text:
Adam Smith
Adam Smith [smɪθ], (battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy, contadi da Fife, Scozia; † 17 da fanadur 1790 ad Edinburgh), è stà in filosof da la morala ed illuminist e vala sco fundatur da l’economia naziunala classica.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Davart la vita da Smith è enconuschent bundant pli pauc che davart si’ovra. Ses bab ch’aveva il medem num sco el era in funcziunari da duana a Kirkcaldy ed è mort avant sia naschientscha. Sia mamma, Margaret Douglas, era la figlia d’in possessur da funs bainstant. Adam Smith e sia mamma han tgirà in cun l’auter ina relaziun fitg stretga. Ella dueva er intimar e promover el en sia furmaziun da pli tard. Adam Smith è vegnì battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy. En la vegliadetgna da quatter onns duai Smith esser vegnì rapinà. Durant lur persecuziun al hajan ils rapinaders però pers, uschia ch’el haja pudì vegnir manà a chasa entaifer curt temp. Ultra da quai è enconuschent ch’el ha absolvì la scola fundamentala a Kirkcaldy.
Studi[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da ses 14avel onn da vita ha Adam Smith studegià dal 1737 fin il 1740 a l’universitad da Glasgow. Tranter auter ha el frequentà las prelecziuns da Francis Hutcheson ch’al ha influenzà tant en sias ponderaziuns filosoficas sco er economicas. Glasgow era segnà da quel temp d’in ferm svilup economic ed ha er servì pli tard a Smith per far sias observaziuns economicas. Smith ha terminà la scola l’onn 1740 cun bunas notas, quai ch’al ha purtà en in stipendi che dueva pussibilitar ulteriurs studis.
Dal 1740 al 1746 ha Smith studegià filosofia al Balliol College ad Oxford. Fitg bain n’è el però betg sa sentì ad Oxford ch’era da quel temp in lieu vaira contemplativ. En cumparegliaziun cun Glasgow ha el resentì l’atmosfera sco antiquada e la citad sco sutsviluppada. Tranter ses commilitons n’aveva el strusch amis. Ultra dals vegls pregiudizis antiscots ha la sullevaziun dals jacobits dal 1745 pegiurà la situaziun. Adina puspè pativa el er da problems da sanadad. En ina brev rapporta el a sia mamma d’in «scorbut endinà collià cun in trair en il chau».
Activitad d’instrucziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1746 è Smith returnà a Kirkcaldy. El è sa stentà d’obtegnair ina plazza, ma n’ha chattà nagut che fiss stà adattà. Pervi da las bunas relaziuns da la famiglia da vart da la mamma e grazia a la recumandaziun dal giurist e filosof Lord Kames ha el la finala gì il 1748/49 la pussaivladad da tegnair ina seria da prelecziuns publicas ad Edinburgh; quai furmava da quel temp la premissa per pudair exequir in’activitad sco docent universitar. Il spectrum tematic era fitg vast: da la litteratura e retorica englaisa sur la filosofia fin a la giurisprudenza. Entaifer ils circuls academics èsi reussì a Smith da s’acquistar in grond dumber d’aderents. Ses contemporans rapportan d’ina immensa fulla da students, e quai cumbain ch’ils referats na tutgavan betg tar il program d’instrucziun uffizial. Davart il cuntegn da las prelecziun n’è strusch enconuschent insatge; quellas han be pudì vegnir reconstruidas approximativamain a basa da manuscrits dals students.
L’onn 1751 (u tenor in’autra funtauna il 1750) è Smith daventà en la vegliadetgna da 27 onns professer per logica a l’Universitad da Glasgow; il 1752 è suandada la professura per filosofia da la morala. El ha uschia surpiglià la posiziun da Hutcherson ed è er vegnì pajà meglier che quel. La filosofia da la morala cumpigliava in vast spectrum che tanscheva da la teologia sur l’economia politica fin tar l’etica. Ses students eran tranter 14 e 16 onns vegls; il nivel d’instrucziun da Smith vegniva resentì sco pretensius. Lingua d’instrucziun furmava il latin; sco in dals emprims ha Smith però bainbaud cumenzà ad instruir per englais. Da quel temp è er sa sviluppada si’amicizia cun il filosof David Hume.
Si’emprima ovra pli gronda, ‹The Theory of Moral Sentiments› (1759), ha gì grond success ed ha bainspert fatg daventar famus ses autur. L’ovra tracta la natira umana en sia relaziun envers la societad. Betg in’instanza superiura, mabain l’uman tschentia a sasez terms. L’illuminist Smith aveva in’idea plitost positiva dal cumportament uman e n’era betg pront d’acceptar il maletg dal mund in pau rubiesti sco ch’el sa manifestescha per exempel en il ‹Leviathan› da Thomas Hobbes (1651).
Viadi da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1763 è Smith sa retratg da sia professura per surpigliar il post lucrativ dal tutor dal giuven Henry Scott, 3rd Duke of Buccleuch. Tar quel sa tractavi dal figliaster da Charles Townshend ch’era fitg impressiunà da Smith. El è vegnì accumpagnà da Smith da l’entschatta 1764 fin la fin 1766 sin ses viadi da furmaziun tras il continent europeic (Frantscha, Svizra). Quest’activitad da Smith al ha purtà en ina renta da 300 glivras sterlinas per vita duranta.
Durant l’emprima part dal viadi ha el passentà in entir onn ensemen cun ses protegì a Toulouse, nua ch’igl existiva ina colonia englaisa. Damai ch’el na chapiva anc betg bain franzos, n’al èsi betg reussì da fitgar pe en la societad franzosa da questa citad ch’era da quel temp fitg impurtanta. El ha perquai gì bler temp liber ed ha cumenzà a scriver l’onn 1764 in cudesch (‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›).
Ulteriuras staziuns dal viadi èn stads visitas tar Voltaire a Genevra e Paris, nua che ses vegl ami David Hume – ch’era da quel temp attasché en l’ambassada britannica – al ha introducì en ils saluns. Da quel temp ha el fatg l’enconuschientscha persunala dals economs naziunals Turgot e François Quesnay, ils represchentants principals dal fisiocratissem. Quest contact ha segiramain furmà in eveniment decisiv per ses agens studis areguard l’economia publica. Il 1766 ha il viadi stuì vegnir interrut andetgamain, damai ch’il frar giuven dal duca ch’era sa participà a quest viadi è vegnì andetgamain malsaun ed e mort curt temp suenter.[1]
Ils ultims onns[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ses return en la Gronda Britannia è cumparì ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations› (1776). Il cudesch è daventà in success incumparegliabel; gia bainbaud èn suandadas translaziuns en diversas autras linguas. Danovamain descriva Smith l’effect da l’agen interess sin la societad. L’uman saja interessà da meglierar sia situaziun da viver e tendeschia perquai vers il commerzi ed il barat. La ritgezza resultia da la lavur umana. Smith accentuescha la muntada da la divisiun da la lavur e da la spezialisaziun per cuntanscher bainstanza.
La gronda part dals onns ch’èn suandads ha Smith passentà en sia citad natala Kirkcaldy. Cura ch’el è vegnì tschernì il 1778 sco cumissari da duana da la Scozia è el ì a star en la citad dad Edinburgh vischinanta. En ses cumbat cunter ils cuntrabandists da té e vinars militants è Smith sa mussà sco cumissari ordvart rigurus. En brevs è cumprovà co ch’el ha clamà en agid il militar ed ha laschà endrizzar a la costa vegls bists da navs sco basas militaras. Entaifer dus onns al èsi reussì da sanar las finanzas marodas dal pajais. Da quel temp dateschan er sias amicizias cun il chemicher Joseph Black ed il scienzià da la natira e geolog James Hutton.
Il triumf da la maschina da vapur da l’inventader James Watt, che tutgava medemamain tar ses amis, n’ha Smith betg pli vesì; el è mort il 1790. Suenter sia mort èn numerusas scrittiras privatas vegnidas disfatgas, sco che Smith aveva giavischà en ses testament.
Smith sto avair correspundì al maletg dal professer distract. Igl existan numerusas anecdotas che descrivan co ch’el manava in’existenza plitost spiertala. Uschia duai el per exempel avair manà durant l’entira vita monologs ed ina giada al hajan ins er scuntrà sin via en la mantella da chombra. Pervi da sias ideas criticas sto però er vegnir remartgà che Smith na vegn betg be ad avair sa fatg amis tranter ils impressaris; igl è perquai tuttavia er pussaivel ch’intgins da quels han tratg a niz lur influenza per stgaffir in maletg scurril e sfalsifitgant da sia persuna – da la quala ins sa oramai pauc – per pudair metter en dumonda sias tesas. Da l’autra vart duai Smith tuttavia esser stà ina persuna curtaschaivla. Ses ami David Hume al descriva en ina brev suandantamain: «Vus vegnis a chattar en el in um ordvart meritaivel, cumbain che sia moda da viver sesenta e retratga han turblà in pau sia cumparsa e demananza sco galantum.»[2] Smith ha fatg pliras dumondas da maridar, las qualas èn però tuttas vegnidas refusadas. En il decurs da sia vita ha el endrizzà ina biblioteca privata da grondezza respectabla.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Smith ha gì in effect impressiunant e fitg vast entaifer l’economia. Ses temas centrals eran la rolla da la spartiziun da la lavur e la rolla dal martgà liber, la dumonda da la repartiziun, dal commerzi cun l’exteriur e la rolla dal stadi.
Las prelecziuns da Smith en filosofia da la morala han furmà il 1759 la basa per la publicaziun da si’ovra principala filosofica ‹The Theory of Moral Sentiments›. En quella definescha el la simpatia per ils conumans sco il fundament da la morala e sco motor da la lavur umana.
Il 1776 è cumparida l’emprima ediziun da sia famusa ovra principala economica ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›, vi da la quala el aveva lavurà dapi ses viadi en Frantscha. La cumpariziun da quest’ovra vegn resguardada sco ura da naschientscha da l’economia naziunala englaisa. Las scrittiras economicas ch’eran vegnidas publitgadas avant Smith na valevan numnadamain betg sco scientificas, mabain formuladas or da la perspectiva dal stadi (vul dir en in tun cameralistic) ubain da tscherts participants da l’economia (p.ex. manuals per commerziants). Tranter las duas ovras centralas da Smith vesan intgins economs ina cuntradicziun, la quala vegn tematisada en la litteratura dal fatg sco ‹problem dad Adam Smith›.
En l’ovra ‹Wealth of Nations› designescha Smith la lavur (latin industria, englais industry, perquai er la denominaziun dal sistem da Smith sco ‹sistem industrial›) sco funtauna e mesira per la valur dals bains. Cun quai ha l’economia cumenzà a sa distatgar da la natira sco la pli impurtanta resursa per la producziun da bains; per ils fisiocrats aveva numnadamain la natira anc furmà la suletta funtauna da tutta valur. Cuntrari a l’opiniun dals mercantilists e fisiocrats considerescha el mintga lavur nizzaivla sco productiva (betg part da quella fan pia tenor Smith per exempel la lavur d’ina chantadura d’opera u d’in scriptur). Ensemen cun ils fisiocrats franzos ha el considerà la concurrenza libra senza intervenziuns statalas severas sco basa per ina spartiziun da la lavur che mainia a la bainstanza da la societad. Il traffic liber tant a l’intern sco er a nivel internaziunal mainia tenor Smith betg be ad ina repartiziun adequata, tant locala sco temporala, da las forzas e resursas ed a la gulivaziun dals pretschs e gudogns, mabain promovia a medem temp er il meglier pussaivel il bainstar public. Smith era da quel temp activ sco cummissari da taglia e pledava er per la restricziun la pli massiva dal commerzi cun l’exteriur tras l’acta da navigaziun englaisa; quai na stabiliva per el però nagina cuntradicziun cun sia teoria economica, damai ch’el accordava a la defensiun dal pajais ina pli gronda prioritad che a la ritgezza. La libertad da commerzi na considerava el betg sco in princip che dueva valair adina ed independent da svilups economics reals, mabain che dueva esser lià a situaziuns politicas ed economicas actualas. Uschia ha Smith per exempel defendì l’idea da suttametter las martganzias che vegnivan importadas da l’exteriur a la medema taglia sco ils products indigens. En ses cudesch tracta el per l’emprima giada er dumondas da la paritad dals curs da stgomi, la quala era colliada per el cun l’egualitad dals debits tranter dus stadis.
Sco fundatur da l’economia sco scienza vala Smith surtut perquai ch’el ha collià cun quella in puntg da vista da l’entira societad (enstagl d’interess particulars). L’economia appartegneva als champs ch’el instruiva en rom da la filosofia da la morala. Ina da las dumondas cardinalas aristotelicas da l’etica filosofica, cun la quala Smith è s’occupà sco filosof da la morala, sa cloma sco suonda: «Tge è pli impurtant: la ventira generala da l’entira societad ubain la ventira persunala da l’individi?» Smith ha elavurà questa dumonda en ‹Wealth of Nations› cun agid da conclusiuns empiricas. Ses facit: La ventira generala da l’entira societad vegnia maximada tras quai che mintga individi emprovia d’augmentar sia ventira persunala entaifer ils terms da la societad. Quests terms da la societad èn quai ch’el numna il ‹derschader intern›, il qual sa tschentia avant mintg’acziun la dumonda, schebain quella saja renconuschida e legitimada tras la societad. Smith anticipescha uschia il sur-jau da Freud, il qual è pli tard vegnì explitgà e descrit a moda socio-istorica tar Norbert Elias.[3] Tras il maun invisibel ch’augmenta sur las activitads dal martgà la bainstanza da la societad vegnia a medem temp er augmentada la ventira generala da l’entira societad – cumbain a moda pli u main casuala. Pertge che la repartiziun dals bains sur il martgà na renda betg tuts tuttina ritgs; ma ils servients e schurnaliers pon profitar dal possess dals possessurs da terren perquai ch’ils ritgs na pon betg mangiar dapli che quai che lur magun tschiffa. L’idea da generalisar il martgà ad in princip directiv universal na po perquai betg vegnir messa senza resalvas en bucca ad Adam Smith e resta dispitada fin oz.
