text:
Lengua rumancia
Rumancc, Returumanich, Retich u Grigiun a hin i nom cunt i quai se cugnussen tüt i lenguv returumanich che se parlen in di valad del cantun muntagnus di Grigiun, Svizzera. El rumancc a l'è vün di quater idioma ufizial de la Svizzera, e le parla el 1% de la sò pupulaziun. A gh'è staa un temp che i lenguv returumanich a eren parlad in d'una zona estesa del center d'Europa. 'Sti lenguv a hin imparentaa cun di alter lenguv che se parlen in Italia, Svizzera e Francia. I cinch dialet returumanich püssee parlaa a hin Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter e Vallader. Puter e Vallader, ai völt, se cunsideren dumà una lengua: el Ladin. El termin Ladin, d'altra part, s'associa cun la lengua di muntagn dulumitich. A esisten di upiniun ben divers sura el grad de relaziun tra Ladin e Rumancc e Furlan; la teuria che se sien evulüü indipendentement la rescöt assee da cunsens, però a esisten di stüdius cunt un bel poo de prestisg che a ne demustren una sustanzial ünitaa (G. Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Cuntegnüü
- 1 Difüsiun e variant
- 2 Storia
- 3 Urtugrafia
- 4 Funulugia
- 5 Esempi lenguistich
- 6 Cunfrunt cunt alter lenguv
- 7 Ligamm da föra
Difüsiun e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume l'è staa giamò scrit, el rumancc l'è parlaa dumà in d'una quai valdada del cantun svizzer di Grisun. I sò variant hin semper staa sturigament dividüü vöna da l'altra, a causa de l'intrüsiun del tudesch (e de l'aleman) e de l'italian (e del lumbard). Per quest ogni variant (ciamaa in rumancc, ils idioms tradiziunals, induve idioms el gh'ha el significaa de "lengua") la gh'ha una sua standardizzaziun e una sua leteratüra.
Al dì d'incö el Rumancc l'è spartii in dü toch principai, e ciaschedün el gh'ha di variant interni.
- Grüp grisunes o renan:
- Grüp engadines o ladin
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In urigin el teritori atüal del rumancc l'era pupulaa dai Celta e prubabilment tüta la zona de l'est di Grisun l'era di Reti. L'è dificil dàgh una classifigaziun ai Reti e a la sò lengua: se suponn che la lengua di Reti la füdess minga una lengua indueurupea, ma hin minga pussibil fà sü cunstataziun garantii a causa di testimunianz poch e framentari de quela lengua e cultüra.
La denuminaziun returumanigh (Rätoromanisch in tudesch) l'è stada intrudota inturna a la metà del XIX secul dai lenguista italian e tudesch. La ven dal nom de la pruvincia rumana de la Rezia, che la catava dent un teritori multu püssee vast de quei abitaa dai Reti. L'assuciaziun de idei retigh=>rumancc l'è dunca in bona part un mitu.
I popul che viveven in del teritori di Grisun del dì d'incö hin staa sutamiss düranta la campagna militar di Ruman in di Alp del 15. a.C. I Ruman han purtaa la lengua latina in di teritori sutamiss (o mej, el latin del popul e di suldaa, ciuè 'l latin vulgar).
L'è minga del tüt ciar 'me l'è capitada la latinizaziun. Prubabilment el gh'avrà impiegaa un quai secul, cume l'è sücess in alter teritori periferigh de l'imperi ruman. A la fin de l'età antigh, i lenguv prerumann pareven, segund i cunussenz atüai, mort e adess ghe n'è restaa ben poch paroll. 'Sti paroll se referissen suratüt a la terminulugia specifiga de la flora e de la fauna e de un quai tuponim.
A partì dai secul VIII e IX el teritori rumancc uriginari l'è staa inflüenzaa dai lenguv germanigh. In del curs del temp el tudesch l'è diventaa semper püssee una lengua ufiziala cume 'l latin.
Se pò vardà cume 'l rumancc el füdess un temp püssee estendüü cul vedè un frach de nom lucai e parol dialetai in regiun che incö hin tudesch, cume 'l cantun Glarona e 'l cantun San Gal. Quei paroll chì mustren che 'l cunfin lenguistigh, fina al temp medieval classigh, l'era multu püssee a nord.
Inscì per esempi la regiun del Lai Rivaun l'era rumancia (anca incö le se ved in del nom Walensee, che l'è parent de welsch, una parola che i germanofun duvraven per designà i gent d'etnia neulatina); in del nord-est el teritori rumancc el rivava fina al inscì ciamaa Hirschensprung, fina a Rüthi e a la Val del Renu sangalesa; inscì cume la püpart del Voralberg (Austria) e del Tirö. I Alp hin pien de sit cun nom lucai di quai la prima silaba latina la ven minga prunünciada, per esempi Bad Ragaz, Sargans, Vaduz (dal latin aquæductus), Montafon, Tschagguns e Galtür. Prubabilment bona part de quei sit chì hin vegnüü germanigh dumà in del XI secul.
I prim ducüment cunussüü che cuntegnen parol rumancc hin uraziun latinn cunt anutaziun in questa lengua. Pö, al temp de la Refurma Prutestanta s'hin svilüpaa indeperlur i lenguv de scritüra di variant diferent del Rumancc, cunt i prim tradüziun de la Bibia e di Salm, in Engadina e in la Surselva. In del mediuev i germanofun ciamaven el rumancc churwelsch, ciuè latin de Coira.
Vöna di resun del fatu che la s'è mai svilüpada una lengua de scritüra cumün per tücc i idioma l'è la cundiziun de regress del Rumancc denanz al tudesch che l'ha purtaa a la mancanza de un centru spiritüal e pulitigh per tüta la Rumancia. La cità de Coira, l'übiga cha la pudess avè 'stu rol, l'era sota l'inflüenza tudesca giamò da un frach de temp, vist che l'era una sede episcupala (e i vescuv eren tudesch, minga latin) e che tra l'alter l'era stada cunquistada dai Got. Dumà da poch temp, in del XX secul, s'hin furmaa a Coira centri, dai quai parten impüls impurtant per la lengua e la cultüra rumancia. Questu svilüp el va inanz insema a una cuscienza lenguistiga cressenta, che la gh'era nò prima del secul XIX.
A la fin de quel secul lì defat l'è vegnüü föra quel prucess che l'è staa ciamaa "renassiment rumancc" (renaschientscha rumantscha), in del qual gh'han avüü lögh l'espansiun de la stampa rumancia e la prudüziun de testi literee rumancc, la fundaziun de vari assuciaziun, l'aquisiziun de una növa scienza per la lengua e la cultüra grisunesa e la vutaziun de fà vegnì el Rumancc la quarta lengua naziunala svizzera (1938).
El Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun (ciuè, pü o men, rumancc de tüt el Cantun Grisun) l'è la lengua de scritüra cumün per tücc i idioma rumancc. La sua bas l'è stada svilüpada per l'inizziativa de la Lia Rumantscha del lenguista Heinrich Schmid in del 1982. Da alura el rumantsch grischun l'è dree a vess semper püssee svilüpaa. In del 1996 l'è propi lü a vegnì la lengua ufiziala de la cunfederaziun per la cumünicaziun cun la pupulaziun rumancia, e dunca l'è vegnüda la lengua de scritüra ufiziala in del Cantun Grisun. In di cumün de lengua rumancia però i lenguv ufiziai hin anmò i variant lucai, a volt insema al tudesch.
I prumutur de la lengua scrita cumüna vurarissen che la füdess un mezz per dàgh forza al rumancc e mantegnì 'sta lengua inscì in pericul. El rumantsch grischun però l'è multu critigaa de una part de la pupulaziun rumancia. Un bel poo de grisunes, minga dumà rumancc, gh'han paüra che una lengua artifiziala la poda vegnì la fossa del rumancc. Alter inveci hin püssee utimista e revendighen el fatu che una lengua cumün la poda dàgh forza a tüti i idioma diferent.
In de l'agust del 2003 el parlament cantunal l'ha scernii de intrudü el rumantsch grischun cume lengua de scritüra in tüt i scöl rumancc e de fà sü semper püssee in questa lengua i növ mezz de istrüziun; de fat, fina a quel mument i mezz de imprendiment eren staa stampaa in di variant tradiziunai. El Gran Cunsili l'ha decidüü però de fà inscì anca per spargnà un poo de danee. Da quel mument in pö tüt el teritori rumancc püssee germanizzaa questa mesüra però l'è dree a ris'cià de fà vegnì la pusiziun del rumancc anmò püssee debul, vist che i bagai hin dree a imprend una lengua che la se parla minga in gir.
Inveci tanti personn minga rumancc disen che i diferenz di idioma tradiziunai hin despess sotastimaa e che hin multu püssee marcaa che, per esempi, quei trai dialet del Schweizerdeutsch (dunca, la saria impurtanta una lengua ünificada). Prima de la realizzaziun pratiga de la scerna del parlament inturna al rumantsch grischun 'me lengua de scöla l'è staa miss un temp de transiziun de vint agn. Al dì d'incö però nissün cumün l'ha intrudot 'me lengua sculastiga.
Urtugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun l'è dunca una specie de koiné, e 'l sò aütur a l'è staa atent a evità urtugrafii de aspett estrani, per facilità la sua acetaziun. Dunca, i parol cun /tɕ/ e [e] o [i] a gh'han   (tgirar) inscambi de  . E i parol cun /tɕ/ seguida da [a], [o] u [u] se scriven cun   (chalanda) già che tant i parlant de l'Engadina (chalanda) quant dal teritori del Ren (calanda) spetarien un'urtugrafia che la meta dent la  . De l'istessa manera, 'che' e 'chi' —a causa da chesta norma, ciamada "Leza Uffers Kompromiss"— se parnunzien [ke] e [ki]. D'altra part, la letera   la se cunvert in d'un grafema innecessari in questa lengua rumanica. Per cunter, la schwa ([ə]) se representa cun  , l'üs dal qual al moutra l'influenza del tudesch in questa lengua rumanica. L'istess descurs el se fa cun l'üs de   sia per /ʃ/ che per /ʒ/, e   per /tʃ/.
D'altra part, el fat che a l'esista minga   in del Rumantsch Grischun a l'è forsi minga dumà duvüü a l'assenza de la [y] e de [ø] in la püpart di lenguv returumanich, ma anca a la sua furma grafica, che l'è minga stada cunsiderada una furma rumanica. Quest chì a l'è un esempi che l'aduziun d'una determinada grafia l'è mingaa semper relaziunada cun di fatur funetich. Cume cunclüsiun se pò afirmà che l'urtugrafia del rumancc la se situa tra la tradiziun urtugrafica rumanica del Talian e del Francees e la tradiziun urtugrafica germanica del Tudesch.
I lenguv returumanich a curen el pericul de desparì. A gh'hin apena parlant de 'sti lenguv e la püpart de quei che parlen retich a parlen anca tudesch. La Lia Rumantscha l'è una urganizaziun che la cumprend assuciaziun de lenguv retich. La sua pagina web la furniss püssee d'infurmaziun sura 'sti lenguv.
Videe anca: furlan
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema cunsunant del Rumancc (in la variant del Rumantsch Grischun) a hin urdenaa in la tavula seguent:
Vucall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema vucalich del Rumancc a hin urdenaa in la tavula seguent:
La Schwa /ə/ la pariss dumà in di silab atonich. La lunghezza de la vucala se pò decid a priori:
- I vucall atonich a hin cürt.
- I vucall tonich in silab saraa a hin:
- longh dopu /r/
- cürt altrament.
- I vucall tonich in silab vert a hin:
- cürt dopu cunsunant surt
- longh altrameent.
Esempi lenguistich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sursilvano (Sursilvan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, e clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei schi bials sco tia pareta, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sottosilvano (Sutsilvan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua à ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, à ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmirano (Surmiran)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Engadino superiore (Putér)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pign ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Engadino inferiore (Vallader)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Jauer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots".
Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Cunfrunt cunt alter lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt trai vari dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul ladin e 'l furlan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da la Lia Rumantscha
- Dizziunari rumantsch-anglès
- Una mustra da memòri filusòfich in rumantsch, l'edizziun uriginala da la qual la data
- Pàgina da news Noeles.net
- Mathias Conradi, Taschenwörterbuch der Deutsch-Romanischen Sprache, Zürigh, 1828
- P. Baseli Carigiet, Ortografia gienerala, speculativa ramontscha, Müstair, 1838
- J. A. Bühler, Grammatica elementara del lungatg rhäto-romonsch, Coira, 1864
- Theodor Gartner, Raetoromanische Grammatik, Heilbronn, 1883


