text: 1Rü yexguma ga Ngechuchu, rü yema 12 ga norü ngúexü̃güca̱x naca. Rü nüxna naxãga rü nanaporaexẽẽ na ínawoxü̃ãxü̃ca̱x ga ṉg̱oxogü rü nameẽxẽẽãxü̃ca̱x ga duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃ ga woo nañuxraü̃xü̃ ga ḏaawe nüxü̃́ yexmaxü̃. 2Rü ñaã nixĩ ga naẽ́gagü ga yema 12 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü ga imugüxü̃. Rü natanüwa rü Chimáũ ga Pedrugu ãẽ́gacü nixĩ ga naẽru ixĩxü̃. Rü to nixĩ ga Pedrueneẽ ga Aü̃dré. Rü to nixĩ ga Chaü̃tiágu rü to nixĩ ga Chaü̃tiágueneẽ ga Cuáü̃. Rü yema taxre rü Zebedéu nanegü nixĩgü. 3Rü togü nixĩ ga Piripi, rü Baturumé, rü Tumachi, rü Mateu ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽruarü yauxwa puracüchirécü. Rü togü nixĩ ga Chaü̃tiágu ga Arupéu nane, rü Tadéu. 4Rü to nixĩ ga Chimáũ ga iporaãẽcüücü. Rü to nixĩ ga Yuda ga Icariúte ga yixcama bexma cúãcü Ngechuchuxü̃ íxuaxü̃xü̃. 5Rü Ngechuchu nayamugü ga yema 12 ga norü ngúexü̃gü. Rü nüxna naxãga, rü ñanagürü: —¡Tãũtáma natanüwa pexĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃! ¡Rü tãũtáma Chamáriacü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güarü ĩãnegüwa pexĩ! 6—Natürü chanaxwa̱xe i ngẽma Yudíugü i carnerugürüü̃ iyarütauxexü̃tanüwa pexĩ. 7—¡Rü ngẽ́ma natanüwa nüxü̃ peyarüxu na marü yangaicaxü̃ ya Tupana na norü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃! 8—¡Rü penameẽxẽẽ̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i iḏaaweexü̃! ¡Rü wena penamaxẽxẽẽ̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i marü yuexü̃! ¡Rü penameẽxẽẽ̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i chaxünemaã iḏaaweexü̃! Rü ngẽma duü̃xü̃gü i ṉg̱oxogü nawa ngẽxmagüxü̃ ¡rü nüxü̃́ ípenawoxü̱̃x! Rü tama name i penaxãtanü ega texéxü̃ perümexẽẽxgu, erü pema rü pexü̃́ nangetanümare i ngẽma pora. 9—¡Rü tãũtáma ípingearü dĩẽruã̱xgü na perü ṯacüca̱x petaxegüxü̃ca̱x rü bai i perü choca i perü namawaü̃! ¡Rü wüxitama i pexchiru ípinge, rü bai i perü chapatu, rü bai ya perü caxü̃chigüxü̃ ya naĩxmena̱xã ípinge! Rü pemaã nüxü̃ chixu rü wüxi i puracütanüxü̃ rü name nixĩ i ngẽma duü̃xü̃ i nüxü̃́ napuracǘü̃xü̃tawa nachibü. 11—Rü ngẽxguma wüxi ya ĩãnewa rü e̱xna wüxi ya ĩãnexãcüwa pengugügu i pemax, ¡rü naxca̱x peda̱u̱x i wüxi i duü̃xü̃ i mecümaxü̃! ¡Rü ngẽmaxü̃tagu perücho ñu̱xmatáta ipexĩãchi i ngẽma ĩãnewa! 12—Rü ngẽxguma yima ĩpatagu pechocugu, rü meã tá nüxü̃ perümoxẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃ rü: “¡Tupana pexü̃ rüngü̃xẽẽ̱x!” ñaperügügü tá nüxü̃. 13—Rü ngẽxguma ngẽma duü̃xü̃gü rü meã pexü̃ nayau̱xgu rü Tupana tá nüxü̃ narüngü̃xẽẽ. Natürü ngẽxguma tama meã pexü̃ nayau̱xgu i napatawa rü ñaperügügü tá nüxü̃: “Marü name i toxnamana taxĩ”, ñaperügügü tá. 14—Rü ngẽxguma wüxi ya ĩwa rü e̱xna wüxi ya ĩãnewa duü̃xü̃gü tama meã pexü̃ yauxgügu rü tama nüxü̃ naxĩnüẽchaü̃gu i perü ore, ¡rü ípechoxü̃! Rü ngẽxguma ípechoü̃xgu, ¡rü meã pegü ipepagücutü i perü üxaxü̃cutü, na ngẽmawa nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na chixexü̃ na naxügüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü! 15—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma ngunexü̃ i nagu nagúxü̃ i naãne, rü Chodomacü̱̃ã̱x rü Gomoracü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güarü yexera Tupana tá nanapoxcue i ngẽma duü̃xü̃gü i tama meã pexü̃ yauxgüxü̃. 16—Dücax, ãũcümaxü̃wa pexü̃ chamugü, ngẽxgumarüü̃ i carnerugüxü̃ aigütanüwa imugüxü̃rüü̃. ¡Rü ngẽmaca̱x penaxwa̱xe i ãxtapegürüü̃ pexuãẽgü, natürü muxtucugürüü̃ taxuü̃ma i chixexü̃ pexügü! 17—¡Rü pegüna pedaugü! Erü duü̃xü̃gü rü tá pexü̃ ínayauxü̃, rü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa tá pexü̃ nagagü na pexü̃ napoxcuexü̃ca̱x. Rü ngutaque̱xepataü̃gügu tá pexü̃ nic̱uaixgü. 18—Rü chaugagu tá ãẽ̱xgacügü ya tacügüpe̱xewa pexü̃ nagagü. Rü ngẽmaãcü tá chauchigagu pidexagü nape̱xewa i ngẽma ãẽ̱xgacügü rü nape̱xewa i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃. 19—Natürü ngẽxguma ãẽ̱xgacügüpe̱xewa pexü̃ nagagügu na pexü̃ napoxcuexü̃ca̱x, ¡rü taxuca̱xtáma pexoegaãẽgü na ṯacümaã tá penangãxü̃xü̃ rü e̱xna ṯacüxü̃ tá namaã na pixuxü̃! Erü ngẽxguma nawa nanguxgu na pidexagüxü̃, rü Tupanaãẽ tá pexü̃ nangu̱xẽẽ na ṯacüxü̃ tá namaã pixuxü̃. 20—Rü tãũtáma pema nixĩ i pidexagüxü̃, natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ tá nixĩ i pewa idexaxü̃. 21—Rü nügüeneẽgüwa rü tá nügü ínaxuaxü̃gü na ãẽ̱xgacügü yama̱xgüxü̃ca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nanatügü rü naxãcügüxü̃ ínaxuaxü̃gü, rü naxãcügü rü nanatügüxü̃ tá ínaxuaxü̃gü na ãẽ̱xgacügü tüxü̃ ima̱xgüxü̃ca̱x. 22—Rü chaugagu tá guxü̃ i duü̃xü̃gü pexchi naxaie. Natürü yíxema aixcüma yaxõõmáxẽ i chorü ore rü tama choxü̃ ítáxe, rü yíxema tá tixĩ ya nayaxúxe i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃. 23—Rü ngẽxguma wüxi ya ĩãnewa rü duü̃xü̃gü pexü̃ daixchaü̃gu, rü name nixĩ i pibuxmü ya yima ĩãnewa, rü náĩ ya ĩãnewa pexĩ. Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü tãũtáma guxü̃ne ya Yudíugüarü ĩãnewa pengugü naxü̃pa na chataeguxü̃ i chomax. 24—Rü taxuü̃ma i wüxi i ngúexü̃ rü norü ngúexẽẽruü̃xü̃ narüyexera. Rü taxuü̃ma i wüxi i coriarü duü̃xü̃ rü norü corixü̃ narüyexera. 25—Rü ngẽma norü ngúexẽẽruü̃xü̃ üpetüxü̃rüü̃ tátama nüxü̃ naxüpetü i ngẽma norü ngúexü̃. Rü ngẽma norü corixü̃ üpetüxü̃rüü̃ tátama nüxü̃ naxüpetü i ngẽma norü duü̃xü̃. Rü ngẽxguma duü̃xü̃gü rü ṉg̱oxo i Bechebú choxü̃ nawogüegu, ¿rü ñuxãcü tá pexü̃ naxu i pemax? 26—Rü ngẽmaca̱x ¡tãxṹ i nüxü̃ pemuü̃ẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü! Erü guxü̃ma i ngẽma cúãcü üxü̃ rü tá nango̱xoma. Rü guxü̃ma i ngẽma ñu̱xma duü̃xü̃güca̱x ẽxü̃guxü̃, rü yixcüra rü tá nüxü̃ nacua̱xgüama. 27—Rü guxü̃ma i ngẽma pemaãxĩcatama nüxü̃ chixuxü̃, ¡rü meã duü̃xü̃güca̱x penango̱xẽẽ̱x! Rü guxü̃ma i ngẽma bexma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, ¡rü tagaãcü guxü̃ i duü̃xü̃gümaã nüxü̃ pixu! 28—¡Rü tãxṹ i nüxü̃ pemuü̃ẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i pexü̃ daixchaü̃xü̃! Erü taxünexü̃xĩcatama nima̱xgü. ¡Natürü name nixĩ i nüxü̃ pemuü̃ẽ ya yima Tupana! Erü nüma nüxü̃́ nangẽxma i pora na yamáãxü̃ca̱x i pexene rü na napoxcuãxü̃ca̱x i peãẽ rü ta i ngẽ́ma ngextá ṉg̱oxogüxü̃ ínapoxcuxü̃wa. 29—¿Tama e̱xna wüxitachinü i dĩẽrugu namaã petaxe i taxre i werixacügü? Natürü bai i wüxi i ngẽma werixacü rü ñaxtüanegu nangu, ega tama nanaxwa̱xegu ya Penatü ya Tupana. 30—Rü woo i peyae rü Tupana rü wüxichigü rü nayaxugü, rü nüxü̃ nacua̱x na ñuxre ngẽxmaxü̃. 31—Rü ngẽmaca̱x ¡tãxṹ i pemuü̃ẽxü̃! Erü pema rü muxü̃ma i werixacügüarü yexeraxüchi pexü̃ nangechaü̃ ya Tupana. 32—Rü guxãma ya texé i ñoma i naãnewa i duü̃xü̃güpe̱xewa tügü ixuxe na chorü duü̃xü̃ tiĩxü̃, rü choma rü tá ta Chaunatü ya daxũgucüpe̱xewa tüxü̃ chixu na chorü duü̃xü̃ tiĩxü̃ i tümax. 33—Natürü texé ya ñoma i naãnewa i duü̃xü̃güpe̱xewa tügü ixuxe na tama chorü duü̃xü̃ tiĩxü̃, rü choma rü tá ta Chaunatü ya daxũgucüpe̱xewa tüxü̃ chixu na tama chorü duü̃xü̃ tiĩxü̃ i tümax. 34—Rü tama name i nagu perüxĩnüẽ na núma chaxũxü̃ na guxü̃ i duü̃xü̃gü rü wüxigu naxĩnüẽxü̃ca̱x. Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü núma chaxũ na chaugagu yatoyexü̃ca̱x i duü̃xü̃gü. 35—Rü nuã chaxũ na wüxi ya yatü rü tama nanatümaã wüxigu naxĩnüxü̃ca̱x, rü wüxi i paxü̃ rü tama naẽmaã wüxigu naxĩnüxü̃ca̱x, rü wüxi i naneã̱x rü tama ngĩ̱xẽmaã na wüxigu naxĩnüxü̃ca̱x. 36—Rü ngẽmaãcü wüxi ya ĩwa, rü nügütanüxü̃maã tátama naxuwanüã̱xgü. 37—Rü yíxema texé ya choxü̃ na tangechaü̃xü̃ãrü yexera tümanatüxü̃ rü e̱xna tümaẽxü̃ ngechaü̃xẽ, rü taxucürüwama chorü duü̃xü̃ tixĩ. Rü yíxema texé ya choxü̃ na tangechaü̃xü̃ãrü yexera tümanexü̃ rü e̱xna tümaxãcüxü̃ ngechaü̃xẽ, rü taxucürüwama chorü duü̃xü̃ tixĩ. 38—Rü yíxema tama yaxna namaã ĩnüxẽ i ngẽma guxchaxü̃gü i chaugagu tümaca̱x ínguxü̃ rü ngẽmaãcü chowe rüxũxẽ, rü taxucürüwama chorü duü̃xü̃ tixĩ. 39—Rü texé ya tügü maxẽẽchaü̃xẽ rü tá itayarütaxu. Natürü texé ya chauxca̱x yuxe rü tá tanayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃. 40—Rü texé ya pexü̃ yaxúxe rü choxü̃ nixĩ i tayaxuxü̃. Rü texé ya choxü̃ yaxúxe rü yima núma choxü̃ mucü ya Chaunatüxü̃ nixĩ i tayaxuxü̃. 41—Rü texé ya wüxi i orearü uruü̃ i Tupana ngẽ́ma muxü̃xü̃ yaxúxe, rü ngẽmatama ãmare i wüxi i orearü uruü̃ yaxuxü̃raü̃xü̃ tátama tayaxu. Rü texé ya wüxi i yatü i mecümaxü̃xü̃ yaxúxe erü namecüma, rü ngẽmatama ãmare i wüxi i yatü i mecümaxü̃ yaxuxü̃raü̃xü̃ tátama tayaxu. 42—Rü texé ya wüxi i pochiyuãcu i dexá i ga̱u̱xchiüxü̃ nüxna ãxẽ i ngẽxü̃rüüxü̃ i chorü buxü̃gü i chowe rüxĩxü̃, rü aixcümaxü̃chi tá tanayaxu i tümaãrü ãmare —ñanagürü ga Ngechuchu.


