text:
Grech ( Greco Milanese) l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia nord- est de la città, in la zona de decentrament 2.
El se troeuva anca arent a la Martesana, prima de Gorla.
Probabilment el nomm el ven de la famiglia
Greco, che la dominava el territori.
Grech l'è staa a longh on comun autonom, che 'l faseva part de la Piev de Bruzzan. El sant patronn del paes a l'era el San Martin.
In del 1753 Grech l'è staa unii a Segnan, che però in del 1863 l'ha mudaa el sò nomm in Greco Milanese.
Infina, Grech l'è diventaa on quarter de Milan in del 1923.
A Milan la gh'è ona
stazion di tren ciamada Greco Pirelli che però la se troeuva minga a Grech, ma a la Bicocca. La reson de questa robba l'è che al temp de la costruzion de la stazion, la Bicocca l'era on quarter de Grech.
Quarter de Milan
Municipi 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Municipi 2
Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech
Municipi 3
Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga
Municipi 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Municipi 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa
Municipi 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea
Municipi 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Municipi 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn
Municipi 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


c: text/html

text:
Quattro matrimoni e un funerale
Quattro matrimoni e un funerale (Quàtar matrimòni e 'n funeràł) l'è na cumèdia ingléśa dal 1994 ad Mike Newell ch'l'è stada misa da 'l British Film Institute a 'l 23śum pòst di sènt film dal XX sècul da tgnir dacàt.
In dla culòna sunóra dal britànic Richard Rodney Bennett i s càt'n anc di pès pop cuma Love Is All Around di Wet Wet Wet, Crocodile Rock, But Not for Me e Chapel of Love 'd Elton John e I Will Survive ad Gloria Gaynor.
C'n un budget ad quàtar migliòṅ e quàt'r ad dòlar, la 'n à fat sù da piò ad duśènt-quarantasìnc.
Sunt
'L è al dè dal matrimòni fra Angus (Timothy Walker) e la Laura (Sara Crowe). Charles (Hugh Grant) al tōś part a la serimògna insém a di sò àt'r amìg put ch'i crédan ch'a n tucarà mai a lōr. Durànt al spuśalìsi Charles al cgnós l'americàna Carrie (Andie MacDowell) e al pasa sèg la nòt inamurànd-'s ad lē che però la pénsa ch'la sia stada sōl un quèl 'd un dè.
Dòp soquànt tèmp 'l è 'l tùran ad Bernard (David Haig) ad spuśàr la Lydia (Sophie Thompson). Chi lōr dū i s éran cgnusû pròpria durànt al matrimòni 'd Angus. Durànt la fèsta la Carrie la preśénta al sò muróś scuséś a Charles che acsè a pâr ch'al gh'àppia da mét'r-as al cōr in paś anc parchè la tèrsa a tōr marè l'è pròpria lē. Al dè dal sò matrimòni la ciàma tut i sò amìg in un castèl. Chè la Fiona (Kristin Scott Thomas) la cunfésa a 'n Charles dimóndi śò ch'la gh'à sèmpar vlû bèṅ anc se lò al n gh'à mai dâ a mènt. In dal méntar a Gareth (Simon Callow), amìg fnòć ad Charlie, a gh vèṅ un cōlp séc. A 'l funeràł al sò muróś Matthew (John Hannah) al lèś na pueśìa ad W. H. Auden, Funeral Blues. Charles e Tom (James Fleet) i dascóran dla natùra d'l amōr.
Sénsa créd'r-ag tròp, adès 'l è 'l mumènt ad Charles 'd andàr a 'l altàr e 'l al fà cun l’Henrietta (Anna Chancellor), ch'la s pòrta adrē al scutmàj ad “ghigna ad chiûl” da i sò amìg. Fra gl'invidâ a gh'è anc la Carrie ch'la gh diś ch'in cal méntar la s éra divìśa da sò marè soquànt méś prima. Prima ch'la serimògna l'àppia inìsi, Charles al cònta incòsa a sò fradèl sōrd e mut David (David Bower). Davànti a 'l prēt, quànd chi lò al dmanda se qualchidòṅ al sàppia un quèl p'r a n far mia 'l matrimòni, David al dróa al linguàǵ di ségn par dir a sò fradèl 'd a n far minga 'l śbali ad spuśàr na dóna ch'al gh n vōl minga bèṅ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Antonio Mennonna
Antòni Mennonna el sò num cumplét l'era Antonio Rosario Mennonna, (Muro Lucano, pruìncia ad Putènsa, 27 de màgg 1906 - Muro Lucano, 6 de nuèmber 2009) l'è stai un Vèsc catòlic italiàn, el püsè vècc d’Italia e secùnd in tütt el mùnd, fin a la so mort.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Muro Lucano el 27 de màgg 1906, l'è stài urdinàd prèt el 12 agùst 1928.
L’è stài cunsacràd vesch de Muro Lucano el 13 de màrs 1955 da Papa Piu XII. In del 1962 l’è stài trasferìd a Nardò. El s’è ritiràd in del 1983.
Fin al dì d’la so mort l’è stai anca el prèt cun la püsèe lunga urdinasiòn de tütt el mund: 81 ann! L’è stài vesch sùta ben 9 Papi: da Piu X a Benedètt XVI.
Lìber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mons. Mennonna l’ha scritt ben 15 lìber. L’ültim l’è stài presentàd a Ruma, in Campidoglio, el 27 de màgg 2009, e el s’intìtula Dialoghi con i personaggi dell’antica Roma.


text:
29 08
Ol dé 29 de óst l'è 'l 241 ( 242 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 125 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de óst al è ul dí da pòost 241 ( 242 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 125 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1642 - Perpinyà (ol Rosselló): la sità, fí alura in mà di terços Castejà, a l'è ocüpada per i tröpe Fransese, daspus de quàter mes d'ases (guèra di Ranzadur).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Buch am Irchel
Buch am Irchel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 894 abitant.
El cumün de Buch am Irchel al se tröva a una altitüden de 534 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg am Irchel, Dättlikon, Dorf, Freienstein-Teufen, Neftenbach, Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Buch am Irchel l'è menziunaa la prima volta inturen al 1238 col nom de Buoch. In 1244 l'è staa menziunaa col nom de Bebinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Insema a Gräslikon, che l'è devegnüü part de Berg am Irchel in del 1855.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Buch am Irchel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Responsabladad
Malgrà che las autoritads dattan bain adatg che las infurmaziuns publitgadas sin questa pagina d'internet sajan correctas, na pon ellas surpigliar nagina responsabladad per la correctadad dal cuntegn, per l'exactadad, per l'actualitad, per l'autenticitad e per la cumplettezza da talas infurmaziuns.
Las autoritads federalas sa resalvan explicitamain il dretg da midar da tut temp e senza preavis parzialmain u entiramain il cuntegn da la pagina d'internet, d'al stizzar u da suspender temporarmain la publicaziun da quel.
Las autoritads federalas refusan tutta responsabladad per donns materials u immaterials chaschunads tras l'access a las infurmaziuns publitgadas u tras lur utilisaziun resp. nunutilisaziun, tras il maldiever da la colliaziun u tras disturbis tecnics. En spezial vegn er exclusa explicitamain la responsabladad per simpla negligientscha e per donns indirects.
Renviaments e links
Renviaments e links a paginas d'internet da terzas persunas na tutgan betg en il sectur da responsabladad da las autoritads federalas. L'access a questas paginas d'internet e lur utilisaziun han lieu sin agen ristg da l'utilisadra u da l'utilisader. Las autoritads federalas decleran explicitamain ch'ellas n'hajan nagina influenza sin la furma, sin il cuntegn e sin las purschidas da las paginas, a las qualas ellas renvieschan. Las infurmaziuns ed ils servetschs da questas paginas d'internet stattan cumplainamain en la responsabladad da lur auturas e da lur auturs.
Las autoritads federalas refusan tutta responsabladad per talas paginas d'internet.
Protecziun da datas
Sa basond sin l'artitgel 13 da la Constituziun federala svizra e sin las leschas davart la protecziun da datas ha mintga persuna il dretg che sia sfera privata vegnia protegida e che sias datas persunalas sajan protegidas cunter abus. Las autoritads participadas al portal dals privels da la natira observan questas disposiziuns.
Las datas persunalas vegnan tractadas en moda strictamain confidenziala e na vegnan ni vendidas ni dadas vinavant a terzas persunas.
En stretga collavuraziun cun noss hosting-providers ans stentain nus da proteger uschè bain sco pussaivel e cun tut ils meds las bancas da datas cunter intrusiuns externas, cunter perditas, cunter abus u cunter sfalsificaziuns.
Tar l'access a questa pagina d'internet na vegnan arcunadas naginas datas persunalas. Ils servers-web da noss hosting-providers registreschan mo datas d'utilisaziun betg persunalas che vegnan elavuradas per las autoritads federalas uschia, ch'ins po vesair trends, per uschia meglierar correspundentamain la purschida (logfiles). Per infurmaziuns supplementaras davart l'analisa-web vesair il chapitel qua sutvart. Las datas d'utilisaziun na vegnan betg colliadas cun datas persunalas.
In'excepziun exista, sch'ins contactescha voluntarmain las autoritads federalas. Cur che Vossa adressa dad e-mail vegn registrada, vegn quella messa en ina banca da datas separada che na stat en nagin connex cun ils logfiles anonims. Vus avais da tut temp la pussaivladad d'annullar Vossa registraziun.
Analisa-web
Questa pagina d'internet utilisescha Google Analytics, in servetsch d'analisa-web da Google Inc. ("Google"). Google Analytics sa serva d'uschenumnads "cookies", vul dir datotecas da text che vegnan arcunadas sin Voss computer per pussibilitar d'analisar co che Vus duvrais la pagina d'internet. Las infurmaziuns ch'il cookie generescha davart Vossa utilisaziun da la pagina d'internet (inclusiv l'adressa IP) vegnan transferidas ed arcunadas sin in server da Google en ils Stadis Unids da l'America. Google dovra questas infurmaziuns per evaluar l'utilisaziun da la pagina d'internet, per cumpilar rapports davart las activitads da la pagina d'internet per mauns dal gestiunari da la pagina sco er per prestar – per il gestiunari da la pagina – ulteriurs servetschs che stattan en connex cun l'utilisaziun da la pagina e cun l'utilisaziun da l'internet. Google po transmetter questas datas a terzas persunas, inclus il gestiunari da questa pagina d'internet, sch'i existan obligaziuns giuridicas en quest reguard u sche terzas persunas elavuran las datas per incumbensa da Google. L'adressa IP che Voss browser transmetta en il rom da Google Analytics, na vegn betg unida cun autras datas da Google.
L'anonimisaziun da l'adressa IP è activada sin il portal dals privels da la natira www.naturgefahren.ch, q.v.d. las adressas IP che Google Analytics sto logicamain transmetter al server da Google Analytics per ils visitaders dal portal dals privels da la natira, vegnan scursanidas automaticamain ed entaifer in temp fitg curt per las ultimas trais cifras.
Cun configurar Voss browser correspundentamain pudais Vus dentant impedir ch'il browser arcunia cookies; nus rendain dentant attent che Vus na pudais lura eventualmain betg utilisar tut las funcziuns da questa pagina d'internet. Ultra da quai pudais Vus impedir che Google registreschia ed elavuria las datas ch'il cookie generescha davart Vossa utilisaziun da la pagina d'internet (incl. Vossa adressa IP), tras quai che Vus chargiais giu ed installais in plugin per il browser sut il suandant link:
Add onn per il browser per deactivar Google Analytics
Tras l'utilisaziun da questa pagina d'internet declerais Vus explicitamain dad esser perencletg che Google tracta las datas, che vegnan generadas davart Vossa utilisaziun da la pagina d'internet, en la moda e maniera descritta e per l'intent numnà qua survart.
Copyright
Copyright: Autoritads federalas da la Confederaziun svizra, 2014.
Ils dretgs d'autur e tut ils auters dretgs en connex cun ils cuntegns, cun ils maletgs, cun las fotografias u cun autras datotecas sin las paginas da las autoritads federalas tutgan exclusivamain a quellas ubain als titulars che vegnan menziunads spezialmain. Per la reproducziun da mintga element dovri ordavant l'autorisaziun en scrit dals titulars dals dretgs d'autur.


text:
L'enviern datti savens accidents en il traffic sin via pervia da vias glischas, cunzunt sch'il vehichel n'ha betg si pneus d'enviern u sche la sveltezza n'è betg vegnida adattada a las relaziuns. Er pedunas e peduns pon sa blessar, sch'ellas ed els glischnan or p.ex. sin passapes schelads.
Tge èsi da far?
- Segirar il lieu da l'accident.
- Far in protocol da l'accident (incl. notizias davart il stadi da la via).
- Annunziar il donn.
- En cas da donns da persunas: prestar emprim agid, clamar la polizia e l'ambulanza.