c: text/html

text:
Jestetten
Jestetten l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 20.63 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 4 921 abitàncc.
El cümü de Jestetten el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, al cunfì coi cantù svìser de Sciafùza e Zurìgo, a 'na altèsa de 436 méter sura 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è streersàt del fiöm Reno.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Boulogne-sur-Mer
Boulogne-sur-Mer (Boulonne in piccard; Bonen o Beunen in olandes; Bolonia, Bononia, Gesoriacum, Portus Itius o Portus Britannicus in latin) l'è ona città de la Francia del nord cont ona popolazion de circa 45.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Boulogne-sur-Mer (che podarissom voltà 'me Bologna sora el mar) la se troeuva in de la region del Nord-Pass de Calais, e in particolar in del dipartiment del Pass de Calais.
Come 'l dis anca el sò nomm, l'è in sù la costa del mar (el canal de la Maniga), là indove la gh'è la fos del fiumm Liane.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona de Boulogne l'è stada abitada prima de tutt del popol germanigh di Morin; la città però l'è stada fondada in del 55 prima de Crist del Giuli Ceser in persona, perchè 'l voreva ona bas per partì per l'Inghilterra (i nav poeu hinn partii de pussee a nord, a Wissant). El gh'ha daa el nomm de Bolonia, in riferiment a la città emiliana. I storigh hann deciduu che quella Bolonia lì la correspond a quella che al dì d'incoeu l'è la città alta. Là arent el gh'era anca el port, ciamaa Portus Itius, che poeu l'è vegnuu ai temp de l'imperi la sede de la flotta de la Maniga.
In del III secol la città l'era ciamada Gesoriacum (la città bassa). El Svetoni el dis che l'imperador Caligola el gh'ha faa sù on far proppi grand, compagn de quei del Mediterrani, e che l'esisteva anca in del Medioev.
In del Medioev, Bologne l'è stada el centro de ona contea. Vun di sò cont, Ustachi II "Bei Barbiss", l'ha juttaa el Guglielmo I de Normandia in la soa invasion de l'Inghilterra; el sò fioeu l'è staa el famos Goffred de Bujon, che l'è quell che l'ha liberaa Gerusalemm di Musulman in del 1099: el sò fradell Baldovin l'è staa el primm re cristian de Gerusalemm.
On alter cont de Boulogne, Steven de Blois, l'è staa re d'Inghilterra in del period 1135-1141.
La contessa Matilda II l'è diventada regina del Portogall, col sposà l'Alfons III, che per quest l'è staa ciamaa anca el Bolognes.
L'è staa a Boulogne che gh'è staa el matrimoni tra Isabella de Francia e 'l re ingles Edoard II.
Boulogne l'è stada attacada tre voeult di Ingles (che gh'even anmò el port de Calais) duranta la prima metà del XVI secol. El 26 de luj 1544 la torr romana l'è stada trada giò; a settember l'è stada conquistada di Ingles a settember, per tornà a la Francia domà dopo la Pas d'Ardes (giugn del 1546): l'assedi che 'l princip Enrigh (el futur Enrigh II de Francia) l'aveva faa a la città l'era andaa mal perchè i sò mercenari faseven minga quell che 'l diseva lù.
A bon cunt el poeta frances Ronsard, in del sò inn a Enrigh II el gh'ha ditt anca:
(E senza fà frecass, cont on sforz meraviglios/tì te avevet giamò conquistaa i fort de Boulogne/e cont i armi costringiuu 'sta arroganza inglesa/a vendett Boulogne e fàlla francesa)
Besogna poeu dì che al temp la pupart de la popolazion l'era minga francesa, ma fiamminga.
In del 1662, dopo che 'l Luis XIV l'eva compraa del re ingles la città de Dunkerque, tolta via ai Spagnoeu quattr'ann prima de ona coalizion anglo-francesa, i abitant de Boulogne s'hinn ribellaa contra de lù perchè la pression fiscal l'era cressuda.
La rivoeulta l'era sostegnuda del re de Spagna (che l'era el re di Fiander, minga lontan de Boulogne), tant che dopo cinch ann (1667) l'è s'cioppada anmò la guerra. El podè central frances l'ha faa ona repression tremenda contra la region; oltra a tutt i personn che hinn staa coppaa, gh'è de savè che 3.000 ch'eren soravivuu hinn staa menaa ai galer.
In del XVIII secol Boulogne l'era on port de pesca in decadenza, indove se pescaven i aringh in autunn e i sgomber in primavera, tant che i abitant, per cattà sù on quai danee in pù, vegnen anca sfrosador tra l'Inghilterra e la Francia. Lor portaven de sfros (in gergo smogglage) tè, tissuu, aquavitt, vin, zenever, che in Inghilterra eren tassaa de bon. El sfros l'era sostegnuu de la Francia e l'è rivaa al sò massim intorna al 1780.
A Boulogne gh'è anca di pirata al servizzi de la corona francesa, che combatten in de la Guerra de Succession Spagnoeula (1744-1748) e in de la Guerra di Sett Ann (1756-1763).
Ai temp del Napoleon, Boulogne la gh'ha vari benefizzi, perchè la torna a vess ona città portual importanta.
In del 1905 a Boulogne 'l gh'è staa el primm convegn internazional sora l'Esperanto. La Deciarazion de Boulogne l'è voeuna di prej miliar de la storia de l'Esperanto. Duranta la Prima Guerra Mondial, la città l'ha minga patii el front, anca se l'era minga tropp lontan del confin franco-belga.
La Segonda Guerra Mondial inveci l'ha vist la popolazion proppi attiva contra i Todesch. I bombardament (sia todesch che leaa) hann risparmiaa la città alta (la part pussee veggia), ma hann traa giò tutta quella bassa e 'l port.
Anca al dì d'incoeu Boulogne-sur-mer l'è on port imporant de la Francia del Nord.
Personn nassuu a Boulogne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Franck Ribéry (1983), giugador de ballon.


text:
Corea del Nòrd
La Corea del Nòrd a l'è on paes de l'Asia orientala.
A l'è tacada a la Russia, a la Cina e a la Corea del Sud. La gh'ha ona superfiss de 120.540 km² e ona popolazion de pressapocch 23 milion d'abitant. La soa capital l'è Pyongyang.
Offizialment l'è ona republega socialista a economia pianificada, ma in di facc l'è ona dittadura, vuna di pussee gramm che la storia l'ha vist, cont di violazion di driss uman costant in del temp.
El Capo de Stat l'è 'l Kim Jong Un dal 2011, anca se offizialment l'è anmò el vegg President Kim il Sung, mort in del 1994.


text:
Le età di Lulù
Le età di Lulù (Gl'età dla Lulù) 'l è 'n film eròtic dal 1990 ad Juan José Bigas Luna trat da 'n rumànś 'd Almudena Grandes. La prutagunìsta Francesca Neri, chè a 'l sò debùt, l'à tòlt a 'l pòst dl'Ángela Molina ch'la s éra tiràda indrē a 'l ùltim minùt.
In dal film a s sènt la canta Walk on the Wild Side ad Lou Reed. Par cla pelìcula chè, la María Barranco l'à vins al Prèmi Goya dal 1991 cuma mijór'atōra minga prutagunìsta.
Sunt
La Lulù (Francesca Neri) l'è na ragasōla ad Madrid ch'la taca a cgnósar al sès a quìnd'ś an. La 'l fà cun Pablo (Oscar Ladoire), 'n óm dimóndi più grand ad lē e amìg ad sò fradèl Marcelo (Fernando Guillén Cuervo). Dòp avér fat un viàś p'r i Stat Unî p'r andàr a insgnàr là, Pablo al tórna da lē dmandànd-ag ad spuśàr-al.
Cun al matrimòni chi lē la capìs che 'l ùnic quèl ch'al i tîṅ insém 'l è al sès. Dòp avér mis a 'l mónd na putìna, la Lulù la taca a spinś'r-as sèmpar da piò in dla perversiòṅ faghénd-as tiràr dènt'r a 'n rapòrt a tri cun sò marè e 'l travestî Ely (María Barranco). Vlénd incóra da piò, a n avénd-ag mai abàsta, 'd acòrd cun sò marè, la decìd ad pruàr a 'ndàr a lèt cun 'n óm sénsa véd'r-al, cun na fasóla adòs: chi lò 'l è sò fradèl Marcelo.
'N àtar quèl ch'la vōl pruàr 'l è quél ad far dal sès cun di fnòć parchè i gh piàś'n i film pòran ad cal gènar lè. Na sira la và in un bar par gay e, dòp avér cgnusû Jimmy (Javier Bardem), la in pòrta a cà tri dand-ag di bèsi par far n'òrgia sèg. Avénd catâ qvél ch'la pascàva, la Lulù la gh'à 'l prubléma ad muciàr di sòld par pagàr-as da spés al sò visi. La decìd acsè ad dir ad sè a Remy (Juan Graell), un rufiàṅ ch'al gh'à un lucàl par scambìsta, par far la part dna vitma in un spetàcul sadumàś par di imprendidōr visiōś pîṅ ad bèsi. Rivàda là la cata Jimmy e la decìd ad tiràr-'s indrē ma la n pōl briśa parchè la vèṅ bindàda e ligàda p'r èsar dada in past a na vècia cun na mascra ad grugn ad nimàl adòs.
In sò ajùt la riva l’Ely, ch'la la vōl purtàr via da cal masèl lè, ma Jimmy, incasâ négar, al la masa dòp na quistiunàda śbaténd-ag la tèsta cónt'r un puntàl.


text:
Otòber
Artécol in dialèt arzân
Otòber o Utòber (ottobre in italiân) l'é al dècim mèiş secònd al Lunâri Gregoriân e al secònd mèiş ed l' avtûn ind la pêrt d'ed sōver ed la Tèra, ed la premavèira ind la pêrt d'ed sòta, al cûnta 31 dé, e l'é ind la secònda metê 'd un ân civîl.
Al nòm al deşvîn da october, perché l'ēra l' otêv mèiş dal lunâri rumân, ch' al cumincêva cun al mèiş ed mêrs. L' imperadōr Commodo (IT) l'à fât 'na rifōrma dóve 'l mèiş a 'gh gnîva dê al nòm 'd Invictus, mó dôp la só môrt a 's é turnê al mōd ed préma.
Int al lunâri persiân al cumbinêva cun al mèiş Mehr (fîn al 22) pó cun còl 'd Aban.
Int al lunari ed la rivolusiòun francèişa otòber al cumbinêva cun dû mèiş: Vendemmiaio (IT) fîn al 22/24 pó dôp Brumaio (IT).
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Ottobre trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Otòber
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Grub (AR)
Grub a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.26 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1017 abitant.
El cumün de Grub al se tröva a una altitüden de 813 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggersriet (SG), Heiden, Rehetobel.
El prutestant Grub AR al è separaa dal catòligh Grub SG d'un rial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grub l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1488 col nom de uss der Gruob.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1][2]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sitt web ufizzial (Tudesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Grub in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR


text:
12 09
Ol dé 12 de setèmber l'è 'l 255 ( 256 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 111 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de setèmber al è ul dí da pòost 255 ( 256 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 111 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1213 - Muret (ol Lenguadoc, Occitània): se la passa la bataja de Muret intra i tröpe Catalano-Occitane liderade per Pere I e i coacc Franses comandacc per Simon de Montfort.
1229 - Ecorca (Mallorca): i tröpe Catalane i trà zò i mor al coll de sa Batalla (col de la bataja) (serra de Tramuntana): al è l'inissi de la conchesta de l'ísola.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1213 - Muret (ol Lenguadoc, Occitània): Pere I ol Catòlegh, cunt de Barcelona, mort a colp de spada a la bataja de Muret.
1984 - Tiana (ol Maresme): Dolors Anglada e Sarriera, cognossida come Lola Anglada, disegnadura Catalana.
1860 - Trujilo (Hondures): Wiliam Walker, aventurer Stadünindench, föselat per che s'ía impossessat de Nicaragua.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Jorat-Menthue
Jorat-Menthue a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 1358 abitant e una süperfiss de 20.89 km², e al se tröva a una altitüden de x meter sura al livel del mar.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de lüi del 2011 quand che i cumün de Villars-Tiercelin, Montaubion-Chardonney, Sottens, Villars-Mendraz e Peney-le-Jorat s'hinn fundüü insema[1].
El cumün de Jorat-Menthue a l'è tacaa ai cumün de Froideville, Poliez-Pittet, Montilliez, Martherenges, Chapelle-sur-Moudon, Peyres-Possens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Semsales
Semsales a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.4 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1304 abitant.
El cumün de Semsales al se tröva a una altitüden de 866 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châtel-Saint-Denis, Gruyères, Haut-Intyamon, La Verrerie, Maracon (VD), Saint-Martin, Sâles, Vaulruz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Enrico Dandolo (patriòta)
L'Enrico Dandolo (Vares, 26 giugn 1827-Roma, 3 giugn 1849) l'è staa on patriòta italian, conossuu per avè tòlt part a on quaj avveniment trai pussee important del Risorgiment.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era fradell de l'Emilio Dandolo, cont el qual l'ha combattuu duranta i Cinqu Giornad de Milan, insema ai amis Luciano Manara ed Emilio Morosini.
Vist che in quella esperienza chì l'aveva ottegnuu ona certa conossenza di tattich de guerriglia, l'ha tòlt part, insema ai volontari lombard de la Legion Manara, a la campagna in del Bressan e in del Trentin duranta la Prima Guerra de Indipendenza, e l'ha participaa a la costituzion de la Repubblica Romana, in del 1849. Quand la giovin repubblica l'è stada taccada di Frances, el Dandolo, insema ai sò amis lombard, l'era lì a difendela, sòtta el comand pròppi del Manara.
L'è mort a Roma la nott del 3 de giugn del 1849, in di incident che gh'è s'cioppaa foeu arent a la Villa Corsini.
El cont Tullio Dandolo, el papà de Enrico e Emilio, el gh'eva cercaa de otegn del permess del governa de l'Austria, de fà soterrà el fioeu in de la tomba de fameja a Ader, ma i condizion che l'Austria la gh'eva mettud eren tropp umiliant per la fameja, inscì el corp de Enrico l'è restad in terra forestera. 120 agn pù tardi, quand che s'è savud che la capella de Vescia l'eva oramai stada lassada nà e nissun le curava pù, la comunità de Ader la gh'ha domandaa e otegnuu de fà rientrà i rest de Enrico. La traslazion l'è stada fada in del mes de settember del 1968.


text:
Gron
Gron (Grono in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 959 abitant e una süperfiss de 14.83 km², e al se tröva a una altitüden de 336 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gron a l'è tacaa ai cumün de Cama, Castaneda, Doss (IT-CO), Legia, Rorè, Santa Maria in Calanca, Verdabi.
L'85% de la popolaziun de Gron l'è de lengua italiana o lombarda, el 6% l'è de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219. In de l'ann 1395 inveci l'eva staa menziunaa cume Agrono.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Gron l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Belgrad
Belgrad (inscì anca in tudesch e türch; Бeorpaд - Beograd in serb; Belgrado in italian; Belgrade in francese ingles; Belgrád in üngheres; Bělehrad in cech; Belehrad in sluvach; Beogradi in albanes; Beligrádi in grech) a l’è la capital de la Serbia.
A l’è anca la prima cità de la Serbia per pupulaziun, cun 1.710.000 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belgrad al se tröa a la cunflüenza de la Sava in del Danübi.
Cità gemelaa e cità soci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belgrad a l’é gemelaa cun
E la gh'ha di cità soci e amis
- Atene, Grecia
- Banja Luka, Bosnia e Erzegovina
- Pechin, Cina
- Berlin, Germania
- Kiev, Ücraina
- Lübiana, Sluenia
- Milan, Italia
- Musca, Rüssia
- Ruma, Italia
- San Peterburgh, Rüssia
- Skopje, Macedonia
- Zagabria, Cruazia


text:
I Love You
I Love you (A t vój bèṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1986 ad Marco Ferreri preśentâ a 'l 39śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Michel (Christopher Lambert) 'l è 'n śóvan put ch'al lavóra par n'agensìa 'd viàś. Al viṿ da par lò in un magaśèṅ a Parì dòp ch'al s è separâ da la sò muróśa parchè al n vliva minga avér di fiōi. Dal dóni però a gh 'n à sèmp'r a basta, i s śibìsan vluntéra, ma lò al n in vōl savér, piutòst al tîṅ a drē a la sò mòta, a i prugràma dla televiśiòṅ e a i sò giachét ad pèl. Al sò amìg più impurtànt par lò 'l è Yves (Eddy Mitchell), sénsa lavōr da tri an.
Un dè al cata sù da par tèra un portaciàṿ cun na fàcia ad dóna e di làbar pîṅ ad rusét. Quànd lò al fìsćia, al śavàj al gh rispónd dgénd-ag “a t vój bèṅ”. Michel al pèrd la tèsta dabòṅ p'r al portaciàṿ: 'l al fà védar a i sò amìg, 'l al carésa da spés e al dvènta gelóś quànd cal quèl lè al dascór anc cun chi àtar ch'i gh fìsćian adrē. Michel al gh la cava a far 'l amōr cun al cióndul davànti a la televiśiòṅ. Durànt al lavōr in agensìa al cgnós Pierre (Marc Berman), òṅ ch'al gh'à 'n portaciàṿ cumpàgn dal suo e ch'al s è fidansâ sèg.
Un dè, dòp un strabùc, al ragàs al pèrd un dènt e al n è più bòṅ ad fìsćiar. Par lò 'l è 'n drama, 'l è cuma s'al fus dvintâ imputènt. Par sintìr incóra la vóś dla sò "amàda" 'l è custrét a sunàr 'n urganèṅ ma par lò a n è briśa 'l stés quèl, a n gh cata minga gust. Al decìd acsè ad śbragàr-al.


