text:
Üràch d'Òi
Üràch d'Òi (en Italià: Urago d'Oglio), l'è 'n cümü de 3 876 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 31 km a Òvest de la cità de Brèsa söl cunfì co la pruvìncia de Bèrghem.
I sègn piö antìch de la prezènsa de l'òm endèl teretóre de Üràch i è dei rèscc de l'étà del Bróns che i è stacc troàcc endèla zòna a Nòrt del paés, endèla località ciamàda Castelér, endóche la feruvìa la pàsa sùra al Òi. Endèl stès pòst gh'è saltàt fò apò a le ruìne de na custrusiù de época romàna.
Üràch l'è lüminàt endèi posedimèncc del Vèscof de Cremùna endèl sècol X. Chèsta apartenènsa l'è confermàda endèna bóla del papa del 2 de noèmber del 1187, endóche se pàrla d'en castrum Uradi.
Entrà 'l 1100 e 'l 1200 i frà biniditì cremunés i fà fà sö 'na faturìa, regordàda 'ndèl nòm Muntagnìna dei frà. Enfìna al 1784, Üràch, aisebé che 'l fès part de Brèsa, l'è stat sóta la diòcezi de Cremùna.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


c: text/html

text:
La cuntercandidata cun las bleras vuschs, Tatjana Korotkewitsch, ha cuntanschì 4,4% da las vuschs. Total èn radund 7 milliuns electuras ed electurs stads clamads a l'urna.
Lukaschenko ha dà giu sia vusch en la chapitala Minsk. Als 3 ulteriurs candidats n'era vegni dà naginas schanzas, uschia che la reelecziun da Lukaschenko valiva sco segira. Tar l'ultima elecziun il 2010 aveva Lukaschenko fatg 80% da las vuschs.
Lukaschenko sco «ultim dictatur da l'Europa»
Alexander Lukaschenko ha 61 onns ed è a la testa da la Bielorussia dapi sia elecziun il 1994. El vala sco manader autoritar, numna sasez il «ultim dictatur da l'Europa» ed è enconuschent per sia antipatia vers la democrazia.
Opposiziun renfatscha «metodas stalinisticas»
L'opposiziun al renfatscha metodas stalinisticas e lantschescha adina puspè renfatschas, ch'i vegnia manipulà tar las elecziuns. Lukaschenko figurescha pervi da sias metodas era sin la glista naira da l'Uniun europeica. El na dastga pia betg viagiar en l'Europa.
RR novitads 14:00 / 12.10.2015, 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il diever da bumbas da fragmentaziun en regiuns populadas ferm possian ins interpretar sco crim da guerra, uschia Ban Ki Moon. Quai pervi da lur caracter arbitrar. Tenor ina cunvegna internaziunala èn bumbas da fragmentaziun banidas a nivel internaziunal. Ma ni l'Arabia Saudita ni ils Stadis Unids han suttascrit ella.
Coaliziun militara araba snega da duvrar bumbas da fragmentaziun
La coaliziun militara araba che sgola dapi la fin da mars attatgas ord l'aria sin ils rebels da Huthi en il Jemen, snega da duvrar bumbas da fragmentaziun. Il pledader da l'allianza ha ditg a l'agentura AFP ch'els contestian d'avair duvrà talas bumbas a Sanaa.
RR novitads 11:00


text:
I saja uss chaussa da la Gronda Britannia da guardar co ch'i giaja vinavant cun il Brexit, ha ditg il president dal Cussegl da l'UE, Donald Tusk, la gievgia a bun'ura avant las medias. Vitiers ha el appellà als Brits, ch'els na duessan betg sguazzar il temp.
Per il mument è uschia impedì che la Gronda Britannia sorta da l'UE senza contract. Avant l'inscunter suprem valeva il venderdi dals 12 d'avrigl sco termin da sortir da l'UE.
La primministra da la Gronda Britannia, Theresa May, ha suenter l'inscunter a Brüssel ditg, ch'ella veglia uss s'engaschar per ina cunvegna da Brexit avant ils 22 da matg – per che la Gronda Britannia na stoppia betg sa participar a las elecziuns europeicas da quest primavaira. Per cuntanscher questa finamira, veglia ella cuntinuar cun ils discurs cun la partida d'opposiziun Labour.
RR novitads 06:00


text:
Quattro mosche di velluto grigio
Quattro mosche di velluto grigio (Quàtar móschi ad vlû griś) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Dario Argento ch'al sèra al perìud thriller dal regìsta rumàṅ, quél di tri film cun dal bèsti in di tìtui, dòp L'uccello dalle piume di cristallo e Il gatto a nove code.
Quànd 'l è gnû fóra in dal sali, al film 'l à muciâ sù 2 migliàrd e 300 migliòṅ ad Franc.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Vier Fliegen auf grauem Samt in Germâgna, Quatre mouches de velours gris in Frància e Four Flies on Grey Velvet in di marcâ ingléś.
Sunt
Roberto Tobias (Michael Brandon) al fà al baterìsta in un grup rock. Da soquànt dè, un tisi misteriōś lugâ sóta 'n impermeàbil négar, al gh tîṅ a drē. Na sira i dū i s càtan òṅ còntra c'l àtar in un teàtar. Tulénd-ag al pugnàl che c'l àtar sugèt al tgniva in maṅ, Roberto al al masa sénsa vlér, pròpria méntar 'n àtar persunàǵ, cun na mascra 'd Alfred Hitchcock adòs, al al tōś śò cun na màchina futugràfica.
Bèṅ prèst, chi lò al taca a spedìr par pòsta di ugèt dal mòrt a cà sua ma Roberto al fà fint ad gnint cun i sò amìg e i sò parènt, a n dgénd gnint a sò mujér Nina (Mimsy Farmer) che però la capìs ch'a gh'è quél ch'a n và briśa. Quànd però al tisi misteriōś al s fà viṿ diretamènt a cà sua par mét'r-ag al maṅ adòs, Roberto al vóda 'l sac cun lē ma la sò dóna ad servìsi, Amelia (Marisa Fabbri), la scólta incòsa ad nascòst. A n saénd cuśa far, al muśicìsta al dmanda un cunsìli anc a 'n sò amìg ch'al viṿ da par lò in na baràca, Diomede dit Dio (Bud Spencer), ch'al gh diś 'd andàr da 'l investigadōr privâ, Gianni Arrosio (Jean-Pierre Marielle), òṅ ch'al s cuntènta anc ad pôc, ma a gh'è un mutìṿ. Chi lò, ch'l è 'n fnòć, al n è stâ briśa bòṅ ad risòlvar gnanc òṅ di 84 caś ch'al s éra tòlt a càrag.
In cal méntar l’Amelia, ch'l'iva capî chi 'l éra dabòṅ al persecutōr e l'iva abû al curàǵ ad dmandàr-ag di bèsi par taśér, la vèṅ cupàda in dal parc pùblic in du i s éran dâ apuntamènt par risòlvar la questiòṅ. A cal punt lè a s fà avànti Carlo Marosi (Calisto Calisti), 'l óm che Roberto al cardìva 'd avér masâ in teàtar. Chi lò invéci 'l éra òṅ ch'al s éra mis 'd acòrd c'n al sasèṅ par dar inìsi a 'n ricàt, faghénd finta ad murìr in sal palc druànd un pugnàl fint, ad quéi ch'i s dróan in di film e ch'i pìsan fóra dal sangṿ quànd a sa schisa un butòṅ. Ma dòp che l’Amelia l'à pardû la vita, lò al n gh stà piò. Par far-al star sito, al sasèṅ 'l al stròsa cun dal fildfèr beṅ anvlupâ intór'n a 'l còl.
Cuma s'a n fus mia asè al prubléma dal manìac, Roberto al gh'à da spés anc di arbgàt a la nòt in du al véd òṅ bindâ ch'al pèrd la tèsta sóta i cólp dna spada p'r òpra 'd un bòja musulmàṅ. La Nina, ch'la n in pōl piò, la vrév scapàr via sèg ma sò marè al decìd ad star incóra lè, catànd cunfòrt a lèt cun la Dalia (Francine Racette), la cuśìna śóvna ad sò mujér.
Arrosio in cal méntar al cata quèl andànd a dascórar in un manicòmi in dua, dimóndi an prima, al sasèṅ 'l iva pasâ soquànt an parchè paranòic in di cunfrònt dal sò pàdar adutìṿ. Ma al n fà briśa in tèmp a cuntàr incòsa a Roberto ch'al manìac al al masa in un lìcit dna stasiòṅ faghénd-ag na puntùra cun dal vlèṅ. Arrosio al sa śmòrsa ridénd parchè al gh'iva pròpria ciapâ. I masamènt i n finìsan minga lè: anc la Dalia la gh lasa al péni.
A cal punt lè, cun tut chi mòrt e a n saénd minga cuma saltàr-ag fóra, la pulisìa la próa a druàr un machinàri nóṿ gnû fóra da pôc tèmp ch'al sarés bòṅ ad tiràr fóra da i òć dal vitmi l'ultma figùra vduda da lōr prima 'd murìr. La próa la vèṅ fata druànd quéi dla Dalia ma quél ch'a s véd l'è sōl na figùra minga ciàra dal tut cun quàtar móschi ad vlû griś.


text:
Tgi na fa betg gugent termagls? Ozendi èsi da constatar ch'il dar gieus electronics n'è betg mo in trend, mabain che quai è daventà ina part da l'economia. I dat «gamers» professiunals, e tals che dattan ils gieus per sa distrair.
Gaming – in fenomen surtut giuven-masculin
Bun 70% da las giuvnas e dals giuvens han inditgà da dar gieus, en il rom dal studi «JAMES» da la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW). Entant ch'igl è tar ils mats enturn 90% ch'inditgeschan da dar gieus, èsi tar las mattas bun la mesadad. Las mattas èn persuenter pli preschentas en las medias socialas. La durada en media ch'i giogan inditgeschan els en media cun radund in'ura ils lavurdis – e las fins d'emna radund duas uras. Ina cifra ch'è restada pli u main stabila. Era qua èsi tar ils mats dapli: Mats giogan almain dubel uschè bler sco las mattas.
Studi «JAMES» ?
Dapi il 2010 mussan ils studis «JAMES» l'utilisaziun da medias da la giuventetgna en Svizra. Mintga dus onns fa la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW) il studi «JAMES», il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser (Jugend, Aktivitäten, Medien-Erhebung Schweiz). Dumandadas vegnan radund 1'000 persunas tranter 12 e 19 onns, en l'entira Svizra.
Il trend che las quaidas da dar gieus tschessa cun la vegliadetgna, è era sa mussà tar il studi actual dal 2020. Stgars la mesadad da tuts e tuttas fan gieus ch'ins gioga persul. Bun in terz però gioga regularmain online ensemen cun auters. E ch'i cumprian assets en gieus u in season-pass inditgeschan sulettamain 3 pertschient.
Experientschas custaivlas u privlusas?
Tranter pedagogs da medias è cler ch'il gaming po avair effects positivs, però era varts umbrivaunas. Entant che mats e mattas pon cun tals gieus emprender da furmar strategias creativas, trenar la memoria e socialisar cun persunas sin l'entir mund, èn era ils ristgs avant maun – sco per exempel la fugia da la realitad, dependenza, perdita da daners e cybermobbing.
Uschia cusseglia il pedagog da medias, Giusep Carigiet, era da tematisar il gaming cun ils uffants a chasa. Ins stoppia esser e restar attent, infurmar e cussegliar. I giaja per realisar uschè baud sco pussaivel eventuals signals sco per exempel consum nuncontrollà, ubain sintoms da mancanza, sch'ins è offline. E silsuenter tematisar.
Ils favurits dal 2020
- Call Of Duty (il 2018 anc plaz 4.)
- Fortnite (1.)
- Minecraft (5.)
- FIFA (2.)
- Grand Theft Auto (3.)


text:
Cun 158 donaziuns d’organs è il dumber s’augmentà per 10% cumpareglià cun il 2017. Quai communitgescha la fundaziun naziunala da donaziuns d’organs e transplantaziun Swisstransplant.
Quest augment saja tranter auter d'attribuir ad ina buna collavuraziun tranter Swisstransplant ed il persunal dal fatg sin las staziuns d'urgenza ed intensivas, declera la fundaziun.
Malgrà ch'il dumber da donaziuns crescha, spetgavan la fin da l'onn anc adina radund 1’400 persunas sin in nov organ. Il 2018 èn 68 persunas sin la glista da spetga mortas.
Nov register online
Swisstransplant ha lantschà l'atun passà in register online per donaturs d’organs. Grazia al register online hajan ils confamigliars la segirtad da decider en il senn dal defunct, di Swisstransplant. Actualmain dovran donaturs d’organs ina carta d’attest da donatur d’organs. Quella n'è savens dentant betg en la bursa dal pazient ed uschia n’èsi savens betg enconuschent, sche la donaziun d’organs è giavischada.
RR novitads 10:00


text:
Suenter ina debatta da radund duas uras la mesemna avantmezdi avevan gudognà ils social-democrats. Il parlament ha fatg la storta a piz ed ha votà cun 62 a 60 vuschs da tuttina laschar il franzos en scola primara. La lescha dispitaivla è uschia giud maisa.
Instrucziun insuffizienta e memia greva
Perquai che l’instrucziun da franzos en primara na saja betg suffizienta e surdumondia il scolars avevan ils adversaris vulì spustar il franzos da la scola primara en il stgalim aut.
Els avevan pretendì dad introducir in passus correspundent en la lescha da la scola populara turgoviana. Il parlament era seguì l’entschatta da matg a quella proposta cun 68 a 53 vuschs.
Critica ha para portà fritg
Suenter la decisiun, da na betg pli vulair il franzos en scola primara, era la Turgovia vegnida crititgada da tut las varts. 2 emnas pli tard aveva la directura da l’educaziun Monika Knill preschentà ina seria da meglieraziuns cun la speranza da pudair salvar il franzos en la scola primara anc en l’ultima minuta.
RR novitads 14:00


