text:
Lauperswil
Lauperswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.19 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2685 abitant.
El cumün de Lauperswil al se tröva a una altitüden de 646 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni, Landiswil, Langnau im Emmental, Oberthal, Rüderswil, Signau, Trachselwald.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lauperswil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1275 col nom de Loperswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lauperswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
Auschwitz (KZ)
Cunt 'l termen KZ Auschwitz vegn ciamaa un cumpless de Konzentrazionslager (Camp de Cunzentrament) ed un Vernichtungslager (Camp de Stermini) sitüaa a ovest de la citaa de Auschwitz (Oświęcim in pulach) int 'l teritori Pulach ucüpaa di Nazista int i agn intra'l 1939 e 'l 1945.
I toch di camp de cunzentrament in Oświęcim ancamò lí a'l didincö hin devegnüü müsee e/u munüment. Cunt 'l num "Auschwitz-Birkenau - camp de cunzentrament/stermini nazista tudesch" a l'è sin de' 27 de Giügn 2007 un patrimoni cultüral mundial de l'UNESCO. A chela manera chí la respunsabiledaa tudesca duaría vess püssee ciara che mai. Chinscí gh'è stada la püssee granda cunzentraziun de camp de cunzentrament de tüt 'l ters Reich indua int i agn intra'l 1940 e'l 1945 hin staa cupaa püssee de 1,1 mijun de gent. Chel cumpless edilizzi chí l'è faa sü de trii camp bej grand e de un quaranta campít püssee piscinít. La custrüziun de'l cumpless l'eva stada urdenada 'l 27 de Marz de'l 1940 de'l cumandant di SS Heinrich Himmler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cruazia
La Cruazia (Hrvatska in cruat; Horvátország in üngheres; Croazia in Italian), uficialment Repüblica de Cruazia (Republika Hrvatska), l'è un pajis de l'Europa del sud central, tra la panüra de la Panonia e el Mar Mediterani. La so capital l'è Zagabria. La Cruazia l'è tacaa a nord ataca a la Sluenia e l'Üngaria; a nord-est ataca a la Serbia, a est ataca a la Bosnia e Erzegovina, e a süd-est ataca al Montenegher.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El president a l'è el Ivo Josipović (del 2010).
El Prim Minister a l'è 'l Zoran Milanović (del 2011).


text:
Stat de Fock
In mecàniga di quanta, un stat de Fock al é qualsevœur stat del spazi de Fock, cont un ben definii numer de particul in cada stat. El nomm al é per V. A. Fock. I é definii per obeí ai relazion de seguit in l'algebra bosòniga:
cont a (resp. ) l'operador d'anihilazion (resp. creazion) de Bose. Di relazion compagn i var per l'algebra fermiòniga. Chest al permet de controlà che e , i.e., la mesurazion del numer de particul int un spazi de Fock la dà indrée semper un valor ben definii, senza fluctuazion.


text:
24 01
Ol dé 24 de zenér l'è 'l 24 dé de l'an del calendare gregorià; manca 342 (343 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 24 de zenér al è ul dí da pòost 24 dal an dal calendari gregurian; i manca 342 (343 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1616 - ísula di Statt: la spedizziun Ulandesa cumandada par Willem Schouten e Jacob Le Maire la descuvriss chesta ísula, aprööf ul cap d'Hornos.
- 1945 - Cracòvia (Pulònia): i trupp Suviétich i ucüpa la citaa.
- 1977 - Madrid (Spagna): un cechin d'ültradrita Spagnöla al sassina ciinch avuucaa laburaliist da CCOO.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1712 - Berlín (Germania): Frederich ul Graant, imperaduur da Prüssia.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1336 - Barcelona: Alfons III ul Benign, cuunt da Barcelona.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Caino e Abele
In su la Bibia Ebraica, el Caino e l'Abele (ebraic קין,הבל: Hevel, Qayin) (arab: هابيل قابيل - Hābīl e Qābīl) i en du fiœi de l'Adamo e de l'Eva.
Etimolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el Nœv Testament grec el Caino l'è "ek tou πovnpou", qe al vœl dir 'cativ', o anca 'del cativ'. A bon cunt, pœdaria vesser anca qe el Caino al sia el fiœl de la bissa ind el jardin de l' Eden.
In tute i version de la storia, el Caino a l'è un contadin e l' Abele un pastor. El Caino l'è vedud come un pecator e come el prim judee de la storia, perqè l'ha fad fœra el so fredel, dopo che Dio l'heva refudad i fruts del so regolt in sacrifiç, a l'opost de i bestie de l'Abele. Donca, l'Abele a l' è stad el prim a morir.
Coriusitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Davide Van de Sfroos al g'ha scrivud una canzon qe la se ciama "Caino e Abele".
- La canzon "Chapter four" de i Avenged Sevenfold, la cunta su la storia del Caino e de l'Abele
- Abel a l'è el nom de un crater in su la superfiç de la Luna.


text:
Medeja
Medeja (Medeglia) a l'è un borgh e ex-cumün svizzer del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 355 abitant e una süperfiss de 6.2 km², e al se tröva a una altitüden de 714 meter sura al livel del mar.
El 24 de giügn del 2010, con 68 voti a favur, gnanca vün cuntrari e 2 astension, el Gran Cunsili Ticines l'ha aprovaa l'agregazion de Bironich, Camignö, Medeja, Rivera e Sigirin int el növ comün de Monteceneri. El comün növ l'è nassüü ufizialment ai 21 de nuvember del 2010 con l'elezion di autorità comunai növ.


text:
Ginevra
Ginevra (Genève in frances, Genf in tudesch, Ginevra in italian e Genevra in rumanc; Geneva in arpitan e ingles; Ginebra in spagnö; Genava in latin), a l'è una cità de l'ovest de la Svizera, la capital del cantun svizer de Ginevra e'l center de la part francofuna de la Svizera (a l'è püssee giüst dì francupruvenzal). La gh'ha 184.758 abitant (2003), 645.000 in de l'area metrupulitana, e l'è la segunda cità del paes, dopu de Zürich. El 43,4% de la pupulaziun a l'è d'urigin furesta.
La cità la se tröa in del süd-ovest del lach Leman, in sü i dò riv del Rodan, in d'una valada sarada cunt inturna i muntagn.
Etimulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom Ginevra a l'è de urigin celtega: Genava. Anca se'l nom "Genava" al se tröa in di test latin, el nom a l'è celtegh. In francupruvenzal al se dis propi Geneva.
La cità a l'è la sede de urganizaziun internaziunaj cume la Crus Russa, l'istitüt de ricerca CERN, i Naziun Ünii (sede segundaria) e una quaj sua agenzia (Urganizaziun Mundiala de la Salüt (OMS), Üniun Internaziunala di Telecumünicaziun (UIT), Urganizaziun Metereulogica Mundiala (OMM), e alter).
El simbul püssee cugnussüü de la cità a l'è el Jet d'Eau, un racc d'aqua de 140 meter d'alteza.


text:
Bornholm
Bornholm (nors antigh: Burgundaholmr, cioè isola di Burgund) l'è on'isola del Mar Baltegh.
La se troeuva a 160 chilometer a est de Copenaghen e a 37 a sud de la costa svedesa. Insemma a l'isola de Christiansø, l'è 'l pont pussee oriental de la Danimarca.
Se cred che la sia stada la patria de la tribù germanega di Burgund che, partii per l'Europa, a la fin hinn rivaa fina in Gallia, indove hann fondaa la Borgogna.
Del pont de vista ministrativ, l'isola la partegn a la region de Hovestaden. I paes de l'isola toeuven part a on'unega municipalità. El paes pussee important a l'è Rønne.
A Bornholm se parla on dialett danes puttost conservativ.


text:
Lengua regiunala
Una lengua regiunala l'è una lengua parlada int una zona, granda o piscinina, d'un stat nazion, un stat federal, una pruvincia, o una region geugrafica püssee granda anmò de questi chì.
A nivel internaziunal, e per quel che revarda la Carta Europea di lenguv regiunal e minuritari, una "lengua regiunala o minuritaria" l'è una qualsia lengua che:
- l'è parlada tradiziunalment int un teritori d'un Stat dai citadin del Stat medem i quaj i furmen un grüp cun una pupulazion nümerament püssee piscinina de quela del rest del Stat; e
- l'è diferenta da la lengua uficiala del Stat
Nümer de parlant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è di lenguv regiunal ch'i gh'hann püssee parlant de certi lenguv che i henn recunussüü cume lenguv d'un stat suvran. Presempi, el catalan (una lengua regiunala recunussüda in Spagna e Franza), el gh'ha püssee parlant del finlandes o del danes. El cantunes, la lengua regiunala de Guangdong, in Hong Kong e de certi zonn de la Cina la gh'ha püssee parlant che l'italian. El lumbard, siben che l' mia recunussüü dal stat talian, el gh'ha püssee parlant de l'islandes, che l'è la lengua naziunala de l'Islanda.
Parentela cun i lenguv de stat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In certi cas, una lengua regiunala la pö vess imparentaa cun la lengua uficiala o principala del stat indè che l'è parlada. Presempi:
- El valón, una lengua regiunala de la Franza e del Belgi, la fà part di Lenguv de Oïl, l'istessa fameja del franzes;
- La lengua scots, una lengua regiunala de la Scozia e de l'Irlanda, l'è una germanica, istess cume l'ingles.
- El frison, una lengua regiunala di Pais Bass e de la Germania, la fà part de l'istessa fameja tant 'me l'ulandes e 'l tudesch.
In olter cas, una lengua regiunala la pö vess ben diferenta da la lengua principala o ufiziala del stat. Presempi:
- El basch, una lengua regiunala de la Spagna e Franza l'è no una lengua indoeuropea, e donca l'è mia imparentada cun el spagnö o cun el franzes;
Lenguv de stat cume lenguv regiunal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una lengua ufiziala d'un stat la pö vess parlada anca cume lengua regiunala d'un olter stat. Presempi:


text:
Britney Spears
La Britney Jean Spears (McComb, 2 ad Dicémbar 1981) l'è na cantànta pop, balarìna e atōra americàna. In dal sò caréra l'à vindû da piò ad sènt migliòṅ ad disc in tut al mónd rivànd a èsar la sésta artìsta fémna in fat ad vénditi.
Biugrafìa
La Spears, nada a McComb in dal 1981, la crés a Kentwood, in dal stat dla Louisiana. L'è la secónda di tri fradèi, Bryan e Jamie Lynn. I sò genitōr Jamie Parnell Spears e Lynne Irene Bridges i la màndan a tri an a studiàr dansa a Kentwood e pò anc ginàstica e cant. Britney la vins soquànti cumpetisiòṅ a livèl statàl e anc dal gari par putèṅ.
Gl'Inìsi
A òt an, la Spears e sò màdar Lynne i viàśan in fiṅ a Atlanta par far n'audisiòṅ dal "The Mickey Mouse Club" ma l'è tròp pìcula par partecipàr a i spetàcui e la sarà sarnìda sōl in dal Dicémbar dal 1992 insém a Justin Timberlake, Joshua Chasez (i dventaràṅ famóś in séguit sunànd in di 'N Sync), Christina Aguilera e Ryan Gosling. In cal mèntar la fà dal reclàm e di lavursèṅ in televiśiòṅ.
Quànd al spetàcul al vèṅ scanślâ, la Spears la tórna a Kentwood e la s iscrìv a la Parklane Academy.
In dal Śugn dal 1997, la Spears la ś mét in cuntàt cun al manager Lou Pearlman dmandànd ad śuntàr-as a 'l grup fat ad fémni Innosense. In cal mèntar la Lynne la s dà da far mandànd dal foto e na registrasiòṅ ad na canta ad Whitney Houston fata par sò fiōla a 'l amìg manager Larry Rudolph. Chi lò al decìd a dar-gh un cuć faghénd-la cgnósar a soquànti cà discugràfichi ma a gh'éra da preparàr un demo prufesiunàl.
A cal punt lè al śibìs a la Britney un scart dla Toni Braxton e lē la 'l canta in na stmana par pò andàr a purtàr la registrasiòṅ a quàtar cà discugràfichi a New York. Sōl la Jive Records la cata al lavōr interesànt, chi atri tri i pascàvan dal bandi quài Backstreet Boys e al Spice Girls, dgénd ch'a n gh sarés mai stada n'atra Madonna, n'atra Debbie Gibson o n'atra Tiffany.
La Jive la gh manda al prudutōr Eric Foster White p'r un méś e dòp la decìd ad far-ag far 'n àlbum tgnénd a drē a 'l stîl pop, ch'al s psiva anc balàr, e minga a quél dla Sheryl Crow ch'l éra quél ch'l'iva sarnî par lē a 'l inìsi la Britney Spears.
'L è acsè che la Britney la tóś 'n aparéć par vulàr a i Cheiron Studios ad Stucólma par registràr in part al sò prim disc, da Mars a Avrìl dal 1998, cun sèg i prudutōr Max Martin, Denniz PoP, Rami Yacoub e àtar incóra.
...Baby One More Time
Turnàda in di Stat Unî, la Spears la taca un gir prumusiunàl in di sèntar cumerciài, cun 'l ubietìṿ ad far cgnósar al sò disc ch'l éra drē a gnir fóra. Chi spetaculèṅ lè i vdìvan dū balarèṅ śibìr-as mèntar lē la cantàva quàtar pès. La Brintney la vèra anc di cuncèrt di 'N Sync.
In dal Śnar dal 1999 a véd finalmènt la luś al sò prim disc Baby One More Time (Amōr incóra na vòlta) e al finìs subìt a 'l prim pòst in dla Billboard 200 dvintànd dòp sōl un méś disc ad plàtin dòpi.
A livèl mundiàl, 'l àlbum al và in di pòst élt dal clasìfichi in quìndas paéś, vindénd da piò ad déś migliòṅ ad còpi in 'n an e cavànd-gh-la a dvintàr al disc fat da 'n śuvnòt più vindû ad sèmpar. La canta ch'la gh dà 'l tìtul l'è al prim sìngul e al vénd un quèl cuma sincsènt-mila còpi subìt a 'l prim dè, restànd in véta par dū stmani ad fila in dla clasìfica di sìngui. In tut 'l à pò vindû nóṿ migliòṅ ad còpi. Sometimes, (You Drive Me) Crazy e Born to Make You Happy i èṅ i àtar sìngui mèntar la canta From the Bottom of My Broken Heart l'è gnuda fóra da par lē sōl p'r al marcâ americàṅ e austragliàṅ.
Oops!... I Did It Again
Oops!... I Did It Again (Óhi, a 'l ò fat incóra), al sò secónd àlbum, 'l è stâ publicâ in dal Maǵ dal 2000 e 'l à vindû 1,3 migliòṅ ad còpi in dla prima stmana, piasànd-as a 'l prim pòst dla clasìfica americàna, e vint migliòṅ in tut (déś in dal sò paéś), dvintànd un disc ad diamànt. Al prim sìngul al pòrta al stés nóm d'l àlbum e anca lò al vénd bèṅ, specialmènt in Austràglia, Śelànda Nóva e Régn Unî tant che chè al ś mét in véta. Àlbum e sìngul i èṅ stâ numinâ a i Grammy Award cuma "Best Pop Vocal Album" e "Best Female Pop Vocal Performance".
Par cal lavōr chè, a gh dà na maṅ la Shania Twain che, insém a sò marè Mutt Lange, la scriv al sìngul Don't Let Me Be the Last to Know, mèntar i àtar dū sìngui i èṅ Stronger e Lucky.
In dl'Istâ dal stés an al partìs al sò prim tour mundiàl ch'al gh fà ciapàr 40,5 migliòṅ ad dòlar. Insém a sò màdar la Spears la scriv pò al lìbar Britney Spears Heart-to-Heart.
Al 7 ad Setémbar dal 2000, Britney la s śibìs a i MTV Video Music Awards e, mèntar l'éra drē a far al sò pès, la sa sćiànca al vistî négar ch'la gh'iva adòs faghénd védar che 'd sóta la gh 'n iva òṅ culōr carna. La Britney cun al trési tuta cà e cēśa di inìsi la fà al pòst a na Britney più spurcaciòna e malnéta, prònta a tacàr na relasiòṅ cun al sò vèć amìg Justin Timberlake.
Dū muśicìsta, Michael Cottril e Lawrence Wnukowski, i aṅ in séguit fat càuśa a la cantànta e a la sò cà discugràfica dgénd che lì lōr i ìvan cupiâ What U See (Is What U Get) e Can't Make You Love Me parténd da di pès suo.
Britney
In dal 2001 la cantànta la ś mét 'd acòrd cun la Pepsi Cola par far-ag la reclàm e la ciàpa 8 migliòṅ ad dòlar. In cal mèntar, insém a sò màdar, la scrìv un secónd lìbar ch'la dascór ad lē, A Mother’s Gift.
Al déś ad Setémbar dal 2001, al dè prima d'l atintâ a 'l Tór Śmèli, la fà un duét cun Michael Jackson a 'l Madison Square Garden ad New York cantànd The Way You Make Me Feel par festegiàr al 30śum aniversàri dal caréra dal rè dal pop. Dòp al diśàstar, la dà a 'l vitmi dal masàcar na part di fónd catâ sù cun al braṅ What's Going On incìś, insém a Gwen Stefani, Christina Aguilera, Beyoncè e àtar, par la lòta còntra 'l AIDS.
In Nuvémbar a véd la luś al tèrs sò disc, Britney, dódas migliòṅ ad còpi vindùdi in tut al mónd e prim pòst in clasìfica in di Stat Unî, Austràglia e Régn Unî.
Al prim sìngul tirâ fóra 'l è stâ I'm a Slave 4 U (A sòṅ na sćiàva par tè). In dal vìddeo a ś véd na Spears mója andgàda ad sudōr strusiàr-as daśnumóśa atàc a di masć. Ma a far scàndal, p'r i animalìsta dla PETA, l'è pò la sò eśibisiòṅ a i MTV Video Music Awards dal 2001 quànd la canta cal braṅ lè in frònt a na tigra in gàbbia e a un pitòṅ śbiàvad pugiâ atàc a 'l sò spàli. La gh và méj cun al sìngul Overprotected numinâ a Grammy Award.
In dal Favràr dal 2002 la fà al sò debùt cum atóra in dal film Crossroads - Le strade della vita. Lē la vèṅ bcada p'r i crìtic ma la pelìcula la ciàpa i sò bèsi listés: 61 migliòṅ ad dòlar muciâ sù quànd l'éra custàda sōl 12.
In dal 2002 i védan la luś soquànt àtar sìngui a partìr da Favràr: I'm Not a Girl, Not Yet a Woman (A n sòṅ minga na baghéta ma gnanc incóra na dóna, druàda anc in dal film Crossroads), I Love Rock 'n' Roll (Al rock'n'roll al m piàś, Maǵ, cover ad Joan Jett), Anticipating (Luj) e Boys (Agóst, braṅ rimixâ par Pharrell Williams e druâ in dal film Austin Powers in Goldmember).
P'r apugiàr al disc, la Spears la partìs p'r al Dream Within a Dream Tour, un pachét ad cuncèrt ch'al gh fruta da piò ad 43 migliòṅ ad dòlar.
In the Zone
In dal Dicémbar dal 2002, Timberlake al fà un vìddeo dal sìngul Cry Me a River, in dua a ś véd na ragasōla ch'la sumìlia a la Spears, faghénd pinsàr la gint ch'la popstar la gh'àppia mis i còran. La cantànta la gh rispónd scrivénd al lènt (e futùr sìngul) Everytime insém a la sò amìga e curìsta Annet Artani.
