text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Utober 2014
Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 63 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
ZEC
Bilanz dla retlamazions da d’instà
Sce chësc d’instà 2014 ne ie dal pont d’ududa meteorologich nia stat drët ciaut iel a uni moda stat ciaut per la Zentrela Europeica Cunsumadëures (ZEC) de Bulsan: tl tëmp dai 20 de mei ai 20 de setëmber 2014 à la consulëntes dla ZEC dat nfurmazions y assistënza a bën 1.100 cunsumadëures. La majera pert dla dumandes ova da nfé cun l ciamp dl trasport di julieres y cun l mprëst d’auti.
I/La cunsumadëures che ie de viac possa consulté la plata internet dla ZEC
de Bulsan per deplù nfurmazions y per ciarië ju i truep modiei de lëtres
da adurvé per si retlamazions da adressé a albiercs, tour-operators, cumpanies de jol y nsci inant. Iel
mo plu informazions!
DËRC DI PASSAJIRES
Brosciura online nueva dla Zentrela Europeica Cunsumadëures (ZEC)
La normativa europeica defënd i passajires che viagia tl raion dla Union Europeica cun ferates, curieres, berches i julieres ti recunescian i dërc tl cajo che l ti ëssa da suzeder vel’ dejaventura ntan l viac. La iregulariteies dl viac possa avëi da nfé cun tardivanzes o cancelazions de mesuns de trasport o cun caji de perduda o danejamënt de cufri o la situazions de dann che se porta pro pra nzidënc. Chisc dërc ie recunesciui dantaldut dai regulamënc europeics, chësc uel dì dala leges europeiches che vën diretamënter aplichedes te uni stat cumëmber: chëstes ie identiches per dut i/la passajires tl cheder di cunfins dla UE y ne depënd perchël nia dal fat sce n cufer ie jit perdù a Praga o sce l jol ie unit cancelà a Paris. Te nosta brosciura tl format PDF
giaperëis na panoramica de vosc dërc coche viagiadëures tla UE.
TRAPULES TL INTERNET
La fatura do l juech a pesć – Metëde verda ala spëises scundudes ti social network...
Anna à 15 ani y sciche truepa mutans de si età se nuzela dl social network Facebook per comuniché cun si cumpanies. Canche la giapa n nvit a na ntraunida se nteresseiela dla cossa: l nvit cuntën n juech a pesć pra chël che n possa vëncer 100.000 iPhones. Anna se muev aldò dla ndicazions: mandé debota inant l nvit a si cumpanies de Facebook, crì ora l culëur dl smartphone, dé ite si dac tla lueges dates dant y se registré. Anna ne vëij nia che pudëssa ndiché a n servisc a paiamënt y cie che la giapa per e-mail ie mé na cunfërma scëmpla de registrazion. Ma n valgun dis do – ostroloto! – vëniel da paië na fatura de 35,70 euro per la criazion dl account. Cialëde
cie che la ZEC ti cunsiëia ai jëuni y a si genitores.
Cajo dl mëns
D’agost dl 2013 fova Mariella cun na si bona cumpania te n hotel tla Franzia, plu avisa sun la beliscima “Côte d'Azur”. Na nuet ie doi leresc zapei te si majon, zënza ne rumpì ite no la porta no i vieresc, y ti à rubà 500 euro. Do che chësta se ova l di do refat dala sperduda ti àla debota fat al savëi cie che fova suzedù ala direzion dl hotel y fat na plura pra la Gendarmerie locala. Inò a cësa à Marinella pona mandà na dumanda de rembursamënt al hotel – coche l ie udù danora n basa a na cunvenzion sun la respunsabltà di hotelieres. Ma l'assegurazion dl hotel ne à nia azetà la dumanda dijan che la respunsabltà dl hotelier vel mé per i bëns sëurandac n cunseniazion al hotel. Nosc colegs dla ZEC dla Franzia à sotrissà che l hotelier ie perdrët respunsabl per uni desdruzion, dejudiamënt o sotrazion dla cosses purtedes tl hotel dal tlient. Dan n valgun dis, do de plu lëtres da pert de nosc colegs, ti à l hotel franzëus finalmënter rembursà i 500 euro a Mariella!


c: text/html

text:
Sonda passada è la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf stada tar la famiglia da Hans Luzi e Ruth Stucki a Turisch. Ella saja stada l’emprima giada là. Cun sia visita veglia ella appreziar la lavur ch’ils manaschis purils fetschian ed en spezial la famiglia Stucki che fetschia quai cun bler optimissem, entusiassem e products excellents. La finala na saja quai betg simpel da viver a Turisch sin 1260 meters sur mar. En quest aclaun ch’è ca. 5 km davent da Valendau vivan 11 persunas.
Surselva Eveline Widmer-Schlumpf ad ensolver a Turisch
Ils ensolvers da l’emprim d’avust sin in bain puril han tradiziun en il Grischun. E savens fan era persunas prominentas part da quels.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor las uniuns per la protecziun da la natira sa cumporta quest project betg cun il concept turistic da la Val Puschlav. Tar la regiun Alp Grüm sa tracti d’ina regiun quieta e l'installaziun d’ina sort «tirolaisa» restrenschia la qualitad da la regiun.
Quest project tangheschia en pli era il tren dal Bernina, in patrimoni cultural da l'UNESCO, crititgeschan las trais uniuns per la protecziun da la natira.
«Bernina Fly» è …
Tar il project «Bernina Fly» sa tracti d’ina sort tyrolienne, ina suga da radund 2 kilometers lunghezza, nua ch'ils giasts avessan la pussaivladad da sgular cun 90 kilometers l’ura da l’alp enfin giu en la val.
RR novitads 17:00


text:
Sponsuradis Sponsoring
In sponsoring da programs tar il Radio Rumantsch è la via directa tar Voss client.
Radio Rumantsch (RR) emetta ses program 24 uras a di. Il program dal Radio Rumantsch è la via directa tar Voss client. Sponsurs han la pussaivladad da preschentar lur firma, lur product e lur servetschs en in rom optimal ed exclusiv e qua tras rinforzar lur image ed il grad d’enconuschientscha tar la Svizra Rumantscha.
Per mintga gruppa en mira porscha il Radio Rumantsch pussaivladads da sponsoring sin mesira.
Avais Vus dumondas areguard in sponsuradi? Gugent stain nus a Vossa disposiziun.
.


text:
Cusseglier guvernativ Christian Rathgeb è dentant plain fidanza ch'in na vegnia betg a dar gronda opposiziun. Ins sentia che la populaziun haja chapientscha.
La chapientscha è era d'udir sin las vias a Domat. «Quai è glieud che ha basegn d'agid, quels na disturban betg», di in um. Ina dunna aschunta: «Quai è uschè povra glieud, insanua ston els ir» u «sche nus savain dar in suttetg, pertge betg?»
Statements che plaschan tschert er al cusseglier guvernativ Rathgeb. I saja numnadamain anc adina uschia, che be dumandar las vischnancas da metter a disposiziun centers na porti betg bler success. Dentant el na exclauda betg ch'el vegnia a far las proximas emnas in appell a la vischnancas da sa gidar da chattar novs centers da transit.


text:
Rolling Stones: «Wild Horses»
- Glindesdi, 5.12.2016, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 5.12.2016, 9:30, RTR
L'avrigl dal 1971 è cumparì «Sticky Fingers», in dals megliers discs dals Stones , e l'emprim disc tar lur agen label «Rolling Stones Records». Quai è er stà l'emprim senza lur ghitarrist Brian Jones, mort dus ons avant, pero cun ses successur Mick Taylor. Il toc il pli enconuschent da quel disc è «Brown Sugar», in dals pli bels dals Stones è «Wild Horses».
Quel avevan els già registrà dus onns avant, a l'entschatta da december dal 1969 durant lur lavurs per il disc «Let it bleed» en ils studios a Muscle Shoals/Alabama en ils Stadis Unids. Pervi d'ina cuntroversa da dretgs è «Wild Horses» pero cumparì pir il 1971, e blers crajan che la chanzun saja deditgada a Marianne Faithful, quella giada la marusa da Mick Jagger.
In auter fatg remartgabel che ha da far cun il lieu da registraziun en ils Stadis Unids: las gitarras accusticas da Keith Richards e Mick Taylor che dattan a questa ballada in'atmosfera americana, cun levs tuns da country-folk. Ina versiun cumplettamain en quel stil han fatg Gram Parson e ses «Flying Burrito Brothers» gia il 1970. Ils Stones han dà lur permiss e suenter èn els daventads buns amis.


text:
ipod
Artéccol in dialètt mudnés
L'iPod l'é un lettòr ed mùsica digitèl con un hard disk e d'la memoria flash creê da Apple al 9 żner 2001.
Cuma l'è fât[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèmma versioun d'l'iPod al gh'aviva un gòss ed policarbonê bianch; po' i an giunt di eter culór e un góss d'allumìni. Davanti al letór al gh'a un bagaj rutànd ch'a se sfiora sultant e as es drova per seleziunèr i canzòun. In dal curs dal tèimp, la Apple l'ha fât di étri versioun. Al 6 żnèr 2004 l'ha lanzê l'iPod mini, un pôc piò cinein e cun al chassis d'allumìni en zinc (pò quater) culór. L'iPod s'as culega al computer cun al programa iTunes, e as pól cumprer online di canzòun via Internet dal negozi dl'Apple, |iTunes Store]]. L'iPod al suporta i codec MP3, WAV, AAC, AIFF, Apple Lossless e al furmat di audio lèbber Audible.


text:
Vìrus Zika
Al Vìrus Zika l'è 'n RNA vìrus dla famìja Filoviridae iśulâ par la prima vòlta in dal 1974 in Ugànda in dla furèsta Zika anc s'adès al s è stramnâ in tut al mónd, anc in Europa.
In di ès'r umàṅ al fà vgnir la févra Zika, un mâł ch'al sumìlia dimóndi a la dengue, a la févra śala, a l'encefalît dal Nîl ucidentàł e a l'encefalît giapunéśa. Al s ciàpa c'n al murśgàdi dal sinsàli, specialmènt qvéli dal gènar Aedes cuma la sinsàla tigra o l'Aedes aegypti. A s è vdû anc di caś in dua la gint la s è bcada la Zika insém a la Dengue e a la Chikungunya.
Al vìrus al viṿ in dal còrp di óm, dal simi e ad soquànt mamìfar, pò a gh pénsa la sinsàla a purtàr-'l in gir.
La févra Zika la n è minga 'n mâł ch'al faga patìr tròp però a n gh'è minga na cura, a gh'è sōl da spétar ch'al pasa da par lò dòp soquànt dè. Al pōl far vgnir dal maci rósi in sla pèla diti rash, na févra alśēra, mâł a la tèsta e la cungiuntivìte. Al 25% di malâ però al n gh fà gnanc a mènt.
A s pénsa ch'al vìrus Zika al pòsa ès'r un perìcul p'r al dóni ch'i gh'aṅ 'd avér fiōl parchè i putèṅ i pōlan nàsar c'n al sarvèl pìcul o dasfurmâ. In dal 2015 in Braśìl a 'n è nâ trimìla-òtsènt[1].


text:
The Night - la notg I
- Venderdi, 1.9.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.9.2017, 19:00, RTR
La notg è in dals temas ils pli populars en la musica pop.
«All Night Long», «Here Comes The Night», «Tonight's The Night» - la notg turna adina puspè en ils titels da la musica pop e rock, saja quai sco temp da plaschairs u temp da sgarschurs, la plipart però sco il temp deditgà a charezzas ed amurettas. Ina emprima rotscha dad exempels pli u main renumads, cun ils Beatles, ils Rolling Stones, Deep Purple (foto), Rod Stewart, e perfin cun la Beyoncé.


text:
Istorgia dal Cussegl federal
L'onn 1848, cun acceptar la Constituziun federala, è la Svizra daventada in stadi federal modern. Ils chantuns avevan ussa ina regenza federala ed in parlament federal sur sai. L'emprima Assamblea federala è sa radunada il november 1848, ha tschernì l'emprim Cussegl federal ed ha fixà Berna sco sedia dal Parlament federal.
La regenza svizra consista da set cusseglieras federalas e cussegliers federals. Bundant 100 cusseglieras federalas e cussegliers federals han guvernà la Svizra fin ussa. Elegids u confermads vegnan las cusseglieras federalas ed ils cussegliers federals dal parlament per 4 (pli baud 3) onns.
Betg adina èn stadas represchentadas pliras partidas en il Cussegl federal. Il cumenzament dal stadi federal ha guvernà 43 onns a la lunga la partida liberaldemocratica, pia la PLD dad oz. Las forzas politicas èn vegnidas integradas successivamain en la regenza. Da l'onn 1959 fin l'onn 2003 hai dà la "furmla magica".
Cun Stefano Franscini e Daniel-Henri Druey sesevan gia l'onn 1848 dus represchentants da la Svizra latina en il Cussegl federal. Dal federalissem e da las minoritads linguisticas èsi adina vegnì tegnì quint.
L'onn 1848 ha il parlament elegì per l'emprima giada set cussegliers federals. Mintga cussegliera federala u cusseglier federal è commembra u commember da la regenza e maina in departament. Il dumber da departaments è restà il medem fin oz. Ils conclus da la regenza vegnan prendids cuminaivlamain dal collegi.
L'onn 1971 ha la Svizra introducì il dretg da votar da las dunnas e las emprimas dunnas èn daventadas commembras dal parlament. Igl ha durà fin l'onn 1984 fin che l'emprima dunna è vegnida elegida en il Cussegl federal.
Jonas Furrer è daventà l'onn 1848 l'emprim president da la Confederaziun. Il presidi vegn surdà dapi l'onn 1848 mintga onn ad in'autra commembra u ad in auter commember dal Cussegl federal. Fin l'onn 1920 ha il president surpiglià per regla il Departament politic, il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE) d'ozendi.
- L'onn 1981 ha il Cussegl federal declerà il Psalm svizzer definitivamain sco imni uffizial da la Confederaziun svizra. Quest imni è vegnì duvrà provisoricamain gia dapi l'onn 1961.
- L'onn 1891 ha il Cussegl federal fixà il 1. d'avust sco di da la festa naziunala svizra. Quel regorda a l'engirament dal Rütli ed al Patg federal da l'onn 1291. Dapi l'onn 1994 è quest di in firà suenter ch'ina iniziativa dal pievel respectiva è vegnida acceptada.


