text:
Da las elecziuns parlamentaras en l’Australia na datti il mument anc nagin cler victur. La coaliziun da regenza conservativa dal primminister Malcom Turnbull ha pers surprendentamain blers sezs, entant che l’opposiziun da sanestra Labor ha gudagnà vitiers.
Tenor emprims resultats vegn la coaliziun sin 72 sezs, l’opposiziun sin 66. Uschia manchentan omaduas partidas la maioritad absoluta en il parlament cun 150 mandats.
Cun il resultat definitiv èsi da quintar fin mardi, cura che tut las vuschs a scrit èn er dumbradas or.
RR novitads 20:00


c: text/html

text:
La purschida d'abitar
La purschida al lieu Scalära sa drizza a studentas ed a students sco er a persunas en scolaziun. Las chombras grondas e cleras disponan d'in lavabo e d'ina stgaffa cun spievel. Ellas èn mobigliadas cumplettamain. Ils locals sanitars sa chattan en il corridor e vegnan duvrads cuminaivlamain cun las autras abitantas ed ils auters abitants. L'edifizi ha sin mintga plaun ina cuschina d'abitar cun local da segiurn. Ulteriurs spazis da segiurn sco er balcuns existan sin mintga plaun. Duas maschinas da lavar e dus tumblers stattan a libra disposiziun a las abitantas ed als abitants.
La chombra po vegnir endrizzada tenor agens basegns e po vegnir cumplettada sche necessari cun atgnas mobiglias. Ina giada l'emna vegn la chombra nettegiada, ed il resti da letg vegn midà regularmain. Natiralmain stat a disposiziun a las abitantas ed als abitants in WLAN gratuit en l'entir edifizi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dapi ch'Uderzo ha publitgà avant passa 50 onns ensemen cun l'autur Goscinny l'emprim album da Asterix ed Obelix èn vegnids vendids plirs milliuns exemplars. Ils comics e lur umor gallic èn vegnids translatads en passa 100 linguas e dialects.
Asterix è sa sviluppà ad in fenomen. Passa 10 films d'animaziun ed er reals hai dà da las aventuras dal Gal. Il 1989 è avert il parc da temp liber sper Paris e plirs tschient products da commerzi èn vegnids producids.
Figl d'emigrants talians
Uderzo è naschì ils 25 d'avrigl 1927 sco figl d'emigrants talians en la vischinanza da Reims en Frantscha. La fin dals onns 1940 tutgava el tar ils dissegnaders cun il pli bler success, malgrà ch'el era tschorv per colurs. L'onn 1951 ha el emprendì d'enconuscher René Goscinny, in autur d'istorgias talentà.
Communablamain han els producì pliras serias, tranter auter «Pitt Pistol» e «Luc junior».
Asterix, il pli grond success
Lur pli grond success ha cumenzà l'onn 1959 cun Asterix. L'emprima aventura è cumparida en la revista «Pilote» avant che l'emprim album («Asterix le Gaulois») è cumparì dus onns pli tard.
Fin il 1977, l'onn che Goscinny è mort cun be 51 onns, ha il duo publitgà passa 20 albums cun las istorgias dals Gals. L'emprim album che Uderzo ha stgaffì persul è stà l'onn 1980, «Il foss grond» («Der grosse Graben») ch'è era vegnì edì per rumantsch.
Uss è il dissegnader franzos mort. Tenor la chasa editura Hachette è Uderzo mort en consequenza d'ina attatga dal cor.


text:
Steatite
La Steatite, cugnussüda anca cunt el termen piöda, l'è una rogia metamorfega. La gh'ha dent una badalöcch de talch.
La Steatite l'è püssee morbed de i olter peder. Per el fatt che la sömea al savon, in di olter lenguv la ciamen anca pedra del savon. La gent l'è nada inanz per agn a fà robb de Steatite.
La steatite, spantegada quasi depertüt in del mund, la gh'ha dent:
- magnesi idraa silicaa, cunt un tass de talch al 40-50%,
- magnesite al 40-50%,
- penninite al 5-8%.
Üs[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è druvada in del camp de la ceramega cumè cumpunent isuladur eletrich per devers agn.
La Steatite l'è tipega de la cüsina lumbarda alpina: quand che la ven druvada cume arnes per cüsinà l'è ciamada piöda (cunt i so variant pioda, plota e biöda), e la sömea a una lastra piana. A bun cünt, la steatite la ven druvada anca per i lavecc e i stuin (ch'i henn di pilott tipegh de la Valtolina).


text:
Il film «Wer sind wir?» vegn datiers a l'aspectatur, quai cun maletgs e szenas che muventan. Dentant èn ins plitost vegnids pli datiers dal mund enturn ils dus protagonists, pia da lur famiglias che dad els sez. Il film mussa tge sfidas ch'ina familgia cun in uffant impedì ha e cun tge malchapientschas e pregiudizis ch’ins ha da cumbatter.
Inclusiun ed integraziun
Helena abitescha en ina gruppa d’abitar e va las fins d’emna a chasa tar sia mamma. Ella sa ir a pe ed era communitgar il pli impurtant.
Jonas percunter, lez na sa betg seser persul, sa betg discurrer e mangiar. Ma el visita ina scola normala en ina classa cun uffants che han era impediments u che han uschiglio miseria en scola.
Quai è exact in exempel nua ch’integraziun ed inclusiun funcziuneschan fitg bain. Per ils geniturs da Jonas n'èsi betg stà simpel da chattar ina scola che porscha uschia insatge.
RR actualitad 12:00


text:
Campagnōla
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Campagnōla (Campagnola Emilia in Italiân) L’é un cmûn ed 5.320 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, l’é a mezanôt e luntân 20 chilômeter da Rèz.
Stòria
Al nòm Campagnōla al deṣvîn da ‘na parôla tètnica (campania) druvêda da i perdgadōr rumân dal IV – V sècol d.C.. La venerasiòun di sânt prutetōr Gervasio e Protasio la vîn arpurtêda a S.Ambrōṣ (390d.C.). La préma vōlta ch’ a vîn numinê ‘’Campaniola’’ l’é in un ât dal rè longobêrd Desiderio dal 772. Int al 935 l’é stê tirê só un castèl, per prutêṣer ‘na cōrt agrécola, che dal XII sècol al vIn ciamê ‘’Castlâs’’, al fêva pert dal sistêma ed furtificasiòun, prema, sòta al marchèiṣ Bonifacio e pó dôp ed la fiôla Matélda ed Canòsa ch’ l’à gh’é steda ed cà e d’ed che l’à mandê fôra di ât e dal dunasiòun (1108). L’é pasê pó, cun al capèli ed S. Andréia e S.Svân, al cunvèint ed Frasinôr, dôp a i sgnōr ed Curèz e pó al Cmûn ed Rèz. Atōrna al 1371 Bernabò Visconti, sgnōr ed Milân al l’à butê zò dal tót la lasê in pē sōl la cêṣa ed S.Andrèia. Vêrs al 1221, ind la pêrt a mezdé, è stê fât al cunvèint agostiniân ed la SS. Trinitê, per la só impurtânsa religiōṣa e culturêla l’à gudû ed la prutesiòun dal pêpa Gregori IX, tânt che Palmerio da Campagnola l’é stê numinê cumisâri apostôlich int al procès per fêr sânt Sân Domenico (1233). Int al 1237 al cunvèint l’é stê unî a la badéia ed Marôla e al cunvèint ed Clumbêr per arsanêr la lōr degenerasiòun morêla e cunômica; da alōra l’é stê ciamê Badéia. Dôp l’uniòun però a gh’é stê un peréiod ed decadèinsa ch’ l’è finîda cun la nômina a cumènda (1468); chiêter prêt cumendatâri, in gèner, àn gudû di bèin (di pió ed mél biôlchi), mó àn lasê andêr al strutûri edilési. Per tirêr só ‘na cà ed campâgna, ch’ la gh’é incòra, a metê dal Setsèint i livlâri Sabatèin j àn butê zò al cunvèint e 'na grôsa pêrt ed la cêṣa; int al 1825 àn fât butêr zò ânch la tòra dal duṣèint. Int al 1214 a gh’ēra un ‘’hospitale’’ per i pelgrèin tachê a la cêṣa ed S. Zvân, ciamê ‘’Uspdêl 'd l’Ôlom’’; incòra incô a gh’é un pôst cun al nòm quêṣi cumpâgn, l’uratôri ed la Madòna ed l’ Ōlom, in dó atâch a gh’é la cōrt sarêda, purtrôp in ruvîna, dal Caṣèin Cesis: fôrsi i rèst ed l’antîgh uspdêl.
Dôp ch’ é stê butê zò al Castlâs e al deperimèint ed la badéia, Campagnōla l’à pasê un sècol, cîrca, quêṣi bandunêda, mó pó, a partîr dal XV-XVI sècol, al gh’à ‘vû ‘na lèinta riprèiṣa tânt che int al 1621 l’é dvintê, cun decrêt ed Siro d’Austria prîncip ed Curèz, Cmûn indipendèint. Int al 1633 l’é pasê sòta i Spagnôl pó a j Estèins; int al 1797 l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina, pó dal Règn d’Itâlia. L’é turnê, cun la Restarvasiòun, a j Estèins ed Mòdna e int al 1859 l’é dvintê cmûn int al nōv Règn d’Itâlia, cun l’uniòun ed la frasiòun ed Cugnînt. Da lUnitê d’Itâlia, Campagnōla al gh’à ‘vû un svilóp ed la popolasiòun e dal paèiṣ cun al trasferimèint ed la gînta, sparpagnêda ind la campâgna, atâch al cèinter stòrich. Incô l’é un paèiṣ tranquèl e atîv, cun di viêl e zôni vèirdi atresêdi. Un bòun servési per i prém ân cme l’Aṣîlo nîdo comunêl, l’Aṣîlo di putîn parochiêl, al scōli elementêri e mèdi, al gh’à di cèinter per la cultûra cme la Bibliotêca, la Scōla ed Muṣîca cun al Côrp Filarmônich, l’Uratôri ed S.Svân Bôsch, al Cèinter Socêl polivalèint; al zibés pôst pr’al spôrt per atlēti ed divêrs gróp e asociasiòun spurtîvi; al gh’à ‘na Cà Prutèta e la casêrma di Carabinêr.
La frasiòun ed Cugnînt
Da antîgh documèint dal X-XI sècol a gh’é scrét ch’ l’ é stêda ciamêda cun tânt nòm: préma "Quingente" (935), pó "Quignentum", "Cugnentum", e "Cugnentulum", che deṣvîne dal nòmer latèin ‘’sincsèint’’ (cinquecento in italiân), che al spiêga la larghèsa dal teritôri in dō quêdri ed 500 biôlchi l’òna: Cugnînt ed sôver e Cugnînt ed sòt. L’é stê ed Curèz, insèm a Campagnōla (XII sèc), pó sòta la faméja Lupi insèm a Cânol (1265). Int al 1315 Cugnînt l’Era Cmûn campagnôl sòta a Rèz e al gh’é armêṣ fîn al 1815, quând cun Cânol e S. Michēl, l’é stê dê a Curèz e int al 1859 l’é dvintê frasiòun ed Campagnōla.
Muséo di tratōr e mâchini d’època
A’s trâta ed ‘na mòstra fésa ed mâchini agrécoli e tratōr Landèin a tèsta chêlda ( dal j urègin a j ân sinquânta), e ‘d quarânta môto d’ j ân ’30, ’40, ’50 e ciclomutōr a quâter tèimp tót restarvê secònd i mudê uriginêl e int al rispét dal j abitòdin spurtîvi ed ‘na vôlta. A cumplêta la mòstra ‘na sèria ed mutôr Slanzi.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Gianluigi Buffon banduna il club per la fin da questa stagiun. Quai ha el communitgà sez. Passa 650 gieus ha giugà per Juventus. Nov giadas è el daventà campiun d'Italia ed il 2006 campiun mundial cun la squadra naziunala. Be il triumf en la Champions League n'ha il goli talian betg cuntanschì.
Fidaivel a Juventus Turin
Buffon è adina stà fidaivel a ses club dapi ch'el ha midà da Parma tar Juventus. Er il 2006 cura che Turin è vegnì relegà pervi d'in scandal da gieus manipulads è el restà tar il club. Quai malgrà ch'el ha survegnì diversas offertas dals megliers clubs da ballape. Tge ch'el fa suenter ses temp tar Juventuns n'ha Buffon betg tradì.
RR novitads 15:00


text:
Cunzunt duas chaussas fan quitads a Barbara Dietrich da l'organisaziun d'agid Helvetas, ch'è activa en ils champs da fugitivs dals Rohingya en il Bangladesch. Per l'ina saja il sistem da scola crudà ensemen, per l'autra funcziuneschia il provediment da nutriment mal.
Scola suenter trais onns
En sasez avessan ils millis d'uffants en ils champs da fugitivs gì da cumenzar la scola tenor il plan d'instrucziun da Myanmar quest onn. Entras la pandemia da corona na saja quai dentant betg stà pussaivel, di Barbara Dietrich che coordinescha las acziuns d'agid da Helvetas en il Bangladesch, envers RSI. Uschia stoppian ils voluntaris al lieu dar scola ad hoc als uffants ch'els emprendian almain il minimum.
Sistem da nutriment na funcziuna betg
Er il sistem da nutriment saja crudà ensemen. Uschia hajan ils fugitivs construì in sistem durant ils ultims trais onns ch'els vivan els champs. Cun las mesiras da corona saja quel dentant crudà ensemen, uschia n'hajan ils fugitivs betg daners per cumprar legums. Els survegnian sulettamain las victualias da basa sco ris e fava che vegnan furnidas. Quai mainia ad ina alimentaziun manglusa.
Enfin 1 milliun Rohingya
Dapi ch'il conflict tranter ils abitants dal Myanmanr e la minoritad muslima dals Rohingya è escalà il 2017 èn tschient millis Rohingya sin la fuigia. Blers dad els abiteschan uss en champs da fugitivs en il Bangladesch. Tranter auter a «Cox Bazar», quai è il pli grond champ dal mund.


