text:
Domenico Agostino Vandelli
Domenico Agostino Vandelli (Padova, 8 de löi del 1735 – Lisbona, 27 de zogn del 1816) l'è stat en scensiàt, natüralìsta e botànich italià.
El Vandelli el s'è furmàt a l'Università dei Stüde de Pàdova endóche l'oté la docènsa.
El ciàpa 'l duturàt en midizìna condèna tézi 'ntitulàda: Dissertationes tres: de Aponi thermis, de nonnullis insectis terrestribus et zoophytis marinis, et de vermium terrae reproductione atque taenia canis. El scrif endèl 1761, 'na lètera al Linèo (1707-1778), che l'è dientàda famùza endèl àmbet scentìfich, sö le holothuries. per chèsta rizù ghe vegnarà dedicàt endèl 1767 la nomencladüra del zèner Vandellia de la famìa de le Scrophulariaceae.
Endèl 1765 l'oté la nòmina a letùr en chìmica e 'n scènse natürài de l'Università de Coimbra che la l'ìa ciamàt diretamènte e 'l fónda l'Ort Botànich de Coimbra.
Vandelli endèl 1788 el püblica el Disiunàre de historia naturalis, e 'n òpera sö Florae lusitanicae et brasiliensis specimen (Coimbra).
Endèl 1791 el làsa l'encàrech de supervizùr de l'órt botànich de Coimbra che 'l vegnarà dat al Félix Avelar Brotero. Endèl 1793 el diènta el prim diretùr del Giardì botànich del Palácio da Ajuda a Lisbona. L'Académia de le Scènse de Lisbona la l'ha iligìt mèmber.
Fiöl del Girolamo Vandelli, académich rinomàt per la chirurgìa a Padova, l'ìa contemporàneo e sòcio de Giovanni Battista Morgagni.
Rezültàcc scentìfich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La part che 'l g'ha ìt el Vandelli endèl stüde de le scènse natürài l'è stada 'mportànte e fondamentàl. Divèrse piànte e spéci le pórta la raìs del sò cognòm (Vandellis, Vandellia, Vandellii). Chèste atribusiù i è duzìde o a le sò òpere de catalogasiù o perchè i piànte scuprìde e discriìde pròpe de lü. 'Ntra chèste val la péna regordà:
- Saxifraga vandellii[3],
- Barbacenia vandellii[4],
- Lafoensia vandellis,
- Androsacea vandellis[5],
- Palustris vandellia[6],
- Mayaca vandellii[7],
- Allium cirrhosum vandellis;
Endèl 1761 el Vandelli el catàloga e 'l descrìf (apò a condèn dizègn) 'na tartarüga gigànta che la vé dunàda a l'Università de Padova. La denominasiù de Dermochelys Coriacea Testudo la gh'è sintìda càra al Linèo per la sò prìma descrisiù de la spéce Dermochelys coriacea püblicàda endèla XII edisiù del Systema Naturae.


c: text/html

text:
Vitori Emanuell II de Savoja
El Vitori Emanuell II de Savoja (Turin, 1820 - Roma, 1878) l'è staa re de Sardegna del 1849 al 1861 e despoeu l'è devegnuu el primm re d'Italia, fina a la soa mort.
Fioeu del Carl'Albert, l'è rivaa in sul trono despoeu de la desconfitta de Novara: l'ha mantegnuu el Statutt Albertin e l'ha desfaa el Parlament che 'l se refudava de firmà la pas con l'Austria. Cont el Proclama de Moncalieri l'è vegnuu a fàggh pression in sui votant per avèggh on govern moderaa. Despoeu del Govern del Massimo d'Azeglio, duraa fina al 1852 (e sotta el qual s'hinn aprovaa i legg del Siccardi, fortament anti-clerical), l'ha ciamaa al Govern el Cavour, cont el qual l'ha scominciaa ona longa colaborazzion piena de problema.
D'acordi cont el Cavour in del 1859 l'ha otegnuu la Lombardia contra l'Austria (con l'ajutt di Frances comandaa del Napoleon III). L'ann dopo, contra el parer del Cavour, l'ha favorii la spedizzion di milla del Giuseppe Garibaldi, e in del 1861 l'è staa inscì proclamaa re d'Italia. In del 1870, cont el profittà de la guerra che l'era s'cioppada in tra i frances e i prussian, l'ha mandaa el sò esercit a ciappà la città de Roma, e inscì l'ha completaa l'unità italiana.
A la soa mort l'è devegnuu re el sò fioeu Umbert I.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salvador Bahia
Artìcol in dialët piasintëin
Salvador Bahia (al sò nùm cumplët a l'è São Salvador da Bahia de Todos os Santos) a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stä ad Bahia, a Nord-Est ad la Repüblica.
La gh'ha 2.762.750 abitant (2006) par 255,4 kmq, e l'è la tèrsa sitê püsä granda dal Brasil dòpu São Paulo e Rio de Janeiro.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
La sitê l'è stä fundä in dal 1549 in cùla c'as ciamàva Bahia de todos os Santos (La bàia ad tütt i sànt) e fìn al 1763 l'è stä la capitäla dal Brasil (dòpa a l' dvantà Rio) e impurtantìsim cèntar ecunòmic ad tütt al Sud-America.
La tradisiòn la vurarëss ca g'sìà in sitê 365 cèsi vòina ogni dì ad l'ann.


text:
02 11
Ol dé 2 de noèmber l'è 'l 306 ( 307 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 60 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de noèmber al è ul dí da pòost 306 ( 307 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 60 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1937 - Lleida (ol Segrià): l'aviassiú franchesta la bombardesa la sità e ghe la causa tri sentenér de morc.
2005 - Madrid: ol Congress di Depütacc Spagnöl al apröa l'amissiú a tràmit del nou Estatut d'Autonomia nöf Statüt d'Autonoméa per la Catalunya col söport de töcc i gröp esset ol PP che, l'istess dé, al va a presentá ü recurs d'incostitüssionalità.
1917 - Londra: ol miníster Balfour al fa pöblega la declarassiú che la proclama ol söport Britànegh aj insendiamenc zödé a Palestina (Sionism).
2003 - Durham (Carolina del Nord, SÜA): la gesa episcopaliana la ordena ol pröm vèscuf ch'al se recognuss omosessüal.
2003 - Georgia: se gh'i sélebra di elessiú legislatíe fraudolente ch'i provocarà öna reölta, che la comportarà la dimissiú e l'esili del president Eduard Shevardnadze ol 23 11.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erc di Slane, sant irlandés;
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Robert Baden-Powell
El Robert Baden-Powell (nomm intregh: Sir Robert Stephenson Smyth Lord Baden-Powell, Primm Baron Baden-Powell de Gilwell; Londra, 22 de febrar del 1857 - Nyeri, 8 de genar del 1941) l'è staa on militar e educator ingles, fondador del Moviment Scout.
Fioeu d'on pastor anglican, el gh'aveva sett fradei. L'ha scominciaa la soa cariera militar quand che 'l gh'aveva 19 agn (perchè l'era minga staa bon de andà a Oxford). In de la soa vita, l'ha combattuu in India, in Afghanistan e, soratutt, in Africa.
L'è staa lì, duranta la guerra anglo-boera, che l'è devegnuu on eroe de guerra, per la soa difesa de la città de Mafeking. L'è staa vun di generai pussee giovin de la storia inglesa. L'ha anca contribuii a mett in pee el corp de la polizia sudafricana.
Dopo la guerra, l'ha scominciaa a interessàss al tema de l'educazion di bagai. L'è staa inscì che, in del 1907 l'ha mettuu in pee el primm camp scout (cont ona vintena de fioeu) in su l'isola de Brownsea. La soa intuizion la s'è spantegada in gir per l'Inghilterra e, ben prest, anca in del rest del mond. In del 1910 l'ha lassaa la cariera militar e 'l s'è dedicaa a la promozion del moviment scout in tutt el mond, anca cont el scriv di liber. Con la soa miee Olave (nassuda l'istess dì) l'ha mettuu in pee anca on'organizazion per i tosann.
Trist per la fin de la pas in Europa, el s'è trasferii in Africa (Kenya), e lì l'è mort in del 1941, a vottantatrii agn.


text:
Lengoa Veneta
El Venet (nomm nativ: Veneto) l'è ona lengua neolatina parlada de quatter milion de personn in de l'Italia oriental e in d'on quai sitt de l'America.
Cuntegnüü
Diffusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua veneta la s'è spantegada in tucc i territori de la veggia Repubbliga de Venezia, ma anca foeura di sò confin.
In Italia l'è parlada in tutt el Venet (foeura che in de la Transpadana Ferraresa, in del Cador, arent a Portogruaro e in sù l'Altopian de Asiago), in Friul (a Pordenon), in la Venezia Giulia (foeura che la zonna de Gorizia e in la Slavia Veneta) e in del Trentin oriental.
Foeura de l'Italia l'è parlada in Slovenia e in Croazia, in tutt quei sitt che gh'even ona forta presenza italiana fina ai Ann '50 del secol passaa (Istria e Dalmazia, fina giò al Montnegher), oltra che in quei loeugh in gir per el mond indove s'hinn spantegaa via i Venet.
I lenguista gh'hann pussee de on'idea per fà sù ona division dialettal Venet: ghe n'è voeuna che la spartiss el Venet inscì:
- Venet central (dialett visentin, dialett padovan, dialett polesan)
- Venet lagunar (dialett venezian, dialett ciozzott)
- Venet occidental (dialett verones, dialett gardesan)
- Venet center-settentrional (dialett trevisan, dialett de Conegliano, dialett de San Donà, dialett liventin e dialett pordenones)
- Venet settentrional (dialett feltrin, dialett bellunes)
- Venet oriental o da mar (dialett bisiach, dialett istrian, dialett triestin, dialett grades, dialett fiuman, dialett maranes)
Alter inveci gh'hann daa quella division chì:
- Dialett bellunes
- Dialett trevisan pedemontan
- Venet oriental (dialett trevisan center-oriental, dialett venezian oriental, dialett liventin, dialett pordenones)
- Venet lagunar
- Venet central (dialett visentin, dialett verones bass, dialett padovan, dialett rovigott, dialett trevisan occidental, dialett venezian occidental)
- Dialett verones
- Dialett istrian
- Dialett trentin
L'emigrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua véneta la s'è desviluppada del latìn parlaa in del Tard Impér Romàn in di región in dove che primma se parlava el venètich (la lingua de la popolazzión di Veneti). In di sécol, a l'è vegnuda su me ona lengua letteraria a bastanza formada e l'è stada drovada me lengua uffizzial de la Serenissima Repùblica de San March. Nel sécol XIX l'era anchmò la lengua de comand in de la Marina Aostro-Ungarés. Ona forma de la lengua véneta, el vénet colonial, l'era diffonduda largament in de l'Adriàtegh in d'ona situazzión de bi- e trilingoism (l'altra lengua l'era on quai dialett del crovatt). On scritór comè l'Enz Bettiza, nassuu e cressuu a Spàlat, el parlava correntament el vénet colonial. Fra i lengov regional de l'Italia, el vénet l'è vunna di quei che han resistii mèj a l'espansión de l'italian.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La litteradura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El status[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La grafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de lengua: el Pader Noster in Venezian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nostro che ti xe nei ciei,
sia santificà el to nome,
vegna el to regno,
sia fata ła toa vołontà,
Come nei ciei così in tera
Dane ancuo el nostro pan quotidian,
e rimeti a nialtri i nostri debiti,
Cussì come nialtri i rimetemo ai nostri debitori.
E no sta portarne in tentasion,
Ma łiberane dal mal, Amen.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carta Europea di Lengov regionai o minoritari
- Sitt sora la lengua veneta, dedicaa al patrimoni lenguistigh e coltural del popol venet
- Manual grammatical general de la lengua veneta e di sò variant, de Michele Brunelli
- Dizionari general de la lengua veneta e di sò variant
- Raixe Venete, jornałe in léngoa veneta
- Istituu Lengua Veneta
- el dialett venet
- Sitoveneto
- Quatro Ciàcoe - Mensil in venet de coltura e tradizion venet
- Caorlotti.com - Dizionari italian - dialett caorlott
- El Sito del Mestro - Vocabolari, proverbi, moeud de dì e alter
- Grammatiga veneta
- Scheda sora la lengua "Veneta" nel sito di Ethnologue
- Sitt sora i lengov romanz e minoritari
- 40.000 paroll venet con traduzion in Ingles
- Cors de Talian cioè 'l Venet parlaa in Brasil
- Streaming de ona radio brasiliana che tutt i domenigh dai 14:30 ai 16:30 la trasmett ona trasmission in lengua veneta
- etimologia d'ona quai parolla in istrovenet
- Dizionario tascabile del dialetto veneziano, come viene usitato anche nelle province di Padova, Vicenza e Treviso, Padova, 1847


