text:
Aguirre, der Zorn Gottes
Aguirre, der Zorn Gottes è in film d’aventura dal reschissur tudestg Werner Herzog da l’onn 1972. El tracta in’expediziun spagnola dal 16avel tschientaner en il guaud tropic da l’Amazonas.
CuntegnEdit
Il film mussa in’expediziun fictiva da conquistadores spagnols en tschertga dal pajais dad aur legendar Eldorado che duai sa chattar en il guaud tropic da l’Amazonas. La gruppa vegn manada da Gonzalo Pizarro ed accumpagnada d’Indians da l’auta planira peruana. Suenter la traversada aventurusa da las Andas cuntanschan ils conquistaders la dschungla e las palids da la planira bassa.
Damai che l’expediziun n’avanza strusch per terra, vegn messa ensemen sin cumond da Pizarro ina gruppa da 40 umens che duaja tschertgar sin punteras suenter proviant e chattar ina ruta. Questa avantguardia vegn manada da Don Pedro de Ursúa, sco ses substitut vegn elegì Lope de Aguirre. Da la gruppa fa er part il muntg franciscan Gaspar de Carvajal ch’accumpogna l’expediziun sco missiunar e cronist e maina in diari (il qual surpiglia en il film la rolla dal raquintader). En pli èn da la partida duas persunas femininas, numnadamain l’amanta dad Ursúa Inés de Atienza e Flores, la figlia dad Aguirre.
Durant l’emprim paus da la gruppa a la riva dal flum vegnan tut las punteras purtadas davent tras in’aua gronda ed i para evident che tuts stoppian uss returnar per via terrestra. Ma il cumandant subaltern Aguirre vul sa patrunar da la pussanza e cuntinuar l’expediziun sin atgna iniziativa. El profita dal fatg ch’ils umens han tema da fruntar en il guaud sin Indios e pledenta lur quaidas da chattar sco emprims las ritgezzas legendaras d’Eldorado. La finala metta el ad ir ina rebelliun, durant la quala Ursúa vegn blessà e mess en chadainas e ses aderents sajettads u mess a ferm. Per legitimar sia posiziun entaifer la gruppa e rumper giu a medem temp irrevocablamain tut las punts davos sai e la squadra, lascha Aguirre rediger il muntg ina brev drizzada al retg Felipe da Castiglia, en la quala tut ils rebels rumpan cun la Spagna. Sinaquai vegn Don Fernando de Guzmán, ina marionetta dad Aguirre, proclamà sco ‹imperatur dad Eldorado›.
En in process spectacular, presidià da Carvajal, vegn Pedro de Ursúa sentenzià per motivs fingids a la mort. Cunter l’intenziun dad Aguirre vegn el però l’emprim grazià da l’imperatur. Ils umens construeschan ina nova puntera pli gronda e cuntinueschan lur expediziun. Successivamain vegn la squadra decimada tras Indians che sajettan frizzas da tissi nà da la riva e tras mancanza da nutriment. Er a l’intern datti conflicts. Aguirre fa tema a ses camarats cun sia moda gnervusa e ses cumportament tirannic. Inés sa metta en curaschusamain per la vita da ses amant blessà che na discurra sez betg pled cun ils rebels. Per distracziun procuran ils tuns da flauta da pan dal Peruan ch’als accumpogna sco sclav ensemen cun in translatur ed intgins fachins.
La gronda part dals abitants da la planira da l’Amazonas han ina tenuta ostila envers ils invasurs. Cun sajets ed il tun dal chanun ch’els mainan cun sai, emprovan ils viagiaturs da stgatschar attatgaders e sblundregian plirs vitgs abandunads sperond da chattar vivonda. Dus indigens che s’avischinan a la puntera a moda paschaivla e che beneventan ils Europeans sco Dieus vegnan la finala sajettads dals Spagnols, perquai che quels resentan lur cumportament sco blasfemia: Il missiunari aveva surdà ad in Indio la Bibla cun dir ch’i sa tractia tar quella dal ‹pled da Dieu›; vulend l’Indio s’avischinar a quella per udir quest ‹pled da Dieu› era el però sa spaventà e l’aveva laschà crudar per terra.
Guzmán sa plascha en sia rolla ridicula sco imperatur, sa lascha servir dal sclav nair Okello e navigond sperasvi prenda el en possess terras. Entant che tut ils auters pateschan fom, mangia el quasi senza paus e sa fa malvis tras ses cumportament. La finala vegn el stranglà sin tualetta – da tgi na vegn ins betg a savair. Il fatg che l’imperatur è vegnì assassinà, prenda Aguirre sco pretext per laschar manar il praschunier Ursúa – ch’el aveva vulì mazzar da l’entschatta ennà – en il guaud e pender si là tras ses sbir Perucho. Tar in cumbat en in vitg da cannibals bandunà s’allontanescha pauc pli tard Inés tut desperada da la gruppa e svanescha en la dschungla; sco suletta aveva ella realisà da l’entschatta ennà il privel che sortia da la persuna dad Aguirre.
Che l’expediziun vegnia anc ad avair success para pli e pli pauc probabel, ma il point of no return è daditg surpassà. Ils umens baivan l’aua dal flum e survegnan fevra. In grond bastiment che penda en la dschungla vi d’in spitg d’ina planta para d’esser in indizi ch’els hajan bainprest cuntanschì la costa desiderada; ma ils umens crain da vesair la nav be en il deliri. Las allocuziuns da lur manader che vegn manà da l’idea da fundar ad Eldorado cun sia figlia ina dinastia e da conquistar da là anora il Peru, il Panama, Mexico e tut il Nov Mund restan senza effect. La finala vegn er la figlia dad Aguirre tutgada nà da la riva d’ina frizza e mora en la bratscha da ses bab. A la fin dal film stat Aguirre sco sulet survivent sin la puntera che glischna sur l’aua ed explitgescha ses plans da conquista ad ina rotscha da schimgias ch’èn vegnidas nà dals guauds da mangrovas sin la puntera e che na sa laschan betg stgatschar.
Infurmaziuns cumplementarasEdit
La rolla da Lope de Aguirre aveva Werner Herzog scrit da l’entschatta ennà cun avair en vista Klaus Kinski (1926−1991) sco actur. Sco che Herzog è s’exprimì pli tard en in’intervista, haja quel reagì immediat a moda entusiasmada sin l’idea da realisar quest film.[1]
Il film ha stuì vegnir producì da l’entschatta ennà sut cundiziuns ordvart disfavuraivlas. Il budget da 370 000 dollars è sa mussà sco bler memia bass. In terz da la summa è gia vegnida duvrada sco gascha per l’actur principal. La camera aveva Herzog engulà or dal museum da film a Minca ed il dumber d’acturs era fitg pitschen, uschia ch’i cumparan en scenas grondas quasi be cumpars e statists (Indios peruans da la cooperativa Lauramarca). Las 350 schimgias da la scena finala ha Herzog be pudì s’appropriar sin ina plazza aviatica sut il pretext ch’el saja veterinari.
Durant las lavurs da filmar ha Herzog schanegià ni ses acturs ni sasez. Ils Indians da l’auta planira han provedì la gruppa cun fegls da coca per pudair supportar meglier ils strapazs. Sper las cundiziuns da l’ambient incalculablas, è surtut Kinski sa mussà sin il set sco actur ordvart difficil: Tras divergenzas d’opiniuns cun Herzog ed attatgas da gritta e furia ha el adina puspè mes en privel la producziun. Tenor indicaziuns da participants da las lavurs da filmar hajan Herzog e Kinski schizunt smanatschà in l’auter ina giada cun armas. En il film documentar ‹Mein liebster Feind› explitgescha Herzog che Kinski haja vulì bandunar las lavurs da filmar; sinaquai haja el (Herzog) smanatschà da sajettar el e silsuenter sasez cun in schluppet.
Il film è segnà da quests problems, ils quals han manà a blers sbagls, flaivlezzas e lunghezzas. Ma a medem temp è tut quai gist er la fermezza dal film. A Herzog reusseschi da raquintar in’acziun stilisada plain allusiuns simbolicas sin eveniments istorics en in stil quasi documentar. Ad effects spezials u registraziuns en il studio vegn renunzià dal tuttafatg, ils lieus d’acziun amez la dschungla pon uschia sa far valair a moda tant pli impressiunanta e persvadenta. Bleras scenas èn sa sviluppadas or da schabetgs reals al lieu. Uschia ha Herzog per exempel integrà spontanamain en il film l’aua gronda ch’ha surprendì la crew e ch’ha destruì entiras punteras da quella.
Malgra l’acziun autamain stilisada e l’atmosfera sombra, quasi irreala, fan bleras passaschas dal film plitost l’impressiun d’ina documentaziun che d’ina inscenaziun. Francis Ford Coppola è s’exprimì pli tard che quest film haja gì grond’influenza sin ses film ‹Apocalypse Now›.[2]
Referenzas istoricas e litterarasEdit
L’idea e l’acziun dal film ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sa basan a moda vaga sin l’istorgia da vita da l’aventurier basc Lope de Aguirre sco er sin in’expediziun reala en l’Amazonas ch’è partida l’onn 1560 sut Pedro de Ursúa davent da Peru per chattar Eldorado. Las figuras da Gonzalo Pizarro e dal muntg Carvajals sco er il motiv da l’avantguarda che cuntinuescha d’atgna iniziativa dal flum giu derivan da l’emprim viadi en l’Amazonas da Francisco de Orellana ch’aveva gì lieu ventg onns pli baud. Il film na sa stenta però betg da reconstruir eveniments istorics, mabain raquinta in’istorgia fictiva che survegn in’atgna fascinaziun tras l’istoricitad da la gronda part dals nums dals protagonists e las diversas allusiuns istoricas (uschia imitescha l’inscunter cun ils dus indigens sin la puntera l’inscunter istoric tranter Francisco Pizarro ed il davos regent dals Incas Atahualpa). E cun dissegnar la figura principala sco ‹anghel dal nausch›[3], chatschà a moda diabolica, sa referescha il film da Herzog a la biografia ficziunalisada dad Aguirre da l’autur venezolan Arturo Uslar Pietri ‹El camino de El Dorado›, 1947 (tudestg: ‹Rauch über El Dorado›, 1966). Gia tar la figura istorica dad Aguirre sa tracti d’ina persuna traglischanta a la quala vegnan attribuids tratgs legendars e che vegn descritta en las funtaunas sco narra ed emplenida d’ina nauschezza strusch chapibla. Partind da quest fatg sviluppa Herzog in psicogram quasi surrealistic da la figura principala.[4]
Tuttina sco ‹Apocalypse Now› da Coppola è er il film da Herzog inspirà per part dal raquint da Joseph Conrad ‹Heart of darkness› (1899 ). En quel descriva l’autur il viadi cun bastiment psichedelic che maina in navigatur englais dal Congo siadora tar il zup dal martgadant d’ivur Kurtz; quel regia en la dschungla africana sur in imperi dal nausch cun tratgs surreals.
Cuntrari a quai ch’il film da Herzog fa allusiun, èsi propi reussì al Lope de Aguirre istoric da cuntanscher cun ils survivents da l’expediziun sin bastiments la sbuccada da l’Amazonas. El ha cuntinuà il viadi sur mar vers Panama cun la mira nunrealistica da pudair provocar ina revolta cunter la curuna. Temì pervi da ses mazzaments crudaivels, ha el manà sin las inslas ed en ils lieus ch’el aveva occupà in regiment terribel. L’october 1561 è el la finala vegnì surprendì da truppas spagnolas e mazzà da ses agens aderents.
In citat che vegn attribuì a Lope de Aguirre ha servì sco model per il titel dal film. Cura che Aguirre ha sa laschà proclamar il mars 1561 (pia pir suenter l’expediziun che vegn mussada en il film) sco regent dal Peru, Tierra Firme (Istmus da Panama) e Chile, duai el – tenor la cronica da Toribio de Ortiguera (1585/1586) – avair ditg: «Jau sun la gritta da Dieu, il prinzi da la libertad, il regent da Tierra Firme e da las provinzas da Chile».[5]
Critica e distincziunsEdit
Il ‹Lexicon dal film internaziunal› taxescha ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sco «film d’aventura cumplex davart in manader monstrus, davart imperialissem, vanagloria e narradad, e quai en in’inscenaziun exemplarica che sa stenta da raquintar l’istorgia a moda autentica».
Per sia lavur cun la camera ha Thomas Mauch retschet il Premi cinematografic tudestg ed il premi da la National Society of Film Critics dals Stadis Unids. Il film sco tal è vegnì distinguì il 1975 en Frantscha cun l’Étoile de Cristal sco meglier film da l’exteriur. Il 1976 ha el ultra da quai retschet il Prix Léon Moussinac ed è stà nominà per il César en la categoria ‹Meglier film da l’exteriur›. La stima per il film è sa mantegnida fin en il temp preschent: En la Internet Movie Database figurescha ‹Aguirre, der Zorn Gottes› cun 8,0 da diesch stailas.
VariaEdit
Ils 23 da december 1971 dueva in team da producziun sgular da Lima a Pucallpa en la dschungla peruana nua ch’eran previsas lavurs da filmar. Pervi da malauras èn però vegnids annullads tut ils sgols. L’auter di devi sin questa ruta be in sgol, LANSA 508, ch’era pli che fullanà. Malgrà tuttas stentas n’èsi betg reussì a Herzog da survegnir plazs da seser per sai e ses team. Tras quai è il team da film però mitschà d’ina catastrofa: L’aviun è vegnì en ina malaura ed è rut dapart en l’aria. La suletta persuna ch’ha survivì la disgrazia è stada la Tudestga da deschset onns Juliane Koepcke.[6] Suenter discurs persunals cun ella ha Herzog realisà decennis pli tard il film documentar ‹Julianes Sturz in den Dschungel› che tracta questa catastrofa ed il salvament da Koepcke. Il film è vegnì mussà l’emprima giada la primavaira 2000 en la televisiun tudestga.
Biografias e filmografiasEdit
Werner HerzogEdit
Werner Herzog è naschì ils 5 da settember 1942 a Minca ed è creschì si en il vitg bavarais Sachrang, nua che la famiglia era fugida durant la Segunda Guerra mundiala da las attatgas cun bumbas sin Minca. Cun 12 onns è el puspè ì a star cun sia mamma, ch’era da derivanza croata, a Minca. Per curt temp ha el vivì cun sia famiglia a Minca en ina pensiun ensemen cun Klaus Kinski che deva gia da quel temp en egl tras ses cunfar excentric.
Suenter l’abitur ha Herzog studegià a Minca istorgia, litteratura e scienzia da teater. Ma gia cun 19 onns ha el realisà ses emprim film curt ‹Herakles› (1962) ed il 1963 ha el fundà si’atgna firma da producziun. Ses emprim film lung, ‹Lebenszeichen›, ha Herzog producì cun 24 onns.
Blers da ses films ha Werner Herzog producì per englais. E sper ses films dramatics ha el adina puspè er realisà lavurs documentaras. Dal film ‹Gasherbrum› (1984) resorta fitg bain, co che Herzog vesa il film documentar: El sa serra sapientivamain a l’idea che la camera possia reproducir autenticitad. Enstagl renda el adina puspè attent al fatg che lavurs documentaras mussian l’atgna vista dal tema che vegn tractà, vul dir che quels tractian adina er da Herzog sez. Quai va uschè lunsch ch’el metta magari en bucca a las persunas documentadas pleds e frasas; ultra da quai èn las lavurs fermamain estetisadas.
Vers la mesadad dals onns 1980 ha Herzog er cumenzà ad inscenar operas (t.a. ‹Doktor Faust› da Ferruccio Busoni a Bologna, ‹Lohengrin› da Wagner a Bayreuth e ‹Fidelio› da Beethoven a la Scala da Milaun).
En tschintg da ses pli enconuschents films ha Klaus Kinski giugà la rolla principala: ‹Aguirre, der Zorn Gottes› (1972), ‹Nosferatu – Phantom der Nacht› (1979), ‹Woyzeck› (1979), ‹Fitzcarraldo› (1982) e ‹Cobra Verde› (1987). Davart sia relaziun cun Kinski, ch’è savens stada difficila, ha Herzog realisà il 1999 il film documentar ‹Mein liebster Feind›.
Films (selecziun): ‹Herakles› (1962), ‹Lebenszeichen› (1967), ‹Land des Schweigens und der Dunkelheit› (1971), ‹Aguirre, der Zorn Gottes› (1972), ‹Die große Ekstase des Bildschnitzers Steiner› (1974), ‹Jeder für sich und Gott gegen alle› (1974), ‹La Soufrière – Warten auf eine unausweichliche Katastrophe› (1977), ‹Nosferatu – Phantom der Nacht› (1979), ‹Woyzeck› (1979), ‹Fitzcarraldo› (1982), ‹Gasherbrum – Der leuchtende Berg› (1984), ‹Wo die grünen Ameisen träumen› (1984), ‹Cobra Verde› (1987), ‹Scream of Stone› / ‹Cerro Torre: Schrei aus Stein› (1991), ‹Lektionen in Finsternis› (1991), ‹Little Dieter Needs to Fly› / ‹Flucht aus Laos› (1997), ‹Mein liebster Feind – Klaus Kinski› (1999), ‹Wings of Hope› / ‹Julianes Sturz in den Dschungel› (1999), ‹Invincible – Unbesiegbar› (1999), ‹Grizzly Man› (2005), ‹The Wild Blue Yonder› (2005), ‹Begegnungen am Ende der Welt› (2005), ‹Bad Lieutenant – Cop ohne Gewissen› (2005), ‹Cave of Forgotten Dreams› / ‹Die Höhle der vergessenen Träume› (2005).
Klaus KinskiEdit
Klaus Kinski è naschì ils 18 d’october 1926 a Zoppot en il stadi liber Danzig che steva dapi il 1920 sut protecziun da la Societad da las naziuns (oz Sopot, Pologna). L’onn 1930 è la famiglia ida a star a Berlin. Durant la Segunda Guerra mundiala è Kinski stà engaschà a la front dal vest sco paracrudader. Sco praschunier da guerra è el la finala vegnì manà en l’Engalterra.
Puspè en libertad, è Kinski returnà il 1946 a Berlin ed ha bainspert sa fatg in num sin las impurtantas tribunas da teater da la citad. Si’emprima rolla da film ha Kinski giugà il 1947/48 en ‹Morituri›. Il film tracta da praschuniers d’in champ da concentraziun ch’èn fugids e che sa zuppan dals Tudestgs. Il film è stà contestà, ha manà a brevs da smanatscha e schizunt a la destrucziun d’in kino a Hamburg.
A partir da l’onn 1952 è Kinski vegnì enconuschent ad in public adina pli grond cun recitar sin pitschnas tribunas – e vers il 1960 schizunt en il Berliner Sportpalast – Arthur Rimbaud, François Villon, Friedrich Nietzsche, Kurt Tucholsky ed il Nov Testament. Er pli tard ha Kinski recità or dad ovras p.ex. da Goethe, Schiller e Brecht; las 25 plattas auditivas ch’èn vegnidas realisadas èn sa vendidas dapli ch’in milliun giadas. L’onn 1971 è Kinski sa preschentà sco recitatur da Jesus en la Berliner Deutschlandhalle (sut il titel ‹Jesus Christus Erlöser›). La preschentaziun dueva sa sviluppar ad in veritabel scandal cun interrupziuns da vart dal public e disputs tranter Kinski e singuls auditurs. La finala ha la preschentaziun stuì vegnir interrutta e la turnea ch’era planisada è vegnida annullada.
Il pli tard tras ils films tudestgs che sa basan sin ils crimis dad Edgar Wallace è Kinski daventà enconuschent ad in public da kino pli vast. Il public internaziunal ha el surtut persvadì cun sia rolla secundara en ‹Doctor Zhivago› (‹Doktor Schiwago›, 1965) da David Lean, la quala el ha giugà a moda impressiunanta. A medem temp è Kinski sa fatg in num cun impurtantas rollas en divers westerns talians (t.a. ‹Per qualche dollaro in più› / ‹Für ein paar Dollar mehr›, 1965, ed ‹Il grande silenzio› / ‹Leichen pflastern seinen Weg›, 1968). Da muntada artistica extraordinaria è stada la collavuraziun da Kinski cun Werner Herzog en tschintg films da quel realisads tranter il 1972 ed il 1987 (cf. survart). Il film ‹Fitzcarraldo› è stà nominà per in Golden Globe. Il 1975 ha Kinski giugà ensemen cun Romy Schneider en ‹L’important c’est d’aimer› (‹Nachtblende›). En pli ha Kinski giugà en plirs films da Hollywood, tranter auter ensemen cun Jack Lemmon e Walter Matthau en il davos film da Billy Wilder ‹Buddy Buddy› (1981). En ‹The Little Drummer Girl› / ‹Die Libelle› (1984) ha el giugà la rolla principala sper Diane Keaton ed en il film da televisiun ‹The Beauty and the Beast› (1983) ha el giugà la figura principala sper Susan Sarandon ed Anjelica Huston.
Kinski ha valì da l’entschatta ennà sco enfant terrible dal mund da film. Savens ha el giugà canagls e psicopats ed er en sia vita privata e sin il set valeva el sco furius ed incalculabel; en la publicitad sa preschentava el gugent a moda excentrica e vegniva svelt agressiv. Da l’autra vart al descriva Herzog er sco actur extrem lavurus che sa retirava dis a la lunga per studegiar sias rollas. Gia en ils onns 1950 è Herzog stà a Berlin en tractament psichiatric, plinavant ha el gì divers accidents da traffic e.a. ed ha empruvà repetidamain da far suicidi.
Klaus Kinski è stà maridà trais giadas. Tar ses uffants tutga tranter auter Nastassja Kinski ch’è sezza activa sco autura. Klaus Kinski è mort ils 23 da november 1991 en la vegliadetgna da 65 onns en sia chasa a Lagunitas (California) d’insuffizienza dal cor.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Der Spiegel 21/1999, p. 198.
- ↑ Interview: Francis Ford Coppola (2004).
- ↑ Klaus-Dieter Ertler: Kleine Geschichte des lateinamerikanischen Romans: Strömungen – Autoren – Werke. Tübingen 2002 (ISBN 3-8233-4991-0), p. 172.
- ↑ Cf. Gerhard Wild: Rigoletto im Regenwald. Monade, Mythos und Manierismus im Werk von Werner Herzog. En: Michael Lommel, Isabel Maurer Queipo, Volker Roloff (ed.): Surrealismus und Film: Von Fellini bis Lynch. Bielefeld 2008, p. 89–118 (qua p. 98).
- ↑ Toribio de Ortiguera: Jornada del Río Marañón, en: Elena Mampel González, Neus Escandell Tur (ed.): Lope de Aguirre. Crónicas: 1559–1561. Barcelona 1981, p. 108s.
- ↑ Cf. Koepcke, Juliane: Als ich vom Himmel fiel: Wie mir der Dschungel mein Leben zurückgab. Piper, Minca 2011, ISBN 978-3-492-27493-7.
LitteraturaEdit
- Gregory A. Waller: Aguirre, the Wrath of God. History, Theater, and the Camera. En: South Atlantic Review 46 (1981), nr. 2, p. 55–69.
- Lutz P. Koepnick: Colonial Forestry. Sylvan Politics in Werner Herzog’s Aguirre and Fitzcarraldo. En: New German Critique 60 (1993), p. 133–159.
- John E. Davidson: As Others Put Plays upon the Stage. Aguirre, Neo-colonialism, and the New German Cinema. En: New German Critique 60 (1993), p. 101–130.
- Angela Errigo: Aguirre, der Zorn Gottes (1972). En: Steven Jay Schneider (ed.): 1001 Filme. Edition Olms, Turitg 2004, ISBN 3-283-00497-8, p. 552.
- Robert Fischer, Joe Hembus: Der neue deutsche Film. 1960−1980. Goldmann, Minca 1981, ISBN 3-442-10211-1, p. 80–83.
- Carmen Becerra Suárez: La figura mítica de Lope de Aguirre en las versiones de W. Herzog y C. Saura. En: Hispanística XX (1997), nr. 15, p. 331–340.
- Thomas H. Holloway: Whose Conquest Is This, Anyway? Aguirre, the Wrath of God. En: Donald F. Stevens (ed.): Based on a True Story. Latin American History at the Movies. Scholarly Resources, Wilmington, DE 1997, p. 29–46.
- Katja Kirste: Aguirre, der Zorn Gottes. En: Bodo Traber, Hans J. Wulff (ed.): Filmgenres. Abenteuerfilm. (= Reclams Universal-Bibliothek, nr. 18404). Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-018404-5, p. 351–354.
- Holly Rogers: Fitzcarraldo’s Search for Aguirre. Music and Text in the Amazonian Films of Werner Herzog. En: Journal of the Royal Musical Association 129 (2004), nr. 1, p. 77–99.
- Hernán Neira: El individuo inquietante en la película ‹Aguirre, la cólera de Dios›, de Werner Herzog. En: Revista de filosofía 63 (2007), p. 73–86.
- Carlos G. Queimadelos: Aguirre, la Cólera de Dios: Werner Herzog y el Nihilismo. (PDF; 2,4 MB) En: Enlaces. Revista del CES Felipe II, 12 (2010).
- María del Carmen Rodríguez Rodríguez: La búsqueda del Dorado: Aguirre, la cólera de Dios. En: María Dolores Pérez Murillo (ed.): La memoria filmada. Historia socio-política de América Latina a través de su cine. La visión desde el norte. Iepala, Madrid 2009, ISBN 978-84-89743-50-2, p. 15–35.
- Stephen Brockman: A Critical History of German Film. Camden House, Rochester, NY e.a. 2010, ISBN 978-1-57113-468-4, chapitel 22: Aguirre, der Zorn Gottes (1972). Film and the Sublime, p. 329–342.
- María Dolores Pérez Murillo: Dos visiones de Lope de Aguirre a través del cine europeo. Werner Herzog y Carlos Saura. En: Trocadero. Revista de historia moderna y contemporanea 23 (2011), p. 261–276.
- Will Lehman: A March Into Nothingness. The Changing Course of Herzog’s Indian Images. En: Brad Prager (ed.): A Companion to Werner Herzog. Wiley-Blackwell, Chichester e.a. 2012, ISBN 978-1-4051-9440-2, p. 371–392.
ColliaziunsEdit
- Aguirre, der Zorn Gottes sin imdb.com
- Aguirre, der Zorn Gottes sin filmportal.de
- Aguirre, der Zorn Gottes sin kino.de
- Pagina uffiziala da Klaus Kinski