text:
Cun ils salids da chatscha ed ils giavischs da musica ha RTR era procurà quest onn per buna luna a chasa ed en chamona. Ed igl è puspè vegnì salidà, gratulà e giavischà blera musica durant l'ura dals «Salids da chatscha». Cun la fin da la chatscha va dentant era l'emissiun al radio RTR a fin.
Grazia fitg a tuttas e tuts per avair telefonà e tadlà!
Datas d'emissiun
Ils «Salids da chatscha» èn mintgamai vegnì emess la saira tranter las 21:00 e las 22:00
- dals 3 fin ils 11 da settember
- e dals 20 fin e cun ils 29 da settember
E qua pudais Vus tadlar anc ina giada tut las emissiuns.


text:
dad Andri Casanova
Sch’ins fa stem, nua ch’ils biars ein vegni en contact cun ils diesch condaments, sche para ei ina caussa zanistrada. Biars han giu d’emprender ordado els da ductrina. Po buc sbagliar la successiun ni emblidar in punct! E buca meins derasau ein las liungas gliestas da puccaus che vegnan ordinai tenor ils diesch condaments e duein esser in agid per prender penetienzia. Quei ein omisdus muments ch’ein per biars buc mo en buna memoria.
Perquei less jeu dar in’autra perspectiva: Ils diesch condaments fan gie part d’in raquent pli grond, numnadamein dil viadi dil pievel d’Israel ord l’Egipta. Dieus ha liberau siu pievel dalla sclavaria ed el vul dar a quel la libertad. Ed ual en quei intent sepresentan ils diesch condaments. Igl ei diesch plaids da Diu che muntan la finala libertad.
Ei drova forsa in mument per saver leger il text ord quella perspectiva, denton vala ei la peina.
Ex 20,1–17
Lez dis ha Dieus plidau tut quels plaids e detg:
Jeu sun il Segner tiu Diu che ha menau tei ord la tiara d’Egipta, ord la casa da sclaveria. Sper mei dueis ti ver negins auters dieus. Ti dueis far per tei negins vuts e negins maletgs ni da quei ch’ei en tschiel sisura, ni da quei ch’ei giu cheu sin tiara, ni da quei ch’ei ellas auas sut tiara. Ti dueis buc adurar quels ni survir ad els; pertgei jeu, il Segner tiu Diu, sun in Diu schalus che castigia la cuolpa dils babs tochen ella tiarza e quarta generaziun vid ils affons da quels che odieschen mei, mo che demuossa grazia tochen ella melliavla generaziun vid ils affons da quels che tegnan car mei e salvan mes camonds.
Ti dueis buc far maldiever dil num dil Segner tiu Diu; pertgei il Segner vegn buc a schar senza castitg quel che fa maldiever da siu num. Fai stem dil di dil sabat, che ti tegnies sogns quel. Sis dis dueis ti luvrar e far tut tias fatschentas. Mo il siatavel di ei in di da ruaus, consecraus al Segner tiu Diu. Lu dueis ti far negina lavur, ni ti ni tiu fegl ni tia feglia ni tiu fumegl ni tia fumitgasa ni tiu bov ni tiu jester ch’ei enteifer tias portaslas portas dil marcau. Pertgei en sis dis ha il Segner fatg tschiel e tiara e mar e tut quei ch’ei lien ed ha ruassau il siatavel di. Perquei ha il Segner benediu il di dil sabat e fatg sogns quel.
Fai honur a tiu bab ed a tia mumma, sinaquei che ti vivies ditg ella tiara ch’il Segner tiu Diu vul dar a ti.
Ti dueis buca mazzar.
Ti dueis buca rumper la lètg.
Ti dueis buca engular.
Ti dueis buca dar faulsa perdetga encunter tiu permer carstgaunencunter tiu proxim. Ti dueis buca ver queida per la casa da tiu permer carstgaun. Ti dueis buca garegiar la dunna da tiu proxim ni siu fumegl ni sia fumitgasa ni siu bov ni siu asen e negina caussa ch’ei sia.
☛ evangeli dalla dumengia: Gn 2,13–25


text:
Urs Niggli tutga tar la gruppa internaziunala da scienziads che ha preparà l’inscunter. La segirtad da nutriment saja la finamira principala, di l’agronom svizzer. Per cuntanscher gliez stoppian ins tranter auter:
- cumbatter la paupradad
- procurar per l’egualitad da dunnas pertutgant posseder funs
- resguardar ils pievels indigens e lur savida da cultivaziun
- profitar da l’innovaziun, novas plantas, digitalisaziun
Engrevgiadas vegnan questas sfidas entras la necessitad che l’agricultura sto sa transfurmar per ch’ella schanegia la biodiversitad ed il clima.
Plinavant haja era la moda e maniera co nus consumain mangiativas e surtut charn ha in'influenza negativa sin il clima, di l'agronom.
En quel reguard saja era «foodwaste» in tema actual. 30 pertschient da las mangiativas vegnian bittadas davent. Quai pudess ins tenor l'agronom Urs Niggli sbassar manaivel per la mesadad. E 15 pertschient damain «foodwaste» procurass gia per pli pauc squitsch tar ils purs dad adina stuair producir pli bler.
Nus stuain discurrer davart la quantitad da charn che nus consumain.
Consum da charn
Er il consum da charn exagerà haja in'influenza negativa sin il clima, per exempel era perquai ch'ins stoppia importar pavel per la producziun da charn. Perquai duess ins smesar il consum da charn ils proxims onns, di Urs Niggli.
Ils proteins da la charn possian ins remplazzar cun proteins da plantas sco: fava, arveglia, lentiglias u lupinas. I dettia ina massa da questas plantas che possian vegnir cultivadas a moda ecologica. Da crear products da questas plantas daventia ina gronda sfida per l'industria alimentara. Restaurants vegans mussian dentant gia oz ch'i dettia deliziusas alternativas per charn.
I na sto betg adina esser ina cotletta.
Tge notas survegn l’agricultura svizra e grischuna?
Culturas maschadadas sajan meglras per proteger la biodiversitad, di Urs Niggli. Talas culturas dovrian damain pesticids che monoculturas. En quel reguard saja la situaziun en Svizra positiva, ils manaschis na sajan betg sa spezialisads tant sin ina agricultura intensiva.
Ma i dettia era deficits: L’agricultura svizra tegnia memia bler muvel ed importeschia uschia bler pavel – sco soja e graun. Bler muvel procuria era per blera grascha e ladim sin il funs nua ch'i crescha lura in pastg che na saja ecologicamain betg favuraivel e che smanatschia la biodiversitad, explitgescha l'agronom.
A l’agricultura grischuna cun ses manaschis pitschens ed ina gronda cumpart da manaschis biologics, dat Urs Niggli en general bunas notas. I saja impurtant da cultivar terren en las muntognas, pertge là existia avunda aua. Gist en l’avegnir possia la mancanza d'aua – betg mo en l’exteriur – mabain era en manaschis da la Bassa daventar in problem.
Urs Niggli – perscrutader e promotur d’ina agricultura biologica
Dal 1990 fin 2020 ha l’agronom timunà l'Institut da perscrutaziun per agricultura biologica da Frick. Entaifer quel temp è l'institut s'engrondì da 20 collavuraturs fin bunamain 200. En ses rom posseda l’institut renum internaziunal.
Sper numerusas publicaziuns scientificas ha Urs Niggli era scrit il cudesch «Alle satt? Ernährung sichern für 10 Milliarden Menschen». El ha studegià agronomia a l'ETH ed è naschì il 1953 ad Olten.


text:
Prender cumià da sia patria e da ses amis, da quai quinta la paraula musicala ch'è vegnida preschentada sco musical a Lavin. Il chor d’uffants Zernez, cun 8 uffants da la scolina fin 12 onns, han dà l'emprima represchentaziun dal musical Okavango.
Hansruedi Strahm, oriund dal chantun Berna, viva dapi 40 onns en Engiadin’Ota ed ha realisà cun la paraula musicala in da ses siemis. Quai ha el fatg ensemen cun Stefano Sposetti, ses magister da clavazin e cun sias biadias che han fatg las illustraziuns per il cudesch che tutga tar la paraula musicala.
In cudesch tut spezial
Oriundamain era planisà in musical tut regular. Il resultat è ussa dapli che be in solit musical. Paraulas vegnan normalmain raquintadas u legidas or d’in cudesch. Quai na duess betg esser auter tar ina paraula musicala. Cura che Hansruedi Strahm ha vesì ch'ina da sias biadias dissegnava chaussas or da ses musical è vegnida l’idea da far era anc in cudesch da paraulas.
Pliras da sias biadias han gidà ad illustrar il cudesch, il scriptur Alfons Clalüna ha translatà il text ed uschia e vegni realisà il cudesch «Okavango i’l pajais da las müravaglias», quai cun sustegn da la Lia Rumantscha.


text:
Beat Bernet daventa nov president da la vischnanca Claustra-Serneus. El succeda a Barbara Gujan-Dönier ch’ha abditgà sin la fin da l’onn. Sco vicepresidenta vegn Stephanie Mayer-Bruder ad esser en uffizi.
Sustegn finanzial WEF a Tavau
Plinavant han ils da Claustra-Serneus decis d’era en il futur sustegnair finanzialmain il Forum economic WEF a Tavau. Quai cun ina contribuziun annuala da 100’000 francs durant ils proxims trais onns. La suprastanza communala aveva proponì da prolungar la contribuziun per tschintg onns, il cussegl communal vul per il mument dentant sustegnair il WEF be per trais onns.
Ord l'archiv
Chasper Pult declera la derivanza dal num «Serneus». Suenter che Claustra-Serneus ha fusiunà era cun Saas, duess la segunda part dal num «Serneus» scumparair sco num uffizial.
RTR novitads 15:00


text:
Jazz, swing, insumma musica burlesca dals onns 1920 enfin 40 fascinescha a la studenta Cinzia Regensburger che studegia chant e musica classica al Landeskonservatorium a Feldkirch in Austria.
Sin atgna iniziativa e cun agid d’amias ed amis vul ella realisar in musical sin plaz a Scuol. La musica vegn arranschada dad ella sasez, las musicantas e musicants vul ella ussa tschertgar in tut l’Engiadina.
Di per di è Cinzia Regensburger vidlonder a planisar, realisar concepts, dumandar per ils permiss, far in crowdfunding per las finanzas e anc bler auters detagls. Ella resenta grond sustegn da tut las varts e sperescha ferm da pudair realisar lura per ils 20 enfin ils 22 avust il «Musical a Scuol.»


text:
En il Grischun datti var 30 lufs, da quels èn 20 en Surselva. Quai è mo ina stima. La cifra exacta na san ins betg, di Adrian Arquint, il manader da l'Uffizi da chatscha e pestga.
La primavaira porta la vardad
Tipic per il temp da primavaira è ch'ils pèrins da lufs s’entaupan. Sch'i dat novs trieps, sa furman quels la primavaira. Quai saja bain pussaivel questa primavaira, di Arquint e manegia ch'ins stoppia far quint cun dapli lufs en il Grischun.
Dapli lufs vul era dir ch'ils purs ston far dapli attenziun. Il temp cura ch'els entschaivan a laschar ora ils animals èn ils lufs anc en la cuntrada. Ils lufs van en l'autezza perquai che la selvaschina sco tschierv e chamutsch fan era quai. La primavaira san ins dir ils lufs èn là nua la selvaschina è e lezza è là nua ch'i fa verd.


text:
Secession
La secession a l'è el retràss de 'n organizzazion o union politega, soratutt on Stat o 'na Confederazion. Despess la menascia de secession a l'è ciamada per ciappà di vantagg minor.
A segonda de la situazion la secession la pò vess on diritt, 'me che 'l pò vess in l'Union europea, in Liechtenstein, in Saint Kitts e Nevis o in Etiopia, 'na possibilità de concordà o a segonda di situazion, 'me che 'l pò vess in Isvizzera, in del Regn Unii, in Canada (Legg de ciarezza), in Moldavia (i terr de lengua turca gh'han el diritt de secession se la Moldavia l'è tolta dent de 'n alter Stat), in Danimarca, in di Paes Bass, in Noeuva Caledonia o in di Stat Unii o 'na situazion ch'a l'è minga prevista de la legg, 'me che in Italia, Spagna e in la pupart di Stat.


