text:
20:00 All XS
All XS lantscha l’emprima saira da 8x15. en il territori svizzer talian. Els na vesan dentant betg sco dischavantatg u schizunt sco rolla da pre-band. Els vegnan a preschentar lur songs ils pli «fetzigs» pruvar uschia da persvader al public. Il viadi el Tessin s’ha en mintga cas gia sa rendì. Il lieu e l’aura saja «super» per uschia in eveniment, manegia la band.
20.25 Kaufmann
Tranter las otg furmaziuns dal 8x15. èn er duas grischunas. In da quels è Reto Kaufmann da Cuira. Per el èsi l'emprima giada suenter trais onns ch'el visita puspè il Tessin ed el è fascinà da la culissa: "Igl è anc bler pli bel che quai che jau hai m'imaginà ed er l'aura è stupenta - igl è simplamain perfetg.
20:50 F. Way
Per F. Way èsi questa saira in gieu da chasa. La band da rock è creschida si mo gista dasper Carasso. Pia èsi per els ton pli in’onur ed il plaschair da pudair sunar al emprim 8x15. el Tessin. Per els èsi l’emprima giada ch’els pon sa preschentar ad in public da l’entira svizra.
21:15 Mark Kelly
Direct, divertents e cunter mintga stress e squitsch. Uschia vegn Mark Kelly preschentà en text da pressa, ed uschia è’l era propi. Mark Kelly na vegn betg ad in 8x15. per ch’il mund emprenda ad enconuscher ad el. Mark Kelly vegn ad in 8x15. Per derasar ina buna atmosfera e pudair chantar sia musica. “No pressure” - nagina pressiun è il motto dal chantadur da Losanna ch’è uriund da Manchester. Pertge sut pressiun na dettia betg buna musica.
21:40 Jack Slamer
Er tuns da rock'n'roll resunan tras las vias da Monte Carasso. Ils musicists èn persvadids che las 15 minutas ch'els han a disposiziun tanschian per persvader il public. En quellas vegnian els a preschentar "dretg rock".
Bands da pop datti avunda. Er bands da rock'n'roll datti avunda, ma qua avain nus chattà noss plaz.
21:55 Ursina
La segunda furmaziun grischuna è ina da las fatschas da la scena da musica rumantscha: la chantadura sursilvana Ursina. Pervia da l'atmosfera dad open air cun la tribuna ordadora haja ella cunzunt tschernì chanzuns pli "rockigas" da ses repertori, sch'ins sappia insumma duvrar questa noziun per sia musica. La lingua na vul ella però betg adattar al public, uschia ch'ella chanta per rumantsch ed englais en il Tessin.
Blers auditurs na taidlan gnanc exnum sin il text, mabain sin la melodia. Ed il rumantsch tuna enormamain bel, pertge na vess jau lura betg da chantar per rumantsch en territoris betg rumantschs?
22:30 Poche Spanne
Sch’els sajan la vusch dal rap tessinais? – Gea, quai possian ins schon dir uschia, manegian ils dus rappunz da Poche Spanne. Ma i dettia anc blers auters rappunz tessinais sin lur nivel. La difficultad qua al 8x15. saja simplamain che blers na sappian entschaiver nagut cun rap. Els emprovian dentant da far lur chaussa e da persvader cun esser sasez.
22.55 Šuma Čovjek
Ils 10 musicists cun ragischs svizras-bosniacas-algeras fineschan il 8x15n a Monte Carasso. Tar lur chanzuns na va la band multi culturala betg suenter il recept ina chanzun, ina lingua - na els dovran pliras linguas per ina chanzun. Cun quai veglian ins celebrar la varietad da linguas ch'i dettia er en Svizra. Nus vivian en differentas linguas, nus amian en differentas linguas ed a quai duain ins laschar spazi. En il Tessin speran els da pudair cuntanscher en public ch'els na cuntanschan uschiglio betg cun questa musica multiculturala.


c: text/html

text:
La Chiesa San Fedele è stada fullanada – l'applaus, ina standing ovation, las fatschas cuntentas.
Sin iniziativa dal co-president da Rezia Cantat, Jon Fadri Huder, è sa furmà in project sur cunfin. Dus chors da giuvenils da differents pajais, cun vuschs scoladas e tuts tranter 16 e 28 onns han chattà in l'auter e chantà ensemen – ina chanzun taliana ed ina chanzun rumantscha.
Per quel concert cuminaivel han els fatg in’unica prova da 15 minutas – durant quest quart d’ura èsi surtut ì per la accentuaziun dals pleds rumantschs. Il chantar, il chattar il tun n’è betg stà in problem.
Muments da pel-giaglina
Suenter 8 chanzuns dal Chor da giuvenils grischun è seguì il concert dal Coro giovanile italiano – la finiziun culminanta è stada «La sera sper il lag». Per las chantaduras ed ils chantadurs è l’inscunter sur cunfin stà in’experientscha speziala, che resta en buna memoria.
RTR Telesguard 17:40

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Inhalt
Svizra
-
Cumbat cunter sfalsifitgaders da medicaments
Il Cussegl federal vul en futur agir cunter persunas che sfalsifitgeschan medicaments. Uschia duai en futur era vegnir investigà en il zuppà cunter talas persunas. Ultra da quai duajan ils medicaments originals survegnir codes da segirtad sumegliant a bancnotas per pudair impedir sfalsificaziuns.
Las propostas ha il Cussegl federal fatg en connex cun la realisaziun da la cunvegna Medicrime dal Cussegl d’Europa. La Svizra adempleschia gia la gronda part da las pretaisas ma punctualmain stoppia la lescha vegnir adattada. Il Cussegl federal ha deliberà il messadi al parlament.
RR novitads 12:00


text:
Il tunnel dal San Bernardino
In dals impurtants tunnels grischuns per la colliaziun dal nord al sid è il tunnel dal San Bernardino. L‘inauguraziun da quel ils 1 da december 1967 ha intimà il Radio Rumantsch ad ina emissiun speziala.
Per il balcun tort è l’avertura stada il mument per preschentar la muntada dal pass dal San Bernardino e la construcziun dal tunnel.
Il tunnel da viafier tras il Vereina
Ils 19-11-1999 è il tunnel da viafier tras il Vereina vegnì inaugurà. La Televisiun Rumantscha n`è betg mo stada a la festa d’inauguraziun – ella ha era rapportà dals dis avant l’avertura cun exercizis da catastrofas e cun dis dal tunnel avert.
Il tunnel Crapteig
Il tunnel Crapteig è vegnì inaugurà il 1996. Uschia è l’ultim tschancun da la A13 stà a fin – era qua ha la populaziun pudì contemplar quell’ovra, avant ch’ils autos èn charrads atras.
Ils tunnels da sviament da Trin e Flem
La Surselva ha survegnì dus impurtants tunnels en il decurs da gnanc 20 onns. Ils 4 da november 1994 è il tunnel da Trin vegnì avert. In tunnel ch’ha distgargià fitg Trin dal traffic sin via. Lura hai dà dals 26 fin ils 28 d’october 2007 festa a Flem – quels dis è il tunnel da sviament vegnì surdà al traffic ch’ha betg pli da circular tras il vitg da Flem.
Natiralmain hai anc blers tunnels da via e viafier en il Grischun - dentant n'èn betg tut las festas d'inauguraziun documentadas en ils archivs dad RTR.


text:
Dumengia han las duas regiuns las pli ritgas da l'Italia – la Lumbardia e la Venezia – gì da votar davart in referendum per dapli autonomia.
En la Venezia han tenor calculaziuns approximativas var 98% da la glieud detg gea per dapli autonomia. La participaziun saja stada tar bunamain 60%.
Cuntanschì finamira. Per la Venezia cumenza ina nova istorgia.
Quai ha il president regiunal da la regiun, Luca Zaia, communitgà via Facebook. El ha dentant era orientà davart ina probabla attatga da hackers sin la regenza regiunala tar la dumbraziun da las vuschs. Perquai pudessi esser che la publicaziun dals resultats sa retardescha.
En la Lumbardia han tenor calculaziuns approximativas enturn 95% da las persunas vuschà cun gea. Quai ha il president da la regiun, Roberto Maroni, declerà. La participaziun a las elecziuns saja stada cun 40% pli auta che quintà.
Ils resultats uffizials dals dus referendums n'èn anc betg avant maun.
Taglia duai restar en la regiun
Auter che la regiuna Catalugna en la Spagna vulan la Lumbardia e la Venezia betg dapli independenza dal stadi central. Lur finamira primara è che ina gronda part da lur taglias restia en la regiun.
RR novitads 06:00


text:
Tenor la polizia saja l’um tudestg (55) cun gronda probabilitad il malfactur probabel. El è vegnì tschiffà la notg passada en la vischinanza dad Ofterdingen – quai grazia ad avis or da la populaziun.
La notg sajan vegnidas fatgas investigaziuns da tecnica criminala. L’um sez n’haja anc ditg nagut tar las reproschas.
Miss en malruaus tut la Germania
Ina persuna nunenconuschenta aveva tissientà nutriment da pops en pliras butias a Friedrichshafen, datiers dal cunfin cun la Svizra. El aveva pretendì plirs milliuns euros e smanatschà da tissientar mangiativas en l’entira Germania per cas ch’el na survegnia betg ils daners pretendids.
La polizia ha annunzià ina conferenza da pressa la sonda suentermezdi a las 15:00:
RR novitads 10:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Federer en gnanc in'ura en il quartfinal
Roger Federer cuntanscha il quartfinal dal turnier da tennis a Cincinnati. El gudogna cunter il Sidafrican Kevin Anderson en be 54 minutas cun 6:1 e 6:1. En il quartfinal spetga in Spagnol.
En il quartfinal frunta Federer sin il Spagnol Feliciano Lopez. Lez ha battì en ses otgavel final Rafael Nadal en trais sets cun 5:7, 6:4 e 7:6.
L'ultima giada ch'i ha dà il duell tranter Federer e Nadal è stà avant in onn e mez.
RR novitads 06:00


text:
10 onns dapi l'elecziun dad Eveline Widmer-Schlumpf
- Mardi, 12.12.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 12.12.2017, 8:40, RTR
In di plain tensiun sco en in crimi: exact 10 onns èsi dapi che l'anteriura cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf è vegnida elegida ed ha cun quai bittà Christoph Blocher or da la regenza.
Eveline Widmer-Schlumpf è vegnida proponida la damaun da las elecziuns sco candidata selvadia da la PS e dals verds che na vulevan per tut prezi betg reeleger Christoph Blocher. Ditg ha ella dentant betg gì peda da sa preparar, be quatter dis avant las elecziuns ha l'anteriur cusseglier naziunal Andrea Hämmerle ch'ha tratg ils fils da l'acziun selvadia telefonà ad Eveline Widmer-Schlumpf e proponì ad ella da star a disposiziun.


text:
Cun la nova lescha da surveglianza avessian interpresas da surveglianza privatas dapli dretgs che la polizia. Quai na saja betg giustificabel. Cun questa argumentaziun sustegnan l'organisaziun per persunas impedidas Pro infirmis e l'organisaziun da seniors Vasos il referendum cunter la lescha.
Perquai ch'in maldiever d'assicuranzas socialas possia avair consequenzas penalas, stoppian ins ir avant sco tar auters delicts, argumentescha Pro Infirmis plinavant. Ed er Vasos è da l'avis ch'ins duai mo pudair survegliar sch'i dettia in cumond uffizial.
Observaziun senza cumond uffizial
Cun la lescha fiss pussaivel da survegliar insatgi che retira daners da l'assicuranza sociala en ses conturn privat – senza cumond uffizial.
Il zercladur vegn inoltrà il fanadur
Enfin ils 5 da zercladur rimna l'opposiziun da la nova lescha anc suttascripziuns. En il parlament eran ils Socialdemocrats ed ils Verds sa mess cunter la nova lescha.
RR novitads 18:00


