text:
Durant la stagiun d'enviern 2019/20 èsi vegnì registrà be mez uschè bleras pernottaziuns en las chamonas CAS dal Grischun sco l'onn avant. Pervi da la pandemia era la fatschenta da Pasca, ch'è fitg essenziala per las bleras chamonas, quasi crudada ora dal tut.
Persuenter è la stagiun da stad stada meglra che spetgà. Bleras Svizras e Svizzers sajan ids en muntogna, uschia che las chamonas grischunas han dumbrà la stad be 10% damain pernottaziuns che l'onn avant.
Pli schlet enviern da l'istorgia
Guardà sur l'entira Svizra han las chamonas dumbrà l'enviern en total 24'000 pernottaziuns, dus terzs pli pauc che l'enviern 2018/19. L'enviern da l'onn passà è uschia stà la stagiun la pli schletta da l'istorgia da las chamonas da CAS.
Dal matg fin l'october hai dà en l'entira Svizra passa 240'000 pernottaziuns, 14,5% pli pauc che la stad da record 2019. Cumpareglià cun la media dals ultims 10 onns munta la reducziun da pernottaziuns schizunt be a 3,5%.


c: text/html

text:
Il chantun Grischun rinforza sias stentas a favur da l'integraziun da la populaziun estra. La regenza grischuna ha nominà ina nova cumissiun d'integraziun. Il gremi professiunal cun ina vasta basa consista da 16 commembras e commembers e duai sustegnair il post spezialisà per l'integraziun sco er cussegliar la regenza.
L'obligaziun da la confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas da promover l'integraziun da la populaziun estra ha per consequenza che l'integraziun daventa ina incumbensa da l'entira societad e dal stadi. En il chantun Grischun fixescha la regenza ils secturs da promoziun e la direcziun strategica da la promoziun chantunala da l'integraziun. Per quest intent ha ella nominà ina nova cumissiun d'integraziun. Sco gremi professiunal ademplescha la cumissiun – sut la direcziun da l'incumbensada chantunala d'integraziun – ina funcziun consultativa pertutgant ils temas relevants per l'integraziun e cooperescha per metter prioritads als champs d'acziun ed als accents da la promoziun chantunala da l'integraziun. Ultra da quai procuran las commembras ed ils commembers da la cumissiun ch'ils interess da la promoziun da l'integraziun vegnian communitgads en lur secturs ed introduceschan uschia ina vista exteriura professiunala e fundada en la lavur chantunala d'integraziun.
Cumissiun cun ina vasta basa
Per ademplir questas incumbensas ha la regenza nominà ina cumissiun cun ina vasta basa che sa cumpona da represchentantas e da represchentants da las vischnancas e da las regiuns, da l'economia e dal sectur da la lavur, da las baselgias chantunalas, da federaziuns, d'uniuns e d'instituziuns. Tut questas instanzas èn activas en il sectur da l'integraziun. Areguard la cumposiziun persunala ha ella fatg attenziun d'avair ina represchentanza paritetica equilibrada ed adequata concernent las regiuns e las linguas sco er ina represchentanza estra adattada al chantun.
En la cumissiun d'integraziun èn vegnidas elegidas las suandantas 16 commembras e commembers:
- Rolf Bless, Travail Suisse
- Ladina Campell, persunas d'instrucziun dal Grischun
- Roland Clemenz, manader dal servetsch social, vischnanca da Tavau
- Felix Dietrich, uniun grischuna da las hotelieras e dals hoteliers
- dr. med. Urs Fischer, uniun grischuna da medias e da medis
- Theo Haas, uniun vischnancas burgaisas dal Grischun
- Hanim Kurt, pedagoga sociala ed interpreta, citad da Cuira
- Veronika Maier, Caritas dal Grischun
- Marijan Marijanovic, biblioteca interculturala
- Anabel Marujo, cumissiun da geniturs portugais a Tavau
- Nicola Passini, chanzlist communal, vischnanca da Puschlav
- Franziska Ramming, centrala grischuna da dunnas
- Elisabeth Schnellmann, cussegliera communala, presidenta dal cussegl da scola da Tusaun
- Thangarajah Sivalingam, uniun da Tamilas e da Tamils a Cuira
- Daniela Troxler, baselgia chantunala evangelica-refurmada dal Grischun
- reverenda Thomas Widmer, vischnancas turisticas dal Grischun (San Murezzan, Silvaplauna, Segl, Zuoz, Schlarigna, Claustra, Vaz, Flem, Arosa, Val S. Pieder e Samedan)
Promoziun da l'integraziun en il chantun Grischun
Cun la lescha introductiva tar la legislaziun davart las persunas estras e davart ils fatgs d'asil, ch'è entrada en vigur il 1. d'avust 2009, è vegnida stgaffida la basa legala necessaria per l'integraziun da persunas estras en il chantun Grischun. La promoziun da l'integraziun vegn chapida là sco incumbensa interdisciplinara ch'è tant chaussa da la confederaziun, dal chantun sco er da las vischnancas e ch'è orientada al princip "promover e pretender". La lescha introductiva regla plinavant la cumpetenza per la promoziun da l'integraziun en il rom da las structuras regularas. Per mesiras specificas che servan a promover l'integraziun pon il chantun e las vischnancas pajar contribuziuns finanzialas.
Il chantun e las vischnancas èn responsabels per la realisaziun sco er per la coordinaziun da la promoziun chantunala da l'integraziun. Per ademplir las numerusas incumbensas ch'èn cumbinadas cun quai, è vegnì creà – il 1. d'avust 2009 sut la direcziun da l'incumbensada chantunala d'integraziun – il post spezialisà per l'integraziun. La finamira da quest post è da promover activamain l'integraziun, d'infurmar en moda adequata las persunas estras davart lur cundiziuns da viver e da lavurar en Svizra, da garantir la colliaziun e la coordinaziun tranter las acturas ed ils acturs sco er tranter las purtadras ed ils purtaders da projects ch'èn relevants per l'integraziun sco er da collavurar cun las vischnancas.
Bilantscha per l'onn 2009
In'emprima bilantscha da las activitads dal post spezialisà per l'integraziun per l'onn 2009 dat il suandant resultat:
- En il rom da la promoziun da l'integraziun da la populaziun estra èn vegnids permess en tut 27 projects d'integraziun. 600 persunas èn sa participadas a quests projects. 16 projects èn stads projects da lingua e da furmaziun, sco p.ex. ils curs d'alfabetisaziun, ils curs da lingua facils, ils curs d'integraziun, las purschidas per la furmaziun da geniturs, la promoziun linguistica tempriva per uffants en la vegliadetgna prescolara, ed han gì circa 270 participantas e participants. Tar ils 11 ulteriurs projects sa tracti da purschidas sco p.ex. l'agid per far pensums che vegn purschì ad uffants da lingua estra en la scola primara, la confinanziaziun dal post d'intermediaziun d'interpretas e d'interprets en il chantun, las pussaivladads da sa scuntrar per promover l'integraziun sociala. Da questas purschidas han profità circa 330 persunas.
- En il sectur per promover l'integraziun da fugitivas e da fugitivs renconuschids sco er da persunas admessas provisoricamain èn sa participadas circa 140 persunas als curs d'infurmaziun e da lingua. Quasi ina dunsaina da persunas che ha enconuschientschas linguisticas suffizientas è vegnida integrada – en vista ad ina lavur da gudogn – en las mesiras existentas per il martgà da lavur da l'uffizi per industria, mastergn e lavur (UCIML).
Per l'onn 2010 prevesa il chantun d'extender la paletta da las purschidas da mesiras per promover l'integraziun en ulteriuras regiuns dal chantun, e quai tenor ils basegns. Uschia han lieu quest onn per l'emprima giada a Mesauc, en Engiadina ed a Tavau curs da lingua facils che vegnan subvenziunads. In ulteriur accent è la collavuraziun cun las vischnancas e cun las organisaziuns da persunas estras sco er la participaziun da quellas a la lavur chantunala d'integraziun. Ultra da quai vegn dada ina gronda impurtanza a l'intermediaziun da las emprimas infurmaziuns per las persunas che sa tiran natiers da nov. En quest context vegn elavurada ina pagina d'internet chantunala per l'integraziun ed i vegn ponderà da crear in center da cumpetenza per l'integraziun.
Infurmaziuns:
- cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner, scheffa dal departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. 081 257 25 01
- Patricia Ganter Sonderegger, incumbensada d'integraziun, uffizi da fatgs da polizia e da dretg civil, tel. 081 257 36 81
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il cas dal anteriur minister dal intern da la Gambia Ousman Sonko surpiglia uss la procura publica federala. Ella ha avert in'inquisiziun. Il suspect da crims cunter l’umanitad na possia betg vegnir exclus, perquai che tals cas sajan en la cumpetenza federala surpiglia ella il cas dal chantun Berna, quai scriva la procura publica federala.
Sonko aveva dumanda asil en Svizra
L’anteriur minister dal intern da la Gambia Sonko aveva dumandà il november asil en Svizra. Il mument sa chatta el en arrest d’inquisiziun, quai per almain trais mais. Ad el vegn rinfatschà d’esser responsabes per plirs crims cunter l’umanitad en Gambia. En ils trais mais vul la procura publica ussa investigar sch'i dat insatge da metter a dies a Sonko. Pir suenter las investigaziuns vul la procura publica puspè infurmar.
Trial International ha denunzià Sonko
Sonko era vegnì fermà il schaner en il chantun Berna perquai che l'organisaziun nunguvernamentala Trial International aveva denunzià Sonko. L'organisaziun accusa el d'esser responsabel per blessuras corporalas, sforz e privaziun da la libertad. Crims cunter la umanitad n'haja l'organisaziun betg accusà.
RR novitads 14:00


