text:
L’assegn Unich provinzièl l’é, descheche se sà, l strument prinzipèl con chel che la Provinzia autonoma de Trent dèsc didament a la families. L’é en doura dal 2018, e l perveit chesta quotes per obietives desvalives: Quota A, per ge fèr front a situazions de povertà, (didament al vadagn); Quota B1, mantegniment, cura, educazion e istruzion di fies mendres; Quota B3, didament a families con componenc pedimenté zivii, verces e sorc; quota C, didament per i nascimenc. La domana la scomenza de zenza dal 1m de messèl e la fenesc ai 30 de jugn de l’an dò, e la perveit l’elaborazion de la declarazion ICEF de la familia.
Del 2020 l’é stat contà 38.000 families che aea i requisic per amancol na quota de l’Assegn, per na speisa en dut de 73 milions de euro.
Respet a la normativa en doura per l’an 2020, la neves metudes en esser co la deliberazion dai 19 de mèrz del 2021 en referiment a duc i sogec domananc (da no fèr confujion con cheles che revèrda i “Remborsc”, argoment de na dezijion da dant de la Jonta) les é:
- meter ite la domana per l’Assegn de Nasciment te la domana per l’Assegn Unich, per semplifichèr i adempimenc aministratives e per dèr l met de fèr n soul paament;
- smaorèr da 4.000,00 euro a 6.000,00 euro la franchigia per l lurier de la femenes, perveduda per l calcol de l’indicator ICEF per poder se emprevaler de la quotes B1 (fies) e B3 (pedimenté) e de la quota C (nasciment);
- vegn confermà la sospenjion de la quota B1 condizionèda, leèda a la doura de la mensa de scola e al trasport publich da pèrt di fies che va a scola. Donca a la families ge vegnarà paà la quota B per entriech;
- l’é stat tout demez l smaorament de la quota B1 per la ativitèdes sportives di fies ajache l’é en esser n intervent someant endrezà da pèrt di enc locai e da la Agenzìa per la families, che jirà en doura col 1m de oril.
Per chel che revèrda la cumulabilità col Didament per i Sentadins vegn portà dant vèlch semplificazion:
- vegn calcolà a na vida automatica na stima del didament per i sentadins da meter en detrazion te la quota A (“didament al vadagn”). L sentadin che ciapa l Didament per i Sentadins o a chel che l ge é stat neà, l pel retifichèr la soma stimèda e agiornèr l smendrament atomatich;
- donca no l’é più de obligh portèr dant la domana de Didament per i Sentadins e la quota A la vegn data fora zenza che l sentadin mete en esser chisc oblighes;
- resta en esser l’obligh da pèrt de l’Agenzìa de meter a jir ogne cià de n pez controi aldò di dac touc sù tras l sistem informatif de l’INPS;
- vegn pervedù la possibilità de paèr na pèrt o dut l’Assegn Unich tel trat de temp de referiment che vegn (1 messèl 2021 – 30 de jugn del 2022).
Vegn pervedù de meter a jir la chèrta per la compres tel trat de temp de referiment, tant per la quota A che per la quotes B1 e B3.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)
Fonte: Ufficio Stampa


c: text/html

text:
La stad 2016 è crudada fin ussa pulitamain en l’aua. Quasi en tut las regiuns da la Svizra hai gia uss dà dapli plievgia che durant l’entira stad 2015. Dapi la sonda vargada dominescha dentant il sulegl il tschiel sur la Svizra. Enfin gievgia fai aura da stad en l’entira Svizra, ed uschia era en il Grischun. Blers purs han spetgà daditg sin da quest’aura stabila.
Ora cun la fautsch u megler ditg il «Mähtrac»*
Tschiel blau, sulegl e temperaturas da stad - l’aura optimala per ils purs da far fain. Uschia ch’ins vesa sin plauncas e planiras actualmain ina massa purs vi da la lavur. Quai vala era per la famiglia Cathomen a Breil en Surselva. RTR accumpogna Gaudenz ed Anita Cathomen durant l’entir di ch’els fan fain.
Suenter 12-15 uras da lavur sin il prà, spetga anc lavur en stalla e a chasa.
Lungs dis da lavur, fitg lungs
Fin 15 uras è il pur Gaudenz Cathomen durant quests dis vi da segar e far fain sur Breil. Ma, i saja ina lavur che fetschia plaschair, uschia che tut na saja betg uschè nausch. Els sajan plinavant in team che enconuschia in l’auter – mintgin sappia tgi che fetschia tge. «Ma cler, cunquai che la stad è stada ditg bletscha e fraida, èsi uss da dar spezialmain gas», di Gaudenz Cathomen. Perquai sa gida perfin ses bab di per di sin las plauncas taissas sur Breil.
Jau gid memia gugent per pussar.
Plain engaschi – era cun 83 onns!
Ludivic Cathomen è il bab da Gaudenz Cathomen. El ha fatg durant sia entira vita il pur, ma era anc oz giauda el da gidar ses figl durant la stad – quai cun 83 onns. Tge che manca mai tar Ludivic Cathomen è la fautsch. Uras en ed uras o taglia el la plaunca cun la fautsch.
Avant paucas emnas ha Ludivic Cathomen gì in pitschen accident cun la fautsch. El è sa tagliads vid il maun. Uss è el dentant puspè èn acziun, malgrà ch’il medì ha cusseglià da far pausa. Ma, perquai sa gidia el memia gugent, di l’um da 83 onns.
*Mähtrack ha per rumantsch dal reminent simplamain num «trac da segar» ;)
RR actualitad 08:00 +

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aderents da 5G vulan far frunt als dubis da sanadad envers la nova tecnologia mobila. Sin ina plattafurma duai la populaziun pudair s'infurmar fundadamain davart la tematica, uschia scrivan ils iniziants da la plattafurma. Oz è quella nova pagina d’internet chance5g.ch vegnida preschentada.
Cun la plattafurma veglian els objectivar l'entira debatta enturn 5G e contribuir ad in dialog che sa basia sin fatgs. Inizià e finanzià vegn la plattafurma da l'Associaziun svizra da telecommunicaziun asut e ses commembers Swisscom e Sunrise. Purtaders èn tranter auter era il Forum da consuments, l'Uniun d'artisanadi e mastergn e Hoteleriesuisse.
Tgi ha raschun?
L'extensiun da 5G vegnia oz savens pervia da mancanza d'infurmaziuns tratg conclusiuns sbagliadas. 5G saja dentant impurtant per il svilup da la Svizra. Adversaris da 5G han oravant tut tema pervi da las consequenzas per la sanadad dal carstgaun.


text: Il territori da skis cun l’aventura da 4 cuolms e 120 km pistas da skis: cuntradas da muntogna fascinontas, vestas da panorama unicas, pistas magnificas e tschancuns varionts. Ver 20 bars ed ustrias cun access tier la pista envidan da restar. Quels che prendan in bogn da sulegl e sportists san guder lur purschida. Pusseivladads specialas per affons sco runals, scola da skis ni pass da skis per famiglias rendan fetg interessants il territori da skis per famiglias. Massa casas d’albiert sesanflan directamein sper la pista.


text:
Per Juventus è quai in pass decisiv envers il final. Questa stagiun resta uschia il campiun talian senza terrada en la Champions League. Las paucas schanzas ch’ils Talians han giu han els era nizzegià. Uschia marca l’attatgader argentin Gonzalo Higuain ils dus gols per Juventus.
Ajax Amsterdam gudogna mezfinal da l’Europa League
En il mezfinal da l'Europa League ha il club ollandais Ajax Amsterdam gudagnà il gieu da partenza cunter Lyon cun 4:1. Ajax ha giu bleras schanzas ed avess er pudì marcar anc dapli gols.
RR novitads 06:00


text:
A chascun d'ina visita en il champ da fugitivs a Calais ha il president franzos François Hollande ditg ch'il champ duai vegnir rumì. Cura n'è dentant anc betg enconuschent. Enconuschent è che las persunas duain, suenter la rumida vegnir repartidas sin centers da fugitivs en tut la Frantscha.
En il champ a Calais, numnà «tschungla» vivan millis da fugitivs en alloschis provisorics. Blers d'els vulan viagiar vinavant en Gronda Britannia. Il cunfin è là dentant serrà.
La situaziun enturn il champ è gia dapi mais in tema en Frantscha. Era cun las elecziuns dal presidi la primavaira 2017 saja il tema brisant.


text:
Sco gia supponì pli ditg datti in nov triep da lufs en Surselva. Uss conferma l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga uffizialmain ch'i dat in nov triep. Fin uss hajan ins pudì observar trais animals giuvens. Il revier dal nov triep cumpiglia il territori da Sursassiala e s’extenda sur ils territoris communals da Tujetsch, Mustér e Medel. Il nov triep survegn la designaziun «triep da Stagias».
Il luf en Grischun
- 35 - 40 lufs datti actualmain en il Grischun
- 17 lufs giuvens èn naschids l'onn 2019
- 711 observaziuns da lufs èn vegnidas annunziadas l'onn 2019
Lufs giuvens
Vinavant conferma l'Uffizi intgins lufs giuvens. Lufs pitschens dettia en il triep dal Beverin. Quants chagniels na saja dentant betg cler. Vinavant hajan ins vesì en il nord da Glion dus lufs creschids cun tschintg pitschens. Qua sa tractia probablamain dal triep dal Piz Bargias.
Er en la regiun Sursaissa datti indizis, ch'il triep da Valgronda haja survegnì lufs pitschens. Davart il dumber na possian ins dentant far naginas indicaziuns.
Naginas infurmaziuns davart luf pitschens datti per il triep dal Calanda.


text:
Sabotaggio
Sabotaggio (Sabutàǵ) 'l è 'n film thriller dal 1936 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś ’L Agìnt segrét ad Joseph Conrad. Al film, ch'al fà part dal perìud ingléś dal regìsta, in di Stat Unî 'l è cgnusû anc cun al tìtul ad The Woman alone.
'L è stâ girâ in biànc e négar.
Sunt
Durànt la secónda guèra mundiàla soquànt atintâ i squàsan Lóndra. A và via la luś in tuta la sità par via 'd un sabutàǵ a la sentràla lètrica. I spetadōr 'd un cìnema i s arlìan dimóndi e i dmànd'n indrē i bèsi di bijét quànd 'l è pròpria al pruprietàri, Karl Anton Verloc (Oskar Homolka), al respunsàbil, lavurànd par n'urganiśasiòṅ segréta ch'la s éra misa cónt'r al Régn Unî. Ninsòṅ a n sà gnint, gnanc sò mujér Sylvia (Sylvia Sidney) ch'la viṿ cun sò marè e cun al sò fradèl pìcul Steve (Desmond Tester) in 'n apartamènt lè dadrē.
In cal méntar 'l arvindról Ted Spencer (John Loder), ch'al lavóra lè datéś, al s intrumét in dla questiòṅ dla restitusiòṅ di bèsi par far cólp su la sgnóra Verloc ma a n gh'è mia biśógn parchè la luś la tórna a 'ndàr. Ted, a dir la véra, 'l è 'n pulisiòt ad Scotland Yard ch'al gh'à da tgnir 'd òć a 'l terurìsta.
Dòp al falimènt d'l atintâ, al sgnór Verloc adès al gh'à 'l incàrag ad métar na bómba in dla stasiòṅ dla mèttro ad Piccadilly Circus. P'r a n dar minga di suspèt, Karl al dmanda a sò cugnâ Steve ad purtàr-'g un pac cun dèntar d'l espluśìv, faghénd finta ch'a gh sia dla pelìcula 'd un film.


text:
Cumenzà la festa è vegnì cun la preschentaziun da las differentas societads. En la halla da glatsch Gurlaina han ells mess si 60 stans. Tut en il senn dad ina festa da fusiun han diversas societads er fatg stans ensemen – uschia per exempel las societads da chatschaders u er las societads da musica. Autras societads èn sa preschentadas durant la festa.
L’act uffizial cun cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner
Avant l’act uffizial han las musicas da giuventetgna ed er las societads da las fracziuns dat in concert cuminaivel. En il center da la festa è stà l'act uffizial cun il pled festiv da la cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner. La vopna è vegnida inaugurada cun ina scena giugada da las societads da teater da las fracziuns
Inizià ed organisà la festa han las sis societads da giuventetgna.
RR actualitad 17:00


text:
Aline Suter è creschida si a Genevra, il linguatg da famiglia è rumantsch. Durant sia entira uffanza ed era pli tard visita ella regularmain sia tatta a Domat. Suenter la matura artistica en arts visualas studegia Aline Suter a Genevra, Barcelona e Berlin, e cuntanscha 2006 il master en “des lettres en histoire du cinéma”. Ella lavura tar differents festivals da film en Svizra e Frantscha, tant sco programmadra sco era attasché da pressa. Plirs onns ha ella manà in atelier da video en in’instituziun per impedids. 2013 realisescha ella ensemen cun Céline Carridroit ses emprim film per RTR Canorta. Il film è ina avischinaziun intima a ses linguatg mamma, il rumantsch. Il film Resuns / Echos, realisà 2014, medemamain cun Celine Carridroit, raquinta da la tschertga da l’identitad rumantscha e dal sun rumantsch.
Aline Suter è maridada ed è mamma da dus 2 uffants.


