text:
412.101
Rumantsch è ina lingua naziunala, ma ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun, numnadamain en la correspundenza cun persunas da lingua rumantscha. La translaziun d'in decret federal serva a l'infurmaziun, n'ha dentant nagina validitad legala.
Ordinaziun davart la furmaziun professiunala
(OFPr)
dals 19 da november 2003 (versiun dal 1. da schaner 2018)
Il Cussegl federal svizzer,
sa basond sin l'artitgel 65 alinea 1 da la Lescha federala dals 13 da december 20021 davart la furmaziun professiunala (LFPr),
ordinescha:
1. chapitel Disposiziuns generalas
Art. 1 Collavuraziun
(art. 1 LFPr)
1 La collavuraziun da la Confederaziun, dals chantuns e da las organisaziuns dal mund da lavur en la furmaziun professiunala serva a dar a las emprendistas ed als emprendists ina buna qualificaziun ch'è cumparegliabla en tut la Svizra e ch'è orientada al martgà da lavur.
2 La Confederaziun collavura per regla cun organisaziuns dal mund da lavur naziunalas ch'èn activas en tut la Svizra. Sch'i na dat nagina organisaziun dal mund da lavur en in tschert sectur da la furmaziun professiunala, consultescha l'autoritad federala:
- a.
- organisaziuns ch'èn activas en in sectur cumparegliabel da la furmaziun professiunala; u
- b.
- organisaziuns ch'èn activas sin plaun regiunal en il sectur respectiv da la furmaziun professiunala, ed ils chantuns interessads.
Art. 2 Perscrutaziun davart la furmaziun professiunala
(art. 4 LFPr)
1 Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI)1 promova la perscrutaziun svizra davart la furmaziun professiunala, fin ch'ina infrastructura duraivla areguard il persunal e l'organisaziun ha cuntanschì il nivel scientific che vegn renconuschì sin plaun internaziunal.
2 Diesch onns suenter l'entrada en vigur da questa ordinaziun examinescha la Confederaziun, sche la perscrutaziun davart la furmaziun professiunala po vegnir integrada en las structuras naziunalas existentas da la promoziun da la perscrutaziun sco in sectur da la perscrutaziun ordinaria da la furmaziun.
3 La perscrutaziun davart la furmaziun professiunala che vegn promovida da la Confederaziun è accordada cun la perscrutaziun da la furmaziun en general e cun il program da la statistica da furmaziun sco er cun l'economia e cun il mund da lavur.
1 Designaziun da l'unitad administrativa tenor l'al. 3 da l'art. 16 da l'O da publicaziun dals 17 da nov. 2004 (AS 2004 4937), adattada per il 1. da schan. 2013. Questa adattaziun è vegnida fatga en tut il text.
Art. 3 Svilup da la qualitad
(art. 8 LFPr)
1 Il SEFRI fa ina glista cun las metodas per il svilup da la qualitad en il singuls secturs da la furmaziun professiunala. Questa glista vegn repassada periodicamain.
2 Ils purschiders da la furmaziun professiunala pon eleger libramain tranter las metodas da svilup da la qualitad che vegnan menziunadas sin la glista. Ils chantuns pon prescriver ina metoda per ils purschiders da dretg public.
3 Ils standards da qualitad che vegnan fixads dal SEFRI ston cuntentar las pretensiuns actualas e tegnair quint dals basegns da las differentas purschidas.
Art. 4 Resguardar prestaziuns da furmaziun ch'èn gia vegnidas furnidas
(art. 9 al. 2 LFPr)
1 Per resguardar prestaziuns da furmaziun ch'èn gia vegnidas furnidas, decidan:
- a.
- l'autoritad chantunala, sch'i vegn scursanida individualmain ina furmaziun che fa part d'ina furmaziun fundamentala organisada dal manaschi;
- b.
- ils purschiders cumpetents, sch'i dat reducziuns individualas d'autras furmaziuns;
- c.
- ils organs cumpetents, en cas d'admissiun a proceduras da qualificaziun.
2 Ils chantuns procuran per posts da consultaziun che gidan las persunas a cumpilar mussaments da qualificaziun per qualificaziuns ch'èn vegnidas acquiridas ordaifer las furmaziuns usitadas, tras experientschas praticas professiunalas u extraprofessiunalas. La cumpilaziun serva sco basa da decisiun per metter a quint las prestaziuns tenor l'alinea 1.
3 Ils posts da contact collavuran cun las organisaziuns dal mund da lavur e consulteschan persunas spezialisadas externas.
Art. 5 Purschiders privats
(art. 11 LFPr)
Cun fixar ina purschida confurma als basegns da scolas professiunalas spezialisadas e da curs intermanaschials resguardan ils chantuns en spezial purschidas privatas ch'èn gratuitas per las emprendistas e per ils emprendists.
2. chapitel Furmaziun fundamentala professiunala
1. part Disposiziuns generalas
Art. 6 Noziuns
En execuziun da la LFPr u per la cumplettar signifitga:
- a.
- furmaziun fundamentala en in manaschi: furmaziun fundamentala che ha lieu principalmain en in manaschi d'emprendissadi u en ina cuminanza da manaschis d'emprendissadi;
- b.
- furmaziun fundamentala en scola: furmaziun fundamentala che ha lieu principalmain en ina instituziun da scola, particularmain en in lavuratori d'emprendissadi u en ina scola media commerziala;
- c.
- cuminanza da manaschis d'emprendissadi: concentraziun da plirs manaschis cun l'intent da garantir a las emprendistas ed als emprendists ina furmaziun pratica professiunala generala en differents manaschis spezialisads;
- d.
- praticum: furmaziun pratica professiunala ch'è integrada en ina furmaziun fundamentala en scola e che vegn absolvida ordaifer la scola.
Art. 7 Preparaziun per la furmaziun fundamentala professiunala
(art. 12 LFPr)
1 Sco preparaziun per la furmaziun fundamentala professiunala valan purschidas che sa refereschan a la pratica ed al mund da lavur, che suondan il temp da scola obligatoric e che cumpletteschan il program da la scola obligatorica areguard las pretensiuns da la furmaziun fundamentala professiunala.
2 Las purschidas da preparaziun per la furmaziun professiunala duran maximalmain in onn e vegnan accordadas temporalmain cun l'onn da scola.
3 Ellas vegnan terminadas cun in giudicament.
Art. 8 Contract d'emprendissadi
(art. 14 e 18 al. 1 LFPr)
1 Sch'in contract d'emprendissadi tenor l'artitgel 14 alinea 2 segunda frasa LFPr vegn concludì mo per ina part da la furmaziun, ston tut ils contracts per las singulas parts da la furmaziun vegnir suttascrits ed approvads da las autoritads chantunalas fin il cumenzament da l'emprendissadi.
2 Sche la furmaziun fundamentala ha lieu en ina cuminanza da manaschis d'emprendissadi, fa il manaschi principal u l'organisaziun principala in contract cun l'emprendista u cun l'emprendist.
3 Il temp d'emprova cumenza cun il cumenzament da la furmaziun fundamentala sut il contract d'emprendissadi correspundent. Sch'i vegn concludì in contract d'emprendissadi tenor l'alinea 1 mo per ina part da la furmaziun, dura il temp d'emprova per questa part per regla 1 mais.
4 Las disposiziuns davart il contract d'emprendissadi valan per furmaziuns fundamentalas en in manaschi er, sche talas cumenzan cun ina part da scola pli lunga. L'autoritad chantunala po prevair excepziuns, sch'ella garantescha a l'emprendista u a l'emprendist, ch'ella u ch'el po absolver ina furmaziun fundamentala cumpletta suenter la part da scola.
5 Il manaschi d'emprendissadi u la cuminanza da manaschis d'emprendissadi inoltrescha il contract d'emprendissadi suttascrit a l'autoritad chantunala per l'approvaziun avant il cumenzament da la furmaziun fundamentala.
6 Las parts contrahentas utiliseschan formulars da contract ch'ils chantuns mettan a disposiziun. Il SEFRI garantescha ch'ils formulars èn unitars en tut la Svizra.
7 Suenter avair tadlà las partidas dal contract d'emprendissadi e la scola professiunala spezialisada decida l'autoritad chantunala davart las cunvegnas contractualas da prolungaziun u da reducziun da la durada da la furmaziun tenor l'artitgel 18 alinea 1 LFPr.
Art. 9 Lieu da la furmaziun fundamentala organisada dal manaschi
(art. 16 al. 2 lit. a LFPr)
1 Sco lieu d'ina furmaziun fundamentala organisada dal manaschi vala quel lieu, nua ch'i vegn realisada la gronda part da la furmaziun fundamentala organisada dal manaschi.
2 Sche la sedia da la firma ed il manaschi d'emprendissadi sa chattan en differents chantuns, vegn considerà sco decisiv il lieu, nua ch'il manaschi d'emprendissadi sa chatta.
3 En cas d'ina cuminanza da manaschis d'emprendissadi è decisiv il lieu, nua ch'il manaschi principal u nua che l'organisaziun principala sa chattan.
4 Sche las autoritads chantunalas na pon betg sa cunvegnir davart il lieu da la furmaziun fundamentala organisada dal manaschi, decida il SEFRI.
Art. 10 Pretensiuns spezialas a la furmaziun fundamentala da dus onns
(art. 17 al. 2 ed art. 18 al. 2 LFPr)
1 La furmaziun fundamentala da dus onns intermediescha - en cumparegliaziun cun las furmaziuns fundamentalas da trais e da quatter onns - qualificaziuns professiunalas specificas e pli simplas. Ella tegna quint da las premissas individualas da las emprendistas e dals emprendists cun ina purschida d'emprender spezialmain differenziada e cun ina didactica adattada.
2 Las ordinaziuns da furmaziun resguardan en la furmaziun fundamentala da dus onns ina midada posteriura en ina furmaziun fundamentala da trais u da quatter onns.
3 La furmaziun fundamentala da dus onns po vegnir reducida u prolungada per maximalmain in onn.
4 Sch'il success da la furmaziun d'ina persuna è periclità, decida l'autoritad chantunala - suenter avair tadlà l'emprendista u l'emprendist ed il purschider da la furmaziun - sch'i duai vegnir dà a quella persuna in accumpagnament individual spezialisà.
5 L'accumpagnament individual spezialisà na cumpiglia betg mo aspects da scola, mabain tut ils aspects ch'èn relevants per la furmaziun e che fan part da l'ambient da l'emprendista u da l'emprendist.
Art. 11 Surveglianza
(art. 24 LFPr)
1 L'autoritad chantunala refusa u revochescha la permissiun per la furmaziun, sche la furmaziun pratica professiunala è insuffizienta, sche furmaturas e furmaturs professiunals n'adempleschan betg las premissas legalas u violeschan lur obligaziun.
2 Sch'il success da la furmaziun fundamentala è mess en dumonda, prenda l'autoritad chantunala - suenter avair tadlà las persunas participadas - las mesiras necessarias per intermediar a l'emprendista u a l'emprendist sche pussaivel ina furmaziun fundamentala che correspunda a sias abilitads ed a sias inclinaziuns.
3 En cas da basegn recumonda l'autoritad chantunala a las parts contrahentas d'adattar il contract d'emprendissadi, u gida l'emprendista u l'emprendist a tschertgar in'autra furmaziun fundamentala professiunala u in auter lieu da furmaziun.
2. part Ordinaziuns da furmaziun
Art. 12 Cuntegns
(art. 19 LFPr)
1 Ultra dals objects tenor l'artitgel 19 alinea 2 LFPr reglan las ordinaziuns da la furmaziun fundamentala professiunala:
- a.
- las cundiziuns d'admissiun;
- b.
- las furmas d'organisaziun pussaivlas da la furmaziun areguard l'intermediaziun da la materia ed areguard la madirezza persunala ch'è necessaria per exercitar in'activitad;
- c.
- ils instruments per promover la qualitad da la furmaziun, sco plans da furmaziun ed auters instruments ch'èn colliads cun quai;
- d.
- eventualas particularitads regiunalas;
- e.
- las mesiras per la segirezza da lavur e per la protecziun da la sanadad;
- f.
- las pretensiuns dal cuntegn e da l'organisaziun a l'intermediaziun da la pratica professiunala en ina instituziun da scola en il senn da l'artitgel 6 litera b;
- g.
- l'organisaziun, la durada e la materia d'instrucziun dals curs intermanaschials e d'auters lieus da furmaziun cumparegliabels sco er lur coordinaziun cun la furmaziun da scola.
1bis Ellas reglan ultra da quai la cumposiziun e las incumbensas da las cumissiuns svizras per il svilup e la qualitad professiunala da las professiuns respectivas. Las cumissiuns ston esser cumponidas en maniera ch'igl è garantì che:
- a.
- la Confederaziun saja represchentada;
- b.
- las regiuns linguisticas sajan represchentadas adequatamain.1
1ter Las cumissiuns tenor l'alinea 1bis n'èn betg cumissiuns extraparlamentaras en il senn da l'artitgel 57a da la Lescha dals 21 da mars 19972 davart l'organisaziun da la regenza e da l'administraziun. Ellas vegnan instituidas da las organisaziuns da lavur. Lur commembers vegnan er pajads da questas organisaziuns.3
2 Per regla sto vegnir previsa l'instrucziun d'ina segunda lingua. Quella duai vegnir reglada tenor ils basegns da la furmaziun fundamentala respectiva.
3 Prescripziuns da furmaziun che divergeschan dals artitgels 47, 48 litera b e 49 da la Lescha da lavur dals 13 da mars 19644, basegnan il consentiment dal secretariat da stadi per l'economia.
4 Las ordinaziuns da furmaziun pon prevair proceduras da promoziun. Talas resguardan la furmaziun a la pratica professiunala e la furmaziun da scola.
6 Prescripziuns da furmaziun davart scolaziuns renconuschidas en protecziun cunter radiaziuns tenor l'Ordinaziun dals 26 d'avrigl 20176 davart la protecziun cunter radiaziuns basegnan il consentiment da l'Uffizi federal da sanadad publica.7
1 Integrà tras la cifra I 6.3 da l'O dals 9 da nov. 2011 (examinaziun da las cumissiuns extraparlamentaras), en vigur dapi il 1. da schan. 2012 (AS 2011 5227).
2 SR 172.010
3 Integrà tras la cifra I 6.3 da l'O dals 9 da nov. 2011 (examinaziun da las cumissiuns extraparlamentaras), en vigur dapi il 1. da schan. 2012 (AS 2011 5227).
4 SR 822.11