text:
Egl
L’egl (latin oculus, grec ὤψ ops) è in organ sensitiv che serva a la percepziun da stimulaziuns da la glisch. El furma ina part dal sistem visual e pussibilitescha als animals da vesair. La recepziun dals stimuls succeda cun agid da fotorecepturs, vul dir da cellas da la gnerva sensiblas sin glisch. L’irritaziun da quellas vegn influenzada da la lunghezza da l’unda da la radiaziun electromagnetica entaifer il spectrum visibel. Tar vertebrats vegnan quests impuls dads vinavant sur las lingias da la gnerva da l’egl al center da la vesida dal tscharvè; là vegnan els elavurads ad ina percepziun optica.
Ils egls dals animals sa differenzieschan per part marcantamain en lur construcziun e funcziunalitad. Lur muntada biologica e tras quai er lur prestaziun è adattada a las pretensiuns da l’organissem correspundent. Er il dumber dals egls è in’adattaziun evoluziunara a las cundiziuns da viver. Tscherts animals s’orienteschan main sur impressiuns visualas e dovran be ina differenziaziun groppa tranter cler e stgir, tar auters bastan musters da cuntrast e da moviment. Egls sviluppads pli fitg servan a la percepziun d’in maletg plain da cuntrasts; la qualitad da quel crescha cun l’abilitad da l’egl da recepir a moda fitg precisa differenzas da l’intensitad da la glisch. E quai s’exprima en ina vesida correspundenta che po esser fitg differenta da di, tranter stgir e cler e da notg. Puspè auters animals dovran main ina vesida ritga da cuntrasts, mabain plitost in grond champ visual u ina percepziun da colurs fitg differenziada entaifer ils singuls secturs da la lunghezza da l’unda.
En general pon ins dir che la capacitad dal senn visual e la cumplexitad tant da la construcziun anatomica sco er dals champs surordinads da la generaziun ed elavuraziun dal maletg creschan en relaziun tar las pretensiuns che la furma da viver correspundenta tschenta a la qualitad da l’orientaziun visuala.
Spezialmain sviluppads èn ils egls dals vertebrats. Quels fan part da la gruppa dals egls da lenta; els èn fitg sumegliants in a l’auter e correspundan en lur construcziun, cun paucas excepziuns, a l’egl da l’uman. Ils egls dals vertebrats giaschan en las foppas dals egls; qua èn els per l’ina protegids dal conturn ossus da la chavazza e vegnan per l’autra circumdads d’in pulstrà da musculs, grass e tessì colliant.
Cun excepziun da la gronda part dals peschs procuran mecanissems da protecziun ch’ils egls na vegnian betg donnegiads tras intervenziuns externas. Surtut il serrar ils viertgels dals egls impedescha ch’i entrian corps esters; a medem temp tegna quest reflex permanentamain umida la pel-corna e na lascha betg siar ora quella.
Ils moviments dals egls vegnan dirigids dals musculs da l’egl exteriurs. La grondezza dal champ visual che resulta variescha puspè da spezia tar spezia e dependa da las cundiziuns da viver respectivas.
Quest artitgel preschenta l’emprim la construcziun da l’egl dals vertebrats (egl da lenta) cun resguard spezial da l’egl da l’uman. En ina segunda part da l’artitgel vegn preschentada l’evoluziun da l’egl en general ed er dà in sguard a las ulteriuras furmas dad egls ch’èn sa sviluppadas entaifer il reginavel dals animals.
ConstrucziunEdit
L’organ da la vesida dals vertebrats sa lascha divider en trais parts[1]:
- la poppa da l’egl,
- ils appendix da l’egl (apparat lacrimal, musculs da l’egl, congiuntiva e viertgel da l’egl) sco er
- la via da la vesida.
Poppa da l’eglEdit
Tar la poppa da l’egl sa tracti d’in corp ch’ha quasi la furma d’ina culla; quella po sa volver enturn in dumber infinit dad axas (analog al princip d’ina suspensiun cardanica), na mida però betg resp. strusch sia posiziun entaifer la foppa da l’egl.[2] La palletscha da la poppa da l’egl consista da trais stresas concentricas ch’han mintgina in’autra funcziun. A l’intern cuntegna la poppa da l’egl il corp transparent e la lenta; ins differenziescha qua tranter la chombra da l’egl anteriura e la chombra da l’egl posteriura.
Pel da l’egl exteriuraEdit
La pel da l’egl exteriura vegn sutdividida en duas parts: Là nua che la glisch entra en l’egl sa chatta la pel-corna. Quella vegn tegnida permanentamain umida cun agid da liquid da larmas. Enturn la pel-corna suonda directamain la sclera che furma l’ulteriura part (pli gronda) da la stresa exteriura da la poppa da l’egl. Vi da quella èn fixads ils musculs da l’egl exteriurs che muventan l’egl en la foppa da l’egl. En la part davant da l’egl vegn la sclera cuverta da la congiuntiva, uschia che be la pel-corna vegn umifitgada directamain cun liquid da larmas.
Pel da l’egl mesaunaEdit
La pel da l’egl mesauna cumpiglia trais parts: La membrana coroida è ritga d’avainas; ella proveda las stresas vischinantas cun substanzas nutritivas ed oxigen ed è savens pigmentada. Davantvart suonda il corp ciliar che gida a purtar la lenta da l’egl e che serva a l’accomodaziun. La part il pli davant da la pel da l’egl mesauna è l’iris. Ella furma la pupilla e regulescha l’incidenza da la glisch (adaptaziun). Da sia pigmentaziun dependa la colur da l’egl.
Pel da l’egl internaEdit
La pel da l’egl interna vegn furmada da la retina. Quella cuntegna las cellas da la glisch (fotorecepturs). Là nua ch’il gnerv banduna l’egl na sa chattan naginas cellas da la glisch; il sectur dal champ visual che correspunda a quest lieu vegn numnà punct tschorv. Il lieu da la vesida la pli clera è la fovea centralis che sa chatta entaifer il punct mellen. Da la pel da l’egl interna fa er part ina stresa da pigment, l’epitel da pigment.
Il corp transparentEdit
Il corp transparent è ina substanza da schel transparenta che mantegna la furma da culla da l’egl. El sa chatta a l’intern da l’egl tranter la lenta e la retina e fa part dals mediums da refracziun (ma be cun in pitschen effect optic). Il corp transparent consista da 98 % aua, ca. 2 % acid hialuronic e d’ina rait da fibras da collagen (<<1 %).
Mediums da refracziunEdit
Per concentrar la glisch che croda d’ordaifer sin l’egl e la focusar sin la retina basegni elements optics che procuran per la refracziun da la glisch necessaria. Quels vegnan subsummads sut il term ‹mediums da refracziun› e cumpiglian la pel-corna, la lenta, l’aua da chombra ed il corp transparent. La forza da refracziun da quests singuls elements variescha da creatira tar creatira. En general vala però che la pel-corna ha per lunschor il pli grond effect da refracziun, suandà da la lenta. En lur summa vegnan ils mediums da refracziun er numnads apparat dioptric; lur forza da refracziun vegn inditgada en dioptrias (dpt).
AppendixEdit
Dals appendix da l’egl fan part l’apparat lacrimal, ils musculs da l’egl, la congiuntiva ed ils viertgels da l’egl.
Apparat lacrimalEdit
L’apparat lacrimal dals vertebrats che vivan sin terra consista per l’ina da las structuras che produceschan il liquid lacrimal (glonda lacrimala), per l’autra dals chanals che transportan quel (vias lacrimalas). L’entir organ serva al provediment da las parts davant da l’egl (nettegiament e protecziun). La deflussiun dal liquid lacrimal succeda sur l’angul da l’egl situà da la vart dal nas; il liquid cula la finala en la chava dal nas.
Musculs da l’egl exteriursEdit
L’egl dals vertebrats posseda sis fin set musculs da l’egl exteriurs. Quels vegnan sutdividids en quatter musculs gulivs e dus traversals, ils quals pon manar mintg’egl en las pli differentas direcziuns; els funcziuneschan pèr a pèr ed influenzeschan la poppa da l’egl en moda antagonista. Tut tenor la posiziun da l’egl surpiglian ils musculs funcziuns principalas u lateralas pli u main exprimidas areguard l’auzar, sbassar, volver sin la vart u rudlar las poppas dals egls. Blers vertebrats (però betg l’uman) possedan anc in settavel muscul ch’ha ina funcziun sumeglianta a quella dals quatter musculs gulivs.
Ils moviments dals egls servan d’ina vart a drizzar las lingias da la fatscha sin in object en il spazi exteriur che duai vegnir fixà; quai succeda a moda coordinada exactamain ed entaifer fitg curt temp. La lingia da la fatscha vegn definida sco lingia imaginara tranter l’object e la fovea centralis. La fovea centralis furma la direcziun da la vesida principala ed a medem temp il punct nulla motoric da l’egl areguard sia fisiologia dal moviment; ella pussibilitescha tant la localisaziun subjectiva en il spazi sco er la vesida spaziala. Da l’autra vart engrondeschan ils moviments dals egls la vesida. Quant fitg che questa surfatscha po vegnir extendida dependa da la capacitad da moviment dals egls e divergescha da creatira tar creatira. La prestaziun maximala dals musculs dals egls è per regla bundant pli auta che quai ch’i vegn effectivamain duvrà en il mintgadi.
CongiuntivaEdit
La congiuntiva è ina pel mucosa ‹zuppada› che sa chatta en la part davant da l’egl. Ella cumenza a l’ur dal viertgel da l’egl e cuverna sco tunica conjunctiva palpebrarum la surfatscha davos dals viertgels dals egls ch’è drizzada vers la poppa da l’egl. Questa pel mucosa funcziuna sco in sdratsch lom e reparta tar mintga battida da l’egl il liquid da larmas sur la pel-corna senza blessar quella. En il profund da la foppa da l’egl sa volva la congiuntiva puspè enavant e sa collia cun la sclera; ella cuverna la part davant da la sclera fin a l’entschatta da la pel-corna. Questa part vegn numnada tunica conjunctiva bulbi. Il spazi vid che vegn circumdà da la congiuntiva ha num satg da la congiuntiva. La nischa davos da quel en il profund da la foppa da l’egl vegn numnada entgarna da la congiuntiva.
En l’angul da l’egl situà da la vart dal nas furma la congiuntiva ina fauda supplementara, la membrana nicitanta che vegn er numnada terz viertgel da l’egl. Tar l’uman è questa pel be fitg pitschna. Tar ils ulteriurs mammals è ella però uschè gronda ch’ella po curclar l’entir egl. Tar blers auters vertebrats, per exempel squagls, reptils ed utschels, è ella transparenta e po vegnir plegada davant ils egls sco egliers da protecziun.
Viertgels dals eglsEdit
Il viertgel da l’egl è ina fina fauda che consista da musculs, tessì colliant e pel. El cuvra l’egl dal tuttafatg ed al protegia tranter auter cun agid d’in reflex cunter intervenziuns exteriuras e corps esters. Tar mintga battida da l’egl vegn distribuì liquid da l’egl, il qual sa reparta en furma d’in film da larmas sur la surfatscha davant da la poppa da l’egl; uschia vegn tegnida schubra ed umida la pel-corna.
I dat in viertgel da l’egl superiur ed in viertgel da l’egl inferiur. Tranteren sa chatta la sfessa dal viertgel da l’egl. Da las varts vegnan ils dus viertgels ensemen en l’angul dal viertgel da l’egl. Blers vertebrats (sco per exempel l’uman) possedan en pli tschegls vi dal viertgel da l’egl superiur ed inferiur che servan medemamain a proteger ils egls.
La via da la vesidaEdit
Il term ‹via da la vesida› designescha tut las lingias da transmissiun e distribuziuns neuronalas dal sistem optic che tanschan davent da l’egl fin al tscharvè. Concretamain vegn l’impuls da la vesida furmà en la retina e suonda da quella en il gnerv da l’egl per arrivar en l’uschenumnà tractus opticus; en il corpus geniculatum laterale che fa part dal tscharvè da mez han alura lieu las emprimas distribuziuns da la via da la vesida ordaifer la retina. Quella cuntinuescha sco radiaziun optica da Gratiolet fin a la scorsa da la vesida primara.[3]
RetinaEdit
La retina è ina structura sensibla sin glisch. Ella consista d’in tessì da gnervs e sa chatta en la part davos e da las varts da l’egl. En la retina vegn la glisch ch’arriva tras l’egl transfurmada en impuls da gnerva. Ultra dal tessì sensibel sin glisch cumpiglia la retina cellas da la gnerva ch’elavuran ed envieschan ils impuls ch’èn vegnids furmads; en pli existan diversas structuras da sustegn ch’èn necessarias per il funcziunament da las cellas che creeschan ed elavuran las stimulaziuns.
Gnerv da l’eglEdit
Il gnerv da l’egl è il segund gnerv dal tscharvè e suenter la retina l’emprima part da la via da la vesida. El entra tar la papilla en la poppa da l’egl ed ha en media ina lunghezza da 4,5 cm. Il gnerv da l’egl furma in tschancun da fibras da gnerva che tanscha da la lamina cribrosa da la sclera fin a la cruschada dals gnervs dals egls. El sa lascha divider en trais parts: l’emprima è situada en la poppa da l’egl, la segunda en la foppa da l’egl e la terza sa chatta a l’intern da la chavazza.
Il gnerv da l’egl cuntegna ca. in milliun fibras da gnerva, quellas furman las cuntinuaziuns (axons) da las cellas ganglionaras da la retina. Las fibras che transportan ils signals da la mesadad da la retina situada da la vart dal nas sa cruschan en la cruschada dals gnervs dals egls; uschia vegnan ils signals dal champ visual sanester manads en la mesadad dal tscharvè a dretga e viceversa. A partir da quel mument nua che las fibras da la gnerva entran en il gnerv da l’egl vegnan ellas protegidas separadamain da las stresas da mielina dals oligodendrocits. Quai augmenta la prestaziun da las singulas fibras; en cas da donns vegn però impedida uschia la regeneraziun.
Tractus opticusEdit
Dal chiasma opticum cuntinuescha la via da la vesida sco tractus opticus. La gronda part da las infurmaziuns vegn manada en il tscharvè da mez en la part ch’ha num corpus geniculatum laterale.
Mecanissem da la furmaziun dal maletgEdit
En l’intern arriva la glisch tras la pel-corna e la pupilla. Tar quella sa tracti da l’avertura radunda da l’iris. Tras las fibras da musculs en l’iris po la pupilla vegnir engrondida ed empitschnida. Quest process ch’adattescha l’egl a la clerezza dal conturn ha num adaptaziun. Davos l’iris è la lenta da l’egl elastica pendida si vi da lioms. Ils lioms da la lenta tanschan fin tar il muscul ciliar ch’è concepì en furma da rintg. L’intern da l’egl vegn emplenì dal corp transparent schelatinus. Quel dat a l’egl sia furma cumpacta e radunda che vegn er numnada poppa da l’egl.
Tge part dal spectrum electromagnetic che l’egl è bun da percepir (spectrum da glisch) sa differenziescha da creatira tar creatira. Ils egls dals vertebrats èn sa spezialisads pli ferm sin differenziar tranter cler e stgir (glisch alva, tras batgettas) che sin percepir colurs (glisch da colur, tras cucuns). Uschia è il spazi da percepir colurs er situà entaifer il spazi da differenziar tranter cler e stgir.
Bain è la gronda part da la retina cuverta cun cellas sensitivas; ina vesida perspicazia sa furma però be entaifer tscherts cunfins, numnadamain en l’uschenumnà punct mellen. Ins vesa pia da princip be fitg precis en quel sectur, il qual ils egls fixeschan cun lur lingias da la fatscha.
Contemplond in object nascha in maletg cler e constant pir tras quai ch’ils musculs dals egls mainan – per il pli inconscient – in suenter l’auter divers secturs da l’object sin ina surfatscha da ca. 1,0° davant la fovea centralis, il center dal punct mellen. Cura che l’egl contempla in object na ruaussa el pia mai, mabain fa l’entir temp pitschens moviments fixond in punct per fracziuns d’ina secunda e laschond alura suandar in moviment andetg tar in proxim punct. Da quest ‹palpar› vegn lura generà il maletg cumplessiv. Sch’ins contempla in object a moda ruassaivla, duran las singulas fixaziuns 0,2 fin 0,6 secundas, uschia ch’igl han lieu entaifer ina secunda 2 fin 5 midadas dal punct da fixaziun (uschenumnadas saccadas). Sch’ins guarda pli svelt, s’augmenta il dumber da las saccadas e sa reduceschan ils temps da fixaziun.
Tant ils puncts da fixaziun sco er il muster da las saccadas varieschan d’observatur tar observatur e dependan da las disas individualas e dals interess persunals u da l’incumbensa ch’è vegnida dada a l’observatur. Ins discurra savens d’in ‹vesair intenziunà›, pia d’in process activ da l’observader vers il mund. Tras metodas d’observaziun correspundentas tira surtut la branscha da la reclama, ma er la scienza dal cumportament a niz quest fenomen d’activitad inconscienta per optimar las metodas da reclama resp. las tesas areguard il cumportament uman. Er en connex cun il svilup da detecturs da manzegnas vegnan adina puspè duvrads ils instruments correspundents, per ordinari per giuditgar il stadi d’agitaziun dals probands.
AccommodaziunEdit
La gronda part dals vertebrats dispona da mecanissems che lubeschan d’observar objects che sa chattan en differentas distanzas. Quest process sa numna ‹accomodaziun›, quai che signifitga tant sco adattaziun, accumodament. Tar l’accommodaziun a curta distanza sa drizza l’egl tenor objects che sa chattan fitg datiers, tar l’accommodaziun a lunga distanza sa drizza el tenor objects che sa chattan lunsch davent. Tar ils mammals ed amfibis èn ils egls drizzads en posiziun schluccada sin vista a lunga distanza; per ordinari ha pia lieu in’accommodaziun a curta distanza. Ina gronda part dals vertebrats che vivan en l’aua (betg però ils squagls) ha ils egls ch’èn drizzads sin vista a curta distanza; tar quests animals ha pia per regla lieu in’accommodaziun a lunga distanza.
Areguard ils mecanissems che furman la basa dals process d’adattaziun differenziesch’ins tranter sistems statics (tar ils quals la variabilitad optica vegn cuntanschida tras atgnadads structuralas) e sistems dinamics (adattaziun activa da l’apparat dioptric tras forza musculara, t.a. tar l’egl uman). Cun la vegliadetgna lascha l’accommodaziun da l’uman suenter, quai che maina a l’uschenumnada presbiopia. Quella po vegnir curregida cun meds d’agid correspundents sco per exempel egliers.
L’egl da l’umanEdit
CaracteristicasEdit
Per l’uman è la vesida da fitg gronda muntada. Ella furma il senn directiv che pussibilitescha ad el, sco er ad autras creatiras orientadas visualmain, da s’orientar segiramain.
Tar l’uman deriva la stimulaziun adequata per l’organ sensual ‹egl› da radiaziun electromagnetica cun ina lunghezza da l’unda tranter ca. 400 e 760 nanometers (las valurs effectivas sa differenzieschan da di e da notg). La construcziun anatomica e funcziunala da la poppa da l’egl garanteschan che la caracteristica centrala dal senn directiv uman, numnadamain ina vesida precisa, vegnia cuntanschida ad in aut nivel. Il champ visual binocular (vul dir ‹a dus egls›) cumpiglia radund 170° en l’orizontala e 110° en la verticala; la pli auta qualitad da la vesida vegn cuntanschida sin ina surfatscha che cumpiglia radund 5°.
L’egl da l’uman fa part da la gruppa dals egls da lenta. Il sistem optic ch’è necessari per la refracziun da la glisch, l’apparat dioptric, posseda ina forza da refracziun totala da radund 60 dioptrias. Tar la naschientscha n’è l’egl betg anc munì cun la capacitad da vesida maximala. Pir en il decurs dals emprims mais da vita emprendan ils novnaschids da fixar las chaussas en lur ambient; quai procura per la stimulaziun ch’è necessaria per ch’il sistem visual en general e la vesida precisa en spezial possian sa sviluppar adequatamain. En la fasa tempriva da l’uffanza possedan ils egls per regla in’iperopia (lunga vesida) da +2,0 fin +3,0 dioptrias. Tras la creschientscha anatomica sa midan er las relaziuns opticas. En il cas ideal sa reducescha la lunga vesida fin en la vegliadetgna da creschì a ca. +0,5 dioptrias.
La colur d’egls resulta da la differenta pigmentaziun da l’iris. Tut tenor il quantum da melanin ch’è cuntegnì a l’intern da l’iris tanscha la colur da grisch sur mellen e verd fin a brin e schizunt nair (= fitg auta cumpart da melanin). Tar l’uman correlescha la colur d’egls per regla cun la colur da la pel e dals chavels. Umans cun pel clera e chavels blonds han plitgunsch egls blaus, entant che umans cun pel stgira e chavels stgirs possedan per ordinari ina coluraziun brina da l’iris. Radund 90 procent dals umans en tut il mund han egls brins, tranter auter per lunschor la gronda part dals umans da derivanza betg europeica. Ils ulteriurs 10 procent sa repartan sin blau, verd e grisch.[4] Tenor la teoria dal perscrutader da gens Hans Eiberg da l’Universitad da Kopenhagen duain tut las persunas cun egls blaus derivar oriundamain dal medem uman.[5]
Tar bleras autras creatiras serva il fatg ch’igl èn avant maun dus u dapli egls sulettamain ad engrondir il champ visiv. La binocularitad da l’uman percunter fusiunescha las impressiuns da l’egl dretg e quellas da l’egl sanester, quai che generescha in maletg spazial d’auta qualitad. Autras creatiras, sco per exempel utschels da preda, han ina vesida precisa ch’è pli elavurada che quella da l’uman.
Malsognas e disturbis da funcziunEdit
La medischina dals egls (oftalmologia) sa fatschenta cun la profilaxa, la diagnostica e la terapia da malsognas da l’egl. Quellas pon avair per consequenza ina reducziun da la qualitad da la vesida, ina restricziun dal champ visiv, disturbis dal senn per colurs, ina vesida reducida tranter stgir e cler u disturbis da coordinaziun tranter ils dus egls. Ultra da quai è l’egl in instrument sensibel ed exponì che po vegnir infectà tras virus e bacterias u blessà tras influenzas externas.
Tar las malsognas las pli frequentas che reduceschan la precisiun da la vesida tutgan la nivla grischa (cateracta) e la nivla verda (glaucoma) sco er degeneraziuns per raschuns da vegliadetgna.[6]
Evoluziun da l’eglEdit
I dat stimaziuns tenor las qualas l’egl è sa sviluppà da nov fin 40 giadas en il decurs da l’evoluziun. Malgrà quai han ins pudì cumprovar ch’il gen Pax-6 gioga tar fitg differentas creatiras e tar fitg differents tips dad egls ina funcziun fundamentala en la fasa da l’emprima furmaziun da l’egl. Perquai èsi probabel che tut ils tips dad egls han il medem origin. Chats da fossils cumprovan egls en il temp dal cambrium (avant radund 520 milliuns onns). Las emprimas lentas èn sa sviluppadas en ils egls da fassetta dals tribolids avant ca. 500 milliuns onns.
