text:
Mar Mediterrana
La Mar Mediterrana (latin Mare Mediterraneum) u er Mar Mediterrana Europeica è ina mar mediterrana situada tranter l’Europa, l’Africa e l’Asia. Ella furma ina mar laterala da l’Ocean Atlantic; damai ch’ella è colliada cun quel be tras la Via da Gibraltar fitg stretga, vala ella er sco mar interna. En la lingua tirca ed araba vegn la Mar Mediterrana er numnada ‹Mar Alva› (البحر الأبيض/al-baḥr al-abyaḍ resp. tirc Akdeniz).
Ensemen cun las inslas e las regiuns da costa da l’Europa dal Sid, da l’Asia Minura e da l’Africa dal Nord furma la Mar Mediterrana la zona mediterrana ch’è segnada d’in agen clima e d’ina flora e fauna specifica.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Istorgia
- 3 Geologia
- 4 Oceanografia
- 5 Flora e fauna
- 6 Influenza negativa da l’uman
- 7 Clima
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La surfatscha da la Mar Mediterrana munta a radund 2,5 milliuns km² e ses volumen a 4,3 milliuns km³. En la Profunditad da Calipso cuntanscha ella sia profunditad maximala da 5267 meters. En media mesira la profunditad da l’aua radund 1430 meters.
Cunfinaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Da tut las mars mediterranas è la Mar Mediterrana Europeica quella ch’è enserrada il pli ferm da la terra franca resp. ch’è spartida il pli ferm da l’ocean. In’ulteriura spezialitad munta il fatg ch’ella è situada tranter ils trais continents Africa, Europa ed Asia. La Mar Mediterrana vegn considerada sco mar laterala da l’Ocean Atlantic.
En il vest è ella colliada tras la Via da Gibraltar cun l’Ocean Atlantic, en il nordost sur las Dardanellas, la Mar da Marmara ed il Bosporus cun la Mar Naira ed en il sidost dapi il 1869 sur il Chanal da Suez cun la Mar Cotschna che furma ina mar interna da l’Ocean Indic.
Sutdivisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Surtut en l’ost ed en il nord è la Mar Mediterrana segnada d’atgnas mars lateralas e da golfs.
En la profunditad enconuscha la mar dus batschigls caracteristics, in occidental ed in oriental, ils quals vegnan spartids da la sava Tunesia – Italia ch’è seismicamain fitg activa. Datiers da questa zona centrala è er situà il batschigl tirren che sa lascha definir sco terz batschigl independent.
En il senn da las structuras natiralas sutdividan ins la Mar Mediterrana en ina part occidentala ed ina orientala.
Mar Mediterrana Occidentala:
Mar Mediterrana Orientala:
Pli darar vegn la mar er sutdividida en ina part occidentala, ina part centrala ed ina part orientala. En quest cas vegnan las parts da la Mar Mediterrana situadas enturn la Peninsla Taliana attribuidas a la Mar Mediterrana Centrala: Mar Ligura, Mar Tirrena, Via da Sicilia, Golf da Gabès, Mar Ionica e Mar Adriatica.
Stadis cunfinants – stadis mediterrans[modifitgar | modifitgar il code]
En direcziun da l’ura han ils suandants stadis part da la costa mediterrana:
- Europa (dal vest a l’ost): Spagna, Frantscha, Monaco, Italia, Malta, Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Montenegro, Albania, Grezia, Tirchia e Cipra.
- Asia (dal nord al sid): Siria, Libanon ed Israel.
- Africa (da l’ost al vest): Egipta, Libia, Tunesia, Algeria e Maroc.
Gibraltar e las duas basas militaras Akrotiri e Dekelia sin l’insla Cipra furman territori naziunal britannic, ma na tutgan uffizialmain betg tar il Reginavel Unì. Ils Territoris Palestinais cunfineschan cun la Mar Mediterrana en la Strivla da Gaza.
Ultra dals stadis che tanschan directamain fin a la mar, vegnan er ils stadis pitschens Citad dal Vatican e San Marino attribuids als stadis mediterrans. Per part è quai er il cas tar Andorra e la Macedonia.
Inslas e costas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la Mar Mediterrana tutgan diversas gruppas d’inslas sco er inslas singulas grondas e pitschnas. La pli gronda insla da la Mar Mediterrana è Sicilia, suandà da la Sardegna che furman tuttas duas regiuns da l’Italia. Ulteriuras grondas inslas mediterranas èn Cipra, Corsica e Creta. La Cipra e Malta cun sias inslas vischinas furman ils dus sulets stadis insulars situads en la Mar Mediterrana. Cun bundant tschintg milliuns abitants è la Sicilia l’insla mediterrana che dumbra per lunschor la pli gronda populaziun.
Impurtantas gruppas d’inslas[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas gruppas d’inslas situadas en la Mar Mediterrana furman dal vest a l’ost:
- Las Balearas cun l’insla principala Mallorca, l’insla Menorca e las Pityusas, a las qualas appartegnan Ibiza e Formentera.
- Intginas gruppas d’inslas talianas sco l’Archipel Toscan, las Inslas Eolicas, las Inslas Egadas e las Inslas Pelagias.
- Malta cun Gozo ed intginas inslas pli pitschnas.
- Las inslas da la laguna da Venezia.
- Las inslas croatas ch’èn sutdividas en gruppas sco per exempel las inslas Kornati.
- Las Inslas Ionicas.
- Las Inslas Egeicas ch’èn sutdivididas en ulteriuras gruppas sco las Cicladas, Sporadas, las Inslas Saronicas e las Inslas Egeicas dal Nord.
- Las inslas Kerkenna davant la costa da la Tunesia.
Las pli grondas peninslas[modifitgar | modifitgar il code]
A la costa dal vest da la Mar Mediterrana è situada la Peninsla Iberica cun la Spagna ed il Portugal; en il nord ed en il vest vegn quella circumdada da l’Atlantic ed en il nordost è ella colliada tras las Pireneas cun la Frantscha. En l’ost suonda la Peninsla Apennina che cumpiglia la gronda part da l’Italia. Il Balcan, situà tranter l’Adria, la Mar Egeica e la Mar Naira, cumpiglia vastas parts da l’Europa dal Sidost; en si’extensiun vegn questa peninsla definida differentamain. Er l’Asia Minura vegn per part resguardada sco peninsla situada tranter la Mar Naira e la ‹Mar Alva› (= Mar Mediterrana).
Da dimensiun considerablamain pli pitschna èn peninslas sco la Calabria e Salento en l’Italia dal Sid, l’Istria en la Croazia (che furma la pli gronda peninsla en la Mar Adriatica), il Peloponnes, Attica e Chalkidiki en la Grezia sco er la peninsla Gallipoli en la part europeica da la Tirchia. La costa dal sid, ch’è bler main structurada, cumpiglia la peninsla Cap Bon en la Tunesia e la Kyrenaika en la Libia.
Singulas costas[modifitgar | modifitgar il code]
Las costas èn situadas per lung da las regiuns grondas caracteristicas che cunfineschan cun la Mar Mediterrana, numnadamain la Peninsla Iberica, la riva mediterrana franzosa, la Peninsla da las Apenninas, il Balcan, la Grezia (sco peninsla dal Balcan), l’Asia Minura, la Levanta (Proxim Orient) ed il Maghreb (Africa dal Nord).[1] Quest ultim cumpiglia l’entira mesadad meridiunala da la costa; qua furma l’Atlas la suletta muntogna ch’influenzescha la lingia da la costa, uschia che quella è bler pli guliva.
Enconuschentas parts da la costa furman:
- Spagna: Costa Brava, Costa del Sol resp. Andalusia, (Gibraltar)
- Frantscha: Côte d’Azur
- Monaco (Monte-Carlo)
- Italia: Riviera taliana, Costa d’Amalfi, Versilia
- Croazia: Istria, Kvarner, Dalmatia (Riviera croata)
- Tirchia: Riviera tirca
- Albania: Riviera albanaisa
Citads ed aglomeraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Grondas citads situadas a la costa da la Mar Mediterrana èn (dumber d’abitants dal 2007): Malaga (561 250), Valencia (797 654), Barcelona (1 605 602), Marseille (826 700), Nizza (347 100), Genova (620 316), Napoli (975 139), Palermo (675 018), Messina (247 592), Athen (745 514, incl. l’aglomeraziun 3 761 810) Istanbul (11 372 613), Izmir (2 649 582), Antalya (775 157), Beirut (1 700 000, incl. l’aglomeraziun 2 000 000), Tel Aviv (390 100, incl. l’aglomeraziun 3 150 800), Port Said (500 000), Damietta (1 093 580), Alexandria (4 110 015), Benghazi (1 470 987), Tripoli (1 682 000), Tunis (1 200 000, incl. l’aglomeraziun 3 000 000) ed Algiers (2 159 051, incl. l’aglomeraziun 3 456 701).
Affluents[modifitgar | modifitgar il code]
En la Mar Mediterrana resp. en las mars cunfinantas sbuccan tranter auter ils suandants flums d’ina lunghezza d’almain 200 kilometers:
Nil (6852 km, Egipta), Ebro (925 km, Spagna), Rodan (812 km, Svizra/Frantscha), Cheliff (700 km, Algeria), Po (652 km, Italia), Nahr al-Asi/Orontes/Asi Nehri (571 km, Tirchia), Seyhan (560 km, Tirchia), Büyük Menderes (550 km, Tirchia), Moulouya (550 km, Maroc), Mariza/Meriç/Evros (515 km, Grezia/Tirchia), Júcar (498 km, Spagna), Medjerda (450 km, Tunesia), Adisch (415 km, Italia), Struma/Strymonas (408 km, Grezia), Tevere (405 km, Italia), Gediz (405 km, Tirchia), Vardar/Axios (388 km, Grezia), Segura (325 km, Spagna), Acheloos (297 km, Grezia), Aliakmonas (297 km, Grezia), Drin (285 km, Albania), Turia (280 km, Spagna), Vjosa (272 km, Albania), Ceyhan (260 km, Tirchia), Göksu (260 km, Tirchia), Nestos/Mesta (243 km, Grezia), Arno (240 km, Italia), Neretva (225 km, Croazia), Aude (224 km, Frantscha), Piave (220 km, Italia), Pinios (217 km, Grezia), Reno (212 km, Italia), Ter (208 km, Spagna) e Küçük Menderes (200 km, Tirchia).
Vitiers vegn l’afflussiun cuntinuanta nà da l’Atlantic[2] e nà da la Mar Naira (sur la Mar da Marmara ed il Bosporus).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 8avel tschientaner a.C. ha l’Imperi assiric sut il retg Tiglat-Pileser III extendì ses domini fin en la part orientala da la Mar Mediterrana (Levanta, Cipra, Delta dal Nil). Ils Assirs numnavan la Mar Mediterrana ‹Mar sura da la rendida dal sulegl› u simplamain ‹Mar sura›.
Economicamain e culturalmain è la regiun da la Mar Mediterrana surtut vegnida dominada durant l’emprim millenni a.C. dals Grecs e Fenizians. Omadus pievels na disponivan però betg da gronds imperis serrads, mabain eran dividids en singulas citads-stadis. La suletta excepziun da vart dals Grecs ha furmà l’Imperi dad Alexander, il qual ha cumpiglià a partir da ca. 330 a.C. l’entira part orientala da la Mar Mediterrana. Quest imperi ha bain be existì paucs onns, ma ha tuttina consolidà a lunga vista l’influenza da la cultura greca en la regiun (hellenissem). Cartago, ina colonia feniziana en la Tunesia odierna, è sa sviluppada a partir da ca. 550 a.C. ad in stadi da surfatscha, il qual ha predominà fin en il terz tschientaner a.C. en la part occidentala da la Mar Mediterrana.
A partir da la Segunda Guerra punica (218–201 a.C.) han ils Romans dominà vastas parts da la Mar Mediterrana, la quala els numnavan mare nostrum (‹nossa mar›). L’onn 30 a.C. è l’Egipta daventada ina provinza romana. Sut il domini da l’imperatur Claudius (41–54 s.C.) han ils Romans la finala conquistà l’Imperi da Mauretania. Da qua davent ha l’Imperi roman (Imperium Romanum) enserrà per radund 300 onns l’entira Mar Mediterrana.
Suenter il declin da l’Imperi roman occidental en il 5avel tschientaner è l’Imperi roman oriental (pli tard: Imperi bizantin) sa mantegnì l’emprim sco pussanza regiunala en la part orientala da la Mar Mediterrana. En il decurs dal 7avel tschientaner èn alura vastas parts da la zona mediterrana vegnidas sut pussanza araba. En il 11avel tschientaner han ils Tircs, che derivavan da l’Asia Centrala, stgatschà per gronda part ils Bizantins da l’Asia Minura. L’onn 1453 han els conquistà Constantinopel ed abattì definitivamain l’Imperi bizantin. Successivamain è l’Imperi osmanic s’extendì sur numerus stadis successurs dal califat dals Umayyads ed è restà fin en il 19avel tschientaner la pli impurtanta pussanza situada a la Mar Mediterrana. Il pli grond adversari areguard la predominanza sin la mar han furmà durant il 15avel e 16avel tschientaner ils Venezians.
Durant il 19avel ed l’entschatta dal 20avel tschientaner è quasi l’entira zona mediterrana vegnida sut la controlla da pussanzas europeicas, surtut da la Frantscha e da la Gronda Britannia. Durant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) ed anc pli ferm durant la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) è er la Mar Mediterrana daventada in champ da battaglia. En il decurs da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner han las colonias europeicas en l’Africa dal Nord ed en l’ost da la Mar Mediterrana cuntanschì successivamain lur independenza. Da muntada istorica, e quai en plirs reguards, è stada la fundaziun dal stadi Israel l’onn 1948.
En il 21avel tschientaner è la Mar Mediterrana lieu d’acziun da differentas undas da migraziuns. D’ina vart è da constatar in moviment da migraziun nà da l’Africa vers il continent europeic; da l’autra vart èn creschids ils moviments da migraziun nà dal territori asiatic vers il continent europeic (t.a. pervi dal conflict en Siria). Tut quai ha manà a la crisa da fugitivs actuala en l’Europa.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
Furmaziun e svilup da la Mar Mediterrana[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Mediterrana Europeica furma per gronda part ina restanza da la Tethys, pia d’in grond ocean primar en furma da golf che vegniva circumdà dal supercontinent Pangea. La furmaziun da la Mar Mediterrana ha cumenzà dal temp che Pangea è rut dapart e che la platta africana (che furmava da quel temp anc ina part dal grond continent dal sid Gondwana) è sa muvida vers sid (durant las epocas geologicas dal trias e giura). Tras quest moviment è la Tethys s’averta successivamain vers il vest. Pli tard ha la platta africana (ch’era uss sa schliada dal continent Gondwana) danovamain cumenzà a sa mover vers nord (en il temp da crida) ed è collidada en il terziar cun la platta europeica. En consequenza da quai è la part occidentala da la Tethys vegnida enserrada adina pli ferm e la furmaziun da las muntognas alpidica ha cumenzà. Da quai èn resultadas en l’Europa Centrala, Europa dal Sidost ed Asia Minura las Alps, las Carpatas, las Muntognas Dinaricas etc., uschia che la Tethys dal vest è vegnida dividida en ina part settentriunala, la Paratethys, ed ina meridiunala che dueva sa sviluppar a la Mar Mediterrana odierna. (La Tethys da l’ost è sa serrada en quel mument che l’India è sa muvida vers nord, quai ch’ha manà a medem temp a la furmaziun da l’Ocean Indic). La collisiun da l’Africa (incl. la Peninsla Araba) cun l’ur meridiunal da l’Asia da quel temp (en il miocen mesaun) ha manà a la spartiziun da la Mar Mediterrana da l’Ocean Indic. La furmaziun da la giuvna muntogna faudada e da las inslas en la zona mediterrana sco er la repartiziun da las plattafurmas continentalas e dals batschigls sutmarins èn il resultat da process tectonics e geomorfologics ordvart cumplexs, ils quals n’èn anc betg sclerids dal tuttafatg. En la part orientala da la Mar Mediterrana è sa mantegnida crusta da la terra oceanica da l’anteriur batschigl dal vest da la Tethys; cun ina vegliadetgna da bundant 300 milliuns onns sa tracti da la pli veglia crusta da quest gener en tut il mund.