text:
Estonia
L' Estònia (Eesti in estun) a l'è un paes del nord-est de l'Europa, pusiziunaa in sü i spund del Mar Baltegh.
La fa part de l' Union Europea.
A l'è tacada a la Letonia e a la Rüssia, ma ecunomicament l'è culigada a la Finlandia e la Scandinavia.
La capital a l'è Tallinn, una vegia cità medievala che l'è diventada patrimoni de l'Unesco
La gh'ha una süperfiss de 45.227 km², poch püssee granda de la Svizera, e una pupulaziun de pressapoch 1.350.000 abitant.
A l'è member de l'Üniun Eurupea e de la Nato.
Dal prim de ginee del 2011 la gh'ha adotaa l'Euro 'me moneda ufiziala.
La lengua ufizial l'è l'estun.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La naziun la gh'ha un teritori pressapoch tüt pian, dumà in del sud-est l'ha gh'ha una quaj culina. La pussee alta l'è la culina del Suur Munämagi.(318 m s.l.m.)
Fan part del teritori estun 1520 isul, ma i püssee grand hinn Saaremaa (2.668 km²) et Hiiuma (965 km²). La pussee distacada da la tera ferma, che l'è anca la püssee piscinina l'è Ruhnu (11,50 km²), che la sa tröva a süd-ovest de la naziun, pressapoch 70 km in mez al Golf de Riga.
La citaà püsse visitada di türista l'è la capital, Tallinn, che l'è una cità medievala e l'è anca Patimoni de l'Unesco. Gh'hinn anca altar cità impurtant ch' hinn: Tartu, Parnu, Narva.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estònia del didincö l'è gnüda föra del giuntà insema düü toch de tera ch'eren semper staa separaa: la "Pruincia del Mar de l'Est", che del 1710 al 1918 l'era partegnüda a la Rüssia Zarista; e 'l toch de la Livunija, 'l pü setentriunal, al qual la pertucava anca l'isula de Saaremaa (Ösel).
I Vassaj rivaa in Estònia cunt la vegnüda di Cavajee de Urden Tütonegh even metüü insema un pruincia ütònoma in del 1252. Despö de la finn de l'egemunia de l'Urden Tütònegh in del 1561 i citaa de la Liga Hanseatega e i vassaj han brancaa 'l pudè in di so man e han furmaa un corp guernatif ütònum. Chel' ütunumia chi l'è remagnüda insci cuma l'era, sia suta la signuria de la Curuna Svedesa, sia suta l'egemunia de la Rüssia Zarista, quist ültema ucurüda dopu la Granda Guera del Nord vengiüda de la Rüssia in del 1710.
In Estonia, la lengua di vassaj e de la volta burghesia citadina, ciuè di sciur, di putent, l'era semper stada 'l Tudesch, ma in del 1885 la Rüssia Zarista, in de la voga di sentiment nassiuanlista de l'epuca, l'ha süstitüii 'l Rüss al Tudesch.
Un röl principal in del desvelüp de l'identitaa pulitega e cultürala estuna l'eva 'vüü l'üniversidaa de Tartu indua sinn del 1870 i stüdent estun even lauraa dree a furmà un'identitaa propia e ütonmia, e di Tudesch e di Rüss. El 24 de Fevree del 1918 cunt la fin de la Rüssia Zarista menada inans de la Revulüssiun de Utuber, ij Estun han tolt l'ucasiun de deciaraa, indestürbaa e senssa che nissün ghe daga a trà, la propia independensa.
In di agn intra 'l 1939 e 'l 1940 i Nazista han cunvengiüü tanc Estun, insem' a tanc Letun, de etnia tudesca, a 'gnì reimpatriaa in Germania suta 'l slogan Heim ins Reich (ciuè (tücc) a cà in del Reich. La resun, quela vera, l'era staa 'l pat Molotov-Ribbentrop che 'l prevideva, tra l'olter, el restà di paes baltegh suta l'egemunia Rüssa.
Suta gran pressiun di Tudesch e di Rüss, i trii paes baltegh s'eren giuntaa in del 1940 a l'Üniun Suvietega, però pö giamò in del 1941 tücc e trii i paes eren staa ucüpaa di Tudesch. In chi agn chi gh'è staa tanc, u almanch minga poch, Estun che gh'han daa 'na man ai Nazista a perpetrà la sua (di nazista) pulitega genucida. A l'istess temp, gh'è staa però anch di Estun ch'han cumbatüü in di fir de l'Armada Russa cuntra i Nazista.
In de l'Ütun del 1944, cunt la triunfala avansada de l'Armada Russa in diressiun ovest, l'Estonia l'è stada 'ncamò ciapada di Rüss. In chi agn chi 'l sumeja che gh'è sia staa di Estun ch'hin staa vitem de represaj e depurtassiun de man Rüssa, anca se quanc reaj e quanc invetaa l'è düra de savè de segür.[1]
Düranta la segunda guera mundiala anca tanc Estun de lengua Svedesa, ch'eren de cà suratüt in sü i isul Hiiumaa (Dagö), Vormsi (Worms) und Ruhnu (Runö), han ciapaa sü e hin andaa via.
In di agn intra 'l 1945 e 'l 1990 gh'è staa tanc Rüss che s'hinn trasferii in Estonia.
Pö, dürant i agn de la Glasnost e de la Perestroika, suratüt a partì de la mitaa di agn '80 quand che 'l Gorbaciov el ghe dava man forta, ij Estun han ancamò tacaa sü a reafirmà la sua vöja de independensa, e, sensa gnanca dà fögh a un s'ciop, s'hin truaa 'ncamò independent a partì di prim agn '90.
El 9 de Dezember del 2010 l'Estonia l'è 'ndada dent in de l'OCSE. [2]
El prim de Sgenee del 2011 l'Estonia l'è stada la prima di nassiun Baltegh a tacà sü a druà l'Euro.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estonia (nom ufizial: Eesti Vabariik) a l'è una repübliga democratiga.
L'è una republiga parlamentar.
La gh'à i seguent orghen:
- el Parlament, ch'el gh'à el puter legislativ,
- el Guvern, che 'l gh'ha el puter esecütiv,
- la Curt Suprema, che la gh'ha el puter giüdiziari.
El President a l'è 'l Toomas Hendrik Ilves (del 2006).
El Prim Minister a l'è l'Andrus Ansip (del 2005).
Economia e Internet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Estonia l'è part de l'Union Europea, l'ha adotaa l'Euro 'me muneda ufiziala e l'è jütada economicament da la Finlandia , Germania e da la Scandinavia, e per quest la g'ha gemò avüü una forta espansiun cumerciala che l'ha purtada vers un livel economico de gl'alter pais uccidental. L'à gh'ha anca el piusse bas livel de indèbitament public in de gl' stat de la Union Europea.
Le Nazion Unii gh'an attribuii l'indic de svilupp parecc alt, in del 2010.
L' Estonia la g'ha una granda difusion de l'internet. L'è cunsiderada vüna di naziun püssee avanzaa del mund per la difüsiun de l'Internet. L'è de spess suranunimada per quest E-Stonia.
En Estonia l'è stà assemblàa el sistema de comunicaziun ciamàa Skype.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.radiobremen.de/nordwestradio/hoerspiel/verschickung/deportation.html nordwest radio Deportationen in Estland]
- ↑ oecd.org: Estonia’s accession to the OECD (Zugriff am 9. Dezember 2010)


text:
Il CB Lumnezia dat l’autra stagiun en la terza liga. Quai grazia ad in pari da 0:0 ordaifer en la finalissima cunter la segund'equipa da Schluein Glion. Lumnezia turna uschia suenter 12 onns puspè enavos en terza liga. Radund 560 aspectaturs han persequità la partida en l'arena «Crap Gries» a Schluein. En in gieu guliv han las duas equipas regalà nagut in a l'auter. Omaduas equipas han gì occasiuns da far gols en questa finalissima, ma la finala è Lumnezia vegnì da tegnair la nulla fin tar il tschivel final.
Avant la partida decisiva manava il CB Lumnezia la tabella cun dus puncts avantatg. Schluein Glion avess en mintga cas stuì gudagnar a chasa per anc pudair terminar il campiunadi sin l’emprim plaz. Quai n'è dentant betg gartegià. L’emprim duel da la stagiun la fin d'october a Vella aveva Lumnezia anc pers cun 1:2.
Seria è rutta
Durant las davosas quatter stagiuns han ils Lumnezians gudagnà be in sulet gieu cunter Schluein Glion, quai avant trais onns a chasa cun 3:1. Dapi lura han adina ils rivals da Schluein Glion triumfà, las davosas tschintg giadas en seria.
RR novitads 21:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Nadal en l'Appenzell Dadens
Descripziun
Il chantun Appenzell dadens è enconuschent per sia gronda diversitad da tradiziuns da Nadal che stimuleschan tut ils senns. Il temp da Nadal cumenza cun exponer ils uschenumnads «Chlausebickli» (pizieutas coluradas) da Numnasontga. Ils uffants survegnan da lur madritschas e padrins pizieutas che na dastgan betg vegnir mangiadas immediatamain e che cumparan puspè pli tard tranter l'uschenumnà «Chlausezüüg» (in tip da pignol da Nadal fatg ord pizieutas) da Nadal. Ils «Chlausebickli» ed ils «Devisli» tutgan per forza tar il «Chlausezüüg». Quel sa cumpona oz d'in rom da lain cun tschintg chantuns che vegn pli e pli stretg vers ensi. L'intern en furma d'in tgeiel era oriundamain fatg da pasta da tarschola («Filebrood»), da pizieuta emplenida, da maila, da nuschs e da paira tosta. Ils «Devisli» èn pitschnas furmas coluradas fatgas da pasta da zutger sientada. Els èn furmads cun inschign e mussan divers maletgs, tranter auter da la vita purila tradiziunala da l'Appenzell Dadens. La vigilgia da Nadal savuri en las giassas e chasas dad Appenzell dadens d'intschains. Ministrants, umens, pli darar dunnas ed uffants passan cun in intschenser u cun l'uschenumnada padella d'intschains («Räuchlipfanne») tras lur stanzas, tras lur lavuratoris e tras lur stallas per als benedir.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Usits da Nadal da l'Appenzell Dadens cun l'intschains © Thomas Karrer/Museum Appenzell, 2007
Usits da Nadal da l'Appenzell Dadens: producziun dals Chlausebickli © Thomas Karrer/Museum Appenzell, 2007
Usits da Nadal da l'Appenzell Dadens: Vögl, Filebrood e petta da chaschiel © Thomas Karrer/Museum Appenzell, 2005
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Ferdinand Fuchs: Das religiöse Brauchtum in Innerrhoden. In: Unser Innerrhoden. Ed. Landesschulkommission Appenzell Innerrhoden. Mit Beiträgen von Josef Küng, Ferdinand Fuchs, Roland Inauen, Oskar Keller, Joe Manser, Johann Manser, Edi Moser, Alfred Sutter. Appenzell, 2003
Albert Spycher: Ostschweizer Lebkuchenbuch. St.Galler und Appenzeller Biber, Biberfladen und Verwandte. Herisau, 2000
Walter Koller: Leben und Brauchtum in Appenzell Innerrhoden. Herisau/Trogen, 1983
- Dossier
- Innerrhoder Weihnachten
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 04.06.2018
Dimensiun: 218 kb
Tip: PDF
- Innerrhoder Weihnachten


text:
«Plaudite Tympana!»
- Dumengia, 27.12.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 27.12.2015, 19:00, RTR
Per cumià da l'onn 2015 laschain nus resunar las paucas!
L'emprim giudain nus in fieu artifizial roial – «Feuerwerksmusik» da Händel. Lura laschain resunar la «Missa Salisburgensis» da Biber, in'ovra monumentala en 53 vuschs. E la finala envidain nus vus a maisa e giudain il past festiv cun «Tafelmusik» da Telemann. Ina classica per cumià dal 2015 e per far bainvegni a l'onn nov: cun musica festiva e pompusa, cun paucas e trumbettas!
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Ròsp
Artéccol in dialètt mudnés
Al ròsp (Bufo bufo, rospo in italiàn) 'l è 'l anfìbi più grand 'd Europa, difàti al pōl rivàr anc a 20 cm (śampi a part). L'è na bèstia dimóndi cumùna in Europa e in dl'Àfrica dal Nòrd-Òvest.
'L è prutèt par la cunvesiòṅ ad Bèrna par la prutesiòṅ dla fàuna minōra.
Anatumìa
Al sò culōr clàsic 'l è 'l maròṅ, ch'al pōl ténd'r a 'l rusìć, al stómag però 'l è biànc. La pèla l'è pîna ad pòr ch'i bùtan fóra dal sustànsi ch'i fàn'n andàr fóra 'd tèsta cuma la 5-metossi-N, la N-dimetiltriptamina, la bufotenina e la bufalina.
Al balòti di òć dal ròsp i èṅ culgàdi, 'l òć 'l è ramâ o 'd culōr d'l ôr, mént'r in sal còl a gh'è dū giàndli padòtidi uvàli. I ròsp meridiunài i ténd'n a èsar più grand e cun na pèla più "spinóśa" e cun di pòr più marcâ.
Biulugìa
L'è na bèstia ch'la s dà da far specialmènt ad nòt méntar durànt al dè al ténd a lugàr-'s in di bûś, in di śbrâg, sóta 'l prédi o in di sit in dua al s pōl quaciàr da la luś. Quànd 'l è in perìcul, al s mét in na póśa ch'la fà impresiòṅ cun la tèsta in bas e al rèst alvâ. Rispèt a 'l Bufo viridis al s cata in di ambînt sut e al ténd a turnàr sèmpar in dla stésa pùcia 'd àqua par far di fiōi, dal vòlti faghénd anc soquànt chilométar.
Durànt chi spustamènt lè dimóndi indivìduṿ i vènan schisâ da 'l màchini ch'i gìran p'r al stradi e 'l è par quàl lè ch'in di tèmp mudèr'n al ròsp al và in a risć ad sparìr da i pòst in dua 'l s è stablî 'l óm.
Cumpurtamènt
A s nutrìs praticamènt ad tut qvél ch'a gh la cava a métar-'s in bóca: insèt prima 'd tut, pò lumàghi, bêg e di invertebrâ pìcui cuma i pōl'n èsar i sórag.
I sò nemìg naturài i èṅ i sarpènt, al bisi, i ris e, quànd i èṅ incóra di girèṅ, i pés. Par furtùna al ròsp i gh'aṅ sèg dal giandli cun dal vlèṅ e dònca al s pōl anc difénd'r-as. Dgl'atri vòlti al la scampa butànd-'s in dl'àqua.
Riprudusiòṅ
Dòp al letârg d'l Invèran, quànd a taca la Primavéra, a partìs la stagiòṅ di amōr. Vèrs 'l inìsi 'd Mars i ròsp masć i vaṅ datéś a i sit riprudutìṿ (ad sòlit i cōrs 'd àqua, i pós o i stagn) e i s tàc'n a 'l fémni ch'i èṅ dimóndi più grandi 'd lōr. Dal vòlti a sucéd però ch'i masć i èṅ acsè tant ch'i s mùć'n adòs 'l un cun c'l àtar e pò i armàgnan sénsa fiâ, murénd in cla manéra lè.
La fémna la fà déś-mila óṿ in dl'àqua a 'l incìrca in na śladìna ch'a pâr na lasa e in cal mént'r al masć al i fecónda.
Quànd i óṿ pò i s vrànan, i vgnaràṅ fóra dal bistiulìni négri bòni ad vìvar sōl in dl'àqua, i girèṅ. Par crés'r i magnaràṅ dgl'alghi ma anc dl'atra ròba urgàniga catàda lè.
La temperadùra dl'àqua in du i s càtan l'è impurtànta p'r al tèmp ch'a gh vōl par far-i maduràr e par tacàr la faś dla metamòrfuśi: più a gh'è cald più a vōl dir ch'la pucia l'è drē a sugàr-'s in présia.
A i girèṅ i gh crésan prima 'l śampi sóta e pò qvéli 'd sōvar. A cal punt lè i tàc'n a śmét'r ad magnàr parchè la sò bóca e al sò stómag i èṅ drē a cambiàr p'r èsar bòṅ ad mandàr śò e ad digerìr gl'insèt.
La metamòrfuśi la dura òṅ o dū dè: la cóa la sparìs e la gh sarvìra par dar-ag dl'energìa par finìr al prucès ch'l al farà dvintàr un ròsp.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
In satgados plain experientscha
Sco anteriur directur da la scol'auta da pedagogia dal Grischun, sco era da la Scola media evangelica Schiers ed anteriur president dal cussegl d’administraziun da l’Institut Otalpin a Ftan haja Johannes Flury las abilitads ch’ins dovria per manar la Lia Rumantscha. Oravant tut sin il sectur da furmaziun haja Flury blera experientscha e la scola saja ina dumonda centrala per il futur dal rumantsch, accentueschan las uniuns.
Dapli preschientscha
In criteri per Johannes Flury e era ch’el è ina persuna cun gronda preschientscha en il public. Tenor las uniuns dovria la Lia Rumantscha ina tala persuna per pudair represchentar il rumantsch. Flury haja mussà tras il tumult cun l’Institut Otalpin a Ftan ch’el sappia co ch’ins stoppia communitgar.
Davart la successiun da Duri Bezzola decida la radunanza da delegadas e delegads da la Lia Rumantscha, ils 31 d'october 2015 a Mustér.