text:
En il segund set è il Svizzer stà enavos cun 0:3, avant ch'il rebreak è gartegià ad el. En il tiebreak ha el parà ina balla da set ed ha pir pudì nizzegiar sia terza balla da matsch per gudagnar la partida. La gievgia frunta Stan Wawrinka uschia sin in dals dus Americans Jack Sock u Donald Young.
Per Roger Federer percunter è la stagiun a fin. Mardi saira ha el communitgà ch'el stoppia desister dals gieus olimpics a Rio. Sia blessura vid il schanugl na saja betg guarida tenor giavisch – uschia ch'ils medis hajan cusseglià da terminar la stagiun actuala.
RR novitads 08:00


text:
Kirchlindach
Kirchlindach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2849 abitant.
El cumün de Kirchlindach al se tröva a una altitüden de 595 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Bremgarten bei Bern, Diemerswil, Meikirch, Münchenbuchsee, Schüpfen, Wohlen bei Bern, Zollikofen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website
- Dubler, A-M: Kirchlindach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-08-05.


text:
Budissem tibetan
Il budissem tibetan è, suenter emprims contacts cun questa nova religiun, sa sviluppà en la planira auta dal Tibet en il 5avel tschientaner s.C. L’introducziun uffiziala dal budissem sco religiun statala dal Tibet ha gì lieu en il 8avel tschientaner sut il retg Trisong Detsen.[1] En il Tibet èn sa furmadas en il decurs dal temp differentas scolas budisticas.
Il budissem – per dar l’emprim in sguard a la religiun en general – sa divida en las duas tradiziuns principalas hinayana (‹vehichel pitschen›) e mahayana (‹vehichel grond›). En il hinayana – la furma la pli veglia da questas duas – sa stenta la singula persuna da cuntanscher il resvegl (bodhi) per sez betg pli stuair suffrir; en il mahayana percunter emprovan bodhisattvas d’er manar autras creatiras vers il resvegl.
La tradiziun dal hinayana exista oz anc en la furma dal theravada (‹ductrina dals vegls›). Questa direcziun dal budissem dominescha en ils stadis Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha. Il mahayana è la furma dominanta en l’ost dal territori da derasaziun dal budissem, numnadamain en il Vietnam, la China, la Corea ed il Giapun.
Er il vajrayana (‹vehichel diamant›) fa atgnamain part dal mahayana. En il vest è el enconuschent sut las denominaziuns budissem tibetan u lamaissem, ma en vardad sa tracti d’ina noziun collectiva per differentas scolas ch’èn er preschentas – sper il Tibet – en diversas autras regiuns da l’Asia Centrala (India dal Nord, Nepal, Bhutan, parts da la China, Mongolia, parts da la Russia).
Il vajrayana cumplettescha ils fundaments filosofics dal mahayana tras tecnicas da tantra che duajan gidar a scursanir la via al resvegl. Da questas tecnicas fan part projecziuns spiertalas, recitar mantras ed ulteriurs exercizis, rituals ed iniziaziuns. Questa vart dal mahayana dat pais a scrittiras e praticas secretas, en las qualas ils praticants vegnan introducids be pass per pass. Entaifer il budissem tibetan è oramai il transfer da savida direct tranter magister spiritual (lama) e scolar da muntada centrala. Perquai vegn il vajrayana er numnà entaifer il mahayana ‹ductrina esoterica› per al cunfinar da las ‹ductrinas exotericas› che cumpiglian praticas accessiblas per tuts.
Las quatter scolas principalas dal budissem tibetan èn sa furmadas tranter il 8avel ed il 14avel tschientaner e sa numnan nyingma, kagyü, sakya e gelug. La pli veglia da questas furma la tradiziun da nyingma (‹chapitschas cotschnas›) ch’è sa sviluppada or da l’emprima fasa da translaziun da texts budistics dal sanscrit en il tibetan en il 8avel tschientaner. Las trais ulteriuras derivan da la tradiziun da kadam (11avel tschientaner) ed èn resortidas da la segunda fasa da translaziun. In’impurtanta autoritad entaifer il budissem tibetan furma il Dalai Lama.
Bön e budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Avant ch’il budissem è vegnì enconuschent en il Tibet, prevaleva là la religiun bön. Las ductrinas da bön èn sa derasadas dal reginavel dal Tibet dal Vest Shang Shung – oriundamain independent – vers il Tibet Central e da là davent en las autras regiuns dal Tibet. Pervi da la maschaida sincretistica cun il budissem tibetan cumpiglia questa religiun d’ina vart ideas da religiuns natiralas e praticas animisticas, da l’autra vart ductrinas e praticas che correspundan a las differentas yanas (direcziuns principalas) budisticas fin a tantra e dzogchen.
Pervi da la coexistenza sur tschientaners sumeglian las tradiziuns dal yungdrung bön e dal nov bön grondamain il budissem tibetan, surtut en la tradiziun da la scola da Nyingma. Las bönpo na sa refereschan en lur origins però betg al buda Shakyamuni, mabain al buda Shenrab Miwoche sco fundatur da la tradiziun che duai avair vivì avant 18 000 onns.
Emprim contact cun ductrinas budisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Lha Thothori Nyentsen[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim contact dals Tibetans cun ductrinas budisticas ha apparentamain gì lieu dal temp dal 28avel retg dal Tibet Lha Thothori Nyentsen en il 5avel tschientaner. Tenor la legenda duai esser cumparida da quel temp a moda miraculusa ina trucletta custaivla sin il tetg dal palaz roial Yumbu Lagang. Quella cuntegneva dus texts da sutra budistics, tranter quels il sutra da Karandavyuha davart la muntada dal bodhisattva Avalokiteshvara, ina stupa dad aur en format pitschen, il mantra a sis silbas dad Avalokiteshvara «Om mani padme hum» (pronunzia tibetana: «Om mani peme hung») ed auters objects sontgs. Il retg n’ha betg pudì eruir la muntada da quests objects, ma ha realisà a moda intuitiva ch’els eran da muntada speziala.
Tenor ina descripziun main fantastica, la quala correspunda eventualmain als fatgs istorics, al èn quests objects vegnids surdads d’in muntg indic, il qual vuleva introducir per l’emprima giada ductrinas budisticas en il Tibet. Quel è però, essend ch’el na chapiva betg la lingua dal retg e ch’i n’era er betg avant maun in translatur, puspè returnà en l’India, laschond enavos al retg sco regal la chaschetta cun ses cuntegn. Tenor la legenda duai il retg sin ils onns, grazia a la veneraziun da quests objects custaivels, avair survegnì puspè a moda miraculusa la cumparsa e vitalitad d’in um giuven ed avair cuntanschì ina vegliadetgna da 120 onns.
Songtsen Gampo[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il retg dal Tibet Central Songtsen Gampo (temp da regenza 617–649) ha il budissem cumenzà a fitgar pe per propi en il Tibet, er sch’i deva da quel temp be paucs budists e lur tempels sumegliavan simplas chapluttas. Songtsen Gampo ha prendì sco dunna tant la princessa nepalaisa Bhrikuti sco er la princessa chinaisa Wen Cheng. Omaduas eran budistas persvadidas ed han instruì al retg la ductrina da Buda. Il retg sez ha fundà, intimà da sias dunnas, dus sanctuaris a Lhasa, tranter quels il tempel da Jokhang. El vegn perquai, sper ils retgs Thrisong Detsen e Relpacen, considerà sco in dals ‹trais retgs da dharma› dal Tibet. La religiun che prevaleva da quel temp era anc adina il bön.
Emprima gronda fasa da translaziun e derasaziun dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Scola nyingma[modifitgar | modifitgar il code]
La derasaziun per propi dal budissem en l’entir Tibet ha gì lieu durant l’emprima fasa da translaziun da scrittiras budisticas or dal sanscrit en il tibetan en il 8avel tschientaner.
Retg Thrisong Detsen[modifitgar | modifitgar il code]
Il retg tibetan Thrisong Detsen ha envidà en la segunda mesadad dal 8avel tschientaner ils maisters indics Padmasambhava e Shantarakshita en il Tibet a derasar là il budissem. Quels han fundà l’emprima claustra budistica Samye-Ling, la quala è sa sviluppada al pli impurtant center da derasaziun da lez temp. Padmasambhava ha surtut instruì ils aspects tantrics dal budissem e duai, tenor la legenda, avair surventschì ils spierts e demunis dal Tibet, quai che duai esser stà il motiv daco ch’è sa mess tras en il Tibet il budissem vajrayana.
La translaziun dal Tripitaka e dal Tantra exteriur da quel temp furma la basa da la collecziun da ductrinas da tut las scolas tibetanas. La tradiziun da scola ch’è resultada da quest’emprima fasa da translaziun numnan ins Nyingma (‹ils Vegls›). Perquai che quella è sa furmada uschè baud vegn ella er numnada la ‹scola da las veglias translaziuns›; da las scolas da pli tard sa differenziescha ella surtut areguard ils uschenumnads Tantras interiurs.
Dal 8avel fin il 11avel tschientaner ha la tradiziun da Nyingma furmà la suletta scola budistica en il Tibet. Sper la claustra Samye duevan las claustras Kathog, Dorje Drag, Mindrölling, Pelyül, Dzogchen e Shechen, ch’èn vegnidas fundadas intgins tschientaners pli tard, furmar il punct da partenza per la derasaziun da las ductrinas da la Nyingma.
Persecuziun dal budissem sut retg Lang Darma[modifitgar | modifitgar il code]
Las refurmas introducidas dal retg budistic Relpacen han restrenschì fermamain la pussanza da l’aristocrazia rurala dal Tibet ed extendì l’influenza da las claustras budisticas en las singulas regiuns dal Tibet. Quai ha manà a malaveglia e la finala culminà en l’assassinat dal retg. Ses frar Lang Darma, in aderent dal bön, ha ascendì il tron ed ha cumenzà cun la persecuziun dal budissem. Durant ses temp da regenza (836–842) è il budissem en sia furma monastica vegnì chatschà enavos fermamain. Pervi da l’inscunter cun in yogi budistic, il qual duai avair impressiunà Lang Darma tras sias forzas magicas, ha Lang Darma desistì da persequitar ils yogis budistics. Las tradiziuns oralas da la ‹scola da las veglias translaziuns› (Nyingma-Kama) che vegnivan dadas vinavant da quel temp surtut tras yogis, han perquai survivì las persecuziuns senza pli gronds donns. Ultra da quai han guru Rinpoche, ch’aveva previs la suppressiun dal budissem dal temp da Lang Darma, ed intgins da ses scolars zuppà bleras ductrinas tantricas, las qualas ins ha scuvert ils proxims tschientaners sco ‹Stgazis zuppads›. Quests texts rescuverts duevan furmar la basa per in grond dumber da lingias da tradiziun independentas.
Segunda derasaziun – Svilup da las ‹novas scolas›[modifitgar | modifitgar il code]
La ‹segunda derasaziun› (tibetan: phyi dar) dal budissem en il Tibet ha gì lieu a partir dal 11avel tschientaner. Il muntg indic Atisha (982–1054), in magister enconuschent lunsch enturn che derivava da l’universitad budistica da Vikramashila, è viagià l’onn 1042 a Guge ed ha manà cun sai ductrinas dal mahayana e diversas praticas da vajrayana. El ha accentuà la muntada da las reglas da vinaya ed è surtut sa basà en sias instrucziuns sin las ductrinas da sutra che sa basan sin la segunda perioda d’instrucziun da buddha Shakyamuni.
Veglia scola kadam[modifitgar | modifitgar il code]
Sin el sa lascha manar enavos la scola dals ‹vegls maisters da kadam›. La scola da kadam furma ina tradiziun precedenta da las trais scolas principalas pli novas entaifer il budissem tibetan, las qualas èn sa sviluppadas or da la ‹segunda fasa da translaziun› da ductrinas tantricas da l’India en il Tibet. Las trais tradiziuns principalas da las ‹novas translaziuns› (sarma) a partir dal 11avel tschientaner èn las scolas da kagyü, sakya e gelug. La tradiziun da kadam han ils scolars dad Atisha e magisters da pli tard transferì sin tut las tradiziuns budisticas en il Tibet. La scola dals ‹vegls maisters da kadam› sezza n’è però betg sa mantegnida sco atgna scola; en il 14avel tschientaner è quella vegnida integrada en la scola gelug.
Scolas da kagyü[modifitgar | modifitgar il code]
Las scolas da kagyü dal budissem tibetan sa laschan manar enavos sin Marba il Translatur (1012–1097), il qual ha cuntinuà cun la lingia da translaziun da mahamudra da Tilopa e Naropa. Ultra da quai ha Marpa studegià tar ils gronds maisters indics Maitripa (er numnà Jhanagarbha) e Kukuripa. Durant ses terz viadi en l’India ha el inscuntrà Atisha ed ha studegià tar el las ductrinas da la Kadampa. Da ses viadis en l’India ha el manà cun sai bleras scrittiras tantricas ed ha translatà quellas en il tibetan. Il scolar principal da Marpa è stà il yogi Milarepa (1042–1123), il qual è vegnì enconuschent en l’entir Tibet per ses temp d’instrucziun segnà da tempranza e ses chants spirituals. Milarepa è vegnì introducì en la pratica tantrica pir suenter ina lunga fasa d’emprova ordvart severa. Ils plis impurtants scolars da Milarepa èn stads Rechungpa ed il muntg Gampopa da Dagpo. Gampopa è vegnì enconuschent pervi da si’erudiziun; el ha fundà la tipica furma d’instrucziun da las scolas da kagyü cun colliar ina cun l’autra la tradiziun claustrala da la Kadampa da pli baud cun la tradiziun da yogi dals maisters indics. Sutscolas da la tradiziun da kagyü ch’existan anc oz èn barom, karma, drigung, drugpa, rechung, shangpa, taglung e surmang.
Cö[modifitgar | modifitgar il code]
Las ductrinas da cö (tibetan: gcod), dal ‹tagliar giu›, èn colliadas stretgamain cun la maistra Macig Labdrön. La ductrina deriva da la tradiziun da shiche ed è vegnida manada l’onn 1092 dal maister indic Phadampa Sanggye (tibetan: pha dam pa sangs rgyas) en il Tibet.[2] L’onn 1097 ha Phadampa Sanggye fundà la claustra Dingri, da la quala è sa derasada la tradiziun tibetana. Macig Labdrön, la quala ha cuntanschì cun la pratica da cö l’accumpliment absolut, è vegnida famusa pervi da sia biografia extraordinaria e la derasaziun da las ductrinas da cö en il Tibet. Il cö intenda da tagliar giu las varts egoisticas che valan sco origin dal patir en il mund, e quai cun agid d’in ritual specific che sa basa sin las ductrinas da prajnaparamita. La tradiziun da questa ductrina che va enavos sin Phadampa Sanggye è sa mantegnida fin oz en tut las scolas dal budissem tibetan; sco atgna tradiziun scolastica n’exista ella betg pli.
Phadampa Sanggye sa lascha considerar sco in’incarnaziun da Padmasambhava, tuttina sco Macig Labdrön sa lascha considerar sco incarnaziun da Yeshe Tshogyel.
Sakya[modifitgar | modifitgar il code]
Sakya ha furmà oriundamain il num d’ina claustra fundada da Khön Könchog Gyelpo (1034–1102) cun la sedia principala en vischinanza da Shigatse en il Tibet dal Sid. Las ductrinas tantricas da la sakyapa ha Bari Lotsawa translatà en il 11avel tschientaner or dal sanscrit. El è viagià en l’India ed ha manà diversas ductrinas tantricas cun sai en il Tibet. La tradiziun da sakya han ils ‹tschintg maisters suprems› alura manà a la fluriziun; tar quels tutgavan Sachen Künga Nyingpo, Sönam Tsemo e Dragpa Gyeltshen, l’emprim sakya Pandita Künga Gyeltshen e Chögyel Phagpa. Quests tschintg maisters han fundà lur ductrinas sin quellas dal grond erudit e siddha indic Virupa. Els han surpiglià sia lingia da tradiziun da mahamudra ed er las ductrinas da blers auters siddhas. Tar las ductrinas dal Lamdre, che stat en stretga colliaziun cun il tantra da Hevajra, sa tracti d’ina da las translaziuns principalas da la sakya. La lingia da sakya ha ultra da quai er adoptà ductrinas da la veglia kadampa. Vers il 1624 ha l’imperatur mongolais Kublai Khan, il qual regiva da quel temp la Mongolia, la China ed il Tibet, surdà al maister da sakya Chögyel Phagpa la suveranitad feudala sur il Tibet. Quella han ils sakya exequì fin l’onn 1354. Il chau da la tradiziun da sakya è il sakya Thridzin. Da la tradiziun da sakya èn sa sviluppadas diversas suttradiziuns, tranter quellas ngor, tshar, bulug, bodong, dzong e jonang.
Gelug[modifitgar | modifitgar il code]
Tsongkhapa (1357–1419) ha fundà la scola da gelug (‹scola dals virtuus›), la quala represchentava fermamain ils ideals da la scola da Kadam d’antruras e deva grond pais a la disciplina monastica ed il celibat. Cuntrari a las autras scolas tibetanas, n’èn las ductrinas da la scola da gelug betg vegnidas surpigliadas en l’agen sistem suenter ina fasa da translaziun specifica. Dal temp da fundaziun da la scola da gelug era la cultura budistica da l’India gia vegnida extirpada tras invasiun islamica. Tut las ‹novas scrittiras tantricas› avevan Bari Lotsawa, Marpa Lotsawa ed auters gia manà avant en il Tibet. En il center da las translaziuns da la gelug stattan las ductrinas da la kadampa, surtut las ductrinas da mahayana dad Atisha. Tsongkhapa ha resumà questas ductrinas en si’ovra ‹Lamrim Chenmo› (‹Gronda represchentaziun da la via a stgalims›). Questa via da stgalims da Lamrim furma fin oz il fundament da la via da resvegl spiertal che vegn instruì dals gelug. Gia dal temp da Tsongkhapa han ins però er transferì a las scolas da gelug diversas tantras da las novas translaziuns, pli tard èn vegnidas vitiers ulteriuras, tranter auter er tantras da la nyingma. Ils Dalai Lamas, impurtants lamas da la gelug, han gì ina rolla spirituala centrala e, dapi il temp dal 5avel Dalai Lama fin l’occupaziun chinaisa dal Tibet l’onn 1950, per part er la pussanza politica. Il chau spiritual da l’urden da gelug è il Ganden Thripa. Las trais pli impurtantas claustras da quest urden èn Ganden, Sera e Drepung.
Moviment da rime[modifitgar | modifitgar il code]
In ulteriur moviment religius entaifer il budissem tibetan ha gì lieu en il 19avel tschientaner. Da quel temp èn ils maisters Jamyang Khyentse Wangpo, Jamgön Kongtrül Lodrö Thaye e Orgyen Choggyur Lingpa sa stentads en rom dal moviment da rime da rimnar las ductrinas generalas da tut las regiuns dal Tibet e dals maisters da tuttas tradiziuns. La finamira da quest moviment è stà da surmuntar la concurrenza e sparpagliaziun tranter las differentas scolas budisticas en il Tibet.
La situaziun dapi l’onn 1950[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1950 èn dignitaris religius dal budissem en il Tibet vegnids persequitads e mess a ferm. La gronda part dals 500 000 muntgs èn ubain vegnids per la vita en champs da lavur u praschuns ubain ch’ins als ha sfurzà da maridar.[3] L’identificaziun cun uschenumnads budas vivents (trülkus) valeva da quel temp sco «cuntrarevoluziunar» u «superstizius». Suenter il 1959 han ins dismess las structuras tradiziunalas dal Tibet. Tranter il 1959 ed il 1976 èn vegnids destruids 99 % dals edifizis sacrals en il Tibet. Praticamain tut las instituziuns da furmaziun, cultura e religiun en il Tibet èn vegnidas disfatgas en rom da la ‹revoluziun culturala›. Malgrà divers meglieraments è l’exercizi da la religiun anc adina lià en la Republica Populara da la China a tschertas premissas e n’è la libertad religiusa betg garantida senz’auter.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ C.I. Beckwith: The revolt of 755 in Tibet. En: The History of Tibet ed. dad Alex McKay, tom 1, Londra 2003, p. 273–285.
- ↑ Padampa Sang-gyé – Der Sang-yab von Machig Labdrön.
- ↑ Zeljko Marković: Lamaismus. En: Christoph Auffarth, Jutta Bernard, Hubert Mohr (ed.): Metzler-Lexikon Religion. Gegenwart – Alltag – Medien. J.B. Metzler, Stuttgart/Weimar 2005, ISBN 3-476-00091-5, p. 314.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Tudestg
- Tsültrim Allione: Tibets weise Frauen – Zeugnisse weiblichen Erwachens. Theseus Verlag, Berlin 2001, ISBN 3-89620-162-X.
- Robert Bleichsteiner: Die gelbe Kirche. Mysterien der buddhistischen Klöster in Indien, Tibet, Mongolei und China. Belf, Vienna 1937.
- Regina von Brück, Michael von Brück: Die Welt des tibetischen Buddhismus. Kösel, Minca 1996, ISBN 3-466-20402-X.
- Karin Brucker/Christian Sohns: Tibetischer Buddhismus. Handbuch für Praktizierende im Westen. O.W. Barth Verlag, Berna 2003, ISBN 3-502-61083-5.
- Thierry Dodin, Heinz Räther: Mythos Tibet. Wahrnehmungen, Projektionen, Phantasien. DuMont Reiseverlag, Ostfildern 1997, ISBN 3-7701-4044-3.
- Dalai Lama: Einführung in den Buddhismus. Die Harvard-Vorlesungen. Herder, Freiburg, ISBN 3-451-04946-5.
- Dilgo Khyentse: Das Herzjuwel der Erleuchteten. Theseus Verlag, Berlin 1996, ISBN 3-89620-102-6.
- Andreas Gruschke: Tibetischer Buddhismus. Kreuzlingen/Minca 2003, ISBN 3-7205-2391-8.
- John Powers: Religion und Kultur Tibets. Das geistige Erbe eines buddhistischen Landes. O.W. Barth, Minca 1998, p. 175–222, ISBN 3-502-65487-5.
- Giuseppe Tucci, Walther Heissig: Die Religionen Tibets und der Mongolei. (= Die Religionen der Menschheit, 20), Stuttgart 1970.
- Englais
- Stephan Bayer: The Cult of Tārā. Magic and Ritual in Tibet. University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1978, ISBN 0-52003635-2.
- Ringu Tulku: A Study of the Buddhist Lineages of Tibet – The Ri-Me Philosophy of Jamgon Kongtrul the Great. Shambhala Publications, ISBN 1-59030-286-9,
- Lati Rinpoche/Jeffrey Hopkins: Death, Intermediate State and Rebirth in Tibetan Buddhism. Snow Lion Publications, Ithaca, New York, USA 1980, ISBN 0-937938-00-9.