c: text/html

text:
Panòcia
En botànica, la panòcia o racémo cumpunìt l'è 'na 'nfiurescènsa cumpunìda, furmàda de 'n as principàl del quàl se destàca dei ram compàgn che 'ndèla gràta ma che 'nvéce de ìga 'nsìma dei fiùr sèmpe i g'ha amò 'n ótra gràta. En sostànsa l'è 'na gràta de gràte.
Panòcia del furmintù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co la paròla panòcia (ciamàda piö de spès col nòm de canù del furmintù e in Insübregh col nòm de Lö(v)a) se ciàma 'ndèla lèngua parlàda de töcc i dé pò a la 'nfiurescènsa fèmina del furmintù che però 'n realtà tecnicamènt l'è 'na spìga, perchè le cariòsidi (spighète) i è sèsii (le g'ha mìa 'l pedezèl)[1]. La 'nfiurescènsa mas•cc del furmintù 'nvéce, cioè la part ciamàda "ciöf", l'è tecnicamènt pròpe 'na panòcia, perchè le spighète i è pedunculàde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
F.C. Inter
L'Internazional (o semplicement, Inter, scorciada) l'è ona squadra del ballon de Milan. L'è nassuda in del 1908, e la gh'ha la divisa nera e azzurra, e el sò simbol l'è el bisson. L'hann ciamada Ambrosiana in di temp del fascismo. In del sò palmares g'ann 18 scudett, 3 Copp di Campion, 2 Copp Intercontinentaj, 1 Copa del Mond par Club, 7 Copp Italia, 5 Supercopp de Lega; l'Inter l'è l'unica formazion italiana che l'ha semper giugaa in serie A.
El sò stadi l'è 'l Meazza che gh'ha 82.995 pòst a sedè. El sò prim scudett l'ha vingiuu in del campionaa del 1909-1910 e l'ultim, che l'è 'l 18esim, in del 2010.
Cuntegnüü
La triplèta del 2009 - 2010
Ol 2009 - 2010 l'è stai l'an di récord per L'Inter che l'è riàda a fà la triplèta, cioè èns ol Campiunàt, la Copa Italia e la Còpa di Campiù, töt in del istès an.
Còpa Itàlia 2009 - 2010
Ol 5 de Mas del 2010 - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
Campiunàt 2009 - 2010
Ol 16 de Mas l'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. L'è l' sò campiunàt nömer 18.
Còpa di Campiù 2009 - 2010
Ol 22 de Mas l'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito. L'è la tèrsa Còpa di Campiù de la sò stòria.
2010 - 2011
Dòpo che 'l Josè Murinho l'è 'ndàcc al Real Madrid, l'Inter l'à ciamàt al sò pòst ol Rafa Benitez e 'n de l'éstàt l'à endìt ol Mario Balotelli al Manchester City.
Süper Còpa Italiana
Ol 21 de Aóst l'à enzìt, a San Siro, la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma per 3 a 1.
Süper Còpa Eüropéa
Ol 27 de Aóst l'à perdìt, cóntra l'Atletico Madrid, la Süper Còpa Eüropéa per 2 a 0.


text:
Mustér: Claustra daventa nov da chasa
-
- Zoom
- Ils cussadents da la Casa da tgira Sursassiala èn pronts per la midada. (RTR, H. Giger)
Ils 26 cussedents da la Casa da tgira Sursassiala a Mustér han stuì midar chasa oz. Els ston prender dimora en claustra da Mustér, fin che las lavurs d'engrondir la chasa da tgira èn fatgas. Igl è previs da finir quellas la fin da 2013.
Bain inqual cussedent ha fatg quitads pervia da la midada, mo auters n’han betg fatg pensiers. Il project d'engrondir la Casa da tgira Sursassiala custa 24 milliuns francs. (gc/rtr)


text:
13 10
Ol dé 13 de utùer l'è 'l 286 ( 287 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 80 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de utùer al è ul dí da pòost 286 ( 287 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 80 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1900 - Barcelona: ü gröp de esportis·c, lideracc per Àngel Rodríguez, i fonda ol Reial Club Deportiu Espanyol.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Sabadel (ol Vallès Occidental): Ramon Barnils, periodesta Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1909 - Barcelona: Francesc Ferrer i Guàrdia, pedàgogh üniversal fondadur de la Scöla Moderna, al mör esegütat al castell de Montjuïch, acüsat d'èss stat l'istigadur de la reölta cognossida come la Setmana Tràgica.
54 - Claudi, imperadur de l'Impere Romà, problabelament verenat per la sò dona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bonstetten (ZH)
Bonstetten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 173 abitant.
El cumün de Bonstetten al se tröva a una altitüden de 543 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf, Birmensdorf, Hedingen, Islisberg (AG), Stallikon, Wettswil am Albis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bonstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1120 col nom de Buonstetin, ma la coretesa de questa atribuzion l'è in discüssion. In del 1184 l'è staa menziunaa col nom de Bowensteden.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Bonstetten ZH al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Bonstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Beatrice ed Lotaringia
Artécol in dialèt arzân
Beatrice ed Lotaringia (pó cambiê in Lorena) (1017 – 18 avrîl 1076), cgnusûda ânca cme Beatrice ed Bar, l'ēra fiōla ed Federico II ed Lotaringia Dóca ed l'Êlta Lorena e Cûnt ed Bar, e 'd Matilde de Svèsia
Véta
Beatrice la fêva pêrt ed la faméja pió famōşa ed l'impēr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e 'd Mathîlde fiōla 'd Ermanno dóca de Svèsia e 'd Gerberga, erēd di Rè ed Borgogna. L' Imperadōr Corrado II l'ēra só sìo, l'é gnûda só ind la só cà insèm a la surèla Sofia. L' imperadōr in persòuna l'à vrû al só matrimòni cun ûn di Canòsa, e tóta la cōrt imperiêla l'à tôt pêrta int al 1037 a ûn di pió grôs disnêr reêl pr'al matrimòni ed Beatrice e Bonifacio ed Canòsa a Marengo, cun trî mèiş ed festegiamèint ed lóso durê dé e nôt, cun cavâj frê cun di fèr 'd argînt e dubê d' ôr, spèsi in quantitê têla 'd èser maşnê da di mulèin, sunadōr ed cêtri e pîvi dal carnēr, artésta şvêlt ed mân e recitânt a gèst, vèin a fióm vudê in pòs da dóve a 's tirêva só cun di sc'în d' argînt e richésim prémi e regâi per tót.
Beatrice l'ēra erēd ed 'na grôsa furtûna; la deşgnîva da 'na râsa imperiêla la serchêva in Bonifacio la sicurèsa ch' al prîva dêregh ûn di pió potèint Sgnōr ed l'Impêr, per êter dimòndi fedēl a l'împeradōr, e ch' al purtêva in dôta mìa sōl richèsi e sêrov mó préma ed tót tèri e castē. I pusès di Canòsa a rivêven fîn al castèl ed Briey, da la pêrt tra mezanôt e sîra ed Metz, i teritôri aşvèin al Lussemburgo (dóve la fiōla Matélda l'aré pō fundê la badéia d' Orval), Cyricihof e Hasbania (in Bēlgio), a mezanōt ed la Frância (per eşèimpi al castèl ed Merevaux o al bôsch Woevre regalê pó da Matélda a la cēşa ed Verdun e dimòndi êter teritōri lòngh al Reno (cm' al cûnta Overmann). La nobildòna a sèmbra ch' la fós ânca dimòndi bèla, ôc grând e da i cavî ròs, cme quî ed Matélda catê quând è stê avêrt la só tòmba int 1600.
Matrimòni ed erēd
Int al 1037 la dvèinta la secònda mujēra ed Bonifacio ed Canòsa ch' la gh'à 'vû sêgh trî fiô:
- Beatrice ed Canòsa, môrta da ragasōla
- Federico ed Canòsa, môrt da ragasōl
- Matélda ed Canòsa, erēd di tétol e dal proprietê
Armêşa vèdva int al 1052 per l'asaséni ed Bonifacio, int al 1054 la se spōşa cun al cuşèin Goffredo al Barbuto, Dóca ed la Bâsa Lorena, sèinsa al permès ed l'imperadōr Enrico III. Armêşa incòra vèdva int al 1069, la gvernê in só nòm fîn a la môrt int al 1076.
L'é stêda suplîda ind la Catedrêla ed Pisa, dóve a gh'é incòra la só tòmba, (adèsa l'é in Câmp Sânt) cun la scréta:
Vōş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Beatrice di Lotaringia trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Valsòlda
Valsòlda (nom ufizial in italian: Valsolda) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 592 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 31,7 km² e ona densità de 50 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh i spond del Lagh de Lugan, el confina con la Svizzera (i paes de Cader, Scimadera, Lugan e Sonvich, che del 2011 hinn tucc taccaa a Lugan). Valsòlda l'è nassuda in del 1927 de l'union de ses antigh comun: Albogas, Castell Valsòlda, Cressògn, Das, Dran e Puria. Oltra a quei sitt chì, che al dì d'incoeu hinn tucc di frazion, gh'è anca di alter frazion amminstrativ, var a dì Lògg, Òria, San Mamett e Santa Margherita (l'unega frazion a trovàss in su l'altra sponda del lagh).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Valsòlda l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dnestr
El Nister (polacch: Dniestr; ucraines: Dnister; rumen: Nistru; russ: Dnestr; latin e Grech Antich: Tyras) l'è on fiumm longh 1370 km che se troeuva in de l'Euròpa oriental. Del 1918 al 1940 l'è staa 'l confin tra 'l Regn de Romania e l'Union Sovietega.
El nass in dij Carpass. in Ucraina, vesin al confin polones e'l vers el Mar Negher. El fa de confin fra l'Ucraina e la Moldavia, poeu l'entra derent'a quèst ultim paes, indoe el forma la region de la Transnistria, abitada dij Russ, che al dì d'incoeu voeuren vess indipendent de la Moldavia. Poeu el lassa la Moldavia e'l torna indré in de l'Ucraina, e l'è de noeuv el confin nazional.
El finiss el sò cors in del Mar Negher, a sud-òvest de la cittaa de Odessa.


text:
Aarburg
Aarburg a l'è un cumün svizzer del Canton Argovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.41 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 7 033 abitant.
El cumün de Aarburg al se tröva a una altitüden de 412 meter sura al livel del mar, al cunfin col Canton Suleta. L'è tacaa ai cumün de Oftringen, Olten (SO), Rothrist, Starrkirch-Wil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ann de la costruzion de la furtessa in sül sperun rocius de Aarburg se 'l cugnoss minga con precision. La prima volta che el borgh l'è menziunaa in dei docüment ufizial l'è staa in del 1123 col nom de Areburc.[1] A quel temp lì la furtessa l'eva de pruprietà de la famìa dei Cunt von Frohburg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:[1]


text:
Rohr
Rohr el pöl vìga chèsti significàcc:
en Svìsera:
- Rohr ex-cümü e adès frasiù de la cità de Aarau, endel Canton Argovia;
- Rohr cümü del Canton Soleta.
en Germània:
- Rohr, cümü del circondàre de Roth, Baviera;
- Rohr in Niederbayern, cümü del circondàre de Kelheim, Baviera;
- Rohr, cümü del circondàre de Schmalkalden-Meiningen, Türingia.
en Austria:
- Rohr im Burgenland
- Rohr im Gebirge, cümü del circol Wiener Neustadt-Land, Bàsa Austria;
- Rohr im Kremstal, cümü de l'Alta Austria;
- Rohr bei Hartberg, cümü de la Stiria.


text:
Calgary
Calgary a l'è la cità püssee granda de l'Alberta, Canada. La se tröa a 80 km a est di Muntagn Rucius. La gh'ha una pupulaziun de 991.759 abitant (2006). La cità a l'è una destinaziun cugnussüda per i sport de l'Inverna e l'ecu-turism, e in cità s'en tröen un frach de post per passaa i feri.
L'ecunumia de la cità a l'è basada suratüt in sü l'indüstria petrulifera, l'agricultüra, el turism e l'alta tecnulugia.
Calgary a l'è anca la sede de festival cume: la Calgary Stampede, el Folk Music Festival, el Lilac Festival, el GlobalFest e'l Carifest. In del 1988 a gh'hinn staa i Giöch Ulimpich Invernaj.