Smith cumenza l’emprim chapitel da ‹Wealth of Nations› cun in’examinaziun da la spartiziun da la lavur, la quala è tenor el da muntada centrala per bainstanza creschenta.[4] L’effect da la spartiziun da la lavur illustrescha el a l’exempel da la producziun da gluvas – in exempel ch’el ha chattà en l’‹Encyclopédie› franzosa. Sche la spartiziun da la lavur n’avess betg fatg da la producziun da gluvas in agen mastergn cun maschinas spezialisadas, sche pudess in lavurer che na fiss betg furmà spezialmain en quest mastergn «segiramain betg producir vegn gluvas a di e forsa schizunt gnanc ina». En ina pitschna manufactura spezialisada produceschian diesch lavurers percunter radund 48 000 gluvas a di, pia mintga lavurer radund 4800. «E quest’immensa creschientscha da la producziun en tut ils mastergns, en consequenza da la spartiziun da la lavur, maina en in stadi bain regì a bainstanza generala, la quala vegn schizunt sentida en las gruppas socialas las pli bassas.»[5]
La spartiziun da la lavur sa sviluppia pervi da l’inclinaziun innata da l’uman da stgamiar: «Tuttina sco ch’il negoziar, barattar e cumprar furma il med da proveder in l’auter cun prest tut ils servetschs nizzaivels che nus basegnain, uschia dat l’inclinaziun da barattar la finala er il stausch a la spartiziun da la lavur.» Be l’uman haja tenor las observaziuns da Smith l’inclinaziun natirala da stgamiar. «Nagin n’ha vis insacura in chaun a barattar undraivlamain e ponderadamain in oss cunter in auter...»[6]
Popular è daventà il term dal ‹maun invisibel› che vegn savens collià cun l’ovra dad Adam Smith. Smith dovra questa metafra, ch’era usitada da ses temp, però be gist en ina passascha da ‹Wealth of Nations›. El tracta en quella restricziuns commerzialas e mussa ch’il singul augmentia gist cun vulair augmentar sia productivitad e ses gudogn per interess persunal er l’interess da la societad a moda pli ferma che sch’el avess vulì promover quest interess a moda directa: «El vegn guidà en quest sco er en blers auters cas d’in maun invisibel per promover in intent, il qual el n’aveva insumma betg l’intenziun da promover.»[7]
Smith differenziescha tranter il pretsch natiral ed il pretsch che vegn pajà effectivamain, il pretsch da martgà. El parta dal fatg ch’igl existian en mintga societad tariffas usitadas u natiralas areguard il salari, il gudogn da chapital e la renta da basa. «Ina martganzia vegn vendida per quai ch’ins numna ses pretsch natiral, sch’il pretsch correspunda precisamain a la summa ch’i dovra per pajar tenor las tariffas natiralas la renta da basa, la paja ed il gudogn da chapital ch’i dovra per producir, elavurar ed ir sin il martgà cun il product.» Il pretsch da martgà è per Smith «il pretsch effectiv, per il qual ina martganzia vegn vendida per ordinari. Quel po esser pli aut u pli bass ch’il pretsch natiral u correspunder precisamain a quel.» Sch’il pretsch da martgà sa chatta sur il pretsch natiral vegn la purschida a crescher, damai ch’i vala la paina da producir questa rauba. Sa chatta el però sut quel, alura na bastan las entradas betg per cuvrir ils custs da producziun. L’agen interess dals singuls possessurs da terren, commerziants e lavurants procura pia ch’il pretsch e l’offerta s’adatteschian in a l’auter. «Per quest motiv è il pretsch natiral il central, vers il qual tendeschan ils pretschs da tut las martganzias.» Quest mecanissem vegn per ordinari circumscrit sco il maun invisibel dal martgà (cumbain che Smith sez dovra, sco gia vis, questa metafra en in’autra passascha da ses cudesch).
Monopols e cartels ch’impedeschan la concurrenza libra resguardava Smith sco spezialmain nuschaivels. «Tras lescha na sa laschan talas cunvegnientschas betg scumandar, almain betg cun talas ch’èn cumpatiblas cun libertad ed egualitad u che fissan er be exequiblas. Ma sche reuniuns da persunas dal medem mastergn na sa laschan betg evitar tras leschas, sche duain quellas almain betg vegnir simplifitgadas u schizunt rendidas necessarias tras leschas.»[8]
Dal temp da Smith ha quel bain constatà che la producziun è creschida in pau, ma la povradad da grondas parts da la populaziun era anc adina frappanta. A la perscrutaziun da quella è Smith sa deditgà intensivamain. «Savens hai jau udì ch’i na saja en ils Highlands Scozais nagut extraordinari ch’ina mamma vegnia da tegnair en vita be dus da ses ventg uffants.»[9]
Tar tractativas da paja vesa Smith ils lavurants en ina posiziun bler pli flaivla ch’ils impressaris. Quai explitgescha el cun la constataziun ch’ils impressaris – damai ch’els sajan bler pli paucs – possian s’unir bler pli tgunsch ad in tschert cartel da paja ch’ils lavurants. Ultra da quai eran reuniuns da lavurants scumandadas da quel temp tenor lescha. Ma er là nua ch’ils lavurants èn tuttina s’unids e sa revoltads, è Smith da l’avis che quai haja purtà ad els pauc: «Ils lavurants han damai be darar in niz da questas colliaziuns violentas e furiusas. Pervi da l’intervenziun da las autoritads, l’insistenza dals patruns e perquai che la gronda part è sfurzada da sa suttametter per gudagnar il da viver, han quellas per ordinari nagin auter effect che da punir u far ir en malura ils agitaturs.»
Enstagl pledescha Smith per il martgà da lavur liber, en il qual dumonda ed offerta stabileschan l’autezza da la paja: «Sche la dumonda suenter quels che vivan da la paja – lavurants, giarsuns, serviturs – crescha en in pajais cuntinuadamain, sch’i dat mintg’onn ina pli gronda purschida d’occupaziun che l’onn precedent, alura n’han ils lavurants nagin motiv da sa colliar per augmentar la paja. La mancanza da mauns maina tar ils patruns ad ina concurrenza ed els chatschan ad aut las pajas per pudair obtegnair lavurants, uschia che schizunt la cunvegna natirala dals patruns da betg laschar crescher la paja perda ses effect.»
Auzaments da la paja, uschia Smith, furman ina consequenza logica da la creschientscha economica. Decisiva en quest mecanissem na saja betg l’autezza absoluta da l’entrada naziunala, mabain ina creschientscha cuntinuanta: «I n’èn perquai betg ils pajais bainstants, en ils quals il salari è il pli aut, mabain quels che sa sviluppan il pli spert u daventan il pli spert ritgs.» Smith illustrescha quai a l’exempel da l’America dal Nord che sa sviluppava da quel temp fermamain. Là eran las pajas pli autas ch’en l’Engalterra ch’era da quel temp pli ritga. Partind da sias observaziuns dals svilups da ses temp examinescha Smith la relaziun tranter l’autezza da la paja ed il svilup da la populaziun. «L’uman è dependent da pudair viver da sia lavur e sia paja sto almain esser uschè auta ch’el po exister da quella. Per ordinari sto quella schizunt anc esser pli auta, damai ch’i na fiss uschiglio betg pussaivel ad in lavurer da fundar ina famiglia; sia classa sociala muriss alura ora cun la proxima generaziun.» Cura che la paja crescha, pon ils povers proveder meglier lur uffants e consequentamain trair si pli blers dad els. «Ins na duess però betg survesair che quai è be pussaivel en quel grad che la dumonda [dals impressaris] suenter lavur crescha. [...] Restass la paja ina giada sut l’autezza basegnaivla, alura la chatschass la mancanza da forzas da lavur bainprest puspè ad aut. Fiss quella però ina giada pli auta, la smatgass la multiplicaziun surproporziunala bainprest puspè sin l’autezza basegnaivla. En l’emprim cas fiss il martgà sutdotà cun forzas da lavur, en il segund surdotà, uschia che las forzas dal martgà vegnissan a gulivar la paja sin in nivel che correspunda a las relaziuns dal pajais respectivas.» Ina fixaziun da las pajas en la lescha refusa Smith, damai ch’i na saja betg pussaivel «da fixar quella raschunaivlamain tras leschas, cumbain che quai vegn savens pretendì.»[10]
Significativ per Smith è ses proceder empiric ed istoric. Tut sias conclusiuns vegnan savens cumprovadas cun observaziuns e sa basan per part sin in studi da funtaunas intensiv davart il svilup da pretschs da pli baud.[11]
Ulteriuras publicaziuns dad Adam Smith èn tranter auter ‹A Dictionary of the English Language by Samuel Johnson› ch’el ha publitgà il 1755 a moda anonima e divers essais sut il titel ‹Essays on Philosophical Subjects› ch’èn vegnids publitgads postum il 1795. En preschientscha da ses amis ha Smith ars tut las notizias ed ils manuscrits. El vuleva evitar uschia da surlaschar a la posteriuritad insatge nunfinì.
Martgads da chapital[modifitgar | modifitgar il code]
Smith era cunter in scumond da tschains general: «Sco che l’experientscha mussa, ha in scumond da tschains be anc augmentà l’usuraria, enstagl da l’impedir.»[12] Da fixar in tschains maximal, sco quai ch’igl era il cas da ses temp en l’Engalterra, al pareva però tuttavia nizzaivel. Tenor el dueva quest tschains maximal fixà en la lescha adina giaschair in pau sur il tschains da martgà usità (vul dir sur quel ch’ils debiturs pajan per ordinari per l’emprest da daners). Vegniss el fixà pli bass, alura fiss el tuttina u prest tuttina nuschaivel sco in scumond da tschains general.
Il tschains maximal na dueva però er betg vegnir fixà memia aut sur il tschains da martgà usità. «Vegniss el fixà en l’Engalterra per exempel tar 8 u 10 %, alura giessan ils daners ad emprest per gronda part a glieud d’affars dubiusa ed a planisaders (original englais: prodigals and projectors), damai che be quels fissan pronts da pajar in tschains uschè aut.»[13] Qua sa mussa l’experientscha che Smith ha fatg cun la scufla dal martgà da chapital a l’entschatta dal 18avel tschientaner, l’uschenumnada South Sea Bubble. El era da l’avis ch’in tschains maximal impedeschia ch’il chapital d’in pajais vegnia retratg da la glieud da fatschenta solida, vul dir da quels ch’al applitgeschian cun gronda tschertezza cun gudogn ed avantatg. «Dapertut là nua ch’il tschains legal è fixà be pauc sur il tschains da martgà il pli bass, dattan ils emprestaders la preferenza a la glieud da fatschenta solida, damai ch’els survegnan dad els prest tuttina bler tschains sco quai ch’els ristgassan d’obtegnair da la glieud da fatschenta betg seriusa, e quai bain savend che lur daners vegnan investids uschia a moda bler pli segira.»
Teoria dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Smith sa lascha la bainstanza da la societad realisar il meglier en in sistem che conceda grondas libertads. Quesnay aveva clamà suenter la libertad da commerzi per far vegnir pli char la granezza e gidar tras quai l’agricultura; tar Smith daventa or da quai l’utopia d’in commerzi liber ch’augmenta la bainstanza dal pajais.
Sia teoria dal stadi parta da quai che la spartiziun da la lavur cumplitgeschia las relaziuns da producziun talmain ch’ina planisaziun en il detagl tras il stadi na fetschia nagin senn pli. I saja perquai meglier da permetter da persequitar interess privats, pertge ch’uschia vegnia la finamira da stgaffir la ritgezza da l’entira societad cuntanschida il meglier.
La consequenza logica da quai è in stadi da dretg burgais che na suonda nagins agens interess, mabain metta be a disposiziun a la societad las cundiziuns da basa. Al stadi cumpetan tenor Smith quatter incumbensas centralas:
- L’organisaziun da la defensiun dal pajais.
- La protecziun da mintga commember da la societad cunter ingiustia e suppressiun.
- L’installaziun ed il mantegniment d’instituziuns publicas che na pudessan betg vegnir mantegnidas tras privats, ma ch’èn tuttina da muntada per la generalitad, sco per exempel scolas u vias.
- La realisaziun e defensiun dal possess privat.
Da segirar la furmaziun generala tras il stadi, ha furmà per Smith in tema impurtant, damai ch’el veseva tuttavia ils privels da la spartiziun da la lavur ch’el propagava. Il stadi duaja perquai render accessibel al ‹simpel pievel› ina scolaziun da basa: «La furmaziun da las classas socialas bassas dumonda forsa en ina societad civilisada e commerzianta suenter ina pli gronda attenziun da vart dal stadi che la furmaziun dals nobels e bainstants. (...) Facilitar po il stadi l’acquist da las enconuschientschas da basa cun endrizzar en mintga plaiv u district ina pitschna scola, en la quala ins uffants vegnan instruids per in pitschen daner, il qual er il pli simpel schurnalier po pajar. (...) E la finala po il stadi endrizzar la scola populara sco indispensabla per il pievel cumin cun far passar mintgin in examen che vul s’acquistar il dretg da corporaziun u che vul cumenzar in commerzi en in vitg u ina citad.»[14]
Tras questas purschidas da furmaziun vegnia pussibilità a l’um cumin da surmuntar tras atgna diligenza la situaziun en la quala el sa chattia tras naschientscha. En il medem senn s’exprima Smith er a favur d’ina concurrenza tranter las universitads.
Ord vista odierna datti en egl che Smith n’ha betg resguardà sco incumbensa centrala dal stadi da procurar per occupaziun, e quai cuntrari a blers da ses contemporans sco per exempel James Stewart. Smith è partì da la supposiziun (sbagliada) ch’i dettia ina relaziun fixa tranter la dotaziun cun chapital d’in pajais ed il grad d’occupaziun, la quala saja nunmidabla e sa laschia be augmentar sch’i vegnia impundì chapital a moda pli bunmartgada. En cas da libertad da commerzi vegnia quai promovì tras imports favuraivels ils quals sforzian la producziun indigena en il concurs e mainian forzas da lavur e chapital vers auters roms industrials – in effect da la spartiziun da lavur internaziunala. Demobilisaziun e transferiments da chapital sforzian bain da midar plazza, ma qua sa mussian ils lavurants pli flexibels ch’ils schuldads, er perquai che las lavurs en las manufacturas na sa differenzieschian betg tant ina da l’autra.
Ch’i sa tracta qua d’in mecanissem che na sa lascha betg dumagnar da tut ils pertutgads tuttina bain, è Smith però tuttavia conscient. Entant ch’il finanziader po transferir ses daners senza pli gronds problems d’ina fatschenta a l’autra, èsi tant per l’impressari sco er per il lavurant bundant main simpel da midar: L’emprim n’è per ordinar betg sez commerziant, mabain ha stabilì ina structura da spartiziun da lavur cumplexa ed il segund ha sviluppà in’attaschadadad envers ses lieu da lavur, ses conumans e ses ambient. Perquai di Smith cleramain ch’il commerzi che vegnia restrenschi tras il commerzi cun l’exteriur stoppia vegnir sustegnì temporarmain.
