text:
In di suenter il grond incendi en la garascha d'autos da posta a Cuira èn las autoritads vi da sclerir il motiv per il fieu sco er vi da stimar ils donns. Sco René Schuhmacher, il pledader da la Polizia chantunala ha ditg, saja la garascha brischada or cumplettamain. Cun quella èn er 20 autos da posta brischads. Ils donns stima el sin plirs milliuns francs. Donns da persunas n'haja quai dà nagins. Sulettamain in policist da la polizia da la citad haja stuì ir en l'ospital pervia problems da respirar – quel haja dentant gia puspè pudì bandunar l'ospital.
8 fin 10 mais per remplazzar ils bus
El saja stà consternà, cura ch'el haja vis la ruina da la garascha d'autos da posta, ha ditg Walter Schwizer, ch'è schef d'AutoDaPosta da la Svizra Orientala. Tenor el muntia il donn be tar ils 20 autos da posta a 7,5 milliuns francs. Per il di dad oz saja il manaschi garantì. Durant la notg sajan vegnids transportads a Cuira bus da reserva dad autras regiuns. Er per ils proxims dis e las proximas emnas quinta Walter Schwizer ch'ins possia remplazzar ils bus donnegiads – quai u cun bus da reserva u entras vehichels da partenaris. Enfin ch'ins possia remplazzar ils bus giaja quai 8 fin 10 mais.
Tenor stimaziuns actualas sto la garascha d'autos da posta vegnir spazzada. Schebain ella vegn reconstruida en il medem lieu u sch'i vegn tschertgà in'alternativa, n'è anc betg cler. Anc n'èsi er betg sclerì, tge ch'ha chaschunà l'incendi. La procura publica investighescha en chaussa.
RR actualitad 12:00


c: text/html

text:
Gia ussa, suenter l'emprima mesadad da la Fête des Vignerons, annunzian ils organisaturs suenter 15 dis in record da visitaders. Els hajan dumbrà 600'000 persunas. E sulet il prim d’avust hajan passa 100’000 visitaders e visitadras fatg il viadi a Vevey. La festa haja era procura internaziunal per lingias grossas.
Per las ulteriuras represchentaziuns da la show èn anc 35'000 bigliets en vendita. Ils organisaturs da la Fête des Vignerons speran dentant d'er anc vegnir davent cun quels.
Mintga di sa preschenta in chantun
Per l'emprima giada han tut ils chantuns da la Svizra in di che tutga be ad els a la Fête des Vignerons. Els preschentan mintgamai lur ierta culturala. Il di chantunal han fin uss gì ils chantuns Genevra, Friburg, Son Gagl, Grischun, Vallais, Tessin, Svizra Centrala, Basilea, Glaruna, Giura e Berna. I suondan anc ils chantuns Schaffusa, Soloturn, Turitg, Turgovia, Argovia, Appenzell, Neuschatel e Vad.
RR novitads 18:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils 50 km n'èn betg la disciplina favurita da Dario Cologna. Tant als gieus olimpics a Vancouver sco a Sotschi è el cupitgà curt avant l'arrivada. Ed er tar ils gieus olimpics a Pyeongchang na po il Grischun betg festivar ina victoria. Cologna terminescha la cursa senza medaglia e vegn novavel.
Il titel da campiun va al Finlandais Iivo Niskanen. Segund vegn il Russ Bolshunov e terz vegn ses cumpatriot Andreî Larkov.
Medaglia d'aur tar 50 kilometers manca vinavant
Ina medaglia d'aur manca damai vinavant al star da passlung svizzer. Il star da passlung Dario Cologna ha gia festivà grondas victorias: campiun mundial, 4 giadas campiun olimpic e gudagnà 4 giadas la cuppa mundiala generala ed il Tour de ski.
RR novitads 08:00


text:
Sluenia
La Sluenia (Slovenija in sluen; Slovenia in italian) a l'è un paes de l'Europa center-urientala.
A l'è tacada a ovest a l'Italia, a nort a l'Austria, a est a l'Üngheria, a süd e a est a la Cruazia. A süd-ovest el mar Adriatich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Lübiana.
La gh'ha una süperfiss de 20.273 km² e una pupulaziun de pressapoch 2 miliun d'abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
StoriaModifega
La Sluenia a l'è vegnüda indipendenta el 25 de giügn del 1991.
Organizaziun pulitigaModifega
La Sluenia (nom ufizial: Republika Slovenija) a l'è una repübliga.
El president a l'é el Borut Pahor (del 2012).
El Prim Minister a l'é Janez Janša (del 2020).
MunedaModifega
Del 1m de genar del 2007 la Sluenia la dupra l'Euro.
LinksModifega
- Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
- Government of the Republic of Slovenia
- Hiking in Slovenia


text:
Il Departament federal da giustia e polizia (DFGP) s'occupa da temas sco la segirezza interna, l'asil u la migraziun. Manà vegn il departament dapi il schaner 2019 da Karin Keller-Sutter.
Cussegliera federala Karin Keller-Sutter
Karin Keller-Sutter è naschida l’onn 1963. Ella è oriunda dal chantun Son Gagl. La scola ha ella frequentà a Wil ed a Neuchâtel. Da professiun è Karin Keller-Sutter translatura/interpreta e scolasta da scola media. Da l’onn 1989 fin l’onn 2000 ha ella lavurà sco translatura independenta e sco docenta ad ina scola professiunala. Karin Keller-Sutter è maridada.
Karin Keller-Sutter ha cumenzà sia carriera politica l’onn 1992 sco cussegliera communala a Wil. L’onn 1996 è ella vegnida elegida en il parlament chantunal e l’onn 2000 en la regenza chantunala. Sco cussegliera guvernativa ha ella presidià il Departament da giustia e da segirezza. L’onn 2011 è Karin Keller-Sutter vegnida elegida sco represchentanta dal chantun Son Gagl en il Cussegl dals chantuns. L’onn 2017/2018 ha ella presidià il Cussegl dals chantuns.
Karin Keller-Sutter è plinavant stada activa en differents cussegls d’administraziun e da fundaziun.
Elecziun en il Cussegl federal
Ils 5 da december 2018 ha l’Assamblea federala elegì Karin Keller-Sutter en il Cussegl federal. Ella maina dapi il schaner 2019 il DFGP.
Departament federal da giustia e polizia (DFGP)
Il DFGP s'occupa da temas da la politica sociala sco la convivenza dals umans da differentas naziunalitads, las dumondas d'asil, la segirezza interna u il cumbat cunter la criminalitad. Ils fatgs dal stadi civil u las dumondas dal dretg da burgais tutgan medemamain tar las incumbensas dal DFGP sco la surveglianza davart il gieu da fortuna u sco l'elavuraziun da la basa e dals meds per la collavuraziun internaziunala da la giustia e da la polizia.
Cifras pertutgant il DFGP
Plazzas a temp cumplain (2020): 2697
Tenor il preventiv quinta il DFGP per l'onn 2020 cun custs da 2,71 milliardas francs.
Ultima midada 04.02.2022


text:
Lengua catalana
La lengua catalana l'è una lengua rumanza parlaa da circa des milion ad person in Andora, Francia, Spagna (Catalogna) e incasi' in Sardegna (a Alghero). Al dialet parlaa int'la comünità Valensiana l'è ciamaa valencià, mentar cul parlà in t'jisul Balear l'è ciamaa balear. Al Catalan l'ha influenzaa tanta lengu regiunal d'Italia, suratüt cui che j'henn parlaa int'i region che j'henn stat suta a la duminazion d'Aragona.
Evulüziun del latin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del 1861, Manuel Milà e Fontanals i hann prupost una division del catalan in dü bloch dialetal: Catalan uriental e Catalan ucidental. Quela division chì la gh'ha no una linea precisa che, l'è pütost un grüp de zonn de transizion, föra che per el cas di isul.
Al Pader Noster Catalan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pare nostre, qui esteu en el cel, (Pader noster che te seet in céel)
sigui santificat el vostre nom, (che'l sia fáa sant el to nom)
vingui a nosaltres al vostre regne, (che'l vegna 'l to regn)
faci’s la vostra voluntat, (che'l sia fáa 'l to Vurè)
aixì en cel come en la terra. (inscí 'ma in Céel, anch in sü la tera)
El nostre pa de cada dìa doneu-nos avui, (Dan incö el nost pan de tücc i dí)
i perdoneu-nos les nostres culpes, (e perdunen i noster pecáa)
aixì com nosaltres perdonem els nostres deutors. (inscí cum anca nüm ghe perdúnum a quij che n'hàn fáa un tòrt)
I no permeteu que nosaltres caiguem en la temptació (e ménen minga in de la tentassiún,)
ans deslliureu-nos del mal, amen (ma libéren del máa e che'l sía inscí!).


text:
Pigmèe
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Gl pigmèe suó ne grupp ètneche spase a l’Áfreca equateriale. Suó peccerigl (mén'e 150 cm) é che la pèll scura, capigl ricc, nase spappate é la còccia brachemòrfa.
Gl nome "pigmèe" ne vè da le grèche andiche πuYuaιoς (pygmâios, "ávete ne cúbbete") che gl andiche Grèce addeprávane pe nzegnà ne leggendárie pòpele de nane, che ze trevava a sudd de gl Eggitt o a l’Ínnia, che štévene sèmb a fà la uèrra condr a le cecogn (o le gru) che gl štrechiávane le cámbera.
“Pigmèe” è ne tèrmene addeprate pe nzegnà cchiù puópele cacciature-racchegleture de la conga de gl sciume Congo é d’ate reggiune de l’Áfreca cendrale. Sse tèrmene è cunzederate sprezzuse[1] é pecciò ciért ndíggene ne’gl addòprane, prò a gl štéss tiémb vè addeprate da ate comm gl nome cchiù fácele pe ze chiamà iss štéss [2].
Pigmèe afrecane[cagna | cagna surgente]
Gl "Pigmèe" suó spartute a tand sottegrupp é ognune d’iss forma ne pòpele:
- Aka (Repúbbleca Cendrafrecana, Repúbbleca de gl Congo)
- Baka (Cámerun, Gabon, Repúbbleca de gl Congo)
- Bakola (Cámerun)
- Babenzelé
- Babongo (Gabon, Repúbbleca de gl Congo)
- Binga
- Gyelli (Cámerun)
- Bambuti (Repúbbleca Democráteca de gl Congo)
- Tswa
- Twa sau Batwa (Rwanda, Burundi, Repúbbleca Democráteca de gl Congo, Uganda)
- Wochua
Addó ze tròvane[cagna | cagna surgente]
Suó spase luongh la fascia equateriale de l’Áfreca; štav'a gl Cámerun, Repúbbleca Cendrafrecana, Gabon, Repúbbleca de gl Congo, Repúbbleca Democráteca de gl Congo, Uganda e Ruanda. Ze tratta de chemunetà chembòšt da pòche perzune; gl númmere de gl pigmèe afrecane è scanagliate a méne de 250.000.
Štòria[cagna | cagna surgente]
A gl Eggitt suó štate retrevate screzziune de gl 2000 d.C. che párlene de gl pigmèe chiamánnegle "Danzature de gl Dèe" é da šte fatt ze pènza ca abbetávane reggiune ne muare cchiù a nòrd de chéll addó ze tròvane uoje, faštima affin'a gl’ Ávete Nile. Dénd a na lèttra retrevata sana é che resagl a gl Andiche Rrègn, ne faraone rengrázia ne ghevernatore sié, Harkhuf, pe gl avé date ne "nane" che ne venéva da la "tèrra de gl spird" (comm gl egizzië chiamávane gl terretòrie a sudd de gl rrègn sié).[3]
Dénd a l’art remana, gl pigmèe de la vall e gl Nile suó spiss rappresëndate facènn sèss sfrenescite. Ciért affrisch de sse tipe retrevate a Pumbèj, ze puonn vedé a gl Musèe archeelòggeche naziunale e Nápule.
A gl tiémb andiche gl pigmèe z’afferrárene spiss che gl puópele bandù de l’Áfreca subsahariana pe gl pessèss de le tèrr, sse lúteme prò tenévane na tecnoleggía cchiù mègl é nen mettiérene niènd a gl caccià o a gl sottemétt. Gl bandù gl chiámane batwa ("uómmene peccerigl").
Cultura[cagna | cagna surgente]
Suó cacciature-racchegleture; gl uómmene cácciane che arch é frécc avvelenate, é le fémmene pèscane. Chenúscene buone le chiand é gl agnemale salvátece (presèmbie pe ze cherà o pe preduce le veléne). Ciért vòte chemmèrciane ne ccone che gl puópele vecine. Addòprane le léna é gl uoss (ma no la prèta).
Gl attaccamiénd a la sélva é la cura de chéšta è gl pund cendrale de la raggione che tiéve d’esišt comm pòpele [4]
Ogn grupp tè na léngua séa devèrza da l’ate, ma tutt quand tiéve la štéssa paròla pe dice spird e la sélva: jéngi.
Ze spuóštane da na part a n’ata, ma sèmb dénd a na zzòna lemetata. La tribbù è chembòšta da pòche famigl.
Crídene a gl spird é pure a che l’alma scita de gl muort ze tramuta dénd a gl cuorp e ne lefand.[5]
Gl matremònie ze fave accurdènn la parendèra fòre da gl clan; pe tené sèmb gl štéss númmere tra fémmene é uómmene dénd a gl grupp seciale, gl grupp che recève na sposa ne tèa redà una a quigl che l’è data.
Gl mbeveremiénd ambiendale é gl tagl de le sélv addó cámbane, métt m’perícule le chemunetà de pigmèe é le spèce andiche sée. Chiss ne’rréscene mangh tand a ì a cambà dénd a le cettà de la secetà afrecana medèrna.
Gl prengepale díe de la releggione séa, Kvum, vè cunzederate comm a quigl ch’è criate tutt cose é che chemmanna gl uómmene é ne chendròlla ogn mòssa. Pe la mitologgía de gl pigmèe, gl prim òme é la prima fémmena (Ntaum é Ráe) nasciérene da du òva de ceštunia; o (pe ate spèce andiche) Kvum gl criètt scesciuènn dénd a na noce de còla.
Prebblèm e gl juorn d’uoje[cagna | cagna surgente]
Une de gl prengepale prebblème che gl quale gl pigmèe tiév'a schemmatt è che ne’tiéve nesciune deritt terreteriale. Pe Survival International, gl movemiénd munniale pe gl deritt de gl puópele ndíggene, affin'a quann sse deritt ne’venarrave rechenesciute, gl fraštiére é gl Štate petarrave cundenuà a z’arraffà la tèrra che la quale gl pigmèe tiév'a cambà.[6].
Ne muar'e chemunetà viéve cacciate che la scusa de cunzervà la natura, pure se la légg dice ca nen ze pò fà. A gl Cámerun sudd-uriendale, presèmbie, quasce tutta la tèrra de gl vave de gl “Pigmèe” Baka è addevendata parch naziunale o data a secetà che prepárane safari de caccia.[7].
“Andann, la sélva éva pe gl Baka, mo nen è cchiù allescì. Ce speštèmm dénd a la sélva appriéss a le štaggiune, ma mo tenéme paura” è cundate a Survival n’òme Baka. “Comm fave a ce dice ca nen petém'ì dénd a la sélva? Nen sapéme comm cambà avetemènd. Ce ménane, c’accídene é ce fave foje viérz gl Congo.” .”[8]
Pigmèe asiátece[cagna | cagna surgente]
Gl nome "pigmèe" vè addeprate pure pe chiamà ate grupp ètnece d’uómmene peccerigl, presèmbie gl Andamanése, gl Semangh de la Malèsia o gl Negritos de le Feleppine.
Annetaziune[cagna | cagna surgente]
Lébbra[cagna | cagna surgente]
- ' Arnoldo Mondadori Editore, 1975.
- ' Feltrinelli, 1963.


