text:
Austria
L’Austria (tudestg Österreich) è in stadi da l’Europa Centrala cun 8,7 milliuns abitants. Ils pajais vischins èn la Germania e la Tschechia en il nord, la Slovenia e l’Italia en il sid, la Slovachia e l’Ungaria en l’ost sco er la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein en il vest. Sco ses vischins Svizra, Tschechia, Slovachia ed Ungaria na cunfinescha er l’Austria betg cun la mar.
L’Austria è in stadi federativ democratic ch’è naschì en la furma odierna suenter l’Emprima Guerra mundiala. Ils nov pajais federativs èn: Vorarlberg, Tirol, Salzburg (en la part occidentala dal pajais); Kärnten, Steiermark [rumantsch er Stiria], Burgenland (en il sidost), Oberösterreich [Austria Auta], Niederösterreich [Austria Bassa] e Vienna (en il nordost). Vienna furma a medem temp la chapitala dal pajais. L’Austria è stà in commember fundatur da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD) il 1961 ed è dapi il 1995 commember da l’Uniun europeica.
Ils cunfins topografics dal pajais furman il Massiv Boemian ed il flum Thaya vers nord, las Caravancas e las Collinas da la Stiria en il sid, la Planira Pannonica en l’ost sco er il Rain ed il Lai da Constanza vers vest. Bundant 62 % da l’Austria èn situads en las Alps.
Il term Austria cumpara l’emprima giada il 996 en sia furma dal vegl tudestg Ostarrichi. Er la furma latina Austria era gia usitada da quel temp. Entaifer il Sontg Imperi roman ha l’Austria cuntanschì il 1556 l’independenza da la Baviera ed è daventada in agen ducadi. Quel cumpigliava pli u main il territori dal pajais federativ Austria Bassa dad oz.
Pli tard han ins transferì il num Austria sin la Monarchia da Habsburg resp. il 1804 sin l’Imperi austriac. Pervi da la terrada en la Battaglia da Königgrätz il 1866 n’ha l’Austria betg fatg part, suenter la dissoluziun da la Confederaziun tudestga, da la restructuraziun da la Germania.
Suenter la sconfitta da l’Austria-Ungaria en l’Emprima Guerra mundiala han las pussanzas victuras impedì in’ulteriura giada che l’Austria sa collia cun la Republica tudestga. Uschia è naschida il 1918 la Republica odierna. Pervi da la predominanza naziunalsocialistica en il pajais ha l’Austria fatg part dal 1938 fin il 1945 dal Reich tudestg. Ils victurs da la Segunda Guerra mundiala han puspè restituì il status da l’Austria sco stadi independent. Suenter che l’occupaziun dal stadi è ida a fin il 1955 ha l’Austria declerà sia neutralitad permanenta ed è vegnida commembra da las Naziuns unidas.
GeografiaEdit
L’Austria s’extenda en direcziun vest-ost sur ina lunghezza da radund 575 kilometers, vers nord-sid da radund 294 kilometers.
Zona muntagnardaEdit
Radund 60 % dal territori dal stadi èn d’attribuir a la zona muntagnarda. Be 32 % da la surfatscha è situada sut 500 meters. Las pli autas muntognas da l’Austria èn pizs da passa 3000 m s.m. che sa chattan en las Alps da l’Ost. Il pli aut piz è cun 3798 meters il Grossglockner en las Hohe Tauern. En tut datti en l’Austria var 1000 pizs da passa 3000 m s.m.[1]
La gronda part da la zona muntagnarda appartegna a las Alps da l’Ost (Alps Centralas dal Tirol, Hohe Tauern e Niedere Tauern, Alps da Chaltschina dal Nord, Alps da Chaltschina dal Sid, Wienerwald).
Al nord dal Danubi, en l’Austria Auta ed Austria Bassa, è situà il plateau da granit e gnais ch’appartegna al Massiv Boemian. Tar quest massiv sa tracti da las restanzas d’ina anteriura chadaina da muntognas che tanschan fin en la Tschechia ed en Baviera. Da l’autra vart dals cunfins orientals dal pajais cumenzan en pli las Carpatas Pitschnas.
PlanirasEdit
Da l’entira surfatscha da l’Austria da radund 83 879 km²[2] furma radund in quart regiuns da planiras e collinas. En pli èn radund 43 % da la surfatscha dal pajais cuverts cun guaud.
Las pli grondas planiras giaschan en l’ost, per lung dal Danubi, surtut en la regiun prealpina ed en il Batschigl da Vienna cun il Marchfeld sco er en la part meridiunala da la Steiermark. Pervi da sia cuntrada pittoresca vegn quest’ultima regiun er numnada ‹Toscana da la Stiria›.
Il Burgenland va a finir en l’ost da l’artg da las Alps e da las Carpatas en la Planira Pannonica. La cuntrada ed il clima èn da cumparegliar cun il stadi vischin en l’ost, l’Ungaria, al qual la regiun ha appartegnì fin il 1921.
Flums e laisEdit
Il pli grond ed impurtant flum en l’Austria è il Danubi che nascha en la Germania e cuntinuescha suenter l’Austria en direcziun da la Mar Naira. En il Danubi sbucca er la gronda part dals flums laterals sco Lech, Isar ed En (en il Tirol), Salzach (Salzburg) u Kamp, Thaya, March e Mur (en la part orientala dal pajais). L’aua da la gronda part dal Vorarlberg percunter va en il Rain e cula sur il Lai da Constanza en direcziun da la Mar dal Nord.
Sper il turissem alpin furman ils lais in’impurtanta pitga dal turissem austriac. Tar ils pli enconuschents tutgan il Kärntner See ed il Wörthersee.
Il pli grond lai sin territori austriac è il Neusiedler See en il Burgenland (al cunfin cun l’Ungaria). I suondan l’Attersee ed il Traunsee en l’Austria Bassa. Il Lai da Constanza giascha en la regiun da cunfin dals trais pajais Svizra, Germania ed Austria. Be la pitschna part da quest lai tutga tar l’Austria.
Divisiun administrativaEdit
L’Austria sa cumpona da nov pajais federativs; in da quels furma Vienna sco chapitala. En successiun alfabetica èn quai:
- Austria Auta (Oberösterreich)
- Austria Bassa (Niederösterreich)
- Burgenland
- Carinzia (Kärnten)
- Salzburg
- Stiria (Steiermark)
- Tirol
- Vienna (Wien)
- Vorarlberg
Ils pajais federativs cumpiglian 80 districts e var 2350 vischnancas. L’aglomeraziun per lunsch or la pli gronda furma la regiun da metropola da Vienna cun ca. 2,4 milliuns abitants. Radund in quart da la populaziun da l’Austria viva pia en la regiun da la chapitala.[3]
Ulteriuras grondas regiuns urbanas circumdeschan diversas chapitalas da pajais federativs: Graz (Stiria), Linz (Austria Auta), Salzburg (Salzburg) ed Innsbruck (Tirol). Autras grondas citads èn (dal vest a l’ost): Feldkirch, Dornbirn e Bregenz (Vorarlberg), Villach e Klagenfurt (Kärnten), Wels (Austria Auta), St. Pölten e Wiener Neustadt (Austria Bassa).
Natira e climaEdit
Pervi da la topografia ordvart variada da l’Austria viva qua in fitg grond dumber da spezias da plantas ed animals. Per proteger questa varietad han ins installà en il decurs dals davos decennis sis parcs naziunals e numerus parcs natirals da differentas categorias. Numerusas surfatschas degnas da protecziun fan er part dal Patrimoni natiral mundial da l’UNESCO.
Areguard il clima appartegna il pajais a la zona temprada e sa lascha caracterisar sco chaud ed umid. En il vest ed il nord predominescha in clima oceanic cun vents umids nà dal vest. L’ost percunter è marcà d’in clima continental cun damain precipitaziuns, stads chaudas ed envierns fraids. La topografia alpina po dentant midar localmain questas tendenzas climaticas generalas.[4]
PopulaziunEdit
DemografiaEdit
L’emprima dumbraziun dal pievel tenor criteris moderns ha gì lieu en l’Austria-Ungaria il 1869/70. Ils resultats dals emprims decennis èn marcads d’ina ferma immigraziun nà da las autras parts da la monarchia (en spezial da la Boemia e da la Moravia) en il territori federal odiern. Suenter la fin da la monarchia e la fundaziun da la Tschecoslovachia èn blers Tschecs ed auters immigrants returnads en lur patria, uschia ch’il dumber d’abitants è ì enavos. Dapi il boom economic suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han ins clamà intenziunadamain lavurers en il pajais (en spezial tras cunvegnas cun la Tirchia e la Jugoslavia).[5] Tras quai è il dumber d’abitants creschì fin il 1974 a 7,6 milliuns abitants. Suenter ina fasa da stagnaziun durant ils onns 1980 èn ils davos decennis puspè stads segnads d’ina creschientscha cuntinuanta. Actualmain (2013) dumbra l’Austria 8,48 milliuns abitants.
LinguaEdit
Tenor artitgel 8 da la constituziun federala da l’Austria furma il tudestg la lingua statala. Il tudestg è lingua materna da radund 88,6 % da las burgaisas e dals burgais dal pajais.[6] Il tudestg da l’Austria sa differenziescha tras tscherts pleds, tras la pronunzia e tras atgnadads grammaticalas dal tudestg da la Germania. Il Vocabulari austriac vegn edì dapi il 1951 e stat sco ovra directiva sur il Duden. En il mintgadi vegn savens duvrà al lieu da la lingua da standard in dals blers dialects da l’aleman e bavarais.
Ils pievels autoctons dals Croats en il Burgenland sco er ils Slovens ed Ungarais en l’Austria han il dretg d’instrucziun en lur lingua e da far diever da quella en il contact cun las autoritads regiunalas. Tar las linguas minoritaras renconuschidas dal stadi tutgan plinavant il romanes (la linguas dals roma), il tschec ed il slovac.
ReligiunEdit
Tenor ils resultats da la dumbraziun dal pievel dal 2001 han 73,6 % da la populaziun inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana[7] e 4,7 % ad ina da las baselgias evangelicas. Sco en auters pajais da l’Europa dal Vest è quest dumber sa reducì marcantamain ils davos onns. La fin dal 2012 era per exempel la cumpart dals catolics crudada sut dus terzs.[8]
La pli gronda cuminanza religiusa betg cristiana furman ils muslims. Tenor stimaziuns dal Fonds d’integraziun muntava lur cumpart il 2009 a 6,2 % da la populaziun. Al giudaissem appartegnan tenor atgnas indicaziuns radund 15 000 persunas en l’entir pajais. La pli gronda cuminanza gidieua (cun radund 7000 commembers) viva a Vienna.
IdentitadEdit
Pervi da svilups politics, linguistics, culturals ed ideologics è sa sviluppà en l’Austria dapi il temp medieval ina schientscha plitost tudestga che austriaca. Durant la lunga epoca en la quala il regent habsburgais era a medem temp imperatur dal Sontg Imperi roman è sa furmà quai che Ernst Bruckmüller numna il svilup da «duas naziuns tudestgas». Quest dilemma haja manà suenter la fin da la monarchia (1918) ad ina crisa d’identitad che saja per part stada la culpa da la fin precipitada da l’Emprima republica e da la reuniun cun il Reich tudestg il 1938.
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han la (re-)fundaziun da l’Austria sco stadi independent ed il svilup economic promovì in’atgna schientscha statala. Oz dastga quella valair sco consolidada.[9]
IstorgiaEdit
Preistorgia fin 15 a.C.Edit
Ils pli vegls fastizs umans sin il territori da l’Austria odierna derivan dal temp paleolitic ed èn d’attribuir a l’uman da Neandertal. Enconuschenta è daventada la figura da la Venus da Willendorf (Wachau) che vala sco ina da las pli veglias statuettas dal mund.
En il neoliticum èn vegnidas colonisadas successivamain tut las regiuns da l’Austria. Quest temp è marcà da la vieuta dal temp dals chatschaders e rimnaders a la cultura dals vitgs purils. Alura suonda ina fasa transitorica marcada da la tschertga suenter giaschaments da metals, en spezial d’arom. Da quest temp datescha Ötzi, la renumada mumia ch’è vegnida chattada il 1991 en in glatscher al cunfin tranter l’Austria e l’Italia.
Tranter il terz e l’emprim tschientaner a.C. han ins erigì adina pli gronds centers da commerzi e fortificaziuns. En il conturn da Hallstatt sa lascha cumprovar in’explotaziun sistematica da sal; quest lieu dat er il num al temp da fier tempriv. Il temp da fier tardiv, er numnà temp da Latène, stat lura sut l’ensaina dals Celts. Quels avevan populà l’ost ed il sid dal pajais, entant ch’il vest è marcà da la cultura dals Rets.
Provinza romana e migraziun dals pievels 15 a.C. fin 700 s.C.Edit
La gronda part da l’Austria ha l’Imperi roman conquistà l’onn 15 a.C. L’imperatur roman Claudius ha stgaffì enturn 50 s.C. la provinza Regnum Noricum che cumpigliava ina gronda part da l’Austria dad oz. La pli gronda citad romana da questa provinza, Carnuntum, era situada a l’ost da Vindobona che correspunda a la citad da Vienna. Ulteriuras impurtantas citads eran Virunum (al nord da Klagenfurt) e Teurnia (en la vischinanza da Spittal an der Drau).
Suenter la derasaziun dal cristianissem en il decurs dal segund tschientaner s.C. ha cumenzà il declin da l’Imperi roman en rom da la migraziun dals pievels. Repetidamain han ils Gots ed auters pievels germans smanatschà la provinza Noricum. A partir dal 6avel tschientaner èn lura arrivads ils Bajuvars, en il Vorarlberg ils Alemans ed en l’ost ils Slavs ed Avars. Al nord da las Alps è sa furmà a partir da la mesadad dal 6avel tschientaner il Ducadi bavarais. Quel era sa sviluppà or da la schlattaina dals Agilofinger ed ha terminà en curt temp las davosas restanzas da pussanza romana en la regiun.
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806Edit
Vers la fin dal 8avel tschientaner appartegnevan vastas parts da l’Austria odierna al ducadi bavarais entaifer l’Imperi francon da Carl il Grond. Suenter la spartiziun da l’Imperi marcava ina Marcha orientalis en l’Austria Bassa dad oz il cunfin al sidost da l’Imperi ostrofrancon. Quest territori da cunfin dueva furmar l’origin da l’Austria da pli tard. Suenter la Battaglia da Lechfeld (955) ch’ha mess ina fin a l’expansiun dals Ungarais, han ils Bajuvars populà ulteriurs territoris.
L’onn 976 ha l’imperatur Otto II surdà la Marcha Orientalis ad in duca da la famiglia dals Babenberger. En in document dal 996 vegn il territori numnà l’emprima giada Ostarrichi. En autras funtaunas vegn discurrì da Ostland (latin Austria) u Osterland. Ils 8 da settember 1156 ha l’imperatur Fadri I (Barbarossa) declerà l’Austria sco agen ducadi, independent da la Baviera. Cun questa data cumenza pia l’istorgia da l’Austria sco territori independent entaifer il Sontg Imperi roman.
Als Babenbergers èn suandads a partir dal 1278 ils Habsburgais. Fin il 1526 han els pudì augmentar considerablamain lur territori (Stiria, Carinzia, Tirol, Krain e.a.) ed èn daventads in factur da pussanza entaifer l’Imperi. A partir dal 1438 han ils Habsburgais er occupà quasi senza interrupziun l’uffizi dal retg roman-tudestg e tras quai da l’imperatur.
En il 16avel tschientaner è la refurmaziun sa fatga valair relativamain spert, ma en il 17avel tschientaner l’han ins pudì rebatter. Questa defensiun da la veglia cretta consideravan blers regents habsburgais sco lur missiun la pli impurtanta.
Da la fin dal 15avel tschientaner fin il 1690 èn ils territoris habsburgais er vegnids smanatschads cuntinuadamain d’attatgas nà da l’Imperi osmanic. Suenter avair rebattì l’onn 1683 il segund assedi da la citad da Vienna, han ils dus imperis definì en la Pasch da Karlowitz ed en la Pasch da Passarowitz ils cunfins che duevan valair fin il 1908.
Il 1713 èsi sa mussà che la lingia masculina da la dinastia regenta vegnia bainbaud a murir ora. Perquai han ins definì che la successiun ereditara haja da succeder sur la lingia feminina. A l’imperatur Karl VI è uschia suandada sia figlia Maria Theresia. En la Guerra da successiun austriaca han differents stadis bain empruvà d’augmentar lur pussanza sin donn e cust dals Habsburgais. Ma Maria Theresia, ch’ha fundà cun Franz I Stephan da Lothringen la nova chasa da Habsburg-Lothringen, ha per gronda part pudì mantegnair la pussanza ed ils territoris oriunds.
Il 1804 ha Franz II fundà l’Imperi austriac e surpiglià il titel da Franz I imperatur da l’Austria. Quai per pudair mantegnair l’equivalenza da las pussanzas cun il nov imperatur franzos. Il 1806 ha el stuì desister sut pressiun da Napoleon sin il titel da l’imperatur roman-tudestg. Tras quai è l’istorgia dal Sontg Imperi roman ida a fin; la dinastia habsburgaisa percunter ha cuntinuà entaifer l’Imperi austriac.
Imperi austriac (1804–1867) e Monarchia dubla Austria-Ungaria (1867–1918)Edit
Il nov Imperi austriac era in stadi multinaziunal, en il qual i vegniva, sper il tudestg, er discurrì ungarais, talian, tschec, polac, ucranais, rumen, croat, serb, slovac e sloven. Las parts ch’avevan appartegnì al Sontg Imperi roman han tutgà a partir dal 1815 a la Confederaziun tudestga; las sesidas da quella presidiava mintgamai il represchentant da l’Austria. Il 1816 han ins er integrà il pajais da Salzburg sco ducadi en l’Imperi austriac. A partir dal 1328 aveva Salzburg furmà in prinzi-uvestgieu.
Il politicher dominant dal temp dal Biedermeier è stà il minister da l’exteriur e pli tard chancelier statal Metternich. Cun agid da censura ed in sistem da spiunadi è el sa stentà durant la restauraziun da mantegnair l’urden vegl, vul dir la monarchia absoluta. La medema strategia persequitavan da quel temp er la Prussia e la Russia; communablamain han las trais monarchias fundà la Sontga Alllianza. Da l’autra vart ha er cumenzà da quel temp l’industrialisaziun da l’Austria. Il 1837 han ins mess en funcziun en vischinanza da Vienna l’emprima viafier a vapur.