text:
Oberhofen am Thunersee
Oberhofen am Thunersee a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2333 abitant.
El cumün de Oberhofen am Thunersee al se tröva a una altitüden de 585 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Heiligenschwendi, Hilterfingen, Sigriswil, Spiez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberhofen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1133 col nom de Obrenhoven.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Pompei
Pompei l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 25 751 abitàncc, 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 2146 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boscoreale, Castellammare di Stabia, Sant'Antonio Abate, Santa Maria la Carità, Scafati (SA), Torre Annunziata.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pompei 'na ólta l'è stàda 'na cità de l'Impéro Romano, sitüada a 22 km de la cità de Napoli, endèla part meridiunàla de la penìzola itàlica. La cità antìca l'è stàda desfàda fò completamènt de 'n erusiù del vulcano Vesuvio, ai 24 de Óst de l'an 79 dòpo del Signùr
L'erusiù del vulcano la g'ha cauzàt 'na piògia de sèner che la g'ha sotràt completamènt la cità, che l'è isé restàda sóta tèra per 1600 agn prima de vègner retroàda per càzo. Sèner e làva le g'ha conservàt el stamp dei còrp de le vìtime de la desgràsia, e isé le g'ha pirmitìt che se le retroàes endèla puzisiù precìza come che i éra stàde surprindìde de l'erusiù del Vesuvio. De alùra, i scàvi i g'ha mitìt en evidènsa en sit archeològich straordenàre, che dà la pusibilità de ìga 'n edèa de la vìta de 'na cità de chèl'época là.


text:
Geometrî
Artéccol in dialatt bulgnais
La parôla geometrî La ven dal grîg Yewuetpeίv ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra. Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.
Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî. Ste process l'à purtè a la redaziån dî 'Elemént d'Euclîd. Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.
Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza. Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée. Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami. Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.
Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.
La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.
'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).


text:
Pedrioeu
El pedrioeu (ciamaa pur pidrioeu in d'ona quai zona o anca cornasell o tortaroeul in Lombard Oriental), l'è on tub cont ona bocca larga e ona bocca stretta. L'è dopraa per incanalà e trasferì i liquid ò i ròbb a grana fina dent in di contenitor cont on'apertura stretta, per esempi i bottili.
I pedrioeu a hinn normalment faa de ferr, de veder ò de plastica, a segonda del perchè se doperen. Per esempi, quii faa de ferr a hinn dopraa per trasferì la nafta ò la benzina, quii de veder a hin dopraa in di laboratòri chimich e quii de plastica in cusina.
La radis de la paròla pedrioeu l'è l'istessa dela paròla antiga italiana pidria, che l'è un pedrioeu dopraa per travasà el vin denter i bott.
Moeud de dì tipich milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Vess invers come ona pidria", che'l voeur dì che vun l'è pròppi invers. El pedrioeu se pò nò fall stà in pee de la part stretta: per fall sta in pee, bisògna mettell invers (da la part larga).
- "Mangià col pedrioeu", quand che vun el mangia in pressa.


text:
Cunvenzión urtugrafica Dervì un cünt Paginn int i parlad lucaj Urtugrafij per i variant lucaj Cume mudificà una pagina FAQ Pulitega e regulament
Wikipedi cun püssee de 1.000.000 d'articul: Inglés · Tudesch · Frances · Nederlandes · Talian
Wikipedi in lengu minuritari: Catalan · Galizian · Basch · Breton · Piemuntes · Galés · Aragunes · Ucitan · Lumbard · Sicilian · Napulitán · Tarantin · Venet · Valón · Quechua · Irlandés · Cursiches · Furlan · Manés · Ligür · Arpitan · Curnuvajés · Sardagnöö · Emilian-Rumagnöö
Lista intrega – Curdinazión multilengu – Trà in pee una Wikipedia int un'altra lengua


text:
07 09
Ol dé 7 de setèmber l'è 'l 250 ( 251 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 116 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de setèmber al è ul dí da pòost 250 ( 251 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 116 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 355 - Ursicino, generàl de l'imperadùr romano Costàns II, el mèt fì a l'uzurpasiù de Claudio Silvano.
- 1191 - Tèrsa Cruzàda: Batàia de Arsuf - Ricardo I de Inghiltèra 'l bat Saladino a Arsuf
- 1706 - Batàia de Türì: vitòria decizìva de l'ezèrcit piemontés, che 'l bat le fórse de Luigi XIV de Frància
- 1776 - El prim atàc sotamarì de la stória. El sotamarì americà Turtle el tènta de tacà 'na bómba a orologerìa a la chìglia de la naf amiràia britànica Eagle, de l'amirài Richard Howe, endèl pórt de New York
- 1812 - Guère de Napuliù: Batàia de Borodino - Napuliù Bunapàrt el bat l'ezèrcit rùso de Lisànder I de le bànde del paizì de Borodino
- 1818 - Jean-Baptiste Jules Bernadotte (Càrlo XIV de Svésia) el vé 'ncurunàt apò a re de Norvégia a Trondheim col nò me Càrlo III
- 1860 - Giuseppe Garibaldi l'èntra a Napoli có l'ezèrcit dei Mìla
- 1864 - Guèra de secesiù Americàna: Atlanta (Georgia) la vé sgombràda pe ùrden del generàl Üniunìsta William Tecumseh Sherman
- 1893 - Nas el Genoa Cricket and Football Club, Prima squàdra de fóbal en Itàlia
- 1901 - En Cina fenés uficialmènt la Ribeliù dei Boxer, co la fìrma del Protocòl di Pechìno
- 1911 - El poéta fransés Guillaume Apollinaire el vé arestàt e mitìt en prizù perchè sospetàt de ìga robàt la Monna Lisa del musèo del Louvre
- 1940 - Segónda guèra mondiàl: El Blitz - La Germània nazìsta la cumìncia a tompestà de bómbe Londra. Chèsta l'è stàda la prìma de 57 nòcc ré a fìla de bombardamèncc aèrei
- 1953 - Nikita Khruščëv el diènta càpo del Cumitàt Centràl dei Soviet
- 1977 - Fìrma dei tratàcc 'ntra Panama e i Stacc Ünìcc söl status del Canàl de Panama. I americà i concórda de trasferéser el contròl del canàl a Panama, a la fì del XX secolo
- 1986 - Desmond Tutu el deènta 'l prim négher a guidà la Céza Anglicàna 'n Sudafrica
- 1997 - Prim vul de pröa de l'F/A-22 Raptor
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Tépal
Endèl fiùr de le Angiospermae, se ghe dà nòm de tépali ai antofìi mìa distinguìbii en sépali e pétali. El fiùr del giglio l'ezebés en càzo evidènt endóche l'è mìa fàcil individuà a 'na prìma öciàda, la prezènsa de sépali, perchè i tré antofìi che i fùrma 'l càles del fiùr e i tré che i fùrma la coròla i g'ha 'l stès aspèt de pétali.
Endèla realtà, apò a 'n chèsto fiùr l'è pusìbil distìnguer anatomicamènt en vertezèl inferiùr furmàt de tré sépali e giü superiùr furmàt de tré pétali véri e pròpe, però se preferés ciamà töcc e sés i antofìi col nòm de tépali, isé de 'nfatizà la 'nsomeànsa morfològica e funsiunàla.
L'ensèma dei tépali la ciàpa 'l nòm de peregóne, 'na tipologìa de pereànse 'ndèla quàla i sépali e i pétali i se 'nsomèa al pùnto de fà fadìga a distinguìi. La prezènsa de tépali l'è 'n fàto cümü 'ndèle Monocotilédone (es. tülipà, gìgli…)
I tépali i pöl véser indicàcc come petalòidei semài che i è culuràcc e quindi i se 'nsomèa a dei pétali o sepaloidèi semài che i è de culùr che tìra al vért e i vé a 'nsomeàs a dèi sépali.


text:
Custanta da Apéry
La custanta d'Apéry sa la definiss cuma la valuur da la funziú zeta da Rieman par una valuur da la variàbil iguala a 3, Z(3):
Z(3) = 1,20205 69031 59594 28539 97381 61511 44999 ...
Ul nomm "custanta d'Apéry" al vegn dal fatt che ul matemàtich francées Rogé Apéry al demustrava, ul 1979, che Z(3) al è irazziunaal. Una espressiú pal càlcül da Z(3), gjamò cugnussüda par Euler, al è:
Al cuventa destacá che la custanta d'Apéry la pariss in vargü prubleem físich. Par esempi, la pariss da furma natürala int i tèrmin da seguunt e teerz úrden da la resú girumagnética dal eletrú (ul quozzieent intra ul sò mumeent dipulaar magnétich e ul sò mumeent angulaar).


text:
Mathon (GR)
Mathon (in rumanc: Maton) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 49 abitant e una süperfiss de 15.13 km², e al se tröva a una altitüden de 865 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mathon a l'è tacaa ai cumün de Casti-Wergenstein, Donat, Lohn, Safien, Tschappina.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mathon l'è staa menziunaa in dei docüment per la prima volta inturen a l'ann 840 col nom de in Mentaune.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl paés de Mathon fìna ai agn '70 de sècol XX la magiurànsa de la popolasiù la parlàa 'l romàncio sutsilvan (endèl censimènt del 1970 i éra amò 'l 90%), ma i agn che gh'è nit dòpo i g'ha ést en müimènt de popolasiù che g'ha favurìt el todèsch, isé che del 1990 al 2000 le persùne che deciaràa de doprà 'l todèsch come lèngua màder le s'è 'ndopiàde e 'nvéce chèle che dizìa de doprà 'l romàncio i è calàde de bröt. Al dé d'encö, aisebé che amò l'82% dei abitàncc i dis de éser amò bù de capéser el sutsilvan, la lèngua uficiàla del cümü l'è deentàda 'l todèsch.


text:
Balànsa
La balànsa (del latì: bis, du, lanx, piat; l'è ciamàda pò a péza o stadéra) l'è 'n arnés che se dopèra per mizürà le mase.
L'è 'na léa de prim zèner coi bras precìs che, al stabeléser 'na situasiù de equilìbrio 'ntra i pézi dei còrp, la permèt de mizürà le màse.
Per fà la mizüra se dopèra dei campiù che i pöl véser piö o méno precìs a segónda de la preciziù del strümènt.
La preciziù de la mizüra la pöl véser de 'n quach chìli se se tràta de balànse 'ndüstriài 'nfìna a 'n quach miligràm se se tràta de balànse de laboratóre.


text:
Punk rock
El Punk rock, ciamaa de spess dumà punk, a l'è un gener de müsega rock, che'l s'è desvilüpaa intra el 1974 e'l 1976 in USA, Regn Ünì e Australia. I sò radis a hinn el garage rock e alter stil tiraa dent in del protopunk di agn '70.
La müsega punk a l'è püssé svelta e düra, cunt un canzun püssé cürt, istrümentaziun püssé sempi e de spess test de argument pulitich e cuntra el sistema. El Punk a l'è ligaa a l'etiga DIY, in ingles do it yourself (fal in depertì), che'l vör dì che de spess i grüp registraven e faseven girà i sò disch föra del indüstria müsegala.
El prim grüp a hinn staa i Ramones, a New York. Sübet dopu a Lundra hann tacaa a sunà i Sex Pistols e pöö i The Clash. Dopu del 1976 un frach de gent l'ha scuminciaa a sunà müsega punk, e'l punk l'è vegnüü un fenomen cultüral suratüt in Regn Ünì. Vist che un frach de punk diseven de nò a la scena mainstream (la scena de la müsega püssé cugnussüda), a l'è nassüda una sota-cultüra punk che l'esprimeva la rebeliun di giuin, cunt i sò carateristich vistii e un poo de ideulugij anti-auturitari.
Cunt el scuminci di agn '80, a hinn vegnüü föra del punk alter gener püssé agressiv cume l'hardcore punk e'l Oi!; intant el nasseva anca el post punk (insema al rock alternatif) cun l'övra di müsicista che eren staa ispiraa del punk.
A la fin del secul, el pop punk a l'è diventaa un stil famus e mainstream grazie a grüp 'me Blink 182.


text:
Nimêl
Artécol in dialèt arzân
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét : dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
Soquânt studiōş dal cambiamèint în sôlit sugerîr che al nimêl al deşvègna dal salvşâdegh cinghiêl, 'd urègin eurasiâtich, prubabilmèint stramzê cun al nimêl mediterraneo.
Indice
Alevamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira [1] ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm.
A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Islam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8:
-
- …il porco, perché ha l'unghia bipartita da una fessura, ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri; li considererete immondi.
e ind al Deuteronomio pâs 17,8:
-
- …anche il porco, che ha l'unghia bipartita ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri.
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano , Sura II, 173:
-
- In verità vi sono state vietate le bestie morte, il sangue, la carne di porco e quello su cui sia stato invocato altro nome che quello di Allah.
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Adriano Del Fabro - L'arte della norcineria, ovvero Del maiale non si butta niente : come fare il cotechino, il culatello, i ciccioli, la pancetta, il prosciutto crudo, il salame, le salsicce, lo zampone, il lardo... / - [S. l.] : Arsenale ; [San Giovanni Lupatoto] : Mulino Don Chisciotte, 2007
- Flavio Birri, Carla Coco - Sua maestà il maiale : viaggio storico-letterario tra razze reliquie e ricette antiche e moderne - Venezia : Marsilio, 2003.
- Italo Corio - Il maiale da ingrasso per uso familiare - Bologna : Edizioni Agricole, 1955
- Orlando Manetti, Vincenzo Tosonotti - Scienza del maiale : tecniche di allevamento, trasformazione e utilizzazione - Bologna : Edagricole, 1984
- A. Motti - L'allevamento del maiale - Torino : Casanova, 1889
- Paolo Morganti e Chiara Nardo - Il maiale : la storia, le tradizioni e le ricette. - Sommacampagna : Morganti, 2004
Artìcol in dialètt pramsân
Dal gosèn ("maiale" in italiân) an s' buta vìa gnîta!
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
More Testing
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.
Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit. Lorem ispusm dolor sit amet. Situs vilat in isset abanit.