text:
Ciod
El ciod a l'è una arnes drovad per far dei collegaments franc intra dei toc de legn, metall o oltri materiai. El collegament a l'è fait per via d'un martell qe a l'è drovad per dar una bota sora 'l ciod e 'l fa insì qe 'l ciod al se pianta ind i duu toc separads.
I ciods i g'hann una forma slongada e i so carateristeg principai i inn la guza, la gamba e 'l coo o capela. I form e i dimension i cambien a segonda de l'aplicazion e dei materiai indovè qe i g'hann de vesser piantads.
De solit i ciods inn de metall (açal, ferr, loton, ram).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se pensa qe i prim ciods i seren stait drovads de l'Homo sapiens insema a arnes del principi minga descompagn comè guze de trapan, punteruoi e gogie.
El prim usaj de ciods in legn a l'è stait per i œvre de carpenteria comè la costruzion de imbarcazion. I ciods in metall i nassen ind l'etaa del bronz.
La produzion in serie a l'è principiada ind i Staits Unids a la fin del 1700, implunemanc i prime certe testimonianze de l'usaj dei ciods i resalen ai temp dei antig Roman. Prima i ciods i seren fait a man con forgiadura o anca fusion.
I prim ciods i seren faits de lamiere de ferr e i heven sezion quadrada, a fin Votcent i vegnen sostituids de ciods a sezion circolara producids de maqine qe i lavoraven un fil metalleg.
Usaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind el legn o de tute i manere ind i materiai i se droven ciods guz, la penetrazion la se basa in sul principi del cuneo, e i se impienten a forza cont un martell o con pistole sparaciods qe i pœden vesser a man (molla), a aria compressa o a cartucce de polver de spar. La capacitaa de tegnir insema i materiai a l'è daita de la deformazion e de l'attrid del gamb contra i paret del bux e del coo. Ind un quai cas la guza la pœl vesser piegada o ribadida per aumentar la tenuda.
I toc metalleg i inn collegads de ciods inserids in bux preesistents e la guza la vegn ribadida cont un maqinari deit ribaditrix. La tenuda a l'è daita dei duu coo. Qella operazion qì a l'è diita ciodadura.
Tipolojie[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ciods per legn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Intra i ciods per legn i entren quei de legnamee, a l'è particolar qell a U costituid de un gamb ripiegad con do guze ciamad cambreta o cavallotin.
Ciods de carpentier[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è el tip de ciod plussee comun con guza streita e coo larg, realizad in ferr per el legn e in azal per el cement.
Ind la fabricazion dei pallet i se droven ciods ritorts, zigrinads o uncinads per mei resister ai sollecitazion.
Ciods de tappezier[Modifega | modifica 'l sorgent]
Caratterizads de gamb cort e coo larg, i se ciamen borqie. El coo al pœl haver plussee forme: bombad, vœd, circolar, prismateg, ecc. Se el coo a l'è decorad i prenden el nom de broccam.
Ciods per metall[Modifega | modifica 'l sorgent]
I ciods drovads per francar lamier o elements divers de metall. Ind la pratega comuna i se distinguen:
- Ciods (con diameter nominal del gamb superior ai 8 mm).
- Ribattin (con diameter nominal del gamb inferior a 8–10 mm). La lor carateristega a l'è qe l'estremitaa opposta a'l coo, despœ de haver passad i materiai de francar, la vegn ripiegada e deformada (ribadita a freid o a cold) in manera de formar un segond coo.
- Rivett (particolar applicazion qe la ciama minga l'access dirett a la banda de ribaditura), disponibel in allumini, ram e (azal) inox.
El coo del ciod al pœl vesser de varia forma: circolara larga, larga con bord, circolara streita, circolara bassa, circolara a fonj, tronc conega, tronc conega con collet, svasada piana, svasada con calotta volta o bassa, cilindrega.
Ciods ortopedeg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Drovads per unir i parts de un oss fratturad i inn in azal o arjent.
Ciods de alpinism[Modifega | modifica 'l sorgent]
I hann un bux in prossimitaa del coo ind el qual a l'è possibel infilar una corda o un mosqeton. I se distinguen in ciods de roccia e ciods de giaç.
Ciods per scarp[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per i calzadur i inn drovads ciods per confezionar e per riparar i scarp, prendeven el nom de semenze e bullette.
Ciods antiscarlig[Modifega | modifica 'l sorgent]
I esisten varietaa de ciods qe metuds ind la suola dei scarp de lavar o de montagna, o in qei drovade ind un quai sport comè el golf o 'l fusbal, facilitan la presa in sul terren. Vengnen ciamads bullette.
Un quai tip de pneumateg de fioca i g'hann dei ciods.
Ciods de maniscalc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Drovads per ferrar cavai, muli e bovini impiegads ind el lavorar.
Ciods per cavallots[Modifega | modifica 'l sorgent]
I inn preinserids in su cavallots in plastega, drovads per francar linee de cavo eletreg o de segnal. Tipeg esempi i inn i impiants televisiv terrester o satellitar, el qual cavo al scor a l'estern dei mur de l'edifici in su i quai a l'è installada l'antenna ricevent; per via de la varietaa dei materiai in sui quai i g'havarann de vesser francads, qesti i inn realizads in azal temperad.
Ciods de crocefission[Modifega | modifica 'l sorgent]
I seren drovads per inciodar i persone ai crox. I seren long una vintina de centimetri e i seren particolarment robust perqè i g'haveven de mantener pientads ai crox i condannads. I g'haveven un coo quadrad o circolar.
Usaj particolar[Modifega | modifica 'l sorgent]
Esisten ciods a tre o quater guze drovads per sbuxar i pneumateg. Bande ciodade i inn drovade de bloc per sbuxar i gome dei veicol qe i se dovarissen minga fermar. Ind i citaa, tavol o elements metalleg guz de long e sottil ciods guz, definids dissuasor, i vengnen metud in sui cornicion per impedir la sosta ai pivion. I pœden vesser drovads anca comè offendicula.
Un particolar tip de ciod in us ind el XX secol, a l'era drovad per francar i spegg picinin in veder, a la soa cornix in legn; i seren senza coo e sqiçads a tute e do i estremitaa.
Manere de dir[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mager 'me un ciod
- L'è tant 'me sqisciar un ciod (g'è miga gust)
- Roba de ciod (roba de mat)
- Far un ciod (far quater bagole per strada)
- Pientar un ciod (far un debit)


text:
Gottlieben
Gottlieben a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 0.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 297 abitant.
El cumün de Gottlieben al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Constance (Konstanz) (DE-BW), Ermatingen, Reichenau (DE-BW), Tägerwilen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gottlieben in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dapi ses 24avel anniversari ha il probabel pli enconuschent clown svizzer procurà per risadas tar ses publicum. Savi ch'el veglia daventar clown, ha Dimitri però gia en la vegliadetgna da 7 onns cura ch'el ha vesì il clown svizzer Andreff en il circus Knie. L'esser legher quai saja sia vita, sia passiun, sco el ha adina ditg.
Gia durant ses emprendissadi sco vaschler frequentava Dimitri Jakob Müller lecziuns da teater, musica, balett ed acrobatica. Da quel temp ha el scaffì sias emprimas curtas rollas comicas e nummers da clown e pantomima. Suenter ha el tranter auter studegià a Paris pantomima, acrobatica ed artistica sin la suga.
Si'ovra da vita
A partir dal 1959 è el sta pliras giadas sin turna tras l'entir mund, tranter auter er trais giadas cun il circus Knie. Il 1971 ha Dimitri fundà ensemen cun sia consorta Gunda il Teatro Dimitri a Verscio. Il 1975 è lura la Scuola Teatro Dimitri vegnia vitiers ch'è oz ina scol'auta per teater da moviment e creaziun da teater.
Dasper la lavur sco autur, reschissur e decoratur da tribuna en ses agen teater era Dimitri er adina puspè da vesair sin tribunas da l'art pitschen
Il 2009 ha el survegnì il Swiss Award per cultura ed il 2013 il Swiss Award per si'ovra da vita. Quai sper divers auters premis ed onoraziuns.
Ses ultim salto ha il pli enconuschent clown svizzer fatg en la vegliadetgna da 50 onns en in teater a Basilea. E malgrà ch'i era ses ultim salto, na pensava Dimitri anc ditg betg da chalar. El vegnia a far vinavant fin ch'el dettia enturn, ha el fatg a savair lezza giada.
Regurdientschas vid il clown Dimitri
(ord la Tagesschau dals 20-04-2016)
RR novitads 09:00


text:
Suenter il plitost schlet onn per la puma 2017 èn ils responsabels fitg cuntents cun la stad 2018. Da quai da 30% dapli maila vegni a dar en cumparegliaziun cun l'onn passà. Tuttina hai era dà plantas che n'han betg purtà maila sco tschellas.
Problematica da las plantas grondas
A la puma sparpagliada (uschenumnà «Streuobst») n'hajan ins betg dà aua al Plantahof. Tenor Marco Frey, cussegliader da puma, haja quai plirs motivs: Per l'ina haja la prognosa da l'aura adina puspè preannunzià plievgia. Da l'autra vart hajan ins er quinta che las plantas grondas vegnian da surmuntar la mancanza d'aua. Medemamain saja il sauar in process che dovra fitg bler temps. Uschia na sajan betg tut la maila sa sviluppada endretg e vegnida in ton pli pitschna.
RR actualitad 11:00


text:
L'Assicuranza sociala Grischuna organisescha ina saira d'orientaziun per ils patruns da la Surselva. En il Cinema sil plaz a Glion datti referats, in film ed ina discussiun al podium. L’idea è da cuntanscher ils patruns da la Surselva ed orientar els co ins pudess integrar en il mastergn persunas che han restricziuns psichicas.
Las malsognas psichicas èn creschidas ils davos onns. Ina da quellas che vegn pli e pli savens menziunada è il «burnout». Gest quellas persunas da burnout pon vegnir integradas, i dovra simplamain patruns ch'èn pronts da far quai.
La gronda part po lavurar en in lieu adattà in fitg aut pensum.
En Surselva vegn annunzià tranter 100 e 150 cas ad onn tar la segirada d'invaliditad. Da quai èn var 30 fin 40 pertschient malsognas psichicas. Sco quai che Felix Flepp, il cussegliader d’integraziun che maina il biro a Glion di, datti per quellas persunas che han restricziuns psichicas bunas schanzas da vegnir integradas en la vita da lavur.
Quella integraziun funcziunescha mo sur ils patruns e mo sch'els èn pronts da surpigliar in tal lavurer, di Felix Flepp. El saja propi dependet da patruns averts per la chaussa.
RR actualitad 12:00


text:
Ils emprims uffants che vegnan instruids en surmiran vegnan ad esser ils scolars da l’emprima classa primara da l’onn da scola 2021/22. Ils uffants ch’han gia cumenzà cun rumantsch grischun vegnan vinavant instruids en RG.
L’onn passà era vegnida inoltrada l’iniziativa populara per in return tar l’idiom surmiran sco lingua d’alfabetisaziun en la scola primara e superiura a Savognin. Dapi 13 onns vegn instruì rumantsch grischun en la scola da Surses. Il cussegl da scola e la vischnanca da Surses avevan recumandà da refusar l’iniziativa populara, las experientschas fatgas cun il RG sajan bunas.
Ils adversaris vesevan quai auter. Els han argumentà, ch'il rumantsch grischun saja ina lingua artifiziala ed indebleschia las cumpetenzas dal surmiran dals scolars.
Ina da las ultimas bastiuns
La gallaria mussa cun ina retscha da maletgs, tge vischnancas ch'han introducì il rumantsch grischun en scola – ed er tgeninas ch'han puspè midà enavos sin l'idiom.
Alvra e Lantsch decidan pli tard
Rumantsch grischun vegn era instruì en la Val Alvra, numnadamain en la scola primara a Lantsch ed en la scola superiura a Casti. Là recumonda il cussegl da scola da dir gea a l’iniziativa che vul reintroducir il surmiran en scola. Da las vischnancas Albula/Alvra e Lantsch na datti nagina posiziun uffiziala.
Las radunanzas communalas da Lantsch ed Albula/Alvra decidan ils 28 d'avust. Ils 19 d'avust datti anc ina infurmaziun publica. A Savognin è quella stada il zercladur. La vischnanca ha laschà registrar l'infurmaziun cun discussiun da podi., il link avra en ina nova fanestra


text:
A Zernez ha la radunanza communala approvà l'iniziativa «per ina suprastanza communala ed in cussegl da scola legitimà democraticamain» e deliberà ella per mauns da la votaziun a l'urna. L'iniziativa vul, ch'i dat in'elecziun libra da candidatas e candidats senza che mintga fracziun sto esser represchentada.
Plinavant han ils preschents approvà e deliberà la nova cunvegna da prestaziun da Zernez cun il Center da sanadad Engiadina Bassa ed er approvà duas revisiuns parzialas da leschas e la nova lescha da scola.


text:
Suenter la quarta panna en tschintg mais vegn la Swisscom sut squitsch politic. L'Uffizi federal per communicaziun BAKOM examinescha la seria da pannas e la cumissiun dal Cussegl naziunal citescha quels a la testa da la Swisscom la fin da zercladur ad in'audiziun.
Ins spetgia che la Swisscom procuria per transparenza davart las raschuns, ha ditg Jon Pult il vicepresident da la cumissiun envers SRF. Fin a l'audiziun stoppia esser cler, sch'i dettia problems structurals tar la Swisscom e tge ch'il concern veglia far per evitar en futur tals problems.


text:
La midada sin la telefonia IP en las regiuns alpinas, quai communitgescha la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna. Dapi il 2018 ha la Swisscom modernisà la tecnologia da telefonar en regiuns perifericas.
La Swisscom ha transfurmà la telefonia tar var 300 manaschis d’alp e chamonas. Er involvids èn stads la Societad svizra d'economia alpestra, il Club alpin svizzer e Chamonas svizras, sco la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna scriva.
L'electricitad mancava
Per pudair duvrar la telefonia IP basegni in provediment electric. Blers manaschis d’alp e chamonas da culm avevan dentant ina colliaziun nunsuffizienta u insumma nagina cun la rait electrica. En il rom dal project han passa 300 bajetgs survegnì in provediment electric independent da la rait.


