text:
Elecziuns novas – Erdogan spera che sia partida vegn pli ferma
- Venderdi, 21.8.2015, 18:07
En la Tirchia datti elecziuns novas il prim da november. Quest termin ha il president Recep Tayyip Erdogan annunzià suenter ch'i n’era betg gartegià a sia partida AKP da furmar ina coaliziun cun la partida naziunalista da dretga MHP.
Erdogan spera cun marcantamain dapli vuschs per sia AKP. Retschertgas prognostitgeschan dentant in auter resultat. Tenor Erdogan datti ina regenza transitorica fin las elecziuns anticipadas dal november.
La partida conservativa dad Erdogan aveva pers la maioritad absoluta da las elecziuns parlamentaras dal zercladur. Quai cunzunt perquai che la partida pro-curda HDP aveva cuntanschì passa 10% da las vuschs.
RR novitads 18:00


c: text/html

text:
Area metrupulitana
El cuncet de area metrupulitana, ciamada anca zona metrupulitana, area urbana o aglumeraziun urbana, al se riferiss a una metropul granda e tüt i sò zonn de inflüenza o anca püssee cità vesin, tüt cunt i sò zonn de inflüenza. I zonn de inflüenza poden vess paes de cunfin o cità satelit, e ciapen anca el nom de cunurbaziun.
Cuntegnüü
I arei metrupulitann püssee gross[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Questa chì a l'è una lista di arei metrupulitann püssee grant del mund a l'ann 2005. Vist che la gh'è minga una definiziun ünega per quantificà la dimensiun d'un area metrupulitana, ghe poden vess list diferent. 'Sta chì la vegn del Raport de Urbanizaziun Mundial di Naziun Ünì [1] (2003).
- Tokio, Giapun, 35,2 miliun
- Cità del Messich, Messich, 19,0 miliun
- New York, Stat Ünì, 18,4 miliun
- São Paulo, Brasil, 18,3 miliun
- Mumbay, India, 18,3 miliun
- Delhi, India, 15,3 miliun
- Calcuta, India, 14,3 miliun
- Buenos Aires, Argentina, 13,3 miliun
- Jakarta, Indunesia, 13,2 miliun
- Shanghai, Cina 12,6 miliun
- Dhaka, Bangladesh, 12,6 miliun
- Los Angeles, Stat Ünì, 12,1 miliun
- Karachi, Pakistan, 11,8 miliun
- Rio de Janeiro, Brasil, 11,5 miliun
- Osaka, Giapun, 11,3 miliun
- El Cairo, Egit, 11,2 miliun
- Lagos, Nigeria, 10,9 miliun
- Pechin, Cina, 10,8 miliun
- Manila, Filipinn, 10,7 miliun
- Musca, Rüssia, 10,7
- París, Francia, 9,8 miliun
- Istanbul, Türchia, 9,6 miliun
- Seul, Curea del Süd, 9,5 miliun
- Tianjin, Cina, 8,7 miliun
- Chicago, Stat Ünì, 8,7 miliun
- Lima, Perù, 8,2 miliun
- Lundra, Regn Ünì, 7,6 miliun
- Bogotà, Culumbia, 7,6 miliun
- Teheran, Iran, 7,4 miliun
- Hong Kong, Cina, 7,2 miliun
Percentual[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord a un stüdi di Naziun Ünì la prupurziun di gent che viven in di arei metrupulitan de püssee de 10 miliun de abitant a l'è piscinina rispet cun la pupulaziun mundial: in del 2003 a l'era del 3%. El nümer a l'è però 'dree vegnì semper püssee grant e la stima a l'è del 4% in del 2015.
Nümer di arei metrupulitann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2005 el nümer di arei metrupulitann cun püssee de 5 miliun de abitant a l'era de 46. In del 2015 se pensa che saran 61. Cun püssee de 10 miliun de abitant eren 20 in del 2003, e se pensa saran 22 in del 2015.
Prujeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord ai tass de cressita de la pupulaziun d'incö, se pensa che la cità püssee pupulada del mund in del 2015 la sarà Tokio; la segunda la sarà Mumbay e la terza Dehli; la quarta Cità del Messich e la quinta São Paulo, che gh'avaran una cressita ben ligada al desvilüp sucial e ecunomich del Messich e del Brasil.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
125 onns Crusch Cotschna Grischun
- Mesemna, 1.6.2016, 5:19, actualisà a las 8:56
Quest onn festivescha la Crusch Cotschna il giubileum da 150 onns. L' auter onn festivescha lu era la Crusch Cotschna Grischun ses giubileum da 125 onns. Tge è sa midà dapi lura e tgenins èn ils pensums actuals da la Crusch Cotschna Grischun?
«En ils emprims onns da l’activitad da la Crusch Cotschna era la povradad insatge fitg evident», declera Denise Ryffel, la manadra da fatschenta da la Crusch Cotschna Grischun. Quai sajan stads onns da guerra, temps da recessiun, temps dad epidemias, sco per exempel la grippa spagnola. La povradad eria visibla. Uschia erian la solidaritad ed er l'appel per acziun in auter ch’ozendi. Per ils blers na saja la povradad betg pli insatge evident, uschia la manadra.
Integraziun, tgira e povradad
La finamira principala da la Crusch Cotschna Grischun saja da promover l'integraziun sociala e d'impedir l’exclusiun sociala cun lur purschidas. In pensum actual saja la lavur da tgira. La glieud vegnia adina pli veglia ed ella veglia star uschè ditg sco pussaivel a chasa. Dad ina vart possia la famiglia gidar, la l’autra vart dovria purschidas professiunalas, di Ryffel. In auter tema che saja adina actuals, saja la povradad.
« «I vala da promover l'egualitad da las schanzas. Quai cun scolar e sustegnair l'integraziun en la vita professiunala.» »
Denise Ryffel
Manadra da fatschenta da la Crusch Cotschna Grischun
Tar l' integraziun vegnia en l'avegnir era il context da migraziun ad esser d'impurtanza. Tar la purschida 1:1 accumpognian il mument per exempel 70 voluntaris ils fugitivs en lur vita da mintgadi, uschia Ryffel vinavant.
RR actualitad 06:00


text:
Nov schef per Helvetia
- Mesemna, 29.6.2016, 10:38
Philipp Gmür daventa nov CEO dal concern d'assicuranzas. El succeda a Stefan Loacker che banduna il concern suenter 9 onns a la testa per la fin d'avust.
Il schef dal concern d'assicuranzas Helvetia Stefan Loacker demissiunescha per la fin d'avust 2016. Loacker è stà dapi l'atun 2007 a la testa dal concern d'assicuranzas svizzer. L'um da 47 onns veglia tschertgar in midament professiunal, communitgescha Helvetia.
Philipp Gmür surpiglia
Il successur da Loacker daventa Philipp Gmür. Il giurist da 53 onns è actualmain il schef da Helvetia Svizra. Gmür saja ina persuna da cader cumpetenta e qualifitgada, scriva il concern en sia communicaziun. El haja passa 20 onns experientscha en la branscha d'assicuranzas. Philipp Gmür surpiglia sia nova funczuin per l'entschatta da settember.
RR novitads 09:00


text:
Plant da 750 milliuns cunter la Svizra
- Dumengia, 15.3.2015, 10:57, actualisà a las 11:17
A la Svizra smanatscha in'accusaziun d'almain 750 milliuns francs. Dus burgais tircs rinfatschan a la Svizra d'avair bloccà e dà or a la Tirchia lur aur ed auters objects da valur.
Quai che cuntrafetschia a la cunvegna bilaterala per la protecziun d'investiziuns. L'uffizi federal per giustia ha confermà in rapport da la NZZ am Sonntag ch'aveva rapportà davart ils fatgs dal plant da milliuns.
Cunquai èsi ussa era cler pertge che la Svizra aveva tschertgà il schaner ina chanzlia d'advocats spezialisada sin proceduras internaziunalas.
RR novitads 12:00


text:
Sunsì
Sunsì (Suncin in insübrich e Soncino in Italian) l'è 'n cümü de 1 248 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) en pruvincia de Cremuna. El 18 noèmber del 2004 l'è stada fàda cità del president de la Repüblica Italiana Carlo Azeglio Ciampi. El g'ha tré frasiù: Galignà, Ilàcampagna e Isènch.
L'è tacàt ai cümü de Casalèt da Sura, Cümignà, Geniólta e Tisénch de la pruvìncia de Cremùna; Iurs, Rocafrànca, Vilaciàra de la pruvìncia de Brèsa; Funtanèla e Tór Palvisina de la pruvìncia de Bèrghem.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Sunsì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Ròca sforsèsca pasàda pò a i marchés Stampa e lasàda al cümü dal marchés Massimiliano Cesare Stampa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Teremòt de Sunsì del 12 de magg 1802.


text:
Contignü prinzipal
Ativitês y prozedimënć
Chësta seziun é tl laûr da gnì laurada fora.
- Racoiüda de dać sön l’ativité aministrativa
Publicaziun dl ressumê di dać sön l’ativité aministrativa, aladô di seturs d’ativité, dles competënzes di organns y di ofizi, y dla sort de prozedimënt
- Relaziuns sön l’ativité dl Consëi provinzial
- Relaziuns sön l’ativité dla defenüda zivica
- Relaziuns sön l’ativité dl Garant por la nfanzia y l’adolescënza
- Relaziuns sön l’ativité dla Consulta provinziala por les comunicaziuns
- Relaziuns sön l’ativité dla Consulënta por l’avalianza dles oportunitês
- Relaziuns sön l’ativité dl Organn de valutazion
- Sort de prozedimënt
Publicaziun di prozedimënć aministratifs, control dles detlaraziuns sostitutives y acuisiziun d'ofize di dać
- Monitoraje di tëmps dla prozedöra
La lege provinziala di 22 de otober 1993, nra. 17 “Regulamënt dl pruzedimënt aministratif y dl dërt de ti ruvé permez ai documënc aministratifs” contëgn desposiziuns sura la dorada dl prozedimënt.
- Articul 4 (Dureda dla pruzedura) l.p. 17/1993 (LexBrowser)
- Articul 9 (Recurs gerarchich) l.p. 17/1993 (LexBrowser)
- Detlaraziuns sostitutives y acuisiziun d'ofize di dać
La lege provinziala di 22 de otober 1993, nra. 17 “Regulamënt dl pruzedimënt aministratif y dl dërt de ti ruvé permez ai documënc aministratifs” contëgn desposiziuns sön les autozertificaziuns y la documentaziun aministrativa.
- Articul 5 (Documentazion) l.p. 17/1993 (LexBrowser)
(ultima atualisaziun - Aministraziun trasparënta 17.1.2018)


text:
Theresa May vul succeder a Cameron
- Gievgia, 30.6.2016, 6:32, actualisà a las 8:58
La ministra da l'intern britannica Theresa May candidescha per il presidi da la partida conservativa ed uschia per la successiun da primminister David Cameron.
Theresa May vul daventar presidenta dals conservativs en Gronda Britannia ed uschia succeder a David Cameron. En ina brev a la gasetta «The Times» ha ella annunzià sia candidatura. May che ha 59 onns vala sco persuna equilibrada en la partida conservativa dals Torys. Theresa May era cunter la sortida da la Gronda Britannia da l'UE. In punct central vesa ella da far la Gronda Britannia in pajais che funcziuna per tuts ed uschia dar dapli paisa a la politica sociala, scriva May.
Candidescha Boris Johnson?
L’anteriur burgamester da Londra Boris Johnson vala sco l'adversari il pli grond da Theresa May. Johnson n'ha però betg anc annunzià ina candidatura. Il termin intern da la partida per annunziar ina candidatura scada oz gievgia da mezdi.
Enturn Boris Johnson èsi vegnì ruassaivel dapi la votaziun dals 23 da zercladur. Ed i dat era bleras vuschs che din "ABB - Anyone But Boris", quai munta "mintgin - mo betg Boris". Schegea ch'el è stà la fatscha e la vusch dal Brexit e giauda grondas simpatias - tranter auter era pervia da sia cumparsa e sias provocaziuns - paran blers da vulair insatgi auter che maina las tractativas cun l'Uniun Europeica.
In'emna suenter il Brexit: Nagin ha in plan
Suenter il schoc regia ussa malsegirtad en Gronda Britannia, surtut era perquai che nagin para d'avair in'idea co vinavant. Ils promoturs dal Brexit han concedì d'avair fatg sbagls: Els na possian betg realisar tut quai ch'els hajan empermess avant la votaziun, p.ex. reducir l'immigraziun, investir daners en il sectur da sanadad enstagl trametter quels a Brüssel etc.
RR actualitad bunura


text:
Precautamain optimistic vers l'enviern
- Mesemna, 26.10.2016, 10:53
Suenter la nauscha stagiun d'enviern passada duai il turissem svizzer puspè ir modestamain ensi. Il post da conjuctura da l'ETH Turitg KOF prognostitgescha in augment da pernottaziuns da 0,6%. Cuntrari per il Grischun: Ils experts spetgan damain pernottaziuns e damain giasts per las pendicularas.
Per ils territoris da skis svizzers na datti naginas bunas prognosas turisticas. Tenor il post da conjunctura da l'ETH Turitg KOF stagneschan ils dumbers da pernottaziuns l'enviern proxim.
Grischun tira puspè la curta
Il chantun Grischun sto en vista da la proxima stagiun far quint cun damain pernottaziuns. Quai ha in'influenza directa sin las pendicularas, las qualas che ston uschia era quintar cun damain giasts. La digren sa sminueschia dentant.
Per l’onn che vegn saja da quintar cun in augment da l’entira dumonda turistica e cun dapli entradas en il turissem, scriva il KOF.
Dapli giasts da l'Europa
Tuttina quinta il KOF cun in augment da las pernottaziuns en l’entira Svizra per circa 0,6%. La situaziun tar ils giasts da l'exteriur restia dentant tendida.
Probabel datti dapli giasts ord il spazi europeic, dentant sa reducescha vinavant il dumber dals giasts da la Germania e da la Gronda Britannia. Ord quai motiv stagneschan ils dumbers en ils territoris da skis.
Betg dapli giasts indigens
Areguard ils giasts svizzers na vesa il KOF er nagin grond potenzial. Tant la disposiziun dals consuments sco er il svilup economic sajan spussads. Uschia na creschia il dumber da giasts indigens be moderà.
Sco gia l’onn passà vegnan cunzunt las citads a profitar da l’augment svizzer da pernottaziuns.
RR novitads 11:00