text: 3lach 3lach Raki Tebki Lahbitri, 3lach 3lach Raki Tebki Lhbitri, La7bitri 3lach Tibki, Lahbitri 3lach 3lach Raki Tabki, 3lach Raki Tebki, 3lach 3lach Raki Tebki Lahbitri, Hbitri 3lech Tebki, 3lach 3lach Raki Tebki Hbitri, 3lach 3lach Raki Tebki La7bitri, A3lech A3lech Raki Tebki La7bitri, Lahbitri Alach Tebki, 3lach 3lach Raki Tabki Facebook, 3lach 3lach Raki Tebki Facebook, 3lach 3lach Lahbitri Facebook, Lahbitri 3lech 3lech Tebki, 3lach Tebki, Lhbitri 3lach Tbki, Lahbitri 3lach 3lach Raki Tebki, الحبيطري علاش راكي تبكي, 3alch 3lech Raki Tebki , 3lach 3lach Tebki, علاش علاش راكي تبكي, Lahbitri 3lach 3alch, 3lech 3lech Raki Tebki, Lehbitri (a3lach Tebki), Lahbitr 3lach 3lach Raki, 3lach 3lach Raki Tebki, لحبيطري علاش علاش, Le7bitri 3lech 3lech Raki Tebki, Lhbitri 3lach 3lach Raki Tebki, 3lech 3lech Raki Tebki Hbitri, 3lache 3lache Raki Tbki, Lahbitri 3lach 3lach Tebki, علاش راكي تبكي الحبيطري, الحبيطري علاش علاش راكي تبكي , Lhbitri, W 3lach 3lach Raki Tebki, علاش علاش راكي تبكي لحبيطري, Lhbitri 3lach 3lach Raki Tabki


text:
Coeur
El coeur (parnonziaa [ker] in Val Vigezz, Cent Vai e Mesolcina; [kɔːr] in del Novares e in certi band del Canton Tesin) l'è on orghen che gh'hann quasi tucc i animai.
L'è l'orghen central de l'aparaa circolatori, e l'è compagn d'ona pompa che l'è bona de fà ona pression inscì granda de permett la circolazion del sangh. Donca l'è vun di orghen pussee important de l'organismo.
Per la soa importanza, a l'è staa consideraa despess anca la cà di sentiment (despess in oposizion al cervell, la cà de la Reson), e la soa imagin stilizzada l'è vun di simboi pussee cognossuu de l'Amor.


text:
Austria
L' Austria (Österreich in tudesch) a l'è un paes de l'Europa.
La cunfina cun la Svizzera e'l Liechtenstein a ovest, l'Üngheria e la Sluachia a est, l'Italia e la Sluenia a süd, la Germania e la Repübliga Ceca a nort.
La capital a l'è Viena.
La gh'ha una süperfiss de 83.858 km² e una pupulaziun de pressapoch 8 miliun d'abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Austria (nom ufizial: Republik Österreich) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è l'Heinz Fischer (del 2005).
El Prim Minister a l'è l'Werner Faymann (del 2008).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 l'Austria la dupra l'Euro.


text:
Barca tuca la riva, sfrega la punta gratta la spiaggia
tera, tera incazzada che la se lamenta per ogni mè pass,
troppa, troppa la nocc che ho pasaa sura l'acqua fantasma
tera, tera bastarda che spuserà el veent per bufam in dii oecc
unda lama de spada, labbru de dama, lengua de früsta
unda che la carezza.... unda che sgàrla e messeda i riflèss
unda mann che me ciapa che la me rüzza fina a cà mia
unda, unda seguunda che la me tira ancamò in mezz al laagh
vita, vita de frosna, vita sfilzada de punta in soel fuund
vita, vita mulagna, gira la roeda e tira la corda
tera, tera che specia ogni rüdera che porta foe el laagh,
tera che ogni matena cun la stessa facia la specia anca me
E sun che a specià la terza unda e sun che per vedè cume la sarà
e sun pruunt a basà la terza unda e sun pruunt a ciapà tücc i so s'ciàff
Dona dona sbagliada, roesa tajada e poe trada via
dona, dona de tera, roesa che l'era mea la mia,
roesa che la te spuung e intaant che la spuung la te lassa el prufoemm
dona che impara da l'unda a regurdatt che te seret un omm
rema rema via el muund fin duè l'acqua la g'ha pioe memoria
scappa da quela corda che gira che gira e te liiga al puntiil
unda unda busarda prema te rüzza e dopu te sbrofa
aria de carta de vedru che frega e che frega per fatt turnà indree
vita che la se incastra e l'è disegnaada a lisca de pess
vita che la sbrissiga versu quel siit in de gh'eet voeja de vèss
unda che la te porta fina a la spunda de là
per fatt sentì püssee forta la voeja de turnà a cà.....


text:
Flüelen
Flüelen a l'è un cumün svizzer del Canton Uri. Al gh’ha pressapoch 1950 abitant e una süperfiss de 12.42 km², e al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar.
El cumün de Flüelen a l'è tacaa ai cumün de Altdorf, Bauen, Bürglen, Isenthal, Seedorf, Sisikon.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Flüelen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Vluolon.[1]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott[1][2]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Flüelen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Uri in Numbers 2009/10 edition (Todesch) accessed 8 September 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Flüelen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sit ufizial de Flüelen


text:
Rosalba Pippa
Rosalba Pippa (ma lē l'à sarnî fin da subìt al nóm d'art 'd Arisa, acrònim fat miténd in fila gl'inisiàli di nóm di sò parènt) l'è na cantànta itagliàna nada a Génuva al 20 'd Agóst dal 1982 anc s'la s pōl cunsideràr dla Lucàgna, regiòṅ in du la s è stablìda a na stmana ad vita (preciśamènt a Pignòla).
Biugrafìa
Da baghéta la tóś al diplòma a 'l licèo pedagògic ma pò la ś mét a far un pò da tut, sarnénd di mistér cuma la camaréra, la cantànta ad piano bar, la baghéta ch'la tèṅ a drē a i putèṅ, la paruchéra, la dóna dal pulisìi e l'estetìsta.
La vins pò soquànt prèmi minór faghénd la cantànta (in di an 1998 e 1999) e na bórsa ad studi mèntar la stava a 'l CET ad Mogol in dal 2007.
In dal 2009 la và a Sanremo in dla categurìa dal propòsti nóvi cantànd Sincerità, na cansòṅ ad Giuseppe Anastasi (al sò muróś), Maurizio Filardo e Giuseppe Mangiaracina. Arisa la s fà cgnósar bèṅ (cun du ucialòṅ négar in si òć, un rusét ròs viṿ in si làbar e un look ch'al fà gnir in mènt i an Vint) e la vins fra i śóvan e anc al prèmi dla crìtica didicâ a Mia Martini.
Sèmpar in dal 2009 a vèṅ fat n'àlbum umònim par la Warner, cun déś canti dèntar, ch'al riva al quìnt pòst in clasìfica. I àtar sìngui i èṅ Io sono (Mè a sòṅ) e Te lo volevo dire (Mè a t al vliva dir).
'L an dòp la tórna a Sanremo purtànd-as sèg al grup di travistî dal Surèli Marinetti par cantàr Malamorenò (Mabriśalamór). Anc al secónd disc, gnû fóra in cal mèntar, al pòrta al tìtul dla canta ad Sanremo.
In dal 2011 l'è turnàda a cantàr in dla sità lìgura par cantàr in dla sira didicàda a i 150 an dl'Unità d'Itàglia, faghénd un duét cun Max Pezzali p'r al braṅ Mamma mia dammi cento lire (Màdar mìa dà-'m sènt franc).
Discugrafìa
Album
- 2009 - Sincerità
- 2010 - Malamorenò
Sìngui
- 2009 - Sincerità
- 2009 - Io sono
- 2009 - Te lo volevo dire
- 2010 - Malamorenò
- 2010 - Pace


text:
23 02
Ol dé 23 de febrér l'è 'l 54 dé de l'an del calendare gregorià; manca 312 (313 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 23 de febrér al è ul dí da pòost 54 dal an dal calendari gregurian; i manca 312 (313 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1983 - Olesa de Montserrat (ol Baix Llobregat): ün insende al trà zò ol Gran Teàter de la Passió d'Olesa de Montserrat.
1987 - Barcelona: fondassiú de l'organisassiú polítega Iniciativa per Catalunya.
1981 - Spagna: s'al passa l'intent de colp de stat cognossit come ol 23-F: a Madrid ü gröp de guàrdie sivil i sequestra i parlamentare al Congress di Depütacc Spagnöj e a València i car de combat del esèrsit i va fò per i íe de la sità.
1997 - Edimburgh (Scossia): ü gröp de genetist de l'Istitut Roslinde, dirisicc per Ian Wilmut, i nönsia che ol 05 07 de 1996 i conseguiss de fá nass ol pröm mamífer clònich, öna feda (pégra) nomenada Dolly.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1685 - Hale an der Saale (Turínza, Zermània): Georg Friedrich Händel, compositur Todèsch.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1821 - Roma (Itàlia): John Keats, pueta Angles.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
19 01
Ol dé 19 de zenér l'è 'l 19 dé de l'an del calendare gregorià; manca 347 (348 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 19 de zenér al è ul dí da pòost 19 dal an dal calendari gregurian; i manca 347 (348 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1811 - Vila-seca (ul Tarragonès Catalunya): i Francées ga i è traa gjo. (Guèra di Francées).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1977 - Barcelona: Josep Trueta, medi traumatòlegh Catalan.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī
Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Khwarizmi (nasìt a Corasmia presapóch endèl an 780 – mórt presapóch endèl an 850) l'è stat en matemàtich, astrònomo, astròlogo e geògrafo persià.
L'ìa natìf de la regiù de la Corasmia (Khwārezm, o 'n presià Kharazm) e 'l g'ha vivìt a Baghdad, a la córt del calìfo al-Maʾmūn, che 'l l'ìa numinàt responsàbil de la sò bibliotéca, la famùza Bayt al-Hikma, "Bàita de la Sapiènsa", de Baghdad. Sóta la sò diresiù divèrse de le òpere matemàtiche principài de l'antichità i è stàde traducìde 'n lèngua àraba.
L'è l'autùr del al-Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa al-muqābala, el prim lìber che g'ha tratàt la sulusiù sistemàtica de le equasiù lineàre e de segónt gràdo. L'è cunsideràt per chèsto 'l pàder de l'àlgebra, L’àlgebra de al-Khwārizmī l'è cunsideràda 'l fondamènt e la préda de cantù de la scènsa.
La paròla stèsa "algebra" la vé del àrabo al-jabr (ripristinà) , giöna de le dò operasiù piö dopràde per resòlver le equasiù de segónt gràdo come discriìt endèl sò lìber. El lìber Algoritmi de numero Indorum, tradusiù latìna de giü dei stüde piö 'mportàncc söl sistéma de nömerasiù indià, el g'ha 'ntruducìt la notasiù puzisiunàla e 'l nömer zéro 'ndèl mónt ucidentàl, endèl sècol XII. La paròla algoritmo e la sò variànt méno dopràda algorismo la vé de Algoritmi, la latinizasiù del sò nòm.
Contributi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò stüde i è stacc suratöt fondamentài per l'algebra, la trigonometrìa, l'astronomia/astrologia, la geografìa e la cartografia. El sò ategiamènt sistemàtich e lògich endèl resòlver le equasiù lineàre e de segónt gràdo lel g'ha dat fùrma a la disciplìna de l'algebra; el stès vocàol algebra el vé del nòm de 'na operasiù, cuntignìt apò 'ndèl tìtol del sò lìber al-Kitāb al-mukhtasar fī hisāb al-jabr wa 'l-muqābala (الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة), scriìt endèl an 825 e traducìt en latì endèl sècol XII secolo col tìtol “Algoritmi de numero Indorum”, fórse la prìma òpera compléta söl sistéma de nömerasiù indià.
Vergöne de le sò riflesiù i è fondàde söi stüde atronòmich de la Pèrsia antìca, de la Babilònia, de l'India e de la scènsa greco-elenìstica.
L'al-Khwārizmī el g'ha apò sistematizàt e curigìt i dati geogràfich de Tolomèo riferìcc a l'Africa e al medio Oriènt. 'N óter test de 'mportànsa fondamentàl l'è 'l Kitāb surat al-ard ("Lìber sö la fùrma de la tèra ", traducìt come Geografia), che 'l prezènta le cuurdinàde de località de la part del mónt cunusìda e 'n particolàr de chèla part mensiunàda endèl òpera geogràfica de Tolomeo, ma co valùr migliuràcc per chèl che riguàrda la longhèsa del Mar Mediteràneo e l'übicasiù de 'na quach cità de l'Àzia e de l'Àfrica.
El g'ha ìt 'na part apò 'ndèla realizasiù de 'na càrta geogràfica del mónt per el Calìfo al-Ma’mūn e 'l g'ha partecipàt al progèt per la determinasiù de la circonferènsa de la Tèra, co la coordinasiù del laurà de 70 geògrafi empegnàcc a mèter zó 'na màpa del “Mónt cunusìt” a l'época. [1]
L'al-Khwārizmī el g'ha apò elaboràt 'na série de tàole astronàmiche, de derivasiù persiàna antìca, che i è restàde 'n üzo per sich sècoi. L'è stat l'enventùr del "quadràt de le ómbre" ciamàt apò "scàla altimétrica", en strümènt de doprà 'nsèma al astrolàbe per mizürà altèse e distànse.
Àlgebra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L' al-Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-al-muqābala l'è 'n lìber de matemàtica scriìt envèrs l'an 820 dòpo del Signùr. El lìber el pórta 'n nacc i stüde dei matemàtich indià Brahmagupta e del matemàtich elenìstich Diofanto sö le equasiù algébriche e 'l se traàta de 'n tratàt dotàt de sitematicità che pò l'è deentàt en pónt de riferimènt per el svelöp de l'algebra modèrna[2] gràsie a la tradusiù en latì col tìtol de Liber algebrae et almucabala fàda del Roberto de Chester a Segovia, 'ndel 1145,[3] e a chèla de Gerardo de Cremùna.
Aritmètica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lìber ciamàt Algoritmi de numero Indorum ("al-Khwārizmī söi nömer indià") l'è scampàt endèna tradüsiù latìna, ma l'uriginàl en lèngia àraba l'è nat pèrt. La tradüsiù l'è stàda fàda 'ndèl zenér del 1126 de Adelardo de Bath, che 'l gh'ìa traducìt apò a le tabèle astronòmiche 'ndèl 1126. El tìtol uriginàl en àrabo facilmènt l'ìa Kitāb al-Ǧamʿ wa al-tafrīq bi-ḥisāb al-Hind.[4] ("Lìber sö l'adisiù e la sotrasiù segónt el càlcol dei Indià").
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Enciclopedia Britannica on-line, al-Khwārizmī
- ↑ [1] Silvio Maracchia, Algebra – al-giabr, Treccani-Scuola
- ↑ O'Connor, Abraham bar Hiyya Ha-Nasi
- ↑ Julius Ruska, Zur ältesten arabischen Algebra und Rechenkunst. ISBN 3-533-03817-3.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Biografia in MacTutor
- (Frances) Sur l'origine du mot Algorithme
- (Frances) Sur l'origine de l'algèbre
- Ali Abdullah al-Daffa, The Muslim contribution to mathematics, Londra, 1978.
- Barnabas Hughes, Robert of Chester's Latin translation of al-Khwarizmi's al-Jabr: A new critical edition, F. Steiner Verlag, Wiesbaden, 1989, ISBN 3-515-04589-9.
- Fredrick Rosen, The Algebra of Mohammed Ben Musa, Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4179-4914-7
- (DE) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, E. J. Brill, Leiden, 1974.
- Jan P. Hogendijk, "al-Khwarizmi", Pythagoras, 38 (1998), no. 2, pp. 4-5 (disponibile anche qui)
- Jeffrey A. Oaks, Was al-Khwarizmi an applied algebraist?. The University of Indianapolis.
- (Ingles) Abraham bar Hiyya Ha-Nasi, biografia in MacTutor
- John J. O'Connor, Edmund F. Robertson, Arabic mathematics: forgotten brilliance? in MacTutor
- Nito Verdera, South America on ancient, medieval and Renaissance maps.
- R. Rashed, The development of Arabic mathematics: between arithmetic and algebra, Londra, 1994.
- Salomon Gandz, "The sources of al-Khwarizmi's algebra", Osiris, i (1936).
- Rosen, Fredrick (2004-09-01). The Algebra of Mohammed Ben Musa. Kessinger Publishing. ISBN 1-4179-4914-7.