text:
Gia avant l'inscunter suprem a Brüssel aveva la cumissiun da l'UE valità las mesiras da l'Austria sco illegalas.
Tge ch'ils Austriacs han decis n'è betg cumpatibel cun il dretg da l'UE.
Ils Austriacs sajain obligads dad acceptar dumondas d'asil senza limita, uschia Avramopoulos vinavant.
Austria stat tar sia decisiun
Il chancelier austriac Werner Faymann ha defendì la decisiun da la regenza: I na saja betg pussaivel per l'Austria da prender si tut ils fugitivs da l'entira Europa. Ils giurists vegnian a reagir sin la ranfatscha da la cumissiun da l'UE. Politicamain stettian els dentant tar la decisiun.
A partir dad oz vul l'Austria acceptar be pli 80 fugitivs per di al cunfin.
RR novitads 06:00


text:
Ua
L’Ua (uva in italiàn) l'è 'n frut dla piànta ciamàda Vitis vinifera, vida in emigliàṅ.
Descrisiòṅ
A dir-la tuta l'ua piutòst che 'n frut l'è n'infrutsénsa, in atri paròli un grup ad frut ligâ insém ciamâ grap, furmâ da 'n schéltar dit grasp cun atàc dimóndi graṅ 'd ua mént'r al fój i s ciàman plòṅ. A gh'è da star aténti a l'ua pulàra ch'l'è n'ua da quàtar sòld, minga tant bòna, cuma qvéla 'd Vgnóla.
I graṅ 'd ua i pōl'n èsar ciàr, śai, vérd-śai o śai durâ, o scûr (ua rósa) ad culōr ròśa, vióla o viulét bluàstar, méntar quànd i èṅ aśèrb i èṅ vérd.
Dòp avér sunâ sù l'ua, finî 'd vindmàr, chi frut lè i pōlan èsar druâ da magnàr durant i past, far sù dal vèṅ cuma 'l Lambrùsc ad Surbàra o 'l Lambrùsc Arśàṅ o anc par far di budèṅ cun la farìna ciamâ sûg 'd ua o anc d'l aśē.
L'Itàglia l'è 'l prim prudutōr a 'l mónd 'd ua da tavla.


text:
Plinavant survegn la vischnanca il dretg da precumpra a pretsch limità che dura fin ils 31 da fanadur 2040. Premissa è dentant ch’il artist Not Vital cumpra uss er il Chastè da Tarasp da la famiglia von Hessen per 8 milliuns francs.
Tenor il president communala da Scuol, Christian Fanzun sajan las tractativas sin buna via. La populaziun da Scuol haja realisà che questa soluziun è stada ina da las ultimas per evitar che l’edifizi istoric daventia in object per speculaziuns.
Not Vital vul cumprar il Chastè da Tarasp e duvrar el per exposiziuns d’art da renum internaziunal.
Cler gea era al BES
A la votaziun a l’urna han ils votants da Scuol er ditg gea al nov contract da cunvegna cun il Bogn Engiadina Scuol. Quel ha uss dapli libertads da manar la gestiun. La vischnanca paja in import fix dad 1,85 milliuns francs per ils proxims 5 onns.
Il contract dispitaivel cun la polizia chantunala ha il suveran da Scuol er approvà cleramain cun 560 cunter 262 vuschs. A partir dal prim da schaner 2016 èn en vigur er ils novs statuts da la regiun d’Engiadina Bassa / Val Müstair ed ils statuts da la Corporaziun Energia Engiadina.


text:
La pietad u stabat mater dolorosa
- Venderdi, 14.4.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 14.4.2017, 8:06, RTR
Venderdi sontg ans regurdain nus da la passiun e mort da Jesus Cristus vid la crusch. Questa scena ha fatschentà ed inspirà sur tschientaners ils artists.
Il misteri da la passiun, mort e levada dentant era la dolur da la mamma sut la crusch è il coc da la poesia medievala ch'entschaiva cun ils pleds «Stabat mater dolorosa». Numerus cumponists han mess quest text en musica. Franz Schubert ha prendì sco punct da partenza betg il text original latin, mabain ina transposiziun en tudestg da Friedrich Gottlieb Klopstock. La musica da Schubert transmetta en moda raffinada la dolur, ma era la fiduzia e speranza.
Il pled sin via dal venderdi sontg fa Stephan Bösiger.
Contribuziuns
-
Pled sin via cun Stephan Bösiger


text:
Ai 5 ëd Mars dël 1927, për inissiativa ‘d Virgin Fiochet, Oreste Gallina e Pinin Pacòt, a-j seurt ël prim nùmer d’Ij Brandé, n’arvista ch’a sarà tutafàit determinanta për l’identità piemontèisa.
Sò programa a nunsia ‘l but ëd vorèj «difende nòstr parlé, e con chiel nòstra tradission, nòstra stòria, nòstr caràter… Salvé nòstr parlé. Salvelo sërcand ëd rendje soa finëssa e soa fòrsa, soa serietà e soa blëssa, sërcand ëd rendje sò patrimòni ‘d paròle e d’espression nostran-e, sò fond d’idèje e ‘d sentiment piemontèis…».
Da col’esperiensa a s-ciodran ël vos dla neuva literatura piemontèisa, ma dcò na manera pì consienta, moderna e orgojosa d’antende nòsta lenga, prima marca dl’identità ‘d tut un pòpol; e ancor n’anfilura ‘d përsonage ‘d livel che ancor ancheuj a eclato për sò valor e a rapresento la vera coltura ‘d Piemont.
Ant ël quàder dla filosofìa Brandé a pijëran l’andi ‘d desen-e d’arviste, a së stampran ëd senten-e ‘d lìber, ancontr, vijà, concors e aveniment as contran a mila e mila.
Tuta na consiensa neuva për ël pòpol piemontèis, ch’a mnërà a restauré la grafìa stòrica dla lenga dasandje na dignità neuva, a batajé për sò arconossiment ufissial e peui a ardëscheurve ‘l Drapò stòrich, a dëstraversé ij termo ‘d Piemont compagnand soa coltura a l’ancontr con cola dj’àutri pòpoj frej, fin-a a d’esperiense ‘d militansa polìtica e sossial.
A son stà sòn Ij Brandé, e a costa bela stòria ij Piemontèis d’ancheuj a-j fan onor, convint che sa magnìfica ventura a sia tut àutr che finìa.
Nòistr grand avancoreur a l’han vagnà soa bon-a bataja; a noi, sòi anlev e ardité, ël badò ‘d portela anàit fasand bon-a riussìa, për passeje a coj ch’a ven-o apress tut ël calor dla fiama ch’as dëstissa nen.
Chi ch’a ven nen a Turin al 1m ëd mars… a l’é nen un Brandé!


text:
Büchel ha scrit il venderdi ina brev als spirituals da l'uvestgieu da Son Gagl. El di che umans e lur relaziuns na dastgian betg vegnir reducids sin lur sexualitad. Plinavant regorda el che quai che nus savain oz da l'omosexualitad sco disposiziun e betg sco orientaziun sexuala elegida voluntarmain, n'era gnanc enconuschent dal temp da la Bibla.
A chaschun dad in forum en Germania aveva Huonder cità avant in’emna passaschas ord la bibla e ditg tranter auter, che l’omosexualitad vegnia chastiada cun la mort.
RR Novitads 15:00


text:
Fascia – Fiemme 0 – 1
Cincelli, Bernard, Trottner, Deflorian Gio., Dellafior, Debertol, Porcu (40’ s.t. Deflorian Gia.), Pezzei (35’ s.t. Dorich), Cigolla (30’ s.t. Dallio), Toma, Kola.
L Fascia tegn cef a la pruma de la clas, l Fiem, ampò a la fin dei nonanta menuc a fèr festa le la formazion da Cavaleis che co na trata dai unesc metres a chinesc menuc da la fin troa l gol del vantac e de la venta che ge conzet de restèr al prum post. Per i ladins enveze n gran despiajer ence perché dò na burta desfata en lunesc de Pèsca ja Pardac de contra a la Dolomitica, olache i aea jià dassen mèl, enstouta i joegn de cèsa à jià con gaissa e combatù dal prum a l’ultim menut, fajan fadìa a momenc, ma se defenan semper con orden e soraldut al scomenz del secondo temp metan ence sot i ghesć.
Soraldut te la pruma frazion de la partida, l jech l’é stat beleche semper vidà dai fiamaces che ampò à metù demò n par de oute en pericol l’usc fascian, n’outa con Defrancesco e n’outa con Bolgiani. L Fascia à proà vèlch sortida d’atach troan dotrei combinazions su la fasces zenza però dèr massa cruzies al portier fiamac.
Fora dai deregoladoes, i parons de cèsa fèsc veder che segur no i é sun ciamp a fèr la vitima sacrifichèla del Fiem e desfrutan i erores dei aversaries ciapa te man l jech per amancol vint menuc troan una dò l’autra dotrei bona ocajions con Debertol e Kola. Purampò la trates les fenesc fora de pech o chietes te la mans de Delladio. A la metà dei secondi carantacinch de jech vèlch mudament te la formazions porta endò la partida te la mans de Varesco e compagnes che co la forza de la desperazion per la poura de se veder sluzièr fora de man l campionat, troa vèlch ressorsa en più e aldò de na combinazion su la man cencia, Valle ruà dedant usc fascian, vegn tirà jabas da Deflorian te l’ultim tentatif de l blochèr. L diretor de jech no à dubies e conzet la trata dai unesc metres che Varesco no fala. Sot de un gol i ladins no mola e proa enscin al triple scìgol a drezèr l’èjit de la endesfida ge ruan apede co la trates de cef de Trottner e Kola ampò fora de pech.
I trei ponc va a Cavaleis, la delujion la é duta fascèna. Se cogn dir però che perder coscì amancol no lascia recor ajache dassen enstouta i bec del President Ghetta à dat dut.
Ades no resta auter che tachèr endò a fèr ponc, scomenzan sobito de contra al Borgo, semper sul ciamp de Vich, sabeda ai 29 de oril da mesa les set.
Da la squadra mendres rua resultac desvalives. I Arleves sepolesc zenza pietà l Cristo Re per 18 a 0, i Giovanissimi pert 8 a 3, i Esordienc “A” pert col Piné 3 a 0 e i Esordienc “B” pareja per 2 a 2 contra l Lavis.
Chest fin de setemèna, i Arleves jia a Meano domenia da mesa les unesc contra la Dolasiana, i Giovanissimi sa Vich sabeda da les ot contra l’Oltrefersina, i Esordienc “A” sabeda a Segonzano da les cater contra l Valcembra, i Esordienc “B” sa Vich domenia da mesa les unesc contra l Bolghera.


text:
Brass-gala cun la Black Dyke Band
- Mesemna, 9.3.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 9.3.2016, 19:00, RTR
Vesair ina giada la famusa Black Dyke Band live en acziun – quai è in giavisch che blers fans da la musica instrumentala han. Mussar a vus in concert da la band englaisa, quai na pudain nus betg. Tge che nus pudain dentant far, è da porscher ina saira da gala per l'ureglia.
La Black Dyke Band concertescha onn per onn en il KKL a Lucerna en il rom dal «World Band Festival Luzern». Era da la partida è mintgamai RTR – e po registrar exclusiv quai concert. Oz èsi uschè lunsch: vus pudais tadlar en «L'instrumentala» il concert dal settember 2015.
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Ils deputads dal Cussegl grond han dà unanimamain il consentiment a la nova vischnanca da Grono. Ella duai ir en vigur l’entschatta dal 2017 e vegn sustegnida dal chantun cun 5,4 milliuns francs. La nova vischnanca ha ina surfatscha da 3'709 hectaras e radund 1'300 abitantas ed abitants.
Impuls da fusiunar aveva Verdabbio dà
La primavaira 2009 aveva la vischnanca da Verdabbio dà l'impuls per fusiunar. Il cussegl communal aveva scrit a la Regione Mesolcina da preschentar scenaris pussaivels per ina fusiun da vischnancas da la Moesa. I aveva dà differentas variantas da fusiuns pli grondas e da fusiuns cun mo paucas vischnancas. Il Cussegl communal da Grono e las suprastanzas communalas da Leggia e Verdabbio eran sa decidì l'onn passà da realisar il project pli pitschen. L'atun 2015 avevan tuttas trais vischnancas approvà il contract da fusiun.
RR novitads 15:00


text:
Lema da Bézout
Ul lema da Bézout, numenaa a partí dal matemàtegh Francees Étienne Bézout al cuncerniss una equazziun diufàntega lineara. Al afirma che, se a e b i-è di nümar intreegh (di quaal vün almaanch non zero), cun màssim cumün divisuur d, alura i esiist di intreegh x e y taal che
- ax + by = d.
I x e y s'i-pöö determiná cun l'alguriitm d'Euclídes generalizaa, però i-è mia determinaa ünivocameent. Chiist para da nümar x e y s'i-nòmena nümar da Bézout.
Par esempi, ul màssim cumün divisuur da 12 e 42 al è 6, e a pòdum scriif:
- (−3)·12 + 1·42 = 6
e apó
- 4·12 + (−1)·42 = 6.
Ul màssim cumün divisuur d da a e b al è. da fatt, ul mínim intreegh pusitiif ch'a sa pöö scriif da la furma ax + by.
Ul lema da Bézout al è vàlid mia noma al anell di intreegh, si-da-no apó in qual-sa-vöör dumini a ideaal principaal. (DIP)
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Calculador en línia de la identitat de Bézout (en anglès).
- La identitat de Bézout a MathWorld (en anglès).


