text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Aurí 2017Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 30 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
Spezial comerz eletronich
Cumpré ite tl internetLa Germania é n marcé digital dër popolar nia ma por les consumadësses y i consumadus todësc, mo ince por tröc talians. Mo datrai pél propi che de plü comerzianc ne n'ois nia mené demez n produt por la Talia, che ne foss pö pordërt gnanca tan dalunc. "Ince a me m'él bele sozedü plü iadi," dij Julia Rufinatscha, consulënta legala dla Zentrala Consumadus Europeica (ZCE) Talia - ofize de Balsan, "che i ê impröma contënta da avëi abiné dër na bona oferta sön na plata internet todëscia, mo spo canche i á dé ite la Talia sciöche paisc de spediziun él gnü sö n avis che me á plütosc desplajü: 'Chësc articul ne pó nia gní mené tla Talia', o i m'á intenü che la mësa da ping-pong costâ bëgn demanco tla Germania, mo che les spëises de spediziun ê de plü co 100 euro". Ales esclujiuns de certi paisc ti dijon “geoblocking”, pro chël che al ne toca nia ma le “rerouting”, che oress dí tan co le gní mená automaticamënter sön la plata nazionala dl Paisc de residënza, mo ince la refüsa da pert dl comerziant da mené demez le patüc o pité na prestaziun te n ater Stat comëmber. Dötes les consumadësses y düc i consumadus che á bele albü da nen fá cun le geoblocking vëgn inviá a tó sö contat cun la Zentrala di Consumadus Europeica - ofize de Balsan.
Olá é pa rové le produt che i á aposté?Regina navighëia ion te internet a chirí produc che vëgn pitá a de bogn prisc. L'ultimo iade éra stada bona da abiné n bel service dal tê y ara l'á belatira asposté. Le termin de consegnaziun ne n'ê nia dé dant avisa, mo deache al ê bele passé döes edemes á Regina metü man da se fá pinsiers y á insciö contaté la Zentrala di Consumadus Europeica de Balsan. Tla maiú pert di caji vëgn la spediziun y la consegnaziun dl patüc cumpré ite online a s'al dé zënza problems. Mo co desson pa s'astilé por se defëne da fac desplajors tratan la consegnaziun? Ci fossel pa da fá sce le patüc n’ess nia da rové adalerch o al foss danejé? De plü informaziuns de chësc vers él da ciafé tla brosciüra sön le comerz eletronich che an pó desćiarié debann sön la plata internet.
Prenotaziuns de iadi online: ofertes bunmarcé o plütosc tënores de spëises che pó ester ceres?Comot, scëmpl, bunmarcé - insciö s'imaginëion magari che al sides canche an prenotëia les vacanzes da ciasa demez. Mo ci che an arata n bun afar pó gní roviné da cosć de elaboraziun alc y da d'atres dificoltés. La pröma "tënora" por le consumadú ti vëgn bele atira tenüda canche al stlüj jö le contrat:
le cliënt é teco bele lié ala prenotaziun, sce al clichëia sön " Kostenpflichtig buchen" ("a paiamënt dles spëises"). Tl internet bastel propi ma n clich por stlüje jö n contrat liënt dal punt d'odüda iuridich y n clich demassa pó datrai ince gní cer: na retrata debann tl tëmp de 14 dis, sciöche al é le caje canche an cumpra valch online, n'é de regola nia poscibla tl setur dl tëmp lëde y dles vacanzes. N'atra dificolté vëgn dant sce an á reclamaziuns o domandes da fá, deache al é sovënz dër ri da tó sö contat cun la portina online. Por schivé de burtes sorpreses vëgnel implü aconsié da confronté avisa i prisc y ince controlé tan che al costa da prenoté diretamënter pro le partner de contrat. De plü informaziuns él da ciafé sön nosta plata internet : www.euroconsumatori.org.
Plataforma ODRDai 15 de forá dl 2016 pó dötes les consumadësses y düc i consumadus che á albü problems cun na cumpra online (ince dan da chësta data) s'adressé ala plataforma online nöia d'apajamënt dles stritaries (ODR) arjignada ite dala Comisciun Europeica; chësta plataforma ti dá inant la chestiun de strit a n organism d'apajamënt extraiudizial (ADR) y la ZCE Talia pîta spo döta l'assistënza che ó ester. La Zentrala di Consumadus Talia é gnüda nominada ofizialmënter punt de contat por l'assistënza dles consumadësses y di consumadus tl caje de stritaries che vá sura i confins fora por gauja de na cumpra online.
Por de plü informaziuns y domandes él a Osta desposiziun les consulëntes dla ZCE al numer de telefon 0471/980939 o sot a info@euroconsumatori.org.


c: text/html

text:
Marco Polo
Marco Polo (nasìt ai 15 de setèmber del 1254 – 8 de zenér del 1324) l'è stat en mercànt e esploradùr italian che, 'nsèma a sò pàder Nicolò e sò zìo Mafèo (o Matèo), i è stàcc 'ntra i prìm ucidentài a viazà 'nfìna 'n Cìna dré a la vìa de la séda. I Polo (Marco, sò pàder e sò zìo) i è restàcc en Cìna per didisèt agn prìma de turnà a Venésia.
I viàs dei Polo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El bubà e 'l zìo del Marco Polo i ìa mercàncc e i gh'ìa stabilìt de le bàzi comerciài a Costantinòpoli, en Crimèa e 'ndèla part ucidentàla del impéro Móngol. I du fredèi i ìa zabèla riàcc endèi teretóre che 'ncö i è pàrt de la Cìna e i ìa turnàcc endré condèn mesàgio per el pàpa.
Quach agn dòpo, i è turnàcc a pàrter col encàrech de consegnà 'na lètera e dei regài del pàpa Gregòrio X e staólta i g'ha töt dré pò a 'l fiöl del Nicolò, Marco, che 'l gh'ìa 16 o 17 agn e du frà Duminicà: Nicolò de Vicènsa e Guglièlmo de Tripoli.
I Polo i riarà a Kanbaliq e i vegnarà acuglìcc del Kublai Kahn. I restarà 'n Cìna per 17 agn e 'l Kublai Kahn, amiràt de la braüra del Marco Polo a cönta le stórie dei sò viàs, el g'ha tacàt a ülìga bé, al pónt de numinàl sò cunsigliér e de afidàga divèrse misiù diplomàtiche.
Segónt i rendicöncc del Marco Polo, i tré i gh'ìa domandàt divèrse ólte de püdì turnà 'n Euròpa, ma 'l Khan l'ìa tat contét dei sò vizitadùr ucidentài che 'l g'ha mai dat el sò permès.
Apéna 'ndèl 1291 el Kublai el se decidarà de dàga a Marco 'l sò öltem encàrech, minà la principèsa Koekecin (Cocacin endèl Miliù) del sò promès spùs, l'Ilkhan Arghun. La delegasiù staólta la g'ha viagiàt via mar. I partarà de la cità portuàla de Quanzhou e i narà prìma a Sumatra, e dòpo Sri Lanka e India 'nfìna a rià 'n Pèrsia. Endèl 1293 o 1294 I Polo i riarà endèl Ilkhanàt, goernàt del Gaykhatu dòpo la mórt de Arghun, e i lasarà Koekecin col Ilkhan nöf. De ché i Polo i narà a Trebizónda e de lé i ciaparà la nàve 'nfìna a Venice.
El Miliù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che l'è riàt a Venésia, el Marco Polo el gh'ìa ormài 44 agn e la sò Repüblica l'ìa 'n guèra cutra i Genoés. Endèna batàia navàl che gh'è stat combatìt endèle àive de Korcula, en Croàsia, el Marco l'è stat fat prizunér e portàt en prizù a Gènova. L'è stat endèl perìodo de prizù che 'l g'ha cunusìt el Rustichello de Pisa al qual el g'ha cöntàt töte le stórie del sò viàs 'n Oriènt, El Rustichello el trascriarà en lèngua d'oïl töte chèste stórie endèn lìber che 'l se 'ntitulàa Le deuisament du monde ma che dòpo 'l ciaparà 'l nòm de Il Milione (el miliù), facilmènt per vìa del scötöm de la famìa Polo che l'ìa ciamàda Emilione.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun entradas da 834'481 francs ed ed expensas da 827'849 francs hai dà in gudogn da 6'732 francs. Il suveran da Tschappina ha approvà il quint 2016. L'onn 2016 era il pe da taglia per l'emprima giada 100% e quest fatg ha procurà per damain entradas da taglia.
Ulteriuras decisiuns ed infurmaziuns
- A l'ovra electrica è da pliras parzellas da la vischnanca da Tschappina vegnì dà il dretg da passar cun conducts.
- Vinavant bajegia Tschappina ina susta per l'auto da posta a Tschappina Sura. Ils proxims trais envierns va l'auto da posta numnadamain sco emprova da Tschappina Sura sin il pass dal Glas. Per questa susta è vegnì concedì in credit da 35'000 francs.
- Las lavurs d'access per la surbajegiada «Mülibüel» èn ils proxims dis finids. Cun la construcziun per l'emprima chasa vegn cumenzâ anc questa stad.
- La cumpagnia da la protecziun civila Rain Posteriur ha gidà reparar la via che maina sin l'alp Parpeina.
RR novitads 10:00


text:
La partida liberaldemocratica dal Grischun ha lantschà uffizialmain ses cumbat electoral. Ella va cun be in candidat en il cumbat: Christian Rathgeb che sesa gia en la regenza e maina il Departament da giustia, segirezza e sanadad.
Perquai er il slogan da cumbat: «Passiun cumprovada per il Grischun» ina maschaida dals davos dus slogans d'elecziun da Christian Rathgeb: «Passiun per il Grischun» e «Sa cumprovà per il Grischun». Puncto candidat ed er puncto slogan na datti pia nagins experiments tar la PLD.
Gia en mira ils proxims onns
Forsa er perquai para il candidat dals Liberaldemocrats pulit luc. El na para betg gnervus pervi da las elecziuns. Anzi, el ha gia en mira las sfidas che spetgan el ils proxims onns en ses departament. E quai malgrà ch'el na sa anc betg, sch'el vegn reelegì e malgrà ch'el na sa anc betg, sch'el po salvar «ses» departament.
Tranter auter sajan las sfidas en il sectur da segirtad cun terror, criminalitad en la rait u er cun dronas fitg grondas. Ed er en il sectur da sanadad spetga anc inqual sfida sin Christian Rathgeb. Sch'el vegn lura reelegì ils 10 da zercladur e sch'el po lura er salvar «ses» departament.
RR actualitad 17:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Hertogenbosch: ussa datti il duel svizzer Golubic cunter Bencic
La giugadra da tennis svizra, Viktorija Golubic è en il quartfinal dal turnier da 's-Hertogenbosch en l'Ollanda. Il numer 113 da la rangaziun mundiala ha battì la Giapunaisa Risa Ozaki cun 6:4 e 6:2. Era Belinda Bencic ha gudagnà, uschia ch'i dat il duel svizzer.
Viktorija Golubic frunta sin Belinda Bencic. Lezza ha gudagnà en trais sets cunter l'Americana Varvara Lepchenko cun 3:6, 6:3 e 6:2.
RR novitads 18:00


text:
Profil cun Roland Conrad
- Sonda, 28.11.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 28.11.2015, 9:03, RTR
«Impressaris èn fitg socials»
Ses siemi è gia stà da pitschen ensi da daventar ina giada il patrun da l'interpresa famigliara. Roland Conrad ha era cuntanschì sia finamira. Il proxim onn, cun 60 onns, vul il bab da duas figlias creschidas sa retrair or da l'operativa da la firma Foffa Conrad e sa deditgar pli ferm als contacts directs cun la clientella.
En il Profil dal Radio Rumantsch raquinta l'impressari davart il squitsch che crescha adina dapli en il sectur da construcziun, l'avaina sociala a favur dals emploiads e davart las perspectivas e l'avegnir da l'interpresa.
Redacziun: Anna Caprez


text:
La decisiun dad excluder saja stada greva, dentant inevitabla. Quai scriva l'Uniun grischuna da chatschaders da patenta en ina communicaziun. La critica dal comité d'iniziativa cunter la chatscha supplementara saja dentant stada memia radicala. Perquai haja ins uss exclus trais persunas.
Da tgi ch'i sa tracta na vuleva il president da l'Uniun da chatschaders da patenta betg tradir. Dentant gia avant radund duas emnas aveva el ditg ch'el veglia discutar en suprastanza d'excluder l'iniziant Christian Mathis.
RR actualitad 06:00


text:
Entlebuch (distret)
El Distret de Entlebuch (en todèsch: Amt Entlebuch) l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Ämter) del cantù de Lucèrna. Endèl més de Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù de 18 637. La capitàl del distrèt l'è la citadìna de Schüpfheim. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e de religiù cristiàna catòlica.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Entlebuch l'è furmàt dei 9 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ LUSTAT-Canton of Lucerne Statistical Office as of 2000 survey, (Todesch) accessed 25 August 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- District of Entlebuch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Entlebuch online (Todesch)
- UNESCO Biosphaere Entlebuch


text:
Sco quai ch’il Cussegl grond ha decidì èn las investiziun per la sanaziun da la scola chantunala a Cuira la basa per la calculaziun da las pauschalas d’investiziun ch’il chantun paja per scolar ed onn a las scolas medias privatas.
En concordanza cun il gimnasi avain nus desistì da daventar activ
In fatg ch’è probabel betg stà conscients a tut las votantas ed ils votants, manegia il president communal da Mustér, Francestg Cajacob. «En concordanza cun il gimnasi da la claustra da Mustér han ins desistì da daventar activ per far attent sin quest fatg.»
Fauss mecanissem
Il rectur da la scola claustrala, Bruno Hensler, n’è era betg persvas da quest mecanissem. Tenor el stuessi quel funcziunar il cuntrari sch’il chantun veglia rinforzar las regiuns. L’idea da far dependent las indemnisaziuns a la regiun da l’autezza d’investiziun en il center na saja betg la dretga via. Perquai è Hensler n’era betg surstà ch’i ha dà vischnancas che han ditg na.


