c: text/html

text:
La donna lupo
La donna lupo (La dóna lóva) 'l è 'n film eròtic itagliàṅ dal 1999 'd Aurelio Grimaldi ch'al 'l à anc scrit insém a Michele Lo Foco. A 'l èstar 'l è cgnusû c'n al nóm ad The Man-Eater (La Magna-Óm).
In di tìtui a s ringràsia al pitòṅ “Gianduia”.
Sunt
Ad dè par tiràr avànti la Giulia (Loredana Cannata) la fà l'asistènta suciàla ma ad nòt la dvénta na malnéta ad prim órdan, la dóna lóva. C'n i nóm invintâ 'd Alessandra, Giuliana o Viviana la và in gir a catàr sù di masć da purtàr-'s a lèt, sōl par cavàr-as la vója inśgórda 'd far dal sès sénsa di ligàm particulàr.
La gh la cava acsè a far-as dū militàr napulitàṅ, 'n óm 'd afâr spuśâ e 'n studènt ad létri ch'al s ciàma Valerio (Arturo Paglia). Chi lò al s fà dar al sò nùmar dal telefunèṅ parchè al s è inamurâ dabòṅ ma quàla là la gh in dà òṅ invintâ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bunamain 100 morts en il Jemen
- Sonda, 19.9.2015, 16:24, actualisà a las 16:27
Tar attatgas or da l'aria da la coaliziun manada da l'Arabia Saudita èn almain 95 persunas mortas en il Jemen. Tenor il ministeri da sanadad vala quai dumber per ils ultims 2 dis.
Ils aviuns da cumbat hajan bumbardà la chapitala Sanaa (57 morts) e la provinza Saada en il nord dal pajais (38 morts). Tier las unfrendas datti plinavant 130 blessads.
En il Jemen regia dapi mais ina guerra civila tranter ils rebels schiits Huthi ed ils partisans dal president sunnit Hadi. Hadi era fugì en l'Arabia Saudita. Ils rebels regian en bleras parts dal Jemen, avevan dentant pers il davos temp territori en il sid dal pajais.
RR novitads 17:00


text:
Kerber: Titel al US Open ed a partir da glindesdi nr. in dal mund
- Dumengia, 11.9.2016, 12:50
La giugadra da tennis tudestga Angelique Kerber ha encorunà ses numr in dal mund cun il titel al US Open.
La Tudestga da 28 onns ha gudagnà per l'emprima giada il turnier a New York. En il final ha Kerber battì la Tschecha Karolina Pliskova en trais sets cun 6:3, 4:6 e 6:4. Kerber è davent da glindesdi il numer in dal mund ed ha gia gudagnà quest onn l'Australian Open.
Tut ses siemis sajain ids èn vigur quest onn, uschia Kerber avant ch'ella ha retschavì il pocal. La giugadra tudestga era sa qualifitgada avant tschintg onns l'emprima giada surprendentamain per il mez final a New York. A partir da quella giada era Kerber adina tranter las diesch meglras, n'aveva dentant mai pudì fin il pli davant.
RR novitads 09:00


text:
Bacsinszky ina runda vinavant
- Sonda, 14.3.2015, 16:59
La giugadra da tennis svizra Timea Bacsinszky è ina runda vinavant al turnier ad Indian Wells. Ella ha dumagnà sia 13avla victoria en seria.
Il numer 26 dal mund ha battì en la segunda runda Marina Erakovic da la Nova Zelanda cun 4:6, 6:3 e 6:2.
Suenter las victorias als turniers dad Acapulco e Monterrey è uschia era gartegiada ina bun'entschatta al turnier dad Indian Wells. En la 3. runda dal turnier spetga dentant ina pli dira nusch. Il proxim gieu frunta Bacsinszky silla numra 9 dil mund, Jekaterina Makarowa.
RR Sportissimo 17:00


text:
Muossavia
Patratg principal
La veta humana fa adina senn, era el sufrir, ed ella vul vegnir tractada en mintga situaziun cun respect ed attenziun.
Mintga capetel dalla veta ei d’impurtonza. Igl ei nossa nobla obligaziun da porschar a persunas attempadas la pusseivladad da mirar anavos ed anavon e da cumplenir naturalmein lur veta en dignitad.
La casa per seniors e da tgira Casa s. Martin duei esser ina dimora per seniors e persunas che basegnan tgira. Ella Casa s. Martin duein els saver sesentir bein ed anflar in niev da casa.
Ils seniors han gronds merets e schibein la societad sco era els sezs duein vegnir cunscients da quei.
Incarica
Mintgin da nossas cussadentas e nos cussadents possedan il dretg da vegnir vegls en dignitad e cun lur agens giavischs. Nus s’inscuntrein cun els en respect e stema. Cun attenziun prendin nus enconuschientscha da lur cuors dalla veta e mantenin lur sfera privata ed autonomia.
Cun tgira ed assistenza tenor enconuschientschas actualas duei la qualitad da viver da nossas cussadentas e nos cussadents vegnir salvada e promovida. Las cussadentas ed ils cussadents ed ils responsabels da la Casa s. Martin s’entaupan sco partenaris e respectan in l’auter.
Cun nossa planisaziun da tgira, d’economia da casa e d’alimentaziun garantin nus ina tgira individuala, sebasonta sin resoursas, cumpletta e intermediara. L’independenza e l’autonomia dallas cussadentas ed ils cussadents vegnan promovi. Il manar accurat dils superiurs duei dar la segirtad necessaria allas collaboraturas ed ils collaboraturs per ademplir lur lavur.
Nus dein alla tgira palliativa ina aulta valur e peisa. Accumpignar ils moribunds e lur parentella cun dignitad e premura ei per nus d’impurtonza substanziala.
In grond engaschament segna nossa lavur. Procurar per segirtad, cuntentientscha e quietezia ei d’interess central per nies team.
Parentella, enconuschents ed amitgs
Parentella, enconuschents ed amitgs da nossas cussadentas e nos cussadents ein adina beinvegni. Nus luvrein bugen ensemen cun els, leu nua che las cussadentas ed ils cussadents permettan ei e nua che quei ei el senn da la Casa s. Martin.
Collaboraturas e collaboraturs
Ella regiun ei la Casa s. Martin in patrun fideivel ed impurtont. Nossas collaboraturas e nos collaboratus retscheivan ina paga gesta e honesta, tenor l’usanza regiunala.
Nus stimein fetg nossas collaboraturas e nos collaboratus perquei ch’els contribueschan considerablamein al success da nies menaschi. La cuntentientscha e motivaziun alla lavur vegn promovida principalmein entras ina gronda e clara libertad d’agir, denton era cun in manar transparent. Las collaboraturas e collaboraturs da tut ils scalems e secturs frequentan reguladamein cuors da scolaziun interns ed externs.
Collaboraziun/cultura
Furniturs ed interpresas indigenas vegnan, aschilunsch sco pusseivel, preferi.
La Casa s. Martin ei in menaschi aviert ed integraus ella regiun. Instituziuns culturalas e socialas, sco era tuts ils auters ein adina cordialmein beinvegni en nossa casa.


text:
Purs emprendan a sauar endretg
- Venderdi, 25.9.2015, 15:56
En differentas parts dal Parc Ela vegn sauà. Ch’ins sa sbagliar bler cun sauar, han emprendì purs da l’entir Grischun ad in curs ch’è vegnì fatg ad Alvagni dal Plantahof en collavuraziun cun il Parc Ela.
«Betg tut ils purs èn infurmads, tge pussaivladads ch’i dat da sauar ils prads», ha ditg Batist Spinatsch, cussegliader agricul dal Plantahof. I saja impurtant da mussar als purs, co che las lavurs da sauar vegnan fatgas endretg, gist ussa ch’il clima sa midia.Sauar daventia en il futur adina pli impurtant.
Al curs è tranter auter vegnì fatg attent, che sch’in pur sprizza memia bler’aua sin in prà, alura possia il prà vegnir lavà ora – e sch’i vegnia sauà memia pauc, alura na cuntanscha l’aua betg las ragischs da l’erva ed il sauar na
portia era nagut.


text:
Rebecca Clopath la cuschiniera selvadia
- Mesemna, 29.6.2016, 11:18
Rebecca Clopath da Lon vala sco portasperanza da la persistenza. Questa primavaira ha ella survagnì il premi «prix eco» - in premi che vegn surdà mo mintga trais onns. La giuvna da la Val Schons va consequentamain sia via e cumenza l'avust l'emprendissadi da pura.
Rebecca Clopath è ina filosofa en cuschina. A Lon, nua ch'ella è creschida si ha ella chattà respostas per sia moda e maniera da cuschinar. «Autenticitad en mia cuschina è quai ch'jau less dar enavant a mes giasts», di la giuvna da 28 onns ch'ha fatg l'emprendissadi tar Stefan Wiesner, il cuschinier experimental, il striun en cuschina.
Per esser in cun la natira va Rebecca Clopath consequentamain sia via. Per savair danunder che ses products vegnan fa ella ussa l'emprendissadi da pura. «Per mai è quella via la sulet dretga via», di Clopath.
RR actualitad mezdi


text:
32 tonnas rauba d’agid
- Sonda, 11.4.2015, 12:20
En la chapitala dal Jemen Sanaa è sa tschentà in ulteriur aviun cun rauba d'agid da la Crusch Cotschna.
Sco quai ch'ina pledadra ha fatg a savair sajan arrivadas 32 tonnas rauba d'agid medicinala sco er generaturs d'electricitad, tendas ed equipament per purifitgar aua.
Cumbats dapi emnas
En il Jemen cumbattan rebels schiits ed unitads da l'armada dapi emnas cunter truppas e milissas dal president Abed Rabbo Mansur Hadi ch'è fugì en l'Arabia Saudita. Pervi dals cumbats daventa il provediment medicinal en il pajais adina pli difficil.
RR novitads 11:00


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/March/March 1
Evangeli scond March[edit]
1[edit]
La predicassion ëd Gioann Batista[edit]
1Prinsipi dl'evangeli ëd Gesù Crist, Fieul ëd Nosgnor. 2Com a l'é scrit ant ij profeta[1]: "Varda-sì: it mando danans a ti mè nunsi: chiel at prontërà la stra. 3La vos ëd col ch'a crija ant ël desert a dis: "Pronteje la stra a Nosgnor, spianèje ij sò senté". 4Për lòn Gioann a batesava ant ël desert, e a predicava un batésim ëd pentiment pr' ël përdon[2] dij pecà . 5E tut ël pais ëd la Giudéa e j'abitant ëd Gerusalem a andasìo da chiel, e chiel a-j batesava an Giordan, an ëscotand la confession dij sò pecà. 6Gioann a l'era vëstì con na pel ëd gamel, e ai fianch a l'avìa na sëntura 'd coram, e a mangiava 'd cavalëtte e d'amel selvàtich. 7E a predicava, an disend: "Dapress ëd mi, a-i n'a ven un ch'a l'é pì potent che mi, un ch'i son pa gnanca degn ëd basseme giù a dësgropéje le liasse dle sàndole. 8Mi i l'hai batesave con d'eva, ma chiel av bateserà con lë Spìrit Sant.
Ël batésim ëd Gesù[edit]
9E giust antlora, Gesù a l'é rivà da Nàsaret, sità 'd Galilea, e a l'é stait batesà da Gioann ant ël Giordan. 10Antramentre ch'a surtìa fòra d' ant l'eva, Gioann a l'ha vëddù dovertesse 'l cél, e lë Spirit Sant ch 'a vnisìa giù da Gesù tanme na colomba. 11E dal cél a l'é 'cò vnuje na vos ch'a disìa: "Mè Fieul it ses ti, it im fase gòj".
La tentassion ëd Gesù[edit]
12E tut sùbit lë Spìrit a l'ha possalo[3] a andé ant ël desert. 13Ant ël desert Gesù a l'é restà quaranta dì, e Sàtana a lo frapava con ëd tentassion. A vivìa antrames le bestie sërvaje e j'àngej a lo servìo.
Gesù a comensa sò ministeri an Galilea[edit]
14E dòp che Gioann a l'é stàit butà 'n përzon, Gesù a l'é vnù an Galilea e a nunsiava l'Evangeli dël regn ëd Nosgnor[4]. 15A disìa: "Ël temp a l'é compisse e 'l regn ëd Nosgnor a l'é avzinasse: pentive e chërde a l'Evangeli".
Gesù a ciama quatr pëscador[edit]
16Ant ël mentre ch'a marciava[5] davzin al mar ëd Galilea, Gesù a vëdd Simon e Andrea sò frel ch'a campavo soe rèit ant ël mar, përchè a j'ero 'd pëscador. 17E Gesù a-j dis: "Vnime dapress, e iv farai pëscador dj'òm", 18e avenda sùbit lassà soe rèit lor a-j son andaje dapress. 19Peui passand da lì 'n pòch pì anans, Gesù a vëd Giaco, ël fieul ëd Zebedé e Gioann, sò frel, ch'a taconavo soe rèit ant la barca. 20E sùbit a l'ha ciamaje, e lor, chitand sò pare Zebedé ant la barca con ij sò ovrié, a son andaje dapress.
N'òm con në spirit salòp[edit]
21Peui a son intrà a Cafàrnao, e sùbit dòp - a l'era un Saba - intrà ch'a l'era ant la sinagòga, Gesù a dotrinava[6] 22E tuti as maravijavo ëd soa dotrin-a, përchè a-j mostrava con grand'autorità, e nen parèj dij magister ëd la Lej. 23Ora as trovava là, ant la sinagòga, n'òm ch'a l'avìa në spirit salòp[7] ch'a l'e a l'ha butasse a crijé, 24disend: "Ha! Còsa i-è-lo tra ti e nojàutri, Gesù 'd Nàsaret? Ses-to vnù për nòstra dëstrussion? I lo sai bin ch’it ses. Ti't ses ël sant ëd Nosgnor". 25Ma Gesù a l'ha arbufalo fòrt e a l'ha dije: "Stà ciuto e sòrt fòra d'an col òm!". 26Antlora lë spirit danà, tormentandlo e crijand a tute fòrse, a l'é surtì fòra d'an col òm. 27E tuti a j'ero sbërlondì, ëd manera che as domandavo tra 'd lor: "Còs'è-lo sòn? Che dotrin-a neuva a l'é mai costa? Col-lì a comanda con autorità fin-a a jë spirit danà e lor a j'ubidisso!". 28E soa reputassion a l'é spantiasse 'd colp ant ij paìs tut dantorn la Galilea.
Gesù a variss vàire përson-e[edit]
29E sùbit apress, essend surtì da la sinagòga, a son andàit con Giaco e Gioan ant la ca ëd Simon e Andrea. 30E la madòna 'd Simon a l'era cogià, malavia con la frev, e sùbit a l'han parlaje 'd chila. 31E Gesù, avzinandse a chila, a l'ha pijala për man, fasendla aussé. La frev a l'é passaje 'd colp e a l'é butasse a servije. 32Rivà la sèira, al calé dël sol, a l'han ëmnaje tuti ij malavi e j'andiaolà. 33E tuta la sità a l'era radunase dnans a la pòrta. 34E a l'ha varì motobin ëd malavi ch'a l'avio 'd maladìe diverse e a l'ha scassà vàire demòni da coj ch’a n’ero possedù e a l'ha pa lassà che ij dèmoni a disèisso ch’a lo conossìo.
Gesù a part për un gir ëd predicassion[edit]
35Peui, a la matin, mentre ch'a l'era ancora neuit sombra, essendse levà, Gesù a l'é surtì, a l'é andàit ënt un leugh desert e ambelelì a pregava. 36Simon, e coj ch'a-i ero con chiel, a son andait a sërchelo. 37Quand ch'a l'han trovalo, a l'han dije: "Tuti at serco". 38E chiel a l'ha dije: "Andoma ant le borgià davzin-e për ch'i l'hai da prediché ‘dcò ambelelà: a l'é bin për lòn ch’i son ëvnùit". 39Donca Gesù a predicava ant le sinagòghe ëd tuta la Galilea e a scassava ij demòni.
Gesù a purìfica 'n lebros[edit]
40E un lebros a l'é vnù da chiel e, pregandlo, a l'é butasse an ginojon dëdnans a chiel,e a l'ha dije: "S'it veule, ti't podrìe bin polideme da sta maladìa". 41E Gesù, pien ëd compassion, a l'ha dëstendù la man e a l'ha tocalo disendje: "I lo veui, sie polid!". 42E mentre ch'a l'ha dit lòn, la lebra a l'é artirasse da col òm e a l'é restà polid. 43Peui, avendlo amonì con fòrsa, Gesù a l'ha mandalo via tut sùbit 44e a l'ha dije: "Im arcomando: conta a gnun ëd lòn ch'a l'é capitate, ma va a mostrete al sacerdòt e presenta për toa purificassion lòn che Mosè a l'ha comandà 'd fé an ësti cas-sì, perchè ch'a serva për lor ëd testimoniansa. 45Ma chiel, partì ch'a l'era Gesù, a l'ha comensà sùbit a conté a tuti lòn ch' a l'era capitaje, ëd manera che Gesù a podìa squasi pi nen intré al ciàir ant la sità, ma as na tnisìa fòra, an dij leugh desert, e da tute le part a vnisìo da chiel.
Nòte[edit]
- ↑ o: "Second ch'a l'ha scrìt ël profeta Isaia".
- ↑ o: Remission.
- ↑ Gesù a l’ha sentì na pulsion interior cissà da lë Spirit Sant a andé ant ël desert.
- ↑ Nosgnor Dé a l'é na forma pì sostnùa che Dio.
- ↑ Conforma al Brero, rèit a l'é feminin; "marcé" ambelessì a smija mej che "caminé" (che an piemontèis a veul dì "marcé an pressa").
- ↑ o: "a mostrava", "a fasìa scòla".
- ↑ "Spirit salòp" a l'è la tradussion la pì a la létera dl'original. La tradussion dël 1834 a buta: "spirit danà" o "spirit ëndiavlà" (3:11), e 'dcò "ëmpossessà" (3:15). As poudrìa ëdcò dì: "spirit diabòlich", o "anvasà".


