text:
Terra
La Terra è in planet dal sistem solar. Da tut ils planets da quel è el il pli spess, il tschintgavel grond e situà en terza posiziun nà dal sulegl (suenter Mercur e Venus). La Terra furma il lieu d’origin e la patria da tut las creatiras ch’èn enconuschentas. Ses diameter mesira bundant 12 700 kilometers e sia vegliadetgna ca. 4,6 milliardas onns. Tenor la consistenza geochemica da la Terra han ins stgaffì la noziun dals ‹planets terresters›. Il simbol astronomic da la Terra è ♁ ubain ⊕.[1]
Damai che la surfatscha da la terra è cuverta per ca. dus terzs cun aua e la Terra cumpara or da l’univers surtut blaua, vegn ella er numnada ‹planet blau›.
Bunamain en tut las linguas è il pled per ‹Terra› feminin.[2] Sco basa da viver dals umans gioga la Terra en praticamain tut las religiuns ina rolla extraordinaria sco universalitad da caracter sacral. En bleras religiuns etnicas ed istoricas existan er divinitads correspundentas, ubain sco Mamma natira d’in caracter plitost diffus, ubain sco persunificaziun en furma d’ina dieua da la Terra/natira.[3]
Orbit terrester[modifitgar | modifitgar il code]
La Terra sa mova tenor l’emprima lescha da Kepler en furma d’in orbit elliptic enturn il sulegl; quest moviment da la Terra numnan ins gir da la terra ubain orbit terrester. Il sulegl è situà en in dals focus da l’ellipsa.
Il punct da la pli gronda distanza tranter la Terra ed il sulegl (mintgamai ils 5 da fanadur) sa numna afel e munta a 152,1 milliuns km; il punct da la pli pitschna distanza tranter la Terra ed il sulegl (mintgamai ils 3 da schaner) sa numna periel e munta a 147,1 milliuns km. La Terra circumdescha il sulegl en 365 dis, 6 uras, 9 minutas e 9,54 secundas; quest spazi da temp sa numna er onn sideric. L’onn sideric è 20 minutas e 24 secundas pli lung che l’onn tropic, sin il qual sa basa l’onn chalender usità. La sveltezza cun la quala la Terra sa mova enturn il sulegl munta en media a 29,78 km/s (107 208 km/h); en il periel è la sveltezza in pau pli auta (30,29 km/s), en l’afel in pau pli bassa (29,29 km/s). In tschancun che correspunda a la lunghezza da ses diameter percurra la Terra en bundant set minutas.
La distanza da l’orbit terrester tar l’orbit vischin interiur da la Venus munta a 41,44 milliuns km; tar l’orbit vischin exteriur dal Mars a 78,32 milliuns km. Sin l’orbit terrester sa chattan plirs objects coorbitals.
La Terra sa mova enturn il sulegl prograd, vul dir en direcziun da la rotaziun dal sulegl. Guardà sin l’orbit terrester nà dal Pol dal Nord, sa tracti d’in moviment en direcziun cuntraria a l’ura.
Cumpareglià cun l’equator dal sulegl, sa splega l’orbit terrester en ina posiziun levamain enclinada (7°); ins discurra en quest connex da l’ecliptica. Il pol dal nord dal sulegl sa chatta l’entschatta da settember il pli datiers da la Terra, il pol dal sid l’entschatta da mars. Precis en la medema surfatscha sco l’equator dal sulegl sa chatta la Terra be per in curt mument ils 6 da zercladur ed ils 8 da december.
Rotaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’ins prenda las stailas fixas sco referenza, rotescha la Terra prograd en direcziun ost ina giada enturn l’atgna axa en 23 uras, 65 minutas e 4,09 secundas. Analog a l’onn sideric vegn quest spazi da temp numnà di sideric. Perquai ch’il sulegl circumdescha medemamain il sulegl prograd e sa chatta perquai il proxim di en in’autra posiziun envers il sulegl, è in di sideric in pau pli curt ch’in di dal sulegl; quest ultim furma il spazi da temp tranter dus zenits dal sulegl (mezdi) e vegn partì en 24 uras.
Pervi da l’atgna rotaziun da la Terra ha in punct che sa chatta sin l’equator da quella ina sveltezza da 464 m/s resp. 1670 km/h. Quai maina ad ina forza centrifugala ch’effectuescha che la figura da la Terra è als pols in pau pli platta ed a l’equator in pau pli scuflada. Cumpareglià cun ina cula dal medem volumen, è il radius da l’equator perquai per 7 kilometers pli grond ed il radius dals pols per 14 kilometers pli pitschen; correspundentamain è il diameter a l’equator per 43 km pli grond che quel d’in pol a l’auter. Pervi da quest fenomen è er il piz dal Chimborazo, ch’è situà datiers da l’equator il punct da la surfatscha da la Terra che sa chatta il pli lunsch davent dal punct central da la Terra (cf. sutvart).
L’ischigl da rotaziun da la Terra è inclinà per 23°26' cunter l’axa verticala da l’ecliptica. Pervi da quai vegnan l’emisfera nord e l’emisfera sid da la Terra illuminadas differentamain en il decurs d’in gir da la Terra enturn il sulegl. L’effect da quai èn las stagiuns ch’han ina gronda influenza sin il clima da la Terra. Sin l’emisfera dal nord croda la stad en il temp che la Terra sa chatta il pli lunsch davent dal sulegl (afel), sin l’emisfera sid en il temp che quella sa chatta il pli datiers dal sulegl (periel).
Precessiun e nutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A l’equator da la Terra effectueschan las forzas da la glina e dal sulegl in mument da rotaziun ch’emprova da drizzar si l’axa da la Terra e che la lascha perquai pierlar. Quest fenomen sa numna precessiun lunisolara. Tras quai fa l’axa da la Terra entaifer 25 700 fin 25 800 onns ina rotaziun conica. Cun quest ciclus da la precessiun sa spostan las stagiuns.
Ultra da quai maina l’agen moviment da precessiun da la glina, d’ina perioda da 18,6 onns, ad in moviment undegiant da l’axa da la Terra, il qual vegn numnà nutaziun. A medem temp stabilisescha la glina l’inclinaziun da l’axa da la Terra, la quala ballantschass uschiglio, pervi da la forza d’attracziun dals planets, fin ad ina posiziun inclinada da 85°.[4]
Durada da la rotaziun e forza da fluss e refluss[modifitgar | modifitgar il code]
Sin Terra effectuescha la gravitaziun da la glina e dal sulegl il fenomen da fluss e refluss (mar bassa e mar auta). La cumpart da la glina a quest effect è circa duas giadas uschè grond sco la cumpart dal sulegl. Sper l’effect da fluss e refluss en la mar effectueschan questas forzas er ch’ils continents s’auzan e sa sbassan per radund in mez meter.
A lunga vista frainan la gravitaziun da la glina e dal sulegl la rotaziun da la Terra. Facticamain sa mussa quai uschia ch’ils dis daventan mintg’onn per ca. 20 microsecundas pli lungs. Tras quai vegn l’energia da rotaziun da la Terra transfurmada en chalur e l’impuls da rotaziun vegn transferì sin la glina, uschia che quella s’allontanescha mintg’onn per radund 4 centimeters da la Terra. Quest effect ch’ins ha sminà dapi daditg han ins pudì cumprovar il 1995 (mesiraziun da distanza cun laser). Extrapoleschan ins quest effect en l’avegnir, vegn er la Terra a mussar in di a la glina adina la medema vart. In di sin la Terra durass lura radund 47 giadas uschè ditg sco oz. La Terra è pia suttamessa al medem effect ch’ha gia manà a la rotaziun liada (corotaziun) da la glina.
Structura[modifitgar | modifitgar il code]
Cun sia consistenza geochemica definescha la Terra la classa dals planets che sumeglian la Terra (er numnads planets terresters resp. planets da crappa). Tranter ils quatter planets terresters dal sistem solar è la Terra il pli grond.
Structura interna[modifitgar | modifitgar il code]
La Terra sa cumpona da fier (32,1 %), oxigen (30,1 %), silizium (15,1 %), magnesium (13,9 %), zulper (2,9 %), nichel (1,8 %), calzium (1,5 %) ed aluminium (1,4 %). Ils 1,2 % restants sa repartan sin ils ulteriurs elements.
Tenor mesiraziuns seismicas cumpiglia la Terra trais stresas: il nuschegl da la terra, il mantè da la terra e la crusta da la terra. Questas trais stresas èn spartidas ina da l’autra tras surfatschas da discuntinuitad seismicas. La crusta da la terra e l’emprima stresa da la part superiura dal mantè furman ensemen la litosfera. Quella ha ina grossezza da 50 fin 100 km e consista da plattas tectonicas grondas e pli pitschnas.
Surfatscha[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la forza centrifugala da la rotaziun è la circumferenza da l’equator cun 40 075,017 km per 67,154 km resp. 0,17 % pli gronda che quella dals pols. Correspundentamain è il diameter dals pols cun 12 713,504 km per 42,816 km resp. 0,34 % pli pitschen che quel da l’equator. Pervi da questas differenzas areguard la circumferenza na sa lascha betg eruir a moda evidenta, tge muntogna che saja la pli auta dal mund. Areguard l’autezza sur il livel da la mar è quai il Mount Everest en il Himalaia; sch’ins parta però da la distanza dal piz dal punct central da la Terra, è quai la muntogna da derivanza vulcanica Chimborazo en las Andas; e sch’ins mesira la differenza d’autezza tranter l’atgna basa ed il piz, è quai il Mauna Kea che tanscha dal fund dal Ocean Pacific fin sin la gronda insla da Hawai.
La surfatscha da la Terra mesira 510 milliuns km². Ella sa lascha sutdivider en duas mesas cullas differentas: l’emisfera da la terra e l’emisfera da l’aua. L’emisfera da la terra cumpiglia la gronda part da la surfatscha da terren e sa cumpona per ca. 47 % da terren. La surfatscha da l’emisfera da l’aua cumpiglia be 11 % terren e vegn dominada dals oceans.
La Terra è il sulet planet en il sistem solar, sin la surfatscha dal qual exista aua en furma liquida. 96,5 % da tut l’aua da la Terra sa chatta en las mars. L’aua da mar cuntegna en media 3,5 % sal.
En l’epoca geologia actuala cumpiglia la surfatscha da l’aua 70,7 % da l’entira surfatscha da la Terra. Ils 29,3 % restants, la surfatscha da terren, sa repartan surtut sin set continents; en la successiun da lur grondezza èn quai Asia, Africa, America dal Nord, America dal Sid, Antarctica, Europa ed Australia (sco peninsla occidentala da l’Asia n’ha l’Europa, ord vista da la tectonica da plattas, probablamain mai furmà in’atgna unitad). Il cunfin categoric tranter l’Australia sco pli pitschen continent e la Grönlanda sco pli grond’insla sa basa sin pura convenziun. La surfatscha dals oceans vegn per ordinari sutdividì en Pacific, Atlantic ed Ocean Indic cun lur mars lateralas. Il pli profund lieu en la mar, il Witjastief 1, sa chatta en il Foss da las Marianas, en ina profunditad da 11 034 m sut il livel da la mar. En media munta la profunditad da la mar a 3800 m. Quai è bunamain tschintg giadas dapli che l’autezza media dals continents (800 m).
Tectonica da plattas[modifitgar | modifitgar il code]
Cun excepziun da la platta pacifica correspundan las pli grondas plattas en lur dumber ed urden pli u main als continents che vegnan purtads dad ellas. Tut questas plattas sa movan en relaziun ina tar l’autra sin la crappa per part luentada, viscusa, da la segunda stresa dal mantè superiur, l’astenosfera d’ina grossezza da 100 fin 150 km.
Champ magnetic[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ magnetic che circumdescha la Terra vegn creà d’in geodinamo. Datiers da la surfatscha da la Terra sumeglia il champ in dipol magnetic. Las lingias da champ magneticas sortan da la Terra en l’emisfera dal sid ed entran puspè en quella en l’emisfera dal nord. En il mantè da la Terra vegn il champ magnetic defurmà; ordaifer l’atmosfera da la terra vegn quel smatgà ensemen tras il vent dal sulegl.
Ils pols magnetics da la terra na coincidan betg precis cun ils pols geografics. L’axa dal champ magnetica era inclinada l’onn 2007 per ca. 11,5° envers l’axa da la Terra.
Atmosfera[modifitgar | modifitgar il code]
En la part exteriura daventa l’atmosfera da la Terra pli satiglia; in cunfin precis vers l’univers na sa lascha perquai betg trair. La massa da quella munta a 5,13 × 1018 kg, quai ch’è stgars in milliunavel da l’entira massa da la Terra. Al nivel da la mar munta la pressiun da l’aria en l’atmosfera en media 1013,25 hPa. Datiers da la terra sa cumpona l’atmosfera da 78 % nitrogen, 21 % oxigen e 1 % gas nobels, surtut argon. Vitiers vegnan 0,4 % vapur d’aua en l’entira atmosfera da la Terra. Ed il dioxid carbonic, in dals chaschunaders principals da l’effect da serra, crescha tras l’influenza da l’uman e munta a ca. 0,04 %.[6]
Las temperaturas las pli extremas ch’èn vegnidas mesiradas insacura sin Terra èn −89,2 °C (mesirà ils 21 da fanadur 1983 en in’autezza da 3429 meters en la Staziun Vostok en l’Antarctica) e 56,7 °C (mesirà ils 10 da fanadur 1913 en la Death Valley, Stadis Unids, 54 meters sut il livel da la mar).[7] La temperatura media en vischinanza dal terren munta a 15 °C.
La cumpart dal spectrum da la glisch dal sulegl ad undas curtas (da colur blaua) sterna l’atmosfera da la Terra tschintg giadas pli ferm che quel ad undas lungas (cotschen); da quai deriva la colur blaua dal tschiel. Medemamain blaua cumpara la surfatscha dals oceans nà da l’univers, uschia ch’ins numna la Terra dapi il cumenzament da l’astronautica er planet blau. Quest effect n’ha da far main cun il fenomen che la colur blaua dal tschiel sa reflectescha sin la surfatscha da l’aua, mabain è d’attribuir al fatg che l’aua sezza absorbescha pli ferm la colur cotschna.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Zonas climaticas e da vegetaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A basa da l’irradiaziun dal sulegl divergenta vegn la Terra partida en zonas climaticas che s’extendan dals pols fin l’equator. Ils differents climas influenzeschan da lur vart la vegetaziun che sa lascha sutdivider a moda sumeglianta en zonas biogeograficas.
Pli lunsch davent ch’ina zona climatica sa chatta da l’equator e dal proxim ocean, e pli fitg che la temperatura variescha en il decurs da las stagiuns.
Zona polara[modifitgar | modifitgar il code]
La zona polara s’extenda enturn ils dus pols. La zona polara settentriunala cumpiglia l’Arctica, en il center da la quala sa chatta l’Ocean Arctic. La zona polara meridiunala cumpiglia l’Antarctica.
Las regiuns polaras èn segnadas d’in clima fraid cun blera naiv e glatsch, da las glischs polaras sco er dal di polar cun il sulegl da mesanotg e da la notg polara che pon mintgamai durar fin in mez onn.
La vegetaziun da l’ecozona polara e subpolara tanscha dals deserts fraids (cun be paucas plantas bassas che creschan en furma d’inslas) fin a las tundras ch’èn segnadas da mistgels, erva e chagliom (naginas plantas cun bist).
Zona temprada[modifitgar | modifitgar il code]
La zona temprada tanscha dal circul polar fin al quarantavel grad da latituda e vegn sutdividida en ina regiun fraida ed ina frestga. En questa zona sa differenzieschan las stagiuns fitg ferm, quai che sa diminuescha però en direcziun da l’equator. In’ulteriura caracteristica èn las differentas duradas da di e da notg che varieschan fitg ferm tenor stagiun. Vers ils pols crescha questa differenza adina pli fitg.
La vegetaziun è segnada da guauds (en il nord guauds da coniferas boreals, en il sid – en la part umida dals grads da latituda mesauns – da guauds maschadads e da feglia), en pli da steppas, da semideserts segnads d’envierns fraids sco er da deserts (prerias e Great Basin en l’America dal Nord, steppa eurasiana e deserts da l’Asia Centrala).
Subtropas[modifitgar | modifitgar il code]
Las subtropas sa chattan en ils grads da latituda 25° fin 40° tranter la zona temprada en direcziun dals pols e las tropas en direcziun da l’equator. Las subtropas èn segnadas da stads tropicas e d’envierns betg tropics. Las subtropas sa laschan sutdivider en regiuns sitgas sco er en talas cun envierns umids, cun stads umidas u ch’èn l’entir onn umidas.
En general discurran ins d’in clima subtropic sche la temperatura media annuala è pli auta che 20 grads celsius e la temperatura media dal mais il pli fraid pli bassa che 20 grads.
Las differenzas tranter las lunghezzas dals dis e da las notgs èn en questa zona relativamain pitschnas.
La vegetaziun cumpiglia surtut cuntradas avertas sitgas (semideserts e deserts chauds sco la Sahara ed ils deserts da l’Australia), ma er regiuns da guaud (guauds da feglia en las regiuns segnadas d’in clima meritim, vul dir cun envierns umids, sco er guauds d’arbaja spess en las subtropas ch’èn umidas durant tut l’onn).
Tropas[modifitgar | modifitgar il code]
Las tropas èn situadas tranter ils tropics (23,5°) e l’equator. En las tropas èn il di e la notg adina pli u main tuttina lungs (tranter 10,5 e 13,5 uras).
Las tropas sa laschan sutdivider en ina zona ch’è l’entir onn umida ed ina cun umiditad variabla. Be las tropas cun umiditad variabla disponan da duas stagiuns che sa distinguan climaticamain ina da l’autra: la perioda da sitgira e la perioda da plievgia.
Areguard la vegetaziun sa laschan las tropas parter en savannas cun stads umidas, savannas sitgas e savannas umidas sco er en ils guauds tropics da la zona cun auta umiditad durant l’entir onn (Batschigl da l'Amazonas, Batschigl dal Congo, Archipel Malaic e Nova Guinea). En las tropas sa concentrescha la pli auta varietad da las spezias e biodiversitad da l’entir mund.
Stagiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Las stagiuns èn surtut colliadas cun l’irradiaziun dal sulegl che variescha en il decurs da l’onn; correspundentamain pon ellas esser segnadas da fluctuaziuns da la temperatura e/u da la quantitad da precipitaziuns. La zona tempriva enconuscha temperaturas maximalas dal di e temperaturas minimalas dal di che sa differenzieschan savens vaira ferm. Las subtropas ed anc pli ferm las tropas èn percunter caracterisadas da grondas fluctuaziuns areguard la media mensila da las precipitaziuns.
Las differenzas descrittas derivan da l’inclinaziun da l’equator cunter l’ecliptica. Quai ha per consequenza ch’il punct nua ch’il sulegl sa chatta en il zenit sa mova cuntinuadamain tranter ils tropics. Da quai resultan las irradiaziuns divergentas ed er la differenza da lunghezza tranter di e notg che pon variar fitg ferm tut tenor stagiun. Vers ils pols creschan questas differenzas mintgamai adina pli ferm.
Il moviment dal sulegl tranter ils dus tropics sa splega en il ritmus da l’onn sco suonda:
- 21 da december (solstizi d’enviern): Il sulegl sa chatta sur il tropic meridiunal (tropic dal Capricorn). En l’emisfera dal nord è uss il pli curt ed en l’emisfera dal sid il pli lung di da l’onn. L’enviern astronomic cumenza. En l’emisfera dal nord cuntanscha la temperatura media dal di resp. dal mais cun in tschert retardament ses punct il pli bass. Al Pol dal Nord è cuntanschida la mesadad da la notg polara, al pol dal sid la mesadad dal di polar.
- 19 fin 21 da mars (equinotg da primavaira): En il nord cumenza astronomicamain la primavaira, en il sid l’atun. Il sulegl sa chatta a l’autezza da l’equator.
- 21 da zercladur (solstizi da stad): Il sulegl sa chatta sur il tropic settentriunal (tropic dal Giomber). En il nord è quai il pli lung di, en il sid il pli curt. En l’emisfera dal nord cumenza la stad astronomica ed en l’emisfera dal sid l’enviern astronomic. En l’emisfera nord cuntanscha l’irradiaziun dal sulegl sia culminaziun; cun in tschert retardament sa laschan perquai er registrar qua las pli autas temperaturas dal di resp dal mais. Al Pol dal Nord è cuntanschida la mesadad da la notg polara, al Pol dal Sid la mesadad da la notg polara.
- 22 ni 23 da settember (equinotg d’atun): En il nord cumenza astronomicamain l’atun, en il sid la primavaira. Il sulegl sa chatta puspè sin l’autezza da l’equator.
En la meteorologia na laschan ins betg cumenzar las stagiuns sco descrit survart, mabain a moda anticipada mintgamai a l’entschatta dal mais (1 da december, 1 da mars etc.).
Bilantscha d’energia globala[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha d’energia da la Terra dependa surtut da l’irradiaziun dal sulegl e da l’eradiaziun da la surfatscha da la Terra resp. da l’atmosfera, pia da la bilantscha da radiaziun cumplessiva da la Terra. Ils ulteriurs facturs cumpiglian tut en tut ca. 0,02 %, quai ch’è cleramain sut l’exactezza da mesiraziun da las constantas solaras e lur fluctuaziun en il decurs d’in ciclus da flatgs dal sulegl.
Radund 0,013 % derivan da la decumposiziun radioactiva che generescha energia geotermica, radund 0,007 % chaschuna l’uman cun l’utilisaziun d’energias da funtaunas d’energia fossilas e nuclearas e radund 0,002 % contribuescha la fricziun chaschunada da fluss e refluss.
La Terra ha in albedo geometric (vul dir ina cumpart da radiaziun che vegn reflectada avant che quella entria en la terra u en l’aua) da 0,367. Ina part essenziala da questa reflexiun è d’attribuir als nivels che sa chattan en l’atmosfera da la terra. Da quai resulta ina temperatura globala effectiva da (−27 °C). La temperatura media per terra è però bundant pli auta (ca. 15 °C), e quai pervi dal ferm effect da serra en l’atmosfera.
Influenza tras l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da l’influenza da l’uman han ils effects reciprocs tranter las creatiras ed il clima cuntanschì ozendi ina nova dimensiun. Entant che radund 1,8 milliardas umans populavan l’onn 1920 la Terra, èn quai oz (situaziun dal 2017) radund 7,7 milliardas. En ils pajais en svilup è er da far quint en il proxim avegnir cun in augment cuntinuant da la populaziun; en ils pajais fitg sviluppads stagnescha la creschientscha demografica, ma lur influenza industriala sin la natira crescha vinavant.
Damai che blers umans sa stentan da cuntanscher in pli aut standard da viver, consumeschan els dapli, e quai dovra dapli energia. La gronda part da l’energia deriva però da la combustiun da funtaunas d’energia fossilas, uschia che la cumpart da dioxid carbonic en l’atmosfera crescha. Quai maina a l’effect da serra che vegn, tenor l’opiniun da la gronda part dals experts, a far crescher marcantamain la temperatura media en l’atmosfera da la terra. Las consequenzas da quest stgaudament global vegnan a tutgar il clima, las mars, la vegetaziun, la fauna ed ils umans. Las consequenzas primaras èn eveniments da l’aura pli frequents e pli ferms, il livel da la mar che crescha perquai ch’il glatsch ch’è lià sin ils continents lieua sco er in spustament cuntinuant da las zonas da clima e vegetativas vers nord. Igl è perquai impurtant che las stentas da la cuminanza internaziunala portian fritg e vegnian anc augmentadas per evitar ch’il stgaudament global maina a ristgs incalculabels per la Terra.
Glina[modifitgar | modifitgar il code]
La glina va enturn la Terra sco satellit natiral. La relaziun tranter il diameter da la glina (3476 km) tar quel da ses planet (12 742 km) munta a 0,273, quai ch’è cleramain pli aut che tar ils satellits natirals dals auters planets.
Tenor la savida actuala è la glina sa furmada suenter che la prototerra è collidada da la vart cun la Theia ch’era gronda sco il Mars.
Cun sia gronda massa mitigescha la glina l’effect dals disturbis periodics che derivan da la gravitaziun dals auters planets e contribuescha uschia a moda essenziala a stabilisar l’axa da la terra en si’inclinaziun cunter l’ecliptica. Uschia contribuescha la glina er a mantegnair las stagiuns ed a stgaffir cundiziuns ch’èn favuraivlas al svilup da la vita sin la Terra.[8]
Sper la glina existan er intgins objects pli pitschens che sa trategnan per part en vischinanza da la Terra. Igl èn quai asteroids coorbitals che na circumdeschan bain betg directamain la Terra, ma che giran enturn il sulegl sin in orbit ch’als maina adina puspè datiers da la Terra. Exempels èn l’asteroid da 50 fin 110 meters 2002 AA29 e l’asteroid da diesch fin 30 meters YN107. Er en resp. datiers dals dus puncts da Lagrange L4 e L5 da la Terra pon sa trategnair accumpagnaders, ils quals sa numnan alura trojans. Fin uss han ins scuvert in sulet trojan natiral da la Terra, l’asteroid 2010 TK7 d’ina grondezza da ca. 300 meters.
Origin da la Terra[modifitgar | modifitgar il code]
Furmaziun dal corp terrester[modifitgar | modifitgar il code]
Sco il sulegl ed ils auters planets è la Terra sa furmada avant ca. 4,6 milliardas onns cura ch’il nivel dal sulegl è sa cumprimì. Durant ils emprims 100 milliuns onns, uschia vegn supponì, è la Terra vegnida bumbardada intensivamain dad asteroids. Oz crodan percunter be pli pitschens objects dal tschiel. Là cumparan la gronda part dals objects sco meteors ed èn pli pitschens che 1 cm. Cuntrari a la situaziun sin la glina èn quasi tut ils craters sin la Terra svanids tras process geologics. La giuvna Terra è sa stgaudada pervi da l’energia chinetica da las culpidas durant ils grevs bumbardaments e tras la producziun d’energia da la decumposiziun radioactiva, e quai fin ch’ella è per gronda part stada luentada. Sinaquai è il corp terrester sa differenzià a moda gravitativa en in nuschegl ed en in mantè. Ils elements ils pli grevs, surtut fier, èn sfundrads vers il center da la Terra. Elements pli levs, sco oxigen, silizium ed aluminium, èn percunter sa muvids vers anora ed han per gronda part furmà minerals silicats, dals quals sa cumponan er la crappa da la crusta da la Terra. Damai che la Terra consista surtut da fier e da silicats, ha ella – sco tut ils planets terresters – ina spessezza media relativamain auta 5,515 g/cm3.
Il svilup da la surfatscha da la Terra, en dependenza da facturs geologics e biologics, vegn numnada istorgia da la terra u geologia istorica.
Origin da l’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Danunder che l’aua sin Terra deriva e surtut daco ch’i dat sin Terra marcantamain dapli aua che sin ils auters planets terresters n’è betg sclerì dal tuttafatg. Ina part da l’aua è probablamain sortida en furma da vapur d’aua or dal magma, deriva pia da l’intern da la Terra. Schebain quai basta però per explitgar la gronda quantitad d’aua sin Terra è dubitaivel. Ulteriuras grondas cumparts pudessan derivar da comets, objects transneptunics u d’asteroids ritgs d’aua (protoplanets) or da las parts exteriuras da la tschinta d’asteroids ch’èn crudads sin la Terra. Mesiraziuns da la relaziun tranter ils isotops deuterium e protium laschan supponer ch’i sa tractia plitost dad asteroids: En quels correspunda la relaziun dals isotops a l’aua sin terra, entant che las datas che derivan da comets ed objects transneuptics mussan autras relaziuns tranter ils isotops.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
La geologia istorica s’occupa dal svilup da la Terra davent da ses origin fin en il temp preschent geologic. Fin oz furma la Terra il sulet planet enconuschent, sin il qual exista ina biosfera cun furmas da vita. Tenor il stadi da las enconuschientschas actual è la vita eventualmain sa furmada relativamain spert suenter la fin dals ultims gronds bumbardaments tras asteroids, vul dir suenter l’ultima fasa da furmaziun dal sistem solar ch’ha durà da 4,6 milliardas onns fin ca. 3,9 milliardas onns. Silsuenter è la Terra sa sfradentada, uschia ch’igl è sa furmada ina crusta stabila, sin la quala ha pudì sa rimnar aua. Sco che laschan supponer tscherts indizis, ils quals na vegnan però betg renconuschids da tut ils scienziads, pudess la vita gia esser sa sviluppada – ord vista geologica – curt suenter.
En crap da sediment d’ina vegliadetgna da 3,85 milliardas onns ch’è vegnì a la glisch en il sidvest da la Grönlanda han ins numnadamain chattà anomalias en las relaziuns d’isotops da carbon che deriva eventualmain da metabolissem biologic. I po però er sa tractar da crappa d’erupziun ch’è sa defurmada fermamain. Ils proxim indizis per l’existenza da furmas da vita temprivas èn structuras d’ina vegliadetgna da 3,5 milliardas onns ch’ins ha scuvert en il nordvest da l’Australia sco er en l’Africa dal Sid e che pudessan derivar da cianobacterias. Ils pli vegls fastizs da vita propi evidents èn fossils d’ina vegliadetgna da 1,9 milliardas onns che derivan da la furmaziun da Gunflint ad Ontario e che pudessan esser stads bacterias u Archaea.
Colliadas stretgamain cun l’istorgia dal clima da la Terra èn tant l’evoluziun chemica sco er biologica. Cumbain ch’il sulegl glischava a l’entschatta bundant main ferm che oz, existan indizis che renvieschan a l’existenza da furmas da vita cumparegliablas cun quellas dad oz «dapi ch’i dat crappa».[9]
Il metabolissem da las plantas, pia la fotosintesa, ha enritgì en l’atmosfera da la terra oxigen molecular, uschia che quella ha survegnì ses caracter oxidant. Ultra da quai ha la stresa da plantas midà marcantamain l’albedo ed uschia la bilantscha d’energia da la Terra.
Las furmas da vita sin Terra èn sa sviluppadas en l’interacziun cuntinuanta tranter la vita e las cundiziuns climaticas, geologicas ed idrologicas e furman en lur totalitad la biosfera: in sistem cumplex che sa lascha sutdivider en biomens da gronda surfatscha, ecosistems e biotops.
Uman ed ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Sin Terra exista dapi radund 3 fin 2 milliuns onns il gener Homo, al qual appartegna l’uman anatomicamain modern ch’exista dapi radund 300 000 onns. Oriundamain han ils umans vivì sco chatschaders e rimnaders. En rom da la revoluziun neolitica è alura sa messa tras la cultivaziun da plantas e l’allevament d’animals: en il Proxim Orient ca. a partir dal 11avel millenni a.C., en China a partir dal 8avel millenni a.C. ed en il Mexico ca. a partir dal 6avel millenni a.C. Cun la derasaziun da la civilisaziun han las furmas cultivadas da las plantas e dals animals stgatschà adina dapli a l’ur las furmas selvadias. Ed il pli tard a partir da la Revoluziun industriala (18avel/19avel tschientaner) ha l’uman er cumenzà ad influenzar adina dapli la cumparsa ed il svilup da la Terra cun transfurmar grondas surfatschas en terren industrial e vias da traffic.
Questas midadas chaschunadas tras l’uman èn gia s’effectuadas a partir dal temp premodern a moda negativa sin tschertas regiuns da la Terra: En l’Europa Centrala han ins enconuschì a partir dal 16avel tschientaner ina mancanza da laina ch’ha manà a la runcada d’entirs guauds. Sut l’ensaina da tals svilups èn sa furmads en il 18avel e 19avel tschientaner en l’Europa e l’America dal Nord ils emprims moviments pli gronds a favur da la protecziun da l’ambient e da la natira. En il 20avel tschientaner han la polluziun e destrucziun da l’ambient cuntanschì dimensiuns globalas. La publicaziun dal 1972 ‹Ils cunfins da la creschientscha›, che resumescha las enconuschientschas da bleras disciplinas e scienziads, ha mussà l’emprima giada a moda cumplessiva las consequenzas desastrusas da quest svilup. Dapi lura sa stenta adina dapli er la cuminanza da stadis internaziunala da relaschar directivas liantas che gidan a reducir las emissiuns nuschaivlas. Impurtants impuls derivan en pli dal svilup tecnologic pli nov. Uschia daventa l’energia regenerabla adina pli impurtanta (energia da vent, energia solara e.a.) e sa fan meds da traffic electrics valair pli e pli sco alternativa valabla.
Avegnir lontan da la Terra[modifitgar | modifitgar il code]
L’avegnir lontan da la Terra è lià fitg ferm al svilup futur dal sulegl. Sco tut las stailas enconuscha er il sulegl in ciclus da vita cun in’entschatta ed ina fin. En il nuschegl dal sulegl reducescha la fusiun nucleara cuntinuadamain il dumber da particlas (4 p + 2 e → He2 +), ma strusch la massa. A lunga vista vegn il nuschegl perquai a sa diminuir plaunsieu ed a daventar pli chaud. Ordaifer il nuschegl vegn il sulegl a s’extender ed il material daventa pli permeabel per la radiaziun nà da l’intern. Uschia vegn la forza da glisch dal sulegl a crescher sur ils proxims 1,1 milliardas onns per radund 10 % e per radund 40 % suenter 3,5 milliardas onns.[10]
Partind dal fatg che las midadas dal sulegl descrittas survart furmian il factur d’influenza principal, vegnan las cundiziuns da viver sin la Terra a restar anc radund 500 milliuns onns sumegliantas sco oz. Silsuenter, uschia mussan models dal clima, vegn l’effect da serra instabil; temperaturas pli autas mainan dapli vapur d’aua en l’atmosfera, quai che rinforza da sia vart l’effect da serra. La plievgia chauda vegn ad accelerar tras erosiun il ciclus da carbon anorganic, uschia che la cumpart da CO2 en l’atmosfera vegn a sa reducir en ca. 900 milliuns onns fermamain sin ca. 10 ppm (cumpareglià cun 280 ppm en il temp preindustrial). Tras quai vegn interrutta la fotosintesa da las plantas e pervi da la mancanza da vivonda vegetala vegnan er ils animals a murir. Suenter in’ulteriura milliarda onns vegn l’entira aua da surfatscha da la Terra ad esser svanida e la temperatura media globala sin la Terra a cuntanscher +70 °C.
L’intensitad da glisch dal sulegl vegn a crescher vinavant ed a s’accelerar decididamain en radund set milliardas onns. Sco gigant cotschen vegn il sulegl a s’extender fin vers l’orbit terrester odiern, uschia ch’ils planets Mercur e Venus vegnan a crudar giu e luar. Pli baud eran ins da l’avis che quest destin na vegnia betg a tutgar la Terra, damai ch’il gigant cotschen vegn a perder tras il ferm vent dal sulegl radund 30 % da sia massa ed il radius da la Terra vegn a crescher. Sco che mussan models pli novs vegnan quests svilups però a consumar adina dapli l’energia orbitala da la Terra, uschia che sia ‹fugia› vegn impedida e ch’era quella vegn a crudar sin il sulegl e luar.[11]
Per l’existenza futura da la vita e da l’umanitad vegni pia ad esser inevitabel da bandunar a lunga vista la Terra e da tschertgar en l’univers novas pussaivladads da colonisaziun.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Hans-Ulrich Keller: Kompendium der Astronomie: Einführung in die Wissenschaft vom Universum. Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co. KG, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-440-15215-7, p. 379.
- ↑ Albrecht Dieterich: Mutter Erde – Ein Versuch über Volksreligion. 2. ediziun, B.G. Teubner, Lipsia/Berlin 1913, p. 17.
- ↑ Wilhelm Kühlmann: Pantheismus I, en: Horst Balz e.a. (ed.): Theologische Realenzyklopädie, tom 25: Ochino – Parapsychologie. Walter de Gruyter, Berlin, New York 1995/2000, ISBN 978-3-11-019098-4, p. 628.
- ↑ Herbert Cerutti: Was wäre, wenn es den Mond nicht gäbe. En: NZZ Folio, 08/2008.
- ↑ 5.0 5.1 Studi Last of the wild, versiun 2, sin: SEDAC.ciesin.columbia.edu, consultà il settember 2012.
- ↑ R.F. Keeling e.a.: Atmospheric CO2 concentrations (ppm) derived from in situ air measurements at Mauna Loa, Observatory, Hawaii: Latitude 19.5 N, longitude 155.6 W, elevation 3397 m, en: Scripps CO2 Program, Scripps Institution of Oceanography (SIO), University of California, La Jolla (2011).
- ↑ Global Weather & Climate Extremes, sin wmo.asu.edu, consultà ils 22 da december 2013.
- ↑ Jacques Laskar: Large scale chaos and marginal stability in the solar system, en: Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy, tom 64, nr. 1–2, 1996, p. 115–162.
- ↑ Jan Veizer (2005): Celestial Climate Driver: A Perspective from Four Billion Years of the Carbon Cycle, en: Geoscience Canada, tom 32, nr. 1, 2005.
- ↑ I.-J. Sackmann, A.I. Boothroyd, K.E. Kraemer: Our Sun. III. Present and Future, en: Astrophysical Journal 1993, tom 418, p. 457–468.
- ↑ Peter D. Ward e Donald Brownlee: The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World. Times Books, New York 2003, ISBN 0-8050-6781-7.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Cesare Emilliani: Planet Earth. Cosmology, Geology, and the Evolution of Live and Environment. Cambridge University Press 1992, ISBN 0-521-40949-7.
- Kevin W. Kelley (ed. per incumbensa da l’Association of Space Explorers): Der Heimatplanet. Zweitausendeins, Francfurt a.M. 1989, ISBN 3-86150-029-9.
- J.D. Macdougall: Eine kurze Geschichte der Erde. Eine Reise durch 5 Milliarden Jahre. Econ Taschenbuchverlag, Minca 2000, ISBN 3-612-26673-X.
- David Oldroyd: Die Biographie der Erde. Zweitausendeins 1998, ISBN 3-86150-285-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Planet Terra, sin raumfahrer.net
- Charta geologica da la Terra, sin onegeology.org
- Ellipsoids, geoids e surfatschas topograficas
- NASA Earth Observatory
- L’avegnir da la Terra e da l’univers