text:
Custuleta a la milanesa
La Custuleta a la Milanesa (in grafia classega milanesa Costoletta a la Milanesa) anca ciamada Cutuleta a la Milanesa, l'è un piat tipegh de Milan giamò cugnussüü in de l'Edaa de Mezz. La "Milanesa" l'ha scüsaa de inspiraziun per la famusa Wiener Schnitzel, piat fort de la cüsina vienesa e anca lee cugnussüda in tüt 'l mund, e per la Cordon Bleu, piat uriginari de la Sgüissera e cugnuussüü anca lü in tüt 'l mund. Bögna dì che int i paes germanegh la Milanesa la vegn ciamada "Wiener Schnitzel" menter che int i paes latin, e suratüt de l'America Latina, la vegn ciamada cunt 'l so nom uriginaa, ciuè (Cutuleta a la) "Milanesa".
Rezeta e preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tajà la carna de büscin a toch, spetasciàla ben benun cunt el dedree de na padela e bütagh sü la saa (ma minga ‘l pever, nè). Rürà i öf cunt una cügiara (senza giuntagh negot d’olter) e sbrisà ’l pan poss cunt una gratiröla. Mujà la custuleta in de l’öf sbatüü e pö passà tüt e do i band in de’l pan poss. Scoldà un toch bel grand de büter in d’una padela e pö metegh dent la custuleta. Lassàla cös trii mignüü, sia de na banda che de l’oltra, u finché l'è bela durada. La se po servì cunt una feta de lemun e un puu de erburin e cumpagnada de pom de tera frit e ketchup.


text:
Bidree
Bidree o anca Büdree (parnunzia lucal: Bidré[1]; nomm ufizial: Bedretto; latin: Bedoledus) a l'è un cumün svizzer del distret de Leventina. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 70 abitant e una süperfiss de 75 km², e al se tröva a una altitüden de 1402 meter sura al livel del mar.
El cumün de Büdree a l'è tacaa ai cumün de Airö, Cevi, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Obergoms (VS) e Realp (UR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DOSI - Leventina (I parte), Centro di dialettologia ed etnografia, Bellinzona, 2005


text:
Curnaiàn
Curnegliàn (Cornegliano Laudense in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 933 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) . El se tröva a 4 km a Ovest de Lod, in sü la Statàl 235, per andà aSant'Angiul.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1200 i Frà Cistercensi i'hann custrüid pròpi chì el Canàl Müsa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curnaiàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rorè
- Dato che el grup di dialet del Insubria el comprent chel de Rorè, chest articol l'è scric in dialet de Rorè.
Rorè (in Talian Roveredo, todesch' Rofle) l'è un comun svizzer del Canton Grisun o Grison.
El sa trova in val Mesolcina e el fa part del disc'trèt Moesa. In più l'è el capoluòch del Circol de Rorè.
Rorè el gh'ha begn o maa 2437 abitant e una süperfiss de 38.78 km², e al se tröva a una altitüden de 298 meter sura al livel del mar. L'è el comun del Canton Grisun pissee a sud.
El comun de Rorè a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion (TI), Buseno, Castaneda, Cunsili (IT-CO), Dòss (IT-CO), Germasin (IT-CO), Gron, Lümin (TI), Sant'Antonio (TI), San Vitor.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chest comun el sa trova in font a la val Mesolcina e el confina a es'ct con l'Italia (Val Ciavèna), a sud con el Canton Tisin e a ovesc't con la Val Calanca. Per Rorè ach passa la ferovia retica e l'autosc'trada nazionala A13. Chesta autosc'trada la smèzza in dù el paés da quasi quarant'an. Nel 2008 i è inizié i lavor per la circonvalazion de Rorè, defati l'autosc'trada la vegnerà sposc'tada in galrrìa.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In paés a gh'è diversi società sportif, sa va dal fotbal al schi, dala ginasctiga al bal. Eco i principai società o organisazzion sportif che gh'è per Rorè:
- SC Rorè Roveredo, fotbal.
- SFG Rorè, ginasctiga.
- RACM Grandinani, giovin fotbaleurs.
- Sci Club Rorè, schi e sport invernai alpìn.
Scòla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rorè, come nel rèst del Canton Grisun i an de scòla obligatoria i è néf: sés an de scòla elementàr, più trì de scòla media. In paés sa trova i vari asìli comunai, el centro scolastich elementàr e el centro regional dei scòl medi ai Mondàn, dove tucc i mat e i matànn dai trèdes ai quindes an, domicilié nel Circol de Rorè e in val Calanca i è raduné.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rorè lè un centro importànt per la Val Mesolcina, anche per via de l'economia. Lè facil trovà un bordel de ditt pinin e, sopratut, el centro del paés l'è zèp de ditt chi ofris servizzi. A l'economia comunala e regionala i ditt che i giòva pissé i è chisti chi.
- Coop, cooperazion per vendita d'alimentàr.
- Raiffeisen, banca, la terza pissé granda a livél svizzer.
- Banca Grigione, banca cantonala del Canton Grisun.
- La Posta, colòs postàl svizzer.
- Crédit Suisse, banca, la segonda pissé granda a livél svizzer.
- Lingera, carnevaa de Rorè, organizzò anualment. El porta in media 20'000 person ogni an da tuta la Mesolcina e da tut el Tisin. L'è nela clasifica dei 5 carnevaa dela Svizzera taliana insema a chel de Bellinzona, Tesserete, Ciass e Biasca.


text:
Aeroport Internassiunal de Barcelona
L'Aeroport Internassiunal de Barcelona - El Prat del Llobregat al è l'aeroport ch'al dà servisse a Barcelona, Catalunya, Spagna. Al è sitüat a 10 km al süd-oest de Barcelona, ind el münissipe de El Prat de Llobregat, a 6 meter sura ol nivel del mar. Al è ol segund aeroport piö grand de Spagna, ol primm de Catalunya e de la costa mediterrània, e ol nöé co piö tràfich de passager d'Europa, in acorde a di stadístiche de l'an 2004. Ol 2005 i à dövrat chest aeroport 27.131.448 passager, e i è stade realisade 307.798 operassiú. Ind El Prat i opera ü gran nömer de gur domèstich, prinsipalament di compagnie Iberia e Spanair, e apó öna gran quantitat de gur internassiunaj e ergü d'intercontinentaj. Pit a pit, ind i darer agn, al s'à convertit ind ü destí important de fiss aerolínie de bass cost. L'aeroport al gh'à ol còdes d'aeroport de IATA: BCN, e ol còdes ICAO: LEBL.
L'aeroport al gh'à 3 zone de decolàs i ateràs igant da chesta manera ü total de 3 piste in servisse, dò d'ele en paralél nomenade 07L/25R i 07R/25L (chesta darera inaügürada ol 2004), i öna tersa scaàda, la 02/20. De piö, al disponn de tri terminaj A, B e C, con 114 mostradur de fatürassiú, e 24 piataforme d'imbarcamènt.
L'aeroport del Prat al è assessíbel co Renfe per la línia de Rodalíes, dapress del senter de Barcelona (Estassiú Aeroport), con öna línea de autobusos direta, nomenada Aerobús i per ü servisse de taxi permanènt.
Atüalament l'aeroport al è in pié prossèss d'ampliassiú, con la costrüssiú d'öna nöa terminala, ch'al è previdit inaügürá ol 2008, sitüada intra l'antiga pista, i la nöa pista paralela. Apó s'é dré realisá d'otre atüassiú comè la costrüssiú de nöf assess per strada i per tren, la riada de la fütüra línia 9 del metró, l'ampliassiú di plasse de parcamènt, assé comè la ürbanisassiú de piö de 300 ectàrie com a zona de servisse per al desvilüpamènt comersial e indüstrial de l'aeroport.
L'aeroport al è la basa de la compagnia de bass cost Vueling Airlines, assé comè la segonda basa d'Iberia in Spagna. Al è oert noma a gur strümentaj, i è proibicc i gur VFR (Vol a esta), essett i gur VFR sanitare, d'emergensa i de stat.
Öna detajada descrissiú de l'aeroport, manere d'assedí-gh, stat di gur in tep real, trasport, sitüassiú di diferente aerolínie det l'aeroport, informassiú meteorolòseghe, etc, i pöl èss consültade in la pàgina web ofissiala de l'aeroport de Barcelona.
Terminala T2-A[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aeroflot,
- Aerolineas Argentinas,
- Air France,
- Air Malta,
- Alitalia,
- Alpi Eagles,
- Czech Airlines,
- Delta Airlines,
- Easyjet,
- Egyptair,
- Flyglobespan
- Icelandair,
- KLM,
- Lagun Air
- LOT Polish Airlines,
- Meridiana,
- Monarch Airlines,
- My Travel Lite,
- Portugalia,
- Royal Air Maroc,
- SN Brussels,
- Sterling Europe,
- Swiss International Airlines,
- TAP Air Portugal,
- Transavia,
- Tunisair,
- US Airways,
- Virgin Express.
Terminala T2-B[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aer Lingus,
- Air Berlin,
- Air Dolomiti,
- Air Europa,
- Austrian,
- Braathaens,
- British Airways,
- El Al,
- Finnair,
- Germanwings,
- Iberia,
- Lufthansa,
- Luxair,
- Maersk Air,
- Spanair,
- Vueling.
Terminala T2-C[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Iberia (pont aeri),
- Iberia Regional/Air Nostrum.
- Aviassiú General (compagnie de gur execütif e aviú privacc)


text:
1886
'Se l'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La ven inaugurada la Statoa de la Libertà a New York.
- Ultima mostra di Impressionista.
- Pubblicaa el manifest del Simbolismo.
- El Carl Benz el fà sù el primm veicol col motor a s'ciòpp.
- 1 genar: L'Inghilterra l'òccupa Birmania.
- 10 giugn: eruzion del Mont Talawera in Noeuva Zelanda. Moeuren 153 persònn.
Chi l'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi l'è mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bernardino Biondelli, lenguista, numismatich e archeolugh italiàn.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dumini Internet de prim nivel
I Dumini Internet de prim nivel (in ingles Top-Level Domains TLD) a hinn l'ültima part d'un dumini internet. Per esempi, in lmo.wikipedia.org, el domini a l'è org. I domini poden vess terituriaj (de stat o de teritori cume Gibiltera o Aruba) o generich, cume i domini .org, .com, .net.
In del setember 2005 hann assegnaa el prim TLD riferii a una cumünità che l'è minga anmò indipendenta: el domini .cat de la Catalogna. Al utuber 2008 a gh'è minga un dumini per la cumünità lumbarda.


text:
79
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 giügn: El Tit el süced al sò pader Vespasian cume Imperadur de Roma.
- 24 agust: i cità rumann de Pumpee, Erculan e Stabia resten sepelii sota divers meter de scendra dopu l'erüzziun del vulcan Vesüvi.
- L'Imperadur de Roma Tit el dedica el famus Culussee de Roma.
- El Gnee Giüli Agricula el riva in Scozia, però el tröva cun resistenza di Caledun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 giügn: Vespasian, Imperaduur da Roma
- 24 agust: Plini el Vegg, scritur e scenziaa ruman (mort in l'erüziun del Vesüvi)
- 24 agust: Cesi Bass, pueta ruman (mort in l'erüziun del Vesüvi)
- 23 setember: El Papa Lin
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Viganela
Viganela (nòm uficiàl in italian: Viganella) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 170 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,7 km² e ona densità de popolaziun de 12 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Calasca-Castiun, Muntaschéi e Sapiana.
Vist che düranta l'inverna i muntagn impedissen che 'l Suu se faga vedè, in del 2006 l'è staa faa arent al paes sü un grandissem spegg per ciapà tüta la lüs pussibil e per scaldà el teritori.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Viganela l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Magg
Màgio l'è 'l quint més del an endèl calendàre Gregorià e giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl emisféro nort Màgio l'è 'n més de primaéra, endèl emisféro sud l'è 'n més de l'autùno.
Se pènsa che 'l nòm Màgio el vègne de la divinità gréca Maia, che la vé identificàda có la dèa romàna de la fertilità Bona Dea, che la vignìa festegiàda 'ndel més de màgio. 'N ótra ipòtezi che 'l nòm Màgio el vègne de la paròla latìna majores che la vülìa dì persùna ansiàna perchè a quanto par el més de màgio l'éra dedicàt ai vèci.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Maggio.


