text:
Dialet parmesan
El parmesan (nomm nativ: dialètt pramzan) l'è on dialett de l'Emilian.
Cuntegnüü
- 1 Difusion e variant
- 2 Caratteristegh
- 3 Esempi de dialett
- 4 I mes de l'ann
- 5 I numer
- 6 Bibliografia
- 7 Vos corelaa
- 8 Ligamm de foeura
Difusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quell dialett chì a l'è parlaa in de la città de Parma (Pärma) e in d'on bell tocchell de la soa provincia (foeura che i Apenin, indè che se parlen di dialett ligur).
Oltra al dialett de la città, poeudom cattà foeura anca alter tre variant principai (ciamaa parmens):
- el dialett de la Bassa, in tra Torrile e 'l Pò;
- el dialett de Fidenza e Salsomaggiore Terme, che 'l se vesina ai parlà piasentin de la Val d'Arda;
- el dialett apeninegh, con di influenz ligur, in de la Val de Tar e in de la Val di Ceno.
Insemm al piasentin e al casalasch, el parmesan a l'è despess consideraa vun di dialett de l'emilian ocidental, cioè quell grupp di dialett pussee vesin al lonbard.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tra i caratteristegh fonetegh pussee important (quei morfologich e sintattegh hinn compagn al rest de l'emilian), a troeuvom:
- la presenza del son [æ], che despess el vegn iscritt tant 'me ona /ä/. La [æ] la sostituiss i A longh
- la presenza del son [ø], scrivuu despess tant 'me /ö/ o anca /ô/. On temp a l'eva pussee spantegaa, e 'l rivava fin dent a la cità, ma al dì d'incoeu el se conserva quasi domà in di dialett pussee vesin al lombard e al piasentin.
- in di dialett de la Bassa (per esempi a Busseto) a gh'è anca el son [y], scrivuu tant 'me ona /ü/.
- la /e/ postonega despess la vegna parnonziada tant 'me ona /o/ (compagn de quell che 'l suced anca in del bass lodesan):
- lur i mèton
- l'äson
- el bórogh
- èssor
- manchen i son [ts] e [dz], sostituii de [s] e [z] (compagn de tucc i alter dialett de la Bassa).
Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabola del fioeu trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un òm gh'avì du fiö.
E 'l pù zóven 'd lur el dzìss a sò päder: “Päpà, däm la pärta che 'm vèn!”. E 'l päder al ghe spärtì la roba 'd lur.
Poch gióren dòp, el pù zóven al fè fagòt e 'l 's tòs su e l'andì int un paèis luntän, dova el cunsumì tut col che 'l gh'äva in bagordi.
E dop 'ch l'avì dä fèin a tut, a vens una gran carestia in col paèis, e lù el cminzì a trovärs in bsogn.
E 'l 's n'andì e 'l 's miss a servir u zitadein 'd col sit, ch'al la mandì int 'na sò possiùn a fär pasclär i gozèin.
E l'arè 'vù vöja 'd limpirs la pänza dil giändi 'ch magnäva i animäi: e nissón gh'in däva.
Tornä in se stess, el dziss: "Quant servitur in cä 'd mè päder 's buten adree al pän e mì a son chì ch'a mör 'd fam!
A m'älvarò su e andarò da mè päder e a 'gh dirò: Päpà, a i hò fat pcä contra 'l zel e contra 'd vu;
A 'n son pu degn d'esser ciamä voster fiöl. tolìm per vón di voster servitur".
E tolends su al vens da sò päder. Mentr l'era 'ncora lontän, sò päder el l'ha vist, e al 's moss a compassion, e corendgh incontra el 's gh' butì con i brazz al col, e 'l la basì.
El fiöl el ghe diss: "Päpà, a i hò ofeis al zel, e a v'hò ofeis vu. A 'n son pu degn d'esser ciamä voster fiöl"
Alura 'l päder al dziss ai sò servitur: "Portä chì subit el pu bel vistii, e vistìl, e mtìgh l'anel in did e i scärp ai pee!"
E condusì chì al al vitel pu grass, e amazzäl, e magnäma 'legrament.
Perché 'st mè fiöl era mort e l'è arsussitä; l'era pers, e 'l s'è trovä". E i 's missen a magnär alegrament.
A gh'era 'mò al sò fiöl pu grand, int i cämp e int el tornär, quänd el fu vsen a cà, al sintì a sonär e a cantär.
E 'l ciamì vón di servitur e 'l ghe dimandì coss'era chil cosi.
El servitur al 'gh rispondì: "Voster fradel l'è tornä a cä, e voster päder l'ha fat mazzär al vitel ingrassä, perché l'è tornä san e sälv".
Alura a 'gh vens la stizza e 'l ne vreva pu inträr in cä; donca sò päder, 'gnend fora lu, al la cminzì a pergär.
Ma lu, per risposta, al gh' dziss a sò päder: "Guardä: l'è tant ägn ch'a 'v serv, senza mäi dsobdirv, e vu a 'n m'hii mäi donä un cravet da goder con i mè amigh;
E dop che 'st äter voster fiöl, ch'a consumä tut al sò con dil doni 'd mond, l'è tornä a cä, a j'avii mazzä per lu al vitel ingrassä!"
Ma lu al gh' rispos: "Fiöl mè, ti t'è semper stä megh, e tut col ch'i hò l'è tò;
Ma bisognäva magnär alegrament, perché 'st tò fradel era mort e l'è arsussitä, l'era pers e 'l s'è trovä".
(Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, pagg. 240-241)
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Busseto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Busseto el se troeuva in de la bassa parmesana, al confin con la Provincia de Piasenza.
Digh donca ch'int i prim teimp del re 'd Cipri, dop al conquist fat dla Tera Santa 'd Gotifrè 'd Büglion, acadì che 'na bela dona 'd Guascogna, in pelegrinagg l'è andada al Sepolcher e, tornand, in Cipri arivada, da qualch omen sceleraa vilanameint la fü oltragiada. E 'd cost lê, senza 'na consolazion doleindes, la pensì d'andarsen a ricorer al re; ma 'gh fü dit da qual d'on che la fadiga là la perdrev, per cost che l'era 'd vita sì rimössa e ad sì poch bein che, non sol al ne vendicava miga con giüstizia i afront fat ai ater, anzi a bota, con 'na vitüperevola viltà, al n'in perdonava fat a lü; tant che chi gh'avan dl'odi con qual d'on, i se sfogavan fandegh a lü onta e vergogna. 'Sta coss senteind la dona, desprada dla vendöta, per consolars dla sò rabia, la 's propos 'd borir la miseria dal re. E la s'andì pianzend da lü e l'ha dit: "Siur mì, mì a 'n veign a la tov preseinza par la vendöta ch'am s' dev dl'ofes ch'm'è stâ fat; at preigh che tì at m'insign, in sodisfaciment, cmè at soport gl'insült che sô ch'i t'ein fat, perchè, imparand da tì, mì possa pazieintemeint la mì soportà; la qual, Dio al sa, se mì far la podiss, vlonter at la donarev, post che acsì bon portador at n'in sê".
Al re, fina alor staa tard e cola pegor adoss, quas al se desdiss dal son, l'ha cominciâ da l'insült fat a 'sta dona, vendicada agrameint, a dvintà rigidissom persecütor d'ognon che contr l'onor dla sò corona qualcos cometeva da col giorn inanz.
Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 342
Dialett de Lugagnano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lugagnano l'è ona fraziun del comun de Monchio delle Corti, in su l'Apenin, al confin con la Toscana
Ä digh donca, che int i temp der prim re 'd Cipri, dop er conquist fat dla Tera Santa da Gottofrè di Buglione, ä sucess che 'na gentil dona ed Guascogna l'andé 'n pelegrinagg al Sepolcr e, 'nt l'artornar de 'd là, arivâ en Cipri, da di scelerat d'omi la fu vilanament oltragiâ; e, dolendes ed cla cosa lì sensa ensuna consolasion, la pensé d'andar a reclamar dau re. Ma ägh fu dit da quarch d'un ch'l'aré butâ er fiad ar vent, perchè lù l'era un om ritentiv e bon da gnent, e che 'nvece 'd vendicà con giustisia li ofes fat ai ätr, l'en soportava con gran viltà un'enfinità ch'i 'gh favon a lù. Tant che tut coi ch'aven quarcò con lù, i 's vendicavan a fàgh di despet o del vergogn. La dona, sentend csì, desprada d'aver vendeta, pr'una sodisfasion dla só malcontentessa la 's mis en testa ed vrer zizzoiar la miseria ed cal re. E l'andé da lù piangend, e la 'gh diss: "Er mè sior, mé 'n vegn a la tó presensia pr'atend vendeta dl'angiuria ch'm'è stâ fat, ma en sodisfasion ed cola, ät pregh che 't m'ansegn cmé 't fê a sofri coli che sent ch'i 't fan. Perchè, emparand da té, 'm possa tor en pasa la mia; j'o sa Iddio, se podessa fà, vlontera ät darê 'n so gnan mé cosa, ma ä so che 't sî tant un bon portador".
O re, che fin alora l'era stâ 'nfingard, cmé s'o 's fussa sdormî su 'nt l'at, cmensand da l'angiuria fat a 'sta dona, ch'o la vendiché asprament, o dventé persecutor rigidissim ed tut coi ch'i essen comiss quarcò contr'a l'onor dla sò corona.
ibidem, pag. 343-344
Dialett de Parma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A digh donca che int i temp del prim re 'd Cipro, dop l'aquist dla Tera Sänta fat da Gotifrè 'd Buglion, a sucess che 'na gentildona 'd Guascogna l'andì in pelegrinagg al Sepolcher e, tornänd indrê, la fu insultäda malament da di omi scelerä. E lê, lamentändsen senza nsuna consolazion, la pensì d'andär a ricorer al re; ma 'gh fu dit ch'la gh'armetrè la fadiga, perchè lù l'era 'd vita csì grama e csì poch ad bon, che putost che vendicärs ad i äter insult con giustizia, anzi 'l n'in sostgniva un'infinitä fat a lù con 'na viltä vergognösa, tänt che chiunque gh'aviss un qualch dispiaseir al la sfogäva fändegh un quälch insult o vergogna. Quand la sintì csì 'sta dona, despräda 'd vendicäres, pr'una quälca consolazion dal sò disgut, la 's miss in meinta 'd vrer svergognär la miseria 'd col re lì. E andänd pianzend davänti a lù, la 'gh dsiss: "Cära 'l mè sior, mì an vegn miga in preseinza sova per la vendeta che mì poss asptär dl'insult che m'è stä fat; ma per sodisfärla, 'l preigh ch'al m'insigna cmè 'l fa a sofrir coli ch'a j'ho sintî a dir ch'i 'gh fan, perchè mì, imparänd da lù, a possa soportär la meia pazientement; e 'l Sgnör al sa che se mì 'l podiss fär, agh la donarè vlontera, perchè lù l'è bon soportatör".
Al re, che fin alora l'era stä pigher e longh, cmè s'al s'fuss dessdä da dormir, cminzand da l'insult fat a 'sta dona, ch'al vindichì bein, al 'gnì fò un persecutör teribil ad tuti coli che, contra l'onor dla sò corona, da chì inanz i avissen comiss qualcosa.
ibidem, pag. 344
Dialett de Zibello[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca a digh che ind i temp dal prim re 'd Cipar, dop al conquist fat dla Tera Santa da Gofred ad Buglion, è gnü che 'na gentildona 'd Guascogna in pelegrinagg l'è andada al Sepolcar; intant che la tornava dadlà cmè la fu arivada in Cipar, da sert oman birbant l'è stada vilanament minciunada. E par cost, sensa ansöna consolazion, l'ha pensâ d'andär a lamentäras dal re. Ma da sert ätar a gh'è stä det ch'a 's perdré la fadiga, parché l'era un pô mincion, che miga solament coli di ätar ingiüri a glia vindicass, ansi al sostneva con gran viltà coli ch'i 'gh fävan a lü; e intant che qual d'on a gh'äva quälch dispiaser, lü al sa sfogava cm'al färagh quälca balossada, opür cm'al svergognäral. La dona, sentend stel cosi, desprada 'd la vendeta, par consoläras dla sò noia la s'è missa in menta 'd minciunär col re; l'è andada pianzend dednäns a lü e l'ha det: "Cära 'l mè sior, mé an vegn miga dednäns a té par essar sudisfäta 'd l'ingiüria ch'i m'han fat, ma par färam pagär cola, at pregh ch'at m'insegn cm'at fê a sofrir coli che mé a sô ch'i 't fan, parchè, imparänd da té, mé a possa con paziensa soportär la mea; che Dio al sa che, se mé a podess, vlontera a t'admandariss, parché at ja sê soportär acsì ben".
Al re, ch'l'era stä fen alora pigar, cmé sa 'l sa svegliäss da la son, cminsänd da l'ingiüria fäta a 'sta dona, ch'l'ha vindicâ assê, l'è dvintâ rigorosissim par tüt coi che cometessar quälca cosa contra l'onor del sò regn dop cla cosa lì.
ibidem, pag. 345-346
Proverbi e moeud de dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A 't sì ca 'l gran d'istà
- Càmbia molinär, càmbia lädor.
- L'ùltim a morìr 'd neclensa l'è stà 'l molinär.
- Se in paradìs a 'gh va 'l molinär, a 'gh va anca 'l molén.
- A 'l farè andär un molén a vènt.
- A t'è scupèrt l'aqua calda.
- Chi va per liddga a 'l s'imbrodga il scarpi.
- Tirär l'aqua al sò molén.
Alter proverbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi äson nass, äson möra
- L'é mej 'n äson viv che 'n dotor mort
- Chi ha avù, ha avù, e chi n'ha avù fa lista növa
- Badacc an völ ingan; o sonn, o sèj o fam.
- Quand s'é in bal, bisogna balär
- Bärba bagnäda l'é meza fata
- La bärba an fa 'l filosof
- A fär la bärba a l'äsen as consuma l'aqua e 'l savon
- Doni e barbera l'é semper primavera
- Santa Bibiana, quaranta dì e 'na stmana
- Chi ha bisogn slonga la man
- Bisogna lavorär par magnär
- Quand la scapa, bisogna färla
- An s'pöl miga aver la bota piena e la mojera imbariäga
- Il bosii i g'han il gambi curti
- Chi viva sperand, al möra cagand
- Amör e caghet, chi 'n l'ha provä an al cred
- Il cagni chi g'han pressia fan i cagnén orob
- Col ch'ten cäld, ten anca fred
- Tut i cals int al cul mandon inans un pass
- Chi lavora 'l g'ha 'na camisa, chi 'n lavora al gh'n'ha dò
- Ai can mägor agh va drè 'l moschi
- Quand as dis dài al can, tut i 'gh dan
- Tut i can i menon la cova, tut i cojon i dison la sova
- Can ch'baja an boca miga
- Tuti 'l bissi i g'han al sò vlen
- Avril piovös, magg ventös
I mes de l'ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Znär
- Farvär
- Mars
- Avril
- Magg
- Giugn
- Luj
- Agost
- Setembor
- Otobor
- Novembor
- Dezembor
I numer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- von, vuna
- du, do/dòv
- tri, tre(i)
- quator/quater
- sinch/sincov
- ses
- set
- ot
- nov
- des
- vundos/vundes
- dodes
- tredes
- quatordes
- quindes
- sedes
- derset/dar-
- desdot
- desnov
- vint
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giuseppe Carpi, Umberto Paravini, Dizionario parmigiano-italiano, 1966


