text:
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Dad Annatina Nay - Gl’emprem mument: Ti vesas enzatgi. Chec extern. In scan da tgau entochen pei – da pei entochen tgau. Lais ti s'influenzar dall'emprem'impressiun visuala? Lu il chec intern. El ni ella arvan la bucca. Sia vusch plai buc a ti – ella di forsa enzatgei deplazzau. Ti teidlas, ti miras, ti fredas, ti sentas, ti giudicheschas e staupas immediatamein enzatgi en in truchet. Finius ei il maletg. Punct, proxim! Co giudicheschas ti? Tenor il proverbi engles: You never get a second chance to make a first impression – negina schanza per ina secunda impressiun? Ni eis ti l’objectivitad en persuna?
All’entschatta stat il pregiudezi
Sch’ei fuss aschi sempel! Nus vesin, registrein e giudichein pilpli immediat ed a monda subjectiva. Il camerier el restaurant lai dar in tschadun tschuf giun plaun. Tamazi! El ei buc el stan da far endretg siu job e sia coordinaziun ha el buc sut controlla. Naturalmein ch’el derscha proximamein in migiel aua sur meisa vi. Negina damonda! El duei midar sia lavur. El service san ins buc duvrar quei schani!
La dunna giuvna blonda cun calzers aults vestgida en pink ei ina tussi e perquei segir tuppa. Negina discussiun. Sch’ella di denton a nus ch’ella studegi matematica savein buc sche nus duein crer! Per propi? Quei sa buc esser. Quella di schulas. Ella ei segir vendidra el Tally Weijl – mo dat buca tier quei! Manzasera!
Tiu date menziunescha duront vossa emprema sentupada en ina construcziun laterala ch’el seigi cartents. En tiu tschurvi glischan las glischs d’alarm en tgietschen, ti audas sirenas e vesas tiu date gia sco commember dad ina secta – imagineschas che voss futurs affons vegnessan ad esser unfrendas da quella communitad religiusa, peglias tema e scappas ord l’ustria avon che ti damondas suenter e dattas a tiu date la schanza da s’explicar. Forsa vess el precisau en sia proxima construcziun sia posiziun. Mo el survegn negina secunda schanza. Insumma: Daco buc star lucs? Quei ei bein mo vies emprem date. Neginas obligaziuns. Neginas nozzas, negins affons, probabel era negin secund date, tgei fas pia quitaus?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Commentar e giudicar
Carstgauns giudiecheschan beinspert sur dad auters carstgauns. Quei schabegia automaticamein. Els giudicheschan tenor lur cumparsa ni lur sedepurtar. Ei drovi savens mo ina secunda per far in maletg dalla persuna visavi. Reveder in tal ch'ei gia francaus ei grev e drova beinvulientscha dad omisdus mauns. Tgei schabegia cun quels che san pér mussar lur potenzial tier la secunda egliada? Mintgaton drovi era in sguard empau pli precis.
Ei tiu maletg è miu maletg?
Meinsvart giudichein nus è tenor meinis dad auters. Il Pauli seigi in lunghurus e la Francisca ina paterliera. E sche nus enconunschin buca sezs quels dus, mein nus da quei anora che quei constetti naturalmein. Nus creein nos maletgs tenor las valetaziuns da tschels – meinsvart senza sedumandar sche quei che tschels raquentan constat propi!
Perquei eisi forsa tuttina necessari da schar passar duas, treis, forsa era tschun secundas avon che giudicar e da mintgaton far siu agen meini e siu agen maletg avon che da reparter buls e metter glieud en scatlas.
Text: A. Nay, Turitg
Fotografia: Pexels.com (CC0)
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Ti sas bugen emprestar quei cudisch – jeu partel cun tei mia musica – nus brattein resti – nus partin in auto. Parter e brattar ei oz dapli che mo in trend – sharing is caring – nus brattein e partin adina pli savens – en nies mund virtual sco era el mund real.
Parter mo cun in clic – parter a moda virtuala, sur facebook, instagramm ni snapchat – quei fan biars da nus – mintgaton ni savens. Ils ins partan regurdienschas, auter muments nunemblideivels, informaziuns ni artechels da gasettas. Ils status e las fotografias dallas vacanzas sper la mar ni dalla fiasta da natalezi sederasan tras las lingias dalla reit vi tiel recipient per baul ni tard sepiarder ellas profunditads inexplicablas digl internet. La veta daventa aunc pli biala tras in filter dad instagram #lovemylife #happytimes #happypeople! Per minuta vegnan 50 000 cuntegns derasai via facebook. Per ura treis milliuns – per di 72 milliuns. Quels cuntegns survegnan per minuta circa 3 milliuns likes. Nus partin e survegnin renconuschientscha.
Sco affon vevi adina num da parter cun tschels. Parter muntava da dar al frar la mesadad dalla tschugalata, ni alla sora il niev termagl ch’ins veva sez gest survegniu dalla madretscha. Parter era buca adina sempel – plitost zatgei ch’ins stueva – perquei ch’ils geniturs schevan. Oz ei parter daventau in stil da viver – ins parta autos, habitaziuns ni plaz da lavur cun auters. Ei fa plascher sche nus savein far a zatgi auter in plascher – e sche nus sentin ch’il visàvis ha plascher – legra quei era nus.
Brattar ina caussa cun in'autra
Parter e brattar sa esser ecologic sco pratic – forsa ina tenuta meins egoista en nies mund d’individualists. Daco buca puspei brattar ina caussa cun in’autra, enstagl da brattar ina caussa encunter daners? Jeu tagliel a ti ils cavels, persuenter gidas ti a mi d’installar miu computer – jeu schubregiel a ti igl auto e persuenter fas ti cumissiuns per mei. In prender ed in dar che savess menar tier ina circulaziun dinamica ed autonoma.
Viver ina veta mobila independenta
Brattar resti ni musica – emprestar dad enzatgi la maschina da furar ni ina valischa. Material drova spazi e nus lein viver ina veta mobila independenta – nus lein sedistaccar da material – lein buc exnum posseder enzatgei – mo tuttina buca desister da far diever da quel. Tut quei ch’ins drova buca pli ni buc aschi savens san ins parter cun auters – ni forsa brattar encunter enzatgei ch’ins leva gia daditg cumprar.
Text: A. Nay
Fotografia: Pexels.com (CC0)
Emprima publicaziun: settember 2016
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Mintgaton s’imaginel ina creatira che sesa vid ina meisa da lavur. Sin quella meisa ha ei nundumbreivel biars pupials cun notizas e cartas geograficas, forsa in giug cun figuras, tocs da cumbinialas, vid las preits pendan moniturs da computers che muossan situaziuns ord il mintgadi. Ina imaginaziun humana – ina creatira cun tratgs humans – aschi humans sco jeu mezza sai s’imaginar ella.
Tgi ei quella creatira e tgei fa ella? Ina risposta concreta enconuschel jeu buc. Ella savess esser nies destin – ni forsa gioga ella la pura casualitad en nossas vetas.
Ina veta casuala
Ils ins pretendan ch’ei detti negina casualitad, ils auters rin sur dil destin. Nus essan mo in toc puorla el mund gigant, en ina galaxia senza cunfins. Ed uss? Dat ei per mintgina e mintgin da nus enzanua in script cun in toc da teater cul num „mia veta“? Quei ei bein absurd? Tons tocs da teater che giogan parallelmein – carstgauns che han da giugar pliras rollas el medem mument, rollas principalas, rollas lateralas, statists. „Nuot ella veta ei casual“, ha ina dunna detg a mi tschei di. Jeu sesevel casualmein sin in baun e spitgavel sil bus. „Miu tema“, hai jeu tertgau ed entschiet a discutar. Ella creigi vid karma, ha ella detg. Tut il bien ch’ins fetschi vegni anavos tier ins. Da quei seigi ella perschuadida. En quei mument ei il bus vegnius ed jeu sun ida. Curiosa situaziun casuala ni veva quella forsa in senn? Il senn da patertgar suenter puspei pli intensiv sur da tals temas?
Tut destin ni tut casualitad?
Mintga pintga decisiun ei in motiv per ina consequenza. Sch’jeu vess priu igl ascensur enstagl dad ir a pei da scala si, vess jeu buca entupau la vischina ch’jeu hai daditg buc pli viu – ed ella vess era buca raquintau a mi che siu fegl vendi (gest oz) in velo da cuorsa – naturalmein exact aschia in ch’jeu level gia adina cumprar! Ed uss sun jeu casualmein daventada possesura dad in velo da siemi! Destin! Ston ins forsa esser cartents per saver crer vid il destin? Forsa ch’ins sa era influenzar in tec igl agen destin cun metter fil en guila – cun sepreparar sin differentas situaziuns, per exempel da mai pli prender gl’ascensur!
Annexa:
Maletgs casuals – ina exposiziun.
E tgei schabegia sche la casualitad daventa mied da creaziun. La creadra visuala Annatina Nay muossa placats ord in mund visual abstract. Ils maletgs ein vegni creai cun glisch, umbriva, moviment e colur. Tut casual – ni forsa tuttina buc.
La Nische ei in liug da cultura amiez il marcau da Turitg, aviarta entochen fin zercladur 18.
Nische, Brauerstrasse 80, 8004 Turitg, nischezuerich.ch
Text e fotografia: (c) Annatina Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Ils carstgauns vulan tudi categorisar, metter en truchets per capir. Tut quei ch’ins sa numnar pil num ei capeivel. Tut quei ch’ins sa exprimer san ins era capir. Nus essan diversitad heterogena. Affons, carschi, glieud veglia. Ils foss denter generaziuns ein profunds. La capientscha in per l’auter – savens forsa empau pintga?
Stuess buca tut flessegiar? Stuess buc tut esser en moviment? Nies mund – in mund pleins da generaziuns fluidas? Enstagl da quei: in mund plein carstgauns vegls cun spérts giuvens e giuvens che sedattan vegls e conservativs en lur patertgar. E lu dat ei aunc carstgauns che suondan neginas vias classicas – vivan senza cunvenziuns. En tgei truchet pomai metter lezs?
X, y ni z?
Generaziun x, generaziun y, generaziun z.
Tgei bustab eis ti?
X – la generaziun che selai buca secategorisar – tut che semischeida, tut en moviment, tut ei pusseivel – po buca sefixar.
Y – la generaziun „why“ – quels che damondan adina suenter il daco e dacum ed insumma.
Ni z? Datti gia ina generaziun z? Il rest, la fin?
Nus – carstgauns digl emprem mund astgein adina sedecider – per ni encunter: in studi, per ni encunter: l’amur, maridar, haver affons, far carriera, far negina carriera. Per ni encunter: haver raps, ni haver temps, viagiar, star a casa, prender drogas, far sport, consumar, spargnar. Decider, senza stuer prender risguard sin finanzas, situaziuns politicas, repressiun – tut ei avon maun – e quei en abundonza.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Ed jeu?
Ed uss sesenflar in mund nua che tut ei pusseival – in pensum per veta duronta. Sun jeu uss x, y, z? Forsa in tec da tut e tuttina nuot? En quei forsa x, en tschei in tec y, en zatgei auter forsa tut normala ... in dilemma.
Tgei sun jeu uss propi? Nua stun jeu? Jeu sun bia e tuttina nuot endretg. Forsa sun jeu tut enina? E lu entscheivel a sesanflar, jeu sun quei e quei e quei, in tec quei, massa quei e lu aunc tschei. Jeu sun ina summa da bia.
Sligiaziun slash!
Jeu sun slash. Slash, il streh cursiv denter dus plaids. In segn d’interpuncziun che vegn duvraus savens per sparter ni per enumerar. Jeu sun ina dunna /slash/ jeu lavurel sco grafichera independenta /slash/ forsa mintgaton era sco artista /slash/ jeu dun scola /slash/ jeu hai biars interess /slash/ jeu vi scriver /slash/ jeu vi viagiar /slash/ jeu vi buca schar metter mei en in truchet /slash/ vinavon, anavon, adina en moviment, adina fluid: viers gl’infinit ...
Text e fotografia: (c) Annatina Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els passentan lur temps cun far nuot e cun spitgar sin Godot. Els sez enconuschan buca Godot, els san gnanc sch’ei dat insumma el. En certs muments han els denton speronza che Godot arrivi beinprest. Spitgar sin Godot ei in’activitad senza senn – forsa schizun empau lungurusa. El cumpara numnadamein mai. Il sulet che varga ei il temps. Estragon e Wladimir spetgan.
Muments vits
Per beinenqual ei spitgar in temps nizeivel, per auters ina peina. La veta ei spitgar – ils carstgauns quels che han da spitgar. Mintgin – ti ed jeu. Alla cassa dil Volg, sin posta, alla staziun dil tren ni alla staziun dil bus. Avon il kino, avon il teater, avon la bar. Savens el restaurant. Al runal ni per ir sin tualetta. Sin rispostas, sin persunas, sin muments, sin midadas. La sera en letg sin la sien, la damaun sin ch’il svegliarin scalini. Sin l’amur dalla veta, sin la fin d’ina sesida lungurusa, sin l’entschatta da zatgei interessant, sin ch’il mund mondi sutsu, sin ina naschientscha ni sin la mort. Il temps da spetga para savens vits. El varga pli plaun, el ei liungs – sligiaus dil sentiment da temps. Nus spitgein e sperein sin in mument d’acziun – sin il mument che Godot cumpara.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Spitgar ei lungurus
Il temps da spetga ei in temps denter dus temps – en in cert senn ina zona vita, in temps che nus lein savens puspei emblidar, perquei che nuot para da schabegiar. Forsa schizun in temps empau lungurus? Duront spitgar mirein savens viaden el telefonin, scrivin tonnas messadis, repartin likes, tedlein musica e navighein tras la reit digl internet per sepiarder sin paginas infinitas. E lu vesin nus che la persuna che ha recepiu il messadi da whatsapp ha gia legiu el. Ok ... e nus spitgein – sin sia risposta! Tenin strusch ora la tensiun.
Daco ha ella buca gest scret anavos a mi? Ha ella buca temps, ni forsa enzatgei pli perdert da far? Vul ella buca scriver, ni ha ella forsa autras prioritads?
Nus mirein per l'aria – contemplein ils carstgauns entuorn nus, tedlein lur dialogs ni silmeins fragments da quels e fagein apparentamein nuot.
Ti sas buca patertgar nuot
Quei ei nunpusseivel. Estragon e Wladimir fan nuot auter che spitgar sin Godot e patertgar igl entir temps vid quel, schegie ch’els enconuschan buc el. Jeu contemplel la dunna cun il manti tgietschen, fetsch in link tier la persuna ch'jeu hai scret il messadi e sedamondel daco ch'ella ha aunc adina buca rispundiu?
Ok, sch'ella rispunda buca tochen damaun marvegl dun jeu in telefon! Jeu spetgel e fantiseschel – emprovel da sedeclarar la situaziun, enquerel declaraziuns per mei e pil mund. Forsa ha ella veramein buca temps. Jeu spetgel. Jeu stoi tener ora da spitgar. Igl ei buc sempel e perquei forsa insumma buca lungurus, mintgaton schizun empau stentus. Spitgar e schar vargar il temps, senza piarder la pazienzia. Jeu spetgel e sperel che Godot arrivi tuttina aunc e ch'il toc da teater prendi forsa tuttina ina fin da surpresa.