text:
Elt Égg’
L'Elt Égg’ (in itagliàn Alto Adige; in tudàssc Südtirol; in ladén Südtirol o Sudtirol) l'è 'na regiån geogrâfica dl'Itâglia, ch'la cunprànnd la pruvénzia autònoma ed Bulzàn (in tudàssc Autonome Provinz Bozen; in itàglian Provincia autonoma di Bolzano; in ladén Provinzia autonòma de Balsan; ), ch'l è onna däl dåu pruvénzi dal Trentén-Elt Égg’, e l'è la pió granda d'l Itâglia dåpp che la pruvénzia ed Sàssari l'è stè ridimensiunè. L'Elt Égg’ al g'à 485.000 cristiàn.
L'Elt Égg’ l'è una pruvénzia indòvv ai é al trilinguisum, send ch'as dscårr tudàssch, itagliàn e ladén:


text:
La saira dals 14 d'avrigl 2008 è l'urs JJ3 vegnì sajettà en il
territori dal Grischun central. L'urs selvadi era daventà ina ristga per
la segirezza dals umans, perquai ch'el tschertgava sistematicamain
nutriment en ils abitadis e perquai che sia tema envers l'uman n'era
betg daventada pli gronda, malgrà ch'igl ha dà repetidamain acziuns da
spaventada en ils vitgs. L'urs è vegnì sajettà en il rom dal concept
davart l'urs en Svizra.
L'urs JJ3 era dà en egl l'atun 2007 sco er durant las ultimas emnas
suenter la sien d'enviern pervia da sias excursiuns tras ils abitadis da
las regiuns da Lai, da la Val d'Alvra e da Savognin. El tschertgava
regularmain ses nutriment en recipients ed en containers da ruments e
n'aveva pli nagina tema dals umans e dals abitadis. Igl ha dà pliras
scuntradas tranter l'uman e l'urs. Envers ils umans n'è l'urs mai sa
cumportà en moda agressiva, ma la ristga d'in accident, nua ch'in uman
avess pudì vegnir blessà u schizunt mazzà, era dentant nunspetgadamain
gronda.
Las persunas responsablas da la confederaziun e dal chantun n'han
vesì naginas pussaivladads pli per anc pudair influenzar il cumportament
da l'urs. Tenor il concept davart l'urs en Svizra è el pia daventà in
"urs da ristga" che ha stuì vegnir sajettà. Quest concept prevesa ch'in
urs duai vegnir eliminà, sch'el ha pers la tema da l'uman, sch'el sa
renda repetidamain en territoris d'abitadi serrads e sche sia tema
envers l'uman na daventa betg pli gronda, malgrà ch'el vegn spaventà
repetidamain.
JJ3 è vegnì sajettà la saira dals 14 d'avrigl 2008 en il territori
dal Grischun central. Il cadaver vegn analisà en il chantun Grischun ed
alura preparà.
Las acziuns da spaventada n'han gì nagin effect
Las autoritads responsablas avevan empruvà l'atun 2007 sco er la
primavaira 2008 durant pliras emnas da svegliar la tema da l'urs. En
uschenumnadas acziuns da spaventada han ellas sajettà insaquantas giadas
sin el cun ballins da gumma e cun petardas ed han empruvà d'al
stgatschar cun tut ils meds or dals vitgs (cf. agiunta, rapports davart
ils urs en il chantun Grischun 2007/2008). Las spaventadas avevan la
finamira da midar il cumportament da JJ3, per ch'el daventia puspè pli
spuretg ed emprendia a guntgir l'uman ed ils abitadis. Questas mesiras -
che han gì lieu l'ultima giada il cumenzament d'avrigl - èn dentant
stadas invanas; JJ3 n'ha betg midà ses cumportament.
Las autoritads responsablas partan dal fatg che JJ3 haja surpiglià
ses cumportament problematic da sia mamma Jurka. Perquai che Jurka n'ha
nagina tema, è ella vegnida pigliada avant intgin temp en Italia. Dapi
lura viva ella en in claus. Er ses auters descendents, JJ2 "Lumpaz"
(l'emprim urs ch'è immigrà en Svizra suenter passa 100 onns; sparì dapi
l'onn 2005) e JJ1 "Bruno" (sajettà l'onn 2006 en Baviera), avevan il
medem cumportament problematic. JJ3 è crudà en egl dapi ch'el è cumparì
en Svizra. Perquai è el vegnì piglià gia l'avust 2007, nua ch'ins l'ha
munì cun in cularin cun emettur. Uschia han ins pudì survegliar ses
viadis e planisar meglier las acziuns da spaventada.
Avant la decisiun d'eliminar l'urs han gì lieu discurs cun las
autoritads talianas. Las represchentantas ed ils represchentants talians
han demussà chapientscha per la situaziun da la Svizra. Las autoritads
responsablas dad omadus pajais èn vegnids a la conclusiun che quai na
sajan naginas opziuns da pigliar e da tegnair JJ3 en in claus. Dal puntg
da vista da l'etica d'animals èsi problematic da serrar in urs en in
claus, pertge ch'el na pudess strusch vegnir tegnì en là confurm a la
spezia. Consequentamain prevesa il concept davart l'urs en Svizra da
sajettar in urs da ristga.
Il segund urs è discret
En il chantun Grischun - en il territori da l'Engiadina, da la Val
Müstair e dal parc naziunal - è in segund urs, MJ4, en viadi. Quest urs
è spuretg e chaschuna mo qua e là in donn. Las experientschas ch'ins fa
cun el mussan ch'igl exista tuttavia in spazi da viver per l'urs en
Svizra. Il tractament da ruments organics sto dentant vegnir adattà a
vista mesauna en regiuns, nua che l'urs è permanentamain preschent. Il
chantun Grischun vul s'engaschar per l'introducziun da sistems da
ruments ch'èn segirs cunter l'urs, per che l'urs possia vegnir tegnì
davent dals abitadis tant sco pussaivel.
En la relaziun cun urs immigrants stattan las autoritads en in
conflict da finamiras tranter "urs - individi" ed "urs - populaziun".
Per pudair dar a l'entira populaziun la schanza da chattar en Svizra in
spazi da viver, sto in individi vegnir eliminà sut circumstanzas, sch'el
è daventà in ristga.
Agiuntas http://www.bafu.admin.ch
Procedura davart la decisiun da sajettar l'urs
- rapports davart
ils urs en il chantun Grischun 2007/2008
- rapport da ponderaziuns da la cumissiun interchantunala per il
management dals animals da rapina gronds
- fotografias (da l'urs e da donns)
- concept davart l'urs en Svizra
La cumissiun interchantunala cumpetenta (CIC) da la regiun
pertutgada giuditgescha la situaziun en moda professiunala sin basa dal
concept davart l'urs en Svizra. En il cas actual sa cumpona la CIC da
l'administratur da chatscha dal chantun Grischun e dal schef da la
secziun "chatscha, animals selvadis e biodiversitad forestala" da
l'uffizi federal d'ambient UFAM. La CIC fa ina recumandaziun per mauns
dal cusseglier guvernativ cumpetent dal chantun pertutgà. Quel decida
alura politicamain e - tenor la legislaziun federala - definitivamain,
sch'i duai vegnir emessa ina permissiun da sajettar u betg.
Gremi: departament da construcziun, traffic e selvicultura, uffizi
federal d'ambient
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura,
uffizi federal d'ambient


text:
Alp (mont)
I Alp hinn ona cadenna de montagn de l'Europa del center-sud, spartida in tra la Franza, el Prinzipáa de Monaco, l'Italia, la Sguizzera, el Liechtenstein, l'Austria, la Germania e la Slovenia; i Alp hinn voeuna di pussée important cadenn de montagn de l'intrega Europa (la seconda dòpo el Caocaso) e anca voeuna di pussee famos al mond.
La montagna pussee vòlta, el Mont Bianch (Valdostan e Franzes: Mont Blanc; Talian: Monte Bianco), la riva a tocà i 4.807 meter; a bon cunt, el gh'è tant scim che passen i 4.000 meter, comè per esempi el Scervin (Todesch: Matterhorn; Sguizzer Todesch de'l Valles: ds'Hore; Talian: Cervino; Franzes: Cervin) (4.478), el Mont Roeusa (Todesch: Dufourspitze; Talian: Monte Rosa; na völta ciamaa in Sguizzera Gornerhorn = Forta o granda Montagna e in Italia Höchste Spitze = Scima püssee volta) (4.634), el Bernina (4.050). Boeugna anca dì che i montagn pussee vòlt hinn domà in de la part de l'ovest: meneman che vun el va a est i montagn se sbassen (ma se slarghen) semper pussée (i Alp de la Slovenia, tant per capì, riven nanca a 3.000 meter).


text:
Turc
Artéccol in dialètt mudnés
Al Turc (Türkçe) l'è na léngua altàica ch'la fà part dal grup dal léngui turchi e ch'l'è druàda da 125 migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Turchìa, Cipri, Muldàvia, Kosovo, Germâgna e àtar pòst incóra.
Al Turc 'l éra dascórs in d'l Impéri Utumàṅ e al druàva na versiòṅ cambiàda d'l alfabét àrab. In dal 1928 al presidènt Mustafa Kemal Atatürk, ch'al vliva muderniśàr la Turchìa, 'l à mis a da na banda 'l alfabét àrab tulénd a 'l sò pòst quél latiṅ mudificâ.
Indice
Vucàli[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc l'è na léngua ch'la tîṅ a drē a l'armunìa dal vucàli: quést a vōl dir ch'in na paròla i gh pōl'n èsar sōl dal vucàli dal stés grup, palatàli o velàri.
Al vucàli a, e, i, o, u i èṅ cumpàgni a 'l vucàli d'lItagliàn (o dal Fraréś/Miranduléś, cun la O e la E saràdi, la [ɛ] e la [ɔ] difàti in Turc i n gh'èṅ minga). La ü invéci la s lèś cuma in dla paròla putèṅ dita da 'n Mantṿàṅ (pütlét). Stésa ròba par la ö ch'la s lèś cuma in dla paròla fóra dita da 'n Mantṿàṅ (föra). La I sénsa puntèṅ insìma la gh'à un sòṅ difarènt da quéla ch'la gh 'l à.
Al vucàli cun al ségn ^ insìma (asènt circunflès) i èṅ lunghi, cuma in emigliàṅ. La stésa ròba la sucéd quànd a s cata la létra ğ ch'la sarvìs sōl a ślungàr la vucàla ch'la vèṅ prima (la paròla dağ, ch'la vōl dir muntàgna, difàti la s lèś daa).
Cunsunànti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cunsunànti turchi i èṅ cumpàgni asè a quéli d'l emigliàṅ a part quìsti chè 'd sóta:
- la c la s lèś sèmpar cuma la g dólsa ad gir: Istiklal Caddesi (ch'a vōl dir Via Istiklal) difàti la s lèś /ʤad'desi/
- la ç la s lèś sèmpar cuma la c dólsa ad ciàv: çocuk (ch'a vōl dir putèṅ) difàti la s lèś /ʧo'ʤuk/
- la g l'è sèmpar dura cuma in gósa: gece (ch'a vōl dir nòt) difàti la s lèś /ge'ʤe/
- la h l'è sèmpar dita tirànd dèntar al fiâ
- la s l'è sèmpar sórda (cuma in scrana)
- la ş la gh'à al sòṅ dla SC d'l itagliàṅ sciarpa: şarap (ch'a vōl dir vèṅ) difàti la s lèś /ʃa'rap/
- la y la s lèś cuma la J ad jutàr
- la z l'è la S sunòra (cuma in śéndar)
Gramàtica[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc, cum anc al Finlandéś e 'l Ungheréś l'è na léngua aglutinànta, cun dal paròli ch'i s fànan sù miténd insém di pès indipendènt, paròli curti cun di sufìs śuntâ in fónd.
Cum a sucéd anc in dal Giapunéś e in dal Latìn, al fraśi i s fànan miténd prima al sugèt, pò 'l ugèt e a la fiṅ al vérub (léngua SOV).
La gramàtica la tiṅ a drē bèṅ a 'l sò règhli, difàti in Turc a gh'è sōl un sustantìṿ minga regulàr (su ch'a vōl dir àqua). Stésa ròba p'r i vérub (èsar ch'al fà paṅ par sò cònt).
Eśèmpi[modifica | mudéfica la surzéia]
- turc: türkçe
- a t salùt: merhaba
- arvéd'r-as: 'hoşça kalın
- par piaśēr: lütfen
- a t ringràsi: teşekkür ederim
- a t vój bèṅ: seni seviyorum
- bònanòt: iyi geceler
- bòn giōran: günaydın
- sè: evet
- nò: hayır
Nùmar da 1 a 10: bir (òṅ), iki (dū), üç (tri), dört (quàtar), beş (sinc), altı (siē), yedi (sèt), sekiz (òt), dokuz (nóṿ), on (déś).