Durant la Revoluziun dal 1848 han ils pievels da la monarchia battì per dapli democrazia ed independenza; il chancelier statal Metternich è vegnì stgatschà. Be grazia a l’armada imperiala sut Radetzky, sustegnida da truppas russas, èsi reussì da mantegnair la monarchia. Il december 1848 ha Franz Joseph, ch’aveva da quel temp 18 onns, substituì l’imperatur Ferdinand I ch’era malsaun. Il nov regent ha laschà mazzar ina dunsaina da generals ungarais ed ha mess en vigur il 1849 ina nova constituziun severa.
En rom dal dualissem prussian-austriac entaifer la Confederaziun tudestga ha la Prussia sut Bismarck sfurzà tras la varianta ‹pitschna› senza l’Austria. En la Guerra tudestga il 1866 ha l’Austria stuì succumber (Guerra da Königgrätz). La Confederaziun tudestga è sa schliada; en l’ulteriur process d’unificaziun tudestga n’ha l’Austria giugà nagina rolla pli.
Gia il 1859 aveva l’Austria pers suenter la Guerra da Solferino la predominanza en l’Italia dal Nord. E suenter la fin da la Guerra tudestga ha ella er stuì surdar il Veneto a l’Italia ch’era s’alliada cun la Prussia.
Tras questas sconfittas sa chattava l’imperatur er a l’intern en ina posiziun flaivlentada. Perquai è el stà sfurzà d’acceptar refurmas. Cunter sia veglia e resistenza han ses cussegliaders transfurmà il stadi en ina monarchia constituziunala (1861).
Il 1867 èsi reussì da rumper il boicot statal da l’aristocrazia ungaraisa; l’anteriur stadi unitar è vegnì transfurmà en la Monarchia dubla Austria-Ungaria. Questa posiziun privilegiada dals Ungarais ha dentant be anc incità ils moviments naziunals da vart dals Tschecs, Slovacs e Croats.
Suenter las retratgas sfurzadas or da la Germania ed or da l’Italia aveva l’imperatur austriac declerà l’Europa dal Sidost sco nova sfera d’influenza. Cun l’annexiun da la Bosnia il 1878 è l’Austria daventada l’inimi dals activists politics sin il Balcan. En pli è la monarchia s’avanzada ad in concurrent da la Russia che veseva sasezza sco protectura da tut ils Slavs.
Suenter l’Attentat da Sarajevo (assassinat dal successur al tron Franz Ferdinand) ha l’imperatur, cun ses 84 onns ed influenzà d’ina ‹partida da guerrists› a Vienna ed a Budapest, declerà a la Serbia la Guerra. Damai che l’Europa era entretschada da quel temp en ina spessa rait d’allianzas è prorutta entaifer in’emna l’Emprima Guerra mundiala.
L’atun dal 1918 era la sconfitta da la Monarchia dubla inevitabla; quai ha a medem temp muntà la fin da la monarchia insumma. La fin d’october 1918 è il reginavel ungarais sa declerà liber da l’uniun cun l’Austria. Senza l’intervenziun da l’imperatur u da la regenza èn er las ulteriuras parts da la monarchia sa furmadas da nov (Tschecoslovachia) u s’associadas a stadis existents (Italia, Pologna, Rumenia, Jugoslavia e.a.).
Emprima Republica (1918–1933)Edit
En la part tudestga da l’Imperi èn ils anteriurs deputads dal cussegl da l’imperi sa constituids la fin d’october 1918 sco assamblea naziunala. L’entschatta november ha l’imperatur empruvà d’integrar questa nova forza politica en las contractivas d’armistizi. Ma la finala ha l’imperatur stuì suttascriver sulet l’armistizi. Quai ha impedì che negoziaders civils vegnian diffamads pli tard sco traditurs, sco quai che l’ala dretga dueva far pli tard en Germania. Ils 12 da november 1918 ha l’assamblea naziunala decidì ch’il nov stadi (cun il num Deutschösterreich) duaja esser ina republica democratica e far part da la republica tudestga.
En la nova republica han ins concedì a las dunnas il dretg d’eleger. L’aristocrazia percunter è vegnida dissolvida il 1919. Commembers da la famiglia da Habsburg-Lothringen pudevan be restar en l’Austria, sch’els sa decleravan sco burgais da la nova republica e desistivan en tutta furma da lur pussanza da fin qua. L’anteriur imperatur ha refusà questas cundiziuns ed era gia emigrà en Svizra per prevegnir a ses internament.
Il Contract da Saint-Germain dal 1919 ha prescrit il num Republica da l’Austria ed ha refusà l’adesiun dal nov stadi a la Republica tudestga. Intgins territoris cun maioritad tudestga n’han plinavant betg pudì s’alliar a l’Austria, perquai ch’ils victurs da l’Emprima Guerra mundiala avevan qua auters interess. Quai vala en spezial per las regiuns da la Moravia dal Sid e da l’Egerland (ch’èn daventadas parts da la Tschecoslovachia) sco er dal Tirol dal Sid (ch’è vegnì attribuì a l’Italia). La Carinzia dal Sid, ch’avess subì il medem destin, ha percunter pretendì ina votaziun dal pievel ed è la finala tuttina vegnida attribuida a l’Austria (e betg a la Jugoslavia).
Sut las regenzas da coaliziun dal 1918 al 1920 han ins stgaffì impurtantas leschas socialas. Suenter il 1920 han dentant ils cristiansocials furmà la regenza ensemen cun l’ala dretga. Ils socialdemocrats eran la partida maioritara a Vienna, sin plaun naziunal percunter èn els vegnids stuschads pli e pli en l’opposiziun.
Per dar dumogn a l’iperinflaziun dal 1925 è vegnì introducì il schilling che vegniva er numnà ‹dollar da las Alps›. A la Crisa economica mundiala dal 1929 n’è la politica percunter betg stada buna da respunder adequatamain. Il dumber da dischoccupads è creschì massivamain.
La situaziun instabila ha provocà la furmaziun da defensiuns burgaisas, e quai tant a l’ala dretga sco er a l’ala sanestra. Il fanadur 1927 ha la polizia sajettà a Vienna 89 persunas che demonstravan cunter acts violents commess da l’ala dretga. En il parlament ha il chancelier federal defendì il proceder da la polizia. L’exempel per l’ala dretga furmava il svilup talian sut Benito Mussolini; l’austromarxissem percunter vuleva furmar ina dictatura dal proletariat e starmentava tras quai ils conservativs.
Suenter dispitas politicas ha il chancelier cristiansocial Engelbert Dollfuss declerà il mars 1933 la dissoluziun dal parlament naziunal. Ina petiziun segnada da varga 1 milliun persunas e drizzada al president dal stadi Miklas n’è betg vegnida da revocar questa decisiun, cumbain che Miklas era conscient ch’il proceder da Dollfuss cuntrafetschia a la constituziun vertenta.
Stadi corporativ austrofaschistic (1934–1938)Edit
Profitond da la lescha d’autorisaziun ch’era entrada en vigur il 1917 en connex cun l’economia da guerra, ha Dollfuss cumenzà a relaschar u midar leschas en furma da decisiuns da la regenza. Ils 12 da favrer 1934 èsi vegnì ad ina veritabla guerra civila tranter l’extrema dretga e l’opposiziun socialdemocrata. La regenza ha abattì ils opponents cun forzas armadas, ha sentenzià a la mort cumbattants da la sanestra, relaschà il president da la citad da Vienna e scumandà la partida socialdemocratica.
Il prim da matg 1934 ha Dollfuss relaschà ina constituziun autoritara ch’ha transfurmà l’Austria en in stadi corporativ.[10] Per circumscriver questa dictatura vegniva gia utilisà dals contemporans il term ‹austrofaschissem›. Paucas emnas pli tard han adherents da la NSDAP, ch’era scumandada en l’Austria dapi il 1933, fatg in putsch. Dollfuss è vegnì blessà grevamain ed è mort suenter curt temp. Ses successur è daventà Kurt Schuschnigg.
La politica dal stadi corporativ sa stentava da preschentar l’Austria sco ‹meglier stadi tudestg› che la Germania. E propi sa preschenta l’Austria da quel temp sco dictatura bler pli moderada. Numerusas persunas che vegnivan persequitadas en Germania tras ils naziunalsocialists, en spezial acturs e scripturs, èn emigrads il 1934–1938 en l’Austria. Vers anora copiava il reschim elements dal faschissem talian e dal naziunalsocialissem tudestg: paradas pompusas, l’organisaziun unitara Vaterländische Front, il princip dal manader carismatic, il scumond da partidas concurrentas.
Il putsch dal fanadur 1934 aveva gì lieu senza intervenziun directa da la Germania; betg il davos er perquai che Mussolini vuleva mantegnair da quel temp l’Austria sco stadi independent. Ma suenter il 1934 è la pressiun da vart dal Reich tudestg creschida onn per onn. Tar inscunters cun Hitler è Schuschnigg vegnì mess sut pressiun d’integrar ministers ‹naziunals› (vul dir adherents da l'Anschluss, l’adesiun a la Germania) en sia regenza. Ma il chancelier vuleva far frunt a questas tendenzas ed ha annunzià per il 1938 ina votaziun dal pievel davart l’independenza da l’Austria. Per prevegnir a questa votaziun ha Göring sfurzà il president dal stadi Miklas da nominar ina nova regenza naziunalsocialistica sut Arthur Seyss-Inquart. Ils 12 da mars 1938 è la nova regenza entrada en uffizi; a medem temp èn truppas tudestgas marschadas en l’Austria. Da quel temp avevan ils naziunalsocialists gia surpiglià en differentas parts dal pajais la pussanza, per exempel a Graz. Ils 13 da mars ha Hitler, incità da l’euforia da ses aderents en l’Austria, relaschà la lescha d’adesiun dal stadi a la Germania. Immediat ha cumenzà en tut il pajais il terrur cunter ils Gidieus ed ils adversaris politics.
Part dal Reich tudestg (1938–1945)Edit
A partir da l’avrigl 1939 è l’Austria vegnida transfurmada territorialmain cun l’idea da far svanir il num Österreich. Quel è vegnì transfurmà en Ostmark ed a partir dal 1942 en Alpen- e Donau-Reichsgau. Er al nivel dals pajais federativs hai dà diversas midadas, tranter auter han ins stgaffì Gross-Wien cun ina surfatscha trais giadas uschè gronda sco avant.
Sper Adolf Hitler, ch’era naschì a Braunau am Inn (Austria Auta), èn er blers auters Austriacs sa participads a la politica ed als crims dal naziunalsocialissem.[11] En l’Austria sezza han ins endrizzà ina spessa rait da champs da concentraziun cun Mauthausen/Gusen sco center. Be a Mauthausen èn vegnids per la vita radund 100 000 praschuniers.
Suenterguerra e Segunda RepublicaEdit
Suenter la fin da la guerra il 1945 è l’Austria vegnida restituida sco stadi independent. Gia ils 27 d’avrigl ha la regenza provisorica sut Karl Renner pudì proclamar la Segunda Republica. Cun paucas excepziuns èn puspè entrads en vigur ils singuls artitgels da la constituziun dal 1920/29.
Tant entaifer la populaziun austriaca sco er en la politica èn ils onns da guerra vegnids tematisads sur decennis or da la perspectiva da l’Austria sco l’«emprima unfrenda da Hitler». Pir plaun a plaun è sa derasada l’enconuschientscha d’er esser conculpaivels da la Segunda Guerra mundiala e dal holocaust.
Fin il 1955 è l’Austria stada sutdividida en zonas d’occupaziun. La gronda da quella, al nordost dal pajais, furmava la zona sovietica. Ils 15 da matg 1955 han las quatter pussanzas victuras e represchentants da la regenza austriaca segnà il contract statal da l’Austria. Suenter esser s’obligada da betg pli vulair s’alliar a la Germania e suenter avair declerà la neutralitad, è l’Austria puspè daventada ils 27 da fanadur 1955 in stadi cumplainamain suveran. Ils 26 d’october 1955 èn las davosas truppas d’occupaziun sa retratgas; quest di vegn commemorà fin oz sco festa naziunala.
Ils onns 1960 ha l’Austria purtà avant las Naziuns unidas il conflict cun l’Italia pervi dal Tirol dal Sid. Fin il 1918 aveva quel fatg part da l’Austria; suenter l’Emprima Guerra mundiala aveva l’Italia annectà questa regiun cun maioritad tudestga. Il 1969 han ins cuntanschì in status d’autonomia ch’è sa cumprovà e ch’è anc vegnì schlargià ils ultims decennis.
Dapi la fin dal bloc da l’ost (1989/90), a la quala er l’Austria ha contribuì sia part, na sa chatta il pajais betg pli a l’ur da l’Europa orientada al chapitalissem, mabain entamez in continent en moviment. Il 1995 è l’Austria daventada commembra da l’Uniun europeica; il 1994 avevan dus terzs da la populaziun approvà l’adesiun. Il 2002 ha l’euro remplazzà il schilling ed il 1995 ha l’Austria segnà il Contract da Schengen, uschia ch’i na vegnan betg pli fatgas controllas als cunfins tar l’Italia e la Germania. Suenter ch’era ils ulteriurs stadis cunfinants èn s’alliads a questa cunvegna, è l’Austria circumdada dapi il 2011 dal tuttafatg da pajais dal Spazi da Schengen.
PoliticaEdit
Tenor la constituziun dal 1920/29, ch’è puspè vegnida messa en vigur il 1945, furma l’Austria ina republica parlamentara che sa cumpona da nov pajais federativs (tudestg Bundesländer). Schef dal stadi è il president federal (tudestg Bundespräsident). Quel vegn elegì directamain dal pievel per ina durada d’uffizi da sis onns. Sco stadi federativ èn las incumbensas statalas en l’Austria repartidas tant sin la republica sco er sin ils pajais federativs.
RepublicaEdit
L’Austria enconuscha in sistem da duas chombras: il Cussegl naziunal (tudestg Nationalrat) ed il Cussegl federal (tudestg Bundesrat).
Il Cussegl naziunal cumpiglia 183 deputads e furma la chombra politicamain dominanta. Ella vegn elegida da tut las burgaisas e burgais sur 16 onns tenor il dretg d’elecziun da proporz. Per evitar ina sparpagliaziun memia gronda ston las singulas partidas cuntanscher almain 4 procent da las vuschs per pudair far part dal cussegl naziunal. La perioda d’uffizi dura tschintg onns.
Il Cussegl federal sa cumpona da deputads ch’ils parlament dals singuls pajais federativs pon eleger tenor lur dumber d’abitants. Tenor il princip federal dal stadi represchenta il Cussegl federal ils interess dals singuls pajais federativs. Areguard dumondas d’interess naziunal sa restrenscha ses dretg sin il veto suspensiv; èn dentant tangads dretgs dals pajais federativs, ha il Cussegl federal il dretg d’in veto absolut.
Schef da la regenza furma il chancelier federal (tudestg Bundeskanzler). Suenter las elecziun vegn per regla incumbensà il primcandidat da la partida victura da furmar la regenza. Silsuenter vegnan il chancelier, il vicechancelier ed ils ministers designads dal president federal. La regenza è dependenta da la confidenza dal Cussegl naziunal; per quest motiv datti be excepziunalmain regenzas da minoritad.
Pajais federativsEdit
Sin il nivel dals pajais federativs sa numnan ils parlaments Landtag. Er quels vegnan elegids da las burgaisas e dals burgais ch’han accumplì 16 onns tenor la procedura electorala da proporz. La regenza dals singuls pajais federativs ha num Landesregierung e sa cumpona dal president (Landeshauptmann) e dals ulteriurs commembers da la regenza (Landesräte).
Chombras d’economia e d’industriaEdit
In’atgnadad dal sistem politic en l’Austria furman las Chombras d’economia e d’industria. I sa tracta da gruppas d’interess cun commembranza obligatorica. Questas chombras vegnan mintgamai involvidas en la procedura da consultaziun areguard novas leschas. Ellas valan sco partenaris socials en la tschertga da cumpromiss politics. Tras quai datti be darar moviments da chauma en l’Austria. Savens vegnan questas gruppas d’interess dentant er crititgadas sco segunda regenza betg elegida.
Partidas politicasEdit
Dapi la fundaziun da la Segunda Republica domineschan duas partidas grondas la politica statala: la partida cristian-conservativa ÖVP (Österreichische Volkspartei) e la partida socialdemocratica SPÖ (Sozialdemokratische Partei Österreichs). Malgrà lur orientaziun politica divergenta han ins furmà pliras giadas ina gronda coaliziun, numnadamain il 1945–1966 ed il 1986–1999.
Sco terza forza politica è sa fatga valair a partir dals onns 1990 la FPÖ (Freiheitliche Partei Österreichs). Quest svilup davent dal sistem iperstabil da duas partidas (cun ina da las pli autas quotas da commembranza da tut il mund) era gia sa mussà en ils onns 1980 cura ch’ils Verds eran s’etablids a l’ur sanester dal spectrum politic. Pli tard ha lura la FPÖ fatg il medem a l’ur dretg. Dal 2000 al 2006 ha la FPÖ fatg part da la regenza sco partenari da coaliziun da la ÖVP, quai ch’ha provocà sancziuns da vart da l’Uniun europeica. Er suenter la spartiziun da la FPÖ il 2005 (en FPÖ e BZÖ) han questas duas partidas populisticas da dretga pudì mantegnair lur forza politica. Il 2008 han ellas fatg communablamain tuttina bleras vuschs sco la SPÖ. Las elecziuns dal 2013 han confermà, cumbain cun sperditas da vuschs, la SPÖ e la ÖVP sco ferma e segund ferma partida e sigilà lur coaliziun.
Bilantscha dal stadiEdit
Er l’Austria ha sentì en il decurs dals davos onns la crisa finanziala ed economica mundiala. Pervi dals vasts pachets d’agid a favur dal sectur da finanzas èn ils debits dal stadi creschids il 2011 sin in nov livel maximal. La finamira tenor ils Contracts da Maastricht ch’ils daivets statals na dastgan betg surpassar 60 % dal product naziunal brut n’ha l’Austria mai pli cuntanschì dapi il 1992 (pia avant l’adesiun a l’Uniun europeica il 1995). Actualmain (2013) munta questa quota a radund 72 %.