c: text/html

text:
Lavurs
Creaders e creadras da medias interactivas preparan sin fundament dad in'incumbensa u dal basegn d’in client projects cun cuntegns interactivs e digitals. Els planiseschan paginas-web, apps, forums socials, raits socialas e preschentaziuns POS sco per exempel l'interfatscha d’utilisader d’automats da bigliets. En l’avegnir vegnan els er ad esser responsabels per medias digitalas che n’existan betg anc ozendi.
Durant sviluppar e realisar quests meds da communicaziun lavuran creaders da medias interactivas cun maletgs statics ed animads, cun infograficas sco era cun datotecas d’audio, da video e da 3D. Quests elements vegnan integrads en lur project, las funcziuns ed interacziuns vegnan determinadas e specifitgadas. Cun agid da tecnicas manualas e da la hardware e software correspundenta realiseschan creaders da medias interactivas il product tenor concept.
Els examineschan e publitgeschan ils meds da communicaziun interactivs e digitals, sco per exempel ina pagina-web u in'app, sin sistems da communicaziun digitals sco smartphones, tablets, computers, tailas grondas u sin auters moniturs.
Creaders da medias interactivas fan attenziun che lur products satisfan als basegns da las medias e dals utilisaders. Per l’ina resguardan els ils differents formats dals displays che mussan lur applicaziuns. Per l’autra guardan els che las utilisadras ed ils utilisaders pon nizzegiar lur sistems a moda simpla e facila.
En tut las fasas dal project – dal sboz fin a la realisaziun – sa barattan creaders da medias interactivas savens cun clients e collavuraturs: per definir il carnet da duairs, per organisar il team da project, per lavurar e discutar variantas sco era per evaluar ils resultats.
La professiun da creaders da medias interactivas pretenda ina gronda savida tecnica, però stat il furmar creativ en il center. Lieus da lavur pussaivels èn agenturas online ed agenturas da web, redacziuns da radio, da televisiun e redacziuns online sco er ateliers grafics u partiziuns da communicaziun da grondas interpresas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 22-10-2013
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi che prenda emprendists
Furmaziun en scola
A la scola professiunala a Basilea, Berna, Son Gagl, Losanna u Lugano: 2 dis l'emna en igl 1. e 2. onn d’emprendissadi, 1 di l'emna en il 3. e 4. onn d’emprendissadi
Roms professiunals
- preparar projects cun cuntegns digitals interactivs
- sviluppar concepts per medias digitalas interactivas
- crear il design per meds da communicaziun interactivs e digitals (incl. englais dal rom)
- applitgar l'englais dal rom
Curs ordaifer il manaschi
5 curs a 4 dis
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Scola a temp cumplain
Scolas a Friburg, Genevra, Losanna e La Chaux-de- Fonds e Lugano porschan la furmaziun da basa sco scola a temp cumplain.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "creader / creadra da medias interactivas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, per regla stgalim superiur
Pretensiuns
- sentiment per furmas e colurs
- buna imaginaziun spaziala
- encletga tecnica
- flexibladad intellectuala
- bun dun da communicaziun e bunas enconuschientschas da linguas
- buna savida generala
- abilitad da lavurar en in team
- test da qualificaziun: I vegn examinà la chapientscha da leger, grammatica tudestga e franzosa, quints a chau ed a scrit, geometria, il pensar logic sco era la cumpetenza da memorisar. Sch’il test vegn fatg cun success, vegn surdà in certificat. Uschia èsi pussaivel da s’annunziar per in fufragnadi. I vegn cusseglià d’agiuntar quest certificat als documents d’annunzia.
Test da qualificaziun:
Fin ch’il test per creaders da medias interactivas è disponibel, vegn recumandà als interessents d’absolver il test da classificaziun per poligrafs.
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, scolas d’art sco era d’organisaziuns dal mund da lavur.
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: p.ex. tipograf / tipografa per la communicaziun visuala
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. manager / managera da publicaziun cun diplom federal u designer da grafica diplomà / designra da grafica diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
creader grafic / creadra grafica dipl. SSS design da communicaziun
Scola auta spezialisada (SAS)
studis dal champ da design, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en communicaziun visuala
Cundiziuns da lavur
Creaders da medias interactivas lavuran en agenturas online ed agenturas da web, redacziuns da radio, da televisiun e redacziuns online, ateliers grafics u partiziuns da communicaziun da grondas interpresas.
Ulteriuras infurmaziuns
SIMD Swiss Interactive Media Design
Speichergasse 35
Chascha postala 678
3000 Berna 7
Tel: 058 225 55 66
URL: www.simd.ch
Scola d'art applitgà Basilea
4005 Basilea
Tel: 061 695 67 70
URL: www.sfgbasel.ch
Scola d'art applitgà Berna e Bienna
3013 Berna
Tel: 031 337 03 37
URL: www.sfgb-b.ch
Scola d'art applitgà Son Gagl
9012 Son Gagl
Tel: 058 228 26 79
URL: www.gbssg.ch

