text:
Malta
La Republica da Malta (maltais Repubblika ta’ Malta) è in stadi insular da l’Europa dal Sid situà en la Mar Mediterrana. L’archipel maltais sa reparta sin las trais inslas abitadas Malta (inclus Manoel Island, ca. 246 km²), Gozo (maltais Għawdex, ca. 67 km²) e Comino (Kemmuna, ca. 3 km²) sco er sin las inslettas nunabitadas Cominotto (Kemmunett), Filfla, St. Paul’s Islands e Fungus Rock.
L’insla principala Malta è partida en duas regiuns che cumpiglian en tut tschintg districts; Gozo e Comino furman la terza regiun ed il sisavel district. Il num Malta va enavos sin il term punic malet che designescha in lieu da refugi. Ils Grecs numnavan l’insla Melite (Meλίtn), tar ils Romans aveva ella num Melita.
Malta è stà radund 150 onns ina colonia britannica ed è daventà in stadi independent ils 21 da settember 1964. Dapi il prim da matg 2004 fa il pajais part da l’Uniun europeica e furma là il stadi commember il pli pitschen. Il prim da schaner 2008 è vegnì introducì a Malta l’euro.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Geologia
- 3 Clima
- 4 Provediment d’aua
- 5 Natira
- 6 Populaziun
- 7 Istorgia
- 8 Politica
- 9 Furmaziun
- 10 Medias
- 11 Economia ed infrastructura
- 12 Transport e traffic
- 13 Cultura
- 14 Annotaziuns
- 15 Litteratura
- 16 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Cun ina surfatscha da 316 km² appartegna Malta als stadis pitschens. El è stgars duas giadas uschè grond sco il Principadi da Liechtenstein. L’archipel giascha 81 kilometers al sid da la costa da la Sicilia, 350 kilometers al nord da la citad da port libanaisa Al Khums, 150 kilometers al nordost da Lampedusa e radund 285 kilometers al sidost da la peninsla tunesiana Cap Bon. Sper la Cipra furma Malta il sulet pajais da l’Uniun europeica che sa chatta dal tuttafatg al sid dal 37avel grad da ladezza.
L’insla principala Malta (maltais Malta) ha ina grondezza da 246 km², è orientada vers sidost e cuntanscha ina lunghezza da 20 ed ina ladezza maximala da 13 kilometers. Tranter sia finiziun al nordvest e la segunda insla principala Gozo (Għawdex) s’extenda il Chanal da Gozo ch’ha ina ladezza da 4,4 kilometers ed en il qual sa chatta l’insla Comino (Kemmuna) cun 2,7 km² sco er il spelm nunabità Cominotto (Kemmunett). Gozo è orientà quasi en direcziun ost-vest, mesira ina lunghezza da 14,3 kilometers, ina ladezza da fin a 7,25 kilometers e cumpiglia ina surfatscha da 67 km². Las ulteriuras inslas dal stadi – ch’èn tuttas nunabitadas – furman l’insla Filfla (Filfola) che giascha 4,4 kilometers al sid da Malta e las Saint Paul’s Islands (Il-Gżejjer ta’ San Pawl) a la fin nordvest dal St. Paul’s Bay; quellas èn situadas 83 meters davent da la costa ed èn effectivamain colliadas ina cun l’autra, cumbain che la part che las collià po sa chattar sut il spievel da la mar en cas che la mar è malruassaivla. En il vest da Gozo, sper la Laguna Naira en vischinanza dal Dwejra Point, s’auza or da la mar il Fungus Rock (Il-Ġebla tal-Ġeneral), in grip da crap da chaltschina ch’ha in’autezza da 20 meters. Manoel Island (Il-Gżira Manwel) en il Marsamxett Harbour tranter Valletta e Sliema na vegn per ordinari betg pli resguardà sco in’insla per sai, damai ch’ella è colliada cun in rempar ed ina via cun la terra franca.
Il tratg caracteristic geografic da Malta è la diversitad da sias lingias da costa, quai che sa manifestescha surtut sin l’insla principala. La vart da l’ost e dal nord è caracterisada da splagias planivas e vasts golfs sco il Marsaxlokk Bay, il Marsamxett Harbour, il Grand Harbour, il Mellieħa Bay ed il St. Paul’s Bay. Tar las parts da la costa situadas en il sidvest ed en il nord sa tracti percunter da grippa e d’entagls en furma da grottas. Da questa vart s’auza Malta andetgamain or da la mar; las lungas costas stippas culmineschan cun il Dingli Cliffs en il Ta’ Dmejrek ch’è cun 253 meters la pli auta elevaziun dal pajais. Ulteriurs grips carstics sa chattan en il nordvest cun il Mellieħa Ridge, il Bajda Ridge e l’enconuschent Marfa Ridge d’ina autezza da fin a 122 meters. Las pli autas elevaziuns sin l’insla Gozo mesiran 127 meters.
Pervi da l’extrema mancanza d’aua existan sin las inslas Malta, Gozo e Comino nagins flums permanents. Suenter precipitaziuns intensivas pon letgs dad aua siads ora però s’emplenir d’enviern temporarmain cun aua da plievgia. Quests fils d’aua ch’èn per ordinari be pitschens èn situads en stretgas vals grippusas, nua che l’aua na svapurescha betg uschè spert. Il pli lung da quests auals temporars cula tras il Wied l-Għasri ch’è situà a la costa nord da Gozo. Il sulet lai pli grond da l’entir archipel è vegnì stgaffì a moda artifiziala e sa chatta en il reservat da la natira Ghadira en vischinanza da Mellieħa. El mesira 350 m sin 220 m.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia geologica da Malta cumenza a la fin dal terziar, cura ch’igl ha existì tranter la Sicilia dal Sid e l’Africa dal Nord ina punt da terra che spartiva la Mar Mediterrana en dus batschigls. Suenter ch’il livel da la mar è s’auzà ed ha inundà quella, èn sa depositads en il paleocen (avant ca. 60 milliuns onns) en il lieu da l’archipel odiern sediments da chaltschina che derivavan da curals e conchiglias. En il decurs da las èras geologicas èn suandadas ulteriuras stresas da chaltschina e ton; ed en ina fasa pli tardiva dal paleocen èn las inslas la finala s’auzadas or da la mar. Durant il temp da glatsch è il spievel da l’aua puspè sa sbassà, uschia che la punt da terra è danovamain vegnida visibla. Cun la fin dal temp da glatsch avant ca. 13 000 onns è quella però vegnida interrutta definitivamain. Las inslas maltaisas sa chattan sin la platta continentala africana; geologicamain appartegnan ellas pia a l’Africa.
Suenter che las inslas èn cumparidas a la surfatscha da la mar, è l’insla principala s’enclinada en il decurs da plirs millennis vers nordost (pervi dal fundament ch’era instabil). Tras quai è la costa al sidvest vegnida auzada ed èn sa furmadas las costas stippas e grippusas cun ils Dingli Cliffs che caracteriseschan oz questa part da l’insla. Malta è surtratg oz da pliras ruttadiras tectonicas che marcheschan il relief geologic da l’insla. Il crap da chaltschina en colur d’ocher che dominescha l’insla principala (cun excepziun dal nordvest) furma la suletta resursa natirala da Malta; quel vegn explotà e duvrà intensivamain da la populaziun indigena, tranter auter per la construcziun da chasas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Malta giascha en la zona mediterrana subtropica e sitga. Il clima maritim da l’insla sa preschenta a moda equilibrada, cun envierns miaivels ed umids e stads sitgas e chaudas, ma betg d’ina chalira ardenta. Las precipitaziuns annualas sin las inslas muntan a bundant 620 mm; la gronda part da la plievgia croda l’enviern, entant che las valurs tendeschan en ils mais zercladur e fanadur vers nulla. Per ordinari crodan las precipitaziuns en furma d’ina plievgia curta ed intensiva, entant che plievgia permanenta n’è strusch usitada. L’umiditad da l’aria giascha la stad tar ca. 74 %, durant ils mais d’enviern tar ca. 70 %.
Sco quai ch’igl è tipic per posiziuns insularas, na varieschan las differenzas da temperatura quotidianas betg fitg ferm (ca. 5–10 °C). Il fanadur ed avust po la temperatura crescher en media fin a 31,8 °C; la media la pli bassa è quella dal schaner cun 9,5 °C. Surtut il mars ed avrigl pon ferms vents fraids influenzar a moda negativa la curva da temperatura creschenta. La temperatura da l’aua cuntanscha l’avust per ordinari 22,8 °C e sa sbassa pir il december sut 20 °C. Las temperaturas las pli bassas giaschan enturn 15° C; a partir dal matg vegn puspè surpassà il cunfin da 20 °C.
La temperatura la pli bassa ch’è insumma vegnida mesirada insacura a Malta èn stads 1,2 °C (il 1895); la temperatura la pli auta 43,8 °C (il 1999). Confurm a las relaziuns climaticas è naiv in fenomen fitg rar. Dapi l’onn 1800 n’hai mai dà ina cuverta da naiv sin las inslas; ina leva bischa han ins registrà il 1895, il 1905 ed il 1962.
Provediment d’aua[modifitgar | modifitgar il code]
La disponibilitad d’aua da baiver è in grond problem a Malta. Mintg’onn vegnan duvrads radund 21 000 000 meters cubic aua da baiver; il pajais sez dispona però be da fitg pitschnas resursas d’aua dultscha. Durant las stads chaudas arriva la gronda part dals turists, uschia ch’il temp cun la pli pauc’aua è gist quel dal pli grond consum; l’enviern percunter cula l’aua da plievgia per gronda part en la mar, enstagl da pudair trair a niz ella per sauar ils prads. Guardà sur l’entir onn van 5 fin 10 % da l’aua a perder en la mar, 75 fin 80 % svapureschan e be 15 fin 20 % empleneschan ils reservuars d’aua sutterrans u las funtaunas. La quantitad d’aua da baiver che stat a disposiziun per persuna è la segund bassa da l’entira regiun (suenter la Libia); e tenor indicaziuns da las Naziuns unidas è Malta schizunt il pajais cun la pli pauc’aua en tut il mund. L’aua dultscha che po vegnir gudagnada per persuna tschessa vinavant ed è sa reducida per la mesadad tranter il 1996 ed il 2006.
Per pudair cuvrir almain ina part dal basegn d’aua, fan ins diever d’uschenumnads bigls profunds. A lunga vista n’è quai però nagina schliaziun, damai che quels vegnan ensalads cun il temp. Per quest motiv è lur furniziun vegnida reducida als basegns da l’agricultura sco er d’indrizs publics. Sco metoda parallela èn s’etablids quatter indrizs da desalar aua da mar sco er in implant da preparaziun d’aua da diever. Quests implants dovran però blers combustibels fossils; pervi dals custs creschents e per motivs da la protecziun da l’ambient ha la regenza perquai limità il quantum d’aua da baiver che dastga vegnir producì en quests manaschis.
In ulteriur provediment pussaivel porschan reservuars d’aua sutterrans a basa natirala u artifiziala. Il crap da chaltschina maltais è porus ed effectuescha che l’aua frestga noda per part sur la salamuira senza sa maschadar cun quella. A Ta Kandja en vischinanza da Siġġiewi sa chatta dapi il 1963 la Water Services Corporation’s Groundwater Pumping Station. Da questa staziun da pumpa mainan sis galarias en ina profunditad da ca. 100 meters sur ina distanza da bundant 6,2 kilometers. En questa rait da tunnels sa rimna l’aua frestga e po vegnir pumpada a la surfatscha. Er en auters lieus han ins endrizzà talas staziuns da pumpa, uschia che las galarias sutterranas a Malta mesiran ina lunghezza totala da ca. 42 kilometers.
Malgrà tut questas mesiras resta Malta dependent da l’exteriur. Durant ils mais da stad arrivan mintgamai navs-cisterna cun aua da baiver nà da la Sicilia; uschia po la rait locala vegnir alimentada cun questa resursa d’aua supplementara.
Natira[modifitgar | modifitgar il code]
Tut las inslas maltaisas èn grippusas. L’insla principala consista d’in grip da crap da chaltschina che cuntanscha in’autezza da fin a 260 meters. Il sid ed il sidvest crodan a moda fitg stippa vers la mar, uschia che questa costa è quasi nunaccessibla. Tranter la grippa sparpagliada èn situads pitschens golfs da bellezza. En il nord e nordost da l’insla Malta sa chattan collinas e cuntradas pli planivas. Là croda la costa be plaunsieu vers la mar e cumpiglia per part rivas da sablun. Muntognas e flums na datti betg a Malta; remartgablas èn percunter las numerusas taunas. Pervi da la mancanza d’aua è la vegetaziun a Malta fitg stgarsa. Plantas cun bist datti be paucas; per part creschan fighers selvadis a l’ur da la via u sin champs crappus. Las precipitaziuns cumenzan per ordinari pir vers l’october.
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
Cun radund 800 plantas indigenas disponan las inslas maltaisas d’ina varietad surprendenta per in areal da questa grondezza. Quai è tant pli remartgabel sch’ins considerescha che Malta n’enconuscha praticamain nagina differenza d’autezza e be ina pitschna variaziun d’abitadis; ultra da quai è l’entir territori segnà fermamain da la preschientscha da l’uman sur plirs millis onns. Il spectrum da las spezias è tipicamain mediterran; el è parentà stretgamain cun quel da la Sicilia, è però influenzà supplementarmain nà da l’Africa dal Nord.
Gia en il temp neolitic ha l’uman cumenzà a debostgar las inslas. Oz sa preschentan quellas dal tuttafatg senza guaud, cun excepziun dals Buskett Gardens, in territori da 900 meters ladezza e 200 meters lunghezza ch’è vegnì creà aposta. Ils tips da vegetaziun che domineschan èn macchia, garrigue e steppa; regiuns spezialas furman surtut las costas planivas e stippas, en pli las paucas auas dultschas.
Plantas frequentas èn tranter auter il caruber, l’uliver ed il timian; ultra da quai creschan diversas sorts d’euforbiaceas e da siringias sco er 15 spezias d’orchideas.
Per dumondas da la protecziun da la natira sa mussa la publicitad maltaisa sensibilisada pir dapi la fin dal 20avel tschientaner. Surtut tras l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004 èn vegnidas instradadas mesiras che duain manar a territoris da protecziun. Malgrà quests emprims pass empermettents valan intginas spezias da plantas maltaisas sco periclitadas fermamain. Er la planta naziunala da Malta, la planta da sandarac, è en privel da svanir. La planta parasita Cynomorium coccineum, ch’ha gì per in tschert temp ina gronda muntada sco planta medicinala, sumeglia in bulieu e vegn perquai er numnada bulieu da Malta. Ella cumpara be sin il Fungus Rock en in ambient protegì, damai ch’il Fungus Rock dastga be vegnir visità per motivs da perscrutaziun scientifica.
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Chats paleontologics[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il Għar Dalam (maltais: tauna da la stgirezza) sa tracti d’in cuvel da carst situà sin l’insla Malta, en vischinanza da la citad Birżebbuġa e be radund 500 m davent dal St George’s Bay. Ella ha ina ladezza maximala da 18 m, è fin 8 m auta e maina 145 m en il grip che consista da crap da chaltschina. La stresa la pli bassa (d’avant ca. 180 000 onns) na cumpigliava nagins fossils; la proxima stresa deriva dal temp interglazial d’avant ca. 126 000 fin 115 000 onns. En quella han ils perscrutaders chattà divers oss da la fauna dal pleistocen, tranter auter ippopotams ed elefants, ma er durmigliets, utschels-mezmieur ed ina ritga varietad d’utschels.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Tut en tut cumpiglia la fauna da Malta plitost paucas spezias. Sin las diversas inslas vivan mieurs, ratuns, utschels-mezmieur, cunigls, erizuns, mustailas, luschards, ghecos, cameleons e pliras populaziuns da serps che n’èn betg da tissi sco per exempel la natra da leopard. Da las famiglias d’utschels ch’èn represchentadas sin las inslas sajan numnadas surtut las lodolas, ils fringhels, las randulinas ed ils turschs; ma er la turturella, il pirol sco er intginas spezias d’utschels da preda appartegnan a la fauna da Malta. Il merl blau ch’è fitg frequent vala sco utschè naziunal dal stadi insular. En il nord da l’insla principala sa chatta la zona da protecziun d’utschels Għadira Bird Reserve.