c: text/html

text:
Repüblica Ceca
La Repübliga Ceca (Česká republika in cech) a l'è un paes de l'Euròpa center-urientala.
A l'è tacada a la Sluachia, a l'Austria, a la Germania e a la Pulonia.
La capital a l'è Praga.
La gh'ha una süperfiss de 78.866 km² e una pupulaziun de pressapoch 10.300.000 abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El president de la Repübliga Ceca a l'è el Václav Klaus (del 2003).
El Prim Minister a l'è el Petr Nečas (del 2010; dimissiunari).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
San Mamett
San Mamett o anca Ultrona (nom ufizial in italian: Oltrona di San Mamette) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 345 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,7 km² e ona densità de 869 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Appian, Beregazz, Luraa, Olgiaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Mamett l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Uzbekistan
L'Uzbekistan a l'è un paes in del center de l'Asia.
A l'è tacaa al Kazakistan, al Turkmenistan, al Kirghizistan, a l'Afghanistan e al Tagikistan.
La capital a l'è Tashkent.
Al gh'ha una süperfiss de 447.400 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uzbekistan (nom ufizial: O‘zbekiston Respublikasi) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Islom Karimov (del 1991).
El prim minister a l'è el Shavkat Mirziyoyev (del 2003).


text:
Eculugia
L'eculugia a l'è una scénza ca la stüdia i relazziun ca g'inn tra i urganism e ul sò munt inturn e tra i diferent urganism tra de lur; a l'è una bròca de la biulugia. Ul cuncètt de bas dii stüdi eculògich al sa ciama ecusistéma, c'al cumprent la cumünità biulògica (biucenuus), ul sitt fìsich indue a vívenn e i relazziun ca g'hinn tra lur, cumpagn dal traspòrt de matéria e de energía.
L'eculugìa a l'è una scénza mültidisciplinar, ca la ciapa cuncètt e mecanism da i ólter scenz cumpagn de la fìsica, la chìmica, uviament la biulugia, la geulugia. La paròla eculugìa l'è stada creàda in del 1866 da l'Ernst Hackel, ca l'à ciapaa i paròll greech oιkoς (oikos, cà) e λόYoς (logos, discuurs). In dii ültimm trent'ann la paròla eculugìa l'è stada duperàda de spèss per dii muvimeent (ciamaa eculugist) ca g'erenn per ubietiif un puu de cuntròl in matéria de ambient, suratütt cunt i guvèrn a tütt i livèj (varda per esémpi Greenpeace u WWF); püssee in general, in di chí ültim ann generalment la gent la sa scunfunt de spèss tra eculugìa e ambient, ch'inn no la stèssa ròba.


text:
Làma
Làma (Lama Mocogno in Itagliàn) l'é un cumùn ad 2.957 abitant ed la Pruvincia ad Mòdna.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Macerata
Macerata l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 43.056 abitàncc, 'na superfìce de 92 km² e 'na densità de 464 ab./km².
El cümü de Macerata 'l cunfìna coi cümü de Appignano, Corridonia, Montecassiano, Montelupone, Morrovalle, Pollenza, Recanati, Tolentino, Treia.
L'è postàda söndèn col a 315 méter sùra 'l leèl del mar, 'ntra la àl del fiöm Potènsa a nord e chèla del fiöm Chienti a sud ; la se tróa a 30 km a òvest del mar Adriàtich e 60 km de l'Apenìno umbro-marchigià.
De vizità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La catedràl de Macerata
- El sferistério


text:
Fröt
En botànica, el fröt (anca früt in Lumbard ucidental) l'è l'ovàre fecondàt de le piànte de fiùr (Magnoliophyta). La parét del ovàre la se 'ngròsa e la se trasfùrma 'ndèla parét del fröt ciamàda perecàrpe, che 'l g'ha la funsiù de protèger la somésa. Endèle gymnospermae e 'ndèle piànte che fa mìa fiùr, gh'è mìa dei fröcc véri, aisebé che a sèrte strütüre de reprodusiù compàgn de le pìgne dei pì, de sòlit se le ciàpe per fröcc.
Divèrse piànte le vé cultiàde perchè le da dei fröcc che i è bù de maià; a chèsti fröcc se ghe dà 'l nòm coletìf de fröta.
El fröt l'è, ensèma col fiùr, el rezültàt de l'adatamènt che g'ha cuntribüìt al söcès evolütif de le angiospermae. Isé come i fiùr i g'ha la particularità de tìra i 'nsècc per fà che i traspórtes el pòlen, apò a divèrsi fröcc i sérca de tirà i anemài perchè i pórtes atùren la somésa. Quan che 'na bès•cia la màia 'n fröt, divèrsi dei granì de somésa che chèsto 'l g'ha dét i percór l'aparàt de digestiù de l'anemàl sènsa patéser dei dagn, e dòpo, condèn bris de fürtüna i bùrla zó 'ndèn pòsto che 'l se adàta bé per turnà a bötà. Adognimòdo, mìa töcc i fröcc i g'ha de éser maiàcc per fas minà atùren. Dei óter, compàgn dei càrdi, i vé portàcc en gir del pél dei anemài endóche i se tàca. Dei óter i fùrma de le strütüre a fùrma de àla perchè isé i vé tracc atùren del vènt, compàgn dei fröcc del òpol e del fràsen. La varietà de tìpi de fröcc che le g'ha svelöpàt le angiospèrme dré a la sò evulusiù la g'ha pirmitìt de colonizà töcc i habitat pusìbii de la tèra.[1]
Cuntegnüü
Funsiù del fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt el g'ha dò funsiù che 'l svòlge giöna dré a l'ótra entàt che 'l se svelöpa. la prìma l'è de protèger i granì de somésa 'ntàt che i se fùrma, cùtra le aversità del tép e cùtra i anemài (el fröt zèrp el tìra mìa le bès•cie). La segónda funsiù la vé svulgìda quan che i granì de somésa che 'l g'ha dét i rìa a la fì del sò svelöp e i è a sègn de véser sparnegàcc atùren. El fröt l'aidia alùra a fa nà 'n gìr la somésa, e chèsto 'l fà crèser la pusibilità de riprodusiù de la spéce. Chèsto sparnegamènt el vé fat en maniéra diferènta a segónt de la spéce e del tipo de fröt:
- co la colaborasiù de i anemài per i fröcc en generàl culuràcc, dóls (de madür) o pié de nütrimèncc (castègna),
- co la colaborasiù del vènt per i fröcc che g'ha 'n paracadute (achéni de sigória) o de 'na àla (sàmara del òpol o del fràsen),
- co la colaborasiù de l'àiva per i fröcc che galègia (nus de coco).
Formasiù dei fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
.
El fröt el se fùrma a pèàrter del fiùr che 'l vé 'mpolenàt:
La furmasiù del fröt l'è rezültàt de la trasformasiù del pestél dòpo de la fecondasiù, o ale ólte sènsa fecondasiù (se pàrla alùra de partenocarpìa). Piö de precìs l'è la parét del l'ovàre (part del pestél che la té dét l'òvulo) che la diènta la parét del fröt, ciamàda perecàrpe, che sta töt entùren ai grà de somésa. L'epidèrmide estèrna de chèsta parét la diènta l'epicàrpe, el parenchìma el diènta el mesocàrpe, e l'epidèrmide intèrna, la diènta l'endocàrpe. A segónt de le trasformasiù de chèsta parét, vé fò i tipi de fröcc discriìcc che sóta.
En sèrte situasiù el fröt el pöl vìga 'n urìgin piö cumplicàda e rezültà de:
- la trasformasiù de 'na quac ótra part del fiùr, suratöt el resetàcol fiuràl. Se pàrla alùra de fröt fals. L'ezèmpe piö tìpic l'è 'l póm o la maöla.
- la trasformasiù de divèrsi fiùr de 'na enfiurescènsa. Per ezèmpe 'l mur (Morus), la móra (Rubus), e l'ànanas.
Del fiùr al fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La trasformasiù de 'n pondór:
Le parcc del fiùr dòpo la fecondasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pétali del fiùr i g'ha 'na zòna de "abscisiù" 'ndóche i se tàca a la strütüra del fiùr e i se destàca a la svèlta del fiùr dòpo che gh'è stat la fecondasiù dópia. Al contràre i sépali de spès i rèsta tacàcc al fröt per töt el sò svelöp, come per ezèmpe endèl Physalis alkekengi, endóche 'l càles el vé ciamàt adcrescente perchè 'l rèsta 'nfìna a la madürasiù del fröt e 'l se trasfùrma 'nfìna a furmà strütüra enfiàda töt entùren al fröt stès.
El peregóne el pöl dientà carnùs compàgn che 'ndèi mur (Morus) endóche, de fat, el costetöés la pàrt bùna de maiù del fröt. I stam i smarsés a la svèlta e i cröda, aisebé che i pödes rezìster en pó de piö o 'n pó de méno tacàcc al fröt a segónda de la spéce. El tübo fiuràl o el resetàcol i pöl dientà carnùs compàgn de chèi de divèrse rosaceae (póm, pér, maöla).[2]
Apò a le bràtee àle ólte le pöl dientà part del fröt compàgn che 'ndèla giànda de la rùer o de la nösöla. O sedenò pöl véser ciapàcc dét apò a i ramilì de la 'nfiurescènsa compàgn che 'ndèla (Hovenia dulcis), o 'l gambì compàgn che 'ndèl fröt del cajú (Anacardium occidentale).
Quan che l'ovàre l'è sùpero de sòlit l'è lü che 'l partècipa de sul a la formasiù del fröt. Envéce, quan che l'ovàre l'è ìnfero, de sòlit gh'è apò a dele ótre strütüre che partècipa. Endèi fröcc che vé de 'n ovàre ìnfero, la part extracarpelàr la ciàpa 'l nòm de clamidocàrpo. Endèn divèrse spéci, dele ótre parcc del fiùr o de la 'nfiurescènsa le se asòcia al ginecèo per fa nì fò 'l fröt..
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Audesirk, T. Gerald Audesirk, Bruce E. Byers, Héctor Javier Escalona García, Roberto Luis Escalona García. 2003. Biología: la vida en la Tierra. Pearson Educación, ISBN 970-26-0370-6, 9789702603702, pag. 423.
- ↑


text:
Bainvegni tar l' uffizi per la scola populara ed il sport
En il sectur da la scola guarda l'uffizi per la scola populara ed il sport (USS) ch'ils fatgs da las scolinas, da las scolas popularas e da las scolas spezialas en il chantun Grischun vegnian manads e promovids en il senn da las leschas correspundentas.
En il sectur dal sport intimescha il USS la populaziun, en spezial ils giuvenils, cun purschidas da sport en las scolas ed en las uniuns da sport d'esser activ corporalmain, da viver en moda sauna e d'entrar en contact social. Plinavant garantescha il USS la coordinaziun e l'interdependenza tranter las persunas e las instituziuns ch'èn activas en il sport.
Partiziuns:
Inspecturat da scola
Servetsch psicologic da scola
Sport
Finanzas


text:
Pieterlen
Pieterlen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3543 abitant.
El cumün de Pieterlen al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lengnau, Meinisberg, Safnern, Biel/Bienne, Vauffelin, Romont.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pieterlen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vereinigung für Heimatpflege Büren many publications about Pieterlen and the Büren district (Todesch)
- Webcam
- Pieterlen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dardagny
Dardagny a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.89 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 1510 abitant.
El cumün de Dardagny al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Avully, Challex (FR-01), Péron (FR-01), Russin, Saint-Jean-de-Gonville (FR-01), Satigny, Thoiry (FR-01). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dardagny (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Dardagny (castle) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fürstenau (GR)
Fürstenau (Farschno in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 351 abitant e una süperfiss de 1.32 km², e al se tröva a una altitüden de 650 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fürstenau a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Pratval, Scharans, Sils im Domleschg, Thusis.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fürstenau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1257 col nom de Fúrstenowo e Furstinowe.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Fürstenau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- www.fuerstenau.ws
- Fürstenau (GR) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Scé
Scé l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem in Lumbardia. El g'ha 'na popolasiù de 4 273 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,6 km² e 'na densità de popolasiù de 497 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Biensà, Casnìch, Cazzà, Fiorà, Gaerina, Gagianiga, Léf.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Scé l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carolina del Nord
La Carolina del Nord (North Carolina) a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 139.509 km² e una pupulaziun de 8.541.221 abitant.
A lè tacada a nord a la Virginia, a ovest al Tennessee, a süd a la Georgia e a la Carolina del Süd, a est cun l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Raleigh (276.093 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Charlotte (614.330 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville e Cary.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Carolina del Nord la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Rügen
Rügen (in svedes e danes anca Rygen) a l'è on'isola del Mar Baltegh, e la pussee granda de la Germania.
La se troeuva denanz ai riv del Meclemburgh-Pomerania Anteriora.
La costa de Rügen l'è pienna de lagunn e baj che ghe dann ona forma e on aspett del tutt particular. In del giugn del 2011 l'UNESCO 'l gh'ha daa 'l status de Patrimoni Natural Mondial.
A l'è stada on vegg insediament de popolazion slav. L'è cognossuda de bon per i quader del pitor todesch Caspar David Friedrich, oltra che per ona quai località toristega e balnear.
Del pont de vista ministrativ, el toeu part al circondari de Rügen.