text:
Sper il lag: Ina spassegiada accustica entuorn il Lag Grond, il lag da Laax.
Equipai cun igl agen telefonin ed uregliers vegnan las visitadras ed ils visitaders accumpignai e navigai d’ina vusch entuorn il lag. En tempo cumadeivel, cun entginas pausas, san ins tedlar il cirquit sonor «Sper il lag».
Igl audiowalk parta da «La sera sper il lag», l’enconuschenta poesia da Flurin Camathias. La descripziun dalla cuntrada da Camathias ei punct da partenza per la lavur d’Anselm Caminada. Ella va alla tscherca dil vargau e present. Las damondas vegnan sco che mai: Tgei ha quella poesia da far cun nus e co tuna la cuntrada entuorn il lag oz? Ils suns, ils tuns e las ramurs registradas ein il material da basa d’Anselm Caminada. Quei material accustic ei il fundament per ina assemblascha libra, che semova entuorn ils cavazzins, las atmosferas e descripziuns ch’ins anfla ella poesia.
Jona Berther: vusch Anselm Caminada: concept, text, sounddesign, musica, vusch Armin Cavelti: vusch Rees Coray: contrabass Manfred Veraguth: translaziun romontscha La sera sper il lag: Flurin Camathias Eliot ed Isabella: Ingo Siegner Heart of darkness: David Thomas
- Prendei cun Vus Vies smartphone e Vos uregliers - Mei all’entrada dalla Cularta, via Falera 2a, Laax - Smaccar play e suandar las instrucziuns dil cirquit sonor «Sper il lag»


text:
Las pendicularas grischunas han – cuntrari il trend svizzer – pudì nudar ina buna stad fin la fin d'avust. Cumpareglià cun las cifras dal matg fin avust 2019, avant corona 2019, è la svieuta creschida per passà in quart. Il dumber dals giasts è creschì per 18%. En il rest da la Svizra è la svieuta dentant crudada ensemen en media per bun 30%, communitgeschan las pendicularas svizras.
Quai che pertutga l'aura, saja l'avust bain stà meglier ch'il zercladur e fanadur, uschia che las perditas sajan sa reducidas levet cumpareglià cun ils ultims mais. Plinavant simplifitgeschia la renconuschientscha dals certificats da covid da la Svizra e l'UE il turissem europeic. Er emprims turists dals Stadis Unids vegnian puspè en Svizra.


text:
Floresta
Floresta l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 504 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), condena superfìce de 31,1 km² e 'na densità de popolasiù de 16 ab./km².
Floresta el cunfìna coi cümü de Montalbano Elicona, Santa Domenica Vittoria, Raccuja, Randazzo, Tortorici, Ucria e San Piero Patti.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Floresta l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il pitschen minus da pernottaziuns da mo 9,2% en il Grischun declera Martin Nydegger il directur da Svizra Turissem cun blers giasts Svizzers che vegnan tradiziunalmain en il Grischun ed er cun paucs giasts da fatschenta. Il pli aut turisticher da la Svizra è entant fitg intgantà da la strategia actuala dal Grischun en connex cun corona.
Jau admir ils Grischuns e lur perseveranza e jau quettel ch'els van enturn fitg precaut e scort cun la pandemia.
Saja quai la buna communicaziun suenter ch'i ha dà erupziuns da corona en ils lieus turistics San Murezzan ed Arosa u er la strategia da testar che funcziuni fitg bain. Er che las terrassas en il territoris da skis èn anc adina avertas - malgrà inqual lavachau da Berna - chatta Martin Nydegger bun.
Jau sai ch'ils giasts stiman fermamain da betg stuair mangiar lur liongia da brassar en la naiv mabain sin ina terrassa.
Malgrà blers bels pleds per il Grischun quinta Martin Nydegger er per il 2021 cun in schlet onn per il turissem. El quinta bain ch'el vegn megler ch'il 2020, la pandemia vegnia dentant vinavant ad avair in effect.
En Grischun hai dà il 2020 total 4,7 milliuns pernottaziuns. Quai èn 9,2% u 500'000 pernottaziuns pli pauc che l'onn 2019. Uschia è il Grischun vegnì ord vista turistica il meglier da tut ils chantuns tras l'onn da corona.
Tenor Grischun Vacanzas haja quai cunzunt da far cun ils turists da l’exteriur che n’èn betg arrivads. Vinavant hajan ils giasts dad occurrenzas da fatschenta e da congress mancà.
Intginas regiuns cun dapli pernottaziuns ch'il 2019
Differenzas datti er tranter las destinaziuns en Grischun. Uschia ha Cuira per exempel nudà 43,7% pli paucas pernottaziuns en congual cun il 2019. En Surselva ed en l'Engiadina Bassa hai percunter dà dapli pernottaziuns.
Dapli giasts svizzers en Grischun
Ils giasts svizzers han procurà en Grischun per passa 3,6 milliuns pernottaziuns. Quai èn uschè blers giasts sco anc mai, numnadamain passa 12% dapli.
Vesì sur tut la Svizra han ils giasts indigens procurà per passa 16,4 milliuns pernottaziuns. Quai è in minus da 8,5% en congual cun il 2019. Dapli osps svizzers hai er dà en il Tessin (+9,7%), en la regiun Berna (6,4%) u il Vallais (3,5%). Surtut durant ils mais da la stad èn bleras Svizras e Svizzers ids en las muntognas.


text:
L'integraziun dals chantuns e da las regiuns da la Svizra procura l'onn 1991 per il consentiment dal parlament a la NVTA e per il gea da la votaziun dal pievel. Per la Svizra orientala signifitga quai ch'ella sto laschar crudar sia pretensiun da passa 100 onns d'obtegnair ina viafier da transit tras las Alps orientalas. Sco cumpensaziun per questa lingia empermetta il project da la NVTA l'integraziun da la Svizra orientala sur ina varianta da rait, pia l'engrondiment da las lingias da viafier che mainan al Gottard sur Turitg e sur Rapperswil. Gia l'onn 1989 è la gruppa da lavur che s'occupa da quai sa radunada per l'emprima giada. Ils tunnels dal Zimmerberg e dal Hirzel duain garantir la colliaziun da la Svizra orientala. Ma pervia da las redimensiuns da la NVTA, chaschunadas da las finanzas, vegnan ils projects dentant suspendids per in temp illimità.
« Las regenzas dals chantuns da la Svizra orientala na pon betg sa declerar perencletgas cun quest giudicament. »Regenzas dals chantuns GL, SH, AR, AI, SG, GR, TG, Brev al Cussegl federal, 28.02.1985


text:
A Schluein datti ina zona da tempo 30. Quella vala davent da la via principala Sursilvana envers Sagogn e per las vias cunfinantas da quella. Sco il chanzlist communal, Marco Tschuor ha ditg, vegnan las tablas correspundentas montadas en il decurs da questa primavaira.
Betg pertutgada da la mesira è la Via Principala Sursilvana, che maina da Glion a La Punt/Rehanau.
A chaschun d'ina votaziun consultativa il november 2020 era la populaziun da Schluein s'exprimida per ina introducziun d’ina zona da tempo 30. Ussa vegn quella er introducida. Cunter la decisiun datti la pussaivladad da far recurs – quai entaifer 30 dis tar la Dretgira administrativa dal Chantun Grischun. Eventualas protestas n’han nagin effect suspensiv.


text:
Interpresa
La chasa da medias independenta SSR è in'interpresa da dretg privat organisada a moda federalistica cun var 6900 collavuraturas e collavuraturs. Ella cumpiglia ina direcziun generala e las tschintg unitads d'interpresa Radiotelevisione svizzera (RSI), Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), Radio Télévision Suisse (RTS), Schweizer Radio und Fernsehen (SRF) e swissinfo.ch (SWI).
Cun in retgav da gestiun dad 1,53 milliardas francs è la SSR la pli gronda chasa da medias da la Svizra. Ella vegn finanziada per 80 pertschient cun las entradas da la taxa da medias, per 16 pertschient cun entradas commerzialas e per 4 pertschient cun ulteriurs retgavs. La SSR è in'interpresa da non profit che porscha per incumbensa da la Confederaziun in service public audiovisual.
La direcziun generala a Berna è responsabla per la direcziun, la coordinaziun e la communicaziun da l'entira SSR. Las unitads d'interpresa sviluppan e derasan las purschidas en las regiuns linguisticas da la Svizra, SWI swissinfo.ch publitgescha online cuntegns schurnalistics per l'exteriur.


text:
Marmirōl
Marmirōl (Marmirolo in italiân) l' é 'na frasiòun dal cmûn ed Rèz l'é matèina e a cîra 9 chilômeter dal cèinter ed la sitê. La frasiòun la preşèinta carateréstichi principalmèint campagnōli, dâto ch'lé in avêrta campâgna.
Stôria
Véla Marmirōl l'ēra 'n' antîga cōrt cun un castèl e 'na capèla, che al marchèiş Bonifacio ed Canòsa l' à regalê a la cēşa ed Rèz in câmbi ed bèin avû a livèl. Prubabilmèint, int l'etê dal brònz int al pôst a gh'ēra 'na teramêra, testimuniê da inguciadûri catêdi atâch a la cēşa.
Un Castrum Marmoriolum l'é numinê in int al 1052, in dóv' al cuvèint ed Sân Prôsper ed Rèz al gh'îva dal proprietê, préma 'd èser vindû a la cēşa ed Rèz.
La Véla la vîn numinêda ânch in documèint dal 945, 1058 e 1092. Int al 1193 l'imperadōr Arrigo VI al cunfērma la cōrt, capèla e castèl a la Cēşa ed Rèz. Int al 1315 Marmirōl l'é un Cumûn indipendèint. Int al 1801, al tèimp ed la Repóblica Cişalpèina, al fà pêrt dal Cumûn ed Bâgn cun Curtzèl, la Maşòun sòta al distrèt de Scandiân. Int al 1805, al tèimp dal Règn Itâlich, l'é in cmûn sòta a Bâgn cun Runcadèla e la Maşòun. Int al 1815, al tèimp ed la Restaurasiòun dal Duchêt Estèins, al và a fêr pêrta dal Cumûn ed Rèz per sèimper.
Pôst religiōş
La cēşa ed la parôchia ed Véla Marmirōl, dedichêda a Sân Biêş vèschev e mârtir, la vîn citêda per la préma volta in un documèint dal 1190. La cēşa 'd adès l'é stêda arfâta tral 1724 e al 1779, restarvêda int al 1905 e int al 1943.
Aò só intêren l'é stê urnê in mêd sapiĵnt da Giuseppe Baroni. Al paréidi piturêdi a gerliféch e al clòuni in stîl grēch tirêdi a stóch in fînt mêlmer, insèm al pitûri dal baroni a dân un bèl aspèt artéstich a la mudèsta cēşa ed campâgna. La parôchia la gh'à âncah un bèl altêr intajê e durê, un côro in lègn e int l' âbsida 'na côpia dal Sân Biêş dal Chierici.
Pôst interesânt
Famōş cme pôst naturêl l'é l' Oasi di Marmirolo, gestîda dal WWF. La zôna prutèta la se şlêrga per 'na metradûra 'd ôt èter (27 biōlchi arzâni) tra la Via Emélia a mezanôt, e Via ed la Pêş a sîra, circundêda da trèin lavurê ed proprietê privêdaa matèina e a mezdé. As trâta 'd un bacîn, fât per tirêr só la tèra crēta per la produsiòun ed la furnêş atâch a la chêva. Al schêv l'à scaravultê al paeşâg agrécol ed préma ch'al preşentêva, cme vidûda, la carateréstica piantêda arzâna.
In urégin al bacîn l'ēra ed fōrma a retângol, mó cun al pasêr dal tèimp e cun al butêregh dèinter di rutâm e 'd la tèra è saltê fōra un bacîn zò ed fōrma mó dimòndi interesânt sia dal pûnt ed la belèsa sia dal pûnt naturêl perchè al sèmbra mia artificêl.
Al bacîn al s'é impî in môd naturêl cun l'âcva piuvâna, de scōl di câmp a da âcva ch'la deşvîn dal fêlda d'ed sōver, e al s'é trasfurmê grâsia a l'abandòun e a la relatîva tranquilitê dal pôst in un spèc 'd âcva ed padól bòun per èser ocupê in môd naturêl da divêrs gèner ed bèsti e êrbi, carateréstich dal zôni ómdi ed la pianûra.
Adèsa l'é pîn 'd âcva in grôsa pêrt ed surzéia, e, in soquânt pûnt, al fônd a s cât a 4/5 mēter.
Spôrt
Dodgeball a Marmirōl
In ucaşiòun ed la sêgra ed Sân Luigi Gonzaga, a vîn fât un tornéo per diletânt ed Dodgeball un gèner ed bâla vlinêda. Sté fât nasû int al 2007, al crès ân dōp ân, sia cme nòmer de squêdri sia cme qualitê dal zōgh e dal spetâcol.
Int al pésta ed la parôchia ed Marmirōl l'ûltma edisiòun (2011) l'à vést sfidêres 24 squêdri. Int al mustrêr al vèir spîrit dal tornéo, i zugadōr an pûnten mia insém a la tetnica s'cèta, mó insém a l'aspèt dal spetâcol ch' as spreşèinta nōv a ògni partîda.
Bòuna ucaşiòun per tutnêr a dêr véta a la frasiòun, l'idèja l'é nasûda a soquânt zōven dal pôost. In 'na sîra ed premavèira, dôp avèir vést al félm Palle al balzo, a gh' àn avû l'idèja 'd unîr sté sport, in cól mumèint mia cgnusû int al fèsti paeşâni, cun la mùşica e la ristorasiòun. Al dé 'd incō la manifestasiòun as fà int la secònda e têrsa smâna ed zógn e l'é rivêda a 10 giurnêdi ed zōgh. Cun squêdri e tifōş che deşvîne ânca da êtri sitê ed la Regiòun, j atlêta a tōşen pêrta tót j ân a un fât ònich in tóta la pruvîncia
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Marmirolo (Reggio Emilia) trâta da it.wikipedia.org.