Funtaunas: Becket Samuel, Waiting for Godot, 1952
Text e fotografia A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Tgei ei cletg e tgei ei ventira? Ha cuntentientscha la medema muntada? Damondas existenzialas! Sun jeu cuntenta? Sun jeu ventireivla? Per tudestg „Glück ni glücklich“ – per engles „happiness ni happy“. La definiziun per romontsch ei pli cumplexa! Avon entgins dis hai jeu visitau in’exposiziun el Museum für Gestaltung a Turitg cul num: „Die happy Show“. Igl artist e graficher austriac Stefan Sagmeister che viva e lavura a New York, avisescha all’entschatta dall’exposiziun ils visitaders che la viseta da tala fetschi els buca pli cuntents ni ventireivels. Igl ei tuttina in’exposiziun inspironta ed informativa. Quei text sebasa sin cuntegn dall’exposiziun ed ei ina rimnada persunala da fragments e patratgs ch’ein restai e han intimau mei da reflectar.
Raschuns per tiu cletg
Daco eis ti cuntents? In fatg: Motivs per tiu cletg ein per 50% genetics, 40% dependents da tias activitads sco per exempel sport ni meditaziun, per 10% decidan tias cundiziuns dalla veta, ils facturs che selain buca midar sur da tiu cletg. Stefan Sagmeister viva, sco el pretenda sez, ina veta cun certs privilegis – suenter siat onns da lavur fa el mintgamai in onn pausa. El argumentescha sco suonda: „Ils emprems 25 onns da nossa veta emprendin nus, ils proxims 40 onns essan nus occupai cun luvrar. A nus restan aunc biabein 15 onns veta en pensiun. Jeu vi scursanir mia pensiun per 5 onns e far suenter mintga siat onns in onn sabbatical denter mes onns da lavur. Aschia sun jeu pli productivs e mias ideas flessegian puspei anavos ella societad.“
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Con cuntents eis ti?
Sin ina scala da 1 entochen 10? Gest uss en quei mument? Stefan Sagmeister citescha il matematicher e filosof franzos Blaise Pascal che pretenda gia entuorn 1650: „Mintga carstgaun less esser ventireivels, senza excepziun, nus tuts lein contonscher quella finamira..." Igl esser cuntents e ventireivels stat en relaziun cun nos basegns e quels vegnan ordinai en fuorma da piramida, l’aschinumnada hierarchia dil cletg tenor Abraham Maslow. Basegns fundamentals sco aua, aria, nutriment, sien e sex alla basa vegnan suandai da sanadad, lavur ed in dacasa. Relaziuns socialas stattan sin posiziun treis. Success e creativitad alla tschema. Sche ti stuessas uss aunc inagada rispunder alla damonda dall’entschatta? Tgei posiziun dad 1 entochen 10 silla scala dil cletg tschernessas? In’autra, ni forsa puspei la medema?
Mia tscherca
„Anfla il cletg mei?“ Avon circa 15 onns hai jeu survegniu in cudisch cun quei tetel. Il cudischet dil duo artistic Fischli/Weiss cuntegn paginas neras, scartira alva, massa citads e damondas. In di hai jeu schenghegiau vinavon el ed in pèr onns pli tard puspei survegniu in identic da zatgi auter. Il cudisch ei daventaus in dils preferi. Cletg e ventira tuornan adina puspei – en undas e ciclus. Cletg e ventira anflan mei ed jeu anflel els. E per finir in citad da Stefan Sagmeister: „Everything I do always comes back to me.“ In encurir ed anflar perpeten. Igl ei tut mo ina damonda dalla perspectiva.
Funtaunas
Cudisch: Peter Fischli, David Weiss: Findet mich das Glück, 2002
Filosof: Blaise Pascal http://www.zeit.de/1979/42/pensees
Abraham Maslow, Hierarchie des Glücks, Bedürfnispyramide
https://de.wikipedia.org/wiki/Maslowsche_Bed%C3%BCrfnishierarchie
Stefan Sagmeister http://sagmeisterwalsh.com/
Exposiziun: Die happy Show
http://www.museum-gestaltung.ch, http://sagmeisterwalsh.com/work/all/the-happy-show/
Film: The happy film http://www.thehappyfilm.org/
Text e fotografia A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay -
... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi scriva oz insumma aunc cartas postalas? Mo persunas sur 70, mo affons da scola? Scriver cartas ei bein total onns 90, oldschool, oz forsa perfin in tec retro? Analog ei retro, mo caussas analogas svaneschan pli e pli fetg ord nies mintgadi – era sch’ei dat cuntertrends. Quei ei fact. Mo pertgei schar svanir diltut las cartas postalas? Scrivi dapli cartas postalas a voss cars!
Scriver cartas dat lavur
Uonn hai jeu scret suenter biars onns e suenter esser stada meinsvart naven entginas cartas postalas da mias vacanzas. Bien, jeu mezza sun forsa in tec oldschool e hai ina fleivlezia per retro, mo prender la peda, cumprar las cartas al kiosk, cuorer en in’autra stizun per marcas, studegiar tgei scriver e lu scriver las cartas, encurir egl internet las adressas exactas da posta e silsuenter anflar ina scaffa da brevs (che ei buca mo ina attrappa) ei nuota aschi sempel.
In dètg effort duront las vacanzas che duein bein esser (mo) recreativas!
Dad Annatina Nay - Forsa ei tiu paradis in cuolm, in vitg, in marcau, in’insla? Lunsch naven, ni datier, in liug freid ni cauld, in siemi. Alla tscherca da miu paradis persunal haiel anflau in’insla, mar ed ina riva plein plastic. Quei era buca il paradis ch’jeu s’imaginavel, lez fuss probabel staus in tec pli schubers. El sablun plastic, ell’aua plastic, pachetadis da plastic e butteglias da plastic. Plastic ei bein in material pratic – in material ch’ei deplorablamein fatgs per l’eternitad.
En in onn vegn produciu circa 240 milliuns tonnas plastic sil mund, varga 50 milliuns tonnas sulettamein pil diever en l’Europa. Ellas mars senodan milliuns tonnas plastic – en tschun turnighels serimnan mantuns, gronds sco inslas. Fact ei ch’il plastic ei in grond problem – quei savein nus tuts gia daditg. Plastic vesibel e nunvesibel – microparechels ell’aua che vegnan pri si en nossa cadeina da nutriment, perquei che pèschs scumbeglian els cun plancton. Jeu vi buca moralisar – leutier hai jeu negin dretg. Jeu mezza possedel (memia) bia plastic. Jeu cumprel quasi mintga di senza vuler plastic per gest puspei fierer naven quel. Jeu beibel ord butteglias da pet senza ponderar che la gronda part da quel vegn gnanc reciclada – igl ei semplamein fetg cumadeivel. Nus pachetein nies rumien en sacs da plastic – per schar barschar quels ellas barscheras. Voilà, naven!
Dapertut plastic
Plastic – il tema che fatschenta gest pir che mai. Plastic en pachetadis, textilias, colas, material da baghegiar. Ei dat strusch enzatgei ch’ei dat buca ord plastic. Calzers, autos, cabels, vischala, pusada, strubas, vestgadira, protesas, madrazzas d’aria, barschuns da dents. Mass ei senza?
Jeu schaiel sin miu schigentamauns el sablun, mirel viadora ella mar ed observel in um che raschla ensemen rumien cun in risti. Silsuenter cava el profundas ruosnas el sablun. El cava ad in cavar e lai svanir il rumien ellas ruosnas. Lu cuviera el quellas cun sablun e petga culla pala sissu. A fin. Il plastic ei naven.
No waste – low waste
Jeu fetsch retschercas. Ella reit anflel artechels e maletgs. Jeu mirel documentaziuns – senza fin. Balenas mortas allas rivas, pleinas cun plastic. Scamonds da sacs da plastic. Microgranulats en scarun. Ils fatgs ein pesonts. Co sai jeu sco pign pèsch contribuir? Jeu emprovel da sminuir miu consum da plastic persunal cun cumprar en cunscient. Aschia eviteschel butteglias da plastic – cumprel legums sin fiera ni maglias danovamein en ina stizun che porscha negin pachetadi. Il pachetadi prendel cun mezza – glasa ni satgets da teila. Igl ei buc cumadeivel dad ir tras igl entir marcau cun in saccados plein glasa vita. Cumprar en drova uss planisaziun. Spontan munta plastic. No waste ei denton quasi nunpusseivel, mo jeu emprovel da practicar low waste. Semplamein aschi pauc plastic sco pusseivel per tuttina aunc saver semiar d’in ver paradis.
Cumprar senza pachetadi
www.foifi.ch (Turitg)
www.palette-bern.ch (Berna)
www.bareware.ch (Winterthur)
www.baselunverpackt.ch (Basilea)
Films e documentaziuns (ina schelta)
www.srf.ch/sendungen/dok/helden-des-abfalls
https://www.itsafishthing.com/plastic-in-the-ocean/
Text: A. Nay, Turitg
Fotografia: Freeimages.com
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin telefonau a mi e dumandau sch’ei seigi tut en uorden cun mei. Jeu seigi bein gia in temps buca pli stada el center. Gest ussa cura ch’il temps da bikini vegni adina pli e pli datier! Gie, hai jeu rispundiu, jeu vevi empau bia da far. Oravontut en temps da stress duess ins buca calar cun fitness – quei seigi il mender, ha ella manegiau. Sche ella lessi uss far a mi schliata cunscienzia?, hai jeu dumandau empau brut. La fin finala decidi bein jeu sco clienta. Sin quei ha ella mess giu il telefon.
Anti-bikini!
Pah, temps da bikini! Pervia da mei savessan nus schar quei temps nua ch’el ei! Jeu sun uss tonaton anti-bikini e loscha possesura d’in costum da bogn. In costum da bogn ei ina invenziun magica. Quel zuppa tut e lai guder mei cun buna cunscienzia ovs e lieurs da tschugalata. Pastgas ei tonaton il pli bi temps digl onn – pli bi che Nadal, Tscheiver e vacanzas da stad ensemen. En stizun spassegiel plein queidas tras las crunas pleinas da dultscharias pachetadas en pupials dad alu. Ils scazis tarlischan en tuttas colurs ed jeu sesentel ella tiara dalla cucagna. Jeu vi empruar in iev da tschugalata da mintga sort e tuornel a casa cun ina tastga plein bienas. Buontad quels ovs cun gianduja! Mhhmm ovs da stracciatella. E pér quels cun caramella – in siemi! Jeu magliel e gaudel dis en e dis ora, senza studegiar vid il temps da bikinis. Gl’ei bein bi sch’ins sa guder il
s ovs da tschugalata gia meins avon Pastgas.
Anti-fit
Jeu hai bein stuiu sluccar il nuv dallas jeans suenter gentar. Has ti forsa priu tier?, ha ina collega da lavur dumandau mei. Hmm ... forsa in, maximum dus kilos. Daco? Vesan ins quei? Forsa era treis ni quater?, ha ella dau la tecca. Mo quei seigi gie buca da smarvegliar – dapi ch’jeu senutreschi quasi mo da tschugalata seigi jeu ida si sc’ina cocca! Sche quei seigi nausch? Coccas seigien zatgei bien, hai jeu rispundiu. Na, mo forsa empau nunusitau el temps che tuts seigien plitost anti-tschugalata.
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein silmeins ina gada ad jamna ella tauna dil luf, possedel perfin in niev outfit (vul dir caultschas e tschappas novas) e sai tschentar en ed ora mezza il schinumnau „crosser“. Dapi circa dus meins sun jeu part da quei club e stoi conceder: Il center da fitness ei daventaus per mei dapli in liung per far studias socialas che studias sur da miu agen tgierp. Jeu sai, jeu vegnel mai ad haver in sixpac. Quei ei absolutamein ok. Aschia che vegnel era mai a saver trer en in top che cuviera buca il venter. Era quei ei totalmein ok.
La matta cul club mate
In gliendisdis endamaun el center da fitness. Suenter studegiar ditg vi e neu ed insumma, sun jeu semessa sin via el center da maschinas. Entscheiver ina nova jamna en moviment ei bein in bien propiest. Pér da dretg suenter ina fin d’jamna pulit malsanadeivla – empau bia vin, empau bia gervosa, empau bia gin-tonic, empau bia sortida e fetg pauc sien. Uss hai num suar ora las calorias ed ils puccaus.
Jeu semettel sil crosser ed entscheivel a marschar - hoppla hop el ritmus da mia musica. En buc ditg semetta ina matta sil crosser sper mei. Ella porta hotpants ed in top. Sin tgau in pindel da suadetsch pinc ed enta maun ina butteglia da veider cun Club Mate. Ella pren in schluc. Okay ..., tratg’jeu. Mate el center da fitness? Hai jeu munchentau in trend? Forsa vegn quella gie directamein dalla sortida? Tgunsch aunc mess viaden in schuss vodka. Jeu savess gie dumandar sch’jeu astgi è ver in schluc, tratgel jeu e seregrodel vid mia davosa sera cun Club Mate-vodka. En miu tgau in film, e lu aunc in ... mes patratgs scappan en autras sferas. Ed jeu sun naven. Quei schabegia a mi meinsvart duront activitads ton monotonas. Jeu vesel mei da lunsch. Jeu lavurel en ina fabrica vid ina pindella. Dis en, dis ora ils medems moviments. Jeu mettel avon con lungurus che quei ei, con vit entochen ch’jeu vegnel destadada dad in griu. Aaaaahhhh!
Superman
Sil fiat totalmein allerta! Cul tgau anavos el center da fitness. Tgei ei schabegiau? Ha zatgi survegniu ina peisa giu pil pei? Jeu mirel enturon e vesel – el. Miu diu! Superman! Jeu fruschel ils egls e crodel bunamein giu dil crosser. Superman emprova dad alzar ina termenta peisa e dat aunc inagada ora in buorl. Quel va a mi tras pial ed ossa. Superman ha tgau blut, pial stgira e musclas giganticas. El fa tema a mi. Suadetsch daghira da siu frunt sur siu pèz giun plaun. Superman schema sc’in taur tscharva tras l’entira sala e pitescha ad in pitir. Mintgina da sias musclan tremblan. Puspei in griu! Per oz hai jeu avunda. Jeu bandunel ton pli spert il center da fitness, mon sin via a casa aunc spert tiel pasterner. In croissant ed in cappucino take away. Suenter quels strapazs ei quei bein ina pagaglia meritada!
1000 stgisas
Entgins dis pli tard emprovel da semotivar da puspei ir a fitness. Quei fuss gia la secunda gada en in’jamna – in record persunal. Mo mes patratgs vid Superman e la fina bial’aura fan svanir mia motivaziun avon ch’jeu sai insumma sedecider da pachetar mia tastga.
Alternativas fussen: Ir a cuorer ni a spass. Jeu sedecidel dad ir cun velo tras il marcau e far in pèr cumissiuns. A fitness sai jeu ir in’autra gada. Miu abo vala bein aunc varga diesch meins. Sche quei ei buc stau in’investiziun pil giat! Jeu studegel co jeu savess per in’autra gada investar pli lucrativamein mes daners. Forsa fussen dar lotto ni ina viseta el casino bunas opziuns?!
Text: A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Fotografia: Wikipedia - http://spongebob.wikia.com/wiki/Donald_the_Shark
Suonda LATABLA!
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...
Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...