text:
Nintendo
La Nintendo Company Ltd. l'è un' azienda giapunesa, rinomada in tüt el mund per la prodüziun de videogiögh e console.
Nintendo l'è anca vöna di püssée grand mültinaziunaj del paes.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fata sö el 23 de setember in del 1889 da Fusajiro Yamauchi.
Al principi di ann '80 la Nintendo l'è pasada dai giögh de carte e mecanich ai giögh eletronich. Anca se l'è nada dent el mund di videogiögh in del 1975 cume destribütur dela console Magnavox Odyssey, in del 1977 l'ha tacaat a fà sö di console propri. Per el grand sücess ciapaat in Giapun, in del 1985 la Nintendo l'è rüada in del mercat del' America del Nord e l'ann a segütà in Europa.
La Nintendo l'ha faat sö 6 console da tavul: el Famicon/Nes, el Super Famicom/SNES, el Nintendo 64, el Nintendo GameCube, el Wii e 'l Wii U. Ancasì a la console da tavul, la Nintendo ha prudüt di console purtatil, 'me sett versiun del Game Boy, quater versiun del Nintendo Ds, tri versiun del Nintendo 3DS (3DS, 3DS XL e 2DS), el Virtual Boy, i Game & Watch, i Pokémon mini e i Nintendo Mini Classics.
La Nintendo ha püblicaat püssé de 500 giögh, cunt el jütt de olter grupp per lo svilüpp. In 30 ann la Nintendo ha vendüt püssé de 577 miliun de console e 3,5 miliard de copi di videogiögh. El 23 de setember 2009 la Nintendo la festegia el sò 120° ann de vita.
Dal 2002, el president dela Nintendo a l'è Satoru Iwata. La mascotte dela Nintendo a l'è Mario, un persunagg faat sö in del 1981 da Shigeru Miyamoto per el videogiögh arcade Donkey Kong.
Ligamm de fö'[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Sit üficial
- Nintendo of Europe


text:
La casa dalle finestre che ridono
La casa dalle finestre che ridono (La cà dài fnèstri chi rìdun), l'è un film italian dal 1976 diret da Pupi Avati.
L'è el prìm film giàld de Avati, che el pàsa da la cumèdia a l'horror; dòpu, el girarà anca Zeder in del 1983 e L'arcano incantatore in del 1996.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film el cünta d'le brüte storie che sücèdun in d'un paesìn de campagna quand el riva un pitur ch'el g'ha de fa el restauro del San Sebastiàn che gh'è in d'la cesa. Püsè và inàns el restauro, e püsè süta a mör d'la gènt. La vegn masàda anca una fiöla d'la qual el pitùr el s'era inamuràd.
Tüta la storia la se pògia in s'un alter pitùr del paès, che el s'era masàd 40 ani prima, e che l'eva pituràd el San Sebastiàn, sü le sò dù surèle, e sü un ex-taxista imbariagòn.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stai premiad cul prèmi de la Critica al Festival du Film Fantastique de Paris. [1]


text:
Guarda là 'n cula pianura
Guarda là 'n cula pianura, le ciminéie fan pì nèn füm fan pì nèn füm Guarda là 'n cula pianura, le ciminéie fan pì nèn füm fan pì nèn füm sa l'è 'na cosa straurdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan sa l'è 'na cosa straurdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan Ant l’officina ai manca l’aria ant le süfiette ant le süfiette ai manca ‘l pan ai manca 'l pan Ant l’officina ai manca l’aria ant le süfiette ant le süfiette ai manca ‘l pan ai manca 'l pan sa l'è 'na cosa urdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan sa l'è 'na cosa urdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan E cule fìe cal travàiu e cal travàiu cal travàiu al fabricùn al fabricùn e cule fìe cal travàiu e cal travàiu cal travàiu al fabricùn al fabricùn e cule bèle e ben turnìe a sun le gioie sun le gioie di padrùn cui lasarùn e cule bèle e ben turnìe a sun le gioie sun le gioie di padrùn cui lasarùn.
La Guarda là 'n cula pianura, Mi le ciminéie fan pì nèn füm La fan pì nèn füm La Guarda là 'n cula pianura, Mi le ciminéie fan pì nèn füm La fan pì nèn füm Re La sa l'è 'na cosa straurdinaria Mi La i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan Re La sa l'è 'na cosa straurdinaria Mi La i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Informazioni
Una delle molte versioni di questa canzone, attribuita per altro a diversi autori, con diverse datazioni, e riferita a svariati contesti di lotte operaie a cavallo tra '800 e '900.
Questa versione è stata raccolta da Roberto Leydi e Amerigo Vigliermo, nel 1972 a Perosa Canavese (TO).
Per ulteriori approfondimenti e altre versioni:
Gustavo Buratti
Le canzoni ed un poeta della protesta operaia in piemontese
"l'impegno", a. VIII, n. 3, dicembre 1988© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
Cesare Bermani
Guarda giù an cola pianura
Un canto sociale di non facile razionalizzazione
"l'impegno", a. IX, n. 1, aprile 1989© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
Gustavo Buratti
A Bermani rispondo che...
"l'impegno", a. IX, n. 2, agosto 1989© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
(Violadelpensiero)
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Sun vegnüü graand
ma mea taant
in questu siit in duve'l suu te sbrana
induè scapüscia anca la bissa
e induè'l tramuunt el g'ha mai prèsa
G'ho scià'n curtell
per tajà i stagion o per lo mena per facch pagüüra
vo in giir adasi per mea fa' pulver
e parli mai perché fa tropp cold
E ho fa'l bagn insema ai aspis
ho majà scerees o ho majà caden
gh'è anca una foto induè paar che ridi
ma l'è una smorfia per la tropa lüüs
E in questu siit passa mai nissoen
se ferma pioe gnanca 'l tempuraal
ma me una sira ho basaa una dona
e de dree a una pianta l'ha ma di'l so nomm
E sto in soel müür della ferruvia
quan che rüva un treno una volta al dé
perché una sira ho basaa una dona
e soe quela pianta ho scrivüü'l so nomm
E l'è ruada cu n't el pass del gatt
senza culzètt e senza amiis
el so suriis l'era meza facia
l'oltra metà l'era una cicatriis
l'ha mai spiegà de induè la vegniva
l'ha mai parlà de quel anell al dii
ma'l tatuagg che g'han faa in presonn
me l'ho vedüü quaand l'ha trà toe i vestii
Strengéva foort e se lassavi streeng
cumè un ragn stremii muvevi i brasc che gh'eri
e me pareva de balà in un tango tra l'erba salvia
e tucc i pagn stendüü
E in questu siit passa mai nissoen
e anca se'l passa prema o poe'l ne va
ma quela sira ho fa'l giir del muund
o forsi 'l muund l'ha faa 'l giir de me
E smorzi 'l suu cunt una cicada
speci la nocc per tajacch el coll
e m' hann vedüü anca basà una pianta
propri nel punta due' ho scrivüü'l soe nomm
Quaivoen se sfoga a catà i magiustri
a giügà ai caart là dedrée a'n tratuur
quaivoen el dorma sura a una gazzetta
per tucc i oltri gh'è dumà'l büceer
E in questu siit passa mai nissoen
ma'l soe prufoemm urmai l'è che de ca'
ogni taant la rüa ogni taant la va
ho imparaa a speciàla e poe lassàla na


text:
Frauenfeld
Frauenfeld a l'è una citaa svizzera, capital del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 24119 abitant.
El cumün de Frauenfeld al se tröva a una altitüden de 417 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf, Bertschikon (ZH), Ellikon an der Thur (ZH), Felben-Wellhausen, Gachnang, Hagenbuch (ZH), Matzingen, Thundorf, Uesslingen-Buch, Warth-Weiningen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Media relaa a Frauenfeld al Wikimedia Commons
- Frauenfeld in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sionainn
El fiüm Sionainn (in ingles Shannon) a l'è el fiüm püssee lunch de l'Irlanda. El spartiss l'ovest de l'isula (pruincia de Connacht) del süd e de l'est (Leinster e Munster). A l'era una via de cumünicaziun impurtanta giamò in del passaa, tant che el Tolomeo l'aveva metüü in di sò map. A l'è lunch 259 km e'l nass in del munt Cuilcagh, in sül Shannon Pot, in del Cavan. El va per la püssee part a süd, ma a la fin el va a l'impruvista a ovest, el traversa Limerick, per finì dent in de l'Ucean Atlantich cunt un esuari bel lunch (113 km).


text:
Giuliano Pisapia
El Giuliano Pisapia (Milan, 20 magg 1949) l'è on avvocatt e politich italian. A partì del 30 magg 2011 l'è 'l noeuv sindech de Milan.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è fioeu de l'avocatt Gian Domenico Pisapia e ultim de sett fradei. El s'è laureaa in Giurisprudenza e in Scienz Politigh e l'ha toeu su el studi legal de sò pader. L'è sposaa con la giornalista Cinzia Sasso (del 2011)
Quand l'era giovin, l'era visin al moviment d'estrema sinistra Democrazia Proletaria.
In del 1996 l'è staa eleggiuu al Parlament (Camera di Deputaa) come indipendent con Rifondazion Comunista. In la XIII legislatura l'è staa president de la Commission Giustizia de la Camera. In del 1998, contrari a la linea tegnuda del capp del sò partii (Fausto Bertinotti), l'ha votaa la fiducia al governo Prodi.
Pisapia l'è staa eleggiuu anca in la XIV legislatura (II e III governo Berluscon, 2001-2006), e anca in 'sto cas l'ha faa part de la Commission Giustizia de la Camera. In del 2006 el s'è minga candidaa, ma el vegn nominaa dal Ministeri de la Giustizzia president de la Commission de Studi per la Reforma del Codes Penal.
Sindech de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del giugn 2010 l'è 'l primm esponent del centersinistra a candidàss ai primari per el sfidant de la Letizia Moratti per la cariga de sindech. I primari s'hinn tegnuu in del november 2010: Pisapia, sostegnuu a l'inizzi domà de SEL e FdS, l'è riessii a batt i alter sfidant, cioè l'architett Stefano Boeri (el candidaa del PD), el costituzionalista Valerio Onida e l'ambientalista Michele Sacerdoti.
Inscì l'è cominciada la campagna elettoral de Pisapia, che l'ha vist per la prima volta del 1997 el centersinistra rivà al ballottagg a Milan (per de pù in vantagg de sett pont sora el candidaa del centerdestra). Al ballottagg del 29-30 magg 2011, Pisapia el vegn el sindech quell de cinquantasett de Milan, cont el 55,1% di vot contra el 44,9% de la Moratti.