Furmas da construcziunEdit
Tar ils ‹egls› ils pli simpels sa tracti da cellas ch’èn sensiblas sin glisch; quellas èn situadas sin la pel exteriura e servan sco sistem optic passiv. Questas cellas sensitivas èn be ablas da distinguer sch’il conturn è cler u stgir. Ins discurra en quest connex dal senn da glisch da la pel.
Insects ed auters artropods han egls che sa cumponan da blers egls singuls. Quests egls da fassetta furneschan in maletg en furma da raster (e betg maletgs multipels sco quai ch’ins pudess supponer).
Sper ils divers tips dad egl che vegnan descrits sutvart (che funcziuneschan a basa da refracziun da la glisch) ha la natira per part er sviluppà egls che reflecteschan la glisch. En ils egls da la conchiglia crestada vegn il maletg furmà tras spievels concavs ch’èn plazzads davos la retina. La lenta situada directamain davant la retina serva a la correctura optica dal maletg reflectà (che fiss uschiglio vaira defurmà). Ils spievels èn ordinads tenor il princip da plattas da vaider reflectantas. Bundant 30 stresas da fitg fins cristals da guanin èn ordinadas ina sur l’autra, mintgina enserrada en ina membrana dubla. Er auters animals possedan egls da spievel, tranter auter il giomber Gigantocypris, il giomber da mar e las langustas. Questa furma da l’egl è sa fatga valair en in ambient, en il qual la creatira n’è betg tant dependenta da la qualitad dal maletg, mabain d’ina explotaziun maximala da la glisch.
Fotorecepturs tar monocellularsEdit
Gia il monocellular euglena posseda in fotoreceptur che lubescha da differenziar tranter cler e stgir. Quel furma ina bulscha a la basa da la flagella. Ils pigments dal flatg da l’egl cuvran il fotoreceptur d’ina vart; quai pussibilitescha ina simpla vesida da direcziun, uschia che la cella po sa muventar vers la glisch.
Cellas sensiblas sin glischEdit
Creatiras pli sviluppadas, sco il verm da plievgia, possedan singulas cellas sensiblas sin glisch situadas a la fin dal corp u ordinadas en moda sparpagliada.
Egl platEdit
Medusas e stailas da mar possedan bleras cellas sensiblas sin glisch ch’èn ordinadas ina sper l’autra. En la stresa suten pon ultra da quai sa chattar cellas da pigment. La concentraziun da cellas sensiblas sin glisch en tals egls plats megliurescha la percepziun da cler e stgir.
Egl da chalesch a pigmentsEdit
Quest egl vegn furmà d’in chalesch, il qual sa cumpona da cellas da pigment che na laschan betg penetrar la glisch. Las cellas fotosensiblas sa chattan a l’intern dal chalesch, uschia che la glisch las po stimular be indirectamain cun entrar tras l’avertura dal chalesch (posiziun inversa). Sper l’intensitad da la glisch pussibilitescha questa construcziun er da definir la direcziun d’entrada da la glisch. Tals egls possedan tranter auter verms-turnigl e lindornas.[7]
Egl da fossEdit
L’egl da foss sa differenziescha da l’egl da chalesch a pigments tras quai che las cellas fotosensiblas èn expostas directamain a la glisch (posiziun eversa) e tras quai ch’il foss è emplenì cun in secret. En il foss furman las cellas fotosensiblas ina stresa da cellas, a la quala suonda a l’intern ina stresa da cellas da pigment. L’egl da foss è pia in egl plat sviluppà vinavant. Er el pussibilitescha da determinar l’intensitad da la glisch e la direcziun da la quala ella deriva.
Egl da fora ed egl da vaschiaEdit
Tar egls da fora sa tracti dad egls da foss sviluppads vinavant; els funcziuneschan tenor il princip d’ina camera stenopeica. Il foss è sa transfurmà en ina foppa en furma da vaschia, l’avertura è sa stretgentada ad ina pitschna fora ed il chaviertg è emplenì dal tuttafatg cun secret. Il dumber da las cellas fotosensiblas è bundant pli grond e furma ina stresa d’epitel (retina), uschia che quest tip dad egl pussibilitescha er da vesair maletgs. Il maletg n’è però betg fitg luminus, en pli è el pitschen e stat – sco tar la camera obscura – sin il chau. La clerezza dal maletg sin la retina dependa per l’ina dal dumber da cellas fotosensiblas che vegn stimulà; per l’autra però er da la distanza da l’object, uschia che l’egl da fora pussibilitescha be ina vista a distanza limitada. Questa sort d’egl cumpara tar tschertas sorts da chaus-pe.
In egl da fora cun prestaziun augmentada furma l’egl da vaschia; tar quel è l’avertura cuverta cun ina pel transparenta. L’egl da vaschia sa furma d’ina chava en l’epidermis, la quala è cuverta cun in epitel da pigments e cun ina stresa da cellas fotosensiblas. Questa sort d’egl cumpara tar animals chavortgs (celenterats), lindornas e verms cun rintgs (anellids). Tut tenor il diameter da l’avertura da vesida resulta in maletg pli cler ma main precis, ubain pli precis ma pli stgir. Il secret po er esser endirì ad ina simpla lenta (per exempel tar la lindorna bella). Questa modificaziun meglierescha levamain la qualitad dal maletg.[8]
Egl da fassettaEdit
Egls da fassetta sa cumponan d’in grond dumber dad egls singuls, dals quals mintgin cuntegna otg cellas sensitivas. Mintga egl singul recepescha be ina fitg pitschna part dal conturn; a l’intern sa collian quests secturs alura en furma d’in mosaic ad in maletg cumplessiv. Il dumber dals egls singuls po variar d’in pèr tschient fin ad intgins dieschmilli.[9] La resoluziun da l’egl da fassetta è limitada tras il dumber dals egls singuls ed è perquai bundant pli bassa che quella da l’egl da lenta. La resoluziun temporala po dentant esser bundant pli auta tar l’egl da fassetta che tar l’egl da lenta. Tar insects che sgolan generescha l’egl radund 250 maletgs per secunda (pia 250 Hz), quai ch’è radund quatter giadas dapli che tar l’uman (60 fin 65 Hz).[10] Tras quai possedan quests insects ina sveltezza da reacziun extrem auta. La percepziun da colurs da l’egl da fassetta è – cumpareglià cun l’egl da lenta – stuschà vers la glisch ultravioletta. Sco ulteriura atgnadad possedan las spezias cun egls da fassetta il pli vast champ visiv da tut las creatiras (bunamain 360° tar las mustgas). Quest tip dad egl è tipic per giombers ed insects.
Ultra da quai possedan blers artropods uschenumnads ocells, pitschens egls che sa chattan savens en il center dal frunt. Quels pon esser construids a moda fitg differenta. Tar simpels ocells sa tracti dad egls da foss; ocells fitg efficazis possedan però ina lenta u, sco tar tscherts filiens, er in corp transparent, uschia ch’i sa tracta qua d’in pitschen egl da lenta.
Egl da lentaEdit
L’egl da lenta il pli simpel n’ha anc betg la construcziun cumplexa ch’ins enconuscha dals vertebrats. El na sa cumpona da betg bler dapli ch’ina lenta, cellas da pigment e la retina. In exempel per in tal egl da lenta ‹primitiv› furma la medusa Carybdea marsupialis[11]; ed er tar tscherts ocells d’artropods sa tracti da simpels egls da lenta.
Cumbain ch’ils egls dals vertebrats e quels dals octopus sumeglian fitg in l’auter, èn lur modas da funcziun fitg sumegliantas sa sviluppadas independentamain ina da l’autra. Quai sa mussa il meglier en la fasa da furmaziun da l’egl tar l’embrio: tar ils vertebrats sa sviluppa quel d’ina bulscha da las cellas che vegn pli tard a furmar il tscharvè; tar ils molluscs percunter sa furma l’egl tras ina foppa en la stresa exteriura da las cellas che vegn pli tard a furmar la pel.
L’egl d’in rustg posseda gia pli u main tut las parts da l’egl da l’uman, be ils musculs da l’egl mancan. Per quest motiv na po in rustg che sesa ruassaivlamain betg percepir objects che ruaussan: damai ch’el n’è betg abel da producir activamain moviments da l’egl sa perda il maletg sin la retina sch’il rustg sez na sa mova betg.[12]
Tar ils egls da lenta sviluppads il pli fitg rimna in apparat dioptric da plirs stgalims la glisch e projectescha quella sin la retina che cuntegna uss duas sorts da cellas sensitivas: batgettas e cucuns. La midada tranter vista a curta distanza e vista a lunga distanza vegn pussibilitada tras ina lenta elastica che vegn stendida resp. sturschida tras fibras zonularas. Ils megliers egls da lenta possedan ils vertebrats.
Utschels da preda han per exempel sviluppà l’abilitad da percepir objects en ina tscherta part da la retina en moda engrondida fermamain; quai als è surtut da niz cura ch’els lajegian suenter preda en grondas autezzas.
Animals da notg sco giats, tschuettas u chavriels, ma er nursas gudognan sensibladad tras ina stresa retroreflectanta (per il pli da colur verda u blaua) situada davos la retina; quai als serva sco animals da notg (sco predaturs u sco preda pussaivla).
Giats possedan supplementarmain in uschenumnà diafragma a sfessa. Quel pussibilitescha ina pli grond’avertura ch’il diafragma a fora. Da di n’èn diafragmas a sfessa però betg buns da supprimer tuttina bain faschs da radis perifers, uschia che la qualitad da la vesida è main buna durant il di.
Tar animals ch’èn activs da notg èn ils egls per ordinari bundant pli gronds en relaziun cun il corp che tar animals activs da di.
En general pon ins dir che la prestaziun da l’egl dependa da sia furma, dal dumber e da la qualitad da las batgettas e dals cucuns, ma er da l’abilitad da las cellas da la gnerva d’evaluar la percepziun (tant en l’egl sco er en il tscharvè) e betg main dals moviments dals egls e da la posiziun da quels sin il chau.
L’evaluaziun da las infurmaziuns en il tscharvè po variar fitg ferm da spezia tar spezia. L’uman posseda per exempel bler dapli secturs dal tscharvè che servan ad evaluar ed enconuscher maletgs ch’il tupaia cumin.
L’egl dals vertebratsEdit
Ils egls dals vertebrats[13] furman organs sensitivs fitg sensibels e per part autsviluppads. En sia construcziun correspunda quest tip dad egl cun paucas excepziuns a quel da l’uman (cf. la descripziun correspundenta survart che po pia vegnir applitgada sin bleras spezias d’animals). En lur funcziunalitad ed areguard il grad da prestaziun datti però, malgrà questas sumeglientschas, per part grondas differenzas tar utschels, reptils e vertebrats che vivan en l’aua.
Vertebrats che vivan en l’auaEdit
Ina part dals peschs posseda ina stresa da pel transparenta che cuverna l’egl; medemamain vegn la pel-corna dal squagl protegida d’ina membrana nictitanta. Tar bleras spezias da peschs mancan percunter tant ils viertgels dals egls sco er ulteriurs mecanissems da protecziun. Entant che tschertas spezias da peschs primaras (ciclostoms) na possedan nagina lenta, han ils peschs cun rotlas ed ils peschs cun restas tant lenta sco iris; la lenta è bain nunelastica ed endrizzada per percepir objects che sa chattan damanaivel; tras contracziun dals musculs sa lascha però adattar sia posiziun a vesida sin distanza.
AmfibisEdit
Ils egls dals amfibis èn per ordinari bain sviluppads (abstrahà da singulas spezias che vivan sut la terra u en taunas). Cun excepziun d’ina part dals rustgs possedan ils amfibis viertgels dals egls movibels. Surtut cura che amfibis tschiffan preda u traguttan quella, sa mussa anc la funcziun primara dal musculus retractor bulbi da retrair la poppa da l’egl en la foppa da l’egl.
La retina è munida cun dus differents tips da batgettas e cucuns. Il champ visual po esser ordvart lartg (fin a 360° tar tscherts rustgs e salamanders) e pussibilitar in’egliada quasi enturn enturn. Tras surposiziun dals secturs exista er la pussaivladad d’ina vesida spaziala.
ReptilsEdit
Ils egls dals reptils varieschan fermamain en lur grondezza; en singuls cas èn els reducids marcantamain. Savens sa chattan els en grondas foppas e vegnan dirigids dals sis musculs da l’egl exteriurs sco er dal musculus retractor bulbi.
Ils appendix èn per part munids cun glondas lacrimalas, per part mancan quellas però. Tut las spezias possedan percunter l’uschenumnada glonda da Harder; quella producescha in secret che gida la membrana nictitanta a sa glischnar sur l’egl. Tar las serps e tar intginas spezias da luschards è il viertgel sut da l’egl sviluppà ad ina membrana transparenta e steria (‹egliers›); tar quests animals vegn il secret manà sur la chava dal nas en la chavorgia da la bucca. Tar il crocodil percunter sorta il secret tranter la membrana nictitanta e la poppa da l’egl, per exempel tar moviments da tragutter, e furma uschia las enconuschentas larmas da crocodil ch’èn daventadas figurativas.
Il gener e la quantitad da las cellas da la retina ch’elavuran las stimulaziuns (batgettas e cucuns) dependa da la furma da la pupilla (radund u en furma da sfessa) sco er da l’activitad durant il di u da notg da las singulas spezias. Luschards possedan per exempel dus fin trais differents tips da cucuns, serps pli sviluppadas han ultra da quai batgettas.
UtschelsEdit
En relaziun tar la statura da l’animal èn ils egls dals utschels pli gronds che quels dals mammals. Els possedan per part adattaziuns fitg specificas a lur ambient.
Ils egls d’utschels ch’èn activs da notg (p.ex. tschuettas) pussibiliteschan da trair a niz bler meglier la glisch che quels d’utschels ch’èn activs durant il di (p.ex. falcuns pelegrins). Tscherts utschels pli pitschens èn ultra da quai abels da vesair glisch ultravioletta. Bleras spezias possedan quatter recepturs da glisch (uman: trais). Medemamain percepeschan las bleras spezias d’utschels dapli maletgs per secunda che l’uman e cuntanschan uschia ina resoluziun temporala pli auta. La surfatscha da la retina che pussibilitescha la vesida maximala è cun radund 20° radund otg giadas pli auta che tar l’uman. Utschels da rapina ch’èn activs da di possedan en pli duas foveas, ina mediala per la fixaziun binoculara ed ina a l’ur per la percepziun laterala.
MammalsEdit
Tar ils mammals variescha la capacitad dals egls (e tras quai la qualitad da la percepziun visuala) per part fitg ferm; ella dependa surtut da las circumstanzas da vita da la singula spezia. Tar animals che vivan sut la terra, sco la talpa, èn ils egls savens regredids fermamain; giats ed auters animals da rapina han da l’autra vart ina fovea centrala fitg effizienta che pussibilitescha ina vesida d’auta qualitad. Er la posiziun da lur egls è, sco tar l’uman, orientada ad ina vesida spaziala differenziada. Tar animals da fugia sco il chaval u tar tipics animals da preda sco la lieur èn ils egls percunter ordinads en moda laterala; questa posiziun dals egls na pussibilitescha bain nagina vesida spaziala, ma generescha in fitg grond champ visiv e posseda ultra da quai sin la retina in’auta spessezza da cellas sensitivas ordinadas en ‹sdrimas visualas› ch’èn parallelas cun l’orizont.
Atgnadads centralas da la vesidaEdit
Sco resultat da l’elavuraziun dals stimuls visuals sa laschan numnar las suandantas atgnadads: percepziun da la direcziun, clerezza (exactadad) da la vesida, vastezza dal champ visiv e percepziun da las colurs. Las pretensiuns che las differentas furmas da viver tschentan a questas atgnadads divergeschan fermamain. Ultra da quai èn bleras spezias ablas d’adattar lur egls cun pli u main bler precisiun a las differentas distanzas dals objects che vegnan prendids en mira (accomodaziun, cf. survart).
Percepir la direcziunEdit
Tscherts tips dad egls èn sin fundament da lur svilup anatomic e fisiologic rudimentar sulettamain abels d’eruir da tge direcziun che la glisch arriva sin lur cellas sensitivas. Questa funcziun porscha be in’orientaziun visuala vaira modesta; cumpareglià cun creatiras che pon be differenziar tranter cler e stgir furma ella però in grad da svilup bundant pli avanzà.
Vesair a moda exactaEdit
Cun la qualitad da la vesida vegn designada l’abilitad d’ina creatira da percepir conturas e musters en il mund exteriur en moda clera ed exacta. Quant precisa che la vesida è dependa da
- la capacitad da resolver da la poppa da l’egl
- l’abilitad da la retina da reproducir il maletg, la quala dependa da sia vart da las cumponentas da l’egl che rumpan la glisch (pel-corna, liquid intercellular, lenta e corp transparent)
- da las caracteristicas opticas da l’object e da ses conturn (cuntrast, colur, intensitad da la glisch)
- da la furma da l’object: tar tschertas furmas (lingias gulivas orizontalas e verticalas, anguls dretgs) èn la retina ed il sistem central da la gnerva abels da generar ina pli auta resoluziun che quai che la poppa da l’egl persula fiss en il cas.
Extensiun dal champ visivEdit
Il champ visiv cumpiglia tut ils puncts centrals e perifers dal spazi exteriur, ils quals ina creatira è buna da percepir cun tegnair il chau ruassaivel e drizzà a dretg ora. Ins differenziescha tranter il champ visiv monocular da mintga singul egl e la summa dals champs visivs da tut ils egls d’ina creatira. Las dimensiuns da quel vegn per ordinari inditgà en grads e divergescha fermamain da creatira tar creatira. Qua intgins exempels per l’extensiun orizontala da singuls champs visivs[14]:
- mustgas bunamain 360° (egl da fassetta)
- rauna ca. 330°
- crivel 300°
- crocodil 290°
- uman 175°
- tschuetta velada 160°
- glimajas e lindornas (egl da chalesch ed egl da fora) ca. 100° fin 200°
- medusas e verms (egls plats) 100° fin 180°, en cas da plirs egls pli grond
Percepir las colursEdit
Tar la percepziun da las colurs sa tracti da l’abilitad da pudair distinguer undas electromagneticas da differenta lunghezza areguard lur intensitad. Quest’abilitad è derasada en tut il reginavel dals animals. Il spectrum d’absorpziun da la lunghezza da l’unda che sa lascha percepir e differenziar caracterisescha per mintga spezia la qualitad da quest’abilitad. Per pudair enconuscher la cumposiziun da la glisch sto il sistem da percepziun esser munì cun almain dus differents tips da recepturs da glisch.
AnnotaziunsEdit
- ↑ La descripziun da las singulas parts da l’egl suonda Theodor Axenfeld, Hans Pau: Lehrbuch und Atlas der Augenheilkunde. Ediziun originala 1920; reediziun elavurada cumplettamain da nov: Gustav Fischer, Stuttgart e.a. 1980, ISBN 3-437-00255-4.
- ↑ Diversas infurmaziuns davart il funcziunament dals egls sa basan sin Herbert Kaufmann (ed.): Strabismus. 3. ed. revedida. Georg Thieme, Stuttgart e.a. 2003, ISBN 3-13-129723-9.
- ↑ Rudolf Sachsenweger: Neuroophthalmologie. Thieme Verlag, Stuttgart; 3. ed., (schaner 1983), p. 37ss., ISBN 978-3-13-531003-9.
- ↑ Peter Frost: Why Do Europeans Have So Many Hair and Eye Colors?
- ↑ Hans Eiberg, Jesper Troelsen, Mette Nielsen, Annemette Mikkelsen, Jonas Mengel-From, Klaus W. Kjaer, Lars Hansen: Blue eye color in humans may be caused by a perfectly associated founder mutation in a regulatory element located within the HERC2 gene inhibiting OCA2 expression. En: Human Genetics, tom 123, nr. 2, p. 177–187.
- ↑ Robert F. Schmidt, Florian Lang (ed.): Physiologie des Menschen. Mit Pathophysiologie, 30. ed. surlavurada. Springer Medizin, Heidelberg 2007, ISBN 978-3-540-32908-4.
- ↑ Indicaziuns tenor Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (ed.): Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose, ed. curregida e cumplettada, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin 2004, ISBN 3-8274-1482-2.
- ↑ Hartwig Hanser (ed.): Online-Lexikon der Neurowissenschaft. Wissenschaft Online: Auge.
- ↑ Hans Ekkehard Gruner (ed.), M. Moritz, W. Dunger (1993): Lehrbuch der speziellen Zoologie, tom I: Wirbellose Tiere, 4. part: Arthropoda (ohne Insecta).
- ↑ Wolf D. Keidel: Kurzgefasstes Lehrbuch der Physiologie, Georg Thieme Verlag, Stuttgart 1973, p. 422.
- ↑ H.-E. Gruner (ed.): Lehrbuch der Speziellen Zoologie, tom I: Wirbellose Tiere, 2. part: Cnidaria, Ctenophora, Mesozoa, Plathelminthes, Nemertini, Entoprocta, Nemathelminthes, Priapulida. Stuttgart e New York 1993, Gustav Fischer Verlag.
- ↑ Jörg Peter Ewert, Sabine Beate Ewert: Wahrnehmung. Quelle und Meyer, Heidelberg 1981, ISBN 3-494-01060-9.
- ↑ Infurmaziuns generalas tenor Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (ed.): Spezielle Zoologie, tom 2: Wirbel- oder Schädeltiere. Spektrum, Akademischer Verlag, Heidelberg e.a. 2004, ISBN 3-8274-0900-4.
- ↑ Indicaziuns tenor Theodor Axenfeld, Hans Pau: Lehrbuch und Atlas der Augenheilkunde. Ediziun originala 1920; reediziun elavurada cumplettamain da nov: Gustav Fischer, Stuttgart e.a. 1980, ISBN 3-437-00255-4.
LitteraturaEdit
- Simon Ings: Das Auge. Meisterstück der Evolution. Hoffmann und Campe, Hamburg 2008, ISBN 978-3-455-50072-1.
- Robert Nordsieck: Die Augen der Weichtiere. En: Reinhard Renneberg: Bioanalytik für Einsteiger. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-1831-9, p. 132s.
- Winfried Ahne, Hans-Georg Liebich, Manfred Stohrer, Horst Erich König, Eckhard Wolf: Zoologie. Lehrbuch für Studierende der Veterinärmedizin und Agrarwissenschaften. Schattauer, Stuttgart 2000, ISBN 3-7945-1764-4.
- Theodor Axenfeld, Hans Pau: Lehrbuch und Atlas der Augenheilkunde. Ediziun originala 1920; reediziun elavurada cumplettamain da nov: Gustav Fischer, Stuttgart e.a. 1980, ISBN 3-437-00255-4.
ColliaziunsEdit
- Trevor D. Lamb: Evolution of phototransduction, vertebrate photoreceptors and retina. En: sciencedirect.com, 18 da zercladur 2013
- Lichtsinneszellen – Bau und Photorezeption material d’instruczin (PDF; 513 kB)
- Katja Seefeldt: Wo Darwin noch erschauderte – origin da l’egl da l’uman (Telepolis, 31 d’october 2004)
- LP – Das menschliche Auge als optisches System (Georg-August-Universität Göttingen)
- Das Sehvermögen des Säuglings – kindergesundheit-info.de


