text:
Vulp
La vulp cotschna (Vulpes vulpes) è il sulet represchentant da las vulps ch’è derasà en l’Europa Centrala; perquai vegn ella er numnada ‹vulp cumina› u – per ordinari – simplamain ‹vulp›. I sa tracta dal represchentant da la famiglia dals ‹chauns selvadis› (Canidae) il pli frequent en l’Europa.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas generalas[modifitgar | modifitgar il code]
Las mesiras dal corp da la vulp varieschan fermamain tenor stagiun e derasaziun geografica. Il pais dal corp dal mastgel munta en media tranter 5,5 e 7,5 kg, quel da la femella tranter 5 e 6,5 kg. Animals pli grevs (fin a 14,5 kg) sa laschan cumprovar be darar. La lunghezza dal corp (senza la cua) munta tar ils mastgels a 65 fin 75 cm, tar las femellas tranter 62 e 68 cm; la lunghezza da la cua correspundenta è 35 fin 45 cm resp. 30 fin 42 cm.[1]
Il pail è da la vart sura da colur cotschnenta, da la vart sut da colur alva. Il tun da la colur variescha tut tenor il territori da derasaziun e tanscha survart da mellen cotschnent fin ad in ferm cotschen brin e sutvart dad alv net fin grisch da plattamorta. Las parts sut da las chommas e las varts davos da las ureglias èn da colur naira. Tut en tut variescha la coluraziun dal pail vaira ferm. La cumbinaziun da colur la pli frequenta è la vart sura mellen cotschna, la gula alva ed il piz da la cua da colur naira. Ina varianta pli rara è tut en tut pli stgira, surtut da colur brin stgira cotschna, il venter e la gula alv grisch, entant ch’il piz da la cua alv manca. In’ulteriura varianta porta ina sdrima stgira che tanscha a moda traversala sur las spatlas e per lung dal dies.[2] E la vulp argientada è da colur grisch stgira fin naira. Mintg’onn mida la vulp duas giadas il pail. La primavaira a partir da l’entschatta avrigl perda ella il spess pail d’enviern; a medem temp sa sviluppa il pail da stad pli cler. Quel daventa visibel a partir da la fin d’avrigl vi dals ventrigls ed ha cuntanschì fin la fin zercladur las chommas, il venter e las varts. La midada dal pail cuntinuescha sur la fatscha ed il dies fin al piz da la cua, la quala vegn cuntanschida la fin avust. Pir il settember è il pail da stad cumplet. Gia l’october sa sviluppa alura puspè davent da las chommas sur la cua, il dies e la fatscha il pail d’enviern.[3]
Passidas[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp enconuscha ils suandants pass:
- Trot: Las passidas da las toppas davos èn spustadas da la vart cumpareglià cun quellas davant ch’èn pli u main da medema grondezza; la posiziun dal corp è levamain enclinada envers la direcziun da sa mover.
- Svelt trot (‹ir en lingia guliva›): La vulp tschenta las toppas uschia che la toppa davos sanestra passa en la passida da la toppa davant dretga e viceversa. Da quai resulta in fastiz, tar il qual las improntas èn ordinadas sco vi d’ina corda (en ina distanza da mintgamai ca. 30 cm).
- Fugia: La furma da las passidas e la lunghezza dal pass varieschan.
Las singulas improntas cun la balla principala, quatter ballas dals dets-pe e las griflas sumeglian quellas d’in pitschen chaun, ma sa differenzieschan da quellas tras la suandanta cumbinaziun da segns caracteristics:[4][5]
- La passida da la vulp è lunghenta e da furma ovala; pervi dal pail spess po quella avair l’enviern ina furma radunda.
- Las ballas dals dus dets-pe davant èn spustadas in pau enavant; lur urs davos sa chattan pli u main sin ina lingia (u in pau sur quella) cun l’ur davant da las ballas dals dets exteriurs (tar il chaun sa taglian questas lingias per ordinari).
- La balla principala (davos) è plitost radunda; tar il chaun ha quella pli u main la furma d’in cor.
- La distanza tranter la balla principala e quella dals dets-pe è relativamain gronda, damai che la balla principala sa chatta pli enavos che tar il chaun.
La passida d’in giat (domestic) è in pau pli pitschna, pli radunda e na mussa per ordinari naginas improntas da griflas.
Taunas da vulps abitadas enconusch’ins per il pli vi da restanzas da la preda che giaschan enturn, vi dal terren sablunus sco er vi da las passidas. La tipica odur da la vulp vegn savens descritta en la litteratura sco «odur da carnivor penetranta»[6]; l’impressiun dependa però vaira ferm dal singul observatur. L’odur en vischinanza da la tauna po derivar da marcaziuns d’urin a l’entrada e na munta betg automaticamain ch’i sa chattia ina vulp en la tauna.
Vusch[modifitgar | modifitgar il code]
Vulps disponan d’ina entira retscha d’expressiuns foneticas:[7]
- In giappar da trais fin tschintg silbas (pli rauc ch’il chaun) «vov-vov-vov» cun accent sin la davosa silba è surtut d’udir tranter il december ed il favrer; quel serva probablamain a tegnair contact sur lungas distanzas.
- In sbragir u ‹pliriez› extendì d’ina silba («vaaa») aud’ins savens dal temp da paregliaziun. Quel po vegnir pronunzià dad omaduas schlattainas, il pli savens probablamain da las femellas per carmalar ils mastgels.
- In sun tremulant u plirar (surtut da l’animal subordinà) che po crescher fin tar in tgular è tipic cura che animals creschids salidan in l’auter.
- In «c-c-c-c» mit è d’udir tar dispitas agressivas, tar chagniels che giogan u tar femellas che respundan ad in mastgel che tschertga sia favur.
- Ina bufatga, rauca ramur sco in sburflar è d’udir cura che animals creschids salidan animals giuvens.
- Il giappar dals animals creschids per avertir ils animals giuvens s’exprima en vischinanza sco in tusser mit; tar distanzas pli grondas sa transfurma quel en in giappar giz.
Urin[modifitgar | modifitgar il code]
L’urin da la vulp vegn duvrà sco liquid da marcaziun per cunfinar il territori.
Derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Territori da derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da tut ils carnivors che vivan en la natira ha la vulp il pli grond territori da derasaziun geografic. Las vulps pon viver tant en il nord dal circul polar sco er en regiuns bunamain tropicas. En l’America dal Nord cumparan ellas da las inslas Aleutinas fin en Terranova – cun excepziun da l’Arizona, da la Florida dal Sid e d’ina strivla che tanscha dad Alberta fin a Mexico. En l’Eurasia èn ellas da chasa da l’Irlanda fin a la Mar da Bering. En la mesadad dal 19avel tschientaner èn vulps cuminas vegnidas importadas nà da l’Engalterra en l’Australia per pudair pratitgar la chatscha da vulps tradiziunala. Ils bursalins indigens plitost plauns èn daventads ina leva preda. Oz è la vulp derasada en tut l’Australia cun excepziun dal Northern Territory e da las parts settentriunalas da Queensland. Gia il 1893 han ins pajà las emprimas premias per sajettar vulps. La Nova Zelanda è restada fin oz libra da vulps. En la Tasmania, ch’è en il fratemp medemamain vegnida colonisada, datti programs d’extirpar la vulp per motivs da protecziun da las spezias.[8]
Spazi da viver, grondezza dal territori da revier[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard il nutriment è la vulp in’opportunista e na tschenta betg grondas pretensiuns. Guauds, prads, ers ed ultimamain er territoris abitads èn spazis da viver vaira differents ch’èn tuttina mintgin adattà en sia moda per la vulp.
Las emprimas vulps en citads èn vegnidas enconuschentas ils onns 1930 en l’aglomeraziun da Londra. Sco motiv vegn supponì il nov stil da bajegiar da quel temp ch’ha transfurmà territoris rurals en quartiers d’abitar cun autas cumparts da zonas verdas. En bleras citads englaisas situadas pli en il nord èn vulps da citad pir vegnidas observadas a partir dals onns 1980. A medem temp han ins er pudì observar vulps en citads grondas en l’Europa Continentala (p.ex. a Berlin, Oslo, Paris e Turitg). Questas observaziuns han ins l’emprim considerà sco cas singuls. Dapi ils onns 1990 èn talas populaziuns però er enconuschentas or da l’Australia, il Giapun e l’America dal Nord.[9]
La citad è attractiva per la vulp pervi da las suandantas purschidas:
- Avunda spazis senza disturbi uman (la notg: santeris, parcs).
- Structuras pitschnas.
- In vast spectrum da mangiativas: mantuns da cumpost, lavadiras, fritgs, insects, mieurs, ratuns.
- Lieus da retratga segirs (remisas, mantuns laina e.a.).
- Ina chatscha da vulps sistematica sur in grond territori na sa lascha praticamain betg realisar.
Tut tenor las resursas ch’èn avant maun en ils singuls spazis da viver sa differenziescha l’utilisaziun dal spazi tras la vulp ed er la grondezza dal revier. En territoris da la Scandinavia cun pauca vivonda èn enconuschents reviers da fin a 3000 ha; en cuntradas avertas da l’Europa èn ils reviers bundant pli pitschens (200 fin 700 ha). En habitats da tempra urbana constatesch’ins ils pli pitschens reviers insumma (tranter 50 e be paucas ha). La tipica spessezza per vulps da citad munta a 2 fin 12 animals creschids per 100 hectaras.[10]
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Reproducziun e svilup[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp cuntanscha cun ca. 10 mais la madirezza sexuala. Las vulps sa pareglian ina giada l’onn. Il mastgel è abel da fructifitgar tranter il december ed il mars, la femella be dus fin trais dis durant il schaner u favrer. Da quel temp suonda il mastgel dominant d’ina gruppa sur pli lung temp ina femella per pudair surventscher precis en il dretg mument il cumportament da defensiun da quella; a medem temp sa rendan mastgels magari er en territoris vischins per sa paregliar là cun femellas (cf. il chapitel davart il cumportament social).[11]
Sco tar bleras spezias entaifer la famiglia dals Canidae (p.ex. er il luf) resta il mastgel magari suenter l’ejaculaziun sco tala anc fin in’ura cun il penis en la vagina da la femella. Durant tut quest temp resta il pèr unì stretgamain. Ins suppona che quai servia a segirar la paternitad.[12]
Tar relaziuns exteriuras stabilas ed en cas d’in’auta spessezza dals abitadis è la rata da reproducziun relativamain bassa. In’auta mortalitad (p.ex. en cas da chatscha) augmenta il dumber da mastgels che sa participeschan a la reproducziun; medemamain s’augmenta en quest cas il dumber d’animals pitschens tar mintga tratga.[13]
Vulps e chauns na sa laschan betg cruschar pervi da lur different dumber da cromosoms (vulp 34 fin 38; chaun domestic 78), e quai cumbain che omadus appartegnan a la famiglia dals Canidae.[14]
Construcziun da las taunas[modifitgar | modifitgar il code]
Las taunas da las vulps, construidas en la terra, disponan sper il vau principal ed il gnieu er anc da tunnels da fugia. La terra che sa rimna cun chavar vegn transportada or en il liber tranter las chommas, uschia ch’i sa furma davant l’entrada in mantun da terra. I vegn er avant che vulps surpiglian taunas da tais. E sche l’entira construcziun è gronda avunda, poi esser ch’era autras spezias d’animal sa trategnan a medem temp en quella (cf. il chapitel davart las relaziuns da la vulp tar autras spezias).[15]
Vulps pon però er s’ignivar sut cuschs, en sfessas u sut pavigliuns. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en la part da la citad Neukölln a Berlin vivevan radund 32 % da las vulps en taunas per propi; la gronda part cun 34 % furmavan edifizis, remisas e garaschas; ulteriurs abitadis èn stads mantuns da sablun, cumposts u mantuns da laina.[16]
Tgira dals pitschens[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter in temp da purtanza da radund 50 dis parturescha la femella en media quatter fin sis pitschens. Quests chagniels paisan 80 fin 100 grams, vegnan sin il mund cun egls serrads e portan in pail spess da colur brin grischa. Suenter 12 fin 14 dis avran ils chagniels ils egls. Els vegnan tezzads quatter fin sis emnas e bandunan suenter ca. in mais l’emprima giada il zup. Da quel temp han els gia midà l’emprima giada il pail; els portan uss la tipica colur cotschnenta da vulp. Apaina ch’ils dents da latg cumparan, han las giuvnas vulps in grond desideri da morder vi da chaussas adattadas (p.ex. fists; en citads savens chalzers).[17]
Durant las emprimas emnas suenter la naschientscha banduna la femella be darar il zup. Surtut durant quel temp èsi il mastgel che proveda la femella cun nutriment. Igl è bain er pussaivel che la femella tira si persula ils chagniels; sche omadus geniturs (u auters commembers da la gruppa) han quità da la figlialanza, augmenta quai però las schanzas da surviver dals chagniels.[18]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
En fermanza pon vulps cuntanscher ina vegliadetgna da fin a 14 onns. La gronda part da las vulps moran però avant che avair cuntanschì in onn; savens èn 95 % dals animals d’ina populaziun betg pli vegls che quatter onns. Surtut l’atun e l’enviern è la mortalitad da vulps giuvnas auta (pervi da la chatscha e tras unfrendas da traffic durant la migraziun).[19]
Sco che retschertgas a Bristol han mussà, è la posiziun sociala colliada cun la vegliadetgna. Vulps da citad dominantas eran en media 4,5 onns pli veglias che animals sutordinads (vegliadetgna media 2,1 onn).
[modifitgar | modifitgar il code]
Fin en ils onns 1970 eran ins da l’avis che las vulps mainian ina vita solitaria en territoris ch’ellas defendian cunter auters members da la medema spezia. La fin dals onns 1970 han studis ch’èn vegnidas fatgs ad Oxford però mussà che las vulps vivevan là en famiglias ed avevan sviluppà in vast cumportament social. Il medem è en il fratemp er enconuschent or dad auters territoris.