text:
Il gatto a nove code
Il gatto a nove code (Al gat a nóṿ cói) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Dario Argento ch'al fà part 'd un grup ad tri film cun dal bèsti in di tìtui, dòp L'uccello dalle piume di cristallo e prima ad Quattro mosche di velluto grigio. 'L è stâ girâ a Róma, Turèṅ e Pumèsia, faghénd sù in alóra 2 migliàrd e 400 migliòṅ ad Franc.
Gl'elemènt ch'i piàś'n al regìsta chè i gh'èṅ tut: tensiòṅ misćiàda a 'l irunìa e di persunàǵ curióś ad cuntóran (al barbēr sicigliàṅ, al futògraf rumàṅ, al làdar genuéś, al pulisiòt Morsella ch'al dascór sōl ad cuśìna, un fnòć milurdèṅ e via acsè).
Al film al s è psû far par via di americàṅ dla National General ch'i èṅ andâ a drē dimóndi cun quéi dla Titanus par far-al, dmandànd però ch'i gh fùsan dèntar di atōr più cgnusû lè da lōr cuma 'l prutagunìsta James Franciscus ch'al daśgnìva da L'altra faccia del pianeta delle scimmie.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Die neunschwänzige Katze in Germâgna, Le Chat à neuf queues in Frància, El gato de las 9 colas in Spaggna e The Cat o' Nine Tails in di marcâ ingléś.
Sunt
Na sira 'l ex giurnalìsta òrub Franco Arnò (Karl Malden), ch'al tira avànti scrivénd di cruśivèrba e di puzzles, méntar 'l è drē a far dū pas cun sèg la sò amàda anvōda pìcula Lori (Cinzia De Carolis), al sènt dū óm ch'i bacàjan sintâ in sna màchina davànti a 'n istitùt ch'al fà di studi genètic, 'l "Istitùt Terzi". Pôc tèmp dòp, qualchidòṅ al gh và dèntar dòp avér dâ na śéśula a 'l purtinâr p'r andàr a pascàr quèl in 'n archìvi segrét. Al dè dòp Arnò al tórna là e al gh cata anc un giurnalìsta ch'al và a la casa ad scoop, Carlo Giordani (James Franciscus). In cal méntar i dutōr i s riunìsan 'd intóran par capìr cuśa pōl èsar sucès. Al Dr. Braun (Horst Frank) al diś ch'a n è stâ purtâ via gnint, al Dr. Casoni (Aldo Reggiani) al s è parsuàś invéci ch'a sia un caś ad spiunàǵ indistriàl.
Òṅ ad quéi ch'i ér'n in màchina la sira prima, al Dr. Calabresi (Carlo Alighiero), al finìs sóta 'n tréno e subìt a s pénsa ch'a sia 'n incidènt ma Carlo e Franco i s daṅ da far par catàr quèl e i vènan a savér ch'in stasiòṅ, ch'al dè là, i gh'ér'n anc di paparazzi parchè i gh'ìvan da tōr śò 'n vip. Righetto (Vittorio Congia), òṅ ad lōr, guardànd al foto, al véd che un bras 'l iva dâ 'n cuć a Calabresi, faghénd-al murìr. Purtròp al killer al và in dal sò studi e 'l al stròsa, purtànd-ag via al foto e i negatìṿ.
Cardénd ch'al sasèṅ al sia òṅ fra 'l Dr. Morbelli (Emilio Marchesini), Casoni, al Dr. Esson (Tom Felleghy) e Braun, Giordani al và a dascórar cun al diretōr d'l istitùt, pròpria quànd al pruf. Terzi (Tino Carraro) al taca na relasiòṅ cun sò fiōla Anna. Arnò invéci al và a catàr la muróśa ad Calabresi, la Bianca Merusi (Rada Rassimov). In cal méntar l’Anna la cònta a 'l giurnalìsta che in d'l istitùt i éran drē a lauràr a na madśìna ch'la sarvirés par cumbàtar i cambiamènt negatìṿ di crumuśóma. Anc al dutōr Braun, catâ da Giordani in un bar par fnòć, al gh diś la stésa ròba ma gnint da piò.
Cla sira lè la Bianca la telèfuna a Arnò dgénd-ag 'd avér catâ un bijitèṅ cun scrit insìma al nóm dal sasèṅ ma la n fà minga in tèmp a far savér gnint da piò parchè la vèṅ cupàda a cà sua. Però al fujét al n s cata minga parchè lē la 'l iva lugâ déntar 'n arlój 'd òr. Al dè dòp Franco al lèś na létra mandàda a lò ch'la diś: „na vòlta a gh'éra 'n enigmìsta che, insém a 'n giurnalìsta, al vliva savér parchè sèrta gint la mōr. Acsè 'l enigmìsta e al giurnalìsta i finìsan anca lōr in sla lista!“.
Giordani al và avànti listés e al vèṅ a savér che Braun 'l è pîṅ ad bèsi sénsa ch'a s sàppia da in du i s daśvnìsan e che Casoni 'l éra stâ lasâ a cà da 'n àtar istitùt in dal pasâ. Chi lò al gh cònta ch'al fàrmag ugèt di studi al sarés stâ pinsâ par curàr la cumbinasiòṅ di crumuśòma XYY ligâ a la predispuśisiòṅ in d'l óm a la viulénsa e a far dal mâl.
Al dè dòp Giordani al finìs a lèt cun l’Anna pròpria méntar qualchidòṅ al próa, sénsa cavàr-gh-la, a masàr-i, śbragànd al tubadùri dal gas e miténd dal vlèṅ in dal lat. Carlo al và subìt a cà 'd Braun, pinsànd ch'al sia stâ lò, ma a n è briśa acsè parchè chi lò 'l è mòrt in sal divàṅ e Manuel (Werner Pochath), òṅ di sò amànt, al gh và adòs dand-ag la cólpa.
A n savénd piò csa far, Giordani e Arnò i vànan in dal simitèri dla sità par védar ad catàr al fujét ad Bianca Merusi, saplìda lè.


text:
25 04
Ol dé 25 de bril l'è 'l 115 ( 116 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 251 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de bril al è ul dí da pòost 115 ( 116 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 251 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - Almansa (Albacete, Casteja, Spagna): i tröpe felipiste i ghe trà zò i Catalano-Aragonese, ergot che comportarà che Casteja la ocüpe ol Regn de València per drecc de conchesta (guèra de Sücessiú).
1953 - Nöa York (SÜA): James Dewey Watson e Crick i pöblega a la revesta sientífega Nature la strütüra de l'ADN in dobia élica che i ía descu·ert.
1974 - Portugal: l'emissiú de la cansú 'Grandola Éla Morena', la dà ol segnal per la sölevassiú militara, planificada per Otelo Saraiva de Carvalho, che posarà fí a la ditadüra d'Antonio de Oliveira Salazar.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1214 - Castel de Poissy (Paris, Fransa): Luís IX de Fransa, rei de Fransa
1284 - Castel de Caernarfon (Anglatèra): Eduard II d'Anglatèra, rei d'Anglatèra
1599 - Huntingdon (Anglatèra): Oliver Cromwel, stadesta Angles.
1874 - Bologna (Itàlia): Guglielmo Marconi, inventur italià.
1903 - Tambov (Rössia): Andrei Nikolaievich Kolmogorov, matemàtegh Röss.
1918 - Newport News (Stacc Ünicc): Ela Fitzgerald, cantanta Nord-americana.
1927 - Viavélez (Astúries, Spagna): Corín Telado, scritura Spagnöla.
1940 - Nöa York (Stacc Ünicc): Al Pacino, atur Nord-americà.
1947 - Amsterdam (Paes Bass): Johan Cruyff, futbolista.
1969 - Katy (Texas, Stacc Ünicc): Renée Zelweger, atura Nord-americana
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1196 - Perpinyà (ol Rosselló) - Alfuns ol Cast, o ol Trobadur, pröm rei de la Corona d'Aragó.
1972 - Casteldefells (ol Baix Llobregat): George Sanders, atur Britàneghh.
1911 - Türin: Emilio Salgari, scritur italià
1990 - Filadèlfia (Stacc Ünicc): Dexter Gordon, mösegh Nord-americà
1995 - Rancho Mirage (Califòrnia, Stacc Ünicc): Ginger Rogers, atura e balerina Nord-americana.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant March, dé de Venexia, d'ergü teritore de l'antiga repüblega sereníssima (che la covriva ol Vènet, la costa adriàtega de la Slovénia e la Croàssia atüale) e de Fertília (l'Algher).
Festa locala de Guardiola de Berguedà
Festa locala de Montgat
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Châtillon (CH-FR)
Châtillon a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.30 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 379 abitant.
El cumün de Châtillon al se tröva a una altitüden de 515 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châbles, Font.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Châtillon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Chiavari
Chiavari (en lìgure: Ciävai) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 27 577 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,5 km² e 'na densità de popolasiù de 2 206 ab./km².
El cunfìna coi cümÜ de Carasco, Cogorno, Lavagna, Leivi e Zoagli.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Chiavari l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Muntnegher
El Muntenegher (Crna Gora o ЦpHa Гopa in muntenegrin) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacaa a la Serbia, al Kosovo, a la Albania, a la Cruazia e a la Bosnia e Erzegovina. El Mar Adriatich el bagna i sò cost..
La capital a l'è Podgorica.
El gh'ha una süperfiss de 13.812 km² e una pupulaziun de pressapoch 600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muntenegher (nom ufizial: Peпyблиka ЦpHa Гopa / Republika Crna Gora) a l'è na repübliga.
El president a l'è el Filip Vujanović (de l'indipendenza).
El Prim Ministr a l'è el Milo Đukanović (del 2012).


text:
Serègn
Seregn (nom ufizial in italian: Seregno) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 44 651 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 13,01 km² e 'na densità de 3 432 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Meda, Caraa, Giüssàn, Mariàn (CO), Lissún, Albiaa, Dees, Séves e Cabiaa (CO).
I sò abitant i g'hann la scurmagna da cupinatt.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Seregn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vimercaa
Vimercaa (Vimercàt in Lumbàrd orientàl, Vimercate in Italià e Vicus Mercati in Latì) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Munscia e Briansa.
Vimercaa l’se tróa a 8 km da Munscia e l'è in de l'ólta pianüra padana a i pé di còi de la Briansa, tacàt ai cümü de Agraa, Arcur, Bellusch, Bernaregg, Buragh, Carnaa, Concorezz, Ornagh, Sulbiaa e Usmaa. Per Vimercàt la pasa la Molgora che la scór a matina (èst) del paìs e la pasa sóta ‘l put de San Ròch.
Vimercaa l'gh'à 25 938 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol put de San Ròch che l’è l’óltem put fortificàt che gh’è restàt in Lumbardéa.
La cà del nòbel.
La éla Sottocasa.
Ol palàs Trotti.
La frasiù de Urén col convènt di Francescà, la éla Borromeo e ‘l sò casìno de casa e sura de töt la éla Gallarati Scotti.
Ol cèntro comerciàl I Tur Bianche che i se tróa a la periferéa del paìs e i si à èt de luntà de tat che i è ólte.
Fére e sagre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sagra de Sant Antóne abàt che la se tè in del mis de zéner e la fenés ol dersèt col falò preparàt in del lècc de la Molgora pròpe sóta ‘l put de San Ròch.
La féra de Sant Istéen, patròno del paìs che la se tè ol 3 de agóst.
La Sagra de la patata che l’a se tè in de la frasiù de Oreno, a metà setèmber, ma dóma in di agn pari, ‘ndóe che s’ pöl comprà e maià i patàte de Oreno, che i è pròpe particolàr, e ‘n piö gh'è ü cortéo stòrech e i fà öna partìda a dama con di personàgi 'n cöstöm medieàl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vimercaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Whitney Houston
La Whitney Elizabeth Houston, cgnusùda méj cuma Whitney Houston (Newark, 9 'd Agóst dal 1963 – Beverly Hills, 11 ad Favràr dal 2012), l'è stàda na cantànta e atóra americàna.
La gh'à abû dimóndi sucès in di an Utànta e a 'l inìsi di an Nuànta in dua l'à piasâ sèt sìngui ad fila a 'l prim pòst dla Billboard Hot 100, baténd al rècord ad Diana Ross & The Supremes e di Beatles. In dla sò caréra l'à vindû da piò ad 170 migliòṅ ad còpi fra àlbum, sìngui e vìddeo.
L'artìsta l'à anc ciapâ siē Grammy Awards e la gh'à al rècord di American Music Awards vins (vint-a-dū).
Biugrafìa
Whitney la nas in dal 1963 a Newark, na sità dal New Jersey. Fin da pìcula la taca a cantàr, in un côr gospel e anc in soquànt lucài nutùran insém a sò màdar Emily. Dòp avér tòlt al diplòma e avér fat soquànt lavōr da mudèla, in dal 1981 la taca al sò impégn in dal mónd dla mùśica par la Tara Productions.
Quàt'r an dòp la fà gnir fóra al sò prim àlbum Whitney Houston (cun dèntar al sìngul All at Once e atar siē!) e 'l è subìt un sucès: prim pòst in dla clasìfica di Stat Unî par quatórdas stmani ad fila e 29 migliòṅ ad còpi vindùdi (record p'r una a 'l debùt, incóra imbatû, la Britney Spears cun al sò Baby One More Time dal 1999 la s farmarà a 25 migliòṅ).
Dū an dòp, in dal 1987, l'è la vòlta ad Whitney, 'n àtar sucès internasiunàŀ cun al sìngul I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me). In dal 1988 l'incìd One Moment in Time, inn di Ulimpìadi ad Seoul. In dal 1990 a vèṅ fóra al tèrs àlbum I'm Your Baby Tonight.
In dal 1992 la fà al sò ingrès in dal mónd dal cìnema faghénd la prutagunìsta insém a Kevin Costner in dla pelìcula La guardia del corpo. Al braṅ prinsipàŀ dla culòna sunóra, I Will Always Love You (cover ad Dolly Parton), la gh'à un sucès clamurōś mènt'r al disc cun la soundtrack al dvénta al più vindû dla stòria cun 42 migliòṅ ad còpi vindùdi. In dal 1995 la rècita in dal film Donne - Waiting to Exhale e 'l an dòp in Uno sguardo dal cielo insém a Denzel Washington.
Nunustànt un sucès acsè grôs, Whitney la gh'à abû dimóndi prubléma in dla sò vita, specialmènt ad dròghi ch'i l'ìvan fata dvintàr patìda e magra cum un stéc. Sò pàdar pò al vliva da lē sènt migliòṅ ad dòlar e par ciapàr-i 'l iva mis sù na càuśa còtra sò fiōla in dal 2002 ma pò 'l è mòrt 'l an dòp prima che i giùdas i dìsan ragiòṅ a la dóna.
In dal 2003, durànt na litgàda, la ciàpa dal bòti da sò marè Bobby Brown, spuśâ in dal 1992, e i gh'àṅ da rivàr i pulisiòt par farmàr-al. In dal 2006 Whitney la'l mòla purtànd-as sèg la fiōla.
In dal Śnar dal 2012 la sò cà discugràfica la fà savér che la Houston l'à butâ via tut i sò bèsi, un quèl cuma sènt migliòṅ ad dòlar ma lē la diś ch'al n è minga véra. Al méś dòp The Voice (La vóś), scutmàj sarnî par lē da Oprah Winfrey, la mōr a sōl 48 an 'l 11 ad Favràr dal 2012 cun al naś śbuśî da la dròga, andgàda in na vasca da bagn pîna d'àqua bujénta[1]. La s catàva in 'n hotel ad Beverly Hills in du l'éra andàda par tōr part a na manifestasiòṅ ligàda a i Grammy Awards.
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- 1985 Whitney Houston
- 1987 Whitney
- 1990 I'm Your Baby Tonight
- 1992 The Bodyguard: Original Soundtrack Album
- 1995 Waiting to Exhale: Original Soundtrack Album
- 1996 The Preacher's Wife: Original Soundtrack Album
- 1998 My Love Is Your Love
- 2000 Whitney: The Greatest Hits
- 2001 Love, Whitney
- 2002 Just Whitney
- 2003 One Wish: The Holiday Album
- 2007 The Ultimate Collection
- 2009 I Look to You
Nòti
- ↑ Whitney andgàda in àqua bujénta. La gh'iva dal trasi ad dròga e àlcol in dal còrp Corriere.it, 5 'd Avrìl dal 2012