text:
Il giuven teater grischun dat a giuvenils tranter 13 e 16 onns la pussaivladad da frequentar in'emna da teater a Cuira. Ils giuvenils survegnan sustegn da l'actura Felicitas Heyerick che mussa ad els co far teater. La fin d'emna lura finalmain il grond mument: Els pon presentar lur nova savida artistica al public.
Ils sis acturs giuvens han emprendì co sa mover e sa preschentar sin tribuna. Felicitas Heyerick ha savì dar ina mantunada da tips e trics da sia experientscha da lavur. La fin finala han ils acturs nov-naschids pudì envidar ils geniturs ed amis a la preschentaziun.
Ils giuvenils han per part grondas finamiras. Intgins vulan giugar en avegnir teater en la regiun. Ina dad els ha gust dad ir ad ina scola da film e vegnir actura professiunala.
L'emna da teater ha pia gì success: Ils giuvens teatrists sa preparan gia uss per las tribunas naziunals u internaziunals.
RR actualitad 07:00


text:
L'onn 1987 aveva Radio Grischa emess durant in mais in program d'emprova. In project ch’era vegnì finanzià da la «Schweizerische Bankgesellschaft» a chaschun da ses agen anniversari da 125 onns.
In onn pli tard ha Radio Grischa allura survegnì la concessiun da la Confederaziun. Cun meds fitg simpels e gronda motivaziun ha ina pitschna squadra d'idealists enturn Matthias Lauterburg fatg davent dals 9 da december 1988 in program local. Sper pitschnas parts en rumantsch vegniva emess en tudestg. L'intschess d'emissiun cumpigliava il Grischun dal nord fin a Sargans.
Ils 17 da favrer 2015 ha Radio Grischa midà num e sa numna dapi lura Radio Südostschweiz. Il radio è integrà en la gruppa da medias Somedia.
Intginas persunas ch'han fatg lur emprims pass schurnalistics tar Radio Grischa lavuran oz tar RTR. Els profiteschan anc adina da quest temp.
Ord l'archiv
RR actualitad 07:00


text:
Marcus Menzli tegn er vinavant sias localitads per sia fatschenta da sport en il Center Mundaun. Dasperas ha el ensemen cun Robert Cathomas da la fatschenta da schubregiar, surpiglià da s'occupar dal bajetg schebain dadora sco er endadens e far las lavurs ordinarias da pedel. Almain per part vegn il bajetg duvrà il proxim tem sco deposit.
En connex cun quella cunvegna pon era ils parcadis enturn chasa e quels endadens vegnir tratgs a niz. Davent da la fin da settember pon quels parcadis vegnir affittads. La cunvegna vala fin la fin da l'onn 2020. Sch'il possessur avess da chattar gia pli baud ina nova schliaziun per quest object, lura po la cunvegna vegnir schliada cun in termin da desditga da 3 mais.
RR actualitad 17:00


text:
La festa en cifras
- 8 guggas èn da la partida
- 55 commembers han ils «Schamaroper Poper»
- 110 persunas lavuran la saira
- 2'000 aspectaturs vegnan spetgads
Gia il suentermezdi han las musicas da tschaiver concertà sin la plazza Alexander tar la via da la staziun a Cuira. Sin ina pitschna tribuna da puntanadas ha mintga musica sunà 3-4 chanzuns. Da la partida era la musica da tschaiver Las Bagordas da Mustér. Quai saja tuttina sch’els sunian avant 5 ni avant 2’000 persunas, ha ditg Clau Dermon, il president da Las Bagordas, els dettian adina tut.
La festa attira millis
La saira, en la halla da la citad da Cuira, hai dà in auter public. Nagins uffants, blers giuvens e giuvnas, intgins anteriurs commembers da guggas pli vegls. La halla veseva ora in zic sco ina fiera, cun divers stans da bavronda e maglia.
Organisada vegn la festa da la musica da tschaiver «Schamaroper Poper» da Cuira. Radund 2’000 visitaders vegnan spetgads. Gianin Bergamin da la musica da tschaiver da Cuira è losch da la festa. Ils da Cuira e conturn hajan gugent il tschaiver e fetschian gugent festa. E la maschaida da musicas da tschaiver renumadas e da musicas da la regiun carmalia blera glieud.
RR actualitad 08:00


text:
Dryas octopetala
Dryas octopetala l'è 'na piànta de fiùr a distribusiù àrtico-alpina che fà part de la famìa botànica de le Rosaceae. La g'ha portamènt de boscaì pesèn e la scàmpa divèrsi agn, la fùrma dele colònia che pöl véser pò a bèle grànde de preferènsa en ambièncc ruciùs e che par dei tapé.
DescrisiùModifega
I gamp i è de tìpo arbüstìf, töcc storzégn, che trà fò dei ram che se svelöpa 'n orizontàl. Le fòie i è sènsa péi de l'endrìt, e tomentùze biànche de l'envèrs. I fiùr i se fùrma 'nsìma a dèi gamp lónch de 3 a 10 ghèi, e i g'ha òt pétali de culùr biànch cremùs. I péi del fröt, che par piöme, prima i g'ha aspèt storzégn, töcc tacàcc ensèma e sterlözèncc, dòpo i se sepàra e i se dèrf fò 'nfìna a furmà 'n balù, che vé facilmènt sparnegàt del vènt.
La crès en pòscc sèch endóche la néf la se delégua per prìma e 'ndoche 'l teré l'è calcàreo, 'n mès al geròt e a le scarpàde ruciùze.
DistribusiùModifega
Dryas octopetala l'è 'na piànta che crès endèn areàl bèl grant en àree montagnùze con préde calcàree. Se la tróa en töt l'Artich, endèi mucc de la Scandinavia, sö le Alpi, Carpàsi, Pirenèi, Balcani, Càucazo e pòscc izolàcc de àlta montàgna. 'N Gran Bretagna, se la tróa söi mucc Pennini (endèl'Inghiltèra setentriunàla), endèn pér de stasiù en Snowdonia (Gales setentriunàl), e piö facilmènt endèle Highlands en Scòsia; en Irlanda se la tróa 'ndèl Burren e e 'n póch óter pòscc. En Amèrica setentriunàla, la rìa 'nfìna al Colorado e a le Montàgne ruciùze.
TaxonomíaModifega
Dryas octopetala l'è stàda discriìda del Linèo endèla püblicasiù Species Plantarum 1: 501–502. 1753. [1]
SinònimModifega
Galerìa de fotiModifega
RiferimènccModifega
LeteradüraModifega
- Xaver Finkenzeller: Alpenblumen, München 2003, ISBN 3-576-11482-3
- Kremer, Strauchgehölze. Niedernhausen, 2002. ISBN 3-576-11478-5
- Fischer, M. A., Adler, W. & Oswald K.: Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol, Linz, 2005, ISBN 3-85474-140-5
- Düll, Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands, 2005, ISBN 3-494-01397-7


text:
Mèrch
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Äl Mèrc (in itagliàn: Regione Marche) én na regiån dl'Itâglia centrèl cun 1,4 miglión d abitànt. La sô capitèl l'é Ancåṅna. Äl cunféṅnen cun l'Emégglia-Rumâgna, la Tuschèna, l'Ónbria, l Abrózz, al Lâzi es al Mèr Adriâtic.
Äl pruvénzi
- Pruvénzia ed Pêṡer e Urbén (PU)
- Pruvénzia d Ancåṅna (AN)
- Pruvénzia ed Mazerè (MC)
- Pruvénzia ed Fairum (FM)
- Pruvénzia d Âscuel (AP)
Geografî
Äl Mèrc, regiån dal zänter dl'Itâglia aj s câten a mèża vî dla côsta adriàtica. La côsta l'é fâta ed dimónndi ed spiâż ed rèna. Al Månt Cònero l é al pió èlt. An i è brîṡa di mónt èlt int i Apenén. Int la cadäṅna di Mónt Sibillini, int la pruvénzia d Âscuel, ai é al Månt Vettore (2.478 m). Di èter mónt impurtànt par la regiån én: Månt Nironi (1.526 m), Månt Càtria (1.702 m), Månt Pennino (1.570 m), Månt Rotondo (2.103 m), Månt Fema (1.575 m), Månt Priore (2.334 m), Månt Bove (2.143 m), Månt Sibilla (2.175 m), Månt Valdilonga (2.221 m), Månt Porco (2.335 m), Månt Argentella (2.201 m). Al clémma l é bån. Estè chèldi, mo frasschi pr al mèr, invêren cun däl piôv regolèri. Int l intéren invézi ai é di estè frasschi e invêren cån grândi pusibilitè ch'al naiva.
Economî
L'economî däl Mèrc l'é såura tótt cunpòsta d indósstri céṅni sparpajè in tótt al teritòri. Ai é däli indósstri ed schèrp, mòbil e mecânica, dal vén e dla costruziån däl nèv.


text:
Il turnier sin sablun a Madrid ha lieu senza Roger Federer. Il Basilais sto dar forfait pervi da problems cun il dies. Il Svizzer era sa blessà la sonda durant il trenament.
I n’è però betg la fin dal mund, sch’i na duess betg gartegiar.
A medem temp ha Federer dentant affirmà ad ina conferenza da medias en la chapitala spagnola da vulair far part dal turnier a Roma (a partir da proxim glindesdi).
Pir 13 gieus en las chommas
A partir dals 22 da matg suondan ils French Open a Paris. Là ha il Svizzer fin uss gudagnà be ina giada, il 2009.
A Federer (34) manca la pratica da gieu en questa stagiun. Er pervi d’in’operaziun dal miniscus ha el pir giugà trais turniers.
RR novitads 17:00


text:
Bianca Mayer alias Bibi Vaplan ha fatg ina pausa creativa, ed uss è ella puspè da return cun gronds plans. Ella vul realisar in project che duai procurar per mirveglias e buccas avertas. L’artista engiadinaisa che viva en Lumnezia ha ramassà ideas ed ha zambregià en ses labor.
«Crazy Popcorn 1» sa numna ses project, sia sfida. Cun la «Popcorn-Opera» va ella vias nunusitadas e preschenta ina erupziun artistica cha va en diversas direcziuns.
Il punct da partenza è fatg, il punct final è anc avert e nagin sa quant ditg che tut vegn ad ir. Quai stat anc en las stailas.
Sia opera n’ha betg da far cun las operas classicas, pertge perquai èn sias ideas memia balurdas e sturnas. Bibi Vaplan vul sa mover sin las sendas sper vias dal mintgadi che nus enconuschain: cun creaziuns senza cunfin, da musica, litteratura, happenings, invenziuns e mini-festivals. E tut questas creaziuns duain esser grauns che schloppan, in suenter l’auter.
L’emprim plopp: Crazy Popcorn 1
Cun questa chanzun cumenza tut. Ina chanzun divertenta ed allegra, cun Bibi Vaplan che s’engascha per in mund plain libertad, che stira giu mirs, e sgola sin la glina. En il videoclip fa ella quai sco eroxa en in gieu da video a la veglia.
Il segund plopp: Extra Life! Roccobello e Leon
Il proxim pass: ella vul salvar ils dus vadels Roccobello e Leon.
Perquai ramassa ella schizunt raps per prolungar in pau lur vita. Per che quai vegni a funcziunar, ha ella lantschà l’acziun «Extra Life», e tgi che vul po far ina donaziun per che la finamira possa vegnir realisada. E tgi sa, sch’els daventan ils vadels ils pli renumads da la Svizra.


text:
Las trais cursas dal Tour de ski en Val Müstair han mussà ch'igl è pussaivel dad organisar cursas da la cuppa mundiala era sut cundiziuns da corona. Bler han ils organisaturs stuì far auter questa giada. Uschia separar strictamain las atletas ed ils atlets dal rest dal manaschi enturn la cursa. Suenter trais dis bilantschescha il president dal comité d’organisaziun, Guido Mittner: «Tut e gartegià tenor giavisch.»
Bolshunov ina classa, Cologna cun segn d’exclamaziun
Sin loipa han ils passlunghists da la Russia procurà per la musica. Totalmain èn las atletas ed ils atlets da la Russia stads sis giadas sin il podest. La gronda figura ha num, Alexander Bolshunov. Il grond favurit sin la victoria dal classament general dal Tour de ski ha decis duas cursas per sai.
Ina stupenta cursa ha dentant era mussà il matador local, Dario Cologna. Suenter Bolshunov ha Cologna terminà la cursa da 15 kilometers en il stil classic sin plaz dus. Cun questa plazza da podest, l’emprima en sia patria la Val Müstair, ha Cologna gist er fatg in regal als organisatur da la cursa da giubileum.
Persvas ch'il Tour de ski en Val Müstair continuescha
Era sche l’organisaziun dal Tour de ski n'ha anc betg ils contracts per ina proxima ediziun – è il president dal comité d’organisaziun Guido Mittner persvas, che la Val Müstair organisescha er en futur cursas da quest gener. La buna organisaziun da las cursas da quest onn sut cundiziuns da corona èn la meglra carta da visita per cuntinuar la collavuraziun cun la Val Müstair era en il futur.


text:
Pli baud saja stada l'incumbensa da l'OES en emprima lingia quella da mantegnair il contact cun la diaspora e d'infurmar lezza davart la posiziun da la Svizra sco stadi neutral. Oz sa chapeschian els sco portavusch dals burgais svizzers en l'exteriur. Uschia Remo Gysin, il president da l'organisaziun che dumbra varga 700 uniuns svizras dapertut sin il mund.
Problems dettia numnadamain avunda
«Las bancas vesan ils clients da l’exteriur sco ristg. Tgi che vul avrir in conto sto pajar autas cumissiuns ni sto deponer, sco tar la Banca chantunala da Turitg, almain 100’000 francs. Quai decuraschescha blers Svizzers egl exteriur.»
Nus stuain augmentar nossa attractivitad e far pli enconuschent nossas purschidas.
In auter sectur nua ch'els cumbattian gia daditg per meglras cundiziuns è la participaziun da las Svizras e dals Svizzers en l'exteriur vid ils process politics en Svizra.
«La pli gronda part ha interess da sa participar a las votaziuns ed elecziuns en Svizra. Per pudair far quai ston els s’annunziar e retschaiver ad uras ils documents. Quai n’è betg il cas il mument. E-voting fiss qua in grond levgiament.»
Els sajan en stretg contact cun l'administraziun federala, ils chantuns e la politica ed emprovian d'influenzar las chaussas egl interess da lur commembers. E quella lavur porti era fritg, di Gysin. Sco exempel numna el la lescha nova che reglescha dapi dus onns la relaziun ed ils dretgs da las Svizras ed ils Svizzers egl exteriur ed era las incumbensas da l'OSE.
Mo metter ils mauns en crusch na vegni betg en dumonda. Remo Gysin vesa anc blers secturs nua che l'Organisaziun da las Svizras e dals Svizzers en l'exteriur stoppia s'engaschar.
«Il cussegl da las Svizras ed ils Svizzers en l'exteriur sto daventar pli democratics e nus essan en discussiuns cun ils chantuns per promover il e-voting sin nivel chantunal.»
Mo l’emprim vegni ussa fatg festa. 100 onns, in giubileum che duai dar schlantsch e motivaziun per era il futur defender ils interess da las Svizras e dils Svizzers egl exteriur.