text:
Quant dastga la scola custar?
- Mardi, 14.6.2016, 7:10
En il Cussegl grond vegn er oz debattà: In punct dispitaivel dal rendaquint statal dal 2015 èn las expensas per la scola - quellas èn per passa il dubel pli autas che planisà.
Angela Casanova Maron, la deputada da la PLD, è stada betg mal surstada cur ch'ella ha legì il rapport da gestiun e rendaquint statal da l'onn 2015. Enstagl da 10,4 milliuns francs èn resultads passa 25 milliuns francs per la scola - per part in resultat da la lescha da scola ch'è vegnida revidida totalmain l'onn 2013. Pia passa il dubel da las expensas planisadas. Perquai vul Angela Casanova Maron cuntanscher cun in'incumbensa a la regenza bainprest gia ina revisiun da la lescha da scola.
Il motiv per ils custs bler pli auts na saja betg da tschertgar mo en la lescha da scola, replitga Martin Jäger, il minister d'educaziun. Per exempel sajan ils custs er creschids uschè fitg, perquai che dapli geniturs fan diever da structuras dal di u perquai che bleras scolas hajan installà in manader da scola. Quai na prevesia la lescha betg exnum. In ulteriur motiv principal saja l'auzament da pajas per scolasts ch'il Cussegl grond haja decidì durant la debatta tar la lescha da scola.
RR Actualitad 08:00


text:
Carolina del Nord
La Carolina del Nord (North Carolina) a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 139.509 km² e una pupulaziun de 8.541.221 abitant.
A lè tacada a nord a la Virginia, a ovest al Tennessee, a süd a la Georgia e a la Carolina del Süd, a est cun l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Raleigh (276.093 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Charlotte (614.330 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville e Cary.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Carolina del Nord la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Tge fan ils scrivents a Domat?
- Mardi, 3.11.2015, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 3.11.2015, 20:03, RTR
Dapi 25 onns pelegrineschan scrivents e scriventas rumantschas onn per onn a Domat, als dis da litteratura. Quai che sa chapescha ozendi da sa sez, quai era in novum il 1990. L'ura eran vegnids organisads ils emprims dis da litteratura a Domat. Tranter auter cun ils auturs Clo Duri Bezzola, Felix Giger e Flurin Spescha. Era la Lia Rumantscha era stada da la partida cun l'anteriur secretari general Bernard Cathomas. Il Radio Rumantsch era ì suenter a la dumonda: Tge faschevan ils scrivents e las scriventas avant 25 onns a Domat? E tge fan els ils proxims dis a Domat? Era quella dumonda vegn sclerida.
Redacziun: Flavio Huonder


text:
Biel/Bienne
Biel/Bienne a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.20 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 51203 abitant.
El cumün de Biel/Bienne al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brügg, Ipsach, Evilard, Nidau, Orpund, Orvin, Pieterlen, Port, Safnern, Twann-Tüscherz, Vauffelin.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
el fiümm Suze
-
-
-
-
-
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de Biel/Bienne
- Tourism Biel Seeland
- Biel/Bienne in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Biel International Chess Festival
- Federation of the Swiss Watch Industry FH
- Chamber of economy Biel-Seeland


text:
Cun corns e cornets
- Dumengia, 26.6.2016, 17:25
Quatter musicas a la Festa federala da musica a Montreux
Durant quatter mais han equipas da film da l’entira Svizra accumpagnà musicistas e musicists che sa preparan per la Festa federala da musica a Montreux. Il resultat filmic è la seria «Cun corns e cornets». Ed il punct culminant èn las prestaziuns excellentas da las quatter musicas a Montreux, il zercladur 2016. Da vart rumantscha è stada da la partida l’Uniun da musica da Sagogn, tranter auter cun ils dus protagonists Gion-Peter Camathias e Myriam Egli-Cavelti. Sagogn ha sunà a Montreux en la segunda categoria ed ha perfin procurà per ina surpraisa. Las musicas da las autras regiuns linguisticas èn quellas da Saxon, Mendrisio e Schlieren – tut musicas dad auta qualitad.


text:
Aktuelle Position
Sport
Il sport fascinescha – è plain emoziun e tensiun. El unescha ils umans suror ils cunfins linguistics e culturals. Perquai s’engascha la SSR fitg per il sport.
Il sport è ina part impurtanta da l’incumbensa da servetsch public da la SSR. La SSR cun sias unitads d’interpresa SRF,RTS, RSI e RTR prenda en mira ils sportists e las sportistas svizras cun attracziun naziunala ed internaziunala, ed ella porscha al public in vast program da sport adattà als basegns dals Svizzers sin tut ils vecturs (radio, tv ed online) cun highlights da la Svizra e da l’exteriur. Il sport è pura tensiun: il public persequitescha cun tensiun ils eveniments e viva muments emoziunals.
Reportascha da sport multifara
La SSR ha ina posiziun publicistica dominanta en il sectur dal sport. Il sport è in element central da la strategia da program e cun quai er dals programs da la SSR sco tals. En ses programs da radio e televisiun e sin las plattafurmas da multimedia rapporta la SSR regularmain da passa 60 differentas disciplinas. E cun sia strategia da sport sa sfadia ella da preschentar mintga di ina purschida attractiva, confurma al public ed adattada al martgà. Per cuntanscher quella finamira ademplescha la SSR – en il rom da sias pussaivladads economicas, productivas ed organisatoricas – las spetgas dal public svizzer cun cuntegns dal sport sin tut ils vecturs tenor il model da trais pitgas:
Il model da trais pitgas
La classificaziun da disciplinas resp. eveniments da sport succeda tenor criteris schurnalistics, strategics, finanzials, dal program e da la politica da sport. Elementar è che betg singulas disciplinas u events stattan en il center, mabain che l’equiliber tranter las trais pitgas, sin las qualas il sport da la SSR sa basa, è garantì. Il sport è ina part integranta per la realisaziun dal servetsch public. La successiun da las pitgas reflectescha da princip lur priorisaziun.
La reportascha da sport sin las plattafurmas da la SSR ha la finamira da mussar la realitad da sport dal punct da vista svizzer. Per il public svizzer vegnan elavurads cuntegns relevants en buna qualitad ed adattads al vectur. Cun events spezials ed atgnas producziuns contribuescha la SSR a l’identitad ed al spiert da cuminanza da la Svizra.
Unitad organisatorica Business Unit Sport
Cun la Business Unit Sport (BUS) dispona la SSR d’in center da cumpetenza convergent, naziunal en ils secturs producziuns, eveniments gronds, dretgs da sport e marketing ed events cun las incumbensas servetsch, direcziun e controlling. Ella è responsabla per la realisaziun da la strategia da sport en ils programs da sport da la SSR. La BUS cumpra d’ina vart centralmain tut ils dretgs da sport per la SSR e sias unitads d’interpresa e dirigia la producziun d’occurrenzas da sport naziunalas. Da l’autra vart organisescha e coordinescha ella per tut las unitads d’interpresa e lur vecturs projects gronds internaziunals sco gieus olimpics u campiunadis mundials ed europeics. En pli economisescha la BUS ils preventivs da sport naziunals e pissera per ina represchentanza cunvegnenta al lieu.
Las sfidas dal sport
- Gronda diversitad: L’impurtanza da sports telegens crescha ad in crescher. Uschenumnads sports da premium sco la furmla 1 e ballape ed occurrenzas da premium sco gieus olimpics, campiunadis mundials ed europeics da ballape u la UEFA Champions League vegnan a rinforzar lur posiziun dominanta. En il martgà da sport globalisà sa diminuescha l’impurtanza da sports tradiziunals sco l’atletica leva, il ciclissem, ir a chaval, remblar, far gimnastica u nudar en tut il mund. Cun sia strategia da sport cumbatta la SSR quella tendenza en l’intschess svizzer, ella vul porscher al public vinavant ina gronda paletta da transmissiuns e rinforzar cun quai la diversitad d’eveniments svizzers cun attracziun naziunala ed internaziunala.
- Transparenza en cas da maldiever ed engion: Ils schurnalists e las schurnalistas da sport da la SSR salvan la distanza necessaria tant dals eveniments sco dals atlets. Els rapportan en moda transparenta, critica, objectiva e senza pregiudizis – er d’eveniments e d’aspects negativs enturn il sport sco excess en ils stadions, engion, corrupziun e delicts da doping.


text:
Rega chatta giast da vacanzas sparì
- Venderdi, 11.8.2017, 11:59
La gievgia saira han las forzas da segirezza chattà in giast da vacanzas ch’era sparì. L’um da 25 onns era ì sin ina tura da S-chanf en direcziun Pass Chaschauna. Cura ch’el n’è betg pli turnà la saira, han ils confamigliars alarmà la polizia chantunala.
In’acziun da pliras uras da la colonna d’agid da la secziun Bernina ed ina patruglia da la polizia n’ha gì nagin success.
Il venderdi bunura èsi lura stà pussaivel da sgular cun in helicopter per tschertgar l’um. Il sparì è vegnì chattà sin in’autezza da 2’420 meters sur mar. La Rega ha sgulà a val l’um sfradentà.
RR novitads 12:00


text:
4,4% damain pernottaziuns il fanadur
- Venderdi, 4.9.2015, 10:17, actualisà a las 16:24
Malgrà bell'aura e temperaturas chaudas ha il Grischun nudà il mais fanadur 25'000 pernottaziuns pli pauc ch'il fanadur 2014. En total ha il Grischun registrà 546'000 pernottaziuns.
Per Ernst Wyrsch, il president da la secziun grischuna da Hotelleriesuisse dat quai da patratgar. La dischillusiun saja gronda. Il Grischun haja gì in pli grond regress che tut las autras destinaziuns e quai na saja betg vegnì spetgà uschia.
L'entira Svizra ha nudà il fanadur 4,1 milliuns pernottaziuns, quai è in plus da bunamain 4%. 9 da las 14 regiuns turisticas en Svizra han pudì beneventar dapli giasts.
Danovamain sa reducidas èn las pernottaziuns dals giasts dals pajais vischins. Spezialmain creschidas èn las pernottaziuns dals giasts da l'Asia cun in augment da 41%.
RR novitads 10:00


text:
La Svizra resta il numer 1
- Mesemna, 30.9.2015, 6:14
Per la 7avla giada en seria ha il Forum economic mundial WEF declerà la Svizra sco pajais il pli cumpetitiv dal mund. En tut èn 140 pajais vegnids examinads tenor 12 criteris standardisads.
En in ambient che sa midia cuntinuadamain haja la Svizra mussà ina resistenza remartgabla, scriva il WEF. Vegnì ludà è tranter auter la fiera da lavur flexibla, il sistem da furmaziun, l'infrastructura e las fieras da finanzas.
Problematic saja la birocrazia statala, ina reglamentaziun restrictiva da la fiera da lavur, la cumplexitad da las taglias e la mancanza da spezialists. Per quests motivs saja la posiziun 1 da la Svizra era periclitada.
Top 10 restan stabils
Cumpareglià cun ils ultims onns n'èn ils top 10 dal studi strusch sa midads. Sin plazza dus sa chatta il Singapur, quai avant ils Stadis Unids. La Germania ha fatg bun in plaz ed è da nov sin plazza 4. La valitaziun è però vegnida fatga avant il scandal da VW.
RR novitads 06:00


text:
Richard Wagner (1813 – 1883)
- Dumengia, 7.8.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.8.2016, 19:00, RTR
Il cumponist ch'ha dà in linguatg nov a l'orchester e ch'ha uschia fullà via per cumponists sco Bruckner, Mahler u Strauss.
Richard Wagner n'è betg mo stà in scheni pervia da la construcziun dramatica da sias ovras. El è stà il cumponist ch'ha dà a l'orchester ina rolla dal tuttafatg nova: el ha laschà sa sviluppar il linguatg da l'orchster, ha prendì davent da l'orchester la funcziun da «mo accumpagnar» e da dar il fundament als chantadurs. Cun Wagner ha l'orchester survegnì ina nova pusiziun – ina exponida. Vus udis uverturas e parts da sias operas ed ovras d'art: «Tannhäuser», «Meistersinger» e «Götterdämmerung».
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Cuira: Damain paja per il cussegl da la citad
- Dumengia, 5.6.2016, 17:53
Ils da Cuira reducescha las pajas da lur regenza sin 230'000 respectivamain 200'000 francs ad onn. Cun 6'411 cunter 3'853 vuschs ha il pievel approvà l'iniziativa.
L'iniziativa lantschada dal commember dal parlament da Cuira senza partida Beath Nay (anteriuramain PPS) è gartegiada. 62.5% da las vischinas e dals vischins da Cuira èn da l'avis che las pajas dals singuls cussegliers da la citad da Cuira na dastga betg surpassar ils 200'000 respectiv 230'000 francs per il president da la citad. Quai munta ina reducziun da paja da 20%, cunquai ch'il livel actual è tar 250'000 fin 260'000 francs ad onn.
Duess l'administraziun da la citad era survegnir pli pauc paja?
Tenor il president frestgamain reelegì Urs Marti duessan uss era las pajas en l'administraziun da la citad vegnir reducidas. Betg da quai avis è il collega en la regenza da Cuira Tom Leibundgut: Be il cussegl da la citad duai survegnir pli pauca paja. Quai di era l'iniziant Beath Nay.
« Uss èsi uschia, che divers emploiads han dapli paja ch'il Cussegl da la citad. A lunga vista n'è quai betg giustifitgà. »
Urs Marti
President da la citad da Cuira
Tut auter en il parlament communal
La decisiun dal parlament en chaussa era autra: Cun 17 cunter 21 vuschs avevan las cusseglieras communalas ed ils cussegliers communals decidì da recumandar a la populaziun da refusar l'iniziativa. Mo la fracziun da la Partida populara svizra (PPS) en il parlament da Cuira aveva votà per l'iniziativa.
L'iniziativa era vegnida inoltrada cun 802 suttascripziuns.
RR novitads 18:00