Tar Smith chattan ins pia motivs etics che pretendan che dazis vegnian be reducids precautamain, sch’in commerzi ch’era fin qua protegì da la concurrenza da l’exteriur era sa sviluppà uschè bain ch’el aveva pudì emploiar lavurants en grond dumber. Pertge ch’ina «aboliziun andetga dals auts dazis e scumonds d’import pudess manar tut surura ad in’inundaziun dal martgà intern cun martganzia bunmartgada da l’exteriur. Uschia perdessan millis da noss cumpatriots dad oz sin damaun lur plazza da lavur e tras quai lur existenza.» Er per ils impressaris tschertga el ina schliaziun gista: «L’impressari d’ina gronda manufactura vegniss senza dubi a subir grondas sperditas sch’il martgà intern vegniss andetgamain avert per concurrents da l’exteriur ed el vegniss tras quai sfurzà da dar si ses manaschi. Quella part da ses chapital ch’el aveva impundì fin qua per cumprar materias primas e per pajar ses lavurants vegniss el a pudair investir senza pli grondas difficultads en auters manaschis; ma quella part ch’el aveva investì en lavuratoris e maschinas na vegniss el strusch a pudair vender senza ina pli gronda sperdita. Per resguard da ses interess giustifitgads èsi perquai necessari da far tals midaments mai a moda andetga, mabain adina plaunsieu, en plirs pass e pir suenter als avair annunzià ditg ordavant.»
La funcziun centrala dal stadi resta da proteger il possess privat d’usurpaziuns e da garantir che contracts stabilids vegnian tegnids. Smith ha però vivì dal temp dal mercantilissem europeic, il qual sa concentrava surtut sin la controlla dal commerzi cun l’exteriur e che pratitgava uschia in intervenziunissem, cunter il qual Smith argumentava vehementamain. Malgrà quai ha Smith giuditgà il mercantilissem sco ch’el vegniva pratitgà en l’Engalterra en general sco pli liberal che quel da blers stadis vischins, sco per exempel la Frantscha.
Intgins politichers englais da ses temp han stimà autamain la persuna e l’ovra dad Adam Smith. Suenter ses return da la Frantscha è el daventà cussegliader dal chancelier dal tresor britannic. L’onn 1787 è el sa scuntrà repetidamain cun il primminister William Pitt, il qual era in grond admiratur da ‹Wealth of Nations› e che sustegneva decididamain ils princips da commerzi liber da Smith.[15] Ultra da quai steva Adam Smith en contact cun Benjamin Franklin, il bab fundatur dals Stadis Unids. A chaschun dal segiurn da Franklin a Londra ha Smith discutà cun el (e cun auters) mintga chapitel da si’ovra ‹Wealth of Nations› ch’era anc en planisaziun. Plinavant è Smith stà collavuratur dal Political Economy Club, il qual il commerziant a l’engrossa Andrew Cochrane of Brighouse (1693–1777) aveva fundà. En rom da questa collavuraziun ha Smith er obtegnì infurmaziuns economicas, las qualas el ha integrà en si’ovra.
Smith ha crititgà massivamain la politica coloniala da l’Engalterra e d’auters stadis europeics, surtut da la Spagna: «Sco ch’i para èn tuppadad ed ingiustia stads ils motivs centrals ch’han dominà ils plans d’endrizzar las colonias: la tuppadad da currer suenter ad aur ed argient e l’ingiustia da vulair posseder in pajais, dal qual ils indigens innocents na fissan mai vegnids sin l’idea da vulair offender in European.»[16] Cuntrari als mercantilists na resguardava Smith betg sco incumbensa statala da sustegnair l’import dad aur e d’argient. Per el n’eri schizunt betg segir che las quantitads dad aur che vegnivan importadas sur la Spagna nà da l’America dal Sid sajan d’avantatg per l’Europa: Bain daventian products dad aur sco cliniez e pusada d’argient pli bunmartgads; ma da l’autra vart sa sminueschia il niz da l’aur sco med da pajament. Ins stoppia adina purtar cun sai pli grondas quantitads dad aur per disponer da la medema capacitad da cumpra.[17]
Tant per motivs morals sco er per motivs da l’effizienza economica pledescha Smith er per abolir la sclavaria: «L’experientscha da tut ils temps e da tut ils pievels cumprova, sco che jau crai, che la lavur d’in sclav è la finala la pli chara.» Be plantaziuns fitg profitaivlas sco tubac u zutger, uschia Smith, vegnian (anc) da purtar ils auts custs da tegnair sclavs. Per mussar che la sclavaria saja incumpatibla cun ils princips liberals ch’el propaghescha, fa Smith er valair ch’in sclav saja protegì meglier en in stadi cun ina regenza arbitraria – la quala intervegn en dumondas privatas – ch’èn in stadi libertin che protegia il possess privat e sa tegna davent da quel.
Las scrittiras da Smith furman, sper autras, il fundament teoretic dal liberalissem da Manchester da pli tard.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Joseph Schumpeter scriva en sia ‹History of Economics› davart l’ovra da Smith che quella na cuntegnia «gnanc ina idea u metoda analitica e nagin princip analitic che fiss stà il 1776 dal tuttafatg nov». En in’autra ovra caracterisescha Schumpeter la contribuziun da Smith sco sociologia istorica senza relevanza economica.
La pli gronda critica envers Smith e la perscrutaziun da Smith sur radund 170 onns ha probablamain formulà Murray Rothbard il 1995. Tenor Rothbard n’èsi insumma betg giustifitgà da numnar Smith in exponent da l’economia da martgà libra. Sia critica centrala sa drizza cunter la conclusiun da Smith che la valur vegnia stabilida tras ils custs da producziun objectivs e betg tras il giudicament subjectiv dals consuments. Cun quest sbagl fundamental haja Smith tschentà il fundament teoretic per il marxissem ed ultra da quai negà ils progress da ses antecessurs talentads e manà uschia las scienzas economicas sin la faussa via.
Envers societads cun responsabladad limitada, surtut societads d’aczias, aveva Adam Smith ina tenuta fitg critica. P.J. O’Rourke ha perquai fatg la remartga che Smith n’haja betg previs la gronda muntada che las societads d’aczias duevan avair pli tard ed haja perquai valita faussamain quest’instituziun. Medemamain haja Smith betg previs la dimensiun che la Revoluziun industriala dueva cuntanscher (la quala ha da princip cumenzà pir suenter sia mort). E quai cumbain che Smith enconuscheva James Watt ed admirava si’invenziun. Tenor O’Rourke n’haja Smith betg previs la Revoluziun industriala perquai che Smith saja stà da l’avis che quella haja gia gì lieu durant ses agen temp da vita.[18]
James Buchan crititgescha che Smith descrivia in mund static che na fetschia quint ni cun creschientscha ni cun diminuziun da la populaziun ed en il qual na cumparian er betg impressaris innovativs. Innovaziun descriva Smith exclusivamain en la furma da meglieraments che succedan en pitschens pass. Impressaris che realiseschan invenziuns fitg innovativas, sco per exempel Thomas Edison, – als quals vegn savens attribuì ina funcziun centrala en analisas economicas modernas – vegnan spretschads da Smith sco projectors che sfarlattian chapital per ideas nunrentablas.[19]
Tant James Buchan sco er Helen Winter & Thomas Rommel crititgeschan plinavant che Smith laschia quasi da la vart dal tuttafatg la muntada da las dunnas sco participantas a la vita economica. Questa constataziun sto però vegnir relativada en quel senn che Smith suonda en questa dumonda la chapientscha generala dal temp.[20]
Cun tutta acribia ha Adam Smith attatgà las restricziuns, cun las qualas stadis mercantilistics impedeschian il traffic transcunfinal da raubas e chapital. Alan Wolfe ha remartgà che Smith n’haja percunter strusch appellà d’allontanar ils impediments areguard l’immigraziun e l’emigraziun da persunas.[21]
En ‹Wealth of Nations› argumentescha Smith extendidamain cun exempels istorics; tenor R.H. Campbell ed A.S. Skinner na correspunda ses proceder però betg a las reglas da la scienza da l’istorgia. Il materia istoric che Smith dovria, saja be relevant per render chapiblas sias analisas. Problematic daventia quest proceder en cas, nua ch’il material istoric daventia central per l’argumentaziun da Smith.[22]
Alan Greenspan percunter è surstà co che nossa chapientscha odierna da l’effect dal martgà e da la concurrenza libra saja per gronda part gia cuntegnida en las ponderaziuns dad Adam Smith. Per Greenspan furma ‹Wealth of Nations› ina da las pli grondas prestaziuns da l’istorgia spiertala.[23]
Amartya Sen è da l’avis che ‹Wealth of Nations› da Smith haja influenzà a moda monumentala nossa chapientscha da quai che dueva vegnir numnà pli tard ‹chapitalissem›. Sias enconuschientschas hajan mantegnì lur muntada fin il di dad oz. Tenor Sen è Smith stà da l’avis ch’il mecanissem dal martgà be per sai na bastia tuttavia betg. Per che l’economia da martgà funcziunia saja ultra da quai indispensabla la fidanza tranter ils acturs inclusiv las bancas. Smith explitgescha en si’ovra ils mecanissems ch’han per consequenza che questa confidenza vegn magari disturbada. Ils problems actuals da firmas e bancas, uschia Sen, na fissan tuttavia betg misterius per Smith.[24]
Commemoraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il purtret da Smith cumpara sin ina bancnota da 50 glivras pli veglia d’ina banca da la Scozia e sin la bancnota da 20 glivras sterlinas da la Bank of England ch’è vegnida preschentada il 2006.[25] Ad Edinburgh sa chatta dapi il 2008 en vischinanza da la catedrala da St. Giles in monument che regorda ad Adam Smith.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- The Theory of Moral Sentiments. 1759 (tud.: Theorie der ethischen Gefühle. Transl. ed edì da Walther Eckstein. Meiner, Hamburg 2004, ISBN 978-3-7873-1671-7).
- Considerations Concerning the Formation of Languages and the Different Genius of original and compounded Languages. 1767.
- An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. 1776 (tud.: Untersuchung über Wesen und Ursachen des Reichtums der Völker), UTB, 2005, ISBN 3-8252-2655-7 (ediziun en facsimile).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Reinhard Blomert: Adam Smiths Reise nach Frankreich. Die Andere Bibliothek, 2012.
- ↑ 7. Gebot der Entwicklungspolitik.
- ↑ Norbert Elias: Über den Prozess der Zivilisation, 2 toms, Suhrkamp Verlag.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 2.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 10.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 8.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 8.
- ↑ Cf. Ian Simpson Ross: Adam Smith, chap. 14.
- ↑ Wealth of Nations, segund cudesch, chapitel 4.
- ↑ Wealth of Nations, segund cudesch, chapitel 4.
- ↑ Wealth of Nations, tschintgavel cudesch, chapitel 1.
- ↑ Cf. D.D. Raphael: Adam Smith.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 1.
- ↑ P.J. O’Rourke: On The Wealth of Nations. New York, 2007, ISBN 978-0-87113-949-8, p. 82–83.
- ↑ James Buchan: The Autentic ADAM Smith. New York 2006, ISBN 0-393-32994-1, p. 119.
- ↑ Helen Winter, Thomas Rommel: Adam Smith für Anfänger: Der Wohlstand der Nationen. 3. ediziun, Minca 2006, p. 143–146.
- ↑ Alan Wolfe: The Future of Liberalism. 1. ed., New York 2009, p. 202.
- ↑ R.H. Campbell, A.S. Skinner: An inquiry into the nature and causes of the wealth on nations. Indianapolis 1979, p. 50–60.
- ↑ Alan Greenspan: The Age of Turbulence. Penguin Books, 2008, p. 260–261.
- ↑ Amartya Sen: Capitalism Beyond the Crisis. En: The New York Review of Books, tom 56, nr. 5, mars 26, 2009.
- ↑ Vannessa Allen: Why not Winston: Anger as little known Scot gets on new note. En: Daily Mirror. 31 d’october 2006, p. 17.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Katrin Marçal: Who Cooked Adam Smith’s Dinner? A Story of Women and Economics. 2016, Pegasus.
- Michael S. Aßländer: Adam Smith zur Einführung. (Retscha: Zur Einführung, 341). Junius, Hamburg 2007, ISBN 978-3-88506-641-5.
- Reinhard Blomert: Adam Smiths Reise nach Frankreich oder die Entstehung der Nationalökonomie. Die Andere Bibliothek, 2012.
- Thomas Rommel, Helen Winter: Adam Smith für Anfänger: ‹Der Wohlstand der Nationen›. dtv, Minca 1999, ISBN 3-423-30708-0.
- Thomas Rommel: Das Selbstinteresse von Mandeville bis Smith. Ökonomisches Denken in ausgewählten Schriften des 18. Jahrhunderts. (Retscha: Anglistische Forschungen, 367). Winter, Heidelberg 2006, ISBN 3-8253-5239-0
- Karl Ballestrem: Adam Smith. (Beck’sche Reihe: Denker, 561); C.H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-45976-5.
- Peter Bendixen: Der Traum vom Wohlstand der Nationen. Kritik der ökonomischen Vernunft, Facultas / Wiener Universitätsverlag, Vienna 2005, ISBN 3-85114-887-8.
- Gerhard Streminger: Adam Smith. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. (Rowohlts Monographien, 440); rororo 50440 Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1989, 2. ed. cumpl. 1999, ISBN 3-499-50440-5
- Gerhard Streminger: Der natürliche Lauf der Dinge. Essays zu Adam Smith und David Hume. Metropolis, Marburg 1995, ISBN 3-89518-048-3. Reed. 2010.
- Norbert Waszek: Adam Smith in Germany, 1776–1832. En: Hiroshi Mizuta, Chuhei Sugiyama (ed.): Adam Smith: International Perspectives. Macmillan, Londra; St. Martin’s Press, New York 1993, ISBN 0-312-08937-6, p. 163–180.
- Bernd Otto Weitz: Bedeutende Ökonomen. Oldenbourg, Minca 2008, ISBN 978-3-486-58222-2.
- Ian Simpson Ross: Adam Smith. Leben und Werk (Titel original: The Life of Adam Smith. Transl. da Hans Günther Holl). Verlag Wirtschaft und Finanzen, Düsseldorf 1998, ISBN 3-87881-123-3.
- Patric Jake O’Rourke: Adam Smith. Vom Wohlstand der Nationen. dtv, Minca 2008, ISBN 978-3-423-34459-3.
- David Daiches Raphael: Adam Smith. Campus, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-593-34487-4.
- Eleonore Kalisch: Von der Ökonomie der Leidenschaften zur Leidenschaft der Ökonomie. Adam Smith und die Actor-Spectator-Kultur im 18. Jahrhundert. Avinus, Berlin 2006, ISBN 3-930064-68-5.
- Nicholas Philippson: Adam Smith. An Enlightened Life. Yale University Press, 2010, ISBN 978-0-300-16927-0.
- Siegmund Feilbogen: Smith und Turgot. Ein Beitrag zur Geschichte und Theorie der Nationalökonomie. Vienna 1892 (Reprint Genevra 1970).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- MetaLibri Digital Library:
- Las ovras da Smith sco ediziun online – Liberty Fund.
- Josef Bordat: Adam Smith – Eine erste Orientierung zu Leben und Werk.
- Ein ‹Band der Freundschaft› knüpfen. En: Humanistischer Pressedienst. Gerhard Streminger davart l’actualitad da Smith e da si’etica (economica), intervista dals 10 da fanadur 2010, parts 1–7.