5 Abolì tras la cifra 3 da l'artitgel 82 da l'O davart la promoziun dal sport dals 23 da matg 2012, cun effect dapi il 1. d'oct. 2012 (AS 2012 3967).
6 SR 814.501
7 Integrà tras la cifra II 1 da l'O dals 24 d'oct. 2007 (AS 2007 5651). Versiun tenor la cifra 1 da l'agiunta 11 da l'O dals 26 d'avr. 2017 davart la protecziun cunter radiaziuns, en vigur dapi il 1. da schan. 2018 (AS 2017 4261).
Art. 13 Dumonda e decret
(art. 19 al. 1 LFPr)
1 Las organisaziuns dal mund da lavur en il senn da l'artitgel 1 alinea 2 pon far la dumonda da decretar in'ordinaziun da furmaziun.
2 La dumonda sto vegnir inoltrada, cun ina motivaziun en scrit, al SEFRI.
3 La concepziun e l'entrada en vigur da las ordinaziuns da furmaziun tras il SEFRI premetta la cooperaziun dals chantuns e da las organisaziuns dal mund da lavur.
4 Il SEFRI garantescha la coordinaziun cun e tranter ils circuls interessads ed ils chantuns. Sch'els n'arrivan betg da sa cunvegnir, decida il SEFRI resguardond il niz general per la furmaziun professiunala ed eventuals reglaments cun ils partenaris socials.
3. part Furmaziun pratica professiunala
Art. 14 Cuminanza da manaschis d'emprendissadi
(art. 16 al. 2 lit. a LFPr)
1 Ils manaschis ch'èn participads ad ina cuminanza da manaschis d'emprendissadi reglan lur cumpetenzas e lur responsabladads en in contract en scrit.
2 Els numnan in manaschi principal u in'organisaziun principala che concluda il contract d'emprendissadi e che represchenta la cuminanza vers anora.
3 La permissiun da furmaziun per la cuminanza da manaschis d'emprendissadi vegn dada al manaschi principal u a l'organisaziun principala.
Art. 15 Praticums
(art. 16 al. 1 lit. a ed al. 2 lit. a LFPr)
1 Ils purschiders d'ina furmaziun fundamentala da scola procuran per ina purschida da plazzas da praticum che correspunda al dumber d'emprendistas e d'emprendists. La scola cumprova quai visavi l'autoritad da surveglianza.
2 Ils purschiders da la furmaziun fundamentala da scola èn responsabels per la qualitad dal praticum visavi las autoritads da surveglianza.
3 Il purschider da la furmaziun fundamentala da scola concluda in contract cun il purschider dal praticum. En quest contract s'oblighescha il purschider dal praticum d'intermediar la furmaziun pratica professiunala en ina moda confurma a las prescripziuns ed eventualmain da pajar in salari a l'emprendista u a l'emprendist.
4 Il purschider dal praticum concluda in contract da praticum cun l'emprendista u cun l'emprendist. Quest contract basegna l'approvaziun da l'autoritad da surveglianza, sch'il praticum dura pli ditg che sis mais.
Art. 16 Furmaziun pratica professiunala instruida en scola
(art. 16 al. 2 lit. a LFPr)
Avant che dar ina permissiun per la furmaziun ad in'autra instituziun ch'è renconuschida per instruir la pratica professiunala, sclerescha il chantun - en collavuraziun cun las organisaziuns dal mund da lavur cumpetentas - en spezial, sche la relaziun cun il mund da lavur è garantida.
4. part Furmaziun da scola
Art. 17 Scola professiunala spezialisada
(art. 21 LFPr)
1 En cunvegna cun las organisaziuns dal mund da lavur cumpetentas reunescha la scola professiunala spezialisada las furmaziuns fundamentalas ad unitads coerentas. Ella resguarda il connex tematic da las activitads professiunalas e las particularitads da las emprendistas e dals emprendists.
2 La scola professiunala spezialisada inditgescha las persunas da contact per las emprendistas e per ils emprendists ed, eventualmain, per lur manaschi d'emprendissadi.
3 Sche las prestaziuns da scola mettan en dumonda il success da la furmaziun fundamentala organisada dal manaschi u sch'il cumportament da l'emprendista u da l'emprendist è insuffizient, entra la scola professiunala spezialisada en contact cun il manaschi d'emprendissadi. L'emprim taidla ella l'emprendista u l'emprendist.
Art. 18 Furmaziun obligatorica da scola
(art. 21 LFPr)
1 La furmaziun obligatorica da scola sto vegnir dada almain en dis entirs per las emprendistas e per ils emprendists che absolvan lur furmaziun pratica professiunala en in manaschi. Sch'ella dura pli ditg ch'in di per emna, sto vegnir dada er la part restanta en in unic bloc.
2 In di da scola na dastga betg cumpigliar dapli che nov lecziuns, inclusiv ils curs facultativs ed ils curs da sustegn.
3 La scola professiunala spezialisada decida davart las dumondas da dispensaziun da la furmaziun obligatorica da scola. En cas che la dispensaziun ha er consequenzas per la procedura da qualificaziun, decida 'autoritad chantunala.
Art. 19 Furmaziun generala
(art. 15 al. 2 lit. b LFPr)
1 Il SEFRI decretescha prescripziuns minimalas per la furmaziun generala che vegn instruida en il rom da las furmaziuns fundamentalas da dus, trais e quatter onns.
2 Las prescripziuns minimalas vegnan concretisadas en in plan d'instrucziun general federal u, en cas da basegns spezials, en las ordinaziuns da furmaziun.
Art. 20 Curs facultativs e curs da sustegn
(art. 22 al. 3 e 4 LFPr)
1 Ils curs facultativs ed ils curs da sustegn da la scola professiunala spezialisada ston vegnir organisads uschia, ch'igl è pussaivel d'als frequentar senza pregiuditgar memia fitg la furmaziun pratica professiunala. Durant il temp da scola na dastga lur dimensiun betg surpassar en media in mez di per emna.
2 La necessitad da frequentar ils curs da sustegn vegn examinada periodicamain.
3 Sche las prestaziuns u sch'il cumportament en la scola professiunala spezialisada u en il manaschi d'emprendissadi èn insuffizients, excluda la scola - en enclegientscha cun il manaschi d'emprendissadi - l'emprendista u l'emprendist da curs facultativs. En cas ch'ins na vegn betg perina, decida l'autoritad chantunala.
4 Las scolas professiunalas spezialisadas procuran per ina purschida equilibrada da curs facultativs e da curs da sustegn. En spezial pussibiliteschan ellas curs facultativs da linguas.
5. part Curs intermanaschials ed auters lieus da furmaziun cumparegliabels
(art. 23 LFPr)
Art. 21
1 Ils chantuns sustegnan las organisaziuns dal mund da lavur a constituir instituziuns responsablas per curs intermanaschials e per auters lieus da furmaziun cumparegliabels.
2 La participaziun dals manaschis als custs che resultan da curs intermanaschials e d'auters lieus da furmaziun cumparegliabels na dastga betg surpassar ils custs cumplains.
3 Il manaschi d'emprendissadi porta ils custs che resultan per l'emprendista u per l'emprendist cun frequentar ils curs intermanaschials ed ils auters lieus da furmaziun cumparegliabels.
6. part Maturitad professiunala federala
(art. 25 LFPr)
Art. 221
La maturitad professiunala federala sa drizza tenor l'Ordinaziun dals 24 da zercladur 20092 davart la maturitad professiunala.
3. chapitel Furmaziun professiunala superiura
Art. 23 Disposiziuns generalas
(art. 27 LFPr)
1 Sch'i vegnan purschidas ina maturitad professiunala federala ed in examen professiunal federal superiur en in sectur spezial, sa differenziescha l'examen professiunal federal superiur da la maturitad professiunala federala tras pretensiuns pli grondas.
2 Las qualificaziuns da la furmaziun professiunala superiura vegnan accordadas cun ils standards internaziunals usitads.
Art. 24 Instituziun responsabla
(art. 28 al. 2 LFPr)
1 Las organisaziuns dal mund da lavur en il senn da l'artitgel 1 alinea 2 pon dumandar l'approvaziun d'in examen professiunal federal u in examen professiunal federal superiur.
2 Ellas furman ina instituziun responsabla per metter a disposiziun e per realisar in examen professiunal federal u in examen professiunal federal superiur.
3 Las organisaziuns che pon cumprovar in connex cun l'examen correspundent, ston survegnir la pussaivladad da far part da l'instituziun responsabla.
4 L'instituziun responsabla fixescha ils dretgs e las obligaziuns da las organisaziuns participadas, e quai sin fundament da lur dimensiun e da lur capacitad economica.
Art. 25 Premissas per l'approvaziun dals examens professiunals federals e dals examens professiunals federals superiurs
(art. 28 al. 3 LFPr)
1 Entaifer ina branscha approvescha la Confederaziun per ina direcziun specifica mintgamai mo in examen professiunal federal e mo in examen professiunal federal superiur.
2 El examinescha:
- a.
- sche l'examen è d'in interess public;
- b.
- sch'i na dat nagins conflicts cun la politica da furmaziun u cun in auter interess public;
- c.
- sche l'instituziun responsabla è en cas da garantir ina purschida naziunala a pli lunga vista;
- d.
- sch'il cuntegn da l'examen s'orientescha a las qualificaziuns ch'èn necessarias per pratitgar questas activitads professiunalas;
- e.
- sch'il titel previs è cler, n'è betg confus e po vegnir distinguì d'auters titels.
Art. 26 Procedura d'approvaziun
(art. 28 al. 3 LFPr)
1 L'instituziun responsabla inoltrescha al SEFRI la dumonda d'approvar in urden d'examen.
2 Il SEFRI coordinescha il cuntegn dals urdens d'examen en las professiuns parentadas.
3 El po disponer la fusiun d'examens che han in sectur spezial sumegliant ed ina direcziun sumeglianta.
4 Sche la dumonda ademplescha las premissas, communitgescha il SEFRI en il Fegl uffizial federal l'inoltraziun da l'urden d'examen e fixescha in termin da protesta da 30 dis.
5 Las protestas ston vegnir inoltradas al SEFRI en scrit e cun ina motivaziun.
Art. 27 Surveglianza
(art. 28 al. 2 e 3 LFPr)
Sch'ina instituziun responsabla n'observa betg l'urden d'examen malgrà ina admoniziun, po il SEFRI surdar l'examen ad in'autra instituziun responsabla u revocar l'approvaziun da l'urden d'examen.
Art. 28 Scolas professiunalas superiuras
(art. 29 al. 3 LFPr)
Las scolas professiunalas superiuras vegnan regladas en in'ordinaziun dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR)1 davart las furmaziuns a las scolas professiunalas superiuras.
1 Designaziun da l'unitad administrativa tenor l'al. 3 da l'art. 16 da l'O da publicaziun dals 17 da nov. 2004 (AS 2004 4937), adattada per il 1. da schan. 2013. Questa adattaziun è vegnida fatga en tut il text.
4. chapitel Furmaziun supplementara orientada a la professiun
(art. 32 LFPr)
Art. 29
1 La Confederaziun sa participescha a mesiras che han la finamira da promover - sin plaun naziunal u entaifer ina regiun linguistica - la coordinaziun, la qualitad e la transparenza da la purschida da la furmaziun supplementara orientada a la professiun.
2 Las structuras e las purschidas da la furmaziun professiunala che vegnan finanziadas dal maun public stattan a disposiziun, uschenavant che quai è pussaivel, per mesiras dal martgà da lavur tenor la Lescha dals 25 da zercladur 19821 davart l'assicuranza cunter la dischoccupaziun.
1 SR 837.0
5. chapitel Procedura da qualificaziun, attestats e titels
Art. 30 Pretensiuns a las proceduras da qualificaziun
(art. 33 e 34 al. 1 LFPr)
1 Per las proceduras da qualificaziun valan las suandantas pretensiuns:
- a.
- ellas sa drizzan tenor las finamiras da qualificaziun dals decrets da furmaziun decisivs;
- b.
- ellas valiteschan ed accentueschan en ina moda equilibrada las parts a bucca, en scrit e praticas tegnend quint da las particularitads dal champ da qualificaziun correspundent e resguardan las notas d'experientscha da la scola e da la pratica;
- c.
- ellas applitgeschan proceduras adequatas e confurmas a la gruppa en mira per constatar las qualificaziuns che ston vegnir valitadas.
2 La constataziun d'ina qualificaziun per dar in attestat u in titel vegn fatga sin fundament d'ina procedura d'examen definitiva ed interdisciplinara u d'ina procedura equivalenta.
Art. 31 Autras proceduras da qualificaziun
(art. 33 LFPr)
1 Autras proceduras da qualificaziun èn proceduras che n'èn per regla betg fixadas en decrets da furmaziun, ch'èn dentant adattadas per constatar las qualificaziuns necessarias.
2 Las proceduras da qualificaziun tenor l'alinea 1 pon vegnir standardisadas per gruppas spezialas da persunas e pon vegnir regladas en ils decrets da furmaziun decisivs.
Art. 32 Premissas d'admissiun spezialas
(art. 34 al. 2 LFPr)
Sche las qualificaziuns èn vegnidas acquiridas ordaifer ina furmaziun regulara, premetta l'admissiun a la procedura da qualificaziun in'experientscha professiunala d'almain tschintg onns.
Art. 33 Repetiziuns da proceduras da qualificaziun
1 Igl è pussaivel da repeter maximalmain duas giadas la procedura da qualificaziun. Parts ch'èn reussidas gia pli baud na ston betg pli vegnir repetidas. Ils decrets da furmaziun pon fixar pretensiuns pli rigurusas concernent l'obligaziun da repetiziun.
2 Ils termins per la repetiziun vegnan fixads uschia, ch'i na resultan nagins custs supplementars sproporziunads per ils organs cumpetents.
Art. 34 Valitaziun
(art. 34 al. 1 LFPr)
1 Las prestaziuns en las proceduras da qualificaziun vegnan exprimidas en notas entiras u en mesas notas. 6 è la meglra nota, 1 è la mendra nota. Notas sut 4 represchentan prestaziuns insuffizientas.
2 Autras notas che mesas notas èn permessas mo per las medias che resultan da las valitaziuns da singulas posiziuns dals decrets da furmaziun correspundents. Las medias vegnan arrundadas a maximalmain ina cifra suenter il comma.
3 Ils decrets da furmaziun pon prevair auters sistems da valitaziun.
Art. 35 Examens finals da la furmaziun fundamentala professiunala
(art. 17 LFPr)