text:
24 12
Ol dé 24 de dezèmber l'è 'l 358 ( 359 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 8 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de dezèmber al è ul dí da pòost 358 ( 359 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 8 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1752 - Barcelona: se ghe fa ol pröm assas d'ilömenamet pöblegh.
1865 - Pulaski (Tennessee, SÜA): ol zeneral Nathan Bedfortd Forrest, con óter veterà confederacc, funda ol Ku Klux Klan.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Kavinsky
El Vincent Belorgey, cugnussüü cunt el pseudonim Kavinsky a l'è un artista frances de müsega eletroniga. Fin adess l'ha faa düü EP per la cà discugrafiga Record Makers: Teddy Boy del 2006 and 1986 del 2007. A l'è staa in tour anca cunt i Daft Punk: insema al SebastiAn l'ha dervii i cuncert del Daft Punk's Alive Tour. La sua müsega l'hann duprada in d'un bel poo de film, cumpres anca chel del Mr. Oizo, ciamaa Steak. El remix del SebastiAn de la sua canzun Testarossa Autodrive a l'è dent in de la culona sunora del videugiöch Grand Theft Auto IV.
El sò stil el ciapa i sun e i atmusfer di videugiöch e di culonn sunor di agn '80.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
EP[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Remix[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Gravity's Rainbow" dij Klaxons
- "Roder (Kavinsky vs. M.I.A.)" del A-Trak
Filmugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aaltra (2003)
- Atomik Circus, le retour de James Bataille (2004)
- Ultranova (2005)
- Steak (2007)


text:
Galia
.
La Galia l'era la tera di Gal, che l'era el nom che i latin i daven a un grüp de populazion celtich cuntinental. La Galia la curispundeva cun una region de l'Europa center-ucidental tra el stret de la Manica, el fiüm Reno, el Mar Mediterani, i Pirenei e l'Ucean Atlantich. L'era pö divisa tra Galia transalpena e Galia cisalpena (la Pianüra Padana).
El nom "Galia" l'è sta druvaa fen al periodo medieval, quand che pö la scumencià el Regn di Franch e quindi l'è nassüü l'espression "Francia", anca se el nom "Galia" l'è resistüü per tüt el periodo del Medioevo int i scrit in latin.


text:
Malgraa
Malgraa (nom ufizial in italian Malgrate in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia de Lecch cun 4 296 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,0 km² e ona densità de 2 148 ab./km². Gh'è nasüü ul Cardenal Angelo Scola, Patriarca da Venezzia.
L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Lecch, Valmadrera.
La scurmagna di abitant l'è fideghètt. Ul cumün al gh'ha dò fraziun, Port e Gacc. A lur al gh'avariss de vess giüntaa anca ul paes da La Roca, ca però al è drent al teritòri cumünal da Valmadrera.
A Malgraa a l'è nassüü ul cardinàl Angelo Scola ca, dopu vess staa prima Vescuv da Grussee e pö Patriarca da Venezia, a l'è staa Arcivescuv da Milan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Malgraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Poitou-Charentes
La regiù Poitou-Charentes (nòm uficiàl en fransés: Région Poitou-Charentes ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,687,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 25,809 km², per 'na densità de 65 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Poitou-Charentes l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres e Vienne che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.464 cümü. La capital de la regiù l'è Poitiers.


text:
2001
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
20-22 de lüj: ul summit dii G8 a Genua; manifestazziun de la madona cunt viuleenz da una part e da l'oltra; un manifestaant (Carlo Giuliani) al möör in dii disurdin.
-
11 de setember: un atach terurista al fà burlà gju tri aeruplan adoss a i Tuur Gemell a New York, al Pentagun in Virginia e in d'un paesin de campagna in Pennsylvania; sa cuntarann quasi 3.000 moort in tutaal.
-
8 de utuber: in de l'aerupoort de Milan Linaa, un areuplan de la SAS (i linii aeri scandinaff) al sa s·centra cunt un aeruplanin privaa: i moort a inn püssee de 100.
- 04 03 - Andorra: sa ga i celebra di elezziun parlameentaar vengjüüt, par magjuranza assülüda, la Unió Liberal (Andorra), cumandada pal Marc Forné i Molné, ch'al deventarà presideent dal guveern.
- 20 03 - i Paées Catalan: sa la mett a dispusizziun di internaut la Viquipèdia Catalana.
- 18 05 - Pariis (Francja): la UNESCO la declara ul Misteri d'Elx Patrimoni da la Ümanitaa.
- 23 11 - Sa al custitüiss l'Assosciazziun .CAT par purtá inaanz la campagna dal .CAT.
Sa al cumpleta ufizzialameent ul genoma üman.
- 23 03 - Ucean Pacífich, aprööf di ísul Fiji: la stazziun urbitala rüssa Mir sa la destrüiss vegniint deent a l'atmusfera.
- 23 04 - Madrid: Gjuan Caarl da Burbun al declara: «Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro. A nadie se le obligó nunca a hablar en castellano. Fueron los pueblos más diversos quienes hicieron suyo, por voluntad libérrima, el idioma de Cervantes.»
- 11 09 - i Statt Ünii: düü aviun cundüii par desrutaduur süissiit d'Al-Qaida sa i fracassa vün cuntra cadascüna di Tuur Gjümell da Növa York e i en causa la destrüzziun cumpleta; ga i möör dabott 3.000 personn; un tèerz aviun s'al fracassa cuntra ul Pentàgun e un òolt al burla gjo a l'òest da Pennsilvània, prima da rivá al ubietiif.
- 25 10 - Seattle (statt da Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercaa ul Windows XP.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 14 03 - Reus (ul Baix Caamp): Ramon Barnils, periudista Catalan.
- 29 11 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): George Harrison, müsich Anglées, cumpuneent da The Beatles.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Reichenbach im Kandertal
Reichenbach im Kandertal a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 125.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3433 abitant.
El cumün de Reichenbach im Kandertal al se tröva a una altitüden de 700 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Diemtigen, Frutigen, Kandergrund, Kandersteg, Lauterbrunnen, Wimmis.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Thalwil
Thalwil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 286 abitant.
El cumün de Thalwil al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Horgen, Küsnacht, Langnau am Albis, Oberrieden, Rüschlikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thalwil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1030 col nom de Talwile villam, che 'l derìva de Tellewilare ciuè la faturìa de Tello e 'l staà a indicà i urigin medieval del abitaa come un fond agricul alemanic. De quela epuca lì resta apena una quaj sepultüra. In del 1133 l'eva menziunaa col nom de Telwil.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de the Thalwil Gemeinde
- Thalwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Blog about life in Thalwil (Inglés)
- Thalwiler Anzeiger newspaper


text:
La Pré
Artìcol in dialètt rumagnòl
La Pré o anch Predàpi (Predappio in italièn) l'è un cumòn ad 6.395 abitìnt.
Artéccol in dialatt bulgnais
Predâpi, in rumagnòl La Pré o Predàpi l'è 'na cmónna ed 6.395 abitànt atais a Furlé indóvv ai éra nèd Benito Mussolini, al ditatåur itagliàn dî ténp dal Fâsio.
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Leopul
Leopul (L’viv/ЛbBiB in ücrain; L'vov/ЛbBoB in rüss; ЛbBoў/L'voŭ in bielurüss; Lwów in pulach; Lemberg in tudesch; Leopolis in latin; Leopoli in italian; Lavov in üngheres e serb; Liov in rumen; לעמבערג/Lemberik in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina ucidentala, de pressapoch 800.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Düranta la duminaziun austr-üngariga la cità la se ciamava Lemberg. Quand che l'è vegnüda pulunesa in del 1918, a l'hann ciamada Lwów. In del 1939 l'ha ciapada l'Üniun Suvietiga e l'ha faa part de l'Ücraina, e'l sò nom a l'è müdaa in L'vov, transcriüü del rüss.
Dopu de la decumpusiziun de l'Üniun Suvietiga a l'è stada ciamada Lviv, el nom che'l curispund a la parnunzia ücraina.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lviv a l'è gemelaa cun:
- Corning, Stat Ünì d'America
- Cracovia, Pulonia
- Winnipeg, Canada
- Wrocław, Pulonia
- Eskilstuna, Svezia
- Banja Luka, Bosnia e Erzegovina
- Novi Sad, Serbia
- Freiburg im Breisgau, Germania
- San Pederburgh, Rüssia
- Kutaisi, Georgia


text:
Treviso
Treviso L'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònma endèla regiù del Vèneto, El cümü de Treviiso 'l g'ha 82.000 abitàncc, 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 1452 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbonera, Casier, Paese, Ponzano Veneto, Preganziol, Quinto di Treviso, Silea, Villorba, Zero Branco.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I rèscc piö antìchi ritroàcc endèla zòna de la cità de Treviso i testemógna che 'l pòst l'è stat abitàt zà de l'età del bróns. Al tép dei romani, la cità la se ciamàa Tarvisium, e l'ìa ascriìda a la gens Claudia. L'è stàda custitüìda 'n municipium se sà mìa de precìzo 'n che an endèl perìodo 'ntrà 'l 49 prìma del signùr e 'l prìm sècol dòpo 'l Signùr.
La cità l'è stàda sachegiàda de Àtila e piö tàrde cunquistàda de Giustiniano I, che co la Pragmàtica Sansiù del 554, el reintegràa töta l'Italia al Impér Romàno, el ratificàa la situasiù de facto co la consègna ai vèscof el contròl dei vàri aspècc de la vìta civìl e isé 'l fàa deentà 'l vèscof l'autorità de riferimènt de la cità. Isé, quan che i Longobàrdi i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndel an 568 e i è riàcc a Treviso comandàcc del sò re Alboino, l'è stat el vèscof che g'ha negosiàt l'acórde per schiàga a la cità le péne de 'n óter sachègio.[1]
Sóta 'l contròl dei Longobàrdi (ma pò a prìma sóta i Gòti) la cità l'è stàda 'n dücàt prusperùs. Coi carolingi la deènta la capitàl de 'na màrca.
Endèl 1164 l'imperadùr Federico Barbarósa 'l g'ha fat at de ricunusimènt de la carta del urdinamènt del cümü, isé che Trevis la s'è schieràda de la bànda del Impér; ma 'ndèi agn sücesìf de menemà la sè schieràda 'nvéce prìma co la Léga Verunéza e piö tàrde co la Léga Lombàrda.
L'è 'n chèl perìodo ché che gh'è cuminciàt la sò época piö gluriùza e dàto che l'ìa 'na cità piötòst prusperùza del pónt de vìsta econòmich, la g'ha acuglìt 'na möcia de poéti, toadùr e cavaliér, che gh'è valìt el scötöm de Marca gioiosa et amorosa.
Endèl 1339 l'è stàda crompàda de Venesia. Endèl 1381 la vé ocupàde de Leopoldo d'Austria, che 'ndèl 1384 'l l'ha indìda a la famìa dei Carraresi de Pàdova, e piö tàrde chèst i ghe la endarà ai Visconti de Milà. A la fì, endèl 1389, i treisà i s'è consegnàcc per sò pròpe olontà a la Repüblica de Venésia, operasiù chèsta che g'ha prucuràt 'n perìodo de pàce prusperùza, a la quàl Treviso la g'ha rispundìt co 'na fedeltà totàl a Venésia.
Endèl 1797 la vegnarà ocupàda dei Fransés, e piö tàrde la pasarà a l'Austria e dòpo amò al Regn d'Italia e pò amò tùrna a l'Austria 'ndèl 1813. Endèl 1848 la cità la s'è ribelàda cùtra i Austrìaci che i g'ha sofocàt la ribeliù 'l 14 de zögn del stès an. La turnarà a éser part del Regn d'Italia ai 15 de zögn del 1866.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DUTOUR, THIERRY: La ciudad medieval. Orígenes y triunfo de la Europa urbana (pág. 90-91). Buenos Aires: Paidós, 2005. ISBN 950-12-5043-1.


text:
Incubus
Incubus l'è un film American horror dal 1965 diret da Leslie Stevens
L'è stài cumpletamènt giràd in Esperanto e l’è vün di primìsim del gener. El resgista Leslie Stevens dìs che l’ha vursüd l’Esperanto per creà püsè suspence in del film. [1]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia la par da gnènt, ma l'è nò insì, perchè la cünta del diàul che'l cerca de tentà el suldà Marc. El diàul el s'inamùra de Marc e, a la fìn, el bèn e l'amùr i vènsun cuntra el màl.
El film l'è pièn de suspence. El regista par che'l gh'eva l'idea de vurì un püblic esperantista in tütt el mund.


text:
Bourgogne
La Borgogna (nòm uficiàl en fransés: Région de Bourgogne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1.616.000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 31,582 km², per 'na densità de 51 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Borgogna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Yonne, Côte-d'Or, Nièvre, Saône-et-Loire che i ragrùpa 15 circondàre (en fransés: arrondissements) e 2.045 cümü. La capital de la regiù l'è Dijon.


