langusch, Candia.
- Pruvincia de Lissandria: Casal Munferaa, Frassinee.


text:
Donnas
Donnas l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 2 638 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Bard, Carema (TO), Hône, Perloz, Pont-Saint-Martin, Pontboset, Quincinetto (TO), Trausella (TO), Traversella (TO).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lo..lo..lo..lo..
I hènn sir che la löena la fa pagüra
i hènn sir de menga taant fiadà
de dree i nostri öcc quaidùn che ghe veed
de dree i nostri öcc quaidùn veed el pianc
l'è sempru püssèe dùr el sàcch in söe la spàla
l'è sempru püssèe scüür de nòcc el sentè
sarà mej mia vusà per nùn, sarà mej sbasass per nùn
sarà mej pregà per nùn, per nùn, per nùn
RIT. Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos
I hènn sir che smòrzen tücc i luus
i hènn sir che quaidùn la meten in cruus
de dree i nostri öcc vur mia vedè
de dree i nostri öcc vur mia savè
El paar faa de piumb el còr che g'hemm là
quand anca l'umbrìa se mètt dree a sparà
sarà mej mia vusà per nùn, sarà mej sbasass per nùn
sarà mej pregà per nùn, per nùn, per nùn
RIT. Nùn che vèmm de sfroos, desfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos


text:
Fenegrò
Fenegrò (inscì anca in Italian; in del dialett local l'è parnonziaa con la o sarrada, Fenegró) l'è on comun de la Provincia de Comm. La sò popolazion l'è de 3 174 abitant (dato del Dicember 2013[1]), che viven sora ona süperfis de 5,4 km² per ona densità de 588 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Fenegrò l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La fin da schaner 2008 ha la regenza inoltrà a l'uffizi federal
d'ambient (UFAM) la dumonda da conceder il label "parc d'impurtanza
naziunala" al parc natiral regiunal "Biosfera Val Müstair" sco er in
agid finanzial global al parc natiral regiunal "Parc Ela". En in emprim
pass ha l'uffizi federal examinà ussa, sche questas e sche ulteriuras
dumondas d'auters chantuns èn cumplettas. Il UFAM ha communitgà
plinavant a l'uffizi per la natira e l'ambient che s'occupa dal dossier
dals parcs grischuns ils resultats da l'examinaziun preliminara ed ha
constatà ch'i dettia - en il dossier da la Biosfera Val Müstair -
pitschnas mancanzas e ch'i dettia - en las duas dumondas - dentant er
dus puncts impurtants che n'èn anc betg sclerids e ch'i dettia cunzunt
ina problematica fundamentala en connex cun il Parc Ela.
Concernent il project "Biosfera" na resultan nagins impediments
insurmuntabels dal rapport preliminar dal UFAM; las dumondas ch'èn anc
avertas pon vegnir schliadas e las infurmaziuns che vegnan pretendidas
supplementarmain pon vegnir cumplettadas entaifer il termin. Perencunter
cuntegna il project "Parc Ela" in conflict che sto vegnir schlià
urgentamain per betg periclitar il project. Il UFAM insista sin il
princip che las vischnancas stoppian sa participar al parc cun lur entir
territori, schebain ch'il nov dretg federal davart ils parcs prevesa
excepziuns da quest princip. La regenza è s'engaschada gia en la
consultaziun tar la nova ordinaziun federala davart ils parcs che
questas disposiziuns excepziunalas vegnian integradas en il dretg
federal ed ha alura sustegnì expressivamain la cunfinaziun dal parc ch'è
vegnida deliberada da la regiun e da las vischnancas cur che la dumonda
per il parc Ela è vegnida inoltrada. Ensemen cun la corporaziun
regiunala, cun las vischnancas e cun l'instituziun ch'è responsabla per
il parc è il chantun anc adina unanimamain da l'avis che en spezial las
regiuns da recreaziun intensiva sco Savognin u Lai na sajan betg
cumpatiblas cun la definiziun d'in parc d'impurtanza naziunala tenor la
lescha davart la protecziun da la natira e da la patria. Perquai èsi
vegnì refusà cleramain d'integrar quests territoris. Il chantun vegn a
defender questa posiziun ch'è vegnida elavurada ensemen cun la regiun,
cun las vischnancas e cun l'uniun "Parc Ela" e vegn a la confermar a
Berna.
Gremi: uffizi per la natira e l'ambient
Funtauna: rg uffizi per la natira e l'ambient


text:
Frampùla
Artìcol in dialètt rumagnòl
Frampùla (Forlimpopoli in italièn) (FC) l'è un cumòn ad 12.173 abitìnt, int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
L'è situèda tra Furlé e Zisèna, int e' mézz d'la pièna, tra e' mer e i munt.
L'è la zità nadèla ad Pellegrino Artusi famòus par avéi scrétt "La scienza in cucina e l'arte di mangiar bene", on di lìbar piò vandù d'la literatura italièna, du cu scorr di modi migliòur par fé da magné, bon esèmpi par lighé la pérta culinèria ad un bòn test scrétt.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Casalét
Casalét (Casaletto Lodigiano, Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 946 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stài pruprietà di Masserati e dopu ai cùnt Lurani. El teritòri cume l'é incö, l'é l'üniòn de tré frasion Casalét, Gügnán e Mairán, in del sécul XIV.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalèt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rock
El Rock a l'è un gener de müsega pupulara che l'è sunaa de spess - ma minga per forsa - cun la ghitara eletriga, el bass e la bateria. Alter gener de müsega rock dupren quas tücc i alter istrüment müsicaj. Per la müsega rock la part de la ghitara eletriga a l'è fundamentala.
I radis de la müsega rock a hinn el rock and roll e'l rockabilly dij agn '40 e '50, che vegniven del country e del blues.
Un grüp rock a l'è de solit un quartet cunt un cantant, un ghitarista, un bassista e un baterista.


text:
Orsenigh
Orsenigh (nom ufizial in italian: Orsenigo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm. El gh'ha 2 767 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,5 km² e ona densità de 615 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Vila, Albes con Cassan, Alseri, Alzaa, Anzan, Cantuu, Capiagh e Intimian e Montòrfen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Orsenigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diocesi de Vigevan
La Diocesi de Vigevan (Dioecesis Viglevanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Diocesi la cumprènd Vigevan, el sò circundàri, la Lumelina e el paès de Susàgh in pruincia de Nuara. la g'ha 87 paròchie.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü purtòn d'entrada del Domm, i'enn, in realtà, vün sùl. Infàti, püsèe as và visìn ai purtòn, püsè se vèd che apena vün l'è druàd cume entrada; l'alter l'è un'ilüsòn òtica.