c: text/html

text:
L'iniziativa per l'autodeterminaziun vul schliar il conflict tranter la Constituziun federala ed ils contracts internaziunals che la Svizra ha fatg. Sch'ina iniziativa approvada dal pievel cuntrafa per exempel ad in contract internaziunal, duai la Constituziun federala cun il text da l'iniziativa valair - cun excepziun dal dretg sfurzant sco per exempel il scumond da sclavaria e da tortura.
Datti in tal conflict stuess vegnir negozià in nov contract cun ils stadis pertutgads. Sche quai na gartegiass betg stuess il contract vegnir desditg.
Arguments PRO & CONTRA
Ils iniziants argumenteschan che la politica haja l'ultim temp adina puspè realisà be per part u insumma betg iniziativas approvadas dal pievel. Quai cun l'argumentaziun ch'ellas cuntrafetschian al dretg internaziunal. Cun metter la Constituziun federala sur il dretg internaziunal vegniss rinforzada la democrazia directa e cun quai era l'autodeterminaziun (Selbstbestimmung).
Il Cussegl federal ed il parlament cusseglian da dir na a l'iniziativa: Ella mettess en privel la segirezza e la stabilitad per la populaziun e l'economia en Svizra. Per midar contracts dovria adina er il consentiment dal partenari ed uschia fiss la Svizra dependenta da la bainvulientscha dad auters stadis. Insumma fetschia la Svizra tals contracts internaziunals en agen interess (p.ex. tar contracts davart commerzi cun rauba, la protecziun da bains culturals u la collavuraziun da la polizia).
Il Cussegl federal fa attent che la Svizra stuess contractar da nov tut ils contracts pertutgads ubain desdir il contract sche necessari. In tal mecanissem fix saja in dischavantatg. La Svizra veglia pudair decider sezza tge contracts far ed era cura desdir quels.
RR Votaziuns dals 25-11-2018

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils Svizzers ston desister dals 3 puncts malgrà ch'els avevan cumenzà plain schlantsch la partida. Suenter 12 minutas han ils Svizzers gia manà cun 2 a 0. Cun questa terrada ha la Svizra bain manchentà da sa qualifitgar anticipadamain per ils quartfinals. Grazia al punct ch'i dat tuttina resta la Svizra però en la cursa per la proxima runda, la fasa da k.o. En la tabella da la gruppa B è la Svizra ussa sin plazza 3, davos il Canada e la Tschechia.
En la gruppa A ha questa saira la Svezia battì il Danemarc cun 4 a 2.
Sa qualifitgà per ils quartfinals èn entant ils Stadis Unids da l'America, la Russia e la Svezia da la gruppa A. Da la gruppa B n'è anc nagina squadra sa qualifitgada.
RR Novitads 23:00


text:
Sniffing
El sniffing a l'è l'intercettazion passiva di pacchett che passen in su 'na red telematica, che 'l pò vess faa sia per di motivazion legittim, 'me el debugging de 'na red, o illegittim, per intercettà illegalment di dacc.
Tecnega[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è possibil sniffà in sui red, sia Wifi sia cablaa, che doperen no di division logich o che doperen i hub. In sui red dividuu cont i switch a l'è, inveci, impossibil, perchè ogni macchina la ricev domà i sò pacchett e quej per l'adressa de broadcast. In d'on quaj switch però a gh'è di fonzion che permetten de mandà a on computer tucc i pacchett, per el debug de part di sistemista.


text:
Actual
Cun quella rubrica essas Vus adina informai actual. En quei liug vegnan tuttas publicaziuns ufficialas e novitads publicadas.
Medemamein vegnan era tuttas occurrenzas communalas enconuschentas menziunadas aschia che Vus stueis buca pli munchentar in’occurrenza.
La webcam furnescha a Vus mintga pèr minutas in maletg actual. Aschia essas Vus era informai sur dall’aura actuala a Sagogn.
Decisivs per termins da far protesta ei denton sulettamein il datum dalla publicaziun egl organ da publicaziun ufficial dalla vischnaunca da Sagogn, il Fegl ufficial Regiun Surselva.


text:
Lavurs
Pumiculturs e pumiculturas produceschan principalmain maila e paira. Latiers vegnan cultivads tenor regiun e manaschi tschareschas, primblas, persics u apricosas sco era differentas sorts da pumaraida. Las persunas spezialisadas mettan differents accents: u ch’els deponan, elavuran e vendan sezs lur products ni ch’els cumpletteschan il manaschi cun in’apicultura u ina plantera.
Per planisar las èras da puma e da pumaraida ston ils pumiculturs pensar al futur. Per garantir in aut gudogn elegian els lieus e sorts adattads sco era ina buna tecnica da producziun. Suenter la planisaziun cumenzan els cun la plantaziun e taglian e tgiran las plantas regularmain. Els enconuschan ils divers terrens e san cultivar els a moda correcta. Regularmain controlleschan els l’entir areal.
En armonia cun la natira lavuran ils pumiculturs a moda ecologica: Els s’occupan da la fritgaivladad dal terren, sa servan da plantas fructifitgantas e masainas e sauan, ladan e tgiran la cultivaziun. Cunzunt ils pumiculturs biologics èn sa spezialisads da lavurar a moda ecologica e persistenta e da mantegnair la gronda varietad da las specias. Igl è era impurtant d’utilisar ina protecziun da las plantas efficazia ed ecologicamain gista. Pumiculturs guardan ch’ils animals utils han bunas cundiziuns da viver ed eviteschan infestiun e malsognas.
Per obtegnair ina buna racolta cun fritgs d’auta qualitad allontaneschan ils pumiculturs la fritga ch’è danvanz durant la stad. En cas da basegn monteschan els raits da granella e sustas. Durant la racolta clegian els la fritga, zavran, pacheteschan e magasineschan ella. Perquai ch’ils fritgs ston vegnir racoltads ed elavurads ad uras èsi impurtant da planisar bain la stagiun auta. Ulteriurs lavurants vegnan savens engaschads durant la stagiun auta.
Pumiculturs dovran maschinas ed indrizs ch’els mantegnan e repareschan sezs. Lavurs sco tagliar plantas, selecziunar ils fritgs d’auta qualitad vi da la planta u racoltar las coclas fan els però a maun. Tar la controlla regulara sto vegnir luvrà cun gronda exactadad: cun ina marella dumbran las persunas da professiun parasits ed animals utils sin la feglia e deduceschan uschè il stadi da sanadad da la planta. Pumiculturs resguardan las prescripziuns da protecziun da segirtad e protegian l’ambient sco era l’atgna sanadad.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 8-5-2008
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En almain dus manaschis da pumicultura
Furmaziun en scola
A Strickhof, Lindau
1. + 2. onn: 1 di per emna
3. onn: 2 dis per emna
Roms professiunals
cultivaziun da plantas (cultivar il terren; semnar e plantar, nutrir, tgirar e racoltar puma; magasinar ed elavurar ils products; vender ils products), mecanisaziun ed indrizs tecnics (utilisar cumpetentamein ils materials, installar e mantegnair maschinas ed indrizs, utilisar e mantegnair edifizis e endrizzaments), ambient da lavur, roms d’elecziun
La furmaziun da basa po era vegnir absolvida cun l’accent principal sin la pumicultura biologica.
Curs ordaifer il manaschi
segirtad da lavur e protecziun da la sanadad, igiena e garanzia da la qualitad, diever da vehichels cun indrizs d’auzar e diever d’utensils per proteger las plantas, cultivaziun da plantinas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "pumicultur / pumicultura AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- permiss dad ir cun tractor (sche pussaivel avant che cumenzar la furmaziun da basa)
- cun in attest federal professiunal en in mastergn agricul (AFP), cun in attest federal da qualificaziun (AFQ) en in auter mastergn u cun il diplom da maturitad sa scursanescha per regla la scolaziun per daventar pumicultur / pumicultura AFQ sin 2 onns
- cun in attest federal da qualificaziun (AFQ) en in auter mastergn agricul po la scolaziun per daventar pumicultur / pumicultura AFQ sa scursanir sin 1 onn
Pretensiuns
- plaschair da lavurar sut tschiel avert
- sanadad robusta
- perseveranza e resolutezza
- enclegientscha per ils connexs en la natira
- enclegientscha tecnica, bun dun d’ir enturn cun maschinas ed indrizs
- inschign manual
- senn da responsabladad
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas dal Strickhof, Au ZH, der ZHAW, Wädenswil e da posts spezialisads chantunals e da centers agriculs da furmaziun
Furmaziun da basa scursanida
Suenter avair terminà la furmaziun da basa po vegnir absolvì ina furmaziun da basa scursanida dad 1 onn en ina autra professiun agricula.
Examen professiunal (EP)
mainagestiun da pumicultura u d’agricultura cun certificat professiunal federal u in auter examen professiunal sin il champ da l’agricultura, spezialist / spezialista da commerzi en detagl cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister pumicultur / maistra pumicultura , maister pur / maistra pura u in auter examen professiunal superiur dal champ professiunal agricultura
Scola spezialisada superiura (SSS)
agrotecnicher / agrotecnicra dipl. SSS, commerziant agricul / commerzianta agricula SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en agronomia, Bachelor of Science (SAS) en inschigneria da l’ambient (p.ex. approfundaziun puresser biologic ed orticultura)
Cundiziuns da lavur
Pumiculturs lavuran en manaschis da pumicultura e da propagaziun, en planteras, tar societads cooperativas purilas u en commerzis da puma. Cun ina furmaziun supplementara correspundenta pon pumiculturs era lavurar en la perscrutaziun u en la cussegliaziun.
I dat paucas plazzas d’emprendissadi.. Spezialists cun ina buna furmaziun èn fitg tschertgads.
Ulteriuras infurmaziuns
OdA AgriAliForm
c/o Schweiz. Bauernverband
Laurstr. 10
5201 Brugg AG
Tel: 056 462 54 30
URL: www.agri-job.ch
Strickhof Lindau
8315 Lindau
Tel: 052 354 98 11
URL: www.strickhof.ch
Schweizer Obstverband SOV
Baarerstr. 88
Postfach 2559
6302 Zug
Tel: 041 728 68 68
URL: www.swissfruit.ch
Revistas professiunalas:
"Schweiz. Zeitschrift für Obst- und Weinbau"
"Schweizer Obst"