text:
Monterrey
Monterrey (a s lèś [monteˈrei] in Spagnōl) l'è na sità dal Mèsic nòrd-urientàł 'd un migliòṅ e sènt-mila abitànt a 'l incìrca (2014) ch'la s cata in dla regiòṅ dal Lèòṅ Nóṿ. 'L è 'n impurtànt sènt'r industriàł e cumersiàł fundâ in dal 1596 e 'l è divìś in dódas quartēr.
Al méś più fréd 'l è Dicémbar in dua a s riva a na temperadùra mèdia 'd sinc grâd méntar qvél più cald 'l è Luj in du a fà 27,6 grâd (dagnóra trénta-sinc ad dè).
Al sìndac 'l è Adrián de la Garza. La sò muntàgna più impurtànta e sìmbul dla sità l'è 'l Cerro de la Silla. Famóśi i èṅ anc al sò cascàdi Cola de Caballo.
Persunàǵ ligâ a Monterrey
- Raúl Alcalá, ciclìsta
- Esteban Gutiérrez, pilòta 'd Fórmula 1
- Manuel Uribe, óm più gras dal mónd pśand 560 chilo, al gh'iva da uperàr-'s a Mòdna


text:
La chüra in üna famiglia da di fuorma ün’important segmaint illa chüra d’uffants supplementara a la famiglia. Quista fuorma da chüra es bainvissa, perquai cha’ls temps da chüra pon gnir fixats in ün möd fich flexibel e perquai chi vain fabrichà sü ün contact stret tanter la mamma da di e/o il bap da di. Els pon dvantar üna seguonda famiglia per Lur uffant.
Las famiglias vegnan examinadas minuziusamaing e dispuonan dad ün permiss chantunal per pudair chürar uffants. Ellas absolveschan üna scolaziun obligatorica da basa sco eir ün cuors da prüm agüd e d’accidaint dad uffants pitschens e s’oblieschan da far regularmaing scolaziuns da perfecziunamaint.
Sco patruna da lavur es la «Famiglias da di» respunsabla pell’intermediaziun, la paja sco eir pellas sgüranzas da las famiglias da di e survaglia la qualità da la chüra.
Ün’invista in nossa concepziun da cuosts sco eir i’l reglamaint as survegna suotvart.
Il reglamaint dals tarifs exista dischplaschaivelmaing intant be in lingua tudais-cha.