text:
La finamira da la Partida liberaldemocratica (PLD) tar las proximas elecziuns dal parlament federal il 2019: Vegnir la segund ferma partida, gist suenter la Partida populara svizra (PPS). Questa finamira ha la presidenta da la PLD Petra Gössi communitgà tar in'intervista cun las gasettas «Tages-Anzeiger» e «Bund».
Ella saja optimistica ch'ils liberals possian er il 2019 gudagnar vuschs. Ed uschia surpassar la Partida socialdemocrata (PS).
Elecziuns 2015
- PPS: 29,4%
- PS: 18,8%
- PLD: 16,4%
- PPS: 11,6%
In accent sin l'Europa e la digitalisaziun
Gössi spetga ch'in dals temas centrals da las elecziuns vegnia ad esser la dumonda da la relaziun da la Svizra cun l'Europa. La PLD refusia d'entrar en l'Uniun europeica, sa mettia dentant en per mantegnair ils contracts bilaterals.
Plinavant veglian ils liberals metter paisa sin la digitalisaziun e lur schanzas. La Svizra stoppia tegnair cun cun ils auters, uschiglio vegnia la Svizra a perder sia muntada sco lieu economic.
La Svizra – in sistem cun trais pols
Quitads fa a la presidenta da la PLD dentant che la Svizra sa sviluppeschia adina dapli tar in sistem cun trais pols: in pol socialistic, in naziunal-conservativ ed in pol liberal. Per sia partida saja quai problematic, perquai ch'ils anteriurs votants da la Partida cristiandemocratica, pudessan uss simpatisar cun il pol conservativ.
RR novitads 06:00


text:
Capità è quai tut avant quatter onns, il 2016 durant la sanaziun dal mir da fermada «Punt dal Gall». Ina firma externa ha gì l'incumbensa d'allontanar la colur che protegia cunter ruina al fund dal mir vid la svidera. Quai è stada in'incumbensa delicata. La colur dals onns 1960 ha numnadamain gì en PCB, ina chemicalia d'industria che po chaschunar cancer ed è oz scumandada sin l'entir mund.
Sin quest plazzal hai dà sbagls, scriva la procura publica en ses mandat penal dals 20 da settember 2019 ch'il schurnal regiunal da SRF ha survegnì sin dumonda.
Plazzal cun rusnas
Perquai ch'il plazzal na saja betg stà isolà a moda correcta è «ina quantitad nunenconuschenta da pulvra cun PCB» vegnida giuadora ed è uschia vegnida da tschufragnar il Spöl.
La culpa saja il survegliader da construcziun da la firma. El avess stuì controllar sch'il plazzal saja segirà avunda e cun quai isolà cumplettamain encunter dadora. Quai n'haja el betg fatg, ord «malprecauziun e cunter l'obligaziun», quai che saja stà negligientscha. La procura publica chastia perquai il survegliader cun 2'000 francs sco era cun in chasti cundiziunà da 50 taxas per di a 200 francs. Cunter la decisiun po anc vegnir fatg recurs.
15 milliuns francs per la sanaziun
Il Spöl che cula er tras il Parc naziunal svizzer, è oz contaminà cun PCB e quai sin plirs kilometers. Gia avant l'incident èn particlas tissientadas vegnidas en il Spöl, quai han examinaziuns mussà. Pestgar è scumandà e per il chantun è cler ch'il tissi sto or dal flum. La sanaziun custa radund 15 milliuns francs. Cura che quella po vegnir fatga e tgi che paja quella, è tenor il chantun e las Ouvras Electricas d'Engiadina anc avert.
Per tadlar curt e concis:


text:
En cumparegliaziun cun la media dals davos tschintg onns è l'enviern actual in bun enviern per ils territoris da skis svizzers: Tenor las pendicularas svizras munta il plus a 5,7%. Ins possia dentant betg emblidar, ch'ils davos trais onns sajan stads difficils per las pendicularas svizras.
Trais giadas dapli entradas en il Tessin
Pudì profitar han tut las regiuns, il pli fitg dentant il Tessin cun in plus da 302% e las Alps dal Vad/ Friburg cun in augment da 48%. La raschun che exact questas regiuns hajan profità uschè fitg saja quella, ch'ils territoris da skis en las regiuns sajan bass ed ellas hajan perquai patì pli fitg da la mancanza da naiv ils davos trais onns. Il Grischun ha registrà in plus dad 8,6%.
Prognosa positiva
Las prognosas per la segunda mesadad da la stagiun èn optimisticas. Quai cunzunt en vista a las vacanzas da sport. Pervia da las navaglias sajan las cundiziuns grondiusas sin las pistas.
RR novitads 15:00


text:
L'Uniun Bus alpin porscha a partir dals 25 da zercladur duas giadas uschè bleras colliaziuns da bus tranter La Punt e Bravuogn sco enfin uss. Quai ha communitgà l'Uniun Bus alpin.
Uschia van questa stad nov 3 bus davent da La Punt e 4 bus davent da Bravuogn sin il pass da l’Alvra. In test da la purschida era vegnì fatg dal 2015 cun il num «AlbulaBUS».
A lunga vista speran ils purschiders locals sin 1’000 passagiers ad onn per il bus sin clom. Da Bravuogn en Val Tuor datti gia dapi intgins onns 2 curs al di. Quella purschida è vegnida augmentada sin 3 curs l’onn passà.
L’Uniun bus alpin porscha questa stad en tut 13 colliaziuns da bus en regiuns da muntogna da la Svizra nua ch'i na dat uschiglio nagin traffic public ubain mo pauc. L'Uniun è vegnida fundada l'onn 2011. Purtaders naziunals èn Auto da posta Svizra SA, il Club alpin svizzer CAS, la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna SAB e l’Associaziun traffic ed ambient (ATA).
RR novitads 10:00


text:
Las sfidas èn quest’onn spezialmain grondas, di il nov directur da la DEZA, Manuel Sager. Pervi da tut ils conflicts e las crisas actualas eran l’onn 2014 radund 57 milliuns umans in fugia. Quai en uschè blers sco anc mai dapi la segunda guerra mundiala. L’agid umanitar stoppia era renconuscher en quest connex ses cunfins, e metter prioritads.
Collavuraziun tar conferenzas è impurtant
Tant pli impurtantas sajan perquai collavuraziuns internaziunals. La Svizra sa participescha quest onn a pliras grondas conferenzas internaziunalas da l'ONU per formular finamiras cuminaivlas.
DEZA vul investir dapli en pajais fragils
In focus spezial deditgescha la DEZA a pajais fragils. Quai vul dir, pajais che n’han naginas structuras statalas stablas pli pervi dals conflicts interns. Radund 40 pajais tutgan en questa categoria. En l’Afganistan u il Haiti per exempel manca vi da tut, e l'agid umanitar è savens l'unic sustegn che abitants da quests pajais tschiffan. La Svizra ha augmentà perquai ils ultims onns il sustegn per quests pajais fragils per 20%.
Furmaziun professiunala in ulteriur accent
Spezialmain quità fetscha la dischoccupaziun mundiala da giuvenils. Actualmain datti 75 milliuns giuvenils tranter 15 e 24 onns senza lavur, uschè blers sco anc mai. Gist pajais en svilup èn pertutgads fermamain, e las consequenzas d'ina tala dischoccupaziun sbuccan savens en frustraziun e violenza. La DEZA less perquai intensivar ses sforzs tar projects da furmaziun professiunala, tenor il model svizzer da giarsunadi.


text:
L’auter grischun, Elias Ambühl è vegnì 9avel e manchenta uschia in diplom olimpic. Jonas Hunziker 10avel. Nov campiun olimpic en la concurrenza da freeski slopestyle è il Norvegiais Oystein Braaten. Argient è ì a l'American - Nick Goepper, bronz al Canadais Alex Beaulieu-Marchand.
Fabian Bösch n'aveva sco sulet Svizzer betg dumagnà la qualificaziun. Avant paucs dis avevan el ses collega da team Ambühl el anc gì da cumbatter cun il virus da Noro. Il virus ch'è fitg contagius e che grassescha il mument a Pyeongchang. Ils ultims dis avevan els dus perquai trenà isolà dals auters atlets.
RR novitads 07:00


text:
Malgrà che la svieuta da l'Arena Alva è s’auzada l’onn da gestiun 2015/16 per 1,6% sin prest 90 milliuns francs, èsi tuttina sa resultà la fin dal quint ina sperdita d'in milliun francs. Sco Reto Gurtner vegn cità en il rapport da gestiun ha questa sperdita trais raschuns. Il curs da l’euro e la mal’aura, dentant era la digren generala da giasts che vegnan a far vacanzas en Svizra. Il dumber da giasts da l'Arena Alva è sa reducì en cumparegliaziun cun l’onn avant per prest 50'000 sin rodund 850'000 persunas. Quai è 5,4% pli pauc. Ch'i n’ha betg dà ina pli auta sperdita è tenor il rapport da gestiun d'engraziar al bun resultat da la vendita d’abitaziuns en il Rock Ressort ed ad entradas ord lavurs per autras interpresas.
Reducir custs cun purschida flexibla
Las capacitads da transport da l'Arena Alva èn planisadas per sur 1 milliun osps. Da dis cun paucs osps sin pista chaschuna quella surcapacitad blers custs che smatgan sin la rendita da l’interpresa. Per reducir quels custs propona Reto Gurtner ina purschida da pistas flexibla. Tut tenor tge osps che van cun skis, duain tschertas pistas vegnir serradas. Uschia pudessan betg mo vegnir sminuids p.ex. ils custs d’electricitad, i duvrass era damain persunal. Quai sistem d’ina purschida flexibla da pistas n’è dentant anc betg pront per l’introducziun. I dettia anc pliras chaussas da schliar, uschia era la furmaziun dals pretschs per cartas d’ir cun skis. Nagin osp saja pront da pajar il pretsch cumplain sche mo ina part da las pistas saja en funcziun.
RR novitads 12:00


text:
La Confederaziun vul promover vinavant eveniments gronds da sport. Tenor la nova strategia duain quests events sa drizzar tenor las strategias d'energia, da clima e da la societad da la Confederaziun. Quai per dar impuls persistents. Quai resulta da la nova strategia federala che l'Uffizi federal da sport e Swiss Olympic han elavurà.
Concret munta quai: Uschè bler sco pussaivel duvrar energia regenerabla, emetter uschè pauc sco pussaivel CO₂ – e sche pussaivel gist cun cumpensar las emissiuns restantas. Cifras concretas na datti però betg en il document ch'il Cussegl federal ha deliberà. Però l'annunzia che la Confederaziun collia ses sustegn pli fitg cun questas reglas persistentas.
Er la segirezza da planisaziun duai uschia vegnir augmentada. Per occurrenzas cun in sustegn d'almain 200'000 francs sto il parlament decider mintga trais fin quatter onns.


text:
Sper las candidaturas or da las retschas da las partidas datti adina puspè candidatas u candidats che na fan betg la via politica convenziunala – e quai sin tut il nivels da la politica.
L'ultim ch'ha candidà per in post en la regenza senza avair il sustegn dad ina partida era Christian Brosi – quella giada directur da la Scola media evangelica da Schiers. El aveva candidà il 2010. Sco Bardill uss aveva er Brosi en mira da surpigliar il departament d'educaziun. Durant ses cumbat electoral aveva el adina puspè crititgà la politica da la scola.
Adina puspè en il cumbat – adina puspè senza victoria
Cuntrari a la candidatura da Linard Bardill aveva Christian Brosi dentant annunzià sia candidatura 9 mais avant las elecziuns. La finala n'hai lura tuttina betg tanschì per Brosi, el ha fatg radund 7'700 vuschs. Gudagnà il cumbat ha il schef actual dal departament d'educaziun Martin Jäger cun radund 16'000 vuschs.
Il 2002 ha Luis Livers dal «Forum per il suveran» fatg passa 8'000 vuschs durant l'emprim scrutini. Anc quatter onns pli adura, il 1998, han candidà Adrian Steiger – oz president communal da Flem – ed il magister Stefan Tschümperlin. Steiger aveva fatg radund 7'000 vuschs e Tschümperlin gnanca 2'000.
TSG 17:40