text:
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (Arch, 15 genàr 1858 – Munt Schafberg, Puntresina, 28 setembor 1899) l'è stai un pitùr d'urigin trentina.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd ad Arch, ind una famiglia in cundissión ecunòmiche dificil (i Segatini: l’è stai pö el stess pitùr a cambià el sò cugnùm), a la mort d'la mador ind el 1865 l’è stai mandàd dal pador a Milàn, in cüstòdia d’la fiöla de prim let, Irene. Privàd de ‘na familia vera e propia, Segantini l’ha vissüd 'na giuinessa stupada e sulitaria, de solit vagabunda, tant che ind el 1870 l'è stai saràd sü ind el rifurmatori "Marchiondi", dal quàl ha pruàd a scapà ind el 1871, ma el gh'è restàd pö fin al 1873. Segantini l’è stai pö afidàd al fradelastor Napuleón, che’l gh’èva bisògn de un garsón par el sò laburatori futugrafich a Burgh Valsügàna, indùe el gh'e restàd fin al 1874. Prubabilmént l’è lì che s’è svilüpàda 'na prima idéa artìstega, tant che quànd l'è turnàd indré a Milàn el s’è iscrìt ai curs seràl de l'Academia de Brera, che ha frequentàd par quasi tri an.
A Milàn l’ha vissüd grassie al laurà a la butega de Luigi Tettamanzi, artigiàn decuradù, e all’insegnamént de diségn all'istitüt "Marchiondi". Chel picul sustégn ecunomich chi el gh’ha permìss de andà, dal 1878 al 1879, a l’Academia de Brera indùe l’ha seguìd i lessión de Giuseppe Bertini e migliuràd el propi bagài de savè e d’esperiensa. Chi l'ha fai le prime amicisie ind el ambiént artistich citadìn, in primis cun Emilio Longoni.
L’ha cuminciàd a pitürà ispiràd dal verìsm lumbàrd, ma bele ind el 1879, ind el curs de l'esposissión nassiunàl de Brera, l’è stai nutàd dai critich che i gh’han dai i prim premi: tra i prim sustenidù gh’è Vittore Grubicy, cun el quàl l'ha stabilìd un rapòrt de laurà e de amicissia düràd par tant temp.
Briansa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'an dopu l'ha cunussüd Bice Bugatti, la dona che la sarà la sò cumpagna par tüta la vita. Dopu el s'è trasferìd in Briansa, a Pusiàn, e l'ha lauràd grassie al sustégn ecunomich de Grubicy, a cuntàt cun Emìli Longoni: in ‘sti an chi la sò art la s'è distacada da le impustassión académiche giuanìl, ala ricerca de 'na furma espressiva püssè persunàl e uriginàl. Ind el 1883 Segantini el s'è ligàd cumpletamént al sustégn de Grubicy, cun el quàl l'ha firmàd un cuntràt.
Grisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1886 l'ha lassàd l'Italia par trasferìss a Savognin, ind el cantón di Grisón; ind el curs dal sò percùrs stilistich l'è passàd arént al muimént divisiunista, prima cun qual sperimentassión e cul temp in d'una manera sempor püssè fort.
Ind a cal perìud lì, Grubicy l'ha fai 'na prumussión par lü, tant che l'è diventàd famùs in patria e a l'estor. Ind el 1889 l'è stai presentàd all'Italian Exhibition de Lundra e l'è diventàd ancassì un rispetàd scritùr de giurnàl d’art. Ind el curs del stess an l'ha cuminciàd a integrà la sò caraterisassión artìstega divisiunista cun marcade inflüénse de simbulìsm, suratüt cun alegurìe basade sü mudèi nordich.
Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1894 l'ha lassàd Savognìn e se spustàd in Engadina, a Malögia, anca parchè el desidereva un post püssè tranquìl ala scuerta dal misticìsm: el picul vilàg del’engandina el gh'ha permìss 'na vita sulitaria in cumpagnìa dal maestùs e incuntaminàd paesàg alpìn che l’è mustràd in tüte le sò òpere da cal perìud lì. Da Malögia el se spusteva apena ind i mumént de freg püssè fort, ind el curs di quài el steva in albèrgh a Sogl, in Val Bregaja, cun qual viàg anca a Milàn.
El gh'eva un prugèt grandiùs: la realisassión dal padiglión dall'Engadina par l'Espusissión Universàl de Parìs dal 1900: 'na custrüssión rutunda dal diàmetor de 70 metor cun ai mür 'na gigantesca rafigürassión pitòrega dal panurama engadinés, lunga 220 metor. Anbén el sò prufùnd travài ind l'òpera, la stesa l'è staia spetassada par i cust trop volt. L'è vegnüd anca a mancà el prumèss sustégn finansiari d'i albergadù engadinés, tra i prim cumitént. Par quést el pugèt el s'è trasfurmàd ind el Tritich d'la Natüra (o di Alp), la sò òpera püssè famusa: el tritich pitorich l'è stai però refüdàd, parchè cunsideràd miga in sintunìa cun l'imagin türìstica che i cumitént i vurevun dà a Parìs e l'ha finìd par es mustràd ind el padiglión italiàn.
El Giuàn l'è mort a 41 an ins al Schafberg, el munt che'l se tröva sura a Puntresina, el 28 setembor dal 1899, culpìd da un atàch de peritunìt menter l’era adré a pitürà. Incö el sò corp el possa ind el picul cimiteri de Malögia.
Nassiunalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quànd Segantini l'è nassüd, el cumün de Arch de Trent l'era suta al dumini 'ustrìegh. El picul a l'età de quator an, ind el curs de un'alluvión lè stai salvàd da un citadìn dal paés che par quést l'è stai premiàd cun 25 fiurìn dal guèrn de Viena. Segantini giuinòt l'ha pö vissüd a Milàn. La surela che'l tegneva l'ha miga fai tüt el necessari par fagh ciapà la nassiunalità italiana, anca se l'eva chièst e utegnìd de scancelà quela 'ustrìega.
Sücessivamént, datu che i capurión ‘ustrìegh i evun miga ricevüd cunferma dell'iscrissión, par altor mai avegnüda, ind le liste dall'anàgrafe de un cumün italiàn, l’è stai ciamàd ‘me suldà ind el esercit d'Àustria. Segantini el s'è mai presentàd e par quést l'è stai dichiaràd disertùr.
Püssè tardi, ind el 1886, el pitùr l’è 'ndài a stà prima a Savognìn e pö a Malögia sensa mai ciapà nianca la citadinansa svisra. Segantini el parleva cume prima lengua in milanés e'l scriveva ind un gram italiàn. Ind i Grisón l'ha imparàd i bas dal rumànc e miga el tudésch.


text:
«Për fé fòra un pòpol, a s’ancamin-a co’l gaveje la memòria. As dëstruvo ij sò lìber, soa coltura, soa stòria. Peui cheidun d’àutr a j’ëscriv d’àutri lìber, a-j dà n’àutra coltura, a-j anventa n’àutra stòria. Apress, ël pòpol a cit pass a ancamin-a a dësmentié lòn ch’a l’é, e lòn ch’a l’é stàit. E ‘l mond tut dantorn a lo dësmentia ancor pì ampressa».
* * *
«Pour liquider les peuples, on commence par leur enlever la mémoire. On détruit leurs livres, leur culture, leur histoire. Puis quelqu’un d’autre leur écrit d’autres livres, leur donne une autre culture, leur invente une autre histoire.
Ensuite, le peuple commence lentement à oublier ce qu’il est, et ce qu’il était. Et le monde autour de lui l’oublie encore plus vite».
Milan Hübl, stòrich cech/historien tchèque
Gioventura Piemontèisa a l’é ‘n Moviment polìtich-coltural apartìtich – formasse a la fin dël 1993 – che a travaja për la promossion ëd l’identità nassional dël Piemont e dj’Ëstat ëd Savòja. Dël 2003 a l’ha ‘dcò pijà l’ardità dël Grup d’Assion Piemontèisa Val Pélis.
Ant ij prim agn a l’é votasse a la promossion ëd la lenga piemontèisa (patrimòni ‘d pì che 3 milion ëd përson-e), l’ùnica lenga dël Piemont che, comben ch’a l’abia l’arconossiment ëd l’UNESCO, a resta discriminà da j’Institussion ede facto proibìa ant la scòla e an sij mojen d’anformassion.
Dël 1998 a l’ha ideà e elaborà un proget për propon-e l’ansëgnament ëd la lenga piemontèisa ant le scòle (Programa ARBUT), che a l’ha realisà da l’ann ëscolàstich 1998/’99 al 2011/’12, ëd régola con la Region Piemont. ARBUT a l’ha daje a j’ansëgnant j’instrument ëd conossensa për antërven-e ant le classe d’ëscòla (a travers ëd cors ëd lenga piemontèisa ch’a l’é fasse an tute le provinse) e, ant l’istess temp, a l’ha butà a disposission dij giovo anlev ëd mojen didàtich modern e vajant. Gioventura Piemontèisa a l’é antërvënùa ant na milen-a apopré ‘d classe d’ëscòla, a l’ha organisà e portà a compiment ëd senten-e ‘d cors ëd formassion an sla lenga, la coltura, la literatura e la sivilisassion ëd Piemont (na tranten-a mach nt l’ann 2009/’10) e a l’ha realisà na senten-a ‘d publicassion, dont vàire a son ëd lìber didàtich.
Coste atività as gionto a le vàire àutre (convegn, seminari, stagion ëd teatro, studi, edission musicaj, stampa d’atualità, anformassion web – dal 1999! – progetassion d’inissiative) e, pì che tut, a l’elaborassion ëd test polìtich e legislativ (proget ëd lej al Parlament e a la Region, ordo dël di, propòste polìtiche) a pro dl’arconossiment e dla promossion ëd la lenga piemontèisa.
Cost travaj a pija l’andi da la consiensa che ëd realtà “virtuaj” a peulo nen avèj n’avnì e che an toca parte torna dai valor fondamentaj, restand con ij pé për tèra. A-i é pa mojen pì vajant për arviresse a la massificassion ch’a tira a fene tuti istess che arpijesse nòsta identità real (nen anventà o artifàita) individual e ëd pòpol.
Ël pòpol piemontèis-savojengh, parèj ëd col ësvìsser, a parla da sempe quatr lenghe: piemontèis, francoprovensal, ossitan-provensal alman walser, pì ël fransèis. Costa a l’é na realità stòrica e social.
Dal moment che la rason polìtica sotnùa da la scòla e da j’università italian-e e dai mojen d’anformassion a pòrta a la sparission ëd nòstr pòpol e ‘d soa manera ‘d vëdde ‘l mond, a la dësmentia ‘d soa stòria e dij sò valor e a soa sostitussion con ëd “colture” anventà ‘d pianta, Gioventura Piemontèisa ant ël camp ëd la polìtica linguìstica a propon, tant për ancaminé, che tute le lenghe ‘d Piemont a ven-o a esse ufissiaj andova ch’as parlo, parèj com ël catalan e l’aranèis a lo son an Catalunya. E se ij “media” e le costume comersiaj a slontan-o le generassion giovo dai parlé dij sò vej, che l’ansëgnament ëd nòste lenghe a ven-a esse obligatòri ant la scòla. E sòn a-j toca a la Region (che, s’a l’ha ancor nen le competense, a l’ha mach da pijessje, com a l’ha fàit la Valdosta).
L’assimilassion dël pòpol ëd j’Ëstat ëd Savòja a passa ‘dcò a travers ël ravagi ‘d soe memòrie stòriche, materiaj e inmateriaj, a travers la dësnaturassion ëd sò mond, ëd sò paisage, ëd soa manera ‘d vive, ëd soa sivilisassion.
L’andi a la balansa a l’ha dalo na sentensa da nen chërdje dla corte costituzionale italian-a che, dël 2010, a l’ha arfudà l’arconossiment ëd la lenga piemontèisa e soa parificassion con j’àutre lenghe arconossùe (francoprovensal, ossitan, furlan, sard…) e a l’ha dësganfà an manera comandòira e aroganta tuta la legislassion dla Region dël Piemont an materia, frut ëd quarant’ani ‘d bataje dël pòpol piemontèis, dij sò studios e dij sò òm ëd litre e dij sò òm polìtich pì anteligent e antivist.
Apress avèj ëmnà na bataja legislativa ch’a l’ha portà a deposité vàire dissegn ëd lej al parlament italian da part ëd tute le fòrse polìtiche, a la formassion dël Comità “Piemont482″ e a na cujìa ‘d signature, l’enésim arfud ëd dëscute coste propòste a l’ha portà Gioventura Piemontèisa, dòp un temp ëd madurassion, a pijé partì risolù për l’indipendensa polìtica dël Piemont, considerand inùtil ëspeté ancor da part ëd la Repùblica italian-a na considerassion për ël pòpol piemontèis ch’a peul nen rivé.
Ël Congress Nassional d’Ast dij 20 ëd gené dël 2013 a l’ha virà ‘l feuj, cangiand ël Moviment coltural an Moviment polìtich-coltural e an ëstrenzend torna j’anliure con nòsti conassionaj ëd Nissa e ‘d Savòja. Da col di-lì, da “Moviment për l’identità dla minoransa linguìstica piemontèisa”, Gioventura Piemontèisa a l’é “Moviment Nassional për l’identità piemontèisa”: n’organisassion ancor pì slargà, giovo e dësgagià, presenta al sël teritòri, pronta a bravé na bataja neuva ant la società për fé soa part an manera che cola nassion fongà a caval ëd le montagne le pì àute d’Europa a torna alvesse an facia al mond e a la stòria.
►NA PCITA STÒRIA ‘D GIOVENTURA PIEMONTÈISA
►PËR FÉ L’ISCRISSION
Contat e anformassion:
Gioventura Piemontèisa
Piassa dl’Oratòri ‘d Don Bòsch
15030 Ël Sumian / Occimiano (AL)
tel. e fax +39 0117640228
e-mail: giovpiem@yahoo.it