La Spears la vèra pò i MTV Video Music Awards dal 2003 insém a la Christina Aguilera, cantànd na Like a Virgin dimóndi spurcacióna. A metà dla canta la s śònta anc la Madonna, ch'la fà scàndal dand un basèṅ in bóca a tut al dū. 'L avenimènt al gh'à abû dimóndi sèguit.
In dal Nuvémbar dal 2003 a vèṅ fóra In the Zone, al sò quàrt àlbum, prudót insém a di artìsta quài Moby, R. Kelly e Puff Daddy. In cal lavōr chè la Spears la taca a scrìvar di pès anca lē, cum al prim sìngul Me Against the Music, cantâ cun la Madonna. R. Kelly invéci al gh dà al braṅ Outrageous, braṅ gnû fóra da par lò anca lò (ma sénsa vìddeo parchè Britney la s éra fata mâl a 'n śnòć durànt a 'l tòlti śò e la n éra briśa bòna ad finìr al filmâ), acsè cuma Toxic, un sucès anc in Itâglia (quàrt pòst, in clasìfica pò par 31 stmani ad fila) e vinsidōr 'd un Grammy Award cuma "Best Dance Recording" e mijór sìngul in fat ad vénditi da quàt'r an a cla banda.
Àtar dū pès i arévan duvû gnir fóra anca lōr cuma sìngui (la sensuàla Breathe on Me e al duét fat insém a Ying Yang Twins I Got That Boom Boom) ma pò l'è andàda diversamènt.
In tut In The Zone 'l à pò vindû da piò ad déś migliòṅ ad còpi in tut al mónd.
Greatest Hits: My Prerogative
Scanślâ al tour dal 2004 p'r èsar-'s fata mâl a 'n śnòć, la Spears l'è custréta a turnàr a cà par far soquànti stmani ad riabilitasiòṅ, cun al śés a na còsa. In d'l Aṿtòṅ dal stés an la spóśa al balarèṅ Kevin Federline e pò la fà gnir fóra un parfùm fat da lē insém a la Elizabeth Arden ciamâ Curious. In Utóbar la fà savér ch'la gh'à vója ad tōr-as na pàuśa par métar sù famìja.
P'r inganàr al tèmp, la sò cà discugràfica in Nuvémbar la fà catàr in di negòsi la sò prima racòlta, Greatest Hits: My Prerogative ch'la vénd un quèl cuma nóṿ migliòṅ ad còpi in dal mónd intēr. I braṅ inèdit, sarnî anc cuma sìngui, i èṅ My Prerogative (cover ad Bobby Brown vindùda bèṅ anc in dal nòstar paéś) e Do Somethin’.
A la fiṅ dal 2004, la Spears la traśmét na sò canta nóva a la ràddio ad Los Angeles KIIS-FM ch'la s ciàma Mona Lisa, un demo 'd un prugèt pò aburtî, sénsa ch'a s in sàppia al mutìṿ, Original Doll.
'L an dòp la Britney la s dà a 'l reality show, insém a sò marè, dand vita a 'l spetàcul "Britney and Kevin: Chaotic" (traśmìs in Itâglia par Sky). Al canti druàdi lè dèntar i sarvìsan in séguit par far gnir fóra un sìngul e pò 'n EP dal braṅ Someday (I Will Understand).
B in the Mix: The Remixes
In dal Nuvémbar dal 2005 l'è al tùran dna racòlta ad braṅ rimixâ B in the Mix: The Remixes che però la vénd pròpria pôc (a s fà par dir, un migliòṅ ad còpi, e disc ad plàtin listés) parchè la patìs al fat ch'la n gh'àppia minga abû dla prumusiòṅ. In dal Régn Unî e in di Stat Unî al disc a n gh la cava briśa a finìr in di prim sènt pòst in clasìfica. Al và un pó méj dal nòstri bandi parchè 'l àlbum al riva in dla 59śima puśisiòṅ.
In sal disc i gh'aṅ laurâ i più grand remixer mundiài cuma Peter Rauhofer, Jacques Lu Cont (che pò al sarés Stuart Price, prudutōr d'l àlbum Confessions on a dance floor ad Madonna), Justice, Junkie XL e Jason Nevins.
La versiòṅ europea la gh'à dèntar ùndas trasi cun 'l inèdit And Then We Kiss, gnû fóra cuma sìngul in Àśia e in dal DVD ingléś e giapunéś ad Britney & Kevin: Chaotic.
Blackout
Al 10 ad Setémbar dal 2007 la Spears la s preśénta a i MTV Video Music Awards ad Las Vegas par cantàr al sò nóṿ sìngul, Gimme More, ma 'l è tròp ingiangulàda, indulénta, stranìda, imbalsìda e inśdìda par balàr, la par un stucafìs, e la n imbròca gnanc na paròla dla canta, tant che la Rihanna la s la rid da sóta 'l palc, mèntar 50 Cent al n créd a i sò òć [1]. David Willis dla BBC al diś che cl'eśibisiòṅ lè la sarés pasàda in dla stòria cuma una dal più lòfi ad sèmpar 'd MTV[2].
Quànd però in Utóbar al vèṅ pò fóra al sò quìnt disc da studi, Blackout, al s piàsa listés a i prim pòst dal clasìfichi mundiài (in véta in Cànada e Irlànda, secónda puśisiòṅ in di Stat Unî, Francia, Giapòṅ, Mèsic e Régn Unî) vindénd da piò ad tri migliòṅ dal còpi in tut e 438.000 sōl in dla prima stmana.
'L an dòp Blackout al vinsarà al prèmi "Album of the Year" a i MTV Europe Music Awards dal 2008 e al finìrà a 'l quint pòst di àlbum pop fat méj in chi déś an lè dal Times.
In Śnar dal 2008 a véd la luś al secónd sìngul Piece of Me (canta in dua la Spears la in diś quàtar a tut e ch'la dvénta disc ad plàtin in dal sò paéś e prim pòst in Irlànda). Al tèrs braṅ a gnir fóra da par lò (sénsa prumusiòṅ da part dla cantànta) 'l è Break the Ice, cun un vìddeo fat a cartòṅ animâ.
In dal Mars dal 2008, la Spears la fà la sò cumpàrsa in d'l epiśòdi "Déś sedùdi" dal telefilm "E a la fiṅ la riva la mama" faghénd la part dla dóna dla reception Abby e faghénd-ag far al rècord di spetadōr.
Al 7 ad Setémbar dal 2008 la Spears la và a i MTV Video Music Awards e la vins di prèmi p'r la canta Piece of Me.
Circus
Al sèst àlbum dla popstar 'l è Circus, fat gnir fóra in dal Dicémbar dal 2008 e spricâ fiṅ da subìt a 'l prim pòst in soquànt paéś cuma Stat Unî, Cànada e Repùblica Céca ('l à tucâ la cìffra ad tri migliòṅ e mèś ad còpi vindùdi). Al prim sìngul Womanizer 'l è dvintâ al sò prim braṅ a turnàr al nùmar òṅ dla Billboard Hot 100 da i tèmp ad Baby One More Time vindénd 286.000 còpi in na sōla stmana ad dascargamènt da la réda e ciapànd na nomination a i Grammy Award in dla categurìa "Best Dance Recording". Prim pòst par cla canta lè anc in dimóndi paéś dal nòstar cuntinènt.
In dal Mars dal 2009 la Spears la partìs par na tournée in gir p'r al mónd e la fà sù 131.8 migliòṅ ad dòlar in cla manéra lè (quint tour d'l an in fat ad vénditi). Al secónd sìngul, Circus, al vénd 5,5 migliòṅ ad còpi esénd al dècim braṅ più vindû dal 2009. Al 12 ad Mars dal 2009, in sal sit uficiàl dla cantànta, a vèṅ fat védar al vìddeo dal tèrs sìngul, If U Seek Amy, dirèt p'r al regìsta Jake Nava. Cal braṅ lè 'l à fat discórar dimóndi parchè a livèl vucàl al tìtul, ch'al vōl dir S'at pésc Amy, a par ch'al sia al spelling ad F.U.C.K. ME (Fót-um). A gh'è tèmp anc par far gnir fóra un quàrt sìngul, cal Radar sìngul mancâ ad Blackout che chè al cata al sò pòst cuma bonus track.
Vita privàda e Petegulés
La vita privàda dla cantànta l'è da spés finìda in si giurnài e in dal rivìsti di petegulés, cuma pròpria lē la cònta anc in dal braṅ Piece of me. Par réndar al ròbi ciàri e cuntàr i quèi cuma lē la i véd, la Spears la gira a la fiṅ dal 2008 un ducumentàri dal tìtul Britney: For the Record.
A cavàl di an Nuànta e Dumìla Britney la s éra misa insém a 'l cantànt Justin Timberlake ma cun lì lò al ròbi i finìsan mâl. Soquànt an dòp, al 3 ad Śnar dal 2004, la spóśa al sò amìg ad quànd l'éra pìcula, Jason Allen Alexander, in dla cēśa "The Little White Wedding Chapel" ad Las Végas in dal stat dal Nevàda. Al matrimòni al vèṅ però ściancâ parchè nul sōl sinquantasìnc óri dòp parchè la Spears la n éra briśa bòṅ 'd inténdar quél ch'l'éra drē a far.