text:
Stràda de San Giàcom
La Stràda de San Giàcom l’è la galàsia ‘ndó che s’tróa ach la Tèra, ‘l Sul e ‘l sò sistéma de pianécc e la sarès öna galàsia a spiràl, cioè fàcia da ü cör de 'ndóe i part i bras ispiralàcc con andamét logarìtmich. De nòcc se gh’è mia la Löna e se gh’è mia tàte lüci ‘mpése, l’è mia malfà èdela in del cél che la sömèa öna bànda lüminùza biancàstra in del cél nìgher, dezà che l’è ‘l tòch de cél indó che gh’è piö stèle. La Stràda de San Giàcom l’è culùr del lacc e l’è per chèsto che in tàte lèngue l’è ciamàda via del lacc e ‘l nòm istès de galàsia ‘l vé dal gréch antìch ΓaλaEίaς che ‘l völ dì de lacc.
La Stràda de San Giàcom insèma a la Galàsia de Andròmeda, a la Galàsia del Triàngol e a öna sinquantìna de galàsie nàne, 'mpó ligàde per gravitasiù a i prìme trì e 'mpó libére de möes desperlùre, töte metìde 'nsèma i fà sö 'l Ròs Locàl, nòm dovràt per la prìma ólta in del 1936 dal Edwin Hubble per intènt ü ròs o ün insèma de nebulüze o de galàsie sperdìde desperlùre in del ispàsio öt.
Ol disch stelàr de la Stràda de San Giàcom 'l gh'avrès de 'ndà da i 70.000 a 100.000 agn lüce de diàmeter e 'l gh'àvrès de ès ölt 1.000 agn lüce, e in de la Stàda de San Giàcom ol Sul 'l sarès a 26.000 agn lüce dal cör de la galàsia e a 20 agn lüce sóta 'l lièl del equatùr galatìch. Adóma 'n de la nòsta galàsia ghe sarès da 100 a 400 miliàrcc de stèle.


text:
Pfeffikon
Pfeffikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.49 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 739 abitant.
El cumün de Pfeffikon al se tröva a una altitüden de 542 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gontenschwil (AG), Menziken (AG), Reinach (AG), Rickenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pfeffikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1045 col nom de Faffinchouen ma se trata de una copia del secul XIV del docüment original. In de l'ann 1173 inscambi l'eva staa menziunaa col nom de Phafinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pfeffikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
460
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'imperador Maggioran el ven battuu di Visigòtt.
- I Svev invaden la città spagnoeula de Lugo e 'n coppen el governador.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cadwaladr, re de Meirionydd.
- Cadwallon ap Einion, re del Gwynedd (m. 534).
- Ilderich, re di Vandai e di Alan (m. 533).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cunedda Wledig, sovran galles (n. 386).
- 20 ottober: Elia Eudòcia, imperadris bizantina e santa, miee del Teodòsi II (n. 401).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Biuchimica
La Biuchimica (del grech Bίoς, bíos, "vita" e del egizian kēme, "tera") a l'è 'l stüdi di prucess chimich in di urganism vivent. A l'è ligada a la strütüra e ai funziun di cumpunent celülar 'me i pruteinn, i carbuidraa i lipid, i acid nücleich, e i alter biumulecul. La chimica biulogica la pröa a respunt ai dumant de la biuchimica cunt i istrüment de la sintesi chimica.
Anca se gh'en è un bel poo de biumulecul, un frach de lur a hinn mulecul gross e cumpless (pulimer) ch'a hinn faa de ünità püsee piscininn che se ripeten (i munomer). Tücc i sort de biumulecul pulimerich gh'hann un diferent insema de sub-ünità: per esempi, i prutein a hinn i pulimer de 20 o anca püssè de aminuacid.
La biuchimica la stüdia anca i prupietà chimich de'sti impurtant mulecul biulogich: un esempi l'è la chimica di reaziun che i enzima catalisen.


text:
Kaiserstuhl (AG)
Kaiserstuhl a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 123 abitant e una süperfiss de 0.32 km², e al se tröva a una altitüden de 347 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaiserstuhl a l'è tacaa ai cumün de Fisibach, Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Weiach (ZH).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaiserstuhl in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Galia Cisalpina
La Galia Cisalpína (Latin: Gallia Cisalpina, che vör dì "Galia da chì da i Alp") l'era el nom che i Ruman i daven a l'area geugrafica (pö diventaa 'na pruincia de la Repüblica) int el teritori che al dì d'incö sariss l'Alt Italia (cumpres l'Emilia-Rumagna, el Friul, la Ligüria, la Lumbardia, el Piemont, el Trentín, el Südtirol, e el Veneto). Quel'area chì l'era abitaa dai popul Celtich.
El fiüm Rübicon el marcava el cunfín cun l'Italia vera e propia, e l'è stat dop avè guadaa 'stu fiüm chì del 49 prima del Signur che Giüli Cesar l'ha cunqistaa la Galia, fasenda partì la guera civil in tüta la Repüblica Rumana e andanda a finì cun l'istitüzion de l'Imper Ruman.