text:
Crandola
Crandola (nom ufizial in italian Crandola Valsassina) l'è on comun de la Provincia de Lecch de 251 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,1 km² e ona densità de 28 ab./km² .
L'è tacaa ai comun de Casargh, Curnöva, Margn, Premaluna, Tasen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Crandola l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Barometer d'elecziuns naziunal dals 03.10.2014
-
PPS e PS restan ils ferms
Il pli ferm sustegn ha la Partida popular (PPS) cun 24,6% suandada da la Partida socialdemocratica (PS) cun 20,1%.
-
Pli gugent bilateralas che iniziativa cunter immigraziun da massa
Tar l'iniziativa cunter l'immigraziun da massa giavischa ina maioritad dals dumandads ina moda flexibla.
-
Tgi schlia il meglier ils problems?
Tar las dumondas da migraziun han electurs la pli gronda fidanza en la PPS, ch'ella vegnia da dumagnar ils problems.
-
Temas enturn la migraziun fan tema...
...tar l'uschenumnà «barometer da quitads» tar las persunas intervistadas.
-
Credibladad dals presidents da partida
Darbellay è il president il pli popular.


text:
Tonga
El regn de Tonga a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è furmaa de pressapoch 170 isul (dumà 40 abitaa), spantegaa in trì rosc de isul in de l' Pacìfich, 650 km a est di isul Figi.
La capital a l'è Nuku'alofa.
La gh'ha una süperfiss de 748 km² e una pupulaziun de pressapoch 102.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tònga a l'è staa un pruteturaa del Regn Ünii del 1900 al 1970, quand che l'ha utegnü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lenguv ufiziaj de Tonga a hinn el tongan e l'ingles.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport naziunal a l'è el rugby.
La squadra naziunala l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e a l'è intra i 13 püssee fort al mund.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tonga (nom ufizial: Pule'anga 'o Tonga / Kingdom of Tonga) a l'è un regn.
Ël re a l'è Siaosi Tupou V (del 2006).
Ël prim minister a l'è el Feleti Sevele (del 2006).


text:
Gudiass
Gudiass (nom ufizial: Godiasco) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia, int l'Ultrepò Paves.
Al gh'ha 3 229 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 20,6 km² e ona densità de 157 ab./km². In del sò teritòri gh'è la famusa frasiòn de Sales.
Al cunfìna coi comün de Casalnoceto (AL), Sésma, Montsegal, Pont Niza, Pozzol Groppo (AL), La Riva, Roca Süséla, Volpedo (AL).
L'è a caval tra la Provincia de Pavia e quela de Lissandria, a metà de la Vala Stafura.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Gudiass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Venèzia
Venezia (Venexia in Venezian; Venice in ingles; Venise in frances; Venedig in todesch; Venecija in di lengov slav; Vignesie in forlan; Benátky in cech; Venecia in spagnoeu; Venetiæ in latin; Venetië in olandes; Venedik in turch; Velence in ungheres; Vaniesa in istriòt) l'e ona cità de 260.000 abitant, capital della provincia cont l'istess nòm e dèla region Vènet. L'è diventada ona putenza comerciàl in del quell de des secol e l'haa stabilii el contròll sora de cità e territòri bej distant come l'isola de Ròdi e quèla de Candia. La flòta de la repùblica Serénisima la gh'ha avuu minga dij par per un mucc de secoj in del Mediterrani, tant che el storich Fernand Braudel l'ha definii Venèzia la prima capital econòmica del capitalìsm. Dòpo de un period de decadenza la republica l'è finida cont el trataa de Campoformio che in del 1796'l dava el sò territòri al Govern austriach.
Tra i sò momument pussee famos a gh'hinn la catedral de San March e el pont de Rialt, faa su in del 1588 cont un progett de Antoni del Pont che l'haa vinciuu on concors che l'aveva partecipaa anca el Michelangiol. Finna al 1854 el Rialto l'è staa l'unich pont a pasaa dessoravia al Canal Grand.
Carateristica principal de Venèzia l'è el fatt che l'hann fada su in suj isol coligaa de canaj che la fann vuna cità romantica e tra i sitt che piasen pussee al mond per i lùn de mèl.


text:
Indian Wells
Indian Wells 'l è 'n paiśèṅ dla Califòrgna, grand a 'l incìrca cuma San Pusidóni, ch'al gh'à 3.816 abitànd stand a 'l censimènt dal 2000. Al s cata in dla cuntèa ad Riverside, davśèṅ a 'l Mèsic, in mèś a Palm Springs fra 'l sità ad Palm Desert e La Quinta.
Al gh'à na superfìsi ad 34,7 km² e al sìndic 'l è la Mary T. Roche. I sò abitànt i èṅ dimóndi pîṅ ad bèsi avénd-ag al tas più élt ad migliardàri di Stat Unî.
In dal cumùn in Mars a s śōga tut i an da 'l 1987 al turnèo ad tènis Master 1000 ciamâ BNP Paribas Open cun i camp in sal cimènt. Al camp setràl al pōl tgnir sédas-mila parsòni.


text:
Acapulco
Acapulco (nom ufizial: Acapulco de Juarez) a l'è una cità e un port in sü la costa pacifega del Messich, 300 km süd-ovest de Cità del Messich. Acapulco a l'è in d'una baja funda e semi-circulara. Al gh'ha 616.394 abitant (2005).
A l'è una fermada per i nav che van de Panama a San Francisco. A l'è cugnussüda 'me sit türistegh e anca per i Quebrada, di tüfadur prufessiunista che ogni dì büten in de l'aqua financa de 35 meter d'alteza in d'una baja piscinina.
Acapulco a l'è un nom de prubabil urigin Nahuatl.


text:
Albes con Cassan
Albes con Cassan (nom ufizial in italian: Albese con Cassano) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Comm con 4 201 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 8 km² e 'na densità de 525 ab./km²..
El se troeuva ai pee di Prealp Comasch e 'l fa part de la Comunità Montana del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Vila, Faggee, Montòrfen, Orsenigh e Tavarnee.
El comun l'è nassuu in del 1928 de l'union di duu vegg comun de Albes e Cassan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Albes con Cassan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
07 01
Ol dé 7 de zenér l'è 'l 7 dé de l'an del calendare gregorià; manca 359 (360 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 7 de zenér al è ul dí da pòost 7 dal an dal calendari gregurian; i manca 359 (360 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1558 - Calais (Pas-da-Calais, Francja): i trupp Francées i ucüpa chesta citaa, la darera pussessiun continentala Anglesa, cun che la finiss definitivament la Guèra di Cent Agn.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1964 - Long Beach (Califòrnia, SÜA): Nicholas Kim Coppola, cugnussüü cuma Nicolas Cage, atuur da cinema Nòort-american.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brembi
Brémbi (Brembio in Italian) l'è un cumün de la Pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 668 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) .
La sò urìgin l'é, sicüramént, rumana. In del 725 l'é stàt priprietà del Munastèr de San Pèder in ciel d'or de Pavia. Dopu, l'é stai pruprità d'i Gerolomini de Uspedalétt, che in del 1731 o hann custrüìd la cesa.
Par che'l sò num el vegna da la parola d'i celt "brem", che la vör dì "rissunà", "fà dal rumur".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brembi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Deliria
Deliria (Delìria) 'l è 'n film ad scarésa dal 1987 ad Michele Soavi che chè 'l è al sò debùt. 'L è stâ prudót par Joe D'Amato e da lò muntâ anc in na manéra difarénta da quéla pinsàda da 'l regìsta, ch'al s cata sōl in dal marcâ ingléś.
Al tìtul pinsâ a 'l inìsi 'l éra quél 'd Aquarius. In di Stat Unî invéci 'l è cgnusû cuma Bloody Bird o Stagefright. Al film 'l à vins al prim prèmi a 'l Fèstival 'd Avoriaz del 1987.
Sunt
Na cumpagnìa 'd atōr 'l è drē a far al próvi 'd un spetàcul muśicàl a teàtar quànd a la prutagunìsta Alice (Barbara Cupisti) la gh s prila la férla. La sò amìga Betty (Ulrike Schwerk) la la pòrta a far-as védar, sénsa mutìṿ, in un manicòmi e, pròpria cla sira lè, un killer periculóś al scapa via da 'd là. Soquànti óri dòp la Betty la cata la mòrt ciapànd-as un pigòṅ in dla bóca.
Al regìsta Peter Collins (David Brandon) al decìd 'd andàr avànti listés e al sèra dènt'r al teàtar gl'atōr prinsipài, a n dand minga ascólt a i sò lamènt. Al prim at al và acsè in séna e in dla finsiòṅ la Corinne (Loredana Parrella) la gh'arév 'd èsar cupàda par Brett (Giovanni Lombardo Radice), ma a gh'è quèl ch'a traśa e lē la mōr dabòṅ.
Qvést chè 'l è sōl al prim ad na cadéna ad masamènt purtâ a cumpimènt da 'l psicupàtic ch'al pòrta adòs na mascra 'd un barbagiàṅ, al custùm che Brett al druàva in cal spetàcul lè.


text:
Marco Polo
Marco Polo (nasìt ai 15 de setèmber del 1254 – 8 de zenér del 1324) l'è stat en mercànt e esploradùr italian che, 'nsèma a sò pàder Nicolò e sò zìo Mafèo (o Matèo), i è stàcc 'ntra i prìm ucidentài a viazà 'nfìna 'n Cìna dré a la vìa de la séda. I Polo (Marco, sò pàder e sò zìo) i è restàcc en Cìna per didisèt agn prìma de turnà a Venésia.
I viàs dei Polo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El bubà e 'l zìo del Marco Polo i ìa mercàncc e i gh'ìa stabilìt de le bàzi comerciài a Costantinòpoli, en Crimèa e 'ndèla part ucidentàla del impéro Móngol. I du fredèi i ìa zabèla riàcc endèi teretóre che 'ncö i è pàrt de la Cìna e i ìa turnàcc endré condèn mesàgio per el pàpa.
Quach agn dòpo, i è turnàcc a pàrter col encàrech de consegnà 'na lètera e dei regài del pàpa Gregòrio X e staólta i g'ha töt dré pò a 'l fiöl del Nicolò, Marco, che 'l gh'ìa 16 o 17 agn e du frà Duminicà: Nicolò de Vicènsa e Guglièlmo de Tripoli.
I Polo i riarà a Kanbaliq e i vegnarà acuglìcc del Kublai Kahn. I restarà 'n Cìna per 17 agn e 'l Kublai Kahn, amiràt de la braüra del Marco Polo a cönta le stórie dei sò viàs, el g'ha tacàt a ülìga bé, al pónt de numinàl sò cunsigliér e de afidàga divèrse misiù diplomàtiche.
Segónt i rendicöncc del Marco Polo, i tré i gh'ìa domandàt divèrse ólte de püdì turnà 'n Euròpa, ma 'l Khan l'ìa tat contét dei sò vizitadùr ucidentài che 'l g'ha mai dat el sò permès.
Apéna 'ndèl 1291 el Kublai el se decidarà de dàga a Marco 'l sò öltem encàrech, minà la principèsa Koekecin (Cocacin endèl Miliù) del sò promès spùs, l'Ilkhan Arghun. La delegasiù staólta la g'ha viagiàt via mar. I partarà de la cità portuàla de Quanzhou e i narà prìma a Sumatra, e dòpo Sri Lanka e India 'nfìna a rià 'n Pèrsia. Endèl 1293 o 1294 I Polo i riarà endèl Ilkhanàt, goernàt del Gaykhatu dòpo la mórt de Arghun, e i lasarà Koekecin col Ilkhan nöf. De ché i Polo i narà a Trebizónda e de lé i ciaparà la nàve 'nfìna a Venice.
El Miliù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che l'è riàt a Venésia, el Marco Polo el gh'ìa ormài 44 agn e la sò Repüblica l'ìa 'n guèra cutra i Genoés. Endèna batàia navàl che gh'è stat combatìt endèle àive de Korcula, en Croàsia, el Marco l'è stat fat prizunér e portàt en prizù a Gènova. L'è stat endèl perìodo de prizù che 'l g'ha cunusìt el Rustichello de Pisa al qual el g'ha cöntàt töte le stórie del sò viàs 'n Oriènt, El Rustichello el trascriarà en lèngua d'oïl töte chèste stórie endèn lìber che 'l se 'ntitulàa Le deuisament du monde ma che dòpo 'l ciaparà 'l nòm de Il Milione (el miliù), facilmènt per vìa del scötöm de la famìa Polo che l'ìa ciamàda Emilione.


