text:
Tradiziun orala
Tradiziun orala u oralitad designescha il dar vinavant u stgaffir a moda narrativa (a bucca) infurmaziuns istoricas, socialas u religiusas – surtut en furma d’istorgias, ditgas, mitus e tradiziuns. Quella gioga en tut ils circuls culturals ina gronda rolla, en spezial en quels che n’enconuschan nagina u be ina modesta tradiziun scritta (litteralitad).
Impurtantas lavurs da perscrutaziun davart l’oralitad (sco fenomen sociocultural en general ubain davart aspects litterars en spezial) derivan t.a. da Milman Parry, Eric A. Havelock, Walter Jackson Ong, Jack Goody e Ian Watt.
Sa regurdar en il stadi d’illiteralitad totala[modifitgar | modifitgar il code]
En ina cultura che s’orientescha – abstrahà da represchentaziuns figurativas – primarmain u dal tuttafatg a l’oralitad sa lascha la metoda da sa regurdar e da s’appropriar savida subsummar sut la sentenza: ‹Ti sas quai che ti has en tia memoria›.
Ma co vegniva questa savida conservada? En il stadi d’illiteralitad totala n’eri strusch pussaivel d’anc reproducir ina giada il medem patratg u da laschar renascher cun ils medems pleds in’explicaziun cumplexa. Perquai èn s’etablidas diversas tecnicas, da las qualas intginas duain vegnir preschentadas curtamain.
Da grond’impurtanza per parter sia savida ed er per vegnir sez conscient da quella era perquai il partenari da discussiun. Gia Socrates ha deplorà en il dialog da Platon ‹Phaidros› la perdita da valur da la communicaziun che saja stada colliada cun l’avanzament da la litteralitad: «Pertge che questa difficultad, Phaidros, è tuttina colliada cun la scrittira, ed en quai sumeglia ella pelvaira la pictura. Er lur ovras sa preschentan bain sco viventas, ma sch’ins tschenta ad ellas dumondas per chapir quai che vegn ditg, alura inditgeschan ellas adina be il medem. Er mintga discurs, apaina che quel è vegnì fixà, sa preschenta dapertut e davant tuts en medema moda, tant tar quels ch’al chapeschan sco er tar quels, per ils quals el na cunvegna betg (...).»
Per garantir che furmas da la tradiziun orala possian perdurar, han ins savens integrà impurtants raquints en rituals, vul dir en in context nonverbal che gida a memorisar il cuntegn e serva a rinforzar l’impressiun da quel. In enconuschent exempel furma il ritual da preleger mintg’onn l’istorgia da Nadal, saja quai en baselgia, en famiglia u en furma da gieu da Nadal.
A stgaffir maletgs che sa laschan memorisar tgunschamain servan las uschenumnadas mnemotecnicas. Igl èn quai per exempel repetiziuns, antitesas, allitteraziuns, assonanzas u autras expressiuns formalas, en pli proverbis u rimas che gidan ad emprender e reproducir savida.
La memoria umana è però limitada; perquai han gist er pievels orientads a l’oralitad pratitgà omeostasa, vul dir in’autoregulaziun u equilibraziun. La realitad mantegna ses equiliber cun allontanar savida che n’è betg relevanta per il preschent. Ils scienziads Jack Goody e Ian Watt han exemplifitgà quest’amnesia structurala a l’exempel dal pievel dals Gondsha a Ghana: «Notizias fatgas dals Brits enturn il 1900 cumprovan che la tradiziun orala dals Gondsha attribuiva da lez temp al fundatur da lur stadi, Ndewura Jakpa, set figls, dals quals mintgin regiva in dals set districts dal pajais. Cur ch’ils mitus dal stadi èn vegnids nudads danovamain ils onns 1960, eran dus dals districts svanids, in tras incorporaziun, in auter tras rectificaziun dals cunfins. Quests mitus tardivs raquintan sulettamain da tschintg figls da Ndewura Jakpa (...). La part dal passà che n’aveva nagin rapport pli tar il preschent, avev’ins simplamain emblidà.» Il memorisar ed emblidar funcziunescha pia en l’oralitad en autra moda: Impurtant da vegnir memorisà è quai ch’ha ina relaziun tar il preschent u ch’è (direct u indirect) relevant per quel, uschiglio vegn l’infurmaziun stizzada or da la schientscha collectiva.[1]
Jens Brockmeier renda ultra da quai attent a la relaziun tranter l’emblidar collectiv e l’emblidar individual sco in dals problems da l’amnesia structurala[2]; pertge che las cundiziuns generalas da la societad influenzeschan er las furmas individualas da l’emblidar. Suenter il holocaust èn per exempel vegnidas interruttas bleras lingias da tradiziun giudaicas naziunalas (p.ex. la franzosa, la polonaisa e.a.), entant che las iniziativas ed ils discurs entaifer il stadi Israel favuriseschan surtut las tradiziuns zionisticas.[3]
Tradiziuns oralas en la litteratura mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Ina buna metoda per dar vinavant infurmaziuns a moda persistenta è, sco gia ditg, da transfurmar il cuntegn en furma da poesia: rima e metrum gidan ad impedir che singuls pleds van en emblidanza u ch’il cuntegn vegn midà. Da l’autra vart vegnan però – per ils medems motivs – gist er poesias adattadas a basegns actuals.
I vala sco segir che vastas parts dal Vegl Testament èn vegnidas dadas vinavant l’emprim a bucca avant ch’ins ha fixà quellas en furma scritta. Er ils Evangelis dal Nov Testament èn vegnids dads vinavant intgins decennis a bucca, avant ch’intginas perditgas dal temp han mess lur cuntegn en scrit. In exempel: «Irad ha schendrà Mahujael, Mahujael ha schendrà Methusael, Methusael ha schendrà Lamech.» Questa passascha biblica è segnada d’ina structura repetitiva sco che quai è tipic per la tradiziun orala (agid per la memoria). Fiss questa formulaziun vegnida fixada da l’entschatta ennà en furma scritta, paress ella in pau curiusa, stereotipa.
Er ils epos d’eroxs ed en general la litteratura da culturas temprivas han lur origins en la tradiziun orala. Tranter ils exempels ils pli enconuschents sa laschan allegar l’epos indic Mahabharata ubain l’Ilias e l’Odissea da Homer.
Duas impurtantas collecziuns d’ovras da la tradiziun orala derivan da la romantica tudestga: Las ‹Kinder- und Hausmärchen› dals frars Grimm e ‹Des Knaben Wunderhorn› dad Achim von Arnim e Clemens Brentano. Tar omaduas ovras è però da resguardar ch’ils editurs han elavurà las funtaunas tenor lur basegns.
Fin en il 20avel tschientaner è sa mantegnida sin il Balcan la tradiziun dals guslars che dattan per gronda part vinavant epos be a bucca. Il mund arab è spezialmain ritg da furmas da raquintar oralas. Il scriptur sirian Rafik Schami descriva en ses cudeschs quest art, sco ch’el vegniva tgirà en ils cafés da Damascus. L’art da raquintar paraulas, fablas e parablas viveva d’utopias e ficziuns; impurtant era er l’interacziun tranter il raquintader ed il public, ils quals incitavan e stimulavan in l’auter.
Cun l’uschenumnada Oral Poetry è sa sviluppada entaifer la scienza litterara ina direcziun che s’occupa specificamain da tuttas furmas dal raquintar a bucca e dal tradir litteratura a moda orala. En il center stattan surtut tradiziuns popularas ed aspects da la lingua da mintgadi.
Oralitad ed istoriografia[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer l’istoriografia po l’oralitad furmar ina da las pli impurtantas funtaunas per temps e culturas che n’han enconuschì nagina tradiziun scritta. En tals cas pon ins per exempel empruvar da deducir da ditgas e legendas infurmaziuns che renvieschan ad eveniments (p.ex. guerras u catastrofas da la natira) u svilups istorics (p.ex. transiziun a la vita sedentara). Applitgond las tecnicas respectivas (analisa e critica da text metodica) han blers scienziads er contribuì ad avischinar baininqual tradiziun scritta a la versiun originara.
D’ina tut autra furma da preschientscha d’oralitad entaifer l’istoriografia sa tracti tar l’uschenumnada Oral History. Quella furma ina metoda specifica che serva a cumplettar ils resultats da l’istoriografia ‹uffiziala› cun dumandar perditgas dal temp. En quest senn na sa tracti tar l’Oral History betg d’ina furma da dar vinavant infurmaziuns a bucca en il senn surmenziunà, mabain en emprima lingia d’in descriver schabetgs or da l’atgna perspectiva. La metoda vegn applitgada dapi daditg da l’etnologia europeica ed è daventada populara dapi ils onns 1930 (territori anglosaxon) resp. 1960 (ulteriuras regiuns) adina dapli er entaifer l’istorgia sociala e locala.
Oralitad secundara – in fenomen lià al svilup dals meds electronics moderns[modifitgar | modifitgar il code]
Pievels ch’èn segnads da la mancanza totala dal pled scrit, dals quals il memorisar e dar vinavant infurmaziuns e savida sa basa pia – sper represchentaziuns figurativas – en emprima lingia sin structuras oralas, numnan ins culturas d’oralitad primara. Entant che talas culturas san surtut quai ‹ch’ellas portan en la memoria›, deduceschan culturas litteraras lur savida organisada surtut da scrittiras. Da las culturas d’oralitad primara e dal focus da las culturas litteraras sin la lingua scritta differenziescha Walter J. Ong in fenomen relativamain nov, numnadamain quel da l’oralitad secundara. D’ina tala sa lascha discurrer là nua che telefon, radio, televisiun e cuntegns visuals en l’internet furman las funtaunas ed ils chanals primars per s’infurmar e communitgar – la litteralitad po en tals cas daventar secundara u schizunt vegnir marginalisada.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Jack Goody, Watt Ian: The consequences of literacy. En: Jack Goody (ed.): Literacy in Traditional Societies. 1975, p. 33.
- ↑ Jens Brockmeier: Remembering and Forgetting: Narrative as Cultural Memory. En: Culture & Psychology, 1, 2002, p. 15–43.
- ↑ Cf. Arnd Krüger, Astrid Sanders: Jewish Sports in the Netherlands and the Problems of Selective Memory. En: Journal of Sport History, 2, 1999, p. 271–286.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Jack Goody, Ian Watt: The consequences of literacy. En: Jack Goody (ed.): Literacy in Traditional Societies. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 1975, ISBN 0-521-29005-8, p. 27–68.
- Hartmut Günther, Otto Ludwig (ed.): Schrift und Schriftlichkeit. Ein interdisziplinäres Handbuch internationaler Forschung. (Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft, toms 10,1 e 10,2). de Gruyter, Berlin 1994–1996, ISBN 3-11-011129-2, (tom 1), ISBN 3-11-014744-0 (tom 2).
- Edward R. Haymes: Das mündliche Epos. Eine Einführung in die ‹Oral-poetry-Forschung› (Sammlung Metzler, tom 151, partiziun E: Poetik.) Metzler, Stuttgart 1977, ISBN 3-476-10151-7.
- David R. Olson, Nancy Torrance (ed.): Literacy and Orality. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 1991, ISBN 0-521-39217-9.
- Walter J. Ong: Oralität und Literalität. Die Technologisierung des Wortes. Westdeutscher Verlag, Opladen 1987, ISBN 3-531-11768-8.
- Platon: Phaidros, (Diederichs Taschenausgaben, tom 19), 3. ed. repassada, Diederichs, Düsseldorf e.a. 1959.
- Jan Vansina: Oral Tradition. A Study in historical Methodology. Routledge & Paul, Londra 1961.
- Oral Tradition. Magazin dal Center for Studies in Oral Tradition, Columbia MO (online).
- Rafik Schami: Die Frau, die ihren Mann auf dem Flohmarkt verkaufte: Oder wie ich zum Erzähler wurde. Hanser, 2011.


c: text/html

text:
«Il satg da durmir da l'armada Svizra n'è betg pli venal» deplorescha Benno Ruckstuhl ch'organisescha dapi 20 onns venditas da material da liquidaziun da l'armada. Il grond avantatg da la firma saja, d'avair in grond depot ed «uschia sa vegnir purschida la taila legendara da la fabrica da pon da Trun sco cuverta» di Ruckstuhl.
Mintga dus onns datti en Grischun la vendita da material da liquidaziun, il material vegn dentant adina pli stgars uschia ch'er material dad autras armadas ha chattà la via en il sortiment.
RR actualitad 08:10