Politica exteriuraEdit
Per pudair obtegnair l’independenza statala aveva l’Austria consentì il 1955 envers l’Uniun sovietica sia neutralitad. Durant la Guerra fraida ha l’Austria pudì sa posiziunar sco stadi da colliaziun tranter las pussanzas dal vest ed il bloc da l’ost. Vienna è daventà in lieu da conferenzas internaziunal, damai ch’ins na vuleva sa scuntrar ni en in pajais commember da la NATO ni sin il territori dal Patg da Varsovia.
L’onn 1980 è Vienna daventà la terza sedia uffiziala da las Naziuns unidas (suenter New York e Genevra). Dal 1972 al 1981 è plinavant stà en uffizi l’anteriur minister da l’exteriur Kurt Waldheim sco secretari general da las Naziuns unidas. Gia pli baud eran ulteriuras organisaziuns internaziunalas sa domiciliadas a Vienna sco per exempel l’Organisaziun internaziunala d’energia atomara (IAEO), l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa (OSCE) u l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC).
EconomiaEdit
Agricultura e selviculturaEdit
Radund 85 % da la surfatscha da l’Austria vegnan tratgs a niz tras l’agricultura (45 %) e la selvicultura (40 %). L’agricultura è segnada da manaschis pitschens e mesauns ch’han difficultads da star a per cun la concurrenza internaziunala. Perquai èn blers manaschis sa spezialisads sin products da qualitad. Da tut ils pajais da l’Uniun europeica ha l’Austria la pli auta procentuala da producents da bio.[12]
In dals impurtants products d’export entaifer l’agricultura furma il vin. Er qua han ins chattà ils davos onns la storta en direcziun da products da qualitad. La gronda part dal vin austriac che vegn exportà va en Germania, en Svizra ed en ils Stadis Unids.
Industria e servetschsEdit
L’industria en l’Austria è moderna e cumpetitiva. Ils manaschis industrials ch’eran en il maun public han ins per il pli privatisà en il decurs dal temp.
La gronda part da la prestaziun economica deriva oz dentant – sco en ils blers stadis industrials – dal sectur da servetschs. Qua èn da menziunar en spezial il commerzi, las bancas ed il turissem. Il turissem generescha radund 9 % dal product naziunal brut e sa reparta en parts egualas sin las stagiuns d’enviern e da stad.
Traffic ed energiaEdit
Dus facturs marcheschan l’infrastructura da traffic: d’ina vart la posiziun centrala entamez l’Europa, da l’autra vart la topografia alpina. La furma lunghenta dal pajais fa da l’Austria anc supplementarmain in pajais da transit. Quai pretenda savens vias da traffic da grondas dimensiuns, per part er en territoris ch’èn ecologicamain sensibels.
Traffic sin viaEdit
L’entira rait stradala cumpiglia tranter auter 2185 km autostradas e vias directas e 9959 km ulteriuras vias naziunalas. La lunghezza da tut las vias d’autos en il pajais munta a 114 590 km.[13] La gronda part da las vias vegn mantegnida dal maun public.
En l’Austria valan en general las suandantas limitaziuns da sveltezza: 130 km/h sin autostradas, 100 km/h sin vias directas e 50 km/h entaifer ils abitadis. Per utilisar las autostradas dovran autos da persunas ina vignetta.
ViafierEdit
La gronda part dals trajects da la viafier giascha en ils mauns da la viafier statala ÖBB (Österreichischen Bundesbahnen). La pli impurtanta viafier, la Westbahn che maina da Vienna a Salzburg, vegn actualmain rendida charrabla per trens ad auta sveltezza. Il medem vala er per la Südbahn che maina da Vienna en direcziun Slovenia ed Italia. Il terz element central è la viafier dal Brenner che furma – tant per la viafier sco per il traffic sin via – ina da las colliaziuns las pli directas tranter la Germania e l’Italia.
Edit
La via da navigaziun la pli impurtanta, tant per il traffic da passagiers sco er per il traffic da martganzia, furma il Danubi. Gia dal temp da la monarchia habsburgaisa, il 1829, era vegnida fundada l’emprima Donau-Dampfschiffahrts-Gesellschaft. Fin il 1880 era quella creschida a la pli gronda societad da navigaziun sin auas continentalas. Per gronda part serva la via da navigaziun dal Danubi al turissem.
Il Chanal Rain-Main-Danubi, construì tranter il 1960 ed il 1992, collia la Mar dal Nord (Rotterdam) cun la Mar Naira (Constanța, Rumenia). Quest chanal ha augmentà fermamain il traffic da martganzia sin questa via d’aua la pli directa tras l’Europa. Per gronda part vegnan transportads materials sco glera, metal u charvun.
AviaticaEdit
L’Austrian Airlines Group furmava oriundamain la societad aviatica naziunala ed è vegnida privatisada il 2009. Ella offra las pli bleras colliaziuns a partir da Vienna. Ulteriuras impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a Graz, Linz, Klagenfurt, Salzburg ed Innsbruck.
Provediment d’energiaEdit
La gronda part da l’energia electrica – numnadamain radund 60 % – furneschan implants idraulics (ovras idroelectricas ad aua currenta sco er ovras d’accumulaziun). Per curclar il basegn maximal èn en pli en funcziun divers implants da turbinas da gas. Ils davos onns è er s’augmentada en l’Austria la cumpart da las novas energias. Il 2011 vegniva per exempel producida radund 3,3 % da l’energia electrica tras implants eroelectrics. Quels sa chattan per gronda part en las planiras cun bler vent en l’ost dal pajais.[14]
En ils onns 1970 aveva l’Austria er fatg emprims pass en direcziun da l’energia nucleara. Ina votaziun dal pievel memorabla ha dentant impedì il 1978 che l’ovra atomara Zwentendorf, ch’era gia erigida, vegnia messa en funcziun. Il medem onn è entrada en vigur ina lescha da bloccada areguard l’energia atomara che vala fin oz.
Scola e furmaziunEdit
La scola vegn per gronda part manada dal stadi, uschia ch’il sistem da furmaziun è en tut ils pajais federativs il medem. Scolas privatas furman plitost l’excepziun.
Il sistem da scola en l’Austria enconuscha ina scola elementara che dura quatter onns. Silsuenter – pia gia cun diesch onns – han las scolaras ed ils scolars da sa decider ubain per l’uschenumnada scola principala che dura 4 onns ubain per il gimnasi che dura 8 onns e che maina a la matura. Suenter la scola principala èn accessiblas las differentas furmaziuns professiunalas fin a la furmaziun professiunala superiura.
CulturaEdit
UsitsEdit
Blers usits regiunals ch’èn sa mantegnids en l’Austria stattan en connex cun las stagiuns u cun l’onn ecclesiastic catolic. Exempels enconuschents furman (en lur num original): Aperschnalzen, Glöckler, Kathreintanz, Kufenstechen, Mariä Lichtmess e Fasching. Sper la musica ed il saut vegn tgirada en l’Austria ina ritga tradiziun da costums e surcusidas (Dirndl, Loden).
MusicaEdit
Durant il 18avel e 19avel tschientaner ha Vienna furmà il center d’ina ritga cultura musicala. Fin oz existan numerusas operas, teaters ed orchesters che tgiran questa tradiziun. Enconuschent en tut il mund è er il Concert da Bumaun dals Filarmonists da Vienna.
Renumads cumponista da l’epoca classica e romantica èn Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Joseph Haydn, Franz Schubert, Anton Bruckner, Franz Liszt e Johann Strauss. En pli è s’etablida a medem temp l’operetta che vegn tgirada sco furma artistica elevada.
En il 20avel tschientaner han Gustav Mahler ed ils cumponists da la Nova scola viennaisa (Arnold Schönberg, Alban Berg ed Anton Webern) revoluziunà la musica classica. Tranter ils numerus dirigents da renum internaziunal èn da menziunar Karl Böhm, Herbert von Karajan e Nikolaus Harnoncourt.
Entaifer la musica moderna è sa sviluppà in agen gener, numnà austropop, represchentà tranter auter da Georg Danzer e Reinhard Fendrich. Bain il pli enconuschent ‹export› da la musica da rock e pop è stà Falco ch’ha gì en ils onns 1980 success internaziunals cun chanzuns sco ‹Rock Me Amadeus› u ‹Jeanny›. En l’entir intschess da lingua tudestga èn plinavant Peter Alexander ed Udo Jürgens da numnar tranter ils chansonniers ils pli populars.
Il musicist da jazz Joe Zawinul (piano / orgla electrica), oriund da Vienna, è arrivà ils onns 1960 en ils Stadis Unids ed ha fatg là carriera cun ils musicists ils pli enconuschents (Julian ‹Cannonball› Adderley, Miles Davis e.a.). Si’atgna band Weather Report è daventada ils onns 1970/80 ina da las pli impurtantas furmaziuns da jazz insumma.
Er la musica populara tradiziunala sco er sias furmas pli novas giaudan en l’Austria ina gronda stima. Concerts e producziuns da televisiun sco il ‹Musikantenstadl› attiran mintgamai in grond public.
Teater e filmEdit
L’Austria ha ina scena da teater ordvart ritga e viva che vegn er promovida vastamain tras il maun public. La Wiener Staatsoper furma in dals teaters da musica ils pli enconuschents dal mund ed il Burgtheater vala sco ina da las tribunas las pli impurtantas da l’entir territori tudestg. Ma er il teater popular, il cabaret, l’art da tribuna pitschna e la cultura alternativa flureschan.
La litteratura da teater austriaca dals davos decennis tanscha da la legendara ‹Publikumsbeschimpfung› da Peter Handke sur ‹Der Himbeerpflücker› da Fritz Hochwälder, che tracta il temp naziunalsocialistic, fin al drama ‹Heldenplatz› da Thomas Bernhard che tematisescha ils tratgs catolic-reacziunars da l’Austria.
Enconuschentas acturas ed acturs da teater e film oriunds da l’Austria èn: Romy Schneider, Oskar Werner, Curd Jürgens, Maria Schell, O.W. Fischer, Maximilian Schell, Senta Berger e Klaus Maria Brandauer. En pli è da menziunar Arnold Schwarzenegger ch’ha fatg carriera en ils Stadis Unids tant sco actur sco er sco guvernatur da la California.
LitteraturaEdit
Tranter ils impurtants auturs dal 19avel e 20avel tschientaner tutgan: Franz Grillparzer, Ferdinand Raimund, Johann Nestroy, Bertha von Suttner (Premi Nobel da la pasch 1905), Marie von Ebner-Eschenbach, Hugo von Hofmannsthal, Rainer Maria Rilke, Georg Trakl, Franz Kafka, Karl Kraus, Ödön von Horvath, Joseph Roth, Stefan Zweig, Robert Musil, Gustav Meyrink, Franz Werfel, Ingeborg Bachmann, Fritz Hochwälder, Thomas Bernhard, Ernst Jandl, Wolfgang Bauer, Johannes Mario Simmel, Peter Handke ed Elfriede Jelinek (Premi Nobel da litteratura 2004).
Art figurativEdit
In dals puncts culminants ha la pictura cuntanschì en l’Austria enturn il 1900 cura che Vienna furmava il center dal jugendstil. En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è sa sviluppà il realissem fantastic sco furma tardiva dal surrealissem. A questa direcziun è er d’attribuir Friedensreich Hundertwasser cun ses maletgs plitost abstracts e decorativs. In ulteriur fenomen d’atgna tempra ha furmà l’acziunissem dals onns 1960, situà tranter pictura e teater.
Impurtants picturs u grafichers furman Ferdinand Georg Waldmüller, Gustav Klimt, Koloman Moser, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Alfred Kubin, Raoul Hausmann, Arnulf Rainer, Gottfried Helnwein e Franz West. Tranter ils impurtants sculpturs èn da menziunar Niclas Gerhaert van Leyden, Franz Xaver Messerschmidt, Fritz Wotruba, Alfred Hrdlicka e Bruno Gironcoli.
Scienza ed economiaEdit
En ils emprims decennis dal 20avel tschientaner ha enconuschì l’Austria ina fluriziun sin differents champs da la scienza. Da numnar èn ils fundaturs da la fisica dals quantums Wolfgang Pauli ed Erwin Schrödinger, il matematicher Kurt Gödel, il fundatur da la psicoanalisa Sigmund Freud, ils filosofs dal circul viennais e Ludwig Wittgenstein, il sociolog empiric Paul Felix Lazarsfeld, il bab da la psicologia d’animals Konrad Lorenz, il filosof Karl Popper u er il constructur d’automobils Ferdinand Porsche. La fisicra Lise Meitner ha sviluppà ensemen cun Otto Frisch l’emprima explicaziun teoretica da la fissiun nucleara. Ina part considerabla dals artists e scienziads numnads è emigrada dal temp dal naziunalsocialissem.
CuschinaEdit
La cuschina austriaca enconuscha d’ina vart ina gronda varietad da tratgas regiunalas tradiziunalas. Da l’autra vart è la cuschina adina puspè vegnida influenzada, tras las colliaziuns culturalas e politicas, d’auters pajais sco l’Ungaria, la Boemia, l’Italia e la Frantscha.
Tipicas spezialitads èn Wiener Schnitzel, Backhendl, Brathendl, Gulasch e tratgas da peschs sco carpa e litgiva. Enconuschentas spaisas dultschas èn la turta da Sacher, il strudel cun maila ed il Kaiserschmarrn.
Tenor il model dals Kaffeehäuser da Vienna, endrizzads a partir dal 1683, èn sa derasads cafés en tut l’Austria. Quels tgiran la cultura da café e la cumbineschan oz per regla cun la purschida dal restaurant burgais.
SportEdit
Grazia a sia situaziun geografica tutga l’Austria tar l’elita mundiala en numerusas disciplinas da sport d’enviern. En spezial il ski alpin giauda en l’Austria ina gronda stima, quai che sa mussa adina puspè er en il grond dumber d’aspectaturs che persequiteschan las transmissiuns televisivas da las cursas.
In’auter tratg caracteristic dal sport en l’Austria è la spessezza da las uniuns da sport. En tschertas vischnancas e citads è dapli che la mesadad da la populaziun activa en ina u l’autra uniun. Quai vala tant per sports enconuschents sco il ballape sco er per sports pli exotics sco american football u fistball.
Fin uss han gì lieu duas giadas gieus olimpics en l’Austria, numnadamain il 1964 ed il 1976 ils Gieus olimpics d’enviern ad Innsbruck. Il 2008 ha l’Austria realisà communablamain cun la Svizra il Campiunadi europeic da ballape. Il final ha gì lieu a Vienna.
AnnotaziunsEdit
- ↑ [1] Glista da las muntognas sur 3000 m s.m. sin il territori da l’Austria.
- ↑ Statistik Austria (ed.): Statistisches Jahrbuch 2011, p. 506.
- ↑ [2], Statistica da la citad da Vienna, consultà ils 15 da mars 2011.
- ↑ Ingeborg Auer e.a.: ÖKLIM – Digitaler Klimaatlas Österreichs. En: Christa Hammerl e.a. (ed.): Die Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik 1851–2001. Leykam, Vienna 2001, ISBN 3-7011-7437-7.
- ↑ 40 Jahre Arbeitsmigration, consultà ils 11 d’avrigl 2011.
- ↑ Tenor Der Fischer Weltalmanach 2011, p. 362.
- ↑ Statistik der Katholischen Kirche Österreichs, consultà ils 18 da schaner 2014.
- ↑ ORF.at, novitads dals 10 da schaner 2012.
- ↑ Ernst Bruckmüller: Nation Österreich. Kulturelles Bewußtsein und gesellschaftlich-politische Prozesse. (= Studien zu Politik und Verwaltung 4) Böhlau, Vienna/Cologna/Graz ²1996, ISBN 3-205-98000-X, p. 281s.
- ↑ Verfassung des Bundesstaates Österreich von 1934, consultà ils 10 da settember 2010.
- ↑ Rolf Steininger: Austria, Germany, and the Cold War. From the Anschluss to the State Treaty 1933–1955. Berghahn Books, New York 2008, ISBN 978-1-84545-326-8, p. 14s. John Weiss: Der lange Weg zum Holocaust. Die Geschichte der Judenfeindschaft in Deutschland und Österreich. Ullstein, Berlin 1988, ISBN 3-548-26544-8, p. 241s.
- ↑ Bio-Offensive sin ORF, consultà ils 27 da november 2008.
- ↑ Statistica da traffic dal 2011.
- ↑ Wind in Power 2011 European Statistics, consultà ils 6 da matg 2012.
LitteraturaEdit
- Österreichische Nationalbibliothek: Österreichische Bibliographie: Verzeichnis der österreichischen Neuerscheinungen. Vienna 1946–2002. Dapi il 2003 ediziun online.
- Ingeborg Auer e.a.: ÖKLIM – Digitaler Klimaatlas Österreichs. En: Christa Hammerl e.a. (ed.): Die Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik 1851–2001. Leykam, Vienna 2001, ISBN 3-7011-7437-7.
- Richard e Maria Bamberger, Ernst Bruckmüller, Karl Gutkas (ed.): Österreich-Lexikon. Verlagsgemeinschaft Österreich-Lexikon, Vienna 2004, ISBN 3-85498-385-9. Cuntinuescha sco ediziun online.
- Ernst Bruckmüller: Sozialgeschichte Österreichs. Oldenbourg, Vienna 2000.
- Harald Fidler: Österreichs Medienwelt von A–Z. Das komplette Lexikon mit 1000 Stichwörtern von Abzockfernsehen bis Zeitungssterben. Falter, Vienna 2008, ISBN 978-3-85439-415-0.
- Friedrich Heer: Der Kampf um die österreichische Identität. Böhlau, Vienna 2001, ISBN 3-205-99333-0.
- Erwin Ringel: Die österreichische Seele: Zehn Reden über Medizin, Politik, Kunst und Religion. Ediziun revedida. Kremayr & Scheriau, Vienna 2005, ISBN 3-218-00761-5.
- Robert e Melita Sedlaczek: Das österreichische Deutsch. Ueberreuter 2004, ISBN 3-8000-7075-8.
- Helmut Seel, Josef Scheipl: Das österreichische Bildungswesen am Übergang ins 21. Jahrhundert. Leykam, Graz 2004, ISBN 3-7011-7388-5.
- Istorgia
- Peter Berger: Kurze Geschichte Österreichs im 20. Jahrhundert. 2. ediziun revedida. Facultas Universitätsverlag, Vienna 2008, ISBN 978-3-7089-0354-5.
- Karl Vocelka: Geschichte Österreichs. Kultur – Gesellschaft – Politik. Heyne, Minca 2002, ISBN 3-453-21622-9.
- Herwig Wolfram (ed.): Österreichische Geschichte. 14 toms. Ueberreuter, Vienna 1994–2006.


