text:
Dretgs umans
Sco dretgs umans vegnan designads dretgs subjectivs che cumpetan a moda eguala a mintga uman. Il concept dals dretgs umans parta dal fatg che tut ils umans sajan munids pervi da lur esser uman cun ils medems dretgs e che quests dretgs egalitars sajan universals, inalienabels ed indivisibels.[1] L’idea dals dretgs umans è colliada stretgamain cun l’umanissem e cun l’idea dal dretg natiral ch’è sa sviluppà dal temp da l’illuminissem.
Da princip renconuschan oz quasi tut ils stadis l’existenza da dretgs umans. L’universalitad da quels furma però tuttina la basa da debattas e cuntraversas politicas.
Ils dretgs umans vegnan oz per ordinari sutdividids en dretgs da defensiun dal burgais cunter il stadi per proteger sia sfera da libertad (1. generaziun), dretgs da pretensiun areguard in standard degn d’in uman (2. generaziun) ed en tipics dretgs umans collectivs (3. generaziun).[2]
Perquai che dretgs umans vegnan er smanatschads da vart da terzs, vegn partì dal fatg ch’igl existia tar mintga dretg uman er in’obligaziun da protecziun statala; pir uschia sa laschan ils singuls dretgs umans realisar cumplettamain. Tras la ratificaziun da convenziuns dals dretgs umans internaziunalas e lur fixaziun en constituziuns naziunalas s’obligheschan ils stadis da metter en vigur ils dretgs fundamentals e dretgs dal pievel e da realisar quels en furma da dretg accusabel.
En in senn pli vast è il term ‹dretgs umans› er da chapir sco extensiun dals ‹dretgs da burgais›: el stat lura per dretgs fundamentals che cumpetan a mintg’uman independentamain da la naziunalitad.
Caracteristicas dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Universalitad[modifitgar | modifitgar il code]
Universalitad munta en connex cun ils dretg umans ch’els han valaivladad generala; quai vul dir ch’ils dretgs umans èn valaivels dapertut e per tut ils umans. Per che l’emprima muntada subjectiva sa laschia realisar en la pratica sto er esser ademplida sia segunda muntada pratica, numnadamain ch’il dretg uman vegnia renconuschì e valia per mintga uman. Quai sa lascha be realisar cun obligar mintga uman da respectar ils dretgs umans da ses conumans. Pertge che sch’insatgi sa referescha als dretgs uman, ma quels na vegnan betg renconuschids en ses ambient, n’è l’appellaziun da mintga singul uman sin ils medems dretgs umans per proteger ses interess elementars betg vegnida ademplida. Perquai vegnan duvrads instruments solids e legalmain liants per pudair garantir la renconuschientscha generala dals dretgs umans. En quest senn èn tut ils stadis ch’èn daventads commembers da las Naziuns unidas vegnids obligads da metter en vigur ils dretgs umans en lur sistems da dretg naziunal a moda cumplaina.[3] Cunter la pretensiun universala, sco ch’ella è surtut cuntegnida en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, sa drizza il relativissem cultural.
Egualitad[modifitgar | modifitgar il code]
Il princip da l’egualitad statuescha che mintga uman haja ils medems dretgs. Nagin na dastga pia vegnir dischavantagià u privilegià pervi da sia schlattaina, sia derivanza, sia razza, sia lingua, sia patria, sia cretta, sias opiniuns religiusas u politicas u ses impediment. Ils dretgs umans scumondan en pli mintga discriminaziun areguard la facultad, la naschientscha u in auter status.
L’egualitad da las schanzas na fa percunter betg part da la regulaziun. Da vulair cuntanscher quella da vart dal stadi sin l’in u l’auter champ u champ parzial collidescha inevitablamain cun la maxima centrala dals dretgs umans, numnadamain cun ses princip universal resp. cun il scumond da differenziaziun.
Indivisibladad[modifitgar | modifitgar il code]
En cumplettaziun da la maxima da l’universalitad dals dretgs umans vegn er statuida la pretensiun da lur indivisibladad. Tenor quella ston ils dretgs umans adina vegnir realisads a moda cumpletta. Da vulair metter en vigur ils dretgs da libertad n’è betg pussaivel, sch’i na vegn betg realisà a medem temp il dretg a nutriment. E violaziuns da dretgs economics u culturals – sco bandischadas, scumonds da linguas u la privaziun da basas da viver – èn savens er colliadas cun la violaziun da dretgs burgais e politics.
Valur normativa dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Funtaunas da dretg[modifitgar | modifitgar il code]
La funtauna centrala areguard il cuntegn e la cuntinuitad dals dretgs umans a nivel internaziunal furma l’‹International Bill of Human Rights› das las Naziuns unidas. Sper la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[4] da l’onn 1949 – tar la quala i sa tracta però be d’ina decleraziun ch’è vegnida relaschada da l’Assamblea generala e che n’è betg directamain lianta per ils stadis commembers – èn cuntegnids en quest corpus ils suandants instruments centrals areguard ils dretgs umans:
- il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics
- il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals
Omadus patgs èn vegnids deliberads il 1966 da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas e mess en vigur diesch onns pli tard, suenter ch’els eran vegnids ratifitgads d’in dumber suffizient da stadis commembers. Per tut ils stadis commembers ch’als han ratifitgà, furman quests patgs dretg liant.
Ultra da quai datti in grond dumber da convenziuns che reglan a fund la protecziun da singuls dretgs umans, sco per exempel
- la ‹Convenziun da Genevra davart il statut dals fugitivs›
- la ‹Convenziun davart ils dretgs da l’uffant›
- la ‹Convenziun davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da la dunna›
- la ‹Convenziun da las Naziuns unidas cunter la tortura›
- la ‹Convenziun internaziunala davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da las razzas›
- la ‹Convenziun per la preservaziun e la puniziun dal genocid›
- la ‹Convenziun internaziunala per la protecziun dals dretgs da tut ils lavurants migrants e da lur cunfamigliars›
- la ‹Convenziun davart ils dretgs da las persunas cun impediments›
Vitiers vegnan sin ils differents continents cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans. En l’Europa è quai la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› (er numnada ‹Convenziun per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›).[5] Quella cuntegna in catalog da dretgs fundamentals e dretgs umans. La convenziun è vegnida elavurada dal Cussegl da l’Europa, suttascritta il november 1950 a Roma ed è ida en vigur il fanadur 1953. Er l’Africa ed il continent dubel american disponan d’atgnas cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans.
Dretgs dal burgais e politics[modifitgar | modifitgar il code]
Dretgs persunals (dretgs fundamentals)[modifitgar | modifitgar il code]
- il dretg da la vita e d’integritad corporala
- il dretg da protecziun cunter tortura, experiments cun umans senza il consentiment dal pazient, cunter la sterilisaziun e chastraziun sfurzada, protecziun cunter chastis corporals ed in tractament degradant (sco per exempel chastis sin l’onur) sco er cunter puniziuns en l’educaziun ed en scola
Dretgs da libertad[modifitgar | modifitgar il code]
- il dretg sin libertad, proprietad e segirezza da la persuna
- la libertad d’agir generala che sa lascha be limitar tras lescha
- la libertad cunter intervenziuns arbitrarias en la sfera privata (inviolabilitad da l’abitaziun, secret da posta e.a.)
- la libertad d’opiniun
- la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun
- la libertad da viadi
- la libertad da reuniun
- la libertad d’infurmaziun
- la libertad da professiun
Dretgs umans giudizials[modifitgar | modifitgar il code]
- la protecziun giuridica efficazia en cas da violaziuns dal dretg
- il dretg sin ina procedura faira davant in tribunal independent e nunpartischant cun derschaders legitims
- il dretg sin udida giuridica (audiatur et altera pars)
- nagina puniziun senza lescha (nulla poena sine lege)
- la presumziun d’innocenza (in dubio pro reo)
[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las normas da dretg ch’èn vegnidas fixadas en il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals tutgan t.a.
- il dretg sin autodeterminaziun (art. 1)
- l’egualitad tranter um e dunna (art. 3)
- il dretg sin lavur e sin ina paja adequata (art. 6/7)
- il dretg da fundar sindicats (art. 8)
- la protecziun da famiglias, dunnas en speranza, mammas ed uffants (art. 10)
- il dretg sin in standard da viver commensurà, incl. in nutriment adequat (art. 11)
- il dretg sin il meglier stadi da sanadad che sa lascha cuntanscher (art. 12)
- il dretg sin furmaziun (art. 13)
- il dretg sin la participaziun a la vita culturala (art. 15)
Cunter l’existenza da dretgs economics, culturals e socials vegn per part mess en discussiun ch’il vegl dretg da defensiun (status negativus) cupitgia qua en in status positivus (l’‹empermischun› ch’i vegnian concedidas prestaziuns socialas positivas).
Da vulair caracterisar ils dretgs dal burgais e politics sco dretgs puramain defensivs maina però betg main en errur che da vulair reducir ils dretgs economics, socials e culturals sin l’aspect da la ‹garanzia›.
Uschia èn per exempel er la garanzia da la segirezza interna ed externa e d’ina giustia che funcziuna da resguardar sco prestaziuns statalas positivas. Quai vegn però resguardà per ordinari sco intent dal stadi sco tal e vala per quai per se sco giustifitgà. Il medem vala per la realisaziun d’elecziuns generalas e libras.
Da l’autra vart cumparan dretgs socials, economics e culturals savens en ina funcziun sco dretgs da defensiun. Quai è per exempel il cas sch’i vegn desistì en cas d’in conflict a l’intern dal pajais da far bandischadas sfurzadas; u er sch’i vegn respectà il dretg d’in pievel indigen da mantegnair e promover sia lingua, ses sistem da dretg u sias instituziuns.
A basa da questas ponderaziuns prevesan ils princips da Limburg, ils quals ina gruppa d’experts da dretgs umans da las Naziuns unidas ha elavurà il 1986, per tut ils dretgs umans trais geners d’obligaziuns, ils quals in stadi ha d’observar:[6]
- L’obligaziun d’als respectar: ils stadis èn obligads da tralaschar violaziuns dals dretgs.
- L’obligaziun da protecziun: Il stadi ha da proteger ils dretgs cunter violaziuns da vart da terzs.
- L’obligaziun da garanzia: Il stadi ha da procurar per la realisaziun cumpletta dals dretgs umans là nua che quai n’è anc betg il cas.
L’interpretaziun dals dretgs umans sco dretgs da caracter unicamain defensiv cumpiglia be l’emprima da questas trais obligaziuns. Entaifer il sistem da dretgs umans da las Naziuns unidas è però renconuschida en il fratemp la chapientscha pli vasta dals dretgs umans, sco ch’ella resorta dals princips da Limburg.
En general pon ins ultra da quai constatar che la tradiziun europeica interpretescha ils dretgs dal burgais e politics savens sco ils sulets ‹vairs› dretgs. En pajais en ils quals la fom, bandischadas u l’access a l’aua furman problems centrals, vegn percunter savens dà dapli pais als dretgs economics, socials e culturals. La ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› lascha per exempel davent dal tuttafatg quests aspects, entant che la convenziun africana als attribuescha ina rolla centrala. E cun quai è er pledentà il problem fundamental, schebain dretgs da libertad individuals sa laschian pir trair a niz a moda efficazia a basa da standards collectivs minimals.[7]
Istorgia dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dals dretgs umans en l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’antica hai gia da fitg baud en l’Europa emprovas da sviluppar ina basa statala en il senn dals dretgs umans. L’onn 624 a.C. è la giurisdicziun arbitraria vegnida limitada ad Athen. Dapi il 6avel tschientaner è vegnì pussibilità ed accordà a tut ils burgais il dretg da cundecisiun politica, a l’entschatta en ina graduaziun tenor possess. E suenter che la democrazia attica è stada sviluppada, èn la finala bunamain tut ils uffizis vegnids attribuids als umens libers legitimads cun trair la sort. Tar la surdada da posts e repartiziun da lavurs èn uschia tuts vegnids resguardads a moda eguala.
Sco pajais d’origin per propi dals dretgs umans vala però la Persia. L’onn 539 a.C. han las armadas da Kyros il Grond, l’emprim retg da la Persia veglia, conquistà la citad Babilon. El ha liberà ils sclavs e declerà che tut ils umans hajan il dretg d’eleger lur atgna religiun. Medemamain ha el accentuà ch’ils umans da tut las parts dal mund enconuschent sajan tuttina. Quests ed auters decrets èn vegnids nudads sin in cilinder da ton – il Cilinder da Kyros – che vegn renconuschì uffizialmain da vart da las Naziuns unidas sco emprima decleraziun dals dretgs umans.[8] Ses cuntegn è vegnì translatà en tut las sis linguas uffizialas da las Naziuns unidas; las determinaziuns correspundan als quatter emprims artitgels da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.