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cristoffel Bardola (1867-1935) e Jon Bardola (1877-1954) sun creschüts sü i’l cumünin da Vnà. Tuots duos sun dvantats magisters: Cristoffel, davo avair tgnü scoula a la scoula svizra a Napoli, es tuornà in Svizra ed ha instrui ad Aschera e lura dürant 25 ons a Samedan. Jon es stat magister giò la bassa, ad Amriswil in Turgovia; el d’eira ün hom ourdvart ingaschà a livel social. Cristoffel es stat dürant l’ultima fasa da sia actività professiunala inspectur scolastic per l’Engiadina e la Val Müstair.
Ils frars Bardola s'han occupats üna vita intera da la chosa rumantscha; han publichà prosa e lirica impustüt in periodics ed han adüna darcheu miss lur lö patria i'l center da lur ouvra.
Il raquint ‘La figlia dal cuntrabandier’s l'unic text publichà culs noms da tuots duos frars. Il raquint es cumparü dal 1936 sco nr. 35 da la Chasa Paterna. Cristoffel es mort l’on avant la publicaziun; Jon ha probabelmaing conclus il raquint e til preparà per la stampa.
I's tratta dad ün raquint antecipatori, situà i l'on 2030.
La reediziun es munida cun ün ampel glossari e cun üna glista dals toponims dals contuorns da Vnà (i’l raquint: Biöl)
Üna postfacziun dess situar ils autuors in lur temp e dar ün'invista da la famiglia dals Bardolas a Vnà.
reediziun commentada e chürada da
Mevina Puorger e Jachen Andry
cun üna nota editoriala, glossari ed üna glista dals noms criptats
ed üna postfacziun cun fotografias
ediziun speciala numerada da 150 exemplars
editionmevinapuorger turich 2021
ISBN 978-3-9525233-2-2
Cristoffel e Jon Bardola
159 paginas, lià
35 frs. pro la chasa editura obain la Lia Rumantscha
obain pro graubündenBOOKS


text:
Il Forum Engiadina, la Fundaziun per la protecziun da la cuntrada, il WWF e la Pro Natura han lantschà il favrer passà ina petiziun per evitar ch’i vegnia construì ina saiv enturn la plazza aviatica a Samedan. Planisà la construcziun d’ina saiv da 3 kilometers lunghezza e 3 meters autezza ha la INFRA per motivs da segirezza.
Quai na laschan ils petiziunaris però valair sco motiv decisiv. Dals ultims 70 onns na saja numnadamain betg enconuschent in accident cun selvaschina u peduns. En pli interrumpa ina saiv tenor la petiziun la vista sur la planira da la plazza aviatica.
Cler resultat
Il success da la petiziun lantschada saja remartgabel, ha ditg l'iniziant da la petiziun e president dal Forum Engiadina, Hansjörg Hosch. Total èn vegnidas ensemen 2'067 suttascripziuns. 991 suttascripziuns dad indigens, 289 da segund-indigens e 787 persunas han suttascrit sin via electronica.
Hansjörg Hosch ha grond plaschair da pudair surdar ina petiziun cun ina uschè clera manifestaziun d’opiniun a la Regiun Malögia. Quella n'è dentant betg obliada da tractar la petiziun.


text:
Lavurs
Logistichers e logisticras AFQ enconuschan l'entira chadaina da process e reageschan tras quai adequatamain ad irregularitads. Els garanteschan auta qualitad e rentabilitad da lur process da lavur, sa tegnan vid las perscripziun da la protecziun da sanadad e da l'ambient, resguardan las reglas per la segirezza da lavur e fan stim ad auta effizienza d'energia e resursas.
En il champ da la distribuziun furneschan logistichers e logisticras AFQ cunzunt cun scooters u autos da furniziun las spediziuns als clients. Las persunas da professiun han contact quotidian cun lur clientella e cusseglian quella en connex cun servetschs e products da lur manaschi. Els retiran er furniziuns da clients spediturs e preparan quellas per l'assortida manuala u maschinala. Els assorteschan las spediziuns tenor criteris fixads ed organiseschan la furniziun da talas. Latiers resguardan els la sort da spediziun, l'adressat, il med da transport, la destinaziun ed il termin fixà.
En la sparta deposit controlleschan logistichers e logisticras AFQ deposits da rauba ed optimeschan il diever da tals. Els prendan encunter la rauba controlleschan ella e cudescheschan ils bains el sistem da computer. Cun agid da vehichels ed apparaturas cumplexas da transport assorteschan u magasineschan els la rauba a moda adattada. Survegnan els in'empustaziun, preparan els la rauba per la spediziun, la pacheteschan ed etichetteschan. Lura scrivan els ils documents da furniziun e chargian ils vehichels cumpetentamain ed a moda segira. Ultra da quai controlleschan els regularmain ils inventaris dal deposit.
Logistichers e logisticras AFQ en il champ dal traffic lavuran cunzunt sin staziuns da la viafier. En il servetsch da viafier furman els trens da persunas e trens da vitgira cun als accuplar e decuplar ed als uschia preparar per il proxim viadi. Tar tut quai stattan els en contact cun il locomotivist u la locomotivista per func e resguardan strictamain las prescripziuns da segirezza. Ultra da quai chargian e stgargian els trens e camiuns surpiglian lavurs en deposits da fabricas d’industria.
En tut ils champs differents utiliseschan logistichers e logisticras AFQ il computer e scanner. Els registreschan uschia la rauba, exequeschan controllas da l’inventari, planiseschan cun simplas calculaziuns l’administraziun dal deposit, elavureschan statisticas, redigian empustaziuns e confirman la distribuziun da la spediziun.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 9.11.2015 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Direcziuns
- deposit
- distribuziun
- traffic
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da distribuziun, interpresa da transport ubain en in deposit (praticums èn pussaivels en auters secturs)
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- enconuschientschas professiunalas: procuraziun, producziun, distribuziun, dismessa, deposit, communi-caziun / informatica, transport, segirezza / ambient, servetsch da clients
- enconuschientschas dal rom: tenor la direcziun
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "logisticher / logisticra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pre-tensiuns mediocras u autas
Pretensiuns
- enclegientscha pratica
- inschign manual
- talent d’organisar
- fidadadad e senn da responsab-ladad
- autonomia
- perseveranza ed abilitad da sa concentrar
- plaschair vi dal contact cun carstgauns
- conscienza da servetschs
- sanadad robusta
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e scolas spezialisadas, da la Schweiz. Vereinigung für die Berufsbildung in der Logistik SVBL e dad autras associaziuns professiunalas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: logisticher / logisticra, spezialist / spezialista da logistica, disponent / disponenta da transport e logistica
Examen professiunal superiur (EPS)
logisticher / logisticra cun certificat federal, p.ex. manader diplomà / manadra diplomada da logistica, Supply Chain manager diplomà, Supply Chain managera diplomada, manader da manaschi diplomà / manadra da manaschi diplomada transport e logistica
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS process d’interpresas, approfundaziun logistica
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) d’economia da manaschi, Bachelor of Science d’inschigneria d’economia
Cundiziuns da lavur
Logistichers lavuran en partiziuns da logistica da manaschis da producziun, en centers da distribuziun da grondas interpresa dal commerzi da detagl, tar servetschs da logistica, en interpresas da distribuziun e tar servetschs da pachets. Emploiaders impurtants èn la posta e las VFF. Logistichers che lavuran en la direcziun distribuziun lavuran or en il liber da tutt’aura. Tut tenor sectur e lieu da lavur po il temp da lavur esser irregular ed era ina lavur en squadras è pussaivla.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerische Vereinigung für die Berufsbildung in der Logistik SVBL
Rigistr. 2
5102 Rupperswil
Tel: 058 258 36 00
URL: www.logistiker-logistikerin.ch
URL: www.svbl.ch
Revistas professiunalas:
"Bulletin SVBL"


text:
Vifor Consumer Health, ina figlia da la fatschenta d'apoteca e logistica Galenica Santé, surpiglia ils dretg da commerzialisar Merfen e Vita Merfen sco er ils dretg e la concessiun en la Svizra. Uschia communitgescha la gruppa Galenica.
Il martgà dal tractament e la desinfecziun da plajas haja ina cumpart da passa 50 milliuns francs scriva l'interpresa da farmazia svizra. Il dischinfectant Merfen saja fitg enconuschent ed haja cun ina cumpart dal martgà da 40% ina ferma posiziun.
La distribuziun da la pomada (l'itg) da Vita-Merfen è vegnida sistida avant trais onns. Sco motiv ha la producenta Novartis inditgà ch'ella n'haja betg chattà ina schliaziun cun ils furniturs per pudair garantir ils standards da qualitad. La pomada haja laschà ina largia tant tar las apotecas sco er tar ils consuments, scriva Galenica. Perquai veglian els examinar da reintroducir la pomada.
RR novitads 9:00


text:
Da d'altonn dl 1967 él gnü metü sö cursc de musiga a Laives sön scomenciadia dl dirighënt dla musiga da inlaota Walter Cazzanelli y cun le sostëgn de Karl Pedrotti, surastant dla musiga de Laives da inlaota. Dl 1968 á le Südtiroler Kulturinstitut surantut i cursc de musiga a Laives sciöche sënta destacada dla Scora de musiga de Auer. Inlaota gnôl insigné chëstes materies: cianté, fabló, clarinet, stromënc de banda alc y basc y clavier.
De jügn dl 1972 él gnü stlüt chësta istituziun dër bëgnodüda y importanta por la popolaziun de lingaz todësch. Ti agn do gnô la formaziun dles scolares y di scolars indô surantuta en economia dala musiga de Laives. Tosc dedô scomenciâ Dr. Eduard Werth, le diretur dla scora mesana da inlaota y orghelist, da mëte sö na scora de musiga nöia. Canche dl 1977 gnôl metü sö cun lege provinziala l'Istitut d'educaziun musicala jôra da daurí indô la scora do da tratatives lunges tl ann de scora 1978/79. Al ti gnô dé l'inciaria a Walter Cazzanelli y Dr. Eduard Werth da surantó la direziun di cursc de musiga. Da d'altonn dl 1980 á Georg Steinwandter surantut la direziun dla scora de musiga.
Dal 1993 cina d'agost dl 2010 ál ince surantut la direziun dla Scora de musiga dl Sarntal fondada danü. Dal ann de scora 2010/11 toca la scora de musiga dl Sarntal pro la Direziun dla Scora de musiga Renun.
La direziun dla Scora de musiga Regglberg, cun les sëntes de Nöia Todëscia, Aldein y Nöia Ladina é gnüda deslisda y ara é gnüda metüda pro la Scora de musiga de Laives.
Dal 1. de setëmber dl 2010 ti dijon a chësta direziun: "Scora de musiga Laives/Regglberg".
Storia dla Scora de musiga Regglberg
La Scora de musiga de Nöia Todëscia é gnüda fondada dl 1967 da Hans Simmerle, insegnant de scora mesana da inlaota, dirighënt dl cor de dlijia y dla musiga. Al é sté so diretur cina dl 1995 . Tla scora de musiga ti gnôl dantadöt dé importanza che al gniss docá forzes jones tl cor de dlijia y tla musiga.
Dal 1995 inant él spo sté Josef Dentinger diretur dla scora de musiga.
Dl 1994 án ince metü man cun l'insegnamënt a Nöia Ladina y a Aldein. Insciö gnôl metü sö la Scora de musiga Regglberg.
Canche le diretur Dentinger Josef é jü en ponsiun él ince gnü deslié la direziun Regglberg ai 31 d'agost dl 2010 .
Diretur dla scora
Diether Bonelli
Insegnant de Trombëta/Trumba. Ara é a ce dla Scora de musiga dal 2020 incá.


text:
Tenor la gasetta americana Politico saja Mark Corallo be stà dus mais en servetsch en il team d'advocats da Trump. Corallo stettia damanaivel a l'investigader spezial Robert Muller e na saja betg cuntent da la tactica dal team Trump, da discreditar Muller.
Reorganisaziun en il team d'advocats da Trump
Ensemen cun autras medias scriva er Politico dal fatg, ch'il team d’advocats da Donald Trump insumma vegnia reorganisà.
Il presidi da Trump stat dapi il cumenzament en l’umbriva dal suspect, che la Russia haja influenzada l’elecziun dal president Trump l’onn passà a favur da quel. La regenza a Moskau refusescha quai dentant.
Umbriva da «Russiagate» è lunga
Er Trump declera vinavant, ch’i na dettia naginas cunvegnas secretas tranter ses team electoral e represchentants russ. Ils servetsch secrets americans percunter èn da l'avis, che la Russia haja interferì tar las elecziuns.
En ils Stadis Unids s’occupan actualmain pliras cumissiuns parlamentaras e l’investigader spezial Robert Mueller da l’affera. Fond allusiun a l’affera da Watergate, ch’aveva custà ils onns 70 il presidi american a Richard Nixon, vegn l’affera er gia numnada «Russiagate».
RR novitads 18:00