In dal Luj dal stés an la ś mét insém a 'l balarèṅ americàṅ Kevin Federline ch'l'va cgnusû tri méś prima. Chi lò 'l iva péna mulâ l'atóra Shar Jackson ch'l'iva da parturìr un putèṅ, faghénd acsè dascórar un muć i mèddia. Dòp dū méś la 'l spóśa al 18 ad Setémbar ma la gh'à da spetàr incóra tri stmani p'r èsar la sò spóśa dabòṅ in frónt a la léǵ parchè la n s éra incóra misa 'd acòrd sèg in di aspèt ligâ a i pat prematrimuniài.
Al 14 ad Setémbar la Spears la dà a la luś al sò prim fiōl, Sean Preston Federline. In dal Favràr dal 2006 i tàcan a giràr dal fòto in dua a ś vdiva la cantànta giràr in màchina cun al sò putèṅ in bras, un quèl dimóndi periculóś che lē la próa a diféndar dgénd ch'la 'l iva fat par scapàr via da i paparàś, dmandànd però pardòṅ ad la casàda fata. Al 12 ad Setémbar dal 2006 al nas Jayden James, al sò secónd putèṅ, ma sōl dū méś dòp la vōl divursiàr listés da sò marè par via dal difarénsi ad caràtar che, a sò dita, a n sa psiva minga mét'r a pòst. Al divòrsi al vèṅ fat dabòṅ in dal Luj dal 2007 cun i dū ch'i ś métan 'd acòrd par tgnir a drē a i fiōi insém.
In cal mèntar Britney, ch'la gh'iva di prubléma ad dròghi, la và a Antìgua in un sèntar ad riabilitasiòṅ al 16 ad Favràr dal 2007 ma la n gh stà dèntar gnanc un dè, scapànd via subìt. La nòt dòpa, dal tut fóra 'd tèsta, la s taja da par lē tut i sò cavìi parchè la paruchéra in un negòsi a Tarśàna in Califòrgna la n al vliva minga far[3].
Par quéi ch'i la cgnósan bèṅ, i festîṅ in du al gìra a tut andàr d'l àlcol i l'aṅ fata dvintàr n'imbariagòsa, bòna ad métar in imbaràs anc la sò amìga Paris Hilton, faghénd-as futugrafàr méntar la dà dal śnum a dal dóni o sénsa mudàndi adòs[4].
In clìnica la gh tórna da par lē soquànt stmani dòp, faghénd-as curàr e scrivénd in dal sò sit web: «A-j-ò tucâ al fónd dabòṅ. Adès a n péns minga ch'al mè prubléma al fus 'l àlcol o la depresiòṅ. [...] a séra cuma na putìna catìva ch'la cur in gir cun 'l ADD (Sìndrum dal deficit 'd atensiòṅ e dal diav'l adòs)». Al prim 'd Utóbar dal 2007 la pèrd al dirìt ad tgnir sèg i sò fiōi sénsa però ch'al giùdas al cuntìs in pùblic i mutìṿ dla deciśiòṅ tòlta.
In dal Dicémbar dal 2007, la Spears la taca na relasiòṅ cun al paparàś Adnan Ghalib e pò, al 3 ad Śnar dal 2008, la ś mét ad travèrs in dal dar indrē i sò fiōi a i rapresentànt dal marè ch'i éran gnû a tōr-i da lē. La pulisìa, gnuda a cà sua in cal mèntar, nunànd ch'la cantànta la parìva sóta 'l efèt dla dròga, a n capénd gnint, la la manda subìt a 'l Cedars-Sinai Medical Center, e pò a s vèṅ a savér che la Britney l'iva tòlt al clenbuterōl, na dròga p'r i cavài, insém a dla vodka, d'l ecstasy e di anfetamìni. Al dè dòp a gh vèṅ tirâ via al dirìt ad védar i sò fiōi, dâ dal tut a Federline[5].
A la fiṅ dal méś la vèṅ purtàda cun un tratamènt sanitàri ubligatòri in dal repàrt psichiàtric dal Ronald Reagan UCLA Medical Center. I giùdas i la dànan in afidamènt a sò pàdar James Spears e a 'l prucuradōr Andrew Wallet, dand lōr anc la gestiòṅ ad tut i sò avēr. Britney la pōl gnir fóra da 'd là sōl al 6 ad Favràr dal 2008.
In dal Luj dal 2008 la ś mét 'd acòrd cun sò marè par turnàr a védar i sò fiōi ma pò la và còntra a 'l sò muróś Ghalib e a 'l sò ex manager Sam Lufti parchè la gh'iva timōr che lōr dū i traplàsan par purtàr-ag via i sò bèsi. In dal Śnar dal 2009 al tribunàl 'l ōrdna a chi lōr dū da n dśvinàr-as briśa a la cà dla cantànta e ad mét'r-as minga in cuntàt sèg.
The Singles Collection
Par selebràr al sò dècim aniversàri dal debùt in dal mónd dla mùśica, in dal Nuvémbar dal 2009 la Spears la fà catàr in di negòsi na secónda racòlta di sò darsèt braṅ più famóś, The Singles Collection. Al sìngul sparâ in apòǵ dal disc 'l è 'l inèdit 3, incóra na vòlta na sò canta bòna a piasàr-as a 'l prim pòst in di Stat Unî.
In dal librét ch'a gh'è dèntar al CD a gh'è na pàgina par tuti al canti, cun dal foto tòlti da i vìddeo prumusiunài cun dal nòti ch'i dascóran di record muciâ sù da tut i sìngui.
In cal mèntar la Spears la taca anc a diśgnàr na lìnnea ad vistî par la marca Candie's, un lavōr ch'a s śònta a quél ad far di parfùm firmâ da lē cuma Curious, Fantasy, Believe o Radiance.
In dal Setémbar dal 2010, la tórna a recitàr in 'n epiśòdi ad Glee intitulâ pròpria Britney/Brittany in dua al cast dal telefilm al canta sinc dal sò canti.
Femme Fatale
In dal Mars dal 2011 la cantànta americàna la dà vita a 'l sò sètim disc da studi, Femme Fatale, tìtul in francéś ch'al vōl dir Dóna fatàla. Al prim sìngul, Hold It Against Me, dispunìbil p'r èsar dascargâ da la réda da 'l ùndas ad Śnar, al finìs a 'l prim pòst dal vénditi dal sò paéś, vindénd in dla sóla prima stmana un quèl cuma 411.000 còpi.
Al sécond braṅ dal disc vindû da par lò, al quàtar ad Mars, 'l è Till the World Ends, mèntar a gh'è tèmp anc p'r un tèrs sìngul, I Wanna Go e un quàrt, Criminal, gnû fóra in Setémbar in mèś a 'l pulèmichi par via 'd un vìddèo viulént e spurcaciòṅ, in dua la dróa na rivultèla e la và a lèt cun al sò murōś nóṿ Jason Trawick[6].
Al disc, ch'l è òṅ di sò lavōr ch'i aṅ vindû da méno ad tut, al gh'à dèntar dódas braṅ ma a gh'è anc na versiòṅ deluxe cun quàtar canti da piò e na versiòṅ giapunéśa cun n'atra bonus track, Scary.
Discugrafìa
Àlbum
- 1999 - Baby One More Time
- 2000 - Oops! I Did It Again
- 2001 - Britney
- 2003 - In the Zone
- 2007 - Blackout
- 2008 - Circus
- 2011 - Femme Fatale
Racòlti
- 2004 - Greatest Hits: My Prerogative
- 2005 - B in the Mix: The Remixes
- 2009 - The Singles Collection
EP
- 2005 - Someday (I Will Understand)
Sìngui
- 1998 - Baby One More Time
- 1999 - Sometimes
- 1999 - (You Drive Me) Crazy
- 1999 - Born to Make You Happy
- 2000 - From the Bottom of My Broken Heart
- 2000 - Oops! I Did It Again
- 2000 - Lucky
- 2000 - Stronger
- 2001 - Don't Let Me Be the Last to Know
- 2001 - I'm a Slave 4 U
- 2002 - Overprotected
- 2002 - I'm Not a Girl, Not Yet a Woman
- 2002 - Anticipating
- 2002 - I Love Rock 'n' Roll
- 2002 - Boys
- 2003 - Me Against the Music
- 2004 - Toxic
- 2004 - Everytime
- 2004 - Outrageous
- 2004 - My Prerogative
- 2005 - Do Somethin'
- 2005 - Someday (I Will Understand)
- 2007 - Gimme More
- 2007 - Piece of Me
- 2008 - Break the Ice
- 2008 - Womanizer
- 2008 - Circus
- 2009 - If U Seek Amy
- 2009 - Radar
- 2009 - 3
- 2011 - Hold It Against Me
- 2011 - Till the World Ends
- 2011 - I Wanna Go
- 2011 - Criminal
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Gimme More in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Toxic in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Womanizer in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd I'm a Slave 4 U in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Criminal in sal Youtube
Nòti
- ↑ Incóra un fiàsc in custùm ad Britney Spears, inśdìda e in play-back la delùd i sò sustenidōr Corriere.it, 11 ad Setémbar dal 2007
- ↑ Al ritóran diśastrōś ad Britney Spears a MTV news.bbc.co.uk, 10 ad Setémbar dal 2007
- ↑ La Britney Spears mata a Los Angeles la tōś un raśòj e la s cava via i cavìi repubblica.it, 17 ad Favràr dal 2007
- ↑ La Britney Spears sénsa mudàndi cun la pasarìna ad fóra! spetteguless.it, 28 ad Nuvémbar dal 2006
- ↑ La Britney Spears la n vadrà piò i sò fiōi "L'à tòlt dla dròga p'r i cavài" repubblica.it, 28 ad Śnar dal 2008
- ↑ La Britney Spears la canta cun na rivultèla: pulèmichi a Lóndra repubblica.it, 27 ad Setémbar dal 2011