Avant ca. sis milliuns onns, en il messinium (miocen superiur), ha la Mar Mediterrana cumenzà a siar si.[3] Avant il messinium n’era la Mar Mediterrana anc betg colliada sur la Via da Gibraltar cun l’Atlantic, mabain sur bratschs da la mar bundant pli lads che s’extendevan per l’ina sur la Spagna dal Sid[4], per l’autra al sid da la Muntogna da l’Atlas.[5] En consequenza da la collisiun da l’Africa cun l’Europa dal Sid èn questas colliaziuns sa serradas. L’isolaziun oceanografica dal batschigl da la Mar Mediterrana ed il clima arid en la regiun han fatg svapurar pli e pli l’aua da la mar ed il livel da quella è sa sbassà cuntinuadamain. Il desert da sal ch’è sa furmà tras quai è documentà oz sin il fund da la Mar Mediterrana en furma da gronds giaschaments da gip e da sal. Intgins millennis pli tard è il batschigl da la Mar Mediterrana puspè s’emplenì cun aua ch’è entrada nà da l’Atlantic sur la Via da Gibraltar. Quest fenomen ha probablamain gì lieu pliras giadas avant ca. tschintg fin sis milliuns onns. Che la mar è siada si repetidamain explitgescha daco ch’ils giaschaments da sal èn talmain gronds. L’entir spazi da temp vegn numnà la crisa da salinitad messinica.
Quella ha manà ad ina midada drastica da la fauna en la zona mediterrana. A basa da quella ha gia Charles Lyell – senza enconuscher sia raschun – determinà entaifer l’istorgia da la Terra il cunfin tranter miocen e pliocen. En il miocen existivan en la Mar Mediterrana grondas gruppas d’inslas, temporarmain cun colliaziun a terra vers l’Africa dal Nord. Quellas eran per part populadas d’ina fauna tropic-africana: schimgias, elefants, giraffas, ippopotams e crocodils.[6] En il decurs dal pliocen è questa fauna per gronda part vegnida substituida tras immigraziuns nà da l’Europa, per exempel da giats cun dents da sabel.[7]
En il periglazial dal temp da glatsch da Würm resp. Weichsel sa chattava il livel da l’aua da la Mar Mediterrana radund 120 meters pli a bass che oz.[8] Tras quai furmava la part superiura da l’Adria terra franca, bleras inslas grecas eran colliadas cun l’Anatolia, la Sardegna e Corsica furmavan ina gronda insla, medemamain la Sicilia e Malta. En l’ost da la Tunesia s’extendeva ina vasta planira da costa. Er las sbuccadas dal Rodan, dal Nil e da l’Ebro dad oz eran segnadas da talas planiras. L’entrada da la famusa tauna da Henry Cosquer cun dissegns sin grip preistorics sa chatta per exempel 36 m sut il livel da la mar. L’augment glacioeustatic dal livel da la mar a la fin dal pleistocen ha muntà a ca. 0,2 cm ad onn.[9]
En il holocen tempriv sa chattava il livel da la mar radund 35 meters pli bass che oz. La barriera tar la Mar Naira è vegnida inundada vers 5600 a.C.
La Mar Mediterrana sco batschigl da sediments[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da la sedimentaziun da la Mar Mediterrana è colliada stretgamain cun la furmaziun da las giuvnas muntognas da faudas en la zona mediterrana. Quellas furman impurtants territoris da furniziun per ils sediments ed er ils process tectonics ch’èn colliads cun la furmaziun da muntognas han furmà in impurtant factur d’influenza per la dinamica da sedimentaziun.[10] Flums gronds sco Ebro, Po e Rodan eran ed èn impurtants meds da transport per ils sediments. Il pli grond flum che sbucca en la Mar Mediterrana è il Nil. El maina mintg’onn ca. 60 milliuns tonnas sediments en la part orientala da la Mar Mediterrana.[11] Betg da sutvalitar è plinavant il transport da sediments tras il vent; quels derivan dals territoris deserts vischins (en spezial da la Sahara).
Tar la successiun da sediments dal pleistocen e quartar dattan en egl las stresas regularas da glitta da smarschim. Quellas pudessan esser in indizi per differenzas da clima ch’avessan manà ad ina reducziun da l’ariditad en la regiun.[12] L’existenza resp. inexistenza da colliaziuns tar l’Ocean Atlantic e tar l’Ocean Indic (sur il Golf da la Persia) èn medemamain stadas da grond’impurtanza areguard l’evoluziun sedimentara da la regiun da la Mar Mediterrana, e quai surtut en connex cun la furmaziun d’evaporits.
Oceanografia[modifitgar | modifitgar il code]
Batschigls parzials[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Mediterrana sa cumpona surtut da quatter gronds batschigls sutmarins cun crusta oceanica sin il fund:
- Il batschigl da las Balearas, er numnà batschigl algerian-provenzal. Quel sa chatta en la part occidentala da la Mar Mediterrana, ha ina profunditad maximala da 3255 m e furma il batschigl il pli pitschen.
- En il vest da la part centrala da la mar sa chatta il batschigl tirren. Quel è situà en la Mar Tirennica e cuntanscha ina profunditad da 3758 m.
- En l’ost da la part centrala, en la Mar Ionica, sa chatta il batschigl ionic. En la Profunditad da Calipso – che furma il punct il pli profund da la Mar Mediterrana europeica – cuntanscha quella ina profunditad da 5267 m.
- En la regiun orientala da la Mar Mediterrana, en la Mar Levanta, sa chatta il batschigl levant ch’è fin a 4517 m profund.
Fluss e refluss[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la Mar Mediterrana ha be ina stretga colliaziun cun l’Atlantic e cuntanscha be ina lunghezza da 3500 km, n’enconuscha ella strusch fluss e refluss. Las valurs maximalas areguard il fluss e refluss cuntanschan 100 cm (Venezia), 120 (Triest) e 200 cm (Golf da Gabès). Autras regiuns da la Mar Mediterrana han praticamain nagin fluss e refluss (valurs sut 10 cm); be paucas regiuns cuntanschan tras resonanzas valurs da sur 30 cm.[13]
In tschert current ch’è collià cun il fenomen da fluss e refluss sa lascha be mesirar en la Stretga da mar da Gibraltar ed en las lagunas tranter Venezia e Triest.
Cuntegn da sal[modifitgar | modifitgar il code]
Il cuntegn da sal da la Mar Mediterrana è cun radund 3,8 % pli aut che quel da l’Atlantic (ca. 3,5 %). Quai è ina consequenza da la ferma svapuraziun che na vegn betg cumpensada tras l’afflussiun d’aua dultscha nà dals flums gronds. Perquai cula al fund da la Via da Gibraltar in ferm current d’aua da sal en l’Atlantic; a la surfatscha percunter maina in current anc pli ferm aua main salada e perquai pli leva en la Mar Mediterrana. Il cuntegn da sal a la surfatscha crescha dal vest a l’ost da 3,63 % en la Via da Gibraltar fin a 3,91 % davant la costa da l’Asia Minura.
Effect dal stgaudament global[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Mediterrana è pertutgada fermamain dal stgaudament global. Dapi la mesadad dal 20avel tschientaner registreschan ils perscrutaders in auzament dal livel da la mar; dapi ils onns 1970 è quel s’augmentà per 2,5 fin 10 mm ad onn. Er la temperatura da l’aua è creschida dapi ils onns 1970 per 0,12 fin 0,5 °C.[14]
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
La fauna da la Mar Mediterrana è fitg ritga e variada. Ella consista surtut da peschs, spungias, cnidaria (t.a. medusas, anemonas e curals), molluscs, dermaspinas ed atropods. Tenor stimaziuns vivan en la Mar Mediterrana radund 700 spezias da peschs. Medemamain han pudì vegnir cumprovadas 35 spezias da squagls[15]; tranter quels er spezias che pon esser privlusas per l’uman sco il grond squagl alv, il squagl blau e l’Isurus oxyrinchus. La spessezza da la populaziun da questas spezias è però fitg bassa, uschia che attatgas da squagls succedan be extremamain darar. Il pli derasadas èn spezias da squagls nunprivlusas sco per exempel il Scyliorhinus canicula.
Er balenas datti en la Mar Mediterrana. Ins ha gia pudì cumprovar tschintg spezias da balenas cun fol; la suletta da quellas che po vegnir observada regularmain è la balena cumina. En pli han ins registrà en tut 16 spezias da balenas cun dents, tranter quellas il delfin cumin, il delfin grond, il globicefal (balena pilota) e la balena gronda. Il pli savens vegnan balenas e delfins observads en la Via da Gibraltar ed en la Mar Ligura; surtut ils delfins èn però da chasa en l’entira Mar Mediterrana.
La suletta spezia da focas en la Mar Mediterrana è la foca mediterrana ch’è en privel da svanir.
La pli impurtanta e pli derasada planta vasculara en la Mar Mediterrana furma la posidonia.
Influenza negativa da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
L’ecosistem da la Mar Mediterrana vegn smanatschà tras la pestga exagerada. La Mar Mediterrana è ina da las regiuns maritimas che vegn explotada il pli ferm. Tenor Greenpeace èn intginas spezias da peschs gia svanidas dal tuttafatg.[16] Surtut il ton ed il pesch-spada pateschan da la gronda dumonda.
Ina smanatscha cun in effect ch’è strusch da giuditgar furma la derasaziun da la spezia d’erva da mar Caulerpa taxifolia ch’ha cumenzà a cuvrir las spezias d’erva da mar indigenas; questas ultimas èn da muntada centrala per la bioproductivitad da la Mar Mediterrana.
Ulteriuras influenzas antropogenas sin l’ecosistem da la Mar Mediterrana èn:
- La migraziun da Lesseps tras il Chanal da Suez.
- L’ensalaziun accelerada:
- cun manar enavos en la mar restanzas da sal d’implants da desalar resp.
- tras la quantitad creschenta d’aua che vegn consumada da la populaziun; quella fa tschessentar l’afflussiun d’aua dultscha en la mar.
- La glitta dal Nil ritga da substanzas nutritivas che vegn retegnida en il Mir da serra dad Assuan.
- L’eutrofisaziun tras aua persa betg serenada; la gronda quantitad d’algas che resulta da quai effectuescha ina mancanza d’oxigen.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima da la zona mediterrana è segnà da stads fitg chaudas ed il pli savens sitgas sco er d’envierns miaivels cun bleras precipitaziuns. La temperatura da l’aria munta la stad en media da 23 °C en il vest fin a 26 °C en l’ost; las temperaturas maximalas muntan a 30 °C. L’enviern giaschan las valurs correspundentas tar 10 °C en il vest e 16 °C davant la costa levanta. Las precipitaziuns annualas sa sbassan dal vest vers l’ost.
Praticamain l’entira stad regia in’aura constanta ch’è d’attribuir a la zona da pressiun auta subtropica; be en l’ost da la Mar Mediterrana (surtut en la Mar Egeica) pon ils vents dal nord avair in effect refrestgentant. D’enviern stat surtut la part occidentala sut l’influenza da la circulaziun dal vent dal vest.
Vents burascus nà dal nord, sco per exempel il mistral en la Frantscha dal Sid, effectueschan per part ch’i vegn marcantamain pli fraid. Tar la bora (croat bura) a la costa adriatica croata sa tracti d’in vent che croda; el è da caracter sitg, fraid e burascus, cumpara savens e cuntanscha d’enviern sveltezzas mesaunas che tutgan tar las pli autas en tut il mund.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Mittelmeer: Die Teilräume, mare-mundi.eu, consultà ils 12 d’avust 2012.
- ↑ Abwasserlexikon Mittelmeer.
- ↑ Nadja Podbregar: Die große Flut. Forscher enträtseln die Urzeit-Katastrophe am Mittelmeer, scinexx.de, 22 da mars 2013.
- ↑ J.M. Soria, J. Fernández, C. Viseras: Late Miocene stratigraphy and palaeogeographic evolution of the intramontane Guadix Basin (Central Betic Cordillera, Spain): implications for an Atlantic- Mediterranean connection. En: Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, tom 151, 1999, p. 255–266.
- ↑ W. Krijgsman e.a.: Late Neogene evolution of the Taza-Guercif Basin (Rifian Corridor, Morocco) and implications for the Messinian salinity crisis. En: Marine Geology, tom 153, 1999, p. 147–160.
- ↑ A. Cinzia Marra e.a.: Palaeogeographic significance of the giraffid remains (Mammalia, Arctiodactyla) from Cessaniti (Late Miocene, Southern Italy). En: INIST-CNRS, tom 44, nr. 2–3, 2011, p. 189–197.
- ↑ Raffaele Sardella: Remarks on the Messinian carnivores (mammalia) of Italy. En: Bolletino della Societá Paleontologica Italiana. 47 (2), 2008, p. 195–202. (PDF).
- ↑ Barry Cunliffe: Europe between the Oceans. 9000 BC-AD 1000. New Haven 2008, p. 64.
- ↑ Maria R. Palombo: Biochronology, paleobiogeography and faunal turnover in western Mediterranean Cenozoic mammals. En: Integrated Zoology, tom 4, ed. 4, 2009, p. 367–386.
- ↑ E. Estrada, G. Ercilla, B. Alonso: Pliocene-Quaternary tectonic-sedimentary evolution of the NE Alboran Sea (SW Mediterranean Sea). Tectonophysics, tom 282, 1997, nr. 1–4, 423–442.
- ↑ Syee Weldeab, Kay-Christian Emeis, Christoph Hemleben, Wolfgang Siebel: Provenance of lithogenic surface sediments and pathways of riverine suspended matter in the Eastern Mediterranean Sea: evidence from 143Nd/144Nd and 87Sr/86Sr ratios. Chemical Geology, tom 186, 2002, nr. 1–2, p. 139–149.
- ↑ M.D. Krom, A. Michard, R.A. Cliff, K. Strohle: Sources of sediment to the Ionian Sea and western Levantine basin of the Eastern Mediterranean during S-1 sapropel times. Marine Geology, tom 160, 1999, nr. 1–2, p. 45–61.
- ↑ Archiving, Validation and Interpretation of Satellite Oceanographic data (AVISO): Tides around the world.
- ↑ Warning on rising Med Sea levels (BBC-News dals 19 da schaner 2007).
- ↑ Liste der im Mittelmeer vorkommenden Haiarten, banca da datas da squagls da la Shark Foundation.
- ↑ Fakten über das Mittelmeer (datoteca DOC; 1,2 MB) – Greenpeace.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- David Abulafia: Das Mittelmeer: eine Biographie. (Titel original: The Great Sea, transl. da Michael Bischoff). Fischer, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-000904-3.
- Andreas Bärtels: Pflanzen des Mittelmeerraumes. Ulmer, 2003, ISBN 3-8001-3287-7.
- Matthias Bergbauer, Bernd Humberg: Was lebt im Mittelmeer? Franckh-Kosmos, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07733-0.
- Fernand Braudel: Das Mittelmeer und die mediterrane Welt in der Epoche Philipps II. (Titel original: La méditerranée et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II, translatà da Günter Seib). 3 toms, Suhrkamp, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-518-58056-6.
- Christian Bromberger: L’anthropologie de la Méditerranée. Maisonneuve et Larose; Aix-en-Provence, Maison méditerranéenne des sciences de l’homme, Paris 2001.
- Robert Hofrichter: Das Mittelmeer, Bd. 1: Allgemeiner Teil. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1050-9.
- Robert Hofrichter: Das Mittelmeer, Bd. 2/2: Bestimmungsführer. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1170-X.
- Manfred Leier: Weltatlas der Ozeane – mit den Tiefenkarten der Weltmeere. Frederking und Thaler, Minca 2001, ISBN 3-89405-441-7, p. 226–241.
- Horst-Günter Wagner: Mittelmeerraum. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik. 2. ed. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-534-23179-9.