text:
La halla «Lust» a Maiavilla è ina normala halla da gimnastica. Avant mintga gieu da chasa han ils commembers dals Alligator Malans dentant da transfurmar questa halla en ina pitschna arena d'unihockey.
Nus investin bun 100 uras da lavur en questa transfurmaziun.
Il club d'Alligator Malans ha radund 500 commembers. Per organisar gieus da chasa en ils playoffs, che vegnan anc mussà live sin SRF, dovri in grond engaschi da tuts.
Nus essan ina famiglia e tuts lavuran per che nus savain restar in grond numer en l'unihockey svizzer.
Situaziun sportiva
Alligator Malans è en retard en la seria da mezfinal cunter GC cun 2:3. Il grond siemi dal club è da sa qualifitgar per il superfinal che ha lieu ils 27 d'avrigl a Kloten. Per far quest pass dovri uss dentant duas victorias en roda. Emprim la sonda a chasa e lura anc glindesdi da Pasca ordaifer a Turitg.
Gia sa qualifitgà per il final è Wiler-Ersigen. Els han gudagnà la seria cunter il rival chantunal da Köniz cun 4:1.
RR sportissimo


text:
Ulma
Ulma (en todèsch: Ulm) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. L'è colocàda sö le spónde del Danubio e l'è famùza perchè la tór campanària de la sò catedràl gòtica l'è la piö àlta del mónt (161,53 méter).
Ulma l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Alb-Donau el g'ha la sò séde aminitratìva 'ndèla cità de Ulma ma 'l teretóre de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
La se tróa pròpe al cunfì col Land de la Baviera, tat che la cità de Nöa Ulma che l'è la part de la cità che se tróa de la bànda de là del Danubio la se tróa sóta l'aministrasiù de la Baviera.
L'è la cità 'ndóche gh'è nasìt Albert Einstein


text:
Poesie (Porta)/68 - Sonetti stampati sul secondo numero del giornale "BIBLIOTECCA ITALIANA"/10 - Quand pensi a quella motta de coment
10 - Quand pensi a quella motta de coment
Io reputerò sempre abuso di tempo e di ingegno scrivere cose che pochi, e noni migliori possano leggere, e senza profitto.
Pag 176
Quand pensi a quella motta de coment
che soffeghen el test del pover Dant
e rifletti che tanta e tanta gent
hin anmò de cà al limbo anch tant e tant,
e quand pensi che fina i istess sapient5
ogni tratt se battezen ignorant,
ressoffegand el test de s’ciariment
de lumm, de lumm, de lumm, de variant,
me sa duvis che anch lu quell gran poetta
sott al codez penal de Don Giavan10
el voeubbia stantà on poo a passalla netta.
Anzi me par vedell a cunt fornii
a stà pesg de nun goff Ambrosian
che almanch de cent vint milla semm capii,
e in sto numer compii15
già de reson gh’è dent anca el mejor,
esclus, s’intend, el Gran Legislator.


text:
La chasa da medias Somedia metta ensemen las redacziuns e la producziun da la gasetta Südostschweiz e quella dad online. Tut ils collavuraturs dals dus chanals vegnian integrads en la nova organisaziun, ha communitgà la chasa da medias grischuna Somedia.
Cun la fusiun veglian ins simplifitgar ils process interns e nizzegiar meglier las sinergias. Plinavant veglian ins era far in pass vers l’avegnir cun fusiunar dus dals quatter chanals da medias.
Schefredactur dal nov chanal da medias per online e gasetta daventa Philipp Wyss, l'actual schefredactur da l'ediziun online. El vegn sustegnì da Stefanie Studer ed Olivier Berger sco remplazzants dal schefredactur. Omadus lavuran actualmain per la gasetta Südostschweiz.
Ord l'archiv:
Dacurt ha la Somedia er communitgà che Reto Furter daventia nov manader publicistic.
RTR novitads 15:00


text:
Il venderdi avantmezdi è ina drona crudada giu cun sursgular il Lai da Turitg. Blessads n'hai dà nagins, la drona vegn anc tschertgada en l'aua. Sco quai che La Posta communitgescha era la drona sin viadi cun ina prova da sang betg relevanta en connex cun ina fasa da test da la Klinik im Park al labor central.
Fin che la raschun per la crudada saja sclerida, restian las dronas per l'ospital da Lugano e quel da Turitg giun plaun, scriva La Posta Svizra. Enfin uss hajan las dronas da La Posta a Lugano, Berna e Turitg absolvì cun success passa 3'000 sgols.
RR novitads 15:00


text:
Rodels
Rodels (Roten in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 267 abitant e una süperfiss de 1.68 km², e al se tröva a una altitüden de 684 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rodels a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Paspels, Pratval.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Rodels l'è menziunaa la prima volta enturen a la metà del secul XII col nom de ad Rautine.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Cundiziuns
La biblioteca chantunala è publica ed accessibla a tut las persunas che sa tegnan vi da l’urden da diever. Ulteriuras disposiziuns sa chattan en il reglament da chasa.
La carta da biblioteca dat il dretg d'emprestar medias.
Empustar
L'inventari da la biblioteca chantunala è repartì sin ils lieus al Karlihofplatz e sin il magasin extern al Münzweg. Consultai per plaschair il catalog per vesair il lieu e la signatura.
Cudeschs dals inventaris a liber access al Karlihofplatz ston ins ir a prender sez ed emprestar al spurtegl. Cudeschs dals effectivs dals magasins al Karlihofplatz ed al Münzweg ston vegnir empustads sur noss catalog.
Per ils effectivs dals magasins valan da princip ils suandants termins da furniziun:
Emprestar
Ils termins d'emprest èn: per medias stampadas 4 emnas, per nonbooks 2 emnas.
Sch'il document n'è betg reservà e sche l'abunament da la biblioteca è valaivel, vegn il termin d'emprest prolungà automaticamain tschintg giadas per mintgamai 4 emnas resp. 2 emnas. Entaifer la durada maximala da l'emprest e da la prolungaziun da 168 dis en cas da medias stampadas e dad 84 dis en cas da nonbooks pon ins er prolungar sez ils termins en il conto da biblioteca. Suenter il temp d'emprest maximal ston ins preschentar il document emprestà a la Biblioteca chantunala ed en cas da basegn emprestar el da nov.
Excepziuns: Documents ch'èn pli vegls che 100 onns, medias che na pon betg vegnir remplazzadas sco er ovras da consultaziun en il sectur a liber access ston vegnir consultads en la biblioteca.
Restituziun
Las medias pon vegnir restituidas al spurtegl d'emprest durant las uras d'avertura. Ordaifer las uras d'avertura stat a disposiziun ina chascha da restituziun sper l'entrada da la biblioteca. Ils documents pon er vegnir tramess enavos per posta. Per la respediziun per posta stat buna l'utilisadra u l'utilisader. Sco data da restituziun vala la data d'entrada en la Biblioteca chantunala.
Per restituziuns retardadas vegnan incassadas taxas d'admoniziun.
Medias dal portal da medias audiovisualas
Il portal da medias audiovisualas inditgescha las medias audiovisualas da la biblioteca chantunala, ma er d'autras instituziuns e da persunas privatas.
Sche la biblioteca chantunala posseda copias digitalas da quests titels, pon els vegnir consultads al lieu, a las staziuns da lavur previsas per quai. Sche la biblioteca chantunala posseda er ils dretgs d'utilisaziun correspundents, pon las medias vegnir consultadas online en il portal da medias audiovisualas.
Per l'emprest e per eventualas preschentaziuns da las ovras dal portal da medias audiovisualas stat a disposiziun in formular. Per sclerir e per dumandar ils dretgs d'utilisaziun è responsabla la clienta sezza u responsabel il client sez.
Conto d'utilisaziun
En il conto d'utilisaziun persunal en il catalog d'uniun pudais Vus far sez las suandantas transacziuns:
- Prolungar las medias
- Midar l'adressa
- Midar il pled-clav
Medias da la biblioteca chantunala ch'èn registradas en il catalog dad EED pon vegnir reservadas u empustadas directamain en il catalog d'uniun.
Currier da velo
Medias da la biblioteca chantunala ch'èn vegnidas empustadas en il catalog d'uniun, pudais Vus laschar furnir gratuitamain a la biblioteca dal center da furmaziun per la sanadad ed ils fatgs socials, da la scola auta da tecnica ed economia, da la scola auta da pedagogia u da la scola auta teologica. Là pudais Vus medemamain restituir Vossas medias da la biblioteca chantunala.
Consultaziun da stampas veglias e da raritads
Da stampas veglias e d'ovras d'ina valur speziala dastgan ins prender invista exclusivamain en la sala da lectura da l'archiv dal stadi e pia sut la surveglianza dal persunal responsabel. Las stampas veglias cumpiglian tut las ovras ch'èn vegnidas edidas avant l'onn 1800.
Las ovras ston vegnir empustadas en la biblioteca chantunala. L'utilisaziun percunter sa drizza tenor las uras d'avertura da l'archiv dal stadi:
Prospects
Vus pudais chargiar ils differents prospects da la biblioteca chantunala en il format PDF sin Voss computer ed als stampar.


text:
In zichel insolit è quai propi d’avair in piv sco animal da chasa. Werner Fischer ha tschertgà in animal che correspunda cun el, in animal quiet che viva plitost solitari.
Il piv «Bubo»
«Bubo» è il num latin per il piv. «Bubo» è gist eri il num dal giuven piv dad otg emnas che viva a Ftan tar Werner Fischer. La sfida da trair si in piv e gronda. Werner Fischer è gia dapi in onn vidlonder da far ina scolaziun co tgirar ses nov abitant en la pitschna chasa sisum il vitg da Ftan.
In piv domestic
Tar il piv da Werner Fischer sa tracti d’in animal che deriva ord in zoo. Ses piv vegn a restar per adina domestic e n’astga, tenor lescha, betg vegnir mess ora en libertad. Sche tut va bain cuntanscha in piv domestic ina vegliadetgna da radund 50 enfin 60 onns.


text:
La cumissiun da telecommunicaziun dal cussegl naziunal ha decidì da refusar l'iniziativa «no-Billag» cun 16 cunter 8 vuschs. La decisiun cunter ina cuntraproposta è crudada cun 15 cunter 10 vuschs. In'iniziativa da la cumissiun è crudada cun 14 cunter 11 vuschs. La cuntraproposta indirecta avess gì la finamira da metter a disposiziun maximalmain 1,1 milliardas da las taxas a l'SRG. Sur tut reducir las taxas per l'SRG vul la PPS.
Central per la democrazia
Tenor la pluralitad da la cumissiun vegn purschì grazia a las taxas per radio e televisiun, in bun Service public en tut las regiuns linguisticas da la Svizra. Il sistem da taxas d'oz saja central per ch'i funcziunia insumma da sa far in'atgna opiniun en il senn democratic. Er per ina coesiun naziunala sajan las taxas centralas, uschia hai num en la communicaziun da la cumissiun.
Il Cussegl federal haja plinavant vis ch'i saja necessari d'agir. El vul reducir la cumpart da SRF sin 1,2 milliardas francs. Las taxas da radio e televisiun duain vegnir sbassadas sin sut 400 francs per chasada. Pli bleras mesiras na sajan tenor la cumissiun betg necessarias. Il cussegl dals chantuns era s'exprimì unanimamain cunter l'iniziativa ed er cunter ina cuntraproposta.
Ina minoritad pretenda ina cuntraproposta che reducescha las taxas sin 200 francs ad onn. Ella è da l'avis ch'ils consuments duain decider sezs tge products medials ch'els vulan consumar cun questa summa.
L'SRG survegna oz radund 70% enfin 73% da las taxas che la Billag incassescha. Da las total 1,35 milliardas francs retschaiva ella radund 1,235 milliardas. Las chasadas privatas pajan il mument ina contribuziun annuala da 451 francs. Il sbassament sin 400 francs è collià cun ina midada da sistem da pajar per apparats tar ina per chasadas.
Sur tut la PPS sustegna l'iniziativa da «no-Billag»
La partida populara svizra è trumpada da la decisiun da la cumissiun. Ella propona da reducir ils pajaments da la Billag ed ha inoltrà ina cuntraproposta che pretenda da smesar las taxas.
La partida cristiandemocrata PCD refusa l’iniziativa e propona da dir na a l’iniziativa «no-billag».
RR novitads 17:00


text:
Els laschian far in studi da realisabladad, han communitgà la gievgia il Comité olimpic austriac e la regenza dal Tirol. I saja imaginabel ch’els candideschian, ed el vesia ina gronda schanza per ils proxims decennis sch’els s'inschignain endretg, ha ditg il president da la regenza tirolaisa Günther Platter.
Ina emprima decisiun duai dar en tschintg u sis mais,cura ch’il studi duess esser avant maun. Schebain er il pievel ha in pled en chapitel han ils responsabels laschà liber per entant.
Per il 2026 examinescha era la Svizra ina candidatura. Dasper il project grischun s’interessescha era ina part da la Svizra franzosa per il gieus olimpics d’enviern 2026, e lura datti anc dus projects surregiunals.
RR novitads 15:00


text:
Agiut:Agiut
J'argoment a son listà an órdin d'amportansa, a ven-o prima coj ch'a mostro com fé ij travaj prinsipaj dzor Wikipedia e coj ch'a mostro com lese 'l piemontèis (an vàire lenghe). Peui, viaman, a ven-o j'argoment pi complicà o relativ a travaj ch'as fan pi da rair.
- Agiut për ij Contributor - Na cita guida për chi a bogia ij prim pass an Wikipedia ("Amprende a travajé da zero"), a mostra com modifiché dle pàgine e com creene dle neuve.
- Aiuto per la lettura - Guida a la letura dël piemontèis an lenga italian-a.
- Ayuda para la lectura - Guida a la letura dël piemontèis an lenga spagneula.
- Help for Reading - Guida a la letura dël piemontèis an lenga inglèisa.
- Travajé con le parlà locaj - Na guida për scrive e travajé con le variant dël piemontèis.
- Portaj e Proget - La lista dij Portaj e dij Proget ch'a son stait ancaminà.
- Lìber për Amprende - Na lista 'd gramàtiche e dissionari 'd riferiment.
- Coression ortogràfica - Criter ortogràfich da dovré ant la scritura dle pàgine.
- Tastadura piemontèisa - Com anstalesse na tastera (o tastadura) piemontèisa.
- Contaté j'Aministrator - Com contaté j'aministrator.
- Travajòt sempi - Na lista 'd travaj da fé, dzortut ëd figure da buté ant j'artìcoj.
Ant ël passà a son staite faite vaire autre guide, ch'a peulo esse consultà ambelessì (combin che cheiche anformassion a peusso esse superà):


text:
Sco quai che Stephan Kaufmann, il manader da l’uniun Sendas da Viandar Grischunas ha ditg, crai el schon che la gronda part dals 11'000 kilometers sendas da viandar dal Grischun saja marcada endretg. La rait da sendas da viandar saja però vegnida bajegiada si durant decennis ed uschia pudessi tenor el schon dar sendas che na correspundian magari betg pli als criteris dad ozendi. Ma en general possian ins dir che la qualitad da las classificaziuns saja fitg buna.
Donns èn adina pussaivels
Tge ch’i possia però adina dar sajan donns vid las sendas, uschia ch'ellas daventian intransiblas. Las viandantas ed ils viandants sajan dentant er adina en l'atgna responsabladad. Saja ina senda da viandar per exempel inundada u lavada davent, alura possia quai schon dar ch’ins stoppia ina giada returnar. Impurtant saja en mintga cas dad annunziar donns vi da sendas da viandar, ha ditg Stephan Kaufmann.