text:
Battaja de Ligny
La battaja de Ligny del 16 de giugn del 1815 a Ligny l'è stada voeuna di battaj di guerr napoleonigh e l'è stada l'ultima vitòtoia de la carrera milidar del Napoleon, che duu dì dopu l'è staa definitivament battuu in de la battaja de Waterloo.
El Napoleon el voreva lassà dividuu i Ingles di Prussian, per taccài separatament, e l'è riessii a rivàggh addoss al Blücher (el comandant prussian) e l'ha travolgiuu quasi del tutt, col mandà el general Jean-Baptiste Drouet d'Erlon a colpìll in sui fianch.
La manoeuvra la saria riessida proppi del tutt, se 'l Michel Ney, che l'era staa retardaa in de la battaja de Quater-Bras, el fuss rivaa in temp per tajàggh foeura la retirada ai Prussian; l'è minga staa inscì e, anca se a la fin la Guardia Imperial l'è riessida a costringg i nemis a la retirada, el Blücher l'ha poduu portà foeura i sò omen in ordin, anca a cost de perden 25.000, e l'è staa bon inscì de tornà a combatt dopo duu dì.


text:
Aschaffenburg
Aschaffenburg l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Francònia.
Aschaffenburg l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El distrèt omònim el g'ha séde 'n cità, ma la cità la na fà mìa part.
Aschaffenburg l'è übicàda söndèn dòs sö la spónda dèstra del fiöm Méno. L'è mensiunàda per la prìma ólta 'ndèn docümènt del 957. Endèl Medioévo la cità l'è deentàda la segónda séde del vèscof de Magónsa. L'atrasiù türìstica piö 'mportànta l'è 'l castèl ciamàt Schloss Johannisburg, colocàt endèla cità ècia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Maslianich
Maslianich (nom ufizial in italian: Maslianico) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 364 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 1,3 km² e ona densità de 2 588 ab./km².
El paes el confina cont el Canton Tisin, in Svizzera (comun de Vacall).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Maslianich l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bulåggna
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Bulåggna (Bologna in itagliàn) l'é una zitè ed 385.836 abitànt, capitèl d la pruvénzia col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumagna. La s câta int al mèz d la Bâsa Padèna stral Po e i Apenén, par dîrla méj stral Ràggn e al Sèvna. Ai é onna däli universitè pió antîghi dal månd, l' "Alma Mater Studiorum", fundè dal 1088. Bulåggna l'è onna däl zitè pió récchi e pió dsvilupè d'Itâglia par vî 'd la só longa tradiziån industrièla e d'la só pusiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajais.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Bulåggna l'è steda fundè da i Etróssc e as ciameva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i Vilanoviàn, dî pigrèr e dî cuntadén. La zitè etróssca la s dsvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a una culénna.
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, d'la zänt gallica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté po Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji romàni al fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo. I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d'indóvv as psêva andèr in só fén ad Arezzo par la Via Flaminia minor e in zå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.
Dl'88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè dretti con sî cardi e ôt decumani (däl strè cråusänti) ch'äl s pôlen vadder anch'al dé d'incû. Quand ai êren i Romàn, la zänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'era advintè anch'la secånda zitè pió granda d'Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'aveva tôlta insamm äl zénc opulentissimae ("pió récchi") zitè d'Itâglia. Ai gné un gran fûg såtta a Claudius mo Nerån la fé ricostruîr totta da zémma a fånd dal prémm sécol dåpp Crèsst. Dåpp dî sêcol ed dsgrâzi, Bulåggna la gné inpurtanta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vasscuv Petròni, ch'al gé tirèr só la cîsa 'd San Stêven. A la fén d'l Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra d'l Esarchè ed Ravanna int'la Bâsa Padèna e l'era difaisa da una raiga ed mûr ch'al n éren brîsa al stassi ch'la zitè rumâna. Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insamm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insamm int'al raggn dî Lungubèrd. I cunquésstadûr germânich i miténn só l'"addizione longobarda", un nôv riån atais a la cîsa ed San Stêven, indòvv ai stétt anch Carlomagno dal 786.
Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guinté dal Mediuêv cmónna lébbra, la s zunté a la Lîga lunbèrda cånter a Federîg Bèrbaråssa dal 1164. Dal 1088, l'è stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d'Europa ch'l aveva di luminèri cme Irnerio e l'à avó cme studént da la só fondaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s slarghèva la tachèva a avair bisåggn d'una nôva lénnia ed mûr, ch'l'è stè finé dal 1500.
Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lazz dal Paradîs ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld d'la cmónna. Int'al zänter d'la zitè ai eren 'na moccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anch' dal cîs, dî palâz par tott e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser onna däl zitè pió grandi d'Europa, la sèsta dåpp Cordoba, Paris, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
Propi cme socuanti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl lîtigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîs i én stè stianchè in t'la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîs dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîrs e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l'è stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèd d'la Cîsa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'an dåpp ai è stè un po' la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baséllica ed San Petròni e la Mercanzî, con dî tentatîv ed mettri só al Pèpa o i Viscont, mänter ch'al famajj al s fèven sänper la guèra. Vers la metè dal 1400 i arivénn i Bäntvój, chî andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Zvân II (1462-1506). St'êpoca l'è stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîri tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l'è stè l'ónnica zitè itaglièna indovv äl dòni al pséven advintèr tott quall ch'al vlêven. Al dòni i éren pió lèbbri che in tott i èter sît e ai êra anch' qualli ch'ai arivèven anch' a tôr 'na laurea a l'universitè.
Al raggn ed Zvân al dsmitè dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só esêrcit a Bulåggna e al purté vî totta l'èrt ch'ai êra int'al só palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l'è stè såtta al Stèd d'la Cîsa e al guêren ai êra al cardinale legato mandè da Råmma insamm a un Senèt ch'al elezêva ogni dû mîs un gonfaloniere (gióddiz), con dî èter ôt cònsul pió vîc'. La prosperitè d'la zitè l'andè avänti, anch se al mèl naigher d'la fén dal 1500 la purté la popolaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai è stè un'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Zigànt e al Palâz dî Banch atais a l'Archiginèsi, indovv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só di mondi ed cîs e dî palâz religiûs, pió ch'in totti äli ètri zitè d'Itâglia. I artèsst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaisa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e dî èter cgnossó in totta Euròpa.
Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla d'la Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d'Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l'è andè zå Bulåggna l'êra turnè såtta al Pèpa (Stèd d'la Cîsa), ch'l udièva di mondi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachèrs mo i austriaci i arivèven sänper a dsfèr tott. Stral 1849 e al 1860 ai êra anch' una guarnigiån ed tugnén d'l Austria ed stänzia int'la zitè.
L'ûltum pèpa-rà ch'l è vgnó a Bulåggna cme gvarnänt l'è stè Pio IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed zóggn i bulgnîs (insamm ai Tuscàn e ai Lunbèrd) i vûden pr'andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d'Itâglia un ân dåpp.
Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na moccia d'inpurtanza par vî d'la so cultûra mo anch' parché la dvénta un zänter industrièl, comercièl e 'd traspôrt di mondi inpurtànt. Al prinzéppi dal Novzänt la zitè la crass e la dvénta récca, as câza zå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la zänt.
Bunbardè fén a la fén d'la secånda guèra mundièl, Bulåggna l'è stè ritirè só ed fûria e l'è arturnè squèsi sóbbit a èser onna däl zitè pió récchi, zivîl e méj urganizè d'Itâglia, anch' par l'imigraziån ed tanta zänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la zänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int'i ûtum ân, anch' da l'Âfrica e da l Âsia.
Inpurtanza[modifica | mudéfica la surzéia]
Bulåggna l'è un zänter däl ferovî e däli autostrè di mondi inpurtant. Al distràtt d'la Fîra l'è al secånd pió grand in Itâglia dåpp quall ed Milàn e al quèrt pió grand in Europa, col só esibiziån 'na moccia inpurtanti cme al Motorshow (mâchin, motoziclàtt; al pió inpurtant dal månd, as dîs), Saie, Saiedue e Cersaie (costruziån), Cosmoprof (scanbiàtt), Lineapelle, ecz. Bulåggna e la só ârea metropolitèna la g'hà di mondi d'indósstri såura tott mecânichi, dal magnèr e de l'eletrònica e po anch' dî zänter ed vànndita pr'al butaigh (al Centergross d'l ârea nord), fén dal 1973, ch'l è stè par dî ân al pió grand d'Euròpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt d'la frûta e d'la verdûra. Po Bulåggna l'è pénna ed monumént, musî e ai é una vétta culturèla inpurtanta.
Tott quasst l'è incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, la g'ha una consideraziån par la só indosstria, la só cultûra e al só cumêrzi anch' pió granda ed la só dimensiån. A sti nommer qué a arénn po anch' da zontèr anch' i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.
Quî da vadder[modifica | mudéfica la surzéia]
Fén a la fén d'l Otzänt, quand i tachénn a tirèr só dî palâzz in tott i sît, Bulåggna l'era onna däl zitè medievèl mej cunservè d'l Itâglia. Anch'al dé d'incû l'è bän tgnó drî e l'è ónnica pr'al só valåur stòric. Anch's i bunbardénn di mondi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on dî pié grand d'l Euròpa, l'à 'na moccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. La strutûra originèla dî Rumàn la s vadd anch'al dé d'incû int'äl fortificaziån dal Mediuêv e int'äl tårr. Äl pió cgnossó i én al Dåu Tårr.
A Bulåggna a i é anch'na móccia ed cîs:
- La Baséllica ed San Petròni, onna däl pió grandi dal månd (l'avéva da guintèr pió granda ed San Pîr a Råmma, mo al Pèpa Pio IV an al vlé brîsa).
- La Catedrèl ed San Pîr.
- La Cîsa ed San Stêven, ciamè anch' Sèt cîs.
- La Baséllica ed San Mênegh.
- La Baséllica ed San Franzàssc.
- La Baséllica ed Santa Luzî.
- La Baséllica ed San Iâcum Mazåur.
- La Madòna ed San Lócca in vatta a l'Uservänza
- San Michêl in Bôsc
- San Pèvel.
I én nèd a Bulåggna o int'i dintûren[modifica | mudéfica la surzéia]
- Pupi Avati (regéssta, nèd dal 1938)
- Adriano Banchieri (musicéssta, 1568 – 1634)
- Agostino Barelli (architàtt, 1627 - 1687)
- Laura Bassi (sinziè, la prémma dòna ch'la dvintè prufesuràssa d'l universitè in totta Europa, 1711 – 1788)
- Ugo Bassi (eròe naziunèl itagliàn, mazè pr'i lavurîr dal 1848 1800 - 1849)
- Stefano Benni (scritåur, nèd dal 1947)
- Bandàtt XIV (Prospero Lambertini, Pèpa 1740-58)
- Zvân II Bäntvój (1443-1508)
- Rossano Brazzi (atåur, 1916-1994)
- Annibale Carracci (pitåur, 1560 – 1609)
- Lodovico Carracci (pitåur, 1555 – 1619)
- Agostino Carracci (pitåur, 1557 – 1602)
- Pierluigi Collina (arbiter ed balån, nèd dal 1960)
- Scipione del Ferro (sinziè dî nómmer, l'a risôlt l'equaziån cûbica, 1465 – 1526)
- Lucio Dalla (cantànt, nèd dal 1943 e mòrt in dal 2012)
- Domenichino (Domenico Zampieri, pitåur, 1581 - 1641)
- Gianfranco Fini (puléttic, nèd dal 1952)
- Luigi Galvani (sinziè, dscuvridåur d'la bioelettrizitè, 1737 – 1798)
- Serena Grandi (atrîz, nèd dal 1958)
- Gregòri XIII (Ugo Boncompagni, Pèpa 1572-85, l'à strulghè al Lunèri gregoriàn)
- Gregòri XV (Alessandro Ludovisi, Pèpa 1621-3)
- Al Guerzén (Giovanni Barbieri, pitåur, 1591 - 1666)
- Irnèri (giuréssta, c.1050 - sicûr fén dal 1125)
- Lucio II (Gherardo Caccianemici dell'Orso, Pèpa 1144-5)
- Marcello Malpighi (sinziè, dscuvridåur dl'anatomî microscòpica, 1628-1694)
- Guglielmo Marconi (inzgnîr, dscuvridåur d'la radio e Prémi Nòbel par la Fisica, 1874 - 1937)
- Giuseppe Mezzofanti (cardinèl e linguéssta, 1774 - 1839)
- Marco Minghetti (ecunuméssta e puléttic, 1818 - 1886)
- Giorgio Morandi (pitåur, 1890 - 1964)
- Gianni Morandi (cantànt, nèd dal 1944)
- Pier Paolo Pasolini (scritåur, povêta, regéssta, 1922 - 1975)
- Romano Prodi (Presidänt dal cunsélli e profesåur d'l universitè, nèd dal 1939)
- Roberto Regazzi (liutèr, nèd dal 1956)
- Guido Reni (pitåur, 1575 - 1642)
- Ottorino Respighi (cumpunéssta, 1879 - 1936)
- Augusto Righi (fîsic, l'à scrétt d'elettromagnetîsum, 1850 - 1920)
- Carlo Ruini (anatoméssta di cavâl, 1530-1598)
- Elisabetta Sirani (pitrîz, morta a 27 ân)
- Alberto Tomba (siatåur, nèd dal 1966)
- Ondina Valla (prémma dòna itaglièna a vénzer l'ôr äli Olimpiadi 1916 - 2006)
- Mariele Ventre (masstra e diretrîz, l'à fundé al Piccolo Coro dell' Antoniano 1939 - 1995)
- Christian Vieri (zugadåur ed balån, nèd dal 1973)
- Alex Zanardi (pilòta ed mâchin da cåursa, nèd dal 1966)
Aziänd inpurtànti[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ducati Motor Holding (motoziclàtt)
- Lamborghini (mâchin par récch)
- Maserati (mâchin, adès po l'è a Modna)
- Regazzi (viulén ed qualitè)
- Na móccia ed cooperatîv, cme la Coop, la prémma in Itâglia pr' i supermarchè.
- Al grópp d'indósstri Coesia, dî màsster int'al månd d'l inbalâg'.
Gemelè con Bulåggna[modifica | mudéfica la surzéia]
- Coventry, Ràggn Uné, fén dal 1984
- Kharkiv, Ucrâina, fén dal1966
- La Plata, Argenténna, fén dal1988
- Leipzig, Germâgna, fén dal1962
- St. Louis, Missouri, Stèd Uné, fén dal 1987
- Portland, Oregon, Stèd Uné, fén dal2003
- Thessaloniki, Grêcia, fén dal1981
- San Carlos, Nicaràgua, fén dal1988
- Saint-Louis, Senegal, fén dal 1991
- Toulouse, Franza, fén dal 1981
- Tuzla, Bòsnia e Herzegòvina, fén dal 1994
- Valencia, Spâgna, fén dal 1976
- Zagreb, Cruâzia, fén dal 1963
Artéccol in dialètt mudnés
Bulágna (Bulåggna in bulgnès, Bologna in italiân) l'è una zitè ed 380.000 cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ononima e d'la regiòun Emélia-Rumàgna. L'è famósa in tótt al mánd pr'èser la zitè cun l'universitê pió antiga dal mánd.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Aquanégra
Articol in dialet mantuan
Aquanégra (Acquanegra sul Chiese in Italiàn) l'é un comün italiàn dla regiùn adla Lumbardìa, da 2.936 abitànt in Pruincia da Mantua.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Gulf d'Aqaba
El gulf d'Aqaba (in arab Bahr el-Akabah), ciamaa anca in ebreu gulf d'Eilat (Mifratz Eilat), al fa part del Mar Russ e'l se tröa al sò nord-est. Al spartiss la penisula d'Arabia de la penisula del Sinai. El gulf d'Aqaba el bagna l'Egit, l'Israel, la Giurdania e l'Arabia Saudita.
El nom del gulf in di paes arab a l'è gulf d'Aqaba e'l vegn de la cità giurdana d'Aqaba, menter in israel el nom a l'è inscambi gulf d'Elat, per la cità d'Eilat.
El gulf a l'è lunch pressapoch 175 km, cun largheza massima de 24 km e prufundità massima de 1.827 m.
Per passà del Mar Russ al gulf d'Aqaba al gh'è de traversà el Stret de Tiran. In sül gulf se tröen i cità de Taba (Egit), Eilat (Israel) e Aqaba (Giurdania).