c: text/html

text:
La partida populara svizra dal Grischun va en il cumbat electoral per la regenza grischuna cun Walter Schlegel. Schlegel è dapi il 2012 cumandant da la Polizia chantunala dal Grischun. Quai ha la PPS communitgà il glindesdi.
PLD cun Christian Rathgeb
La Partida liberaldemocratica grischuna ha uffizialmain nominà Christian Rathgeb sco candidat per la regenza grischuna. Quai han decis ils delegads a lur radunanza avant duas emnas a Cuira. La finamira saja ch’il cusseglier guvernativ da fin qua, Christian Rathgeb, vegnia elegì cun in fitg bun resultat, ha communitgà la PLD. Uschia renunzian ils Liberaldemocrats explicitamain da nominar dasper Rathgeb anc ina segunda persuna per las elecziuns da la regenza dal 2018.
La PCD cun Cavigelli e Caduff
La Partida cristiandemocratica ha nominà mez avust gist dus candidats per las elecziuns en la regenza. Il cusseglier guvernativ da fin qua Mario Cavigelli e il Sursilvan Marcus Caduff. Tenor atgnas indicaziuns vul la PCD defender il sez da Cavigelli e gudagnar enavos il sez pers il 1998.
PS cun Peter Peyer
La Partida socialdemocratica dal chantun ha fatg ina preselecziun per nominar in candidat uffizial. La finala ha Peter Peyer survegnì las bleras vuschs ed uschia decis las preselecziuns avant Andreas Thöny.
PBD cun Parolini e Felix
La Partida burgaisdemocratica va cun Jon Domenic Parolini e Andreas Felix en la cursa per la regenza grischuna. Per la PBD vali da defender il sez da Barbara Janom Steiner, che sto sa retrair pervi da la limita dal temp d’uffizi. I va er per defender il sez da Parolini.
PVL senza candidat
L’emprim aveva la Partida verd-liberala annunzià da vulair medemamain preschentar in candidat per la regenza grischuna. Alura aveva il president Gaudenz Bavier dentant communitgà ch’ì na dettia tuttina nagin candidat per la regenza e ch’els sa concentreschian sin las elecziuns en il Cussegl grond.
Las dunnas mancan
Las partidas ch'han preschentà fin uss candidats han sulettamain nominà umens e naginas dunnas. Uschia èsi gia uss quasi segir che nagina dunna vegn a succeder a Barbara Janom Steiner.
RR novitads 22:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Erfurt
Erfurt a l'è una cità de la Germania de 204 880 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A l'è la capital e la cità püssee pupulada del Land (Stat Federal) de la Türingia.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Andreas Bausewein.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erfurt a l'è gemelaa cun:
- Győr, Üngheria
- Haifa, Israel
- Kalisz, Pulonia
- Lille, Francia
- Loveč, Bülgaria
- Magunza, Germania
- Piasensa, Italia
- San Miguel de Tucumán, Argentina
- Shawnee, Stat Ünì d'America
- Vilnius, Lituania
- Yan'an, Cina
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Springfield, Massachusetts
Springfield a l'è una cità del Massachusetts cunt una pupulaziun de 152.082 abitant. A l'è la terza cità püssee granda del Massachusetts e la quarta del New England dopu de Boston, Providence e Worcester. A l'è la prima cità di Stat Ünì e anca quela püssee granda che l'è stada ciamada Springfield.
A Springfield a gh'è la Basketball Hall of Fame e la squadra de Hockey sül giaz di Springfield Falcons. Chì a hinn nassüü anca el Theodore Geisel, püssee cugnussüü cumè el Dr. Seuss, l'inventur del Basket, el James Naismith, e l'atur Kurt Russell.


text:
Il gieu ha gia cumenzà optimal per il CB Trun/Rabius. Suenter be quatter minutas ha Orlando Monn manà l’equipa da chasa cun 1:0 en avantatg. Be 10 minutas pli tard ha Danis-Tavanasa pudì egualisar al 1:1. Suenter in penalti dispitaivel è Danis-Tavanasa schizunt ì en avantatg cun 2:1 curt suenter pausa. Grazia ad ina dubletta tranter la 78. e la 83. minuta ha Trun/Rabius anc ina giada pudì volver il gieu, era cun in zic cletg. Il 2:2 è numnadamain stà in autogol ed il 3:2 in penalti che Livio Janka ha pudì nizzegiar.
Drama da golis a Trun
Trun/Rabius ha bain gudagnà il derbi cunter Danis-Tavanasa dentant pers omadus golis en in gieu brisant cun bleras emoziuns. En la 54. minuta è il goli da Trun/Rabius, Flavio Schuoler, siglì ensemen cun in giugader da Danis-Tavanasa ed è crudà senza schientscha per terra. Immediat ha stuì vegnir clamà l’ambulanza. Tenor emprimas indicaziuns ha Schuoler tranter auter gì ina scurlada dal tscharvè.
Silsuenter è Sandro Tomaschett ì en il gol. Be duas minutas pli tard ha el dentant gia puspè stuì bandunar la plazza suenter ch’el ha survegnì la carta cotschna. Tomaschett ha piglià la balla cun ils mauns dador la lingia da 16 ed uschia evità ina clera schanza da gol da Danis-Tavanasa. La finala ha Beat Cadruvi, il giugader d’amez da Trun/Rabius, stuì ir en il gol ed ha persvadì cun pliras paradas. Era grazia ad el èn ils da Trun/Rabius vegnids da salvar ils trais puncts a chasa. Beat Cadruvi ha mussà ch’el ha anc adina bunas qualitads sco goli suenter avair giugà blers onns sco junior en il gol.
3 gieus – 3 victorias per il CB Trun/Rabius
Per il CB Trun/Rabius è la partenza en la nova stagiun da campiunadi reussida optimal. Suenter ils emprims trais gieus maina Trun/Rabius la tabella cun 9 puncts. En ils emprims dus gieus aveva Trun/Rabius battì suveran il CB Laax ed il Club da ballape da Surses. Per l’US Danis-Tavanasa èsi stà l’emprima terrada suenter avair battì il Club da ballape da Domat ed il pari avant in’emna cunter Panaduz.
Danis-Tavanasa dovra vinavant pazienza
Per l’US Danis-Tavanasa èsi gia stà la 5avla terrada en seria cunter il CB Trun/Rabius en la quarta liga. Gia en las davosas duas stagiuns avevan ils da Tavanasa mintgamai pers omadus derbis. La davosa giada che Danis-Tavanasa ha battì ses convischin è stà en la stagiun 2015/2016.
Victoria e terrada per las equipas sursilvanas en 3. liga
Suenter trais gieus dastga la uniun sportiva Schluein Glion discurrer d’ina partenza perfetga. En il terz gieu han ils Sursilvans festivà la terza victoria. A chasa ha Schluein battì Eschen/Mauren a moda suverana cun 3:0.
L'equipa promovida da Lumnezia ha pers a chasa cunter la segunda equipa da Cuira cun 1:2 e resta uschia amez la tabella. Suenter trais gieus han ils Lumnezians trais puncts sin lur conto.
RR sportissimo 17:00


text:
Ils dus scolars muslima n'han betg pli vulì dar il maun a lur scolasta da classa. La direcziun da la scola ha dà suenter e dispensà els da dar il maun la fin e l'entschatta da l'instrucziun. La dispensa vegn entant discutada a moda cuntraversa en l'entira Svizra.
Simonetta Sommaruga ha ditg ch'ella s'imaginia auter l'integraziun. Er sut il titel da la libertad da religiun na possians betg acceptar quai, ha ditg Sommaruga envers la televisiun svizra. I saja far cler absolutamain che dar il maun tutgia tar nus ed i na possia betg dar enzennas da dumonda en quest reguard.
Rectur sa giustifitgescha
Avant è la direcziun da la scola secundara da Therwil s'exprimì publicamain. Il rectur Jürg Lauener stat davos la regla extraordinaria per ils dus scolars muslims. Ins n'haja betg mo dà suenter, mabain fatg in cumpromiss. Els sajan sa cunvegnids ch'ils scolars na dettian era betg il maun als magisters masculins. Uschia saja la dumonda da discriminaziun per els schliada, uschia Lauener envers SRF.
RR novitads 20:00


text:
Utent:Bertolòt
Cerea,
im ciamo Lorens Bertolòt,
I son ëd Turin. Mi i l'hai ancaminà a parlé piemontèis mach ant ël 2006 e parlo nen tant bin; ma i pias fé ij articol ant Wichipedìa. I dovro la Wichipedìa an Piemontèis ëdcò për aprende mej la lenga. I Spero che voi i podrie giuteme con le mìe vos.
I parlo Italian e Àngleis assè bin e un po' 'd Alman. I capisso un po' 'd Fransèis e i lo parlo un po, ma i son nen bon a scrivé-lo.
I son për le parole an Piemontèis e për ij neologism an piemontèis. I cherdo ch'a son amportant për l'evolussion dla lenga.