text:
Dentant tgi che haja tge cumpetenzas tar privels da natira, saja en la lescha anc memia pauc reglementà. Uschia ha il president da la cumissiun dal Cussegl grond per l'ambient introducì la debatta tar la revisiun parziala da la lescha da guaud. Ina debatta pauc dispitaivla, la revisiun va en vigur sin l'entschatta da l'onn 2021.
En il Grischun saja mintga tschintgavla persuna confruntada cun in privel da la natira - il pli savens sajan quai bovas, il main savens auas grondas. Mintga onn vegnian radund 200 eveniments da privels da natira registrads en il Grischun, agiunta il cusseglier guvernativ, Mario Cavigielli, durant la debatta.


text:
Il project, ch’è planisà tenor il standard da Minergie® P-Eco, cumplettescha las infrastructuras da scola cun ils locals cuminaivels mancants. Pass per pass èn questas infrastructuras vegnidas sanadas ed adattadas dapi l’onn 2006 al manaschi. Sco lieu per mangiar, sa scuntrar ed emprender vegn il nov edifizi ad avair ina funcziun da center impurtanta entaifer la scola.
Custs da 27 milliuns francs
Ils custs da construcziun importan totalmain 27 milliuns francs. 23,5 milliuns francs custan la mensa e la mediateca, 3,5 milliuns francs ils locals per la protecziun dals bains culturals. Ils meds finanzials ch’èn necessaris per l’etappa finala da la renovaziun da la scola
chantunala grischuna na van betg a quint da las ulteriuras scolas medias en las regiuns. La pauschala d’investiziun ch’il chantun paja annualmain a questas scolas vegn auzada proporziunalmain suenter l’avertura da la mensa e da la mediateca.
Il Cussegl grond ha approvà il project en la sessiun d'october 2014 e quai cun 108 cunter 0 vuschs e 2 abstenziuns.


text:
En egl croda che cunzunt dapli glieud svizra ha pernottà durant quel temp en il Grischun. Cumpareglià cun la media dals ultims tschintg onns munta il plus da giasts svizzers a 21%. Anc pli marcant è il plus tar giasts da la Pologna, tar quels munta il plus a passa 300%. La pli gronda sperdita fa il chantun Grischun tar ils giasts da l'Asia. Qua datti in minus da var 97%.
Differenzas aifer Grischun
Tenor destinaziuns ha en emprima lingia Cuira pers blers giasts, cun in minus da passa 44%. Er Arosa (-21%) ed il Partenz (-29%) han nudà damain pernottaziuns l'emprima mesadad da l'onn. In plus tar la media dals ultims tschintg onns po tranter auter Flem/Laax (+28%), Mustér/Sedrun (+20%) e Val s. Pieder (+56%) nudar. Il pli grond è il plus en Val Puschlav, quai cun in augment da 68%.
Minus en Svizra
En Svizra ha l'hotellaria percunter nudà ina sminuziun da pernottaziuns l'emprima mesadad da l'onn, numnadamain da 30% cumpareglià cun la media dals davos tschintg onns. Tut en tut hai dà en quel temp radund 11,4 milliuns pernottaziuns en Svizra. La pli gronda spertida fa il chantun Genevra. Quel ha cudescheschà ina sperdita da 67%. Il pli grond augment cumpareglià cun ils davos tschintg onns datti en il chantun Tessin, cun in plus da 43%.
Zercladur 2021 vs. 2020
Cumpareglià cun l'onn da pandemia ha l'hotellaria grischuna nudà quest zercladur radund 36% dapli pernottaziuns, numnadamain passa 300'000 pernottaziuns en Grischun.
Era la hotelleria Svizra ha augmentà las pernottaziuns il zercladur 2021 per 55% cumpareglià cun il mais da l'onn passà.
L'aura fa in stritg tras il quint
Il plus da prest 36% tar las pernottaziuns dal zercladur, cumpareglià cun l'onn passa, mussia che Svizras e Svizzers hajan gust da vegnir en il Grischun cura che l'aura è buna, uschia il president da HotellerieSuisse Grischun. Per il fenadur cun blera plievgia è el dentant pessimistic:
Tuttina ha Ernst Wyrsch anc la speranza ch'almain l'atun vegn sulegliv e ch'ils hotelliers nizzegian er la chaschun da laschar avert pli ditg sche las cundiziuns constattan.