text:
L’idea è da far in foss pli grond che po rimnar fin a 170‘000 meters cubic material, radund 8 giadas dapli ch’il foss actual. La via chantunala duai vegnir spustada per 30 fin 40 meters plinengiu, pia pli datiers da l’autostrada e puspè vegnir sbassada sin il nivel d’antruras.
Project da 17 milliuns francs
Il project custa en total rodund 17 milliuns francs. 860'000 francs stuess Domat surprender, ils auters custs vegnan repartì tranter Cuira, la Viafier retica, chantun e Confederaziun.
Dus terzs gia giuadora
Il material che pudess anc vegnir giuadora or da la Val Parghera, vegn il mument calculà cun rodund 900‘000 meters cubic. Da quai èn circa dus terzs gia vegnida giuadora ils dus onns passads.
Suenter l’emprima bova il 2013, han ins sco mesiras immediatas fatg per la via chantunala ina punt provisorica pli auta e chavà in foss che po rimnar uschè bler material sco pussibel. Quai foss è adina puspè vegnì svidà en ina deponia a Plarenga.
RR novitads 06:00


text:
Bombarder
El bombarder a l'è un reoplan militar desvilupad per tacà di obietiv de terra, de solet cont i bombe ma anca cont i razz, i silur o i missil aria-terra. El prim bombarder cognossud a l'è stad fad in del 1911, quand che 'l Giulio Gavotti l'ha bombardad i postazzion turche in la guerra de Libia e hann havud un bon cresser in la prima guerra mondial e 'l so boom in del segond conflit mondial, desgià che in tra i guerre inn stad potenziad fiss. De solet i bombarder poden no combater di alter reoplan e inn progetad domà per difendes, e donca poden vesser scortad di caccia, ma gh'è di bombarder che poden atacà, i inscì ciamad cacciabombarder.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su bombardiere