text:
Davent da mardi è serrada a Cuira la plazza da gieus Quader per in onn. La raschun èn las lavurs da construcziun per ina nova centrala sutterrana da l'IBC sin l'areal Quader. E sco la citad da Cuira communitgescha stoppian ils lavurants era pinar numerusas plantas en il conturn.
Ina part da las plantas vegnan remplazzadas
Previs è da remplazzar ina part da las plantas suenter che las lavurs èn a fin en var in onn. Sin lura dettia era ina plazza da gieus concepida da nov ed attractiva, scriva la citad da Cuira. Per la restructuraziun da la plazza da gieus Quader vegn scrit ora ina concurrenza.
RR novitads 20:00


text:
A Glion ha il comité d’organisaziun per las festivitads da 500 onns refurmaziun preschentà il program da festa. L’onn 2017 èn planisadas pliras occurrenzas fitg differentas sco p.ex. girs tematics tras la citad veglia da Glion, in'exposiziun speziala cun il tema «Kreuz oder Hahn – da messa ni da priedi» en il Museum Regiunal Surselva ni era congress e dietas cun referents internaziunals sur dal tema refurmaziun.
Predi sin RSI, RTS e SRF
Tenor il president dal comité d’organisaziun Jan-Andrea Bernhard dettia dus puncts culminants durant quellas festivitads. Per l'ina vegnia ses predi da Tschuncaisma emess en direct sur ils emetturs RSI, RTS e SRF. Durant il servetsch divin cun Sontga Tschaina chantia la furmaziun Cantus Firmus chanzuns dal temp da la refurmaziun en differentas linguas.
Il segund act festiv tut spezial saja ina cumedia criminala istorica sur dals schabetgs durant la refurmaziun. Scritta vegn quella cumedia da Roman Weishaupt. Ella duai vegnir producida en il liber, en differents lieus en la citad, che han in'impurtanza per l'istorgia da la refurmaziun da Glion.
Dapli visitaders è ina finamira
Il comité d’organisaziun haja trais finamiras cun quellas festivitads da 500 onns refurmaziun.
- Preschentar la citad da Glion sco citad da refurmaziun e l’influenza da la refurmaziun sin il svilup da la citad.
- Far la citad da Glion e la regiun Surselva pli enconuschenta e carmalar dapli turists en la citad.
- Far ina festa per l’entira populaziun e betg mo per spirituals.
Per cuntanscher quella finamira hajan els planisà in program fitg variant. Il preventiv per tut las festivitads muntia a circa CHF 300’000. Quel vegnia finanzià da differentas organisaziuns ed instituziuns sco p.ex. la vischnanca da Glion, la baselgia dal chantun u era l’Uffizi da cultura dal Grischun.
Program 2018 / 2019?
Il program per ils onns 2018 e 2019 n’è tenor Jan-Andrea Bernhard anc betg fixà. I saja planisà tranter auter insatge en direcziun d’in festival da cultura ed era ina scuntrada bilingua rumantsch-tudestga. Dapli na vul il president dal comité d’organisaziun dentant anc betg tradir.
RR actualitad 11:00


text:
Avant ch'inoltrar in’annunzia per gestiunar il restaurant che sa chatta entamez la regiun da skis da Zuoz, ha la suprastanza dal club da skiunzs Zuoz evaluà tut ils ristgs e custs. Cun ina svieuta da 250’000 francs vess il quint dad ir si, ha declerà il president dal club, Claudio Duschletta.
Emploiads e voluntaris
Calculà han ils responsabels dal club da skis in numer da persunal da totalmain 6 persunas durant tut la stagiun. Il cuschinunz, Rageth Luzi è il medem mument er manader da fatschenta.
Sche nus vulain ch’i gira puspè sin la muntogna, vain da pigliar en maun sez ils frandaivels e far sez insatge.
Ina giunta da trais commembers vegn a tegnair en maun ils mastrins dal restaurant che è en possess da la societad Runals e sutgeras Zuoz (SSZ). Durant la stagiun d’enviern e surtut durant dis da stagiun auta u tar eveniments spezials, vul ins chattar persunas or dal ravugl dal Club da skiunzs Zuoz ch’èn prontas da lavurar ad uras en il restaurant che porscha plaz per bun 100 persunas. Ils voluntaris vegnian remunerads cun 20 francs l’ura. Lur salari possian els laschar pajar or ubain dar ils raps en la cassa dal club.
Puspè lieu d'inscunter
Impurtant è tenor il president dal club, ch'ins realisescha grazia al project in lieu nua che indigens e giasts van puspè gugent e ch'il sentiment d'identificaziun cun la regiun da skis Zuoz creschia en la populaziun. En tut quinta il Club da skiunzs Zuoz bun 200 commembers.
RR actualitad 17:00


text:
Michael Jackson: «Wanna Be Startin' Something»
- Mardi, 17.10.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 17.10.2017, 9:30, RTR
Il november 1982 è cumpari in dals discs ils pli impurtants da l'istorgia da musica. Michael Jackson ha preschentà «Thriller», ses 6avel disc da studio, e quel è vegni vendì sur 100 milliuns giadas. L'emprim toc sin quest disc «Wanna Be Startin' Something» aveva Michael Jackson cumponì oriundamain per sia sora La Toya. Avant las registraziuns ha el pero decidi da prender quella chanzun per ses agen album, ina chanzun cun elements da la musica da disco cun trumbettas e corns, cun bler ritmus, in toc selvadi cun bleras energias. Sco bleras chanzuns da «Thriller» è er quella daventada in hit e vegnida enconuschenta sin tut il mund. In detagl interessant datti anc: A la fin da la chanzun dovra Michael Jackson ils pleds: Ma ma se, ma ma sa, ma ma coo sa. Quels aveva el surprendi dal toc «Soul Makossa», ina chanzun da Manu Dibango, in musicist enconuschent dal Kamerun. Er tar in toc da Rihanna, tar «Don't stop the music» datti quells pleds. Lura è capità enzatgè interessant. Ella n'aveva betg dumandà a Dibango per permiss, mabain a Jackson. Pir lura esi vegni ora ch'il «King of pop» aveva surpiglià la passascha da Dibango senza avair il permiss.


text:
Itàlia(Rimandaa da Italia)
L'Italia (in Italian: Italia, Repubblica Italiana) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa meridionala. La soa posizion l'è al Sud dij Alp, in part in sul continent (Val Padana), in part in su ona penìsola ciamada strival per la soa forma longa e streccia e in part in su di ìsol, regordemmen i dò principaj: la Sicilia e la Sardegna.
La capital de la Republega Taliana l'è Roma del 1870. Prima de chela, i capitaj hinn staa Turin (1861-1865) e Firenz (1865-1870). L'è important anca Milan, considerada la capital economega del paes.
La popolazion l'è de circa 60 milion de person (stimm de l'Istat del 2011); i dònn hinn circa duu milion pussee di òmen e la densitaa l'è de 196 person per km2. La division aministrativa de l'Italia l'è de 20 region e 107 provins.
Cuntegnüü
GeografiaModifica
La pupart de l'Italia la se troeuva a sud di Alp, foeura che di tochelitt in del nord del paes. Poeu gh'è anch i isol. I pussee important hinn Sardegna e Sicilia.
StòriaModifica
L'Italia la se uniss in del 1861, ma la ciapa el Trentin e Triest domà a la fin de la Prima guera mondial.
La vegn ona republega domà in del 1946, primma l'era on Regn
L'In di TalianModifica
L'inn de l'Italia l'è el Canto degli italiani, anca ciamaa l'Inno di Mameli, che l'è staa scrivuu in del autunn del 1847 del Goffredo Mameli e l'è diventaa ofizial el 4 dicember 2017 con la legg numer 181. Prima offizialment, l'Italia la gh'aveva nò on inn, e quell provvisori l'era, dal 1943, la Leggenda del Piave. Tre i ròbb che solten ai oeugg subit, perchè hinn speziaj per on in nazional:
1. l'atach contra l'Impero Austrieg, dal moment che menzionà on alter paes ò nazion in del pròppi in l'è ben rar o perfinn scognossuu;
2. el fà la part di vitem di alter paes, altra ròbba particolara in d'on in nazional;
3. tutt i paròll che vegnen repetuu minga voeuna ma dò vòlt.
Sistema istituzionalModifica
Division aministrativaModifica
L'Italia la gh'ha i region, i pruinc e i comun.
RegionModifica
Gh'hinn di region a statut ordinari e a statut special. 15 hinn ordinari, 5 speciai: Trentin - Sud Tirol, Friul Venesia Giulia, Sicilia, Sardegna e Val d'Aosta.
El Trentin l'è a soa volta dividuu in dò provincc cont ona granda autonomia.
ProvinccModifica
I region a sò volta hinn dividuu in Provincc.
ComunModifica
I comun hinn l'ultema division del statt italian cont i reppresentant elegiuu direttament. Hinn circa 8000 e i gh'ha l'autonomia statutaria. I città pussee gross hinn dividuu in municipi.
LengovModifica
In Italia hinn parlà almanch 33 lengov, ma domà ona quaj lengua l'è ricongnosuda dal govern. La lengua officiala l'è l'italian.
Lengov romanzModifica
- Lombard
- Emilian-romagnouel
- Piemontes
- Ligur
- Venet
- Forlan
- Ladin
- Sicilian
- Napoletan
- Sardagnouel
- Catalan
- Arpitan
- Gall-Italich de Basilicada
- Gall-italich de Sicilia
- Sassares
- Gallures
- Occitan
- Frances
EllenichModifica
SlavicModifica
GermanichModifica
AlbanesModifica
L'Italia l'ha minga ratificaa la Carta Europea di Lengov regional e minoritari.
Nòmm de l'Italia in di lengov minoritari del paesModifica
RecognosuuModifica
- Frances (Français): Italie, République Italienne
- Todesch (Deutsch): Italien, Italienische Republik
- Sloven (Slovenščina): Italija, Italijanska Republika
- Catalan (Català): Itàlia, República Italiana
- Còrs (Corsu): Italia, Republica Taliana
- Ladìn (Ladin): Italia, Republica Italiana
- Arpitan (Arpetan): Étalie, Rèpublica étalièna
- Arbëresh (Arbërisht): Talja. Republika e Taljës
- Friulàn (Furlan): Italie, Republiche Taliane
- Ocitàn (Occitan): Itàlia, Republica Italiana
- Sard (Sardu): Itàlia, Repùbrica de s'Itàlia
- Sicilian (Sicilianu): Tàlia, Ripùbblica di Tàlia
No recognosuuModifica
- Lombard (Lumbard): Italia, Republega Taliana
- Emilian
- Ligur (Líguru): Italia, Repubbrica Italian-na
- Napolitan (Nnapulitano): Italia, Repubbreca Taliana
- Piemontes (Piemontèis): Italia, Republica Italian-a
- Tarantin (Tarendine): Italie
- Venezian (Vèneto): Itałia, Republica Tałiana
- Albanes (Shqip): Itali, Republika e Italisë
- Barèse (Barese|Varese): Repùbbleche d'Itàlie, Itàlie, Repùbbleche tajàne
EconomiaModifica
La capital economega d'Italia l'è Milan, e i region pussee ricch hinn quej del Nord.
L'economia italiala l'è l'otava al mond, ma incoeu l'è in recession.