text:
En la lutga finala ha Armon Orlik fatg curtas cun ses adversari cunfavurit Domenic Schneider. Gia suenter 81 secundas ha Orlik smatgà Schneider en il resgim. A Schwanden en il chantun Glaruna ha Orlik confermà, ch’el s’audia tranter ils pli ferms lutgaders actuals. En la vegliadetgna da gnanc 23 onns ha il lutgader da Maiavilla gia gudagnà per la dieschavla giada en sia giuvna carriera ina festa da lutga da tschupè. En questa stagiun èsi l’emprima da questas festas impurtantas che Orlik ha gudagnà.
Ina festa quasi senza macla
Sin via en la lutga finala è Armon Orlik stà quasi senza macla. Mo encunter Samir Leuppi ha el stuì sa cuntentar cun in pari. Las ulteriuras lutgas inclusiv la lutga finala cunter Dominic Schneider ha Orlik gudagnà. Dals ferms lutgaders da la Svizra dal nordost ha sulettamain Samuel Giger mancà, il lutgader da la Turgovia ch’ha gia gudagnà quest onn duas festas.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Kerry avertescha l’Israel d’attatgar l’Iran
Il minister da l'exteriur american John Kerry ha avertì l'Israel d'attatgar l'Iran pervi da la dispita d'atom. In'attatga unilaterala fiss in sbagl enorm, uschia Kerry sin la dumonda dad NBC, sche la cunvegna cun l'Iran haja laschà crescher il ristg d'ina attatga militara u virtuala israeliana.
Ina tala attatga avessi grevas consequenzas per l'Israel e per la regiun. John Kerry tschertga actualmain sustegn per la cunvegna che las 5 pussanzas da veto en l'ONU e la Germania han chattà cun l'Iran.
RR novitads 11:00


text:
Acziuns n'èn betg adina propi acziuns
- Mardi, 8.12.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 8.12.2015, 11:15, RTR
Durant il temp da Nadal ariva ina reclama suenter l'autra en chascha da brevs. Blers rabats ed acziuns, ideal per ils regalins da Nadal. Dentant n'èn products betg adina uschè favuraivels sco ch'i paran en l'emprim mument.
Passa 50% rabat e tuttina medem char sco tar la concurrenza
Nus prendain in da blers exempels ch'ins chatta per il mument. Ina televisiun, enstagl da 2999.90 mo pli 1399.90. In grond rabat, bunamain 55%. Sch'ins dat dentant en il num da la televisiun sin google, alura as vesa, tut la concurrenza venda la televisiun era per quest pretsch, senza rabats ed acziun.
Sco è quai pussaivel? Guido Sutter, manader da la partiziun da dretg tar l'uffizi federal deconomia SECO, enconuscha las respostas.
Tenor lescha èn lubidas suandantas acziuns:
- Il pretsch da congual sto esser il pretsch, ch'era avant l'acziun era propi il pretsch ch'ins ha vendì la televisiun en l'atgna butia. Lura pon ins duvrar il pretsch pli aut per mussar il rabat. Quai dentant mo durant maximal dus mais suenter il midament dal pretsch.
- Il pretsch sto vegnir vendì suenter l'acziun per il pretsch che vegn duvrà per congualar il rabat. Quai po esser il cas, sch'ins lantscha in nov product. Suenter sto la butia dentant era propi vender il product per il pretsch pretais en il rabat.
- Il pretsch da concurrenza è pli aut sco l'agen. La butia mussa ch'ins venda il product pli bun martgà sco la concurrenza. En quai cas ston ins dentant savair mussar, ch'ins ha propi la televisiun pli favuraivla. Sche quai n'è betg il cas, n'è l'acziun betg lubida.
Betg lubidas èn suandantas acziuns:
- Il pretsch che vegn duvrà per mussar il rabat n'è mai stà il pretsch dal product en butia. Quai n'è betg lubì. Ina butia sto savair mussar si che lur product è propi ina giada vegnì vendì per quai pretsch pli char. Sche la butia na sa betg far quai, è il rabat betg lubi.
- In product è gia dapi passa dus mais scrit ora sco acziun. Quai n'è betg lubi. Ina acziun, nua ch'i vegn congualà cun in pretsch vegl, as po far durant maximalmain dus mais. Suenter han ins da surprender il pretsch actual.
Il client ha era da surprender responsabladad
Tenor Guido Sutter, mender da la partiziun da dretg dal SECO è la suletta pussaivladad da sa proteger, da far ina curta controlla. Quella è ozendi fitg simpla. Dar en il num dal product sin google e guardar per quant che la concurrenza venda il product. Uschia ans po far la segira, ch'il pretsch è propi ina acziun, u simplamain ina adattaziun dal pretsch envers la concurrenza.


text:
Swiss Ski ha fatg tar Swiss Olympic ina dumonda per ina permissiun d'excepziun per Janka. Swiss Ski è sa basà sin l’uschenumnada clausula medicinala.
Quella vala per atlets che n’han betg accumplì ils criteris da selecziun pervi dad ina blessura ma che avessan il potenzial necessari.
Averts per ina discussiun
Swiss Olympic è avert davart in’eventuala selecziun da Janka. Els sajan pronts da discutar, ha ditg Jürg Stahl, il president da Swiss Olympic. En uschè in cas dettia adina ina via. Swiss Olympic è l'organisaziun che decida davart la participaziun alsgieus olimpics.
Nizzegiar las schanzas
Janka vul ir l'emna che vegn a Kitzbühel. Sin la «Streif» vul el far almain ils trenaments per la cursa rapida.
L’october passà aveva Janka rut il liom cruschà. El ha be pli paucas schanzas per sa qualifitgar per ils gieus olimpics.


text:
Per il minister da l'exteriur da la Germania Sigmar Gabriel è uss, suenter ch'il schurnalist Deniz Yücel è puspè en libertad, il dretg mument per restabilisar il dialog cun la Tirchia. El n'enconuschia nagina meglra metoda che da nizzegiar bunas situaziun per cuntanscher anc meglras, ha il politicher da la partida socialdemocratica accentuà tar la conferenza da segirtad a Minca.
Ils discurs stoppian era tangar temas difficils, sco ina giustia independenta, ils dretgs umans ni era la libertad da las medias en Tirchia. El saja conscient, ch'ins vegnia betg direct d'accord cun la Tirchia. Senza il dialog cun la Tirchia na vegnan ins però betg vinavant.
RR novitads 12:00


text:
La lescha da la chombra dals represchentants è vegnida approvada da 419 dals represchentants. Be trais han vuschà cunter. Suenter la chombra dals represchentants sto anc il senat vuschar davart la lescha. Che quel vegn a dar ses consentiment saja tant sco segir. Suenter sto anc il president american, Donald Trump suttascriver la lescha.
Cun la lescha duain Las sancziuns cunter la Russia vegnir rinforzadas punctualmain perquai che hackers russ duain avair intervegnì en il cumbat electoral american. Latiers duai la Russia vegnir punida pervi da l'annecziun da la peninsla Crim e per sias intervenziuns militaras en la Siria. En il cas da l'Iran vai per il program atomar dispitaivel.
La lescha prenda era davent al president Trump la pussaivladad da schluccar en atgna reschia las sancziuns cunter la Russia. En futur stuess Trump preschentar in rapport per schluccar sancziuns. Quai rapport stuess mussar si ch'i giascha en l'interess da segirezza dals Stadis Unids da schluccar las sancziuns.
RR novitads 06:00


text:
In zun impurtont datum ei per Tavanasa e Danis, gie schizun per l'entira Cadi ils 13 da fevrer 1955. Quella dumengia suenter miezi han las vischnauncas dalla Cadi cuncediu alla pusenta Ovra svizzera electrica septentrionala/orientala a Baden (NOK) d'explotar l'aua dil Rein per la forza electrica. Tut las vischnauncas dalla cadi ein separticipadas vid quella fatschenta ed oz (1985) secloma l'ovra "Ovra electrica Reinanteriur." L'aua dil Rein vegn menada tras in tunnel da 28 km naven da Tujetsch tochen Cahantscha e da leu cun gronda pressiun en la centrala a Tavanasa, ella acla dil Mettel. Era il terren da vart seniastra dil Rein, las Dautras, in liug historic ei daventaus "unfrenda" da quella gronda ovra electrica. Gie las Dautras, nua che 1799 ils delegai dalla Cadi cun Pader Placi a Spescha sentaupan cun l'armada franzosa da general Demont, in um romontsch, che haveva fatg carriera militara en Frontscha, e concludiu cheu in armisteci.
Bia lavur e gudogn ad indigens ed jasters ha quell'ovra purtau. Igl onn 1961 ei la centrala en funcziun e produzescha electricitad, che vegn trasmessa alla bassa tras ina lingia da 380'000 Volts.
Cun quei che Tavanasa schai schi datier dil Rein, eis ei da capir, che beinenqualin haveva, surtut pli baul dil temps ch'ils scaruns cursavan la stad dil Rein si ed igl atun engiuviars, la pissiun e la fleivlezia pils scaruns. In di da November mava il polizist da Tavanasa ora, e gest en quei mument vegn in gat cun la cua d'in scarun da scala giu. Tgei ch'ei deva quei di gentar e tgei ch'il polizist ha fatg, schein nus sura alla fantasia da quels che legian questas notizias.
Lorenz Derungs mit einem "scarun" (Rheinlanke, Lachsforelle)
Foto zirka 1950 herum
Ina caussa da Tavanasa lein nus buca emblidar;
Duront la stad disturba negin clar dalla glina il durmir dils da Tavanasa.
Ed igl unviern eis ei buca pusseivel da vegnir brins cul sulegl da Tavanasa.


text:
Echosmith: «Future me»
- Gievgia, 28.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 28.9.2017, 9:30, RTR
Gia dapi lonn 2009 datti la gruppa americana Echosmith. Spezial è che tuts commembers da la gruppa èn fragliuns. Lur emprim hit han els gì trais onns pli tard cun la single «Cool Kids». Propi success han els dentant mo gì en l'America. Quai vulan els ussa midar cun lur nova single «Future me». Per quai han els gest envidà anc plirs da la famiglia. Numnadamain la mamma, la tatta ed ina cusrina han era giugà en il video tar la chanzun.


text:
Compact-Info
Orëise nen savëi deplü dl ejam de bilinguism y de sciöche al vëgn fat?
Pro la sënta di ejams tla strada Dr. J. Perathoner 10 a Balsan pitunse n de d’informaziun sön i ejams de bilinguism, olache al vëgn pité la simulaziun dla proa scrita y de chëra a usc cun chësc program:
- Presentaziun dl ejam de bilinguism: al gnará presenté avisa i locai y la strotöra dl ejam.
- Simulaziun cun feedback dla comisciun: al gnará savaié l' ejam a usc y l’ejam scrit por podëi porvé fora instësc.
- Punt d'incuntada por la conversaziun: chiló s’incunton y se conescion por jí spo inant cun la conversaziun debann, ince tres internet, Skype, Whatsapp y i.i.
- Imparé instësc: tratan döta la manifestaziun podëise s’informé sön co s’anuzé de internet y dles tecnologies nöies por imparé i lingac a na moda saurida y debann.
Orëise fá para? Clichede sön chisc link por odëi le program y d’atres informaziuns.


text:
Il cumbat electoral ha cunzunt survegnì schlantsch entras ils embrugls enturn ils cartels en la branscha da construcziun en l'Engiadina, la demissiun dad Andreas Felix e la candidatura da Linard Bardill. In cumbat sco tal tranter ils set candidats n'haja quai dentant betg dà, uschia la valitaziun dal schefredactur da RTR Flavio Bundi ed il manader da l'actualitad Valentin Schmed.
D'accord èn els ch'ils trais cussegliers guvernativs da fin qua Mario Cavigelli, Jon Domenic Parolini e Christian Rathgeb vegnian reelegids ils 10 da zercladur 2018. Er che Peter Peyer, il candidat dals socialdemocrats prendia plaz l'auter onn en la Chasa grischa na dubitian els betg.
Per il davos plaz vegni dentant stretg. Valentin Schmed crai plitost ch'il Sursilvan Marcus Caduff fetschia la cursa, cunquai ch'el haja fatg in cumbat electoral solid.
Flavio Bundi dentant è plitost da l'avis che Walter Schlegel da la PPS ertia il sez da la PBD. Quai dentant mo, sch'el vegn da mobilisar ils commembers da la basa ed er da recaltgar vuschs en las valladas dal sid.
RR actualitad 12:00


text:
Al Jarreau: «Boogie down»
- Mesemna, 10.10.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 10.10.2018, 9:30, RTR
Al Jarreau, naschì ils 12 da mars dal 1940 e mort ils 12 da favrer da l'onn passà è stà in dals gronds chantadurs, in vair acrobat da vusch.El è l'unic chantadur che ha survegnì in Grammy en trais categorias: Pop, R'n'B e jazz – e dad el datti blers tocs impressiunants.
In dals pli enconuschents è «Boogie down», cumparì il 1983 sin ses 6avel disc «Jarreau». Là mussa el ina giada dapli sia capacitad unica da schonglar cun ils tuns e sia vusch dat a la chanzun in'expressiun fitg ferma ed intensiva. Quellas abilitads ha el survegnì grazia a ses engaschament, el ha exercità e trenà uras ed uras per rivar sin quest livel.
E lura ha el gì sustegn da ses producent Jay Graydon che ha engaschà musicists da renum sco Jerry Hey, Steve Gadd, Jeff Porcaro e David Foster. Il disc è in nr. 1 en las paradas da jazz e la single «Boogie down» daventa in dals tocs ils pli enconuschents dad Al Jarreau.