text:
Dialet nuvares
El Nuvares (o Nuaresat) a l'è un dialet del Lumbard Ucidental che l'è parlaa in de la Pruincia de Nuara. El gh'ha di element di transiziun cunt el Piemuntes, in particular in sü la riva de urient del Sesia, indue che nassen un frach de dialet de transiziun.
L'appartenensa del nuvares a la lengua lumbarda l'è mutivada dal fatt che, finna al XVIII secul, el teritori de Nuara el faseva part del Dücaa de Milan.
Cuntegnüü
Carateristigh propi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se vörum fà un cunfrunt cunt el Milanes, el dialet principal del Lumbard ucidental, podum truvà un poo de particularità:
- La [u], in pusiziun nasal, l'è prunünciada [o].
- mil. intensiùn = nuv. intensión.
- La O stregia l'esista e la ven duprada in pusiziun toniga.
- mil. utùber = nuv. utóbar.
- Cumpagn del Milanes, la [ts] l'è prunünciada [s], inscì 'me la [dz] l'è prunünciada [z].
- Cumpagn del Piemuntes uriental, el feminil plüral l'è diferenziaa del maschil, e 'l finiss cunt una I.
- mil. i donn = nuv. i doni.
- Cumpagn del Piemuntes, tüt i personn verbai gh'han el sò prunom clitigh.
- mil. sem = nuv. i suma.
- La prima persona plüral di verb la gh'ha la terminaziun piemuntesa inscambi de quela lumbarda.
- mil. andem = nuv. i anduma.
- Tanti /e/ atonigh müden in d'una /a/ o in d'una /i/.
- mil. persòna = nuv. parsóna.
- mil. atensiùn = nuv. atinsión.
- I verbi ausiliar funzionen minga 'me in Milanes.
- El participi passaa fa nò diferenza tra maschil e feminil (cumpagn del Varesot e del Piemuntes).
- mil. cantada = nuv. cantaa.
- I verbi stà, fà, andà, vess gh'han un participi particular, cumün a la püpart di dialet süd-ucidentai del Lumbard.
- mil. staa, faa, andaa = nuv. stai, fai, andai.
Comparazzion fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vegnen miss a cunfrunt i variant lumbard de:
- Milan, ciapaa cunvenziunalment 'me standard del lumbard ucidental
- el Casun, paes a ovest de Milan, invers la riva del Tesin
- Nuara
- Gajaa, cumün in sü la riva del Tesin, cun 'na funetega e una murfulugia particular
- el Burgh, paes de la Bassa nuaresa al cunfin cun la Lümelina
- Guzan, paes del Vergant in direziun del Lagh d'Orta
- Buögn, paes a ovest de Nuara, invers el cunfin lenguistegh cunt el piemuntes
I parlà de la Pruvincia de Nuvara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist che l'è al cunfin tra l'area lenguistiga lumbarda e quela piemuntesa, la Pruvincia de Nuvara la gh'ha un bel poo de variaziun dialetai.
El dialet de la cità de Nuvara l'è minga trop diferent dal Milanes meridiunal o dal Paves, per quel che 'l pertuca la prunüncia e 'l lessigh. In direziun de la Pruvincia de Vercei e del cunfin lenguistigh marcaa da la Sesia, i dialet ciapen vari carateristigh uriginai (i dialet de Burbanee, de Guzzan e de Magiura hin un esempi). In direziun nord, vers el lagh d'Orta e 'l Verban, i parlad se vesinen a l'ussulan, che l'è una variant del tisines alpin, anca se gh'han anca di fort inflüenz piemuntes. Lungh el curs del Tisin inveci el dialet l'è quel busin (o varesot) a nord e püssee vesin al milanes arius a süd .
I dialet de Gajaa, Trecaa e Burbanee gh'han, cumpagn de quei del grüp büstoch-legnanes e del dialet de Türaa, la cunservaziun di vucai atonigh, e dunca se diferenzien de brüt del rest di alter parlà e fan di isugloss.
Esempi de dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un dialugh tra un padrun e 'l sò servitur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Padron: Eben, Batista, t'hii fai tüti i cumission ch'i t'hoo dai?
- Sarvitor: Credi da vess stai sgagiaa pü che hoo pudüü. 'Sta matina ai ses e 'n quart seri già in viagg; ai set e mezza seri a mezza straa, e ai vot e trii quart 'gnevi dent in cità; ma pö è piuvüü tant!
- P: Che, sicond al solit, tì 't sareet casciaa ind una ustaria a fà 'l lampion, spiciand che cessass l'aqua! E parchè t'heet mia piaa sü l'umbrela!
- S: Par no avè cul crüssi; e pö iarsira, quand son andai in let, piuviva già pü o, sa piuviva, piuviva apena un stissin; stamatina, quand i son levaa sü, l'era tüt seren e, apena nassüü el sol, è 'gnüü tüt nivul; da lì un poo è 'gnüü sü un gran venton, ma inscambi da menà via i nivli, l'ha mandaa tampesti ch'i hinn düraa mezz'ora, e pö giò aqua a segi.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, de pag. 33
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I disi donca che int i temp del prim re 'd Cipri, dopo che Gotifrè 'd Büglion l'ha 'vüü guadagnaa la Tera Santa, gh'è capitaa che una dona nobila 'd Guascogna, apena visitaa par divossion al S. Sepolcar, a s'è mitüü in viagg par tornà a cà suva. Rivaa a Cipri, l'han ofendüü propi da vilan certi personi tristi cumè 'l pecaa mortal. Lee s'è ben lamentada sübit, ma nissün gh'aveva da pudè jütàla, e nissün saveva gnanca consolàla int una quai manera. Alora l'ha pensaa da presentàss al re par vègh giüstissia, ma quaidün gh'ha dii ch'a 'l gh'eva gnenta da fà, parchè 'l re l'era vün così cativ e sensa puntili ch'a 'l fava gnenta par i altar e gnanca par lü, anca quand l'avissan ofendüü in tüti i maneri. Cula povra dona, a sentì 'sti robi chì, l'ha perdüü sübit la speransa da podè vendicàss. Ma l'ha vorsüü pijàss al güst da dàgh 'na lession al re par fàgh capì 'ch l'eva propi un povr'om a pensàla in cula manera. L'è andai donca da lü e, intant ch' la piangiva, gh'ha dii: "Ma, neh, lü, ch'al senta cul ch'i gh'hoo voja da dìgh mì: mì son mia 'gnüü parchè gh'abi la speransa ch'al faga un quaicuss par mì in quant a certi personi che m'han fai 'gnì rabiaa l'altar dì, parchè i 'm disevan adree tanti brüti paroli: soo ben che lü 'l pensa mia a 'sti robi chì. Mì vorissi domà ch'am disissa propi dabon cuma 'l fa lü a mia 'gnì rabiaa, quand quaidün a 's pija güst a fàgh di dispressi; e cust parch'i podi imparà anca mì, e savèm regolà püssee ben par soportà con pasiensa tüt cul ch'i 'm fan i altar da mal".
Al re, che sempar l'eva stai là ch'al pareva gnanca ch'al füdiss atent, tüt int un moment l'è saltaa sü cuma 's füss disvigiaa alora, e l'ha cominciaa a fà tüt cul ch' l'eva necessari par castigà cui balosson ch'avevan maltrataa cula povra dona, e pö anca par lü l'ha sempar fai divers da prima, pü gnenta 'l lassava passaa da mal contra 'l sò onor sensa castigà, cuma gh'andava, i personi ch'i 'l tribülavan int una manera o int un'altra.
(Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 320-321)
La parabula del Fiö Trasun (versiun muderna)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un òman al gh’aveva dü fiöi.
E ‘l püssee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part.
Un quai dì dòpu, al fiö püssee giuin l’è fai sü ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga.
E dòpu che lü s’ha mangiaa fòra pròpi tüt, gh’è ‘gnüü inta cul paes ‘na gran caristia e lü l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.
E alura l’è ‘ndai a lavrà par un fitaul dal post, ch’a l’ha mandaa ‘nt la sò cassina a cürà i purscee.
Lü a gh’aveva suta ‘na sgajusa ch’l’avria mangiaa anca i giandli di purscee, ma nissüna agh na dava.
Alura lü ‘l gh’ha pensaa sü e s’ha dii tra da lü: “E pensà ch’i famèj dal mè papà i gh’han dal tüt e mì ‘nveci chinsì i mòri dla fam!
Sarà méj ch’i turni a cà méa e ch’i ‘gh disi al mè vecc: Papà, i son capii d’avé sbagliaa cuntra ‘l Signur e cuntra da tì;
Mì i meriti pü da vess al tò fiö; pijam a lavrà almen ‘me vün di tò manzulee”
Alura l’è fai sü i sò strasc e s’ha ‘nviaraa par andà a cà. L’era ‘ncura distant ch’al sò papà l’ha cugnussüü sübit, a gh’ha ‘vüü cumpassion e gh’ha curs incuntra, l’ha brasciaa sü e l’ha basaa.
Al fiö a gh’ha dii: “Papà, mì i v’hò ufendüü, tì e ‘l Signur; e i meriti pü da vess al tò fiö”.
Ma ‘l papà s’ha miss a vusà: “Gent! Sgagiv! Purtì chì la müda püssee bela e vistìl, mitìgh sü ‘n bel anel e ‘n bel para da scarpi növi!
E purtì fòra ‘l videl püssee grass e massìl! Mangiuma e fasuma tüti ‘nsema ‘na bela festa cunt una gran paciada.
Parchè ‘stu fiö, che par mì l’era mort, l’è risüscitaa, mì l’avevi perdüü e ‘dess l’hò truaa ‘ncura”. E tüti i hin cuminciaa a mangià e bev.
Intant, l’altar fiö, ch’l’era fòra ‘nt i camp, turnand a cà l’è sintüü tüt astù burdel.
L’è fermaa ‘n famèj e gh’ha ciamaa cuss l’è ch’al gh’era capitaa.
E cul là a gh’ha dii: “L’è turnaa a cà ‘l tò fradel e ‘l tò papà l’è massà ‘l videl püssee grass par festegiàl”.
Ma a lü a gh’ha ‘gnüü ‘l fut e l’è mia vursüü ‘ndà denta. Alura ‘l sò papà l’è ‘gnüü fòra lü a ciamàl.
Ma lü a gh’ha rispundüü: “Senta, papà, i hin tanti ani ch’i lauri par tì e t’hò sempar dai a trà in tüt, e tì ti m’hee mai dai gnanca ‘n cravin par pudé mangiàmal insema ai mè amis
E ‘pena ‘l tò fiö, ch’a n’ha fai pegg che Bartold e s’ha mangiaa fòra tüt cunt i batuni l’è turnaa ‘ndrera, tì ti gh’heet massaa ‘l püssee bel videl dla stala!”
E lü a gh’ha dii: “Car al mè fiö, dam da trà, tì ti seet sempar astai ‘nsema a mì, e tüt cul ch’al gh’è chì l’è tò.
A ‘s duveva ben fàgh festa par vess cuntent, parchè ‘l tò fradel par mì l’era mort e l’è turnaa a viv, a s’era perdüü e a l’è stai ritruvaa”.
(Carlo Turri, "Grammatica del dialetto novarese”, pag. 219-220)
Alter versiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I versiun chì de sota hinn staa ciapaa del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'aucat Antonio Rusconi, püblicaa in del 1878.
- Vlesg: Un om gh'eva dü matai. Al püssee sgióvan ad cüi inò gh'ha dii al padar: "Par, dem la part ad cól ch'am vin, che mé vöj andäman!" e 'l par gh'ha fai lói al sogh parti. Da là a poch temp al matà püssee sgióvan l'ha ciapaa sö al fat soè i ha 'l tucaa e l'ha 'ndai in d'un pais luntan e lansè, stand alegar e sparandla com un sciór, n'ha fai ad tüt al rassi.
- Maran: Un om a gh'ha 'biöö dü matai. Al sgónd l'ha dii a sö par: "Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!" e lü gh'ha fai al parti. Dopu poch giurnai, fai sü 'n fagot ad tüt, al matà pisnin l'è andai in d'un pais luntan, e là p'ha cunsümaa tüt al fat sö.
- Camra: Un om l'eva dü matai. E 'l pü sgióv l'ha dicc al sò pà: "Pà, dem la mè part ad cul ch'am tuca a mì!" e l'ha facc al parti dla sò sustansa in tra 'd lói. E da là a poch, al mat pü sgióv, facc sü 'l fagot, l'è andaa in pais dalungg, e l'ha facc fòra tüta la sò roba vivend da mangalicom.
- Rementin: Un om l'eva dü matai. Cul püssee gióvnu la dzii al pà: "Oh, pà! Dem la mè part ch'am vegnu!" e 'l pà gh'ha spartée la roba. E d'agnò a poch, il mat püssee gióvnu l'ha fai visin töt la sò roba e l'ha 'ndai ant un pais luntan, e l'ha fai fòvra töt vivend da purscè.
- Sceran: Un om l'eva dü fiui. Al püssee gióvna 'd cust l'ha dici al pà: "Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!" e 'l pà l'ha spartivla. E dopu poch temp al fiù pü gióvna l'ha ciapaa tüta la sò roba e l'ha 'ndacc in d'un pais luntan, e là l'ha facc förala tüta cun i birichinn.
- Branzagh: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan ad lui l'ha dii al par: "Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!" e 'l par al gh'ha dai al sè toch a tüi dü. Da là a poch temp, al matà püssee gióvan l'ha tiraa tütcoss e s'ha 'ndai in pais luntan e là, smorbia cum leva e poch da bun, a s'ha mangiaa ogni grasia di Dii ch'al gh'eva.
- Fara: Ün om al gh'eva dui matai. E al püssee giuvnu d'iss dui gh'ha dicc al pari: "Pari, demi la part dla roba ch'am ven!". Al pari gh'ha spartighi la roba. Dopu pochi giurnai, al mat pì giuvnu l'ha tiraa riva tüt cul ch'al gh'ha tucàghi, e l'è amdaa 'nt ün pais luntän, e l'ha mangiaa tüt unguaa, fänd barachi.
- Ghem: Un om al gh'eva dui matai. Al daree l'ha dicc a sö pari: "Pari, dam la sustansia ch'am tuca!" e lüi l'ha dividüü la sustansia. Pós quai dì, l'ha bütaa tüt insema, e 'l mat l'è andaa 'nt ün pais, l'ha mangiaa tüt, l'è stä 'legru.
- Carpignan: 'N om al gh'eva dui matai. E 'l pü giuvno da 'sti matai l'è digh al pà: "Pà, demi la part di teri ch'um tóca!" e 'l pà l'è spartii i teri e i danei tra tücc dui i matai. E dopu 'n quai dì, al mat pü giuvno l'è rablaa riva tüt, l'è vandüü 'l su teri e l'è 'ndaa 'n d'ün pais luntan, e là l'è mangiàssi tüt a fä 'na vita da sciur e 'n mezz a tücc i vissi.
- Camerian: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan da 'sti dü gh'ha dii al sò pà: "Pà, dem la mè part ch'am vegna!" e 'l pà agh l'ha daia. Da lì un poo 'd giurnai, al mat püssee gióvan l'ha ciapaa sü tüt al bel e 'l bon ch'al gh'eva e l'è andai int un pais luntan, e là l'ha fai bianca margarita da tüt cul ch'al gh'eva.
- Mom: Un om a gh'eva dü matai. Al püssee gióvan ad lor agh dis al pà: "Pà, dam la mè part ch'am tuca!" e 'l pà agh l'ha dai. Da là a dü o trii dì al mat püssee gióvan l'è fai sü 'l sò fagot e l'è 'ndai 'nt un pais luntan, e là l'è furnii a mangiäss tüt cul ch'al gh'eva in tanti ciochi.
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nuvara
- Pruvincia de Nuvara
- Piemuntes uriental
- Dialet paves
- Dialet milanes
- Dialet guzzanes
- Dialet de Burbanee
- Dialet de Magiura
- Dialet ussulan
- Dialet verbanes
- Dialet busin
- Sesia
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nuares.it
- "Academia dal Rison" (sit sura i parlad del Nuvares)
- damatra.altervista.org (sit de stori in dialet)
- itiomar.it (sit de puesii)
- "Tradanui" (sit sura el dialet de Guzzan)
- Stüdi in sül dialet de Burbanee
- La parabula del Fiö Strasun in del dialet de Guzzan
- Pagina sura el dialet de Magiura in sül sit del cumün
- Puesia in del dialet de Grignasch
- Liber de poesii in Novares
- Vari canzun tradot in del dialet de Gajaa
- Puesia dedicada a la funtanela che la se tröva denanz a la gesa de San Gaudenzi, a Nuvara
- Puesii e test in del dialet de Gignes
- Giurnal de la ProLoco de Camra, cun dent anca di puesii in dialet.
- Diziunari del dialet de Gargal


text:
Vila de Sciavena
Vila de Sciavena (nom ufizial in talian: Villa di Chiavenna) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 020 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 32 km² e 'na densità de 32 ab./km². A l’è tacaa a Nuaa, Piür e Bargaja (CH-GR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
17700 Figueroa Street Gardena, Calif. 90248 U.S.A.
Telephone: (310) 217-0500
Poqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plus, Poqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plusPoqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plus, Poqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plusPoqet, poqet palmtop computer,