La primavaira e l’atun furma Malta ina da las paucas staziuns dals utschels migrants sin lur viadi da l’Europa en l’Africa ed enavos. Quai è er il motiv, daco che la chatscha sin utschels è vegnida pratitgada da vegl ennà e furma anc oz in sport popular. Cun radund 18 000 licenzas da chatscha uffizialas posseda Malta la pli auta spessezza da chatschaders da tut l’Europa. Fin l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004 lubivan las determinaziuns maltaisas la chatscha schizunt sin spezias protegidas sco diversas becassinas e rivarels u er utschels da preda. Malgrà l’applicaziun dal nov dretg han lieu anc oz blers surpassaments; plinavant emprova er la regenza da far valair reglamentaziuns excepziunalas.[2] Cunter quest mazzament d’utschels ha la Cumissiun europeica gia purtà plant avant il Tribunal europeic.
Tar las spezias d’animals endemicas tutgan tranter auter sutspezias da misarogns, da tgirallas, da crabs e da luschards.
Protecziun da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi che Malta è commember da l’Uniun europeica èn vegnids intensivads ils sforzs a favur da la protecziun da l’ambient. La bilantscha generala actuala mussa però sper intgins progress er champs nua ch’i dat anc bler da far. Las valurs d’ozon èn per exempel suenter quellas da la Grezia las segund autas en tut l’Europa.[3]
Malta n’ha nagin implant per arder rument; tut ils ruments vegnan deponids. Cun ina rata annuala da 648 kg rument per persuna cuntanscha Malta suenter la Cipra ina valur che giascha lunsch sur quellas dals ulteriurs stadis europeics.[4][5] Pervi da la pitschna surfatscha da l’insla e l’auta spessezza da la populaziun è questa situaziun spezialmain problematica.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da la populaziun munta en tut a ca. 433 300. Damai che l’entir territori statal mesira be 316 km² resulta da quai ina spessezza da la populaziun vaira auta da ca. 1371 abitants per km²; igl è quai la tschintgavel auta spessezza da la populaziun da tut ils stadis dal mund. 92 % da la populaziun vivan en citads.
Radund 4 % da las persunas che vivan a Malta n’èn betg da naziunalitad maltaisa; da quai èn 2 % Brits. Blers Maltais passentan lur vita da lavur a l’exteriur – il pli savens en il territori da lingua englaisa – e returnan a Malta sco pensiunaris.
L’aspectativa da vita tar la naschientscha munta tar umens 77,8 onns, tar dunnas tps00025&plugin=1 eurostat – Lebenserwartung bei der Geburt, nach Geschlecht]  Questas valurs giaschan levamain sur la media europeica.
Il dumber da matrimonis per milli abitants muntava il 2009 a 5,69.[6] Divorzis n’eran pli baud betg pussaivels tenor la lescha. Pir il 2011 han ils Maltais approvà en ina votaziun dal pievel in dretg da divorzi ch’è entrà en vigur anc il medem onn.[7]
Malgrà il catolicissem exprimì da la populaziun maltaisa è la cumpart dals uffants ch’èn naschids ordaifer ina relaziun matrimoniala creschida da 2,68 % il 1996 a 27,37 % il 2009.[8]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 98 % da la populaziun maltaisa appartegna a la baselgia catolic-romana. Daspera datti be paucs protestants, ortodox, gidieus e muslims. En la part istorica da Valletta ha existì in pitschen quartier gidieu. La cuminanza islamica consista per gronda part da Libics che vivan a Malta.
La baselgia catolica ha ina gronda influenza sin la politica maltaisa. Uschia è per exempel l’interrupziun da la gravidanza scumandada sut paina; medemamain èsi scumandà a las dunnas da far bogn senza cuvrir ils sains. I duain exister a Malta 365 baselgias catolicas (quai ch’è bain ina cifra simbolica); per quest motiv dian ils Maltais savens ch’els hajan ina baselgia per mintga di da l’onn. Ils catolics da Malta appartegnan als dus uvestgieus da Malta e Gozo.
L’istorgia dal cristianissem a Malta cumenza cun il naufragi da l’apostel Paulus l’onn 60 s.C. sin la pitschna insla grippusa Selmunetta (Fatgs dals apostels 28,1–11). Dapi lura è sa fortifitgà il liom cun il cristianissem e las inslas èn er daventadas la destinaziun da numerus pelegrins (per part er sco fermada en viadi vers la Palestina).
Il catolicissem figurescha en la constituziun maltaisa sco religiun statala e vegn er vivì da grondas parts da la populaziun. In segn exteriur persuenter furman ils blers altars da chasa ed ils maletgs da sontgs, d’uvestgs e da plevons ch’èn stgalprads en las fatschadas d’edifizis ed ornads plain colurs.
Lingua e scrittira[modifitgar | modifitgar il code]
Tras la lunga appartegnientscha a l’Imperi britannic è sa derasà l’englais a Malta. Malgrà quai han ils Maltais mantegnì lur atgna lingua. Il maltais è sper l’englais la lingua statala a Malta e pervi da la commembranza a l’Uniun europeica er ina da las linguas uffizialas da quella. Il maltais appartegna a las linguas semiticas ed è sa sviluppà d’in dialect arab. Structuralmain è la lingua parentada il pli ferm cun las varietads nordafricanas da l’arab, ma en il stgazi da pleds èn er da chattar pli grondas cumparts talianas e pli pitschnas influenzas nà dal spagnol, franzos ed englais. Il maltais è la suletta lingua semitica che vegn scritta cun letras latinas (cun excepziun dal Y e dal C); sco spezialitad èn quellas vegnidas cumplettadas tras ils segns ċ, ġ, ħ e ż.
Per regla è il maltais la lingua materna dals Maltais; l’englais ed il talian èn segundas linguas resalvadas a la vita publica. Pervi dal lung temp colonial britannic discurran bunamain tut ils Maltais er l’englais che gioga in’impurtanta rolla en il sistem da furmaziun dal pajais e che daventa er en vista a la globalisaziun adina pli impurtant. Enconuschientschas dal talian èn derasadas pervi da la vischinanza geografica e perquai ch’igl existan stretgs contacts economics cun l’Italia dal Sid; e betg il davos èn er ils programs da televisiun talians fitg populars. Fin il 1934 è il talian plinavant vegnì duvrà sco linguatg giuridic e d’administraziun.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sin las inslas sa laschan fastizar relicts da la colonisaziun umana che cuvran in spazi da temp da var 6000 onns. Quels tanschan da tempels da la cultura da megalits sur fossas romanas e catacumbas fin a las imposantas fortezzas da l’urden dals maltais. Malta è stà en il decurs da si’istorgia sut l’influenza alternanta da las pli diversas culturas grondas. Per temps han ils Fenizians, Grecs e Romans dominà l’insla, suenter la crudada da Roma èn suandads ils pievels germans dals Vandals ed Ostrogots. En il 9avel tschientaner, cura che Malta appartegneva a l’Imperi bizantin, è la gruppa d’inslas vegnida conquistada dals Arabs. En il 11avel tschientaner èn las inslas idas a Sicilia ed il 1282 ad Aragon. L’onn 1530 ha il retg spagnol surdà las inslas sco feud a l’urden maltais. L’Urden dals chavaliers da son Gion a Jerusalem, Rhodos e Malta (che vegnivan er numnads pli baud ospitaliers) ha augmentà las fortificaziuns al port ed ha defendì l’insla cun success cunter attatgas dals Osmans (‹Grond assedi› dal 1565). En consequenza da quai è vegnida fundada il 1566 la citad fortifitgada da Valletta (ch’è vegnida numnada suenter il grond maister Jean Parisot de la Valette).
L’onn 1798 ha l’urden maltais fatg plazza a las truppas franzosas sut Napoleun; dapi lura fa l’urden però vinavant valair ina qualitad da dretg internaziunal quasi statala, però senza pretensiuns da territori envers la Republica odierna. Sin dumonda da revoltants han ils Brits bloccà ils ports da l’insla da Malta ch’era vegnida sblundregiada sut Napoleun. Cura ch’ils Franzos èn sa retratgs il 1800, è vegnì staziunà in regiment britannic e cun la Pasch da Paris dal 1814 è Malta daventà ina colonia da la Gronda Britannia.
In’impurtanta rolla ha Malta er giugà durant la Segunda Guerra mundiala, cura ch’han gì lieu cumbats vehements per il port da muntada strategica. Da quel anora ha il refurniment dal corp d’Africa tudestg pudì vegnir disturbà sensiblamain; Malta era sa fatg in num sco ‹portaviuns nunsfundrabel›. Per ses cumbat stinà cunter las truppas dal Reich tudestg ha l’entira populaziun da l’insla retschet il 1942 dal retg britannic la Crusch da George; quella figurescha anc oz sin la bandiera statala da la Republica da Malta. A partir dal 1947 è vegnida surdada al pajais l’administraziun autonoma en furma d’ina democrazia parlamentara. Il 1964 ha la Gronda Britannia concedì a Malta l’independenza sco commember dal Commonwealth. Ils 13 da december 1974 è la gruppa d’inslas sa declerada sco Republica ed ha uschia desistì da la Queen sco scheffa da stadi. Il prim da matg 2004 è Malta daventà commember da l’Uniun europeica ed a partir dal prim da schaner 2008 ha l’euro substituì la lira maltaisa sco valuta uffiziala.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
La Republica ha in parlament d’ina chombra, numnadamain la chombra dals represchentants che cumpiglia almain 65 deputads. Daspera èn er anc il president statal ed il Speaker of the House of Representatives commembers dal parlament ex officio. La perioda d’uffizi munta a tschintg onns.
L’appartegnientscha ad ina da las duas grondas partidas è a Malta ina dumonda ch’è colliada stretgamain cun la tradiziun da l’atgna famiglia. Quests lioms da partida a lunga durada vegnan anc rinforzads tras in dretg d’eleger che renda bunamain nunpussaivel che partidas pli pitschnas pon s’etablir ed entrar en il parlament. Tar las duas partidas grondas sa tracti da la Partit Nazzjonalista (PN) da caracter conservativ e da la Malta Labour Party (MLP) socialistica.
La participaziun a las elecziuns è a Malta tradiziunalmain fitg auta. Tar elecziuns dal parlament sa participeschan en media 90 % da las persunas cun dretg d’eleger ed er tar las elecziuns en il Parlament europeic èn sa participads il 2009 quasi 79 %.[9]
Ils dus gronds sindicats dal pajais furman la General Workers’ Union (GWU) che stat datiers da la PN e la Ħaddiema Magħqudin (UĦM) ch’è colliada politicamain cun la PN.
Relaziuns cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
La Republica da Malta è vegnida recepida en l’Uniun europeica il prim da matg 2004 ensemen cun otg ulteriurs stadis da l’Europa Centrala e da l’Ost sco er cun la Cipra. Ils 8 da mars 2003 avevan ils Maltais realisà in referendum. Ils naziunalconservativs eran s’exprimids a favur da l’adesiun, ils socialists ed ils sindicats encunter. A chaschun da la votaziun, a la quala èn sa participads 91 % da las persunas cun dretg da votar, han 53,65 % ditg gea a l’adesiun; quai è stà levet dapli che prognostitgà. Malta ha substituì il Luxemburg sco pli pitschen commember da l’UE. Dapi ils 21 da december 2007 fa Malta er part dal territori da Schengen, uschia che las controllas da cunfin correspundentas a la plazza aviatica da Malta èn crudadas davent.
A Malta vivan radund 10 000 fugitivs en bartga che derivan da la Somalia, Etiopia, Eritrea e dad auters pajais da l’Africa. La gronda part da quests fugitivs n’ha betg il dretg d’asil, mabain in status temporar per motivs umanitars (guerra burgaisa e.a.). Pervi da l’auta spessezza da la populaziun e la pitschnezza da la surfatscha abitabla s’expriman ils gremis politics maltais cunter recepir ulteriurs fugitivs en bartga africans. La marina maltaisa refusa per ordinari a bastiments cun fugitivs ch’èn en privel da mar da sbartgar; en pli vegnan ils champs d’internament manads dal militar a moda rigida. Perquai è il pajais adina puspè confruntà cun critica da vart d’organisaziuns per la defensiun dals dretgs umans e dal Parlament europeic. La proposta da Malta da reparter ils fugitivs en bartga a moda eguala sin tut ils commembers da l’Uniun europeica vegn però refusada dals ministers da l’intern da l’UE.
Sper l’Uniun europeica è Malta tranter auter er commember da las suandantas organisaziuns internaziunalas: Naziuns unidas ed organisaziuns affiliadas (dapi il 1964), Cussegl da l’Europa (1965), Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (1972). Ultra da quai è Malta commember dal Commonwealth of Nations (dapi il 1964), la federaziun da las anteriuras colonias britannicas. Tras quai han ils Maltais tscherts privilegis areguard l’entrada e la dimora en ina part da quests pajais.
Politica da segirezza[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la polizia, la Police Force of Malta, che garantescha la segirezza a l’intern dal pajais, dispona il stadi d’ina pitschna armada, las Armed Forces of Malta. Ils radund 2140 schuldads adempleschan incumbensas da patruglia e da salvament e disponan perquai surtut da helicopters e bastiments. Dapi il 1983 exista in contract cun l’Italia che garantescha la protecziun da la neutralitad maltaisa. Per quest intent è staziunà a Malta in contingent da truppas talianas.
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Per motivs da statistica vegnan las vischnancas sutdivididas en sis districts (Gozo and Comino, Northern, Northern Harbour, South Eastern, Southern Harbour, Western) e quels puspè en trais regiuns (Gozo and Comino, Malta Majjistral, Malta Xlokk). Las regiuns ed il district da Gozo and Comino èn identics.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Enfin il 1946 n’ha existì a Malta nagin’obligaziun d’ir a scola. Quella è vegnida introducida pir suenter la Segunda Guerra mundiala per la scola primara resp. il 1971 per il stgalim secundar fin al 16avel onn da la vita. Las scolas statalas èn gratuitas, igl existan però a medem temp diversas instituziuns da furmaziun ecclesiasticas e scolas privatas. La gronda part da la magistraglia a las scolas catolicas retira las pajas medemamain dal stadi. La rata d’alfabetisaziun tar ils creschids munta a 92,8 %, quai che correspunda al nivel da la Columbia e che giascha be levamain sur il nivel da la Tailanda. En il fratemp ha il pajais però augmentà marcantamain sias stentas en il sectur da furmaziun; cun 6,76 % dal product naziunal brut (situaziun dal 2005) impunda la Cipra surproporziunalmain bler per la furmaziun.[10]
Il sistem da scola maltais s’orientescha a quel da la Gronda Britannia. El cumenza cun ina scola fundamentala che dura sis onns. En la vegliadetgna dad indesch onns absolvan ils uffants in examen per entrar en la scola secundara e pon silsuenter eleger libramain tranter la scola statala ed ina da las differentas scolas privatas. A las scolas statalas suonda en la vegliadetgna da sedesch onns l’examen da finiziun da la scola obligatorica (per ordinari en ils roms englais, maltais e matematica). Tgi che sa decida da cuntinuar cun la furmaziun scolastica frequenta silsuenter in college, dal qual l’examen final pussibilitescha l’access ad ina scol’auta. La pli auta instituziun da furmaziun dal pajais è l’University of Malta a Msida. Il 2008 aveva be 27,5 % da la populaziun tranter 25 e 64 onns terminà almain la scola secundara; igl è quai la pli bassa valur en tut l’Uniun europeica.[11]