text:
Fratelli in erba
Fratelli in erba (Fradèi in èrba) l'è na cumèdia dramàtica americàna dal 2009 ad Tim Blake Nelson ch'al l'à anc scrita.
La pelìcula, preśentàda a 'l Fèstival ad Turònt, l'à fat sù un migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un cóst ad nóṿ.
Sunt
Bill Kincaid (Edward Norton) al fà 'l prufesōr ad filuśufìa in dla Brown University in dal Rhode Island in du 'l inséggna Platån. Un dè al ricév na telefunàda da Bolger (Tim Blake Nelson), amìg ad sò fradèl śmèl redneck Brady (Edward Norton), ch'al gh diś che chi lò 'l è mòrt masâ insfilsâ da 'n cōlp ad bulsòṅ. 'L insgnànt al partìs acsè subìt in aparéć p'r andàr da 'l sò parènt ch'al vivìva in un paiśèṅ d'l Oklahoma in dla regiòṅ ad Little Dixie, davśèṅ a Tulsa.
Rivâ a destinasiòṅ, Bill al s rènt cònt che Brady 'l è incóra viṿ e ch'l iva strulgâ la bala dal masamènt p'r èsar sicûr ch'al vgnis a far-ag vìśita dabòṅ parchè al gh'à da spuśàr-as cun la sò muróśa, la Colleen (Melanie Lynskey), ch'la gh'à da 'vēr fiōl. Ma qvéla lè la n è minga la sōla surpréśa par lò parchè sò fradèl al gh'à na cultivasiòṅ ad marijuana ma al s cata in di guàj esénd ch'al gh'à da dar indrē dimóndi bèsi a 'n ebrèj, Pug Rothbaum (Richard Dreyfuss), ch'al gh i iva dâ par parmét'r-ag ad tacàr al sò lavōr.
Durànt na fèsta a cà 'd sò fradèl, Bill al cgnós na ragàsa ch'la scriv dal pueśìi, la Janet (Keri Russell), e 'l s inamóra 'd lē. Chi lē, ch'la gh'à la pasiòṅ 'd andàr a pés, la fà l'insgnànta 'd létri pròpria cuma na vòlta sò màdar Daisy (Susan Sarandon) ch'adès l'è a 'l ricòvar. Brady al manda 'l sò śmèl a catàr-la a 'l uspìsi acsè tut i al pòsan védar cardénd-al lò adès ch'al s è anc tajâ i sò cavìi a la “mullet” da white trash ch'al gh'iva prima. In cla manéra chè al pōl avēr-ag 'n àlibi in maṅ p'r andàr a cupàr Pug cun 'l ajùt ad Bolger.


text:
Data-warehouse
Un Data-Warehouse (in lumbard Magazin de Data), l'è 'na recujüda de data fada sü de tant funt. I data vegnen cataa sü de difarent funt cunt di pachet ETL e magazzinaa in d'un Database.
I resun prinzipaj de fà sü un Data-Warehouse hinn chess chi:
1. Integraziun:
l'ideja l'è quela de ciapà data de difarent funt cunt difarent strütür e metela tüta in d'un ünegh cuntenidur inscí che 'l sia pussibel fà valütaziun glubaj
2. Separaziun:
l'ideja l'è quela de separà i data uperativ di data che scüsen de funt per setur cumpagn del Reporting, controlling, DSS, e.i.v.
Un Data-Warehouse el scüsa de toch central d'un Decision Support System (Sistema de Sustegn di Decisiun). I data vegnen traa föra de difarent funt, pö vegnen "netaa" e "re-strütüraa", e in finn vegnen metüü in d'un ünegh Database. Chinscí i data, urganizzaa e strütüra in möd cuerént, poden vess druaa de arnés de Reporting, OLAP, Data Mining, Aplicaziun de Desktop, e.i.v.


text:
da sur Felici Maissen, Segnas/Cumbel (1983)
Sche tgei lu, vegn ins a dumandar. Lu ei segir schabiau zatgei tut aparti, malguess, maisudiu, ni ch’ei vegn pér a daventar. E cun quella constataziun setschentein nus immediat el reginavel fabulus, plein fantasia e poesia dalla detga e legenda. Cheu, en quels cunfins, …
ord Gasetta Romontscha dils 23-1-1890
Ils 17 d. q. (schaner 1890) ei stau in di de disgrazia e sgarschur per il vitget de Caverdiras (s. Antoni), pitorescamein postaus silla spunda visavi il stradun de Sumvitg e Mustèr. Allas 12 de miez di ei leu, enamiez il vischinadi, rut ora fing …
ord la Gasetta Romontscha nr. 5 dils 30-1-1902
La viafier retica, Tavau-Cuera-Tusaun, para de prosperar e saver selegrar |d’ in bi avegnir. II cantun Grischun, ch’ ha per quella scret ora per l’emprema seria in emprest de 12 milliuns, gauda bien criedi, essend ch’ei gliei vegniu offeriu ad el buca …
ord la Gasetta Romontscha nr. 4 dils 23-1-1902
Ils 17 d. q. ha la vischnaunca de Mustér, sut sucurs de numerus amitgs ed enconoschents ord autras vischnauncas, compignau tier il ruaus della fossa siu beinenconoschent conburgeis Sgr. major Franz de Vincenz naschius ils 14 de November 1837. Il defunct ei, …
Gasetta Romontscha nr. 2 dils 10-1-1901
Posteriuramein relatein nus, ch’il re nomau componist Dr. Josef Rheinberger de Vaduz el yischinont principat Lichtenstein segi morts ils 25 de Nov. a München ella vegliadetgna de varga 70 onns. Sia mumma era de Mustér, ina sora dil defunct domdecan J. A. Carigiet de …
Mustér dumbra all’entschatta da 1902 en tut 1860 habitonts. Igl onn 1901 ein 50 persunas naschidas e sco la Gasetta romontscha commentescha: reha benedicziun!…
Gasetta Romontscha nr. 21 dils 19-5-1904
Il quors de pompiers a Mustér, pil district Reinanteriur entscheiva, sco la regenza lai publicar, Gliendisdis Tschuncheiswas, ils 23 d. q. allas 4 suenter miezdi. Ils instructers per tal quors levien buca ded obtener avon e buca pli tard. Scadina vischnaunca duessi termetter silmeins …
Gasetta Romontscha nr. 24 dils 9-6-1904
Culla sonda vargada ils 4 d. q.‘ ei la Alpsu veramein stada aviarta, aschia che la posta locala Mustér-Göschenen ha gia saviu entscheiver a cursar, enstagl pér culs 15 d. q. Enqual stadera e magasin ha ei denton custau allas empremas crotschas atras las …
Gasetta Romontscha nr. 26 dils 23-6-1904
Ad Andiast ei il venderdis-sera, ils 17 d. q., in affon de 10 onns, fegl dil scrinari Fidel Schmed de Mustér, daus sur in piogn giu el Smuér e negaus. In um giuven, che fuva demaneivel, ha cun agen prighel de veta empruau de …
Gasetta Romontscha nr. 27 dils 30-6-1904
Per la fiasta de S. Gion Battesta, patrun della baselgia parochiala de Mustér, ei succediu cheu in veramein trest accident. Duront il survetsch divin fuva il giuven Gion Battesta Columban Schuoler postaus sper baselgia, per dar tenor usit als dus sietamurtes, che sesanflavan in …


text:
Denis Diderot
El Denis Diderot (Langres, 6 de otober 1713 - Paris, 31 de luj 1784) a l'è stad un filosof, poeta, scritor, matemategh e critegh d'art frances, vun di pussee important esponent de l'inluminism. A l'è cognossud soratut per havé lavorad a l'Encyclopédie insema al d'Alembert.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Educad di gesuid e menad per la via eclesiastega, el finiss inscambi i so studi a Paris, indova che el toeu in del 1732 el titol de maître ès arts de l'università. In del 1746 el sortiss anonem el so prim liber, Penser filosofegh, condanad del parlament. Intratant l'editor Le Breton el ghe da l'incaregh de voltà la Cyclopaedia de l'ingles E. Chambers, che poeu la sarà l'inizzi del pussee grand proget de l'Encyclopédie, che l'impegnarà in fina al 1772, restad indeperlu in fina a la fin. In del 1749 el vegn metud in preson a Vincennes per tri mes, per el liber Letera in sui orb, indova che el ciapava posizzion de ateism. El taca poeu a cognosser anca i olter esponent inluminista del temp, 'me 'l Voltaire, el Rousseau, el Grimm, el d'Holbach e el d'Alembert.
Penser[Modifega | modifica 'l sorgent]
La natura e Dé[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'idea de la natura che troeuvom in di Penser filosofegh a l'è vesina a un deism naturalistegh, indova che i femonem naturai inn sota a un organism suprem, però la so concezzion la cambiarà in del temp, in tra ateism e panteism. In de l'Insogn del d'Alembert, per esempi, el paragona Dé a un ragn e 'l mond a la so tela. De chì el Diderot el formula una teoria probabilistega e in part evoluzzionistega, de fad el sostegn che tucc i element de l'univers a poden vesser considerad animad e che donca i organism se trasformen vun in de l'olter: la vita l'è el resultad de una certa organizazzion di particole materiai. El Diderot poeu a l'è contra a la concezzion materialista e mecanecistega de la natura, in su che 'l scriv la Confutazzion de l'Helvétius in del 1773, per critegà i posizzion de dogma.
Oeuver principai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pensées philosophiques (1746)
- Pensées sur l'interprétation de la nature (1754)
- Le Rêve de D'Alembert (1769)
- La Religieuse (romanz)
- Jacques le Fataliste et son maître (romanz)
- Le Neveu de Rameau (dialogh)
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Enciclopedia Garzanti di Filosofia, Garzanti Editore


text:
Zia Surica
Zia Surica (in Portoghès: Tia Surica, che in realtà la se ciàma Iranette Ferreira Barcellos (Rio de Janeiro, Brasil, 17 de nuèmber del 1940), l'è una cantanta brasiliana de samba pupulàr asèe e un'atris de televisiòn.
Biugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nasüda el 17 de nuèmber del 1940 a Madureira, un quarté pupulàr a nord de Rio de Janeiro, fin da fiulìna la 'ndeva cui sò genitùr a la Scola de Samba d'la Portela e sò nòna la ciameva, apùnto, Surica, insì per schèrs.
In del 1966 l'è rivàd el sücèss perchè l'ha cantad, insema a Maninho e Catoni, el samba de carnuàl Memórias de um Sargento de Milícias, scrìtt da Paulinho da Viola. Dal 1980 la fa part d'la Velha Guarda da Portela, i vècc liòn d'la Scola Portela.
Al dì d'incö la urganisa a cà sua d'le feste[1] cun tütt i artista e i cantant d'la Portela[2], e la partecipa in televisiòn a d'i spot de püblicità.


text:
Kuressaare
Kuressaare (del 1952 al 1988: Kingissepa; todesch: A(h)rensburg; finlandes: Kuressaari) l'è la cità pussee granda de l'isola Eston Saaremaa (in Todesch Ösel) e la gh'ha ona popolazion de circa 14.000 abitant (censiment del 2010).
El nomm istoregh todesch Arensburg (bass todesch: Adlerburg) el vegn de l'aquila che troeuvom in sul scud del comun: a l'è 'l simbol de l'evangelista Giovann. Anca 'l nomm Eston el po vess che 'l vegna de l'imagen mal interpretada del scud del Giovann: kurg, al genitiv kure el voeur dì Gru in Eston. Kuressaare, alora, 'l voraria dì Isola di Gru.
L'è cognossuda per el sò castell del XIII secol.
In tra el 1952 e 'l 1988 l'era stada ciamada Kingiseppa, in onor del revoluzionari comunista Viktor Kingisepp, nassuu in de l'isola.