text:
Canton Tesin
El Canton Tesin (in Todesch, Frances e Romanc Tessin; Talian: Ticino) l'è 'l canton püssee a süd de la Sguizzera. El ciapa el sò nom del fiüm Tesin che 'l ghe passa in del mezz, de la funt al Pass de la Nuvena (tudesch: Nufenenpass) al Lagh Magiur.
Cuntegnüü
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufficial del Canton Tesin l'é 'l Talian. L'è parlaa departutt anca 'l lombard occidental (variant ticinesa), ma l'è minga recognussuda a nivel ufficial. El Canton Tesin el forma, insemma ai val Mesolcina, Calanca, Bargaja e Pos'ciav (del Canton Grison), la Svizera Taliana.
In del Comun de Bosch/Gürin on quejivun el parla on patovaa todesch, el "Guriner/Guryner Titsch" o "Ditsch" (dialett de la lengua Walser).
I dialet lumbard del cantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet del Cantun Tisin poden vess spartii in düü grüp: quei sota al Munt Scender e quei che se tröven sura de quel. I dialet del Sotascender (quei de la zona de Ciass, Mendris e Lügan) hin cumpagn assee di dialet cumasch e varesot parlaa in Italia; i dialet del Surascender (zona de Belinzona, Lucarn e di vai Verzasca, Magia, Bregn e Leventina) inveci gh'han carateristigh particular, püssee cumpagn a quei del Lumbard Alpin e dunca di lenguv returumanz. I dialet del Surascender vegnen parlaa anca in l'alta Val d'Ossula.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'epoca antiga, i territori del Canton hinn staa abitaa de la tribuu de sciocch celtegh, i Leponz. Pussee tard, probabilment in l'epoca de la dominazion de l'August, la region l'è stada ciapada dent in de l'Imperi Roman. Dopo la ruvina de l'Imper Roman de Ocident, la region l'ha patii on poo j'istess tribuleri de la Lombardia: l'è stada sota ij Ostrugot, i Longobard e i Franch.
L'Età de mezz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Età de Mezz, la region l'è stada uget de cuntesa in tra i cumün liber de Milan e Com. In del secul XIV l'è stada cunquistada dal Dücaa de Milan ma intant, in del secul XV, i cunfederaa svizzer i s'eren lanciaa a cunquistà i ter a süd di Alp in del curs de tre campagn diferent. El Cantun Uri l'ha cunquistaa una volta per tüt la Val Leventina, giamò in del 1440, dopu che intra 'l 1403 e 'l 1422 una part de quest ter, giamò una volta cunquistaa de Uri, eren staa perdüü. In del mes de marz del 1440, l'è staa firmaa l'acord de pas in tra 'l Dücaa de Milan e i Svizzer, in de l'Albergh dei Dò Spad[1].
In quest cuntest, gh'è de regurdà tri batali impurtant in tra i cunfederaa e 'l dücaa milanes:
- el 30 de giügn del 1422 i trüp dei Milanes de Filipp Maria Viscunt han batüü i Svizzer in de la bataia de Arbed[2].
- el 12 de lüi del 1426 la vegn firmada la pas in de la culegiada de San Peder e Steven a Belinzona in tra i Svizzer e Filipp Maria Viscunt; cunt un pagament in or, i cunfederaahan daa indree la Leventina[3].
- el 7 de mas del 1450 el Giuvan Taddei dei Pepoli el dona la Val de Bregn al cunt Sante Bentivoglio de Bulogna[4].
- el 10_07 del 1477 el ven cunfermaa el trataa de pas tra i Svizzeri e la Bona e 'l fiö Giuvan Sforza[3].
Püssee tard, i Svizzer i ha prufitaa di invasiun di Frances in Italia, a cumincià dal 1494. El 10 de april del 1503 cun de la pas de Arona i Svizzer han utegnüü el pusses de Belinzona e dei paesit de Medeja e Isun[5]. De fat, in del curs de una segunda campagna, in del 1500 Uri, el Canton Svit e 'l Canton Unterwald, han mantegnüü la cità de Belinzona e la Riviera, anca lur tra l'alter giamò ocupaa da Uri in del 1419, ma pers in del 1422. El 29 de lüi del 1506 la Dieta Elvetiga l'ha decretaa de mandà dei suldaa per difend i castei de Belinzona[6].
Ciamaa di Stat italian, in del 1512, per cascià vìa el frances Lüis XII, i trüp de tüta la Confederaziun han miss sü al Dücaa de Milan el Massimilian Sforza, che in sustanza l'è vegnüü el fantos di Svizzer. Quest ültim saran recumpensaa con l'estensiun del cuntrol militar minga apena sü i distret de Lügan e Mendris, ma anca püssee in là dei cunfin del dì d'incö. De la Pruvincia di Vares atüal, eren svizzer la Valtravaglia e la Valcuvia, in cima al lagh de Comm, la tera ciamada "di Tre Piev" e anca una part de la Val d'Ossula.[4].
Poch temp püssee tard però, giamò in del 1515 el cunfin l'è staa ripurtaa in de la so posizion atüal, in cuseguenza de la scunfita dei Svizzer in de la bataia de Marignan (al dì d'incö Melegnan).
Cin l'ann 1515 cumincia inscì el periud ciamaa di cunfederaa. I teritori che püssee tard, in del 1803 avarissen custitüii el Canton Tesin, eren spartii en vott baliag, che corespund pressapoch ai distret del dì d'incö. I baliag cisalpin patregniven minga però tüt ai tredes Cantun, che alura furmaven la Cunfederaziun Elvetiga. De fat, se mai che la Leventina la dependeva apena de Uri, i teritori de Bregn, Riviera e Belinzona i era di baliag, anca de Svit e del Nidwald. El rest del teritori del Tesin, inscambi, l'era spartii sü in quater baliag de proprietà cumün dei dudes cantun, e i eva ciamaa Baliag Ultramontan o Ennetbergische Vogteien.
El dumini cunfederaa el se manifestava praticament apena in ambit giüdiziari: el baliv (en tudesch: Landvogt) che i cantun suvran mandaven in tücc i distret el gh'aveva en pratega la funzion de giüdes. Föra de la sfera giüdiziaria però el pudè l'era lassaa in man ai uturità lucal. In dei baliag svizzer, de fat, a diferenza de quel che sücedeva in del rest de la Lumbardia, gh'è scampaa infina al dì d'incö l'istitüziun del patriziaa e quela del cunsili paruchiai (l'asemblea, elegiüda dei catolegh de un vilag, che la aministra i prupietà de la parochia).
L'indipendenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del periud in tra 'l 1798 e 'l 1803 — el periud de la Repüblica Elvetiga — per decisiun del Napuleun Bunapart[7] i baliag vegnen reünii in del 1798 per furmà dü cantun diferent: Belinzona e Lügan.
In del 1803, i dü Cantun saran ünificaa una volta per tüt in d'un suget növ, e per 'l nom vegnaraa scernii el nom del fiüm püssee impurtant del teritori, el Tesin, in sül mudel de la denuminaziun di dipartiment frances dopu de la revulüziun del 1789.
Anca se 'l cantun l'era staa diciaraa gianmò in del 1803 un stat member de la Cunfederaziun, la Francia l'è andada inanz a gestì i afar del cantun, infìna a rivà a anet i distret de Mügg e Mendris a la Repüblica Cisalpina, anca se per un periud de poch temp.
La capital la sarà metüda a Belinzona, ma Lügan la restarà minga tant cuntenta de questa decisiun. El prublema el vegnarà sistemaa cun la Custitüziun del 1814, che la decretarà che i trii cità püsee impurtant, Belinzona, Lügan e Lucarnu saran ses an per ciaschedünala capital del cantun. 'Stu sistema l'andrà innanz fina al 1878, quand che Belinzona la vegnarà deciarada capital ünica e permanent.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Emilio Motta, Effemeridi ticinesi, ristampa Edizioni Metà Luna, Giubiasco 1991, 33.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 57.
- ↑ 3,0 3,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 61.
- ↑ 4,0 4,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 42.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 35.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 65.
- ↑ Mudel:DSS