text:
Presidenta
Reverendessa Rita Famos
Cun grond' onur e grond plaschair hai jau al cumenzament da l'onn ensemen cun il Cussegl e cun la sinoda surpiglià da manar nossa Baselgia evangelica refurmada.
Nossa baselgia viva da la multifariadad da tut sias baselgias commembras e da lur lavur a la basa. A ma statti propi a cor da dar ina vusch a lur activitads ed a lur forzas specificas.
Cun elan vi jau volver si las mongias e m’engaschar per quellas tematicas che nus vulain promover cuminaivlamain. Jau sai d’avair en las BERS collegas cumpetentas e motivads che vegnan a sustegnair mai latiers energicamain.
Nossa Baselgia evangelica refurmada da la Svizra è ina baselgia averta ed activa, en la quala tuts han ils medems dretgs. Cun sia annunzia da la buna nova, la diaconia, la pastoraziun e sias purschidas da furmaziun è ella ina instituziun impurtanta per che nossa societad funcziunia e tegnia ensemen.
A nus ed a l’entira populaziun stattan avant temps pretensius. Perquai èsi da tegnair ensemen e da contribuir mintgin sia part en la fidanza sin il spiert creativ da Dieu, per che nossa societad possia sa cumprovar en questa crisa.
Sco presidenta da la Baselgia evangelica refurmada da la Svizra vegn jau a m’engaschar da sustegnair e da promover nossa lavur cun suandar Cristus.


text:
Il manader dal uffizi da traffic dal Giura ha declerà ch’ins na saja betg cuntents cun la qualitad ed ils custs da la purschida da l’AutoDaPosta. El renfatscha a la fatschenta da na betg esser avunda transparenta e da na betg sustegnair avunda projects.
Er Grischun ponderescha pass sumegliants
Tenor il rapport fetschian er auters chantuns il patratg davart il monopol da l’AutoDaPosta SA. In da quels chantuns er il chantun Grischun ch'ha las pli bleras lingias da posta en Svizra. Er il Grischun intercureschia il purschider e na sclauda betg da scriver or in part da las lingias da traffic public. Sco Erich Büsser dal departament per energia e traffic dal chantun Grischun vegn cità en la «SonntagsZeitung» sajan ins vid far in test da Benchmark, per pudair cumparegliar meglier l'AutoDaPosta cun auters purschiders da transport.
RR novitads 06:00