text:
1Tɨ'ɨj acajraa ɨ Jesús jɨri jetze, eihua mu tyaɨte a'ucɨj jamuan. 2Tɨ'ɨqui saɨj ave'ere'enye ɨ Jesús jemi. Ti'icui'ica aɨjna cɨme'e tɨ tinyej hue'ira'ara'an jetze. Ayaa mu ratamua'amua tɨcɨn leepra. Tɨ'ɨj i aɨn titunutaca'a jemin ɨ Jesús. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a hui mua'araanajchi paj tinaahuaate'en. 3Aj pu i Jesús ra'ajtamuárej. Ayan tɨcɨn: ―Na'araanajchi paj huarún. Cɨme'en pu'u ayan raataxajtaca'a, aj pu i tiraacá'ari'iri'i ɨ tɨ cɨme'en ti'icui'icaa. Tɨ'ɨqui huarúj. 4Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Casi'i, capaj a'atɨ ixaatya'a silu aricu, u á'ume'en aɨjna jemi tɨ ti'iva'ɨri teyujta'a. Che'e muaaseij. Pajta tyu'utamuaɨ'ɨvajta a'ij tɨ tyu'uxajtaca'a ɨ Moises tyaacan. Ayaa mu eenye'eque'e ramua'areeran tɨcɨn papu'uri huaruj. 5- 6Aj pu i Jesús a'utyajrupi aujna Capernaum. Tɨ'ɨj aun a'utyajrupi, seij pu u a'uve'eme tɨ i'i xantaaru'u. Ai pu aɨn pueen tɨ anxɨte ti'ijta. Eecan pu rájhuaviiri'i aɨjna ɨ a'atɨ. Ayan tɨcɨn: ―Nyavastara'a, eecan pu ti'icui'i aɨjna tɨ nyavaɨre'e. An pu a'ujcá'a ɨ utaatzi japua. Cɨyaaxara'a. Nainjapua pu racui'i huapɨ'ɨ. 7Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyáa nu xaa a'uma'a na'ame nyej ni tiraahuaate'en. 8Aj pu i ayan tyu'utanyúu aɨjna tɨ anxɨte ti'ijta tɨcɨn: ―Vasta'a, capu ayan muaavijte'e pej peyan utyarute u niche, a'ini canu Israel jetze ajtyama'acan. Ayaa papu'u huarɨni, pata'aj peyan raataxaj ɨ nyuucari cɨme'e. Aj pu xaa rujni aɨjna tɨ nyavaɨre'e. 9Ayaa nu ti'imue'ixaate'e nyaɨjna cɨme'e ɨ mej seica ti'inye'ijte'e inyeetzi. Nyajta inyaa, nyaa nu seica ti'ijte'e. Tɨ pua'a neyan tiraata'ixaate'en seij tɨcɨn: “Aricu, u pa'ume'en”, aɨ pu xaa a'uma'a a'ame. Na'ari, tɨ pua'a neyan tiraata'ixaate'en ɨ saɨj tɨcɨn: “Yaa va'axɨɨ”, aɨ pu ajta ya ve'ere'enyejsin. Nyajta neyan tiraataijte'esin ɨ tɨ nyavaɨre'e tɨcɨn: “Aisɨ muaa, pɨ huarɨchi.” Ajta aɨn, ayaa pu rɨni. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ xantaaru'u. 10Tɨ'ɨj Jesús raanamuajri'i, eecan pu huataujtyamua'ave. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ maj ra'ajaahuate'e tɨcɨn: ―Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e. Hua'a tzajta'a ɨ tyaɨte ayuuna maj a'uchaatɨme tɨj na'a tɨ huatyacá'a iiyu Israel, canu a'anaj seij huatyauu iiyu Israel, a'atɨ tɨ ayan che'eta na'a tya'atzaahuate'e tɨj aijna i tyaata'a. 11Nyajta neyan tyaja'amue'ixaate'e, aɨjna cɨme'e yee eihua mu u a'uva'aju'u mua'aju'un mej mi a'ujra'ase maɨjna jamuan ɨ Abraham tyaacan, majta maɨjna ɨ Isaac tyaacan, majta maɨjna jamuan ɨ Jacobo tyaacan. Au mu hui a'uva'aju'u mua'aju'un a'u tɨ xɨcaj e'ijninyei, majta a'u tɨ xɨcaj é'etyaru'ipi. Aj mu mi ti'icua'ani hua'a jamuan ɨ ma hueica tɨ'ɨjta tyaja'ure'enyen ajna xɨcajra'a jetze tɨ Dioj nain cɨn tyu'utaijta iiyan chaanaca japua. 12Ma majta aɨme ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan, Dioj pu hue'ire'iti a pua'aque a'u tɨ a'utɨca'a. Eihua mu huataujyéinyajra'asin, majta eihua mu ancurá'ujcɨ'ɨmáa mua'aju'un ɨ rutamej cɨme'e aɨjna cɨme'e mej eihua rajpueitzi. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 13Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa aɨjna tɨ anxɨte ti'ijta tɨcɨn: ―Aricu, ayaa pu te'eme patɨj peri tya'antzaahua. Cɨme'en pu'u ayan tiraata'ixaa, aj pu i huaruj aɨjna tɨ ti'ivaɨre'e aɨjna jemi ɨ xantaaru'u. Tɨ'ɨqui á'uraa aɨjna ɨ Jesús. 14Aj pu i Jesús aun a'ará'a Pedro tɨ e'eche. Au pu i aɨn huaseij aɨjna ɨ mu'unyaara'an ɨ Pedro. An pu'u a'ujca'atii ɨ utaatzi japua. Ti'icui'icaa. Pɨstaca'a aɨjna ɨ jɨita'a. 15Aj pu i Jesús rajví'i muajca'ara'ara'an jetze. Cɨme'en pu'u ayan huarɨj, aj pu'i huarúj. Ajta aɨn ɨ jɨita'a, aɨ pu ajchá. Ajta e'eyan autyejche tɨ tiraami. 16Tɨ'ɨj huatyatɨca'araca'a, eihua mu huaja'araavi'itɨ ɨ Jesús jemi aɨme ɨ maj tiyaaru'u hua'a tzajta'a seijra'acaa. Aɨ pu hua'utaij aɨme ɨ tiyaaru'use maj nu'u huiracɨɨnye ɨ tyaɨte tzajta'a. Ajta naijmi'ica pu tyu'uhuaa ɨ mej tí'icucui'icaa. 17Ayaa pu tyuju'urɨj tɨ ij aráurasten a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Isaías, ɨ tɨ ajmi'i ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Ayan tɨcɨn: “Aɨ pu tita'ari'iri'i aɨjna ɨ tɨ tyaj cɨn cai che'e tu'uca'anisti'iraca'a. Ajta aɨ pu yá'utɨɨ ɨ tyaj cɨn tí'icucui'icaa.” 18Tɨ'ɨj Jesús hua'useij ɨ tyaɨtye ɨ maj eihua ajtyáxɨɨraca'a ɨ jemin, aj pu i ayan tyu'utaityaca'a maj nu'u antacɨɨnye antavan pujme'en. 19Aj pu i seij tɨ tyujmua'ate ɨ yu'uxari jetze, aɨ pu avere'enye jemin ɨ Jesús. Ayaa pu tirajhuaviiri'i tɨcɨn: ―Maestru, niche'e a jamuan á'ucha'acanye'en a'u tɨna'a paj a'uma'aj pua'ame. 20Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Canu mu'u a'uma'aj na'ame. Aɨme ɨ jarachuiise, au mu hui u'uche cuunísta'a, majta aɨme ɨ pina'ase aú mu ti'itítu'a a'u maj a'asaca. Me nyajta inyaa, i nyej nyajta tyaata'a jetze airaanye, canu a'atzu huatyeechi'i ɨ nyaj tzajta'an huacuti. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 21Ajta seij tɨ á'ucha'acanya'a jamuan, aɨ pu ayan rájhuaviiri'i tɨcɨn: ―Nyavastara'a, niche'e ya huacati iiya niche asta na'a cai huamɨ'ɨni ɨ nitaata. Nyatɨ'ɨj ra'ava'anan, aj nu ni ye ve'ere'enyejsin nyej ni á'ucha'acanye'en a jamuan. 22Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Miche'e mɨ seica ra'ava'anan ɨ hua'axa'a mɨ'ɨchi aɨme ɨ maj cai ramua'ate ɨ Dioj. Ma pajta muaa, pata'aj ca'anacan ya ve'ere'enyen. 23Aj pu'i Jesús atyajraa ɨ baarcu jetze, majta aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. 24Aj pu i tyamua'a ca'anin cɨn huata'aacaraca'a ɨ jaj japua. Eecan pu'i tyujta'ahua'a vivejmá'a. Tɨ'ɨqui atyáxɨra'axɨ ɨ baarcu jetze. Ajta aɨn ɨ Jesús, aɨ pu i'icujcaa. 25Majta maɨn ɨ maj á'ujhua'anya'a jamuan, aɨ mu ave'evere'enye jemin. Aj mu mi raajɨste. Meyan tɨcɨn: ―Maeestru, ¡tajapua huanyuuchi! ¡Tu'uri hui cui'ini! 26Aj pu'i ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―Mɨ saj cai a'atzu tya'atzaahuate'e, ¿a'ini sej si huapɨ'ɨ ti'itzɨɨnye'e? Aj pu i ajche. Tɨ'ɨqui hua'utáijmɨjri'i ɨ aaca, ajta ɨ jaj. Aj pu i huatyapua'araca'a ɨ aaca, ajta a'uráujjé'iyi a'araa ɨ jaj, tyamua'a naa. 27Eecan mu a'ij ra'utaseij aɨme ɨ tyetyaca. Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a tɨcɨn: ―¿Ti'itaani tevijra'a pueen amɨjna? Amɨ pu tihue'ijte'e ɨ aaca, ajta ɨ jaj. Majta mu hui ra'aste. 28Tɨ'ɨj ta'i Jesús aun a'ará'a utavan pujme'en a'ahua'a Gadara tɨ ajtyama'acan. Matɨ'ɨj mi a'itacɨj ɨ baarcu jetze. Aj mu mi seica hua'antinajchaca'a. Ma hua'apua aɨme. Au mu a'araacɨ a'u maj mɨ'ɨchite á'anaamɨca. Tiyaaru'usi pu hua'a tzajta'a seijra'acaa. Eihua mu simuáruunica'a. Aɨj pu cɨn cai rɨ'ɨristaca'a tɨ a'atɨ a'uré'enyen aujna juye jetze. 29Matɨ'ɨj mi meyan títe'ejíjhuaca'a. Meyan tɨcɨn: ―¿A'ini hui ti'itɨj petyaruuren ityejmi jemi, Jesús, pej i'i yaujra'an ɨ Dioj? ¿Ni peyan mu a'uve'eme pej pi pueijtzi taata'an? Aru capu xɨ tyaja'ure'enye ajna xɨcajra'a tyaj jetzen rajpueitzi ta'aju'un. 30Meenti a'ɨmɨ seica muaatyáuu ɨ tuiixute. Ma mui'i. A mu á'ujhua'an metye'enticuáa. 31Matɨ'ɨj mi maɨn ɨ tiyaaru'use tɨ hua'a tzajta'a seijra'acaa, aɨ mu meyan rájhuaviiri'i maɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Tɨ pua'a peyan titaatamuarite'en ityejmi, taatáitechi ityejmi a'u maj a'utyáuu mɨ tuiixu. 32Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Séricu. Matɨ'ɨj mi huiiraacɨ. Aj mu mi hua'a tzajta'a a'utyajrupi ɨ tuiixute. Majta maɨn ɨ tuiixu, matɨ'ɨj mi huatauruu aun pujme'en atya'ana tɨ a'atamɨ́'ɨyi. Matɨ'ɨjta mi mu atyáavatzɨ a jaata'a. Aj mu mi aujamɨ naijmi'i. 33Majta maɨn ɨ mej tuiixu chaɨca'a, aɨ mu huatauruu. Matɨ'ɨj mi maun a'ucɨj chajta'a mej mi tyu'utaxaj. Aɨj mu hua'uta'ixaa a'ij tɨ ti'itɨj hua'uruu ɨ tuiixu, majta a'ij tɨ ti'itɨj hua'uruu aɨme ɨ tiyaaru'use ɨ maj hua'a tzajta'a seijra'acaa. 34Matɨ'ɨj mi aɨme aun maj huachaatɨma'acaa aujna, naimi'i mu ave'ere'enye ɨ Jesús jemi mej mi jamuan tyu'uxáj. Matɨ'ɨj raaseij, eihua mu rájhuaviiri'i maɨjna ɨ Jesús tɨ nu'u a'ura'ani u a'ahua'a yee.
Copyright
Learn More


text:
Megalopul
Una megalopul l'è definida cumé un certu nümer de difereent arei metrupulitaan che cunt ul teemp a inn cressüü fin a saldass insema.
La parola megalopul l'è stada duperada per la prima völta in del 1957 dal geografu american Jean Gottmann a prupòsitt de l'area ürbanizada cumpresa tra i citaa de Boston, New York e Washington, ca l'e stada sturicameent la prima megalopul.
Ul svilüpp de l'ürbanesim in dii decenn püssee receent, a livell mundiall, l'a faa sì che un muntun de cunürbazziun s'inn slargaa assee da rivà a tucà chii vesin e a furma inscì una megalopul növa; in agjünta a la prima (suranuminada Bos-Wash), olter megalopul in del muunt a inn:
- San Diego - San Francisco, in California;
- Ruhr;
- Megalopul padana;
- Riu de Janeiro - San Paul - Campinas, in Brasil;
- Chicago - Pittsburgh, in de la zona dii Laach Graand;
- Tokyo - Yokohama, in Gjapun.
Un olter discuurs sa pö fà per chii citaa ca g'ann uramaj una pupulazziun e una dimensiun paragunabil a quela dii megalopul (per chii citaa chì ann inventaa la definizziun de megacitaa):
- Tokyo, circa 30 miliun de abitaant;
- San Paul, 20,2 miliun;
- Delhi, 19,7 miliun;
- Mumbai, 19,8 miliun;
- Citaa del Messich; 22,8 miliun;
- Seul, 22,3 miliun;
- Shanghai, 18,1 miliun;
- Los Angeles, 18 miliun.
In del muunt gh'inn almegn un desena de citaa ammò, minga graand cumé chii chi de suravìa ma che ga rivarann in d'un futüür vesin.