text:
Buidura
La buidura a l’è el fenòmen fisegh de vaporizzazion (cioè de la trasformazion de on liquid in gas o vapor) che ‘l riguarda tutta la massa de on liquid per via de la fornidura de calor. Quèsta transizion de fase chì la succed domà in corrispondenza de la temperadura de buidura, che per ona cèrta pression la rèsta l’istèssa in del cors de tutta la buidura. Sòta la temperadura de buidura, la vaporizzazion la càpita inveci domà in su la superfice, e l’è ciamada svaporament.[1]
Caratteristich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El vapor che ‘l se forma in del cors de la buidura el se concentra in di ammàss ciamà boll, e dai boll a l’è che ’l ven foeura el nòmm del fenòmen. I boll de vapor hinn la fase dispèrsa, inveci el liquid che gh’è intorna a l’è ciamà fase continua.
La buidura la succed domà in del stat liquid e quand che la tension de vapor del liquid l’è eguàl de la pression atmosferega (o pussé in general quèll dell'ambient che gh’è intorna).
Degià che la tension de vapor l’è mai nagòtt, s'a se sbassa assée la pression, a se pò indù la buidura per di temperadur anca arent a la temperatura che ‘l se forma el giazz. Chesschì l’è el motiv perchè in del spazzi, foeura del pianètta Tèrra, indo 'a gh’è nò la pression atmosferega, i còrp liquid i esisten minga.
Al contrari, s'a se tira su la pressión a temperadura costanta, la buidura la se ferma.
Come che la temperadura la va su, dato che la tension de vapor la crèss, el succéd che, a pression costanta, s’a se scalda on liquid che l’è nò adrée a buì, chèsschì el buirà, inscambi s’a se reffrèggia on liquid in buidura, la buidura la se ferma. Tuttamanch, s’a se vàa adrée a scaldà on liquid giamò in buidura cont el mantegnì la pression costanta, la temperadura l’aumentarà minga, de già che tutt el calor fornìi el vengnerà tirà dent in del fenòmen de la buidura (calor sconduu).
Pont de boidura[Modifega | modifica 'l sorgent]
La temperadura de boidura a ona cèrta pression l’è ona caratteristica de ona sostanza pura o ‘na mes'ciada, ciamada "pont de buidura", ch ’a l’è fada di valor de temperadura e pression indoe esisten insèma i fasi liquida e vapor.
Alzada del pont de buidura[Modifega | modifica 'l sorgent]
El pont de buidura el varia in presenza de sostanz sciòlt dent in del liquid (o ben di soluu).
La differenza tra el pont de buidura de 'na soluzion che la gh’ha dent on solùu e quèll del compòst solvent in deperlù l’è ciamada alzada del pont de buidura (de sòlit designada con la sigla BPE, sigla inglesa de Boiling Point Elevation).
L’alzada del pont de buidura a l’è in proporzionalità dirètta con la molalità de la soluzion per mezz de 'na costanta caratteristica de ògni solvent (a l’è ona proprietà colligativa).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Luigi Rolla, Chimica e mineralogia. Per le Scuole superiori, 29a ed., Dante Alighieri, 1987.
- Robert Perry; Don W. Green, Perry's Chemical Engineers' Handbook , 8a ed. (in inglese), McGraw-Hill, 2007.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Acqua
- Buidor elèttrich
- Bolla (fisica)
- Ebullioscòpio
- Svaporament
- Pont de fusion
- Pont triplo
- Regola del Trouton
- Transizion de fase
- Vaporizzazion


text:
Valeria Holinger da San Murezzan ha guadagnà las primas duas cursas da skijöring da l'ediziun White Turf 2017. Perquai valaiva ella era per la terza dumengia sco gronda favorita. Malgrad che la cursa da la terza dumengia è vegnida annulada suenter il grev accident dad in jockey ed in chaval, vaglia l'engiadinaisa ussa sco victura da tut las concurrenzas da skijöring.
Uschia è ella la regina da l'Engiadina. Quai è il titel per il u la victura dal classament da las trais cursas da skijöring. Igl è l'emprima giada en l'istorgia dal White Turf a San Murezzan ch'ina dunna guadagna quest titel.
RR actualitad 07:00


text:
22'000 plazzas cumplainas, munta concret 26'000 collavuraturas e collavuraturs, na vegnian matematicamain betg pli duvradas ha declerà la Lufthansa suenter contractivas cun ils sindicats. Quai saja quasi mintga 5avla plazza.
Fin uss era uffizialmain vegnì discurrì da cleramain dapli che 10'000 plazzas. En las contractivas vul la Lufthansa cuntanscher cunvegnas cun ils sindicats davart schliaziuns parzialas ed autras vias per sbassar ils custs da persunal. L'emprim quartal ha la Lufthansa fatg ina perdita da milliardas.


text:
Cesar Costa è naschì a Barcelos en la provinza da Braga che sa chatta al nord da Portugal. Cun 23 onns ha el decidì da tschertgar lavur en Svizra. Ensemen cun sia amia Maria Susanna ch'è uss sia dunna en els arrivads a Sedrun ed els en restads qua. En il fratemp èn Cesar Costa e sia dunna, geniturs da Afonso ch'ha 8 onns. Cesar Costa sa regorda fitg gugent vid ils diesch onns ch'el ha lavurà en la cuschina da l’hotel La Val a Rueras. Dapi il matg 2018 maina il cuschinier da 41 onns l’ustaria dal Bogn Sedrun nua ch'el maldisa sia clientella cun sias atgnas creaziuns, cun tratgas tipicas dal Portugal ma era spaisas indigenas sco capuns. Tar tut la lavur en l’ustaria e la famiglia, chatta Cesar Costa era temp per far turas cun sia «Ducati Panigale». Cursas da «Moto GP» al lieu u a la televisiun na manchenta el mai.
Tratgas dal Portugal cun Cesar Costa
En «Tips, trics e tacs» dal mais da settember preschenta Cesar Costa spezialitads dal Portugal. Tranter quellas preschenta el il «Pastels da Belém», ina turta dultscha ch'è appreziada en tut il Portugal sco dultscharia, per ensolver u per marenda tar il café.


text:
En venderdi aveva cumenzà in’unda dad attatgas da cyber sin millis e millis da sistems da computer publics e privats en tut il mund. Uschia ha rapportà la firma da segirezza «Avast» dad attatgas en radund 100 pajais – davent da la Deutsche Bahn, sur ospitals en Gronda Britannia enfin al ministeri da l'intern èn crudads ora sistems.
Svizra n'è betg stada pertutgada
Quai ha communitgà la Centrala federala d’annunzia e d’analisa per la segirezza e l’infurmaziun «MELANI». En Svizra na sajan vegnids annunziads nagins donns.
La centrala haja infurmà venderdi suentermezdi ils gestiunaris da l’infrastructura periclitada davart il privel d’in’attatga. En emprima lingia haja ella infurmà concerns d’energia, ospitals e bancas.
Identifitgà la software donnagiusa la notg passada mo per cas
En la notg sin sonda han perscrutaders da segirezza communitgà, che las attatgas hajan pudì vegnir fermadas. Uschia haja l’administratur dal blog «MalwareTech» chattà en il code da la software donnegiusa in num dad ina web-domain ed haja pudì segirar quel. L’emprim na saja betg stà cler ad el, che quel pass haja pudì mitigiar l’attatga, haja el ditg tenor las agenturas.
Attatga mitigiada, dentant massa tard per sistems gia pertutgads
Para che la domain saja stada pensada dals attatgaders sco spezia dad ultim frain per lur software, ha Ryan Kalember da la firma per segirezza dad IT «Proofpoint» declerà a la gasetta britannica «Guardian». Che «MalwareTech» haja pudì registrar il code haja bain mitigià l’attatga, ma per ils computers gia pertutgads na midia quai nagut pli.
Fora da segirezza era enconuschenta entras il NSA
Ils hackers han para nizzegià ina fora en il sistem da segirezza, ch’era gia vegnida identifitgada dal servetsch secret da l’exteriur american, il NSA. La fora era vegnida descritta en documents secrets, ch’èn suenter vegnids derasads illegalmain. Microsoft aveva bain savì reagir cun ina mesira da segirezza, che scumandava a la software da sa derasar vinavant. Tenor ils experts n’avevan dentant anc blers utilisaders betg installà quella mesira.
Attatgaders betg enconuschents han duvrà «ransomware»
Per lur attatgas en tut il mund han il hackers duvrà ina software donnegiusa, uschenumnada «ransomware»: Tar talas attatgas codeschan hackers datotecas da lur victimas e pretendan daners per puspè decodar ellas.
Tgi che stat davos questas attatgas n’è betg enconuschent.
RR novitads 06:00+


text:
Las unfrendas èn per gronda part uffants sut 5 onns. Era il dumber da las infecziuns creschia. L’onn passà haja dà var 10 milliuns cas da virustgel, scriva la WHO. Spezialmain critica saja la situaziun en il Kongo-Kinshasa. Ina raschun per quest svilup è – tenor la WHO – ch'i vegnia vaccinà memia pauc.
Dapli cas da virustgel era en Svizra
Era en pajais europeicas, ch’i na deva betg pli il virustgel, sa derasia la malsogna puspè. La Svizra haja registrà quest onn fin l’entschatta d’october bundant 210 cas da virustgel – scriva l’Uffizi federal da sanadad. Quai èn 6 giadas uschè blers ch’il medem temp da l’onn avant.
RTR novitads 21:00


text:
Dus mails sin Nadal...
...è il titel da l'emprima exposiziun d'advent ch'il Museum regiunal da la Surselva organisescha. Tematisà vegn il temp da Son Niclà e Nadal en ils onns 1930 enfin 1960. In temp che tut era anc pli modest ed ils regals pli simpels.
Raquints da pli baud
Ina part centrala da l’exposiziun furman registraziuns cun persunas che raquintan co ellas festivavan sco uffants la festa da Nadal. Istorgias impressiunantas èn era d’udir co il Son Niclà gieva enturn cun ils uffants da quels temps.
Regals devi tant da Son Niclà sco da Nadal. Dentant mo in u l’auter. Tut tenor regiun. Regals fitg mudests.
RTR actualitad 11:00


text:
Hugh Hefner è stà maridà trais giadas, ha dentant savens anc gì pliras ulteriuras amitgas uffizialas. Durant in temp ha el schizunt gì set amitgas uffizialas, lura era quai dentant in zic bler ed el ha scursanì be pli sin trais. Success ha el tuttina gì enorm cun ses magazin cun bleras, bellas dunnas pli u main bluttas. Durant ils megliers temps ha el vendì 7 milliuns exemplars per ediziun.
Hugh Hefner
Hugh Hefner, il fundatur dal Playboy è mort ier en la vegliadetgna da 91 onns. El è tranter auter vegnì enconuschent pervi da sias partys da sex en sia renomada villa «Playboy Mansion».
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sco il president dal comité d’organisaziun Silvio Schmid di veglian els dentant realisar in project pli pitschen: Enstagl da dus datti in di ed enstagl dal parcadi a Dieni vegn l’arranschament organisà en la halla polivalenta Dulezi a Sedrun. A quest arranschament cun il num «Fevra da schlaghers 2019» prendan sis interprets part ils 7 da settember.
Cun vegnir pli pitschen veglian els evitar ch’i dettia in grond deficit, di Silvio Schmid. Il preventiv è calculà cun 25’000 – 30’000 francs. En halla polivalenta han 500-600 persunas plaz. Sche la Fevra da schlaghers 2019 daventa in success pon ins cuntinuar 2020, e quai forsa en ina furma pli gronda.
Prevendita ha cumenzà
La prevendita ha cumenzà. Ins po cumprar bigliets tar ticketcorner.ch. Ils interprets èn:
- Die Jung Fidelen
- Francine Jordi
- Vincent Gross
- Diana
- Christina Maria Sieber
- Die Zipfelbuben
RR actualitad 17:00


text:
Semafer ferroviari
On semafer ferroviari a l'è on segnal ferroviari, meccanich, elettrich o luminos, doperaa per regolà la circolazion di treni.
I primm semafer eren meccanich e giraa a man del personal de stazion, hinn staa poeu mittuu di semafer elettrich, de che el moviment a l'era comandaa a distanza: Incoeu a hinn pussee doperaa di semafer luminos.
Galleria di foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segnal elettrich de avvis italian cont ona ALn 668 in passagg
Segnal luminos cecch cont on Regionova arent


text:
Dad Annatina Nay -
Ei dat tontas caussas ch'ein pendentas e ch'ins stuess atgnamein far, mo savens han ins insumma negina motivaziun. Las pendenzas accumpognan ins dis en e dis ora – fan mal il venter, lain buca ruaus, entochen ch'ins pren l'iniziativa ed entscheiva a luvrar giu ellas. Mo adina va quei buca aschi tgunsch. Tgei cletg ch'ei dat divers trics.
Ellas schain cheu avon mei, sin meisa. Ellas schain a mi sil magun – per propi, mias pendenzas! Admonend e pitgiv miran ellas sin mei, cun tun da reproscha malemperneivel cloman ellas: „Cura has ti atgnamein el senn da far a fin tia lavur? Ha?“ „Jeu sai, jeu sai!“, clomel jeu plein tema. Jeu vegnel nervusa e siuel. Gia daditg vess jeu da luvrar giu il mantun che daventa adina pli e pli aults – cun far nuot, semplamein aschia, da di tier di, automaticamein. Strusch ch'jeu hai luvrau giu ina pendenza, anflel sil mantun duas novas, in semultiplicar exponenzial. Las pendenzas accumpognan mei trasora. Ellas fan mal il tgau a mi. Sco sperts seschluetan ellas sper mei vi e fan endamen ch'ei fuss buc d'ir en sortida, ni a beiber caffè, ni a far bogn.
Na!
Ei fuss bein da star a casa e pagar en quens, scriver brevs, far a fin lavurs. Ei fuss da schubergiar la habitaziun, ni da finalmein purtar anavos las stivlas da gumma alla vischina visavis! Ei fuss da metter naven il dress da skis, ei fuss da telefonar al dentist e far giu in termin, ni da cumprar tenta pil squitschader, ni puorla da lavar resti!
Gl'emprem la lavur e suenter viver dolce vita!
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Gl'ei buc ch'jeu vuless buc – gl'ei era buca ch'jeu emblidass, igl ei semplamein aschia ch'ei dat tontas caussas ch'ein bia pli interessantas! Mintgaton, en scarts muments damognel tonaton miu frein intern e semotiveschel. Tenor il motto: gl'emprem la lavur e suenter viver dolce vita. Jeu semettel alla lavur, sc'ina narra, sc'ina furmicla – lavurel giu toc per toc, fegl per fegl – rubas e strubas, entochen che tut ei en uorden. Jeu patratgel buc vid damaun e buc vid il mantun che vegn puspei a crescher e far mal il venter a mi. Jeu patratgel mo vid il glatsch da vaniglia cun puaunas cauldas ch'jeu vegnel a magliar sco pagaglia per mia lavur fatga e vid il niev t-shirt ch'jeu vegnel finalmein a cumprar cun buna cunsczienzia – quei tut hai jeu bein meritau, suenter tonta lavur!
Fotografia: absfreepic.com (CC0)
Text: A. Nay, Turitg
Emprima publicaziun sin latabla.ch: 13 d'avust 2016
Suonda LATABLA!
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 2021396 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 2021423 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad –…21 da fanadur 2021557 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da quest artitgel.…16 da zercladur 2021601 giadas


text:
Usc'nengh
Usc'nengh (nom ufizial in italian: Olcenengo) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 785 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,5 km² e ona densità de popolaziun de 48 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Casanöva, Culubian, Quint, San Giurman, Vercèj.
El paes el se tröva arent a Vercei e l'ha vist nass el Carlo Angela (1875-1949) che, ultra a vess el pader del Piero, l'ha salvaa un mücc de giüdee dal nazismu e per quest l'è staa numinaa da Israel Giüst trai Naziun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usc'nengh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Petroselinum crispum
Al Petroselinum crispum (erburínn, erburént, perdersil, arburinn o persèm in insübrich, persèm o pedersèm in bergamasch[1]) l'è una pianta bienal, uriginaria di zonn mediterrani. La cress deperlee int i bosch e int i praa di zonn a clima temperaa; la patiss fort 'l fregg.
Aspet[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è una pianta erbacea, cun una radisa rubüsta de culur bianch e gialdón. I föi i henn cumpletament lis e i gh'hann un inturna triangular frastajaa. L' infiorescenza l'è un umbrel furmaa da una cinquantina de fiur piscinìn a cinqu petal, bianch e di völt cun un zich de blö e aransón.
Cüriusità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int al so diziunari, al Cherubini[2] 'l fà la specülazion che la parola erburìnn (ai temp druvada anmò int la so furma singulara erburinna) la pudariss vegnì da erba urina, per via di pruprietà diuretich de la pianta.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ NavigAIS,Carta 1385
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.