c: text/html

text:
En la partida, che n’è betg stada spectaculara, ha in penalti pervi dad in foul purtà l’emprim gol. Grazia al gol da Patrick Schick en la 37avla minuta è la Tschechia ida en avantatg. Per l’1:1 ha lura il Croat Ivan Perisic procurà. Entant che la Tschechia ha gia quatter puncts, ha la Croazia enfin ussa be in. En la proxima partida dattan ils Croats cunter ils Scots.
Engalterra cunter Scozia
En il derbi da la gruppa D ha l’Engalterra fatg in pari da 0:0 cunter la Scozia. Ils Englais han ussa quatter puncts. L’ultim gieu da gruppa dattan els cunter la Tschechia. Sin ils Scots percunter spetga la Croazia. Quella partida sco la Scozia gudagnar – sch’ella vul cuntanscher ils otgavelfinals.
Svezia cunter Slovachia
La Svezia gudogna be cnap cunter la Slovachia. Il sulet gol per la squadra da Janne Andersson ha sajettà Emil Forsberg in quart d'ura avant la fin davent il punct da penalti.
Igl è stà sur lung temp ina partida sin l'autezza dals egls. Gia sco tar la victoria cunter la Pologna cun 2:1 en l'emprima runda, avessan ils Slovacs savì sajettar in u l'auter gol dapli.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il mument avess la scola da skis da San Murezzan da far pli ch'avunda, di il manader Bruno Marinoni. Tschà e là vegnia stretg cun il persunal, ma quai giaja schon.
Dapli quitads fa Bruno Marinoni per ils collavuraturs ch'èn engaschads per ils campiunadis mundials. Ils dis sco voluntaris sajan lungs e dirs e suenter tut il travasch stoppian els puspè esser pronts per la lavur sco magisters da skis.
Stuì e vulì vegnir encunter als organisaturs
Per Bruno Marinoni èn ils Campiunadis mundials da skis a San Murezzan ina chaussa grondiusa. Per el saja perquai cler ch'ins veglia gidar cun metter a disposiziun magisters da skis.
Ed era la plazza da la scola sin l'areal da l'arrivada Salastrains è per il mument en ils mauns da la FIS. Qua hajan ins stuì ir èn in pèr cumpromiss, uschia Marinoni. Il logo da la scola saja però restà, quai saja impurtant per la reclama.
RR actualitad 17:00


text:
Bandera del Regn Unid
La bandera del Regn Unid (ciamada Union Flag o, plussee spantegad, Union Jack) l'è formada de l'union dei bandere de l'Ingilterra, de la Scozia e del regn d'Irlanda, tre dei quater nazion (manc ol Galles) qe i forma ol Regn Unid. L'è staita adotada ind el 1801, despò de l'At de Union dei Regn d'Ingilterra e d'Irlanda, jondads per formar ol Regn Unid de la Granda Bretagna e Irlanda. L'è staita anca la bandera de l'Imper Britaneg, e a'l dé d'incœ l'è anc'mò ofiçala o quase-ofiçala ind un quai pais del Commonwealth.