text:
Plant da 3 puncts per surmuntar la crisa da fugitivs
- Venderdi, 18.9.2015, 6:07
Il president franzos Francois Hollande ed il schef da la regenza taliana, Matteo Renzi proponan in plan da trais puncts per dar dumogn a la situaziun da fugitivs en l'Europa.
Tenor quest plan duain vegnir endrizzads uschè numnads “Hot-Spots” en l'Italia, l'Ungaria e la Grezia. Davent da là duain fugitivs cun dretg d'asil vegnir transportads en auters pajais europeics.
Il segund punct pertutga la Tirchia. Ella duai survegnir sustegn per dar suttetg a fugitivs sirians. E sco terz punct duai vegnir rinforzà l'agid en ils pajais d'origin dals fugitivs.
RR novitads 06:00


text:
Brexit: Banca naziunala sto intervegnir a moda massiva
- Glindesdi, 4.7.2016, 11:40
Suenter il Brexit ha la banca haja intervegnì sin il martgà da devisas cun passa 6 milliardas francs, quai mussa la statistica dals deposits tar la banca naziunala.
La banca naziunala svizra ha prendì questa mesira per betg laschar vegnir pli ferm il franc svizzer. Curt suenter il gea dals Brits al Brexit era la valur dal franc s’augmentada marcantamain. Per flaivlentar il franc envers l'euro cumpra la banca naziunala euros e scriva da bun a las bancas la summa correspundenta da francs svizzers sin lur contos tar la banca naziunala.
Franc era creschì marcantamain
L'augment dals deposits da las bancas è in indizi en tge dimensiun che la banca naziunala ha intervegnì sin il martgà da devisas. Suenter la decisiun da la Gronda Britannia aveva la banca naziunala concedì d'avair intervegnì sin il martgà. En il rom dal Brexit saja il franc vegnì sut squitsch, uschia ils survegliaders monetars. Ins restia vinavant activ sin il martgà.
RR novitads 11:00


text:
Accident spectacular a Panaduz
- Glindesdi, 21.9.2015, 21:14
Amez Panaduz è in manischunz da camiun charrà glindesdi suentermezdi cun avert la punt atras il sutpassadi da la viafier. La punt dal vehichel è sa fermada vid il sutpassadi.
Sco la polizia chantunala scriva è il camiun sa tschentà si per il mir sin il cuntervial. Il schofför ha stuì vegnir deliberà cun guaffens grevs la cabina da ses camiun. Cun blessuras è el vegnì manà da l'ambulanza a l'ospital a Cuira.
Il camiun è vegnì demolì dal tuttafatg. La via tranter Panaduz e Razèn è stada serrada durant 2 uras.
Novitads RR 21.00


text:
Iscrizion tla scoles dla Provinzia Autonoma de Bulsan-Südtirol
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
An pó se scrí ite online ala pröma classa dla scora elementara, dla scora alta y dla scora profescionala diretamënter dal computer.
L'iscriziun ala scora mesana vëgn fata d'ofize tla medema direziun raionala o tla scora competënta por le teritore, sce al n'é nia dailó na scora mesana.
En alternativa al'iscriziun online pón se scrí ite inant sön papier.
Informaziuns d'öga sön l'iscriziun online a na scora:
- an pó ma se scrí ite te öna na scora;
- i dac che vëgn bele dant tl formular online se referësc ma a chi dl Sistem informatif scolastich dla Provinzia autonoma de Balsan;
- an mëss se scrí ite online cina i termins dá dant dessot;
- n iade che an s'á scrit ite online pón tres ciamó mudé i dac sce al ess da ester val' mudaziuns;
- n iade che an s'á scrit ite online ciafon na confermaziun che atestëia che la prozedöra é gnüda stlüta jö sciöche al alda;
- la comunicaziun sön l'azetaziun o manco dl'iscriziun vëgn ortiada ti dis suandënc dala scora.
Le sorvisc conzed ince da:
- lascé alsavëi informaziuns implü (por ej. mensa, trasporc y i.i.) che reverda i agn suandënc al pröm ann d'iscriziun; le sorvisc é desponibl dai 07.01 ai 31.03 de vigni ann;
- mudé i dac anagrafics; le sorvisc é desponibl döt l'ann.
L'azes é desponibl ince por chi che ne s'á nia scrit ite ala pröma classa tres le sorvisc online.
Domanda d'iscriziun a na scora desvalia da chëra de competënza teritoriala
La domanda d'iscriziun a na scora desvalia da chëra de competënza teritoriala ti mëss a vigni moda gní presentada sön papier ala scora de competënza cun la domanda de trasferimënt.
Por de plü informaziuns sön les scores ciarede sön sües plates web.
Condiziuns d’azès
Le sorvisc é debann y an pó chirí fora co s'autentifiché tres:
- Cherta di sorvisc ativada, le PIN y le letur istalé
- SPID (Sistem Publich de Identité Digitala)
- eGov-Account (atif ma cina al 1° de merz dl 2018, al gnará baraté fora cun le SPID; al momënt ne vëgnel nia plü dé ca eGov-Account nüs)
Te myCIVIS ciafon dötes les informaziuns sön co ativé la Cherta di sorvisc, co istalé le letur y le software clican sön chësc link https://my.civis.bz.it/public/it/carta-servizi.htm.
De plü informaziuns sön le SPID ciafön sön la plata te myCIVIS clican sön https://my.civis.bz.it/public/it/spid.htm
Terminns
- Iscriziun online ala scora elementara dai 8 ai 19 de jená dl 2018
- Iscriziun online ala scora alta y profescionala: dai 15 de forá ai 15 de merz
Tles scores elementares ladines pón se scrí ite ala pröma classa sön papier cina ai 28 de forá - jide prëibel dala direziun raionala de competënza.
Documënć che va debojëgn
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne val nia debojëgn de dè jö documënć implü.
Cosć
L servisc ie debant
D’atres informaziuns
18. Cultura y Intendënza ladina
Streda Binder/Bottai nr. 29
39100 Bulsan
Telefonn: +39 0471 41 70 11
E-mail: intendenza-ladina@provincia.bz.it
Por problems tecnics cherdete sö le Call center - numer vërt 800 816836 o scriedi na e-mail: servicedesk@provinz.bz.it
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Abteilung 16 Bildungsverwaltung
Unité aministrativa competënta
Amt für Kindergarten- und Schulverwaltung
Misciun
via Amba Alagi 10, 39100 Balsan
Telefonn
0471 411320 Ufficio amministrazione scolastica
0471 417550 Amt für Schulverwaltung
0471 41 70 11 Cultura y Intendënza ladina
Fax
0471 41 75 69
intendenza-ladina@provincia.bz.it Cultura y Intendënza ladina
Plata internet
http://www.provincia.bz.it/ntendenza-ladina/argumenc/intendenza-ladina.asp Cultura y Intendënza ladina


text:
Raiffeisen Surselva ha tegnì sia ultima radunanza generala
- Sonda, 11.6.2016, 18:53
La 75avla radunanza generala da la Banca Raiffeisen Surselva è stada l’ultima radunanza da quest gener. Las commembras ed ils commembers èn numnadamain suandads la proposta dal cussegl d’administraziun d’abolir la radunanza generala e d’introducir la votaziun a scrit.
Uschia ha mintga commember la pussaivladad da votar. Cun passa 7'000 commembras e commembers è la radunanza sco quai ch’ella vegn organisada dapi prest 20 onns daventada memia gronda. A l’ultima radunanza generala da la Banca Raiffeisen Surselva en la halla da curling a Flem èn stadas preschentas 1'065 persunas.
RR novitads 18:00


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Efesin/Efesin 2
2[edit]
Da la mòrt a la vita[edit]
1A-i era 'n temp che vojàutri i j'ere mòrt[1] për motiv ëd vòstra disubidiensa e ij tanti vòstri pecà. 2I l'avìe pijà l'andi 'd vive ant ël pecà, second ch'as costuma an ës mond-sì, e i scotave mach ël diav, ch'a l'é 'l cap[2] ëd le potense dël mond invisìbil[3]. A l'é chiel lë spirit ch'as dà tant da fé ancheuj ant ij cheur ëd coj ch'as arfuso 'd fé ubidiensa a Nosgnor[4]. 3Tuti nojàutri na vòta i vivìo 'dcò parèj: i seguitavo mach j'anvìe passionaj e j'inclinassion ëd nòstra natura 'd pecator. I j'ero 'd natura l'oget ëd l'ira 'd Nosgnor[5], tanme tuti j'àutri. 4Nosgnor, contut, ch'a l'é rich an misericòrdia e ch'an veul tant bin, 5bele s' i j'ero mòrt për motiv ëd nòstri pecà, a l'ha dane vita quand ch'a l'ha arsussità Crist dai mòrt. (A l'é mach për la grassia 'd Nosgnor ch'i seve stàit salvà!). 6Chiel a l'ha fane arsussité ansema a Crist e l'ha fane sté astà con chiel ant ij céj, përchè ch’a l'ha butane 'n comunion con Gesù Crist. 7A l'é parèj che Nosgnor a l'ha rendune l'esempi da mostré a le generassion ch'a vniran ëd la richessa sensa paragon ëd soa grassia e bontà anvers a nojàutri, coma ch'a l'é mostrà ant lòn ch'a l'ha fàit për noi an Crist Gesù. 8Nosgnor a l'ha salvave për grassia quand ch' i l'eve chërdù[6]: a l'é nen quejcòsa ch'i l'eve merità an na quai manera[7], ma a l'é 'n don che Nosgnor a l'ha fave. 9La salvëssa a l'é nen n'arcompensa për avèj fàit quaicòsa 'd bon[8]: gnun a peul vantess-ne! 10A l'é chiel ch'a l'ha fàit quaicòsa 'd neuv an nojàutri: a l'ha torna creane in Crist Gesù, parèj ch'adess i podoma fé 'd còse bon-e, cole che Chiel a l'a prontà tant temp fa përchè i-j fèisso.
Un pòpol sol an Crist[edit]
11Dësmentieve nen che na vòlta, vojàutri i fasìe nen part dël pòpol ëd Nosgnor. I j'ere considerà dai Giudé, ch'as vanto 'd soa sirconcision ëd lor, dij pagan ch'as sugeto nen a sirconcision, ma la soa a l'é quaicòsa ch'a rësguarda mach la carn e nen ël cheur. 12An coj dì là i vivìe separà dal Crist. I j'ere fòra dai privilegi dla sitadinansa dël pòpol d'Israel e i conossìe nen le promësse dl'Aleansa che Nosgnor a l'ha fàit con lor. I vivìe ant ës mond sensa Nosgnor e sensa speransa. 13Adess, nopà, i seve stàit butà 'n comunion con Gesù Crist. Na vòlta i j'ere lontan da Nosgnor, ma adess i seve stàit avzinà a chiel pr' ël mojen dël sangh ëd Crist.
14A l'é stàit Crist medésim a porté la pas antra 'd noi. Chiel a l'ha gionzù Giudé e coj ch'a lo son nen ant un pòpol ùnich quand, ant sò còrp an sla cros, chiel a l'ha campà giù ël mur ëd nimicissia ch'an dividìa 15A l'ha falo quand ch'a l'ha portà a la fin ël sistema 'd lej con ij sò comandament e nòrme[9]. A l'ha portà la pas antra ij Giudé e coj ch'a lo son nen quand ch'a l'ha creà ant chiel medésim, dai doi grup, un pòpol ùnich. 16Ansema an un còrp ùnich, Crist a l'ha arconsilià[10] a Nosgnor un e l'àutr grup pr' ël mojen ëd soa mòrt an sla cros, e la nimicissia ch' i l'avìo un contra l'àutr a l'é stàita butà a mòrt. 17Chiel a l'ha portà costa bon-a neuva 'd pas a vojàutri, chi seve nen ëd Giudé e ch' i j'ere motobin lontan da Nosgnor[11], e pas ai Giudé ch'a na j'ero davzin. 18Adess tuti nojàutri i podoma ven-e al Pare pr' ël mojen dël medésim Ëspirit Sant, për motiv ëd lòn che Crist a l'ha fàit për nojàutri. 19A l'é për lòn che adess vojàutri, ch'i seve nen ëd Giudé, i seve pi nen strangé e foresté. I seve 'd sitadin ansema a tut ël pòpol sant ëd Nosgnor. I seve mèmber dla famija 'd Nosgnor. 20Ansema, i soma soa ca, edificà an sle fondassion dj'apòstoj e dij profeta. Crist Gesù medésim a n'é la pera d'àngol. 21I soma butà ansema con deuit për dventé 'n tempi sacrà pr' ël Signor 22Për sò mojen vojàutri ch'i seve nen ëd Giudé i seve 'n camin a d’esse la residensa andoa Nosgnor a viv pr' ël mojen ëd sò Spirit.