Exclus dals dretgs eran en l’antica en general tut ils abitants senza dretgs da burgais (p.ex. sclavs, dunnas ed uffants), pia la maioritad da la populaziun. En si’ovra ‹Politica› (1. cudesch, chap. 5, 1254b) fa Aristoteles valair l’opiniun che tscherts umans sajan da natira ennà sclavs e subdits. Sa basond sin la filosofia da la stoa èn sa sviluppadas en la Roma antica emprimas ideas d’in dretg che cumpetia a tut ils umans. Ma d’ina emprova per propi da far valair dretgs eguals per tut ils umans pon ins pir discurrer dapi l’epoca da l’illuminissem.
Ragischs gidieuas e cristianas[modifitgar | modifitgar il code]
In’ulteriura premissa per recepir pli tard en il vest a moda uschè vasta l’idea filosofica dals dretgs umans ha furmà la Bibla. Gia en il Vegl Testament, pia en la part da la Bibla che vala sco sontga scrittira tant per ils gidieus sco er per ils cristians, vegn ditg che Dieu haja creà um e dunna tenor sia sumeglia (Gen 1,27). Ma er il dretg biblic na vegniva betg applitgà a moda universala: reglamentaziuns spezialas valevan per stgatschar ed extirpar pievels d’autra cretta (Ex 23,23-32) e per sclavs (Lev 25,44). Tuttina enconuscha gia il Vegl Testament l’obligaziun da betg supprimer persunas da l’exteriur (Ex 22,20 e 23,9), mabain d’als charezzar (Lev 19,34, Dtn 10,19), da proteger sclavs envers lur signurs (Ex 21,20-32) e da metter en libertad uschenumnads sclavs ebraics suenter sis onns (Ex 21,2).
Cun questa tradiziun ha cuntinuà il Nov Testament, per exempel cura che Paulus prenda en protecziun Onesimus ch’era scappà da ses signur (Filem 1,1ss.) u sch’el scriva als Galats ch’i dettia en Cristus ni sclavs ni libers (Gal 3,28). Ultra da quai vegnan las ideas dal giudaissem extendidas en il cristianissem ad ina purtada universala; quai cumenza cun l’incumbensa da Jesus da missiunar (Mt 28,16-20) e culminescha en ils viadis da missiun da Paulus (Gal 2,1-10).
Ils dretgs umans dapi l’illuminissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp da l’illuminissem èn surtut ils filosofs Thomas Hobbes, John Locke, Jean-Jacques Rousseau ed Immanuel Kant stads da muntada centrala per sviluppar l’idea dals dretgs umans e fullar via a l’implementaziun da quella en il dretg statal.
Il term sco tal ha gia duvrà il muntg dominican Bartholomé de Las Casas il 1552. Cun l’intenziun da proteger il pievel autocton peruan cunter la sclavaria dovra el en in scriver l’expressiun «las reglas de los derechos humanos».[9]
Thomas Hobbes (1588–1679) merita da vegnir menziunà qua, cumbain ch’el n’è betg stà in filosof cun intenziuns illuministicas. Tar el na chattan ins bain nagina formulaziun concreta areguard ils dretgs umans; ma pervi da sia filosofia dal stadi vegn el resguardà sco precursur dals dretgs umans. Tenor quella cumpeta a mintga uman en il stadi natiral il dretg da conservar sasez. Ma pervi da la malsegirezza e dals privels dal stadi natiral desista l’uman da quel ed affida ses dretgs natirals al stadi. Uschia surdat el a quel ina pussanza illimitada e suttametta il dretg uman a la pussanza statala. Malgrà ch’il dretg uman ha tar Thomas Hobbes ina posiziun flaivla, ha be gia l’idea ch’i possia dar in tal dretg influenzà blers filosofs. Las ideas da Hobbes han intimà il 1679 il parlament englais da pretender dal retg Charles II l’Acta da Habeas Corpus.
Samuel Pufendorf è l’emprim illuminist che resguarda la ‹dignatio›, la dignitad umana, explicitamain sco part dal stadi natiral, en il qual ils umans èn eguals e libers: «A l’uman cumpeta la pli auta dignitad, perquai ch’el ha in’olma ch’è segnada da la glisch da l’intelletg, da l’abilitad da giuditgar las chaussas e da sa decider tenor atgna voluntad e la quala è da chasa en blers arts.»[10]
Sa basà explicitamain sin las ideas fundamentalas da Hobbes è John Locke (1632–1704). El ha però interpretà quellas autramain, damai ch’el ha attribuì al stadi natiral ina muntada pli auta, pli positiva ed a la colliaziun cun il stadi ina muntada main impurtanta. Tenor Locke ha il stadi la funcziun da segirar e mantegnair il dretg natiral da l’uman. En il cas ch’el n’è betg bun da far quai, perda el sia legitimaziun. Locke na surdat al stadi nagina pussanza illimitada, mabain pretenda da divider quella en legislativa ed executiva; pli tard ha Charles de Montesquieu (1689–1755) anc agiuntà a quai la giudicativa. Tar Locke stattan ils dretgs natirals da l’individi sur il stadi ed il singul po far valair quels envers il stadi. Las ideas da John Locke han gì gronda influenza sin la Decleraziun d’independenza americana dal 1776. Quella è vegnida formulada da Thomas Jefferson e statuescha ils dretgs inalienabels da la vita e libertad sco er d’aspirar la fortuna.
Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) è l’emprim illuminist che discurra directamain da dretgs umans, cumbain ch’el ha in’imaginaziun fitg specifica da quels. Per Rousseau è la libertad il fundament da l’esser uman. Damai che tut ils umans èn da natira libers ed eguals, duain els er esser quai entaifer il stadi. Rousseau differenziescha tranter libertad natirala, burgaisa e morala. En il stadi natiral, munì cun la libertad natirala infinita, n’è l’uman betg liber per propi, damai ch’el vegn dominà da ses regls e da ses egoissem. Vairamain liber è el pir en quel mument ch’el sa decida sco creatira morala da sa suttametter da libra voluntad a leschas ch’el ha sez stgaffì. A favur da la libertad morala desista el uschia sapientivamain da la libertad natirala. La transiziun da la libertad natirala a la libertad morala furma quasi il perfecziunament da la libertad entaifer il stadi. Ils burgais, munids cun libertad morala, furman la basa da la legislaziun; damai ch’els èn moralmain libers, sa tegnan els vi da las leschas ch’els han sezs statuì. En quest senn è Rousseau da l’avis ch’ils dretgs umans na sajan betg accusabels visavi il stadi. Il dretg uman da la libertad furma la basa dal stadi, senza il qual il stadi na sa lascha betg imaginar. Las ideas da Rousseau han giugà in’impurtanta rolla a chaschun da la Revoluziun franzosa. Il fanadur 1789 ha Marquis de La Fayette, cumandant da la garda naziunala, preschentà in sboz d’ina decleraziun dals dretgs umans. Quella aveva el elavurà cun sustegn da Thomas Jefferson ch’era da quel temp ambassadur a Paris.
In ulteriur cunfundatur tant da l’illuminissem sco er da l’idea dal stadi da dretg è Immanuel Kant (1724–1804). Per el furma la libertad il sulet dretg uman; sin quel sa basan tut ils auters dretgs umans sco egualitad u independenza. Quest dretg na sa lascha betg deducir da la natira da l’uman. I sa tracta pia d’in dretg da la raschun che sto valair independentamain da l’ambient istoric, cultural, social u religius. La legitimaziun ed incumbensa primara dal stadi da dretg è tenor Kant da segirar e mantegnair ils dretgs da libertad. Uschia n’èsi betg pussaivel al stadi da metter en dumonda ils dretgs umans, damai ch’el tangass tras quai si’atgna legitimaziun. Ils dretgs umans daventan en quest senn la legitimaziun sco tala dal stadi. In cuntrast in pau curius furma però il fatg che Kant ha refusà decididamain il dretg da far resistenza cunter leschas statalas che violeschan ils dretgs umans.
Contemplond las ideas da quests filosofs, sa lascha constatar in svilup da la renconuschientscha dals dretgs natirals tar Hobbes, che vegnan però suttamess al stadi, sur la surordinaziun dals dretgs umans sur il stadi tar Locke fin a la renconuschientscha dals dretgs umans sco basa e legitimaziun dal stadi tar Rousseau e Kant.
Structuras da legitimaziun filosoficas dals dretgs umans suenter l’illuminissem[modifitgar | modifitgar il code]
Er suenter l’illuminissem èn divers filosofs sa fatschentads cun la dumonda co legitimar la validitad universala dals dretgs umans. Da numnar è qua surtut l’etica dal discurs ch’è vegnida sviluppada da Jürgen Habermas e Karl-Otto Apel. Er Heiner Bielefeldt ha publitgà davart questa tematica cumparegliond structuras da legitimaziun areguard la validitad dals dretgs umans. La filosofa irlandaisa Mette Lebech ha argumentà en sia lavur ‹On the problem of Human Dignity› (2011) che la dignitad umana saja in axiom en il senn dad Aristoteles, partind dal qual i saja pir pussaivel da deducir tut las autras valurs.[11]
Cronologia[modifitgar | modifitgar il code]
- Ca. terz millenni a.C.: La pli veglia collecziun da dretg ch’è vegnida dada vinavant en furma scritta, il ‹Codex dad Ur-Nammu›, prevesa l’egualitad dals burgais.
- Mesadad dal 6avel tschientaner a.C.: L’uschenumnada ‹Scrittira da sacerdots›, in document fundamental dal Pentateuch, discurra ch’ils umans sajan creads en sumeglientscha da Dieu. Um e dunna vegnan resguardads sco partenaris eguals (Gen 1, 27). Ils diesch cumandaments (Ex 20) tschentan la vita, la lètg, il possess ed il bun num (onur, dignitad) da l’uman sut protecziun divina.
- 1215: ‹Magna Charta›. Il retg englais John I sto confermar en furma constituziunala da proteger ses subdits cunter l’arbitrariadad da l’aristocrazia. Il possess, il dretg fiscal e l’access a la persuna vegnan reglads per l’emprima giada dal stadi sco dretgs da protecziun dal subdit envers la curuna.
- 1525: A Memmingen vegnan cumpilads ils ‹Dudesch artitgels› che furman l’emprima decleraziun dals dretgs umans en l’Europa.
- 1542: A basa da las propostas da Bartolomé de las Casas relascha Karl V las ‹Leyes Nuevas› a favur da la libertad dals Indios ed in scumond general da lavur sfurzada. Sut pressiun dals colonisaturs spagnols vegnan las novas leschas puspè abolidas il 1545.
- 1628 ‹Petition of Rights› (Engalterra)
- 1679: ‹Habeas Corpus Act›. L’act da metter en fermanza burgais vegn lià a reglas fitg strictas. Nagin na dastga pli vegnir mess a ferm arbitrariamain.
- 1689: ‹Bill of Rights› (Engalterra, 23 d’october)
- 1776: Ils 12 da zercladur relascha la Virginia Convention of Delegates la ‹Virginia Bill of Rights›.
- 1776: Il Congress da las 13 anteriuras colonias englaisas da l’America dal Nord approvescha ils 4 da fanadur la ‹Decleraziun d’independenza dals Stadis Unids da l’America› che furma la dissoluziun uffiziala da la Gronda Britannia. Il document enumerescha sco dretgs inalienabels la vita, la libertad e l’aspiraziun da la fortuna.
- 1789: Ils 26 d’avust relascha l’Assamblea naziunala franzosa la ‹Déclaration des droits de l’homme et du citoyen› (‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais›) sco dretg constituziunal. Il sboz dal document avevan preparà Marquis de La Fayette e Thomas Jefferson.
- 1791: ‹Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne› (‹Decleraziun dals dretgs da la dunna e da la burgaisa›) tras Olympe de Gouges cun l’intenziun da laschar approvar quella tras l’Assamblea naziunala franzosa.
- 1791: Ils ‹Bill of Rights› vegnan recepids dals Stadis Unids da l’America sco agiuntas a la constituziun (15 da december).
- 1794: ‹Codex civil prussian›: «Ils dretgs generals da l’umanitad cumpetan er als uffants nunnaschids anc avant il temp da lur concepziun.»
- 1948: L’Assamblea generala da las Naziuns unidas deliberescha la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[12] (10 da december). In impuls decisiv per far quest pass han furmà las violaziuns dals dretgs umans durant la Segunda Guerra mundiala. Blers stadis han recepì questa decleraziun en lur constituziuns. Dapi lura vegn celebrà ils 10 da december il di dals dretgs umans.
- 1966: Las Naziuns unidas delibereschan ils 19 da december duas convenziuns davart ils dretgs umans che furman dretg internaziunal liant: il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› (‹Patg civil›) ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› (‹Patg social›). Omaduas cunvegnas entran en vigur il 1976, suenter ch’ellas èn vegnidas ratifitgadas d’in dumber da stadis suffizient.
- 1979: ‹Convenziun davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da la dunna›.
- 1993: Suenter la conferenza dals dretgs umans mundials a Vienna vegn endrizzà l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils dretgs umans.
- 2000: L’Uniun europeica relascha sia ‹Charta dals dretgs fundamentals› (7 da december a Nizza).
Classificaziun tenor ‹generaziuns›[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner èsi daventà usit da divider ils dretgs umans en trais ‹generaziuns›.[14]
Questa sutdivisiun è bain vaira frequenta, ma er dispitaivla, perquai che la successiun da las ‹generaziuns› implitgescha ina valitaziun ed ierarchisaziun dals singuls dretgs umans. Tenor quella pudessan ils dretgs da ‹l’emprima generaziun› valair sco ils dretgs umans ‹per propi›, entant che quels da la segunda e terza generaziun pudessan vegnir mess en dumonda. Ultra da quai sugerescha il term da las ‹generaziuns› ina successiun cronologia che na correspunda betg al svilup istoric effectiv.