text:
Ils 28 da matg ha giu liug igl emprem exercezi communabel denter ils Pumpiers Medel ed ils Pumpiers Mustér. Per ils pumpiers da Mustér ei la sera stada el rom d’in exercezi normal da pumpiers, ferton ch’ils pumpiers da Medel ein vegni alarmai entras il sistem d’alarm. 65 pumpiers ein stai en acziun, vitier vegnan 3 persunas dils organs forestals.
Las sunadontas finamiras principalas ein stadas fixadas:
• transport d’aua sur ina distanza da rodund 1 km cun agid da SM tip II
• integraziun dil niev puoz da stizzar “Stagias”
• endrizzament d’in plaz da retrer aua pil helicopter
• execuziun dil plan da seracass “Stagias” e controlla dallas calculaziuns
• collaboraziun cun ils organs forestals
Tuttas finamiras ein vegnidas contonschidas. Il plan da seracass sa vegnir surprius, entginas enconuschientschas san denton aunc vegnir amplificadas.
Puncts da migliurar: l’organisaziun dil plaz da seracass ha buca funcziunau bein. L’informaziun permanenta entras officiers e meinagruppas sto aunc vegnir megliera.
Nus engraziein a tuts pumpiers per il grond engaschi. In engraziament special va als organs forestals cun Urban Maissen (bostger circuital), Edwin Deflorin (bostger communal Mustér) e Corsin Flepp (bostger communal Medel). Els han contribuiu buca meins per il beingartegiar digl exercezi.
Retratga d’aua “Val da Cusch”, ina dallas paucas pusseivladads ella regiun Stagias. Da cheu anora ei l’aua vegnida transportada sur ina distanza da 960 m ed ina differenza d’altezia da rodund 80 m entochen al puoz da stizzar.
Retratga d’aua per il helicopter. Las treis vischnauncas dalla Sursassiala possedan 4 tancs; dus da 8 m3, dus da 5 m2, che san vegnir spisgentai cun ina sprezza a motor tip I.
La Surselva ei la regiun cun il secund bia barschaments d’uaul el cantun Grischun. Gest las vischnauncas sisum la Cadi possedan grondas surfatschas d’uaul.
Agl ur dil puoz da stizzar. Igl ADP da Mustér ei en acziun e furnescha aua per in canun d’aua e 6 bucchins. La furniziun d’aua per minuta munta a rodund 3000 liters.


text:
La naziunala svizra ha oz mussà a Paris ina prestaziun engaschada. Cunter la Rumenia ha quai oz be tanschì per in 1:1, malgrà che la squadra da Petkovic ha dominà grondas parts dal gieu.
Il punct recaltgà munta in ulteriur pass vers ils otgavelfinals. Ma tuttina ston ils giugaders avair pazienza avant che la qualificaziun è definitiva.
Sbagl da Lichtsteiner ha procurà per tensiun
A l’entschatta èsi stà da tremblar pervi d’in foul invan da Lichtsteiner – quel è lura gist vegnì transfurmà en in 1:0 per la Rumenia (18avla minuta).
Mehmedi ha lura egualisà il gieu en la 56avla minuta cun in ferm culp. Suenter in corner n’avevan ils Rumens betg dumagnà davent il ball. L'ultima partida da gruppa gioga la Svizra lura la dumengia encunter il pajais ospitant - la Frantscha.
RR novitads 20:00


text:
(1) Al vëgn metü sö le register provinzial dles organisaziuns de volontariat, che é partì sö insciö:
- assistënza soziala y sanitara;
- cultura, educaziun y formaziun;
- sport, recreaziun y tëmp lëde;
- proteziun zivila, sconanza dl'ambiënt y dla contrada;
(2) Le register provinzial vëgn tignì dala Repartiziun provinziala Presidënza y l'iscriziun vëgn desponüda dal Presidënt dla junta provinziala.
(3) L'iscriziun te öna o de plü seziuns dl register provinzial é la condiziun che va debojëgn por benefizié dles alisiraziuns fiscales, sciöche inće le titul preferenzial por stlü jö convenziuns preodüdes dal articul 6 de chësta lege. 8)
(4) An pó scrí ite tl register provinzial les organisaziuns de volontariat che á i fins preodüs dal articul 1 sön le teritore provinzial, che á les condiziuns preodüdes dal articul 3 y che ajunta ala domanda na copia dl at de costituziun y dl statut o dles acordanzes di mëmbri. 9)
(5) Les organisaziuns scrites ite tl register provinzial mëss dè jö na relaziun anuala sön le laûr fat y tignì sö la documentaziun de dötes les ofertes privates preodüdes dal articul 4, coma 1, cun l'inom de che fej l'oferta, tan inant che la porsona che fej l'oferta ne damana nia da romagne anonima.
(6) Le Presidënt dla junta provinziala desponn d'ofize, s'anuzan di ofizi provinziai y dles strotöres de d'atres istituziuns publiches periferiches competëntes en materia, la revijiun periodica dles seziuns dl register provinzial por controlè sce les organisaziuns scrites ite sön la basa di criters, che gnarà stlaris cun regolamënt d'esecuziun de chësta lege, à ćiamò les condiziuns y fej efetivamënter l'ativité de volontariat.
(7) Le Presidënt dla junta provinziala desponn, sce al é de gran iregolaritês pro les ativitês de volontariat o sce al n'é nia plü les condiziuns scrites dant, do avëi aldì l'Osservatore provinzial preodü dal articul 8, cun provedimënt motivé, da straiché l'organisaziun de volontariat dala seziun dl register provinzial olache ara é scrita ite.
(8) Cuntra le provedimënt de refodada d'iscriziun o de straicada dal register provinzial ti pol gnì fat recurs, te trënta dis da süa comunicaziun, ala junta provinziala, che se lascia adintëne te sessanta dis da süa presentaziun. L'organisaziun de volontariat po contestè la dezijiun dla junta provinziala pro l'autorité iudiziara competënta, te trenta dis da süa comunicaziun aladô dles modalitês preodüdes dal articul 6, coma 5 dla lege di 11 d'agost dl 1991, n. 266.
(9) 10)
(10) Al vëgn metü sö le register provinzial dles organisaziuns de sostëgn sozial, olache al vëgn scrit ite les organisaziuns che á les condiziuns damanades da chësta lege y da so regolamënt d'esecuziun, che á süa sënta y laora tla provinzia. 11) 12)
(11) L'iscriziun tl register dles organisaziuns de sostëgn sozial é la condiziun che va debojëgn por podëi s'anuzé dles alisiraziuns fiscales aposta preodüdes dala normativa statala che alda laprò. I sogeć scrić ite tl register provinzial dles organisaziuns de sostëgn sozial ne mëss nia paié l'IRAP, aladô dl articul 23 dla lege di 7 de dezëmber dl 2000, n. 383, tl respet dl dovëi da dè jö la detlaraziun dl davagn, inće por determiné l'imponibl IRAP. 11)
(12) Al vëgn ma conzedü l'iscriziun te un n register preodü dai comesc 1 y 10. 11)
(13) La junta provinziala mët sö n fonds de garanzia tres chël che an po paié fora fonds por curì en pert i dagns straordinars gaujà dal'ativité dles organisaziuns dades dant dessura. La condiziun por ti rové pormez a chësc fonds de garanzia é che na pert di dagns vëgnes curida dal’assiguraziun dl’organisaziun de volontariat o dal’assiguraziun dl’organisaziun de sostëgn sozial. Les atres condiziuns por apliché la mosöra nominada denant gnarà fates fora cun deliberaziun dla junta provinziala. I fonds che va debojëgn gnarà tuć ćina a n limit mascimal de 1.000.000 euro por vigni caje, dal fonds de resserva por spëises nia preodüdes dl bilanz provinzial, sön domanda dl'assoziaziun interessada y sön la basa de n arat dl Osservatore provinzial dl volontariat, preodü dal articul 8, sciöche inće de n decret dl Presidënt dla Provinzia, cun chël che al vëgn fat fora la soma. 13)
Le titul é gnü sostituì dal art. 28 dla l.p. di 28 de messè dl 2003, n. 12.
Le coma 3 é gnü sostituì dal art. 13 dla l.p. di 13 de merz dl 1995, n. 5.
L'art. 5, coma 4 é impröma gnü sostituí dal art. 6, coma 1 dla l.p. di 22 de jená dl 2010, n. 1 y spo dedô él gnü mudé insciö dal art. 1, coma 1 dla l.p. di 7 d’agost dl 2018, n. 18.
L'art. 5, coma 9 é gnü abroghé dal art. 4, coma 1 dla l.p. di 7 d’agost dl 2018, n. 18.
I comesc 10, 11 y 12 é gnüs ajuntà dal art. 28 dla l.p. di 28 de messè dl 2003, n. 12.
L'art. 5, coma 10 é gnü mudé insciö dal art. 1, coma 2 dla l.p. di 7 d’agost dl 2018, n. 18.
L'art. 5, coma 13 é gnü ajuntè dal art. 6, coma 2 dla l.p. di 22 de jenà dl 2010, n. 1.


text:
Scoulina / gruppa da gö
Scoulina
Scoulina
Per iffaunts chi dvaintan 5 ans fin a la finda l’an chalendari cumainza la scoulina a Segl in schner da quel an.
Per ün mez di l’eivna vegnan quists iffaunts in scoulina da schner fin lügl.
Quist mez di es lündeschdi zievamezdi da las 13.30–15.30.
In november survegnan las persunasautorisedas d’edücher ün invid edün’annunzcha da la scoulina.
A partir d’avuost vaun quists iffauntsmincha di tenor urari in scoulina.
La scoulina düra duos ans da scoula.
Musseder
Daniel Manzoni
Tel. +41 (0)79 438 30 72
Gruppa da gö
Gruppa da gö
Il cumün da Segl ho üna gruppa da gö chi vain purteda ed organiseda dal cumün.
La gruppa da gö ho la lezcha da s-chaffir ün lö da s’imprender a cugnuoscher e da sviluper cun differentas activiteds, gös da gruppa e gö liber mno las cumpetenzas socielas, motoricas e da las linguas da scoula rumauntsch e tudas-ch.
La gruppa da gö vain mneda in möd structuro cun adüna darcho progets e blocs tematics scu per exaimpel: pumpiers, bain puril, pulizia, Nadel, Chalandamarz,…
La gruppa da gö vo regulermaing our aint il liber a giuver (god, plazza da scoula) per promouver la relaziun culla natüra, la creativited aint il liber e la motorica.
Ils iffaunts in lur terz an da vita haun la pussibilted da visiter la gruppa da gö üna vouta l’eivna per 2 uras. L’import annuel pels genituors es fr. 400.-.
Ils iffaunts in lur quart an da vita paun visiter la gruppa da gö duos voutas l’eivna per adüna 2 uras. L’import annuel pels genituors es fr. 600.-
Tuot ils iffaunts chi sun annunzchos a Segl clappan automaticamaing da prümavaira ün talun d’annunzcha.
Per infurmaziuns ulteriuras As sto Elvira Krieg, la mnedra da la gruppa da gö, gugent a disposiziun suot il seguaint numer :
Mnedra
Elvira Krieg
Tel. +41 (0)79 587 75 82


text:
Naschida è l’idea per in cudesch tar Sybille Mani sin las spassegiadas ch’ella ha fatg cun sia famiglia e cun ses sir. Adina puspè ha ses sir raquintà ditgas ed atgnas istorgias dal passà e quai ha la finala inspirà da far in tal cudesch, di la dunna che ha studegia etnologia ed è creschida si a Mustér.
9 onns hai duvrà fin ch’il cudesch è stà sin maisa. Quai haja pliras raschuns, di Sybille Mani. Per l'ina saja quai in hobi, per l’autra haja ella anc ina famiglia cun duas buobas pitschnas. I na fetschia dentant era betg tala prescha pertge tut dovria ses temp da madirar. Las ditgas èn mintgamai en rumantsch ed en tudestg. Era quai ha duvrà temp.
Retschertgas intensivas
Las retschertgas èn sa mussadas sco fitg intensivas. I saja stà difficil da chattar ditgas en cumbinaziun cun rutas. La finala saja la situaziun savens stada ch’ins avevia ina buna ditga ma nagina ruta, di Sybille Mani. Perquai haja ella dumandà per agid. Tania Zanetti ha fatg las illustraziuns e Lars Haefner ha realisà il cudesch.
I saja era stà impurtant ch'i dettia anc infurmaziuns supplementaras en connex cun temas istorics e culturals. Uschia ha l'autura integrà 12 discurs en il cudesch. Quels arrundeschian l'entir maletg. La finamira saja er stada da represchentar l'entira Surselva; pia davent da la tgina dal Rain, sur la Greina enfin la Lumnezia.