text:
Castell Mart
Castell Màrt (nom ufizial in italian: Castelmarte in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che gh'ha 1 320 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 1,9 km² e 'na densità de 695 ab./km².
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Castell Mart l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ustria da curtgin ChispàciusDapi 2011 dat ei ina pintga ustria el vitg. Ella sesanfla sper il plaz cadruvi datier dalla baselgia. Igl ei in liug da sentupada per indigens ed jasters. Leu datti la pusseivladad da sediscuorer e tedlar vizeversa tgei che cuora e passa el vischinadi. Naven dalla primavera tochen igl atun sentaupan leu viandonts dalla Senda Sursilvana, pelegrins dalla via s. Giachen ni da tals che van ni vegnan giu dalla Camona da Punteglias CAS.
Sper bubrondas ein era las specialitads dalla casa dumandadas: Capuns, maluns e bulzani. Marendas e bunas pettas prepara l'ustiera Annamaria mintgamai cun tschaffen e plascher. Uras d'avertura: Gliendisdis - mardis serrau Mesjamna-dumengia 11:00 - 22:00


text:
Suenter che la via tranter la sortida Avras e Farera è stada serrada pervi d'ina bova, è quella uss puspè averta. Sin il tschancun tranter Farera e Cresta hai la bun'ura anc dà impediments pervi da crudada da crappa. Er quest tschancun da la via è puspè charrabel. Gia l'emna passada è la via en Val d'Avras stada serrada tranter Cresta e Calantgil pervi d'ina crudada da crappa dal glindesdi fin la sonda.
L'autostrada A13 è la via stada tschufragnada la damaun tranter Panaduz e Rehanau/La Punt.
Impediment sin la Via dal Pass dal Lucmagn
Suenter las grondas plievgias dal mardi saira e da la notg ha la Via en Val Medel e sur il Pass dal Lucmagn stuì vegnir serrada la mesemna a bun'ura perquai ch'igl è vegnì giu crappa. Dapi las 07:00 po il traffic puspè passar, dentant mo sin in vial. Quai communintgescha l'Uffizi da construcziun bassa.
Inundaziuns en la Val dal Rain da Son Gagl
En il chantun Son Gagl hai dà en plirs lieus inundaziuns suenter la plievgia intensiva da la notg passada. En pliras chasas è vegnì en aua e vias èn vegnidas inundadas. Tenor la polizia n'è nagin vegnì blessà. Il pli fitg è stada pertutgada la Val dal Rain.
MeteoSvizra aveva avertì da grondas plievgias
Gia il mardi suentermezdi aveva MeteoSvizra auzà il privel da grondas plievgias da stgalim trais sin stgalim quatter – privel grond. Sco regiuns da privel eran vegnidas inditgadas, las regiuns Sur- e Sutselva ed il Valragn.
Tar l'Uffizi federal da meteorologia munta il stgalim quatter, da total tschintg, che la plievgia intensiva pudess chaschunar inundaziuns datiers da flums e rivas da lais ed ins sto eventualmain era quintar cun singulas bovas.
Tenor las prognosas da MeteoSvizra avessan pudì vegnir inundads sutpassadis, garaschas sutterranas e tschalers. Ultra da quai pudessi dar problems cun la chanalisaziun. Per il mardi saira quintava SRF Meteo per il Grischun dal Nord cun 50 fin 80 mm aua per m².
RR novitads 14:00


text:
La zocura da trekking
Pébiott al ta fa riscupri la caminada “primitiva” di nost vec.A iem svilupaa e pö testaa sul pian dala GREINA.
Ritröva la senzaziun dal legn sot ai tò pè, questu l’è “pébiott.” Té capii ?
Cinq culur dispunibil
Ul curam da la tomaia l’è dispunibil in questi culur: ross, griis, arannz gialt e veert!
Primitive Foot Comfort
SWISS MADE
Esclüsiva söla pégrip®
Cun prufil par tüt i tèrèn e una miscela esclüsiva par i nostr zocúr in gòma vülcanizada.
Tomaia in curam e födra antibaterica
Födra in EVA 2.2 mm da špesùr antibaterica, par una migliura dištribuziun di fôrz súla pel di tò pè.
Tomaia faia cun curam (pieno fiore da spala da vachèta).
2.5 mm da spèsur tingiü al vegetal.
Tecnulugia Pébiott®
Caminada asistida
Cun Pébiott, sculta la sensaziun d’una caminada viva e rudunda. Amplifica la riceziün sensurial che ul teren al ta ufriss durant la caminada.
Legnam certifica FSC
Ritrova la “primitiva” cumuditá che tá regala una caminada sul legn da föö, certifica FSC.
Oli vegetal
Ridag la natùrala trašpiraziun ai tó pé, grazie al legn trataa cùn oli vegetal (AURO). Ved la scheda tecnica.
Tomaia naturala e födra antibaterica
Tomaia faia cun curam (pieno fiore da spala da vachèta) 2.5 mm da spèsur tingiü al vegetal. Födra in EVA 2.2 mm da špesùr antibaterica, par una migliura dištribuziun di fôrz sú la süperfice dala pel.
Technulugia Péring®
Dištribùis in dala migliur manera i traziùn trá ul pé e la tomaia, grazie ai tendidù a carùcula “péring”
Söla pégrip®
Esclüsiva söla “pégrip” cun prufil par tüt i tèrèn e una miscela esclüsiva par i nostr zocúr, in gòma vülcanizada.
Pensiee
Ciau, alura par cumincià “pébiott” al vör di in dal nost dialet (quel MOMO) : a pestùn ! Pensic ben, al di d’incöö i nost pé in diventa sempru püsee fiach e sa indebulisan a livél muscular… anca la pianta dal pé a l’é sempru püsee móla e sensibila.
Ul mutif da questa situaziun “gnéca” a l’é duvü a diversi mutif. Vun da quèsti a l’é un’imbutitura esagerada, pö i sottpé in sempru püsee morbid,i söl trop flesibil e altru anmó.
Bön tut questu al pó purta a di benefizi sül cürt termin, ma ala lunga la muscüladüra dal pé adasi adasi a la sa indebulis.
Mò, cun i nostr zocur “pébiott” ta ritruvaret ul muviment dala caminada che i nost vècc alenavan tüti i dí senza savel sü pai brich.
Suced quèstu, intant che ta caminat cun i “pébiott” ul pé al ricèèv dirétament i stimui che gá vegnan dai dal legn che toca cun ul tèren svegliandù i riflés e rinfurzandù i müscui dal pé e dala cavigia in dal mument dal’apocc.
Anca ul pé al fiada püsèè e la pél la rèsta püsee förta e resiśtenta, grazie al fund in legn e la part sura vérta.
Natùralment esendu una zocura da cunceziun “primitiva” i tó pé a gan bisogn da un certu temp par bitüas e rinfurzas. Vac adrèè adasi adasi ,e cumincia cun di pasegiat pitost curt par i prim völt. Dopu, ta sentaret tè quant a l’é ul mument da sfugat su pai brich.


text:
Las sessiuns dal Cussegl grond èn gia ussa publicas. Tgi che vul, po persequitar las debattas sin la tribuna da la sala. Ussa vul il chantun emetter quellas via internet.
Cuntanscher dapli glieud via livestream
Cun in livestream ord la sala hajan dapli persunas access, uschia argumentescha la Conferenza dals presidents sia proposta, ch'ella suttametta al Cussegl grond en la sessiun da favrer. Gist per persunas ord las differentas valladas grischunas saja il viadi a Cuira magari (memia) lung. Il livestream vegniss emess sin la pagina d'internet dal chantun Grischun e duai vegnir realisà cun las cameras e microfons ch'èn gia endrizzads en la sala dal Cussegl grond.
Las sessiuns d'avrigl e da zercladur duain servir sco pilot per ils livestreams. L'emprim sto dentant il Cussegl grond approvar la proposta da la Conferenza dals presidents. Tenor la planisaziun actuala è la discussiun e decisiun previsa per ils 14 da favrer 2018.
Gia l'onn 2015 aveva Corsin Caviezel (PS/Cuira) inoltrà ina dumonda per emetter las debattas en ina furma moderna.
RR novitads 06.00


text:
Seser vi d'ina maisa e discussiunar davart in problem dal mintgadi, quai saja la politica ch'els fetschian gugent. Quai din Valérie Favre Accola da la PPS e Josias Gasser da la Partida verd-liberala. Els sajan er spanegiads co che Flurina e Simon Kaufmann, che lavuran omadus, mettan sut in chapè lur professiuns e la famiglia.
Ils dus candidats enconuschan la tematica da la cumpatibilitad da carriera e famiglia da duas differentas perspectivas. Valérie Favre Accola ha adina lavurà cun avair trais uffants. Josias Gasser percunter n'ha betg famiglia, ma el enconuscha il tema ord vista dal patrun. Omadus accentueschan ch'i na dettia betg la soluziun en chaussa, mintga pèrin haja auters giavischs e perquai dovria bunas cundiziuns per soluziuns individualas.
5 dumondas a Valérie Favre Accola
Subvenziunar canortas – è quai ina pussaivladad da tegnair dapli dunnas en il process da lavur?
Gea e na, i dovra dapli che subvenziuns per canortas. I dovra flexibilitad e cunvegnas tranter ils pèrins. Plinavant dovri er flexibilitad da patruns ed emploiads, p. ex. en connex cun il temp da lavur ubain er cun ils models da lavur (home office). Plinavant ston ins esser conscient che canortas na fan betg be naufragi pervia da finanzas, mabain er pervia da vischins (canera) e la birocrazia. Educaturas ed educaturs d’uffants pitschens han bleras sfidas – er qua dovri lavur.
Dunnas en l’etascha da schefs – tge fan ellas auter ch’ils umens?
Cuntradumonda, fan las dunnas propi insatge auter u portan ellas simplamain anc in'ulteriura vista custaivla en la fatschenta, quai er sin fundament da lur experientschas? Jau percepesch dunnas sco analiticas, reflectadas, strategicas, creativas ed avertas per novas soluziuns. Uschia èn ellas forzas innovativas.
Cura en voss mintgadi percurschais Vus inegualitad da schanzas tranter um e dunna?
Jau persunalmain hai gì la fortuna d’avair las medemas schanzas. Igl esser mamma è per mai in privilegi, il qual mes um n’ha betg pudì viver tuttina. Per quai sun jau dentant er stada pronta da far midadas en mia professiun. Jau hai dà giu mia plazza da management d’in institut universitar per savair ir in’autra via professiunala. Quai è stà ina decisiun persunala.
Vus avais cumbinà famiglia e professiun – avais Vus magari gì nauscha conscienza envers la famiglia?
Na, cunquai ch’jau n'enconuscheva nagut auter. En mia famiglia èn ins adina stà avisà sin ina segunda paja, tut las dunnas han perquai lavurà. Jau sun era adina stada loscha da mia mamma che gieva a lavurar. La famiglia ha dentant adina gì auta prioritad, perquai prend jau oz er resguard sin mia famiglia e ses basegns. Uschia constatti per nus tuts.
Tgi è en Vossa famiglia stà responsabel per l’educaziun?
En ils emprims onns d’uffanza sun jau cleramain stada la responsabla, cunquai che mes um era sco skiunz da professiun emnas a la lunga da viadi. En quel temp hai jau de facto educà ils uffants sezza. Pli tard ha mes um giugà ina ina rolla pli impurtanta en l’educaziun.
5 dumondas a Josias Gasser
Subvenziunar canortas – è quai ina pussaivladad da tegnair dapli dunnas en il process da lavur?
Gea, igl è ina pussaivladad en cas ch’i fa da basegn.
Dunnas en l’etascha da schefs – tge fan ellas auter ch’ils umens?
Dunnas decidan auter. Ina buna maschaida da dunnas ed umens maina tar meglras decisiuns.
Cura en Voss mintgadi percurschais Vus inegualitad da schanzas tranter um e dunna?
Al telefon, en chaussa pajas, en cuntanscher posiziuns da manar.
Avais Vus ina dunna che Vus admirais per sias prestaziuns?
Dr. Monika Krüsi, la presidenta dal cussegl d’administraziun da la Repower.
Tgi è en Vossa famiglia stà responsabel per l’educaziun?
Cunzunt la mamma. Il bab ha era gidà, quai en ses temp liber ch’era fitg limità.
Il project da RTR «Ti ed jau faschain politica»
Persunas sco ti ed jau envidan candidatas e candidats per il Cussegl naziunal ad ina baterlada. Enturn maisa raquintan els dad ina sfida che fatschenta els en lur mintgadi. Quels 5 inscunters emetta RTR durant 5 mesemnas:
- 04-09 Ovras socialas tar Ruodi Duschletta, Sent
- 11-09 Sanadad tar Sandra ed Andri Baltermia, Salouf
- 18-09 Economia tar Flurina e Simon Kaufmann-Henkel, Cuira
- 25-09 Clima tar ina classa da la scola media, Glion
- 02-10 Diaspora tar Peter Vesti e Petra Camathias, Turitg
Tar mintga tema dain era in sguard en l'istorgia, preschentain cifras e fatgs e numnain las sfidas actualas.
Las elecziuns naziunalas èn ils 20 d'october 2019.
RR actualitad 07:00