text:
Stasiòun ed Rèz
Artécol in dialèt arzân
La stasiòun ed Rèz (stazione di Reggio Emilia in italiân) l'é 'na stasiòun dal ferovéi ed la lénia Milân-Bulògna. [1]L'é stêda inavgurêda int al 1859 e l'é caplénia dal trèi léni dal Ferovéi Arzâni:
La gestiòun di lochêl comercêl l'é ed la socetê Seintestasiòun mèinter i spâsi lighê a l'ativitê feroviâria în gestî da la Reda dal Ferovéi Italiâni 'na socetê dal Gróp Ferovéi dal Stêt
Indice
Architetûra[modifica | mudéfica la surzéia]
Al prém stâbil viazadōr uriginêl l'é stê cambiê int la secònda metê ed j ân trèinta da un nōv prugetê da l'architèt Angelo Mazzoni
Al nōv e-stâbil, dôp pôch ân, l'é stê tirê zò da i bumbardamèint ed la Secònda Guèra Mundiêla e cambiê cun còl ch' a gh'é adès prugetê da l'architèt Roberdto Narducci
Al fabrichêt l'é fât da trí côrp: côrp centrêl l'é fât da 'na fîla ed clòuni fât da ôt clòuni quacêdi ed mêlmer e tra ògni clòuna a gh'é na grôsa invedriêda ch' la dà lûş a i spâsi intêren, i dû fabrichêt a i lê a se şvilópen a la stèsa manēra rispèt al côrp centrêl e în vistî ed quadrē.
Al côrp centrêl al se şvilópa su trî piân (dóve sōl al piân tèra al vîn druvê p'r i viazadōr) mèinter i stâbil ed fînch în fât ed dû piân.
'Na tetòia in muradûra la quâcia j ingrès dal fabrichêt sia da la pêrt dal fèr sia da la pêrt ed la facêda mèinter i fabrichêt ed fiânch a gh' àn la tetòia sôl da la pêrt dal piasêl dal fèr.
La stasiòun la gh'à un setōr mêrci cun al magaşèin: incō (2010) al magaşèin l'é stê cunvertî in depôşit. L'architetûra da magaşèin l'é cumpâgn a còla dal j êtri stasiòun feroviâri italiâni.
La piânta di fabrichêt l'é fât a retângol.
Arnuvamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
A mâg 2007 în finî i lavōr 'd arnōv ed la stasiòun. L'intervèin finansiê da Rêda dal Ferovéi Italiâni e da Seintestasiòun, l'é custê cîrca ûn miliòun e dû 'd euro. I lavō àn interesê quêşi tót al fabrichêt viazadōr: a s'ìécumincê a scartêr j elemèint ch' an centrêven mia fât dōp i bumabradmèint Ed la Secònda Guèra Mundiêla, muntâg di nōv inpiânt ed lûş, şlargamèint di spâsi per i servési comercêl, l'arnōv di bâgn e adatamèint a nôrma ed lèg ed j impiânt tètnich.
Impalcadûra e impiânt[modifica | mudéfica la surzéia]
Al piasêl da fèr l'é fât da sînch binâri: i binâri trî e quâter în insém percōrs gióst (al binâri 3 a 's fêrmen i trêno cun i nōmer pêra e al 4 chî dèsper) chiêter binâri în insém al percōrs deşviê e a vînen druvê per i trêno ch' a gh'àn cme caplénia cla tsasiòun ché o 'pr al precedèinsi.
Tót i binâri (fōra dal 2 ch' l' é un binâri ed servési) a gh'ân al marcapē, quacê da 'na tetòia e unî tr' a 'd lōr da un sotpasâg.
In pió a gh'é tânt êter binâri (sèinsa marciapē) ch'a vînen druvê p'r al depôşit di câr e p'r al servési mêrci.
Servési[modifica | mudéfica la surzéia]
La stasiòun la gh'à chi servési ché:
- Bilieteréia a sportèl: avêrta tót i dé da 6 ōr a 9 ōr ed sîra [2]
- Bilieteréia fà da tè in funsiòun 24/24 h[3].
- Parchèg mâchina[3] sia sòt tèra che dedsōver
- Sotpasâg
- Bâgn
- Bar-Ristorânt
- Edécola-Libreréia
- Caplénia di trâm [3]ACT
- Servési póblich
- Sêla 'd aspèt
- Parchèg bici[3]
Movimèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Viazadōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al servési viazadōr l'é fât da Trenitâlia (controlêda dal gróp Ferovèi dal Stêt) insém a la lénia Milân-Bulògna mèinter insém [Ferovéi Arzâni| a còli ch'e gh' armâgn]] al servési l'é fât da Ferovéi ed l'Emélia-Rumâgna.
I trêno în ed trî gèner Regionêl, Esprès, Intercity, Intercity Nôt, Eurostar City e 'na cōpia ed Freciaròsa. In tót în cîrca 165[4][5] i trêno ch' a fân servési in cla stasiòun ché e i pôst dó vân în al stasiòun ed: Turèin, Pèrma, Bulògna Centrêla. Al nòmer di viazadôr che in ûn ân a frequèinten la stasiòun l'é 'd cîra 4 miliòun.
Mêrci[modifica | mudéfica la surzéia]
(Cla sesiòun ché l'é incòra vōda dâs 'na mân per scréverla)
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Stasiòun ed Rèz
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ RFI – Tóti al stasiòun in Emélia-Rumâgna
- ↑ Urâri 'd avêrta bilieteréi Trenitalia in Emélia-Rumâgna
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 [1]
- ↑ Urâri di trêno ch' a fân servési in cla stasiòun ché
- ↑ Al nòmer di trêno a 's arfà ai servési fât da Trenitâlia; però agh' in mia dèinter i trêno FER.
Colegamèin d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Stazione di Reggio Emilia trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Check this out on Chirbit
"Antlora Gesù, pien ëd la potensa dlë Spirit Sant, a l’é tornass-ne an Galilea. Soa arnomansa a l’é spantiasse për tut ël pais d’antorn përchè a mostrava ant le sinagòghe ‘d lor e tùit a lo laudavo. Quand ch’a l’é rivà a Nazaret, andova ch’a l’era chërsù, com a l’era sò costum a l’é intrà ant la sinagòga e a l’é levasse për lese le Scriture. E a l’han daje ‘l lìber dël profeta Isaìa e, dovert ch’a l’ha avulo, a l’ha trovà ‘l passage anté ch’a l’é scrit: “Lë Spirit ëd Nosgnor a l’é dzura ‘d mi, për motiv ch’a l’ha onzume; a l’ha mandame a porté la bon-a neuva ai pòver, për nunsié ai përzoné la libertà, ai bòrgno ch’a torno a s-ciairé, e a coj ch’a son crasà ch’a saran liberà; a proclamé l’ann ëd grassia ‘d Nosgnor”. Peui a l’ha sarà ‘l lìber e a l’ha dalo andarera a l’ëstant e a l’é setasse. J’eui ‘d tuti coj ch’a j’ero ant la sinagòga a j’ero fissà an sù chiel. Antlora a l’é butasse a dije: 'Ël tòch ëd Ëscritura ch’i l’eve giusta sentì a l’é compisse bele ancheuj!'”.Për tanti, ancheuj, scoté o lese da le Sante Scriture a l'é quejcòsa ch'a na son costumà e a-j dis nen tant. Për d'àutri a l'é na novità. Contut, soens as rendo nen cont che lë Scriture Sante a l'é la Paròla eterna 'd vrità che Nosgnor n’adressa e che lë Spirit Sant, viv e potent, a deuvra për dësvijene da nòst seugn e fene bugé. Costa Paròla a nunsia dzurtut lòn che Nosgnor a fà an sò Fieul Gesù Crist për salvene da la maledission dël pecà e liberene. Ant la sinagòga 'd Nazareth, Gesù a les dal lìber dël profeta Isaìa. A l'é la predission ëd lòn ch'as compiss an chiel: na bon-a neuva. Ël Crist a l'é "l'onzù" col che Nosgnor a l'ha consacrà per dé a l'umanità na speransa. Coj che Gesù a l'arsèivo coma sò Signor e Salvator a treuvo 'd richësse infinìe, na libertà génita, a torno a s-ciairé e a vëdde 'l sens ëd soa vita 'd lor, a peudo gòde d’arlass dal crasament ch'a-j pèisa an sla schin-a, e as n'acòrzo coma për lor a sia rivà 'l temp ëd la grassia: soa arconciliassion con Nosgnor. Per vàire 'd lor a Nazaret ch'a scoto, cole paròle a son un motiv d'ofèisa e a j'arfudo, ma për d'àutri na pressiosa ocasion për cambié soa vita 'd lor. Cost "efet" dla Paròla 'd Nosgnor a l'é l'istess ancheuj. E vojàutri, scutene con atension lë Scriture? I trovreve la neuva 'd Gesù Crist e vòstra vita a sarà pi nen l'istessa.
Lese le Scriture an pùblich a l’é ‘dcò esemplificà ant ël Testament Vej cand che ‘l pòpol d’Israel, pen-a tornà da l’esili, as riuniss për scoté la letura dla Lej ëd Nosgnor (Le Scriture Sante). La letura a ven dal lìber ëd Neemìa. Armarché bin, nen mach la comossion ëd la gent a sente la letura dla Bìbia, ma ‘dcò l’atension ch’a-j dan. Armarché ‘dco coma ch’a-j sia nen mach la letura, ma ‘dcò la spiegassion e coma coj ch’a scoto a sio nen mach përson-e adulte, ma ‘dcò le masnà ch’a peudo comprende.
"Tùit j’israelita a j’ero giumai stabilisse ant soe sità e, quand ch’a l’é rivà ‘l mèis ch’a fà set ëd l’ann tut ël pòpol a l’é congregasse unànim1 ant la piassa ch’a-i é giusta dëdnans a la Porta dle Aque. A l’han ciamaje a Esdra, ël magìster dla Lej ch’a portèissa ‘l lìber dla Lej ëd Mosè che Nosgnor a l’avìa dàit a Israel. Parèj ël sacerdòt Esdra a l’ha portà ‘l lìber dla Lej dëdnans al pòpol congregà. A-i era j’òm, le fomne e tùit ij cit ch’a podìo comprende. A l’era ‘l prim dì dël mèis ch’a fà set. Ambelelà, ant la piassa ch’a stà dëdnans a la Pòrta dle Aque, da l’alba fin-a a mesdì, Esdra a l’ha lesù ‘l liber ëd la Lej ëd Mosè a j’òm, a le fomne e ai cit ch’a podìo comprende. Tut ël pòpol a fasìa motobin d’atension a la letura. Esdra, ël magìster dla Lej, a stava drit an pé dzura na tribun-a ‘d bòsch ch’a l’avìo prontajla për l’ocasion. (...). Esdra, ch’a stasìa an bela vista dëdnans al pòpol, a l’ha dovertà ‘l lìber dëdnans a tuti. Quand ch’a l’han vëddù ch’a dovertava ‘l lìber, tùit a son alvasse an pé. Esdra a l’ha benedì Nosgnor, ël gran Dé, e tut ël pòpol a l’ha aussà le man e a l’ha rësponduje: “Amen! Amen!”. Peui a son prosternasse fin-a a toché la tèra con la front pr’ adoré Nosgnor. Antramentre che ‘l pòpol a stava drit a sò pòst, quej Levita a-j dëspiegavo la Lej. (...) A lesìo ‘d manera ciàira ël lìber ëd la Lej ëd Nosgnor e a na dëspiegavo ‘l sens. Parèj a giutavo ‘l pòpol a comprend-ne ‘l test. Tut ël pòpol a l’era motobin comòss a sente le paròle dla Lej. Për lòn Neemìa, ch’a l’era ‘l governator, Esdra, ël sacerdòt e magìster dla Lej, e ij Levita ch’a na dëspiegavo ‘l test a la gent, a l’han dije: “Ël dì d’ancheuj a l’é ‘n dì sant, dedicà a Nosgnor, vòst Dé. Àbie nen ëd magon e pioré nen!”. Esdra a l’ha giontà: “Andé e fé festa: mangé ‘d ròba bon-a e bèive bin. Fene part con coj ch’a l’han gnente ‘d pront, përchè ‘l dì d’ancheuj a l’é ‘n dì sant, dedicà a Nosgnor. Sie nen trist: che la goj ch’a ven da Nosgnor a sìa vòstra fòrsa!”.La tersa letura a ven da la litra dl’apòstol Pàul ai cristian dla sità ‘d Corinto. A trata ‘d coma ch’a-i sio ant ël pòpol ëd Nosgnor persone-e diverse e dotà ‘d capacità diverse. Gnun a l’é da meprisé, tùit a son ij bin-ëvnù e minca un ëd lor a l’ha soa importansa e fonsion.
“Un sol còrp e vàire member. "Ël Crist a l’é tanme ‘l còrp uman, ch’a l’é un, contut ch’a l’àbia vàire mèmber; tùit ij sò mèmber, bele ch’a sio tanti, a fan un sol còrp. An tra ‘d nojàutri a j’é dij giudé e dij grech, dij s-ciav e dij lìber, ma tùit i soma stàit batesà ant un sol Ëspirit për formé un còrp sol, e tùit i l’oma borasse d’un medésim Ëspirit. A l’é pròpi parèj: ël còrp a l’é fàit ëd vàire part diverse, nen mach ëd na part sola. Se ‘l pé a disèissa: “Përchè ch’i son nen la man, i son nen dël còrp”, nen për lòn a chitrìa ‘d fé part dël còrp. E se l’orija a disèissa: “Dàit che mi i son nen n’euj, i son nen part dël còrp”, nen për lòn a chitrìa ‘d fé part dël còrp. Se tut ël còrp a fussa n’euj, coma podrìo-ne sente? Se tut ël còrp a fussa n’orija, coma podrìo-ne nufié? Ma Nosgnor a l’ha dëstribuì ant ël còrp minca un dij mèmber ëd la manera che chiel a l’ha vorsù. Se tut ël còrp a l’avèissa mach un mèmber, còsa sarìa-lo dël còrp? Parèj, donca, ij mèmber a son tanti, ma ‘l còrp a l’é un. L’euj a podrìa mai dì a la man: “I sai nen còsa fene ‘d ti!”, nì gnanca la testa ai pé: “I sai nen còsa fene ‘d vojàutri”. Bin al contrari, ij mèmber dël còrp ch’a smijo ij pì deboj, a son motobin pì necessari. Coj ch’a smija ch’a sio meno degn, i-j onoroma con pì d’atension; e le part ch’a son an noi le meno bele da vëdd-se a son le pì parà10. A l’é parèj ch’i guernoma con atension cole part ch’as deuv nen vëdd-se, mentre le part ch’a mérito pì d’onor a l’han nen da manca d’esse soagnà an cola manera. Nosgnor a l’ha rangià ‘l còrp ëd tal manera ch’a l’ha dàit pì d’onor ai mèmber ch’a n’han meno da manca. A l’é sòn ch’a stabiliss l’armonìa ant ël còrp, parèj che tùit ij mèmber a soagno j’un j’àutri. Parèj, se na part a patiss, tute le part a patisso con chila, e se na part a l’é onorà, tute le part a s’arlegro con chila. Bin, antlora, vojàutri i seve ‘l còrp ëd Crist e ognidun a n’é un mèmber. Vardé cole ch’a son quaidun-e dle part ëd la cesa: an prim leugh a j’é j’apòstoj, an scond leugh a j’é ij profeta, an ters leugh ij magister; dapress a j’é coj ch’a l’han ël podèj ‘d fé ‘d miracoj; peuj coj ch’a l’han ël cadò d’operé ‘d varision, coj ch’a peudo giuté j’àutri, coj ch’a l’han ël don ëd fé da guida, e coj ch’a peudo parlé an lenghe ch’as conòsso nen. Tuti son-ne apòstoj? Tuti son-ne ‘d profeta? Tuti son-ne ‘d magister? Tuti l’han-ne ‘l podèj ëd fé ‘d miracoj? Tuti l’han-ne ‘l cadò ‘d fé operé ‘d varision? Tuti parlo-ne an lenghe ch’as conosso nen? L’é-lo che tuti a j’anterpreto? Sicur che ‘d nò! Ora susté ij cadò ch’a son pì ùtil, ch’a giuto da pì. Adess i veuj mostreve la manera ‘d vive ch’a l’é la mej ëd tute".L’ùltima letura a l’é cola dël Sal 19. Ambelessì ël poeta a lauda Nosgnor perché Chiel a l'ha 'rvelasse tant ant ij cej quant ant la Lej 'd Mosè. Peuj a na tira le some con na preghiera, anté ch'a ciama al Signor ëd guernelo dal pecà e d'aprové ij sò pensé e le soe paròle. Armarché coma tut ant l’univers ëd Dé “a parla” ‘d Chiel e coma Nosgnor an parla tant pr’ ël mojen ëd lòn ch’a l’ha creà che, an manera ciàira, pr’ ël mojen ëd Soa Paròla scrita.
Ij cej a nunsio la glòria 'd De, la vòlta del cel an fà conòsse l'euvra 'd soe man. Un dì a fà passé 'd conossensa a l'àutr dì, e na neuit a 'rvela la grandëssa 'd De a n'àutra neuit. A l'é pa na lenga, a son pa 'd paròle ch'as peusso nen antende. Soa vos a 'rsona da part a part dla tèra, soe paròle a viagio fin-a a l'orisont pì lontan. Ant ël cel Dé a l'ha piantà na tenda për ël sol. Tanme në spos, ël sol a seurt da soa stansia da let. A l'é tanme n'òm fòrt ch'a l'ha gòj 'd fé soa cursa. Chiel a ven fòra da l'orisont ël pì lontan e a va da na part a l'àutra dël cel; a-i é gnente ch'a peussa scapé da sò calor. La lej dël Signor a l'é përfeta e a guerna la vita 'd coj ch'a l'osservo. Dle régole ch' ël Signor a l'ha stabilì as peul fidesse. A dan ëd sapiensa a coj ch'a l'han nen d'esperiensa. Ij precet dël Signor a son giust e a rendo gioios ël cheur. Ij comandament dël Signor a son pur e a 'nlumino j'euj. Ij comand ëd tëmme 'l Signor a son giust e a duro për sèmper. Ij giudissi ch'a l'ha dàit ël Signor a son degn ëd fiusa e dël tut giust. A l'han un valor pi grand che l'òr, fin-a da na granda quantità d'òr. A son pì doss che l'amel, fin-a pì doss dl'amel ch'a ven diret da 'n cotel d'avije. A l'é pròpi vera: tò servitor a trova ambelelà na guida moral sicura. Coj ch'a-j scoto a trovo na grand' arcompensa. Chi é-lo ch'a podrìa comprende tùit ij sò eror? Përdon-me ij pecà ch'i l'hai fàit për fala. An pì, ten lontan tò servitor dal comëtte dij pecà 'd presunsion, parèj che la faso nen da padron an mia vita. Antlora i saraj sensa rimpròcc, nossent ëd trasgression grossere. Che le paròle 'd mia bòca e la meditassion ëd mè cheur a sio agreàbil dëdnans a Ti, o Signor, mia fòrsa e mè Redentor!".Terminoma con n’Orassion - Dane la grassia, ò Signor, ëd rësponde pront a l'apel ëd nòstr Salvator Gesù Crist, e 'd nunsié a tuti la Bon-a Neuva dla salvëssa ch'a l'ha procurane, për che 'nojàutri e 'l mond antregh a peussa rendse cont ëd la glòria 'd soe euvre maravijose; ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, pr' ij sécoj dij sécoj. Amen.
Leture bìbliche dël lessionari - Duminica 24 'd Gené 2016 - Tersa Duminica apress l'Epifanìa -
Neemìa 8:1-3, 5-6, 8-10; 1 Corint 12:12-31a; Luca 4:14-21; Salm 19