text:
Pei
Pei (nom ufizial in italian: Pellio Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 977 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,2 km² e ona densità de 96 ab./km².
A Pei, che 'l confina con la Svizzera (comun de Arogn e de Roeuv), l'è nassuu l'architett Carlo Lurago (1615-1682), attiv a Praga e a Passavia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pei l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sudan
Ël Sudan (السودان in arab) a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.
A l'è tacaa a l'Egit, a la Libia, al Ciad, a la Repüblica Centrafricana, a la Repüblica Demucratica del Congo, a l'Uganda, al Kenya, a l'Etiopia e a l'Eritrea, e 'l'a bagnà el Mar Russ.
La capital a l'è Khartum.
Al gh'ha una süperfiss de 2.505.813 km² e una pupulaziun de pressapoch 37 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sudan a l'è staa un pussediment del Regn Ünii e, furmalment, de l'Egit del 1899 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del giügn del 1989 un culp de stat l'ha daa el pudè e l'Omar al-Bashir, che anmò incö a l'è el president.
In del 2011 l'ha perdüü la banda püssee meridiunala del propi teritori, che l'è vegnüda un stat indipendent cul nom de Süd Sudan.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Wl Sudan (nom ufizial: جمهورية جمهورية السودان / Republic of Sudan) a l'è una repüblica.
El president a l'è l'Omar al-Bashir (del 1989).
Süd Südan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 9 de Zenér del 2011 in del Süd Südan l' se tegnìt ü referèndum per l'indipendènsa, de fati ol süd del Südan che l'è cristià e animìsta l' völ destacàs dal nòrt del paìs che l'è islàmech.


text:
Cumischiun da Cultura Puntraschigna
Kulturkommission Pontresina
*predsch d’entreda per iffaunts, scolars e giarsuns
Sanda, 12 november 2016
Saireda culturela & Flurin Caviezel
Üna saireda varieda cul cabarettist Flurin Caviezel, cun rapreschantaziuns dal Cor masdo, dal Cor da scolars, da la Gruppa da sot, da la Societed da musica Puntraschigna, dal Club Portugês da Engadina, da la Societed da gimnastas TnV ed oters.
Center da congress e cultura
Puntraschigna
Buffet a partir da las 18.30
Rapreschantaziuns a partir da las 20.00
Entreda fr. 15.- / 8.-* / iffaunts gratuit
Dumengia, 14 favrer 2016
“Ronja die Räubertochter“
La figlia viscula dal leder ho fascino fingià a 12'000 aspectatuors giuvens e grands in tuot la Svizra. Uossa è’la turneda e viagia cun sia banda da leders tres il pajais.
A partir da 5 ans. Dialect
Center da congress e cultura Rondo
Puntraschigna
A las 17.00
Entreda fr. 35.- / fr. 29.-*
www.starticket.ch
Mardi, 1. marz 2016
Viva il Chalandamarz
La Cumischiun bilinguited invida darcho ad ün gianter da Chalandamarz. Ün evenimaint da cumpagnia cun algordanzas al temp da scoula, a las bellas chanzuns da Chalandamarz e trats tipics. Hotel Post Puntraschigna
da las 11.30 fin a las 14.00
Entreda libra, trats engiadinais a partir da fr. 10.-
Venderdi, 18 marz 2016
Films dal muond Puntraschigna
“Inscunter cul oter“ es il tema da quatter films commovents chi dessan promouver il dialog cul muond. Düraunt il di vegnan mussos films per iffaunts e giuvenils. In collavuraziun culla Butia dal muond e cul Cinema Rex.
Cinema Rex Puntraschigna
Films da saira a als 18.00 ed a las 20.30
Entreda fr. 15.- / fr. 8.-*
Dumengia, 10 avrigl 2016
“Rambazamba“
Las vuschs giuvnas tuornan e daun per la terza vouta ün concert sül palc grand. Insembel culla band Rambazamba chauntan cors da scolars e da scoulinas d’Engiadin’Ota chanzuns d’iffaunts our dal proget da musica rumauntscha “Rambazamba.“
Center da congress e cultura Puntraschigna
a las 16.00
Entreda fr. 15.- iffaunts gratuit
Venderdi, 17 gün 2016
L’ierta culinarica grischuna
L’autur e foodscout Dominik Flammer preschainta üna saira plain istorgias e purtrets, da ramasseders da gianzaunas chevras grischas, dal painch aint illas lampas da baselgias engiadinaisas e da chamuotschs chi mundschan spierts da muntagna. Cul past „Gschwelti de luxe“ our da veglias sorts d’ardöffels da muntagna ed ils meglders chaschöls grischuns.
Bar da vin Gianottis
a las 19.00
Eintreda fr. 25.- inclus menu e vin,
annunzcha indispensabla
Exposiziun 16 lügl fin 21 october 2016
Guido Baselgia “(na) luntaun“
Guido Baselgia, il fotograf cuntschaint sül parquet internaziunel, tematisescha in sia lavur fotografica concipeda per Puntraschigna la vicinanza e la distanza. Il lö, inua ch’el es nat aunz 62 ans, resta in tuot sias lavuors adüna centrel ed a listess temp universel. Uschè sun las regiuns scu’l Piz Languard u ils vadrets i’ls contuorns da Puntraschigna medemmamaing dastrusch e luntaun scu lös i’l Altiplano ubain al circul polar. Düraunt tuot la sted accumpagna ün ensemble da placat marcant l’exposiziun da gallaria davaunt il center da cultura e congress culs originels; lotiers do que guidas, lavuratoris ed ün discuors davart las ouvras sün ün’otezza da 3262 meters.
Plazza davaunt il Rondo
Gallaria plattner&plattner
Vernissascha: sanda, 16 lügl 2016, a las 16.00
Venderdi, 26 avuost 2016
Bainvgnieus aint il suler!
Ün program vario d’art engiadinaisa cun musica, art sün via e litteratura cumbino cun üna spassageda fin tals sulers da trais chesas engiadinaisas. Ün evenimaint per ögl, uraglia, cour e palat. Cun Leta Semadeni, Riet l‘artist da via e’l musicant Curdin Nicolay.
Vegls quartiers da Puntraschigna
a las 19.00
Entreda: fr. 15.-/8.-*
Venderdi, 16 settember 2016
Teater „Du fragsch mi“
Ils umauns maridan ed as separan darcho, per ün‘allianza eterna nu do que üngüna garanzia. Pigliand our ravarenda Duda da Bülach. El do 15 ans da garanzia d’alach. Il töch cun Andras Schertenleib permetta üna bella saireda musicala cun ün sguard inavous ed aint il preschaint d’ün‘istorgia d’amur commoventa.
Sela culturela
a las 20.30
Entreda fr. 15.- / 8.-*
Venderdi, 30 settember 2016
Festa da maruns
La castagnata, chi vain fingià cultiveda scu tradiziun, ho darcho lö illa Chascharia Alp Nouva a Morteratsch. Insembel cun musica, chaunt, da manger e da baiver.
Chascharia Alp Nouva, Morteratsch Puntraschigna
a partir da las 17.00
Maruns à discrétion, specialiteds, zambrager per iffaunts
Samstag, 12. November 2016 Saireda culturela Kultur-und Kongresszentrum 18.30 Uhr Nachtessen, 20.00 Uhr Vorführungen
24. Juni bis 19. Oktober 2017 Kunstwege / Vias d’Art Puntraschigna 2017, Pontresina GR
Kunstschaffende aus SG, AI/AR, TG, LIE, GR mehr
» Kulturkommission


text:
14 01
Ol dé 14 de zenér l'è 'l 14 dé de l'an del calendare gregorià; manca 352 (353 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 14 de zenér al è ul dí da pòost 14 dal an dal calendari gregurian; i manca 352 (353 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1968 - Miami: Green Bay Packers i veenc la II Superbowl traant gjo Oakland par 33-14.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1994 - Tolosa da Lenguadoc (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Castanea sativa
Castanea sativa (nòm popolàr: Castègna) l'è 'na spécie vegetàl de la famìa de le Fagaceae. La piànta e la sò somésa le vé ciamàda castègna o marù a segonda de la sórt. L'è 'na piànta uriginària de l'Euròpa meridiunàla e de l'Asia Minùr ma al dé d'encö se la tróa en töt el teretóre Europèo. L'è 'na spécie rüstica che scàmpa tancc agn, e l'è apresàda per la prudusiù de le castègne che i è bùne de maià (tecnicamènt la part che se màia l'è 'l grà de somésa, cioè 'l giandì) e per el legnàm che l'è de bùna qualità.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La castègna l'è 'na piànta a portamènt de àlber, condèna chiòma làrga e piötòst srotondàda, 'na altèsa variàda, a segonda de le cundisiù, dei 10 ai 30 méter.
En cundisiù normài la se svelöpa condèn trónch gròs e a fùrma de colòna. La scórsa l'è lìza, löstra, de culùr gris-maròn. La scórsa dei ram la tìra al bianch e l'è piéna de lentezèle trasvèrse. Col pasà dei agn, la scórsa la se screpùla e la fùrma de le rüghe dispunìde sö la longhèsa.
Le foie i è altèrne, le g'ha 'n gambì cürt e, a la bàze de chèsto, gh'è dò stìpole oblónghe. La làmina de la fòia l'è grànda, la pöl rià 'nfìna a 20-22 ghèi de longhèsa e 10 ghèi de larghèsa. La fùrma l'è lanceolàda, la fenés a pónta e l'è capetàda sö l'òrlo, coi dintì bèi gös dispunìcc a distànsa regolàr. Le fòie zùine i è peluzète, ma a quan che i è bèle svelöpàde le deènta glàbre, löstre e coriàcee.
L'è 'na piànta monòica dóca la svelöpa fiur mascc e fèmina töcc dù sö la stèsa piànta. I fiùr mascc i è reünìcc en glömèröi pesègn tacàcc ensèma tra de lùr a furmà dei amènti che stà sö dricc, lónch 5÷15 cm, che vé fò a la sèa de le fòie. Ogna fiùr l'è de culùr che tìra al biànch, e 'l g'ha 'n peregóne spartìt en 6 lòbi e ìn androcèo de 6÷15 stam. I fiùr fèmina i è izolàcc o reünìcc en grüpècc de 2 o 3. Ogna masülì l'è enciurciàt sö 'ndèn invòlucro de bràtee ciamàt cùpola.
El fröt l'è 'n achénio, ciamàt pò a lü castègna. L'è seràda sö 'ndèn invòlucro spinùs ciamàt rés endóche se pöl troàn dét dò o trè. El rés el vé de l'evulusiù de la cùpola. Quan che l'è madür el rés el se dèrf fò 'n quàter vàlve e 'l làsa crödà fò le castègne. El fröt el g'ha 'n pericarpo coriàceo de culùr maròn, lis e löster de föra, pilùs de dét. La fùrma l'è presapóch glubùza, spiatàda fò de 'na bànda, e bombàda de l'ótra. Quan che 'l rés l'è deèrt, la part del fröt che se prezènta l'è 'n ciöfèt ciamàt torcia, che pò l'è chèl che rèsta del pestél e dei 5÷7 stìgmi. Chèsto ciöfèt el fà de protesiù al germe. De l'ótra bànda, chèla che rèsta scundìda dét endèl rés, gh'è come 'na piasöla piö ciàra, grìza e piàta ciamàda ilo. La scórsa de la castègna (el pericarpo) l'è maròn a striadüre piö o méno marcàde. Chèste caraterìstiche morfològiche le sènt càre per reconóser le vàrie sórcc de castègne e marù.
I malatìe de la Castègna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol Dryocosmus kuriphilus o besbìna de la castègna, che l'è ün insèt cinipìdi galìgen che 'l vé da la Cina;
- la Cryphonectria parasitica o càncher de la rösca de la castègna, che l'è ü fóns.
- la Phytophthora cambivora o mal del inciòster de la castègna, che l'è ü fóns.