text:
Villars-sous-Champvent
Villars-sous-Champvent a l'è staa, infina a la fin del 2011, un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 0.92 km² e in del Dicember del 2010 al gh'eva una popolazion de 59 abitant.
Dal prim de ginee del 2012 el cumün de Villars-sous-Champvent l'è minga pü un cumün desperlü ma l'è devegnü — insema anca al cumün de Essert-sous-Champvent — part del cumün de Champvent[1].
L'abitaa de Villars-sous-Champvent al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü l'eva tacaa ai cumün de Chamblon, Champvent, Essert-sous-Champvent, Montagny-près-Yverdon e Suscévaz.


text:
Guglielmo Lissander di Paes Bass
El Guglielmo Lissander de Orange-Nassau (nomm intregh in olandes: Willem-Alexander Claus George Ferdinand van Oranje-Nassau; Utrecht, 27 de april del 1967) l'è 'l re di Paes Bass.
A l'è 'l fioeu de la regina Beatris e del princip Claus von Amsberg. L'è vegnuu re in del 2013, dopo de l'abdicazion de la soa mader. L'è 'l primm re mas'c a partì del 1890.
El gh'ha duu fradei pussee piscinitt, ciamaa Friso e Costantin.
In del 2002 l'ha sposaa l'argentina Máxima Zorreguieta, de religion cattolega (lù l'è protestant). I duu gh'hann avuu tre tosann:


text:
13 04
Ol dé 13 de bril l'è 'l 103 ( 104 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 263 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de bril al è ul dí da pòost 103 ( 104 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 263 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1976 - València: se la cositüiss la Taula de Forse Políteghe e Sindicale del Paes Valencià.
1978 - València: ol Consej del Paes Valencià ghe sélebra la pröma sessió, öna ölta restaürada la Generalitat Valenciana.
2002 - Venessöela: ün ampe moviment popülar al trà zò la ditadüra instaürada du dé pröma e al forsa la recüperassiú de la istitüssionalità democràtega.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1469 - Rai Bhoeki Talwandi, incö Nankana Sahib (ol Panjab): Nanak Dev Ji, guru fondadur del sikhesm.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1983 - Girona: Mercè Rodoreda, scritura Catalana.
2003 - Sant Andreu de Sureda (ol Vallespir): Jean Petit, defensur di lengüe minorisade al stat Franses.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vaisakhi (o Baisakhi): e debòt vint miliú de sikh del mont i sélebra l'an nöf ol dé in che s'al passa l'aniersare del nassiment, ol 1469, de Nanak Dev Ji, ol fondadur e pröm di deu guru sikhs.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Malé (LO)
Malé (Maleo in italian; Maletum en latin[1]) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, pruincia de Lod, cun 3 274 abitant (dàto del Dic 2013 [2]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò num, prubabilmént, el vegn dal Latin Malleum, perché in urigin a gh'era un castell.
In del 1272, l'é diventád pruprietà de la famiglia Vincemala. L'é stai cunqustada dai Sforza, che dopu ghe l'hann dai ai Trivulzio e dopu amò ai Trecchi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Malé l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Agnelli, Atlante storico geografico del Lodigiano, 1886
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghé un castell ciamád Palási Trecchi. A l'antica entrada del paés, a ghé un arc, del 1685 dedicád ad Antóni Trecchi.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Chrysomela populi
La Chrysomela populi ciamàda ach Melosoma populi l’è ün insèt de la famèa di coleòpter che cóme ‘l dis ol nòm ‘l se ‘l tróa de sólet sö i populus, cioè i àlbere, e piö de rar sö i sàles; chèsto insèt se ‘l tróa in Eüròpa e in Àsia.
Cóme l’è fàcia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I öf i è de culùr zaldì – naràns, redundècc – islongàcc e i è tacài vià sóta i fòie di àlbere.
La càmola l’è nìgra quàndo la nas, pò la diènta biànca col có, i zàmfe e i töbèrcoi nìgher.
La pùpa l’è biànca con di smàgie nìgre che i regórda chèle de la càmola.
L’insèt marüt l’è grant ü ghèl o póch de piö, col có, i antène, i zàmfe e ‘l pronòto nìgher, menimà i élitre i è róse – bordò, bèle löstre e redùnde.
La éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’insèt marüt ‘l pàsa ‘l invèren in del teré o scundìt tra i fòie sèche fìna che la rìa la primaéra, alùra ‘l tùrna sö sö i fòie e ’l tàca de nöf a mangiàle per crès amò e ès prónt per rasàs sö.
I fémne i mèt i öf in ròs de 30 – 40 e i à tàca sóta i fòie. De sólet i fà i öf impó a la ólta, isé che, de manimà che i öf i se dèrf e i càmole i crès, s’pöl vèt a l’istès tép töcc i stàde de la éta de chèsto insèt. I öf i stà ‘n incübasiù per 1 o 2 setimàne a segónda de cóme 'l và ‘l tép, a i càmole i ghe ocór tra i 3 e i 4 setimàne per crès e apéna i è marüde cóme càmole i se tàca vià per la cùa a i fòie e i se ‘mpùpa per öna setimàna o póch de piö.
Dòpo la prìma generasiù, ghe n’è öna segónda che la crès in del estàt e che la darà i sò insècc marücc a setèmber e pò la pöl èsga ach öna tèrsa generasiù, se ‘l tép l’è bù, ma de sólet i càmole de chèsta generasiù, suradetöt i öltime, i ghe rià mia a dientà marüde e impupàs e i và a la malùra.
I dagn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’insèt marüt e la càmola, töi dù i màia i fòie, ma i fà mia di gran dagn fò che sö i àlbere piö zùene, chèle de vivàio, menimà sö i piànte cresìde i dà mia fastöde.
Bibliografèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pollini Aldo, 2002, Manuale di entomologia applicata, Edagricole, Bologna.


text:
Ruscus aculeatus
El Ruscus aculeatus L. (en Bresà Spinasorèch, 'n Bergamàsch Spinaràcc e Sparizéra) l'è 'na piànta arbüstiva, sèmper vérda, che la fa pàrt de la famìa botànica de le Ruscaceae (segónt en quach óter sistéma de clasificasiù, Liliaceae). I böcc zùegn che vé fò 'n primaéra i pöl véser catàcc per véser cönsömàcc compàgn de spàres.
Cuntegnüü
Distribusiù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ruscus aculeatus l'è 'na piànta uriginària de l'Eurasia e 'n Euròpa la crès suratöt al sud del cuntinènt. Se pöl troàla del leèl del mar enfìna ai 1000 méter, endèl sotabósch centroeuropèo e del mediteràneo. Se 'l tróa apò a 'ndel Nordàfrica e 'n Asia. El preferés el teré alcalì, sèch e bastànsa fèrtil e le zòne a l'ómbra. L'è 'n elemènt tìpich de la màcia mediterànea.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piantilìna a portamènt de boscài picinì de 30 a 80 cm de altèsa de culùr vért scür. La g'ha 'n rizòma sotatèra de 'ndóche böta i gàmp fiurài mascc e fèmine, per töcc du i tìpi el prezènta du tìpi de gamp: chèi normài i è lis e srotondàcc, envéce i óter i g'ha fòie fàlse, co 'n fùrma ovolanceolada de 2 a 3 cm de longhèsa e che fenés condèna pónta sténca e gösa.
Fòie vére e cladódi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie vére i è picinìne fés, le par squàme e de sòlet i è isé pesène che se ghe fa mìa càzo, a la sèa de chèste fòie lónghe 3 o 4 mm vé sö le fòie fìnte che 'n realtà i è dei ramilì trasfurmàcc. Chèste fòie fìnte (ciamàde filoclàdi o cladódi) i è lónghe 'n ghèl o 'n ghèl e mès, le g'ha 'na fùrma a öf e le g'ha la pùta gösa che sbùza. Tota la piànta la fa la fotosìntezi föra che le fòie vére che le se destàca a la svèlta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è picinì, virdizì o che tìra al viòla. I g'ha sés tépali distribüìcc sö du vertezèi. I fiùr fèmine i è tricarpelàr e i g'ha l'ovàre súpero quan che 'nvéce chèi màscc i g'ha tré stàm saldàcc ensèma dei filamèncc. La 'mpulinasiù la vé fàda de i insècc (entomògama). El Ruscus aculeatus el fiorés 'ntra l'envéren e la primaéra.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì de l'autùno e 'n prensépe de l'envéren, le piante fèmine le fa sö 'na sórt de baca rósa de 10 a 12 mm de diàmetro con dét en granì o du de somésa. La somésa la vé portàda atùren dei anemài che i màia i fröcc e dòpo i fa fò i giandì (endozoocora).
Sinònim botànic[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ruscus parasiticus Gueldenst. (1787).
- Ruscus aculeatus var. angustifolius Boiss. (1882).
- Ruscus ponticus Woronow (1916).
- Ruscus aculeatus f. pumilus Druce (1931).
- Ruscus laxus Sm. 1797
- Ruscus flexuosus Mill. 1768
- Ruscus aculeatus subsp. laxus (Sm.) K.Richt. 1890
- Oxymyrsine pungens Bubani[1][2]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sinònimi en Tela Botánica
- ↑ Sinònimi en Kew


text:
Muntìzola
Muntìzola, (Italià: Monte Isola) l'è 'n cümü de 1 780 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
El sò teretóre el cuàrcia zó töta l'ìzola che la pórta 'l stès nòm e che la se tróa 'n mès al Lac d'Izé. Muntìzola l'è l'ìzola de làc piö grànda de l'Euròpa meridiunàl.
Töta cuarciàda de bósc, endèla antichità par che la gh'ìes en tèmpio pagà sö la sìma del mut. Endèl sècol V dòpo de Crìsto l'è stàda cristianizàda del Vèscof bresà San Vigìlio.
Entùren a l'an mìla l'ìa sfrötàda come posedimènt rüràl dei convèncc bresà e la g'ha ést de menemà nàser dei borghècc agrìcoi dré a le còste del mut e dòpo, piö aànti, dei paizì de pescadùr sö le rìe del lac.
Prìma del 1929 el teretóre de l'ìzola l'ìa dividìt en du cümü, Sivià e Peschéra. Sö l'ìzola la circolasiù de le màchine dei privàcc l'è pruibìda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Muntìzola l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Neréo
Al Neréo (Nnpeύς in gréc), in dla mitulugìa gréca, 'l era na divinitê di prìm tèimp dal mèr, fiōl dal Pòunt e dla Géa. 'L ìva spuśê l'oseanèina Dòride ch'la gh'dèva el sinquànta fiōli Nerèidi, e tra chegli ètri, anca l'Alìce e la Teti (ch'la sarèv e-dvintèda pò la mèder dl Achìl). Al psiva anca avér-eg al fiōl Nerît.
Soquànti fòunt cùma l'Odisèa, la Teogonìa dl Esìod e la Bibliutèca dl Apolodòr, i 'n descòren cuma 'd un vèć ch'al gh'vèd giòst, ch'al saìva anca vèd'r in dal futûr, e bòun, 'd indû i sarèven deśgnû i só scutmài ed "veritiér", "benèvol" e "sèinsa mensòggna e gnanca śmingànsa". Al gh'ìva la posibilitê 'd cambièr la só forma, cuma pasèr da quèla 'd serpèint a la forma dl'aqua a quèla dal fóg. 'L abitèva cun la só famìja in degli aqui dl Egéo.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Neréo
- (IT) Al nòm ed Neréo in sìm'a 'l Wikisiunàri
- (IT) La citasiòun dal Neréo in dla Teogonìa dl Esìod in dal wikiquote


text:
14 01
Ol dé 14 de zenér l'è 'l 14 dé de l'an del calendare gregorià; manca 352 (353 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 14 de zenér al è ul dí da pòost 14 dal an dal calendari gregurian; i manca 352 (353 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1968 - Miami: Green Bay Packers i veenc la II Superbowl traant gjo Oakland par 33-14.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1994 - Tolosa da Lenguadoc (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mauritània
La Mauritània, o Republega Islamega de Mauritània (in Àrab الجمهورية الإسلامية الموريتانية, - Al-Jumhūriyya al-Islāmiyya al-Mūrītāniyya, in francees République Islamique de Mauritanie) l'è on paes intel nòrd-òvest de l'Afrega. La limita al sud-òvest cont el Senegal, a est e a sud-est cont el Mali, al nòrd-est cont l'Algeria e al nòrd-òvest cont el territòri del Sahara Ocidental, ch'el fà part del Maròch. La capitala - e citaa pussee popolada - l'è Nouakchott, che la se troeuva su la còsta atlantega.
Stòria moderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Mauritania a l'è stada on possediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha otegnuu l'indipendenza.
Organizazion politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Mauritania (nòm ofizial: لجمهورية الإسلامية الموريتانية / République Islamique de Mauritanie) a l'è ona republega.
Al 6 d'agost del 2008 i militar hann faa on colp de stat e hann depòst el president Sidi Ould Cheikh Abdallahi.
El president de la giunta militar (Consèj Alt del Stat) a l'è el Mohamed Ould Abdel Aziz. El sò primm minister a l'è Moulaye Ould Mohamed Laghdaf.