Vulps vivan en gruppas da famiglia ed han ina vita sociala cumplitgada, da la quala ils detagls n’èn anc betg sclerids dal tuttafatg.[20] Il fundament da mintga gruppa furman in mastgel ed ina femella. Là nua che la mortalitad è bassa, po il pèr viver l’entira vita ensemen; nua che quella è auta, datti pli savens midadas. Sper il pèr reproducent pon appartegnair a la gruppa in u plirs individis da rang pli bass. Onns cun ina buna purschida da nutriment pon er femellas en posiziun subordinada survegnir pitschens. Tar ils individis en posiziun pli bassa sa tracti savens da descendents dal pèr da l’onn avant che n’èn betg ids davent ubain d’anteriurs individis en posiziun auta. Quels gidan la femella tar la tgira dals pitschens.
Retschertgas geneticas tar vulps da citad a Bristol han mussà en media ina fin trais tratgas per gruppa. Tant mastgels sco femellas sa paregliavan entaifer la gruppa cun dapli ch’in partenari; la consequenza da quai è ch’ina tratga pudeva avair plirs babs. Entaifer ina gruppa na sa paregliavan femellas dominantas betg cun mastgels en posiziun subordinada; mastgels dominants èn però sa paregliads cun femellas betg dominantas. Femellas dominantas e betg dominantas han er parturì chagniels da mastgels dominants e betg dominants d’autras gruppas. En cas d’ina bassa spessezza dals abitadis n’han betg pudì vegnir cumprovadas tratgas cun plirs babs ed er il dumber da tratgas, da las qualas il bab derivava d’ina autra gruppa è daventà pli pitschen.[21]
Il dumber da commembers da la gruppa en posiziun subordinada è variabel (fin 10 individis tar vulps da citad a Bristol); intginas gruppas consistan er be dal pèr reproducent. Gruppas che cumpiglian sper il pèr er auters commembers sa furman en cas da cundiziuns da l’ambient stabilas (p.ex. en cas d’ina bassa mortalitad) e d’ina vasta purschida da nutriment. Questas premissas èn savens ademplidas tar vulps che vivan en citads. La relaziun tranter las duas schlattainas era equilibrada en cas d’ina auta spessezza dals abitadis; en cas d’ina bassa spessezza era la cumpart da femellas pli auta.
Sper gruppas da famiglia datti er singuls mastgels che mainan ina vita nomada solitaria. Quels n’han nagin spazi d’acziun fix e pon surventscher lungas distanzas u er parter parts dal spazi d’acziun d’ina gruppa da famiglia, ma evitond tut contact cun commembers da quella.
Las gruppas da vulps tiran a niz in spazi communabel; quel vegn per ordinari interpretà sco territori che vegn defendì cunter commembers d’autras gruppas. Gronds spazis d’acziun na sa laschan però betg defender cunter autras vulps cun la medema intensitad sco pitschens. Ensemen cun la grondezza dal spazi d’acziun crescha uschia en general er la cumpart dal territori che sa cruscha cun auters.[22]
Sper studis ch’èn vegnids fatgs en citads englaisas han ins er pudì cumprovar gruppas da famiglias en territoris rurals, per exempel en il Giura. Da l’autra vart ha in studi ch’è vegnì fatg en la regiun dal Feldberg (Baden-Württemberg) mussà – malgrà relaziuns externas stabilas – nagins indizis da la preschientscha da gruppas socialas, d’in cumportament d’evitar in l’auter u insumma da territorialitad. Las set vulps creschidas ch’èn vegnidas telemetradas a medem temp èn stadas fidaivlas al lieu. Ils reviers sa cuvrivan, e quai per part be pauc e per part quasi dal tuttafatg. En cas che las vulps s’entupavan pli savens, sa laschava quai explitgar cun il diever communabel da singuls secturs dal territori. Autras retschertgas – uschia supponan ils responsabels da quest studi – hajan discurrì d’in cumportament territorial en il cas ch’ils reviers sa cruschavan be pauc. Da resguardar saja però che vulps elegian lur abitadis er tenor auters criteris, sco per exempel la repartiziun da mangiativas. Partind da quest puntg da vista sa tracti en reviers che sa cruschan be apparentamain da la defensiun communabla d’in territori; medemamain na sa lascha il cumportament da las vulps en tals secturs er betg interpretar automaticamain sco indizis per la furmaziun da gruppas socialas.[23]
En tschertga da vivonda sa movan las vulps per ordinari a moda solitaria. Las retschertgas tar vulps da citad a Bristol han mussà entaifer gruppas da famiglias contacts relativamain curts. Pli lungs contacts hai dà per giugar u per tgirar in a l’auter il pail. En media è ina vulp sentupada cun mintga auter commember da la famiglia ina fin duas giadas entaifer 24 uras; l’enviern è questa quota s’augmentada sin fin a trais giadas per notg. La gronda part da quests inscunters èn sa splegads a moda amiaivla. Ina retschertga ch’è vegnida fatga en il Parc naziunal Bayerischer Wald ha percunter mussà be paucs contacts. Las vulps ch’èn vegnidas observadas han er evità en ils lieus cun la meglra purschida da vivonda il contact in cun l’auter. In’utilisaziun cuminaivla han ins observà be darar, e quai mo l’atun dal temp che la purschida da nutriment s’augmenta andetgamain tras puma crudada.
Tenor las retschertgas da Bristol bandunan dapli mastgels che femellas il territori dals geniturs. Quest pass fan per part er individis creschids. Schebain in individi migrescha u betg, dependa da plirs facturs. Sche la gruppa e la tratga da la quala l’individi derivan èn grondas, crescha la probabilitad che l’individi bandunia il territori. Anc pli tgunsch è quai il cas sche l’animal ha plitost in bass status social (il qual s’exprima per exempel en il dumber da contacts socials positivs sco la tgira dal pail vicendaivla). Il grad da relaziun tar il mastgel dominant na giugava nagina rolla, bain però la relaziun tar la femella dominanta: mastgels cun mammas dominantas gievan pli savens davent che mastgels cun mammas betg dominantas; femellas migrantas derivavan percunter pli savens da mammas betg dominantas.[24]
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp è in magliatut che na fa betg grondas pretensiuns envers il pavel (cumportament opportunistic). En cas d’ina diminuziun da l’effectiv d’animals da preda mida ella a curta vista ses nutriment e sa cuntenta cun quai che sa lascha tschiffar tgunsch e che porscha avunda energia. La cumposiziun dal nutriment variescha uschia da lieu a lieu ed er tenor la stagiun. Impurtants animals da preda èn mieurs champestras ed almain en tschertas regiuns (p.ex. en la Camargue ed en intginas regiuns da l’Engalterra) cunigls. Verms da plievgia tschiffa la vulp surtut sin prads averts; pervi da lur cuntegn da grass e da proteins furman quels in nutriment ritg d’energia. Tar la lieur brina ed il chavriel n’è la vulp per ordinari betg abla da suatar animals creschids; ella tschiffa però animals giuvens ed animals vegls flaivlentads. Giaglinom che vegn tegnì en fermanza emprovan vulps surtut da tschiffar durant il temp da tratga, pia cura ch’il basegn da nutriment da la famiglia è pli grond.[25]
La stad giogan era fritgs in’impurtanta rolla; preferidas vegnan surtut sorts dultschas sco tschareschas, primblas e mirabellas. A la costa occidentala da l’Italia Centrala han ins constatà che las vulps sa nutreschan durant l’entir onn surtut da puma da ginaiver. Sper auters mammals contribueschan uschia er las vulps a la derasaziun da fritgs da plantas.
Er capiergnas pon giugar in’impurtanta rolla entaifer il nutriment da las vulps.
Tar vulps che vivan en citads furman funtaunas natiralas sco ruiders be ina pitschna cumpart dal pavel; enstagl domineschan fritgs cultivads, vanzadiras da cuschina sco er pavel da giats e d’utschels.
Vulps pon er zuppar pavel. Per quest intent vegn chavà en terren luc ina fora d’ina profunditad da 10 cm, mess lien il butin e cuvert quel cun terra e feglia. Pli tard vegn il zup puspè chattà cun agid da l’odurat.[26]
Relaziuns tar autras spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che lufs mangian be darar vulps e na fan per ordinari er betg chatscha sin ellas, mazzan els quellas tar mintga chaschun che sa porscha. En l’Italia han ins pudì mussar che vulps eviteschan zonas che vegnan frequentadas da lufs. En l’Alasca èn però er vegnidas enconuschentas relaziuns amiaivlas tranter vulp e luf: Là n’hai dà nagins indizis che lufs attatgian vulps. Il cuntrari: las vulps tiravan a niz las restanzas da preda ch’ils lufs laschavan enavos, entant che lufs engrondivan taunas da vulps per trair si lur agens pitschens. Percunter averteschan vulps adina en quel mument che lufs sa mussan en vischinanza da taunas cun chagniels.
Lufs-tscherver èn abels da tschiffar vulps. Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en Svezia ed en Spagna mussan che auts effectivs da lufs-tscherver pon tut tenor limitar l’effectiv da vulps.[27]
Chavriels creschids pon vulps tiers l’enviern sche grondas navaglias impedeschan quels da mitschar. Per ordinari fan els però be chatscha sin animals giuvens che n’han anc betg cuntanschì ina vegliadetgna da dus mais. Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en differents pajais e da different temp han cumprovà l’influenza da la vulp sin la populaziun da chavriels. Per la Planira Bernaisa vegn stimà ch’ina vulp mazzia ils mais matg fin fanadur en media 11 ansiels. En la Scandinavia è la populaziun da vulps sa decimada a moda drastica ils onns 1970 e 1980 pervi da rugna; en consequenza da quai è il dumber d’ansiels ch’accumpagnavan l’atun la mamma creschì per 30 procent. Tut en tut è l’effectiv da chavriels creschì per 64 procent. Sin l’insla norvegiaisa Jöa han vulps mazzà prest la mesadad dals ansiels durant lur emprims mais. Sin l’insla Storfosna, situada en vischinanza, na vivan naginas vulps; là moran en media 18 procent dals ansiels novnaschids. Sin l’insla Jöa è ultra da quai dà en egl che la vulp ha tschiffà bundant dapli ansiels che tschertgavan refugi sin pradas. Ins suppona che las vulps pudevan concluder dal cumportament da las chauras-chavriel nua ch’ils ansiels eran sa zuppads.[28]
Tais e vulp pon trair si cun success lur pitschens en la medema tauna. Per part poi però er esser ch’ils animals giuvens da l’autra spezia vegnan mintgamai mazzads. Daventan las vulps giuvnas pli grondas e pli vivas, sa sentan ils tais savens disturbads e bandunan la tauna. Quai n’è però betg d’attribuir a l’atgna savur da las vulps. Retschertgas tar ina plazza da pavel e tar ina tauna abitada da tais (ma betg a medem temp da vulps) han mussà che la gronda part da las scuntradas tranter tais e vulps n’èn betg stadas agressivas. Tar scuntradas agressivas dominava il tais cun curtas attatgas sin la vulp senza contact corporal. Tar las plazzas da pavel han ils tais stgatschà pli savens las vulps che en vischinanza da las taunas. Uschiglio han las duas spezias ignorà ina l’autra. I dat er indizis che vulps tschertgian magari la vischinanza da tais; quai po esser collià cun la speranza che quels als mainan tar pavel.[29]
Er cun autras spezias sco il telpi, il cunigl selvadi u l’auca faschada èsi pussaivel che la vulp parta la tauna. En quest cas tegna la vulp en la proxima vischinanza da la tauna ina sort ‹pasch da chastè›, vul dir ch’ella lascha en paus animals da preda potenzials.[30]
Fiergnas melnas ed alvas emprovan d’evitar il contact cun vulps. Las vulps èn numnadamain ablas da tschiffar omaduas spezias. Da l’autra vart pon fiergnas melnas er tschiffar vulps giuvnas. Suenter ch’è prorutta durant ils onns 1980 la rugna en Svezia, è l’effectiv da vulps crudà, entant che l’effectiv da fiergnas melnas è creschì. Da quai suppon’ins che la vulp saja abla d’influenzar l’effectiv da fiergnas melnas tras predaziun. In’influenza negativa sin fiergnas melnas tras predaziun vegn er supponida per la Norvegia; percunter han retschertgas en Finlanda mussà nagina correlaziun correspundenta.[31]
En citads s’entaupan vulps e giats dumestis savens. Normalmain na fan quels betg cas in da l’auter. En cas da conflicts prenda per ordinari la vulp la fugia. Be darar datti cumbats e mo en situaziuns extraordinarias emprovan vulps da tschiffar giattels fitg giuvens u giats malsauns u fitg vegls. Ins ha er gia observà che vulps e giats giogan ensemen u stattan ensemen, ma er ch’els stgatschan in l’auter. – Il cumportament da chatscha da la vulp è sumegliant a quel dal giat, quai che sa mussa en la moda da s’avischinar a la preda tut a la mita e da sa bittar andetgamain sin quella. Ultra da quai raivan vulps meglier che autras spezias entaifer la famiglia dals Canidae. Zoologicamain tutgan vulps e giats bain tar differentas famiglias; ma pervi da lur spezialisaziun communabla sin pitschens ruiders sco animals da preda han els fatg tras en il decurs da l’evoluziun in svilup convergent.[32]
Tant per l’evla da la pizza sco er per l’evla da mar na tutgan las vulps betg tar ils animals da preda principals; ma omaduas spezias èn ablas da tschiffar vulps creschidas. Pivs tschiffan vulps giuvnas, entant che vulps creschidas n’appartegnan betg pli a lur spectrum da vivonda.
Parasits e malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
En vulps europeicas èn vegnidas cumprovadas 55 differentas spezias da verms, mintgamai cun differents accents regiunals. Derasada vastamain è l’infestiun cun verms solitaris, surtut cun il verm plat da vulp. Daspera cumparan fils-serp e sco ectoparasits pileschs, raischens e chariels. Quests ultims pon chaschunar la rugna. Tar las infecziuns viralas tutgan tranter auter morva (popular: pesta da chauns) e frenesia (popular: ravgia da chauns).