text:
„El ha menau ina veta tgiembla da lavurs, plaschers e disgusts“.
1. Derivonza
Ils Speschas ein oriunds ded Andiast e Pigniu. Da vegl enneu paran las famiglias Spescha ded haver giu senn e talen per igl ideal; ina apparenza plitost rara e scarsa denter nossa puraglia, che sto luvrar e barhar pil paun de mintgadi naven d’ina alva entochen l’autra.
Gia el 17avel tschentaner viveva in Sur Giachen Spescha, che duei haver relaschau ina partida ovras scientificas en manuscret, ch’ein idas a piarder 1799 entras il berschament digl archiv claustral.
Ina raritad culturala, che nus havein scuvretg cun caschun de nos studis davart la litteratura romontscha dil 17avel tschentaner, ei, che ils vischins de Pigniu e denter quels 7 Speschas han pagau la stampa dil cudisch: „La veta de s. Valentin“ da Sur Gion Genelin, squitschada 1680 a Bonaduz entras Gion Gieri Barbisch. Semigliontas generusadads anflein nus da quei temps schiglioc mo tier ils „illustrissims ed aulditgai mistrals“ e tier lur „Sabientschas ils nobilissims landrechters“, che sesentevan mintgamai aultamein honorai d’astgar finanziar ils cudischs romontschs pil diever della veta religiusa. Secapescha che quei daventava buc adina davart quels signurs ord spir premura per la religiun, mobein era savens ord motivs politics, sco Propaganda per lur personalitad. Denton risguardau tut, era quei tuttina ina nobla reclama, unida cun in’ovra culturala, che sepren ora avon il tribunal della historia tut auter che la moda e maniera dils politichers ded ozildi, che frequentan pil medem intent mintga fiasta de cant e musica. — Ils temps semidan e la glieud culs temps!
En consideraziun de quels factums ei l’unfrenda pecuniara dils 7 Speschas de Pigniu in bi attestat de lur idealismus devozius ed ina caussa unica ella historia della litteratura romontscha.
Dapi igl onn 1450 ca, ein ils Speschas era documentai a Trun. Da ses pardavons raquenta P. Placi sez sco suonda: „De tgi eis ti scafius? Da Diu. Co? Suenter sia semeglia. De tgi eis ti? De miu bab, Pieder Luregn Spescha e della mumma, Onna Maria Genelin. Tgi ei stau tiu tat de bab? Gion Spescha. Tgi tiu basat? Christ Spescha. Tgi tiu urat? Benedetg Spescha. Tgi tiu sururat? David Spescha. Eis della Cadi ni da zanunder auter? Ussa della Cadi, vidavon ded Andiast. Tgei ne co ei tia noda casa? Aschia: A: in A cun ina crusch sisu, quei vul dir: dils morts ded Andiast.“
2. Onns de giuventetgna
Da sia giuventetgna savein nus buca tut. El ei naschius ils 9 de december 1752 da sauns geniturs, ord ina casa purila. Sia mumma Onna Maria ha giu 5 affons, ed era ina femna cun ina colur sco latg e vin, de viv temperament e d’ ina sanadad incomparabla. Senza zacu esser stada malsauna ha ella contenschiu ils 80. Siu bab, Pieder Luregn ei stau in fermezia um, mo ha fatg la mort cun beiber aua resch freida suenter ina strapazzada e suada igl onn 1766, ella vegliadetgna de mo 40 onns.
Bien e baul, sco aunc biars de nos mattatschs de purs, ha el fatg paster e cavrer e quei cun grond plascher. Gie, sco cavrer vevi el, sco el raquenta sez pli tard, in grond plascher de traversar vals e Valettas, bleis-
sas e vadretgs e de muntar tschemas e glatschers. El era buca naschius per nuot ell’enzenna dil capricorn! Mo ei gl’ei tuttina de remarcar, ch’el eri buc in cavrer sco’ls auters, che fan lur duer sco cavrer, che svidan la valischa e dorman zanua en ina Valetta e che schullan dasperas sin tut quei che cuora
e passa su e sut lur peis. Na, il pign Giuli Battesta encureva cristallas, ob-
servava il far e demanar dils animals selvadis, e mirava cun omisdus egls sin tut quei che cureva e passava el grondius regenavel della natira alpina,
Ella vegliadetgna de strusch 10 onns haigi el entschiet ad ir a scola gl’unviern. Rimnond cheu ils davos onns material per scriver in di la historia della scola e dell’instrucziun romontscha, savein nus ussa co quella scola vesev’ora. Quella vegneva per ordinari dada dal caplon ne dad in „Schulmeister“ per 30 flurins ad onn. La scola era mo facultativa e cuzzava silpli 5 meins, dall’entschatta november entochen il davos de mars. Entochen ca 1800 veva quella scola caracter expressivamein religius. Sco cudisch de scola duvrav’ins oravon tut: „Il Mussament“, q. v. d. il cudisch de doctrina dils rev. P.P. caputschins, che vegneva stampaus all’entschatta ell’Italia (da 1615 entochen 1654) e suenter il bia en noss’atgna tiara. Dapi igl onn 1695 exist’ei perfin in cudisch de metoda e d’organisaziun, il quäl muossa co la scola stoppi vegnir practicada. Quei deriva dal nunstunclenteivel P. Zaccarias de Salò e porta il tetel: „Compendi dellas reglas della scola christiana.“ Quei muossavia dils scolasts ei in stupent programm de scola christiana, che sepresenta a nos égls, sc’in bi monument cultural dil pievel romontsch de tschels onns, mo era sc’in irrefutabel mussament della gronda acziun catolica dil 17avel e 18avel tschentaner.
Sper quels dus cudischs de scola vegneva era igl ABC, stampaus en clautsra dapi 1730, sco era la schinumnada „Prattia“ q. v. e. il calender romontsch della claustra, ch’ei vegnius publicaus dapi 1750—1799 duvrai. Da quels era cunzun la „Prattia“ in oreifer instrument de scola. Ella purtava mintgamai il calendari en bien romontsch, mo ultra de quei in tractat ord la historia della claustra ni della tiara e dasperas era cuortas caussas instructivas, sco quens ed exempels de contabilitad, peisas e mesiras ed indicaziuns sur la valeta dellas differentas muneidas. — Mo pli bia davart quels cudischs de scola en in auter liug. —
En quella scola christiana ha P. Placi obteniu sia emprema instrucziun. Cheu ha el buca rao empriu de leger e scriver romontsch e de leger tudestg. Aunc dapli! Quella scola ei era stada il liug, che ha destadau el cor ed el giudeci digl intelligent buobet, la carezia e la pissiun per las scienzias. Mo oravon tut ei quei stau il liug, che ha tschentau il fundament nunbalucabel della veta religiusa de quei um il pli interessant, che nus enconuschein en Surselva. Ha el era pli tard sco scrutatur e scientificher simpatisau bravamein cullas ideas della aschinumnada „illuminaziun“, sch’ein quellas tuttina buca vegnidas de ruer vid siu fundament religius, tschentaus en siu cor dalla mumma pietusa e dalla scola dell’acziun catolica.
3. Il gymnasiast
Mussond il frestg giuvenot talent en abuldonza ed aunc pli grond tschaffen pil studi, ha quei muentau ils geniturs de schar studegiar il Giuli Battesta. Per quei intent eis el ius a Cuera e studegiau leu zacons onns latin e musica tier il caplon episcopal Thomas Romanin. Mond quei 1770 da Cuera el Vintschgau ei siu meglier scolar G. Battesta è grad ius cun el e continuau ses studis a Mals ed a Tartsch. Mo gia 1772 entupein nus el en claustra a Mustér sco scolar dellas davosas classas. Da quellas uras flureva la scola claustrala sut la capavla direcziun digl avat Columban Sozzi, in capavel scientificher. Quei era aunc ils onns, nua che la cultura barocca dominava e penetrava tut e dapertut.
Tgi ch’enconuscha il spért de quella epoca sesmerveglia buca smiul, ch’ il Student della davosa classa sepresenta in di digl onn 1774 avon siu pli carezau e stimau magister, avat Columban, e supplichescha quei de vegnir prius si sco commember della famiglia claustrala. Igl avat ha acceptau el cun bratscha aviarta, essend ch’ el enconuscheva exactamein las qualitads spirtalas de siu destinguiu scolar.
Gia sco Student claustral ha el concepiu duas ovrettas romontschas, ina: „Davart la cultivaziun dellas flurs e dils orts“ e l’autra: „Doctrina de bein cultivar I’olma, il tgierp e beins temporalsu. Deplorablamein ein quellas barschadas igl onn dils Franzos. Mo quei singul cass ord sia veta de Student muossa dar e bein, che nus havein de far cheu cun in giuven talentau, plein anim e buna veglia pil beinstar spiritual, sco temporal. Sin quella via ha P. Placi a Spescha continuau siu viadi scientific e social atras questa val de larmas, entochen viadenasi eis 80 de sia veta plein stentas e lavur.
4, Il noviz e frater
En quels onns de gronda impurtonza per la preparaziun silla veta claustrhla ha P. Placi giu la disgrazia, primo: ded esser il sulet noviz. Quei adina esser persuls e mai saver comparter ad in condiscipel pertratgs e mai saver sediscuorer ed haver endamen de quei che muenta cor e giudeci d’in noviz, ha segir era gidau, ch’el ei en certs graus daventaus plitost in agen.
Secundo, ha el giu la disgrazia de far siu noviziat gest dal temps, ch’embrugls economics e disturbis disciplinars furiavan sc’in temporal atras las quietas zellas benedictinas.
Siu pli carezau confrar e parsura, avat Columban, tiel quäl P. Placi ha studegiau la filosofia, era in um dotaus cun talents e scienzias en abuldonza, mo el er’in um, che scheva trer empau las fatschentas economicas della claustra e che fageva pli bugen bials viadis e cuorsas tras quei bellezia mund, scafius dal maun pussent dil Segner, che recitar las mudinas e cantar ils hymnis.
Era quella qualitad, ni mènda (prendi quei mintgin, sco ei plail), ha giu empau influenza sil giuven noviz. Quei vesein nus pli tard dar e bein, essend ch’el sbaglia bein enqualga la regia de s. Benedetg cullas carpiallas, il cudisch de mudinas cul fest enfrau e la zella quieta denter ils quater mirs dil convent, cul fécler dil pigurè si sut la pézza grischa. Mo malgrad quels stoda sbagls e quella veramein originala interpretaziun della regia de s. Benedetg ei P. Placi staus sia veta in bien, religius spiritual. El era gie buca la cuolpa che s. Ursicin haveva fundau la claustra de Mustér al pei dils pli bials e pli aults cuolmsl
Sco gia detg, ha ei dau duront siu noviziat ina pintga disMsSr‘ avat Columban Sozzi> re8da ‘764-1785. grazia per la claustra de Mustér,
ch‘ei stada per el ina gronda grazia. Igl onn 1776 ha la congregaziun benedictina della Svizzera intervegniu ellas fatschentas della claustra e fatg empau uorden. A quell’ occasiun han ins per far emblidar enqual caussa ils confrars, mo era per far sentir empauet igl jester ed il schar encrescher, translocau ils paders tgi tscheu e tgi leu ellas claustras benedictinas della Svizzera. P. Placi ha stuiu serender a Nosssdunnaun; el ei ius nuidis, mo inaga leu, eis el staus bugen, ed alla fin de quella dimora turnaus aunc pli bugen en sia cara patria grischuna. Per il giuven frater ei quella midada de clima stada ina gronda ventira. El ha aschia giu caschun de continuar ses studis tiels megliers professers de quei temps, essend che laclaustra de Nossadunnaun steva sut la protecziun digl enconuschent scientificher, avat Marian. Pil giuven frater plein seits e queidas per tut las scienzias e damondas actualas ein quels onns stai sco dis de mai murir. En claustra a Nossadunnaun sesanflavan respectablas collecziuns de cristallas, naturalias, sco era in archiv historic de nunprezieivla Valetta. Igl ei pia buca de sesmervigliar, sch’ il giuven benedictin ei seprofundaus cheu eilas materias dellas duas scienzias: historia e scrutaziun della natira, che han silsuenter occupau quei grond spért entochen la mort. Fini ses studis teologics, eis el vegnius consecraus sco spiritual a Nossadunnaun ils 25 de matg 1782 e turnaus immediat suenter en claustra a Mustér.
5. Sias occupaziuns avon igl onn dils Franzos
Gia 1782 ha P. Placi a Spescha entschiet a luvrar vid sia ovra monumentala. Quei onn eis el vegnius elegius sco administratur a s. Gions (Medel) sil Lucmagn. Cheu ha el giu la megliera caschun d’interprender ses turs per las pézzas entuorn; cheu ha el rimnau cristallas ed ei insumma s’occupaus ad in contin culla scrutaziun della regiun alpina. Cheu ha el era sco bien dessignader entschiet a far cartas geograficas, mo era de tuttas uisas experiments e lu dis de malaura e cun buna peda, nudau si quei tut en ses cudischs manuscrets. Il pli dil temps ha el unfriu per la collecziun de cristallas della claustra de Mustér, aschia che quella era vegnida enconuschenta dapi 1788 ell’entira Svizzera per la pli completta e custeivla. Buca de sesmervigliar che quei renum, sco era la personalitad de P. Placi a Spescha tergeva neutier da gliez temps ils pli renomai e renconoschi umens della scienzia. Nus numnein mo enzaconts, ch’ein era stai tras a tras buns amitgs de P. PI. a Spescha: il pastor Lucius Pool, igl enconuschent scribent Meiners, il renomau miedi Rengger de Berna, Ackermann de Mains, Domeier de Hannover ed oravon tut igl erudit professer e predicant Samuel Wyttenbach de Berna. Quei ha manteniu in’ amicezia veramein ideala cun P. Placi, la quala ei mai, ni d’ina vard ni da l’autra vegnida stgirentada zacu d’ina nebla de scuidonza — ina caussa rara denter ils perderts!
Da quei onn naven lavura el era nuninterrutamein entochen 1830 per il lungatg romontsch, risguardond tut ils problems de quei.
Ella flur dils onns ei il genial P. Placi entras ses studis vegnius en contact cullas grondas ideas della revoluziun franzosa, las qualas han per pari anflau in eco tier el. El era per ex. inflammaus de cassar e combatter tut quei ch’era vegniu vegl e marsch entras il menaschi aristocratic dil temps vegl e de far en bia graus il pass cul temps. Ch’era il über spért della scienzia, che vegneva propagaus principalmein entras la revoluziun, ha buca giu pintga influenza sin el, ei lev de capir. Mo malgrad esser staus in affon de siu temps, ha el tuttina mai fatg emprovas e sforzs de sbargatar sur ils confins de sia cardientscha. Mo da l’autra vard era P. Placi era buca quel che havess teniu en siu cor cul spért franzos e schau viver il „Kaiser“! Na, el temeva buca smiul d’esser vesius e tenius sco amitg della naziun franzosa, schebi ch’ils pli bia Spirituals e consequentamein er’il pievel, tenevan ferm cun sia Tutta Maiestad igl Imperatur dell’ Austria. Tgi less pia sesmervigliar, ch’el vegneva tenius da biars, en ed ord claustra per in „giacubin“ ed inimitg dell’Austria? Quella curaschusa perschuasiun ha purtau ad el duront l’invasiun franzosa bia disgusts e malemperneivladads.
6. Sia missiun ed impurtonza eis viriveris ed embrugls digl onn 1799
Alla bial’entschatta dell’uiara ei P. Placi vegnius sfurzaus de dar sias meglieras cartas geograficas al capitani austriac Schöllheim, in veritabel cugliun, sco P. PI. taxescha quel pli tard. El deplorescha principalmein de haver stuiu dar sia megliera carta della contrada de Mustér, Medel e Tujetsch, vid la quala el veva luvrau pli ch’in onn.
Suenter la battaglia dils 7 de mars a Mustér, ha la claustra stuiu ver quitau pils blessai franzos. Cheu eis ei stau oravon tut P. PI., che ha fatg tut siu pusseivel, per far bien pil mal ch’ins veva fatg alla paupra schuldada franzosa. Ils auters paders cugl avat Luregn alla testa eran bunamein tuts fugi e schau ariavos la claustra cullas portas tut aviartas. Ils 9 de mars eis el vegnius tarmess sco comember della deputaziun sursilvana encunter a general Demont, che veva survegniu il camond de vegnir ella Cadi e dar
la torta a quella per la massacra dils 7 de mars. Alla testa della deputaziun