text:
I Love You
I Love you (A t vój bèṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1986 ad Marco Ferreri preśentâ a 'l 39śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Michel (Christopher Lambert) 'l è 'n śóvan put ch'al lavóra par n'agensìa 'd viàś. Al viṿ da par lò in un magaśèṅ a Parì dòp ch'al s è separâ da la sò muróśa parchè al n vliva minga avér di fiōi. Dal dóni però a gh 'n à sèmp'r a basta, i s śibìsan vluntéra, ma lò al n in vōl savér, piutòst al tîṅ a drē a la sò mòta, a i prugràma dla televiśiòṅ e a i sò giachét ad pèl. Al sò amìg più impurtànt par lò 'l è Yves (Eddy Mitchell), sénsa lavōr da tri an.
Un dè al cata sù da par tèra un portaciàṿ cun na fàcia ad dóna e di làbar pîṅ ad rusét. Quànd lò al fìsćia, al śavàj al gh rispónd dgénd-ag “a t vój bèṅ”. Michel al pèrd la tèsta dabòṅ p'r al portaciàṿ: 'l al fà védar a i sò amìg, 'l al carésa da spés e al dvènta gelóś quànd cal quèl lè al dascór anc cun chi àtar ch'i gh fìsćian adrē. Michel al gh la cava a far 'l amōr cun al cióndul davànti a la televiśiòṅ. Durànt al lavōr in agensìa al cgnós Pierre (Marc Berman), òṅ ch'al gh'à 'n portaciàṿ cumpàgn dal suo e ch'al s è fidansâ sèg.
Un dè, dòp un strabùc, al ragàs al pèrd un dènt e al n è più bòṅ ad fìsćiar. Par lò 'l è 'n drama, 'l è cuma s'al fus dvintâ imputènt. Par sintìr incóra la vóś dla sò "amàda" 'l è custrét a sunàr 'n urganèṅ ma par lò a n è briśa 'l stés quèl, a n gh cata minga gust. Al decìd acsè ad śbragàr-al.


text:
Bigas Luna
Juan José Bigas Luna (Barcelóna, 19 ad Mars dal 1946 – La Riera de Gaià, 6 'd Avrìl dal 2013) 'l è stâ 'n regìsta e scritōr spagnōl.
Biugrafìa
Dòp avér laurâ in dal giurnalìśum e in dal setór dla literadùra d'l erutìśum, al fà al sò debùt in dal cìnema cun La chiamavano Bilbao (I la ciamàvan Bilbao, 1978), film scûr in dua 'n asasèṅ, ch'al gh'iva na manìa par na dóna, in prinsìpi al la viulénta e pò al la masa.
In dal 1979 'l è la vòlta ad Caniche in du al dascór d'l incèst e dla sudumìa in di cunfrònt dal bèsti.
In dal 1986 al gira Lola na sòrta ad reviśiòṅ a la sò manéra dla Lolita ad Stanley Kubrick. 'L an dòp 'l è al tùran 'd Angoscia un film ad scarésa ambintâ in un cìnema.
In dal 1990 al gira òṅ di sò film più famóś Le età di Lulù, in dua la prutagunìsta Francesca Neri, na baghéta ad quind'ś an, la fà al sò esperiénsi sesuàli in tut al manéri (la s inamóra anc ad sò fradèl) e pò la fà la vitma sadumàś in un lucàl ad gay, in du à gh'è anc un Javier Bardem al sò secónd film. Chi lò 'l è pò al prutagunìsta di sò dū film sucesìṿ.
Al prìm 'l è Prosciutto prosciutto (Parsùt, parsùt, 1992), un film ch'l à vins al leòṅ 'd argìnt al Festival ad Venèsia e ch'l è stâ girâ cun di atōr famōś cuma la Penelope Cruz e al nòstri Anna Galiena e Stefania Sandrelli. Al secónd 'l è Uova d'oro (Óṿ 'd òr, 1993) cun dènt'r anc Alessandro Gassman e Benicio Del Toro, un film dimóndi catìṿ ch'al cònta al vicéndi 'd un palasinàr burghéś ch'al finìs mâl. I óṿ 'd òr dal film i sarésan pò i sò cajòṅ.
Dòp La teta y la luna (La téta e la luna, 1994), un film in dua un putèṅ al béṿ al lat diretamènt dal téti dna balerìna ch'la gh piaśìva dimóndi, in dal 1996 al gira a Cmać in dal fraréś al sò film più cuntruvèrs, Bambola (Bàmbula, un cult movie par soquànt e un cul movie par di àtar), cun Valeria Marini, Jorge Perugorría e na sfata Anita Ekberg. In dal film la Marini la fà da magnàr p'r i camiunìsta in na baràca insém a sò fradèl fnòć (un Stefano Dionisi cun i cavìi usigenâ) e pò la s inamóra 'd un carsérâ ch'al la viulénta, lē e anc al sò vèć murōś faghénd-al dvintàr gay, dand séguit al sò mòt ch'l è: «A 'l dóni at gh'à da dar cas, cas, cas. E bòti!». Da par suo, la Marini la mònta in sima a na murtadèla gigànta in dla lucàndina dal film. Tèrs dascòmad: un capitòṅ.
Dòp al pulèmichi ch'i èṅ gnudi fóra (la Marini la n vliva minga, da bòṅ o da burla, ch'a s vdìsan tut cal séni lè cun lē cavàda śò), al regìsta al gira L'immagine del desiderio (un film dal 1997 cal cònta la stòria dna camaréra dal Titanic), Volavérunt (1999), Son de mar (2001) e Yo soy la Juani (2006), quést chè minga gnû fóra in Itâglia.
In dal 2010 al gira Di Di Hollywood e dū an dòp Segundo Origen, prima 'd murìr ad càncar a cà sua a Tarragona in d'l Avrìl dal 2013.
Filmugrafìa
- (1976) - Tatuaje
- (1978) - La chiamavano Bilbao
- (1979) - Tatuaje
- (1979) - Caniche
- (1981) - Reborn
- (1986) - Lola
- (1987) - Angoscia
- (1990) - Le età di Lulù
- (1992) - Prosciutto prosciutto
- (1993) - Uova d'oro
- (1994) - La teta y la luna
- (1996) - Bambola
- (1997) - L'immagine del desiderio
- (1999) - Volavérunt
- (2001) - Son de mar
- (2006) - Yo soy la Juani
- (2010) - Di Di Hollywood
- (2012) - Segundo Origen


text:
Algebra
Artéccol in dialatt bulgnais
L'algebra l'è 'na pèrt 'd'la siänza dî nómmer cun däl lètter (a, b, c,..) o dî èter simbol druvè par dipénzer dî nómmer brîsa cgnossò. Int'l algebra, l'adiziån, la sotraziån, la multiplicaziån e la divisiån én druvè par truèr al nómmer (al valåur) int'un problema (l'equaziån) quant'an s i cgnóss brîsa.
- Par esänpi: s'avéss da truèr la x (la variâbil) int'l equaziån: .
Cåun l'algebra as pôl azontèr zénc ai dû lè ed saggn cunpâgna (=). (), donca al risultè l'è: . Pió fén:
- A man cénna: un negatîv 5 e un positîv 5 al fà 0 a partîr da "".
- A man drétta: un positîv 2 e un positîv 5 al fà 7.
- Arscrîver l'equaziån:
- ,
- dunca
- .
Quasst as ciama "l'algebra elementèr", o algebra fundamentèl. Ai sré ancåura: l'algebra astratta, l'algebra lineèr, e l'algebra universèl.
L'algebra la pôl èser druvè par truèr la soluziån ed problêm reèl parché äl rêgol fundamentèl äli én cunpâgna a la realtè e pôlen èser däli imâzin dal månd e dî valûr reèl.
- Par esänpi, s'a dâg 5 munaid a n'amîg e an rèsten 10, quant'ain ò vò prémma? Zarcän ed scumétter quant ain ò vó prémma e al ciamän quasst x. Quanti munaid a jò vò prémma mänc a quall ch'ai ò adèss, dånca . A psän azontèr zénc a tott i lè par truèr che ; acsé . x, al nómmer ch'a jò vò prémma l'è cunpâgna a 15.
Létter d'la algebra[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'l algebra, l'adiziån z a y (o y e z) l'è scrétta cme y + z. Int'l algebra, la sotraziån z ed y (o y mänc z) l'è scrétta cme y - z.
Int'l algebra, la multiplicaziån y par z (o y o z) as pôl scîver in 4 môd: y × z, y*z, y(z), o yz. Al yz l'è al môd piò druvè ed scrîver dû prodott ed y e z int'l algebra.
Quant a multiplicän un nómmer e 'na lettra int'l algebra, a scrivän al nommer davänti la léttra. Quant al nómmer l'è on, dåpp al nè brîsa un nommer parché s'a multiplicän pr'on as à sänper cal nommer.
Int'l algebra, as divîd: y divîs par z l'è scrétt cme y */* z o y/z. Al y/z l'è druvè piò spass.
Cum as dipénz l'algebra[modifica | mudéfica la surzéia]
L'algebra l'introdûs dî diséggn e la formula fundamentèl y=mx+b cåun la b ch'l'è intersechè par y int'al grâfic e la m ch'l'è la pendänza. Sta fòrmula la s'àpplica al curdinè dal cuurdinati dal grâfic o (x,y).


text:
Misery non deve morire
Misery non deve morire (La Misery la n gh'à minga da murìr) 'l è 'n film thriller dal 1990 ad Rob Reiner trat da 'n racònt ad Stephen King.
Al film al gh'à abû dimóndi sucès ad pùblic e ad crìtica, muciànd sù da piò ad ssant'òṅ migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un budget stimâ ad vint.
Par la sò interpretasiòṅ dla śmatśàda Annie Wilkes, la Kathy Bates l'à vins al Prèmi Òscar e al Golden Globe, finénd anc a 'l darsètéśum pòst di sinquànta più catìṿ dal cìnema americàṅ par qvéi d'l American Film Institute.
Sunt
Al scritōr ad sucès Paul Sheldon (James Caan) 'l è dvintâ famóś par via dla sfilaràda ad rumànś cun na prutagunìsta ch'la s ciàma Misery Chastain. Ma dòp tant tèmp al sa stufa e al decìd acsè ad scrìvar la puntàda finàla dla sèrie, intitulàda Al fiōl dla Misery, in dua chi lē la mōr a la fiṅ. Par na sò tradisiòṅ ch'la gh pòrta bòṅ, al lasa New York p'r andàr-'l a scrìvar in un paisèṅ spardû dal Culuràdo. Finî al sò lìbar, al fà fèsta bvénd dal champagne tirànd via al turàć dla butìglia cun al tirabusòṅ e pò al partìs par purtàr i sò scrit a la sò agènta, la Marcia Sindell (Lauren Bacall).
Purtròp par lò durànt al sò parcōrs a taca a 'nvàr ad brut e la néṿ in sla strada la gh fà far 'n incidènt. A riva lè a jutàr-al na dóna dal pòst, l’Annie Wilkes (Kathy Bates). 'L óm al n è briśa bòṅ ad giràr parchè al gh'à dal fridi a 'l gambi e i sò pē i èṅ ślâ.
Subìt l’Annie, ch'la gh diś 'd èsar n'infarméra, la gh tîṅ a drē, dand-ag dal madśìni p'r al dulōr e preparànd-ag da magnàr. La gh fà savér anc 'd èsar na sò fan sfigatàda e 'd avér lèt tut i sò lìbar, anc par più vòlti, ma 'l óm al s rénd cònt che lì lē la gh'à na quàlc rudèla fóra 'd pòst. Dòp avér-ag dâ al manuscrìt dla sò ultm'òpra, la Wilkes la s arlìa cum na mata, arvarsànd-ag sénsa vlér la mnèstra bujénta adòs, sōl parchè 'l iva druâ tròp parulàsi in dal sò lìbar. Quànd pò la cata in un negòsi 'l ùltim rumànś dal sò persunàǵ preferî, la Misery, la gh'à na śmagna adòs ch'la n pōl minga tgnir dèntar e la 'l còmpra par lèś'r-al cla sira lè.
La vèṅ a savér acsè che la Misery la mōr e a gh vèṅ al diav'l adòs e n'arlìa fóra da 'l cumùṅ. Chi lē la dà 'n fulminànt in maṅ a Paul e la gh órdna ad bruśàr subìt al rumànś par scrìv'r-al ad nóṿ. E par far-ag capìr bèṅ che lē la n schèrsa minga, la gh mòla na śmartlàda in si pē cun na martlìna dgénd-ag anc che ninsòṅ al sà che lò 'l è a cà sua.