Il sistem da furmaziun maltais tegna quint dal bilinguissem. Tant la scola fundamentala sco er la scola secundara fan diever da l’englais e dal maltais sco roms obligatorics. Las scolas privatas ed ils curs a l’universitad dovran però per gronda part l’englais. A la scola secundara elegian ils scolars in’ulteriura lingua. 51 % sa decidan per il talian, 38 % per il franzos; ulteriuras linguas che stattan a disposiziun èn tudestg, russ, spagnol ed arab.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Malta posseda ina rait da medias fitg spessa che s’orientescha a l’anteriura pussanza coloniala Gronda Britannia. La pli gronda gasetta dal di, ‹The Times of Malta›, cumpara dapi il 1935 e posseda er in’ediziun da la dumengia (‹Sunday Times›). La segund gronda gasetta dal di è ‹The Malta Independent›. Ulteriuras gasettas furman ‹Malta Today› (duas giadas l’emna), ‹The People› (gasetta da boulevard) e ‹The Malta Star› (la suletta gasetta che cumpara be en l’internet). A la bilinguitad maltaisa correspunda il fatg che radund la mesadad da las gasettas cumparan en englais e l’autra mesadad en maltais. Entaifer las medias stampadas da lingua maltaisa cuntanscha ‹It-Torċa›, che cumpara mintgamai la dumengia, il pli aut dumber da l’ediziun.[12]
Radio e televisiun vegnan surtut emess dals ‹Public Broadcasting Services› (PBS) che furman l’emettur da dretg public. En tut existan 14 programs da radio naziunals e numerus regiunals. L’emettur da televisiun da las PBS sa numna ‹TV Malta› (TVM); daspera existan set ulteriurs programs da televisiun maltais. Fitg populars èn ultra da quai ils emetturs da la BBC e da l’Italia.
L’onn 2008 faschevan 45 % da la populaziun maltaisa diever da l’internet. La quota da colliaziuns a spectrum lartg giascheva il medem onn tar 20 %.[13]
Economia ed infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun ils ulteriurs stadis ch’èn daventads commembers da l’Uniun europeica il 2004 sa sviluppescha l’economia da Malta relativamain bain. Ils dus secturs economics tradiziunals furman l’agricultura e la pestga. L’agricultura vegn surtut pratitgada sin l’insla Gozo. Las cundiziuns da l’ambient n’èn betg gist favuraivlas ad in’utilisaziun agrara (pauca plievgia, deflussiun minimala, funs chaltschinus e clima fitg chaud); malgrà quai vegnan diversas sorts da legums e da granezza cultivads cun success ed er la viticultura è rentabla. Tut en tut cuvra Malta ca 20 % da l’agen basegn da mangiativas.
Ina gronda rolla giogan il turissem (40 % dal product naziunal brut) e servetschs finanzials (11 %). La gronda part dals giasts da vacanzas derivan da la Gronda Britannia, Germania, Italia e Russia. Dal 1965 fin oz è il dumber da turists s’engrondì per diesch giadas. Oz visitan mintg’onn radund in milliun persunas las inslas, quai surtut las rivas, las citads istoricas e las cuntradas grippusas; vitiers vegnan anc radund in mez milliun turists da cruscheras. Radund 70 000 persunas ad onn vegnan a Malta per frequentar in curs d’englais. Questa sparta turistica vegn survegliada e promovida dal stadi e generescha 1,8 % dal product naziunal brut.
Il pli grond patrun da lavur da l’entir pajais èn ils Malta Drydocks, il segund grond plazzal naval en l’Europa. Ulteriurs impurtants secturs economics furman l’industria da textilias e da vestgadira. L’onn 1992 è vegnida fundada a Malta in’atgna bursa.
Il pajais posseda giaschaments da crap da chaltschina ch’èn da muntada per la branscha da construcziun indigena. En las auas territorialas da Malta sa chattan era champs da petroli e da gas natiral.[14]
Firmas europeicas èn gia vegnidas carmaladas a partir dals onns 1970 cun privilegis fiscals. Uschia produceschan per exempel las firmas Playmobil, Lloyd (chalzers) u STMicroelectronics per l’export.
Il product naziunal brut munta a 4,24 milliardas euros (situaziun dal 2004). Il standard da capacitad da cumpra da Malta munta a 81 (EU-27:100).[15]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
La rait d’electricitad da la Republica da Malta n’è betg colliada cun quella da la Sicilia. Duas ovras electricas cun ina prestaziun totala da 571 megawatt brischan ieli e gas che vegnan importads da l’Italia e da la Gronda Britannia. Actualmain sa stentan ins d’augmentar la cumpart d’energia regenerabla.
Damai che Malta na posseda nagin management da rument suffizient, exista en quest reguard dapi onns in grond problem.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en l’autezza equivalenta a 3,7 milliardas dollars ed entradas da 4,1 milliardas dollars. Da quai resulta in avanzament dal preventiv en l’autezza da 7,7 % da product naziunal brut.[16]
Il 2009 muntavan ils debits dal stadi a 5,2 milliardas dollars u 67,0 % dal product naziunal brut.
Il 2006 èn vegnids impundids 8,4 % dal product naziun brut per la sanadad, 5,1 % per la furmaziun e 0,7 % per il militar.[17]
Transport e traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en la Gronda Britannia vala er a Malta il traffic a sanestra. Ils ultims onns è vegnì investì bler en il meglierament da la rait da vias. Malgrà quai sa chattan bleras vias lateralas – surtut en regiuns ruralas – anc adina en in stadi relativamain nausch. Er al stil da manischar dals Maltais ston turists l’emprim s’endisar. Cun ina buna purziun autoironia din perquai blers Maltais da sasez: «Maltese people don’t drive right, they don’t drive left either, they drive in the shadows!» («Maltais na charreschan ni a dretga ni a sanestra, mabain là nua ch’igl ha sumbriva»).
A l’entschatta dal 20avel tschientaner disponiva Malta er d’ina rait da viafier. L’onn 1883 era vegnida averta ina lingia da viafier che manava da Valletta a Mdina; per mancanza da rentabilitad è quella però puspè vegnida serrada il 1931. Anc da pli curta durada è stada l’istorgia dal tram ch’è vegnì endrizzà il 1905 tranter Birkirkara, las ‹Three Cities›, Paola e Żebbuġ; gia l’onn 1929 ha la societad gestiunaria Malta Tramways Ltd. annunzià concurs. Actualmain èsi pia uschia ch’i n’exista en la Republica da Malta nagina infrastructura da viafier.
Traffic public[modifitgar | modifitgar il code]
In traffic public a curta distanza è vegnì endrizzà il 1905. Fin l’entschatta dal 21avel tschientaner èn stads en diever bus dal temp colonial che sa chattavan mintgamai en possess dal manischunz. Quels na cursavan betg tenor in urari fix, mabain tenor intervals approximativs (che cumpigliavan tut tenor ruta tranter 10 minutas e pliras uras). Per pudair daventar commember da l’Uniun europeica ha Malta tranter auter stuì modernisar da rudent il traffic public. Il nov sistem è entrà en vigur il 2010.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’eroport internaziunal da Malta sa chatta a Luqa. Fin il 2006 cursavan da là helicopters a Gozo. Oz èn las inslas colliadas ina cun l’autra exclusivamain tras navettas. Navs-fera regularas curseschan er tranter Malta e la Sicilia; surtut ils mais da stad vegnan quellas anc cumplettadas tras catamarans a gronda sveltezza. Ulteriuras navs-fera curseschan da Valletta a Valencia (Spagna) e Tripolis (Libia).
En ils ports da Malta èn vegnidas transtgargiadas il 2008 radund 5,5 milliuns tonnas martganzia. Quai èn bain be ca. 0,1 % dal volumen da tut ils ports europeics; calculà tenor il dumber d’abitants è la transtgargiada però almain duas giadas uschè gronda sco en la media europeica.
Surtut cruscheras europeicas ed americanas èn savens registradas a Valletta, uschia per exempel ils bastiments da TUI Cruises.
Traffic individual motorisà[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2008 eran registrads a Malta en tut 307 500 vehichels (autos, motos, bus e camiuns). Cun ina quota da 529 autos sin 1000 persunas giascha Malta sin la quarta plazza europeica suenter il Luxemburg, l’Italia e la Germania. Malgrà il stil da manischar legendar dals Maltais, giascha il dumber statistic d’accidents da traffic mortals per in milliun autos tar 61, quai ch’è la pli bassa valur en tut l’Europa.
Malta è in paradis per amaturs d’autos. Prest la mesadad da tut ils autos èn pli vegls che diesch onns. Dapertut sin via èn da vesair oldtimers bain mantegnids da derivanza englaisa, franzosa e tudestga, ma er da l’Europa da l’Ost e da l’Asia.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La pitschna Republica da Malta ha bundant 300 baselgias, tranter quellas duas che tutgan tar las baselgias da l’Europa cun las pli grondas cuplas: la Rotunda da Xewkija (Gozo) ch’è deditgada a son Gion Battista e la Rotunda da Mosta sin l’insla Malta cun in diameter da 39 meters.
A Malta appartegnan fin ussa trais monuments al Patrimoni mundial da l’Unesco: la chapitala da Valletta, il tempel da Ġgantija e l’Ipogeum da Ħal-Saflieni.
Malta è ina da las pli popularas culissas per producziuns da film en tut il mund e vegn er numnà il ‹mini-Hollywood mediterran›. Exempels per enconuschentas producziuns da film èn ‹U-571›, ‹Monte Cristo›, ‹Troja›, ‹Alexander›, ‹Midnight Express›, ‹Gladiator›, ‹The Da Vinci Code›, ‹München› sco er diversas episodas dad Asterix & Obelix e da Wickie. Il film davart Popeye da Robert Altmann (1980) è bain stà da sias uras in flop finanzial; la culissa dal vitg da pestgaders è però sa mantegnida fin oz sco attracziun turistica. La lingia da la costa selvadia e l’architectura tradiziunala sin l’insla han gia imità en il film ils pli divers lieus dal mund – da la Roma antica sur il Marseille dal 19avel tschientaner fin al Beirut dals onns 1960.[18]
Ina spezialitad da las inslas maltaisas furman ils luzzus, bartgas da pestgaders construidas en lain e coluradas a moda sgiagliada. Il piz da la nav è mintgamai munì cun egls (uschenumnads egls da Horus u dad Osiris). La moda da construcziun da las bartgas sa lascha probablamain deducir dals Fenizians. Tenor la tradiziun duai l’egl proteger ils pestgaders da privels; ultra da quai portan las bartgas savens nums da sontgs cristians. Las bartgas coluradas vegnan fotografadas gugent dals turists; perquai vegn lur mantegniment sustegnì tras la regenza. Ma ellas na furman betg be ina culissa, mabain vegnan anc adina duvradas dals pestgaders sco isegl da lavur. Er intginas bartgas d’excursiun per turists imiteschan il stil dal luzzu tradiziunal.
La cuschina maltaisa fa gugent diever da capras, da cunigl e sa chapescha dal pesch naziunal, il sgomber dad aur (‹Lampuki›). Ella cumpiglia però er las enconuschentas tastginas da pastas sco ils pastizzis u las qassatas che vegnan emplenidas cun ricotta, ton, charn, spinat u arveglia. Ulteriuras spezialitads naziunalas èn aljotta (schuppa da pesch), bigilla (pasta da fava), qagħaq tal-għasel (pastizaria) e nougat (turta). La cuschina maltaisa è parentada stretgamain cun la cuschina mediterrana da l’Italia e da la Grezia.
Kinnie è il num d’ina limunada che vegn fatga a Malta, tranter auter d’oranschas amaras e spezarias (surtut assens). Questa bavronda senz’alcohol è da colur d’ambra ed ha in gust dultsch-amar. In’ulteriura enconuschenta bavronda maltaisa è la biera stagiunada ‹Cisk Lager›.
Malta enconuscha divers dis da festa che sa refereschan ad eveniments istorics. Qua ina survista en successiun cronologica: Ils 10 da favrer vegn festegià ‹The Feast of St. Paul’s Shipwreck› che regorda al naufragi da son Paul davant Malta l’onn 60 s.C. Ils 8 da settember è ‹Our Lady of Victory›, la fin da la gronda bloccada tirca dal 1656. Trais ulteriurs dis da festa regordan a la fin dal temp sco colonia britannica: ils 21 da settember è ‹Independence Day›, il di da l’independenza il 1964; ils 13 da december è ‹Republic Day›, il di da la proclamaziun da la republica il 1974 ed ils 31 da mars vegn festegià il ‹Freedom Day› che regorda a la retratga da las davosas truppas britannicas il 1979.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Eurostat, consultà ils 15 da mars 2015.
- ↑ Komitee gegen den Vogelmord e.V.: Stoppt die Frühlingsjagd auf Malta!, consultà ils 29 da matg 2012.
- ↑ eurostat – Belastung der städtischen Bevölkerung durch Luftverschmutzung mit Ozon
- ↑ eurostat – Kommunale Abfälle erzeugt
- ↑ eurostat – Kommunale Abfälle deponiert nach Behandlungsmethode
- ↑ eurostat – Eheschliessungen
- ↑ Lescha nr. XIV/2011, Government Gazette of Malta Nr. 18784 dals 29 da fanadur 2011.
- ↑ eurostat – Nichtehelich Lebendgeborene
- ↑ eurostat – Wählerbeteiligung an nationalen und EU Parlamentswahlen
- ↑ eurostat – Öffentliche Ausgaben für Bildung
- ↑ eurostat – Bildungsabschluss nach Geschlecht
- ↑ http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/MT/media.html
- ↑ http://www.itu.int/ITU-D/icteye/DisplayCountry.aspx?countryId=151
- ↑ Streit um Mittelmeer-Öl
- ↑ eurostat – BIP pro Kopf in Kaufkraftstandards (KKS) (EU-27 = 100) seit 1995
- ↑ The World Factbook
- ↑ Tenor Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt, 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4
- ↑ Cf. glista da films sut Mediterranean Film Studios, http://mfsstudios.com/
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sabine Cassar-Alpert: Leben und Arbeiten in Malta. 2007, ISBN 978-3-939338-34-5.
- J. von Freeden: Malta und die Baukunst seiner Megalith-Tempel. 1993, ISBN 978-3-534-11012-4.
- Carmelina Grech: Old Photographs Of Malta.
- Hans Latja: Malta. Druckhaus-Langenscheidt, 1976.
- Hans E. Latzke: DuMont Reise-Taschenbuch Malta mit Gozo und Comino. 2004, ISBN 3-7701-5972-1.
- Andreas P. Pittler: Malta. Klagenfurt 2004, ISBN 3-85129-443-2.
- Geoffrey Aquilina Ross (Photos: Eddie Aquilina, Daniel Cilia): Images Of Malta.
- Werner Lips: Malta, Gozo, Comino. 1999, ISBN 3-89416-659-2.
- Michael Cassar: The Story of the Malta Buses 1931–2011. 2011, ISBN 978-99957-33-10-0.
- Rudolf Grulich: Wo Katholiken zu Allah beten.
- Sandro Caruana, Ray Fabri, Thomas Stolz (ed.): Variation and Change. The Dynamics of Maltese in Space, Time and Society. Berlin: Akademie Verlag 2011, ISBN 978-3-05-005648-7.
- Roland Siegloff: Reise zu den letzten Grenzen. 100 Tage freie Fahrt durch die Festung Europa. GEV Grenz-Echo Verlag, Eupen 2011, ISBN 978-3-86712-051-7.
- Bernhard M. Baron, MALTA in der deutschsprachigen Literatur, en: GermanMalteseCircle/Newsletters (Valletta 2012, actualisà 2014).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Paginas uffizialas da la regenza maltaisa
- Laws of Malta
- Infurmaziuns da viadi e davart il pajais
- Infurmaziuns da viadi
- BirdLife Malta
- Chalender d’occurrenzas sin visitmalta.com, consultà ils 21 da matg 2015