text:
Rösa da Luther
La rösa da Luther es il simbol religius ed il segn distinctiv da las baselgias luteranas sül muond inter e pel part eir da las baselgias refuormadas. Martin Luther tilla ha dovrada sco sia vopna persunala e sco sagè in scrivond chartas. Il purtret deriva oriundamaing d'üna fanestra da la baselgia dals augustiners a Wittenberg.
Las culuors memoriseschan la mort da Gesu vi da la crusch (nair), l'amur soncha da Dieu (cotschen), la s-chettezza dal reginom da Dieu (alb), la nouva vita tras la resüstanza (verd), l'algrezcha e la spranza (blau) ed eternità divina (gelg d'or).
La rösa da Luther exprima in tuots elemaints la tschertezza da salvamaint sco il minz da la cretta cristiana tenor la confessiun dal protestantissem.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Commons: Rösa da Luther – Collecziun da maletgs, videos e datotecas d'audio


text:
Masaa
Masaa (nom ufizial in italian: Masate) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 3 530 abitant.
L'è on paesòtt situaa longh i spond del canal Villoresi e ai confin del Parch del Rial Vallon, a est de Milan, vers l'Adda e la Provincia de Bergom. El center abitaa stòrich el se troeuva in su ona collina piscinina. El sò nòmm el ven de quell de la famiglia nòbil De Maxate, che in del XVIII secol l'abitava a Milan e che la doveva avègh di possediment in quella zòna chì. Alter famili aristocratich con territòri in quij part chì eren i Trivulz, i Stampa de Soncin, i de Leyva e i Viscont de San Giòrg. Masaa la se trovava in la Piev de Gorgonzoeula.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Masaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Categoria:De scancelà
De scancelà (se la cumünità LMO l'è d'acordi)
- Quand ch'a sa mett ul
{{scancelà}}dent un mudèll (template) sa gh'a da fà
{{scancelà}} sedanò ul "scancelà" al pariss in cascada d'in tüti i pàgin ch'i cuntegn ul mudèll.
Sót-categurii
Quella categoria chì la gh'ha 2 sot-categorie chì de sota, su un numer complessiv de 2.
D
- De scancelà subit (11 P, 1 F)
M
- Mudei de scancelaziun (2 P)
Articoi in la categoria "De scancelà"
In quella categoria chì gh'è i 7 pagine indicade de 7 complessive che gh'inn.


text:
Èl
Èl (nòm uficiàl en italià: Vello) l'è 'na frasiù del cümü de Marù, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 230 abitàncc e la se tróa sö la spónda orientàla del Lach d'Izé a du chilòmetri e mès a nòrt del cèntro de Marù.
Endèl 1679 l'è elencàt endèla lìsta dei cümü de la quàdra de Izé e l'è restàt autònomo 'nfìna al 1928 quan che 'ndèl quàder de la riorganizasiù de le aministrasiù locài, l'è stat ünìt a Marù.
El fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a Santa Fèmia, a testemognànsa de le proprietà che 'l convènt bresà de Santa Fèmia de la Font el gh'ìa en chèsta località.
De Èl part la stràda 'n rìa al làch, deèrta apéna a le bìci e a chèi che và a pè che rìa 'nfìna a Tulìne e che la pàsa sóta a le córne a strapiómp de la córna dei Trèntapàs.


text:
A partir da la fin da matg duain ils chantuns pudair lubir occurrenzas grondas, ch'han lieu a partir dal zercladur. Far part possian maximalmain 3'000 persunas a quellas occurrenzas. Tenor il Cussegl federal possian mo persunas cun in test negativ, persunas vaccinadas u persunas puspè guaridas (maximalmain trais mais suenter ina infecziun cun il coronavirus) esser da la partida. Vinavant valan concepts da protecziun stricts. A partir dal settember duain occurrenzas cun fin 10'000 persunas esser pussaivlas.
Il minister da sanadad, Alain Berset, fa dentant attent, ch'il Cussegl federal na possia betg garantir, ch'occurrenzas grondas han lieu a partir dal zercladur. Sut tge circumstanzas che las occurrenzas possian avair lieu, stoppia il Cussegl federal anc decider.
Fasa da test: Trais occurrenzas pro chantun
Per empruvar ora ils concepts da segirezza propona il Cussegl federal da far ina fasa da test. Ils chantuns duain durant il zercladur lubir trais occurrenzas da pilot cun tranter 300 e 600 persunas. Durant quellas occurrenzas duain ils chantuns evaluar, co els pon controllar ils tests respectivamain ils cudeschets da vaccinar a las persunas. Er tests tar l'entrada d'ina occurrenza duain vegnir empruvads or.
Sustegn finanzial per organisaturs
Sch'ina occurrenza lubida na po betg vegnir manada atras pervi da la situaziun epidemiologica, duain ils organisaturs survegnir sustegn finanzial. Perquai stoppian ils organisaturs dentant mussar si, ch'els avessan gì almain 1'000 visitadras e visitaders al di. Ils organisaturs stoppian lura surpigliar 30'000 francs dals custs sez. Dal rest stoppian els pajar 20%. Chantun e Confederaziun na surpiglian quai che resta – dentant betg dapli che tschintg milliuns francs pro occurrenza.
Il sustegn decidì sa basa sin la lescha da Covid-19 da la Confederaziun. Quella vegn tar las votaziuns federalas il zercladur a l'urna.
Consultaziun fin ils 10 da matg
Ils chantuns e las organisaziuns da la branscha han uss fin ils 10 da matg temp da prender posiziun davart las mesiras, ch'il Cussegl federal propona.
Regenza grischuna beneventa schluccadas
La regenza grischuna beneventa ils plans da la Confederaziun che vul puspè lubir dapli persunas ad occurrenzas. Il chantun veglia era empruvar da manar tras occurrenzas pli grondas sco pilot, ha ditg il minister da sanadad Peter Peyer. I dettia gia diversas dumondas per occurrenzas pli grondas, sco per exempel il festival da Jazz a San Murezzan. Definitiv na saja il mument però anc nagut. Ch’il cussegl federal vul pussibilitar privilegis per persunas ch’èn viroladas vesa il cusseglier guvernativ però sco sfida, quai saja ina gronda intervenziun en las libertads dad in e mintgina.


text:
Piancógn
Piancógn (nòm uficiàl: Piancogno) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 4 640 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 13,6 km² e 'na densità de popolasiù de 341 ab./km². El cunfìna coi cümü de Àngol, Bùren, Siidà, Darf, Ézen e Òsem.
L'è furmàt de dù nùclei abitatìf: Pià de Bùren (nòm uficiàl en italià: Piamborno) e Cógn (nòm uficiàl en italià: Cogno).
El se tróa a 251 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar. El cèntro comünàl l'è a Pià de Bùren.
Cuurdinade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Electronic monitoring
L'electronic monitoring (EM) è ina furma da l'execuziun da chastis. En il EM cuntinuescha la persuna sentenziada cun sia lavur actuala, cun sia scolaziun u cun sia occupaziun durant l'expiaziun dal chasti e passenta il temp da paus ed il temp liber en l'arrest da chasa surveglià electronicamain. L'autoritad d'execuziun fixescha ensemen cun la persuna sentenziada in program da l'emna cun temps da lavur e d'arrest da chasa. Durant ils temps d'arrest da chasa fixads sto la persuna sentenziada sa trategnair en l'abitaziun. Survegliada vegn ella sur in emettur che vegn lià vi dal ravel da la persuna survegliada (uschenumnada pastuira), e quai per l'entira durada da l'expiaziun dal chasti. L'emettur transmetta signals electronics sur ina frequenza da radio al server dal EM. Sch'ils signals na correspundan betg als temps d'arrest da chasa programmads, datti in alarm che vegn transmess a l'autoritad d'execuziun.
En furma da EM pon vegnir expiads chastis da detenziun da 20 dis fin maximalmain 12 mais. Plirs chastis vegnan quintads ensemen.
... directivas e dumondas


text:
Giovanni Segantini - Magia da la glisch
Einzelheiten
GenerArt, Purtrets
Artist, anarchist, sans-papiers: Tut quai era Giovanni Segantini. La plipart ora en il liber creescha el ovras monumentalas. En cuntradas alpinas tschenta el simpla glieud cun l’egliada drizzada vers terra. El sez va en il decurs da sia vita pli e pli ad aut sin la tschertga dad adina dapli glisch. Otg onns passenta el cun sia dunna Bice ed ils quatter uffants a Savognin per alura sa render a Malögia. Giovanni Segantini aveva 41 onns cura ch’el mora sut circumstanzas dramaticas sin il Munt da la bês-cha, sin 2700 meters sur mar.
Christian Labhart
Kosmos Film GmbH
SRF
Christian Labhart
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Combra 6
Nua che prender cumiau fa mal.. Ina combra per semiar e ruassar, segiramein memia bialla per mo ina notg e franc memia donn per mo durmir lien. Ina bellezia combra cun fetg generus 45 meter quadrats. Il plantschiu dil anteriur „Sääli“ ei cuvretgs cun parchet da ruver. Il tabliau vid las preits ein picturai en in clar grisch. Il grond letg dubel porscha duas madrazzas e sin il canapè survegn ina tiarza persuna la pusseivladad da durmir. La duscha libra, la tualetta ed il lavabo ein integrai sin moda spectaculara en la combra tradiziunala. La combra schai ella emprema alzada enviers la streglia principala.
Combra dubla naven da CHF 230.00 / Diever tripel (3 persunas carschidas) CHF 280.- cun solver, senza taxa da cura. Nus selegrein d’astgar semptgar Vossa offerta persunala


text:
Home-office duai en il futur cumplettar la lavur al lieu. Tenor ina retschertga da gfs.berna ch'è vegnida fatga durant il corona-lockdown, giavischan quai radund 90% dals impiegads. Ils sindicats pretendan uss reglas da homeoffice che correspundan al temp.
Cun bunas cundiziuns da basa saja homeoffice sin buna via da daventar normalitad, sche las interpresas sajan prontas da stgaffir cundiziuns da basa, ha ditg Giorgio Pardini da Syndicom a chaschun da la preschentaziun da la retschertga.
Meglra cuntentientscha da lavur en homeoffice
Sco la retschertga mussia, saja la cuntentientscha en la lavur pli gronda, vita privata e da lavurs saja pli simpla da coordinar e lura saja homeoffice er meglier per l'ambient. Resalvas han las 1126 persunas dumandadas exprimì davart ils contacts persunals e l'isolaziun, il confort dal plaz da lavur ed ils custs colliads cun homeoffice.
Per l'avegnir èsi tenor Pardini impurtant ch'i dat in saun mix tranter lavurar al lieu e homeoffice. Dad elavurar las cundiziuns da basa per quel intent, saja uss l'incumbensa dals partenaris socials. I giaja dentant betg che las interpresas ordineschian uss per adina homeoffice, per uschia spargnar custs d'infrastructura e da viadi.
Homeoffice durant lockdown
Durant il lockdown han tenor gfs.berna 335'000 persunas supplementarmain lavurà davent da chasa. Tenor la enquista da las forzas da lavur dal 2019 da l'Uffizi da statistica han avant gia 1,1 milliuns impiegads fatg da temp en temp homeoffice.


text:
Il chantun Grischun ha acceptà enfin uss duas dumondas per sustegn finanzial en cas ch’occurrenzas grondas n’avessan betg lieu pervia da corona. Quai èn las cursas da la cuppa mundiala da mountainbike a Lai ed il Classic Car ad Arosa (omaduas occurrenzas han lieu il cumenzament settember). Quai ha declerà il minister d’economia Marcus Caduff en il Cussegl grond.
En tut ha il chantun survegnì otg dumondas per sustegn. Gia cler è ch’il Club da hockey da Tavau (campiunadi a partir dals 7 da settember) ed il maraton da skis da l’Engiadina (13 da mars 2022) vegnan era a s’annunziar per questa furma da garanzias.
50:50 tranter Confederaziun e chantuns
Quest sistem da garanzia ha il Cussegl federal decis il matg, damai ch’igl è causa corona extrem intschert da planisar events. Ils custs partan Confederaziun e chantuns mintgamai.
Il chantun Grischun haja reservà per quest onn 5 milliuns e per l'onn che vegn 4 milliuns francs, uschia Marcus Caduff. Ina mesadad paja dentant sco menziunà la Confederaziun. Quants da quests daners ch'il chantun stoppia lura propi pajar, saja quasi nunpussaivel da dir actualmain.
Tgi survegn garanzia?
La regenza grischuna ha decis da surpigliar ils criteris da la Confederaziun. Quai vul dir che las occurrenzas ston per exempel avair in caracter surregiunal. Quest sistem da garanzias è valaivel dapi l'avust e dura fin l'avrigl 2022.