text:
Brassica napus
La Brassica napus l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Brassicaceae e la sò cultivar de öle l'è cognusìda col nom de raisù a Bèrghem, de raviscion, ravuscion o ravetton 'ndi variàncc ocidentài (in italià ravizzone). Töte i brassicaceae i'è sùra de töt piànte cultiàde, però de spès s'tróa ach di ezemplàr selvàdech cresìcc despersocönt, fò sùra la Brassica napus l'è ach öna spéce artificiàla, dezà che l'è nasìda dal incruzià la Brassica rapa (20 cromozòmi) e la Brassica oleracea (18 cromozòmi) e de fati la gh'à 38 cromozòmi[1].
Cultivar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò varietà de Brassica napus, la Brassica napus var Napus ciamàda ach Brassica napus var Oleifera e la Brassica napus var Napobrassica. La prìma la gh'à öna raìs fìna fìna e l'è cultiàda per dàghela de maià a le bès•cie, ma ach, come 'l dis ol nòm, per caàn fò da la somésa 'n òio vegetàl alimentàr e per fà sö 'n tìpo de carbürànt, menimà la segónda la gh'à öna raìs bèla gròsa che l'è bùna de mangià.
Döbe sö i nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De spès s'confónt ol raissù col verzàch e de spès s'pènsa che i sìes la stèsa piànta, menimà i è dò spéce diferènte, acasìbè i sìes töte e dò cultivar de öle. Ach in italià s'confónt de spès ol raisù-ravizzone col verzàch-colza ach se 'l Dalla Fior 'l à ciarìt bé che 'l se ciàma ravizzone la cultivar de öle de la Brassica napus e colza la cultivar de öle de la Brassica campestris o Brassica rapa [2], nòm che bé o mal i è confermàcc dal Sandro Pignatti[3]. In töte i manére l'è mia malfà tróa di óter autùr, sùra de töt sö internet, che i se confónt e i dóvra chès-ce nòm mia a la stèsa manéra del Dalla Fior.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbacea che che la càmpa ün an, l'è sènsa péi o quàze, col gamp che pöl rià a 'n méter e mès de altèsa del teré, ramificàt sura de töt endèl tòch piö àlt.
Le fòie le pöl véser grànde 'nfìna a 40 ghèi, de culùr che tìra al gris-vért, mìa pilùse o de spès cigliàde sö le nervadüre o söi òrli. Le fòie piö 'n bàs le g'ha 'l gambì, de fùrma liràda, con 2÷5 pér de segmèncc laterài entréch e giü terminàl en bèl pó piö grant, capetàt ma 'n manéra mìa regolàra; chèle sö ensìma i è sènsa gambì, cioè sèsii o subamplesicàule, e i è oblónghe-lanceolàde e 'ntréghe.
La fà sö 'na sórt de spìga de 20÷60 fiùr, che i se dèrf a partì dal bas, ma i fiùr zamò deèrcc i rèsta piö 'n bas de i böcc che i gh'à amò de dervìs e chèsto l'è ü caràter botànech che 'l permèt de mia sconfónt la Brassica napus e la Brassica oleracea co la Brassica rapa che menimà la gh'à i fiùr deèrcc che i rèsta piö 'n vólt de i böcc [4]. Ògna fiùr 'l gh'à quàter sépai e quàter pétai metìcc a crùs compàgn de töte i crucifere, che l'è 'l nòm vècc di Brassicaceae. Quan che i è 'n fiùr i ciós cultiàcc a raisù, ma ach a verzàch i par en tapé zalt.
Ol sò fröt l'è strècc e lónch, l'è almànch 3 ólte piö lónch che larch, e l'è ciamàt siliqua, quan che l'è marüt 'l se dèrf despersocönt con dò linguète e isé la trèca fò la somésa.
Le ótre spéce de Brassica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brassica oleracea, ol càol.
- Brassica rapa o Brassica campestris, cioè la ràa e 'l verzàch.


text:
Quand 'riva 'l cald
Quand riva 'l cald, mi riessi no a dormì e troeuvi pu la strada de 'ndà a cà, riva la nott e mi son an'mò in gir piazza del Domm, Lorett de chi e de là. Cosa te diset (se te frega a ti? ) Speta compagno, mi voeuri cuntà quel che gh'hoo vist, speta, l'alter dì cioè l'altra nott e tant per no sbajà. Sagrat del Domm, la vuna, giò per terra gh'è un giuinott de quej consciaa a l'artista che scriv tranquill: «Sia guerra alla guerra». Cosa te diset? A sì, a l'è un trotskista. Quand l'ha finii l'è 'ndaa 'rcivescovado, g'ha scritt sul mur: «Padroni al macello». bel ciar e nett, ma ti cosa te diset? Ah sì, l'è vun del grupp Falce e Martello. L'è tornaa indree fino in Tommaso Grossi là 'ndove 'l tram el svolta giò a sinistra. Perché te ridet? Ah sì. Quaderni Rossi, eh già, 'l g'ha scritt: «No al centro-sinistra!» Mes'ora a pee, Milan l'è on gran paes; l'ha tiraa el fiaa domaa in Piazza Argentina; fiadi anca mi lu 'l scriv: «Viva la Cina». Tas lì, ho capìi, quel lì a l'è on cines. Metes d'acord: alora l'è un trotskista oppure vun del grupp Falce e Martello, magari anca dei Quaderni Rossi, Classe Operaia, cines o stalinista... La verità, compagni, (e questo è il bello ! ) quel giuin là, è solo comunista... Dare etichette è sempre da coglioni, chi ci guadagna poi sono i padroni, a meno che il gioco sia finito, e allora ci guadagna anche il Partito.
Do La- Quand riva 'l cald, mi riessi no a dormì Re Sol e troeuvi pu la strada de 'ndà a cà, Do La- riva la nott e mi son an'mò in gir Re Sol piazza del Domm, Lorett de chi e de là. Cosa te diset (se te frega a ti? ) Speta compagno, mi voeuri cuntà quel che gh'hoo vist, speta, l'alter dì cioè l'altra nott e tant per no sbajà. Sagrat del Domm, la vuna, giò per terra gh'è un giuinott de quej consciaa a [l'artista che scriv tranquill: «Sia guerra alla [guerra». Cosa te diset? A sì, a l'è un trotskista. Quand l'ha finii l'è 'ndaa 'rcivescovado, g'ha scritt sul mur: «Padroni al macello». bel ciar e nett, ma ti cosa te diset? Ah sì, l'è vun del grupp Falce e Martello. L'è tornaa indree fino in Tommaso Grossi là 'ndove 'l tram el svolta giò a [sinistra. Perché te ridet? Ah sì. Quaderni Rossi, eh già, 'l g'ha scritt: «No al [centro-sinistra!» Mes'ora a pee, Milan l'è on gran paes; l'ha tiraa el fiaa domaa in Piazza [Argentina; fiadi anca mi lu 'l scriv: «Viva la Cina». Tas lì, ho capìi, quel lì a l'è on cines. Metes d'acord: alora l'è un trotskista oppure vun del grupp Falce e Martello, magari anca dei Quaderni Rossi, Classe Operaia, cines o stalinista... Re La verità, compagni, Sol e questo è il bello! Re quel giuin là, Sol è solo comunista... Dare etichette è sempre da coglioni, chi ci guadagna poi sono i padroni, a meno che il gioco sia finito, e allora ci guadagna anche il Partito.
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Indicazioni bibliografiche
Della Mea Ivan, Io so che un giorno, Edizioni del Gallo, Milano, 1966
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Carnaa
Carnaa (nom ufizial in italian: Carnate in Italian) al è ün cumün da la Pruincia da Munscia e Brianza de 7 422 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,5 km² e ona densità de 2 121 ab./km².
Al è gemelaa cunt ul cumün da Plaisance du Touch (Franza). Ul paes al cunfina cun la Pruincia da Lecch (cumün da Lumagna e Usnach) e al g'hà üna fraziun, ciamada Passiran.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Carnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ragüsa (RG)
Ragüsa (Ragusa 'n italià; Raùsa 'n sicilià; Raguse 'n francés) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa; l'è suernominada "la sità di pucc", ma ach l'ótra Sicilia e l'ìsola 'n de l'ìsola per la sò situasiù econòmega e sociala che l'è töt ün óter laùr rispèt al rèst de la Sicilia; Ragüsa l'è de fati la sità piü sciùra de la Sicilia e öna di piö sciùre del meridiù de la Repüblica Italiana.
La se tróa sö i mucc Iblei e la se tróa a 20 chilometèr da la còsta a mesdé (sud) de la Sicilia.
La sità l'è stacia bötada zó töta in del 1693 da ü teremòt e l'è pò stacia facia sö de bèl nöf. Da chèsta disgrasia l'è isè nasida öna gran bèla sità baròca che 'nsèma a Noto e a la sò al, che i è 'n de la isina pruinsa de Catania, l'è patremóne de l'ümanità de l'Unesco.
Quando i l'à facia sö de bèl nöf i è naside dò sità: Ragüsa de sura sö l'altipià e sóta Ragüsa Ibla, facia sö sura la ègia Ragüsa medieala.
Personacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Loredana Cannata, 1975, atùra
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Vent
El vent a l'è on moviment de ona massa d'aria atmosferega, de on'area con la pression alta (anticiclonega) a vuna con la pression bassa (ciclonega).
In gener con quell termen chì se intenden i coret aerei orizontai: per quei verticai se dopera pussee el termen "corent convetiv", che inscambi nassen per on'instabilità atmosferega verticala.
El nomm vent el deriva del latin ventus, comun a tutt i lengov romanz (italian e portoghes vento, frances, ocitan e catalan vent, spagnoeu e aragones viento, asturian vientu, romen vânt, sicilian ventu, sardegnoeu bentu). La parolla la se troeuva anca in del protogermanegh *windaz (ingles, olandes e todesch wind, danes, svedes e norveges vind, islandes vindur, frison wyn, bass todesch wiend) e la se colega anca ai lengov slav (russ veter, serbocroatt vjetar, slovacch vietor, sloven veter, ucrain viter, polacch wiatr, cech vítr, bieloruss vecer, bulgher vjat'r) e celtegh (galles gwynt).