text:
Dialet lüganes
El Lüganes l'è un dialet del Lumbard parlaa in de la zona de Lügan, in del bass Cantun Tisin.
L'è cumpagn assee del Cumasch e, insema al Mendrisiot, el custitüiss el ram meridiunal del Tisines.
Cuntegnüü
- 1 Carateristegh e variant
- 2 Esempi de dialet del Votcent
- 3 Pruverbi per paes
- 3.1 Malcantun
- 3.2 Vernaa
- 3.3 Munscendra
- 3.4 Cavriasca
- 3.5 Valcola
- 3.6 Val Mara (bass lüganes)
- 3.7 Lügan e i sò quartier
- 3.8 Alt Lüganes
- 3.9 Bass Lüganes
- 4 Bibliugrafia
- 5 Vus curelaa
- 6 Ligam de föra
Carateristegh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet lüganes de cità a l'è, cume em giamò dit, bel vesin al Cumasch e dunca, a la luntana, al Milanes. Insema al dialet de Belinzona l'è vün di centri de la koiné ticinesa.
Föra de la cità, inveci, a gh'è anmò di trat cunservativ che, in certi cas, poden vess pütost particular.
- Cumpagn de Brianzö, Cumasch, Varesot e Mendrisiot, tendenzialment i E atonegh del Milanes vegnen di A (anca se in de l'alt Lüganes e in de la Val Cola l'è minga semper inscì):
- mil. depertüt = lüg. dapartüt
- La negaziun la se fa cunt el mia
- Gh'è tanti O atonegh (ma anca tonegh) che vegnen parnunziaa tant 'me di Ó, che l'è un lavurà che a Comm e a Milan gh'è propi poch.
- In del bass lüganes i participi passaa de la I cuniügaziun finissen in -ad
- mil. cantaa = lüg. cantaa = b. lüg. cantad
- In de l'alt lüganes inveci i participi finissen in -ò
- mil. cantaa = lüg. cantaa = a. lüg. cantò
- A Lügan e in del bass lüganes la prima persona di verb la finiss, cumpagn del Milanes, in -i. Quela roba chì la süced minga semper in de l'alt lüganes.
- mil. mì vegni = lüg. mì vegni = a. lüg. mì vegn
- In de la vegia piev de Agn e in del Malcantun se duperen di participi passaa particular per i verb püssee impurtant:
- mil. faa = malc. facc
- mil. traa = malc. tracc
- mil. dii = malc. dicc
- mil. cot = malc. cöcc
- mil. andaa = malc. nacc
- mil. daa = malc. dacc
- mil. staa = malc. stacc
- mil. vegnüü = malc. nücc
- mil. tolt = malc. töcc
- In de la Cavriasca (cumpagn de quel che 'l süced anca in certi zonn del Nuvares), la Ŏ cürta latina la ciapa un son diferent a segunda se gh'è un nom de mas'c u de dona:
- or fiö, ra fiòra
- In de la Cavriasca se dupera anmò 'me prunom clitegh impersunal i inscambi de a
- mil. e lüg. a se slunga i dì = cavr. i se slónghe i dì
- In de la Val Cola resisten anmò di vucai atun a la fin di parol:
- mil. el temp = lüg. ul temp = valc. ur tempe
- mil. el dent = lüg. ul dencc = valc. ur dence
- Semper in Val Cola, i nom feminil finissen i A anca al plüral:
- mil. i vach = lüg. i vach = valc. i vaca
- In di paes de Sunvigh, de Vila, de Bren, de Fescogia e in de la Cavriasca de sura, la Ü l'è parnunziada tant 'me una U nurmala:
- mil. tüt = lüg. tüt = sunv. tut
- In del Malcantun, parol cumpagn de pover, negher, veder, setember se parnunzien povra, negra, vedra, setembra.
- In de la Cavriasca, i parol chì de sura se parnunzien povre, negre, vedre, setembre.
- In de la Cavriasca, arent al Munt Scender e in de la Valcola, la S denanz a cunsunant la se prunüncia propi inscì 'me l'è in Milanes, e minga cumpagn del rest di parlà tisines.
- Semper in de la Cavriasca, cumpagn de quel che 'l süced anca in Mesulcina, in la Valtelina e in de la Bergamasca, la prima persona plüral di verb la se fa cunt el met la partisela om (che la vegn del latin HOMO) prima de la III persona singular:
- mil. cantum = lüg. cantum/cantom = cavr. om canta = bg. am canta = valt. en canta
- De norma, cumpagn de Cumasch, Mendrisiot e Vares, l'articul determinativ maschil a l'è ul, o 'na sua variant grafega.
- In d'un quai dialet arius (minga a Lügan), l'articul determinativ l'inflüenza anca i prepusiziun articulaa:
- mil. del, de la = cum. e men. = dal, da la = lüg. dal, da la = lüg. ar. dul, du la.
- Al cuntrari del Mendrisiot e del Cumasch (ma cumpagn di dialet ticines püssee a nord), gh'è una forta presenza del rutacismu, suratüt in di parlà arius:
- mil. el = cum. e men. ul = lüg. ul = lüg. ar. ul/ur/or
- mil. scola = lüg. scöla = lüg. ar. scöra
- mil. Muntagnöla = lüg. Muntagnöra
- In di dialet de l'alt Lüganes, cumpagn de quel che 'l süced anca in del Surascender, se pò truvà 'me prunom clitegh de la III persona singular u/o inveci de al/el:
- mil. lü el canta = lüg. lü al canta = a. lüg. lü u canta.
- In d'un quai dialet arius, cumpagn de quel che 'l süced anca in de la Lumbardia uriental e in Valtelina, la III persona singular e plüral hinn istess:
- mil. lur canten = lüg. lur cantan = lüg. ar. lur i canta
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula del Fiö Trasun (tradüziun libera)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era un om che l'aveva düü fiö.
El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü.
De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.
Prest prest el s'è truvee in grenda miseria. L'è sücedüü che in del paes che lü l'eva, essendegh uan grenda crastia, tücc murivan de fam; imaginev in che bisogn se truveve alura 'stu mezz disparee, che l'aveva già cunsümee tüt.
Ve disi che par no murì de la fam l'ha duvüü cerché un padron, che u l'ha mandee sübit föra a pass i ciun in una sò massaria, duve per la grend fam l'avrav mingiaa vuluntera i gend che mingiavan quei purscii, ma nenca de quist u 'n pudeva avè par scudàss la fam.
U gh'ha vedüü alura a müdé vita e, pentii, al diseva en del sò cör: “Quanci in cà de mè peder i mingian e bevan e ne ghe manca el pen, e chì mì crepi de fam?
Ah, ne vöi fé piü olter 'sta vita. Tornerò de mè peder e ghe dirò: Peder mì, hoo comiss un grend pechee cuntra Diu e cuntra vü;
nu sunt piü degn d'ess ciamee par voss fiö; tegnìm in cà cum vün di voster famej e mì n'ho assee”
Cusì disend, el se met in viagg de la cà, quand el peder, vedendel a vegnì, benché scolz, senza capel e strascichee cum un leder, u l'ha sübit cunussüü par el sò fiö e, sentendasa cum öv tüt el cör de la cunsulzion, el cur in pressa a basàla e brasciàl sü cui lagrim ai öcc del grend cuntent.
E fiö, enca lü piangenda a tenta buntee de sò peder: “Peder” el ghe dis “cher Peder, mì cunfessi che ho pechee e cuntra Diu e cuntra de vü e nu puteva fà de pegg; nu meriti piü d'ess ciamee cul nom de de voster fiö”.
El bon peder süi dü pee el cumenda ai sò servitur d'andé a tö el piü bel di vestii, capel, scarp e culzet, e l'ha vestii tüt de növ, dandegh persina l'anel de met al dit;
e cumendend de tö sübit el senguen e un vedel de grassa vulend che se facess un grend past in segn d'alegria, disend: “'Stu mè fiö l'era mort e l'è risüscitee; l'era perdüü e adess el s'è truvee”. E i han cumenzee a mingià, bev e suné alegrament.
In 'stu mezz de temp l'olter sò fiö, venend a cà da la campagna e sentend 'sta legria, ne savend cosa foss sücedüü,
el ved en la cuntrada vün di servitor, e 'l ghe dis: “Cusa l'è 'sta cossa?”
e lü ghe rispond: “L'è turnee a cà el voster fradel e per mostré el sò cuntent voster peder l'ha cumandee de tö el senguen a un vedel de grassa, e de fé un grend past per la legria d'ess lü turnee san e salv”.
Sentend 'sta növa, tüt cuntürbee e pien de stizza 'sto olter fradel nu vuleva piü venì in cà per el grend dispett che n'aveva; unde 'l peder l'è andee lü stess föra en cuntreda a pregàl de vegnì en cà lü e ralegràss del ritorn de sò fradel.
Me custü, scrulend el coo e mugnend el dis a sò peder: “I hin sgià tanci an che mi ve servi, e mai hoo trasgredii nenca vün di voster cumand, e vü ne m'avii nenca dee un bucin de gud insema di mè amis.
E quest olter vost fiö, che l'ha semper fee 'l baloss, e l'ha prudighee tüta la sustenza cun quii de sasela, l'è apena rivee a cà che per lü avii sübet mazzee el piü grass e gross di videi”.
El bon peder alura rispond a sò fiö disendegh: “O fiö, ti see pür che tì ti stee semper chì in cà mia e tüt quel che 'l gh'è l'è tò;
me per 'sto olter tò fradel l'è giüst che se faga banchet e particuler alegria, perchè mì el credeva già mort e l'è turnee a vist, l'era smarii, e adess el s'è truvee”.
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 416-418
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca va cüntaroo ch'al temp dal prim re da Cipri, ul prim capii, dopu che Gofree Büglion l'aveva liberaa la Tera Santa, una dona pulida da Guascona l'era andaia in pelegrinagg al Sant Sepulcar, e turnand indree l'era capitada in mezz a di baloss ch'i n'ha fai da lee ca sa pò dì da pesg. 'Sta povra dona, pudend minga dàssan pas, l'ha pensaa d'andà a cüsài al re. Ma, quaididün avendagh dii che l'avaress bütaa via ul fiaa, ca 'l re l'era un pantalon ca 'l lassava burlà in tera i ingiüri senza fin ch'i fava a lü, figüras pö quij fai ai altar, l'è restada lì un poo sura pensee; ma pö, rabiada da minga pudèss vendicà da quij baloss, e vurendas pür tö una quai sudisfazion, l'ha risolt d'andà istess dal re, se non altar par dàgh una bona tafiada sü quel sò fà da mincion. La va donca dal re e, dopu avègh cüntaa sü caragnand la sua disgrazia, la ga dis: "Ca 'l creda però minga ca mì sia vegnüda par dumandàgh giüstizia, soo ca la gh'ha seca e mì vöi minga secàl; sont vegnüda doma par dumandàgh in grazia cuma 'l fa lü a purtà in santa pas tücc i tort ca 'l ricev da tanti part, ca mì par vün nu trövi più requi, e sa pudess ga 'l regalaress da cör".
Ul re, ca l'era sempar stai indurmentaa, a 'stu poch svegliarin al vert finalment i ögg e, cumenzand da quela balussada a tirà giò sech cul stafil da la giüstizia, l'ha seguitaa inscì senza remission fin ca l'è scampaa, cul più lassàn passà nanca una mezza.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag 629-630.
Una businada del 1925[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quii ch'ha mai - vedüü Lügan
podan minga - imaginàss
tüt la gent - cul cör in man
e gh'è di curs - per andà a spass
e Lügan - l'ha fai prugress
a s'è mai vist - cumpagn d'adess
l'è una vera - citadela
dal nost cantun - la püssee bela.
Gh'em da bun - che i nost agent
cunt ul bastun - e 'l pom d'argent
beret növ - e la montura
ma quant l'è not - i fann pagüra.
Tüt ul mund - l'è tüt istess
ma da tusann - ga n'è ch'a cress
sura cent - setanta hinn bunn
e tüt i alter - gh'hann sü i calzun
a la gran moda - vann adree
e quant l'è bel - vann giò sül Che,
ma lur sann ben - che i giuvinot
o prest o tardi - ga burlan sot.
La sua bela - capigliatüra
la fann tajà - sura misüra.
Se lur gh'avessan - düü barbis
sumejan om - propi decis.
Anca i om - vann a la moda
minga tant - in di vestii
gh'è i tusann - che tant ja lodan
s'a gh'hann lungh - i sò cavii
al cuntrari - 'sti tusann
i vann adree - a per ul coo
e se gh'hann lungh - un poo i cavii
i curan sübit - a tajài giò.
Cunt i dispens - ch'a riva chì
l'è 'na pazzia - tegnìi inscì.
I dispens - quand i è finii
sa pò ligài - ma ben pulii.
Al nümer quater - in pessina
a gh'è dumà - 'na scaletina.
Al prim pian - gh'hoo l'atelier
la gent par cred - hann da vedé.
Bonn fest a tücc - i mè client
e saroo tantu - ben cuntent
se sa regordan - un zichinin
una volta a l'ann - del Garganin.
24 dicember 1925.
(ciapaa de Dizionario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. II - Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona/Lügan, 1952-...)
Pruverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malcantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bren[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Er cald d'avóst o va vignì bón or móst.
- I ómen che gh'ha róss or copin i gh'ha dro birichin.
- Mangiàa e balàa è bot a comensà.
- Ra razze di cojón l'è mai perdude.
- Sant'Ane, un'óre da nane.
- Tucc i mes ch'i vaghe a bandón, ma che masg e avóst ch'i faghe da bón.
Bubiöva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Camignö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi gh'ha pressa ch'i córa, e chi è cióla ch'i staga a cà sóva.
- Ogni cojón u vò dìi ra sò resón.
Caslan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fescogia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant'Ane, metà campagne.
Majas[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi sapa la vigna in agóst, impieniss ra tina da móst.
- Otubar otubrel, ra cà comè ur bordel e ur cüü comè 'r cifel.
- Par Sant'Agnes, cur i lòssur par la sces.
- Ur lacc di vach al sta in cassina e ur lacc di donn al sta in cantina.
Muntegg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I vent da San Matee i guasta i castegn.
Mügena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alba róssa, o ch'o piòv o ch'o bófa.
- A r'aqua bassa, tücc i cojón i 'gh passa.
- A Sant Ambrös, or pan a cöss, a Denedà o 's torna a fà.
- A tirà i cavii dro copin, i fa vérd or bochin.
- Cör content or ciel l'aiüta, ma s'o bürla in tera o 's rómp ra gnüca.
- Föja, legn e stram, o s'en fa tüt or ann.
- Fortünada quela cà che da végg la sa.
- Genar sücc, castegn a mücc.
- In dro mes d'avóst, ora marende l'è in dro bósch.
- I nebi d'agóst i mangia tüt i castegn.
- L'è mej vess üsel de bósch che üsel de gabia.
- Or amór drom l'è comè or vin dro fiasch: a ra sira l'è bón, e a ra matin l'è guast.
- O va pür ben ra cavra zopa, fin che 'r lüf o no r'intopa.
- Per San Barnaba r'uga la vegn e or fió o va.
- Per Santa Madalena, u s'inarma re castegna.
- Pitost che tacàa lit, l'è méj portàa via on toch de cojón.
- San Abóndia l'è on gran sant, ma San Carla l'è on gran birbant.
- Se o pò vegnì avrì, a te 'j lassi piü morì.
Punt da Tresa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand in marz al prina, l'è pien granee e cantina.
Püra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ann nevós, ann bondanziós.
- Candelara, mezza fenara.
- Nas ch'a guarda la trsta, l'è cativ cumè 'na pesta.
- Ur sóo d'agóst u lapa sü ur erba.
Stan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chii di cavii róss, chi na i próva na i cognóss.
- Di ögg gris e cavii e róss, poch an n'è e ga 'n fóss!
- Genèe sücc, u fa i castegn inca i sciüch.
- In cà pinina, u sta roba assèe.
- Ögg negra e cavii biónd, l'è ra püssè bela ch'a gh'è ar mónd.
- S'u piöv ur dì d'Ascenzión, u fa castegn fin i boscón.
Vernaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coma l'è ra dóna, istess l'è ra sò cà.
Munscendra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bironegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ann sücc, castegn a mücc.
- Chi mal capiss, pesg respund.
- Donn d'òst, serve de prèvet, asan da murinee, libera nos dominé.
- El mes de marz l'è 'l fiö d'una baltroco: int una muntagna u piòv, in quel'altra u fioco.
- Quand che la Mügie la fa sü 'l capel, pundo la ranza e ciapa ul rastel.
- Quand ch'u piöv par San Barnabà, tö sü la frasca e pòrtolo a cà.
Mezzvich-Vira[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se i castegn i spaiss d'avrii, i fa 'n grat e gradì, se i spaiss de magg i regöj cul sach, se i spaiss de giügn i regöj cul pügn.
- U 's pò miga cavàa sangh da un mür.
Ros[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rüvera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arisc gross, castegna magra; arisc magra, castegna grossa.
- Dop San Bartolomee, tera inanz e fen indree.
- L'è mej una trista sapada de mars che vüna bona d'april.
- Re consolazión di aflit l'è quéla de vedé i altra a tribülà.
- Sant'Ana un tir de cana, San Roch un tir de s'ciop.
- Tücc i cà de sass i gh'ha 'l sö fracass.
Sigirin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cavriasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Curtisciasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lupagn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Valcola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A ra dominega cióch, al lünedì lóch.
- Aurì, possa ra scuèla e va a durmì.
- Ro ciel al sta su senza pontéi, e 'r böcc dro cuu al se rónscia senza bindéi.
Scarea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scertara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- April, fiö d'um pescadóo, da 'na montagna 'l piòv e da r'altra a 'gh va el Sóo.
- Avrii, sira no pò vegnì.
- In di sirada d'aóste, làghet miga ciapà in do bósche.
- I ómen i 's ciapa pe ra parola e i férma per i cavì.
- Lünedì cióch, martedì lóch.
- Otóbre spolverós, castegn e nós.
- Quand che 'l cör no dò, piange no 's pò.
- Quand che ra Sgazzariòra la met el capel, laga era ranza e ciap'el rastel.
- Santa Sbarba e San Simón, Dio n'inguarda dra sfrasela e do trón.
- Se fervè l'è bisest, o ch'al mör tüt i donn o ch'al seca tücc i ginestra.
Sciümadera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai cüriós as ghe da el cazzü in sül nas.
- A gügiada a gügiada, a 's fa el gümesel.
- Centesim fa centesim.
- De cojón a 'n manca mai.
- Fa miga bisögn da zifolà se 'l caval al vò miga bev.
- Femna bóna la met sü ra cà, cativa la ra desfà.
- In do corp üman al gh'è miga sü de ciav.
- Per i ladre i ciav i è mai bóna assee.
- Qui dai cavii róss, poch i ja cognóss.
- Sa 'l piòv per r'Assensia, per quaranta dì ün ghe s'è iente.
Sunvigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aira róssa, o ch'al pióv o ch'al bófa.
- Avrii, tucc i dì un barii.
- Chi tut maja, tut caga.
- D'aóste l'è la fuira di mósche.
- De marze, chi no gh'ha calze vaga descalze; d'avrì, chi no gh'ha calze pò morì.
- I spes inutil i rovina ra cà.
- La prima aqua d'avóste la rinfresca 'r bósche.
- Lengua in bóca, pós cópa.
- Majà castegn, vita de legn.
- Quél che coménsa ben a l'è a metà del laór.
- R'aqua de Sant'Ana l'è mej dra mana.
- R'asen l'è 'r caval dro povro.
- Ro Só sui oriv, r'aqua sui ciap.
- Un nemis l'è trop, e cent amis i è miga assé.
Vila[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Val Mara (bass lüganes)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al gh'ha sü 'l capel San Giorgg, l'aqua l'è in scoss.
- Ciel fai a lana, se no piöv incö, piöv 'sta setimana.
- Masg fangós, vóst spigós.
- Val Mara scüra, tüt al mund la düra; Val Mara ciara, tüt al mund la lava.
Melan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A camp tempestaa no var benediziun.
- A fà ul dutór gran pratiga ga vör, e la pratiga la sa fa da ün sü cent.
- Amór, panza, rógna e tóss i sa fa sübit cognóss.
- Gh'è püssee da fà a fà cent scüd che centmila franch.
- La cunsulazión di puverit l'è quéla da fà l'amór.
- Par cugnóss l'inferno, bisögna fà ol cögh d'estaa e 'l carozzee d'invernu.
- Secónd el fraa, sa ga fa la capa.
Röv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al dadent l'è pai padrón, al dafö l'è pai cujón.
- Al mes da vóst al gh'ha i zocur in man.
- Al püssee gran castigh dal Signór l'è 'n asan da manegià.
- Aprii, una góta tüt i dì.
- April l'è 'l mes dal gambur: un dì inanz e l'altru indree.
- Aqua e fögh, iüta 'l cögh.
- Aqua ostana e sóo setembrin, l'è tanto òr fin.
- A 'stu mónd al Signór al vö nissügn content.
- Avrii, una gügiada e va' a durmì.
- Cà növa, se nu s'an porta, nu s'an tröva.
- Carna che sa ritira, la var nanca un sesin la lira.
- Chi gh'ha 'l pan da mengià, gh'ha anch i cagnö da fà saltà.
- Chi sa spüda adoss gh'ha piü domà trii dì a morì.
- Chi sussénn fira, póch cüsiss.
- Da Denadaa, chi i è cuntent chi i è tribülaa.
- Da mezz ann, al cüü al fa scagn.
- Fa püssee dagn una furmiga tirà via che nè 'n para da bö trà cà.
- Genar sücc, fa castegn tüt i sciüch.
- Insalata senz'aj, süpa senza formai, donn senza tet, i è tre rob da maladet.
- In un dì da masg nas un asen e i ga met sü 'l bast.
- I parent i sa cugnóss dó vólt in vita: quand sa marida e quand sa mör.
- La bóna cantina la fa 'l bón vin.
- La cavara l'ha püssee car i pee in la nev che i corni a la presev.
- La fioca novembrina la méngia la cassina.
- La legura la sa ciapa senza cór.
- La méssa di spós l'è la méssa di curiós.
- L'amór l'è minga polenta.
- L'ann bisest sa marida tüt i pest.
- L'aqua da Sant'Ana l'è 'na mana, da la Madona l'è ancamò bona, da San Bartulamee bófagh dadree.
- L'è mej un brüt pezzón che un bel bögión
- Liga l'asan indóva vö 'l padrón, e se 'l sa strozza l'è sò dagn.
- L'óm al tira a cà 'l material, la dona la fabrica la cà.
- No nass agnel che no gh'abia 'l sò pradesel.
- Pa 'na taca bürla migna gió 'n albur.
- Prima da parlà büsögna sbat i ar tre volt.
- Quand la cióca l'è 'nviada, cun poch la sa mantégn.
- Quarant'ann, quaranta magagn.
- Rairu in dal camp, spess in scuvela.
- Sant'Agata, tera fiada.
- Sant'Ana e Santa Madalena, i fa bügada insema.
- Se l'amór l'ha da vess bona, trii dì 'n còlura e un dì da bona.
- Se 'l fa bel al dì da la Senzia, l'üsürari 'l volta al stee cul cüü 'n sü.
Lügan e i sò quartier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lügan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A cumandà hinn bun tücc.
- A la sira león, a la matina cojón.
- A San Bernardin, cascia la spiga ul grand e 'l pinin.
- Ciel faa a pagnot, se no piöv del dì piöv la not.
- I bravi óman sa conóssan quand i gh'è piü.
- In dal dì da la Ziriöla da l'inverno nüm sem föra, se 'l fa o breva o vent in da l'inverno turnum dent.
- Induva ga sta ‘n bucun, ga sta ‘nca ‘na parola.
- La fevra quarantana, i giuvan ja risana, e pai vegg la fa sonà la campana.
- Quand ul Generus al gh'ha sü 'l capel, duman l'è brüt se incö l'è bel.
- Santa Caterina la porta un sach da farina.
- Tegn l'amis incö cuma se duman al deventass nemis.
- Tüta l'aqua la va al mar.
Brè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Davesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand ul Boglia al gh'ha ul capel, mola la ranza e ciapa scià ul rastel.
Gandria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amór e scioreria vöran miga compagnia.
- Ciar el Sóo da matina e róss da sira, el fa bel vot dì da fira.
- Cör trop cuntent, mort visina.
- Trii fradéi, trii castéi.
Granscia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A ra sira lión, a ra matin cujón.
- Aria da vent, aria d'acqua.
- Bat ur bón, ar miglióra; bat ur cativ, ar pegióra.
- Chi gh'ha trop cör, prést mör.
- Dopo la Madona d'agóst, la prima aqua la finiss ur istad.
- Dü o tri böö d'or in pais i va miga maa.
- I amis sa cugnóssan in di bisögn.
- I risc a Sant'Ana, luntan 'na spana.
- I üsürari, se 'l piöv el dì de la Senzia, i ghe cómpra la vesta de seda a la dona; se 'l fa bel, i la batan de la rabia.
- Panigada e castegn, mangian fin ch'a tu see pien.
- Quand bófa ra Carunasca, sa sent i campann da Carabia.
- Ra castegna ra vegn dru legn, ma ra da nissün sustegn.
- R'asan ar tira a cà 'r fen e 'r mangia ra paja.
- S'al fa bel ur dì dr'Ascensión, ur gran al vegn dent a muntón.
Suragn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Viganel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A chèga püssee un bò che cent róndol.
- A cuntentà ul cumün sa cuntenta nissün.
- Ai pesciad sa cugnóss ul mül, a la cuva sa cugnóss la gulp, al bast sa cugnóss l'asan e ai paròl sa cugnóss la gent.
- A lavàgh la testa a l'asan sa büta via ul smöj.
- Asan da natüra a capiss gnanca la sua scritüra.
- Cà néta, cà benedéta.
- Caval magar, padrun grass.
- Cumè l'albur, i è i büt.
- Disgrazziada quela cà indóva gh'è minga cavii bianch.
- Ga vör un sold a cumincià e cent a finì.
- Ginögg da óman, ciap da donn, nas da gat e müsu da can, sa pò fà ul giazz tüt l'ann.
- La fam l'è 'l migliur cögh che ghe sia.
- L'asan, in mancanza da fen, al mangia la paja.
- Par San Giuann, sa spiana i scigol e l'aj.
- Past da castegn, past da legn.
- Quand che l'urégia sinistra la sóna, ul cör l'è sicür.
- S'a gh'è miga la breva par la Seriöla, d'invernu sem föra.
- Se tücc i passar cunosséss ul mej, adiu camp!
- Tantu fen in cassina e poch vin in cantina; tantu vin in cantina e poch fen in cassina.
Alt Lüganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Agra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bedan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Busch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Da San Lüis a San Giuann, un sbradagg d'un gal.
- Per Sant'Ana, un'ura men de campagna.
Cuman[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tücc i can i ména ra cua, tücc i cojón i vö dì ra sua.
Gravesan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi vör trop, ciapa nagót.
- I bal di can e i danee di ciól a i è sempru in móstra.
- La consolazión di óman i è dó: quand ch'u pórta a cà la miee e quand ch'i ga la pórta via.
- La consolazión di poverit l'è quéla da voltàgh ul cüü ai travit.
- Tüt u va al cüü, salvu 'l manigh dal cazzüü.
Lamon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Purza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A tira püssee düü péi da pota da quatar cavai che trota.
Savusa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amur e gelusia i sa fa sempru cumpagnia.
- A Santa Caterina, o nev o prüvina.
- Chi trasa da giuvin, i la caga da vegg.
- Dònn róss, gnanca 'l diavul ja cugnóss.
- La dona ch'a nina la cüna la tégn in pee ul mund.
- La giüstizia l'è cumè 'l cudee: quaidün ga l'han dananz, quaidün dadree.
- L'è mej gris che peraa, l'è mej peraa che crepaa.
- Nas ch'a varda 'n sü, cativ ch'al na pò piü.
Scim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turesela[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La nebia de marz la fa nè ben nè maa, ma quel d'april la tö 'l pan e 'l vin.
- La pazienza l'è la virtü da l'asan.
- Metee sü 'l drapel, che 'l Cüsél u gh'ha sü el capel.
Vaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi mangia ra somenza, caga el paiel.
Bass Lüganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brüsin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amór da cüsin, amór d'assassin.
- Dopo San Martin, i castegn i è maconzin.
- I castegn i tegn mia past.
- San Paul e San Gaetan, cürém di biss e di can, di sass spurgent e da la brüta e cativa gent.
Melii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I prim oradigh i quata tücc i técc.
- Marz l'è ul fiö d'una baltroca: o al lüdra ul vent, o al tróna, o 'l piöv, o 'l fioca.
- Tüt al va al cüü, för che ul manegh dal cazzüü.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.