c: text/html

text:
Passa la mesadad dals dumandads sustegnan la politica da la Banca naziunala svizra. Quai cun schliar il curs minimal per l'euro da CHF 1.20. Stgars in 5avel taxescha la pratica sco faussa. Radund in terz n'han nagina opiniun en quel tema.
En egl dat tenor la retschertga che l'opiniun gronda e positiva vegn per la gronda part da la Svizra tudestga. Tant en la Svizra franzosa sco era en la Svizra taliana n'è l'acclamaziun betg uschì clera.
Concret èsi 60% dals dumandads da la Svizra tudestga ch'èn persvas da la acziun da la Banca naziunala svizra. En la Svizra taliana èsi 47% ed en la Svizra franzosa anc 46% ch'èn persvas dal plan. La cumpart dals adversaris da la mesira è tar radund 17% en tut las regiuns linguisticas.
RR novitads 17:00
La retschertga
Per il barometer d'elecziuns da la SRG SSR ha l'institut gfs.bern interrogà 2'017 persunas cun dretg da votar en Svizra. Quai tranter ils 11 ed ils 19 da mars 2015. Il sbagl da prova è tar +/- 2,2%.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dus mazlers da schurnada raquintan
Antruras na faschevan ils mazlers da chasa betg in vair emprendissadi. Ils interessads per quella lavur accumpagnavan in mazler pli vegl e guardavan co quel fascheva la lavur. Quai han era Sigisbert Caminada da Vignogn e Casper Antoni Capeder da Nussaus fatg da lur temp. En l'agricultura dals 3 da mars 1991 raquintan els da quels fatgs e da lur «aventuras» sco mazler da chasa.
En 18 unviarns hai jeu mazzau silmeins 400 pors per unviern...
Meztga tar ils Mathiuets a Cumpadials
Per part gievan ils mazlers pli baud a chasa tar ils purs a mazzar ils portgs. Auter era quai tar ils Mathiuets da Cumpadials. Ils purs vegnivan cun lur portgs tar il mazler. Bertilla Giossi ha accumpagnà Flurin e Luis Mathiuet durant la meztga d'in portg. Da la meztga d'antruras raquintan Ursulina Netzer-Spinatsch e Battista Netzer.
Batgaria da chasa a Martina
Per far la batgaria da chasa èsi da guardar sin differentas chaussas - tranter auter sin ina buna ensaina - numnadamain quella da la stadaira. Quai han ins fatg a Martina ed il film da la Svizra Rumantscha mussa las lavurs dal batger da schurnada dal sajettar il portg sur far brassads e cotlettas fin al far liongias.
La tschaina benedida en onur dal portg mazzà
Suenter la lavur il plaschair - amis, vischins e confamigliars eran envidads a la tschaina suenter la batgaria da chasa. Quella tradiziun va dentant pli e pli a perder sco la batgaria da chasa era – a Guarda vegn quella tradiziun anc tgirada. Il film dal Telesguard mussa quella tschaina dentant era co Jachen Schlegel prepara la charn, fa liongias, cotlettas e brassads
Quai d'eira üna festa potenta ed uossa ingün nu fa plü quai.
La meztga da chasa a Lumbrein
Liongias da sang, da tartuffels ubain da coier da l'agen portg - quai datti sch'ins fa batgaria da chasa. Oz èn quellas ina raritad. Il film dal Telesguard mussa la batgaria da chasa d'antruras ad Andiast dentant era quella ch'i dat anc oz a Lumbrein. Quai dal sbuglir las zaidlas sur tagliar dapart il portg fin a far liongias.