text:
Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov
El Michel Kutuzov (russ: Mиxaил ИллapиoHoBич ГoлeHищeB-KyTyзoB, Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov, 1745-1813) l'è staa on general russ. L'è regordaa soratutt per aver battuu l'esercit del Napoleon che l'aveva invas la Russia in del 1812 .
Ai temp de la terza coalizion l'era rivaa tròpp tardi per soccorr i Austrìach a Ulma, ma l'ha savuu tegnì foeura i sò òmen de ona trappola organizzada di Frances.
L'ha minga poduu partecipà a la battaglia de Austerlitz perchè l'era staa retardaa per spiegà i sò piàn a l'imperador Lissander II e al Re prussian, poeu l'è andaa a combatt contra i Turch, l'alter nemis stòrich de la Russia.
Quand el Napoleon l'ha invaduu el sò paes l'è staa ciamaa a ciappà el pòst del Barclay de Tolly dòpo de la bataja de Smolensk, e l'ha deciduu de retiràss senza combatt lassand peroo terra brusada intorna aj Frances. L'ha avuu un mucc de crìtich per questa decision che l'è poeu resultada giusta.
A Borodino l'è staa desconfigiuu e l'ha lassaa Musca al nemis, ma l'ha indebolii e el gh'ha lassaa indree nagòtt.
Intant che i frances se retiraven l'ha colpii durament e, cont on poo pussee de fortuna, el saria riessii a distrugg del tutt el nemis a la Beresina.


text:
Sandròun
Artéccol in dialètt mudnés
Sandròun l'è la màscra ed Carnevêl ed Mòdna.
Sandròun 'l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich, con dû dèint e al nês ráss. Ed solit 'l è vistî con 'na giàca ed velûd, pantolòun al żnoc', un gilet, di calzètt a righi bianchi e rássi, di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch. So mujéra l'è la Pulónia, la clàsica reżdora, e sô fiōl al s ciama Sgorghìguel. Tòt i giuvidè gras Sandróun e la famìa Pavirònica i partèssen da Bòsch éd Satta c'n al trein e i vinen a Mòdna per fèr al famòś sproloqui ed Piaza Grand, in dû i pèrlen un poch ed tòt qual ch'l è sucess en l'an passeé.
L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun, vérs la fein dal Setzeint, con un nàm dimondi long: Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna.


text:
Sergi Hertel ëd La Tor: un dij pì grand patriòta piemontèis ëd sempe. N’angagg për la lenga piernontèisa partì dal CAI ëd Turin fin-a a la Companìa dij Brandé. Sò dësbut an sël Musicalbrandé a l’é dël 1971 tan’me ne poeta (con na lìrica piemontèisa scrivùa dël 1959!).
An pijand posission contra «coj brav piemontèis dla bajòna ch’a l’han giudicà ij sò fieuj tant gnòch da pi nen esse bon a parlé italian a scòla se lor a-j parlo piemontèis antëcà», a pùblica (1978) ël prim abecedari piemontèis modern e d’àutri lìber për le masnà.
Për dësfende ‘l piemontèis nen mach da la mira literaria e an vorend pisté an sla class polìtica an cissand l’arvangia contra la mentalità dominanta italianista, Hertel a dventa colaborador dla prima Assion Piemontèisa ‘d Luis Cerchio.
Ispirà da costa esperiensa, dël 1983 ansema a so Grup a teorisa l’Union Piemontèisa e, cand che Gremm a stampa ‘n giornal con cost nòm, a fonda a La Tor ël Grup d’Assion Piemontèisa; da lì a pòch a intra an polìtica. Apress dl’esperiensa ministrativa (a ven nen senator mach përchè a arnonsia a pro ‘d cheidun ëd so Grup – che peui a farà ‘l sàut ëd la quaja) a torna an prima ligna ant la bataja për l’identità e la lenga piemontèisa.
«I l’oma subì l’amposission d’una coltura diversa, e la nòsta a l’è stàita possà ant ël canton. A l’han sercà ‘d gavene nòste rèis, e costa a l’è stàita n’assion delinquensial portà anans da l’ëstat italian».
Dòp na vita ‘d bataje (a l’é ancor stàit ël prim Pressident dla Consulta për la Lenga Piemontèisa) Sergi Hertel a s’artira a vita privà dël 2003; ël Grup d’Assion Piemontèisa Val Pélis a decid ëd saré e ‘d sospende le publicassion dël giornal Val Pélis, an lassand l’ardità a Gioventura Piemontèisa.
«I sugnoma ch’a durbiran j’euj…»
Sergi Hertel
Con d’àutre paròle, quand a sarà bon a fé torné ‘l Piemont a esse na realtà rispetà tra le Nassion d’Euròpa nopa ‘d resté na colònia dësmentìà dlë stat italian.
Noi, coma Grup d’Assion Piemontèisa, da quìndes ani i sercoma ‘d travajé për gavé le binde da dnans a j’euj a coj tanti piemontèis che, cioch ëd retòrica unitaria-rissorgimental, as n’ancòrzo pa che nòstra Gent a ven mach pì dëspresià da në stat autoritari dominà da na burocrassìa dispòtica.
I l’oma sercà, bele con l’arzigh dë sporchesse le man, ëd batajé an camp polìtich, përchè i l’oma giudicà che costa a fussa la stra giusta. Ancora ancheuj ël Piemont a l’ha nen na classe polìtica bon-a a fé j’interessi ‘d nòstra Gent. Costa neuva class polìtica a va creà. «Val Pélis», nòstr feuj bimestral, da des ani a sta part, a serca, con soe cite fòrse, dë spantié coste nòstre opinion. Coma tute le vos ëd libertà, a l’é nà pòver; ël prim nùmer dël mèis ëd fërvé dël 1988 a l’era stàit ëscrit a màchina e fotocopià! A continua a vive pòver, ma con dignità, mach con lòn che tanti Sòcio e Amis dël Grup a dan për sostenlo. Da daré a-i é gnun: gnun polìtich granos e gnanca la Region che, varda cas, soe contribussion a-j dà a tuti ij feuj e fujet pì dròlo, ma a finisso sempe ‘n moment prima che an toca a noi. Sòn a conferma mach vàire che nòstre idèje a sio mal soportà da tuti coj politicàire che al regim sentralista a l’han vendù, për blaga o për interessi, ànima e servel.
An costi des ani ‘d vita «Val Pélis» a l’à sercà d’anfonde ‘n pòch ëd fiusa e ‘d veuja ‘d batajé ai Piemonteis che a veulo vive ant un PIEMONT LÌBER (lìber da la mafia, da la burocrassìa, dai politicant ambrojon, da la delinquensa e da chi a la protegg con ëd legi përmissive e con ël fàuss pietism, lìber da chi a vorerìa impon-ne n’àutra lenga e n’àutra coltura, da chi a vorerìa vnì comandé a ca nòstra, …e la lista a podrìa continué).
Ancheuj i l’oma’l piasì ‘d pì nen esse soj. D’àùtri grup e associassion as bogio su costa stra e ‘l fat che a sia naje «Gioventura Piemontèisa» an consola e an dà fòrsa. Sòn a veul dì che ‘l Piemont a l’é viv e, dzortut, che a-i é ‘d giovo che a reagisso a l’omologassion imponùa dal regim e a combato contra col servilism al podèj che istitussion, mass-media. scòle e cese a serco d’anculcheje ‘nt la ment. La stra che i l’oma sernù a passa nen travers ij coridor dël palass, ma a l’é polida e sempe pì frequentà, përchè a l’é la stra dla libertà e dl’indipendensa. Chi, ansema a noi, a pensa che a sia la stra giusta e a veul dene na man, ch’an giuta a mostréjla ‘dcò a coj piemontèis che ancheuj, ancora an tròpi, a bogio nen (për pigrissia e nen për virtù!).
Gioventura Piemontèisa, 30.1.1998


text:
Gidieus crititgeschan cussegl federal
- Dumengia, 15.3.2015, 10:46
Represchentants dals gidieus crititgeschan ch'il cussegl federal fetschia nagut en dumondas da la segirezza da la populaziun giudaica.
I na saja betg da chapir che las communitads giudaicas stoppian purtar sezzas tut ils custs, ha ditg il secretari general da l'Associaziun svizra da las communitads israelitas a la NZZ da la dumengia. Las differentas attatgas hajan midà la situaziun da smanatscha.
Cussegliera federala Simonetta Sommaruga aveva fatg attent che la segirezza saja chaussa dals chantuns. En pli stoppian las communitads giudaicas purtar sezzas ils custs da segirezza.
RR novitads 12:00


text:
Dapli gudogn per Holcim il 2014
- Glindesdi, 23.2.2015, 8:11
Il concern da cement Holcim ha nudà l'onn passà in gudogn da 1,3 milliardas francs, quai è in plus da 1,2% per il concern che stat avant la fusiun cun il concurrent franzos Lafarge.
Tenor il schef da Holcim, Bernard Fontana, sajan las cifras solidas. En spezial il 4. quartal saja stà ferm. La svieuta dal 2014 è dentant sa reducida per 3% sin 19,11 milliardas francs. Attribuì a questa sminuziun hajan effects da valuta e midadas en la structura da concern, uschia scriva il producent da cement e betun.
RR novitads 09:00


text:
Commerzi mundial: Nagina cunvegna per la runda da Doha
- Sonda, 19.12.2015, 18:48
Ils passa 160 stadis commembers da l'Organisaziun mundiala da commerzi (WTO) n'han betg chattà ina posiziun cuminaivla davart l'agenda da Doha a Nairobi. Ina da las raschuns èn las posiziuns oppostas tranter ils stadis industrials ed ils pajais en svilup.
Il directur general da la WTO discurra tuttina dad in success. I saja stà pussibel da chattar pliras cunvegnas che van surtut a favur dals pajais ils pli povers. Ils commembers da la WTO avevan decidì l'agenda da Doha l'onn 2001. La finamira era da liberalisar il commerzi mundial e da promover ils pajais en svilup.
RR novitads 18:00


text:
La radunanza communala da Sumvitg ha approvĂ il preventiv 2016. Quel quinta cun in gudogn da 12'500 francs tar entradas totalas da 7,4 milliuns francs. Las investiziuns nettas da la vischnanca da Sumvitg muntan a 2,4 milliuns francs.
Parter sin Facebook (link extern, popup)
Parter sin Twitter (link extern, popup)
Parter cun Whatsapp
Plinavant ha la radunanza communala decidì da laschar il pe da taglia sin 105%. Per in indriz da mulscher sin l'Alp Glivers han ils preschents concedì in credit da 195'000 francs.


text:
Battaja de Mondovì
La battaja de Mondovì l'è stada voeuna de quei de la Campagna d'Italia.
Dopo d'avè vinciuu a Cairo Montenotte a Dego, el Napoleon l'era 'dree a cercà la battaja final cont i Piemontes, comandaa del general Colli.
El 21 de april del 1796 l'è riessii a trovài a Mondovì. L'ha taccaa cont ona forza de 17.500 omen contra i 13.000 di nemis. El primm assalt di Frances l'è staa respingiuu, ma el segond el gh'ha 'vuu success e 'l Colli l'ha dovuu retiràss anmò 'na voeulta.
Duu dì dopo i Piemontes hann ciamaa l'armistizzi, firmaa la settemana adree a Cherasch.