1 Per realisar ils examens finals da la furmaziun fundamentala professiunala nominescha l'autoritad chantunala expertas ed experts da l'examen. Las organisaziuns cumpetentas dal mund da lavur han il dretg da far propostas.
2 Las expertas ed ils experts da l'examen fixeschan en scrit ils resultats da l'examen sco er lur observaziuns durant la procedura da qualificaziun, inclusiv las objecziuns da las candidatas e dals candidats.
3 Sch'ina candidata u in candidat basegna, pervia d'in impediment, meds auxiliars spezials u dapli temp, al vegn quai concedì adequatamain.
4 En roms cun ina instrucziun bilingua po l'examen avair lieu totalmain u parzialmain en la segunda lingua.
5 Ils organs ch'èn cumpetents per realisar ils examens finals decidan tras ina disposiziun, sch'els concedan in attestat federal da qualificaziun u in attest federal da furmaziun professiunala.
Art. 36 Examens professiunals federals ed examens professiunals federals superiurs
(art. 43 al. 1 e 2 LFPr)
1 L'organ ch'è cumpetent per l'examen professiunal federal u per l'examen professiunal federal superiur decida cun ina disposiziun davart l'admissiun a la procedura da qualificaziun e davart la concessiun dal certificat professiunal u dal diplom.
2 Ils certificats professiunals ed ils diploms vegnan emess dal SEFRI. Las absolventas ed ils absolvents pon tscherner, en tge lingua uffiziala che lur certificat vegn emess.
3 Ils certificats professiunals ed ils diploms vegnan suttascrits da la presidenta u dal president da l'organ ch'è cumpetent per la procedura da qualificaziun e dal directur dal SEFRI.
Art. 37 Registers
(art. 43 al. 3 LFPr)
1 Il register dal SEFRI davart ils certificats professiunals federals e davart ils diploms cuntegna las suandantas datas:
- a.
- num e prenum;
- b.
- data da naschientscha;
- c.
- lieu da burgais (tar persunas ch'èn burgaisas da la Svizra) u naziunalitad (tar persunas ch'èn burgaisas da l'exteriur);
- d.
- domicil il mument da l'examen;
- e.
- onn da l'examen.
2 Il SEFRI po publitgar las datas tenor l'alinea 1 literas a, d ed e sco er l'onn da naschientscha da la titulara u dal titular da l'attestat en ina moda adequata.
3 Avant che publitgar las datas tenor l'alinea 2 dumonda el il consentiment da la persuna pertutgada. Senza inditgar motivs po quella refusar il consentiment u al revocar posteriuramain.
Art. 38 Titels
(art. 19 al. 2 lit. e, 28 al. 2 e 29 al. 3 LFPr)
1 Il SEFRI maina in register dals titels protegids en las linguas naziunalas. El po numnar supplementarmain titels englais, sche quels èn univocs sin plaun internaziunal.
2 Sin dumonda da la titulara u dal titular da l'attestat emetta il SEFRI in document cun ina descripziun englaisa dal cuntegn da la furmaziun u da la qualificaziun professiunala. …1
1 Abolì la frasa tras la cifra 2 da l'agiunta da l'urden da taxas dal UFFT dals 16 da zer. 2006, cun effect dapi il 1. d'avust 2006 (AS 2006 2639).
Art. 39 Participaziun als custs
(art. 41 LFPr)
1 Ils custs da material e da locaziun na fan betg part da las taxas d'examen tenor l'artitgel 41 LFPr e dastgan vegnir mess a quint totalmain u parzialmain als purschiders da la furmaziun pratica professiunala.
2 En cas da proceduras da qualificaziun da persunas che n'absolvan betg ina furmaziun fundamentala professiunala po l'autoritad metter a quint totalmain u parzialmain a las candidatas ed als candidats il material necessari ed eventuals custs che resultan supplementarmain.
3 La reglamentaziun da la participaziun als custs per las proceduras da qualificaziun da persunas che n'absolvan betg la furmaziun fundamentala professiunala basegna il consentiment dal SEFRI, sche las proceduras da qualificaziun na vegnan betg realisadas sin plaun chantunal.
4 Las entradas or da las indemnisaziuns per ils examens professiunals federals e per ils examens professiunals federals superiurs na dastgan betg surpassar ils custs cumplains da l'instituziun responsabla, ils quals vegnan calculads en ina media da sis onns, resguardond la constituziun d'ina reserva adequata.
6. chapitel Persunas responsablas per la furmaziun professiunala
1. part Disposiziuns generalas
Art. 40 Persunas responsablas per la furmaziun fundamentala professiunala
(art. 45 al. 3 e 46 al. 2 LFPr)
1 Tgi che instruescha en la pratica u en scola la furmaziun fundamentala professiunala, sto avair ina furmaziun che correspunda a las pretensiuns minimalas tenor ils artitgels 44 fin 47. Questa furmaziun vegn cumprovada:
- a.
- cun in diplom federal u cun in diplom renconuschì da la Confederaziun; u
- b.
- per furmaturas e per furmaturs professiunals che han frequentà in curs da 40 uras, cun in certificat da curs.
2 Tgi che n'ademplescha betg las pretensiuns minimalas gia al cumenzament da sia activitad, sto acquirir las qualificaziuns correspundentas entaifer tschintg onns.
3 Davart equivalenzas en la qualificaziun da singulas persunas responsablas per la furmaziun professiunala decida l'autoritad chantunala suenter avair consultà ils purschiders da furmaziun correspundents.
4 Per la furmaziun en tschertas professiuns pon vegnir fatgas pretensiuns che surpassan las pretensiuns minimalas da questa ordinaziun. Questas pretensiuns èn fixadas en las ordinaziuns da furmaziun decisivas.
Art. 41 Persunas d'instrucziun en la furmaziun professiunala superiura
(art. 29 al. 3 e 46 al. 2 LFPr)
Il departament fixescha las pretensiuns minimalas per persunas d'instrucziun en scolas professiunalas superiuras.
Art. 42 Uras d'emprender
1 Las uras d'emprender cumpiglian uras da preschientscha, il temp impundì en media per il studi persunal, la lavur individuala u en gruppa, ulteriuras occurrenzas en il rom da la furmaziun, las controllas da las enconuschientschas e las proceduras da qualificaziun, l'exercizi e la realisaziun da las enconuschientschas acquiridas en la pratica ed en ils praticums accumpagnads.
2 Las uras d'emprender pon vegnir exprimidas en unitads dals sistems usitads da puncts da credit; ils rests che resultan vegnan arrundads sin la proxima unitad.
Art. 43 Furmaziun supplementara
(art. 45 LFPr)
La furmaziun supplementara da las persunas responsablas per la furmaziun professiunala è object da las mesiras che servan a sviluppar la qualitad tenor l'artitgel 8 LFPr.
2. part Pretensiuns minimalas per l'instrucziun pratica e da scola
Art. 44 Furmaturas e furmaturs professiunals en manaschis d'emprendissadi
(art. 45 LFPr)
1 Furmaturas e furmaturs professiunals en manaschis d'emprendissadi han:
- a.
- in attestat federal da qualificaziun sin il champ ch'els instrueschan u ina qualificaziun equivalenta;
- b.
- ina pratica professiunala da dus onns en il champ d'instrucziun;
- c.
- ina qualificaziun pedagogica che correspunda a 100 uras d'emprender.
2 En plazza da las uras d'emprender tenor l'alinea 1 litera c pon star 40 uras da curs. Las uras da curs vegnan confermadas cun in certificat da curs.
Art. 45 Autras furmaturas ed auters furmaturs professiunals
(art. 45 LFPr)
Furmaturas e furmaturs da la professiun en curs intermanaschials ed en auters lieus da furmaziun cumparegliabels sco er en lavuratoris d'emprendissadi ed en autras instituziuns renconuschidas per la furmaziun pratica professiunala ston avair:
- a.
- in diplom da la furmaziun professiunala superiura u ina qualificaziun equivalenta en il champ d'instrucziun;
- b.
- ina pratica professiunala da dus onns en il champ d'instrucziun;
- c.
- ina furmaziun pedagogica da:
- 1.
- 600 uras d'emprender, en cas d'ina activitad professiunala,
- 2.
- 300 uras d'emprender, en cas d'ina activitad professiunala.
Art. 46 Persunas d'instrucziun per la furmaziun fundamentala en scola e per la maturitad professiunala
(art. 46 LFPr)
1 Las persunas d'instrucziun per la furmaziun fundamentala en scola e per la maturitad professiunala han ina qualificaziun per instruir al stgalim secundar II cun las suandantas qualificaziuns:
- a.
- furmaziun pedagogica al stgalim da scola auta;
- b.
- furmaziun spezialisada cun in diplom al stgalim terziar;
- c.
- experientscha da sis mais en in manaschi.
2 La qualificaziun per instruir ils roms specifics da las professiuns premetta:
- a.
- in diplom correspundent da la furmaziun professiunala superiura u d'ina scola auta;
- b.
- ina furmaziun pedagogica da:
- 1.
- 1800 uras d'emprender en cas d'ina activitad a temp cumplain,
- 2.
- 300 uras d'emprender en cas d'ina activitad en uffizi accessoric.
3 Per instruir la furmaziun generala u roms che premettan in studi en ina scola auta èsi necessari:
- a.
- d'avair ina qualificaziun per instruir a la scola obligatorica, cumplettada cun ina qualificaziun supplementara per la furmaziun generala tenor il plan d'instrucziun correspundent sco er cun ina furmaziun pedagogica da 300 uras d'emprender; u
- b.
- ina qualificaziun per instruir al gimnasi, cumplettada cun ina furmaziun pedagogica da 300 uras d'emprender; u
- c.
- in studi correspundent ad ina scola auta, cumplettà cun ina furmaziun pedagogica da 1800 uras d'emprender.1
1 Versiun tenor la cifra 3 da l'artitgel 82 da l'O davart la promoziun dal sport dals 23 da matg 2012, en vigur dapi il 1. d'oct. 2012 (AS 2012 3967).
Art. 47 Activitad da furmaziun en uffizi accessoric
(art. 45 e 46 LFPr)
1 In'activitad da furmaziun en uffizi accessoric exequeschan persunas cumplementarmain a lur activitad professiunala en il champ correspundent.
2 L'activitad professiunala principala cumpiglia almain la mesadad dal temp da lavur per emna.
3 Tgi che instruescha en media damain che quatter uras per emna, na suttastat betg a las prescripziuns tenor ils artitgels 45 litera c e 46 alinea 2 litera b cifra 2.
3. part Furmaziun pedagogica
Art. 48 Cuntegns
(art. 45 e 46 LFPr)
La furmaziun pedagogica da las persunas responsablas per la furmaziun professiunala parta da la situaziun al lieu d'emprendissadi ed al lieu da lavur. Ella cumpiglia ils suandants aspects:
- a.
- la furmaziun professiunala e ses context: il sistem da la furmaziun professiunala, la basa legala e las purschidas da cussegliaziun;
- b.
- l'emprendista u l'emprendist: socialisar ils giuvenils e las persunas creschidas en la vita professiunala dal manaschi, da la scola e da la societad;
- c.
- instruir ed emprender: planisar, realisar ed evaluar las activitads didacticas, sustegnair ed accumpagnar las emprendistas ed ils emprendists en lur process concret da furmaziun e d'emprender, evaluar e selecziunar entaifer l'entira paletta dals duns;
- d.
- realisar quai ch'ins ha emprendì en ils programs da scolaziun dal manaschi e da la scola;
- e.
- chapir la rolla da la persuna d'instrucziun, mantegnair il contact cun il mund dal manaschi e da la scola, planisar l'atgna furmaziun supplementara;
- f.
- tractar cun las emprendistas e cun ils emprendists e collavurar cun lur represchentantas e cun lur represchentants legals sco er cun las autoritads, cun ils manaschis d'emprendissadi, cun la scola professiunala e cun auters lieus da furmaziun;
- g.
- temas generals sco la cultura da lavur, l'etica, dumondas da las schlattainas, la sanadad, la multiculturalitad, la persistenza, la segirezza a la plazza da lavur.
Art. 49 Plans d'instrucziun generals
(art. 45 e 46 LFPr)
1 Il SEFRI statuescha plans d'instrucziun generals per la qualificaziun da las persunas responsablas per la furmaziun professiunala. Quests plans reglan las parts temporaras, la cumposiziun dal cuntegn e la pratica d'approfundaziun tenor las pretensiuns respectivas per las persunas responsablas per la furmaziun professiunala.
2 L'instituziun responsabla organisescha las furmaziuns. Questas furmaziuns cumbineschan la cumpetenza professiunala cun la cumpetenza d'agir sin plaun pedagogic.
4. part Curs per las expertas e per ils experts da l'examen
(art. 47 LFPr)
Art. 50
En collavuraziun cun ils chantuns e cun las organisaziuns dal mund da lavur ch'èn responsablas per la procedura da qualificaziun procura il SEFRI per ina purschida da curs per las expertas e per ils experts da l'examen ed envida ellas ed els a quests curs.
5. part Renconuschientscha federala da diploms e da certificats da curs
Art. 51 Cumpetenzas e dumonda
(art. 45 e 46 LFPr)
1 Davart la renconuschientscha federala dals diploms e dals certificats da curs da furmaziuns per las persunas responsablas per la furmaziun fundamentala professiunala decidan:
- a.
- ils chantuns, sch'i sa tracta da furmaziuns per las furmaturas e per ils furmaturs professiunals en manaschis d'emprendissadi, cun excepziun da las furmaziuns sin plaun naziunal;
- b.
- il SEFRI en cas da tut las autras furmaziuns ed en cas da furmaziuns sin plaun naziunal per las furmaturas e per ils furmaturs professiunals en manaschis d'emprendissadi.
2 A la dumonda da renconuschientscha ston vegnir agiuntads documents che fan indicaziuns davart:
- a.
- la purschida da prestaziuns;
- b.
- la qualificaziun da las persunas d'instrucziun;
- c.
- la finanziaziun;
- d.
- il svilup da la qualitad.
Art. 52 Premissas per la renconuschientscha da diploms e da certificats da curs
(art. 45 e 46 LFPr)
Ils diploms ed ils certificats da curs vegnan renconuschids, sche:
- a.
- il program da furmaziun previs correspunda als plans d'instrucziun generals tenor l'artitgel 49;
- b.
- ina realisaziun irreproschabla è garantida.
6. part Cumissiun federala per las persunas responsablas per la furmaziun professiunala