text:
Pulinègh
Artìcol in dialët piasintëin
Pulinègh (Polinago in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
In sal sò teritòri a gh'e d'i Agriturismi e Castëi a bota, e al 16 d'agust a gh'è la bèla Festa ad San Ròcc.
Futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
-
-
La cesëina ad Maria Bambina
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Karlsruhe
Karlsruhe l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg. L'è la capital del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 296 033 abitàncc (dato del 31. Dic 2012), la tèrsa cità del Land per nömer de abitàncc. L'è übicàda 'ndèla part nordocidentàl del Baden-Württemberg al cunfì col Land de la Renània-Palatinàto.
Karlsruhe l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Karlsruhe el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.


text:
Resegon
El Resegon o Serrada (in bergamasch: Resgon, parnonziaa [raz'gu][1]; Resegone o Monte Serrada in Italian) l'è on mont di Prealp Bergamasch, che l'è alt 1875 meter (scima Cermenaa).
El se troeuva al confin tra la Provincia de Lecch e quella de Bergom.
A l'è ciamaa inscì per i sò crest, che le fan parè ona grossa resega.
I alter scimm important del Resegon a hinn:
- Ponta Stoppan (1849 m).
- Ponta Manzon (1810 m).
- el Dent (1809 m).
- la Scima Pozz (1810 m).
- il Pizzo Daina (1850 m).
- Torr de Valnegra (1807 m).
El versant lecches l'è pussee alt e complicaa; quell bergamasch (Vall Imagna e Val Talegg) inveci l'è ben pussee dolz.


text:
Spinù
Spinù (nòm uficiàl en italià: Spinone al Lago) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Caalina l'è söl lach de Spinù (ciamàt isé da chèi che i vé de Bèrghem) l'è metìt sö la ria a drécia quase 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i se böta 'n del Chere.
El g'ha 'na popolasiù de 1 029 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 515 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 26 km de la sità e a 360 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Biensà, Casassa, Gaerina, Monestaröl, Ranzanìch.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) I belèse natüralistéghe del lach che l's'è conservàt bé desà che sö i sò rie i à mia costrüit segónde cà per i forestér, ma i è restade érde e piéne de natüra.
2) La cesina romanéga de San Piero 'n Vincoli del sécol XII col sò bèl campanìl a pónta (cuspidàt) del sécol XVI.
La sortida de San Carl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Spinù gh'è öna sortida ciamada de San Carl, perchè la sarès istacia benedicia pròpe dal Sant. L'aqua al dè de 'ncö l'é 'mbutigliada in de l'istabiliment di "Fonti San Carlo".
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Spinù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sammuch
Nòm sciëndífëchë[càgna | càgna surgente]
Sambucus nigra L.
Dëscrëzzion[càgna | càgna surgente]
Gl sammuch è n’álbërë pëccërigl (1 a 8 m) ë la famiglia ë lë Crapëfrënnácëë (Caprifoliaceae). Monnassá, prò, gl jènërë Sambucus è štat cullëcat dend a la famiglia ë l'Adoxácëë (Adoxaceae). È na chianda nëtròfëla chë zë tròva fòr fòr o dend a gl bbòsch úmmëdë e lë fratt, andó la tèrra tè në muar azòt. Cresc fin a 1.400 m ávëtë. Gl sammuch tè dend a lë rámëra në mëdull ruoss, gghiangh e assá liegghië. Lë frunn suo oppošt, mbarëpënnat, quasc sèmb chë 5 frënnëcèll ovat-langeolat e appëzzëtuat, sëchëttat a gl lat. Scërisc da abbril a ggiugn. Gl sciuor suo pëccërigl, mbrëfëmuat, gghiangaštr, rëštritt a cëndënar a forma ë mbrèlla. Gl frutt, chë zë fav a gl misc ë aušt e sëttiembr, suo tunn, pëccërigl e nir-viulácëë.
Us[càgna | càgna surgente]
Sciuor[càgna | càgna surgente]
Chë gl sciuor zë pò fà në scirupp chë z’allònga chë l’akkua. Tògl la set quann fà call.
Sèmb da gl sciuor, zë caccia në succh chë z’addòpra pë fà në lëquor chiamat sammuca, pur së a gl juorn ë uoj zë fa quasc ndutt chë gl ánëcë.
Pë avé në cunnëmiend mbrëfëmuat, zë ponn mett 10 g ë sciuor sicch dend a në litr ë acit, lassènnëlë a gl sol pë quínëcë juorn.
Ponn sërvì a mbrëfëmuà la bbirra e lë vin.
Frutt[càgna | càgna surgente]
Chë gl frutt zë fa na chëmbëttura, chë prò par ca manna spiss ë cuorp quann zë në magna në muar. Piácënë assá a gl mierl, gl túrdëlë, gl piássërë, gl piett rusc, ...
L’aggènd ë gl pais ë gl nòrd Auròpa në fav në vin.
Zë në pò fà në gnòštr chë në chëlor chë va da gl bblu a gl viòla. Pë quess, zë tieva macënà gl frutt dend a l'acqua, lassènnëglë ammòll na jërnata sana chë ddu cucchiar ë tè (che, essènn ricch ë tannin, fissa bbuon gl chëlor). Zë filtra e zë fa vogl dend a na cazzaròla schëpërkiata. Òpp quess, zë jetta dend allum ë pëtassië mbólvërë e na ndecchia ë ggòmma arábëca macënata fina fina.
Frunn[càgna | càgna surgente]
Pë fà foj gl surg chë štav dend a gl uort, z’azzúppënë diec chil ë frunn dend a vind letra d’acqua pë na décëma ë juorn. Fatt quess z’annacqua tutt cos chë n’ávëtë diec letra d’acqua. Zë pomba cchiù vòt attòrn a lë chiand attaccat da gl surg. Pò sërvì pur condr a gl frúschëlë, lë magnacòzz, lë fërmich, lë címmëcë, ...
Legn[càgna | càgna surgente]
Gl còr tiénnërë ë lë rámëra zë vacanda fácëlë fácëlë; zë në rrèsc a fà na spèc ë fëšchiariegl.
Përëculosëtà[càgna | càgna surgente]
La chianda è tutta quanda vëlenosa pëbbía ë gl cianur e ciert alcalòidë chë tè dend. Sulamènd gl sciuor e gl frutt bbiegl fatt (ma no gl uëssëciegl chë štav dend) nën suo vëlënus. Quann zë fa la chëmbëttura, la còtta avašta a fà scrià gl chëmbuošt cianogënétëcë.