text:
Bumaun a la veglia
- Sonda, 13.1.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 13.1.2018, 12:45, RTR
En intginas valladas grischunas n'è il chalender nov dapi la refurma gregoriana dal 1582 betg vegnì acceptà. Ils refurmads manegiavan che quai fiss ina doctrina dal papa Gregor XIII ch'els na stuessan betg respectar. Anc tschientaners pli tard muntava la differenza 13 dis, ed anc oz sa regordan blers da Bumaun a la veglia. Perquai èsi senz'auter pussaivel da giavischar in bun onn fin questa sonda.
Ina spezialitad dal rumantsch è che l'expressiun per in regal – Bumaun vegn dal bun maun – ha remplazzà il pled Daniev per l'onn nov.


text:
Andeer: La baselgia è renovada
- Venderdi, 26.8.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 26.8.2016, 11:45, RTR
La baselgia evangelica dAndeer è vegnida renovada. En quest mument ha ella era survegnì in nov access cun in ascensur. Plinavant hai dà duas tualettas davant la baselgia, ed in nov tetg per dis da plievgia.
Sco quai che Peider Ganzoni, il president da la cumissiun da fabrica ha ditg, quintan els cun custs da renovaziun da passa 2.5 milliuns francs. Finanzià la renovaziun han la vischnanca dAndeer, il cumin baselgia, il chantun, la baselgia chantunala ed il Fond da solidaritad Svizzer.
Trais dis festa
En connex cun la renovaziun da la baselgia datti ina festa da trais dis. Quella dura da venderdi ils 26 davust enfin dumengia ils 28 davust. Il venderdi envida lUniun dals mats ad ina sairada cun musica en la tenda da festa sin il parcadi grond. La sonda èn envidads tut ils confirmands chèn ina giada vegnids confirmads en la baselgia. Dals 500 dumandads èn sannunziadas radund 300 persunas, ha ditg Peider Ganzoni. Linauguraziun uffiziala da la baselgia è la dumengia.


text:
Gion Balzer Casanova
Gion Balzer Casanova survegn il premi per ses engaschi durant blers onns sco animatur da la vita musicala en Surselva, en spezial sco cumponist, sco dirigent e sco promotur da chantaduras e da chantadurs talentads.
Biografia
Gion Bazler Casanova è naschì 1938, è creschì si a Sursaissa ed a Rueun e viva dapi 40 onns a Laax. Oz è el burgais d'onur da Laax. Sper sia professiun da magister è el stà in promotur activ da la vita culturala sco era da talents, quai en il sectur musica. Gion Balzer Casanova ha dirigì divers chors ed ha cumponì in dumber remartgabel da chanzuns popularas. "La sera sper il lag" per exempel è daventà in veritabel "classicher" en il repertori da las chanzuns rumantschas.


text:
Làsio
El Làsio (nòm uficiàl: Regione Lazio) l’è ‘na regiù aministratìva de l'Itàlia centràla che g’ha de piö de 5,6 miliù de abitàncc (stìme ISTAT del setèmber del 2009). El capolöch l’è Roma. El Làsio l’è sitüàt sö la còsta del mar Tirreno, el cunfìna a nordèst co la Toscana, a nòrt co l'Umbria, a nord-est co le Marche, a est co l'Abruzzo e ‘l Molise, e a sudèst co la Campania.
Endèl teretóre del Lasio gh’è dét apò a ‘l stat del Vaticano.
Cuntegnüü
Diviziù Aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sédi principàle de la Giunta e del Conséi de la Regiù Làsio le se tróa a Roma.
El Làsio l'è dividìt en sich pruvìncie:
- Pruvincia de Frosinone
- Pruvincia de Latina
- Pruvincia de Rieti
- Pruvincia de Roma
- Pruvincia de Viterbo
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Làsio lè sitüàt söl versànt medio-tirrenico e 'l cuàrcia zó ‘na superfìce de 17.203 km² de teretóre de la penìzola italiana, dei Apenìni al mar Tirreno.
La murfulugìa del teretóre l’è mìa omogènea e ànse la se caraterìza per la sò eterogeneità, con la prevalènsa de zòne de mut e de culìna. Le pianüre i è colocàde suratöt de le bànde de la còsta.
L’ambiènt de culìna el reprezènta el 54% del teretóre, el 26,1% i è zòne de mut e 'l 20% che rèsta i è pianüre.
A pàrter del nordòvest de la regiù se tróa tré grùpi muntuùs diferèncc de dimensiù modèste: i Mucc Volsini, i Mucc Cimini e i Mucc Sabatini. Le caraterìstiche 'n cümü de chèsti sistémi i è l’urìgin vulcànica, testemognàda de elemèncc geològich, e la prezènsa en ògn'ü de 'n lach: el Lach de Bolsena söi Volsini, el Lach de Vico söi Cimini e ‘l Lach de Bracciano söi Sabatini.
Endèla part orientàl del Làsio gh'è i mucc piö alcc de la regiù, che rìa a 2458 méter söl leèl del mar coi Mucc de la Laga (Mut Gorzano). Sèmper a oriènt gh'è apò i Mucc Reatini, i Mucc Sabini, i Mucc Simbruini e i Mucc Ernici.
Endèl Làsio meridiunàl, a pàrter dei Còi Albani, gh'è töta 'na série de óter sistémi muntuùs che cór en paralél ai Apenìni, dei quai i è separàcc de la àl de la Ciociaria endóche cór i fiöm Sacco e Liri-Garigliano, che 'i và a finì 'ndèl Mar Tirreno de le bànde del cunfì co la Campania; se tràta dei Mucc Lepini, dei Mucc Ausoni e dei Mucc Aurunci.
Pò a i Còi Albani, de dimensiù mìa tat grànde, i è de urìgin vulcànica, e pò a ché i lach i è nömerùs: i lach de Albano e de Nemi, chèl oramài sügàt de Ariccia e i laghècc fòsii de Giuturna (al intèrno del Foro romano, de le bànde del Tempio de Vesta), Val Marciana (Grottaferrata) e, envèrs el Nòrt, de Pantano Secco (Mut Compatri), Prata Porci (Tuscolo) e Castiglione (o lach de Gabii).
La zòna de Roma l'è ocupàda de l'Agro Romano che 'l rìa zó, sèmper dré a la còsta, enfìna 'ndèl Agro Pontino, che prima de la bunìfica ezeguìda 'ndèi agn del 1930 al 1940, l'ìà töt palüdùs.
La còsta del Làsio l'è regolàr, bàsa e sabiùza; ma gh'è estès de le sporgènse, compàgn del Capo Linaro a sud de Civitavecchia, la foce del fiöm Tevere 'ntramès ai cümü de Roma e Fiumicino; a sud del fiöm gh'è 'l promontóre de Ansio e Nettuno, el Mut Circeo e 'l promontóre de Gaeta, mia delóns del cunfì co la regiù de la Campania.
Própe 'n mìra a Gaeta gh'è le Isole Ponziane, sés ìzole picinìne töte de urìgin vulcànica.
El Tevere l'è 'l fiöm principàl de la regiù; el rìa zó de l'Umbria, prima condèn andamènt 'nvèrs sud-est, ma pò 'l gìra, 'nvèrs sud-ovest, per streersà töt l'àgher romano 'nfìna al mar.
Cità principàle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ché sota se ripórta la tabèla co la popolasiù dei cümü principài del Làsio.
Galerìa de fotografìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
-
-
-
Municipio
Latina
-
-
-
-
-
-


text:
Cultùra
La cultùra la cumprènd tuti chel sorti 'd lavōr ch'a s è imparê in dla só vìta per fèr bèin, fèr a mōd, stèr da mêś a chièter.
In dl'antropologìa al studiōs Tylor al in dèva na definisiòun ch'l'è armèśa in pé infìn a incō per la só completèsa:
Manéri 'd dìr
- (CARPŚ) Al gh'à na cultùra ch'al pèr un lìber stampê, (IT) Ha una cultura che sembra un libro stampato.
Vōś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Cultùra
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Cultùra»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Lia da la Chadé
Inimis dal uvestg da Cuira han fundà la Lia da la Chadé (u Chasa da Dieu) il 1367, per tegnair a mastergn l'autoritad da l'uvestg.
Il concluss dalla Lia da la Chadé era, dad evitar la aquisaziun dalla diocesa da Cuera entras la casa dils Habsburgs. Ella ei vegnida fundada ils 29 da schaner 1367 a Cuera. Il document ei vegniu suttascrets dil capitel dalla catedrala,dils mistrals episcopals,dil marcau da Cuera e dallas dertschiras episcopalas dalla Tumleastga,dalla Val Schons,dil Surmeir, l'Engiadina Aulta/Bassa, Bregaglia.Pli tard ein aunc auteras dertschiras suandai, co p.ex. 1408 Puschlav e 1450 ils tschun cumins. L'Engiadina Bassa, Val Müstair e Vnuost eran ditg en discussiun denter il contadi dil Tirol e la diocesa da Cuera.