text:
Diàvul dla Taśmàgna
Al diàvul dla Taśmàgna (nóm sientìfic Sarcophilus harrisii, Diavolo della Tasmania in itagliàṅ), cgnusû anc cuma diàv'l ursét, 'l è 'n mamìfar marsupiàł ch'al viṿ in dl'ìśula dla Taśmàgna dòp èsar sparî da l'Austràglia tri-mila an fà par cólpa di ding[1].
'L à ciapâ 'l sò nóm da i culuniśadōr ch'i daśvgnìvan da l'Európa par via dal sò culōr négar, da 'l fat ch'al gira specialmènt ad nòt, da i sîg ch'al fà ch'i śēl'n al sangṿ e parchè 'l gh'à 'n cumpurtamènt dimóndi rabî.
Descrisiòn
'L è dimóndi difìcil che cal mamìfar chè al pòsa pasàr gl'utànta cm ad lunghésa mént'r al sò péś in gèn'r al và da i nóṿ a i dódas chilo. Al fémni i èṅ più pìculi di masć dal 20% cuntànd qvéi ch'i gh'aṅ i an cumpàgn. Al sò pēl 'l è tut nég'r a part na màcia biànca su 'l pèt ch'la pâr na mèśa-luna.
A s trata dna bèstia ch'la magna da tut, specialmènt la carna dal carógni o dal bèsti ch'i gh'aṅ quèl e dònca i èṅ débuli. La sò cóa, lunga 25 cm, la spusa dimóndi par via dna giàndla ch'la gh'à 'd dèntar. Al fémni i vaṅ in èstar na vòlta 'l an, in gènar fra Favràr e Mars. Al masć al gh và adrē e al la mónta dimóndi vòlti in dal gir ad sinc/siē dè pò al la tîṅ 'd òć par far in manéra ch'la n s faga minga dar da di àtar diàvui cuncurènt. Al fémni, da 'l cant lōr, i èṅ piutòst difìcii, i sarnìs'n i masć più grand e grôs.
Da 'l 1995 al diàv'l ursét 'l à patî un brut mâł cuntagióś, al càncar dla fàcia dal diàvul, ch'al 'n à fat fóra dimóndi, tant ch'adès l'è na spéce prutéta da 'l guèr'n austragliàṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Al diàvul dla Taśmàgna al prév risòlv'r al prubléma di gat salvàd'g in Austràglia La Stampa, 13 'd Agóst dal 2015
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Diàvul dla Taśmàgna
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Diàvul dla Taśmàgna


text:
Pax Christi
Pax Christi 'l è 'n muimènt religióś catòlic internasiunàł, nâ in dal 1945 in Frància p'r òpra di munsgnōr Pierre-Marie Théas e Jules Saliège, ch'al s dà da far par la paś, p'r al préghi e par trasfurmàr un mónd squasâ da la viulénsa, da 'l terurìśum e da difarénsi suciàli tròp grôsi.
In di prim an Sinquànta al muimènt al s è stramnâ anc in Inghiltèra, in Bélgi, in Ulànda, in Àustria e in Śvisra. Dòp ch'in dal 1952 al papa Pio XII al gh'à dâ la sò benedisiòṅ, Pax Christi l'à catâ cà in tuta l'Európa ucidentàla, anc in Itàglia e in Spaggna.
In dal 1963 papa Śvan XXIII, cun la sò ensìclica Pacem in Terris, 'l à definî méj al cuncèt ad paś dgénd ch'la gh'à da èsar par fòrsa ligàda a la giustìsia e a 'l rispèt di dirìt umàṅ.
Culegamènt estéran
- (EN)(FR)(ES) Al sit ufisiàł


text:
Ina visita a Tschlin, ubain Janetts total
- Dumengia, 24.7.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 24.7.2016, 14:03, RTR
La fin da schaner avain nus visità Tschlin. Là, en il legendar Muttler - la chasa paterna dals Janetts - han las famiglias dals frars Jachen, Domenic, Duri e Curdin chantà e sunà ensemen, per part er cun amis.
Duas generaziuns da Janetts han fatg musica, e quai en set furmaziuns diversas. Per part han els era fatg musica en cumbinaziuns nunusitadas, creadas extra per quest Artg musical: C'est si (B.O.N.), Guschtis original-urchige Bergler- und Sennenkapelle, Trio Bun Chant, Sara Bigna e cumpagnia, The Muttler Orchestra, Coro da famiglia ed ils Fränzlis da Tschlin.
L'Artg porta registraziuns da quest di dals «Janetts Total».
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Hauterive (CH-FR)
Hauterive a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo.
La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.92 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2226 abitant.
El cumün de Hauterive al se tröva a una altitüden de 680 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Corpataux-Magnedens, Cottens, Farvagny, Marly, Matran, Neyruz e Villars-sur-Glâne.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)
- Hauterive Abbey website (Franzés)
- Hauterive Abbey in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
San Giuan in Crus
San Giuan in Crus (nòm uficiàl en Italià: San Giovanni in Croce) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 905 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 16,1 km² e 'na densità de popolasiù de 118 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casteldidòn, La Gissöla, Martignana, Piadena, Sularòl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Giuan l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Perché fêr un sît in dialèt Arşân? O dmèj perché fêr un sît in léngua Arşâna ? Già, perché mìa tót a sân che l’ Arşân l’é ‘na léngua, che insèm a ch’ al l’ j êtri léngui parlêdi ind la nôstra regiòun în arcgnusûdi cme pêrta ed l’Emiliân Rumagnôl clasifichê cun al côdiş ISO 639-3 "eml". L’ Emiliân Rumagnôl l’é arcgnusû fr’ al léngui pió céchi europèi dal Cunséli d’Europa e cuntêdi da l’ UNESCO (''Red Book on endangered languages'') tra còli meritèvoli ed prutesiòun in pió ânca da l’ ''Atlante Linguistico Ethnologue''. Secònd e-stódi d’ universitê internasionêli, l’emiliân rumagnôl (mó mìa sōl la variânt emiliâna) la sré apûnt ‘na léngua neolatèina ocidentêla, cme al francèiş, l’ocitân, al catalân, al légor, al lumbêrd, e al piemuntèiş, mèinter l’italiân al fà pêrt dal gróp neolatèin orientêl. L’ Arşân al fà pêrta dal Léngui dal gróp emiliân ch’ în parlêdi ind la regiòun stôrica ed l’ Emélia ch’ la cumbîna só per zò cun al pruvînci ed Piaşèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Ferêra, e pêrt ed la pruvîncia ed Bològna (fîn al fióm Silèr, al d’ed là ‘d còl cumîcia la Rumâgna). L’ emilian al vîn parlê ânch in 'na pêrta ed la pruvîncia ed Ruvîgh in còla ch’la vîn ciamêda Transpadâna Ferarèişa che fîn al 1815 la fêva pêrt dal Stêt Puntifési.
Al fà pêrta dal gróp emiliân ânch al cararèiş, parlê ind la pêrta tra nôt e sîra 'd la Tuscâna.
Che finés al me savèir dal léngui, perché mé a sûn mìa ûn ch' l' à studiê al léngui mó ûn ch' égh piêş al só dialèt.
Perché fêrel (al sît) ? Beh... quând în finî i grôs impègn... quând a s’é cgnusû al mònd per còl ch’ l’ é... quând cêrti fantaşèi in drē smursêres... quând a un cêrt pûnt ét pō fêr còl ch’ ét vō... quând... quând... alōra?... alōra a’s gh’à bişògn dal pasatèimp, o cme a’s dîş incō ed "l’ hobby", còst l’é dvintê al mé "hobby". A vòj vèder la mé Rèz cun j ôc d’ un tèimp quând l’ Arşân l’ēra la Léngua parlêda (cun soquânti diferèinsi) da Ligûnchi a Gualtēr da Sant’Ilâri a Rubēra, cun l’Arşân sèinsa lustrèin e gnân trôp "intuşghê " cun al parôli nōvi, a vòj parlêr ed Rèz e ‘d la só pruvîncia cun l’ Arşân ed ‘na vôlta, còl ch’ a ‘s pêrla incòra pr’al strêdi arşâni.
Al pusèbil letōr égh cunsèli préma ed cumincêr a sfujêr sté viâş per la nôstra bèla pruvîncia, ed dêr ‘n’ucêda a la pâgina "Grammatica" in dóv' al câta ‘na guîda céca per lēşer e fōrsi... capîr l’Arşân.
An vòj mìa insgnêr gnînt a nisûn mó se quelchidûn l’impêra un pô a n’ in sré cuntèint, almēno al mé lavōr al srà servî a quèl.
Bòun viâş.


text:
Quai è radund tschintg mais pli baud che prevesì. Il davos abitavan anc quatter cussedents en la chasa da tgira a Sedrun. Sco quai che Diego Deplazes, il manader dal manaschi principal Puntreis a Mustér, communitgescha saja la midada vegnida fatga pli spert, perquai che quatter chombras singulas a Mustér sajan vegnidas libras.
Fin la fin da l'onn vegn la Tgèsa S.Vigeli surdada a la vischnanca da Tujetsch.
Nova utilisaziun
En avegnir duai la Tgèsa S.Vigeli servir sco chasa per abitar e d’occupaziun per persunas cun impediments. Sch'il project vegn realisà, remplazzass questa chasa la Chasa Soldanella da Rueras.
RR actualitad 16:00


text:
In viadi musical tras la Svizra
- Gievgia, 2.8.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 2.8.2018, 19:00, RTR
Cun ils pli gronds semperverds da la musica populara.
En mintga regiun da la Svizra datti numerusas furmaziuns che fan musica populara – ed en mintga regiun datti er ils gronds favurits, sco: «En urchige Muotathaler», «Urnerbodä-Kafi», il «Eckstein – Schottisch» e «Vo Luzern gäge Weggis zue». Quels tocs vegnan interpretads da furmaziuns sco la Chapella Oberalp, Engadiner Ländlerfründa e la chapella da Rene Wicky.


text:
Dessegn da Tschamut. Sco emprem vitg spel Rein Anteriur ha Tschamut adina giu ina honur e posiziun speciala. Era la historia da quei vitg ei tut speciala e remarcabla.
Mias paginas da Tujetsch:
» Genealogia
» Historia
» Forum cultural
» Archiv communal
» Vic Hendry
Pader Placi a Spescha - igl emprem historiograf dalla val. El ha descret detagliadamein la Val Tujetsch digl onn 1805. Spescha -
Pader Baseli Berther ha cuntinuau. Sia lavur historica. Ovras I + Ovras II
Contact
Tarcisi Hendry
Via Dentervitgs 3
7188 Sedrun
Diese E-Mail-Adresse ist vor Spambots geschützt! Zur Anzeige muss JavaScript eingeschaltet sein!


text:
Dagmersellen
Dagmersellen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5010 abitant.
El cumün de Dagmersellen al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altishofen, Egolzwil, Knutwil, Mauensee, Nebikon, Reiden, Wauwil, Winikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
El prim de ginee del 2006, i ex-cumün de Buchs e Uffikon i è stacc agregacc a Dagmersellen,
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dagmersellen l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1070-90 col nom de Tagmarsellen. In del 1173 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Tagemarsseildon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dagmersellen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tar l’accident il 2008 era in dunna da 21 onns morta. Trais umens aveva la notg fatg ina cursa illegala cun lura autos sin il traject tranter Aarau ed Schönenwerd. En il vitg da Schönenwerd è in dals umens alura collidà cun in auto che vegniva encunter, la dunna che seseva davos è lura morta en consequenza da l’accident.
Svizra Rowdy da Schönenwerd na sto betg bandunar la Svizra
L’accusà principal da l’accident da rowdy a Schönenwerd il 2008 na sto betg bandunar la Svizra. Quai ha decis il Tribunal federal, ed ha uschia acceptà in recurs da l’um da 25 onns.


text:
Minisguard dals 23.09.2017
- Sonda, 23.9.2017, 17:40
L’univers privat
Mintga dus mais mintgamai la mesemna suentermezdi han uffants la pussaivladad dad ir en il Museum d’art dal Grischun per guardar las ovras d’art d’artists renumads e da far atgnas creaziuns. Quest’emna stat l’exposiziun da Not Vital en il center cun ses «univers privat». Ed era ils uffants han da prender cun els ina chaussa ord lur «univers privat»
Vias alvas a Los Angeles
A L.A. han las autoritads cumenzà da cuvrir las vias cun colur cler grischa. Lur motivaziun n’ha da far nagut cun la bellezza da lur citad. Els vulan uschia reducir las temperaturas. Co che quai duai funcziunar declera il Minisguard.