text:
JÍ CUN L'AUTO
I ciarburanc sciöche le benzin vëgn sëgn contrassegná cun n cërtl y na E. Defora dala Talia pól ester do la E n numer che mostra sö la porcentuala de biociarburant contignü laite (tla Talia ne vëgn chësta sort de ciarburant indere nia venüda). E10 ó porchël dí che le benzin contëgn le 10% de biociarburant (etanol). I ciarburanc diesel vëgn indere contrassegná cun n cuadrat: la sigla XTL vëgn adorada por diesel ma sintetich y B por biodiesel (venü ince tla Talia). Ince te chësc caje mostra le numer do la B la cuantité de biodiesel contignida. I ciarburanc da gas vëgn contrassegná cun n rombo y na sigla che desfarenziëia les sorts desvalies de sorts de gas. Les denominaziuns adorades cina sëgn (“benzin vërt” “gasöre” “GPL” “metan”) ne spariará nia, mo gnará adorades paralelamënter cun i simboi uniforms nüs.
IMPRËST D'AUTI
Sovënz sozedel, ajache al mancia les informaziuns y an ne mët nia averda, che i cosć dl imprëst vais sura ci che ê naota gnü preodü. La Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) respogn sön so sit web a n valgönes dles domandes fates plü sovënz da che che s'imprësta n auto.
JÍ CUN LE FLIGHER
CAJE DL MËIS
N per da Malta â comané zënza ponsé sura n canapé de pel pro le stand tla fiera de na firma de mebli taliana paian n'antizipaziun de 500 euro en contanc. Le de dedô ê le per indô jü dal stand dl venditur por se trá zoruch dal contrat y al ti ê gnü dit che al n'ê degun problem y che ai ess ma albü bria da scrí na e-mail don dant sü dac bancars y ai ess ciafé zoruch i scioldi tl tëmp de döes edemes. Les edemes passâ mo le paiamënt tres banca di 500 euro ne rovâ nia adalerch. Le per é jü dala ZCE Malta, che á ortié inant le caje ala ZCE Talia che á stabilí danü le contat cun l'aziënda taliana te tëmps plülere cörc y i consumadus á ciafé zoruch i scioldi.
Les etichëtes di ciarburanc uniformes y nöies a livel europeichChe che roda cun so auto o cun n auto impresté tl'Europa conësc bun le problem. Les denominaziuns dles sorts de ciarburant müda da Paisc a Paisc: EuroSuper, Sans Plomb 95, Premium Unleaded – y che che ne conësc nia bun le lingaz dl post, pó se stenté canche al mëss fossené y risćia ince da danejé dassënn so auto sce al se fala da chirí fora la sort de ciarburant. Dai 12 d'otober él sön dötes les fossenares – sides sön la pumpa che sön la corona - sciöche ince daite sön le cuertl dl tanch di veicui nüs les etichëtes cun i simboi nüs dl ciarburant uniforms a livel europeich.
I ciarburanc sciöche le benzin vëgn sëgn contrassegná cun n cërtl y na E. Defora dala Talia pól ester do la E n numer che mostra sö la porcentuala de biociarburant contignü laite (tla Talia ne vëgn chësta sort de ciarburant indere nia venüda). E10 ó porchël dí che le benzin contëgn le 10% de biociarburant (etanol). I ciarburanc diesel vëgn indere contrassegná cun n cuadrat: la sigla XTL vëgn adorada por diesel ma sintetich y B por biodiesel (venü ince tla Talia). Ince te chësc caje mostra le numer do la B la cuantité de biodiesel contignida. I ciarburanc da gas vëgn contrassegná cun n rombo y na sigla che desfarenziëia les sorts desvalies de sorts de gas. Les denominaziuns adorades cina sëgn (“benzin vërt” “gasöre” “GPL” “metan”) ne spariará nia, mo gnará adorades paralelamënter cun i simboi uniforms nüs.
IMPRËST D'AUTI
Imprëst d'auti y spëises implüDeperpo che tröc d'atri seturs volache al é desposiziuns aposta por sconé le consumadú, ne vel chësc nia por le setur dl imprëst d'auti. Canche an s'imprësta n'auto vëgn i dërc y i dovëis dl contrat d'imprëst stabilis dales condiziuns generales dla compagnia d'imprëst d'auti olache an vá a tó l'auto.
Sovënz sozedel, ajache al mancia les informaziuns y an ne mët nia averda, che i cosć dl imprëst vais sura ci che ê naota gnü preodü. La Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) respogn sön so sit web a n valgönes dles domandes fates plü sovënz da che che s'imprësta n auto.
JÍ CUN LE FLIGHER
Jori straicá: la compagnia mëss organisé n jore alternatif pornanche ara váLe jore de na consumadëssa austriaca da Düsseldorf a Viena ê gnü straiché y la compagnia ti â fat döes propostes: joré le de dedô y o jí cun la ferata (cun na ferata de nöt zënza prenotaziun dl post y cun coliamënt). Ajache degöna dles döes opziuns ne ti jô bun ala consumadëssa ti á la compagnia aconsié da se organisé instëssa le jore y da jí da na portina de n'atra compagnia de fligri. La consumadëssa á spo fat avisa insciö y á ciafé na soluziun plü comota y asvelta: n jore por Salzburg pian ia ciamó en chël de y spo inant cun la ferata. Porimpó s'á la compagnia refodé da surantó i cosć implü sostignis por le iade organisé dala consumadëssa instëssa, ajache aladô dla compagnia ess la consumadëssa apostan da sora le iade chirí fora la retüda dl prisc dla cherta dl jore straiché impede le trasport sostitutif. La Curt suprema austriaca ti á te chësc caje dé rajun ala consumadëssa: sce n jore vëgn straiché mëss la compagnia se cruzié le plü debota che ara vá dl trasport alternatif y te condiziuns da confronté, ince apostan cun n'atra compagnia di fligri. I cosć sostignis dala passajiera mëss porchël gní retüs.
CAJE DL MËIS
N per da Malta â comané zënza ponsé sura n canapé de pel pro le stand tla fiera de na firma de mebli taliana paian n'antizipaziun de 500 euro en contanc. Le de dedô ê le per indô jü dal stand dl venditur por se trá zoruch dal contrat y al ti ê gnü dit che al n'ê degun problem y che ai ess ma albü bria da scrí na e-mail don dant sü dac bancars y ai ess ciafé zoruch i scioldi tl tëmp de döes edemes. Les edemes passâ mo le paiamënt tres banca di 500 euro ne rovâ nia adalerch. Le per é jü dala ZCE Malta, che á ortié inant le caje ala ZCE Talia che á stabilí danü le contat cun l'aziënda taliana te tëmps plülere cörc y i consumadus á ciafé zoruch i scioldi.


text:
Donald Duck
El Donald Dock (El Nedròtt Donald o anca Donald l'Aneda; in italian Paperino) l'è vun di personagg pussee cognossuu de la Walt Disney, tant in disegn animaa comè in di giornalett.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Donald l'è on nedròtt bianch a forma d'omm cont el becch, i gamb e i pee de color narancion. De sòlit el vest ona camisa da marinarett e anca on cappell, senza pantalon (a esclusion de quand el và a nodà). Quaidun el cred che, par 'sta caratteristega, el personagg el sia staa censuraa in Finlandia, però l'è minga vera.
Nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Second el disegn animaa dal 1942 Donald Gets Drafted, el sò nomm complet el sariss Donald Dock Fauntleroy.


text:
Krattigen
Krattigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 322 abitant.
El cumün de Krattigen al se tröva a una altitüden de 712 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Beatenberg, Leissigen, Sigriswil, Spiez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Krattigen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1300 col nom de Krattingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Krattigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Per nuzé nosta ressurses natureles per l bën de duc y a na maniera che les dure tl tëmp iel de bujën de strategies globales. Cialon de purté pro a chësc ti jan permez cun planificazions teritorieles y dla cuntreda sciche nce tres mesures de gestion dl ambient y de prutezion dla natura.
Tematiches prinzipeles
Natura y svilup teritoriel
- Planificazion dla cuntreda y svilup teritoriel,
- Depusizion de ac,
- Fundamëntes legales,
- Plans online,
- Cartografia provinziela,
- Frabiché y ntervënc tla cuntreda,
- Scunanza dla natura,
- Parcs naturei,
- Parch naziunel Stilfserjoch,
- Natura 2000,
- Patrimone naturel Dolomites UNESCO,
- Mesures de sustëni,
- Viver i parcs naturei,
- Material didatich
Zifres ntëur ala tematiches natura y ambient
- 38
istituzions se cruzia di cuntenuc
La/I culaburadëures dl’Agenzia provinziela per l ambient y dla Repartizion Natura, cuntreda y svilup dl teritore se cruzia de cie che ve sta a cuer.
- 100
prestazions ie da garat online
Tlo giapëis duta nosta prestazions ntëur ala tematiches Natura y ambient che meton da garat per vo online.


text:
L'electrificaziun da la rait da viafier è in chapitel spezial da l'istorgia tecnica da la Svizra: Ella dat perditga da l'independenza e da la capacitad naziunala. Ussa produceschan ins l'energia cun atgna forza idraulica empè da cun charvun da la Prussia. Ina prestaziun da piunier è stada la construcziun da la lingia dal Lötschberg da Spiez a Brig, ch'è vegnida messa en funcziun da la BLS l'onn 1913. Pussaivla è ella daventada tras l'accord tranter las interpresas bernaisas da viafier e d'ovras electricas e l'industria svizra d'electricitad e da construcziun da locomotivas. La lingia dal Gottard vegn electrifitgada immediatamain suenter l'emprima guerra mundiala, l'onn 1924 è electrifitgà l'entir traject da Basilea fin Chiasso. Perquai che las locomotivas electricas èn bainquant pli grevas che las locomotivas a vapur, èn necessarias midadas architectonicas massivas. Uschia vegnan remplazzadas bleras punts a giatter da fier cun punts a travs gulivas da betun armà.
« L'emprim sa mussan pitschnas variaziuns tar la tensiun dal current, sumegliantamain a las relaziuns da flussiun d'auas. »E. Trechsel, Disturbi dals implants electrics da current a bassa tensiun pervia dal manaschi electric da la Viafier dal Lötschberg, senza data


text:
Nova purschida: Extendida tgira da peis a casa Nus selegrein da saver proscher a Vus ina tgira da peis professiunala. Quella cuntegn tenor basegns tgira d'unglas, tgira dils peis (pial dira/liug da pressiun) ni in emperneivel massadi dils peis. Annunzia tier il biro dalla spitex Selva tel. 081 921 55 05.
Rapport La Quotidiana dils 17 da matg 2018 e Ruinaulta dils 25 da matg 2018 Vus anfleis ils rapports digl onn da gestiun 2017, cumparius en La Quotidiana dils 17 matg 2018 e en Ruinaulta dils 25 matg 2018, el document PDF aschuntau.


text:
Daco laschar luentar tut la naiv dal sulegl questa primavaira sche dat era la pussaivladad da spargnar ella per proxima stagiun? Cun quests patratgs èn las pendicularas da Breil vegnì sin in’idea. Inspirà da la destinaziun Tavau, che fa quai gia dapli 10 onns per ina loipa da passlung han era ils da Breil studegià, co ch’ins savess conservar la naiv sur la stad ora. La soluziun han els chattà davant porta. Il lai artifizial, sper la staziun da val.
Aua fraida ch'isolescha
L’idea è atgnamain fitg simpla, declera Eugen Friberg, il manader tecnic da las pendicularas Breil. Gia quest ‘enviern hajan ins svidà il lai artifizial per far plaz a la naiv. Radund 200’000 cubics naiv duain vegnir transportadas da las pistas en il lai. Per isolar quellas massas vegn la naiv pachetada en folia speziala e sigillada. A la fin vegn lura empleni puspè il rest dal lai cun aua. Cun quai che quell’aua vegn giu d’il glatscher dal Piz Frisal è la temperatura fitg bassa. I vegn fatg quint cun ina sperdita da mo 10% fin proxim atun. A Tavau sperdani radund 30% dal volumen cun lur metoda da conservar la naiv sut resgim.
Mesadad october, subit cur che las temperaturas èn puspè pli fraidas as vulan els lura puspè svidar il lai e cumenzar a preparar ina pista. La naiv dal lai duai tanscher per radund 5 kilometers.
Purschida exclusiva
Grazia la conservaziun da naiv po il territori da skis da Breil avrir proxima stagiun gia davent dal cumenzament da november sias portas. Quai ch'era enfin uss mo pussibel per territoris da skis ch'han pistas sin glatschers. Las pendicularas Breil speran cun quella purschida exclusiva, da gudagnar novs giasts. Era diversas equipas naziunalas da skis han gia mussà interess da pudair vegnir uschè baud a far emprims trenaments.


text:
130 persunas èn l'onn passà s'infectadas cun l'uschenumnada pesta da lieurs, er numnada tularemia (entras la bacteria Francisella tularensis). Quai èn, sco quai che las cifras da l'uffizi federal per statistica mussan, marcantamain dapli che l'onn precedent. Però betg mo il 2017 hai dà in augment considerabel, il trend è en ils davos onns en general creschent.
- 2009: 6 cas
- 2010: 14 cas
- 2011: 14 cas
- 2012: 41 cas
- 2013: 28 cas
- 2014: 38 cas
- 2015: 50 cas
- 2016: 57 cas
Il motiv per l'augment tar las persunas saja ina consequenza da quai ch'i dettia dapli animals che sajan infectads e possian uschia contagiar la populaziun, declera Daniel Koch da l'Uffizi federal per sanadad publica (BAG).
Tge è la pesta da lieurs?
La pesta da lieurs è ina malsogna pauc enconuschenta che vegn savens surportada da zeccas. Ils sintoms èn auta fevra, nufs limfatics inflammads e midadas da la pel.
Tractar pon ins la malsogna cun antibiotica. Sche la malsogna na vegn però betg tractada po ella esser mortala.
Dapli davart la «pesta da lieurs» (tularemia)
RR novitads 12:00