text:
Il mardi suentermezdi suenter las quatter ha la polizia da Paris avertì la publicitad via il servetsch da novitads curtas Twitter da guntgir ils conturns da la baselgia Notre Dame pervi dad in'acziun da polizia.
Sco quai che la polizia ha confermà a l'agentura da novitads tudestga DPA haja in um attatgà in policist. En il fratemp è vegnì enconuschent tras pliras agenturas da novitads, che l'um haja sbragì tar si'attatga ad in policist «Quai è per la Siria». L'um era s'avischinà ad ina patruglia da trais policists ed haja blessà ad in dad els levamain cun in martè.
Var in'ura pli tard è seguì la proxima communicaziun, numnadamain che la situaziun saja sut controlla. In policist saja vegnì blessà. L’attatgader supponì saja vegnì neutralisà e purtà a l’ospital.
Ils radund 900 visitaders da la baselgia han stuì spetgar ed han suenter lura pudì sortir in ad in da Notre Dame.
Tranter ils visitaders da la baselgia Notre Dame a Paris era er l'anteriura cussegliadra da segirezza e politicra da l'exteriur Nancy Soderberg. Er ella è s'annunziada via twitter.
Sche l'attatga ha ragischs terroristicas n'è betg anc enconuschent. La partiziun anti-terror da la procura publica da Paris investighescha.
La Frantscha vegn scurlattada dapi radund dus onns amez dad ina seria dad attentats terroristics che han custà a radund 240 persunas la vita, scriva l'agentura da novitads svizra SDA.
Las forzas da segirtad eran gia pliras giadas en mira dad attatgaders. La mesadad d'avrigl era vegnì sajettà in policist a Paris sin las Champs-Elysées dad in attatgader.
RR novitads 18:00


text:
Wildhaus-Alt St. Johann
Wildhaus-Alt St. Johann a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 87.53 km² e in del Desember 2011 al gh'eva una popolazion de 2604 abitant.
El cumün de Wildhaus-Alt St. Johann al se tröva a una altitüden de 895 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden, Grabs, Nesslau-Krummenau, Quarten, Stein, Walenstadt. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Alt St. Johann Sit ufizial
- Wildhaus website
- Alt St. Johann in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua piemuntesa
La lengua piemuntesa (nomm nativ: Piemontèis codes ISO 639-3 pms) a l'è una lengua rumanza gall-italega, recugnussüda in del 1981 'me vüna dij lenguf minuritari del'Europa e che l'ha censida l'UNESCO intra i lenguf che meriten la tütela. Se stima che sien almen 2,5 miliun i gent ch'a hinn bun de parlà o de capì el Piemuntes, e 500-600 mila quij bun anca de legell e de scrivell.
I paes che se parla in Piemuntes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se parla in piemuntes, cunt i sò variant lucaj, in:
- de la pruincia de Türin, Cüni, Asti, Biela e Vercej;
- de la banda püssee ucidentala de la Pruvincja de Nuara;
- de la pruincia de Lissandria, föra ch'arent a Turtona (chì i parlaa a hinn lumbart e emilian mes'ciaa) e i paes suta Növ (dialett ligür)
- d'un quej paes de la bassa Val d'Aosta.
In de la pruincia del Verban-Cüsi-Ossula e la püssee part de chela de Nuara se dupren dij dialett de la Lengua Lumbarda. In dij cumün de la pruincia de Cüni al cunfin cun la Ligüria se parlen dij dialett ligür. In dij val dij pruinc de Türin e de Cüni, el Piemuntes a'l vif insema al Ucitan a süd e'l Franch-pruvensal a nort. Gh'è anca de dì che in del bass Piemunt a l'è bell cumplicaa stabilì indua l'è che'l finiss el Piemuntes e indua'l scumincia el Lumbart o el Ligür.
El Paternoster in Piemuntes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
sia faita toa volontà,
coma 'n cel parèj an tèra.
Dane ancheuj nòstr pan quotidian,
e perdona a noi i nòstri débit,
coma noi i-j perdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droche an tentassion,
ma liber-ne del mal, amen.
I dialett[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se l'è una lengua ünitaria, el Piemuntes a'l gh'ha i sò dialett. La furma de riferiment a l'è el Piemuntes cumün, che l'è quell de Türin e inturnavia: 'sta furma chì a l'è chela püssee duprada in de la literatüra e tücc i alter piemuntes l'aceten e a hinn bun de capila. El piemuntes cumün a'l se dupra per parlà cun gent che parlen minga l'istess sò dialett. A bun cünt, se cunsidera el piemuntes de la zona de Türin, Süsa, Cher, Pinaröl e Salüss chel püssee bun (gh'è però de sta 'tent che a Türin gh'è gent che la dupra un dialett cuntaminaa del talian).
I dialett del Piemuntes de poden fà in trì grüpp:
- Piemuntes ucidental, o Alt Piemuntes, che l'è chell dij pruinc de Cüni e Türin, asca el Canaves;
- Canaves, che'l furma una sua categuria;
- Piemuntes uriental, o Bass Piemuntes, in dij alter pruinc.
Cumparaziun tra i vari dialet del piemuntes[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lumbard ucidental standardizzaa: Un om el gh'aveva dü fiö. El püssee giuvin el gh'ha dit al sò pader: "Pà, dam la part de l'eredità che la me tuca!". E lü l'ha spartii i sò ben. Un quai dì dopu, ciapaa sü tüt i sò rob, el fiö minur l'è partii per un paes luntan, induve l'ha trasaa tüscoss cul fà una vita senza fren.
- Dialet de Guzzan (de transiziun, o almanch püssee vesin al Piemuntes): Un om al gh'eva dü matai. Al püssee sgiovan di düi un dì gh'ha dicc tacaa al sö pà: "Pà, dam sübit la part d'eredità ca ma specia!". Inora al pà l'ha spartii la roba tra i düi matai. Un quai dì dopu al püssee sgiovan di matai l'ha tiraa visin i söv robi, l'ha facc sü al fagot cum tüt cul ca 'l gh'eva e l'è nacc in d'un paes luntön, induva l'ha facc fora tüt, cum 'na vita dispindiosa.
- Dialet de Bräm (de transiziun) :Na vota j'era 'n om ch'l'ava dui fiöi. 'L pü giuvu, ch'l'era 'na gioia, a l'ha dicc a sò päri: "Papà, dem cul ch'am toca, che son stüf da stà 'nsema!" e sò päri a 'j l'ha dacc. Da lì poch dì 'st fiö l'ha fai fagot e l'è andacc ün l'in pais luntan, vivind da disperaa
- Dialet de Lissandria: In òm l'éiva doi fioi. Er pù giovo ëd 'sti fioi l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part di beni ch'o 'm toca!”. E lù o-j ha spartì e o-j ha dacc ra sò part. E da léi a pòchi dì, er fió pù giovo l'ha facc sù tut e l'è andacc ant in pais lontan, e là l'ha sgarà tut er facc sò a fè der sbauci.
- Dialet de Vercei: Un òm a l'ava doi fieui; e al pù giovo ëd lor l'ha dit al pari: “O pari, dami al fat mè, ca am peul tochèmi!”. E al pari l'ha fat la division. E pòchi dì dòp al fieul pù picio l'ha rabajà su tut, e as n'è andàsne lontan, e en pòch temp s'è butàsi en malora per fè ëd ribòti.
- Dialet de Biela: Un òm a l'eja dui fieui. E l'ultim di dui a-j ha dicie a sò pere: “Pere, deme la mia part ëd ciò ch'a 'm ven!”. E cel a j'ha dacie a tucc dui la soa part. Da lì a uero dì, 'sto fieu pù giovo a l'ha butà tut ënsema e a l'ha facc sò fagòt, e a 's n'è andasne ënt un pais da lons e là, en ribòte ëd tucc i color, a l'ha sgarà tut ël facc sò.
- Dialet de Ast: Un òm l'avia doi fieui. E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor. Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
- Dialet de Alba: Un òm o r'avia doi fieui. Ël pì pcit un dì o r'ha dit a sò pare: "Pare, dème ra part ch'a 'm ven!". Ël pare, sentend sosì, o r'ha fat ra part e o r'ha daje lo ch'i tocava. Da lì a pòch dì, 'st fieul r'ha butà tut ër fat sò ansèm e o 's n'è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r'ha sgheirà tut an fé ël bagordon.
- Dialet de Cuneo: Un òm a l'ha avù doi fieui. E 'l pì giovo ëd costi l'ha dit al pare: "Pare, deme la mia part!". E chiel j'ha daje lo ch'a-j tocava. Passà quaich dì, radunasse tut, ël fieul pì giovo s'è partisne da cà pr'ëd pais lontan, e a l'ha mangià 'l fèit sò ant le ribote.
- Dialet de Türin: Un òm a l'avia doi fieui. Col pì giovo l'ha dit a sò padre: “Deme la parte di beni che a 'm toca! E chiel ëd coi beni l'ha faine doe part. E da lì a pòchi dì ël fieul pì giovo, butà ansem tut col che a l'avia tirà di sò beni, s'è andàsne ant un pais lontan, e là mnand una vita ossiosa e lussuriosa a l'ha dilapidà ël fat sò.
- Dialet de Ivrea: Un òm a l'avia dui fieui. Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare “Pare, i veui ch'im daje lo ch'a më ven!”. E ël pare a j'ha det la soa part. Da lì in pòchi ëd dì a s'è fet sò fagòt, e a l'è andèt ënt un pais lontan, e a l'ha sgoliardà tut.
Literatüra piemuntesa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I prim ducüment scrit in piemuntes hin di cürt iscriziun in ges de Casal Munferaa e Vercei. Inturna a la fin del XII secul hin scrit i Sermun sübalpin, una racolta de vintidü predigh. Dal 1300 i test in piemuntes quaten tücc i gener literari. I prim liber a stampa in piemuntes hin di fars in astesan del Giovanni Giorgio Allione, pübligaa in del 1521. In di secul XVI e XVII de test in piemuntes en sorten poch. De cumedi del Cincent cun di part in piemuntes, incö s'hin perdüü i test.
L'età classica de la literatüra piemuntesa la scumincia a la fin del Ses'cent. El marches Giovan Battista Tana (1649-1713) el cumpon la cumedia in vers Ël Cont Piolet. Francesco Tarizzo el scriv L'arpa dëscordà, puema epigu-storigh in sü l'assedi de Türin del 1706. El se svilüpa el gener literari del tòni: puesia pulitiga, satiriga o didascaliga, de la qual i espunent de prim pian hin Ignazio Isler (1702-1788) e Giuseppe Ignazio Avventura (1733-1777).
In del 1783 la gh'è la prima gramatiga, el diziunari e l'antulugia piemuntesa, opera del medigh de Curt Maurizio Pipino, scrit giò per mustràgh la lengua a la fütüra regina, la Maria Adelaide Clutilda Saveria de Francia. Cun l'ucüpaziun napuleoniga del 1796 la ven föra una prudüziun rica de libret e de puesii pulitigh de tüt dò i part pulitigh in lota. El türines Edoardo Ignazio Calvo (1773-1804), giacubin, el scriv canzun e puemet vigurus fina a che, disgüstaa di ucüpant, el scriv dudes favul murai, puesii in terza rima piemuntesa, cuntra quei che hin diventaa traditur di ideai de la Revulüziun.
Cun la restauraziun la literatüra piemuntesa la gh'ha de növ un periud de prudüziun bundanta. Da la metà del XIX secul el fiuriss el teater: una lista del 1887 la regorda per i agn 1859-1887 i nom de 60 scritur e i titul de püssee de 300 cumedi. El capulavur el resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) de Vittorio Bersezio (1830-1900). Nassen i prim giurnal in piemuntes e hin pübligaa vari rumanz. In questa epuca se pò marcà che la lengua duperada l'è despess cuntaminada de italianismi, cunseguenza di sforz de italianizzaziun furzada de quel temp.
Al prinzipi del XX secul i suget diventen püssee leger e d'ucasiun, fina a quand el riva el Giovanni Costa (1886-1945), che 'l fa sü de növ un salt de qualità a la puesia. In del 1927 el ven föra el prim nümer de la rivista Ij Brandé e, inturna a Giuseppe Pacotto (1899-1964) la se strengg la növa generaziun de pueta che furmen la Compagnia dij Brandé, che anmò al dì d'incö hin vöna di ispiraziun de la literatüra piemuntesa muderna.
I ültim deseni han vist la rinassida del giurnalismu e quela de la prosa scientifiga, suratüt in de la critiga literaria, la lenguistiga e la sturiugrafia.
Esempi de paroll cumpagn del franzes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Associazziun per la lengua piemontesa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Not[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Gh'è però di pont de disacord. Presempi non tüt i henn d'acordi che el Paves-Vugheres el sia part de l'Emilian. La va anca contra a la cartina del Pellegrini che la met Lissandria e Turtona int l'istess isugloss.
Ligamm de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ël Sol dj'Alp
- Diziunari
- Lista pustala per ciciarà in piemuntes e del piemuntes
- El Pader Noster in Piemuntes
- Breve introduzione al piemontese e raccolta di link
- Gioventura Piemontèisa
- Me Piemont
- Associazione culturale Nòste Rèis
- Piemont.org
- La lingua piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese
- Dizionario della lingua tedesca e piemontese II edizione
- Il piemontese - Grammatica, sintassi, storia, detti, vocabolari
- Delfino Orsi, Il teatro in dialetto piemontese, studio critico, 1859
Vegg vucabulari[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Maurizio Pipino, Vocabolario piemontese, 1783
- Luigi Capello, Dictionnaire portatif piémontais-français, 1814
- Casimiro Zalli, Dizionario piemontese, italiano, latino, francese, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Vocabolario Piemontese-Italiano, vol. 1, 1830
- Michele Ponza, Dizionarietto piemontese-italiano, 1834
- Vittorio di Sant'Albino, Grande dizionario piemontese-italiano, 1859
- Giovanni Pasquali, Nuovo dizionario piemontese-italiano aggiornato e comparato alla lingua comune, 1869


text:
Bataja dë Hastings
La bataja dë Hastings a l'é staita combatùa dël 1066 a anviron 13 kilométer dal pais dë Hastings, antra l'armàt d'Aròld II, re d'Anghiltèra, e Gujèlm (dit peui ël Conquistator), duca ëd Normàndia për ël còntrol dël tròno anglèis.
Lòn qu'o l'ha portàt a la bataja a l'é staita la mòrt dël re Edoard ël Confessor, avnì dël gëné 1066. Aròld aprèss esser stàit coronàt re d'Anghiltèra o l'ha dovù afrontrasse con doi inimis ar tròno: Harald Hardrada ëd Nòrvegia e sò frèl Tostig. Costi qui i l'han vagnàt an çij angléis ant la Bataja ëd Fulford dël 20 stëmber ma aprèss i son stàit derotàt e gnicàt ant la bataja ëd Stamford Bridge. La mòrt dij doi frèj a l'ha quitàt Ghijelm com dernié inimis al tròno.
Antratant que Arold o l'era dré a arpijesse, Ghijelm e soa armàt son sbarcàt ant ël sud d'Anghiltèra, an Pavensey. Ansì Aròld o l'é stait obligàt a marcéje ancontra; ël doe armàt i son ancontrasse ant la località dël di d'anqueuj Battle (ël nòm dël pòst o ven pròpri dla bataja).
La bataja a l'é prinçipiàt con ël lans ëd flecie dij arcer dij Ghijerm qu'i l'han pa andebolì la ligna dij angléis qu'i s'eron organisàt a muraja ëd scudi. Ij prim assàut dij normàn i l'han avù nènt arsortìa.
La bataja a l'é continuàt dla matina fin-a al tard dòpmesdì finna a quand ij normàgn i l'han dovràt la tàtica dël farde artiràt. Con lòn ij normàgn i son arseurtù a fé quërpàt la ligna anglèisa e a vagnér la bataja. Aròld o l'é mòrt ant la bataja e Gujelm aprèss o l'é stait ancoronàt re d'Anghiltèra ant la neuit ëd dinal dël 1066.