text:
Ordavant eran ils dus politichers s'inscuntrads entamez la punt da la Donau tranter Erdut (Croazia) e Bogojevo (Serbia). Omaduas varts han ludà la cunvegna sco istorica.
Ils vischins vulan reglar lur dispitas da cunfin e perscrutar il destin dals sparids dal temp da la guerra tranter il 1991 ed il 1995. Ultra da quai duai il commerzi vegnir stimulà e las dispitas davart la facultad da l'anteriura Jugoslavia duain vegnir terminadas.
La finala duain er las minoritads naziunalas en ils dus stadis survegnir dapli dretgs. L'onn passà han ils dus pajais cumenzà ina vaira guerra economica pervi da la crisa da fugitivs. Cun agid da l'UE han ins pudì terminar questa guerra.
RR novitads 06:00


text:
Gia la decisiun da la Cussegl federal d’avant ina emna da sbassar a partir dal 2019 per tut las chasadas e per singulas interpresa las taxas obligatoricas per radio e televisiun sin 365 francs ad onn aveva l’uniun d’artisanadi e mastergn crititgà. Alura aveva l’uniun pretendì da relaschar la taxa per tut las interpresas.
Interpresas na taidlan betg radio e guardan era betg televisiun
Tenor l’uniun d’artisanadi na taidlan las interpresas betg radio tuttina ston ellas pajar ina taxa graduada tenor la svieuta. Ma pir a partir d’ina svieuta da 500’000 francs ad onn. La pli auta taxa per ina interpresa munta a 35’530 francs, scrivan las agenturas da novitads. Sur da l’iniziativa «No Billag» vegn il suveran svizzer a decider ils 4 da mars 2018.
Gie a la ordinaziun da finanzas 2021
Per la segunda fatschenta che vegn en votaziun ils 4 da mars recumonda l’Uniun svizra d’artessinadi e mastergn in gea. La fatschenta tracta la prolungaziun da la taglia directa federala e da la taglia sin la plivalur.
RR novitads 20:00


text:
Il Hostel «Autra Caussa» a Danis organisescha questa stad per la segunda giada in festival da Street Art. Tschintg fin otg artists che fan graffitis vegnan a dissegnar lur ovras vid las fatschadas dal hostel. I sa tracta d’artists ch’èn enconuschents en la scena da Street Art e che derivan da la Svizra, Germania e da la Gronda Britannia. Sco quai che la possessura dal Hostel «Autra Caussa» ed organisatura dal «Autra Art Festival», Bettina Seiser, ha ditg, hajan els 1/3 dapli reservaziuns dapi ch’ils artists han dissegnà sin lur fatschadas ils purtrets.
Strategia da marketing per il hostel
La stad passada aveva Bettina Seiser organisà per l’emprima giada in festival e laschà dissegnar sin la fatschada da ses hostel ed era sin il mir da la via gist giusut. Quai aveva procurà per reclamaziuns. Ella aveva fatg quai senza lubientscha. Perquai aveva la vischnanca pretendì ch’ils dissegns stoppian vegnir allontanads. Quai vegnan quels era. Bettina Seiser è dentant sa cunvegnida cun la vischnanca da Breil. Damai ch’i sa tractia d’ina strategia da marketing per il hostel pon las fatschadas – dentant mo quellas da la chasa – vegnir curcladas cun dissegns.
Mintga onn in festival – ni nagins maletgs vid il hostel
La premissa è che quai vegn mintga onn fatg da nov. Sch’i na dat nagina cuntinuaziun dal festival, lura ston las fatschadas puspè avair ina suletta colur. Ils purtrets sin il mir giusut il hostel ston dentant vegnir allontanads. Cun questa soluziun è Bettina Seiser cuntenta. Avant ch’ils artists vegnan l’avust vegnan las fatschadas puspè coluradas da nov e preparadas uschia ch’ils artists pon puspè cumenzar cun lur lavur. Avant ston dentant vegnir inoltradas skizzas dals maletgs a la vischnanca per che lezza possia dar glisch verda.
Artists preschentan lur art per albiert e dunsena
Naschida è l’idea da far in festival da Street Art entras il contact cun Gabriela Domeisen ch’è stada giast en il hostel. Ella fotografescha Street Art e curetescha era tala art per sia galaria a Baden. Uschia enconuscha ella fitg bain la scena e curetescha era ils artists per il festival a Danis.
Il festival ha in budget da 20’000 francs. La gronda part da quels vegn duvrada per la colur ch’ils artists dovran u lura era per puntanadas per vegnir vidlonder tar la fatschada. Ils artists survegnan albiert e dunsena en il hostel. Finanzià vegn il festival da sponsurs, fundaziuns e cun daners da marketing dal hostel.
Il festival è cunzunt dals 17 fin 22 d’avust. Lura vegnan las fatschadas visiblas da la via anora dissegnadas ed i dat era ina bar, lavuratoris per uffants e concerts en il Hostel Autra Caussa. Dissegnà vegn dentant durant l’entir mais, perquai che betg tut ils artists pon vegnir ils dis dal festival a Danis.
RR actualitad 08:00
Street Art
Street Art deriva dal graffiti. Igl art è naschi ils onns 70/80 cura ch’i vegniva dissegnà il pli savens illegal vid mirs purtrets da tut gener. Ils artists vulan mussar ch’els na lavurian betg mo sin via ed illegal, mabain ch’els èn buns artists. Ozendi creeschan quels artists era ovras sin incumbensa e vegnan era pajads persuenter.


text:
Svilup demografich: Diesc propostes por le Südtirol
L’aspetanza de vita crësc, la popolaziun jona vëgn tres demanco: n setur dër atoché dal svilup demografich é chël dl laur. Propostes por ti jí adincuntra
Cares sará pa les desfidades da messëi afronté? Che ciarará pa dla jënta atempada? Y cun ci stil de vita sarál pa poscibl da arjunje n’eté avanzada cun na buna cualité de vita? Le svilup demografich é na poscibilité y na desfida tl medemo momënt. “Mai denant ne á vit les porsones te na manira tan sana y mai denant ne él nasciü tan püc mituns sciöche iniann – ince sce tl Südtirol é le indesc de natalité cun 1,75 tres ciamó plü alt co tles atres Regiuns dla Talia”, á dit l’assessuria por le laur y le sozial Martha Stocker incö ai 5 de jügn tratan la conferënza stampa. L’aspetanza de vita crësc ann por ann, mo al vëgn tres demanco porsones docá. Sce tl 1975 él 10 porcënt dla popolaziun che â plü de 65 agn, nen él sëgn 19 porcënt. Tl 2030 él preodü che n cuarto dl südtirolej á plü de 65 agn. Le medemo svilup reverda les porsones che laora: tl ciamp dl comerz êl tl 1998 le valur mesan dl personal de 32 agn, atualmënter él de 40 agn. Tl’aministraziun publica é le valur mesan cinamai püch sura i 48 agn.
Porchël él sté n grup de laur, formé da rapresentanc dl’economia, dl’aministraziun y di partner soziai, che á lauré fora respostes a chëstes domandes y da elaboré strategies por afronté chëstes desfidades. “L’obietif de chësta strategia é da anuzé les poscibilités che vëgn pitades dal svilup dla popolaziun. Al dess ince gní mostré les arees de intervënt che é importantes por la politica tl contest dl svilup demografich”, á dit la Stocker sotlinean che un di ciamps plü atocá da chësc svilup é chël dl laur.
Mancianza de personal spezialisé
“Öna dles desfides plü ries sará da ti jí adincuntra ala mancianza de personal spezialisé tl setur dl laur cun modí nüs”, insciö Stocker. Por la jonëza y les generaziuns che vëgn docá él daldöt normal da lauré pro de plü daturs dl laur. La mobilité di lauranc y dles laurantes te n contest europeich sará ince na tematica zentrala por le Südtirol, mina l’assessuria. La capazité da ester concorënc sön chësc marcé dl laur é coliada dantadöt ala cualité de vita locala, a na buna balanza danter laur y familia, a modí de laur nüs y ince por ci che reverda l’inovaziun y digitalisaziun.
Le grup de laur aconsiëia insciö da svilupé modí che tol en conscidraziun formes de laur alternatives, sciöche por ejëmpl laurs a mez tëmp y regolamentaziuns de ponsiuns y da mët le focus sön teams moscedá da porsones de eté desfarënta. Conzec importanc é imparé tresfora y svilup de modí de cariera d’aziënda por colaboradus plü vedli. Implü dessel gní sostigní practicums de orientamënt y de formaziun por mestiers desfarënc por ti dé da laur a jënt jona y da dër na buna cualifica. Implü á le grup de laur fat la proposta da istituí agenzies de bëgnodü por trá adalerch jënt jona y cualificada. Important sarál ince da ciaré da mantigní le personal cualifiché tla Provinzia, da integré damí les ëres tl monn dl laur y ince les porsones cun handicaps.
N setur important, olache al jará debojëgn de personal implü ti proscims dezenns, sará tl setur sanitar y dla cura. Le numer de porsones cun sura 75 agn fej fora atualmënter le 9,5 porcënt dla popolaziun, tl 2030 sarál le 11,7 porcënt. “I adorun porchël deplü jënt che laora te chësc setur y i messun ponsé ince chiló a formes dl laur nöies y dantadöt da ogranisé damí le laur de nöt y tratan le fin dl’edema”, spliga Stocker.
Diesc propostes d’intervënt
Le grup de laur á presenté diesc mosöres de svilup. Tl zënter él sté la chirida de personal spezialisé da foradecá, la creaziun de bunes condiziuns de laur y la promoziun de na formaziun permanënta. Danterater él ince gnü elenché formes dl abité inovatives, la promoziun de laurs tla sanité y tl sozial, la promoziun dl volonatriat, la mobilité amesa i laurs y les fasces d’eté, le renforzamënt de na sozieté daverta y cun na cultura de azetanza, y ince le conzet da odëi l’inovaziun y la digitalisaziun sciöcha na chance.
L’inciaria da lauré sön chësta tematica é gnüda dal Consëi provinzial tl 2015. Dan la conferënza stampa á l’assessuria Stocker presenté les mosöres adöm al diretur dla Repartiziun Laur da denant Helmuth Sinn, y al suranstant dl Istitut de svilup regional dl Eurac, Thomas Streifeneder, tl Consëi provinzial.
USP


text:
Ils motivs per il gudogn èn surtut la controlla da las expensas, ils pretschs bass per cumprar energia, ma era las entradas da l'energia solara. L'interpresa ha sviluppà vinavant l'onn da fatschenta passà ils servetschs d'energia innovativs en il sectur da fotovoltaica e mobilitad electrica.
En cumparegliaziun cun l'onn precedent ha Rhiienergie vendì 2,6% dapli energia entaifer l'inteschess da provediment. Ordvart la rait ha l'interpresa dentant pers in client grond, cunquai è la svieuta sa reducida là per 11,7%. Percunter haja l'interpresa er serrà giu dapli contracts cun clients gronds naziunals.
Pront per il futur
Tenor il CEO Christian Capaul è l'interpresa sa posiziunada optimal per il futur. L'emna proxima vegnian ins a cumenzar cun las lavurs vid il bajetg da manaschi.
RR novitads 08:00


text:
«Prioritad stoppia avair da mantegnair e promover il bainstar en noss pajais.» di Heinz Karrer, il president d'Economiesuisse. En la responsabladad vesa el en emprima lingia la politica. Quella stoppia sa stentar per che las interpresas svizras hajan access als martgads e l'exteriur. En in mund nua che adina dapli pajais emprovian da s'isolar e da proteger l'agen martgà saja quai essenzial. Ins na dastgia betg emblidar che la Svizra genereschia da quai da 40% da la valur agiuntada brutta en il commerzi cun l'exteriur.
Decisiuns impurtantas il 2018
Ultra da quai avertescha Economiesuisse da pliras iniziativas che pericliteschian il model da success da la Svizra. Per exempel l'iniziativa da la PPS che vul che la Constituziun haja adina precedenza al dretg internaziunal. Quell'iniziativa na pericliteschia betg mo las cunvegnas da commerzi liber, mabain la fin finala era ils contracts bilaterals cun l'UE.
RR novitads 12:00


text:
Ins stoppia augmentar scleriment e profilaxa, dian experts. Snavurs, fevra, mal il chau e ils musculs, magari era cun diarrea e render s’annunzia la malsogna da malaria. L’infecziun capita surtut tras il mustgin d’anopheles. Tenor l’Uffizi federal da sanadad vegnan mintga onn registrads radund 200 cas en Svizra.
Augment marcant quest onn
Dapi l’entschatta da l’onn è il dumber creschì marcantamain sin passa 300 cas fin uss. Il 2014 era quai da quest temp 230 cas, l’onn avant 125 cas.
RR novitads 09:00


text:
Il president da la Migros, Andrea Broggini, vul sa retrair la segunda mesadad dal 2019 e betg pir la stad 2020, sco communitgà ordavant. Uschia veglia el garantir ina midada senza difficultads. Quai ha ditg Broggini en in’intervista cun la gasetta «NZZ». Pertge il 2020 stoppian vegnir remplazzads quatter commembers independentamain.
Uschia po il nov president u la nova presidenta cundecider cun tgi ch'el ni ella vul collavurar en futur en l'administraziun.
L'advocat d'economia tessinais era entrà il 2004 en l'administraziun. Dapi il 2012 è el president dal gremi cun 23 chaus. L'administraziun è il gremi da surveglianza da la Federaziun da las cooperativas Migros, cumparegliabel cun il cussegl d'administraziun en ina societad d'aczias.
RR novitads 10:00


text:
Veneziân
Artéccol in dialètt mudnés
Al Veneziàn (in veneziàn Vèneto) l'è 'na léngua rumanza ciacarèda da 7 miliòun ed persòuni in siē stêt diferèint. Un quèl c'ma la metê di parlànt i s caten in Itàglia in dla regiòun dal Vènet, in dal Trentèin e ind un pzulèin dla Lumbardìa. L'ètra metê ch'l'armàgn la s cata in dl'Istria, Dalmazia, Rumanìa, Braśìl e Mèssegh.
'L era ciamê dialètt, mo i sinsiê i àn détt ch'l'è na léngua a tótt i efèt.
Artécol in dialèt arzân
Al Venesiân o Vènet l'è 'na léngua rumânşa parlêda da 7 miliòun ed persòuni in sê stêt divêrs. Cîrca la metê ed qui che la pêrlen a 's câten in Itâlia ind la regiòun dal Vènet, ind al Trintèin e un pô ind la Lumbardéia. Cl' êtra metê l'a 's câta in Istria, Dalmazia, Rumanéia, Brasîl e Mèsich.
Al gnîva ciamê "dialèt", mó i studiōş a j àn dét ch' l'è 'na léngua a tót j' efèt.