text:
Loading...
Strategias primaras, era numnadas strategias cognitivas, promovan la capientscha, la memorisaziun, la consultaziun ed il transfer da savida. En scola vegnan ellas duvradas per explorar, capir, memorisar e reflectar novas enconuschientschas. Process cognitivs tipics cumpeglian per exempel la habilitad da colligiar novas enconuschientschas cun la presavida, repeter ed exercitar novs cuntegns, resumar text en scret sco era cun agid d’illustraziuns. Las strategias primaras vegnan divididas en quater sutcategorias: strategias d’elavuraziun, strategias da repetiziun, strategias d’organisaziun e strategias dil diever da savida. Las differentas strategias han pil pli in caracter multifuncziunal. Concret munta quei ch’in mindmap sa s’uder ton tier las strategias d’elavuraziun sco era tier las strategias d’organisaziun. Decisiv ei adina sin tgei ch’igl accent vegn mess.


text:
A partir d'immediat pon interpresas ch’han gia inoltrà ina dumonda per agids per cas da direzza e ch’han gia survegnì ina disposiziun da contribuziun, inoltrar al chantun las ulteriuras perditas da la svieuta ch'èn resultadas da la pandemia durant ils mais avrigl fin zercladur. Quai ha communitgà la regenza.
Nagina midada tar la calculaziun
L'autezza dals agids per perditas da la svieuta da l'avrigl – zercladur vegn calculada tenor la medema metoda sco en il rom da la dumonda ordinaria. I sto vegnir resguardà ch'i valan las limitas da contribuziun da la Confederaziun.
Mo per interpresas cun svieuta fin 5 milliuns francs
L'inoltraziun da las perditas vala mo per interpresas cun ina svieuta annuala media fin 5 milliuns francs. Interpresas cun ina svieuta da passa 5 milliuns francs vegnan infurmadas spezialmain.


text:
Glion
Ils votants e las votantas dad Ilanz/Glion han reelegì Carmelia Maissen da Castrisch (AdC) sco presidenta communala. Ella è vegnida reelegida cun 81% da las vuschs. Per la suprastanza èn vegnids elegids Martin Capeder da Duvin (senza partida), Alice Bertogg-Darms da Sevgein (AdC), Hanspeter Bundi da Castrisch (PLD) e Caroline Gasser Curschellas da Glion (AdC).
Breil
La vischnanca da Breil ha elegì per l'emprima giada suenter la fusiun ses gremis communals: Clau Schlosser resta per in'ulteriura perioda d'uffizi president communal. El è vegnì reelegì cun 85% da las vuschs. La suprastanza cumpletteschan Roman Cathomas da Breil, Heini Hunger da Vuorz, Maurus Tomaschett da Breil e Middea Maria Luisa dad Andiast.
Medel
Claudio Simonet è il nov president communal da Medel. El è vegnì elegì cun 158 vuschs da 193 vuschs valaivlas. Simonet è gia dal 2004 fin il 2010 stà en questa funcziun. La suprastanza cumpletteschan Gabriel Venzin e da nov er Werner Venzin. Sco suppleant è vegnì elegì Lucas Venzin. – Ils da Medel han gì da remplazzar dus posts vacants en vischnanca. Rico Tuor è sa retratg sco president communal, e Tabea Baumgartner sco suprastanta.
Arosa
Votantas e votants d'Arosa han refusà la lescha communala davart abitaziuns secundaras – quai cun bun 54% da las vuschs. La secziun Arosa da HotellerieSuisse Grischun aveva fatg il referendum. La critica: La taxa directiva, fiss stada valaivla cun la lescha en pli paucs cas e fiss stada pli bassa ch’enfin uss. – Arosa ha ina quota d'abitaziuns secundaras da passa 20% e perquai vuleva la vischnanca adattar sias perscripziuns communalas al dretg surordinà. Las entradas da la taxa directiva duvrass la vischnanca d’Arosa per projects turistics ed era per investiziuns relevantas.
Vaz
La vischnanca da Vaz ha approvà la nova lescha turistica – quai cun ina pitschna maioritad da 51%. – Las vischnancas da Churwalden, Lantsch e Vaz han elavurà ensemen ina nova lescha turistica per tuttas trais vischnancas. Cun in quint pauschal vegnan tenor il cussegl da vischnanca da Vaz tals e talas remunerads, ch'affittan lur immobiglias cun success – perquai che la pauschala è independenta da l'occupaziun effectiva. Gia approvà la lescha ha Lantsch, Churwalden ha renvià ella.
Flem
A Flem han votants e votantas gì da decider ina giada dapli per Cassons, resp. per l'alternativa a quella per vegnir sin il culm. Ils da Flem han approvà cleramain l'adattaziun da la planisaziun locala – quai cun ina maioritad dad 87%. Quella midada è necessaria per survegnir il consentiment da la Confederaziun a la nova colliaziun cun pendicularas sin ils Cugns. Il project custa total 80 milliuns francs. Il matg 2019 avev’il suveran da Flem approvà ina contribuziun communala da 20 milliuns francs. – En ina segunda votaziun communala èsi ì per la fracziun da Fidaz: Ils da Flem han er qua ditg cun 87% Gea a la revisiun parziala da la planisaziun locala. I va qua per che l’auto da posta possia manevrar meglier e per remplazzar la staziun a val da la pendiculara da latg. – E cun 84% han ils da Flem approvà en la terza votaziun la lescha da taglia pli survesaivla e pli schlanca. Per las tariffas da taglia na sa mida dentant nagut.
Lumnezia
Renzo Blumenthal è il nov suprastant da la vischnanca Lumnezia. El è vegnì elegì cun 236 vuschs. Tar questa elecziun han dentant er 316 votants e votantas mess en in cedel nunvalaivel u vid.
San Murezzan
Ils votants e las votantas da San Murezzan han approvà cun ina maioritad da stgars 85% la revisiun parziala da la planisaziun locala. Quella duai levgiar als proprietaris da terren da bajegiar, da nizzegiar quel terren. Las novaziuns permettan en ils blers cas ina distanza pli pitschna envers las auas – che prevesì en il plan da zonas. La revisiun ha da succeder, perquai che la lescha federala ha midà.
Cuira
Ils da Cuira han decis davart duas dumondas da credit: Cun ina maioritad dad 83% han ils votants e las votantas approvà la cumpra da l’areal da la halla da la citad per 7,65 milliuns francs. Uschia survegnan las pendicularas da Brambrüesch il spazi necessari per bajegiar la nova staziun a val. Persuenter è planisada ina nova halla per fieras ed events a l’Obere Au. – Medemamain ditg Gea han ils da Cuira al credit dad 88,8 milliuns francs per ina nova scola ed indrizs da sport a la Ringstrasse, quai cun 84% da las vuschs. La nova scola duai remplazzar las chasas da scola Daleu e Florentini.
Claustra
Votantas e votants da la vischnanca da Claustra han decis davart fatgs da la scola: Il suveran da Claustra ha refusà l'iniziativa dal pievel «Serrar scolas davant il pievel, impuls general per ina votaziun» cun stgars 52%. Medemamain refusà han ils da Claustra er l’iniziativa «Serrar scolas davant il pievel, impuls general per la tscherna dal lieu» – quai cun stgars 53%. Il punct da partenza èn stadas ponderaziuns davart ils singuls lieus da scola e la proposta da serrar la scola primara en la fracziun Saas. Il cussegl communal da Claustra aveva proponì da refusar omaduas iniziativas.
Tavau
A Tavau vai en tut per reveder pliras planisaziuns localas: En il territori da skis Parsenn po la pista fin giu la val (a Tavau Vitg) vegnir ennavada cumplainamain en il territori da Palüda. 82% dals votants e las votantas han approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala correspundenta. Per realisar il project dovri in schlargiament da l’indriz da far naiv. Vitiers duai la lingia da la pista vegnir optimada en in lieu. – 85% dals da Tavau han ditg Gea a la revisiun parziala da la planisaziun locala tar il Center Guggerbach. La fundaziun Center Guggerbach Tavau, che maina il center d'attempads, po uschia engrondir la purschida. Cun midar la planisaziun locala vegnan ils bajetgs planisads en la medema zona sco tut ils ulteriurs bajetgs dal center. – Ed er areguard la planisaziun locala a Gadastatt han ils votants e las votantas approvà duas revisiuns parzialas. Quellas pussibiliteschan il diever futur da duas parcellas.
Schiers
Ils da Schiers han ditg Gea ad in credit dad 810'000 francs per construir in parcadi a Sunnabündti – quai cun ina maioritad da 62%. Previs èn 16 parcadis sutterrans e 13 parcadis a la surfatscha (sin la parzella che s'auda a la vischnanca). Plinavant ha il suveran gì da decider, sche la vischnanca duai vender ils singuls parcadis ubain dar a fit quels. 66% dals votants e las votantas èn s'exprimids per la varianta da dar a fit. La varianta da vender ils parcadis è vegnida refusada cleramain.
Samignun
L'auto da pumpiers da Samignun survegn ina stgala girabla, il suveran da Samignun ha approvà cun stgars 63% da las vuschs in credit correspundent da 500'000 francs. – Plinavant han ils votants e las votantas approvà cun 64% da las vuschs barats da terren per segirar la pista a val da l'Alp Trida / Alp Bella giu Laret. – Ed il suveran da Samignun ha approvà la cunvegna da prestaziun cun il Center da sandà Engiadina Bassa – quai cun 67% da las vuschs.
Regiun Viamala
La Regiun Viamala survegn novs statuts: Tut las vischnancas da la regiun han approvà cun clera maioritad la revisiun parziala dals statuts. La vischnanca cun la blera populaziun, actualmain è quai Tusaun, survegn uschia il dretg sin in sez en la cumissiun regiunala. Vitiers resguardan ils statuts revedids las fusiuns da vischnancas dals davos onns. Las vischnancas che fan part da la Regiun Viamala èn: Andeer, Avras, Cazas, Tumleastga, Farera, Flearda, Farschno, Masagn, Muntogna da Schons, Valragn, Runtgaglia, Rothenbrunnen, Scharans, Seglias, Sufers, Tusaun, Tschappina, Urmagn, Ziràn-Reschen.
Resultats dals 13-06-2021 Tge che las vischnancas grischunas han decis
Qua chattais ina selecziun da resultats da votaziuns ed elecziuns sin nivel communal. La survista vegn adina puspè actualisada cun ils resultats.
RTR votaziuns 2021