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E la racolta d’atun medemamain. Damai che nus essan ferms occupads cun chavar tartuffels, chavain nus or in vegl artitgel cun divers nums rumantschs per ils «Gschwellti» tudestgs. Ina schelta or dal panopticum tartuffelesc rumantsch, chattà – sa chapescha – en il DRG.
1. tartuffels or da l’aua
Tartuffels vegnan cotgs en l’aua. Ina giada cotgs, èni lura simpels «tartuffels or da l’aua» – ch’i saja lura tenor ils da Guarda «mailinterra our da l’aua», tenor in pèr Puters «ardöffels our da l’ova» ubain a la sursilvana «truffels ord l’aua». Ch’i po lura era dar variantas sco «tartuffels en l’aua» u «sut l’aua» è bain logic. Pertge pir cun esser stads sut ubain en l’aua, pon ils tartuffels daventar «tartuffels or da l’aua».
2. tartuffels en pel
Cura ch’ils tartuffels cun paletscha èn tras, ston els ora dal bogn da chalur. Usché blut bluttitschs or da la padella hani lura num a Bever «ardöffels in pel», a Mulegns «tartiffels an pel», ad Andeer «hardeffels en pel» u si Curaglia «truffels cun pial». Qua sin maisa, exposts a las egliadas engurdas, èn quests tartuffels – vestgids be cun lur pel – creatiras plitost deplorablas. Probabel perquai cuvran intgins ils tartuffels en pel cun ina cuverta – betg per als tegnair chaud, mabain sco act da cumpassiun.
3. tartuffels en chamischa
Per inqual poni esser memia maldeschents, quests tartuffels en lur cumparsa svestgida. Perquai als tirani en ina chamischa: davent da sisum la Surselva, nua ch’ils Tujetschins din «truffels ain tgamischa», fin giudim la Surselva datti exemplars da «truffels cun camischa». «Tgameischas» portan er ils «tiffels» da Tinizong e Mulegns ed en Engiadin’Ota èn derasads ils «ardöffels in chamischa». Dal rest vestgeschan er ils Franzos ils tartuffels a moda sumeglianta, però pli poetic-picant: «pommes de terre en robe de chambre».
… Ch’insatgi da la morala lavurusa ha lura gì l’idea sturna da stuair transfurmar la bella chombra (pli empermettenta) ed anc crear «pommes de terre en robe des champs», quai vulain nus ignorar.
4. tartuffels en mandura
Propi bella figura fa lura il «mailinter in mandura» – en Engiadina il tartuffel en paletscha par excellence! Parada cun mandura fan ils tartuffels però er en il Surmeir e schizunt la Surselva enconuscha singuls «truffels en mondura» (p.ex. a Ladir). Dal reminent èn er ils tartuffels da la Svizra tudestga equipads sco «Herdöpfel mit Montur».
Però ils S-chanfiners, quels na sa cuntentan betg mo cun ina schica mandura. Là portan ils tartuffels per imponer in tenu pli militaric, siglind or da la padella sco «ardöffels in unifuorma». … pronts per sa sacrifitgar per il bainstar e la prosperitad da la patria.
5. caisers
In tartuffel militar po far impressiun, ma anc dapli fa in imperatur. Sa sche fanfaras resunavan, cura ch’i mettevan sin maisa ils caisers a Susch ed a Strada? Gea davairas, là mangiavani «caisers (in mandura)»! Betg ch’ils tartuffels en paletscha avessan quel num en memoria ad ina visita dad in imperatur (u forsa cun excepziun da Carl il Grond incognito?). … Na: questa denominaziun deriva dal simpel fatg ch’i deva ina sort da tartuffels cun il num Kaiser Wilhelm. Tuna halt banal e main imperial.
Text: Silvana Derungs
Fotografia: Dapli dals tartuffels chattais vus p.ex. en l'artitgel ARDÖFFEL dal DRG
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era quels da la Bassa. Però nus na vulain betg entrar qua en las ritgezzas da las pronunzias da Tschian e Tschiatschen, mabain nus recapitulain tschintg nums rumantschs, betg mo nizzaivels per dar num als umens
1. Giatgen dal tschiel
Sch’il sulegl fiss in um, lura avess el num Giatgen, cun opziun famigliara «barba Giachen» u pli reverenzial sco a Zernez cun «maister Giachen». Ardez, per exempel, commentescha in di nivlus cun: «Hoz manca barba Jachen.» Cuchegia il sulegl lura tuttina ora insacura, di Tinizong: «Ussa vign anc igl barba Giatgen!»
A Strada en Engiadina Bassa lascha il Giatgen dentant era vesair las stailas e betg mo il sulegl: «barba Jachen» numnan ils da Strada a moda charina la pertga per dar sin il tgil. «Spetta be ch’eu vegn cul barba Jachen», smanatschani forsa. «Giachen en!», surstattan qua ils Sursilvans.
2. Gion il joker
Il prototip dal num da l’um rumantsch è dentant Gion u Jon. El è il joker per cuvrir quasi l’entir spectrum da caracteristicas fisicas e moralas, surtut quellas pauc ludaivlas: Il tgutg e tabalori è en Surselva «Gion tuella» ed a Savognin il «Gion mogn». Quest mogn tuna in pau da chau stinà, sco quai ch’el è en Engiadina il «Jon dür» u il «Gian buatscha». Ina buatscha è però er ina persuna tut auter che testarda, anzi in flegma. Main marsch, plitgunsch sturn e movibel è il «Gion geina» da Sevgein: ina persuna che sa mova da quai balluccant ed undegiant – cuntrari al «Jon dschet» da Scuol, tut steric dal fraid ch’el ha adina. A Müstair tugna il «Jon rögn» da tut e mintgin. E cun far e pensar è il «Gion davos» adina … l’ultim.
3. Steivan il spiertus
Persunas chapriziusas perencunter n’èn betg simplamain Gions ordinaris, mabain Steivans. Cun agid spiertus èn persunas indecisas Steivans da set spierts. «Fin cha quel Steivan da set spierts sa che ch’el voul far …!» Tut tenor datti era dapli spierts che be set. Uschia han quels da Ramosch para in u l’auter chaprizi dapli, els cun lur Steivan da milli spierts …
A Lavin n’è il Steivan betg mo in lunatic, mabain er anc in ipoconder cun blers – set! – mals: il Steivan da set guais. Mo ina pitschna differenza, la finala van mals e malsegirezzas gea savens en ina.
4. Peder il paradisic
Igl è enconuschent: enta parvis na vegn betg mintgin. Pertge davant la porta dal parvis spetga Petrus per examinar ils morts: Tgi è senza culpa e senza macla? Ils paupers putgants (almain quels sursilvans) pon empruvar da surmanar l’apostel portier, sa referind a lur locuziun: «Jeu sun buca sogn Pieder.» Infallibel n’è la finala nagin. Gnanca son Peder, al pli, para, il papa.
5. Men the Man
Il pli bel (n)um è dentant in da Sent, numnadamain il Men tender. Ditg era il sulet pled «tender» che jau enconuscheva quel da la chanzun dad Elvis Presley. Lura, legend ina giada il titel «Men tender», ma sun jau imaginada in um sensibel, amabel, bufatg e betg memia giagliard. Ma sch’i din a Sent «Tü est ün vaira Men tender, per mincha merda plondschast!», lura n’è quai betg exnum quai che dunna tschertga. In um memia sensibel, in um chajachautschas! Noss Men pudess anc esser quai en il vair senn dal pled, siond «tender» er il pled per il passacorp lom. Qua po Elvis lur’anc chantar ditg «Love Me(n) tender, love Me(n) sweet …»
Fotografia: Tgi che vul savair dapli, p.ex. dals Jons, Gians e Gions, po guardar en l’artitgel Gion dal DRG.
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay -
... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi scriva oz insumma aunc cartas postalas? Mo persunas sur 70, mo affons da scola? Scriver cartas ei bein total onns 90, oldschool, oz forsa perfin in tec retro? Analog ei retro, mo caussas analogas svaneschan pli e pli fetg ord nies mintgadi – era sch’ei dat cuntertrends. Quei ei fact. Mo pertgei schar svanir diltut las cartas postalas? Scrivi dapli cartas postalas a voss cars!
Scriver cartas dat lavur
Uonn hai jeu scret suenter biars onns e suenter esser stada meinsvart naven entginas cartas postalas da mias vacanzas. Bien, jeu mezza sun forsa in tec oldschool e hai ina fleivlezia per retro, mo prender la peda, cumprar las cartas al kiosk, cuorer en in’autra stizun per marcas, studegiar tgei scriver e lu scriver las cartas, encurir egl internet las adressas exactas da posta e silsuenter anflar ina scaffa da brevs (che ei buca mo ina attrappa) ei nuota aschi sempel.
In dètg effort duront las vacanzas che duein bein esser (mo) recreativas!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad – ch’i saja ballape, tennis u tuttas spartas dals gieus olimpics (e ch’i saja lura active u tuttina be passiv). Perquai ans deditgain nus quest mais al pled «sport». Ma damai che l’artitgel SPORT n’è anc betg scrit en il DRG (nus essan a mesa pista tar il M), dain nus simplamain in pitschen cuc en il material criv dal DRG, guardond co la litteratura rumantscha ha commentà il sport.
1. sport vs. cultura
Igl è in classicher: Ston ins sa decider tranter sport u cultura? «Nossa giuventetgna, preoccupada digl avegnir, ha savens breigia de capir las ovras classicas de Muoth, ed ella para de s’interessar pli fetg per damondas de sport e d’existenza», deplorescha il linguist e scolast Ramun Vieli l’onn 1941 en «Nossa ierta e nies duer», cumparì en Igl Ischi. Ma bain, vi da quest foss dad interess n’è betg sa midà bler, er 80 onns pli tard betg. Ins sa schon deplorar ch’il sport haja dapli prestige ed amaturs che la litteratura, però pretender che perfin dumondas d’existenza duajan sa suttametter a la litteratura? Quai eran anc ideals …
2. il clerus cun buna cundiziun
En la cultura purila da pli baud cun lavur corporala à gogo era far sport obsolet. Quai sa mussa er en il roman «Caumsura» da Toni Halter (1967): Marco da Turitg è asmaticher e va perquai per sis mais a star tar ses barba Geli e sia onda Mengia che fan ils purs en in lieu sper Glion. In di dastga Marco ir a dar ballape cun ils uffants dal vitg. In’iniziativa dal prer, quai che procura per discussiuns a chasa: «Oz eisi mo sport, perfin ils prers che fan sport», marmugna Geli. Sia dunna sper la platta fa buca fei. Marco che ha adina mo udiu ch’il sport seigi sanadeivels e necessaris capescha buca igl aug. «El marcau, sch’ei dess buc ils stadions, fussen tut ils giuvenils mo ellas bars», di el francamein. «Cheu per las treuflas», secundescha sia onda. «Nus savevan buca novas da bal a pei e da sports ed essan era vegni gronds», insista Geli. […] Pervia dil sport e pervia digl augsegner che muossa alla buobanaglia da far sport ein els bia secattinai, el ed ella.
Gea, dispitas n’avessi forsa betg dà, sch’els avessan da quel temp gia gì sco exempel episcopal in «Bischof mit Bizeps» (citat da la Rundschau). L’uvestg Bonnemain mussa ses musculs trenads, demonstrond che era serviturs da Dieu pon (e ston?) far sport per mantegnair la mens sana en il corpore sano.
3. far sport sin u suenter la pizza?
Vi da tge pensais vus, sche vus legiais la suandanta frasa valladra, senza avair il connex? «La chatscha da chamuotschs, ch’el executaiva … sco sport per giodair la bellezza da la pizza.» Forsa era ch’in tip fetschia chatscha sco sport per cumpensar las calorias da la pizza? Gea … la «pizza» ladina e surmirana ha gia procurà per diversas malchapientschas interidiomaticas. In sguard en la funtauna dal citat, las Annalas da la Societad Retorumantscha 1942, ans maina tar il necrolog per il reverenda ed autur ladin Schimun Vonmoos (1868–1940). Quel gieva numnadamain gugent a chatscha, però betg «culla schmaina da far sang», mabain considerava quai apunta sco sport per rinforzar la sanadad, giudend las muntognas, pia la pizza. Quai èn bain motivs pli nobels ed estetics che quel da sa sadular cun fastfood.
4. l’accident da sport sportiv
Sportistas e sportists èn – per definiziun – sportivs. Quai na munta dentant betg che lur accidents sajan era quai. U co as imaginais vus l’accident, legend ina frasa sco en ina brev da lecturs en La Quotidiana il 2019: «Muort in accident sportiv […] ha il sutsignau deplorablamein buca saviu separticipar all’inauguraziun.» Gea, qua pon ins be admirar la prestaziun da l’accident sportiv, vul dir atleticamain ambizius, svelt e spectacular, che pretenda fitness e forza … e forsa – per finir – anc in hospital flip suren? Insumma: accidents sportivs pretendan abilitads sportivas. Però blers accidents da sport capitan gist pervi da la mancanza da quellas.
5. il daletg franco-englais
Gea, e danunder insumma deriva il pled «sport»? Da l’englais, scriva gia Gion Cahannes il 1924 en sia «Grammatica Romontscha per Surselva e Sutselva», e ch’ins dastgia schon duvrar il pled, nua ch’i fetschia da basegns. Però atgnamain deriva il sport englais dal franzos vegl «deporter» signifitgond «se divertir, s’amuser» (quasi en il senn da «purtar davent l’attenziun»). L’englais l’ha lura importà, «to disport», sco er il substantiv «disport» en il senn da «passatemp, divertiment, sulaz» … e lura – voilà – è’l qua: il sport. Quai è la versiun curta, però vus vesais: il divertiment (sportiv) ha fatg il parcours davent dal franzos sur l’englais e viaden en il rumantsch, probabel sur il detur tudestg. Sur questa lunga via na fai betg smirvegliar che la muntada dal plaschair è ida magari in pau a perder.
Ma apropos daletg sportiv: il «disport» franzos muntava per part er in «plaisir amoureux». Tgi sa, sche era quella disciplina daventa olimpica in di …?
Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: In cedel dal DRG ord da las Ovras dal Sutsilvan Curo Mani. Maletgs dals cedels cun ils citats qua sura datti sin il chanal dad instagram dal DRG (drg_dicziunari).
Forsa er insatge per vus:
Da Rest Giacun Dermont -
In dals pli vegls mitos enconuschents en la cultura occidentala è l’existenza dad unicorns. L’idea chi pudessan exister creatiras da tarabla talmain fantasticas giascha profund en la conscienza umana. I dà biologs che sustegnan ina tesa ordvart interessanta davart l’origin da quest mitos remarchabel.
Danunder deriva mo l’idea chi pudessan exister chavals cun corna? L’origin dal mitos da l’unicorn è bler pli vegl che las istorgias ed ils comics da Walt Disney ans suggereschan. En las tarablas da Grimm, che pon vegnir consideradas sco ierta culturala da gronda muntada, gieua l’unicorn già ina rolla impurtanta. Tenor la scienza archeologica n’hai mai dà in chavagl cun in corn, ma l’idea d’ina tala creatira da fantasia è probablamain bler pli veglia che quai ch’ins ha pudì supponir enfin ussa.
Savida che sa mantegna durant tschentaners
Ils frars Grimm n’ans indicheschan deplorablamain betg exactas funtaunas da lur istorgias. Malgrà las eventualas inspiraziuns fantasticas d’in dals frars „n’èn tarablas e mitos a la fin nagut auter ch’experienzas da la sort umana creadas e furmadas, dadas enavant entras ils tschentaners“ (E.Aeppli, Der Traum...). L’istorgia dal schnederin valurus cumpiglia in unicorn. Vuland attachar il schnederin resta l’unicorn pitgà cun ses corn en in bostg. Er ils filosofs grecs discurran d’unicorns.
Quant ipocritic (engl.: hypocritical) èsi en quest connex d’esser schocà da cumbats da taurs en las arenas da la peninsla iberica. I vegn tschessentà il fatg ch’ils taurs spagnols gaudan almain ina tratga d’auta qualità, er sch‘els vegnan mazzads a moda crudela. Il torrero Victor Barrio ch’è mort questa stad tras in culp d’in taur è vegnì surchargià postum cun gomias da glieud da l’entir mund. Er en Svizra hai dà talas reacziuns, tar nus, nua che la majoritad dals vadels masculins vegnan battegiads cul num „Mast“.
Fotografia: https://www.pexels.com (CC0)
Text: Rest Giacun Dermont, Cuira
Emprima publicaziun: 2016
Da Michela Sutter (GiuRu) - Que es ils 25 meg. Auncha trais dis fin cha la scoula cumainza darcho. Plaunet tuornan tuots darcho da las vacanzas. Bgers sun stos in pajais esters, dalöntsch davent: in Indonesia, sün Bali u ill’America. Oters sun stos in Italia, Frauntscha, Spagnia e Germania. Bod üngün ho passanto trais eivnas a chesa. Il motiv per ir davent es suvenz l`ora, que saja memma fraid cò ill`Engiadina. Ed insomma, scha tuot ils oters sun davent, perche dess eau alura rester cò suletta? A vegnan paquettedas las valischs: «Chau Svizra!».
Cò tar nus a Samedan es que ün pô oter. Illa prüm`eivna da meg ho que nom per bgers iffaunts davent da la terza classa: «Chau mamma, chau bap!», ma na «chau Svizra». Ad esdarcho temp per il KiLa. Daspö bundant 30 ans ho quist champ da meg lö in differentas regiuns da la Svizra. Pudair giuver insembel aint il god, fer cuorsas sün plazzas da sport u schoglier ingiuvineras düraunt sairedas da quiz, que es be üna pitschna part da quelo cha dapü cu 50 iffaunts paun passanter.
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da quest artitgel. Damai ch’il temp da vacanzas, il temp da (forsa) puspè pudair viagiar, s’avischina, faschain era nus in viadi tras il DRG, ans deditgond a tschintg bels pajais che han laschà enavos lur passidas en la lingua rumantscha.
1. il Tirol
Per cumenzar giain nus be ina giada sur il cunfin grischun: or en il Tirol. Per tschertins po quai gia esser in lung, in fitg lung viadi. Perquai enconuschan il Grischun Central e la Surselva la locuziun «ir or dal mund ed en il Tirol» betg mo per ir fin sur cunfin, mabain en general cura ch’i va lunsch davent. Er a Ftan sani nua ch’il mund chala e cumenza, numnadamain «giò Martina, ingio chi glivra il muond e cumainz’il Tirol».
Gea, per tschertins po il Tirol propi esser quasi in auter planet. Ma per quels da Müstair èn ils Tirolais mintgatant pli dastrusch che quels da la Val «inaint»: els han numnadamain la varianta «ir or dal mond ed aint a Valchava».