text:
Ada Negri
Ada Negri (Lod, 3 febrar 1870 – Milan, 11 genar 1945), l'è staia 'na pueta e scritura lumbarda. L'è anca ricurdada par es staia la prima dona a entrà ind i Academich d'Italia.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ada l'è nassüda a Lod el 3 febrar dal 1870. I sò urigin i erun pupular: sò pà l'era un vetürìn e sò mà, Vittoria Cornalba, l'era da tessidura. Ada l'ha passad la sò giunessa ind la purtineria dal palass indue la nona, Peppina Panni, la laureva tame cüstòd par la nobil famiglia Barni, ligad un temp al famus mes supran Giuditta Grisi, fin a la mort de la qual l'era staia guernant Peppina.
In sü i fat tra la Grisi e la sò famiglia, Ada l'ha custrüìd el riferiment de la sò giuinessa. In de la purtineria la picinina l'era de solit da par lé e la guardeva le persune che passevun. Che'l fat chi l'è vüna d'i rob cuntad ind al rumans utubiugrafich Stella Mattutina dal 1921.
A un an da quand l'è nassüda l'è rimasta orfana dal pà che l'era miga in buni raport cun la mà: l'è stai grassie ai sacrifissi de questa, che l'è 'ndaia a laurà in fabrica, che Ada l'ha pudid stüdià a la Scola Nurmal feminin de Lod, indue l'ha ciapad el diploma de maestra elementar.
El sò prim laurà l'è stai al Culeg Feminin de Cudogn, ind al 1887. La vera esperiensa d'insegnament che l'ha segnad la sò vita e la sò prudüssión artistega l'è però inissiada ind al 1888, a la scola elementar de La Mott, paes in pruincia de Milan ind al quale Ada l'ha passad el mument püssè felis de la sò vita. Al mesté de maestra l'è ligada e cuntempuranea l'atività di pueta. L'è stai ind a cal mument lì che l'ha inissiad a püblicà i sò scrit ins al giurnal lumbard, Il Fanfulla di Lodi.
Chi l'ha cread le puesie pö püblicad ind al 1892 ind al libor Fatalità: la püblicassión la gh'ha avid insì tant sücèss che l'ha purtad Ada a ess insì famusa che sü inissiativa dal ministor Zanardelli, le gh'è stai dai el titul de insegnant ad honorem a l'Istitüt superiur "Gaetana Agnesi" de Milan. Insì la s'è trasferida cun la mà ind la capital lumbarda.
A Milan l'ha cunussid d'i membor dal Partid sucialista italian. L'è stai grassie a l'interess de un quaidün de lur che l'è riussida a andà avanti cun la cariera puetica. Tra i tant l'è stai imputant el giurnalista Ettore Patrizi, cun al qual la gh'ha avüd umpurtant relassion epistular. Ind a cal mument chi l'ha cunussid anca Filippo Turati, Benito Mussolini e Anna Kuliscioff, de la qual la se senteva surela ideal.
Ind al 1894 l'ha vensüd el Premi Milli par la puesia e ind el stess an l'è stai püblicàd el sò scund libor intitulad Tempeste. Tempeste el gh'ha avüd poch sücèss e l'è stai criticad suratüt da Luigi Pirandello. Ind a cal mument chi la sò prudüssión la s'è cuncentrada suratüt ins al sucial cun l'ubietiu de denüncià d'le sitüassión dificil. Par quest la s'è guadegnad la scumagna de Puetessa dal Quart Stat.
Ind al 1896 la s'è spusada cun Giovanni Garlanda, indüstrial tessil de Biela, dal qual la gh'ha avüd la fiöla Bianca, che la gh'ha ispirad tante puesie e Vittoria, che l'è morta a un mes de vita. La sò vita persunal de chel mument chi l'ha mudificad la sò puetica e le sò opere i en divegnüde püssè intruspetive e utubiugrafiche. Maternità l'è stai püblicàd ind al 1904, e Dal Profondo ind al 1910.
A la separassion dal marì dal 1913, Ada la s'è trasferida a Zürìgh indue l'è rimasta fin a l'inissi de la Prima guera mundial. Da Zürìgh l'ha scrit Esilio, opera con ciar riferiment utubiografich, püblicàd ind al 1914, e un grüp de nuele faie sü ind al libor Le solitarie, publicad ind al 1917. Le solitarie l'era un'opera incentrada in sü i prublema de la figüra feminil.
L'an dopu l'è 'ndai a le stampe Orazioni, insema de cant a la patria: i an de la guera i evun trasfurmad la passion civil in patriutism, cumpagnad a l'andà arent a le pusission de Mussolini.
Cun andà inans d'i an i argument de le sò puesie parlaran sempor püssè de sentiment e d'amarcord.
Ind al 1919, l'an ind al qual l'è morta la sò mama, da una növa storia d'amur el nasseva un nöu libor de puesie intitulad Il libro di Mara. L'opera l'era dificil da cumprend par la sucetà catolega e cunservativa de chel epuca lì.
Dü an dopu, ind al 1921, l'an dal spusalissi de la fiöla Bianca, el và a le stampe Stella mattutina, rumans utubiugrafich de gran sücess.
Ind al 1931 l'ha ciapad el Premi Mussolini a la cariera: i erun i an in d'i quai Benito Mussolini el gh'eva amò d'i ligam cun i cumpagn dal periud sucialista. El premi l'ha fai diventà Ada Negri cume un'inteletual de regim, tant che ind al 1940 l'è staia la prima dona a fà part de l'Accademia d'Italia. L'artista l'ha mai rinegad la sò adesion al regim.
Diventada vecia, la sò vita la sarà segnada dal pessimism, ma anca da 'na ritruada religiusità.
Influense de scola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Influense persunai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gabriele d'Annunzio: mudel linguistich inevitabil in dal mument fascista, suratüt in quela che se ciameva prosa d'art.
- Arnaldo Fusinato: pueta facil, cunusüd e recitad da la mà Vitoria.
- Henrik Ibsen, cun la sò opera Cà de bambula, incentrada in sü la cindission d'la donna in dal votcent.
- Anna Kuliscioff: par l'ispirassion e la furmassion pulitica.
- Mario Rapisardi: Ada l'è inamudada d'la sò surtida popul e art.
- I Scapigliad: Iginio Ugo Tarchetti cun Fosca, in de la qual le prutaguniste al feminin i gh'an tant de pari a le Le solitarie; Arrigo Boito cun Dualism in dal qual ghe piaseva la vus che la parleva da par lé, la dissuciassion e la tendenza a l'antitesi.
- Verism (e Naturalism), dai quai Ada l'ha ciapad el stil indiret liber e cun al qual la gh'à in comün l'interess par le class suciai di püssè puaret.
- Walt Whitman, dal qual l'ha imparad el ligam tra natüra e anima, che'l gh'è suratüt in de le puesie.
Puesia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fatalità, Milan, F.lli Treves, 1892
- Tempeste Milan, F.lli Treves, 1896
- Maternità, Milan, F.lli Treves, 1904
- Dal Profondo, Milan, F.lli Treves, 1910
- Esilio, Milan, F.lli Treves, 1914
- Orazioni, Milan, F.lli Treves, 1918
- Il libro di Mara, Milan, F.lli Treves, 1919, tradüssion in ingles, "The Book of Mara," de Maria A. Costantini, Italica Press, New York, (2011)
- I canti dell'isola, Milan, Mondadori, 1924 tradüssion in ingles, "Songs of the Island," de Maria A. Costantini, Italica Press, New York (2011)
- Vespertina, Milan, Mondadori, 1930
- Il dono, Milan-Veruna, A. Mondadori, 1936
- Fons amoris, 1939-1943, Milan, A. Mondadori, 1946, dopu la mort
- Le cartoline della nonna, Firenz, Giunti-Nardini, 1973, dopu la mort
- Pasqua di risurrezione, Milan, Mondadori
- Pensiero d'autunno, Milan, Fabbri (1997)
Racunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le solitarie, racunt, Milan, Castoldi, 1917
- Stella mattutina, Ruma-Milan, A. Mondadori, 1921
- Finestre alte, racunt, Milan, A. Mondadori, 1926
- Le strade, Milan, A. Mondadori, 1926
- Sorelle, Milan, A. Mondadori, 1929
- Di giorno in giorno, prose, Milan, A. Mondadori, 1932
- Erba sul sagrato, intermez de prose, 1931-9-1939-17, Milan, A. Mondadori, 1939
- Oltre, prose e novelle, Milan, A. Mondadori, 1946, dopu la mort
Püblicassion dopu la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ada Negri, Poesie, cürad e cun l'intrudüssion de Silvio Raffo, Milan, Arnoldo Mondadori Editore, 2002
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anna Folli, La grande parola. Lettura di Ada Negri, in Penne leggère, Guerini 2000, pp. 111-173.
- Elisa Gambaro, Il protagonismo femminile nell'opera di Ada Negri, LED Edizioni Universitarie, Milano, 2010, ISBN 978-88-7916-457-3.
- Angela Gorini Santoli, Invito alla lettura di Ada Negri, Milan, Mursia ed, 1955.
- Dante Pastorelli, Ada Negri: Natale di guerra, www.toscanaoggi.it 22/01/2010.
- Dante Pastorelli, Ada Negri: Natale di guerra, in Una Voce dicentes, lüj-desember 2002.
- Elisabetta Rasy, Ritratti di signora. Grazia Deledda, Ada Negri e Matilde Serao, 1997, Milan, Rizzoli Editore, I ed.
- Silvio Raffo, introduzione ad Ada Negri, in: Ada Negri, Poesie, Arnoldo Mondadori Editore, 2002
- Pietro Zovatto, Il percorso spirituale di Ada Negri: con inediti a Silvio Benco, a Giulio Barsotti e a Giuseppe De Luca; Prefazione di Cristina Benussi, Centro Studi Storico-Religiosi del Friül-Venessia Giülia, Triest, 2009