text:
Gia la stad 2015 era quai project per colliar ils territoris da skis vegnì preschentà a Mustér.
Cunzunt ord il Tujetsch vegniva crititgada ina staziun planisada gist sper il restaurant da Cungieri. Il project preveseva da realisar in stop si tar ina pitga da la pendiculara. Ils passagiers avessan lura gì da descender da la pitga da circa 30 meters autezza sin ina stgala d’atschal. Quai na saja betg ina buna soluziun, era perquai ch’ina tala stgala na saja betg adattada per persunas cun impediments.
Staziun da mez cun ascensur
Perquai han las pendicularas da Mustér planisà uss in ascensur integrà en la pitga. Uschia possian era persunas cun impediments descender la pitga per ir en il restaurant a Cungieri. Custs supplementars per quella soluziun: Tenor las pendicularas 500’000 francs.
Pretensiuns ademplidas
Ensemen cun quella soluziun per la staziun a Cungieri sajan anc autras pretensiuns da la suprastanza communala da Tujetsch vegnidas ademplidas. Uschia na vesa il president communal Beat Röschlin betg pli motivs encunter il project ed ha preschentà a la populaziun ils proxims termins da la vart da la vischnanca.
Gia ils 3 da favrer 2017 duain ils plans dal project vegnir exponids ed enfin ils 15 d’avrigl vul l’uniun pro Cungieri preschentar il concept da manaschi per il restaurant a Cungieri.
Cun tut quellas infurmaziuns pudess la vischnanca tenor Beat Röschlin decider ils 21 da matg 2017 a l’urna sur d’in entir pachet concernent la colliaziun. I fiss da decider sur d’in emprest da 2,5 milliuns francs a las pendicularas e sur d’ina midada dal plan da zonas, ch’è necessaria per realisar il project. Plinavant avess la vischnanca era da dar il dretg da surpassar differentas parcellas cun la pendiculara.


text:
Il concept da la finanziaziun turistica a Val S. Pieder è sin buna via. Il suveran na desista betg mo da las pretensiuns da 3,2 milliuns francs visavi las pendicularas. El ha era approvà ina garanzia ed in emprest da banca.
Cunvegnas da prestaziun
Latiers ha el acceptà duas cunvegnas da prestaziun. Quellas regleschan, co il manaschi da las gondlas, ils servetschs turistics dal biro da traffic, il bus da stad ed il marketing da destinaziun vegnan indemnisads. Ils meds persuenter derivan d'ina nova taxa d'alloschament che remplazza la taxa da cura, ina taxa per promover il turissem, sco fin qua, e meds ord la cassa communala.
Davart la lescha da la taxa d'alloschament e la taxa per promover il turissem vegn votà ils 25 da november a l'urna. Medemamain davart la revisiun parziala da la lescha da taglia communala. Quella prevesa in augment da la taglia d'immobiglias da 1 sin 2 ‰.
RR novitads 06:00


text:
Glion è stà in dals lieus principals da la refurmaziun dal chantun Grischun. Cunzunt la baselgia refurmada da Glion, la baselgia da S. Margreta, vala sco lieu da partenza da la refurmaziun. Perquai èsi stà cler davent da l'entschatta per il reschissur Roman Weishaupt, ch'il teater stoppia entschaiver sin il plaz avant la baselgia.
Plaz da la S. Margreta e Museum Regiunal Surselva
Tribunas per ils aspectaturs datti dentant mo en la curt dal Museum Regiunal Surselva. Suenter ina curta entschatta da circa 20 minutas sin il plaz avant la baselgia, ston acturs ed aspectaturs midar lieu ed ir en la curt dal museum. Per quella midada èn quintadas en mo 10 enfin 15 minutas. Che quai gartegia era, mainan sper ils acturs era gidanters supplementars il public en la curt dal museum.
Avantatgs da midar lieus
Era sche l'organisaziun daventa pli cumplexa cun ina midada da lieu entaifer il toc da teater, tenor Roman Weishaupt datti era plirs avantatgs. Cunzunt saja il problem da las culissas schlià. E cun la baselgia refurmada ed il bajetg dal museum hajan els duas fitg bellas culissas istoricas. Plinavant dettia il bajetg dal museum cun tantas portas e fanestras era bleras pussaivladads da giugar, da nizzegiar quellas per surpraisas en il toc.
Sche i daratga...
Gronda influenza tar producziuns sut tschiel avert ha adina era l'aura. Uschia era tar la cumedia «Comander», perquai che tant il plaz da la S. Margreta sco era la curt dal Museum Regiunal Surselva n'èn betg cuverts. Sche l’aura sforza Roman Weishaupt dad ir cun la producziun sut tetg, vegniss il teater dentant giugà en il dretg lieu istoric, damai ch’il tetg fiss quel da la baselgia da la S. Margreta.
RR actualitad 17:00


text:
Mo siemiar d’ina culla da cristal han skiunzas e skiunzs svizzers pudì en questa stagiun. La differenza culs gronds cracs, cun la crème de la crème è stada memia gronda. La Svizra ha mussà in stagiun solida, dentant tuttina memia pauc per ina naziun da skis. Quai mussa er il classament general da la naziuns. La Svizra ha pers in plaz ed è classada da nov sin il terz plaz, davos l’Austria e l’Italia.
Gudagnà il pli impurtant titel
La pli gronda ed impurtanta victoria la davosa stagiun va a la Svizra. Patrick Küng ha triumfà en la cursa roiala, la cursa rapida dal campiunadi mundial a Vail/Beaver Creek. Plinavant ha Beat Feuz gudagnà bronz. Procurà per in exploit han ils skiunzs svizzers er a la cursa da chasa, il classicher dal Lauberhorn. Cun Beat Feuz sco segund, Carlo Janka sco terz e Patrick Küng sco quart davos il victur austriac Hannes Reichelt èn gist trais skiunzs svizzers stads classads en ils top 4. Plinavant èn anc quatter ulteriurs Svizzers stads classads sut ils megliers 12. Pia gist en duas da las pli impurtants cursas insumma han ils skiunzs svizzers persvadì.
In ulteriur pass enavant
In dals gronds trumfs svizzers è e resta Carlo Janka. Il skiunz da Sursaissa ha pudì far en questa stagiun in ulteriur grond pass enavant. Janka ha cuntanschì 10 giadas in plaz en ils top 10, duas giadas è el stà sin il podest e tranter auter ha el gudagnà la supercumbinaziun da Wengen. Er al campiunadi mundial a Vail/Beaver Creek ha Janka mussà bunas prestaziuns cun ils plazs 6, 9, 11 e 12, per ina medaglia n’hai dentant tuttina betg tanschì. Che Carlo Janka auda tranter ils megliers skiunzs da la cuppa mundiala mussa il resultat ch’el è classa sco 10avel en il classament general da la cuppa mundiala. Vegn Carlo Janka da far in ulteriur pass enavant cun ses nov material è il campiun olimpic e campiun mundial franc e segir puspè in candidat per medaglias e victorias.


text:
La qualitad dal traffic tras las Alps na saja betg cuntentaivla e la situaziun saja anc sa pegiurada durant l’onn passà. Quai mussa in rapport da l'Uffizi federal da traffic. Sulettamain la mesadad dals trens da vitgira cuntanschian lur finamira pli u main senza retard – vul dir pli pauc che 30 minutas pli tard che previs. Mintga dieschavel tren haja in retard da passa 12 uras. Ils motivs per ils retards en tenor l’uffizi da traffic cunzunt dad tschertgar en l’exteriur. Las raschuns principalas èn plazzals e mancanzas da persunal.
RR novitads 10:00


text:
Suenter il process da fusiun, duai uss era vegnir restructurà il turissem, scriva la vischnanca da Surses en ina communicaziun. Il turissem duai vegnir organisà da la nova «Tourismus Savognin Bivio Albula AG». La nova societad d’aczias duai daventar in simbol per ina nov’entschatta turistica. Ella duai pussibilitar ina gestiun pli sperta e professiunala e daventar in center da cumpetenza turistic da la regiun.
Firma dal chantun Berna elavurescha structuras
La firma da marketing da Niederwangen «Daniel Fischer und Partner AG» elavurescha las novas structuras. Il mument vegn realisada la strategia da destinaziun, il plan da business e las cunvegnas da prestaziun cun las Pendicularas da Savognin, Savognin Turissem en il Surses, la Regiun Alvra e Grischun vacanzas.
Vi da la nova societad d’aczias sa participeschan la vischnanca da Surses, las Pendicularas da Surses ed il Parc Ela.
Anc avert per il mument è sche las vischnancas vischinas sco Alvra, Bravuogn e Filisur sa participeschan finanzialmain vi da la societad d’aczias. Quellas vischnancas pudessan sa colliar cun la nova organisaziun turistica a partir dal 2022.
Cumenzament il favrer 2018
Il start operativ da la nova societad d’aczias duai ir en vigur l’emprim da favrer 2018. La vischnanca da Surses duai surpigliar 60% dal chapital d’aczias, vul dir 60’000 francs. Questa summa è en la cumpetenza da la suprastanza e na dovra nagina decisiun dal suveran.
RR actualitad 11:00


text:
Il musicist Bahur Ghazi è in um che vesa il positiv en la vita. Cura che las revoltas han scurlà divers pajais arabs il 2011, è era el s’exprimì per la pasch e la libertad. Las consequenzas: ni en Siria (ses pajais d’origin) ni en l’Egipta (nua ch’el lavurava sco docent da ud) era el pli en segirtad ed el ha stuì fugir.
Tar mes concert en Siria il mars 2011, na sminav'jau betg ch’i vegnia ad esser l’ultima giada che jau saja en mes pajais.
La musica n'è betg mo impurtanta en la vita professiunala da Bahur. El crai che senza la musica fissi er il cumenzament en Svizra stà pli grev. Pertge la musica saja ina lingua che tuts chapeschian.
Jau hai la fortuna che la musica è in linguatg internaziunal.
Quests onns passentads en Svizra han gì influenza sin l’art da Bahur Ghazi. Sia moda da sunar ed era sias cumposiziuns èn sa midadas. Quests dis preschenta Bahur Ghazi ses nov project PALMYRA, in project che collia musica tradiziunala siriana cun jazz da la Svizra.
L’ensemble Palmyra
Bahur Ghazi, Dario Sisera, Christoph Baumann, Luca Sisera, Patricia Draeger
RR magazin da cultura 11:00


text:
El potasio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol K (de la paròla latìna Kalium). El g'ha nömer atòmich 19, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de potàsio el g'ha disnöf prutù.
L'è un 'n metàl alcalì tèner de culùr bianch arzentàt. L'è 'l segónt metàl piö lezér (el piö lezér l'è 'l Litio), e 'n natüra se 'l tróa sèmper cumbinàt a dei óter elemèncc. L'è mulzì e se pöl taiàl a tòch pò a conden curtilì normàl. Apéna taiàt, le fàce del tài le se móstra de aspèt metàlich arzentàt, ma la superfìce nöa la se òsida a la svèlta. El reagés facilmènt, suradetöt co l'àiva, en contàt de la quàla el reagés en maniéra violènta tat che l'idrògeno che se lìbera el pöl ciapà föch o adiritüra s•ciopà. El se 'nsomèa al sòdio per el sò comportamènt chìmich. El ciàpa föch facilmènt e l'è corozìf.


