text:
Nümar intreegh
I nümar intreegh (Lumbart Orientàl: nömer intrèch) i è una estensiú di nümar natüraj furmada paj nümar natüraj (1,2,3...), i söö curespundeent negatiif (-1,-2,-3...) e ul nümar 0. Ul cungjuunt da tücc i intreegh generalmeent sa al denota pal símbul . I nümar intreegh i è un sübcungjuunt di nümar razziunaj.
Par sumar düü nümar intreegh dal istess segn: - Sa i suma i valuu assulüü di sumaant - Sa mett l istess segn di sumaant par sumar düü nümar intreegh da difereent segn: - sa i resta i valuur assulüü di sumaant. - sa mett ul segn dal sumaant ch'al gh'a ul magjuur valuur assulüü.
Par restá düü nümar intreegh sa suma ul primm a l'upòost dal seguunt. (-5)-7= (-5)+(-7)= -12
Par mültiplicá düü nümar intreegh: - sa i mültiplica i valuur assulüü di fatuur. - Si i è dal istess segn sa mett segn pusitiif, si i è da difereent segn sa mett segn negatiif.
Par dividí düü nümar intreegh: - al cuventa che ü al síes mültipel dal òolt - sa i dividiss i söö valuur assulüü. - Si i è dal istess segn sa mett segn pusitiif, si i è da difereent segn sa mett segn negatiif.


c: text/html

text:
04 09
Ol dé 4 de setèmber l'è 'l 247 ( 248 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 119 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de setèmber al è ul dí da pòost 247 ( 248 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 119 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 476 - L'Imperadùr romàno Romolo Augusto el vé sbatìt zó de Odoàcre, che 'l se proclàma Re d'Italia. L'Impero Romano de Ucidènt de fat el desmèt de ezìster
- 1260 - La léga guèlfa, comandàda de Firenze, la vé batìda endèla batàia de Montaperti, arènt a Siena, de le fórse ghibelìne.
- 1261 - Consacrasiù de papa Urbano IV
- 1607 - A Rathmullan, 'n Irlanda, Hugh O'Neill (Segónt Cónt de Tyrone) e Rory O'Donnell (Prim Cónt de Tyrconnell) i part ensèma a novanta dei sò sustenidùr e i bandùna l'Irlanda co l'edèa de nà 'n Spagna (àrda Fùga dei Cóncc)
- 1609 - El navigadùr Henry Hudson el scòpre l'ìzola de Manhattan
- 1618 - 'Na fràna la sòtra 'l paés de Piuro, adès en prùvìncia de Sóndrio ma alùra 'n teretóre dei Grigiù.
- 1781 - Los Angeles la vé fondàda cól nòm de "El Pueblo de Nuestra Senora La Reina de Los Angeles de Porciuncula" d'en manìpol de 44 colòni spagnöi
- 1797 - A Parigi 'l Diretóre, sustignìt de l'ezèrcit, l'organìza 'n culpo de stat, cunusìt col nòm de "culpo de stat del 18 fruttidoro"]], cutra la magiurànsa moderàda e realìsta del Conséi dei Sicsènt e del Conséi dei Ansiàni.
- 1870 - L'Imperadùr Napuliù III de Frància 'l vé sbatìt zó e vé proclamàda la Tèrsa Repüblica
- 1882 - Thomas Alva Edison l'inaugüra a New York la prìma rét de iluüminasiù elètrica del mónt
- 1886 - A Skeleton Canyon, 'n Arizona, el càpo Apache Gerònimo, dòpo de quàze 30 agn de lòte el se arènt ensèma al sò öltem manìpol de gueriér al Generàl Nelson Miles.
- 1904 - A Buggerru, i carabiniér i ghe trà adòs ai minadùr che i éra dré a fà sciòpero per otègner 'na pàga piö àlta, e i fa sèt mórcc e divèrse donzéne de ferìcc
- 1939 - Segónda guèra mondiàl: Tonga e Nepal i èntra 'n guèra a sostègn dei Aleàcc
- 1940 - Segónda guèra mondiàl: La USS Greer l'è la prìma naf americàna a véser atacàda de 'n sotamarì todèsc, aisebé che 'n chèl momènt lé l'Amèrica l'ìa amò neütràla. El fat el farà crèser amò de piö la tensiù 'ntra le dò nasiù.
- 1944 - Segónda guèra mondiàl:: L'11a diviziù corasàda britànica la lìbera la cità de Anvèrsa, 'n Bèlgio
- 1945 - Segónda guèra mondiàl:: Le trüpe giapunéze de l'Isola Wake le se arènt dòpo de ìga risiìt la nutìsia de la réza de la sò nasiù
- 1948 - La regina Guglielmina I de l'Olanda la àbdica per mutìf de salute
- 1957 - Orville Faubus, goernadùr de l' Arkansas, el ciàma la Guardia Nasiunàla per empedìga ai stüdèncc négher de iscriìs a la Little Rock Central High School
- 1972 - l'ugadùr Mark Spitz el vèns la sò sètima medàia d'óra a le Olimpìadi de Monaco. El sò record de sèt medàie d'óre endèna ünica edisiù dei zöc el restarà 'mbatìt enfìna al 2008, quant che Michael Phelps el vensarà 8 medàie dóre ai zöc de Pechìno
- 1999 - A Bujnaksk, endèl Daghestan, 'na autobóma la sbàt pelària 'na palasìna de sic pià e la fà 64 mórcc (dei quài 23 pipì) e 146 ferìcc.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1924 - Burjassot (l'Horta): Vicent Andrés i Estelés, periodesta e pueta Valencià. (m. 1993)
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carl'Albert de Savoia
Carl'Albert de Savoia (nomm intregh in Italian: Carlo Alberto Amedeo di Savoia-Carignano; in piemontes: Carl Albert ëd Savòja; in frances: Charles-Albert de Savoye; Turin, 1798 - Porto, 1849) l'è staa re de Sardegna, cont de Barge e settim Princip de Carignan, del 1831 al 1849.
A l'era el fioeu del Carl'Emanuel de Savoia-Carignan e de la Maria Cristina de Sassonia. Ai temp del domini frances del Piemont, con la soa famiglia l'è straa costringiuu a stà a Paris, per tornà a Turin domà in del 1814, quand el Vittori Emanuel I l'è staa miss in sul trono.
In del 1817 el Carl'Albert l'ha sposaa la Maria Teresa de Toscana. In del 1820 l'ha pogiaa i ribei comandaa del Santorre de Santarosa; l'ann dopo, el dodes de marz, l'esercit piemontes el s'è ribellaa al Vittori Emanuel, che 'l gh'ha ceduu el trono al fradell Carlo Felis. El Carl'Albert l'ha promettuu on Statutt, a condizion che 'l noeuv re (che al moment el se trovava a Modena), le confermass. Ma el re l'è tornaa a Turin e l'ha schisciaa i rivoltos e l'ha menaa in esili el Carl'Albert in Portogall a combatt contra i carbonar.
In del 1831 Carl'Albert l'è vegnuu re, ma l'è andaa dree a la politiga conservadris del Carlo Felis. In del 1843 però, quand l'è scominciada ona noeuva stagion politiga grazzie aiminister intellettuai compagn de Vincenzo Gioberti o Massimo d'Azeglio, el governo l'è staa spostaa sù di posizion pussee liberai.
El cinch de marz del 1848 l'ha firmaa el Statutt Albertin, la costituzion che l'è stada in vigor in Italia fina a la nassida de la Repubbliga novantott agn dopo. El 23 de marz l'ha faa vegnì el tricolor la bandera del sò regn e l'ha deciaraa la guerra a l'Austria.
Dopo vess staa battuu, l'ha passaa el trono al fioeu Vittori Emanuel II e 'l s'è retiraa in Portogall, indove che l'è mort dopo pocch temp.


text:
La Miràndla
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
La Miràndla (Mirandola in italiàn, 23.512 cristiàn) l'è 'na sitê in pruvèinza ed Mòdna; la fà pèrt di nóv cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord.
Luntàn 34 km da Mòdna, sta sitadèina dla bàsa mudnésa l'è stèda per quaterzèint àn la cà dla faméja di Pico (tr'i quel l'è dimòndi famós Giovanni II, ciamê Pico d'La Miràndla).
Al zicundàri d'la Miràndla al sé tasfurmé indal pasàr di ân, da ruréel in industriéel. Da soquànt ân l'ativité prevalént l'é al Biomedichél (Biomedicale in italiàn) e l'indôt artigianél cal seguìs.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Càster
Càster (nòm uficiàl en italià: Castro) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö la ria bergamasca del Lach de Sàrnech a la fóce del Borlèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 1 383 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,5 km² e 'na densità de popolasiù de 395 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 43 km de la sità e a 220 méter söl lièl del mar e l'è tacàt ai cümü de Lùer (BG), Piànech, Pizògne (BS) e Sólt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sö la ègia strada töta a curve 'n ria al làch s'pöl vèt ü paesàgio de gran interès natüralìstech fai de mür de préda che i se böta a strapiómp in del lach e tra öna còrna e l'ótra se dèrf fò i bögn 'ndóe se casa dét i aque del lach.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Marburgh
Marburgh (Marborg in de la lengua local; Marburg in todesch; Marburgo in italian, spagnoeu e portoghes; Marbourg in frances) a l'è ona città de la Germania central.
La città la fa part del Land de l'Assia, in del circondari de Marburgh-Biedenkopft, e la cunta 73 125 abitànt (dato del 31. Dic 2013). A Marburgh gh'è la tomba del Paul von Hindenburg, general, eròe de la Prima Guerra Mondial e president de la nazion in di ann 1925-1934.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Poitiers, Francia.
- Maribor, Slovenia.
- Sfax, Tunisia.
- Eisenach, Germania.
- Northampton, Regn Unii.
- Sibiu, Romania.


text:
Müsega trance
La Trance a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü in dij prim agn '90 cunt un temp intra 130 e 155 bpm (anca se la pö rivà a 170 bpm). Tüta la cansun l'è fada sü inturna a una melodia principala de sintetisadur e una cassa in 4/4. De solit un toch trance al gh'ha questa strütüra:
- intrudüssiun
- cressita del ritmu
- climax -> se sent la meludia principala
- fin
La Trance la se pö pensà cume una cumbinassiun de ambient, techno e house. La gh'hann daa el nòm Trance perchè 'sta müsega la duvaria purtà quij che sculten in d'un stat mental de trance.
I dj püssé cugnussüü a hinn: Armin van Buuren, Paul Van Dyk, Ferry Corsten, Tiësto,...


text:
Brahmaputra
Ul Brahmaputra l'è un fiümm de l'Asia del süüt, in del sübcuntineent indiaan; l'è lünch inturnu aj 2.900 km e al quata suta un basin de 670.000 km². L'è vün dii fiümm cunt la purtada d'acqua püssee granda al muunt (ca la pöö vèss anca de 150.000 m³/s, intant ca gh'è ul munsun). Ul sò nòmm, in sanscrit, al vöör dì bagaj de Brahma.
Al nass in Tibet cunt ul nòmm de Yarlung Tsangpo e al curr inver est per 1.700 km a un'altèzza media de 4.000 meter sura ul livèll del maar. Cumé ca ul fiümm al và föra dal Tibet, al sa sbassa de bòtt e in del staat de l'Arunachal Pradesh, dopu ca l'a ricevüü dü aflüeent impurtaant (Dibang e Lohit) al sa slarga un bel pu' (in d'un quaj tòcch al riva a vèss larch 10 km) e al töö ul nòmm de Brahmaputra.
Una völta c'al riva in Bangladesh al sa spartiss in dü broch: vüna la sügüta a nà inver süüt cunt ul nòmm de Jamuna e la sa trà deent in del Gange, un'oltra la mantegn ul nòmm de Brahmaputra e la cürva in direzziun südest. In tütt i modi i dü broch sa retruven un quaj chilometer dopu e sa tran deent insema in del Gulf del Bengala cunt un delta ca l'è ul püssee gross al muunt.
Ul fiümm, u mej la sò part bassa, l'è cunsiderada sacra daj Indu, anca se tütt i ann, al teemp del munsun, al vègn föra e ga inunda tütt ul sò teritòri.


text:
B
La B o b, nom in lumbard be [be] (al dì d'incö anca italianizaa a bi) l'è la seconda letera de l'abecee latin e lumbard, e de quij derivaa da l'abecee di fenici.
In lumbard la curispond a la cunsunant plusiva bilabiala [b] (tant 'me int alfabet funetich internaziunal).
Int la so version granda la sumeja a la letera beta de l'abecee grech e a la B de l'abecee cirilich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ‹B› l'ha principiaa cume pitugrama del söl d'una cà int i geruglifich egizian o int l'abecee Proto-Sinaitich. In vers al 1050 p.d.S., la version int l'abecee di fenici la gh'aveva una furma liniara che la serviva per fà la letera beth.


text:
Domizian II
El Lucio Domizi Domizian ò mej Domizian II (Lucius Domitius Domitianus in Latin) a l'è staa on comandant roman che 'l s'è nomenaa imperador de l'Imperi di Gali. Inscì l'ha governaa sora la Galia e la Britania cont el nòmm de Ceser Pii Felis (Cæsar Pius Felix) per on brev period intorna al 271, dòpo el Vitorin. L'è ciamaa "Segond" per confondes nò con l'imperador roman Domizian.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa vida l'è testimoniada del stòrich bizantin Zòsim, che 'l dis che l'è staa ciapaa e punii de l'imperador roman Aurelian, ma anca de l'Historia Augusta, indove l'è minga regordaa comè usurpator, ma comè on general de l'Aureol che l'aveva vinciuu el Macrian Magior.
On'altra testimonianza a l'è la presenza de duu ghei cont el sò nòmm. Vuna l'è stada trovada in Francia in del 1900 e l'è stada a longh ritegnuda falsa, l'altra inveci in d'on vas insema a alter 5000 danee del period 250-275 in Inghiltera in del 2003.
Se cred che el sò regn el sia duraa domà on quai de dì, e che poeu el sia staa faa foeura de l'Aurelian, fòrsi pròpri per la stòria di danee. Dòpo de lù l'imperador di Gali l'è staa el Tetrich.


text:
Cheri
El Cheri (Chére in Bergamasch; Cherio in Italian) a l'è on fiumm de la Provincia de Bergom longh 32 chilòmetri.
El nass del mont Torrezz, a 1276 meter de altezza, e 'l fa sù el Lagh de Enden e la Val Cavallina, poeu el confluiss in de l'Òli. El sò affluent principal l'è 'l Tadon.
Comun traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endinn, Spinon, Monestaroeu, Casazza, Vigan, Gron, Borgh de Terz, Berz San Fermo, Luzzana, Entradigh, Trescor, Zandòbbi, Gorlagh, Caròbbi, Bolgher, Calcinaa, Mornigh e Palòsch.


text:
Wiesbaden
Wiesbaden (Aquæ Mattiacæ in Latin; Wiasbån in bavares) a l'è una cità de 273 871 abitàncc (dato del 31. Dic 2013) de la Germania setentriunala.
A l'è la capital del Land Assia. L'è bagnada dei fiüm Menu e Renu. La se tröva propi in mira a la cità de Magunza (che l'è la capital del Land de la Renania-Palatinaa) de la qual l'è separada dal fiüm Renu
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Helmut Müller.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Wiesbaden a l'è gemelaa cun:
- Fondettes, Francia
- Gent, Belgi
- Görlitz, Germania
- Kfar Saba, Israel
- Klagenfurt, Austria
- Lübiana, Sluenia
- Montreux, Svizera
- Ocotal, Nicaragua
- San Sebastián, Spagna
- Tunbridge Wells, Regn Ünì
- Breslavia, Pulonia


text:
Lècch
Artéccol in dialatt bulgnais
Lècch (Lecch par lunbèrd, Lecco in itagliàn, Leucum par latén; Leck in tedèsch) l'è una cmónna ed stra sé e nå 47.000 abitànt e l'è la capitèl d'la Pruvénzia ed Lècch.
Al sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Lècch al s câta int'la pèrt pió meridiunèl dal râm dal lègh ed Còm ch'al gh'ha al só istess nomm, int'la rîva urientèl, indóvv dal lègh al vén fòra al fiómm Adda. Lècch l'è culeghè a cl'ètra rîva dal fiómm da tri pónt: al Pånt Kennedy (da la metè dî ân Zincuanta dal sècol pasè), al Pånt Azzone Visconti (al pió vèc', ch'l'è dal Mediuév) e al Pånt Alessandro Manzoni (inaugurè dal 1985)
La zitè l'è zircundè da un moccia ed muntâgn: al San Martén, al Dåu Màn, al Melma, al Piz d'Erna, al Resegån e al Magnòden i én i pió inpurtànt.
Lècch l'è traversè da tri turént: al Gerenzån, al Caldån (par 'na gran pèrt interè), e al Biån.
I riån[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritòri d'la cmónna ed Lècch acsé cum l'è al dé d'incû l'è stè trè só stra'l 1923 e al 1928, quand i àn mèss insamm i teritòri d'ónnds cmónni: Lècch, Castèl såura Lècch, San Zvân a la Castègna, Ranc ed Lècch, Laurca, Ulè, Aquè, Germanaid, Belaid, Magiànech e Ciùs.
Incû la cmónna ed Lècch l'è divîs in zénc fraziån:
- 1. Zänter ed Lècch e la vècia fraziån ed Pescarènich;
- 2. Castèl e Vièl Turati;
- 3. San Zvàn, Laurca, Ranc, la vècia fraziån ed Bunazénna e Ulè;
- 4. Germanaid, Belaid, la vècia fraziån ed Caleòt e Aquè;
- 5. Magiânech e Ciùs.
L'ecunumî[modifica | mudéfica la surzéia]
L'ecunumî d'la zitè ed Lècch la s fånda incû såura al setåur d'la siderurgî.


text:
01 12
Ol dé 1 de dezèmber l'è 'l 335 ( 336 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 31 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de dezèmber al è ul dí da pòost 335 ( 336 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 31 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1307 - Corona d'Aragó: Jaume II ol Gjöst al órdena la persecüssiú di templer.
1973 - Barcelona: Lluís Maria Xirinacs e Damians al scomensa öna greva de fam da·ant la presó model per reclamá l'amnistia di presonér polítich che la dürarà 42 dé.
2005 - Madrid: Sich militanc di JERC s'encadenen a i 11 del matí, a la sé sentrala de la cadena COPE, acompagnacc per 6 militanc e col söport di depötacc d’ERC Joan Puigh e Joan Tardà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Nöa York, Stacc Ünicc: Woody Alen, cineasta Nord-americà.
1977 - Agoura Hills, Califòrnia (SÜA): Brad Delson, ghitaresta de Linkin Park.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ekaterina Makarova
L’Ekaterina Valer'evna Makarova, (Mósca, 7 ad Śugn dal 1988, EkaTepиHa BaлepbeBHa MakapoBa in Rus) l'è na tenìsta rusa ch'l'è stada la nùmar daśnóṿ dal mónd (al 7 ad Śnar dal 2013). L'è élta 180 cm par 65 chilo e l'è prufesiunìsta da 'l Utóbar dal 2004.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA in singulàr e quàtar in dópi ch'la śōga in gènar insém a l'Elena Vesnina.
La và mata par la cantànta Rihanna, par la pizza e al suc ad póm.
Caréra
La Makarova la taca a śugàr a tènis a siē an par pò tōr par a 'l sircùit senior dal fémni a quind'ś an. Dòp avér-'g-la cavàda a dvintàr una dal primi 250 śugadōri dal mónd in dal Maǵ dal 2005, la fà pò fadìga a 'ndàr avànti in di daśdòt méś a vgnir.
Dòp ès'r-as mis in bisàca tri tìtui ITF e avér pasâ soquànt tùran in di Gran Slam dal 2007 e 2008, in dal Maǵ 2009 la śōga finalmènt dū finàli in sla tèra rósa ma la i pèrd: a Fès in Maròc la céd a la spagnōla Anabel Medina Garrigues par 0-6 1-6 mént'r a Estoril (Purtugàl) a gh'à la méj in dū sét la Yanina Wickmayer.
A gl'Australian Open dal 2010 la pèrd a 'l secónd tùran da la Sara Errani par 2-6 3-6. Al 19 ad Śugn dal 2010 la vins al sò prim turnèo WTA in sl'èrba 'd Eastbourne baténd in finàl la bielurùsa Viktoryja Azaranka par 7-6 6-4. Prima l'iva fat fóra atri quàtar śugadōri dal primi vint: la Flavia Pennetta (11), la Nadia Petrova (13), la Svetlana Kuznecova (20) e la Samantha Stosur (7).
In di Australian Open dal 2011 la bat a surpréśa la sèrba Ana Ivanović a 'l prim tùran par 3-6 6-4 10-8 e pò la mét in riga anc la Lesia Tsurenko e la rusa Nadia Petrova. La pèrd in di utàṿ da la Kim Clijsters par 7-6 6-2. Stés riśultâ anc a 'l Roland Garros ma chè l'è la Viktoryja Azaranka a saràr-'g al pas cun al puntéǵ ad 2–6 3–6.
In dal 2012 la riva, par la prima vòlta in caréra, in di quàrt 'd un Gran Slam: a sucéd in Austràglia in dua la s parmét ad dar la paga a la Serena Williams par 6–2 6–3 prima ad patìr un séc 0–6 2–6 da la Marija Šarapova. La s ripét anc in dal 2013 quànd la bat prima la Marion Bartoli e pò l'Angelique Kerber par pò pigàr-'s incóra a la Marija Šarapova par 6-2 6-2 in di quàrt.


text:
Neütrin
El neütrin a l'è una partisela elementara cunt un spin de 1/2, e che l'è dunca un fermiun. La sò massa a l'è inscì piscinina che dumà grazie a esperiment de poch temp fà (cume el Super-Kamiokande) l'è staa demustraa che l'è minga zeru: a l'è dumà 100.000-1 miliun de volt püssee piscinina de quela de l'eletrun.
Vist che i neütrin gh'hann minga una carega eletrica o una carega de culur, poden interagì dumà per l'interaziun nücleara fiaca e senten nò l'interaziun nücleara forta e la forza eletrumagnetica.
I neütrin gh'hann una massa e alura poden sentì la forza gravitaziunala ma, vist che la gravità a l'è un'interaziun propi fiaca e'l neütrin al gh'ha una massa che l'è asquas zeru, 'sta interaziun chì se pö cunsiderala trascürabila se la se cunfrunta cun quela nücleara debula.


text:
Carbuidraa
I Carbuidraa (o sacarid o glücid) a hinn la class de biumulecul püssee abundanta intra i quater class principaj. I gh'hann impurtant röl in di rop che viven, cume el mügiaa sü e traspurtà in gir l'energia (per esempi 'me amid o glicogen) o'l fa di cumpunent strütüraj (la celulusa di piant e la chitina in di besti). I carbuidraa e i sò derivaa a hinn anca un röl in di prucess del sistema imünitari, in de la fertilizaziun, in de la patogenesi e in de la coagülaziun del sanch.[1]
I carbuidraa a hinn cumpost urganigh semplis: a hinn aldeid o chetun cunt un bel poo de grüp idrossiligh, de solet vün per atum de carboni che'l fa minga part del grüp aldeidigh o chetonigh. I carbuidraa de bas a hinn i monosacarid 'mè el glücosi, el galatosi e'l frütosi. La furmula de bas d'un monosacarid senza mudifigaziun a l'è(C·H2O)n, induè che "n" a l'è 3 o püssee. A bun cünt, gh'è di carbuidraa che gh'hann minga quela furmula chì, mè l'acid uronigh.
I monosacarid se poden ligà intra de lur per furmà i polisacarid (o oligosacarid se hinn poch) che hinn di pulimer. Un frach de carbuidraa gh'hann dent vün o püssee ünità de monosacarid cun vün o püssee grüp müdaa o destacaa via.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Maton, Anthea; Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright (1993). Human Biology and Health. Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall, 52–59. ISBN 0-13-981176-1.


text:
Yeongcheon
Yeongcheon (Hangul: 영천시; Hanja: 永川市) a l'è una cità in del süd de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 115,000 abitant.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rosa
- Üsel: Piviun
- Pianta: Gingko biloba
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a gh'ha un clima cuntinental ümed (Dwa in de la classifigaziun di clima de Koppen).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de 5 distret (dong; 동), vün eup (읍) e 10 myeon (면).


text:
ETL
L' Extract, Transform, Load (ETL) (Estraziun, Trasfurmaziun, Carga) l'è un prucess che 'l tö insema data che vegnen de Database cunt strütür difarent e i met in d'un olter Database ('l Database final, de solet un Data-Warehouse - Magazzin de Data) indua la strütüra l'è dumà vöna.
Estraziun
di data relevant de funt difarent
Trasfurmaziun
di data in de la strütüra del Database final
Cargadüra
di data in del Database final.
Chel prucess chi l'è druaa suratüt in de la gestiun d'un Data-Warehouse (Magazzin de Data) indua gh'è besogn de cunsulidà di gran quantidaa de data, che vegnen de funt cunt strütür difarent, inanz de metj in del Data-Warehouse.


text:
Scrivia
La Scrivia (inscì anca in Piemuntes e Italian; Scrèivia in Ligür; Olubria in Latin) a l'è un fiüm del nord Italia, che 'l traversa i regiun de la Ligüria, Piemunt e Lumbardia.
El percurs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm el nass da la cunflüenza di riaa Laccio e Pentemina, che vegnen del munt Prelà (Penin Ligür). Dopu avè traversaa i munt peninigh e vess rivada in de la Pianüra Padana, la Scrivia la scurr in de la Pruvincia de Lissandria, per pö finì in del Pò in de la Lumelina. Tra i sò aflüent a trövum anca l'Ussona e 'l Grüe, curs d'aqua rilevant del Turtunes.
Cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligüria (Pruvincia de Genuva): Torriglia, Montoggio, Casella, Savignone, Busalla, Ronco Scrivia, Isola del Cantone.
- Piemunt (Pruvincia de Lissandria): Arquata Scrivia, Vignole Borbera, Serravalle Scrivia, Novi Ligure, Cassano Spinola, Vila Vernia, Turtona, Castelnöv, Mülei di Tort.
- Lumbardia (Pruvincia de Pavia): El Curnal.


text:
Columbia Britanega
La Colùmbia Britànega (Colombie-Britannique an francés e British Columbia 'n anglés) l'è la pruìnsa püsé usidentàl dal Canada. La capitàl l'è Victoria e la cità püsé grànda l'è Vancouver. La mizüra 944.735 km² la g'à 4.254.500 abitànt (2005) con ana densidà da 4,76 a/km².
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàda dóma dai 'ndìgeni 'nfìna 'n da la secùnda metà dal 1700, la Colùmbia Britànega la vegnarà culunizàda dai colòni europèi 'n dal gìr da 'n sécul.
Al nóm da la pruìnsa l'è stài catàt fò da la regina Vitoria 'n del 1858 e l'è ü ciàr riferimét al Columbia District, ciamàt ach o Oregon Country, goernàt 'nfìna al 1846 da la Hudson's Bay Company.
La Colùmbia Britànega la dienterà la pruinsà chèla de sés de la Cunfederasiù Canadéza 'l 20 da Löi dal 1871.
L'Economìa, bazàda 'n sö le risùrse naturài, la g'à cumciàt a dientà püsé 'ndustrializàda 'n dal XX sécul.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Colùmbia Britànega la cunfìna a ovèst con 'l Océano Pacìfech, da l'Alaska a nòrt-ovèst, dal Yukon e dai Teritore dal Nortovest a nòrt, a èst da la pruìnsa da l'Alberta e a süt coi stàt americà dal Washington, Idaho e Montana.
Pupulasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prìma grùpo etnìc per nömèr 'l è chèl dai Britànech e anche se la magiurànsa da la pupulasiù 'l è da urìgin európea, 'l 20% 'l è da urìgin azìatega.


text:
Casarimàn
Casarimàn (nòm uficiàl en Italià: Casalromano) l’è ‘n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 526 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 11,9 km² e 'na densità de 128 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Cané, Fiès (BS), Isola Dovarese (CR) e Volongo (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Casalriman l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Caligola
El Cai Giuli Ceser Germanich, mej cognossuu cont el nòmm de Cai Ceser o quèll de Caligola (Caius Iulius Cæsar Germanicus/Caius Cæsar/Caligula; Anzi, 31 agost 12 - Roma, 15 genar 41) l'è staa el ters imperador roman, che l'ha regnaa del 37 al 41. I stòrich l'hann faa conòss comè matt e crudel. L'è l'imperador de la soa fameja men cognossuu. L'è staa massaa dij sò pretorian.
Cuntegnüü
Fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era el fioeu de l'Agripina Magior e del Germanich, on general assee amaa a Roma. El Germanich, l'era fioeu del Drus, fradel de l'imperador Tiberi, e de l'Antònia Minor (tôsa del March Antòni e de l'Otavia, sorela de l'August). El pader de l'Agripina l'era inveci el Vipsani Agripa, che l'aveva comè miee la Giulia, tôsa de l'August.
Gioventù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand l'era on bagaj, el compagnava el pader duranta i sò spedizion militar. Quand però quèst chì l'è mòrt in Orient, el gh'ha avuu de tornà a Roma. Chì l'è andaa prima a viv a cà de la bisnòna Livia, la miee d'August, poeu a cà de la nòna Antònia Minor. In del 31 l'è diventaa Pontefice e in del 33 questor, finend inscì el sò cursus honorum.
Intant l'imperador Tiberi l'aveva vist comè vun di sò possibil eredi e donca l'aveva ciamaa a Capri, indove la stava la regia. Quand l'è mòrt anca lù, l'ha lassaa comè sò eredi el Caligola e'l Tiberi Gemèll, fioeu del Drus e donca sò nevod.
Ma el Senaa, che l'odiava el Tiberi, l'ha stabilii che 'l testament l'era minga giust, e l'ha nomenaa imperador el sòll Caligola. El Tiberi Gemèll l'è staa adotaa del Caligola 'me fioeu e successor.
I motivazion che aveven spingiuu el Senaa a nomenà domà el Caligola comè imperador eren staa fòrsi la popularitaa del pader (condivisuda anca del popol e de l'esercit) e la sfortuna de la soa familia, che, se diseva, l'era stada perseguitada del Tiberi.
El principaa (37-41)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi sperava che 'l govern del Caligola fudess simel a quell del pader, el gh'ha avuu de recredes, perchè la soa politega interna l'è stada signada de massacher contra i opositor (Tiberi Gemèll, per esempi, l'è staa faa foeura in del 38, accusaa d'avè cospiraa contra de lù) e de umiliazion ai senator. Se cunten on fracch de stòri sora la soa pazzia, comè quella che la parla de quand l'aveva nomenaa consul el sò cavàll Incitaa (Incitatus) ò de quand l'ha voruu vess consideraa on dio, col causà ribellion a Roma e trai Giudee.
El stòrich Svetòni el dis che i 2.700.000.000.000.000.000.000.000.000 sesterzi che gh'eren in del fiscus roman a la mòrt del Tiberi hinn staa tucc spenduu del Caligola in vun agn, sia per còss inevitabil (comè i stipendi ai soldaa e i spetacoi per el pòpol) ma anca per i sò stravaganz, comè la stalla per el sò cavall (tuta in òr e avòri). L'ha anca toeu via on fracch de danee ai senator, acusaa de vess di cospirator, tradizion segutada anca de alter imperador dòpo de lù.
Ona part di danee el gh'aveva de dàla ai regn leaa cont i quai el gh'aveva però minga ona politega unitaria, ma basada sora i sò preferenz e amicizi personai cont i re. Per esempi, l'ha casciaa via del sò regn el Mitridaa d'Armenia e l'ha faa massà el Tolomee de Mauritania (che l'è diventada donca ona provincia romana). Ma l'ha iuttaa l'Eròde Agrippa I de Giudea e l'ha regalaa di regn a trii princip Tras che l'aveva conosuu quand che 'l viveva con l'Antònia Minor.
L'ha faa minga di guerr, anca se el Svetòni el cunta che l'aveva ciamaa ai arm ben 250.000 òmen, cont i quai l'era passaa per tuta la Gallia finna a la Manega, fòrsi con l'intenzion de tacà la Britania. Ma quand l'esercit l'è rivaa al mar, Caligola el gh'avariss ordenaa de cercà di conchili.
Mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Caligola l'è staa mazzaa in del 41 de ona congiura de pretorian guidaa de duu tribun, el Cassi Cherea e 'l Corneli Sabin. Insema a lù a hinn staa faa foeura anca la miee Milònia Cesònia e la tôsa Giulia Drusila. El sò successor l'è staa el sò zio Claudi.


text:
475
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ròmul Augüüst, darée imperaduur da Roma
- Incendi da la bibliuteca da Custantinòpuli, cun la destrüzziun da plüü da 120000 vulümm
- Culezziun di legg di gott sota ul pudé d'Eurich
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Novecento
Novecento (Nuvsènt) 'l è 'n film dramàtic e stòric dal 1976 ad Bernardo Bertolucci ambintâ in Itâglia in dla campàggna emigliàna durànt la secónda guèra mundiàla e a 'l inìsi dal Nuvsènt. 'L è stâ preśentâ, fóra cuncōrs, a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l è stâ mis in dla lista di sènt film itagliàṅ da salvàr.
'L è stâ girâ in dal Parmśàṅ (Busé), in d'l Arśàṅ (Guastâla e Lusêra), in dal Cremunéś (Rivarōl e San Śvan in Crōś) e in dal Mantṿàṅ (Mantṿa, al Pòś e Cürtatùn).
Sunt
At prim
In dal dè dla mòrt ad Giuseppe Verdi (27 ad Śnar dal 1901), in dal pudēr dal vèć padròṅ Berlinghieri (Burt Lancaster) ch'al gh'à in dal Parmśàṅ, i nàsan al sò anvō Alfredo (Paolo Pavesi e Robert De Niro), ch'al pòrta al nóm cumpàgn dal suo, e Olmo Dalcò (Roberto Maccanti e Gérard Depardieu), fiōl dla Rosina (Maria Monti), na cuntadìna ch'la lavóra in dla sò tèra e ch'la 'l à abû da 'n óm ch'a n s sà briśa ch'i 'l sia. Al pàdar dal pìcul Alfredo, Giovanni (Romolo Valli) al vōl tōr lò incòsa quànd sò pàdar al murirà, lasànd al briśi a 'l sò fradèl più grand Ottavio (Werner Bruhns). Al nunòṅ Berlinghieri al gh'à na surèla, Desolata (Francesca Bertini), ch'la fà la sōra e l'è gnuda a star da lò parchè la s è róta ad vìvar in cunvènt.
Da baghét Olmo, cun al sò caràtar arvèrs e sèmpar prònt a dir dal parulàsi, al dvénta amìg 'd Alfredo anc se chi lò al fà part dla famìja di padròṅ. Qvést chè pò al gh'à anc un bèl rapòrt cun sò nunòṅ, ch'al gh inséggna a druàr al sćiòp, e minga tant cun sò pàdar ch'al pénsa sōl a i bèsi. Un dè al vèć Berlinghieri al decìd ad tōr-'s la vita, impicànd-as in na stala cun dal cadéni in mèś a 'l sò vachi, quànd vilî al s rénd cònt 'd n èsar più bòṅ a far quél ch'al fava na vòlta: al fà fadìga a giràr, a dar di órdan a i sò cuntadèṅ, a tgnir-'s in a mènt al ròbi e p'r avér al mâl dal lumàghi adòs. Giovanni al s in prufìta faghénd butàr śò lè par lè un testamènt a 'l nudàr ch'al gh lasa incòsa a lò e sōl un vitalìsi ad 5.000 franc a 'l méś a sò fradèl.
Quànd a vèṅ na timpèsta ch'la s pòrta via mità dal furmintòṅ, Giovanni al fà savér a i sò cuntadèṅ ch'a gh darà mità dal stipéndi. Òṅ 'd qui lè, dit „Al muntanàr“, par prutèsta al s taja via n'urécia. In séguit i lavuradōr i tàcan a tgnir a drē a La Lega, n'urganiśasiòṅ sindacàla ch'la difénd i sò dirìt, e i daṅ vita a 'n siòpar ch'al mét in śnòć i camp méntar ninsòṅ al munś al vachi e i padròṅ i èṅ custrét a 'ndàr a tōr al lat in sità e pò a pagàr di crumìr e andàr anca lōr a lauràr la tèra. A stanta-tri an Leo Dalcò (Sterling Hayden), al nunòṅ 'd Olmo, al gh la cava a védar un padròṅ lauràr ma 'l è 'l ùltim quèl ch'al pasa p'r i sò òć parchè al mōr mént'r al pònsa sóta 'n àrbul.
I pas'n i an e Olmo al tórna in dal pudēr dòp avér fat la Prima guèra mundiàla e al cgnós la mistra Anita Furlan (Stefania Sandrelli), na dóna ad Veróna ch'l'à pardû la sò famìja e ch'l'inséggna in na cà dal pòpul. I dū i dvéntan muróś. Al padròṅ Giovanni 'l à in cal méntar cumprâ di machinàri e numinâ cuma fatōr al fasìsta Attila Melanchini (Donald Sutherland). Par la fèsta ad San Martèṅ soquànt di sò cuntadèṅ sucialìsta i pèrdan la cà ma Oreste (Odoardo Dall'Aglio), ch'al gh'iva incóra 'n an ad cuntràt, al n gh la cava minga a mandàr śò anc cal ròsp lè e 'l al siga a vóś élta in dialét: «Gnanc al Papa, gnanc Geśù Crist i m purtaràṅ via da cla cà chè parchè mè 'l è quarànt'an ch'a stag chè dèntar, l'è óra ad finìr-la!». Cal dóni i tàc'n a cantàr "La Lega" mént'r i óm, par difénd'r-i da 'l Camìśi Négri a cavàl, ch'i èṅ drē a rivàr par butàr-al fóra ad cà, i ciàpan di spròc in maṅ e i suldâ i èṅ custrét a mulàr 'l òs.
Giovanni al s dà da far par mét'r insém di àtar padròṅ a la sò càuśa in na céśa e catàr sù di bèsi. Un mòrt sucialìsta a Rivaröl a n è minga stâ asè par lò, a gh'è da far quèl par giustàr-i. Pioppi (Pietro Longari Ponzoni) e di àtar i gh staṅ ma minga sò fiōl ch'al sarnìs 'd andàr via da 'd lè p'r andàr a Pärma insém a Olmo. Lè prima i càt'n „Al muntanàr“, ch'al fà di spetàcui in piàsa par tiràr avànti, e pò i daṅ na maṅ a la lavandàra Neve (Stefania Casini) a purtàr sù i pagn. Dòp ch’Alfredo al gh'à dâ di bèsi p'r un bicirèṅ, Olmo al la cunvìns a 'ndàr a lèt insém. Lē la i ciàma tut dū par far-ag na pugnéta ma pò la gh'à na criśi pilètica. Alfredo al taja la còrda e al và a catàr sò sio Ottavio e lè al cgnós na dóna bèla ma 'n pôc strana, a gh'è 'l caś parchè l'è n'artìsta pîna ad bèsi, l’Ada Fiastri Paulhan (Dominique Sanda) ch'la gh dà 'n pasàǵ in màchina p'r andàr a cà. Méntar la cà dal pòpul la và a fōg e quàtar vèć i pèrdan la vita p'r òpra di fasìsta capitanâ p'r Attila, chi lōr dū i faṅ 'l amōr in un fnil.


text:
Pont Niza
Pont Niza (nom ufizial: Ponte Nizza) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 827 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23,1 km² e ona densità de 36 ab./km².
L'è int l'Ultrepò Paves, int la vala Stafura al nivel indè che el Niza el va drent int la Stafura. Al cunfìna coi comün de Bagnèra, Sésma, Gudiass, Gremiasch (AL), Montsegal, Val Nisa e Vars.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cumün de Pont Niza l'è stà custitüìi int 'l an 1928 cunt l'ünion di cumün de Piscòren, Trebian Niza, San Ponz Semola e Sésma.
Chèst'ültima però la g'ha recüperàa la sò utunumìa int 'l an 1956.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pont Niza l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Ligamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'albero degli zoccoli
L'albero degli zoccoli (L'albor d'i socui - Arbur di socur in Milanés), l'è un film dal 1978 dirèt dal regista Ermanno Olmi, che l'ha vensüd la Palma d'or al 31° Festival de Cannes.
La pelìcula l'è staia girada ind el bergamàsch d'la zona indùe la storia l'era abientada, ma anca cun d'i toch in milanés. El scenari i en cà, cese e cassine d'la pianüra cumpresa tra i cumün de Martinéngh, Palòsch, Cividà, Murnìgh, Curtnöva, Trevili e el center storich de Milàn.
L'albero degli zoccoli l'è l'ünich film prufessiunàl giràd cumpletamént en lengua lumbarda. Prima d'andà in sala, par fal cumprensibil anca al de föra de la Lumbardìa, l'è stai dupiàd en italiàn dai stess atùr prutagunista. Tüti i atùr i erun paisàn e gent d'la campagna bergamasca sensa esperiensa de recitassión.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film el cunta la storia de quator famije de paisàn che i tirun a campà ind una cassina d'la bassüra de Palòsch, ind la campagna bergamasca, tra l'autün dal 1897 e la primavera dal 1898[1].
- La famiglia Batistì
Minech l'è un fiulìn de ses an, bel lughìn par la sò età, che'l g'ha da fà tüti i dì 6 chilometer par andà a scola. Un dì el turna a cà cun un sgurlón rut. El pà, Batistì, el gh'ha miga i sold par cumprà un nöu para da scarp par el picinìn, alura sensa fass ved el taia un albor par fà d'i socui al fiöl.
El padrón d'la cassina el vegnarà però a sevèl: par quest la famiglia de Minech, faia dal pador Batistì, da la muié Batistina e da tri altor fiöi, la vegnarà traia föra de cà e la sarà ubligada a fà San Martìn.
- La vedua Runch
Insema a chi fat chi ch'i dan el num al film, se cuntun anca oltre storie incentrade sü la vita paisana d'la cassina, tra laurà ind i camp, pater e giaculatorie.
La sciura Runch, che l'è rimasta vedua da poch, l'è ubligada a laurà 'me lavandera par pudè dà da mangià ai sò picinìn, menter el fiöl magiùr de 14 an el vegn ciapàd tame garsón al mülìn.
Anca ind una sitüassión de puertà, vegn mai a mancà la carità par i puarét, cume Giopa, un barbón che di tant in tant el và da lur a cercà da magià.
La sitüassión la pegiurarà quànd la vaca da lat d'la famiglia la s'malarà, tant che'l veterinari, fai ciamà dal paés, el ghe cunsiliarà de fala massà.
In ch'la sitüassión chi, la vedua la ciaparà un fiasch cun de l'acqua par fal benedì in cesa, cun una dumanda de grassia al Signùr e l'intenssión de fà beu el liquid a la bestia. La vaca dopu un dì la cuminciarà a stà ben.
Cun lur el viu anca nonu Anselmo, pador d'la vedua, un ingegnùs e sag paisàn che l'è solit scambia sutabànch, cun el 'iüt d'la neuda Bettina, el giüs de galina cun quel de vaca, par cuncimà e fà marüdà prima i tumatiss.
Anselmo l'è vursìd ben dai fiulìn parchè l'è un prufeta de cultüra pupulàr: 'na cultüra faia de pruerbi e mod de dì che i passun uralmént da generassión in generassión.
- Stefano e Maddalena
El film el cunta anca la timida storia d'amùr tra Stefano e Maddalena, faia de prufunde ma caste ugiade. Impurtànt l'è el lur prim incunter ind al quàl Steu, dopu avè tampinàd lungh el senté, a poch pass de distansa Maddalena, el ghe chiedarà de pudela salüdà; la dona dopu un cürt silensi la ghe darà el permèss; Steu alura la salüdarà; le la rispundarà e i dü se dividaràn. A la fin Stefano e Maddalena se spusaràn e i andaràn in barca fin a Milàn, ins al navili d'la martesana[2], indùe i truaràn una cità in agitassión. El 1898 l'era l'an d'la prutesta dal stumogh. I dü i andaràn a truà ind un urfanatrofi Suòr Maria, zia de lé. Sü dumanda d'la religiusa i spusìn i adutaràn un fiulìn de num Giuàn Batista. Giuàn Batista l'è un fiöl dal pan. Cun lü i dü i avaràn anca d'i sold par pudèl purtà fin a cinch an d'età.
- La famiglia Finàrd
La quarta famiglia che la viu ind la cassina l'è quela dal Finàrd, che l'è cumposta dal pador, da la mader, da tri fiöi e dal nonu. La sò particularità l'è che i en sempor adré a rangugnà, anca cun viulensa, specialment el pador cun el fiöl magiùr. El pador el pensa che'l fiöl el faga mai abastansa, anca parchè el beu trop. Un dì, el Finàrd a la festa dal paés, el truarà un marenghìn d'or. Turnàd a cà el scundarà ind el socul dal sò cavàl. Dopu quàl temp cercarà de recüperà la muneda ma, datu che la ghe sarà no, s'la ciaparà cun el cavàl. Par calmà el Finàrd che'l s'malarà par la rabia, la muié la ciamarà la dona dal segn che la ghe darà 'na pussión miraculusa.
- I altor persunàg
El film el cunta anca i fat de un quàl persunàg che'l viu al de föra d'la cassina. Dü de quest i en el padrón e'l fatùr, ma particularmént impurtànt l'è el prevòst dal paés, Don Carlo che, datu che l'ha stüdiàd e che'l vegn da 'na famiglia agiada, el se ciapa cüra d'la vita di paisàn e'l cerca de guidài cun i sò cunsili. I cumpletun el cast el fürb cumerciànt de stofe Frikì, particularmént abil ind el valurisà la sò mercansìa che'l se porta adré cun un carét a man de curt en curt, e la medeguna dal segn.
Atùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el cast d'i atùr i han recitàd Luigi Ornaghi (Batistì), Francesca Moriggi (Batistina), Omar Brignoli (Minech), Antonio Ferrari (Tuni), Teresa Brescianini (La vedua Runch), Giuseppe Brignoli (Anselmo), Carlo Rota (Peppino), Pasqualina Brolis (Teresina), Massimo Fratus (Pierino), Francesca Villa (Annetta), Maria Grazia Caroli (Bettina), Battista Trevaini (El Finàrd), Giuseppina Langalelli (La Muié Finarda), Lorenzo Pedroni (El nonu Finàrd), Felice Cervi (Üslì), Pierangelo Bertoli (Secùnd), Brunella Migliaccio (Olga), Giacomo Cavalleri (Brena), Lorenza Frigeni (La muié dal Brena), Lucia Pezzoli (Maddalena), Franco Pilenga (Stefano), Guglielmo Badoni (Pador), Laura Lecatelli (Mador), Carmelo Silva (Don Carlo), Mario Brignoli (Padrón), Emilio Pedroni (Fatùr), Vittorio Capelli (Fritz), Francesca Bassurini (Luca Maria) e Lina Ricci (La medeguna dal Segn)[3].
Quasi tüti, dopu el film, i en turnàd a fà la vita che fevun prima. Una ecessión l'è quela de Luigi Ornaghi che, ind el 1995 l'ha partecipàd a un film purnugrafich parudìa de L'albero degli zoccoli che'l se intìtula L'albero delle zoccole[4], ind al quàl l'è turnàd a metoss i pan dal Batistì. Par quést l'è stai tant criticàd anca da l'Olmi.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema a la Palma d'or al Festival de Cannes dal 1978, L'albero degli zoccoli l'ha vensüd anca el David de Dunatèl dal 1979 cume migliùr film a pari merit cun Cristo si è fermato a Eboli de Francesco Rosi e Dimenticare Venezia de Franco Brusati, cinch Nastor d'Argént par la regia, el sugèt, la scenegiadüra, futugrafìa e i custüm, el NYFCC Award dal 1979, el Kansas City Film Critics Circle Awards dal 1980 e el Premi César dal 1979, tüti tame migliùr film straniér.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La müsica de Johann Sebastian Bach, sunada a l'organ dal maestor Ferdinando Germani, la cumpagna i mumént püssè imputànt dal film[5], tra i quài el tali da l'albor.
- Ind el film Ratataplan dirèt da Maurizio Nichetti gh'è una scena che l'è una parudìa de L'albero degli zoccoli, natüralmént cun batüde in bergamàsch.
- La cassina indùe l'è stai giràd gran part dal film l'è staia truada par casu, dopu smane de ricerca sensa risültàd. L'è stai propri l'Olmi a capitàgh de riturnu a Martinéngh, dopu che'l s'era pers in mes a la schighera.
- Ind el viag de Stefano e Maddalena ins la Martesana vers Milàn, se sentun, parlàd da la gent in barca, püssè d'un dialèt lumbàrd.
Erùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ind el DVD, par un erùr d'la versión in bergamàsch, la parola melgòt (granón, melga) l'è staia tradüssìda ind ai sutatitul in italiàn tame "letame" (rüd).
- In dù scene se vedun d'i tec cun l'antena d'la televisión.
- In dù scene diverse cun la stesa inquadradüra a camp lungh, visìn a 'na cassina, ins al sfund fra i albor se ved 'na màchina che la và a tüta velucità ins la strada; par che la màchina la sia 'na Fiat 500.
- Ind un'altra inquadraüra a camp lungh ind un camp, se vedun, anca se miga tant ben, i pai de l'alta tensión.
- Ind le scene ambientade a Milàn, sura le faciade de tante cà i gh'en i tüb dal gas e i cau de l'impiànt eletrich.
- El mulìn indùe el laura el fiöl d'la vedua el gh'ha el canàl fai de cimént armàd, tecnulugìa che ind a chi temp lì l'era niamò insì ben cunusüda e druada par es presént ind una vecià custrüssión de campagna.
- El tec de l'imbarcadero l'è de lamiera undülada ad fer: materiàl miga cumpatibil cun i temp.
Galerìa futugràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
La vedua Runch la fà la lavandera
-
Stefano e Maddalena i van in barca a Milàn a truà Suòr Maria
-
La vedua Runch la dà da beu l'acqua santa a la vaca
-
-
-
El scartusamént d'la melga
-


text:
Gonten
Gonten a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 24.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1446 abitant.
El cumün de Gonten al se tröva a una altitüden de 902 meter sura al livel del mar.
In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün
Cuntegnüü
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Inturen al 1200 el paes l'eva ciamaa Gumbton, e chèsto nom el faa riferimènt a una pocia de àiva con tacàt una torbiera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Gonten l'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 con l'union de Gonten con le "rhodes" de Stechlenegg e Rinkenbach
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Appenzell Tourism
- Gonten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Monastér de Santa Giulia de Brèsa
El Monastér de San Salvadùr (piö tàrde cunusìt come Santa Giulia) l'è 'n ex-monastér de Brèsa, che adès l'è dopràt come muzèo. El complès monàstich l'è cunusìt per la varietà de le architetüre del Romànich enfìna al Rinasimentàl.
Endèl 2011, l'è deentàt patremóne del UNESCO come giü dei sit del potére dei Longobàrcc en Itàlia (568÷774 dòpo del Signur).
Per tradisiù l'è cunsideràt el pòst endóche Desiderada, spùza de Carlo Magn e fiöla del Re Desiderio la g'ha pasàt el sò ezìlio dòpo che Carlo el l'ìa refüdàda endèl 771.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Salvadùr l'è stat fondàt endèl 753 de Desiderio (che pò 'l deentarà Re dei Longobàrcc) e de sò moér Ansa, come convènt beniditì de mòneghe con sò fiöla Anselperga a fà de badèsa. En prensépe l'ìa stat entitulàt a San Mighél Arcàngel (car ai Longobàrcc) e San Piéro Apòstol, ma zabèla 'ndei agn de la custrusiù el gh'ìa ciapàt la dedicasiù a San Salvadùr e a Santa Maria [1]. La denominasiù de Santa Giulia la g'ha ciapàt pè póch a la olta a pàrter del 763÷764 perchè Desiderio el g'ha fat trasferéser a Brèsa i rèscc de la Santa che prìma i éra custudìcc endèl monastér beneditì de l'ìzola de la Gorgona.
Dòpo la fì del régn dei Longobàrcc per mà de Carlo Magn, San Salvadùr el g'ha mantignìt i sò privilégi come istitusiù reàl, e 'l g'ha istindìt i sò posedimèncc. Endel sècol XII 'na bùna part dei sò ambièncc l'è stàda restrütüràda o recustrüìda en stil Romànich, e gh'è stat fat sö l'oratóre de Santa Maria en Solér. Endel sècol XV le strütüre i è stàde restaüràde amò 'na ólta e gh'è stat zontàt en dormetóre. Endel 1599 gh'è stat finìt la céza de Santa Giulia.
Al tép de Napuliù, endel 1798, el monastér l'è stat suprimìt e 'ndei sò ambièncc gh'è stat fat dét 'na cazèrma. L'è restàt en bröte cundisiù 'nfìna l 1882, quan che gh'è stat fat dét el Muzèo de l'età Cristiàna; ma la ruìna l'è mìa stàda fermàda del töt enfìna al 1966, quan che gh'è stat fat 'na restaürasiù generàla che 'l l'ha trasfurmàt endèl Muzèo de Santa Giulia del dé d'encö.
El complès architetònich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El monastér el töl dét:
- la Bazìlica de Salvadùr, daàda del sècol IX. La g'ha 'na naàda e dò àbsidi, e l'è stàda fàda sö 'nsìma a 'na céza che ezistìa amò prima, che la gh'ìa 'na naàda e trè absidi, e che a sò ólta l'ìa stàda fàda sö söi rèscc de 'na custrusiù romàna del prim sècol dopo del Signùr, e nat en ruìna endèl sècol V. El campanìl, rifàt endèl cors dei sècoi XII-XIV, el g'ha afrèsch del Romanino. El dedét de la bazìlica gh'è dei afrèsch del Paol de Cailina el Zùen, e dei óter de l'época Carulìngia. El presbetére (trasfurmàt endèl sècol XVI) l'ìa 'n còro del 1466.
- L'Oratóre de Santa Maria en Solér, zontàt endè sècol XII. El g'ha 'na bàze quadràda condena lantèrna otagonàla e 'na lozèta. El segónt pià l'è decoràt con scéne de la vìta del Siignùr.
- La céza de Santa Giulia del sècol XVI.
- El muzèo, che 'l g'ha dét repèrcc che part de l'Età del Bróns enfìna i tép dei romàni.
L'è pusìbol vizità apò a i rèscc de quach cà del tép dei Romàni (Domus de le Ortàie), ritroàcc sóta chèl che l'ìa l'órt del convènt.


text:
Sest (VA)
Sest (nom ufizial in italian: Sesto Calende) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 11 031 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23 km² e ona densitaa de 480 ab./km².
El paes el se troeuva in fond al Lagh Maggior, indove el fiumm Tisin el ven foeura del lagh de torna a scorr, in direzion del Pò.
Oltra al centro storigh, Sest el gh'ha vari frazion, cioè Badia, Coeuch, Lentaa, Lisanza, Molin, Occa, Oneda, Orian, San Giorg, Santafè, Sant'Anna.
Sest la confina con la Provincia de Novara, in Piemont (comun de Castellett e de Dormellett).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sest (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Idrògen
Cuntegnüü
Infurmazziun generàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògen (dal greech hydor, aqua e gennasin, generà) l'è un elemeent chímich cunt símbul H e nümer atòmich Z=1. L'è l'elemeent püssee lingeer e püssee abundaant in de l'Üniveers (75% de la màssa e 90% del nümer de àtum), quasi tütt in de l'isòtup senza gnanca un neütrún (pròzzi).
Cunsideraa cumé elemeent püür, e minga in d'una quaj oltra mulécula, al pö presentàss in trí fuurm:
- in cundizziun standard, cumè gas biatòmich (H - H) inculuur e inuduur, c'al taca fööch a svèlta; l'idrògen gasuus al g'à un pünt de bülizziun de dumé 20.27° K e un pünt de füsiun de 14.02° K. L'idrògen gasuus a l'è furmaa da dü àtum tacaa cunt un ligàmm cuvaleent sémplis, indué i dü àtum a mètenn in cumün i sò eletrún;
- in cundizziun de pressiun vólta (cumè sa pö truvà in del sciröö dii pianeet gigaant) al ciàpa un caràter de metàll;
- in cundizziun de pressium bassíssima (cumé in del spazzi dèerf) al pö anca esiist cumé gas monuatòmich.
L'idrògen elementaar al g'à una grandíssima impurtànza per l'üniveers intréch, vist ca i reazziun de füsiun nücleaar ca ga sücédenn deent in dii stèll a partíssenn da l'idrògen, per furmà i difereent elemeent ca vègnenn dopu in de la taula periòdica.
L'idrògen gasuus in cundizziun nurmàj l'è un pastún de dü difereent fuurm: òrto-idrògen e pàra-idrògen ca g'ann spin cuntràri; generalmeent, ul 25% dii mulécul a inn de la furma pàra, ul rèst òrto. I dü fuurm g'ann caraterístich físich un ziich difereent (per esémpi, i pünt de bülizziun a diferíssenn de 0,1 K).
Aplicazziun de l'idrògen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògen a l'è duperaa in un bèll pu' de prucèss indüstriaj:
- prudüzziun de amuníaca;
- idrugenazziun de gràss per l'indüstria alimentaar;
- prudüzziun de metanòol;
- prudüzziun de àciit clurídrich;
- suratütt in dii ültimm ann, l'è duperaa cumè carbüraant per i mutuur;
- la sò furma líquida l'è duperada in del setuur dii süpercundütuur;
- in dii ann indree, l'era duperaa per impiení i dirigíbil; dopu ul disaster de l'Hindenburg però l'è staa lassà pèert;
- l'isòtup deütéri l'è duperaa in dii centràj nücleaar;
- l'isòtup trízzi l'è duperaa per fà i buump a l'idrògen e cumè marcaduur (vist ca l'è radiuatiif) in dii laburatòri.
Fuunt de idrògen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fuunt püssee impurtànta de idrògen a l'è l'aqua; dopu a vègnenn la magiuur part dii cumpòost urgànich (tüta la biusféra, i cumbüstíbil fòssil e ul gas natüraal).
L'idrògen al sa cava föra in difereent manéer:
- Eletruliis u fotuliis de l'aqua;
- Reazziun tra idrucarbüür e vapuur de aqua;
- Atàch de metàj cunt baas fòort (idròssiit de sòdi u de putàss);
- Atàch de metàj (Zinch u Alümíni) cunt àciit fòort, cumè àciit sulfúrich u clurídrich.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògen al g'à un valuur intermédi de eletru-negatività (2,2 in sü la scàra de Pauling), de manéra c'al pö furmà cumpòost indué l'è l'elemeent cunt magiuur u minuur caràter metàlich. Al furma idrüür cunt i metàj dii grupp 1 e 2 (cumè aniun, H-) e cunt i minga-metàj dii 15, 16 e 17 (cumè catiun, H+).
L'idrògen l'è anca l'elemeent semper preseent in dii cumpòost urgànich, insèma al carbòni; olter cumpòost cumün de l'idrògen a inn:
- amuníaca (NH3);
- idrazína (N2H4);
- aqua ussigenàda (H2O2);
- sulfüür de idrògen (H2S);
- aqua pesànta, furmada da l'isòtup deütéri (D2O).
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògen l'è l'ünich elemeent c'al g'à nòmm difereent per i sò isòtup.
- Pròzzi: l'è l'isòtup püssee cumün in natüra; ul sò nücli atòmich al cuntègn dumè un prutún.
- Deütéri (D): in del sò nücli a gh'inn un prutún e un neütrún. In natüra, al cunta per una percentüaal cumpresa tra ul 0,0184 e ul 0,0082% (IUPAC).
- Trízzi (T): in del nücli, al g'à un prutún e dü neütrún; a l'è sintétich e radiuatiif.
- Idrògen 4: l'è staa sintetizaa per mèzz del bumbardameent de trízzi cunt dii nücli de deütéri a vólta velucitaa; a l'è minga stàbil, e al sa dèsfa per emissiun de neütrún cunt un períut de mèza-desintregazziun de 9.93696x10-23 seguunt. Al g'à un spin de 2-.
- Idrògen-5: descuvèert in del 2001, intaant ca i scénziaa érenn dree a bumbardà un àtum de idrògen cunt dii juun pesaant. Al sa dèsfa per emissiun de neütrún cunt un períut de mèza-desintregazziun de 8.01930x10-23 seguunt.
- Idrògen-6: al sa dèsfa per emissiun de neütrún, períut de mèza-desintregazziun de 3.26500-22 seguunt.
- Idrògen-7: creaa in del laburatòri RIKEN (article) in Giapún.
I valuut marcaa cunt # a inn valuur stimaa, minga calculaa sperimentalmeent. Istèss per i valuur de spin.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idrògen al taca fööch cunt facilità; al gréma a l'ària per furmà aqua, e al reagíss de viulénza cunt ul flüòor e ul clòor per furmà idrüür. L'aqua pesànta l'è tòssica per quasi tütt i spéci viveent, anca se ga vöör bévenn tànta.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al paar ca l'idrògen l'è staa preparaa püür per la prima völta dal scénziaa Theophratus Bombastus von Hohenheim, cugnussüü cumè Paracèls, quaand l'à mis'ciaa metàj e àciit; in tütt i modi, al s'è minga curgiüü ca quèll ca l'è vegnüü föra l'era idrògen de bun.
In del 1671 ul Robert Boyle l'à descrivüü la reazziun de dü tuchèj de fèr cunt àcit mòll, ca g'à vüü cumé resültaa idrògen; in del 1776 ul Henry Cavendish a gh'è reüssii cunt mercüri e àcit. Ul Cavendish a l'è staa ul primm ca l'à cunsideraa l'idrògen cumé sustànza e ca l'à capii ca a l'ària al cumenciava a gremàss a furmà aqua. Püssee taart, pròpi per quèla resun chí, ul Lavoisier l'à recugnussüü l'elemeent e l'à ciamaa idrògen.
Ul seguunt isòtup de l'idrògen, ul deütéri, l'è staa descuveert in dii ann '30 del '900 dal chímich Harold C. Urey; la descuvèrta del trízzi, ul tèrz isòtup, l'è vegnüda da lí a un quaj ann.


text:
Veran (MB)
Veran (nom ufizial in italian: Verano Brianza) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 9 270 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 3,49 km² e 'na densità de 2 656 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Giüssan, Caraa e Briusch.
Evulüziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Veran l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nümar 4
Ul nümar 4 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 3 e al ven prima dal 5.
Nomm dal nümar in difereent dialett: quàter, quàtar, quatru...
Ul 4 al è ul primm nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è ul 1 e ul 2. Cuma la suma di söö divisuur a l'è 3 < 4, sa trata d'un nümar defetiif. Ul segueent nümar cumpòost al è ul 6.
Ul 4 al è ul seguunt quadraa parfett. L'anteriuur al è ul 1 e ul segueent al è ul 9. Un pulígun da 4 custaa al è un quadrilàter. Si al gh'a mia düü custaa paraleel s'al nòmina trapezzòit: si al gh'a düü custaa paraleel s'al nòmina trapezzi. Si al gh'a i custaa paraleel a düü a düü s'al cjama rumbòit e si i àngul che sa i furma intra i custaa i è da 90º s'al nòmina retàngul. Finalmeent, ul pulígun regülaar da 4 custaa iguaal al cata ul nomm da quadraa.
Un puliédar da 4 fasce al è un tetraédar. Le fasce dal tetraédar regülaar i à di triàngul equilàter. Da deent un tetraédar regülaar s'en pöö inscriif un òolt.
Si sa mültiplica un nümar par 4 s'utegn ul quàdrupel da cheest nümar, cura ca dividiint par 4 na s'utegn un quaart, si cheest al è divisíbel par 4. La quarta putenza d'un nümar sa la representa cul 4 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/4 s'al diis ariis quarta.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 4 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: quadri-, tetra, cuma in quadrilàter, tetraédar.
Miscelània[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la cültüra Cinesa, sa cunsídera ul 4 (四) cuma un nümar da mala sòort, devüü a la suva similitüüt funulògica cun la parola ch'a la signífica mòort (死, sǐ). Chesta süperstizziú sa la dà anca a la cütüra Gjapunesa, in che sa i mantegn le parole Cinese cuma parole cülte. Al Gjapun, par esempi, sa cunsídera mal presagi riceef un dú cumpunüü da 4 parte u tocch.
In la simbulugía Cristiana ul nümar 4 al gh'a una granda impurtanza:
- La planta de le gese sa la desvilüpa a partí dal quadraa, figüra geumétrica da 4 custaa.
- Ul Génesi al descriif la Tera cuma un quadraa che sura al üniveers e íntal sò céntar ga i nass 4 rin in direzziú aj 4 puunt Cardinaal. I 4 rin i dessigna una crusa.
- Ul 4 s'aplica simbolicament aj 4 Evangeliist e a le 4 stazziú ch'i simbuliza l'úrden còsmich creaa par Déu. Apó i è 4 i Pàdar da la gesa.
- In l'Apucalissi dal Gjuan Evangelista (4´6-7) sa diis che i era 4 viveent plen d'öcc par davaant e par da drée:
Tradizziunalameent apó i è 4 i elemeent: tera, àigua, ari, fööch.


text:
Reinach (BL)
Reinach a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.00 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 18788 abitant.
El cumün de Reinach al se tröva a una altitüden de 303 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch, Arlesheim, Basilea (BS), Bottmingen, Dornach (SO), Münchenstein, Oberwil, Therwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Reinach al Wikimedia Commons
- Sit ufizial


text:
Donat (GR)
Donat a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 7392 abitant e una süperfiss de 4.67 km², e al se tröva a una altitüden de 1043 meter sura al livel del mar.
El cumün de Donat a l'è tacaa ai cumün de Casti-Wergenstein, Clugin, Lohn, Mathon, Pignia, Zillis-Reischen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donat l'è menziunaa la prima volta in de l'ann the middle 12th Century col nom de ad Anede.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)


text:
Lorena
La Loréna (nòm uficiàl en fransés: Région Lorraine ; en todèsch: Lothringen: en lorenés: Louréne) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2.394.568 abitàncc (dato del 2007) distribüìcc söndèn'area de 23.547 km², per 'na densità de 102 ab./km².
La Loréna l'è l'ünica de le regiù de la Francia a cunfinà con tré nasiù straniére: el Bèlgio, el Lusembùrgo e la Germània (länder del Saarland e de la Renània-Palatinàto). La cunfìna apò a con tré regiù de la Frància: l'Alsàsia, la Champagne-Ardenne e la Franche-Comté.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Loréna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle e Vosges, che i ragrùpa 19 circondàre (en fransés: arrondissements) e 2337 cümü. La capital de la regiù l'è Metz.


text:
Surmiran
El Surmiran a l'è vün di dialet rumanc che'l se parla in del Grisun central, che l'è ciamaa el Surmeir.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En bap veva duos fegls.
Et il pli giouen ô detg agl bap: "Bap! Do a me or la part della roba tgim tocca!" et el ô partia or ad el la roba.
Pacs deis siva ô igl fegl giouen, mess ensemel tot, et é ia ainten enna terra lunscheinta, e lo ô el futg eir la siu roba cun veiver schlaschdeaiment.
[...]
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 354-355


text:
Marmiröl
Marmiröl (nòm uficiàl en Italià: Marmirolo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 7 903 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 42,2 km² e 'na densità de 187 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gùit, Pòrt Mantuàn, Roarbèla, Valeggio sul Mincio (VR) e Ólta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marmiröl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lungubard
I Longobarcc (Langobardi in latín, Langbärte in germanich antìch) i era 'n pòpol germanich che per divèrsi sècoi el s'è spostàt come 'n pòpol nòmade e 'ndèl cors de le sò migrasiù el s'è spostàt de le valàde del fiüm Elba 'nfina a la penìzola italiàna. Del 568, guidàcc del sò re Albuìn, i s'è stabilìcc 'n Italia, endoche i g'ha fondàt en régn indipendènt, che pò 'l s'è slargàt fò 'nfìna a ocupàla quàze tota. El Regn Longobart l'è pò stat cunquistàt de Carlo Magn (endèl 774) che 'l g'ha ciapàt isé 'l tìtol de Re dei Franchi e dei Longobàrcc, e piö tàrde el sò teretóre l'è nit a fà part del imper carolìngio.
Cuntegnüü
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobàrcc i ìa cunusìcc dei Romàni zamò 'n época antìca: endel'an 98 dòpo del Signùr, el stòrich Tàcito el i a lüminàa zabèlia endèna sò òpera söi Germani, "Germania", ma i restarà amò per dei sècoi endel'ómbra e la sò stória amò 'ndèl sècol V l'ìa mal cunusìda. El pòpol dei Longobàrcc el partècipa mìa a le 'nvaziù e a le migrasiù barbàriche dei sècoi IV e V.
La sò tradisiù oràl tàrda (l’"Origo Gentis Langobardorum") la descrìf come i Longobàrcc i g'hape lasàt la Scandinàvia, sóta la guìda de du càpi fredèi, Ibor et Agio, e come i se sàpe stabilìcc endel'Europa centràla. La dà 'na spiegasiù de l'etimulugìa del sò nòm, cioè i «Longhe-Bàrbe»: chèsto nòm el sarès stat dat de Odino a la tribù picinìna dei Winilli (che völ dì «Gueriéri»), dòpo che le fómne de chèsta tribù le s'ìa taiàde i caèi e le i ìa dopràcc per fas sö de le bàrbe postése; el trüch, sügerìt de Freia, el gh'ìa l'obietìf de fà somèa l'ezèrcit dei Longobàrcc piö nömerùs endèn momènt che i éra envadìcc dei Vàndali, piö nömerùs de lur. I Longobàrcc i se cunsideràa i preferìcc de Odino.
L'òpera la g'ha per modèl la stória de la migrasiù dei Goti (discriìda del stòrich Giordàno) e fórse apò de la stória de la migrasiù dei Angli, dei Juti e dei Sàssoni vers l'ìzola de Bretàgna riportàda endèla "Crònaca anglo-sàsone". Adognimòdo, el caràter mitològich de la tradisiù longobàrda la òbliga a cunsiderà l'ipòtezi de l'urìgin scandìnava e l'etimulugìa prupunìda con circuspesiù.
Migrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl prim sècol dòpo del Signur, i Longobàrcc i s'ìa stansiàcc dré al córs süperiùr de l'Elba 'ndóche i s'è confrontàcc co l'Imperdùr Romàno Tibério. El sècol dòpo, i s'ìa spostàcc söl córs medià del Danùbio e 'ndèl an 167, i è prezèncc en Panònia 'ndóche i rèsta per divèrsi sècoi. Envèrs la fì del sècol V, i oté 'n chèsta regiù en tratàt de l'imperadùr Giüstinià, che 'l i a 'nquàdra come foederati de Róma. Divèrsi gueriér longobàrcc i sèrf a pàrter de l'an 551 come mersenàre endèla penìzola italiana cutra i Ostrogòti.
'Na ólta riàcc en Panònia, i atàca 'l régn dei Éruli 'nvèrs el 505 e dòpo i òcupa la pruvìncia romàna de Panònia Prìma (fórse entùren al 527) e dòpo la Panònia Segónda a pàrter del 547. I lìga aleànsa 'nsèma ai Avar, en pòpol de le stèpe öltem riàt endèla regiù. I bat i Gèpidi che i gh'ìa 'n mìra de slargà fò i cunfi del sò régn (presapóch 567). 'Na part dei Gepidi i se önés ai Longobàrcc e i se möf ensèma vèrs l'Itàlia endóche i consèrva per en pó de tép le sò légi. A cumincià de le metà del sècol VI, par che sèrte Longobàrcc i se convertése al Critianézem e al stès tép, i vé tocàcc del arianìsmo (fórse 'nflöensàcc dei Ostrogoti?). En ògna càzo, la gran magiurànsa dei Longobàrcc l'è amò pagàna.
A stà a chèl che le cönta le fóncc, el sò rè Albuì el fà 'n acòrdo col khagan dei avàr: per duzènt agn, i Longobàrcc i pöl turnà 'n Panònia e ìga amò 'l sò teretóre. Il Longobàrcc isé, compagnàcc dei Gépidi, ma apò a de bànde de Sàsoni, Eruli e apò dei Avari[1]., i se mèt alùra en màrcia per l'Itàlia endóche la destrüsiù del regn de Teudorìch la gh'ìa creàt en vöt de potére: quàze 25 agn de guère entra i Bizantì e i Ostrogoti le gh'ìa portàt l'Itàlia 'n ruìna e la recunquìsta de Giüstinià la s'è demustràda fiàca.
Invaziù de l'Itàlia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jörg Jarnut, e 'nsèma a lü 'na bùna part dei autùr, i stéma che la cunsistènsa 'n nömer dei pòpoi en migrasiù 'ntra sènto e i sentosinquantamìla 'ntra gueriér, fómne e mìa-combatèncc[2]; ma gh'è mìa l'acórde generàl söl nömer[3].
La rezistènsa dei bizantì l'è stàda fiàca; i mutìf de chèsta rezistènsa dèbola l'è amò ogèt de discusiù 'ntra i stòrich[4]. A chèl'época là la cunsistènsa nömèrica de la popolasiù l'ìa al mìnim stòrich , dòpo le destrüsiù de la guèra gòtica[4]; en piö i Bizantì, che dòpo la réza de Teia, l'öltem dei rè Ostrogoti, i gh'ìa ritiràt le fórse piö bùne e i comandàncc piö brài[4] de l'Itàlia perchè i éra 'mpegnàcc al stès tép apò a cutra i Avari e i Persià, i s'è difindìcc apéna 'ndèle cità grànde e furtificàde[2]. I Ostrogoti che gh'ìa restàt en Italia se pènsa che i g'hape mìa upunìt 'na gran rezistensa, perché i vidìa 'ndei Longobàrcc dei Germani compàgn de lur.[4]
La prìma cità a éser ciapàda de Albuì l'è stàda Cividale del Friuli (alùra "Forum Iulii"); e pò dòpo giöna dré a l'ótra i g'ha cunquistàt Aquileia, Vicènsa, Verùna e quase töte le ótre cità de l'Italia nordorientala[5].
Endèl setèmber del 569 i Longobàrcc i s'è 'mpadrunìcc de Milà e Lucca e 'ndel 572, dopo de tré agn de asédio, i g'ha ciapàt apò a Pavia; Albuì el fà deentà chest'öltema la sò capitàl[6].
Endèi agn che gh'è ignìt dòpo i Longobarcc i è nacc en nacc co la cunquìsta de l'Italia e i è nacc zó dré a la penìzola 'nfìna a la Bàsa Itàlia, 'ndóche Faroaldo e Zottone i g'ha ciapàt el contròl dei Apenìni centrài e meridiunài, e i è deentàcc isé i prim dùchi de Spoleto e Benevento[7]. I Bizantì i g'ha mantignìt 'na part de le zòne de còsta de l'Italia cuntinentàla: l'Ezarcàt (la Romagna, co la sò capitàl Ravenna), la Pentapoli (coi teretóre de còsta de le sich cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini) e 'na gran part del Làsio (inclüza Roma) e de l’Italia meridiunàla (le cità de la còsta de la campània (fa che Salerno), la Puglia e la Calabria)[8].
En prensépe la duminasiù logobàrda l'ìa düra fés, co l'edèa de sachegià e cunquistà: 'n ategiamènt diferènt de chèl dei bàrbari foederàcc, che gh'ìa ìt piö tat tép per sorbéser la 'nflöènsa latìna[4]. Però, zabèlia 'nvèrs la fì del sècol VI, el comportamènt dei Longobàrcc el s'ìa fat méno dür[9], pò a per vìa del procès de conversiù de l'arianesimo al crédo de la céza de Roma[10].
Régn longobàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fondasiù del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co l'invaziù dei Longobàrcc, l'Italia la s'è troàda a éser spartìda 'ntra chèsti e i Bizantì, conde cunfì che 'ndèl córs del tép i è cambiàcc de spès. I nöf riàcc i s'è stabilìcc 'ntra la Langobardia Maior (l'Itàlia setentriunàla e 'l Dücat de Tuscia) e la Langobardia Minor (i dücàcc de Spoleto e Benevento endèl'Itàlia centro-meridiunala), e 'nvéce la tèra restàda sóta 'l contròl bizantì ("Romània") la gh'ìa come cèntro de gravità l'Ezarcàt de Ravenna. Dòpo 'l dücàt del Friuli, creàt endèl an 569 del re Albuì stès, i óter dücàcc i è stàcc creàcc en chèle che i éra le cità piö 'mportànte dei teretóre cunquistàcc: la sulusiù l'è stàda sügerìda de ezigènse suradetöt militàr (i dùchi i éra prim de töt dei comandàncc), ma isé gh'è stat apò bötàt la somésa de la debolèsa strütüràla del potére centràl longobàrt[11]. Endèl 572, dopo che i gh'ìa cunquistàt Pavìa e che i l'ìa fàda deentà la capitàl del régn, Albuì l'è stat vìtima de 'na tràma organizàda a Verùna de sò moér Rosmunda e de quach óter gueriér [12].
Sècol VI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Piö tàrde, endèl stès an, i duchi i g'ha mitìt sö come re Clefi. Chèsto 'l g'ha slargàt fò amò 'n pó i cunfì del régn: el g'ha finìt de cunquistà la Tuscia, e 'l g'ha pröàt a nà 'n nacc co la pulìtica de Albuì, e per chèsto 'l g'ha fat fò la ècia aristocrasìa latìna per guadegnà tère e patremóne. Clefi el vegnarà copàt, fórse sö instigasiù dei Bizantì, endèl 574[13]. A chèsto pont i dùchi i g'ha dicidìt de fà sènsa numinà 'n óter re e per des àgn ognü 'l g'ha regnàt sènsa rindìga cönt a nisü endèi sò dücàcc[14].
Endel 584 i duchi, denacc al bezògn de ìga 'na monarchìa bèla gaiàrda e centralizàda per püdì tignìga bòta a la presiù dei Franchi e dei Bizantì, i g'ha 'ncurunàt Autari come sò re e i g'ha consegnàt la metà dei sò patremóne[15][16].
Isé Autari el g'ha reorganizàt i Longobàrcc e e la sò prezènsa stàbil 'n Italia. El g'ha ciapàt el tìtol de Flavius, col qual el fàa cönt de proclamàs apò a protetùr de töcc i romà[15]. Endèl 585 el g'ha casàt endré, endel Piemont del dé d'encö, i Franchi e 'l g'ha ubligàt i i Bizantì a domandà, per la prima ólta, 'na trégua. Endel 590 el g'ha töt come moér la principèsa de Baviera Teodolinda, de sànch letingio, 'na cazàda longobàrda prestigiùza.
Autari l'è endèl cors de chèl stès 590 e a ciapà 'l sò pòst gh'è stat ciamàt e duca de Türì, Agilulfo, che póch dòpo el töarà come moér la stèsa Teodolinda; a catàl fò come spus e re, a stà a la legènda, l'è stàda lé stèsa[17]. La 'nflöènsa de la regina sö la pulìtica de Agilulfo l'è stàda 'mportànta e le deciziù piö gròse se pènsa che le sàpe stàde ciapàde de töcc du 'nsèma[18].
Agilulfo e Teodolinda i g'ha garantìt i cunfì del régn per mès de tratàcc de pàce coi Franchi e coi Avar; le trégue coi Bizantì, 'nvece, i è stàde sistematicamènt violàde e i des agn enfìna al 603 i è stàcc segnàcc de de 'n ótra espansiù dei Longobàrcc. Al nord Agilulfo el g'ha ocupàt, 'ntra le ótre cità, apò a Parma, Piacènsa, Pàdova, Monselice, Este, Cremùna e Màntoa, entàt che al sud i duchi de Spoleto e Benevento i slargàa pò a lur i sò posedimèncc[19].
El rinforsàs dei potéri atribüìcc al re, ambiàt là del Autari prima e del Agilulfo dòpo el g'ha segnàt apò 'l pasàgio a 'na concesiù teritoriàla nöa bazàda sö 'na diviziù stàbil del régn en dücàcc. Ogna dücàt l'ìa comandàt e aministràt de 'n duca, che l'ìa mìa piö apéna 'l càpo de 'na fara, ma apò a 'n funsiunàre del re, al quàl gh'ìa afidacc dei potéri püblich e che l'ìa aidiàt de funsiunàre minur (i skuldheis e i gastàldi). Con chèsta maniéra nöa de organizàs, el Regn Longobàrt el cuminciàa a cambià caraterìstica: de 'na ocupasiù militar a 'n Stat[18]. La 'ncluziù de le zécc scunfigìde (i Romànich) l'ìa 'na tàpa inevitàbil e l'Agilulfo el g'ha ciapàt dele deciziù simbòliche che miràa a fàga ciapà crèdet endèla popolasiù latìna: per ezèmpe, el s'è definìt Gratia Dei rex totius Italiae ("Per gràsia del Signùr, re de l'Italia 'ntréga") e mìa piö apéna Rex Langobardorum ("Re dei Longobàrcc")[20]. L'è 'n chèsta diresiù che se pöl lèzer la presiù — fàda suradetöt de la regìna Teodolinda, che la gh'ìa 'n rapórt epistolar col papa Gregorio Magno stès[21] — per fà convertéser i Longobàrcc al Catolicézimo, che 'nfìna a chèl momènt là i ìa amò perlopiö pagàni o ariàni, e per la recumpuzisiù del Scisma tricapitulì[19]. Pàol Diàcon endèla sò òpera l'ezàlta el leèl de sigürèsa al quàl s'ìa riàcc, dòpo le baraónde de l'invaziù e dòpo 'l perìot dei duchi, sóta 'l régn de Autari e Teodolinda:
Sècol VII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che gh'è mort l'Agilulfo, endel 616, el trono l'è pasàt a sö fiöl amò zùen Adaloaldo. Teodolinda, che la g'ha fàt de regidùra la g'ha tignìt en mà 'l potéra apò a dòpo che 'l fiöl l'è dientàt magiorène e l'è nàda 'n nacc co la sò pulìtica filo-catòlica e de pacificasiù coi Bizantì, che però l'è nàda a finì de creà malcontét 'ntra i óter nòbii Longobàrcc; el cunflìt l'è s•ciopàt endèl 624 capegiàt de Arioaldo, el zèner de Teodolìnda, che 'ndèl 625 el rìa a destetöéser Adaloaldo e aciapà 'l sò pòst[22][23]. Chèsto "cùlpo de Stat" el g'ha dirvìt 'na stagiù de béghe 'ntra le dò componèncc religiùze de magiurànsa, dedré de le quài se scundìa l'upuzisiù 'ntra chèi che sustignìa la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e de integrasiù coi "Romànich" e chèi che ülìa 'na pulìtica piö agresìva e de espansiù (i nòbii arià)[23]. El régn de Arioaldo l'è stat distürbàt de töte chèste béghe intèrne e de minàce estèrne.
Endel 636 el pòst del Arioaldo l'è stat ciapàt de l'ariàno Rotari, duca de Brèsa[24], che 'l g'ha regnàt enfìna al 652 e cunquistàt quàze töta l'Italia setentriunàla, el g'ha ucupàt Oderzo e la Ligüria e finìt de cunquistà l'Emilia dopo ìga insìt endela batàia del Scultenna endel 643.[25]. La sò memória l'è ligàda suradetöt al sò famùs Edìt, prumulgàt el stès an e che 'l cudificàa le norme germaniche, ma 'l dirvìa la pórta apò a nuità 'mportànte (compagn de la sustitusiù de la faida col guidrigildo)[26].
Endel 653, col Ariperto I, gh'è turnàt a ciapà 'l tròno la dinastìa bavaréza, sègn de 'na fórsa ritroàda de la fasiù catòlica a despèt de chèla ariàna[27]. Ariperto el s'è mitìt en móstra per la represiù cùtra l'arianézimo; a la sò mórt (661) el g'ha spartìt el régn 'ntra i sò du fiöi, Pertarito e Godeperto. La spartisiù però l'è nàda sübet en crìzi: 'ntra i du fredèi s'è ambiàt fò 'na béga che g'ha ciapàt dét apò a 'l dùca de Benevento, Grimoaldo, che 'l g'ha ciapàt l'ocaziù per caàs de tùren töcc du i fredèi e otègner la 'nvestidüra dei nòbii longobàrcc. Grimoaldo el g'ha favurìt l'òpera de 'ntegraiù 'ntra le dò componèncc del régn e 'l g'ha ezercitàt el sò potére conden apienèsa che 'nfìna alùra la s'ìa mai vésta 'ndèi sò predecesùr[28].
Quan che gh'è nìt a mörer pò a 'l Grimoaldo, endèl 671, Pertarito l'è riturnàt en Italia e 'l g'ha portàt en nacc 'na pulìtica en lìnea con chèla de la sò dinastìa. El g'ha utignìt la pace oi Bizantì e 'l g'ha smorsàt zó 'na prima ribeliù del duca de Trènt, Alachis[29], che però el g'ha tentàt amò 'n ólta de ribelàs, el g'ha coalizàt i upuzidùr de la pulìrica filo-catòlica[30], a la mórte del Pertarito, endel 688. Sò fiöl Cuniperto che 'l gh'ìa ciapàt el sò pòst endel 689 l'è riàt a tignìga có a chesta ótra ribeliù, e 'l g'ha copàt Alachis endela batàia de Coronate[31]. La crìzi l'ìa 'l rezültàt de la divergènsa che cuntrapunìa de dò regiù de la Langobardia Maior: de 'na bànda le regiù ucidentàle ("Neustria"), ligàde ai re de la dinastìa bavaréza, filo-catòliche e sostenidùre de la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e Roma; de l'ótra le regiù orientàle ("Austria"), che se rasegnàa mìa a che se 'ndebulìes el caratèr de gueriér del sò pòpol[30].
Sècol VIII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo la mórt de Cuniperto, endèl 700, s'è ambiàt fò 'n ótra béga per la söcesiù. Dòpo divèrse batàie, ribeliù, regènse che s'è mai stabilizàt, endèl 702 Ariperto II el rìa a bàter Ansprando e Rotarit, che i ghe se upunìa, e isé 'l pöl turnà a dedicàs a 'na pulìtica de pacificasiù. Endel 712 Ansprando, rientràt de l'ezìlio al qual l'ìa stat ubligàt, el g'ha sbatit zó Ariperto, ma pò l'è mórt apéna dòpo de tré més de régn.
Söl tròno alùra gh'è nat sö Liutprando, fiöl de Ansprando zamò asociàt al potére; el sò régn el sarà 'l piö lónch de töcc chèi dei rè longobàrcc en Italia, che sóta de lü i g'ha tocàt el pónt piö alt de la sò evulusiù stòrica[32]. El sò pòpol el ghe recunusìa coràgio, valur militàr e öcc pulìtich, ma a chèsti valùr tìpich de la tradisiù germànica, Liutprando — che oramài el regnàa sùra 'na nasiù en magiurànsa catòlica — el g'ha zontàt apò a le virtü del piissimus rex[33]. A testemognànsa de l'amirasiù che i gh'ìa 'nvers de lü i Longobàrcc el Pàol Diàcon el la descrìf isé:
Liutprando el g'ha fat aleànsa coi Franchi, per mès de 'n acórde curunàt de l'adusiù simbòlica del zùen Pipì el Cürt[34], e co i Avari, ai cunfì orientài, en maniéra de garantìs 'na sèrta sigürèsa cutra le minàce estèrne e de püdì isé ìga le mà lìbere 'n Itàlia[35]. Endèl 726 el g'ha ciapàt divèrse cità de l'Ezarcàt e de la Pentàpoli, e al stès tép el s'è mustràt come protetùr dei catòlich; per mìa fàsela ciapà dré del papa, però, el g'ha duzìt renönsià a l'ucupasiù de Sutri[36], che che 'l g'ha mìa dat endré al imperadùr ma «ai apòstoi Piéro e Pàol»[37]. Chèsta donasiù, cunusìda col nòm de Donasiù de Sutri, la g'ha creàt el precedènt legàl per atribüìga el potére temporàl al papa, che g'ha ìt come öltem rezültàt la custitüsiù del Stat de la Céza[36].
La béga col papa la gh'ìa ciapàt 'na bröta piéga quan che Liutprando 'l gh'ìa mitìt sóta asédio Roma e che 'l papa 'l gh'ìa domandàt de aidiàl a Carlo Martel. Chèsto, per vìa diplomàtica l'è riàt a fàga cambià edèa al re longobàrt (739). Endèl córs dei agn che gh'è nit dòpo, Liutprando l'è riàt a portà pò a i dücàcc de Spoleto e de Benevento sóta la sò autorità: mai nisü óter re longobàrt l'è riàt a otègner isé tat[38]. La saldèsa del sò potére la se fondàa, söl sò carìsma persunàl ma apò a sö la reorganizasiù de le strütüre del regn che 'l gh'ìa zabèla ambiàt là amò 'ndei prim agn[39]. El pàpa nöf (Zaccaria) el gh'ìa utignìf dele ótre concesiù teretóràle de Liutprando, che 'ndel 742 el g'ha trasferit al papa, en bel pó de tère de l'ex Dücat Romàno[40].
Dopo che gh'è mort el Liutprando (744) 'na ribeliù la g'ha sbatìt zó el sò niùt Ildebrando e la g'ha mitìt sö al sò pòst el duca del Friuli, Rachis, che però 'l g'ha dimustràt de mìa ìga 'l caràter fòrte asé. El g'ha sercàt de fas sostègner de la nobiltà pesèna e dei Romànich[41], ma l'è nat a finì de fà 'nversà la bàze dei Longobàrcc che la l'ha ubligàt en póch tép a turnà a atacà la Pentapoli. El papa el l'ha cunvincìt a lasà pèrder e chèsta deciziù la g'ha cuntribüìt a mèter a zéro del töt el sò crèdet; i duchi i g'ha isé iligìt al sò pòst come rè nöf, sò fredèl, Astolfo, e a Rachis gh'è cunvignìt de ritiràs a l'Abasìa de Montecassino[42].
Astolfo, che l'ìa reprezentànt de la corènt piö agresìva dei duchi, el g'ha praticàt 'na pulìtica enèrgica e de espansiù[42] e 'n prensépa el g'ha apò a utignìt pò a dei bèi söcès, che s'è concretizàt co la cunquìsta de Ravenna (751); co le sò campàgne i Longobardi i ìa riàcc a duminà quàze del töt l'Italia, co l'ocupasiù (750-751) apò a de l'Istria, de Ferrara, de Comacchio e de töcc chèi teretóre a sud de Ravenna 'nfìna a Perugia, e 'ndèla Langobardia Minor l'è riàt a 'mpunì 'l sò potér pò a söl dücàt de Spoleto e, en maniéra indirèta, a Benevento[43]. Pròpe quan che Astolfo el someàa lanciàt a duminà töte le upuzisiù en Italia, Pipì el Cürt, el rè nöf dei Franchi, el s'è mitìt decórde col papa Stefano II che, en càmbe de l'unsiù reàl, el g'ha utignìt che i Franchi i vegnès zó 'n Italia. Endèl 754 l'ezèrcit longobàrt l'è stat batìt dei Franchi e Astolfo el g'ha duzìt acetà de consegnà ostàgi e céder dei teretóre. Du agn dòpo el g'ha turnàt a ambià fò guère col papa, e chèsto el g'ha turnàt a ciamà i Franchi. Batìt tùrna, Astolfo staólta el g'ha duzìt acetà de le cundisiù amò piö düre: Ravenna la vegnarà cidìda al papa, che 'l g'ha slargàt fò isé i teretóre dei Patremóne de San Piero e 'l re el g'ha duzìt acetà 'na sort de proteturàt[44].
Astolfo el mör endèl 756 e alùra Rachis el g'ha lasàt el monastér endóche 'l s'ìa ritiràt e 'l g'ha tentàt, en prensépe con 'na auach söcès, de turnà a 'mpadrunìs del tròno. El g'ha troàt però sö la sò stràda Desiderio, duca de Tuscia, che l'ìa riàt a troà el sopórt del papa e dei Franchi. I nòbii Longobàrcc i s'è sotametarà a Desiderio e Rachis el turnarà a ritiràs a Montecassino. Desiderio el turnarà a afermà el contròl longobàrt söl teretóre, el ligarà relasiù coi Romànich, el crearà 'na rét de monastér goernàcc de aristocratich longobarcc e 'l troarà 'n acórde col papa nöf, Pàol I. Desiderio e g'ha spuzàt Ansa 'na fiöla de la nobiltà bresàna e 'nsèma con lé i svelöparà 'na pulìtica matrimuniàla miràda a consolidà el potére dei Longobàrcc. I farà spuzà giöna de le sò fiöle al duca de Baviera, Tassilone, e 'n ótra a chèl che 'l sarà cunusìt de töcc col nòm de Carlo Magn, alùra érede del tròno dei Franchi[45].
La fì del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 771, la mórt del sò fredèl Carlomàn la g'ha lasàt libertà de asiù a Carlo Magn che, oramai sigür del sò tròno, el g'ha repüdiàt la fiöla de Desiderio e l'an dòpo el pàpa nöf, Adriano I, de la fasiù che ghe dàa cùtra a Desiderio, el g'ha cuminciàt a pretènder che 'l re longobàrt el ghe dàes endré sèrte teretóre che 'l gh'iìa 'mprumitìt ma che 'l gh'ìa mai dat e isé 'l la puciàt a turnàa a fàga guèra a le cità de la Romagna. Carlo Magn l'è stat ciamàt per aidià 'l papa e 'ntra 'l 773 e 'l 774 l'è calàt en Itàlia e 'l g'ha cunquistàt la capitàl del régn, Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, l'è riàt a riparàs dei Bizantì; Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc portàcc en Francia e seràcc sö 'ndèn monastér. Carlo de alùra 'l s'è fat ciamà Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, e 'l g'ha reünìt sóta la sò curùna i du régn. El g'ha mantignìt le Leges Langobardorum ma el g'ha reorganizàt el régn söl modèl de chèl dei Franchi e 'l g'ha sustitüìt i duchi coi cóncc [46].
Società[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobarcc i éra 'n pòpol de guerièr che gh'ìa 'na aristocrasìa furmàda de cavaliér comandàcc de 'n rè pò a lü gueriér. El tìtol se 'l pasàa mìa per dirìt dinàstich ma 'l vignìa atribüìt per elesiù: l'elesiù la se svulgìa endèl ambiènt del ezèrcit, che 'l fàa de "Gairethinx" (cioè l'asemblèa dei òm lìber o arimagn)[47]. La clàs piö bàsa de la piràmide sociàla l'ìa furmàda deo sèrf, che vivìa 'n cundisiù de schiàvi; el leèl mezà se troàa i aldii, che gh'ìa 'na libertà limitàda ma i gh'ìa alméno 'na sèrta autonomìa 'n àmbet econòmich[48]. Al moment de l'invaziù de l'Italia (endèl 568), el pòpol l'ìa spartìt sö 'n divèrse fàre [49][50], che i ére dei ragrupamèncc bazàcc sö la famìa ma che gh'ìa apò funsiù militàr che favurìa la coeziù endèi momèncc de grancc spostamèncc. A càpo de ogna fara gh'ìa 'n duca.[51].
Apò a dòpo che i s'ìa stabilìcc en Itàlia, i Longobarcc i g'ha mantignìt el valùr e la funsiù che i ghe dàa quan che i éra nòmadi a l'asemblèa del pòpol lìber, el Gairethinx, che 'l dicidìa de l'elesiù del rè e de le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportànte. Col radicàs de l'ensediamènt 'n Italia, el potére l'è deentàt teritoriàl, organizàt en dücàcc. I skuldheis i goernàa i abitàcc piö pesègn, e 'nvéce i gastalcc numinàcc del re i aministràa la part de proprietà longobàrde asegnàde, a cumincià de l'elesiù del re Autari (584)[11].
Dòpo che la prezènsa 'n Italia la s'è stabilizàda, endèla strütüra sociàla del pòpol g'ha ambiàt a idìs i prìma sègn de evulusiù, registràcc suradetöt endèl Edit de Rotari (643). El caràter de gureriér, che 'l portàa conde lü dei elemèncc de coletivìsmo militàr, el g'ha lasàt de menemà pòst a 'na società diferenziàda, condena gererchìa ligàda apò a le dimensiù piö o méno gròse de le proprietà de tèra. L'Edit el làsa capì che, el pòst de le furtificasiù piö o méno provizòrie, i Longobarcc i stàes oramài endèle cità, endèi paés o - fórse piö de spès - en faturìe indipendèncc (curtis). COl pasà del tép pò a i aspècc de segregasiù i è nacc a stemperàs, suradetöt col procès de conversiù a la religiù catòlica ambiàt là de la dinastìa bavaréza[52]. El sècol VII l'è stat segnàt de chèsto nì piö derènt, ensèma a 'n mes•ciàs sö piö marcàt de le gerarchìe sociài. 'Ntra i Longobarcc gh'è stat de chèi che i è nicc a troàs söi panèi piö bas de la scàla economica-sociàla, e al stès tép crisìa el nömer dei Romanich che gh'ìa bù de rampegà sö e rià a pizisiù de valùr. A confermà che chèsto porcès l'ìa dré a verificàs en a la svèlta gh'è apò a l'üzo de la lèngua latìna per töcc i docümèncc scriìcc[53].
Aisebé che le égi de rotari le pruibìes, en lìnea de prensépe, le spùze 'ntra la zét de stìrpa longobàrda e i romànich, l'ìa però pusìbol per en longobart spuzà 'na schiava, pò a se romànica, a pat che la sìes emancipàda prìma del dé de le spùze[54]. I öltem re longobarcc, come 'l Liutprando o 'l Rachis, i g'ha crisìt amò i sfórs per rià a 'na integrasiù, col prezentàs sèmper de piö come re d'Italia envéce che re Longobarcc. Le nüità legislative che 'l stes Liutprando 'l g'ha spuciàt, le móstra apò a la funsiù sèmper piö 'mportànta che gh'ìa le nöe catefirìe de persùne, compagn de chèla dei mercancc e dei artezà. Endèl sècol VIII, i Longobarcc se pöl dì che i éres adatàcc en pó sota töcc i aspècc a le üzànse e le tradisiù de la magiurànsa de la popolasiù del sò régn[55].
Vardì apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Paol Diàcon, II, 26.
- ↑ 2,0 2,1 Jörg Jarnut, Storia dei Longobardi, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.
- ↑ Per Giorgio Ruffolo, per ezèmpe, i Longobarcc che g'ha 'nvadìt l'Italia i gh'ìa de éser presapóch trezèntmìla (Giorgio Ruffolo, Quando l'Italia era una superpotenza, p. 175).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Jarnut, p. 31.
- ↑ Paolo Diacono, II, 14.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 25-26.
- ↑ Jarnut, p. 34.
- ↑ Lida Capo, Commento a Paolo Diacono, Storia dei Longobardi
- ↑ Jarnut, p. 33.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 81.
- ↑ 11,0 11,1 Jarnut, pp. 48-50.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 28.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 29.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 30.
- ↑ 15,0 15,1 Paolo Diacono, III, 16.
- ↑ Jarnut, p. 37.
- ↑ Pàol Diàcon, III, 35.
- ↑ 18,0 18,1 Jarnut, p.44.
- ↑ 19,0 19,1 Jarnut, p. 42.
- ↑ Jarnut, p. 43.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 9.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 41.
- ↑ 23,0 23,1 Jarnut, pp. 54-55.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 42.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 45.
- ↑ Jarnut, pp. 71-72
- ↑ Jarnut, p. 57.
- ↑ Jarnut, p. 59.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 36.
- ↑ 30,0 30,1 Jarnut, pp. 61-62.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 38-41.
- ↑ Jarnut, p. 80.
- ↑ Jarnut, p. 97.
- ↑ Pàol Diàcon, VI, 58.
- ↑ Rovagnati, p. 69.
- ↑ 36,0 36,1 Jarnut, pp. 88-89.
- ↑ Liber pontificalis, "Gregorio II", 18, 21.
- ↑ Jarnut, p. 94.
- ↑ Jarnut, p. 82; Rovagnati, pp. 75-76.
- ↑ Liber pontificalis, "Zaccaria", 6-11.
- ↑ Jarnut, pp. 108-109.
- ↑ 42,0 42,1 Jarnut, p. 110.
- ↑ Jarnut, pp. 112-113.
- ↑ Jarnut, p. 117.
- ↑ Jarnut, pp. 118-123.
- ↑ Jarnut, pp. 123-127.
- ↑ Jarnut, pp. 24-26.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 82.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 9.
- ↑ Mario di Avenches, Chronica, "anno 569".
- ↑ Jarnut, p. 46.
- ↑ Jarnut, pp. 73-76.
- ↑ Jarnut, pp. 76-77.
- ↑ Jarnut, p. 78.
- ↑ Jarnut, pp. 102-106.


text:
Bòṅ p'r i past
Al bòṅ p'r i past (in itagliàṅ Buono pasto) 'l è un mèś ad pagamènt cun un valōr bèla determinâ ch'al pōl èsar druâ par cumpràr un past o dal magnàr. Ad sòlit 'l è fat ad carta ma dal vòlti 'l è na tèsra cun un microchip ad dèntar.
I èṅ druâ da i dipendènt pùblic e da qvéi privâ a 'l pòst dal servìsi in ménsa dirèt. Chi bòṅ chè i pōl'n èsar spéś sōl in di esercìsi cunvensiunâ pùblic (bar, risturànt, etc...) e i èṅ cgnusû anc c'n al nóm ingléś ad ticket.
In Itâglia a gh'è na léǵ ch'la i règla, al D.P.C.M. dal 18 ad Nuvémbar dal 2005 ("Afidamènt e gestiòṅ di servìsi sustitutìṿ dla ménsa"), publicâ in sla Gaśéta Uficiàla dal 17 ad Śnar dal 2006. Na senténsa dal TAR dal Lasi 'l à pò scanślâ soquànti sò parti.
In fiṅ a rivàr a 'l impòrt ad 5,29 euro par bòṅ, al n gh'à minga dal tasi insìma e al cóst dal servìsi al s pōl dascargàr acsè cuma l'IVA ch'la s paga a 'l 4% p'r i dipendènt e a 'l 10% par chi àtar lavuradōr, culaburadōr estéran e lìbar prufesiunìsta. Sōl p'r i dipendènt pùblic a gh'è na léǵ, la 135 dal 7 'd Agóst dal 2012, ch'la diś che par lōr un bòṅ p'r i past al n gh'à mia da èsar ad sōvar di sèt euro ad valōr, anc arbasànd-al se prima 'l éra più élt.
I bòṅ p'r i past i n s pōlan briśa muciàr sù, scambiàr cun di bèsi (gnanc p'r avér al rèst indrē) o dar via a di àtar.
I negusiànt i arcgnósan al valōr numinàl a i cliènt ma pò i ciàp'n indrē sōl un valōr scuntâ, in baś a qvél ch'a gh'è scrit insìma a la cunvensiòṅ che lōr i aṅ firmâ cun la dita ch'la i distribuìs.


text:
Antecedent (matematica)
Cuntegnüü
Definiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In matematica, daa düü cungiunt minga vöj E, F e una aplicaziun , se 'l ciama antecedent (cun f) d'un element y de F tücc i element x de E tal che .
Un antecedent a l'è, dunca, per definiziun, un element de l'imagin recipruca .
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sien la funziun e y un real.
- Si y > 0, y l'amet düü antecedent, che hin e
- Si y = 0, y l'amet dumà un antecedent, che l'è 0
- Si y < 0, y l'amet nissün antecedent
- Sien E un cungiunt minga vöj, e una aplicaziun , induve el designa el cungiunt dai part de E. Se 'l definiss : Y a l'è una part de E, cugnussüü anca cume un element del cungiunt .
- Quest element l'amet nissün antecedent per f. In efet, süpusem che un tal antecedent l'esista. Se gh'ha dunca .
- Düü cas hin pussibil :
- , vargot che 'l vör dì (per definiziun de Y) che , o
- , vargot che 'l vör dì (par definiziun de Y) che , o
- In di düü cas, se riva a una cuntradiziun , vargot che 'l pröva par l'assürd che Y el gh'ha minga d'antecedent (cf. l'argument de la diagunala de Cantor).
Imagin d'un cungiunt per una aplicaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sien una aplicaziun e A un sübcungiunt da E. Se la ciama 'imagin de A per f el cungiunt di element y de F che ameten almanch un antecedent partegnind a A ; se la nota :
- .
In particular, l'imagin de E par f, ciamada imagin de f, a l'è 'l cungiunt di element y da F che ameten almanch un antecedent :
- .
Ingeziun, sürgeziun, bigeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sia un'aplicaziun .
- Se dis che f a l’è ingetiva, o che a l'è una ingeziun, se tüt element de F a l'amet al pü un antecedent.
- Sa dis che f al è sürgetiva, o che a l'è una sürgeziun, se tüt element de F a l'amet almanch un antecedent, i.e. si
- .
- Sa dis che f l'è bigetiva, o che l'è una bigeziun, si tüt element de F a l'amet un antecedent e dumà vün, i.e. se f l'è cuntempuraneament ingetiva e sürgetiva.
- In 'stu caas, se pò definì l'aplicaziun , induve x a l'è l'ünica antecedent da ‘‘y’’ par f. A l'è anca una bigeziun, ciamada recipruca de f.
(l'esempi vidüü pü in alt el mustra che l'esiist vargüna aplicaziun sürgetiva ).


text:
Al Seriana
La Al Seriana (italià: Val Seriana) l'è öna di dò ài piö ‘mportante de la pruinsa de Bèrghem, ‘nsèma a la Al Brembana.
Lónga piö o méno 50 km la taca sö a la sorgènt del Sère e la fenés a Éla de Sère, ‘ndóe 'l fiöm l’incóntra l’ólta pianüra.
L’è separada da la Al Telina da i mucc piö ólcc di Orobie, ol Còca (3.052 méter), ol Redorta (3.037 méter) e 'l Scais (3.038 méter).
La Al Seriana l'è öna al che la tacàt a 'ndustrialisàs zamò a partì dal méla e òt (1800) grasie a l'aqua del Sère che l'è belfà tirà fò dal fiöm e dovrà 'n di fabriche.
Isé l'è piéna de fàbriche e 'l fónt de la al l'è uramai töt costrüìt, gh'è öna cà dré l'ótra, ü palàs dré l'óter, ü stabilimènt dré l'óter sö fina a Albì; i l' la ciama la sità lineàr.
I paìs piö ‘mportàncc de la al i è Albì, Nèmber e Clüsù.
I óter cümü de la àl i è Alzà, Ardés, Aviàdech, Casnìch, Castiù, Cassà, Scé, Serét, Colgiàt, Fì, Fiorà, Gandelì, Gagianìga, Gòren, Gróm, Léf, Oltressènda Ólta, Onéda, Lanùr, Par, Pèia, Piàre, Nòssa, Pradalùnga, Prémol, Rànga, Ruèta, Selvì, Songaàss, Albundiù, Algöi, Èrfa, Éla d'Ògna, Éla de Sère.


text:
01 07
Ol dé 1 de löi l'è 'l 182 ( 183 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 184 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de löi al è ul dí da pòost 182 ( 183 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 184 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1982 - Paes Valencià: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa.
1994 - Mallorca: piö de quaranta entità zuenile i créa Zúens de Mallorca per la Lengua.
1903 - Ol pröm Tour de Fransa de la stòria.
2002 - 175 km al NE de Qandahar (l'Afganistan): l'aviassiú de la coalissiú internassiunala la mitraja ü casament e la ghe causa almanch 120 vítime intra morcc e fericc.
2002 - Owinzen (Baden-Württembergh, Zermania): ol s'cioch intra ü Boeingh 757 de càrrega e ü Tupolev Tu 154 bielorús de viasadur che al fàa ol trazet Moscòa-Barcelona al causa plö de 140 morc.
2004 - Bagdad (l'Iraq): Saddam Hussein al è acüsat de zenosside, crímen de guèra e contra la ümanità davat ü tribünal spessial Irachè.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Charle Laughton (1899-1962) a Scarborough (Yorkshire, Anglatèra).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1566 - (Fransa): Nostradamus, astròlegh e matemàtegh. (n. 1503)
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.