text:
26 05
Ol dé 26 de magio l'è 'l 146 ( 147 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 220 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de magio al è ul dí da pòost 146 ( 147 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 220 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1706 - Xàtiva (la Costera): ol maressal de camp Joan Baptista Basset i Ramos al líbera la sità, ocüpada per i filipis·c (guèra de Sücessiú).
1963 - Mallorca: s'al sélebra ol compiment del "Diccionari Català-Valencià-Balear".
2003 - Macka (Trabzon, Türchia): ghe i mör 62 militaars Spagnöj al fracassá-ss del aviú Iàkovlev 42 Ucraines col che i torna· del Afganistan. L'errònia identificassiú posteriura di cadàver la portarà ün important scàndol polítegh.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Ness John Cockcroft (Premi Nobel 1951): físegh Britànegh che va dividí l'àtom artifissialament per la pröma ölta.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Vacarisses, a la comarca del Valès Occidental
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1891: il 1. d’avust vegn declerà sco festa naziunala
La festa dal 1891 ha gì in tal success ch’il 1. d’avust è gia prest stà fixà en il chalender da las festas svizras. Il 1899 ha il Cussegl federal envidà ils chantuns a tutgar ils zains en tut il pajais. L’organisaziun da la festa era l’emprim però anc chaussa dals chantuns e da las vischnancas. Prest han ins era cumenzà a far ils gronds fieus la saira dal 1. d’avust. Il mitus da l’engirament dal Rütli che ha sias ragischs lunsch en il passà è vegnì rinforzà dal rapport dal Rütli da general Guisan durant la Segunda Guerra mundiala e da la festa da commemoraziun per il giubileum da 650 onns il 1941.
Davant questa culissa emoziunala enturn la fin dal 19avel tschientaner han persunalitads patrioticas, motivadas da far insatge d’utilitad publica e dirigidas dal commerziant songagliais Albert Schuster, fundà il 1909 il dun svizzer da la festa naziunala. Lur iniziativa aveva l’intent da dar a la populaziun a maun dad in’acziun cuminaivla in senn pli profund a la festa naziunala. La collecta annuala a chaschun da la festa naziunala dueva promover la solidaritad en il pajais. Ils fundaturs dal Comité per la festa naziunala han circumscrit lur finamira suandantamain: "Mintgin, er il burgais modest, duai avair la pussaivladad da contribuir il 1. d’avust insatge pauc a l’utilitad publica naziunala".


text:
863
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Papa Nicolò I el scomunega el noeuv patriarca de Costantinòpol Fòzi I
- El Carlomann el tacca el sò fradel Luis II de Germania per la segonda voeulta
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berta de Lotaringia, tosa del re Lotari II e miee primma del Tebald d'Arles e poeu de l'Adalbert II de Toscana (m. 925)
- Luis III de Francia (m. 882)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl de Provenza (n. 845)
- Corrad I de Borgogna (n. 800)
- Dònald I de Scòzia (n. 812)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Petrozavodsk
Petrozavodsk (ПeTpoзaBoдck in abecee cirilligh; Petroskoi in finlandes e carelian; Onegaborg in svedes storigh) l'è ona città de la Russia del nord-ovest con 266.000 personn che ghe viven.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Petrozavodsk la se troeuva in la Repubbliga de la Carelia, de la qual a l'è la capital, oltra a vess capploeugh del Prionežskij rajon. L'è bagnada di aqui del Lagh Onega (e de scià el vegn el sò nomm svedes).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia offizial de la città la scomincia in del XIII secol, e i sò primm notizzi vegnen de ona carta geografiga che la segna là indove adess gh'è Petrozavodsk on sitt ciamaa Onegaborg.
El primm insediament russ l'è del 29 agost 1703 e l'è staa ciamaa Petrozavodsk (cioè fabbriga de Peder), perchè 'l serviva per la costruzion de San Pederburgh.
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è stada occupada di Finlandes (1941-1944) e l'è stada ciamada Äänislinna.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Echmiadzin, Armenia.
- Brest, Bielorussia.
- Finlandia:
- La Rochelle, Francia.
- Germania:
- Portomaggiore, Italia.
- Lituania:
- Umeå, Svezia.
- Nikolaev, Ucraina.
- Duluth, Statt Unii.
- Mo i Rana, Norvegia.
- Narva, Estonia.
- Russia:


text:
Rüschegg
Rüschegg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 57.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1656 abitant.
El cumün de Rüschegg al se tröva a una altitüden de 890 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Därstetten, Guggisberg, Oberwil im Simmental, Rüeggisberg, Rüti bei Riggisberg, Wahlern.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Infina al 1860 Rüschegg l'è staa part del cumün de Guggisberg.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Guggisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Surmiran
El Surmiran a l'è vün di dialet rumanc che'l se parla in del Grisun central, che l'è ciamaa el Surmeir.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En bap veva duos fegls.
Et il pli giouen ô detg agl bap: "Bap! Do a me or la part della roba tgim tocca!" et el ô partia or ad el la roba.
Pacs deis siva ô igl fegl giouen, mess ensemel tot, et é ia ainten enna terra lunscheinta, e lo ô el futg eir la siu roba cun veiver schlaschdeaiment.
[...]
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 354-355


text:
Teurema da la divergenza
In càlcül veturiaal, ul teurema da la divergenza, apó cugnussüü cuma teurema da Gauss, teurema da Ostrogradsky, u teurema da Ostrogradsky–Gauss al è un resültaa ch’al lazza la divergenza d'un caamp veturiaal a la valuur da le integrale da süperfiis dal flüss definii pal caamp. Ul teurema da la divergenza al è un resültaa impurtaant par la matemàtica e la física, in particülaar in eletrustàtica e dinàmica da flüit.
Cuntegnüü
Definizziú matemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes V un sübcungjuunt cumpatt da Rn (pensaant íntal caas n=3) e diferenziàbil a tocch. Si F al è un caamp veturiaal diferenziàbil cuntínü definii int una bula intuurn da V, alura a gh’emm
indúe S = ∂V al è la vora da V urientada par vetuur nurmaal in fö, e dS al è NdS, la nurmala in fö da la vora ∂V.
Al cuventa remarcá che ul teurema da Gauss al vé gjo dal teurema da Stokes plüü generaal, che generaliza ul teurema fundamentaal dal càlcül.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Süpusaant che a vuremm evalüá , indúe S al è la sfera ünitaa definida par e F al è ul caamp veturiaal . Ul càlcül dirett da chesta integrala al è fisc difícil, però sa l pöö simplificá duvraant ul teurema da la divergenza:
Par simetría,
Alura,
par che la sfera ünitaa W la gh’a vulüm 4π/3.
Aplicazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eletrustàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aplicaa a un caamp eletrustàtich, al da la legg da Gauss: la divergenza al è una custanta par la densitaa da càrega dal vulümm.
Gravitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aplicaa a un caamp gravitazziunal, al s’uteegn che la integrala da süperfiis al è -4πG par la massa da deent, quala-sa-síes la distribüzziú da massa, e le masse esterne.
Distribüzziú sférica simétrica da masse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Íntal caas da distribüzziú sférica simétrica da masses, sa l pöö cunclüüt che la forza dal caamp a una distanza r dal céntar a l’è interiuur cunt una magnitüda da G/r² par la massa tutala a una distanza petita, qual-sa-síes le masse a una distanza süperiuur. Par esempi, una sfera vöja la prudüiss mia da gravitaa a l'interiuur. Ul caamp gravitazziunal a l'interiuur al è l istess che si la sfera vöja ga la füdess mia.
Distribüzziú cilíndrica simétrica da masse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Íntal caas da una distribüzziú cilíndrica infinida simétrica da masse, sa pöö cunclüüt che la forza dal caamp a una distanza dal céntar al è interiuur cunt una magnitüda da 2G/r par la massa tutala par ünitaa da lunghezza a una distanza cürta, qual-sa-síes le masse a una distanza süperiuur.
Par esempi, un cilindre vöj infinii al prudüiss mia da gravitaa a l'interiuur.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul teurema al è staa descoeert par Joseph Louis Lagrange ul 1762, e plüü taart redescueert independentameent par Carl Friedrich Gauss ul 1813, par George Green ul 1825 e ul 1831 par Mikail Vasilievich Ostrogradsky, che apó al dà la prima pröva dal teurema. Sübseguentameent, di variazziú dal teurema da la divergenza sa i nòmina teurema da Gauss, teurema da Green e teurema da Ostrogradsky.
Cheest artícul sa basa sül artícul GFDL da PlanetMath a http://planetmath.org/encycjopedia/Divergence.html t:Teurema da Divergênzia


text:
Suriname
El Suriname a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Gujana, la Gujana Francesa e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Paramaribo.
El gh'ha una süperfiss de 163.820 km² e una pupulaziun de quas 450.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname a l'era un pussediment di Paes Bass, cugnussüü cunt el nom de Gujana Ulandesa, fina al 1975, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname (nom ufizial: Republiek Suriname) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Dési Bouterse (del 2010).


text:
Eracli
Eracli (Ἠpάkλeιov/Hērákleion in grech antich; Hpάkλeιo in grech, trasliteraa Ērákleio u Iráklio; Candia in Italian e Venezian; Heracleum in Latin; Kandiye in türch) a l'è una cità greca de 142.112 abitant.
A l'è 'l caplögh e la cità püssee impurtanta de l'isula de Creta.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Heraklion a l'è cugnussüü mej cunt el nom de Candia', che l'è el nom che'l gh'hann daa i Venezian, e che l'aveven daa a tüta l'isula de Creta, che'l vör dì "tera bianca" (del latin "candida") e che l'aveven dupraa anca i Türch (Kandiye).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eracli a l'è gemelaa cun:


text:
Guarda (GR)
Cuurdinàde: 46°46.524′N 10°9.1525′E
Guarda a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 164 abitant e una süperfiss de 31.5 km², e al se tröva a una altitüden de 1653 meter sura al livel del mar.
El cumün de Guarda a l'è tacaa ai cumün de Ardez, Galtür (AT-7), Gaschurn (AT-8), Lavin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guarda l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Warda.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Paul Eugen Grimm: Guarda in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Châteauneuf-les-Martigues
Châteauneuf-les-Martigues l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Châteauneuf-Côte-Bleue
(chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Istres e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône. El g'ha 'na popolasiù de 12 266 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 31,65 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 203 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Custanta da Lévy
In matemàtega, la custanta da Lévy (a völte cugnussüda sota ul nomm custanta da Khinchin-Lévy) la pariss int una espressiú cunserneent ul cumpurtameent asintòtich di denuminaduur cunvergeent da le frazziú cuntínüade. In 1936, ul matemàtich Francées Paul Lévy al mustra che i denuminaduur cunvergeent di desvilüpameent da le frazziú cuntínüade da dabot töcc i nümar reaj i satisfà:
La custanta da Lévy a l'è la custanta dal custaa dritt da chesta espressiú, e a l'è apprussimadameent iguala a 3,275 822 918 7... Ul tèrmin al è apó a völte druvaa par fá referenza al lugariitm dal custaa dritt da chesta espressiú, ch'al è apprussimadameent iguaal a 1,186 569 110 4...