text:
Thanksgiving
Ol Thanksgiving Day l’è ‘l Dé del Ringrasiamét e l’è festegiàt sura de töt in di Stacc Ünìcc ‘ndóe se l’festègia ol quart gioedé de Noèmber e ‘n del Canada, ‘ndóe menimà se l’festègia ‘l segónt lönedé de Utùer.
La fèsta la nas cóme ringrasiamét a Nòst Signùr per ol racòlt catàt sö a la fì de la bèla sesù, la nas come fèsta religiùsa, ma ‘n di sécoi l’à perdìt chèsto sò caràter uriginàl per dientà öna fèsta làica.
Segónt la tradisiù, ol prim Dé del Ringrasiamét l’ s’è tegnìt in del 1621 a la Plymouth Plantation ‘n Massachusetts, ach se gh’éra zamò stàcc prima ün óter Dé del Ringrasiamènt a la Berkley Plantation ‘n Virginia sö i rie del James River in del 1619.
La tradisiù del Dé del Ringrasiamét la öl che 'n töte i cà se cüzìne ü bèl pulì ripié per ol prans del mesdé e töt ol paìs l’ se fèrma tat che ‘nfìna Wall Street la sèra fò.
Ol dé dòpo ol Dé del Ringrasiamét l'è ciamàt Black Friday.


text:
America central
L'America central a l'è voeuna di tre part del continent american (la pussee piscinina). La part del confin tra Statt Unii e Messich finna al Canal de Panama. A vòlt l'è considerada ona part de l'America del Nòrd. El paes pussee grand de la region a l'è el Messich (spagnoeu: México). L'America central la comprend anca i isol di Piccol e Grand Antill. I lengov che vegnen parlaa hinn el spagnoeu, el frances, l'ingles e l'olandes, puu i vari lingov di indigen. La maggior part de quèsta zòna la faseva part del vegg Regn de Noeuva Spagna, colònia de l'Imperi Spagnoeu. L'è stada anca la prima part de l'America a vess stada scoverta di Europee, perchè el Cristoforo Colombo l'è rivaa pròpri in di Bahamas.


text:
Dialett mendrisiott
El Mendrisiott l'è on dialett del Lombard occidental.
Come che 'l dis el sò nomm, a l'è parlaa in del distrett de Mendris, el tocch pussee a sud del Canton Tesin.
L'è proppi bell vesin ai parlà comasch e varesott, e de fatt el pò vess consideraa anca domà on sotta-dialett del Comasch[1]. Insemma cont el Luganes el fa sù el grupp meridional de l'inscì-ciamaa dialett ticines.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristegh
- 2 Proverbi per paes
- 3 Ona novella del Boccasc
- 4 Bibliografia
- 5 Not
- 6 Vos correlaa
- 7 Ligamm de foeura
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tendenzialment, per i dialett del Mendrisiott podom cattà foeura quei caratteristegh chì:
- La pupart di E atonegh la se parnozia tant 'me ona A, compagn del Comasch:
- ASEN: mil. ['aːzen] = com. ['aːzan] = men. ['aːzan]
- DEPERTUTT: mil. [depe'rtyt] = com. [dapa'rtyt] = men. [dapa'rtyt]
- Tanti O atonegh, al contrari del Comasch e del Milanes, se parnonzien tant 'me ona [o] e minga 'me ona [u]
- Istess el var per di O tonegh, soratutt denanz a la nasal, ma minga domà lì:
- CONSOLAZION: mil. [kunsula'sjũ:] = com. [kunsula'tsjuŋ] = men. [kunsula'tsjoŋ]
- COGNOSS: mil., com. [ku'ɲus] = men. [ku'ɲos]
- NAGOTT: mil., com. [na'gɔt] = men. [na'got]
- VOLTA: mil., com. ['vɔːlta] = men. ['voːlta]
- A voeult i E che in Milanes in avert vegnen parnonziaa sarraa.
- LIGORNETT: mil. [ligu'rnɛt] = men. [ligu'rnet]
- La S, denanz ai consonant, la se parnonzia tant 'me ona SC (compagn de quell che 'l succed in la pupart del Tesin, ma anca in sul lagh de Comm)
- STUPED: mil. ['styːpit] = men. ['ʃtyːpit]
- Al contrari de quell che 'l succed in del Luganes, gh'è minga tant rotacismo.
- L'articol determinativ a l'è ol, foeura che in d'on quai paesin.
- La negazion la se fa con mia o migna.
- El grupp latin -TRU el se desviluppa in d'ona manera differenta rispett al Comasch:
- VEDER: mil. ['veːder] = com. ['veːdar] = men. ['veːdru]
A nivell lessical, a gh'è ona quai diferenza in di vari paes: per esempi a Balerna se dis biroeula e gherb, a Riva inveci mondella e brocc; in de la Val de Mugg se dis cavagna, pomaranz e canestrei, in del rest del Mendrisiott inveci se doperen i termen barlasc, portugall/pertugall e sgiustrei.
Proverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Balerna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coeur content, ol ciel l'aiutta.
- I amis stann in saccoccia.
- L'ann bisest l'è on ann de tempest.
- L'aqua che vegn de Comm l'è nanca assee de lavà i pomm; se inveci la vegn de Uggiaa, toeu sù la zappa e scappa a cà.
- Migna tutt i passer cognossen ol mej.
- Tutt i asen ai gh'hann la cova e tutt i cojon ai voeuren dì la soa.
Cabbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A parlà de cuu e de merda, l'anima la se conserva.
- A quattàss di primm fregg se diventa vegg.
- A var pussee on piccett in cappia che on merlo in gola.
- La cavera la sta pussee a legn che a fen.
- Ona volta corr la legor e ona volta corr el can.
- Se la Valtellina l'è scura, tutt el mond le dura; se l'è ciara, tutt el mond le lava.
Castell San Peder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Codelagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al temp di castegn, ol cuu no el gh'ha ritegn.
- Quand ol Generos el mett sù ol cappell, o che 'l fa brutt o che 'l fa bell.
Ligornett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'aqua che vegn de Comm l'è assee de lavà i pomm.
- Ottober piovos, camp prosperos.
- Tant vegn veggia la cabra coi corni comè quella senza corni.
Mendris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Asen che 'l gh'ha famm el se contenta de qualsiasi stramm.
- Cabri e beritt, guadagn di poveritt.
- Chi che a voeur tropp, el catta negott.
- Chi è tropp bon, l'è cojon.
- Coo bass e coll stort, impostor fina a la mort.
- Dio te guardia de la furia del vent, del fraa foeu del convent, de la donna che parla latin, de l'omm che bev tropp vin.
- I ciapp di donn e i muson di can hinn fregg tutt l'ann.
- La cavra l'è la vacca di povri.
- La legora, senza corr, la se ciappa a tutt i or.
- La rendita de Milan la se quatta cont i man.
- L'è mej morì in lett o anca in pee che bev l'aqua del codee.
- Ne sa pussee on matt a cà che cent savi foeura cà.
- Oeugg negri e cavii biond troeuven de maridàss in tutt ol mond.
- Ol cardellin in gabbia el canta migna d'amor, el canta per rabbia.
- Ol de foeura l'è di cojon, e ol de denter l'è di padron.
- Ol luff el mangia ogni carna, ma el lecca domà la soa.
- On bon cavree l'è semper in pee.
- Per on fraa dev mia patì ol convent.
- Per santa Candeloeura, de l'inverno a semm foeura.
- Per Santa Caterina la nev sù la collina.
- Quand che la montagna la mett sù ol cappell, tacca la cavra e mett sù ol mantell.
- Quand ol diavol el sa mia 'se fà, el mett dò donn in d'ona cà.
- Scuscigh migna la cova ai can!
- Se ol mè pà l'eva on merlo, sevi sù la pienta a ciffolà.
- Tanti fioeu, tanti maa de coeur.
- Tira pussee on cavii biond che trii para de boeu.
- Var pussee on cazzuu che cent cugiaritt.
Mered[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morbi de Sora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cent coo, cent crapp, dusent cuu, quattersent ciapp.
- La coscienza l'è comè on codee, chi le mett denanz e chi dedree.
Morbi de Sott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mugg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al d'incoeu, novantanoeuv paesan e on asen i fann cent coo de besti.
- Che lavora la terra hinn trii: el ratt, el trappon e l'omm pussee cojon.
Pedrinaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi giuga de ciocch paga la borza.
- I did di man hinn miga tutt longh compagn.
- Ol primm amis l'è l'interess.
- Per negott el canta migna l'orb.
- Quand l'è faa ol pajee, tutt i cioll hinn bon de fà ol paisan.
- Quand l'è on pezz ch'a se pissa in de quell canton, bisoeugna cambià perchè 'l spuzza.
- Quand se vestiss ol castan, se desvestiss ol cristian.
Riva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aprii, netta la bocca e va a dormì.
- Coeur content, ghe manca nient.
- De cojon ghe n'è depertutt.
- I fest al foeugh e Carnevaa al sô.
- I proverbi di vigg i è bon de fà cavigg.
- Quand la nev de magg l'è in sul Gioner comè ona tests de can, la fa tremà tutt ol Statt de Milan.
- Se vorii vess bozzeraa, nee di amis a crompà.
- Tanti volt l'è mej toeu sù 'na fetta de cojon che fà del maa.
Stabi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai curios bisogna tajàggh ol ventro in cros.
- April gnanca on fil, magg adagg adagg, giugn slarga el pugn.
- Boeu, cavall e porch gh'hann d'avè on gran corp.
- Chi gh'ha la roeusa in testa, hinn cattiv comè 'na pesta.
- Chi voeur migna lassàss mett i pee sul coll, che 'l se sbassa migna.
- Donna giovina e omm vegg i impieniss la cà de la cantina al tecc.
- I balossad hinn cusii col fil bianch.
- L'aqua la dis ciar i sò reson.
- L'è inutel ciffolà se ol cavall el voeur migna pissà.
- Ol coeur el gh'ha i sò reson e scolta nissun.
- Quella man che suta a ciappà e mai a dànn via, l'è ona man de tajà via.
- Se cognoss pussee on bosard d'on goeubb.
- Se 'l pioeuv per l'Ascension, tutt ol forment al va in moccon.
- Se tutt i gran i narissen in granee, tutt i paj in pajee, tutt i cioll i farissen ol massee.
Vacall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi che brama tropp danee, creppa col coo stort e con fregg i pee.
- Perdonà l'è de cristian, desmentegà de stuped.
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Son per cuntàvv sù che in di temp del primm re da Cipro, dopo che Goffredo de Buglion l'aveva conquistaa la Terra Santa, è success che ona bella donna da Guascogna l'è andada a visità ol Sant Sepolcro, e quand lee l'è tornada a Cipro gh'è staa di omen cattiv che l'hann scherzada. E lee l'ha creduu ben d'andà a ciamà ol re; ma a gh'è staa quaidun che gh'ha dii de minga andà, perchè ol re el se sentiva migna ben e l'avaress faa ol viagg inutilment, e che la saress stada piuttost rimproverada. Quand quella donna l'ha sentii 'sti robb chì, mezza disperasa per vendetta, la s'è messa in ment d'andà del re fasendigh cognoss la sova povertà; e, arrivada là, la gh'ha dii: "Che 'l senta, scior, mì son migna vegnuda de lù per cuntàggh sù la vendetta che m'hann fai, ma per sentì de lù come 'l fa a sopportà quii che ghe fann a lù, affinchè anca mì possa imparà a sopportài, e Dio voeur che podess ottenèll".
Allora ol re, che l'era semper stai lì quiett, el s'è faa risentì, e de quell dì innanz el s'è mettuu a difend rigorosament tutt i sò popol che fuss maltrattaa.
Giovanni Papanti, I parlari italiani a Certaldo, 1875, pag. 630
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Franco Lurà: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendris-Ciass 1987.
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan / Bellinzona 1952.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 4