text:
Persunas salvadas cun helicopter
Ina famiglia da trais persunas ha stuì passentar la notg en lur auto en in tunnel, perquai che pliras bovas han sutterrà la via en la Val S-charl. Il Helibernina ha sgulà la gievgia a bun'ura l'um e las duas dunnas a Scuol, nua che la famiglia fa vacanzas. Gia la saira dal prim d'avust aveva la Rega empruvà da sgular. La vista n'era dentant betg bun'avunda, uschia ch'il helicopter ha pudì sgular pir la gievgia.
La vischnanca da Scuol ha communitgà areguard la via en Val S-charl:
- per peduns e velocipedists ha la via entant puspè pudì vegnir averta,
- per autos da persunas e bus pitschens resta la via serrada enfin ils 3 d'avust enturn las 08:00,
- per l'auto da posta resta la via serrada probablamain fin il 4 d'avust a las 08:00.
La Val d'Uina è averta per tut il traffic.
Pass dal Flüela – puspè avert
Er al Pass dal Flüela hai dà ina bova. Persunas na sajan betg vegnidas blessadas, sco quai che la Polizia chantunala ha confermà sin dumonda da RTR. La bova haja però sutterrà l'entira via e saja per consequenza stada serrada fin ils 2 d'avust da mezdi.
Bova en Val Russein
En la Val Russein sur Sumvitg èn 20 persunas stadas serradas en, perquai ch'ina bova ha bloccà la via. Suenter ch'ina maschina gronda ha gì rumì la via, han ellas pudì bandunar la val.
Access Livigno serrà
Pervia d'ina bova resta la via a Livignio sur La Drossa serrada ad interim. Livignio è uschia cuntanschibel be via Forcola di Livigno.
Regiun Silvretta
Era quatter persunas ch'eran vi da far ina tura en la regiun da Silvretta èn vegnidas en in urizi. La Rega ha sgulà quellas persunas a Claustra.
Traffic da trens er impedì
Pervi dad inundaziuns è er il traffic da viafier tranter Cuira e Son Gagl stà interrut il prim d'avust ad interim. Tenor Meteo Schweiz na midan ils ferms urizis però nagut vi da la setgira. Per mitigiar la situaziun stoppia quai plover sur in temp pli lung.
RR novitads 06:00+


text:
Sco la polizia chantunala scriva era ina automobilista da viadi da Tirano en direcziun dal Puschlav. Nua che la viafier retica e la via principala sa spartan, saja la dunna charrada vinavant sin ils binaris da la viafier. Suenter bun 30 meters vuleva ella manar l’auto enavos sin la via, sur il paracar. Sinaquai èsi vegni ad ina collisiun cun in auto che vegniva encunter.
Las 6 persunas blessadas ha l'ambulanza transportà en l'ospital a Poschiavo per ulteriuras controllas. Ils dus autos han in donn total.
RR novitads 18:00