2. la Cappadozia en Tirchia
Sch’i fan bancrutta en Val Müstair, lura vani però lunsch lunsch sur il Tirol or, fin en Tirchia, en la regiun Cappadozia. «Ir in capadozis» vegn duvrà per ir concurs ed er insumma, sch’insatge va a la malura. Ma betg mo cun la malura materiala van ins a capadozis, er ils umans en lur sgurdin corporal fan quai: «Nu gnin vegls e planet jaraini in capadozias.»
Ed a la fin dals quints n’èn las duas regiuns gnanc uschè differentas: omaduas, tant la bella Cappadozia sco la bella Val Müstair cun sia claustra da Son Jon, fan part dal patrimoni mundial da l’UNESCO.…»
3. Calcutta en India
Entant ch’ils Jauers van a frusta en Tirchia, fan ils Sursilvans il medem en India, a Calcutta. Per exempel dini a Trun, sch’ina vatga è ida a la malura: «La vacca ei ida alla calicula.»
Normalmain vegn Calcutta duvrà per trametter (u almain per giavischar) lunsch davent in conuman mulestader. Quel vegn lura tramess vers ost cun ils pleds: «Va alla calicutta!»; a Sumvitg vegnani tramess «a cantalicut», a Lavin «a calticuc», a Sent smaladeschani «cha’l ia in carlicuc!» ed a Schlarigna «vo impo in canicut!». Mintgatant vai però er en la direcziun cuntraria, vers vest: «Va toch en California!» Starmentus e detestabel stoi er esser là.
4. la Croazia
Entant che auters idioms balbegian, sbarbuttan u han simplamain la lieunga grossa, crabottan ils Valladers. In crabot ladin n’è lura nagut auter che in balbegiader. Er in uffant pitschen po esser in crabot. A Tarasp vegnan era numnads crabots ils peschs pitschnins, quels sut mesira. Quels na valan nagut. Perquai èn a Tarasp ils valanaguts era gist anc crabots. Ed il pir: in crabot n’è nagut auter che in Croat (derivant dal pled tirolais krawot, krawat per in Sloven) … Ed ussa pudais lignar, danunder che la cravatta vegn!»
5. l’Engalterra
Sco i para – almain tenor funtaunas lumnezianas – eran ils Englais ina naziun exposta a situaziuns dischagreablas. A Vignogn pudevi tunar suandantamain, sch’ina persuna n’era betg mo en embarass, mabain propi en ferma miseria: «Quel vegn aunc en fatalitads englesas, sch’ei fa aschia vinavon.»
Si Tujetsch clamavani percunter: «Als englenders vegnan!» Quai n’era lura nagina chavallaria che vegniva sur l’Alpsu. Na, uschia commentavan ils Tuatschins, sch’ils pors eran scappads da l’alp e vegnivan a chasa. En Engiadina ed a Scharans èn ils englais (la razza da portgs, bainchapì!) caracterisads uschia: «Ils anglenders: curts, gross, cugl grugn ansei.»
Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: Fotografia: Gist dus pajais lontans sin ina pagina dal DRG. Cliccai sin ils nums per arrivar sin ils artitgels da la Capadozia u da la California.
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne – Avant in pèr emnas è cumparì il primalbum da las Rodas, il trio actual da Corin Curschellas.
Ins pudess bunamain dir che cun las Rodas haja Corin Curschellas chattà sia gruppa optimala, in trio reducì a l’accordeon da Patricia Draeger, al cello da Barbara Gisler ed a sia atgna vusch nunconfundibla – magari er la combo minimala adattada per quests dis pandemics. Ina formaziun che suggerescha intimitad e calma, che projectescha la structura d’ina fina manidla kammermusik. Ma uschè finas n’èn las Rodas betg!
L’accordeon tira endament la musica populara alpina, ma igl è evident che la gruppa na vul betg esser messa en truclets stilistics, e perquai cumenza ses emprim album, cumparì questa primavaira, gist cun ina skizza che oszillescha vagamain tranter jazz e tango. Igl è in fresco musical cun il titel «Zuckerbäcker»: Corin Curschellas propona qua in protestsong elvetic, confrontond regords ad in agen passà precar alpin cun la miseria ch’ans cuntanscha ozendi d’ordaifer sin bartgas naufragiantas, ma er cun il sfarlattim actual da nossas ritgezzas natiralas. Igl è in pamflet detg prosaic – Corin n’è qua betg la gronda poetessa, ma en la epoca «rappunza» dastg’ins senz’auter er esser placativa.
I dat en l’album anc ulteriuras chanzuns dialectalas tudestgas, pulitamain pli poeticas, duas scrittas da la chantautura gia avant onns per vuschs collegas e reprendidas uss en tunalitad «rodaica»: In purtret detg melanconic da la staziun principala da Turitg ed ina sgarschurusa ballada da strias cun trantertuns da Brecht e Weill. La vart tudestga vegn cumplettada d’ina spezia dad «alpsegen» onomatopaic e d’ina veglia chanzun gualsera che citescha las famusas lingias popularas svizras da «muschkchaatä» e «nägeli». Polyglotta sco adina preschenta la Curschellas er ina melodia detg flurusa ch’ella ha cumponì sin in text dal poet englais William Wordsworth, datond dal 1800.
Ma igl èn surtut ils chants rumantschs ch’ans interessan qua. E tge surpraisa frecha ans porscha il primalbum da las Rodas: Corin, la chantadura cun background sursilvan e dimora actuala a Rueun preschenta en tut nov chanzuns exclusivamain engiadinaisas! Ina casualitad. Tranter quellas il chant da balenas «Al mar», tenor ina poesia da Clo Duri Bezzola barmier, la represa d’ina da las pli bellas melodias da Corin Curschellas, cumparida oriund sin l’album «Valdun» dal 1997. E lura spiras autras chanzuns popularas ladinas, veglias e novas, da sautunzas, filunzas, lavunzas. Concret: «Donna donna vè a cha», «Saira per saira», «Laschiva gronda sü’l bügl». Ed uschè vinavant.
Grondius sco las Rodas vegnan da dar a mintga toc in’atgna tempra, in’atgna colur: quai tuna ina giada sco imni d’encreschadetgna, ina giada sco bella tarantella, ina giada vegn la melodia circumdada da musique concrète, ina giada ornada da ghirlandas creolas. E quella varietad gartegia a la gruppa grazia al chant chaud e baintemperà da Corin, al violoncello tentalus da la turgoviana Barbara Gisler, cumprovà tant en musica classica sco en quella populara. Ma surtut al talent arranschader da la zugaisa Patricia Draeger, in’instrumentalista universala ch’ha studegià classica moderna e jazz, ch’ha gia sunà ses accordeon per tut il mund enturn e che vala sco ina da las pli valerusas musicistas svizras da quests dis. Las Rodas - in ensemble che rocla e rolla bain!
Text: Benedetto Vigne, text cumparì ils 3 da matg 2021 en La Quotidiana)
Fotografias: (c) Sava Hlavacek
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi – Nicolas Pernet, naschì 1979 a Sent, è dapi il schaner 2021 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Per il mument viva el cun sia famiglia en il chantun Turitg, planisescha dentant la midada en il Grischun. Durant mia visita en chasa RTR m’ha Nicolas Pernet raquintà a moda simpatica ed averta davart las finamiras tar RTR, pertge ch’el fa gugent paun u a tgi ch’el ha fatg ses davos cumpliment.
Nicolas Pernet, co ta plascha l’incumbensa sco directur da RTR resp. cun tge aspectativas has ti cumenzà quest post?
I ma plascha fitg bain. RTR ha ina grondezza survesaivla ed i è fitg familiar. Quai pussibiletscha da reagir spert e dad esser flexibels. Las vias èn curtas e las ierarchias èn bassas.
Co descrivessas ti tes stil da manar?
I è in stil fitg liber. Jau crai vida l’autoresponsabladad e che la persuna po pir sviluppar ed utilisar ses potenzial sch’ella ha la libertad. I dat gea culturas da tema cun controllar – tar mai è quai il cuntrari. Jau vi dar las libertads a las collavuraturas ed als collavuraturs da decider sez.
Vus essas ina fitg giuvna direcziun – co sa mussa quai en il mintgadi?
Dad ina vart sa mussa quai en la communicaziun – quella è fitg directa. Quai ha forsa era da far che nus essan uschè pitschens. L’autra chaussa è la moda e maniera co nus decidain robas. Nus pudain spert decider e realisar da maniera pragmatica. Questa dinamica ha segir era da far cun il fact che nus vulain muventar projects. In da quests projects actual è « Speech to text ».
Nicolas Pernet, tge vuls ti uschiglio anc muventar tar RTR?
Sfidas avain nus las medemas sco las autras chasas da medias. In tema è adina era da chattar novas gruppas en mira – tgi vulain nus cuntanscher ? Quai èn persunas giuvnas ma era da quellas che na dovran anc betg regularmain nossas plattafurmas. In auter punct è dad augmentar la digitalisaziun e la purschida. Ultra da quai vi jau era esser ina sort « ambassadur dal rumantsch » e mussar nossa lingua en autras culturas.
Discurris vus rumantsch en famiglia?
Na, cunquai che mia dunna è da Son Gagl è nossa lingua primara il tudestg. Ma jau sun ussa vidlonder dad integrar il rumantsch – p.ex. durant tschaina cun explitgar che quai è il latg, ils ovs, … Ils uffants na discurran anc betg rumantsch, ma nus avain la famiglia Babulin sin il iPad. L’iPad è atgnamain scumandà, ma la famiglia Babulin ha insatge educativ, uschia ch’ils uffants han là la lubientscha.
Ti es naschì a Sent. Quant fitg es ti anc collià cun l’Engiadina?
Fitg ferm. Jau sun partì cun 20 onns, ma nus faschain regularmain vacanzas en Engiadina. Mes bab viva là e jau crai che mia colliaziun cun quest lieu spezial na sa mida mai. Cunquai che mes geniturs eran oriundamain da Basilea, devi per mai adina duas linguas – il tudestg a chasa ed il rumantsch en scola. Tschertas chaussas che jau hai emprendì per rumantsch fatsch jau anc adina en questa lingua, p.ex. quintar.
Ti has studegià economia a Son Gagl, ma era fatg segiurns a l’ester sco a Michigan ed a Paris. Co eran questas experientschas?
Jau vuleva tschiffar il sentiment, co quai è da viver en in autra cultura e far questa experientscha. I m’ha gidà da betg avair pregiudizis ed dad inscuntrar avertamain a mintgin. Era viver en las citads – gist Paris cun ina energia speziala – m’ha correspundì fitg.
...Sco auters fan joga, fatsch jau gugent paun
Has ti mintgatant lungurus?
Na, quai n’hai jau mai. Ma ussa cun la famiglia guard jau dad avair quellas fanestras cun temp liber per els. Ina fanestra fixa p.ex. è la tschaina cun l’entira famiglia e senza telefonin. Jau crai quellas fanestras privatas e betg digitalas èn fitg impurtantas. Era sch’i na va betg adina uschè consequent sco jau avess gugent. Jau crai sch’ins lavura bler èsi impurtant dad era pudair sa focussar sin tut auter.
E quai pos ti far bain?
Gea, jau legel fitg gugent da tuttas sorts gener u fatsch sport sco currer ed ir cun skis. E sco auters fan joga, fatsch jau gugent paun. Jau sai propi ma deditgar cumplettamain al far paun e recrear durant far quai. Ma cun quai hai jau pir cumenzà durant il lockdown. Nus lavurain gea bler cun laptops, telefonins etc. uschia ch’i ma plascha da far tranteren insatge cun ils mauns.
Sas ti durant far nagut far nagut?
Na, en quai na sun jau betg bun. I dat persunas che pon seser sin ina sutga e guardar or uras a la lunga sin la mar senza far insatge. Jau stuess chaminar enturn, leger, … ma jau na pudess betg far nagut.
Per tge problem fissas ti ina buna soluziun?
Jau crai per problems cumplitgads cunquai che jau structuresch gugent. Jau part lura il problem en pitschens tocs ed uschia poss jau structurar el. E jau taidl gugent tge ch’ils carstgauns ma raquintan - pir sche ti chapeschas ils context pos ti era schliar problems.
T’interessa lura pli fitg la vart dal carstgaun ch’el ta mussa u quella ch’el na mussa betg ??
Quella ch’el na mussa è bler pli fascinanta. Ma là dovras in tschert sentiment. Sche ti lavuras cun insatge ensemen, sentas ti relativamain spert co la persuna funcziuna
Cura has ti fatg tes ultim cumpliment ad insatgi?
A mia dunna per las fluras sin maisa. Normalmain n’avain nus naginas fluras, ma quellas eran uschè bellas.
Ed anc per finir: Tge era tia ultima enconuschientscha da sasez?
Jau crai che jau hai mintgatant ina memia grond nervusitad ed avess gugent, sche las chaussas giessan in pau pli spert che quai ch’i van. Ma mintgatant vai eba simplamain uschè ditg sco quai ch’i va e quai vali dad acceptar. Dentant pli vegl che jau vegn e meglier ch’i va.
Nicolas Pernet, grazia fitg per quest bel discurs!
Intervista: Flavia Hobi
Fotografias: (c) RTR
Dapli: https://www.rtr.ch
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Era durant la primavaira en ils puzs, nua ch’i bricl’e buglia da larvas da raunas, rustgs e rustgets. Ed uschè diversa sco la vita en ils puzs èn er ils pleds per quests animalets. Tschintg (ed in pèr dapli) exempels chattads en il material dal DRG.
1. il rambot
Il pled «rambot» hai jau emprendì sco uffant scuvrind quest animalet brinaun, mez radund, glisch e svelt. Nus uffants eran rambots be brins da la merda, u ditg pli gnoc: nus eran rambottels. Rambot è il num cumbinà da la rauna latina «ranam» plus in’annexa che finescha sin «bott» – quai che munta tant sco gross e grasslut. Rambots èn damai bottas grassluttas, e nus uffants rambottels eran bottas cun chommas curtas, e gea … in pau rambos eran nus forsa er. Ma l’istorgia da Rambo (e ses num) è lura in’autr’istorgia.
2. la sitola
Pli tard, en scola, hai jau emprendì ch’ils rambots sajan atgnamain «sitolas», ed anc pli tard, en in museum, che rambots sajan ina sort da pèsch. In pèsch che sumeglia, eba, in pau ina sitola. Item. Las «sitolas» nodan en Surmeir, «sajattölas» e «siattölas» en Engiadina Bassa ed en quell’Ota «citoulas» – a Zuoz schizunt «zitoglas». Il «z» ed il «t» hani (s)barattà sporadicamain, p.ex. a Bravuogn, per dir «tizzolas».
Sitolas n’èn dal rest betg mo amfibis, mabain en Engiadina er persunas satiglias, magras e magari sveltas. Betg surprendent: la finala deriva il num «sitola» dal «paliet» latin, la «sagitta». Gea, sveltas sco la sajetta èn questas sajattölas davaira, e l’autur Reto Caratsch las transferescha en la «Renaschentscha dals Patagons» perfin sin in tip dad umans: «… ils reporters dal radio, quels sajattölas chi vöglian adün’esser ils prüms …»
3. il chau, il gnoc u la gutta cun cua
Anc pli tard hai jau legì Clà Biert «Oura pro’ls puozs», constatond che quel scriva da «cheu-e-cuas». Quai è cler e net: «chau e cua» è bain il num il pli transparent per descriver quest’existenza. Però er in num pauc bel. Anc main creativ è il num da «gnocs cun cua», duvrà p.ex. a Susch, per spir embarass (u èsi pragmatissem?) co denominar quest chau mez radund. Tenor l’artitgel «gnoc» dal DRG existan «gnocs cun cua» dentant surtut en furma culinarica sco ina sort da capuns. Betg propi gustus tuna il num «guttas cun cua» ubain las «guttas chavagl». In num adattà, perquai che las sitolas sumeglian las guttas dad enferrar ils chavals (il tudestg svizzer «Rossnagel» lascha salidar).
4. padellinas e paluottas
Nus avain vesì cun las «guttas»: purtrets palpabels èn clers. Mintgatant èn Rumantsch:as sa servid:as da l’inventari artisanal (enconuschent ed impurtant) per denominar quests animalets (main impurtants). Auters exempels chattain nus cun il num «paluotta» a Puntraschigna, entant che Schlarigna preferescha la «padellina», ed a Tujetsch sa nodan las «cazzalettas» en ils puzs. Qua na sa tracti betg exnum dals utensils da cuschinar, mabain i pon er esser las paluttas da miradur ubain ina sort padella – tut objects da furma radunda u triangulara (il corp) cun ina manetscha (la cua).
5. l’urschleta
Plitost enigmatic è lura la «urschleta» sutsilvana. I tuna bainin, però fin la fin da redacziun da quest text èn avant maun be supposiziuns davart la derivanza dal pled. Primo: U ch’il punct da partenza dal pled è la «rasulauna» ch’è sa deformada en «urschleta». Era dialects talians dal nord enconuschan cun «urzulana» ed «orscholana» pleds sumegliants. «Rasulauna» u «rischlauna» na munta betg mo la «Raupe» tudestga, mabain po era denominar vagamain «animalets da l’aua», probablamain las larvas da la mustga efemera.
U che – secundo – il simpel «rustg» u forsa ina «ruschleta» (be ina furma da fantasia charina) pudess avair manà sur ina metamorfosa a l’«urschleta»? U che – terzio – ... nus spetgain fin ch’il DRG arriva a la letra «U» per guardar la soluziun.
Gea, setgs e simpels ubain misterius e dubius poni esser, ils nums da las sitolas. Ozendi, cun main retegnientschas e dapli enconuschientschas biologicas, attribuissan nus als rambottels probabel sur tut ils idioms or il num da «spermottels». Perquai ch’i sumeglian, eba, …
Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En l’artitgel GNOC I dal DRG pon ins chattar gnocs cun cua per mangiar.
Forsa er insatge per vus:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Cun l'identitad digitala pon las firmas ed autoritads intressadas schlargiar pli segir e pli effizient lur portals online. Cunquai che la SwissID ademplescha diversas cundiziuns da segirezza po il sistem pli tard er vegnir applitgà per e-government e votaziuns electronicas, uschia scriva SwissSign.
Experientschas cun SuisseID
Las enconuschientschas e las experientschas che la Posta e la SwissSign SA han fatg ils ulims onns cun la SuisseID èn culads en il svilup da la SwissID. Lezza cuntegn las pli novas tecnologias per identitads digitalas, è construì a moda modulara e na dovra nagina hardware supplementara. La purschida existenta da SuisseID stat vinavant a disposiziun, vegn dentant a s'integrar a media vista en la SwissID.
RR novitads 14:00