text:
Olt
El fiüm Olt (inscì in rumen e üngheres; tudesch: Alt; latin: Aluta o Alutus) a l'è un fiüm de la Rumania. Al scur in di distret de Harghita, Covasna, Braşov, Sibiu, Vâlcea e Olt.
Cità e paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intra i paes in sü l'Olt a gh'hinn: Bălan, Sândominic, Miercurea-Ciuc, Sfântu Gheorghe, Făgăraş, Brezoi, Călimăneşti, Râmnicu Vâlcea, Călineşti, Drăgăneşti, Proieni, Corbu, Golotreni, Brezoi, Văratica, Păuşa, Căciulata, Călimăneşti, Râmnicu Vâlcea, Jiblea Veche, Drăgăşani, Slatina, Drăgăneşti-Olt.
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Olt – Arent a la surgent a Siculeni
-


text:
Spìga
Endèla terminulugìa botànica, la spìga l'è 'na 'nfiurescènsa sèmpia. De fat, l'è 'na gràta che però la g'ha i fiùr sèsii, cioè che g'ha mìa 'l pedùncol e isé i è tacàcc diretamènt a l'as (che 'l vé ciamàt apò ràchide). Chèsta caraterìstica la ghe dà a la 'nfiurescènsa a spìga 'n aspèt spès, strèt, bislónch, e a pùta.
'Na spìga la pöl a véser cumpunìda, cioè furmàda pò a lé de spighète tacàde diretamènt a l'as principàl.
Ezèmpe de spìghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
La spìga oblonga de l'Ananas
-
-
Ilüstrasiù de 'na spìga cilìndrica de Plantago major
-
Spìga cilìndrica de Plantago major
-
Enfiurescènsa de la Plantago lanceolata
-
-
Enfiurescènsa cumpunìda: spìga de spighète, típica de divèrse graminàcee, compàgn de l'órs.


text:
Naster
Al naster 'l è na banda sutìla 'd soquànt materiē diferèint, cùma la stòfa, la plàstica u la cherta, ch' la pōl servìr per lighèr di quèl, fer dal decurasiòun, u anca p'r un quèlc significhê simbòlic, cùma furmèr dal cuchèrdi, dal porta-m'dàj, e vgnîr tajê in dagli inavgurasiòun e ai traguèrd 'd soquànti impréśi spurtìvi.
I naster ed stòfa
I naster ed stòfa, cùma 'd cutòun, 'd lèin, 'd polièster u 'd poliamìde, i pólen vgnìr tisû in sìma a di tlèr ch' i prepèren piò pês in dal stès mumèint, cun dal cimóśi ai fiànc p'r ognùn, u piotòst, per qui 'd polièster, in na pèsa sóla, ch' l' a'rà pò da gnìr tajèda p'r al lung in tanti bandi sutìli (i naster) cun 'na tècnica a ultra-sòun, ch' la ferma i sbavamèint 'd fil 'd polièster u sintètic.
Egli armadûri di naster i pólen èser a tela per quèla piò śèimpia, a canvàs, a dir piò sustgnùda, a gro grèin, a fórma 'd spighê (lisca 'd pès), a rèś u dòpi rèś p'r avér 'l efèt lìs, e vìa descurènd. I naster i càmbien anca in dl' altèsa, vìst ch' a s in càta da quī elt 3 mm, 5 mm, 8 mm, 10 mm, su su infìn ai 66 u anca ai 100 mm.
I naster tisû i vinen druê in dal decurasiòun 'd pachèt ed preśèint, per blìr di vistî u per sustgnîr e der robustèsa a soquànti cuśdûri, cum' a quìli dal fònda del brèghi e 'dl arvultamèint in dèinter edla stófa 'd soquànt giachèt u vistî.
El scrìti in sìma ai naster
I naster, ch' i sìen ed stòfa, ed cherta u 'd plàstica, i pólen purtèr seg dal scrìti, mesàġ 'd areclàm u 'd avgùri u 'd na quelc ètra sorta: el scrìti in sìma ai naster i gh' pólen vgnìr stampèdi (rotatìva, tampugrafìa, sérigrafìa, termotrasferimèint, impresiòun a chèld, sublimasiòun) u in dal chèś di naster tisû, gnìr calèdi in dal stès mèinter ch' a s è drē a tès'r-i.
Al naster stampê u intarsiê cun già el scrìti ség, strulghèdi in dla giùsta manéra, 'l è la premèsa per cavèr-gh-en fòra, tajènd-el in pcunsèin cìc, el diferèinti etichèti 'd infurmasiòun da cuśìr pò atàc dèinter i gulèt del camìśi u dal màj u di vistî, etichèti ch' i staràn lè a dìr-es al nòm edla fàbrica 'd produsiòun, la tàja 'd vistibilitê, la cumpuśisiòun dal tisû e gli acortèsi p'r i lavàģ.