text:
La Sympex Pumpen GmbH venda, installescha e mantegna products d'emprima qualitad cun gronda premura e cun fitg bunas enconuschientschas professiunalas. Sco mintga apparat tecnic basegnan era pumpas in service regular ed ina controlla da funcziun cuntinuada. Mo uschia èsi garantì che l'aut nivel da qualitad resta mantegnì era sur plirs onns.
Nus garantin a noss clients la pli gronda fidadadad e cumpetenza pussaivla per che lur indrizs obtegnian il service optimal. Questa finamira cuntanschain nus grazia a la stretga collavuraziun cun noss furniturs. Dapi la fundaziun da l'interpresa tgirain nus ina relaziun colleghiala cun la Hugo Vogelsang Pumpen GmbH e cun ulteriurs producents. Quels ans sustegnan ed ans pussibiliteschan da porscher a noss clients in service perfect ed individualisà - in servetsch che stgaffescha fidanza.
Per che nus As possian servir bain er en in ambient creschent, essan nus ans chasads il 2010 en in edifizi nov che porscha dapli plazza.
Guardai il nov edifizi e ses conturn en il panorama da 360°.


text:
Gnùzen
Gnùzen o Gnùzegn (Agnosine in italià) l'è 'n cümü de 1 790 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) dèla Pruvìncia de Brèsa sitüàt a 26 km de la cità de Brèsa.
Gnùzen el se tróa 'n Val Sàbia, söndèna teràsa, a n'altèsa de 465 méter söl lièl del mar, che dà sö la Cónca Dóra (l'è ciamàt isé el teretóre dei cümü de Ódol, Prezéi, Biù e Gnùzen). L'è postàt söndèn fiànch de la àl bagnàda del torènt Vrènda, endel qual el se sböta el trut locàl ciamàt Bondài.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gnùzen l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La regenza grischuna ha approvà ina contribuziun da radund 1,5 milliuns francs per cuntinuar cun la scolaziun da pedagogia curativa da scola a la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR). Premess ch’il Cussegl grond accepta la proposta da la regenza, po la scola auta grischuna organisar en collavuraziun cun la Scola auta interchantunala da pedagogia curativa a Turitg (SAPC) danovamain in ciclus da scolaziun en pedagogia curativa da scola.
Cun questa incumbensa vegn manada vinavant la purschida da furmaziun gia existenta a partir da l’atun 2018 ed opziunalmain a partir da l’atun 2020. Per pudair scolar er persunas d’instrucziun dal Grischun talian duai la SAPGR ultra da quai era realisar moduls da scolaziun correspundents en collavuraziun cun la Scuola universitaria professionale della Svizzera italiana/Dipartimento formazione e apprendimento (SUPSI/DFA).
RR novitads 12:00


text:
Vuisternens-devant-Romont
Vuisternens-devant-Romont a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo.
La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.09 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2024 abitant.
El cumün de Vuisternens-devant-Romont al se tröva a una altitüden de 791 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Grangettes, La Verrerie, Le Flon, Massonnens, Mézières, Sâles e Siviriez.
Evoluzion de la popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Impero Roman
Mot: S.P.Q.R. Senatus PopulusQue Romanus (Ol Senad e 'l popol roman)
Daits aministrativ
Lengue ufiçale
latin
Lengue parlade
principai latin e grec, plœ i lengue locale
Capitala
Roma
Oltre capital
Augusta Treverorum, Mediolanum, Nicomedia, Sirmio, Ravenna, Antiochia e Costantinopel
Politega
Forma de govern
Periodo 27 p.d.S-235 d.C./284 d.C.: Republega oligarqega ( ) de iure Principad ( ) de facto Periodo 284-395: Dominato, çoè monarqia assoluda
Imperator Cesare Augusto
Elenc
Orgen deliberativ
Senad roman
Nassida
16 jenar 27 p.d.S. con Augusto
Causa
Guerra civil romana
Fin
17 jenar 395 con Teodosi I
Causa
Division intra i eredi al trono Onorio e Arcadio
Territore e popolazion
Zona jeografiga
Europa e bacin del Mediteraneo
Massema estension
5 957 000 km² ind el II secol
Popolazion
56 800 000 ind el I secol
[1]
Relijon e societaa
Relijon principala
relijon romana, relijon greca, relijone ejiziana, mitraism, cristianesim (dal IV secol).
Relijon de Stat
relijone romana fina al 27 fevrer 380, po cristianesim
Relijon minore
relijon ebraega, culti tradizionai di popoi barbari
Class soçai
citadin roman ( e nobilitas ; populus senatores, (cavalier) e ol rest del equites populus; dal III secol d.C.: e honestiores ), humiliores (sudit de l'impero senza citadinanza, fina al 212), peregrin forester, liberti, s'ciavi
L'Impero a la so massema espansion sota Traian
Evoluzion storega
Prima al g'era
Republega romana
L'è stait sostituid da
Imper d'Ocident
Imper d'Orient
L'
Impero Roman l'è stait la continuazion de l'entitaa statala de la Republega Romana, col passar dei poder principai dal Senad al Princeps (titol formal di prim imperator).
Per ol prencepe l'è ciapad ol
27 p.d.S., prim ann del principad de Augusto, qe in seguet a la vitoria ind la guerra civil l'ha pudid ciapar l'ereditaa politega del so predecessor e pader adotiv, Cesare.
Nassid pagan, in seguet al slargar-s del cristianesim, l'Impero l'è deventad cristian: ind el
313 d.C. Costantin I l'ha emanad un Edit per far finir i persecuzion, e ind el 380 Teodosi I l'ha fait deventar relijon de stat ( Edit de Tessalonega).
Prope a la mort de Teodosi, ind el
395, l'Impero l'è dividid in do parts, ocidentala e orientala, per cercar de frontar mei i nemix estern ( popoi jermaneg e Sasandini) e i problem intern.
Ol borlar de la so part ocidentala ind el
V secol l'ha segnad la fin de l' Etaa Antiga e ol prencepe del Medioevo. La part orientala, invece, ciamada da i storeg modern Impero Bizantin, la indarà inanz fina al 1453.
↑ John D. Durand,
Historical Estimates of World Population: An Evaluation, 1977, pp. 253–296.


text:
Stazion de Milan Porta Garibaldi passant
La stazion de Milan Porta Garibaldi passant a l'è 'na stazion del passant ferroviari de Milan, in corrispondenza cont la stazion de Milan Porta Garibaldi.
StoriaModifega
El primm cantier a l'è staa vert in del 1984 e l'è stada verta el 21 de dicember 1997, in la prima tratta del passant (Bovisa-Porta Venezia).
StrutturModifega
L'è 'na stazion sotta terra cont du binari in parallel cont ona banchina a isola.
In sul binari 1 ghe passen i treni in direzion sud, vers Lod, Rogored, Trevij, Pioltell-Limit, Melegnan e Pavia, in sul binari 2 ghe passen i treni in direzion nord, vers Bovisa, Saronn, Seves, Meda, Gallaraa, Vares e Noara.
MovimentModifega
La stazion a l'è servida domà di treni suburban de la Trenord, di lign S1, S2, S5, S6, S12 e S13.


text:
La procura publica examineschia tuttas trais denunzias. Eventualmain vegnia Huonder envidà da prender posiziun en chaussa.
Huonder è sa perstgisà
La gievgia era l'uvestg da Cuira sa mussà pertutgà da las reacziuns enturn sias ultimas attatgas envers ils omosexuals. En in scriver als collavuraturs da l'uvestgieu ès el sa perstgisà tat tuts che sajan sa sentids offendids.
Durant in referat en la Germania aveva Huonder cità pliras passaschas ord la bibla nua che l'omosexualitad vegnia chastiada cun la mort. Quai aveva provoà reacziuns vehementas.
RR novitads 18:00


text:
Las mainascoulas sun respunsablas per l’administraziun, l’organisaziun, il persunal e las finanzas da la scoula. Implü garantischan las mainascoulas eir il svilup pedagogic. Ellas guardan per las infuormaziuns e per la coordinaziun. Ellas mainan las sezzüdas da team a Ramosch ed a Strada. Las mainascoulas sun la persuna da contact per la magistraglia ed in seguonda lingia eir per las scolaras ed ils scolars e per ils genituors. Il büro as rechatta illa scoula a Ramosch.
Gianna Rauch Poo ed Urezza Gottschalk partan la plazza da lavur.


text:
Tenor emprimas indicaziuns da la polizia haja quai dà vers las 22:00 ina dispita ferventa tranter in um (30) ed ina dunna (30) en la stanza da l’hotel. Giasts da l'hotel a Näfels hajan udì canera e sbragizi da la stanza e sajan currids a gidar. Là hajan els inscuntrà l'um betg armà e la dunna grevamain blessada ed hajan separà ils dus.
L’um tirc haja lura pers la schientscha e saja mort malgrà la reanimaziun anc sin il lieu. La dunna svizra saja vegnida transportada grevamain ferida cun l’helicopter en l’ospital da l’Universitad da Turitg. La raschun per la dispita u la raschun pertge che l'um saja mort vegn sclerida, scriva la polizia dal chantun Glaruna en ina communicaziun.
La polizia ha dentant communitgà, che l’um saja arrivà la gievgia cun in aviun da la Turkish Airline da la Tirchia en Svizra. En l’aviun haja el gia attratg l’attenziun cun avair empruvà da far mangiar ad auters passagiers jogurt e cun clamar «Allahu Akbar». A l'eroport da Turitg era el vegnì surdà a la polizia. El haja lura pers la schientscha e saja vegnì purtà per la notg en l'ospital.
Apaina ch'ella haja infurmaziuns essenzialas da las investigaziuns infurmeschia ella puspè, scriva la polizia chantunala sin sia pagina en la rait.
RR novitads 14:00


text:
Las universitads svizras tutgan vinavant tar las meglras da quest mund. Quai mussa la valitaziun annuala da l’interpresa da cussegliaziun britannica QS. Omaduas Scolas politecnicas federalas a Turitg e Losanna èn puspè sa classadas a la testa da la rangaziun: l'ETH Turitg sin posiziun 6, l'ETH Losanna sin posiziun 14.
Tranter las meglras 1000 universitads mundialas sa chattan en tut 10 universitads svizras. Dasper Turitg, Genevra, Berna, Basilea er per l’emprima giada la «Università della Svizzera Italiana» a Lugano.
Universitads americanas a la testa
Sin ils emprims quatter plazs sa chattan las universitads americanas Massachusetts Institute of Technologie (MIT), la Stanford University, la Harvard University ed il California Institute of Technology suandà da la University of Oxford da la Gronda Britannia.