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Andrea Cavegn-Beer, mamma ed ustiera da Rueras è ina da las quatter finalistas per il titel «chatschadra svizra» che la revista Schweizer Jäger surdat per la terza giada.
Andrea Cavegn-Beer ha 29 onns ed ha ertà la passiun per la chatscha da ses bab. Uss va ella sezza a chatscha e vul esser ambassadura per in maletg positiv da la chatscha grischuna ed en general. Andrea vuless communitgar che «la chatscha na saja betg mo ir a sajettar animals, mabain ina materia cumplexa cun blers facturs davostiers».
La nova «chatschadra svizra» vegn preschentada la sonda, ils 17 da favrer a Berna en il rom da l'exposiziun da pestga, chatscha e tir.
RTR Telesguard 17.40


text:
La Badia (NO)
La Badia (nom ufizial in italian: San Nazzaro Sesia) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 723 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,5 km² e ona densità de popolaziun de 63 ab./km².
El paes, che 'l ciapa el sò nom (sia italian che lumbard) da l'abadia de San Nazar e Cels present drent al sò teritori, el se tröva lungh i spund del fiüm Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Alban, Gregg, Aunì e La Vilata).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de La Badia (No) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La equipa naziunala da ballape sgola gievgia cun Xherdan Shaqiri, però senza Manuel Akanji direcziun Madrid per il gieu da la Nations-League cunter la Spagna ch'è sonda.
Tar tut ils tests da corona ch'ins haja fatg mesemna, saja mo quel da Akanji stà positiv, ha communitgà l'Associaziun svizra da ballape. Akanji sa chattia en isolaziun e n'haja sco fin qua nagins sintoms.
Xherdan Shaqiri ch'è vegnì testà il glindesdi positiv sin Covid-19 e la mesemna negativ, sto ussa spetgar sin la decisiun da la cumissiun da sanadad da l'UEFA - sch'el dastga giugar cunter la Spagna.


text:
Guttet-Feschel
Guttet-Feschel a l'è un cumün svizzer del distret de Leuk, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 439 abitant.
El cumün de Guttet-Feschel al se tröva a una altitüden de 1345 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Albinen, Erschmatt, Ferden, Leuk, Leukerbad.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Official website (Todesch)
- Guttet-Feschel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ins ha la pussaivladad da viagiar cun in bigliet da spargn pli bunmartgà en l'emprima classa ch'en la segunda classa. Quai n'è betg in sbagl dal sistem da las Viafiers federalas. Il pli impurtant per vegnir tar in bunmartgà bigliet da spargn è la planisaziun dal viadi.
Il pli baud datti ils bigliets da spargn 60 dis ordavant
Ils bigliets da spargn n'èn betg adina bain vesaivels sin la pagina d'internet. I dovra plirs clics per empustar ils bigliets.
Cun retschertgas e pazienza han ins la pussaivladad da viagiar cumadaivel e bunmartgà en l'emprima classa.
RR actualitad 11:00


text:
Be in'emna suenter sia victoria en il Canada ha il mountainbiker da Tersnaus er gudagnà la cursa da la cuppa mundiala a Windham en ils Stadis Unids. Schurter battì ses grond rival, il franzos Julien Absalon per 4 secundas. Terz è vegnì il Tudestg Manuel Fumic. Grazia a questa victoria, la 16vla da sia carriera en la cuppa mundiala, è Nino Schurter er sin buna via da gudagnar la cuppa mundiala generala.
Tar las dunnas è Jolanda Neff vegnida segunda. Pudì la Svizra ha sulet la Franzosa Pauline Ferrand.
En duas emnas stat sin il program la davosa cursa da la cuppa mundiala da la stagiun en la Valle di Sole.
RR novitads 23:00


text:
Perquai è il sviament da Susch er en il program da la construcziun da vias 2017-2020 – quai ensemen cun la Punt Chamues-ch e Sta. Maria. La regenza pretenda dentant da refusar l’incumbensa en connex cun l’adattaziun da la pratica d’acquistar terren.
L’avrigl da quest onn n’aveva il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli betg vulì tradir, tge sviament che vegnia realisà sco proxim. Quai dependia da blers facturs, da las vischnancas, ils vischins fin tar auters projects.
En tut vul il chantun investir bunamain 770 milliuns francs per mantegnair e bajegiar vias durant ils onns 2017 enfin 2020.
RR novitads 12:00


text:
Per l’emprima giada en sia istorgia è il pli impurtant eveniment sportiv dals Stadis Unids vegnì decidì pir suenter la prolungaziun. Passa 70’000 aspectaturas ed aspectaturs èn stà da la partida a quai, ch’era tenor ils commentaturs il «final pli dramatic» en l’istorgia da l’associaziun dad American Football, la National Football League NFL.
L’um dal gieu era il star-quarterback dals Patriots, Tom Brady (39). Suenter in nausch start ed esser stà en dischavantatg cun 3:28 ha el manà ils Patriots cun 34:28 a la victoria.
El è l’unic giugader insumma che ha gudagnà tschintg giadas la Super Bowl Brady maina uss la glista da record dals quarterbacks. El è er vegnì tschernì sco meglier giugader dal gieu. Quella distincziun ha el survegnì suenter ils onns 2002, 2004 e 2015 quest onn per la quarta giada. 43 da ses 66 pass en la Super Bowl da quest onn han cuntanschì in gudogn da spazi da 466 yards.
RR novitads 06:00


text:
En il Grischun è il dumber da persunas dischoccupadas sa reducì il zercladur per passa 900 sin totalmain 1’330 persunas, cumpareglià cun il mais avant. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 1,2%, sco l'Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun ha communitgà. Cunzunt hajan puspè dapli persunas chattà lavur en la gastronomia.
1'364 manaschis cun lavur curta
Il zercladur 2021 han en tut 1'364 manaschis survegnì indemnisaziuns per lavur reducida en il Grischun. Cumpareglià cun il matg èn quai in zic dapli. Quella cifra na mussa però betg quants manaschis ch'han effectivamain fatg lavur curta. Quels han numnadamain temp trais mais per far valair lur dretg sin indemnisaziuns per lavur curta.
Svizra cun quota da 2,8%
En l’entira Svizra è il dumber da dischoccupaziun sa reducì sin 132'000 persunas. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 2,8%, sco il Secretariat da stadi per l'economia SECO scriva.


text:
Monoteism
El monoteism (del grech "uόvoς" = ünegh, dumà e "θeός" = Diu) a l'è la fed in dumà un Diu.
I religiun munuteista, in urdin storigh, a hinn:
- Atonism in de l'Antigh Egit (XIV secul a.C.), che l'è cunsiderada la prima furma atestada de munuteism
- Zoroastrism (1000 a.C-800 a.C.)
- Ebraism, cun l'epuca de l'esili babilunes che l'è inturna al 550 a.C.
- Cristianesim (catolicesim/prutestantesim/urtudoss)
- Islamism (VII secul)
- Bahaism (XIX secul)
Intra i religiun munuteista se pudaria, segund una quaj interpretaziun, met dent anca l'Induism perchè tücc i sò dei se pudarien culigà a un'ünega divinità.


text:
Oświęcim
Oświęcim l'è una cità polaca, sitüada in del voivodà de la Pulonia Piscinina.
La g'hà 39.893 abitant e una superfìss de 30 km 2. El so sindegh l'è el sciur Janusz Chwierut.
L'è vesina a Cracòvia, un cicinìn püssee de 60 km.
L'è tristement famusa, cunt el so nom todesch, "Auschwitz", per el camp de cuncentrament di nazisti.
La parnunzia polaca de Oświęcim l'è vergott 'me "Oscviencim", cun la "sc" de "sciur" e ona "n" che la se senta minga tropp.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oświęcim l'è stada un regn indipendent in del Medioev. [1].
Nazism[Modifega | modifica 'l sorgent]
Epoca comunista[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Chalar duess ins cura ch’igl ei il pli bel, dian ins. Per Petra Gössi è quest plan dentant dà cumplettamain en l'aua. La PLD perda vinavant sustegn tar la populaziun, tar la cunvegna da basa cun l’UE ha l’agen cusseglier federal betg smatgà il nuf da reset mabain quel da stizzar e dumengia, tar la lescha da CO2, para ina gronda part da las commembras ed ils commembers betg d'avair gì gust da suandar la parola da la Partida liberaldemocratica e da sustegnair in cumpromiss en la politica dal clima.
Na, bel n'èsi propi betg stà las ultimas emnas per la presidenta. Adina pli vehementas las attatgas - saja en la de facto gasetta da partida NZZ sco era da collegas da la vart libertar-conservativa. Quests circuls n'han betg goutà la nova lingia pli ecologica da la partida - ina lingia iniziada da la presidenta avant las ultimas elecziuns federalas.
Perquai èsi chapaivel ed ina decisiun prudenta da Petra Gössi da dar giu la batgetta da la PLD. Avant ch’il foss tranter las alas politicas daventa nunsurmuntabel.
La tschertga d’ina nova presidenta ubain d'in nov president dat a la partida la schanza da reponderar sia posiziun, da discutar e da chattar in consens en tge direcziun che la partida fundatura da la Svizra moderna duai ir en l'avegnir.
Adrian Camartin
Correspundent Chasa federala
Adrian Camartin rapporta per RTR da Berna. Sco correspundent persequitescha el la politica naziunala, quai vul dir decisiuns dal Cussegl federal e debattas dal parlament federal. El rapporta dentant era en general da temas svizzers ed en spezial dals Rumantschs en la Bassa.


text:
Sco Peter Baetschi, manager d'event da Claustra di envers il Bündner Tagblatt dettia quai divers motivs, daco che Claustra n'haja betg survegnì il consentiment dal comité paralimpic. Il grond punct da discussiun saja la differenza d'autezza sin la pista da la cursa rapida stà. La pista da Claustra porschia mo ina differenza da 450 meters dal start fin l'arrivada. Il comité vuleva dentant ina pista cun ina differenza d'autezza da 600 meters.
In lieu d'occurenza cun experientscha
Plinavant suppona Baetschi ch'il comité paralimpic vuleva esser da la vart segira, suenter che Sursaissa aveva annunzià l'avrigl, da tuttina betg manar atras il campiunadi mundial da para ski ed è perquai sa decidì per l'Italia e la Slovenia sco lieu d'occurenza. Tschertas cursas han lieu a Kranjska Gora en Slovenia – ina destinaziun cun experientscha cun cursas internaziunalas. Là han regularmain cursas da la cuppa mundiala da ski alpin lieu.
RR novitads 12:00


text:
Avant in'emna aveva la Scola politecnica federala (ETH) da Turitg decidì da betg pli sustegnair la professura rumantscha a l'Universitad da Turitg. Quai per motivs da spargn. Senza ils 100'000 francs na pudess l'Universitad da Turitg dentant betg mantegnair pli la professura.
Duas differentas dumondas èn vegnidas inoltradas, sin las qualas il Cussegl federal ha respundì identicamain, ina giada per rumantsch, ina giada per tudestg:
Dumonda da Silva Semadeni:
- 1. Wie beurteilt der Bundesrat diese Kürzung?
- 2. Wie will er ein qualifiziertes Romanischstudium sichern und seine finanzielle Mitverantwortung in Zukunft wahrnehmen?
Dumonda da Martin Candinas:
- Co va ei vinavon cun la professura romontscha all'universitad da Turitg?
Purschida è centrala per cultura rumantscha
Ina purschida universitara da linguistica e da scienza litterara rumantscha saja, tenor il Cussegl federal, centrala per il mantegniment e per la promoziun da lingua e cultura rumantscha. Actualmain instrueschan las universitads da Friburg e da Turitg, il rumantsch, en in rom pli restrenschì era l'Universitad da Genevra. Quai sin nivel da bachelor e da master.
Cussegl federal è pront d'intermediar
Il Cussegl federal respecta la decisiun da l'ETH da vulair sistir la contribuziun, damai che questa decisiun saja legala en il rom da l'autonomia.
I saja la cumpetenza dal chantun da concepir la purschida da studi da las universitads chantunalas sco l'Universitad da Turitg.
En vista a sia incumbensa constituziunala da promover las linguas naziunalas saja il Cussegl federal pront d'intermediar tranter ils chantuns e las universitads pertutgadas. La finamira saja, ch'ina purschida universitara adequata possia vegnir mantegnida en l'avegnir. La Confederaziun sustegna, sin fundament da la lescha da linguas, era il Grischun tar il mantegniment e la promoziun da la lingua e cultura rumantscha.
RR novitads 18:00