En la populaziun da Berlin furman – sper la mort chaschunada tras il traffic motorisà – la morva e la rugna (pli baud er la frenesia) raschuns per sperditas pli grondas che limiteschan l’effectiv. A Bristol ha in’erupziun da la rugna reducì la populaziun locala entaifer dus onns per 95 procent.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima descripziun scientifica da la vulp cotschna è cuntegnida en la dieschavla ediziun da la ‹Systema Naturae› da Carl von Linné da l’onn 1758.
La vulp cotschna u cumina tutga tar il gener Vulpes. Quella sa divida en bleras spezias che tanschan da la vulp polara sur la vulp nanina en il vest da l’America dal Nord fin al fennec, la vulp dal desert. Ed er la vulp cotschna sezza enconuscha, sper il taxon nominotipic Vulpes vulpes vulpes in’entir dumber da sutspezias: Vulpes vulpes alascensis, Vulpes vulpes anatolica, Vulpes vulpes arabica, Vulpes vulpes atlantica, Vulpes vulpes caucasica, Vulpes vulpes dorsalis, Vulpes vulpes montana, Vulpes vulpes rubricosa etc. (en tut radund 45).[33]
Utilisaziun, chatscha e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Utilisaziun da la vulp[modifitgar | modifitgar il code]
Il pail da la vulp cotschna vegn utilisà en l’industria da vestgadira. La dumonda dependa mintgamai da la moda actuala e da l’acceptanza da pails en general. En farmas d’animals da pail vegnan surtut allevadas cumbinaziuns da colurs raras sco vulps argientadas u vulps tacladas.
En la medischina populara vegniva dir da vulp duvrà sco vomitiv. Fin en il temp medieval han ins er duvrà quel sco med cunter la tuberculosa.
Sin las Orcadas, davant la costa dal nord da la Scozia, han archeologs chattà indizis ch’ins allevava vulps en il temp da fier tardiv. Suenter l’assagl dals Vikings sin la Scozia (vers l’onn 800) para questa tradiziun d’esser ida a fin.
Chatscha[modifitgar | modifitgar il code]
En blers pajais vegn fatg a moda legala chatscha sin vulps. Savens vegn quella pratitgada en furma da chatscha sin il post.
En Germania han ins pratitgà la fin dals onns 1960 e fin viaden en ils onns 1970 ina gasatura da tut las taunas da vulps ch’èn stadas cuntanschiblas. Ensemen cun la derasaziun en massa d’estga da vaccinaziun vulev’ins uschia metter frain a la derasaziun da la frenesia. Unfrendas da la gasatura èn però surtut daventads tais. Cun il temp èsi reussì da far tschessar marcantamain ils cas da frenesia. Oz è la gasatura scumandada; grazia a l’ulteriura derasaziun d’estga da vaccinaziun ha la frenesia pudì vegnir extirpada en il fratemp.
Contestada è la chatscha da vulps en Gronda Britannia, nua che surtut la moda e maniera co che quella vegn pratitgada maina adina puspè a cuntraversas tranter protecturs d’animals e chatschaders. Dapi il 2005 è la chatscha a chaval cun rotschas da chauns scumandada.
Protecziun da las spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Per prevegnir a collisiuns tranter utschels ed aviuns vegn ponderà da proteger u schizunt da promover intenziunadamain la preschientscha da vulps en il conturn da plazzas aviaticas.
Da l’autra vart vala la vulp per part sco in dals motivs principals per la diminuziun da l’effectiv d’utschels sco il vanel, la becassina da riva u la giaglina da taus. Perquai vegn promovì e realisà in management da predaturs sco strategia da protecziun da las spezias; en cas d’ina chatscha intensiva durant l’entir onn mussan quels tuttavia il success giavischà. Che la vulp fa da temp en temp intensivamain chatscha sin utschels para tut tenor d’esser collià cun ils ciclus dals effectivs da las mieurs-sfuigna.
Per part n’è però er cumprovada nagina gronda influenza da la vulp sin utschels che cuan per terra. E betg adina augmenta in management da predaturs la rata da survivenza da las spezias periclitadas. En cas che la spessezza da vulps sa diminuescha pon er mustailids remplazzar la cumpart da predaziun da la vulp. L’efficacitad d’in management da predaturs activ (cun mazzar ils predaturs) u passiv (cun midar las structuras dal habitat) sco mesira da protecziun da la natira è perquai contestada e sto vegnir giuditgada da cas en cas.[34]
Muntada culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Bibla cumpara la vulp sco simbol per la cuntrada selvadia u er devastada che vegn perquai abitada dad ella, en pli sco animal nuschaivel u sco simbol per malizia e nauschadad (p.ex. Lucas 13,32). Jesus dovra la vulp – la quala ha almain ina tauna – sco cuntramaletg per si’atgna situaziun senza patria. Ina posiziun speziala ha la vulp en il Cudesch dals derschaders, nua ch’i vegn raquintà co che Simson dovra vulps per destruir funs dals adversaris.
En l’iconografia serva la vulp a persunifitgar il putgà.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Per tudestg è la vulp er enconuschenta sut la denominaziun ‹Reineke›. Quella deriva d’ina poesia latina da l’onn 1150 cun il titel ‹Ysegrimus›, en la quala la vulp cumpara sco ‹Reinardus›. L’onn 1175 ha Pierre Saint scrit il ‹Roman de Renard›. Quest’istorgia, pensada sco parodia sin il stil da viver curtais, attribuescha a la vulp ina rolla dubla sco canagl ed erox. En l’ulteriur decurs dal temp medieval èn istorgias cun ‹Reineke› sa derasadas vastamain. La vulp vegn represchentada sco faussa, vindicativa, stinada, maliziusa ed individualista. Enconuschenta è surtut daventada la versiun da Goethe da ‹Reineke Fuchs› da l’onn 1793.
En intginas regiuns dal territori da lingua tudestga vegn attribuida a la vulp ina rolla positiva sco vulp da Pasca: Là surpiglia ella, en rom dals usits da Pasca, la rolla da la lieur da Pasca da purtar ils ovs.
Er en il Giapun gioga la vulp ina rolla en la mitologia ed en fablas. En China na valeva ella betg be sco simbol per malizia e rampigns, mabain er per la seducziun erotica e per demonia. Numerus èn surtut ils raquints en ils quals umens sa laschan en cun ina bella dunna ch’è en vardad in spiert da vulp e che van a la malura.
Fin en il 20avel tschientaner ha dominà ina represchentaziun negativa da vulps en paraulas e cudeschs d’uffants. Exempels èn da chattar en las paraulas da Grimm, en l’istorgia da Nils Holgersson u en la chanzun d’uffants ‹Fuchs, du hast die Gans gestohlen›.
Istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
En lieus da chat preistorics en la Jordania ed en l’Israel han ins chattà ossa da vulps sco objects da fossa (per part en fossas d’uffants). Sco che chats or da las taunas dal Carmel (Israel) cumprovan, vegnivan er mangiadas da quel temp vulps. En l’Anatolia (Tirchia) han ins chattà l’illustraziun d’ina vulp en in lieu da chat archeologic che datescha da ca. 10 000 a.C.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Alexander Wandeler, Peter Lüps: Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758) – Rotfuchs. En: Michael Stubbe, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas. Band 5: Raubsäuger – Carnivora (Fissipedia). Teil I: Canidae, Ursidae, Procyonidae, Mustelidae 1. Aula-Verlag, Wiesbaden 1993, p. 140.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 20.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 20.
- ↑ Miroslav Bouchner: Der Kosmos-Spurenführer. Spuren und Fährten einheimischer Tiere. Gondrom-Verlag, Blindlach 1996, p. 102s.
- ↑ Martin Hemmington: Foxwatching. In the Shadow of the Fox. Whittet Books, Stonham 1997, ISBN 1-873580-31-2, p. 22.
- ↑ Angelika Lang: Spuren und Fährten unserer Tiere. BLV Naturführer, Minca 1991, ISBN 3-405-13819-1, p. 116.
- ↑ David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2, p. 32.
- ↑ Cf. t.a. David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2.
- ↑ Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Bern 2006, ISBN 3-258-07030-X, p. 39s.
- ↑ Cf. p. ex. Konstantin Börner: Untersuchungen zur Raumnutzung des Rotfuchses Vulpes vulpes (L., 1758) in verschiedenen anthropogen beeinflussten Lebensräumen Berlins und Brandenburgs. Dissertation Humboldt-Universität-Berlin. Mensch und Buch Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-86387-500-8.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 64s.
- ↑ P.J. Baker, S.M. Funk, M.W. Bruford, S. Harris: Polygynandry in a red fox population: implications for the evolution of group living in canids? En: Behavioral Ecology, tom 15, 2004, p. 776.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 112.
- ↑ David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2, p. 17.
- ↑ David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2, p. 53.
- ↑ Konstantin Börner: Untersuchungen zur Raumnutzung des Rotfuchses Vulpes vulpes (L., 1758) in verschiedenen anthropogen beeinflussten Lebensräumen Berlins und Brandenburgs. Dissertation Humboldt-Universität-Berlin. Mensch und Buch Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-86387-500-8, p. 15.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 70ss.
- ↑ Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Bern 2006, p. 88.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 114.
- ↑ Stephen Harris, Phil Baker: Urban Foxes. 2. ed. Whittet Books, Suffolk 2001, ISBN 1-873580-51-7, p. 30ss.
- ↑ Graziella Iossa, Carl D. Soulsbury, Philip J. Baker, Keith J. Edwards, Stephen Harris: Behavioral changes associated with a population density decline in the facultatively social red fox. En: Behavioral Ecology, tom 20, 2009, p. 385–395.
- ↑ Jacek Goszczyńsk: Home ranges in red fox: territoriality diminishes with increasing area. En: Acta Theriologica, tom 47, supplement 1, 2002, p. 103–114.
- ↑ Thomas A.M. Kaphegyi: Untersuchungen zum Sozialverhalten des Rotfuchses (Vulpes vulpes L.). Dissertation der Forstwissenschaftlichen Fakultät der Albert-Ludwigs-Universität, Freiburg im Breisgau 2002, p. 76s., 85.
- ↑ Carl D. Soulsbury, Philip J. Baker, Graziella Iossa, Stephen Harris: Red Foxes (Vulpes vulpes). En: Stanley D. Gehrt, Seth P.D. Riley, Brian L. Cypher (ed.): Urban Carnivores. Ecology, Conflict, and Conservation. Hopkins University Press, Baltimore 2010, ISBN 978-0-8018-9389-6, p. 68.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 40ss.
- ↑ Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X, p. 54.
- ↑ T.a. Jan Olof Helldin, O. Liberg, G. Gloersen: Lynx (Lynx lynx) killing red foxes (Vulpes vulpes) in boreal Sweden – frequency and population effects. En: Journal of Zoology, tom 270, 2006, p. 657–663.
- ↑ T.a. Reidar Andersen, Patrick Duncan, John D. C. Linnell (ed.): The European Roe Deer: The Biology of Success. Scandinavian University Press, Oslo 1998, ISBN 82-00-37682-6, p. 141–143.
- ↑ David MacDonald, Cristina D. Buesching, Pavel Stopka, Sandra E. Baker: Encounters between two sympatric carnivores: Red foxes (Vulpes vulpes) and European badgers (Meles meles). IEn: Journal of Zoology, tom 263, 2004, p. 385–392.
- ↑ Ekkehard Ophoven: Wildtierkunde. Biologie, Merkmale, Bejagung. Kosmos-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10229-7, p. 48.
- ↑ T.a. E.R. Lindström, S.M. Brainerd, J.O. Helldin, K. Overskaug: Pine marten – red fox interactions: a case of intraguild predation? En: Annales Zoologici Fennici, tom 32, 1995, p. 123–130.
- ↑ Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Berna 2006, p. 118.
- ↑ Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (ed.): 11509 Vulpes vulpes. En: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference, terza ed.
- ↑ M. Bolton, G. Tyler, K. Smith, R. Bamford: The impact of predator control on lapwing Vanellus vanellus breeding success on wet grassland nature reserves. En: Journal of Applied Ecology, 44 (3), 2007, p. 534–544.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Zoologia
- Alexander Wandeler, Peter Lüps: Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758) – Rotfuchs. En: Michael Stubbe, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas. Tom 5: Raubsäuger – Carnivora (Fissipedia). Teil I: Canidae, Ursidae, Procyonidae, Mustelidae 1. Aula-Verlag, Wiesbaden 1993, p. 139–193.
- Felix Labhardt: Der Rotfuchs. Naturgeschichte, Ökologie und Verhalten dieses erstaunlichen Jagdwildes. Paul Parey Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-490-33812-X.
- David MacDonald: Unter Füchsen – Eine Verhaltensstudie. Knesebeck-Verlag, Minca 1993, ISBN 3-926901-63-2.
- Maria Schnaitl, Sylvia Stürzer: Rotfuchs (Vulpes vulpes) und Dachs (Meles meles) im Nationalpark Bayerischer Wald. Raumnutzungsverhalten und Habitatwahl in einem geschlossenen Waldgebiet. (= Nationalpark Bayerischer Wald, carnet 18). 2009, ISBN 3-930977-32-X, p. 104–105.
Vulps che vivan en citads
- Sandra Gloor, Fabio Bontadina, Daniel Hegglin: Stadtfüchse – Ein Wildtier erobert den Siedlungsraum. Haupt-Verlag, Bern 2006.
- Stephen Harris, Phil Baker: Urban Foxes. Whittet Books, Suffolk 2001.
- Trevor Williams, Andrew Wilson: Unearthing the urban fox. The Fox Project, Tonbridge 2000, United Kingdom.
La vulp en la cultura narrativa
- Rudolf Schenda: Fuchs. En: Das ABC der Tiere. Märchen, Mythen und Geschichten. C.H. Beck Verlag, Minca 1995, p. 105–111.
- Hans-Jörg Uther: Fuchs. En: Enzyklopädie des Märchens, tom 5, Berlin 1987, p. 447–478.