text:
La Turbie
La Turbie l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Villefranche-sur-Mer, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime.
El g'ha 'na popolasiù de 3 194 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 146 méter a 'na altèsa màsima de 658 méter s.l.m.
La Turbie el se tróa söndèn col pròpe sùra 'l Pricipàt de Mònaco. A La Turbie gh'è 'l monümènt ciamàt Trofèo de le Alpi, fat sö ai tép dei romàni (an 6-7 prìma del Signùr) per celebrà la glòria del Imperadùr Augusto dòpo la cunquìsta dei pòpoi de le Alpi.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Atualité
Ufize stampa dla Provinzia
Lista di comunicac stampa dl Ufize stampa dla Provinzia Autonoma de Bulsan publicà ti ultimi dis.
Comuns
Sön chësta plata ciafëise les ultimes comunicaziuns di comuns ladins.
Manifestaziuns
Sön chësta plata ciafëise na cerna dles manifestaziuns metüdes a jì dal'aministraziun publica dla Provinzia de Balsan.
Calënder dles fieres y di marćià
Sön chësta plata ciafëise informaziuns sön les fieres, i marćià da Nadè, i marćià da vigni dé, edemai, mensii y anuai y chi di paurs, sciöche inće sön d’atres manifestaziuns.


text:
Bransach
Branzagh (nom ufizial in italian: Bellinzago Novarese) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 9 713 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,3 km² e ona densità de popolaziun de 247 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Milan (cumün de Nusaa) e cun quela de Vares (cumün de Lunaa Puzzö) e 'l se tröva in sü i spund del fiüm Tisin.
Cuntegnüü
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bransach l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Cultüra e tradizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi del dialet de Branzagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva dü matai.
E 'l püssè gióvan ad lui l'ha dii al par: “Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!” e 'l par al gh'ha dai al sé toch a tüi dü.
Da là a poch temp al matà püssè gióvan l'ha tirà riva tütcoss, e s'ha 'ndai in pais lunten, e là smorbia cum l'eva e poch da bon, a s'ha mangià ogni grazia di Dii ch'al gh'eva.
E dopo ch'l'ha 'vü mangià tüt, inda cul pais ha gnü una gran calastria, e inura l'ha cmanzà a 'vègh dabsogn.
E l'è 'ndai e s'è matü a fè 'l sarvitù inda vün da cul pais, ch'a 'l mandà in di sé caimp a cürè i porscii.
E tanta l'eva la fam ch'al feva ga gh'eva fin scoss ad mangià 'l sgarobia ch'i mangevan i porscii, ma nzün agh na deva.
Inura 'l matu l'ha cmanzà a pansègh denta, e 'l zeva tra lü: “Mu par al mantegna tancc sarvitui che 'gh manca propia nuta, e mangian ogni grazia da Dii, e mì mòra dla fam!
Mì ciaparò sü e j'andarò a mu par e 'gh zarò: Par mì, j'hò pcà contra 'l ciel e dadnain da tì;
Mì son degn piü ad vess ciamà té matà; tegnam, per carità in cà tóga comè vün di té sarvitui”.
Lü dunca l'ha ciapà sü e l'ha 'ndai da su par; e quand su par l'ha vüst a gnì da lunten, al gh'ha 'vü scarazion; l'ha corü e s'ha bütagh al cöl e l'ha basà.
E 'l matà a gh'ha dii: “Mì j'ho pcà contra 'l ciel e dadnain da tì, e son degn piü ad vess ciamà té matà”
Ma 'l par l'ha dii ai sé sarvitui: “Purtè chì i pagn püssè bii e vistìl, e matìgh un anela in dii e i cuzei in di pii;
e amnè fora 'l vidil ingrassà e mazzèl, e mangiuma e stuma legar:
parchè ist mé matà l'eva mürt e l'è tornà viv, i l'eva pardü e l'ho trogà ancura”. E s'hann matü a fè una gran festa.
Indu cul moment 'l matà püssè grand l'eva fora in di caimp; e quand l'è turnà e l'è stai bela riva a cà, l'ha sintü che denta a 's baleva e 's soneva a tüt andè.
E vüst fora vün di sé sarvitui, a gh'ha ciamà cuss l'eva cul manesg ch'as feva in cà.
E lü gh'ha dii: “Al té fradì l'è gnü cà 'ncura e tu par, par la contantezza l'ha mazzà 'l vidil ingrassà da sgià ch'l'è gnü cà sen e salva”.
Ma lü l'è gnü rabià e l'ha mia vorsü andè 'n cà; ma su par l'è gnü fora a praghèl d'andè denta.
Ma lü a gh'ha dii al par: “Mì l'è sgià tancc agn ch'it fagh al sarvitù, e cul t'am cmandeva l'ho sempar fai guantir; epüra ti te m'é dai nianca una vota un cavret da mangè e stè legar cun i mè camarada.
Ma par ist té matà ch'l'ha mangià tüt insama al vacasc, una vota ch'lè tornà cà, ti ta gh'é mazzà 'l vidil ingrassà”.
E 'l par a gh'ha dii: “Car al mè matà, ti t'è sempar con mì, e tüta la roba méia l'è tóga.
Dunca absogneva fè festa e fè baldoia, parchè ist té fradè l'eva mürt e l'è gnü viv, l'eva pardü e l'è stai trogà 'ncura”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mespilus germanica
Ol Mespilus germanica (in Bergamàsch e 'n Bresà: Nèspol ), specie de la famèa di Rosaceae, l' crès selvàdech in de l' Euròpa del sud e 'n Asia Minùr, sö i còste ach pié de préde e piö de rar in di bósch.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Slongade e a pónta, longhe piö de dés ghèi col órlo 'mpó incapetàt sö la pónta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biànch e grancc, fina a 2 ghèi e mès.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (nèspoi o nèspole) i è de culùr maròn, i si a maia, ach se chèi di piante selvàdeghe i è picinì e i pia, 'nvéce chèi di piante cultiàde i è 'mpó piö grancc e i è pö dóls se i è surmarücc.
Ol Nèspol del Giapù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nèspol l'è mia de confónt col nèspol del Giapù, 'l Eriobotrya japonica, ün ótra spéce, ün óter gèner ach se sèmper de la famèa di Rosaceae.


text:
Viktoryja Azaranka
Viktoryja Fëdorovna Azaranka (BikTopыя ФëдopoBHa AзapaHka in bielurùs, a s lèś [vʲikˈtɔrɨja aˈzaranka]) l'è na tenìsta dla Rùsia Biànca, nada a Minsk al 31 ad Luj dal 1989. L'è élta 183 cm e la péśa 66 chilo.
L'è stada la nùmar òṅ dal mónd par dū vòlti: da 'l 30 ad Śnar dal 2012 a 'l 10 ad Śugn dal 2012 e da 'l 9 ad Luj dal 2012 a 'l 17 ad Favràr dal 2013. Adès l'è la nùmar 2 da drē da la Serena Williams.
In dla sò caréra l'à vins 16 turnèo ad singulàr, in mèś a i quài i gh'èṅ anc gl'Australian Open dal 2012 e dal 2013, e òt ad dópi, cun anca chè dū tìtui dal Grand Slam, in dal misć. A gl'Ulimpiàdi dal 2012 ad Lóndra, p'r al sò paéś, l'à purtâ a cà na mdaja ad brónś in singulàr e una 'd òr in dal dópi misć insém a Maks Mirny.
Caréra
L’Azaranka la taca a far al sò primi partìdi in d'l àmbit di turnéo ITF in dal 2003 par pò śugàr al sò prim WTA in dal Setémbar dal 2005 a Calcutta ma la và fóra subìt p'r òpra dla Galina Voskoboeva. In dal 2007 la riva a 'l tèrs tùran di Australian Open baténd anc la Marion Bartoli. La riva a Parì p'r al Roland Garros cuma nùmar 50 ma la pèrd subìt da la tenìsta d'l Élt Édǵ Karin Knapp. Dòp un tèrs tùran a Wimbledon la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar cun un 6-0 in dal tèrs sèt la Martina Hingis a gl'US Open.
In dal 2009 la s pòrta a cà al sò prim turnéo a Brisbane baténd in finàl la Marion Bartoli cun al puntéǵ ad 6–3, 6–1 e pò l'ardópia vinsénd anc Memphis cóntar la Caroline Wozniacki par 6-1, 6-3. La gh'à da cédar a 'l tèrs tùran di US Open a la Francesca Schiavone par 4-6 6-2 6-2, finénd 'l an a 'l sètim pòst dla clasìfica WTA.
In dal 2010 la gh'à dimóndi prubléma fìśic e la gh'à da cuntintàr-as vinsénd a Stanford cóntar la Marija Šarapova. In dal 2011 la taca la stagiòṅ a Sidney andànd fóra a i quàrt par maṅ dla Kim Clijsters e pò a 'l quàrt tùran a gl'Australian Open batùda par la cinéśa Na Li. La và mâl anc Dubai quànd la patìs na scunfìta da la Flavia Pennetta. Invéci a Miami la vins al turnéo baténd prima la numàr 2 dal mónd Kim Clijsters e la Marija Šarapova in finàl par 6-1, 6-4 e pò anc a Marbella, rivànd a èsar la nùmar quàtar dal mónd. In Setémbar la śóga al turnéo ad Tokyo pardénd in semifinàl da la Agnieszka Radwańska. In Utóbar la vins in Lusembûrg e la riva in finàl a Ìstanbul lasànd strada a la Petra Kvitová par 5-7, 6-4, 3-6.
Al 2012 'l è 'n an fantàstic par lē: al 13 ad Śnar la bat la Na Li a Sydney par 6-2, 1-6, 6-3 e dū stmani dòp la vins al sò prim Slam cóntar la Marija Šarapova par 6-3, 6-0 dvintànd acsè la nùmar òṅ dal mónd. La fà 'l vōd anc in Dubai in dua la vins tut al partìdi sénsa lasàr par strada gnanc un sèt: in finàl l'è la Samantha Stosur a lasàr-'g al péni par 6-1, 6-2. Al 18 ad Mars la fà suo anc al turnéo 'd Indian Wells baténd incóra na vòlta la rusa Marija Šarapova par 6-2, 6-3. A 'l Roland Garros però la gh'à da mandàr śò al ròsp parchè la perd in di utàṿ cóntar la Dominika Cibulková par 6-2, 7-6 e la Šarapova, ch'la vins al turnéo baténd in finàl la bulgnéśa Sara Errani, la gh pòrta via al prim pòst dla WTA. La tórna lē a 'l prim pòst dòp Wimbledon in dua la riva in semifinàl pardénd da la Serena Williams ch'la gh mòla lè 24 aces stablénd al record p'r al fémni. La gh pèrd sèg incóra in dla finàla di US Open, dòp èsar rivàda lē lè lè par vìnsar, a dū punt da 'l match: l'americàna la vins par 6-2, 2-6, 7-5. La finìs 'l an sémpar da numàr òṅ vinsénd al China Open e a Linz.
In dal 2013 la fà incóra la sò part vinsénd incóra gl'Australian Open (cóntar la Na Li) e a Doha in finàl cóntar la Serena Williams ma l'è pò qvésta chè, par sōi 40 punt, ch'la gh la cava a turàr a 'l prim pòst dal clasìfichi dal tennis dal fémni.