text:
L'automobilista era en viadi las 16:40 da Landquart en direcziun da Maiavilla. Ella era sin il vial da surpassament cura ch’in Audi blau è rivà da davosvart ed ha dat signal da glisch. Tranter Maiavilla ed il paussadi Heidiland ha ella midà via sin il vial normal.
L’Audi ha surpassà l’automobilista, ha midà er el sin il vial normal ed ha fatg mo 2 meters avant l’auto da la dunna ina franada totala. Per betg collidar cun l’Audi ha la dunna franà ed è collidada en consequenza cun la saiv da segirezza. Ses auto è sa volvi per 180 grads ed è sa fermà cun in donn total. Levamain blessada è la dunna ida tar il medi.
La polizia chantunala grischuna tschertga ussa perditgas. Questas pon s'annunziar sin il post da polizia da Cuira.
RR novitads 10:00


text:
cuntegn
Exteriur
-
25 onns praschun per cuntrabandists da persunas
4 cuntrabandists da persunas èn vegnids sentenziads en l'Ungaria a 25 onns praschun pervia da mazzament. La stad dal 2015 avevan els transportà migrants da la Siria, l'Irac e l'Afghanistan en in camiun-frestgera e tschentà giu quel sin in'autostrada en l'Austria. Tuttas 71 persunas èn mortas.
Ils trais Bulgarais ed in um da l'Afghanistan èn responsabels per la morta dals 59 umens, 8 dunnas e 4 uffants en il camiun. Quai ha decidì la dretgira en la citad ungaraisa Kecskemet. Ulteriurs commembers da la banda da cuntrabandists èn vegnids sentenziads.
Cunter la decisiun po anc vegnir fatg recurs.
RR novitads 16:00


text:
La Swisscom investescha ed installescha a Val S. Pieder la pli nova tecnologia digitala. Uschia vegnan las chasadas colliadas directamain cun fibras da vaider. En funcziun na d’astga la Swisscom per il mument betg prender il nov sistem.
Inquisiziun da la WEKO
La cumissiun da concurrenza federala WEKO examinescha sche la Swisscom installescha in nov monopol cun la nova tecnologia. Crap da stgarpitsch è il davos toc tranter las centralas da repartiziun e las chasadas. Enfin ussa èsi uschia che bleras regiuns perifericas èn colliadas cun la rait da fibra da vaider. Il davos toc davent da la centrala enfin en chasa vegn dentant colliada cun fils d'arom. Sin quai davos tschancun, era numnà «letzte Meile» na dastgia quai dar nagins sistems da monopol. Perquai stueva la Swisscom enfin ussa montar tranter la centrala ed ils tumbins da cabels avant las chasas quatter fils da colliaziun. Uschia han tut las interpresas da communicaziun in access liber a la rait da fibra da vaider. Cun la nova tecnologia preveda la Swisscom da montar sulet in fil pli. La WEKO pretenda che quai pudess daventar in monopol. La Swisscom percunter di che l'access liber per ulteriurs concurrents da telecommunicaziun saja anc adina garantì.
Dischavantatgs per las regiuns perifericas?
Per il temp d'inquisiziun ha la WEKO relascha ina disposiziun super provisorica envers la Swisscom. Quella scumonda a lezza da manar vinavant ils projects cun la nova tecnologia. Per il sviluppader regiunal da la Surselva è l'agir da la WEKO ina discriminaziun directa da las regiuns da muntogna. Quellas hajan ussa da pajar il pretsch per la concurrenza che las firmas da communicaziun mainan en las citads e lur aglomeraziuns.
En las regiuns muntagnardas stuain nus esser cuntents sche nus avain insumma ina firma che investescha en l'infrastructura da telecommunicaziun. Concurrenza na duvrain nus betg tar l’infrastructura mabain tar ils servetschs.
Per Ruedi Büchi vegn il svilup en las regiuns muntagnardas impedì cun las mesiras da la WEKO
Tge munta quai per Val S.Pieder
La Swisscom ha confermà ad RTR da vulair far a fin las installaziuns planisadas en la vischnanca da Val. Ma en funcziun na dastga ella betg prender il nov sistem. Quai savess avair per consequenza in chasti da plirs milliuns francs. Encunter las disposiziuns da la WEKO ha la Swisscom fatg in recurs tar il Tribunal administrativ federal. Enfin che la dispita tranter la Weko e la Swisscom è decidida ston ils da Val anc sa cuntentar cun las lingias d’arom, ch’èn enfin 50 giadas pli plaunas che las fibras da vaider che fissan gia montadas.


text:
Sustegn vicendaivel, quai duai valair per il Grischun ed il Tessin, cura ch’i va per coordinar il cumbat cunter il coronavirus. Tar in inscunter a Bellinzona han las delegaziuns da las duas regenzas decis da sa gidar cun persunal spezialisà e letgs intensivs. Plinavant hai er dà in barat tranter ils stabs directivs dal dus chantuns ed ils medis chantunals, che surveglian la situaziun.
Restai a chasa – er sur Pasca
Plinavant han ils dus chantuns appellà a possessurs dad abitaziuns secundaras e turists da limitar lur mobilitad. Quai per betg strapatschar anc dapli las infrastructuras da sanadad en il Tessin ed il Grischun. Er durant Pasca supplitgeschan ils chantuns ils turists e possessurs da segundas abitaziuns da restar a chasa e da betg vegnir en lur abitaziuns da vacanzas.
Per il Grischun èn ils cussegliers guvernativs Christian Rathgeb e Peter Peyer stads da la partida a Bellinzona.
Per tadlar:


text:
Per che Vus possias gia davent da chasa As far ina survista cumplessiva da nossa exposiziun permanenta, offrin nus a Vus in dossier illustrà cun tut ils texts da l’audioguid davart ils 15 moduls. Cun quest med d’agid pudais Vus era crear fegls da lavur individuals. In commentari didactic As infurmescha davart las finamiras d’emprender dals singuls fegls da lavur. Per ils fegls da lavur datti er adina fegls da soluziun. Ed il quiz da fotografias è ideal per visitaders che han mo pauc temp.
Per il mument stattan a disposiziun mo ils fegls da lavur per il stgalim aut. Il material per il stgalim mesaun è en preparaziun.
Gugent prendain nus encunter Voss resuns: stefan.triebs@nationalpark.ch


text:
I sa tracta da l’emprima retschertga en Svizra cun agid da skelets ord in’instituziun istorica per il provediment administrativ, sco il servetsch archeologic dal chantun Grischun scriva. E questa retschertga mussia, che glieud ch’aveva gia problems da sanadad e che tutgava tar la classa sociala inferiura era pli periclitada da vegnir en la chasa da correcziun «Realta».
Vitiers mussa il studi tenor il servetsch archeologic, che las persunas che vegnivan internadas en talas chasas da correcziun avevan silsuenter anc dapli problems da sanadad. Uschia portia l’archeologia novs aspects da l’internament sfurzà, che vegnivan fin uss strusch resguardads perquai ch’ils documents correspundents mancan.
Link sin l'entir studi
RR novitads 11:00


text:
Els cumbattan per midar l'artitgel 11 da la lescha da chatscha uschia, ch'ins po regular il diember da selvaschina en il Grischun senza la chatscha speziala il november e december. Uss è l'artitgel 11 dals statuts da l'uniun grischuna dals chatschadurs da patenta daventada lur destin.
En la brev ch'els han survegnì, che sclauda els per immediat d'uniun e secziun, sa referischa la suprastanza sin quest artitgel. Lur engaschi e lur s'exponer public encunter la chatscha speziala fetschia donn a l'uniun. Il trio bandischà è trumpà, l'uniun haja vulì statuir in exempel.
Jakob Dönz ed Erhard Michel èn stads passa 40 onns en l'Uniun chantunala. Surtut la glista d'engaschi e merits da Dönz è lunga. Presidià 16 onns la secziun Madrisa, numerus onns delegà en l'Uniun svizra da catschadurs e schef da la tgira da selvaschina, inizià l'emprim percurs da chatscha en il Grischun, 10 onns manader dals chauns da sang ed anc bler auter. La solidaritad ch'els sentian da lur secziun Madrisa saja gronda.
Nus essan las unfrendas per far taschair vuschs criticas
Il trio deplorescha ch'i na saja mai vegnì tar in discurs cun la surpastanza, avant la decisiun e la brev ch'excluda els da l'uniun. Quai saja trist ed in agir schon quasi da desparà. Dentant, els acceptian. E spetgan sin la decisiun da la dretgira federala.
Suenter ch'il Cussegl grond ha gì refusà l'iniziativa e la dretgira chantunala ha declerà ella nunvalaivla, duai Losanna uss decider. La decisiun schebain l'iniziativa encunter la chatscha speziala vegn avant il pievel grischun u betg vegn spetgada il pli baud la primavaira 2017.
Jau stun mal per Dönz e Michel.
RR actualitad 07:00


text:
Quest appel è vegnì publitgà en la gasetta «Tribune de Genève» ed è er da chattar online. Suttascrit han tranter auter er cussegliers guvernativs sco Antonio Hodgers dals Verds, tut ils parlamentaris federals, il scrivent Adolf Muschg e Pedro Lenz sco era l'istoricher Jakob Tanner e l'anteriur Cusseglier naziunal e professer da sociologia emerità, Jean Ziegler.
Situaziun umanitara catastrofala
Quest appel sa referescha sin ils rapports da sindicalists da la Svizra romanda. Avant in pèr emnas eran els stads al cunfin tranter la Serbia e la Croazia ed avevan vesì la paina immensa da tschientmillis fugitivs. Cun serrar la ruta dal Balcan vivian ils fugitivs en ina situaziun d'urgenza umanitara. La Svizra stoppia far insatge per prender si quels fugitivs uschè svelt sco pussibel en Europa.
RR novitads 11:00