c: text/html

text:
Ayumi Morita
L’Ayumi Morita (Ōta, 11 ad Mars dal 1990, scrit 森田 あゆみ in Giapunéś) l'è na tenìsta giapunéśa prufesiunìsta da 'l 2005. La tira drit e arvèrs cun al dū maṅ anc s'al sò bras bòṅ al sarés qvél dèstar.
Al 3 'd Utóbar dal 2011 l'è stada bòna ad rivàr a èsar la nùmar quarànta dal mónd in singulàr. In dla sò caréra l'à purtâ a cà òt tìtui in tut ad qvéi ITF.
I gh piàś'n i film 'd asiòṅ, la mùśica rock e far dal cómpri.
Caréra
In dal 2005, cun na carta salvàdga in bisàca, la Morita la tōś part a quìnd'ś an a 'l turnèo ad Tokyo ma la vèṅ fata fóra subìt da la Marija Kirilenko par 6-4 6-4. 'L an dòp la riva a 'l tèrs tùran in sl'èrba ad Birmingham, pardénd in tri sét da la Marion Bartoli, ma pò la vins dū tìtui ITF in Giapòṅ.
In dal 2007 la partìs subìt cun na scunfìta a Auckland cun la Marion Bartoli e pò la n pasa briśa al qualificasiòṅ a gl'Australian Open anc s'la gh la cava a bàtar la Sara Errani. In Luj, baténd par 6-4 1-6 6-2 l'Ai Sugiyama, la riva in di utàṿ a Birmingham in dua la pèrd séc da l'Elena Lichovceva par 2-6 0-6. A Wimbledon la pasa 'l qualificasiòṅ par pò cédar subìt a la Mara Santangelo 1-6 6-3 3-6. In Istâ la śōga dū finài ITF, vinsénd-an una. In Setémbar la riva in di quàrt a Bali (2-6 1-6 da la Daniela Hantuchová) e a Seùl (1-6 2-6 da la pugléśa Flavia Pennetta). La finìs 'l an a 'l nùmar sènt-quarànta dal ranking.
In dal 2008 la s qualìfica p'r al turnèo ad Doha e pò la dà anc la paga a l'Elena Vesnina 6-3 6-4 prima ad cédar a l'Ai Sugiyama 6-4 4-6 0-6. In dal qualificasiòṅ in Dubai la bat subìt l'Angelique Kerber (acsè cuma l'iva fat anc 'l an prima in Fed Cup) ma pò la céd a l'Akiko Morigami. A Amelia Island la và a cà a 'l secónd tùran incruśànd la nùmar sèt dal mónd, la rusa Anna Čakvetadze. In séguit la pèrd pò àtar nóṿ vòlti ad fila prima ad scavśàr la cadéna in tri sét cun la nùmar 570 dal mónd, la Theresa Logar, in dal qualificasiòṅ ad Stanford. Ma la stagiòṅ la cuntìnua pò mâl listés cun i prim tùran a Los Angeles e Bali e al qualificasiòṅ negatìvi a Montreal e in di US Open. A Tokyo la n gh'à mia i punt asè par śugàr dirèt in dal tablòṅ ma lē la gh'à na carta salvàdga in dal bisachèṅ. Dòp avér mandâ a cà par 6-7 7-5 6-4 la nùmar daśnóṿ dal mónd, l'Ágnes Szávay, la pèrd a 'l secónd tùran da la Svetlana Kuznecova 1-6 1-6. A Seùl in Setémbar la s qualìfica baténd 7-5 6-3 la Melanie South. Prima ad cédar a la Shahar Peer in di utàṿ, la règla anc l'Arantxa Rus 6-4 6-1. A Tokyo la gh śōga incóra a la fiṅ dal méś in un WTA da 175.000 dòlar (secónd tùran cun la Caroline Wozniacki) e pò anc in Utóbar quànd la s pòrta a cà 'n ITF da 50.000 dòlar in finàl cóntar la Jarmila Gajdošová. Quàl lè 'l è 'l prim ad tri tìtui ITF ad fila ch'la giapunéśa la s pòrta a cà.
La Morita la taca bèṅ al 2009 cun i quàrt a Auckland (la gh'à da bandunàr dòp avér patî un 0-6 da l'Anne Keothavong), pò la fà un secónd tùran in Dubai (6-7 2-6 da la Daniela Hantuchová) e un prim tùran a Indian Wells (3-6 4-6 da la Roberta Vinci) e a Miami (6-1 4-6 6-7 da la Michaëlla Krajicek). A Róma la bat la Monica Niculescu 6-1 6-3 ma pò la gh'à da dar-ag sù cun la Viktoryja Azaranka ch'l'éra avànti 6-0. A Straśbûrg la gh dà incóra a muć cun la Lucie Hradecká in semifinàl in sal 6-0 1-0 par la céca e pò par lē a taca 'n perìud négar cun nóṿ prim tùran ad fila e na scunfìta subìt in dal qualificasiòṅ dal turnèo ad Turònt. La s fà nutàr sōl a Cantón in dua la pèrd in semifinàl da l'Alberta Brianti par 3-6 5-7, p'r al rèst tri prim tùran.
In dal 2010 la riva in semifinàl a Kuala Lumpur (4-6 1-6 da la rusa Alisa Klejbanova), p'r al rèst gnint 'd arcurdàr a part soquànti scòpli in di prim tùran cuma al 0-6 2-6 patî a Stanford da la Viktoryja Azaranka o al 1-6 0-6 subî da la Francesca Schiavone a gl'US Open. La s tira 'n pôc sù śugànd a la fiṅ d'l an soquànt ITF, vinsénd a Tokyo (al nùmar tri) cun la Jill Craybas e rivànd in finàl a Taipei (al nùmar dū) pardénd cun la Shuai Peng.
In dal 2011 la taca 'l an pardénd subìt 0-6 6-7 da la Simona Halep a Auckland. A Hobart e a Pattaya City la và fóra a 'l secónd tùran incruśànd la Bethanie Mattek-Sands e la Sara Errani. A gl'Australian Open e a Dubai invéci la pasa dū tùran prima 'd andàr a cà cun la Shuai Peng e la Caroline Wozniacki ma in di Emirâ Àrab Unî almànc la dà la paga a la Petra Kvitová. In Maǵ la riva in di quàrt a Bruxelles pardénd da la Francesca Schiavone (nùmar sinc dal mónd) par 2-6 3-6 mént'r a Turònt in Agóst a taca incóra par lē la stagiòṅ di prim tùran (sinc ad fila). A Tokyo e a Uśàka la pèrd da la Marion Bartoli. La sèra 'l an vinsénd 'l ITF ad Taipei (al nùmar sinc), 6-2 6-2 in finàl a la Kimiko Date-Krumm.
La giapunéśa la n è bòna ad vìnsar gnanc na partìda in di prim sinc turnèo WTA dal 2012. In Dubai l'è custréta a śugàr al qualificasiòṅ ma la n i pasa briśa. A Kuala Lumpur la riva in di quàrt ma lè lì lē la gh'à da bandunàr cun la Jelena Janković. A Indian Wells, Miami e a Esturìl la fà sù tri prim tùran, méj in d'l ITF ad Praga in dua la riva in di quàrt, amprufitànd-as dal bandòṅ dla śvisra Stefanie Vögele, ma pò la céd a la padròna ad cà, la Lucie Šafářová, par 1.6 3-6. La giapunéśa la sèra pò la stagiòṅ in sla tèra rósa faghénd i quàrt a Straśbûrg (3-6 4-6 da la Sloane Stephens) e 'n secónd tùran cun la Marija Šarapova a 'l Roland Garros. A Wimbledon, a Dallas e a Cantón la pèrd par tri vòlti cun la cinéśa Shuai Peng in di prim tùran. A Tokyo e a Pechîn la riva invéci a 'l secónd tùran ma pò la gh'à da lasàr strada a l'Angelique Kerber e a la Marion Bartoli. La finìs 'l an cun 'n àtar bandòṅ a Taipei, in di quàrt cun la Misaki Doi.
In dal Śnar dal 2013 la pèrd incóra na vòlta da la sò bistiàsa négra Shuai Peng par 1-6 1-6 a 'l secónd tùran ad Shenzhen (l'à vins sōl na vòlta in nóṿ incóntar śugâ sèg). A Sydney la giapunéśa la mét in riga la Daniela Hantuchová 1-6 6-3 6-3 par pò cédar a n'atra cinéśa, la Na Li, par 1-6 0-6. A gl'Asutralian Open la Morita la gh'à da pigàr-as a 'l tèrs tùran a la Serena Williams par 1-6 3-6 ma pò a la fiṅ dal méś la riva in di quàrt a Pattaya City, baténd anc a 'l prim tùran la nùmar trédas dal mónd, l'Ana Ivanović. In Favràr la céd in dla semifinàla ad Kuala Lumpur a la Karolína Plíšková par 0-6 2-6 mént'r in Mars la pèrd incóra da la Serena Williams a 'l tèrs tùran a Miami. In sla tèra rósa ad Monterrey l’Ayumi la bat la Jana Čepelová par 6-0 6-1 e la Galina Voskoboeva par 6-4 7-6 prima ad far al valìś cun l'Angelique Kerber, nùmar siē dal mónd, cun al puntéǵ ad 2-6 1-6. In Maǵ la riva incóra a 'l tèrs tùran a Esturìl (4-6 3-6 da la Kaia Kanepi) e a Róma (1-6 0-2 bandòṅ cun la Viktoryja Azaranka). A 'l Roland Garros la và fóra subìt cun la Julija Putinceva par 2-6 3-6 e la fà cumpàgn anc in sl'èrba ad Birmingham, ad 'S-Hertogenbosch e ad Wimbledon, cun l'Alison Van Uytvanck (nùmar 205 dal mónd), cun la Sofia Arvidsson e cun la Marina Eraković.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor il psicolog da scola dal territori rumantsch da la Surselva, Philipp Tuor, n'haja dentant betg dà dapli problems psichics pervia dal lockdown. Dentant saja sa mussà, che scolars ferms u talentads n'han uss betg pli uschè grond gust dad ir a scola. Els han vis la differenza tranter homescooling e l'instrucziun da preschientscha.
Ils pensums eran fatgs en curt temp ed ils uffants talentads han uschia gì dapli temp liber. E quai è bler pli bel che seser en scola e repeter chaussas ch'els han gia daditg chapì.
Ils flaivels pateschian sin in'autra moda, manegia Philipp Tuor. Els hajan bregias da structurar lur lavur, la disciplina manchia, els na sappian betg far ils pensums persuls. Els dovrian pli fitg il contact cun il scolast. Per ils uffants flaivels saja la situaziun dal lockdown stada bler pli greva.