text:
Baśèla
La baśèla o baślátta (in itagliàṅ mento) l'è la part basa dal grugn. In gènar in di masć la gh'à na fórma a quàdar, in dal fémni a triàngul.
La taca da sóta 'l làbar e la quàcia la part ad mèś dla ganàsa. Soquànti parsòni i gh'àṅ un bûś in dla baśèla, di àtar i gh l'aṅ dópia (quànd la gh'à na piga pîna 'd gras). Tgnénd a drē a 'l tradisiòṅ, al strìi i gh l'aṅ biślùnga ch'la piga.
Par mét'r a pòst al baśèli vgnudi mâł a s pōl andàr da 'n chirûrg plàstic.
Manéri ad dir
- (EGL) Nâś e baślàtta i fan muiàtta [1], (IT) Naso e mento fanno molletta (c'ma 'l móli da mōv'r al brâś).
- (EGL) Là lò al gh'à la maledisiòṅ dal furmìghi parchè cun la baślátta ch'al gh'à, a n'casca mìa 'l briśi[2], (IT) Lui ha la maledizione delle formiche perché, col mento che si ritrova, non cadono le briciole.


text:
La ULR sin facebook
Actualitads da nossa pagina facebook adina en la finestra qua a dretg.
Agiuntai nus sco amis!
Autras actualitads
Nova funcziun sin la pagina da la ULR - Sin ils trais buttons dretg sin la pagina d'actualitads pon ins ussa abunar direct la LITTERATURA, daventar commember da la ULR ed abunar il newsletter che cumpara ina giada il mais. Cun intgins clics ed infurmaziuns poss Ti ussa sustegnair ... dapli Proxima Radunanza Generala: ils 4 da matg 2019 - La proxima radunanza generala da la ULR ha lieu ils 4 da matg 2019 en Chasa Rumantscha a Cuira. Sco adina cumenza la radunanza da las 10.15. Suenter datti in apero riche/marenda e suentermezdi ina prelecziun. Dapli infurmaziuns suondan. Prelecziuns al Openair Munt Sogn Gieri a Vuorz - Bainbaud puspè interessantas prelecziuns e referats al Openair Munt Sogn Gieri a Vuorz en Surselva: Venderdi, 24-8-18 Ursula Brunold-Bigler | referat strias, ditgas e legendas Hubert Giger | prelecziun «La stria da Dentervals / Die Hexe von Dentervals» tranteren ... dapli Appel da scriver per la Litteratura 37 - «Il med è il messadi» u «la moda da dir» Cun quest titel da lavur as vulain nus intimar da scriver per la Litteratura 37. Quest onn sa deditgescha la Litteratura als differents meds da scriver, resp. a las differentas ... dapli Radunanza generala 2018 - La radunanza generala da la ULR ha lieu ils 28 d'avrigl 2018 da las 10.15 en Chasa Rumantscha a Cuira (Via da la Plessur 7). Il rapport annual dal onn passà chatt'ins qua: rg2017_protocol Suentermezdi datti in referat da la ... dapli Na a no Billag – las minoritads a Turitg! - Na a no Billag! Era la Uniun da la Litteratura Rumantscha era da la partida al super eveniment dals rumantschs en il HB a Turitg! Grazia fitg a tuts participants e tuttas participantas! Fotografias chatt'ins qua. Dapli infurmaziuns qua. Intervista ... dapli Clom da l’ULR per in votum encunter No-Billag - Charas auturas rumantschas, chars auturs rumantschs L’ULR As supplitgescha dad exprimer in votum cunter l’iniziativa No-Billag avant Vossas proximas prelecziuns publicas en il Grischun ed en la Bassa tochen ils 4 da mars. Ils 4 da mars 2018 votescha ... dapli Nossa nova pagina d’internet - Suenter onns ed onns cun nossa pagina d'internet en furma da cudesch e optica da retro eri davaira temp per insatge nov. Uschia essan nus da la ULR sesi ensemen ed avain creà questa nova pagina per vus, ils interessads ... dapli Atelier da scriver: Ditgas – ier, hoz e damaun - Per tgi che vuless avair in bun pretext per scriver ditgas: ier, hoz e damaun: atelier da scriver da l’ULR sonda e dumengia ils 19-20 da matg 2018 en Casa d’Angel (Lumnezia) referats tranter auter da Leo Tuor dus ateliers: ... dapli Radunanza generala 2018 - La radunanza generala da la ULR 2018 ha lieu ils 28-4-2018 en la Chasa Rumantscha a Cuira. Da las 10.15 cummenza la radunanza. Suentermezdi da las 14.00 datti in referat dad Elisabeth Bronfen, scienziada da litteratura e cultura. L'entrada al ... dapli Cenacolo 2018 - Mintg'onn organisescha il festival tessinais Eventi Litterari il project Cencalo, in inscunter e baratt per giuvens auturs e giuvnas auturas sut 35 onns or da l'entira Svizra. L'occurenza è ina buna occasiun per giuvens auturs e giuvnas auturas per emprender d'enconuscher ... dapli Contribuziun ad ovras litteraras 2018 (Pro Helvetia) - Mintg'onn surdat Pro Helvetia contribuziuns ad ovras litteraras ad auturas ed auturs svizzers e pussibilitescha ad els uschia da sa concentrar in temp sin lur manuscrits. Sustegnì vegnan projects en tuttas quatter linguas naziunalas ed en tuts idioms romontschs. Dumondas ... dapli Radunanza Generala da la ULR 2017 - L’Uniun per la litteratura rumantscha ha preschentà sias vastas activitads a favur da la litteratura rumantscha la sonda passada a Cuira. Betg sulet il program annual e l’elecziun da la nova suprastanta han fatschentà la radunanza da l’Uniun per la ... dapli


text:
Il mir al cunfin cun il Mexico che dueva franar il commerzi cun drogas na vegn probabel mai bajegià. Actualmain n'han las lavurs anc betg cumenzà ed er la finanziaziun n'è betg segira. Entant na discurra er Trump sez betg pli dal mir mabain da rinforzar la saiv existenta. Las controllas al cunfin ha el però rinforzà.
Abolir Obamacare e scumond d'entrar per muslims han fatg naufragi
Ina da sias grondas empermischuns electoralas era da vulair abolir il sistem da sanadad, introducì da ses antecessur Barack Obama. Las stentas han dentant fatg naufragi. Tranter auter er perquai ch'ils republicans sezs na vegnan betg perina en chaussa.
Er ses emprim grond project suenter sia elecziun, il scumond d'entrar per muslims da set differents pajas, ha quasi fatg naufragi. Diversas dretgiras han fatg in stritg tras il quint uschia ch'igl è restà in scumond che vala bain per sis pajais, ma ch'ha però uschè bleras excepziuns che mo paucas persunas èn la finala pertutgadas.
America first.
Sa distanzià da l'Europa
Er sin champ internaziunal ha Donald Trump procurà per uschè bleras lingias grassas sco anc strusch in president american en ils emprims sis mais. El è tranter auter s'avischinà a la Russia, l'Arabia Saudita e l'Israel.
La dumonda quant fitg ch la Russia è sa maschadada en il cumbat electoral na lascha anc oz betg ruaus a Donald Trump. Adina puspè vegnan novs detagls a la glisch. Che questa affera possia daventar in di il «Watergate» da Donald Trump n'è almain tenor las agenturas da novitads però betg propi realistic.
Da l'Europa è el plitost sa distanzià. Cun il president franzos Emmanuel Macron n'ha el betg bler communabel ed a la chanceliera tudestga Angela Merkel n'ha el gnanc dà il maun tar sia visita en la Chas'alva.
En favur da l'economia
Lavurà ha la regenza Trump plitost davos las culissas. Tranter auter ha il militar survegnì dapli cumpetenzas. En favur da l'economia ha Trump abolì diversas regulaziuns ed era defendì internaziunalmain senza cumpromiss ils interess dals Stadis Unids.
RR actualitad 12:00


text:
La Péna
Artìcol in dialètt rumagnòl
La Péna (Pennabilli in italièn) l'è un cumòn ad 3.098 abitìnt. Fin al 2009 la era dal Marchi ma in seguit ad un referendum con altr 6 comòn (Castèl d'Elci, Marcaden dla Marecia, Majòl, San Lè, Sant'Egta e Talamel) la e paseda sot la Rumagna.
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·


text:
Suenter che Hans Kaspar Schwarzenbach aveva dà enconuschent sia demissiun a la fin da l'onn aveva cuzzà in mument da chattar in remplazzament adattà. Cun Simona Barmettler è la suprastanza uss dentant persvadida d'avair chattà la candidata ideala. D'ina vart hajan els vulì ina persuna scolada sin il sectur e da l'auter vart ina persuna che viva en la regiun e na vul betg bandunar il territori memia spert. Simona Barmettler saja perquai ina candidata da siemi, ha la presidenta Corinne Staub ditg.
La nova directura ha 27 onns ed è spezialista d'hotellaria. Sias ragischs ha ella en il chantun Zug, nua ch'ella ha er cumenzà sia carriera professiunala. L'onn passà ha ella lura fatg il pass vers il Grischun ed ha cumenzà a lavurar tar Grischun Vacanzas. En questa funcziun ha ella gia ses emprim contact professiunal cun Sedrun Mustér Turissem: ella ha surluvrà il marketing. Gia là la saja dà en egl quant multifara che la destinaziun saja.
Jau ma legr fitg sin la nova sfida e tschertg gia in'abitaziun.
RR novitads 18:00


text:
Halloween III - Il signore della notte
Halloween III - Il signore della notte (Halloween III - Al sgnōr dla nòt) 'l è 'n film ad scarésa dal 1982 ad Tommy Lee Wallace, regìsta ch'al 'l à anc scrit.
Sunt
In na nòt 'd Aṿtòṅ Harry Grimbridge (Al Berry), un negusiànt ch'al gh'iva sèg na mascra 'd Jack-o'-lantern ch'la và dimóndi fòrt fra i baghét, al finìs a 'l uśdàł dòp avēr abû 'n culàs in strada. Al dutōr Daniel Challis (Tom Atkins) al s fà càr'g ad curàr-al ma a 'n sèrt punt a riva in dla sò cambra 'n óm ch'al masa Harry cavànd-ag via 'l crani, pò al s dà fōg.
Al mèdag, insém a la fiōla 'd Grimbridge, l’Ellie (Stacey Nelkin), al capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa e 'l decìd 'd andàr-'g a fónd rivànd in na sitadìna dla Califòrgna in du a gh'è na fàbrica 'd śugàtui, la Silver Shamrock d'l industriàł Conal Cochran (Dan O'Herlihy), ch'la véd dal mascri 'd Halloween cuma qvéla ch'al gh'iva 'l sgnōr Grimbridge.


text:
Sco la milissa curda YPG communitgescha, hajan tancs sajettà sin plirs vitgs. 4 cumbattants e plirs civilists sajan vegnids blessads. In pledader da la regenza tirca ha confermà che las forzas armadas sajan vegnidas attatgadas ed hajan silsuenter sajettà enavos. La milissa curda YPG cumbatta il Stadi Islamic ed è il pli impurtant allià dals Stadis Unids en la regiun.
Naginas truppas terrestras, dentant protecziun or da l'aria
Glindesdi aveva la Tirchia ditg ch'ella n'haja betg l'intenziun dad ir cun truppas terrestras en Siria. Dentant veglian els proteger or da l'aria rebels moderads che cumbattian en la Siria cunter la gruppa da terror Stadi islamic, ha il minister da l'exteriur tirc Ahmet Davutoglu ditg.
La fin d'emna aveva la Tirchia fatg attatgas or da l'aria en ils stadis vischinants, la Siria e l'Irac. Dasper ils terrorists dal Stadi islamic han las attatgas era gì en mira champs da la partida curda PKK. Il mardi duai il cussegl da la NATO sa cussegliar davart las acziuns, quai sin giavisch da la Tirchia.
RR novitads 6:00


text:
Plirs giugaders han ussa l’experientscha da 2 stagiuns en la segunda liga. Perquai è era la finamira dal trenader Urs Casutt pli auta, che da be tener la liga. El prenda en mira in plaz tranter 5 ed 8.
Casutt cuntent cun preparaziun
Cun la preparaziun ed il stadi da l’equipa è il trenader cuntent. Era sch’igl è stà in temp turbulent a Schluein, cun il nov stadion, la nova plazza da ballape, il camp dal HSV ed il gieu tranter Schluein Glion e l’equipa da la Bundesliga, sin la preparaziun n’haja quai betg gì in’influenza negativa – anzi positiva, uschia Urs Casutt.
Emprim gieu è mez avust
L’emprim gieu da la stagiun dat l’emprima squadra da la US Schluein Glion ils 15-08-2015 a chasa cunter Triesen. Quai di datti era in program accumpagnant e la festa d’inauguraziun dal stadion e la nova plazza da ballape.