c: text/html

text:
La Svizra ha fatg ils ultims onns marcantamain pli pauc progress pertutgant l'egualisaziun d'umens e dunnas ch'auters pajas da l'Europa dal Vest. Sin la glista da rangaziun d'egualitad è la Svizra perquai glischnada da plaz 10 sin 21. Oravant tut la represchentaziun da las dunnas en posiziuns da regenza e da gestiun d'interpresas saja daventada pli flaivla, quai mussa il rapport Gender-Gap dal forum mundial d'economia WEF.
Inegualitad da paja
Inegualitads tranter dunnas ed umens datti en Svizra surtut en il mund da lavur e da la politica. In pass enavos hai dà en l'ecomomia perquai che pli paucas dunnas èn commembras da la direcziun d'interpresas ed era pervi da las pajas. En media gudognan las dunnas en Svizra anc adina sulettamain 83% da quai ch'ils umens gudognan en media.
Perquai che dapli dunnas eran represchentadas en ils parlaments ed en ulteriuras funcziuns politicas era la valitaziun per la Svizra crudada ora meglra ils ultims onns. Quels rangs che la Svizra aveva fatg bun uschia, èn entant puspè ids a perder. Negativ vegn actualmain valità che memia paucas dunnas han ina posiziun guvernativa.
Islanda danovamain a la testa
Puspè sin l'emprim plaz è era quest onn l'Islanda, seguì da la Norvegia, la Finlanda, Ruanda e la Svezia. La distanza tranter l'Islanda e la Norvegia saja dentant vegnida pli gronda quest onn. Ord vista globala mussa il rapport dal WEF che l'egualitad da las dunnas è sa pegiurada cumpareglià cun ils onns avant. Cun il svilup actual quinta il rapport ch'i durass 100 onns per serrar la sfessa d'egualitad. L'onn passà discurrivan ins anc dad 83 onns.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Thierachern
Thierachern a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2273 abitant.
El cumün de Thierachern al se tröva a una altitüden de 610 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amsoldingen, Längenbühl, Thun, Uebeschi, Uetendorf.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Milk (film)
Milk (id.) 'l è 'n film dramàtic e biugràfic americàṅ dal 2008 ad Gus Van Sant, vinsidōr ad dū Prèmi Òscar par 'l atōr prutagunìsta (Sean Penn) e par la senegiadùra uriginàla (Dustin Lance Black), ólt'r a siē atri nomination.
La pelìcula, ch'l'à fat sù dagnóra sinquànta-sinc migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad vint, la cònta la vita 'd Harvey Milk, al prim gay dichiarâ a ès'r elèt a na carga pulìtiga in di Stat Unî.
Sunt
Dòp ès'r andâ a star a San Francisco, 'l asicuradōr ad New York Harvey Milk (Sean Penn) al decìd ad vèr'r un negòsi da futógràfar in dal quartēr ad Castro insém a 'l sò muróś Scott Smith (James Franco). Pasâ i quarànt'an, par purtàr avànti i dirìt di gay, Harvey al decìd ad candidàr-as cuma cunsilēr a gl'elesiòṅ dla sò sità, anc par cumbàt'r al léǵ cónt'r i lavuradōr fnòć dla cantànta Anita Bryant ch'la i vrév licensiàr. Dòp soquànt tintatìṿ andâ mâł, Milk al gh la cava a intràr in cunsìli dal sìndig demucràtic George Moscone (Victor Garber), anc cun 'l ajùt di sò amìg e culaburadōr ativìsta Cleve Jones (Emile Hirsch) e l'Anne Kronenberg (Alison Pill).
In cunsìli Milk al s cata a cumbàtar da spés c'n al pulìtig cunservadōr Dan White (Josh Brolin) ch'un dè, par vindéta, al decìd ad masàr lò e anc Moscone. Par chi dū masamènt chè White al s fà sōl sinc an ad parśòṅ, prima 'd èsar mandâ lìbar.