text:
Luchsingen
Luchsingen a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.76 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1119 abitant.
El cumün de Luchsingen al se tröva a una altitüden de 572 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Betschwanden, Braunwald, Elm, Glaruna, Haslen, Leuggelbach, Muotathal (SZ), Nidfurn, Schwanden.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Luchsingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1274 col nom de Luchsingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Luchsingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dals 13 da mars enfin ils 6 da zercladur eran serradas las portas dal motor turistic amez la vischnanca da Scuol – absolut naginas entradas. Ed ussa, suenter ils 6 da zercladur dastgan entrar mo 130 persunas empè da 320.
Tenor ils quints dals onns anteriurs van a perder uschia entradas da radund in milliun francs. Perquai ha il Bogn Engiadina Scuol inoltrà la dumonda per retschaiver quel import a fond perdu. La radunanza communala ha lieu ils 29 da zercladur.
Tenor infurmaziuns dal directur Claudio Duschletta n’è il bogn betg vegnì actualmain in stretgas causa la mancanza da daners, ma a lunga vista pudess quai tut tenor esser pussaivel senza l'agid da Scuol.
La vischnanca da Scuol paja mintg’onn in import da 1,85 milliuns vi da la gestiun dal bogn, quai per egualisar il quint annual. Cun questa mesira ins prevesa da segirar la gestiun ordvart impurtanta per il turissem en Engiadina Bassa.


text:
Uniun
La SSR è in'uniun. Quella sa cumpona da quatter societads regiunalas cun var 23 000 commembras e commembers. Daventar commember po mintga persuna che s'interessescha per las medias.
Las societads regiunalas francheschan la SSR en la societad cun intimar e manar ina debatta publica davart il service public audiovisual. A medem temp rimnan las societads regiunalas ils giavischs dal public, inoltreschan quels a la SSR ed influenzeschan l'orientaziun e la qualitad da las purschidas da la SSR.
L'artitgel 4 dals statuts da la SSR descriva las incumbensas da las societads regiunalas. La strategia da l'uniun dals 15 da zercladur 2021 concretisescha questas incaricas.
L'organ suprem da l'uniun è la radunanza da delegads. Il cussegl d'administraziun da la SSR è la suprastanza da l'uniun. Ils presidents e presidentas da las quatter societads regiunalas èn a medem temp commembers dal cussegl d'administraziun e commembers da la radunanza da delegads.
4 societads regiunalas
En mintga societad regiunala garantescha il cussegl dal public il barat tranter il public ed ils responsabels per il program. Il cussegl dal public sustegna uschia la lavur da program da la chasa da medias SSR. In servetsch da mediaziun prenda encunter reclamaziuns che pertutgan la purschida da la SSR e fan or da quellas recumandaziuns per las redacziuns.


text:
Sistema nervos autonom
El sistema nervos autonom, o sistema nervos vejetativ, l'è la part del sistema nervos qe el controlla tœte le fonzion miga controllabil, incé diite "vejetative", 'me prexempe la velocità del bater del cœr, o la secrezion de la bilis ind el intestin, la respirazion, la pression e la resistenza dei vas del sang, la peristalsis e tante oltre. El sistema nervos autonom l'è format de tre sistema:
- el sistema simpateg;
- el sistema parasimpateg;
- el sistema entereg, manc cognossid, qe l'è arent a l'intestin;
I do sistema plussee importants i è el simpateg e el parasimpateg, qe i è tœts du sistema bineurai, çoè faits sœ de domà du neuron.


text:
Il Cussegl federal è er vinavant da l'avis che la vaccinaziun è la meglra pussibilitad ord la crisa. Pervia da quai ha el decidì il suandant:
- Ina emna naziunala da vaccinar dals 8 fin ils 14 da november
- Dapli posts d’infurmaziun e vaccinaziuns mobilas
- Schlargiar la purschida da s'infurmar individualmain
- Nagin bon da 50 francs per persunas che persvadan auters da sa laschar vaccinar
Emna naziunala da vaccinar, ils 8 fin 14 da november
Ina campagna da medias naziunala ed occurenzas localas da chantuns e vischnancas duain informar la populaziun davart avantatgs da la vaccinaziun. Ils fatgs pertutgant segirtad, efficacitad, ed effects secundars duain vegnir preschentads a moda chapaivla ed en pliras linguas. Era il risico d'ina infecziun e las pussaivladads da sa laschar vaccinar duain esser part da questa campagna.
Il Cussegl federal vegn a sa drizzar cun ina brev a la populaziun per accentuar l'impurtanza da sa laschar vaccinar. Ils custs per quest'emna da maximalmain 15,2 milliuns francs surprenda la Confederaziun.
Posts mobils da vaccinar e s'infurmar
Per il mument datti radund 50 posts mobils per sa laschar vaccinar. La Confederaziun vul dar la pussaivladad ad uschè bleras persunas sco pussaivel da sdar la squitta senza grondas stentas. Ella surpiglia fin 220'000 francs per mintg'ulteriur post mobil da vaccinar e cussegliar, maximalmain 38 milliuns francs.
Infurmaziuns individualas
Persunas ch'èn anc indecisas pertutgant la vaccinaziun duain pudair s'infurmar individualmain. Las cussegliaziuns pon esser persunalas, per telefon u per chat en las raits socialas. Ils cussegliaders e las cussegliadras gidan da chattar in center da vaccinaziun, ina media u era in translatur. Ils chantuns pon engaschar cussegliaders e cussegliadras u era incumbensar organisaziuns sco la Spitex. La Confederaziun surpiglia era quels custs. Previs èn 43 milliuns francs.
Investiziuns da maximalmain 96,2 milliuns
Quels custs sajan persistents, cumpareglià cun ils custs da 50 milliuns mintg'emna per tests gratuits. In tempo aut da vaccinar haja ulteriurs effects positivs economics e per la politica da sanadad. En media possian ins evitar in'ospitalisaziun per 100 vaccinaziuns e per 250 vaccinaziuns in cas sin la staziun intensiva.
Directurs cantunals da sanadad cuntents
Desister da bons per motivar persunas da sa laschar vaccinar è consequent, tenor directuras e directurs chantunals da sanadad. Remuneraziuns sajan in signal fallà. L'offensiva da vaccinar cunvegna a la gronda part dals chantuns, en vist'a la bassa rata da vaccinaziun. La Conferenza da directuras e directurs chantunals da sanadad fa dentant attent a la mancanza da persunal dal fatg en connex cun la purschida d'infurmaziun individuala. Là dovria il sustegn da las organisaziuns.


text:
La grond'unda da storno na vegnia quai betg a dar quest onn, quai manegia Norbert Hörburger da l'Institut per turissem e temp liber tar la Scol'auta spezialisada dal Grischun FHGR. La raschun è fitg simpla blers cudischeschan pli a curta vista e bler pli precaut. U insumma na. Gist per la stad saja il volumen da cudeschaziuns en bleras regiuns e pajais anc fitg bass. Norbert Hörburger resumescha la situaziun actuala uschia:
Ins po dir: Pli a curta vista, pli datiers e pli decentral.
La glieud vegnia segiramain a viagiar pli spontan, plitost pli datiers e far dapli viadis dal di. Sper quai vegnian er regiuns periferas ad esser pli tschertgadas per evitar las massas da glieud.
Viagiaturs vegnian a s'infurmar meglier
I vegnia dentant er a dar learnings, numnadamain che viagiaturas e viagiaturs s'infurmeschan meglier er davart chaussas che n'han betg interessà els en il passà. Per exempel restricziuns da viagiar, reglas da storno ni er il dumber da visitaders da tscherts lieus. Gist a profitar na vegnian dentant er quels lieus betg manegia Norbert Hörburger.
Abitaziuns da vacanzas, hotels pitschens u campings èn segiramain pli dumandads per ir ord via a las grondas massas.
Quai ch'è capità il davos onn en la branscha da turissem n'haja anc mai dà manegia l'expert. Il coronavirus è insatge tut auter ch'ina attatga da terror che capita en in lieu. El è in problem sin l'entir mund. Perquai cusseglia Norbert Hörburger da s'informar bain davart las reglas en il pajais giavischà, las reglas d'entrar ed er las reglas da puspè turnar a chasa. Sper quai èsi er impurtant da s'infurmar davart las reglas da storno per ch'ins survegn almain enavos ils daners sche il viadi croda en l'aua.


text:
En ina crisa sco uss saja impurtant da tgirar il dialog, e da promover il chit naziunal, ha ditg Guy Parmelin a chaschun da sia visita tar la regenza tessinaisa. En ses pled a Lugano ha il president da la Confederaziun lantschà in appel a tut il chantuns – da suandar l'exempel dal Tessin e vaccinar. Il Tessin tutga tar ils chantuns cun la megliera quota da vaccinar.
Dar ina perspectiva
A partir da l'avrigl haja la Svizra a disposiziun in cler quantum pli grond da vaccins, ha Guy Parmelin accentuà a Lugano. Tut ils chantuns stoppian esser pronts. I saja fitg impurtant da dar a la populaziun ina perspectiva. La glieud saja stancla ed haja adina dapli fadia da suandar las mesiras.
Vitiers ha il president da la Confederaziun ditg sin dumonda – che persunas na duain betg vegnir discriminadas, sch'ellas refusian ina vacczinaziun. I saja dentant imaginabel, che persunas betg vaccinadas stoppian preschentar in test svelt negativ per concerts u viadis.


text:
Il venderdi ha il chantun lantschà la concurrenza da project per ina nova basa da traffic. Quest bajetg da la polizia chantunala duai vegnir sper la rundella «Cuira sid» a la via Sommerau – visavi dal bajetg da la chasa editura Somedia.
Cunquai ch'il bajetg vegn a far part dal plan d'acziun chantunal «Green Deal» – è la persistenza dal bajetg in dals puncts centrals dal project.
E damai ch’il lieu da construcziun vala sco «porta» a la citad da Cuira, spetga il chantun in project-mussavia er areguard la persistenza. Las experientschas fatgas duain lura gidar il chantun, da realisar ulteriurs bajetgs cun resguardar aspects sco bilantscha energetica netto-nulla, in bun clima e bunas funcziunalitads per il persunal e custs minimals dal manaschi sco er dal mantegniment.
La nova basa da traffic da la Polizia chantunala ha da dar suttetg a radund 50 collavuraturas e collavuraturs – sco er a differents vehichels da la polizia.


text:
La gronda part dals chantuns incasseschan ina taglia sin donaziuns. Cun questa taglia duai vegnir impedì ch’i vegnian guntgids auters geners da taglia cun ina donaziun, spezialmain la taglia sin l’ierta.
La taglia sin donaziuns vegn per exempel incassada sin il suandant:
imports da daners a partir d’ina tscherta summa
donaziuns da proprietad funsila
objects da valur sco ovras d’art
donaziuns da prestaziuns d’assicuranza ch’èn da pajar durant la vita da l’assicurada u da l’assicurà
retratgas anticipadas da l’ierta
donaziuns en furma da cessiun u da consegna da dretgs (p.ex. dretg da giudida)
La taglia sin donaziuns sto vegnir pajada da quellas persunas che survegnan ina donaziun.
Per regla èn ils conjugals, las persunas che vivan en in partenadi registrà e lur descendents (uffants e biadis) deliberads da la taglia. Er deliberads da la taglia èn figliastras e figliasters sco er uffants da tgira. Quai vala dentant mo en ils chantuns, nua che quests uffants han ils medems dretgs sco ils agens uffants.
En la gronda part dals chantuns stuais Vus annunziar la donaziun entaifer in tschert temp a l’administraziun chantunala da taglia.
As drizzai per ulteriuras infurmaziuns a l’autoritad chantunala da taglia da Voss chantun da domicil.
L’autezza da la tariffa da taglia e cun quai l'autezza da la taglia dependan per regla dal suandant:
da la valur da la facultad retschavida tras la donaziun
e/u dal grad da parentella tranter la donatura u il donatur e la persuna che survegn la donaziun: pli datiers ch’ins è parent, e pli bassa che la tariffa da taglia è
Tgi che fa ina donaziun ad in’organisaziun d’utilitad publica, po deducir en tscherts cas parzialmain u cumplainamain l’import da la donaziun en sia decleraziun da taglia. Ulteriuras infurmaziuns davart quest tema chattais Vus en las Infurmaziuns davart la decleraziun da taglia.
Per infurmaziuns davart la taglia sin donaziuns As drizzai a l’administraziun chantunala da taglia dal domicil da la donatura u dal donatur. Mappa da taglia – Taglia sin l'ierta e donaziuns (guardar pdf en la glista)
Documentaziun da l’Administraziun federala da taglia (dossier infurmaziuns da taglia e mappina da taglia).
Sche Vus survegnis ina immobiglia tras la donaziun, è la vischnanca, nua che la immobiglia sa chatta, Voss contact.
- Nagins resultats