text:
Domënia, 03. otober 2021
Lotteria dl ACD Val Badia!!!
Domënia 03.10.2021 dales 18:00 a San Martin do la partida.
Do che an á bel messü sposté deplü iadi l'estraziun dla lotteria por via dles restriziuns, é en domënia do la partida de secunda categoria gnü finalmënter le momënt. Se aspetun tröc cun i numeri pronti da mostré.
Sabda, 25. setëmber 2021
Na partida sogada ai 11 metri
A Mühlwald él gnü soghé na partida combatüda cina al ultimo danter döes scuadres dl indemo livel. Al è ste tröpes aziuns mo düc i trëi goi è gnüs segná dai 11 metri. La pröma partida por la Val Badia che vëgn sogada de sabeda ne va nia a finí dër bun do da na gran prestaziun cuntra na scuadra buna y n ciamp olache al è dër ri da soghé.
02.08.2021:
ACD Val Badia - ASC Mareo: 1 - 0
06.08.2021:
ACD Val Badia - Juniores Val Badia: 5 - 0
16.08.2021:
ACD Val Badia - US La Val: 0 - 2


text:
Droga farmaceutega
Cond el nom droga farmaceutega, anca diit farmeg, se vœl intender ona sostanza o associazion de sostanze qe:
- La g'habes proprietaa curative o profilatege per le malatie del om o de on anemal;
- La pœdes vesser doprada ins vergun o sonministrada a vergun per el fin de ristabilir, correjer o modifegar funzion fisiolojege, cond l'esercitar ona azion farmacolojega, inmunolojega o metabolega, o an'mo de stabilesser ona diagnosis medega.
La sienza qe la ge studia adree a la formolazion de le medexine l'è la tecnolojia farmaceutega, inscambe qella qe la ge studia adree a l'usaj terapeuteg de le medexine, e donca al so prencepe ativ, l'è la farmacolojia.
Lej italiana[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per la lej italiana, l'è considerad medexina ogne sostanza o associazion de sostanze qe la ven presentada con proprietaa de curar o de prevegner le malatie; ogne medexina la g'ha de segurar tre condizion imprescindiboi, qe i è qualità, segureza ed eficacia. La lej la ciama medexine anca tœts qei prodots qe i g'ha miga capacità de curar le persone o i anemai, ma qe i ven presentads incé, perqè de qesta manera i g'ha anca lor de vesser segur e de qualitaa 'me i fœdess medexine.
Diferenza intra droga e medexina[Modifega | modifica 'l sorgent]
De spess i se dopera 'me sinonem le parolle droga farmaceutega e medexina, ma i è do robe diferente; de faits, 'me s'è jamò diit, la droga farmaceutega l'è domà la sostanza responsabila del ativitaa de la medexina, çoè el prencepe ativ. La medexina l'è inscambe tœt l'insema de sostanze qe le ven sonministrade, donca miga domà l'ativ, ma anca i ecipients, i colorants, i conservants, etc. Presempe, el paracetamol l'è ona droga, e le suposte de paracetamol i è ona medexina.


text:
Cumpareglià cun la medema perioda da l'onn avant à la svieuta da Lindt&Sprüngli s'augmentada per 6.6% sin 1,5 milliardas francs. Il gudogn è s'augmentà per passa 11% sin 72,2 milliuns francs. Quai malgrà auts pretschs per fava da cacau e paintg da cacau sco er in matgà stagnant per products da tschigulatta, scriva Lind&Sprüngli.
Minus per Syngenta
Il concern d'agrochemia ha fatg en l'emprima mesadad da quest onn ina svieuta da 7,1 milliardas dollars. Quai èn cumpareglià cun la medema perioda da l'onn avant 7% pli pauc. Il gudogn è sa reducì per 13% sin 1,1 milliardas dollars. Sco raschun principala numna il concern svizzer il ferm dollar.
RR novitads 08:30


text:
Sco quai che Swissmedic scriva en ses newsletter valian las reglas pli luccas davent dal 2017.
Examinads avant che far reclama vegnan sulet anc medicaments cunter la dolur, meds da durmir, calmativs, purgiativs u fraina-appetits. Tar quests medicaments exista privel da dependenza: Medicaments tar ils quals en il cedel annex è menziunà in potenzial dad abus u da dependenza, ston vinavant vegnir suttamess a Swissmedic per ina controlla preliminara.
Pervi da quest schluccament tema la fundaziun per la protecziun da consuments SKS che la reclama surmaina ils clients cun fallidas empermischuns. Tenor SKS è quest agir dubitaivel.
RR novitads 17:00


text:
“Gesù a l'é andassne con ij sò dissépoj vers ël mar e na gran furfa a l'é andaje dapress da la Galilea, da la Giudea, da Gerusalem e dl'Idumea da l'àutra part dël Giordan. Coj d'antorn ëd Tir e 'd Sidon, quand ch'a l'han sentì le gran còse ch'a fasìa, a son ëvnùit da chiel an gran nùmer. A a l'ha dije ai sò dissépoj che na barchëtta a bogèissa nen da lì për servilo, përchè a-i era tròpa gent, tanta ch'a l'avrìa podù fin-a craselo, përchè ch'a l'avìa varine tanti, ëd manera che tuti coj ch'a j'ero sagrinà da quai maladìa as campavo adòss a chiel mach për tochelo. Jë spìrit salòp, mach ch'a lo vëddìo, a robatavo a tèra dnans a chiel e a criavo, an disend: "Ti 't ses ël Fieul ëd Nosgnor". Ma chiel a-j proibìa con gran mnasse ëd felo savèj” (March 3:7-12).An st’episòdi dl’Evangel i vëddoma Gesù che, anandià ch’a l’avìa soa mission, a treuva che soa popolarità a chërs tant da tiresse dapress masse ‘d gent. Soe euvre miracolose ‘d varision a son bin ciàire a tuti: Gesù a fà nen ëd truch. Fin-a ij sò nemis a peudo nen neghé tut ël bin ch’a fà: sossì i lo vëddoma da la reassion djë spirit salòp ch’as rendo bin cont chi ch’a sìa Gesù. A diso: “Ti 't ses ël Fieul ëd Nosgnor", ma chiel a-j përmet nen ëd felo conòsse an gir: a n’é ancora nen ël temp, e peui ëd sicur a l’han pa da esse lor, jë spirit salòp ch’a l’avrìo nunsielo! Gesù, peui, a va pa nen an serca ‘d popolarità: a l’ha nen da manca d’acreditesse an ësto mond. A l’é nen un ch’a disa: “A l’é pro ch’as parla ‘d mi, e a n’anfà pa chi ch’a sìa a felo”. An ësto mond la popolarità a l’é na ròba arzigosa: a-i é nen tant da fidess-ne ‘d coj ch’a lo sostnisso, e parèj a l’é Gesù medésim ch’a buta an tra chiel e lor na “distansa ‘d sicurëssa”. A l’ha da essje na certa demarcassion an tra chiel e la gent.
Chiel a l’é dispòst a fé dël bin a tuti, ma për dventé ‘d sò dissépoj a-i son ëd condission da compì. Ëd baron ëd gent as camperìo adòss a chiel mach për tochelo, ma chiel a dis: “Moment, foma le còse an òrdin”! A l’é parèj che Gesù a ciama ‘d buté ‘d bariere fra chiel e la gent për nen fesse crasé. A-j parlera da na barchëtta a pòca distansa da la broa dël lagh: a l’ha da essje d’eva tra chiel e lor, e lolì a podrìa ‘dcò esse ne figura, e për soa protession, la protession ëd soa përson-a e la protession ëd soa mission ch’a l’ha nen da esse equivocà. “Vojàutri, gent, pijé nen ‘n bàilo a riguard dël motiv che mi i son rivà rivà. A l’é bin belfé, an efet, ëd pijé ciò për bròca a propòsit ëd Gesù. Soa mission a podrìa bin esse dësfrutà da gent maléfica për ij sò interesse ‘d lor. A l’é l’istess ch’a l’era capitaje na vira che la gent a l’era vnùa për felo dventé rè, coma s’a l’avèissa dìt: “I son un rè, ma nen parèj ëd coj ch’a-j son an ësto mond. Mie motivassion e manere ‘d fé a son nen coma ch’a l’é sòlit an ësto mond”. “Quand che la gent a l'ha vëddù 'l segn miracolos che Gesù a l'avìa fàit, a disìo: ‘Sto-sì a l'é përdabon ël profeta ch'a l'avìa da ven-e al mond’. Ma Gesù, quand ch'a l'ha capì ch'a vorìo ven-e a pijelo për felo rè, a l'é artirasse ancora bel che sol an sle colin-e” (Gioann 6:14-15).
Tut sossì a resta ‘dcò vàlid al dì d’ancheuj. Gesù a l’ha la determinassion ëd buté na certa “distansa ‘d sicuressa” an tra chiel e tanti ch’a pretendo ‘d sustnilo e ‘d pòrte sò nòm. L'ufissialità a l'é pa na garansìa! I l’oma an efet da sté da leugn da coj ch’a abuso, ch’as na profito dël nòm ëd Gesù për serve mach ij sò but ëd lor, ij sò interesse privà. A son tant, bele ancheuj, “jë spirit salòp” che pura a son dispòst a crijé “Ti ‘t ses ël Fieul ëd Nosgnor”, ma ch’a son nen përdabon dij sò dissépoj, a fà nen ch’a diso d’esse ‘d cristian e fin-a ‘d rapresenté Gesù!
I l’oma da avèj ‘d disserniment. A-i son d’organisassion antreghe e ‘d cese ancheuj ch’as diso “cristian-e” e ‘d gent ch’as fà ciamé “eminensa”, ma ch’a son lì për dësfruté ‘l nòm ëd Gesù pr’ ij sò but privà. As vanto fin-a ‘d gran’ còse për ij sò but ëd podèj e profit. A son bin lor ch’a fan ëd truch për angabiolé la gent. A-i son ancheuj ëd predicator ch’a van an serca ‘d popolarità, d’arzan, ëd glòria, e ‘d podèj, ch’a dësfruto ‘l nòm ëd Gesù. A crijo dai sò ambon e fnestre e as fan fòrt dël nòm ëd Gesù. Gesù a-j comandarìa dë sté ciuto e andé “a col pòst” e nojàutri i farìo bin a nen andeje dapress e nen deje ‘d sòld! Ij sò gieugh salòp a son ëstàit soens dësmascrà e ‘d tribunaj a l’han condanà ij soe tromparìe ‘d lor.
Gesù a l’ha bin dit: “Përchè mai ch’im ciame: ‘Signor, Signor!’ e i feve nen lòn ch’iv diso?” (Luca 6:46). Nen tuti coj ch’a diso d’esse ‘d cristian a lo son përdabon. A l’é nen l’istessa ròba na cesa o n’àutra. A l’é nen l’istessa ròba na mëssa o ‘n culto, na qualsëssìa adunansa religiosa. Un predicator ch’i sentoma a la television ch’as arferissa a Crist a l’é nen sèmper bon e giust. Tanta gent a dis: “Col prèive… col predicator a parla pròpi bin!”. Moment! I l’oma da avèj ëd disserniment. A podrà ‘dcò parlé bin, esse “brav”, ma a podrìa essje ‘d ròbe che chiel a stërma, ...na condòta nen moral o ‘d dotrin-e fàusse. I l’oma da verifiché bin s’a sìa “conform a Gesù Crist”, I l’oma da avèj ëd disserniment. Il’oma nen da “ambrassé tuti”. Gesù a disìa: “Pijeve varda ‘d nen esse dëstradà, përchè diversi a vniran a mè nòm an disand: ‘A l’é mi ch’i son ël Crist’ e ‘Ël temp a l’é rivà!’, ma chërdje nen, andeje nen dapress” (Luca 21:8).
I sai bin che tut sossì a l’é pì belfé a disse che a fé. I l’oma bin da pijesse d’arzigh, da fé bin atension, da controlé bin se tut a l’é confòrm a la Paròla ‘d Nosgnor. Com é-lo ch’i podoma avej ëd disserniment? A l’é vera che ancheuj a l’é tut na confusion. La tentassion la pì granda a sarìa d’artiresse a nòstra ca e sté pì nen a sente l’un o l’àutr. I podrìo bin felo, ma a condission che artiresse a dventa për nojàutri n’ocasion për preghé, për ëstudié diligent la paròla ‘d Nosgnor, për comparisioné bin. A l’é ciàir ch’i l’oma da dësvlupé’d “facoltà crìtiche”: i podoma nen përmëtt-se ‘d nen felo.
PREGHIERA
Nosgnor!I l’hai lesù coma tò Fieul Gesù Crist, mè Signor, Salvator e Magister, a dovrava a sò ministeri an sla tèra ‘d prudensa e’d dissernimet. It ciamo përdon për mia facilonarìa e bonomerìa. It ciamo ‘d deme ‘l disserniment ch’i n’hai da manca e d’ocasion për conòsse le ròbe e pr’ andé pì ancreus. Che la confusion dë sto mond am confonda nen, am fasa nen tëmma o ch’am renda dëscoragià. Tenme strèit a ti. Amen.
Leture për la prima Duminica apress dël Natal
Isaia 61:10-62:3; Galat 3:23-25; 4:4-7; Gioann 1:1-18; Salm 147
Nosgnor tut-potent! I l'has arvërsà an sù nojàutri la neuva lus ëd toa Parola fàita carn: arcòrdane che costa lus, anviscà ant ij nòst cheur, a peussa splende an nòstra vita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti, ant l'unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