text:
Armando Diaz
L'Armando Vittorio Diaz (Napoli, 1861 - Roma, 1928) l'è staa on militar e senador italian.
Militar de carriera, ai temp de la guerra cont i Turch del 1911 l'era colonnell e 'l conandava el reggiment de fanteria quell de 93.
Quand che l'è s'cioppada la Prima Guerra Mondial, l'era addett al comand supremm come capp di operazion. In del giugn del 1916 l'è staa promovuu a tenent general e l'ha ciappaa el comand de la division quella, e poeu del corp d'armada quell de 23.
In de la sera del vott de november del 1917, duranta la desfada de Caporett, l'è staa ciamaa a capo del statt maggior de l'esercit al post del general Luigi Cadorna. Ciappaa sù quell che 'l restava de l'esercit, l'ha organizzaa la resistenza in sul Mont Grappa e in sul Piav.
In del 1918 l'ha portaa l'esercit italian a la vittoria in de la Battalia de Vittorio Veneto, e l'ha poeu dettaa el famos Bollettin de la Vittoria, indove che 'l se diseva che i trupp austriegh s'eren retiraa in desordin denanz a l'esercit italian che 'l tirava innanz.
A la fin de la guerra el general Diaz l'è staa nominaa senador del re Vittori Emanuel III e, in del 1921, l'ha ricevuu el titol de Duga de la Vittoria; el Benito Mussolini l'ha faa vegnì minister de la guerra e, in del 1924, el gh'ha daa el titol de Maresciall d'Italia.


text: Ils nivels da privel 1 fin 5 èn vegnids fixads cuminaivlamain tras ils posts spezialisads federals per privels da la natira. Ils nivels da privel per ils differents privels da la natira descrivan stadis tant sco pussaivel sumegliants areguard la periclitaziun e las consequenzas per la societad. I n'è però betg pussaivel da cumparegliar directamain in cun l'auter ils singuls nivels dals differents privels da la natira. Explicaziuns detagliadas davart ils nivels da privel dals singuls privels da la natira chattais Vus en la colonna da navigaziun a sanestra sin questa pagina.


text:
Yosa Buson
Yosa Buson (1716, 25 ad Dicémbar dal 1784), nâ cuma Buson Taniguchi ma cgnusû anc sōl cuma Buson, 'l è stâ 'n puvéta e pitōr giapunéś. In dla sò vita 'l à fat 3.000 haiku a 'l incìrca, punénd-as cuma òṅ di quàtar più grand puvéta dal gènar, insém a Matsuo Bashō, Kobayashi Issa e Masaoka Shiki.
Biugrafìa
Taniguchi Buson al nas in dal vilàǵ ad Kema, in dla pruìnsa ad Settsu (adès Kema-chō, Miyakojima-ku in dla sità 'd Uśàka). A vint an al spatìna a Edo (Tokyo a 'l dè 'd incō) par studiàr pueśìi haikai cun al vèć mìstar Hayano Hajin. Quànd qvést chè al mōr, al s trasferìs in dla pruìnsa ad Shimo-Usa (ciamàda adès Prefetùra 'd Ibaraki) e, tgnénd a drē a gl'òpri dal sò ìdul Matsuo Bashō, al sa stablìs in di pòst salvàdag dal nòrd dl'ìśula 'd Honshu, in dua al famóś haijin 'l à tòlt ispirasiòṅ par la sò òpra Oku no Hosomichi.
I apùnt ad cal viàś chè i èṅ stâ publicâ in dal 1744, cun al nóm ad Buson.
Dòp avér girâ in soquàntt pòst dal Giapòṅ a quarànta-dū an al và a star a Kyōto, tacànd a firmàr-as cuma Yosa, a s pōl dar da 'l nóm dal vilàǵ in du l'éra nada sò màdar. Tri an dòp al sa spóśa e al gh'à na fiōla ciamàda Kuno.
In fiṅ ch'al scampa, al n s trasferìs piò da 'd là, tacànd a insgnàr pueśia in dla Sumiya. In dal 1770 al tōś al tìtul ad Yahantei, al scutmàj druâ da 'l sò mìstar Hayano.
Buson al mōr a ssant'òt an al dè ad Nadâl dal 1784. La sò tómba la s cata a Kyōto, a 'l Konpuku-ji.


text:
17 05
Ol dé 17 de magio l'è 'l 137 ( 138 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 229 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de magio al è ul dí da pòost 137 ( 138 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 229 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Vic (Osona): i vigatà s'i reüniss a la gesa de Sant Sebastià, a la paròchia de Santa Eulàlia de Riuprimer, con representanc di aliacc per prepará ol pat de Zénua (o pat di Vigatà), contra Felip V.
1940 - Segonda Guèra Mondiala: Zermania la al tö la sità de Brüssèl (Bèlzica).
2006 - Ol FC Barcelona al adagna la sò Segonda Champions: la partida se la zöga a Paris
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1845 - Folgueroles (Osona): Jacint Verdaguer, ol plö gran pueta Català de la Renassensa.
1952 - Cambrils (ol Baix Camp): Josep-Lluís Carod-Rovira, polítegh Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cama
Cama a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 529 abitant e una süperfiss de 15.06 km², e al se tröva a una altitüden de 366 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cama a l'è tacaa ai cumün de Dòss (IT-CO), Gurduna (IT-SO), Gron, Legia, Liv (IT-CO), Lostal, Verdabi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cama l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1219 col nomm de Camma.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Cama l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Iommla
Artéccol in dialatt bulgnais
Iommla (itagliàn Imola, rumagnòl Iomla) l'è 'na zitè d'l Emégglia-Rumagna int'la pruvénzia ed Bulåggna. L'à stra sé e nå 69.705 abitànt (2015).
Al sît ai éra bèli int'l etè antîga, e l'éra bèle abitè anch'prémma. I romàn fundénn 'na zitè nova e la ciaménn „Forum Cornelii“, dal nòmm ed Lucius Cornelius Sulla. Al nòmm ed Iòmmla significaré un quèl comm la zå, ch'l è da ricondusris a la bèla véssta ch'as pol avair dal culénni.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Burghêda
Artécol in dialèt arzân
Cun burghêda (borgata in italiân) a 's intènd un gróp ed cà dimòndi céch, in prâtica în sèimper pôchi cà, cun 'na cunuméia fâta insém a l'agricultûra[1]. Al significhêt ed la parôla l'é quêşi cumpâgn a l'inglèiş hamlet e al francèiş hameau[2]
In Itâlia
La burghêda in Itâlia, ânca se mìa bèin precişêda da 'na lèg, la rapreşèinta al valōr ménim ch' al vîn druvê per sgnêr un pôst abitê (ed mēno a gh' în sōl al cà sparpagnêdi); ind al dêr al nòm a i pôst ( strêdi, sitê, véi, piâsi e vìa acsé) l'é dal vôlti sgnêda cme località e an n' é quêşi mai sgnêda da un cartèl stradêl. Da pôch, "'burghêda" l'à ciapê ânca al significhêt ed gróp ed cà ed la periferéia ed la sitê, in môd particulêr dôp ch' în stêdi butêdi zò dal cà popolêri o int al tentatîv ed fêr di quartēr pió dignitōş[3]In Êlt Adige cun "burghêda" a 's intènd un cèinter abitê pió impurtânt dal Cmûn.
In Rumanéia
In Rumanéia i gróp ed pôchi cà în ciamê cătunuri (singulêr: cătun) e în cunsiderê da la lèg vilâg e més int al stèsi statéstichi. In sèimper sgnê da un cartèl e a fân pêrt 'd un Cmûn.
In Inghiltèra
In inghiltèra j hamlets în arcgnusû da la lèg e dichiarê da la Cēşa cme un vilâg o gróp ed cà sèinsa 'na cēşa e dòunca al fà pêrt ed la parôchia ed n'êter vilâg o 'd n' êtra sitadèina.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- ↑ G.Devoto; G.C.Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze, Le Monnier, 1971.
- ↑ H.J.de Blij, Geografia umana. Cultura, società, spazio, Bologna, Zanichelli, 1994.
(In la tradusiòun in italiân a vîn druvê, in môd e-şbaliê, "bōregh" invēci ed burghêda per tradór "hamlet").
- ↑ Giacomo Devoto; Gian Carlo Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze,
Le Monnier, 1971:"... tale è il caso delle borgate di Roma "
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Borgata trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Thörigen
Thörigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1023 abitant.
El cumün de Thörigen al se tröva a una altitüden de 483 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Bleienbach, Bollodingen, Herzogenbuchsee, Ochlenberg, Thunstetten.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Thörigen al Wikimedia Commons


text:
Gonten
Gonten a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 24.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1446 abitant.
El cumün de Gonten al se tröva a una altitüden de 902 meter sura al livel del mar.
In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün
Cuntegnüü
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Inturen al 1200 el paes l'eva ciamaa Gumbton, e chèsto nom el faa riferimènt a una pocia de àiva con tacàt una torbiera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Gonten l'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 con l'union de Gonten con le "rhodes" de Stechlenegg e Rinkenbach
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Appenzell Tourism
- Gonten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Comitënt y responsabl de düć i contignüs
L’ënt autonom Biblioteca provinziala „Dr. Friedrich Teßmann“, cun sënta tla strada A.-Diaz 8, 39100 Balsan, tla porsona dl presidënt „pro tempore“.
Conzet/webdesign/programaziun
Consisto GmbH, str. Brenner 28, I-39042 Porsenù, Südtirol / Talia
Tel. +39 0472 251616, Fax +39 0472 251617
e-mail: info@consisto.it
, Internet: www.consisto.it
Avertimënt sön Google Analytics
Pornanche al vëgn adorè sön chësta plata internet Google Analytics, n sorvisc de analisa de Google Inc. ("Google"), vëgnel salvè sön osc computer "cookies", files de test che pormët n'analisa de osta adoranza dla plata web.
Les informaziuns sön osta adoranza dla plata (cun laprò osta misciun IP) salvades ti cookies gnarà menades inant a n server Google ti Stać Unis y salvades inće dailò. Google adorarà chëstes informaziuns por analisé osta adoranza dla plata web, por cherié raporć sön chëstes ativitês por i manajadus y por podëi pité de plü sorvisc lià al’adoranza dla plata web y l’adoranza de internet.
Google podarà menè inant chëstes informaziuns inće a terzi sce al vëgn scrit dant dala dala lege o sce terzi elaborarà chisc dać sön domanda de Google. Te degügn caje ne coliarà Google osta misciun IP cun d’atri dać de Google. Sce i metëis les impostaziuns che va debojëgn tl browser podëise tignì fora l'istalaziun de cookies; i ves lasciun alsavëi che te chësc caje ne saràl eventualmënter nia poscibl da adorè daldöt dötes les funziuns dla plata web.
Sce i adorëis chësta plata web ves detlarëise a öna cun la elaboraziun di dać che é gnüs coiüs adöm sön os da Google aladô dla metoda y por les rajuns nominades dessura.


text:
Prugramadur
El prugramadur (o coder) a l'è chel che de mestè al scrif i prugrama software in d'un quaj lenguac de prugramassiun. De solit el nom del lenguac che'l prugramadur a l'è bun de duprà a l'è metüü prima del nom de la prufessiun in ingles (ad esempi Java Programmer). Quij che lauren cun lenguac per el web se ciamen Web Programmer.
Un prugramadur a l'è minga un desvilüpadur de software (software developer), un ingegner del software (software engineer), un infurmatech o un analista del software (software analyst).
La Ada Lovelace a l'è cunsiderada la prugramadris dela storia, perchè l'aveva desvilüpà un alguritem de dupral cunt un cumpiüter, la machina analitega del Charles Babbage in del utuber del 1842.


text:
Castellanza
Castellanza (in del dialett del sit: [kaste'lantsa]; scrivuu inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 295 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 2 072 ab./km².
El paes el se troeuva in la region de l'Alt Milanes, a la fin de la Vall Olòna e 'l confina con la Provincia de Milan (comun de Legnan e Rescaldina). Inoltra el gh'ha dò frazion, var a dì Castegnaa e Cassina Cagnoeula (che in Italian la se ciama Buon Gesù e che l'è spartida cont i comun de Olgiaa e de Busti Grand).
Castellanza inscì come la conossom numm l'è nassuda in del magg del 1869, dòpo l'union de quell comun chì con quell de Castegnaa. Castellanza la gh'ha el titol onorifich de città a partì del 1974.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castellanza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Jennifer Finnigan
La Jennifer Christina Finnigan l’è öna atrìce canadéza che l’è nasìda a Montréal, in Québec, ol 22 de agóst del 1979 e l'è cognusìda cóme la Bridget Forrester del Beautiful.
L’à lauràt sura de töt per la televisiù e l’à tacàt a laurà dal 1998 con di part picinìne picinìne in d’öna quach sèrie tv: The Mystery Files of Shelby Woo in del 1998, Big Wolf on Campus e Student Bodies in del 1999, Are You Afraid of the Dark? e Nikita in del 2000.
L’è cognusìda per i facc la Bridget Forrester in del Beautiful dal 2000 al 2004 e per ès istacia la Annabeth Chase in Close to Home dal 2005 al 2007.
Finìt ol Close to Home l’à lauràt ‘n d’öna quach püntada de The Dead Zone e ‘n del 2008 l’à recitàt per ol film Beethoven's Big Break, che l’è l’öltem de la série de film del Beethoven.
Sèmper in del 2008 l’à lauràt per ol Playing for Keeps che l’è ü CTV/Lifetime Original Movie cognusìt in Usa col nòm de What Color is Love?
L’à enzìt ün Emmy per la part de la Bridget Forrester.
L’à s’è spuzada a Mykonos, in Grécia con l’atùr Jonathan Silverman.