text:
Il 2017 èn las expensas da defensiun s'augmentadas per 5%. Tenor Stoltenberg èn las expensas s'augmentadas dapi il 2014 per passa 87 milliardas dollars. Tut ils stadis da l'allianza hajan franà las reducziuns, i dettia dentant anc blera lavur, uschia Stoltenberg.
Cun las cifras vulan ils partenaris da la Nato mussar al president american Donald Trump, ch'els fetschian insatge per equilibrar las finanzas. Las expensas dals Stadis Unids n'èn betg resguardadas en las calculaziuns. Ils Stadis Unids èn actualmain responsabels per radund dus terzs da las expensas. Sulet il 2017 eran quai 686 milliardas dollars.
RR novitads 22:00


text:
Stoffel reclomia perquai ch'ina emissiun da la «Rundschau» haja violà il princip d'objectivitad, ha ditg l'advocat da Stoffel a la «NZZ am Sonntag». La contribuziun e l'intervista n’èn tenor Stoffel betg stadas equilibradas. Quai malgrà ch’el ha pudì s’exprimer en ina lunga intervista en il studio davart las temas e rinfatschas che critichers han menziunà en la contribuziun.
L'emissiun dals 9 da mars aveva tematisà la vendita da la terma da Val S. Pieder. Pervi da reservas zuppadas supponidas duai Stoffel avair survegnì la terma bler memia bunmartgà. Sinaquai aveva l’investider grischun gia protestà tar il mediatur public da la SSR Svizra tudestga Roger Blum, dentant per gronda part betg survegnì raschun.
RR novitads 06:00


text:
UNESCO
L’UNESCO (a s lèś /juːˈnɛskoʊ/ in inglés) 'l è n'urganiśasiòṅ mundiàla misa in pē al 16 ad Nuvémbar dal 1945 ch'la s fà càrag ad tgnir a drē a 'l patrimòni culturàl dal mónd ch'a gh'è bèla e a purtàr avànti l'educasiòṅ, al siénsi e la cultùra. Al léngui ch'i dróan uficialmènt i èṅ 'l Ingléś, al Cinéś, al Francéś, 'l Àrab, al Spagnôl e al Rus.
'L è 'l acrònim 'd United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization ch'a vōl dir Urganiśasiòṅ di Paéś Unî par l'Educasiòṅ, la Siénsa e la Cultùra.
I èṅ mémbar dl'UNESCO (a 'l Utóbar dal 2011) 194 paéś più 7 mémbar śuntâ. Al sò quartēr generàl al s cata a Parì e al gh'à anc ssanta ufìsi regiunài stramnâ par tut al mónd.
Òṅ di còmpit dl'UNESCO 'l è quél ad tiràr śò na lista di patrimòni mundiài dal gèn'r umàṅ cuma l'è la Piàsa Granda ad Mòdna in dua a gh'è la Ghirlandèina o Frara cuma sità d'l Arnasamènt.
Da 'l 2009 la sò presidénta l'è la bùlgara Irina Bokova.
L'UNESCO l'à patî da spés di daspèt da part di Stat Unî (e anc dal Régn Unî) parchè i pinsàvan ch'la fus 'n òrgan in dal maṅ di cumunìsta e di paéś dal tèrs mónd, druâ par tiràr-'g adòs dal dascrédit. Gl'Americàṅ i s èṅ acsè tirâ via in dal 1984 par pò turnàr in dal 2003. Quànd pò al 31 'd Utóbar dal 2011 l'UNESCO l'à 'rcgnusû fra i sò mémbar anc la Palestìna, chi lōr, insém a Iśraēl, i aṅ tacâ a tgnir férum bèsi e finansiamènt.


text:
- Facebook è schoccà pervi dal scandal enturn la firma d'analisa Cambridge Analytica.
- Il concern fetschia tut per proteger las datas dals utilisaders.
- L'autoritad per la protecziun dals consuments FTC investighescha cunter Facebook. La dumonda principala è sche Facebook era infurmà davart l'abus.
L’entira interpresa saja schoccada da la cugliunaria. Quai ha communitgà il concern. Ins saja conscient quant seriusa che la situaziun saja. Facebook fetschia tut il pussaivel per proteger las datas da ses utilisaders. Il schef da Facebook, Mark Zuckerberg, n’ha fin uss dentant anc betg prendì posiziun persunalmain.
Consequenzas persunalas tar Cambridge Analytica
En il fratemp ha la firma britannica Cambridge Analytica suspendì ses schef. L’interpresa ha para fatg abus da datas da var 50 milliuns utilisaders da Facebook. I sa tracta probabel dal pli grond scandal da datas tar Facebook.
Aczia da Facebook sfundra
Er las bursas reageschan sin la malsegirezza actuala. Suenter che l’aczia da Facebook ha pers il glindesdi bunamain 7%, ha ella pers il mardi passa 6%. Temporarmain è la valur dal concern sa reducida per 50 milliardas dollars.
Emprims plants ed investigaziuns cunter Facebook
Investiders americans han gia purtà l’emprim plant cunter Facebook tar in tribunal federal a San Francisco. La direcziun da Facebook haja engianà ils utilisaders davart la pussaivladad da proteger lur datas. Quai fan els valair davant dretgira.
L’autoritad americana per la protecziun dals consuments FTC vul ussa examinar pli bain il scandal da datas da Facebook.
Era il parlament britannic ed il parlament d’Europa han convocà il schef da Facebook, Marc Zuckerberg, ad in’ audiziun.
RR novitads 06:00


text:
Bleras bands avevan fatg quint cun temperaturas chaudas, cur che han planisà lur viadi a Casaccia. In lieu bain damanaivel al Tessin e l'Italia (bunamain) adina chauda. Dentant la realitad vesa questa fin d'emna ora tut autra. Bain bell'aura cun in tschiel serain. Dentant era cun temperaturas mo pauc sur 0. En la notg sin sonda vai giu fin sin 5 grads. Da sonda sin dumengia schizunt mo 4 grads. Ils visitaders na chattan quai dentant betg uschia tragic. En giaccas chaudas, sut cuvertas en ni dasper in fieu giaudan els lur festival en la Bergiaglia.
Open Air Sur l'Aua In festival per soccas chaudas!
Malgrà che Casaccia è el sid dal Grischun. Resti chaud è la moda dal Open Air Sur l'Aua 2018. Las temperaturas crodan fin sin 4 grads.


text:
La decisiun da Widmer-Schlumpf schluchia la politica svizra, ha declerà il president da la PPS, Toni Brunner. Ussa possia sia partida surpigliar dapli responsabladad. «Sch’ins vul prender resguard sin las elecziuns naziunalas dals 18 d’october, lura stuessan ins renconuscher il segund sez da la PPS», uschia Brunner. «Nus na pudain betg far dapli che porscher quest sez, che nus vulain era surpigliar responsabladad.» Ussa stoppian tschellas partidas decider.
Candidat sto sustegnair contracts bilaterals
E per las partidas burgaisas èsi cler. Tant per la Partida cristiandemocratica (PCD), la Partida dals verdliberals (PVL) sco er per la Partida liberaldemocratica (PLD) è il segund sez da la PPS legitim. La sanestra na snega betg la pretensiun da la PPS, vesa ils burgais però en l'obligaziun da nominar candidats che sustegnan ils contracts bilaterals.
Laud per Widmer-Schlumpf
Ed er ord vista dals commentaturs da la pressa svizra duai il sez che vegn liber ir a la partida populara. I vegn ussa però spetgà che quella nomineschia candidats che respectian la collegialitad en la regenza e che veglian collavurar constructiv. Dals commentaturs survegn Eveline Widmer-Schlumpf quasi senza excepziun laud per sia administraziun da l'uffizi però er per sia decisiun da sa retrair suenter las elecziuns.
RR novitads 06:00


text:
La vischnanca da Breil aveva annunzià che la recruta da Dübendorf cun 230 recruts vegnia si Breil. Quai pervia che la scola da recruta a Dübendorf vegn sanada. Ils ustiers han gì plaschair da quai travasch en il vitg. Ma cun dapli clientella durant quai temp n'èsi stà nagut a l'entschatta. Il militar ha numnadamain organisà per ils recruts bus enfin Glion per ch'els possian ir en sortida. Tschintg bus charravan mintgamai la saira da la sortida lunga sper las ustarias da Breil ora.
I aveva gì num ch’i vegnia massa recruts ma nagin era denturn. Quai è stà difficultus
Ils ustiers ch'èn stads surstads ma er trumpads han lura laschà dar en il chau insatge. Els han purschì menus spezials e carmalà ils recruts cun snacks e vin alv en lur ustarias. Uschia ch'els hajan realisà che la purschida d'ir en sortida a Breil saja er uschè buna sco quella d'ordaifer.
Cura ch’els han percurschì che Breil ha bunas ustarias èn els restads e n'èn betg pli charrads en sortida cun ils bus.
RR actualitad 08:00


text:
- Al Piz Segnas sur Flem è crudà giu in aviun dal tip Junkers JU-52 numnà «Tante Ju». 20 persunas perdan lur vita.
- A bord eran 11 umens e 9 dunnas tranter 42 ed 84 onns. Nagin n'ha survivì la disgrazia. 17 unfrendas èn da la Svizra e 3 da l'Austria.
- La raschun per la crudada n’è anc betg clera.
- L'interpresa JU-Air ha communitgà ch'il traffic aviatic saja suspendì ad interim.
L’aviun era sin il sgol da return davent da Locarno a Dübendorf. Sco la gestiunaria dal aviun JU-Air ha communitgà. L'aviun saja crudà cun gronda spertadad sin terra. Ins po excluder ina collisiun u ina influenza da dador. Ils dus pilots da l'aviun hajan gì grond'experientscha da sgular cun l’aviun dal tip JU-52. Tuttas persunas a bord èn mortas, ellas èn oriundas dals chantuns Turitg, Turgovia, Lucerna, Sviz, Zug e Vad sco era in pèr cun lur figl da l'Austria.
La gestiunaria JU-AIR ha suspendì tut il traffic aviatic da l’interpresa ad interim. La raschun per la crudada n’è anc betg clera. Las lavurs da scleriment vegnan a cuzzar pliras emnas. Igl è il pli grev accident da l’aviatica svizra dapi l’onn 2001.
La polizia ha installà ina hotline per confamigliars 081 256 56 56.
Ju-Air tgi è quai?
La Ju-Air è in'uniun dals amis da l'aviatica militara cun radund 4'000 commembers. Cun ils aviuns dal tip JU-52 vegnan fatgs sgols panoramics. L'uniun ha sia basa sin la plazza aviatica militara da Dübendorf.
L'aviun ha plaz per fin a 17 persunas e durant ils mais da stad vegnan la sonda regularmain purschidas sgols panoramics sur la Surselva e la Val Lumnezia. Quai scriva SRF. L'Uffizi federal da traffic aviatic ha ordinà per il territori in scumond da sgular.
RR novitads 20:00++


text:
Il ghitarrist da Status-Quo è mort sonda, ils 24 da december 2016, enturn mezdi per consequenza d'ina infecziun. Suenter ch'el era crudà sin ina spatla ed aveva stuì laschar operar quella è el stà en l'ospital dapi gievgia saira.
La communicaziun sin Facebook ha ditg che Parfitt eria il mument en ina fasa da sia vita ch'el sa legrava sin novas sfidas. Sco i para aveva el planisà ina carriera solo ed in'autobiografia per l'onn 2017.
Rick Parfitt lascha enavos sia dunna Lyndsay, dus uffants creschids e dus en la vegliadetgna dad otg onns.
Ina lunga carriera da musica
Naschì è Parfitt a Woking en il sid da Londra. Cun indesch onns ha el emprendì da sunar ghitarra, inspirà dal «King of Skiffle» Lonnie Donegan. Ses geniturs han sustegnì el, dentant mai cartì en il success.
L'onn 1967 ha el lura cumenzà tar Status Quo. L'entschatta dals onns 70 han els gì ils emprims success cun hits da rock sco «Paper Plane» ni «Caroline». Suenter quests success tutgavan els tar ils pli enconuschents musicists. Cun melodias simplas e trais accords. Experiments n'hajan els betg fatg blers. Lur recept era simpel ma ha vendì cun hits sco «Rockin' All Over The World» ed «In The Army Now» dapli che 120 milliuns plattas.
Tragedias en sia vita privata
L'emprima maridaglia è ida a la malura perquai che sia feglia Heidi è najada cun dus onns en il pool da sia chasa a Surrey.
La vita è ida vinavant ed ins ha emprendì da viver cun quai, ma ins na vegn mai sur quai or. Mai.
Suenter è el maridà cun Patti Beedon. Quai n'ha dentant er betg funcziunà bain. Parfitt era adina sin turnea ed è adina stà u sturn u sut l'influenza da cocain. Cun sia terza dunna, Lyndsay Whitburn ha el sco ultim vivì a Màlaga en Spagna. Els han gì schumellins ensemen.
Stil da vita excessiv
Ses stil da vita excessiv ha dentant mussà consequenzas. L'onn 1997 ha el survivì sia emprima attatga dal cor. Suenter ha el survegnì cancer en il nuf da la giargiatta e duas ulteriuras attatgas dal cor. Il quart ha el lura gì il zercladur 2016 suenter in concert en la Tirchia. Parfitt saja quasi stà mort per tschintg minutas. L'october 2016 aveva el perquai communitgà ch'el na passia betg pli si cun la band.
Malgrà tut las tragedias saja Parfitt stà cuntent
Era sche Parfitt ha gì blers schocs en sia vita ha el ina giada ditg ad ina gasetta ch'el sa sentia fitg bain en sia pel, suenter ch'el haja puspè dumagnà da vegnir sin la dretga via.
RR novitads 17:00


text:
Eurasia
L'Eurasia a l'è la massa cuntinentala terestra che la curispunt ai teritori de l'Europa (10.236.000 km2) e de l'Asia (44.300.000 km2). La se tröa per la püssee part in di emisfer est e nord.
Anmò incö al gh'è minga un cunfin intra l'Europa e l'Asia che tücc recugnussen. El cunfin tradiziunal a l'è quel di Munt Uraj, che se tröen in de la Rüssia ucidentala. L'Eurasia la fa part, insema a l'Africa (30.259.000 km2), del Cuntinent Andigh, che l'è ciamaa inscì perchè l'è staa la cüna di civiltà püssee andigh. El Cuntinent Növ a hinn inscambi i dò Americh e'l Cuntinent Növissim a l'è l'Uceania.