text:
La baselgia S. Giusep posseda in grond scazi cun las picturias da maletgs. Entuorn 60 sogns ein representai en la baselgia, seigi quei en fuorma da maletgs ni statuas.
Die Kirche besitzt zahlreiche Malereien und Statuen. Ueber 60 Heilige sind in der Kirche vertreten.
Extract ord la presentaziun a caschun dalla fiasta da s. Gagl dils 17-10-1982:
Avon ina partida onns dev'ei ella Lumnezia in plevon che prendeva ina dumengia per onn in fest enta maun ed enstagl da far priedi mava el per la baselgia entuorn e mussava e declarava als cartents la baselgia.
Ei sto ver fatg impressiun al pievel da quei vitg, pertgei aunc oz raquentan ei da quei.
Enzatgei semegliont vi jeu era sespruar da far oz per il di da dedicaziun da quest sanctuari. Jeu vi sespruar da mussar e declarar a vus in tec las bellezias da questa casa da Diu, ch'ei vegnida baghegiada igl onn 1641. Nus vein cheu in ver parvis da sogns e sontgas ed aunghels. Jeu hai dumbrau inagada varga 30 aunghels ed entuorn 60 sogns ni sontgas.
Nus lein entscheiver nies pign pelegrinadi tiels sogns cheu davontier el chor. Il maletg digl altar grond culla s. Famiglia, in maletg che datescha digl onn 1700. Ei ves'ora sco sche la s. Famiglia fuss sin viadi. Eis ei il viadi dalla veta? Eis ei il viadi a Jerusalem el tempel ni eis ei insumma lur viadi dalla veta? Il Bab ed il s. Spért ein cun els ed era aunghels cumpognan els.
Lu il tabernachel cun la crusch e las statuettas da Maria sut la crusch e Maria Madleina ed igl apiestel S. Gion. Sper il tabernachel stattan dus gronds e bials aunghels e fan guardia siper il Segner e tegnan glischs enta maun.
Il maletg avon igl altar grond, il schinumnau antipendi, representa s. Antoni cugl affon sin bratsch.
Sisum igl altar grond stat la statua d'in aultsacerdot cun in cudisch enta maun e la gèsta d'in mussader. Forsa eis el il simbol dil Veder Testament che muossa si sin Jesus, il Messias. Dretg e seniester da quei aultsacerdot cun sia barbuna ein las statuas da s. Giusep e da Nossadunna. Dretg dil maletg dalla s. Famiglia, sil reliquiar, vein nus la statua da s. Gagl, representaus sco avat, cun in paun enta maun, il paun dalla cardientscha e giudapeis igl uorset che porta in fasch lenna al sogn. S. Gagl ei vegnius entuorn igl onn 600 giu dall'Irlandia ensemen cun s. Columban e fetg probabel era cun s. Sigisbert. Con che nus havein d'engraziar a quels sogns missiunaris!
Gest sper s. Gagl vid il mir stat perquei era la statua da s. Sigisbert, nies missiunari ed emprem avat da Mustér. E sper el lu aunc la statua da s. Martin.
Seniester sper igl aultsacerdot sisum igl altar stat igl uestg Sontga Clau cul cudisch ed ils treis meils dad aur.
Sche nus dein in'egliada sigl arviul el chor da nossa baselgia, vesein nus enamiez igl arviul il maletg da Nossadunna che vegn purtada en tschiel dils aunghels. Ella ei circumdada inaga dils 4 evengialists, representai cun lur simbols: s. Mattiu cugl aunghel, s. Marc cul liun, s. Lucas cul bov e s. Gion cun l'evla. Plinavon ein radunai entuorn Maria era ils sogns da nossa pleiv e da nies uestgiu: S. Gion Battesta, s. Leci, s. Flurin, s. Sigisbert, s. Placi, s. Benedetg e s. Francestg.
E lu era aunc in pèr sogns dils emprems tschentaners: s. Ambrosi, s. Hieronimus, s. Augustin e s. Gregor.
Ussa lein nus far ina viseta ora ella nav. Leu vein nus inaga il grond maletg sigl artg avon il chor: L'annunziaziun da Maria. Igl aunghel Gabriel vegn el num dil Bab tier Maria. Il Spért sogn vegn sur dad ella. Il niev temps entscheiva, il temps da speronza, il temps da spindrament.
Lu il maletg dominont si miez igl arviul: Cristus il Retg digl univers. El tegn ina stadera enta maun. Da vart dretga silla stadera stat in aunghel, da vart seniastra in giavel. Nus tuts stein denter aunghel e giavel. Nusez stuein sedecider tgeinin che vegn suren, tutta veta, tochen nossa mort.
Igl imposant Cristus sigl arviul ei circumdaus dils 12 apostels: Davart dretga: s. Paul, s. Giachen il vegl, s. Judas Tadeus, s. Filip e s. Mattiu. Dalla vart seniastra: s. Pieder, s. Gion, s. Tumaisch, s. Giachen il giuven, s. Barclamiu e s. Simon.
Lu dalla vart dretga sisum il mir vein nus aunc in grond maletg da s. Luregn e s. Bistgaun e plianora in maletg da s. Dumeni e s. Antoni.
Dalla vart seniastra ei in grond maletg da s. Anna cun sia feglia Maria e Jesus e s. Catrina.
E pli anora in maletg da s. Barla e s. Margreta. Tut ils sogns e sontgas portan lur simbols savens ils instruments da lur marteri.
Giu ella nav vein nus aunc dus altars. Dalla vart dretga igl altar da s. Pieder e s. Paul. Sisum quei altar in maletg da s. Antoni. Lu ils dus maletgs vid il mir dalla vart dretga. Il maletg sper igl altar representa las nozzas da Maria e s. Giusep e l'auter la mort da s. Giusep. Denter quels dus maletgs aunc ina statua da s. Placi.
Dalla vart seniastra vein nus igl altar da Nossadunna. Il maletg representa s. Anna cun sia feglia Maria e siu beadi Jesus ed aunc ina s. Muniessa, il pli probabel s. Brida. Sisum quei altar ei aunc in maletg da Nossadunna dallas dolurs.
Ussa vein nus finiu nies pelegrinadi, vein nus fatg inaga ina pintga viseta als sogns e las sontgas en nies sanctuari.
Tgei cardientscha che nos perdavonts han mess en nossas baselgias! Jeu manegel ch'era els meritassen silmeins in maletg zanua denter ils sogns. Ed era nus lein far nies viadi terrester aschia che nus essan marets dad esser radunai in di ella famiglia dils sogns entuorn nies frar e Retg Cristus.
Tut vus sogns da nies sanctuari, tut vus sogns perdavonts e tuts sogns en tschiel, rughei per nus pelegrins.


text:
Üniversai
I üniversai i è una quistiù de filosoféa medioevala.
L' Abelard e la quistiù di üniversai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In prensépe i interéss d'ol Abelard i è suertöt per la lògica o dialètega, che lü la 'ntind comè art de cerné fò la verità o falsità del discórs. I discórs a i è fàcc de tèrmegn, mearà alùra staga adòss a l'üs e al significàt di termègn: chessché l'è l' enderéss special de töt ol percórs de riflessiù d' ol Abelard. In tra i termègn i è specialmént i termègn üniversài, var a dì i zenèr e i spèce, comè  >,  >,  > e issé vià descórr, a trà 'n pé ü probléma mia de schèrs. la tradissiù d' ol platonìsmo cristià l' ìa metìcc a pari chèsti termègn con d' idée o furme presécc indela mét de Dio, che i l'la fà de modèi d' ispirassiù per i laùr creàcc de Dio; dóca lùr i rapresènta pò a la sostàssa de ogne laùr creàcc, chèl che ugnü a l' è prope debù. Presémpe, la sostàssa d'ol individuo Socràt l'è chèla de èss ön animàl intelizét: a i è ol zenèr (animàl) e la spèce (omèn) che ghe fàl part ol Socràt a indecià cosa l'è ol Socràt pròpe debù. Chèsta sulüssiù del probléma décc issé di üniversài la sarà ciamàda in età modèrna realismo, perchè per lé l'üniversàl l'è öna realtà bèla e bùna, che la gh'è deperlé. Ma in prénsepe del XII secól a i saltà fò di prospetìe nöe indel considerà chèsto probléma, in particolàr lùre i considéra l'üniversàl mia tàt dal pónt de esta de Dio, quàt dal pónt de esta de l'omèn che l' parla e che l'pensa. Che coss' ei i termègn üniverài, che ghe n' è pié i discórs?
Roscellino de Compiègne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ü di prìm maèscc d' ol Abelard l'è ol Roscellino de Compiègne, nassìt dré al 1050 e mórt dré al 1120. D' ol Roscellino l'è conservàda domà öna letéra a l'Abelard, ma la sostansa di sò dutréne la s'pöl cavà fò de chèl ch'i dìs i sò aversare, l'Anselmo d'Aosta e giöstopónt l' Abelard. Segónd l' Ansèlmo, ol Roscellino a l' fà part de chèi dialetègh, che i pensa che i üniversài a i seés pò domà che emissiù de ùs (flatus vocis); al pé de chèsta concessiù a l'ghe sarèss ol rendès cónt che realtà bèle e bùne i è pò domà chèle individüài e che i termègn üniversài i è pò domà paròle, sùn fisègh, sensibéi, che i se riferìss mia a di pretendìcc laùr üniversài: chèsta dutrèna ché la sarà ciamàda in età modèrna nominalismo estrèm. Lè la fàa èd töcc i sò pericói quàd la egnìa 'plicàda a ü probléma teologìgh compàgn de chèl de la Trinità; defat, l' Anselmo, a l'cösa ol Roscellino de rià, co i sò premèsse nüminalistéghe, a öna spèce de triteismo, var a dì a vardàga a i trì persóne de la Trinità comè a trì individui destacàcc in tra de lùr, dezà che l' ünità de la Trinità per lü la sarèss mia ön' ünità de sostàssa, ma domà de sömeàssa o ingüaiàssa.
Indel 1092 chèsta dutréna trinitària l'è condanàda del Concorde de Reims comè eretéga.
Guglielmo de Champeaux[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'oltèr maèst che l'Abelard a l' ghe stüdìa insèma 'ndi prìm tép l'è ol Guglielmo de Champeaux (1070-1121 sircumsirca). In d'ün prìm momét lü l'è ol sustenidùr de öna furma de realìsmo: i üniversài, dóca i zenèr e i spèce, i è entità reài ch'i gh'è deperlùr. Öna spèce l'è öna sostàssa önéga, presét esensialmèt, mia acidentalmét, in töcc i individui ch'i ne fà part, i individui i se divìd fò, dóca, in tra de lùr domà per acidét. Issé la spèce  > l'è presét in töcc i individui, compagn d'ol Socràt, d'ol Platù e issè vià descórr, ch'i è ciamàt giöstopónt  >.
I diferènse tra individui de la stèssa spèce i è dàde domà de prupietà acidentài, variabèl e casüài (presempe, altèssa, culùr di caèi, mestér e issé vià descórr). A chèsta posissiù l'Abelard a l'gh'à möìt l'oposissiù che lé la menava a pensà che i diferènse tra spèce e individui i è mia importàncc. La concessiù d' ol Guglielmo la amèt, defat, che ol zenèr  > a l'gh'è in töcc i animài, intelizécc o no, de conseguènsa ìga o mia ìga la resù l' è mia öna diferènsa issè granda. Ma alura i ghe sarà du possibilità: o indela stèssa sostàssa (animàl) a i ghe sarà dét di propietà contràre (rassionalità e irassionalità) o se de no chessce propietà, che i è dét in d'ön önega sostàssa, a i sarà piö contràre. La prema sièlta l' è de mia credègh perchè i contràre a i pöl miga sta insèma in d'öna stèssa sostàssa: come che s'pöl miga èss al stèss tép blàch e nighèr, issé a's pöl miga èss insèma rassionài e irasionài; ma l' è l' è de mia credègh pò a la segónda sièlta, perchè iga la resù l'è ol contràre che iga mia la resù. Forbe dopo chessce crìtiche d'ol Abelard, ol Guglielmo l'à corenzìt la sò teoréa, co'l dì che i üniversài a i gh'è in di individüi miga in manéra esensiàl, ma in manéra indiferénsiada. Presèmpe, ol Socrat e ol Platù a i omègn töcc e du, perchè in ognü de lur a 'l gh' è dét l' üniversàl, la spéce  >, ma chèsta ché la gh ' è dét in lur in manéra miga esensiàl, ma indiferént: ol Guglielmo l' öl dì che chèst rispèt al qual che ol Socrat l'è ün omèn l' è miga divèrs de chèl rispèt al qual che ol Platù l' è ün omèn. L' Abelard a 'l tö sà amò la definissiù aristotelìca de üniversàl come chèl che 'l pöl èss predegàt de tàcc laùr: d' ol Socrat a 's pöl dì che l' è ün omèn, ma 's pöl dì la stèssa roba pò a per ol Platù o l' Aristotèl. Metìda issé, l' üniversal l'è gnach öna realtà che la sta deperlé, e pò gnach domà ü sùn: issé l' Abelard a' l descassa tat ol realismo che ol nominalismo estrèm. L' üniversàl a 'l pö miga èss öna res, ü laùr, dezà che öna res l'è ü laùr singól che l'stà deperlü e issé la pöl miga èss predegàda de ön' oltra res. Ma se l' üniversàl l' è mia öna res, chèst l' öl mia dì che a 'l seès domà ü sùn, dezà che pò a ü sùn, presèmpe ol sùn "Socrat" l'è ü laùr singól e doca pò a lü a l' pö mia èss predegàt de ergót d' oltèr. La solüssiù d' ol Abelard la stà indel dì che l' üniversàl l' è sermo, var a dì paròla, ma paròla 'ntìsa mia comè sèmples insèma de sùgn materiài, ma co'n d' ü significàt, var a dì co riferimét a ergót. Ol problèma di üniverài a 'l deénta alùra ol problèma de cusè e cumè i significa 'sti termègn üniversai e i proposissiù che lùt i öta a mèt insèma. Ol scrìt che l' Abelard a l' ghe fà có per ol laorére de la sò teorèa d' ol significàt l' è ol De interpretatione d' ol Aristotèl. L' imaginassiù, che l' Aristotèl l' ìa ciamàt phantasìa, la furma di imagìni de chèl che l' è piö presét a i séns, ma pò a di laùr ireài ch' i è mai stàcc presécc a i séns (presempe, di móstri). Perdepiö, l' è possibèl fàss imagìni de laùr singói, presempe d' ol Socrat, ma pò a de corporeità o de rassionalità o de omèn in zeneràl. In chèst öltèm cas, el s' embàt de l' imagìne cumü e mia ciàra de töcc i omègn, de chèl che lùr i gh ' à confurma, sènsa che 'l seès prope de ü o domà de ergü de lur. Deperlure, i imagìni, i è mia sostàsse, lure i è dovràde cumè sègn per riferéss a d oltèr laùr: defàt, quad che se sét la paròla  > a 'l nàss indel spirèt, segónd l' Abelard, vergót che 'l se riferéss a i omégn singói catàcc in cumü e mia a ü de lur in particolàr. Chèsta posossiù la sarà pö ciamàda concettualismo. Co di termègn ch ' i gh 'à significàt a s' pöl furmà di proposissiù, ch 'i gh' à significàt, presempe, la proposissiù  >. Issé i se cunsidera i dù imagìni, Socrat e omèn, e grassie a lure ol servèl a 'l ghe rìa a capì la verità de chèsta proposissiù. ma i proposissiù i è mia cumè i nóm personài (presempe, ol nóm de persóna  >), che i se riferéss semplesémet e diretamét a i laùr. A 'm ciarìss sto pónt co 'n d' ön esempe: la proposissiù  > l' è ìra pò a 'ndel cas che töte i fórme de eta a i seès scanselàde d' ol mónd. Var a dì, come l'è zamò stàcc dìcc,  >. In oltre paròle, i proposissiù i signifìca mia i laùr, ma ligàm tra i laùr, la manéra che i laùr i è ligàcc in tra de lur; mè de ardaga a lure per püdì dì se öna proposissiù l' è ìra o falsa. Ol vèrb  > dovràt cumè copula a 'l dìs miga che öna qualità l' è de ü sogèt, ma che du termègn i è ligàcc in tra de lur in d' öna sèrta manéra. Chèsta analès de la proposissiù la pöl èss dovràda pò a per s'-ciarì in che manéra i termègn üniversài a i öl dì vergót o i se riferìss a vergót. Defàt, segónd l' Abelard, la gh' è mia ön' entità omèn, ma i gh ' è i omègn; acassibé i omègn a i è compàgn indel status de èss omègn; però chèsto status ché a l' è mia ü laùr e pò gnach negót: l'è la manéra de èss di laùr. E l' è chèsto status che ' l fa sé che notèr a 'm pöl dovrà la paròla  > per decrìv töcc i omègn. Indel comprénd i termègn üniversài e i proposissiù ch' i gh ' à dét di termègn üniversài, l' inzègn de l' omèn l' è ötàt de l' imaginassiù, che la furma imagìni de chèl che l' è cumü e di ligàm in tra i laùr nüminàcc indela proposissiù. a lü, tàmen, ghe tóca de giödicà la erità o la falsità di proposissiù; issé, la logìca, o dialetéga, l' è giöstopónt l' insegnamét che 'l cata fò tra ìra e fàls.