text:
Sch’i va tenor la regenza, duai valair a partir da l’onn che vegn sin ils trutgs da chatscha las medemas reglas per il consum d'alcohol sco sin via.
Ils chatschaders sa dostan
La discussiun davart il tema alcohol e chatschaders procura adina puspè per chaus cotschens. Durant ch’els sajan vairamain sin chatscha u sajettan sin in animal na saja quai insumma nagin problem, sa dosta Robert Brunold. El è president dals chatschaders da patenta en il Grischun.
Ad el na saja betg enconuschent in unic accident da chatscha pervi da memia bler alcohol. Ils chatschaders hajan in aut senn da responsabladad. Tge ch’els fetschian en tegia saja lur chaussa – sco tar tut ils auters che fan festa era.
La constataziun dal pli aut chatschader grischun conferma era la polizia. Ad ella na saja betg enconuschent in unic cas, di la pledadra da medias Anita Senti.
Il clima è vegnì pli criv per la chatscha
Il stumpel a la proposta guvernamentala ha dà l’iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira. Las suttascripziuns necessarias per quest’iniziativa - vaira critica envers la chatscha – eran vegnidas ensemen en temp da record.
La chatscha procura bain adina puspè per chaus cotschens. Che la critica s’exprima en iniziativas mussa dentant, che la discussiun è s’intensivada. L’iniziativa e la proposta da la regenza per ina revisiun parziala da la lescha da chatscha duajan vegnir tractadas en la sessiun dals 16 enfin ils 19 d'october.


text:
L'iniziativa da giustia vul far pli independenta la giustia da la politica. Ils iniziants èn persvas che las opiniuns politicas en la populaziun vegnan buc avunda resguardadas cun il sistem actual tar las elecziuns da derschaders. Ils iniziants vulan perquai, ch'ils commembers dal Tribunal federal vegnan en futur elegids cun trair la sort.
Cun il sistem proponì da l'iniziativa duessan las linguas uffizialas esser represchentadas a moda adequata. Per pudair vegnir elegì sco derschader federal duessan quintar sulettamain las qualitads professiunalas e persunalas. Sur da las qualificaziuns d'in eventual candidat u candidata avess lura ina cumissiun dal Cussegl federal da decider. Cunquai che las derschadras ed ils derschaders restan en uffizi enfin tschintg onns suenter ch'els han cuntanschì la vegliadetgna da pensiun, vegni era impedì ch’i possia vegnir fatg squitsch tar ina reelecziun.
Las 100'000 suttascripziuns per l'iniziativa da giustia pon uss vegnir rimnadas enfin ils 15 da november 2019.
RR novitads 14:00


text:
En ina gronda fabrica a Lostallo en la Val Mesolcina produceschan ins salmun biologic, quai dentant betg en in Lai, mabain tut en ina tgina cun las pli novas tecnologias – tge che tuna suenter ina sgnocca, è vardad.
«Swiss Lachs AG» sa numna l'interpresa che stat davos il project dal salmun biologic. En in sistem da circulaziun serrà vegn il salmun tratg da l'ov enfin il pesch creschì da quatter kilos. Cun vender 60 tonnas ad onn vul la firma far ina svieuta da 10 milliuns francs e cuvrir 5% dal martgà da salmun en Svizra. 20% dals salmuns vegnan elavurads a Lostallo, dals 17 collavuraturs e collavuraturas. Els vegnan filetads e fimentads per la vendita sur la rait ubain en la butia da la fabrica. La fatschenta cun il nov salmun da las Alps grischunas marscha bain, la firma ponderescha dad engrondir la producziun a Lostallo.
TR Telesguard 17:40


text:
Multee
Multee (nom ufizial in italian Molteno in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun circa 3 585 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,2 km² e ona densità de 1 120 ab./km². A Meltee gh'è la tumba dal Lucio Battisti.
L'è tacaa ai comun de Anon, Bùsis, Còsta Masnaga, Garbagnaa Munastér, Ugiòn, Rògen, Siron.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Multee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L tëmp
Stravaganzes dl tëmp te Sëlva y tla ujinanza dla valeda
Na nrescida sun l tëmp fata y scrita te l test uriginel de
dr. Josef Mussner de Martin, che da plu de 30 ani scrij su l tëmp y mesura la nëif.
10.000-15.000 dan G.C.
N toch de mont sot a Ciandepinei sbriscia ju tla smueia dl Vajon y stluj la valeda ja Dorives. L lech da La Poza se forma y tl passé di ani se fejel ora na streda, taia ora la valeda y l’ega va ite tl ruf Derjon.
15 dan G.C.
L cumandant di Romans Druso tol ite la Rezia, passan tres nosta valedes. Ani de dassënn puecia nëif, scrijel ël passan ntan l inviern te nosta valedes ntëur via y sun i jëufs y i valons ncantëur.
Ntëur l 340 do G.C.
Agajons tla valedes dla Rezia (nce Gherdëina), che porta i ruves sëurora y a crì stredes nueves.
Danter l 300 y l 1200, belau mile ani fans sot ala giurisdizion eclesiastica de Aquilee (Görz/Gorizia). I documënc ie dassënn puec y scialdi ie jic perdui cun la desdruzion dla zità romana. Atila fova ruvà dai Balcans ca y ova tëut ite Aquilee tl 476 d G.C., desdrujan dassënn l plu bel (l dom ie mo al didancuei). Ël ne n’ova degun nteres de scrì su velch de nteressant sciche l tëmp.
1222: Teremot tla valeda y ntëur via.
1348: Teremot sterch tla Elpes dala Val Venuesta nchina tl Friul. Bëndebò de morc te nosc raions y te nosta valedes ujines nchina tl Friul y tla Val Venuesta. Te Fascia y Flëm rompel ora la pest. L pudëssa vester, che l Ciastel de Val vën desdrù dala scassedes dl teremot, fajan tume ju n tòch de Steviola.
1493 y 1499: Na agajon de gran proporzions, gauja danns ai puscions. (via n Val de Flëm ti dai la gauja dla agajons ala stries, nsci scrijova l maester Zorzi de Ziano dla Val de Flëm).
1564, 1567: Agajons de cërta dimenscions gauja danesc daujin ai ruves.
1600: Drëta suta, l ne pluef per 9 mënsc nia.
1611: Te zeche luech dl Trentin (Rurëi), ne pluevel nia per plu de 400 dis.
1615-1645: L cronist Marx Sittich scrij: Te Gherdëina iel na mont (Saslonch) ulache la nibles taca drët gën y ulache l pluef suvënz.
Ani cun de plu dis de plueia ndolauter, ma l ne mancia nianca vel’enes de drëta suta.
1649: Ai 22 y 23 de utober agajon de gran proporzions ti raions ntëur l Sela.
1684: Inviern drët frëit cun sambën puecia nëif (ntlëuta minoven drët frëit, canche la temperatura jiva sot ai 20 degreies).
1686 y 1687: Agajons de mesana proporzions, l à pluët cater dis alalongia.
1689-1690: L toma n grum de nëif ntan l inviern.
1650-1750: De plu persones à messù lascé la vita passan la mont via per l inviern (per massa nëif o scialdi frëit). Tlo iel minà la mont de Frea per jì via i badioc y chëla de Sela per jì via n Fascia.
1701: Ciarestia pervia dla gran suta.
1708-1709: Ani drët frëic cun puecia nëif y puech fën d’instà.
1724: L ne pluef nia per passa 140 dis, de cunseguënza iel na gran suta.
1740: Gran suta, dassënn puech fën.
1747-1748: Agajons, che fej de gran danesc ala campanies.
1759-1760: Puecia nëif ntan dut l inviern. Mei y juni drët frëic y sambën ciarestia.
1760: Te n valguna de gran ziteies di Paesc Tudësc scumënci a museré y scrì su la temperatures te C° (Celsius) degrees.
1785: Agajon, plueia y tampesta fej bëndebò de dann.
1789: Ala fin de juni nëivel sciche sce l ciel fossa daviert. 50 zm te Sëlva y alauta mo deplù.
1808-1809: Gran suta.
1816: Ann dla gran suta, che va da auril nchin de utober per mancianza de plueia.
1820: La nëif se n va bele de merz y d’ansciuda iel belau for bel tëmp. Te Sëlva vëniel sià bele ai prims de juni da fën.
1821: Agajons.
1823-1825: Agajons de pitla grandëza.
1829: Agajon de gran dimenscions, via per l instà.
1829-1830: Inviern cun puecia nëif; de jené passi sëura mont via zënza ciaspes (Jëuf de Frea).
1834: Suta y gran ciarestia, degun orde y nianca siela.
1839: Drëta suta ti mënsc de juni, lugio y agost, racolta drët megra.
1848: Ann ciaut y tume, drët na bona racolta.
1849: Suta da juni nchin de utober ite.
1830-1910: Ani danterite ulache d’instà via fovel dassënn sut. Chësc vëijen mo datrai sa mont te vel’pra, ulache i fajova aghei te pra per lascé ju l´ega y fé crëscer plu ierba (l fova nce datrai plu enes zënza plueia).
1850-1880: L vedl Linacia selva plu viandanc y marcadënc, che ulova fé la mont de Frea ntan l inviern, da mort segura per via dla gran neif o dl freit
Ntëur l mez dl secul: La nëif ne se n n’ie nia jita sa mont. Degun fën samont y dassënn puech a cësa.
1871-1872: L ne n’à fat ju deguna nëif da nuvëmber nchin auril.
1881: Grandiscima suta cun mënsc zënza plueia.
1882: Ann dla grandiscima eghes cun desdruzions y nchinamei morc tla smueies y boes. Fauré y merz: Doi de biei mënsc ciauc y cun la ierba che chersciova a uedl udan. Do Sant Ujep (19 de merz) menà l bestiam Sëura Frëina. Tla vares da pert da surëdl iel na spana de ierba ala fin dl mëns.
Auril: Nia plu tan bel y l ciaut lascia dassënn do.
Mei: Mëns burt y frëit.
Juni: Mëns for mo burt y frëit y l fej ju nce la nëif tl luech.
Lugio: La ierba ie dassënn puecia y i paures fej ite puech de stlet fën.
Agost: Per sië n linzuel de fën sa mont vëniel sià ëures alalongia. N possa lascé ora de gran tòc ajache l ne n’ie nia.
Setëmber: L à pluët 5 dis ndolauter y l vën ju la gran smueia y roa y boa ta Fussel. Sies persones ne ti la fej nia a mucé y resta sotite. Tublà y cësa vën nce suplii tla boa. N grandiscim spavënt de proporzions catastrofiches. Puenc vëniel zarà demez, ite y ora per duta la val.
1883-1884: Inviern ulache l nëif suvënz cun bëndebò de nëif, dandaldut sa mont.
1906: Pitla agajon ulache vel’pitl aghel y ruf va sëurora.
1916-1917: Ann dla grandiscima nëif. Te Sëlva al nevët passa 90 iedesc ntan dut l inviern. Saudeies mor tla levines sun la Marmolata y tla front dla viera, che passova sun la montes ntëur via. Ai prims de dezëmber fovel bele passa n tublà (ntëur 5 metri) de nëif, sa mont. Sun Jëuf de Sela 32 metri de nëif tumeda ntan dut l inviern.
I paures che messova jì a vejelé l bestiam passan da cësa alalergia nchina te stala fajova tuniei tla nëif.
Da d’ansciuda n grum de eghes ncantëur, smueies y boes. Danter La Summhaus y Nucia univa ju smueies de gran proporzions ntëur ai prims de mei via, coche n liej tla “Lecurdanzes de lava”: “Tl unì de revieres (les fova jites te Sëlva tala Madona) ons udù la gran smueies, che à desdrù ciamps y preies. L grumon de nëif se à deslacià massa ajlune y l’eghes a zarà su de grandiscima sfëntes ti terac: L ciastel (Fischburg) ie te pericul. Dala cësa ilò daujin à la jënt messù se n jì ...”
1917: I paures ova fat scialdi fën sa mont, ajache la tiera ne fova nia dlaceda ntan l’inviern.
1918-1919: L toma puecia nëif ntan l inviern.
Tert tl d’autonn possen mo jì cun la rodes a tré fën.
La luesa possen tò ca permò de fauré via, ma nia for.
1919: Ai prims de utober iel passa 50 zm de nëif che nchina da d’ansciuda dl ann do ne se n va nia plu.
1920-1921: L toma dassënn puecia nëif ntan l inviern via.
1923: Fajan la mont dlacia na persona y muessa lascé la vita.
Frëit ntan l mëns de juni ulache la temperatura va suvënz sot a 0 degrees.
Ntëur mez juni plu de 40 zm de nëif, che revina duc i prei y pëta ju la ierba.
1926: Auril: N gran vënt storj y zera via lëns, deplu cubich de leniam da fé su.
Instà: Lëur per la puecia sies dla valeda per sië ora chësc leniam.
Temperatures bëndebò autes via per dut l instà. L ne pluef per trëi enes nia.
1926-1927: Puecia nëif nchin de fauré.
De jené vai mo a fën do Col Rudela cun la rodes.
1928: Dassënn frëit danter jené y auril.
Zeche un muessa ti la zeder y mor dlacià fajan la mont.
Agajon ai prims de nuvëmber. N valgun puenc vën zarei pea.
1929: Mëns de fauré dassënn frëit, suvënz rejonen de passa -20 degrees.
1937: Ai 19 de lugio: La jënt leva cun n jnodl de nëif fata ju ntan l’ultima nuet. La cuntreda de nosc paesc ie duta blancia.
N Sant’Anna ai 26 de lugio temporal de gran proporzions te Val. I sona ciampana a martel. Roes de material, sablon y giara vën ju da duta la pertes. I paures sauta da mont ju per jì te Val. (chëi che fajova pert di destudafuech, belau duc). L lech de Ciampedel te Val va nchinamei sëurora.
1938: Ai 15 de fauré da sëira “aurora boreale”, n dij che l ie n sëni de viera.
1941-1942: Puecia nëif ntan dut l inviern.
N Santa Guania marati mo deguna nëif nchinamei sun la Cënta de Mëisules. Via per l inviern dlacia y calons dal’ega per l frëit davia che l ie puecia nëif.
1943: Puecia nëif y na drëta suta ntan l instà via.
1950-1951: Inviern cun n grum de nëif. L à nevët passa 90 iedesc.
Bele do Unissant plu de na giama de nëif sa mont. Dan Nadel iel bele da palé ju i tëc di tublei da mont, ajache sceno se rompi ite. Ntëur ai mez de mei marcià da Pederoa, cun l bestiam cumprà passovi ora per la rives y nia per i plans de Frea per la gran nëif. Ti plans fovel danter 4 y 5 metri dei nëif mo. Streda zareda tla val, giaurida da n camion dal mus spiz adurvà tla segonda viera mundiela,dala mpreja Goller de Sëuc.
Ala fin de juni via univel bel plan rumei i prei da mont (l fova mo de gran tarlec de nëif cun la ierba che univa bele sotora).
Tan de fën via per l insta ne se l recorda deguni (nia dlacià ntan l inviern).
1956: Ntan l mëns de fauré temperatures siberianes, calons dala ega dlaciova dloncora. Temperatura minima musereda te Sëlva -28,00 degrees (sa mont bën -33,0° C). Mesana dl mëns de fauré -17,00° C. Puecia nëif y ansciuda buneriva. Ntëur mez auril oven bele trat tiera te Sëlva.
1961: Prims de utober, juebia dan Segra Sacun, desmunté dla biesces, 40 zm de nëif frëscia, te Puez belau 80 zm de nëif.
1962: 14 de auril, Dumënia dl Ulif 1,30 metri de nëif frëscia.
Te trëi enes se n iela duta jita dal l ciaut.
1963: Gran frëit per passa 50 dis da jené a fauré; temperatures for danter -10,00 y -26 degrees. Puecia nëif. Ala fin de fauré fova i lifc da Nives bele zarei.
1965: Temporal de gran dimenscions via per setëmber. Ruves, che va sëurora te vel’post.
1966: Passa 300 mm de ega via per i dis dla Gran Santa Maria, pitla smueies, boes y roes tl paesc y ruves che va sëurora. L à pluet trëi dis ndolauter.
Agajons ai 3 y 4 de nuvëmber 1966, puenc zarei demez, streda che va a Pruca zareda te plu luesc, ruves che va persëura. Per fertuna ons mo la streda dla ferata da Laion ite per ruvé te Gherdëina.
Ai 2 de nuvëmber nëivel sëura i 2.000 metri sciche sce l ciel fossa daviert. Tl paesc pluevel dassënn.
Ai 3 de nuvëmber se auza la temperatura, l pluef nce alauta. L meter de nëif fat ju se n va te 24 ëura, do che sot a Murfrëit ite fovel unì ju avisa 10 levines. Dut se mbuova ite y va do la val ora. Ala fin fejel ju na spana de nëif tumia y mola nchina ju tl luech.
1970: Dan i Campionac dl mond y ntan nëif suvënz drët plomia, suvënz da palé y bater i purtoies dai schi.
1970-1980: L fajova ju plu suvënz la nëif ti mënsc danter juni y setëmber.
1973: Inviern cun puecia nëif y ai prims de dezëmber iel ti Plans de Frea
-20 C° .
1974: Ai prim de fauré tomel 50 zm de nëif te na nuet.
30 de setëmber: Ti Plans de Frea nëivel pro cun 40 zm de nëif frëscia. Nchina ai prims de dezëmber an pudù fé l training de pudejé cun de beliscima nëif.
1975: Inviern cun de gran desfrënzes de nëif dal’auta ala bassa dla val.
1976: Pasca ai 30 de merz: Belau n meter de nëif toma te curt tëmp a 1.600 metri. Do n’ena se n iela belau duta.
6 de mei: Teremot dl Friul, che n sënt nce te Sëlva, de pitli danesc.
L berdola ju sasc dai crëps fajan na fuera y n rumpelnamënt da temëi (Stevia).
Setëmber: D’autra scasseda dl teremot dl Friul, 8 degrees sun la scela Mercalli, che n sënt ënghe tlo da nëus.
1979: Autonn bel y sut, per 52 dis alalongia ne pluevel nia.
1981: Ansciuda buneriva, do che l ova fat ju plu iedesc la nëif al scumenciamënt de merz.
1985: N valgun dis drët frëit cun temperatures nchin a - 25°C degrees.
1986: Danter i 31 de jené y l prim de fauré na gran nevera de gran dimenscions danter 1,5 y 1,8 metri de nëif tumia y plomia. Streda da La Sëlva dsareda per trëi dis alalongia nchin che l militer, cun l aiut dla jënt dl luech, la gëura cun de gran pacheres.
1987: 22 de nuvëmber: L nëif dassënn y pona lessù scialdi plueia.
Plu lëns sturcëi dal pëis dla nëif.
1988-1989: Via per l nuvëmber fejel mpue de nëif, ma da Nadel se n iela belau duta. Permò ai 26 de fauré nëivel inò. Da Nadel possen jì sun Stevia y te Puez cun ciauzei da ginastica. Via per l jené urganisea i badioc jites a pe te Puez cun acumpaniadëur.
Ai 6 de lugio 1989: Temporal cun tampesta sun Dantercëpies. L Puent de Funtanes se stropa. N ruf de ega va ju per Fraz y revina la campania y va ite te vel’cësa.
1989-90: La medema mujiga sciche l ann dant. La drëta nëif fejel permò via per l mëns de fauré. Per fertuna possen fé nëif cun i canons y salvé a chësta maniera la sajon.
1997: Boa de sasc dal Ciastelat (Uedli) ju.
N valguna families muessa lascé si cësa y se mëter al segur.
2000: De nuvëmber nëivel su per la montes n valgun dis ndolauter abinan adum drët n grum de nëif. Tl paesc puevel scialdi y giut (plu de 300 mm d’ega ntan l mëns).
2003: Instà bel y scialdi ciaut.
2006: Do n bur agost vëniel ai 21 dl mëns l bel tëmp docà y l ciaut per la sajon che dura nchin ite tl scumenciamënt dl’inviern.
2006-2007: Un di invierns plu ciauc di ultimi 70 ani (1926/27).
L grunt ie mé puech dlacià. Sut amanonder, massa ciaut per fé nëif cun i canons de nuvëmber y dezëmber.
2007/2008: Temperatures plu basses di ani passei y dassënn n grum de ega ntan l mëns de juni (220 mm d’ega).
2008: Ai prims de dezëmber nëivel n valgun dis ndolauter. Sa mont abinel riesc adum plu de n meter. La sajon da d’inviern ie segureda. Da Fedom ite stredes dsaredes per i 3 metri de nëif ncantëur. Tla Ciadura danter 5-8 metri de nëif a luesc. Tëc da palé ju, ajache i crëpa ite.
2009: N bel instà cun puecia plueia.
2009-2010: Temperatures mesanes y nëif tla norma, sciche ti ultimi 30 ani.
AI 20 de juni: L fej la nëif tl paesc (n ciauzel), su alauta “n jnodel“.
Ai 2 de lugio: Temporal de gran dimenscions te vel’ridl de Sëlva. L va n smueia de pitli tòc de terac. 89 mm de ega te 2 ëura de plueia.
Lugio: Un di mënsc plu ciauc di ultimi 90 ani cun na mesana de belau 18 C° degrees (de lugio dl 1952 fova la mesana mo plu auta).
Ai 25 de utober: l nëif dut l di, 50 zm de nëif tumia y plomia cuer ju la cuntreda. La majera neveda tl mëns de utober ti ultim 30 ani.
Do l’ultima dlaciazion dan zirca 12.000 ani ie l tëmp for jit a periodes de 200-300 ani. Al tëmp dla nascita de Gejù, perioda ciauda, ntëur al 1.500 perioda frëida, 1.700 perioda ciauda, 1.850 perioda frëida, 1.900-2.000 perioda for plu ciauda.
Chëstes ie n valguna nfurmazions sun l tëmp scrites su nstës, damandan ora persones, fajan nrescides tlo ntëur tla ujinanza, via n Val de Flëm y Fascia (ëi à dut scrit su do l ann 1.300 inant). La temperatures ie tlo da nëus permò unides scrites su dal 1920 inant.
I degrees dla temperatura, depënd da coche un i tol su.