Art. 53 Cumposiziun ed organisaziun
(art. 45, 46 e 48 al. 1 LFPr)
1 Il Cussegl federal nominescha ina cumissiun federala per las persunas responsablas per la furmaziun professiunala.1
2 La cumissiun sa cumpona da nov fin indesch commembras e commembers. Questas persunas represchentan la Confederaziun, ils chantuns, las organisaziuns dal mund da lavur e las instituziuns da furmaziun. Ils chantuns han il dretg da proponer trais commembras u commembers. Las regiuns linguisticas e las schlattainas ston vegnir resguardadas adequatamain.
3 La cumissiun s'organisescha sezza.
4 Il secretariat vegn manà dal SEFRI.
1 Versiun tenor la cifra I 6.3 da l'O dals 9 da nov. 2011 (examinaziun da las cumissiuns extraparlamentaras), en vigur dapi il 1. da schan. 2012 (AS 2011 5227).
Art. 54 Incumbensas
(art. 45, 46 e 48 al. 1 LFPr)
1 La cumissiun federala per las persunas responsablas per la furmaziun professiunala cusseglia il SEFRI ed al suttametta propostas en ils suandants secturs:
- a.
- coordinaziun e renconuschientscha dals diploms per las persunas responsablas per la furmaziun professiunala;
- b.
- nominaziun e surveglianza da las instituziuns che dattan diploms renconuschids da la Confederaziun.
2 Davart dumondas da las persunas responsablas per la furmaziun professiunala po la cumissiun far recumandaziuns e suttametter ulteriuras propostas.
7. chapitel Cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera
Art. 55 Princips
(art. 49 LFPr)
1 La cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera metta a disposiziun - ensemen cun partenaris - purschidas per preparar, per tscherner e per concepir la carriera professiunala.
2 L'activitad d'infurmaziun ha lieu tras infurmaziuns generalas davart las purschidas da furmaziun sco er tras infurmaziuns e tras cussegliaziuns persunalas.
3 En la cussegliaziun persunala vegn elavurada la basa che permetta a las persunas che tschertgan cussegl da prender decisiuns da professiun, da studi e da carriera tenor lur capacitads ed interess sco er resguardond las pretensiuns dal mund da lavur.
Art. 56 Pretensiuns minimalas a furmaziuns per cussegliadras e per cussegliaders
(art. 50 LFPr)
1 Furmaziuns spezialisadas per la cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera vegnan purschidas en ina scola auta u en ina instituziun renconuschida dal SEFRI.
2 La furmaziun spezialisada cumpiglia:
- a.
- 600 uras d'emprender per studentas e per students cun in diplom d'ina scola auta respectivamain 1800 uras d'emprender per las ulteriuras studentas e per ils ulteriurs students;
- b.
- praticums supplementars da totalmain dudesch emnas.
3 Per l'instrucziun è necessari il diplom d'ina scola auta u il diplom d'ina instituziun renconuschida da la Confederaziun en cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera sco er la cumprova da la cumpetenza metodica-didactica.
4 Il SEFRI decida en il singul cas davart l'equivalenza d'auters diploms.
Art. 57 Cuntegns da la furmaziun
(art. 50 LFPr)
1 La furmaziun spezialisada per la cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera cumpiglia ils suandants aspects:
- a.
- l'uman sco individi: psicologia dal svilup, da l'emprender e da la persunalitad;
- b.
- uman e societad: basa sociologica, giuridica ed economica;
- c.
- uman e lavur: sistem da furmaziun, tscherna da professiun e da studi, enconuschientschas da la professiun, psicologia da lavur e martgà da lavur;
- d.
- metodas da lavur: cussegliaziun, diagnostica, preparaziun da la tscherna da professiun, controllas dals resultats, documentaziun e lavur da publicitad;
- e.
- chapientscha da las incumbensas: etica professiunala, identitad professiunala, svilup da la qualitad.
2 Ella tegna quint dals differents accents da la cussegliaziun da giuvenils, da la cussegliaziun da studi, da la cussegliaziun da carriera per persunas creschidas e da la cussegliaziun da persunas cun impediments.
Art. 58 Admissiun a la procedura da qualificaziun ed als diploms
(art. 50 LFPr)
1 Davart l'admissiun a la procedura da qualificaziun decida l'instituziun da furmaziun. Ella tegna er quint da las qualificaziuns ch'èn vegnidas acquiridas ordaifer sia atgna purschida da furmaziun.
2 Tgi che ha reussì la procedura da qualificaziun, survegn in diplom da l'instituziun da furmaziun ed ha il dretg da purtar il titel da «cussegliadra diplomada da professiun, da studi e da carriera» respectivamain da «cussegliader diplomà da professiun, da studi e da carriera».
8. chapitel Participaziun da la Confederaziun als custs da la furmaziun professiunala; fond per la furmaziun professiunala
1. part Disposiziuns communablas
Art. 59 Basa da calculaziun per la participaziun als custs da vart da la Confederaziun
(art. 52 al. 1 e 59 al. 2 LFPr)
1 La participaziun da la Confederaziun als custs da la furmaziun professiunala per ademplir las incumbensas tenor LFPr vegn calculada a maun da la media dals custs nets ch'èn resultads per il maun public ils quatter onns chalendars precedents.
2 Ils custs nets vegnan calculads cun agid d'in quint integral dals custs per las expensas, main las entradas.
3 Tar ils custs nets na tutgan betg:
- a.
- ils custs per las autoritads executivas;
- b.
- ils custs da las plazzas da lavur ed ils salaris da las emprendistas e dals emprendists da l'administraziun publica e d'interpresas dal dretg public.
Art. 60 Custs dals chantuns
(art. 53 al. 2 LFPr)
1 Ils chantuns communitgeschan al SEFRI annualmain fin il 1. da fanadur ils custs nets ch'els e las vischnancas han gì l'onn precedent per la furmaziun professiunala.
2 Ils custs ston vegnir repartids a maun da las expensas per las incumbensas tenor l'artitgel 53 alinea 2 LFPr. Ils custs da la furmaziun fundamentala da scola ston vegnir cumprovads separadamain.
3 En directivas po il SEFRI prevair in'ulteriura repartiziun.
Art. 61 Repartiziun da la part federala
(art. 52 al. 2 LFPr)
La part federala vegn repartida sco suonda:
- a.
- prestaziuns da la Confederaziun tenor ils artitgels 4 alinea 2 e 48 LFPr;
- b.
- contribuziuns tenor ils artitgels 54 e 55 LFPr;
- c.
- contribuziun tenor l'artitgel 56 LFPr;
- d.
- contribuziuns pauschalas tenor l'artitgel 53 LFPr.
2. part Contribuziuns pauschalas
(art. 53 LFPr)
Art. 62
1 Il credit da la Confederaziun per contribuziuns pauschalas als chantuns tenor l'artitgel 53 LFPr vegn repartì sco suonda:
- a.
- ina part per ils custs da las furmaziuns fundamentalas da scola;
- b.
- ina part per ils ulteriurs custs da la furmaziun professiunala.
2 La part tenor l'alinea 1 litera a vegn repartida sin ils chantuns a norma dal dumber da persunas che absolvan ina furmaziun fundamentala da scola, la part tenor l'alinea 1 litera b a norma da las ulteriuras persunas che absolvan ina furmaziun fundamentala professiunala. Decisiva è qua la media dals quatter onns precedents.
3 Sch'in chantun n'ademplescha betg incumbensas en il sectur da la furmaziun professiunala superiura e da la furmaziun supplementara orientada a la professiun, al vegn pajada ina contribuziun pauschala ch'è analogamain pli pitschna.
5 Il SEFRI paja las contribuziuns annualmain en duas transchas.
1 Abolì tras la cifra I 1 da l'O dals 7 da nov. 2007 davart la gulivaziun da finanzas e la repartiziun da las incumbensas tranter la Confederaziun ed ils chantuns, cun effect dapi il 1. da schan. 2008 (AS 2007 5823).
3. part Ulteriuras contribuziuns federalas
Art. 63 Contribuziuns per sviluppar la furmaziun professiunala
(art. 4 e 54 LFPr)
1 Las contribuziuns federalas a favur da projects per sviluppar la furmaziun professiunala tenor l'artitgel 54 LFPr cuvran maximalmain 60 pertschient dals custs. En cas excepziunals motivads pon vegnir concedidas contribuziuns fin ad 80 pertschient dals custs.
2 Las contribuziuns vegnan concedidas sco suonda:
- a.
- per studis e per projects da pilot: tenor lur capacitad da sclerir en la pratica la realisabladad e l'efficacitad da novs mecanissems da furmaziun u tenor lur capacitad da realisar ina refurma;
- b.
- per la creaziun da novas structuras solidas: tenor lur capacitad da reunir differents partenaris ad ina instituziun responsabla independenta per novs secturs da la furmaziun professiunala.
3 Ils projects na vegnan betg sustegnids pli ditg che quatter onns. Il sustegn vegn prolungà per maximalmain in onn.
Art. 64 Contribuziuns per prestaziuns spezialas ch'èn d'in interess public
(art. 55 LFPr)
1 Las contribuziuns federalas a favur da prestaziuns spezialas ch'èn d'in interess public tenor l'artitgel 55 LFPr cuvran maximalmain 60 pertschient dals custs. En cas excepziunals motivads pon vegnir concedidas contribuziuns fin ad 80 pertschient dals custs.
1bis Sco prestaziuns spezialas ch'èn d'in interess public valan er mesiras e projects da la collavuraziun internaziunala concernent la furmaziun professiunala che gidan a rinforzar il sistem svizzer da la furmaziun professiunala.1
2 Las contribuziuns vegnan concedidas sco suonda:
- a.
- tenor il grad da l'interess;
- b.
- tenor la pussaivladad che las persunas petentas han da furnir in'atgna prestaziun;
- c.
- tenor l'urgenza da la mesira.
3 Las contribuziuns vegnan concedidas per maximalmain tschintg onns. Ina prolungaziun è pussaivla.
1 Integrà tras la cifra I da l'O dals 25 da sett. 2015, en vigur dapi il 1. da schan. 2016 (AS 2015 3807).
Art. 651Contribuziuns per realisar examens professiunals federals ed examens professiunals federals superiurs
(art. 56 LFPr)
1 Las contribuziuns federalas tenor l'artitgel 56 LFPr per realisar examens professiunals federals ed examens professiunals federals superiurs cuvran maximalmain 60 pertschient dals custs.
2 Per examens ch'èn spezialmain custus per raschuns che han in connex cul rom po vegnir pajada ina contribuziun che cuvra fin ad 80 pertschient dals custs. Dumondas en quest resguard èn dad argumentar spezialmain.
1 Versiun tenor la cifra I da l'O dals 14 da nov. 2012, en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2012 6473).
Art. 65a1Contribuziuns per furmaziuns da scolas professiunalas superiuras
(art. 56 LFPr)
1 Las contribuziuns federalas tenor l'artitgel 56 LFPr per furmaziuns da scolas professiunalas superiuras cuvran maximalmain 25 pertschient dals custs.
2 Contribuziuns per furmaziuns da scolas professiunalas superiuras vegnan mo concedidas, sche:
- a.
- questas furmaziuns vegnan purschidas en tut il pajais tras organisaziuns dal mund da lavur ch'èn activas sin plaun naziunal;
- b.
- i na vegnan pajadas naginas contribuziuns chantunalas per questas furmaziuns.
1 Integrà tenor la cifra I da l'O dals 14 da nov. 2012, en vigur dapi il 1. da schan. 2013 (AS 2012 6473).
Art. 66 Procedura da concessiun da las contribuziuns
(art. 57 LFPr)
1 Il SEFRI decretescha directivas davart la dumonda, davart la budgetaziun e davart ils rendaquints dals projects tenor ils artitgels 54 fin 56 LFPr.
2 El suttametta las dumondas al giudicament da la cumissiun federala per la furmaziun professiunala. Projects tenor l'artitgel 54 LFPr vegnan suttamess a la cumissiun, sch'ils custs dal project surpassan la summa 250 000 francs.
3 En la disposiziun davart la concessiun d'ina contribuziun ad in project tenor ils artitgels 54 fin 56 LFPr fixescha il SEFRI en spezial:
- a.
- l'import da la contribuziun garantida;
- b.
- las mesiras per controllar, sche las finamiras èn vegnidas cuntanschidas;
- c.
- la moda da proceder en cas da svilups nunprevis;
- d.
- l'evaluaziun da las mesiras prendidas.
4 Per ils projects tenor l'artitgel 54 LFPr fixescha il SEFRI supplementarmain en la disposiziun:
- a.
- d'etappar projects che duran probablamain pli ditg che in onn;
- b.
- mesiras consecutivas e mesiras da realisaziun;
- c.
- l'infurmaziun davart ils resultats e lur derasaziun.
4. part Reducziun u refusa da contribuziuns federalas
(art. 58 LFPr)
Art. 67
La reducziun u la refusa da contribuziuns federalas tenor l'artitgel 58 LFPr vegn calculada tenor il grad da la violaziun da las obligaziuns tras la persuna che survegn las contribuziuns. La reducziun importa maximalmain in terz.
5. part Fond per la furmaziun professiunala
Art. 68 Dumondas pertutgond l'obligaziun
(art. 60 LFPr)1
1 Dumondas pertutgant l'obligaziun d'in fond per la furmaziun professiunala vegnan fatgas:
- a.
- d'organisaziuns dal mund da lavur ch'èn activas sin plaun naziunal per tut ils manaschis da la branscha en l'entir pajais; u
- b.
- d'organisaziuns dal mund da lavur ch'èn activas sin plaun regiunal per ils manaschis da la branscha da lur regiun.
2 La dumonda vegn inoltrada en scrit al SEFRI e cuntegna en spezial las suandantas indicaziuns:
- a.
- las mesiras da promoziun;
- b.
- il gener da l'incassament da las contribuziuns;
- c.
- la denominaziun da la branscha;
- d.
- eventualmain la limitaziun regiunala;
- e.
- la limitaziun da las prestaziuns visavi auters fonds per la furmaziun professiunala.
3 L'organisaziun posseda - en il senn da l'artitgel 60 alinea 4 litera b LFPr - ina atgna instituziun da furmaziun, sch'ella metta sezza a disposiziun ina purschida che s'occupa principalmain da la scolaziun e da la furmaziun supplementara en la branscha u sch'ella è participada ad ina tala purschida.
Art. 68a1Incassament da contribuziuns
(art. 60 LFPr)