steva il colonel Anton de Casteiberg. Sil Plaun Dautras, denter Trun e Danis, ei la delegaziun confruntada cul general e sia armada. Il plaid e las supplicas de colonel de Casteiberg han fritgau nuot. Cheu sepresenta P. PI., avon il general. Quel empiara tgi ch’el seigi, ed enderschend che P. Placi, in sincer amitg della Frontscha stetti avon el, mida el tschera e tun e teidla attentamein sin el. Igl emprem sincerescha P. Placi, ch’il general e sias truppas hagien de temer nuot davart il pievel ed el cussegliassi de secunvegnir entras ina capitulazlun offerida da lur vard. Quei seigi pli prudent che de prender vendetga; gliez seigi ina caussa combinada cun gronds prighels — era per la armada franzosa. Ils plaids de P. Placi han decidiu. La
armada ei stada zatgei dis a Danis, Tavanasa e Breil, nua che las duas
parts contrahontas han stabiliu il contract de pasch cul sequent cuntegn: Il pievel sincerescha, pasch, amicezia e submissiun, sco era la lubientscha de schar prender quartier ils franzos, nua ch’ei plai. Il general empermetta schurmetg dellas persunas e segirezia della facultad dil singul. — Per quei grond success han ins pli tard saviu pign grau a P. Placi a Spescha. — Sin quei ei general Demont tuttina vegnius a Mustér cun ses battagliuns, mo buca per prender vendetga, sundern per mirar co ei mondi culs vulnerai en claustra. Queis han saviu raquintar mo dal bien dals paders e principalmein dal grond quitau de P. Placi. Sco per enzenna d’engraziament lai general Demont anavos ina buna recumondaziun en scret per la claustra, en cass ch’ei vegness danovamein truppas franzosas sul cuolm d’Ursera a Mustér. Quei daventa cuort sisu, vegnend general Loison d’ Andermat cun sia armada e 36 offiers, che prendan tuts quartier en claustra e ch’ein fetg cuntents cul tractament. Era Loison lai anavos ina brev culla supplica, che negin dell’armada franzosa dueigi violar ni mulestar la claustra, che mereti tut engraziament per il bien tractament dils sauns e malsauns.
Mo tgei smervegl per P. Placi, ch’ era stathalter de quei tempsl Ils 18 de mars vegn in commissari franzos cun num Beurnier, accompignaus d’in secretari e 4 husars e pretenda en num de general Massena 100 000 livers contribuziun dalla claustra. Ils paders muossan las brevs dils generals Demont e Loison, mo quei gida nuot. La claustra sto dar neu daners e custeivladads de nunrecurabla valeta, e tunschend quei aunc adina buc, ha P. Placi stuiu unfrir sia entira biblioteca, consistenta ord 300 dils pli rars cudischs, sias cartas, manuscrets, siu herbari e la pli custeivla part de sias cristallas, en tut uorden ella Valetta de 2468 Luisdor. La fin finala muncav’ei dals 100000 mo pli 20000 e per aunc struclar o quels han ils sbiers priu P. Placi e P. Anselm cun eis tocca Cuera amiez ils 4 husars, sco dus paupers malfatschents.
Arrivai a Cuera ha P. Anselm tschentau giu buca meins che 4 memorials en favur della claustra. Mo fritgond quels lidinuot, ei P. Placi serendius avon il general e saviu seperschuader quei aschi bein, ch’ei ha schenghigiau ils 20 000, che muncavan aunc ed ultra de quei empermess de buca pretender pli enzatgei egl avegnir dalla claustra. Quei di de grond success per P. Placi ei stau ils 22 de mars 1799.
En quei pli critic mument per l’existenza della claustra ha ei buca muncau hyenas, che havessan giu tschaffen de tschitschar ils davos daguots saung ord las aveinas della claustra, schon malamein surlischada. Signurs della tiara, schizun catolics ein compari avon il general Massena culla proposta de far ord ils beins della claustra, beins nazionals ed aschia spazzar quella inagada per adina. Mo cun tut inschign ed intelligenza ha P. Placi saviu prevegnir a quella disgrazia. Tier quella fatschenta ha el saviu perschuader aschi bein il general jester davart il dretg d’existenza della claustra, ch’ei ha, vegnend quels fins signurs aunc ina secunda gada culla medema supplica, mussau igl esch e detg plein gretta ed indegnaziun, che sch’ei vegnien aunc ina tiarza gada, sehe laschi el cumpignar giuadora eis cul bastun. — Tgei ventireivel sentiment per P. Placi de haver liberau l’existenza della claustra! —
Essend quella ga leu a Cuera vegn el sisu, che avat Luregn Cathomen, P. Martin Riedi e P. Adalgott Valler seigien silla tabella nera dils Franzos e che quels treis vegnien a vegnir deportai sco perschuniers en Frontscha. Cheu eis el sil fletg serendius cun P. Anselm tiel President Quiot e saviu far ton, che quels ein vegni strihai ord quei register ner; mo per aunc far pli segira la caussa ei P. Placiius tocca Zezras tier President Alois Jost, ch’era in siu amitg e per cun agid de quel eis ei vegnius de liberar ses treis confrars ord la perschunia franzosa. Mo tgei engrazi ha el survegniu persuenter? Gliez raquenta el sez pli tard en ina brev adressada al decan dil capetel sursilvan, Sur Dr. J. Steinhäuser de Sagogn, sco scuonda: „Mo tgei engraziament hai jeu (giu!) de quei act impurtont? Quest: in haigi sminau, che jeu seigi Staus dalla partida franzosa; mo dapi che jeu haigi lomiau quei tanien Capital della contribuziun, stoppi jeu esser in veritabel Franzos.“ Mo quei ei buca stau avunda! Denton sepeina la revolta en Surselva. P. Placi era ius danovamein per commissiun della claustra a Cuera. Avon che bandunar Mustér, ha el ordinau tut exactamein, co e nua eis dueigien zuppar las custeivladads della claustra. Mo fatg eis ei vegniu nuot sco ’l veva ordinau e per consequenza ei era tut iu sutsura ils 6 de matg.
Sepinaus de turnar a casa, vegn la damaun bein marvegl capitani Fidel Casanova de Cumbel e cloma el ord létg culs plaids: „Segner pader, la Surselva ei en cumpleina surlevaziun; vegni tier la regenza, ella vul vus.“ Senza targlinar compara el avon quella. Ils signurs damondan el per cussegl tgei far e surdattan alla fin ad el la missiun d’ira stante pede encunter als Sursilvans e mirar de retener la bova, nibutscha ch’ ei detti ina gronda disgrazia per la tiara. Vegni el de retener ils Sursilvans, sehe vegni tut il vargau perdunau e cassau e gidau ils oppressai. En compagnia de cap. Casanova e dus auters umens de Morissen eis el semess sin via. Plinensi ch’ei vegnevan e pli dar che la verdad della revolta severificava. El vul tener la lavina, mo vegn fatgs attents, che quei seigi adumbatten e ch’ei savessi aunc vegnir per la veta entras las armas de sia atgna glieud. Vesend co la caussa steva e ch’ ei seigi de far nuot pli, camina el sin sendas e trutgs pauc usitai per ton pli spert arrivar a Mustér e dar il necessari uorden en in cass de basegns. Mo avon che serender a Mustér eis el aunc quei di ius tocca Rumein tier P. Anselm, ch’era leu administratur e raquintau a quei tut il passau. El leva che quei vegnessi a Mustér, mo adumbatten! Tut rugar e supplicar ha gidau nuot. P. Placi resta leu culla speronza de dumignar il temeletg. Denton survegnan eis las novas, ch’ ils Sursilvans hagien piars tut a Rehanau. Il davos vegn el de muentar P. Anselm de vegnir cun el silmeins mo tocca Glion. Vegnend eis ora sigl ault a „Tegia alva“ sper Luven, pon eis grad ver co ils Franzos mavan cullas baionettas sillas buis encunter Mustér. Vesend quei P. Anselm dat el si in griu „Jesus“ ed ei ius buca pass pli, entochen che P. Placi ha pudiu perschuader el de turnar anavos, silmeins tocca Cumbel. Mo aunc dus dis e nuot po tener anavos pli P. Placi. El pren la via sut ils peis e vegn gest a Mustér en quei mument che la claustra barschava e fimava aunc ord las ruinas. Sco sulet present dils conventuals, essend ch’ils auters eran fugi tgi tscheu e tgi leu, pren el senz’auter enta maun l’ economia della clausta, regulescha ed ordinescha il pli necessari. Cul cor plein dolur sto el ussa constatar igl incendi sgarscheivel, che veva
lagutiu archiv e biblioteca, sco era tut sias atgnas scartiras e mineralias. Mo alla fin finala ha el tuttina saviu sereconciliar culla sort destinada, tonpli che gest el veva predetg quella sc’in profet, en cass ch’il pievel sebetti stuormein encuter la pli gronda pussonza dell’ Europa.
Ch’el era ussa buca smiul pli bein vesius ch’avon la catasstrofa ei de capir e quei malgrad haver liberau la claustra dalla segira perdiziun ed existenza. — La casa era berschada giu ed ei tuccava de baghigiar si ina nova. Cun curascha e piascher havess P. PI. surpriu quella missiun en cuminonza cun ses confrars, mo per el „il franzos“ spitgava la pagaglia per tut il bien ch’el ha fatg. La suondonta scena, bein la pli tresta e dedigniusa de sia veta vulein nus schar raquintar el sez: „Ferton ch’ils Caisers il medem onn 1799 il davos ded uost, fuvan vegni batti dals Franzos vi d’Ursera e P. Anselm veva enderschiu, che nos paders fussan tuts sbrigai engiu per sesalvar, ha el tarmess mei ord Lumnezia per dustar las mobilias dil Hof de Trun. Mo essend arrivaus a Trun eran ils paders turnai anavos ed ils Caisers eran puspei leu. Havend pia surdau ad eis la cura dil Hof e vulend turnar a Lumnezia, vegn P. Adalgott cun 3 Caisers e metta a mauns mei ad eis en preschientscha de mia mumma, ch’ei probablamein per quei beingleiti morta, de miu frar e cuserin, sut igl enganus titul, ch’ils Caisers havessien bugen da mei notizias geograficas per saver metter cunterposiziuns als Franzos. Havend dau quellas ed aunc designau ina cartetta dils cuolms e dellas vals de Tujetsch, ha il comandant caesarian dau in schuldau armau cun mei ed essan arrivai a Glion, jeu pos dir gigins, la sera entuorn mesa las nov, e da leu, havend general Linchen giu examinau mei sco in schuldau fugitiv, schau compignar mei dall’armada tutta notg ed essan vegni a Domat parend dis. Da leu han dus schuldaus menau mei a Cuera e sun vegnius seraus en perschun de malfitschents, per de leu vegnir transportaus ad Innsbruck, e quei ei daventau 5 dis suenter mia fermonza. Suenter ha miu frar selamentau sin fiera de Mustér encunter P. Adalgott, pertgei el haigi consignau mei als Alvs (Austriacs!), ch’in sappi buca nua jeu seigi e co ei stetti cun mei. Ed el ha respondiu al frar: jeu seigi daven e stetti daven e sehe el queschi buc, vegli el è schar manar naven el. Quei pia ei stau igl engraziament per el haver pudiu far strihar della gliesta de vegnir deportaus en Frontscha.“
Perquei che P. Placi a Spescha ha carezau sia claustra e la Surselva, e liberau la casa de s. Ursicin dalla definitiva spazzada eis el vegnius fatgs perschunier.
7. P. Placi, perschunier ad Insbruck
Essend P. Placi a Spescha a Cuera en perschun, sco in malfitschent, ha siu confrar P. Baseli Veith vuliu tschintschar cun el, mo la regenza ha tschuncanau quella supplica. Adumbatten roga el il Mgr. uestg de dar a P. Placi in beneficiat el Tirol! El vegn deportaus culs auters 80 igl emprem de settember 1799. ln fumegl dil marcau de Cuera ha menau el sin in carr a S. Pieder e da leu naven eis el vegnius menaus d’in Montafuner ad Insbruck. Schebi che quella deportaziun pareva ad el l’entschatta ina vergugna. seconsolescha el beingleiti sc’in veritabel filosof, patertgond ch’ils auters 80 haigien aunc pli grev ch’el, stuend quels bandunar lur famiglias ed il gudogn per mantener quellas. En ina de sias scartiras di el meditond sur sia sort: „Per mei negin che steva mal, ni famiglia ni confrar ed era jeu de mia vard havess buca giu caschun de Star mal e schar encrescher per enzatgi — e perquei prendevel jeu mintgadi sco ei vegneva ed ei gl’ei iu bein aschia.“
Il factum ch’el era il sulet pader denter ils deportai, igl 81avel, ha stimulau el de far ils suondonts vers, plitost sarcastics sin quella bravura austriaca :
In pader prendan per tapun Pil fuorn si bi bein stuppar E drovan el per in slavun Per l’ovra consummar.
Ils 6 de settember eis el finalmein arrivaus ad Insbruck, nua ch’ei han las empremas jamnas serau el en ina zella della claustra dils Servits. Mo tgei fa P. Placi? El renovescha e scriva danovamein sias principalas ovras, ch’eran idas a piarder entras il berschament dils 6 de matg. Mo ei va buca ditg ed el survegn la lubientscha dalla polizia ded ira giuadora en compagnia d’in pader Servit. Queis paders eran buca policists per P. Placi, mobein buns amitgs, ils quals el ha en cuort empriu de carezar e stimar sco buns carstgauns e capavels scientifichers. Muort quella ventira ei sia perschunia stada per el in dils pli bials onns de sia veta. Cheu ha el giu temps e peda sco mai duront sia veta, de sededicar als studis ed era la megliera caschun de visitar ils cuors dell’academia ded Insbruck. El ha principalmein frequentau las lecziuns de desegn dil renomau professer Denifel de Stubai e las grondas collecziuns de cristalias de Philipp Nereus Aigner. Essend en contact cun quei um eis el vegnius impulsaus de scriver ina de sias meglieras ovrettas: „Observaziuns davart il cristall.“ Schebi en perschunia ha P. Placi era ad Innsbruck buca calau de far ses turs, mobein continuau pir che mai culla scrutaziun de cuolms e vals, de glieud ed animals e schizun cun ses studis davart il lungatg romontsch. Dasperas ha el secapescha era adina giu bien quitau per ses condeportai e pliras gadas scret per quels petiziuns e supplicas alias autoritads austriacas. Persuenter vegneva el era stimaus e carezaus dals condeportai, sco in veritabel bab. Schi bugen sco el steva ussa ad Innsbruck, ha el tuttina beneventau cun cor plein legria las novas, ch’ils deportai grischuns sappien puspei turnar ella patria. Ils 23 de fevrer 1801 ha el bandunau Innsbruck culs auters deportai. Lur arrivada a Cuera ei vegnida festivada cun pumpa e solemnitad. La regenza schizun ei ida encunter ad eis entochen o la bova de Termin e porschiu in refrestg ad eis epi manau l’entira societad en triumf atras il marcau de Cuera. Mo dumandond ils deportai ina indemnisaziun pil viadi, ha la aultditgada regenza disdiu ed eis piars tutta confidonza en quella.
Ferton che P, Placi era aunc a Cuera, ei ina deputaziun della pleiv de Termin vegnida tier el culla supplica de daventar lur plevon. P. Placi ha renunziau, essend ch’el carteva de saver turnar en sia claustra. Pli tard steva el mal de buca haver acceptau quella pervenda: „Sch’jeu havess saviu da quei temps, co ei mass cun mei pli tard e ch’il spért de partida ella tiara, sco en claustra fussi buc aunc svanius, sehe havess jeu absolviu quella caussa empau autruisa“.
Pilver, da cheu naven ha P. Placi giu paucs bials dis e quella situaziun ha cuzzau tocca la mort.
8. Onns de bia spinas e paucas rosas
„Turnaus da mia captivitad politica igl onn 1801 hai jeu priu habitaziun en Val Lumnezia. Quella val hai jeu en spazi de 3 onns viandau ora, sco era ils cuolms de quella e descret quellas turas en plema romontscha.“