text:
Grischun Central - Archiv cultural Cazas preschenta 150 cudeschs da cuschinar
15 museums ed instituziuns culturalas da la regiun Viamala han avert la fin d’emna lur portas, quai a chaschun dal di internaziunal dals museums da dumengia. RTR ha visità l’archiv cultural da Cazas a Tartar, ch’ha mussà cudeschs da cuschinar da l’Europa dals davos 250 onns.
Il cudesch da cuschinar il pli custaivel da l’archiv cultural da Cazas è vegnì scrit tranter ils onns 1770 e 1790. Sco quai che Herbert Patt ha ditg saja il cudesch vegnì chattà en ina chasa veglia a Tartar. En il cudesch èn da leger recepts scrits a maun da charn e desserts.
Il di internaziunal da museums ha lieu mint’gonn. L’onn passà han en l’entira Svizra prest 40’000 persunas visità l’occurrenza, ed actualmain sa participeschan radund 250 museums Svizzers al di internaziunal dals museums.


text:
Tar ils quatter giugaders da Tavau sa tracta quai dal defensur Félicien Du Bois e dals attatgaders Andres Ambühl, Marc Wieser es ses frar Dino Wieser. En radund in’emna vegna lura anc vitiers in ulteriur giugader da Tavau, numnadamain l’attatgader Samuel Walser. Lez ha actualmain anc da curar ina blessura.
Duas partidas cunter la Tschechia
Al cader appartegn il defensur da Tavau Noah Schneeberger, ch’ha gia giugà quest’emna cun la naziunala svizra ordaifer cunter la Svezia. L’emprim giu aveva la Svezia gudagnà cun 5:3, il segund aveva ella pers cun 1:5.
Betg al campiunadi mundial va il goli Leonardo Genoni. Il goli dal HCD che mida tar il SC Berna vul far ina pausa. El stettia la stagiun che vegn puspè a disposiziun a la naziunala svizra.
Proxim’emna gioga la Svizra lura duas giadas encunter la Tschechia, mesemna a Visp e venderdi a Bienna. Il campiunadi mundial ha lieu a Moscau, dals 6 enfin ils 22 da matg 2016.
Sportissimo 17:00


text:
David Bowie: «Let’s Dance»
- Glindesdi, 9.1.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 9.1.2017, 9:30, RTR
David Bowie, naschì ils 8 da schaner 1947 a Londra e mort ils 10 da schaner 2016 a New York, ha fatg musica en tut las colurs, é stà cumponist, actur da film, icona da stil, ha inventà figuras fantasticas sco Ziggy Stardust ed il Thin White Duke – ed ha er vendì sur 140 milliuns albums.
Ses pli grond success ha el realisà cun ses disc il pli commercial e forsa er il pli pauc tipic, cumparì il 1983 suenter ina pausa da 3 onns. Entant che l'antecessur «Scary Monsters», è stà in disc cun rock d'art, ed elements da punk e new wave, eran «Lets dance» e surtut er la single cun il medem num tut in auter caliber, cun in sound actual, da pop e rock cun elements da disco e dance, ch'el aveva registrà cun in'equipa da studio d'emprima classa, cun Nile Rodgers sco producent, Bob Clearmountain sco inschigner da tun e sco ghitarrist aveva el engaschà a Stevie Ray Vaughan.
«Lets Dance» ha tuc il gust dal temp ed ha realisà ina vendita da sur 10 milliuns exemplars, ed è stà il disc cun il pli grond success commercial per David Bowie.


text:
Tgi che vul, po purtar sez sia tschavera, i na dat nagin alcohol e café ed aua èn gratuit. Quai plascha a Ruth. Ella ha dus uffants che van a scola ed è dapi plirs onns senza lavur. «Dapertut nua che ti vas dovras ti la bursa. Ti na pos ir nagliur. E qua na dovras ti nagina bursa e quai ma plascha.»
Manar ensemen persunas
Dapi dus mais datti il bistro che avra sias portas trais, quatter dis mintg'emna. Manads vegn el da voluntaris sco Margareta Schmid. Ella sesa ella suprastanza da l'uniun che stat davos il bistro e che sa finanziescha unicamain tras las contribuziuns da ses commembers. L'idea saja d'offrir in lieu da sentupada per quels a l’ur da la societad.
La finamira è da manar ensemen las persunas, ensemen vid ina maisa. Cunzunt era persunas ch’èn persulas e che n’han betg uschè blers daners. Ch’els han in lieu d’inscunter.
Bleras persunas vivan en situaziun precara
Quantas dunnas ed umens che vivian el Vallais Sura a l'ur da la societad na sa l'uniun betg. Quai ch'ins sa è che varga 500 persunas èn il mument sin la tschertga d'ina lavur. Vitiers vegnian dunnas ed umens che stoppian sa cuntentar cun lavurs tscha e là, quels ch'èn dischoccupads ed èn crudai or dal sistem da schurnadas, che ston viver dad ina renta mediocra ni ch’èn amez ina procedura d'asil. Gist sco las duas soras Nasrem e Socra da l’Afganistan.
Nus essan fitg cuntentas cun quai lieu. Nus essan tuts ensemen e tschantschain e magliain. Nus pudain era purtar da magliar e parter quel cun auters. Quai è era bun per nus per emprender la lingua.
Nagin squitsch
Durant mezdi s’emplaina il bistro. La saira saja quai auter, di Margareta Schmid. Ella crai ch'i dovria qua el Vallais Sura anc adina in grond sforz per las persunas da visitar il bistro. Plinavant na saja quai era betg simpel da cuntanscher las persunas che duessan profitar da quai lieu d'inscunter. «Nus na vulain betg far da mamma e dar buns cussegls. Nus essan qua sche insatgi vul tschantschar. Mo ina persuna po era vegnir e dir nagut, leger la gasetta ni far in gieu. I na dat nagin squitsch.»
L'uniun è dentant persvasa ch'il bistro «Zum runden Dreieck» è vairamain in basegn. Era quels carstgauns dovrian in lieu ordaifer las atgnas quatter paraids, in lieu da sentupada.
RR actualitad 11:00


text:
Bülach
Bülach a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.09 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 503 abitant.
El cumün de Bülach al se tröva a una altitüden de 416 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachenbülach, Eglisau, Embrach, Glattfelden, Hochfelden, Höri, Rorbas, Winkel. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bülach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de Pulacha.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de Bülach
- Bülach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Spital Bülach
- Vetropack
- Sigristenkeller Art Gallery


text:
Il venderdi avantmezdi è Salah Abdeslam vegnì transportà en in convoi d'autos da polizia da la praschun en il palazi da giustia en il center da Paris. Era in helicopter ha surveglià il transport ord l'aria.
Tenor l'advocat d'Abdeslam veglia el s'exprimer pli tard. Ils investigaders franzos speran da survegnir da l'um da 26 onns indizis impurtants per ulteriurs plans d'attentats e detagls davart ils attentats a Paris dals 13 da november.
Abdeslam vala sco sulet survivent da la cella islamistica ch’ha commess ils attentats da Paris dal november passà cun 130 morts. El è stà en fugia durant quatter mais avant ch’el era vegnì arrestà a Brüssel ils 18 da mars. Il 27 d’avrigl era el vegnì extradì a la Frantscha.
RR novitads 15:00


text:
La chasa d'attempads e da tgira «Sankt Johannes-Stift» a Zezras sto sfurzadamain serrar la fin d’avust.
Il plan per pudair cuntinuar il manaschi tras ina cooperaziun cun la «Casa Fiora» a Zezras haja fatg naufragi, perquai che la regiun da Landquart n’ha betg approvà quest project. Tenor indicaziuns dal chantun dettia quai en la regiun actualmain ina surpurschida da letgs da tgira.
Anc nagina soluziun per cussedents e collavuraturs
Il manaschi da la chasa d'attempads e da tgira vegn mess ord funcziun pass per pass ed alura serrà ils 31 d’avust, scriva il cussegl da la fundaziun. La finanziaziun e la supportabladad na sajan dentant betg pli pussaivel, quai pervi da la situaziun finanziala generala da la chasa che ha sur onns fatg autas sperditas.
Quai munta er ch’ils 19 cussedents perdan lur dimora ed ils 32 emploiads lur plazza da lavur. La serrada vegn accumpagnada stretgamain da l’Uffizi per industria, commerzi e lavur dal chantun Grischun.
RR novitads 09:00


text:
Per esser da la partida als campiunadis mundials da mountainbike l’entschatta da settember a Cairns en l'Australia pretenda la federaziun svizra da ciclissem ina plazza da top 15. Cun la 11avla plazza tar la cuppa mundiala U23 en il Canada ha Vital Albin cuntanschi questa marca. Per l’emprima giada è Albin da la partida al campiunadi mundial da la pli auta classa suenter l’elita.
Il ciclist da Tersnaus è gia sa participà a campiunadis mundials, dentant mo tar ils juniors. A Nove Mesto en la Tschechia la stagiun passada è Albin vegni vicecampiun mundial.
Quest on en la classa U23 vegn quai ad esser fitg difficil. Albin ha dentant gia mussà ch’el po esser spert er en la categoria U23. La 11avla plazza a Mont-Saint-Anne en il Canada è stà sia meglra rangaziun fin qua.
RR actualitad 07:00


text:
Mustér: Claustra è daventada segund grond hotel
- Mardi, 17.1.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 17.1.2017, 11:45, RTR
La claustra da Mustér ha l'entschatta da l'onn dublegià il dumber da chombras sin 40. Uschia ha ella ussa a disposiziun 63 letgs per giasts ed è cunquai il segund grond hotel en vischnanca da Mustér.
Las novas chombras èn vegnidas endrizzadas en il bajetg da la claustra. Las 18 chombras èn là nua ch'ils cussedents da la chasa da tgira a Mustér han gì dimora, durant che quella è vegnida engrondida. Ussa èn las chombras vegnidas bajegiadas enturn ed adattadas per giasts. Tenor Silvio Bernasconi, il manader dal center da clausura e cultura, èn las chombras simplas ma porschan tut quai ch'i dovra. Il sulet che manca (e quai sapientiv) è ina televisiun. En tut è vegnì investì rodund dus milliuns francs.
Nagina concurrenza cun ils hotels en vischnanca
La claustra na tschertgia betg ils giasts che vegnan a Mustér en vacanzas per ir cun skis euv. Las chombras sajan plitost per pelegrins u per participants da seminaris che vegnan organisads en claustra, declera Silvio Bernasconi. Ma sa chapescha ch'els na refusian betg auters giasts, sche quels sajan cuntents cun la purschida. Era tar la Gastro Mustér/Val Medel na vesan ins betg la claustra cun ses augment da chombras sco concurrenza. Anzi, tenor la presidenta Vrena Werth carmalia la claustra natiers giasts ch'ils auters hotels da Mustér na carmalian probabel betg natiers. Uschia saja quai in avantatg per l'entira hotellaria. Ultra da quai saja mintga letg chaud che vegnia creà en vischnanca da beneventar.
A Mustér datti tenor la vischnanca da Mustér 138 chombras da hotel che sajan repartids sin nov hotels. Il pli grond hotel è il Catrina Resort cun 54 chombras e 110 letgs. L'ultim temp han intgins hotels serrà lur portas. Uschia il hotel cun hostel Cucagna (54 chombras), sco era il hotel Disentiserhof (8 abitaziuns).


text:
Il WEF sco tal na saja betg preschent a Genevra, quai è il resun sch’ins dumonda ils Genevrins e las Genevrinas. Era sche il sez principal dal Forum mundial d’economia è situà a Cologny, ina vischnanca dasper la citad da Genevra. L'emna dal WEF saja là in'emna sco tut tschellas era, i na saja betg uschia sco en il Grischun, nua che tut vegn mess sin il chau ed ins inscuntra la polizia en mintga chantun.
Da discurrer dat il Forum mundial d'economia però tuttina. Ins stoppia però differenziar, di in um oriund da Turitg che lavura e viva a Genevra dapi 50 onns.
Genevra sco martgà da finanzas, sedia da firmas ed organisaziuns internaziunalas persequitescha precis tge che capita a Tavau. Dentant ils auters n'interessa quai betg tant.
El sez saja fitg interessà. El lavura en la branscha da finanzas ed è sez stà pliras giadas al WEF. Ma la gronda part dals Genevrins e las Genevrinas na s'interessian betg per ils detagls dal WEF, baingea però per il WEF sco tal. Qua è la tenuta plitost sceptica. Ina dunna pli veglia di, ch'ella na chapeschia betg precis, tge che capita a Tavau, dentant na spetgia ella er betg resultats.
Ils gronds e pussants dal mund vegnan ensemen per sa servir anc pli fitg dal mund. Per mai na datti betg insatge pli mal.
Ina dunna pli giuvna di, ch'ella haja duas vistas sin il Forum mundial d’economia. D’ina vart sajan las problematicas che vegnian discutadas impurtantas e da l’autra vart paria ad ella ch'i sajan mo là a discurrer per discurrer.
Fertant ch'ils ins vesan il WEF sco schanza per manar enavant il mund, vesan ils auters il forum sco lieu, nua ch'i vegn rinforzà in sistem che fa dapli donn che gudogn a la gronda part da la populaziun mundiala.
Trump è Trump
E plitost sceptics èn ils Genevrins e las Genevrinas che RTR ha inscuntrà per las vias da Genevra, sch'i va per la visita dal president american Donald Trump al WEF. Quai saja anc pli mal ch'il WEF sez, di ina passanta e l’autra manegia ch'ella na veglia betg vesair Trump, ella n'haja betg gugent el ed el duess meglier restar là nua che el saja.
Jau chat impurtant ch'el vegn ad esser preschent, ma tge duess jau dir... Trump è Trump...
Ed in um enturn ils 40 agiunta, che quai saja ina mascarada totala, che in um sco Trump possia regnar sur dad in stadi uschè grond sco l’America.
Pervi da la visita dal president american saja il WEF stà quest onn in zic pli preschent a Genevra, congualà cun ils onns passads. Però las discussiuns sin las vias n'èn betg grondas, quellas vegnan fatgas davos ils mirs da las bancas, las organisaziuns e las firmas internaziunalas a Genevra. Per tut ils auters, resta l’emna dal WEF ina sco tut las autras.
RR actualitad 11:00


text:
Il pur “suveran” ch’è ditg stà retg en la cuntrada rumantscha è vegnì detronisà dals temps moderns. En consequenza da la mecanisaziun e modernisaziun dals bains purils èn era blers mastergns vegls svanì sco il ferrer, il roder, il parler e.u.v. Ina retrospectiva sin in mund artisanal d’antruras en pled, chant e poesia.
Participants: Chasper Stupan, Alfons Maissen, Clemens Cavegn, Hendri Spescha
Redacziun: Pieder Simeon
Scuntrada 12-10-1977
Numer d’archiv: 500014
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza tut las parts musicalas.)