c: text/html

text:
Bonneville (FR-74)
Bonneville l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch del cantù e del circondàre (arrondissement) omònim. El se tróa 'ndèl dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 12 201 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 27,15 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 450 méter a 'na altèsa màsima de 1877 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tràuma psiculògic
Al tràuma (da 'l grèc “tpaῦua” → frida) in psiculugìa 'l è 'n distùrub dla mènt a séguit 'd un fat o dna série 'd fat visû cuma crìtic da na parsòna tant ch'a s fà fadìga a tgnir bòta esénd che chi evènt lè i gh l'aṅ cavàda a scavśàr i culegamènt fra l'esperiénsa pasàda e 'l sò intensiòṅ e 'd far un sćiànc in d'l equilìbri mentàł ch'l armàgn sgnâ. Al sugèt traumatiśâ al n è più bòṅ ad mét'r un fìltar a i stìmui ch'i gh rìv'n a 'l sarvèl che acsè al s impinìs ad fat ch'al fà fadìga a cumpatìr.
Eśèmpi cumùn ad tràuma i èṅ la viulénsa sesuàla, fìśica o in di dascōrs, al lut, la guèra, la gint ch'la t dà adòs, al mâł patî, i falimènt, al deluśiòṅ in amōr, al minàsi, al daśgràsi, gl'incidènt, al rubarìi, gl'imbròj e via dascurénd.
Ligâ a 'l tràuma i pōlan cumparìr di distùrub disuciatìṿ, di distùrub borderline 'd persunalità o di distùrub da stress pòst-traumàtic.
I sugèt ch'i gh'aṅ cal mâł chè i téndan cun la rimusiòṅ a paràr via gl'arcòrd d'l evènt traumàtic (ciamâ trigger parchè al funsióna cuma 'n grilét) par far in manéra 'd a n patìr briśa parchè vìv'r incóra cal bruti esperiénsi lè al pòrta angùstia, depresiòṅ, dulōr o di atàc ad panìg. Minga sèmpar la parsòna la sà 'd avēr cal prubléma chè ma, s'la 'l sà, dal vòlti la pōl catàr cunfôrt in dla butìglia e in dla dròga.