text:
Oz duai quai dar sulegl. Finalmain bell'aura, tschiel blau. Temperatura: 8 grads. Nus avain las 5:30 e partin gist da la chamona. Puspè da la val anora, puspè in'auter post. Andrea Cavegn-Beer e Pieder Hendry sa mettan sin via ensemen cun Stefan Dobler e mai. Suenter bun 20 minutas chaminar sa separan nossas vias. Nus stizzain nossas glischs e chaminain uss mo pli en il stgir, per betg spaventar la selvaschina.
Punct las 6 arrivain nus sin il post. Questa giada èsi in post fitg agreabel cun bler plaz. L'Andrea sesa bunamain 1 meter davent da mai! Nus ans drizzain en, vul dir: midar la vestgadira ch'è bletscha da chaminar fin qua. Jau tir en tut quai ch'jau hai cun mai. Era sch'jau n'hai il mument anc betg fraid – suenter chaminar 1 ura èsi ina bun'idea da sa vestgir chaud. Pia, midar il t-shirt e trair en la giacca plimetta, suren il fleece e lura anc la giacca da plievgia cunter il vent. Natiralmain era guants e chapitscha. Jau hai in bun sentiment per oz.
Gabriel ed Ursin en ils auts
Gabriel Monn ed Ursin Decurtins, lez van oz era a chatscha e vegnan accumpagnads da Curdin Fliri. Però na van els betg en il guaud sco il rest da la gruppa, mabain siadora en ils auts. Els van a chatscha da chamutschs. Quai munta: Els han in stregn di che spetga els. Chaminar siadora fin lunsch sur il cunfin dal guaud, là, nua che la grippa è. La chattan ins lura era ils emprims chamutschs. Els tramettan magari fotografias dal viadi stentus.
Gnanc in utschè
Tar Andrea na capita nagut il mument. Gnanc in utschè u x insatge. Ma quai tutga tiers. Era tar Pieder na capita betg bler. Igl è entant las 9:20, in zic pli chaud ma il sulegl n'è anc ditg betg qua per stgaldar nus in zic. Andrea decida da turnar e nus chaminain fin al lieu da partenza da questa damaun per spetgar sin Pieder e Stefan. Ma guarda là, be ca. 70 meters siadora en il guad: In chavriel! Uss tuttenina è el qua – avant èri nagliur insatge. Tut quiet e cun ina buna purziun mirveglias guarda el giuadora sin Andrea e mai. Jau vegn gist da far ina fotografia, tge fortuna! Ma per l'Andrea èsi grev da pudair sajettar. Chavriels èn spuritgs e svaneschan fitg svelt. Uschesvelt ch'ella è sa muventada è il chavriel natiralmain gist svanì. Entant arrivan Pieder e Stefan. Els n'han era betg gì success fin da qua.
Sur mezdi arrivan ils uffants da Pieder ed era da l'Andrea per gentar. I vegn mangià, baterlà, fatg in pitschen cupid – e las trais gia puspè partì sin il post.
In sajet – ma betg dals da Cungieri
Gabriel, Ursin e Stefan èn anc adina da via. Els han lajegià las candidatas pussaivlas. Ma quai munta anc ina giada 600 meters siadora. Ditg e fatg, ir siadora, vesì il chamutsch e peng! Dischplaschaivlamain n'èsi ni stà Gabriel ni Ursin che l'ha pudì sajettar. Quai è propi disfortuna.
In ulteriur di da chatscha va plansieu a fin e tuts sa legran segir sin ina tschaina savurusa en la chamona cumadaivla.
RR actualitad 06:00


text:
En svizra datti var 2'000 casturs, quai tenor il WWF svizzer. En il Grischun vegn stimà il dumber da casturs sin 15-20. Ils pli blers da quels vivan en la regiun dals Tschintg vitgs.
Era san ins ch’i dat en l’Engiadina Bassa casturs. Danovamain han ins era pudì fotografar in da quels l‘Engiadin’Ota.
Lura èsi enconuschent dapi il 2015 ch’i dat in en la Surselva a Trun. Il castur en la Foppa è vegnì filmà da Herbert Weishaupt in pestgader da Sagogn.
Sco quai che Gieri Derungs, il guardiaselvaschina da questa regiun ha ditg ad RTR saja quai stà enconuschent ch’il castur abiteschia en questa regiun.
Il pli probabel saja quai castur vegnì dal Rain siadora. Per regla sa tractia quai d’in mastgel, perquai che lez vegnian sco emprim e preparan in revier per fundar ina famiglia. Cun in secret ch’els dattan giu en l’aua carmalan els la finala las femellas.
Nua exact ch'el è vegnì filmà e nua ch’il castur ha sia tauna na lain nus betg tradir. Sco quai che Gieri Derungs di, saja quai meglier per il castur sch’el haja ses ruaus.
RR actualitad 17:00


text:
Albuquerque
Albuquerque (a s lèś /ˈælbəkɜːrki/ in ingléś, scólta'l chè), scurtàda da spés cuma ABQ, l'è na sità di Stat Unî ad sincsènt-ssantamìla abitànt a 'l incìrca, la sità più granda dal Mèsic Nóṿ, fundàda in dal 1706.
La fà part dla Cuntèa 'd Bernalillo e l'è carsùda dimóndi in di prim an dal dòp-guèra pasand da trénta-sincmìla abitànt dal 1940 a i duśènt-mila dal 1960. Par la sità, da nòrd a sud, a gh pasa 'l fiùm Rio Grand.
La sò ecunumìa la cónta dimóndi su la tecnulugìa, 'l high-tech, la madśìna e la siénsa. Tut i an a gh'è na féra dimóndi famóśa dal mungulféri ciamàda International Balloon Fiesta.
Da 'l 2017 al sò sìndig 'l è 'l demucràtic Tim Keller.
Persunàǵ ligâ a Albuquerque
- Jeff Bezos, presidènt dla sucietà Amazon
- Randy Castillo, baterìsta 'd Ozzy Osbourne, di Mötley Crüe e dla Lita Ford
- Al Unser, pilòta 'd màchini


text:
Abriga
L’Abriga (nom ufizial in talian: Aprica) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 588 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 20,5 km² e 'na densità de 77 ab./km². A l’è tacaa a Cùrten (BS), Tej, Vila de Tiran. L'abitaa el se tröva al pass umonim tra la Val Camonega e la Valtelina. L'è un sit atrezzaa per la pràtega di sport invernal.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vul la naziunala svizra procurar per in resultat positiv en l’emprim gieu da gruppa a Rostov al Don encunter la Brasilia, sto ella oravant tut vegnir da franar Neymar, il grond star da la Seleção.
Neymar è daventà in dals megliers giugaders dal mund e tutga oz en la categoria d’in Cristiano Ronaldo e d'in Lionel Messi. Il giugader da 26 onns ha tut quai ch’i dovra per daventar il star da quels campiunadis mundials en Russia. È Neymar ina gia vid la balla, èsi grev da franar il Brasilian. Neymar è in da quels che pudess far la differenza en il cader da la Brasilia.
Per gudagnar il 6avel titel da campiun mundial saja la Brasilia dependenta da Neymar, di il schurnalist Julio Gomes ch’accumpogna dapi decennis la Seleção. Ils Svizzers san ch’els ston tegnair en egl Neymar sur 90 minutas e dapli, conferma Ricardo Rodriguez. Ma ils Brasilians sajan ferms en mintga posiziun, oravant tut en l’offensiva di Yann Sommer, il goli svizzer ch’è pia dumandà fitg en quest emprim gieu da gruppa.
RR Sportissimo 12:00


text:
di: G.Margorani; F.Patterlini
Quand ven la sera e sari-sù la pòrta
mì lassi foeura el mond e la soa stòria
son depermì e quèll che me confòrta
l’è de dervì el sportèll de la memòria.
Me sètti, sari i oeugg, dèrvi el sipari
e la mia ment la gira e la lavora
a cattà-sù quèll tant de necessari
per famm passà de là ona quai ora.
L’è inscì che mì passi de spèss la mia sera
sto ben, me rilassi ne la mia manera
e a bèi mazz ie troo insèma freguj de memòria
rivivi la trama de tanti mè stòri
e tocchèi d’ona vita magari strasada
de sògn, desideri restaa per la strada
sarà debolèzza e fòrsi l’è vera
però mì me quiètti e passi la sera.
In fond la mia fèsta, se mai la gh’è stada,
l’è tanto confusa e ben sfregujada
passada la sera gh’è on’altra nottada
gh’hoo ‘l lètt che me spètta
e on’altra giornada.


text:
Lumbrein en la Val Lumnezia è in vitg cun radund 360 abitantas ed abitants. En il coc dal vitg datti bleras attracziuns da guardar. Chasas veglias e clavads, ma er il Chisti dals Lumerins, la baselgia barocca dal Son Martin, la tur abitada Casaulta, la Casa d'Angel e davos lezza il museum da Camilius Collenberg.
Dapi 30 onns rimna Camilius Collenberg iseglia veglia, guaffens, maschinas, schlieusas, letgs ed auter bler en in clavà. L'entschatta stueva el anc ir a la tschertga da l'urden, ozendi èsi enconuschent ch'el rimna urden vegl, uschia ch'el survegn l'iseglia.
Jau hai adina gì tschaffen da l'urden da pli baud. Jau sun creschì si cun da questas chaussas ed enconusch ellas.
Visitaders e visitadras ha Camilius Collenberg plitost paucs en ses museum. El na fetschia er betg reclama. Magari in indigen u in turist u ina turista mussia dentant schon interess. Grond tschaffen han ils biadis. Els dastgan ir en il museum, far termagls cun tut l'urden, e cura ch'els èn davent ha Cornelius Collenberg da far urden ina mes'uretta.
«Il vitg è vit»
Dapi 70 onns viva Camilius Collenberg a Lumbrein. Pli baud eri il vitg plain vita, cun purs, vatgas, chauras, nursas e giaglinas. Ozendi ha la glieud giuvna bajegià las chasas enturn il vitg, en il coc dil vitg sajan els plitost glieud veglia. Malgrà 10 purarias, fatschentas da bajegiar, electricists e garaschas entaupian ins plitost turists sin las vias da Lumbrein.
Il coc dal vitg bain mantegnì
Era sche chasas dal coc vegnan bajegiadas enturn, il conturn sto restar sco quai ch'el è, uschia Camilius Collenberg. Tranter 1830 e 1855 sajan vegnidas bajegiadas 8 chasas cun tetgals tut spezials, en furma da draguns. Draguns che duain proteger las chasas da spierts nauschs.
Crestaulta
Spierts nauschs na datti nagins a Crestaulta, l'anteriura culegna dal temp da bronz da Lumbrein. Malgrà ch'ins na vesa nagins fastizs da la culegna, tut ils objects chattads sa chattan en il museum retic a Cuira, è il crest tuttina impressiunant. Sur tut sch'ins patratga che umans vivevan qua avant passa 3'000 onns.
Ils abitants da la culegna eran purs
En pitschnas culegnas vivevan 20-30 persunas, en grondas 50-100. Ils abitants eran purs, vivevan da graun e muaglia, la chatscha giugava ina rolla secundara. Sper fastizs da la culegna han scienziads era chattà fossas. En quellas differenta bischutaria da bronz, ambra e dad ossa.


text:
Sa qualifitgescha la naziunala Svizra per il campiunadi mundial da ballape il 2018 en la Russia, lura trenescha Petkovic ils Svizzers er durant quest turnier.
Il nov contract sa basa sin ils sumegliants puncts sco il vegl contract, uschia communitgescha il SFV. Ulteriurs detagls sco per exempel davart la paja n’ha la Federaziun betg communitgà.
Peter Gilliéron è cuntent
Il president da la federaziun svizra, Peter Gilliéron è cuntent. La prolungaziun da l'engaschi fin il campiunadi mundial il 2018 saja uschia crudada en in bun mument. I saja meglier da far clera chaussa che da laschar nascher memia bleras speculaziuns, uschia Gilliéron.
RR novitads 16.00


text:
Hobart
Hobart (a s lèś /ˈhoʊbɑːrt/ in Ingléś, na vòlta la s ciamàva Hobarttown) l'è na sità dl'Austràglia fundàda in dal 1804, capitàł dla Taśmàgna. La fà sù 225.000 abitànt a 'l incìrca, al 40% dl'ìśula.
La s cata a la fóś dal fiùm Derwent, a i pē dal mònt Wellington. Al sò mòt in latìn 'l è „Sic Fortis Hobartia Crevit“ ch'a vōl dir „Acsè in dla fòrsa, Hobart l'è carsùda“.
Da 'l punt ad vista ecunòmic, Hobart la pōl cuntàr su 'l turìśum e la pésca ma anc su la prudusiòṅ di catamaràṅ e dla léggna e su la lavurasiòṅ dal śinc.