text:
Faggee
Faggee (nom ufizial in italian: Faggeto Lario) l'è on comun de la Provincia de Còmm, situaa in del Triangol Larian, che 'l cunta 1 212 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 18,1 km² e 'na densità de 67 ab./km².
El comun l'è dividuu in quatter frazion: Lemna, che l'è 'l center comunal, Molina, Pallanz e Riva, che l'è ciamada inscì perchè la se troeuva longh i spond del Lagh de Còmm. I alter tre frazion hinn situaa sora i mont e on temp eren collegaa de la strada che la portava de Brunaa fina a Bellas.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Faggee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Augustinus da Hippo
Augustinus da Hippo, eir nomno: Augustinus da Tagaste, Augustin u Aurelius Augustinus (* als 13 da november 354 a Tagaste in Numidia, hoz il lö Souq Ahras in Algeria; † als 28 d'avuost 430 a Hippo Regius in Numidia, hoz Annaba in Algeria) d'eira ün teolog e filosof al cunfin traunter las epocas da l'antica e dal temp d'immez.
VitaEdit
Augustinus es creschieu sü in üna famiglia, illa quela il bap Patricius d'eira ün pajaun (battagio pür immediatamaing aunz la mort) e la mamma Monica üna cristiauna.
Zieva ün stüdi da retorica gniva Augustinus clamo l'an 384 a Milaun innua el vaiva da scriver discuors d'onur e da lod pel impertatur Valentinus II..
L'an 386 vaiva augustinus l'experienzcha da conversiun renomneda, da la quela el svess raquinta in sia autobiografia, illas confessiones. In ün üert udiva'l üna vusch chi'l cumandaiva: tolle lege (= piglia sü e legia). Lura chattaiva'l üna collecziun da las chartas dal apostel Paulus. In avrind il cudesch al daiva in ögl ün vers da la charta als Romauns: "Na in maglier e lapper, na in lascivited e obscenited, na in dantigl ed invilgia, dimpersê vus dessat trer aint il Segner Gesu Crist e nu cultivè il charn per l'excitaziun da vossa vöglia" (chapitel 13, vers 13–14).
Illa not da Pasqua 387 laschaiva'l as battager a Milaun tres l'ovas-ch Ambrosius.
Dal 396 fin a sia mort d'eira Augustinus ovas-ch da Hippo in Africa dal Nord. El es mort düraunt cha'ls vandals assediaivan la cited.
RecepziunEdit
Augustinus vain considero scu il bap da la baselgia occidentela. La baselgia catolica romauna l'onurescha scu ün sench, l'ortodoxia scu ün beo. Sül protestantissem vaiva el grand'influenza tres la teologia da Martin Luther chi surpigliaiva bgers impissamaints d'Augustinus, impustüt sül champ da la doctrina da grazcha.
OuvrasEdit
Ouvras autobiograficsEdit
- Confessiones (= Confessiuns, raquints da si'egna vita, traunter oter da sia conversiun)
Ouvras filosoficsEdit
- De civitate Dei (= Dal stedi da Dieu)
- De trinitate (= Da la trinited; ouvra principela cumpigliand 15 toms)
ChanzunsEdit
A vain quinto ch'Augustinus hegia poetiso insembel cul ovas-ch Ambrosius l'imna da lod da Dieu Te deum.


text:
Sepp Blatter ha laschà communitgar ses advocat che ni el sez, ni l'anteriur secretari general Jèrôme Valcke, ni l'anteriur schef da finanzas Markus Kattner hajan prendì 79 milliuns francs da la FIFA. Quai mussia in'examinaziun interna, din ils advocats da la federaziun internaziunala.
Ils daners duain esser cullads en ils satgs dals top-funcziunaris cun augments da paja, bonus ed auters pajaments.I saja pia stà tut legal. Quai la reacziun dals inculpads suenter talas renfatschas.
RR novitads 08:00


text:
Durant l'emprima mesadad dals onns 1970 resulta in emprim project da construcziun detaglià per in tunnel da basa dal Gottard. Il tunnel duai augmentar las capacitads dal transport da rauba. L'onn 1971 ha il Cussegl federal incumbensà las VFF, sin basa dal rapport da la cumissiun «Tunnels da viafier tras las Alps», d'elavurar in project; cun la construcziun duai vegnir cumenzà l'onn 1975. La crisa economica e la diminuziun dal traffic da rauba colliada cun quai frainan dentant il project. Bloccà vegn el er da la Svizra occidentala e da la Svizra orientala. La Svizra orientala sa referescha a l'empermischun d'ina viafier orientala da las Alps da l'onn 1878, che prevesa ina colliaziun orientala tranter nord e sid.
« La realisaziun d'in concept da transit tras las Alps è, a lunga vista, giavischabel er ord vista militara. »Schef dal stab general colonel divisiunari Borel, Brev a l'Uffizi federal da traffic, 05.09.1973


text:
Il silenzio degli innocenti
Il silenzio degli innocenti (Al taśēr di inusènt) 'l è 'n film thriller e ad scarésa americàṅ dal 1991 ad Jonathan Demme trat da 'l rumànś umònim ad Thomas Harris, al secónd ch'al dascór dla figùra dal serial killer Hannibal Lecter. Custâ 19 migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò ciapâ sù da piò ad duśènt-stantadū.
'L à purtâ a cà sinc Prèmi Òscar, i più impurtànt fra 'l àtar: p'r al film, par la regìa, par 'l atōr prutagunìsta, par l'atōra prutagunìsta e par la senegiadùra minga uriginàla.
Sunt
Jack Crawford (Scott Glenn), agìnt d'l FBI, al n sà piò in du ciapàr quànd al s cata a far frònt a soquànt masamènt ad śuvnòti ad òpra 'd un serial killer. Al decìd acsè ad dmandàr ajùt a 'l dutōr Hannibal Lecter (Anthony Hopkins), 'n ex psichiàtra e studiōś dal crìmin, ch'al s cata da òt an in na parśòṅ par ciucâ in dla tèsta dòp avér cupâ e pò magnâ soquànt sò pasînt. Al pulisiòt al créd che lò al sàppia quèl 'd ùtil in si cònt dal masadōr, ch'al s pòrta adrē al scutmàj ad “Buffalo Bill”, ma lì lò al n gh dà minga a mènt.
Jack alóra al dà 'l incàrag ad dascórar sèg a la śóvna Clarice Starling (Jodie Foster). Chi lē la capìs che par tiràr-ag fóra quèl la gh'à da vèrar-'s cun lò. Acsè, par far in manéra che Hannibal al gh pòsa cuntàr insìma, lē la gh astà a far-'s analiśàr e la gh diś che da pìcula la gh'éra armàśa dimóndi quànd la gh'à abû da scultàr i sîg dasprâ di agnèi pìcui a 'l masèl.
La saga
La saga la tōś riferimènt da i rumànś ad Thomas Harris ma i film i n èṅ minga vgnû fóra in d'l órdan giùst:
- Hannibal Lecter - Le origini del male 2007, regìa ad Peter Webber
- Manhunter - Frammenti di un omicidio 1986, regìa ad Michael Mann
- Red Dragon 2002, regìa ad Brett Ratner (afracimènt ad Manhunter - Frammenti di un omicidio)
- Il silenzio degli innocenti 1991, regìa ad Jonathan Demme
- Hannibal 2001, regìa ad Ridley Scott


text:
Categoria:Articoi in Comasch
Articoi in la categoria "Articoi in Comasch"
In quella categoria chì gh'è i 55 pagine indicade de 55 complessive che gh'inn.
S
- Selezzion del folball d'Italia
- Selezzion del folball de Andorra
- Selezzion del folball de Cipro
- Selezzion del folball de Gibilterra
- Selezzion del folball de l'Albania
- Selezzion del folball de l'Armenia
- Selezzion del folball de l'Austria
- Selezzion del folball de l'Azerbaigian
- Selezzion del folball de l'Estonia
- Selezzion del folball de l'Inghilterra
- Selezzion del folball de l'Irlanda
- Selezzion del folball de l'Irlanda del Nord
- Selezzion del folball de l'Islanda
- Selezzion del folball de l'Israell
- Selezzion del folball de l'Ongaria
- Selezzion del folball de l'Ucraina
- Selezzion del folball de la Bielorussia
- Selezzion del folball de la Bosnia-Erzegovina
- Selezzion del folball de la Bulgheria
- Selezzion del folball de la Cechia
- Selezzion del folball de la Croazzia
- Selezzion del folball de la Danimarca
- Selezzion del folball de la Finlandia
- Selezzion del folball de la Franza
- Selezzion del folball de la Georgia
- Selezzion del folball de la Germania
- Selezzion del folball de la Grecia
- Selezzion del folball de la Letonia
- Selezzion del folball de la Lituania
- Selezzion del folball de la Macedonia del Nord
- Selezzion del folball de la Moldavia
- Selezzion del folball de la Norvegia
- Selezzion del folball de la Polonia
- Selezzion del folball de la Romania
- Selezzion del folball de la Russia
- Selezzion del folball de la Scozzia
- Selezzion del folball de la Serbia
- Selezzion del folball de la Slovachia
- Selezzion del folball de la Slovenia
- Selezzion del folball de la Spagna
- Selezzion del folball de la Svezzia
- Selezzion del folball de la Svizzera
- Selezzion del folball de la Turchia
- Selezzion del folball de Malta
- Selezzion del folball de San Marin
- Selezzion del folball del Belgi
- Selezzion del folball del Galles
- Selezzion del folball del Kazakistan
- Selezzion del folball del Kossovo
- Selezzion del folball del Liechtenstein
- Selezzion del folball del Lussemborgh
- Selezzion del folball del Montnegar
- Selezzion del folball del Portogall
- Selezzion del folball di Fær Øer
- Selezzion del folball di Paes Bass


text:
In vehichel da servetsch a S-chanf era per part crudà or dals binaris e bloccava la staziun da S-chanf. Il vehicel era fitg pesants, sco quai che Yvonne Dünser, pledadra da medias da la Viafier retica, ha declarà envers RTR. Ins haja sco emprim stuì procurar per il dretg vehicel per puspè plazzar el sin ils binaris. Quater da las sis axas erian sviadas, uschia ch'il disturbi ha cuzzà relativamain ditg.
Er stà interrut è il traffic da viafier tranter Tavau Platz e Filisur. La raschun è stà in disturbi tecnic. In tren ha bloccà ils binaris.
RR novitads 08:00+


text:
Imbersach
Imbersach u Imbersagh[1] (Imbersago in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch ch'al gh'ha 2 400 abitant (dàto del Dic 2015 [2]). Al se tröva visin al fiumm Ada.
Imbersach al se divit in tri part:
- Ul center del paes
- La part abass lonch l'Ada
- La part avolt che l'è Sabiun.
G'hin anca alter toch de paes che g'han nom diferent e temp indré eren dumà tri o quater cà, ma adess s'hinn sgrandì.
La roba püssè famusa che gh'è a Imbersach l'è ul traghet del Leunard da Vinci, ca l'è giò a l'Ada.
Alter rop che gh'hinn in gir hinn i cà d'i quei signurot che i gh'avevun i dané. Per esempi in del paes gh'è la vila Castelbarco, che l'è amò abitada da vüna de la famija. Püssè avolt, sura 'l col de Sabiun gh'è la vila Orsini-Colonna.
I sò abitant i g'hann la scurmagna de perseghet.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ AA. VV., Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani , Torino, UTET, 1990, p.386.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Unterägeri
Unterägeri a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.1 km² e in del Desember 2011 al gh'eva una popolazion de 8121 abitant.
El cumün de Unterägeri al se tröva a una altitüden de 727 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baar, Menzingen, Oberägeri, Sattel (SZ), Steinerberg (SZ), Walchwil, Zug. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
StoriaModifega
Oberägeri l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1150 col nom de Agregia. In del 1538 inscambi l'eva menziunaa col nom de Ober Egere.[1]
RiferimentModifega
- ↑ Oberägeri in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Vidi d'ingress
El vidi d'ingress (ciamaa despess visa, dal latin charta visa, carta che l'è stada vista) l'è on permiss che on paes el dà a on forestee de 'gnì dent per on temp e on motiv determinaa. In d'on quaj paes gh'è anca el vidi de sortida, per andà foeura dal paes.
De solit el vidi a l'è daa de n' Official de l'Immigrazion a la frontera, ma al di d'incoeu on poo de paes domanden de avegh el vidi prima de andà in del paes.
Vidi de sortida temporanea de l'URSS
FormaModifega
Incoeu i vidi hinn di tesseritt, asquas semper taccaa al Passaport, che l'è daa de ona Imbassada o on Consolaa.
Normalment gh'è dent:
- L'utorità che l'ha relassaa
- La data del relass
- Ona durada del soggiorn
- La validità del vidi
- Ona motivazzion
In d'on quaj paes gh'è anca ona limitazzion al territori: Per esempi on vidi frances el pò riferiss domà ad ona Collettività d'oltre mar e 'l vidi cines el permett mia de andà in Tibet.
Tip de vidiModifega
A vardà i divers paes, pòdom avegh on elench general di vidi emettuu:
- Vidi de transit, che 'l serviss a passà per rivà in d'on olter paes.
- Vidi de turista, per quej ch'i van in vacanza o in visita
- Vidi de lavorà, per quej ch'i voeuren lavorà in del territori
- Vidi de student, per quej ch'i studien
- VIdi da giornalista
- Vidi de matrimoni, per quej ch'i voeuren sposass cont el cittadin del paes
Eccezzion e motivazion de rifiutModifega
El serviss minga semper el vidi, ad esempi i cittadin de l'Union Europea pòden girà liberament in tutta l'Union. Tra l'alter, i forest i gh'han de ciappà domà el vidi de on paes (despess quell de ingress) e 'l val in tutt i paes de Schengen.
Despess i paes pussee important fan di accord cont i olter paes per permett ai sò cittadin de andà senza el vidi.
I vidi pòden vess anca rifiutaa, i motivazion pussee classich hinn:


text:
Tenor il directur da l'ospital chantunal Arnold Bachmann pajan mo la mesadad da tut las vischnancas ils custs per la scola d’ospital. Cun quai fa la scola d’ospital in deficit da CHF 66’000.-. Per che la scola possia vinavant exister, saja quai però impurtant che tut las vischnancas pajan. Pertge che tschertas vischnancas na pajan betg, n'è per Bachmann betg visibel.
Vischnancas na pajan betg
Per evitar in deficit, ha Bachman appellà a las vischnancas da finalmain pajar; quai a la radunanza cun las vischnancas dals 26.09.2016. Entant però senza effect.
Ina da las vischnancas che na pajan betg è Domat. La presidenta communala Beatrice Baselgia insista però, ch'i na saja scrit nagliur che las vischnancas dessan surprender ils custs. Uscheditg che quai na saja betg reglà definitivamain, na vul Domat era betg pajar.
Cussegl grond duai sclerir en la sessiun d'october
Anc l’ultim onn è vegnida inoltrada la dumonda al parlament, co quai saja reglà cun la finanziaziun da la scola d’ospitals. La resposta da la regenza n’haja però betg persvadì. Il Cussegl grond vuless en la proxima sessiun (otober) sclerir ils fatgs. Fin lura, han las partidas da spetgar.
RR actualitad mezdi 11:00


text:
Baumann è in currider che sa senta bain a cursas da distanza – e principalmain era a cursas en il stil classic, sia tecnica preferida. Uschia fiss atgnamain tut promt per mussar in exploit ad Oberstdorf. Il currider da 30 onns n’ha dentant betg gì la meglra preparaziun sin questa cursa roiala. Suenter il skiatlon è Baumann turnà a chasa tar la famiglia. Deplorablamain è el anc vegnì malsaun ed ha uschia stuì prender tut pli pacific ils davos dis. Tuttina, ussa saja el enavos e possia speranza mussar ina buna cursa al davos di da quests campiunadis mundials, di il currider da la Val Schons il di avant ils 50 kilometers.
La finamira da Jonas Baumann fiss stà da currer sut ils top 15 a sia pli impurtanta cursa da la stagiun. Uss suenter esser stà malsaun fiss era in plaz sut ils top 20 ina buna prestaziun, manegia Baumann. 20avel er’el gia vegnì avant in’emna en il skiatlon.
Il meglier resultat en ina cursa da 50 kilometers ha Jonas Baumann mussà als campiunadis mundials dal 2015 a Falun en Svezia. Là er el daventà 18avel, era en il stil classic.


text:
Versam
Versam a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 226 abitant e una süperfiss de 16.77 km², e al se tröva a una altitüden de 909 meter sura al livel del mar.
El cumün de Versam a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Flims, Präz, Rhäzüns, Safien, Sagogn, Tenna, Trin, Valendas.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Versam l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1050 col nom de a valle Versamia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Todesch)
- Versam in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dialett magiorin
El magiorin l'è on dialett oriental del piemontes parlaa a Magiora, in de la Provincia de Noara.
A l'è vuna di tanti parlad che se troeuven in sul confin in tra lombard e piemontes, e per quest el ciappa caratteristegh de tutt dò i lengov.
Carateristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialet magiures el gh'ha quei carateristigh funetigh chì, rispet a l'Insübrigh central (disem ciuè la zona che la va de Lügan fina sota a Milan):
- I vucai atonigh, che in del Lumbard Ucidental vegnen o di E o di A (e in del Piemuntes inveci una Ë, müta), chichinscì müden despess in d'una Ö (de/da => dö; per/par => pör).
- Despess di E avert se müden in di A (e chi hinn representaa cunt una Ë; terz => tërs).
- Tanti A avert se müden in di E (e chi hinn representaa cunt una Ä; quaranta => quaränta).
- Tanti parol finissen cunt una U final (zenever => zönevru).
- Cumpagn del Ticines, la S denanz ai cunsunant la sona despess cumpagna de una SC (strach => sc'trach).
- I terminaziun di verbi hinn püssee vesin a quei piemuntes che a quei lumbard (gh'em => gh'uma).
- Esisten di son semi-palatai per la G e la C, cumpagn de quei de certi dialet ciavenasch e tisines (gesa => gjesgia; ciav => cjav).
Tüti quei infurmaziun chì hinn staa ciapaa sü del sit del cumün de Magiura (a la fin de la pagina el gh'è 'l link), anca se chì em müdaa un poo l'urtugrafia per fàla vegnì püssee facil de capì respet ai standard de scritüra lumbard.
I articul[Modifega | modifica 'l sorgent]
I prepusiziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sempliz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- De: dö/'d (genitiv); da (ablativ)
- A: a
- In: in/'n
- Cun: cun/insema
- Sü: sü
- Per: pör
- Tra: tra
Articulaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prunom persunai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mì
- Tì
- Lüi/lei
- Niaicc/niauti
- Viaicc/viauti
- Lui
Cungiünziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cupülativ: e, anche.
- Dis'giuntiv: o.
- Aversativ: ma, pörò, 'nveci, epüra.
- Curelativ: sia... sia, iscì... cume.
- Deciarativ: önfati, ciuè.
- Cunlcüsiv: duca.
I averbi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- De lögh: 'ntuqua (duve), chilò, gliò, là, davanti, deree, sü, giü, dint, fora, sura, sut, sü là, giü là.
- De temp: iera, öncöi, duman, prest, pöi, da nocc, ädess, sempri, mai, dopu, sövens, sütu (sübit).
- De möd: ben, mal, uëntei (vulentera), fort, pitöst, prössapoch, süpörgiü, dö söcür, in prescia, dö culp.
- De valüdaziun: scì, nò, gnänca, magara, pör dal bun (de bun).
- De interugaziun: quand?, quant?, cume?
I nümer[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cardinai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Uün/uügna
- Düi
- Trii
- Quatru
- Cinch
- Sesc
- Sët
- Ot
- Desg
- Vint
- Trënta
- Quaränta
- Cinquänta
- Sösciänta
- Sötänta
- Utänta
- Nuvänta
- Cent
- Mila
- Un miliun
Urdinai[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Prüm
- Söcund
- Tërs
I verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: Mì i sun, tì t'ei, lüi l'è, niaicc suma, viaicc sii, lui hin.
- Indicativ imperfet: Mì i era, tì t'eri, lüi l'era, niaicc i eru, viaicc i eri, lui i eru.
- Indicativ fütür: Mì i sarö, tì 't sarai, lüi 'l sarà, niaicc saruma, viaicc sarii, lui i saran.
- Cungiüntiv present: Che mì i sea, che tì 't sei, che lüi al sea, che niaicc i seu, che viaicc i sei, che lui i seu.
- Cungiüntiv imperfet: Che mì i füsc, che tì 't füsci, che lüi al füsc, che niaicc i füsciu, che viaicc i füsci, che lui i füsciu.
- Cundiziunal present: Mi i saresc, tì 't saresci, lüi al saresc, niaicc i saresciu, viaicc i saresci, lui i saresciu.
- Geründi present: Send.
- Participi present: Essent.
- Participi passaa: Stacc
- Infinii present: Sii.
Verb avègh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: Mì gh'hö, tì 't gh'hai, lüi gh'ha, niaicc gh'uma, viaicc gh'hii, lui gh'han.
- Indicativ imperfet: Mì gh'eva, tì 't gh'evi, lüi gh'eva, niaicc gh'evu, viaicc gh'evi, lui i gh'evu.
- Indicativ fütür: Mì gh'arö, tì 't gh'arai, lüi gh'arà, niaicc gh'aruma, viaicc gh'arii, lui i gh'aran.
- Cungiüntiv present: Che mì i abia, che tì t'abia, che lüi i abia, che niaicc i abiuma, che viaicc i abii, che lui i abiu.
- Cungiüntiv imperfet: Che mì i esc, che tì t'esci, che lüi l'esc, che niaicc i esciu, che viaicc i esci, che lui i esciu.
- Cundiziunal present: Mì i aresc, tì t'aresci, lüi l'aresc, niaicc i aresciu, viaicc i aresci, lui i aresciu.
- Geründi present: Avend.
- Participi present: Avent.
- Participi passaa: Biüü.
- Infinii present: Avei.
I alter cuniügaziun: el present indicativ[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 'Ndä (andà, I cun.): Mì i vagh, tì 't vai, lüi al va, niaicc i 'nduma, viaicc i 'ndee, lui i van.
- Vughi (vedè, III cun.): Mì i vugh, tì 't vughi, lüi al vugh, niaicc i vuguma, viaicc i vughii, lui i vugu.
- Furnì (finì, IV cun.): Mì i furnisc, tì 't furnisic, lüi al furnisc, niaicc i furniguma, viaicc i furnighii, lui i furnisciu.
Esempi del dialet del Votcent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Doca i digh che 'nt i temp dal prüm re 'd Cipri, dopu che Gutifrè di Bügliun l'ha quistaa la Tëra Santa, è 'gnüü che 'na gëntil dona dla Guascogna l'è 'ndaa in pelegrinagju al Sëpulcru, e 'nt al turnand, rivaa a Cipri, da certi birbun d'omni l'è stacja trataa propiu da vilan; rabiaa da 'sta roba cume 'n can, gh'è 'gnüü 'nt la ment da 'ndä dìglu cum al re; ma i gh'han tian tiü cüntaa ch'l'era 'n lavä la tësta 'd l'asu, përchè bëla lüi l'era tant danaa e poch 'd bun, che auchè tacässi fastüdiu par i afari di aut, al bütava la barta 'n se 'n sìghnu favu quaicadüna a lüi; e tant l'è vei che tüti cui ch'i 'gh l'evu sü i sfugavu cum fäghi quai despressiu. Sëntüü iscì cula dona, përdüva la spransa da vendicässi, giüst tant da sfugä ün palivin al sö magun, l'ha pensaa da murtificä au re e, lipiand cum i fan al doni, quand l'è stacja denai 'd lüi, la dis: "Üsciuria, mì i ven mia chilò denai 'd tì par ta 'gh la possi fä pagä a cui ch'i m'han fat ün intort iscì gross, veh!, Di n'in guarda! Ma tant par fä 'na roba, i 't prëgh, ciov di, t'am mustri cum fai a supurtä culi ch'i m'han tian tiü cüntaa ch' 't fan che iscì, 'mparand da tì, ch'i possa inche mì supurtä cun pasiensa cula balussaa ch'at sai, e 'l Signur lu sa che s'i pudess, uanteri i 't la cargarea a spala a tì: t'ei iscì ün bun asu par purtäi!".
Au re, che fin a cul mument a s'era mustraa ün pian pianin e cargaa d'ün sögn, cuma ch'a 's desvegiass, acmenzand dl'ingjüria de cula dona, ch'a l'ha facja pagä cara e salaa, l'è 'gnüü 'n demuscru sapia Diu, cuntra tüti cui ch'i favu quaicoss cuntra l'unur dla sö curuna da mò inai.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 319-320
La Parabula del Fiö Trasun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un om al gh'eva düi matai.
E 'l piü giuvnu 'd lur l'ha dit al pari: "Pari, dami la part di beni ch'am tuca!'" e 'l pari l'ha spartii tra lur i beni.
E dopu poch gjurnai, al mat piü giuvnu, rigulaa 'l fagot, l'è andaa in luntan pais, e laiscì a s'è bütaa sül verd vivend da lipadiun propio dal tüt.
E dopu ch'l'ha fat fora tüt al fat sö, è 'gnüü 'na gran caristia intu cul pais; a cul püntu l'ha cmenzaa a 'vèi de bisögn.
L'è andaa e al s'è metüü insëma un de cui ch'i stavu in cul tal pais, ca l'ha mandaa int i söi camp fora cum i purcei.
E lüi al bramava da impìssi la pël cum la pastüra ch'i mangjavu i purcei, ma inciüm i 'gh nu davu.
Donca, fat ben i söi cünt, l'ha dit iscì: "Quancji sarvitui ad mè pari i gh'han biscì dal pan, e mì i mor da fam!
I 'm tujarö sü e m'andrö da mè pari e i 'gh dirö: Pari, j'hö falaa cuntra 'l Ciel e denai de tì
e sun piü gnianca degn da sì ciamaa tö fiö; fami cumè un di tö massei".
Donca lüi al s'ha tujat sü e l'è 'gnüü da sö pari. E, quand l'era incù luntan, sö pari a l'ha vist e l'ha 'biüü cumpassiun. E l'è curs e 'l gh'ha bütaa 'l braci al cöl e l'ha basaa.
E 'l mat l'ha dit a sö pari: "Pari, j'hö falaa cuntra 'l Ciel e denai de tì e sun piü gnianca degn da sì ciamaa tö fiö".
Ma 'l pari l'ha dit ai söi sarvitui: "Purtee chilò la piü bëla vësta e vestìlu sü e mëtìghi l'anel int al dii e i scarpi in pee.
E menee fora 'l manzö ingrassaa e mazzélu, e mangjuma e stuma sü 'legri!
'St mè mat ciov dì l'era mört, e l'è turnaa a 'gnì viv; l'era perdüü e l'ha truvaa". E i s'hin metüi a fä fësta.
Ma 'l mat prüm da lui l'era in campagna; e, 'gnend a cà, quand l'è stat riva, l'ha sëntüü sunä e balä.
Tiraa int un cantun un di sarvitui, l'ha cjamaa qual l'ëra cul mastal.
E lüi l'ha dit: "È turnaa tö fradel e tö pari l'ha cupaa 'l manzö grass, parquè l'ha pudüü 'vèilu san e salv".
Ma lüi l'ha cjapaa la musca e l'ha vursüü nä dint nut; al parquè sö pari l'è 'gnüü fora e lu prëgava a nä dint.
Ma rispondend l'ha dit al pari: "Eco, già da tant agn mi 't serviss, e sapiötlu mì, j'hö 'n mai disübidii a 'n tö urdon. Epüra t'ha mai mai dat un cravió ch'i stass sü 'legru cum i mè amis.
Ma quand st'tö fiö, ch'l'ha mangjaa 'l tuv sustanzi cum al lambarci, l'è 'gnüü, tì ta gh'hai mazzaa 'l manzö grass".
E lüi al gh'ha dit: "Fiö, tì t'ei sempri 'nsëma a mì, e tüt al mei robi hin tui.
Donca convegneva a fä festa e stä sü 'legri, parquè 'st tö fradel l'era mört e l'è turnaa a 'gnì viv, l'era perdüü e l'è stat truvaa".
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878, pag. 24)