text:
Varz
Varz (Varzi in talian) l'è un cumün de 3.460 abitant int la pruincia de Pavia. U se tröva int l'Ultrepò Paves, int una conca in mezz a la vale Stafura, a la drita del turent, ins la statal del Penes. Al gh'ha 3 338 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 58,8 km² e ona densità de 57 ab./km².
Al cumün de Varz al cunfìna coi comün de Bagnèra, Fabrica Cüron (AL), Gremiasch (AL), Minchinigh, Pont Niza, Rumagnes, Santa Margarita, Val Nisa, Valverda, Zavataré.
Varz l'è famusa per el so salàm in tüta la Lumbardia 'ntrega.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Varz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
29 08
Ol dé 29 de óst l'è 'l 241 ( 242 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 125 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de óst al è ul dí da pòost 241 ( 242 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 125 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1642 - Perpinyà (ol Rosselló): la sità, fí alura in mà di terços Castejà, a l'è ocüpada per i tröpe Fransese, daspus de quàter mes d'ases (guèra di Ranzadur).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Henry Ford
Henry Ford (Dearborn, Michigan, 30 de Löi del 1863 – Dearborn, Michigan, 7 de Bril del 1947) l'è stat el fondadùr de la aziènda Ford Motor Company e pàder de le cadéne de montàgio modèrne per la prudusiù sö grànda scàla.
La 'ntrudusiù de la Ford T endèl mercàt automobilìstich la g'ha rivulusiunàt el sistéma de traspósrt e 'l panoràma 'ndüstriàl endèi Stàti Ünìcc. L'è stat n'inventùr prulìfich che g'ha utignìt 161 brevècc registràcc. Cóme ünich padrù de la aziènda Ford, l'è deentàt giöna de le persùne piö sciòre e cunusìde del mónt.
A lü se ghe atreböés apò a 'l fordìsmo, cioè 'l sistéma 'ndüstriàl e econòmich che, per mèzo de 'na organizasiù precìza de la produsiù e la creasiù de la cadéna de montàgio per tègner i prése del prodót bas de 'na bànda e 'na pulìtica de retribusiù bastànsa àlte de l'ótra, el permèt ai lauradùr de guadegnà asé de püdì compràs el prodót che i fàbrica e 'n chèsta maniéra sostègner l'economìa del sistéma.
Aisebé che Ford el gh'ìes 'na edücasiù piötóst limitàda, el gh'ìa 'na viziù globàla, con el consumìsmo come ciàf de la pàce sociàl. El fòrte 'mpègn vers la ridusiù dei cósti el g'ha portàt a 'na gran quantità de 'nvensiù tècniche e comerciài, come per ezèmpe en sistéma de franchìge che g'ha pirmitìt de mèter en pé 'na rét de concesionàrie che la tocàa töte le cità de l'Amèrica e del Cànada e le piö grànde cità de töcc sés i cuntinèncc.


text:
Meteurulugía
La meteurulugía a l'è una bròca dii sceenz de l'atmusféra ca la stüdia ul teemp atmusférich; i meteuròluch g'ann de uservà e misürà i fenòmen atmusférich, elaburà chii daat chí cunt i elaburaduur e mètt giú i previsiun del teemp.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla meteurulugía la vègn dal greech antích e la vöör dí discuurs (lògos) a prupòsitt dii ròpp ca búrlenn giú dal cèl (metéur); metéura la g'à un urígin püssee prufúnda ammò, vist ca (sémper in greech) la vöör dí ròpp c'al stà in cèl cunt ul Signúr.
I primm tentatiff de prevedè ul teemp a i ann fà i greech antích, ma fin al sécul passaa la meteurulugía a l'era minga vista bègn da i geent, suratütt i paisànn, ca cunsideràvenn ul teemp cumè la vuluntà del Signúr. Ul teemp al sa prevedéva minga, fursi dumè da un dí a chel ólter; sa vardàvenn i scrizítt, per esémpi i níver de un culuur pütòost ca de un ólter, ul veent c'al giràva in d'una manéra invéci de un óltra, e.v.i.
A l'è dumè da una quaj desèna de ann ca la meteurulugía a l'è duperàda in manéra scentífica per vütà i geent in dii sò atività.
Istrümeent de la meteurulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I meteuròluch a càtenn un muntún de daat per mèt giú i previsiun, e per catài a dupérenn difereent istrümeent:
- Baròmeter, per misüra la pressiun atmusférica;
- Termòmeter, per la temperadüra;
- Igròmeter, per misüra l'ümidità;
- Plüviòmeter, de misüra i precipitazziun (piöva, fiòca, sguàzz);
- Anemòmeter, per ul veent.
Sa dupérenn anca istrümeent per catà i daat anca in de l'atmusféra:
- Balún sunda, per vardà la paart vólta de l'atmusféra;
- Satèlit meteurulògich, per vardà i níver, misüra la temperadüra a distànza, e.v.i.;
- Radar.
I previsiun del teemp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpu l'uservazziun dii fenòmen meteurulògich e dii variàbil meteurulògich (temperadüra, pressiun, e.v.i.) e la sò trascrizziun, ul previsuur del teemp al scriff giú chii daat chí in sü la càrta del teemp, induè a l'è pussíbil vèch, in d'una ugiàda, la sitüazziun meteu de una quaj àrea (suratütt, sa mètenn giú i isòbar e sa mètenn in evidénza i fruunt).
Cunt i gròss elaburaduur sa fann curr i mudèj, ca inn dii algurítmi de calcuul per prevedè i cundizziun futüür de l'atmusféra dopu elaburaa i daat misüraa.
A segunda de quànt a l'è grànda l'àrea de stüdi i previsiun sa spartíssenn in:
- p. lucàj;
- p. regiunàj;
- p. nazziunàj;
- p. cuntinentàj;
- p. glubàj.
Uviameent, cunt püsse l'àrea l'è grànda, cunt mègn i previsiun a inn preciis.
A segunda invéci de quantu teemp a vàrenn, i divisiun a inn:
- cuurt: (24-48 uur);
- médi: (una setimàna);
- lünch: (püssee de una setimàna);
- stagiunàj.
Anca chí, altertaant uviameent, cunt püssee ul períut a l'è lünch mègn la vaar la previsiun; al dí d'incöö a l'è minga pussíbil fà previsiun giüüst per i períut de teemp püssee de dées dí; da una stagiun a l'óltra sa parla pü de previsiun, ma dumè de línea de tendénza.
Bròch de la meteurulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A segunda dii istrümeent duperaa e de l'ubietiif ca ga sa curr adree, la meteurulugía la pö vèss spartída in:
- agrumeteurulugía, ca la vàrda ul teemp in relazziun cunt l'agricultüra;
- meteurulugía dinàmica, ca la pröva a dàch una spiegazziun a i fenòmen uservaa, duperaant i equazziun de Eüleer de la mecànica dii flüiit.
- meteurulugía da satèlit, ca la dupéra i daat mandaa a tèra da i satèlit;
- meteurulugía radar, istèss de chèla da satèlit dumè ca, uviameent, la dupéra ul radar;