text:
Lavurs
Urers ed ureras da producziun èn spezialists cun abilitads multifaras. Els lavuran en l’industria d’uras, en fatschentas spezialisadas d’uras sco er en manaschis da la microtecnica.
La lavur vi da fitg pitschnas parts d’uras ed utensils pretenda precisiun maximala. Or d’atschal, mesch ed auter material fan urers da producziun parts d’uras ed utensils pitschens ch’els dovran per lur lavur. Latiers utiliseschan els ils proceders d’elavuraziun necessaris: Els gliman, foran, fresan e storschan parts fitg pitschnas, taglian crennadiras e puleschan surfatschas.
Urers da producziun mettan ensemen uras mecanicas, automaticas e simplas uras electronicas. Els mettan mecanissems da l’ura en chaschas da l’ura, tschentan plats da l’ura u indicaziuns digitalas e monteschan bratschlets da l’ura. Suenter la finiziun da las lavurs da montascha regleschan els l’ura per ch’ella giria exactamain.
Il funcziunament da l’ura e las pretensiuns esteticas controlleschan urers da producziun cun differents instruments ed apparats da mesiraziun. Els vesan e recupereschan disturbis mecanics u electronics. Parts defectas sco per exempel vaiders da l’ura, plats da l’ura u lantschettas remplazzan els. Suenter il remplazzar in toc controlleschan els, schebain l’ura è impermeabla.
Durant las differentas etappas da la producziun dovran urers da producziun las maschinas tenor las prescripziuns dal manaschi u da la branscha. Els resguardan las directivas da la segirezza da la lavur sco er da la protecziun da la sanadad e da l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 19-12-2014
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria d’uras
Furmaziun en scola
1½ di per emna a la scola professiunala ZeitZentrum a Grenchen
Roms professiunals
- fabritgar apparats specifics per la branscha, applitgar las directivas areguard segirezza da la lavur, protecziun da la sanadad e da l’ambient
- metter ensemen tocs singuls
- reglar e regulaziun da precisiun
- collavurar al process da producziun
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "urer / urera da producziun AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola mez
- bunas prestaziuns en matematica e fisica
Pretensiuns
- abilitad da s’imaginar chaussas en il spazi
- inschign manual
- pensar logic
- bun dun da percepziun
- enclegientscha tecnica
- pazienza e perseveranza
- abilitad da sa concentrar
- senn per urden e nettezza
- vesida normala (era vesida curregida)
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la federaziun da patruns da l’industria d’uras svizra e da scolas spezialisadas da la branscha d’uras
Urer / urera AFQ
urers / ureras da producziun pon frequentar ina furmaziun da basa scursanida sco urer / urera AFQ (access al 3. onn da furmaziun da basa).
Examen professiunal superiur (EPS)
maister urer / maistra urera: ctualmain na vegnan manads tras nagins examens.
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist / tecnicista microtecnica dipl. SSS (cun differentas approfundaziuns), tecnicist / tecnicista dipl. SSS construcziun da maschinas, approfundaziun tecnica da producziun
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en microtecnica, Bachelor of Arts (SAS) en design da product ed industria
Cundiziuns da lavur
Urers da producziun èn spezialists tschertgads. Els lavuran tant en l’industria d’uras sco er en fatschentas spezialisadas d’uras sco er en manaschis da la microtecnica, da la tecnica medicinala u en autras branschas da precisiun.
La purschida da plazzas d’emprendissadi per urers da producziun sa limitescha principalmain sin la regiun da l’industria d’uras en l’artg dal Giura tranter Genevra e Schaffusa.
Ulteriuras infurmaziuns
ZeitZentrum Uhrmacherschule Grenchen
2540 Grenchen
Tel: 032 654 27 00
URL: www.bbzsogr.so.ch
Arbeitgeberverband der schweiz. Uhrenindustrie
2301 La Chaux-de-Fonds
Tel: 032 910 03 83
URL: www.cpih.ch
Verband Schweizer Goldschmiede und Uhrenfachgeschäfte VSGU
3000 Bern 7
Tel: 031 329 20 72
URL: www.detail.ch


text:
Donca ades la manes les on portèdes te tobià. Dapò canche l’é de november, perché chi egn i aea n muge da fèr: de otober l’era da jir a fen sa mont, l’era da menèr legna, 1’era da tor sù pomes… dunque dant da de november no se scomenzèa te tobià. Dapò se se injignèa un sté, chela mesura che mesura n sté, dapò se metea sù na roda, una de chela rodes dei cères, ma l’era aposta na roda per bater; e dapò se petèa jù la manes ju de palancin e dapò na femena ciapèa chesta manes e la faja coscita ju per la roda. Per lo più la femenes cognea fèr chel lavoro. E dapò vegnìa fora 1 gran, noe.
Dapò bon. Dapò se les metea da na pèrt; dapò canche l’era n muie de paa d’intorn a chesta bièva se cognea tor l restel e trèr jù la paa da una pèrt belimpont; e dapò la manes se les metea sù, chestes batudes, de retorn sun palancin. Dapò se tirèa cà chesta bièva, se la metea bel via per aa, distesa, pò se ciapèa chi frei e se la cognea scodèr, ge dèr tant fin che va via duta chela restes! Dapodò se la cognea draèr, col dré, che vaghe jù la bièva demò, e reste sù i strames e coscita, perché a ventolèr no se podea aer massa roba. E dapò dò che la era draèda se ciapèa l molin da vent e se la metea sù e se ventolèa jù; dapò la paa va da una pèrt e 1 gran da l’autra e, e dapò bon.
Dapodò canche l’era che se aea fat chest, i dijea “bater la ponta”, noe. Canche l’era più tèrt se petèa jù sta manes indò de retorn; se les desleèa, se les metea te aa, perché chi egn l’era miseria, i vardèa de trèr fora dut che che i podea. Dapò se les ferlèa indò con chi frei, o se no ence coi bachec, injenegions, con un bachet su dret a ge dèr coscita: se jìa a tor un baranchie (i baranchies i tolea, perché i era…, che i se lascèa) e dapò se ferlèa; dapodò se fajea la cheves, se jìa come che aon fat l’an passà a tòr sù chest stram, e se ciolèa de gran mana grosses: i ge dijea la cheves. Dapò cheles se les metea indò de retorn sun palancin. E dapò bon, coscita se fajea.


text:
En il rom da la nova strategia «Pumpiers 2015» è – ultra d'auters temas – er vegnida lantschada la reorganisaziun da la dustanza d'ieli e da chemia dal Grischun. En quest connex duain ils standards da prestaziun temporals vegnir adattads a las normas svizras e la dustanza actuala d'ieli e da chemia duai vegnir extendida al servetsch ABC dal Grischun.
Per quest intent han ins reducì il dumber da basas da 16 a 10 e fatg differentas adattaziuns persunalas e materialas. Oz èn vegnids surdads ils emprims trais vehichels ABC a la basa da la Ems-Chemie (basa principala) sco er a la basa da Tavau. Sis ulteriurs vehichels vegnan surdads ils proxims onns a las autras basas.
Basa da la Ems-Chemie
Ensemen cun ils pumpiers da manaschi da la Ems-Chemie maina l'Assicuranza d'edifizis dal Grischun (GVG) la basa principala ABC per il chantun Grischun. Dapi onns saja quai in partenadi ideal, scriva la GVG. Tuttas duas partidas possian profitar da questa collavuraziun. Ultra da pumpiers da manaschi cumpetents metta la Ems-Chemie er a disposiziun quatter da set spezialists da chemia per manar las basas da la GVG.
Basa da Tavau
Il vehichel per Tavau serva sco emprova da pilot per la nova flotta da vehichels. Sch'il vehichel è adattà, lura vegnan las set basas restantas medemamain equipadas ils proxims onns cun tals vehichels.
Tavau posseda plinavant in vehichel da sustegn dals pumpiers – er numnà roboter da stizzar fieu – che vegn duvrà cunzunt per stabiliments da traffic sut terra (garaschas sutterranas, tunnels e.u.v.). La GVG è sa participada cun 40% a la cumpra da quest vehichel. Tut tenor il success vegn decidì da cumprar in fin dus tals vehichels per il chantun.
Finanziaziun
La finanziaziun dal servetsch ABC GR stat sin trais pitgas:
- 1/3 uffizi federal da vias/confederaziun
- 1/3 uffizi per la natira e l'ambient (chantun GR)
- 1/3 GVG
Ils novs vehichels ch’èn vegnids preschentads custan ca. 1,2 milliuns francs. La Ems-Chemie SA è sa participada cun ca. 1/3 a la cumpra da l'auto-cisterna grond.
RR actualitad 06:00


text:
La finamira saja stà da trair ora in niz economic uschè grond sco pussaivel e guardar che las emissiuns sin umans e natira sajan uschè pitschnas sco pussaivel, di Placi Berther. El è stà president communal da Tujetsch 1993-2005 e di ch’el haja surprendì quest uffizi mo pervia dal project da la Neat.
Svizra Placi Berther: Protestà per pudair reglar dumondas avertas
1995 è stà in onn decisiv per la vischnanca da Tujetsch. Alura è la cunvegna da basa cun la viafier federala vegnida suttascritta.
RTR/hg


text:
Calsinàt (BG)
Calsinàt (nòm uficiàl en italià: Calcinate) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' sa tróa 'n de la media pianüra a 15 km de la sità e a 186 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 958 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,7 km² e 'na densità de popolasiù de 405 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bagnàdega, Bólgher, Caernàch, Costamesàt, Ghisalba, Mürnìgh, Palösch, Seriat.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calsinàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ac generai
Statut d'autonomia dl Südtirol:
Decret dl Presidënt dla Republica di 31 d'agost dl 1972, n. 670 (link forest)
Codesc dla Provinzia autonoma de Balsan – desposiziuns sön l'istituziun, l’organisaziun y l’ativité dl'Aministraziun provinziala:
- Leges provinziales tl LexBrowser (link forest)
- Desposiziuns sön les ufizies provinziei y personal tl LexBrowser
- Desposiziuns sön la prozedöra aministrativa tl LexBrowser (link forest)
Ac aministratifs generai:
- Diretives dl’Aministraziun provinziala por ci che reverda la presënza sön i social media y policy internache toca lapró
- Manual por la conservaziun di documënc digitai dla Provinzia autonoma de Balsan-Südtirol
- Manual por l’aministraziun de documënc dla Provinzia autonoma de Balsan-Südtirol
- Comunicac stampa dla Junta provinziala
Documënc de programaziun strategich-gestionala:
- Relaziun dl Diretur general aladô dla lege provinziala di 22 d’otober dl 1993, n. 17:
Referimënc normatifs y link a normes de leges statales traslatades y ala banca dac "Normattiva":
- Desposiziuns por la prevenziun y la represciun dla coruziun y dl'ilegalité tl'aministraziun publica:
- Lege di 6 de novëmber dl 2012, n. 190 (verjiun te dui lingac talian/todësch atualisada l’ultimo iade de dezëmber dl 2017)
- Regolamënt nü dl dërt d’azes zivich y di dovëis de publicaziun, trasparënza y difujiun de informaziuns da pert dles aministraziuns publiches:
- Decret legislatif di 14 de merz dl 2013, n. 33 (verjiun te dui lingac talian/todësch atualisada l’ultimo iade de forà dl 2019)
- Verjiun da sëgn cun les mudaziuns preodüdes dal decret legislatif di 25 de ma dl 2016, n. 97 (link forest)
- Desposiziuns sön l’inconferibilité y l’incompatibilité dles inciaries tles aministraziuns publiches y ti ënc privac de control publich:
- Decret legislatif di 8 d’aurí dl 2013, n. 39 (verjiun te dui lingac talian/todësch atualisada l’ultimo iade de mei dl 2014)
- Normes giuridiches tradujedes
- Link ala banca dac "Normattiva" (link forest)
Ordinamënt dl personal e codesc de comportamënt:
- Ordinamënt dl personal e desposiziuns
- Codesc de comportamënt dl personal dla Provinzia aprové cun deliberaziun dla junta provinziala n. 839 di 28 d'agost dl 2018


text:
Saber mais
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse vitae massa velit, eu laoreet massa. Sed ac orci libero, eu dignissim enim.