text:
Trais da quatter persunas en Svizra han cumprà l'onn passà almain ina giada insatge en l'internet – quai correspunda a 4,9 milliuns persunas. Avant set onns cumprava anc mo mintga segunda persuna rauba u servetschs online. I dat ina gronda differenza tranter las vegliadetgnas: Da las persunas tranter 25 e 34 onns cumpran passa 9 da 10 mintgatant insatge en l'internet – da las sur 75 onns èsi main che 2 da 10.
Bigliets da viadi e pernottaziuns èn il hit
Il pli savens cumpran Svizzers bigliets da tren e tickets da sgols en l'internet – quai han gia dus terzs dals consuments fatg. Er las cumpras da vestgadira u stgarpas, pernottaziuns da vacanzas sco er bigliets per occurenzas vegnan adina pli savens fatgas via internet. Pli pauc savens cumprà online vegnan credits, medicaments, servetschs d'investiziuns, lottarias, segiranzas u films.
Mo darar problems pli grevs
Problems tar cumpras online datti tenor rapports da consuments surtut pervi da pitschens disturbis tecnics sin la pagina d'internet u sistems da reclamaziun stentus. Pli grevs problems datti mo darar. Pli pauc che 3% dals consuments èn stads confruntads cun cugliunarias da pajament u da rauba. En cifras totalas èn quai dentant tuttina 120'000 persunas.
RR novitads 11:00


text:
Ina pura che ha prendì part da la debatta è Anna Durschei da Segnas. Ella ha 30 onns, ha fatg l’emprendissadi da pura ad Arenaberg en il chantun Turgovia ed ha surprendì il schaner da quest onn il manaschi da ses bab. La stalla gronda ed ina pitschna èn a Pignola sut Segnas. Ella ha 43 vatgas-mamma e vadels.
Cura ch’il bab saja vegnì en la vegliadetgna da pensiun, saja ella sa decidida da surprender il manaschi. I haja dà blera lavur da midar il puresser dad in maun en l’auter, surtut era lavur administrativa. Ils geniturs han però gidà e gidan enavant.
Innovativs, moderns, ecologics
Tgi che vul far il pur duess ademplir pliras pretensiuns:
- Esser innovativs:
Quai saja uschia, mo i saja era bun da far endretg quai ch’ins fetschia, enstagl dad empruvar ina massa autras chaussas. Quai portia numnadamain in tschert ristg, sch’ins veglia empruvar insatge nov ed investir bler, manegia Anna Durschei. Ma in pur stoppia ir cun il temp.
- Esser moderns e professiunals:
La tecnica sa sviluppeschia pli e pli fitg. Els hajan anc ina stalla cun pauca tecnica, vul dir els fetschian dentant anc blera lavur a maun, per ex. metter giuaden il fain. I possia dentant esser, ch’ella stoppia installar en l’avegnir indrizs pli moderns cun la finamira ch’il temp en stalla vegnia pli curt.
- Esser ecologics e biologics:
Sco pur saja quai impurtant da lavurar ensemen cun la natira e da cultivar funs e plauncas. Ma mintgatant possian ins sa dumandar, sche quai rendia da segar mintga plaunca.
Lavur impurtanta per la natira
Il pur produceschia maglia e tuts dovran quai per surviver. Ed el fetschia – sco detg – era ina lavur impurtanta per la natira, manegia Anna.
Tge giavisch ha la pura giuvna da Segnas per l’avegnir?
Anna Durschei giavischa che la glieud apprezieschia sia professiun ed era ses products. Quels vegnian producì en Svizra sut bunas cundiziuns. Il pli bel saja quai la finala, sch’ella possia vender ses products sco per exempel charn ed ovs al client e che quel apprezieschia che quels products èn vegnids producids en la regiun.
RR actualitad 11:00


text:
Albania
L' Albania (Shqipëria in albanes) a l'è un pais de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada al Muntenegher a nord-ovest, al Kosovo a nord-est, a la Macedonia a est e a la Grecia a süd.
El mar Adriatich e'l mar Joni bagnen i sò cost.
La capital a l'è Tirana.
La gh'ha una süperfiss de 28.748 km² e una pupulaziun de 3.619.778 abitant. La lengua ufizial del paes l'è l'Albanes.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Albania a l'è una repübliga. La denuminaziun ufizial l'è Repüblica de Albania, en albanés: Republika e Shqipërisë, parnunziaa [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]
El president a l'è el Bujar Nishani.
El Prim Minister a l'è Edi Rama.
Divisiun aministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Albania a l'è divisa in vari entità aministrativ: a gh'è 12 prefetür (qarke), che hin spartii in 36 distret (rrethe), e in ogni distret a gh'è di münicipalità (i cità püssee gross) e di cumün. A partì del 1998 però i distret gh'han minga valur aministrativ, perchè i sò cumpit hin staa spartii tra prefetür e münicipalità e cumün. A hin cunservaa dumà per el fat che a cuntrari di prefetür, cunserven la divisiun de l'Albania in regiun storich e cultüral. I münicipalità (bashkia o anca qytete) albanes a hin 65, i cumün (komuna) inveci 309.
I prefetür i hinn:


text:
Da pitschens e gronds naufragis
- Dumengia, 7.1.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.1.2018, 9:03, RTR
Il Tavulin litterar cun nova litteratura che tschiffa.
Al Tavulin litterar sa scuntran questa giada Bettina Vital, romanista ed amatura da cudeschs, e Claudia Knapp, dunna da cultura e cuntadina d'ulivas. En il center da l'emissiun stattan dus cudeschs ch'han dà da discurrer l'onn passà.
«Was man von hier aus sehen kann» da l'autura tudestga Mariana Leky e «Kraft» da Jonas Lüscher, in roman ch'è vegnì undrà cun il premi svizzer dal cudesch 2017. En lez entupain nus Richard Kraft, in professer da retorica che participescha ad ina concurrenza da filosofia. Ma sia briglianza gida pauc – el fa naufragi en sia vita privata.
«Was man von hier aus sehen kann» è in purtret d'in pitschen vitg nua chè tut tutga ensemen a moda singulara. In roman davart l'amur sut ensainas grevas, amur che para adina da tscherchar las cundiziuns las pli disgraziadas.


text:
Ovras da giuventetgna 2
- Dumengia, 8.10.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.10.2017, 19:00, RTR
En la segunda part entupain nus il giuven Mendelssohn ed il giuven Schubert.
Anno 1813: Franz Schubert, il mat da 16 onns era scolar al Convict da Vienna. Las notas nunsuffizientas han alarmà il bab. Enstagl da cumponer – emprender dapli! Quai il cumond dal bab. Il Franzl cumpona dentant sia emprima sinfonia e sgola da la scola.
Anno 1821: Felix Mendelssohn, figl da famiglia ritga: Cun 12 onns ha el cumponì sia emprima gronda sinfonia. Avant ha el gia gì scrit 12 sinfoniettas per artgets. Quellas ha el però bittà en il chanaster da palpiri. Cun 17 onns ha el lura cumponì la musica tar il giug «Ein Sommernachtstraum».


text:
Tenor infurmaziuns dal pledader da medias da la Viafier Matterhorn-Gottard Jan Bärwalde haja ina lavina la mesemna notg sutterrà il binari. Persunas blessadas n’haja betg dà.
Per il mument na curseschan nagins trens tranter Andermatt e Tschamut-Selva. Ils passagiers dal Glacier-Express vegnan sviads sur Turitg e Cuira.
Quant ditg ch’il traject resta serrà n’è anc betg cler. E quant gronds ch’ils donns èn n’è er anc betg cler. L’emprim stoppia vegnir allontanada tut la naiv, avant che la situaziun possia vegnir analisada.
RR novitads 09:00 **


text:
Graubünden Ferien (Hrsg.)Gian e Giachen e la lieur alva curaschusa
ISBN: 978-3-314-10404-6
Umfang: 32 Seiten
Format: 21,50 x 28 cm
Einband: gebunden
Erschienen: November 2016
Kategorien: Kinder und Märchen.
€ 20.61
Descripziun dal cudesch
Gian e Giachen chaminan cun pass grevs tras la cuntrada muntagnarda cuverta cun naiv. Ma els n’èn betg sulets: la lieur alva Vincenz als spaventa terriblamain. Quai na pon quels dus betg acceptar. Els decidan da medemamain tementar la lieur alva. Ma tge far? Vincenz na para da mai avair tema.
Il debut en furma d’in allegher cudesch illustrà dals dus bucs da cult Gian e Giachen è vegnì illustrà cun bler scharm dad Amélie Jackowski. Ils dus protagonists dal Grischun cun passa 150’000 fans sin Facebook e 21 milliuns views sin YouTube gudognan sco adina la simpatia dal public cun lur umor frestg e lur spruhs alleghers.
Biografia dad Amélie Jackowski
Amélie Jackowski nascha l’onn 1976 a Toulon en Frantscha. Ella studegia a la Scola auta d’art a Strassburg ed a l’Universitad dad Aix-en-Provence. Dapi il 1999 illustrescha ella cun success numerus cudeschs d’uffants e participescha regularmain ad exposiziuns internaziunalas. Oz viva e lavura ella sco illustratura libra a Marseille.
Infurmaziuns davart il product
Gian e Giachen e la lieur alva curaschusa; cun illustraziuns en colur dad Amélie Jackowski; cuverta dira / 28 x 21,5 cm / 32 paginas / a partir da 4 onns
Somedia Buchverlag
Somedia Production AG
Zwinglistrasse 6
CH-8750 Glarus
www.somedia-buchverlag.ch
Bestelltel.: +41 55 645 28 63


text:
La drosofila da tscharescher
- Mesemna, 3.8.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 3.8.2016, 8:40, RTR
Cun l'aura chauda ed umida sa multiplitgescha l'insect rasant.
La drosofila da tscharescher deriva da l'Asia dal Sidost. Dapi il 2011 è la drosofila suzukii er da chasa en Svizra. L'insect mesira 2 fin 3 millimeters e fa donns a fritgs cun paletschas satiglias sco tschareschas, persics, frajas u ivas. Il fanadur passà ha la staziun da perscrutaziun Agroscop constatà in grond dumber da drosofilas da tscharescher. Il Plantahof a Landquart annunzia donns vid tschareschas, frajas u ampuaunas ed avertescha da donns vid las ivas.