text:
- Martin McGuinness è mort en la vegliadetgna da 66 onns. Quai ha communitgà sia partida Sinn Féin mardi via Twitter.
- McGuinness ha manà l'IRA a la conciliaziun cun la Gronda Britannia.
- L'anteriur viceprimminister da l'Irlanda dal Nord e cumbattant da l'IRA era demissiunà il schaner passà pervi da problems da sanadad.
Tenor BBC è l’anteriur viceschef da la regenza ed anteriur manader da l’organisaziun terroristica «Irish Republican Army» (IRA) mort dad ina malsogna dal cor.
McGuinness vala sco in dals architects dal contract da pasch dal 1998 tranter ils catolics ed ils protestants en l’Irlanda dal Nord. Sco negoziader principal ha el represchentà ils interess da la partida catolica Sinn Féin.
Uschia è ì a fin la guerra civila tranter las duas cuminanzas religiusas cun radund 3'500 unfrendas.
Pli tard era Martin McGuinness per in decenni il viceprimminister da l’Irlanda dal Nord. Pir avant curt era el sa retratg da ses uffizi per motivs da sanadad.
RR novitads 09:00


text:
Stat Unid d'America
I Stat Unid d'America (United States of America in ingles) inn una federazzion de l'America del Nord, cont anca di teritori in l'Oceania, che la confina a Nord cont el Canada e a Sud cont el Messich
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La prima colonia inglesa che l'ha tolt poeu part ai Stat Unid a l'è fada su in del 1621. In del 1776 i 13 Colonie deciaren l'independenza contra el tratament dispotich del Re de Gran Bretagna e riessen a vincer e a fass recognosser in del mond, con la Maderpatria hann fad poeu una guerra in del 1812 ma dopo i raport inn stad assee boni.
In tra el 1861 e 'l 1865 i Stat del Sud formen la Confederazzion e la gh'è donca una guerra civil che a la fin la mena a la vitoria del Nord e a la fin de la s'ciavituu in tuta la federazzion. I problema razziai però fornissen no li e ghe resten di formi de segregazzion fina ai agn '60 del secol quell de XX.
I Stat Unid toeuven part a la prima guerra mondial tardivament e a la segonda guerra mondial quand che i giapones bombarden Pearl Harbor e inn vuna di forze guida di Liad. Quand che la s'ciopa la guerra freggia inn in tra i dò superpotenze insema a l'Union sovietega e guida del bloch ocidental.
In tra i do guerre la gh'è l'inscì ciamada Granda Depression che l'ha menad el president Franklin Delano Roosevelt a fà un grand pian de spesa publega ciamad New Deal.
El 11 de setember 2001 i Stat Unid inn tacad di terrorista e donca tachen a fà una guerra contra el teror che la mena a l'invasion de l'Afghanistan e de l'Iraq.
Coltura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Inn e bandera[Modifega | modifica 'l sorgent]
La bandera di Stat Unid d'America l'è fada de 13 righe, che representen i 13 colonie originai, e de 'n numer de stelle pari ai Stat de l'Union, incoeu 50. L'inn, The Star-Spangled Banner l'è propi dedicad a la bandera e l'è stad scrivud 'me dedica a la guerra in tra i Stat Unid e 'l Regn Unid del 1812.
Politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sistema statunitens l'è fondad in su trii ram del governo: l'esecutiv - guidad del President di Stat Unid -, el legislativ - cioè el Congress di Stat Unid - e 'l giudizziari, cont a capo la Cort Suprema di Stat Unid. El Paes l'è una federazzion e tucc i poder che inn no dad esplicitament al governo federal inn garantid al Stat e al Popol, inscì 'me che l'è scrivud in l'emendament quell de noeuv de la Costituzzion di Stat Unid.
El Congress, fad su de la Cambra di Representant e del Senad l'è elegiud in manere diferent: la Cambra l'è elegiuda cont el sistema uninominal ogni 2 ann menter che in del Senad ogni Stat el gh'ha 2 senator che inn elegiud a nivell de Stat e l'è renoeuvad del tut ogni 6 agn, cont un renoeuv de 1/3 ogni 2 agn. El sistema el gh'ha un bipartitism de facto in tra i Republegan e i Democrategh.
El president, incoeu el democrategh Joe Biden, l'è elegiud ogni 4 agn indiretament: ogni Stat - e 'l Distret de Colombia - el gh'ha un tot de grand eletor che voten per el President e che inn assegnad, in 48 di 50 Stat, a quell che l'ha otegnud pussee de vot in del Stat.
I giudes de la Cort Suprema e de tut i Cort Federai inn nomnad del President, cont el consens del Senad, e resten in carega a vita. 'Sti Cort dependen de l'articol III de la Costituzzion, ma gh'è anca di cort ciamad "de l'articol I" che inn istituid con lesg del Congress e indova che, de solit, el mandad l'è no a vita.
Oltra ai Stat gh'è i teritori, che poden vesser organizzad o men, cioè dotad o no de 'n so governo autonom fondad in su 'na lesg organega, e incorporad o minga incorporad, definizzion ligada a l'aplicazzion de la Costituzzion, completa in del prim, parziala in del segond, limitada ai dirizz fondamentai e a quell che 'l scerniss el Congress.
Incoeu i teritori abitad organizzad e minga incorporad inn el Puerto Rico, Guam, i Samoa Americane, i Isole Marian del Nord e i Isole Verdin American. I Isole Minor Esterne di Stat Unid inn inveci minga abitad, minga organizzad e nanca incorporad, foeura che per l'Atoll de Palmyra, indova che la Costituzzion la var pienament e indova che, paradossalment, vun che 'l nass lilinscì el saria citadin di Stat Unid grazzia a l'emendament quell de quatordes.
Sicurezza[Modifega | modifica 'l sorgent]
Forze de polizzia e de intelligence[Modifega | modifica 'l sorgent]
In general el compit de garantì la sicurezza l'è in man ai Stat, che gh'hann una soa polizzia, e che deleghen part de quell poder chì ai contee - indova che 'l gh'è el sceriff - e ai cità, cont i dipartiment de polizzia.
A nivell federal la gh'è una quaj forza de polizzia che la fa respetà soratut la lesg federala:
- Federal Bureau of Investigation, che 'l indaga in sui riat federai
- United States Marshals Service, impegnada soratut 'me forza penitenziaria federal
- Drug Enforcement Administration, per la guerra a la droeuga
- United States Secret Service, che 'l protegg el president, i VIP e la investiga i riat valutari
- Naval Criminal Investigative Service, che 'l investiga i riat fad de la Marina e di Marines
Per l'intelligence gh'è do principai agenzie:
- Central Intelligence Agency, che la investiga foeura del Pajes
- National Security Agency, che la investiga dent e foeura del Pajes
Forze armad[Modifega | modifica 'l sorgent]
El President di Stat Unid l'è 'l comandand in capo di forze armad, che inn fad su de:
- Esercit di Stat Unid (forza de terra)
- Corp di Marines (fanteria de marina)
- Marina di Stat Unid (forza de mar)
- Aeronautega di Stat Unid (forza d'aria)
- Forze Spazziai di Stat Unid (spazziai)
- Guardia Costera di Stat Unid (coste)
Gh'è anca varie unità de riserva, i pussee important quei de la Guardia Nazzional di Stat Unid, che inn organizzad a nivell statal e dependen del governator del Stat se inn no ciamad de la Federazzion. I Stat poden havégh anca di forze statai de difesa, che dipenden semper del governator.
Stat de l'Union[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Alabama (1819)
- Alaska (1959)
- Arizona (1912)
- Arkansas (1836)
- Califòrnia (1850)
- Carolina del Nord (1788)
- Carolina del Sud (1788)
- Colorado (1876)
- Connecticut (1788)
- Dakota del Nord (1889)
- Dakota del Süd (1889)
- Delaware (1787)
- Florida (1845)
- Georgia (1788)
- Hawaii (1959)
- Idaho (1890)
- Illinois (1818)
- Indiana (1816)
- Iowa (1846)
- Kansas (1861)
- Kentucky (1792)
- Louisiana (1812)
- Maine (1820)
- Maryland (1788)
- Massachusetts (1788)
- Michigan (1837)
- Minnesota (1858)
- Mississippi (1817)
- Missouri (1821)
- Montana (1889)
- Nebraska (1867)
- Nevada (1864)
- New Hampshire (1788)
- New Jersey (1787)
- New York (1788)
- Növ Messich (1912)
- Ohio (1803)
- Oklahoma (1907)
- Oregon (1859)
- Pennsylvania (1787)
- Rhode Island (1788)
- Tennessee (1796)
- Texas (1845)
- Utah (1896)
- Vermont (1791)
- Virginia Ocidental (1863)
- Washington (1889)
- Virginia (1788)
- Wisconsin (1848)
- Wyoming (1890)
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La Protecziun da la patria s’engascha per la promoziun da la cultura da construcziun. En emprima lingia vul ella mantegnair las impurtantas perditgas da la cultura da construcziun, promover il svilup da l’ambient architectonic ed ina buna furmaziun dals edifizis.
1905
La Protecziun da la patria dumbra ca. 27'000 commembers e donatuors. Ella è l’organisaziun da tetg da 25 secziuns chantunalas ed è averta per tuts interessads.
La Protecziun da la patria vul cuntanscher sia mira cun la lavur publica, cun l’ediziun da publicaziuns, cussegliaziun professiunala tar projects da construcziun, collavuraziun en la planisaziun dal territori, cun prender posiziuns e far diever da meds legals. Cun surdar premias (premia Wakker, premia Schulthess per curtins) premiescha la Protecziun da la patria engaschaments exemplars. Communablamain cun la Pro Natura venda ella dapi passa 50 onns annualmain ils talers da tschigulatta.
La Revista «Heimatschutz/Patrimoine» cumpara mintga quartal e tracta ultra d’infurmaziuns actualas adina in punct tematic central.
Protecziun da la patria
Schweizer Heimatschutz
Villa Patumbah
Zollikerstrasse 128
8008 Zürich
T 044 254 57 00
info(at)heimatschutz.ch


text:
I vegn ditg ch'ils giuvenils na sappian betg marschar uschè bain sco ils pli vegls.
Ils giuvenils che nus avain confruntà cun questa pretensiun han dentant manegià. Quai che nus na savain anc betg, pudain nus emprender. Els vegnan sustegnids da Toni Tgetgel, in expert da musica che manegia:
Jau hai adina gì pli spert ensemen insatge cun ils giuvens, che cun quels uschenumnads vegls.
D’in auter maini e qua Mathias Bundi sez musicist e dirigent.
Sche ti vuls far ina buna musica da marschar, stos educar els cun disciplina militarica
RR actualitad 07:00


text:
Ün da blers motivs per t-shirts. I da natüralmaing eir versiuns plü «masculinas».
Da mincha cumprita aint in nos shop va üna part da l’import ad üna organisaziun chi pulischa l’Ocean Pazific.
Il link maina direct sülla pagina cun tuot la schelta:
https://shop.spreadshirt.ch/pachific-streetwear/
Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn gia en la romania submersa, vul dir en la Valragn songagliaisa per gronda part rumantschs. Ma discurrì vegn qua dapli blers onns be pli tudestg-svizzer. Sulet tschertas expressiuns sco «viva», «l'ora» u «gletsch» èn sa mantenids en il dialect – era tranter la giuventetgna. Per far attent nua che il territori rumantsch dad ozendi cumenza ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) lantschà cun in'acziun da guerriglia durant ina not d’inviern 2014 ina champagna cun tatgaders pincs cun scrit sisur «Per Rumantsch?» e tatgà quests sin tut las tablas inscrittas be per tudestg in territori rumantsch o biling. L'acziun ha provocà e chaschunà undas in las medias grischunas
In onn davo l'acziun ha la GiuRu ensemen cun la Lia Rumantscha calmà la situaziun cun tatgaders verds ed il text «Nus discurrin Rumantsch». L'idea era qua che ins vesa uschè tgi che discurra rumantsch in las fatschentas ed in il mund public per che il rumantsch vegn betg stgatschà in il sectur famigliar. Rumantsch è la clav a las autras linguas latinas ma era in avantatg economic grazia a sia exclusivitad ed atgnadad. Giasts e hosps vegnan gugent in il Grischun triling a far vacanzas ed ad emprender rumantsch. Las fatschentas rumantschas che han fat part da la champagna "Nus discurrin Rumantsch" han la GiuRu e la Lia Rumantscha publitgà 2015 ina charta cun tut las fatschentas cun tablas ed inscripziuns rumantschas in il Grischun. Ma a la pagina perrumantsch.ch mancava en sasez anc ina funcziun, uschè cha fitg paucs han frequentà questa pagina.
Trais onns pli tard cumenza la terza e finala fasa che collia ussa las fatschentas cun latabla.ch, ina pagina cun pli blers utilisaders fundada 2016 da Corina Gustin. La mira è da dar ina funcziun a questa charta. Ins po numnadamain na be sulet guardar nua che tipics products rumantschs vegnan offrids, mabain da nov direct era cumprar 1 fin 3 products da las fatschentas che sa participeschan. La Tabla naira è uss era maisa da far martgà. Tgi che sa rumantsch profitescha dad ina pli vasta clientella cun furnir in product tipic per il Grischun triling, suvenirs da vacanzas per turists u regals ad amis dal rumantsch. Bun divertiment da scrollar atras las differentas categorias da products ma era da tschertgar butias in vischinanza cun agid da la charta. Bun divertiment cun questa nova purschida, interessads pon gugent inscriver agens products cun il formular. Tatgaders as po gugent empustar tar la GiuRu, ma era critica, cunzunt constructiva, u cumpliments retschaiva la GiuRu adina gugent.
Bun divertiment!
Uolf Candrian,
president da la GiuRu
--
www.giuru.ch
giuru@giuru.ch