text:
1Taguma name i cunanga i wüxi i yatü i cuxü̃ rüyamaẽxü̃. Rü narümemaẽ nixĩ i meãma cunaxucu̱xẽ ñoma cunatürüü̃. Rü ngẽma ngextü̱xücügü rü name nixĩ i meãma namaã quidexa ñoma cueneẽgüxüchirüü̃. 2Rü yíxema yaguã̱xgü ya ngexegü rü name nixĩ i meãma tümamaã quidexa cuexüchirüü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i paxü̃gü rü name nixĩ i meãma namaã quidexamare wüxi i cueya̱xüchirüü̃, rü tama name i chixexü̃gu namaã curüxĩnü. 3¡Tüxü̃ rüngü̃xẽẽ ya yíxema yutegüxe ega aixcüma ṯacü tüxü̃́ tau̱xgu! 4Natürü ngẽxguma chi wüxi i yutecü ngĩxü̃́ nangẽxmagu i ngĩxãcügü rü e̱xna ngĩtaagü, rü name nixĩ i nümagü ngĩxü̃ narüngü̃xẽẽgü rü ngĩxna nanaxã i ṯacü i ngĩxü̃́ taxuxü̃. Erü Tupana nanaxwa̱xe na ngĩtanüxü̃ĩra ngĩxna daugüxü̃ na ngẽmaãcü yangutanüxẽẽgüãxü̃ca̱x ga yema naẽ na nayaexẽẽxü̃. 5Natürü yíxema yutexe ya tüxica irüxã́ũxẽ rü tüxü̃́ nataxúxe i tümatanüxü̃, rü Tupanaxü̃tawaxicatama ítanaṉg̱uxẽẽ i tümaãrü ngü̃xẽẽ rü guxü̃guma woo chütacü rü ngunecü rü tayumüxẽ na tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. 6Natürü yíxema yutexe ya tümaãrü ngúchaü̃guxicatama rüxĩnüxẽ, rü Tupanape̱xewa rü ñoma tayuxü̃rüü̃ tixĩ. 7Rü ngẽma nixĩ i ore i tá cunangúexẽẽxü̃ i ngẽma yaxõgüxü̃ na nügüna nadaugüxü̃ca̱x na taxuü̃ma i chixexü̃ naxügüxü̃ca̱x rü taxúema nachiga chixri idexagüxü̃ca̱x. 8Erü ngẽxguma chi wüxie rü tama meã nüxna tada̱u̱xgu i tümapatacü̱̃ã̱xgü rü tümaẽ rü tümanatü, rü maneca tama aixcüma meã Tupanaãxü̃́ tayaxõ. Rü wüxi i tama yaxõxü̃ãrü yexera chixecü tixĩ. 9Rü ngẽxguma chi wüxi i ngexü̃ i yutexü̃ naxca̱x íc̱axgu na ngẽma yaxõgüxü̃ ngĩxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x rü tanaxwa̱xe i 60 ya taunecüarü yexera ngĩxü̃́ nangẽxma rü wüxitama nixĩ ga ngĩte ga ngĩxü̃́ yexmacü ga noxrix. 10Rü tanaxwa̱xe i guxü̃ma i duü̃xü̃gü ngĩxü̃ nacua̱xgü na wüxi i mexü̃ ü̱xcü na yiĩxü̃. Rü tanaxwa̱xe i meã ngĩxãcüxü̃ yaexẽẽcü iyixĩ, rü meã ngĩpatawa duü̃xü̃güxü̃ yaxucü iyixĩ, rü yaxõgüxü̃ãrü ngü̃xẽẽruü̃ iyixĩ, rü ḏaaweexü̃ãrü ngü̃xẽẽruü̃ iyixĩ. Rü ngẽmaãcü tanaxwa̱xe i guxü̃raü̃xü̃ i mexü̃ na naxüxü̃. 11Natürü tama tanaxwa̱xe i yaxõgüxü̃ãrü puracü nixĩ i ngĩxna na nadaugüxü̃ i wüxi i yutecü ega tama 60 wa nanguxgu ya ngĩrü taunecü. Erü wüxi i yutecü i pacü, rü ngẽxguma ngĩrü ngúchaü̃ Cristuna ngĩxü̃ ixũgachixẽẽgu, rü tá inaxwa̱xe na wena naxãtexü̃. 12Rü duü̃xü̃gü tá chixri ngĩchiga nidexagü, erü tama aixcüma iyanguxẽẽ ga yema Cristumaã inaxunetaxü̃ ga noxrix. 13Rü ngĩma rü düxwa ngextá iyaxáuchigümare, rü náĩ ya ĩ rü nagu iyarüxã̱ũ̱x, rü düxwa tama ipuracüchaü̃. Rü tama ngẽmaxĩcatama, natürü düxwa ixoregüta̱a̱x, rü iyangẽxmachigü nawa i ngẽma dexa i tama mexü̃ i togüchiga, rü guxü̃wama nüxü̃ iyaxu i ngẽma ore i tama mexü̃. 14Rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe i ngẽma yutegüxü̃ i paxü̃gü na wenaxãrü naxãtegüxü̃, rü naxãxãcügüxü̃, rü mexü̃ i napataarü dauruü̃gü na yixĩgüxü̃.Rü ngẽmaãcü i ngẽma duü̃xü̃gü i ngĩxchi aiexü̃, rü taxucürüwa chixri ngĩchiga nidexagü. 15Cumaã nüxü̃ chixu i ñaã ore, erü ñuxre i yutecü rü marü nüxü̃ irüxoe i ore i mexü̃ rü Chatanáwe irüxĩ. 16Rü ngẽxguma chi wüxi i ngecü i yaxõ̱xcü rü ngĩxü̃́ nangẽxmagu i ngĩtanüxü̃ i yutexü̃, rü name nixĩ i ngĩxü̃ irüngü̃xẽẽ. Rü ngẽmaãcü tãũtáma togü i yaxõgüxü̃ãrü puracü tá nixĩ na ngĩxna na nadaugüxü̃. Rü ngẽxguma tá nüxü̃́ natauxcha i ngẽma togü i yaxõgüxü̃ na ngĩxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ i ngẽma yutecü i aixcüma ngĩxü̃́ natau̱xcüma i ngĩtanüxü̃gü i ngĩxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃. 17Rü ngẽma yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü i meãma naxügüxü̃ i Tupanaãrü puracü, rü name nixĩ i ngẽma yaxõgüxü̃ aixcüma meã nüxü̃ nangechaü̃gü rü meã nüxü̃́ nanaxütanügü. Rü guxü̃ãrü yexera tanaxwa̱xe i nüxü̃ nangechaü̃gü rü meã nüxü̃́ nanaxütanügü i ngẽma yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü i meãma nüxü̃ ixuxü̃ rü nangúexẽẽxü̃ i Tupanaãrü ore i mexü̃. 18Erü Tupanaãrü orewa rü ñanagürü: “Tama name i nüxna taxaü i ngẽma taxü̃na i puracüxü̃”, ñanagürü. Rü ñanagürü ta: “Wüxi i puracütanüxü̃ rü tanaxwa̱xe i nüxü̃́ na naxütanüxü̃ i norü puracü”, ñanagürü i ngẽma Tupanaãrü orewa. 19Rü ngẽxguma chi texé nüxü̃ ixuxgu na chixexü̃ naxüxü̃ i wüxi i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacü, rü tãũtáma tüxü̃́ icuxĩnü ega natau̱xguma i taxre rü e̱xna tomaẽ̱xpü̱x i togü i duü̃xü̃gü i nüxü̃ daugüxü̃ na aixcüma chixexü̃ naxüxü̃. 20Natürü ngẽma yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü i aixcüma pecadugu maxẽxü̃, rü name nixĩ i guxü̃ i yaxõgüxü̃pe̱xewa cunaxucu̱xẽ, na guxü̃ma i ngẽma togü i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü rü ta namuü̃ẽxü̃ca̱x na naxügüãxü̃ i ṯacü rü chixexü̃. 21Rü ñu̱xma Tupanape̱xewa rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristupe̱xewa rü ngẽma daxũcü̱̃ã̱x i orearü ngeruü̃gü i Tupana nüxü̃ ngechaü̃güxü̃pe̱xewa, rü cuxü̃ chamu na naga cuxĩnüxü̃ i ñaã ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü chanaxwa̱xe i ngẽma cumaã nüxü̃ chixuxü̃rüü̃ meã cunaxucu̱xẽ i guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ rü nüẽ́tama ega woo texé tixĩgu. 22¡Tama cuñuxãẽ i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacüxü̃ na cuyangucuchixẽẽxü̃ i wüxi i duü̃xü̃! Natürü name nixĩ i noxri rü meã nagu curüxĩnü i ngẽma erü ngürüãchi tá wüxi i duü̃xü̃ i pecadu üechaxü̃ quingucuchixẽẽ, rü cugagu tá nixĩ erü tama icuxuãẽ. ¡Rü meã cugüna nadau na tama pecadugu cunguxü̃ca̱x! 23Rü ngẽma na cungu̱xnecaü̃xü̃ i ñuxguacü, rü name nixĩ i írarüwa binune cuyaxaxü, rü tama i dexáxicatama. 24Rü nangẽxma i duü̃xü̃güarü pecadugü i noxtacüma ngóxü̃ naxü̃pa na Tupana nüxna c̱axü̃. Natürü nangẽxma i to i pecadugü i duü̃xü̃güarü rü tãũtáma nango̱x ñu̱xmatáta naãneãrü gu̱xwa nanguxgu rü Tupana tüxna icagügu. 25Rü ngẽxgumarüü̃ ta nangẽxma i duü̃xü̃güarü puracügü i mexü̃ i Tupanaca̱x naxügüxü̃ i ñu̱xma marü nüxü̃ idauxü̃. Rü nangẽxma ta i puracügü i mexü̃ i ñu̱xma tama nüxü̃ idauxü̃ natürü yixcüra tá nüxü̃ idaugüamaxü̃.
Copyright
Learn More