text:
Al compâgno Don Camél (félm)
Al compâgno Don Camél (Il compagno Don Camillo in italiân) l’é l'ûltem epiṣôdi ed la sèria ed félm dōve i prutagonésta în Don Camél e Pepòun, trât da i racûnt ed Giovannino Guareschi, e dirèt da Luigi Comencini.
Stòria
- Al paèiṣ dal séndech Pepòun e Don Camél l’é imparentê, fra mél polèmichi, cun ‘na sitadèina rósa.Quând Pepòun e i cumpâgn a decèden ed fêr un viâz in Rósia, Don Camél al tèinta ed partîr sêgh.A gh’la chêva a partîr sōl cun la minâcia ed dîr a tót ed ‘na scapêda sentimentêla dal séndech.Don Camél a’s procûra di documèint fêls: al srà al Compâgno Tarocci, sōl Pepòun e j êter só cumpâgn a sân chi l'é in realtê, al giurnalésta ch’j a cumpâgna al sà gnînt ed la vèira identitê dal "Magnaprēt" Tarocci.In Rósia a spetêri a gh’é dal j ativitê de scâmbi culturêl: balèt, ôpra, gâra ed pèsca al sturiòun, fèsti. In cól peréiod Nikita_Khruščëv al vîn casê via e lōr a vînen bluchê. Ind l' albêregh a discóten e a stân in pèina:
"D'altronde capo, se ha liquidato Crushov, questo si butta subito coi Cinesi"
"Bene, cala la Cortina di Ferro, come ai bei tempi!"
"Sì, solo che adesso ci siamo dentro noi!".
- A decéden acsé de scapêr, dôp èsres divîş al Lambrósch e al Grâna, i dòun ch’îven purtê in Rósia. Per furtûna, egh câten la rêva e i “compâgni Italiân” a cuntènven a èser tratê bèin.
- Al Brósch, al gh’à un fradèl dispêrs in guèra mó ló a’s vergògna perché só fradèl l’ēra ‘na Camiṣa Nîgra, mèinter al Brósch l’é 'd fèida cumunésta. Al Brósch l’à prumés a la vècia mêdra ed piêr ‘na candèila insém a la tòmba dal fradèl môrt: al srà Don Camél a dêregh ‘na mân a catêr al pôst gióst. Mumèint mosiunânt dal félm.
- Al prēt dal paèiṣ al stà lughê, perché al gh' à pavûra dal séndech dal paeşèin rós, cumunésta ed fèr: dèinter a la cēşa a gh’é stê més un granêr. Al srà incòra Don Camél a intervgnîr e a ublighêrel a cunfesêr la mêdra dal séndech e a batzêr i tânt fiō. Un gajêrd alenamèint ed bòcs, dêda da l' istès Don Camél, a 'gh permetrà ed fêr frûnt cun al ‘stèsi êrmi al manèsch séndech.
- Al giurnalésta ch’al cumpâgna la trêga l’imbastés ‘na relasiòun cun la Nadia, bèla tradutōra rósa: l’ûltma sîra ed permanèinsa, l’intervèint dal sôlit Don Camél l’impedès che i dû a cunclóden cun l’andêr a lèt insèm. A srà prôpria sta mancânsa ed la conclusiòun che la cunvisrà al giurnalésta de smuntêr zò, a l’ ûltem mumèint, da l’aparèc che j arè purtê a cà in Itâlia per stêr cun la ragâsa, che dôp a la spuserà e al la purterà in Itâlia.
- Per impidîr al séndech rós ed turnêr a cà dôp l’Ôpra (e rivêr adôs a Don Camél e al prēt rós mèint'r ēren a drê a fêr al fusiòun religōşi), Pepòun al sfîda al séndech rós a la “gâra ed la vodka”: Pepòun al vîns mó l’à 'dbû acsé tânt ch’ a’s sèint mêl e a dêv èser ciamê al dutōr rós ch’ égh dà dal pastéli e a 'gh fà firmêr ‘na dmânda ed ricôver. Pepòun l’à ciapê ‘na bâla trésta: al piânş perché al vôl mìa èser: lasciato solo a morire come un cane, lontano da casa mia l’ingògna per còst tót al bustèin dal pastèli. Al dé dôp a’s partés per turnêr in Itâlia mó Pepòun al vîn fermê dal dutōr: l’é rivêda l’ambulânsa pr’ al ricôver :
"Partito nuon vuole responsabilita'"
"Ma io ora sto bene"
"Qui dice che nuo ( égh sègna al fòi firmê da Pepòun), cuompagno Buottazzi, da questa parte prego!"
- E acsé Pepòun al vîn ricoverê.Mèinter l' ambulânsa la se şluntâna, Don Camél al tōş in gîr al funsionâri rós e cunvînt che chiló an cgnòsa mìa l'italiân, al dîş:
Sì... E quando capisce, questo?!;
mó al funsionâri al rispònd:
Sempre, reverendo! Ho sempre capito tutto quello che dicevi. Nostro servizio informazioni migliore di tutto il mondo: sapevamo chi eri da prima che tu partissi. Ma non abbiamo segreti, per nessuno. Dillo al Papa. Digli che da noi non si sta così male. Digli che venga a farci visita! Buon viaggio!
- Don Camél, armêş sèinsa parôli e spavintê, al scâpa ed cōrsa vêrs l'aparèc. Al gróp, sèinsa Pepòun e al giurnalésta, al tōrna in Itâlia.
- A pâsen al stmâni, da la Rósia arîven dal cartulèini ed Pepòun: lavâg dal rēne, e dintêra nōva în dō dal cûri ch’ égh fân. Pó ânca al cartulèini an rîven pió, ed Pepòun an sà pió gnînto. A la fîn dal félm, al vèschev al ciâma Don Camél per guidêr ‘na cumitîva ed prēt in Amèrica, dal gróp a fà pêrta ânca Pepòun, vistî da munsgnōr, cun i şbâfi tajê e documèint fêls. Don Camél al ghe dmânda cme al pèinsa ed cunvînsrel ed fêres purtêr in América dâto che ló al pōl mìa èsser ricatê per facèndi matrimuniêli, dâto ch’an n’é mìa spuṣê. Pepòun al ghe ṣlòunga ‘na fôto, scatêda in Rósia, dōve a s’ vèd Don Camél cun in mân ‘na spéla cun la figûra ed la “fâlce e martèl” e ‘na bèla ragâsa rósa ch’ al la bêṣa in sém a la bòca:
"Cosa ne direbbe il vescovo di questa foto? Potete tenerla, ne ho altre 5 copie... e trentamila sono al paese, pronte per un lancio pubblicitario".
- Don Camél al cêd e al pôrta sêgh Pepòun.
- Al félm al finés cun Don Camél e Pepòun (vistî da prēt) che vân vêrs l'aparèc... prôpria mèinter al giurnalésta e Nadia, apèina spuşê, a tōrnen da la Rósia, i dû zōven, mèinter a guêrden vêrs al pésti dóv' a gh'é j aparèc, armâgnen de stóch quând arcgnòsen i dû cumunésta vistî da prēt.
J atōr
- Fernandel: Don Camél
- Gino Cervi: Pepòun
- Saro Urzì: Brósch
- Gianni Garko: Scamògia
- Marco Tulli: Smîls
- Silla Bettini: Bîṣ
- Jean Rougeul: Al vèscov
- Graziella Granata: Nadia
- Paul Muller: Al prēt rós
- Alessandro Gottlieb: Ivan
- Riccardo Cucciolla: Vōṣ cla cûnta
Chiêter ed la sèria
- Don Camél, 1952;
- Al ritōren ed Don Camél, 1953;
- Don Camél e l'onorèvol Pepòun, 1955;
- Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961.
Colegamèint d'ed fōra
- Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
- Mondo piccolo Tót al mònd ed Guareschi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Il compagno don Camillo (film) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Virgola mobil
La virgola mobil, in ingles floating point, a l'è 'na tecnega de rappresentà i numer tipicament doperaa in informatega, perchè 'l permett de avègh precision scernuda arbitrariament in d'on spazzi limitaa de memoria, me quell de on microprocessor. A l'è tipicament doperada o in bas 10, cioè la notazion scientifega o in bas 2, in di applicazion informategh.
Costruzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ogni numer a virgola mobil a l'è faa de on significand e de on esponent: El significand a l'è el numer in la soa forma bas, inveci l'esponent el definiss indova che 'l anarà la virgola.
Per esempi 1,5·104 el ved 'me significand 1,5 e 'me esponent 4: El resultaa l'è 15000.
Utilità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra a la giamò citada possibilità de contegnì di numer in d'on contenitor pussee piscininn de la soa grandezza normala i numer a virgola mobil a hinn doperaa anca per confrontà di mesur de orden enormement different in manera de mantegnì coerenza e semplicità de calcol. Anca in di misur di robb estremament grand o piscininn a l'è pusse convenient doperà 'sta notazion.


text:
Uffant pitschen sa blessà grev tar accident d’auto
- Mesemna, 18.2.2015, 14:39
Tar in accident chaschunà sez sin l’A13 èn sa blessads la manischunza e ses uffant pitschen, ha communitgà la Polizia chantunala grischuna.
L’automobilista charrava da Reichenau en direcziun Cuira. Sin l’autezza da Domat è ella vegnida giu da la via ed ha rut atras la saiv da protecziun cunter la selvaschina. Suenter che l’auto è cupitgà pliras giadas è el stà airi sin in mantun da glera. La manischunza è sa blessada lev, ses uffant pitschen grev.
L’auto è vegnì donnegià dal tuttafatg. Durant las lavurs da salvament e da rumida era la via be charrabla d’in vial.


text:
Gigi Marzullo
Luigi Marzullo, ma cgnusû da tut cuma Gigi, 'l è 'n giurnalìsta, scritōr e cundutōr televiśìṿ, nâ a Avellino al 25 ad Luj dal 1953.
Biugrafìa
Dòp avér ciapâ la làurea in “Madśina e Cirusìa” a Piśa, al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl napulitàṅ Il Mattino dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ in dal 1983. In cal mèntar al fà anc al sò debùt in televiśiòṅ cun Forte Fortissimo un prugràma ad Rai 1 p'r i tèst ad Marco Di Tillo e Annabella Cerliani. In dal 1986 Biagio Agnes al gh dà la cundusiòṅ dla traśmisiòṅ Italia mia a fiànc ad Sammy Barbot. 'L an dòp 'l è al tùran ad Il mondo è tuo insém a Giulia Fossà.
Dòp soquànt àtar sò lavōr in televiśiòṅ (cuma Microfono d'Argento, un gala ad sira fat insém a Gabriella Carlucci, dal 1988) in dal 1989 la gh vèṅ dada in afidamènt la cundusiòṅ ad Mezzanotte e dintorni (Meśanòt e dintóran), prugràma dla nòt in dua lò al mitìva sóta di persunàǵ famóś faghénd-ag dal dmandi, punśènti e cuntòrti. Al và avànti acsè in fiṅ al 1994 quand al pasa a Sottovoce (Sotvóś), sèmpar un prugràma 'd intervìsti da 'l Lunadè a 'l Venardè («Sotvóś, a'l saìv, 'l è 'l prugràma ch'al sèra al palinsèst dal Prim Canàl dla RAI, nuàtar a dgém na manéra par cgnósar e par cgnósar-'s, parcórs umàṅ e prufesiunài, quand un dè vista l'óra 'l è finî da pôc e 'n àtar dè 'l è péna tacâ, un dè da piò p'r amàr, par sugnàr, par vìvar»), Cinematografo (un prugràma in du a s dascór ad cìnema insém a di crìtic cuma Anselma Dell'Olio, mujér ad Giuliano Ferrara, Valerio Caprara, Massimo Bertarelli 'd Il Giornale e la sicigliàna Ornella Sgroi) al Sàbat e Applausi (didicâ a 'l teàtar) a la Dménga. Tut chi prugràma chè i èṅ mandâ in ónda ad nòt, "par quéi ch'i n vōlan minga o i n pōlan briśa durmìr".
Marzullo 'l è anc respunsàbil dla cultùra ad Rai 1 e 'l à ricitâ faghénd al sò persunàǵ in di film Body Guards - Guardie del corpo e Matrimonio alle Bahamas.
'L imitadōr Maurizio Crozza al 'l à tòlt ad mira dimóndi vòlti in di sò prugràma par La 7, Italia e Italialand.
Cgnusû da tut i èṅ pò i sò dit turmintòṅ:
- «Si faccia una domanda e si dia una risposta» (La s faga na dmanda e la s daga na rispòsta);
- «La vita è un sogno o i sogni aiutano a vivere meglio?» (La vita è-la un sógn o èṅ-i i sógn ch'i jùtan a vìvar méj?);
- «Tutto o nulla è dovuto al caso?» (Gnint o incòsa a dipénd da 'l caś?);
- «Chi vince ha sempre ragione, chi perde ha sempre torto?» (Chi vins gh'à'l sèmpar raśòṅ, chi pèrd gh'à'l sèmpar tòrt?);
- «Lei crede in quello che fa o fa quello in cui crede?» (Cardî'v in qvél ch'a fâ o fâ'v qvél ch'a cardî?);
Òpri
- Mezzanotte e... dintorni, Turèṅ, Nuova Eri, 1990.
- I sogni di mezzanotte e dintorni, Turèṅ, Rai Eri, 1991.
- Le notti blu di Sottovoce. Incontri con venti testimoni del nostro tempo, Róma, Rai Eri, 1997.
- Stelle di notte. Ventidue donne si raccontano Sottovoce, Róma, Rai Eri; Venèsia, Marsilio, 1998.
- Bellidinotte. Guerrieri moderni & cavalieri d'altri tempi, Nàpuli, A. Guida; Róma, Rai Eri, 1999.
- Mezzanotte e contorni - le grandi abbuffate notturne, cun la culaburasiòṅ ad G. Vissani, Róma, Rai Eri, 2000.
- Il marzulliere, Milàṅ, Sperling & Kupfer, 2002.


text:
Dad Fadrina Hofmann - Avair ün nom ester nun es uschè simpel in Svizra. Gnanca in Engiadina. Gnanca sch’el tuna melodius. Il bap da meis uffants deriva da Havanna ed el porta...
Dad Uolf Candrian (Giuru) - Sco cudisch cul tetel «Der Rätoromane» e mi’autobiografia aunc buca realisada sut bratsch, ni meglier getg el tgau, sun jeu ius gliendisgis suenter la davosa...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Dad Anna Mengiardi - Set acturas ed acturs, ün bussin, 30 preschantaziuns sün 29 plazzas cun circa 2501 visitaduors in 12 chantuns e quatter linguas düront duos mais. Quai es...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Rest Giacun Dermont - La religiun da noss temp è la moda. Ella dictescha co che l’uman ha da’s cuntegnair, tge ch’el traffica en ses temp liber e perfin...
Da Fadrina Hofmann - Sex, acts criminals e catastrofas - quai sun ils temas chi’s vendan statisticamaing il plü bain in gazetta. Schi’s lavura davent da l’Engiadina dvainta plü difficil...
Da Fadrina Hofmann - In meis manster stuvess eu cugnuoscher tuot las medias socialas importantas chi dà. Mo daplü co Facebook nu rabla propi nan. Per furtüna n’haja uffants chi san declerar tuot....