text:
Svezia
La Svezia (svedais Konungariket Sverige u simplamain Sverige) è ina monarchia parlamentara situada en l’Europa dal Nord. Il territori dal stadi cumpiglia la part orientala da la Peninsla Scandinava sco er las inslas Gotland ed Öland. La Svezia fa part dal Cussegl dal Nord e tutga dapi il 1995 tar l’Uniun europeica; cuntrari a la Norvegia ed al Danemarc n’è la Svezia dentant betg commembra da la NATO.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Istorgia
- 4 Politica
- 5 Economia
- 6 Traffic
- 7 Meds da massa
- 8 Cultura
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia cunfinescha cun il Kattegat – la mar situada en il vest en direcziun dal Danemarc –, cun la Norvegia e la Finlanda sco er cun la Mar da l’Ost. Tar la Svezia tutgan radund 221 800 inslas; las trais grondas èn Gotland (2994 km²) ed Öland (1347 km², situadas omaduas en la Mar da l’Ost) sco er Orust (346 km², al nord da Göteborg). L’extensiun maximala dal pajais dal nord al sid munta a 1572 km, da l’ost al vest a 499 km. Il cunfin statal situà sin la terra ha ina lunghezza da 1619 km vers la Norvegia, resp. da 586 km vers la Finlanda.[3]
Grondas parts dal pajais èn planivas u collinusas. Vers il cunfin norvegiais munta il Massiv Scandinav percunter fin a 2000 m sur mar. Il pli aut punct dal pajais furma il Kebnekaise (2111 m s.m.). Sur l’entir pajais èn repartids 29 parcs naziunals; ils gronds dad els giaschan en il nordvest.
Topografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia dal Sid e Svezia Centrala (Götaland e Svealand) cumpiglian radund dus tschintgavels dal pajais ed èn partidas dal sid al nord en trais cuntradas grondas. La Svezia dal Nord (Norrland) cumpiglia ils ulteriurs trais tschintgavels ed è partida dal vest a l’ost en trais cuntradas grondas. Ils flums ils pli lungs dal pajais èn Klarälven, Torne älv, Dalälven, Ume älv ed Ångermanälven. Ils pli gronds lais èn Vänern, Vättern, Mälaren e Hjälmaren.
Svezia dal Sid e Svezia Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
La part il pli al sid dal pajais, la provinza istorica Skåne, furma ina prolungaziun da la planira da la Germania dal Nord e dal Danemarc. Qua giascha er il punct il pli bass dal pajais (2,4 m sut il spievel da la mar) ed il punct situà il pli al sid (Smygehuk).
Vers nord suonda l’auta planira da la Svezia dal Sid, ina regiun che cumpiglia in grond dumber da lais lunghents ch’èn sa furmads en il temp da glatsch tras erosiun.
La terza cuntrada gronda furma la foppa da la Svezia Centrala. I sa tracta d’ina cuntrada planiva, sfendagliusa ch’enserra grondas planiras, muntognas a plateaus, fiords e lais.
Svezia dal Nord[modifitgar | modifitgar il code]
En il vest da la Svezia dal Nord giaschan las Muntognas Scandinavas che furman il cunfin vers la Norvegia. Ils singuls pizs da questa chadaina da muntognas cuntanschan autezzas tranter 1000 e 2000 meters sur mar. Il punct il pli al nord dal pajais giascha al cunfin dals trais pajais Norvegia, Svezia e Finlanda (Treriksröset).
Vers ost suonda l’avantterren che cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut las regiuns grondas da la Svezia. Vers la muntogna èn situadas autas planiras sin in’autezza da 600 fin 700 meters. A quellas suondan regiuns collinusas che sa sbassan vers l’ost. Qua èn er situads ils gronds giaschaments da metals dal pajais (fier, arom, zinc e plum). Ils gronds flums da la Svezia naschan en il Massiv Scandinav e culan quasi parallel in sper l’auter en valladas profundas vers la Mar da l’Ost.
Per lung la riva da la Mar da l’Ost è situada la regiun da costa che vegn interrutta tranter Härnösand ed Örnsköldsvik d’in bratsch da l’avantterren che tanscha fin a la mar (Höga Kusten, parc naziunal).
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
Grondas parts da la Svezia consistan da grip primitiv sco gnais e granit. En il Jämtland ed en parts da la Svezia Centrala e Svezia dal Sid (uschia per exempel era sin las inslas Öland e Gotland) èn per part avant maun vastas stresas che derivan dal silur.
Durant ils temps da glatsch era la Peninsla Scandinava cuverta dal tuttafatg cun glatsch. La pressiun ed il moviment da las massas da glatsch han furmà a moda decisiva vastas parts da la cuntrada. Il grond glatscher scandinav dal davos temp da glatsch ha dissegnà la cuntrada odierna cun ses numerus lais, flums e cascadas. Il regress dal glatscher è stà accumpagnà da process da mular e stgavorgiar ch’han manà – sper las morenas – als deposits caracteristics da crappels e crappa radunda che vegnan numnads en svedais åsar.
In factur ch’è anc oz impurtant, è l’auzament dal terren. Durant il temp da glatsch avevan las massas da glatsch smatgà giu la crusta da la terra; dapi ch’il glatsch è luà (ca. 10 000 a.C.), è quella s’auzada successivamain per radund 800 meters. Anc oz munta l’auzament annual tut tenor regiun 6 fin 11 mm.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima da la Svezia è relativamain miaivel per la posiziun geografica dal pajais. Il factur climatic dominant furma il Current dal Golf nà da l’Atlantic. Grondas parts da la Svezia èn perquai segnadas d’in clima umid cun bleras precipitaziuns e differenzas da temperatura relativamain pitschnas tranter stad ed enviern.
I dat dentant er regiuns ch’enconuschan in clima continental caracterisà da precipitaziuns bassas e da grondas differenzas da temperatura tranter la stad e l’enviern. Igl èn quai en emprima lingia las autas planiras da la Svezia dal Sid, plinavant parts da l’avantterren dal Massiv Scandinav. In clima polar datti be en l’auta muntogna al nord dal pajais.
La Svezia s’extenda dal 55avel al 69avel grad da ladezza, uschia ch’ina part dal pajais giascha al nord dal circul polar. Perquai enconuscha il pajais ina differenza considerabla tranter ils lungs dis da stad e la lunga stgiradetgna d’enviern.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia dal Nord è segnada da vasts guauds da coniferas boreals. Vers sid prendan lura ils guauds maschadads suramaun. Ils guauds da feglia en il sid dal pajais han ins per part runcà per gudagnar terren cultivà; per part èn els er vegnids remplazzads tras guauds da coniferas che creschan pli spert.
Las inslas Gotland ed Öland èn segnadas da cundiziuns climaticas e geologicas in pau spezialas ed enconuschan perquai ina flora ordvart ritga e rara. Tranter auter creschan qua plantas che cumparan uschiglio be sin il Balcan. Menziun speziala meritan las numerusas spezias d’orchideas.
Entaifer la fauna han surtut il tschierv ed il portg selvadi puspè pudì sa sviluppar en il sid dal pajais a vastas populaziuns, suenter che questas spezias eran quasi vegnidas extirpadas dal tuttafatg en il 18avel e 19avel tschientaner. Il chavriel arriva in pau pli lunsch vers nord ch’il tschierv, ma er ses territori da derasaziun è limità sin la Svezia dal Sid e la Svezia Centrala.
La Svezia è dentant enconuschenta surtut pervi dal pli grond dumber d’elans en tut l’Europa. Quels muntan in privel considerabel per il traffic sin via: l’onn 2006 hai dà bunamain 5000 accidents cun elans. Ils davos onns è plinavant il dumber dad urs, lufs e lufs-tscherver creschì considerablamain.
Il 1909 ha la Svezia endrizzà sco emprim pajais en l’Europa parcs naziunals. Fin oz èn radund 11 % da la surfatscha dal pajais protegids sco parcs e reservats da la natira resp. en furma dals 29 parcs naziunals. En avegnir èsi previs d’anc augmentar considerablamain questa surfatscha.[4]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia dumbra radund 9,906 milliuns abitants. 90,8 % èn Svedais, 2,5 % uschenumnads Finais da la Svezia (l’entira Finlanda ha appartegnì sur tschientaners a la Svezia). Finais furman ina gronda gruppa a Tornedalen, ils blers dad els vivan però en la Svezia Centrala. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn blers immigrants da la Finlanda arrivads en Svezia; ils uffants da quests lavurers esters discurran savens anc finais sco lingua materna.
Oz vivan radund 20 000 Sams en Svezia. Ils blers dad els èn s’assimilads: be paucs vivan da la tratga da rens e la chatscha e pestga che furmavan las professiuns tradiziunalas dals Sams na giogan praticamain nagina rolla pli. La tratga da rens ha cumenzà pir vers la mesadad dal 17avel tschientaner, cura ch’il management da guerra da Gustav II Adolf consumava adina dapli daners da taglia. Giond en tschertga da novas funtaunas da gudogn, han ins er fatg tributars ils Sams. Damai che la chatscha tradiziunala na purtava betg avunda entradas, han quels cumenzà a dumestitgar ed allevar ils rens.
Radund 14 % da la populaziun svedaisa è naschida a l’exteriur. La gruppa la pli gronda furman ils Fins cun radund 175 000 persunas. Ulteriuras gruppas pli grondas derivan da l’Irac (109 000), da l’anteriura Jugoslavia (72 000; vitiers vegnan anc 55 000 persunas da la Bosnia-Erzegovina), da la Pologna (63 000) e da l’Iran (57 000).[5] Menziun speziala meritan plinavant ils radund 90 000–120 000 Assirs cristians. Be enturn la citad Södertälje, al sidvest da Stockholm, vivan radund 20 000 dad els. La gronda part appartegna a la baselgia ortodoxa da la Siria.
L’onn 2008 dumbrava la Svezia 562 100 persunas ch’eran burgaisas d’auters stadis (radund 6 % da la populaziun dal pajais). La gronda part dad els derivava dals pajais vischinants Finlanda (77 000), Danemarc (39 000) e Norvegia (35 000). La pli gronda gruppa d’ordaifer la Scandinavia furmavan ils Iracais (48 000).[6] Bleras persunas da pajais dal Proxim Orient èn arrivadas en ils onns 1990 pervi da la politica d’asil liberala dal pajais.
Il dumber da naschientschas giascha cun 1,85 uffant per dunna (2006) sut la sava da reproducziun (2,1 uffant per dunna), ma tuttina marcantamain sur la media da l’Uniun europeica che muntava il 2005 a 1,52 uffants.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il fanadur 2009 n’è il svedais betg be de facto, mabain er de jure la lingua uffiziala dal pajais. A Tornedalen, per lung il cunfin svedais-finais, discurra radund la mesadad da la populaziun finais da Tornedalen (Meänkieli). Il sami vegn anc duvrà d’intginas milli persunas sco lingua principala; els tuts fan dentant er diever dal svedais. En Svezia èn il finais, il finais da Tornedalen, il jiddic, il romani, il sami e la lingua da segns svedaisa renconuschids sco linguas minoritaras.
Bunamain 80 % da la populaziun svedaisa discurra englais sco lingua estra. Per l’ina furma l’englais l’emprima lingua estra en scola; per l’autra vegnan films englais per regla emess a la televisiun senza sincronisaziun (be cun suttitels svedais). Sco segunda lingua estra elegia la gronda part dals scolars il spagnol. Er il tudestg ed il franzos vegnan purschids sco segundas linguas estras; fin il 1945 era il tudestg en Svezia ed en tut la Scandinavia l’emprima lingua estra.
Il norvegiais ha fermas sumeglientschas cun il svedais e vegn perquai chapì detg bain. Per il danais vala quai damain, en spezial ordaifer las anteriuras regiuns danaisas Halland, Blekinge e Schonen. Il finais na furma percunter betg ina lingua indogermana e sa differenziescha perquai fermamain da las linguas scandinavas.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 appartegnevan 71,3 % da la populaziun svedaisa a la baselgia evangelic-luterana. Quella ha furmà dal 1527 al 1999 la baselgia naziunala dal pajais. Dapi il 2000 sa diminuescha il dumber da commembers marcantamain.
La segund gronda cuminanza religiusa furman ils muslims cun radund 250 000 cartents (2,7 %). La baselgia roman-catolica ha 150 000 commembers (1,6 %) e la baselgia ortodoxa radund 100 000 (1,1 %). Daspera datti en Svezia radund 23 000 Testimonis da Jehova (0,25 %) e radund 10 000 persunas ch’appartegnan a la cuminanza religiusa gidieua.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da furmaziun svedais cumpiglia quatter partiziuns: sectur prescolar, scola, scolas autas ed universitads, furmaziun da creschids. La scola obligatorica dura nov onns (dal 7avel al 16avel onn da vita). Silsuenter pon ins frequentar ina furmaziun gimnasiala facultativa che dura trais onns. Radund 30 % dals giuvenils ch’han terminà il gimnasi cumenzan entaifer tschintg onns cun in studi.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1970 è il term ‹model svedais› daventà enconuschent lunsch enturn sco furma dal stadi d’assistenza sociala cun purschidas fitg vastas. Quest model ha furmà il resultat d’in svilup da radund tschient onns. Emprims fundaments dal sistem social eran vegnids mess tranter il 1890 ed il 1930. Suenter che la partida dals lavurers socialdemocratica è vegnida al timun il 1932, è il svilup dal stadi social alura vegnì declerà sco project politic prioritar.
Il sistem social svedais cumpigliava la finala tut las vegliadetgnas, da l’uffant pitschen (en furma da l’assistenza per uffants communala) fin als pensiunads (en furma dal provediment d’attempads communal). Ils davos onns èn dentant stadas necessarias grondas midadas: Per l’ina ha ina gronda crisa economica a l’entschatta dals onns 1990 manà a reducziuns da las prestaziuns socialas. Per l’autra ha il svilup demografic actual necessità ina restructuraziun radicala dal sistem da rentas; quel è oz lià al svilup economic.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La Peninsla Scandinava vegn menziunada l’emprima giada en la Naturalis historia da Plinius il Vegl l’onn 79 s.C. L’onn 98 descriva Tacitus en si’ovra Germania ils Sueons che duain viver «en l’Ocean sez» e ch’hajan in’immensa flotta. Sin la charta dal mund da Ptolemeus da l’onn 120 è la Scandinavia vegnida chartografada per l’emprima giada.
Durant il temp medieval tempriv (radund 800 fin 1000) han ils Vikings dominà las mars e costas europeicas. Ils Vikings svedais s’orientavan en emprima lingia vers ost, en direcziun da la Russia odierna. A partir dal 9avel tschientaner èn els sa participads a l’erecziun dal Reginavel da Kiew che dueva furmar il stadi precursur da la Russia, Ucraina e Bielorussia odierna.
L’emprim contact cun il cristianissem è resultà da l’activitad missiunara da sontg Ansgar, l’archuvestg da Hamburg e Brema. Enturn ils onns 830 e 853 ha el fatg dus viadis da missiun ch’èn l’emprim stads senza grond success. Ma l’onn 1008 ha Olof Skötkonung, il retg da la Svezia, sa laschà battegiar. Tuttina èn grondas parts da la populaziun restadas pajaunas anc fin viaden en il 12avel tschientaner. Il retg Erik IX è schizunt vegnì assassinà il 1160 da ravugls anticristians suenter ch’el aveva visità la messa.
L’onn 1397 ha la regina dal Danemarc Margarethe I furmà l’Uniun da Kalmar. Tras ierta e maridaglia aveva ella retschet avant tant la curuna norvegiaisa sco er la svedaisa. Quest’uniun da trais reginavels sut ils retgs d’uniun danais ha existì fin il 1523, cumbain ch’i n’als è betg reussì da metter tras ina pussanza centrala. Vers la fin da si’existenza è l’Uniun da Kalmar vegnida tribulada pli e pli fitg tras cumbats interns ch’han gì lieu en spezial tranter la pussanza roiala centrala e la noblezza auta. Per tscherts temps èn ils retgs d’uniun er stads renconuschids en Svezia, ma tranteren ha regì il retg svedais Karl Knutsson (1448−57, 1464−65 e 1467−70) resp. administraturs dal Reginavel da la Svezia. Il conflict ha culminà sut il regent dal stadi svedais Sten Sture il Giuven. Il retg d’uniun danais Christian II ha battì ses adversari svedais il 1520 ed ha fatg exequir il november dal medem onn radund tschient opponents en l’uschenumnada Mazzacra da Stockholm.
Questa direzza da vart dal retg d’uniun danais ha provocà la revolta da Gustav Wasa, ch’è vegnì numnà il 1521 regent dal stadi, ed ha la finala manà a la fin da l’Uniun da Kalmar. L’onn 1523 è Gustav I Wasa vegnì elegì sco retg. Suenter la revolta pativa il Reginavel da la Svezia sut auts daivets e Gustav I ha tschertgà pussaivladads da megliurar la situaziun finanziala. Ina mesira è stada la reorganisaziun dal monopol da pestga.
Medemamain colliada cun la situaziun finanziala precara da quel temp è stada la refurmaziun dal pajais. Ils frars Olavus e Laurentius Petri avevan fatg en Germania l’enconuschientscha da Martin Luther. Damai ch’il luteranissem steva en opposiziun cun las claustras, ha quai purschì la chaschun da megliurar las finanzas statals. Per quest motiv ha il retg sustegnì ils frars Petri. Uschia è la refurmaziun vegnida introducida pass per pass, a l’entschatta per part senza che la populaziun fiss vegnida en contact cun las ideas protestantas. Bleras tradiziuns che duevan vegnir dissolvidas en il protestantissem tudestg èn perquai sa mantegnidas. Il 1544 è la Svezia vegnida declerada sco reginavel evangelic.
En spezial il 17avel tschientaner da l’istorgia svedaisa è marcà da las emprovas da vart da la chasa roiala da cuntanscher ina posiziun egemoniala en l’Europa. Tras la guerra burgaisa en Russia ha la Svezia pudì surpigliar la controlla sur l’Estonia. Tranter il 1611 ed il 1613 ha gì lieu la Guerra da Kalmar tranter il Danemarc e la Svezia. Quella è ida a fin cun la victoria dals Danais; sinaquai ha la Svezia stuì surdar la Finnmark a la Norvegia che steva sut domini danais. Pli tard ha Gustav II Adolf intervegnì a moda activa en la Guerra da trent’onns ed ha conquistà vastas parts da la Germania dal Nord, tranter auter la Pomarania Occidentala, l’archuvestgieu Brema e l’uvestgieu Verden. Il 1632 è el però crudà en la Battaglia sper Lützen.
Il 1648 èn vegnidas attribuidas a la Svezia a chaschun da la Pasch da Vestfalia vastas regiuns da costa situadas sin il territori dal Sontg Imperi roman. Suenter ina guerra cunter il Danemarc èn anc vegnids vitiers il 1658 en la Pasch da Roskilde la Svezia dal Sid odierna inclus l’impurtanta provinza Schonen. Sut Karl XIII han quests siemis da la pussanza gronda dentant chattà ina fin andetga. En la Gronda Guerra nordica è el vegnì battì dals Russ e Danais. Sinaquai ha la Svezia stuì rumir sias possessiuns en il Balticum.
En la medema epoca egemonistica crodan er diversas emprovas da fitgar pe ordaifer l’Europa. Tranter auter è la Svezia sa spruvada da fundar colonias en l’America dal Nord (1638–1655) ed en l’Africa dal Vest (1650–1659), ma omaduas emprovas han la finala fatg naufragi.
Il 1809 ha la Svezia pers la Finlanda a la Russia zaristica; suenter la fin da las Guerras napoleonicas è percunter vegnì cedì a la Svezia il reginavel norvegiais ch’aveva appartegnì fin là al Danemarc. Cun quai è ida a fin l’epoca en la quala la Svezia era involvida en guerras ed acziuns militaras pli grondas. A partir da quel mument ha la Svezia suandà ina politica da neutralitad; fin viaden en il 20avel tschientaner na furmava quella dentant betg ina doctrina statala, mabain era expressiun d’ina politica pragmatica. Uschia avevan ins gia mobilisà l’armada a chaschun da la sullevaziun en il Schleswig-Holstein (1848–1851) e durant la Guerra tudestg-danaisa (1864) per defender il ducadi Schleswig resp. il Jutland dal Sid a favur dal Danemarc. Il medem è succedì il 1905 cun la finamira d’impedir che la Norvegia sa decleria independenta (quai ch’ins ha alura tuttina acceptà). Ulteriuras situaziuns da crisa èn sa dadas en il decurs da la Segunda Guerra mundiala: En l’uschenumnada Guerra d’enviern tranter la Finlanda e l’Uniun sovietica (1939/40) ha la Svezia sustegnì la Finlanda cun voluntars e cun rauba d’agid. E l’occupaziun germana dal Danemarc e da la Norvegia il 1940 (Unternehmen Weserübung) ha mess in’ulteriura giada en privel l’independenza statala. Sco in dals paucs pajais da l’Europa n’è la Svezia la finala betg vegnida occupada dals naziunalsocialists.
In politicher carismatic da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha furmà Olof Palme (1927–1986). Il socialdemocrat è stà duas giadas primminister (1969–1976 e 1982–1986). En tut il mund era el enconuschent sco impurtanta vusch cunter la concurrenza d’armament; el è s’engaschà a favur da la chapientscha tranter ils pievels e per il Terz Mund. Palme è vegnì assassinà il favrer 1986, senza ch’ils delinquents han pudì vegnir tschiffads. En tut il mund han ins cumplanschì sia mort, erigì monuments en si’onur ed al deditgà vias e plazzas.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia furma ina monarchia parlamentara e democratica. Schef da stadi è dapi il 1973 retg Carl XVI Gustaf. Las incumbensas dal schef da stadi sa restrenschan ad aspects represchentativs e ceremonials. Il retg n’ha nagina pussanza politica e na sa participescha betg a la vita politica.
Il parlament d’ina chombra (Riksdag) sa cumpona da 349 represchentants e vegn elegì da nov mintga quatter onns. En il parlament èn represchentadas stgars ina dunsaina da partidas che cuvran l’entir spectrum politic. Il parlament elegia il primminister (statsminister), il qual nominescha da sia vart ils ulteriurs ministers (statsråd) da la regenza.
Cuntrari a las bleras democrazias ha la Svezia in sistem politic en il qual ils ministers, vul dir la regenza, n’ha betg la cumpetenza da manar directamain ils organs administrativs. Las lavurs che vegnan normalmain exequidas da ministeris u d’administraziuns statalas giaschan en ils mauns da radund 200 uffizis centrals (ämbetsverk) ch’ageschan a moda independenta. L’incumbensa dals ministeris è d’elavurar sbozs da leschas; la lavur dals uffizis centrals pon els sin il pli influenzar tras ordinaziuns.
Al segund nivel statal è la Svezia sutdividida en 21 provinzas (län). Qua vegn l’administraziun statala exequida d’in president da la regenza (landshövding) e d’ina regenza provinziala (länsstyrelse).
L’autonomia communala sa manifestescha medemamain sin dus nivels, numnadamain en las stgars 300 vischnancas (kommun) ed en furma da las dietas provinzialas (landsting). Questas ultimas èn ina sort da corporaziuns da vischnancas (e n’èn betg da confunder cun las länsstyrelse endrizzadas dal nivel statal surordinà). Las vischnancas exequeschan las lavurs communalas sco ils fatgs da scola, ils servetschs socials, la tgira d’uffants e d’attempads u l’infrastructura communala; ellas èn dentant liadas a las cundiziuns generalas che vegnan formuladas dals uffizis centrals. Las dietas provinzialas èn responsablas per las incumbensas che surpassan las forzas da las singulas vischnancas, sco per exempel il sistem da sanadad, la tgira da malsauns, il traffic regiunal u la planisaziun da traffic. Las vischnancas e las dietas provinzialas finanzieschan lur activitads tras taglias d’entrada, taxas e cun sustegn dal stadi.
En Svezia vala il princip da transparenza, quai vul dir che documents administrativs èn accessibels cun paucas excepziuns a las medias ed a tut las persunas interessadas. Nagin na sto inditgar in motiv per pudair prender invista en in document ed ins na sto er betg sa legitimar. Quest princip è renconuschì dapi il 1766 en la constituziun e furma uschia la pli veglia determinaziun constituziunala davart la libertad d’infurmaziun en tut il mund. Er areguard la protecziun da datas, che furma quasi il pendant da la libertad d’infurmaziun, tutga la Svezia tar ils piuniers: il 1973 è ida en vigur l’emprima lescha da protecziun da datas naziunala. In’ulteriura atgnadad scandinava è il sistem dals mediaturs publics. Quels duain proteger ils dretgs da las singulas persunas en lur contact cun las autoritads e garantir ch’impurtantas leschas vegnian observadas.
Sur lung temp ha la Svezia valì sco stadi socialdemocratic da model. Per bleras partidas europeicas da la sanestra valeva la Svezia sco exempel cumprovà per ina terza via tranter socialissem ed economia da martgà. Il pli tard suenter las refurmas dals onns 1990 ha quest’opiniun stuì vegnir curregida.
Il 2003 ha la Svezia decidì davart l’introducziun da l’euro sco valuta statala. Suenter discussiuns cuntraversas èn sa mess tras ils sceptichers che temevan che la politica monetara da la Svezia vegniss controllada memia ferm tras la Banca centrala europeica.
L’index da democrazia dal magazin The Economist enumerescha la Svezia avant la Norvegia e l’Islanda sco stadi il pli democratic en tut il mund.
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Administraziun statala[modifitgar | modifitgar il code]
L’administraziun statala da la Svezia sa divida en 21 provinzas (län). Quellas èn per part sa sviluppadas or da las provinzas istoricas (landskap) ch’èn stadas en vigur fin il 1634. Actualmain ha dentant lieu ina refurma cumplessiva da la divisiun administrativa. La finamira è da reducir il dumber da las provinzas odiernas sin 8 fin 10 provinzas grondas.
Dietas provinzialas u regiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Actualmain sa cuvran ils territoris da las dietas provinzialas u regiuns cun quels da las provinzas. Uschia ha era mintga provinza ina dieta provinziala. En il decurs da las refurmas actualas po quai dentant sa midar: en l’avegnir po ina provinza cumpigliar ina u pliras regiuns; lur surfatscha totala sto dentant esser congruenta cun il territori da la provinza.
Vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
Las vischnancas furman il nivel administrativ sut las dietas provinzialas. En l’entira Svezia datti actualmain (2014) radund 290 vischnancas.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli grondas citads da la Svezia èn: la chapitala Stockholm (1 372 565 abitants, situaziun dal 2010), Göteborg (549 839), Malmö (280 415) ed Uppsala (140 454). Tut questas citads èn situadas en la part meridiunala dal pajais: Stockholm ed Uppsala en il sidost, Malmö e Göteborg en il sidvest.
Polizia e militar[modifitgar | modifitgar il code]
La polizia svedaisa (Polisen) sa cumpona da ca. 26 000 collavuraturs, dals quals bundant 18 000 patruglieschan sco policists.[7] Sper l’uffizi da polizia statal existan 21 autoritads polizialas en las provinzas.
Las forzas armadas da la Svezia sa dividan en las forzas terrestras, la marina, l’aviatica militara e la defensiun da la patria (situada tranter militar e servetsch civil). Damai che l’armada svedaisa è organisada formalmain sco autoritad administrativa, n’è ella betg suttamessa al minister da defensiun, mabain directamain a la regenza. L’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2010.[8]