Emprima generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Questa categoria cumpiglia ils dretgs dal burgais e politics, vul dir ils dretgs da defensiun liberals e da cundecisiun democratics. Partind dal concept classic dals dretgs umans or dal temp da l’illuminissem han ils pajais dal vest resguardà quels sulets sco dretgs ch’il singul individi duaja pudair far valair envers il stadi be gia sin fundament da si’existenza sco esser uman. Questa perspectiva restrenschida resorta per part er da las constituziuns dals stadis dal vest, en la teoria dals dretgs fundamentals liberala u en la giurisdicziun dal Tribunal europeic dals dretgs umans.
A l’emprima generaziun appartegnan ils suandants dretgs:
- la dignitad umana
- il fatg ch’ils dretgs valan per tut ils umans en tut ils pajais e territoris, independent da lur posiziun internaziunala
- il dretg sin vita, libertad e segirezza
- il scumond da sclavaria u serviladad
- il scumond da tortura u d’in tractament crudaivel ed inuman
- il dretg da vegnir renconuschì sco persuna giuridica
- l’egualitad davant la lescha
- il dretg da protecziun giuridica
- il scumond da vegnir arrestà u expulsà a moda arbitraria
- il dretg d’ina procedura publica davant in tribunal legal ed independent
- las garanzias dal stadi da dretg: la presumziun d’innocenza e nagina puniziun senza lescha
- la protecziun da la sfera privata
- il dretg sin libra circulaziun a nivel naziunal ed internaziunal
- il dretg d’asil
- il dretg da naziunalitad
- il dretg da matrimoni e la protecziun da la famiglia
- il dretg sin possess
- la libertad da religiun
- la libertad da manifestar l’atgna opiniun
- la libertad da reuniun e d’associaziun
Secunda generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La segunda generaziun furman ils dretgs da prestaziun economics, socials e culturals en il senn da dretgs da pretensiun e da participaziun. Quels vegnan ademplids da vart dal stadi en furma da prestaziuns positivas (p.ex. lavur, segirezza sociala, nutriment, abitaziun, furmaziun, sistem da sanadad).
A quels appartegnan:
- il dretg da pudair sa participar a la concepziun da l’urden public
- il dretg sin segirezza sociala
- nutriment
- il dretg sin lavur pajada e sin in’indemnisaziun eguala per lavur equivalenta.
- il dretg sin recreaziun, temp liber e vacanzas pajadas
- il dretg sin ina moda da viver suffizienta, sin segirezza en cas da dischoccupaziun, malsogna, invaliditad, vaivanza e vegliadetgna sco er ina protecziun specifica da mammas ed uffants
- il dretg sin furmaziun e scolaziun
- il dretg da pudair sa participar a la vita culturala; la libertad da la scienza e furmaziun
Terza generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La terza generaziun furman ils dretgs collectivs dals pievels. Igl è quai ina pretensiun dals pajais dal sid global che sa lascha deducir da l’art. 28 da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›: «Mintga persuna ha il dretg ch’i regia sin il champ social e sin il champ internaziunal in urden, en il qual ils dretgs e las libertads menziunads en la preschenta Decleraziun possian cuntanscher in effect cumplain.»
Enstagl da be survegliar ch’ils dretgs umans vegnian observads, duain ils stadis dal vest plitost garantir envers il sid global dretgs da solidaritad collectivs, per pudair gidar uschia a moda effizienta tar la realisaziun dals dretgs umans. Tar ils dretgs collectivs fundamentals sa tracti dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels e lià cun quai il dretg sin svilup, il dretg sin pasch, sin in ambient schuber, sin la communicaziun sco er sin ina cumpart gista als stgazis natirals e culturals. En connex cun la debatta davart la renconuschientscha dal dretg sin svilup sto vegnir tratg en consideraziun che l’effect da la politica naziunala na sa ferma da princip strusch pli als cunfins statals.
Il 2010 han las Naziuns unidas er declerà il dretg sin aua schubra sco dretg uman, quai però en rom d’ina resoluziun che n’è betg lianta tenor dretg internaziunal.
Protecziun dals dretgs umans tras las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
‹Charta da las Naziuns unidas›[modifitgar | modifitgar il code]
Als commembers fundaturs da las Naziuns unidas n’èsi betg reussì da formular in catalog da dretgs umans cumplessiv. En la ‹Charta da las Naziuns unidas› sa laschan perquai be chattar singulas disposiziuns d’ina protecziun dals dretgs umans internaziunala. En il preambel affirmeschan ils pievels da las Naziuns unidas la «cardientscha en ils dretgs fundamentals da l’uman, en la dignitad e la valur da la persunalitad umana, en l’egualitad dals umens e da las dunnas e da tut las naziuns, grondas e pitschnas» e decleran da vulair promover «il progress social ed in meglier standard da viver en pli gronda libertad». En pli statuescha l’art. 1 sco ina da las finamiras da las Naziuns unidas da «promover e rinforzar il respect dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts, senza differenzas da razza, schlattaina, lingua u religiun».
L’artitgel 55 sa cloma: «Per cuntanscher il stadi da stabilitad e bainesser necessari per garantir tranter las naziuns relaziuns paschaivlas ed amicablas fundadas sin il respect dal princip da l’egualitad e da l’autodecisiun dals pievels, promovan las Naziuns unidas a) in meglier standard da viver, l’occupaziun cumplaina e las premissas per in progress economic e social; b) la soluziun da problems internaziunals da caracter economic, social, da la sanitad publica ed auters problems sumegliants sco er la collavuraziun internaziunala sin ils champs da la cultura e da l’educaziun; c) il respect general e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
E per pudair realisar quai statuescha l’art. 56: «Tut ils stadis commembers s’obligheschan da collavurar cun l’organisaziun cuminaivlamain e per sasez per cuntanscher las finamiras determinadas en l’artitgel 55.»
En l’art. 13 vegn la via, co che la realisaziun, il svilup e la cooperaziun areguard il tema dals dretgs umans duaja avair lieu concretisada sco suonda: «L’Assamblea generala procura per studis e fa recumandaziuns (...) per promover la collavuraziun internaziunala sin ils secturs economics, socials, culturals, sin ils champs da l’educaziun e da la sanadad e per garantir ils dretgs umans e las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
L’art 62 autorisescha il Cussegl economic e social da «far recumandaziuns per promover per tuts il respect e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas.» En pli incumbensescha l’artitgel 68 il Cussegl d’instituir ina cumissiun «per la promoziun dals dretgs umans». Quella è vegnida fundada da nov il 2006 e sut in auter num.
Dal temp da la fundaziun da las Naziuns unidas ed uschia er dal temp che la ‹Charta da las Naziuns unidas› è vegnida formulada n’existivan anc naginas cleras ideas areguard in concept dals dretgs umans. Las perscripziuns numnadas survart servivan plitost a preparar la via al svilup e la realisaziun dals dretgs umans. Ord vista giuridica correspunda quai plitost ad ina decleraziun d’intenziun politica che ad in’incumbensa giuridicamain lianta. Suenter il 1945 èn vegnidas publitgadas diversas decleraziuns dals dretgs umans ed èn vegnids sviluppads divers standards minimals concernent ils dretgs umans. La communitad internaziunala exprima regularmain sia fidaivladad envers las decleraziuns dals dretgs umans; perquai datti vuschs ch’attribueschan als standards minimals areguard ils dretgs umans la qualitad da dretg internaziunal abitual, uschia che quels avessan dad esser liants per tut ils pievels.
‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[modifitgar | modifitgar il code]
Ina da las emprimas decleraziuns internaziunalas che concerna ils dretgs umans è vegnida deliberada da la radunanza plenara da las Naziuns unidas en furma d’ina resoluziun, numnadamain la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.[15] Quella è vegnida acceptada ils 10 da december 1948 cun 48 vuschs, naginas cuntravuschs ed 8 abstenziuns.
Tut en tut sa cumpona l’Universal Declaration of Human Rights da 30 artitgels. Ils artitgels 1 e 2 tractan dumondas organisatoricas. Alura suonda in catalog da dretgs da libertad (art. 3–20) e da dretgs da participaziun politica (art. 21) sco er ils dretgs d’egualitad areguard ils champs economics, socials e culturals (art. 22–28). Ina garanzia da proprietad sa lascha chattar en l’artitgel 17, il qual è però integrà en ils dretgs da libertad. L’art. 19 enumerescha limitaziuns admissiblas dals dretgs numnads. Impurtant è en quest connex però l’art. 30 che di cleramain che las pussaivladads da restricziun na possian betg manar a la dissoluziun cumpletta dals dretgs tenor ils art. 3–28.
A basa da questa glista da dretgs fitg vasta han las Naziuns unidas relaschà il 1966 ils dus impurtants pacts davart ils dretgs burgais e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals.
La ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› furman ensemen l’Universal Declaration of Human Rights u ‹Charta internaziunala dals dretgs umans›, la quala po valair sco fundament da tut las normaziuns da dretgs umans a nivel universal.
‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics›[modifitgar | modifitgar il code]
Betg tut ils dretgs umans èn vegnids renconuschids a medem temp sco tals. Per quest motiv differenziesch’ins tranter trais generaziuns da dretgs umans. L’emprima generaziun cumpiglia ils dretgs da defensiun liberals dal burgais cunter il stadi, pia ils dretgs da libertad burgais e politics classics, sco ch’els vegnan pretendids dapi la Revoluziun franzosa. Ils dretgs da la segunda generaziun furman ils dretgs economics, socials e culturals ch’èn sa sviluppads en rom da la Revoluziun industriala. Tar ils dretgs da la terza generaziun sa tracti da dretgs collectivs sco per exempel il dretg sin svilup, pasch, protecziun da l’ambient, participaziun, communicaziun ed autodeterminaziun. Il concept dals dretgs da la terza generaziun ed ils dretgs sco tals èn contestads en la litteratura, èn però vegnids tractads dapi il 1969 tras las Naziuns unidas.
Dretgs e libertads entaifer il patg civil[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals dretgs e da las libertads ch’èn cuntegnids en il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› existivan gia en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›. Da quels fan t.a. part:
- l’egualitad tranter um e dunna areguard l’execuziun da tut ils dretgs ch’èn cuntegnids en quest patg (art. 3)
- il dretg da la vita innata (art. 6)
- il scumond da tortura (art. 7)
- il scumond da la sclavaria (art. 8)
- il dretg sin libertad e segirezza persunala (art. 9, alin. 1)
- ils dretgs da persunas che vegnan messas en fermanza (art. 9, alin. 2, 3 e 4)
- il dretg da sa mover libramain (art.12)
- il dretg da vegnir tractà a moda eguala davant dretgira (art. 14)
- la garanzia da standards minimals en il cas d’ina persecuziun penala (art. 14, 15)
- il dretg dad um e dunna da maridar e da fundar ina famiglia (art. 16)
- la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun (art. 18)
- la libertad da sa radunar paschaivlamain (art. 21)
- il dretg da s’alliar libramain cun auters (art. 22)
- la garanzia d’in dumber da dretgs spezialmain per uffants (art. 24)
- il dretgs da pudair sa participar ad elecziuns u d’er sez vegnir elegì (art. 25 b).
Il dretg dals stadis da limitar ils dretgs e las libertads garantidas[modifitgar | modifitgar il code]
Art. 4 prevesa in’excepziun dals dretgs garantids, dal qual ils stadis pon far diever sut tschertas circumstanzas. In exempel per ina tala pussaivladad da limitar ils dretgs furma in stadi d’urgenza public. I dat però in dumber da dretgs, sin ils quals questas restricziuns na sa laschan betg applitgar, numnadamain il dretg da vita, il scumond da tortura, il scumond da sclavaria, la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun sco er plirs dretgs da libertad e garanzias giuridicas. Ultra da quai sto in stadi, uschespert ch’el vul limitar sa basond sin l’art. 4 ils dretgs garantids, infurmar il secretari general da las Naziuns unidas.
Pussaivladad da far valair ils dretgs e las libertads dal Patg civil[modifitgar | modifitgar il code]
En la pratica èsi relativamain difficil da far valair ils dretgs ch’èn cuntegnids en contracts internaziunals. Il Tribunal internaziunal po derschar sur da stadis ed uschia er sentenziar quels. Ma quai vala be, sch’ils stadis correspundents han dà lur consentiment latiers.
Igl è evident ch’ils creaders dal Patg avevan ponderà ina retscha da mecanissems per far valair il Patg. Divers artitgels prevesan per las parts contrahentas obligaziuns spezialas. Tenor art. 2 alin. 1 èn ils stadis per exempel obligads da renconuscher e da garantir ils dretgs cuntegnids en il Patg. Medemamain ston ils stadis prender las mesiras ch’èn necessarias per ch’ils dretgs ch’èn cuntegnids en il Patg cuntanschian lur vigur legala (art. 2 alin. 2) e garantir pussaivladads da far recurs per il cas che las perscripziuns dal Patg vegnan surpassadas. Da questas formulaziuns resorta ch’ils concepiders dal Patg na vulevan betg laschar ruassar ils dretgs cuntegnids en quel sin in nivel da decleraziuns d’intenziun.
Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Giuridicamain n’è la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› bain betg lianta per ils stadis ed i n’exista er nagina pussanza surordinada che pudess procurar ch’ils stadis sa tegnian vi da quella; tuttina ha il document ina gronda muntada tant politicamain sco moralmain. Las determinaziuns cuntegnidas en quella èn vegnidas integradas en bleras constituziuns naziunalas. E bleras convenziuns e contracts ch’èn vegnids concludids dapi il 1848 partan da las definiziuns da basa da la Decleraziun.
Ils dus patgs internaziunals davart ils dretgs civils e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals sco er las convenziuns spezialisadas han il status da cunvegnas internaziunalas e furman uschia acts giuridics liants. Da survegliar che quels vegnian observads è l’incumbensa da l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils dretgs umans (UNHCHR) a Genevra, dal qual fan part otg comités. Il Cussegl dals dretgs umans da las Naziuns unidas po decider da trametter observaturs en in stadi commember per observar al lieu la situaziun dals dretgs umans.
Cun segnar las cunvegnas respectivas s’obligheschan ils stadis da rapportar periodicamain davart l’observaziun da lur obligaziuns areguard ils dretgs umans. Per ordinari succeda quai mintga tschintg onns. Parallelamain pon organisaziuns nunguvernamentalas inoltrar rapports alternativs che vegnan medemamain resguardads dal comité. Sco resultat d’in ciclus d’observaziun publitgescha il comité in catalog d’observaziuns finalas e da recumandaziuns per mauns da la regenza respectiva. Tar quest instrumentari sa tracti bain d’in mecanissem da sancziuns ordvart miaivel; ma tuttina ha quel gia pudì cumprovar repetidamain ses effect.
Per il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics exista ultra da quai la pussaivladad d’inoltrar in recurs individual tar il comité dals dretgs umans da las Naziuns unidas a Genevra. La medema pussaivladad emprov’ins d’etablir per il Patg social.
A nivel europeic è vegnì stgaffì ensemen cun la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Dapi il 1998 po mintga singula persuna recurrer cunter ina violaziun da ses dretgs che resultan da la Convenziun. Daspera han er ils stadis commembers la pussaivladad d’inoltrar in plant cunter in auter stadi commember.
Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard il discurs davart ils dretgs umans datti ina critica che sa drizza cunter differents aspects. Discussiunadas vegnan surtut las furmas d’instrumentalisaziun politica dals dretgs umans. Quai è spezialmain il cas là nua ch’il discurs davart ils dretgs umans legitimescha intervenziuns militaras. La dumonda che sa tschenta qua è, schebain ils dretgs umans na vegnian betg malduvrads sco alibi per auters interess politics. Il status dals migrants e da las persunas senza naziunalitad ha gia Hannah Arendt prendì sco basa per ina reflexiun critica areguard il fatg ch’ils dretgs umans vegnan liads al construct d’ina naziun. Ella ha constatà che persunas sin la fugia ed en champs da fugitivs n’hajan betg la pussaivladad d’accusar ad ina dretgira in dretg uman ed ha pretendì il «dretg da pudair avair dretgs». En la medema direcziun va la critica da Giorgio Agamben che cumpareglia il status dals migrants cun la situaziun proscrita dal homo sacer en l’antica.
Thomas Carlyle (1795–1881) ha rendì attent a l’urden ierarchic en la natira ed a la giustia perpetna che sa fundescha sin la tutpussanza. Partind da quest concept ha el ditg ch’i saja in privilegi dals tups da vegnir regids dals sabis e da vegnir manads sin la dretga via da quels ch’enconuschian quella meglier ch’els sezs; quai saja l’emprim dretg dals umans ed en congual cun quel sajan tut ils auters dretgs irrelevants.[16] Tegnend quint da talas ponderaziuns na fai betg surstar che blers auturs da la critica postcoloniala renvieschan ad ina relaziun ierarchica dal vest e da l’Europa envers las autras regiuns e ch’els tractan il discurs davart ils dretgs umans sin fundament d’ina istorgia coloniala e d’in temp preschent postcolonial. Da menziunar èn en quest connex surtut auturas ed auturs sco Frantz Fanon, Stuart Hall, la titulara dal Premi Nobel Toni Morrison, Homi K. Bhabha, Edward Said, Gayatri Chakravorty Spivak u Gauri Viswanathan.
Collià cun quai è ina critica envers l’eurocentrissem, tranter auter areguard il fatg ch’il concept dals dretgs umans haja sias ragischs en la filosofia dal vest. Ils filosofs da l’illuminissem n’hajan betg mo suandà projects emancipatorics, mabain er tals ch’hajan giustifitgà la politica da colonisaziun. En quest connex vegn renvià al fatg ch’i saja s’etablida en il decurs dal temp ina cultura da dominanza alva. E tar ils mecanissems da segirar ils privilegis da quella tutgia er il fatg ch’ils alvs fantiseschian davart la dumonda tge che saja bun per ils umans e las culturas ch’als sajan esters. I correspundia ad ina percepziun reducida da resguardar umans en autras regiuns permanentamain or da la perspectiva da las unfrendas. Cun quai è manegià in process social, il qual auturs sco Slavoj Žižek[17] u Alain Badiou[18] numnan ‹victimisaziun›.
Ma betg be envers sasez, mabain er envers tut ils auters, en spezial envers las elitas en il Terz Mund vegnia sugerida questa buna finiziun da l’istorgia: «The promise of human rights to the Third World is that problems of cruel conditions of life, state instability, and other social crises can be contained, if not substanially eliminated, through the rule of law, grants of individual rights, and a state based on constitutionalism. (...) Salvation in the modern world is presented as only possible through the holy trinity of human rights, political democracy, and free markets.»[19]
In’autra lingia da la critica emprova da tschiffar las consequenzas problematicas che resultan dal fatg ch’ils dretgs umans vegnan codifitgads pli e pli a nivel internaziunal. I vegn tschentada la dumonda sch’i na resultia da quai betg ina legitimaziun creschenta da tutta pussanza statala e da tut las relaziuns da proprietad d’enfin qua sco er in’extensiun cuntinuanta da l’infrastructura dals stadis industrials.
Quai mainia al fatg ch’ina vasta paletta d’imperis, valurs e concepts differents e da princip eguals en tut ils pajais dal mund vegnia omogenisada, e quai en furma d’ina clera ierarchisaziun: «In a sense the United States chief executive sits atop a global empire. It is an empire governed by the cultures, traditions, and norms of the European West.»[20]
Or da quest dretg resultian normas e decisiuns che possian er manar a la svalitaziun e schizunt al cumbat cunter tut quai che na correspundia betg a las valurs postuladas. Tgi che promovia famiglias, abitaziuns e scolas, quel cumbattia – en ina moda u l’autra – culturas che n’enconuschian naginas famiglias, abitaziuns e scolas. Quai che cumparia a l’emprima egliada sco dretgs sa transfurmia uschia en obligaziuns. Da quellas fetschia part il pensar en spezias (cun ils animals, las plantas e la natira senza nagins dretgs), il naziunalissem, la famiglia, il stadi federativ ‹Naziuns unidas› sez, il possess, la vita sedentara, l’urden e l’autoritad, l’indoctrinaziun dals agens ideals, la scola, las votaziuns, la tutpreschientscha da las medias, puniziuns e praschuns, creschientscha economica resp. svilup e las scienzas.
Ch’i na vegnian betg resguardadas las generaziuns futuras (giustia tranter las generaziuns) e l’ambient natiral (er numnà interspecies justice[21][22]) vegn er crititgà dal moviment da la ‹Charta da la terra›[23]. Quel è sa furmà en il context da la conferenza da l’ambient da las Naziuns unidas il 1992 a Rio de Janeiro. Il moviment è da l’avis ch’i saja impurtant d’integrar ils aspects numnads en la giurisdicziun futura per evitar crisas socialas ed ecologicas. En cumplettaziun da las convenziuns dals dretgs umans duaja perquai vegnir munida la ‹Charta da la terra› cun il status da soft law resp. dal dretg da disa dals pievels. Ultra da quai vegn crititgà che las convenziuns actualas prevesian surtut acturs statals sco garants dals dretg umans; er qua vul la ‹Charta da la terra› satisfar ad in basegn cun resguardar organisaziuns da la societad civila, interpresas ed individis.[24]
Ma la finala croda la critica co che vegnian tractadas las parts dal mund ‹main sviluppadas› e ritgas e la natira er enavos sin il vest sez e sin ses fundaments statals: En grondas societads cun spartiziun da la lavur vegnian ils umans represchentads dals intellectuals sco «animal artistic che furma stadis». Uschia vegnia nutrida en la populaziun la cretta ch’i na sa tractia tar l’uman en mintga cas betg d’ina creatira che vivia en gruppas pitschnas (stirpas, tribes).
Ultra da quai sa laschia l’existenza sco «animal da triep che lavura en ina massa organisada a moda ierarchica» cumportar meglier cun avair la persvasiun d’esser in individi unic e gea betg in purtader da dretgs umans che stat forsa sut in dictat ester. Da qua resortia l’aduraziun da la raschun e dal construct da l’‹atgna voluntad›. Partind da talas constataziuns vegn er crititgà che la filosofia dals dretgs umans haja cuntanschì, surtut en ils stadis dal vest, in status quasi religius (‹religiun statala adascusa›) che sclaudia entaifer las atgnas instituziuns mintga critica envers quella.[25]
Documents e cunvegnas en versiun rumantscha[modifitgar | modifitgar il code]
- ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›
- ‹Convenziun europeica per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Matthias Koenig: Menschenrechte. Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37186-3, p. 9.
- ↑ Knut Ipsen: Völkerrecht. Minca 2004, p. 788.
- ↑ Was heisst ‹Universalität der Menschenrechte›?, consultà sin humanrights.com ils 7 da favrer 2011.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ The Limburg Principles on the Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.
- ↑ Knut Ipsen: Individualschutz im Völkerrecht. 5. ed., Minca 2004, p. 791.
- ↑ Cf. un.org Human Rights Day.
- ↑ Gleiches Recht für alle.
- ↑ Samuel Pufendorf: De iure naturae et gentium. 1672, 2. cudesch, 1. chapitel, § 5, tenor: Uwe Wesel: Die Geschichte der Menschenrechte, (PDF; 833 kB).
- ↑ Mette Lebech: On the Problem of Human Dignity. Verlag Königshausen & Neumann, 2011, ISBN 978-3-8260-3815-0.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. latiers Manfred Nowak: Einführung in das internationale Menschenrechtssystem. Graz 2002, p. 35ss., 90.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Thomas Carlyle: Latter-Day Pamphlets. 1.2.1850. The Present Time.
- ↑ Slavoj Žižek: Jenseits von Gut und Böse: Politische Moral. En: Die Gazette, 13 da schaner 2002, Menschenrechte.
- ↑ Menschliches Abseits. En: taz, 5 da december 2006.
- ↑ Cf. Makau Mutua: Human Rights. A Political & Cultural Critique. University of Philadelphia Press, Philadelphia 2002, p. 5s. e 155.
- ↑ Mutua 2002, p. 6.
- ↑ B. Almond: Rights and Justice in the environmental debate. En: D. Cooper, J. Palmer (ed.): Just Environments. Intergenerational, international and interspecies justice. Routledge, Londra 1995, p. 1–17.
- ↑ T. Hayward: Interspecies Solidarity. En: T. Hayward, J. O’Neill (ed.): Justice, Propery and the Environment. Aldershot Publ., Ashgate 1997.
- ↑ Cf. la versiun rumanscha sut Charta da la terra
- ↑ Van Genugten, Willem, Lambooy, Tineke: The Universal Declaration of Human Rights: Catalyst for Development of Human Rights Standards. En: Ruud Lubbers, Willem Van Genugten, Tineke Lambooy (ed.): Inspiration for global governance: the Universal Declaration of Human Rights and the Earth Charter. Kluwer, 2008, ISBN 978-90-13-06305-9, p. 62.
- ↑ Cf. per exempel Carrithers, M. / Collins, S. / Lukes, S. (ed.): The Category of the Person. Anthropology, Philosophy, History, Cambridge 1985.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans Jörg Sandkühler: Menschenrechte (PDF; 64 kB), en: id. (ed.): Enzyklopädie Philosophie, Hamburg 1999.
- Studien zu Grund- und Menschenrechten – texts cumplessivs tar il Menschenrechtszentrum der Universität Potsdam.
- Menschenrechte/Menschenrechtspolitik – texts cumplessivs en la Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung Bonn.
- Universalität, Diskriminierungsverbot, Gleichstellung Frau – Mann, Rassismus, Minderheitenrechte, Sozialrechte, Transnationale Unternehmen, WTO – dossiers tematics tar humanrights.ch.
- Subjektive Rechte und Menschenrechte. Trivium, Zeitschrift für Geistes- und Sozialwissenschaften, nr. 3, 2009. Ed. Catherine Colliot-Thélène & Christoph Menke.
- Igumen Philaret Bulekov: Die ökumenische Diskussion über die Menschenrechte.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Amnesty International, rapport annual davart ils dretgs umans (PDF; 3,7 MB)
- Bundeszentrale für politische Bildung: Menschenrechte, Informationen zur politischen Bildung, nr. 297, 63 p. (consultà ils 12 da favrer 2008)