text:
martedì 30 dicembre 2014
venerdì 26 dicembre 2014
A son butasse a contelo a tùit (Progèt Bibia piemontèisa, 28/12/2014)
La Visita dij Bergé. "Àor, a-i ero lì davzin ëd bergé ch'a stavo 'nt ij camp e ch'a goernavo ij sò trop ëd feje ant la neuit. E n'àngel dël Signor a l'é presentasse dë 'dnans a lor e la glòria 'd Nosgnor a l'ha 'nvlupaje 'd lus tant che a na son ëstàit ëstravirà e son ësburdisse nen pòch. Ma l'àngel a l'ha dije: "Àbie nen tëmma përché, scoté bin, iv nunsio la neuva 'd lòn ch'a sarà 'n gran motiv d'alegrëssa për tut ël pòpol. Ancheuj, ant la sità 'd David, a l'é nassuve 'l Salvator. A l'é 'l Crist, ël Signor. Sossì a sarà për vojàutri 'n segn: i trovereve 'n cit fassà e cogià ant na grëppia". E 'd colp, ansema a l'àngel, a-i é staje na legion ëd l'armada dël cel ch'a laudava Nosgnor e ch'a disìa: "Glòria sia a Dé ant ij leugh pi àut! Che la pas a sia an sla tèra an mes a coj ch'a-j son agradì!". E a l'é rivaje che dòp che j'àngel a son andass-ne për torné 'n cel, ij bërgé a son disse tra 'd lor: "Andoma donca fin-a a Betleem, e vëdoma sta còsa ch'a l'é rivaje e che 'l Signor ha l'ha fane conòsse". A son donca 'ndàit an pressa e a l'han trovà Maria e Giusep con ël cit cogià ant na grëppia. E dòp avèj vëddulo, a son butasse a conté a tùit lòn ch'a-j era stàit dit ëd cola masnà; e tùit coj ch'a l'han sentulo, a son stàit stupì dle còse ch'a contavo ij bërgé. Marìa, da soa part, ëd tute ste paròle a na fasìa 'n tesòr e a pensava ant sò cheur còsa ch'a podèisso significhé. Ij bërgé, peuj, a son andass-ne glorificand e laudand Dé për tut lòn che l'avìo sentù e vëddù: tut a l'era stàit propi coma ch'a l'era staje contà. Quand che peuj a son stàit passà eut dì për podej fé la circoncision a la masnà, antlora a l'han daje 'l nòm Gesù, ël nòm indicà da l'àngel prima ch'a fussa concepì ant ël vènter ëd soa mare" (Luca 2:8-21).
Spiegassion an italian: "Le sorprendenti scelte di Dio: i pastori di Betlemme".
J'àutri test : Isaia 61:10-62:3; Salm 148.
lunedì 22 dicembre 2014
Auguri 'd Bon Natal
venerdì 19 dicembre 2014
Anonsi dla nàssita dël Salvator (Proget Bibia piemontèisa, 21/12/14)
(39) Àor, an col temp-là, Marìa a l'é levasse e a l'é andàita 'n pressa an Giudea, fin-a a 'n paisòt an tra le colin-e. (40) Là a l'é intrà ant la ca 'd Zacarìa e a l'ha salutà Elisabeta. (41) E a l'é rivà che giusta 'nt ël moment che Elisabeta a l'ha sentù 'l salut ëd Marìa, ël cit ch'a l'avìa 'n pansa a l'ha fàit coma 'n sàut e Elisabeta a l'é stàita 'mpinìa dë Spirit Sant. (42) Elisabeta a l'ha sclamà a vos àuta: "Dè a l'ha benedite ëd pì ch' ògni àutra fomna e benedìa a l'é toa masnà. (43) Com' é-lo che la mare 'd mè Signor am fà l'onor ëd ven-e a feme na visita? (44) Përchè tut sùbit che 'l son ëd toa vos a l'é rivà a mie orije, ël cit ch'i l'hai an pansa a l'é sautà 'd gòj! (45) Àor, beata a l'é cola ch' a l'ha chërdù che lòn che 'l Signor a l'ha dije a l'é sicur ch'as compirà".
El cant ëd Làuda 'd Maria (Magnificat) (46) E Marìa a l'ha dit: "L'ànima mia magnifica 'l Signor
(47) e mè spìrit a l'é 'n camin a 'rlegresse an Dé, mè Salvator (48) perchè Chiel a l'ha vardà con favor a l'ùmil condission ëd soa serva. D'adess anans tute le generassion am ciamran beata, (49) përché 'l Potent a l'ha fame 'd grande còse e Sò Nòm a l'é sant. (50) Da na generassion a l'àutra Dé as mostra misericordios anvers coj ch'a l'han ëd riguard për Chiel. (51) A l'ha dimostrà potensa con Sò bras: a l'ha sbërgiairà j'orgojos e j'arogant, (52) a l'ha tirà giù ij prinsi dai sò tròno e a l'ha esaltà coj ch'a son ùmil. (53) A l’ha gavà la fam a j’afamà, a l’ha mandà via jë sgnor a man veuide. (54) A l'ha giutà Israel, Sò servitor, arcordandse ëd soa misericòrdia, (55) cola ch'a l'avìa promettùa ai nòstri antich, a Abraam e a soa dissendensa për sèmper". (56) A l'é parèj che Marìa a l'é stàita con Elisabeta apopré tre mèis e peuj a l'é tornass-ne a soa ca" (Luca 1:26-56).
J'àutre leture bìbliche dël lessionari: Duminica 21 Dzèmber 2014 (Quarta dominica d'Advent)
lunedì 15 dicembre 2014
Roberto Benigni e ij Des Comandament
- (1) Anlora Dé a l’ha prononsià tute se paròle-sì:
- (2) “Mi. ël Signor, i son tò Dé, col ch’a l’ha fate seurte da la tèra d’Egit, da la tèra andoa ti j’ere s-ciav.
- (3) It l’avras nen d’àutri dé ‘dnans a mi.
- (4) Ti it faras nen ëd mistà scolpie ò na quàich simijansa dle còse ch’a stan sù an cel, o an sla tera o sot-tèra.
- (5) T’it butras nen an ginojon dë 'dnans a cole ròbe-là për dij servissi religios, për che mi. ël Signor, i son un Dé gelos, ch’a castiga la colpa dij pare an sij fieuj fin-a la tersa e la quarta generassion ëd coj ch’am arnègo
- (6), e che smon-a soa benevolensa a mila ‘d generassion ëd coj ch’am veulo bin e ch’a ubidisso ai mè comandament.
- (7) I dovraras nen ël nòm dël Senior fòra ‘d leu, përché ‘l Signor a lassara nen andé impunì chionque a dovra ‘l nòm dël Signor fòra ‘d leu.
- (8) It visaras dël dì ‘d Saba e lo ten-ras da cont coma ‘n dì fòravìa.
- (9) Ti’t podras travajé ses dì e fé an coj dì-là tut ël tò travàj,
- (10) ma ël dì ch’a fà set a l’é ‘n dì consacrà a Nosgnor tò Dé. An col dì lì i faras nen dij travaj, nì ti, nì té fieul, nì toa fija, nì tò servidor, nì toa serventa, nì toe bestie, nì ‘l forësté ch’a stà an toa cà.
- (11) përchè an ses dì Nosgnor a l’ha fàit ij cej e la tèra, e ‘l mar e tut lòn ch’a-i stà, e a l’ha arposasse ant ël dì ch’a fà set, parèj che Nosgnor a l’ha benedì ‘l saba e a l’ha consideralo fòravìa coma ‘n dì sant.
- (12) Rend onor a tò pare e a toa mare, parèj che ti’t peusse vive motobin dj’agn an sla tèra che ‘l Senior tò Dé av dà.
- (13) It sassineras nen.
- (14) It comëttras nen n’adulteri.
- (15) It robaras nen.
- (16) It rendras nen na fàussa testimoniansa contra tò vzin.
- (17) It susneras nen la cà ‘d tò vzin. It susneras nen la fomna ‘d tò vzin, nì sò servidur, nì soa serventa, ni sò beu, ni sò aso, ni 'd ròba qualsèssia ch’a sia dèl tò vzin.
- (18) Tut ël pòpol a sentìa ij tron e 'l son dël còrn e a vëdìa le lòsne e le fiame dla montagna ch'a fumava. Dëdnans a tut ës spetàcol ël pòpol a tramblava e as na tenìa a distansa.
- (19) A l'han dit a Mosè: "Ti parlane e noi it scotroma, ma lassa nen che Dé an parla, dësnò i na podrìo meuire".
- (20) E Mosè a-j dis: "Avèj nen tëmma, përchè Dé a l'é vnù për buteve a la preuva, parèj che la tëmma 'd Chiel av tratnissa dal peché".
- (21) Antlora 'l pòpol a l'é restà a distansa, ma Mosè a l'é avzinasse al spèss top anté ch'a stava Dé.
Parèj, an avend signà ‘l Pat con De, Israel a aceta na teocrassìa, visadì ëd sugetesse a la volontà arvelà ‘d Nosgnor. Sa Lege a l’era la Costitussion obligatòria dla nassion d’Israel sota Javé, sò De. Ël moment e ‘l leu ëd soa proclamassion a l’é nen stàit për cas. Ij comandament a determino coma Israel a dovìa vive për esse benedì da Nosgnor e dovrà coma na nassion ëd sacerdòt. Le lege a arvelava De ant ël regulé con precision la condòta e ij rituaj religios. La lege a prefigurava l’euvra dël Crist ch’a l’era da ven-e. Ël Neuv Testament a mostra che costa Lege a l’é stàita scolpìa për natura ant ël cheur (la cossiensa) dl’òm. A càusa dël pecà, costa scrita a l’é stàita dësfigurà e sogetà a ‘n tentativ costant ëd sopression.
Malgré lòn, la Lege ‘d De a l’é publicà ciaira e neta a tut ël mond. La lege ‘d De a l’é bon-a, përfeta e santa. A smon coma che ‘l Crist a l’è fin e scòpo dla Lege, përché a mena a Chiel. L’apostol Pàol a disìa che la lege a l’é ‘n pedagògo për portene a Crist, nen un moien ëd salvassion. Ëdcò për ij cristian, lòn che la Lege ‘d De a arvela a propòsit ëd De e ‘d soa volontà, a l’ha ‘n valor ch’a andrà mai a la fin e ch’a l’é ancora autorèivol për nòstra fèj e nòstra condòta. Ij des Comandament a son un somari dla Lege. A arvelo l’esensa dla Lege e a son ëdcò specià an tut ël Neuv Testament përché a smon-o la natura santa e giusta ‘d Nosgnor. Ël Neuv Testament a-j eleva a un standard ancora pì àut për guerné lë spìrit e la letera dla Lege.
venerdì 12 dicembre 2014
La testimoniansa 'd Gioann ël batesator (Proget Bibia piemontèisa, 14/12/2014)
La testimoniansa 'd Gioann ël batesator (Gioann Batista)
(Gioann 1:6-28)
A l'é vnuje n'òm, mandà da Dé. As ciamava Gioann. A l'é vnù për fé da testimòni, për rende testimoniansa a la lus, parèj che tùit a chërdèisso për sò mojen. A l'era nen chiel la lus, ma a l'é vnù mach për rende testimoniansa a la lus. La vera lus, ch'a dà la lus a tùit j'òm, a l'era 'n camin ch'a venìa ant ël mond. A l'era 'nt ël mond e 'l mond a l'é stàit creà da chiel, ma 'l mond a l'ha nen arconossulo. A l'é vnùa dai sò, ma ij sò a l'han nen arseivulo. Nopà, a tùit coj ch'a l'han arseivula - a coj ch'a chërdo an sò nòm - a l'ha dàit ël drit ëd vnì fieuj 'd Dé - nen fieuj nà coma da 'n pare e na mare, o da volontà uman-a, opura për decision ëd n'òm, ma da Dé. Àor, la Paròla a l'é vnùa 'd carn e a l'é stàita tra 'd noi. I l'oma vëddù soa glòria - la glòria dël Sol e Ùnich ch'a l'é vnù dal Pare, pien ëd grassia e 'd vrità. Gioann a l'ha rendù testimoniansa a sò rësguard e a l'ha crià: "Cost-sì a l'é col dont i l'avìa dit: 'Col ch'a ven apress mi a l'é da consideresse pi grand ëd mi, përché Chiel a esistìa già prima 'd mi. Përché da soa pienëssa i l'oma arseivù na grassia dòp l'àutra. La Lej a l'é stàita dàita për ël mojen ëd Mosè, ma la Grassia e la Vrità a son vnue për ël mojen ëd Gesù Crist. Gnun a l'ha mai vëddù Dé. L'Ùnich, an Chiel istèss Dé, ch'a l'é ant la pì strèita comunion con ël Pare, a l'é col ch'a l'ha 'rvelalo.
Costa a l'é la testimoniansa che Gioann a l'ha dàit quand ij cap dij giudé a l'avìo mandaje ij sacerdòt e ij levita da Gerusalem për anteroghelo. A l'han ciamaje: "Ti, chi ses-to?".) Chiel a l'ha risponduje sensa reticense e a l'ha dìt ciair e net: "A l'é nen mi ch'i son ël Crist". Antlora a l'han ciamaje: "Chi ses-to, donca? Ses-to Elìa?", e a-j dis:"I lo son nen". "Ses-to 'l profeta?", e a l'ha rispondù: "Nò!". Antlora a l'han dije: "Chi ses-to? Përchè i l'oma da deje na rispòsta a coj ch'a l'han mandane. Còsa dis-to 'd ti medèsim?". A l'ha risponduje: "I son la vos ëd col ch'a crija ant ël desert: 'Spiané la strà dël Signor', com' a l'ha dilo Isaia 'l profeta". Àor, quaidun ëd coj ch'a j'ero stàit mandà da chiel a j'ero dij farisé e a l'han ancora ciamaje: "Përché, donca, bateses-to, s' it ses nen ël Crist, nì Elia, nì 'l Profeta?". Gioann a l'ha risponduje: "Mi i bateso mach con d'eva, ma a-i na i-é un bele sì 'n mes a la gent ch'i conòsse nen. Combin che Sò ministeri a ven-a apress ël mè, i saria gnanca degn ëd dësgropeje le stache 'd soe sàndole!". Ste còse a son rivà a Betània, da l'àutra banda dël Giordan, andova Gioann a batesava.
giovedì 11 dicembre 2014
Comemorassion ëd Tavo Burat an Telegranda dël 4 Dzèmber 2014
Comemorassion ed Tavo Burat
PIEMONTEIS 4 dic from Telegranda on Vimeo.
PIEMONTEIS 4 dic from Telegranda on Vimeo.
venerdì 5 dicembre 2014
Pronteje la stra a Nosgnor, spianèje sò senté [Proget Bibia piemontèisa 6/12/14)
Prima letura - Ël Signor a 'rtorna a Gerusalem. "Consolé, consolé mè pòpol" a dis vòstr Dé, "parlé al cheur ëd Gerusalem e dije che sò temp ëd guèra a l'é finì, che sò castigh a l'é compì, përché 'l Signor a l'ha faje paghé 'l dobi për tùit ij sò pecà". Na vos a crija: "Ant ël desert pronteje na stra për ël Signor. Ant la vàuda spianeje na carera për nòstr Dé. Che tùit j'avalament a sio lëvà. Che tute le montagne e tute le colin-e a sio sbassà. Ij terèn grotolù a vniran na pian-a e le gòrgie d'ampie valade. La magnificensa dël Signor a sarà arvelà e tùti, ant l'istèss temp, a la vëdran përché 'l Signor a l'ha decretalo. Na vos a dis: "Dislo fòrt!". N'àutra a ciama: "Lòn ch'i l'hai da dì?". La prima vos a rispònd: "Dìs fòrt che tùit a son tanme 'd erba, e tute le promësse dla gent a son tanme 'd fior dij camp. L'erba a 'rsëcchiss e le fior a ven-o fiape, quand ch'a bòfa 'l vent ch' ël Signor a manda. A l'é vera: la gent a l'é tanme 'd erba. L'erba a 'rsëcchiss e le fior a ven-o fiape, ma le crije ëd nòst Dé a manco mai 'd realisesse. Monta an sna montagna bin àuta, ò crior Sion, àussa bin fòrta la vos, ò criosa Gerusalem! Crija! N'avèje nen tëmma! Dìs a le sità 'd Giuda: "Vardé-sì vòstr Dé!". Vardé, ël Signor sovran a l'é 'n camin ch'a riva tanme 'n guerié vitorios. A l'é soa vajantisa 'd soldà ch' a stabilìss soa dominassion. Vardé, a lo compagna ël frut ëd sòa vitòria; ij sò trofé a-j van danans! Tanme 'n bërgé Chiel a cudiss sò strop. A pija 'n brass j'agnej, a-j pòrta strèit al pét, a compagna con soen le feje ch'a dan ël làit" (Isaia 40:1-11).
Sconda letura: L'artòrn del Signor. "Àor, mè car amis, lasseve nen scapé da 'n ment sòn, che dë 'dnans al Signor un di a l'é coma mila agn, e mila agn a l'é coma 'n di. Ël Signor a 'rtarda nen 'l compiment ëd Soa promëssa, coma quejdun a chërd ch'a-i sìa 'd artard, ma a l'é passient anvers noi, e a veul che gnun as perda, ma che tùit as pento. Ma 'l Di dël Signor a vnirà coma 'n làder ëd neuit. Quand ch'a vnirà, ij cej a dëspariran con n'armor afros e j'àstar dël cel as dëslingueran ant le fiame, e la Tèra, con tut lòn che la gent a fà, a sarà 'rvelà për lòn ch'a l'é. Dàit che tut lòn a dovrà ven-e a la fin an cola manera-là, i capisse che sòrt ëd gent a venta ch'i sie. Ch' l'àbie na condòta santa e rispetosa 'd De, antramentre ch'i spetoma con grand ardensa la venùa dël Di 'd Nosgnor. Përchè a'nt col dì-lì i ciej a saran brusà dal feu e j'àstar dël cel as dëslingueran për ël calor. Ma, conforma a la promëssa, i spetoma dij cej neuv e na neuva Tèra andoa ch'a-i sarà la giustissia. Për sta rason, mè car amis, an spetand ste còse, studieve d'esse trovà da Chiel an pas, sensa macia e sensa difet. Guardé la passiensa dël Signor coma n'ocasion ëd salvëssa, tanme nòst car frel Pàul a l'ha scrivuvne, conforma la sapiensa ch'a l'é staje dàita" (2 Pé 3:8-15).
Tersa letura: La predicassion ëd Gioann Batista. "Prinsipi dl'evangeli ëd Gesù Crist, Fieul ëd Nosgnor. Com a l'é scrit ant ij profeta: "Varda-sì: it mando dadnans a ti mè nunsi: chiel at prontërà la stra. La vos ëd col ch'a cria ant ël desert a la fa: Pronteje la stra a Nosgnor, spianèje sò senté". Për lòn Gioann a batiava ant ël desert, e a predicava un batésim ëd pentiment për oten-e ël përdon dij pecà. E tut ël pais ëd la Giudéa e j'abitant ëd Gerusalem a 'ndasìo da chiel, e chiel a-j batiava an Giordan, an scotand la confession dij sò pecà. Gioann a l'era vëstì con na pel ëd gamel, e ai fianch a l'avìa na sëntura 'd coram, e a mangiava 'd cavalëtte e d'amel selvàtich. E a predicava, an disend: "Dapress a mi, a-i n'a ven un ch'a l'é pì potent che mi, un ch'i son pa gnanca degn ëd basseme giù a dësgropéje le liasse dij sàndoj. Mi i l'hai batiave con l'eva, ma chiel av batiërà con lë Spìrit Sant" (March 1:1-8).
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
martedì 27 ottobre 2015
CAMPIONATO DI SERIE "D" 2015/ 2016 "Il Pagéli di Crozè in djalètt Pramzàn": Lentzón - Pärma Calcio 1913 - 0-3 Testo pubblicato sulla Gazzetta di Parma del 27 ottobre 2015.
(TESTO IN DIALETTO PARMIGIANO)
Lentzón Pärma 0-3
Zommers déz : äd sòlit il parädi decizìvi at' j à fäv dòpa al novantézim, jerdlà invéci at' j é fati a l’inìssi e che parädi, intarvént pròprja da campjón, a n’é mìga ch’ it' vénon a sarcär béle a znär ah ? parchè in A at' gh’é da rivärogh con al Pärma sénsa ciapär di scurtón
Mesén'na òt : tant par dir cme vojätor under a sì fat con al stampén, mi e un me amigh par tùtta la partìda a t’èmma ciamè Adorni e sa ’n riguärd mìga la partìda cuand a son tornè a ca', adésa a sariss adrè a fär la pagéla ad Adorni
Caciól déz : un gol ch' al väl òr, mo ancòrra äd pù 'na partìda meraviljóza, parfét in marcadura, dur e tgnìss cme un vér stopper, si parchè ti a né t' si mìga un “centräl difensìv” cme as' diz adésa, at' si un stopper cme da chi indrè, ch' l’é un po’ la difarénsa ch' a pasa da un “operatore ecologico” a 'n “spasén”
Lucaréli òt : adésa a t’ al digh, al tó prìmm gol a l’äva batzè jerdlà con al Lentzòn, am' són zbaljè äd sìnch centimèttor, p'r al rést un po’ insognént al prìmm témp par po’ salir in càtedra al second !
Saporètt sètt : al compitén e pòch ad pù, mo séns' ätor a gh’éra l’ordin äd scuderia äd fär al tarsén ( mìga “l’esterno basso”, as' diz tarsén dailà ) sénsa zburlär trop; al sät che vìsst da 'zvén at' pär còll ädla tèrsa C dai cavji ròss ??
Miliètta nóv :adésa ch' l’é 'drè mèttor la märcia giùssta as' taca a vèddor la cualitè dal zugadór, decizamént äd n’ätra categorja; a pär ch’ al camén'na in méza al camp mo al gh' à la calamìtta e tutt i balón i gh' van adòs e po’ al gh' à la capacitè äd där cualitè a tutt il zugäda !
Giorgén déz : déz partìdi novsént minud, balón zbaljè in déz partìdi zéro ! votasjón déz ! a l’artór'n a dir, in sèrja B e anca in sèrja A as' vèdda parècc' medjàn meno fort che Giorgén
Ricci séz : da äla sinìsstra ( o da “esterno alto di sinistra” cme a va äd moda ) at' rendi un po’ meno, second mi at' sarvìssa 'na parténsa lanciäda par réndor al masim, tant at' gh’é gamba, tésta e pè par fär la fàsa da ti sénsa fadiga
Lauria sètt : parfét in méza al lìnei tra centorcàmp e atach, sinisstor delisjóz e un tir ch’ al pól fär mäl in cualùnncue momént, tricuärtìssta, nùmmor déz, fantazìssta , a gh' manca un pär äd gol in pù e po’ l’é asolutamént parfét
Baraye séz : seconda partìda col freno a man tirè, e si che specialmént jerdlà l’éra la tò partìda ; trop ält e bas p'r al momént, e l’é un pchè, parchè al potensjäl l’é da formula vón
Longobärd déz : par còll ragas chi a gh’é da inventär un ról nóv, cme a centorcàmp a gh’é al “centromediano metodista”, lì davanti lù l’é al centratàch metodista, al vér regìssta dal repärt, inteligént, generóz, concrét, carizmàtich, decizìv; la còza strana l’é cme mäj un zugadór acsì l’àbia pasè la so carjéra tra la D e la lega pro, còsste chi l’é un mistér dabón
Apolón déz : l’é véra che chì a gh’é 'na róza da Lega Pro, l’é anca véra che po’ vénsor a n’é mäj facil e vénsor cme sèmma adrè fär nojätor ancòrra äd pù, parchè la scuädra la zuga sémp'r al balón, la gh'à sémpor la bala lè, la ’n ciapa mìga gol su asjón, insomma Gigi p'r adésa a sèmma al lìmmit ädla perfesjón, a né t' résta che tgnir älta la tensjón e andär avanti acsì
CARICA CROCIATI
(Tgnèmmos vìsst)
(Testo di Crociato 63)
(Correzione ortografica a cura di Enrico Maletti)
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Jogscha Abderhalden da Zernez parta per l’emprima giada ad in campiunadi mundial da passlung. La passlunghista da 21 onns è vegnida selecziunada per la cursa da skiatlon tar il campiunadi mundial en il Goms en la categoria sut 23 onns. La cursa che cumbinescha il stil classic ed il stil liber è ina da las cursas preferidas da Jogscha Abderhalden. Ella giauda la cumbinaziun da duas disciplinas en la medema cursa.
Gudagnà la cursa da 30 kilometers en il stil classic tar La Diagonela a Zuoz
La giuvna passlunghista da Zernez ha duvrà durant questa stagiun in per cursas per vegnir en furma. Al cumenzament da la nova stagiun n'è Jogscha Abderhalden anc betg vegnida sin turas. Uss dentant vai adina meglier. La meglra prestaziun ha Abderhalden mussà la fin d’emna passada nua che ella ha gudagnà la cursa da 30 kilometers en il stil classic tar La Diagonela a Zuoz. Abderhalden era la pli sperta e cun quest bun sentiment va la passlunghista uss era a la partenza dal campiunadi mundial.
Durant l’enviern sin ils skis da passlung – la stad en banc scola en Norvegia
Jogscha Abderhalden ha fatg la matura a l’Institut Otalpin a Ftan. Là era ella part da la classa da sport. Dapi la stad studegia la passlunghista da Zernez sport a Meraker en Norvegia. La scola en Scandinavia ha in bun num tar sportists svizzers. Gia Selina Gasparin u er Laurien van der Graaff han studegià a Meraker.
Sportissimo 12:00