text:
25 01
Ol dé 25 de zenér l'è 'l 25 dé de l'an del calendare gregorià; manca 341 (342 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 25 de zenér al è ul dí da pòost 25 dal an dal calendari gregurian; i manca 341 (342 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1759: Alloway (Ayrshire, Scòzzia): Robert Burns, ul plüü cugnussüü pueta in lengua Scuzzesa.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1947 - Miami (la Florida, SÜA): Al Capone, gangster Nòort-american d'urígen Napulitana, plüü cugnussüü par Scarface.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Worms
Worms (Woms o Woams in dialett; Vormazia in italian storigh, del latin medieval Vormatia/Wormatia; in latin classigh Borbetomagus o Civitas Vangionum; Vermayza in giudee medieval) l'è ona città todesca cont ona popolazion de 79 727 personn (dato del 31. Dic 2012).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Worms la se troeuva in del Land de la Renania-Palatinad, in del sud-ovest del Paes. La fa minga part de on circondari. L'è traversada del Reno, e per quest la partegn a la region del Reno-Neckar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Celta cont el nomm de Borbetomagus. In del primm secol prima del Signor gh'è rivaa el popol di Vangion, che l'hann occupada (de chì el vegn foeura el nomm roman de Civitas Vangionum). Ai temp di invasion di Barbar l'è staa on centro di Burgond e di Alemann.
Col passà del temp l'è vegnuda on centro important anca per la vita religiosa todesca; prima l'era consideraa vun di sitt indove eren succeduu on fracch de stori del ciclo di Nibelungh; poeu l'è stada ona sede vescovil. A Worms gh'è staa faa on bell poo de accordi politigh: in del 1122 l'imperador Rich V de Sassonia e 'l papa Callist II hann faa la pas in la lotta di investidur di vescov (el papa l'avaria eleggiuu i vescov, l'imperador gh'avaria daa i podè civil); in del 1519 l'è diventada ona città libera; in del 1521 l'imperador Carlo V l'ha ciamaa i princip todesch per ciappà ona quai decision sora i idei del Luter, che l'era staa invidaa a toeu part a la riunion (ona dieta): in la dieta i sò idei hinn staa condannaa, ma lù l'ha refudaa de desmett de cuntài sù in gir. In quell secol chì Worms l'è 'gnuda protestanta anca lee.
In del 1743 (13 de settember) gh'è staa faa on trattaa tra i Savoia, i Austriegh e i Ingles contra i Frances. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è staa traa giò squasi tutt el centro storigh, asca el vegg domm romanigh.
A Worms a gh'è anca el cimiteri giudee pussee vegg d'Europa e ona granda sinagoga romaniga (del 1034).
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Auxerre, Francia.
- Bautzen, Germania.
- Mobile, Statt Unii.
- Parma, Italia.
- St. Albans, Regn Unii.
- Rangpur, Bangladesh.
- Tiberiad, Israel.


text:
Garda (VR)
Garda l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 3.594 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 16,11 km², per ‘na densità de 225 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino, Costermano, Manèrba (BS), San Felìs (BS), Torri del Benaco.
La pónta de San Vigilio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pónta de San Vigilio l’è a la fì de öna penìzula che la sèra a nòrt òest ol gólf de Garda. Sö chèsta penìzula i se tróa öna éla, öna cezìna, öna osteréa antiga, ü pórt picinì e la Baia di Sirene. La pónta de San Vigilio l’è sèmper istàcia famùza e cognusìda tat che i l’à visitàda da imperadùr e nòbei compàgn de la Maria Luigia düchesa de Parma, ‘l imperatùr Alisànt de Rüsia, Winston Churchill, Laurence Olivier, Vivien Leigh e ‘l principe Carlo d’Inghiltera.


text:
Force
Force l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Ascoli Piceno. El g'ha 1 379 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Comunanza, Montefalcone Appennino (FM), Montelparo (FM), Palmiano, Rotella, Santa Vittoria in Matenano (FM), Venarotta.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
972
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al scumenza ul papaa da Benedett VI
Primm teest cunservaa in Sluven
Data prubàbila dal primm druvameent da fööch d'artifizzi (a la Cina)
Perfezziunameent dal òrghen grazzia a Gerbert d'Aurilac, fütüür papa Silvéstar II
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Černivci
Černivci (ЧepHiBцi in abecee ciriligh; ЧepHoBцы/Černovcy in rüss; Cernăuţi in rumen; Czernowitz in tudesch; טשערנאוויץ/Tshernovits in yiddish; Czerniowce in pulach) l'è una cità de l'Ücraina cun 242.000 abitant. L'è una cità cunt una storiga minuranza lenguistiga rumena.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se tröva a nord-est del paes, in la regiun de la Bücovina, al cunfin cun la Rumania. L'è traversada dal fiüm Prut. L'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza ümana in 'stu sit chì l'è multu antiga (a partì del neulitigh).
Chichinscì l'è stada fada sü lungh el curs del fiüm Prut una furtezza dal princip Jaroslav Osmomysl. Ai temp la se ciamava Čern, ciuè "cità negra" (per el culur di mür, faa sü cunt el legn scür di rugur de la zona). La cità l'è stada trada giò dai Mungul in del 1259. I abitant s'hin spustaa da l'altra riva del fiüm e cul passà di agn han faa sü de növ el centru abitaa.
Süccessivament l'è stada abitada da gent neulatina: l'è testimuniaa del fat che quand in de la zona hin rivaa i Pulach, han incuntraa i Valach, che aveven ciamaa el fort Ţeţina.
Dal 1359 al 1775 la cità l'è stada sota el Principaa de Muldavia: la prima denuminaziun 'me Cernăuţi l'è del 1408. I Utuman le ciamaven Çernovi.
In del 1775, 1/10 de la Muldavia l'è finida sota el dumini de l'Austria: 'stu teritori l'ha ciapaa el nom de Bücovina. Cernăuţi l'è vegnüda la capital de la regiun; in del 1849 l'è diventada adiritüra vöna cità imperial, datu che la Bücovina l'era vegnüda un Dücaa. Per quest l'ha vist, giamò a partì del 1778, una certa fiuridüra cumerciala e cultürala, tantu che l'è stada ciamada la Viena piscinina. In del secul XIX l'è diventada un sit impurtant per la cultüra rumena, quela ücraina e quela yiddish: de fat l'è staa chì che l'è stada fada la prima cunferenza in Yiddish, in del 1908. Insoma, l'era una cità-simbul de la Miteleuropa.
In del 1918, cun la fin de l'Austria-Üngheria, Cernăuţi l'è passada a la Rumania. In del 1930 la gh'eva 112.400 abitant e la cumpusiziun etniga l'era quela chì:
- 26,8% giüdee.
- 23,2% rumen.
- 20,8% tudesch.
- 18,6% ücrain.
- 10,6% pulach e alter pupulaziun (zingher, rüten...).
Inultra l'era vöna di cinqu üniversità rumenn tra i dò guer.
In del 1940 la cità l'è stada ucupada da l'Armada Russa, che l'ha picada dent a la Repübliga Sucialista Suvietiga de Ücraina: la püpart di Rumen l'è scapada via, menter i tudesch hin staa purtaa in Germania, grazie ai cunseguenz del Pat Molotov-Ribbentropp. Ma in del 1941 i Rumen, leaa ai tudesch, han tacaa l'Üniun Suvietiga e han cunquistaa anmò la zona. El ditadur Ion Antonescu l'ha urdinaa la custrüziun de un ghetto in del qual hin finii 50.000 giüdee. I dü terz di giüdee hin staa depurtaa in la Transnistria, e lì hin mort quasi tüti. El sindigh de la cità, Traian Popovci, però l'è riessii a salvà da la depurtaziun (e dunca da la mort) ben 20.000 giüdee.
In del 1944 i suvietigh hin turnaa, e de quel mument la cità l'è andada dree ai sort de l'Ücraina. I Rumen hin scapaa per la magiur part in Rumania, i Pulach hin staa trasferii in Pulonia e un frach de Giüdee hin andaa in Israel. Al dì d'incö la pupulaziun l'è suratüt de etnia slava.
Persunagg impurtant nassüü chichinscì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gregor von Rezzori (1914-1998), scritur de lengua tudesca.
- Emil Paur (1855-1932), diretur d'urchestra.
- Paul Celan (1920-1970), pueta.
- Roman Vlad (1919-...), cumpusidur.


text:
Triticum monococcum
El Triticum monococcum (far pesèn) l'è 'na spéce botànica de la famìa de le Poaceae che fa part del zèner Triticum, che l'è chèl endóche gh'è dét el formét e 'l far. El nòm de la spéce (monococcum) el fa riferimènt al fat che la spighèta de chèsta piànta la pòrta 'n granì sùl.
En pràtica l'è 'na spéce primitìva de formét, difàti l'è stat, ensèma al far, giü dei prim cereài a véser demestegàcc de l'òm, presapóc 7500 prìma de Crìsto endèl Medio Oriènt. L'è derivàt de la fùrma salvàdega che l'è 'l Triticum boeoticum. Endèi tép de l'antichità l'ìa 'na spéce de 'mportànsa primària per l'alimentasiù de l'òm, ma al dé d'encö l'è cultiàt apéna per en mercàt de nìchia.
Endèle bödèle del Ötzi — l'òm del sècol XXXII prìma de Crìsto ritroàt sö le Àlpi al cunfì 'ntra l'Austria e l'Itàlia — gh'è stat troàt rèscc de la somésa de chèsto cereàl.
Tosicità per i celìaci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A diferènsa de le fùrme modèrne de formét, par che la proteìna gliadina del T. monococcum la sàpe mìa isé tòsica per i celìaci.[1] e per chèsto pödarès véser indicàda per le diéte sènsa glùtine.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pizzuti D, Buda A, D'Odorico A, D'Incà R, Chiarelli S, Curioni A, Martines D (November 2006). "Lack of intestinal mucosal toxicity of Triticum monococcum in celiac disease patients". Scand. J. Gastroenterol. 41 (11): 1305–11. DOI:10.1080/00365520600699983. PMID 17060124.


text:
Massimilian Enrich de Wittelsbach
El Massimilian Enrich de Wittelsbach (Maximilian Einrich von Wittelsbach in todesch; Maximilien-Henri de Wittelsbach in frances; Miyin-Hinri d' Wittelsbach in vallon; Mònach de Baviera, 8 ottober 1621 - Bonn, 3 giugn 1688) a l'è staa on arcivescov cattòlich todesch.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Terz fioeu de l'Albert VI de Baviera e de la Mechthilde de Leuchtenberg, l'è staa subit indirizzaa a la carrera ecclesiastiga. In del 1650 l'è staa nomenaa arcivescov de Colònia e vescov de Hildesheim e Liegi, cont el succed al sò zio Ferdinand de Baviera. In del 1683 l'è staa anca eleggiuu vescov de Münster, ma 'l papa Innocenzi IX l'ha refudaa de confirmàl.
El Massimilian l'è mòrt in del 1688. Duranta la soa vida l'è staa:
- Arcivescov de Colònia (1650-1688), succeduu del Giusepp Clement de Wittelsbach
- Princip-vescov de Liegi (1650-1688), succeduu del Gioann Luis von Elderen
- Vescov de Hildesheim (1650-1688), succeduu del Jobst Edmund von Brabeck
- Prevòst de Berchtesgaden (1650-1688), succeduu del Giusepp Clement de Wittelsbach
- Abaa de Malmedy und Stablo (1657), succeduu del Francesch Egon von Fürstenberg
- Vescov de Münster (1683-1688), succeduu del Federich Cristian von Plettenberg