text:
Felben-Wellhausen
Felben-Wellhausen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.3 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2554 abitant.
El cumün de Felben-Wellhausen al se tröva a una altitüden de 395 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Frauenfeld, Hüttlingen, Pfyn, Thundorf, Warth-Weiningen.
El cumün l'è staa istitüii in del 1983 de la fusion dei ex cumün de Felben e Wellhausen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Felben-Wellhausen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1973
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
26 09 - Barcelona: Detenziun de Salvador Puig i Antich.
01 12 - Barcelona: Lluís Maria Xirinacs i Damians al inízzia una greva de famm davaant la prisun model par reclamá l'amnistia di presunée polítigh antifranchiist che la dürarà 42 dí.
27 03 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): Marlon Brando al refüda l'Òscar che la ga conceed l'Académia di Aart e i Sieenz Cinematogràfich.
11 09 - Cili: i foorz armaad dirigiid pal generaal Augusto Pinochet a tölan el control del paees; el presideent Salvador Allende al möör al Palaas de la Moneda.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
30 10 - Silvia Corzo, presentadura de notízzi Colombiana.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 04 - Villarrubio (Tarancón, Conca): Luis Manuel Ferri Llopis, cognossüü coma Nino Bravo, cantaant melòdich Valencià, d'accideent de circülazziun.
22 10 - San Juan (Puerto Rico): Pau Casals, violoncelista Catalan.
31 01: Ragnar Frisch, economista, Premi Nobel d'Economia el 1969.
02 09 - Bournemouth (Anglatera): John R.R. Tolkien, scrituur e filòlegh Anglées.
11 09 - Santiago Cili: Salvador Allende, presideent de Cili, moort defendeent el Palaas de la Moneda davaant l'esèrcit sülevaa.
23 09 - Santiago (Cili): Ricardo Eliezer Neftalí Reyes Basoalto, cognossüü coma Pablo Neruda, pueta, premi Nobel de Literadüra, e diplumàtich Cilées.
20 12 - Madrid (Spagna): Luis Carrero Blanco, presideent del governameent Spagnöö, sassinaa con una bomba ETA.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pietro Badoglio
Pèder Badoglio (Grazzano Badoglio 1871-1956) l'è staa on general e òmm politich talian.
Dòpo de la prima guerra mondial l'è staa nominaa al comand del stat magior de l'esercit. Del 1925 al 1940 l'è staa al comand del stat magior general; in del menter nel 1926 l'era nominaa 'Maresciall de Italia' e in del 1936, a la fin de la guèra de Etiopia quand che l'era entraa per prim in de la capital nemisa Addis Abeba, anca vicerè de Etiopia. El 25 de luj del 1943 l'haa formaa el prim govèrno dòpo de la caduda del Mussolini per tentà de salvà la monarchia. El 8 de setember el se rendeva aj leaa e el rimaneva al comand del govèrno finna a la liberazion de Ròma in del giugn del 1944.


text:
Lèngua Oko-Juwoi
La lèngua Oko-Juwoi o adóma Oko-Juwoi, ma ach Junoi o Juwoi l’è öna lèngua del sèntro del arcipelàch di Grand Andamane, ün arcipélach de ìsole ‘ndiane ‘n del gólf del Bengala.
La lèngua Oko-Juwoi l’è ‘ndàcia perdìda, dezà che gh’è piö nisü che l’ la parla.
La lèngua Oko-Juwoi l’èra öna di 10 lèngue parlade dal pòpol di Grancc Andamanés, pòpol che se pènsa l’abie abitàt chèste ìsole da piö de 65.000 agn; i éra 'n 5.000 quando in del 1858 i è riàcc i Inglés, menimà 'n del 2010 i n’éra restàcc dóma 52.
Ol còdes Iso[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol còdes Iso de la lèngua Oko-Juwoi l'è ISO 639-3: okj.
I lèngue di Andamane[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lèngue andamanéze magiùre (10)
del setentriù (4)
del mès de l’arcipélagh (6)
- Aka-Bea
- Aka-Kede
- Aka-Kol
- Akar-Bale
- A-Pucikwar
- Oko-Juwoi
Lèngue andamanéze meridiunàle (3)


text:
Anna Finocchiaro
Anna Maria Paola Luigia Finocchiaro (Modica, 31 de mars del 1955) l'è 'na pulìtica italiàna, l'è stàda Minìster per le Pari Oportunità.
Laureàda 'n giurisprüdènsa, 'ndèl 1981 la deènta funsiunàre de la Banca d'Italia endèla filiàl de Savona. Pretùr a Leonforte del 1982 al 1985, la deènta sostituto procuratore 'ndèl tribünàl de Catania. Endèl 1987, la vé iligìda deputàda endèle fìle del Partit Comunìsta Italià.
Del 1988 al 1995 l'è stàda apò a consigiér endèl cümü de Catania, prìma col PCI e pò col Partìt Democràtich de la Sinìstra (PDS).
La vé numinàda Minìster per le Pari Oportunità 'ndèl goèrno Prodi I. Endèl 2001 la vé confermàda a la Càmera dei Deputàcc endèle fìle dei Democràrich de Sinìstra e 'ndèl 2006 la pàsa al Senàto coi vóti de la circuscrisiù Sicilia per la lìsta de L'Ulivo.
Endèl 2006 (XV Legisladüra) la vé numinàda capogrùpo a Palàs Madama del grùpo parlamentàr de L'Ulivo.
El 29 de bril del 2008 l'è stàda riconfermàda capogrùpo al Senàto del PD per la XVI legisladüra.


text:
16 01
Ol dé 16 de zenér l'è 'l 16 dé de l'an del calendare gregorià; manca 350 (351 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 16 de zenér al è ul dí da pòost 16 dal an dal calendari gregurian; i manca 350 (351 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1387 - Barcelona: Joan I ul Cazzaduur al istaura ul títul da Duc da Montblanc, cuncedeent cheest títul a sò fradell Martí.
- 1641 - Barcelona: Pau Claris al pruclama la Repüblega Catalana sota la prutezziun da Francja, malgraa íntal giir d'una semana al gh'arà da recugnuss la suvranitaa da Luiis XIII da Francja (guèra di Segaduur).
- 1716 - Catalunya: ul Consejo da Castísula, in nomm dal rei Felip V, ga al prumülga ul Decret da Nova Planta, che al anessiuna ul paées a Spagna cuma territori cunchistaa e ul lassa sota aministrazziun militara, e al n abuliss tüti i istituzziun da suvranitaa pulítega (guèra da Sücessiun).
- 1930 - Barcelona: sa ga inaugura ul cungjuunt d'edifizzi muderniist da l'Hospital de la Santa Creu i de Sant Pau.
- 27 aC - Roma: Utavi Augüüst al receef ul títul d'Augüüst par paart dal Senaa ruman, vargott ch'al signífica la delegazziun da tüti i funziun dal Statt in la suva persona: al scumenza l'Imperi Ruman.
- 1979 - l'Iran: ul scja Mohamed Reza Pahlevi al scapa dal paées cun la famèja e s'al esília al Egitt, indúe al murirà ul 27 07 dal an dapress.
- 1992 - Citaa da Mèssich ([[Mèssich di representaant dal guvèern salvadureench e dal FMLN ga i signa i Acòort da Chapultepec, ch'i ponn fin a una guèra civil ch'a l'era drée a dürá da dúdas agn.
- 2003 - Cap Canaveral (la Florida, SÜA): equipagjaa par 7 astrunàut, sa ga lanzarà ul darée traspurtaduur spazziaal Columbia, ch'al s·cjuparà in plen guur ul primm da febrée, turnaant indrée a la Tera.
- 2004 - Tòkio (ul Gjapun): 30 suldaa da i foorz d'autodefesa Gjapunesa i va fö vèers l'Iraq par s'integrá (insema a 20 militaar da la forza aèria ch'i era gjanmò là) int i trupp da la cualizziun anglu-americana che la ucüpa cheest paées: a l'è la prima missiun fö dal Gjapun da la Segunda Guèra Mundiala.
- 2005 - Croàzzia: Stipe Mesic -da tendenza liberala, cul süpòort dal céntar e ul céntar-manzina- al töö la càrega da presideent dal paées par la segunda völta, cunfruntaa a la ministra Jadranka Kosor, da la Uniun Democràtica Croata (HDZ).
Bucarest (Rumania): Adriana Iliescu al deventa la màdar plüü vegja fin adess partureent a 66 agn una tusa, cuncepida cun fecundazziun in vitro, che sa la cjamarà Elisa Maria. | Arbela (ul Kurdistan): la insurgenza Irachiana la fa s·:cjupá una vetüra a la bumba aprööf la sée dal Parlameent autònum kurd e ga la pròvuca sett mòort.
- 2006 - Monròvia (Libéria): Ellen Johnson-Sirleaf, vadagnadura di elezziun dal 11 11 dal an da prima, la töö pussessiun cuma presidenta dal paées.
- l'Iran: ul guveern ga al pruibiss i ativitaa da la CNN.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1901 - Banes (Cuba): Fulgencio Batista, militaar e pulítich cuban, ditaduur, cap dal statt da 1923 a 1959 (m. 1973).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1891 - París (Francja): Clément Philibert Delibes, cugnussüü cuma Léo Delibes, cumpusituur Francées (n. 1836).
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vigília da Saant Antoni Abaa, patronn da Mallorca; sa la célebra suratütt a Manacor, Son Servera, Artan, Sant Llorenç des Cardassar, Pollença, Muro, Capdepera e spezzialalment a sa Pobla, indúe sa va fö a diná aprööf la scendra di föögh.
La vigília da Saant Antoni anca sa la festegja a Canals (la Costera) indúe sa la fa una foguera gegant.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rorschach (distret)
El Distret de Rorschach l'è 'n distret eletural (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera,
L'è sitüàt enèla endèla regiù del Lach de Costànsa e 'l cunfìna al nort coi distrècc todèsch de Bodensee e Lindau, a nordèst co la regiù autrìaca del Vorarlberg (distrèt de Bregenz), a sudèst col distrèt de Rheintal, a sud col cantù Canton Apenzel de Föra, a sudòvest col distrèt de San Gal, e a nordèst col distrèt de Arbon (Canton Türgovia).
El distret de Rorschach el g'ha 'na popolasiù de 41 275 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 9 cümü: