text:
15 05
Ol dé 15 de magio l'è 'l 135 ( 136 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 231 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de magio al è ul dí da pòost 135 ( 136 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 231 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1644 - Lleida (ol Segrià): i Català i trà zò i Franses a i porte de la sità quand chès·c i pröà·a a conchistá-la (Guèra di Ranzadur).
1618 - Johanne Kepler al confirma ol sò pröm descovriment, refüdat in prinsipe, de la tersa les del moviment di planecc (descoerta per la pröma ölta ol 08 05 però refüdada daspus d'ergü càlcoj).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1567 - ol Claudio Monteverdi composidùr lumbàrt nasìt a Cremùna.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Isidre, patrònn di contadí: s'i fà di sélebrassiú in ergöne comunità agrícole.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Val de Cerv
La Val de Cerv (Valle Cervo in Italian) l'è ona vall piemontesa de la Provincia de Biella.
La ciappa el nomm del riaa Cerv (Sërv in Piemontes) e la se troeuva a nord de la città.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ona vall puttost streggia che la s'estend tra la Val del Lys, la Valsesia e la Valsessera. On temp l'era ciamada Val d'Andorn, del nomm del paes principal.
I sò abitant gh'hann ona tradizion de magutt e despess hann portaa la soa opera foeura de la vall (per esempi a Exilles o a Fenestrelle, in Provincia de Turin, o a Bard, in Val d'Aosta) a causa de l'emigrazion.
La Val de Cerv l'è spartida tra l' Alta Vall (indove la gh'è la pupart de la comunità montana, conossuda anca 'me Bürsch) e Bassa Vall.
I montagn de la vall fann part o di Prealp Bielles (in la bassa vall) o di Alp Penninn; el mont pussee alt l'è 'l Mont Bo (2556 meter). I alber a hin fò o castegn. On temp a gh'eren anca di cav de preja.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima del X secol gh'è proppi pocch notizzi (in del sens che se sa pocch di abitant de la zona). El par che ghe sia vivuu sia gent celtiga che mediterranea, e la proeuva la se trovaria in del dialett (variant ariosa de quell bielles) e in di toponim.
In del Medioev, la storia l'è pussee certa: el primm document che 'l cunta sù quaicoss de la vall l'è ona bolla papal de Innocenz III (2 de magg 1207). De quella lì, se sa che la gh'era ona comunità che la viveva arent a la gesa de San Martin a Campiglia.
In del 1379 la vall, insema a tutt el territori bielles, l'è entrada in di domini di Savoia. De quell moment l'ha segutaa la storia de tutt el Piemont.
I paes de Andorn e Sajan se disputen la nassida de on patriota piemontes, el Pietro Micca, che l'ha salvaa Turin de l'assedi di Frances.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andorn, Campiglia, Miajan, Pedecavall, Pralongh, Quittengh, Ronch, Rosazza, Sajan, San Paol, Tavijan, Ternengh, Tollegn, Zumaja.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Er cur che las plievgias tschessan u èn passadas, mainan ils auals e flums anc adina blera aua. Perquai ston ins far vinavant attenziun, fin che la situaziun d'aua gronda è sa calmada.
Recumandaziuns da cumportament suenter plievgias fermas / abundantas:
- observar il svilup local da l'aura, s'infurmar ed adattar il cumportament a las relaziuns.
- tegnair distanza da las auas (er da letgs d'auals sitgs) e da las rivas.
- tegnair distanza da spundas fitg stippas.
- en auals stips en las Alps pon anc adina vegnir giu bovas. Tegnair distanza da quests territoris, fin che l'aua è defluida.
- betg ir sin punts en cas d'aua gronda.


text:
Famìa (biologìa)
En biologìa, la famìa l'è 'na unità sistemàtica e 'na categorìa tasonòmica colocàda entramès ai ranch principài de ùrden e zèner.
Isé come che söcét condèi óter leèi (categorìe) tasonòmich dei éser vivèncc, e per vìa de la dificoltà enòrme che se tróa quan che se g'ha de clasificà sèrte spéci, divèrse famìe le pöl véser ragrupàde en super-famìe, e i indivìdui de 'na famìa i pöl organizàs en sata-famìe (e chèste amò en infra-famìe).
La famìe l'è la categorìa tasonòmica piö 'mportànta dòpo del zèner e la spéce. I detài precìs de la nomencladüra formal i depènt dei "Còdes de Nomencladüra" (manöài che goèrna la nomencladüra biològica).
Nomencladüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm de 'na famìa l'è custitüìt de 'n radicàl e de 'na dezinènsa. Per dàga nòm a 'n taxón familiàr, el radicàl che se dopèra el sarà chèl del genitìf del nòm del zèner tìpich de la famìa (mìa chèl con piö tàte spéci o chèl piö cunusìt). Isé, del zèner Homo, che per genitìf el g'ha Hominis, se ciàpa el radicàl Homin-, e de chèl se derìa el nòm de la famìa Hominidae.
Per la dezinènsa, che l'è chèla che la permèt de capì che el taxon en quistìù el g'ha el ranch de famìa, la vària a segónda del grùpo de organìsmi.
Famìe botàniche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- En botànica la dezinènsa de le famìe l'è -aceae (per ezèmpe Asteraceae). Per sèrte famìe importànte ezìste dei nòm tradisiunài che i ìa zamò 'n üzo amò prim de la sistematizasiù de la nomencladüra che però i vé dopràcc sèmper de méno e sèmper come sinònim de nòm piö atuài. Per ezèmpe, el nòm tradisiunàl de Compositae l'è sinònim de chèl che al dé d'encö 'l se ciàma 'n maniéra piö corèta Asteraceae. Dei óter ezèmpe famùs: Gramineae (=Poaceae), Leguminosae (=Fabaceae), Umbelliferae (=Apiaceae), Guttiferae (=Hypericaceae), ecc.
Stória del concèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Famìa l'è 'na paròla de urìgin latì (familia, plural: familiae). El concèt de famìa come categorìa tasonòmica l'è bastànsa recènt. En botànica, la paròla familia l'è stàda coniàda del botànich fransés Pierre Magnol endèl sò Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur del 1689. En chèla òpera lé, el ciàma familiae 76 grùpi de piànte che 'l g'ha discriìt endèle sò tàole. El concèt de categorìa a chèl tép là l'ìa amò ai inìsi, e isé el prefàsio del Prodromus el pàrla de reönéser le sò famìe en zèner piö gràncc, e chèsto el sarès sbagliàt per l'üzo che se fà adès de la paròla.
El [[Linèoel g'ha dopràt la paròla "familia" endèl sò Philosophia botanica (1751) per rifeerìs a grùpi piö gràncc de piànte: àlber, piànte, féles, pàlme, ecc. Lü 'l g'ha dopràt chèsto tèrmine apéna endèla sesiù morfològica del lìber. Piö tàrde, endèle püblicasiù franséze de botànica, a pàrter de Michel Adanson (Familles naturelles des plantes, 1763) enfìna a le fì del sècol XIX, la paròla franséza famille l'è stàda dopràda come 'n sinònim de la paròla latìna ordo (ùrden). Bezògna tègner en cönt che ordo, endèle òper del sècol XIX compàgn del Prodromus del de Candolle e del Genera Plantarum de Bentham & Hooker, l'è stàda dopràda col significàt che adès se ghe dà al ranch de famìa.
Per la zoologìa, famìa l'è ach 'na categorìa 'ntermédia 'ntrà 'l ùrden e 'l zèner; e isé l'è stàda prezentàda de Pierre André Latreille endèl sò Précis des caractères génériques des insectes, disposés dans un ordre naturel del 1796. Lü 'l g'ha dopràt le famìe ('na part de chèste lasàde sènsa nòm) endèn quach vergü ma mìa 'n töcc i sò ùrdegn de "insècc" (che dòpo i g'ha töt dét töcc i artròpodi).
Adognimòdo, a pàrter del sècol XX, la pròla "famìa" l'è stàda dèmper dopràda endèl sènso modèrno. El sò üzo e le sò dezonènse caraterìstiche dei nòm dei taxon che aparté a chèsta categorìa i è definìcc endèi Còdes Internasiunài de Nomencladüra Zoològica e Botànica.


text:
Arri Aper
L'Arri Aper (Arrius Aper in Latin; ...-284) l'è staa on general roman.
Sòcer de l'imperador Numerian, l'Aper l'era prefett del pretòri de l'imperador March Aureli Car, pader del Numerian. El Car, el Numerian e l'Aper hinn partii per ona campagna in Mesopotamia contra i Sassanid; dòpo ona quaj vittòria, el Car l'è mòrt e 'l Numerian, divegnuu imperador, l'ha deciduu de portà l'esercit drent aj confin de l'Imperi, ma l'è staa colpii de ona maladia aj oeugg, e 'l Car el ghe ha daa el consili de stà in d'ona lettiga serrada duranta tutt el viagg. Chì el Numerian l'era separaa de tucc, e domà l'Aper el podeva intràgh, sentìll e poeu dì aj soldaa i ordin imperiaj.
Quand l'esercit l'è rivaa a Calcedònia, la spuzza che la vegniva de la lettiga l'ha convinciuu i soldà a avrìla: drent hann trovaa el cadaver del Numerian, in avanzaa statt de decomposizion. L'Aper l'è staa accusaa de avè coppaa l'imperador per podèn ciappà el pòst grazie a di fint ordin imperiaj. A presedè el process l'è staa ciamaa el comes domesticorum Diòcle, che l'ha reconossuu l'Aper colpevol e, senza spettà la difesa de l'imputaa, l'ha coppaa deperlù. El Diòcle l'è staa proclamaa imperador cont el nòmm de Dioclezian, e l'è andaa a combatt l'imperador legittim, el Carin, fioeu del Car, che in quell moment el se trovava in Britannia.


text:
Librizzi
Librizzi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 1 712 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 23,4 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
Librizzi el cunfìna coi cümü de Montagnareale, Montalbano Elicona, San Piero Patti, Sant'Angelo di Brolo e Patti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Librizzi l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Besozz
Besozz ([be'zots] in varesott; Besozzo in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 9 106 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 13,5 km² e 'na densità de 675 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa). Oltra al center comunal esisten anca tre frazion, ciamaa Bogn, Cardana e Olginasen.
A Besòzz l'è nassuu el pittor medieval Michelin de Besòzz (1370-1345).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Besozz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text: DİZİ BOZLAK SEYİR ÇIKICI DURAK SESİ LA dügah ARIZA SESİ Sİb kürdi KAYNAK ADEM GÜMÜŞKAYA yorum adem gümüşkaya NOTA YAZIM AYDIN ÇAĞLAR ÇAĞLAR MÜZİK KURSU TEL 419 69 55-60 KIZILAY KIŞ MASALI usul sofyan œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ bœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ 1ˆ1ˆ1ˆ1 œ bœ œ œ œ bœ J ‰J & 4 ‰ metronom60 %. şan ‰ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ œ œ œ œ œ œ œ b œ œ œ œ œ œ J & . J saz saz saz saz 5 œ bœ œ œ œ 1. œ œ œ œ .. & ‰ Jœ œ œ œ œ b œ œ œ b œ œ œ œ ‰ b Jœ œ œ œ œ œ œ œ œ a dı nı dağ la ra yaz dım ya rim bu ğu lu cam la ra kaz dım 9 œ œ œ . ‰ Jœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ œ œ œ œ œ œ œ œ . J & œ œ kı şın ma sal din le mek zor ya rim hem ağ la dım hem an lat tım saz 13 œ b œ œ œ œ œ ‰ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ tım saz 17 & œ göz ya şım ke der den miy di ya rim œ œœ œ çek ti ğim ka der den miy œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ .‰J &‰J di saz iç tim hep o na sa rıl dım ya rim 20 tek dos tum ka deh ler miy di öz le dim git me de sey din ya rim ya rim œ œ œ œ œ œ œ bœ œ œ œ œ œ ‰ œ œ œ œ œ œ bœ œ œ bœ œ œ œ ‰ & J J 24 &‰ 28 bı rak ma et me de sey bœ J e din şim di ar dı ma bak maz œ œ œ œ œ œ li ni tu ta bil sey adını dağlara yazdım yarim buğulu camlara kazdım kışın masal dinlemek zor yarim hem ağladım hem anlattım göz yaşım kederdenmiydi yarim çektiğim kaderdenmiydi yarim içtim hep ona sarıldım yarim tek dostum kadehler miydi œ dim özledim gitme deseydin yarim bırakma etme deseydin şimdi ardıma bakmazdım yarim elini tutabilseydim œ dım œ œ %. . Fine gülmeyen gözler ıslaktı yarim benim hayalim vuslattı yarim seni sensiz yaşamak zor yarim benide allah yarattı aşka tövbe etmekte zor yarim bir daha böyle sevmekte ömrümce bir kere yandı kalbim bu canı sana vermekte


text:
La Brillaz
La Brillaz a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1752 abitant.
El cumün de La Brillaz al se tröva a una altitüden de 720 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autigny, Avry, Chénens, Corserey, Cottens, La Folliaz, Neyruz, Prez-vers-Noréaz, Torny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Pruvîncia ed Rèz
Artécol in dialèt arzân
La Pruvîncia ed Rèz (Provincia di Reggio Emilia in italiân) l’è ‘na pruvîncia ed l' Emélia-Rumâgna ed quêsi 490 méla abitânt.
La cunfîna a sira cun la Pruvîncia ed Pèrma ( al cunfîn l’é al fiòm Èinsa) a matèina cun la Pruvîncia ed Mòdna (al cunfîn l’é al fióm Sècia), a l’abaṣèin cun la Lumbardìa (Pruvîncia ed Mântva ) e a mezdé cun la Tuscâna (Pruvîncia ed Massa-Carēra e Pruvîncia ed Lóca ).
Indice
Viabilitê[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’è traversêda p'r al lêregh da la Via Emélia, fâta da i rumân, che a's gh’é més ed fiânch int al XX sècol l' Avtostrêda dal Sōl e, préma incòra, la lénia feroviâria Milân - Bològna. A gh’în ânca presèinti al léni lochêli dal Ferovéi Arzâni. P'r al lòngh, da mezanôt a mezdé, la pruvîncia l’é traversêda da la Strêda Statêla dal Pâs dal Cerêto(SS 63)
I cèinter abitê[modifica | mudéfica la surzéia]
Da un pûnt ed vèsta dal teritôri e sitadèin la pruvîncia l’é carateriṣêda da la preṣèinsa ed divêrs cèinter pió céch che a fiânchen al cèinter pricipêl, Rèz, da la stòria despès vîva e indipendèinta. Ind la bâsa arzâna l’é storicamèint impurtânt Guastâla, lòngh al Po, e al sitadèini ed Nuvalêra e Curèz. A i pē ed la culèina a’s câta Scandiân, al secònd cèinter pió impurtânt ‘d la pruvîncia, mèinter al cèinter pió significatîv ed l' Apenèin arzân l’é Castelnōv di Mûnt.
L'ambijnt[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é cumprèiṣa fra al fióm Po a mezanôt e al crinêl ed l'Apenèin Tòsch Emiliân a mezdé. Mèinter la zôna ‘dla pianûra la presèinsa ed l’òm l’é dimòndi fôrta, l' Apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt, ch’al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl. Fra i magiōr arciâm ‘dla muntâgna a gh’é la Prêda ed Bismântva, ind al comûn di Castelnōv di Mûnt e ch’ l’ as vèd dal zôni ed dimòndi comûn ed la muntâgna. Al prufîl nèt ed la muntâgna l’à impresiunê Dante Alighieri ch' al la nômina int al Purgatôri ed la Divina Cumèdia.
La pianûra e al muntâgni ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’é divîsa in dō pêrt: ‘na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna, la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l’abaṣèin fîn a ‘na lénia quêsi drèta, da sîra a matèina, a 6-7 km. a mezdé da Rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl. La pianûra, esènd lighêda al cōrs dal Po, la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina. I dû cò în i 19 mêter i.l.m. al cunfîn pruvincêl tra l’albaṣèin e matèina e i 2121 mēter dal Mûnt Cùşna. Al j-êtri sémi impurtânti în: l’Êlp ed Sucîş (2017 m.), al Mûnt Caṣarōla (1979 m.) e al Mûnt Êlt (1904 m.). Da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la Prêda ed Bismântva, ch’la se stâca cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s’arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l' Apenèin arzân. I pâs ed muntâgna pr’ al mâchini al cunfîn cun la Tuscâna, în, da sîra a matèina: al Pâs dal Lagastrèl (1200 m.), al Pâs dal Cerēto (Strêda Statêla dal Pâs da Cerēto(SS63), 1261 m., al Pâs ed la Pradarèina (1572 m.) e al Pâs dal Fôrbiṣ (1574 m.).
Al j-acvi[modifica | mudéfica la surzéia]
Trî în i principêl cōrs d'âcva che bâgnen la pruvîncia: al Po a mazanôt per circa 20 km., l' Èinsa a sîra, dal surgînt fîn al sbòch int al Po, sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma per circa 85 km. e al Sècia ch’al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed Mòdna da Srèdel a Rubēra; d’ed ché al va ind la pruvîncia ed Mòdna fîno a dêr int al Po, dôp un cōrs ed pió ed 170 km. Dimòndi în i turèint, spêce in muntâgna: al pió impurtânt l’é sèins êter al Cròstel, lòungh 55 km. ch’al nâs pôch sōvr a Caṣîna e al s’ bóta int al Po, atraversând al comûn ed Rèz. Turèint pió céch în al Dôl, al S’cèl e al Treṣnêr, che dân int al Sècia, pó al Rodên, la Mudlèina e al Quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed Rèz.
Pôch i lêgh naturêl: ûn sōl in pianûra, al Lêgh ed Gruma int al comûn ed Campéṣen, e in muntâgna i trî lêgh dal Cerêto (ûn principêl e dû pió cèch) e al lêgh Calamòun, ciamê ânca lêgh dal Vintâs, in côsta a l’istès mûnt.
Bacîn artificêl ed ‘na cêrta importânsa în a Ligûnchi, al Pâs dal Lagastrèl e a Gazân ed Véla Mnôs, mèinter la bâsa l’é tajêda da canêl sculadōr, da canêl per dacvêr e da bonéfichi che vân a dêr int al Po o diretamèint o atravêrs al Cròstel o l' Èinsa. Da l’Êlt Mediēv e fîn al Setsèint ind la periferéia a l’albaṣein ed Rèz es s’ imbarchêva int al canêl Navéli per rivêr, ind al môd pió svêlt e sicûr, a Fréra e a Venèsia.
Vèini termêli impurtânti în a Cervarèṣa, int al comûn ed Buṣâna, mèinter còli ed Quâra ed Toân, cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv, în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n’ àn stumpê al cōrs. Al fûnti ed Puiân ed Véla Mnôs, ch’în dimòndi bundânti, aspèten d’èser sfrutêdi.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la provîncia, in tóta la zôna ed la pianûra, a gh’è un fôrt distrèt mecânich. La zôna a matèina, ind i comûn ed Castlarân, Casalgrând e Scandiân a gh’è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi, in uniòun ânca cun i comûn confinânt ed la provîncia ed Mòdna, in particolêr Sasōl. Tóta la provîncia, ânca la zôna muntanêra, l’è cgnusûda per la produsiòun dal Grâna (Parmigiano Reggiano). Ed valōr l’é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica, préma ed tót per còl che riguêrda l'alevamèint di nimêl. Per sti motîv la provîncia l’è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l’an gh’è mìa.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunquésta rumâna l’à purtê a la costrusiòun dal filòun ‘d la provîncia e ‘d la regiòun, la Via Emélia fâta fêr da Marco Emilio Lepido. In pruvîncia i rumân j-àn fât ânca la via ch’ la colêga Rèz a Bresèl (Brixellum). Sant'Ambrogio, ind al só viâg in Emélia, l’à ciamê Rèz "cadavere di città" per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j-invasiòun furastêri. L' Apenèin arzân al gh’à ‘vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al XI sècol, con al paèiṣ ed Canòsa al cèinter ed la polética europèia ed Enrico IV e Matélda ed Canòsa protagonésta ed la lôta fra al Papêt e al Sacro Romano Impero. A la môrte ed Matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s’în tôti ed nōv l’indipendèinsa fevdêla, pr’ andêr pó sòta al comûn ed Rèz. Ânca divêrs sitadèini ed la pianûra, bèle pôst ed côrt cme Scandiân o Curèz în stêdi unîdi sòta al doméni ed la faméja d'Este, per formêr al Duchêt ed Mòdna e Rèz. Fîn a la fîn dal XVI sècol al duchê a gh’êra unî, politichamèint, ânca la sitê ed Ferêra. Int al XIX sècolo, dôp la parénteṣi napoleônica cun l’istitusiòun dal Dipartimèint dal Cròstel, dôp la restaurasiòun, per uniòun ed râṣa, al duchêt al gh’à ‘vû ânch un sbòch int al mêr cun al pruvînci estèins ed Mòdna, Rèz, Guastâla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carēra. Dôp l'uniòun al Règn d'Itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d’ Itâlia.
Aministrasiòun pruvincêla[modifica | mudéfica la surzéia]
J-urganîṣem che dirègen la Pruvîncia a gh’àn avû, a partîr da l'unitê d'Itâlia, divêrs nòm: Cunséli Pruvincêl guidê da un presidèint dal 1860 al 1923 e dal 1951 ad dé d’incô. Al tèimp dal fâsio agh’è stê un Comisâri prefetési ed l'Aministrasiòun pruvincêla e dal 1945 al 1951 a s’gh’à la Deputasiòun pruvincêla, ch’ la gh’êra bèle dal 1889 dipendèint dal Cunsèli, cme incô la Giûnta.
Cun al j-elesiòun dal 13 zógn 2004 l’è gnûda elèta Sonia Masini, préma dòna d’avèir st’ incâregh.
Ed sègvit a gh’è l’elèinch di divêrs presidèint subeintrê e la dâta ed l’ elesiòun.
- Vedriani Giulio Cesare - 21/03/1860
- Chiesi Luigi - 02/09/1861
- Gorisi Antonio - 02/09/1867
- Chiesi Luigi - 07/09/1868
- Fornaciari Giuseppe - 11/08/1884
- Levi Ulderico - 02/12/1889
- Borciani Alberto - 11/08/1902
- Morati Giovanni - 15/03/1906
- Cottafavi Vittorio - 22/06/1906
- Ruffini Enrico - 17/09/1910
- Sichel Adelmo - 21/12/1910
- Fabbrici Giovanni - 04/06/1923
- Muzzarini Mario - 05/12/1927
- Bertoldi Pellegrino - 06/04/1936
- Colitti Michele - 10/10/1940
- Ramusani Alberto - 31/03/1942
- Scolari Giuseppe - 31/03/1944
- Ercelli Alfonso - 12/09/1944
- Ferrari Camillo - 08/05/1945
- Montanari Dante - 16/07/1951
- Ferrari Franco - 23/12/1964
- Parenti Vittorio - 20/06/1972
- Cusi Guglielmo - 18/07/1980
- Bertani Ascanio - 01/01/1982
- Ruini Roberto - 13/06/1999
- Masini Sonia - 22/06/2004
I pôst ed la giustésia[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz a gh’é al Tribunêl e la Cumisiòun Tributâria ed prém grêd; la Côrt d’Apèl relatîva l’è a Bologna, al Tribunêl Aministratîv Regionêl e la Cumisiòun Tributâria ed secònd grêd relatîvi în a Pèrma.
J-ufési finansiâri[modifica | mudéfica la surzéia]
Dû în j-ufési ed l’Agenséia dal j-Entrêdi,ûn a Rèz e ûn Guastâla.
I comûn principêl[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rèz - 155.191 abitânt
- Scandiân - 23.332 abitânt
- Curèz - 21.953 abitânt
- Casalgrând - 15.933 abitânt
- Guastâla - 14.400 abitânt
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Antonio Aleotti - Storia della citta' e provincia di Reggio Emilia - Bologna : Atesa, 1984.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia, la provincia "lambrusca" : venti secoli di vitivinicoltura fra Enza e Secchia; presentazione di Walter Sacchetti. - Reggio Emilia : Tecnostampa, 1982
- I campanili della Provincia di Reggio Emilia : le genti ed un poco della loro storia. - Reggio Emilia : EETAbit, 1996
- Alcide Spaggiari - Guida Turistica della Provincia di Reggio Emilia. - A cura dell'Ente Provinciale per il turismo. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico f.lli Rossi, 1959
- Touring Club Italiano - Reggio Emilia e provincia : i centri della pianura, il Po, le rocche dell'Appennino - Milano : Touring club italiano, 2000
- Antonio Saltini - Dove l'uomo separò la terra dalle acque, Storia delle bonifiche in Emilia Romagna - Diabasis Reggio Emilia
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Canz
Canz l’è on comun italian de 5035 personn de la provincia de Còmm, in del Triangol del Lari, in di Prealp lombard.
Sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è l’ultim paes de l’Alta Brianza al confin con la Valassina, piazzaa in d’ona vall cont in gir in gir i mont Corniscioeu, Corni o Colonghej, Barzaghin e Scioscia.
L’è traversaa del torrent Ravela, ch’intorno gh’è nassuu el paes vecc, e, a ponent, un pô del fium Lamber in manera de torrent, ch’el ven giò da la Valassina lì tacada; poeu gh’hinn tanti font in di montagn del paes, e on lagh, el Lagh del Segrin, in comonanza cont i paes de Eupili e de Longon. A Canz la se parla ona varietaa del brianzoeu, el Canzes.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand el nass el paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm del loeugh Canz el ven forsi del latin Cantius, che in de l’istessa manera el vegn de ona parola celtica (= "spigol", parland di montagn; vedè ted. Kantzel=pulpit, Kante=spigol > lmo. ins. mil. canton; vedè ing. Kent).
I primm omen ch’hinn vegnuu a stà a Canz, per quell che se sà, hinn vegnuu in de la fin de la giazzada del Würm, in de l’etaa mezana de la prea (press a 10000 ann fà). El casott de cascia a 900 meter sul mont Raj l’è staa doperaa d’estaa fin a l’etaa mezana del bronz.
L’etaa del ramm (press a 4000 ann fà) l’è marcada de la testimonianza de ona tomba a cavagna cont cepp, trovada in di loeugh di Budracch. La tomba l’è stada fada anmò su tutta in del giardin di scoeul “F. Turaa”.
De l’etaa vegia del bronz gh’è on alp su la riva del Lagh del Segrin de la part de Canz. L’avè trovaa i rest de quell alp chì l’à avuu un bell pês per cognoss i primm gent stabil in Alta Brianza.
El primm paes in del sitt d’incoeu l’è de l’etaa di Roman, quand hann marcaa i strad maggior per soldaa e mercant. De quell temp chì l’è stada trovada on cepp arent al Lagh del Segrin per marcà i distanz su la strada, inveci in del 1822 l’è saltada foeu ona tomba romana cont i sò arnes.
Ligamm cont foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sitt de la Fondazion “Raverta”
- Sitt de la Vila Rizzoli ex Magn
- Sitt del pittor Demaria
- Sitt del “Sos” de Canz
- Sitt del “Teater Social de Canz”
- Sitt de la Biofera


text:
06 03
Ol dé 6 de mars l'è 'l 65 ( 66 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 301 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de mars al è ul dí da pòost 65 ( 66 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 301 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1447 - Nichola V al diènta Papa.
1460 - Tratat d'Alcaçovas - Portugal al sed i Ísole Canàries a Casteja come intercambii per i ajücc a l'Oest d'Àfrica.
1853 - L'opera "La Traviata" de Giuseppe Verdi se la insena a Venexia.
1899 - Bayer la resistra l'aspirina come öna marca comersiala.
1992 - Ol virus d'ordinadur Michelangelo al scumensa a infetá di màchine.
1997 - I rubal quàdar Tête de Femme de Picasso de la London galery; al è recöperat öna setmana daspus.
2004 - la Sina: se ghe recognuss ol drecc a la propietà privada.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - es Migjorn Gran (Menorca): Gjoan Riudavets i Moll, l'òm plö vecc del mont in del moment de la sò mort aj 114 agn d'edà.
2004 - Madrid (Spagna): Fernando Lázaro Carreter, filòlegh Spagnöl.
2006 - New York City , New York, (Stacc Ünicc):Dana Reeve atura e cantanta, se va fá famosa per defesar fí a la sò mort ol sò marit, l'atur Christopher Reeve cognossit per ol caràter de Superman
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Grosseto
Grosseto l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.183 abitàncc (dato del 2016), 'na superfìce de 474,46 km² e 'na densità de 173 ab./km².
El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.
Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.


text:
Ring
Completed: 2011
Details: Silver, Copper, CZ
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.


text:
Candela
Ona candela (o candera, candila, candira) l'è ona sorgent de lus che l'è fada su de on stoppin mettuu denter a 'na colonna de scira o d'on quei alter material solid che 'l pò vess brusaa.
Al dì d'incoeu se dopera soratutt la paraffina, ma anca la scira di avigg o quella trada foeura di piant.
La scira che l'è in sul stoppin la brusa e la vegn vapor: rivada al statt de gas, la se messeda con l'ossigen de l'atmosfera e la fa su la fiamma. Quand che la scira a l'è stada tutta vaporizzada, la lus la se smorza, già che gh'è pù nissun combustibel.
I candel poeuden avèggh vari fosg, color e formi, e poeuden vess doperaa per vari reson. Quella pussee cognossuda a l'è, naturalment, quella de fà lus: prima de la scoverta de l'elettricità, i candel i even la manera pussee comoda de fà lus, insema al lamped a oeuli. Vegnen doperaa despess anca al dì d'incoeu, per esempi 'me decorazion o per fonzion votiv in gesa.


text:
Originariamente Scritto da magnanela
Ciā, cumincium minga a ufend, che mi sunt lumbarda e cume el cantava el Nanni Svampa "Mi sunt lumbard, mi sunt lumbard e al lumbard ghe giren i ball"
L'č vera che per mi el Bossi l'č la vergogna de la Lumbardia, ma mi ghe n'impoeudi no. Quand seri piscinina se parlavi no el dialet el regiu e la regiura ( la Magnanela ciamada inscė perchč l'ha g'aveva i cavei negher cume i magnan , spazzacamini). El me nonu,el regiu, el mangiava al matin, davanti a la porta,
la rusumada( sbattere un tuorlo d'uovo con lo zucchero, aggiungere vino rosso sempre sbattendo)
cunt el pan puciā denter.
El risott, la cazoeula, , i oeuf coun i tumates, i rustin negāa, la buseca per mi in scuntāa. U spusāa vun de la Romagna e u imparā alter ricett. Ul me pā l'č sta presuné en Sud Africa e el laurava da un cervelč italian. El ma pasāa la voeja de cunus alter mangiā. Emm girā tuta l'Europa e em curiusā e cupiā el mangiā di olter.
Cate cara, se non hai il ferro adatto va bene anche uno schiacciapatale a buchi larghi, per i passatelli.
Ciao belli scusate lo sfogo, ma mi offendo se vengono messe in dubbio le mie radici


text:
Giusepp Meazza
Giusepp "Pepp" Meazza (Milan, 1910 - Rapallo, 1979) l'è staa vun de pussee grand giugador de fòlber d'Italia. Anca al dì d'incoeu, hinn minga poch quej che disen che l'e' staa el pussee grand de tutt i giugador di balon che l'Italia la gh'ha avuu. El gh'avea vuna manera de giuga' al Folber che l'era consideraa' divina, e el Peppino Prisco, che l'aveva vist giugà per tuda la soa carera el disea che el "Pepp" Meazza el giugava come el Pelé. L'era naa' a Milan 'dree de Porta Tosa in del 1910, e l'è mort a Rapall in del 1979. L'ha giuga' per l'Inter, che a so dì la se ciamava anca "Ambrosiana", poeu per el Milan e per la Juventus, e infin de la carera per l'Inter ancamò. Cont la nazional l'g'ha venciuu du mondial, in del 1934 e in del 1938. L'era anca ciamaa "El Balilla", perche' l'gh'aveva cominciaa a giugà per l'Inter quand l'era vun pinella de 17 ann.
Quand l'è mort, el Comun de Milan el g'ha intitulaa el Stadi de San Siro, per ringrazial del luster che'l gh'ha dà al Fòlber de tuta Milan.


text:
Prunus persica
Ol Pèrsech (Prunus persica) l'è öna piànta de la famèa de le Rosaceae che la fà ü fröt che s'pöl mangià, dóls e gustùs, che l'è ciamàt pèrsech. L'è öna spéce che la é de la Cina.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i è lanceolàde, lónghe tra 7 e 16 ghèi, làrghe 2 o 3 ghèi co i venadüre pinàde.
I fiùr i böta al prensépe de la primaéra, prìma che i crèse i fòie e de sólet i è desperIùr o piö de rar a dù a dù, i gh'à ü diàmeter de tré ghèi, i è de culùr ròza con sich tèpai, sich pétai e tàce stàmi compàgn de töte i Rosaceae.
I fröcc i è di drùpe che i gh'à la pólpa zàlda ma ach piö ciàra che la tènt al biànch. La pèl g'ha ü culùr che pöl indà dal zàlt al rós, l'è velütàda e pelùza. Ol gàndol l'è bèl gròs, dür e l'è facc de lègn.
Ol pèrsech - nus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pèrsech - nus l'è öna particolàr cùltivar de pèrsech, dezà che la gh'à la pèl bèla lìscia e sènsa gnà ü pél; la pólpa la pöl ès biànca o zàlda.


text:
Arbed-Cagion
Arbed-Cagion (Arbedo-Castione) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 4 576 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 21.52 km², e al se tröva a una altitüden de 283 meter sura al livel del mar.
L'è furmaa de du abitaa: Arbed (che 'l ciappa dent anca la frazzion de Murinasc) e Cagion, sitüaa in süi du spond del fiüm Moesa, arent a la conflüenza cul fiüm Tesin.
El cumün de Arbed-Cagion a l'è tacaa ai cumün de Bellinzona, Clar, Gnosca, Gurdün, Lümin, Rorè (GR) e Sant Antoni.
Esempi de dialet de Arbed[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Um om el gh'eva düü maton.
El püssee sgiun da 'sti düü el g'ha dicc al pà: "Pà, dam fora la mèe part da sustanzia che 'm tóca!", e lü el g'ha facc fora i part.
Poch dì dopu el fiöö püssee sgiun, tirò 'nsema tüt el facc sò, l'è nacc in d'um paies luntan, e lì in poch temp a l'ha majò fora tüt, cul ciocataa e naa a girolda.
E quand l'ha biüü facc net, a gh'è gnid nu grand carestia in chel paies lì, e l'ha scumenciò a bat in di còst.
E l'è nacc in d'um sciur in chel paies a cercaa da lavuraa, e 'stu sciur el l'ha mandò 'n di sò fundi a cüraa i pursciöi.
E lü al cercava d'impiönii la büseca cui giand ch'i majava i pursciöi: e nessün i ga 'n dèva.
Alura, pensandu a chel che l'èva facc, l'ha dicc in tra da lü: "Quanti lavurant in cà dal mè pà i g'ha da majaa e da bev a saziatè, e mì chì a crepi da la fam!
Ma leverò sü, a nerò dal mè pà e ga diserò: Pà, huu facc pecad cuntra dal Signur e cuntra da tì.
Rumai mì a som piü dögn da vess ciamò tò fiöö: tratum cumèe vün di tò lavurant".
E l'è levò sü e l'è nacc dal sò pà. E l'eva ancamò distant quand che 'l sò pà el l'ha vist, e g'ha gnid cumpassion; el g'ha nacc incuntra, e 'l g'ha bütò i brasc al col e 'l l'ha basò.
E 'l fiöö el g'ha dicc: "Pà, huu facc pecad cuntra dal Signur e cuntra da tì; rumai a som piü dögn da vess ciamò tò fiöö".
E 'l pà el g'ha dicc ai sò servituu: "A la svelta, tödì scià el vestì püssee bel e metìgal sü, e metigh dent l'anel in dal did, e metigh sü i scarp.
E menèe scià 'l vedöl ingrassò, e mazzèl, e pö sa maja e sa bev a son da campanin!
Parchè 'stu mè fiöö l'eva mort e l'è resüscitò; l'eva perdü e l'è stacc truvò". E i ha scumenciò a majaa e bev.
El fiöö magiur l'eva fora in di fundi a lavuraa; e cul turnaa indrè, quand l'è stacc arenn a la cà, l'ha sentid ch'i sonèva e ch'i balèva.
Alura l'ha ciamò scià um famöj e 'l g'ha dumandò cussèe che l'eva tüt 'stu muviment.
E 'l famöj el g'ha respundü: "L'è gaid a cà 'l tò fradöl, e 'l tò pà l'ha mazzò um vedöl ingrassò da la cuntentezza che l'ha truvò san e despost".
E lü l'ha ciapò rabia e 'l vurèva miga naa dadent. Alura el g'ha gnid fora el sò pà e l'ha scumenciò a pregàl.
Ma lü el g'ha respundü al sò pà: "Guarda um bot: mì l'è sgià tanti ann che ta servissi e hu sempru facc segund i tò cumand; ma tì te m'hè mai dacc un cauret par majaa cui mè amis;
ma adess che gh'è gnid a cà 'stu tò fiöö che l'ha majò fora tüt chèl che 'l gh'èva insèma ai pütann, tì t'hè mazzò par lü el vedöl ingrassò".
Ma el pà el g'ha dicc: "Sent, el mè mat: ti te sè sempru insèma da mì e tüt chèl che g'ho mì l'è tò;
e l'eva anca giüsta da faa nu legria, parchè 'stu tò fradöl l'eva mort, e l'è resüscitò; el s'eva perdü e l'è stacc truvò".
(Vittorio Pellandini, Glossario del dialetto d'Arbedo, Belinzona, 1895)
Evoluzion demugràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Heimenhausen
Heimenhausen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1006 abitant.
El cumün de Heimenhausen al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Walliswil bei Wangen, Berken, Graben, Herzogenbuchsee, Niederönz, Inkwil, Wangenried.
Al prim de ginee del 2009, i cumün de Wanzwil e Röthenbach bei Herzogenbuchsee i henn staa agregaa a Heimenhausen.[1]
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Heimenhausen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1356 col nom de Heimenhusen.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ BSG 152.01 BAG 08-59 Die Justizkommission des Grossen Rats des Kantons Bern (Justice Commission of the High Council of Canton Bern) decision of 29 April 2008. (Todesch) accessed 16 July 2009
- ↑ 2,0 2,1 Heimenhausen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Heimenhausen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ticino Film Commission
- Dumengia, 31.7.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 31.7.2016, 12:45, RTR
Woody Allen ha ditg ch'il kino saja in pau show ed in pau business, damai showbusiness!
Quai ha era chapì il Tessin ed ha uschia fundà avant dus onns l'emprima e l'unica Film Commission en Svizra. La Ticino Film Commission ha l'intent da promover e dar valur al territori tessinais tras l'industria dal kino. Avant paucas emnas ha la Film Commission fatg bilantscha ed ils resultads èn positivs. Il Tessin sco set da film plascha.
Dapli rapporta nossa correspundenta da la Svizra taliana Mirella Zen.


text:
27 07
Ol dé 27 de löi l'è 'l 208 ( 209 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 158 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de löi al è ul dí da pòost 208 ( 209 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 158 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1710 - Almenar (ol Segrià): i tröpe Catalane i trà zò i borbòneghe, ch'i se ved obligade a abandoná ol Principat (guèra de Sücessiú).
1977 - Ol stat Spagnöl al ratifica ol Pat Internassiunal di Drecc Civils e Polítegh, che, in del sò Artícol 1, al proclama: Töcc i pòpol i gh'a ol drecc a l'autodeterminassiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1276 - València: Jaume I, rei de València, Mallorca e Aragó e cunt de Barcelona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La diga da Marmorera. Renata Giovanoli-Semadeni.
I bargaiot da la mi generaziun i en crasciü sü cun la diga da l’Albigna e da pit in sü i àn sempar avdü al mür ca tegn indree l’aua par pudeir prodür la corente eletrica. La gent ca vegn da ora as dumanda sa ‘m’à mia tema, ma nualtri am sé talmente düsaa ca am cré e am spera ca al mür al tegna sempar. Er parcié ca ‘s àn rassicüraa tantan volta ca i ingegner i àn fac ün gran bun laureri!
Ent lan famiglia da la val as ciancia da la diga, ma ormai la fa part da la nossa geografia e, avdeir al mür el post da la pisciarota, l’é bel normale.
Üna famiglia bargaiota l’é indacia diversi agn fà e Coira cun cià i se fanc ca väan tra 4 e 8 agn. La mama l’à mossaa la diga da Marmorera e l’à dic ca chilò as à mia d’indär sü cun la teleferica par avdeir al lägh.
Rivaa orincaa al lägh, e scumanzand e passär giò verz Sur, ün dii mac l’à avdü ca davant ai era mia ün mür ma ün praa, indua ca qualcian norza la pasculäan pacifica…
Al mat l’é gnii quiet e seri e dree veir panzaa sü ün mument l’à dic: “Ah, inura chilò, incura ca i àn da lasciär ora ün zich aua, i tiran ora ün cispad!
Renata Giovanoli-Semadeni
La diga da Marmorera


text:
Sceran (CO)
Ceran (nom ufizial in italian: Cerano d'Intelvi) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 557 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5,5 km² e 'na densità de 101 ab./km².
El se troeuva in de la Val d'Intelvi, al confin con la Svizzera (comun de Brencia, canton Tisin).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ceran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Buragh
Buragh (nom ufizial in italian: Burago di Molgora) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza de 4 273 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,4 km² e ona densità de 1 257 ab./km².
Come 'l dis anca el sò nòmm italian, el paes l'è situaa adree ai spond del rial Molgora.
L'è tacaa ai comün de Vimercaa, Ornagh, Cavenagh, Agraa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Buragh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Copyleft
L'espression ingles copyleft l'è un giögh de parol cun copyright, e la se riferissa a un mudel alternativ de gestion di diritt (o destort..) d'autur ch'el se basa ins un sistema de licens pr'el qual l'autur el lassa libertà de druvà, mudificà e spantegà la sua opera sensa fastidi, basta che se vaga adrera a certi cundission principal. Int la version uriginal del copyleft la cundission principal la obliga i druvatt de l'opera de lassà a sua volta libera qualsiasi mudifica ch'i fan. In quela manera chì la copyleft la garantissa la libertà de scambi d'infurmassion.


text:
1Rü guxü̃ma ga yema ãẽ̱xgacügü rü inachigü, rü ãẽ̱xgacü ga Dumacü̱̃ã̱x ga Piratuxü̃tawa Ngechuchuxü̃ nagagü. 2Rü yéma Piratupe̱xewa inanaxügüe ga Ngechuchuxü̃ na yaxugüexü̃. Rü ñanagürügü: —Ñaã yatü rü nüxü̃ itayangaugü na cumaã nanuẽxẽẽãxü̃ i duü̃xü̃gü. Rü tomaã nüxü̃ nixu na tama namexü̃ na ãẽ̱xgacü ya Dumawa ngẽxmacüaxü̃́ na tanaxütanüxü̃. Rü nügü nixu na nüma na yiĩxü̃ i torü ãẽ̱xgacü i Cristu —ñanagürügü. 3Rü yexguma ga Piratu rü Ngechuchuna naca rü ñanagürü: —¿Cuma quiĩxü̃ i Yudíugüarü ãẽ̱xgacü? —ñanagürü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngẽmáãcü, ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ chixĩ i chomax —ñanagürü. 4Rü yexguma ga Piratu rü ñanagürü nüxü̃ ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü togü ga duü̃xü̃gü: —Chauxca̱x rü taxuü̃ma i chixexü̃ naxü i ñaã yatü —ñanagürü. 5Natürü nümagü rü yexeraãcü Ngechuchuxü̃ nixugüeama, rü ñanagürügü: —Nüma rü guxü̃ i Yudéaanewa nanangúexẽẽ i duü̃xü̃gü na cuxchi naxaiexü̃ca̱x. Rü Gariréaanewa inanaxügü ga yemaãcü na duü̃xü̃güxü̃ nangúexẽẽxü̃, rü ngẽmaãcü nanaxü ñu̱xmata núma Yudéaanewa nangu —ñanagürügü. 6Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Piratu, rü duü̃xü̃güna naca rü ngoxi Gariréaanecü̱̃ã̱x yixĩ ga Ngechuchu. 7Rü yexguma Piratu nüxü̃ ĩnügu ga aixcüma Gariréaanecü̱̃ã̱x na yiĩxü̃ ga Ngechuchu rü Gariréaaneãrü ãẽ̱xgacü ga Erodexü̃tawa nanamu, yerü Yerucharéü̃wa nayexma ga Erode ga yexguma. 8Rü yexguma Ngechuchuxü̃ nada̱u̱xgu ga Erode rü nataãẽxü̃chi. Yerü nuxcümama poraãcü nüxü̃ nadauxchaü̃, yerü ü̃paacü nüxü̃ naxĩnü ga nachiga. Rü ínanaṉg̱uxẽẽ na Ngechuchuxü̃ nadauxchaü̃xü̃ na nape̱xewa naxüãxü̃ ga wüxi ga mexü̃ ga taxü̃ ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃. 9Rü muẽ̱xpü̱xcüna Ngechuchuna naca ga Erode. Natürü Ngechuchu rü tama nanangãxü̃. 10Rü yéma nayexmagü ta ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Rü nümagü rü poraãcü Ngechuchuxü̃ ínaxuaxü̃gü. 11Rü yexguma ga Erode rü norü churaragü rü poraãcü chixri Ngechuchumaã nachopetü. Rü nagu nidauxcüraü̃gü. Rü ñu̱xũchi wüxi ga ãẽ̱xgacüchirugu nayacu̱xẽẽgü na yemaãcü nüxü̃ nacugüexü̃ca̱x. Rü yemawena Piratuxü̃ta wenaxãrü Ngechuchuxü̃ namu ga Erode. 12Rü woo ü̃paacü ga Piratu rü Erodemaã nügüchi na naxaiexü̃, natürü yema ngunexü̃gu nixĩ ga nügümaã nangüxmüẽxü̃. 13Rü yexguma ga Piratu rü nanangutaque̱xexẽẽ ga paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü togü ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü, rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃. 14Rü Piratu ñanagürü nüxü̃: —Pema nuã chauxca̱x penaga i ñaã yatü, rü nüxü̃ pixu na chomaã nanuẽxẽẽãxü̃ i duü̃xü̃gü. Natürü pepe̱xewa nüxna chaca i ngẽmachiga rü ñu̱xma rü marü nüxü̃ pedau na taxuü̃ma nawa ichayaṉg̱auxü̃ i ngẽma chixexü̃ i naxca̱x ípenaxuaxü̃xü̃. 15—Rü Erode rü ta taxuü̃ma nawa inayangau i ngẽma chixexü̃, rü ngẽmaca̱x wenaxãrü taxca̱x nanamuẽgu. Rü dücax, taxuü̃ma i chixexü̃ naxü na ngẽmagagu nayuxü̃ca̱x. 16—Rü ngẽmaca̱x chorü churaragüxü̃ tá chamu na nac̱uaixgüãxü̃ca̱x, rü ñu̱xũchi tá chayange̱x —ñanagürü. 17Rü nüma ga Piratu rü guxü̃guma ga yexguma yema petawa nanguuü̃xgu rü duü̃xü̃güxü̃ nataãẽxẽẽchaü̃ namaã ga na yangéãxü̃ ga wüxi ga yatü ga poxcuxü̃. 18Natürü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü rü wüxigu inanaxügüe ga aita na naxüexü̃. Rü ñanagürügü: —¡Napoxcu i ngẽma Ngechuchu! ¡Rü Barabáxü̃ waxi ínanguxuchixẽẽ! —ñanagürügü. 19Rü yema Barabá rü napoxcu yerü ü̃paacü Yerucharéü̃wa ãẽ̱xgacümaã nananuẽxẽẽ ga duü̃xü̃gü, rü ñu̱xũchi namáẽta. 20Natürü ga Piratu rü wenaxãrü duü̃xü̃gümaã nidexa, yerü nüma rü Ngechuchuxü̃ ningéxchaü̃. 21Natürü ga duü̃xü̃gü rü yexeraãcü aita naxüe rü ñanagürügü: —¡Curuchawa yapota! ¡Curuchawa yapota! —ñanagürügü. 22Rü Piratu norü tomaẽ̱xpü̱xcüna duü̃xü̃gümaã nidexa, rü ñanagürü: —Dücax, ¿ṯacü rü chixexü̃ e̱xna naxü? Choma rü taxuü̃ma i chixexü̃xü̃ nawa ichayangau na ngẽmaca̱x chanayuxẽẽxü̃. Rü chorü churaragüxü̃ tá chamu na nac̱uaixgüãxü̃ca̱x, rü ñu̱xũchi tá chayange̱x —ñanagürü. 23Natürü nümagü ga duü̃xü̃gü rü yexeraãcü aita naxüeama, rü naxca̱x ínacagü na curuchawa yapotaãxü̃ca̱x. Rü yema na nayexeragüamaxü̃ ga yema duü̃xü̃gü rü düxwa ga Piratu rü duü̃xü̃güga naxĩnü. 24Rü nüma ga Piratu rü norü churaragüxü̃ namu na naxügüãxü̃ca̱x ga yema duü̃xü̃gü naxwa̱xegüxü̃. 25Rü Barabáxü̃ ninge̱x, yerü yema nixĩ ga duü̃xü̃gü naxca̱x ícagüxü̃. Rü yema Barabá nixĩ ga poxcuxü̃ naxca̱x na duü̃xü̃güxü̃ ãẽ̱xgacümaã nanuẽxẽẽxü̃ rü namáẽtaxü̃. Rü yexguma ga Piratu rü duü̃xü̃güna Ngechuchuxü̃ namu na namaã naxügüãxü̃ca̱x ga yema nümagü nanaxwa̱xegüxü̃. 26Rü yema duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃ nigagü na curuchawa yanapotagüãxü̃ca̱x. Rü yexguma Ngechuchuxü̃ yagagüyane, rü yexma namagu nüxü̃ nangaugü ga wüxi ga yatü ga Chirenecü̱̃ã̱x ga naãnewa ne ũcü. Rü Chimáũ nixĩ ga naẽ́ga. Rü Chimáũxü̃ niyauxgü ga duü̃xü̃gü, rü naãtügu ngĩxü̃ naxünagügü ga curucha na Ngechuchuwe ngĩxü̃ nangexü̃ca̱x. 27Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nawe narüxĩ. Rü yema duü̃xü̃gütanüwa nayexmagü ga muxü̃ma ga ngexü̃gü ga auxexü̃ rü aita üexü̃, yerü Ngechuchuca̱x nangechaü̃gü. 28Natürü ga Ngechuchu rü yema ngexü̃güxü̃ nadawenü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngecügüx, Pa Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x ¡tãxṹ i chauxca̱x pexauxexü̃, natürü pegüca̱xtama pexauxe rü pexacügüca̱x! 29—Erü nawa tá nangu i ngunexü̃gü i nagu ñagüxü̃ tá i duü̃xü̃gü: “Tataãẽgü ya yíxema ngeã̱xta ya taxuacüma ãxãcügüxe, rü taguma tacharaü̃güxe, rü taguma maĩxãcügüxe, erü taxucatáma tümaxãcügüca̱x taxauxe”, ñagüxü̃. 30—Rü ngẽxguma i duü̃xü̃gü rü tá ma̱xpǘnegüxü̃ naca̱a̱xü̃gü rü ñanagürügü tá: “¡Toétügu rübuemü!” ñanagürügü tá. Rü tá ngüchitaerugüxü̃xü̃ naca̱a̱xü̃gü, rü ñanagürügü tá: “¡Toxü̃ idüxétügü!” ñanagürügü tá. 31—¿Erü ñuxãcü tá namaã nachopetü i ngẽma duü̃xü̃gü i aixcüma chixexü̃ ügüxü̃, ega ñaã chixexü̃ chomaã naxügügu na woo taxuü̃ma i chixexü̃ chaxüchiréxü̃? —ñanagürü ga Ngechuchu. 32Rü yéma nanagagü ta ga taxre ga máẽtagüxü̃ na Ngechuchurüü̃ curuchawa yanapotagüãxü̃ca̱x. 33Rü yexguma nawa nangugügu ga yema nachica ga Duü̃xẽẽruchina̱xãgu ãẽ́gaxü̃, rü yéma curuchawa Ngechuchuxü̃ nipotagü. Rü yema taxre ga máẽtagüxü̃ rü ta Ngechuchurüü̃ curuchawa nipotagü, wüxi ga norü tügünecüwawa rü to ga norü ṯoxwecüwawa. 34Rü yexguma Ngechuchuxü̃ curuchawa íyapotagüyane, rü ñanagürü ga Ngechuchu: —Pa Chaunatüx, ¡nüxü̃ nangechaü̃ i ñaã duü̃xü̃gü, erü tama nüxü̃ nacua̱xgü na ṯacü rü chixexü̃ naxüexü̃! —ñanagürü. Rü yema churaragü rü nanade ga Ngechuchuchiru. Rü ñu̱xũchi wüxi ga dĩẽru ngĩxü̃ nañanagügü na yemawa nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na texéarü tá yiĩxü̃ ga yema Ngechuchuchiru. 35Rü duü̃xü̃gü rü yéma inarüdaunü. Natürü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃ nacugüe, rü ñanagürügü: —Nüma rü togüxü̃ namaxẽxẽẽ. ¡Ẽcü, ñu̱xma rü nügütama namaxẽẽ ega aixcüma Cristu ya Tupana nüxü̃ unetacü yixĩgu! —ñanagürügü. 36Rü yema churaragü rü ta Ngechuchuxü̃ nacugüe. Rü naxü̃tawa naxĩ, rü nüxna nanaxã ga binu ga üxchiücü. 37Rü ñanagürügü nüxü̃: —Ega Yudíugüarü ãẽ̱xgacü ya tacü quixĩgu, ¡rü cugütama rüngü̃xẽẽ i ñu̱xmax, na ícunguxuchixü̃ca̱x! —ñanagürügü. 38Rü norü curuchatape̱xewa nipota ga wüxi ga mürapewaxacü ga ãẽ́gatachinüxü̃ ga Griégugügawa rü Dumacü̱̃ã̱xgügawa rü Yudíugügawa ümatüxü̃ ga ñaxü̃: —Daa nixĩ ya Yudíugüarü Ãẽ̱xgacü ya Tacüxüchi —ñaxü̃. 39Rü wüxi ga yema máẽtaxü̃ ga naxrüü̃ curuchawa ipotaxü̃ rü Ngechuchumaã naguxchiga, rü ñanagürü: —Ega aixcüma Cristu quixĩgu, ¡rü cugütama rüngü̃xẽẽ na ícunguxuchixü̃ca̱x, rü toxü̃ rü ta rüngü̃xẽẽ na ítanguxü̃xü̃ca̱x! —ñanagürü. 40Natürü ga yema to ga máẽtaxü̃ rü namücüxü̃ ínangaxüchiama, rü ñanagürü nüxü̃: —Cuma rü naxrüü̃ na curuchawa quipotachiréxü̃, ¿rü ngẽxguma rü ta tama Tupanaxü̃ cumuü̃xü̃? 41—Yixema rü name nixĩ na ipoxcuexü̃ erü tagagutama nixĩ i ngúxü̃ ingegüxü̃ erü ngẽma nixĩ i tórü natanü naxca̱x ga yema chixexü̃ ga ixügüxü̃. Natürü daa yatü rü taxuü̃ma i chixexü̃ naxü —ñanagürü. 42Rü yexguma ga yema máẽtaxü̃ rü ñanagürü: —Pa Ngechuchux, ¡choxna nacua̱xãchi i ngẽxguma wenaxãrü núma cuxũxgu rü ãẽ̱xgacüxü̃ ícunguxgu! —ñanagürü. 43Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü ñomatátama i ngunexü̃gu chomaã cungẽxma i mexẽchixü̃ i naãnewa —ñanagürü. 44Rü yexguma tocuchiwa nanguxgu rü guxü̃wama naxẽãne ñu̱xmata tomaẽ̱xpü̱xarü ngorawa nangu ga yáuanecü. 45Rü ga üa̱xcü rü nixo. Rü tupauca ga taxü̃neãrü tüyemachiü̃xü̃ rü ngãxü̃gu narügaute. 46Rü yexguma ga Ngechuchu rü poraãcü aita naxü rü ñanagürü: —Pa Chaunatüx, cuxme̱xwa chanange̱x i chauãẽ —ñanagürü. Rü yema ñaxguwena rü nayu. 47Rü yexguma yema churaragüarü ãẽ̱xgacü ga Dumacü̱̃ã̱x nüxü̃ da̱u̱xgu ga yema ngupetüxü̃, rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃, rü ñanagürü: —Aixcüma ñaã yatü rü taxuü̃ma i chixexü̃ naxü —ñanagürü. 48Rü guxü̃ma ga yema togü ga duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃ rü nüxü̃ daugüxü̃ ga yema ngupetüxü̃, rü poraãcü nangechaü̃güãcüma napataca̱x nawoegu. 49Natürü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga aixcüma Ngechuchuxü̃ cua̱xgüxü̃ rü yaxü̃wa- tama nüxü̃ narüdaunü ga yema ngupetüxü̃. Rü yema duü̃xü̃gütanüwa ta iyexmagü ga yema ngecügü ga Ngechuchuwe rüxĩcü ga yexguma Gariréaanewa ne naxũxgu. 50Rü nayexma ga wüxi ga yatü ga Yudéaanewa yexmane ga ĩãne ga Arimatéacü̱̃ã̱x, rü Yuche nixĩ ga naẽ́ga. Rü nüma rü Yudíugüarü ãẽ̱xgacügütanüwa naxü, natürü namecüma rü meã namaxü̃. 51Rü nüma rü poraãcü ínanaṉg̱uxẽẽ na ínanguxü̃ ga Tupana na yéma ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x. Rü yemaca̱x tama norü me nixĩ ga yema Ngechuchumaã naxügüxü̃ ga yema togü ga namücügü ga ãẽ̱xgacügü. 52Rü nüma ga Yuche rü Piratuxü̃tawa naxũ, rü Ngechuchuxü̃neca̱x ínayaca. 53Rü curuchawa nayayaxu ga Ngechuchuxü̃ne, rü wüxi ga düxruü̃maã nananuque. Rü wüxi ga naxmaü̃ ga nutaarü ma̱xpǘxü̃wa yacaxmaü̃güxü̃gu nayanaxücuchi. Rü yema naxmaü̃ rü nayexwacaxü̃, rü taguma texéxü̃ nagu yaxücuchigüxü̃ nixĩ. 54Rü yema nixĩ ga ngunexü̃ ga nagu Yudíugü nügü imexẽẽgüxü̃ naxca̱x ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃. Rü marü ningóonechaü̃ ga yema ngü̃xchigaarü ngunexü̃. 55Rü yema ngecügü ga Ngechuchumaã Gariréaanewa ne ĩcü, rü Ngechuchuxü̃ íyaxücuchigüxü̃wa íiyadaugü. Rü nüxü̃ idaugü ga ñuxãcü na íyaxücuchigüãxü̃ ga naxü̃ne. 56Rü yexguma ngĩpatawa nangugügu, rü inamexẽẽgü ga pumara rü chixü̃. Rü irüngü̃gü ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu, yerü yema nixĩ ga Tupanaãrü mu.
Copyright
Learn More


text:
Sut il presidi da deputà Hans Joos, Samedan ed en preschientscha da cusseglier guvernativ
Joachim Caluori, schef dal departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient, ha ina
cumissiun predeliberanta dal cussegl grond tractà dacurt la revisiun parziala da la lescha davart las
scolas medias. La cumissiun ha concludì unanimamain d'entrar en chaussa e recumonda al
cussegl grond da tractar il project en la proxima sessiun da mars.
En il center da la revisiun parziala stattan las adattaziuns da la lescha davart las scolas medias
ch'èn necessarias per realisar il reglament per renconuscher la maturitad (RRM) da l'onn 1995
en ils gimnasis dal Grischun e per introducir ina maturitad prioritara enstagl dals tips da maturitad
ch'existan oz. La revisiun da la lescha davart las scolas medias creescha uschia la basa per
renconuscher ils attestats da maturitad che vegnan emess suenter l'onn 2003 en ils gimnasis
grischuns. Quella renconuschientscha è la premissa per ch'ils attestats da maturitad
pussibiliteschian er en il futur in'admissiun senz'examen a las universitads, a la scola politecnica
federala ed als instituts da scolaziun per persunas d'instrucziun. La realisaziun dal RRM dat la
pussaivladad al chantun Grischun da promover dapli sias linguas chantunalas e da porscher ina
scolaziun gimnasiala bilingua. La qualitad da la scolaziun en ils gimnasis grischuns duai vegnir
garantida a moda duraivla e la durada da la scolaziun duai vegnir reducida per in onn. La revisiun
ha plinavant per consequenza che las disposiziuns davart il pajament da contribuziuns a las
scolas medias privatas vegnan adattadas.
La lescha davart las scolas medias vegn midada be pauc pertutgant sia dimensiun e resta ina
lescha generala concisa. Il model grischun da scola media ch'è sa cumprovà dapi passa 35 onns
vegn consolidà.
La cumissiun ch'ha deliberà per mauns dal cussegl grond il project da lescha cun paucas
propostas per midadas, è ensemen cun la regenza da l'opiniun ch'ina revisiun saja necessaria ed
avria la via per in svilup dinamic da la scolaziun gimnasiala che dat gronda paisa a la garanzia da
la qualitad d'instrucziun.
Gremi: Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient
Funtauna: rg Cumissiun predeliberanta


text:
Santa Òlga de Kiev
L'Òlga de Kiev (russ e ucrain: Ol'ga/Oлbra ; nors antich: Helga; Pskov, 879 - Kiev, 11 luj 969) l'è stada on member de l'aristocrazia variaga del Rus' de Kiev, miee de l'Igor', fioeu del Rurik.
Dòpo la mòrt del marì l'ha governaa el Rus' in qualità de reggent (945-963), in nòmm del sò bagaj Svjatoslav I. L'ha dedicaa on mucc de temp in del cercà vendetta per el mazzament del marì a òpera di Derevljan e l'ha ottegnuu infin quell che la voreva cont el massacher de ona bòna part de quij chì.
Lee l'è stada la prima, tra i sovran de Kiev, a convertìss al Cristianesim in del 957 dòpo on pellegrinagg a Costantinòpol, indove l'ha ciappaa el nòmm de Elena. El sò battesim l'è staa celebraa del Patriarca de Costantinòpol Polieucte, menter el sò padrin l'è staa l'imperador Costantin VII.
Quand che l'è tornada a Kiev l'ha faa de tutt per riessì a convertì i abitant del Rus' a la soa religion noeuva, anca se l'ha minga poduu fàll cont el sò fioeu.
La venerazion per l'Òlga l'è scominciada sòtta el ò nevod, el Vladimir I, che in del 996 l'ha spostada in d'ona gesa noeuva che l'aveva faa sù lu. La festa l'è stada fissada el 11 de luj, data confermada in del 1574 del Concili Russ.


text:
Aurelian
El Luci Domizi Aurelian, mej conossuu con domà el nòmm de Aurelian (Lucius Domitius Aurelianus in Latin; Sirmi, 9 settember 214 - Bisanzi, 275), a l'è staa on imperador roman, a partì del 270 finna a la mòrt.
L'è regordaa come on grand comandant e come vun di ultim grand imperador de Roma, perchè (come anca i imperador Deci, Valerian, Gallien, Claudi II, Dioclezian) l'ha provaa tusscòss per fermà la decadenza inevitabil de l'Imperi.
Cuntegnüü
I origin e la carrera militar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Aurelian l'è nassuu in Illiria, a Sirmi (Sirmium, al dì d'incoeu Sremska Mitrovica, in Serbia) de on'umil familia de contadin. Sin de quand a l'era giovin l'ha combattuu in de l'esercit, finna a rivà a important ròl de comand. L'Historia Augusta la dis che in del 257 l'era el tribun militar de la Legio VI Gallicana, che l'era quella che l'aveva respingiuu on'invasion de Franch a Magonza.
In del 268, la soa cavalleria (lù l'era diventaa dux equitum, de fatt) l'ha combattuu contra i Gòtt in de la Batalia de Naiss (incoeu Niš, semper in Serbia). El stòrich Aureli Vittor el dis che l'ha favorii el Claudi II a diventà imperador, cont el coppà d'el Gallien (ma l'è minga ona notizia certa). Quand che poeu anca el Claudi II l'è mòrt, el podè l'è staa ciappaa del sò fradel, Quintill.
Come tipich de la Crisi del Segond Secol, se el Senaa l'ha reconnossuu el noeuv imperador, inscambi l'esercit el s'è rebellaa e l'ha nomenaa come sò capp l'Aurelian, pròpri a Sirmi. Dòpo che donca el Quintill l'è staa battuu e coppaa, anca el Senaa l'ha daa el sò reconossiment a l'Aurelian, che inscì l'è diventaa imperador a tucc i effett.
L'imperi (270-275)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maggior preoccupazion del noeuv imperador l'è stada quella de difend l'imperi de tutt i invasion che al temp eren frequent. Per esempi, l'ha daa vida a ona imponent òpera de fortificazion de Roma, che la gh'ha avuu ona noeuva cinta muraria esistent in part anca incoeu, i Mur Aurelian. Per la soa politega difensiva, a l'era ciamaa di sò soldaa manus ad ferrum (var a dì man a la spada).
I guerr sul Reno e 'l Danubi (270-271)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 270, quand l'imperador l'era anmò el Claudi II, on'invasion de Iutungg l'aveva causaa on grand numer de dann in Rezia e Nòrich. L'imperador l'aveva daa el comand per la difesa di Balcan a l'Aurelian e, menter l'era dree a 'ndà a Sirmi (el sò quartee general) per combatt quest noeuv attacch l'era mòrt de pest.
'Sto avveniment l'ha spingiuu l'Aurelian a finì brevement la guerra contra i Gòtt in Tracia, cont el mett fin aj assedi de Anchial (Anchialus, arent a la citaa bulgara de Pomorie) e Nicòpol (Nicopolis ad Istrum). De là, tornaa a Sirmi, l'era divegnuu imperador e l'era andaa a combatt i Iutungg, perchè 'l saveva che questa l'era voeuna di còss pussee important de affrontà.
I Iutungg, che avenven invaduu l'imperi per podè ciappà i danee che i alter imperador i aveven promiss per fài stà bòn, quand hann sentii del rivà de l'Aurelian, hann provaa a scappà, ma hinn staa trovaa sul Danubi e battuu, anca se minga in manera definitiva. I propòst di barbar de podè avègh i pròpri danee hinn staa refudaa de l'imperador, che inscì l'ha faa vedè a tucc còssa pensava che se gh'avess de fà cont i tribuu foeura del limes: mai pu dàgh di danee, per evità de vess sò debitor.
In del november del medèmm ann, menter che l'Aurelian a l'eva a Roma per ricev del Senaa el titol offizial de imperador, ona noeuva invasion (questa voeulta eren Vandai e Sarmata) l'ha toccaa la provincia de la Pannònia. Anca questa voeulta l'è staa l'imperador medèmm a combatt, e a fà vincc l'Imperi. Come condizion per la pas, l'imperador l'ha vorsuu che i barbar ghe dassen in ostagg on gran numer de fioeu e on grupp de 2000 cavalier.
A l'inizzi del 271, on'invasion de Alemann, Marcomann e Iutungg unii (come el dis el stòrich Desipp) l'è rivaa oltra aj Alp, in Italia. L'Aurelian l'è tornaa in de la Penisola, indove l'è staa sconfigiuu arent a Piasenza, per on'imboscada. Ma i barbar, per interess personai, s'hinn dividuu in tant piccol armad. L'Aurelian l'è riessii a cambià donca i sòrt de la guerra, vingiuda grazie aj bataj de Fan e Pavia.
Poeu, menter l'eva dree de andà vers orient, l'ha battuu i Gòtt e i Carp che vegniven contra de lù e, traversaa el Danubi, el n'ha sconfigiuu alter 5000, cont el massà anca el sò capp, on tal Cannabaude. Dòpo quest vittòri l'è staa ciamaa del Senaa Gothicus Maximus.
Vist che i situazion de crisi longh el confin sul Danubi eren dree a cress, l'Aurelian l'ha deciduu de lassà perd la Provincia di Tre Daci, per podè retiràss oltra el grand fiumm. Chì però l'ha faa suu, in de la Provincia de la Mesia Inferior i dò provincc de la Dacia Ripens e la Dacia Mediteranea. Cont el fà inscì, hinn aumentaa i tension tra Gòtt e Sarmata che s'hinn trovaa i primm vesin aj alter e aumentaa anca i soldaa roman disponibil per difend el cors medi-bass del Danubi (circa 45000 òmen).
La riunificazion de l'Imperi (271-274)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despoeu la mòrt de l'imperador Valerian, on quaj de part de l'Imperi s'even renduu indipendent. In Galia, Spagna e Britannia el gh'eva l'Imperi di Gali; a est, in quell che adess l'è ciamaa Medi Orient, l'eva nassuu el Regn de Palmira.
Giamò Gallien e Claudi II aveven provaa a riunificà l'Imperi, ma domà sòtta l'Aurelian, quest intent l'è staa saldaa. De fatt lù l'ha battuu sia la regina de Palmira Zenòbia e 'l sò fioeu Vaballaa (272; l'è staa menter che l'era dree a combattei che l'ha incontraa i esercit del Cannabaude sul Danubi) sia l'Imperador di Gali, el Tetrich (274). Ma, dòpo el trionf a Roma, né la Zenòbia né 'l Tetrich hinn staa faa coppà: la prima l'è stada fada diventà miee d'on senator e l'ha vivuu el rest de la soa vida a Tivol, el segond l'è diventaa governator de la Lucania. Fòrsi l'Aurelian voleva inscì ricompensài per vess riessii a conservà i vegg confin de l'Imperi contra i invasion forest.
La politega religiosa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 274 l'Aurelian l'ha portaa a Roma la venerazion per el Sol Invictus (el Sô mai Vingiuu) e l'ha provaa a fàla diventà la religon offizial de l'Imperi. Per quest l'ha faa sù a Roma on sò templi e l'ha proclamaa che 'l 25 de dicember el fudess el Dies Natalis Solis Invicti (Dì de la Nassida del Sô mai Vingiuu). Questa festa l'è diventada semper pussee importanta perchè l'eva mettuda a la fin di Saturnaj. Anca adess el 25 de december, vista la soa popolaritaa, l'è consideraa de la Gesa Cattòlica la data offizial de la nassida del Gesuu Crist (quella vera la podom savè nò, probabilment).
L'Aurelian el considerava el Sol Invictus on dio important perchè l'era quell veneraa a Emesa, la cittaa-statt de la Siria che l'aveva aiuttaa a rivà a la vittòria contra Palmira. El vedeva in del Sol Invictus on possibil element de unitaa per tutt l'Imperi.
On alter provvediment a favor de la noeuva divinitaa offizial l'è staa quell de proclamà che 'l primm dì de la settimana, la domenega, la se ciamass Solis Dies (Dì del Sô): i resultaa de questa politega se veden anca mò in de l'Ingles Sunday ò in del Todesch Sonntag.
La politega interna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Preoccupaa per i congiur del Senaa, che 'l provava in tucc i moeud de ciappà de noeuv l'antich podè perduu a favor de l'esercit, l'Aurelian l'ha tentaa in tutt i maner de concentrà el comand in di sò man, magara cont el dì che la pubblica amministrazion l'era corrotta e inefficent. Tra i istituzion colpii de la soa politega la gh'è stada la zecca. Ma menter l'eva dree a indagà e punì di reaa commettuu in relazion a la coniazion di moned d'argent (274), gh'è stada ona grav ribellion popolar, fòrsi scatenada pròpri di funzionari de la zecca, che gh'aveven pagura de vess punii. La ribellion l'è stada fermada con granda difficoltaa.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se gh'even di grand difficoltaa in de l'Imperi, l'imperador l'ha vorsuu minga desmentegàss del problema di Part e vers la fin de l'estaa del 275 l'ha comenzaa a preparà ona spedizion contra la Persia. E l'eva giamò rivà arent a Bisanzi che l'è staa coppaa de on sò segretari, per ona vendetta privada. Dòpo de lù l'è diventaa imperador el Tacit.
Curiositaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se dis che duranta la guerra contra Palmira, l'esercit de l'Aurelian l'abbia assediaa la citaa de Tiana, in Cappadòcia. Scià, inrabii per la longa resistenza di abitant l'imperador l'ha dii che dòpo de la vittòria l'avaria lassaa viv nanca on can. Donca, quand la citaa l'è stada sconfiggiuda, i soldaa even già dree a entrà e fà sù on massacher che lù i ha fermaa e l'ha dii: Me raccomandi, ve hoo dii che podii coppà tucc i can. Ma gh'avii de lassà viv i abitant. Quest perchè l'era rimagnuu commòss del valor de la popolazion, vist che tutt i alter cittaa aveven subit vert i sò pòrt, cont el rinnegà Palmira e 'l riconossel come ver imperador.


text:
Muntavégia
Muntavégia u anca Muntaégia (nom ufizial in italian Montevecchia) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 2 623 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 445 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Cernösch, Meraa, Massaja, Ulgiaa, Usnach, Peregh, Rovagnaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntavégia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
1Ayaa pu jajcua ɨmɨ Dioj mui'itɨ tihua'uta'ixaa ɨ tavaujsimua'acɨ'ɨ, mui'icaca cɨme'e ɨ nyuucari. Ajna'ɨmɨ Dioj pu ayan seica huataityaca'a mej mi tyu'utaxaj Dioj jetze ma'acan. 2Ma ajta ijii, tyaj huatyaɨte, tɨj na'a tɨ nain araurastejsin, aɨn Dioj ayan tiraijca ɨ ruyauj tɨ ij aɨn titaata'ixaate'en ɨ Dioj jetze ma'acan. Aɨ pu ajta ayan ra'antihuau tɨ'ij nain ti'ijcɨ'ɨti aɨjna ɨ ruyauj. Dioj pu ajta jamuan tyu'utaahuaca'a ɨ chaanaca ɨ tyaj japuan yan seijre'e. 3Ajta aɨn ɨ yaujra'an, ayaa pu nain cɨn che'eta na'a rɨ'ɨ huapɨ'ɨ naa seijre'e tɨj ajta ɨ Dioj. Ajta ɨ tevijra'an, ayaa pu che'eta na'a seijre'e tɨj ajta ɨ Dioj. Aɨ pu ajta ravi'i tɨj na'a tɨ iiyan ti'iseijre'e ɨ chaanaca japua, ajta u tajapua. Runyuuca pu cɨn huapɨ'ɨ antyujmua'aree, aɨ pu ayan rɨcɨ tɨ'ij a'ateevi'in. Tɨ'ɨj aɨn yaujra'an tihua'aca'ari'iri'i ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, aj pu'i aun a'ujyeijxɨ ɨpuari japua ɨrɨɨta'an aɨjna tɨ nain cɨn antyujmua'aree, tɨ ute'e e'eseijre'e. 4Ayaa pu een cɨn huarɨj, ajta ayan te'irajraa tɨ aɨn ayan huapɨ'ɨ eitze'e re'enya'a a'araa macai aɨme ɨ xaijnyu'ucari ɨ maj tajapua ti'ivaɨre'e. Ajta eihua pu eitze'e ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi aɨjna ɨ nyuucari tɨ cɨn Dioj ari raatamuá'a ɨ ruyauj cai aɨjna ɨ nyuucari tɨ ajta cɨn hua'utamuá'a aɨme ɨ mej tajapua ti'ivaɨre'e. 5Ayaa pu'u xaa, Dioj capu a'anaj ayan tiraata'ixaa seij tɨ hua'a jetze ajtyama'acan tɨj ayan tiraata'ixaa ɨ ruyauj tɨcɨn: Muaa paj niyauj pueen. Nyajta inyaa, ijii nu mua'antíhuau. Ajta ayan tɨcɨn: Nyaa nu ya'upuaara'an pueenya'a na'ame. Ajta amɨn, amɨ pu niyauj pueenya'a a'ame. 6Ajta, tɨ'ɨj ayan ya'araavi'itɨ iiyan chaanaca japua aɨjna tɨ jajcua ɨmɨ seijra'acaa, ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: Miche'e maɨn raatyaanajche matɨj mana'a pua'amua ɨ mej ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi. 7Ajta, ayaa pu hua'a cɨme'en ti'ixa aɨme ɨ maj tajapua ti'ivaɨre'e tɨcɨn: Ayaa pu hua'aruure aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e u tajapua mej mi meyan seijra'a tɨj aaca, majta mej mi meyan seijra'a tɨj taij tɨ a'ataa aɨme ɨ tɨ tihue'ijte'e. 8Ma ajta, cɨme'en ɨ ruyauj, ayaa pu ti'ixa tɨcɨn: Muaa, mɨ paj Dioj pueen, muaa paj anti'amua'areera pua'ame tɨj na'a rusen cɨme'e. Papu'uri icu ru'iteechui ɨ ’itzɨj ɨ maj cɨn raamua'aree paj uraré'en cɨn seijre'e, paj pajta xa'apɨ'ɨn ti'ijta a'ij tɨ tiraavijte'e. 9Muaa paj raataxe'eve maj rɨ'ɨ ti'ityujcha'ɨ tzaahuati'ira'a cɨme'e. Ajta, capu a'atzu mua'aránajchaca'a maj a'ij pua'a ti'ityújchaɨca. Aɨj pu cɨn, aɨn Dioj ɨ paj jemin seijre'e, aɨ pu ayan rɨ'ɨ timuaatyajtuaa pata'aj eitze'e huata'atyamua'ave'en macai aɨme ɨ mej mueetzi jamuan seijre'e. 10Ajta ayan tɨcɨn: Muaa, nyavastara'a, jajcua ɨmɨ paj raatyataahuaca'a ɨ chaanaca. Ajta, tɨj na'a tɨ iiyan seijre'e u tajapua, amuajca'a paj cɨn raatyataahuaca'a. 11Aɨ pu te'entipua'ari tɨj na'a pua'amua tɨ ti'iseijre'e. Ma pajta muaa, pauche'e paj huatyavaa pua'ame. Ajta tɨj na'a tɨ tyu'utaavijhuaca'a, ayaa pu tyu'utémí'ima'acantari tɨj cɨɨxuri tɨ cai che'e ti'itɨj vaɨre'e. 12Ayaa paj raatyáxu'uta'inaxɨ'ɨsin tɨj cɨɨxuri tɨ mi'ima'acan, ɨ maj raatyajtutzi. Naimi'i pu saɨque ruruuren. Ma pajta muaa, pauche'e peyan che'eta pana'a seijre'e tɨj na'a rusen cɨme'e. Capaj a'anaj á'apua'aren. 13Dioj capu a'anaj ayan tiraata'ixaa seij tɨ tajapua ti'ivaɨre'e silu ruyauj pu xaa ayan tyu'uta'ixaa tɨcɨn: Pata'aj ye a'ujyéijxɨ'ɨn nya'ɨrɨɨta'a. Pata'aj peyan huacati asta nyana'a cai hua'antimue'itɨn aɨme ɨ maj muájchaɨre'e mej mi meyan timua'ara'astijre'en mueetzi. 14Capu xaa nya'u ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej tajapua ti'ivaɨre'e a'ini aɨ mu aɨn pueen ɨ xaijnyu'ucari tɨ Dioj ayan tihue'ijte'e mej mi meyan ti'ivaɨra'a ma'ujhua'anye'en, mej mi hua'utyavaɨre'en aɨme ɨ tɨ hua'acɨ'ɨti tɨ Dioj hue'irajtuaani.
Copyright
Learn More


text:
La regenza grischuna ha approvà definitivamain il model da splitting
da la scola professiunala Surselva a Glion e da la scola professiunala
Cuira per l'instrucziun da furmaziun generala a partir da l'onn da scola
2008/09.
Il model da splitting è sa cumprovà en la fasa da project da sis
onns ed il facit che vegn tratg è dal tuttafatg positiv. Circa dus terzs
da tut las scolaras e da tut ils scolars da la scola professiunala
Surselva èn scolaras e scolars che emprendan tenor il model da
splitting. L'onn da scola 2006/07 eran quai 241 scolaras e scolars. Fin
l'onn 2010 pon ins far quint che quest dumber da scolaras e da scolars
restia sin quest nivel. Il model da splitting è ina da las mesiras ch'il
chantun prevesa per rinforzar Glion sco lieu da scolaziun sin il stgalim
secundar II.
Tenor il model da splitting vegnan las scolaras ed ils scolars, che
han lur lieu d'emprendissadi en Surselva, tramess sche pussaivel a la
scola professiunala Surselva a Glion per l'instrucziun da furmaziun
generala, sch'ellas e sch'els abiteschan a Glion u en ina vischnanca da
la Surselva che ha ina scola obligatorica rumantscha, e quai da Laax
ensi. Sin ina dumonda en scrit po l'uffizi ultra da quai trametter
emprendistas ed emprendists d'autras regiuns che discurran rumantsch en
l'instrucziun bilingua a Glion.
La regenza s'exprima cunter mesiras pli rigurusas en il sectur da la
responsabladad per chauns privlus
La revisiun parziala dal dretg d'obligaziuns che vegn proponida da
la confederaziun en il sectur da la responsabladad per chauns privlus
vegn refusada da la regenza grischuna. La confederaziun prevesa che
persunas che tegnan chauns privlus duajan da nov vegnir suttamessas ad
ina responsabladad da periclitaziun.
Questa proposta premetta che la confederaziun classifitgeschia ils
chauns tenor categorias da privel. Ina tala categorisaziun possia
dentant mo vegnir fatga sin basa da la razza u da la grondezza dal
chaun. Tenor la regenza mussan las experientschas che la razza n'è betg
en emprima lingia il criteri per giuditgar, sch'in chaun è privlus u
betg. Anzi, las enconuschientschas ch'ins ha gudagnà en il Grischun sin
basa d'incidents cun chauns dapi il matg 2006 mussan che la gronda part
da las morsas è vegnida chaschunada en emprima lingia da bastards sco er
- per ina part considerabla - d'animals ch'èn vegnids resguardads sco
chauns da famiglia. Per la regenza è quest project da far pli severa la
responsabladad generala da las possessuras e dals possessurs da chauns
mo per ina tscherta razza ed - entaifer questa razza - mo per singuls
tips plitgunsch naschì or d'in acziunissem politic che or d'ina
necessitad reala. En Svizra valeva la responsabladad da periclitaziun
numnadamain mo per privels spezials che n'èn betg bain dumagnabels, sco
implants nuclears u vehichels a motor.
Er la varianta proponida d'extender la responsabladad da
periclitaziun sin tut las possessuras e sin tut ils possessurs da chauns
sco er da pretender in'assicuranza da responsabladad obligatorica refusa
la regenza en sia consultaziun. Sche la responsabladad da periclitaziun
vegniss extendida sin tut las possessuras e sin tut ils possessurs,
stuess vegnir elavurada ina categoria d'excepziuns per chauns da
polizia, per chauns da salvament e per chauns da protecziun. Plinavant
pertutgass in'extensiun da la responsabladad en emprima lingia cas da
bagatella, sco che las experientschas ch'ins ha fatg en il Grischun cun
morsas da chauns mussan. Empè da quai èsi per la regenza pli
raschunaivel da mantegnair la regulaziun vertenta ch'è pratitgabla e
cunvegnenta.
Da vischnancas e da regiuns
- Schlarigna: La revisiun parziala dals statuts da la vischnanca
burgaisa da Schlarigna, ch'è vegnida concludida ils 27 da zercladur
2007, vegn approvada.
- Vuorz: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la
vischnanca da Vuorz dal 1. da zercladur 2007 vegn approvada.
- Sta. Maria V.M.: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la
zona da mastergn "Bos-chetta" dals 3 da fanadur 2007 da la vischnanca da
Sta. Maria V.M. vegn approvada.
Chanzlia chantunala dal Grischun
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Insübria
De Wikipedia
- Una region storica-geugrafica che la curispond al teritori induè che temp indree ghe staven j'Insüber, un popul celtich che l'ocüpava la region fra el Po e i lagh ai pé di Alp, a partì dal IV secul prima dal Signur. Titu Livio l'ha scrivüü che j'hinn stat propi j'Insüber a 'vè fundaa Milan vers el 390 prima dal Signur.
- Una zona che la cumprenda i teritori ch'i curisponden al Dücat de Milan (1395-1796), cume l'era prima de drucà e passà a l'Austria cun el Trataa de Campoformio. Quel nom chì l'è anca quel duperad int i descrizion linguistich, chi definissen l'Insübria cume la zona che la cumprenda la Pruincia de Nuvara, la Pruincia de Lecch, tüta la Pruincia de Milan, la Pruincia de Lod, e el Tisin, insuma tütt i zon induè che se parla el lumbard ucidental (o insübrich).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pagina dala comünità da lavur Regio Insubrica
- Pagina dal'üniversità dal'Insübria
- Pagina dal Moviment econazional Domà Nunch
- Pagina dal'assuciaziun cültüral Terra Insubre
- Pagina de El Dragh Bloeu - Portal per la promozion de l'Insubria
- Pagina par i visitaduu dala zona di lagh ai pé di alp
- Pagina dal giurnal insübrich scrivüü in italian Infoinsubria


text:
Bainvgnü
- Daspö sia fundaziun l'on 1904 es l'Uniun dals Grischs (UdG) activa per lingua e cultura rumantscha in Engiadina, Val Müstair e Bravuogn. Seis böt es da promouver e mantgnair la lingua ed ils bains culturals dals Rumantschs Ladins.
- L'Uniun dals Grischs maina ün lö d'inscunter cun libraria e program d'occurrenzas i'l Chesin Manella a Schlarigna.
- Cun sias ediziuns e la vendita pissera l'Uniun dals Grischs per nouvs cudeschs, periodics ed otras medias in rumantsch ladin e per lur derasaziun.
- L'Uniun dals Grischs es organisada sco società e collavura sco uniun affiliada da la Lia Rumantscha cun otras uniuns linguisticas e culturalas.


text:
2:13 min, Minisguard Plus dals 11.9.2015
Dapi 24 onns è Curdin Christoffel da Riein scolast primar.
Eligi Derungs ha accumpagnà cun sia camera ils scolars ed il scolast da Duin durant in entir onn.
Il pli enconuschent scolast da Duin è senza dubi stà il scolast barmier Christian Capeder ch’è mort il 2001.
Il vitg da Duin sa chatta sin ina collina da vart dretga da la Val Lumnezia, tranter la Val da Pitasch e la Val Uastg.
Glindesdi, ils 7 da settember 2015, 20:00, chasa da scola Pitasch.
Finescha ina scolara ni scolar la 6. classa a Duin sto ella ni el far il pass vinavant a Glion en il stgalim superiur.
Ina stanza, in scolast, 2 scolaras, 6 scolars en 4 classas.
La chasa da scola nova è vegnida construida il 1996 da l’enconuschent architect lumnezian Gion A. Caminada da Vrin.
Enturn l’onn 840 suenter Cristus è Duin documentà per l’emprima giada, quai sco abitadi “Auna”.


text:
Sufers
Sufers (Sur in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 124 abitant e una süperfiss de 34.629 km², e al se tröva a una altitüden de 1430 meter sura al livel del mar.
El cumün de Sufers a l'è tacaa ai cumün de Andeer, Casti-Wergenstein, Ferrera, Madesimo (IT-SO), Safien, Splügen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sufers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de Subere.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site (in German)
- Sufers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Point Blank (À bount portant)
Trama: La vì, sè veramente 'na merd!
Oh parblè parblè! Scert volt la vì te riservè veramént ma veramént delle jornat de merd!
Je lo so che le major part de le volt, lè bel, lè divertent, lè val la pen de vivre, ma quand che poi t'arivan scerti jorn, che propr' te vorest sprofondar.
Lo sa trè bien Liam Naason, che l'è le protagonistè assolutè di quest jener de cinemà, che lui ha già salv' la fille a Parì, e la femme a Berlin: le cinemà che un grup de cativon che te levan da sott' el nasò la femme o la fille o le cagnett e tu te dev fà un culè tant per riprendrerli!
Le regist del cà film è lo scenejator de quell'altr film avec Russèl Crowe, che pur ill non se l'aspettav che la gendarmerì je arestav' la femme, e c'avev solament trì giurs per salvarla dall'a prisòn!
E insomm' la vì, la juà de vivre! Che cert volt sarebbe bello pensar a en film con l'istorì del rapitor e non de la victim, l'istuar dalla part di chi no ha el couer! Veder la vì del cativon, del farabutt, del criminelle; che rapisc le femme degli altri ma non le ridà andrè!
Je vid cà film aprè le quatrieme capitolè de la misiòn impossiblè, e purtropp per il l'assiòn era tropp poco bocù, ma le film non è malasc. Bref le necessar pur non annoiè.


text:
Ekaterina Makarova
L’Ekaterina Valer'evna Makarova, (Mósca, 7 ad Śugn dal 1988, EkaTepиHa BaлepbeBHa MakapoBa in Rus) l'è na tenìsta rusa ch'l'è stada la nùmar daśnóṿ dal mónd (al 7 ad Śnar dal 2013). L'è élta 180 cm par 65 chilo e l'è prufesiunìsta da 'l Utóbar dal 2004.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA in singulàr e quàtar in dópi ch'la śōga in gènar insém a l'Elena Vesnina.
La và mata par la cantànta Rihanna, par la pizza e al suc ad póm.
Caréra
La Makarova la taca a śugàr a tènis a siē an par pò tōr par a 'l sircùit senior dal fémni a quind'ś an. Dòp avér-'g-la cavàda a dvintàr una dal primi 250 śugadōri dal mónd in dal Maǵ dal 2005, la fà pò fadìga a 'ndàr avànti in di daśdòt méś a vgnir.
Dòp ès'r-as mis in bisàca tri tìtui ITF e avér pasâ soquànt tùran in di Gran Slam dal 2007 e 2008, in dal Maǵ 2009 la śōga finalmènt dū finàli in sla tèra rósa ma la i pèrd: a Fès in Maròc la céd a la spagnōla Anabel Medina Garrigues par 0-6 1-6 mént'r a Estoril (Purtugàl) a gh'à la méj in dū sét la Yanina Wickmayer.
A gl'Australian Open dal 2010 la pèrd a 'l secónd tùran da la Sara Errani par 2-6 3-6. Al 19 ad Śugn dal 2010 la vins al sò prim turnèo WTA in sl'èrba 'd Eastbourne baténd in finàl la bielurùsa Viktoryja Azaranka par 7-6 6-4. Prima l'iva fat fóra atri quàtar śugadōri dal primi vint: la Flavia Pennetta (11), la Nadia Petrova (13), la Svetlana Kuznecova (20) e la Samantha Stosur (7).
In di Australian Open dal 2011 la bat a surpréśa la sèrba Ana Ivanović a 'l prim tùran par 3-6 6-4 10-8 e pò la mét in riga anc la Lesia Tsurenko e la rusa Nadia Petrova. La pèrd in di utàṿ da la Kim Clijsters par 7-6 6-2. Stés riśultâ anc a 'l Roland Garros ma chè l'è la Viktoryja Azaranka a saràr-'g al pas cun al puntéǵ ad 2–6 3–6.
In dal 2012 la riva, par la prima vòlta in caréra, in di quàrt 'd un Gran Slam: a sucéd in Austràglia in dua la s parmét ad dar la paga a la Serena Williams par 6–2 6–3 prima ad patìr un séc 0–6 2–6 da la Marija Šarapova. La s ripét anc in dal 2013 quànd la bat prima la Marion Bartoli e pò l'Angelique Kerber par pò pigàr-'s incóra a la Marija Šarapova par 6-2 6-2 in di quàrt.


text:
Bagg
Bagg (Baggio in italian) l'è on quarter de Milan, situaa in la periferia occidental del capploeugh lombard (Municipi 7).
Bagg la se troeuva arent a vun di parch milanes pussee important, var a dì el Parch di Cav.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm testimonianz stòrich de Bagg hinn de insediament molto antigh, che partegniven a popolazion celtich. L'origin del sò nòmm l'ha dividuu i studios: quaivun el pensa che 'l vegna de ona torr romana militar ciamada Badalocum, che la gh'aveva dominà i campagn e la strada per Novara; alter inveci le fann derivà de on'abbadia denominada badia aggeris, nòmm che poeu el s'è evoluu in Badagio, Badaglo, Badaxio e al nòmm attual.
In del 221 prima de Crist, tutt el territòri identificaa in di center de Trenn, Quart, Quint e Segur l'è staa conquistaa di Roman. De 'sto temp la gh'avaria de vess la torr che fòrsi l'ha daa el nòmm al loeugh.
Tra i primm notizzi che a gh'emm de Bagg ghe n'è voeuna del 881, quand che 'l nòbil Tazon l'ha promòss la recostruzion del borgh (dòpo i distruzion di Barbar) sora i ruvinn de l'antiga torr de guardia (trada giò del tutt). Duranta l'epoca longobarda l'è stada sed de ona fara, cioè de ona cort agricola fortificada; in del 1162 l'ha ospitaa a on quai milanes scappaa de la città invaduda del Federich Barbarossa. In quell period l'è staa faa sù, arent a la gesa de Sant'Apollinar, on monastee.
El moment pussee radios per Bagg l'è staa pròppi tra el IX e 'l XII secol, quand che la famiglia de Bagg n'ha faa on center politich e militar important. Vun di member de la famiglia l'è staa quell Anselmo che poeu l'è diventaa papa cont el nòmm de Lissander II.
Bagg, in del cors de la soa stòria, l'è semper stada indipendenta de Milan e la gh'aveva on'economia soratutt agricola. Con l'introduzion in Italia del gels, in la segonda metà del XV secol, i Bagges s'hinn specializzaa in l'allevament di bach de seda.
Dòpo l'Unità d'Italia Bagg l'è vegnuda on comun, cont ona superfiss de circa 400 ettar e ona popolazion de oltra 1200 abitant. In del 1869 gh'hinn staa taccaa a Bagg di paes del circondari; Sella Noeuva, Muggian, Quart e Quint. A causa de la rivoluzion industrial, Bagg l'è cressuda molto.
El 2 settember del 1923, cont on regio decrett, Bagg, insema ad Affer, Ceravall, Crescenzagh, Gòrla, Precòtt, Grech, Lambraa, Musòcch, Ninguarda, Trenn, Vigentin e Rogored l'è stada unida a Milan.