1 L'organisaziun dal mund da lavur metta en quint las contribuziuns a las instituziuns suttamessas.
2 Tgi che furnescha gia prestaziuns tenor l'artitgel 60 alinea 6 LFPr, paja la differenza tranter la prestaziun ch'è gia vegnida furnida e l'import che vegn incassà per augmentar il fond per la furmaziun professiunala ch'è vegnì declerà sco generalmain liant. La differenza vegn calculada proporziunalmain sin fundament da las contribuziuns per la medema prestaziun.
3 L'organisaziun dal mund da lavur decretescha l'import sche l'instituziun suttamessa pretenda quai u na paja betg.
4 In decret davart il pajament da l'import ha vigur legala tenor l'artitgel 80 da la Lescha federala dals 11 d'avrigl 18892 da scussiun e da concurs ed ha la medema vigur ch'ina decisiun giuridica executabla.
Art. 68b1Controlla dal diever dals daners, da la contabilitad e revisiun
(art. 60 LFPr)
1 L'utilisaziun dals daners or dal fond vegn examinada periodicamain.
2 Per la contabilitad dal fond per la furmaziun professiunala ch'è vegnì declerà dal Cussegl federal sco liant valan las disposiziuns tenor ils artitgels 957 fin 964 dal dretg d'obligaziuns2.
3 Ils quints dal fond ch'è vegnì declerà dal Cussegl federal sco liant vegnan revedids annualmain tras posts independents. Ils rapports da revisiun vegnan inoltrads al SEFRI per enconuschientscha.
9. chapitel Renconuschientscha da diploms esters2
Art. 691Entrada
(art. 68 LFPr)
Il SEFRI u terzas persunas (tenor l'art. 67 LFPr) cumpareglian sin dumonda in diplom ester cun in diplom svizzer correspundent da la furmaziun professiunala, sche:
- a.
- il diplom ester sa basa sin prescripziuns giuridicas u administrativas statalas ed è vegnì emess da l'autoritad u da l'instituziun cumpetenta en il stadi d'origin; e
- b.
- la titulara u il titular dal diplom ester cumprova d'avair enconuschientschas d'ina lingua uffiziala da la Confederaziun ch'èn necessarias per exercitar la professiun en Svizra.
1 Versiun tenor la cifra 2 da l'O dals 12 da nov. 2014 tar la LF davart l'agid a las scolas autas e davart la coordinaziun en il sectur da las scolas autas svizras, en vigur dapi il 1. da schan. 2015 (AS 2014 4137).
Art. 69a1Professiuns reglamentadas
(art. 68 LFPr)
1 Il SEFRI u terzas persunas renconuschan in diplom ester che vala per exercitar ina professiun reglamentada, sch'el ademplescha - cumpareglià cun il diplom svizzer correspundent da la furmaziun professiunala - las suandantas premissas:
- a.
- il stgalim da furmaziun è il medem;
- b.
- la durada da la furmaziun è la medema;
- c.
- ils cuntegns da la furmaziun èn cumparegliabels;
- d.
- la furmaziun estra cumpiglia ultra da las qualificaziuns teoreticas er qualificaziuns praticas u igl è avant maun in'experientscha professiunala respectiva.
2 Sch'il diplom ester permetta bain d'exercitar la professiun correspundenta en il stadi da derivanza, ma sche betg tut las premissas tenor l'alinea 1 n'èn ademplidas, procuran il SEFRI u terzas persunas, en cas da basegn en collavuraziun cun expertas ed experts, per mesiras per cumpensar las differenzas ch'existan tranter il diplom ester ed il diplom svizzer correspundent (mesiras cumpensatoricas) cunzunt en furma d'in examen da qualificaziun u d'ina scolaziun d'adattaziun. Sch'ina part impurtanta da la scolaziun svizra stuess vegnir absolvida per cumpensar las differenzas, na vegnan las mesiras cumpensatoricas betg en dumonda.
3 Ils custs per las mesiras cumpensatoricas vegnan mess a quint a las absolventas ed als absolvents.
1 Integrà tras la cifra 2 da l'O dals 12 da nov. 2014 tar la LF davart l'agid a las scolas autas e davart la coordinaziun en il sectur da las scolas autas svizras, en vigur dapi il 1. da schan. 2015 (AS 2014 4137).
Art. 69b1Professiuns betg reglamentadas
(art. 68 LFPr)
1 Sche las premissas tenor l'artitgel 69a alinea 1 literas a e b èn ademplidas tar in diplom ester d'ina professiun betg reglamentada, attribueschan il SEFRI u terzas persunas il diplom al sistem da furmaziun svizzer tras ina conferma dal nivel.
2 Sche tut las premissas tenor l'artitgel 69a alinea 1 èn ademplidas, renconuschan il SEFRI u terzas persunas il diplom ester.
1 Integrà tras la cifra 2 da l'O dals 12 da nov. 2014 tar la LF davart l'agid a las scolas autas e davart la coordinaziun en il sectur da las scolas autas svizras, en vigur dapi il 1. da schan. 2015 (AS 2014 4137).
Art. 69c1
1 Oriundamain: art. 69a. Integrà tras la cifra II da l'O dals 14 da sett. 2005 (AS 2005 4645). Abolì tras la cifra 2 da l'agiunta da l'O dals 21 da dec. 2016, cun effect dapi il 1. da schan. 2017 (AS 2016 5113).
Art. 701
1 Abolì tras la cifra 2 da l'agiunta da l'O dals 12 da nov. 2014 tar la LF davart l'agid a las scolas autas e davart la coordinaziun en il sectur da las scolas autas svizras, cun effect dapi il 1. da schan. 2015 (AS 2014 4137).
10. chapitel Disposiziuns finalas
1. part Execuziun
Art. 71 SEFRI
(art. 65 LFPr)
1 Il SEFRI exequescha questa ordinaziun, nun che la cumpetenza saja reglada autramain.
2 El è il post da contact per la renconuschientscha vicendaivla dals diploms en il rom da l'execuziun dals suandants contracts internaziunals:
- a.
- cunvegna dals 21 da zercladur 19991 tranter la Confederaziun svizra d'ina vart e la communitad europeica e ses stadis commembers da l'autra vart davart la libra circulaziun da persunas;
- b.
- convenziun dals 4 da schaner 19602 per la fundaziun da l'associaziun europeica da commerzi liber (AECL).
Art. 71a1Taxas dal SEFRI
Las taxas che vegnan incassadas dal SEFRI per disposiziuns prendidas en emprima instanza e per servetschs furnids en il champ d'incumbensa dal SEFRI sa drizzan tenor l'urden da taxas dal UFFT dals 16 da zercladur 20062.
Art. 72 Dretg d'access ed obligaziun da dar infurmaziuns
(art. 65 al. 4 LFPr)
1 Ils posts ch'èn incumbensads cun l'execuziun han access ad occurrenzas da la furmaziun professiunala. Els pon dumandar infurmaziuns e prender invista da documents che concernan la furmaziun professiunala.
2 Il SEFRI po dumandar infurmaziuns als chantuns e directamain a terzas persunas, a las qualas èn surdadas incumbensadas executivas.
Art. 73 Retratga d'attestats e da titels
(art. 63 LFPr)
1 Il SEFRI retira attestats e titels ch'èn vegnids acquirids en moda illegala. La persecuziun penala resta resalvada.
2 La retratga definitiva d'in attestat vegn communitgada als chantuns; in'eventuala inscripziun en il register uffizial vegn annullada.
2. part Aboliziun e midada dal dretg vertent
Art. 74
1 L'aboliziun e la midada dal dretg vertent vegnan regladas en l'agiunta.
2 Per l'aboliziun da reglaments da scolaziun ch'èn vegnids decretads dal departament sa basond sin l'artitgel 12 da la Lescha federala dals 19 d'avrigl 19781 davart la furmaziun professiunala, è cumpetent il SEFRI.
1 [AS 1979 1687, 1985 660 cifra I 21, 1987 600 art. 17 cifra 3, 1991 857 agiunta cifra 4, 1992 288 agiunta cifra 17 2521 art. 55 cifra 1, 1996 2588 art. 25 al. 2 ed agiunta cifra 1, 1998 1822 art. 2, 1999 2374 cifra I 2, 2003 187 agiunta cifra II 2. AS 2003 4557 agiunta cifra I 1]
3. part Disposiziuns transitoricas
Art. 75 Diploms da la furmaziun professiunala tenor il dretg chantunal
(art. 73 al. 2 LFPr)
1 Ils titels d'absolventas e d'absolvents da furmaziuns professiunalas tenor il dretg chantunal valan sco titels federals il mument da l'entrada en vigur da questa ordinaziun, sch'els eran reglads fin ussa en cunvegnas interchantunalas.
2 L'equivalenza da titels tenor l'alinea 1 cun ils titels tenor las novas regulaziuns federalas sco er las cundiziuns per convertir eventualmain quests titels vegnan fixadas en ils decrets respectivs davart la furmaziun.
3 Per renconuscher las furmaziuns e las conversiuns da titels en quels secturs ch'eran suttamess fin ussa al dretg interchantunal, applitgescha il SEFRI las disposiziuns decisivas dal dretg interchantunal vertent fin a l'entrada en vigur dals decrets davart la furmaziun.
4 En il sectur da las professiuns da la sanadad è cumpetenta la Crusch cotschna svizra per renconuscher las furmaziuns e las conversiuns da titels sco er per renconuscher ils diploms ed ils certificats esters fin a l'entrada en vigur dals decrets federals decisivs davart la furmaziun.
Art. 76 Persunas responsablas per la furmaziun professiunala ordaifer il champ d'applicaziun dal dretg vegl
(art. 73 LFPr)
1 Furmaturas e furmaturs da la professiun ordaifer il champ d'applicaziun da la Lescha federala dals 19 d'avrigl 19781 davart la furmaziun professiunala che han instruì durant almain tschintg onns emprendistas ed emprendists, valan sco qualifitgads en il senn dals artitgels 44 e 45.
2 La cumissiun federala per las persunas responsablas per la furmaziun professiunala surveglia l'equivalenza da las qualificaziuns da las suandantas persunas responsablas per la furmaziun professiunala:
- a.
- furmaturas e furmaturs professiunals en curs intermanaschials ed en auters lieus da furmaziun cumparegliabels sco er en lavuratoris d'emprendissadi ed en autras instituziuns renconuschidas per la furmaziun pratica professiunala;
- b.
- persunas d'instrucziun.
3 Ella elavura ils criteris per l'equivalenza e formulescha, tge qualificaziuns posteriuras ch'èn eventualmain necessarias. Il SEFRI decida davart l'equivalenza e davart eventualas qualificaziuns posteriuras.
4 Eventualas qualificaziuns posteriuras ston vegnir acquiridas entaifer tschintg onns suenter la decisiun dal SEFRI.
1 [AS 1979 1687, 1985 660 cifra I 21, 1987 600 art. 17 cifra 3, 1991 857 agiunta cifra 4, 1992 288 agiunta cifra 17 2521 art. 55 cifra 1, 1996 2588 art. 25 al. 2 ed agiunta cifra 1, 1998 1822 art. 2, 1999 2374 cifra I 2, 2003 187 agiunta cifra II 2. AS 2003 4557 agiunta cifra I 1]
Art. 76a1Qualificaziun d'instruir sport
Ils diploms survegnids tenor il dretg vegl - il diplom federal I e II per magisters da gimnastica e da sport, il diplom «magister da sport SAP» ed il diplom da bachelor en sport da la Scola auta federala da sport a Magglingen - valan sco qualificaziuns d'instruir tenor l'alinea 3 da l'artitgel 46.
1 Integrà tras la cifra 3 da l'artitgel 82 da l'O per la promoziun dal sport dals 23 da matg 2012, en vigur dapi il 1. d'oct. 2012 (AS 2012 3967).
Art. 77 Contribuziuns pauschalas
(art. 73 al. 3 e al. 4 LFPr)
1 Las incumbensas dals chantuns tenor l'artitgel 53 alinea 2 LFPr vegnan cofinanziadas cumplainamain da la Confederaziun sur las contribuziuns pauschalas tenor la LFPr e tenor questa ordinaziun, e quai a partir dal tschintgavel onn dapi l'entrada en vigur da la LFPr.
2 Ils emprims quatter onns suenter l'entrada en vigur da la LFPr vala la suandanta regulaziun:
- a.
- Las incumbensas tenor l'artitgel 53 alinea 2 LFPr che la Confederaziun ha sustegnì fin ussa sin basa d'ina da las suandantas leschas, sustegna ella vinavant tenor questas leschas:
- b.
- Las ulteriuras incumbensas tenor l'artitgel 53 alinea 2 LFPr sustegna la Confederaziun en il rom dals meds ch'èn avant maun tenor l'artitgel 53 alinea 1 LFPr.
1 [AS 1979 1687, 1985 660 cifra I 21, 1987 600 art. 17 cifra 3, 1991 857 agiunta cifra 4, 1992 288 agiunta cifra 17 2521 art. 55 cifra 1, 1996 2588 art. 25 al. 2 ed agiunta cifra 1, 1998 1822 art. 2, 1999 2374 cifra I 2, 2003 187 agiunta cifra II 2. AS 2003 4557 agiunta cifra I 1]
2 SR 910.1
3 SR 921.0
4 [AS 1992 1973. AS 2003 4557 agiunta I 2]
Art. 78 Projects da construcziun e locaziuns
(art. 73 al. 3 LFPr)
1 Las dumondas da subvenziun per projects da construcziun ch'èn vegnidas inoltradas al SEFRI fin a l'entrada en vigur da la LFPr e che cuntegnan in program dals locals accumpagnà d'in plan d'occupaziun dals locals, in project preliminar u in project da construcziun, vegnan giuditgadas tenor il dretg vertent.
2 Sch'i vegn inoltrà in program dals locals accumpagnà d'in plan d'occupaziun dals locals u in project preliminar, vegnan mo concedidas subvenziuns tenor il dretg vertent, sch'i vegn preschentà in project da construcziun fin il pli tard quatter onns suenter l'entrada en vigur da la LFPr.
3 Sch'ina subvenziun è vegnida permessa per in project da construcziun, sto il rendaquint final per il project che duai vegnir realisà ,vegnir inoltrà fin il pli tard diesch onns suenter l'entrada en vigur da la LFPr. Sch'il rendaquint final vegn inoltrà suenter quest termin, na vegnan debitadas naginas subvenziuns pli.
4 Las dumondas da subvenziun per la locaziun da locals che vegnivan inoltradas fin a l'entrada en vigur da la LFPr accumpagnadas d'ina tabella dals locals, d'in contract da locaziun u d'in contract da locaziun preliminar e d'in plan d'occupaziun dals locals, vegnan giuditgadas tenor il dretg vertent. Las subvenziuns vegnan concedidas fin maximalmain quatter onns suenter l'entrada en vigur da la LFPr.
5 Il credit da pajament per ils edifizis e per las locaziuns va a quint da la limita d'expensas tenor l'artitgel 59 alinea 1 litera a LFPr.
4. part Entrada en vigur
Art. 79
Questa ordinaziun entra en vigur il 1. da schaner 2004.
Agiunta
(art. 74)
Aboliziun e midada dal dretg vertent
I
L'Ordinaziun dals 7 da november 19791 davart la furmaziun professiunala (OFPr) vegn abolida.
II
Las ordinaziuns qua sutvart vegnan midadas sco suonda:
...2
Per propostas e per communicaziuns: Center da las publicaziuns uffizialas
Tar il cumenzament da la paginaDavosa actualisaziun: 13.10.2018