text:
Lavurs
Mecanists da maschinas agriculas mantegnan e reparan maschinas ed isegls da la tecnica agrara. Latiers tutgan tractors, vehichels da transport, maschinas d’arar, da semnar e da racoltar, suflafains, maschinas da sterner fertilisaders, maschinas da far ballas, maschinas da segar ed auters apparats. Savens sa tracti d’isegls da hightec cumplexs cun regulaziuns electronicas.
Mecanistas da maschinas agriculas lavuran en lavuratoris ch’èn endrizzads a moda moderna. Là las stattan a disposiziun resgias, maschinas da furar e da mular, indrizs da buglir, turns, isegls spezials sco er differents apparats da controllar e da mesirar. Savens reparan ellas disturbis e defects er directamain al lieu d’acziun da las maschinas. Ellas èn bler en viadi durant la stad e l’atun, cura ch’i vegn racoltà.
Tar reparaturas na lavuran mecanists da maschinas agriculas betg mo cun forza. Els erueschan era cun instruments da diagnosa dirigids dal computer disturbis en sistems electrics, electronics, mecanics ed idraulics. Latiers consulteschan els manuals e plans da funcziun correspundents. Els demonteschan parts defectas u isadas d’ina maschina u d’in motor, prendan dapart agregats en tocs singuls, als nettegian e remplazzan tocs isads. Sch’ins na po betg retrair tocs da reserva entaifer in tschert temp, als fabritgeschan els sezs. Els san applitgar las tecnicas ch’ins dovra per quai sco furar, storscher e buglir. Els lavuran cun metals, ma era cun materials sintetics.
Mecanistas da maschinas agriculas fan lavurs da controlla e da mantegniment. Ellas controllan, sche elements da construcziun funcziunan, fan lavurs da service e programmeschan – sche necessari – il manaschament dal motor e dal vehichel. Ellas reguleschan il spazi dal ventil e controllan, sche l’indriz dals frains funcziuna cumplettamain. Tut tenor giavisch da la clientella èn ellas plinavant responsablas per modifitgar e per cumplettar maschinas. Per quest intent fabritgeschan ellas er construcziuns spezialas. Maschinas novas preparan ellas per metter en funcziun.
Tar lur lavur resguardan mecanists e mecanistas da maschinas agriculas las prescripziuns da segirezza, las prescripziuns sanitaras e da la protecziun da l’ambient e preparan las maschinas tenor las directivas legalas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-10-2006 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in lavuratori per maschinas agriculas
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala (instrucziun communabla cun mecanists / mecanistas da maschinas da construcziun e mecanists / mecanistas d’apparats a motor AFQ)
Roms professiunals
- cumpetenzas interdisciplinaras
- prescripziuns
- tecnica d'examinar las lunghezzas
- tecnica da fabricaziun
- basa da las transmissiuns idraulicas e pneumaticas
- idraulica
- scienza da materials
- informatica
- elements da maschinas
- schassis
- manischadis / frains
- segirezza / confort
- infurmaziuns tecnicas
- basa da l’electrotecnica
- indrizs electrics
- motors termics
- quint / fisica
- lavurs spezialisadas professiunalas
Curs ordaifer la professiun
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "mecanist / mecanista da maschinas agriculas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensiuns da basa
Pretensiuns
- inschign manual
- chapientscha tecnica
- bun dun receptiv
- moda da lavurar autonoma
- fidadadad e senn da responsabladad
- buna constituziun corporala
- plaschair dal contact cun la clientella
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dad AM Suisse e da scolas spezialisadas professiunalas
Examen professiunal (EP)
Tecnicist / tecnicista da diagnosa per maschinas agriculas cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mecanist / maistra mecanista da maschinas agriculas
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. da construcziun da maschinas,
tecnicist / tecnicista dipl. da construcziun en metal,
tecnicist / tecnicista dipl. d'electrotecnica
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en champs parentads, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobils, en tecnica da maschinas u en electrotecnica
Cundiziuns da lavur
Mecanists e mecanistas da maschinas agriculas lavuran en lavuratoris da reparatura ed en firmas d’import da la branscha da la tecnica agrara.
Grazia a lur scolaziun vasta èn els er persunas dal fatg tschertgadas ordaifer lur branscha.
Els èn savens en viadi e lavuran per part en il liber. Il temp da lavur lung durant il mez onn da stad vegn egualisà tras il temp da lavur pli curt durant l’enviern.
Ulteriuras infurmaziuns
AM Suisse
Uniun da professiun Agrotec Suisse
Chräjeninsel 2
3270 Aarberg
Tel: +41 32 391 99 44
URL: www.smu.ch
Infurmaziuns davart las furmaziuns da basa da la tecnica agrara:
URL: www.go4mechanic.ch


text:
Édol
Édol (nòm uficiàl: Edolo) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 4 572 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 89,2 km² e 'na densità de popolasiù de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Córten, Incüzen, Luàr (SO), Malòn, Mòn, Put de Lègn, Saviùr, Sernio (SO), Sónech, Temù, Tuv (SO), Èza e Viù.
L'abitàt l'é sitüat a 720 méter d'altèsa sura 'l leèl del mar, endel pónt de conflüènsa de la Al de Córten co la alta Al Camònega e dóca el reprezènta apò 'n pónt de colegamènt 'mportànt 'ntra la Al Camònega e la Al Telìna via el Pas de l'Aprica.
Le frasiù de Vich e Cortenédol le se tróa endela part bàsa de la Al de Corten envéce la frasiù de Mö la se tróa sö la spónda mansìna de l'Òi e la fùrma 'n abitàt ünech col cèntro de Édol.
Par che 'ndel 1450 Édol l'ìes 'na stasiù de pagamènt del pedàgio come pòst de cunfì. Chèsta colocasiù la g'ha valìt en perìot de prosperità, testemognàt de divèrse demóre nòbii endel cèntro stòrich, concentràde perlopiö en via Battisti, dedré de la piàsa che g'ha 'n mès el stèma de la Val Camònega. En chèsta stèsa vìa gh'è apò Casa Zuelli, monümènt nasiunàl, che a stà a l'aspèt se stéma che 'l pöde éser stat fat sö endel sècol XVI, ma che 'ndel part piö bàsa l'ezebés dei detài architetònich piö antìch. En particolàr en capitèl con tré figüre che le somèa barbàriche e 'na iscrisiù en caràter quàze gòtich, endoche par de lèzer la dàta 1350.
Evulusiù deomgràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Trattaa de Campoformio
El Trattaa de Campoformio l'è staa firmaa a Campoformido el dersett de ottober del 1797 (26 vendemmiar, ann VI de la repubbliga francesa) del Napoleon Bonapart e del cont Johann Ludwig von Cobenzl in reppresentanza de la Francia e de l'Austria. L'ha segnaa la fin de la prima coalizion e de la prima campagna d'Italia de Napoleon.
Cont el trattaa, l'Austria l'ha ceduu el Belgi, Corfù e alter isol veneziann in del Mediterrani, oltra a recognoss la Repubbliga Cisalpina e la Repubbliga Ligur; inveci l'ha ciappaa Venezia, l'Istria e la Dalmazia.


text:
Lecort y duvier
Chësta mostra de storia de al didancuei documentea i avenimënc di ani sessanta dl secul passà te Südtirol. Te chëi tëmps ulova la politica romana arjonjer te na maniera tlera cun la imigrazion y snazionalisazion che la populazion tudëscia y ladina de maiuranza te Südtirol devënte na mendranza zënza dërc y zënza identità.
L plan fova ruvà a si pont plu critich canche l Senat de Roma ova dat pro ai 27 de auril dl 1961 na lege per ti tò la zitadinanza taliana a truep südtirolesc y nsci fossel stat mesun tuché na gran cumpëida de persones che n ulova tò y jì.
Dan che la Majon di deputac ova pudù cunfermé chësta lege scandalëusa, se arlevova dal instà 1961 inant n muvimënt de resistënza per fermé chësta politica fascista. L “Befreiungsausschuss Südtirol-BAS” ulova mustré al mond cun atentac de prutesta dantaldut contra pei dla lectrisc che la situazion ne fova nia plu da tenì ora te Südtirol.
Purtruep fovel da tramedoi pertes morc. Nce de d’ëi ne daussen nia se desmincë.
La mostra ne n’uel dessegur nia udëi sciche ideal la viulënza o l terorism. La mostra su plu che auter, tan inant che n popul possa ruvé, sce l vën sotmetù. De chësta mostra ie perchël la fotos, i pec persunei di cumbatënc per la lidëza sciche nce la tecniches scëmples adurvedes per fé sauté tl’aria n amunimënt acioche i fac suzedui per gauja dla politica fauza dla Talia ne suzede mei plu tl cuer d’Europa.
L Südtiroler Heimatbund (SHB) fova unì metù su dl 1974 da perjunieres politics da ntlëuta. Si duvier ie lecurdé i meric, la pëines y i sacrifizies di perseghitei y de si families. Chësta mostra dëssa vester n sëni de chël che fova suzedù.
L Südtiroler Heimatbund (SHB) ti sënt gra al sëurastant de unëur Sepp Mitterhofer y ai truep d’autri cumbatënc per la lidëza, a si parënc y ala truepa persones privates per avëi metù a despusizion i pec metui ora tla mostra. Die Ve l paie!
Roland Lang
Sëurastant dl Südtiroler Heimatbund


text:
Ils dirigents rumantschs al SKJF Christian Klucker, Rilana Cadruvi Scherrer e Flavia Walder èn stads trumpads, ch’il rumantsch è vegnì negligì dal tut durant il SKJF a Lugano.
Flavia Walder è schizunt intervegnida tar il secretariat suenter ch’il program dal SKJF era squitschà: En quel è sulettamain il salid dal directur general da la SRG SSR, Roger de Weck, translatà per rumantsch. Tut il rest datti mo per talian, tudestg e franzos.
Capacitads persunalas e colorit local – nagin surprenda la responsabladad
Tenor Fulvio Caccia, il president dal comité d’organisaziun dal SKJF a Lugano, n'haja el simplamain betg gì las capacitads persunalas e finanzialas per las translaziuns rumantschas. Tenor el avess l’uniun tetgala dal SKJF gì da finanziar questas translaziuns.
Vreni Winzeler, la presidenta da l’uniun SKJF, na prenda betg encunter questa renfatscha. L’uniun tetgala na saja sapientivamain betg sa maschadada en ils fatgs dal comité d’organisaziun da Lugano. La lingua tutgi tar il colorit local dal SKJF. Avant dus onns a Mustér haja il rumantsch gì ina gronda muntada durant il SKJF. A Lugano saja il focus linguistic sin il talian.
Proxim SKJF a Lucerna era per rumantsch
Curaschi ch’il rumantsch saja puspè pli preschents al proxim SKJF l’onn 2019 han ils organisaturs gia fatg cun lur reclama. Durant che differents chors, il link avra en ina nova fanestra dal chantun Lucerna han chantà en dialect tudestg svizzer, èn ils pleds vegnids projectads sin ina tenda per talian, rumantsch e franzos – en questa successiun.
RR actualitad 12:06


text:
Iniziant da l’idea è il cussegliader per affars e perit in chaussas turissem Peder Plaz. Per el datti in potenzial da realisar sgols da charter tranter differentas grondas citads europeicas e la pitschna plazza aviatica a Samedan. Oravant tut giasts che n’èn betg pronts da perder temp empè da raps. In sgol da Londra a Samedan e return vegniss a custar enturn 500 francs, uschia Peder Plaz.
Il turissem sustegna l’idea
Per il CEO da la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan, Gerhard Walter fiss quai ina schanza unica. En Engiadin’Ota datti il giast che tschertga questa purschida. L’Engiadin’Ota avess cun sgols da charter la pussaivladad d’acquirir giasts da las grondas citads europeicas – ina schanza unica.
Fin ussa exista quest project sulettamain sin palpiri, ussa vala da tschertgar partenaris che gidan a realisar. Oravant tut las finanzas serran quella gronda sfida.
La plazza aviatica vegn modernisada
L'emprim pass en quella direcziun fa la plazza aviatica ils proxims onns. Radund 22 milliuns francs vegnan investids en la modernisaziun da la plazza aviatica tranter auter cun in nov sistem d'atterrar cun agid da satellits.
TR Telesguard 17:40


text:
Il cussegl ha dentant acceptà la cuntraproposta da la suprastanza communala (cun 7:4) che vul cuntinuar la via da la collavuraziun tranter las vischnancas en la Cadi. La discussiun durant la radunanza è stada animada.
Fusiun forsa en 20-30 onns
Ils adversaris da l’iniziativa han fatg valair, ch’il pievel da Tujetsch duai pudair decider. Prioritad haja la collavuraziun tranter las vischnancas en la Cadi e betg ina fusiun. Era il president communal Beat Roeschlin ha manegià che quai saja la dretga via – e quella funcziuneschia. Ina fusiun pudess esser ina finamira a lunga vista, en 20-30 onns. Plinavant han ils adversaris ditg ch’ina fusiun fiss oz la fallida via («schliaziun cun il martè»); la vischnanca da Tujetsch saja pli ferma, sch’ella restia ina vischnanca autonoma.
Tschertgar communablamain schliaziuns
René Epp, in dals iniziants da l’iniziativa «Contractivas da fusiun en la Cadi», ha fatg attent ch’ins na fusiuneschia betg. I saja da contractar e da discutar, tge schliaziuns ch’i dettia. Intgins cussegliers han sustegnì el schend ch’ins stoppia respectar las opiniuns differentas. I fiss bun dad esser avert per las discussiuns e da tschertgar communablamain schliaziuns. Il giuven en il cussegl da vischnanca da Tujetsch ha concludì ch’ins stuessi patratgar vid l’avegnir e vid la giuventetgna. Uss sto il pievel da Tujetsch decider davart questa iniziativa – e quai a chaschun dad ina radunanza communala.
Gea a dus credits
Plinavant ha il cussegl da vischnanca da Tujetsch approvà il credit da planisaziun da 370’000 francs per sanar ed engrondir il Bogn Sedrun. E gea ha il cussegl era ditg al credit da 1,44 milliuns francs per il nov bajetg dals fatgs da vias. Questa fatschenta vegn anc davant la radunanza communala.
RR actualitad 07:00