text:
Hockenheim
Hockenheim l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rhein-Neckar. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 34.84 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 20 874 abitàncc.
Hockenheim la se tróa a 'na altèsa de 102 méter sura 'l leèl del mar.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Póch delóns de la cità gh'è 'l circuito per gàre automobilìstiche ciamàt Hockenheimring, endèl qual se cór, 'ntra le ótre, le gàre del Gran Premio de Germania del Campiunàt Mondiàl de Formula 1.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Vergiaa
Vergiaa (nom ufizial in italian Vergiate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 8 814 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 21 km² e 'na densità de 420401 ab./km² abitant.
El paes el se troeuva in la zona occidental de la provincia, arent al Lagh de Comabbi e in del territori de l'Alt Milanes, minga lontan del Sever.
Oltra al center comunal a gh'è quatter frazion: Cimber, Corgen, Cuiron e Sesona.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vergiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scritta da: diaolin
in Poesie (Poesie vernacolari)
La pèl
L'era 'n dì de primavera col sol bas
che l'asiàven dai e dai da tut l'invern
con doi canti o 'n orazion tegnudi a mént
par far festa col vestì crompà al marcà
a smorzàrme qoel ensòni na matina
me desmisia la Tonézera a martèl
l'aria gréva a resentàr tuti i penséri
la 'ngremiva le mè gènt e tut taséva
e la ciòca la batéva 'l sò tormént
come 'l fùsia l'angonìa de tut la val
sol na lùm de dent 'n de i òci dei me amizi
co 'n pensér che giasegava a dar festìdi
l'ài sentuda pròpi 'ndòs, qoel dì, la nòt
come 'l fus na petenada che te sgrìfa
e negùn che ghe da a mént le tò parole
strozegadi 'n dei sò cruzi a séi ledràr
dré la gésia s'è 'mpontà le meridiane
come 'l tèmp fus sol qoel sgiànz che mai no vèn
e i zirési a domandarghe a 'l vènt rabiós
de fermarse a scoltàr cèt senza 'n susùr
qoela nòt de dent de mi scondu dré l'us
s'è smorzà qoel tòch de ciel mai palesà
scampà via da sot le man, desmentegà
lasà dent 'n de na reson mai desgartiàda
ai vist gènt 'la comunion senza far festa
a sgociarghe aqoa santèl dai òci mizi
e qoél vènt zidios fermarse 'n trà le fràone
tàser dolc le sò pasión fin che vèn nòt
m'è restà na spedalàda arènt na stéla
e qoel aria su la pèl che no è sol mèa.
Commenta
Composta domenica 2 maggio 2010


text:
Kika - Un corpo in prestito
Kika - Un corpo in prestito (Kika - Un còrp in prèst) 'l è 'n film dal 1993 ad Pedro Almodóvar, distribuî in Itâglia sōl al 19 ad Śnar dal 1995. Par cla pelìcula chè, l'atōra prutagunìsta Verónica Forqué l'à vins al Prèmi Goya al 1994.
In dal film Almodovar al strica 'l òć a dimóndi film śal cuma La fnèstra in sal curtìl, ’L òć ch'al masa, Ròs fónd, Tènebri e Blow-Up. Al stilìsta francéś Jean-Paul Gaultier 'l à disgnâ i custùm dla Victoria Abril.
Sunt
Nicholas (Peter Coyote), scritōr americàṅ in criśi, al tórna a Madrid in dua 'l à lasâ al fiàstar Ramón (Àlex Casanovas) dòp che sò mujér tri an prima la s éra tòlta la vita. Chi lò al viṿ cun la trucadōra Kika (Verónica Forqué), na dóna più granda 'd lò ch'la s fà jutàr in cà da na camaréra lèśbica, la Juana (Rossy de Palma).
Par mét'r in bisàca quèl, Nicholas al taca a lauràr cuma senegiadōr ad stòri ad serial killer par l’Andrea (Victoria Abril), dita la silfàda, ch'la pòrta avànti un prugràma televiśìṿ dal gènar "rusc". Un dè Pablo (Santiago Lajusticia) al fradèl stupradōr dla Juana, cun un pasâ 'd atōr pòran e péna gnû fóra ad parśòṅ, al và in dl'apartamènt dla Kika e 'l la viulénta. A riva lè anc l’Andrea par tōr śò incòsa p'r al sò prugràma ciamâ "Al pèś dla stmana".


text:
Fagaceae
Le Fagaceae Dumort., 1829 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài (arbüstìf) che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, e 'ndèla zòna mediterànea de l'Africa e 'ndèle do Amèriche; la mànca del töt envéce 'n Sibéria e 'ndel rèst de l'Africa. La famìa la ciàpa 'l nòm del fó (zèner Fagus). La famìa le furmàda de piö de 600 spéci de piànte reünìde en 7 zèner che però i è 'ntra le piànte che fùrma 'na bùna part dei bósc en Itàlia. Tra le spéci piö cunusìde gh'è 'l fó (Fagus sylvatica), la rùer (töt el zèner Quercus) e la castègna (Castanea sativa).
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa l'è stàda istitüìda de Dumortier 'ndèl 1829. De alùra l'atribusiù dei zèner principài l'è restàda piö o méno férma, co apéna 'na quac rituchì.
Segónt la clasificasiù de l'APG (agiurnàda al dezèmber del 2005) la famìa l'è furmàda de 7 zèner e e de piö de 600 spéci. Endèla lìsta gh'è mìa dét el zèner Nothofagus, perchè, endèi agn '60, divèrsi stüdius i preferés mitìl endèna famìa de per sò cönt, le Nothofagaceae.
La famìa isé la sarès furmàda de dò sotafamìe:
- le Quercoideae con dét i zèner:
- Castanea, (la castègna)
- Castanopsis
- Chrysolepis
- Lithocarpus
- Quercus, (le rùer, che de per lùre i è zà 'na metà de le spéci de la famìa)
- Trigonobalanus, (zèner troàt apéna 'ntùren al 1970)
- le Fagoideae có apéna 'n zèner:
- Fagus, (el fó).


text:
Grosshöchstetten
Grosshöchstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3281 abitant.
El cumün de Grosshöchstetten al se tröva a una altitüden de 745 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni, Biglen, Konolfingen, Mirchel, Oberthal, Schlosswil, Zäziwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grosshöchstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1146 col nom de Svollenköch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Grosshöchstetten al Wikimedia Commons
- ↑ Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Kaiserstuhl (AG)
Kaiserstuhl a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 123 abitant e una süperfiss de 0.32 km², e al se tröva a una altitüden de 347 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaiserstuhl a l'è tacaa ai cumün de Fisibach, Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Weiach (ZH).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaiserstuhl in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Catania
Catania, l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, piö o méno a mèsa strada tra Siracüsa/Capo Passero e Mesina/Capo Peloro. L'è pò a mésa strada tra 'l Etna e la Piana de Catania.
La sità l'è pò 'n de la Piana de Catania öna di dò piö 'mportante pianüre de la Sicilia 'nsèma a la Piana de Gela 'n pruinsa de Caltanisèta.
La se tróa pò ach a i pé del Etna che l'è ol vülcà piö ólt de töta l'Eüropa e pròpe per chèsto la sita l'è stacia piö ólte scancelada vià da i erusiù del vülcà, la piö bröta de töte in del 1669 e da i teremòcc, i piö disastrùs in del 1169 e 'n del 1693.
La sità ègia l'è dientada, 'nsèma a sèt cümü de la Al de Noto, partimòne de l'Ümanità de l'Unesco in del 2002.
A Catania gh'è l'areopòrt de Catania - Fontanarossa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
26 05
Ol dé 26 de magio l'è 'l 146 ( 147 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 220 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de magio al è ul dí da pòost 146 ( 147 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 220 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1706 - Xàtiva (la Costera): ol maressal de camp Joan Baptista Basset i Ramos al líbera la sità, ocüpada per i filipis·c (guèra de Sücessiú).
1963 - Mallorca: s'al sélebra ol compiment del "Diccionari Català-Valencià-Balear".
2003 - Macka (Trabzon, Türchia): ghe i mör 62 militaars Spagnöj al fracassá-ss del aviú Iàkovlev 42 Ucraines col che i torna· del Afganistan. L'errònia identificassiú posteriura di cadàver la portarà ün important scàndol polítegh.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Ness John Cockcroft (Premi Nobel 1951): físegh Britànegh che va dividí l'àtom artifissialament per la pröma ölta.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Vacarisses, a la comarca del Valès Occidental
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Altstätten
Altstätten a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 39.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 10985 abitant.
El cumün de Altstätten al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eichberg, Feldkirch (AT-8), Gais (AR), Marbach, Oberegg (AI), Oberriet, Ruggell (LI), Rüte (AI), Rüthi, Sennwald e Trogen (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Altstätten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Altstätten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Araa
L' araa, cognossuu anca 'me raa, aradell, arader (cont i variant aradro, aradra, arator e arater), quadria, piò, (o plò, piov), pertegaa o sciloria, sloria (quell araa cont domà vuna de oregg inscambi de duu), l'è on arnes doperaa in de l'agricoltura in del smoeuv la terra e pareggiàlla per la somna.
In di temp antigh, prima che 'l fudess staa inventaa, se doperava on picch traa innanz de boeu o de omen.
El serviss per quattà sgiò la terra giamò doperada in de la stagion passada, per soffegà la gremegna e preparà la terra per la noeuva somna.
El termen piò a l'è doperaa anca 'me unidaa de mesura.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm araa e i derivaa (aradell ecc.) l'è compagn de l'ispagnoeu e portoghes arado, del catalan arada e de l'italian antigh arato, e 'l vegn del latin arātrum (compagn del grech árotron e del galles aradr e 'l nors antigh arðr).
La parolla piò (doperada soratutt in de la Lombardia oriental, ma anca in d'on quai cantonin del Tesin, in del Mantovan, in Emilia e in del Trentin[1] cont ona quai variant fonetega, compagn de plò) invceci l'è de origen germanega: la vegnariss del germanegh *PLOG(O), del qual vegnen foeura el todesch antigh pfluoh[2] e l'ingles antigh plog, ploh [3]. In di lengov modern l'è compagn del todesch pflug, de l'ingles plow o plough, del danes plov, islandes plógur, lussemburghes plou, bass todesch ploog, olandes ploeg, norveges e svedes plog, scots pleuch. El medemm termen germanegh l'è poeu rivaa in di lengov slav (ma anca al romen) plug, pług o pluh, in del lituan plūgas e, travers i idioma retegh e alpin, fignanca al Latin medieval plovus[4], ploum[5] o plovum[6].
El termen sciloria l'è compagn del piemontes slòira, che forsi el ven giò del francon sikiloria, che 'l voeur dì "folcc"[7].
El nomm quadria l'è doperaa a Bormi e a Pos'ciav e 'l vegn giò del latin quadriga, che 'l voeur dì anca "araa". L'è compagn del ladin cadria, che 'l gh'ha semper l'istess significaa.
Infin, arater, doperaa in del lodesan, l'è on italianismo (cf. it. aratro).
Anca el termen piò 'me unidaa de mesura l'è de origen germanega: el plog, o ploh l'era 'l tocch de terra ch'on giov de boeu 'l feva cunt de arà in d'on dì.
I part de l'araa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'araa l'è faa su de vari part:
- El timon (o timonscina)
- El burett (o gambin, gambiroeu, stomegh):
- El dental
- El manegh (o streva, manett):
- L'oreggia
- El colter (o coltra, cortella o cortell de l'araa, contell, tajador)
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ dialettando.com
- ↑ duden.de
- ↑ etymonline.com
- ↑ etymonline.com
- ↑ Du Cange, Glossarium mediae et infimae latinatis.
- ↑ The Oxford Dictionary of English Etimology, Oxford, Clarendon Press, 1966.
- ↑ monferrato.it


text:
Ils posts spezialisads federals per privels da la natira mettan a disposiziun gratuitamain ils avertiments uffizials da privels da la natira per Vossa pagina d'internet.
Gidai ils posts spezialisads federals per privels da la natira ad avertir la populaziun svizra davart privels da la natira.
Proceder
Per che la charta d'avertiment (grondezza: 165 x 110 pixels) vegnia publitgada sin Vossa pagina d'internet, recumandain nus da proceder sco suonda:
Copiai il code HTML qua sutvart ed integrai quel senza midadas en Vossa pagina d'internet. Uschia vegn adina publitgada la charta d'avertiment actuala dals posts spezialisads federals per privels da la natira sin Vossa pagina d'internet.