c: text/html

text:
Beschreibung
THiLO
Historias da tschercascazis
Sursilvan
Lia Rumantscha, 2011, Bestellnummer 978-3-03900-084-5
Emprema lectura
Historias cuortas
Biars maletgs leghers
Scartira gronda
Anflar scazis ei propi l’aventura la pli gronda! Stefan e Jonas semettan alla tscherca duront lur vacanzas ed anflan cuninaga indicaziuns fetg interessantas. Tgei ei zuppau davos quella porta misteriusa cun la cavazza da morts? Linda perencunter engarta mo casualmein in scazi custeivel. En in foss tarlischa enzatgei curios e cura ch’ella entscheiva a cavar cun ils mauns, sa ella strusch crer quei ch’ella vesa…
Cun ina rallye da leger
Rispunda alla damonda tier mintga historia ed anfla aschia il plaid encuretg!
Translaziun: Marietta Cathomas
Ähnliche Beiträge

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Era il Bogn Engiadina bada damain giasts quests dis. Ils motivs en differents, dad ina vart e la stagiun auta a fin, las scolas han puspè cumenzà e lura a segir era il coronavirus gì influenza sin las entradas.
Ma tuttina il bogn vegn anc adina frequentà detg bain. En l’aua è il virus main privlus e far sauna sur 60° destruescha perfin il virus, uschè il directur Claudio Duschletta. Quai en las infurmaziuns ch’el ha retschavì dal uffizi chantunal.
Il Bogn Engiadina Scuol resta avert tant ditg sco pussaivel. Ma era per il directur èsi cler, la sanadad dal persunal e dals giasts ha prioritad. Quai mument ch'il telefon dal chantun e la federaziun vegn – vegnan era las portas dal Bogn Engiadina immediat serradas.


text:
Descheche l’é jà stat dit, la familia l’é la categorìa che de fat à arsegurà de poder tegnir sù l sistem sozièl ence endèna la pandemìa, ajache la é stata sobito bona de se endrezèr per ge fèr front a la endesfides ries entravegnudes te chest ùltim an e mez. La crisa pandemica no à ferà nience l gran sostegn de la politiches familières metudes a jir sul teritorie, che les à desche obietif chel de didèr la families no demò a esser l prum soget che dèsc welfare, ma de ge dèr i strumenc per realisèr sie projec de vita. En cont de chest l pian strategich per meter en doura la lege 1/2011 l’é n strument fondamentèl acioche l’endrez aministratif l sie percacent
I intervenc i revèrda l ge dèr de contra al smendrament demografich, i didamenc economics, la giusta armonisazion del temp da dedichèr a la vita privata e al lurier, l didament ai joegn a doventèr gregn. L sistem trentin “calità familia” l’é l soul te duta la Tèlia, ence de gra a la rei di Distrec familia che la doventa semper più grana: l’é passa 900 la organisazions che tol pèrt al welfare teritorièl, desche per ejempie musees, scoles, organisazions profit e no profit, te na cordanza teritorièla outa a svilupèr projec che deida la families. No se desmention de la pèrts che à i Comuns Trentins zertifiché desche “pecont de familia” che tras la ativitèdes sul teritorie, i aproa i pians familia e i ge dèsc na direzion a la politiches de rei per meter a jir oportunitèdes per la families trentines.
Apede a chesta realtèdes, l’é ence la firmes “family friendly” e dut n sistem che col jir inant del temp à fat doventèr nosc teritorie na realtà che tol dant i projec familières, engaissan sia doura. Strumenc desche voucher sportives e cultuèi, la zedoles servijes e recognoscimenc a favor de la organisazions zertifichèdes l’é segnèi emportanc che palesa la carateristiches bones del sistem de la politiches familières trentines.
Per i documenc e le slide del seminarie:
https://www.trentinofamiglia.it/News-eventi/News/Un-affresco-sulla-famiglia-in-Trentino-e-a-livello-nazionale
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)


text:
Cussegliaziun
Purschida da cussegliaziun
a la Scola chantunala grischuna
Cussegliaziun per scolaras e scolars
Purschidas internas da la scola
Ils scolasts da classa, ils commembers da la direcziun da la scola ed era ils
ulteriur scolasts sustegnan tai.
- Commembers da la direcziun da la scola, Scolast da classa:
Post da consultaziun per problems persunals, famigliars ni socials.
Purschidas externas ordvart la scola
Has ti in problem da scola u in problem cun emprender? Stoss ti ta decider per in studi?
- Cussegliaziun da studi e scola media:
Tschertgas ti in post da cussegliaziun extern per
tes problems?
- Psichiatria d’uffants e da giuvenils dal Grischun:


text:
Am 28. Juni 2001 wird Pfleger A. im Betagtenzentrum Eichhof in Luzern verhaftet. Er wird verdächtigt, eine oder mehrere Patientinnen getötet zu haben. Bald darauf gesteht der 32-Jährige fünf Tötungen. Erst Monate später wird klar: Pfleger A. hat über Jahre hinweg immer wieder betagte und teilweise demente Menschen in verschiedenen Institutionen vergiftet und erstickt. 22 Fälle werden ihm nachgewiesen. Als Motiv gibt Serientäter A. Überforderung und Mitleid an.
DOK (SRF)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Enfin oz èn vegnids edids 26 differents titels da gasettas da Cuira. Las gasettas da pli baud eran savens politicas e cun leger quellas badavan ins svelt da tge partida che la gasetta era. Bunamain mintga partida aveva in'atgna gasetta. Pervia da problems finanzials èn bleras gasettas lura er svelt puspè svanidas u han fusiunà cun autras.
La libertad dals schurnalists è sa midada
Ma na be la variaziun da la pressa da Cuira è sa midada durant ils ultims 220 onns. Era la lavur schurnalistica è sa midada fermamain. L'istoricher Hansmartin Schmid è da la vis, che la libertad dals schurnalists era pli baud pli gronda. Ins saveva scriver sur da tut, oz èn ils schurnalists en lur spartas e na scrivan sur da nagut auter.
Dus tschientaners datti gia la pressa da Cuira. Sche quella surviva anc ina giada 200 onns na sappian ins betg dir. Da quella opiniun èn Hansmartin Schmid sco era Hanspeter Lebrument, editur da la Somedia. Entant che las gasettas porschan insatge che autras medias na san betg, survivian las gasettas er.
Anc duas gasettas quotidianas en Grischun
Suenter 200 onns èn uss anc restadas duas gasettas quotidianas tudestgas en Grischun. Entant che tuttas duas han avunda lecturs na veglian ins betg fusiunar, uschia Hanspeter Lebrument. Per el èsi cler, il futur per las gasettas Grischunas vesa ora bain.


text:
L’um da 70 onns ha scrit numerus texts umoristics sco er criminals ed el è co-redactur dal Chalender Ladin. Il premi da reconuschientscha è dotà cun 8’000 francs.
Premi per Laura Zangger e Curdin Nicolay
En la sparta musica e litteratura vul la cumissiun surdar a la Samedrina Laura Zangger il premi da promoziun da 4’000 francs. La musicista professiunala s’engascha en differents chors, bands, ensembles ed orchesters. Plinavant duai er il musicists Curdin Nicolay da Bever survegnir quest onn in premi da reconuschientscha.
La surdada dals premis ha lieu en in rom festiv ils 30 d’october 2015 a Samedan.


text:
Camillo Golgi
Bartolomeo Camillo Emilio Golgi (Cùrten (BS), 7 de löi del 1843 – Pavia, 21 de zenér del 1926) l'è stat en scensiàt e dutùr italià.
Dòpo ìga ambiàt la sò cariéra come profesùr urdinàre de anatomìa a l'Üniversità de Siena, el g'ha svulgìt l'encàrech dópe profesùr de istologìa e patologìa generàl a l'Üniversità de Pavia.
Endèl 1906 el ciàpa 'l prémio Nobel.[1] per i sò stüde sö la strütüra del sistéma nervùs.
Biografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Camìlo Golgi l'è nasìt ai 7 de löi del 1843 a Cùrten, endèla àlta Val Camònega, (a chèi tép là 'n pruvìncia de Bèrghem, sóta 'l Régn Lombardo-Veneto), endóche sò pàder Lisànder (Alessandro), apéna leureàt, el s'ìa stabilìt per ezercità come dutùr. Ché, 'l Camìlo 'l g'ha frequentàt la scöle primàrie e l'è restàt per quìndez'agn. Al stès tép el stüdìaa pò a Édol e pò a Lùer, endóche 'l g'ha frequentàt el ginàzio 'n colégio al Cunvìt Municipàl.
Dòpo 'l g'ha stüdiàt midizìna a l'üniversità de Pavia, endóche 'l s'è laureàt endèl an 1865. El g'ha lauràt per en pó endèla clìnica psichiàtrica del Cesare Lombroso, ma prèst el g'ha ambiàt a 'nteresàs a la istologìa. Endèl 1872 el g'ha cuminciàt a laurà endèl repàrt dei incüràbii de l'öspedàl de Abbiategrasso. El g'ha ezercitàt come profesùr de anatumìa a le üniversità de Türì e Siena e come titolàr de la càtedra de istologìa de Pavía, de la quàl el deentarà apò decano de la Facoltà de Midizìna e retùr.
Aisebé che 'l gh'ìes a dispuzisiù póche risórse, el g'ha utignìt dei rezültàcc importàncc coi sò esperimèncc, 'ntra i quài val la péna de regordà la tintüra per mès del nitrat d'arzènt, che g'ha significàt 'na revulusiù del stüde 'n laboratóre de le fìbre nervùze. Con chèsto método, l'è stat bù de identificà 'n tìpo de cèlule nervùze che g'ha 'na estensiù (cioè 'l dendrite) che vé dopràda per colegàs ensèma a le óltre cèlule nervùze. Chèsta troàda la g'ha pirmitìt al Wilhelm von Waldeyer-Haltz de furmulà l'ipòtezi che le cèlule nervùze i è le unità strütürài de bàze del sistéma nervùs, teurìa che piö tàrde gh'è stat dimustràt Santiago Ramón y Cajal, che g'ha svelöpàt la teuría neuronàla.
Endèl 1876, dòpo de éser turnàt a l'üniversità de Pavia, l'è nat an nacca stüdià le cèlule nervùze, e 'ol g'ha troàt le pröe che ezìste 'na rét iregolàra de fibritìne, büzilìne e granilì, che en sò unùr sarès stat ciamàda aparàt del Golgi e che 'l ezèrcita 'na funsiù esensiàla endèle operasiù celulàre come la custrusiù de la la membrana, l'emafazinamènt dei lípidi e de le proteíne o 'l traspórt de partezèle de lóns de la membràna plasmática.
'Ntra 'l 1885 e 'l 1893 el s'è dedicàt a stüdià la malària, e l'è riàt a dei rezültàcc isé gràncc come la distinsiù 'ntra le féer malàriche tersàna e quartàna, come proocàde de dò spéci diferènt de 'n stès protozoo parasìta ciamàt Plasmodium, isé come l'identificasiù del cùlpo de féer come uriginàt de la liberasiù de spóre del Plasmodium endèl sanch.
Endèl 1906 a Golgi gh'è stat asegnàt el Prémio Nobel de Midizìna ensèma col Santiago Ramón y Cajal (1852-1934) per i sò stüde sùra la strütüra del sistéma nervùs.
El Camìlo Golgi l'è mort a Pavia, endèl més de zenér del 1926.


text:
Singuls purs han crititgà, ch’i na saja betg democratic, da cumpigliar ina lescha d’agricultura en il project da fusiun, senza ch’ils purs hajan la pussaivladad, d’influenzar la lescha. Sco quai che la gruppa da project da la fusiun Muntogna da Schons ha argumentà saja quai stà impurtant dad ir en votaziun cun il project da fusiun che cumpiglia gia la lescha d’agricultura. Da divers purs saja vegnì il giavisch, ch’els veglian savair tge ch’i spetga sin els en l’agricultura.
La lescha d’agricultura consista or da passa 50 artitgels. Per tschertas fracziuns datti atgnas reglas che correspundan a las leschas da las vischnancas actualas. La fusiun po mo ir en vigur, sche tut las vischnancas dian Gea al project da fusiun. Quai èn Casti-Vargistagn, Donat, Lon e Maton.