text:
Gioia Barbieri
La Gioia Barbieri (Frampùla, 9 ad Luj dal 1991, a s lèś [ˈd͡ʒɔja bar'bjeɾi] in Itagliàn) l'è na tenìsta rumagnōla prufesiunìsta da 'l 2005.
La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è alenàda par Giorgio Galimberti e là fà gl'alenamènt a San Marèṅ[1]. A gh piàś lèśar, far dal còmpri, scultàr la mùśica e andàr fóra cun i amìg.
In dla sò caréra l'à purtâ siē tìtui ITF e l'è rivàda a èsar la nùmar 265 dal mónd al 4 ad Nuvémbar dal 2013.
Caréra
La rumagnóla la śóga tri incóntar in dal 2005 pardénd-i tut. In dal Luj dal 2007 l'incróśa la Camila Giorgi in dal qualificasiòṅ d'l ITF ad Rèmin e la gh pèrd par 1-6 4-6.
Dòp soquànt infurtùni, la taca a far dabòṅ in dal 2010. In Favràr la riva in semifinàl in d'l ITF ad Madrid (5-7 5-7 da la piemuntéśa Giulia Gatto-Monticone). In Śugn la s tōś l'arvìnsida sèg in di quàrt d'l ITF ad Campbàs par 6-1 6-7 6-2 ma pò la céd a la Laura Thorpe par 5-7 5-7. In Luj la s pòrta a cà 'l ITF 'd Iommla e pò la riva in di quàrt a Les Contamines-Montjoie in dua la patìs un 4-6 4-6 da l'Andrea Hlaváčková. La sèra 'l an a la puśisiòṅ 425.
In dal 2011 la vins 'l ITF ad Leimen (Baden-Württemberg). In Maǵ la próa a qualificàr-as p'r al WTA ad Róma ma la pèrd da l'americàna Varvara Lepchenko par 1-6 4-6 e pò la fà sù dū prim tùran in di ITF ad Brésa e ad Grâd cun gl'austrìachi Patricia Mayr-Achleitner e Yvonne Meusburger, tèsti ad série nùmar òṅ. In Agóst la s férma in di quàrt cun l'Annika Beck in d'l ITF 'd Ìstanbul (al nùmar sèt) par 4-6 1-6.
In dal 2012 la vins 'l ITF 'd Antàglia (al nùm'r òt). In Avrìl la bat 6-4 7-5 la sèrba Vesna Dolonc in di quàrt a Sivitavècia par pò alvàr bandéra biànca cun la Yuliya Beygelzimer par 6-3 4-6 6-7. In Luj la vins 'n àtar ITF a Viśèrba par pò andàr fóra subìt a Rebecq cun la Kirsten Flipkens par 2-6 5-7. La finìs la stagiòṅ a 'l tarśèntéśum pòst.
In dal 2013 la śóga quàt'r ITF ad fila a Antàglia, rivànd in semifinàl in dal nùmar déś. In Avrìl la pèrd in di quàrt in d'l ITF tuniśèṅ ad La Marsa cun l'Yvonne Meusburger. A Sivitavècia invéci la riva in semifinàl in dua la patìs un 1-6 5-7 da la śluvàca Anna Karolína Schmiedlová. In Agóst la fà suo dū ITF ad déś-mìla dòlar par pò rivàr in semifinàl a Sòfia (3-6 4-6 da la Kristína Kučová). In Utóbar, baténd la rusa Nina Bratčikova par 3-6 6-3 3-0 bandòṅ, la vins al sò ITF più impurtànt, qvél ad vintsìnc-mila dòlar ad Làgos.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Hurrà dópi par la Gioia Barbieri a Lagos Newsrimini.it, 26 'd Utóbar dal 2013


text:
La squadra sut il nov trenader Massimo Rizzi ha battì il FC Son Gagl cun 2:0. Curt avant pausa aveva Buff sajettà Turitg en avantatg. Suenter che Gavranovic aveva manchentà da sajettar il 2:0 cun in penalti, ha Di Gregorio fatg il segund gol per il FCZ pir en il temp supplementar dal gieu.
Young Boys cun emprima victoria
YB gudogna il derby cunter Thun cun 3:1. Quai è stà l’emprim gieu senza il trenader Uli Forte, mirà da la squadra ha l’assistent Harald Gämperle.
Fin curt avant la pausa eri anc pari 1:1, lura ha Milan Gajic sajettà il segund gol per YB. En la segunda mesadad han ils Young Boys controllà il gieu. En la 84avla minuta ha Haris Tabakovic alura finì in conter cun il 3:1 final.
En il terz gieu da la dumengia han il FC Sion e Vaduz giugà parì 1:1.
RR Novitads 16:00


text:
Verdabi
Verdabi (Verdabbio in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 148 abitant e una süperfiss de 13.11 km², e al se tröva a una altitüden de 604 meter sura al livel del mar.
El cumün de Verdabi a l'è tacaa ai cumün de Cama, Castaneda, Cauco, Gurduna (IT-SO), Gron, Legia, Lostal, Santa Maria in Calanca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verdabi l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1203 cul nom de Vertabio.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Verdabi l'è indicaa in de la tabela chì sota:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Àngol suplementêr (giumetrìa)
In dla giumetrìa Evclidéa, 'l àngol suplementêr 'l è c'l àngol che, s'al vin tachê cun la só metê rèta ed fiànc a 'n èt'r àngol, ch'al sia puntû, drìt, o otûś, al fà la diferèinsa da c'l àngol chè infìn a 'rivèr a 'l àngol piàt. Dū àngol i s ciàmen dòunca suplementêr quand mìs insèm ùn atàc a c'l èter i fàn 'n àngol piàt e la só sóma in grêd la dvèinta ed 180°.
El só proprietê
- In dla trigonometrìa 'l àngol suplementêr B al gh'à sèinB = sèina e cośB = -cośa. Quànd, in sìm'a i às guniumètric, chi dū àngol chè i partìsen tùt dū da 'l 0, i s dàn anc la cugnisiòun edla lōr puśisiòun simètrica c'ma êrc asociê[1].
- Śuntènd incòr 'n àngol piàt a 'l àngol suplementêr B, a cataròm 'l àngol esplementêr dl a.
- 'L àngol suplementêr ed 'l àngol àngol vōd 'l è 'l àngol piàt.
- 'L àngol suplementêr ed 'l àngol àngol drìt 'l è 'n èt'r àngol drìt.
- 'L àngol suplementêr ed 'l àngol àngol piàt 'l è 'l àngol vōd.
Vóś lighèdi
- àngol
- piàn (giumetrìa)
- àngol vōd (giumetrìa)
- àngol puntû (giumetrìa)
- àngol drìt (giumetrìa)
- àngol otûś
- àngol piàt (giumetrìa)
- àngol cumplementêr (giumetrìa)
- àngol esplementêr (giumetrìa)
- sèin (trigonometrìa)
- cośèin (trigonometrìa)
- trigonometrìa
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Àngol suplementêr (giumetrìa)
Colegamèint estèren
- (EN) Na spiegasiòun di àngol suplementêr in dla reda
- (EN) La spiegasiòun di àngol suplementêr in sìm'a MathWorld.com
Noti e referèinsi
- ↑ (IT) Na spiegasiòun di êrc asociê in dla reda


text:
Àustria
L’Àustria (denuminasiòṅ ufisiàla: Repùblica 'd Àustria, in tedésc: Republik Österreich, a s lèś /ʀepu'bli:k ˈʔœstɐˌʀaɪ̯ç/) l'è na nasiòṅ dl'Europa sentràla, divìśa in nóṿ stat federài: al Burgenland, la Carìnsia, l'Àustria Élta, l'Àustria Basa, al Saliśburghéś, la Stìria, al Tirōl, al Vorarlberg e Vièna. La sò munéda, da 'l 1999, l'è 'l euro ch'l à tòlt al pòst dal sielìn.
La gh'à na pupulasiòṅ 'd òt migliòṅ e mèś 'd abitànt (2013) e na superfìsi ad 83.879 km². La capitàla l'è Vièna cun Linz, St. Pölten, Saliśbûrg, Innsbruck e Graz àtar sènt'r impurtànt.
La léngua uficiàla 'l è 'l Tedésc mént'r al sò fiùm più impurtànt 'l è 'l Danùbi ch'al pasa anc par la capitàł.
La cunfìna a òvest cun la Śvisra e c'n al Liechtenstein, a sud cun l'Itàglia e la Śluvègna, a èst cun l'Ungherìa e la Śluvàchia e a nòrd cun la Germàgna e cun la Repùblica Céca. Di mâr la n gh 'n à briśa ma sōl al muntàgni di Alpi. L'è in culegamènt cun l'Itàglia par via dl'Autostràda dal Brénar ch'la riva in fiṅ a Mòdna.
La Àustria l'è na repùblica parlamentàra semipresidensiàla; al presidènt 'd adès 'l è Alexander Van der Bellen, al canselēr 'l è Sebastian Kurz. Al stat al fà part d'l ONU da 'l 14 ad Dicémbar dal 1955 e dl'UE da 'l 1 ad Śnar dal 1995. In dla custitusiòṅ a gh'è scrit che la nasiòṅ 'l è paéś neutràł par sèmpar. In fiṅ a la Prima guèra mundiàla la fava part dal Régn Àustr-Ungàric.
Persunàǵ famóś austrìac i èṅ al ditadōr Adolf Hitler, i pulìtig Jörg Haider e Norbert Hofer, al tenìsta Thomas Muster, al masadōr seriàł Jack Unterweger, al rapidōr Wolfgang Přiklopil e i cumpuśidōr Ludwig van Beethoven e Wolfgang Amadeus Mozart.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Àustria


text:
Sonda bun’ura è in’automobilista da 28 onns charrada sur la via ora tranter Glion e Castrisch. Quai communitgescha la polizia chantunala. Tar ina curva lunga a sanestra ha ella perdì la controlla da ses auto ed è vegnida sur la via ora. Suenter ina cupitgada è l’auto sa fermà en in prà. L’ambulanza ha transportà l’automobilista ch'è sa blessada levamain en l’ospital da Glion. L’analisa da sang ha mussà che la dunna n’era betg pli abla da charrar in auto.
Era en Val Stussavgia ha in automobilist alcoholisà chaschunà in accident. Sco la polizia chantunala communitgescha, è l’um da 34 onns che charrava sin la via da Stussavgia en direcziun Versomi charrà en in rieven. Silsuenter è ses auto cupitgà sin la vart. Tenor indicaziun dal manischunz haja el stuì guntgir ina selvaschina. L’automobilist è sa blessà levamain tar quai accident.


text:
A Schaffusa an ils delegads da la federaziun confermà ier il teolog bernais per ina terza perioda d'uffizi. Cun questa reelecziun sa decidan ils delegads per cuntinuitad. Locher è gia dapi otg onns president dal las baselgias evangelicas da la Svizra. Per l'emprima giada è el vegnì elegì il zercladur 2010 e ha cumenzà ses uffizi l'entschatta 2011.
Dus candidats fitg variads
Cun quest votum va in'elecziun da cumbat tranter dus candidats fitg opposts a fin. Sche Rita Famos havess fatg la cursa fiss per l'emprima giada ina dunna a la testa da la Federaziun da las baselgias evangelicas. Dentant betg be la schlattaina ha differenzià ils dus candidats. Lur idea tar differents temasè er fitg differenta. La baselgia refurmada è en ina transfurmaziun. Locher po ussa instradar la midada da la nova constituziun.
RR novitads 06:00


text:
Lara Gut-Behrami dominescha vinavant il super-G. Suenter Sankt Anton e Crans-Montana gudoogna la Tessinaisa er il super-G da Garmisch-Partenkirchen. Quai cun in avantatg da bunamain 7 dieschavels sin la Norvegiaisa Kajsa Vickhof Lie. Terza vegn surprendentamain la Canadaisa Marie-Michèle Gagnon – quai cun in retard da 0,93 secundas sin la victura.
Duas ulteriuras Svizras tranter las top ten
Tranter las meglras diesch sa chattan duas ulteriuras Svizras: Corinne Suter vegn cun in retard dad 1,21 secundas sin sia collega da team 7avla e Priska Nufer 8avla.
Damaun stat in ulteriur super-G sin il program a Garmisch-Partenkirchen. Partenza è er duman a las 11:00.