text:
Hinterrhein (GR)
Hinterrhein (Valragn in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 65 abitant e una süperfiss de 48.3 km², e al se tröva a una altitüden de 1624 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hinterrhein a l'è tacaa ai cumün de Bregn (TI), Malvaglia (TI), Mesòch, Nufenen, Vals.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hinterrhein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219 per 'na Ecclesia Sancti Petri de Reno pruprietà de la fameia di Sax-Misox.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguìstega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'abitaa de Hinterrhein l'è staa vün di prim a vess culunisaa di Walser che gniven de la Val Formazza (per la via de la Val Mesolcina) in del secul XIII. De alura la lengua püssee parlada in del paes l'è la lengua germanofuna di Walser. Al dì d'incö, l'ünega lengua ufizial l'è el tudesch.
Informazion Climategh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hinterrhein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Hinterrhein su Wikimedia Commons


text:
Provincia de Verona
- Süperfiss: 3.120 km²
- Pupulazziun (2001): 826.582 ab.
- Densitaa: 265 ab./km²
- Nümer de cumün: 98
- Capitaal (pup. 2001): Verona (253.208 ab.)
L'è la pruvincja püssee ucidentaal del Veneto, bagnada a nurdòvest dal Laach de Garda; la cunfina cunt i pruvinz de:
- Brèssa a òvest (in mezz al laach de Garda);
- Mantua a südòvest;
- Ruviich e Padua a südest;
- Vicenza a est;
- Treent a nòrd.
Ul teritori sa pö spartìll in trì tocch:
- I muntagn a setentriun, bagnaa dal laach de Garda a ucideent, cunt i grüpp del muunt Bald e i muunt Lessitt;
- La pianüra volta, duperada per l'agricultüra intensiva, l'è la zona püssee pupulada e svilüpada;
- La pianüra bassa, paludüsa in dii ann indree, bunificada (Vall graand verunees) e incöö cultivada.
Tüta la pruvincja l'è traversada dal fiümm Adiss.
L'ecunumìa l'è rica: l'agricultüra l'è intensiva, specjalizada e urientada a i cultür indüstriaj; l'indüstria l'è svilüpada sü praticameent tütt ul teritori; in de la zona de muntagna e in sül Laach de Garda una resursa a l'è ul türiism.
I paees püssee impurtaant a inn la capitaal Verona, Legnagh, Vilafranca, Isola de la Scala.


text:
La scuvierta dla Dolomites
Pra na matinee n sada, ai 21 dauril, iel unģ prejentą tl Museum Gherdėina na edizion nueva tla rujeneda tudėscia dl liber cunescił ma puech liet de Josiah Gilbert y George Cheetham Churchill The Dolomite Mountains. Ala prejentazion ą tėut pert l curadėur dl liber Erwin Brunner, l mėinacrėp Othmar Prinoth y Ingrid Runggaldier che ą sėurantėut la moderazion dla prejentazion.
Do n valguna letures ora dl liber Die Entdeckung der Dolomiten da pert de Erwin Brunner iesen passei a na cunversazion sun la storia dla scuvierta dla Dolomites y dl alpinism te nosc raions. Othmar Prinoth ą auzą ora la mpurtanza di prim viagiadėures y arpizadėures nglėisc ma nce dl pionier dla Dolomites Paul Grohmann che ova arpizą danter i prims na lingia de pizes te nosc raion, danter l auter nce l Saslonch tl 1869.
L liber The Dolomite Mountains de Josiah Gilbert y George Cheetham Churchill, che Erwin Brunner ą śėn publicą per tudėsch, fova unģ ora dan bėn 154 ani, tl 1864 a Londra. L descrijova i viages che i doi gentlemen nglėisc y si fenans ova fat ti ani 1861, 1862 y 1863 te chėla che fova ntlėuta na terra incognita de gran trajėnza: la Dolomites. I doi peres fova plėns de marueia y ntujiasm. I jiva ncantėur cun la calés, cun mui, suvėnz a pe. I fova tan che i prim turisć! La descrizion de chėsc viac ova per l prim iede purtą ala lum dl mond i crėps majarei che fova nchin ntlėuta belau mé cunesciui da si abitanc. Da ntlėuta ie la Dolomites n travert dejidrą tl cuer dla Elpes. Y da diesc ani incą patrimone naturel mundiel Unesco. Si belėza monumentela unica ie unida scuvierta, nfrusceda y festejeda tres chėsc liber.
L jurnalist Erwin Brunner de Valdaora ą dat ora da nuef la prima traduzion de chėsc liber che Gustav Adolf Zwanziger ova bele fat ti ani 1865 y 1868. Chėsta edizion nueva ie bendebņ scurteda y plu saurida da liejer ajache repurteda te n lingaz plu atuel y scėmpl. Cun l mėinacrėp Othmar Prinoth, che ie perauter giut ala longia stat presidėnt di mėinacrėp dl Südtirol y presidėnt dla IVBV (dla Union internaziunela dlassoziazions di mėinacrėp), y cun Erwin Brunner se ąl purtą pro na blota ciaculeda sun l jģ a crėp zacan y al didancuei, ma nce sun co che se ą mudą nosta ududa dla montes y nce nosc raport cun i crėps y la natura.
Do la prejentazion dl liber ą la culaburadėures dl Museum nvią a n pitl renfrėsch drėt garatą.
Ingrid Runggaldier


text:
Sonda vers las 11 è arrivà il Grond cussegl cun ses nov president Miachael Pfäffli (partida liberaldemocrata PLD) a San Murezzan. En il parc da cura a San Murezzan bogn ha il president communal Sigi Asprion retschavì Michael Pfäffli e tut ils deputads. Suenter hai dà in cortegi enfin tar la halla da tennis nua che la festa è vegnida cuntinuada cun gentar ed allocuziuns.
2 presidents dal Cussegl grond en roda da l'Engiadin'Ota
Michael Pfäffli è president dal Cussegl grond durant in onn. Il vicepresident è Martin Aebli da Puntraschigna (partida burgais democratica PBD). El vegn en in onn successur da Michael Pfäffli sco president dal Cussegl grond. Quai savess esser in avantatg per la regiun.
Tant Pfäffli sco era Aebli mettan pais sin il fatg che in president dal Cussegl grond na fa betg politica tenor tradiziun. Dentant èsi senz'auter pussaivel da metter en ina buna glisch la regiun dal president dal Cussegl grond.
Uschia ha Michael Pfäffli gia organisà che il Grond cussegl vegn a visitar l'onn che vegn il Super-G dals umens durant il champiunadi da skis a San Murezzan.
RR novitads 17:00


text:
Lenguagg a bass nivell
On lenguagg de programmazion de bass nivell l'è o el lenguagg maghina, dii de primma generazion, o on lenguagg de segonda generazion, ciovè 'n basell pussee volt del lenguagg maghina.
On lenguagg de bass nivell per eccellenza l'è l'Assembly, on lenguagg de la segonda generazion, ciovè on lenguagg che 'l presenta domà 'n grad de astrazion respett al lenguagg maghina. On programma scritt in Assembly, al contrari d'on programma che l'è staa scrivuu in d'on lenguagg de volt nivell, compagn del C o del Visual Basic (tucc e duu program de la terza generazion), per esempi, l'è minga portabel, ciovè l'è spezifegh d'on determinaa processor.


text:
Contignü prinzipal
Schuler, Arnold (SVP)
Arnold Schuler ie nasciù a Maran ai 19 d'agost dl 1962. L sta a Plaus, ie paur y maridà cun Maria Alma, i à trëi mutons: Hannes y Stephanie, che à finà si studies, Hannes ie culaburadëur scientifich tl’Università liedia de Bulsan, Stephanie nsënia tla scola mesana a Maran y Claudia ie na sportiva che à tëut pert ai juesc Paralympics a Londra. Schuler ie stat per 24 ani ambolt dl chemun de Plaus y 4 ani alalongia presidënt dl cunsorz di chemuns y dl cunsëi di chemuns. Al mumënt iel assessëur provinziel per l’agricultura, l’economia forestela y la prutezion zevila, cunselier provinziel, cumëmber dl cunsëi dla grupa sportiva dla persones cun handicap fisich, cumëmber dl cunsëi de pluania de Plaus, presidënt dl zënter de sperimënc agricui y forestei Laimburg y da plu che 30 ani cumëmber di studafuech ulenteres.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 22.11.2013 al 15.1.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza
- Dai 16.1.2014 assessur provinzial
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
- Dai 28.11.2013 al 18.3.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza
Inćiaries tla legislatöra passada/tles legislatöres passades
- Arnold Schuler - In der/den vergangenen Legislatur/en bekleidete Ämter [PDF] - (todësch)


text:
L' Austria (Österreich in tudesch) a l'è un paes de l'Europa.
La cunfina cun la Svizzera e'l Liechtenstein a ovest, l'Üngheria e la Sluachia a est, l'Italia e la Sluenia a süd, la Germania e la Repübliga Ceca a nort.
La capital a l'è Viena.
La gh'ha una süperfiss de 83.858 km² e una pupulaziun de pressapoch 8 miliun d'abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
L'Austria (nom ufizial: Republik Österreich) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è l'Heinz Fischer (del 2005).
El Prim Minister a l'è l'Werner Faymann (del 2008).
Del 1m de genar del 2002 l'Austria la dupra l'Euro.


text:
Plinavant han be 4 dad 8 chantuns - che fissan stads necessaris - decis il referendum.
PPS Sviz sco motor dal referendum
Las bleras suttascripziuns vegnivan dals chantuns Sviz (5’000), Turitg (1’000) e Zug (1’000). La PPS dal chantun Sviz era la forza principala davos il referendum. Sco quai ch'il comité ha confermà sin dumonda da l'agentura da novitads SDA, sajan las suttascripziuns uschia vegnidas inoltradas sco petiziun.
Cumpromiss tranter Confederaziun e chantuns
Cun il naufragi dal referendum va uschia en vigur in cumpromiss tranter la Confederaziun ed ils chantuns. Ils chantuns donaturs vegnan distgargiads per 67 milliuns francs l'onn; vegnì pretendì era il dubel.
RR novitads 11:00


text:
Exteriur
-
4'000 emploiads grecs duain vegnir reengaschads
Il parlament grec ponderescha da reengaschar radund 4'000 emploiads ch'èn vegnids relaschads pervi da las mesiras da spargn. Cun quest pass vul la partida Syriza dal primminister Alexis Tsipras tegnair pled d'ina empermischun d'elecziun.
La gievgia han ils deputads cumenzà cun las discussiuns davart il text da la lescha. Ina votaziun duai quai dar pir en intginas emnas.
La regenza da Tsipras vul engaschar quest onn radund 15'000 emploiads, quai munta custs da radund 72 milliuns euros.
RR novitads 07:00


text:
Beneventà a la plazza aviatica da Genevra vegn papa Francestg dal president da la Confederaziun, Alain Berset, il cusseglier federal Ignazio Cassis, il president dal cussegl naziunal, Dominique de Buman, sco er d'ina delegaziun da la regenza da Genevra. Quai han las autoritads federalas communitgà il mardi a Berna. Plinavant è er previs in barat tranter il papa ed il president da la Confederaziun sco er in inscunter cun il cusseglier federal Ignazio Cassis ed il president dal cussegl naziunal.
Papa Francestg vegn a Genevra a visitar il cussegl ecumenic da las baselgias che festivescha ses 70avel anniversari dapi sia fundaziun. Suenter la messa planisada en las hallas da la Palexpo vegnan Alain Berset e la cussegliera federala Doris Leuthard a dar adia al papa.
Accumpagnà vegn il papa en Svizra dal cardinal svizzer Kurt Koch, il president da dal cussegl papal per promover l'unitad dals cristians. Plinavant vegnan er spetgads auts represchentants da la Sedia Sontga a Genevra.
RR novitads 14:00


text:
Numnasontga
Mintga sontg ha sia chandaila
«Mintga sontg ha sia chandaila» titulescha l'emissiun Scuntrada dal 1. da november 1990. Ella sa fatschenta da rudent dals sontgs.
Tranter auter, per tge ch’els èn «buns» – sco per exempel sontg Antoni che gida, sch’ins ha pers insatge. Dentant era co e daco ch’els vegnan onurads. Tranter auter declera il plevon Gion Martin Pelican, tge funcziun ch’ils sontgs e lur onuraziun han per la baselgia catolica. El fa quai cun ina sauna critica envers il cult da sontgs. A pled vegnan dentant anc autras persunas che sa fatschentan cun sontgs e sontgas.
Discurs cun sora Magdalena e pader Silvio
Tant per sora Magdalena sco era per pader Silvio munta visitar las fossas da mussar l’engraziaivladad envers ils morts, e da sa regurdar dad els.
En il discurs dal 2010 cun Otmar Seiler na raquintan els betg mo da lur tenuta envers il murir ed ils morts, mabain era da lur vita quotidiana sco muniessa e pader.
Di da las olmas
Di da las olmas a Medel, Tujetsch e Mustér
Alfons Maissen è sa fatschentà cun l'istorgia e tradiziun da la Surselva. Tranter auter era da las tradiziuns per ils dis da las olmas a Mustér, Tujetsch e Medel.
En l’emissiun «Sendung für die Rätoromanen» dal november 1962 ha el preschentà las differentas modas da questas trais vischnancas da festivar il di da las olmas.
Il rodel da las olmas da Surrein
A Surrein vegn prelegì anc oz il num dals morts – l'uschenumnà rodel da las olmas – per il di da las olmas. Co che quai tuna e guarda ora, mussa il Telesguard da Numnasontga dal 2005. El mussa plinavant era la passiun da rimnar cartas da morts – il «Sontgs».
Ornar las fossas per Numnasontga ed il di da las olmas
Ornar las fossas per Numnasontga ed il di da las olmas ha gronda tradiziun. Dus exempels èn Mustér e Müstair. Omadus documentads da la Televisiun Rumantscha.