Da quei temps (1801 —1804) haveva la claustra negin avat e P. Anselm, sco administratur della claustra e parsura dil capetel, in um per igl auter en tuts graus endretg, era il rival de P. Placi a Spescha. Essend la caussa aschia e P. Placi è buc in tschut, mobein plitost in tgau stinau, capin nus levamein, ch’ei ha dau bein enqual burascla denter eis ed ils auters conventuals e quei scochemai, ch’el ei turnaus ella tiara. Igl emprem ch’el ha fatg, arrivaus a Mustér ei stau de dumandar satisfacziun per la vergugna d’haver tradiu el alla polizia austriaca. Quella pretensiun ei vegnida refusada. Silsuenter, vesend la situaziun, supplichescha el dal convent il dretg sil beneficiat de Rumein per veta duronta. Era quella supplica vegn refusada. Ussa fa P. Placi in carreun; untgescha ora il codex canoni e scriva a Bern al Mistral svizzer Dolder, cull’intenziun d’obtener entras quei il benefeci de Rumein. Quei conceda la supplica e scriva en quei senn all’administraziun claustrala; ils confrars eran da quei buca pauc surstai e malcuntents, ch’ el era sedrizaus a Bern en quella fatschenta e sursegliu il dretg ecclesiastic. — Mo nunditgont quella secuglienada ed autras malempereivladads, ei P. Placi aunc adina attaschaus a sia claustra e liberescha quella per la secunda gada avon la secularisaziun e quei per motiv ch’el era screts en a Bern sco amitg della Frontscha — e la regenza svizzera stueva gie da quei temps esser amitga della Frontscha, bugen ni nuidis! Mo quella interessanta scena ord sia veta lein nus schar raquintar el sez, sco era igl essenzial della dispetta cul convent pervia de Rumein: „Schon veva sgr. Landr. Caprez la commissiun formala ded inventarisar schischents e mobilias della claustra, schon er’ella surcargada cun in procuratur en persuna de sgr. Landr. Theodor Casteiberg, che jeu hai impegnau sgr. Mistral grond della Svizzera, sgr. Landr. Vieli e sgr. Salis-Seewis, ch’eran rimnai ad Aarau, e disviau la spazzada e partiziun della casa de Diu. Mo depia che jeu vevel motivau en miu memorial, che sehe jeu obteness buca mia petiziun, sehe supplicassi jeu (danovamein 1) de puder guder denton il benefeci de Rumein, essend ch’jeu gaudi el dapresent; sehe han P. Baseli e P. Anselm tgisau mei, senza avisar tier il secretari dil nunzi: Baumlin igl onn 1802, sesents a Constanz de haver 5 pugns faulsamein allegai e quel — inaudita parte — è tarmess spertamein ils monitoris cun las smanatschas usitadas, sehe jeu rendi buca obedientscha al Capetel e desisti buca alla gudida dil surdetg benefeci. Havend denton P. Baseli envidau mei cun curtesia oreifra sin s. Placi, sculta a mi sigr. de Mont ei seigi pinau per mei in latsch e bein perquei vegli jeu ir e mirar co quel seigi tendius. Ils 13 de fenadur ei capetel e prendei mira, en quel vegn motivau obscuramein ded ina certa tgisa. P. Anselm seabsenta, e P. Martin, ch’jeu vevel fatg strihar ord la gliesta deportativa en Frontscha, scuviera il scart pli dar, mo auncallura buca sufficientamein ed jeu rispundel ad el: che schinavon che nus veien ca cau en claustra, sehe veigien nus è ca derschader, pertgei ei sedigi: sede vacante, nihil inovetur — protestel encunter quella impugnaziun, entruid’els tier in derschader competent ed arrivel aunc gliez di denter stgir e dar a Rumein.
Sur Hrest Hansemann era grad schabigiaus leu sur notg, havein tschenau legramein ed i a ruaus. Denton fuva P. Martin vegnius a cavagl suenter e schau tschinclar leu la casa dil benefeci cun puraglia de leu. Beinmarvegl vegn P. Martin cun il monitori e beingleiti suenter è Sur canoni Blumenthal ed il prer de Lumbrein, sco adjutants. Mo havend demonstrau, che gnanc in pugn de tgisa possi subsister han ei rugau, che jeu cedi dal benefeci, ed jeu hai rispundiu, che quei seigi, tscheu s’ei detg, ina pretensiun irregulara, mo per buca schar tuts mes confrars en dishonur, sco ei havessien meritau, sehe vegli jeu cun plascher conceder a lur vulientscha, havend dau giu quen de mia administraziun sur la quala ei hagien aschia tralahau. Il resultad de quel ei staus: 1500 renschs buna mesira vanzament en spazi de dus onns e sehe P. Baseli havess ca giu suttascret el e P. Martin havess ca viu sez el, sehe fuss el nuncarteivels.
Havend renunziau miu uffeci cun certas condiziuns, havessan ei empermess a mi il paradis terrester ed è quei dau en scret, mo gl’ei iu buca pli ditg che ver 6 jamnas, che P. Anselm sco administratur primär della claustra, ch’el ha violau las condiziuns dil contract e mei persequitau pir che mai.“
Ord quella scena burasclusa sa scadin emprender d’enconuscher las fleivlezias e mendas de mintga partida, mo era ils acturs ein caracterisai zun bein entras quella. P. Placi ei senz’auter ius bia memia lunch cun sia libra interpretaziun dil dretg canoni e ses confrars muossan da l’autra vard era buca grond spért de reconciliazun.
Per in temps resta P. Placi aunc a Rumein, mo sco econom e beneficiat funczionescha ussa P. Sighisbert Frisch, enconuschents ella litteratura romontscha entras sia oreifra translaziun della bibla romontscha de scola. Mo sesentend P. Placi empau restrinschius en sia libertad, eis el serendius il mars 1804 a Sumvitg „per munconza de spirituals… ed entras beinvulientscha dil reverendissim sgr. canoni Henni investigau la metalurgia ed autras
remarcabladads de quella undreivla vischnaunca. Ed il davos sun jeu sesalzaus sil péz Avat, concepiu quei viadi en lungatg matern e descret el cun la historia della Crismaziun sursilvana de Mgr. uestg.
II medem onn sundel jeu vegnius clamaus tier il benefeci de Rabius danovamein erregius ed interpriu l’ instrucziun della giuventetgna petschna. Quella ha dau a mi nova glisch e niev anim tier la litteratura grischuna.“
Cheu a Rabius ha P. Placi a Spescha fatg fetg interessants studis davart la pronunzia romontscha, sco era davart la grammatica.
Dal december 1805 entochen igl avrel 1808 funczionescha el sco caplon en Val. Sco dapertut mava el era cheu bia per la pézza ed ils de Val cun lur cauvitg G. Vieli alla testa han tratg giu ad el il davos 70 dis dalla pagaglia, perquei ch’ el seigi staus absents. Ei ha dau ina brava dispetta pervia de quei e P. Placi numna pli tard en ina de sias scartiras il cauvitg in lader ed ils de Val ladernaglia.
Aunc quei onn eis el vegnius a Pleif sco caplon e giu ina bein aschi emperneivla dimora tier siu amitg Hrest Hansemann, ch’era leu plevon. Mo era igl idilic liug de Pleif ha buca pudiu rentar il nunstunclenteivel pader viandont. Gia igl avrel 1809 eis el stazionaus a Caverdiras-Mustér. Mo essend leu di e notg umbriva e bia memia bia caglias, eis el vegnius unfis dals „gronds de Cavardiras“ ed ha aunc quei medem onn sepladiu sco caplon de Sei va e Tschamut e siu avat ha approbau l’elecziun dils de Selva sut la condiziun, ch’el sappi clamar el cur ch’ el vegli en claustra „en in cass de basegns“. Tgi che ha legiu il stupent studi de P. Baseli Berther p. m. „Selva avon 100 onn“ 1909, sa con trest ei steva leu suenter la lavina de 1808. P. Placi in um spir cor, ha dagl emprem di envi sespruau de levgiar la miseria dils de Selva, vulend el prender cuntraposiziuns encunter la nauscha lavina e sias terriblas consequenzas. Mo tut ei buca iu sco’l ha vuliu, denton pli tard han ils de Selva tuttina viu en ch’el veva raschun. Da s. Silvester 1810 ei la lavina puspei vegnida, mo quella ga ha ella buca mazzau enzatgi, ni glieud ni tiers ed era P. Placi ei mitschaus senza sgreffels. Per turnar a construir Selva ha P. Placi fatg bia dil bien e mess tut sias forzas en survetsch de quell’ovra. Co el ha priu a mauns quei vegnin nus a ver cheu sut.
Essend la glieud de Selva sauna sco crappa e la mort mo mintga quatertempras sin viseta, ha P. Placi cartiu d’astgar trer a nez quella caschun e fatg liungs e gronds turs ella contrada dil Munt Avelin, dil Glatscher della Rhona e sigl intschess dil Brünig. Quellas absenzas han ils de Selva purtau aunc cauldas agl avat e cura che P. Placi ei turnaus da ses viadis scientifics, ha ei dau ina brava scadanada denter el e siu parsura, che ha giu la consequenza, che P. Placi ha encuretg de sefar libers dal convent ed ira tiels Spirituals della diocesa de Cuera. Quellas emprovas ein buca reussidas.
Hs de Sedrun han denton buca fatg bia stém silla malcuntentientscha dils „dedains gl’uaut“ ed han elegiu 1812 P. Placi sco caplon de Sedrun e gl‘avat per buca haver ulteriuras degrettas cun siu confrar original, ha approbau l’elecziun.
A Sedrun ha el continuau pir che mai ses studis davart cuolms e vals auas e minerals interpriu in viadi de plirs dis sul Krüzli vi egl Uri, Schwyz e Nossadunnaun. Ei pareva ch’el havessi ussa anflau in liug stabel, mo era
da cheu anora ha el giu span e debat cun siu avat pervia d’ina scartira pertuconta ina damonda teologica-historica. P. Placi haveva buc el senn de publicar quella, mo essend ella vegnida a mauns ad avat Anselm, ha quei puspei dau bia disgusts da mintga vard.
Entochen 1815 eis el staus caplon de Sedrun. Denteren toch’il mars 1817 entupein nus el en claustra a Mustér, nua ch’ el lavura cun tutta premura vid ina grammatica romontscha-latina de varga 600 paginas, la quala ei per da cuort vegnida scuvretga. Igl onn 1816 ha el denter auter tschentau si in project davart il bogn della Val Tenigia, che vegn aunc a vegnir tractaus cheu sut.
Igl uost 1815 ha el survegniu in’aulta viseta, che ha admirau cun tut respect sias collecziuns de cristallas, danovamein per part renovadas. Quei ei stau ils dus retgs cass, Ludivic e Jèröme Bonaparte, che eran vestgi sco englenders, aschia ch’el ha per suenter intervegniu tgei nobla viseta el haigi giu. Per sias breigias vevan eis pagau ad el in taler e P. Placi notifichescha quei evenement, essend quei l’emprema e davosa bunamana, ch’el ha obteniu en sia veta per in survetsch de tala natira.
9. P. Placi, caplon de Trun ed ils davos onns de sia veta
Igl onn della fom 1817 ei la caplania de Trun vegnida vacanta e cheu ha P. Placi immediat s’annunziau per quella. Quei ei daventau per plirs motivs. Per ina er’el ussa endisaus de viver ed operar sco spiritual ordeifer la claustra e per l’autra sesenteva el persequitaus e malvesius en claustra. Ei secapescha de sesez, ch’era el ei staus empau la cuolpa de quellas schliatas relaziuns, essend tras a tras empau in agen e de testa dira grischuna. Mo de l’autra vard sto igl objectiv observatur de tut quellas differenzas era dir, che ses confrars han sedau fetg pauca breigia per capir e vegnir in tec encunter a quei caracter agen ed independent. Anzil Ella brev citada ed adressada a Sur Dr. Steinhäuser, nua che nus legin danovamein siu giavisch de vegnir prius si tiel clerus diocesan, selamenta el sco suonda davart siu interim de 1815—1817 en claustra: „Jeu hai stuiu sufierer bia ed oravon co miu Msgr. avat ha mei giavinau orda Tujetsch, con emparmess e con schau muncar de sias empermischuns e dau tal mal uorden en claustra per mei, che jeu sco um de varga 60 onns hai stuiu vegnir malsauns, che jeu erel mai staus vidavon; staus dus onns ded in snueivel cunauras sin la mort; vegnius spossaus dad égls, dents e sil davos havend tagliau pli che 50tagls en la vesta, hai stuiu pagar il bia dellas medischinas, e (perquei) quentel jeu de haver raschun sufficienta de vuler bandunar in marcau aschi mulestus e malruasseivel e fugir en in auter. Tonaton cun tut quei hai jeu vuliu prender cussegl ded eis reverendissim Segner.“
Considerein nus quei tut, sehe capin nus, che P. Placi ha buca targlinau de s’annunziar per la caplania de Trun. Siu avat ha concediu ad el de surprender quella, mo quei ei danovamein daventau sut condiziuns pauc favoreivlas. II Msgr. ha cumandau ad el de prender habitaziun el „Hof“ enstagl en casa della caplania. Leu manava da quei temps P. Adalgott Valler la bigetta sco econom e parsura. Che las relaziuns dils dus confrars savevan buca esser cordialas ei de capir. Nus seregurdein gie, che gest quei pader ha surdau P. Placi 1799 eis mauns dils Austriacs, per schar deportar el ad Innsbruck. Cuort suenter esser setratgs a Trun eis el puspei vegnius malsauns, stuend habitar leu en ina stanza freida. Cheu ha siu amitg, Dr. Ebel de Turitg priu malpuccau ded el e schenghigiau 36 flurins per ina cura el bogn de Faveras, danunder ch’el ei turnaus totalmein restabilius.
Gia quei onn (1817), ha P. Placi cumprau il bein Pustget sura per 1 550 fl. e dau quei cun consentiment de siu avat alla caplania de Trun, ch’era fetg paupra e cull’intenziun ded el medem temps far si ina messa perpetna en favur de si’olma. Mo 1821 annulescha avat Anselm la cumpra ord motivs nunenconuschents e pren orda maun quei Capital, che fuss staus aschi survius al pauper caplon de Trun. Quella figura ha permalau P. Placi sil pli ault grad e tgi less era sesmervigliar giudlunder? Mo da l’autra vard astgein nus era buca emblidar, che la claustra era da quei temps en grondas stretgas de finanzas e che avat Anselm stueva zaco mirar de sevolver! — Las bialas ideas socialas che P. Placi ha sviluppau principalmein a Trun e per las qualas el ha luvrau da giuven ensi tocca la mort, vegnin nus a relatar en in artechel special. —
Anno 1826 ei siu survigilader, P. Adalgott vegnius elegius avat, mo quei ei stau per el la fin finala ina pintga consolaziun, schebi che siu vischin el „Hof“ ei setratgs a Mustér. Cun quella midada han ses disgusts e siu suffrir, che han entschiet 1799 aunc buca calau. Denton sco ei dat tier nus eis cuolms bials dis d’atun plein sulegl e clarezia, aschia ha ei era dau tals eis davos onns de sia veta. Quei era mintgamai il cass, cura che amitgs e collegas d’ordeifer visitavan il meister vegliurd en sia modesta habitaziun a Trun e renconoschevan sias prestaziuns sco scrutatur della tiara e della historia de siu pievel. Mo era quellas suleglivas variaziuns en sia veta monotona a Trun entuorn ils anno 30, han buca pudiu s’chitschar la tschaghera, che stgirentava sia vegliadetgna. Havess ina buna qualitad buca compignau el entochen la mort, numnadamein la pissiun giuvenila per la scienzia e sia admirabla energia per la lavur sco tala, sehe havess P. Placi segir stuiu suttacumber gia avon alla mort.
Mo dapi igl onn 1829 ha el gnanc giu quella suletta consolaziun pli. El davos Supplement (de 1829) davart la grammatica romontscha-latina, scriva el cun cor plein tristezia, che ses egls sestgirentien e sia plema trembli ed el stoppi calar de luvrar.
Quella fleivlezia corporala, culla quala siu spért aunc vivs e frestgs mava buca bein a prau, sco era il Sentiment depriment ded esser bandunaus e forsa perfin sprezzaus da ses vischins e confrars, han mudergiau el en ses davos dis. Per vigelgia de Nossadunna ils 14 d’uost 1833 ha il nunstuncleivel vegliurd surdau siu spért al Scaftider en honur dil quäl el veva luvrau e barhau tut ils dis de sia veta.
La tradiziun populara, che raquenta per gl’auter pauc positiv davart quei grond um, vul saver, che P Placi seigi spartius culs plaids:„ Ussa dat la baracca ensemen“! Queis plaids ein buca documentai, mo han tuttina in certa muntada legendara, sco’ls davos plaids „mehr Licht“ dil grond poet Goethe, il tschienavel di della mort dil quäl, il pievel de lieunga tudestga ha festivau bunamein incontin duront igl onn 1932.
Ils plaids de P. Placi a Spescha muossan sulettamein con pauc il pader deva sin questa paupra veta terrestra, tgiemblada da larmas e miseria. El ei vegnius satraus ella baselgia de Trun; negina enzenna muossa leu il liug de sia fossa. Persuenter han ins tschentau ad el in monument de granit el curtgin d’ honur sut igl Ischi, exact leu, nua ch’ el ha avon 100 onns organisau la fiasta centenara de 1824. Entras il present Glogn havein nus speronza d’ereger in monument viv de quella gronda personalitad plein possa, energia, originalitad, independenza e vera carezia per la patria e sia historia.
Guglielm Gadola
*Questa lavur duei passar mo sco skizza de sia veta. Siu operar scientific, sias interpresas pil beinstar dil pievel e sia impurtonza sco alpinist e cultivatur dil romontsch porta il Glogn cheu sut en differents artechels.