text:
Ina da las cundiziuns è la pussaivladad da pudair diriger il provediment. Actualmain pajan ils chantuns almain 55% dals custs da tractaments staziunars. Il rest surpiglian las cassas da malsauns. Quai vul la cumissiun da sanadad dal cussegl naziunal midar. Ella pretenda da reparter rut las prestaziuns sin cassas e chantuns.
Da principi duain las cassas da malsauns pajar tut las prestaziuns da sanadad – tant las ambulantas sco er las staziunaras, uschia la proposta. Ils chantuns surpigliassan almain 25,5% dals custs restants, suenter che la franschisa e la quota persunala èn tratgas giu.
Las pretensiuns
La radunanza plenara tschenta dentant la pretensiun dad er avair in pled en chapitel. Ils chantuns vulan avair la pussaivladad da diriger il provediment da prestaziun da sanadad ambulantas. Pia tuttina sco quai ch'igl è gia il cas tar il provediment da prestaziuns da sanadad staziunaras. Plinavant duain las prestaziuns da las chasas da tgira e da la Spitex vegnir integradas en il nov model da finanziaziun.
RR novitads 17:00


text:
Grondas schanzas na para l’iniziativa dals Verds betg dad avair. Gia en la sessiun da primavaira aveva il Cussegl dals chantuns ditg cun ina gronda maioritad Na a l’iniziativa cunter la construcziun dischordinada. E tenor l’atmosfera durant l’emprima debatta en il Cussegl naziunal vegn l’iniziativa probablamain sbittada en quella chombra. Era la cumissiun pledescha cunter. L’iniziativa saja memia radicala e cun la revisiun da la planisaziun da territori sajan las cundiziuns da basa gia fitg restrictivas ed ils chantuns sajan anc londervi a realisar la revisiun.
Dentant dian ils Verds ch'ins stoppia uss agir. Mintga di vegnia surbajegià in territori che correspundia ad 8 plazzas da ballape. I na possia betg ir vinavant uschia. Il territori che saja gia en la zona da construcziun, duaja vegnir duvrà pli effizient.
La tendenza en il Cussegl naziunal mussa, che l’iniziativa ha in grev stan en la chombra gronda. Sper l’iniziativa è er anc ina cuntraproposta sin maisa: Quella va dentant anc pli lunsch che l’iniziativa e para dad avair anc pli paucas schanzas en il parlament. La discussiun n'è dentant anc betg finida, quella cuntinuescha anc en la sessiun da stad.
Il Cussegl federal sco era il Cussegl dals chantuns proponan da dir Na a l'iniziativa.
Tge vul l'iniziativa
L'iniziativa è vegnida inoltrada ils 21 d’october 2016 cun 113'216 suttascripziuns valaivlas. Ella prevesa che las zonas da construcziun na vegnan betg pli extendidas. Novas zonas da bajegiar duai quai be dar, sch'ina surfatscha da la medema dimensiun e cun ina qualitad da terren cumparegliabla vegn prendida ord la zona.
Qua tras duessi esser pussaivel da cultivar il terren da bajegiar existent a moda pli effizienta. Plinavant prescriva l’iniziativa reglas davart in svilup dals abitadis a l’interiur, quartiers persistents e davart il bajegiar ordvart la zona da bajegiar.
RR novitads 12:00


text:
A Samedan po vegnir construida ina nova punt che collia la staziun cun il quartier da Cho d'Punt. La radunanza communala da gievgia saira ha approvà il credit necessari da 1,6 milliuns francs. Quai però be piz a cup cun 44 encunter 43 vuschs. Cun questa ulteriura colliaziun directa tranter la staziun ed il vitg duai il traffic betg motorisà daventar pli attractiv.
Ils da Samedan han plinavant approvà il budget per l'auter onn, e decis da laschar il pe da taglia tar 95% da la taglia chantunala simpla.
Grondas lavurs a Cho d'Punt il mars 2019:
RR novitads 23:00


text:
Salon Kitty
Salon Kitty (Salòṅ Kitty) 'l è 'n film dramàtic e eròtic dal 1975 ad Tinto Brass trat in na manéra libra da 'l rumànś umònim ad Peter Norden ch'al cuntàva la stòria dal Salòṅ Kitty, un caśèṅ che durànt la secónda guèra mundiàla a gh'éra a Berlîṅ.
Sunt
La Kitty Kellermann (Ingrid Thulin) l'è la pruprietària dla cà 'd apuntamènt più famóśa 'd Berlîṅ, al Salòṅ Kitty, anc s'al regìm naśìsta, durànt la guèra, al 'l à fat dvintàr un caśèṅ destinâ anc a gl'ufisiài d'l eśèrcit par parmétar-'g ad gusàr. Sénsa che lē la sàppia quèl però al sò burdèl 'l è dvintâ anc un strumènt in dal maṅ di naśìsta ch'i dróan al scaj, tuti tedéschi sarnìdi a mōd, par scultàr ad nascòst qvél ch'i dìś'n i cliènt, c'n in mèś anc di funsiunàri furastēr, e se par caś qualchidòṅ al gh'is da dir quèl cónt'r al Tèrs Reich al sarév giustisiâ in quàt'r e quàt'r òt.
Al tenènt dgl'SS Helmut Wallenberg (Helmut Berger), qvél ch'l à strulgâ incòsa, al fà acsè masàr Hans Reiter (Bekim Fehmiu), un tedésc ch'al s éra stufâ 'd cumbàtar p'r al regìm. Na ragàsa inamuràda 'd lò ch'la lavóra lè, la Margherita (Teresa Ann Savoy), 'd acòrd cun la Kitty, la cata la manéra 'd denunsiàr-al par tradimènt faghénd-'l acsè giustisiàr.


text:
Unverhofft muss sich Bauer Jürg zwei Wochen allein um Kinder und Hof kümmern. Seine Frau Fränzi erteilt ihm eine Lektion und überlässt ihm die Pflege für seinen Vater Karli. Jürg ist der Ansicht, dass Karli einfach ein bisschen abgegeben hat; das ist noch lange kein Grund, von Alzheimer zu reden. Eine berührende Geschichte über das Vergessen.
Barbara Kulcsar
Zodiac Pictures
Josy Meier
Eveline Stähelin
Max Gertsch
Martin Rapold
Peter Freiburghaus
Elia Brülhart
Dominique Devenport
Barbara Terpoorten
Sara Capretti
Nicolas Rosat
Rebecca Indermaur
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Seraina Friedli, la golia da la naziunala svizra da ballape, turna da l’Italia e Svizra. L'Engiadinaisa da 28 onns ha suttascrit in contract dad in onn tar l'FC Aarau.
L’ultima stad aveva Seraina Friedli midà tar in club da la Toscana, Florentina San Gimignano. Il zercladur è il club dentant sa retratg da la Serie A ed ha vendì sia licenza. Sinaquai ha Seraina Friedli survegnì pliras offertas da l'exteriur. Ella è però sa decidida per il club svizzer che gioga en la pli auta liga.
Ord l'archiv
Il pass en la Serie A, la pli auta liga da l'Italia: RTR aveva accumpagnà Seraina Friedli.


text:
Anouk Vergé-Dépré e Joana Heidrich han procurà a Tokio per la 13avla medaglia olimpica da la delegaziun svizra. Il duo dal beachvolleyball ha gudagnà la partida per bronz, cunter las Lettonas Tina Graudina/Anastasija Kravcenoka cun 21:19 e 21:15.
Curt suenter la partida ha Anouk Vergé-Dèprè anc gì fadia da propi realisar lur victoria: Per la Svizra èsi l'emprima medaglia olimpica dal beachvolleyball da las dunnas insumma. Campiunessas olimpicas dal beachvolleyball daventan las Americanas April Ross e Alix Klineman. En il final han ellas battì las Australianas.


text:
Tirol
Tirol 'l pö avègh i significaa chi de suta:
- una Regiun mittelüropeja, che la se slunga intra l'Austria ucidentala e 'l Nord de l'Italia. A nivel istoregh el Tirol l'è semper stáa suta ij Asbürgh, ma despö de la prima guera mundiala, cunt el Tratáa de San Germàn, a l'è stáa dividüü int düü toch:
- El Nordtirol e l'Osttirol (Incö: Bundesland Tirol) a l'Austria
- El Südtirol e 'l Welschtirol (Trentino) (Incö: Regiun Ütonuma Trentino-Südtirol) a l'Italia
- un stáa (Bundesland) de l'Austria, vardée la vus Bundesland Tirol
- un castel vesin a Meran, vardée la vus Castel Tirol
- un cumün in Südtirol, vardée la vus Tirolo (BZ)
- una fameja nobila, i Cunt de Tirol, vardée la vus Meinhardiner
- un magüt tudesch (16° secul), vardée la vus Hans Tirol
- un quartée del cumün tudesch d'Ebringen
- un sit in Brasil, vardée la vus Tirol (Brasilien)
- un sit in Rumania, vardée la vus Tirol (Rumänien)


text:
Boudry (distret)
El Distret de Boudry l'è giü dei sés distrècc del Canton Neuchâtel, en Svizzera. La popolasiù del distrèt l'è 'n magiurànsa de lèngua franséza e 'n totàl la mónta a 38 866 abitàncc (dato del Dicember 2010). El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Boudry.
Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Boudry l'è furmàt dei quìndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Francesc Macià
Francesc Macià i Llussà (* 21 da settember 1859 a Vilanova i la Geltrú; † 25 da december 1933 a Barcelona) è stà in militar e politicher catalan. L'onn 1931 ha el fundà la partida politica naziunalista catalana da la sanestra Esquerra Republicana de Catalunya. Suenter ch'el ha gudagnà las elecziuns dals 12 d'avrigl 1931, ha el proclamà dus dis pli tard la Republica catalana. Tranter il 1932 ed il 1933 è el plinavant stà president da la Generalitad de Catalugna, la regenza catalana.


text:
Suenter la sconfitta dad 1:3 encunter l’equipa da Panaduz è cler, che il CB Scuol vegn relegà a la fin da questa stagiun. L’equipa da l’Engiadina Bassa ha da far il pass aval en tschintgavla liga. Gia dapi il principi da la stagiun cumbatta la squadra cunter la relegaziun – questa giada senza success. Scuol dat la proxima stagiun en tschintgavla liga.
Mo trais paris en 17 partidas
Il CB Scuol ha gudagnà fin qua mo trais puncts or da tuttas partidas dal campiunadi en quarta liga. Quai è sa chapescha memia pauc. Uschia na'èsi betg pli pussaivel per Scuol da restar en quarta liga. Gia trais giadas durant las ultimas trais stagiuns è l’equipa sa salvada mo per il nair da l’ungla. A la fin da questa stagiun na tanschi betg pli. Scuol vegn relegà ed ha da prender cumià da la quarta liga.
RR Sportissimo 12:00


text:
Pilsner
Pilsner, Pilsener, Pilsen o abreviàt en Pils l'è 'n stil de bìra lager (cioè a bàsa fermentasiù) elaboràt en urìgin endèla cità de Plzeň (en tudèsch Pilsen) endèla part ucidentàla de la Repüblica Ceca.
L'è fabricàda co malt che vé la Moravia de tipo ciamàt apò a chèl "pilsen", àiva de dürèsa bàsa e sura de töt co fiùr de luertìs cultiàt de le bànde de la cità de Žatec (Saaz en tudèsch). La fermentasiù l'è fàda conden leàt che laùra a bàsa temperadüra (leàt a bàsa fermentasiù).
La bìra elaboràda segont el stil pilsen la g'ha 'n culùr ciar, en amàr médio-bas ma 'n profùmo bèl nèt de luertìs. El gràdo alcòlich l'è de sòlet entrà i 3 e i 5% en volüm.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
El procès de elaborasiù de tipo Pilsner l'è stat ideàt del màster birér todèsch Josef Groll e mitìt en òpera per la prìma ólta ai 5 de utùer del 1842 endèl Bürgerlichen Brauhaus (che öl dì presapóch "birerìa cumünala"), a Plzeň (en todèsch Pilsen), en Boémia.
Chèsto tìpo de bìra el deènta sübit giü dei preferìcc 'ntra la zét, tat che 'ndèl 1859, la Bürgerlichen Brauhaus la pènsa de depozità 'l nòm todèsch Pilsner (che öl dì "de Pilsen"), come màrchio de urìgin.
Chèsto procès nöf de elaborasiù de la bìra el permèt de fà 'na bìra bèla ciàra e trasparènta, quan che 'nvéce le conoscènse de chèl tép là le pirmitìa de fà bìre piötòst scüre de culùr e trübie per vìa del leàt che restàa 'n sospensiù 'ndèle butìglie o 'ndèle bócc.
La difarensa, in sghej, cuma se dis, intra la Pilsner e e ij olter Lager (ciuè ij olter bir de media densitaa, a bassa fermentassiun e "invegiaa" di düü ai ses mis in lögh bej fregg - ciuè cunt temperadür arent ai 0 grad), l'è che la Pilsner l'è fada cunt giota moltada in d'una manera dulsa, tipega de la Buhemia, che la ghe da un culur ciar e net e un saur bel s'cet, e cunt un nümer ben püssee volt de laurtìs che 'l ghe da un bouquet e un saur pütost agher.