text:
Régn Unî
Artéccol in dialètt mudnés
Al Régn Unî (Regno Unito in itagliàṅ, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in ingléś) 'l è 'n stat dl'Europa ucidentàla cun capitàla Lóndra. A n gh'è minga da cunfónd'r-al cun l'Inghiltèra (ch'l'è sōl una dal sò regiòṅ) o cun la Gran Bretàggna (ch'l'è sōl l'ìśula più granda in du a s cata al régn). Al sò mòt 'l è „Dieu et mon droit“ (Dio e al mè dirìt), scrit in Francéś e minga in Ingléś ch'la sarés invéci la sò léngua uficiàla. Àtri léngui regiunàli druàdi lè i èṅ al Galéś, al Gaèlic Scuséś, al Gaèlic Irlandéś, al Còrnic dla Curnuvàglia, al Scots dla Scòsia e al Scots d'l Ulster in dl'Irlànda dal Nòrd.
La sò ultma regìna catòlica (di Stuart) l'è stada la mudnéśa Marìa ad Mòdna méntar quéla 'd adès l'è la Śabéta II di Windsor da 'l 6 ad Favràr dal 1952.
Al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda al nas cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 ch'al mitìva insém al Régn ad Gran Bretàggna cun al Régn 'd Irlànda anc se pò na bèla part ad cl'ìśula chè l'è andàda par sò cònt in dal 1922 dand vita a 'l Stat Lìbar 'd Irlànda. Sōl l'Irlànda dal Nòrd (siē cuntèi su nóṿ ad la regiòṅ d'l Ulster) l'è armàsta in du l'éra dand vita a 'l Régn Unî insém a l'Inghiltèra, a 'l Gàles e a la Scòsia. Al stat 'l è guernâ p'r un sistéma parlamentàr. La prima minìstra 'd adès l'è la Theresa May dal Partî Cunservadōr (da 'l 13 ad Luj dal 2016) ch'l'à tòlt al pòst ad David Cameron ch'al s è dimìs dòp la Brexit.
Al Régn Unî, catànd-as mis prinsipalmènt su dū ìśuli, al gh'à tut 'd intóran dagl'àqui: al Mar dal Nòrd (a èst), al Canàl dla Mandga (a sud) e al Mar 'd Irlànda e 'l Ucéan Atlàntic (a nòrd e a òvest). Àtri ìśuli più pìculi i èṅ quéli ad Man, Wight, Urcàdi, Shetland e Ebridi a nòrd dla Scòsia.
'L è mémbar d'l ONU (in du al gh'à na scrana permanénta), dal G8, dla NATO e dl'Ugnòṅ Europea da 'l 1973.
Stòria
Scòsia e Inghiltèra i gh'éran bèla cuma dū quèi dastacâ a 'l inìsi dal X sècul. Al Gàles 'l è pasâ sóta 'l cuntròl ingléś in dal 1284 par pò tacàr a far part dal Régn 'd Inghiltèra da 'l 1536. Al 1 ad Maǵ dal 1707 a véd la luś al Régn ad Gran Betàggna cun al curóni 'd Inghiltèra (cun i Galéś dèntar) e Scòsia misi insém. Cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 a s śònta anc al Régn 'd Irlànda e a nas acsè al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda.
In di elesiòṅ dal Dicémbar dal 1918, al partî dal Sinn Féin, ch'al vliva al dastacamènt d'l Irlanda da 'l Régn Unî, al mùcia sù 73 séǵ di 106 dispunìbii a la Cambra di Cumùn e gl'elèt i decìdan ad n andàr minga a Westminster stand in un parlamènt par sò cònt fóra dla léǵ, al Dáil Éireann. Dòp na dichiarasiòṅ 'd indipendénsa e na guèra, in dal 1921 al guèran britànic e al gabinét irlandéś (Aireacht) i s métan 'd acòrd par catàr na sulusiòṅ ch'la pòrta a la separasiòṅ dal dū ìśuli a part siē cuntèi dal nòrd, ad religiòṅ prutestànta, ch'i decìdan ad restàr sèg. A nas acsè al Stat lìbar 'd Irlànda (Saorstát Éireann in Gaèlic Irlandéś, pò Repùblica 'd Irlànda o Eire) ch'al gh'iva dèntar anc tri cuntèi d'l Ulster (Cavan, Monaghan e Donegal) e al Régn Unî ad Gran Beràggna e d'l Irlànda dal Nòrd.
Pulìtica
Al Régn Unî 'l è na munarchìa parlamentàra sóta la cà di Windsor. Al parlamènt 'l è divìś in du Cambri (Houses): la Cambra di Lòrd (House of Lords) cun di mémbar minga elèt e ad fat sénsa putēr, e la Cambra di Cumùn (House of Commons) ch'la fà al léǵ. In dal dū cambri, ch'i s riunìsan insém sōl durànt 'l evènt dal "State Opening of Parliament", i gh'èṅ sèmpar i rapriśintànt 'd Inghiltèra, Scòsia, Irlànda dal Nòrd e Gàles. I tri partî più impurtànt dal Régn Unî i èṅ al Partî Cunservadōr dla prima minìstra Theresa May, al Partî Laburìsta, dimóndi vutâ in Scòsia, e 'l Partî Liberàl-Demucràtic.
Al quàtar nasiòṅ dal Régn Unî
Al Régn Unî al gh'à dèntar quàtar regiòṅ, o méj, nasiòṅ: Inghiltèra, Scòsia e Gàles ch'i s càtan in dl'ìśula ad Gran Bretàggna, e Irlànda dal Nòrd che invéci la s cata in dl'ìśula 'd Irlànda (a la sò sinìstra).
Al sità
La capitàla dal Régn Unî l'è la sità ad Lóndra ch'la cònta 7.744.942 abitànt e ch'la s cata in dal sud dla Gran Bretàggna, bagnàda da 'l fiùm Tamìgi.
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Sustegn dal chantun per pavlar la selvaschina
Envierns cun blera naiv chaschunan savens bleras sperditas da selvaschina. L’enviern 1969/70 èn per exempel var 2’000 animals selvadis crappads. Per evitar che tanta selvaschina crappa pervia da las navadas propaghescha l’inspectur da chatscha dal Grischun Peider Ratti tranter auter da pavlar la selvaschina. En ina contribuziun dal balcun tort dals 14 da matg 1972 declera Ratti ch’i dettia cun la nova lescha da chatscha ina taxa per metter a disposiziun ils meds necessaris per pudair pavlar la selvaschina.
Novs concepts per la tgira da la selvaschina
L'enviern 1994/95 è stà in enviern plitost miaivel per la selvaschina. Tuttina constatescha l’inspectur da chatscha dal Grischun Peider Ratti en la Svizra Rumantscha – Cuntrasts dals 07 da matg 1995: “Cun l’entschatta da la primavaira sa dasda nova vita – la selvaschina ha basegns da nutriment, las vatgas-tschierv e las chauras-chavriel portan ora lur pitschens, ils tschiervs han si lur cornas, ma la natira dat betg erva, pir davent dal matg/zercladur èsi uschè lunsch. Igl è in grond basegn d’energia e la natira dat pauc energia”. Novs concepts da la tgira dals animals duain meglierar la situaziun.
La dumbraziun da la primavaira
Co è la situaziun da la selvaschina suenter in enviern criv? Resposta a quella dumonda dat tranter auter la dumbraziun da la selvaschina. Il matg 2001 ha il Telesguard accumpagnà il guardia-selvaschina e ses gidanters durant ina notg da dumbraziun. In inscunter cun chavriels, tschiervs, vulps e lieurs.
Ils capricorns da Puntraschigna
Mintga primavaira vegnan ils capricorns en la vischinanza da Puntraschigna. Els giaudan l’erva fina e van fin en il santeri per siglir per ils mirs enturn. (Telesguard 29-05-2008)
La selvaschina e l'enviern
L’enviern criv selecziunescha la selvaschina – quai è stà uschia l’enviern 1969/70 ed era anc auters suenter. Fertant che l'uffizi da chatscha promoveva avant onns da pavlar la selvaschina è quai sa midà en il decurs dals onns. Oz è pavlar la selvaschina scumandà - en situaziuns extraordinarias decida il departament cumpetent mesiras d'urgenza.


text:
Era en il 2019 è musica vegnida fatga e tadlada. Era quest onn èn cudeschs vegnids scrits e legids. Ed era ils ultims dudesch mais è art dals pli divers geners vegnì producì e guardà.
Quai ch’ha fatschentà la politica e la societad en il 2019 è era stà da chattar en l’art. Trais temas centrals: l’ecologia, la rolla da la dunna e quai ch’ins pudess numnar «l’integritad dal singul».
Il num «Carigiet» e era crudà pliras giadas en quest 2019, quai cunzunt pervia da dus schabetgs: in fa plitost sgarschur e l’auter fa plaschair:
Persunas activas en la scena da musica rumantscha n’han betg mo producì musica, mabain era consumà. Qua intgins da lur «highlights» dal 2019:
E perquai ch’ina fin è era adina in’entschatta, dain nus era in sguard sin ina u l’autra chaussa che vegn a capitar en il 2020.
Il Teater Cuira vegn per exempel a survegnir in nov directur:
Ed era la Chasa Editura Rumantscha ha gia tradì intginas da sias publicaziun dal 2020:
Ed insumma, da sa legrar datti ina massa, era en il 2020:
RTR Magazin da cultura 11:00


text:
cuntegn
Lai
-
Tour de Ski sin traject pli curt
Ils 28 e 29 da december s’inscuntra l’elita da passlung internaziunala gia per la quarta giada a Lantsch per il Tour de ski. Pervi da las temperaturas chaudas è luada blera naiv, uschia che las cursas vegnan probabel scursanidas levet.
Sco quai che Urs Baselgia, il schef da cursa dal Tour de Ski ha ditg envers RTR, è el da buna speranza, che l’eveniment po vegnir manà tras. El spera sin aura pli fraida, uschia ch’ins possia anc far dus fin trais dis naiv artifiziala. Actualmain vegnan las loipas preparadas cun naiv da l’onn passà e cun naiv che po vegnir producida cun ina maschina speziala era cura ch’igl è chaud.
Maletg
1 / 5
Legenda:
Urs Baselgia, il schef da cursa dal Tour de Ski è led, da pudair producir naiv tecnica era tar temperaturas chaudas.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 5
Legenda:
La naiv che vegn producida en quests containers vegn transportada ora sin la loipa.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 5
Legenda:
La maschina da far naiv marscha sin turas autas.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 5
Legenda:
Questa naiv qua è anc da l'onn passà, ella è vegnida cuverta durant la stad. Ussa è il mut mo pli pitschen.
RTR, Federico Belotti
Maletg
5 / 5
Legenda:
Questa naiv u meglier ditg plattinas da glatsch vegnan producidas era cura ch'i fa chaud.
RTR, Federico Belotti
Urs Baselgia quinta che las cursas possian avair lieu, il sprint sin il traject usità. Las cursas cun partenza da massa vegnan probabel ad avair lieu sin in traject pli curt, empè da 3,75 kilometers vegn ina runda probabel mo ad avair ina lunghezza da 3,2 kilometers.
RTR actualitad 07:00


text:
A Sedrun è crudada giu la sonda suentermezdi in’alpinista. La dunna da 60 onns è vegnida blessada mezgrev. Ina gruppa da turas da la Svizra franzosa era da viadi al Piz Máler. Sin in'autezza da 2'700 meters sur mar ha la gruppa fatg in deposit cun ils skis, per pudair ir il davos toc sin il piz a pe. La dunna che gieva sco segunda è crudada giu dad in cuflà e silsuenter ruschnada radund 150 meters dad in culoir giuaden. L’alpinista è vegnida transportada cun la Rega en l’Ospital chantunal a Cuira.
Sedrun Alpinista è crudada giu durant tura da skis
RTR novitads 18:00


text:
Stucólma
Stucólma (Stockholm in Śvedéś, a s lèś [ˈstɔkːɔlm] o anc [ˈstɔkˈhɔlm]) l'è la capitàla dla Śvèsia (da 'l 1523) e l'è cgnusùda anc cuma la „Venèsia dal Nòrd“ parchè la sa śvilùpa su quatórd'ś ìśuli.
La gh'à quatórdas circuscrisiòṅ, nuvsènt-quatórdas-mila abitànt e la s cata su 'l Mâr Bàltic. La sò àrea metrupulitàna, ciamàda Storstockholm (Stucólma Granda), la tira dèntar vint-siē cumùṅ in tut faghénd sù da piò ad dū migliòṅ e dū 'd abitànt.
La sità la pōl cuntàr su dū sit patrimòni dl'umanità par 'l UNESCO: al “castèl ad Drottningholm” e 'l campsànt sud ciamâ “Skogskyrkogården” (al Simitèri dal bòsc). In di sècui XVIII e XIX l'à patî dimóndi inséndi tant che pò l'è stada tiràda sù druànd da spés dla préda invéci che dal légn.
'D Istâ la gh'à i sò méś più cald parchè durànd al dè da Śugn a Agóst la riva a vint/vint-a-dū grâd. Invéci i méś più fréd i èṅ Śnar e Favràr in dua, in mèdia, a s pōl rivàr ad nòt a sinc sóta śèr.
'L 85% dla gint ad Stucólma la lavóra in dal tersiàri. La sò sìndiga, da 'l 2014, l'è la Karin Wanngård dal partî suciàł-demucràtic di lavuradōr.
Persunàǵ ligâ a Stucólma
- Bibi Andersson, atōra
- Ingrid Bergman, atōra
- Greta Garbo, atōra
- Dolph Lundgren, atōr
- Alexander Skarsgård, atōr
- Lasse Hallström, regìsta
- Yngwie Malmsteen, chitarìsta
- Neneh Cherry, cantànta
- Benny Andersson, sunadōr di ABBA
- Mic Michaeli, tasterìsta di Europe
- John Levén, basìsta di Europe
- Alfred Nobel, chìmig e filàntrup
- Olof Palme, pulìtig
- Björn Borg, tenìsta
- Carl IX ad Śvèsia, rè
- Carl XVI Gustâṿ ad Śvèsia, rè
- Lennart Johansson, èx presidènt dl'UEFA


text:
Martin Luther
Martin Luther (nat als 14 da november 1483 ad Eisleben, mort als 18 da favrer 1546 a listess lö) d'eira il refurmatur da Germania e - sainza vulair - il fundatur da las baselgias evangelicas e dal protestantissem. El toccaiva a l'uorden da muong dals augustiners e lavuraiva a l'università da Wittenberg sco ün professer da teologia biblica, in quist connex eir sco predichant a la baselgia da cità (Stadtkirche).
TeologiaEdit
Sia posiziun teologica es caracterisada da la concentraziun sün Gesu Crist crucifichà e resüstà. A mincha speculaziun davart l'esser da Dieu sur da Gesu Crist oura renunzcha'l. Sia vopna persunala, la rösa da Luther, declera seis impissamaints in fuorma d'ün simbol. Da grand'importanza es per Luther cha Dieu agischa na per sai svess, bleranzi per nus, quai voul dir a favur dals umans chi sun insè puchaders e dimena pers e chi vegnan güstifichats per amur da Gesu Crist.