text:
Curt e concis:
- Il resultat operativ per il 2017 dal chantun munta a 78 milliuns francs. L’onn 2016 aveva il chantun fatg in gudogn da 16,4 milliuns francs.
- Il resultat total dal 2017 è tar 128,8 milliuns francs, l’onn passà era anc resultà in minus da passa 50 milliuns francs.
- Las entradas da taglia eran il 2017 tar 775,8 milliuns francs, en cumparegliaziun cun l’onn avant in augment da 24 milliuns francs.
Las expensas ed entradas totals dal chantun muntan a radund 2,4 milliardas francs e sa differenzieschan uschia tar il budget per -2,9% tar las expensas e per +0,7% tar las entradas. Ils credits ch’il chantun aveva approvà n’èn betg tuts vegnids retratgs sco planisà. Era sche las cifras na correspundan betg al budget saja da registrar in trend tar dapli expensas, scriva il chantun.
Las suandantas posiziuns èn responsablas per il bun resultat:
- Taglia chantunala +15,5 milliuns sur il budget e +22,7 milliuns francs sur las cifras dal 2016.
- Gudogns ord da facultads d’investiziun +17,5 milliuns sur il budget e 17,1 milliuns sur las cifras dal 2016.
- Daners supplementars da la banca naziunala +11,4 milliuns francs sur il budget e sur las cifras dal 2016.
- Pli auta cumpart da la taglia anticipada per 9,5 milliuns sur il budget e per 10,6 milliuns sur las cifras dal 2016.
- E dapli daners ord la gulivaziun da finanzas en cumparegliaziun cun l’onn 2016 in plus da 9,8 milliuns francs.
- La gronda part da questas entradas èn da tempra singulara e vegnan l’auter onn a crudar davent.
Facultads creschan marcant
Las facultads d’investiziun e las participaziuns dal chantun èn s’augmentadas marcant. Uschia hai dà in augment da questa facultad da 44,5 milliuns francs. Il chantun tegn surtut participaziuns tar la Banca chantunala grischuna, la Repower u era la Ems-Chemie Holding SA.
Investiziuns autas da record
En tut èn vegnids fatgas il 2017 investiziuns nettas da 221,4 milliuns francs, en cumparegliaziun cun l’onn avant in augment da 14,3 milliuns francs, scriva il Departament da finanzas e vischnancas dal Grischun. Quai saja vegnì decis en il program da regenza 2017-2020, scrivan ils responsabels.
Las expensas planisadas da 437,6 milliuns francs èn dentant cun sulet 368,1 milliuns francs betg vegnidas cuntanschidas. Per projects actuals da construcziun èn vegnids investids 186 milliuns francs, quai per 20 milliuns pli bass che budgetà e per radund 30 milliuns sur las investiziuns dal 2016.
Era sut il budget èn stadas las investiziuns en atgna chaussa sco era ils emprests cun in minus da 11 milliuns en cumparegliaziun cun il budget. Il motiv saja savens che las premissas n’èn betg cuntanschidas la fin dal onn da gestiun, scriva il chantun.
Aut chapital agen
Il chapital agen dal chantun munta suenter ch’ils gudognas èn quintads tar 2,4 milliardas francs, da quels èn 1,6 milliardas francs liads en l’infrastructura u en finanziaziuns spezialas e prefinanziaziuns. Uschia è il chapital agen disponibel dal chantun tar 782,9 milliuns francs. Il grad d’autofinanziaziun vegn inditgà il 2017 cun 110,6%, il 2016 eran quai anc 88,4%.
Vista en il futur
Las cifras positivas dal 2017 rinforzan la basa finanziala dal chantun, scriva il Departament da finanzas e vischnancas dal Grischun. Uschia èsi da quintar per l’onn actual cun in resultat operativ equilibrà quai era grazia a pajaments dubels da la banca naziunala ed auts pajaments da dividendas da la Banca chantunala e da la Ems-Chemie Holding SA. Uschia che las pretensiuns fatgas dal Cussegl grond per ils onns 2019 e 2020 possian probabel vegnir cuntanschidas, per il 2021 saja il svilup dentant anc intschert. Quel saja surtut dependent da la realisaziun dal project da votaziun 17 e da la gulivaziun da finanzas federala. Il Cussegl grond vegn a decider sur dal quint per il 2017 en la sessiun da zercladur gist suenter las elecziuns novas dal parlament grischun.
Ultim quint per Barbara Janom Steiner
La ministra da finanzas dals ultims set onns, Barbara Janom Steiner ha preschentà ses ultim quint annual. Ella sa retira enconuschentamain. Il Telesguard ha fatg cun ella in pitschen quiz e guardar enavos sin ils 7 quints annuals ch'ella ha preschentà.
RR novitads 10:00


text:
Il resultat
- 1. Virgile Bonvin (RTS)
- 2. Norman Lipari (RSI)
- 3. Miriam Derungs (RTR)
- 4. Agnes Kälin (SRF)
Las dumondas
Durant l'entir final hai dà tschintg rundas da dumondas. Ladina Schena ha tschentà a la finalista rumantscha Miriam Derungslas dumondas. Tut ils candidats survegnan las medemas dumondas.
Ils finalists
-
RTR: Miriam Derungs
Ella ha 42 onns, è oriundamain da Zernez, è mamma da dus uffants e dat scola a Cuira.
-
Il victur: RTS: Virgile Bonvin
Il giuven da 25 onns studegia giurisprudenza a Friburg.
-
RSI: Norman Lipari
Il Tessinais ha 28 onns. El è istoricher e viva per il mument a Turitg.
-
SRF: Agnes Kälin
La cusunza da vestgadira da dunnas da 64 onns cusa anc oz sez ses vestgids. Ella è da Neuenkirch en il chantun Lucerna.
Grazia a lur enconuschientscha da la Svizra èn ils finalists arrivads enfin en il final dal quiz da radio, nua che las regiuns linguisticas cumbattan in cunter l'auter en quatter linguas. Il 1. d'avust ha gudagnà il candidat dad RTS Virgile Bonvin. Il victur gudogna er anc in bon da far vacanzas en Svizra en la valita da 5'000 francs.
Suisse Quiz
Il Suisse Quiz è in’emissiun communabla da RTR, RSI, RTR ed SRF. Quell’emissiun vegn realisada en il studio da la chasa federala a Berna e vegn moderada da quatter moderaturs da radio: Sven Epiney per SRF, Stéphane Gabioud per RTS, Davide Gagliardi per RSI e Ladina Schena per RTR. Quizmaster e coordinatura tranter las quatter linguas è la moderatura rumantscha Diana Jörg.
Ils moderaturs dal Suisse Quiz èn Ladina Schena per RTR, Stéphane Gabioud per RTS, Sven Epiney per SRF e Davide Gagliardi per RSI.
Il duel da las regiuns linguisticas è stà il prim d'avust a partir da las 11.00 a las 12.00 sin ils emetturs da Radio Rumantsch, RSI Rete 1, RTS La Première, SRF1.
RR Suisse Quiz 11:00


text:
Profil cun Rico Tuor
- Sonda, 5.3.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.3.2016, 9:03, RTR
Pli baud faschevan blers purs chanasters. Oz è questa professiun quasi svanida. Perquai vul Rico Tuor tgirar ella.
Far chanasters dovra pazienzia ed era in bun maun. Per Rico Tuor è quai il hobi sper sia lavur tar il Parc Adula. Là lavura el sco manader da projects per il svilup regiunal.
En il «Profil» prenda el posiziun cleramain per il parc, quai surtut era suenter ch'i ha dà discussiuns pervia da la zona circumdanta. Ed en plazza parziala è el engaschà tar la vischnanca da Medel. Il geograf da professiun ha era lavurà tar las Naziuns Unidas a Laos.
Redacziun: Hubert Giger


text:
Vincent Augustin è advocat ed ha ses biro a Cuira. L'anteriur deputà dal Cussegl grond è tranter auter stà 9 onns president da la Lia Rumantscha. Enfin il 2015 è el er stà manader da fatschenta da santésuisse Grischun. Dapi quatter onns fa Augustin part a l'Autoritad da recurs independenta davart radio e televisiun AIRR (per tudestg UBI) e dapi il 2016 è el president da l'autoritad. Quest uffizi stuess el remetter, sch'el vegniss elegì sco nov president da la SRG.R.
Oscar Knapp è dapi il 2013 a la testa da l'uniun purtadra da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. El resta en il cussegl administrativ da la SRG SSR.
«RTR ed il rumantsch ma stattan a cor»
La gronda motivaziun da dir gea a la suprastanza da la SRG.R sajan stadas las grondas midadas che la scena da medias fetschia il mument, ha Vincent Augustin detg. Ultra da quai stettian RTR ed il rumantsch a cor ad el. Per il presidi da la SRG.R desistiss Augustin dal presidi da l’autoritad da recurs independenta davart radio a televisiun (UBI). La sfida actuala per la SRG.R, suenter avair cumbattì ferventamain l’iniziativa «No Billag», sajan ussa las mesiras da spargn – las consequenzas, per la SRG e per RTR.
Sco president da la SRG.R vuless el cuntanscher che RTR possia era en il futur crear contribuziuns per radio, televisiun ed online da buna ed auta qualitad. Quai per in public en il Grischun ed en l’entira Svizra. Impurtant para ad el er da porscher cuntegns attractivs per la giuventetgna, tant sco la concessiun lubeschia.
SRG.R
Quai è l'uniun purtadra da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR. La suprastanza sa cumpona da tschintg persunas. Actualmain èn quai sper il president Oscar Knapp, Beatrice Baselgia (vicepresidenta), Gion Cola, Gion Lechmann e Donat Nay.
RR novitads 10:00


text:
Curt e concis
- Diversas firmas Grischunas dovran fin il 2019 sur 200 inschigners en pli, però gia ussa han ellas difficultads da chattar persunal qualifitgà.
- Il nivel da paja giu la Bassa saja pli aut che qua. Plinavant turnian be paucs inschigners suenter il studi en il Grischun.
- En il program da la regenza è scrit, co ch'il chantun duai promover e sustegnair la situaziun d'economia en il Grischun.
Situaziun tar las firmas
La firma Oblamatik a Cuira construescha al Rossboden in nov bajetg. Sut bunas cundiziuns duess quel porscher 60 plazzas d'inschigners. Però gia oz han els problems da chattar la glieud: Dapi plirs mais hajan els scrit ora trais plazzas. «Il Grischun n'è tar ils inschigners betg sin il radar. Plinavant han els giu la Bassa in aut nivel da paja. Cun quel na pudain nus betg star a pèr», declera Katja Bartholed, la scheffa da persunal.
Era tar la INTEGRA Biosciences,ina firma da tecnologia a Zezras frunta la medema sfida. «Prest tuts studegian giu la Bassa, ma be ils Grischuns dal cor turnan puspè», manegia Elmar Morscher, il CEO dad INTEGRA.
In problem naziunal
Tenor Peter Moser, professur per economia publica tar la HTW, datti en l'entira Svizra memia paucs inschigners. Ils paucs ch'i dat, sa rimnan en ils lieus cun las bleras firmas, surtut en la regiun da Turitg.
Per schliar quel problem datti be duas opziuns: Lavurants da l'ester u dapli plazzas da studi.
Ch'in agen campus per la HTW vegnia a schliar ils problems Grischuns na craja el dentant betg. Gia oz sajan 80 pertschient dals students da la bassa, e suenter il studi turnian els era puspè aval.
Agen campus per la HTW:
Ch'i vegnia a dar in agen campus è gia decidì dapi in pèr onns. Cun quel fiss la HTW pli vesaivla. Plinavant pudess la scola lura porscher dapli studis d'inschigners. La dumonda dentant è be, nua ch'il campus duess vegnir?
La HTW sezza preferiss ina cumbinaziun tranter Pulvermühle e Neumühle a Cuira. Ma era Landquart vuless esser il lieu da la HTW. En la sessiun dal november vegn quel tema tractà en il Cussegl grond. Per las firmas, sco era per la citad da Cuira va quai dentant memia plan.
Strategia dal chantun
En il program da la regenza è nudà ina strategia per promover il lieu. Propi concret n'è quel però betg. Ils puncts centrals:
- Il Grischun duai daventar ina insla da hightec ed attrair uschia dapli firmas da hightec. Pli enconuschent ch'il Grischun è, e pli attractiv ch'il chantun duess daventar sco lieu da lavur.
- In agen campus da la HTW duess attrair dapli students e studentas en il Grischun. Sche quels fan lur studi qua, restan els plitost qua per lavurar.
Las fermezzas dal chantun, vesa l'Uffizi per economia e turissem surtut en la situaziun generala dal Grischun. Ina colliaziun cun l'A13, prest 500'000 m2 terrain per construir ed in aut standard da viver. Vinavant pon els relaschar las taxas chantunalas per fin diesch onns u sustegnair firmas innovativas directamain cun plirs milliuns francs.
RR actualitad 11:00


text:
A chaschun da la radunanza generala dals acziunaris, ha la Corvatsch SA infurmà davart las investiziuns en il futur. Malgrà u gist perquai che mo pli 40% dals giast van cun skis, investescha l’interpraisa en nova infrastructura. Il martgà internaziunal mussa numnadamain che l’interess al sport d’enviern crescha.
Project lej dals chöds vegn observà, ha dentant betg prioritad
Entant che la San Murezzan Mountains SA persequiteschan cun prioritad la colliaziun cun ina pendiculara tranter Corviglia e Corvatsch, na fa l’interpraisa a Silvaplauna betg activamain insatge per la pendiculara da colliaziun. Els sustegnan il project, ins stoppia dentant savair che quai dovria onns mo schon per la planisaziun. Pir cura che questa fiss fatga, pudess ins discurrer davart la dumonda sche questa fetschia senn u betg. Entant ha questa stagiun d’enviern procurà in bus per la colliaziun tranter San Murezzan e Surlej. 14’000 persunas han ins transportà.