text:
Pasca ed il Homo Faber
- Sonda, 15.4.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 15.4.2017, 12:45, RTR
Tgi abitava oriundamain en la Cad Faret?
Il di da la resurrecziun, la levada da Jesus vegn numnà Pasca, tenor il pled ebraic Pessach, che signifitgescha passar davant vi. En il Grischun avevan nus era schlattainas derivantas da questa festa sco Pascua a Cuira u Pasqual en il Puschlav. La levada dal figl da Dieu stat en cuntrast cun nossa existenza sin terra. L'uman è definì sco in Homo Faber, quel che sto travagliar sin terra cun lavurar e midar ses ambient.
In'auditura vul savair pertge che las aclas da Cad Faret en Val Bregaglia sa numnan uschia. En quest num sa zuppa il fravi ch'è frequent en il Grischun en bleras variantas.


text:
Vienna
Vienna (tudestg Wien, viennais Wean) è la chapitala ed en il medem mument in dals nov pajais federativs da l’Austria. Cun varga 1,84 milliuns abitants è Vienna la citad cun la pli gronda spessezza d’abitants dal pajais. A Vienna e conturn vivan enturn 2,68 milliuns umans, quai ch’è in quart da la populaziun da l’Austria. Tenor la cifra d’abitants figurescha Vienna sco otgavel gronda citad da l’Uniun europeica (UE).
Cun il biro da l’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU) furma Vienna ina da las quatter sedias uffizialas da l’ONU. Ulteriuras organisaziuns internaziunalas da renum ch’han lur sedia a Vienna èn l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC), l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (OSCE) e l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO). L’IAEO e l’ONU han in agen cumplex d’edifizis, l’uschenumnà Vienna International Centre.
Durant tschientaners è Vienna stada la citad imperiala e residenziala dals Habsburgais ed è uschia sa sviluppada ad in center cultural e politic da l’Europa. Cun dus milliuns abitants era Vienna l’onn 1910 la quartgronda citad dal mund, suenter Londra, New York e Paris. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala aveva la citad dentant pers var in quart da ses abitants. Sin proposta da la Republica austriaca èn la citad veglia da Vienna (che dat anc oz perditga dal domini dals Habsburgais) ed il chastè da Schönbrunn vegnids renconuschids da l’Unesco sco iertas culturalas mundialas. Tar las ensainas da Vienna tutgan il Dom da s. Steffan, la Roda gronda en il Prater e bleras autras attracziuns.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Istorgia
- 2.1 Preistorgia, temp roman, temp medieval
- 2.2 Ils Habsburgais
- 2.3 La bloccada da la citad entras ils Tircs
- 2.4 Il baroc ed il classicissem en cumplaina fluriziun
- 2.5 La citad imperiala tranter il conservatissem e l’avantgarda
- 2.6 Emprima Guerra mundiala ed Emprima Republica
- 2.7 Naziunalsocialissem e Segunda Guerra mundiala
- 2.8 Segunda mesadad dal 20avel tschientaner
- 2.9 Temp preschent
- 3 Cultura ed attracziuns turisticas
- 4 Annotaziuns
- 5 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Cun ina surfatscha da 414,89 km² è Vienna il pli pitschen pajais federativ da l’Austria. Ultra da quai è el il sulet pajais federativ che n’ha nagin cunfin cun in auter stadi. Enfin l’onn 1921 appartegneva Vienna a l’Austria Bassa, il pajais federativ che circumdescha dal tuttafatg la citad.
Situaziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup da Vienna tar ina da las pli impurtantas e grondas citads da l’Europa Centrala è tranter auter d’attribuir a la situaziun geografica favuraivla. La citad giascha al nordost da las Alps en il nordvest dal batschigl da Vienna (Wiener Becken). La citad istorica è vegnida erigida unicamain en il sid dal Danubi; ozendi s’extenda la citad dentant dad omaduas varts dal flum. Vienna è sa furmà là nua che las veglias vias da martganzia sa cruschavan: dal vest a l’ost il Danubi e dal nord al sid la Ruta d’ambra. Il Danubi sa laschava surpassar en quest lieu senza pli grondas difficultads, perquai ch’il flum sa sparteva sin blers bratschs cun inslas tranteren.
Dapi la crudada da la tenda da fier l’onn 1989 creschan il traffic e las relaziuns economicas cun ils stadis vischins siuads en il nord ed en l’ost da l’Austria puspè. La vischinanza geografica tar ils anteriurs pajais en il bloc da l’ost è tuttavia accurschibla. Uschia giascha Vienna per exempel mo 60 km davent da la chapitala slovaca Bratislava. En l’Europa è ina tala vischinanza da duas chapitalas singulara (cun excepziun dal cas spezial Vatican e Roma). Dapi ils 21 da december 2007 – l’extensiun da la Cunvegna da Schengen sin pajais da l’ost sco la Tschechia, la Slovachia e l’Ungaria – pon ins surpassar per l’emprima giada dapi l’onn 1918 ils cunfins en l’ost da l’Austria senza controlla e quai dapertut nua ch’ins vul.
Cuntrada e clima[modifitgar | modifitgar il code]
Mo ina part relativamain pitschna dal territori da la citad da Vienna è surbajegiada. Var la mesadad da la surfatscha è zona verda cun curtins (28,4 % u 117,76 km²), prads che vegnan per part anc tratgs a niz da l’agricultura e guauds che cuvran 16,6 %. Vienna è era in dals quatter pajais federativs da l’Austria nua ch’i vegn fatg vin.
La citad da Vienna s’extenda da Lobau che giascha sin 151 meters fin tar il Hermannskogel sin 542 meters sur mar. En il nordvest sco era en il vest ed en il sidvest da Vienna tanscha il guaud da Vienna cun sias collinas (Leopoldsberg, Kahlenberg) fin en il territori da la citad. Il Danubi cuntanscha la citad da Vienna tras la Wiener Pforte, ina stretga enserrada dal Leopoldsberg da la vart dretga e dal Bisamberg da la vart sanestra da la riva. Or dal guaud da Vienna culan numerus flums en la citad. Il pli enconuschent è la Vienna. Las collinas en il vest cuntinueschan en il sid en furma da terrassas ch’èn sa furmadas en l’epoca glaziala (Winerberg e Laaer Berg); oz èn quellas enconuschentas sco regiun da viticultura. L’ost da la citad è territori plitost planiv. Il Marchfeld vegn nizzegià da l’agricultura. El vegn dentant surbajegia pli e pli. En il sidost chatt’ins las Donauauen, ina cuntrada per lung dal Danubi ch’è vegnida declerada sco parc naziunal.
Vienna enconuscha in clima transitoric cun influenza oceanica nà dal vest ed influenza continentala nà da l’ost. Quai ves’ins vi da las mesiraziuns fitg variablas durant l’entir onn. En tut ha Vienna mo ina pitschna quantitad da precipitaziuns e pli lungas periodas sitgas. En cumparegliaziun cun autras parts da l’Austria èn ils envierns plitost miaivels.
Divisiun administrativa da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Vienna è dividida en 23 districts. Anc suenter l’onn da revoluziun 1848 era la citad istorica (che furma oz la gronda part da l’emprim district) congruenta cun il territori da la citad. Sut l’imperatur Franz Joseph I è la citad vegnida schlargiada considerablamain ils onns 1850, 1890/1892 e 1904. L’onn 1850 èn las vischnancas aifer l’uschenumnà Linienwall (il rempar che dueva proteger la citad dals Tircs e da rebels da l’Ungaria) vegnidas integrads sco segund enfin 8avel district (respectivamain 9avel dapi che l’anteriur quart district è vegnì spartì en dus). Dapi l’onn 1890 appartegnan era ils districts a la riva dretga dal Danubi a la citad. En bleras parts dals districts vivan ils nums dals vitgs autonoms d’antruras vinavant.
Ils 23 quartiers da Vienna[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La cronica da la citad da Jans der Enikel che datescha dal 13avel tschientaner marchescha il cumenzament da l’istoriografia da la citad da Vienna.
Preistorgia, temp roman, temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Scuvertas archeologicas mussan ch’igl ha gia dà durant il temp paleolitic umans ch’èn viandads atras questa regiun. Pir davent dal temp neolitic è il Wiener Becken dentant stà populà permanentamain. Dals abitadis dal temp da bronz dattan bleras fossas perditga, en las qualas las restanzas da las baras brischadas vegnivan sutterradas. La cultura da Hallstatt en il temp da fier è represchentada a Vienna tras in crest-fossa bain visibel e tras restanzas d’abitadis. Or dal temp celtic è enconuschent ch’i deva in oppidum (abitadi fortifitgà sumegliant ad ina citad) sin il Leopoldsberg ed in pitschen abitadi celtic cun il num Vedunia (‹aual da guaud›).
En l’emprim tschientaner suenter Cristus han ils Romans erigì al lieu dal center da la citad da Vienna in champ da militar (castrum) ch’era collià cun la citad civila Vindobona (ozendi il terz district). Il champ aveva la funcziun da segirar il cunfin da la provinza Pannonia. Anc oz ves’ins en l’emprim district il decurs dal mir e la via dal champ. Ils Romans èn restads fin en il tschintgavel tschientaner. Il champ da las legiuns romanas sa chattava en l’ost da la part settentriunala da l’Imperi roman ed è spert daventà in’unfrenda dals embrugls da la migraziun dals pievels.
Il center viennais dal temp medieval tempriv era il Berghof, in bain economic da viticultura. L’emprima giada vegn il bain numnà en las annalas da Salzburg l’onn 881. Là vegn menziuna ch’igl haja gì lieu apud Weniam ina battaglia cunter ils Magiars. I n’è dentant betg cler sch’i sa tractava da la citad u dal flum. Cun la victoria da retg Otto I cunter ils Magiars l’onn 955 en la Battaglia sin il Lechfeld ha cumenzà l’avanzament da Vienna e da l’Austria en la politica europeica.
Sut ils Babenbergs è vegnì stgaffì l’onn 976 il marchesat Ostarrichi sin il territori al cunfin tar l’Ungaria. Tar quel tutgava era Vienna. Gia en il 11avel tschientaner era Vienna in impurtant lieu da martganzia. Il 1155 ha Heinrich II designà Vienna sco sia citad principala. Mo in onn pli tard ha Vienna obtegnì cun il previlegium minus il stadi da ducadi cun sedia dal duca.
L’onn 1192 – en il decurs da la Terza Cruschada – ha il marches Leopold V il Virtuus arrestà retg Richard Löwenherz ad Erdberg sper Vienna (oz il terz district). Quai ha purtà in enorm daner da liberaziun. Cun questa summa è vegnì drizzà en in lavuratori per batter munaida sco era finanzià l’emprim engrondiment da la citad. Il 1221 ha Vienna survegnì sco segunda citad en il ducadi austriac il dretg da citad e da martgà. Quai vul dir che la citad aveva il dretg da pretender dals commerziants che gievan tras la citad da stuair distgargiar lur rauba e da dar la pussaivladad als abitants da cumprar quella. Quai pussibilitava als Viennais il commerzi intermediar, uschia che Vienna aveva relaziuns da commerzi oravant tut per lung dal Danubi e cun Venezia. Vienna valeva gia da quel temp sco ina da las pli impurtantas citads lunsch enturn.
Ils Habsburgais[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la victoria da Rudolf I l’onn 1278 cunter Ottokar II da la Boemia han ils Habsburgais surpiglià la pussanza en l’Austria. Ma pauc pli tard, sut ils Luxemburgais, è Prag daventà la residenza imperiala. Vienna giascheva uss en la sumbriva da quella. Ils Habsburgais sa spruvavan da bajegiar ora vinavant la citad e da tegnair pass cun Prag.
Gronds merits ha acquistà duca Rudolf IV perquai ch’el ha auzà il bainstar da la citad cun sia sabia politica economica. Duas decisiuns han era dà ad el il surnum ‹il Fundatur›: la fundaziun da l’universitad da Vienna l’onn 1365 (tenor l’exempel da Prag) e la construcziun dal bajetg gotic da Son Steffan. Il temp sequent è stà sut l’ensaina da charplinas d’ierta tranter ils Habsburgais. Quellas n’han betg mo procurà per blers embrugls, mabain era chaschunà il ruin economic.
Suenter l’elecziun da duca Albrecht V sco retg roman-tudestg è Vienna puspè daventà l’onn 1438 la residenza dal Sontg Imperi roman. Cun il num Albrecht èn dentant era colliads la stgatschada ed ils mazzaments dals gidieus viennais dals onns 1421/22. L’onn 1469 è la citad vegnida tschernida sco sedia da l’uvestgieu e cunquai è il Dom da s. Steffan daventà ina catedrala. En l’èra dal flaivel regent Friedrich III è Vienna adina stà sin la vart da ses adversari, perquai che Friedrich na pudeva betg garantir la pasch en ses pajais. Il motiv eran ils mercenaris che viagiavan devastond per la terra enturn.
Suenter che l’Ungaria e la Boemia èn vegnidas integradas en il domini dals Habsburgais, è Vienna daventà il 1556 definitivamain la sedia da l’imperatur. Quai è era sta il temp nua che la citad da Vienna è vegnida recatolisada. La citad era bain daventada protestanta ils decennis precedents; l’onn 1551 han ins dentant clamà ils gesuits en la citad ch’han spert gì bler’influenza a la curt. A la testa da la cuntrarefurmaziun steva Melchior Khlesl, l’uvestg da Vienna da quel temp.
La bloccada da la citad entras ils Tircs[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1529 è Vienna stà bloccà per l’emprima giada dals Tircs, dentant senza success. Ils cunfins tranter la part habsburgaisa e la part osmana da l’Ungaria passavan onns a la lunga mo var 150 kilometers a l’ost da la citad. Quai ha restrenschì il svilup da la citad. Almain ha Vienna obtegnì en quel temp ina fortificaziun moderna.
Fin en il 17avel tschientaner è la construcziun da questa fortificaziun stada l’activitad da construcziun principala en la citad. E l’onn 1683 è la fortificaziun davaira sa cumprovada. Ella ha protegì la citad durant mais enfin che l’armada tirca è sa retratga, perquai che l’armada da securs dal retg polac Jan Sobieski è arrivada. Suenter questa sconfitta han ins cumenzà a stgatschar il Reginavel osman or da l’Europa Centrala.