text:
Pietro Cociancich a scriv: “I soma rivà a fé che na generassion antrega as vërgognèissa ‘d soa marelenga. Cost-sì a l’é un disonor smisurà, ansi, un crìmin gènit. I soma ‘n camin a dësblé nòstra diversità lenghistica e la coltura ‘d nòstr teritòri. I soma ‘n camin a fé a tòch nòstra identità ...për còsa peuj? Për parlé n’italian scadent e n’anglèis fin-a pes. Nòstr provincialism a l’é da fene dabon tombé ant la depression. I soma riessù ant ël but ëd dventé na comunità sensa color e sensa fòrma, sensa stòria e sensa avnì”.
Sossì, nopà, a l’é mach l’arzultà dl’ideologìa mondialista che, mascrà da ideal umanìsta,’a l’é tant vantagiosa për ij dëspotism d’ògni sòrt për la dominassion dl’umanità. Le diferense a son ëd valor a guerné con soen. A l’é mach quand ch’as abusa ‘d sòn ch’a nasso ij problema.
L’episòdi bìblich dla Tor ëd Babel a l’é ‘dcò stàit interpretà ‘d manera sbalià. Antlora, la nàssita dle lenghe a l’era nen për l’umanità un castigh ëd Dè, coma ch’as chërd ëd sòlit, ma na benedission, na providensa. An efet, coj ch’a vorìo buté tuta l’umanità ansema ant na sità ùnica e sòta na dominassion ùnica, a l’ero ij polìtich ch’a l’avìo progetà la sità ‘d Babel an dësfidand ël comand ëd Dé ‘d disperdse an tuta la tera. Lor a l’avìo dit: "Vnì e fomse na sità e na tor ch'a riva fin-a an cel, tant da fesse (për nojàutri) 'n nòm e për nen dispërdse an sla facia 'd tuta la tèra" (Gènesi 11:3). Con la “confusion” dle lenghe, Dé a l’avìa rendù inùtil i proget ëd coj polìtich. S’a peul parlesse ‘d castigh, as podrìa bin dì che a esse castigà a l’era nen la gent, ma ij polìtich. Ant l’istessa manera ancheuj ëd sicur Dé a farà l’istèss! Le ambission d’omogeneisassion a saran dësfàite!


text:
Cumpareglià cun il medem temp da l'onn avant, è il gudogn creschì per passa 15% sin 65 milliuns francs. Analists avevan quintà tenor l’agentura da novitads Reuters en media cun in augment da var 58 milliuns.
Sco Lindt & Sprüngli communitgescha, quintan els era vinavant da cuntanscher las finamiras per crescher. La svieuta ord atgna forza duai crescher annualmain per 6 fin 8%.
Gia il fanadur aveva il concern communitgà in augment da la svieuta da passa 17%, sin 1,4 milliardas francs.
RR Novitads 08:00


text:
Exteriur
-
Transferì fugitivs da Lesbos a Pireus
La Grezia ha transportà plirs millis fugitivs da l'insla Lesbos en il port da Pireus. Las autoritads grecas avevan annunzià da stgargiar las inslas e da duvrar dapli bastiments per transportar ils fugitivs. Tenor indicaziuns uffizialas èn tranter 15'000 e 18'000 fugitivs sin l'insla Lesbos.
L'insla è stgars duas giadas uschè gronda sco la citad da Berlin ed ha 85'000 abitants. Las autoritads localas sajan surdumandadas cun la situaziun da fugitivs.
RR novitads 12:00


text:
Novak Djokovic encunter Andy Murray, aschia senumna il final al turnier da tennis a Miami. Djokovic ch'ha gudagnà gia 4 giadas il turnier a Key Biscaine ha battì el mezfinal l'American John Isner en 2 sets (7:6 / 6:2). Avant aveva il Scot Andy Murray battì en ses miezfinal il Tschech Tomas Berdych medemamain en 2 sets (6:4 / 6:4).
Djokovic cler favurit per il final
En il duel da final vala il Serb Novak Djokovic sco favurit. La numera 1 dal mund ha gudagnà ils ultims 6 duels cunter Murray. L'ultima giada en il final da l'Australian Open ed il mezfinal ad Indian Wells.
Gudogna Djokovic quest final, lura fiss el l'emprim giugadur insumma che dumagnass per la terza giada il «double» (gudagnar il medem onn ad Indian Wells e Miami).
Partizipaziun svizra tar final da las dunnas
En il final a Miami è era ina Svizra. En il turnier da dubel cumbattan Martina Hingis ensemen cun Sania Mirza da l'India per il titel. Quest nov duo dat il final encunter il duo da la Russia cun Jekaterina Makarowa e Jelena Wesnina.
En il final da las dunnas solo vegn quai tar il duel tranter l'Americana Serena Williams e la Spagnola Carla Suarez Navarro.
RR novitads 12:00


text:
Iran
L' Iran (ايران in parsi) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Irak, a la Türchia, al Turkmenistan, a l'Armenia, a l'Azerbaigian, a l'Afghanistan e al Pakistan.
La capital a l'è Teheran.
Al gh'ha una süperfiss de 1.648.695 km² e una pupulaziun de pressapoch 70 miliun d'abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iran al se ciamava Persia fina al 1935.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iran (nom ufizial: جمهوری اسلامی ايران = Repübliga Islamica de l'Iran) a l'è una repübliga.
El "Cap Suprem" del paes a l'è l'ayatollah Ali Khamenei (del 1989).
El president a l'è el Hassan Rohani (del giügn 2013).


text:
Shakira: «Waka waka»
- Mesemna, 1.2.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 1.2.2017, 9:30, RTR
«Waka Waka» da Shakira, la chanzun per il campiunadi mundial da ballape 2010 en l'Africa. Ina chanzun cun ina lunga istorgia. La versiun da Shakira, interpretada sco chanzun da saut per motivar e far plaschair a la glieud durant il campiunadi ha tut autras ragischs.
Waka Waka è ina chanzun populara africana. Quella chanzun vegniva duvrada da la schuldada sco chanzun da marschar durant las guerras mundialas. 40 onns pli tard ha la gruppa africana «Golden Sounds» duvrà la chanzun populara e dà il titel «Zangalewa». Quella versiun era dentant ina satira vers las guerras mundialas ed ils uffiziers africans.


text:
Coca-Cola
La Coca-Cola (cugnüssuda anca cume Coca) l'è una spüma minga alcuolega. Dent gh'è un culurant sintetegh ciamaa "caramel" per fà ciapaa sö un culur iscür a la bevanda.
El biter, el püssé vendüt in tüt el mund, al se ciama inscì perchè in dela sò composiziun gh'è dent anca d'estracc de nuss de cola e de föj de coca.
Cunt l' istess nom a se ciama anca la cà prudütris de la bevanda: The Coca-Cola Company
La "Coca-Cola" l'è stada inventada dal spizier John Stith Pemberton l' 8 de Magg del 1886 ad Atlanta, in urigin dumà 'me medisin.
Ingrediencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La composiziun la ven scriüda ins l'etichettta dela bevanda. I ingrediencc i henn scriüü vön dopu l' olter in orden de pes, anca se cume la grand part dele aziend alimentar, l'ha méa püblicaa i propurziun giöst di ingrediencc e nianca la riceta.
- Aqua
- Nidrid Carbonega
- Sücher (e dulzificancc)
- Culurant sintetegh ciamat "caramell" (E150d)
- Acid Fosforegh
- Aruma natüraj
- Cafeina 100mg/l


text:
La retratga da IAM ha motivs finanzials. I na saja betg gartegià da chattar in cosponsur ch'avessi gidà da sbursar il budget annual da 12 milliuns francs, ha communitgà il possessur dal team, Michel Thétaz.
L'interprendider da la Svizra franzosa ha fin ussa quasi finanzià sulet l'equipa ch'i dat dapi quatter onns e che va dapi l'onn passà sin stgalim World Tour.
Nagin avanzament a la testa
La finiziun n’è betg cumplettamain ina surpraisa. Gia a la preschentaziun da la squadra l’ultim december aveva Thétaz accentuà che la squadra possia be exister vinavant cun (almain) in ulteriur sponsur. Il patrun da 65 onns dal Vallais ha perquai dà a tut ses ciclists be contracts che valan fin la fin dal 2016.
Igl è sa mussà ch’il budget da 12 milliuns francs è memia pitschens per pudair far canera en il sfugl dals grond teams. La stagiun da la World Tour 2015 aveva l’equipa svizra terminà cun l’ultim plaz 17. Dapi lura n’ha quai dà nagins avanzaments sportivs, e sustegn da renum n’ha Thétaz betg pudì prestar. A la World Tour da quest onn n’ha IAM anc betg pudì festivar ina victoria.
Numerus profis svizzers èn pertutgads
La schliada da IAM Cycling munta la perdita d’in’imputanta plattafurma per ciclists svizzers professiunals. En la stagiun actuala cun 28 commembers da squadra han nov svizzers in contract, tranter quels profis sco Mathias Frank, martin Elmiger, Oliver Zaugg, Reto Hollenstein u Marcel Wyss.
RR novitads 15:00


text:
Tge capita, sch'in cusseglier naziunal mida chamischa e cravatta encunter guants da lavurar e chalzers da bajetg?
La resposta pon ins mirar questa saira sin SRF 1 en l'emissiun «SRF HE!MATLAND – Vier zum Volk».
L'idea da l'emissiun: In politicher vegn mess en ina situaziun nunusitada ch'el ha betg gronda enconuschientscha e che correspunda betg exnum a ses mintgadi.
L'emprima emissiun cumenza cun Martin Candinas, cusseglier naziunal, oriund da Rabius. El è stà trais dis sin viadi, cun chauffeurs da camiun ed ha lavurà tar la firma da transport Hochuli AG.
Per mai è quai stà in nov mund, ina nova fascinaziun ed ina sfida interessanta.
Durant l'emissiun pon ins guardar sias lavurs ch'el ha da far sco chauffeur da camiun: chargiar e stgargiar il camiun, manischar in plunader u durmir ina notg en la cabina dal camiun.
RR actualitad 08:00


text:
En tut paisan bun 2,3% dals umens e 5% da las dunnas memia bler ni ferm memia bler. Per l'emprima giada po vegnir constatà in trend per ils ultims 40 onns. Uschia scrivan ils experts che l'onn pudessan 18% dals umens e 21 % da las dunnas avair in surpais. Il pais da la populaziun mundiala è creschì en media per 6,5 kilos. Quai mussan ils resultats dal studi da bun 700 scienziads ch'han publitgà il studi en la gasetta scientifica «The Lancet». En Svizra saja il svilup però stà pli plaun, scriva l'universitad da Turitg. En ils Stadis Unids dentant vivan las bleras persunas cun surpais.
Sutpais resta dentant era in problem
Cunzunt en l'Africa Centrala e l'Africa dal Ost resta il sutpais in grond problem. Ed er en l'India ed en il Bangladesch ha bunamain in quart da tuts umens creschids e da las dunnas creschidas sutpaisa.
RR novitads 06:00


text:
Derivanza
Ils hindus numnan era lur religiun ”Sanatana Dharma” quai che vul dir la religiun perpetna u la religiun per adina. Els crain er vid ina forza d’in dieu che fa che tut daventa viv.
En il hinudissem datti plirs dieus. In dals dieus ch’ils hindus han è Vishnu. Quest dieu vegn da temp en temp sin terra sco uman u sco animal per impedir sventira. In auter dieu è Shiva. Quest dieu vegn numnà “il destruider”; el destruescha tut il vegl per ch’i possia dar insatge nov sin quest mund.
Sontga scrittira
Las pli veglia scrittira dal hinduissem èn las Veden. Quai munta tant sco “savair”. Questas scrittiras cuntegnan istorgias davart ils dieus, scungiraments e chanzuns che vegnivan chantadas pli baud da spirituals. Questas scrittiras èn vegnidas scrittas avant circa 3000 onns.
Las pli impurtantas scrittiras dal hinduissem èn ozendi las Upanishadas. Il pled munta “sesa al pe da tes scolast”. En questas scrittiras vegn declerà il curs da la vita e da la mort.
La Bhagavad Gita è la pli enconuschenta scrittira dals hindus. Questa scrittira han oravant tut ils uffants gugent. La scrittira cuntegna istorgias da l’erox Arjuna e ses inscunters cun il dieu Krischna.
Tempel
Ils hindus sa radunan en il tempel. Per il hinduissem represchenta il tempel il cosmos. En ils tempels s’inscuntra il mund dals dieus ed il mund dals umans.
Simbol
Il simbol per il hinduissem è il segn Om. Igl è in bustab da la scrittira Devanagari ch'ins dovra per exempel per scriver hindi. L’Om stat tranter auter era per ils dieus Vishnu, Shiva e Brahma.
Infurmaziuns davart las tschintg pli grondas religiuns pudais leger qua...


text:
Per ordinari èsi uschia che las guggas organiseschan sezzas il tschaiver en lur atgna vischnanca. Uschia èsi era tar las Lieurs da Trun. I dat blera lavur da far las preparaziun ed era durant il tschaiver èsi da barattar tranter instrument e lavurar. Malgrà ch'igl è ina fitg strapatschanta fin d'emna manegia il president Benjamin Moser:
Igl è la fin finala era ina fitg bella fin d'emna. La finala pon ins passentar questa cun ils megliers collegas ch'ins ha, ubain sco nus schain en nossa gugga, cun la famiglia.
I saja dentant era led cura che la fin d'emna e vargada. Tar ils proxims tschaivers en auters lieus possian ins lura simplamain giudair.
Til matutin
Dapi cura ch'i vegn fatg a Trun il til matutin na po era il commember activ ch'è gia il pli ditg en la gugga betg dir. Lucas Cabalzar ch'è gia 20 onns activ, tranter auter era stà dirigent, manegia che dapi ch'el saja commember vegnia fatg quest til matutin. Nov vidlonder saja cun il temp vegnì ch'els giajan era da mintga tschaiver en in auter aclaun da la vischnanca per sunar. La raschun persuenter saja per far attent ch'igl è tschaiver.
Il suentermezdi è lura era in til da tschaiver tras il vitg. 23 gruppas han fatg part a quel. Sco Benjamin Moser di saja il spezial ch'i haja intgins gruppas da creschids dal vitg mo era da las vischnancas vischinantas che preschentian lur sujets a Trun.