text:
‹La muntogna dals 1000 privels› è in cudesch d’aventura che sa drizza ad uffants e giuvenils (a partir da 10 onns). Ma attenziun: tgi che vul sa tschentar patgific sin la pultruna e be guardar tiers dalunsch co ch’ils protagonists sa dostan, fa meglier da laschar la detta da questa lectura!
Il cudesch cumenza cun in’admoniziun che fa prest schelar il sang en las avainas: «Ti stos esser fitg precaut!! L’ascensiun d’ina muntogna da 6000 meters po esser fitg privlusa. Fa tes patratgs avant che ti ta decidas. I na dat nagina via enavos! Il territori, en il qual ti ta movas, è plain privels: burascas da naiv, lavinas, sfendaglias da glatschers e bler auter. Tia expediziun vegn ad esser difficila. Tia survivenza – e la pussaivladad da puspè vesair tia famiglia – vegn a depender da tes saun giudizi.»
E pelvaira: Tar ‹La muntogna dals 1000 privels› na sa tracti betg d’in cudesch ch’ins legia en ina giada da l’entschatta a la fin. El cuntegna numnadamain bleras differentas aventuras ed eveniments che pon capitar durant l’ascensiun dal Diupathan. Da temp en temp ha il lectur da tscherner tranter differentas pussaivladads. Suenter esser sa decidì per ina via, suonda el las indicaziuns per vesair, tge che capita. Forsa cuntinuescha il viadi vers il piz da la muntogna – e forsa ch’el dat en in precipizi, vegn giud via u frunta sin autras difficultads che dumondan suenter novas decisiuns. Qua in exempel:
«Baud il suentermezdi cuntanschas ti il glatscher cun sias sfessas perfidas. Per fortuna èn vegnidas messas stgalas d’aluminium sur las sfessas las pli privlusas, per ch’ils alpinists possian ballantschar suravi. Ma igl è anc adina ordvart spinus, stos ti constatar, cura che ti stas davant ina sfessa lada e spezialmain profunda. La radiaziun intensiva dal sulegl ha luentà liber in bun toc ils crutschs da glatsch, cun ils quals las fins da la stgala èn segiradas en il glatsch. Tgi sa, sche la stgala tegna ussa anc tes pais – u sch’ella sa distatga e ruschna en la sfessa ensemen cun tai?»
L’autur tudestg Fabian Lenk (* 1963) è schurnalist ed autur da romans criminals per creschids e per uffants. Enconuschent è el surtut per sias serias da cudeschs d’uffants, sco per exempel ‹Das Schülergericht›, ‹Tatort Geschichte›, ‹Die Zeitdetektive›, ‹Dino Terra›, ‹Die Schatzjäger› u ‹Heisse Spur›. Er ‹La muntogna dals 1000 privels› fa part d’ina seria. Quella sa cloma ‹1000 Gefahren› e cumpiglia en il fratemp radund 20 toms che mainan il lectur en il desert ed en l’univers, sin chastels ed en piramidas, sin bastiments da pirats ed en taunas da draguns. E mintga tom stat sut il motto «Ti decidas!» e fa uschia dal lectur in protagonist ch’è confruntà cun decisiuns en las qualas i po ir per vita e mort…


text:
«Il dumber da las spartas nua che nus lavurain ensemen, è memia pitschen», ha ditg Juncker. El renfatscha a las regenzas da dar memia savens la preferenza ad interess naziunals ed ha avertì d'uschia giugar en ils mauns dals populists.
Populissem na schlia betg ils problems - il cuntrari, populissem creescha problems.
Cun guardar sin las contractivas da sortida cun la Gronda Britannia ha Juncker suttastritgà che Londra na survegnia betg in martgà naziunal à la carte. Per la Gronda Britannia dettia l'access liber al spazi economic da l'UE mo lura sche la regenza britannica acceptia la libra circulaziun dals burgais da l'UE.
Ils 27 stadis restants da l’UE senza la Gronda Britannia s’inscuntran venderdi proxim per discutar co vinavant.
Juncker vul dar schlantsch a l’economia europeica ed ha perquai dublegià il program d’investiziuns sin uss 630 milliardas euros fin il 2020.
RR novitads 11:00


text:
Il giast d'ozendi giavischia purschidas e models da pretschs innovativs e flexibels, perquai introduceschia l'organisaziun Engiadina San Murezzan SA pretschs dinamics, uschia scriva l'organisaziun. Quai per la stagiun d'enviern 2018/2019.
Tgi che sa decida ad ura da cumprar il pass da skis paja in pretsch pli bass. Tenor las pendicularas cumenzan ils pretschs dinamics tar 45 francs per in pass dal di. Ils tickets pon ins retrair online – ir a la cassa n'è uschia betg pli necessari.
Mument da cumpra e la dumonda influenzeschan il pretsch
Tgi che cumpra ses ticket 15 dis u pli ditg avant ch'el va culs skis, survegn in rabat d'enfin 30% sin il pass. Plinavant ha er la dumonda suenter ils pass da skis in'influenza sin il pretsch. Pia sche blers vulan ir cun skis, èn ils pretschs pli auts – tar dis pli pauc dumandads èn ils pretschs pli bass. Quella flexibilitad da pretschs valia per pass dal di ed er per pass da plirs di. Ils pretschs per las cartas da l'onn restan però tuttina.
Il manader da fatschenta da las pendicularas Engiadina San Murezzan Markus Meili è persvas ch'ils pretschs dinamics sajan a favur da la clientella. La nova purschida vegnia da bun a tut quels che cumpran in bigliet ad ura. Plinavant quinta Meili ch'ils pretschs dinamics gidan da trair a niz meglier l'infrastructura durant l'entira stagiun.
RR actualitad 17:00


text:
Lüterswil-Gächliwil
Lüterswil-Gächliwil a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 3.09 km², e al se tröva a una altitüden de 582 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lüterswil-Gächliwil a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Balm bei Messen, Biezwil, Gossliwil, Hessigkofen, Mühledorf, Oberramsern, Oberwil bei Büren (BE).
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gächliwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
«Inno» stat per innovaziun e «Qube» per cubus. Innovaziun en in bajetg è pia il concept. Quel duai porscher in dachasa per start-ups, ma era per l'industria, il commerzi, la branscha da servetschs ed il turissem.
Il bajetg duai dentant be esser la culissa, declera Franco Quinter, president dal cussegl d'administraziun da la InnoQube Swiss SA. «En il nov center vegn lavurà, perscrutà e vivì», è el persvadì. I stoppia dar ina collavuraziun tranter start-ups ed autras interpresas gia existentas. Uschia possian start-ups surviver ed emprender en quest ambient.
Michael Hartweg ed Alex Fries sco partenaris
En il cussegl d'administraziun sesan era Andreas Zindel, possessur da la Zindel United ed Ivo Frei da la Skipp Communications SA. Involvads èn era Michael Hartweg, president dal cussegl d'administraziun da la Biathlon Arena a Lantsch ed Alex Fries, che viva en il Silicon Valley ed investescha sco venture capitalist en start-ups.
Tge interpresas che duain concret bardigliar en il center n'è anc betg cler. Entschaiver cun la construcziun vulan ils iniziants proxima stad ed esser a fin l'atun 2019.
RR actualitad 17:00
Venture Capitalist
In venture capitalist è in che sa participescha ad interpresas cun grond potenzial da ristga.


text:
Ils dus grischuns, Janis Baumann dad Igis è vegnì 28avel (+4:45 minutas) e Janis Spescha da Cuira ha terminà sia emprima cursa da la cuppa mundiala sin plazza 47 (+7:05 minutas).
En la cursa da las dunnas U23 èn duas Svizras vegnidas en las top 10. Noelle Buri è daventada 6avla e Ronja Blöchlinger 8avla. Gudagnà a la favurita Mona Mitterwallner. L'Austriaca era er gia vegnida avant in'emna a Val di Sole campiunessa mundiala en tar las dunnas U23. A Lai ha ella triumfà avant Caroline Bohe dal Danemarc e l'Americana Savilia Blunk.