text:
Il quità central è cun distanza las dumondas enturn la migraziun che 34% numnan sco il quità il pli grond - ed ulteriurs 15% inditgeschan quai sco segund grond quità.
Pli lunsch enavos suondan las dumondas enturn l'Europa e las bilateralas cun 10% ch'inditgeschan sco emprim quità - ulteriurs 8% sco segund.
Cun distanza suonda in bloc cun las tematicas da l'ambient, da la dischoccupaziun e segirtad sociala. Quests temas han mintgamai 5% da las persunas inditgà sco quità central.
La retschertga
Per il barometer d'elecziuns da la SRG SSR ha l'institut gfs.bern interrogà 2'009 persunas cun dretg da votar en Svizra. Quai tranter ils 1 ed ils 12 da zercladur 2015. Il sbagl da prova è tar +/- 2,2%.
«Migraziun» constant - «cassas da malsauns» croda or da «top 5»
Entant ch'ils emprims 3 temas che fatschentan èn restads davant ed en medema successiun, èn ils temas dischoccupaziun e surtut la segirtad sociala s'accentuads en cumparegliaziun cun la retschertga dal mars passà. Las dumondas da las cassas da malsauns na para betg pli da fatschentar uschè fitg la populaziun - ellas èn crudadas ord ils emprims 5 rangs dal barometer da quitads.
Differenzas regiunalas
- En la Svizra taliana dominescha la dumonda da la dischoccupaziun ils quitads. Cumbinà cun il segund grond quità «migraziun» vesa gfs.bern la raschun surtut tar la tema da la concurrenza per plazzas e pajas en il Tessin.
- En la Svizra tudestga n'è la dischoccupaziun betg pli tranter ils emprims 5 quitads. Persuenter èn ils quitads là tar la sanadad e las premias da las cassas da malsauns.
- En la Svizra franzosa èn las dumondas che pertutgan l'ambient betg uschè accentuadas, persuenter giran ils quitads là enturn las dumondas che pertutgan la famiglia. Era qua è la dischoccupaziun anc tranter ils emprims 5.
Tgi che schlia meglier tgenins problems
Tar las cumpetenzas da las partidas vegnan ils quitads centrals attribuids relativ cler ad 1 partida.
- Tar las dumondas da l'ambient èsi surtut ils Verds ch'han la pli gronda confidenza cun 48%
- Tar la politica da migraziun han ils dumandads la pli gronda confidenza en la PPS d'anflar las schliaziuns cun 34%.
- Tar las dumondas enturn l'Europa e las bilateralas è la confidenza dal pievel la pli gronda tar la PLD cun 24%
- Tar la segirtad sociala crain ils dumandads en la PS cun 23%
La PS la pli cumpetenta per ils top 5
La segunda giada en roda ha la PS la pli gronda confidenza dals dumandads da chattar u manar a schliaziuns ils top 5 quitads; quai gist suandada da la PPS. Tar lezza è però remartgabel che la cumpetenza ch'ils dumandads l'attribueschan è sa reducida suenter la votaziun davart l'iniziativa cunter l'immigraziun da massa. La PPS resta però la partida cun la pli gronda confidenza en dumondas da migraziun.
RR novitads 17:00


text:
- Il Cussegl dals chantuns na vul nagin scumond general en l'entira Svizra da purtar in vel.
- El propona da refusar l'uschenumnada iniziativa da burca.
- La cuntraproposta dal Cussegl federal sustegn el dentant.
A l'iniziativa «Gea al scumond da purtar in vel» propona la chombra pitschna cun 34 cunter 9 vuschs da dir na. L'iniziativa pretenda che nagin dastga zuppentar la fatscha en l'entir spazi public. Il Cussegl dals chantuns ed il Cussegl federal sustegnan però ina midada da la lescha sco proposta indirecta.
Da nov duai dar in'obligaziun da stuair mussar la fatscha envers represchentants d'autoritads u tar controllas d'abunament en il tren. Il Cussegl naziunal n'ha anc betg tractà la fatschenta.
Ord l'archiv:
RR novitads 12:00


text:
Da tschertgar sin ils divers portals en la rait las valitaziuns dad auters giasts ch'èn stads en in hotel, po gidar tar la decisiun da cudeschar las vacanzas u in viadi. Bunas valitaziuns mainan normalmain era tar bleras cudeschaziuns. Perquai avevan hotels era cumenzà a falsifitgar las notas ed ils commentaris. Ma tenor l'expert da hotellaria Norbert Hörburger è la situaziun ussa bler meglra. Ils portals hajan engrondì las equipas che sa stentan da filtrar ora valitaziuns manipuladas.
Notas e commentaris èn fitg impurtantas per ils hotels
Mintga hotelier duess tenor Hörburger avair grond interess vi da las valitaziuns dals giasts. Ins na possia betg far nagut e guardar tge che capita. El cusseglia als hoteliers dad esser activs, e da motivar ils giasts da scriver commentaris e da dar notas. Era da duvrar ils portals per communitgar cun ils giasts saja d'avantatg per ils hotels.
RR actualitad 11:00


text:
A Cuira duai quai en l'avegnir puspè esser lubì da consumar alcohol suenter mesanotg sin terren public.
In zic dapli libertad per la giuventetgna
Cun stritgar l'artitgel correspundent en la lescha da polizia duaja puspè vegnir dar in zic dapli libertad a la giuventetgna. Quai scriva il cussegl da la citad da Cuira en ses messadi ch'el ha approvà per mauns dal parlament. L'intervenziun da stritgar l'artitgel era vegnida da la Partida burgais-democratica.
Il scumond vala dapi il 2008 e mintgamai tranter las 00:30 e las 07:00. El aveva procurà per la reputaziun che Cuira haja la pli severa lescha da polizia en Svizra. Bain datti en Svizra ulteriuras vischnancas cun in scumond nocturn d’alcohol en la publicitad. Ma quests scumonds pertutgan be giuvenils.
15 multas per onn
La polizia da Cuira è tenor indicaziuns da la regenza da la citad sa retegnida cun reparter multas ed uschia far diever da l’artitgel d’alcohol. 15 multas disciplinaras a 50 francs èn vegnidas repartidas mintg’onn.
Sco la regenza da la citad da Cuira scriva, vesev’ins il scumond al l’entschatta sco med effizient cunter in surconsum d’alcohol dals giuvenils. Oz saja dentant be ina pitschna part da las tgirallas da notg giuvenils fin 18 onns; u ch’ins n’entaupia betg els suenter mesanotg.
Zonas libras da drogas duain restar
Nagin consentiment ha però chattà ina petiziun dal parlament da giuventetgna da la citad da Cuira. La petiziun pretenda da stritgar l’artitgel davart las zonas libras da tissis enivrants ord la lescha da polizia, e quai senza cumpensaziun.
La regenza na vul savair nagut da quai, i na stoppia betg vegnir agì. L’artitgel scumonda mintga consum d’alcohol, nicotin u d’autras drogas sin areals da scolas u scolinas sco era sin plazzas da gieu.
RR novitads 15:00


text:
Sin las loipas en la val Tujetsch han lieu ils campiunadis svizzers da passlung. Radund 150 curridras e curriders vegnan ad esser a la partenza. Il comité d’organisaziun cun il president Guido Friberg èn pronts cun l’organisaziun. La gronda sfida saja da pudair evitar massas da glieud e da chanalisar tut las equipas. Per pudair organisar tut sajan dapli persunas necessarias e surtut saja impurtant che tuts vegnan registrads per pudair garantir la identificaziun en in cas positiv, di il president dal comité d’organisaziun che ha gia organisà pliras cursas sin nivel da FIS e regiunal. Quai saja in dals gronds avantatgs ch’els hajan gronda experientscha e per il club da skis Sedrun-Tujetsch è l’organisaziun dals campiunadis svizzers in dals puncts culminants.
La destinaziun Sedrun-Mustér è pronta
La destinaziun turistica ha surtut gidà a finanziar la occurrenza gronda, ha ditg la directura Simona Barmettler. Quai saja l’incumbensa ch’els hajan era survegnì da la vischnanca. Era han els sustegnì las equipas che vegnan da chattar in hotel, ma quai saja durant il schaner nagin problem. Co quai vesi alura ora la fin da mars, na possian ins betg dir il mument, sin lura possia tut sa midar. Ma cun il concept da segirtad elavurà communabel cun las vischnancas saja la destinaziun pronta. Ina buna schliaziun saja era ch’ins possia guardar las cursas via live-stream. Quai haja potenzial era per il futur, di Simona Barmettler, ma tuttina saja da sperar che tals campiunadis senza aspectaturs restian la excepziun.


text:
Arbeitsblatt: Segns musicals - scriver notas
Material-Details
(vallader) Disegnar notas, clavs e posas - simpels exercizis!
Rumantsch
Musica
7. Schuljahr
1 Seiten
Statistik
23480
1542
1
12.08.2008
Autor/in
Reto Lehner
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
Segns musicals exercizis 1. Exercizis pels segns musicals La clav da violin Disegna sün las lingias uschè bleras clavs da violin sco pussibel! La clav da bass Ed uossa prouva da disegnar la clav da bass! Las notas Disegna uschè bleras notas sco pussibel. Prouva eir da colliar ün pêr! Il quart posa Prouva uossa da disegnar amo las posas dad uschè precis sco pussibel!


text:
Gardù
Gardù (pronunciàt [garˈdu] endèl dialèt del pòst. En Italià: Gardone Val Trompia) l'è 'n cümü de 11 657 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) (dàto del dezèmber del 2009) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla média Val Trompia, a 18 km a nort de la cità de Brèsa. L'è cunusìda suratöt per via de le sò fàbriche de àrmi. La Berèta (en italià Fabbrica d'armi Pietro Beretta) fra chèste l'è giöna dèle piö importanti del mónt.
Gardù 'l g'ha dò frasiù principài: Magn, colocàt a 580 méter de altèsa söi mùcc a la dèstra orogràfica de la Mèla, indipendènt enfìna al 1927 e Inzì, frasiù de fónt de àl e séde de 'na piéf antìca arènt a'n put romànich che scaàlca la Mèla, colocàda a nòrd de Gardù, prìma de rià a Marché.
Ai 17 de setèmber del 2001, Gardù l'è stat unuràt de del tìtol de cità, asegnàt del presidènt de la Repüblica Italiana, Carlo Azeglio Ciampi, per vìa de la sò 'mportànsa stòrica e civìl. Del 2002 difàti al stèma del cümü gh'è stat zontàt la curùna mürària con sich tór che reprezènta 'l tìtol de cità.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La regenza crititgescha, che l'artitgel da linguas cuntrafetschia a dretg surordinà.
Regenza: Silvaplauna è e duai restar tras e tras pluriling
La vischnanca saja ord vista linguistica ina vischnanca plurilingua e stoppia tenor la lescha da linguas resguardar commensuradamain la lingua uffiziala tradiziunala, il rumantsch.
Cun ses na exprimia la regenza er sia aspectativa, «che la vischnanca adatteschia sia pratica (illegitima) e translateschia en il futur per exempel leschas er en rumantsch».
Per la Silvaplauna signifitga la decisiun da Cuira che la vischnanca ha da translatar tut las leschas communalas er en lingua rumantscha. L’ultima giada saja quai vegnì fatg dal 1988, ha declerà la chanzlista da Silvaplauna, Franzisca Giovanoli.
Il departament annunzia da vulair far attenziun al svilup ed eventualmain er procurar per ch'il dretg vegnia tegnì en.
Silvaplauna vuleva midar quai
Silvaplauna ha vulì reglar da nov che las linguas uffizialas restian tudestg e rumantsch e che leschas, ordinaziuns e la communicaziuns communalas vegnian mo pli edidas en tudestg.
La vischnanca aveva concludì la constituziun communala nova ils 24 d'avust 2016. L'artitgel da linguas aveva procurà gia oravant per discussiuns.
Da sclerir haja la vischnanca ussa anc cun il chantun, sche la radunanza communala da Silvaplauna ha da da decider anc ina giada davart la constituziun communala u betg. Per la proxima sesida dal cussegl communal ils 26 da zercladur 2017, veglian ins avair ina resposta, uschè la chanzlista da Silvaplauna.
RR novitads 10:00+


text:
La nova ustaria «Ogna» sa chatta el bajetg principal dal campadi. Ella porscha plaz per 40 enfin 45 persunas e posseda in buffet, ch'è el medem mument era ina pitschna bar ed in kiosc. En ina construcziun annexa èn integradas las tualettas ed insaquantas duschas.
Bajetg sanitar anc betg finì
Atgnamain era previs d'avrir ensemen cun l'ustaria era il segund bajetg cun dapli installaziuns sanitaras per ils campaders. Quai bajetg cun ulteriuras duschas, tualettas e pussaivladads da lavar resti, n’è dentant anc betg finì. Il stgavament per il fundament haja cuzzà pli ditg che planisà e duas giadas haja il fundament betg savì vegnir betunà pervia da naiv.
Il gestiunari dal campadi Ruedi Wanninger quinta, che quai segund bajetg saja finì vers la fin zercladur. Sche las tualettas da l’ustaria na tanschian betg en il fratemp, vegnia el ad installar ina schliaziun provisorica cun tualettas mobilas.