text:
Il HCD resta sin posiziun tschintg en la tabella ed uschia datiers da la qualificaziun per ils playoffs. Per Lugano èsi uss definitiv. Ils bionco-neri giogan pon uss sa preparar sin ils playoffs.
Friburg gudogna cunter Losanna
Fribourg-Gotteron gudogna suveran a chas cunter Losanna cun 4:1. Uschia ha Friburg sin ils SCL Tigers ch’èn sut il stritg in avantatg da 7 puncts.
ZSC Lions cun impurtanta victoria
Ils ZSC Lions vegnan tar ina victoria da 1:0 cunter ils SCL Tigers. Quai ina victoria decisiva per pudair giugar ils playoffs. Il mument è l’avantatg dal ZSC sin ils Tigers 8 puncts.
Genevra na po betg profitar
Era Genevra-Servette ch’è il mument gist sur il stritg perda cunter Ambri-Piotta cun 2:5. Uschia ha Genevra anc in avantatg da 3 puncts sin ils SCL Tigers.
Berna resta suveran a la testa da la tabella
Il campiun svizzer ils SCB Berna gudogna cunter l’EHC Kloten cun 2:0.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 45avla runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00


text:
Divers pass collieschan l'Engiadina cun las vals dal sid. Il pass dal Güglia e quel dal Malögia èn enconuschents, ma tgi è gia passà a pe sur il pass dal Müret? Dacurt è cumparì il cudesch «Il passo del Muretto tra Valtellina e Grigioni», ina documentaziun che mussa blers aspects dad ina «via dimenticata» sco che l'autura Saveria Masa scriva. Duas fundaziuns en Val Bregaglia han edì quest'ovra, per la Bregaglia era questa traversada en la Val Malenco impurtanta. La Bregaglia vegn dividida en Sopraporta e Sottoporta da «Lan müraia» sur Promontogno. Signifitga il num Müret forsa il mir pli pitschen cumpareglià cun il mir pli impurtant da la fortezza medievala?
Pass dal Müret
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ils uschenumnads «Rote Blöcke» vegnan stgarpads giu, quai communitgescha l'Assicuranza d'edifizis dal Grischun che posseda questas chasas. In'examinaziun dals bajetgs existents haja mussà che las chasas dals onns 70 stuessan vegnir sanadas. Per part cuntegnan tschertas parts er substanzas nuschaivlas sco asbest. L'assicuranza ha perquai decidì da stgarpar giu ils bajetgs e far ina surbajegiada nova cun 30 abitaziuns ed in nov Coop. Ils 35 locataris èn gia orientads e ston bandunar lur abitaziun sin il mars 2018.
RR novitads 09:00


text:
En la missiva davart l’iniziativa dal pievel per in pli raschunaivel congedi da paternitad ha il Cussegl federal preschentà alternativas. Quellas obligheschan cunzunt ils chantuns e las vischnancas.
Memia gronda chargia per l’economia
In congedi da paternitad da quatter emnas custia fin 420 milliuns francs per onn, uschia ha la Confederaziun calculà. Quai strapatschia l’economia svizra e pretendia da las interpresas grondas stentas organisatoricas, hai num en la missiva. Per il Cussegl federal haja la purschida da tgira d’uffants ina pli gronda prioritad. Lezzas purschidas sajan impurtantas fin che l’uffant giaja a scola e be ma curt suenter la naschientscha.
Iniziants n’èn betg cuntents
L’uniun che less prolungar il congedi da babs na chapescha betg questa decisiun dal Cussegl federal. Ella è persvada che Svizras e Svizzers decidian auter tar ina votaziun dal pievel.
Sco proxim decida il parlament en chaussa.
RR novitads 14:00


text:
MANTENIMENT
BAUNS DA BETUN
Adina puspei exprimevan visitaders dalla sculptura il giavisch da saver seser ed aschia prender peda da guder quei liug. Ina fautura nunnumnada ei sepurschida da finanziar ina tala pusseivladad. Aschia havein nus schau construir dus bauns da betun che secumportan el stil e material als mirs dalla sculptura e schau plazzar tals el decuors dil zercladur. Nus engraziein alla sponsura e giavischein a visitaders muments delectonts da recreaziun.
Ils bauns vegnan cun ina crana alzai sur la sculptura ora e plazzai tenor indicaziuns precisas da Fis Guldimann.
COLURADA NOVA / CUVRIDA
Il zercladur 2019 ein las picturas muralas vegnidas refrestgentadas.Ellas havevan pitiu bravamein dapi l'avertura igl onn 2013 dall'aura ed era dalla flusiun dil mir en betun. Uss san ins puspei admirar ellas en lur antrura tarlischur.
PETGA D'INFORMAZIUN
Agl ur dalla via sesanfla dapi igl atun 2018 ina petga cun informazius nizeivlas davart la sculptura.
ELECTRIFICAZIUN
Egl intern dalla sculptura han adina puspei liug concerts ed events. Quei corrispunda all'intenziun da Matias Spescha. Pli e pli semussava denton la necessitad d'ina colligiaziun electrica.
Dapi igl atun 2017 dispona la sculptura d'ina fixa e nunveseivla colligiaziun electrica.
Il cussegl da fundaziun engrazia als donaturs e sponsurs: Beer SA Rabius, Electro Cadi, Ernst Göhner Stiftung, Fondazione Dr. Martin Othmar Winterhalter, Gemeinde Geroldswil, Raiffeisen Cadi, Repower, Trun Turissem, Promedica Stiftung.


text:
Ils dus da settember vegn furmada ina regenza transitorica che cumpiglia tut las partidas grondas hai gì num. Igl è il terz termin d'elecziun suenter ch'ils termins da l'avrigl e dal zercladur èn stads l'unfrenda da la dispita permantenta.
Avant èn vegnidas liquidadas pliras dischmilli «baras da cartoteca» ord il register d'elecziun. Cun agid da questas aveva il primminister da blers onns Nikola Gruevski manipulà las elecziuns en il passà, quai tenor il maini da l'opposiziun.
Il motiv da la crisa è in scandal da spiunadi nua ch'il schef da la regenza Nikola Gruevski era para involvì. Gruevski ha gia demissiunà.
RR novitads 06:00


text:
Attenziun tradiziun!
En nies Museum saveis scuvierer la historia e las tradiziuns da Laax! Levas saver cun tgei che noss affons termagliavan avon 200 onns, co il guardian da notg fageva sia tura, e pertgei che la sontga Margriata ha bandunau tut alla bahuta l’alp, lu visitei nies museum. Prendei peda per in caffè, per la historia e las historias da Laax e da sia glieud e per las interessantas exposiziuns temporaras cun las qualas nus empruein d’adina puspei surprender noss visitaders.
Romana Brunold, menadra Museum
alla pagina d’internet
alla pagina Facebook
alla pagina Instagram


text:
Premi d'art
Il premi d'art da l'uniun grischuna d'art duai vegnir surdà ad artistas giuvnas ed ad artists giuvens che han ina relaziun cun il Grischun. Ultra da la publicaziun vegn mess a disposiziun a la titulara u al titular dal premi in local d'exposiziun en il rom da l'exposiziun annuala.
La chasa editura da medias Somedia ha surdà ils onns 2012 fin 2018 in premi d’art en collavuraziun cun il museum d’art dal Grischun a Cuira. A partir da l’onn 2019 vegn il premi surdà da l’uniun grischuna d’art. La retscha da publicaziuns vegn cuntinuada cun in reediziun. La nova promoziun cumpiglia – ultra d’ina preschentaziun individuala en il rom da l’exposiziun annuala – er l’ediziun d’ina publicaziun cumplessiva.
Artistas ed artists che na pon anc preschentar nagina publicaziun, survegnan cun il premi d’art la pussaivladad da realisar ina tala. Il premi duai perquai promover oravant tut artistas giuvnas ed artists giuvens, sco ch’igl è previs en il concept directiv da l’uniun grischuna d’art. Il premi vegn surdà ad artistas ed artists che han in stretg connex cun il Grischun e ch’èn represchentads en l’exposiziun annuala da las artistas grischunas e dals artists grischuns. La titulara u il titular dal premi d’art vegn tschernì d’ina giuria.
Titularas vertentas e titulars vertents dal premi
Pascal Lampert
Pervia da sia derivanza famigliara è Pascal Lampert (*1972) fermamain collià cun il chantun Grischun. L’artist viva e lavura a Sta. Maria Val Müstair e fa regularmain part d’exposiziuns en il Grischun. Il mument efemer gioga ina rolla centrala en l’ovra performativa ed installativa da Pascal Lampert. Savens lavura el cun aua. Sin mirs sitgs, sin vias u sin plazzas sitgas lascha el enavos – cun instruments ch’el ha construì sez – fastizs passagers. Er en sia ovra la pli nova StROM(2020), che vegn mussada en l’exposiziun annuala 2020/2021, gioga l’aua ina rolla impurtanta. Per lung dal flum da la Val Müstair scuvra Lampert intervenziuns en la natira intacta, che vegnan fatgas per utilisar l’aua dal Rom per la producziun d’electricitad. Pascal Lampert documentescha questas lavurs e las transpona en ina installaziun da video da format grond.
L’Uniun grischuna d’art undrescha las analisas poeticas ed a medem temp exactas dal spazi public ed è impressiunada da las inspecziuns e da las exploraziuns che Lampert ha fatg da noss spazis da viver, da las qualas èn resultadas perditgas dal temp subtilas, però er expressivas.
Pascal Lampert, StROM (2020), Video
frölicher | bietenhader
Selina Frölicher (Turitg *1985) e Micha Bietenhader (Zug *1985) furman ensemen il collectiv d’artists frölicher | bietenhader ed èn ils titulars dal segund premi d’art da l’Uniun grischuna d’art.
Pervia da la derivanza famigliara da Micha Bietenhader è il duo artistic collià stretgamain cun il chantun Grischun. Regularmain sa participescha el ad exposiziuns en il Grischun. Selina Frölicher e Micha Bietenhader èn s’inscuntrads a la Scola auta da Lucerna. Tuts dus han studegià là durant ils onns 2006 fin 2010 “art ed intermediaziun”. Dapi l’onn 2008 lavuran els ensemen. Lur ovras sa distinguan tras la lavur nunconvenziunala cun medias sco glisch, film u projecziun. Selina Frölicher e Micha Bietenhader lavuran savens en moda specifica per in lieu e sviluppan lur installaziuns or da cundiziuns architectonicas ch’èn avant maun. Lur metoda interdisciplinara als permetta da far manipulaziuns visualas ed auditivas dal spazi.
L’Uniun grischuna d’art undrescha la lavur precisa e senza pregiudizis da frölicher | bietenhader cun tecnologias modernas e renconuscha lur occupaziun conscienta e curaschusa cun las linguas figurativas medialas da noss temp. Il premi d’art che vegn surdà per la segunda giada, cumpiglia l’ediziun d’ina publicaziun ed ina preschentaziun individuala en il rom da la proxima exposiziun annuala. La publicaziun vegn surdada a frölicher | bietenhader il december a chaschun da l’avertura da l’exposiziun annuala 2020.
Purtret d’artist*a: frölicher | bietenhader
Künstler: fröhlicher | bietenhader / Produktion: MM motion pictures / Produzent: Manuel Sieber / Regie: Jen Ries / Kamera: Jonas Steinbacher / AD: Anne Sommer / Edit: Elia Mannhart / Soundrecordist: Lou Zarra | Klangstark / Sounddesigner: Maurizio Zulli / Ausstellungs Audio: Duri Collenberg
Flurina Sokoll (*1986 a Cuira)
Flurina Sokoll viva oz a Bermudas. Ella ha studegià art a Turitg, a Berna ed a Londra. En il rom da l’exposiziun annuala en il museum d’art dal Grischun 2017 e 2018 è ella dada en egl cun sculpturas subtilas ch’eran cumponidas da materialias chattadas.
Las installaziuns originalas da l’artista grischuna dattan in’egliada critica sin in mund da surabundanza e fan plazza per dumondas sco tge far cun las restanzas da nossa cultura materiala. Subtilmain e cun precauziun illuminescha Flurina Sokoll nossa relaziun cun la passageritad e cun la durabilitad.
Rument e ferramenta veglia, areals d’industria serrads u quartiers da citads bandunads èn daventads simbols per in temp che fa tras si’atgna decadenza. Las restanzas da noss planet existan senza appartegnientscha ed èn senza orientaziun. A la tschertga d’in nov senn tschernan ellas conscientamain Flurina Sokoll. Objects chattads sco vasas da vaider, plattas da lain, spievels, faschs da taila u pignas dovra ella sco material e sco situaziun da partenza per sias ovras. L’artista lascha dentant ils objects pli u main tals e quals e fa mo paucas manipulaziuns. Il process artistic sa mussa plitgunsch en las cumbinaziuns dals objects betg midads, en il mument, en il qual ella transferescha las chaussas en arranschaments sculpturals.
Qua resulta in champ energetic, en il qual ils objects cun muntadas translocadas sa chargian si. Il posiziunar ha l’intent da neutralisar las istorgias dals objects e da stgaffir tras quai ina nova existenza per els. Sokoll ans metta uschia en ina tscherta distanza cun l’ovra e reussescha uschia da focussar sin la materialitad e sin la nova libertad da quella. En il gieu tranter volatilitad e renaschientscha regala Flurina Sokoll als objects ina nova vita.
Tar l’exposiziun cumpara – en la chasa editura Edizioni Periferia – in catalog ritgamain illustrà cun contribuziuns da Damian Jurt e da Stephan Kunz.
Flurina Sokoll è l’emprima titulara dal premi d’art da l’uniun grischuna d’art.
Chris Hunter (*1983)
La lavur artistica da Chris Hunter è multifara e cumpiglia differentas medias: dissegn, fotografia, video, art d’objects, installaziun, performances. Chris Hunter lavura adina puspè er cun materialias chattadas. Il fil cotschen tras sia ovra èn regurdientschas e fastizs da la vita. Chris Hunter sa demussa adina puspè sco poet da las chaussas da mintgadi, che retegna muments spezials u che rimna materialias passageras, ch’el lascha daventar purtadras da biografias.
Miguela Tamó (*1962 a Puschlav)
Miguela Tamó viva oz a Basilea. L’artista grischuna lavura cun las duas medias da la sculptura e dal dissegn. Sias sculpturas sa fatschentan cun il corp en il spazi. Ils volumens savens massivs occupan plazzas e stgaffeschan centers che fan valair lur atgnadad.
En in ferm cuntrast cun ils conturns accentueschan ellas però il medem mument la conscienza per il lieu specific. Cumplettamain cuntrari a quai tiran ses dissegns da lingias nunfigurativs las contempladras ed ils contempladers en ils maletgs. Tras il ductus meandrant da las lingias han ils formats gronds in effect ipnotic e creeschan in’atmosfera intima.
Katharina Vonow (*1951)
L’artista Katharina Vonow guarda enavos sin in’ovra fotografica da 50 onns ed ha lavurà tranter auter per medias stampadas sco la «Neue Zürcher Zeitung», il «Tages-Anzeiger» da Turitg u «Das Magazin». Schizunt il Time Life Magazin ha publitgà ina da sias lavurs. Vonow ha ultra da quai stgaffì fotografias en il sectur da l’art figurativ.
La sincronicitad da lavurs da mandat e da lavurs libras è caracteristica per l’artista che na fa sezza nagina differenza ed anc main ina ierarchia tranter sias fotografias. Per ella è impurtant il mument, cura che la fotografia vegn fatga. Vonow è en cas da laschar daventar il mument dal fotografar ina casualitad. E schebain che quasi tut sias fotografias èn inscenadas, persvadan ellas tras lur natiralezza evidenta ed intimitad.
Remo Albert Alig (*1971 a Cuira)
Remo Albert Alig lavura vi d’ina ovra conceptuala cumplexa, tar la quala la materialitad da las ovras ha ina rolla purtanta. L’artist tira en sias lavurs circuls enturn dumondas fundamentalas da la percepziun, da la construcziun dal senn e da la producziun da savida. Co decodescha l’uman il mund? Co sa concepescha senn en quai ch’el legia ed en quai ch’el chatta en sia vita?
Las ovras d’art da Remo Albert Alig mettan sutsura noss schemas d’enconuschientscha internalisads en ina moda e maniera poetic-filosofica. Uschia metta el en moviment in conflict productiv tranter il percepir ed il pensar.
Ester Vonplon (*1980)
Il punct da partenza da l’artista fotografa Ester Vonplon è adina puspè la cuntrada. Specific n’è qua betg il lieu geografic concret, mabain il fatg che la cuntrada cumpara ad emprima vista cunzunt sco materia furmabla e suonda cundiziuns elementaras: Nus vesain il grip, la naiv, il glatsch, il sablun, il desert, ils nivels sco differents stadis d’agregaziun en in process cuntinuant da vita e mort.
Ester Vonplon sa mova cun sias lavurs sin in spitg stretg. La fotografia reflectescha bain anc il mund vesaivel, ma a medem temp sa manifestescha il medium sco tal tras sia applicaziun fitg experimentala e lascha reflectar las cundiziuns spezialas. Las fotografias èn uschia tant concretas sco er abstractas.
Evelina Cajacob (*1961 a Sumvitg)
L’ovra dad Evelina Cajacob integrescha las medias e las categorias las pli differentas, da la furmaziun plastic-spaziala fin a dissegns, savens da format grond, u da lavurs da video insistentas. Evelina Cajacob viva e lavura oz a Malans ed a Cuira. In punct cuminaivel da sias ovras è il tractament subtil da materialias las pli differentas, savens textilas, e la ligerezza da lur concepziun.
Cun sias reflexiuns decentas e realisadas il medem mument en ina moda stupentamain segira envida Evelina Cajacob la contempladra u il contemplader ad in’expediziun plain surpraisas e scuvertas.
Javier Miguel Verme (*1970)
En moda objectiva e documentarica fotografescha Miguel Verme dapi 1986 cuntradas e chasas alpinas ed urbanas da la Svizra. L’architect scolà s’orientescha a la tradiziun istorica da la fotografia da la cuntrada dal 19. e 20. tschientaner.
Dapi in pèr onns lavura el cun ina camera analoga a maletgs gronds. Ils maletgs da cuntradas da format grond da Verme cun in orizont aut dattan survistas panoramicas, ma er invistas focussadas, ch’èn concepidas ubain en moda axiala ubain en moda diagonala e che mesiran il territori en moda cartografica visuala.


text:
Lengua franca
Una lengua franca (da l'italian, cun el significaa de "lengua di Franch") l'è una lengua che l'è druvaa da tanta gent föra da la sua tera nativa. De suent, e' status de lengua franca el vena daa a la lengua de la nazion cun püssee inflüenza pulitica o ecunomica. De spess una lengua la diventa lengua franca principalment perchè l'è druvaa per el cumerc föra da i so cunfin linguistich-storich. De suvent la vena pö 'cetaa anca per alter scambi cültüral, come la diplumazia. Un esempi de lengua franca l'è l'italian/tuscan, che a pratì dal XII secul l'era druvaa föra dai cunfin de la Tuscana duvüü al puter cumercial e ecunomich de Firenz. Al dì d'incö, l'ingles l'è ciamaa la lengua franca del XX secul, perchè l'è parlaa da un mügg de gent sia föra dal pajis d'urigin che föra dai pajis indè che l'esista cume maderlengua, e l'è la lengua duminanta a livel internaziunal int la sienza, int i afari, int l'aviazion, e int la diplumazia.


text:
Tudestg dal Grischun
Il term tudestg dal Grischun (Bündnerdeutsch, en il dialect local Bündnertütsch) designescha ils dialects aut alemans che vegnan discurrids en il chantun Grischun.
Noziun e caracterisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il Grischun da lingua tudestga existan trais gruppas da dialects:
- Ils dialects da la Val dal Rain da Cuira
- Ils dialects gualsers (cf. Gualsers)
- Il dialect tirolais da Samignun (cf. Samignun)
Savens vegnan subsummads sut la noziun ‹tudestg dal Grischun› a moda nundifferenziada tut ils dialects tudestgs che vegnan discurrids en il Grischun. Per ordinari èn però manegiadas las variantas dals dialects che vegnan discurrids en la Val dal Rain da Cuira tranter Bad Ragaz / Maiavilla e Tusaun. I sa tracta da dialects aut alemans, tut tenor influenzads da l’aleman dal Lai da Constanza. Savens vegn er subsummada sut la noziun il dialect ch’ils Rumantschs discurran cura ch’els fan diever dal tudestg.
Duvrà en quest senn pli stretg sco dialect da la Val dal Rain da Cuira[1], sa differenziescha il tudestg dal Grischun dal tudestg gualser (ch’appartegna a l’autischem aleman) tras sia pronunzia pli ‹loma›. Sco spezialmain tipica – cumpareglià cun l’ulteriur tudestg svizzer – vegn resguardada la pronunzia dal sun inizial ch [x] sco k [kh] e da ch sco sun intern [h] (p.ex. na vegn Küchenkasten betg pronunzià sco en la gronda part da la Svizra tudestga ‹Chuchichäschtli› [ˈxʊxɪˌxæʃtlɪ], mabain Gghuhigghäschtli [ˈkhʊhɪˌkhɛʃtlɪ]). Oriundamain valeva quest’atgnadad be per singulas vischnancas cun dialect tudestg dal Grischun, numnadamain Tusaun, Cuira, Malans, Maiavilla e Fläsch; en il decurs dals ultims decennis è questa caracteristica però s’extendida sin l’ulteriur territori da la Val dal Rain da Cuira.
In’ulteriura differenza envers la maioritad dals dialects da la Svizra tudestga furma en la Val dal Rain da Cuira la pronunzia da silbas betg accentuadas sco schwa a [ɐ] enstagl da schwa e [ə] u [æ] (p.ex. suacha ‹suchen›).
Sin il champ da la morfologia dat en egl ch’il tudestg aut aleman da la Svizra Orientala enconuscha be in plural verbal (mir mahend/machend ‹wir machen›, ir mahend/machend ‹ihr macht›, si mahend/machend ‹sie machen›), entant ch’il plural autischem aleman dals dialects gualsers enconuscha duas furmas (mier/wier machen[d], ier mached, schi machen[d]).
La pronunzia ch’è tipica per il tudestg da la Val dal Rain da Cuira deriva probablamain per ina buna part da la germanisaziun da la populaziun rumantscha che viveva oriundamain là; per part vegnan er supponidas en quests lieus influenzas nà da l’aleman dal Lai da Constanza.
I suondan infurmaziuns approfundantas davart il dialect da Cuira – che valan pli e pli per l’entira Val dal Rain da Cuira – e davart il dialect da Tusaun ch’è ì istoricamain in pau in’atgna via.
Tudestg da Cuira[modifitgar | modifitgar il code]
Il dialect da la citad da Cuira (Churerdeutsch) furma in dialect relativamain giuven. Fin la mesadad dal 15avel tschientaner vegniva discurrì rumantsch a Cuira; silsuenter – surtut cura ch’èn arrivads suenter il brischament da la citad (1464) lavurants da lingua tudestga ch’han gidà a reconstruir quella – è la citad vegnida germanisada successivamain. Che tschertas parts da la citad èn anc restadas ditg sut influenza rumantscha mussa per exempel il num da quartier ‹Welschdörfli›. Ils linguists partan dal fatg ch’il substrat rumantsch haja influenzà vaira ferm il superstrat aleman, e quai surtut en la pronunzia ed intunaziun. Sco dialect ch’è sa furmà relativamain tard è il tudestg da Cuira er segnà da tratgs che derivan da la lingua da standard.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia menziunà survart vegn k- sco sun inizial realisà sco kh- (Khuchi per ‹Küche›), pia sco en la lingua da standard. Sco sun intern udiv’ins fin avant intgins decennis anc cleramain furmas sco mahha per ‹machen›. Er -nk- sa mantegna en il dialect da Cuira (tengga per ‹denken›). – En tut questas furmas sa differenziescha il dialect da Cuira/dal Grischun da la gronda part dals dialects da la svizra tudestga che realisassan en ils cas numnads midadas dals suns (Chuchi, mache, dänkche).
En silbas secundaras cumparan en il tudestg da Cuira savens finiziuns sin -a; tut tenor l’emfasa e la persuna che discurra po quest fenomen esser exprimì pli fitg u pli pauc. Exempels: suacha per ‹suchen›; hemmar per ‹haben wir›. Medemamain po quest a cumparair en il segund element d’in diftong: viar per ‹vier›; Diar gibi khai Piar! per ‹Dir gebe ich kein Bier›, prüafa per ‹prüfen›.
Il diftong final da la lingua da standard -ei [-ai] cumpara en il tudestg da Cuira pli vegl sco -ei e betg sco -ai: Polizei, Metzgerei, drei, Blei.
Verbs[modifitgar | modifitgar il code]
La posiziun speziala dal dialect da Cuira entaifer ils dialects svizzers sa mussa er en las furmas verbalas. Fin avant paucs onns eran per part usitads qua verbs da duas silbas, nua ch’igl èn uschiglio derasadas furmas d’ina silba, sco per exempel zücha per zie (‹ziehen›), schlaaga per schloo (‹schlagen›). En egl dattan er las coluraziuns dal vocal a a l’intern dal pled ch’èn savens pli cleras (en cumparegliaziun cun las variantas pli serradas u surdas dals ulteriurs dialects da la Svizra tudestga) sco er la finiziun da l’infinitiv sin -a enstagl dad -ä u Schwa.
Exempels[modifitgar | modifitgar il code]
I suondan intgins exempels or da la glista dals pleds che n’èn oz strusch pli en diever (messa ensemen dad Oscar Eckhardt). Gia quest pitschen extract mussa che numerus pleds dal tudestg da Cuira èn vegnids surpigliadas directamain dal rumantsch:
- räägga – bragir
- rätscha – tgisar
- Rätschbääsa, dr – tgisader
- Riissplei, ds – rispli
- Ritscha, d – retscha
- rooba – far midada
- Roobi, d – il far midada; la rauba
Il tudestg da Cuira sco dialect directiv[modifitgar | modifitgar il code]
Sco che Oscar Eckhardt ha mussà en sia publicaziun ‹Alemannisch im Churer Rheintal›, è sa sviluppà dapi il 1950 en la Val dal Rain da Cuira in nov dialect regiunal. Quel è bain influenzà vaira ferm dal Tudestg da Cuira, sa differenziescha però tuttina marcantamain dal dialect da Cuira da quel temp. Il nov dialect, che Eckhardt numna ‹tudestg da la Val dal Rain da Cuira›, mussa numerus tratgs dal vegl tudestg da Cuira; ils relicts rumantschs che valevan sco spezialmain tipics èn però svanids per gronda part. Er l’influenza dals dialects gualsers è sa reducida. Divers emprests da la lingua da standard èn percunter vegnids surpigliads en il nov dialect regiunal, cumbain cun adattaziuns foneticas.
Tudestg da Tusaun[modifitgar | modifitgar il code]
Derivanza dal dialect[modifitgar | modifitgar il code]
Fin lunsch viaden en il 18avel tschientaner vegniva discurrì en las regiuns situadas enturn Tusaun be rumantsch: en la Tumleastga e Mantogna, en la Val d'Alvra ed en la Val Schons. A Tusaun era però arrivada gia a l’entschatta dal 13avel tschientaner ina gruppa da persunas da lingua tudestga, sco che menziunescha in document da quel temp («Colonia Alamannorum ze Tusens»).
Per l’ina ha quest’insla tudestga surpiglià dal conturn rumantsch differentas expressiuns (cf. ils exempels sutvart). Per l’autra èn sa mantegnids suns caracteristics dal dialect d’origin resp. èn quels forsa anc sa rinforzads en il decurs dal temp: In lung e cler a (sco en tudestg ‹Staat›), medemamain in lung ä che stat pli datiers dal a che dal e e surtut las finiziuns particularas sin -an, cun lung a (gan = ‹gehen›), -ann, cun a curt sco tudestg ‹Kanne› (i kann = ‹ich kann›; i hann = ‹ich habe›), -in, cun lung e cler i (durin = ‹einwärts›) ed -in, cun in curt i sco tudestg ‹Sinn› (gsin = ‹gewesen›).
Davart l’origin da la ‹Colonia Alamannorum› sa lascha be specular. En il Vorarlberg, en las regiuns ruralas enturn Feldkirch, vegn anc oz discurrì in dialect cumparegliabel (areguard la furmaziun dals suns). Eventualmain eran quests fulasters vegnids clamads da l’uvestg per trategnair la punt che manava vers Segl.
Exempels[modifitgar | modifitgar il code]
Las atgnadads linguisticas la laschan tranter auter scuvrir en las poesias dad Alma Marguth-Gyger (1908–1999) ch’ha scrit en dialect da Tusaun («Gan und stan und blibalan, wer das nit kann darf nit ga Thusis gan»).
Tar ella èn er documentads numerus pleds dialectals da derivanza rumantscha, sco per exempel:
- Puccaraia (buccaria)
- Furca (furtga)
- Paloga
- Schcarnutz (stgarnuz)
- Schpusa (spusa)
- curaschi
- Clutscha
- Fazzalet (fazialet)
- Schtrucha (strucca)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. latiers las diversas publicaziuns dad Oscar Eckhardt (bibliografia), da las qualas derivan las infurmaziuns cuntegnidas en quest artitgel.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Oscar Eckhardt: Alemannisch im Churer Rheintal. Von der lokalen Variante zum Regionaldialekt. Franz Steiner, Stuttgart 2016 (Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik, carnet accumpagnant 162), ISBN 978-3-515-11264-2.
- Oscar Eckhardt: Tschent. Churer Dialekt. 2. ediziun repassada ed extendida. Verlag Desertina, Chur 2007.
- Oscar Eckhardt: Die Mundart der Stadt Chur. Ed. dal Phonogrammarchiv der Universität Zürich. Turitg 1991.
- Kurt Danuser: Thusnerdeutsch. Ediziun da l’autur, Tusaun 1982.
- Paul Meinherz: Die Mundart der Bündner Herrschaft. Huber, Frauenfeld 1920 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik, XIII).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Oscar Eckhardt: Churerdeutsch – caracteristicas, exempels e.a.
- «Bündnergschnorr». Bündner Dialekt/Bündnerdeutsch – banca da datas linguistica


text:
Trüllikon
Trüllikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.80 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 993 abitant.
El cumün de Trüllikon al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken, Kleinandelfingen, Laufen-Uhwiesen, Marthalen, Ossingen, Schlatt (TG), Truttikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Stgars 200 chastis a 100 francs han persunas ch'èn turnadas da las vacanzas gia stuì pajar. Raschun è ch'els u ellas n'han betg emplenì il formular da la Confederaziun d'entrar en Svizara.
Dapi che la nova regla è vegnida introducida ils 20 da settember, èn gia passa 900'000 tals formulars da l'Uffizi federal da sanadad vegnids en acziun. Introducì il formular ha la regenza, per evitar ch'i dettia suenter las vacanzas d'atun puspè dapli infecziuns da Covid-19. Suenter las vacanzas da stad era il dumber numnadamain creschì andetgamain.
Il formular ston tuts emplenir, i n'emporta betg sch'ins è vaccinà, guarì u testà. Quai per ch'ils chantuns hajan la pussaivladad da controllar sche quels ch'han da far in segund test, fan er propi quel. Exceptà da quella regla èn cunfinaris e cunfinarias, persunas en transit che na fan betg in stop en Svizra, persunas che transporteschan rauba u persunas professiunalmain ed uffants sut 16 onns.


text:
Insemma
In matematega on insemma a l'è on recoeuj de oggett che pòden vess consideraa, cont on criteri ogettiv, part o no de 'sto recoeuj. A hinn consideraa 'na part fondamentala de la matematega d'incoeu e han daa origin a la teoria di insemma.
I oggett che fann part de 'n insemma se ciamen element e se scriv, per element in l'insemma , che , cioè che el partegn a . Se ogni element de 'n insemma a l'è anca element de 'n insemma se dis che a l'è sottainsemma de .
I caratteristich de 'n element a hinn:
- L'element el pò minga comparì pussee de 'na voeulta (el podaria fàll in d'on multiinsemma)
- On element el partegn o el partegn no a 'n insemma (in d'on insemma sfoeugaa, inveci, gh'è 'n indes de probabilità)
- I element i gh'ha minga on orden de comparizion (a differenza de 'n vettor o de 'na ennupla)
- I element de 'n insemma el caratterizzen: Du insemma a hinn eguaj se e domà se i sò element hinn eguaj
Operazion in tra insemma[Modifega | modifica 'l sorgent]
Relazion in tra insemma[Modifega | modifica 'l sorgent]
Insemma voeud e di part[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'insemma voeud a l'è 'n insemma che 'l gh'ha dent nissun element e l'è indicaa cont . L'insemma di part, inveci, a l'è l'insemma de tucc i sottainsemma de 'n insemma: Per esempi per on insemma S faa de {1,2} al saria faa de l'insemma voeud, de {1}, de {2} e de {1,2}.
Insemma numerich[Modifega | modifica 'l sorgent]
I insemma numerich a hinn assee important per tucc i ramm de la matematega, degià che definissen i tipi di numer che gh'è e hinn:
- L'insemma di numer naturai
- L'insemma di numer intregh
- L'insemma di numer razionai
- L'insemma di numer reai
- L'insemma di numer compless
- L'insemma di quaternion
Se pò, per semplificà, dì che hinn sottainsemma vun de l'alter, ma pussee propriament a hinn in immersion:


text:
In team da l'Uffizi da sanadad ha recumenzà ils 11 da matg 2020 cun la lavur concernent il contact tracing. Quai cun il sustegn da persunal medicinal spezialisà e d'appartegnents da la Protecziun civila. La finamira è quella d'interrumper las chadainas d'infecziun, tras quai che las persunas malsaunas e lur persunas da contact vegnan registradas e messas en isolaziun (persunas malsaunas) resp. en quarantina (persunas da contact). Il care team COVID da l'Uffizi da sanadad dal Grischun accumpogna durant quest temp las persunas pertutgadas.
Per tegnair sut controlla la derasaziun dal virus vegnan persunas cun sintoms da COVID-19 testadas tenor las prescripziuns da la Confederaziun. Sch'il test è positiv, vegnan ellas isoladas, e lur persunas da contact vegnan messas en quarantina. Mintga singula infecziun nova vegn repersequitada e las persunas da contact vegnan eruidas. Questa incumbensa vegn ademplida dal care team COVID. Quest team, che stat sut la direcziun da l'Uffizi da sanadad, sa cumpona actualmain da sis persunas e po vegnir engrondì en cas da basegn.
Las persunas malsaunas en isolaziun e las persunas da contact en quarantina vegnan contactadas mintga di (cun excepziun da las fins d'emna) per telefon tras il care team COVID da l'Uffizi da sanadad dal Grischun ubain tras las medias u ils medis da chasa. A las persunas da contact vegnan tschentadas dumondas davart lur stadi da sanadad per identifitgar uschè baud sco pussaivel cas d'infecziun. Plinavant pon vegnir eruids ils basegns da provediment da las persunas en isolaziun ed en quarantina (procuraziun da bains dal diever quotidian, da medicaments e.u.v.).
Per tgirar en moda effizienta las pazientas ed ils pazients sco er lur persunas da contact è vegnida sviluppada ina software specifica. Quella vegn testada dapi ils 11 da matg ed implementada il glindesdi proxim. L'applicaziun ademplescha las grondas pretensiuns da la protecziun da datas ed ha in aut nivel da segirezza tecnica. Per sviluppar la plattafurma vegnan investids 50 000 francs. Plinavant vegni quintà cun custs currents da circa 6000 francs per mais per il manaschi.
Sco alternativa a la tgira telefonica pon las pazientas ed ils pazients ch'èn infectads cun COVID-19 sco er las persunas da contact sa decider per ina soluziun dad app, l'uschenumnada "COVID Care App Grischun". Cun agid d'ina communicaziun push consultescha l'app mintga di las datas da sanadad da las persunas pertutgadas ed annunzia questas datas a l'Uffizi da sanadad dal Grischun. L'app n'ha nagina funcziun da tracking. Ella è unicamain in med da communicaziun pli simpel e pli modern tranter las persunas da tgira e las persunas malsaunas.
La Confederaziun porscha in'app cumplementara
Sco cumplettaziun dal contact tracing convenziunal da l'Uffizi da sanadad dal Grischun porscha la Confederaziun a la populaziun l'app Swiss PT (PT signifitga proximity tracing). Questa app eruescha, sche dus smartphones èn durant dapli che 15 minutas pli datiers che 2 meters in da l'auter. Lura barattan ils apparats in cun l'auter sur Bluetooth ina infurmaziun codada, in'uschenumnada summa da controlla. Sch'ina persuna che ha installà l'app sin ses smartphone survegn x insacura COVID-19, po ella – suenter che l'Uffizi da sanadad ha verifitgà la diagnosa – endatar sin sia app ch'ella saja ussa malsauna. Als smartphones che han ademplì avant ils criteris da contact vegn lura tramess in messadi.
L'app Swiss PT po vegnir duvrada voluntarmain ed è gratuita. La sfera privata resta garantida: Las summas da controlla na cuntegnan naginas infurmaziuns davart la persuna che utilisescha l'app, davart il lieu u davart l'apparat duvrà. L'app serva unicamain a franar la derasaziun dal nov coronavirus. I na vegnan rimnadas naginas datas persunalas u datas da moviment davart las persunas che utiliseschan l'app. Ultra da quai na vegnan arcunadas en moda centrala naginas datas concernent ils contacts descrits.
Avant ch'il rollout da l'app ha lieu il zercladur 2020 sin plaun naziunal, fa l'Uffizi federal da sanadad publica tests cun tala en il rom d'ina fasa da pilot cun in circul d'utilisadras e d'utilisaders limità. Il Grischun è sa mess a disposiziun sco chantun da test.
Infurmaziuns:
Rudolf Leuthold, manader da l'Uffizi da sanadad, tel. +41 81 257 26 41, e-mail Rudolf.Leuthold@san.gr.ch
Gremi: Uffizi da sanadad
Funtauna: rg Uffizi da sanadad


text:
Marnaa
Marnaa (nom ufizial in italian: Marnate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 7 698 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4,8 km² e 'na densità de 1 604 ab./km².
El paes, situaa in la val de l'Olòna, el confina con la Provincia de Milan (comun de Rescaldina) e 'l gh'ha ona frazion ciamada Nisciorina. L'è vun di paes de l'Alt Milanes e del contad del Sever.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Marnaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
An 's pōl mìa parlêr dal tabâr sèina pinsêr a la nèbia o a la fumâna, al Po, a la berlēda cun i filêr sèinsa fîn di piôp, ai pès che pêrlen, al stréi 'd nôt, ai marturē int i pajêr, al bêrchi a la rîva e a i pitōr "naif".
Al tabâr l'ēra ânca 'na divîşa p'r al lavuadōr ed còl che, incòra nôt, quêşi a l'êlba dal quât'r ōr ed la matèina, cun la biciclèta cun al badîl lighê atâch a la câna, al caplâs in cò, e al tabâr fîn in séma la bòca, cun al côl ed pèla 'd cunîn arvarsêda, bèin stréch perché l'âria l'an dēv mìa andêr dèinter.
'Na stôria lòunga 'd 'na tèra ed civiltê specêla ch' la tòca 'pèina al pruvînci ed Rèz, Mòdna, Pèrma e Bològna cun in pió Piaşèinsa e Cremòuna. Un paeşâg ed persòun cun i tabâr, sègn ed la "Bâsa dal Po".
Persunâg cme Fellini, Guareschi e Zavattini în stê cunquistê.
Tabâr purtê da òm ed bêrca e cariōla, sangvégn, tacalît, baracadōr e piôla, mó dê 'na parôla, la mantînen. Galantòm, cun faméj unîdi e fiō duchê al lavōr. Fiô che spèten al só tûren p'r avèir ânca lōr al tabâr in ereditê.
A 's cûnta 'd un zōven muradōr che, mèinter al lavurêva in séma 'n' impalcadûra, l'é stê avişê dal bâs che: "Tó pêder l'é môrt!". Da l'êlta, in dó 'l lavurêva, al zôven l'aré rispòst: "Acsé adès am pôs mèter al só tabâr!"
O cme còl 'd Guastâla ch'l' é môrt a 95 ân e ch'l'à purtê al tabâr per pió 'd 80 ân, fîn a l'ûltem dé 'd la só véta. L'à lasê i tabâr ch' al gh' îva a i sō dû fiō, a 'na cundisiòun che "al só" tabâr, còl ch' al purtêva tót i dé, 'l fós més int la só bâra, atâch a ló.
O cme còla ed quî che, al j elesiòun, cun di grôs manifèst, dîşen a j eletôr: "An vutêdi mìa p'r al Céch, mó vutê p'r al nôster bòun, onèst galantòm Avuchêt, ch' la pôrta al tabâr"
La Bâsa l'é incòra tèra di tabâr, int l'armâri di bisnôn e di nôn a 'gh né incòra, che cûnten al sō stòri, fantâstichi stòri, ed fadîghi che spachêven la schîna e 'd lôti vînti, ed coperatîvi ròsi o biânchi per èser dal persòun lébri... mó cun al tabâr.
Mó gh'é stê un mumèint che i sgnōr àn rubê la môda di tabâr ai puvrèt. A 's cûnta che 'n sgnōr ed la burgheséia agrâria al purtés ânca ló un tabâr e al fêva al gâgo tânt da purtêrel a la mèsa 'd la dumènica, in dóv'al sfilêva damèş i bânch cme un mudèl, mó al só tabâr l'ēra dmèj ed còl 'd'la pôvra gînta: al só mantèl l'ēra fât de stôfa bòuna, cun al còl ed vèir Stracân. Tóta rôba trôp chêra per i scariulânt e j operâi dal pèli ed cunîn arvarsêdi.
Mó cóş' él al tabâr?
Tót sân cóş' l'é al tabâr, al tabâr l'é un mantèl rutònd a rōda lòngh fîn al pulpâs, in tsû pèiş dal vôlti dòpi a dō fâci, tajê nèt ânch al fònd sèinsa cuşdûri, despès fât ch' al tègna l'âcva cun al bâver e la pelgrèina.
An 's sà mia l'urégin 'd la parôla tabâr fōrsi dal latèin antîgh "Trabea", o dal medievêl "Tabarrus" o incòra dal francèiş "Tabart"? A gh'é chi 's dîş sicûr ch'al deşvègna ed "Tapetum" o dmèj da la raîşa "tap" d'ed ché "Tapart", pó "Tabart" per arivêr a "Tabar".
La só urégin l'é antîga e int al tèimp l'à cambiê dimòndi al sō carateréstichi. Bèle int la Grecia antîga a catòm un cò 'd pâgn, che la gînta la purtêva, fât a retângol ed tsû cme al gnîva fōra dal tlêr ed cà. A l'inési al gnîva druvê sōl per quacêres dal frèd e da l'âcva. Ânca j etrósch a druvêven dimòndi i mantē o mantlèini cme la "lacerna" o la "tabenna": ēren purtê dal j autoritê o dal rè.
Cun al tèimp al mantèl al s' é şlunghê e l'à dê urégin a la "toga" rumâna (da "tegere" = quacêr). Cól cò ché l'ēra druvê sia da i nôbil che da i sitadèin rumân (i "civis"). La tiōga la prîva 'vèir divêrs significhêt a secònd dal culōr: per eşèimpi a purtêven la "candida" j aspirânt al cârghi póblichi che gnîven ciamê: candidêt apûnt perché purtêven la tiôga cânda o la "pulla" ed culōr maròun o grîş e-scûr p'r i dé 'd lóto.
Despès l'ēra gancêda davânti cun un fermâj quêşi sèimper 'd ôr ch' al brilêva int al mèz dal stòmegh. Al tèimp dal medioēv a gh'ēra divêrs gèner ed mantèl secònd i grêd int la nobiltê o che gnîven purtêr dal cavalēr al tèimp ed la fèsta per l'invistidûra.
Int al 1300 al tabâr, cun mândghi lêrghi l'ēra purtê da i dutōr, magistrê, mercânt e prēt. Al gnîva purtê sòt al mantèl.
Pó al tabâr l'é andê zò 'd môda l'é turnê pó 'd môda a la fîn dal 1600 a Venèsia quând al tabâr al gnîva purtê da i sitadèin comûn ciamê apûnt "gînta da tabâr".
Intânt al tabâr al vîn fât in divêrsi fatûri: cme 'na giâca cun al mândghi, avêrt davânti purtê per eşèimpi da i scudiēr dal Doge opór un cò de stôfa ed pôch valōr ciamê "griso" cun un capóc, stréch in véta, ch' al gnîva purtê da i "galeotti sforzati".
Int al '700 a Venèsia al lóso al rîva al mâsim grâsia a i comêrc cun l' Asia. In sitê a gh'é dmòndi richèsa ch'la 's vèd dapertót, pôch a la vôlta al lóso al và a fêr pêrta 'd la véta di venesiân, mó al gvêren l'impòn 'na morêla per fermêr tót i sprupôşit cun dal lèg. Per schivşer i diviēt cuténov, i venesiân, bèle abituê al lóso esagerê, a drōven divêrs ripiēgh cme quacêr al fōdri di vistî 'd ôr e 'd argînt o lughêr al tót sòt i tabâr. I sêrt venesiân a sfurbşêven la rōda dal tabâr e la tgnîven un pô pió êlta int al davânti per limitêr al rés'c de strabuchêr quând andêven só e zò da i pûnt.
Ânch al dòni a purtêven al tabâr, al gnîva fât cun pân de vló o sèida.
Nasû lòungh pió zó dal şgnôc, cun al tèimp al s'é scurtê al pûnt ed ciapêr laspèt ed 'na mantèla.
A Venèsia a gh'ēra ânca còl da "mâscra" lòungh fîn ai pē.
Al crèser dal lóso in sitê al s'é fermê int al 1797, l'ân ch'l'é caschê la Repóblica 'd Venèsia, ch'l'é stêda cunquistêda da Napoleòun e unîda al Règn 'd Itâlia. Spasê via tót i lóso ânch al tabâr al cumîncia un lèint câl pervía 'd la môda francèişa.
Al tōrna a fêres vèder vêrs la metê dal 1800 int la popolasiòun ed la pianûra padâna cun al dvintêr al pâgn dal pôpol.
L'é cêra però che d'ed là ed tót i cambiamèint l'é un cò 'd pâgn vâlid per trí mutîv: perché l'impidés l'âcva ed bagnêr i visti e al côrp; perché l'é un môd ed difèişa dal mònd d'ed fōra; perché al dà 'na mân a tgnîr quacê sòta 'd la rôba, ch' l' an dēven mia èser vésta, cme êrmi o mercanséia mia permésa.
Per còst i fasésta îven pruibî druvêr al tabâr e, in dó l'ēra incòra permés, al gnîva tastê ai pôst ed blôch e al dogâni. Dóve despès àn avû râfichi 'd mítra o cōlp ed rivultèla da i partigiân in guèra cun al tabâr, o àn catê salâm, furmâj e tân magnêr a marchê nîgher, perfîn lambrósch in damigianèini.
Masmamèint tôt in strîna în stê j anârchich, ch'îven tôt al pâgn cme sègn ed rivolusiòun, n' îven chersû al carâter cun la zûnta 'd un fiôch nîgher.
Al tabâr l'ēra preferî ânca da i cuntrabandēr, che procurêven la mercanséia in môd mìa lècit.
In pió dal mistēr ch'la fêva gnîr in mèint cla figûra fasêda da sté cò lêregh e scûr, a s' uşêva parlêr ânca ed "figûri intabarêdi" per fêr crèser l'interesamèint al stôri o vicèndi cuntêdi o per cuntêr di sarâfa che girêven, masmamèint, p'r al véi venesiâni o p'r al strêdi 'd la Bâsa in mèz a la nèbia.
Atèiş ch'l'é prâtich (perché sèinsa mândghi, al permetîva tóta la libertê 'd muvimèint di brâs) al tabâr, cme dét, l'é stê druvê int i sècol indrē da puvrèt e réch. Quând à ciapê pè la mōda, oséia la sērcha dal cò fîn, l'é armêş in ûş sōl al categoréi pió puvrèti.
L' Emélia, la Rumâgna e al Vènet mó in fîn di cûnt tóta la piâna dal Po în stêdi al zōni in dó l'a 'vû pió furtûna: a Venèsia, préma incòra, l'ûş dal tabâr l'êra da tót druvê per cumbâter al tèimp 'd invêren, cun la nèbia e l'ómid ch'l' andêva dèint'r a j ôs
Csa gh' ēra ed mèj 'd cól cò ed lâna per quacêres? L'istès al vêl per l' Emélia e la Rumâgna in dó gh'é da zuntêr che per spustêres tót andêven in biciclèta e vèint e frèd an pasêven mìa da cla curâsa purtêda in sém i visti.
Fîn a dôp la secònda guèra mundiêla, l'ûş dal tabâr an n'é mai finî, almēno tr' al clâs pió puvrèti
Se 's lēşen i românş in sém a Don Camél ed Guareschi, int i racûnt cun l'invêren a 's lēş despès che :
"Don camillo, preso il pesante tabarro, se ne avvolse e inforcò la bicicletta..."
Còst per dîr che 'l tabâr al gnîva druvê tót i dé.
Ind la pianûra i padròun, che girêven in biciclèta intabarê p'r al proprietê, a purtêven, sòta 'l tabâr e in sâca,un quêlch uşvéj per difèndres; per eşèimpi a 's cûnta che Giuseppe Verdi 'd invêren al girêva, int al só sît a Busét, tót intabarê e che, sòta 'l trabâr, al gh'avés 'na rivultèla.
Sèinsa scurdêres i tabâr militêr ed la préma guèra mundiêla cme còl purtê da Vittorio Emanuele III.
Int al Novsèint al tabâr l'é sparî dal sitê, spasê via per sèimper dal pió prâtich paltò. L'armâgn incòra in ûş int al campâgni e int i paèiş céch, in séma 'l spâli 'd personâg impurtânt e cuntadèin fîn a j ân '50, nîgher ed pân, pèiş, ch' al lêsa mia pasêr l'âcva, mó sôl cme cò per l'invêren.
Cun al pasêr 'd j ân, al şvilóp ed la socetê àn fât e-şmèter l'ûş dal tabâr, per lasêrel sōl a 'n quêlch cuntadèin, a 'n quêlch muntanêr o a 'n quêlch artésta, cunsiderê un pô stravagânt.
Incō l'é dvintê un cò 'd lóso, ed finèsa, chi 'l pôrta al vōl distachêres da tót chiêter e fêres nutêr p'r elegânsa e stîl e, dgiòm la veritê, 'n' i dèja d' mistēr la cumpagnarà sèimper al tabâr e chi 'l pôrta.
"Il tabarro" l'é ânca 'n' ôpra in un ât ed Giacomo Puccini.


text:
Sco cusseglier guvernativ da Genevra vegnia Pierre Maudet a prender part la mesemna sco usità a la sesida emnila da la regenza. Quai haja ses departament fatg a savair, rapporta RTS.
PLD naziunala vul scleriment da Maudet sez
La PLD aveva annunzià il glindesdi da citar Pierre Maudet a Berna per in'audiziun davart ses viadi dispitaivel ad Abu Dhabi. Quest'affera sco er sias consequenzas negativas per la partida procurian per discussiuns naziunalas, aveva fatg a savair la PLD.
Tenor la gasetta «Tribune de Genève» vul Maudet spetgar la radunanza da delegads extraordinaria da la PLD da Genevra avant ch’el prenda posiziun envers la PLD Svizra.
6'000 pretendan via petiziun online la demissiun da Maudet
Dapi trais dis è confruntà Pierre Maudet er ord la rait cun la pretaisa da demissiunar: Sut il titel «Pierre Maudet: démission!» pretendan entant gia pli che 6'000 persunas ch'el sa retiria.
«Nus essan da l'avis che Pierre Maudet na possia betg pli restar en il cussegl da la citad, perquai che nus n'avain betg pli fidanza en el. Quai vala independentamain da la decisiun davant dretgira», scrivan ils iniziants da la petiziun sin lur pagina d'internet.
Er or da las atgnas retschas vegnan entant pretaisas da sa retrair. La situaziun na saja betg buna per Maudet ed er betg per la partida ed il chantun, uschia il cusseglier naziunal da Genevra, Benoît Genecand.
RR novitads 09:00


text:
Da nov custa in liter benzin uschia tranter 27 e 37 cents, enstagl da 18 fin 32 cents sco fin uss. Il stadi possia uschia spargnar fin 2,4 milliardas euros mintg'onn, ha ditg il minister da l'ieli egipzian. Er il pretschs per gas èn vegnids augmentads.
Ordavant aveva la regenza gia augmentà il pretsch per electricitad, aua ed il traffic public. Experts fan quitads che quai pudess augmentar la ravgia da la populaziun encunter la regenza.
Il IWF aveva suttascrit il 2016 cun l'Egipta in program da credit che dura trais onns. Quel è lià a mesiras da spargn. L'Egipta spera da pudair carmalar investurs da l'exteriur en il pajais e che l'economia survegn puspè schlantsch, suenter ch'ella è crudada ensemen la Primavaira Araba il 2011.
RR novitads 14:00


text:
Surtut sin la champagna sajan famiglias dal di tschertgadas, perquai che las Kitas manchian savens. Perquai pretenda uss l’uniun Kibesuisse ch’er famiglias dal di vegnan renconuschidas e spera sin la midada en la revisiun da la l’ordinaziun. Uschia vegnissan famiglias dal di tractadas giuridicamain tuttina sco kitas.
Ils ultims onns ha la Confederaziun sustegnì da stgaffir plazzas per uffants en spezial en Kitas. Grazia a quest sustegn èn ils ultims 13 onns vegnids stgaffids radund 50'000 plazzas en Kitas, tar famiglias dal di saja quai stà 30'000 plazzas, uschia scriva Kibesuisse.
RR novitads 09:00


text:
En curt: Generation What?
Lavur, famiglia, amis, amur, sex e politica. Tar la retschertga vai per dumondas davart las pli impurtantas chaussas da la vita. I dat 4 categorias da vegliadetgna: 16-17, 18-25, 26-34 e 34 e pli vegl. La retschertga dat uschia ina invista detagliada en la vita da – fin uss – passa 505'000 giuvnas e giuvens da 27 pajais europeics.
Dentant - ils geniturs svizzers paran dad esser raschunaivels: dals sut 18 onns respunda mintga tschintgavel, ch'el haja bavì sturn cun ses geniturs. Suenter 18 sa mida quai tenor las respostas da las giuvnas ed ils giuvens en la retschertga online: enfin 34 ha quasi mintga segund fatg ina giada baracca cun ses geniturs.
In selfie gigantic da la giuventetgna europeica
Respundì a questa dumonda n'han betg mo Svizras e Svizzers mabain passa 505'000 giuvnas e giuvens en 25 pajais europeics. Els èn gia sa participads a la retschertga online da «Generation What?, il link avra en ina nova fanestra» ed han pussibilità uschia da survegnir emprimas respostas sin la dumonda: Tgi èn ils giuvens e las giuvnas en Europa?
E tge dias ti, il link avra en ina nova fanestra?
Far baracca cun ils geniturs - in tema da la Svizra fin en l'Irlanda
La retschertga pussibilitescha per l'emprima giada insumma da chattar respostas sin questa dumonda ed oravant tut da congualar co ch'ils giuvens e las giuvnas en Europa funcziunan.
En la dumonda dal baiver sturn mussa «Generation What?» ch'ils giuvens e las giuvnas en Irlanda èn bain in zichel differents als giuvens en Svizra: en Irlanda respundan quasi duas terzas da quels che han respundì (16 - 34 onns), ch'els hajan gia ina giada fatg la sturna cumpletta cun ils geniturs. Guardai qua sut!
Sa participar al questiunari - dapli che mo in gag
Per ils giuvens è «Generation What?, il link avra en ina nova fanestra» ina schanza da far udir lur vusch. Per la politica internaziunala vegni ad esser la schanza u era la sfida dad ir enturn cun quai ch’ella vegn ad udir da questa retschertga.
Generation What?
Che la politica vegn a s’interessar mussa l’exempel da la Frantscha. La retschertga franzosa «Generation Quoi», il model per «Generation What?», ha influenzà debattas politicas e process legislativs.
La finamira da la retschertga è ambiziusa: fin in november spetga ella respostas da passa in milliun participantas e participants.
En Svizra han respundì enfin uss passa 2'800 persunas. Cunquai che la retschertga vegn manada vinavant sa midan las cifras cuntinuadamain.


text:
El na possia cun la meglra buna veglia betg suandar l'expressiun da Merkel «Wir schaffen das», ha ditg Seehofer. Il problem saja memia grond e las schliaziuns memia simplas e betg cuntentaivlas. Ma el e Merkel vegnian a s’inscuntrar a moda faira, ha ditg Seehofer.
La Bavaria cun nov concept da segirtad
Seehofer vesa en il grond dumber da migrants in privel per la segirtad en la Germania. Perquai haja la Bavaria uss in dals pli vasts concepts da segirtad da l’entira Germania. Uschia duajan il dumber dals policists vegnir augmentà fin l’onn 2020.
Seehofer vesa en il grond dumber da migrants in privel per la segirezza en la Germania. La limita saja dentant er in premissa per pudair integrar ils carstgauns che hajan in vair basegn da protecziun, uschia Seehofer.
RR novitads 18:00


text:
La regenza grischuna ha relaschà las prescripziuns da chatscha 2012. Per ils tschiervs è vegnì fixà in plan da prelevaziun levamain pli aut. Plinavant ha la regenza prolungà la cunvegna da prestaziun cun Grischun vacanzas e tractà fatschentas da las vischnancas.
Reglà la chatscha 2012
La regenza grischuna ha approvà las prescripziuns da chatscha per l'onn 2012. Quellas reglan la chatscha e prescrivan, tge animals che dastgan vegnir sajettads.
Ils tschiervs han tut en tut in effectiv constant, malgrà ch'igl ha dà en il Grischun dal nord perditas pli grondas durant l'enviern passà tras tschiervs disgraziads. Actualmain vegni quintà cun in effectiv da tschiervs da ca. 14 200 animals. La planisaziun da prelevaziun qualitativa per ils tschiervs, ch'è vegnida introducida l'onn 2000, è sa cumprovada e vegn cuntinuada. Questa planisaziun garantescha ch'i vegn sajettada la quota necessaria d'animals feminins. Sin basa dal plan da prelevaziun da quest onn ston vegnir sajettads totalmain 4460 tschiervs. En cumparegliaziun cun il plan da prelevaziun da l'onn precedent ston vegnir sajettads quest onn 130 animals dapli. Il plan è ademplì, sch'igl èn vegnids sajettads almain 2230 animals feminins. Sch'ils plans da prelevaziun na vegnan betg ademplids, ha lieu ina chatscha d'atun il november ed il december. Là vegnan ils dumbers da prelevaziun fixads tenor regiun da tschiervs.
Per sbassar il dumber da schluppettadas fallidas da tschiervs da curuna vegnan relaschadas da nov reglas pli severas. Sche ferms tschiervs da curuna vegnan sajettads culpaivlamain, na vegn quai betg pli chastià cun ina multa disciplinara, mabain da nov denunzià. Uschia duai vegnir cuntanschì che tschiervs ferms vegnan observads pli exactamain.
Er tar ils chavriels ha l'enviern 2011/12, cun sia blera naiv e cun sias temperaturas bassas, reducì mo localmain ils buns effectivs. Per che quests effectivs na creschian betg vinavant, vegn il temp da chatscha laschà sco l'onn precedent a 21 dis.
Anc adina difficila da stimar è la situaziun tar ils chamutschs. Ils ultims onns han – ultra dals disturbis pli e pli intensivs en lur spazi da viver ed ultra dals envierns dirs – er malsognas gì consequenzas negativas per quests animals. La tschorvadad da chamutschs ha donnegià blers effectivs. Ina strategia prudenta è inditgada er vinavant. La chatscha sin chauras-chamutsch vegn perquai puspè reducida per quatter dis en tut il chantun e limitada en il contingent da trais ed en il contingent supplementar ad in animal feminin per chatschadra u per chatschader.
Ils effectivs da selvaschina manidla sa sviluppan anc adina bain, uschia ch'i dovra en quest reguard mo adattaziuns minimalas da las prescripziuns. Da nov dastgan er vegnir sajettadas undatras. Uschia duai vegnir impedì che questa spezia d'animals estra fitgia pe en il Grischun.
Ils termins per la chatscha auta 2012 e 2013 èn fixads. Quest onn dura la chatscha dals 3 fin ils 9 da settember e dals 17 fin ils 30 da settember. Dals 10 fin ils 16 da settember vegn la chatscha auta interrutta. Gia vegnì fixà è il termin da la chatscha auta 2013: Quella ha lieu dals 2 fin e cun ils 8 da settember 2013 e dals 16 fin e cun ils 29 da settember 2013.
La regenza prolunghescha la cunvegna da prestaziun cun Grischun vacanzas
La regenza grischuna prolunghescha la cunvegna da prestaziun 2008 – 2011 cun l'uniun Grischun vacanzas per in ulteriur onn fin la fin da l'onn 2013 e garantescha a l'organisaziun turistica ina contribuziun ordinaria da 6,37 milliuns francs. La marca Grischun vegn sustegnida cun ina contribuziun chantunala separada da 100 000 francs. Las contribuziuns per l'onn 2013 correspundan a l'onn precedent. Cun la prolungaziun da la cunvegna da prestaziun vul la regenza promover vinavant la realisaziun da la refurma dal turissem currenta.
Da vischnancas e da regiuns
- Avras: Als custs subvenziunabels per las lavurs da la meglieraziun generala dad Avras approvescha la regenza ina contribuziun da maximalmain 7 272 000 francs.
- Cazas: A la vischnanca da Cazas vegn garantida ina contribuziun pauschala da 46 800 francs per renovar e per engrondir la cuschina da scola en la chasa da scola Quadra.
- Brusio: A la vischnanca da Brusio vegn garantida ina contribuziun da maximalmain 178 200 francs als custs subvenziunabels per renovar e per engrondir las vias champestras nr. 27, Piaz – San Romerio, e nr. 46, Palü – Confine di Stato, sco er a la cumplettaziun da la via d'access a Grüm d'Sot.
- Regiun Mesolcina / Organisaziun regiunala da la Val Calanca: Il plan directiv regiunal "Traffic betg motorisà da la part sut da la Mesolcina / da la part al sid da la Val Calanca – via da velos e da velos da muntogna" ch'è vegnì concludì da las corporaziuns regiunalas Regiun Mesolcina ed Organisaziun regiunala da la Val Calanca vegn approvà. Medemamain approvada vegn l'adattaziun dal plan directiv regiunal "Sectur parzial explotaziun ed utilisaziun da material sco er deponias / deponias da material e plazzas per rimnar e per zavrar material".
- Zernez: La zona per l'explotaziun da material (amfibolit) ch'è vegnida determinada en il plan da zonas "Crastatscha" 1:2000 sco er il plan general da furmaziun "Crastatscha" 1:1000 vegnan approvads.
Projects da vias
La regenza ha approvà 2 665 000 francs per lavurs da construcziun sin ils suandants trajects:
- via da l'Alvra: lavurs da cuvrida, Preda – La Punt
- via sursilvana: lavurs d'impressari e da cuvrida en il vitg da Mustér
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
L'uniun samaritana per nossa val
L'Uniun samaritana Lumnezia ei commembra dall'Uniun cantunala grischuna e cheutras commembra dalla federaziun svizra da samaritans (SSB). L'uniun applichescha las activitads ch'il concept directiv dalla fundaziun svizra da samaritans attribuescha allas uniuns samaritanas. L'uniun ha igl intent da promover ils fatgs samaritans e d'ademplir las incumbensas humanitaras el senn dil patratg dalla crusch cotschna Svizra.
Nus purschein interessants exercezis e referats sur da differents témas. Tier engaschis sil post samaritan havein nus caschun d'applicar quei che nus havein empriu. Per glieud giuvna ch'elegia ina professiun el sectur social ni da tgira ei igl engaschi en in'uniun samaritana d'avantatg.
impressiuns
To play, press and hold the enter key. To stop, release the enter key.


text:
Georg Dolf è naschì il 1889 a Donat, sco figl or da l'emprima letg dal «surmester» (scolast) Hans Dolf e da Margret Dolf-Nicca. Il bab è emigrà en California per 10 onns, cura che Georg aveva in onn. La mamma è emigrada il 1899 a New York ed ha laschà enavos il mattatsch. Georg Dolf è creschì si tar sia tatta a Donat.
Strusch che Georg ha finì la scola è era el emigrà. L'emprim a Palermo sco pastizier. E suenter, l'onn 1908 en California. Quai cun il bastiment Kaiser Wilhelm II.
Sco var 300'000 auters Svizzers è era el passà il post d'immigraziun Ellis Island: ses num chattan ins sin lingia 20.
En California ha el lavurà sco mulschader, camarier, badigliader da charvun, schuldà, urbarisader, nettegiader da fanestras ed a la fin sco pasterner. El ha maridà, cumprà ina chasa ed ha gì ina figlia. Georg Dolf n'ha betg gì ina vita stravaganta, dentant è el in bun exempel per la gronda massa dals emigrants grischuns.
l'emigraziun en Val Schons
Co che quella vita persunala stat en connex cun l'entir fenomen da l’emigraziun da la Val Schons ans metta a lieu Peter Michael-Caflisch. El che ha elavurà l’emigraziun da la Val Schons en il cudesch «Hier hört man keine Glocken».
La Marella «Georg Dolf – il parent pers» è ina reflexiun da l’emigraziun avant passa 100 onns, lung la vita da Georg Dolf. Raquintada da Casper Nicca, il biadi dal frar da Georg Dolf. Sur brevs, documents e raquints s'avischina el a la vita dad in ch'è ì per restar.
Il film da Christoph Schaub davart l'emigraziun en Val Schons:
RR Marella 09:00 (repetiziun dal settember 2019)


text:
La notg sin mesemna haja in luf stgarpà nursas a Mastrils en in claus. Sco quai ch'il guardiaselvaschina da la regiun Tschintg Vitgs haja ditg a la gasetta, saja il luf entrà là en in claus da selvaschina da dam (Damwild) che saja dentant abitada il mument da nursas. Quatter nursas sajan vegnidas mazzadas.
Anc na saja betg cler co il luf haja pudì entrar il claus cun ina saiv da dus meters autezza. Ina controlla da la saiv haja mussà che la saiv da giatter na saja betg stada donnegiada, di Gadient.
In luf a Trun ha mazzà ina nursa en ina stalla
A Mastrils hai avant trais onns gia dà in cas ch'in luf aveva stgarpà tschintg nursas. L'emna passada aveva in luf en Surselva procurà per quitads. Quel era entrà en ina stalla a Trun ed ha stgarpà là ina nursa. L'Uniun purila dal Grischun pretenda ussa sancziuns da chantun e Confederaziun. Il luf duai vegnir sajettà.
RR novitads 17:00


text:
Lasnigh
Lasnigh (nom ufizial in italian: Lasnigo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 482 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,6 km² e ona densità de 86 ab./km².
El paes el se troeuva in del Triangol Larian, al confin con la Provincia de Lecch (comun de Vassena).
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Lasnigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.