text:
Lunâri Gregoriân
Artécol in dialèt arzân
Al lunâri Gregoriân (calendario Gregoriano in italiân) l' é al lunâri uficêl ed la pió grôsa pêrt di paèiş dal mònd. Al ciâpa al nòm da pêpa Gregorio XIII ch' al l'à més só int al 1582 cun la bòla papêla Inter Gravissima mandêda fōra quând l'ēra a Véla Mundragòun aşvèin a Monte Porzio Catone in pruvîncia ed Ròma. L' é 'na mudéfica dal lunâri Giuliân, ch' l' ēra in vigōr préma.
A 's trâta 'd un lunâri dal sōl, oséia ch' a 's pôgia insém al gîr dal stagiòun. L'ân l'é fât ed 12 mèiş cun al durêdi divêrsi (da 28 a 31 dé) per un totêl ed 365 o 366 dé. J ân ed 366 dé în ciamê bişestîl: l'é bişestîl ûn ân ògni quâter, cun soquânti strâp.
Indice
Durêda di mèiş[modifica | mudéfica la surzéia]
I mèiş dal lunâri gregoriân în:
- znêr (31 dé)
- fervêr (28 dé, 29 int i bişestîl)
- mêrs (31 dé)
- avrîl (30 dé)
- mâg (31 dé)
- zógn (30 dé)
- lój (31 dé)
- agòst (31 dé)
- setèmber (30 dé)
- otòber (31 dé)
- novèmber (30 dé)
- dicèmber (31 dé)
N.B: Il 365º dé l'é al 31 dicèmber, 366º int j ân bişestîl
I dé d'ògni mèiş l' é sgnê cun i nómer ûn adrê a cl' êter, a partîr da 1. Acsé per eşèimpi al prém dé ed l'ân l'é al 1º znêr, mèinter l'ûltem l'é al 31 dicèmber. În divêrs i sistêma per tgnîres in mèint la durêda di mèiş. Un ed chi sistêma l'é còst:
trèinta dé a gh' à novèmber
cun avrî, zógn e setèmber
ed vintôt a 'gh né ûn (fervêr)
tōt chiêter a gh n' ân trèintûn
'N' êter al drōva al nuşèti ed la mân e al şmânch tra 'd lōr. Al nuşèti a sègnen i mèiş lòngh, i şmânch i mèiş cûrt.
A 's partés da la nuşèta d'ed fōra a 's "bât" "znêr"; al şmanch atâch al sègn "fervêr"; la nuşèta dôp la sègna "mêrs" e via acsé fîn a "lój" (ûlma nuşèta). A sté pûnt l'é necesâri cumincêr dal la préma nuşèta (e mìa turnêr indrê) e a 's bât "agòst" e pó "setèmber" int al şmânch a 's và avânti acsé fîn a "dicèmber".
Al sistêma l'é bòun ânca s' a 's partés da la nuşèta dal dî drét e a 's và a l'incuntrâri, bâst ed tgnîres in mèint ed turnêr a partîr da la préma nuşèta dôp avèir batû "lój".
Ân bişestîl[modifica | mudéfica la surzéia]
Secònd al lunâri giuliân, în bişestîl j ân ch' a gh' àn la cûnta tânti vôlti tânt 4: l'ân giuliân "mèdi" al dûra dòunca 365 dé 6 ōri ( la mèdia ed trî ân ed 365 dé e ûn ed 366). Sté durêda l' an cumbîna mìa gióst gióst a còla ed l'ân mèdi dal sōl, ch' a vîn fōra dal j uservasiòun astronômichi: còst difâti l'é pió cûrt 'd 11 minût e 4 secònd. Ed cunseguèinsa, al lunâri giuliân al mócia un dé ed ritêrd ògni 128 ân cîrca rispèt al pasêr dal stagiòun.
Dal 325, ân dóve al Cuncéli ed Nicea l'à decîş la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva, al 1582 a s' ēra bèle mucê 'na diferèinsa ed 10 dé cîrca. Còst a vrîva dîr, per eşèimpi, che la prèmavèira, secònd al j uservasiòun astronômichi, an rişultêva mìa pió cumincêr al 21 ed mêrs mó l' 11 ed mêrs. Acsé la Pâsqva, cl' aré duvû caschêr la préma dumènica dôp a la lûna pîna ed premavèira, la gnîva despès a caschêr int la dâta şbaliêda.
E dòunca è stê decîş ed:
- ed quistêr i dé pêrs, in môd ed turnêr a mèter in fîla la dâta 'd inési dal stagiòun cun còl ch' a 's gh' îva int al 325;
- cambiêr la durêda ed l'ân, per fêr in môd ch' an sucedés pió sté problêma.
Per quistêr i dêş dé pêrs, a s' é decîs che al dé dôp al 4 otòber 1582 al fós al 15 otòber; in pió, per schivşêr di tâj int la smâna, a s'é stê d'acôrdi che al 15 otòber al fós un venerdé, dal mumèint che al dé préma, al 14, l'ēra stê un giovedé. Ânch i paèiş ch' îven cumincê a druvêr al lunâri gregoriân àn duvû decéder un "sêlt ed dé" cumpâgn per turnêr a mètres in fîla.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
La quistiòun che la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, l'arcûla pôch a la vôlta duvûda a l'erōr dal lunâri giuliân, l'ēra cgnusû e discósa fîn dal Cuncéli ed Nicea (325). Int al 1582 la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, la caschêva bèle a l' 11 ed mêrs, cun 'n atécip ed dêş dé rispèt a còla normêla dal 21 ed mêrs, decîş dal Cuncéli ed Nicea cme partèinsa pr' al câlcol ed la Pâsqva.
Pêpa Gregori XII al s'é rèiş cûnt che la Pâsqva, ed cól pâs, l' aré finî pr' èser festegêda in istê. L'à decîş dòunca ch' l'ēra gnû al mumèint ed fêr frûnt a la quistiòun. Per rifurmêr al lunâri giuliân al pêpa Gregorio XIII l'à numinê 'na cumisiòun ed perît, dirèta dal geşvéta e matemâtich bavarèiş Cristoforo Clavio. A i lavōr àn dê 'na mân decişîva al dutōr calabrèiş Luigi Lillo e al matemâtich ed Perugia Ignazio Danti.
Per sistemêr al lunâri giuliân în stêdi druvêdi al j amzûri fâti dal studiōş dal stèli Niccolò Copernico, publichêdi int al 1543 (ân ed la só môrt) cum al tétol De Revolutionibus orbium coelestium libri sex ("Sê léber insém a i muvimèint di côrp celèst"), dóve a gh' l' îva cavêda a fêr i câlcol, cun grôsa precisiòun, sia ed l'ân dal sōl che 'd col dal stèli.
L'entrêda in vigōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lunâri gregoriân a s'é cumnicê a druvêrel subét al 15 otòber 1582 (al 5 otòber secònd al lunâri giuliân) in Itâlia, Frância, Spâgna, Portogâl, Polôgnia - Lituâgnia e Bêlgio – Ulânda – Lusembûregh, e int j êter paèis catôlich in dâti divêrsi ind l'êrch di sînch ân dôp (Àvstria a la fîn dal 1583 Boèmia e Morâvia e cantòun catôli ed la Şvésra a i prém dal 1584, …) J êter paèiş a s' în adatê pió têrd: i stêt luterân, calvinésta e anglicân al tèimp dal XVIII sècol, quî ortodôs incòra pió têrd. La cēşa ortodôsa rósa, sêrba e 'd Geruşalèm a cunténven, incòra incō, a dreuvêr al lunâri giuliân: d' ed ché a nâs la diferèinsa ch' adésa a gh'é ed 13 dé tr' al festivitê religiōşi "fési" ortodôsi e còli 'd êtri cēşi ed cunfesiòun cristiâni.
Al chêş şvedèiş[modifica | mudéfica la surzéia]
La Şvèsia (cun la Finlândia che a l'època l'ēra teritôri şvedèş) l'à cumincê a druvêr, per sèimper, al lunâri gregoriân a partîr dal prém ed mêrs dal 1753 (18 ed fervêr dal lunâri giuliân). Però in realtê còsta l'é sōl 'na pêrt ed la stôria.
Int al 1700 l'é bèle stê decîş ed druvêr al lunâri gregoriân, mó an 's ēra mìa vrû fêr un "sêlt" ed 10 dé cme in chiêter paèiş: a 's ēra siēlt ed quistêr pôch a la volta, cun al tōr vìa tót j ân bişestîl dal 1700 al 1740. D'êtra pêrt, i dé da quistêr ēren dvintê óndes da i dēş originêl, perché ânch al 1700 l' ēra bisestîl pr' al lunâri giuliân mó mìa pr' al gregoriân.
In tōti al manēri, j ân dōp, al gvêren şvedèiş l'à trascurê ed fêr al piân programê: acsé sìa al 1704 che al 1708 în stê bişestîl. Arcgnusû l'erōr al rè şvedèiş Carlo XII l'à tôt la decişiòun ed lasêr lé al piân, ch' al fêva sōl dimòndi cunfuşiòun.
Però, invēci ed purtêr la dâta ed 10 avânti per cumbinêr cun al lunâri gregoriân, a s' é decîş ed turnêr al lunâri giuliân. Per quistêr al dé saltê int al 1700, a s'é dòunca decîs che al 1712 al fós dō vôlti bişestîl, oséia cun al 30 ed fervêr.
A la fîn, cme dét insém, la Şvèsia (cun la Finlândia) l' à cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al 1753, quând dôp al 17 ed fervêr, a gh' ēra al prém ed mêrs.
La rifōrma soviètica[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp che la Rósia int al 1918 l'îva cumincê a druvêr al lunâri gregoriân, int al 1923 la manēra per decéder quêi di sèint ân a fósen bişestîl l'é stêda uficialmèint cambiêda, acsé a s'é utgnû al lunâri Soviètich. In sté lunâri, tra j ân ch' a 's pōlen divéder per 100 în bişestîl sōl quî che divîş per 9 a dàn cme rèst 2 o 6. Al prém ân ch' an cumbinerà mìa cun al lunâri gregoriân a srà al 2800. Mó bèle dal 1940 al lunâri Soviètich l' é stê bandunê
Al câlcol[modifica | mudéfica la surzéia]
Per cambiêr al durêda mèdia ed l'ân, a vîn cambiê la règola ech decéd j ân bişestîl: secòn la nōva règola, j ân dóve la cûnta l'é tanti vôlti tânt 100 în bişestîl sōl s' l'é tânti vôlti tânt 400: vêl a dîr, în bişestîl j ân 1600, 2000, 2400… mèinter în mìa bişestîl j ân 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300… Tót j ân dóve la cûnta l'é tânti vôlti tânt 4 armâgnen bişestîl. Pr' i sècol gnû préma a rèsta bòun al lunâri giuliân dòunca j ân 1500, 1400, 1300… în tót bişestîl.
In cla manêra ché a gh'é 97 ân bişestîl ògni 400 ân, invēci ed 100. L'ân gregoriân mèdi l'é dòunca ed 3/400 ed dé, oséia 10 minût e 48 secònd pió cûrt ed còl giuliân: la diferèinsa ed l'ân dal sōl l'é ed sōl 26 secònd (in pió). Sté diversitê l'é cîrca ûn dé ògni 3.323 ân, dòunca dâto che l'é stê istituî int l' ân 1582 srà necesâri tōr vìa un dé sōl int al 4905. In pió, in 400 ân gregoriân a gh'é precişamèint 365 • 303 + 366 • 97 = 146.097 dé. Pôst che 146.097 a 's pōl divéder per 7, ânch i dé ed la smâna a 's arfân cumpâgn dôp 400 ân. Còst a vōl dîr che i lunâri în precişamèint cumpâgn : al lunâri dal 2000 l'é cumpâgn a còl dal dal 1600 e al srà cumpâgn a còl dal 2400, dal 2800…
In paralēl a la rifōrma dal lunâri, e a mantgnîr sèimper la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva detêda da Cuncéli ed Nicea, a vîn decîş che la dâta dal prém dé ed lûna pîna ed premavèira la fós cuntêda cun al sistêma ed la zûnta di dé (epatte), inventê da Luigi Giglio (ideatore della riforma gregoriana), piotôst che cun al sistêma ed Dionigi il Piccolo fîn alōra druvê da la Cēşa.
Al lunâri gregoriân al quésta ûn dé rispèt a còl giuliân ògni vôlta ch' al "sêlta" l'ân bişestîl: acsé la diferèinsa, ch' l'ēra ed 10 dé int al 1582, l' é dvintêda 'd 11 dé int al 1700, ed 12 int al 1800 e 'd 13 int al 1900; int al 2100 al dvintarà ed 14 dé, int al 2200 ed 15, e vìa acsé.
A la sèirca ed pió precişiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Per milorêr incòra di pió la precişiòun dal lunâri gregoriân John Herschel (1792 - 1871) l'à propôst ed cunsidrê mìa bişestîl j ân tânti vôlti tânt 4000, oséia 4000, 8000, 12000… In sté môd a ghe srén 969 ân bişestîl ogni 4000; la durêda mèdia ed l'ân, cun sté sistêma, l'é ed 365 dé 5 ōri, 48 minût e 50 secònd cîrca. L'erōr al sré acsé sbasê a sōl 4 secònd cîrca in pió ògni ân (ûn dé ogni 20.000 ân).
Incòra pió precîşa l'é la rifōrma soviètica dal lunâri giulian: j ân tânti vôlti tânt 100 în bişestîl se, a 's tōş al nómer di sècol e a 's per 9, al rèst l'é 2 opór 6. In sté môd a gh'é 218 ân bişestîl ògni 900 ân; la durêda mèdia ed l'ân la rişûlta ed 365 dé, 50ōri, 48 minût e 48 secònd. La diferèinsa rispèt a l' ân dal sōl l' e acsé ed sōl 2 secònd.
In fîn al rapôrt precîş cun la durêda mèdia ed l'ân dal sōl, cumbinê per 365,2422 dé, a 's utîn sèinsa cunsiderêr sìa j ân bişestîl tânti volti tânt 4.000, sìa quî tânti vôlti tânt10.000. Oséia an srén bişestîl j ân 4000, 8000, 10000, 12000, 16000, 20000...In sté môd difâti a gh'é 4884 ân bişestîl ògni 20000: 4844/20000 = 0,2422.
La sèirca 'd un lunâri "perfèt" l' é impusébil. Adèsa difâti a próm calcolêr cun la mâsima precişiòun la lunghèsa 'd un ân, mó sté lunghèsa an n' é mìa fésa ind i lòngh peréiod. Al gîr ed la Tèra difâti, a câsva ed l'ôpra, ind l'istès mumèint ed la fôrsa ed la Tèra cun chiêter pianēt, la câmbia pôch a la vôlta (in particulêr a câmbia pôst al cèinter dal gîr ed la Tèra), e la durêda ed l'ân al câmbia ed cunseguèinsa.
In pió, a câsva di fenômen dal marèi al gîr ed la Tèra l' é drê ralintêr, e dòunca la lunghèsa dal dé la se şlònga, ânca se 'd pôch. Per quènd ind al j ûltmi duşèini 'd ân, a s' é cumincê a zuntêr, quând l' è necesâri, un secònd a la mezanôt dal 31 dicèmber, in manêra ed mantgnîr in fîla al dé astronômich cun còl civîl. Stì secònd zuntê (23 dal 1972 al 2005) a câmbien ânca la durêda ed l'ân gregoriân.
La cûnta ed j ân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lunâri gregoriân al cunténva la cûnta ed j ân ed còl giuliân: sté cuntèg al cûnta j ân a partîr da la nâsita ed Gesó, che, secònd i câlcol ed Dionigi il Piccolo, l'é sucèsa int l' ân 753 "Ab Urbe condita" (da la fundasiòun ed Ròma). J ân dôp la nâsita ed Gesó în sgnê cun al lètri d.C., oséia "dôp Crést", o e.v. oséia "era volgare" ( ind i paèiş ed léngua inglèişa a 's drōva A.D. oséia "Anno Domini" opór C.E. , "Common Era"; int la vècia D.D.R. a 's druvêva sgnêr l'ân cun al pió "lâich" "u.Z.", oséia unserer Zeitrechnung, "nôster cuntèg dal tèimp"). Quî préma invēci cun al lètri a.C., oséia "avanti Cristo" (p.C. oséia "préma ed Crést"), a.e.v., oséia "avanti era volgare" (ind i paèiş ed léngua inglèişa B.C, "Bifor Christ", opór B.C.E. before common era; ind la vècia DDR "v. u. Z.", vor unserer Zeitrechnung, "prèma dal nôster cuntèg dal tèimp"). Quând an 's mèt mia al lètri, a vōl dîr sèimper "dôp Crést".
Dâto che Dionigi l'à ciamê "ân 1" al prém ân ed l' època cristiâna, an gh'é mìa un "ân zēro": al problêma ed la cûnta ed j ân préma ed la nâsita ed Crést an n' ēra mìa stê afruntê da Dionigi, e sōl ind l'època gnûda dōp che a s' é decîş ed ciamêr l' ân préma al 1 d.C. cme ân 1 p.C. [1].
La dâta ed la nâsita ed Gesó l'é dòunca al 25 dicèmber ed l' ân 1 p.C., 'na smâna préma ch' a sré cumincés al 1 d.C.. Incō a 's pèinsa che i câlcol ed Dionigi ēren sbaliê: scecònd la grôsa pêrt di studiōş de stôria la dâta ed la nâsita ed Gesó l'é stêda tra al 7 p.C e al 4 d.C..
I studiōş dal stèli dal vôlti a drōven 'na cûnta dóve j ân ed Crést în sgnê cun nòmer negatîv. Sté cûnta an "sêlta" mìa al zēro: per quéndi l' ân -N an n'é mìa cumpâgn a l'ân N p.C., invēci a l'ân N+1 p.C. (oséia l'ân 0 l'é l'1 p.C., l'ân -1 l'é al 2 p.C., a vìa acsé).
Colegamèint d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Lunâri etêren
- Lunâri K13 e paragòun cun al lunâri Gregoriân
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Adriano Cappelli, Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo. Dal principio dell'era cristiana ai nostri giorni, Settima edizione rivista, corretta e ampliata, a cura di Marino Vigano, Milano, Hoepli, 1998.
(manca):