text:
Stoicismo
Ol Zenù, ol fundatùrModifica
'Dré al 301-300 prìma de Crést, ol Zenù de Cissio a'l' istitüess a Atene la Stoà, mia fö di müra ma in sènter sità, apröv a l'agorà, la piassa principàl. Chèsto fato l'indecia zamò öna diferènsa nèta rispet a la scöla epicöréa: la scöla stòica la se farà dét sèmper de piö indela realtà sitadina e indel sò sistéma edücativ. Defàt, ü decrét sitadì,l'à unuràt ol Zenù per èss istàcc co la sò éta ü modèl per i zuègn. Forbe ol Zenù a'l sè copàt a 72 agn, 'dré al 262-61 prìma de Crèst, e l'è stàcc sotràt a spèse pöbleghe indel capsant de la sità, e pör lü l'ìa mia nassìt a Atene, ma 'l gh'ìa riàt forbe 'dré al 311 de Cissio, indel'ìsola de Sipro, doe l'ìa nassìt 'dré al 332 prìma de Crést. Öna storièla la cönta sö che a Atene, in d'üna bütìga de librér, l' ìa sintìt léns sö i Memorabel d'ol Senofunt, ch'i parlàa d'ol Socrat, e l' à domandàt indoe se pülìa troà di ómegn compagn. Ol librér a'l gh' à segnàt ol cinech Cratete, che 'l passàa vià prope in de chèl momét. Dóca, ol Zenù ghe sarèss indàcc adré in d'ü prìm momét a l'insegnamét cinech, che, insèma a la riprésa de quàch téma platonègh, l'arèss lassàcc l'imprónta in d'üna di sò prìme övre, la Repüblega. Defàt, chechissé, lü'l sostegnìa l'abolissiù di sólcc, di tempi e di matrimòne, a'l vedìa la ìra cumünità indela cumünità di bù, ma l'ametìa pò la libertà de incest e, in cas de bisògn, de canibalismo. Pò dopo, al Zenù gh'è pertöcàt de lassà chèsto lìgam tròp istrénc co 'l cinismo, e l'à stödiàt i tèniche de discüssiù e pò a de l'argometassiù, var a dì la dialètega, insema al Stilpù e al Diodor Crono, che la tradissiù la lìga a ün ólter ràm del socratismo, la scöla megàrica. Quase söbèt, però, l'à tràcc impé üna sò scöla, e'l gh'à metìcc de banda a l'insegnamét la composissiù de scrécc. Nissù de chèsce a'l gh'è riàt: de lùr a m'gh'à domà di tìtoi e quàch tochèl. La stèssa sórt la gh' è capitàda a töcc i libèr stòici de l' età elenìstega, dóca per rimèt insèma chèsta filosoféa mè de trà a mà i discüssiù di scritùr andégher, prìm de töcc ol Cicerù.
I ólter diretùr de la scöla stoicaModifica
Al Zenù 'l gh'è sücedìt indela diressiù de la scöla ol Cleant de Ass (in Asia Minùr). Inféna a la sò mórt, che la gh'è stàda indel 230-29 prìma de Crést, al Cleant 'l gh'è tocàt de fruntà, de öna banda, i crìtiche müìde a i dutréne stoiche da part di académici, e de chèl óltra, l'enderéss che 'l tràa in söl cinech che ün ólter scolàr d' ol Zenù, l'Aristù de Chio, 'l vülìa dàga al stoicismo, co'l dì che 'l nesessare per la filosoféa l'è domà la ressèrca etica. Ol Cleant, al contràre, 'l gh'à dàcc ön aiöt speciàl suertöt a la fìsica e a la teologéa. L'önègh scrìt stoìch de chèsto tép ché che'l gh'è riàt intrégh l'è giöstopónt l'Inno a Zeus d'ol Cleant, indoe a'l sélebra ol re de l'ünivèrs.
A'l Cleant 'l gh'è sücedìt ol Cresép de Soli (pò a lé in Asia Minùr), che l'à guidà la scöla inféna a la mórt, che la gh'è stàcia in tra 'l 208 e ol 204 prìma de Crést. Lü l'à inviàt là ön'övra sistemàtega de recostrüssiù d'ol stoicismo, co 'l scrìv öna quantità strasurdenaria de lìber (sircumsirca 700, de chèsti domà i tìtoi di òvre lògiche a i rìa deperlùr a 311). Issé ghe l'à cassàda là a i obiessiù di aversare, specialmét de l'académich Arcesilao. I scrécc d'ol Cresép i ere pié de citassiù di libèr d'ólter, di poéti in particulàr; i ere stàce üsàde seès per sostègn i sò proposissiù, seès per criticà chèle di ólter, issè l'àn ciamàt per sgarbèl sanguèta de liber.
Ma'l confrónt co i dutrene e i argomentassiù portàde inàcc de ólter enderèss filosofègh l'è stàcc esensiàl per ol laörere d'ol Cresép e, in zeneràl, di stòici. Issé lùr i è riüssìcc a imponì ol sò vocabolàre filosofègh, che l'è deentàt öna sòrt de lengoa cümù, indoe la pölìa èss tràda fö pò a la sostansa ach de filosofèe diferècc del stoicismo. Per la sò granda övra de difesa e sistematisassiù di dutrene stòiche, ol Cresép l'è stàcc consideràt öna sòrta de segónd fundadùr d'ol stoicismo, tàt de riàga a dì sö che sènsa ol Cresép ghe sarèss gnàch istacia la Stoà. Mia de ràr di dutrene che la tradissiù andeghéra l'à riconossìt a i stoici in zeneràl a i se pöl reportà al Cresép prope debù.
A lü'l gh'è söcedìt ol Diogen de Babilonia, nassìt a Seleucia, che indel 155 prìma de Crèst l'arèss fàcc part, insema a l'academìch Carnera e al peripatetégh Critolao, de öna famósa ambassaréa inviàda di ateniés a Róma. Chèl àn ché a'l sègna in d'öna quàch manéra ol vesinàss üficiàl de la filosoféa greca al mónd romà.
Ol sapiènt stoico e l'ünità de la filosofèaModifica
I stoici a i riprénd sà in zeneràl ol ligàm strénc che ol Socrat e, in söl sò sólch, ol Platù i gh'ìa stabilìt in tra vertü e saì. In manere dièrse seès l' Aristotel, seès l'Epicür i gh'ìa sladinàt chèsto ligàm. Co i stoici, invésse, ol sapiènt e l'ómen pié de vertü i tórna amò a binà. L'afermassiù che ol sapiènt a l'è infalibel l'è öna turututèla che la se ripèt a partè d'ol Zenù: la conossènsa infalibel de l'urden rassionàl e divì d'ol mónd la deénta per fórsa ü comportamèt rassionàl del töt compàgn a chèst'urden. Dóca, ol sapiènt a l'è dét in töt e per töt in d'ön urdèn che 'l trasmèt sigürèssa e lü presènta ü comportamét regulàr compàgn a chèl de la natüra, sènsa fal e gnà dondamécc. Chèsto perchè ol sapiènt, in grassia d'ol sò saì, a'l s'è tràcc indrè öna ólta per töte del teré incèrt e bösiér di upiniù e di passiù, indoe ghe bórla dét la magiùr part di ómegn.
Issè ol sapiènt stoico a'l deénta ol vira erède de la moràl militàr, chèl che 'l bandóna mai ol sò pòst deante a töcc i atàch che 's völ, tàt di passiù che de la sórt o di tiràgn. De ché la vègn al mónd la figüra pupulàr del stoico indiferènt, che amò incö indela lengua e indela manéra de pensà de la zét la bina co la figüra del filosef. Ol gàndol de chèsta figüra l'è la stabilità: ol saì a'l se pöl mia sgörlì vià del sò pòst, l'è öna séma che dopo de lè 's pöl piö 'ndà inàcc. Issè l'è fassel riàga a mèt al pari la vertü di dia e di ómegn e, indel cas del sapiènt stoico, la diferènsa de lièl rispèt a la divinità la pàr adritüra scanselàda.
Ol mèt a pari la eta del sapiènt e chèla divina a'l deénta ön'afermassiù fèss fórt d'ol dominà de la filosoféa sura töcc i ólter modèi de eta di ómegn. Ol sapiènt, pösta, l'è öna figüra de confì: i stoici i riconóss che ol sapiènt a'l gh'è mai stàcc o, al massem, a'l gh'è stàcc fèss póche ólte, ü ogne sinquesènto agn, comè la fenìs, l'arès dìcc ol Seneca, piö ràr di parcc de öna müla, segónd ol Cresép. Chèl che 'l cönta però l'è mia tàt ol sò èss vira; defàt, co 'l trà 'mpé la figüra d'ol sapiènt, i stoici a i völ dàga là a i sò scolàr ü modèl, che forbe 's pölerà mai metès al pari, ma prope per la sò glubalità e radicalità bù de dàga a la eta ün enderéss töt növ e sensa döbe. Deante a lü gnà la sórt gnà la stòria o i condissiù fisiche, pulitègh o sociai a i ghe 'n pöl de negót. Ol stoico che l' insègna a scöla l' è mia ol sapiènt, ma l' è almanch in càs de dàn ol quadèr e indeciàl comè modèl. De ché ol caècc scödìt per secói de l'insegnamét stoico de prèss a i élite de goèrno indel mónd de lengua gréca e a Róma. Ma qual' ela la sostàssa de chèst insegnamèt? I stoici a i gh' à ön' idèa féss fórt de la filosoféa comè önega e sistematéga. Chèsta la se fà 'n trì tòch: lògica , fisica e etica, ligàcc in tra de lùr sènsa pölè destacàs. Tra i trì tòch de la filosoféa la gh ' è mia öna scara. Sigürzà che per vìv bé ghe öl che la lògica e la fisica a i gh ' à de stà sóta a l' etica, ma in töte i manére mè èss sapiècc e dóca conóss a pié pò a la lògica e la fisica. Dóca, ol fàss in trì de la filosoféa, a'l gh' à per i stoici domà ol compèt de mèt in mostra e insegnà. Per trasmèt la conossènsa de la filosoféa stoica l' ocór tràla fö tòch per tòch in chèst' urdèn: lògica, fisica, etica.
Conóss e argomentàModifica
Ol termèn lògica a'l ne vè de logos, che l' öl dì seès resù, seès discórs. Per i stoici lé l'è mia, comè per l' Aristotel, ü strümét de la sénsa, ma öna part definìda de la filosofèa. i sò ogècc i è i discórs. Lè la se fà fö in retorega, o sénsa di discórs lóngh, e dialetega, che ol Cresép a'l definìss comè sénsa di laùr significàcc e significàncc. Ach per i stoici, comè per i epicürei, la conossénsa la nass de la sensassiù. Quàd che l' ómen a'l vé al mónd, ol sò servèl l' è öt, e comè che ü laùr de fö a'l tóca dèt i séns, la se fórma la representassiù ( in grégh fantasía) de lü. i representassiù a i è conservàde in memòria e de memòrie repetìde del stèss laùr a i nass i concècc o nussiù zenerài. A parté de chès-ce concècc a i se pöl furmà, per sömeassa, analogèa, trasposissiù, cumpusissiù e cuntrarietà, di óter concècc, che i gh'à mia negót che ghe corispónd indel mónd sensibèl.
In d'ü prìm momét ol procèss de conossènsa l' è domà passìv: ol Zenù la mèt a pari de la mà aèrta. Pó dopo l' intervé ol sogèt che 'l conóss: ol Zenù el mèt a pari l'aséns, dàcc de la mét a la representassiù, a la mà saràda sö ü petinì. L'aséns l' è indel dàga trà a la representassiù del laùr. Invèsse ol pögn a'l ghe corispónd a la katálepsis, che l'öl dì comprensiù (ciapà). Per i stoici l'erùr l'è pusebel e l'è töt indel dàga l'aséns a representassiù ch'i gh'à mia corispondènsa indela realtà. Invèsse, la representassiù comprensìa o cataletéga l'è sempèr vira perchè stampàda del laùr che la prodüs. Dóca, lé l'è ol criterio de erità. I opiniù, a i è pò a lùre ön aséns a ergót, ma mia fórt o fàls. Defàt per i stoici a i gh'è mia di basèi in tra ol conóss e ol mia conóss.
La conossénsa, o sénsa bèla e bùna, l'è indel ciapà ü laùr de manéra che la nòsta comprensiù de lü la pöl mia èss tràda zó de nissüna argomentassiù. A diferènsa di animài, chi fà zó domà vèrs, l'ómen a 'l pöl trà insèma i sò conosésse co 'n d'öna lengua articulada, fàda de prupusissiù ch' i stabilìss di ligàm corispondécc a la realtà. I stoici a i gh'à aiötat féss tàt ol svilüpo de la gramatega co l' mèt insema öna terminologéa che la 'ndàa bé per indecià i tépp di vèrb o i cas de nóm e agetìv. I paròle, comè sùgn i è materiài, chèl che lùre i öl dì (significàt) no.
Per i stoici, materiàl l'è töt chèl che 'l pöl fà o patì ön'assiù, defàt, lùr i distinguìss fö tra ol laùr materiàl e i paròle ch'i 'l la sègna, materiài pò a lùre, e ol significàt (lektòn) che l' è chèl che i paròle a i öl dì sö e che 'l permèt de nüminà ol laùr. La dialetèga la gh ' à per ogèt i significàcc, ch 'i pöl èss complécc o no. Chèi mia complécc a i vè ciàmacc di stoici axiòmata, e i pöl èss vira o fàls, prope issé comè per ol Platù e l'Aristotel. La sò verità o falsità l' è precisada del corispónd o meno a l stàt di laùr manifestàt de la representassiù comprensìa, che la ghe mèt sempèr deante a laùr particolàr e mai üniversài. Per i stoici ghe n' è mia de üniversài in natüra, e chèsto a 'l se riflèt sö la sò la manéra de 'ntìnd la logica che la se 'nterèssa mia di termègn üniversài, ma de proposissiù ch 'i reàrda i laùr singói. Lùr i ghe fà a mét a la furma logica di asersiù e issé i dövra di variabèl per indecià giöstopónt i proposissiù ( l' Aristotèl i a dövràa per indecià i termègn di proposissiù). I stoici i è fèss aténcc a la congiunsiù (e), a la disgiunsiù (o) e a i cundissiunài o implicassiù (se..., alùra...), doe ol se l' è l' antecedént e l' alùra ol conseguént. Ü cundissiunàl 'l pöl valì sènsa èss per fórsa ira. Quàd 's pöl dì che ü cundissiunàl el vira? Segónd i stoici ü cundissiunàl l' è ira quàd che l' antecedént e ol conseguént i è töcc dù ira o fàls o se de no quàd che l' antecedént l' è fàls e ol conseguént vira. L'è fàls domà in d' ü cas: quàd che l' antecedént l' è ira e ol conseguént l' è fàls.I cundissiunai i è esensiài per trà insema di argomentassiù, che i è fàce de ü pér de premèsse e d'öna conclusiù, ma i gh 'à mia la furma d' ü silogìsmo aristotelégh, perchè i stà mia impé in sö i ligàm che i ciàpa dét i termègn ch' i segna i concècc üniversài, ma in sö ligàm tra proposissiù. In particolàr, la demostrassiù l'è ü resonamét che a partì di premèsse, co la lògica, la descoergìss öna conclüsiù che l' è mia patòca. per i stoici töcc i argomentassiù i se röspa a sìch progècc, dìcc anapodetégh var a dì indimostràcc e indimostrabèl e ch' i è:
1. (premèsse) Se p, alùra q ma p (conclüsiù) dóca q
2. (premèsse) Se p, alùra q ma mia q (conclüsiù) dóca mia p
3. (premèsse) Mia: e p e q ma p (conclüsiù) dóca mia q
4. (premèsse) O p oq ma p (conclüsiù) dóca mia q
5. (premèsse) O p o q ma mia q (conclüsiù) dóca p
Religiù, natüra de l'ómen, libertà e sità cosmicaModifica
I stoici a i s' è interesàcc pò de ünivèrs e divinità, de vertü, passiù e de cosmopolìtismo.
RELIGIÙ: indel mónd a i gh 'è dù prensépe , ü atìv (matèria) e ü passìv (furma). In realtà i è tecàcc insèma e i è materiài. La matèria l'è còrp, la furma l'è la natüra o Dio. Per i stoici, comè per ol Platù, la divinità l'è la Proidènsa.
NATÜRA DE L'ÓMEN: l'anima de l'ómen l'è üna part de bóf che 'l düra, dóca l'è materiàl pò a lé e l'è fàcia di sìch séns, de la capassità de rassà e de parlà e del dominadur o prensépe diretìv che l' se tröa indel cör, comè per l'Aristotel. I stoici i nega la tripartissiù de l' anima d' ol Platù; l' anima l' è ü laùr önegh e ol sò prensépe diretìv l'è la resù. I passiù i stà in d'ön giödèsse sö chèl che l' è bè o mal. Co la resù l'ómen a'l ghe ria a capì che la vertü l'è chèla roba che piö de töte a'l la öta a conservàss. Pò dopo, co la resù, ghe se ria a capì coss' è l' è ol bé prope debù. La màssima règola moral l' è  >. Per i stoici bé e mal a i è domà la vertü e ol vésse; a töcc i óter laùr - pò a la eta e a la mórt - a i ghe dìs indiferécc.
LIBERTA' E SITA' COSMICA: per i stoici l' ómen a'l gh' à la libertà de fà ol bé o 'l mal. La libertà la stà mia indel cattà fò tra i tàte possibilità ma indel indàgh adré al destì de propia olontà, Domà ol sapiènt l' è libèr prope debù perchè a'l conóss l' urdèn üniversàl; perdepiö i sapièncc i furma üna cümunità che la se slarga fò a ciapà dét l' ünivèrs intrégh: chessché l'è ol glandó d' ol cosmopolitismo stoico. La sità cosmica l'è tegnida sö de üna lege natüràl ispiràda a la resù üniversàl e mia a i interèss di singóle sità. Ol sapiènt stoico a'l pöl fà pulitéga ma ol sò càmp de assiù a 'l gh' à mia termègn.