text:
News
Rapport UE: Digital Education Policies
28. matg 2018 / Publicaziun / Internaziunal
Il rapport «Digital Education Policies in Europe and Beyond» propona als responsabels politics en il champ da la furmaziun digitala blers puncts da referiments davart la moda e maniera co promover l’emprender sin nivel naziunal e regiunal.
La scola chantunala grischuna cun ina nova mediateca
28. matg 2018 / Identitad digitala / Societad d'infurmaziun
Per ina scolaziun progressiva è indispensabla ina plattafurma d'infurmaziun e da barat. La nova mediateca gida a preparar las scolaras ed ils scolars per il mintgadi en in'universitad. Ella permetta l'access a las novas medias digitalas e stgaffescha l'ambient ideal per il studi autodidactic.
Save the Date: Dieta d’experts ICT e furmaziun
25. matg 2018 / educa.ch / Occurrenza
La dieta d’experts ICT ha lieu quest onn ils 8 da november a chaschun da la Swissdidac à Berna. Il tema principal da quella ediziun è la politica da datas en la domena da la furmaziun. Il program detaglià ed ulteriuras infurmaziun vegnan communitgads questa stad.
Rapport annual da la SAPGR
25. matg 2018 / Furmaziun professiunala / Publicaziun
Il rapport d’activitad s’occupa cun l’introducziun dal Plan d’instrucziun 21 en il Grischun e cun il nov rom «medias ed informatica». El preschenta las differentas perspectivas dals acturs involvids che han l’incumbensa d’introducir il plan d’instrucziun.
Center didactic rumantsch vegn annullà
24. matg 2018 / educa.ch / Resursa didactica
En consequenza da la nova orientaziun dad educa.ch vegn la banca da datas CEDID schliada a partir dals 31 da fanadur 2018. Tenor cunvegna cun las Conferenzas rumantschas vegnan las datas arcunadas tar la Lia Rumantscha. Nus recumandain dad arcunar las datas giavischadas sin Voss computer local.
Conferenza Opendata
23. matg 2018 / Open source / Occurrenza
La conferenza Open Data è la pli impurtanta da quest gener en Svizra ed ha lieu ils 3 da fanadur a Son Gagl. Tar questa chaschun vegn er surdà per l’emprima giada l’Open Data Student Award a studentas e students da las universitads svizras.
Medias – vardad u manzegnas
22. matg 2018 / Resursa didactica / Cumpetenza da medias
éducation21 propona sin sia pagina-web resursas didacticas davart il tema da novitads falladas. Infurmaziuns da basa per las persunas d’instrucziun e propostas concretas per promover las cumpetenzas medialas da tut ils acturs en l’ambient scolastic che daventa pli e pli digital.
Science Me!
21. matg 2018 / Concurrenza da scola / MINT
La concurrenza europeica Science Me! vegn organisada durant la Notg da la scienza ils 8 e 9 da fanadur a Genevra. Il princip da la concurrenza è simpel: mintga team da 2 persunas fa ina preschentaziun da 10 minutas. Il public ed ina giuria d’experts tschernan las victuras u ils victurs.
BarCamp: MINT en la furmaziun futura
18. matg 2018 / Occurrenza / Internaziunal
Il BarCamp dals 30.11. als 2.12.2018 a Malbun (FL) porscha a persunas spezialisadas sco er a persunas d’instrucziun la pussaivladad da sa barattar davart il tema MINT. Auter che tar ina conferenza classica n’è il program concret dal BarCamp betg cler, mabain vegn gist decidì al lieu.
Furmaziun professiunala e la digitalisaziun
11. matg 2018 / Furmaziun professiunala / Cumpetenza da medias
La nova ediziun da «skilled», il magazin da l’Institut federal da scola auta per la furmaziun professiunala (IFFP), metta il focus sin la transfurmaziun digitala. Ella tratta, tranter auter, las cumpetenzas futuras necessarias e las novas tecnologias en la furmaziun professiunala.
ZH: Lexicon davart protecziun da datas
9. matg 2018 / Publicaziun
L’incumbensà per dumondas da protecziun da datas dal chantun da Turitg ha surlavurà cumplettamain il lexicon davart la protecziun da datas en las scola populara. Cun resguardar las experientschas actualas or da la pratica mussa il lexicon soluziuns per persunas d’instrucziun e direcziuns da scola.
Science on Stage
8. matg 2018 / Concurrenza da scola / MINT
Organisà da Science on Stage Switzerland pon persunas d’instrucziun MINT da tut ils stgalims inoltrar projects da scola che vegnan alura preschentads al festival a Winterthur. Ils quatter megliers projects vegnan envidads a Portugal l’atun 2019. Il termin d’annunzia è ils 30 da settember 2018.
Strategia svizra E-Government
8. matg 2018 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
La cumissiun directiva è s’exprimida davart la strategia svizra da l’administraziun E-Government a partir dal 2020. Ella ha definì tschintg champs d’acziun per sviluppar la futura strategia digitala per las administraziuns.
LOM-CH - accessibilitad senza barrieras
6. matg 2018 / educa.ch
Dapi dacurt empermetta il profil d’applicaziun LOM-CH da tschiffar metadatas ch’infurmeschan davart l’accessibilitad senza barrieras da resursas d’emprender e d’instruir. Uschia promova l’Agentura spezialisada educa.ch l’egualitad da las schanzas dals meds d’instrucziun en l’internet.
LP 21 GR: Medias ed informatica
5. matg 2018 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
Per il proxim onn da scola vegn introducì en las scolas il Plan d'instrucziun 21 GR. Spezialmain en il sectur «Medias ed informatica» èsi impurtant per las scolas da sa preparar bain sin las sfidas che spetgan. Ils ultims mais ha il chantun perquai accumpagnà las scolas cun ina vasta purschida.
«Tüftlerin.ch» envida a Tavau
1. matg 2018 / MINT
En lavuratoris spezialisads, passentan las mattatschas tranter 10 e 12 onns in suentermezdi en in’interpresa industriala. Ellas utiliseschan guaffens ed emprendan er da lavurar sin maschinas. Il project «Tüftlerin.ch» ha la finamira da dar a las mattatschas in’invista en ils champs da MINT.
Lavurs repetitivas vegnan computers a surpigliar
28. avrigl 2018 / Identitad digitala / Ambient d'emprender digital / MINT
A chaschun dal forum da patruns grischuns han expertas ed experts discutà davart schanzas e privels da la digitalisaziun. Uschia tema bain inqual lavurant u patrun che lur mastergns vegnian remplazzads da roboters u maschinas. Quai betg, dentant possia veramain esser ch'il mastergn sa midia in zic.
Concurrenza First Lego League
26. avrigl 2018 / Concurrenza da scola / MINT / Internaziunal
En Svizra mancan inschigneras e scienziads. First Lego League s’engascha per la promoziun da la generaziun giuvna en il sectur da la scienza e cumbinescha savida e plaschair. La concurrenza mundiala da giuvenils tranter 9 e 16 onns ha lieu ils 24 da november 2018 a la SAP GR a Cuira.
Big Data
24. avrigl 2018 / Identitad digitala / Ambient d'emprender digital / Cumpetenza da medias
Big Data è la gronda fatschenta cun infurmaziuns. Il Minisguard less savair pertge che quest «Big Data» è uschè impurtant e tge datas che nus tradin senza savair. Infurmaziuns persunalas valan tuttina bler sco daners per firmas che fan reclama.
Studi: Digitalisaziun en la furmaziun supplementara
23. avrigl 2018 / Publicaziun / Furmaziun cuntinuada
Er en la furmaziun supplementara è la digitalisaziun arrivada, quai è il facit dal studi da la Scola auta da pedagogia da Turitg en collavuraziun cun la Federaziun svizra per la furmaziun supplementara. La preschientscha dals participants stat però per 90% da las 338 instituziuns en il center.


text:
Schlieren
Schlieren a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.38 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 16 739 abitant.
El cumün de Schlieren al se tröva a una altitüden de 394 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dietikon, Oberengstringen, Uitikon, Unterengstringen, Urdorf, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cità de Ho Chi Minh
La cità de Ho Chi Minh (Vietnames: Thành phố Hồ Chí Minh) a l'è una cità in del süd del Vietnam e la sò cità püssee granda, cun pressapoch 6,2 miliun de abitant.
La cità l'aveven cunquistada i frances in del 1859 e l'aveva ciapaa el nom de Sàigòn. Saigon a l'era stada la capital de l'Induchina Francesa e l'era stada una cità impurtanta in del periud culunial. De l'indipendenza, del 1954 al 1975, Saigon a l'è stada la capital de la Repübliga del Vietnam. A la fin de la Guera del Vietnam, Saigon l'hann ciapada i vietnames del nord el 30 de April del 1975 e ciamada Hồ Chí Minh el dì dopu.


text:
Prima guera mondial
La Prima guera mondial a l'è stada el conflit armaa che l'ha tiraa dent i principai podenz mondiai e ona bòna part di podenz pussee piscinin, in tra l'istaa del 1914 e la fin del 1918. Al principi i contemporani la ciamaven la guera europea, ma poeu, quand che hinn staa ingagiaa int el conflit anca i colòni del Imperi Britanich e di quai olter paes extra-europee 'me i Stat Unii d'America e l'Imperi Giapones, l'è passada a vess ciamada la guera mondial o anca la gran guera. Defat, l'è stada el pussee grand conflit armaa ch'el fudess mai combatuu prima de la seconda guera mondial.
El conflit l'è comenzaa el 28 de lui del 1914 cont la declarazion de guera del imperi Austro-Ungarich al regn de Serbia, depos del atentaa mortal al arciduca Francesch Ferdinand d'Asborgh-Este suceduu el 28 de giugn del 1914 a Sarajevo, e l'e terminaa el 11 de november del 1918, che eren passaa pussee de quater agn. Per el gioeugh d'alianz ch'el s'era formaa in di ultim dessenni del Votcent, i pussee grand podenz mondiai cont i sò colòni a s'eren spartii in duu bloch in contrast: de na banda i Imperi Centrai (la Germania, l'Austria-Ungaria, l'Imperi Otoman e del 1915 la Bulgaria) e de quel oltra i Aliaa, representaa primma de tutt de la Francia, el Regn Unii, l'Imperi Russ e, del 1915, l'Italia. Pussee de 70 milion d'omen hin staa mobilizaa int el mond intregh (60 milion domà int l'Europa), e 9 milion de lor hinn mort int el camp de bataia; hinn mort anca 7 milion de civil, minga domà per i efett dirett di operazion de guera, ma anca per i carestii e epidemii vegnuu doppo.
I prim operazion militar del conflitt i han vist el rapid avanzà de l'armada todesca int el Belgi, Lussemborgh e int el nord de la Francia, ma l'azion l'e stada fermada di Anglo-Frances in de la prima bataia de la Marna del setember del 1914; l'atach contemporani di Russ de l'est l'ha mandaa a mont i pian di Todesch, che i speraven int ona guera curta e vitoriosa, e el conflitt l'è degeneraa int ona guera de trincera logoranta, replicada in tucc i front e che l'è durada fina la fin di ostilità. Maniman che l'andava inanz, la guera l'e rivada a ona scala mondial, cont la participazion de tant alter nazion, 'me la Romania e la Grecia. L'event determinant per el resultaa final l'è staa l'intrada in de la guera di Stat Unii d'America de la part di Aliaa. On bel poo d'alter nazion se hin s'ceraa contra i Imperi Centrai, despess senza intrà int el conflit armaa, ma i ghe daven istess di iud economich important ai Aliaa.
La guera l'è fornida el 11 de november del 1918, quand che la Germania, l'ultim di Imperi Centrai ch'el resisteva, l'ha firmaa l'armistizzi impost di Aliaa. I pussee grand Imperi del mond, el Todesch, l'Austro-Ungarich, l'Otoman e el Russ i han desmetuu d'esist e i han generaa i diferent stat nazzionai che han redissegnaa la geografia politica de l'Europa.