text:
Sch'il schef dal departament da construcziun chantunal Mario Cavigellipudess, lura construiss el in segund tunnel tranter Rehanau e Giuvaulta (Rothenbrunnen). «La situaziun geografica cun la staziun da tren a Rehanau, ils dus vials existents da l'autostrada A13 ed il Rain – respectiv il lai da fermada – laschan tenor mai sulettamain tiers in tunnel», di Cavigelli envers RTR.
Quai sajan dentant mo sias ideas, plans na sajan anc fatg nagins. Decider ston ils experts e la fin finala l'Uffizi da traffic federal Astra. Quel ha en ina fasa da planisaziun strategica mess en vista 600 milliuns francs per ina soluziun da la fora da la guglia sin quel toc.
RR actualitad 06:00


text:
La societad aviatica Swiss ha er fatg il terz quartal da l’onn dapli gudogn e svieuta. Il gudogn avant tschains e taxas (EBIT) è s’augmentà per 34% sin 260 milliuns francs. La svieuta è s’augmentada per 5% sin 1,36 milliardas francs, cumpareglià cun la medema perioda da l'onn passà. Tenor la Swiss sajan las raschuns per quest svilup las mesiras da spargn, ed il gudogn d'efficienza tras la modernisaziun da la flotta.
Cunquai che la conjunctura sa sviluppeschia da moda solida, quinta la Swiss – ina feglia da la Lufthansa – che las fatschentas continueschian positivamain fin la fin da l'onn. Per il resultat annual quintani era cun megliers resultats che l'onn passà. Quai malgrà ch'il quart quartal è per ordinari pli flaivel.
RR novitads 09:00


text:
Sur
Sur è situo dasperas la veia digl Gelgia sen ena costa exponeida vers sid. Sur la vischnanca è la culegna Tgacrest, sot vischnanca Furnatsch.
La depopulaziun siva dalla sagonda ghera mondiala è marcanta. Sulettamaintg durant l'erecziun digl rampar digl lai da Marmorera igls onns 1950 è igl andomber d'abitants carschia per en curt taimp sen radond 200 persungas.
Sen ca. 2000 meters sur mar schea l'alp Flex. La planeira s'extenda sen bunamaintg tschintg kolometers an direcziun nord-sid e dus kilometers an direcziun ost-vest. L'alp Flex era en abitadi classic digls Gualsers. I vign supponia tgi la colononisaziun seia stada la mesadad digl 14avel tschentaner e tgi igls colonists seian viandos d'Avras sur igl Stallerberg sen l'alp Flex. Gio ainten la mesadad digl 17avel tschentaner è la populaziun eida anavos marcantamaintg, prubabel perveia d'ena epidemia dalla pesta. Alla fegn digl madem tschentaner ins ò do se la colonisaziun stabla ed igls Gualsers èn ias a star ainten la vischnanca da Sur ed òn uscheia er surpiglia igl lungatg rumantsch. L'alp Flex è ena cuntrada da pale da muntada naziunala e posseda ena varietad da spezias remarcabla. Oz vign l'alp Flex utilisada per scoppo puril e turistic. Mademamaintg remarcabla è la tgaplotta da Son Roc.


text:
Randazzo
Randazzo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Catania. El g'ha presapóch 11.216 abitàncc, 'na superfìce de 204 km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Centuripe (EN), Floresta (ME), Maletto, Nicolosi, Regalbuto (EN), Roccella Valdemone (ME), Sant'Alfio, Santa Domenica Vittoria (ME), Tortorici (ME), Troina (EN), Zafferana Etnea.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Plan directiv Val Müstair approvà cun resalvas
- Gievgia, 19.2.2015, 11:22
La regenza grischuna ha approvà cun resalvas il plan directiv regiunal che la corporaziun regiunala dal Cumün da la Val Müstair aveva concludì il 2013.
Cura ch’ì saja cler co la lescha d’abitaziuns secundaras vegnia realisada stoppia il plan directiv da la Val Müstair vegnir adattà, scriva la regenza grischuna.
Plinavant ha la regenza communitgà che la revisiun da la lescha davart la controlla d’abitants giaia en vigur l’emprim da mars. Il register chantunal da persunas duai unifitgar e levgiar il barat da datas da tut las vischnancas.
RR novitads 11.00


text:
Parlament vul schluccar la protecziun dal luf
- Gievgia, 12.3.2015, 9:51, actualisà a las 17:22
Il parlament federal vul schluccar la protecziun dal luf. Suenter il Cussegl dals chantuns ha era il Cussegl naziunal approvà la moziun da Stefan Engler.
Fin ussa dastga in luf vegnir sajettà be sch'el ha stgarpà in tschert dumber da nursas, sch'el fa donns a la selvaschina u sch'el periclitescha il carstgaun. Tenor la maioritad dal parlament è quest concept dentant passà, perquai ch'i dat adina dapli lufs en Svizra.
Il mument è era en consultaziun l'ordinaziun da chatscha federala che vul medemamain schluccar la regulaziun dal luf.
Regenza grischuna beneventa
La regenza grischuna beneventa da principi la revisiun parziala da l’ordinaziun da chatscha federala. Sco quai ch'ella scriva, giaja ella surtut d'accord ch'i vegn da nov differenzià tranter la regulaziun da rotschas da lufs e mesiras cunter singuls lufs.
La regenza beneventa plinavant ch'ils chantuns dastgan da nov dar la lubientscha per sajettar singuls lufs che fan donns considerabels tar animals da niz.
Gruppa Luf Svizra tema in’extirpaziun dal luf
La Gruppa Luf Svizra refusa la revisiun da l'ordinaziun da chatscha per regular il dumber da lufs. Cun las reglas da sajettar giu il luf na saja betg excludì ch'il luf vegn extirpà, scriva l'organisaziun. Da regular las rotschas na saja nagina mesira.
Mesiras da prevenziun manchian dal tuttafatg, per exempel il scumond da plazzas da pavlar en la vischinanza dad abitadis per evitar ch'ils lufs sa disian vid ils carstgauns. Tut tenor vegnia la gruppa a lantschar il referendum cunter la nova ordinaziun.
RR novitads 10:00


text:
HCD gudogna danovamain ordaifer
- Actualisà Mesemna, 11.3.2015, 8:19
Il club da hockey da Tavau ha danovamain gudagnà il gieu ordaifer cunter l'EV Zug. Questa saira ha il HCD gudagnà cun 3:1. En la seria maina Tavau cun 3:2 e dovra ussa sulet ina victoria a chasa la gievgia saira per sa qualiftgar per il mezfinal.
Ch'igl n'è betg simpel da gudagnar a chasa ha la seria mussà fin ussa. Ni il HCD ni l'EV Zug han gudagnà in gieu a chasa en questa seria stretga. Il HCD pudess pia procurar per ina premiera la gievgia saira.
Grategiada questa premiera è als ZSC Lions. L'equipa da Marc Crawford ha gudagnà per l'emprima giada a chasa en la seria cunter Bienna. Quai cleramain cun 3:0. En la seria statti ussa 3:2 per Turitg.
L'SC Berna ha gudagnà cun 3:0 cunter Losanna e maina en la seria era cun 3:2 ed il gieu tranter Lugano e Genevra è ì a fin cun ina victoria da Genevra cun 2:4. En questa seria statti 3:2 per Genevra.
En la runda da plazzament ha Fribourg segirà ses plaz en la liga naziunala A. Fribourg ha gudagnà ordaifer cunter ils Lakers cun 3:1. Era Kloten ha fatg in bun pass per restar en la pli auta liga dal hockey. Kloten ha gudagnà cunter Ambri cun 4:0 ed ha ussa 65 puncts, 3 puncts dapli che Ambri.
RR novitads 22:00/23:00


text:
Gass natüral
El gass natüral l'è el cumbüstibil fosil gasus che l'è faa suratütt de metan ed una quantità impurtanta de alter gass 'me l'etan, el prupan, el butan (e alter idrucarbür püsee pesant che vegnen pöö traa via 'me cundensaa ), l'anidrit carbonica, l'Asott, l'eli e'l sulfür de idrogen.
El gass natüral el se pö truall insema al petroli e'l carbun o anca indeperlüü. I gass ricch de metan che se fann per decumpusisiun anaerobica di materiaj urganich minga-fosil a hinn ciamaa biugass. El biugass se pö truall anca in dij marscit, in dij padü e se pö ciapall de la ruera e del letamm per sürbüidüra.
Prima de duprall 'me cumbüstibil, el gass natürall l'è lauraa per tö via tücc i alter cumpunent asca el metan: el gass natüral cun dumà el metal l'è ciamaa gass natüral sücc


text:
Moderatorin: Oz ha la Chasa editura rumantscha presentau sia emprima publicaziun. Per quels che han spetgeu in cudesch normal hai dau ina surpresa: enstagl d’ina publicaziun pels egls, hai dau ina pellas ureglias. In cudisch auditiv cun tres discs cumpacts romontschs e tres tudescs. Sin quels discs prelegia il giuven scriptur Arno Camenisch siu cudisch da success Sez Ner che cuntegna historias da la vita si d’alp.
Otmar Seiler: Musica da Corin Curschellas cumplettescha siu text arcaic che descriva la veta si d’alp.
Arno Camenisch: Scriver ei zatgei fetg solitari e preleger ei ina fuorma d’equiliber ed er ina fuorma da dialog cul publicum.


text:
Bundi Ryser è la prima presidenta dals funcziunaris da polizia
- Venderdi, 10.6.2016, 7:31
La Sursilvana Johanna Bundi Ryser è vegnida elegida sco emprima dunna a la testa da l’associaziun svizra dals funcziunaris da polizia (VSPB).
Bundi Ryser ch’è oriunda da Sumvitg è fin uss stada la vicepresidenta da l’associaziun. Ella succeda a Jean-Marc Widmer ch’ha presidià l’associaziun ils ultims 4 onns. Bundi Ryser ha tranter auter lavurà sin il post da polizia a Samedan e silsuenter plirs onns tar la polizia chantunala a Cuira en la partiziun d'investigaziun.
RR novitads 06:00


text:
Cura vegn la taxa al Pass dal Stelvio?
- Mesemna, 18.3.2015, 17:11
L’onn 2011 ha la regenza dal Tirol dal Sid decidì da principi d'introducir ina taxa stradala per il Pass dal Stelvio. Enfin ussa na datti dentant nagina taxa.
Il Tirol dal Sid tschertga ina soluziun communabla cun la vart lumbarda e cun la vart svizra. La regenza dal Tirol dal Sid quinta che la taxa vegn ad esser introducida il pli tard il 2017, forsa gia il 2016.
Consequenzas per la Val Müstair
La taxa per il Pass dal Stelvio pudess manar a dapli traffic en la Val Müstair. Da vart svizra teman ins che motociclists ed automobilists pudessan guntgir via Pass Umbrail per betg stuair pajar la taxa. Ina soluziun pudess esser da pretender medemamain ina taxa per il Pass Umbrail. La lescha svizra na prevesa dentant betg questa pussaivladad. Tar la regenza grischuna n’è la taxa per il Pass dal Stelvio il mument anc nagin tema.


text:
Visigoti
I Vizigòti (lüminàcc endei docümèncc antìch come, Wisigothi, Vesi, Visi, Wesi, o Wisi) i éra 'n ram de le tribù nòmade de pòpol germànich ciamàde töte ensèma col nòm de Goti. Chèste tribù le g'ha it el sò prìodo de espansiù endela tarda antichità, al tép de le grànde migrasiù. I Vizigòti i è vignìcc fò dei prim grupi Gothic (forse i Tervingi)[2] che g'ha 'nvadìt l'Imper Romano al a cumincià del 376 e che g'ha batìt l'ezèrcit Romano andèla Batàia de Adrianopoli endèl 378. I Vizigòti i g'ha envadìt l'Itàlia sóta Alarico I e i g'ha sachegiàt Roma endèl 410. I g'ha cuminciàt a stabilìs come stansiài dòpo ìga envadìt la Galia meridiunàla e piö tàrde la penìzola ibérica endóche i g'ha fondàt el Régn dei Vizigòti.
I Vizigòti i s'è stabilìcc en Galia en prensépe come foederati dei Romani— segónt en acórde del 418 — ma póch dòpo i g'ha fondàt el sò régn con capitàl a Tolosa e de lé i g'ha istindìt la sò autorità envers la Hispania a dan dei Suevi e dei Vandali. Endel 507, i pert la part de regn del la Galia per mà dei Franch de Clodoveo I. De lé 'n aànti, el régn dei Vizigòti el s'è limitàt a la Hispania i g'harà mìa piö teretóre a nort dei Pirenèi föra che la Septimania.
Entùren al 589, I Vizigòti, sóta Recaredo I i s'è cunvirtìcc de l'Arianismo al Cristianézem nicéno, e de en bris a la ólta i g'ha adotàt la cültüra dei sò duminàcc ispano-romani.[3] El còdes legàl, el Liber iudiciorum (completàt endèl 654) l'abolés el cöstöm de aplicà légi diferènte a ségont se 'l sogèt l'ìa Vizigòto o Romano e de lé 'n aànti se pert la distinsiù 'ntra i du pòpoi e i cumìncia a identificàs töcc ensèma come Hispani. Endel 711 o 712, I invazùr Arabi i g'ha scunfigìt i Vizigòti endèla Batàia de Guadalete. El sò rè Roderico e divèrsi óter mèmber de la córt de de la clas duminànta i è stacc copàcc, e 'l sò régn en póch tép l'è crödat. L'identità Gòtica l'è però scampàda sura de töt endela Marca Hispanica e 'ndel Régn de le Astùrie, fondàt del nòbil Vizigòto Pelàgio dòpo la sò vitória cùtra i Móri endèla Batàia de Covadonga.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pair of Eagle Fibula. The Walters Art Museum.
- ↑ Heather, 52–57, 300–301.
- ↑ Dietrich Claude, in Walter Pohl (ed.) Strategies of Distinction: Construction of Ethnic Communities, 300-800 (Transformation of the Roman World, vol. 2), 1998 ISBN ISBN 90-04-10846-7 (p.119-120: dress and funerary customs cease to be distinguishing features in 570/580)