c: text/html

text:
En ina stanza da tecnica era extrà il mardi gas da clor, uschia ch'il bogn avert ha stuì vegnir evacuà. Radund 700 persunas hajan bandunà l'areal a moda ruassaivla, ha communitgà la polizia. Ils evacuads èn vegnids examinads dals pumpiers e da la sanitad. 12 persunas èn vegnidas ospitalisadas per controlla.
La polizia chantunala da l'Argovia examinescha las raschuns per il cas. Ella vegn sustegnida dals pumpiers sco era da persunas dal fatg or da la branscha da chemia. Entant è il bogn a Bremgarten puspè avert.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il grossist Migros vegn undrà sco l’interpresa la pli populara en Svizra.
Sin ils ulteriurs rangs suondan
- Rega
- Ricola
- Zweifel
- Lindt&Sprüngli
- Coop
- Rivella
- Swatch
- Banca Raiffeisen
Quai communintgescha l’institut da perscrutaziun dal martgà GFK.
Il concern da Migros è vegni tschernì or da las 50 interpresas che s'engaschan per la durabilitad, communitgescha GFK. Ma betg en l’entira Svizra èn las persunas intervistadas dal medem avis. Uschia han persunas da la Svizra romanda taxà meglier interpresas oriundas da la Svizra romanda. Da l'autra vart han ils umens taxà meglier la marca da gervosa Feldschlösschen.
En cumparaziun da las generaziuns èn las bancas grondas sco UBS, CS u Julius Bär vegnidas taxadas meglier tar las persunas sut 30 onns. Totalmain eran las bancas dentant plitost sin ils davos rangs.
RR novitads 18:00


text:
La famiglia Ottensamer
- Dumengia, 1.5.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 1.5.2016, 19:00, RTR
Ina dinastia da clarinettists.
Ils dus frars Daniel ed Andreas Ottensamer han adina udì la pli bella musica, e quai da pitschens ensi. Lur bab è numnadamain soloclarinettist tar ils Filarmonichers da Vienna. La mamma, ina cellista excellenta. E tge hai pomai dà or da quels dus giuvens? – Bain cler: musicists. E lura anc soloclarinettists! In tar ils Filarmonichers da Vienna, sco il bab. E l'auter tar ils Filarmonichers da Berlin. Insatgs exquisits da lur art da sunar clarinetta datti en «La classica».
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
L'Uniun sindicala svizra sustegn il provediment da vegliadetgna 2020.Tenor communicaziun giaja ils 24 da settember per tschentar ils binaris da principi. La dumonda saja, schebain l'AVS possia vegnir segirada e sch'i dettia in meglierament da las rentas novas.
La situaziun da partenza saja la medema sco avant decennis, cura che l'AVS saja vegnida introducida. Las associaziuns economicas sajan cunter in meglierament da l'AVS, sco quai ch'ellas sajan gia stadas lezza giada cunter l'introducziun da quella. Mo l'AVS saja oz ina da las pli impurtantas novaziuns da la politica interna da la Svizra moderna.
RR novitads 17:00


text:
- aur Kelsey Serwa (Canada)
ella ha gia gudagnà avant quatter onns argient a Sotchi
- argient Brittany Phelan (Canada)
- bronz Fanny Smith (Svizra)
Fanny Smith è ida cun grondas ambiziuns a la partenza. La fin finala vegn la skiunza dal chantun Vad terza en in final plain tensiun da la partenza fin l'arrivada. Suenter la cursa ha ella ditg, ch'ella saja fitg cuntenta da finalmain avair gudagnà ina medaglia.
- In diplom olimpic datti per Sanna Lüdi ch'è dada ora en il mezfinal, e la fin finala vegnida 7avla.
Discurs cun Talina Gantenbein da Scuol
Per la giuvna Talina Gantenbein da Scuol è la premiera stada a fin suenter il quart final. Andreas Wieland, reporter per RTR a Pyeongchang, ha discurrì cun Talina Gantenbein suenter la cursa da skicross.
RR novitads 06:00


text:
Banská Štiavnica
Banská Štiavnica (Schemnitz in todesch; Selmécbánya in ungares) l'è ona città de la Slovacchia central. Ghe viven 10.477 abitant. L'è ona città mineraria storega.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del distrett omonem, in de la region de Banská Bystrica.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm notizzi hinn del 1075. Gh'è rivaa a lavorà di minoeur todesch, che in di document del Medioev hinn ciamaa Saxones. In del 1244 l'ha ciappaa i diritt de città.
I minier de or e de argent l'hann fada cress de bon, e hinn andaa inanz fina al 1918. In del XVII secol l'eva la terza città del regn de Ungheria per popolazion.
In del 1993 el sò centro storegh l'è staa mettuu dent ai ben colturai de l'UNESCO.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Sajets sin deputà dals republicans en Virginia
Sco plirs emetturs da televisiun americans rapportan è a l'ur d’ina plazza da baseball vegnì sajettà sin il deputà republican Steve Scalise. Almain tschintg persunas sajan blessadas rapportan ils emetturs CNN e MSNBC.
Autur:
SDA / DPA / Gionduri Maissen
En tut sajan pliras persunas vegnidas blessadas datiers da la chapitala Washington, tenor indicaziuns da MSNBC era dus policists. Il president american Donald Trump ha rapportà ch'il tiradur e probabel attentader è morts.
Dapli infurmaziuns sur dal daco na datti betg.
RR novitads 15:00+


text:
Tenor l'Uffizi federal da statistica è la prestaziun da transport s'augmentada per 0,72 milliardas tonnas netto per kilometer. Gia ils onns 2013 e 2014 è il traffic da rauba sin rodaglias creschì.
Transferiment da rauba da la via sin la viafier n'anc betg vesibel
La gronda part da la rauba transportada è tras il traffic da transit. Ils transports entaifer la Svizra èn sa pegiurads sin sut 3 milliardas tonnas per kilometer. Il 2014 è vegnì transportà sin sia 62% da la rauba, sin la viafier 38%. Per il 2015 na datti anc nagins cifras per il transport da rauba sin via.
Record d’accidents sin la rait da viafier svizra
L'onn passà hai dà sin la rait da viafier svizra en total 87 accidents. Quai tants sco anc mai. 21 persunas han pers la vita tar quests accidents, communitgescha l'Uffizi federal da statistica. Tar ils morts sa tracti dad 4 emploiads da la viafier e 17 terzas persunas. Sin via hai dà l'onn passà en total 17'700 accidents.
RR novitads 11:00


text:
En la Val Stugl sper Bravuogn han il paster Claudio Gregori e sia partenaria pudì mitschar cun la tema. Els eran gist arrivads en chamona ed eran londervi da far fieu per cuschinar tschaina, cur ch’els han udì in scruschiez ed ina bova è sa distatga in toc pli ensi, e ruschnada sper la chamona giu. Claudio Gregori ha avrì la porta e gia vesì che craps sgulevan sper la chamona giu. Instinctiv ha el alarmà sia partenaria ed els èn fugids or da chamona. Lura è vegnida la bova ed ha smatgà crappa e belma cunter il mir da la chamona.
Chauns e chalzers anc en tegia
En segirezza han els badà ch’ils chauns eran restads en chamona. Cura che la bova è vegnida per in mument pli plauna è il paster currì enavos en chamona per salvar ils chauns. Puspè enavos en segirezza han els realisà, che tuts dus eran anc a pe blut. Cun quai che l’auto era parcà da la faussa vart da la bova han els stuì chaminar giun val. In'ulteriura giada è Claudio Gregori pia currì en chamona, per lur stgarpas.
En quel mument hai jau simplamain funcziunà. Che jau era a pe blut en il bletsch e fraid n'hai jau betg badà. Quai vegn ad esser stà l’adrenalin.
Realisà il cletg pir il di suenter
La proxima damaun è Claudio Gregori turnà enavos tar la chamona. Pir lura ha el realisà tge fortuna, ch’els ed era la chamona han gì. Cun excepziun d'in chantun dal tetg ed in zic belma en cuschina ha la chamona survivì la bova senza donns. Era la scossa da vatgas mamma, ch’el pasculescha en val n'è per fortuna betg stada en vischinanza da la chamona, cura che la bova è vegnida.
In exchavatur è il mument vi dal rumir il chanal e far in rempar sur la chamona, per che ulteriuras bovas ruschnian en in'autra direcziun.
RTR Sil punct 17:45


text:
La cifra è immensa. Passa 100 milliuns quints survegnan las cassas da malsauns mintg'onn. Quints per prestaziuns da medis, terapeuts ed ospitals. Il problem saja che mintga 10avel quint saja memia auts.
Quai mussia in studi, crititgescha il cusseglier naziunal da la pps e president da Santé Suisse, Heinz Brand. Savens sajan quai sbagls per negligientscha. Mo i dettia era auter, raquinta el:
Intgins medis tschentian pli savens che auters quint per il studi da las actas dal pazient ni ch’els tschentan quint per prestaziuns ch’els n’han betg fatg, nua ch’il pazient di ch’el na saja betg stà tar il medi.
Custs supplementars da 3 milliardas francs
Quai che para ina piculezza per il singul resulta la fin finala dentant ella summa considerabla da trais milliardas francs. «Quai èn diesch pertschient prestaziuns per ils quals ins ha tschentà quint senza necessitad. E qua pon ins spargnar senza far mal ad insatgi.»
Per cuntanscher quai dovria dentant squitsch. Squitsch tar quels che tschentian ils quints. Brand propona perquai al Cussegl federal da midar la lescha da las cassas da malsauns uschia ch'ins po chastiar quels che tramettan sistematicamain quints memia auts: Tar quels duajan vegnir tratgs giu diesch pertschient da la summa da quint e quai durant sis mais.
Medis na vesan nagin basegn d'agir
Ina proposta che na plascha insumma betg als medis. Urs Stoffel da la Federaziun dals medis svizzers FMH:
Primo dubitain nus quellas cifras e nus essan da l'avis ch’i dat avunda mesiras per pudair sancziunar talas nursas nairas sch’ellas existan.
Els hajan cifras da Santé Suisse che mussian che l’onn 2016 sajan mo 98 commembers stai confruntai cun ina procedura perquai ch'els hajan mess quints sbagliads. Tar passa 37'000 commembers sajan quai piculezzas.
Digitalisaziun duai gidar
Mo quai saja insatge tut auter, cas giuridics, respunda Heinz Brand. Ad el giaja en emprima lingia per megliurar la qualitad generala dals quints. Tar las apotecas per exempel funcziuneschia quai gia oz meglier. Lezzas hajan dentant er modernisà e digitalisà ina gronda part da lur process:
Gist tar ils ospitals ed ils medis pon ins pretender il medem. Numnadamain ch’els fan vinavant cun la digitalisaziun e ch’i dat il futur pli paucs sbagls tar la tschentada da quints.
La fin finala profiteschian lura tuts da quai. Las cassas da malsauns possian reducir uschia ils custs da controlla e pajar pli spert ils quints da medis ed ospitals. Ed ils pazients profiteschian da custs da sanadad pli bass.
RR actualitads 07:20