text:
10 03
Ol dé 10 de mars l'è 'l 69 ( 70 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 297 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de mars al è ul dí da pòost 69 ( 70 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 297 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
988 - (chèst o ergü óter dé del mes de mars) Catalunya: Borrel II al renöa mia al zürament de fideltà al rei Franch: al diénta, de facto, cont independent e al scumensa a inconiá muneda pròpia; chèsta independensa la confirmarà legalament ol tratat de Corbeil (1258).
241 aC - mar Tiré, apröf i ísole Égade: i romà i trà zò la flota cartasinesa: la finiss la pröma guèra pönega.
1959 - ol Tibet: daspus de 10 agn d'ocüpassiú Sinesa ghe scumensa öna reölta che la costarà la vida a sentenér de miér de sitadí e che la portarà a l'esili ol dalai-lama Tenzin Gyatso.
1977 - Ithaca (Nöa York, SÜA): ün equip d'astrònom de la Üniversità de Cornel, lideracc per Jame L. Eliot, la confirma l'esistensa d'anej al öltant del planeta Ürà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1854 - Polença (Mallorca): Miquel Costa e Lobera, pueta Majorchí.
1452 - Sos (Aragó), Spagna: Ferran ol Catòlich, rei de la Corona d'Aragó.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Barcelona: Salvador Seguí i Rubinat ol Bagaj del Söcher, aocat laoralesta Català, sassinat (n. 1886).
1995 - Barcelona: Ovidi Montlor i Mengual, atur e cantant alcoià (n. 1942).
1832 - Evesham (Worcestershire), Granda Bretagna: Muzio Clementi, compositur.
1872 - Pisa, Itàlia: Giuseppe Mazzini, polítegh, periodesta e patriota italià.
1940 - Moscòa, Rössia: Mikhaïl Bulgàkov, scritur.
1962 - Madrid, Spagna: Joan March i Ordinas, cuntrabandesta e finansér Majorchí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Diada de solidarità col Tibet
Efeméride astronòmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1982: i 9 planete del Sistema Solar i forma öna conzunsiú planetària che la consistiss in del fat che töcc i è al istess costat del Sul.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mackenzie
Ul Mackenzie l'è un fiümm del Canada. Al nass dal Great Slave Lake, in de la pruvincia de l'Alberta, e al curr per 1.738 km inver ul Maar Glacjaal Artich. Sa sa cunsídera però ul püssee lünch dii sò dü broch surgentífer, i fiümm Peace e Finlay, tütt ul sistema al vègn a vèss lünch 4.241 km e al diventa ul seguunt in tüta l'America del Nòort. Ul sò basin imbrìfer al sa slarga per 1.805.000 chilòmeter quader. Ul fiümm generalmeent al sa gera in utuber; ul giazz al sa desléngua inver ul mees de macc, e in inveern ul fiümm l'è duperaa cumè strada.


text:
Area metrupulitana
El cuncet de area metrupulitana, ciamada anca zona metrupulitana, area urbana o aglumeraziun urbana, al se riferiss a una metropul granda e tüt i sò zonn de inflüenza o anca püssee cità vesin, tüt cunt i sò zonn de inflüenza. I zonn de inflüenza poden vess paes de cunfin o cità satelit, e ciapen anca el nom de cunurbaziun.
Cuntegnüü
I arei metrupulitann püssee gross[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Questa chì a l'è una lista di arei metrupulitann püssee grant del mund a l'ann 2005. Vist che la gh'è minga una definiziun ünega per quantificà la dimensiun d'un area metrupulitana, ghe poden vess list diferent. 'Sta chì la vegn del Raport de Urbanizaziun Mundial di Naziun Ünì [1] (2003).
- Tokio, Giapun, 35,2 miliun
- Cità del Messich, Messich, 19,0 miliun
- New York, Stat Ünì, 18,4 miliun
- São Paulo, Brasil, 18,3 miliun
- Mumbay, India, 18,3 miliun
- Delhi, India, 15,3 miliun
- Calcuta, India, 14,3 miliun
- Buenos Aires, Argentina, 13,3 miliun
- Jakarta, Indunesia, 13,2 miliun
- Shanghai, Cina 12,6 miliun
- Dhaka, Bangladesh, 12,6 miliun
- Los Angeles, Stat Ünì, 12,1 miliun
- Karachi, Pakistan, 11,8 miliun
- Rio de Janeiro, Brasil, 11,5 miliun
- Osaka, Giapun, 11,3 miliun
- El Cairo, Egit, 11,2 miliun
- Lagos, Nigeria, 10,9 miliun
- Pechin, Cina, 10,8 miliun
- Manila, Filipinn, 10,7 miliun
- Musca, Rüssia, 10,7
- París, Francia, 9,8 miliun
- Istanbul, Türchia, 9,6 miliun
- Seul, Curea del Süd, 9,5 miliun
- Tianjin, Cina, 8,7 miliun
- Chicago, Stat Ünì, 8,7 miliun
- Lima, Perù, 8,2 miliun
- Lundra, Regn Ünì, 7,6 miliun
- Bogotà, Culumbia, 7,6 miliun
- Teheran, Iran, 7,4 miliun
- Hong Kong, Cina, 7,2 miliun
Percentual[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord a un stüdi di Naziun Ünì la prupurziun di gent che viven in di arei metrupulitan de püssee de 10 miliun de abitant a l'è piscinina rispet cun la pupulaziun mundial: in del 2003 a l'era del 3%. El nümer a l'è però 'dree vegnì semper püssee grant e la stima a l'è del 4% in del 2015.
Nümer di arei metrupulitann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2005 el nümer di arei metrupulitann cun püssee de 5 miliun de abitant a l'era de 46. In del 2015 se pensa che saran 61. Cun püssee de 10 miliun de abitant eren 20 in del 2003, e se pensa saran 22 in del 2015.
Prujeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord ai tass de cressita de la pupulaziun d'incö, se pensa che la cità püssee pupulada del mund in del 2015 la sarà Tokio; la segunda la sarà Mumbay e la terza Dehli; la quarta Cità del Messich e la quinta São Paulo, che gh'avaran una cressita ben ligada al desvilüp sucial e ecunomich del Messich e del Brasil.


text:
Dumini da Fatou Bieberbach
Un dumini da Fatou-Bieberbach al è un sübcungjuunt deerf propi da biulumòrfich al istess: int oltri paroll, al esiist una aplicazziun biulumorfa (i.e. ulumorfa cunt inversa ulumorfa). Par i esiist mia da taal dumini: una aplicazziun biulumorfa sü a l'è necessariameent una aplicazziun afin, dunca sürgetiva. Però sa pöö truvá di esempi gjanmò in dimensiun cumplessa 2, e.g. cuma bassin d'atrazziun d'un puunt fiss atratiif d'una aplicazziun da Hénon.
Refereenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
J.-P.Rosay and W.Rudin: Holomorphic maps from to , Trans. of the A.M.S. 310/1, November 1988


text:
Giazz
El giazz (variant locali: giasc, giascia) l'è 'l nomm che la gh'ha l'aqua in de l'istatt soled: a l'è on soled cristallin tasparent. L'istessa parolla cristall la vegn d'ona parolla greca che la voeur dì proppi giazz.
A pression atmosferega standard (101 325 Pa), la transizion in tra l'aqua liqueda e 'l giazz la gh'è a 0° C.
A causa del fenomen de sorafusion, l'aqua la pò restà a l'istatt liqued anca sotta i 0°C; inoltra el giazz el pò formàss anca a temperadur superior ai 0°C con pression superior a quella normal e, anca al contrari, restà a l'istatt liqued o gassos fina a -30°C, con pression pussee bass. A gh'è 14 fas soled de l'aqua diferent, ma la pussee comuna l'è la Ih, che l'è l'unega presenta in la biosfera, foeura che 'na percentual piscinina de Ic rentrazzabela in de l'alta atmosfera. I vari fas del giazz formaa a pression diferent de quella normal a gh'hann ona strutura cristallina diferenta de quella del giazz comun.
La scenza che la studia el giazz e i sò lavorà compagn (per esempi i vedrett) la se ciama glaciologia.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm giazz el vegn del latin glacĕum, e l'è doperaa in squasi tutt el mond romanz (frances glace, ocitan e forlan glaç, romen gheată, italian ghiaccio, romancc glatsch). In alter zonn inveci se doperen paroll che vegnen del latin gelu: spagnoeu helo, catalan gel, portoghes gelo, galizian xeo. Anca in del sud de l'Italia l'è spantegada quella manera chì de parlà[1].
In di lengov germanegh se partiss de la parolla *isaz (ingles ice, todesch Eis e via inscì), che la gh'ha daa anca el nomm a l'Islanda, che la voeur proppi dì "la terra del giazz" (Ísland).


text:
Saragoza
Saragoza (Zaragoza in spagnöl e aragunes; Saragossa in catalan, ingles e in tudesch; Saragozza in italian; Saragosse in frances; Cæsaraugusta in latin; سرقسطة/Saraqusta in arab ) a l'è una cità de la Spagna, la capital de la Cumünità Utonuma de l'Araguna.
La gh'ha 682.283 abitant (2008).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Juan Alberto Belloch.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saragoza a l'è gemelada cun:
- Betlem, Palestina
- Biarritz, Francia
- Coimbra, Purtugal
- La Plata, Argentina
- León, Nicaragua
- Móstoles, Spagna
- Pau, Francia
- Ponce, Portorico
- Tijuana, Messich
- Zamboanga, Filipinn
- Zaragoza, Guatemala


text:
Ucean Artich
L'ucean Artich (ciamaa ancaucean Glacial Artich), arent al pol Nord, a l'è el püssee piscinin di ucean. A l'ocüpa una cunca a furma pressapoch de serc che la quata un'area de pressapoch 14.090.000 km². L'ucean a l'è arent ai mass terester de l'Europa, de l'Asia, de l'America del Nord de la Gruenlandia e d'un bel poo de isul, inscì 'me mass d'aqua 'me el mar de Barents, el mar de Beaufort, el mar de Gruenlandia, el mar de Laptev, el mar de Lincoln, el mar de Nurvegia, el mar de la Siberia Urientala e i mar di Txuktxis. A l'è ligaa a l'ucean Pacifich per el stret de Bering e a l'ucean Atlantich per el mar de Gruenlandia.


text:
Panòcia
En botànica, la panòcia o racémo cumpunìt l'è 'na 'nfiurescènsa cumpunìda, furmàda de 'n as principàl del quàl se destàca dei ram compàgn che 'ndèla gràta ma che 'nvéce de ìga 'nsìma dei fiùr sèmpe i g'ha amò 'n ótra gràta. En sostànsa l'è 'na gràta de gràte.
Panòcia del furmintù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co la paròla panòcia (ciamàda piö de spès col nòm de canù del furmintù e in Insübregh col nòm de Lö(v)a) se ciàma 'ndèla lèngua parlàda de töcc i dé pò a la 'nfiurescènsa fèmina del furmintù che però 'n realtà tecnicamènt l'è 'na spìga, perchè le cariòsidi (spighète) i è sèsii (le g'ha mìa 'l pedezèl)[1]. La 'nfiurescènsa mas•cc del furmintù 'nvéce, cioè la part ciamàda "ciöf", l'è tecnicamènt pròpe 'na panòcia, perchè le spighète i è pedunculàde.


text:
Cussögn
Cussogn (Cussögn in del dialet lucal e in piemuntes; Cossogno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 630 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 40,0 km² e ona densità de popolaziun de 16 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Granda e 'l gh'ha dò frazion: Cicogna e Üngiasca. L'è tacaa ai cumün de Cürsel, Malesch, Misgina, Premusél, Santin, Truntan, Verbania.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cussögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bastia
Bastia (Mantinum in latin; antigament, in Italian, Bastiglia) a l'è una cità francesa e Corsa, el caplögh del dipartiment de la Corsica Volta, in de la regiun francesa de la Corsica. La gh'ha 42 912 abitant[1], dato agiurnaa al ginee 2011.
El sò teritori el g'ha 'na superfis de 19,38 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 963 méter s.l.m.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Émile Zuccarelli (del 2001).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bastia a l'é gemelada cun:


text:
Howard Phillips Lovecraft
L'Howard Phillips Lovecraft (Providence, Rhode Island, 20 agust 1890 - 15 marz 1937) a l'era un scritur american de literadüra fantastica. A l'è staa minga trop stimaa e tegnüü de cünt al sò temp e l'ha avüü la sua fama dumà dopu de la sò mort. Incö l'è cunsideraa vün di püssee impurtant scritur de la literadüra de l'urur (horror) insema a l'Edgar Allan Poe.
L'è staa el creatur di Miti de Cthulhu, un insema de entità suranatüraj che se pöden truà in di sò racunt, e del Necronomicon, un "pseudobiblium" (un liber inventaa che l'è staa metüü dent in d'alter oper cume se 'l füdess ver) che 'l gh'ha dent i invucaziun per i divinità di sò stori.


text:
Sluachia
La Slu(v)àchia (nom uficial Slovenská republika in sluach, repüblica sluvaca) l'è una repüblica de l'Europa central, e la so capital l'è Bratislava. A nod-ovest l'è tacaa a la Repüblica Ceca, a nord a la Pulonia, a est a l'Ücraina, a süd a l'Üngaria e a süd-ovest a l'Austria. la gh'ha una süperfiss de 49.037 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.400.000 abitant.
La capital a l'è Bratislava.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Repüblica Sluaca e la Repüblica Ceca j'hinn nassüü el 1° de genar del 1993 da la division pacifica (ciamaa anca Rivulüzion de velüd), de la Cecusluvachia, che giamò del 1990 l'aveva ciapaa el nom de Repüblica Federal Ceca e Sluaca.
Urganizazion pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sluachia (nom ufizial: Slovenská republika ) a l'è una repüblica.
El president a l'è l'Andrej Kiska (del 2014).
El Prim Minister a l'è el Robert Fico (del 2012).


text:
13 01
Ol dé 13 de zenér l'è 'l 13 dé de l'an del calendare gregorià; manca 353 (354 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 13 de zenér al è ul dí da pòost 13 dal an dal calendari gregurian; i manca 353 (354 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
- 1714 - Arbúcies (la Selva): i foorz Catalann i trà gjo i burbònich int una bataja cjamada combat d'Arbúcies (guèra da Sücessiun).
- 1966 - arcipèlagh Juan Fernández (Cili): al adota ul sò nomm atüaal; fin alura sa al eva cjamaa arcipèlagh Robinson Crusoe.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2004 - Joan Reventós, pulítich Catalan, fundaduur dal PSC e ex-presideent dal Parlament de Catalunya.