text:
Sco ils responsabels da la Viafier retica han communitgà curseschan ils nov bus dal «Bernina Express» sin la ruta da Tirano a Lugano a partir dals 17 d’avrigl.
Nov sistem d’infurmaziun en emprima classa
Era stat a disposiziun als viagiaturs en l'emprima classa in nov sistem d'infurmaziun en diversas linguas, scriva la Viafier retica. Il sistem infurmescha davart ils puncts culminants dal viadi e la spertadad actuala cun agid da maletgs, chartas e tuns.
Dapi il 2010 transportescha la Viafier retica passagiers da Tirano a Lugano e viceversa. Quai fin a 17’000 viagiaturs ad onn.
RR novitads 14:00


text:
Lunà
Nota: chest articol ché l'è scritt en del Bresà che 'l se parla en dela banda de sóta del lach de Garda.
Lunà (Lonato del Garda en Italià; Lonàt en Bresà) l'è 'n cümü de la pruincia de Brèsa vizì al lach de Garda. El g'hà 16 246 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), che i se ciama lonatés. A Lunà g'hè 'n castèl ciamàt la Rocca Viscontea e divèrse céze, 'ntra le ótre la Bazìlica de San Gioàn e la céza de Sant'Antóne.
A Lunà la g'ha sede 'na squadra de curidùr diletàncc, la Feralpi-Pool Cantù, e 'na squadra de fobal, la Feralpi Calcio.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Lunà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Cà del Podestà
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Quai è il segund meglier resultat da la carriera per la Lucernaisa da 21 onns. Il meglier è stà plazza quatter sur tschintg kilometers classic a la Tour de Ski en la Val Müstair il 2007.
Laurien Van der Graaff è crudada or en il mezfinal e vegn 10avla, victura è la Svedaisa Stina Nilsson. Heidi Weng è gia victura da la culla gronda tar las dunnas, quai trais cursas avant la fin da la cuppa mundiala.
Per ils trais umens svizzers Dario Cologna, Jovian Hediger e Roman Furger è il sprint stà a fin en ils quart-finals. Ina victoria a chasa ha pudì festivar il Canadais Alex Harvey.
RR novitads 06:00


text:
Rivaról
Rivaröl (nòm uficiàl en Italià: Rivarolo del Re ed Uniti) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 991 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), conde 'na superfìce de 27,3 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalmagiur, Casteldidòn, Rivaröl Mantoà (MN), Sabbioneta (MN) e Spineda.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rivaröl l'è mustrat endela tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il chantun Grischun vul sajettar lufs giuvens or dal triep dal Beverin ed ha fatg la dumonda a la Confederaziun. Quai ha cusseglier guvernativ Mario Cavigelli confermà oz en il Cussegl grond.
Il chantun fa quai malgrà che las cundiziuns per sajettar ils lufs n’èn betg ademplidas: Il triep ha stgarpà quatter nursas, in vadè ed in asen ils ultims mais. In asen stgarpà saja dentant da valitar pli aut ch’ina nursa stgarpada, argumentescha Cavigelli.
Sche la Confederaziun dat glisch verda, dastga il chantun sajettar maximalmain la mesadad dals lufs ch’èn naschids questa stad en il triep.
Fatg la dumonda schebain il chantun haja l'intenziun da regular ils lufs ha il deputà e pur Gian Michael (PBD) da Donat.
Gia l'onn 2019 aveva la guardiaselvaschina sajettà quatter lufs singuls dal triep dal Beverin:


text:
Dapi il 2008 refusan adina dapli bancas svizras d'acceptar Svizzers e Svizras a l'exteriur sco clients pervia dals novs standards internaziunals. Il Cussegl dals chantuns ha vulì obligar las bancas relevantas al sistem d'offrir als Svizzers a l'exteriur in conto da banca cun cundiziuns acceptablas. Il Cussegl naziunal refusa dentant quai. Las bancas sajan sa dustadas vehementamain cunter questa prescripziun.
Il minister da l'exteriur Ignazio Cassis ha remartgà ch'i na saja betg l'obligaziun da la Confederaziun d'infurmar clients da banca. Cunquai è la moziun giu da maisa.
RR novitads 12:00


text:
Da Benedetto Vigne -
Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.
en fonoteca
charezzas e revoltas
figuran davant.
Questa tipica poesia giapunaisa numnada «haiku» figurescha en la raccolta da haikus mes che vegn a cumparair l’atun proxim, sut il titel «diari giapunais». Igl è ina poesia in zic ermetica che vul la finala be dir: Mes dus albums da pop preferids èn «Pet Sounds» dals Beach Boys e «Revolver» dals Beatles.
«Pet Sounds» sa referescha a la noziun americana «pet animals», animals da chasa, «per charsinar» apunta, e «Revolver» è in gieu da pleds ch’alludescha main a la revoluziun ni a la famusa arma dal western che plitost al disc che gira en in cuntin, ad infinitum quasi. E propi, quests dus albums, ch’èn cumparids precis avant 50 onns, valan anc oz sco ils pli impurtants da l’istorgia da la musica pop, els figureschan pelsolit er adina sisum en las glistas proponidas regularmain da revistas u magasins dal rom, «davant» apunta.
E sche tge renda «Pet Sounds» e «Revolver» usché singulars?
Ins sto savair che albums eran da lezs temps, ils mezs onns ’60, anc raritad; en lur fasa da maturitad artistica avevan las duas bands creà ovras d’ina valita enorm pionierica, quasi ils emprims albums conceptuals. En il cas american sa tractavi però main da la band sezza, che plitost da lur chau cumponist e producent Brian Wilson. Suenter avair furnì a ses frars e ses cusrin onns or ina rotscha da chanzuns da bunaluna e bellavita, aveva Wilson occupà l’entschatta 1966 il studio da registraziun cun in’entir’armada da sessiunists classics, munids cun artgs e sturs, cun cembalos e timpanis, ma er cun stgellas da velos e tibas dad autos.
Las chanzuns, textadas da l’ami Tony Asher, concepidas enturn bramas giuvenilas ed anguschas postpubertaras, cumplettadas dals chors sublims dals Beach Boys, sa muvevan tranter melodias da ninnananna e classica impressiunistica, tranter rock’n’roll e Stravinsky, e cumpigliavan cun «God Only Knows» in dals pli bels popsongs da tut ils temps. Ina miniatura che cumenzava cun ina figura da «waldhorn», culava tras curts labirints armonics e finiva en in bel canon polifonic.
Il Beatle Paul McCartney era stà enorm impressiunà da l’album ed aveva da sia vart laschà entrar influenzas da quel en la lavur actuala vi da la proxima ovra da sia gruppa, «Revolver» apunta. Ils Beatles e lur producent George Martin sa chattavan medemamain sin ina culmogna da lur creativitad – quai demussan ils arranschaments classics en «Eleanor Rigby», ils instruments exotics indics en «Love You To», ils sturs da soul en «Got To Get You Into My Life».
Straordinaria era però l’applicaziun dal studio sco in ulteriur instrument.
En pliras chanzuns laschava la gruppa strasunar tuns registrads a «l’inversa», ed en la collascha psichedelica «Tomorrow Never Knows» aveva ella schizunt operà cun uschénumnads loops, cun bindels infinits. Betg da sa smirvegliar che la gruppa, nunabla da reproducir talas chanzuns sin tribuna, ha chalà lezza stad da dar concerts.
Igl è enconuschent che tant «Pet Sounds» sco er «Revolver» eran naschids sut l’influenza da l’alluzinogen LSD – l’enorma musicalitad, il ferm spiert experimental e la gronda euforia dals dus albums laschan er resentir quest fatg. Ma quel consum ha er gì sias consequenzas main allegraivlas, Brian Wilson è bainspert crudà en depressiuns e psicosas e n’ha mai pli cuntanschì la genialitad da quella stad, ed ils Beatles han anc laschà suandar ina ulteriura capolavur, avant da cumenzar lur definitiv declin artistic. «Pet Sounds» e «Revolver» restan dentant sco terms musicals d’ina bellezza nundetga, ch’han influenzà pop e rock enfin il di dad oz.
Links:
Tomorrow Never Knows, Beatles
God Only Knows, Beach Boys
Text: B. Vigne
Fotografia: www.pexels.com (CC0)


text:
Ils 30avels Dis da litteratura 2021giud via
Nua via? Betg be nus essan sin via, mabain era la litteratura rumantscha: ella avra vias, enchamina straduns da bellezza e streglias stgiras, enconuscha vias pulainas e stat savens al spartavias. Adina puspè va ella giud via e sa metta cun gust sin ils fastizs dal nunenconuschent, da l’invisibel, da l’emblidà. Tge tschertga e scuvra ella giud via?
Suenter in viadi detur han ils Dis da litteratura 2021 puspè lieu en sala Tircal a Domat: dals 5 enfin ils 7 da november 2021.
Pervia da la pandemia vegn però desistì da la tschaina e dal program da sonda saira.
Plinavant na datti quest onn era nagina canorta per uffants.
Livestream
Il program dals Dis da litteratura pudais Vus era suandar via livestream qua sin questa pagina-web.
Pretschs
Pass general: CHF 80.–, cun reducziun: CHF 60.–
Sonda entir di: CHF 50.–, cun reducziun: CHF 40.–
Bloc da mez di: CHF 20.–, cun reducziun: CHF 15.–
Moderaziun dal festival: Anna Serarda Campell
Il comité d’organisaziun sa legra d’as vesair e da far viva cun vus sin 30 onns Dis da litteratura!
La revista Litteratura 40 cumpara cun il focus “Sin via”.
Mesiras cunter Covid-19
La visita dals Dis da litteratura 2021 è be pussaivla cun in certificat da Covid-19 (vaccinà, testà u guarì). Per plaschair mussai Voss certificat (palpiri u app) ensemen cun ina legitimaziun uffiziala tar l’entrada. Persunas senza certificat na survegnan betg access al festival. I na dat nagina pussaivladad da sa testar al lieu.
I valan las reglas suandantas:
• En il sectur d’entrada, en il foyer e la halla sco er en las tualettas èsi obligatoric da purtar ina mascrina.
• Tgi che sesa e/u consumescha insatge, dastga prender giu la mascrina.
• Tar l’entrada, en il foyer e sin las tualettas stattan a disposiziun dischinfectants. Mascrinas d‘igiena pon vegnir retratgas tar il comité d’organisaziun.
• Las datas da contact na vegnan betg relevadas.
Vinavant vala: segirtad ha prioritad. Tgi che ha sintoms da Covid-19, resta a chasa. Betg dar il maun. Lavar e dischinfectar regularmain ils mauns. Tegnair distanza, sche pussaivel.
Grazia fitg per Vossa chapientscha e Vossa cooperaziun!
#staisocials
Nus infurmain era sin Facebook ed Instagram davart ils Dis da litteratura.
Venderdi, 5-11-2021
Sonda, 6-11-2021
Dumengia, 7-11-2021
Infurmaziun
Intent
Ils Ddl, il «Solothurn dals Rumantschs», porschan dapi l‘onn 1990 ad auturs ed auturas, ad amis da la litteratura ina plattafurma ed in‘occasiun per sa scuntrar, barattar ideas e survegnir novs impuls. Mintg‘onn vegnan preschentadas e discutadas novas ovras litteraras e lavurs linguisticas entaifer in motto general. Per il solit èn reservadas la sonda e la dumengia per la litteratura, durant che las sairadas vulan integrar er autras furmas culturalas (musica, teater, cabaret) e dar ina pussaivladad da seser ensemen tar in bierin da la bar litterara. Grazia a la derasaziun tras las medias – Radiotelevisiun Svizra Rumatscha (RTR) è noss partenari da medias – vegn cuntanschì in grond public entaifer ed ordaifer il Grischun. Ils Ddl promovan pia sco event cultural explicitamain l‘identitad culturala da la Rumantschia.
Organisaziun
Il comité dals Ddl, quai èn quatter RumantschAs che vulan mantegnair ed avanzar quest event litterar, cultural ed ussa dapi 30 onns popular. Per che las 150 valladas grischunas, lur abitants e lur idioms as possian scuntrar a Domat, lavura il comité cun bler idealissem e plaschair e per gronda part senza paja. L‘organisaziun tetgala dals Ddl è la Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR); ella sustegna e promova la litteratura rumantscha a moda integrala da lectorats professiunals fin la vendita da cudeschs. Entaifer la ULR è il comité dals Ddl dentant sulet respunsabel per il program, l‘organisaziun, la realisaziun e la finanziaziun dals Dis da litteratura.
Impressum
Patrunadi: Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR)
Comité d‘organisaziun: Nadina Derungs, Sara F. Hermann, Toni Vinzens, Ralf Beer
Creaziun: Jörger-Stauss, Annatina Nay
Programmaziun: Simon Wülser
Pressa
Kontakt
Ralf Beer, Medienverantwortlicher
beer@disdalitteratura.ch


text:
Radund ina milliarda euros custass actualmain ina colliaziun da tren tranter Scuol e Mals en l'Italia. Gia dapi decennis è questa visiun en discussiun.
Nov model da finanziaziun
Normalmain stuess la Svizra surpigliar radund 70 fin 80% dals custs per ch'in tal project vegniss realisà. Il president da la regenza da la Provinza da Bulsaun, il «Landeshauptmann» Arno Kompatscher ha uss però preschentà ina nova varianta da finanziaziun. Quella prevesa che l’Italia e la Svizra surpigliassan mintgamai 30% dals custs e l'Uniun europeica ils ulteriurs 40%.
Posiziun dal Grischun
Fin ussa aveva il Grischun adina communitgà che in tal project n’haja betg emprima prioritad. Las novas cundiziuns, proponidas dal president da la provinza da Bulsaun dattan dentant nov schlantsch al project, di il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. In proxim inscunter en chaussa saja previs per l’entschatta da l'onn 2020.
Anc datti blera lavur da persvasiun
Nua exact duess proseguir il traject concretamain? Duess era il Tirol dal Nord vegnir collià? Quai èn be duas da bleras dumondas che ston anc vegnir respundidas. Per l’ina ston ils pajas esser d'accord davart in project e per l'autra ston ils dus pajais lura er persvader la UE per che quella sa participeschia al project.
Sch'ils pajais avessan propi da sa cunvegnir sin ina varianta cuminaivla ils proxims dus u trais onns, lura pudess vegnir realisà il project il pli adura tranter ils onns 2035 e 2040, declera Arno Kompatscher.
Ord l'archiv:
RTR actualitad 12:00