text:
Contignü prinzipal
Coche l vën tëut la dezijion
Pernanche duc i cunselieres/duta la cunselieres che se à nunzià à finà de rujené ie la descuscion fineda via. L presidënt/la presidënta ti dà mo la parola al reprejentant/ala reprejentanta dla Jonta provinziela y/o a chi che à purtà ite la cuestion acioche i posse fé si replica.
Canche nce chësc mumënt che fej mo formalmënter pert dla descuscion ie stlut ju, tolen pona la dezijion. N cëla de abiné ora ciuna che ie la minonga dla nduneda n cont dla cuestion o dla pruposta trateda.
Dan che l vën dat ju la stima possa i/la cunselieres te cër caji, p. ej. canche la se trata de n dessëni de lege o de d'autri documënc che à la medema pruzedura, tò mo n iede la parola per fé detlarazions de vela. Te chëstes spiega i/la cunselieres si pusizion che i tulerà ite ntan la vela che vën do: a una, de contra, de se tenì dainora, de ne tò nia pert ala vela.
Pernanche la detlarazions de vela, sce ududes danora, ie finedes, van inant cun l dé ju la stima. Acioche na delibra dl Cunsëi vele muessel vester la cumpëida leghela de cunsilieres canche l vën lità. Chësta cumpëida leghela ie, aldò dl articul 64 dla Costituzion, la maiuranza assoluta di cumëmbri/dla cumëmbres dla nduneda, chël uel dì per nosc Cunsëi provinziel de 18 cunselieres. Sciche l ie usanza tl parlamënt - y tl articul 81, coma 1 dl regulamënt dl Cunsëi provinziel vëniel fat referimënt avisa a chësc - van ora da chël che tla sentedes dl Cunsëi (ma nia te si cumiscions) iel daniëura la cumpëida leghela y perchël ne cëlen nia do de ufize uni iede dan na vela. Ma uni cunselier/cunseliera possa do che l presidënt/la presidënta à detlarà stluta la descuscion y dan che l vën dat ju la stima, damandé de cumpedé do sce la cumpëida leghela ie. Sce la cumpëida leghela ne n'ie nia chëla sposta l presidënt/la presidënta la senteda al plu de n'ëura o la stluj ju. Canche n se abina inò per jì inant cun la senteda do che n la à lasceda vester per l tëmp udù danora o do che la fova unida fineda via per gauja dla cumpëida leghela che ne n'ie nia unida a se l dé, velel inò la norma dl regulamënt dl Cunsëi auzeda ora dessëura, chël uel dì che n rata che l sibe inò l Cunsëi cun la cumpëida leghela per tò si dezijions. Tl regulamënt dl Cunsëi iel pona mo normes bëndebò avisa sun co calculé la stimes di/dla cunselieres che se à damandà de cialé do la cumpëida leghela; sun co calculé la stimes di/dla cunselieres che se à damandà la vela cherdan ora l inuem o sucrëta, nce sce i ne tol pona nia pert ala vela; sun i/la cunselieres che se à damandà la vela cherdan ora l inuem o sucrëta y che ie nce te sala canche l vën cherdà ora per l segondo iede si inuem, ma ne dà nia ju si stima. L cuntrol dla cumpëida leghela ne n'ie nia n pruzedimënt per si cont, ma sce n se l damanda, vëniel fat tl mumënt canche n cumpëida la stimes dates ju pra la vela sun la cuestion o la pruposta trateda.
Pra la vela dij i/la cunselieres la sia tres n "sci", n "no" o "me tënie dainora". L vën dat ju la stima te na maniera tlera da udëi auzan la man, a usc do che n à cherdà ora l inuem o n sucrët tres l mplant eletronich (chësc sistem ne va mo nia) o dajan ju na zedula da lité.
Per l solit dan te Cunsëi ju la stima, auzan la man y tres l fat che n vëija la posizion tëuta, ti garantëscen al mandat parlamenter si trasparënza y ai litadëures l cuntrol sun la vita pulitica n generel y sun uni lità n particuler. Tla cumiscions iel mé lascià pro de lité auzan la man, ora che sce la se trata de fé ora sun ncëries nternes (presidënt/presidënta, vizepresidënt/vizepresidënta y scrivan/scrivana) ulache n l fej cun na zedula da lité. L presidënt/la presidënta se joa dla manieres de dì tlassiches sciche "Chi che ie a una auze la man", "Chi ie pa de contra?", "Chi se tën pa dainora?". I/la secreteres de presidënza juda a cumpedé ora la stimes y l presidënt/la presidënta cunedësc dedò l resultat. Tl cajo de melsegurëza sun l resultat dla vela fata auzan la man, possel unì damandà, debota do la cunedida dl resultat, de la fé mo n iede. Sce l presidënt/la presidënta ie melsegura sun l resultat monce do la segonda vela passen via a lité cherdan ora l inuem.
La regula normala de lité auzan la man possa unì mudeda te chëla do cherdeda dl inuem, sce almancul 3 cunselieres fej na dumanda cualificheda. Chësta vela vën a se l dé cherdan ora l inuem de uni cunselier/cunseliera tl orden alfabetich a scumencé da chël numer che ie unì trat ala busca dal presidënt/dala presidënta. L presidënt/la presidënta porta dant l senificat dla stima da dé ju sun la cuestion o la pruposta trateda, dan che n mët man de cherdé ora i inuemes. Chësc vën fat normalmënter da n secreter/na secretera de presidënza. Uni cunselier/cunseliera cherdà/cherdeda dij adaut si stima (sci, no, me tënie dainora) o detlarea de ne tò nia pert ala vela. Pernanche n à finà de cherdé ora duc l prim iede, scumëncen mo n iede a cherdé ora chëi/chëla cunselieres che ne fova nia iló pra la prima cherdeda o che ne n'à nia respundù n chël iede. Pra la vela cherdan ora l inuem vën la cumpëida leghela ududa danora acioche la delibra vele bën (maiuranza assoluta de chëi che fej pert dl Cunsëi) y abineda ora automaticamënter cumpedan chëi/chëles che à tëut pert ala vela, y njuntan, coche nunzià dessëura, la zifra de chëi/chëles che se à damandà la vela cherdan ora l inuem - sce n cajo che i ne n'ëssa nia dat ju si stima - y ala fin mo chëi/chëles che fova iló ntan la vela, ma ne n'à nia tëut pert. L ie mé una na cuestion pulitica per chëla che la vela cherdan ora l inuem vën scrita dant de ufize. L se trata dla mozion de desfidënza contra la Jonta provinziela, l ufize dla presidënza dl Cunsëi o i singuli cumëmbri de chisc. La gauja de chësta norma dl regulamënt dl Cunsëi ie l valor pulitich particuler che na mozion de desfidënza à y sëuraprò che la ulentà y ala fin dla finedes nce la respunsabltà de uni cunselier/cunseliera, de chëles che l ie de bujën, ie da udëi ora tler per duc i/duta la litadëures.
La regula normala de lité auzan la man possa ala fin dla finedes unì mudeda te chëla sucrëta, sce l ie na dumanda cualificheda de almancul 5 cunselieres. Sce l ie sibe na dumanda de lité cherdan ora l inuem che una sucrëta tolen dant la vela sucrëta. La vela sucrëta vën fata o cun na zedula da lité o se nuzan dl mplant eletronich. Danter chisc doi mesuns mëten tl Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan per l mumënt mé n droa chël cun la zedula da lité y perchël spieghen tlo dessot mé chël. La vela mët man partian ora a duc i cunselieres/duta la cunselieres na zedula da lité sun chëla che i à da fé na crëusc sun l cheder che cuntën si minonga (sci o no), o lascian la zedula da lité ueta (dé ju na zedula da lité ueta uel dì se tenì dainora). Dedò chërda n secreter/na secretera de presidënza uni cunselier/cunseliera do l orden alfabetich y chisc/chëstes ficia ite la zedula da lité tla urna metuda su a mesa la sala dl Cunsëi. Pernanche n à finà de cherdé ora l prim iede duc, scumëncen mo n iede a cherdé ora chëi/chëla cunselieres che ne fova l prim iede nia iló. I/la secreteres de presidënza se nota su chëi/chëla cunselieres che dà ju si stima, cumpëida pona ora la zedules y scrij su l resultat dla vela sun n formuler aposta, l sotscrij nce y ti l dà pona ju al presidënt/ala presidënta che cunedësc ala fin l resultat dla vela. Sce la va de lité, numiné o fé l inuem de zachei per na ncëria da sëurandé, iel de ublianza lité cun la zedula da lité: te chësc cajo scrij l cunselier/la cunseliera sun la zedula da lité l inuem de un o de plu candidac, aldò dla stimes de preferënza che ie lascedes pro. Tla vela sucrëta iela avisa schiche pra la vela do cherdeda dl inuem: l ie de bujën dla cumpëida leghela acioche na delibra dl Cunsëi vele. Chël uel dì che la maiuranza assoluta di cumëmbri/dla cumëmbres dl Cunsëi muessa vester iló y chësc abinen ora automaticamënter cumpedan chëi/chëles che à tëut pert ala vela y njuntan, coche nunzià dessëura, chëi/chëles che ne n'à nia tëut pert ala vela, ma che fova iló ntan che l univa cherdà ora i inuemes l segondo iede.
Ora dl quorum struturel che fossa la mëndra cumpëida de cumëmbri/cumëmbres dl Cunsëi che muessa tò pert ala vela (sce l ne n'ie nia udù danora autramënter mienen tlo la maiuranza assoluta di cunselieres/dla cunselieres) iel de gran mpurtanza per la dezijions dl Cunsëi che l sibe nce l quorum de cunsëns, che fossa la cumpëida de stimes che ie de bujën acioche na cërta dezijion vele nce. N chësc cont scrij l articul 82 dl regulamënt dl Cunsëi dant che "Uni delibra dl Cunsëi vel pernanche l ie plu stimes a una che de contra, ora che tla materia y ti caji ulache l ie udù danora d'autra maiuranzes. Sce la cumpëida dla stimes ie valiva, ie la pruposta da ntënder sciche nia azeteda". Chësta regula vel nce per la cumiscions, ma iló iela nsci che sce l ie unfat n grum de stimes a una y de contra, ti vëniel dat l majer pëis ala stima dl presidënt/dla presidënta dla cumiscion. Te Cunsëi al incontra, sce la cumpëida de stimes a una y de contra ie valiva, porta chësc pro che la pruposta ne vën nia azeteda (ora che tla dezijions dl Cunsëi tëutes ala fin de n pruzedimënt per cunfermé n lità/na liteda, ulache l vel la dezijion che ie plu de utl per l lità/la liteda). Nscila ne n'ie chëi che se tën dainora nia da tò n cunscidrazion ti conc che vën fac per arjonjer la maiuranza che ie de bujën per dé pro na pruposta. Chësta ie na regula tipica dla pruzedures parlamenteres che vel nce tla Majon di Deputac y che vën da na nterpretazion de n cër viers dl articul 64 dla Costituzion.
Aldò de chësta nterpretazion ne n'ie chël che se tën dainora nia un che renunzia (al cuntrer de chi che detlarea de ne tò nia pert ala vela o de chi che lascia la sala dan la vela), ma l tol ite plu che auter na pusizion danterite, de n mez sci o de nia defin de no. L valor cuncret de si posizion sun l resultat finel depënd pona da coche i singuli/la singules se à detlarà, a una o contra la pruposta. L cunselier/la cunseliera che uel se tenì dainora ne n'ie da una na pert nia de contra che la nduneda feje si delibra, davia che l vën cumpedà pea pra chëi/chëles che fej ora la cumpëida leghela, ma se tenian dainora ne judel dal'autra pert nia pea, ora che ndiretamënter, a furmé la minonga dla nduneda. Chësta maniera de calculé la maiuranza che ie de bujën per dé pro na pruposta porta pro che, sce na gran cumpëida de cunselieres che ie iló se tën dainora canche l ie da dé ju la stima, possa na pruposta unì azeteda nce mé cun puecia stimes a una, ma for sce l nen ie deplù de chëles de contra.


text:
Ils favurits èn tuts en la proxima runda
- Glindesdi, 27.6.2016, 7:27
Germania, Frantscha e Belgia en ils quart finals - la Germania vul il «double»
Gomez fa il 2:0 per la Germania
La Frantscha, la Germania e la Belgia èn tuts en la proxima runda dal champiunadi d’Europa en Frantscha. Entant che la Frantscha ha l’emprim stuì laschar tiers in gol han la Germania e la Belgia dominà l’adversari.
Germania vul il «double» - campiun mundial e d'Europa
La Germania vul il dubel, vul dir, duos onns suenter il titel da champiun mundial, era la curuna dal champiun d’Europa. L’equipa dal trenader Joachim Löw è l’unica che na ha anc betg incassà in gol. La Germania è per il mument propi fitg ferma.
En la proxima runda dal turnier frunta il champiun mundial sin il victur dal classicher tranter l’Italia e la Spagna.
RR actualitad bunura