Politica europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la Guerra fraida è la Svezia stada fin il 1989 da l’avis che l’adesiun a la Communitad europeica na saja betg cumpatibla cun la politica da neutralitad statala. Il 1995 è la Svezia la finala daventada commembra da l’Uniun europeica en rom da la quarta runda d’engrondiment da quella.[9]
La regenza svedaisa s’engascha a favur d’ina Uniun europeica che lavura a moda transparenta, che promova l’egualitad dals dretgs e che s’engascha a favur d’ina globalisaziun paschaivla. Il pajais è s’exprimì a favur da l’extensiun en l’Europa Centrala e da l’Ost, inclusiv ils stadis baltics. En pli s’engascha la Svezia fermamain per l’adesiun da la Tirchia a l’Uniun europeica.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Fin il 1850 era la Svezia segnada fermamain da l’agricultura: bundant 90 % da la populaziun era activa en l’emprim sectur. Pir en il decurs da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha inizià ina vasta industrialisaziun, la quala dueva furmar fin la crisa economica dal 1929 la basa per la modernisaziun dal pajais e da la societad. A l’entschatta sa basava l’industrialisaziun sin il bun access dal pajais a materias primaras e sin l’elavuraziun da quellas al lieu (p.ex. minerals da fier u laina). Pir a partir dal 1890 è sa sviluppada – surtut en la Svezia Centrala – in’industria d’ufficina fitg progressiva (p.ex. Nobel AB, ASEA/ABB, Bahco, LM Ericsson, Alfa Laval, SKF).
Suenter la Segunda Guerra mundiala è la Svezia sa sviluppada ad ina da las naziuns industrialas las pli cumpetitivas en tut il mund. Questa fasa da conjunctur’auta ha culminà vers la mesadad dals onns 1960. A partir dals onns 1970 sa diminuescha il dumber da las persunas engaschadas en il sectur industrial, entant ch’il sectur da servetschs è creschì. L’onn 2000 cumpigliava l’agricultura be pli 2 % dal product naziunal brut, il sectur secundar 28 % ed il sectur terziar 70 %.
La quota da dischoccupaziun uffiziala munta a 9,5 % (zercladur 2010) – questa cifra è dentant contestada, damai ch’ina buna part dals dischoccupads figurescha en la statistica sco students u sco malsauns da lunga durada.
Agricultura e selvicultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura svedaisa è marcada da las cundiziuns da basa geologicas e climaticas. 10 % da la surfatscha dal stadi vegnan cultivads; 90 % da quest terren agricul è situà en la Svezia dal Sid e Svezia Centrala. La gronda part dals manaschis agriculs sa chattan en possess da famiglia. Cultivads vegnan per il pli furment, tartuffels e plantas d’ieli; 58 % da las entradas agriculas derivan dentant da l’allevament da muvel, en spezial da la producziun da latg. Il grad da subvenziun da l’agricultura svedaisa tras l’Uniun europeica munta a 24 % da las entradas. Trais quarts dals manaschis purils possedan er guaud e cumbineschan agricultura e selvicultura. Quest’ultima ha mantegnì fin oz ina tscherta muntada, damai che la Svezia è in dals pajais cun il pli bler guaud en tut il mund: 56 % da la surfatscha dal stadi èn cuverts cun guaud.
Minieras ed industria[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia posseda grondas ritgezzas mineralas che vegnan explotadas gia dapi il temp medieval. Dapi la crisa da l’industria da fier en ils onns 1970 vegn il mineral da fier dentant be pli elavurà en la regiun da Norrland. Er l’explotaziun d’arom, plum e zinc surpassa l’agen diever, uschia che questas materias vegnan medemamain exportadas.
L’industria svedaisa è caracterisada d’ina auta cumpart d’interpresas grondas. Ils pli gronds secturs industrials furman la construcziun da vehichels (cun interpresas sco Volvo, Scania u Saab), l’industria da laina e palpiri, la construcziun da maschinas (t.a. Electrolux, SKF, Tetra-Pak ed Alfa Laval), l’electroindustria ed industria d’electronica (Ericsson ed ABB).
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Funtaunas d’energia principalas[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan duas funtaunas d’energia centralas: la forza idraulica e la forza atomara. Radund 51 % da l’energia che vegn producida en Svezia deriva d’ovras idraulicas situadas als gronds flums en il nord dal pajais, 43 % d’ovras atomaras. Be radund 4 % da la producziun da forza electrica deriva da funtaunas d’energia fossilas. Da tut ils stadis commembers da l’Uniun europeica contribuescha la Svezia la pli gronda cumpart da forza idraulica a las funtaunas d’energia regenerablas: il 2011 èn vegnidas producidas 66 TWh – quai correspunda a 20 % da tut l’energia da forza idraulica ch’è vegnida generada en l’Uniun europeica.[10]
Abandun da l’energia nucleara[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fusiun parziala en in reactur nuclear a Three Mile Island en ils Stadis Unids (1979) è vegnida realisada en Svezia cun success ina votaziun dal pievel cunter l’energia atomara. En consequenza da quai ha il parlament decidì il 1980 d’eriger naginas novas ovras atomaras e da metter ord funcziun las dudesch ovras existentas fin l’onn 2010.
Quests plans d’abandunar l’energia nucleara èn vegnids realisads be a moda parziala. L’industria ha tema ch’ils custs da l’electricitad s’augmentassan e che quai avess effects negativs sin la cumpatibilitad internaziunala da l’economia svedaisa. Da resguardar è ch’in augment da la producziun da forza idraulica è vegnì pli difficil dapi ch’il parlament ha mess il 1998 numerus flums sut protecziun da la natira. Ed in import d’energia nà da l’exteriur vischin fiss danovamain lià a la producziun d’energia atomara (stadis baltics) respectivamain d’energia da charvun (Danemarc).
Entant ch’intginas ovras atomaras da la Svezia èn vegnidas messas ord funcziun, ha il parlament annullà il 1997 la decisiun da vulair serrar tut las ovras fin il 2010; il 2009 è schizunt vegnì decidì d’installar novs reacturs en las ovras existentas.[11] La rolla da l’energia nucleara vegn er vinavant discutada a moda cuntraversa, tant en la politica sco en la populaziun.
Abandun da l’ieli[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2006 ha la regenza svedaisa annunzià da vulair midar fin il 2020 cumplettamain sin energias regenerablas per pudair sa deliberar dal tuttafatg da la dependenza da materias primas fossilas. Igl è previs da reducir successivamain il consum d’ieli en il traffic sin via ed en l’industria. Tar chasas novas duai vegnir desistì dal tuttafatg da stgaudaments d’ieli, en pli duain chasas d’energia bassa e sanaziuns d’edifizis vegls augmentar l’effizienza energetica. Suenter che la regenza socialdemocrata n’è betg pli vegnida reelegida èsi intschert, schebain las finamiras ambiziusas vegnan realisadas fin il 2020. Il project resta dentant vinavant en il focus da l’interess internaziunal.[12]
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da servetschs cuntanscha oz 70 % dal product naziunal brut. Per gronda part è quest augment d’attribuir al sectur public ch’è creschì fitg ferm en il decurs dals davos decennis. Malgrà quai cumpiglia la cumpart privata dal sectur da servetschs bundant dus terzs da la producziun.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia svedaisa è dependenta fermamain dal commerzi internaziunal. Ils stadis d’export ils pli impurtants èn ils Stadis Unids (11,9 %, situaziun dal 2004), la Germania (10,2 %), la Norvegia (8,3 %) e la Gronda Britannia (7,8 %). Ils pli impurtants products d’export furman maschinas, products electronics ed automobils. La Svezia è in dals pli gronds exportaders da l’industria d’armaziun en tut il mund.[13] Ina marca d’origin svedaisa ch’è enconuschenta en tut il mund è plinavant il center da mobiglias IKEA.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem contribuescha radund 3 % al product naziunal brut da la Svezia. Be in tschintgavel dals turists derivan d’ordaifer la Svezia. Da quels èn 23 % da la Germania, 19 % dal Danemarc, 10 % da la Norvegia e mintgamai 9 % da la Gronda Britannia e dals Pajais Bass (cifras dal 1998).
Budget dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget dal stadi cumpigliava il 2009 expensas en l’autezza da 221,1 milliardas dollars ed entradas che correspundan a radund 217,9 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget dal stadi en l’autezza da radund 0,8 % dal product naziunal brut (PNB). Il sectur da sanadad importa radund 9,2 % da las expensas statalas, la furmaziun 7,1 % ed il militar 1,5 % (situaziun dal 2005/2006). Ils daivets statals muntavan il 2006 a 144,1 milliardas dollars, quai che correspunda a 35,8 % dal PNB.[14]
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia posseda ina rait da viafier extendida. Quella collia en spezial las citads impurtantas en il sid dal pajais ch’è populà il pli ferm. La pli gronda societad da viafier furman las Statens Järnvägar (SJ). Daspera existan pliras societads pli pitschnas da muntada locala. Ils trens ad auta sveltezza X2000 collian Stockholm, Göteborg, Malmö/Kopenhagen e pliras citads pli pitschnas. Cun il Danemarc è la Svezia colliada tras la Colliaziun d’Öresund.
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La Svezia posseda ina rait da traffic fitg vasta e bain sviluppada. Autostradas collian surtut las trais regiuns d’aglomeraziun Stockholm, Göteborg e Malmö. Sur la Punt d’Öresund maina medemamain in’autostrada vers il Danemarc. Las vias da transit possedan savens trais vials; quel amez è reservà sco vial da surpassar. Questas vias furman in’alternativa pli bunmartgada en cumparegliaziun cun las autostradas e porschan tuttina bundant dapli confort e segirezza ch’ils straduns ordinaris. Enfin il 1967 valeva en Svezia il traffic a sanestra. Ils 3 da settember 1967, l’uschenumnà Dagen H, è vegnì midà sin il traffic a dretga.
Bus interregiunals[modifitgar | modifitgar il code]
Bus interregiunals furman in med da traffic popular, perquai ch’els èn bunmartgads e ch’igl exista ina rait ordvart spessa.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic aviatic è da grond’impurtanza per las colliaziuns a lunga distanza a l’intern dal pajais, en spezial vers la Svezia dal Nord. Praticamain mintga citad da grondezza mesauna e gronda posseda ina plazza d’aviaziun. Las pli grondas plazzas d’aviaziun èn quellas da Stockholm-Arlanda, Göteborg-Landvetter, Stockholm-Skavsta sco er la plazza d’aviaziun da Malmö.
[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pajais cun ina fitg lunga costa e blers ports natirals è la navigaziun sviluppada da vegl ennà fitg ferm. D’impurtanza è en spezial la navigaziun per lung las costas e cun navettas. Gronds ports èn situads a Göteborg, Malmö, Helsingborg, Trelleborg, Karlshamn, Karlskrona ed en la regiun da Stockholm. La pli gronda societad da navigaziun (transport da persunas e da vehichels cun navettas) furma la Stena Line.
Meds da massa[modifitgar | modifitgar il code]
Radio e televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Las societads da radio e da televisiun da dretg public Sveriges Television AB (SVT) e Sveriges Radio han lur sedia a Stockholm. Là sa chatta er l’emettur privat TV4 ch’è vegnì fundà a l’entschatta dals onns 1990. Gia avant era sa staziunà a Londra l’emettur privat TV3 per guntgir il monopol da la SVT ch’è stà en vigur fin la fin dals onns 1980.
Meds da massa stampads[modifitgar | modifitgar il code]
Da muntada surregiunala èn las suandantas gasettas quotidianas che cumparan tuttas a Stockholm: ‹Dagens Nyheter›, ‹Svenska Dagbladet› e ‹Dagens Industri›.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Abstrahà dals craps da runas (che cuntegnan per regla be curtas inscripziuns) furman documents da dretg dal 13avel tschientaner ils pli vegls texts da la litteratura svedaisa. Sco en autras parts da l’Europa stat la producziun litterara dals proxims tschientaners sut l’influenza da la refurmaziun e dal baroc; pli tard da l’illuminissem e da la romantica.
Duas persunas che duevan daventar enconuschentas lunsch sur la Svezia ora èn stadas activas vers la fin dal 19avel tschientaner, durant l’epoca dal natiralissem e da la fin de siècle. Igl èn quai August Strindberg (1849–1912) e Selma Lagerlöf (1858–1940). Strindberg è vegnì enconuschent il 1879 cun ses roman ‹Röda rummet› (‹Das rote Zimmer›). Suenter in per ovras pli pitschnas è el sa deditgà al teater. Cun ‹Fadren› (‹Der Vater›) 1887 e ‹Fröken Julie› (‹Fräulein Julie›) 1888 ha el cuntanschì in public internaziunal, medemamain cun si’ovra tardiva simbolica ‹Ett drömspel› (‹Ein Traumspiel›) 1902 e ‹Spöksonaten› (‹Die Gespenstersonate›) 1907. Selma Lagerlöf, ch’ha retschavì il Premi Nobel da litteratura, è vegnida enconuschenta cun ses roman ‹Gösta Berlings saga› (‹Gösta Berling›) dal 1891. Ella è plinavant l’autura dal cudesch d’uffants ‹Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige› (‹Nils Holgerssons wunderbare Reise durch Schweden›) ch’è vegnì scrit il 1906–1907 sco cudesch da scola.
In’ulteriura autura svedaisa ch’è daventada enconuschenta en tut il mund è Astrid Lindgren (1907–2002). Da sia plima derivan classichers da la litteratura d’uffants sco ‹Pippi Långstrump› (‹Pippi Soccalunga›, 1945–48), ‹Alla vi barn i Bullerbyn› (‹Wir Kinder aus Bullerbü›, 1947–66), ‹Lillebror och Karlsson på taket› (‹Karlsson vom Dach›, 1955–68), ‹Emil i Lönneberga› (‹Michel aus Lönneberga›, 1963–86) e ‹Ronja rövardotter› (‹Ronja Räubertochter›, 1981).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Musica populara[modifitgar | modifitgar il code]
La pli veglia musica populara furman probablamain las melodias da las pasturas da vatgas svedaisas (vallåt). Tar quellas sa tracti da cloms da signal che sa drizzan ad autras pasturas (pers u chattà in animal e.a.) u directamain a la muntanera sezza (paus, chanzun da durmir, chanzun da pascular e.a.). Schebain las melodias vegnivan accumpagnadas oriundamain d’instruments (corns da vatgas, liras) u be chantadas sco pli tard, na sa lascha betg eruir cun segirtad. Bleras melodias da pasturs èn vegnidas transfurmadas en musica da saut u èn vegnidas duvradas pli tard sco funtaunas en la musica classica da la romantica naziunala (Alfvén, Atterberg).
En la musica da saut ch’è sa sviluppada en spezial durant il baroc domineschan la gìa sco er las furmas da saut da la polca (che deriva oriundamain da la Boemia), dal menuet e da la polska (d’influenza polaca). Avant che la gìa è vegnida populara en il decurs dal 16avel e 17avel tschientaner, vegniva la musica da saut dominada da la cornamusa e da la nyckelharpa (in instrument a cordas cun tastas per variar l’autezza dal tun e cordas da resonanza sco tratgs caracteristics).
Tras ils moviments pietistics e bigots è la musica populara vegnida sut squitsch en il decurs dal 19avel tschientaner. Ils instruments populars valevan sco rauba da cobolds e dal diavel. A l’entschatta dal 20avel tschientaner han concurrenzas da musica populara gidà a far reviver la musica tradiziunala.
Er la musica dals Sams era vegnida discreditada en il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner sco musica dal diavel. Ils missiunaris han empruvà da supprimer il joik (in chant parentà cun il jodel) ed ils schumbers caracteristics che vegnivan er duvrads per rituals da schaman (divinar, unfrendas, predir e.a.).
Classica[modifitgar | modifitgar il code]
Johan Helmich Roman (1694–1758), che s’orientava a Georg Friedrich Händel, vala sco bab da la musica classica svedaisa. Franz Berwald (1796–1868) ed Adolf Fredrik Lindblad (1801–1878) han stgaffì musica sinfonica sut l’influenza da la classica e romantica tudestga. Ad els èn suandads Ludvig Norman (1831–1855) ed Andreas Hallén (1846–1925).
Il ritg stgazi da melodias da la musica populara è vegnì rescuvert dad August Söderman (1832–1876). En furma da suitas da saut, musica da scena ed ovras da chor ha el empruvà da stgaffir ina lingua musicala da caracter naziunal. Sias tentativas duevan furmar la funtauna d’inspiraziun per la romantica tardiva (en spezial Hugo Alfvén). Ulteriurs cumponists da quest’epoca – influenzads da Brahms, Wagner, Grieg, Debussy e Strauss – èn Wilhelm Stenhammar, Wilhelm Peterson-Berger e Kurt Atterberg, pli tard er Hilding Rosenberg.
Rock e pop[modifitgar | modifitgar il code]
La musica moderna svedaisa enconuscha adina puspè furmaziuns a las qualas i reussescha d’avair success en tut l’Europa u schizunt en tut il mund (p.ex. Roxette, Ace of Base u Army of Lovers). La band svedaisa la pli enconuschenta e populara è dentant stà ABBA ch’ha existì dal 1972 al 1982. La gruppa sa cumponiva dals dus pèrs Agnetha Fältskog e Björn Ulvaeus sco er Benny Andersson ed Anni-Frid Lyngstad. Hits sco ‹SOS› (1975), ‹Mamma Mia› (1975), ‹Dancing Queen› (1976), ‹Fernando› (1976), ‹Take a Chance on Me› (1977), ‹Gimme! Gimme! Gimme!› (1979) e ‹The Winner Takes It All› (1980) han fatg populara la band en prest tut las parts dal mund. Cun 380 milliuns albums vendids furma ABBA schizunt ina da la bands da pop cun il pli grond success insumma.[15]
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Enturn il 1910 han ins cumenzà a producir films en Svezia. Gia baud ha il film svedais cuntanschì ina qualitad ch’al ha rendì enconuschent a nivel internaziunal. Ils reschissurs Victor Sjöström e Mauritz Stiller sco er l’actura Greta Garbo han acquistà renum mundial. Ma cun l’entschatta dal film sonor èn las producziuns svedaisas stadas limitadas al martgà naziunal ed èn pegiuradas ad in nivel plitost provinzial. Cun Ingrid Bergman ha la Svezia tuttina gia gì il segund grond star da Hollywood.
Suenter la Segunda Guerra mundiala è il film svedais sa refatg, en spezial en furma dal film d’autur dad Ingmar Bergman, Jan Troell e Bo Widerberg. Bergman (1918–2007) ha cuntanschì cun films sco ‹Smultronstället› (‹Wilde Erdbeeren›, 1957), ‹Scener ur ett äktenskap› (‹Szenen einer Ehe›, 1973), ‹Det sjunde inseglet› (‹Das siebente Siegel›, 1957), ‹Höstsonaten› (‹Herbstsonate›, 1978) e ‹Fanny och Alexander› (‹Fanny und Alexander›, 1978) in status legendar.
Grond success han dentant er gì numerusas producziuns da films d’uffants e giuvenils. Menziun speziala meritan las serias da films realisads dad Olle Hellbom tenor ils cudeschs dad Astrid Lindgren (‹Pippi›, ‹Michel›, ‹Die Kinder von Bullerbü›, ‹Karlsson auf dem Dach› e.a.).
Patrimoni cultural mundial[modifitgar | modifitgar il code]
En Svezia appartegnan 15 lieus al Patrimoni mundial (13 al patrimoni cultural, in al patrimoni natiral, in ulteriur tant al patrimoni cultural sco natiral). L’emprim bain cultural è vegnì inscrit il 1991, numnadamain il chastè Drottningholm sin l’insla Lovön sper Stockholm. Dapi lura èn vegnids vitiers bains fitg divers sco lieus da chat archeologics dals Vikings, abitadis istorics, fundarias, ports e schizunt ina staziun da radio istorica. En discussiun sco ulteriur bain cultural èn ils lieus d’activitad dal perscrutader da la natira svedais Carl von Linné (1707–1778). Cun sia nomenclatura binara ha el stgaffì il fundament da la taxonomia botanica e zoologica sco ch’ella vegn applitgada fin oz.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Sports da squadra sco hockey sin glatsch, ballamaun, unihockey u ballape èn ordvart populars en Svezia. Daspera vegnan er pratitgads sports d’enviern (en spezial passlung). Ils teams da hockey e da ballamaun da la Svezia tutgan tar ils megliers dal mund.
Ils pli enconuschents sportists dal ski alpin èn Ingemar Stenmark, Pernilla Wiberg ed Anja Pärson. Entaifer il ski nordic èn quai Gunde Svan, Thomas Wassberg e Torgny Mogren (passlung) sco er Jan Boklöv (segl cun skis). Magdalena Forsberg è stada la biatleta ch’ha gudagnà las pli bleras concurrenzas en l’istorgia dal cup mundial. Er en il patinadi artistic hai adina puspè dà success svedais.
L’equipa da ballape da la Svezia ha giugà il 1958 en l’agen pajais il final dal campiunadi mundial cunter la Brasilia. Ils onns 1950 e 1994 èn ils Svedais daventads terzs al campiunadi mundial.
Er en il tennis han giugaders svedais adina puspè fatg part da l’elita mundiala. Quai èn surtut Björn Borg (indesch titels da Grand Slam), Mats Wilander (set titels da Grand Slam) e Stefan Edberg (sis titels da Grand Slam).
Cuschina svedaisa[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina svedaisa vala sco nuncumplitgada e simpla. Ella vegn dominada da la cuschina da chasa (paun, chaschiel, liongia), da tratgas da pesch, charn manizzada, selvadi (charn da ren u d’elan) e d’ina gronda varietad da spaisas dultschas e da pastizarias.
Tar las atgnadads da la cuschina svedaisa ch’èn las pli enconuschentas ordaifer il pajais tutgan il paun croccant e la Prinsesstårta, la turta da princessa u turta svedaisa. Quella vegn fatga cun ovs, zutger e groma e dat en egl tras sia cuverta da marzipan (verd). Medemamain vegnan stimads en l’entir pajais ils Chokladbollar, ina sort pralina a basa da flocs d’avaina e garnida cun nusch da cocos.
En cumparegliaziun cun l’Europa Centrala èn las stads svedaisas bundant pli curtas ed ils envierns pli lungs. Quai influenzescha tant la cuschina da mintgadi sco er ils usits e las tratgas da festa. La vasta paletta da spezialitads regiunalas resplenda la posiziun geografica dal pajais e sia varietad culturala.
Festas ed usits[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 6 da schaner vegn festivà Trettondedag jul (il tredeschavel di da Nadal). Quest di correspunda a la festa dals Trais Sontgs Retgs e furma in firà statal.
La saira avant Påsk (Pasca) van ils uffants vestgids sco strias da Pasca (påskhäxor) e rimnan dultscharias e daners.
Il Valborgsmässoafton vegn festivà ils 30 d’avrigl e correspunda a la notg dal barlot (Walpurgisnacht). Il pievel sa rimna enturn gronds fieus e chanta chanzuns da primavaira. En las duas grondas citads d’universitad Lund ed Uppsala ha lieu la saira avant il prim da matg la festa da students Valborg u Siste april. Ad Uppsala vegn manada tras quel di ina cursa da bartgas da fantasia.
Ils 6 da zercladur è il di da la festa naziunala svedaisa, Svenska flaggans dag. Questa festa è vegnida iniziada il 1916; ella furma dentant pir dapi il 1983 la festa naziunala ed è daventada pir il 2005 in firà uffizial. Entaifer la populaziun na vegn quest di betg resentì sco fitg impurtant.
Tut auter è quai cun la festa dal solstizi da stad (Notg Son Gion) il Midsommarfest ch’ha lieu l’emprima notg sin la sonda suenter ils 21 da zercladur. Sper Nadal è quai la festa la pli impurtanta en il ciclus da l’onn. En il nord dal pajais resta la glisch dal sulegl vesaivla da quel temp durant ventgaquatter uras. La festa furma ina tradiziun vegliandra d’origin preistoric. Enturn ina planta da matg – bain il simbol naziunal il pli enconuschent – ornada cun dascha e flurs vegn sautà e chantà en tut las parts dal pajais.
In’ulteriura tradiziun naziunala è la Festa da Lucia (Luciatåg), il di da la regina da las glischs, ch’ha lieu la damaun dals 13 da december. En tut il pajais vegnan scolas e lieus da lavur visitads da giuvnas mattatschas vestgidas cun lungas rassas alvas ed ornadas cun chandailas sin il chau; ellas vegnan accumpagnadas da giuvens umens e chantan ensemen chanzuns d’advent e da Nadal.
Premi Nobel[modifitgar | modifitgar il code]
Il Premi Nobel è vegnì fundà da l’inventader ed industrial Alfred Nobel (1833–1896) e vegn surdà dapi il 1901 mintg’onn. Nobel aveva testamentà da transferir sia facultad en ina fundaziun e da duvrar ils tschains da quella «sco premi per quellas persunas ch’han fatg en il decurs da l’onn il pli grond servetsch a favur da l’umanitad». Plinavant aveva Nobel fixà ch’ils daners sajan da reparter en tschintg parts egualas sin las domenas fisica, chemia, fisiologia u medischina, litteratura ed activitads en favur da la pasch.
Il Premi Nobel vala sco pli auta distincziun en las disciplinas che vegnan resguardadas e vegn surdà mintg’onn ils 10 da december (il di da la mort dad Alfred Nobel). La festa da surdada ha lieu a Stockholm, cun excepziun dal Premi Nobel da la pasch che vegn surdà ad Oslo. Enfin il 1905 eran la Svezia e la Norvegia anc colliads en uniun persunala; la politica da l’exteriur vegniva exequida da la Dieta svedaisa. Perquai – uschia suppon’ins – ha Nobel considerà il parlament norvegiais sco pli neutral ed ha surdà ad in comité da quel da tscherner il purtader dal Premi Nobel da la pasch.
- ↑ Annuari statistic da la Svezia 2013.
- ↑ Population Statistics. Statistics Sweden. Consultà ils 21 January 2016.
- ↑ Tuttas indicaziuns tenor: SCB – Geografiska uppgifter, p. 20 (datoteca pdf 733 kB).
- ↑ Förslag om 13 nya nationalparker (versiun dals 2 da mars 2008).
- ↑ Statistics Sweden: Beskrivning av Sveriges befolkning 2008, p. 46.
- ↑ Statistics Sweden: Beskrivning av Sveriges befolkning 2008, p. 64.
- ↑ Beskrivning (Indicaziuns dal 2009).
- ↑ Schweden schafft die Wehrpflicht ab, tenor: Neue Zürcher Zeitung, prim da fanadur 2010, consultà ils 19 da schaner 2012.
- ↑ Infurmaziuns dal Consulat svedais.
- ↑ Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit: Erneuerbare Energien in Zahlen. Nationale und internationale Entwicklung. Berlin 2013.
- ↑ Der Spiegel: Schweden baut wieder Atomkraftwerke (6 da favrer 2009).
- ↑ Making Sweden an OIL-FREE Society, en: Prime Minister’s Office Commission on Oil Independence (21 da zercladur 2006).
- ↑ Sveriges Radio (14 da mars 2011).
- ↑ Tenor The World Factbook.
- ↑ THANK YOU FOR THE MUSIC. Schwedens Musikbranche als Exportschlager, en: skandinavien.de (consultà ils 12 d’avust 2014).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Findeisen, Jörg-Peter: Schweden. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. 2. ed. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2005, ISBN 3-7917-1561-5.
- Schlich, Anemone: Das Bild der Europäischen Union in der schwedischen Öffentlichkeit. Der Andere Verlag, Osnabrück 2004, ISBN 3-89959-243-3.
- Tuchtenhagen, Ralph: Kleine Geschichte Schwedens. Verlag C.H. Beck, Minca 2008, ISBN 3-406-53618-2.