text:
Zuoz spordscha düraunt tuot l'an ün'ota qualited da viver - cun fich bger sulagl ed üna bella vista süllas muntagnas sainza tschiera. Ün muond, inua cha miraculs pitschens e grands da la natüra creeschan üna culissa paradisica per sport, cultura, travasch e quietezza. La sanited publica in Engiadin'Ota garantescha ün provedimaint da medicinic fich ot. La spüerta dad ospidels, asils da vegls e da chüra, meidis independents scu eir apotecas es fich vasta.
Duonna dr.
Franziska Barta
Chesa Crasta
CH-7524 Zuoz
T +41 81 854 25 25
www.praxis-barta.ch
L'ospidel dal circul per tuot l'Engiadin'Ota as rechatta a Samedan e spordscha il provedimaint da basa schlargio. L'ospidel es respunsabel pel provedimaint da basa da la regiun Engiadin'Ota scu eir per las incumbenzas surregiunelas attribuidas dal chantun per l'Engiadina Bassa, Val Müstair, Puschlev e Bergiaglia. L'ospidel procura pel provedimaint acut staziunari da la populaziun scu eir pel provedimaint staziunari dals paziaints da la chirurgia. L'ospidel spordscha eir prestaziuns sül sectur da la ginecologia e da l'agüd da paglioulaintas. Impü spordscha l'ospidel eir funcziuns specialisedas per oters ospidels (impustüt illa radiologia).
Cun la clinica Gut dispuona San Murezzan d'üna clinica privata. La clinica posseda indrizs da sterilisaziun modernischems ed üna tecnica da localiteds sterilas fich sensibla. Que sun premissas decisivas per cundiziuns d'operer sterilas. La clinica modernischma cun duos selas d'operaziuns, egen MRI e plazza d'atterrer per l'elicopter posseda melgrô il confort modern ün scharm "famiglier" predscho da paziaints indigens ed esters.
Grazcha al servezzan da la spitex paun persunas pertuchedas da restricziuns persunelas, chaschunedas da malatias, accidaints, impedimaint, vegldüm, maternited u simil, rester a chesa in lur ambiaint üsito u ir a chesa pü bod zieva ün sogiuorn staziunari. Il böt da la spitex es da mantegner e da promouver l'independenza dals cliaints. Lotiers prouvan ils lavuraints da la spitex d'involver scha pussibel l'ambiaint persunel dals pertuchos i'l agüd e la chüra.
L'asil da vegls e da chüra Promulins es üna dmura da dret public per glieud attempeda u glieud chi ho bsögn da chüra. L'asil chüra a persunas da l'Engiadin'Ota e cuntuorns. "Promulins" s'inclegia scu lö d'inscunter, promouva scu instituziun publica il contact e collia la dmura e la societed.
La cussagliaziun da genituors es üna spüerta da sustegn per giuvnas famiglias e lö da contact tar dumandas da la naschentscha fin a l’eted da tschinch ans. La cussagliaziun es da libra volunted, gratuita e suottamissa a l’obligaziun da discreziun.
Cussagliaziun da genituors
Ospidel d’Engiadin’Ota
Via Nouva 3
CH-7503 Samedan
T +41 81 851 85 58
elternberatung@spital.net
www.spital-oberengadin.ch
Il post da cussagliaziun vegldüna e chüra infurmescha, güda, intermediescha e collia per chatter las persunas ideelas chi paun güder a persunas pü veglias, persunas chi haun dabsögn d'assistenza u da chüra da rester pü lönch pussibel a chesa. Uschè paun eir gnir schligerieus ils confamigliers e paraints.
Post da cussagliaziun vegldüna e chüra
Ospidel Engiadin'Ota
Karin Vitalini
T +41 81 850 10 50
info@alterundpflege.ch
www.alterundpflege.ch
La cussagliaziun sociela spordscha sustegn tar dumandas da sgüraunza, dumandas giuridicas, dumandas da finanziaziun e dumandas da la chascha d’amalos e d’accidaint. Bgers ans experienza ed üna vasta rait da contacts tar las autoriteds ed uffizis da cussagliaziun pisseran cha dumandas paun gnir elavuredas cumpetent ed effizient. Ils servezzans da la cussagliaziun sociela sun gratuits e sun suottamiss a l’obligaziun da discreziun.
Cussagliaziun sociela
Ospidel d'Engiadin'Ota
Via Nouva 3
CH-7503 Samedan
Gruppa-AA Engiadin'Ota
per alcoholikers anonims
T 0848 848 846
Agüd dad Aids Grischun
T +41 81 252 49 00
www.aidshilfe-gr.ch
AL-ANON-Gruppe Engadin
per confamigliers ed amihs dad alcoholikers
T +41 81 740 13 24
Assistenza professiunela Engiadin’Ota/Bergiaglia
Chesa Ruppanner
CH-7503 Samedan
T +41 81 851 18 88
Intermediaziun da lavur, RAV Regiunel
A l'En 4
CH-7503 Samedan
T +41 81 851 13 83
Cussgliaziun professiunela
Engiadina/Val Müstair/Samignun
A l'En 4
CH-7503 Samedan
T +41 81 851 13 97
Güdisch per protecziun d'alachs
Bezirk Maloja
CH-7503 Samedan
T +41 81 852 18 17
Il servezzan sociel sgüra l'existenza da persunas bsögnusas, promouva lur independenza economica e persunela e pissera per l'integraziun soziela e da manster. L'agüd sociel vain disferenzcho in agüd materiel (sustegn public) ed agüd persunel (cussagliaziun sociela).
Il servezzan sociel da la Regiun e las vschinaunchas partan las lavuors da l'agüd sociel. L'agüd materiel es lezcha da las vschinaunchas, la cussagliaziun sociela es ün incumbenza dal servezzan sociel regiunel. Quist spordscha agüd professiunel per persunas singulas, famiglias, giuvenils e persunas cun sfidas da vizi in seguaintas spartas:
Per persunas cun domicil a Zuoz es il servezzan sociel regiunel Engiadin'Ota/Bregaglia respunsabel.
Servezzan sociel, Engiadin'Ota/Bergiaglia
A l'En 2
CH-7503 Samedan
T +41 81 257 49 10
rsd.samedan@soa.gr.ch
Post da cussagliaziun cunter rassissem
Grabenstrasse 1
7001 Chur
Telefon +41 81 257 63 44
E-Mail: rassismusberatung@gr.ch
Link: rassismusberatung.gr.ch


text:
Elbasan
Elbasan l'è 'na cità de l'Albania centràla, capolöch del distrèt e de la prefetüra omònima. Endel 2015 la cità de Elbasan la gh'ìa presapóch 120700 abitàncc.
Dòpo la refùrma de le entità locàle del 2015, el cümü de Elbasan (en albanés: Bashkia Elbasan) el g'ha 'ncorporàt divèrsi ex-cümü picinì che 'l gh'ìa entùren che adès i è deentàcc unità aministratìve (en albanés: njësi administrative). En töt l'è furmàt de 13 de chèste unità aministratìve: Elbasan, Labinot-Fushë, Labinot-Mal, Gjinar, Shushicë, Gjergjan, Funar, Shirgjan, Tregan, Gracen, Bradashesh, Zavalinë e Papër[1].
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità de Elbasan la se tróa endela Albania centràla, sö la spónda dèstra del fiöm Shkumbin, a 'na quarantìna de chilòmetri a sud-est de Tirana.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità la s'è svelöpàda poch delóns de 'na stasiù de sòsta ciamàda "Mansio Scampa" colocàda dré a la stràda romàna cunusìda col nòm de Via Egnatia, 'na sórt de cuntinuasiù ideala de la Via Appia che minàa de Dyrrachium (la modèrna Durazzo) a Costantinòpoli.


text:
Presidenta
Reverendessa Rita Famos
Cun grond' onur e grond plaschair hai jau al cumenzament da l'onn ensemen cun il Cussegl e cun la sinoda surpiglià da manar nossa Baselgia evangelica refurmada.
Nossa baselgia viva da la multifariadad da tut sias baselgias commembras e da lur lavur a la basa. A ma statti propi a cor da dar ina vusch a lur activitads ed a lur forzas specificas.
Cun elan vi jau volver si las mongias e m’engaschar per quellas tematicas che nus vulain promover cuminaivlamain. Jau sai d’avair en las BERS collegas cumpetentas e motivads che vegnan a sustegnair mai latiers energicamain.
Nossa Baselgia evangelica refurmada da la Svizra è ina baselgia averta ed activa, en la quala tuts han ils medems dretgs. Cun sia annunzia da la buna nova, la diaconia, la pastoraziun e sias purschidas da furmaziun è ella ina instituziun impurtanta per che nossa societad funcziunia e tegnia ensemen.
A nus ed a l’entira populaziun stattan avant temps pretensius. Perquai èsi da tegnair ensemen e da contribuir mintgin sia part en la fidanza sin il spiert creativ da Dieu, per che nossa societad possia sa cumprovar en questa crisa.
Sco presidenta da la Baselgia evangelica refurmada da la Svizra vegn jau a m’engaschar da sustegnair e da promover nossa lavur cun suandar Cristus.


text:
Sa radunads èn parents ed amis sco er collegs e collegas da lavur da l'equipa da las 20 unfrendas.
In onn d'emoziuns stettia davos tut ils pertutgads, ha ditg il CEO da la JU-AIR, Kurt Waldmeier als passa 100 giasts. I commuventia che tants confamigliars ed amis sajan vegnids ensemen per sa regurdar communablamain. Organisà l'occurrenza da regurdientscha ha la firma JU-AIR che sgulava cun las Ju-52.
Exact avant in onn era l'aviun crudà giu sin il pass da Segnas e tut las persunas a bord eran mortas. La raschun n'è anc betg sclerida.
Ord l'archiv:
RR novitads 18:00


text:
Nominads sco sportist da l’onn e successur dal freeskier Andri Ragettli èn stadas duas sportistas e quatter sportists. La finala ha la giuria (50%) ed il public (50%) dà cleramain ad Armon Orlik las bleras vuschs. Il premi per il victur Armon Orlik è dotà cun 10’000 francs.
Jau sun dal maini che nus avain cun Armon Orlik undrà in meritaivel victur.
Onn perfetg per Orlik
Armon Orlik sa mova dapi passa in onn sin in’unda da success. Il lutgader da Maiavilla è in perfecziunist, extrem focusà. Malgrà ch’el ha stuì far dacurt sis emnas pausa pervia d’ina blessura vid la tatona n’ha Orlik betg pers ord ils egls sia finamira da questa stagiun. Per el quinta il temp actual. E la fin d’emna passada ha Orlik demonstrà ch’el ha surmuntà bain sia blessura. A la festa da lutga da la Svizra dal Nordost a Tavau ha Armon Orlik cuntanschì la lutga finala.
Il punct culminant da la stagiun è franc la festa d’Unspunnen la fin avust ad Interlaken. Fin lura vul Orlik esser en absoluta top furma. Gartegia quai auda el là tranter ils gronds favurits sin il titel a quella festa cun caracter federal. La festa d’Unspunnen è numnadamain be mintga sis onns.
Segund lutgader
Armon Orlik è suenter Stefan Fausch il 2004 il segund lutgader ch’è vegnì undrà sco sportist grischun da l’onn. Quai titel ha il giuven lutgader da 22 onns merità grazia ad ina stagiun quasi perfetga il 2016. Sper cuntanscher la lutga finala a la festa federala ad Estavayer ha Orlik tranter auter triumfà l’onn passà sin la Schwägalp e sin il Weissenstein. Plinavant ha el gudagnà la festa da la Svizra dal Nordost a Wattwil, la festa chantunala grischuna-glarunaisa a Flem, a la festa glarunaisa-grischuna en Glaruna ed a la festa chantunala da la Turgovia a Märwil.
Vital Albin il newcomer da l’onn
Sper il sportist da l’onn Armon Orlik èn anc ulteriurs sportists vegnids onurads. Il mountainbiker da Tersnaus Vital Albin ha survegnì il premi sco newcomer da l’onn. Albin vala dapi daditg sco il successur da ses grond idol Nino Schurter.
Gudagnà il titel sco funcziunari/trenader da l’onn 2017 ha Hans Markutt ch’è trenader ed organisatur da turniers da tennis. Paul Schnider è vegnì undrà sco sportist da l’onn cun impediments. Schnider che sesa en la sutga da rodas vala sco in dals megliers tiradurs da pistola en l’Europa. Sco meglra uniun da l’onn è vegnì undrà il OLG Cuira, la gruppa da cursas d’orientaziun.