text: 1Anxɨj xɨcaj pu tyauuma'aca, tɨ'ɨj aɨn ɨ Ananías ɨ tɨ tie'ijta u teyujta'a, aɨ pu a'ucanyáa aujna Cesarea aɨme jamuan ɨ hua'avaujsi, ajta seij tɨ abogado pɨrɨcɨ. Ayaa pu antyahuaa aɨjna tɨcɨn Tértulo. Aɨ mu ti'itɨ cɨn jetzen tya'ujpuá'ajte aɨjna ɨ Pablo ɨ tajtuhuan jemi. 2Matɨ'ɨj u ya'utajée ɨ Pablo, aj pu i aɨn Tértulo autyejche tɨ tiraaxajtzi'i. Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Félix tɨcɨn: ―Tu'uri hui eihua rɨ'ɨ tí'ityeche naa tyaxaahua meenti pauj muaa ti'itaijte'e. Eihua paj rɨ'ɨ tirajtyauve a'a tzajta'a tyata'aj eitze'e rɨ'ɨ yee títeecháatɨme'eni. 3Nain tu teri ancura'a. Aɨj tu cɨn naa títaatátyamua'ave nain japua. Rɨ'ɨ tu timuaata'aca muaa Félix pej i'i tajtuhuan, pej eihua naa rɨ'ɨ ti'iruure. 4Aru tyata'aj cai maa muá'ɨtzaa, ayaa nu ti'imuahuavii paj a'atzu huata'an ɨ ca'anijra'a paj a'atzu taanamua tej timuaata'ixaate'esin. 5’A'ini amɨjna mɨ tevi, eihua tu'uri hui tirájtyauri'iri'i tɨ ti'itziita iiyan chaanaca japua. Nain japua pu ca'anyijra'a hua'uta'a ɨ tyaɨte ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan mej mi huaujnya'usi'ite'en. Aɨ pu ajta antyujmua'aree aɨme cɨme'e ɨ maj ra'atzaahuate'e maɨjna tɨ Nazaret e'ema'acan. 6Ajta aɨ pu huataujtese tɨ raatyaxaahuata ɨ teyuu. Aɨj tu hui cɨn rajví'i. Ayaa tu ti'ijxe'eva'aca'a tyaj pueijtzi raata'an a'ij tɨ te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. 7Ajta aun tɨ ta'anajca, aɨjna ɨ Lisias, aɨ pu aun a'utyajrupi. Tɨ'ɨj i tá'ajajni'iri'i ca'anyejri cɨme'e. 8Ajta ayan titaata'ixaa tɨcɨn maj mueetzi jemi a'uva'aju'un ɨ mej tí'ijxajtzi'i. Tɨ pua'a nu'u muaa asaɨj petiraihua'u, aj paj xaa ramua'areeran tɨ ayan ti'ayajna nain ɨ tyaj cɨn ti'itɨj cɨn jetzen ti'ipua'ajte'e.―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Tértulo. 9Majta maɨn ɨ maj a'utyáuuca'a ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, aɨ mu majta naimi'i meyan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'ayajna. 10Aj pu i aɨn tajtuhuan rumuajca'a cɨn tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pablo ayan tɨcɨn: ―Pata'aj hui tyu'utaxaj. Tɨ'ɨj i Pablo ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Rɨ'ɨ pu hui tinaata'a nyaj huatyánnya'a inyaa, a'ini nyajmua'aree tɨcɨn juees paj pɨrɨcɨ aijna chuejra'a japua. Papu'uri a'atee paj juees pɨrɨcɨ. 11A'ini ti'irɨ'ɨri paj raamua'aree tɨ ayan ti'ayajna. Auchan pu tamuaamuata'a japuan hua'apua xɨcaj a'atee nyaj an a'ujnyéj an Jerusalén nyej ni rɨ'ɨ tiraata'an ɨ Dioj. 12’Majta aɨme ɨ mej ti'inyaxajtzi'i, matɨ'ɨj naateevi'i, canu hua'ajtya'axɨ'ɨca'a ɨ tyaɨte aujna teyujta'a tɨ ve'e tzajta'a, ni canu nyajta ca'anijra'a hua'ata'acaa maj huataninyu'ucacun aujna teyujta'a, ni canu nyajta ca'anijra'a hua'ata'acaa nyaujna u chajta'a. 13Amɨme mɨ tyaɨte, camu majta a'ij tirájtyausin ɨ maj cɨn nye jetzen tya'ujpuá'ajte'en. 14’Ayaa nu'u xaa ti'imue'ixaate'e. Nyaa nu hui ravaɨre'e ɨ Dioj ɨ maj rana'amicha'a ɨ nyavaujsimua'acɨ'ɨ. Nyaa nu ravaɨre'e nyaɨjna cɨme'e ɨ ye'ira ɨ mej jetzen huaju'ucaa. Aɨjna cɨme'e ɨ nyeye'ira, ayaa mu ti'ixa amɨme tɨcɨn nyasaɨj nu a'ij tirajtyau. Me nyajta, canu. Nain nu hui antzaahua a'ij tɨ ye'i te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze ɨ tya'anxɨvi, nyajta nain a'achu maj caj tira'uyu'uxaca'a aɨme ɨ mej ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. 15Ayaa nu hui nyajta inyaa tirájxe'evi'ira'a ɨ Dioj jemi, matɨj amɨme nyaɨjna cɨme'e maj huatarujsin ɨ mɨ'ɨchite tzajta'a ɨ mej meri huacuii, aɨme ɨ maj rɨ'ɨ ti'ityetyaɨtestaca'a, majta aɨme ɨ maj a'ij pua'a titetyújchaɨca'a. 16Aj nu hui cɨn ti'ityese'e nyej neyan réenya'a me nyá'ucha'acanye'en ɨ Dioj jemi, nyajta hua'a jemi ɨ tyaɨte. 17’Tɨ'ɨj tyauuma'aca a'achu pua'an ninye'ira'a nyaj a'ucha'acan nyej ni tumin hua'uta'an ɨ nyetyaɨtestyamua'a, nyajta tyu'utámuaɨ'ɨvejtan ɨ Dioj jemi. 18Nyatɨ'ɨj ni u a'ahuánjajcuare a'ij tɨ tya'axa ɨ taye'irá jetze. Ayaa nu rɨjcaa matɨ'ɨj seica taaseij maujna teyujta'a tɨ ve'e. 19’Aɨme aɨn pueenya'a ɨ maj maun e'ema'acan aun tɨ huatacá'a aujna Asia. Camu eihua a e'etyaɨtestaca'a inyeetzi jemi, camu majta ru'itzíitya'aca'a. Tɨ pua'a ti'itɨ a'ij metyá'umua'areera inyeetzi jemi, miche'e maɨn yéve'eré'enyen mueetzi jemi mej mi maɨjna cɨn nye jetze tya'ujpuá'ajte'en. 20Na'ari cai, miche'e mamɨn mɨ mej ya huatyáuu raataxaj ti'itɨ nyaj cɨn autyajturaa nyatɨ'ɨj nyaun a'utyavaaca'a hua'a jemi ɨ hua'a jueesi. 21’Tij cai hui aɨ pueen ɨ ti'itɨ ɨ nyaj cɨn autyajturaa nyatɨ'ɨj u a'utyavaaca'a hua'a jemi, nyatɨ'ɨj ni huajijhuaca'a neyan tɨcɨn: “Muan xu ti'inyaxajtzi'i ijii saɨjna cɨme'e ɨ nyaj tya'atzaahuate'e aɨjna cɨme'e maj nu'u majtahua'a huatarujsin ɨ mɨ'ɨchite.”―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Pablo. 22Tɨ'ɨj Félix raanamuajri'i, capu ra'aranajchaca'a tɨ raaxa'apɨ'ɨntare'en. A'ini aɨ pu rú'umua'areeracaa a'ij tɨ eenya'a ɨ hua'aye'ira ɨ mej tya'atzaahuate'e. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Chauj mi'i uve'enyén ɨ xantaaru'u ɨ ta'anajca aɨjna ɨ Lisias. Aj nu tyamua'a naa ti'ijmua'areeran aijna ɨ saj cɨn tí'ijxajtzi'i muan. 23Aj pu i Félix aɨjna huataij ɨ xantaaru'u tɨ anxɨte tie'ijta tɨ auj rachaɨ́ca aɨjna ɨ Pablo. Ajta nu'u a'atzu raata'an tɨ á'ucha'acanye'en rusaɨj. Ajta maj ráamuaare ɨ amiincustyamua'ame'en, majta ti'itɨ tiraata'an tɨ tira'aturaate'e. Ajta aɨjna ɨ Félix, aj pu i á'uraa. 24Tɨ'ɨj tyauuma'aca a'achu pua'an xɨcaj, ajtahua'a pu uve'enye aɨjna ɨ Félix, ajta jamuan ɨra'ara'an tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Drusila. Aɨ pu Israel jetze ajtyama'acan. Tɨ'ɨj i raataijtaca'a ɨ Pablo tɨ i aɨn tiraataihua'u aɨjna cɨme'e tɨ pua'a a'atɨ ra'atzaahuaatya'a aɨjna ɨ Jesús, tɨ i'i Cɨriistu'u. 25Pablo pu ayan tiraata'ixaa tɨ ayan tyu'ujxe'eve'e tɨ a'atɨ ayan huarɨni ɨ tɨ i'i xa'apɨ'ɨn cɨme'e naijmi'ica jemi, ajta nu'u tɨ rɨ'ɨ hua'utyéchaɨn. Pablo pu ajta ayan aɨjna tyu'uta'ixaa aɨjna ɨ Félix tɨ Dioj ayan pueijtzi tihua'uta'asin aɨme ɨ mej yen seijre'e iiyan ɨ chaanaca japua. Aɨj pu cɨn tyu'utatzɨn aɨjna ɨ Félix. Aj pu i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Pata'aj a'ura'ani ijii. Nyamuaatájeevi hui nyajtahua'a nyatɨ'ɨj huatácɨ'ɨpáaca. Aj nu ni muanamuajran nyajtahua'a. 26Ma ajta aɨn Félix ayaa pu ti'ijxe'eva'acaa tɨ Pablo tumin raata'an aɨjna cɨme'e tɨ raatatuaani. Aj pu cɨn eihua pu raataijtaca'a tɨ tyu'uxáj jamuan. 27Tɨ'ɨj tyauuma'aca hua'apua ninye'ira'a, tɨ'ɨqui Félix airajraa tɨ ti'ityavaaca'a tajtuhuan cɨme'e. Tɨ'ɨquita'i saɨj te'entyajrupi tajtuhuan cɨme'e. Ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Porcio Festo. Ajta aɨn ɨ Félix, ayaa pu ti'ijxe'eva'acaa tɨ reenya'a huatyaturan aɨme jemi ɨ mej Israel jetze ajtyma'acan, aɨj pu cɨn cai raatátuaa ɨ Pablo.


text:
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Londra, 23 de zögn del 1912 – Wilmslow, 7 de zögn del 1954) l'è stat en matemàtich, lògich e critògrafo britànich, cunsideràt giü dei pàder de l'informàtica e giü dei matemàtich piö 'mportàncc del sècol XX.
La sò atività la g'ha ìt 'na grant inflüènsa per l'evulusiù de l'infomàtica, gràsie a la sò formalizasiù dei concècc de algorìtmo e càlcol per mès de la màchina de Turing, che l'è stàda fondamentàl endèla creasiù dei compiuter modèrno. L'è per chèste sò 'nvensiù che Turing l'è de sòlet cunsideràt el pàder de la scènsa de l'informàtica e de la 'nteligensa artificiàl.
L'è stat apò giü dei critoanalìsti piö dotàcc che g'ha operàt en Inghiltèra, 'ntàt che gh'ìa 'n bal la Segónda Guèra Mondiàl, per decifrà mesàgi scambiàcc dei diplomatich e dei militar de le Potènse de l'As. En chèl tép lé difàti 'l Turing el g'ha lauràt a Bletchley Park, el centro de critoanàlizi piö 'mportànte del Regn Ünìt, endóche 'l g'ha ideàt 'na sfìlsa de tècniche per rià a comprènder i còdes todèsch, compàgn del método de la Bomba, 'na màchina eletromecànica bùna de decodificà i còdes creàcc co la màchina Enigma. La decifrasiù dei còdes de cumunicasiù criptàda todèsch l'è stàt giü dei fatùr ciàf che g'ha pirmitìt ai aleàcc de bàter le Potènse de l'As e ènser la Segonda Guèra Mondiàl.
La cariéra de Turing la s'è fermàda a la 'mpruìza quan che l'è stat procesàt per éser omosesuàl. El g'ha fat negót per difindìs de la acüza e a la fì gh'è tocàt de catà fò 'ntra la castrasiù chìmica e nà 'n prizù. Lü 'l g'ha catàt fò la castrasiù forsàda ma chèsto 'l g'ha comportàt dele bröte conseguènse fìziche, 'ntra le quàle la 'mpotènsa. Du agn dòpo la sentènsa, endèl 1954, Turing el s'è copàt conden póm envelenàt col cianùro.


text:
Mario Fargetta
Mario Fargetta (Lissún, 19 lüj 1962) l'è ün DJ e produtùr de müsica di discutech italiàn.
La cariéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò da bagaj Fargetta l'ha cuminciàa a fà'l DJ e'l giugava anca al balùn. In del 1980 l'ha vingiüü ün cuncurs de DJ e dopu l'ha cumincià a lavuràa in d'üna piscinina radio lucàal de Munscia, "Super Antenna".
In del 1986 el vàa a lavurà a "Radio Deejay" e'l desmett de giugà al balùn a livèll diletantistich. A cumincià dal 1987 el culabura ai prugràmm "Deejay Time" e "Deejay Parade", i düü trasmissiùn de radio pussee famùs di ann Nuvanta.
In del 1991 l'ha fàa el sò primm disch, The music is movin', che, insèmm a la sò segunda canzùn, Music (vègia canzùn de John Miles), de l'istess ann, l'ha fàa nà dent in di classifich de vendita americàn e inglès. I olter canzùn del Fargetta ch'hann avüü succèss in quij ann hinn stàa Your love (1993), This time (1994) e Midnight (1995).
In del 1998 l'ha presentàa, insèmm al DJ Albertino, "Italia Unz" sül canàal Italia Uno. In del'istess ann, insèmm al DJ Alex Farolfi, l'ha fàa sü'l prugèt The Tamperer feat. Maya: la prima canzùn, Feel it (ciapada da üna canzùn dij Jacksons Five), l'è rivada prima in di classifich inglès, menter che la segunda, If you buy this record, l'è rivada terza.
In di ann dopu, Fargetta l'ha tiràa innanz a fà canzùn de per lüü: I will rise again (2001), Good times (2002), People on the beat, Shining star (2006) e All I need (2007). Al dì d'incö el partecipa a düü prugramm de "Radio Deejay": "Disco Ball" e "Dance Revolution".
Fargetta cumè produtùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2003 Fargetta l'ha crumpàa trij cà discugrafich de müsica di discotech: la Hands Up, la My Life e la Whim.
La sò vida privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se'l giuga püü al balùn seriament da ün frach de ann, Fargetta el giuga amò in di partidi de beneficenza. In del 2006 s'è spusàa cun la presentatrìs televisiva Federica Panicucci, dopu che hin stàa insèmm dés ann. Gh'han düü bagaj: Sofia e Mattia.


text:
Coca-Cola
La Coca-Cola (cugnüssuda anca cume Coca) l'è una spüma minga alcuolega. Dent gh'è un culurant sintetegh ciamaa "caramel" per fà ciapaa sö un culur iscür a la bevanda.
El biter, el püssé vendüt in tüt el mund, al se ciama inscì perchè in dela sò composiziun gh'è dent anca d'estracc de nuss de cola e de föj de coca.
Cunt l' istess nom a se ciama anca la cà prudütris de la bevanda: The Coca-Cola Company
La "Coca-Cola" l'è stada inventada dal spizier John Stith Pemberton l' 8 de Magg del 1886 ad Atlanta, in urigin dumà 'me medisin.
Ingrediencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La composiziun la ven scriüda ins l'etichettta dela bevanda. I ingrediencc i henn scriüü vön dopu l' olter in orden de pes, anca se cume la grand part dele aziend alimentar, l'ha méa püblicaa i propurziun giöst di ingrediencc e nianca la riceta.
- Aqua
- Nidrid Carbonega
- Sücher (e dulzificancc)
- Culurant sintetegh ciamat "caramell" (E150d)
- Acid Fosforegh
- Aruma natüraj
- Cafeina 100mg/l


text:
Südtiroler speck
L'inscì ciamaa Südtiroler Speck (in Italia ciamaa de solet dumà Speck) l'è un giambun crüü, che'l vegn fümegaa un cicininn a bassa temperadüra e 'l vegn lassaa marüdà almanch 22 seteman. El cuntegnüü de saa 'l gh'ha no de passà 'l 5%. La carna druada in del fà 'l Speck la gh'ha de passà di strecc contròj: parcentüal de grassa, temparadüra, e ph vegnen cuntrulaa ben de vesin.
Del 1996 el stamp Südtiroler Speck ggA u Speck Alto Adige l'è prutegiüü de l'üniun ürupeja. In di agn passa 'l speck l'era dumà un mansgià lucal del Südtirol, ma 'l didincö l'è devegnüü un prudüt alimentar de massa.


text:
Gontenschwil
Gontenschwil (Gondischwiu in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 090 abitant e una süperfiss de 9.74 km², e al se tröva a una altitüden de 531 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gontenschwil a l'è tacaa ai cumün de Leimbach, Oberkulm, Pfeffikon (LU), Reinach, Rickenbach (LU), Schmiedrued, Zetzwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gontenschwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1173 cul nom de Gundoltswilre
L'andament storegh de la popolazion de Gontenschwil l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gontenschwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gontenschwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.