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Nudar en il Rain
Descripziun
Nudar en il Rain è dapi blers tschientaners insatge fitg popular a Basilea. En il 15avel tschientaner faschevan mungias da la claustra Klingental bogn en public ils dis da chalira la stad e provocavan uschia ils sentiments morals da la populaziun. Il 19avel tschientaner è vegnì scumandà il nudar en il Rain avert. La Societad per l'utilitad publica («Gesellschaft für das Gute und Gemeinnützige») ha alura inizià la construcziun da bogns publics. Pervia dal grond success èn vegnids construids en pauc temp 4 bogns, dals quals èn en funcziun actualmain anc 2. Ils onns 1930 è il Rain puspè vegnì avert per nudar. Oz nodan la stad mintga di tschients da persunas en il Rain e cun ellas sa movan ils satgs da nudar ch'èn vegnids inventads il 19avel tschientaner. In dals puncts culminants da la stagiun da nudar da la stad è il nudar en il Rain a Basilea che vegn organisà dapi l'onn 1980 da la secziun da Basilea da la Societad svizra da salvament. Passa 100 persunas sa participeschan mintga onn a questa occurrenza. Intginas abitantas ed intgins abitants da Basilea van er mintga di a nudar en il Rain, e quai da tut temp e da tutt'aura.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Eugen A. Meier: Badefreuden im Alten Basel. Samt einer Beschreibung der historischen Gesundbrunnen im Baselbiet und im Leimental. Basel, 1982
Otto Neeracher: Bader und Badewesen in der Stadt Basel und die von Baslern besuchten Badeorte. Dissertation an der medizinischen Fakultät der Universität Basel. Basel, 1933
Theres Inauen, Konrad J. Kuhn (Redaktion): Z'Basel am mym Rhy: Beziehungen einer Stadt zu ihrem Fluss. Ed. Seminar für Kulturwissenschaft und Europäische Ethnologie. Basel, 2016.
- Dossier
- Schwimmen im Rhein
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 31.05.2018
Dimensiun: 247 kb
Tip: PDF
- Schwimmen im Rhein


text:
Sus scrofa domestica
Sus scrofa domestica l'è 'l nòm scentìfich del sì (ciamàt apò porsèl o ròi; en bergamàsch sunì, porsèl, ciù, cì; en insübregh: purscèl o nimàl). L'è 'n mamìfer artiodàtilo de la famìa dei Suidae. L'è 'n animàl demestegàt e leàt fò de l'òm per la sò alimentasiù, tat che la sò càrne l'è la piö cönsömàda del mónt, a part di Giüdee e Müsulman che retegnen 'l porsèl "bròdegh" e alura 'l mangen mia.
Del porsèl 'l se càa föra de tüt (carna, brassòl, tripa, pansèta, etc., ma suratüt 'l persüt e 'l speck.
L'è stat demestegàt presapóch 5.000÷10.000 agn fà, divèrso tép dòpo de i ovini (pére, càvre, ecc.) e dei bovini (àche, ecc.).
L'è 'mparentàt strèt del cinghiàl ma par che sàpe mìa 'l sò disendènt dirèt ma piötòst del sì salvàdech che 'l s'è separàt geneticamènt del cinghiàl amò 'ndèla preistória.
Al dé d'encö se 'l tróa 'n pó 'n töt el mónt. La prudusiù mondiàl de porsèi endèl 2003 l'ìa de 955,5 miliù de ezemplàr: 577,2 miliù 'n Asia, 198,8 miliù 'n Euròpa, 93,5 miliù 'n Amèrica del Nòrt, 59,5 miliù 'n Amèrica del Sud et 27,5 miliù 'n Africa-Oceania (Australia suratöt). La prudusiù mondiàl l'è 'n progrsiù cuntìnua e se stéma che 'l sò tas de créscita l'è 'ntùren al +15% a la fì del 2012.


text:
Deponüda
Da dezëmber dl 2012 incà é la costruziun dla „memoria materiala dla Ladinia” ruvada. I ogeć é sta ćina śëgn imagazinà te plü posć: tl toch nü dl museum y te ofizi foradecà. Tesciam, grafiches, pitöres, fotografies, mebli, massaries y na gran coleziun de scoltöres po sëgn gni sistemades sön na area de 400 m². Le fabricat é zënza finestres y climatisé y giulan ala costruziun cun petun massiv, él meso de ecuilibré les varaziuns de temperatöra. Chësc nes garantësc na temperatöra costanta de ca. 18 degré. L'umidité relativa inedere é de ca. 55%.


text:
Bavéra
La Bavéra (Bayern in tedésc, a s lèś [ˈbaɪɐn]) l'è na regiòṅ dla Germàgna ch'la s cata in dal sud-èst dal paéś. L'è 'l Bundesländer più grand dal paéś c'n i sò 70.551 km² méntar la sò pupulasiòṅ ad dódas migliòṅ e siē, catòlica par dagnóra al 60%, l'è la secónda par nùmar dòp la Renàgna Setentriunàla-Vestfàglia. L'è cgnusùda dimóndi p'r al fèstival ch'a gh s tîṅ tut i an ciamâ Oktoberfest.
La cunfìna cun l'Àustria e cun la Śvisra a sud (lâg ad Custànsa), cun la Repùblica Céca a èst, cun la Sasògna a nòrd-èst, cun la Turìngia a nòrd, cun l'Àsia a nòrd-òvest, e c'n al Baden-Württemberg a òvest. La sò capitàla l'è Mònag 'd Bavéra cun Nurimbèrga, Augùsta, Würzburg, Ingolstadt, Ratiśbóna atri sità impurtànti.
Al rèdit par parsòna dla Bavéra l'è più élt dal 36% rispèt a qvél mèdi in dgl'Ugnòṅ Européa mént'r al sò PIL 'l è 'l secónd dla Germàgna. La sò ecunumìa la s pògia dimóndi su 'l tersiàri (banchi, turìśum, asicurasiòṅ, divertimènt), su l'indùstria (màchini, mòti, letrònica, chìmica e vistî) e su l'agricultùra (prim prudutōr tedésc). In cla regiòṅ chè i s càt'n al sédi dl'Audi, dla BMW, dla Siemens, dl'Allianz, dl'Adidas e dla Puma.
La Bavéra l'è divìśa in stant'òṅ sircundàri (Landkreis) e in vint-sinc sità extra-sircundàri. Al sò prim minìstar, da 'l 2018, 'l è Horst Seehofer dla CSU.
Persunàg famóś dla regiòṅ i èṅ al cumpuśidōr Richard Strauss, al papa Banadéd XVI, al scritōr Bertolt Brecht, 'l industriàł Levi Strauss, al siensiâ Alois Alzheimer e 'l śugadōr ad fólbar Franz Beckenbauer.


text:
Batalia de Romagnan (1524)
La Batalia de Romagnan l'è stada combattuda el 30 de april del 1524 in tra i Frances e i forz di Asburgh (spagnoeu e todesch), duranta la Quarta Guerra d'Italia.
I duu esercit s'hinn daa adoss in de la piana arent a la Sesia (tra Romagnan e Gatinera), per el controll del Ducaa de Milan; i frances eren staa bon de passà oltra el Tesin, ma poeu gh'aveven avuu de tornà indree, per via de l'ofensiva imperial.
I soldaa di Asburgh hann vengiuu la batalia, e hann costringiuu i frances a scappà in val d'Aosta, almeno fina a l'ann dopo.


text:
En la sessiun da stad ha la refurma fatg naufragi en il Cussegl naziunal perquai che la maioritad da la chombra gronda era malcuntenta cun la finanziaziun betg lianta. Il Cussegl dals chantuns ha ussa mess sin curs la fatschenta e decidì d'entrar. La fatschenta returna uschia en il Cussegl naziunal.
Svizra Lantschà da nov la refurma da l'armada
Suenter il naufragi da la refurma da l'armada en il Cussegl naziunal ha la chombra pitschna puspè mess sin via la fatschenta. Il minister da defensiun Ueli Maurer ha engrazià per la collavuraziun constructiva ed appelà, da deliberar il pachet sche pussaivel anc quest onn.


text:
Ils possessurs d'ovras idraulicas planschan dapi intgins onns che quellas na rendian betg pli, ils pretschs sin la fiera d'electricitad sajan memia bass. Cun ina garanzia da cumpra sco quai che la cumissiun ha preschentà fiss quai puspè auter.
Betg ponderà ed in sfurzim
Il Cusseglier naziunal Christian Imark (PPS/SO) na po betg sa stgaudar per quella proposta. Per el è la fatschenta mal preparada e simplamain in sfurzim. «Nus n’avain betg analisà la situaziun e na savain perquai era betg, tge problem che nus duain schliar.» La proposta saja perquai in’acziun malponderada. Plinavant na vegnian betg tuts tractads tuttina. Quels che dovrian blera electricitad sappian retrair lur electricitad nua ch'els veglian. Star botta stoppian ils pitschens. E quai saja malgist. Ils consuments che dovrian damain che 100’000 uras kilowatt n’hajan nagin access a la fiera d’electricitad libra e stoppian perquai pajar pretschs pli auts per lur electricitad. La proposta augmentass ussa anc ils custs d’electricitad per quels.
Favuraivel e popular
Sustegn per la proposta datti perencunter da la Cussegliera naziunala Silva Semadeni (PS/GR). Las ovras idraulicas furmian la basa dal provediment electric en Svizra. Quella vali da mantegnair. Ultra da quai na custi l'electricitad idraulica betg ton sco quai ch'ins manegi. Ella custia pli pauc che l’energia atomara, solara e da vent. Perquai saja ella ideala per il provediment da basa. Ultra da quai na sappian ins era betg discutar da malgistadad. La pli gronda part dals consuments retiria numnadamain gia oz electricitad schubra dad ovras idraulicas. «90 pertschient dals abitants da Cuira retira energia idraulica. E quels che na fan betg quai ston pajar in zic dapli.»
Tuttina giaja la proposta en la fallida direcziun, recloma Imark. Ins stoppia empruvar da sbassar ils custs da l’electricitad e lura possian ins era francar il rom per la segirtad dal provediment d’electricitad e la cumpatibilitad ecologica.
Quai vul era Semadeni. La proposta per il provediment da basa mo cun electricitad idraulica maini sin quella via. Sche l’energia idraulica haja in pretsch garantì, sch’ins paja quai ch’ella custia, lura hajan ins ina meglra posiziun per defender ils tschains d’aua sin il livel actual. Tschains d'aua che vegnian attatgads da gist quels che sajan ussa cunter il provediment da basa cun electricitad idraulica, di Semadeni.
RR actualitad 17:00


text:
Vitoria del Regn Unii
La Vitoria de Hannover (ingles: Alexandrina Victoria; Londra, 24 de magg del 1819 - Isola de Wight, 22 de genar del 1901) l'è stada regina del Regn Unii del 1837 fina a la soa mort.
Oltr'a vess stada regina de Inghilterra, Scozzia e Irlanda, a partì del 1875 l'è stada incoronada Imperadora de l'India. El sò regn, duraa 63 agn, l'è staa el pussee longh de tutta la storia inglesa e l'ha vist a cambià ben profondament la società: on period de granda espansion colonial, economega, industrial, social, tecnologegh e anca coltural. Per quest a l'è ciamaa "età vitoriana".
A l'è stada anca l'ultema regina inglesa de la Cà de Hannover, perchè i sò fioeu hann ciappaa el cognomm del marì, cioè Sassonia-Coburgh-Gotha.
In de la soa discendenza a gh'è on gran numer de re e reginn de paes europee, anca al dì d'incoeu.