text:
Lavurs
Il mastergn porscha sis direcziuns da sa spezialisar: tgira da chavals, chavaltgar classic, chavaltgar a moda da western, chavaltgar chavals da pass, cursas da chavals e charrar cun manadira. Spezialists e spezialistas da chavals da tut las direcziuns cumenzan lur scolaziun cun la tgira da chavals.
La tgira da chavals vala sco premissa per il sport a chaval cun success. Spezialists da chavals da tut las direcziuns passentan bler temp da lavur cun s’occupar da lur chavals en tgira. Els han quità dals chavals e bajegian si cun els ina relaziun da confidenza. En in center da sport a chaval u en in manaschi da commerzi pavlan e bavrentan, nettegian e muventan els ils animals. Latiers tutga la tgira da chavals malsauns e blessads, metter si bandaschas per proteger las giugadiras, nettegiar enturn ils fiers-chaval, barschunar e stregliar. Els mantegnan net e pulit las stallas, l’equipament ed il plazzament.
Spezialists da chavals da la direcziun tgira da chavals èn oravant tut responsabels per las lavurs surnumnadas. Ultra da quai sa gidan els da scolar ils animals e mussan a principiants ed a principiantas da chavaltgar.
En las direcziuns chavaltgar classic, chavaltgar a moda da western, chavaltgar chavals da pass, cursas da chavals e charrar cun manadira muventan las persunas dal fatg mintga di ils animals, per ils quals els èn responsabels. Els treneschan la tecnica da chavaltgar u da charrar, p.ex. en la dressura, en siglir u per ina cursa. Ils animals vegnan scolads cun lonschar, cun lavurar sin il terren e cun lavur manuala ed en sella.
Cun lur pazienza, lur premura e lur sensibilitad scoleschan spezialists da chavals era scolaras e scolars d’ir a chaval, en la tgira da chavals e da chavaltgar sin ils chavals. Instruir sin in livel aut è ina da lur lavurs principalas. Quai fan els cun sa tegnair vi da princips pedagogics. Durant il contact cun lur clientella patratgan ed ageschan els a moda servetschaivla.
En il mintgadi da lavur resguardan spezialists da chavals las prescripziuns da protecziun da l’animal, da la sanadad e da l’ambient. Els dismettan p.ex. il rument tenor las prescripziuns e reageschan a moda correcta e calma tar accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 4-11-2013 (versiun dal 1-1-2017)
Durada
3 onns, respectivamain 2 onns per novizas/novizs
Direcziuns
- tgira da chavals
- chavaltgar classic
- chavaltgar a moda da western
- chavaltgar chavals da pass
- cursas da chavals
- charrar cun manadira
Furmaziun en la pratica
En in center per sport a chaval, en ina manaschi d’allevament u da commerzi
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Wülflingen, Zollikofen u Moudon
Roms professiunals
- garantir la segirtad e la protecziun da la sanadad, da l’animal e da l’ambient
- mantegniment da l’equipament e l’infrastructura
- tegnair, pavlar e tgirar chavals
- cussegliar ed instruir clientella
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista da chavals AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- experientschas en la tgira da chavals èn d’avantatg
Pretensiuns
- buna relaziun cun chavals (igl è d'avantatg d'avair experientscha en la demananza cun chavals)
- empatia
- senn da responsabladad
- esser equilibrà e pazient
- cumparsa segira, plaschair vi dal contact cun clientella
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- maun per lavurs praticas, dun manual
- sanadad robusta: resistent a l’aura, naginas allergias
-
sportivadad
- pitschen pais dal corp (fin a circa 60 kg) è d’avantatg per il sport da chavals
- bunas enconuschientschas da chavaltgar
tut tenor direcziun:
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da l’organisaziun dal mund da lavur da mastergns che s’occupan cun chavals u d’associaziuns, sco p.ex. da SWISS Horse Professionals SHP, Swiss Western Riding Association SWRA, Islandpferde Vereinigung Schweiz IPV CH u dal Schweizer Rennreiter-Verband SRV
Sa spezialisar en ina direcziun
- en la direcziun elegida: p.ex. direcziun sport da chavals: titel "jockey" u "chavaltgader / chavaltgadra da chavals da cursa al trot"
- en in champ parentà: p.ex. pedagog / pedagoga da chavaltgar dipl. SG-TG / PT-CH
Furmaziun da basa scursanida
Suenter avair terminà la furmaziun da basa po vegnir absolvida ina furmaziun da basa scursanida dad 1 onn en ina da las autras 6 direcziuns.
Examen professiunal (EP)
spezialist / spezialista da la branscha da chavals cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
expert / experta management da chavals cun diplom federal (en planisaziun)
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. Bachelor of Science (SSS) en agronomia cun spezialisaziun en la scienza da chavals
Cundiziuns da lavur
Spezialists da chavals lavuran en centers da sport a chaval u en manaschis da commerzi, tar possessurs privats ed en centers da trenament per chavals che prendan part a concurrenzas.
Ils dis da lavur cumenzan fitg baud, èn per ordinari lungs, irregulars e corporalmain stentus. Ils chavals ston era vegnir survegliads durant las fins d’emna e durant firads. Las stallas ston vegnir nettegiadas mintga di.
Tut tenor il manaschi d’emprendissadi e direcziun sa differenzieschan las cundiziuns da lavur. Il dumber da plazzas d’emprendissadi è creschida ils ultims onns perquai ch’i ha dà in lev augment da l’effectiv da chavals. La dumonda suenter spezialists è però relativamain stabila ed i vegn plitost scolà memia blers emprendists. Spezialists da chavals cun la direcziun tgira da chavals chattan en general pli svelt ina plazza che quels ch’èn sa spezialisads en ina direcziun specifica da chavaltgar.
Ulteriuras infurmaziuns
Organisation der Arbeitswelt Pferdeberufe
3000 Bern
Tel: +41 79 128 69 56
URL: www.pferdeberufe.ch
Revistas professiunalas:
"Kavallo"
"Pferdewoche"


text:
Nods (BE)
Nods a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 26.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 746 abitant.
El cumün de Nods al se tröva a una altitüden de 885 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Prêles, Diesse, Lamboing, Orvin, Corgémont, Cortébert, Courtelary, Cormoret, Villeret, Villiers, Lignières.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nods l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1255 col nom de Nos.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Nods su Wikimedia Commons


text:
Sydney
Sydney (a s lèś /'sɪdni/ in Ingléś) l'è na sità dl'Austràglia. Cun i sò 4.627.345 abitànt l'è qvéla più granda dal paéś anc la più antìga esénd stada tiràda sù in dal 1788. La s cata in dla part a sud-èst d'l ìśula, in dal stat dal Galès Nóṿ dal Sud, fagénd-ag da capitàl.
In dal 2000 l'à uspitâ al 27éśmi ulimpìadi d'l èra mudèrna.
Persunàǵ ligâ a Sydney
- Angus Young, chitarìsta di AC/DC
- Natalie Imbruglia, cantànta
- Hugh Jackman, atōr
- David Wenham, atōr
- Nicole Kidman, atōra
- Elle Macpherson, mudèla


text:
Lén
Lén (en Italià: Leno), l'è 'n cümü de 14 387 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 22 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Lén l'è abitàt amò de l'época dei Romàni e facilmènt prima amò apò a dei Cèlti Cenòmani che i gh'éra ocupàt la pianüra a sud de Brèsa. I nom de le frasiù de Milsanèl e Porsà i fa pensà a nòm asegnàcc quàn che gh'è stat fat la centüriasiù dei teretóre de la Pianüra Padana a dei legionàre de nòm Milicius e Portius.
L'Abasìa de Lén[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai tép dei Longobardi, sö ùrden del re Desiderio, a Lén gh'è stat fat sö 'na abasìa che g'ha ciapàt en póch tép 'na grant emportànsa e che controlàa teré, mìa apéna 'ndèla bàsa bresàna ma apò a 'ndèle pruvìnce e regiù vizìne, 'nfìna al Piemónt, l'Emìlia e la Toscàna (el pas de la Cìsa, per en sèrto perìodo l'è stat controlàt de l'Abasìa de Lén).
Le béghe col Vèscof de Brèsa, i incèndi del 1135 e 1148, e le vicènde de la stória le g'ha fat calà la potènsa che l'Abasìa l'ìa riàda a ciapà, al pónt che 'ndel 1205 i abitàncc de Lén i s'è riultàcc cutra a l'abate per otègner 'n pó piö de autonomìa.
L'abasìa la seghetarà a pèrder emportànsa de menemà e 'ndel sècol XV Bartolomé Averoldi, l'öltem dei abati de Lén, el fenesarà per cidìghela al cardinàl Pietro Foscari en càmbe de la séde vescuvìl de Spàlato.
De ché 'n aànti, l'abasìa la sarà sèmper de piö abandunàda al sò destì 'nfìna a rià a deentà póch de piö de 'na ruìna dirocàda. A la fì, la Repüblica de Venésia la ghe darà mandàt a la faméa Dossi, che l'ìa deentàda padrùna del monastér e de le tère 'ntùren, de sbàter zó apò a chèi quàter mür che gh'ìa restàt. Al dé d'encö, söl sit de l'abasìa se tróa 'na abitasiù fàda sö 'ndèl sècol XIX.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dapi paucs dis èn ils puncts principals per la nova revisiun da l'imposiziun da taglia sin interpresas enconuschents. Cler è: Cumpareglià cun la davosa revisiun, l'uschenumnada USR3 che ha fatg naufragi a l'urna il favrer, cuntegna il project da taglia 17 pli paucs instruments per cumpensar ils privilegis da taglia che las interpresas da l’exteriur duain perder. Propi cuntents para dentant nagin dad esser cun il nov project.
I dovra correcturas
La proposta dal Cussegl federal na cuntenti betg, di la cussegliera naziunala socialdemocrata Susanne Leutenegger-Oberholzer. Anc adina vegnian las interpresas deliberadas a moda nungiustifitgada da las taglias, quai sin donn e cust dals chantuns e da las vischnancas e la fin finala da la classa mesauna. I dovri perquai correcturas dal project da taglia 17.
Supplements da famiglia spartan
Ch'i dovri talas, dentant en ina tut autra direcziun, manegia era la cussegliera naziunala Magdalena Martullo da la PPS. Ella crititgescha ch'ins vul augmentar la taglia sin las dividendas. Ed era ch'ins ha stritgà ord la lescha la pussaivladad per las interpresas da trair giu in tschains fictiv sin l'agen chapital giaja en la faussa direcziun. In signal fallà è per ella era ch'ins veglia entaifer la revisiun da la taglia d'interpresas pachetar viaden in augment dals supplements da famiglia minimals da 30 francs.
Almain 100 francs
Quai vesa Susanne Leutenegger-Oberholzer auter. Prest 60 pertschient hajan detg na al project precedent, gist perquai che lez saja stà pauc transparents ed insumma betg equilibrads. Da vulair cuntanscher quai cun in augment dals supplements da famiglia saja en urden. 30 francs dapli na tanschian dentant betg. Per ch’i haja effect stoppia quai esser almain 100 francs.
Mo enfin che quai vegn decidì vai anc in amen. Il parlament tracta il project da taglia 17 numnadamain il pli baud la primavaira che vegn.
RR actualitad 07:00


text:
L’emissiun «Impuls» entschaiva l’onn nov cun in project da translaziun pretensius. Per l’emissiun litterara dat RTR adina puspè en incumbensa translaziuns da texts da differentas scripturAs d’autras linguas. Uschia hai gia dà collavuraziuns cun Jens Nielsen, Elke Heidenreich u Franz Hohler. Per quest onn ha la redactura Flurina Badel tschernì texts dal scriptur Pedro Lenz.
Pedro Lenz scriva raquints en dialect cun in umor raffinà. Dapi che ses roman «Der Goalie bin ig» (2010. Der gesunde Menschenversand) è vegnì realisà sco film, ed undrà cun divers premis, è Pedro Lenz enconuschent er ad in public pli vast sur ils cunfins da la Svizra tudestga ora.
Per l’emissiun «Impuls» ha il schurnalist e translatur Claudio Spescha translatà e prelegì ina ventgina istorgias che Pedro Lenz ha publitgà en il cudesch «Radio» (2014, Der gesunde Menschenversand).
Translatar Pedro Lenz è en sasez quasi nunpussaivel, n’emporta betg en tge lingua.
Pedro Lenz haja ina lingua ed in sound uschè agen, di Claudio Spescha. Quasi tuts quels ch'enconuschian ses texts, hajan er en l'ureglia sia vusch marcanta e ses dialect. Da transponer la lingua da Pedro Lenz dal dialect da Langenthal – cun sia sintaxa tut differenta e cun la musicalitad dal stil da spoken word – en rumantsch, saja ina chaussa pretensiusa, ma er ina bella aventura. Era sche Pedro Lenz è probabel be en la versiun originala tschient per tschient Pedro Lenz.
«Impuls» spezials
Pedro Lenz per rumantsch datti da scuvrir
- mintgamai la dumengia
- las 06:40 ed a las 10:55 al radio ubain qua sco podcast
- dals 10 da schaner enfin ils 30 da matg 2021


text:
Italia
Per pudair viagiar en l'Italia dovran Svizzers e Svizras in test negativ da PCR u in d'antigens ch'è maximal 48 uras vegls. Questa mesira vala per tuts davent da la vegliadetgna da 2 onns. En pli ston ins avair cun sai ina decleraziun persunala ch'ins sto mussar avant sin dumonda. Vinavant vegn supplitgà d'infurmar ordavant l'uffizi da sanadad local davart in viadi en l'Italia.
Da las 22:00 enfin las 05:00 vala en l'Italia in scumond da sortir. Per l'entir pajais vala in obligatori da mascras – er or en il liber.
Per quellas regiuns vala ultra da quai tar in return en Svizra ina quarantina da 10 dis:
- Puglia
- Basilicata
- Campania
Austria
Enfin ils 19 da matg dovri per in viadi en l'Austria in test negativ, ina quarantina da 10 dis u cun in segund test negativ be ina da 5 dis ed ins sto sa registrar ordavant. A partir dals 19 da matg duai esser pussibel da viagiar en l'Austria senza quarantina ed era las ustarias vegnan lura puspè avertas.
Per quellas regiuns vala ultra da quai tar in return en Svizra ina quarantina da 10 dis:
- Austria Auta
- Salzburg
Germania
Per entrar en la Germania ston ins sa registrar ordavant ed avair in test negativ. Vinavant vala in obligatori da quarantina da 10 dis u cun in segund test negativ ina da 5 dis. Per persunas vaccinadas u ch'èn puspè saunas vala en plirs Bundesländer nagin obligatori da quarantina.
Per visitas pli curtas che 24 uras en Germania, na valan las premissas per entrar dentant betg.
Per quellas regiuns vala ultra da quai tar in return en Svizra ina quarantina da 10 dis:
- Saxonia
- Turinga
Frantscha
Per la Frantscha vala be in test negativ, per tut las persunas sur 11 onns, per pudair entrar en la terra. Ultra da quai sto mintga persuna far ina decleranza en substituziun d'engirament.
Per quellas regiuns vala tar in return en Svizra ina quarantina da 10 dis:
- Bretagna
- Centre–Val de Loire
- Hauts–de–France
- Île–de–France
- Normandia
- Nouvelle–Aquitaine
- Occitanie
- Pays de la Loire
- Provence–Alpes–Côte d'Azur
Recumandaziun:
Il Cussegl federal recumonda vinavant da be far viadis ch'èn propi necessaris. In ristg da s'infectar cun il coronavirus dettia numnadamain anc en bunamain tuttas regiuns.