text:
Cor
Cor (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Coli), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 920 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 72,1 km² e ona densità de 13 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Bettola, Bobbio, Corte Brugnatella, Farini, Ferriere e Travo.
I sò frassión i en Aglio, Boioli, Cornaro, Costiere, Filippazzi, Molino Pellegri, Peli, Perino, Peveri, Rosso e Scabiazza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cor l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Stucólma
Stucólma (Stockholm in Śvedéś, a s lèś [ˈstɔkːɔlm] o anc [ˈstɔkˈhɔlm]) l'è la capitàla dla Śvèsia (da 'l 1523) e l'è cgnusùda anc cuma la „Venèsia dal Nòrd“ parchè la sa śvilùpa su quatórd'ś ìśuli.
La gh'à quatórdas circuscrisiòṅ, nuvsènt-quatórdas-mila abitànt e la s cata su 'l Mâr Bàltic. La sò àrea metrupulitàna, ciamàda Storstockholm (Stucólma Granda), la tira dèntar vint-siē cumùṅ in tut faghénd sù da piò ad dū migliòṅ e dū 'd abitànt.
La sità la pōl cuntàr su dū sit patrimòni dl'umanità par 'l UNESCO: al “castèl ad Drottningholm” e 'l campsànt sud ciamâ “Skogskyrkogården” (al Simitèri dal bòsc). In di sècui XVIII e XIX l'à patî dimóndi inséndi tant che pò l'è stada tiràda sù druànd da spés dla préda invéci che dal légn.
'D Istâ la gh'à i sò méś più cald parchè durànd al dè da Śugn a Agóst la riva a vint/vint-a-dū grâd. Invéci i méś più fréd i èṅ Śnar e Favràr in dua, in mèdia, a s pōl rivàr ad nòt a sinc sóta śèr.
'L 85% dla gint ad Stucólma la lavóra in dal tersiàri. La sò sìndiga, da 'l 2014, l'è la Karin Wanngård dal partî suciàł-demucràtic di lavuradōr.
Persunàǵ ligâ a Stucólma
- Bibi Andersson, atōra
- Ingrid Bergman, atōra
- Greta Garbo, atōra
- Dolph Lundgren, atōr
- Alexander Skarsgård, atōr
- Lasse Hallström, regìsta
- Yngwie Malmsteen, chitarìsta
- Neneh Cherry, cantànta
- Benny Andersson, sunadōr di ABBA
- Mic Michaeli, tasterìsta di Europe
- John Levén, basìsta di Europe
- Alfred Nobel, chìmig e filàntrup
- Olof Palme, pulìtig
- Björn Borg, tenìsta
- Carl IX ad Śvèsia, rè
- Carl XVI Gustâṿ ad Śvèsia, rè
- Lennart Johansson, èx presidènt dl'UEFA


text:
Na picia retrospetiva storica
Tl ann 1968 él gnü metü sö La Crusc Blanćia "Corvara". Cun le sostëgn y le cofinanziamënt dl Comun da Corvara ti él gnü metü a desposiziun döes ambulanzes. Bele inlaôta gnôl garantì cun öna na porsona tla sënta le sorvisc d’intervënt 24 ores sön 24. Implü êl ca.10 porsones che podô gnì cherdades por n’emergënza tla sënta y che messâ spo saltè söl post dla desgrazia. Ti mëisc da d’invern gnôl laprò dui colaboradus implü.
Tl mëteman ê la situaziun bindebò ria y al gnô improvisé plü gonot. Bele te chi tëmps él gnü fat scialdi tröc intervënć: ca.300 y tratan le rest dl ann 430. La sënta ê dër precara: a desposiziun él n cagadù y le local da aspetè ch’ê inće la ćiamena por dormì y le local de trasmetënza. Dal ann 1977 incà él gnü cumprè na terza ambulanza. Le numer di volontars é chersciü. I intervënć ê rovà a feter 1000. Tl mëteman di agn 80 él gnü cumprè ćiamò döes ambulanzes, deache i intervënć aumentâ dassënn. La Crusc Blanćia é deventada cun le tëmp tres plü efiziënta y é gnüda restrotorada. Tl 1996 él gnü ingrandì i locai y an à tut sö personal. N valgügn mesi de trasport é gnüs baratà fora y al é gnü pormez volontars nüs.
La situaziun da incö ćiara fora insciö:
- 5 Dependënć
- 65 Volontars
- 1 Ambulanza por caji de pröm aiüt
- 4 Ambulanzes por trasportè amarà
le surastant dla assoziaziun é Videsott Konrad y
le vizesurastrant é Anvidalfarei Paolo
Mëmbri dl consëi: Dejaco Thomas, Valentin Karin, Miribung Sepl, Tschaffert Fabio y Miribung Nicolo
Deache i locai ne corespogn incö nia plü ales esigënzes, s'à la Crusc Blanćia Alta Badia dè da fà por ciafè na sënta nöia te na posiziun zentrala tl’Alta Badia.
Sit internet: http://sektionen.wk-cb.bz.it/it/alta-badia/


text:
Winterthur (distret)
Coordinate: 47°30′N 8°46′E / 47.5°N 8.766667°E El Distret de Winterthur (en todèsch: Bezirk Winterthur) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 156 221 abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la cità de Winterthur.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El ditrèt de Winterthur l'è dividìt endèi 21 cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur (27 de dezèmber del 1822 - 28 de setèmber del 1895) l'è stat en chìmich fransés che g'ha fat dele scopèrte de 'mportànsa fondamentàl en divèrsi camp de le scènse natürài, sùra de töt per chèl che riguàrda la chìmica e la microbiologìa. El g'ha dat el nòm a la tècnica ideàda de lü stès de la pasteurizasiù.
I sò contribùti en chìmica orgànica i è stacc la scopèrta del dimorfìsmo del àcit tartàrich. Col sò microscòpio el g'ha oservàt che l'àcit racémich el prezentàa dò fùrme de cristàl, en simetrìa a spècc. L'è stat per conseguènsa el scupridùr de le fùrme destrùrsa e sinistrùrsa che le deviàa el piàno de polarizasiù de la lùce col stès àngol ma 'n sènso contràre.
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 27 de dezèmber del 1822 a Dole, en Frància, endóche 'l g'ha pasàt apò a la sò 'nfànsia. De zùen l'ìa mìa 'n stüdènt prometènt en scènse natürài; de fat, semài che 'l demustràa 'na quach inclinasiù particulàr l'ìa piötòst envèrs le matérie artìstiche e la pitüra. La sò prìma ambisiù l'ìa de fà 'l profesùr de art. Endèl 1842, dòpo de éser stat maèstro a la Scöla Reàl de Franche-Comté de Besançon, el g'ha utignìt el sò diplóma, condèna valütasiù de "mediòcre" en chìmica. Sò pàder el l'ha mandàt a la Scöla Normàl Süperiur de Parìgi, ma lé 'l dürarà mìa tat tép e pò 'l turnarà al paés endóche l'ìa nasìt. L'an dòpo però 'l tùrna amò a Parìgi e dòpo éser pasàt a la Scöla Normàl Süpériur, el deènta profesùr en Fìzica al Licèo de Digióne, aisebé che 'l sò véro 'nterès l'ìa zamò la chìmica.
Cuntribusiù scentìfiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El g'ha realizàt dei gran stüde sùra la microbiologìa e 'l g'ha aidiàt a mèter en bànda 'na ólta per töte la teorìa de la generasiù spontànea.
Isomerìa òtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1849 Pasteur el g'ha risulvìt el “mistéro” del àcit tartàrich (C4H6O6). Chèsta sostànsa la parìa ezìster en dò fùrme che gh'ìa la stèsa idèntica cumpuzisiù chìmica ma che gh'ìa dele caraterìstiche diferènte, a segónda de le sò urìgign: l'àcit tartàrich che vignìa de materiàl vivènt (per ezèmpe, chèl del vì) l'ìa 'n gràdo de polarizà la lùce, quan che 'nvéce chèl pruducìt en laboratóre en maniéra sintética el gh'ìa mìa chèsta proprietà aisebé che la fòrmula chìmica l'éres la stèsa.
Pasteur el g'ha ezaminàt col microscòpio dei cristài de sài furmàcc de àcit tartàrich de laboratóre e 'l g'ha fat càzo a 'n laùr curiùs: gh'ìa dei cristài de du tìpi diferèncc, precìs tra de lùr ma con strütüra a spècc, compàgn de le nòste mà. La cumpuzisiù l'ìa la stèsa, ma la maniéra de asociàs dei sò àtomi la püdìa éser diferènta e simétrica, e semài che giöna la polarizàa la lùce a dèstra, l'ótra la la polarizàa al contràre, cioè a sinìstra.
Amò piö curiùs l'ìa che, quan che l'ezaminàa i cristài de àcit tartàrich de urìgign natürài, i éra töcc de 'n tìpo apéna — che vülìa dì che i éser vivèncc i pruducìa àcit tartàrich de 'n tìpo apéna, chèl che 'l polarizàa la lùce a dèstra. Chèsta scopèrta la g'ha vülìt dì per lü la concesiù de la Legiù d'unùr Franséza, quan che 'l gh'ìa apéna 26 agn de età. Endèl 1854 l'è stat numinàt decàno de la Facoltà de Scènse a l'Üniversità de Lille. Sèt agn dòpo, a 33 agn, l'ìa zà diritùr e aministradùr dei stüde scentìfich a la stèsa Scöla Normàl Süperiùr endóche 'l gh'ìa stüdiàt.
Pasteurizasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En quach stüdiùs del sò tép, comprézo 'l chìmich todèsch famùs Justus von Liebig, i insistìa a dì che la fermentasiù l'ìa 'n procès chìmich e che gh'ìa mìa de bezògn de nisü organìsmi estèrni. Col sò microscòpio 'l Pasteur el g'ha scuprìt envéce che entràa 'n zöch du microrganìsmi — dò varietà de leàcc — che i éra la ciàf del procès. Giü 'l pruducìa l'àlcol e l'óter l'àcit làtich, che 'l ghe dàa 'n saùr àgher al vì e 'l la fàa nà a mal.
El g'ha isé ideàt en método nöf per eliminà i microorganìsmi che pöl degradà 'l vì, la bìra o 'l lat: dòpo de ìga seràt el lìquit en pröète bèle sigilàde, el la scaldàa 'nfìna a rià a 44 gràdi centìgradi per póch tép.
Dòpo 'na prima reasiù negatìva dei prudutùr al pensér de scaldà 'l vì, en esperimènt controlàt con dei lòcc de vì scaldàt e mìa scaldàt, s'è dimustràt che 'l procedimènt el funsiunàa. Gh'ìa nasìt la "pasteurizasiù", el procès che al dé d'encö el garantés la sigürèsa de 'na möcia de prodócc alimentàr.
Generasiù spontànea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pasteur el g'ha dimustràt apò che ògna procès de fermentasiù de decumpuzisiù orgànica l'è cauzàt de l'asiù de òrganìsmi vivèncc e che la multiplicasiù dei microorganìsmi endèi bröcc de cültüra l'ìa mìa 'l rezültàt de 'na generasiù spontànea. Per dimustràl, el g'ha ciapàt dei bröcc, el i ha facc bóer per sterilizài e pò 'l i ha mitìcc 'na part en fiàsch sigilàcc condèn fìlter che lasàa mìa pasà nesöna partezèla de pólver, e 'n ótra part en fiàsch che gh'ìa 'l còl lónch e ripiegàt en zó, 'n maniéra che la pólver la fàes fadìga a pasà dét e rià al bröt de cültüra.
Dòpo 'n pó de tép el g'ha oservàt che crisìa negót endèi bröcc de cültüra e chèsto vülìa dì che i organìsmi che gh'ìa cumparìt endèi fiàsch che gh'ìa mìa gne fìlter gne còl lónch e piegàt i vignìa del estèrno, facilmènt de la pólver sóta fùrma de spòre.
Isé 'l Louis Pasteur el g'ha mostràt che i microorganìsmi i se fùrma mìa de per sò cönt endèl bröt de cültüra, e isé 'l g'ha scontradìt la teorìa de la generasiù spontànea e dimustràt che ògna éser vivènt el vé de 'n óter éser vivènt (Omne vivum ex vivo), en prensépe scentìfich che l'è a la bàze de la teorìa de l'urìgin micròbica de le malatìe e che g'ha significàt en cambiamènt cencetuàl sö i éser vivèncc e l'inìsio de la Bcteriologìa modèrna.
El g'ha anunciàt i sò rezültàcc endèn gala a la Sorbona endèl 1864 e utignìt en gran sücès persunàl.
Atività cùtra la propagasiù de le malatìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A ìga risulvìt el probléma de l'indüstria vinìcola en maniéra isé brilànt, l'è stat automàtich che quan che 'na malatìa dei bàchi de séda la g'ha 'ncuminciàt a mandà 'n ruìna la prudusiù 'ndèl sud de la Francia, i ciamàes tùrna el Louis Pasteur. Chèsto 'l saìa negót de sétoi, ma quan che 'l g'ha cuminciàt a mitìi sóta 'l sò microscòpio el g'ha ést sübit che gh'ìa 'n parasìta che 'l i a 'mpestàa e isé pò a le fòie de le quai i se alimentàa. La sò diàgnozi la sarà dràstica: töcc i sétoi e le fòie 'mpestàcc i gh'ìa de éser distrugìcc e sustitüìcc con sétoi e fòie nöe.
El sò cuntribùto co la malatìa dei bàchi de séda, la g'ha tiràt l'atensiù apò a sö töte le ótre malatìe contagiùze. L'edèa che le malatìe le püdìes vègner trasmitìde 'ntra éser vivèncc l'ìa 'n anatéma. Se tratàa de 'n óter de chèi póncc dèboi che adès i è cunsideràcc inspiegàbii. Adognimòdo, gh'ìa negót de "òvio" endèl'edèa de 'na malatìa contagiùza.
Giü dei chirùrghi piö famùs che g'ha dat scult ai sügerimèncc del Pasteur l'è stat el britànich Joseph Lister, che 'l g'ha svelöpàt le edèe del Pasteur e 'l i ha sistematizàde endèl 1865. Lister l'è cunsideràt encö el pàder de la antisepsìa moderna, e 'l g'ha realizàt en càmbe radicàl endèla maniéra de fà le operasiù: i dutùr i gh'ìa de laàs le mà e doprà dei guàncc, i strümèncc i gh'ìa de éser sterilizàcc prìma de doprài, gh'ìa de netà le ferìde condèn quach sulusiù che copàa i mìcrobi. Prìma de Lister e Pasteur, ìga de pasà per le mà de 'n chirùrgo l'ìa, 'n divèrsi càzi, 'na sentènsa de gangréna e mórt.
El stès Pasteur, endèl 1871 el g'ha sügerìt ai dutùr dei öspedài militàr de fà bóer i strümèncc e le bènde. El g'ha ideàt el fùren, ciamàt "fùren Pasteur", che vignìa bù per sterilizà i strümèncc e töt el materiàl de laboratóre .
I vacìni de Pasteur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1880, el Pasteur l'ìa dré a fà dei esperimèncc söi pói per capéser i mecanìsmi de trasmisiù dei batéri che ghe fàa ègner el Coléra dei ozèi. Ensèma col sò asistènt, Charles Chamberland, i ghe inuculàa el batério (Pasteurella multocida) ai pói e i valütàa l'evulusiù de la malatìa.
La stória la dis che Pasteur l'ìa dré a ciapàs 'na vacànsa, e 'l g'ha dat encàrech al Chamberland de inuculà a 'n grùpo de pói condèna sèrta cültüra de batéri, prìma de pàrter pò a lü 'n férie. Ma 'l Chamberland el s'è desmentegàt de fal, e l'è partìt. Quan che töcc dù i turnàcc andré dòpo de 'n més, i pói i s'ìa mìa 'nfetàcc e la cültüra de batéri l'ìa amò là 'ndóche i l'ìa lasàda, ma 'n tòch piö dèbola. Chamberland 'l g'ha inuculàt i batéri ai pói a töte le fòze ma lur i vülìa mìa saìghen de mörer. I g'ha svelöpàt en quach sìntomi, e 'na versiù lezéra de la malatìa, ma i scampàa.
Lasistènt, dizorientàt, l'ìa dré per copò töcc i pói e ambià de nöf, quan che 'l Pasteur el l'ha fermàt: l'edèa de 'na vacinasiù l'ìa cunusìda zamò del 1796 e Pasteur el la cunusìa. El g'ha ispunìt amò 'na ólta i pói al coléra ma amò 'na ólta i è scampàcc perchè i gh'ìa elaboràt 'na risp'osta imunitària. Pasteur isé 'l g'ha mìa svelöpàt el prìma vacìno, ma 'l prim vacìno de batéri endebulìcc artificialmènt — a pàrter de chèl momènt lé gh'ìa mìa piö de bezògn de troò dei batéri adatàcc per fà 'l vacìno, se püdìa doprà i batéri de la malatìa stèsa ma 'ndebulìcc.
Pasteur el g'ha mitìt en pràtica chèsta scopèrta sübet endèl càzo de ótre malatìe cauzàde de agèncc batérich. Endèl 1881, el dà 'na demostrasiù dramàtica de l'eficàcia del sò vacìno cùtra 'l carbònchio: el g'ha inuculàt el sò vacìno a 'na metà de 'n ròs de pére e 'l g'ha inietàt el carbònchio (Bacillus anthracis) a l'ótra metà. De chèle vacinàde n'è mórt gnè öna, le ótre i è mórte töte.
Endèi sò stüde cùtra la ràbia, el dopràa i conécc enfetàcc co la malatìa, e quan che chèsti i mürìa el fàa sügà el tesùto nervùs per endebulì l'agènt patògeno che 'l la provocàa, che 'ncö sóm che l'è 'n virus. Endèl 1885 en pipì, Joseph Meister, l'è stat piàt de 'n cà rabiùs quan che'l vacìno de Pasteur l'ìa stat pröàt apéna condèn quach cà. El pipì el sarès mórt de sigür semài che 'l svelöpàa la malatìa, ma 'l Pasteur l'ìa mìa 'n dutùr, e se 'l ghe inuculàa 'l vacìno sènsa ìga prìma fat de le pröe 'l sarès nàt encùtra a problémi legài.
Adognimòdo, dòpo ìga cunsultàt dei óter coléghi, el s'è dicidìt a inuculàga a estès el vacìno al pipì. El tratamènt l'è stat en sücès totàl, el pipì l'è guarìt de la ferìda e 'l g'ha mai svelöpàt la ràbia.
Eredità scentìfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'espuzisiù de la sò "teurìa micròbica de le malatìa contagiùze", segónt la quàl töte le malatìe infetìve i è cauzàde de 'n quach mìcrobo che se difónt de 'na persùna a l'ótra, la g'ha reprezentàt l'inìsio de la midizìna scentìfica. G'ha vülìt dì che ògna malatìa l'ìa l'efèt evidènt (sìntom) de 'na càuza che püdìa véser sercàda e eliminàda per mès de 'n tratamènt specìfich. Endèl càzo de le malatìe contagiùze, bezognàa alùra sercà qual che l'ìa l'agènt che cauzàa ògna malatìa e pò troà la maniéra de combatìl. Per le sò atività, el Pasteur, l'è cunsideràt en pioniér de la microbiologìa modèrna.
Endèl 1973, l'Üniù Astronòmica Internasional la g'ha stabilìt de rindìga mèret al Pasteur e la g'ha 'ntitulàt en cratér del pianéta Màrte.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Debre, P.; Forster, E.: "Louis Pasteur". Johns Hopkins University Press, October 2000; ISBN 0-8018-6529-8.
- Tiner, John Hudson: "Louis Pasteur: Founder of Modern Medicine". Mott Media, 1990; ISBN 0-88062-159-1 (paperback). Biografìa en inglés.
- Antonio Saltini Storia delle Scienze Agrarie vol. IV, L'agricoltura al tornante della scoperta dei microbi Edagricole, Bologna ,1989, ISBN 88-206-2415-X, pagg. 1-97, 387-404
- Vallery Radot René Vie de Pasteur, Flammarion 1937
- Dr. Paul de Kruif, "Cazadorres de Microbios", Edigrama Ltada, Colombia, 2005.
- Dr. Paul de Kruif,"Cazadores de Microbios", Versiù de la 64 versiù todèsca, 1973