text: TESTAMENTORIDICOLOSOd'un contadino del ferrarese, il qual è morto a i dì passati perhaver mangiato troppi fichi.In lingua rustica del suo paeseOh brigà, curì, curì,Ahimè, Dia, ch'a son finì,Chiamai chi tut i vesin,Ch'a son mort, ahimia, meschin.Su, piai un matarel,E fregaim un può la pel,Ch'a i ho al corp tant durCh' l'è tirà com'è un tambur.Am sun tant impì d'fig,Chal me creppa (aimia) al butrig,Senti un può ch'gran rumorM'fa al corp, oh che dulor.Am n'ho fat sì gran panzàCh'am' chine star aculegà,Es par c'habbia in tal ventronLa saetta con al tron.Oh, m'fussa affugàAl prim' fig ch'a i ho magnà!Perché a n'ho ma' più speranzaCh'im n'iescin da la panza.Hosù, pur chiamaim chiAl nudar un può da mi,Perché a vuoi far testamentFin ch'a son in sentiment.E ch'al faga una scritturaCh'diga a ugnon la mia sciagura,Ch'al se sappia in tutt' i làChmuod i fig m'ha ammazzà.Ch'attendiva a stragualzar,Es n'm'son savu timprar,Che s'ben i facea al lat,A i tuliva su adassat.Che si fussin stà madur,Manch mal, mo ierin durPrupriament com' prion,E ugni tri fasea un boccon.Osù, faiv chi, nudar,E cominzaiv un può a rogar,Su, piai la penna in man,E scrivì di man in man.Prima a lag a Mingarel,Ch'è fiol de mia fradel,Al manez de la chà,Ch'al la riezza cun se fa.Es a lag sie zecchinE tri lir de quattrinCha 'l ie puossa dspinsarDund al vuol, e dund i par.Item lag la mia russettaA Galvan, dit al Barchetta,Ch'al la diga conservarFin al temp del vindemiar.Item lag a MarcheselAl curdon del mia cappel,E una cova de levrin,Cha purtava per pennin.Lag al Brugna, mia cugnà,Un badil dimanegà,E una zappa, e un pudaiol,A Battista, so fiol.Al cumpar BurtlamiaA ghe lagh du trivia,E la sega a Barba Ton,Perché lu fa al marangon.E può lag al mia sacconAl fiol de Zan barbon,E qull'altr gabanelA Alfunsin de buratel.La curezza a Munarin,E 'l cappel al Miorin,E la daga da galonA Meneg, za so garzon.E può a lag a ZaninelLa guaina e 'l mia curtel,Con al pat, ch'è tra nu,Ch'a n'a faga ma' garu.I bragon de filindentAl Bardella, mia parent,Ch'al no si possa metter ma'Se no quand' al va al marcà.E può lag a Zan fusarLe mie scarp da ballar,E le gross a mistr BinDe Francesch zavattin.Barba Quadra harà al zibbon,Schinalunga al mia spunton,Mezabraga al mia cullet,Testarizza al pugnalet.Cazza l'Asin harà al carnier,Le bisacche il ZambutierE una cassa e un bottesinAl Cargnola mie cusin.Un quadretto de nugaraAll'Antuonia mia massara,E alla Menga dal BundenTut quel che starà ben.Item, lag a la zia RizzaUna scuffia e una pellizza,E al Gobin de la stellàUn falzon da sgar al prà.Un cuffin e un cavezzalA la nuora de Pasqual,E a Merlin da FigarolAg lag al subiol.Una scaffa alla Zuanna,E un cadin con una scrannaE un mastel da far bugà,Alla donna dal pelà.Alla Giacma de MasonAl murtal con al piston,E la mescula da schiumarA la Ruosa mia cumar.Al mie arzil da far al panA la Flippa da Bazzan,E un lenzuol e una tovaiaAl Guerzin da la zagaia.Una banca e una lettieraA la donna del Prediera,Un tinaz e du vassièAl Zoppin, c'ha stort i piè.Un saion de mezza lanaAl Fabrin da Montagnana,E una chioppa de camisAl fiol de Zanluis.E può lag de man in manA Rizzon, Broch e Barban,Straz, tattar e zavat,E più cos contrafat.Tut quel che resta mo,Mengarel, el sarà to,Es te torn arcodarTi te sapp governar.E s'ti t'ha da maridar,Guarda ben se l'ha dinar,Che chi n'ha roba da sti dì,L'è oselà, me par a mi.Es t'arcord in conclusionTi n'sippij un babbion,Perché ades chi è più trincàDa la zent è più stimà.E perché am sent al fin,Fat un puoch chi visin,Ch'at possa un po' basar,Perché a sent cha vuoi passar.Osù, pur a vag via,M'arcmand, cumpagnia,Perché a sent c'horama'A n'pos haver al fià.Pur in st'ultim suspirA ve vuoi tut avvertir,Cha lagai per quest'istàStar i fig' un po' da un là.E se pur ne vulì magnar,Cha i lagai ben madurar,Cha n'fagai quel cha fo mi,Che per lor a crep chi.Mengarel, va' tuo' la brocca,Ch'am bagna un po' la bocca,Osù, mettla un po' da un là,Bona not, a son spirà.IL FINE


text:
100 dis requirents d’asil a Mustér
- Sonda, 10.9.2016, 8:13
«Co s’avischinar als requirents d’asil?» Quai è sta il tema principal da l’orientaziun a Mustér organisada dals responsables la saira dals 09.09.2016.
Las quatter persunas che lavuran en il center per requirents d’asil a Mustér Bellavista èn fitg savens fatschentadas cun chaussas administrativas e na han pervia da quai betg adina temp per approfundar las relaziuns cun ils requirents. Quai ha detg la manadra dal center Marianne Röthlisberger.
Las plaivs porschan maun
Quai è il punct da partenza per l’idea da Roland Just, il plevon refurmà da la Cadi. Ensemen cun la plaiv catolica ha el envidà a la saira d’infurmaziun e gest preschentà plirs project co s’avischinar als requirents d’asil.
I va per activitads pussaivlas sco curs da cuschinar communabels, emprender tudestg – quai che è la premissa la pli impurtanta per ils requirents d'asil per insumma pudair communitgar cun ils indigens – però er in project dal center d’agricultura: il Kulturkino. Quellas activitads èn vegnidas preschentadas a la saira d'infurmaziun. Tgi che leva ha pudì s'inscriver en ina glista ed inditgar co el ni ella fiss pront da gidar, ed uschia promover ils contacts tranter indigens e requirents d’asil.
Il center Bellavista
- Il center transitoric per requirents d'asil a Muster porscha plaz per 80 persunas.
- Ussa vivan 75 persunas là.
- Da quai èn 10 dunnas e 65 umens.
- Els derivan da Afghanistan, Eritrea, Etiopia, Somalia e da la Siria.


text:
Plievgia per Bondo – ma er privel?
- Mesemna, 30.8.2017, 18:18, actualisà a las 18:35
Per la notg da gievgia sin venderdi fan ils meteorologs quint cun plievgia en il sid da la Svizra. Era Bondo pudess esser pertutgà.
Thomas Bucheli da SRF Meteo è precaut cun dar previstas concretas: I saja pel mument fitg delicat cun quai che la situaziun a Bondo stettia sut gronda tensiun. Ins haja da far quint cun plievgia la gievgia saira. La front vegnia fin el Tessin e da là ora probablamain era fin en la Bregaglia.
La situaziun specifica al lieu è decisiva
Grondas quantitads da plievgia na duessi betg dar, manegia Thomas Bucheli. Decisiv sajan lura dentant facturs sin il lieu – sco per exempel nua ch'i plova exactamain, nua che l’aua va a val e sa ramassa u sche la forza da l’aua po metter en moviment ina nova bova.
L'analisa detagliada han da far ils geologs
Tge che sa metta en moviment nua e cun tgenina forza na possia el sco meteorolog dentant betg analisar. Quai saja la lezia dals geologs ed ils responsabels al lieu.
Thomas Bucheli spera dentant, ch'i na tutgia questa giada betg a Bondo e che tut giaja bain. La sonda daventia lura puspè pli bella e cunzunt sitga.
RR actualitad 17:40


text:
Nigeria elegia nov president e parlament
- Sonda, 28.3.2015, 10:57, actualisà a las 11:33
Entamez il terror da la gruppa radical-islama Boko Haram elegia la Nigeria questa sonda in nov president ed in nov parlament.
Milliuns da burgais cun dretg da vuschar èn ids la damaun tar ils biros electorals per laschar s'inscriver per las elecziuns che cumenzan il suentermezdi.
Radund 360’000 policists èn en acziun per evitar cravals tranter aderents da las grondas partidas ed attentats eventuals da Boko Haram.
Il president en uffizi Goodluck Jonathan candidescha per in'ulteriura perioda. Ses pli ferm concurrent è l'anteriur schef dal militar Muhammadu Buhari. Per l’uffizi da president hai en tut 14 candidats, tranter quels er per l’emprima giada ina dunna. Schanzas han dentant be Jonathan e Buhari.
Almain 15 morts tar attatga da Boko Haram
Malgrà las mesiras da segirtad, han almain 15 persunas pers la vita oz tar ina attatga terrorisitica da Boko Haram en il nordost da la Nigeria,quai annunzian perditgas al lieu.
RR novitads 11:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Grischun
Il Grischun è l'unic chantun triling da la Svizra e culturalmain fitg multifar. La mesadad dal 19avel tschientaner ha il scriptur e politicher Heinrich Zschokke tutgà exactamain la noda, cur ch'el ha ditg ch'il Grischun saja «in'atgna pitschna Svizra en Svizra». Cun sia surfatscha e sias 150 vals è il Grischun bain il chantun il pli grond da la Confederaziun; cun var 192'600 abitantas ed abitants è el dentant a medem temp er il chantun il pli pauc populà. En la chapitala Cuira vivan var 36'000 persunas.
Tradiziuns vivas en il Grischun
Sco tradiziuns vivas valan praticas, expressiuns, enconuschientschas ed abilitads che vegnan dadas vinavant da generaziun a generaziun e che vegnan consideradas da communitads sco part integrala da lur patrimoni cultural. Latiers tutgan tradiziuns e dicziuns transmessas oralmain sco il chant, ditgas u paraulas, arts figurativs e teatrals, saut e musica, praticas socialas sco usits, rituals e festas tant sco la savida spezialisada davart tradiziuns. Igl è stà in giavisch da registrar en in emprim pass tut la diversitad culturala dal chantun Grischun e da preschentar en quest connex in panorama da las furmas d'expressiun culturalas. En in segund pass èsi stà d'identifitgar exempels dal patrimoni cultural immaterial che han ina relevanza istorica, che han tratgs specifics singulars e che la gronda part da la populaziun dal chantun Grischun enconuscha.
Il patrimoni cultural immaterial che vegn resguardà en la glista da las tradiziuns vivas da la Svizra cumpiglia il Chalandamarz en Engiadina, il gieu da chartas «Troccas» en Surselva, il trair schibettas, ils gieus da balla da pugn «Hürnen» e mazzacula, l'usit da tschaiver «Pschuuri» a Spleia, il viadi a culm dals uffants da Cuira («Maiensässfahrt»), il «caldarrostai» e la «castanicoltura» en las vals dal sid dal Grischun sco er il chantar da Bavania e l'usit dals Trais Sontgs Retgs. Ulteriuras tradiziuns vivas èn tranter auter il chantar or l'onn vegl, la Schlitteda, las processiuns dal venderdi sontg, las processiuns da Sontgilcrest u il pitg da crusch grischun.
La promoziun da la cultura dal chantun Grischun sa basa sin la Lescha per promover la cultura (LPC; DG 494.300) e sin l'Ordinaziun tar la lescha per promover la cultura (Ordinaziun per promover la cultura, OPC; DG 494.310). Il chantun s'engascha per ina vasta vita culturala e per ina confruntaziun activa cun las tradiziuns vividas. Ultra dal sustegn subsidiar da la diversitad culturala cumpiglia quest engaschi er la tgira da la cultura, l'intermediaziun da la cultura sco er il mantegniment e la promoziun da la trilinguitad chantunala. Sin plaun chantunal han il Museum retic, l'Archiv dal stadi dal Grischun e la Biblioteca chantunala dal Grischun tranter auter l'incumbensa da documentar e da conservar il patrimoni cultural immaterial. Ulteriuras lavurs impurtantas en il sectur dal patrimoni cultural immaterial fan uniuns, gruppaziuns u instituziuns privatas.


text:
Rue (CH-FR)
Rue a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.20 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1265 abitant.
El cumün de Rue al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auboranges, Chapelle, Ecublens, Le Flon, Montet, Oron-la-Ville (VD), Ursy, Vuarmarens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
.
Mila agn ëd literatura piemontèisa – la stòria dle litre piemontèise an abresé
–
«… la literatura an lenga piemontèisa a l’é andàita arlongh ëd vieuj e a l’é rivà a ‘d dëslup ch’as dëslògno d’autut da la produssion ant j’àute lenghe regionaj italian-e pròpe mach për soa bondosa produssion an pròsa, da soa anviarura fin-a al di d’ancheuj.
Përchè costa diferensa ancreusa an tra muse sabàude e muse regionaj ant ël rest d’Italia?
Temp ësgairà sërché ‘l rëscontr ant le stòrie literarie italian-e, ch’a rivo gnanca a definì a dover ël concet ëd literatura regional e a dësvelo na gnocarìa antërdoanta dëdnans al fenòmeno massiss ëd la produssion an lenghe regionaj (disomslo an passand: a l’é nen ëstaje na sola stòria literaria ch’a l’àbia savù distingue an meud savant an tra dialet e lenga regional o ch’a l’abia sità jë scrit ëd chi che a l’ha arfudà ‘l concet ëd literatura regional sensa con sòn campé al bial la lenga dij cé).
Temp ësgairà cò arserché ‘l rëscontr ant ij lìber bin numros ch’a son surtì an Italia an sla literatura regional an si ùltim ani. A bastrà dì ch’a l’é nen ëstaje ‘n sol tratà o na sola antologìa ch’a l’àbia mensionà ‘l fàit che tant ël venessian, che ‘l piemontèis a son ëstàite lenghe dë stat për scasi ‘n milèis, antramentre che ‘l toscan a l’ha avù ‘s ròl mach për un sécol e mes.
L’antërdoansa a fé ‘d distinsion aussì fondamentaj a tira motobin dë studios a fé fassin-a ‘d tut e a mës-cé ‘d dialet campagnin con ëd lenghe dë stat, da andova ch’a-i ven peui l’antërdoansa a s-ciairì përchè che ant ij prim i artrovoma mach ëd bosinade, antratant che ant j’ùltime a foson-o ‘d géner bin pì soasì, dzortut da la mira dij registr lenghìstich. Dròlo për dròlo, a l’é peui pròpe rësguard al Piemont che le sernie antològiche a dëscheurvo l’ancompetensa pì crijanta: pòch an sla poesìa, gnente an sla pròsa e scur bòrgn an sël teatro e an sël giornalism.
Ël rëscontr, salacad, a va sërcà ant una realtà stòrica che, malgré ij dësmascrament ëd lë stòrich anglèis Denis Mack-Smith, ij savan italian a tiro anans a nen vorèj arvelé: ël Piemont, soa monarchìa e soa gent a son ëstàit arlongh ij sécoj n’esse polìtich, sossial e militar daspërchiel, con soa diplomassìa, soa andiura, soa lenga e soa coltura. Cole peui ch’a sio stàite le virvire e ij viramolin ëd lë stat sabàud an tra Chambéry e Turin, an tra ciamade ‘d cheur dëdlà e dëdsà dj’Alp, an tra domini perdù e tère arpijà, a conta bin pòch: lòn ch’a conta a l’é che ‘l ducà sabàud a l’era në stat andipendent e daspërchiel, con un sovran, na gent e, për conseguensa, na tradission coltural e literaria bin anreisà.
Ma dcò an comparand la Serenissima con ij Ducà Sabàud, da la mira lenghìstica costi-sì a l’han giugà un ròl ëd guida e ‘d model che Venessia a l’ha mai vorsù pijesse anvers soe tère. Da sòn ij piemontèis a l’han avune na koiné an mes e dëdzora dël bolversament dij vari dialet, ch’a l’ha sempe argiojì d’un gran prestigi: daspërtut, an camp laurà e an sità arfinà, “parlé turinèis” a l’é sempe stàit un bel parlé, amirà e anvidià. Tute j’euvre literarie piemontèise, motobin soens ël frut ëd ment fërlingòte nen ëd Turin, a son ambibìe ant la koiné turinèisa an meud e forme dësvarià. E për sòn ël piemontèis, lenga popolar e nobiliar al midem temp, a l’é stàita lenga ‘d travaj, dë stat, ëd Bin, ëd guèra, ëd pas.
Gnun-e manere da scapeje donca: se cost a l’era l’andi dl’arian, as duvìa rivé a ‘d realisassion literarie ‘me la pròsa, pròpe përchè che na lenga dovzà për ël travaj e për la vita ‘d tuti ij di tòst o tard a finiss për deje pabi e bovron nen mach a ‘d document pràtich, ma ‘dcò molagi e ansigh a ‘d géner ‘me ‘l teatro, la conta e, d’arcàuss, ël giornalism e ‘l romanz.
[…] Ël piemontèis, a parte dal Setsent e peui viaman sempe pì anandià ant l’Eutsent, a l’é na lenga bin arpresentà ant un malòch ëd document dësvarià, ma dzortut an tre géner che a difeto ant la produssion an toscan, pròpe përchè che për bin tròp temp a l’é stàita mach lenga d’àrcad e nen lenga dë stat: la balada-conta, ël teatro e ‘l romanz. Aranda a costi géner i trovoma la dësbordanta produssion oral, ch’a l’ha dane ‘d cant, ëd fàule e ‘d novele an bailà tachisse e dësvarià con la produssion pì savanta, ma mai dësgionzùe dai gust dij nòbij e dal favor popolar. Ansoma, a l’é mai scrivusse an piemontèis ant ël midem veuid sossial ch’a l’ha compagnà la scritura an italian për tanti sécoj. L’autor ëd pròsa e ‘d teatro, an particolar, a savìa ben che sò travaj a sarìa peui stàit sotmëtù a la convàlida dël pùblich e ‘l teatro an piemontèis a l’avrìa mai podù anandiesse a ‘d creassion lenghìstiche me cole portà da l’Alfieri anans e dal Monti apress.
Sòn, binelà a la presensa ‘d na class nobiliar e borghèisa ‘d bon livel coltural, an ës-ciairiss ël fosoné a Turin e ant j’àute provinse dël Piemont, ëd na literatura piemontèisa an pròsa che, ant l’Eutsent, a treuva ant ël teatro, ant ël romanz e peui ant ël giornalism sò dësboch natural. Nì an ësburdiss d’armarché coma o un, o l’àut ancora ‘d costi tre géner a rivran a sò cò pa an amont, ma an aval ëd l’unificassion, valadì dòp ëd l’emarginassion ëd la capital a sità ‘d provinsa e dòp ëd la degradassion dël piemontèis da lenga dë stat a lenga ‘d provinsa. Antërsegn che za da temp a mossava n’arbeuj coltural ch’a l’é nen ëstàit ëscognà da n’aveniment dëdfòra, cò se tant gròss, me ch’a l’é stàit ël trasferiment ëd la capital fòra-man”
Sergi Maria Girardin
(Da La pròsa piemontèisa da le fàule ai romanz, an “II Convegno internazionale sulla lingua e la letteratura del Piemonte”, Vërsèj 2000).