text:
Adina puspè vegniva speculà sur da l’avegnir da l'hotel Piz Buin a Guarda. Uss èsi cler – dus indigens surpiglian quel object.
Ils possessurs da l'hotel Meisser ed il fundatur da la Clinica Holistica a Susch cumpran l’hotel Piz Buin. Ensemen cun questa cumpra daventa Mattias Bulfoni da la clinica il nov president dal cussegl administrativ da la SA Meisser Hotels.
Cun questa cumpra dessan vegnir optimadas las sinergias tranter ils hotels Meisser e Piz Buin. In studi da la firma Fravi & Fravi ha demussà ch'in hotel stoppia avair ina tscherta grondezza per pudair render era en il futur a Guarda. Tenor ina communicaziun a las medias saja segirà l'affar cun la cumpra.
La finamira da la famiglia Meisser è da porscher in hotel avert durant l’entir onn e quai inclusiv ina purschida en il sectur da fitness e wellness.
RR novitads 18:00


text:
En general vesa quai or bain: Dals 23 chantuns ch’han gia preschentà lur quints per il 2015 nodan be quatter in minus, numnadamain Genevra, Sursilvania, Soloturn e Zug. Totalmain datti in surpli da bunamain 1,2 milliardas francs visavi deficits da radund 120 milliuns.
Tuttina: Salvà ha la bilantscha da la Banca naziunala che ha fatg in gudogn da record. Uschia ha ella repartì 1,3 milliardas francs sin ils chantuns, quai ch’è dubel uschè bler sco usità.
Quitads finanzials per chantuns restan vinavant
Ma betg mo ils pajaments da la Banca naziunala han procurà per blers quints positivs. In'ulteriura raschun per il bun resultat èn ils programs da spargn dals chantuns. Ed er l’augment d’entradas da taglia han gì in effect positiv per blers chantuns. Dapli taglia che budgetà han gudagnà ils chantuns Basilea-Citad, Sviz, Turgovia, Son Gagl e Friburg.
Ils quitads finanzials dals chantuns n'èn dentant betg vegnids pli pitschens, dian ils directurs da finanzas. Raschuns sajan las consequenzas intschertas dal ferm franc e da la refurma da las taglias d'interpresas.
Revista dals budgets e quints chantunals per il 2015
- * Genevra ha currigì il budget l'avust 2015, da +14 miu. francs sin -200 miu. francs.
- ** Il deficit munta a 1,3 mia. francs, quai pervi da la finanziaziun restanta da la cassa da pensiun. Il resultat operativ munta a -8,8 miu. francs.
RR novitads 12:00


text:
Malgrà in referat per ed in cunter la strategia d'energia 2050 n'hai betg da grondas discussiuns tranter delegadas e delegads cristiandemocrats. Er la discussiun al podi davart il plan d'instrucziun 21 n'ha betg chaschunà dumondas u remartgas ord las retschas dals bun 100 preschents.
Da schanzas e problems
Suenter che la parola per ils 21 da matg è stada clera han quatter exponents per e cunter discussiunà avantatgs e dischavantatgs dal plan d'instrucziun 21. Il scolast gimnasial e commember dal comité Buna scola grischuna, Christof Jäger ha p. ex. crititgà il coc dal nov plan d'instrucziun, l'emprender orientà a cumpetenzas. Quai che munta ch'ils uffants duessan betg mo savair insatge mabain er savair applitgar la savida.
... I va in zic en direcziun quantitad sin donn e cust da la qualitad.
L'orientaziun a cumpetenzas pretendia ch'i vegnian tractads uschè blers temas ch'i restia memia pauc temp per approfundar l'essenzial, di Christof Jäger.
La deputada dal Cussegl grond, scolasta primara e presidenta communala da Bonaduz Elita Florin Cluori defenda il model da cumpetenzas. Tras la nova structura en ciclus nua ch'ina cumpetenza vegn differenziada per plirs stgalims vegnia quella adina puspè repetida e rinforzada.
Tar in plan d'instrucziun vai per la realisaziun da la lescha e quai na tutga betg pli sin il nivel politic...
Er tar la dumonda tgi che duess decider davart il plan d'instrucziun van las opiniuns ina ord l'autra. Ils aderents dal plan d'instrucziun èn da l'avis che quel duai vegnir elavurà be da glieud dal fatg. Tenor ils adversaris duai però er il Cussegl grond u il pievel avair in pled en chapitel.
In ulteriur tema da la discussiun al podi era p. ex. l'individualisaziun che vegn anc pli ferma cun il plan d'instrucziun 21 e che procura tenor ils adversaris per malruaus e dischintegraziun en classa. Ils aderents vesan la dumonda da l'individualisaziun sco schanza, sco dumonda da la mesira ed er da las libertads dal scolast e da la scolasta.
RR actualitad 07:00


text:
Profil cun Claudio Andry
- Sonda, 12.3.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.3.2016, 9:03, RTR
Ina vita tranter natira, politica e mastergn.
La vita da l'um da 69 onns e stada fitg variada ed activa. Naschì è el a Ramosch nua ch'el ha passentà era sia uffanza. Anc oz abita Claudio Andry a Ramosch. La vita professiunala ha el cumenzà cun in emprendissadi da commerzi. Lura ha el fatg carriera sco manader da finanzas dad in interpresa da fabrica e pli tard sco directur da l'ospital da l'Engiadina Bassa. Claudio Andry è era stà durant 7 onns president communal da Ramosch.
Dapi 46 onns è Claudio Andry maridà cun sia dunna Beatrice. Els han 2 uffants ed ussa era 4 biadis. En il temp liber ha Claudio Andry giudì la natira cun divers hobis sco chatscha, ir en muntogna, chauns, chavals u ir cun velo.
Redacziun: Reto Mayer


text:
La cuntraproposta saja in bun cumpromiss per la Svizra, ha scrit il president da l'uniun purtadra da l'iniziativa da velo, Matthias Aebischer. Uschia saja tschentà il crap da fundament per ina rait da vias da velo svizra senza interrupziun.
Ils iniziants vulan dapli vias da velo. Per cuntanscher questa finamira vulan els schlargiar l’artitgel constituziunal davart las sendas da viandar e dad ir a pe cun las vias da velo. L’iniziativa avess obligà la Confederaziun da promover las raits da sendas da viandar e dad ir a pe e quellas da vias da velo.
Naginas subvenziuns
Il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns èn però stads en favur da la cuntraproposta. Quel permetta a la Confederaziun da definir ils princips per las raits da vias da velo e da sustegnair mesiras da promoziun. Ma el na creescha naginas novas subvenziuns. Ussa che l’iniziativa è retratga, vegn be la cuntraproposta a l’urna.
RR novitads 15:00


text:
Federaziun da las Ludotecas Svizras (FLS)
La Federaziun da las Ludotecas Svizras (FLS) è l'uniun tetgala da las ludotecas independentas da tut las regiuns da la Svizra. La FLS cumpiglia radund 365 ludotecas independentas en l’entira Svizra ed il Principadi dal Liechtenstein.
Las finamiras da la FLS
- stabilir l'interdependenza tranter las regiuns, lur ludotecas e lur president(a)s
- crear ina rait che cumpiglia era las ludotecas a l'exteriur
- crear ina rait dad organisaziuns che promovan il giugar, ils uffants, la furmaziun, e.u.v.
- promover il gieu
- far pli enconuschent las ludotecas
- sustegnair las singulas ludotecas en connex cun la scolaziun, la lavur publica, la cussegliaziun e l'infurmaziun
Secretariat
Dapi l'entschatta dal 2008 exista in secretariat a Schaffusa.


text:
Paula Piller, manadra da la centrala d'alarm, ha ditg ch'il servetsch dal 144 vegnia manads il mardi dubel a Glion ed a Cuira. Quai per far la segira che tut funcziuneschia. Tenor l'infurmaziun da dunna Piller da las 10:30 saja l'entira midada gartegiada senza incaps.
Istorgia
Entschet ha il servetsch da clom d'agid 144 l'onn 1999 a Glion. Sur il 144 vegn coordinà per l'entir chantun tut ils servetschs d'agid. Dapi il 2016 èsi cler ch'il 144 vegn sut la batgetta dal chantun e transferida a Cuira.
Tenor Marcus Caduff, manader da l'ospital da Glion, vegnia ina part da las localitads, che vegnan libras tras la midada a Cuira, duvradas da l'ospital da Glion. Tgei che schabegia cun las autras localitads libras, na saja anc betg decis.
RR novitads 12:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
Niger sustegna Nigeria en il cumbat cunter Boko Haram
Il parlament dal pajais vest-african Niger ha decidì da sustegnair l'armada da ses pajais vischin Nigeria en il cumbat cunter la milissa da terror Boko Haram, quai rapporta l'agentura da novitads franzosa AFP.
Niger trametta 750 schuldas en la Nigeria. Era auters pajais vischins han decis da sustegnair la Nigeria en il cumbat cunter Boko Haram. L'organisaziun vul crear en il nord da la Nigeria in agen stadi islamic e fa quai cun tutta brutalitad cunter la populaziun.
RR novitads 06:00


text:
Per pudair utilisar ils dus edifizis saja necessaria ina renovaziun cumplessiva, scriva la regenza grischuna. Tranter auter duajan ils tetgs ed ils indrizs sanitars vegnir sanads e las cuschinas vegnir remplazzadas. La Fundaziun vegn purtada da la vischnanca da S-chanf, da la Fundaziun lavuratori da scolaziun guaud da muntogna, da la citad da Thun, da la Scola auta bernaisa per l’economia forestala e da la plaiv evangelica da l’Engiadin’Ota.
Rinforzar collavuraziun cun lavuratori regiunal forestal
La scola auta bernaisa dovra ils edifizis mintgamai dal matg fin il november per porscher plaz a lur students e collavuraturs. La Fundaziun lavuratori da scolaziun guaud da muntogna vul engrondir ses center regiunal en quest lieu ed intensivar la collavuraziun cun ulteriuras instituziuns da perscrutaziun e cun ils lavuratoris regiunals dal forestalas.
RR novitads 09:00


text:
Al campiunadi svizzer da passlung a Steg en il Principadi da Liechtenstein han passlunghistas e passlunghists engiadinais mussà stupentas prestaziuns. Tar l’ultima concurrenza gronda da quest enviern han els gudagnà quasi en tut las disciplinas.
Aur en las categorias da juniors
Tar las junioras sut 18 onns ha Anja Lozza da Zuoz gudagnà la cursa da 15 kilometers en il stil liber. Quai avant Nadja Kälin da Samedan. Maurus Lozza, il frar grond dad Anja, ha gudagnà la cursa dals juniors sut 20 onns da 30 kilometers. E Giuliana Werro da Zernez ha terminà la cursa da las dunnas sur 15 kilometers sut 20 onns sin il segund plaz.
Aur era en la staffetta
In success cumplain engiadinais ha quai er dà tar la staffetta. Las passlunghistas dal club da skiunzs Sarsura Zernez, Fabiana Wieser, Jogscha Abderhalden e Giuliana Werro èn las novas champiunessas svizras.


text:
Per la controlla dal spazi d'aria è l'aviatica militara responsabla. Co vegn quai controllà? L'aviatica militara garantescha la segirtad al WEF e grazia al radar pon ins vesair nua ch'ils aviuns sgolan.
Il schaner vegnan mintgamai fitg bleras e fitg pussantas persunas da l'entir mund tar nus en il Grischun. A Tavau ha lieu il WEF, il Forum mundial d'economia. E durant il WEF na dastga nagin aviun sgular sur Tavau senza lubientscha.
Vesair nua ch’ils aviuns sgolan pon ins cun agid d’in radar. Dapli dal radar...


text:
Tenor Simon Theus da l’Uffizi da vischnancas saja quai legitim, che la presidenta communala da Beiva ed ina persuna privata hajan fatg recurs cunter la votaziun da Savognin: «L’entira val duess pudair decider davart il project e betg mo ina singula vischnanca». Damai che Bivio è ina da las nov vischnancas che fusiuneschian sin l’emprim da schaner 2016 saja il recurs confurm a la lescha.
La situaziun è sa midada
Il nov proceder prevesa il suandant: Glindesdi, ils 14 da december decida la radunanza communala constitutiva da la nova vischnanca Surses, sch’ella vul sa participar cun 4 milliuns vi dal bogn cuvert a Savognin. Ultra da quai vegn decidì davart ina participaziun annuala da 400’000 francs vi dals custs dal bogn. Il bogn è ina part dal project che prevesa dasperas il bogn in hotel ed abitaziuns da vacanzas administradas, quai en la dimensiun da 106 milliuns francs.
Nagina votaziun a l’urna
Ina votaziun a l’urna na dovra quai tenor il contract da fusiun betg. Pir a partir da l’auter onn cura che la nova constituziun da la vischnanca Surses va en vigur, dovra quai per affars sur in milliun ina votaziun a l’urna.