text:
Prognosas pli optimisticas per l’economia svizra
- Venderdi, 11.9.2015, 13:37
Bakbasel è daventà pli optimistic per la conjunctura svizra da quest onn. L'institut per la perscrutaziun da la conjunctura ha curregì ensi sia prognosa per l'onn current e quinta ussa cun ina creschientscha da 0,8% enstagl da 0,6% sco avant 3 mais.
Bakbasel è daventà pli optimistic per la conjunctura svizra da quest onn. L'institut per la perscrutaziun da la conjunctura ha curregì ensi sia prognosa per l'onn current e quinta ussa cun ina creschientscha da 0,8% enstagl da 0,6% sco avant 3 mais.
RR novitads 12:00


text:
2 blessads tar collisiun a Glion
- Dumengia, 22.2.2015, 10:03
Tar ina collisiun tranter 2 autos a Glion sonda suentermezdi èn 2 persunas vegnidas blessadas, ha communitgà la Polizia chantunala dal Grischun.
In automobilist che charrava en direcziun dal center da Glion è vegnì sut l'Ospital regiunal sin l’auter maun da la via ed ha strivlà fermamain in auto che vegniva encunter.
L'um e la dunna en l'auto ch'è svià èn sa blessads mez grev ed èn ids en l'ospital. Ils 2 autos involvids èn vegnids donnegiads totalmain.
RR novitads 09:00


text:
Far las bancas pli resistentas
- Mesemna, 18.2.2015, 11:54
Las bancas svizras cun ristg sistemic duajan ademplir pli autas pretensiuns davart l' agen chapital, uschia vul il cussegl federal realisar las propostas d’ina gruppa d’experts. Perquai ha il cussegl federal incumbensà il departament da finanzas d' elavurar propostas enfin la fin dal onn.
Tant il Cussegl federal sco era la gruppa d'experts, ch'è sut la direcziun da Aymo Brunetti, èn persvas che la Svizra fetschia buna figura cun sias cundiziuns cunter la problematica da "too big to fail". I dovria nagina nova orientaziun scriva il secretariat per dumondas finanzialas internaziunalas. I dovria dentant mesiras supplementaras ed adattaziuns per augmentar anc dapli la resistenza da las bancas relevantas per il sistem.
RR novitads 12:00


text:
Siroop.ch - la nova plattafurma dad onlineshopping
- Gievgia, 9.6.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 9.6.2016, 8:40, RTR
Las reclamas en la televisiun e sin placats per la nova plattafurma da cumprar chaussas sur la rait n'èn actualmain betg da survesair. Ma è la nova purschida simplamain ina dapli u sa differenziescha ella da las existentas?
Nova è la furma che sa basa sin l'idea dad Amazon, numnadamain in grond center da cumpra online cun purschidas da differentas fatschentas. Da cumprar datti davent da electronica sur parfums, velos fin tar grils e cudeschs ed anc bler dapli.
Er sche Coop e Swisscom stattan davos la nova plattafurma è quella da principi averta per tut las fatschentas che lessan porscher lur products en la rait. Uschia porscha p. ex. Brack, che ha gia ina atgna plattafurma en la rait, ses products era sin Siroop.
Sche pliras fatschentas porschan il medem product per differents pretschs datti concurrenza. Quai tutgia tenor ils responsabels dentant tiers.
Actualmain porschan 100 fatschentas lur products sin la nova plattafurma. Cun 800 ulteriuras datti contractivas.


text:
Canton Uri
El Canton Uri l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part central del paés, e l'è giü dei quàte Waldstätte (cantù forestài). Uri l'è 'na regiù alpìna con tacc ghiaciài e pàscoi alpì, streersàda del fiöm Reuss, che 'l vé zó del Masìcio del San Gotàrt e 'l se sböta 'ndèl lach dei Quàter Cantù de le bànde de Flüelen. La lèngua piö parlàda l'è 'l todèsch e la popolasiù l'è de presapóch 35.000 abitàncc. La capitàl del cantù l'è la cità de Altdorf.
Endèl an 1291, ensèma al Canton Svit e al Canton Untervald — co la firma de la Lètera de Aleànza (ciamàcc apò Bundesbrief o Pat del Grütli) — el g'ha fondàt la lega che g'ha custitüìt el nùcleo uriginàre de la Confederasiù Elvética.


text:
Igl artist-stuccatur Paolo Romano de Tschamut
Impressaris e stuccaturs romontschs
Da A.M. Zendralli 1)
en Glogn 1937 pag. 115-118 ol
Tier l'appariziun de meisters romontschs en Tiaratudestga ed ensumma el nord - nus savein dar novas mo de quels „emigrants" - savein nus distinguer mo dus temps d'emigraziun, e quei che partegn gl'emprem havein nus mo fastitgs ed aunc neginas relaziuns cun ta secunda, etappa, sche nus lein exprimer aschia, e quei per motiv che la scienzia ei buc aunc s' occupada pli intensiv cull' emprema.
L'emprema etappa: Encunter la fin dil 16avel, entschatta dil 17avel tschentaner lavuran en Pologna sper ils biars miradurs e sculpturs italians, tessines e mesolcins era enzaconts romontschs ; aschia per ex. a Praga, il Gieri Möli, 1587 (Rem. d. redacz.: El ei probabel in perdavon de Gion Möli, ch'ha ediu 1686 il cudisch romontsch: Soigns Discurs?) Gion Casperin 1594-1618 (Rem. d. red.: lls Casperins ein de Tujetsch, Cavorgia; fuvan de niebel e sescrivevan „de Casperin" entochen ca 1860, nua ch' ei ein morts ora); Johann Frauns 1670; ils Engiadines Nicolaus Badrutt 1592, Johann Pryn (Pion, Pena) 1593-1627, Hendrych Marynna („Marini, auch Andres genannt") Joh. Korf (Karf) 1602-1627; a Lemberg cun igl impressari miradur Jacobus Madleina (Metleyn) 1609, (Rem. d. red. „Madleiners" dev'ei era en Tujetsch), il capo-meister Paolo Romano de Tschamutt. Da quei meister tujetschin, scriva Karl Schwarz en „Süddeutsche Monatshefte", 1916, p. 814: Originell und bezeichnend für den Einfluss der in Polen durch die aus dem Hause Sforza stammende Königin Bona bevorzugten italienischen Meister ist die im Jahre 1582 vollendete Synagoge des Isaac Rachmanowicz in Lemberg deren Baumeister Paolo Romano aus Chiamunt in Grisonien, der Erbauer der walachischen Kirche in Lemberg gewesen sein soll."
Ord questa notizia, ch'jeu hai survegniu da cuort entras prof. A. Attenhofer, de Cuera, seresulta ei, che Paul Romano de Tschamut, fuva da siu temps sin in ault scalem de perfecziun e ch'el haveva gia operau de bia avon. Ch'el vegn quintaus tiels meisters talians deriva bein da cheu, ch' el baghegiava e construeva ses edifecis en fuormas italianas, sco ils auters meisters jasters, ch'eran vegni cun el ella tiara.
Co era el vegnius en Pologna? Havev'el empriu d'architect ed impressari ell'Italia, ni ha el fatg la carriera naven da marti e palutta tochen tier impressari ed architect - epi vegnius cun ils Talians ella tiara? Siu operar croda el medem temps cun quel dils emprems gronds impressaris e capo-meisters de Mesauc, ch'han luvrau el nord, en Schlesia (Jakob Marca-Marca e Antonio Toscano), ad Augsburg, Höchstädt, Neuburg a. D. (Gilg Vältin = Egido Valentini), en Baviera (Hans ed Albert Alberthal = Albertali).
1) Graubündner Baumeister und Stukkatoren in deutschen landen zur Barock- und rokokozeit. Turitg 1930