text:
L'Uffizi federal da cultura e la Fondazione Processioni di Mendrisio han inoltrà uffizialmain la candidatura per daventar patrimoni cultural immaterial da l'UNESCO. Las processiuns religiusas han lieu mintg'onn durant l'emna sontga ed attiran millis aspectaturas ed aspectaturs.
La gievgia sontga insceneschan 270 laics la Passiun da Cristus ed il venderdi sontg portan indigens differents objects religius tras las vias. Ina caracteristica ed element central da la candidatura sajan ils «trasparenti», tailas coluradas ch'illumineschan las vias durant las processiuns, scriva l'uffizi da cultura.
Per la glista da l'Unesco dastga mintga pajais inoltrar il mars ina suletta candidatura. Gia prendids si en la glista da l'Unesco èn la festa da vin da Vevey ed il Tschaiver da Basilea. La decisiun davart Mendrisio croda probabel il 2019.
RR novitads 11:00


text:
Tricolore
- Venderdi, 8.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 8.7.2016, 8:40, RTR
«blau-alv-cotschen» las colurs dals franzos. Il tricolore è il simbol da la revoluziun franzosa. En il temp da la revoluziun è la bindera l'emprim vegnida duvrada sco bindera da guerra. Dal 1794 è la bindera tricolore daventada la bindera uffiziala da la Frantscha.
Pli baud avevan las colurs da la bindera in'autra simbolica che oz. Blau e cotschen eran las colurs da Paris ed alv era la colur dal retg da la Frantscha. Suenter che la monarchia è ida a fin n'avevan las colurs betg pli in'impurtanza simbolica. Cun la revoluziun han las colurs puspè survegnì in'impurtanza: liberté, égalité, fraternité. Blau stat per la libertad, alv per l'egualitad e cotschen per la fraternitad.
l'Italia e la Germania u l'Ollanda ed anc plirs auters pajais han era il tricolore sco bindera. Quellas binderas sa basan sin la bindera franzosa e simboliseschan era la libertad.