text:
Marcel Lefebvre
Ol Marcel Lefebvre (Tourcoing, 29 de nuémber 1905- Martigny, 25 de márs 1991) a l'è stacc ü arcivèscov fransès, poi scomünegàt del Papa Gioàn Paòl II.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt in Fransa el 29 de nuémber 1905, lé stácc Misionare 'n Africa nigra per 40 agn, superiùr de la congragasiù misionaria di Pàder de l'Ispìret Sant, arcivèscov de Dakar per 15 agn, responsàbel del seminare francés a Róma.
L'é mórt el 25 de márs 1991
Fraternità San Pio X[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo 'l Concilio Vatigà secónd l'à fondàt nel 1971 la Fraternità San Pio X che la gh'à séde a Ecône in Sguisera.
L'idea de l'Arcivèscov Lefebvre l'éra chèla de das de fà cóntra i troade moderniste e liberale egnide fò dal Vatigà secónd per salvà la Tradisù (la véra Féde) isé cóme l'éra stacia tramandada dal Magistero (la Césa Catòlega) da la fì de la Rivelasiù 'n poi.
Acusàt de ès restàt 'n del pasàt, lü l' repondìa che che "l'è mia questiù de pasàt, presènt o fütùr, perchè la Erità la gh'à mia età, l'è etèrna".
I précc che i è formàcc in di sò seminare i pórta la talàr e i dis ol Sant Sacrifése de la Mèsa 'n latì segónt ol rito Tridentìn stabiliti da Papa Pio V.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Lettera aperta ai cattolici perplessi"


text:
Sinoda da la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun a Glion
- Gievgia, 22.6.2017, 14:00
Pervia da las festivitads da 500 onns refurmaziun ha la sinoda annuala lieu a Glion.
L'Europa festivescha quest onn 500 onns refurmaziun ed era a Glion vegn la refurmaziun festivada cun differentas purschidas ed occurrenzas. Ina da quellas è la sinoda annuala da la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun. Tranter auter vegn discutà da la rolla da l’um entaifer la baselgia e sch’i duai dar dapli funcziuns uffizialas che las 4 existentas (batten, confirmaziun, nozzas e funeral).
La sinoda cuzza davent da gievgia ils 22 da zercladur enfin glindesdi ils 26 da zercladur. Il punct culminant è il servetsch divin triling la dumengia da las 10:00 en la baselgia da la claustra dominicana a Glion, durant il qual era 5 novas reverendas e reverends vegnan recepids.
Ord l'archiv
Emissiun tar quest artitgel
-
20.11.2016 17:25
Cuntrasts discurs
In discurs cun Cornelia Camichel Bromeis
20.11.2016 17:25
«Nus tschertgain quai ch’unescha e betg quai che separa»


text:
Accents 4
Bleras midads per RTR durant l'onn 2012.
«Taidlas bler – vesas cler»
2012 ha RTR introducì il nov program dal Radio Rumantsch, è s'organisà da nov cun trais partiziuns (program, tecnica, gestiun commerziala), cun dus ressorts da program (emnil e quotidian), ha lantschà la campagna «Taidlas bler – vesas cler» ed ha introducì il sistem da HD per producir films per la televisiun.
Mintga di han collavuraturas e collavuraturs infurmà e rapportà e mintga di èn emissiuns e contribuziuns vegnidas realisadas. Las paginas d’internet èn vegnidas furmadas cun video, audio e text. E nus constatain, qua en la rait sa chattan ils cuntegns senza far la differenza tge è radio e tge è televisiun.
La societad purtadra, la SRG.R, ha elegì ses persunal en ils divers gremis; Duri Bezzola terminescha ses temp d’uffizi sco president ils 31 da december 2012 e surdat il timun ad Oscar Knapp. In onn da blera lavur va vers la fin. Strusch pudain nus trair in zic flad, che l’onn nov stat avant porta, in onn che vul esser preparà e planisà (quai che l’ uman po insumma planisar e preparar). E nus constatain ina segunda giada: il mund digital pretenda da nus novas strategias e novas ponderaziuns co derasar noss cuntegns per che quels cuntanschian la consumenta ed il consument. RTR sa mova vers in nov mund - il mund da l'avegnir da noss public.


text:
politbox on tour#17: Pertge eleger... e co?
- Mesemna, 30.9.2015, 10:45
Tgenina partida va a prà cun mias ideas? E pertge sto quai esser uschè cumplitgà d'eleger? La finala resta tut sco avant. Quai in dals pregiudizis ch'ins auda adina puspè. Da quai ed auter discutescha la Politbox en si'emissiun live dals 1. d'october da mezdi.
L'ultima giada (2011) è radund in terz dals giuvens tranter 18 e 24 onns ì a l'urna tar las elecziuns. Quai è signifitgantamain pli pauc che la media da l'entira populaziun svizra; questa munta a radund la mesadad (48,5%).
Pertge èn elecziuns uschè nunattractivas per la giuventetgna? Pertge è la politica - almain a prima vista - uschè cumplitgada e betg «sexy»?
Sin ses viadi tras la Svizra fa la politbox fermada a Turitg en la Scol'auta politecnica sin il Hönggerberg. Là vegn discutà cun giuvens ed experts davart la dumonda centrala: «Eleger - pertge e co?».
Gievgia, ils 1. d'october a partir da las 12:00 da mezdi, live da la «ETH Höngg». Guarda qua il stream live.
Ta participescha a la discussiun
Tge pensas ti da quest tema? E co vesas ti tes futur? Ti pos ta participar al tema avant e durant l’emissiun cun #politbox e sur la pagina da Facebook da politbox. Tia opiniun ans interessescha!


text:
Paja minimala en l’Ucraina uss pli bassa ch’en la Ghana
- Mesemna, 25.2.2015, 7:22
En l'Ucraina è la paja minimala crudada sut la valur da stadis povers sco l'Africa u l'Asia, quai suenter la massiva perdita da la valuta naziunala Griwna.
Il mument gudogna in emploià ucranais uschia bun 40 francs il mais, rapporta l'emettur da televisiun Ukraina. Per cumparegliar: En il Bangladesch, la Ghana u la Sambia gudogna in emploià cun 44 francs statisticamain dapli ch'ils abitants dal segund grond pajais europeic.
Dapi la cupitgada dal president Viktor Janukowitsch d'avant in onn ha la valuta naziunala pers passa 70%.


text:
Grezia stat avant la prova
- Gievgia, 13.8.2015, 11:09
La lutga davart in terz pachet d'agid per la Grezia va en la fasa decisiva. Il parlament grec decida oz davart il nov program e las pretaisas da spargn ch'èn colliadas cun quel. A la regenza greca smanatscha perquai ina prova da forza.
Il sindicat dals emploiads dal stadi (Adedy) han appellà a demonstraziuns per questa saira. La votaziun pudess però avair lieu pir damaun marvegl baud, enstagl da questa saira sco planisà.
L'ala sanestra da la partida Syriza ha annunzià pliras giadas da refusar il program.
RR novitads 10:00


text:
Hamilton: «Il settember vegn bajegià»
- Mesemna, 29.6.2016, 7:03
Anc è l'areal da l'anteriura resgia gronda a Domat vid, ma davos las culissas prepara la firma Hamilton da Panaduz tut per pudair cumenzar a bajegiar anc quest onn quai a partir dal settember. Tuttina sajan ins en retard, conceda il schef Andreas Wieland.
I dettia blers detagls da reglar enfin l'emprima badigliada: Parzellar da nov l'entir areal, allontanar ils bajetgs e mirs existents, suttascriver il contract da cumpra, fundar ina nova firma cun il num «Hamilton Ems» etc. La dumonda da bajegiar vul la firma Hamilton inoltrar mez fanadur e lura cumenzar a bajegiar il settember.
Custs: 25 enfin 30 milliuns francs
Il bajetg da producziun che vegn realisà a Domat saja pli u main tuttina grond sco quel a Panaduz, ha Andreas Wieland declerà sin dumonda dad RTR. Ed el custia tranter 25 e 30 milliuns francs. Suenter la construcziun vul la Hamilton investir anc ina giada circa 20 milliuns francs - quai dentant en etappas per novs roboters, automatisaziuns u novas tecnologias.
RR actualitad bunura


text:
Extracts da cartas da registraziun
Extracts da cartas da registraziun pon vegnir empustads en scrit per posta, per fax, per e-mail, sur l'internet u per telefon.
Resguardai per plaschair: Cartas dal register da commerzi e quint pon vegnir tramess directamain mo a l'empustader (naginas adressas da terzas persunas). La consegna vegn fatga per posta A.
Tar nus pudais Vus retrair ils suandants documents:
- extract dal register da commerzi (legalisà uffizialmain)
- attestaziun negativa (attestaziun ch'ina tscherta unitad giuridica n'è betg inscritta)
- attest en tudestg, en englais, en franzos, en talian (attestaziun davart tscherts cuntegns da l'inscripziun)
- statuts (copia legalisada uffizialmain u copia betg legalisada)
- cartas dal register (copia legalisada uffizialmain u copia betg legalisada)
Extracts dal register da commerzi
Infurmaziuns dal register da commerzi pudais Vus retrair da tuttas uras da l'internet. Las infurmaziuns èn gratuitas.
Simplas infurmaziuns al telefon èn er gratuitas. Las taxas per infurmaziuns qualifitgadas importan 6.– francs per unitad giuridica. Sch'igl è necessari da far retschertgas che dovran bler temp, vegn messa a quint ina taxa da fin 30.– francs.
Infurmaziuns al telefon ed a bucca vegnan dadas da princip senza obligaziuns. Ellas na concedan betg in dretg d'ina eventuala procedura posteriura. Dumondas che chaschunan vasts scleriments e dumondas giuridicas vegnan respundidas en scrit. Las taxas vegnan fixadas en la medema autezza sco las taxas per examinaziuns preliminaras (cf. examinaziun preliminara da mussaments dal register da commerzi).
Er a noss spurtegl pudais Vus prender invista dal register principal e dals mussaments. En quest cas èsi necessari da far a temp ina preannunzia per telefon, per che las actas possian vegnir preparadas ordavant
Examinaziun preliminara dals mussaments dal register da commerzi
Sbagls e mancanzas giuridicas pon vegnir curregids en moda pli simpla, sch'els èn anc en il stadi da preparaziun, che pir suenter la documentaziun u suenter il conclus da l'organ da la societad. Documents che duain servir sco mussaments per ina inscripziun, pon perquai vegnir inoltrads en furma da sboz per posta, per fax u per e-mail per l'examinaziun preliminara.
Per l'examinaziun preliminara sto vegnir pajada ina taxa. Las taxas vegnan messas a quint tenor la lavur, da moda che la tariffa per ura importa 100.– francs fin 250.– francs. Tut las examinaziuns preliminaras vegnan tractadas tenor lur successiun d'entrada.
L'examinaziun preliminara e la respediziun da las actas vegn fatga en il cas normal entaifer 5 dis da lavur.
Per examinaziuns preliminaras spezialmain urgentas (entaifer 3 dis da lavur ed inditgadas cun "urgent" u cun "express" e.u.v.) vegn mess a quint in supplement da 50 % da la taxa ordinaria d'examinaziun preliminara.
Examinaziuns preliminaras vegnan fatgas mo, sche nus avain las capacitads correspundentas. Ils mais zercladur e december n'avain nus per regla betg las capacitads per far examinaziuns preliminaras.


text:
Procura publica vul paina da mort
- Venderdi, 4.9.2015, 7:07
3 mais suenter l'amoc a Charleston en ils Stadis Unids pretenda la procura publica la paina da mort per l'attentader. Tenor la procuratura publica responsabla sa tractia d'in crim ultimativ che pretendia la paina da mort.
Il zercladur aveva in um alv da 21 onns sajettà giu 9 afroamericans en ina baselgia a South Carolina. Quai probabel ord motivs rassistics. L’um aveva confessà il crim.
En consequenza aveva il president dals Stadis Unids Barack Obama crititgà la discriminaziun da la populaziun afroamericana e la violenza tras armas.
RR novitads 06:00