text:
Örgnà
Örgnà (Urgnano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la pianüra a 12 km de la sità e a 173 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 741 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 696 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Caernàch, Cològn, Cümü Nöf, Ghisalba, Spirà e Sànga.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Örgnà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Indun (VA)
Indun (nom ufizial in italian: Induno Olona) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 10 418 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 12 km² e 'na densità de 868 ab./km²..
El paes el se troeuva tra la Val Ganna e la Val Ceresi e l'è traversaa in la soa frazion Olòna del fiumm omònim. L'è situaa in di Prealp Varesinn, arent a Vares, città de la qual l'è staa ona frazion ai temp del fascismo (fin'al 1950).
Indun la gh'ha on fracch de frazion: Broeuj, Dard, Frascaroeu, Mòtta, Pezza, Praa de Sòtt, Olòna, San Bernardin, San Cassan, San Paol, San Peder, San Salvator.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Indun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Machignaga
Machignaga (nòm uficiàl in italian: Macugnaga; Z'Makana o Makanaa in Walser; Mazzuccagna in Ucitan) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 578 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 99,4 km² e ona densità de popolaziun de 6 ab./km².
El paes el se tröva ai pè del Munt Rösa, a la fin de la Val Anzasca. El cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Alagna, de Rima e de Carcofur) e cunt el Cantun Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zermatt). Machignaga l'è vün di center de l'Ossula induve che se tröven anca al dì d'incö di cumünità walser. Trai vari fraziun a cüntum Borca (el segund center püssee impurtant, in walser Burfugg) e Pecet (Zer Tannu).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Machignaga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Chenopodium album
El Chenopodium album L., 1753 (en bresà, bergamàsch e cremunés: farinèl, farinèle[1]) l'è 'na piànta erbàcea anöàla de la famìa botànica de le Amaranthaceae (Chenopodiaceae segónt la clasificasiù del Cronquist), difundìda en töt el teretóre italià.
Cuntegnüü
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta anöàla de tìpo erbàceo ma ale ólte quàze arbustìf, a portamènt erèt-acendènt a fùrma piö o méno piramidàl. Chèste piànte le vé clasificàde cóme “apétale" perchè le g'ha mìa la coròla (el pereànse el gh'è ma l'è ridót). La piànta la g'ha 'n udùr de èrba bastànsa fastidiùs e 'n "indümènt" farinùs caraterìstich söi gamp e söle fòie. L'altèsa de tèra de chèste piànte la pöl varià tra i 30 e i 150 ghèi (mìnimo 20 cm; màsimo 200 cm); ma de spès dòpo la frütificasiù le se piéga zó per vìa del pézo. La fùrma biològica de la spéce l'è Teròfita scapùza (T scap) cioè i è piànte erbàcee diferènte de le ótre fùrme biològiche perchè, dàto che i è anöài, le pàsa la bröta stagiù sota fùrma de somésa. En piö le g'ha 'n as fiuràl che stà sö drit e de spès sènsa (o con póche) fòie.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è de tìpo a ficù.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa: la mànca
- Part epigèa: la part aèrea del gamp l'è erèta, de sòlet ramificàda, striàda e sènsa péi. En sèrte varietà el gamp el pöl véser d'en vért che tìra al gris/celèst e farinùs (sutatöt endèla part àlta arènt a la 'nfiurescènsa).
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La dispuzisiù de le fòie söl gamp l'è alternàda. Le fòie i è 'ntréghe, col gambì e le g'ha 'na fùrma spatulàda-lanceolàda, quàze romboidàl (la larghèsa màsima l'è a la metà bàsa de la làmina) e la se 'nsömèa presapóch a 'na pèsta de 'n óch; i è piö lònghe che làrghe e le fenés a pónta. El culùr de le fòie de sòlet l'è vért sbiadìt quàze gris/celèst de la bànda e biànch farinùs de la bànda de sóta. Le fòie de la part bàsa i è dentàde (décc bèi grosolà d ela metà de la làmina 'n sö). Chèle de la part àlta i è piö lanceolàde co la dentadüra al mìnimo. El gambì de la fòia l'è lónch 2 - 4 cm. Mediamènt la fòia l'è grànda dei 2,5 ai 5 cm e l'è lónga 5 – 9 cm. I décc i è de 3 a 6 per bànda.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa la g'ha mìa bràtee ma l'è fuiùza endèla part piö bàsa; la fùrma l'è chèla de 'na spìga discontìnua de gloméroi glubùs. Ògna glomèrol l'è furmàt de divèrsi fiùr (de 5 a 10 o de piö) glubùs e virdizì. La 'nfiurescènsa principàla l'è terminàla ma gh'è apò dele 'nfiurescènse laterài (a la sèa de le fòie) sèmper a dispuzisiù alternàda. Diàmetro dei glomèroi: 3 - 5 mm. Diàmetro dei ògna sìngol fiùr: 1,5 mm. Longhèsa de le 'nfiurescènse: 2 – 20 cm.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc, pentàmer (i vertezèi – càles e stam - i è furmàcc de da 5 parcc) e atinomòrf.
-
-
- * P 5, A 5, G (2) (supero)[2]
-
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 parcc lìbere Chèsti elemèncc en chèsto càzo i vé ciamàcc tépali o sedenò sepalòidi a cunsistènsa erbàcea e fùrma otùza ma srotondàda a la bàze. Pò a chèsti elemèncc i è farinùs e i cuàrcia zó gran part del fröt quan che l'è madür. Dimensiù dei tépali : 1 mm x 1,1 mm.
- Coròla: la coròla la manca (aspèt caraterìstich de töt el zèner Chenopodium, ma apò a de la famìa.
- Androcèo: i stam i è 5 e lìber; La puzisiù dei stam l'è opòsta ai tépali.
- Ginecèo: i stéi i è du, bi-carpelàr[3] söndèn ovòre sùpero uniloculàr co la placènta centràl lìbera de la qual se pöl furmà 'na càpsula monospèrma.
- Fiuridüra: de zögn a setèmber.
- Empulinasiù: per mès dei insècc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula che quan che la é madüra la deènta carnùza e sücùza. Ògna fröt el g'ha dét apéna en granì de somésa négher e löster a fùrma lenticolàr (granì orizontàl). El perecàrpe (part estèrna del fröt) l'è mìa aderènta (o l'è apéna de rar). Dimensiù del fröt: 0,9 – 1,6 mm. Diàmetro del granì de somésa: 1,2 mm.
Agricoltüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Chenopodium album en agricoltüra l'è cunsideràda 'na mala-èrba tra le piö danùze e difìcii de eliminà. Per ezèmpe endèle coltüre de formét la pöl rià a cauzà de le pèrdite 'nfìna al 13%, per la sòia la pöl fa nà pèrt enfìna al 25% e 'nfìna al 48% per la biéda de söcher[4].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord
- ↑ http://www.dipbot.unict.it/sistematica/Chen_fam.html Tavole di Botanica sistematica
- ↑ http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006809 eFloras Database
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Chenopodium_album Wikipedia,the free encyclopedia
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maria Teresa della Beffa, Fiori di campo - 2002 - Istituto Geografico De Agostini, Nuàra
- Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Prim vülüm - 1960 - Federico Motta Editore, Milà
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia. Prim vülüm - 1982 - Edagricole, Bologna - ISBN 88-506-2449-2
- AA.VV. Flora Alpina. Prim vülüm - 2004 - Zanichelli, Bologna
- Alfio Musmarra, Dizionario di botanica - 1996 - Edagricole, Bologna
- Eduard Strasburger, Trattato di Botanica. Segónt vülüm - 2007 - Antonio Delfino Editore, Roma - ISBN 88-7287-344-4
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Index synonymique de la flore de France
- Plants For A Future
- Fungoceva.it
- Chenopodium album eFloras Database
- Chenopodium album Flora delle Alpi Marittime Database
- Chenopodium album Flora Europaea (Royal Botanic Garden Edinburgh) Database
- Chenopodium album Flora Italiana - Schede di botanica
- Chenopodium album GRIN Database
- Chenopodium album IPNI Database
- Chenopodium album Tropicos Database
- Chenopodium album Catalogazione floristica - Università di Udine