text:
Lira (moneda)
La Lira, nòm mia dovràt 'n Lumbardéa 'ndóe se dovràa Franch, l’è stacia la monéda üficiala prima del Règn d’Italia e pò de la Repüblica Italiana fina al 1 de Zenér del 2002, quando ol sò pòst l’è stai ciapàt da 'l Euro.
Prima amò l’éra stacia dovrada a i tép del Napoleù e amò prima fin dal medioév ‘n tace stacc de la Pianüra Padana e del rèst del mónd: gh’éra la lira aüstriaca, chèla türca, chèla de Cipro, chèla de Parigi, ecc.
Ol sò nòm l’ vè dal Latì libra che l’völ dì balansa e chèl nòm ché l’ vegnerà dovràt sia per i pis, la Libra, che per i monéde, la Lira.


text:
De vulgari eloquentia
Al De vulgari eloquentia (Dascórar bèṅ in léngua vulgàra) 'l è 'n tratâ scrit da Dante Alighieri in léngua latìna fra 'l 1303 e i prim méś dal 1305. Al dascór d'l argumènt dla léngua vulgàra (la léngua druàda tut i dè da 'l pòpul) e 'l è scrit in Latìn parchè 'l è stâ fat e pinsâ par dla gint ch'l'iva studiâ dimóndi.
Al lavōr al n è briśa stâ finî parchè al gh'iva 'd avér-ag quàtar lìbar e minga sōl dū ('l ùltim pò mulâ lè a 'l capìtul XIV).
Argumènt
Dante al s mét a pascàr al vulgàr ad lùstar itagliàṅ, qvél più bèl e dégn 'd èsar druâ cuma léngua par la literadùra. Par lò al vulgàr 'l è cla léngua ch'al putèṅ 'l impàra da la bàila méntar la gramàtica par lò 'l è al Latìn, un quèl fis e 'n artifìsi ch'al n càmbia mai e ch'al và bèṅ sōl p'r i studióś. Lò al preferìs al vulgàr parchè l'è la léngua naturàla, la prima druàda par dascórar in dla vita, sua e di sò letōr. Al vulgàr giùst da sarnìr al sarés qvél bòṅ par dascórar 'd incòsa, da 'l amōr a la guèra.
Par lò al vulgàr ch'al pésca al gh'à da èsar fat bèṅ (par dar lùstar a la léngua), cardinàl (un punt sentràl par tut chi àtar dialét) e regàl e curiàl (bòṅ p'r èsar druâ in dal cōrt e in di tribunài).
Par Dante in alóra i gh'ér'n in Itâglia almànc quatórdas manéri difarénti ad dascórar, quatórdas vulgàr divìś da dū bandi, la dèstra e la sinìstra, da 'l Apenén. Da la banda dèstra lò al gh mét Róma, al ducâ ad Spulēt, la Tuscàna, la Pùglia (ma minga tuta) e la Ligûria (ciamàda da lò Marca Genuéśa). Par cóntar da la banda sinìstra i s càtan cl'atra part dla Pùglia, la Marca Ancunitàna, la Rumâgna, la Lumbardìa e la Marca Treviśàna insém a Venèsia. Al Friûl e l'Ìstria i gh vaṅ sèg méntar la Sicìglia e la Sardàggna i èṅ invéci a dèstra. Tgnénd a drē a 'l difarénsi cichi pò, i vulgàr i sarésan anc da piò e Alighieri al pòrta gl'eśèmpi ad Siéna difarénta d'Arés in Tuscàna e ad Piacénsa e ad Frara in Lumbardìa (i teritòri adès ciamâ emigliàṅ dòp l'ugnòṅ 'd Itâglia na vòlta i éran cunsiderâ lumbàrd, tant che la sità ad Réś in alóra l'éra anc ciamàda Réś ad Lumbardìa). Anc a Bulógna, a sò dita, qvéi dal bōrg ad San Fliś (vèrs Mòdna) i dascurìvan in n'atra manéra rispèt a qvéi dla Strada più granda, quartēr spustâ più a èst.
I sò giudìsi di dialét
Tacànd da 'l capìtul XI dal prim lìbar Dante al dascór di vulgàr ch'l iva studiâ andànd in gir par l'Itâglia e al gh dà i sò giudìsi, da spés sénsa di pēi in sla léngua.
- Rumanàs: i Rumàṅ i preténdan 'd avér-'g al dirìt a 'l prim pòst, prima ad tut chi àtar. Nuàtar a dgém ch'al vulgàr di Rumàṅ (par dir méj, minga vulgàr ma na parlàda daśgustóśa) 'l è al più brut di vulgàr itagliàṅ e 'l è ciàr parchè cumpurtànd-as da gréś cum i èṅ sòlit i pàr'n i più malnét ad tut chi àtar pòpui;
- Ancunitàṅ e Ùmbar: via subìt anc parchè par tōr in gir chi pòpui lè i èṅ stâ fati un muć ad canti ch'i gh daṅ cóntar;
- Milanéś e Bergamàsc: via pur, a gh'è na quàlc canta anc par lōr;
- Istriàṅ: scartâ, cla gint lè la dascór in na manéra cruda, e via anc i campagnōi e i muntanàr, cun tut i asènt lōr;
- Sardagnōl: i Sard i n èṅ minga di Itagliàṅ dabòṅ, dgém ch'i s davśìnan, i n gh'aṅ gnanc un vulgàr suo, i còpian la "gramàtica" cum al simi i tìn'n adrē a 'l óm;
- Sicigliàṅ: séns àtar un vulgàr vàlid, dimóndi puéta braṿ i daśvìnan da là. 'L imperadōr Fedrìg e sò fiōl Manfredi i aṅ fat dimóndi tgnénd a drē a i fat di óm e minga a qvéi dal bèsti. Ma s a pinsém a 'l Sicigliàṅ ch'a vèṅ fóra da la bóca dal pòpul, e 'l è a lōr ch'a gh'ém da tgnir a mènt, a n psém pròpria briśa dir ch'al s mèrita al prim pòst parchè 'l è lènt;
- Pugléś: par la lōr asprésa e par chi gh'è lè davśèṅ (chi sarésan pò i Rumàṅ e i Marchigiàṅ) i dascóran in na manéra bruta e faghénd di śbali. Anc s'al Pugléś al fà scarésa, quàlchidòṅ ch'l àppia fat di quèi vàlid al gh'è ma sōl dastacànd-as da 'l sò vulgàr, cum anc i scritōr Sicigliàṅ, dònca via;
- Tuscàṅ: chi lōr, fóra ad tèsta cun la matéria lōr, i batéś'n al sò vulgàr qvél fat méj, dimóndi óm famóś i al dìśan cuma Guittone, Bonagiunta, Gallo, Mino Mocato e Brunetto, ma 'l sò puéśìi i èṅ munisipàli e minga curiàli. A gh'è da far-'g arbasàr la crésta cun la manéra lōr ad ragiunàr da imbariagòs ma soquànt tuscàṅ, a 'l saém, i aṅ cgnusû un vulgàr ch'al dà luśōr;
- Genuéś: s'i daśmindghìsan la létra "Z" i gh'arévan da dar-ag sù in dal dascórar o catàr un linguàǵ nóṿ. Na parlàda ch'la dróa dapartùt la śéta la n pōl che èsar na parlàda dimóndi dûra;
- Rumagnōl: al gh'à dal paròli tròp fiàpi e quànd i dascóran i pàran tut dal fémni tant ch'a s pōl tōr 'n óm par na dóna anc s'al gh'à na vóś màsćia. Ch'al fat chè al vâl par tut i rumagnōi, specialmènt par qvéi ad Furlé ch'la s cata in dal mèś dla regiòṅ;
- Bresàṅ, Verunéś, Visentîn e Padvàṅ: i gh'àṅ na manéra tròp gréśa ad dascórar, a s fà fadìga a 'rcgnósar quànd l'è na dóna a vèrar bóca;
- Treviśàṅ: chi lōr, cuma i sò vśèṅ Bresàṅ, i tàjan tròp da spés al paròli in fónd e i lèśan la cunsunànta V cuma na F, dgénd, par dir-'n una, «nof» invéci che «nove» e «vif» invéci che «vivo», i èṅ di śbali madurnài ch'a n s psém pròpria briśa cumpatìr-as;
- Venesiàṅ: gnanc lōr i gh'aṅ al vulgàr più bèl;
- Mudnéś e Fraréś: i gh'àṅ 'l àspar di Lumbàrd e par nuàtar a cla gint lè al gh'è armàś adòs da i tèmp in dua i s èṅ misćiâ c'n i Lungubàrd. 'L è par cal mutìṿ lè che Mudnéś, Fraréś e Arśàṅ i n èṅ mai stâ bòṅ ad scrìvar dal pueśìi, p'r al fat ch'i s èṅ abituâ a 'l àspar ch'i gh'àṅ in bóca, specialmènt pò i Parmśàṅ;
- Bulgnéś: a gh'è 'l caś ch'i n sa śbàlian minga qvéi ch'i dìśan ch'al Bulgnéś al sia al vulgàr più bèl anc parchè i tōśan sù e i mìsćian al dóls e al fiàp d'l Imuléś cun 'l àspar di Mudnéś e di Fraréś ch'i gh'èṅ darènt. A prév'n èsar anc 'd acòrd cun qvéi ch'i al batéśan cuma 'l più bèl ad qvéi dal sità ma minga in generàl, anc parchè sinò a n s capìs minga 'l parchè di scritōr cuma 'l grand Guinizelli o anc Ghislieri, Fabruzzo e Onesto i àppian dastacâ la manéra ad scrìvar da la sò léngua;
- Trintèṅ, Lisandrìn e Turinéś: a prés'n anc mucàr-la chè ma s'a 'ndém a védar cum a s dascór in dal sità davśèṅ a 'l èstar 'l è ciàr ch'i sò vulgàr i n èṅ briśa sćèt abàsta, dònca se invéci 'd avér-ag di linguàǵ acsè brut cum i gh'aṅ i gh'n ìs'n invéci un bèl, a n al prés-an gnanc druàr, pròpria parchè 'l è misć e pôc itagliàṅ;


text:
Ch'il persunal da tgira survegnia ina premia per indemnisar ils sforzs durant il temp da la pandemia, pretenda l'incumbensa parlamentara Rutishauser. La regenza grischuna propona al Cussegl grond da refusar ina tala incumbensa. Da decider schebain il persunal da tgira ha dabun ina premia u betg , è tenor la regenza grischuna sulettamain chaussa da las instituziuns da sanadad – e betg dal chantun.
Differenzas chantunalas
Auter ch'en auters chantuns saja il Grischun numnadamain betg purtader da las instituziuns da sanadad. Sco la regenza scriva en sia resposta sin l'incumbensa, hajan tschertas instituziuns er gia decidì da pajar ina premia. Vitiers vegnia che la decisiun davart ina premia saja ina cumpetenza da las partidas dal contract da lavur, pia da l'autonomia privata.
Custs da passa 6 milliuns francs
Tut en tut cumpigliassan ils custs per ina premia da corona per il persunal da tgira tenor calculaziuns da l'uffizi da sanadad grischun radund 6,2 milliuns francs. Sche l'incumbensa vegniss acceptada dal Cussegl grond, muntass quai ch'il chantun sa participass cun circa 4,2 milliuns francs.


text:
La PPS – per la libertad e l’independenza
La PPS dal Grischun vul occupar ina sedia en il Cussegl naziunal. Ella è persvasa: per far valair ils interess grischuns sto noss chantun esser represchentà vinavant en la pli gronda fracziun a Berna. Quai facilitescha da cuntanscher maioritads en favur da nossas regiuns. Enfin ussa è la PPS dal Grischun stada represchentada en il Parlament federal entras il cusseglier dals chantuns Christoffel Brändli, che ha mess en moviment bler per il Grischun.
La PPS è sa profilada ils ultims onns cleramain sco la pli ferma partida da la Svizra cun ina politica burgaisa consequenta. Tschintg puncts da program stattan en il center da las elecziuns da l’atun:
Gea a la Svizra
La PPS è adina s’engaschada per ina Svizra independenta – cuntrari a la Partida socialdemocratica che vul che la Svizra daventia commembra da l’UE e cuntrari a las partidas da mez che refuseschan avant las elecziuns medemamain da far part da l’UE, ma che na vulan betg retrair la dumonda d’adesiun a quella. La PPS è persvasa che mo ina Svizra independenta è capavla da mantegnair la diversitad e la libertad da noss pajais.
Limitar l’immigraziun
La PPS approva in’immigraziun controllada da forzas da lavur indispensablas per noss pajais. Ella refusescha dentant in’immigraziun illimitada. Perquai pretenda ella urgentamain tractativas cun l’UE per pudair restrenscher l’immigraziun. La PPS è persvasa ch’in augment da la populaziun svizra sin 9 miu. abitantas ed abitants fiss surtut in dischavantatg per noss pajais: la consequenza fissan plazzas da lavur mancantas/dapli persunas dischoccupadas, la sutminaziun da las ovras socialas, pli auts pretschs per abitaziuns, difficultads cun l’infrastructura dal traffic, problems d’integraziun nunschliabels. I fiss insupportabel d’adossar als pajataglias ils custs che sa resultassan d’ina tala politica.
Rinforzar l’economia
Dal 2010 al 2011 èn vegnidas augmentadas cunter la voluntad da la PPS las taglias e taxas en noss pajais per passa 4 milliardas francs. Il dumber da collavuraturas e collavuraturs da la Confederaziun è creschì ils ultims onns fermamain ed uschia è creschida era la birocrazia. La PPS sa dosta energicamain cunter quest svilup, perquai ch’el flaivlenta noss’economia e periclitescha plazzas da lavur. La PPS s’engascha perquai per taglias e taxas pli bassas e per ina reducziun consequenta da las prescripziuns birocraticas per ils manaschis pitschens e mesauns.
Rinforzar ils dretgs dal pievel
Cun agid dal dretg internaziunal e da giudicats dubius èn ils dretgs dal pievel vegnids mess adina pli fitg en dumonda ils ultims onns. Tar l’iniziativa per il repatriament refusescha la politica schizunt da realisar la clera decisiun dal pievel da bandischar da noss pajais delinquents esters che han commess grevs crims. La PPS cumbatta cun tut ils meds per ch’ils dretgs dal pievel na vegnian betg sutminads.
En favur dal Grischun
Mintga Grischun paja oz 4 giadas dapli per l’avertura dal traffic ch’in Svizzer en media. La concentraziun da las investiziuns per il traffic sin la NEAT e las aglomeraziuns pudess anc pegiurar questa situaziun. La PPS cumbatta che la Confederaziun mettia a disposiziun avunda meds per l’avertura da las vias er en territoris periferics e muntagnards, sco era per viafiers privatas sco la Viafier retica. Ina bun’avertura è la basa per noss turissem. Cun defender in’agricultura autonoma s’engascha ella per la segirezza da nutriment e la tgira da la cuntrada. Ulteriuras infurmaziuns èn da chattar sin la pagina web da la PPS dal Grischun e da la PPS Svizra: ellas cumprovan che la PPS è la partida che ha quità da noss pajais.