text:
Nov mais suenter pli grondas festas è franc in temp, nua ch’i dat bleras naschientschas. Silvester vegn festivà mintg’onn. Pia è il settember in mais nua ch’i dat proporziunalmain fitg bleras naschientschas. U betg?
In curt sguard sin las cifras da l’Uffizi federal da statistica tanscha gia – i na dat betg ina clera tendenza. Las mammas en il Grischun n'han betg in mais ch’è cler favurit, sch’i va per il parturir l'uffant. Ma, tuttina datti natiralmain differenzas tranter ils singuls mais.
Mais top
In sguard sin las cifras da l’uffizi da statistica mussan dentant in’auter maletg. Il fanadur è, guardà sin tut las naschientschas ils ultims 45 onns, il mais cun ils pli blers novnaschids. Munta concret: En il Grischun hai dal 1969-2014 bun 8500 naschientschas il fanadur. Vul pia dir ch'ils pli blers pops vegnan schendrads l'october.
Mais flop
Cumpareglià cun quels ch’èn naschids il fanadur, èn persunas ch’èn naschidas il november quasi ina raritad. Pauc sur 7100 naschientschas hai dà ils ultims 45 onns durant quest mais d’atun.
Cler – mais cun 31 dis èn per il solit, ils mais nua ch’il dumber da naschientschas è pli aut ch'in mais cun 30 u pli paucs dis.
Ma - insumma hai dà en il Grischun a la fin da l'onn las pli paucas naschientschas. Il november è il pli flaivel mais, gist suandà dal december. Daco è quai uschia?
Il medem maletg sa mussa era sch’ins guardà sin l’entira Svizra. Il fanadur è il mais cun las pli bleras naschientschas ed il november il mais cun las pli paucas naschientschas.
Il di il pli popular
Sch’ins na fa betg il tagl cesarian (tagl da Kaiser) è il di da la naschientscha plitost ina casualitad. Uschia èsi er fitg gulivà sch’ins guarda tge dis ch’ils uffants en il Grischun èn naschids ils davos 45 onns.
I va si e giu. En il Grischun hai dà las pli bleras naschientschas ils trais dad in mais. Ma quai n'è betg ina statistica fitg signifitganta. Sch'ins guarda numnadamain sin l’entira Svizra, è ils 10 dal mais, il di cun las pli bleras naschientschas.
RR Gratulaziuns


text:
La Partida populara svizra sa referescha sin cifras che l'Uffizi federal da statistica ha publitgà la fin da zercladur. Il 2019 han ins desistì d'ina expulsiun tar 42% dals cas. La raschun è tenor la PPS la clausula per cas da direzza.
Differents facturs per decisiun
Sin la decisiun da bandischar insatgi u betg hajan la grevezza dal delict ed er il status da dimora gì influenza, scriva il BFS. Per exempel saja il ristg da stuair bandunar la Svizra suenter in mazzament, prest 80 giadas pli aut che tar insatgi che ha cugliunà per survegnir prestaziuns socialas.
Per persunas senza in status da dimora B u C è il ristg da stuair bandunar il pajais 14 giadas pli aut che tar insatgi cun in status da dimora C. Er èn persunas da l'exteriur naschidas en Svizra vegnidas bandischadas pli pauc savens che persunas naschidas en l'exteriur.
PPS vul stritgar clausula da direzza
La Partida populara pretenda uss da bandischar consequent persunas da l'exteriur suenter avair commess delicts penals. Ella vul stritgar la clausula da direzza per excepziuns tar delicts nua ch'igl è obligatoric da bandischar ils delinquents. Plinavant pretenda la partida scleriment davart il diever da la clausula en ils chantuns e co i vegn argumentà sin fundament da quella. Sche questa clausula vegnia vinavant duvrada a moda excessiva, pondereschia la partida da realisar in'ulteriura iniziativa dal pievel.


text:
Ils trenaments da l’equipa naziunala da l’Austria èn per gronda part trenaments serrads, vul dir senza aspectaturs. Betg sco il HSV, che ha gì avant in onn in camp da trenament a Schluein. Quels trenaments eran tuts averts al public ed i ha dà ina atmosfera da festa dal vitg.
Il trenader da l’equipa austriaca Marcel Koller ha dentant decidì sapientivamain da far trenaments serrads. El veglia sa preparar en tutta ruassaivladad sin il campiunadi europeic en Frantscha.
Perquai haja el era elegÌ in lieu ordaifer l’Austria per quai camp da trenament. En l’Austria na fiss i betg stà pussaivel da trenar en tutta ruassaivladad. L’euforia saja bler memia gronda.


text:
Il chantun Grischun dumbra bainbaud 200'000 abitantas ed abitants. La fin dal 2019 eran quai 199'021 persunas, passa 600 dapli che la fin dal 2018. Sco quai ch'il chantun communitgescha, è la populaziun dentant sa sviluppada differentamain da regiun a regiun.
Il pli ferm creschament han nudà las regiuns Plaun, Viamala e Moesa – cun plus da 1,2 fin 1,5%. En Surselva ed Alvra è la populaziun sa sminuida il pli fitg cun 0,9 respectiv 0,8%. Il 2019 hai dà en l'entir chantun 1'630 naschientschas e 1'748 mortoris.


text:
Per l'ina fetschian ins quitads ch'il luf sa derasia en territoris turistics ed
abitadis. Ils ultims onns saja il dumber da lufs creschì exponenzial, da 10 lufs il 2010 sin uss radund 80 animals. Ins haja er gia vis lufs en territoris da skis, sco per exempel l'enviern passà a Sursaissa.
Per l’autra dettia adina puspè conflicts tranter chauns da protecziun da muntaneras e viandants. En tschertas regiuns en il Vallais hajan ins stuì serrar las sendas da viandar. Autras vischnancas hajan scumandà ils chauns da protecziun ed anc ina giada autras hajan dà si tschertas alps. Quellas creschian uss en e perdian l'attractivitad per il turissem.
La revisiun da la lescha da chatscha pussibiliteschia in «in sper l’auter» d'animals da rapina gronds e turists. Il mument fan 45 vischnancas da turissem en regiuns da muntogna part da quella conferenza.


text:
L'Associaziun grischuna da vischnancas burgaisas spetga cun calma las tractativas dal Cussegl grond per reveder la lescha davart il dretg burgais. Tenor il president da l'associaziun grischuna Theo Haas èn ins cuntent cun ils detagls, sco per exempel cun la proposta che insatgi sto viver 5 onns en ina vischnanca avant che pudair dumandar il dretg da burgais. L'Associaziun ha punctuà durant sia radunanza generala a Scuol che las vischnancas burgaisas hajan era en avegnir ina funcziun impurtanta. Per exempel cun sustegnair projects ch'ina vischnanca politica na possia betg sustegnair.
Admoniziun da la regenza
La presidenta da la regenza grischuna Barbara Janom Steiner ha ditg en ses pled durant la radunanza da las vischnancas burgaisas che quellas stoppian esser prontas da respunder dumondas fundamentalas. Per exempel la dumonda tgenina plivalur ch'ina vischnanca burgaisa possia avair. U era la dumonda co tractar en avegnir la facultad da las vischnancas burgaisas. I na saja betg gist da reagir cun critica sin talas dumondas, ins stoppia discutar questas dumondas sin basa da fatgs.
RR actualitad 17:00


text:
Romantsch
Per in dretg fundamental a la natiralisaziun – manifest per ina Svizra moderna
Dals otg milliuns da persunas che vivan en Svizra n’han dus milliuns betg in passaport svizzer. Quai è ina consequenza dad ina politica d’exclusiun. La Svizra è anc in dals pajais europeics nua ch’igl è zunt difficil dad acquistar il dretg da burgais e sa natiralisar. En il mintgadi vivain nus la diversitad daditg ennà, ma sin plaun politic, economic, social e cultural èn ils dretgs distribuids en maniera ineguala. Quest munta in grond donn per la democrazia e perquai duvrain nus in nov e curaschus model da la societad.
In dretg fundamental a la partecipaziun.
Tut ils umans naschan libers ed eguals areguard la dignitad ed ils dretgs. Tgi che viva en Svizra ha il dretg da partecipaziun politica e sociala. La via da seguir è la natiralisaziun: il dretg da partecipar a las elecziuns e votaziuns, il dretg da dimora segirada e – oravant tut – il dretg da vegnir renconuschì sco commember cumplain da la cuminanza. Perquai essan nus persvas che avair il dretg da burgais dal pajais nua ch’i’s viva permanentamain saja in dretg fundamental.
Per ina democrazia vardaivla
La diversitad che deriva da la migraziun fa part fa da la ritgezza culturala da la Svizra. L’origin, las convicziuns ideologicas e la posiziun sociala dad ina persuna n’astgan betg esser d’impurtanza per ses dretgs civils. Nagin sto s’adattar per «meritar» il dretg da burgaisa e burgais. Sulettamain uschia po ins crear ina empermischiun credibla per ina partecipaziun cun ils medems dretgs e be en questa maniera pon tuttas e tuts en Svizra realisar lur potenzial per il bain da tuttas e tuts.
Promover activamain la natiralisaziun
La Confederaziun, ils Chantuns e las vischnancas ston promover activamain la natiralisaziun en l’interess dad ina democazia vardaivla. Il proceder actual sa basa sin la selecziun ed il suspect che insatgi possia pretender insatge che el u ella na merita betg. Questa tenuta sto sa midar. Las persunas che vivan en Svizra e n’han betg anc il passaport duain esser beneventadas, sustegnidas ed envidadas a la natiralisaziun. Ina mesira da promoziun efficazia è per exempel renunziar a taxas.
Criteris objectivs e proceders fairs
Mintga persuna che ha vivì en Svizra durant quatter onns duess avair il dretg a la natiralisaziun independentamain da ses status da dimora. Criteris obsolets, subjectivs ed arbitraris ston vegnir abolids. Uschia èn tut las periodas chantunalas e communalas da dimora nungiustifitgadas. I sa tracta era dad ina disciminaziun sche ils dretgs civils vegnan refusads a persunas che retiran assistenza sociala. La natiralisaziun duai vegnir concedida dad ina autoritad administrativa cun ina procedura d’autorisaziun sperta e favuraivla.
Tgi che è naschì en Svizra survegn in passaport
Uffants che residieschan en Svizra a lur naschientscha duain retschaiver il dretg da burgais svizzer. Ina regulaziun uschè progressiva, che vala gia per auters pajais, garantescha las medemas schanzas per tut ils uffants naschids qua, tegna quint da la diversitad da la populaziun e gida la Svizra a restar era en avegnir ina democrazia viva cun ina pretaisa dad egualitad e giustia.


text:
Urganizaziun di Naziun Ünii
L'Urganizaziun di Naziun Ünii (ONU/ÜNU, UN United Nations in ingles) a l'è un urganism suranaziunal fundaa in del 1945 e che al dì d'incö al met insema 192 stat. El sò ubietiv a l'è la cooperaziun e la sigüreza internaziunala, el desvilüp ecunomigh, el prugress sucial, i dirit de l'om e la pas in del mund. L'ha ciapaa el post de la vegia Sucietà di Naziun per fermà i guer intra i paes e 'me piatafurma per el dialugh. La gh'ha dent anca alter urganizaziun sussidiari cunt ognidüna i sò missiun.
I sò lenguv ufiziaj a hinn ses: l'ingles, el spagnöl, el cines, el rüss, el frances, e l'arab.
La sed a l'è a New York, USA.