text:
Da Flavia Hobi – Nicolas Pernet, naschì 1979 a Sent, è dapi il schaner 2021 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Per il mument viva el cun sia famiglia en il chantun Turitg, planisescha dentant la midada en il Grischun. Durant mia visita en chasa RTR m’ha Nicolas Pernet raquintà a moda simpatica ed averta davart las finamiras tar RTR, pertge ch’el fa gugent paun u a tgi ch’el ha fatg ses davos cumpliment.
Nicolas Pernet, co ta plascha l’incumbensa sco directur da RTR resp. cun tge aspectativas has ti cumenzà quest post?
I ma plascha fitg bain. RTR ha ina grondezza survesaivla ed i è fitg familiar. Quai pussibiletscha da reagir spert e dad esser flexibels. Las vias èn curtas e las ierarchias èn bassas.
Co descrivessas ti tes stil da manar?
I è in stil fitg liber. Jau crai vida l’autoresponsabladad e che la persuna po pir sviluppar ed utilisar ses potenzial sch’ella ha la libertad. I dat gea culturas da tema cun controllar – tar mai è quai il cuntrari. Jau vi dar las libertads a las collavuraturas ed als collavuraturs da decider sez.
Vus essas ina fitg giuvna direcziun – co sa mussa quai en il mintgadi?
Dad ina vart sa mussa quai en la communicaziun – quella è fitg directa. Quai ha forsa era da far che nus essan uschè pitschens. L’autra chaussa è la moda e maniera co nus decidain robas. Nus pudain spert decider e realisar da maniera pragmatica. Questa dinamica ha segir era da far cun il fact che nus vulain muventar projects. In da quests projects actual è « Speech to text ».
Nicolas Pernet, tge vuls ti uschiglio anc muventar tar RTR?
Sfidas avain nus las medemas sco las autras chasas da medias. In tema è adina era da chattar novas gruppas en mira – tgi vulain nus cuntanscher ? Quai èn persunas giuvnas ma era da quellas che na dovran anc betg regularmain nossas plattafurmas. In auter punct è dad augmentar la digitalisaziun e la purschida. Ultra da quai vi jau era esser ina sort « ambassadur dal rumantsch » e mussar nossa lingua en autras culturas.
Discurris vus rumantsch en famiglia?
Na, cunquai che mia dunna è da Son Gagl è nossa lingua primara il tudestg. Ma jau sun ussa vidlonder dad integrar il rumantsch – p.ex. durant tschaina cun explitgar che quai è il latg, ils ovs, … Ils uffants na discurran anc betg rumantsch, ma nus avain la famiglia Babulin sin il iPad. L’iPad è atgnamain scumandà, ma la famiglia Babulin ha insatge educativ, uschia ch’ils uffants han là la lubientscha.
Ti es naschì a Sent. Quant fitg es ti anc collià cun l’Engiadina?
Fitg ferm. Jau sun partì cun 20 onns, ma nus faschain regularmain vacanzas en Engiadina. Mes bab viva là e jau crai che mia colliaziun cun quest lieu spezial na sa mida mai. Cunquai che mes geniturs eran oriundamain da Basilea, devi per mai adina duas linguas – il tudestg a chasa ed il rumantsch en scola. Tschertas chaussas che jau hai emprendì per rumantsch fatsch jau anc adina en questa lingua, p.ex. quintar.
Ti has studegià economia a Son Gagl, ma era fatg segiurns a l’ester sco a Michigan ed a Paris. Co eran questas experientschas?
Jau vuleva tschiffar il sentiment, co quai è da viver en in autra cultura e far questa experientscha. I m’ha gidà da betg avair pregiudizis ed dad inscuntrar avertamain a mintgin. Era viver en las citads – gist Paris cun ina energia speziala – m’ha correspundì fitg.
...Sco auters fan joga, fatsch jau gugent paun
Has ti mintgatant lungurus?
Na, quai n’hai jau mai. Ma ussa cun la famiglia guard jau dad avair quellas fanestras cun temp liber per els. Ina fanestra fixa p.ex. è la tschaina cun l’entira famiglia e senza telefonin. Jau crai quellas fanestras privatas e betg digitalas èn fitg impurtantas. Era sch’i na va betg adina uschè consequent sco jau avess gugent. Jau crai sch’ins lavura bler èsi impurtant dad era pudair sa focussar sin tut auter.
E quai pos ti far bain?
Gea, jau legel fitg gugent da tuttas sorts gener u fatsch sport sco currer ed ir cun skis. E sco auters fan joga, fatsch jau gugent paun. Jau sai propi ma deditgar cumplettamain al far paun e recrear durant far quai. Ma cun quai hai jau pir cumenzà durant il lockdown. Nus lavurain gea bler cun laptops, telefonins etc. uschia ch’i ma plascha da far tranteren insatge cun ils mauns.
Sas ti durant far nagut far nagut?
Na, en quai na sun jau betg bun. I dat persunas che pon seser sin ina sutga e guardar or uras a la lunga sin la mar senza far insatge. Jau stuess chaminar enturn, leger, … ma jau na pudess betg far nagut.
Per tge problem fissas ti ina buna soluziun?
Jau crai per problems cumplitgads cunquai che jau structuresch gugent. Jau part lura il problem en pitschens tocs ed uschia poss jau structurar el. E jau taidl gugent tge ch’ils carstgauns ma raquintan - pir sche ti chapeschas ils context pos ti era schliar problems.
T’interessa lura pli fitg la vart dal carstgaun ch’el ta mussa u quella ch’el na mussa betg ??
Quella ch’el na mussa è bler pli fascinanta. Ma là dovras in tschert sentiment. Sche ti lavuras cun insatge ensemen, sentas ti relativamain spert co la persuna funcziuna
Cura has ti fatg tes ultim cumpliment ad insatgi?
A mia dunna per las fluras sin maisa. Normalmain n’avain nus naginas fluras, ma quellas eran uschè bellas.
Ed anc per finir: Tge era tia ultima enconuschientscha da sasez?
Jau crai che jau hai mintgatant ina memia grond nervusitad ed avess gugent, sche las chaussas giessan in pau pli spert che quai ch’i van. Ma mintgatant vai eba simplamain uschè ditg sco quai ch’i va e quai vali dad acceptar. Dentant pli vegl che jau vegn e meglier ch’i va.
Nicolas Pernet, grazia fitg per quest bel discurs!
Intervista: Flavia Hobi
Fotografias: (c) RTR
Dapli: https://www.rtr.ch
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
-
5 giadas quatter paraids Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Nossa lingua è noss da chasa, uschia in bonmot.…15 da december 20211151 giadas
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun animals, quai…04 da november 20211278 giadas
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 20211544 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 20211622 giadas


text:
User talk:Eafoð
- Help & FAQ
- Manual (to create a wiki)
- Community portal
- Editing help
- Language support
-   Sandbox
Welcome to Wikimedia Incubator!
At the right there are some important links, and here are some tips and info:
- If you haven't created a user page yet, please create one with for example Babel templates on it.
- You can select your interface language in your preferences.
- If you make articles, templates or categories, don't forget to add a prefix!
- If your knowledge of English is good, you can help with translating pages to other languages you know, so more people can understand it!
- If you want to translate the interface, please go to Translatewiki.net and follow the instructions.
-- Welcoming Bot 15:04, 29 November 2019 (UTC)
BenvegnudEdit
Template:Wt/lmo/benvegnud--Gat lombart (talk) 18:01, 14 March 2021 (UTC)
l deperlee o dopia ?Edit
Ho segnalad i parole dubie chichinscì.
Per mi l'è istess. Se te penset che 'l sia mei con la "l" dopia, come utent registrad te podet spostà i pagine anca ti. Comunque che la sia 'na scerna definitiva. Mi a so minga cossa l'è mej. Intratanta grazzie de la toa prima contribuzzion al Wikizzionari e bon lavorà.--Gat lombart (talk) 18:05, 14 March 2021 (UTC)
-- Grazzia, alora proeuvi a fàll adess, vardi on poo i to guide. Te gh'heet de perdonàm per la mia ignoranza, se meti sota a imparà on poo 'me che el fonziona quella lavorà chì! --Eafoð (talk) 10:33, 25 March 2021 (UTC)
CorezzionEdit
Hoo giustad quell che t'hee did, foeura che "indoe" (a ghe sariss de giustall in tut el Wikizzionari, gh'avarissom besogn de 'n bot, sperèm che 'n quaivun el gh'abia on bot in su incubator). El sunt del lavorad fad e nanamò fad l'è in su la pagina del bar del Wikizzionari --Gat lombart (talk) 12:34, 15 March 2021 (UTC)
Noeuva Ortografia LombardaEdit
Ciao, perchè t'hee tolt via un tochell de la pagina de la Noeuva Ortografia Lombarda?--Gat lombart (talk) 18:28, 8 April 2021 (UTC)
Noeuv Modell "babellmo"Edit
Ciao, l'è disponibil el noeuv modell babellmo; el serviss de marcà el tò dialet in la toa pagina utent. Te podet drovàll tant in sul wikizzionari in incubator quant in su la Wikipedia in lengua lombarda. L'unega diferenza l'è che in sul wikizzionari te gh'heet de scriver el prefiss "Wt/lmo"--Gat lombart (talk) 21:36, 8 June 2021 (UTC)
Istituzzion linghistiche de la lengua lombardaEdit
Ciao, hoo fad su quela pagina chì: Wt/lmo/Appendix:Istituzzion_linguisteghe_de_la_lengua_lombarda. L'è sgiust o gh'è 'n quaicoss de sistemà? --Gat lombart (talk) 21:33, 11 June 2021 (UTC)
-- Ciao, grazzia, l'è perfet. --Eafoð (talk) 08:51, 13 June 2021 (UTC)
Vesser usad aEdit
Ciao Eafoð, hoo vist che t'hee miss denter "vess usad a" in la pagina di Wt/lmo/Appendix:Moeud e temp verbai in lombard. Mi gh'hoo fad su anca do pagine sora Wt/lmo/vesser usad a e Wt/lmo/vesser usada a. Te seet bon de indicà 'l dialet che dopera quella forma chì. Per indicà i dialet de gh'heet de drovà i modei che te troeuvet chichinscì.--Gat lombart (talk) 18:46, 12 July 2021 (UTC)
CavallEdit
In quant a la toa vos "Cavall" on para de robe:
→Per andà a la riga de sota drova el codes wiki  ; quand che te scrivet pusse de voeuna pronuncia te gh'heet de andà de sota; el mester l'è a l'istessa manera anca in su la wikipedia
→I nom di lengove ai scrivom in lombard e minga in la lengua original degià che 'l wikizzaionri l'è in lengua lombarda. The gh'hee de scriver "ingles" e nò "english e via inscì. In futur a se podarà pensà de cambià sti nom chì con di modei compagn che in del wikizzionri italian. Mi son stad solit a scriveri con la letere piscinina: "italian e minga "Italian", ma questa l'è 'na roba minga inscì tant importanta.--Gat lombart (talk) 19:22, 13 July 2021
Mes de l'annEdit
Hoo vist che t'hee scancelad di variant in de l'apendice di mes de l'ann; ten in cunt che se 'l fudess inscì gh'hém de sistemà anca i vos di mes e i redirezzion. Comunque infra tute hoo minga capid perchè t'hee scancelad i variant la valtelina soratut "ociora". Varda in su la pagina otober. Se gh'hèm de fà per cavezzà?--Gat lombart (talk) 12:40, 26 July 2021 (UTC)
Avertura del wikizzionariEdit
Ciao, l'avertura del wikizzionari 'me sit deperlù l'è prevista per la fin del mes de otober. De lì adree la sarà dervida l'elezzion di aministrador. Te podaret segutà a contribuì cont el to cunt in del nouev sit al ligam https://lmo.wiktionary.org. --Gat lombart (talk) 10:08, 24 October 2021 (UTC)