text:
In nibel per cumiau
In nibel per cumiau ei in Roman da Katrien Seynaeve.
Duront sia sepultura, seregordan enconuschents da Fran, che ha giu concer dall’ossa ed ha stuiu murir gia cun 17 onns, vida moments bials ni meins bials en cumpignia cun ella. Igl ei fetg grev per la famiglia da setener ensemen e prender cumiau da lur feglia e sora. Era il frar giuven da 7 onns sto realisar che sia sora vegn mai pli a turnar.
Resumaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Fran, ina mattatscha da 16 onns, habitescha cun sia famiglia el marcau da Gent, en Belgia. Ella ei la veglia da treis affons. Sia sora pintga senumna Kim ha e siu frar pign Bram. El ei siat onns vegls. Fran ei ina persuna fetg viva e fetg musicala. Ella sunass il pli bugen mo gegia entstagl far aunc 'tups' pensums da matematica ni chemia. Tuttenina denton survegn ella adina pli fetg mal il schanugl. Damai che las dolurs calan mai, e Fran vegn vitier adina pli satella, decidan ils geniturs dad ir en spital cun ella per schar intercurir inagada endretg, tgei che va avon en quei schanugl. El spital empren Fran d'enconuscher il renomau e simpatic miedi Dr. Vanaalst. El sto denton gleiti purtar ad ella ina novitad che vegn a midar fatalmein sia veta. Ils tests muossan nuot auter che cancer dall'ossa, e vitier dat ei nuot auter che amputar la comba schi spert sco pusseivel. Per Fran dat in mund ensemen. Tgei far senza comba? Ella enquera confiert ella musica, ed anfla quel ella renomada canzun da John Lennon, Imagine. A casa aud’ins igl entir di, mo aunc quella canzun. Da quei temps vegn, schegie ch’ei dirsturba enqualin en casa, gia daditg buca pli dau camonds a Fran. Cunzun la sora Kim pitescha sutlunder. Ella sesenta adina pli fetg ignorada da sia famiglia. Era la mumma sa buca co ir entuorn cun ina tala situaziun. Ella s’allontanescha dalla famiglia, s’occupescha mo aunc cun Fran e cura ch’ella ei morta di ella buca plaid pli. Il bab ei surdumandaus e sesenta tut persuls. Per l’emprema gada dat ei conflicts ella lètg. Tuts emprovan d’untgir il tema. Ins emprova da far curascha schegie ch’ei ins sa ch’ei vegn buca pli a cuzar ditg. Bram, il frar pign ei aunc memia giuvens da realisar la situaziun. El anfla denton in amitg Thomas che ha medemamein cancer ed ei ella medema stanza sco sia sora el spital. E Fran vegn puspei sauna suenter entginas chemotherapias. En quei temps duront la malsogna empren Fran d’enconuscher in flot giuven, Gerd. El drova urgentamein ina persuna che suna bein gegia e fuss promta da sunar en siu quartet. Tier Fran ha el anflau tgei ch’el ha encuretg. Fran di gie ed els daventan buns amitgs, schegie ch’els ein caracteristicamein fetg differents. Suenter in onn survegn ella in telefon d’il miedi. La malsogna ei returnada. Fran vul buca aunc inagada far atras il medem. Ella po buc aunc inagada cumbatter. Denter casa e spital realisescha Fran ch’ella sto murir. Ei vegn adina mender. Ella vegn aschi fleivla ch’ella ei gnanc pli habla da tener sia gegia. Fran miera cun mo 17 onns. Duornt la sepultura sto era Bram, il frar pign realisar che sia sora gronda tuorna buca pli. El ei trests damai ch’el vesa mo il sulegl quei di e sia sora ha negliu in nibel per seser cumadeivel e merar giu sin els. El malegia a sia sora in davos maletg; in nibel per cumiau, e metta quel sil vischi.
«Mes davos salids a quels, ch’enconuschevan mes sbagls e carezavan mei.»
Persunas principalas[modifitgar | modifitgar il code]
- La historia setracta principalmein davart la veta da Fran. Quella vegn raquintada cunzun da sia sora giuvna Kim. Vinovon raquentan era autras persunas davart la veta da Fran. Il bab Joris, la mumma Greet, il frar giuven Bram e siu tat. Era ina rolla prinipala gioga Dr. Vanaalst siu miedi, signur Lievens il scolast da musica e Gerd in bien amitg che fa musica cun ella. Fran – viva, fetg musicala, survegn cun 16 onns cancer dall’ossa Kim – sora pintga da Fran, ruasseivla, sesenta ignorada.
- Bram – frar pign, realisescha buca la situaziun, ei fetg directs e sincers cun sia sora.
- Joris – il bab da Fran, sesenta surdumandaus, survegn negin sustegn, sto esser ferms per tuts Greet – mumma da Fran, pren adina pli gronda distanza dalla famiglia, sa buca pli co anavon Dr. Vanaalst – miedi, speciala relaziun tier Fran pervia dil special secuntener dad ella Signur Lievens – scolast da gegia Gerd – daventa in bien amitg dapi ch’el suna cun Fran en in quartet, ei il caracteristicamein gest il cuntrari da Fran, mo la musica vala per omisdus il medem.
Relaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Fran – Kim
Las duas soras capeschan in l’auter fetg bein. Bia comunabladads han ellas denton buca. La musica ei per Kim per bia buca schi attractiv sco per Fran.
- Fran – Bram
Il frar pign ei fetg directs cun sia sora e capescha era buca tgei ch’el di cun quei. A Fran denton plai sia aviartadad e sinceradad enviers ella.
- Fran – Geniturs
Quei ei ina relaziun normal sco mintgin s’imaginescha quei. Geniturs plitoscht conservatives e cumplet surdumandi cun la situaziun. Els emprovan adina puspei da far curascha, schegia ch’ei san ch’ei lur feglia vegn a murir.
- Bab – Mumma
La mumma sedistacca adina pli fetg e per l’emprema gada para lur lètg da rumper ni ir dapart. Il bab ei en tala situaziun persuls e sto mirar da tut.
- Fran – Dr. Vanaalst
Fran sedeporta biagadas auter che Dr. Vanaalst spetga. Il miedi ei disaus da stuer dar part ch’ins vegn a murir. Tier Fran denton va quei buca. La relaziun tier Fran daventa adina pli speciala.
- Fran – Gerd
Gerd ei atgnamein exact il cuntrari dad ella. Probabel gest perquei sesenta Fran specialmein bein tier Gerd. Els dus daventan fetg buns amitgs el decuors da lur uras da musica communablas.
Liug[modifitgar | modifitgar il code]
La historia schabegia en in marcau a Belgia (il liug danunder che la scribenta ei). Il liug principal ella historia ei la baselgia. Quasi igl entir raquent ha liug duront la sepultura. Auters loghens ein la casa dalla famiglia Raman ni era il spital.
Temps[modifitgar | modifitgar il code]
Il temps d’acziun ei duront sepultura che cuoza tenor cudisch circa entuorn duas uras. Ei setracta en tut da buca pli ditg che in miez di. Ils raquents dallas persunas (duront la sepultura) van maximal anavos tochen alla naschientscha da Fran avon 18 onns.
Lungatg[modifitgar | modifitgar il code]
Il cudisch ei tenor ils plaids fetg sempels da capir, denton ei la successiun dils differents raquents per part aunc greva da coordinar cura ei tgei capitau. Ei dat negins capetels, denton suenter mintga raquent dat ina persuna davart Fran, eis ei scret in pèr plaids digl augsegner. Pia ins mida trasora naven dil temps vargau anavos ella realitad duront sepultura. Quei fa la historia bein empau cumplicada denton era fetg interessanta ed ei dat ina certa structura.Per part dat ei era discuors directs denter entginas persunas e Fran, duront la sepultura.
Ins sa propi s’imaginar la situaziun fetg reala. Las figuras e lur reacziuns ein fetg humanas e realisticas. Ins sesenta per part sco sch’ins prendess sez part alla sepultura.
Speciala ei la successiun dils raquents. Igl ei per part buca clar tgei ch’ei gia schabegiau e tgei buc. Quei fa la lavur dalla resumaziun fetg stentusa.
Fuorma[modifitgar | modifitgar il code]
La historia vegn raquintada a moda tut speciala. L’entschatta dil text tracta en baselgia. La sepultura entscheiva ed il plevon di enqual construcziun. Duront la messa raquentan differentas persunas che han giu ferm contact cun Fran, cunzun ils davos dus onns (cura che Fran ei vegnida malsauna), ina pintga historia. Quellas historias ein fetg cuortas e setractan per gronda part dad in schabetg, ni muments specials da quella persuna en cuminonza cun Fran. Alla fin dil cudisch enconuscha il lectur la historia da Fran, denton baghegiada ensemen da differentas perspectivas e meinis. Ei dat buca grondas variaziuns dil text sez, (strusch fatg diever da mieds stilistics ni metafras e.a.v.) denton para il text era buca monoton, gest perquei ch’il raquintadar mida permanentamein ed ei vegn buca raquintau mo ord ina perspectiva mobein ord pliras. Il raquent ei buca structuraus en capetels mobein en differents ‘pigns’ raquents. Suenter mintgamai in raquent cuntinuescha ei cun plaids digl augsegner duront messa. Sinaquei vegn puspei ina historietta. Alla fin san ins pia buca mo la historia da Fran, mobein ins ha sco era aunc parallelmein priu part dalla sepultura. Quei che ei per mei zatgei fetg special ed interessant davart quei cudisch.
La «melodia» dil text ei fetg emoziunala. La historia vegn propi fetg datier al lectur. Ei dat fetg bia da patertgar, buca mo duront il leger. Ins vegn adina puspei pertgarts con leds ch’ins duei esser da buca esser malsauns ni haver in destin semegliont.


text:
6 Svizzers èn morts en Svezia tar ina collisiun d’in camiun cun in bus pitschen. In ulteriur Svizzer è vegnì blessà. Quai ha confermà il Departament federal d’affars exteriurs EDA en ina communicaziun.
L’accident è capità la notg sin sonda sin in stradun en il sidost da la citad Kiruna en il nord da la Svezia. Las circumstanzas da l'accident eran la dumengia anc betg enconuschentas. Tenor emprimas enconuschientschas sa chattavan ils giuvens Svizzers – tuts naschids en ils onns 1990 – sin via a chasa da lur vacanzas dad ir cun skis.
Sco l’EDA scriva vinavant, ha il minister da l’exteriur, Ignazio Cassis, condolà als confamigliars.
RR novitads 14:00


text:
Bunamain duas uras ha il duo da Martina Hingis e Sania Mirza duvrà per gudagnar. Sur tut en l'emprim set èn Hingis e Mirza stadas dumandadas. Ellas han incassà in break tar 5:6, dentant han ellas pudì sfurzar in Tiebreak nua ch'ellas han stuì sa defender cunter trais bals da set. Il medem mument n'han ellas dentant betg pudì nizzegiar las schanzas per gudagnar sezzas.
En il mezfinal fruntan Hingis e Mirza sin las victuras dal duel tranter las Tschecas Hravackova e Hradecka e las Russas Makarowa e Wesnina. Cunter Wesnina e Makarowa aveva Hingis pers cun Timea Bacsinszky als gieus olimpics a Rio.
RR novitads 12:00


text:
Per regla maina mintga commembra u commember da la regenza in departament (per exempel il departament da finanzas, il departament da sanadad, il departament d'educaziun e.u.v.) gist tuttina sco sin plaun federal.
La regenza chantunala maina en emprima lingia las fatschentas dal chantun. Ultra da quai planisescha e realisescha ella projects ed activitads. Ella accorda ses agir cun quel da la Confederaziun e da las vischnancas.
La regenza chantunala exequescha las leschas e las disposiziuns da la Confederaziun sco er quellas dal chantun. Ella maina e coordinescha ultra da quai l'administraziun chantunala en il rom da las cumpetenzas che la Constituziun federala la conceda.
La regenza chantunala ha er l'incumbensa impurtanta da preparar il plan da finanzas dal chantun e da gestir las finanzas dal chantun.
Particularmain represchenta la regenza chantunala il chantun vers anora.
Per liquidar las fatschentas da la regenza salvan las commembras ed ils commembers regularmain sesidas, e quai tenor in chalender predefinì. Questas sesidas han lieu per regla davos portas serradas. Tut ils conclus che pertutgan la guvernanza statala vegnan prendids en il collegi. Mintga commembra e commember da la regenza è pia dumandà da defender quella opiniun ch'è sa fatga valair en il collegi, e quai independentamain da sia opiniun persunala.
La presidenta u il president da la regenza mida per regla ina giada per onn u, tut tenor chantun, en in ritmus da dus onns tenor il princip d'anzianitad (dumber d'onns en la regenza). Quest uffizi n'è collià cun nagins auters privilegis e cun nagin auter status particular, auter che cun la direcziun da las sesidas da la regenza.


text:
Il turitgais è sa preschentà trais emnas e mez avant las concurrenzas d'olimpiada en buna furma. Podladtchikov ha gudagnà la cursa avant il victur dal classament general, il Giapunais Yuto Totsuka. Il svizzer Jan Scherrer è vegnì quart e Pat Burgener 11avel.
Hablützel è stabil
En il segund percurs è il turitgais David Hablützel cupitgà grevamain. El è vegnì transportà en l'ospital chantunal a Cuira. Tenor Swiss-Snowboard saja el stabil e na saja blessà grevamain. La diagnosa mussia ch'el haja contusiuns da la spina dorsala da las ancas, da la spatla sco era ina squassada dal tscharvè. Hablützel restia vinavant en l'ospital chantunal a Cuira. Tge che quai munta en vista als gieus olimpics n'è anc betg cler. La qualificaziun per la concurrenza da mesa pipa è ils 13 da favrer.
RR novitads 16:00+


text:
Per il CEO dal Club da Hockey da Tavau, Marc Gianola, saja la decisiun vegnida surprendenta. Il club tschertgia uss in nov schef da sport. La planisaziun per la proxima squadra saja schon bain avanzada. Uschia n'hajan ins nagin squitsch da temp, vegn Gianola cità en ina communicaziun. Ins veglia uss evaluar pussaivels candidats.
Cura che l'Engiadinais da 39 onns surpiglia la nova plazza a Berna, na saja anc betg cler. Tar il SCB surpren Raffainer la funcziun sco «Chief Sport Officer». Cunquai daventa el tar Berna il responsabel per il schef da sport.
Raeto Raffainer era dapi la stad 2019 il schef da sport dal club da hockey da Tavau.