text:
La Svizra saja gia vegnida lunsch, ha la cussegliera federala Doris Leuthard ditg a New York. Uschia na regia nagina povradad e nagin pateschia fom. Ed era la scolaziun saja gratuita obligatorica e d'auta qualitad.
Betg tut mo rosa
Tenor Leuthard hai dentant era num sa meglierar, uschia mainia la guisa dal consum en il pajais ad in diever adina pli intensiv da las resursas natiralas. Auters secturs che duessan sa meglierar sajan la biodiversitad, il cumbat cunter l'erosiun dal terren e la revitalisaziun da las auas.
Posiziun critica
Era preschents a New York èn represchentants da gruppas nunguvernamentalas svizras. Quellas avevan crititgà gia avant il rapport dal Cussegl federal sco document cun bleras foras e blers maletgs en rosa. Cunzunt pretendan Alliance Sud e la plattafurma Agenda 2030, ch'il Cussegl federal stgaffeschia aifer l'administraziun in post central bain dotà. Quel duess coordinar l'introducziun da l'Agenda 2030, e procurar che quella entria en tut ils departaments.
Dapi dus onns en vigur
Dasper la Svizra han 46 ulteriurs pajais preschentà a New York lur rapports, co els vegnan da realisar l'Agenda 2030 per in svilup durabel. L'agenda da l'ONU è ida en vigur il 2016.
RR novitads 21:00


text:
Mia vita – mia musica: cun Ursina Gerber
- Sonda, 11.8.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 11.8.2018, 9:03, RTR
Sin la dumonda nua ch'ella saja creschida si, respunda Ursina Gerber «en Svizra», quai giaja bler pli spert, cunquai ch'ella ha gì da midar chasa uschè bleras giadas sco uffant.
Il motiv – ils geniturs èn stads hoteliers e questa professiun ha manà la famiglia en blers lieus. Il temp da pubertad ha Ursina passentà en Val Müstair ed a Sedrun, ed accumpagnà ella durant quest temp ha la Madonna. Era ella ha tschernì in mastergn en la gastronomia – cuschiniera. Quest mastergn haja pussibilità da lavurar e viver en blers lieus sin quest mund. Prest 10 onns ha Ursina vivì en l'ester. Per l'encreschadetgna tadlava ella lura Gotthard. Oz viva ella a Sedrun e di che la chanzun da James Brown «I feel good» descrivia fitg bain co ella sa senta oz.
La musica da Ursina Gerber
- The Jackson 5 – ABC
- Madonna – La isla Bonita
- Dire Straits – So far away
- Aretha Franklin – Respect
- Gotthard – Mighty Quinn
- James Brown – I feel good
- Pegasus – Metropolitans


text:
Il Cussegl naziunal pretenda ch'il Cussegl federal suttascriva la cunvegna per scumandar armas atomaras e ch'el laschia ratifitgar quella uschè spert sco pussaivel dal parlament. El ha acceptà ina moziun dal cusseglier naziunal socialdemocrat Carlo Sommaruga da Genevra cun 99 cunter 87 vuschs.
A chaschun da la radunanza generala da l'ONU a New York l'onn passà haja la Svizra votà per la cunvegna, ha ditg Carlo Sommaruga. I na saja perquai betg chapaivel ch'il Cussegl federal n’haja anc adina betg suttascrit quella.
Il Cusseglier federal Ignazio Cassis ha sinaquai respundì che la Svizra s’engaschia gia dapi daditg per in scumond e la destrucziun da las armas atomaras. Il problem saja ch’ils pajais che possedan gia armas atomaras na vegnian betg a suttascriver la cunvegna per in scumond da quellas. Per quels pajais sajan ellas da gronda muntada strategica. Avant che signar la cunvegna stoppia la Svizra perquai sclerir tge consequenzas che quella pudessi avair per las relaziuns internaziunalas. Impurtant saja da betg periclitar la cunvegna per impedir la derasaziun d’armas atomaras.
Ina stretga maioritad dal Cussegl naziunal na leva dentant betg spetgar ed ha sustegnì la moziun che va ussa el Cussegl dals chantuns.
RR novitads 17:00


text:
Questa purschida è vegnida elavurada ensemen cun la Viafier retica, la Polizia chantunala e l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. Tenor l’urari da stad circuleschan ils trens al tunnel dal Vereina fin las 21:00. La prolungaziun en cas da trid'aura fin a mesanotg vala sco mesira segirezza per tut ils automobilist cun pneus da stad.
Purschida mo en cas da naiv sin ils pass
Sco quai che Simon Roner, il manader da transport d’autos al Vereina di vegn l’urari prolungà mo sche tut ils pass en l'Engiadina en cuverts cun naiv. Impurtant saja da s’infurmar oravant sin las paginas d’internet u tar la Viafier retica co la situaziun vesa ora. Il mais da november percunter vegn quella prolungaziun mo purschida en cas extrem. Cun il midament d’urari l'emprim da december circuleschan lura mintga di trens fin mesanotg.
RR actualitad 17:00


text:
L’idea è da far pli enconuschenta la regiun da la Val d’Alvra cun il viaduct dal Landwasser. Ils visitaders duain pudair far viadis en trens cun vaguns averts, sco era cun cumposiziuns istoricas. Ils trens cun ils vaguns averts duain cursar tranter Filisur e Surava, ils trens istorics tranter Filisur e Tain/Wiesen.
Bleras ideas
En in tren spezial da Casti a Filisur ha Roman Cathomas, il manader dal project «Viaduct dal Landwasser – monument istoric dal Grischun» declerà, tge ch’ins savess tut realisar. Pussaivel èsi era da construir plattafurmas panoramicas per lung da la lingia da tren. Dasper temas da viafier duain era giugar ina rolla principala la natira e la cuntrada. Uschia duai per lung da la viafier dar elements da divertiment, ed era animals pudessan vegnir integrads, per exempel en furma d’in parc d’animals u cun la pussaivladad da visitar in bain puril da divertiment.
Sustegn dal chantun
La presidenta da la regenza grischuna Barbara Janom Steiner ch’ha visità il tren spezial suenter ina visita da la conferenza dals presidents da la Regiun Alvra ha ditg ch’ella beneventia l’idea da promover la regiun enturn il viaduct dal Landwasser. Il mument ins na possia betg anc dir tge sustegn finanzial ch’i dettia dal chantun, ma il project preschentà saja in project che possia quintar cun il sustegn dal chantun.
Suenter il project olimpiada - ch’ha fatg naufragi - èn avant maun daners, ed il project preschentà è in project che merita il sustegn.
Custs betg anc enconuschents
Actualmain sa chatta il project en la fasa da concretisaziun, scrivan ils purtaders en ina communicaziun communabla. Il mument vegnian analisads ils custs d’investiziun e la rentabilitad. Lubientschas u cunvegnas da finanziaziun n’èn betg anc avant maun.
RR actualitad 12:00


text:
Las duas persunas sajan mortas en il vest da l’Iran. Tenor l’uffizi dal guvernatur da la provinza Lorestan na saja la polizia iranaisa betg stada involvida tar il schabetg. Anzi dettia fastizs che mainian a la milissa da terror Stadi Islamic SI, pretenda il schef da segirezza da l’uffizi.
Iran vegnia ad agir cunter la derasaziun da violenza, tema e terror
Da vart uffiziala iranaisa aveva accentuà il minister Fasli en la televisiun statala, che tgi che disturbia l'urden e cuntrafetschia a la lescha stoppia sa responsar e pajar. Il stadi vegnia ad agir cunter la derasaziun da violenza, tema e terror.
Protests sa drizzan pli e pli encunter il sistem
Dapi la gievgia è la regenza iranaisa confruntada cun protests. Al cumenzament sa drizzavan quels envers la politica d’economia e da l’exteriur da la regenza dal president Hassan Ruhani.
Dapi lura èn ils protests vegnids pli e pli critics envers il sistem insumma. Er la sonda èn millis da persunas idas en l'entir pajais sin via.
RR novitads 09:00


text:
Comunicat stampa
#velessüdtirol18: Le resultat provisore ti Comuns ladins
La spartiziun dles usc de lista pro les lites provinziales dl 2018 ti Comuns ladins é definides. Pröm parti resta la SVP, Team Köllensperger röia al 12,7 %.
#velessüdtirol18: Resultat final provisore y spartiziun di mandac
Sëgn él danman n resultat final provisore y ince na pröma spartiziun di mandac do les lites provinziales 2018. Tl Consëi provinzial sarál 9 partis.
#velessüdtirol18: Le 73,9% á lité
Dales 21.00 canche al é gnü stlüt i locai litai â lité le 73,9% dles 382.964 porsones cun le dërt da lité tl Südtirol.
#velessüdtirol18: Dales 17.00 â lité le 50,5%
Dales 17.00 â dé jö süa usc le 50,5% dles 382.964 porsones cun le dërt da lité tl Südtirol.
Lites provinziales: Partezipaziun ales lites dales 11.00 19,7%
19,7 % di litadus dl Südtirol s’á anuzé dl danmisdé por dé jö süa usc dales lites provinziales 2018, 2,7 punc porcentuai demanco co dl 2013.
#velessüdtirol18, apel da jí a lité dl presidënt dla Provinzia
Apel da jí a lité dl presidënt dla Provinzia: jí a lité ai 21 d’otober ó dí renforzé la democrazia.
#velessüdtirol18:al gnará lité en domënia, facsimile dla zetola litala
Lites provinziales 2018: al gnará lité en domënia, ai 21 d’otober dales 7.00 ales 21.00 por renové le Consëi provinzial. Facsimile dla zetola litala
Les dezijiuns dla Junta provinziala di 16 d‘otober
De plü é stades les dezijiuns dla Junta provinziala: dai contribuc por l’assunziun de porsones cun handicap, al tram de Balsan, l’Alperia y tröp d’ater.
Entrada nöia dla Val Badia: mëteman di laurs cun le 2019
Cun la sentënza dl Consëi de Stat é i laurs de costruziun por l’entrada dla Val Badia gnüs assegná al’assoziaziun temporanea de impreses cun a ce Strabag AG.
#velessüdtirol18: Plata internet y codejel cun informaziuns d'ütl
Lites provinziales 2018: i zitadins pó s’informé söles lites tres la plata internet, n codejel y n video. Indöt él bele rové adalerch 7.000 usc tres la posta.


text:
La savida da la gruppa duai vegnir a favur da la populaziun, las vischnancas ed era persunas privatas, ha declerà il president da la gruppaziun, Daniel Pensa da Silvaplauna. Tenor el duain il svilup dal territori e l’architectura en l’Engiadina chattar in consens per impedir svilups faus.
L’uniun fa la forza
Ord quest motiv han 12 architects da l’Engiadin’Ota s’unids ad ina gruppa d’experts: «Fachgruppe für Raumentwicklung und Architektur Oberengadin», curt FARO.
Dumondas d'architectura e svilup local vegnian savens vesidas memia local
Esser avert per visiuns pli vastas
Tenor il president da la gruppa ed architect Daniel Pensa, stoppian ins vesair il svilup architectonic sco part da l'entir che giaja sur ils cunfins da las vischnancas ora. Savens guardian ins dumondas d’architectura e svilup memia local.
La gruppa saja era averta per ulteriurs experts e spezialists. La finamira saja da metter a disposiziun a l’Engiadina Ota schliaziuns e da prender si temas giavischads da la populaziun. Fin uss n’haja la gruppa anc betg survegnì gronds resuns – surtut nagins da la vart politica, la Regiun Malögia, ha deplorà Daniel Pensa.
RR novitads 18:00


text:
Musica da la Scandinavia
- Dumengia, 6.12.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.12.2015, 19:00, RTR
Atgnamain era el il Janne Sibelius. Ma in di aveva il giuven Janne chattà in pachet cun cartas da visita da ses aug barmier, Johan Sibelius. Lez aveva scrit ses num per franzos sin las cartas, Jean Sibelius. Il giuven Janne ha decidì da duvrar sez las cartas, ed a partir da lura è el sta: Jean Sibelius. En «La classica» udis vus musica da la Scandinavia e cunzunt dal cumponist finlandais ch'è naschì avant precis 150 onns.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Ils finals da la cuppa europeica da para ski alpin a Sursaissa valevan sco test, sche la regiun da skis è cababla d'organisar tals eveniments gronds – surtut en vista als campiunadis mundials da para ski alpin 2019. Las conclusiuns da quel test han ussa manà ils organisaturs da desister da campiunadis mundials, communitgescha Surselva Turissem.
Campiunadis professiunals na fissan betg stads pussaivels
Relevant per questa decisiun saja stà surtut organisaziun, infrastructura, alloschis confurms als basegns e la finanziaziun. Là avessia quai stuì dar meglieraziuns. Ils organisaturs na vesan però betg realistic da curreger quests puncts aifer il temp che resta anc. Cunquai che las correcturas èn tenor il comité d'organisaziun però indispensablas, n'aspirescha Sursaissa betg pli per ils campiunadis mundials.
RR novitads 16:00


text:
L'ejam de ladin
I ejams de trilinguism é gnüs metüs sö dl 1976 cun le D.P.R. n. 752 di 26.07.1976 en atuaziun de ci che é preodü dal Statut d’autonomia y vëgn fac dal 1977 incá.
I cater livei de cunescënza dl lingaz dl ejam de bilinguism ie: C1 (n iede livel A), B2 (n iede livel B), B1 (n iede livel C), A2 (n iede livel D). I curespuend ala cunescënzes che ie de bujën per l titul de stude preudù dai chedri prufesciunei dl'aministrazion publica. L’atestat de trilinguism é n recuisit che ne pó nia mancé por lauré tl'aministraziun publica tl Südtirol, sön n post resservé al grup linguistich ladin.
L'ejam de trilinguism: é metü adöm dal ejam de bilinguism y da chël de ladin. Les iscriziuns mëss gní fates separat. I dui ejams vëgn fac te dis desvalis. L'ejam de ladin pó gní fat te dui idioms: ladin de Gherdëna y ladin dla Val Badia.
Che?
Dötes les porsones interessades - anfat de ci nazionalité - pó te vigni momënt se scrí ite al ejam de ladin.
L'amisciun al ejam de ladin n'é nia liada a n titul de stüde. Sce an ó fá n ejam che ne ti corespogn nia al titul de stüde arjunt, pón zënzater le fá.
Mo an pó ma se scrí ite al ejam de n livel su. N iade che an á fat l'ejam pón se scrí ite danü al medemo ejam o al ejam de n ater livel.
Co?
Por i liví A, B y C vëgnel azerté les competënzes rezetives, sciöche la comprenjiun tl ascuté sö y da lí, y ince les competënzes produtives dl lingaz scrit y a usc. L'ejam dl livel D, indere, é metü adöm da n ejam a usc, sciöche ince da na proa da tl ascuté sö y de comprenjiun dl test.
An pó se scrí ite te vigni momënt online cun SPID (ciaredi ai vantaji dl'iscriziun online) o cun i formulars aposta. L'ejam de ladin é debann.
Olá?
La sora sënta di ejams é a Balsan tla strada Dr.-Julius-Perathoner 10, tla secunda alzada dl frabicat tl parch danter la staziun dla ferata y la staziun dla coriera.
Can?
I ejams de ladin vëgn fac aladô dl numer de porsones che s'á scrit ite ca. un n iade al mëis. An pó se scrí ite canche an ó.
Le calënder d'ejam vëgn lauré fora eletronicamënter aladô dl ordin cronologich.
Resultat dl ejam
Le resultat dl ejam vëgn lascé alsavëi por scrit tres e-mail cina trëi dis da laur do la data dl ejam.