text:
Renaa
Renaa (nom ufizial in italian: Renate in Italian) al è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con 4 151 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 483 ab./km².
Al è chì che al è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Príncipe (isula)
Príncipe a l'è la püssee piscinina di dò isul principaj de São Tomé e Príncipe. El teritori de l'isula a l'è un distret ünegh e del 29 de april del 1995 al furma una pruincia utonuma.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula a l'è in de l'Ucean Atlantich al largh de l'Africa ucidentala, la gh'ha una süperfiss de 136 km² e una pupulaziun de pressapoch 5000 abitant. La sò altitüdin massima a l'è de 948 meter e l'è ciamada el Brich de Príncipe. El brich a l'è dent in del Parch Naziunal de Obo, al süd de l'isula. Un temp in del nord e in del center de l'isula a gh'eren di piantagiun, ma incö quij teritori chì a hinn per la püssee part quataa di furest.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula l'hann descuerta i purtughes el 14 de genar del 1471 e ciamada Santo António. In del 1502 a l'è divegnüda una dunaziun de la curuna e ciamada isula de Príncipe. In del 1573 a l'è turnada a vess un aministraziun direta de la curuna purtughesa e l'è stada giuntada a São Tomé (isula) per furmà la culonia de São Tomé e Príncipe, che pöö in del 1975 l'ha cunquistaa l'indipendenza.
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes principal a l'è Santo António, la sed d'un reuport. Se parlen el purtughes, el Principense (o Lunguyê) e, anca se de men, el Forro, una lengua creola.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alter isul püssee piscininn a gh'hinn inturna a Príncipe, cumè Ilheu Bom Bom, Ilhéu Caroço, Tinhosa Grande e Tinhosa Pequena. In quij isul chì l'Arthur Eddington e i sò gent aveven faa la pröa sperimentala de la Teuria de la relatività de l'Albert Einstein düranta l'ecliss del 1919.


text:
Sóta 'l Mut
Sóta 'l Mut (nòm uficiàl en italià: Sotto il Monte Giovanni XXIII) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra del l'Isola chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb a 17 km de la sità e a 305 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 348 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,1 km² e 'na densità de popolasiù de 853 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Imbìer, Carvìch, Mapèl, Püntìda, Téren.
Persùne 'mportànte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In chèsto pais l'è nàsit l'Angel Giuzèpe Roncalli che l'è pò deentàt Papa col nòm de Gioàn XXIII.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sóta 'l Mut l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Matèina
Artécol in dialèt arzân
Matèina (est o oriente o levante in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed la Sîra e l'é a piòmb a Nôt e Mezdé.
Per ûn ch' al guêrda d' insém a la gròsta ed la Tèra, matèina l'é la diresiòun insém a l' urizûnt ch' al sègna al pûnt in dó nâs al Sōl int i giōren quând al dé l'é lòngh cme la nôt.
La parôla l'Est despès al vîn druvê per numinêr al nasiòun orientêli (rispèt a l'Europa). Quând al vîn druvê in cól sèins al pōl, a secònd ed cōş' as pêrla, arfêres al Mèdi Oriĵnt, a l' Europa Orientêla, al Estrēm Oriĵnt, al Sud-Est Aşiâtich o a l' Âşia in generêl. Sté significhêt as fònd cun còl ed socetê orientêla
Int al fôli ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin a matèina ch' al tgnîva só al quarciòun: Austri.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Est trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Al rutilìśum 'l è un ségn caraterìstic dal parsòni ch'i gh'aṅ i péi e i cavìi rós o castàgn ramâ.
Quést chè 'l è un quèl ch'a s preśénta dal vòlti in di pòpui ch'i daśvèṅ dal Caucàś e a s créd ch'al sia in relasiòṅ cun na tinta ad pèla ciàra, cun maci in sla pèla ciamàdi tuchìni e di perìcui ad ciapàr più facilmènt al càncar a la pèl o di àtar prubléma simìi. Invéci a par ch'a n gh sia minga na relasiòṅ cun i òć vérd o cun 'l èsar masć o fémna.
Al rutilìśum a s créd ch'al s traśméta a i fiói cuma un caràtar recesìṿ in frònt a tut chi àtar culór ad cavìi.
Al nùmar dla gint cun i cavìi rós a par ch'a sia drē a calàr sèmpar da piò.
Anc fr'al bèsti a s cata di mamìfar cun al plam rós, cum al simi, i gàt o i caṅ.
I paéś ch'i gh'aṅ più rós ad tut, in cunfrònt a chi àtar, i èṅ l'Irlànda e al Régn Unî.
A gh sarév da tgnir in cunsiderasiòṅ ch'al culór dal cavìl al pól cambiàr in dal córs dla vita e 'l è anc ligâ a 'l espuśisiòṅ al sól. In dal 1997 a s è capî la sò biuchìmica e a par ch'al culór rusàstar al sarév in relasiòṅ cun di cumpunènt dal fèr e ch'al gêṅ recesìṿ dal rutilìśum al sarév vèć da 50.000 a 100.000 an. Tut i rós i gh'aṅ dal variasiòṅ in dal regiòṅ MC1R dal crumuśòma 16.
In dimóndi pòst dal mónd a s créd ch'i rós i pòrtan dasfurtùna e che par schivàr cal lavór lè a gh sarés da tucàr un butòṅ. In d'l antìg Egìt a s pinsàva ch'i rór i daśvnìsan da Seth in parsòna e par cal mutìṿ lè i gh'ìsan na cativèria fóra dal cumùṅ. P'r i cristiàṅ e i giudèi, al rutilìśum al psiva èsar ligâ a Caino e a di àtar persunàǵ dla Bibbia pinsâ cun i cavìi rós quài Giuda Iscariota, Esaù e Maria Maddalena. Durànt al Mediuévo, la Cèsa Catòlica la cardìva ch'al dóni cun i cavìi rós i fùsan dal strìi e al strìi i éran bruśàdi vivi in sal rōg.
Dal nòstri bandi a gh'è un dit: «Al più bòṅ di rós 'l à ficâ sò pàdar in dal pós».
Al scritór Giovanni Verga 'l à scrit na nuvèla, Rosso Malpelo, ch'la dascór 'd un baghét cun i cavìi rós vitma di pregiudìsi di grand, ch'al gh l'iva cun al pòvar Ranòć e al gh dava sèmpar dal bòti.
«
Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata...»
(IT
)(Rosso Malpelo
ad Giovanni Verga
, 1878
)
«
Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un can rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e salvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradór dla cava i magnàvan la mnèstra sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś al gambi, par ruśgàr-as cal pòć ad paṅ biś, cum i fànan al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-al in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda...»
-
Òć dna putìna cun i cavìi rós
-
Un bras 'd un rós pîṅ ad tuchìni
-
Un quàdar cun na Maria Maddalena cun i cavìi rós
-
La pantéra ad Gòr, la rósa cantànta fraréśa Milva
-
Un putèṅ ch'al gh'à al rutilìśum
-
Un rós Giuda al dà un baśèṅ a Geśù Crist
-
Al prìnsip Harry 'd Inghiltèra
-
Na strìa rósa in un quàdar ad Luis Ricards Falero
-
-


text:
Pécs
Pécs (italian, in disüs: Cinquechiese; latin: Sopianae o Quinque Ecclesiae; cruat, sluen e busniach: Pečuh; tudesch Fünfkirchen; Pięciukościoły o Pecz in pulach; Beci in rumen; Pečuj in serb; Peçuy in türch; Pät'kostolie in sluach) a l'è una cità utonuma de l'Üngheria, a pressapoch 200 Km a süd de Budapest. El gh'ha pressapoch 160.000 abitant. A l'è la sede de vüna di üniversità püssee vecc del mund, fundada l'agn 1367, anca se la cità a l'è famusa per la fabrica de purcelana Zsolnay.
La cità l'hann fundada i ruman in del I secul, e la culonia la se ciamava Sopianae. Dopu trì secul l'era stada anca la capital aministrativa de la Pannonia.