text:
Curnöva
Cornoeuva (nom ufizial in italian Cortenova) l'è on comun de la Provincia de Lecch che'l cunta 1 240 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,6 km² e ona densità de 107 ab./km².
L'è sitüaa in su la sponda mansina del torrent Pioverna, ai pe de la Grigna, in del coeur de la Valsassina. De chi part la strada per Isen che, dopo de 16 km de un percors pien de cürv el met in comunicazion la Valsassina con la val de l'Esin.
Cornoeuva l'è tacaa ai comun de Crandola, Isen, Premaluna, Tasen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Curnöva l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rio Grande do Sul
Al Rio Grande do Sul 'l è an astàt federàl dal Brazil. La sò capitàl l'è Porto Alegre.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prìm a rüà 'n chèla tèra ché i éra stàt i gesùiti spagnói an dal 1627, ma la lùr prezénsa an da la regiù l'éra düràda gna 80 àn perchè i era stàt casàt fò da la Curùna Portughésa che la rivendicàa 'l pusès dal fütür Rio Grande do Sul. Anche a tegnì cünt da töt chèst, le lòte pör al dominìo dal teritòre i è düràde ànfina 'n dal 1801.
Al Rio Grande do Sul al g'à ìt an ruòlo da 'mpurtànsa an dai mòt rüvolusionàre brazilià che i 'l vedìa püsé che despès pròpe mè teàtre da le riólte. Apò Giüsepì Garibaldi 'l g'ìa partecipàt a chèi mòti ché.
Pupulasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Öna da le caraterizasiù da la pupulasiù dal Rio Grande do Sul l'è pròpe 'l vèser furmàda principalmént da persùne da urìgin europea (portughés, italià e tudèsch an magiurànsa). An particulàr g'éra imigràt ana möcia da lumbàrt (pruìnse da Cremuna, Mantua, Brèsa, Bèrghem) e véneti (pruìnse da Vicènsa, Treviso e Verùna): pararèse 'nfàti che tra 'l 1875 e 'l 1914 i éra rüàt an chèla tèra ché tra i 80 e i 100 méla italià, e püsé da 'l 80% i vegnìa pròpe da chèste dù regiù[1].
Mè testimugnànsa dal valùr da chèst'imigrasiù ché gh'è apò i nóm da le cità: Nova Schio, Nova Bassano, Nova Bréscia, Nova Treviso e Nova Pádua; i è töi dai ciàr riferimént a la prezènsa da véneti e lumbàrt an da la micro-regiù Caxias do Sul e an dai sò dintùrne[2].
I dialèt parlàt dai s-ciàt che i rüà lé dal Nort da l'Italia i s'éra apò cunservàt töi an an prìm mumént, ma dòpo, quànt le relasiù tra i vàre migrànt i éra dientàde püsé fòrte, al véneto al g'à cuminciàt a ciapà fòrsa e 'l è dientàt ana vera e própe lèngua frànca tra i italià che i vivìa lé. Anche se al dé d'ancó i abitànt i pàrla da solèt an portughés, argǜ 'l cunós amò chèla varietà là da Véneto brazilià. Stès discùrs pör al Riograndenser Hunsrückisch, ana variànt dal dialèt Hunsrückisch, parlàt dai disendént dai migrànt tudèsch.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Rio Grande do Sul al cunfìna a nòrt con 'l astàt brazilià da Santa Catarina, a süt da 'l Uruguay e a òvest con l'Argentìna. A èst 'l è 'nvéce bagnàt dal Océano Atlàntich.
Ana caténa da muntàgne la traèrsa al süt dal teritòre, la divìt anche 'ndù sa fà i aleamént, a ovest da le muntàgne sa aléa i pégure e a süt i àche. A èst anvéce sa pól truà dù grànt lagüne: la Lagoa dos Patos e la Lagoa Mirim.
I fiöm dal Quaraí e da 'l Uruguay i è i cunfì naturài tra 'l Rio Grande do Sul, 'l Uruguay e l'Argentìna.


text:
Buch am Irchel
Buch am Irchel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 894 abitant.
El cumün de Buch am Irchel al se tröva a una altitüden de 534 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg am Irchel, Dättlikon, Dorf, Freienstein-Teufen, Neftenbach, Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Buch am Irchel l'è menziunaa la prima volta inturen al 1238 col nom de Buoch. In 1244 l'è staa menziunaa col nom de Bebinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Insema a Gräslikon, che l'è devegnüü part de Berg am Irchel in del 1855.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Buch am Irchel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
12 10
Ol dé 12 de utùer l'è 'l 285 ( 286 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 81 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de utùer al è ul dí da pòost 285 ( 286 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 81 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Sepang (Malaisia): Dani Pedrosa al è proclamat campiú del mont de motosiclism de 125 sentímeter cöbegh.
1492 - San Salvador, atüalament Watlingh (i Bahame): Colomb al ría a chèsta ísola: i öropé i descuvriss América.
2002 - Bali (Indonésia): ün atentat atribuït a Al-Qaida al causa la mort de 202 persone (88 di che i era australianes).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dio
Artéccol in dialatt bulgnais
Quand as bacàja ed Dio, as dîs 'na parôla ch'la vén dal latén deus, deriv. da divus=luminåus. Al nomm al vén da la radîs *div/*dev, ch'al vré dîr un quèl cme "pén ed lûs" (anch'in grîg ai é δῖoς - al genitîv ed Zeύς [Zeus] l'è Aιός [Diòs] -, al sanscrit dèvas e l'agetîv latén divus), al vrè dîr un quèl ed såura, trascendentèl.
La siänza ch'la dscårr ed Dio l'è la teologî (da teos, ch'al vôl dîr Dio e logos, dscåurs, strulgamänt).
La relaziån stra Dio e i ômen la tôl al nomm ed religiån. La radîs sanscrita, al parôl Divus i vôlen totti dîr lómm, parché dai ténp antîg fén al dé d'incû, chi dîs d'avair vésst Dio, l'à sänper vésst d'la lûs, e l'à vò sänper pès e tranquillitè.


text:
Acceglio
Acceglio (en piemontés: Assèj) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 177 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 146 km² e 'na densità de 1 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argentera, Bellino, Canosio, Larche (FR-04), Meyronnes (FR-04), Prazzo, Saint-Paul (FR-04).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Chungcheongbuk-do
Chungcheongbuk-do (Nord Chungcheong; hangul: 충청북도; hanja: 忠淸北道) a l'è una pruvincia in del center de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Cheongju.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al südest), Gangwon-do (al nord), Gyeonggi-do (al nordoest), Chungcheongnam-do (al oest), Jeollabuk-do (al süd), e la cità metrupulitana de Daejeon.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nord Chungcheong l'è dividüda in tre cità (si; 시) e növ cunte (gun; 군).


text:
Myanmar
El Myanmar (ciamaa anca Birmania) a l'è un paes de l'Asia meridiunala.
A l'è tacaa al Bangladesh, a l'India, a la Cina, al Laos e a la Thailandia.
La capital a l'è Naypyidaw.
Al gh'ha una süperfiss de 676.756 km² e una pupulaziun de pressapoch 51 miliun d'abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes al se ciamava Birmania fina al 1989.
Dumà Birmania (o Burma, nom ingles del periut culunial) al pareva trop culigaa a la püssee granda etnia del paes, i Bamar, che hinn el 68% de la pupulaziun.
Un quejdün al dis che'l nom Myanmar al vegna del sanscrit Brahmadesh, che'l vör dì paes de Brahma (el diu indù de la creaziun); alter disen che Myanmar e Burma vegnen de l'istessa parola birmana: Myanma (che la saria la furma scriüda) e Bama (che la saria la furma parlada).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Myanmar (nom ufizial: = Üniun del Myanmar) a l'è una ditadüra de militar.
El cap de la giunta militara a l'è el Thien Sein (del 2011).


text:
Spoleto
Spoleto (endèla parlàda locàl: Spuléti; en latì: Spoletium; en fransés: Spolète) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 38 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 349 km² e 'na densità de popolasiù de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Ferentillo (TR), Giano dell'Umbria, Massa Martana, Montefranco (TR), Sant'Anatolia di Narco, Scheggino, Terni (TR), Trevi, Vallo di Nera.
Galeria de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hospental
Hospental a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 177 abitant e una süperfiss de 34.97 km², e al se tröva a una altitüden de 1493 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hospental a l'è tacaa ai cumün de Airö (TI), Andermatt, Göschenen, Realp.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hospental l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1285 col nom de Hospenthal. In del 1499 l'eva menziunaa col nom latin de Hospicium, e anmò püssee innanz, in del 1616 col nom de Spithal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hospental in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Terra crea
La terra crea (variant: creda, crena, greda, cleda[1][2]), ciamada anca terra rossa o gisc[3] l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion.
Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini.
A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm crea el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta"[4]. El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la creta l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism argilla (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz.
Inoltra cre(d)a l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.


text:
Grenoble
Grenoble (Grenoblo in arpitan; Gratianopolis in latin) a l'è ona città de la Francia sud-oriental. Per popolazion, Grenoble l'eva in del 2009 quela dei 16 se se cunsidera el cumun con 155 632 abitant, e la soa area urbana l'eva quela dei 10 in Francia cun 664 832 abitant (2008). .
La città l'è 'l capploeugh del departiment de l'Isère, in de la region Ròden-Alp.
El 20% de la popolazion l'è de origin siciliana.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grenoble la se troeuva arent a l'arch alpin, e per quest i frances le ciamen capital di Alp. Intorna a lee se troeuven el Vercors, i prealp de la Chartreuse e la cadena de Belledonne.
El sò clima l'è puttòst variegaa: in inverna l'è voeuna di zònn pussee fregg de la Francia, ma in estaa i montagn intorna fann on effett basinella e pòrten on fracch de cald.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'era on insediament di Gai quand che in del 379 l'è diventada ona città romana ciamada Gratianopolis, in onor de l'imperador Grazian. De Gratianopolis a Grenoble el pass l'è facil.
In del XII secol l'era sòtta ai cont de Albon, conossuu anca col nòmm de delfin: quei lì hann estenduu el pròppi domini (ciamaa Delfinaa) a bòna part di departiment de l'Isère, di Alt Alp e de la Drôme. El titol e 'l feud del Delfinaa hinn poeu passaa ai eredi al tròno frances in del 1349: anca al dì d'incoeu delfin l'è sinònim de erede. In del 1447 l'era el signor del loeugh el Luis II (poeu Luis IX de Francia), che l'ha portaa on parlament a Grenoble.
L'autonomia de la provincia l'è stada scancellada del cardinal Richelieu in del 1628.
In temp pussee recent, Grenoble l'ha ospitaa i X Olimpiad invernai (1968).
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Catania, Italia.
- Innsbruck, Austria.
- Essen, Germania.
- Halle in sul Saale, Germania.
- Kišinëv, Moldavia.
- Oxford, Regn Unii.
- Rehovot, Israel.
- Phoenix, Statt Unii.
- Stendal, Germania.
- Pécs, Ungheria.
- Betlemm, Palestina.
- Kaunas, Lituania.
- Sfax, Tunisia.
- Suzhou, Cina.
- Costantina, Algeria.
- Ouagadougou, Burkina Faso.
- Corato, Italia.


text:
I Promessi Sposi
I promessi sposi l'è on romanz istòregh scrivuu del Lissander Manzon che'l vegn consideraa el pu important de l'istoria della literadura italiana.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa stampaa ona prima voeulta in del 1823, col titol provisòri de Fermo e Lucia. Pussee innanz in del temp, in del 1827, el vegn stampaa de noeuv col titol I promessi sposi, storia milanesa del sec. XVII, descoverta e rifada del Lisander Manzoni.
In quell'ann, el scrittor el va a Firenz per trovà ispirazion de l'italian o, come el disaraa lù, per rerentà i strasc in de l'Arno. De la sò esperienza, in del 1840, la nass l'edizion final de l'oeuvra.


text:
St. Martin (GR)
St. Martin (in rumanc: Sogn Martin) a l'è un cumün sgüisser del distret de Surselva, in del Cantun Grisun. A'l gh'ha pü u manch 31 abitant e una süperfis de 22.93 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1003 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de St. Martin a l'è tacaa ai cumün de Duvin, Lumbrein, Safien, Suraua, Vals, Vignogn e l'è staa l'ültem cumün in de l'intrega Sgüissera a vess pruidüü de la lüs eletrega.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sit el se tröva sü de la Luchnern, una gura bela strècia che la mena in de la Val de Valser. A l'è cunpunüü de svariaa grupìt de cá, spantegaa de chi e de la, ch' al didincö, tanc, hin remagnüü sensa gent. El grupèt de cà, 'l pü a nord, el se ciama Sankt Martin, ciuè San Martin. Püssee a süd, gh'em Gadenstatt e Lunschania, a manca e a drissa del Ren Valser. Sü in scima a la pared del munt, gh'è Mont (1469 m), Mariaga (1601 m) e Travisasch (1'689 m.). El grupèt de cà pü a süd el se ciama Bucarischuna (1167 m).
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ St. Martin in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- St. Martin in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bourgogne
La Borgogna (nòm uficiàl en fransés: Région de Bourgogne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1.616.000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 31,582 km², per 'na densità de 51 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Borgogna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Yonne, Côte-d'Or, Nièvre, Saône-et-Loire che i ragrùpa 15 circondàre (en fransés: arrondissements) e 2.045 cümü. La capital de la regiù l'è Dijon.


text:
Distrett de Coriza
El Distrett de Coriza (Rrethi i Korçës in Albanes; Eπapxίa Koputσάς/Eparchía Korutsás in Grech) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de la prefettura omònima. El sò capploeugh l'è pròppi la città de Coriza. El distrett el confina con la Grecia e con la Macedònia. El territòri l'è covert sorattut de montagn: domà la part pussee a sud l'è anca pussee bassa, per el passagg del fiumm Devoll, che 'l scorr fina al Mar Adriatich.
Suddivision amministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrett el cunta dò municipalità e quattòrdes comun.