text:
Garlaa
Garlaa (nom ufizial in italian Garlate) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch. El comun el da el nòmm al lagh longh el qual l'è situaa. Al gh'ha 2 732 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,1 km² e ona densità de 1 301 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Lecch, Olginaa, Pescaa e Vercüragh.
A Garlaa se troeuva anca on Musee de la Seda, in de loeugh indove on temp la gh'era ona filanda.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Garlaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sabine Lisicki
La Sabine Katharina Lisicki (Troisdorf, 22 ad Setémbar dal 1989, a s lèś [zaˈbiːnə lɨˈzɪki] in Tedésc) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l 2006 fiōla ad genitōr pulàc. La s è stablìda a Bradenton in Flòrida. L'è élta 178 cm e la péśa 70 chilo e la pōl cuntàr su òṅ di servìsi più fòrt dal sircùit dal fémni.
La dascór bèṅ in Tedésc, in Ingléś e in Pulàc.
L'è stada la nùmar dódas dal mónd al 21 ad Maǵ dal 2012 e in dla sò caréra l'à vins tri tìtui WTA: in sla tèra vérda, in sl'èrba e in sal cimènt, muciànd sù anc quàtar finàli pò pardùdi. In dópi l'à śugâ, sénsa vìnsar, la finàl ad Wimbledon dal 2011 insém a la Samantha Stosur.
In di Gran Slam l'è rivàda in semifinàl a Wimbledon in dal 2011, dasfrutànd a la granda na carta salvàdga ch'i gh'ìvan dâ.
Caréra
La Sabine la s fà i òs śugànd in fiṅ a 'l 2004 in dla scóla ad Nick Bollettieri a Bradenton. In dal 2007 la taca a muntàr sù in clasìfica pasànd da 'l 497 pòst a 'l 198, vinsénd anc dū tìtui ITF.
In dal 2008, baténd in d'l at cuncluśìṿ dal qualificasiòṅ la Nastas'sja Jakimava, la s fà nutàr a gl'Australian Open parchè la fà fóra subìt la Dinara Safina par 7-6 4-6 6-2 prima ad lasàr strada in tri sét a la Caroline Wozniacki a 'l tèrs tùran. In Favràr la pèrd a 'l prim tùran a Doha da l'Amélie Mauresmo e pò a Memphis da la Lindsay Davenport. A Miami l'è bòna ad rivàr a 'l quàrt tùran pardénd da l'Elena Dement'eva 3-6 2-6 ma mandànd a cà la nùmar siē dal mónd Anna Čakvetadze. In Maǵ la śōga a Berlîṅ pardénd da la Sybille Bammer par 3-6 6-1 6-7. In tri turnèo estìṿ in sl'èrba la mùcia sù tri scunfìti ad fila p'r òpra ad Samantha Stosur, Angelique Kerber e Marion Bartoli. A Cincinnati la riva a 'l tèrs tùran (2-6 6-1 1-6 da la Marija Kirilenko) ma la fà méj a Tashkent in dua la śōga e pèrd la sò prima finàla WTA (6-2 4-6 6-7 da la Sorana Cîrstea). La sèra 'l an a 'l 54śum pòst in clasìfica.
Dòp avér patî na scunfìta a 'l secónd tùran di Australian Open p'r òpra dla Samantha Stosur, in dal Favràr dal 2009 la s fà strada a Memphis baténd via via in dū sét còmad l'Ekaterina Bychkova, la Stéphanie Foretz Gacon e la Lucie Šafářová, prima ad lasàr-'g al péni cun la Viktoryja Azaranka (4-6 6-3 6-7 al puntéǵ). A Indian Wells (6-7 5-7 da l'Elena Vesnina) e a Miami (2-6 4-6 da l'Iveta Benešová) la pèrd subìt ma chè l'è almànc bòna ad dar la paga a la Petra Kvitová. In Avrìl a riva finalmènt al sò prim tìtul WTA in sla tèra vérda ad Charleston: chè la tedésca la mét in riga tri top quìndas cuma la Venus Williams, la Marion Bartoli e, in finàl, la Caroline Wozniacki par 6-2 6-4, sénsa lasàr par strada gnanc un sét. A Stucàrda la bat subìt la nùmar vint dal mónd Patty Schnyder ma pò la céd p'r un pēl a la Jelena Janković par 5-7 7-5 3-6. A Esturìl la bat la Kirsten Flipkens e l'Elena Bovina ma pò la và fóra a 'l tèrs tùran pardénd da l'Anna-Lena Groenefeld. Dòp dū prim tùran a 'l Roland Garros (2-6 6-1 1-6 da la Lucie Šafářová) e a Eastbourne (2-6 1-6 da la Samantha Stosur) la śōga un Wimbledon da incurniśàr baténd la nùmar sinc dal mónd Svetlana Kuznecova 6-2 7-5 (vinsìdōra dal Roland Garros e la nùmar nóṿ Caroline Wozniacki 6-4 6-4 prima ad cédar in di quàrt a la nùmar òṅ Dinara Safina 7-6 4-6 1-6. Dòp soquànt turnèo americàṅ andâ minga tant bèṅ e 'n prim tùran a Pechîn (0-6 0-1 bandòṅ cun la Francesca Schiavone), la riva in finàl in Lussembûrg ma chè la pèrd da la Timea Bacsinszky par 2-6 5-7. La finìs 'l an cuma nùmar vint-a-tri dal mónd, cun un record in bisàca: qvél dal servìsi tirâ più fòrt par na dóna: 210 km/h a Bali.
In dal 2010 la taca 'l an mâl pardénd subìt in tri sét da la Viktoryja Azaranka a Sydney e a 'l secónd tùran di Australian Open p'r òpra dl'Alberta Brianti, dòp avér mandâ a cà la Petra Martić. Dòp 'n àtar secónd tùran a Pattaya city (3-6 6-3 5-7 da la Tamarine Tanasugarn) e a Dubai (2-6 3-6 da la Venus Williams), in Mars a Indian Wells e a Miami l'è custréta a dar-ag sù par di prubléma a la fèrla, lasànd strada a la Jill Craybas e a la Jaroslava Švedova. La tórna a śugàr in Agóst ma la fà fadìga a turnàr a i sò livèi (in di turnèo WTA l'è bòna ad batàr sōl la Coco Vandeweghe a gl'US Open). La sèra la stagiòṅ a n pasànd minga al qualificasiòṅ in Lussembûrg (5-7 4-6 da l'Eleni Daniilidou) e la cróda acsè dimóndi śò in clasìfica, a 'l 179śum pòst.
A 'l inìsi dal 2011 l'è custréta a pasàr p'r al qualificasiòṅ par śugàr a Auckland e a Melbourne: la i pasa sōl in dal turnèo neo-śelandéś ma pò la gh'à da far i cònt cun la Yanina Wickmayer a 'l secónd tùran ch'la la bat 6-2 3-6 6-2. A Indian Wells la và a cà subìt (6-4 6-7 2-6 da la Sorana Cîrstea), a Miami invéci la bat la Nadia Petrova 4-6 6-3 3-1 bandòṅ prima 'd èsar asfaltàda da la Marija Šarapova 2-6 0-6. A Charleston la riva a 'l tèrs tùran baténd la Marion Bartoli 6-2 6-3 ma pardénd pò da l'indiàna Sania Mirza. A Stucàrda la manda a cà la Dominika Cibulková 7-5 7-6 e anc la Na Li 6-4 7-5 prima ad cédar a la Julia Görges 6-4 6-4. Par muciàr sù di punt la và a śugàr in Maǵ dū ITF a Praga e a Réś, pardénd da la Mandy Minella a 'l secónd tùran dal turnèo céc e in semifinàl da la Sloane Stephens in qvél emigliàṅ. A salvàr-ag la stagiòṅ i rìv'n i turnèo in sl'èrba. A Birmingham la vins al tìtul dand la paga a la Daniela Hantuchová 6-3 6-2 mént'r a Wimbledon la riva in semifinàl baténd incóra la Na Li (ch'la gh'iva in bisàca al tìtul dal Roland Garros) e la Marion Bartoli prima ad cédar a la Marija Šarapova par 4-6 3-6. Anc a Stanford la s fà strada baténd in d'l órdan la Simona Halep 6-1 6-2, la Samantha Stosur 6-3 7-5 e l'Agnieszka Radwańska 7-6 2-6 6-2. In semifinàl però la cata na Serena Williams, nùmar 169 dal mónd in alóra, ch'la gh fà magnàr la pólvra. Dòp i quàrt a Carlsbad, la vins al tìtul a Dallas vinsénd sinc incóntar sénsa lasàr gnanc un sét par strada e sōi trédas śōg a chi atri. A gl'US Open la riva a 'l quàrt tùran pardénd da la nùmar dū dal mónd Vera Zvonarëva par 2-6 3-6. La finìs 'l an cun un prim tùran a Linz (5-7 6-4 3-6 da la parmśàna Alberta Brianti) a 'l 15śum pòst dal ranking.
In dal 2012 la taca 'l an śugànd a Auckland. Chè la bat la Mona Barthel par 7-6 3-6 6-3 ma pò la gh'à da bandunàr in di quàrt in sal puntéǵ ad 4-6 3-4 cóntar cl'atra tedésca, l'Angelique Kerber. A gl'Australian Open la dà la paga a la Svetlana Kuznecova 2-6 6-4 6-2 prima ad pèrdar in di utàṿ da la Marija Šarapova 6-3 2-6 3-6. La cata incóra la Kerber in dal prim tùran ad Doha e la gh pèrd incóra. A Miami la céd a 'l quàrt tùran a la Na Li 6-3 4-6 2-6, acsè cuma a Charleston (1-4 bandòṅ da la Serena Williams). In sla tèra rósa la patìs tri prim tùran ad fila, 'l ùltim a 'l Roland Garros ad òpra dl'americàna Bethanie Mattek-Sands (4-6 3-6). La sèra 'l sérc cun 'n àtar scunfìta subìt a Birmingham (3-6 4-6 da l'Urszula Radwańska). A Wimbledon invéci a pâr ch'la pòsa far cuma 'l an pasâ parchè la bat via via la Petra Martić 6-4 6-2, la Bojana Jovanovski 3-6 6-2 8-6, la Sloane Stephens 7-6 1-6 6-2 e la vinsìdóra dal Roland Garros e nùmar òṅ dal mónd Marija Šarapova 6-4 6-3. In di quàrt però la patìs la tèrsa scòpla d'l an par l'Angelique Kerber ch'la la manda a cà in di quàrt par 6-3 6-7 7-5, cun la Lisicki ch'l'éra andàda a sarvìr p'r al match dòp avér salvâ a sò vòlta quàtar bucìni d'l incóntar a la śugadōra ad Bréma. Dòp che la siberiàna la s tōś l'arvìnsida sèg a gl'Ulimpìadi, la tedésca l'è bòna ad vìnsar sōl 'n incóntar da lè a la fiṅ d'l an, pardénd-an siē, e la ślìcia acsè a 'l 37śum pòst in clasìfica.
Al 2013 al taca cun dū scunfìti a Brisbane (3-6 3-6 da la Viktoryja Azaranka) e a Melbourne (6-2 3-6 3-6 da la Caroline Wozniacki) ma a Pattaya la riva in finàl in dua la pèrd da la Marija Kirilenko par 7-5 1-6 6-7. Stés quèl anc a Memphis ma chè l'è custréta a dar-'g a muć dòp al prim sét pardû 6-1 cóntar la Marina Erakovic. Fra Miami, Charleston e Katowice la pòrta a cà sōl na partìda. A la fiṅ 'd Avrìl la śōga al turnèo ad cà ad Stucàrda. Chè la bat a 'l prim tùran la rumàna Nastassja Burnett par 6-3 6-4 e pò anc la Jelena Janković par 7-6 7-5, prima ad lasàr-'g al péni in di quàrt cóntar na Bethanie Mattek-Sands cun al diav'l adòs. A Madrid la bat la Dominika Cibulková ma a 'l tèrs tùran la và fóra p'r òpra dla Marija Šarapova. A Róma la tedésca la fà patìr in dal secónd tùran un 6-0 a la Petra Kvitová ma a n è minga abàsta par vìnsar sèg. A 'l Roland Garros invéci l'è lē ch'l'al patìs da la Sara Errani in di sedicéśum quànd la rumagnōla la la bat 6-0 6-4. In tut i caś, al tèrs tùran purtâ a cà 'l è al sò riśultâ più bèl dla sò caréra in dal Gran Slam francéś. La taca la stagiòṅ in sl'èrba a Birmingham e la sò córsa la s férma in di quàrt a surpréśa cóntar la nùmar 167 dal mónd Alison Riske. In Śugn la tōś part a 'l turnèo ad Wimbledon. Chè la bat la Francesca Schiavone 6-1 6-2, l'Elena Vesnina 6-3 6-1 e l'austragliàna Samantha Stosur par 4-6 6-2 6-1. In di utàṿ la śōga cun la nùmar òṅ dal mónd, la Serena Williams, ch'la daśgnìva da trénta-quàtar vìnsiti ad fila, a na partìda sōla da 'l rècord di an Dumìla ad sò surèla Venus Williams. La tedésca la s pòrta avànti 6-2 1-0 prima ad patìr na sfilaràda ad nóṿ śōg ad fila e catàr-as acsè sóta 0-3 in dal sét deciśìṿ. Quànd a pâr ch'la sia finìda, la Sabine la s fà sóta faghénd al break in sal quàtar para par pò vìnsar 6-2 1-6 6-4. Par quàtar vòlti, da 'l 2009 a 'l 2013, la tedésca l'è stada bòna a Wimbledon ad far fóra la vinsidōra dal Roland Garros. Sōl in dl'edisiòṅ dal 2010 la maledisiòṅ la n è minga scrucàda cun la Francesca Schiavone ma sōl parchè la Lisicki la n à minga śugâ al turnèo. Al dè dòp, baténd 6-3 6-3 la Kaia Kanepi, la Sabine la riva par la secónda vòlta in caréra in dla semifinàl dal turnèo lundinéś in dua la fà fóra par 6-4 2-6 9-7 la finalìsta d'l an prima, l'Agnieszka Radwańska. Al 6 ad Luj la tedésca la śōga la sò prima finàla in un turnèo dal Gran Slam cun la francéśa Marion Bartoli e la taca bèṅ tulénd-ag subìt al servìsi ma la còrsa l'insfìlsa pò siē śōg ad fila. La Lisicki la próa a squasàr-as in dal secónd sét quànd la gh'à quàtar bucìni p'r al 2-0 ma 'l è 'n fōg ad paja parchè la Bartoli la s pòrta invéci 5-1 par lē, par pò saràr la partìda par 6-1 6-4.


text:
Cottbus
Cottbus (antigament Kottbus; Chóśebuz in lusazian superior; Choćebuz in lusazian inferior; Chociebuż in polacch; Chotěbuz in cech; pronuncia milanesa: Còttbos) a l'è ona città de la Germania oriental.
La cunta circa 99.687 abitant (2015).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del Land de Brandeburgh, del qual l'è la città pussee granda dòpo de Potsdam.
L'è traversada del fiumm Sprea.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Sòrbi in del X secol. La prima nominazion de la città l'è del 1156.
I todesch, come popolazion, hinn rivaa dusent ann pussee tard. In del 1462 la città l'ha taccaa a fà part del Margraviaa del Brandeburgh, in del 1701 de la Prussia. De quell moment l'è andada dree ai sòrt de la Germania oriental, dent al II Reich, a la Repubbliga de Weimar, del III Reich, de la DDR e poeu de la noeuva Germania unida.
La minoranza slava lusaziana la gh'è anmò.
I quartee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cottbus l'è dividuda in desnoeuv quartee, chì nominaa cont el nòmm todesch e slav:
- Mitte / Srjejź
- Neu und Alt Schmellwitz / Chmjelow
- Sandow / Žandow
- Spremberger Vorstadt / Grodkojske pśedměsto
- Ströbitz / Strobice
- Sielow / Žylow
- Saspow / Zaspy
- Merzdorf / Žylowk
- Dissenchen / Dešank
- Branitz / Rogeńc
- Madlow / Modłej
- Sachsendorf / Knorawa
- Döbbrick / Depsk
- Skadow / Škodow
- Willmersdorf / Rogozno
- Kahren / Korjeń
- Kiekebusch / Kibuš
- Gallinchen / Gołynk
- Groß Gaglow / Gogolow
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Montreuil, Francia.
- Grossee, Italia.
- Lipeck, Russia.
- Zielona Góra, Polònia.
- Tărgovište, Bulgaria.
- Košice, Slovacchia.
- Germania:
- Nuneaton and Bedworth, Regn Unii.


text:
Scritta da: Silvana Stremiz
in Poesie (Poesie vernacolari)
Fœura de porta Ludoviga on mia,Commenta
Su la sinistra, in tra duu fontanin
E in tra dò fil de piant che ghe fa ombria,
El gh'è on sentirolin
Solitari, patetegh, deliziôs
Che 'l se perd a zicch zacch dent per i praa,
E ch'el par giusta faa
Per i malinconij d'on penserôs.
Là inscì, via del piss piss
D'on quaj sbilz d'acqua, che sbottiss di us'ciœu,
Via d'on quaj gorgheg d'on rosignœu,
O de quaj vers lontan lontan lontan
D'on manzett, o d'on can,
No se ghe sent on ett
Che rompa la quiett.
Tuttcoss, là inscì, l'aiutta la passion,
Ne s'à nanch faa duu pass
Tra quij acqu, tra quij piant, tra quell'ombria,
Che se sent a quattass d'on cert magon,
Se sent a trasportass
D'ona certa èstes de malinconia,
Che sgonfia i œucc senza savè el perché,
E sforza a piang, d'on piang che fa piasè.
Appont in de sto stat de scoldament
Seva jer sol solett in sta stradella.
Gh'aveva el Tass sott sella
E i sœu disgrazi in ment:
Quand tutt'on tratt dove pù scur e fosch
E pù suturno per el folt di ramm
Fan i arbor on bosch,
Me senti a succudì
Da on streppet improvvis in di fojamm;
Me se scuriss el dì,
Me traballa la terra sott i pee,
Starluscia, donda i piant, scolti on lument
Sord sord, tegnù tegnù, come d'on vent
Che brontolla s'cincaa tra i filidur,
Come el lument di mort e di pagur.
E vedi a spôntà sù, Gesus Maria!,
Tra i rover e i fojasc
Longa longa on ombria
Che me varda e me slonga incontra i brasc.
Foo per scappà... foo per sgarì... no poss...
Me se instecchiss i pee, voo in convulsion,
E el pocch fiaa di polmon
El rantéga, el se perd dent per el goss.
I pols, i laver, i palper, i dent,
I mascell, i naris
Solten, batten, hin tucc in moviment;
Già brancolli... già svegni... borli giò.
E in quella che bicocchi, on ton de vôs
Affabel e pietôs
El me rinfranca con premura, e el dis:
— Spiret, Carlin! te me cognosset no?
Vardem... cognossem... sont on galantomm. -
Sbaratti i œucc... i fissi in quell'ombria,
E no l'è pù on'ombria, ma l'è on bell'omm
D'oss, de carna, de pell,
Che me varda in d'on att de cortesia,
E el sporg el volt vers mì
Come sarant a dì... — E inscì mo adess
Son quell o no sont quell? parla, di su. -
L'eva volt, compless, ben fa de la personna,
Magher puttost che grass,
L'ha el front quadraa, spaziôs;
Arcaa, distint i zij;
Barba, baffi, cavij
Tacaa insemm, folt e bisc, tra el scur e el biond:
Œucc viv, celest, redond,
Sguard poetich, penserôs,
Pell bianca, nâs grandott, laver suttil,
Bocca larga; dò fil
De dent piccol e spess, candidi, inguai,
Barbozz sporgent in fœura;
Manegh, corpett, goriglia alla spagnœura...
— Dio! chi vedi mì... saravel mai,
Saravel mai — dighi tremant — el Tass?... -
E lù cerôs, fasent i dò foppell
In mezz ai dò ganass
— Sì — el me respond — sont quell, sont propi quell!
A sto gran nomm, me butti genoggion
Per adorall de cœur, per ringraziall
De tanta degnazion...
— Lù — sclammi — on poetton de quella sort,
L'onor di Italian,
Tœuss st'incommed per mì, lassà i sœu mort
Per vegnì chi in personna
A parlà cont on tangher de Milan?...
Ma in dov'ela, sur Tass, quella coronna,
Che ghe stava inscì ben su quella front? -
— Ah! Carlo — el me respond,
Tirand su dai polmon
On sospiron patetegh e profond -
Ah! Carlo, la coronna strapazzada
No la ghè pù per mi... che on tal Manzon,
On tal Ermes Viscont
Me l'han tolta del coo, me l'han strasciada.