text:
Tenor in'enquista che LCH ha fatg tar sias secziuns chantunalas èn las pajas da las magistras svizras e dals magisters svizzers anc adina cleramain sut las pajas d'autras branschas cun sumegliantas pretensiuns.
Precara saja la situaziun en spezial tar las pajas da mussadras da scolina e tar ils magisters primars. L'uniun da la magistraglia pretenda da chantuns e vischnancas da conceder ils augments da stgalim da paja.
Situaziun dal 2013 fin il 2018
L'onn 2013 hai l'uniun da la magistraglia pretendì dals chantuns d'egualisar e d'eliminar quests deficits fin la fin da l'onn 2018. Dapli lura han els adina puspè fatg quest appel. In onn avant che quest termin fixà scroda, sa mussia che la situaziun da paja saja restada manglusa.
Mussadras da scolina e magisters primars
Il pli grond basegn d'adattar las pajas saja tar las mussadras da scolina e tar ils magisters primars. En ils chantuns Turitg, Argovia e Schaffusa è vegnì fatg plant. Ed en ils chantuns Argovia e Schaffusa han las accusadras survegnì dretg. En il chantun Grischun, nua che las mussadras da scolina gudognan il pli pauc en l'entira Svizra, vegn preparà in plant.
Pretensiun dal LCH
- Pajas gistas tenor pretensiun
- Fidaivla perspectiva da paja
- Mantegniment da la capacitad da cumpra
RR novitads 09:00