text:
Gujana Francesa
La Gujana Francesa (dumà Guyane in frances) la fa part del America del Süd e a l'è una Regiun d'Ultramar e, a l'istess temp, un Dipartiment d'Ultramar de la Francia.
La cunfina cunt el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Cajena.
La gh'ha una süperfiss de 86.504 km² e una pupulaziun de quas 190.000 abitant.
A Kourou a gh'è del 1964, el Centre Spatial Guyanais (Center Spazial de la Gujana).
L'Agenzia Spaziala Eurupea (ESA) la fà partì i sò mìssil Ariane a Kourou.


text:
Bülciagh
Bülciagh o Bilciagh (nom ufizial in italian Bulciago in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch. Al gh'hà 2 887 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,1 km² e ona densità de 931 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bülciagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Guadalajara (Jalisco)
Guadalajara a l'è una cità del Messich center-ucidental e capital del stat de Jalisco. La se tröa a 1561 meter sura el nivel del mar e la gh'ha 3.600.940 abitant (2005), per una densità de 8.761 abitant per chilometer quadraa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guadalajara l'ha fundada el 14 de febrar del 1542 el Cristóbal de Oñate in de la val de l'Atemajac.
Origin del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume alter cità de l'America latina anca Guadalajara l'ha ciapaa el nom d'induè che'l vegniva el sò fundadur. Guadajalara al vegn de l'arab wad al-hid-jara (fiüm che'l scur in mez ai prei).


text:
Pietro Badoglio
Pèder Badoglio (Grazzano Badoglio 1871-1956) l'è staa on general e òmm politich talian.
Dòpo de la prima guerra mondial l'è staa nominaa al comand del stat magior de l'esercit. Del 1925 al 1940 l'è staa al comand del stat magior general; in del menter nel 1926 l'era nominaa 'Maresciall de Italia' e in del 1936, a la fin de la guèra de Etiopia quand che l'era entraa per prim in de la capital nemisa Addis Abeba, anca vicerè de Etiopia. El 25 de luj del 1943 l'haa formaa el prim govèrno dòpo de la caduda del Mussolini per tentà de salvà la monarchia. El 8 de setember el se rendeva aj leaa e el rimaneva al comand del govèrno finna a la liberazion de Ròma in del giugn del 1944.


text:
Raphus cucullatus
Ol Raphus cucullatus, cognusìt col nòm vulgàr de Dodo, l’è öna spéce animàl che al dé de ‘ncö la gh’è piö, de fati ‘l Dodo l’è estìnt.
Ol Dodo l’éra ün ozèl che l’ se troàa apéna sö l’ìzola Maurisius ‘n del ucèan indià, l’éra grant compàgn de ü pulì, col bèch gròss, lónch e a rampì, ma suradetöt l’ gh’ìa dò alète picinìne picinìne e pròpe per chèsta resù l’éra mia bù de gulà.
Quando che sö l’ìzola Maurisius i è riàcc i navigadùr e i marinér eüropéi i à tacàt a dàga la càsa a i Dodo per maiài e per lur l’è stai bèl fà copài fò, dezà che i Dodo i éra gròs, lèncc e i pudìa mia gulà.
Chi póch Dodi che i è mia stai copài fò da i òmegn i è stai copài fò da i cà e da i ciù (porsèi) che i òmegn i s'éra portài dré sö l’ìzola e che pò i è dientàcc saàdech. Isè l’öltem Dodo l’è mórt in del 1680 e al dé de ‘ncö ghe rèsta dóma öna crapa de Dòdo conservàda a Copenaghen e ü pé de Dodo conservàt a Londra.
Se pènsa che pò 'l Mylodon darwini l'abie facc la stèsa fì del Dodo.


text:
Zimbabwe
El Zimbabwe (ex Rhodesia) a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Botswana, al Zambia e al Muzambich.
La capital a l'è Harare.
Al gh'ha una süperfiss de 390.757 km² e una pupulaziun de pressapoch 13 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Zimbabwe a l'è staa un pussediment de la British South African Company del Cecil Rhodes del 1888 al 1922 e del Regn Unii (cunt el nom de Rhodesia del Süd) fina al 1965, quand che i culòn bianch hann pruclamaa l'indipendenza del paes cunt el nom de Rhodesia, cunt un sistema de apartheid cundanaa di Naziun Ünii.
Dopu un poo de agn de lota, in del 1980 a l'è staa fundaa un guèrn de transiziun e'l növ paes l'ha ciapaa el nom de Zimbabwe. In di agn del guern del Robert Mugabe la minuranza bianca a l'è 'dree lassà un poo a la völta el paes per i repressiun guvernativ.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Zimbabwe (nòm ofissial: Republic of Zimbabwe) a l'é na repüblica presidenzial.
El president a l'è el Robert Mugabe (del 1987).


text:
Buch (SH)
Buch a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 316 abitant e una süperfiss de 3.80 km², e al se tröva a una altitüden de 416 meter sura al livel del mar.
El cumün de Buch a l'è tacaa ai cumün de Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Ramsen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Buch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Buch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Rhamnaceae
Le Rhamnaceae, i è 'na famìa botànica de l'ùrden de le Rosales. Se tràta de àlber o arbùsti, àle ólte rampicànte per mès dei spì.
Le fòie i è sèmpe, de spès altèrne, de rar opòste, condèle stìpole càduche (che cröda) o trasfurmàde 'n spì; i fiùr i è inconspìcui (mìa tat apariscèncc), ermafrudìcc o unisesuài (piànte diòiche o polìgine), pentàmere o tetràmere, diclamidàde o monoclamidàde, co l'ovàre súpero o ínfero, condèn óvulo per ògna lóculo. Enfiurescènse en gratèle o glomèruli. I fröcc de sòlit i è dèle drùpe carnùze o nus.
La famìa l'è furmàde de presapóc 6.000 spéci cosmopolìte, le piö tàte dei paés calcc e temperàcc.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tribù Bathiorhamneae
- Tribù Doerpfeldieae
- Tribù Maesopsideae
- Tribù Paliurieae
- Tribù Rhamneae
- Tribù Ventilagineae
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ziziphaceae