text:
Esther Krättli sa retira sco presidenta ed Annemarie Fanzun e Marijan Marjanovic èn elegidas da nov en il cussegl da fundaziun da la biblioteca da la citad Cuira. Fanzun e Marjanovic represchentan la ludoteca Cuira e la biblioteca interculturala Vossa Lingua.
Da nov sa cumpona il cussegl da la fundaziun suandantamain:
- President: Peter A. Wyss
- Vizepresidenta: Silvia Hofmann
- Commembers: Hans Danuser, Annemarie Fanzun, Marijan Marjanovic e Muriel Schuler
Plinavant ha la biblioteca da la citad Cuira decidì da rinforzar l'administraziun. Ella tschertga ina nova direcziun per la biblioteca da la citad.
RR novitads 11:00


text:
Il skiatlon dals umens sur 30 kilometers (15 km classic e 15 km skating) è stà ina cursa tranter Alexander Bolschunow ed ils Norvegiais. La finala ha il grond favurit Russ pudì sa distanziar da ses gronds rivals. Bolschunow gudogna la cursa avant ils dus Norvegiais Simen Hegstad Krüger e Hans Christer Holund. Sin ils plazs quatter fin sis suondan trais ulteriurs Norvegiais cun Johannes Kläbo, Emil Iversen ed il defensur dal titel Sjur Röthe.
Per Alexander Bolschunow èsi l'emprim titel a campiunadis mundials. Fin oz era il Russ vegnì quatter giadas segund. Er a gieus olimpics hai dà fin oz trais giadas argient.
Dario Cologna manchenta in exploit
Il grond trumf svizzer ha mussà ina cursa solida. Suenter ils emprims 15 kilometers classic era Dario Cologna anc sin ils chaltgogns als curriders a la testa. Suenter midar sin ils skis da skating è il Jauer dentant crudà en ina rusna ed ha pers bler temp. Encunter la fin è Cologna dentant puspè sa revegnì uschia ch'i ha la finala anc tanschì per il 10avel plaz, quai cun in retard da 2 minutas sin Alexander Bolschunow.
La proxima schanza vegn lura mesemna proxima. Lura spetga la cursa singula da 15 kilometers en il stil liber. En questa disciplina è Dario Cologna vegnì trais giadas campiun olimpic.
3 Grischuns tranter ils top 20
Ina buna prestaziun ha principalmain er Jason Rüesch mussà. Il passlunghist da Tavau ha pers be quatter secundas sin Dario Cologna ed è vegnì 15avel. Jonas Baumann da Lon che aveva la finamira da cuntanscher in plaz tranter ils megliers 15 e la finala vegnì 20avel cun in retard da 3:31 minutas. Il quart Svizzer, Candide Pralong, ha terminà la cursa sco 30avel cun in retard da passa quatter minutas.
Therese Johaug ina classa per sa sezza
Tar las dunnas ha triumfà la gronda favurita Therese Johaug. La Norvegiaisa ha gudagnà il skiatlon da 15 kilometers cun in avantatg d'ina mesa minuta avant las duas svedaisas Frida Karlsson che gudogna argient ed Ebba Andersson che gudogna bronz. Per Johaug èsi gia il 11avel titel da campiunessa mundiala.
Svizras n'èn naginas stadas a la partenza a questa emprima cursa da distanza. Nadine Fähndrich e Laurien van der Graaff han uschia spargnà las forzas per il sprint d'equipa da la dumengia (28-2). En questa cursa vul il duo svizzer gudagnar ina medaglia suenter esser stà quatter giadas sin il podest en ils davos quatter sprints d'equipa da la cuppa mundiala.


text:
Cordial beinvegni ella PUNTREIS Center da sanadad SA. Nus essan la casa da tgira el center da Mustér. En nossa casa cun localitads claras e plein glisch sesentan buca mo nos cussadents bein, mobein era nos visitaders dalunsch e damaneivel. Nus dein tutta breigia che nos cussadents sappien cuntinuar cun lur moda e maniera da viver usitada ed aschia sesentir sco a casa. Leis Vus visitar nus a Mustér e survegnir ina impressiun persunala dalla PUNTREIS Center da sanadad SA; allura prendei si contact cun nus.
Nus selegrein sin Vus!


text:
En questa emissiun spetga Vus musica da clavazin plain emoziuns. Igl è ina schelta d'ovras dals gronds cumponists da la classica sco Beethoven, Schubert, Liszt e Debussy. Enramadas vegnan quellas ovras da melodias pli actualas da Yann Tiersen e Karl Jenkins.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
La glina è in simbol ch'ins chatta adina puspè en la musica. Per exempel è il segund moviment da la «Suite bergamasque» da Claude Debussy titulada «Clair de Lune» – per rumantsch clerglina.
Era la sonata nr. 14, cis-moll, da Ludwig van Beethoven è enconuschenta sut il titel «Mondscheinsonate». Però na deriva quel titel betg dal cumponist, mabain d'in schurnalist da musica. Tge associaziuns che Beethoven ha gì durant cumponer, pudais Vus udir tranter auter en «La Classica».


text:
Sco finiziun dall'emprema etappa dalla catscha aulta 2011 ha la secziun da catschadurs Vallatscha fatg catscha communabla la dumengia, dils 11 da settember.
Sco usitau essen serimnai allas 06:00 uras, uonn per l'emprema gada sil Cuntera en la sala nova. Suenter in cafè ed in strubiau (Gipfeli) ein lu buca meins che sis gruppas cun mintgamai 4 catschadurs vegnidas tratgas ord la capiala. Ils capos dallas gruppas han fatg plan da catscha ed allas siat eran gia tuts catschadurs sin via en lur territori.
Tochen miezdi eisi vegniu catschau caglias e stau a posta. La buanveglia ei stada gronda, denton il succes ei staus mudests. Nies cau da material il Paulin ha sittau in giattel muntaniala, ni in blau sco nus schein. Cordiala gratulaziun.
Il gentar han il Giochen ed il Felix Venzin cun famiglias preparau enta Acla. Suenter igl apperitiv eisi vegniu surviu in buontad furtem parlèr. Tut che ha magliau da bien gust ferton ch'ei era secapescha aunc da raquintar ina massa dil curriu e passau dall'jamna vargada. Era il dessert ha buca muncau tier il cafè ed il grappin.
In cordial engraziament als organisaturs per la buna tschavera.
In engraziel fetg era a tuts catschadurs ed allas duas catschaduras che han priu part ed aschia contribuiu lur part vid la cuminonza dalla secziun.


text:
Distret de la Cechia
I distret de la Cechia a inn la partizzion de segond nivell del Pajes, sota di Region e sora di comun. Del 1 de sginer 2003 i distret a inn stad privad de ogni mester ministrativ, che l'è stad passad ai comum, e resten domà 'me entità geografega e statistega.
Lista[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Karlovy Vary[Modifega | modifica 'l sorgent]
Boemia Central[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Hradec Králové[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Liberec[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Moravia-Slesia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Olomouc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Pardubice[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Plzeň[Modifega | modifica 'l sorgent]
Boemia de Sot[Modifega | modifica 'l sorgent]
Moravia de Sot[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Ústí nad Labem[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Vysočina[Modifega | modifica 'l sorgent]
Region de Zlín[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su distretto della Repubblica Ceca


text:
Tschertga d'ina lavur suenter la demissiun dad in'activitad da gudogn
Ina prolungaziun da la permissiun da dimora po mo resultar, sch'igl exista anc in dretg sin diaria da dischoccupads. Sch'i n'exista suenter la finiziun dal dretg sin daners da dischoccupaziun nagin nov contract da lavur, lura vegnan fatgs scleriments dals fatgs che pon chaschunar ina retratga da la permissiun cun in'expulsiun da la Svizra.
Ulteriuras infurmaziuns survegnis Vus dal ressort da dimora, numer da telefon: 081 257 25 28.
Link als formulars da dumonda
Link a la dispensaziun da l'obligaziun da discreziun


text:
Avats e paders tuatschins ella claustra benedictina a Mustér
mess ensemen da Tarcisi Hendry
La suandonta enumeraziun dils paders ed avats nativs da Tujetsch hai jeu tschentau ensemen cun agid dil register „Album desertinense" da pader Adalgott Schumacher cumparius 1914, plinavon hai jeu sesurviu dalla grondiusa lavur „Baselgias e capluttas e spiritualesser de Tujetsch" da pader Baseli Berther cumparida 1924 e dalla cuntinuaziun da quella lavur entras sur Tumaisch Berther cul tetel „Spirituals, Fraters laics e muniessas della vischnaunca de Tujetsch" cumpariu 1959.
Avats e paders tuatschins
Avat Pieder da Pultengia 1402 - 1438
Avat Adalbert II de Medell 1655 - 1696
Avat Gallus Deflorin 1716 - 1724
Pader Anselm Genin
Pader Martin Biart
Pader Giusep Venzin
Pader Beda Schmid
Pader Gallus Soliva
Pader Martin Riedi
Avat Anselm II Quinter 1846 - 1858
Pader Gallus Riedi
Pader Baseli Berther
Pader Placi Berther
Pader Vigeli Berther
Avat Vigeli Monn 2012 -
Avat Vigeli, cul num civil Dietrich, fegl da Vigeli Monn e Paulina Schmid da Sedrun, ei naschius ils 13 d'avrel 1965. Suenter la scola primara el vitg ha el sco student extern absolviu la scola claustrala e fatg matura igl onn 1985. Ei suonda la scola da recrut tier ils pioniers telegrafics a Kloten ed ina dimora el collegi internaziunal benedictin S. Anselmo a Ruma. Il mars digl onn 1986 entra el ella Guardia svizra papala che dat ad el la caschun d'emprender talian. Suenter in cuors da lungatg en Engheltiara entscheiva el igl atun digl onn 1988 il noviziat a Mustér e pren il num claustral Vigeli, il patrun-baselgia dalla parochiala. Il studi da teologia, pedagogia da religiun e latin frequenta el a Salzburg da 1989 – 1999 cun in onn itrerrupziun. Sper la teologia studegia el ils lungatgs vegls. Ordinaziun sacerdotala, ils 26 d'uost 1995 entras uestg auxiliar Amadeus Grab da Genevra. Messa nuviala en claustra, ils 3 da settember 1995 e messa nuviala a Sedrun ils 10 da settember 1995. Da 1999 – 2008 eis el statalter dalla claustra da Mustér ed aschia responsabels pils fatgs economics dalla claustra. Dapi igl onn 2003 eis el decan ed ils 19 d'avrel 2012 vegn el eligius sco 66avel avat dalla claustra da Mustér. La benedicziun digl avat ha giu liug ils 6 da matg 2012. El ei il 5avel avat ord la Val Tujetsch. Rapport ella Tuatschina
Pader Baseli Berther, il pader attaschaus alla historia tuatschina