text:
Puvî
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Puvî o Puî (Poviglio in italiân) l'é cmûn ed 6.927 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra sîra e mezanôt e a cîrca 20 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
L'urègin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Tânti în al stôri e al legèndi insém a l'urègin dal nòm ed Puvî. L'é sicûra però la dâta che per la préma vôlta al nòm Poviglio e dmèj Pupili o Pupilii 's vèd in un documèint: l'êra al 1022. Al tèimp l'êra 'na campâgna a l'ardôs dal fiòm Po, mèinter sōl soquânt ân pió têrdi (1060), al vîn citê cme cèinter cun castrum con fosato, dòunca cun strutûri ed difèiṣa. Per soquânt e secònd 'na legènda di tèimp di Rumân, i fundadōr de sté abitê a srén stê dû Pupilii oséja dû ragasó òrfen, incô rapreṣentê ind i putîn che tînen só 'na tirèla ed vîda ind al stèma dal cmûn dal dé d'incô. Diêter a câten l'urégin de sté nòm cme un riferimèint al Po e mèter insèm al parôli Po-Villis da Po e villis (cà da cuntadèin) cun al significhê ed costrusiòun insém al Po o da Po-Vicus oséja Bôregh dal Po. Per diêter incòra al pré deṣgnîr dal nòm ed 'na persòuna in latèin Popilius, prubâbil padròun dal sît. An n'é mía da scartêr gnân l'idèja che al nòm al pré deṣgnîr da 'na parôla cêltica o gâlica cme Powliu e Powliau ind la légua galèiṣa d'adès, o i Poully ind la lègua francèiṣa che spiêghen la fōrma circolêra circundêda da un fusòun cun 'd l'âcva, o perschēra, cm'êra l'antîga Puvî in un vèc disègn. 'N'etra idèja l'é còla che al nòm Puvî al pré sgnêr'na Véia dal Po: Po-Véia. Bèle ind al chêrti dal XVII sècol cme in còli pió recèinti al paèis l'é sgnê cun al nòm dialetêl Puvî o Puî.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Bèle da l'etê dal brònz (XVI-XI sèc p.C.) al teritôri l'êra abitê: bèin 10 sît antîgh în stê difâti catê che àn més in lûṣ divêrs pôst ed terimêri. La principêla ed còsti l'é la Teramêra ed Sânta Rôṣa, ind la frasiòun ed Fôdich a cîrca 3 chilômetr e mèz a mezdé dal Po dal dé d'incô. Dôp la totêla mancânsa ed documentasiòun ed l'êtê dal fèr, int al VI sèc. p.C. a gh'é 'na nōva coloniṣasiòun d' j Etrósch segvîda da un tracòl int al IV sècol a câṣva ed 'n invasiòun cêltica. Un mumèint dimòndi impurtânt pr' al teritôri ed Puvî l'é stê al ṣvilóp ed la coloniṣasiòun rumâna, dvitê gajêrd dôp che i Galli-Boi în stê batû (191 p.C.), la costrusiòun ed la Via Emélia(187 p.C.) e la cunsègna ed la tèra a i cuntadèin. Ind la campâgna ed Puvî 's vèden incòra incô i sègn ed la Centuriasiòun Rumâna in bòun stêt e divêrs cèinter abitatîv cme la véla rumâna ed Sânta Rôṣa ind la zôna antîga ed la teramêra, in quânt al zôna l'êra un pasâg ublighê pr' al legiòun rumâni dirèti vêrs e per al d'ed là dal Po, atravêrs i municipia ed Regium e 'd Tannetum e l'impurtânt colônia ed Brixellum. Dal Medioēv, 1060, in dôp al cèinter ed Puvî 's mócia intōrna al só castèl e al 'gh và a drê in tóti al vicèndi. Puví l'é stê, in tóti al manêri, un castèl ind al sèins ed 'na piâsafôrta dimòndi impurtânt, cme 's pōl capîr dal nutési stôrichi (sèc. XVII) che s' al spiêghen cme 'na strutûra poligonêla cun i cuntōren a stèla, cun bastiòun angolêr e avancôrp furtifichê. Al acstèl, la cēṣa, la piâsa e al j osteréi êren al cèinter ed la véta dal bôregh. Ind j ân al castèl l'é stê in pusès di Da Henzola, di Dal Verme, di Gunṣêga, di Farnèiṣ fîn a i Burbòun. Mó al sóvo l'é stê un pasê ed diṣâster e ricostrusiòun, cme int al 1321 ch' l' é stê butê zò da Passerino Bonaccolsi e dôp arfât da la nôbila faméja di Dal Verme che a gh'é stê cuncèsa l'invistidûra dal fèdev ed Puvî da l'imperadôr Venceslao e tutelêda da i Visconti ed Milân. Int al Quatersèint l'é incòra sgnê da saczêdi e ruvîni, sta vôlta a ôvra dal gvernadōr Ottobono Terzi ch' àn n'îva mía ricevû un pagamèint cumbinê. Int al Sincsèint, ind la préma pêrt, a gh' stê 'na situasiòun polética e aministratîva pôch sicûra câṣva la velocitê di pasâg ed proprietê finî sōl a la metê dal sècol con l'aquést ed Puvî da pêrt 'd Ottavio Farnese. Alōra é stê restarvê la rôca e bunifichêdi bòuna pêrt dal campâgn l'é d'atôren. Dôp i Borbòun, cun l'arîv di francèiṣ ed Napoleòun, Puvî l'é stê unî a l'Impêr Francèiṣ e int al 1811 l'é pasê sòta l'avtoritê ed Maria Luigia d' Avstrìa. Int al 1848 al vîn cidû, insèm a tóta la zôna a dréta ed l' Èinsa, al Duchêt ed Mòdna e Rèz, còst al sgnêva dal tót la separasiòun da l'antîga capitêla pramṣâna. In fîn, cun i plebisît, l' 11 mêrs 1860 Puvî al gnîva unî a la munarchía ed Vittorio Emanuele II e al fêva al só ingrès int al Règn d' Itâlia. A còl tèimp però Puvî l'êra in bróti cundisiòun socêli e sanitâri. Al grōsi proprietê êren in mân a i marchèiṣ Pallavicino e a l'Ôrdin Costantiniân ed Pèrma. Per fêr frûnt al malèser àn cumincê alōra a fêr só al prémi socetê 'd operài ed mótva asistèinsa. Pasê ânch al dramâtich peréiod dal dō guèri dal Novsèint, incô Puvî l'é un tranquél paèiṣ ed la Bâsa Arzâna, adèsa al cèinter dal paèiṣ l'é rapreṣentê da la piâsa, dedichêda a Umberto I, pôst ed la véta socêla cunômica e culturêla dal paèiṣ, ch' es preṣèinta cun di fabrichê nōv e strutûri modêrni (mēno che la cēṣa Parochiêla), tirê só ind al cōrs ed l' ûltem sècol.
La cēṣa parochiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa parochiêla dedichêda a Sân Stêven l'é l'ònica strutûra ed Puvî, che ind al cōrs di sècol an n'é mai stêda butêda zò. Tirêda só, prubabilmèint, tr' al 1250 e al 1300 insém a l'istès pôst in dō gh'êra 'na capèla róstica dal VI sècol d.C.. Ind al cōrs di sècol l'à vést fêr dal zûnti che, intóti al manēri, àn mía cambiê al stîl originêl. La cēṣa girêda vêrs matèina, la preṣèinta 'na lêrga e luminōṣa facêda spartîda da mutîv in riṣêlt. Anca la tòr l'é stêda pió vôlti arfâta, mó la mantîn la préma manēra ed costrusiòun dal Setsèint. Al panèl, fât da matunèli ed cerâmica piturêda che gh'é sōvra a l'ingrès principêl, ôvra ed O.Carpi, l'é la côpia ed la pêla fâta da Zatti mésa insém a l'altêr magiōr.
Al Frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al Medioēv a gnîven ciamê comunê e dipendivén dal cmûn ed Puvî.
Fôdich[modifica | mudéfica la surzéia]
L'antîga frasiòun dal cmûn, l'é cgnusûda per la preṣèinsa ed la Teramêra ed Sânta Rôṣa. La cēṣa ed Fôdich sèmbra, idèja tirêda fôra da D.Baldoni, la sia sōvra a un muntarôt fâta da 'na teramêra cumpâgna a còli ed Godèsa, ed Môta Balestri a Bresèl, ed Cà Cocconi a Castelnōv ed Sòt e 'd Cà dal Lêgh a Campéṣen. La cēṣa l'é dedichêda a Sân Jâcom Magiōr, fâta prubabilmèint int al 1100 cîrca, cme la cunfêrma la scréta in latèin sōver al purtòun 'd ingrès che, tradòta, la dîṣ: Fâta da sèt sècol e ṣlarghêda int al 1763 per mêrit ed Giuseppe Diemi – Retōr. Giuseppe Diemi l'é al prêt che al spiêga, in dō relasiòun, la diṣastrōṣa aluviòun ed l' 11 novèmber 1765, la préma la cumincia acsé:
Se dalla canonica andavo per soccorrere i poveri bisognosi che gridavano «miserere nostri», bisognava sortire in una tardiva e maledetta navazza in mezzo al cupo rumore delle acque perchè, apertesi le cateratte del cielo, dirottamente pioveva, oltre all'orrida inondazione del Po e se non avessi saputo un po’ di nautica o per dir meglio far il galeotto probabilmente le acque mi avrebbero sommerso.»
Al 13 novèmber 1951, a distânsa ed 186 ân da l'aluviòun sucèsa préma ( dal 1765) la frasiòun l'é incòra sòt' âcva. Al terébil fât l'é stê spieghê da 'n'êter prêt don Arturo Gualtieri che in un diâri, intitulê Amarcôrd, l'arvév chi dramâtich dé.
Sân Sést[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é la frasiòun cun pió ginta dal cmûn. L'é tra i cmûn ed Puvî e Sôrbol insém a la vèia postêla per Pèrma (incô vìa Pèrma) ind i tèimp indrê, l'êra al pôst in dóve 's fermêven i viaṣadōr, cavâi e carôsi. Int al 1873 l'avuchêt Odoardo Pasqualini, "figura eccelsa e nobile del socialismo prampoliniano", l'à fundê la Socetê Operâia ed Mótva Asistèinsa, òna dal prémi in pruvîncia ed Rèz. A ló 's dêv ânca la costitusiòun, int al 1890, ed la "Commissione Velocipedistica Povigliese", int al 1894 ed la "Cooperativa Muratori ed Affini ", dal "Leghe di miglioramento maschili e femminili" ed Puvî, ed la "Lega trecciaie del Comune" e 'd la "Lega Contadini" ed Sân Sést j ân dôp.
La Teramêra ed Sânta Rôṣa[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é a Fôdich es trâta 'd un vilâg ed 7 èter. Al sît al rapreṣèinta un tèpich eṣèimpi di pôst abitê padân ed l'Etê dal Brònz ed Mèz e Recèint teramêra, opór 'd un grând cèinter abitê recintê da rivêl e fusòun che tr'al XV e XII sècol p.C. àn interesê la pêrta centrêla ed la Pianûra Padâna cun l'èser ûn di pió grând fât ed popolamèint in Eurôpa. I 4.000 e pió mêtr quêder ed metradûra antîga purtêda a la lûṣ a fân dal schêv ed S. Rôṣa al pió grând schêv in Eurôpa e ûn di prém a livèl mondiêl sia per larghèsa che pr'al gèner de stódi ché fât. Ind al grând vilâg ed la teramêra e S.Rôṣa 's arcgnòsen dû abitê cun quâter âgnol mía regolêr, ûn dèinter in cl' êter e ciaschidûn circundê da un rivêl e da un fusòun dimòndi grôs. L'abitê pió cèch, lêregh cîrca un èter, l'é stê fundê atâch al 1500 p.C. ind al mumèint ed la coloniṣasiòun teramécola. Cîrca dû sècol dôp al só strutûri ed difèiṣa în stêdi rinfursêdi e d'atōrna a còsti a gh'é stê impiantê un abitê dimòndi pió grând (circa 5 èter ed larghèsa), a só vôlta cun, vêrs l'estêren, un rivêl e un fusòun.
La sēna ch' al prîva vèder un viaṣadōr ed cîrca tremesincsèint ân fa che al rivêva a Fôdich la prîva èser còsta: 'na pianûra un pô ondulêda, tajêda da pió cōrs d'âcva, cun tânt bôsch, un grând vilâg, fés ed cà stablîdi cun al tèg ed pâja. Se al rivêva da mezdé al se sré imbatû ind la dòpia cînta di sô fusòun e di sô rivêl préma ûn pió bâs che al sègna i cunfîn ed 'na zôna ed soquânt èter cun gróp ed cà êlti insém a di pêl, pó, al d'ed là dal grând fusòun, 'na grôsa muraja ed tèra, da dóve spuntén fési dal cà. Drêda, a mezanôt, al garbój di râm dal Po.
Acsé al priva èser, pió o mēno al vilâg ed Sânta Rôṣa vêrs la fîn ed l'etê dal Bronz, cme ûn di tânt ind la pianûra d'alōra, a pôca distânsa ûn da cl'êter.
Sti straordinâri abitê în stê catê ind al 1870 cîrca da di stódi e schêv ed Chierici, Strobel e Pigorini e în stê ciamê Terimêri o Teri-Merni, nòm ch' al deṣvîn da l'ûṣ di trèin archeolôgich cxme cuncém pr' i prê. La cultûra teramarécola la finés a l'impruvîṣ vêrs la metê dal XII sècol préma ed Crést.
Al muséo ed la Teramêra Sânta Rôṣa[modifica | mudéfica la surzéia]
Més insèm int al 1996, al muséo ed la Teramêra Sânta Rôṣa al mèt in mòstra di rèst ed grân valōr, a 'gh n'é quâṣi 500 e dân 'n' idèja generêla ed la realtê dal sît archeolôgich e dal catêdi. As amîren mâpi archeolôgichi, giuiê e uṣvéj in brònz, in ôs ed cêrev, ras'cèt, pcòun d'amsurèina, pûnti ed frèci in prêda, e ânca spilòun e pugnê. Dimòndi, in pió, i lavōr fât a mân in ceràmica. Tra i rèst pió interesânt a gh'é pêrli in âmber dal côsti dal Bâltich e pêrli in pâsta ed vêder intajêdi.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Maria Bernabò Brea - La terramara Santa Rosa a Fodico di Poviglio (RE) : lo scavo archeologico come didattica della preistoria - Castelnovo Sotto : Artigrafiche De Pietri, 1997.
- Sergio Gabbi - Poviglio : storia e cronaca - [S.l.] : [s.n.], 1980.
- Clelia Mori - Comune di Poviglio : guida commerciale culturale turistica - Reggio Emilia : Noana, 1988
- Sergio Gabbi - Poviglio : un nome e una presenza nella storia - Poviglio : Poviglio Fiera, 2000
- Poviglio: guida informativa. - Bagnolo in Piano : Lusuardi grafiche, 1991
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Censin Pich (“La Slòira” – n.2/1999)
Pinin Pacòt a l’é da chèich ani che i lo comemoroma soens: dël ’94, a 30 ani da la mòrt; dël ’97, a 70 ani da la surtìa dla prima serie d’ “Ij Brandé“; e st’ann, a 100 ani da la nassita e 35 da la mòrt.
Ma, da sì an peui, a mancran pa d’autre ocasion për arcordé soa përson-a e soa euvra, e a sarà bin felo përchè gnun, për nen conòss-lo, ch’a buta an dubi che a sia stàit un dij mèj poeta piemontèis pa mach ëd nòst sécol, ma ‘d tuta nòsta stòria literaria: un nòm da marchesse a caràter d’òr dapress a coj, dal ‘700, dl’Isler, dël Ventura, dël Calvo, ëd Broferi, ëd Còsta.
Tutun ij sò mérit, che parèj a sarìo già grand, as fërmo pa sì. I podoma fortì, sensa tëmma d’esse contradì, che, se chiel a fussa nen staje e a l’avèissa nen sëmnà an sla tèra piemontèisa për scasi quarant’ani, dal ’27 al ’64, ëdcò noi i sarìo pa lòn che i soma e ‘l Piemont as troverìa tant pì andaré, tant pì ignorant dij sò valor, ma bele tant pì dësconsolà për nen avèj savù buté a foson costa sconda part dël sécol për chërse soa reputassion e vëd-se arconossù ij tìtoj lenghìstich e literari che a-j speto.
Adonch, ij mérit ëd Pacòt a son già straordinari për lòn che a riguarda soa produssion poética e an pròsa, ma chiel a l’é nen sarasse ant la tor d’avòri dle sodisfassion përsonaj, dij batiman e dij compliment, che soa euvra dé scritor a-j fasìa vagné.
A l’ha fait ëd pì: da vér magìster a l’ha pià për man ij piemontèis, compagnandje për vaire ani “për la stra pì drita”, cola marcà daj grand.
D’antorn a chiel, parèj ëd bianche ven-e,
për monta e cala a van le stra paisan-e,
che a coro tute a jë stradon dle pian-e
dova ti, nòno, certe neuit seren-e,
na s-cirpa rossa gropà antorn dla vita,
it n’andasìe con l’anima contenta,
s-ciopatand con ël foèt n’aria rijenta;
e it n’andasìe për la stra pi drita.
(Ij mè vej, da Crosiere, 1935)
A l’é parèj che ‘l Piemont a l’ha podù deurbe n’autr capìtol dij pì fosonant e anciarmant ëd soa stòria, andoa le vocassion për le bele litre nostran-e a son fiorìe pì che ant ël passà e, tut d’antorn a la Companìa dij Brandé, a l’é chërsuje la consiensa dla lenga e dla siviltà piemontèisa.
Dabon, përchè la virtù la pì granda d’un òm a l’é pa miraco d’esse grand chiel, ëd frapé dcò dòp ëd soa mòrt la rason e ‘l sentiment ëd coj che a l’han conossulo ‘d përson-a o da soa euvra, fasendje sente soa mzura superior che a podran mai avziné.
La virtù la pì granda a l’é ‘d buté j’àutri an condission ëd marcé daspërlor, valadì, scotà sò mëssagi, ëd pratichelo e passelo, andasend ancor ëd pi ant ij detaj e adatandlo ai temp neuv, a na caden-a sensa fin d’autre creature.
Dovér dlë scritor piemontèis
Com a arcòrda Dario Pasé an Pacotian-a: s-cianch ëd saviëssa e dë stòria (v. lë scartari n.r 17, 1999, d’ La Slòira, a le pàgine 2 e 3), pròpi ant sò scrit an pròsa rivà fin-a a noi Pacòt a disìa:
Ma se scrive ‘n piemontèis, a l’é ‘l prim dovèr dlë scritor piemontèis, costì a l’ha dcò n’autr dovèr: col ëd fé nasse ant ël pòpol che a lo circonda sò istess amor për ël parlé che ij nòstri vej a l’han lassane, col ëd deje al pòpol ël sens ëd nòstra rassa, l’orgheuj ëd nòstre tradission e ‘d nòstra stòria, ël sentiment dla blëssa ‘d nòstre tère. Përchè ch’a bzògna nen che lë scritor, ël poeta, as sara ant la tor d’avòri dla poesìa, ma bzògna ch’a intuissa ch’a spiega chiel col ch’a l’é lë bzògn popolar, a bzògna ch’a-j mostra a j’àutri lòn ch’a l’é sta lingua ch’a serco, a bzògna ch’a fasa chiel ël difensor ëd le tradission, l’ilustrator dël passà e ‘l maestro dl’avnì. Përchè ch’a bzògna che al seugn dij poeta a corisponda le bzògn dël pòpol. Un a l’é necessari a l’autr.
(Dialèt o lingua?, “Ij Brandé Arvista piemontèisa“, n. 1,5 mars 1927)
A l’é sòn ch’a l’ha fait Pacòt e che i dovoma memorié sempe: chi ch’a l’ha ancontralo ‘d pì o, parej ëd noi, mach an brova dla mòrt; e chi a l’ha lesulo o sentune parlé, ma a l’é stàit testimòni ‘d lòn che sò dissépoj, spece j’amis pì giovo dla bela Companìa, a l’han savù realisé dòp soa partensa, tròp prest, a sessantesinch ani cand che n’òm a peul avèj ancor tant da dì e da fé.
Dòp cola neuit dal 15 al 16 dë dzèmber, a-i në restava vàire dla prima generassion dij Brandé formà da coj che a j’ero unisse al Magìster già anans dla sconda guèra mondial: Armando Motura, Alfredino, Oreste Galin-a, Luis Olivero, Carlotin-a Rocco, Franco Bertoni, Giovanin Bono, Renato Bertolòt, Aldo Daverio, Arrigo Frusta, Galucio e d’autri.
Le generassion dòp Pacòt
Ma, se la pì part ëd lor, fin-a ch’a l’han podù, a l’é segnalasse ancor për ëd contribù, cheidun grand dabon, a la madurassion coltural dël Piemont, a son stàit ij pì giovo, coj dla sconda generassion, a deje pì d’andi al dòp-Pacòt. Pensoma al travaj ëd Milo Bre e ‘d Tavo Burat: a j’angage che a l’han piaje tut sò temp e soe fòrse, a la mira da intré an concorensa, vagnandla, con ij soen dj’afé, dl’ancreus pì përsonal, dla famija.
An efet, mòrt Pacòt e scasi a vorèisso compensé lë s-cianch rivà a l’improvista, a l’é staje, con Bre e Burat, ëd gent, nen peui vàire, ma tuti, ‘ma ch’as dis, ardì an sla piòta, che a l’ha pì nen s-ciairà che ‘l Piemont, e parèj a dovìa esse se nòst pòpol a l’avìa damanca d’un përfond ëd ròbe: dle gramàtiche e dij dissionari o vocabolari, coma un a l’ha pì car ciameje, dle stòrie e antologìe ‘d nòsta literatura e djë studi ‘d lenghìstica piemontèisa, dij test ëd poesìa e ‘d pròsa, oltra ai nen vàire publicà, spece për la pròsa, fin-a a col moment, dij lìber për le masnà e dle scòle ‘d lenga piemontèisa, dj’associassion colturaj che a portèisso anans, mincaun-a an sò camp, ma con un foson ëd travaj mai finì, j’ideje ‘d Pacòt e dij Brandé.
A l’é parèj che a l’é mai chitasse Ij Brandé – Armanach ëd poesìa piemontèisa, anandià da Pacòt dël ’60 e peui seguità për n’ann da Renso Gandolf e, apress, sempe da Bre; che ‘l Musicalbrandé a l’é surtì ancor për tranta e passa ani fin-a al ’95, e che sò pòst a l’é stait ardità da La Slòira; che a l’é creasse, dal ’68, le Feste dël Piemont, rivà st’ann, an Valsesia, a cola che a fà 32 e, da l’82, ij Rëscontr Antërnassionaj dë studi an sla Lenga e la Literatura piemontèisa; che a l’é surtije, an vàire edission, le gramàtiche e ij vocabolari ‘d Bre e ij dissionari ‘d Gianfranco Gribàud, le stòrie e antologìe dla literatura piemontèisa ‘d Gandolf e Bre. Che a l’é nassuje la Ca dë studi piemontèis, vorsùa da Renso Gandolf, gran valorisador ëd la poesìa ‘d Pacòt, e da d’autri tra ij pi angagià për la lenga piemontèisa, e l’Union ëd j’associassion piemontèise ant ël mond, con prim pressident Gianni Oberto, un polìtich che a l’avia bin car nòsta lenga e sò poeta pì rapresentativ, Còsta e Pacòt; che Bre a l’ha fondà ‘l mensil Piemontèis ancheuj; che, dal ’68 al Santuari ‘d Graja, selebrant don Michél Fusé, ant ël di dla prima Festa dël Piemont, a l’é ancaminasse a di la Mëssa an lenga piemontèisa; che la Region a l’é dasse na legislassion a tùa e valorisassion dël patrimòni lenghìstich original dël Piemont, adotà në stema e ‘n drapò, che a son l’ansëgna dël Prinsipà ‘d Piemont, istituì ai 15 d’agost dël 1424; che la Region Piemont a l’ha fait sente soa paròla ‘d difèisa e d’arvangia dla lenga piemontèisa; a l’é parèj che i soma anandià, coma miraco i j’ero mai stalo, për fé conòsse ij valor dël Piemont e chërse-ne an pi tanti possìbil soa consiensa.
As dis che ij temp a son cambià e che la gent a sarìa rivaje l’istess, bele sensa ‘d Pacòt e dij Brandé. A peul ëdcò desse, ma, se a sto mond a-i é na lògica dla stòria, coma figuresse na coalera ‘d cause e d’efet, che a peussa fé a meno dle prime? Valadì: a-i é gnun efet che a l’abia pa, amont, na possà anvers ëd col arzultà. Ma la midema considerassion as dev fesse visavì ‘d lòn che Pacòt e ij Brandé a l’han avù a soe spale: la stòria ‘d nòsta lenga e ‘d nòsta literatura, daj Sermon subalpin dël sécol XII fin-a a la lus che Nino Còsta a l’ha viscà an Neuvsent. E si lassoma parlé Pacòt:
La poesìa ‘d Nino Còsta e l’é vnùa al moment giust. Quand che jë scritor dël temp ëd Viriglio, e ij sò imitator, a l’avìo ormai dit soa ùltima paròla neuva, e quand che le tendense giovo ‘d nòstra poesìa, preanunsià da Alfonso Ferrero e da Giovanni Gianotti, a l’avìo ancor nen trovà la tonalità giusta për esprimse. Ant col moment che la poesìa piemontèisa a smijava che a stèissa për finì, Nino Còsta, cujend lòn che a j’era ancor ëd viv ant l’eredità dël passà, rimontand ansi quaich vòlta pì an su, fin-a a Brofferio, fin-a a Calvo, e interpretand le aspirassion ëd rinovament ch’ancaminavo a fiorì d’antorn a chiel, a l’ha savù fonde, ant soa ispirassion, ël vej con ël neuv, e tenendse bin atacà a nòstra tradission nostran-a, sensa arneghé la viva esperiensa poética moderna, a l’ha dane cola soa poesìa, così piemontèisa e così soa, che partend da na manera squasi popolar a l’é rivà, travers a na decantassion
interior e sutila, a d’espression lìriche da gran poeta.
(La poesìa ‘d Nino Costa, “Ij Brandé – Giornal ëd poesìa piemontèisa“, n.r 2, 1 d’otober 1946, p. 5)
Për conclude al moment un dëscors che a ciama tant pì dë studi e an spece an s’”Ij Brandé”, 1946-57, i voroma ancor gionté che, ëd tute le lession ëd Pacòt, cola dl’union e dl’amicissia, tant coma virtù daspërlor che vista dj’arzultà che a peulo fene vagné, a smija un-a dle pi amportante për capì, ëdcò pensand a nòst avnì, le stra che i dovoma mai chité. E, a cost riguard, i l’avroma ocasion ëd torné.