text:
L'Uniun Bus alpin porscha a partir dals 25 da zercladur duas giadas uschè bleras colliaziuns da bus tranter La Punt e Bravuogn sco enfin uss. Quai ha communitgà l'Uniun Bus alpin.
Uschia van questa stad nov 3 bus davent da La Punt e 4 bus davent da Bravuogn sin il pass da l’Alvra. In test da la purschida era vegnì fatg dal 2015 cun il num «AlbulaBUS».
A lunga vista speran ils purschiders locals sin 1’000 passagiers ad onn per il bus sin clom. Da Bravuogn en Val Tuor datti gia dapi intgins onns 2 curs al di. Quella purschida è vegnida augmentada sin 3 curs l’onn passà.
L’Uniun bus alpin porscha questa stad en tut 13 colliaziuns da bus en regiuns da muntogna da la Svizra nua ch'i na dat uschiglio nagin traffic public ubain mo pauc. L'Uniun è vegnida fundada l'onn 2011. Purtaders naziunals èn Auto da posta Svizra SA, il Club alpin svizzer CAS, la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna SAB e l’Associaziun traffic ed ambient (ATA).
RR novitads 10:00


text:
En Svizra èn passa 315'000 autos da persunas vegnids immatriculads da nov l’onn passà. Cumpareglià cun l’onn avant è quai in minus dad 1,3%. Quai communitgescha l’Uffizi federal da statistica. Cunzunt sajan damain autos da diesel vegnids immatriculads da nov. Lez dumber saja sa reducì per passa 9% sin 113'848 – cumpareglià cun il 2016.
En tut èn bunamain 413'000 vehichels motorisads vegnids mess da nov en circulaziun l’onn passà. Quai è in minus da 0,5% cumpareglià cun l’onn avant.
Novas immatriculaziuns da vehichels motorisads
RR novitads 09:00


text:
Teater a Sedrun
Lumpazivagabundus
(Corr.) La cumedia «Lumpazivagabundus» da G. Nestroy ei procurada per romontsch da mies versau e zun capavel scribent ed autur dramatic, sur Giusep Durschei. Per dar la dretga tempra alla cumedia stuein segir dilucidar quell’ovra en vesta als plaids dalla canzun: Denter il bien ed il mal va il carstgaun tras il mund...
Sut quels plaids impurtonts vegn la veta da differents carstgauns, da carstgauns cun agens e fetg divers ideals vivida e cumbattida. Denter la buna diala, Amarosa ed il Nauschaspert, il Lumpazi vala il pac concernent ils treis vagants: Tgi che gudogna dus da quels per sia idea, per sia finamira e siu reginavel duei survegnir il tierz suren. Amarosa sto veser cun tgei rampins ch'il Lumpazi emprova da gudignar ils treis cumpogns. En tuttas fatschas cumpara il nauschaspért per haver influenza sin igl agir dils treis vagants. El senuspescha buca d’ina stenta e breigia che savess haver success. Il Lumpazi emprova da spisgiar e cuntentar ils vagants cun beins e plaschers mundans ed ha per part fetg grond effect alla finamira per sia scoperta. Amarosa vesa quei e sa bein che alla liunga vegni ei a vegnir auter, denton sto ella constatar che Lumpazi ha grond success e quels dus onns ein spért spari. Aschia astga ella buca senuspir cun sia metoda. Ella lavura denton en autra fuorma e sa che mo la carezia e buontad per ils paupers desviai po distaccar els da lur vezis. Ella senuspescha gnanc d’engaschar la Rusina per aunc puder liberar in dils dus menders. Il scrinari ei sin buna via. Ella sto denton haver dus dils vagants per gudignar il pac. Pli e pli sto era il cusunz seperschuader dalla pura carezia da Rusina. Eis el era cuntents cun sia sort, cun sia veta da vagabund e cun siu amitg, il calger, sche han ils plaids plironts e suppliconts dalla Rusina tuccau siu cor. Ei ussa era il cusunz convertius, sche vegn il tierz tenor il pac daus suren.
Ei para in tec agen e curios da vuler declarar il problem dil bien e dil mal en quest mund cun ina tala cumedia. Denton ils treis vagants ein cun lur sorts cuntents e creien ch'ei stoppi esser aschia e da quei pugn da vesta stuein nus capir la finamira dil promotur dil toc. El viva ella realitad, gie el ughegia schizun da tractar il grond fatg e la damonda e decisiun da mintga carstgaun entras igl extrem, entras la veta da treis vagants. El tema buca da proclamar a scadin carstgaun la verdad: «Il bien victorisescha».
La versiun en nies lungatg da sur Giusep Durschei ha midau e specificau enqual caussa per dar al toc il suer romontsch e sursilvan. E segir anfla mo in versau autur ina tala expressiun en nies bi e car lungatg romontsch che viva e reviva en mintga construcziun. Pér cura ch’in ha translatau e sez scret bia dramas eis ei pusseivel da porscher agl aspectatur ed auditur ina semeglionta sera da deletg. Ils capavels e scolai giugadurs cun la stupenta scenaria porschan a mintga visitader dil renomau «Lumpazivagabundus» enzacontas legreivlas uras. A sur Giusep Durschei, sco regissur dalla cumedia, basegna grond engraziament. Ils plaids plein humor e sgnoccas ha el capiu da vestgir en acziuns capeivlas e legras. Era ils giugadurs ha el elegiu excellent per lur rollas e gronda stema ed engraziament al regissur ed als premurai ed incantai giugadurs.
Festginei d'udir la forza da nies lungatg romontsch, selegrei dallas deletgeivlas scenas humoristicas e davos tut quei patertgei: Denter il bien ed il mal, va il carstgaun tras il mund ... Ed il bien victorisescha.


text:
L'amico di famiglia
L'amico di famiglia (’L amìg ad famìja) 'l è 'n film dramàtic francéś e itagliàṅ dal 1973 ad Claude Chabrol ch'al 'l à girâ a Valençay. Al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ in dal Favràr dal 1970, qvéi cgnusu cuma gl'“amànt ad Bourganeuf”.
Cal lavōr chè l'à purtâ a cà al “Prèmi Fipresci” a 'l Fèstival ad Berlîṅ.
Sunt
La Lucienne (Stéphane Audran) la gh'à abû na fiōla da śōvna a darsèt an, l’Hélène Chevalier (Eliana De Santis), ma pò la s è sitemàda spuśànd 'n óm pulìtig dimóndi impurtànt, sìndic dna sitadìna dla Lòira e anc senadōr, Paul Delamare (Claude Piéplu). Fra i dū al ròbi i n vànan minga tant bèṅ anc se da fóra ninsòṅ a gh fà a mènt. Lò al pénsa sōl a la sò caréra e a muciàr sù di bèsi ma al n la gusa mai parchè al gh'à 'l mâł dla lumàga, lē la s cunsóla fra i bras 'd 'n óm pulìtig ad sinìstra, Pierre Maury (Michel Piccoli). I dū i ciùlan dapartùt e ad cuntìnuv, in un muśèo, in di bòsc, a cà d'l óm ad nòt méntar Paul 'l è via.
Quànd a gh'è da vutàr incóra, al partî al mét insém i dū óm par vìnsar méj e Pierre al dvènta vice-sìndic. Anc chi lò 'l è bèla spuśâ cun na dóna malàda ch'l'à pardû la vója 'd vìvar e ch'la pasa tut al sò tèmp a lèt o in cà, la Clotilde (Clotilde Joano). Un dè la dóna la vèṅ catàda mòrta e tut in paéś i crédan ch'la s sia tòlta la vita ma invéci l'è stâ sò marè a cupàr-la.
Na sira Paul al ciàma a séna Pierre parchè al gh vōl śibìr un piàṅ par na speculasiòṅ edilìsia su 'n sit ch'al gh'à da cumpràr par far-ag sù dimóndi bèsi. Da Parì i èṅ tut 'd acòrd c'n al prugèt ad tiràr sù na fàbrica 'd plàstica in dal sò paéś, a gh vōl sōl òṅ ch'al faga la prupòsta in cunsìli e Delamare al dmanda a Maury ch'al la faga lò. Finìda la séna l’Hélène la vōl savēr da sò màdar s'la và a lèt cun Pierre parchè la gh'à di suspèt ma lē la gh diś 'd a n pinsàr-al gnanc. Quànd però Paul al i bèca a far-'g i còran, al custrìnś Pierre a star a 'l sò piàṅ quànd lò invéci al n vliva briśa p'r a n fargàr mia i sò sitadèṅ cun la fàbrica.
La Lucienne la s śibìs pò 'd andàr sèg a Parì par dascórar c'n i pulìtig ch'i còntan dabòṅ e mét'r-as 'd acòrd p'r al prugèt definitìṿ. La dóna la vōl guidàr lē parchè lung la via la s férma par far in manéra che Pierre al pòsa masàr sò marè a stangàdi. I dū amànt i daṅ pò fōg a la màchina par far finta ch'a sia sucès 'n incidènt. Al prefèt (Daniel Lecourtis) al fà in manéra ch'al caś al vaga via lis parchè al n vōl mia di scàndai su 'l partî par via dla speculasiòṅ. Ma quànd l’Hélène la manda na létra in dua la diś che sò màdar l'è l'amànta dal vice-sìndig, al ròbi i càmbian e anc dimóndi parchè adès l'è na questiòṅ ad còran. La pulisìa la và a cà dla Lucienne e pò la mét al manéti anc a Pierre.