text:
AN LÀUDA ‘D NÒSTRA STÒRIA
Camillo Brero
Ij sinch ëd Mars dël 1927 as dev consideresse na data importanta për la Stòria dla leteratura piemontèisa e na data fondamental për la “Companìa” che da l’aveniment ëd col di a pijërà ispirassion e motiv për maduré na cossiensa neuva, fondà su un concet neuv ëd poesìa.
Cola data a l’é cola segnà sël frontespissi dël nùmer 1 d’Ij Brandé – Arvista Piemontèisa, surtìa sota la diression ëd Virgin Fiochet (Alfredo Formica), Oreste Gallina, Pinin Pacòt (Giuseppe Pacotto).
La giustificassion ëd col giornal a l’é ant ël programa: “… Nòstra Arvista, pcita e pòvra come ch’a l’é, a nass apòsta për difende nòstr parlé, e con chiel nòstra tradission, nòstra stòria, nòstr caràter… Salvé nòstr parlé. Salvelo sërcand ëd rendje soa finëssa e soa fòrsa, soa serietà e soa blëssa, sërcand ëd rendje sò patrimòni ‘d paròle e d’espression nostran-e, sò fond d’idèje e ‘d sentiment piemontèis…” (Ij Brandé, 1ª Serie, III 1927).
Na giustificassion che a rëspondìa a n’ideal che as trasformava an programa: vos d’una volontà fërma d’arnassensa, ant un moment polìtich motoben ëdlicà e fin-a pericolos.
La prima Serie d’Ij Brandé a dësvijava un fërment dë speransa e d’entusiasm, ma a andasìa nen pì an là che ‘l nùmer 5, për mancansa ‘d fond.
A-i passëran disneuv ani e mes prima che l’Arvista Ij Brandé a peussa arpijesse, con ël nùmer 1 ëd la Sconda Serie – Diretor, redator, ànima: Pinin Pacòt – ël 15 dë Stèmber dël 1946. Costa arnàssita a-j darà na vita longa, che a durerà fin-a al 15 dë Dzèmber dël 1957 (1060 pàgine) e a sarà na testimoniansa, motoben pressiosa e ùnica ant sò géner, che a dis, ancora ancheuj, la vitalità d’una leteratura piemontèisa duverta vers d’orisont neuv e pì largh.
Ma, bele mach coj primi sinch nùmer ëd col 1927, a son già da soj na documentassion anciarmanta d’un ideal che a ancaminava a realisesse.
An efet lë s-ciandor ideal arlevà da cola imprèisa editorial a l’avìa segnà na svòlta ant l’ambient leterari piemontèis e a l’avìa arciamà dantorn a soa lus neuva e diversa l’atension e ‘l cheur ëd tuta la neuva generassion dë scritor.
Sintomàtica a sarà la fioridura d’euvre poétiche, d’antologìe (o Armanach) che a carateriserà l’época che a ven dòp ëd col ësperiment leterari d’Ij Brandé e che as manifesterà për tut l’arch ëd j’ani Tranta. A sarà na fioridura che as realiserà dantorn a un nòm: Pinin Pacòt, e che sovens a porterà an front “L’Ansëgna dij Brandé”.
A l’é parèj che la vita leteraria ‘d Pinin Pacòt a ven a esse ‘l document prim e essensial dij primi ani dla “Companìa dij Brandé”. L’istessa madurassion leteraria ‘d Pinin Pacòt a peul esse na testimoniansa pressiosa dla madurassion d’un ëstil leterari che a finirà për caraterisé, an manere diverse, squasi tuti jë scritor fiorì ant l’àmbit ëd la “Companìa dij Brandé”.
PININ PACÒT, nà a Turin ël 20 ëd Fërvé dël 1899, a ven madurand soa prima esperiensa leteraria con la fiama dël dolor: “Fieul dël ‘99″, a l’ha dovù parte, pòch pì che na masnà, për ël front. Fàit përzoné e portà a Cellelàger a ven a antruché contra na realtà che a passa al val, travers la soferensa, soa ànima e soa poesìa, equilibrand travers la solitùdin e la paura sò sens romàntich ëd la mòrt e dla vanità dle còse.
A la lus ëd l’esperiensa romàntica Pinin Pacòt a l’avìa formà sò spìrit e a cola vision a l’avìa adatà sò mond poétich. Ansi a l’avìa idealisà sò mond al mond dël poeta Pierre Ronsard (1524-1585), o mej al mond dël Ronsard dij Sonèt për Elena (1578).
A l’é pròpi Ronsard “lìrich intens e apassionà” che a riussirà a manten-e ant l’ànima ‘d Pacòt – durant tuta soa vita – na costanta lìrica. […]
“… Se i saroma nen ij primi, i saroma j’ùltim!…” (e a l’era scàndol për noi giovo, che i sentìo d’esse an corsa con ij prim) a rëspondìa – tra ‘l rassegnà e l’ofèis – a coj che a butavo an dubi la possibilità dl’arnassensa piemontèisa.
La costanta ronsardian-a, sempre carëssà, ëd soa poesìa a troverà n’ispirassion neuva ant l’ancontr con la leteratura felibrista. La letura ‘d Mistral e sò contat con j’ideaj mistralian (a diventerà ‘dcò chiel “Felibre”) a-j daran la dreta definitiva ai sò ideaj d’arnassensa piemontèisa: ideaj che a diventeran ij but fondamentaj ëd la “Companìa dij Brandé”.
Ël Piemontèis, an Pinin Pacòt (coma ‘l Provensal an Mistral) a arfuda la qualìfica ‘d “dialèt” e a veul butesse coma “lenga“; e l’impegn nen mach poétich d’Ij Brandé a veul dimostrelo.
A ven parèj, pòch për vòlta, a pijé forma dacant a la nossion dël dialèt coma espression la pì davzin a le còse, a j’anteresse, a j’afet ëd la vita ‘d tuti ij di, l’espression pì impegnà, riepilogativa, ideal e leteraria dla Lenga Piemontèisa (…a l’é ‘l prinsipi d’un process motoben meusi, che mach pì tard a riussirà a fesse sente).
Fin-a la costitussion ëd la “Companìa dij Brandé” a peul ësmijé ispirà dal “Felibrism”. An efet, motoben davzin a cost a l’é lë spìrit che a ànima la “Companìa” che, però, a nass, a viv e a s’esprim sensa gnun-a esasperassion ëd prinsipi e fòra dij lìmit ëd la leteratura felibrìstica pòst-mistralian-a, che a dóndola tra l’academism e un provincialism arcàdich.
L’umiltà tradissional e lë spìrit prudent e riflessiv che a son pròpi dël caràter piemontèis as contentavo, antlora, ëd buté an sla tàula ij tìtoj d’una longa question da definì; mach na còsa a l’era già definìa, për necessità: la poética neuva che a ten cont ëd lòn che a disìa Sainte Beuve: “Na bon-a conossensa psicològica dla rassa, dj’assendent e dj’antenà a camprìa tanta lus ansima a la qualità segreta e essensial d’un ëspìrit…”. A l’é, costa, n’afermassion che, se a val për conòsse a posteriori lë spìrit d’un òm, tant pì a l’é indispensàbil a lë spìrit dël poeta për creé, an coerensa con soa rassa e soa gent, ëd richësse neuve.
Costa proposission – nì scrita, nì dita – a l’é fondament ëd l’assion costrutiva che a l’ha possà ‘l poeta Pinin Pacòt a diventé, për necessità, studios dij precedent leterari piemontèis e ‘dcò definitor ëd la grafìa moderna dla Lenga, ant ël pì gran rispet dij precedent ëstòrich.
Un giudissi seren e complet ant sj’ideaj poétich e an sl’euvra poética ‘d Pinin Pacòt as peul esprime mach tenend cont ëd lòn che chiel midem a dis ëd la poesìa: “… La poesìa a l’é na còsa e ij sentiment violent o dlicà, tënner o irònich, malincònich o còmich a son n’àutra còsa, coma ch’a son n’àutra còsa le idee e ij pensé, ël mond ch’as dëscriv e j’aveniment ch’as conto. A bzògna che tute ste còse, ant un moment ëd grassia, fondù ant ël griseul ëd l’ispirassion, as dëstaco da la vita pràtica dl’òm për diventé pure figure che la fantasìa a contempla e ch’a treuvo soa forma mach ant la mùsica dle paròle che ‘l poeta a cadensa…” (P. Pacòt – Ij Brandé, n. 3, 15.X.1946).
Costa anàlisi dla sublimassion poética a treuva soa definission quand che a dis: “… La poesìa… a confin-a con la mìstica… Tuti ij grand, ij ver poeta a l’han quaicòsa ant lor dël Sant, e soa vita a l’é coma brusà da na fiama interior…”.
A l’é la prima vòlta che ant la stòria dla leteratura piemontèisa un poeta a esprim, sensa ij compless secolar ëd la subalternansa, ij concet sublim ëd la poesìa e a spòrz ël dirit ëd sitadinansa poética a la … Poesìa, contra ògni limitassion e discriminassion lenghìstica.
A l’é ansima a costi prinsipi estétich e étich che a l’é vnusse a fondé la “Companìa dij Brandé” e a l’ha pijà l’andi ‘l neuv criteri artìstich che a guiderà le neuve generassion dë scritor piemontèis.
Palestra d’art, ëd poesìa e d’amicissia, la “Companìa” – për l’entusiasm, për la caria d’ispirassion e për ël valor dë scritor e poeta coma Pinin Pacòt e Luigi Olivero (scritor che, bele giovo, a l’era già impegnà ant l’àmbit leterari internassional e che, coma i l’avroma ‘l dover dë studié, a sarà, për soa richëssa original e për soa euvra poética, na figura ‘d prim pian ëd la leteratura piemontèisa) – a tardrà nen a dventé la nos central d’atrassion e d’espression coltural, fiama creativa ‘d poesìa, sìmbol ëd l’indipendensa spiritual dël Piemont che a parla Piemontèis.
Parèj, ant j’ani Tranta, la “Companìa dij Brandé” con Pinin Pacòt, Luigi Olivero, Oreste Gallina a riussìa a tiré ant ël cheur ëd soa fiama ideal: “Fiama che as dëstissa nen”, d’òmo dla generassion dël “Birichin”, coma Mario Albano, Carlo Baretti, Arrigo Frusta, Giovanni Gianotti, Giulio Segre … e ‘d poeta giovo coma Armando Mottura, Nino Autelli, Renzo Brero, Alfredo Nicola, Giovanni Bono, Renato Bertolotto, Aldo Daverio […], Carlottina Rocco, Elisa Vanoni Castagneri (prime vos feminin-e ‘d nòstra poesìa), …, che, tuti, a sentìo ‘d podèj e ‘d dovèj esprime soa vitalità poética fòra da jë schema e da le pianà stereòtipe dla dialetalità.
La vos ëd la “Companìa dij Brandé” a l’ha trovà soa espression scrita (dòp la tròp curta vita dl’Arvista Ij Brandé dël 1927). oltra che ansima a l’Armanach Piemontèis che dal 1931 a l’é stàit, për na dosen-a d’ani, la publicassion piemontèisa leterariament pì vajanta, ëdcò an sël periòdich tradissionalista ‘L caval ‘d bronz e an sle ràire pàgine che giornaj e arviste (pì o men ampegnà con ël … Padron d’antlora) as degnavo mincatant ëd concede.
A l’é da le pàgine ‘d coste publicassion che a l’é surtije, për la prima vòlta, ij nòm dij poeta pì vàlid ëd la “Companìa”. A l’é travers la validità ‘d soa euvra che costi scritor a confermo la validità ‘d soe idèje.
Così come Pinin Pacòt che, dzora soe idèje ciàire e soa përsonalità, a l’é vnù confermand con soa euvra la verità dij sò prinsipi e ‘l valor assolut ëd soa poesìa, forse la pì àuta dël Neuvsent piemontèis, e, forse, ëdcò l’espression lìrica pì bela ‘d tuta la stòria leteraria dël Piemont. E se soa euvra a peul fene arsoné, andrinta, d’arciam a la granda poesìa europea – sensibilità che a l’é an caràter con lë spìrit piemontèis, coma i podroma costaté ‘dcò ant l’euvra… còsmica ëd Luigi Olivero – a l’é però n’euvra, ant l’essensa e ant ël deuit, piemontèisa, sensa ‘d pèis dialetaj.
E se l’euvra poética ‘d Pinin Pacòt a l’é un monument a la poesìa (da Arsivòli (1926), Crosiere (1935), Speransa (1946), Gioventù, pòvra amìa (1951), fin-a a Sèira (1964), a l’é un monument autërtant pressios soa euvra didàtica, sientìfica, stòrica e leteraria che a l’é sarà ant Ij Brandé – Arvista Piemontèisa (1927), ant Ij Brandé – Giornal ëd poesìa piemontèisa (1946-1957) e ant Ij Brandé – Armanach ëd Poesìa Piemontèisa (1960-1965), etc.
An costi periòdich a l’é fissà tuta la Stòria dla “Companìa dij Brandé”, cola che a ventërà finalment ëscrive, a testimoniansa d’un moviment leterari che a séguita a esse, ancheuj, fiama e nos dinàmica dla vera coltura piemontèisa, cola che a viv ant ël cheur ëd la gent piemontèisa, cola che a travaja tant e a parla misurà, pròpi përchè a parla piemontèis.
La “Companìa” a l’é ancora, ancheuj, coma antlora, laudà e dësoresià, e Ij Brandé a son ancora ancheuj (i lo disoma con orgheuj) coma anlora tratà da “poeta” e da “coragios” o da “ambalinà” e “rompaciap” se nen da… “blagheur”.
A l’é ancora la “Companìa” che a l’ha daje a Pinin Pacòt fierëssa e gòj. A l’é la materialisassion ëd la continuità ‘d sò ideal, così coma a l’é stalo ‘dcò quand a l’ha dovù vive da sola, lontan-a da Chiel, che a l’era artirasse a Castel d’Anon.
Chiel, antlora, i lo savoma, a l’ha sufrì ‘l dolor e la gelosìa dla mare trascurà. Da la pas e ant ël silensi ‘d soa “Anon”, Pacòt a guardava – prima con pòca fiusa, peui con tëmma, peui con tanta fiusa e, a la fin, con j’ancoragiament – a soa “Companìa” che a chërsìa e a s’arnovava.
Për noi, che i savìo che a l’era “un magìster“, a stasìa diventand ëdcò un “sìmbol“. L’ùltima vòlta ch’i j’ero andà a trovelo – a l’era l’agost dël 1964, pòchi mèis prima che an manchèissa – a l’avìa dine: “A-i é nen da manca d’esse vej, a basta esse strach… Ij giovo, a van pì dësgenà… e a van pì lontan…“. A soridìa, passandse la man an sj’euj… e a sufrìa quand che a l’ha dit: “A toca a vojàutri!…“… e a l’avìa posane soa man an sla spala.
A l’era na consëgna. Noi i l’oma acetala!
A l’é mòrt ël 14 dë Dzèmber dël 1964, seguitand a vive ant la “Companìa dij Brandé”… e Soa presensa an giuta a esse fedej a la consëgna, përchè «la fiama as dëstissa nen»!
Camillo Brero an s’«Ij Brandé, Armanach ëd Poesìa Piemontèisa», 1980
► Censin Pich: Un poeta e ‘n magister: Pinin Pacòt
◄ Mila agn ëd Literatura Piemontèisa


text:
Ossana
Ossana l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 865 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na süperfìce de 25 km², per 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Peio, Vermiglio, Pellizzano, Pinsöl, Carisöl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gion Antoni Derungs (1935 – 2012)
In omagi da Gieri Venzin
Anc ina giada pudair udir "Il cerchel magic" l’emprima opera ch’el aveva scrit, era in da ses davos giavischs. Ils 4 da settember 2012 mora il cumponist Gion Antoni Derungs, dus dis avant ses 77avel anniversari. Cun el perda la musica in cumponist impurtant, in musicist da format ed irradiaziun internaziunala. Malgrà che Gion Antoni Derungs è betg pli, è el stà preschent ed entras sia musica manaivel a blera glieud a chaschun da la represchentaziun da "Il cerchel magic" a Trun ed a Cuira, ils 4 ed ils 11 da november 2012. La Televisiun Rumantscha ha visità las represchentaziuns ed ha discurrì cun persunas ch’han enconuschì il cumponist.


text:
Marmond
Morimond (Marmond in del dialett del loeugh; Morimondo in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan. Ghe viven 1 140 abitant. Morimond la se troeuva a sud de Milan, al confin con la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm e de Vigeven), in su la sponda de dritta del fiumm Tisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De l'epoca romana vegnen testimonianz de insediament coloniai in l'area del comun d'incoeu. On quai topònim di frazion el regòrda la presenza di Longobard.
La stòria successiva de Morimond l'è tutta intorna a quella de l'adia omònima e di mònegh cistercens che gh'hinn vivuu. Quella relazion chì l'è testimoniada anca del stemma comunal, che 'l rappresenta in la banda de sora ona mitra, segn del podè religios, el baston pastoral, vist che l'abaa prior el gh'eva dignità vescovil e ona spada, simbol del podè civil-giudiziari. In del XV secol de fatt la badia l'è diventada ona commenda. In la banda de sòtta del stemma el se troeuva on mappamond con sora ona cros, alter simbol de domini religios.
La fondazion de la prima gesa l'è del 1134, quand che i primm mònegh hinn rivaa del sitt de Morimond, arent a Digion. I fraa hann bonificaa l'area arent al Tisin, gh'hann faa su di canai d'irrigazion e hann trasformaa el territòri in d'ona zòna agricola fertil. In del 1182 l'è scominciada la costruzion de la gesa del dì d'incoeu.
Segond alter font el nòmm del loeugh el vegnaria di paròll frances moire mont ciovè mont in la palud, perchè l'abbadia l'è stada fasa su on còll in mezz a zònn paludos. In del XIV secol, bòna part di territòri arent a la badia eren proppietà de la gesa e ghe se trovaven numeros cassinn e costruzion de servizzi.
In del 1798, quand che l'è rivaa el Napoleon I, el monastee l'è staa soppress e 'l patrimòni coltural l'è andaa dispers. Al dì d'incoeu, grazie al suppòrt de la comunità local, l'attività religiosa e comunal de la badia l'è refiorida.
Anca al dì d'incoeu el patròn del comun l'è 'l San Bernard de Ciaravall, el fondador de l'ordin cistercens.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Marmond l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Guiern en cësa
N servisc dl raion cumprensoriel
Descriziun generala
L guiern en cësa dà cunsulënza de sustëni y cumplementera, pieta prevenzion y assistënza te cësa dla persona y te zëntri guiern via per l di. L pò unì damandà da persones nia autosufiziëntes cun problems fisics y/o psichics, da families cun persones sotmetudes a risia o a uni moda da families che ne ti la fej nia plu a ruvé a cë tla vita de familia zënza aiut da dedora.
La prestazions dl guiern en cësa ie: trasport y acumpaniamënt, aiut tl guiern de cësa, cura dl corp, atività soziopedagogica, prestazions dianiostich terapeutes.L fin dl guiern en cësa ie chël de fé a na moda che la persones cun bujëns posse sté plu che la va te si ambiënt de vita da unidì. L dërt a chësc servisc ie dat zënza tenì cont dla situazion ecunomica y soziela dla persona.
D’autra nfurmazions en chësc cont giapëis pra l personal spezialisà dl guiern en cësa tl Servisc soziel cumpetënt te vosc raion.
La dezijion dl ënt cumpetënt, en cont de na cumpartezipazion eventuela ala tarifa, vel per n tëmp de alplù 12 mënsc.
Recursc: Contra la dezijion dl ënt possel unì prejentà, tl tëmp de 45 dis dala comunicazion, n recurs gerarchich per rejons de legitimità – aldò dl articul 9 dla Lege pruvinziela di 22 de utober 1993, nr. 17 y dl articul 4 dla lege provinziela di 30 d’auril 1991, n. 13 – ala sezion recursc – Repartiziun Politiches soziales.
Condiziuns d’azès
L guiern en cësa vën pità a duta la families y persones singules che per gaujes familieres o persuneles ie te na situazion de bujën y ne ti ie nia a cundujer na vita autonoma o nce mé nianca a fé da sëules cërta azions da unidì zënza aiut.
Terminns
Per fé dumanda de pudëi se nuzé de chësc servisc ne n’iel nia da tenì ite terminns particulers.
Documënć che va debojëgn
Cëla njontes:
- "Dumanda per la cunzescion de servijes de ambulatore“
- "Autozertificazion sun la situazion de bujën de assistënza"
Cosć
L anuzadëur tol pert mé cun na tarifa stabilida, aldò dl davani y dl avëi, coche preudù dal D.P.J.P. di 11 de agost 2000, nr. 30, te si verscion en forza.
L anuzadëur, per chël che l ti vën paià ora la sporta de cura (Lege pruvinziela di 12 de otober 2007, nr. 9) o la sporta de acumpaniamënt (Lege pruvinziela di 21 de agost dl 1978, nr. 46), à da paië la tarifa che curespuend a si livel de bujën, bel unfat da coche ie si situazion ecunomica y chëla de si familia plu strënta
Per l ann 2018 monta la tarifa mascima fisseda dala Jonta pruvinziela per una na ëura de guiern en cësa a € 24,00. La tarifa minima curespuend a € 3,90 al’ëura; l cuarto livel costa € 13,00.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
- Reurdinamënt di servijes soziei tla Provinzia de Bulsan: Lege pruvinziela di 30 de auril 1991, nr. 13
- Delibera di 29 de mei 2012, n. 798: Criteres d’azes ala prestazions dl’assistënza a cësa
- Regulamënt en cont di pruvedimënc de assistënza economica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, te si verscion en forza
- Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimone: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sprengel Brixen Umgebung
Unité aministrativa competënta
Hauspflegedienst Mühlbach
Misciun
Mathias-Perger-Straße 1, 39037 Mühlbach
Telefonn
0472 84 96 85
Fax
0472 88 66 97
veronika.oberhauser@bzgeis.org