Il baroc ed il classicissem en cumplaina fluriziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ina giada che la smanatscha tirca è stada bandischada, han ins bajegià bler e la citad e prosperada. En il temp da la reconstrucziun è la citad da Vienna vegnida barochisada (Vienna gloriosa). Numerus palazis da persunas noblas èn vegnids bajegiads, oravant tut dals achitects Johann Bernhard Fischer von Erlach e Johann Lukas von Hildebrandt. Er ordaifer ils mirs da la citad èsi vegnì bajegià bler. Dapi l’onn 1704 enconuscheva schizunt l’aglomeraziun in sistem da fortezza, il Linienwall. Quest mir da fortezza passava pli u main là nua che la Gürtelstrasse sa chatta oz.
Suenter che blera glieud è morta pervi da la pesta durant ils onns 1679 e 1713, è la populaziun puspè creschida cuntinuadamain en il decurs dal 18avel tschientaner. Durant quel temp èn era vegnidas fundadas las emprimas manufacturas, e quai en la Leopoldstadt. Era l’igiena è vegnida meglierada cun eriger chanalisaziuns e cun installar il nettegiament da las vias.
Cun la fluriziun da la citad è Vienna bainspert daventà in impurtant center cultural en l’Europa ch’ha gì ses punct culminant cun la musica classica viennaisa (Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert).
La citad imperiala tranter il conservatissem e l’avantgarda[modifitgar | modifitgar il code]
Durant las Guerras da coaliziun han las truppas da Napoleun Bonaparte conquistà duas giadas la citad da Vienna (1805 e 1809). Il 1804 è Vienna daventà la chapitala d’in nov stadi – da l’Imperi austriac. Il 1806 è vegnì annunzià la fin dal Sontg Imperi roman da naziun tudestga. Suenter la victoria cunter Napoleun ha gì lieu il Congress da Vienna (1814/15) ch’ha ordinà da nov las relaziuns politicas en l’Europa.
L’epoca dal Vormärz è caracterisada tras la politica da repressiun rigurusa e tras la cultura da Biedermeier. En quest’epoca ha era cumenzà l’industrialisaziun. Il 1837 è vegnida averta l’emprima viafier (Nordbahn).
La Revoluziun franzosa dal favrer 1848 ha er gì effect sin Vienna: ils 13 da mars è prorutta la Revoluziun da mars. Entras quella ha il chancelier dal stadi Metternich bainprest stuì sa retrair. Ils 6 d’october ha lura cumenzà la Revoluziun d’october. A la fin ha il militar imperial victorisà cunter ils democrats. Il democrat Robert Blum ch’era vegnì da Francfurt per gidar la populaziun è vegnì executà en la Brigittenau.
L’onn 1850 è la citad vegnida engrondida cun incorporar l’aglomeraziun aifer il Linienwall e la Leopoldstadt sin la Donauinsel en la citad da Vienna. Il 1858 è il mir da fortezza da la citad vegnì destruì. Empè dal mir è vegnida bajegiada la Ringstrasse cun edifizis monumentals da mintga vart. Il stil da bajegiar a la Ringstrasse ha influenzà fermamain il maletg da la citad da Vienna. Quest temp ha gì ses punct culminant en l’Exposiziun mundiala dal 1873. Cun il crash da la bursa ch’ha gì lieu gist durant l’exposiziun è era il Temp da fundaziun ì a fin.
Suenter las grondas inundaziuns da l’onn 1830 hai adina puspè dà plans per ina regulaziun dal Danubi. Quels èn vegnids realisads tranter il 1868 ed il 1875. Il Danubi è vegnì manà en in flum principal sper la citad ora. Be in pitschen curs d’aua è anc vegnì laschà passar en furma da chanal tras la citad; quel porta il num Donaukanal.
Il pli enconuschent president da la citad durant il temp imperial è stà Karl Lueger. Il cristiansocial carismatic è stà en uffizi davent da l’onn 1897 fin il 1910. El è daventà enconuschent per refurmas communalas, ma er per in antisemitissem rabiat. Da quel temp è la populaziun da Vienna creschida spert, quai pervi dal grond dumber d’immigrants.
La Wiener Moderne marchescha da quel temp gist er l’ultim punct culminant cultural da la citad. Quai betg sco davos pervi da l’associaziun d’artists Wiener Secession ch’ha fatg da Vienna in center dal jugendstil. En la musica è naschì da quel temp il moviment da la Segunda scola viennaisa. En quest’atmosfera da resvegl cultural ha plinavant stabilì Sigmund Freud la psicanalisa.
Emprima Guerra mundiala ed Emprima Republica[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’Emprima Guerra mundiala na hai bain dà naginas acziuns guerrilas en il conturn da Vienna. Tuttina è la situaziun da provediment daventada difficila vers la fin da la guerra. La fin da l’Emprima Guerra mundiala ha er muntà la fin da l’Austria-Ungaria. Ils 30 d’october 1918 è naschida la Republica Austria; ils 11 da november dal medem onn ha l’imperatur Karl I abditgà e bandunà il chastè da Schönbrunn e Vienna.
Durant l’instabilitad economica e politica da l’Emprima Republica ha Vienna furma la tribuna politica per las cuntraversas tranter la regenza conservativa ed ils socialdemocrats che dominavan la citad. Ils 15 da fanadur 1927 ha brischà il palaz da giustia; tar las collisiuns tranter demonstrants e polizia èn 94 persunas vegnidas per la vita. Questa fasa da radicalisaziun ha culminà l’onn 1934 en la Sullevaziun socialdemocratica dal favrer. Quella è vegnida supprimida cun forzas militaras ed ha manà a la dictatura austrofaschista che dueva dominar la citad e l’entir pajais fin l’annexiun da l’Austria al Reich tudestg.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 12 da mars 1938 ha Adolf Hitler laschà occupar l’Austria tras truppas tudestgas. Cun sustegn or da las atgnas retschas è vegnida remplazzada la dictatura austrofaschistica tras il domini naziunalsocialistic. La regenza da la citad han ins reorganisà ed incorporaziuns han manà al Gross-Wien ch’era trais giadas uschè grond sco la surfatscha da la citad odierna.
Suenter l’occupaziun tudestga han cumenzà las persecuziuns e deportaziuns da Gidieus. Dals radund 200 000 Gidieus sesents a Vienna èn radund 120 000 vegnids sfurzadas d’emigrar – tranter els Sigmund Freud – e 60 000 èn vegnids per la vita en champs da concentraziun.
Ils 17 da mars 1944 han ils Alliads cumenzà a bumbardar Vienna. En tut è radund in tschintgavel da la citad vegnì destruì. Il Dom da s. Steffan n’era betg vegnì tutgà da bumbas, ha dentant tuttina piglià fieu tar ina spogliaziun. L’avrigl 1945 ha gì lieu la Battaglia da liberaziun da Vienna ch’ha chaschunà la mort a radund 37 000 schuldads e millis civilists. La battaglia è ida a fin cun la sconfitta da las truppas naziunalsocialisticas; nà da l’Ungaria è l’Armada cotschna da l’Uniun Sovietica entrada en la citad.
Segunda mesadad dal 20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin dals cumbats a Vienna ha l’armada sovietica installà ina nova regenza. Era las partidas politicas èn sa furmadas da nov. Pir l’atun 1945 han ils Soviets laschà entrar en la citad contingents militarics dals ulteriurs trais Alliads (Stadis Unids, Gronda Britannia e Frantscha). Enfin l’onn 1955 è la citad da Vienna restada divida en quatter secturs e dirigida dals Alliads. In’invista en las relaziuns da viver da quel temp dat l’enconuschent film ‹Der dritte Mann› cun Orson Welles ch’è vegnì filmà a Vienna l’onn 1948.
Sco dapertut en l’Europa dal Vest ha la fin da la guerra er manà a Vienna a prosperitad economica. Quai betg il davos grazia al Plan da Marshall. Dentant betg mo economicamain, mabain er sin champ politic han ils onns suenter la guerra stgaffì novas realitads. Ils 15 da matg 1955 ha l’Austria obtegnì l’independenza cumplaina. Ils 26 d’october – il di suenter che las davosas truppas d’occupaziun avevan bandunà il pajais – vala dapi lura sco festa naziunala da l’Austria.
L’istorgia da Vienna durant la Guerra fraida è marcada da sia vischinanza geografica tar il bloc da l’ost. L’atun 1956 ha Vienna dà albiert a blers fugitivs ungarais ch’eran fugids suenter la sullevaziun betg reussida. L’onn 1968 ha la citad plinavant recepì bleras persunas da la Tschechia e Slovachia suenter la fin sanguinusa da la Primavaira da Prag.
Dapi l’onn 1957 ha l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO) sia sedia a Vienna. L’onn 1965 è la citad ultra da quai daventada sedia da l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC). Gia l’onn 1961 ha gì lieu a Vienna in inscunter tranter il president dals Stadis Unids John F. Kennedy ed il manader sovietic Nikita Sergejewitsch Chruschtschow.
L’onn 1980 è lura vegnida averta l’UNO-City, la terza sedia da las Naziuns unidas suenter New York e Genevra. Tut quai ha gidà a posiziunar Vienna sco citad da congress e da relaziuns internaziunalas.
Temp preschent[modifitgar | modifitgar il code]
Oz vala Vienna sco ina da las citads cun la meglra qualitad da viver lunsch enturn. Tar ina valitaziun internaziunala l’onn 2010 è Vienna schizunt sa tschentada sin l’emprima plazza, avant Turitg, Genevra e Vancouver/Auckland. A questa qualitad da viver contribueschan l’auta cumpart da zonas verdas sin il territori da la citad (radund 50 %) e la bilantscha ecologica ch’è relativamain buna en cumparegliaziun cun autras citads. Vitiers vegnan la segirtad sociala e da polizia, il sistem da sanadad exemplaric, l’auta qualitad dal sistem da furmaziun, la rait da meds publics sco er las vastas purschidas culturalas e da temp liber.
Cultura ed attracziuns turisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Musica classica e moderna[modifitgar | modifitgar il code]
Da muntada internaziunala è a Vienna cunzunt la musica classica. Durant ils tschientaners ha questa citad dà dimora a numerus cumponists da renum mundial. Durant la classica viennaisa (ca. 1780–1827) èn quai stads Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven.
En l’ulteriur decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids vitiers Franz Schubert, Franz Liszt, Johannes Brahms, Johann Strauss (bab), Johann Strauss (figl, il ‹retg dal valzer›), Franz Lehar, Joseph Lanner, Anton Bruckner e Gustav Mahler. Cun l’uschenumnada Segunda scola viennaisa a l’entschatta dal 20avel tschientaner èn plinavant colliads ils nums dad Arnold Schönberg, Anton Webern ed Alban Berg.
Questa tradiziun musicala vegn tgirada er ozendi. Cun ils Wiener Philharmoniker residescha a Vienna in dals megliers ensembles da l’Europa. Ed er ils Wiener Sängerknaben han cuntanschì in renum mundial. Dus terms fixs en l’onn cultural a Vienna furman il Concert da Bumaun dals Wiener Philharmoniker, che vegn mintgamai emess live a la televisiun, ed il Bal d’opera ch’ha lieu durant il temp da tschaiver e che tgira la tradiziun dal valzer.
Il pli enconuschent artist viennais da la musica da pop è bain Falco. Cun hits sco ‹Der Kommissar›, ‹Jeanny› e ‹Rock Me Amadeus› tutga el tar ils artist da l’intschess tudestg cun il pli grond success. Cun ‹Rock Me Amadeus› ha el schizunt cuntanschì l’onn 1986 l’emprima plazza dals Billboard Hot 100 americans, e quai sco unic artist da lingua tudestga insumma.
Litteratura e teater[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun Berlin vala Vienna sco ina da las citads da teater las pli impurtantas da lingua tudestga. Il Burgtheater furma il punct central da la vita da teater a Vienna. Ils pli enconuschents teatrists viennais dal 19avel tschientaner eran Franz Grillparzer, Ferdinand Raimund e Johann Nestroy. En il 20avel tschientaner èn quai stads Arthur Schnitzler, Karl Kraus, Robert Musil e Thomas Bernhard. Dapi l’onn 2000 vegn surdà qua il Premi da teater Nestroy che furma il pli impurtant premi da quest gener en l’entir territori da lingua tudestga.
Chastels e museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli grond cumplex museal a Vienna furma la Hofburg imperiala cun sias annexas. Qua pon ins tranter auter visitar la chombra dal stgazi cun las curunas imperialas, las localitads da l’imperatur Franz Joseph ed il museum da Sisi che regorda a sia dunna, l’enconuschenta imperatura Elisabeth. Plinavant cumpiglia il cumplex differents museums d’art (tranter auter l’Albertina) e da la natira (cun la Venus da Willendorf – la pli veglia figura d’ina dieua da la fritgaivladad, creada enturn 25 000 a.C.). Davos la Hofburg pon ins admirar l’art da chavaltgar en l’enconuschenta Spanische Hofreitschule.
Gist sper la Hofburg sa chatta il MuseumsQuartier che vala sco in dals diesch areals d’art ils pli gronds dal mund. Quest areal è vegnì avert l’onn 2001 e dat suttetg a numerus museums d’art e d’architectura moderna e contemporana. Art dal temp medieval al temp modern preschenta a Vienna er il chastè Belvedere, tranter auter ‹Der Kuss› da Gustav Klimt.
Medemamain accessibel sco museum è il chastè Schönbrunn che furmava pli baud la residenza da stad da l’imperatur. Igl è quai l’attracziun turistica la pli frequentada a Vienna. Dapi l’onn 1996 appartegnan il chastè ed il parc als bains culturals mundials da l’Unesco. En il parc sa chatta er il Tiergarten, il pli vegl zoo dal mund ch’è anc avert.
In’ulteriura attracziun turistica furma il Hundertwasserhaus da l’artist Friedensreich Hundertwasser. Quest bajetg ludic ha l’artist concepì explicitamain sco cuntrapaisa a l’architectura moderna plitost fraida. Er l’ardera Spittelau è concepida da Hundertwasser.
Il pli grond parc a Vienna è il Prater, situà en il district Leopoldstadt. El cumpiglia 600 hectaras ed ha uschia duas giadas la grondezza dal Central Park a New York e trais giadas la grondezza dal Tiergarten a Berlin. Il Prater furmava oriundamain il revier da chatscha da l’imperatur ed è vegnì transfurmà l’onn 1766 en in parc. L’onn 1873 ha gì lieu sin l’areal da fiera l’Exposiziun mundiala. Medemamain sa chatta qua il parc da divertiment Wurstelprater cun la roda gronda e l’Ernst-Happel-Stadion, la pli grond’arena da ballape da l’Austria.
La Donauinsel cun ina lunghezza da 21,1 kilometers ed ina ladezza da 200 meters furma in’ulteriura zona da recreaziun. Qua ha lieu ina giada l’onn il Donauinselfest che porscha concerts gratuits cun artists austriacs ed internaziunals. Cun 3 milliuns visitaders entaifer trais dis sa tracti dal pli grond festival al liber da l’entira Europa.
- ↑ Statistica dal dumber d’abitants, Statistik Austria