text:
John Locke
Ol Gioann Locke (John Locke 'n inglés) a l'è stacc ü filòsof scossés.
La sò filosoféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la resù a la pràtica.[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filosoféa d' ol Locke la và mia inàcc in sö la via di gràncc övre sistemàteghe de ispirassiù mecaneghéstega, indoe ol Cartes, l'Hobbes e ol Spinoza a i 'l la fa de padrù; lé piötost la ghe dà, co'l reciamàss al Bacù, al Gassendi, e perdepiö a i servelù britanègh del tép, e specialmét al Boyle, a fà èd öna antagiùsa colaborassiù de la filosoféa co 'n d' ü sistéma, mia matematègh ma pratègh de 'ntìnd la siènsa. Ol Gioann Locke a'l nàss indel 1632 arènt a Bristol; ol perìodo piö importàt di sò stöde l'è chèl che l'invìa a Oxford indel 1652 e che 'l la pórta a contàt di ressèrche de medesìna e cheméga, ch'ì è cüràde da gröp enèrgech de siensàcc ligàcc domà in part a l' üniersità e tra de lùr a'l salta fö ol Robert Boyle; ol Locke a'l ghe stà adré, in de sto tép, ach a i quistiù religiùse e pulitéghe, co'n d'ü ciàr ategiamét conservadür, quàd in filosoféa (l' è del 1664 ol Sagio sö la lege de natüra), pör sensa menaghela adré al platonismo de Cambridge e d'ol Herbert de Cherbury in particolàr co 'l reciàm al löm natüràl che 'l ghe permèt tàt de dimustrà l' esistènsa de Dio che de sistemà l' ética in sö di pè rassionài bei frànch, a'l mèt zamò in piassa ol crösse de tö vià i prensépe de la resù a 'n valùr che 'l se misüre mia co la pràtica cumü. L'è a Oxford che ol Locke a'l conóss e 'l deénta amìs d' ol cónt de Shaftesbury, che deentàt canselér, a'l la öl comè sò colaboradùr pulìtegh; per vint agn, del 1672 a l '91 la eta d' ol Locke l' è lìgada strencia tàt a i caècc pulitègh d' ol Shaftesbury che a i stòrie ch ' i mena la Bretagna Granda a la reolüssiù del 1.688; la magiùr part de chèsce vint agn lü 'l la pàssa föra de la Bretagna Granda, in Francia e in Ulanda indoe a'l se càssa mia de schèrs dét a l' aleansa che la gh ' era de mèt in söl tròno de la Bretagna Granda ol prènsep d' Orange; tamen l' è prope in de 'sti agn che 'l ghe laùra 'dréa la magiùr part di sò scrécc; indel '89 la é föra la famùsa Epistola de tolerantia e l' an dòpo chèl che l' è rientràt in Bretagna Granda la é pöblicàda la sò övra filosoféga piö importàt, ol Sagio in sö l' inteligènsa de l' ómen insèma a i dù Sagi in söl goerno siél (1.690) 'doe a'l mèt in piassa i sò dutréne pulitéghe de ispirassiù liberàl. Dòpo èss tornàt in Bretagna Granda ol Locke a'l gh' à ü bèl pìs pulitègh sóta al règn d' ol Güglièlm; de chèsto perìodo a i è tàt i Pensér in sö l' edücassiù (1693), che La resuneulèssa d' ol cristianesém issé come l' è tratàda in di Scriciüre (1695); l' è arènt a Lundra, indoe a'l pàssa de prèss de amìs i sò öltèm agn che 'l mör indel 1704.


text:
Tesàlia
La Tesàlia (Θeσσaλίa/Thessalía ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù o periferéa de la Grécia e la sò capitàl l’è Larisa (Aάpισa ‘n lèngua gréca).
L’è bagnàda dal Mar Egéo a matìna (èst) e pròpe in del mar la se slónga fò in de la penìsula del Pelio, a mesdé l’è tacàda a la Grécia Sentràla, a la sò sìra (ovest) gh’è ‘l Epìr, la Grécia Ucidentàla e a mut (nòrt) la gh'à la Macedònia Sentràla e la Macedònia Ucidentàla.
In del nòrt de la Tesàlia gh’è ol mut Olìmpo, ol piö ólt de la Grécia, ‘ndóe i stàa de cà, segónt ol mito, ol Zéus e töcc i dèi de l’antica Grécia.
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tesalia l’è fàcia sö da quàter prefetüre:


text:
Campion d'Italia
Campion (nom ufizial in italian: Campione d'Italia; cognossuu anca cont el nòmm de Campione) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 2 074 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 2,6 km² e 'na densità de 798 ab./km².
El costituiss on'exclave italiana in del Canton Tisin, perchè el se troeuva isolaa e separaa de l'Italia a causa del Lagh de Lugan e di montagn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Campion d l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pinguicula alpina
La Pinguicula alpina l'è 'na spéce de piànte carnìvore uriginàre de la setentriunàla de l'Eurasia. L'è giöna de le spéci de Pinguicula piö difundìde, tat che se la tróa endèle regiù de mut de l'Islànda 'nfìna a l'Himalaya. La crès en töta la cadéna alpìna, ma mìa sö i Apenìni.
La fùrma de le rözète bazài prostràde, le fòie i è vérde ma le pöl rià a tirà al rós; i è carnùze e le g'ha l'òrlo riultàt en dét; sö le fòie gh'è de le ghiàndole che fà sö 'na sostànsa mucilaginùza che la tìra i insècc piö pesègn, la ia 'ntacùla lé e a belazìne a belazìne la i a digerés.
'Na piantìna de P.alpina la àmbia a fioréser dòpo 6-8 agn (a le ólte 'nfìna a 13). Ogna gamp el pórta en fiùr sul e 'l g'ha mìa fòie; el pöl rià 'nfìna a 12 ghèi de altèsa. I fiùr i è zigomòrf, gràncc 10–16 mm condèn sperù cürt bianch-zaldì e i è furmàcc de 'n làer süperiùr a du lòbi e 'n làer inferiùr a tré. I è pò a lur bianch o maciàcc de zàlt. I fiùr i è protògini, dóca i stìgmi feminìi i madüra prìma de le antére (órghen maschìl), e i vé 'mpulinàcc de le mósche.


text:
Giro 2010
Ol Giro del 2010 l'è stacc ol Giro d'Italia nömer 93, l'è partìt da da Amsterdam col "Crono Prologo" 'l 8 de Mas del 2010, l'è riàt ol 30 de Mas a Verùna e l'è stai venzìt dal Ivan Basso coridùr de bici de Varés.
I ótre màie i è menimà finìde sö i spàle de trì aüstralià: ol Cadel Evans, campiù del mónt e vincitùr de la tapa de Montalcino, l’à ciapàt la màia rósa de la clasìfica a póncc, ol Matthew Lloyd, che l’à enzìt la tapa a Carara (MS), l’à enzìt la màia érda del iscaladùr piö brào e ‘l Richie Porte, che l’è stacc ach trì dé ‘n màia ròza, l’à ciapàt la màia bianca del piö brào tra i zùegn.
La Cima Coppi l'è stacia 'l mut Gavia e 'l prim a riàga sö 'n sìma l'è stacc ol Johann Tschopp.


text:
Birmenstorf
Birmenstorf (Birmischtorf in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 586 abitant e una süperfiss de 7.80 km², e al se tröva a una altitüden de 382 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birmenstorf a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birrhard, Fislisbach, Gebenstorf, Mellingen, Mülligen, Windisch, Wohlenschwil.
L'andament storegh de la popolazion de Birmenstorf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birmenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.