text:
Modern ed intensiv – il center da sanadad Engiadina Bassa scolescha ses teams en maniera speziala. Cun ina poppa da simulaziun exerciteschan els cas urgents che pudessan esser ina gronda sfida per in team pitschen sco quel da Scuol. L’emna da scolaziun è intensiva, ma tuts pon profitar.
Noelle, la poppa che po discurrer
La poppa da simulaziun «Noelle» po perder sang, far in’attatga da gramfia u era avair deglias. Oravant decidan ils tecnicists, tge cumplicaziun che la poppa duess avair ed il team medicinal sto schliar il problem il meglier pussibel. La finamira è da lavurar bain en il team e sco team. Suenter vegn tut discussiunà en il team cun propostas da soluziun.
RR actualitad 12:00


text:
Tröc é i motivs che an dess nia to medejines y bëre alcol lapró. Valgünes medejines vëgn laorades sö dal fié sciöche l'alcol. Sce an moscëda les döes sostanzes è le fié che à bele massa n gran laûr da laurè sö l'alcol, porchël ne röiel nia sön les medejines; chëstes röia inant tl corp y ne po nia fora.
Insciö é la faziun, sides positiva co negativa, le dopl tan sterscia. Atres medejines laora tl medemo punt dl corp co l'alcol. Indô se stà les sostanzes te tru y aumentëia un cun l'ater la faziun. Pro chëstes medejines ciafunse calmanc, medejines por le dormí y atri psicofarmacs. L'alcol va ince tla zircolaziun dl sanch y arbassa la presciun.
Adöm ales medejines por la presciun podessl gaujé n colaps. Al é ince medejines che cun l'alcol po gaujé problems al magun, chëstes é medejines cuntra le mé, sé de potass o fêr.
Al esist sambëgn ince medejines che adöm al'alcol ne ti fej nia al corp. Important éle che an se informëies tres te farmacia dles conseguënzes che la medejina che an tol po avëi cun l alcol.
Chësc é sambëgn ince scrit sön le cherta dles istruziuns. Te vigni cajo éle damí da ne bëre degun alcol sce an tol medejines.


text:
La colonna avant l’apoteca Steinbock a Cuira è pli curta ch’anc avant in’emna. Tenor la manadra da l’apoteca Monika Fehr haja dà 60% damain reservaziuns cumpareglià cun in di ch’ils tests eran anc gratuit.
Betg dapertut tuttina char
En l’apoteca Steinbock custa in test per survegnir il certificat da nov 47 francs. Tenor Monika Fehr sajan ins sa decidì per il pretsch che la Confederaziun haja proponì. I valia dentant la fiera libra.
Jau poss far dar 1'000 francs per il test u laschar el gratuit.
In grond levgiament
Monika Fehr è cuntenta ch’i dat ussa puspè damain da far. Ils davos mais saja ses persunal adina puspè vegnì als cunfins. Durant dis intensivs hajan pli che 10 persunas lavurà il medem mument en l'apoteca. La situaziun pli ruassaivla fetschia bain a tuttas collavuraturas e collavuraturs.


text:
Sur En (Ardez)
Sur En es ün pitschen cumün in Engiadina Bassa aint il chantun Grischun (Svizra). Politicamaing fa’l part dal cumün dad Scuol.
Sur En es situà sün üna spuonda da la vart dretta da la val dal En sün circa 1470 m.s.m. El consista da dudesch chasas ed üna pitschna baselgia romanica. Aint il center dal cumün es la plazza da bügl. L’inviern es Sur En abandunà, ma la stà es Sur En lö da vacanzas pels pacs proprietaris da chasa indigens ed esters.
A Sur En spordscha l’Academia d’art cuors da pittüra.[1]
Üna da las chasas es abundantamaing ornà cun sgrafits dal artist Engiadinais Steivan Liun Könz, ün’otra dà in ögl causa seis disegns richs.
Gallaria[modifitgar | modifitgar il code]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Indicaziuns da las funtanas[modifitgar | modifitgar il code]
Koordinaten: 46° 46′ N, 10° 11′ O; CH1903: 809046 / 183114


text:
Amitgs, amaturs e simpatisants dalla musica classica han gudiu il concert festiv da Nadal per la fin digl onn 2017 cun Simon Camartin ella Sala Peter Kaiser dalla claustra a Mustér. Il Forum Intercultural Mustér ha gia per l’8avla gada segidau cun Simon en l’organisaziun.
Il dirigent Simon ha giu in fin sensori d’eleger ovras che van a cor agl auditori. Igl orchester da giuvenils « Inso Academic Youth Symphony Orchestra l’Viv » han sunau oreifer e cun veseivla facinaziun.
Uonn ei la simpatica giuna violonista Flurina Sarrott, oriunda da Scuol sepresentada alla tribuna ed interpretau cun sia violina ovras da Vivaldi e Dvořák cun bravura.
Il giuven da 12 onns, Stepan Syvokhyp ha sunau cun sia oboa ina ovra da Albinoni cun segirtad e virtuositad.
Cordiala gratulaziun ed engraziament per quei grondius concert ademettein als musicistas, musicists, solista, solist e dirigent.


text:
La Confederaziun vul promover vinavant eveniments gronds da sport. Tenor la nova strategia duain quests events sa drizzar tenor las strategias d'energia, da clima e da la societad da la Confederaziun. Quai per dar impuls persistents. Quai resulta da la nova strategia federala che l'Uffizi federal da sport e Swiss Olympic han elavurà.
Concret munta quai: Uschè bler sco pussaivel duvrar energia regenerabla, emetter uschè pauc sco pussaivel CO₂ – e sche pussaivel gist cun cumpensar las emissiuns restantas. Cifras concretas na datti però betg en il document ch'il Cussegl federal ha deliberà. Però l'annunzia che la Confederaziun collia ses sustegn pli fitg cun questas reglas persistentas.
Er la segirezza da planisaziun duai uschia vegnir augmentada. Per occurrenzas cun in sustegn d'almain 200'000 francs sto il parlament decider mintga trais fin quatter onns.


text:
In apéro per s'inscuntrar e sa mussar per tgirar contacts, ed en il cas ideal era metter fil en guglia per projects futurs. E quai sur ils cunfins da las branschas ora. «Igl é schont in zic in scurlar mauns. Da l'autra vart è quai ina tradiziun ch'ins duess mantegnair e tgirar», di il cusseglier naziunal Martin Candinas. L'interprendidra e cussegliera naziunala Magdalena Martullo-Blocher n'è però betg vegnida mo per smalltalk. I saja effizient d'inscuntrar tut las persunas da differents secturs en in lieu. I giaja era per discutar e definir projects.
Ulteriurs hosps sin tribuna èn stads il comicher Claudio Zuccolini, il cuschinier da 19 puncts Andreas Caminada, il president da Grischun Vacanzas Jürg Schmid ed il nov cusseglier guvernativ Marcus Caduff.
RR actualitad 17:00


text:
La bursa svizra n’ha betg fatg gronds sigls l’entschatta da l’onn nov. Il svilup flaivel da tschellas bursas europeicas haja procurà per retegnientschas, han ditg ils commerziants.
L’index dal martgà svizzer (SMI) ha cumenzà cun in plus da 0,3% e nudà tar 8452 puncts. Quai surtut grazia als gudogns che las aczias da Nestlé han nudà. Plitost sut squitsch èn stadas aczias da branschas che dependan da la conjunctura.
Surpraisas en vista – il clima resta volatil
La Banca chantunala da Turitg (ZKB) quinta cun in onn difficil a las bursas. La volatilitad restia probablamain vinavant auta, decleran ils experts da la ZKB. Sche l'economia mundiala daventia pli flaivla, lura pudess il clima midar fitg spert.
RR novitads 12:00


text:
It’s porn time!
Linternet è plain cun pornos e quels tutgan per blers era tar il mintgadi sexual. Nina ha dentant tema che pornos pon far donn a lur relaziun. Tant pli cur che Gian-Marco raquinta da sias experientschas fatgas en quel connex. In pèr vias da soluziun datti lura era anc da la sexologa Dania Schiftan.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il president dal comité olimpic ha finì ils gieus olimpics a las 13:40 temp svizzer. Cun ina ceremonia finala da dus uras èn tut las atletas ed atlets vegnids festivads anc ina giada. La delegaziun svizra è vegnida manada dal skiunz - Ramon Zenhäusern.
«Gieus da nov horizonts»
Thomas Bach ha discurrì da «gieus da novs horizonts» en connex cun ils gieus a Pyeongchang. En la Corea dal Sid hajan ins ils davos 17 dis vesì gieus olimpics che mussan la via en il futur, uschia Bach. Il medem mument ha el envidà «la giuventetgna dal mund» als proxims gieus olimpics d'enviern. Quels han lieu il 2022 a Peking.L a bandiera olimpica è vegnida surdada simbolicamain al president da la citad da Peking.
Er saja el losch che la pasch olimpica vegnia anc respectada. Explicit ha el numnà l'exempel dals atlets da la Corea dal Nord e la Corea dal Sid, ch'èn tar tuttas dus ceremonias entrads communablamain en il stadion. Els hajan mussà ch'il sport possia colliar la glieud en in mund fragil. Il comité internaziunal vegnia a cuntinuar quel dialog olimpic, er suenter che las flommas olimpicas sajan stizzadas.
RR novitads 17:00


text:
Serie A 2019-2020
La Serie A 2019-2020 a l'è qella del 118 edizion de la massima serie del campionad italian de folber (qell del 88 a giron uneg).
La prima jornada de la competizion l'è staita a partir del 24 de agost 2019 e l'ultoma (retardada in rexon de la Pandemia de COVID-19) el 2 de agost 2021.
El campionad l'è stait vinjud da la Juventus (el nono e ultom de infilera).
Stajon[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nœuv squader[Modifega | modifica 'l sorgent]
A sostituir el Chievo, el Frosinone e el Empoli, andai in Serie B ind la stajon indree, gh'hinn el Bressa, vinjidor de la Serie B 2018-2019 e tornad ne la plussee alta serie dop ott stagion, el Lecce e el Verona.
Folbermercaa (estad)[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Juventus, dop el ottav scudett, l'è a la riciarca de la terza Coppa di Campion, e dop avè serà el rapport cont el Massimilian Allegri, da el post d'alenador al Maurizio Sarri. Cjapa in pagament el Matthijs de Ligt per 80 milion da l'Ajax, e a parameter zero el Rabiot e el Ramsey; el torna anca el Gianluigi Buffon dop vœna stagion al PSG.
Anca l'Inter cambia la soa panca, cjapand el alenador Antonio Conte al post del Luciano Spalletti. Cjapa anca el tacànt Romelu Lukaku dal Manchester United (al post del Mauro Icardi) e el Godín a parameter zero, passa che el Stefano Sensi e el Nicolò Barella.
L'Atalanta del Gian Piero Gasperini cjapa inscambi el Luis Muriel e el Milan el Hernández.
Folbermercaa (inverna)[Modifega | modifica 'l sorgent]
I pussee grand colp ind qesta session de mercaa hinn stait qel de l'Inter, ca g'ha cjapad dal Tottenham el danes Christian Eriksen, e qell del Milan, ca gh'ha ciapad el Zlatan Ibrahimović.
Jiron d'andada[Modifega | modifica 'l sorgent]
Jiron de volta[Modifega | modifica 'l sorgent]
El jiron de volta l'è partid in principi con la Juventus prima, distaccand l'Inter ind la jornada indree. En qella del 23 l'Inter torna a pari pont con la squadra bianch e negher, però la jornada dop l'è abass ancamò, finend terza, in quant la perd con la Lazio.
El jiron l'è stait tristment caraterizad dal rinvii de quatar partid ne la jornada nomer 25 e ses partid ne la jornada nomer 26 (qest ultime recuperade a porte sarade in de la semana dop) in rexon de la Pandemia de COVID-19, rivada in Italia. I partid sucesive fincora al 22 de Jugn in tuta Italia hinn stait rimandat, per evitar vœuna olterior difusion del virus tramit i stadi. I partid sucesiv, jugad dagià in istad, son vun success de la Juventus che al vinj tuts i partid fincora a la jornada 29, cont el Inter che inveci al pareggia contra el Sassuolo e la Lazio che al perd contra l'Atalanta. Gh'è pœ vun scanchinament jeneral di tuts i prim trii squader (Juventus, Inter e Lazio), tant l'è che l'Atalanta la devegn per vœuna jornada segonda. Quest parò la bonda mia a farmar i bianch e negher, che a la jornada nomer 36, vinjend contra la Sampdoria, la devegn Campion d'Italia per la nona vœulta de infilera.
Classifica final[Modifega | modifica 'l sorgent]
Atualizad a'l 8 de agost 2020
Ligam de fœra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Qualificad in UEFA Europa League 2020-2021 parchè el gh'ha vinjud la Coppa Italia 2019-2020.


text:
Sco il Cussegl federal scriva en in rapport, è la lescha da posta ch’è en vigur dapi quatter onns sa cumprovada per la gronda part. Tuttina vul il Cussegl federal ina concurrenza pli intensiva per il martgà da brevs. Profitar duain cunzunt clients gronds. Betg en dumonda metta il Cussegl federal en ses rapport l’actual monopol da brevs fin a 50 grams.
Avantatg cun cumbinar rabats
La Posta duai perder la pussaivladad da liar clients gronds cun agid da rabats spezials. Quai impedeschia la concurrenza, stat scrit en il rapport. Il mument po la Posta dar rabats a clients gronds per products che na tutgan betg en il sectur dal monopol, sch’il client cumpra il medem mument prestaziuns ch’èn suttamessas al monopol. Questa pratica aveva l’autoritad da surveglianza PostCom crititgà fermamain gia pli baud.
Dapli access per privats
La dispita da la Posta cun firmas privatas davart l’access a las chaschas postalas duai vegnir ad ina fin. Dapi onns negozieschan las partidas, senza chattar ina schliaziun. Plinavant duain firmas privatas pudair nizzegiar las chaschas da brevs en gronds bajetgs da biros ed en grondas chasas d’abitar. En il futur duain las firmas privatas pudair surdar lur posta a la Posta, e cunter ina tariffa depona quella lura las brevs en questas chaschas. Quellas èn ozendi sulettamain accessiblas a la Posta.
RR novitads 12:00