text:
Comentar de Pruma
Natöra y belëza
D'aisciöda s'intënon de vigni stinfa vërda nöia, de vigni ciüf che spizora. Al é na morvëia da podëi vire te nüsc posć y nostes vals! La natöra é desco na oma che se vist tres indô n guant nü, n'é mai monotona. Al n'é nia dis de bur' tëmp, i dis da ciarü y plöia é ma d'atri co chi da sorëdl. Nos che i podun vire te chësc paraisc plëgn de vërt, corusc y crëps, podesson plü gonot ciapé fora da porta tla contrada vërda, impede se stlü ite cun nosc ce dan a na televijiun y n fonin. Tles gran cités n'él pa demorvëia che tröc ne sá nia plü da olache le lat frësch vëgn... che al vëgn mut dala vacia. Por nos che i le savun ciamó pol avëi na saú implü: chëra che i ti metun lapró ponsan a na bela contrada y a n bel ciüf. Al mët man le mëis de ma, le mëis dl pröm gran florí: ponsun n iade tan bela nosta vita pó ester, rengraziun mo n iade! (de Iaco Rigo)


text:
Sco quai che la figlia ha sincerà ier al telefon sajan els en segirtad, quitads faschevan sulettamain las punts destruidas sin il viadi enavos a Kathmandu.
La via enconuschan els gia. Quai è la medema via ch'els avevan fatg avant paucs dis en tschella direcziun. Els èn stads envidads ad ina nozza d’ina Svizra enconuschenta ch'ha maridà in Scherpa.
Ussa èn els sin viadi cun ina gruppa da var 15 persunas encunter Kathmandu. Werner Nay ha gronda fidanza en sia figlia e ses ami ch'èn omadus alpinists versads. La finamira è da cuntanscher Kathmandu fin venderdi, e da sgular enavos en Svizra.


text:
Chaltgera
Ina Chaltgera es in furn da chaltschina construí per producir chaltschina.
Cuntegn
Classificaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ins po classificar chaltgeras en dus tips:
- Ils furns ilsquals vegnevan fabritgads datier da la chava sche lenna e crappa da chaltgina eran avant maun en abundanza. Questa construcziun era betg elavurada dal tuttafatg ma quels furns survevan a la glieud per puder far lur atgna maulta.
- Las chaltgeras permanentas èn furns industrialisads, fixads e construí per utilisar plirs onns quest furns el medem lieu nua ch'ins ha fabritgà la chaltgera.
Construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
En emprima lingia, tschertgava ins in terren cun pendenza considerabla ed crappa e lenna en abundanza. Sco continuacziun, fagevan ins ina rusna en la terra d'in dus meters profunditad ed in diameter da quater meters che determinava la capacitat dal furn
Parts que els constitueixen[modifitgar | modifitgar il code]
- La combra da combustiun es per metter en la lenna per puder alimentar il fieu.
- Il vasch es il lieu nua che la lenna brischa e la tschendra producida vegn rimnada.
- La combra da cargar es survart, nua ch'ins metta en ils craps.
- Il tschintel es ina paraid circulara a la part inferiura da la chaltgera.
- La vora survescha per rinforzar la part exteriura da la chaltgera ed fatg entras ina lingia da crappa enturn enturn.
- Il chapi es ina rasada d'arschiglia que survescha per impedir che il fieu sorti dil furn.
- La clav, crap che cuviera l'avertura uschia che il furn es isolà dal exteriur.
- Enfurnadur, crap situà a la part bassa da la bucca dal furn.
- La spirala u la fumera es la part bassa che es sco ei para per tut il mund enturn betg curclada cun arschiglia, pertgei quei ei il lieu nua ch'il fieu respira.
- La bucca es l'avertura dal furn nua ch'ins maina viaden ils truncs.
- La portada es la paraid construida da crappa encalladas che surveschan per salvar la calira da la chaltgera.
Utilisaziun e creaziun da chaltschina[modifitgar | modifitgar il code]
Ils furns sudevan a gruppas da chaltginers. Tut las lavurs vegnivan fatgas en lavur cumina entras ils abitants d'in vitg. Quels extravan la crappa ord la chava, fagevan coier quests e plitard schavan currer giu la chaltschina en foss en la terra. Il process da producziun d'ina furnada pudeva durar cun tut las preparaziuns tranter in mais ed in mais e mez.
Emprim da tut, per fabricar la chaltschina necessitavan ins lenna da brisch ch'ins opteneva dal guaud, uschia contonscheva ins en in furn isolà temperaturas tranter 800 e 1000°C. Il process da transfurmar crappa en chaltschina funcziuna grazia a la temperatura che vegn contonschida en in furn rodund che es construí sut il terren. Per contonscher las autas temperaturas necessarias stuevan ins preparar bein avon che dar fieu al furn. Questa preparaziuns fagevan ins savens el schaner e fevrer, perquai ch'ins haveva lura pauca lavur agriculturala. Tut la materia per construir ina chasa vegniva uschia ord la vischinanza dad in vitg.
La producziun da chaltschina ha tegní ina certa impurtanza fin a l'emprima mitad dil 20avel tschientaner. Quai demonstrescha l'existenza da numerus furns e nums sin il territori rumantsch. Da questa activitat antica, tan estesa a les nossas muntagnas, resta sulettamain il testimoni mut da certins furns restaurads u ornads e zuppads entras la vegetaziun.
Guaffens utilisads[modifitgar | modifitgar il code]
- Furtga: eina que està formada per un pal de fusta amb una prolongació de ferro formada per dues petites puntes, d'uns 12 centímetres, i serveva per evitar ch ins sa brischa la bratscha cun retrer la força da la bucca dal furn.
- Palfier: Guaffen ch'ei ina petga da fier, furmada cun duas differentas varts. Ina vart en spitg e tschella in chau plat, quai guaffen duvrava ins per rumper la crappa per far mir.
- Zappa: Guaffen de fier cun in spitg ed ina vart sco ina sigir. Quai duvravins per desfar il terratsch a l'ura da baghegiar il furn.
- Sadella: In recipient che s'utilisa per transportar crappa agl interiur dal furn e per puder transportar la chaltschina.
Ulteriurs guaffens ch'ins utilisava fuvan il zappun, il martè ed il fussé.
Localisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ins po chattar chaltgeras en tuts territoris rumantschs. Savens es quai era in num da funs, uschia chattan ins 24 giadas caltgera en las valladas renanas e 25 giadas chalchera en il Grischun ladin.[1] Ins chatta dentant era chaltgeras en autras parts da l'Europa che sumeglian als tips utilisads en Rumantschia.
- A Valchava en Val Müstair sa chatta ina chalchera restaurada a la fin da la via da la chalchera, agl ur dal vitg. Là sa chatta era ina tabla d'informaziun ed in pitschen model.
- A Sent es ina chaltgera medemamain vegnida restaurada egl onn 2010. A Sur En ha ina chalchera pudí vegnir restaurada 1988 grazia a la Societad d'Ütil public che ha salva quest object sco document per las generaziuns vegnentas. A chaschun d'ina festa han ins 2008 puspei stgaldà en il furn e pudí barschar chaltschina cun success.[2]
- A Laax stà la Casa Caltgera agl ur dal vitg, questa chasa posseda anc il chamin. En stretga vischinanza da la via vers Sagogn sa chatta ina 'caltgera' creschida en cumplettamain e strusch da chattar.
- A Breil en la Val Cuschina en in lieu numnà Favugn sa chatta ina caltgera.
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- Camp d'aprenentatge de les Illes Balears
- Grups que hi apareixen de forns de calç i les seves parts.
- Utilitats dels forns i fabricació de la calç.


text:
Il schoc è stà grond ils 14 da december, cura che la Landi a Tusaun è daventada unfrenda d'in incendi. In emprendist da la filiala ha mess il fieu. «Cletg en il discletg avain nus gì cun avair naginas persunas blessadas grevamain e mo in donn da material» recapitulescha Joachim Kirchler quel grev temp per el e ses persunal.
Reavertura planisada il 2018
«Ils plans èn sin maisa e la reavertura è planisada per la fin da l'onn» spera Kirchler. Il mument èn inoltradas las dumondas da construcziun. La nova Landi vegn ad esser pli u main identica a la veglia.
Enfin ch'ins sa retrair las novas localitads vegni a dar in provisori da containers per la butia da tancadi. Per porscher ils ulteriurs products sa vegnir fittà ina halla vida en la zona d'industria a l'ur da Tusaun. Sin ina surfatscha da 700 meters quadrat, che correspunda ad in terz da la surfatscha da la filiala brischada vegn la clientella a chattar a partir da mars ils products ils pli dumandads, resumescha Kirchler il proxim futur. A Tusaun fa la Landi ina svieuta da 15 milliuns francs per onn.
RR actualitad 17:00


text:
La mesadad da questa contribuziun deriva da la confederaziun. Per realisar il program èn budgetads custs totals da circa 17,5 milliuns francs. La finamira è quella da posiziunar e da rinforzar il Grischun sco lieu agricul ed economic.
Ina uniun che coordinescha
Concret vul l'uniun graubündenVIVA unir tut ils gastronoms e producents grischuns sut in tetg. L'uniun vul porscher per projects existents e producents regiunals ina communicaziun e reclama professiunala. Nua ch'i dovra vul l'uniun era vegnì sezza activa ed innovativa cun atgnas occurenzas e projects.
Cumenzament a partir dad immediat
Durant ils proxims quatter onns vul l'uniun esser preschenta a differentas occurenzas da la gastronomia. Il cumenzament fa l'uniun gia il matg. A partir dal matg dal 2019 duai ver lieu ina "festa da gusts" per l'entir chantun Grischun enturn cun differentas occurenzas.
RR actualitad 17:00