text:
Lungubard
I Longobarcc (Langobardi in latín, Langbärte in germanich antìch) i era 'n pòpol germanich che per divèrsi sècoi el s'è spostàt come 'n pòpol nòmade e 'ndèl cors de le sò migrasiù el s'è spostàt de le valàde del fiüm Elba 'nfina a la penìzola italiàna. Del 568, guidàcc del sò re Albuì, i s'è stabilìcc 'n Italia, endoche i g'ha fondàt en régn indipendènt, che pò 'l s'è slargàt fò 'nfìna a ocupàla quàze tota. El Regn Longobart l'è pò stat cunquistàt de Carlo Magn (endèl 774) che 'l g'ha ciapàt isé 'l tìtol de Re dei Franchi e dei Longobàrcc, e piö tàrde el sò teretóre l'è nit a fà part del imper carolìngio.
Cuntegnüü
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobàrcc i ìa cunusìcc dei Romàni zamò 'n época antìca: endel'an 98 dòpo del Signùr, el stòrich Tàcito el i a lüminàa zabèlia endèna sò òpera söi Germani, "Germania", ma i restarà amò per dei sècoi endel'ómbra e la sò stória amò 'ndèl sècol V l'ìa mal cunusìda. El pòpol dei Longobàrcc el partècipa mìa a le 'nvaziù e a le migrasiù barbàriche dei sècoi IV e V.
La sò tradisiù oràl tàrda (l’"Origo Gentis Langobardorum") la descrìf come i Longobàrcc i g'hape lasàt la Scandinàvia, sóta la guìda de du càpi fredèi, Ibor et Agio, e come i se sàpe stabilìcc endel'Europa centràla. La dà 'na spiegasiù de l'etimulugìa del sò nòm, cioè i «Longhe-Bàrbe»: chèsto nòm el sarès stat dat de Odino a la tribù picinìna dei Winilli (che völ dì «Gueriéri»), dòpo che le fómne de chèsta tribù le s'ìa taiàde i caèi e le i ìa dopràcc per fas sö de le bàrbe postése; el trüch, sügerìt de Freia, el gh'ìa l'obietìf de fà somèa l'ezèrcit dei Longobàrcc piö nömerùs endèn momènt che i éra envadìcc dei Vàndali, piö nömerùs de lur. I Longobàrcc i se cunsideràa i preferìcc de Odino.
L'òpera la g'ha per modèl la stória de la migrasiù dei Goti (discriìda del stòrich Giordàno) e fórse apò de la stória de la migrasiù dei Angli, dei Juti e dei Sàssoni vers l'ìzola de Bretàgna riportàda endèla "Crònaca anglo-sàsone". Adognimòdo, el caràter mitològich de la tradisiù longobàrda la òbliga a cunsiderà l'ipòtezi de l'urìgin scandìnava e l'etimulugìa prupunìda con circuspesiù.
Migrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl prim sècol dòpo del Signur, i Longobàrcc i s'ìa stansiàcc dré al córs süperiùr de l'Elba 'ndóche i s'è confrontàcc co l'Imperdùr Romàno Tibério. El sècol dòpo, i s'ìa spostàcc söl córs medià del Danùbio e 'ndèl an 167, i è prezèncc en Panònia 'ndóche i rèsta per divèrsi sècoi. Envèrs la fì del sècol V, i oté 'n chèsta regiù en tratàt de l'imperadùr Giüstinià, che 'l i a 'nquàdra come foederati de Róma. Divèrsi gueriér longobàrcc i sèrf a pàrter de l'an 551 come mersenàre endèla penìzola italiana cutra i Ostrogòti.
'Na ólta riàcc en Panònia, i atàca 'l régn dei Éruli 'nvèrs el 505 e dòpo i òcupa la pruvìncia romàna de Panònia Prìma (fórse entùren al 527) e dòpo la Panònia Segónda a pàrter del 547. I lìga aleànsa 'nsèma ai Avar, en pòpol de le stèpe öltem riàt endèla regiù. I bat i Gèpidi che i gh'ìa 'n mìra de slargà fò i cunfi del sò régn (presapóch 567). 'Na part dei Gepidi i se önés ai Longobàrcc e i se möf ensèma vèrs l'Itàlia endóche i consèrva per en pó de tép le sò légi. A cumincià de le metà del sècol VI, par che sèrte Longobàrcc i se convertése al Critianézem e al stès tép, i vé tocàcc del arianìsmo (fórse 'nflöensàcc dei Ostrogoti?). En ògna càzo, la gran magiurànsa dei Longobàrcc l'è amò pagàna.
A stà a chèl che le cönta le fóncc, el sò rè Albuì el fà 'n acòrdo col khagan dei avàr: per duzènt agn, i Longobàrcc i pöl turnà 'n Panònia e ìga amò 'l sò teretóre. Il Longobàrcc isé, compagnàcc dei Gépidi, ma apò a de bànde de Sàsoni, Eruli e apò dei Avari[1]., i se mèt alùra en màrcia per l'Itàlia endóche la destrüsiù del regn de Teudorìch la gh'ìa creàt en vöt de potére: quàze 25 agn de guère entra i Bizantì e i Ostrogoti le gh'ìa portàt l'Itàlia 'n ruìna e la recunquìsta de Giüstinià la s'è demustràda fiàca.
Invaziù de l'Itàlia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jörg Jarnut, e 'nsèma a lü 'na bùna part dei autùr, i stéma che la cunsistènsa 'n nömer dei pòpoi en migrasiù 'ntra sènto e i sentosinquantamìla 'ntra gueriér, fómne e mìa-combatèncc[2]; ma gh'è mìa l'acórde generàl söl nömer[3].
La rezistènsa dei bizantì l'è stàda fiàca; i mutìf de chèsta rezistènsa dèbola l'è amò ogèt de discusiù 'ntra i stòrich[4]. A chèl'época là la cunsistènsa nömèrica de la popolasiù l'ìa al mìnim stòrich , dòpo le destrüsiù de la guèra gòtica[4]; en piö i Bizantì, che dòpo la réza de Teia, l'öltem dei rè Ostrogoti, i gh'ìa ritiràt le fórse piö bùne e i comandàncc piö brài[4] de l'Itàlia perchè i éra 'mpegnàcc al stès tép apò a cutra i Avari e i Persià, i s'è difindìcc apéna 'ndèle cità grànde e furtificàde[2]. I Ostrogoti che gh'ìa restàt en Italia se pènsa che i g'hape mìa upunìt 'na gran rezistensa, perché i vidìa 'ndei Longobàrcc dei Germani compàgn de lur.[4]
La prìma cità a éser ciapàda de Albuì l'è stàda Cividale del Friuli (alùra "Forum Iulii"); e pò dòpo giöna dré a l'ótra i g'ha cunquistàt Aquileia, Vicènsa, Verùna e quase töte le ótre cità de l'Italia nordorientala[5].
Endèl setèmber del 569 i Longobàrcc i s'è 'mpadrunìcc de Milà e Lucca e 'ndel 572, dopo de tré agn de asédio, i g'ha ciapàt apò a Pavia; Albuì el fà deentà chest'öltema la sò capitàl[6].
Endèi agn che gh'è ignìt dòpo i Longobarcc i è nacc en nacc co la cunquìsta de l'Italia e i è nacc zó dré a la penìzola 'nfìna a la Bàsa Itàlia, 'ndóche Faroaldo e Zottone i g'ha ciapàt el contròl dei Apenìni centrài e meridiunài, e i è deentàcc isé i prim dùchi de Spoleto e Benevento[7]. I Bizantì i g'ha mantignìt 'na part de le zòne de còsta de l'Italia cuntinentàla: l'Ezarcàt (la Romagna, co la sò capitàl Ravenna), la Pentapoli (coi teretóre de còsta de le sich cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini) e 'na gran part del Làsio (inclüza Roma) e de l’Italia meridiunàla (le cità de la còsta de la campània (fa che Salerno), la Puglia e la Calabria)[8].
En prensépe la duminasiù logobàrda l'ìa düra fés, co l'edèa de sachegià e cunquistà: 'n ategiamènt diferènt de chèl dei bàrbari foederàcc, che gh'ìa ìt piö tat tép per sorbéser la 'nflöènsa latìna[4]. Però, zabèlia 'nvèrs la fì del sècol VI, el comportamènt dei Longobàrcc el s'ìa fat méno dür[9], pò a per vìa del procès de conversiù de l'arianesimo al crédo de la céza de Roma[10].
Régn longobàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fondasiù del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co l'invaziù dei Longobàrcc, l'Italia la s'è troàda a éser spartìda 'ntra chèsti e i Bizantì, conde cunfì che 'ndèl córs del tép i è cambiàcc de spès. I nöf riàcc i s'è stabilìcc 'ntra la Langobardia Maior (l'Itàlia setentriunàla e 'l Dücat de Tuscia) e la Langobardia Minor (i dücàcc de Spoleto e Benevento endèl'Itàlia centro-meridiunala), e 'nvéce la tèra restàda sóta 'l contròl bizantì ("Romània") la gh'ìa come cèntro de gravità l'Ezarcàt de Ravenna. Dòpo 'l dücàt del Friuli, creàt endèl an 569 del re Albuì stès, i óter dücàcc i è stàcc creàcc en chèle che i éra le cità piö 'mportànte dei teretóre cunquistàcc: la sulusiù l'è stàda sügerìda de ezigènse suradetöt militàr (i dùchi i éra prim de töt dei comandàncc), ma isé gh'è stat apò bötàt la somésa de la debolèsa strütüràla del potére centràl longobàrt[11]. Endèl 572, dopo che i gh'ìa cunquistàt Pavìa e che i l'ìa fàda deentà la capitàl del régn, Albuì l'è stat vìtima de 'na tràma organizàda a Verùna de sò moér Rosmunda e de quach óter gueriér [12].
Sècol VI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Piö tàrde, endèl stès an, i duchi i g'ha mitìt sö come re Clefi. Chèsto 'l g'ha slargàt fò amò 'n pó i cunfì del régn: el g'ha finìt de cunquistà la Tuscia, e 'l g'ha pröàt a nà 'n nacc co la pulìtica de Albuì, e per chèsto 'l g'ha fat fò la ècia aristocrasìa latìna per guadegnà tère e patremóne. Clefi el vegnarà copàt, fórse sö instigasiù dei Bizantì, endèl 574[13]. A chèsto pont i dùchi i g'ha dicidìt de fà sènsa numinà 'n óter re e per des àgn ognü 'l g'ha regnàt sènsa rindìga cönt a nisü endèi sò dücàcc[14].
Endel 584 i duchi, denacc al bezògn de ìga 'na monarchìa bèla gaiàrda e centralizàda per püdì tignìga bòta a la presiù dei Franchi e dei Bizantì, i g'ha 'ncurunàt Autari come sò re e i g'ha consegnàt la metà dei sò patremóne[15][16].
Isé Autari el g'ha reorganizàt i Longobàrcc e e la sò prezènsa stàbil 'n Italia. El g'ha ciapàt el tìtol de Flavius, col qual el fàa cönt de proclamàs apò a protetùr de töcc i romà[15]. Endèl 585 el g'ha casàt endré, endel Piemont del dé d'encö, i Franchi e 'l g'ha ubligàt i i Bizantì a domandà, per la prima ólta, 'na trégua. Endel 590 el g'ha töt come moér la principèsa de Baviera Teodolinda, de sànch letingio, 'na cazàda longobàrda prestigiùza.
Autari l'è endèl cors de chèl stès 590 e a ciapà 'l sò pòst gh'è stat ciamàt e duca de Türì, Agilulfo, che póch dòpo el töarà come moér la stèsa Teodolinda; a catàl fò come spus e re, a stà a la legènda, l'è stàda lé stèsa[17]. La 'nflöènsa de la regina sö la pulìtica de Agilulfo l'è stàda 'mportànta e le deciziù piö gròse se pènsa che le sàpe stàde ciapàde de töcc du 'nsèma[18].
Agilulfo e Teodolinda i g'ha garantìt i cunfì del régn per mès de tratàcc de pàce coi Franchi e coi Avar; le trégue coi Bizantì, 'nvece, i è stàde sistematicamènt violàde e i des agn enfìna al 603 i è stàcc segnàcc de de 'n ótra espansiù dei Longobàrcc. Al nord Agilulfo el g'ha ocupàt, 'ntra le ótre cità, apò a Parma, Piacènsa, Pàdova, Monselice, Este, Cremùna e Màntoa, entàt che al sud i duchi de Spoleto e Benevento i slargàa pò a lur i sò posedimèncc[19].
El rinforsàs dei potéri atribüìcc al re, ambiàt là del Autari prima e del Agilulfo dòpo el g'ha segnàt apò 'l pasàgio a 'na concesiù teritoriàla nöa bazàda sö 'na diviziù stàbil del régn en dücàcc. Ogna dücàt l'ìa comandàt e aministràt de 'n duca, che l'ìa mìa piö apéna 'l càpo de 'na fara, ma apò a 'n funsiunàre del re, al quàl gh'ìa afidacc dei potéri püblich e che l'ìa aidiàt de funsiunàre minur (i skuldheis e i gastàldi). Con chèsta maniéra nöa de organizàs, el Regn Longobàrt el cuminciàa a cambià caraterìstica: de 'na ocupasiù militar a 'n Stat[18]. La 'ncluziù de le zécc scunfigìde (i Romànich) l'ìa 'na tàpa inevitàbil e l'Agilulfo el g'ha ciapàt dele deciziù simbòliche che miràa a fàga ciapà crèdet endèla popolasiù latìna: per ezèmpe, el s'è definìt Gratia Dei rex totius Italiae ("Per gràsia del Signùr, re de l'Italia 'ntréga") e mìa piö apéna Rex Langobardorum ("Re dei Longobàrcc")[20]. L'è 'n chèsta diresiù che se pöl lèzer la presiù — fàda suradetöt de la regìna Teodolinda, che la gh'ìa 'n rapórt epistolar col papa Gregorio Magno stès[21] — per fà convertéser i Longobàrcc al Catolicézimo, che 'nfìna a chèl momènt là i ìa amò perlopiö pagàni o ariàni, e per la recumpuzisiù del Scisma tricapitulì[19]. Pàol Diàcon endèla sò òpera l'ezàlta el leèl de sigürèsa al quàl s'ìa riàcc, dòpo le baraónde de l'invaziù e dòpo 'l perìot dei duchi, sóta 'l régn de Autari e Teodolinda:
Sècol VII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che gh'è mort l'Agilulfo, endel 616, el trono l'è pasàt a sö fiöl amò zùen Adaloaldo. Teodolinda, che la g'ha fàt de regidùra la g'ha tignìt en mà 'l potéra apò a dòpo che 'l fiöl l'è dientàt magiorène e l'è nàda 'n nacc co la sò pulìtica filo-catòlica e de pacificasiù coi Bizantì, che però l'è nàda a finì de creà malcontét 'ntra i óter nòbii Longobàrcc; el cunflìt l'è s•ciopàt endèl 624 capegiàt de Arioaldo, el zèner de Teodolìnda, che 'ndèl 625 el rìa a destetöéser Adaloaldo e aciapà 'l sò pòst[22][23]. Chèsto "cùlpo de Stat" el g'ha dirvìt 'na stagiù de béghe 'ntra le dò componèncc religiùze de magiurànsa, dedré de le quài se scundìa l'upuzisiù 'ntra chèi che sustignìa la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e de integrasiù coi "Romànich" e chèi che ülìa 'na pulìtica piö agresìva e de espansiù (i nòbii arià)[23]. El régn de Arioaldo l'è stat distürbàt de töte chèste béghe intèrne e de minàce estèrne.
Endel 636 el pòst del Arioaldo l'è stat ciapàt de l'ariàno Rotari, duca de Brèsa[24], che 'l g'ha regnàt enfìna al 652 e cunquistàt quàze töta l'Italia setentriunàla, el g'ha ucupàt Oderzo e la Ligüria e finìt de cunquistà l'Emilia dopo ìga insìt endela batàia del Scultenna endel 643.[25]. La sò memória l'è ligàda suradetöt al sò famùs Edìt, prumulgàt el stès an e che 'l cudificàa le norme germaniche, ma 'l dirvìa la pórta apò a nuità 'mportànte (compagn de la sustitusiù de la faida col guidrigildo)[26].
Endel 653, col Ariperto I, gh'è turnàt a ciapà 'l tròno la dinastìa bavaréza, sègn de 'na fórsa ritroàda de la fasiù catòlica a despèt de chèla ariàna[27]. Ariperto el s'è mitìt en móstra per la represiù cùtra l'arianézimo; a la sò mórt (661) el g'ha spartìt el régn 'ntra i sò du fiöi, Pertarito e Godeperto. La spartisiù però l'è nàda sübet en crìzi: 'ntra i du fredèi s'è ambiàt fò 'na béga che g'ha ciapàt dét apò a 'l dùca de Benevento, Grimoaldo, che 'l g'ha ciapàt l'ocaziù per caàs de tùren töcc du i fredèi e otègner la 'nvestidüra dei nòbii longobàrcc. Grimoaldo el g'ha favurìt l'òpera de 'ntegraiù 'ntra le dò componèncc del régn e 'l g'ha ezercitàt el sò potére conden apienèsa che 'nfìna alùra la s'ìa mai vésta 'ndèi sò predecesùr[28].
Quan che gh'è nìt a mörer pò a 'l Grimoaldo, endèl 671, Pertarito l'è riturnàt en Italia e 'l g'ha portàt en nacc 'na pulìtica en lìnea con chèla de la sò dinastìa. El g'ha utignìt la pace oi Bizantì e 'l g'ha smorsàt zó 'na prima ribeliù del duca de Trènt, Alachis[29], che però el g'ha tentàt amò 'n ólta de ribelàs, el g'ha coalizàt i upuzidùr de la pulìrica filo-catòlica[30], a la mórte del Pertarito, endel 688. Sò fiöl Cuniperto che 'l gh'ìa ciapàt el sò pòst endel 689 l'è riàt a tignìga có a chesta ótra ribeliù, e 'l g'ha copàt Alachis endela batàia de Coronate[31]. La crìzi l'ìa 'l rezültàt de la divergènsa che cuntrapunìa de dò regiù de la Langobardia Maior: de 'na bànda le regiù ucidentàle ("Neustria"), ligàde ai re de la dinastìa bavaréza, filo-catòliche e sostenidùre de la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e Roma; de l'ótra le regiù orientàle ("Austria"), che se rasegnàa mìa a che se 'ndebulìes el caratèr de gueriér del sò pòpol[30].
Sècol VIII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo la mórt de Cuniperto, endèl 700, s'è ambiàt fò 'n ótra béga per la söcesiù. Dòpo divèrse batàie, ribeliù, regènse che s'è mai stabilizàt, endèl 702 Ariperto II el rìa a bàter Ansprando e Rotarit, che i ghe se upunìa, e isé 'l pöl turnà a dedicàs a 'na pulìtica de pacificasiù. Endel 712 Ansprando, rientràt de l'ezìlio al qual l'ìa stat ubligàt, el g'ha sbatit zó Ariperto, ma pò l'è mórt apéna dòpo de tré més de régn.
Söl tròno alùra gh'è nat sö Liutprando, fiöl de Ansprando zamò asociàt al potére; el sò régn el sarà 'l piö lónch de töcc chèi dei rè longobàrcc en Italia, che sóta de lü i g'ha tocàt el pónt piö alt de la sò evulusiù stòrica[32]. El sò pòpol el ghe recunusìa coràgio, valur militàr e öcc pulìtich, ma a chèsti valùr tìpich de la tradisiù germànica, Liutprando — che oramài el regnàa sùra 'na nasiù en magiurànsa catòlica — el g'ha zontàt apò a le virtü del piissimus rex[33]. A testemognànsa de l'amirasiù che i gh'ìa 'nvers de lü i Longobàrcc el Pàol Diàcon el la descrìf isé:
Liutprando el g'ha fat aleànsa coi Franchi, per mès de 'n acórde curunàt de l'adusiù simbòlica del zùen Pipì el Cürt[34], e co i Avari, ai cunfì orientài, en maniéra de garantìs 'na sèrta sigürèsa cutra le minàce estèrne e de püdì isé ìga le mà lìbere 'n Itàlia[35]. Endèl 726 el g'ha ciapàt divèrse cità de l'Ezarcàt e de la Pentàpoli, e al stès tép el s'è mustràt come protetùr dei catòlich; per mìa fàsela ciapà dré del papa, però, el g'ha duzìt renönsià a l'ucupasiù de Sutri[36], che che 'l g'ha mìa dat endré al imperadùr ma «ai apòstoi Piéro e Pàol»[37]. Chèsta donasiù, cunusìda col nòm de Donasiù de Sutri, la g'ha creàt el precedènt legàl per atribüìga el potére temporàl al papa, che g'ha ìt come öltem rezültàt la custitüsiù del Stat de la Céza[36].
La béga col papa la gh'ìa ciapàt 'na bröta piéga quan che Liutprando 'l gh'ìa mitìt sóta asédio Roma e che 'l papa 'l gh'ìa domandàt de aidiàl a Carlo Martel. Chèsto, per vìa diplomàtica l'è riàt a fàga cambià edèa al re longobàrt (739). Endèl córs dei agn che gh'è nit dòpo, Liutprando l'è riàt a portà pò a i dücàcc de Spoleto e de Benevento sóta la sò autorità: mai nisü óter re longobàrt l'è riàt a otègner isé tat[38]. La saldèsa del sò potére la se fondàa, söl sò carìsma persunàl ma apò a sö la reorganizasiù de le strütüre del regn che 'l gh'ìa zabèla ambiàt là amò 'ndei prim agn[39]. El pàpa nöf (Zaccaria) el gh'ìa utignìf dele ótre concesiù teretóràle de Liutprando, che 'ndel 742 el g'ha trasferit al papa, en bel pó de tère de l'ex Dücat Romàno[40].
Dopo che gh'è mort el Liutprando (744) 'na ribeliù la g'ha sbatìt zó el sò niùt Ildebrando e la g'ha mitìt sö al sò pòst el duca del Friuli, Rachis, che però 'l g'ha dimustràt de mìa ìga 'l caràter fòrte asé. El g'ha sercàt de fas sostègner de la nobiltà pesèna e dei Romànich[41], ma l'è nat a finì de fà 'nversà la bàze dei Longobàrcc che la l'ha ubligàt en póch tép a turnà a atacà la Pentapoli. El papa el l'ha cunvincìt a lasà pèrder e chèsta deciziù la g'ha cuntribüìt a mèter a zéro del töt el sò crèdet; i duchi i g'ha isé iligìt al sò pòst come rè nöf, sò fredèl, Astolfo, e a Rachis gh'è cunvignìt de ritiràs a l'Abasìa de Montecassino[42].
Astolfo, che l'ìa reprezentànt de la corènt piö agresìva dei duchi, el g'ha praticàt 'na pulìtica enèrgica e de espansiù[42] e 'n prensépa el g'ha apò a utignìt pò a dei bèi söcès, che s'è concretizàt co la cunquìsta de Ravenna (751); co le sò campàgne i Longobardi i ìa riàcc a duminà quàze del töt l'Italia, co l'ocupasiù (750-751) apò a de l'Istria, de Ferrara, de Comacchio e de töcc chèi teretóre a sud de Ravenna 'nfìna a Perugia, e 'ndèla Langobardia Minor l'è riàt a 'mpunì 'l sò potér pò a söl dücàt de Spoleto e, en maniéra indirèta, a Benevento[43]. Pròpe quan che Astolfo el someàa lanciàt a duminà töte le upuzisiù en Italia, Pipì el Cürt, el rè nöf dei Franchi, el s'è mitìt decórde col papa Stefano II che, en càmbe de l'unsiù reàl, el g'ha utignìt che i Franchi i vegnès zó 'n Italia. Endèl 754 l'ezèrcit longobàrt l'è stat batìt dei Franchi e Astolfo el g'ha duzìt acetà de consegnà ostàgi e céder dei teretóre. Du agn dòpo el g'ha turnàt a ambià fò guère col papa, e chèsto el g'ha turnàt a ciamà i Franchi. Batìt tùrna, Astolfo staólta el g'ha duzìt acetà de le cundisiù amò piö düre: Ravenna la vegnarà cidìda al papa, che 'l g'ha slargàt fò isé i teretóre dei Patremóne de San Piero e 'l re el g'ha duzìt acetà 'na sort de proteturàt[44].
Astolfo el mör endèl 756 e alùra Rachis el g'ha lasàt el monastér endóche 'l s'ìa ritiràt e 'l g'ha tentàt, en prensépe con 'na auach söcès, de turnà a 'mpadrunìs del tròno. El g'ha troàt però sö la sò stràda Desiderio, duca de Tuscia, che l'ìa riàt a troà el sopórt del papa e dei Franchi. I nòbii Longobàrcc i s'è sotametarà a Desiderio e Rachis el turnarà a ritiràs a Montecassino. Desiderio el turnarà a afermà el contròl longobàrt söl teretóre, el ligarà relasiù coi Romànich, el crearà 'na rét de monastér goernàcc de aristocratich longobarcc e 'l troarà 'n acórde col papa nöf, Pàol I. Desiderio e g'ha spuzàt Ansa 'na fiöla de la nobiltà bresàna e 'nsèma con lé i svelöparà 'na pulìtica matrimuniàla miràda a consolidà el potére dei Longobàrcc. I farà spuzà giöna de le sò fiöle al duca de Baviera, Tassilone, e 'n ótra a chèl che 'l sarà cunusìt de töcc col nòm de Carlo Magn, alùra érede del tròno dei Franchi[45].
La fì del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 771, la mórt del sò fredèl Carlomàn la g'ha lasàt libertà de asiù a Carlo Magn che, oramai sigür del sò tròno, el g'ha repüdiàt la fiöla de Desiderio e l'an dòpo el pàpa nöf, Adriano I, de la fasiù che ghe dàa cùtra a Desiderio, el g'ha cuminciàt a pretènder che 'l re longobàrt el ghe dàes endré sèrte teretóre che 'l gh'iìa 'mprumitìt ma che 'l gh'ìa mai dat e isé 'l la puciàt a turnàa a fàga guèra a le cità de la Romagna. Carlo Magn l'è stat ciamàt per aidià 'l papa e 'ntra 'l 773 e 'l 774 l'è calàt en Itàlia e 'l g'ha cunquistàt la capitàl del régn, Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, l'è riàt a riparàs dei Bizantì; Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc portàcc en Francia e seràcc sö 'ndèn monastér. Carlo de alùra 'l s'è fat ciamà Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, e 'l g'ha reünìt sóta la sò curùna i du régn. El g'ha mantignìt le Leges Langobardorum ma el g'ha reorganizàt el régn söl modèl de chèl dei Franchi e 'l g'ha sustitüìt i duchi coi cóncc [46].
Società[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobarcc i éra 'n pòpol de guerièr che gh'ìa 'na aristocrasìa furmàda de cavaliér comandàcc de 'n rè pò a lü gueriér. El tìtol se 'l pasàa mìa per dirìt dinàstich ma 'l vignìa atribüìt per elesiù: l'elesiù la se svulgìa endèl ambiènt del ezèrcit, che 'l fàa de "Gairethinx" (cioè l'asemblèa dei òm lìber o arimagn)[47]. La clàs piö bàsa de la piràmide sociàla l'ìa furmàda deo sèrf, che vivìa 'n cundisiù de schiàvi; el leèl mezà se troàa i aldii, che gh'ìa 'na libertà limitàda ma i gh'ìa alméno 'na sèrta autonomìa 'n àmbet econòmich[48]. Al moment de l'invaziù de l'Italia (endèl 568), el pòpol l'ìa spartìt sö 'n divèrse fàre [49][50], che i ére dei ragrupamèncc bazàcc sö la famìa ma che gh'ìa apò funsiù militàr che favurìa la coeziù endèi momèncc de grancc spostamèncc. A càpo de ogna fara gh'ìa 'n duca.[51].
Apò a dòpo che i s'ìa stabilìcc en Itàlia, i Longobarcc i g'ha mantignìt el valùr e la funsiù che i ghe dàa quan che i éra nòmadi a l'asemblèa del pòpol lìber, el Gairethinx, che 'l dicidìa de l'elesiù del rè e de le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportànte. Col radicàs de l'ensediamènt 'n Italia, el potére l'è deentàt teritoriàl, organizàt en dücàcc. I skuldheis i goernàa i abitàcc piö pesègn, e 'nvéce i gastalcc numinàcc del re i aministràa la part de proprietà longobàrde asegnàde, a cumincià de l'elesiù del re Autari (584)[11].
Dòpo che la prezènsa 'n Italia la s'è stabilizàda, endèla strütüra sociàla del pòpol g'ha ambiàt a idìs i prìma sègn de evulusiù, registràcc suradetöt endèl Edit de Rotari (643). El caràter de gureriér, che 'l portàa conde lü dei elemèncc de coletivìsmo militàr, el g'ha lasàt de menemà pòst a 'na società diferenziàda, condena gererchìa ligàda apò a le dimensiù piö o méno gròse de le proprietà de tèra. L'Edit el làsa capì che, el pòst de le furtificasiù piö o méno provizòrie, i Longobarcc i stàes oramài endèle cità, endèi paés o - fórse piö de spès - en faturìe indipendèncc (curtis). COl pasà del tép pò a i aspècc de segregasiù i è nacc a stemperàs, suradetöt col procès de conversiù a la religiù catòlica ambiàt là de la dinastìa bavaréza[52]. El sècol VII l'è stat segnàt de chèsto nì piö derènt, ensèma a 'n mes•ciàs sö piö marcàt de le gerarchìe sociài. 'Ntra i Longobarcc gh'è stat de chèi che i è nicc a troàs söi panèi piö bas de la scàla economica-sociàla, e al stès tép crisìa el nömer dei Romanich che gh'ìa bù de rampegà sö e rià a pizisiù de valùr. A confermà che chèsto porcès l'ìa dré a verificàs en a la svèlta gh'è apò a l'üzo de la lèngua latìna per töcc i docümèncc scriìcc[53].
Aisebé che le égi de rotari le pruibìes, en lìnea de prensépe, le spùze 'ntra la zét de stìrpa longobàrda e i romànich, l'ìa però pusìbol per en longobart spuzà 'na schiava, pò a se romànica, a pat che la sìes emancipàda prìma del dé de le spùze[54]. I öltem re longobarcc, come 'l Liutprando o 'l Rachis, i g'ha crisìt amò i sfórs per rià a 'na integrasiù, col prezentàs sèmper de piö come re d'Italia envéce che re Longobarcc. Le nüità legislative che 'l stes Liutprando 'l g'ha spuciàt, le móstra apò a la funsiù sèmper piö 'mportànta che gh'ìa le nöe catefirìe de persùne, compagn de chèla dei mercancc e dei artezà. Endèl sècol VIII, i Longobarcc se pöl dì che i éres adatàcc en pó sota töcc i aspècc a le üzànse e le tradisiù de la magiurànsa de la popolasiù del sò régn[55].
Vardì apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Paol Diàcon, II, 26.
- ↑ 2,0 2,1 Jörg Jarnut, Storia dei Longobardi, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.
- ↑ Per Giorgio Ruffolo, per ezèmpe, i Longobarcc che g'ha 'nvadìt l'Italia i gh'ìa de éser presapóch trezèntmìla (Giorgio Ruffolo, Quando l'Italia era una superpotenza, p. 175).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Jarnut, p. 31.
- ↑ Paolo Diacono, II, 14.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 25-26.
- ↑ Jarnut, p. 34.
- ↑ Lida Capo, Commento a Paolo Diacono, Storia dei Longobardi
- ↑ Jarnut, p. 33.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 81.
- ↑ 11,0 11,1 Jarnut, pp. 48-50.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 28.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 29.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 30.
- ↑ 15,0 15,1 Paolo Diacono, III, 16.
- ↑ Jarnut, p. 37.
- ↑ Pàol Diàcon, III, 35.
- ↑ 18,0 18,1 Jarnut, p.44.
- ↑ 19,0 19,1 Jarnut, p. 42.
- ↑ Jarnut, p. 43.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 9.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 41.
- ↑ 23,0 23,1 Jarnut, pp. 54-55.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 42.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 45.
- ↑ Jarnut, pp. 71-72
- ↑ Jarnut, p. 57.
- ↑ Jarnut, p. 59.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 36.
- ↑ 30,0 30,1 Jarnut, pp. 61-62.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 38-41.
- ↑ Jarnut, p. 80.
- ↑ Jarnut, p. 97.
- ↑ Pàol Diàcon, VI, 58.
- ↑ Rovagnati, p. 69.
- ↑ 36,0 36,1 Jarnut, pp. 88-89.
- ↑ Liber pontificalis, "Gregorio II", 18, 21.
- ↑ Jarnut, p. 94.
- ↑ Jarnut, p. 82; Rovagnati, pp. 75-76.
- ↑ Liber pontificalis, "Zaccaria", 6-11.
- ↑ Jarnut, pp. 108-109.
- ↑ 42,0 42,1 Jarnut, p. 110.
- ↑ Jarnut, pp. 112-113.
- ↑ Jarnut, p. 117.
- ↑ Jarnut, pp. 118-123.
- ↑ Jarnut, pp. 123-127.
- ↑ Jarnut, pp. 24-26.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 82.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 9.
- ↑ Mario di Avenches, Chronica, "anno 569".
- ↑ Jarnut, p. 46.
- ↑ Jarnut, pp. 73-76.
- ↑ Jarnut, pp. 76-77.
- ↑ Jarnut, p. 78.
- ↑ Jarnut, pp. 102-106.