text:
Gatâtich
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Gatâtich (Gattatico in italiân) l'é un cmûn ed 5.779 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'è tra mezdé e sîra e a cîrca 23 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Cunuméia e teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al teritôri comunêl în tânti al j aṣièndi agrécoli céchi e mzâni che prudûṣen, tra chiêter, al Lambrósch Arzân e al Grâna. In flôra l'ativitê dal majêri, ch' l' à tôt al pôst ed còla dal filarôli ed 'n vôlta. Mó la cunumèia dal pôst la s'è arnuvêda cun al ṣvilóp industriêl ch' al s'è specialiṣê ind la prudusiòun dal cèli frigoréferi, prefabrichê, rimôrchi, vernîṣ e detersîv. In dōve gh'é l'aministrasiòun comunêla, a Predṣel, in pió dal municépi a gh'è la caṣêrma di carabinêr, l'ufési postêl, la farmacéia, l'ambulatôri comunêl, la stasiòun dal coriêri, trèi filiêli ed bânca e dû mulèin.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Gatâtich l'è un cmûn dimòndi sparpagnê; al tōṣ al nòm da la frasiòun dōve a gh'è stê al Cmûn fîn al 1870: dôp al municépi l'è stê spustê a Predṣèl, siēlt cme sît polétich aministratîv per la só puṣisiòun centrêla int al teritôri. Ânch da l'Archévi Comunêl, ch' al cumîncia int al 1805, la stôria l'è a pès e pcòun e la finés cun pôch infurmasiòun impurtânti, al pió interesânti ed còli a pêrlen dal j antîghi costrusiòun e insém i nōvi servési industriêl. Al nòm ed Gatâtich al desgniré da Captati (perṣunēr) ch' ēren druvê despès a fêr j intervèint ed bunéfica dal tèri int l'êlt Medioēv. 'N' êter parèir insém a l'urègin dal nòm l'è còl che al nòm Gatâtich al deṣvègna dal nòm ed persòuna Cat cun la zûnta dedrē 'd aticus. Secònd diêter, invêci, al nòm a deṣgniré da gât mó as crèd ch' al sia un parèir mia gióst. L'è 'na zôna dōve l' òm al s'è fermê tânt tèimp fa, l'è stêda abitêda préma da i Galli Cenomani e, dôp, da i rumân ch' àn fundê Tannetum, un cèinter in flôra préma ed tót ai tèimp 'd Avgósto. Dôp avèir cgnusû l' avtoritê farnèiṣa, pó còla di Sforza, pó còla papêla, francèiṣa e avstriàca, al paèiṣ l'è stê fât cmûn int al 1805 e int al 1853 l'è pasê uficialmèint a la Diocéṣa ed Rèz.
Tannetum[modifica | mudéfica la surzéia]
Mó tóta la stôria antîga dal cmûn la partés da la fantâstica Tannetum o dmèj da ûn di dû bōregh ed la sitê rumâna: Tanêto e Sânta Eulalia (incō Sânt'Ilâri); ânca se l'òm al gh'ēra, in sté zôni, dimòndi préma. In sém a l'urégin ed Tannetum a gh'è la teoréia ed soquânt studiōṣ ed l'època ertósca, tra quî Ribezzo, Schulze e Trombetti, che l'unésen al dío Thann o Tannias, e còla, da pôch preṣentêda da Serra, ch' al gniré da un nòm gâlich, che al sré stê un bôsch sâcher ed quêrsi, che al lègn, réch ed tanèin, l'ēra druvê per curêr dal malatèi e per la cûnsa dal pèli. Atâch a Tanêto a gh'è un'impurtânta zôna ed rèst antîgh, dōve é stê catê di rèst ed 'n' etê ch' la va da i prém tèimp ed l'etê ed la prêda a la fîn dal peréiod Antîgh, cme al simitèri dal Furnêṣ ed Sânt'Ilâri, a mezanôt de sté zôna a s'è catê un pôst dōve in tèimp indrê a gh'è stê d' j etrósch e a st' època a s'arfân i tânt rèst pió impurtânt. Int al V sècol p.C. ind al capîr i prém segnêl che la civiltê etrósca l'êra drê andêr zò, i Celti (Gâl ed la tribó di Boi), àn cumincê a smercêres, mìa sèinsa 'd fêres la guèra cun viulèinsa, cun la popolasiòun ed cultûra etrósca. Ân cucê indrê cme bârber i Celti che deṣgnîven da d'ed là dal j Êlpi, àn fundê di nōv cèinter e àn rinfursê i vilâg etrósch ch' a gh'ēren bèle, tra quisché al chêṣ ed Bresèl e fôrsi ânca Tannetum. Int al 268 p.C. i rumân, cun la fundasiòun ed Ariminum (Rèmin dal dé d'incō), àn cumincê, sgnêda da viulèint scûnter cun la popolasiòun cêltica che gh'è stêven da quêṣi dû sècol , còla ch' la srà l 'ocupasiòun ed la Pianûra Padâna. Int al 218 p.C. a gh'è stê, a tâch a Tannetum, ûn di scûnter pió cgnusû e impurtânt ed la cunquésta fr'al Pretōr Lucio Manlio, ajutê da i Cenomani ed Bresèl, e i Boi arblê. Cîrca trî sècol dôp Tannetum la vîn numinêda cme òna dal 22 sitê ed la Regio Octavia, presapôch l' Emélia-Rumâgna dal dé d'incō, dōve l'imperadōr Avgósto l'à divîṣ l'Itâlia. Int al III sècol dôp Crést sèmbra che al strêdi, ch' unîven i pôst luntân, âbien cumincê a spustêres vêrs al sitê atâch ed Pèrma e Rèz, cun la cunseguèinsa che Tannetum la pêrd còla ch' l' è stêda la só impurtânsa ind la stôria ch' l' ēra dêda sōl dal fât ch'l' ēra in un pûnt stratègich pr' i colegamèint dal setentriòun ed la Peníṣola sìa al só intêren che vêrs la Ligória per còst, bèle préma ed la só viulèinta ruvîna, l'îva cumincê un lèint andêr zò. As cgnòs bèin pôch ed la ruvîna ed Tannetumm; al nutési ed la pêrt ed la stôria da la fîn ed l'Antichitê al Bâs Medioēv în schêrsi e a pès e pcòun. Prubabilmèint la sitê l'è andêda a drē a còl ch' l' è stê al lèint regrès ed l'Impêr Rumân. Dôp un cûrt peréiod ed règn Gôtich în gnû dôp d' j ân ed cunfuṣiòun e scuriasêdi barbârichi, fîn a l'arîv di Longobêrd e da l'inési dal lōr règn. L'è in sté mumuèint che s'unés la vicènda, trâgica, ed la ruvîna ed Tannetum. L'ûltma citasiòun stôrica la pêrla ed còl ch' è capitê in cl' època pôch préma dal fât.
La grôsa batâlia dal 218 p.C.[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la premavèira dal 218 préma ed Crést é stê fât la batâlia tra i Rumân e i Galli Boi, la facènda l'è arcurdêda ind al j ôvri di studiōṣ de stôria Polibio e Tito Livio. Prufitând ed l' atâch 'd Annibale a l'Itâlia (inési ed la Secònda Guèra Pónica), i Gâl Boi da pôch més sòta, a s'în arblê a Ròma e àn asaltê i magistrê rumân che prôpria in cól peréiod ēren a drē fêr la centuriasiòun di teritôri ed Piaṣèinsa e Cremòuna (colôni che ēren stêdi fundêdi ind al 'stès 218). I magistrê, ch' în stê ciapê ed surprèiṣa da la rivulusiòun, guidê dal vèc còunsol Caio Lutezio àn catê scâmp ind la pió sicûra Mòdna. Mó, i Boi, che s'ēren aleê cun al j êtri tribó di gâl padân e cun Annibale, àn ciapê d'asèdi la sitê e a gh' l' àn cavêda a ciapêr perṣunêr i cmandânt rumân dôp avèir fât fînta ed tratêr la pêṣ. Al pretōr Lucio Manlio, che a's catêva ind la Padânia a câp ed la Quêrta Legiòun, l'è stê invujê a dêregh 'na mân. I Gâl, che i vinsîva nisûn in d' j atâch ed surprèiṣa, j àn asaltê a l'impuvîṣ, ind la fésa furèsta pantanōṣa ch' la quacêva al zôni, l'eṣêrcit rumân in mêrcia 'd aṣvinamèint. L'è stêda 'na batâlia cun môrt e frî e i rumân, pôch preparê al cumbatimèint ind al stréch (la lōr straordinâria urganiṣasiòun stratègica e militêra la funsionêva sōl in camp avêrt), gh'àn avû dimondi môrt: pió ed mèl òm. I suldê rumân, mêl ridòt , s' în ritirê e în stê custrét a serchêr scâmp int al presédi ed Tannetum (Polibio III, 40) dōv' în gnû circundê e asediê da i Boi. I rifurnimèint a prîven rivêr sōl lòngh al fiòm Èinsa da i Gâl Cenomani, aleê di Rumân, acampê a Brixellum (Bresèl), sti rifurnimèint àn permés a j asediê ed reṣestér. Ròma gnûda a cgnusèinsa ed la nutésia dal fât, l'à inviê in ajót ed Lucio Manlio 'na legiòun rumâna e sincméla suldê aleê: trópi bèle destinêdi a Publio Cornelio Scipione ch ' al duvîva partîr per Marsélia a fermêr Annibale préma ch 'al pasésa al j Êlpi. Al trópi in socōrs, cmandêdi dal pretôr Caio Attilio, în rivêdi dèinter Tannetum sèinsa cumbâter, perché, i Gâl, per la paûra ed la reasiòun rumâna, ind al fratèimp a s'êren ritirê. Tito Livio l'à scrét che, sèdeṣ ân dôp, al còunsol Caio Servilio a gh' l' à cavêda a liberêr só pêder ch' l' ēra stê fât perṣunêr insèm a C. Lutezio, ad vicum Tannetum, oséja atâch al vilâg ed Tannetum. Tannetum l'è stê dòunca ûn di prém cèinter abitê ed la regiòun a 'd aleêres cun Ròma e a sustgnîr la cunquésta, gnûda dôp, ed tóta la Padânia. Tannetum l'è dvintêda municipium. Al statût municipêl al gnîva dê ai cèinter nasû préma di rumân in sègn ed rispèt per la lōr tradisiòn d'indipendèinsa.
Al Musèo Cervi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Musèo l'è 'na lêrga cà da cuntadèin ch' l' è, insém a i Câmp Ròs, un sît ed cîrca 16 èter ind al mèz ed la Pianûra Padâna. Ind al muséo a gh'è di documèint e testimuniânsi divêrsi lighêdi a la vicènda stôrica di Sèt fradê, a la Reṣistèinsa, a la cultûra cuntadèina, més insèm ind la cà dōve i Cervi în rivê int al 1934. L'idèja 'd un musèo ed la Reṣistèinsa e 'd la stôria dal muvimèint cuntadèin l'ēra bèle preṣèint int j ân '60 quând Alcide Cervi, pêder di sèt fradê fuṣile da i fasésta per rapreṣâlia a la matèina dal 28 dicèmber 1943, al decidîva ed dêr al Cmûn ed Gatâtich e a la pruvîncia ed Rèz la colesiòun di ricôrd e dal testimuniânsi dal sacrifèsi di sō fiôl. Int al muséo în colesionê in pió atrès relatîv al lavōr e a la véta ed 'na famèja ed cuntadèin ind la préma metê dal XX sècol. Al muséo l'è còl ch' al dà al j idèj 'd un fés calendâri ed riuniòun, mòstri e ativitê culturêli, a gh'è dèinter 'na bibliotêca de stôria ed l'agricultûra e 'na colesiòun ed quêder ed pitôr naif. Ind al sît ch' al circònda la cà è stê fât un pêrch agro-ambientêl cun dal piânti dal pôst e elemèint tèpich dal paesâg agrécol ed la pianûra padâna.
L' Amdâja al Valōr Civîl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 2006 al Presidèint ed la Repóblica italiâna Giorgio Napolitano l'à dê al Gunfalòun dal Cmûn ed Gatâtich l' Amdâja d'Argînt al Valōr Civîl cun cla mutivasiòun ché:
"La fiera popolazione del piccolo centro reggiano si sollevava contro i nazifascisti, partecipando con coraggiosa determinazione ed altisisma digintà morale alla Resistenza. Oggetto di feroci rappresaglie, razzie e barbarie, sorretta da indomito spirito patriottico, e da profonda fede negli ideali di liberà e di giustizia sociale, sopportava la perdita di un numero elevato dei suoi figli migliori, dando luminoso esempio di adbegazione, di incrollabile fermezza ed amor patrio".»
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Gattatico : notizie storiche e immagini del territorio Testi e fotografie curate da Claudio Mori. - Gattatico : Comune, 1984
- Storia e cronaca di Gattatico. - Parma : La nazionale, 1972.
- Ubaldo Bertoli - Partigiani: Museo Cervi, Gattatico, 18 giugno-28 agosto 2005 ; a cura di Gianni Cavazzini e Gianni Cugini. - Parma : MUP, 2005
Sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Il Sainin
Quista sporta as drizza a tuot ils uffants tanter 0 e 5 ons insembel cun ün creschü chi tils accumpogna, da s‘inscuntrar per tadlar ün'istorgia our da la Bibla, per chantar e zambriar, per giovar e per mangiar üna marendina. Ils Sainins han lö illa sala cumünala ad Ardez tanter las 09.30 e las 11.00. Il program in sai svess cumainza a las 10.00 e düra ca. 20 minuts. Dürant il temp avant e davo pon ils uffants giovar ed ils creschüts han occasiun da barattar pled.
Ils „Sainins“ dessan esser ün lö, ingio cha’ls uffants pon scuvrir ed approfundir lur cretta e lur experienzas cun Dieu, ed a listess mumaint ün lö chi promova la cumpagnia tanter uffants e creschüts.


text:
Val de Scalf
La Al de Scalf l'è la àl furmàda del torènt Dès. L'ìa ciamàda Vallis Decia en latì e la g'ha nòm Val di Scalve en italià. L'è 'na àl tributària lateràl de la Al Camònega.
La se tróa endela part nord-orientala de la Pruvìncia de Bèrghem (cümü de Sù, Còler, Scülpér e Vilminùr) e per en ciapilì pò a 'ndela pruvìncia de Brèsa nord-ucidentàla (cümü de Àngol). A nord la cunfìna co la Pruvìncia de Sundri.
Vilminùr l'è 'l cèntro principàl de la àl. Còler e Scülpér i è cunusìde come stasiù türìstiche per i spòrt invernài.


text:
Ils «Tschapatalpas» èn ina da las tschintg musicas da tschaiver da Domat. Els èn ils organisaturs da la «Tschapi-Maniiie», la gronda sentupada da musicas da tschaiver a Domat.
Ils «Tschapatalpas» sa preschentan
Num: Tschapatalpas
Motto: #durst
Onn da fundaziun: 1982
Via da fundaziun: Avant 35 onns è la musica da tschaiver vegnida fundada, lura anc cun il num «Schnudres». Tschintg onns suenter è il num vegnì midà sin «Tschapatalpas». Cun ils nums rumantschs fan els era valair la bilinguitad da Domat.
Dirigent: Marco Ambass (dapi 2004)
Commembers: 35
Danunder èn ils musicants: Ils blers musicants èn da Domat. Insaquants commembers vegnan dentant era da Cuira u auters lieus vischinants.
Vegliadetgna media: 25
Toc preferì: «Ma Chérie» da DJ Antoine, «Here I Go Again» da Whitesnake ed «Insomnia» da Faithless
Tschaiver preferì: Ils «Tschapatalpas» n'han betg in tschaiver preferì. Dentant han els adina grond plaschair dal tschaiver a Domat ed a Lucerna.
Tschaivers per onn: La gugga da Domat prenda part a 10 fin 15 tschaivers ad onn.
Onns decisivs: Quest onn è fitg impurtants per ils «Tschapatalpas». Els dastgan festivar gest dus giubileums: Il giubileum da 35 onns musica da tschaiver e la 20avla «Tschapi-Maniiie» ina sentupada da musicas da tschaiver, a Domat. A la «Tschapi-Maniiie» 2018 han els sunà ensemen cun ca. 45 anteriurs «Tschapis».
Dals onns otganta fin uss
Per gronda part sa chattan en la playlist dals da Domat musica dals onns 80, 90 e l’entschatta dals onns 2000. Tranter massa chanzuns englaisas èn dentant era duas en tudestg svizzer. La musica ha il DJ da la gugga, Mario Fetz, mess ensemen. El è mintgamai responsabel per la musica en il bus.