text:
Ensemen cun l'elecziun propona la suprastanza d'auzar il dumber da commembers da la suprastanza cumprais president/a da tschintg sin set persunas. Dus sezs en suprastanza èn reservads per ils delegads da las duas vischnancas (ex officio). Quai èn il president communal Robert Cajacob per Mustér, ed il vicepresident communal Renato Decurtins per Tujetsch. Era la commembra actuala Pascale Berther da Sedrun stat vinavant a disposiziun e na sto betg vegnir elegida.
Dapli candidat(a)s che posts
Uschia resta dad eleger in nov presidi trais commembers da suprastanza. La suprastanza sto esser paritetica. Actualmain datti las suandantas candidatas e candidats:
Per il post da presidenta:
- Corinne Staub (nov, presidenta VivaDisentis, possessura d'ina abitaziun secundara)
Per la suprastanza:
- Daniel Gygli (Sedrun, nov, Club da Golf Sedrun)
- Josi Russi (Sedrun, nov, hotelier)
- Iso Mazzetta (Mustér, nov, impressari e suprastanza communala Mustér)
- Rudolf Büchi (Mustér, nov, manader Pendicularas Mustér)
- Silvio Bernasconi (Mustér, nov, manader Center da clausura e cultura Claustra Mustér)
RR novitads 10:00


text:
2,97 milliardas francs gudogn han las 24 bancas svizras fatg il 2017. Quai èn 7,3% dapli che l'onn precedent. D'ina buna part, dad 1,6 milliuns francs, profiteschan er ils chantuns e las vischnancas, sco quai che l'Uniun da las bancas chantunalas ha communitgà.
Il pli impurtant post da las bancas è er il 2017 stà ils affars cun tschains. Els han contribuì 62% da las entradas. Las bancas han in gudogn net da 5,5 milliardas cun ils affars da tschains. In auter impurtant post d'entradas è las cumissiuns e las entradas tras servetschs – 25% dal gudogn resulta da tals affars.
RR novitads 20:00


text:
sabato 27 settembre 2014
Chi ch'a l'ha date l'autorisassion ëd fé ste còse? [Proget Bibia piemontèisa, 27/9/2014)
La paràbola dij doi fieuj. Còsa na dise? N'òm a l'avìa doi fieuj. A l'é 'ndàit dal prim e a l'ha dije: 'Fieul, ancheuj va a travajé 'nt la vigna'. Ël fieul a l'ha risponduje: 'I veui nen andeie'. Peuj, nopà, a l'é pentiss-ne e a l'é andaie. Ël pare a l'é peuj andàit da l'àutr fieul e a l'ha dije l'istèss. Cost-sì a l'ha risponduje: 'I vado, sgnor', ma a l'é nen andaje. Qual dij doi é-lo ch'a l'ha fàit la volontà dël pare?". A-j han rispondù: "Ël prim". E Gesù a-j dis: "In vrità iv diso che j'esator (disonest) dle impòste e le bagasse a intraran prima 'd vojàutri ant ël Regn ëd De. Përché Gioann a l'é vnù da voi për la strà dla giustissia, e i l'eve nen chërduje, ma j'esator dle impòste e le bagasse a l'han chërduje. E voi, combin ch' i l'eve vëddulo, i seve nen pì tard pentive për chërdje.
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Era en l'avegnir vul la vischnanca da Val Müstair sustegnair finanzialmain l’etappa dal Tour de Ski en Val Müstair. Ina da las occurrenzas las pli enconuschentas en il sport da passlung. Pia in signal cler envers il comité d’organisaziun ch'è actualmain senza timun. Avant diesch dis avevan plirs commembers dal comité d’organisaziun, tranter quels il president e vicepresident, demissiunà ord motivs nunenconuschents.
Finamira è da furmar in nov comité
Uss è la balla dentant puspè tar ils organisaturs. Clà Filip Pitsch, il president dal comité retratg, ha ditg envers RTR ch’ins saja ussa vidlonder da furmar in nov comité d’organisaziun. Sch'el faschess puspè part da quest nov comité è dentant anc avert.
La proxima etappa dal Tour de Ski en Val Müstair è planisada l'emprim da schaner 2019.
RR novitads 12:00


text:
Sco quai ch'il Secretariat da stadi per dumondas finanzialas internaziunalas scriva saja planisà da barattar datas a partir dal 2018. En omadus pajais stoppia l'emprim però vegnir stgaffì la basa da dretg necessaria.
Grazia al barat automatic cun la Corea dal Sid possia la Svizra intensivar la collavuraziun fiscala cun in impurtant commember dals stadis G20, hai num en la communicaziun.
Davart questa cunvegna avra il Departament federal da finanzas ina procedura da consultaziun. Silsuenter decida il parlament en chaussa.
RR novitads 11:00


text:
Videolivestream per mintgin: privels e muntada
- Mesemna, 3.6.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 3.6.2015, 11:15, RTR
Videolivestream per in e scadin
Cun novas applicaziuns per il telefonin e portals d'internet n'èsi betg pli necessari dad arcunar, tagliar e chargiar si il video sco tar Youtube. Ma quai porta er ristgs e privels. Tenor Theo Wasescha da la polizia chantunala è il ristg da vegnir en conflict cun la lescha pli grond tar il Videolivestream che tar auters vecturs. Quai simplamain perquai ch'i manca il pass dad arcunar e chargiar si. Lautur n'ha uschia numnadamain nagina influenza pli sin quai che schabegia avant la camera sch'el filmescha.
Perquai èsi tenor Patric Raemy da la Pro Juventute gist tar il Videolivestream da far attents giuvenils ed uffants da studegiar bain tge ch'i din e mussan. Gist er perquai ch'il videolivestream saja er interessant per pedofils u auters criminals.
Ina revoluziun per il schurnalissem?
Gian Ramming, schefredactur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha di na.
La pussaivladad da Videolivstream per in e scadin na veglia betg dir che mintgin/a saja cun quai er schurnalist/a. Sch'ins dovria quella pussaivladad en il schurnalissem da qualitad, saja il pli impurtant ch'i vegnia commentà e mess en in context.
Contribuziuns
-
Videolivestream per in e scadin
-
Ina revoluziun per il schurnalissem?


text:
Infurmaziuns
Infurmaziuns
L’Uffizi federal da cultura surdà mintg’onn in Gron premi svizzer da litteratura e tschintg fin set Premis svizzers da litteratura. Ultra da quels datti en moda alternanta mintga segund onn in Premi spezial da translaziun ed in Premi spezial d’intermediaziun.
Premis svizzers da litteratura
A la Concurrenza svizra da litteratura astgan sa participar Svizras e Svizzers ubain auturas ed auturs cun domicil en Svizra. Annunziar astg’ins ins ovra ch’è vegnida publitgada l’onn precedent en ina da las linguas naziunalas u en in dals dialects svizzers. La Giuria federala da litteratura decida davart la victura u il victur. Quella u quel vegn onurà mintgamai cun 25’000 francs ed ulteriuramain cun promover e render enconuschent sia ovra en Svizra ed a l’ester.
Grond premi svizzer da litteratura
Il Grond premi svizzer da litteratura vegn attribuì tenor la recumandaziun da la Giuria federala da litteratura. I vegn undrada ina persunalitad che s’engascha en moda unica per la litteratura svizra, saja quai cun l’intermediaziun, l’ediziun u la producziun litterara, cun scriver criticas litteraras ubain en ils secturs da la politica culturala, l’instrucziun u la perscrutaziun. Las premiadas ed ils premiads retschaivan in premi da mintgamai 40’000 francs.
Premi spezial da translaziun / Premi spezial d’intermediaziun
Mintga segund onn vegn surdà alternantamain il Premi spezial da translaziun ubain il Premi spezial d’intermediaziun tenor la recumandaziun da la Giuria federala per litteratura. Er quest premi è dotà cun 40’000 francs.
Il Premi spezial da translaziun distingua ina translatura u in translatur litterar cun qualitads extraordinarias. Il Premi spezial d’intermediaziun undrescha percunter in engaschament particular a favur da la litteratura svizra e la moda da la render accessibla al public.
Impressum
Ediziun: Uffizi federal da cultura, Berna
Concepziun grafica e direcziun artistica
Samuel Wolf / Wolf Studio.


text:
Suenter il putsch betg reussì duai la garda dal president tirc vegnir schliada si. La truppa d’elita na vegnia betg pli duvrada . Quai ha declerà il schef da regenza tirc Binali Yildirim en la televisiun.
Gia venderdi han las autoritads decretà cumonds d’arrest encunter 300 commembers da la garda. Tenor l’emettur CNN Türk sajan gia passa 280 commembers vegnids arrestads. En tut dumbra la garda dal president radund 2’500 commembers.
Partida procurda HDP demonstrescha ad Istanbul
Millis da demonstrants procurds han la sonda demonstrà tant cunter l’emprova da putsch sco er encunter la reacziun dal president Recep Tayyip Erdogan. Appellà a la demonstraziun ha la partida procurda HDP. Il schef da la partida, Selahattin Demirtas, ha crititgà la decisiun dad Erdogan da pudair tegnair en arrest persunas suspectadas fin a 30 dis senza accusaziun.
I saja correct da cumbatter il putsch. Dentant chaschunian las mesiras prendidas be anc dapli malgiustia, ha ditg Demirtas. El ha appellà da sa distanziar da gritta, odi e polarisaziun.
RR novitads 06:00


text:
Stimadas dunnas e stimads signurs
Jau sper che Vus hajas passentà bellas festas da Nadal ed As giavisch tut il bun per l'onn nov.
Forsa As vai sco a mai: Jau sun engraziaivel da pudair viver en quest pajais.
Nus dastgain guardar cun confidenza envers quest onn:
- La Svizra è stabla e segira.
- Nossa economia marscha, nus essan autamain innovativs.
A noss pajais vai bain. E nus stain bain en quest pajais.
Tuttina sa tschentan blers e bleras er dumondas davart lur avegnir persunal:
- Quant segira è mia plazza da lavur?
- Hai jau avunda daners per viver, cura che jau sun vegl?
- Co poss jau metter famiglia e professiun sut in tetg?
I na dat nagin motiv da far il pugn en giaglioffa.
Pertge che nus tuts pudain contribuir a la decisiun, co che nus vulain viver.
Quai è in grond privilegi.
Contribuir a la decisiun vul dir prender part a la discussiun.
- Er en la stanza da sesida dal Cussegl federal discutain nus vivamain.
- Er qua collideschan mintgatant interess e valurs in cun l'auter.
Ma noss pajais funcziuna fitg bain:
- perquai che nus permettain als auters,
- che er els vulan il meglier per noss pajais.
Nus vegnin a manar discussiuns intensivas quest onn.
- pertutgant la segirtad da nossas rentas,
- davart nossas relaziuns cun l'Europa, noss partenari commerzial il pli impurtant,
- concernent la giustia fiscala, il clima,
- ni areguard l'egualitad tranter dunna ed um.
La finamira è adina il bainstar general, che tuttas e tuts hajan ina buna vita.
La Svizra è adina stada ferma, cura ch'ella ha prendì a maun activamain sias sfidas.
Nus savain, quant impurtant che quai è da s'avischinar in a l'auter – e da far cumpromiss.
Savens dovra quai dapli curaschi che d'insister rigurusamain sin l'atgna vista.
Nus avain adina puspè demussà che quai ch’ ans unescha è pli ferm che quai ch’ ans separa.
E nus avain emprendì en il decurs da l'istorgia: Tgi che rinforza las minoritads, rinforza er la Svizra.
Jau giavisch a Vus ed a Voss proxims ventira, sanadad e da cor tut il bun en l'onn nov.
Ultima midada 27.12.2017


text:
Ils chantuns da la regiun dal Gottard (Uri, Grischun, Tessin e Vallais) conferman lur intenziun da sa preschentar cuminaivlamain a l'expo 2015 a Milaun e da sa partir in sectur en il pavigliun da la Svizra
L'expo 2015 è in'occurrenza impurtanta che ha lieu directamain davant las portas da la Svizra e che sveglia perquai spezialmain l'interess dals chantuns che sa chattan geograficamain en vischinanza da Milaun, pia dals quatter chantuns da la regiun dal Gottard. Dapi in pèr mais s'occupan represchentants da las regenzas chantunalas da la dumonda, co ch'ina visibilitad uschè gronda sco pussaivel e co ch'in effect uschè persistent sco pussaivel per ils quatter chantuns possian vegnir garantids durant l'exposiziun. En mintga cas datti in consens concernent la proposta da duvrar cuminaivlamain in sectur da 150 m2 en il pavigliun svizzer. Cun l'equipament e cun il sboz creativ duai vegnir incumbensà quel biro d'architectura e da design, al qual Preschientscha Svizra aveva gia confidà il project per il pavigliun svizzer. Preschientscha Svizra, in'unitad dal departament federal d'affars exteriurs (DFAE) e responsabel dapi l'onn 2001 per la participaziun uffiziala da la Svizra ad exposiziuns mundialas, surpiglia la direcziun dal project per il pavigliun svizzer.
L'installaziun e la direcziun dals secturs cuminaivels suttastattan als quatter chantuns che collavuran stretgamain cun Preschientscha Svizra. En quest connex vulessan nus trair endament ch'ils dus delegads chantunals per l'expo 2015 èn er represchentads en la giunta directiva, numnadamain ils dus anteriurs cussegliers guvernativs advocat Luigi Pedrazzini per il chantun Tessin ed advocat Claudio Lardi per il chantun Grischun.
Ils chantuns da la regiun dal Gottard speran che la cumparsa a Milaun n'haja betg mo effects directs, mabain inizieschia er in svilup positiv a lunga vista. La preschientscha da la regiun dal Gottard a Milaun duai avrir ina fanestra impurtanta sin plaun internaziunal e bittar la glisch en spezial sin las regiuns da l'intschess dal traffic dal nord al sid e da las novas transversalas tras las Alps.
Ils custs per la cumparsa vegnan ils chantuns a repartir tranter els tenor ina clav che vegn fixada cuminaivlamain.
Ils delegads ed ils represchentants dals quatter chantuns èn d'accord davart il punct che l'expo 2015 porscha ina schanza impurtanta da preschentar pli detagliadamain las regiuns svizras che cunfineschan cun l'Italia e da promover lur grad d'enconuschientscha.
En quest connex vegni spetgà tranter auter ch'ils resultats dal giudicament da las consequenzas economicas – in studi che l'universitad da la Svizra taliana ha fatg davart la cumparsa a l'exposiziun da Milaun per incumbensa da Preschientscha Svizra – sa verifitgeschian.
Per ulteriuras infurmaziuns As drizzai p.pl. a:
- Luigi Pedrazzini, delegà per l'expo 2015 per il chantun Tessin, tel. 079 320 00 08
- Claudio Lardi, delegà per l'expo 2015 per il chantun Grischun, tel. 079 610 44 55
Internet:
http://www.dfae.admin.ch