text:
da Guglielm Gadola, Cuera
(ord Glogn 1940, annada 14, p. 83 – 91)
Mustér posseda nov alps. Tschun de quellas ein oz alps de pursanavels: Russein de Mustér, Run, Nalps de magher, Pazzola (la mesa) e Cristallina. — Treis ein alps privatas: Cavrein e Nalps de grass, ch’audan alla ven. claustra de Mustér; Lumpegna cull’Alpetta, ch’auda a sgr. Dr. Victor de Castelberg-Orelli, Turitg-Mustér. — Ina sulett’alp de Mustér ei alp de vischnaunca: Magriel.
Sco tut las alps della Part sura, fuvan naturalmein era las alps de Mustér da vegl enneu proprietad della ven. claustra de Mustér. Gia bienebaul el temps miez scheva la claustra de Mustér vi per tscheins quellas allas vischnauncas, che consisteva all’entschatta — tenor igl uorden economic dil temps medieval — en ina dieschma de caschiel, pischada e tschagrun. Pli tard numnavan ins quellas garvezias: „tscheins perpeten“ ed aunc pli savens „tscheins fier“.
Influenzadas dallas ideas democraticas, che regevan ed operavan gia alla fin dil 13avel tschentaner entuorn entuorn ils confins della Part sura — aschibein els cantuns primitivs della giuvna Confederaziun, sco era ellas valladas dil Tessin — ein era nossas vischnauncas sursilvanas semus-chiadas ed han empruau de plaun a plaun vegnir orasut al domini feudal della claustra de Mustér e cheutras survegnir ellas las alps entamaun. La ventireivla fundaziun della Ligia Grischa 1424, entras igl avat de Mustér, Pieder de Putnengia, ha dau in cert retegn a quei prozess, essend che a Trun ein s’uni purs e signurs. Leu han ei empermess in a l’auter de schar in e scadin en ses dretgs e libertads e de renconuscher vinavon las relaziuns economicas sco tochen dacheu.
Pli gronds combats ella medema direcziun han denton giu liug dapi l‘entschatta dil l6avel entochen siden amiez il 19avel tschentaner. Enteifer quels treis tschentaners ha ei dau tscheu e leu vehements combats avon ch’ins vegni de democratisar epi satrar radicalmein il sistem economic d’arvès e tscheins fier dil temps feudal. Ei secapescha da sesez ch’ils cumins ils pli vischins della „Claustra Principiala“ empruavan era de vegnir orasut l’umbriva della canna crutscha; muntava quei gie per eis cumpleina autonomia e suveranitad de vischnaunca e cumin — e cheutras era il possess dellas alps. Mo la claustra de Mustér ha teniu la dira cun in’energia maisudida (P. Maurus Venzin: Ina cuorta, mofideivla informatiun della exemptiun, et immunitat della venerabla Casa de Diu dal foro e tribunal secular … Serif il onn 1716 .. Squitschau 1748). Da lur pugn de vesta ano han ils claustrals giu tutta raschun de mussar ils dents, mav’ei gie per lur atgna pial! Mo alla fin de tuttas fins ha la claustra tuttina stuiu ceder. Da 1860—1866 han las vischnauncas della Cadi pagau giu e regulau definitivamein igl aschinumnau tscheins fier. (Pareglia cheu era miu studi davart l’ historia dellas alps tujetschinas.)
Mo jeu hai buc el senn de scriver l’historia dellas alps claustralas. Quei interessant capetel havevel jeu surdau agl enconuschent historicher claustral, a Rev. Segner pader Dr. Iso Müller. El ha deplorablamein buca giu peda de far quella lavur uonn, essend cargaus cun lavurs pli urgentas; mo jeu spetgel senza falir, ch’el tegni plaid e vegni in’autra gada cun quella lavur speziala. (De sesluitar orasut . . . negin raschieni pli!)
Pertenent las alps de Mustér eis ei fetg interessant de constatar, che las biaras ein alps de pursanavels e mo ina alp de vischnaunca, ferton che tier las vischnauncas vischinas della Cadi eisei gest il cuntrari! Danunder quei? Quei ei nuota schi lev de rispunder! Mo il pli probabel eis ei iu quelluisa, che las alps feudalas schadas a tscheins allas vischnauncas, vegnevan repartidas onns e decennis adina als medems fiugs, allas medemas persunas e ch’ins ha lu la finfinala fatg valer, che quels tals hagien dretgs sin quell’e quell’alp e che quels dretgs audien als pursanavels, q. v. d. a quels ch’han adina giu il dretg tradizional de metter lur biestga en tala e tal’alp.
En Tujetsch, e probabel era en autras vischnauncas, han ins pli tard cumprau anavos quellas alps de pursanavels e puspei fatg ordlunder alps de vischnaunca, sco ei selai mussar si. — Che las alps de pursanavels ein seconstituidas aschia ei mo ina supposiziun, che savess cul temps daventar verdad historica. — (Nus spitgein cun gronda malpazienzia sin quei giurist romontsch, che vegn a taccar ina gada quei problem e delucidar quei aschi clar e bein sco nies car amitg, Dr. Q. M. Curschellas p. m. ha fatg cugl interessant problem della „Pasculaziun cumina“.) —
Mo uss anavos tier la descripziun e situaziun hodierna de nossas alps de Mustér. Nus lein entscheiver entadem q. v. d. cun duas alps de Mustér sin territori della vischnaunca de Tujetsch. Igl ei quei las duas alps en Val Nalps.
Sco ins sa prender ord la cronica claustrala de P. Aug. Schuoler (p. 160) udeva quell’alp a sias uras alla nobla famiglia dils Signurs de Putnengia. La cronica citada raquenta: „Hercules Capaul de Flem, il qual haveva maridau ina feglia ord la nobla schlateina de Pontaningen e possedeva ils praus de quella famiglia en Tujetsch ha 1544 fatg novas pretensiuns per l’alp de Nalps en Tujetsch situada. Monsignur avat Paulus aber ha refusau talas malgestas pretensiuns e surdau quella fatschenta alla radunonza a Trun tenida dal President della Ligia e ses Derschaders, ils quals han refusau quella maldueivla pretensiun de Capaul e dau la finala sentenzia en favur della venerabla claustra“.
Nossa cronica plaida mo d’ina „Alp Nalps“; il num „Nalps“ stat el plural. Basta, oz e gia dapi vetas de glieud ei la Val Nalps dividida en duas alps: „Nalps de magher“ e „Nalps de grass“.
1. Nalps de magher ei oz in’alp de pursanavels, alp de vaccas cun 110—120 dretgs ed auda a pursanavels d’Acletta (atgnamein stuess ins scriver „de Dacletta“), Segnes e Mumpé-Tujetsch, pia a pursanavels dils vischinadis, che stattan il pli demaneivel de quell’alp ualti allontanada. Quell’alp ha treis midadas e bunas untgidas els uauls de Perdatsch e Surrein-Tujetsch. — Nalps de magher ei stau l’emprema alp de Mustér, che ha introduziu la zentrifuga. — Las uiaras e suariadas che gliez ha dau, dess ina raquintaziun humoristica-sanguinusa d’emprema classa!!! Nalps de magher ei ina buna alp de vaccas, mo bia megliera ei sia sora schumalina davart seniastra dil „Rein de Nalps“, numnadamein:
2. Nalps de grass, proprietad privata della ven. claustra de Mustér. Quella alp vegn schada vi per tscheins ad in affitader (gia dapi decennis a sgr. Batt. Huonder-Friberg, Segnes.) Ella porta circa 180 schetgs e 600—900 nuorsas. Ils schetgs stattan bein „Enta Grass“. Els han treis midadas: Odem, Serengia e Tuma. Las nuorsas pasculeschan il bia sur Tuma enado, sillas „Tuors“, sin „Paradis“ ed egl „Uffiern“ — e beinduras fan ellas nuota nuidis enqual viseta allas pallas de Curnera! Las duas alps de Nalps vegnan spartidas dal „Rein de Nalps;“ Nalps de magher ha siu „Regulativ“; nus fagein attents sin quel per tut tgi che s’interessescha pli detagliadamein dalla caussa.
Dein nus dal „Cuolm“ ora e setenin ault avunda, sche arrivein nus, suenter haver strapazzau las alps de Tujetsch Cuolm Cavorgia e Val Gierm finalmein a:
3. Pazzola, ch’auda la mesadad a pursanavels de Mustér q. v. d. 73 dretgs de 145; pia in depli che la mesadad, e la mesadad alla vischnaunca de Medel. All’entschatta dil 15avel tschentaner udeva l’alp Pazzola aunc alla claustra e quella schava ella per tscheins mo als de Medel. Quei muossa in document, che sesanfla aunc oz egl archiv de Platta-Medel: „1404, 1 Mai. Abt Peter von Pontaningen und Convent des gotteshauses zu Disentis geben den Talleuten zu Medels die Alp Butzollas mit allen Rechten und Zubehörden zu Lehen gegen einen jahrlichen Erblehenzins von 4 Schilling am Wert Kass auf St. Martin im Hof zu Disentis.“ —
La partiziun dils dretgs dell’alp Pazzola denter Medel e Mustér sto pia esser vegnida fatga el decuors dil 15avel ni 16avel tschentaner (dal temps ch’ils „snecs de Medel“ vevan dis de mai murir e mavan aunc a nozzas dil salep e la furmicla — sco ina veglia de Mumpé-Medel ha declarau a mi.). All’entschatta dil tschentaner vargau serepartevan ils 73 dretgs de Mustér sin pursanavels de Mumpé-Medel, Clavaniev, Funs ed Acletta. Oz audan tuts 73 dretgs mo a Mumpé-Medel. (Pli bia sur l’alp Pazzola mira sisura sut: Las alps de Medel).
Da Pazzolas mein nus tochen giu Stagias e da leu per la via romana a Perdatsch, nua che la Val Cristallina sesarva, la quala ei identica cun la gronda e selvadia alp:
4. Cristallina. Sco il pievel raquenta aunc oz, era quei ina gada la pli biala e fritgeivla alp de vaccas de Mustér; in’alp senz’in crap e d’ina jarva excellenta. Buca de sesmervegliar sch’il caschiel grass de Cristallina veva da lezzas uras il medem rénomé, sco oz il caschiel grass della Val dell’Emma. — Ei vegn raquintau, che cur ch’il President della Confederaziun, cuss. fed. Stampfli, seigi ius tras la Surselva 1858, hagi ei gentau a Mustér. Leu han ins surviu ad el ella „Cruna“ caschiel de Cristallina, mèl d’aviuls de Tujetsch e schambun de Mustér. Suenter quella stupenta tschavera dueigi el haver declarau: el seigi ius bia pil mund entuorn e magliau bia bien, mo enzatgei aschi excellent sco las treis delicatessas menzionadas hagi el sia veta aunc mai gudiu. Avon che bandunar Mustér, per far il viadi culla posta dalla Val oragiu, ha el aunc fatg cargar en sia bulscha ina mesa magnuca caschiel grass de Cristallina. —
Entochen 1860 ei Cristallina stau alp de vaccas; dapi lu cargan ins quella alp mo cun genetschas pli. Ils 100—110 dretgs serepartan sigl entir Mustér. Dasperas purtass Cristallina aunc maneivel 1000 nuorsas; mo tontas vegn ei buca pli cargau. En consequenza de bovas e lavinas vegn l’alp Cristallina mendra e mendra. Ils pli bials ensolvers e las pli bialas savurusas tscheinas de pli baul ein oz — gondas. Mo la jarva ei aunc oz aschi tgunscha e deliziusa, che las genetschas de Cristallina vegnan neudora igl atun tut tschuoras e ch’ei tut balla dalla garschira ch’ellas ein. (Pli bia davart Cristallina, mira sut Medel, sco sura indicau.)
Havend fatg il viadi tras las alps de Mustér davart dretga sco’l Rein cula, mein nus da Cristallina direct en
5. Russein de Mustér. Quell’alp schai en Val Russein vi da quest maun dell’aua, ferton che Russein de Trun sesanfla vi da tschella vard; il Rein de Russein sparta las duas alps, che cumpeglian l’entira val. Russein de Mustér ei ina stupent’alp de vaccas, enconuschenta pervia de sias excellentas jarvas, ina qualitad capitala, che gia P. Placi a Spescha remarca. De capir, che era il caschiel de Russein ei consequentamein ina veritabla delicatessa, cunzun cura ch’ils signuns tegnan plitost sil grass. Russein-Mustér porta 140 dretgs, che serepartan pli u meins sill‘entira vischnaunca. Mo principalmein eis ei ils purs miseriers, quels de vaccas e cultiras, che han leu lur dretgs e che mantegnan els sco sontga jerta, essend quels ils pli cars e tschercai de tut las alps de Mustér.