text:
Nôt
Artécol in dialèt arzân
Nôt o mezanôt (nord o settentrione o mezzanotte in italiân), l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl. L'é l'incuntrâri dal mezdé e a piòmb a matèina e sîra. Int la cultûra ocidentêla, Nôt l'é al pûnt cardinêl pió impurtânt druvê (in môd cêr o in môd lôgich) per stabilîr ch' al j êtri diresiòun.
La Nôt geogrâfica l'é la diresiòun vêrs la pêrta êlta ed la Tèra in dó la gîra dintōrna al só âs, ciamê Pôlo ed la Nôt (Polo Nord in italiân). Al Pôlo ed la Nôt as câta int l'Artide. Al nord magnètich l'é la diresiòun vêrs al pôlo nord magnètich, ch' as câta a 'na distânsa bèin precîşâ dal Polo Nord geogrâfich. L'è la diresiòun a mansèina ed chi quêrda vêrs matèina e a dréta ed còl urientê vers sîra.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin més a Nôt ch' al tgnîva só al quarciòun: Norðri.
Stôria ed la parôla[modifica | mudéfica la surzéia]
La parôla settentrione la deşvîn dal latèina septem triones, oséia "sèt bō" (sette buoi in italiân), parôli che j antîgh Rumân a druvêven per sgnêr al sèt e-stèli ed l' Ōrsa Magiōr, cun còst a spieghêven al muvimèint lèint che fân al strèli dintōren a la Strèla ed la Nôt. Da còst l'urégin ed la parôla settentrione, oséia "nôt".
Al nord magnètich[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pûnt Nôt Magnètich l'é 'na diresiòun ch' la câmbia. Difâti sté Nord al câmbia ed 7' a l'ân. Incō al VAR (Variation angle) oséia al cambiamèint ed l'ângol l'é cumpâgn a 3°. Cla diresiòun ché l'é druvêda int i strumèint insém a j aparèc e insém al nêvi.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Nord trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
La decisiun, che la regiun Engiadina Bassa / Val Müstair na sa participescha betg a l'augment da chapital da l'Institut Otalpin a Ftan, è crudada als 4 da matg. Co che Rico Kienz, manader da gestiun da la regiun, scriva en la communicaziun, na veglia la regiun betg star en pe a gronds investiders privats. Sche las vischnancas sa participassan a l'augment fissan ellas suenter puspè en possess da 40% da las aczias. Quai pudess tegnair davent investiders gronds privats.
Populaziun duai purtar l'IOF
En pli duai l’Institut Otalpin Ftan vegnir purtà dad ina vasta part da la populaziun da la regiun. Che quai è il cas, haja sa mussà gia en las 1’500 suttascripziuns, che l’iniziativa «Salvai l’IOF» aveva pudì rimnar.
Politica haja gia investì 6 milliuns francs e vul investir vinavant
La politica da la regiun haja sustegnì l’Institut a Ftan fin da qua gia cun bundant 6 milliuns francs e veglia sustegnair el er vinavant. Uschia na vesia la conferenza da presidents n’er betg in motiv cunter ina nova cunvegna da prestaziun u da prolungar quella existenta. La dumonda stoppia dentant vegnir da l'Institut Otalpin, scriva la conferenza da presidents.
RR novitads 12:00


text:
Donald Trump haja supplitgà il schef dal FBI, James Comey, da sistir las investigaziuns davart colliaziuns cun la Russia da l'anteriur cussegliader da segirezza naziunal, Michael Flynn. Quai resortia d’in protocol che Comey haja fatg suenter ina audienza tar Trump. Uschia rapportan la gasetta «New York Times» ed autras medias americanas. Ils 9 da matg aveva Trump relaschà il schef dal FBI surprendentamain.
L'uffizi presidial ha immediat renvià quests rapports. Quels na correspundian betg a la vardad. Il president n'haja betg supplitgà Comey da sistir questas u autras investigaziuns. La gievgia vul Trump respunder dumondas da schurnalists ad ina conferenza da pressa.
Congress vul scleriment
Tant democrats sco er republicans pretendan invista en il protocol da James Comey. I sa tractia dad in ferm mussament ch'il president haja empruvà dad impedir la giustia. Quai ha ditg il senatur dals democrats Richard Blumenthal. El pretenda ch'i dettia immediat in'investigaziun independenta tras in investigatur spezial.
Quai ha manà a la demissiun da president Nixon.
Parallelas cun Nixon?
Experts da la lescha decleran ch'ins possia interpretar la remartga dal president sin pliras modas. Decisiv saja però sulettamain l'intenziun da questa remartga. Sche Trump haja insistì che la polizia federala sisteschia sias investigaziuns, saja quai in impediment da la giustia. Quai ha ditg l'expert dal dretg constituziunal Erwin Chereminsky da l'University of California.
Er l'anteriur president Richard Nixon aveva relaschà en l'affera da Watergate in investigatur independent il 1973. Silsuenter era vegnida introducida ina procedura da relaschar il president dals Stadis Unids. In onn pli tard aveva Nixon demissiunà.
RR novitads 06:00


text:
Il suspectà saja vegnì en ina controlla da rutina da la polizia venderdi en damaun a las 03:30. Cur che la polizia haja pretendì la carta d'identitad da l'um haja quel tratg in'arma e cumenzà a sajettar sin la polizia. Cun sajettar enavos ha la polizia tutgà l'um mortalmain. In polizist saja vegnì blessà. El na saja dentant betg en privel da vita.
Il minister da l'intern da l'Italia ha confermà ch'i sa tractia senza dubi da l'um ch'è vegnì tschertgà ils ultims dis da la polizia. L'identitad da l'um aveva la polizia chattà ora cun agid d'improntas dals dets ch'eran vegnidas chattadas en il camiun.
Dapi gievgia era la polizia a la tschertga da l'um suspectà. I dat strusch anc dubis che quai um haja er propi commess l'attentat a Berlin. Quai pervi da las improntas da la detta chattadas en il camiun e pervi dals palpiris uffizials ch'el haja laschà en il camiun. Para che l'um saja vegnì l'onn 2015 sur Freiburg en la Germania.
12 persunas eran mortas da l'attentat
Glindesdì è in um charrà cun in camiun en persunas che visitavan gist ina fiera da Nadal a Berlin ed ha uschia mazzà 12 persunas. Radund 50 persunas èn vegnidas blessadas durant l'attentat.
RR novitads 11:00


text:
En la segund'emprova da fusiunar las vischnancas da Breil, Vuorz ed Andiast, han las radunanzas communalas da Vuorz ed Andiast approvà cleramain il contract da fusiun per la nova vischnanca Breil/Brigels.
Entant che Andiast aveva gia ditg il 2012 cun 68 cunter 21 vuschs gea, aveva Vuorz lezza giada refusà la fusiun cun 110 cunter 101 vuschs. In resultat piz a cup. Il president communal da Vuorz Guido Dietrich spetgava era questa giada in resultat fitg stretg. Damai che quai n’è betg capità, è in crap dà ad el giu dal cor.
Jeu sun fetg cuntents, cunzun perquei ch'igl ei in resultat aschi clar. Quei hai jeu buca spitgau.
Ina surpraisa è il cler resultat da Vuorz era stà per il president communal d’Andiast, Sievi Sgier.
Ei muossa exact che nus havein fatg in bien project. Nus havein adatau quel dil 2012, aschia ch'ei ha era dau ina clara maioritad giu Vuorz e gliez ei per mei impurtont.
Ils adversaris da la fusiun saja quai dentant era da prender serius, di Sievi Sgier. Uschia tranter auter cun mussar si ch'i na dettia betg dapli traffic tras Vuorz. Quai ch'ils adversaris teman cun la nova via da colliaziun tranter Vuorz e Breil, ch'è francada en il contract da fusiun.
Cuntent è era il president communal da Breil, Clau Schlosser. Ina giada pervia dal fitg cler resultat da la vischnanca da Breil. A Breil hajan ins bain spetgà in “gea”, na dentant betg gist in uschè cler. Ch’igl ha dà da Vuorz in cler resultat legra era Clau Schlosser. Quai dettia la legitimaziun da far la fusiun.
Jeu less cumparegliar quei in tec cun l'aura dad oz. Sin quella calira ha ei dau ina frestgentada ed ins sa puspei entscheiver da niev.
Era per el èsi impurtant da far tut il pussaivel per tegnair en il contract da fusiun.
4 milliuns per la fusiun
Per la nova vischnanca Breil/Brigels, che duai ir en vigur il 2018, ha la regenza concedì ina contribuziun da promoziun da 4 milliuns francs ed ina contribuziun da 2 milliuns francs per la via da colliaziun tranter Breil e Vuorz.
La fusiun sto anc vegnir approvada dal Cussegl grond.
RR novitads 12:00++


text:
Duas grondas novitads da la natira hai dà quest'emna:
- Raischens/zeccas èn quest onn extrem activs
- Grondas parts dal Grischun han introducì in scumond da far fieu
La cumbinaziun da quellas duas novitads negativas è ordvart positiva: La sitgira fa crappar las zeccas!
Quai di il professur Alexander Mathis da l'institut per parasitologia a l'Universitad da Turitg. Zeccas han gugent umid: Sut in'umiditad da l'aria dad 80% na survivan ellas betg. Ma attenziun! Era durant ina fasa sitga existan vinavant zonas umidas – per exempel en guauds sumbrivauns e per lung da flums ed auals.
RR actualitad 12:00


text:
Pareri d’in ludeivel obercheit cun ils deputai dils vischinadis sur dils uordens che dueien vegnir fatgs temps da stad, nuncargond ad alp, anno 1811, ils 2 da mars.
1.mo Eis ei il meini, che naven dils 9 da fenadur entochen sogn Barclamiu (24-08), duei negin puder star cun tiers en ils loghens cheu suenter screts; numnadamein Cungieri, Valtgeva, Sulprau (Sumprau), Mila, Malamusa, Liez, Mulinatsch, Milez e Scharinas, quei s’entelli ni caschar ni mulscher, resalvond per untgida da malauras, da neiv e suenter puspei cu la neiv ei naven, sche dueien esser obligai da turnar anavos suenter la neiv. Ed enten tuts sura numnai loghens duei vegnir mess in pindrer, ton la primavera sco la stad. Ei duei era vegnir mess si dubla pindradira sin tiers d’armal e tiers casa.
2.do Duei negin puder midar pli che treis gadas, quei s’entelli cura ch’el va naven dils mises, sche vegn ei quintau l’emprema gada.
3.tio Dueien ils tiers casa esser enferrai da tut temps ed en cass che enzatgi negligess, sche duei esser 4 x (rizzers) pindradira per gada per tier; quei s’entelli ton sin la pastira sco els praus.
4.to Duei scadin esser obligaus da vegnir a casa cun las cauras da calonda fenadur, u pia che enzatgi savess tener quellas senza donn dil tierz, ton dils praus, sco dalla crappa, tonaton esser obligaus da vischinar a casa.
5.to Dueien ils tiers da mintga vischin buca vegnir sparti, resalvond ils vadials, ils quals mintgin seigi patrun da metter nua ch’el vul ed in per bos duei era puder vegnir teniu a casa, sco era ina vacca.
6.to Pertuccont ils cavals eisi concludiu, che mintgin duei esser obligaus da metter cun ses tiers, resalvond sch’enzatgi less duvrar quels per bos a casa, sche dueien quels tals esser obligai da vischinar a casa, duess ei aber esser cavals che vessen pulein, sche dueien ei esser obligai da metter en nuegl tochen ch’ei drovan da trer.
7.mo Pertuccont ils firaus e dumengias eis ei concludiu, che negin duei puder purtar ni far ora lenna, ni purtar buordis, resalvond ina brocca ni brenta enta maun e quei era entelgiu las sondas, ton la primavera sco la stad. Duess ei esser da quels che surfagessen ed enzatgi vesess, sche duei mintgin esser obligaus da purtar la tgisa nua ch’ei s’auda. Gl’ei era entelgiu che negin duei puder ir cun cavals ni per bos cargai sin quels dis.
8.vo Pertuccont igl arvè (taxa da gudida) eis ei concludiu che mintgin duei esser obligaus da far duas crenas caschiel per vacca, s’entelli bien caschiel grass e quei duei mintgin ver fatg vigelgia fiasta Nossadunna d’uost (15-08) e treis dis avon vigelgia Sogn Mattiu (21-09) duei mintgin esser obligaus da purtar ensemen en in liug. Negin duei puder far pli pintgas magnuccas che d’otg crenas, e tgi che schass muncar, duei esser obligaus da pagar 30 x per crena. A quels aber che dessen pli ch’il lur, sche duei ei vegnir bonificai cun 18 x per crena.
9.no Eis ei era concludiu che neginas femnas dueien puder maner ellas alps ni mises, ton la primavera sco la stad, quei s’entelli femnas ch’ein sin 13 - 14 onns e leu ensi.
10. Las nuorsas dueien vegnir cargadas calonda fenadur e da leu naven dueien ils uordens dalla stad entscheiver.
11. Ei concludiu che cura ch’igl ei temps da cargar ad alp, sche duei mintgin haver ils dretgs dad ira nua ch’ei mavan, cura ch’ei cargava ad alp, denton buca pli ch’ina gada. Curdond neiv, sche dueien ei era puder vegnir ora giu, mo buca puder turnar enasi tras praus.
Duess ei esser enzatgi che surfagess a quels uordens cheu sura screts, sche dueien tals esser sut castitg digl obercheit e vegnir castigiai scharfamein.
1811, ils 10 da mars ein ils sura screts artechels vegni legi giu sin vischnaunca e vegni approbai da quella, resalvond igl emprem artechel ch’ei refusaus; resalvond quei, che tucca tier il metter pindrer, sco era la pindradira fixada etc.
in fede (fidonza)
Chrest Joseph Wenzin p. t. gerau
Salins Sura, davostier la Val Strem cul Witenalpstock, seniester la pastira da Camischolas
Salins Sura, dretg il crest Caschleglia, davostier ils baghetgs da Valtgeva Sut cun el dies il Cuolm da Vi cun egl ault il Pez Pardatschas, seniester la Val Strem
Salins Sut, dretg la davosa casa da Salins cun per liung temps ina scarsinaria. Per mei che sundel carschius si gest in tschancun giusut cun la vesta sin la casa da Salins hai d'affon adina sentiu quei liug sco empau misterius e cun tema. En nos tgaus fuva s'ingnivau il plaid "la stria da Salins". Para ch'ei viveva leu d'in temps ina pulitamein nauscha femna che vegneva en general numnada "stria". Enten ira il temps da pastur a Valtgeva e passond sper la casa ora, maven nus buobs, mo oravontut cu fuvel persuls, adina cun pass preschont. Era en scoletta (sora Paulina) vegneva fatg tema sco mied d'educaziun cun la stria da Salins.
Ellas Tuatschinas nr. 16, 17 e 18 digl onn 2017 ha Sep Alig, Sedrun ed anteriur possessur dalla casa si Salins, presentau empau historia da Salins cul tetel "Salins ier ed oz - Ils habitonts da Salins".