text:
Il vischinadi da Suraua cumpeglia ils uclauns da Camuns (Masauns / Sutscheins / Camuns / Runs), Peiden (Peiden Vitg / Peiden Bogn / Suadetsch), Surcasti, Tersnaus ed Uors. Igl onn 1880 dumbravan las tschun vischnauncas total 556 habitonts. Oz habiteschan rodund 250 persunas a Suraua.
Ecclesiasticamein appartenevan Camuns, Surcasti, Tersnaus ed Uors alla pleiv da Sogn Vintschegn a Pleif / Vella. Igl onn 1528 ein ins sedistaccai da Vella e fundau in’atgna cuminonza, la pleiv da Sogn Luregn. Igl onn 1669 ha Tersnaus fundau in’atgna pleiv ensemen cun Sogn Martin, 22 onns pli tard ein era ils da Camuns sedistaccai da Sogn Luregn. Igl 1. da schaner 2012 ein las treis pleivs puspei s’unidas ad ina suletta pleiv, numnadamein la pleiv da Suraua. Cun l`entschatta digl onn 2018 ei la «Pleiv catolica-romana da Lumnezia» en vigur. Las anteriuras pleivs da Cumbel/Peiden, Lumbrein, Suraua e Vrin han decidiu da seunir ad ina pleiv.
Malgrad che las singulas vischnauncas funcziunavan aunc dètg pulit vesev’ins per igl avegnir in grond problem d’anflar ils ufficials necessaris. Ferton che las vischnauncas da Camuns, Tersnaus ed Uors-Peiden possedevan gia ina canzlia communala cun mintgamai in pensum da lavur parzial, deva ei a Surcasti negin canzlist. Las quater vischnauncas da Suraua han adina giu in contact fetg stretg e cooperau gia da vegl enneu. Naven dil 1960 entochen il 1964 ei igl aquaduct da Seglias vegnius realisaus, al qual tuttas quater vischnauncas fuvan participadas. Igl onn 1968 han ins astgau inaugurar la casa da scola centrala ad Uors. Entochen igl onn 2009 ha quei edifeci dau suttetg als affons da Suraua. Dapi igl atun 2009 vegnan ils affons da Suraua instrui a Cuschnaus e Vella ed igl 1. da schaner 2013 ha Suraua fusiunau cun ils ulteriurs vischinadis tier la vischnaunca Lumnezia.
Sin palancau cultural han las quater vischnauncas adina collaborau. Ina menziun speciala mereta la fundaziun dil Chor mischedau Suraua, fundaus dalla giuventetgna igl onn 1974. Entgins onns pli tard, numnadamein igl onn 1978, ei la Societad da musica Suraua vegnida fundada Il 2018 ei igl Archiv cultural Lumnezia vegnius aviarts ell'anteriura casa da scola ad Uors.
Uniuns sportivas dat ei neginas a Suraua. Commembers entran ellas unius a Vella ni a Glion. Da Suraua derivan denton entgins enconuschents e renomai ciclists sco Mathias Arpagaus, Ignaz Arpagaus, Ernst Schurter, Nino Schurter e Vital Albin.
La historia da Camuns ei identica cun quella dall’entira vallada. Il vitg fageva part dalla pleiv Sogn Vintschegn/Vella ed ei ditg staus en possess dils signurs da Belmont che havevan lur residenza a Flem. 1371, suenter la mort dil davos signur da Belmont, han ils conts da Sax-Mesauc priu en possess il territori.
All’entschatta dil 16avel tschentaner renunzia Camuns alla pleiv Sogn Vintschegn. Pér egl onn 1691 denton reussescha ei als da Camuns da constituir in’atgna pleiv. Ina grond’ influenza sin la historia confessiunala ha la missiun da caputschins retica „de propaganda fide“ giu. El num dalla cunterreformaziun eran ils missiunaris stai activs egl entir Grischun. Lur pensum fuva ei da batter encunter ideas reformatoricas che havevan gia contonschiu numerusas regiuns alpinas. Ch’ils missiunaris ein da gliez temps gest vegni a Camuns sco era a Cumbel ei buca stau casualitad: Ils vitgs vischinonts Luven e Duin eran gia vegni reformai. Ils caputschins ein stai a Camuns entochen 1921, pér 1934 han spirituals seculars saviu s’occupar dalla baslgia parochiala dedicada a Sogn Antoni avat e Sogn Gion evangelist. La baselgia ei dil reminent datada digl onn 1597. Da quella construciun ein denton mo il chor aunc semantenius. 1696 ei ina nova baselgia vegnida baghegiada.
La vischnaunca politica da Camuns secumponeva avon la fusiun cun Tersnaus, Uors-Peiden e Surcasti ord las fracziuns Masauns, Sutscheins, Camuns e Runs. La fracziun da Runs, en vegls documents era „Rungs“, s’udeva ensemen cun Crestas e Caglia entochen 1903 ad Uors.
Dalla Pala da Tgiern vegn mintg’onn la primavera ina lavina giu encunter il vitg da Camuns. In eveniment tragic ha giu liug igl emprem da mars 1730. La lavina ha satrau ina mumma cun siu affon, ina casa ed in clavau. Tenor la detga hagien ils indigens erigiu ina caplutta cun la crappa dalla casa destruida.
Il „Crap la Gneida“, ina scalutta che sesanfla el sid da Surcati, dat perdetga dalla liunga existenza dil vitg. Il crap datescha dil temps precristian. Cun ina lunghezia da siat meters ed in’altezia da quater meters s’auda il „Crap la Gneida“ tier las pli interessantas scaluttas dil Grischun. La detga raquenta ch’il giavel hagi vuliu fierer quei crap sin la caplutta Sontga Catrina sut Tersnaus. Il crapun seigi denton setschentaus sut Surcasti cunquei ch’ina dunna hagi impediu il giavel enten sgarflar ina crusch el crap. Quella ed autras detgas oriundas da Surcasti e contuorn ha Anton Derungs rimnau ed ediu 1938 el cudischet „Entuorn las ruinas de Surcasti“.
Ulteriura perdetga d’ina liunga historia da populaziun dattan divers utensils ord il temps da bronz ch’ins ha cattau a Surcasti. Quels relicts sesanflan oz el museum retic a Cuera. Era a Crestaulta sper Surin han ins anflau perdetgas ord il temps da bronz. Bien pusseivel che la culegna da Crestaulta steva en relaziun cun quella dils anteriurs avdonts entuorn Surcasti.
La historia da Surcasti duront il temps medieval giuven ei per gronda part nunenconuschenta. Dils Carolings san ins denton che la Lumnezia era ina val fetg fritgeivla che purtava ton tscheins sco la Tumliasca ed il ministeri „in Planis“. Pli tard el temps medieval possedeva igl uestg da Cuera grondas parts dalla Lumnezia. L’ugadia da quei possess havevan ils baruns da Belmont, suenter lur mort ils conts da Sax-Mesauc.
Vegls documents en scret dat ei cunzun en connex cun la tuor dalla baselgia da Sogn Luregn. La tuor ord il 12avel tschentaner era il 1253 en possess dils signurs d’Überkastel. Da quella signaria ha Surcasti survegniu siu num. La schlatteina svanescha denton gia all’entschatta dil 15avel tschentaner, Hartwig von Überkastel ei staus il davos descendent. La tuor dil casti ei silsuenter vegnida duvrada sco tuor baselgia. Menziuns dalla baselgia da Sogn Luregn dateschan dils onns 1345, 1515 e surtut dil 1520. Quei onn ei la baselgia vegnida consecrada. Il baghetg havevan ins da gliez temps construiu en stil gotic. Ils elements barocs ch’ein aunc oz presents van anavos sin la restauraziun da 1774. Duront quella lavur han anflau ina preziusa statua da lenn da Nossadunna che sesanfla oz el museum dalla claustra da Mustér.
1362 vegn il num Tersnaus menziunaus per l’emprema ga en scartiras, quei en connex cun ina conclusiun da pasch denter Werdenberg-Sargans e Stussavgia cun Valrein. 1368 ha in „Florian von Terzenaus“ survegniu in bein per possess feudal. Ils signurs da Tersnaus possedevan era beins sil territori da Sogn Martin ed a Valendau. Concernent la dertgir’aulta formava Tersnaus in vischinadi cun Uors e Duvin.
Ensemen cun Surcasti e Camuns renunzia Tersnaus 1528 alla pleiv S. Vintschegn/Vella. Els onns 1528 entochen 1669 constitueschan quels treis vitgs ina pleiv communabla. Naven da 1669 ha Tersnaus in’atgna pleiv ensemen cun Sogn Martin. La baselgia parochiala Sogn Balun e Sontga Madleina vegn dil reminent gia menziunada egl onn 1345.
Duront il temps medieval han ils Gualsers da Val Sogn Pieder entschiet a migrar en regiuns climaticamein pli favoreivlas. A Tersnaus ein gia baul numerusas persunas da lieunga tudestga secasadas. Per evitar ina surimmigraziun han ils da Tersnaus egl onn 1457 scumandau alla glieud tudestga d’acquistar ulteriurs beins ella regiun, il cont da Sax-Mesauc ha schizun scumandau la lètg denter indigens e jasters. Al temps dall’immigraziun dils Gualsers regorda, ultra da diversas schlatteinas d’origin tudestg, il zenn Sogn Theodol ord igl onn 1395. Sogn Theodul ei il patrun dils Gualsers, il zenn a Tersnaus ei probablamein il pli vegl zenn en Svizra ch’ei dedicaus a sogn Theodul. Il bien contact dils da Tersnaus culs vischins tudestgs entadem la Val ei denton buca ruts giu. Entochen 1878 formavan Tersnaus e Sogn Martin schizun ina vischnaunca politica.
In dils trests dis en la historia da Tersnaus ei stau ils 18 da fenadur 1900. In grond barschament caschunaus d’affons termaglionts ha destruiu igl entir vitg. Sulettamein la „Casa Alva“, la baselgia ed ina stalla han ins da gliez temps saviu salvar dallas flommas. In comite d’agid ha segirau la reconstrucziun da Tersnaus. Il niev vitg han ins construiu tenor il model d’ina tabla da schah. Aunc oz san ins oberservar quella structura.
Il barschament da Tersnaus ha giu per consequenza ch’ins ha construiu in access carrabel alla via da Val. El decuors dil 20avel tschentaner ein ulteriuras aquisiziuns dil temps modern vegnidas el vitg: 1918 ei l’emprema colligaziun telefonica vegnida installada a Tersnaus. Entuorn 1940 ei il provediment d’aua vegnius segiraus, vegn onns pli tard ei la canalisaziun vegnida realisada.
Emprems fastitgs d’Uors anflan ins 1290-1298. Il num „Furth“ cumpara da gliez temps en in register ecclesiastic dalla diocesa da Cuera. Ins smina che „Furth“ derivi dil plaid latin bifurcus, per romontsch bifurcaziun. La situaziun geografica dil vitg cumprova ina tala interpretaziun dil num.Perdetga dil temps vargau dat la caplutta da Sogn Carli Borromeo. Ei exista in’inscripziun da 1616. Probablamein sereferescha quella cefra denton mo sin in niev chor ed ei existeva gia avon ina caplutta dedicada ad in auter patrun.
Cun la fin dil temps feudal e las premuras per ina democratisaziun ei buca mo la Ligia Grischa naschida, mobein era ils vischinadis. Entochen 1854 formavan Uors, Tersnaus e Duvin ina cooperaziun politica ed economica.
Informaziuns concretas concernent il vitg dat ei puspei naven dall’entschatta dil 20avel tschentaner. Entras ina conclusiun dil Cussegl grond digl onn 1903 ein ils uclauns da Runs, Crestas e Caglias vegni integrai ella vischnaunca da Camuns. Malgrad quella sminuaziun ha la vischnaunca d’Uors saviu augmentar sia muntada. Entras la construcziun dalla via da Val ei il vitg daventaus il punct central pertuccond il traffic ella Lumnezia sut. Avon la construcziun da quella via stuevan ins ir sur Peiden e Valgronda per arrivar a Glion, tenor igl urari d’unviern digl onn 1889 cuzzava il viada da Glion ad Uors culla carrotscha rodund duas uras.
1963 ha Uors fusiunau cun Peiden. Il vitg da Peiden ei oravontut vegnius enconuschents entras il Bogn da Peiden e sias fontaunas curativas. Las empremas scartiras che documenteschan la historia dil Bogn da Peiden dateschan dil 16avel tschentaner. 1518 eran las fontaunas en possess da Peiden e Camuns. Las duas vischnauncas han all’entschatta dil 16avel tschentaner vendiu ils indrezs per far bogn ad in Caspar de Cabalzar. Gia 1563 denton han ils habitonts da Camuns pretendiu il dretg d’astgar far bogn el Bogn da Peiden.
Entras las fontaunas dil Bogn da Peiden ei il turissem vegnius en Lumnezia sut. 1852 ha Dr. Johann Arpagaus baghegiau ina casa da cura sper las fontaunas. Suenter 1862 eran oravontut curas da beiber in grond success. 1868 ha in’inundaziun devastau grondas parts dils indrezs da far bogn. Luzi e Barclamiu Arpagaus han 1891 remplazzau quels indrezs entras in hotel pli grond. Grazia alla via da Val ha il menaschi saviu guder gronds success. Suenter 1950 ha igl interess dalla glieud per bogns curativs e curas da beiber schau suenter pli e pli fetg. Buca mo ils turists han viult il dies a Peiden, mobein era ils indigens. Las auas grondas dils onns 30 han caschunau moviments da tiara, e sin fundament da quei han ins relaschau in scamond da baghegiar.


text:
Las ultimas duas stagiuns ha Partenz Signuradi adina pers en ils playoffs encunter Dürnten. Quest onn ha l’equipa fatg meglier: Il HC Partenz Signuradi ha gudagnà l’emprima partida dals mezfinals dals playoffs cunter ils Dürnten Vikings. Quai ordaifer cun 1:0.
Partenz Signuradi ha survegnì revantscha
Per la meglra equipa grischuna da la segunda liga ha cumenzà la gievgia saira la seria dals mezfinals dals playoffs. Sco gia las ultimas duas stagiuns en il final s’inscuntra Partenz Signuradi cun l'equipa da Dürnten. Las ultimas duas giadas ha Partenz pers il final encunter Dürnten.
Durant la qualificaziun n’era Partenz Signuradi betg pli uschè dominant sco ils davos onns. Partenz Signuradi ha gì da cumbatter pli ferm per puncts e per victorias. Exact quai pudess uss esser bun per Partenz en ils playoffs. Partenz n’è betg pli il favurit e forza nizzegia quai.
RR actualitad 17:00


text:
Signoria
La signoria, anca scioria, a l'è stada 'na forma de governo spantegada in l'Età de Mezz in di città de la Lombardia storega e in d'ona quaj città confinanta del center, semper part del Sacher Roman Imperi o del Stat Pontifizzi
Hinn nassuu de 'n evoluzion del poder personal in di liber comun che, cont el temp, el s'è concentraa in di famili pussee important, 'me i Viscont e i Da La Torr a Milan, i Bonacolsi a Mantoa, i Estensi a Ferrara, i Bentivoglio a Bologna, i De La Scala a Verona e i Malatesta a Rimini.
Despess i signorij s'hinn evoluu in alter formi de nobiltà recognosuu de l'Imperi, per esempi la Signoria de Milan l'è deventada, poeu on Ducaa: a segonda de la font storega pòden vess classificaa o no 'me signorij.


text:
La regenza ha concludì che la punt veglia sur il Rain anteriur (punt da Versell) tranter Danis e Tavanasa vegn excludida per ils 30 da settember 2016 da la rait da vias chantunalas e cedida a la fundaziun NOSSA PUNT sco proprietad e per il mantegniment. La fundaziun è vegnida fundada per pudair mantegnair vinavant questa punt ch'è tenor la fundaziun impurtanta per la vita ed il purtret dal vitg.
Als custs per sanar la punt da Versell vegn pajada ina contribuziun chantunala pauschala unica da 300 000 francs. Quest import correspunda als custs che fissan resultads, sche la punt fiss vegnida demolida. Plinavant vegn garantì in import da 318 500 francs per mesiras da la tgira da monuments.
Part da la via daventa via communala
Ultra da quai vegn il traject da la via da Breil tranter la punt nova sur il Rain anteriur a Danis e la punt da Versell excludì per l'emprim da fanadur 2017 da la rait da vias chantunalas e cedì a la vischnanca da Breil sco proprietad e per il mantegniment.
RR novitads 09:00


text:
L’onn 2020 è stà difficil er per il casino a San Murezzan. Suenter che la stagiun è vegnida interrutta il mars passà n’han las portas dal casino a San Murezzan Bagn betg pudì vegnir avertas per la stagiun d’enviern 2020/21 pervia la situaziun da corona. Il casino è numnadamain serrà dapi ils 4 da december. Tenor la directura dal casino, Carmen Haselwanter han ins constatà l’onn 2020 in minus da 45% en congual cun l’onn avant.
Novas localitads en la vischnanca da San Murezzan
Tenor Carmen Haselwanter spera l’interpresa uss sin in’indemnisaziun da la Confederaziun. La situaziun da corona na blochescha però tuttina betg ils plans da la Casino San Murezzan SA da far midada dal lieu actual a San Murezzan Bagn amez la vischnanca da San Murezzan. Er sche las novas localitads vegnan ad esser pli pitschnas che las actualas, è Carmen Haselwanter persvasa da pudair attrair dapli giasts. Quai grazia al lieu ideal en il center da San Murezzan.
L’inauguraziun dal nov casino a San Murezzan è planisada per il prim da mars.