text:
Formét
Col tèrmine formét de sòlet se fà riferimènt a du cereài diferèncc, ma 'mparentàcc strècc entrà de lùr, töcc du che fa part del zèner botànich Triticum: el formét tèner e 'l formét dür.
Formét tèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum aestivum L. o Triticum aestivum L. subsp. aestivum (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de formét tèner l'è 'mparentàt strèt co la spèlta, co la quala 'l g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét tèner el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà 'l pà.
Formét dür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum durum Desf. o Triticum turgidum L. subsp. durum (Desf.) Husn., cunusìt col nòm popolàr de formét dür envéce l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól far médio, ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì nüt (formét) envéce che istìt (far). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà la pàsta.
Óter tìpi de formét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è apò a dei óter tìpi de formét, demestegàcc e cultiàcc en Àsia e 'ndèn quach ótra part del mónt. Per 'na viziù piö compléta püdì riferìf al artìcol söl zèner botànich Triticum.


text:
Gris (culur)
El gris endèl sènso cümü de la paròla l'è cunsideràt en culùr vìa de mès 'ntra 'l négher e 'l biànch. Tecnicamènte però l'è mìa 'n culùr ma en valùr de intensità lüminùza (quantità de lùce imitìda de 'na sorgènt lüminùza) percepìda de l'öcc de l'òm come 'ntermèdia 'ntra 'l biànch e 'l négher. Endèl sistéma RGB cudificàt sö 8 bits per canàl, ghe sarès 256 leèi de gris pusìbii, con dei valùr de rós, vért e blö en prupursiù presapóch precìze 'ntra de lur. El valùr RGB (0,0,0) el corespónt al négher perfèt, e 'l valùr RGB (255,255,255) el corespónt al bianch perfèt.
Endèl ambiènt dei pitùr, la concesiù clàsica la cunsìdera 'l gris compàgn de 'n "bianch spórch", che se oté a zontàga al biànch 'na quantità piö o méno grànda de négher, ma gh'è a dele ótre maniére de fa sö 'l gris: en gris nèutro per ezèmpe se l'oté a mes•cià sö i tré culùr primàre (blö, rós e zalt) en parcc precìze.


text:
Rumantsch
Protecziun da la patria
Onn da fundaziun
1905
Commembers
La Protecziun da la patria dumbra ca. 27'000 commembers e donatuors. Ella è l’organisaziun da tetg da 25 secziuns chantunalas ed è averta per tuts interessads.
Intent
La Protecziun da la patria s’engascha per la promoziun da la cultura da construcziun. En emprima lingia vul ella mantegnair las impurtantas perditgas da la cultura da construcziun, promover il svilup da l’ambient architectonic ed ina buna furmaziun dals edifizis.
Actividad
La Protecziun da la patria vul cuntanscher sia mira cun la lavur publica, cun l’ediziun da publicaziuns, cussegliaziun professiunala tar projects da construcziun, collavuraziun en la planisaziun dal territori, cun prender posiziuns, far diever da meds legals e cun contribuziuns finanzialas vi da projects exemplars. Cun surdar premias (premia Wakker, premia protecziun da la patria, premia Schulthess per curtins) premiescha la Protecziun da la patria engaschaments exemplars. Communablamain cun la Pro Natura venda ella dapi passa 50 onns annualmain ils talers da tschigulatta.
Revista
La Revista "Heimatschutz/Patrimoine" cumpara mintga quartal e tracta ultra d’infurmaziuns actualas adina in punct tematic central.
Infurmaziun
www.heimatschutz.ch ed info(at)heimatschutz.ch


text:
Densbüren
Densbüren (Deischbere in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 708 abitant e una süperfiss de 12.52 km², e al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar.
El cumün de Densbüren a l'è tacaa ai cumün de Herznach, Küttigen, Oberhof, Thalheim, Wölflinswil, Zeihen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Densbüren l'è menziunaa la prima volta in del XIV secul col nomm de Tensbuirron. [1]
L'andament storegh de la popolazion de Densbüren l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Commune homepage (Todesch)
- Densbüren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Per Hubmann che ha 34 onns è la medaglia al campiunadi actual en l'Estonia gia la setavla medaglia d'aur tar campiunadis mundials – tut en tut gia la 24avla medaglia d'aur. Sco Daniel Hubman ha ditg envers las agenturas da novitads saja quai in fitg impurtant titel per el. Il titel mussia ch'el possia tegnair cun ils megliers dal mund er sch'el na saja betg pli il pli giuven.
Sin plazza dus è il Franzos Frédéric Tranchand e sin plazza trais cun tschintg secundas retard sin Hubmann, il Svedais Jerker Lysell. Uschia n'èn betg ils gronds favurits ids cun las medaglias.
En il sprint da las dunnas daventa Elena Roos sco meglra Svizra sisavla. Sin plazza in è currida Maja Alm dal Danemarc.
RR novitads 17:00


text:
Iss
Iss (Isso in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamasca a 35 km de la sità e a 104 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 650 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 133 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Barbada, Camisano (CR), Castel Gabbiano (CR), Cóv, Fara de Söla.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Iss l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En il 19avel tschientaner èn sa manifestadas en la regiun las suandantas epocas: il classicissem, l’istorissem dal temp da la romantica ed il stil svizzer (sco varianta «naziunala» dal stil indigen). Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner èn suandads – gia sco part da la moderna – il jugendstil u stil floreal ed il stil grischun (sco varianta regiunala da l’architectura da la protecziun da la patria), alura il stil nov da construir dal tranterguerras e l’architectura da la conjunctur’auta dal suenterguerra. L’architectura a partir dal 1980 ha alura fatg dal Grischun ina da las pli impurtantas regiuns d’architectura contemporana en Svizra.
(Foto: Xenos / CC BY-SA 3.0)


text:
Ord da tge consista pavel da giats?
- Glindesdi, 20.11.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 20.11.2017, 11:15, RTR
Quels ch'han a chasa in giat u era in chaun, quels èn segir gia sa dumandads tge ch'ì ha propi en il pavel da giat? Ma indicaziuns concretas sin las conservas mancan savens. Il magazin da consuments «Espresso» da radio SRF ha dumandà las firmas che produceschan il pavel.
Sch'ins mira precis sin la glista da las ingredienzas dat immediat in pled en egl. "Products secundars d'animals" per tudestg "Tierische Nebenerzeugnisse". E quai po esser tenor l'expert Stefan Wüthrich quasi tut la tocca d'in animal. Sco per exempel il gnirom, il cor ma era testiculs ni ivers. Scumandà èn sulet pauca tocca sco tscharvè, egls d'animals pli vegls. Da principi sto tut esser d'animals sauns e la gronda part pudessan era ils umans mangiar. Uschia sa preschenta il pavel da giats ord ina maschaida u in ragout da rests.
Quanta charn è propi en quest pavel
Il pli savens èsi inditgà da tge animal che la charn vegn. Ma schi'ns mira sin las indicaziuns alura variescha quai da product tar product. Savens èsi dentant inditgà ch'ì consistia da quatter pertschient da la charn inditgada.
Danunder che la charn vegn propi na stat betg sin il pachet, sulet il lieu da producziun è inditgà. Sco las retschertgas da «Espresso» mussan po la charn vegnir ord da l'entira Europa ni schizunt da l'entir mund.


text:
Ils success en l’America dal Nord èn ina gronda satisfacziun, perquai ch'il bulletin da blessuras da Caviezel è grond. Il 2011 ha el rut il liom cruschà e blessà il meniscus en in schanugl, il 2015 ha el rut in oss d’in ventrigl e curt suenter in maun. Caviezel è adina puspè vegnì sfurzà da far lungas pausas.
Dapi la stagiun 2016/2017 ha Mauro Caviezel gì dapli cletg cun blessuras e dapi lura er adina puspè mussà tge ch’è pussibel sch’el è saun. Al campiunadi mundial il 2017 a San Murezzan ha il skiunz da 30 gudagnà la medaglia da bronz en la cumbinaziun alpina ed in mais pli tard cuntanschì ses emprim plaz da podest en la cuppa mundiala, quai al super-g dad Aspen en ils Stadis Unids.
Finalmain là nua ch’el ha adina vulì esser
Il grond success ha il skiunz dal Club da skis Beverin dentant festivà a l’entschatta da la nova stagiun cun trais plazs da podest en seria. En sia disciplina da parada, il super-g, dastga Caviezel schizunt purtar a la proxima cursa mez december en la Val Gardena il numer cotschen sco leader dal classament en questa disciplina.
Ils success en l’America dal Nord èn sa chapescha nagina garanzia ch’i funcziunescha durant l’entir enviern. Ma Mauro Caviezel ha mussà ch’el tutga tranter ils megliers dals megliers en las disciplinas spertas sch’el na sto betg gist cumbatter cun malsognas e blessuras. E vegn il frar grond da Gino Caviezel da conservar sia buna furma va el franc er sco in dals gronds trumfs al campiunadi mundial da skis il favrer ad Are en Svezia.
RR actualitad 08:00


text:
Quai correspunda ad ina leva reducziun da 2% cumpareglià cun l’onn 2015, sco quai che l’associaziun da branscha «Auto-Schweiz» ha communitgà. Quest resultat saja anc adina sur las aspectativas, perquai ch’ins haja quintà che la vendita sa reduceschia pli fitg.
Diesel e 4x4 sa vendan bain
4 da 10 autos novs hajan in motor da diesel. Ed era il boom dals autos cun tracziun a quatter rodas saja stà grond il 2016. Quai demussa la statistica dad «Auto-Schweiz».
Marschas pli pitschnas
Tenor il directur dad Auto-Schweiz Andreas Burgener èn ils importaders dad autos ed ils commerziants da marcas confruntads cun marschas ch’èn idas enavos ferm. Grazia al ferm franc svizzer ha la vendita d’autos novs cuntanschì in nov record.
RR novitads 09:00


text:
Davent da l'emprim da fanadur ston interpresas ed autoritads annunziar a l'intermediaziun da lavur publica plazzas libras da tuttas professiuns cun ina quota da dischoccupaziun da 8% u dapli. Il Cussegl federal ha confermà la glista da las professiuns obligadas a l'annunzia ch'il SECO ha publitgà gia l'avrigl.
Uschia duain indigenas ed indigens avair in avantatg sin il martgà da lavur. L'obligaziun d'annunzia stat en connex cun la lescha per realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa. Davent dal 2020 duai la limita da dischoccupaziun vegnir sbassada da 8 sin 5%.
RR novitads 12:00