text:
Gardù
Gardù (pronunciàt [garˈdu] endèl dialèt del pòst. En Italià: Gardone Val Trompia) l'è 'n cümü de 11 657 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) (dàto del dezèmber del 2009) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla média Val Trompia, a 18 km a nort de la cità de Brèsa. L'è cunusìda suratöt per via de le sò fàbriche de àrmi. La Berèta (en italià Fabbrica d'armi Pietro Beretta) fra chèste l'è giöna dèle piö importanti del mónt.
Gardù 'l g'ha dò frasiù principài: Magn, colocàt a 580 méter de altèsa söi mùcc a la dèstra orogràfica de la Mèla, indipendènt enfìna al 1927 e Inzì, frasiù de fónt de àl e séde de 'na piéf antìca arènt a'n put romànich che scaàlca la Mèla, colocàda a nòrd de Gardù, prìma de rià a Marché.
Ai 17 de setèmber del 2001, Gardù l'è stat unuràt de del tìtol de cità, asegnàt del presidènt de la Repüblica Italiana, Carlo Azeglio Ciampi, per vìa de la sò 'mportànsa stòrica e civìl. Del 2002 difàti al stèma del cümü gh'è stat zontàt la curùna mürària con sich tór che reprezènta 'l tìtol de cità.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Giuánn Batista Scalabrini
Giuánn Batista Scalabrini (Fin Mornasch, 8 de lüi 1839 – Piasensa 1 de giügn 1905) l'è stái vésc católic de Piasensa dal 1876 al 1905. L'é beát de la césa católica.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Fin (pruincia de Cum) el 8 de lüi 1839, lé stái urdiná pret el 30 de mágg 1863, quant ch'el gh'aveva namó cumpìd 24 ann. Fin al 1870 l'é stai prufesùr in Seminari, e dopu l'é diventá prevóst a San Bartulumé a Cum.
Papa Piu IX l'ha cunsacrá vesc de Piasensa el 30 de genár 1876. In del 1887 l'ha fundáa la Cungregasión di Misunári de San Carl; in del 1895 el funda la cumpagnia de le Misiunarie de San Carl. La Cungregasión la deva asistensa a tütt i emigranti chi partìven a l'Ester.
In del 1901 l'é andái in America e in del 1905 in Brasil.
L'é mort a Piasensa el 1 de giügn 1905. El sò corp el riposa in de la Catedral de la citáa, in d'una casa che la vegnn dervida a véder per i grand ucasión, cume el centenari de la só nascita.
L'é stái pruclamá beát da Papa Giuánn Paul II in del 1997