text:
Bronschhofen
Bronschhofen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Wil, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.16 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4654 abitant.
El cumün de Bronschhofen al se tröva a una altitüden de 562 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettwiesen (TG), Braunau (TG), Münchwilen (TG), Tobel-Tägerschen (TG), Wil, Wuppenau (TG), Zuzwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bronschhofen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 796 col nom de Pramolveshova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Bronschhofen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Payerne
Payerne (Payèrna in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.19 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 9055 abitant.
El cumün de Payerne al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussy (FR), Corcelles-près-Payerne, Cugy (FR), Fétigny (FR), Grandcour, Montagny (FR), Morens (FR), Rueyres-les-Prés (FR), Torny (FR), Trey.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
L'instrumentala - Ensembles d'instruments da sturs
Ins po dir che l'ensemble da brass è naschì l'onn 1951 cun il Philip Jones Brass Ensemble. Philip Jones ha fundà questa gruppa d'instrumentalists da sturs ed ha cumenzà ad arranschar musica dals differents geners per la furma d'ensemble.
Quella nova scena è creschida e vegnida pli e pli vasta enfin il di dad oz. En l'instrumentala dad oz pudais vus tadlar ina selecziun da las pli enconuschentas furmaziuns naziunalas ed internaziunalas. I spetga in'ura vasta ed interessanta, perquai che mintg'ensemble ha sviluppà ses agen stil e posseda in caracter unic.


text:
Referendum
El Referendum l'è 'n istitut elettoral doperaa per dà la possibilità al popol de scernì in su 'na question precisa.
El referendum el dà scerna in tra di opzion, normalment du (Sì/No, Monarchia/Republega, Restà/Lassà), anca se in Isvizzera l'è anca spantegaa el referendum a opzion multipla, e l'è la forma pussee basica e doperada de democrazia diretta.
Per i referendum in su la sovranità de 'n Stat, donca la soa forma de governo o i sò confin l'è pussee doperaa el termen "plebiscitt"
I referendum pòden vess spartii in:
- Referendum consultiv, bon comé opinion e senza oblegh de vess respettaa
- Referendum vincolant, che 'l dà on oblegh al poder esecutiv e al poder legislativ.
Tipicament se fann di referendum in su:
- L'abolizion de 'na legg (referendum abrogativ)
- L'autodeterminazion de 'na nazion
- La ratifega di trattaa interazionai


text:
Uffeci dil stadi civil Surselva
Igl Uffeci dil stadi civil Surselva ei responsabels per documents da naschientscha, renconuschientschas dalla paternitad, maridaglias, partenadis registrai, dretgs da burgheis, midadas da num, mandats preventivs e mortoris. Igl ei vinavon pusseivel da maridar tenor il dretg civil en nossa vischnaunca. Il local per ceremonias da nozzas sesanfla egl edifeci polivalent Meierhof. Igl Uffeci dil stadi civil emetta ils suandonts documents:
- attest da naschientscha
- attest d'origin
- attest da lètg
- attest da mort
- attest da renconuschientscha
- attest da stadi civil
- attest da famiglia
- ulteriurs attests e certificats


text:
Incumbensas da la Controlla da finanzas dal chantun Grischun
La surveglianza da las finanzas da la Controlla da finanzas cumpiglia la controlla da la regularitad, da la legalitad, da la rentabilitad, da l'utilitad, da la spargnusadad e da l'effizienza da la gestiun da las finanzas. Quests criteris n'èn betg tuts tuttina pretensius per la Controlla da finanzas. Che ella è activa en ils secturs da la regularitad e dal dretg da finanzas vegn acceptà en general. Uschespert ch'i vegnan dentant tractads en las controllas la rentabilitad e la spargnusadad, vegn tschentada en moda pli u main clera la dumonda, sche quests dus secturs tutgan insumma en il champ da controlla da la Controlla da finanzas. Anc pli accentuada è la situaziun tar las controllas da l'utilitad e da l'effizienza.
Pervia da las prescripziuns reglamentaras pauc precisas han talas controllas però mo success, sche las persunas che vegnan controlladas percorschan la stima per lur lavur da vart da la Controlla da finanzas. Cas
cuntrari vegnan questas recumandaziuns e quests cussegls chapids sco "intervenziuns da sabiuts" e betg sco inputs d'ina perspectiva externa critica constructiva.
La Lescha davart la surveglianza da las finanzas regla en 21 artitgels las activitads da la Controlla da finanzas. Ils artitgels ils pli impurtants èn:
Art. 1 Incumbensa ed organisaziun
1 La Controlla da finanzas è l'organ suprem da la surveglianza da las finanzas. Ella sustegna:
a) il Cussegl grond e sia Cumissiun da gestiun exequind la surveglianza da las finanzas sur da l'administraziun, sur da la dretgira chantunala e sur da la dretgira administrativa sco er sur dals instituts autonoms da dretg public;
b) la Regenza ed ils Departaments exequind la surveglianza da las finanzas sur da l'administraziun;
c) la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa en connex cun ils aspects finanzials da la surveglianza da la giustia.
2 La Controlla da finanzas è professiunalmain independenta ed è autonoma. En sia activitad da controlla è ella obligada mo a la constituziun ed a la lescha. Ella fixescha annualmain ses program da controlla ed al suttametta a la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond, a la Regenza ed – en extracts – a la Dretgira chantunala ed a la Dretgira administrativa per laschar prender enconuschientscha.
3 La Regenza e la Cumissiun da gestiun concludan ina cunvegna da finamiras e da prestaziun cun la Controlla da finanzas.
4 La Controlla da finanzas è suttamessa administrativamain al Departament da finanzas e vischnancas.
Art. 2 Champ da surveglianza
1 A la surveglianza da las finanzas tras la Controlla da finanzas èn suttamess – cun resalva d'ina regula-ziun divergenta en leschas spezialas:
a) la contabilitad dal Cussegl grond;
b) l'administraziun chantunala;
c) l'administraziun da las Dretgiras e da las autoritads da mediaziun;
d) ils instituts da dretg public dal chantun;
e) las organisaziuns e las persunas ordaifer l'administraziun chantunala, a las qualas il chantun surdat incumbensas publicas;
f) organisaziuns e persunas che survegnan contribuziuns chantunalas considerablas.
2 La Controlla da finanzas surveglia las finanzas er là, nua ch'igl è vegnì endrizzà in agen post da revisiun u da controlla tenor la lescha u tenor ils statuts. Ella coordinescha sia activitad cun auters organs che han incumbensas da controlla.
3 L'activitad da surveglianza tenor l'alinea 1 literas d ed e sa restrenscha da princip al rapport da gestiun, al quint annual ed al rapport da revisiun. Ulteriuras controllas pon vegnir fatgas da la Controlla da finanzas mo per incumbensa da la Cumissiun da gestiun u da la Regenza.
4 L'activitad da surveglianza tenor l'alinea 1 litera f vegn fatga en coordinaziun cun il Departament ch'è cumpetent per la surveglianza.


text:
L fova n iede...
„N rë!" dijerà riesc mi pitli letëures. No, mutons, v' ëis falà. L fova n iede n tlapon.
L ne fova pa nia n tòch de lën dur, ma n tòch de lën scëmpl da tassela, de chëi che n tiza d' inviern te fëur y te furnel a mpië l fuech y a sciaudé ite la majons. Ne sé nia coche la fova jita, la fova mefun stata nsci che n bel di fova chësc tlapon capità te berstot de n tel vedl tistler, che ova inuem bera Tone, nce sce duc ti dijova moster Ciarieja, pervia dla piza de si nés che fova for lucënta y paloma sciche na ciarieja madura.
Pernanche moster Ciarieja ova udù ch' l tlapon, fovel unì dut dala bonaluna y ntant che l se sfriova la mans dala cuntentëza, barbutovel achiet:
„Chësc tòch de lën me ie capità drë adrët: l tole pa da ti fé ite l pe a na tel' pitla mëisa."
L ova tëut l manarin da n bon tai per mëter man de l scurzé y de desmazé, ma canche l fova sun chëla de ti dé l prim colp, fovel restà cun l brac fërm mpontassù, ajache l ova audì na tel' pitla usc fina che ti ova dit prian:
„Ne sté a me ciavaté tan dassënn!"
Nmaginëve ma coche l ti ova sapù a ch' l bon vedl de n moster Ciarieja!
L ie na gran legrëza per nëus pudëi prejenté chësta traduzion dl' opra tlassica dla leteratura per mutons de Carlo Lorenzini - Collodi, „La aventures de Pinocchio, storia de n manduchel", ciancià te truepa rujenedes y śën nce per ladin.
La traduzion dl liber per badiot, gherdëina, fascian y fodom ie da raté sciche un n lëur y l resultat dla bona culaburazion danter la istituzions ladines. Sciche uni traduzion ie nce chësta stata na ucajion per l ladin y per si variantes de deventé lëuratuere de nrescida y mesun per jì plu sot tla rujeneda. La ie stata n luech de sperimentazion y de reflescion lessichela y gramatichela. L ie nce stat mesun valorisé la richëza dl cor d' ujes de nosta rujeneda.
Nosta speranza ie che chësc roman de furmazion tla rujeneda dl' oma vënie liet tla scoles ladines. Speron che chësc Pinocchio che rejona ladin ruve nsci danter i pitli dla Ladinia y si jënt cun si fé bispul y da ulëi bon, descedan l nteres de chëi da tlo y nce de letëures da oradecà.


text:
Dapi l'onn 2010 ha il Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair il label da l'Unesco. Quai dentant be culla cundiziun dad anc stuair stabilir ina zona da tgira enturn il Parc Naziunal. Ussa sustegna la regenza grischuna la nova dumonda per pudair mantegnair quest label. Il Reservat da Biosfera cun ils trais partenaris Parc Naziunal, Biosfera Val Müstair e Scuol ha elavurà in nov plan da management. Quel mussa che ina gronda part da la zona da tgira enturn il Parc Naziunal è stabilida. Da constituir 100% da la zona da tgira n'è betg stà pussaivel pervia che las vischnancas da S-chanf e Zernez n'han betg ditg gea als contracts necessaris.
A la fin decida Paris
La regenza grischuna propona a la Confederaziun dad inoltrar la dumonda per mantegnair il label Unesco a Paris. Ils gremis da l'Unesco ston lura decider sche il label Unesco resta tar il Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair u betg.


text:
Sco quai che Anita Laperre, la manadra da l’organisaziun Alzheimer Grischun ha ditg envers RTR, saja surtut il temp durant il lockdown stà in grev temp per persunas dementas e persunas cun Alzheimer. Ussa, ch’il lockdown saja a fin e tgi che veglia possia sa laschar vaccinar, saja la situaziun sa meglierada. Durant il lockdown sajan bleras persunas dementas e lur confamigliars per part stads isolads. Perquai haja Alzheimer Grischun fatg blers telefons per guardar co ch’i giaja cun ils pertutgads ha ditg Anita Laperre. En il fratemp organisescha l’organisaziun era puspè il «Café Zeitlos». En differents lieus dal Grischun pon interessadas ed interessads s’inscuntrar per discutar, envidadas èn pertutgads da la malsogna Alzheimer sco era confamigliars ed auters interessads.
Isolaziun Persunas cun Alzheimer han patì durant la pandemia
Per persunas dementas e persunas cun Alzheimer, è la pandemia ditg stada in grond problem. Blers pertutgads n'han betg pli survegnì visitas u be paucas, perquai che confamigliars han gì tema da periclitar pertutgads. Ussa, grazia a la virola e la fin dal lockdown, è la situaziun sa megliurada.
RTR actualitad 07:00


text:
Lengua agglutinanta
Ona lengua agglutinanta l'è ona lengua indova i paroll hinn faa con l'union di morfema. Questa classificazion chi l'è stada inventada dal Wilhelm von Humboldt del 1836.
Caratteristegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di lengov agglutinant i paroll de bas hinn domà di radis, e poeu se gionten di prefiss e di suffiss per mett di informazion comé 'l gener, el numer, el temp e di olter ròbb. In di lengov agglutinant i affiss se fonden mia insema ai olter. I lengov agglutinant gh'hinn in d'on poo de famej lenguistegh, e anca in d'ona quaj lengua artificiala.
On esempi de lengua agglutinanta sossenn l'è 'l finlandes, indova se dis:
- kirja = liber
- kirjani = el mé liber
- kirjassa = in del liber
- kirjassani = in del mé liber
- kirjassanikin = anca in del mé liber
I lengov agglutinant hinn asquas semper regolar sossenn, ad esempi el giappones el gh'ha domà tri verb irregolar, el turch domà vun.
Esempi de lengov agglutinant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Esempi de lengov agglutinant:


text:
Walter Schlegel è naschì e creschì si ses emprims onns d'uffanza en il Puschlav. Pli tard è la famiglia sa chasada a Cuira ed il 1980 lura a Trimmis, nua ch'el abitescha anc oz. Suenter la scola chantunala ha el cumenzà in studi sco inschigner. El ha dentant midà champ e studegià giurisprudenza a l'Universitad da Turitg. En il servetsch militar è el stà uffizier.
Walter Schlegel
Lieu: Trimmis
Annada: 1962
Professiun: Cumandant da la Polizia chantunala GR
Hobis: Viandar, ir per bulieus, mountainbike, ir cun skis
Famiglia: Maridà e bab da trais uffants
Enavos en il chantun Grischun
Suenter il licenziat è Walter Schlegel turnà en il Grischun ed ha lavurà en differentas funcziuns tar il chantun. El è tranter auter stà schef da l'Uffizi chantunal da polizia, secretari dal Departament per l'economia publica e la finala – dapi il 2012 – cumandant da la Polizia chantunala grischuna. Dapi lura maina el bun 500 persunas.
Sper blera lavur da sesidas e coordinaziun è Schlegel er adina puspè en viadi - saja quai tar controllas da polizia u era tar scolaziuns dad aspirants.
La famiglia ed il sport – equiliber sper la lavur
Cun sia dunna ha Walter Schlegel trais uffants tranter 15 e 22 onns. Ensemen cun els fa el gugent sport, va a viandar, cun velo u er a guardar gieus dal Club da hockey da Tavau. L'entira famiglia saja fan dal HCD. Ed era la regiun enturn Tavau haja ina speziala muntada per la famiglia: Savens fetschian els là viandadas u giajan cun skis. Plinavant è Walter Schlegel in rimnabulieus passiunà.
RR actualitad 07:00+