text:
Mintga dus onns fa il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport ina gronda retschertga da giuventetgna sut il num «ch-x». La basa èn per gronda part umens en il mument da la recrutaziun, damai tranter 19 e 20 onns. Per cumplettar il studi fan ins dentant era ina retschertga supplementara cun dunnas da la medema vegliadetgna.
En egl dat sin nivel naziunal cunzunt ina chaussa: Ch'ils giuvens discurran betg avunda ils auters linguatgs naziunals. En Svizra tudestga sco era en Svizra franzosa èn las cumpetenzas claramain sut las finamiras definidas en ils plans d'instrucziun. Meglier vesi or be en la Svizra taliana.
Betg avunda per integrar ils Rumantschs
Ed en Rumantschia? Sin ils 42'771 persunas questiunadas sajan stadas 562 Rumantschs, tenor professur François Grin da l'Universitad da Genevra e co-autur dal studi, betg avunda per integrar ils Rumantschs en las cumparegliaziuns tenor regiun linguistica. El suppona dentant ch'il fenomen giaja en la medema direcziun sco en Svizra taliana, cun ina situaziun da minoritad che sforzia ils giuvens a far ord in basegn ina virtid: Ins stoppia simplamain emprender in auter linguatg naziunal, ed alura emprend'ins quel er endretg.
Collavurar cun la Lia Rumantscha
François Grin manegia plinavant ch'i fiss pussaivel da far in'analisa detagliada sur da las cumpetenzas linguisticas dals giuvens Rumantschs, e quai sin basa dal material statistic ch'è gia avant maun. El s'allegrass schizunt sch'i dess la pussaivladad per el da collavurar en quest connex cun la Lia Rumantscha.


text:
En l’internet chatt’ins betg adina quai ch’ins tschertga, persuenter magari auter. Uschia per exempel in video dad ina pendiculara da model che sumeglia la pendiculara da Mustér ed è era a Mustér. Il construider da questa pendiculara è il gimnasiast Severin Staubli ch’abitescha a Grafstal (ZH). Il giuvenot da 15 onns ha plaschair da zambregiar ed è era fascinà da pendicularas. Uschia ha el cumenzà a construir ina pendiculara da model.
Nagins plans
L’ultim model è ord lain ed ha in motor electric che tira las sis cabinas sur las duas staziuns ed ils pilasters ora. Plans per construir ina tala pendiculara na dettia quai betg. El haja tschertgà in pau en l’internet per laschar s'inspirar co fabritgar la pendiculara. Il rest haja el simplamain empruvà ora, ha ditg Severin Staubli. Per la pendiculara ha el era creà ina pagina d’internet, il link avra en ina nova fanestra. Quella saja per mussar intgins film ubain era per inspirar auters che han gust da fabritgar ina pendiculara da model.
Da vesair è la pendiculara lura cura che Severin Staubli è en vacanzas a Mustér.


text:
Chapitela
Samedan, chapitela da l’Engiadin’ota
Sia pusiziun centrela in Engiadin’ota es forsa la radschun, cha Samedan es dvanto la chapitela dal circul d’Engiadin’ota e dal district da Malögia. Illa Chesa Ruppanner as chatta l’uffizi circuitel, la chanzlia dal tribunel districtuel e la basa da la Spitex. La stüva da dret dal tribunel circuitel e districtuel as rechatta illa Chesa Planta. Scu metropola po Samedan eir esser il domicil da l’ospidel circuitel, da la dmura pels attempos e da la chesa da fliamaint, chi vegnan purtos tuots trais dal circul.
La pusiziun centrela ho attrat eir differents uffizis chantunels, per exaimpel l’uffizi pel trafic sün via, l’uffizi districtuel da construcziun bassa, l’uffizi da stima, ils servezzans sociels scu eir il post districtuel da la pulizia chantunela e l’uffizi d’inquisiziun.
Samedan scu center da trafic
Que cha Olten es per las Viasfier svizras, es Samedan per la Viafier retica. Quatter lingias s’inscuntran cò: Engiadina bassa, Alvra, Puntraschigna/Bernina e San Murezzan. Staziuns centrelas cun trafic intensiv scu Samedan sun hozindi centers da servezzan e da gestiun cun lezchas multifarias. Sper las funcziuns localas dal servezzan da spediziun, da controlla e da manövrer ho la staziun da Samedan l’oblig da diriger e da survaglier il trafic da la lingia Engiadina-Alvra a partir dal tunnel d’Alvra (portel dal süd) e da la lingia engiadinaisa San Murezzan-Scuol. In december 1999 es gnieu miss in funcziun il center per transborder la marchanzia (GUZO). Las staziuns da San Murezzan e da Samedan sun cotres gnidas schligeridas dal trafic da marchanzia, impustüt düraunt las uras da la damaun. L’indriz da granda prestaziun cun sieu grü movibel per containers ho augmanto la valur dal trafic da marchanzia in tuot la regiun. Cun quist center, chi correspuonda taunt al spiert dal temp scu eir als bsögns dal marcho, contribuescha la Viafier retica in möd exemplaric als sforzs ecologics ed economics da la regiun. Traunter la staziun e l’En as rechatta l’ufficina da la Viafier retica, illa quela sun integros ils seguaints servezzans: il servezzan da construcziun, il mantegnimaint da veiculs, il provedimaint d’energia scu eir 3 servezzans externs da la secziun pels indrizs electronics. La Viafier retica spordscha plazzas da lavur a var 180 collavuraturas e collavuratuors, incl. il persunel da tren e da locomotiva, ed es cun que üna da las patrunas las pü importantas da la regiun.
Illa zona industriela da Cho d‘Punt sun gnieus erets duos ulteriuors implaunts sper il center per transborder la marchanzia: il center per transborder las immundizchas e l’implaunt per recicler il catram. Tuots trais implaunts s’integreschan bain aint illa cuntredgia. Samedan ho consciaintamaing concess a la regiun d’Engiadin’ota la pussibilted da realiser quists indrizs, pensand a sieu dovair scu lö da center. Üna planüra verda cumpacta füss dal punct da vista ecologic sainza dubi pü preziusa, ma l‘aglomeraziun da l’Engiadin’ota ho dabsögn d’ün’infrastructura, chi ho pudieu gnir
s-chaffida cò.
Illa planüra da Samedan as rechatta eir la plazza d’aviatica regiunela. Ella es la basa da la REGA scu eir da duos intrapraisas d’elicopter e vain predscheda impustüt dals pilots d‘aviuns a vela. Il numer dals svouls s’ho stabiliso a var 20‘000 l’an. Zieva cha l’aviatica militera svizra as vaiva retratta da l’eroport, haun la confederaziun, il chantun, il circul e las vschinaunchas chatto oters purteders da gestiun.
Samedan scu lö da la misteraunza e da l‘industria
A Samedan sun domiciliedas las pü bgeras intrapraisas da l’Engiadin’ota. Numerus misterauns garanteschan üna qualited optimela. Culla s-chaffischun d’üna zona industriela al südvest da l’En, la pü granda da l’Engiadin’ota, s’ho pudieu der il spazi necessari a las intrapraisas ed a listess temp mantgnair la prüvadentscha e l’attractivited dal center e dals quartiers d’abiter da la vschinauncha. Il center dal lö cun sieus numerus edifizis istorics bain restoros invida a ster a tramegl.
Samedan, part da la regiun Malögia
Daspö la refuorma chantunela dal territori rimplazzan regiuns ils circuls, las corporaziuns regiunelas ed ils districts. Las vschinaunchas da l'Engiadin'Ota e la vschinauncha da Bregaglia fuorman insembel la regiun Malögia. Las regiuns sun operativmaing entredas in vigur als 1. schner 2016.
In basa dal dret chantunel haun las regiuns las seguaintas incumbenzas:
- svilup territoriel (planisaziun directiva regiunela)
- protecziun d'iffaunts e creschieus
- stedi civil
- scussiun e concuors
- administraziun dals archivs circuitels
- otras tenor las ledschas correspundentas da la legislaziun speciela dal Chantun
In basa dals statüts es la regiun autoriseda da surpiglier las seguaintas incumbenzas cumünelas e dad esser potenzielmain activa in quist reguard:
- alluntanamaint d'immundizchas
- uffizi fundiari
- servezzan sociel regiunel
- svilup regiunel
Il transferimaint da quistas incumbenzas succeda a maun da cunvegnas traunter las vschinaunchas e la regiun. Ils organs da la regiun sun la totalited dals votants e da las votantas da la regiun, la conferenza dals presidents e la cumischiun da gestiun.


text:
Impurtant saja da mantegnair la qualitad auta, da cooperar cun autras destinaziuns ed auters partenaris e sur tut la digitalisaziun. Dentant tge munta digitalisaziun concret?
In roboter che schubregia la chombra
Ernst Wyrsch, president da hotelleriesuisse grischun ha ina visiun da roboters che schubregian la chombra ed il suler. Era lavurs repetitivas en la cuschina pudessan maschinas surpigliar. Era Jürg Schmid, president da Grischun Vacanzas vesa la digitalisaziun sco schanza. I pudess dar hotels per persunas da fatschenta, nua ch’ins sa far il check-in online, chargiar la clav sin il telefonin ed ir or da l'hotel senza check-out.
Betg tralaschar la vischinanza tar l'osp
Il contact social na dastga dentant betg mancar, di Ernst Wyrsch. L’osp duai daventar in ami e sa sentir uschè bain ch’el haja ina nauscha conscienza sch’el na turnia betg.
Digitalisaziun era impurtanta per la politica
Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini accentuescha ch’i saja impurtant che las regiuns porschian uschè in bun service sco las citads, perquai saja da nizzegiar la digitalisaziun. La soluziun per tut ils problems na saja ella dentant betg. La fin finala quintian las emoziuns e l’experientscha che l’osp fetschia en in hotel il bler.
RR actualitad 08:00