text:
Laax
Laax a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1376 abitant e una süperfiss de 31.68 km², e al se tröva a una altitüden de 1016 meter sura al livel del mar.
El cumün de Laax a l'è tacaa ai cumün de Elm (GL), Falera, Flims, Ruschein, Sagogn, Schluein.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Laax in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Official Tourism website
- Martin Bundi: Laax in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Photos of Laax


text:
Pergine Valsugana
Pergine Valsugana (Pérzen o Pérgen en dialèt trentì; Fersen im Suganertal en todèsch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 20.122 abitàncc, 'na süperfìce de 54 km², per 'na densità de 372 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baselga di Pinè, Trènt, Fornace, Sant'Orsola Terme, Civezzano, Frassilongo, Vignola-Falesina, Novaledo, Levico, Tenna, Vigolo Vattaro, Bosentino, Caldonazzo, Calceranica al Lago.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Albà Sant Alisànt
Albà Sant Alisànt piö de spès adóma Albà (Albano Sant'Alessandro in Italià) l'è ü cümü de 8 252 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la pruinsa de Bèrghem a 8 Km de la sità e a 243 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bagnàdega, Brüsa, Costamesàt, Montèl, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon, Seriat, Tur de Ròer.
Ol paìs l'è traersàt fò da la strada statàl 42 che la part de Treì e la ria 'nfina al Pas del Tonàl e da la ferovia Bèrghem-Brèsa.
Santöare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ad Albà gh'è 'l Santöare de la Madóna di Röze, che l'è 'n fèsta ol 4 de Zenér, l'öltima dümìnica de Mas e pò 'l 8 de Setèmber quan che se regórda l'aparisiù de la Sànta Érgine.
Seriöle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Albà la pàsa la seriöla Borgògna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Albano Sant'Alessandro.


text:
Val Maggia
La Val Maggia ([val'mɛdʒa] o [val'mɛjdʒa] ad Airoeu; [var'maːʒa] a San Nezzee; Valle Maggia in italian; Maggiatal in todesch; Maiental in todesch istoregh) l'è ona vall de la Svizzera (Canton Tesin).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ciappa el nomm de la Maggia, el fiumm che le traversa tutta e che 'l riva fin denter al Lagh Maggior. A sud de la vall a gh'è la città de Locarn. L'è longa cinquanta chilometer.
A l'è spartida in tre sotta-vai principai, che ciappen el nomm de vari riaa: la val Bavona, la val Rovana e la val Lavizzara (che la gh'ha vari sotta-vai anca lee, tant 'me la Val de Pescia). La Maggia la nass de la confluenza de vari rialitt in de l'alta val Lavizzara.
In de la vall a gh'è anca on quai lagh: per esempi, el lagh di Cavagnoeu, el lagh del Narett e 'l lagh del Sambugh.
I montagn pussee important a hinn:
- Basoden - 3.273 meter
- Tencia - 3.075 meter
- Cristallina - 2.912 meter
- Poncion de Braga - 2.864 meter
- Pizz Biella - 2.863 meter
- Pizz Quader - 2.793 meter
- Mont Zuccher - 2.735 meter
- Pizz Malora - 2.640 meter
La vall la confina a nord con la Leventina, a sud-est con la Val Verzasca, a sud cont el territori de Locarn, a sud-ovest con la Vall Onsernon, a ovest con l'Ossola (Piemont, Italia).
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tutta la vall la ghe pertocca al Canton Tesin. I sò paes hinn regruppaa tucc in d'on unegh distrett.
Al dì d'incoeu i comun de la vall a hinn vott: Lavizzara, Avegn Gordev, Maggia, Bosch, Camp, Scerentin, Cevi (el capploeugh) e Linesc. Alter paes important a hinn Bignasch, Loeuden, Fus, Pescia, Brontall, Broeuj, Aurisgen, Menzoni, Praa, Sornigh.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tutt el rest del Canton Tesin, anca in de la Val Maggia l'Italian a l'è la lengua ofizial. Arent a l'Italian a se parla anca on dialett lombard alpin. El valmaggin el gh'ha di vesinanz cont el Locarnes, con l'Ossolan e 'l Leventines.
Bosch, in de la Val Rovana, l'è l'unegh comun del canton indè che la lengua ofizial l'è minga l'Italian, ma el todesch. De fatt a Bosch (nomm ofizial: Bosco/Gurin) se parla on dialett walser.


text:
Meina
Meina (nom ufizial in italian: Mèina in Piemuntes; Meina in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 535 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,8 km² e ona densità de popolaziun de 325 ab./km².
La se tröva lungh i spund piemuntes del Lagh Magiur, al cunfin cun la Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Arona, Culassa, Invó, Lesa, Nebiün, Pisan, Ranch (VA).
In del curs de la Segunda Guera Mundiala el paes l'è staa teater de la strage de 16 giüdee italian pruvenient da la Grecia, cumpiüda dai SS nazista in de l'Hotel Meina.
A Meina l'ha vivüü a lungh e l'è staa sepelii el famus bancher Enrico Cuccia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Meina l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Robert Burns
El Robert Burns (nassüü 'l 25 Sgenee del 1759, mort el 21 Lüj del 1796), anca cugnussüü cunt el nom de Robbie Burns,[1] Rabbie Burns, El faurii fiö de la Scossia, el pueta aradaur, Robden de Solway Firth, el Bard de l'Ayrshire e in Scossia cunt el nom de el Bard l'è staa un pueta e lericista scusses. A l'è cunsideraa 'l pueta nassiunal scusses e l'è celebraa in tüt el mund. El Burns l'è 'l pueta mej cugnussüü in tra tücc i pueta c'han mai scrivüü in de la lengua Scots, anca se la püpart di so scrit i ha scrivüü in ingles u un scusses "lingerin" insci de vess cumprendüü anca di minga scusses.


text:
Wikipedia:Steward
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
I üteent che in numinaa steward a pòdan cambiá al livèl d'acèss da qualsiasi áltar üteent sü qualsiasi prugèt Wikimedia. I steward a pòdan dach o tirach via l acèss ai aministraduur, upüür fá diventá bot i ütent. I sò azziún a vegnan registraa in m:Stewards. Chi che gh'a da büsögn dai steward a pò dumandach asistenza chi. Nurmalmeent un steward al fa mia uperazziun che pòdan véss faa da un bürocrat gjamò preseent indala wikipedia lucala.