text:
Da quatter chantuns derivan ils commembers da la gruppa «Hess & The Spanky Hammers»: da Berna, Lucerna, Son Gagl e sa chapescha dal Grischun. Il chau da la gruppa e matador local Dario Hess (chant e ghitarra) fa ensemen cun Alex Niederhäuser (bass), Jan Mederlet (battaria) e Martin Gugger (fiddle) musica en il stil da Country, Blues e Rock'n'Roll. Oz han els fatg visita en il studio dad RTR per discurrer da lur musica e lur album da debut. Ina da las chanzuns han els sunà live per vus en il radio.
Daco faschais musica?
- Omadus: Per il plaschair.
Co cumenzas tes di?
Tgi entupassas ti bugen ina giada?
Nua è il pli bel lieu?
- Dario: Rueras
- Alex: Wengen, Part Sura Bernaisa
Tge odieschas ti?
- Dario: Glieud malempernaivla.
- Alex: Mancanza da fidaivladad.
Quants givlars has ti en scaffa?
- Dario: Tschintg.
- Alex: In pèr, propi be in pèr.
Cura èsi il pli malempernaivel da star enturn Dario?
Chattas tes album propi bun?
RR actualitad 11:00


text:
Busasgia
Busaja (nom ufizial in talian: Albosaggia) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha 3 094 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 34,3 km² e ona densità de 90 ab./km².
A l’è tacaa a Cajöö, Castiun, Faed, Muntagna, Piateda e Sundri.
Ai sóo abitant ai ghè dìs Bosàc'
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Busaja l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Ol sìt
http://www.comune.albosaggia.so.it/hh/index.php
Ol sìt del Dialèt Bosàc'
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il parlament vul en l'avegnir avair in pled en chapitel sch'i va per ils pretschs da novs medicaments. Il Cussegl naziunal ha approvà ina moziun correspundenta dal Cussegl dals chantuns.
Limitar custs
Quel aveva tranter auter argumentà ch'i dettia per part extrem autas pretensiuns da pretschs sch'i vegnia permess novs medicaments. Sche medias e medis stoppian lura prescriver savens quels na possian ins betg franar ils pretschs per il sistem da sanadad. Quai vul ins midar ussa. En vista al creschament dals custs stoppian ins pudair controllar la fixaziun dals pretschs. Il minister da sanadad, Alain Berset, vul ussa far propostas en il rom d'in pachet per limitar custs.


text:
Il candidat da la partida CHP Muharrem Ince aveva pretendì il venderdi saira tar ina manifestaziun in duel en la televisiun cun il president Recep Tayyip Erdogan. Per sonda è annunziada ina manifestaziun da massa ad Istanbul.
La Tirchia elegia
La dumengia èn bunamain 60 milliuns Tercas e Tercs clamads a l’urna per eleger in president ed il parlament. Erdogan vala sco favurit per l’elecziun anticipada. Sche nagin dals candidats na cuntanscha la maioritad absoluta, datti en duas emnas in’elecziun decisiva.
RR novitads 12:00


text:
In pèrin franzos era da viadi ord las vacanzas da l’Italia en direcziun Frantscha. En il tunnel Landrüfe a Mesocco ha l’indicatur da la pressiun d’ieli glischà, lura han els immediat constatà fim.
Sco quai che la polizia chantunala scriva, haja il manischunz da 24 onns ch’è sez pumpier voluntari en Frantscha immediat empruvà da stizzar il fieu. Tuttina era l’auto entaifer curt temp en flommas. Ils pumpiers da la basa San Bernardino n'han betg pudì impedir che l'auto è ars dal tut. Durant trais uras è il traffic vegnì svià sin la via chantunala.
RR novitads 12:00


text:
Sco quai che Michael Hartmann dal comité d’organisaziun ha ditg, dettia quai in program vast, tranter auter vegn era marschà sin la Voa Davos Lai. Ils tocs da pag e il marschar vegn valità da trais experts. La festa vegn organisada da la societad da musica Vaz/Lai, ch'i dat dapi 151 onns. Il district da musica III è territorialmain il pli grond dal Grischun e tanscha da Cuira fin Beiva e d'Arosa fin Roveredo.
RTR rapporta
L'instrumentala dals 08.06.2016 e dals 22.06.2016 rapporta cun suns e tuns da la festa da musica disctrictuala sco era da la chantunala da giuvenils, quai mintgamai davent da las 19:00 enfin las 20:00 en il Radio Rumantsch.
RR novitads 20:00


text:
Le turism tl tëmp digital
Mercui, 27.10.2021 da les 20:50-21:07
Le monn dla comunicaziun y dl marketing é mudé dassënn ti ultimi dejenns. Cun la digitalisaziun se á le monn davert, al se müda le laur de fotografs, jornalisć y atri, y ala per nascel figöres profescionales nöies, sciöche i digital marketing managers, y nia por ultimo i bloggers y i influencers. Les fotografies fates cun i fonins de porsones conesciüdes dla televijiun, mo ince di sciori instësc, y publicades sön i social media, pó gní odüdes da milesc de porsones y devënta insciö na maniera scialdi efiziënta de fá publizité. Program de Karin Pizzinini, a cura de Anna Mazzel


text:
Lètg
Maridar la sonda ei pusseivel!
Vus vuleis maridar? Nus selegrein sin Vus. Spusai che maridan en Svizra s'annunzian tier igl uffeci civil dil liug da domicil svizzer dalla spusa ni dil spus. La procedura da preparaziun sa vegnir introducida per cura che las premissas per la maridaglia ein ademplidas, en special per cura ch'ils spusai han cumpleniu il 18avel anniversari. Ei ina communicaziun verbala cugl uffeci civil buca pusseivla, ston ils spusai organisar sin agens cuosts ina translatura ni in translatur per la procedura da preparaziun sco era per la ceremonia d'enzinnaziun.
Il termin per la maridaglia reservein nus sil pli baul 1 onn avon il datum giavischau.
Preparaziun
Per che Vus saveis maridar, sto la procedura da preparaziun esser terminada tier igl uffeci civil responsabel (il pli baul treis meins avon la ceremonia). Spusai svizzers basegnan leutier in passaport/ID e sch'els ein buca domiciliai el cantun Grischun in attest da domicil actual. Spusai digl exteriur informein nus bugen davart ils documents basigneivels. Per plascher contactar nus ad uras.
La procedura da preparaziun vegn introducida cun inoltrar il formular "Damonda per la preparaziun dalla maridaglia". Leutier aschuntar per plascher ils documents sura menziunai. Haveis Vus damondas en connex cun Vies num e quel dils affons saveis Vus consultar il "Fegl d'informaziun davart il num suenter la maridaglia". Suenter l'examinaziun da Vos documents envidein nus Vus alla procedura da preparaziun. Vossa identitad vegn examinada e silsuenter emplenin nus communablamein divers formulars. Vus haveis da declarar cun tgi che Vus vuleis maridar e che Vus adempleschies las premissas legalas. Ein quellas ademplidas tenor l'ordinaziun dil stadi civil, communichein nus a Vus che la maridaglia sa haver liug enteifer treis meins. Per l'enzinnaziun civila basegna ei duas perdetgas.
Ha l'enzinnaziun civila liug ordeifer il cirquit dalla Surselva, retscheveis Vus ina autorisaziun da maridaglia. Cun quella ei ina enzinnaziun civila pusseivla tier mintga uffeci civil en Svizra.
Marideis Vus egl exteriur, basegna ei eventualmein in certificat da habilitad matrimoniala.
Enzinnaziun civila
Spusai e perdetgas ston presentar a caschun dall'enzinnaziun in document d'identitad ufficial cun fotografia. En nies cirquit stattan 14 locals a disposiziun persuenter. Vus anfleis en nos bials vitgs denter 700 - 1400 m.s.m. segir enzatgei adattau.
Gliendisdis - venderdis saveis Vus maridar naven dallas 08.30 entochen las 11.30 e naven dallas 14.00 entochen las 17.00. La sonda ei ina ceremonia per regla pusseivla naven dallas 08.30 entochen las 16.00.
Dus locals extraordinaris stattan a Vossa disposiziun. Ella Casa Gronda a Glion saveis Vus maridar en in local pompus. Sche Vus tschercheis aunc in local pigl aperitiv, stat il tschaler da vin medemamein a Vossa disposiziun.
A Trun, ella Cuort Ligia Grischa stat l'anteriura sala da dertgira sco era la stiva digl avat a Vossa disposiziun. Igl aperitiv ei medemamein pusseivels cheu en casa sco era en curtin.
Per quellas localitads vegn quintau ina taxa.
Taxas
Per la procedura da preparaziun e per l'enzinnaziun civila vegn incassau ina taxa tenor ordinaziun federala.


text:
Marco Polo
Marco Polo (nasìt ai 15 de setèmber del 1254 – 8 de zenér del 1324) l'è stat en mercànt e esploradùr italian che, 'nsèma a sò pàder Nicolò e sò zìo Mafèo (o Matèo), i è stàcc 'ntra i prìm ucidentài a viazà 'nfìna 'n Cìna dré a la vìa de la séda. I Polo (Marco, sò pàder e sò zìo) i è restàcc en Cìna per didisèt agn prìma de turnà a Venésia.
I viàs dei Polo[Modifega | modifica 'l sorgent]
El bubà e 'l zìo del Marco Polo i ìa mercàncc e i gh'ìa stabilìt de le bàzi comerciài a Costantinòpoli, en Crimèa e 'ndèla part ucidentàla del impéro Móngol. I du fredèi i ìa zabèla riàcc endèi teretóre che 'ncö i è pàrt de la Cìna e i ìa turnàcc endré condèn mesàgio per el pàpa.
Quach agn dòpo, i è turnàcc a pàrter col encàrech de consegnà 'na lètera e dei regài del pàpa Gregòrio X e staólta i g'ha töt dré pò a 'l fiöl del Nicolò, Marco, che 'l gh'ìa 16 o 17 agn e du frà Duminicà: Nicolò de Vicènsa e Guglièlmo de Tripoli.
I Polo i riarà a Kanbaliq e i vegnarà acuglìcc del Kublai Kahn. I restarà 'n Cìna per 17 agn e 'l Kublai Kahn, amiràt de la braüra del Marco Polo a cönta le stórie dei sò viàs, el g'ha tacàt a ülìga bé, al pónt de numinàl sò cunsigliér e de afidàga divèrse misiù diplomàtiche.
Segónt i rendicöncc del Marco Polo, i tré i gh'ìa domandàt divèrse ólte de püdì turnà 'n Euròpa, ma 'l Khan l'ìa tat contét dei sò vizitadùr ucidentài che 'l g'ha mai dat el sò permès.
Apéna 'ndèl 1291 el Kublai el se decidarà de dàga a Marco 'l sò öltem encàrech, minà la principèsa Koekecin (Cocacin endèl Miliù) del sò promès spùs, l'Ilkhan Arghun. La delegasiù staólta la g'ha viagiàt via mar. I partarà de la cità portuàla de Quanzhou e i narà prìma a Sumatra, e dòpo Sri Lanka e India 'nfìna a rià 'n Pèrsia. Endèl 1293 o 1294 I Polo i riarà endèl Ilkhanàt, goernàt del Gaykhatu dòpo la mórt de Arghun, e i lasarà Koekecin col Ilkhan nöf. De ché i Polo i narà a Trebizónda e de lé i ciaparà la nàve 'nfìna a Venice.
El Miliù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quan che l'è riàt a Venésia, el Marco Polo el gh'ìa ormài 44 agn e la sò Repüblica l'ìa 'n guèra cutra i Genoés. Endèna batàia navàl che gh'è stat combatìt endèle àive de Korcula, en Croàsia, el Marco l'è stat fat prizunér e portàt en prizù a Gènova. L'è stat endèl perìodo de prizù che 'l g'ha cunusìt el Rustichello de Pisa al qual el g'ha cöntàt töte le stórie del sò viàs 'n Oriènt, El Rustichello el trascriarà en lèngua d'oïl töte chèste stórie endèn lìber che 'l se 'ntitulàa Le deuisament du monde ma che dòpo 'l ciaparà 'l nòm de Il Milione (el miliù), facilmènt per vìa del scötöm de la famìa Polo che l'ìa ciamàda Emilione.