text:
Il minister da l'exteriur american Kerry e il minister dal exteriur iranais Mohammed Sarif èn s’inscuntrads a Genevra tar in’ulteriura runda da discussiun davart il program d’atom dal Iran. Per l’emprima giada ha il minister d’energia american ed il schef dal program d’atom iranais prendi part als discurs.
Avant il discurs aveva Kerry admonì l’Iran da chattar ina soluziun enfin il mars u d’interrumper ils discurs. Era l’Iran ha signalisà da vulair chattar ina soluziun finala en chaussa.
Ils stadis dal vest han dapi onns sancziunà l’Iran perquai ch’i vegn supponi che l’Iran construeschia ina bumba atomara.
RR novitads 06:00


text:
Boston
Boston (a s lèś /ˈbɒstən/ in ingléś) l'è na sità dal nòrd-èst di Stat Unî, capitàl dal stat dal Massachusetts. La mùcia sù dagnóra siesènt-sinquantamìla abitànt e la s cata in dla cuntèa ad Suffolk dand pròpria su 'l Ucéan Atlàntic.
Da sèmpar na sità liberal, Boston 'l è cgnusùda cuma la capitàl inteletuàla di Stat Unî avénd-ag anc l'impurtànta università 'd Harvard. Al cōst dla vita chè 'l è dimóndi élt acsè cuma la qualità dla vita e i pòst ad lavōr.
In sità a s dróa dimóndi 'l “asènt ad Boston” in dua la cunsunànta R in fiṅ ad paròla la n s diś minga se la paròla dòp la n taca minga par vucàl. Inóltar la A l'è sèmpar dimóndi lunga (invéci ad dir "bath" i dìśan "baath").
L'ecunumìa ad Boston l'è rica e la fà riferimènt a la tecnulugìa, a la biutecnulugìa, a 'l cumèrs letrònic, a i servìsi finansiàri e anc a 'l turìśum.
Al sò sìndig, da 'l 2014, 'l è 'l demucràtic Marty Walsh.
Persunàǵ ligâ a Boston
- Aerosmith, grup hard rock
- Donna Summer, cantànta
- Benjamin Franklin, siensiâ e pulìtig
- Clark Gregg, atōr
- Edward Norton, atōr
- James Spader, atōr
- Mark Wahlberg, atōr
- Leonard Nimoy, atōr
- Chris Evans, atōr
- Uma Thurman, atōra
- Edgar Allan Poe, scritōr


text:
Servizi ferroviari metropolitan de Bari
El Servizi ferroviari metropolitan de Bari a l'è faa de trè lign: Dò gestii di Ferrotramviaria e vuna de Trenitalia. A l'è in costruzion 'n altra linia gestida di Ferrovie Appulo Lucane.
Cuntegnüü
Ferrotramviaria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El servizzi metropolitan de Ferrotramviaria a l'è attiv dal 2008 e 'l conliga la città al quartiee San Paolo e a Bitonto passand per l'Aeroport. I dò lign a hinn segnalaa in di orari cont la sigla FM.
I rotabij doperaa a hinn ETR.340 e di ETL 200.
Lign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Linia FM1[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La linia 1 la part de la stazion centrala de la FT e la va in su la ferrovia Bari-Barletta, a binari unich, finna a la stazion de Fesca-San Girolamo, indova el scomincia on tratt a binari doppi in viadott. La linia la va in pian a la stazion de Tesoro per deventà sotterranea finna al capoligna de Cecilia.
La linia, longa 9,286 km, la preved on treno ogni 40 megnuu e l'è faa cont i ETL 200, di Alstom Coradia, boni de servì i banchin volt di stazion noeuv.
Linia FM2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La linia 2 la conliga la stazion centrala a Bitonto cont ona tratta de 7,7 km che la tocca anca l'Aeroport e 'l noeuv quartiee Europa. I cors FM2 a hinn 7 al dì ma rinforzaa de la FR2, ona linia regionala cont el midemm percors e che la riva a Barletta. A l'è servida sia di Coradia ETL 200 che di Stadler FLIRT che permetteran de conligà la linia a la red RFI regionala.
Cronologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1999: El Comun de Bari l'approeuva on pian de reordin ferroviari
- 24 de giugn 2008: A l'è vert el servizzi
- magg 2009: Scomincia la costruzion di 7 kilometer de ligna che conlighen Bari al sò Aeroport
- 2013: Finiss el lavorà e l'è giontaa el servizzi.
- 2017: Derva el capolinia Cecilia de la FM1
Trenitalia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El servizzi metropolitan de Trenitalia a l'è attiv dal 1991 e l'è faa in su la ferrovia Adriatica. El servizzi, originariament faa cont i automotris FS ALn 668, l'ha avuu success e hinn staa vért di noeuv stazion per gestìll e modifegaa di àlter. La linia a l'è stada poeu elettrificada in part.
Incoeu a l'è faa cont di Minuetto e di composizion cont la locomotiva FS E.464.
L'orari a l'è minga cadenzaa e i treni passen circa ogni mezz'ora, in sui orari a hinn segnalaa 'me M85, ma hinn no di treni metropolitan. In tra la tratta S.Spirito e Torre a Mare gh'è ona tariffa urbana speziala.
Cronologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1991: L'è attivaa el servizzi
- 31 de magg 1992: Hinn giontaa i stazion de Marconi, Magna Grecia e Liside
- 10 de ottober 1993: L'è elettrificada la tratta Bari Parco Sud e Mola di Bari, e mittuu el binari doppi in tra Bari Torre a Mare e Mola di Bari
- Fin del 1993: A l'è giontada la fermada de Enziteto Catino
- 14 de dicember 2004: Bari Parco Sud a l'è fada per i passegee e hinn saraa Liside e Magna Grecia
- 2009: El servizzi a l'è estenduu a Giovinazzo e Molfetta. In contemporanea a l'è soppressa la fermada de Enziteto Catino
- 2 de ottober 2016: L'è attivada la stazion de Bari Torre Quetta
Progett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è in costruzion di agn '90 la ferrovia Bari-Bitritto, che la sarà doperada per on servizzi metropolitan de le Ferrovie Appulo Lucane. A l'è prevista la soa vertura in del 2018.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Massimiliano Cantoni, Il servizio metropolitano FS a Bari, in Ferrovie, anno IV, nº 15, novembre 1993, pp. 213-217.
- Emilio Ganzerla, Nuovo collegamento ferroviario tra Bari Centrale e l'aeroporto "Karol Wojtyla", in Mondo Ferroviario, n. 313, ottobre 2013, pp. 18–23.


text:
Sophie Scholl
- Glindesdi, 9.5.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 9.5.2016, 8:40, RTR
Sophie Scholl è naschida oz avant 95 onns - la studenta tudestga ha fatg resistenza al naziunalsocialissem cun la gruppa da la Ros'alva.
Sophie Scholl è s'engaschada cun la gruppa da la Ros'alva encunter ils nazis. La gruppa da resistenza da la Ros'alva ha avertì dal reschim, da la dictatura dal naziunalsocialissem, ha infurmà da la persequiziun dals Gidieus e criticà la guerra. Part da la Rosalva han cunzunt students fatg, sustegn avevan els era da scolasts, professurs, medis, scribents u librerists.


text:
Suenter in lung temp sin il plazzal da construcziun a Bodio va il Sicilian a Faido, anc pli profund en la stretgadad da las muntognas, el ch’aveva giudì a chasa la vastezza da la mar.
Ses figl Matteo ha oz 19 onns e viva cun la mamma a Naso. «Mes bab n’ha betg dastgà refusar l'offerta da la Svizra, cun mo 1'000 euros il mais na saveva el numnadamain strusch trair vi sia famiglia.»
Davart ils privels da sia lavur sut terra scheva Beppe Liuzzo: «Sche tut va bain, lura na ta fas gnanc mal il det pitschen. Sch’i fora dentant, lura fai fitg mal.» Il zercladur 2012 era la lavur privlusa en il tunnel terminada, cur ch’el è crudà giu d’ina puntanada sin il plazzal da construcziun a Faido.


text:
Tranter l'avrigl e la fin zercladur hai bain dà damain dumondas d'asil che l'emprim quartal. Independentamain da quai na possian ins anc betg discurrer d'ina fin d'alarm, admonescha Mario Gattiker. Che las dumondas van enavos saja ina consequenza da la serrada da la ruta dal Balcan e da la cunvegna da l’Europa cun la Tirchia.
Sche quest effect resta persistent vegn a sa mussar.
Perquai haja Gattiker appellà als chantuns da cuntinuar cun lur planisaziun per cas d'urgenza. En la medem'intervista conceda el dentant ch'in scenari da cas d'urgenza saja actualmain lunsch davent.
RR novitads 06:00


text:
La Posta Svizra è in’interpresa dal stadi. Ella administrescha era la societad affiliada PostFinanace cun dapli che 119 milliardas francs svizzers facultad da clients. Questas lavurs vegnan supperadas cun passa 60'000 persunas, da quai dapli che 54'000 en Svizra. Cun quai tutga La Posta tar in dals pli gronds patruns da lavur en Svizra.
L'istorgia da LA POSTA cumenza l'onn 1675. Lura hai dà las emprimas colliaziuns da brevs sco per exempel da Berna a Genevra u da Berna a Turitg. L'onn 1849 è la Posta federala vegnida fundda pia la posta dal stadi svizzer.
Serrar las postas
In tema emoziunal e dat da discutar è la serrada dad intginas postas. Per il mument vegnan 20 postas controlladas en il Grischun e probablamain era serradas enfin il 2020. Il Minisguard declera pertge che las postas vegnan serradas e tge che capita cun quellas.


text:
Bivio: In kino sco lavur da matura
- Glindesdi, 5.2.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 5.2.2018, 11:45, RTR
Sco lavur da matura ha Marina Fasciati (17) da Bivio lantschà in kino en ina stalla. Dumengia saira ha cumenzà il program da las vacanzas da tschaiver. Radund 60 persunas han visità il film «Heidi» en il Cinema Stalla.
Sco quai che Marina Fasciati ha ditg, n'haja ella betg vulì far ina lavur da matura normala. Per ella saja stà impurtant ch'ella possia era far lavur pratica en sia lavur. Il pli grev da realisar il project saja stà, da vegnir tar tut las lubientschas ch'i dovra per in kino public.
Finanzià vegn il project tras in'acziun da crowdfunding e cun las entradas vendidas. Il contract da locaziun per il clavà cun in pur indigen vala per trais onns.


text:
In «sarcofag» per la ruina atomara da Tschernobyl
- Mardi, 29.11.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.11.2016, 8:40, RTR
Ina lavur unica sin il mund – la construcziun ha cuzzà sis onns. La halla gigantica ha custà passa duas milliardas euros.
Passa 30 onns suenter la catastrofa atomara da Tschernobyl pon ins avrir oz il construct gigantic che duai garantir la segirtad tar las lavurs da dismessa da la ruina atomara ils proxims 100 onns. Experts supponan ch'il reactur, ch'era explodì l'avrigl 1986, cuntegnia passa 200 tonnas uran.


text:
Moschea averta, coran modern
- Dumengia, 19.11.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.11.2017, 8:06, RTR
Muslims liberals s'engaschan en Svizra per in islam moderà, per ina moschea averta per tuts e tuttas.
La populaziun svizra è critica envers ils muslims. In nov studi da l'Uffizi federal da statistica mussa, che mintga terz Svizzer sa senta disturbà dals esters, cunzunt dals muslims. Anc pli gronda ch'envers las persunas è la disfidanza dals Svizzers envers l'islam sez. Che l'islam saja memia conservativ, las dunnas discriminadas ed ils omosexuals betg tolerads. En Svizra datti pia in malesser tranter ils indigens ed ils muslims. Ma per bler betg tuts muslims n'èn radicals – i dat er muslims liberals, da quels che vulessan midadas. Dad in da quels datti d'udir en Vita e cretta.
Contribuziuns
-
Pled sin via da Marcel Köhle