text:
18 10
Ol dé 18 de utùer l'è 'l 291 ( 292 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 75 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de utùer al è ul dí da pòost 291 ( 292 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 75 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1961 - Nöa Orleans (la Louisiana, SÜA): Wynton Marsalis, trompetesta de jazz, fiöl d'Ellis Marsalis.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Battaja de Idistavis
La battaja de Idistavis de l'ann 16 dòpo de Crist (conossuda anca come Battaja del fiumm Weser) la pò vess considerada come la respòsta romana aj German dòpo la battaja de Teutoburgh, indove el general Var l'aveva perduu e l'era anca mòrt (ann 9). Chì, el legaa imperial Germanich l'è riessii a batt el re di Cherusch Armini, per poeu sconfigel definitivament in de la battaja del Vall di Angrivari.
Cuntegnüü
Contest stòrich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la sconfitta del Publi Quintili Var in de la foresta de Teutoburgh, i Roman aveven deciduu de lassà perd la noeuva provincia de Germania, a est del Ren.
Hinn segutaa duu agn de battaj (10-11), sòtta el comand del Tiberi, per evità ona possibel invasion germaniga e di ribellion in di provincc gallich de confin.
Quand el Tiberi l'è diventaa imperador, el gh'aveva l'intenzion de andà innanz con la politega del sò predecessor, l'August, cont el mantegnì i confin a òvest del Ren (donca senza la Germania). Ma el sò fioeu adottiv (e nevod, in quant l'era el fioeu del Drus Maggior, sò fradel), el Germanich, inviaa come proconsol imperial in quij zòn, cont el vorè emulà i òper del sò pader, l'ha deciduu deperlù de invad i territòri germanich per reconchestài.
La battaja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primma part: in de la pianura de Idistavis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Germanich, che l'era rivaa del territòri del fiumm Amisia (al d' d'incoeu Ems) al fiumm Visurgi (al dì d'incoeu Weser), arent al loeugh indove adess gh'è la cittaa de Minden, l'ha trovaa i German s'ceraa in su la sponda destra del fiumm.
Vist che 'l pensava che 'l fuss pòcch prudent mandà a combatt i legion senza avè faa sù di pont per passà el fiumm e i relativ presidi, l'ha deciduu de mandà innanz la cavalleria per esplorà. I cavalier eren comandaa del Sertini e l'Emili, che i hann dividuu in dò colònn mettuu distanziaa voeuna de l'altra per evità de vess schisciaa de l'esercit nemis in d'on soll pont e per dividen i fòrz.
El Cariovald, capp di Batav (leaa di Roman), dòpo a vè traversaa el fiumm, el s'è mettuu a l'inseguiment di Cherusch, senza pensà de podè finì in d'on'imboscada, còssa che inveci l'è avvegnuda. De fatt, i German s'eren retiraa per fà vegnì i fòrz di Batav in d'ona piana circondada di bosch e lontana di legion roman. Quand i Batav hinn rivaa lì, lor hinn saltaa foeura di bosch e hann travòlt i nemis. I Batav hann provaa a scappà, ma i German aveven bloccaa i strad d'acces ai Roman (che donca podeven nò vegnì ad aiuttài). El tentativ del Cariovald de sfondà i linei nemis per tornà vers i Roman l'è staa inutil: l'istess Cariovald l'è mòrt, insemma a on mugg de nòbil del sò pòpol. Domà l'arriv di cavalier de Sertini ed Emili l'ha poduu salvà i soldaa batav che eren nananmò mòrt.
El Germanich, dòpo avè traversaa el Visurgi, l'ha savuu de on disertor indove l'era el loeugh scernii de l'Armini per combatt e l'ha savuu anca che i German avarien taccaa el camp roman duranta la nòtt. E inscì l'è staa, anca se i German s'hinn retiraa dòpo pòcch, con l'avè savuu che i Roman i spettaven.
El dì dòpo, i soldaa roman eren impazient de combatt e donca hinn staa condòtt in de la pianura de Idistavis,che la se troeuva tra 'l Visurgi e di montisej. Aj spall di German la gh'era ona granda foresta, fada di alber alt e senza on sòttabosch. Di German, domà i Cherusch hann occuppaa i montisej, per podè lanciàss longh el fianch dester de l'esercit roman. Quell chì el gh'aveva questa disposizion:
- Primma linea: mercenari gaj e german
- Segonda: arcer
- Terza: quatter legion
- Quarta: dò cohortes de pretorian, la cavalleria ausiliaria e Germanich
- Quinta: alter quatter legion
- Sesta: la fanteria leggera.
Come el cunta el Tacit, i primm a taccà hinn staa i Cherusch:
La vittòria romana l'è stada donca granda, senza nanca tròpp mòrt. La battaja l'è durada senza sòst finna aj vundes de la sira, menter i cadaver di German copriven la pianura per almanch 10.000 pass. Ona còssa curiosa l'è che hin staa trovaa anca di caden che serviven per legà i Roman dòpo la vittòria, considerada di German quas inevitabil.
I soldaa del Germanich hann lodaa el Tiberi cont el nòmm de Imperator, e hann faa sù on tumul sora el qual hann mettuu i arm di vingiuu, come se fussen on trofeo, e on'iscrizion che la signava i nòmm di pòpol battuu (de segur gh'eren Cherusch, Fos e Dulgubin, ma fòrsi anca Longobard e alter nazion de la region).
Segonda part: el vall di Angrivari (pòcch pussee a nòrd)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I German, inrabii minga tant per la sconfitta, ma per vedè come eren content i Roman de fà sù quell tumul cont i arm di vingiuu, hann deciduu de tornà a combatt per la libertaa perduda.
Hinn staa recludaa tucc quij che podeven portà i arm: di giovin aj vegg. Tucc voreven entrà in de l'armada germanica e participà a la battaja contra la colònna romana.
Anca mò ona voeulta l'Armini e i capp germanich hann scernii on loeugh indove podè scontràss con l'esercit roman: ona zòna tra el Visurgi e i forest, e cont in del mezz ona pianura umida e stretta. Intorna la gh'era ona granda palud che la circondava quas tutt el bosch: sul lat minga paludos i Angrivari aveven faa sù on largh mur per divides di visin Cherusch.
I fanterii todesch s'hinn mettuu longh el mur di Angrivari, menter i cavalier eren drent a la foresta, per trovàss aj spall di legion quand che quij fussen rivaa innanz al Vall. Ma el Germanich, grazie aj sò spii, l'ha poduu voltà i pian di German contra lor medèmm, cont el mett i pròpri soldaa in quell moeud chì:
- el legaa Sei Tuberon l'avaria occupaa la pianura con la cavalleria;
- i fanterii legionari se sarien dividuu in dò part: la primma la sariss stada pronta a entrà in de la foresta per ona via piana, l'altra a taccà el Vall;
Quij che gh'aveven avuu in sòrt la via piana vers la foresta hinn avanzaa senza problema, menter quij che gh'aveven de taccà el Vall gh'hann avuu on fracch de perdid. Allora el Germanich el i ha faa retirà, cont el ciamà i arcer e i macchinn de assedi. Quest noeuv attacch el gh'ha avuu success, e donca i legion hinn poduu tornà a caregà el vall con pussee facilitaa, finna a conchestàll e occupàll.
El Germanich, vist el success su quell front, l'è partii cont i pretorian in de la foresta, indove la battaja l'è stada longa e dura: de fatt, i German aveven aj sò spall la palud, i Roman inveci i mont. Per tucc e duu i esercit, l'unega speranza de salvàss l'era quella de vingg la battaja. Donca l'è stada ona battaja difficil, ma a la fin i Roman, grazie al mejor armament e a la mejor tattega de combattiment, hinn riessii a prevarì.
Vers la fin de la giornada, el Germanich (che l'aveva dii che gh'era minga besògn de fà prigioniee), l'ha ciamaa ona legion per costruì l'accampament, menter i alter andaven dree a fà on grand massacher finna a la nòtt. La cavalleria, inscambi, l'ha trovaa pussee difficil el batt l'omològa avversaria.
In occasion de questa segonda vittòria, el Germanich l'ha faa costruì on alter tumul, sora el qual gh'era scrivuu:
I conseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dò battaj, anca se eren staa positiv per l'esercit roman, hann domà vindicaa el massacher di legion del Var. I territòri invaduu hinn minga tornaa a l'Imperi Roman. El Tiberi el preferiva che i German combattessen tra lor e minga contra i legion roman, che ora staven su la riva òvest del Ren.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tacit, Annaj, liber II
- Svetòni, Vid di dodes Ceser, liber III
- Cassi Dion Cocceian, Stòria Romana, liber LVI-LVII
- Wells, C.M., The german policy of Augustus, 1972.
- Santo Mazzarino, L'impero romano, vol.1, Laterza, 1976.
- Grant, Michael, Gli imperatori romani, Roma 1984.
- AAVV, Gli imperatori romani, Torino 1994.
- CAH, L'impero romano da Augusto agli Antonini, Milano 1975.
- Lidia Storoni Mazzolani, Tiberio o la spirale del potere, Milano 1992.
- Antonio Spinosa, Tiberio: l'imperatore che non amava Roma, Milano 1991.
- H.H.Scullard, Storia del mondo romano, Milano 1992.


text:
Collegis giuditgants
La Dretgira chantunala è dividida en collegis giuditgants ed organisatorics. Lur cumpetenzas sa drizzan tenor la natira dals cas dispitaivels e da las incumbensas organisatoricas.
Dretgira cumplessiva (GEG)
Il collegi da tut las 6 derschadras e derschaders è l'autoritad administrativa suprema da la dretgira. Cun resalva da las cumpetenzas dal Cussegl Grond sco autoritad electorala sa constituescha la Dretgira cumplessiva sezza e nominescha – per mintga perioda d'uffizi – las parsuras ed ils parsuras da las chombras, lur substitutas e lur substituts sco er las ulteriuras commembras ed ils ulteriurs commembers da las singulas chombras. Ella ha d'engaschar e da relaschar il persunal en plazza fixa, da relaschar ordinaziuns giudizialas, da deliberar il preventiv, il quint ed il rapport annual per mauns dal Cussegl Grond sco er da decider davart autras dumondas impurtantas da l'atgna administraziun giudiziala. En la surveglianza giudiziala èsi ultra da quai resalvà a la Dretgira cumplessiva da prender las mesiras disciplinaras pli rigurusas cunter dretgiras pli bassas e cunter persunas giudizialas.
Las chombras
La divisiun da la dretgira en chombras ch'è vegnida fatga per il 1. da schaner 2009 s'orientescha tenor ils champs giuridics principals: surveglianza da la giustia, dretg civil, execuziun sfurzada e dretg penal (cfr. ils artt. 5 ss. ODC). Las 6 chombras decidan per regla en gremis da 3 derschadras e derschaders. Davart chaussas dispitaivlas d'ina impurtanza fundamentala u sin ordinaziun da la parsura u dal parsura da la chombra decidan ellas en gremis da 5 derschadras e derschaders.
Sch'in med legal è evidentamain inadmissibel ubain evidentamain motivà u nunmotivà, decida la parsura u il parsura da la chombra responsabla en cumpetenza da derschadra singula u da derschader singul (art. 18 al. 3 LOG). La medema regla vala sche l'interess giuridicamain relevant vi da la decisiun scada durant la procedura spezialmain pervia da retratga, pervia da renconuschientscha u pervia d'enclegientscha (art. 9 al. 2 LOG).
Cumpetenza da derschadra singula u da derschader singul
Tenor l'art. 6 al. 2 e l'art. 7 LItCPC èn las parsuras ed ils parsuras da las duas chombras civilas e da la chombra da scussiun e da concurs cumpetents sco derschadra singula u sco derschader singul per:
- la protecziun giuridica en cas clers da dispitas, nua ch'il dretg federal prevesa in'unica instanza chantunala (art. 5 CPC),
- chaussas da la dretgira da cumpromiss, cun excepziun dal giudicament da recurs e da dumondas da revisiun,
- cas, nua che la valur en dispita na surpassa betg CHF 5000.00,
- cas, nua ch'il med legal è evidentamain inadmissibel u è evidentamain motivà u nunmotivà.
Tenor l'art. 395 CPP tracta la parsura u il parsura da la II. Chombra penala recurs sco derschadra singula u sco derschader singul, sch'ils recurs cuntegnan exclusivamain surpassaments u sch'els pertutgan las consequenzas accessoricas economicas d'ina decisiun en cas d'in import dispitaivel da maximalmain CHF 5000.00.


text:
Acid
Un àcid a l'è un cumpost chimigh che'l gh'ha di prupietà acid in acordi ai diferent definiziun de "acid" che gh'hinn staa in del temp.
Cuntegnüü
Acid segund la teuria de l'Arrhenius[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per l'Arrhenius del 1887[1] a hinn acid i cumpost che liberen per dissuciaziun in de l'aqua jun H+. A l'incuntrari, una bas a l'è el cumpost che'l libera i OH-. Burlen dent in quela definiziun chì tücc i cumpost che nurmalment ja ciamum acid per i prupietà curusiv e iritant: acid fort 'me quel cluridrigh o debuj 'me quel acetigh.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acid segund la teuria de Brønsted-Lowry[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El chimigh danes Johannes Nicolaus Brønsted e l'ingles Thomas Martin Lowry, in del 1923, aveven pübligà in manera indipendenta una teuria sura el cumpurtament di acid buna per tücc i sulvent, minga dumà per l'aqua.[2]. La definiziun de acid a l'è divegnüda: "un acid a l'è una sustanza che la pö ced un prutun a una bas". E la bas a l'è dunca el cumpost che'l ciapa 'l prutun.
Esempi de acid in diferent sulvent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acid cluridrigh in acid acetigh
Clurür d'idrogen amuniaca al stat gassus
Cun la teuria de Brønsted-Lowry el cuncent d'acidità al vegn estendüü anca a cumpost che nurmalment ne paren minga di acid, cumè per esempi la reaziun intra el metanol (che'l fa l'acid) e'l idrür de sodi (la bas).
- CH3OH + NaH → CH3O-Na+ + H2
Acid segund la teuria del Lewis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ancamò, la teuria de Brønsted-Lowry a l'è minga larga assee per tirà dent tücc i cas de cumpurtament acid perchè a l'è limitada a l'interscambi di prutun. La dis nigota di sustanz senza prutun 'me l'anidrid carboniga CO2, o el triossid de sulfer, SO3, che se cumporten de acid in presenza d'ossid 'me ossid de calci, CaO, o l'ossid de sodi, Na2O, in assenza del sulvent, dunca senza trasferiment d'un quaj prutun in mezz, per furmà i saa carbunaa de sodi, CaCO3 e sulfaa de sodi, Na2SO4, per esempi.
In de la teuria del Gilbert Newton Lewis, enunziada l'ann [[1923][3] e desvilüpada in del 1938, un acid a l'è "una sustanza buna de acetà un dubiet eletronigh d'un'altra sustanza chimiga che l'è la bas. De l'üniun de l'acid cun la bas la gh'è la furmaziun d'un ligam cuvalent
L'esempi classegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'esempi püssee cumün de cumpurtament basigh in acordi a la teuria del Lewis a l'è la reaziun intra el trifluorür de bor e l'amuniaca.
- H3N: + BF3 → H3N→BF3
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Arrhenius Svanta August, On the Dissociation of Substances Dissolved in Water. Zeitschrift fur physikalische Chemie, I, 1887 p.631 [1]
- ↑ {{Johannes Nicolaus Brønsted, Some Remarks on the Concept of Acids and Bases. Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas, 42, 1923 pg. 718-728 [2]}}
- ↑ Mudel:Gilbert Newton Lewis, ''Valence and the Structure of Molecules''. The Chemical Catalogue Co, 1923


text:
Luserna
Luserna (Lusern en cìmbro e todèsch, apò al dé d'encö) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 292 abitàncc, 'na süperfìce de 8 km², per 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Levico, Caldonazzo, Lavarone, Rotzo (VI), Pedemonte (VI), Valdastico (VI).
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luserna l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch bavarés aüstrièch compàgn de chèl di 13 cümü cìmbri del verunés, di 7 cümü cìmbri del vicentì e di muchéni e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118 e 119.