L’alp Russein de Mustér ei partida en duas chischadas: Tegia-su e Tegia-sut, mintgina cun 70 vaccas e siu signun dapersei. Las vaccas van denton ensemen e stattan sut dus pasters. Dapli port’ella aunc 140—150 cauras; per ordinari ina caura per vacca. Pli baul vegnev’ei aunc sin mintga duas vaccas in s.v.h. piertg, mo dapi dus onns sin mintga quater vaccas in salvanori. — Dapi 1900 ha Russein de Mustér era stallas per las vaccas; denton astgan quellas vegnir duvradas mo da neiv e dis de grondas malauras. Sper quellas sesanfla in curtgin, nua ch’ils pursanavels fan fein per las stallas. Mustér ha buc in’alp, ch’ei endrizada aschibein en quels graus. Russein posseda era in bien uorden ded alp, sco documentescha clar e bein il „regulativ dell’alp Russein“ de 1915. —
6. Cavrein della Claustra. Quell’alp che confinescha cun Russein e che schai davos il dies de Lumpegna e Run, ei, quei che zatgi seregorda stau l’alp de casa della ven. claustra de Mustér. Cheu carga la claustra tut sia muaglia: vaccas, schetgs e manedels, e prend aunc si ina gronda partida da privats. Cavrein ei ina buna, migeivla alp cun massa buna jarva. Ell’ ei partida en treis chischadas 1) chischada de vaccas. 2) chischada de genetschas e 3) chischada de stiarls a „Caverdiras“ sigl ault. Cavrein porta oz 230 armauls, 150 cauras (pli baul neginas!) ed 800—900 nuorsas. — Dapi dus decennis lai la claustra vi Cavrein a siu signun Gion Giusep Giger-Huonder, Disla.
Da „Caverdiras“ ano dein nus ussa surenneu e descendein a
7. Lumpegna. — „Las Lumpegnas“, sco l’alp vegn era numnada da glieud veglia, udevan da regurdientschas enneu alla ven. claustra de Mustér. Avon 1859 scheva la claustra vi quell’alp, baul alla vischnaunca e baul a privats de Mustér.
Ils 26 d’avrel 1859 venda la claustra la Lumpegna culs misess Plaun de Fallas e Prau Lumpegna a Gion Giachen Cavegn, Trun.
Ils 25 de sett. 1883 venda Dr. Merian Cavegn, sesents a Madrid (fegl de Gion Giachen) l’alp Lumpegna ensemblamein culs dus misess sura numnai als treis frars: Dr. Placi, Gion Battesta e Gion Giusep Berther, Mustér. — „Ils Berthers“ de Mustér-Vitg vevan mo in tenercasa ed ina tala truscha, ch’ei vegnevan numnai „la secunda claustra“. Lur muvel de 40—50 armauls, senza quintar in’entira muntanera cauras e nuorsas, gudevan en lur alp privata dis de mai murir — dal temps ch’igl „asen dils Berthers“ fageva aunc di per di il tur Lumpegna-Vitg per rabitschar neuagiu il latg pils Berthers e lur hotel Bellevue. Tgei respect vevan nus buobs de Vitg aunc avon 30 onns cura che „la secunda claustra“ cargava e scargava! Tgei sensaziun fagevan sin nus tulers „las cauras alvas dils Berthers“ e per „igl asen dils Berthers“, che schlugnava persuls pli bia tubac che tut la fumeglia dils Berthers ensemen! Ed oz? … Sic transit gloria mundi!
Entuorn 1910 circa, croda l’alp Lumpegna entras partiziun a Thomas Maissen-Berther, che alpegia quella cun biestga de Mustér e contuorn.
Igl emprem de sett. 1915 venda Th. Maissen-Berther l’alp culs mises Plaun de Fallas e Prau-Lumpegna ad ina corporaziun de signurs purs de Trun, a: Mistral Pieder Lombriser, mediatur Jos. Decurtins, pres. Giachen Pajarola, Dr. G. M. Nay, Giuachin Pajarola, gerau Giachen M. Quinter, Placi Nay, Dumeni Pajarola, Bistgaun Cavegn, gerau Stoffel Nay ed a gerau Felice Job, tuts a Trun.
Suenter paucs onns han ils sura citai signurs de Trun vendiu la Lumpegna a signur Flurin Tuor, hotelier dil „Disentiserhof“, Mustér.
Buca ton ditg suenter, ils 17 de dec. 1925, ed era sgr. Flurin Tuor venda l’alp culs dus mises a Giusep Bigliel, Batt. Bigliel, scolast, Benedetg Bigliel, Disla ed a Giusep Genelin, mazler, Mustér. —
Suenter zaconts onns cedan Giusep Genelin e Ben. Bigliel lur part alp e quella daventa proprietad dils dus frars Giusep e Battesta Bigliel.
Ils 4 de zercladur 1938 vendan ils dus frars Bigliel la Lumpegna cun Plaun de Fallas e Prau Lumpegna a signur Dr. V. de Castelberg-Orelli, Mustér, sesents a Turitg.
La Lumpegna ei ina maneivla bun’alp, che porta tgunschamein 90—100 armauls ed ina partida tschiens nuorsas. Ils davos onns ei principalmein vegniu cargau taurs e vaccas, sco era biestga de S. Gagl. Ina stupenta via nova meina da Mustér si els mises ed ell’alp. Dapli posseda l’alp ina suga de schar vegnir engiu il latg, sche quei fa de basegns. —
Oz ei era l’Alpetta, situada videnasi sur ils mises de Munt, reunida culla Lumpegna e fuorma cun quella mo in’alp.
L’Alpetta udeva primariamein, ton sco enconuschent, alla vischnaunca de Mustér. Ils 14 de schaner 1816 ei l’Alpetta vegnida vendida dalla vischnaunca a sgr. litinent Mathias Berther, che fuss stau bab de Dr. Placi Berther († 1903). Cull’occasiun della vendita de quella alpetta ein certas parzellas vegnidas resalvadas dalla vischnaunca per far fein a pastg, per ex. „ils Curtins“ e „Plaun Cuglias“ (buca Caglias!). —
Signur litinent Mathias Berther ha lu fatg ord l’Alpetta in’alp de corporaziun, essend gia 1829 la tschontscha de „pursanavels“!
1917 ei Thonas Maissen-Berther en possess de 7 dretgs dell’Alpetta, ils quals el venda ils 28 de fenadur dil medem onn alla societad dell’alp Lumpegna a Trun.
Ils 4 de mars 1919 lai Placi Bundi vi per tscheins en num dils possessurs ils ulteriurs 3 dretgs dell’Alpetta als de Trun, possessurs della Lumpegna. Anno 1925 ils 17 de december cun caschun della vendita della Lumpegna, ceda sgr. Flurin Tuor era ses 7 dretgs dell’Alpetta als Bigliels ed a Giusep Genelin.
II zercladur 1938 cumpra sgr. Dr. V. de Castelberg cull’alp Lumpegna era ils 8 dretgs dell’Alpetta. Ils dus dretgs restonts de quell’alp audan oz a sgr. Wittmann, Mustér. (Per questas notizias engraziel jeu cordialmein a Sgr. Dr. V. de Castelberg- Orelli, Turitg.)
Signur litinent Mathias Berther veva pia da sias uras partiu en l’Alpetta en 10 dretgs de vaccas e cargava ultra de quellas aunc circa 150 cauras e sterglienam si l’AIpetta. — Quell’ „alpetta“ era d’intemps principalmein alp de cauras dils de Disla. Pli tard — aunc avon zaconts onns — vegnev’ei priu si tochen 300 cauras e chischau grass. Dapi ils onns, che Placi Lechmann era si cavrere Leci Albin signun, ha il magnuc-caura dell‘Alpetta obteniu in renum de spezialitad extraordinaria, sco da sias uras il caschiel grass de Cristallina.
L’AIpetta, sco’l num di, in’alp pintgetta, posseda la pli deliziusa jarva per schetgs e cauras. Ella ha treis midadas: Alpetta-su, Alpetta-sut ed ils Pultauns.
Ella formescha oz ina part essenziala dellas Lumpegnas. — Havend admirau nossa cara Surselva dals pli bials cons dell’ Alpetta e della Lumpegna anora, dal Badus al Calanda, traversein nus las spuretgas pallas sisum la Val s. Placi e mein vi’l
8. Run, alp de schetgs, appartenenta a pursanavels de Mustér. Queis han 80 dretgs; 6 ein della chischada, chefa ensemen 86. Ultra de quels ha il cautegia il dretg d’alpegiar ina genetscha ed il sterler ina vacca. En tut purtass pia l’ alp 88 tgaus tenor dretg, mo il bia eis ei buca tons, darar pli biars. Cur ch’igl ei pusseivel laian ils pursanavels vi il Run ad in affitader, mo adina reussescha quei buc. Intressants ei il factum, ch’ils 80 dretgs dils pursanavels van avon ch’ils 6 della chischada, cura ch’ins lai vi quels!
L’alp Run ei — quei che pertegn la situaziun geografica — lunschora la pli bial’alp de Mustér cun siu admirabel platô e cun sia grondiusa extensiun denter ils sumfils della Val s. Placi e della Val Clavaniev. Sia gronda miseria ei l’aua che maunca e la massacreia caglias-strieuna, che surcreschan la gronda part dell’alp (ca. 7/10avels!). —
La tradiziun populara vul saver, ch’ina gada eri il Run senza ina solia caglia-strieuna e purtavi 350 vaccas. Ins stueva mulscher ellas treis ga il di e quater ga chischar per dar il damogn. In onn seigi la fumeglia stada lischada cun sontga Margriata, che visitavi treis ga per stad l’alp. Sin quei hagi ella smaladiu il Run, epi seigien las fontaunas schigiadas, la jarva secada e l’alp secuvretga cun brutg e caglias-strieuna. — —
Havend nus aunc fastisau il trutg de s. Margriata, il trutg ch’ella ha priu prendend comiau, smaladend fumeglia ed alp, bandunein nus il Run e sia tradiziun — e traversein il sumfil della Val Clavaniev per arrivar ton pli spert a
9. Magriel. — Quei ei la sulett’alp de Mustér, ch‘auda alla vischnaunca. Oz vegn quella cargada cun 100 — 110 vaccas. Pli baul scheva la vischnauca vi ella ad affitaders, sch‘ei deva caschun. Ins cargava si cheu schetgs e schizun cavals. Aschia haveva per ex. la scola de Mustér-Vitg il dretg de schar vi dus dretgs de cavals si Magriel. — Stads de bun’aura stattan las vaccas nuot’aschi mal a Magriel, malgrad che quell’alp ha buc il meglier num quei che pertegn qualitad. Stads ruhas stattan ellas mal a Magriel, mo en autras alps è buca bein. La midada „Lac serein“ ha silmeins stupenta pastira e l’jarva ei excellenta. Magriel ei il refugi de tuts quels, che han buc uonda ni ensumma negins dretgs en autras alps de vaccas. Igl ei perquei fetg d’engrau, che la vischnaunca ha silmeins quell’alp — è sch’ei striunescha enqualga . . .
Enzacontas notizias cultur-historicas davart las alps de Mustér
Las alps de vaccas de Mustér han giu masiras entochen videnasi els anno 60 dil tschentaner vargau. Gion Benedetg Genelin, morts 1918 ella vegliadetgna ded 81 onn, era aunc staus a masiras da mattatsch. El ha raquintau, che quellas seigien vegnidas dismessas perquei ch’in pur levi buca retscheiver ton purment igl atun; sias duas vaccas erien idas schetgas cuort suenter las masiras — ed el vevi tuttina retschiert ina mahoia rauba! Quei cass ha finalmein aviert ils egls als pursanavels, ch’ei seigi uras de dismetter las masiras e pasar il latg mintga di. —
Cullas masiras de Mustér er’ei aschia: ina „masira ded alp“ ei ton sco 4 „masiras cuminas“; „in caz“ ei ina masira; „miez caz„ ei ina mesa masira; „in tschadun“ ei ina quarta ed in „miez tschadun“ ei ina mesa quarta. „Binèra“ vegneva darar quintau, mo fuva la mesadad d’in „miez tschadun“. —
Avon 150 onns vegnev’il latg masiraus mo ina ga per stad; pli tard duas ga. Il quintar ora il latg e reparter la rauba vegneva numnau a Mustér: „ir a spendivas“. — Che mintga pur sez mavi ad alp a chischar en roda — sco buc aunc ton daditg ils Tujetschins — negin che seregorda pli! Mo a mi vul ei tuttina parer, ch’ei seigi stau aschia era a Mustér. Nus havein cheu aunc oz „las marendas“. Cun quellas stat ei aschia: Nossas alps dattan ora dua stèra per vacca en duas ga (tenor la sort) e quei duront la stad, cu la pischada ei aunc frestga ed il tschagrun senza barba. Cun quella caschun ch’il pur „va per rauba“ sto el purtar „las marendas“: dus kilos paun per vacca ed in miez per caura — exact sco ils Tujetschins fagevan aunc avon 30 onns, cu ei mavan sez a chischar ell’alp! —
„La marenda“ alla fumeglia ded alp cun caschun de tagliar pustretsch, ei aunc oz usitada a Mustér.
Las alps de Mustér vegnan benedidas mintg’onn, sco en auters loghens era. Per benedir l’alp Russein survegn il plevon in stèr pischada; miez per tegia. Dapli vegn ei aunc schau far messas da privats en favur dellas alps.
La sera vegn ei detg rusari; la damaun „igl aunghel dil Segner“ e duront far tschagrun dian signun e tersiel ils „Tschun pugns“. — —
Las pagaglias della fumeglia varieschan nuot cun quellas ded autras alps e vischnauncas. Pertenent igl indrez de nossas tegias ded alp, cunzun quei che pertucca il beinstar della fumeglia, vala generalmein aunc oz quei che P. Placi a Spescha ha scret avon 150 onns: „Biestga e glimaris han lur taunas e muletgs per dormitori ils pors lur camons, che corrispunda tut a lur esser e natira; la fumeglia en treglia encuntercomi stat mender che la biestga!“
Dieus protegi nossas alps, nossa biestga, nossa fumeglia!