text:
Bali l’é una de la passa 17.000 ìsoles de l’Indonesia, demò sun 7000 de chestes vif jent e, dut adum, l’Indonesia dombra na popolazion de passa 250 milions de persones. La Republica Indonesiana vegn al quarto post dò Cina, India e Stac Unii en cont de popolazion e l’é l più gran Paìsc del mond a maoranza mussulmèna. Purampò dut se poja sul respet e la costituzion medema perveit la libertà de religion: defat l stat-arcipelagh tol ite passa 300 gropes etnics, linguistics e religiousc con 742 lengac e dialec e l stèsc adum sot al mot Bhinneka tunggal ika (unii te la desvalivanza o miec “ tropes ma un”).
A desferenzia de l’autra ìsoles de l’Indonesia Bali, che à zirca 4,5 milions de abitanc, la é a maoranza de cultura e religion hindu. L’induism balineis Hindu Dharma l’é na sort particolèra de induism che tol ite la reijes animistes de Bali, l cult di antenac Pitru Paksha e l’à ence na vèrda ti confronc di Bodhisattva, i “iluminé” del Budism. N compendium de credenzes che ge dèsc a chesta ìsola n mus béleche magich, olache vigni aspet de la vita se spieia te na fona spiritualità.
Chiò con passa 20.000 tempies se veit man a man persones che prea o che enjigna cà e sporc ofertes. Vigne dì picoi cesć de foes de pèlma o pandan con laìte fiores, ris, sèl e incens
(canang sari, o sesajen) vegn metui sun sèva de usc de cèsa, tedant a boteighes o restoranc. Con fèr jentil e chiet i vegn pojé jabas, beleche semper da fémenes, a na vida scempia. N rengraziament per la dì che scomenza, per la pèsc tel mond e na curta meditazion/orazion che vegn fata da chi che poja l canang sari tedant cèsa ma ence sun strèda tedant la boteighes o auter.
Tel lengaz Kawi ca vel dir maraveous e nang proponeta donca l canang sari l’é ence na sort de oferta per l bon ejit de la giornèda.
Fosc l’é apontin chest che me à fat sentir Bali desche vèlch de spezièl: l’é n lech olache duc e dutes dedichea na lèrch a chisc momenc e i ge lo passa ence a chi che passa enlengia jù che no pel fèr condemanco de sentir la magìa de chest sentiment sot de noscia vita ciolèda a l’univers.
De chisc pìcoi cesć se n veit dutintorn e se risia enscinamai de ge pestèr lassora, ajache tropes i é bele te strèda…ma no ge vel se cruzièr trop, ajache col jir del dì i vegn schicé più outes! Ic no se cruzia, ma no ge vel ge jir soraìte con intenzion, ajache chest, aldò de la credenzes di balineisc, portassa desfortuna….
Son ruèda a Bali beleche adinfal de jugn del 2016, aesse volù jir tel Perù ma tinultima é dezedù de jir a Bali……. E che gran marevea! Se cognesse chierir fora na parola per la descriver dijesse segur “spirituèla” ajache l’é apontin zeche de sot chel che se sent canche se rua a Bali: na magìa fascinousa, jentila e chieta olache cultura e natura se spieia te n armonìa che dèsc pèsc. Seben che tel Sud sibie posć desche Kuta e Seminyak, olache l turism de massa à mingol dessatà chest’ènema jentila, l cher de Bali se l troa te la spiages chietes de saolon bianch de la penisola de Bukit o de la ìsoles mendres de Gili, olache no l’é auti o motores, te forestes olache èlbres e piantes cresc bie verc e ge dèsc alberch a scimies e a passa 300 sorts de ucìe, te spauches de ciampes da ris coltivé col sistem veior di subak olache passa 1200 sociazions de bachegn rencura la destribuzion democratica de l’èga.
N sistem enteressant, tant da se aer vadagnà l titol de Patrimonie de l’Umanità UNESCO del 2012. Ma l cher de Bali l’é ence ti vulcans che rua a passa 3.000 metres e ti tempies fac sù te posć da marevea. A Bali ence la natura à n segnificat spirituèl e religious e vèlch’outa se se embat te èlbres fornii su con sciai bienc e neigres ( kain poleng, n drap che raprejentea l’energia spirituèla) e l waringin ( baniano) l’é l’èlber balineis che no pel mencèr delaìte de la cort de n tempie. Te chesta pìcola ìsola vigni pìcol paìsc à sie pura puseh (l tempie de la origines) un pura desa ( l tempie del paìsc) e l pura dalem ( l tempie di morc). Ma l’é tempies dutintorn : en or sù i vulcans, ti leghes, su la costes e apede chisc vigni cèsa à sie picol tempie, na lèrga te la cort dedichèda a la divinitèdes, a la ènemes di morc e al preèr. Anter i tempies l Pura Tanah Lot l’é un di più emportanc. Fat sù sun n peron tel mèr, ma curious, l’é ence l Pura Ulun Danu Bratan su la spones del lech Bratan o l’Ulu Watu a stravert sul mèr te la penisola de Bukit. Chisc l’é i tempies con maora devozion e ence i più cognoscui ence anter i turisć, ajache sia posizion la é dalbon spetacolèra. Bali à abù sie gran exploit turistich di egn Setanta e Otanta del centené passà, soraldut per l mèr, l surf e sie bon clima, ma da n trat en ca vegn dò e dò più aprijià ence sie aspet spirituèl e artistich.
L’èrt del zipièr, depenjer, la danzes e la mùsega desceida enteresc desche ence sia terazes verdes olache vegn coltivà ris. Jir te galarìes de èrt o jir a pé te lesc chiec o su per i vulcans porta tropa jent a descorir etres aspec de Bali. Te Ubud, l zenter culturèl e artistich, se stèsc sorì e apede galarìes de èrt, boteighes originèles, bie posć familières olà poder dormir (homestay) se é debota tel verd de la Sacred Monkey Forest o te valèdes verdes de ris. Chiò tropes foresć se loga jù ence per n bon trat e i tol pèrt a corsc de yoga o meditazions de vigni sort per troèr chel balanz che a Ubud somèa esser più sorì da arjonjer per duc.
N viac a Bali aur l’ènema e deida a troèr n mior leam col mond dintornvìa, olache se é bogn de se destachèr da dut ma tel medemo moment descorir zeche de più te sé enstesc e chel sot leam che aon duc co l’univers. La lijiereza che dèsc Bali se pel fosc la entener tras i draghes che é vedù sgolèr tel ciel: no demò bec ma ence gregn tira laìte….chiò, i me à dit, i draghes no l’é demò n jech ma i à n segnificat spirituèl e i vegn mané per ciciolèr zeche te la oreies di dees……Gé volesse ge dir de me lascèr jir via amò n outa….


text:
Medel vul stgafir nov spazi d'abitar
- Glindesdi, 25.9.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 25.9.2017, 11:45, RTR
La vischnanca da Medel vul dar in emprim stausch per realisar novas abitaziuns a Curaglia. Perquai ha la suprastanza decis in credit da 20'000 francs per laschar elavurar in preproject per ina surbajegiada amez il vitg.
En la vischnanca da Medel dettia fitg paucas abitaziuns da prender a tschains e libras sajan praticamain naginas, di il president communal Peter Binz. Quai percorschian ins cunzunt sch'i dettia novas plazzas da lavur en la val ed ils lavurers na chattian betg in lieu da star. Quai ed il fatg ch'i dettia da las vischinas e dals vischins il giavisch da crear nov spazi d'abitar haja laschar vegnir activa la suprastanza communala.
Amez il vitg - in lieu ideal
La vischnanca ha discurrì cun il possessurs da l'anteriura posta, dal clavà davostiers e da l'anteriur hotel Posta per sclerir sch'i sajan pronts da laschar far in preproject per ina surbajegiada sin lur parcellas. Tenor Peter Binz è il lieu adattà per duas raschuns. Per l'ina vegnian tscherts bajetgs betg pli duvrads e giajan en decadenza, per l'autra saja il lieu central per persunas che sajan mobilas na sappian dentant betg viver en lur atgna chasa pli. La fermada da posta e la staziun sajan gist dasperas.
Da l'emprim stausch
Il terren porschia plaz per var sis fin diesch abitaziuns. La mesadad da questas duain esser adattadas per viver en la vegliadetgna. Ils preprojects che la vischnanca finanziescha e che vegnan fatgs da quatter differents architects duain esser sin maisa il schaner. Lura vegnia guardà cun ils possessurs co vinavant e tut tenor saja da tschertgar investiders.
La vischnanca sezza na vegn betg a sa participar sco investidra. Quai è tenor Peter Binz betg exnum il pensum da la vischnanca. La suprastanza saja però da l'opiniun ch'i saja lur pensum da dar il stausch necessari per metter en moviment insatge en vischnanca.


text:
«Chi vain là giò per via»
-
Gievgia, 17.5.2018, 19:00
Ils Fränzlis da Tschlin cun Madlaina, Cristina, Anna Staschia, Curdin e Domenic Janett èn stads nominads per il Prix Walo da la musica populara 2018.
Legenda da maletgs:
MAD
La furmaziun dals Janetts è ina da las chapellas las pli enconuschentas en Svizra. Lur musica ha ragischs en la tradiziun dals «Fränzlis» dal 19 avel tschientaner, però ella cuntegna adina puspè er elements innovativs.
Dapi ils onns 80 han els fatg tschintg discs cun in fitg bel repertori. L'emprim era quai ina chaussa d'umens, uss sunan er las figlias da Domenic e Curdin. En la populara dad oz udis Vus ils Fränzlis da Tschlin cun lur tocs originals sco: «Quel da barba Not», il «Valser da nos Men» e «Mecal gio per cuotscha».
Ils titels en l'emissiun


text:
En blers lieus dal Grischun ha il turissem d’enviern ditg dominà quel da stad. El ha procurà per las grondas renditas. In turissem da stad rentabel resta ina sfida permanenta per ils turistichers. A la tschertga da novas purschidas per giasts pli numerus han ins scuvert er il golf, in gieu tradiziunalmain associà cun l’auta societad, glieud ritga e VIPs.
Ils onns 80/90 sa manifestescha il trend vers la popularisaziun. Er en il Grischun n’han ins betg spitgà ditg cun sviluppar projects per novas plazzas da golf .
Las cuntraversas eran programmadas pervi da considerabel terren necessari, preoccupaziun per il puresser, creschenta sensibilisaziun ecologica e l’image elitar da quest sport.
En l’archiv dad RTR chattain nus divers documents audio e video che dattan perditga da la promoziun e progressiun dal golf en nossas cuntradas.
Ils lieus
L'Engiadin'Ota ha preparà la via - l'istorgia dal golf en il Grischun
Turissem da golf è turissem da qualited.
Projects per novas plazzas da golf 1988 - 2000
Ils projects Flem e Sursaissa n'en la finala betg vegnids realisads.
Golf en il Grischun l'onn 2000
Rentabilitad e persistenza: ina sfida
Giugaders e giugadras da golf
Co vegnir admess en il circul dals golfists?
L'etichetta ei in auter plaid per reglas ch'ei drova per dar golf.
Ina giuvna Sursilvana mussa e declera ses hobi golf


text:
Renault vul preschentar las proximas emnas in plan per reducir las svapurs tar ils autos da diesel. Concret ha ina prova da controlla mussà valurs da CO2 ed oxid azotic memia autas.
Nagins indizis per software manipulada
Suenter ch’il scandal da VW era daventà enconuschent, aveva la Frantscha ordinà la controlla da 100 vehichels da differentas marcas. Sco Royal ha ditg, n’èn quellas controllas anc betg terminadas. Ella ha fatg attent, ch’autos d’intginas marcas surpassian las valurs lubidas; quai però senza numnar fabricants.
Tenor la regenza franzosa na datti il mument naginas indicaziuns che la software dals autos saja vegnida manipulada, sco quai ch'igl è stà il cas tar VW.
RR novitads 20:00


text:
La baselgia da Scuol stat en in lieu tut spezial. Sin il munt, dasper l’En vala questa baselgia en in tschert senn sco simbol da la vischnanca da Scuol. Fabritgada è la baselgia vegnida da Bernardus dal Puschlav. Quest architect ha anc fabritgà duas autras baseglias dal 1515 fin il 1522, numnadamain las baselgias da Tschlin e da Ramosch, ch'èn vegnidas fabritgadas tuttas en il stil gotic e che vesan or sumegliant.
Festa da giubileum en chasa da scola Scuol
La festa da giubileum 500 onns baselgia San Geer a Scuol è ils 6 da november 2016. Las 10.00 datti in cult divin cun producziuns dal «coro masdà da Scuol». Suenter il cult divin datti in aperitiv ed in gentar public. Tut quai accumpagnà cun musica e chant da diversas gruppas indigenas.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Més
El més (en Lombàrt apò ol mìs; pluràl i mis) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa. De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich.
El més lünar l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.
El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber


text:
En vista al secret da taglia na possian ins betg respunder dumondas concretas davart persunas suttamessas a la taglia, uschia respunda la regenza il postulat ord il Cussegl grond.
Defraudaziun da taglia il 2003
L'interprendider era vegnì sentenzià ad in chasti dad otg milliuns francs pervia da defraudaziun da taglia il 2003. Stoffel ha però tratg vinavant il cas a Losanna. Na decida il tribunal betg fin la fin da quest onn pudess il cas scader pervia da surannaziun.
Plirs deputads dal Cussegl grond levan savair sch'ulteriurs cas sumegliants èn pendents.
RR novitads 09:00