text:
In chor instancabel
Dus entirs dis ha bun la mesadad dals commembers dal chor da seniors Canziano passentà en differents studios da registraziun. Nundumbraivlas giadas han els repetì la medema passascha dal toc musical, fin che dirigent, producent e l’entira equipa da film èn stads cuntents. E tut quai han els fatg cun gronda perseveranza.
Sut squitsch da temp
Il toc musical ch’il chor ha stuì chantar è stà pretensius ed il temp per exercitar quel curt. Ma ils seniors han prendì a mauns la sfida e fatg smirvegliar inqual giuvenot. Emess vegn il spot alura l’avrigl 2017 sin tut ils emetturs da la SRG SSR.


text:
Ferrera (VA)
Ferrera (nom ufizial in italian: Ferrera di Varese) a l'è on comun de la Provincia de Vares, che 'l cunta 725 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 1,5 km² e 'na densità de 483 ab./km².
.
Ferrera la se troeuva in sui collinn a nòrd de Vares, a 299 meter de altituden, adree a la strada che la pòrta de la Valcuvia a Cunard e poeu a la Val Ganna.
El paes el gh'ha domà ona frazion, ciamada Mondiscia.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Ferrera (VA) l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cimiteri Monumental (Milan)
El Cimiteri Monumental l'è on grand cimiteri de Milan che l'è staa concepii de l'architett Carl Maciachini in del 1866 e che g'ha un fracch de statov, de templi grecch e de obelisch.
El Famedio (che in latin el voeur dì “el templi de la fama”) l'è l'entrada principal del Cimiteri Monumental. Ona vòlta el gh'eva de vess una gesa, ma poeu l'è diventaa el sit in dov'hinn sepolt e regordaa i personagg pussee important de l'Italia. Per esempi a gh'è ona targa che la regorda el Giusepp Verdi, che l'è sepolt nò in del cimiteri, ma in de la Cà de Repos di Musicisti che l'ha fondaa lù. In de la Capela Palanti a gh'è un monument comemorativ di 800 milanes che hinn mòrt denter i lager nazista. El cimiteri el g'ha anca ona sezion special per i persònn che hinn nò de religion catòlega.[1]
RiferimentModifega
- ↑ Visit to the famous Milan cemetery Cimitero Monumentale in Italy


text:
Cun il scumond vegnian ils carstgauns da cardientscha muslima mess sut suspect general ch'els sajan malsegirs. Quai na saja betg cumpatibel cun las ideas da la dignitad umana, l'egualitad e la libertad religiusa, ha Gauck ditg en l’intervista. Ed el formulescha in cler signal tudestg per l’Europa e per in’Uniun europeica che sa sviluppescha cun esser critica envers sasezza.
Il president tudestg Joachim Gauck ha dà l’intervista a las gasettas ‘NRC Handelsblad’ da l’Ollanda, ‘The Guardian’ da la Gronda Britannia, ‘Le Monde’ da la Frantscha, ‘La Stampa’ da l’Italia ed ‘El Pais’ da la Spagna.
RR novitads 12:00


text:
En il dubel maschadà han Roger Federer e Belinda Bencic gudagnà cunter il duo russ Karen Chatschanow ed Anastasia Pawljutschenkowa (4:3, 3:4, 4:1). Il dubel maschadà vegn giugà en il modus da «Fast-4».
Gia avant il gieu dubel aveva Belinda Bencic procurà per chaussa clera cun gudagnar cunter Anastasia Pawlyuuchenkowa en trais sets (6:1, 3:6, 6:3). Bencic ha attatgà e dominà l'emprim set. Il segund set ha'la pers la controlla dal gieu e stuì cumbatter per la victoria en il terz set.
Avant aveva Roger Federer gudagnà cunter Karen Chatschanow en 2 sets (6:3, 7:6). Auter ch'en l'emprim set ha Federer stuì decider il segund set – e cun quei era il gieu – gieu en il tie-break (10:8).
La Svizra è qualifitgada per il mezfinal da gievgia cunter ils Stadis Unids. Lura vai per la qualificaziun per il final da la cuppa da Hopman a Perth.
RR novitads 12:00+
Midadas per tennis «Fast-4»
- Per gudagnar in set dovri 4 gieus gudagnads.
- Tar pari da gieus 3:3 datti in tie-break sin 5 puncts.
- Tar pari 40:40 decida il proxim punct (enstagl da «avantatg»)
- In servis che tutga la rait e cuntanscha il champ correct vala, na vegn betg repetì.
La federaziun da tennis da l'Australia vul uschia partidas pli curtas e pli interessantas per il public.