text:
En la debatta actuala per la gulivaziun da finanzas han il Cussegl federal ed il Cussegl naziunal vulì levgiar ils chantuns donaturs. Il Cussegl dals chantuns era dentant encunter. Sche la fatschenta, ch’è actualmain puspè tar il Cussegl naziunal, fa naufragi, lura vala il conclus federal d’enfin qua anc 2 ulteriurs onns. Fin il 2017 stoi dar ina soluziun.
Ir sur ils cudeschs
Enfin ussa n’eran ils chantuns donaturs ed ils chantuns retschaviders betg dad in maini. Sco quai che la directura da finanzas dal chantun Berna, Beatrice Simon, ha ditg a la «Berner Zeitung», stoppian ils pertutgads ir sur ils cudeschs. «Il mument sa mussa ina confruntaziun che nagin vul, nus chantuns retschaviders cunzunt betg. Perquai crai jau che nus stuain vegnir encunter als chantuns donaturs».
Il chantun Berna è il pli grond retschavider da daners cun ina summa da 1,2 milliardas francs ad onn.
Widmer-Schlumpf beneventa
La ministra da finanzas Eveline Widmer-Schlumpf ha beneventà il moviment tar ils chantuns retschaviders. Sco quai ch’ella ha ditg a radio SRF, saja pussaivel ch’il parlament chattia tuttina in cumpromiss politic. Il mument saja quel entant anc lunsch davent.


text:
Cussegl d'Europa pretenda investigaziuns pli diras dal Vatican
- Mardi, 15.12.2015, 18:31
Il Vatican duai intensivar il cumbat cunter la corrupziun, quai pretenda il Cussegl d’Europa en ses rapport.
Il Vatican duai intensivar il cumbat cunter la corrupziun, quai pretenda il Cussegl d’Europa en ses rapport. Las investigaziuns actuals en 29 cas n’hajan betg manà tar ina accusa, scriva il Cussegl d’Europa. Dentant lauda il Cussegl d’Europa las stentas dal Vatican da megliurar las leschas e da serrar pussaivlas rusnas.
La banca dal Vatican è stada en il passà savens en la critica internaziunala.
RR novitads 18:00


text:
Carrocc
El carrocc l'era 'l carr cont i insegn de 'na città, doperaa in del medioev 'me simbol de l'autonomia di liber comun. L'era spantegaa soratutt in Lombardia e in Toscana, e poeu l'ha scominciaa a vess in tanc città foeura de la zona padana.
Defenduu di soldaa pussee brai e coloraa cont i color de la città, l'era trainaa di boeuv e 'l gh'eva sora 'n altar, 'na cros e 'n campana. In temp de pas l'era conservaa in la gesa la pussee importanta de la città.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Originariament doperaa 'me carr de guerra di arimann, l'ha ciappaa on valor simbolich cont l'Aribert de Intimian, che l'ha faa doperaa in tucc i assedi de Milan del Corraa II el Salich.
Cont el borlà di liber comun e la nassita di soldaa de ventura, minga ligaa ai città per che combatteven, l'è borlaa anca lu in desgrazia.
In la coltura lombarda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la tradizion lombarda in la Battaja de Legnan i soldaa de la Compagnia de la Mort guidaa de l'Albert de Giussan han defenduu el Carrocc de Milan con tanta forza de batt el Barbarossa.
Incoeu 'sta icona a l'è staa ciappada del moviment politegh de la Liga Nord, che 'l se ispira fiss al period lombard medieval, e l'è vun di sò soranomm pussee famos.


text:
La sutgera da Cungieri
Malgrad ils fiascos dils projects menziunai, lai il patratg da baghegiar mieds da transport buca ruaus als Tuatschins. Vuleva il liug da cura da Sedrun sesviluppar ad in liug che stat era en concurrenza cun auters loghens el Grischun, stueva ei vegnir anflau mieds e vias revoluziunaras che promovevan detschartamein il turissem. Ei era clar, il hosp prefereva pli e pli cuntradas da vacanzas cun mieds cumadeivels da transport da stad ed unviern. Suenter gronds sforzs han ins finalmein saviu fundar all'entschatta digl onn 1956 la societad «Sutgera SA, Sedrun-Cungieri». Ord il protocol dalla radunonza da fundaziun san ins prender la remarca: «Senza lavur da pionier da Lucas Berther e vessen nos hosps d'ordeifer buca purtau daners sco cufla sur cuolms e vals, fussen nus stai paupra glieud.» Il nuder da lezzas lingias ha giu tutta raschun. En Tujetsch han ins rabitschau ensemen sulettamein 19% dil capital d'aczias!
La pintga sutgera ei aunc vegnida realisada gliez onn ed ins ha saviu metter ella en funcziun la fin digl onn 1956. L'erecziun da sutgera e restaurant han custau da gliez temps 235'000. - francs e quella investiziun ei vegnida curclada cun in capital d'aczias da 195'000. - francs. Deplorablamein ha la giuvna interpresa stuiu prender encunter gia igl emprem onn in mudest deficit. Quei ei era stau il cass ils proxims onns, pertgei ad ina dividenda ha ei mai tunschiu. La sutgera ha tuttina adempliu cumpleinamein sia incarica, seigi quei sco mied da transport dils turists ni sco attracziun supplementara dil liug da sport da stad ed unviern. Aunc oz eis ella il sulet implont da transport da stad els aults e vegn aunc adina frequentada bugen da giuven e vegl, da hosp ed indigen. Ils 27 da zercladur 1967 ha la societad acziunara dils runals Dieni-Milez surpriu ella e dapi lu ein tuts fastedis da deficits e finanzas stai sligiai. Aunc avon paucs onns, entuorn 1983/1984 levan ins far pli attractiva la sutgera cun ereger ina ruschnera da Cungieri giuadora sco divertiment supplementar pil hosp da stad. Denton ei «la paupra ruschnera» cun ses prighels vegnents per glieud ed animals vegnida cumbattida aschi da rudien d'ina part dalla populaziun che negin ughegia pli da prender ord truchet ils plans.
La historia dil Cungieri da R.Cavegn
4 fotos da Lucas Berther


text:
Museums Grischun en collavuraziun sur cunfin
- Glindesdi, 13.6.2016, 15:02
L’associaziun Museums Grischun e l’associaziun dals museums dal Tirol dal sid vulan promover lur spierta turistica.
Venderdi ils 10 e sonda ils 11 da zercladur è stada in dieta sur cunfins. La tematica: museums e turissem. Organisà la dieta han las associaziuns Museums Grischun e Museums Tirol dal Sid. A maun da differents referats dad experts da museums e management da cultura è vegnì mussà cooperaziuns pussaivlas, schanzas e perspectivas.
Tge funcziuna? Tge na funcziuna betg?
En ina segunda part cun lavuratoris è vegnida analisada la situaziun actuala en las differentas regiuns cun exempels che funcziunan gia e cun propostas per megliurar la collavuraziun cun il turissem. Quest è stada la prima dieta, previs èn ulteriurs inscunters ils proxims onns.
RR actualitad mezdi


text:
25 onns uniun da students Desertina
- Glindesdi, 9.2.2015, 10:10
L’uniun da students Desertina festivescha quest onn il giubileum da 25 onns. Quai è per ina uniun da students plitost pauc, en Svizra datti bleras uniuns da students che èn varga 100 onns veglias.
Mo tuttina, insacura haja quai er duvrà in'entschatta, ha manegià l’Avat Vigieli Monn e fatg il quint cun 1400 onns claustra e 25 onns uniun Desertina. "Quai è gnanc in 50avel dal temp."
15 activs e 200 signurs vegls
Da present èn 15 persunas activas en l’uniun e da quai da 200 persunas tutgan tar ils signurs vegls. Quai vul dir che per annada che vegn en il gimnasi, sa participeschan tranter 3 e 5 persunas a l’uniun da students Desertina. Entrar en l’uniun sa mintga student che ha cumplenì il 16avel anniversari e che frequenta u ch’ha frequentà la scola claustrala


text:
35 onns «Chor maschadà grischun Turitg»
- Dumengia, 11.12.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 11.12.2016, 14:03, RTR
Schatgs dal concert a Glion e discurs cun la presidenta Anna Giovanoli Liver.
L'onn 1981 han fusiunà dus chors grischuns a Turitg. Or dal «Chor des Bündnervereins Zürich» ed il «Chor mischedau romontsch Turitg» è vegnì il «Chor maschadà grischun Turitg». Ussa, 35 onns pli tard, po il chor guardar enavos sin in bun temp cun bels muments cantics ed en cumpagnia. Dapi 20 onns dirigia Remo Weishaupt il chor. Per il concert da giubileum ha el tschernì cumposiziuns da Duri Sialm e Gion Antoni Derungs. L'Artg musical porta schatgs dal concert dals 12-11-2016 a Glion ed in discurs cun la presidenta Anna Giovanoli Liver.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Hotellaria fa pretensiuns a la politica
- Mardi, 7.6.2016, 16:30
L’associaziun professiunala «hotelleriesuisse» vul far frunt a las cundiziuns difficilas dal martgà – quai cun ina strategia clera e cun pretensiuns cleras a la politica. Uschia ha hotelleriesuisse communitgà da sia conferenza da medias a Montreux.
Cunzunt il cumbat cunter ils auts pretschs en Svizra e l’engaschi per in access liberal ad emploiads exteriurs da tuts stgalims da qualificaziun sajan en il focus – uschia scriva hotelleriesuisse.
En l'avegnir quinta l'uniun da hotels cun ina midada marcanta en la structura da giasts. La vegliadetgna media dals giasts vegn a s'augmentar e dapli giasts da pajais lontans vegnan a viagiar en la Svira. Quai muntia in'ulteriur augment da las pretensiuns envers la branscha. Dumandà saja ina spezialisaziun, innovaziun e flexibladad.
Hotellerie Suisse pretenda ina tariffa da la taglia sin la plivalur da 3,8% che duai vegnir francada definitivamain. Plinavant vul l'uniun tetgala cumprar libramain la rauba en l'exteriur e mesiras cunter ils supplements svizzers nungiustifitgads.
RR novitads 16:00


text:
Strauss-Kahn duai vegnir declerà nunculpant
- Mardi, 17.2.2015, 16:46
En il process da sex cunter Dominque Strauss-Kahn ha la procura publica franzosa pretendì ch'el vegnia declerà nunculpant. I na possia betg vegnir cumprovà che l'anteriur schef dal fond monetar internaziunal IWF saja culpant da grev ruffianissem.
A Strauss-Kahn era vegnì rinfatschà d'avair cunorganisà partis da sex cun call-girls. Durant il process a Lille ha el laschà valair d'esser sa participà a talas partis. Strauss-Kahn ha dentant snegà d'avair savì che las dunnas sajan prostituadas.
Process cunter Strauss-Kahn e 13 ulteriurs accusads
Il process cunter el e 13 ulteriurs accusads aveva cumenzà l’entschatta favrer a Lille. Il venderdi duai quel esser terminà, ina sentenzia dastgass dentant pir crudar pli tard.
RR novitads 17:00


text:
Fabienne Suter terminescha sia carriera
- Venderdi, 21.4.2017, 11:29
La skiunza svizra Fabienne Suter terminescha sia carriera. Suenter 15 onns 4 victorias e 20 plazzas da podest en la cuppa mundiala veglia ella ussa sa concentrar sin auter uschia la sportista da 32 onns.
La stagiun 2015/16 è Sutter vegnida segunda en il classament general da la cursa rapida. En sia carriera è ella sa participada duas giadas a gieus olimpics ed a sis campiunadis mundials. Ina medaglia n'ha ella però mai fatg.
RR novitads 12:00


text:
Hediger sprinta a meglier resultat da carriera
- Sonda, 19.12.2015, 15:05
Als sprints da passlung a Toblach ha Jovian Hediger procurà per il punct culminant ord vista Svizra. El ha cuntanschì il final ed è vegnì quart la fin finala.
Jovian Hediger ha mussà en il Tirol dal Sid la pli constanta prestaziun dals Svizzers. Sco 11avel meglier da la qualificaziun ha el gudagnà ses quartfinal. Il mezfinal è el bain mo vegnì quart, quel era dentant uschè spert en cumparegliaziun cun tschel mezfinal, ch’igl ha anc tanschì per Hediger per il final.
Pauc ha mancà per il podium
Er en il final è il passlunghist svizzer ch’ha festivà dacurt ses 25avel anniversari adina stà datiers d’in plaz da podest. En il spurt final han 0,25 secundas mancà ad el per il terz plaz. Tuttina è il quart plaz da Hediger la meglra prestaziun da sia carriera – avant era quai il 6avel plaz.
Cologna gia crudà ora en il quartfinal
Gudagnà il sprint ha Federico Pellegrino. Il Talian aveva gia gudagnà la fin d’emna passada a Tavau il sprint. Il final da las dunnas ha la Norvegiaisa Maiken Caspersen Falla gudagnà. La Svizra Laurien Van der Graaff ha bain cuntanschì il mezfinal, là è ella dentant crudada ora sco 5avla.
Gia crudà ora gia en il quartfinal èn Dario e Gianluca Cologna sco era Roman Schaad.