text:
Consëi scolastich provinzial
Le Consëi scolastich provinzial é l'organ aconsiënt dles Intendënzes y dles scolares y di scolars dla Junta provinziala por ci che reverda les domandes sön la scolina y la scora. Sües competënzes, süa composiziun, süa strotöra y so regolamënt vëgn regolamentá dala lege provinziala di 12 de dezëmber dl 1996, n. 24.
Al dij la süa sön domandes importantes che reverda i ciamps dla formaziun y dá jö n arat sön i dessëgns de lege sön la scora y la formaziun.
Le Consëi scolastich provinzial vëgn lité por cater agn y é metü adöm da na sentada plenara y trëi repartiziuns, che vá a öna cun les scores di trëi grups linguistics. Al tol pert ales sentades plenares por baié de chestiuns che reverda dötes les scores.
La scora ladina vëgn al momënt rapresentada da chëstes porsones tla sentada plenara:
- Daniel Alfreider (assessur provinzial)
- Edith Ploner (intendënta dles scores ladines)
- Ingeborg Dejaco (personal insegnant)
- Walter Pescosta (personal insegnant)
- Rosmarie Senoner (personal insegnant)
- Stefan Planker (geniturs)
Sce al vëgn traté y controlé ciamps che reverda ma la scora ladina, s'incunta la Repartiziun ladina dl Consëi scolastich provinzial. Dlungia les rapresentanzes che i un bele nominé dessura nen fejel ince pert:
- Verena Niederegger Senoner (personal insegnant de religiun catolica)
- Silvia Lantschner (personal insegnant dles scores profescionales)
- Heinrich Videsott (comuns)
- Paul Videsott (Facolté de Sciënzes dla Formaziun dl'Université Lëdia de Balsan)
- Andrea Tardivo (convic di studënc)


text:
L'Ollanda ha scumandà ina preschentaziun da la regenza tirca a Rotterdam. L'argumentaziun da l'emprim minister, Mark Rutte è stada che l'Ollanda na saja betg il lieu per auters pajais da far lur cumbat electoral.
Avant avevan las autoritads Tircas annunzià ch'il minsiter da l'exteriur tirc Mevlut Cavosoglu tegnia ils 11 da mars in pled a Rotterdam. L'occurenza è stada planisada en connex cun ina votaziun en Tirchia che pertucca ina refurma da la Constituziun.
Vi da quai na vulain nus betg ans participar, quai n'è betg giavischaivel.
Il minister da l'exteriur da la Tirchia, Mevlüt Cavusoglu n'ha gì nagin plaschair da quai. Els giajan Là nua ch'els veglian. El ha plinavant inculpà l'Ollanda d'ina morala dubla. El sa dumonda nua che la democrazia, las libertads, la libertad da l'opiniun sajan.
Er en Germania èn pliras occurenzas per il cumbat electoral da ministers Tircs vegnids ditg giu. Ils plans d'occurenza da politichers tircs en Germania han manà tar inquietezza en ils pajais federativs Baden-Württemberg e Nordrhein-Westfalen. En la chasa-cumin da Gaggenau hai dà ina smanatscha d'in attentat da bumbas suenter che l'occurenza cun il minister da giustia tirc Bekir Bozdag è vegnida ditga giu.
RR novitads 06:00


text:
Avant in onn aveva il gudogn muntà ad 1,2 milliardas, il quartal avant a 707 milliuns. En l’administraziun da facultad internaziunala ha la banca survegnì da sentir las retegnientschas dals clients pervia da la malsegirezza economica e politica, communitgescha l’UBS. Il gudogn avant la deducziun da taglia è sa reducì sin 518 milliuns francs, cumpareglià cun ils 756 milliuns dal quartal avant.
UBS quinta cun custs creschents
Er tar l'investment banking è il gudogn sa sminuì da 551 milliuns sin 284 milliuns francs. Ils custs eran però per 114 milliuns pli bass. L'UBS haja cuntanschì la finamira da spargn annunziada da 1,4 milliardas francs, scriva la banca. Cunquai ch'ils standarts svizzers da chapital èn daventads pli severs, quinta l'UBS cun custs creschents.
RR novitads 07:00


text:
Muolen
Muolen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.30 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1165 abitant.
El cumün de Muolen al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amriswil (TG), Egnach (TG), Häggenschwil, Hauptwil-Gottshaus (TG), Zihlschlacht-Sitterdorf (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Muolen l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 1155 col nom de Mola.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La ABB e la vischnanca da Tavaun èn partenaris per ina mobilitad persistenta cun tecnologia d'emprima qualitad svizra. Per il temp dal Forum mundial d'economia circuleschia a Tavau il bus da record mundial TOSA.
Tecnologia extraordinaria
La tecnologia da chargiar è vegnida sviluppada dad ABB. Tras quella possia la battaria dal bus vegnir chargiada en be 20 secundas – durant ch'ils passagiers entrian en il bus. La tecnologia da TOSA ha retschavì il premi d'energia svizzer 2018 «Watt d'Or».
Fin uss circuleschia il buc cun tecnica da record a Genevra. A Tavau vegnia a sa mussar sch'il bus funcziunia era sut cundiziuns d'enviern extremas.
Otg plazzas da chargiar per autos
Plinavant possian er autos electrics privats chargiar lur battarias vid otg plazzas da chargiar. L'infrastructura da chargiar è installada en lieus frequentads a Tavau.
RR novitads 15:00


text:
A la dieta dad «easyvote» è vegnì discutà davart l'influenza da las medias sin la giuventetgna e lur problems da fidanza en quellas.
Per sa furmar in opiniun saja quai impurtant ch'ins hajan diversas medias che mussian divers aspects dad ina tematica. Dentant il pli impurtant saja quai dad esser attent envers infurmaziuns, plitost sin las medias socialas. Ins duai adina esser conscient, da nua che l’infurmaziun vegn e la metter al lieu. Era saja impurtant che la scola, ma era ils geniturs, mussan als giuvens, co ch'ins sto ir enturn cun infurmaziuns.
Dieta dad easyvote
Il podi aveva il titel «La fidanza dals giuvenils en las medias, e las consequenzas per la participaziun politica». Ils participants eran Philipp Gut (Weltwoche), Daniel Binswanger (Die Republik), Matthias Aebischer (PS) e Laura Zimmermann (Operation Libero).
Tar temas politics sa fidan ils giuvenils il pli pauc da schurnalists. La fidanza en schurnalists è tar 17% entant che quella en il Cussegl federal è tar passa 50%.


text:
27.07.2015 Rokia Traoré - Tchiwara - Mali
Rokia Traoré è naschida ils 24 da schaner 1974 a Mali. Ella vala sco ina da las pli brigliantas scuvertas africanas dals onns 90. Ses bab era diplomat e pervia da quai è ella viagiada en sia uffanza en l’Algeria, Saudi-Arabia, Frantscha e Belgia ed ha uschia lascha inspirar da divers stils da musica. Ses geniturs han però vulì impedir ch’ella daventia musicista. Tuttina ha ella prendì uras da chant durant ses temp en il gimnasi a Bamako. La scuntrada 1997 cun il maister Ali Farka Touré ha lura avert las portas ad ella ed in onn pli tard è cumparì ses emprim album. Il sequent album «Wanita» è vegnì tschernì da la New York Times sco album da l’onn. Er auters premis ha Rokia retschet, tranter auter il World Music Award dalla BBC. Chantond en sia lingua materna bambara, tematisescha Roika Traoré surtut problems socials, sco la situaziun da la dunna en l’Africa moderna u la miseria d’uffants sutprivilegiads.
28.07.2015 - Hugh Masekela – Chileshe - Africa dal Sid
Naschì ils 4 d’avrigl 1939 a Witbank en il Sidafrica, vala trumbettist Hugh Masekela sco in impurtant musicist da Jazz e pionier da la musica mundiala. Sia carriera cumenza gia ils onns 50, nua che Masekela vegn promovì da l’activist anti-apartheid e bandleader Trevor Huddleston. Pervia da ses grond talent survegn Hugh l’onn 1956 ina trumbetta da Louis Armstrong. El daventa part da l’ensemble dal renumà musical King Kong, sper Dollar Brand/Abdullah Ibrahim e sia futura dunna Miriam Makeba (64-66), e funda ensemen cun Dollar Brand ed in pèr auters l’emprima gruppa da modern jazz sidafricana Jazz Epistles. 1961 exiliescha Hugh a Londra e pli tard en ils Stadis Unids, nua ch’el daventa part da la giuvna scena da pop. 1968 ha el in hit mundial cun la melodia Grazing In The Grass. En ils proxims onns viva Masakela in pau en exil per l’Africa enturn, producescha al Broadway il musical «Sarafina», lavura ina giada cun Paul Simon, ina giada cun Fela Kuti. En il Sidafrica nativ turna el però pir suenter l’aboliziun da l’apartheid – purtond a Nelson Mandela ses agen imni da la deliberaziun «Bring Him Back Home».
29.07.2015 – Mahotella Queens – Kumnyama endlini – Africa dal Sid
Mahotella Queens è ina gruppa vocalica e sautanta dal Sidafrica che exista si e giu dapi 50 onns, ch'ha savens midà furmaziun, includend magari dunnas ed umens, e che vala sco ina da las represchentantas principalas dal Mbaqanga, quel stil vocalic da là giu, che cumbinescha tradiziuns dals Zulu, da chants à la Mbube, cun las varts modernas da jazz, soul e folk (Mbaqanga è ensasez il num dad ina buglia da mais). Sporadic èn las Mahotella Queens er cumparidas sco accumpagnadras dal «gnugnider» (Simon) Mahlathini, ina spezia da prototip rappunz (Mahlathini & The Mahotella Queens). Oz zappa la gruppa per il solit si sco trio (Hilda Tloubatla, Nobesuthu Mbadu, Mildred Mangxola) e concertescha anc adina per il mund enturn. P. ex avant in pèr onns a las Afro-Pfingsten a Winterthur.
30.07.2015 – Magic System – 1er gaou – Cote d’ivoire
Magic System è ina gruppa dalla costa d’ivur fundada 1996, ina gruppa ch’aveva – silmain en sias entschattas – in pau la parita dad ina boy-group africana. Al cumenzament steva però in truppa che cumpigliava ina tschuncantina da giuvens, che sa numnavan tuts «magichers» e che faschevan part dal moviment «zouglou», in moviment cultural da Abidjan che tschertgava dad exprimer problems socials en furma da chant e saut. Or da la gronda massa s’èn cun il temp sa cristallisadas gruppas pli pitschnas, tranter quellas apuntà il Magic System, cun il capo-chantant A’salfo a la testa (ils auters trais: Manadja, Tino, Goudé). Suenter cumparsas a festas privatas e localas è il 1997 suandà l’emprim album dal quartet – in falliment. Il segund cun il titel «Premier Gaou» daventa però in success en lur pajais, e la gruppa emprova da publitgar il disc en Frantscha. I gartegia ad els pir il 2002 da gudagnar il public franzos, cun in remix dal «1er Gaou« (fatg da Bob Sinclair). Il success sequent variescha, ma la gruppa exista anc adina.
31.07.2015 – Oumou Sangaré – Maladon – Mali
Oumou Sangaré è quasi la «grande dame» da la chanzun maliensa. Naschida ils 25 da favrer 1968 a la chapitala Bamako, vegn ella magari er numnada »la lodola dal Wassulu» - Wassulu è la regiun oriunda sia. Gia cun 16 onns è ella ida sin turnea cun la gruppa da percussiun Djoliba. Ses emprim album «Mussulu» (Dunnas) ha gì success en l’entir’Africa, vendend da quai da 200’000 exemplars. Tras intermediaziun dal maister Ali Farka Touré ha ella survegnì in contract cun il label englais World Circuit. Cumparsas en festivals da tut il mund han suandà, e collavuraziuns prominentas, p.ex. cun Herbie Hancock sin ses famus album «The Imagine Project». Oumou Sangaré scriva sezza sias chanzuns, per il solit cun temas che resguardan problems socials, sco maridaglia sfurzada, maridaglia d’uffants, poligamia euv. E perquai è ella er gia vegnida tschernida sco ambassadura en diversas instituziuns caritativas. Dasperas maina la chantanta er anc ina vita d’affars, construind e gestiunond p.ex. hotels a Bamako - ma adina cun in egl sin la promoziun ed il sustegn da las dunnas.
01.08.2015 – Alemayehu Eshete – Telantena zaré – Etiopia
En nossa seria musicala cun semperverds da l’Africa avain nus udì enfin uss blera musica da l’Africa dal sid, da Mali e Senegal en l’Africa dal vest. Quella musica è er enconuschenta tar nus, er pervi da concerts ed eveniments sco «Afropfingsten» a Winterthur. I dat però er pajais che mancan in pau en la carta da geografia musicala, per exempel l’Etiopia en l’Africa dal ost. In dals musicists prominents da là è Alemayehu Eshete, in artist che represchenta l’uschenumnà Ethio-jazz. Dapi ils onns 60 è el activ, però durant il temp da la dictatura communista ha er el banduna il pajais ed ha vivì en l’exteriur. El è lura vegnì enconuschent en blers pajais grazia a la cumpilaziun «Ethiopiques» che preschenta musica da ses pajais. Da quel disc vegn er ses toc: Telantena Zaré.
02.08.2015 – Alpha Blondy – Lalogo – Costa d’Ivur
Naschì l’emprim da schaner 1953 a Dimbokro, Costa d’Ivur, sut il num Seydou Koné. Creschì si sco figl mez muslim, mez cristian, en relaziuns privilegiadas, ha el lura passentà intgins onns a scola en ils Stadis Unids per perfecziunar ses englais, entupond là vi il moviment dals rastas. Cun sia band Solar Systems vala Alpha Blondy oz sco in dals pli renumads artists da reggae en l’Africa dal Vest, considerà sco il «Bob Marley da l’Africa», cun gronda resonanza er en il rest dal mund. Ses messadi giascha en la tradiziun giamaicana: el n’ha betg mo chantà cunter l’Apartheid, mabain er per la pasch en l’Israel. Perquai chanta el sper englais, franzos e dioula – sia lingua nativa – magari er anc en ebraic. In da ses emprims albums ha Alpha Blondy registrà cun ils originals Wailers a Giamaica. Pli tard ha el modifitgà ses sun, integrond er artgs classics en sia gruppa. Il 2002 ha el gudagnà in Grammy american per ses album «Merci», n’ha però betg pudì assister a la funcziun a New York, pervia da las inquietezzas en sia patria. Essend sensibel en sia constituziun psichica ha Blondy gia stuì sa suttametter pliras giadas a curas psichiatricas.
Hits e semperverds africans Hits africans - sisavl'emna
27.07 fin ils 02.08.2015
RTR