text:
Catania
Catania, l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, piö o méno a mèsa strada tra Siracüsa/Capo Passero e Mesina/Capo Peloro. L'è pò a mésa strada tra 'l Etna e la Piana de Catania.
La sità l'è pò 'n de la Piana de Catania öna di dò piö 'mportante pianüre de la Sicilia 'nsèma a la Piana de Gela 'n pruinsa de Caltanisèta.
La se tróa pò ach a i pé del Etna che l'è ol vülcà piö ólt de töta l'Eüropa e pròpe per chèsto la sita l'è stacia piö ólte scancelada vià da i erusiù del vülcà, la piö bröta de töte in del 1669 e da i teremòcc, i piö disastrùs in del 1169 e 'n del 1693.
La sità ègia l'è dientada, 'nsèma a sèt cümü de la Al de Noto, partimòne de l'Ümanità de l'Unesco in del 2002.
A Catania gh'è l'areopòrt de Catania - Fontanarossa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
La congiura degli innocenti
La congiura degli innocenti (Al cumplòt ad quéi ch'i n aṅ fat gnint) l'è na cumèdia négra dal 1955 'd Alfred Hitchcock, trat da 'n rumànś cic ad Jack Trevor Story. Al tìtul uriginàl a vōl dir „Al prubléma cun Harry“ ch'a sarév pò 'l mòrt.
Dòp i sucès ad La finestra sul cortile e ad Caccia al ladro, qvéi dla Paramount Pictures i aṅ lasâ carta biànca a Hitchcock par giràr un film ch'al vliva lò, miténd in sal tàvul un migliòṅ ad dòlar ad budget.
Par la part ad Jennifer l'è stada tòlta la Shirley MacLaine, chè a 'l sò debùt.
Sunt
Un putèṅ ch'al s ciàma Arnie (Jerry Mathers) al cata in un camp in na culìna dal Vermònt al cadàvar 'd Harry Worp (Philip Truex). In paéś i èṅ in tri a crédar 'd avér-al cupâ sénsa vlér tacànd da 'l vèć capitàn Albert Wiles (Edmund Gwenn) ch'al pénsa 'd avér-ag tirâ na sćiuptàda méntar 'l éra a casa. La Jennifer Rogers (Shirley MacLaine) invéci un quèl la gh 'l à fat dabòṅ, qvél ad tiràr-ag na śbutigliàda in cô, a gh'è da védar se Harry, ch'a sarév pò sò marè che lē l'à lasâ dòp ch'l è nâ Arnie, 'l è pò mòrt par quàl lè. E pò a gh'è la sgnóra Ivy Gravely (Mildred Natwick), na puta in là c'n i an, ch'la gh'à mulâ na pédga c'n i tac dal sò scarpi dòp ch'l éra saltâ fóra da 'n cespùi mèś imbambî p'r al cólp dla Jennifer.
Sam Marlowe (John Forsythe) al decìd ad jutàr i sò amìg e i sò vśèṅ ad cà. Ninsòṅ a vōl ch'a s cata 'l còrp, in gir a gh'è al vice-sierìf Calvin Wiggs (Royal Dano), e acsè al grup al decìd ad lugàr al cadàvar sót-tèra, saplénd-al e dassaplénd-al par soquànti vòlti, e pò i al métan in na vasca da bagn.


text:
Se sun dessedàa che gh'era el tempuraal
e i me ciamàven tücc in un coro generaal:
Corri Noè che ti chiama il Principale
Oh santo cielo, l'é il Diluvio Universale!
Chissà cume mai gh'é vegnüü in meent de fàll
el muund a l'era spùrch e vureva lavàll
O forse come a tutti un dé gh'è giraa i ball,
sta di fatto che oooh, l'ha ris'ciàa de negàll!
Curevi cun l'elenco dei besti a fa l'appéll,
curevi giò in cantieer a preparà el batéll
e tücc che i reclamàva e che i faseva un gran spuvéll
e tücc che i reclamàva perché gh'éren mea l'umbréll
Ho vedüü l'Elefant che sfundava el Bancaréll,
ho vedüü anca el Lüff che ghe cureva adree al Purcéll,
ho vedüü la Zanzara che incülava un Pipistréll,
ho vedüü la Galéna che basava un Lavaréll
Calma, signori o ve làssi negà,
entrate uno per uno e desmetìla de rüzza
E disîgh a la Cicala de desmétt de ganassà
e disìigh al Cucudrìll de desmétt de caragnà
RIT:
Che acqua e che tempo e che umidità,
Noè che porta in salvo le aquile e i Guà Guà
Non ci si sa più come vestire,
chi non è annegato rischia di marcire
Ghe n'ho giamò piee i bàll e sémm gnammò patrii
g'ho anca i reumatismi e següti a starnüdi,
Giobbe el g'ha pazienza, ma me sun esaürii
in questo bastimento de bésti rembambii
Oh caro el mé Signuur che bröeta situaziòn
e ho anca capii chi l'è el püssee cujòn:
l'è el tò poor Noè, che manéggia el timòn,
in mézz a mila bésti e senza gnaa l'umbrìa di dònn!
Sémm in giir de un mees e sun me el remaduu
e deent in questa barca se crépa dall'uduu,
certi Cunìli hann giamò vedüü i neuu
oh caro el mé Signuur, quand'è che rüva el suu?
La Sciguéta la vùsa e giò a tucàss i bàll,
intaant che la Garigula intervista el Papagàll,
vi ho detto che il Mandrillo el vöeri mea de dree ai spàll,
giuro che el fùndi 'sto cazzo de cumbàll
Rémi e rémi e rémi perché,
g'ho mea scrivüü Giocondo ma g'ho scrivüü Noé,
g'ho una fàmm de la malùra e bevi dumà el tè,
se tocco il Tacchino mi han detto guai a me
E l'acqua la vee giò che l'è un piasé,
ghe mancava anca el Gurìla che faseva el Karate,
l'Anguìla la diis che la vöer fa el bidé
Hann depilaa una Pülesa e l'è mea restà un granché
Me smoord el coo e me brüsen i öcc,
perché g'ho de fa razzà anca i Piöcc,
ma Guardate Macachi, l'è finida la nocc,
l'è scià anca el suu, giò tücc in genöcc!
E rüva la Culumba cun in bocca el ramm d'uliiv,
ma gh'è l'equipaggio che el vöer l'aperitiv,
i pésten giò l'üséll e ghe ròben i uliiv
e i vöeren anca el Campari Che lavatiiv!


text:
25 11
Ol dé 25 de noèmber l'è 'l 329 ( 330 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 37 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de noèmber al è ul dí da pòost 329 ( 330 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 37 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1905 - Barcelona: col pretest de la pöblegassiú d'öna barzeleta crítega, di militar Spagnöj i assalta e sachesa la sé del setmanare satíregh ¡Cu-Cut! e del diare La Veu de Catalunya; ol goèrn Spagnöl al suspent i garansie costitüssionale a la sità e al impülsa la Llei de Jurisdiccions (Les de zörisdissiú) (Facc del ¡Cu-Cut!).
2005 - Paris: la UNESCO la declara la Patum de Berga Patrimone Oral e Imaterial de la Ümanità.
1491 - Granada (al-Andalus): l'esèrsit Castejà al ghe scumensa l'ases ch'al posarà fí al Regn de Granada, ol Darér Regn mösölmà a la Penísula Ibérica.
1936 - Berlin (Zermania): Zermania e ol Zapú gh'i signa ü pat de colaburassiú per defendí-ss d'ü possíbel atach Soviétegh (Pat Anti-Comintern), gjöst ü mes daspus che Hitler e Mussolini i proclamass l'ass Roma-Berlin.
1975 - Surinam: chèst paes s'independisa di Paes Bass.
2005 - Rafah (la franza de Gaza, Palestina): Mahmoud Abbas gh'al inaügüra ofissialament ol post de frontera con l'Esit che Israel al ía sart sö ol 7 09 del 2005, öna ölta finida la retirada de la franza de Gaza, daspus 38 agn d'ocüpaciú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1562 - Madrid (Spagna): Lope de Vega, scritur Spagnöl (m. 1635).
1870 - Granville (la Normandia, Fransa): Maurice Denis, pitur, crítich e teòrich de l'art Fransesa, integrat al moviment artístich i nabís (m. 1943).
1915 - Valparaíso (Sile): Augusto Pinochet, militar, polítegh e ditadur Siles.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1903 - Sukarrieta (Biscaja, ol Paes Basch): Sabino Arana, pàder del nassiunalesm Basch (n. 1865).
1960 - Ojo de Agua (provínsa de Salcedo, la Repüblega Dominicana): i sorele Mirabal, int ün assident de trànsit pro·ocat per di agenc de Trujilo (n. 1924, 1927 e 1935).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial contra la violensa vèrs i done, istitüit per i Nassiú Ünide ol 19 10 de 1999 in recordansa di sorele Mirabal
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Publicaziuns
La Fonoteca Naziunala Svizra ha promovì a partir da l’entschatta era sia activitad da retschertga en il champ sonor. Ils resultats da questas retschertgas èn vegnids ramassads en intginas publicaziuns editorialas ch’ins po cumprar directamain tar nus.
CD
Suns e tuns da l’istorgia
Las etappas las pli impurtantas da nossa istorgia en la perioda dal 1933-1958 vegnan puspè svegliadas tras las vuschs las pli significativas da las veglias redacziuns dals radios naziunals: Monte Ceneri, Beromünster e Sottens. Ils discs èn il resultat natiral dal pli grond project da recuperaziun da material sonor ch’ins n’ha mai fatg en Svizra, il project sa numna "Mésures d’urgences" ed è vegnì sustegnì da MEMORIAV en collavuraziun cun la Biblioteca Naziunala e la SSR SRG idée suisse.
Sunarias svizras
La tradiziun da las sunarias s’è sviluppada en Svizra oravant tut en duas regiuns, en il Vallais ed en la Svizra taliana. En ils dus discs publitgads pon ins tadlar tuns quasi sparids per adina.
Cudeschs
Las ediziuns da la Fonoteca Naziunala Svizra
En las ediziuns stampadas datti volums cun contribuziuns ch’èn vegnidas fatgas als dus colloquis che la Fonoteca Naziunala Svizra ha organisà sin il Monte Verità e divers studis fundads da l’istoricher Theo Mäusli areguard la rolla da la musica jazz en Svizra dal 1935 al 1945.


text:
Freising
Freising (Frisinga 'n latì, italià e portoghés; Frisingue 'n fransés) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de l'Alta Baviéra (Oberbayern). L'è 'l capolöch del circondàre omònim.
La g'ha 45 806 abitàncc (dato del 31. Dic 2013) e la se tróa söl fiöm Isar a 'na vintìna de chilòmetri a nòrd de Mònaco, póch delóns de l'aeropórt internasiunàl de la capitàl bavaréza.
Endèla zòna gh'è stat troàt dei rèscc de l'Età del Bróns, ma gh'è mìa pröe per stabilì 'na continuità de chèl insediamènt lé co l'abitàt de Frigisinga endóche s'ìa stabilìt San Corbinian endèl an 724.
Freising l'è 'n cènter religiùs importànte e l'è séde de diòcezi (Arcidiòcezi de Mònaco e Freising). A Freising tralàlter gh'è stàt fàt prét endèl 1951 e l'è stat vèscof del 1977 al 1982 el Joseph Ratzinger, cioè 'l papa Benedèt XVI.
La cità la vé sö 'ntùren a du còi. Söndèn giü, chèl ciamàt Domberg, gh'è la Catedràl, söl óter, chèl ciamàt Weihenstephan, gh'è la séde stòrica de chèla che l'è cunsideràda la fàbrica de bìra piö ècia del mónt (la Bayerischer Staatsbrauerei Weihenstephan). Tacàt a la fàbrica de bìra gh'è apò a l'Università de Scènse Aplicàde (la Fachhochschule Weihenstephan).
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Kinshasa
Kinshasa a l'è la capital de la Repüblica Demucratica del Congo.
A l'è anca la prima cità del paes per impurtanza cultürala, ecunomiga e cumerciala e per pupulaziun, cun 7.500.000 abitant (2005).
La sua impurtanza a l'è favurida perchè a l'è arent a Matadi, ai alter cità principaj del paes e al fiüm Congo, che l'è navigabil per püssee de 2900 chilometer.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kinshasa a l'è in sü la spunda meridiunala, quela manzina, del fiüm Congo, propi denanz a Brazzaville, la capital del Còngo.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kinshasa l'ha fundada in del 1881 l'Henry Morton Stanley e ciamada Léopoldville (in frances, e Leopoldstad in ulandes), del nom del rè del belgi Leupuld II.
Avampost militar, la cità a l'ha scuminciaa a cress de impurtanza quand che'l s'è dervii el trafich in sül fiüm fina a Stanleyville (al di d'incö Kisangani), e hann faa sü la feruvia (1898) e'l metandot (1914), che l'hann culigada al port de Matadi, in sü l'Ucean Atlantich.
In del 1920 a l'è divegnüda la capital del Congo belga e l'è restada anmò la capital quand che'l paes a l'è vegnüü indipendent in del 1960.
In del 1966 a l'è staa müdaa el sò nom in Kinshasa.