text:
Campionac provinzia de lüsa - Valdaora
Inier dumënia él gnü tigní i campionac provinzia de lüsa alta sön la pista "Panorama" a Valdaora. Al start s'á presenté ince valgügn atlec da La Val, che á lascé udëi só savëi y süa determinaziun!
Tla categoria di aspiranc á Peccei Lara y Moling Matthias podü trà le salt sön le podest plö alt a pié do la medaia d'or, deperpo che le jonn atlet Alton Elias s'á davagné la medaia de brom tla medema categoria
Capazi pó ester i jogn atlec, che s'á ince ciamó porté a ciasa la medaia d'arjënt tla tlassifica a scuadres por soma de punc.
BRAVI!! En gran lâlt a düc trëi i atlec cun alenadús, ma insciö inant


text:
En in'intervista cun l'emettur ABC ha Trump fatg allusiun ch'el pudessi sco president american renconuscher l'annexiun da la Peninsla da la Crim. Suenter quai ch'el haja udì, veglia la glieud sin la Crim pli gugent esser tar ils Russ, uschia Turmp.
«Sche noss pajais vegniss ora bain cun la Russia, fiss quai ina gronda chaussa.»
Ils Stadis Unids e ses alliads giuditgeschan però l'annexiun da la Crim sco cuntrari al dretg internaziunal e na la renconuschan betg. Vitiers ha Trump er ditg che Putin na vegnia betg ad ir en l'Ucraina, quai che lascha supponer ch'il republican n'è probabel betg infurmà dal tut davart las intervenziuns militaras russas en l'Ucraina.
RR novitads 12:00


text:
Mustafa Memeti (55) è oriund da la Serbia ed ha studegià dretg islamic en numerus pajais sco en Siria, en Tunesia ed en l'Arabia Saudita. En Svizra viva el dapi 19 onns e dapi 12 onns ha el era il pass svizzer. L'imam s'engascha per in islam modern che sa distanziescha dal extremissem e dal terrorissem.
«La burca è plitost tradiziun che religiun»
Ord vista teologica n'ha dettia en la Sontga Scrittira dal islam nagins indizis che las dunnas stoppian zuppentar lur fatscha, di Mustafa Memeti. Anzi: En in text saja scrit che las dunnas duain mussar lur identitad.
En Svizra portian fitg paucas dunnas ina burca, constatescha l'imam. Tar muslims fitg conservativs saja quai segir anc il cas. Aber Mustafa Memeti accentuescha che cuvrir la fatscha cun ina burca derivia plitost da tradiziuns e da la cultura e na saja betg in'obligaziun da la religiun islama.
Scumandar la burca - gea u na?
Dapi la stad vala en il chantun Tessin in scumond da burca. Il Cussegl dals chantuns ha refusà oz in'iniziativa parlamentara da Walter Wobmann (PPS) per in scumond da cuvrir la fatscha en lieus publics en Svizra.
Mia mamma purtava anc la burca, dentant cura ch'ella è ida a scola n'era quai betg pli en moda e lura ha ella laschà davent ella. Jau pens ch'in scumond na dovri betg, perquai che mintga dunna duai decider sez sch'ella vul purtar ina burca u betg.
Giud maisa n'è il tema burca dentant betg: Actualmain rimna in comité enturn Wobmann suttascripziuns per in'iniziativa che vul scumandar da zuppentar la fatscha. Enfin ils 15 da settember han els temp da rimnar las 100'000 suttascripziuns.
RR actualitad 12.00


text:
Fertant ch'il gudogn è s'augmentà per 9,9%, è la svieuta sa reducida per 5,6% sin 3,2 milliardas francs cumpareglia cun l'onn avant. D'attribuir saja quest resultat cunzunt a venditas d'affars en l'exteriur cun pitschen retgav, reducziuns da custs ed augments da pretschs en pajais da l'euro. Ordaifer la Svizra ha Emmi fatg 44% da sia svieuta.
Per l'onn current quinta Emmi cun svieutas stabilas e cun in resultat ch'è levet sur quel dal 2015. La bursa ha reagì da maniera positiva sin la communicaziun dad Emmi. L'aczia ha temporarmain nudà tar 495 francs.
RR novitads 11:00


text:
Las mesiras duain restar «fin ch'il pajas dà enavos a l'Ucraina la controlla da la peninsla Crim» ha ditg la nova ambassadura americana da l'ONU, Nikki Haley, durant ina reuniun dal cussegl da segirezza a New York.
USA condemnescha «agir agressiv» da la Russia
A medem temp ha ella condemnà l'agir agressiv da la Russia en l'ost da l'Ucraina. La regenza americana sa stentia bain per meglras relaziuns cun Moscau - la situaziun sgarschaivla en l'Ucraina pretendia però ina clera sentenzia envers l'agir da la Russia, ha ditg Haley.
Russia constatescha tuttina «midament da tun»
Er sche la posiziun communitgada da Haley na sa differenziescha betg da quella expressa da l’administraziun Obama, di l’ambassadur russ, Witali Tschurkin, dad avair remartgà in «midament dal tun». Tenor Tschurkin sa tractia «dal cumenzament dad ina via» che maina forza ad in contact «pli constructiv».
Cumbats intensivads sco «test» per politica da Trump
Durant ils ultims dis èn il cumbats en l’ost da l’Ucraina vegnids pli intensivs. Medias en ils Stadis Unids avevan valità quai sco «test» per la politica da Trump cun la Russia. Tar ils cumbats tranter schuldada ucranaisa e rebels pro-russ èn vegnids per la vita almain 23 umans.
RR novitads 06:00


text:
Sco quai ch’il president dal cussegl d’administraziun, Marcus Weber ha ditg, hajan las Pendicularas Mustér fatg pervi da la mancanza da naiv il december e schaner pli ch’in milliun francs damain svieuta durant l’onn da fatschenta 2015/2016. Quai tar ina svieuta da radund 5 milliuns. En ses emprim onn sco president dal cussegl d’administraziun haja el pia gist gì il mender onn en l’istorgia da las pendicularas, ha el declerà als acziunaris. El spera ch’i dettia il proxim enviern puspè naiv, uschia che las pendicularas cuntanschian puspè ina svieuta da 6 milliuns francs.
Che las Pendicularas Mustér scrivan quest onn cifras nairas è sulet d’engraziar a la vendita da sulom a la Catrina Resort SA. Entras questa vendita po vegnir cudeschà en il quint entradas extraordinarias da var 1,9 milliuns francs. La Catrina Resort SA cumenza il mars 2017 cun la construcziun dal ressort cun var 700 letgs administrads.
L’auter onn quintan ins era da survegnir la concessiun per la pendiculara che collia Sedrun cun il territori da skis da Mustér. Quella duai esser en funcziun la stagiun 2018/2019. La stad 2019 duai lura il restaurant vegnir bajegià. Uschia possian ins spargnar custs pervia dal transport da material, ha Marcus Weber declerà.
En tut investeschan las Pendicularas Mustér e la Catrina Resort SA 75 fin 80 milliuns francs ils proxims onns.


text:
Il mars era Manuel Noriega vegnì operà pervi dad in tumor cerebral. Dapi lura era el en l’ospital nua ch’el è mort uss en la vegliadetgna da 83 onns. Quai ha communitgà il secretari da communicaziun dal Panama Manuel Dominguez sin dumonda da l’agentura da novitads franzosa AFP.
Noriega aveva guvernà il pajais da l’America centrala dal 1983 fin a l’invasiun americana il 1989 sco dictatur militar. Pervi da ses contacts cul cartel da drogas da Medellin en Columbia han ses anteriurs alliads, ils Stadis Unids, cupitgà Noriega cun l’intervenziun militara «Just Cause» da ses post.
L'onn 2016 era la Panama vegnida en il curs da l'affera enturn ils «Panama Papers» en las lingias grassas sin tut il mund.
RR novitads 08:00


text:
Cun ils dretgs d'uffants ha la Svizra anc in pau fadia. A questa conclusiun vegn ina cumissiun da l'ONU. Ella critichescha ch'i na dettia betg ina strategia naziunala per realisar ils dretgs d'uffants. Tar la realisaziun da la convenziun dettia anc largias criticas.
En in rapport recumonda l'ONU a la Svizra da scumandar explizitamain chastis corporals en l'educaziun. La Svizra n'enconuscha betg in tal scumond. Persunas dal fatg duessan era survegnir scolaziun davart la prevenziun da violenza enviers uffants. Plinavant saja da meglierar il provediment psichiatric e psico-terapeutic d'uffants e giuvenils.
En tut ha la cumissiun fatg 138 recumandaziuns perl l'implementaziun da la convenziun dals dretgs d'uffants. Il rapport è il resultat da la terza controlla da la Svizra tras la cumissiun.
La Svizra ha suttascret la convenziun da dretgs d'uffants da l'ONU l'onn 1997.


text:
Donna Summer
La LaDonna Andre Gaines, cgnusùda méj cuma Donna Summer (Boston, 31 ad Dicémbar dal 1948 – Venice, 17 ad Maǵ dal 2012), l'è stàda na cantànta americàna. I gh'ìvan dâ al scutmâj ad Queen of Disco par via di sucès muśicài da discutéca di an Stanta.
Biugrafìa
La LaDonna Andre Gaines la nas la nòt ad San Silvèstar dal 1948 a Boston, tèrsa ad sèt fiōi. In dal 1968 la lasa cà par stablìr-as in Germâgna in dua l'iva catâ 'n pòst par lauràr in dla versiòṅ tedésca dal musical Hair. La sa spóśa cun Helmut Sommer, cgnusû a Mònag 'd Bavéra, e sèg la gh'à na fiōla, Mimi. Donna la decìd ad tōr al nóm 'd art ad Summer ch'al sarés la tradusiòṅ in ingléś ad Sommer (al vōl dir Istâ).
In dal 1974 la taca a lauràr insém a 'l itagliàṅ Giorgio Moroder (ch'al gh scrivarà dimóndi canti famóśi), e la rigìstra al sò prim braṅ ad sucès, The Hostage, mis dèntar a 'l LP Lady of the Night.
'L an dòp l'è la vòlta ad Love to Love You Baby par la sò cà discugràfica nóva, la Casablanca Records. Al sìngul umònim l'è pasâ a la stòria par la sò vóś, pîna ad śnum da ninéta.
In dal 1977 la canta òṅ di sò braṅ più famóś, I Feel Love, sìngul dal disc I Remember Yesterday. In dal nòstar paéś ch'la cansòṅ lè la rèsta par daśdòt stmani in di prim déś pòst in clasìfica, dvintànd anc al quìnt 45 gir più vindû d'l an. Di àtar artìsta, in di an sucesìṿ, i l'aṅ cantànda anca lōr: Madonna, Whitney Houston, Robbie Williams, Moby e anc John Frusciante di Red Hot Chili Peppers.
Ma i sucès par lē i n finìsan minga lè. Difàti in dal 1979 'l è al tùran 'd Hot Stuff (mis dèntar a 'l àlbum Bad Girls) ch'al gh dà 'n Grammy Award e 'l è famóś anc p'r èsar stâ druâ in dal film Full Monty quànd di sénsa lavōr ad Sheffield i s càvan śò dal tut in frònt a dal dóni par catàr sù di bèsi.
La cantànta la dvénta la prima artìsta a piasàr tri àlbum dópi ad fila a 'l prim pòst quànd la fà gnir fóra On the Radio.
In dal 1980 la pasa a la Geffen Record ch'la gh fà mulàr lè Moroder e Bellotte par pasàr cun Quincy Jones. Insém a lò la fà gnir fóra al disc Donna Summer, cun dèntar i braṅ Love Is in Control (Finger on the Trigger), The Woman in Me e State of Independence. Par lē quél lè l' è pròpria un perìud ad cambiamènt parchè la sa spóśa par la secónda vòlta, cun al cantànt di Brooklyn Dreams, Bruce Sudano.
In di prim an Utànta la sò stéla la sa śmòrsa un pôc par pò turnàr a brilàr incóra cun She Works Hard For The Money e al sìngul This Time I Know It's for Real dal 1989.
In di an Nuànta la sarnìs ad far di duét (òṅ cun la Liza Minnelli ma anc cun la Barbra Streisand) e dal cover (la canta anc Con te partirò 'd Andrea Bocelli).
In dal 2004 la gh la cava a finìr in dla Dance Music Hall of Fame, insém a i Bee Gees e a Barry White.
Malàda da tèmp 'd un càncar a i palmòṅ, la Donna Summer la mōr al 17 ed maǵ dal 2012, a ssanta-tri an, in dla sò cà a 'l mâr davśèṅ a Venice, in sla còsta òvest dla Flòrida, quànd incóra l'éra drē a lauràr a 'n àlbum nóṿ[1].
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- 1974 Lady of the Night
- 1975 Love to Love You Baby
- 1976 A Love Trilogy
- 1976 Four Seasons of Love
- 1977 I Remember Yesterday
- 1977 Once Upon a Time
- 1978 Live and More
- 1979 Bad Girls
- 1979 On the Radio - Greatest hits
- 1980 The Wanderer
- 1982 Donna Summer
- 1983 She Works Hard for the Money
- 1984 Cats Without Claws
- 1985 The Summer Collection
- 1989 Another Place and Time
- 1991 Mistaken Identity
- 1994 Endless Summer - Donna Summer's greatest hits
- 1994 Christmas Spirit
- 1996 I'm a Rainbow (rigistrâ in dal 1981)
- 1999 Live and More... Encore
- 2003 The Journey - the very best of donna summer
- 2008 Crayons
Nòti
- ↑ La mùśica l'è in lut: l'è mòrta la Donna Summer, regìna dla disco music Ilgiornale.it, 17 ad Maǵ dal 2012


text:
Il mund exotic dal circus n’ha betg ina gronda tradiziun en il Grischun. In’emprima dinastia da circus pudess dentant s’etablir quests dis. Las quatter generaziuns da la famiglia Berger da Domat investeschan tut lur energia en l’emprim circus grischun cun artists professiunals, il Circus Maramber. Las passa 40 producziuns han lieu en l’Obere Au a Cuira e quai durant las proximas tschintg emnas. In eventual gudogn duai ir ad instituziuns caritativas. Po in tal project reussir?
«Die Insel»
En la rubrica litterara discurrin nus davart il chantautur e scrivent Linard Bardill ch'è ì sin l'insla Gomera per scriver in text davart il murir. Il resultat è il cudesch «Die Insel», in chant che mussa ch'ins sto emprender a viver per chapir la mort.
RTR Magazin da cultura 11:00


text:
Cun quai cumenza la terza etappa en la tschertga dad in deposit sutterran geologic adattà per il rument radioactiv. Ils trais lieus pussaivels vegnan uss examinads pli precis. Per exempel vegn era examinà sch'i duai dar in deposit cumbinà per rument d'auta radioactivitad e rument da media e bassa radioactivitad u sch'i duai dar dus lieus separads.
Ina decisiun definitiva duai esser pronta fin il 2030. Cunter quella èsi pussaivel da prender il referendum. E sche tut va tenor plan vegni a dar il 2050 in deposit per rument da media e bassa radioactivitad ed a partir dal 2060 in deposit per rument d'auta radioactivitad.
RR novitads 12:00