text:
Avant radund 3 mais ha il center da cumpra «Isla» a Schluein datiers da la citad da Glion avert sias portas. Ed i para ch'il center haja success. Tenor Conradin Rüegg il president da la Isla Schluein Immobilien SA - la possessura dal center da cumpra - e dals manaders da las fatschentas en il center registreschan els mintgadi circa 1’000 cleints.
Ils manaders da las fatschentas èn perquai era fitg cuntents cun ils emprims 3 mais. Teno Rüegg han tuttas fatschentas cuntanschì las finamiras per quest temp u schizunt surpassà ellas.
Concurrenza per las butias a Glion
Il nov center da cumpra è in concurrent per las butias a Glion. Per exempel per las drogarias. En il center da cumpra «Isla» datti la drogaria Müller, ina gronda chadaina ord la Germania che porscha bunamain tut quai ch'ins po era cumprar en ina drogaria a Glion.
Franziska Borter la manadra da la Pill Drogaria Glion el center Mundaun, di avertamain ch'ella haja pli paucs clients dapi ch'il center da cumpra «Isla» è avert. La gronda part dals clients regulars sajan stads fidaivels. La clientella occasiunala saja dentant sa reducida, cunzunt pli paucas persunas giuvnas vegnian en sia drogaria.


c: text/html

text:
Cunter l'Austriac Dominic Thiem ha il Spagnol da 32 onns gudagnà il final dal French Open a Paris en quatter sets cun 6:3, 5:7, 6:1 e 6:1.
En ils emprims dus sets han Nadal e Thiem mussà tennis sin il pli aut livel cun grondius passadis e blera tensiun. Suenter che Nadal ha pers il segund set, ha el dentant anc ina giada pudì prender slantsch e distanziar Thiem.
Nadal è l'emprim giudader che gudogna 12 giadas il medem turnier da grand-slam. Tut en tut vegn il Spagnol uschia sin 18 titels da grand-slam. Per avair tants titels sco Roger Federer mancan ad el uss anc duas grondas victorias da turnier.
RR novitads 20:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Boulc
Boulc l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chatillon-en-Diois, del circondàre (arrondissement) de Die e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 130 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 57,35 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 623 méter a 'na altèsa màsima de 1854 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cuanégra
Cuanégra (nòm uficiàl en Italià: Acquanegra Cremonese) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 189 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 9,2 km², per 'na densità de 129 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cròta d'Ada, Grümel, Sest, Spinadesch.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Cuanegra l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Gráfica poblacional
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
48 Statuts dil Cumin da Trin la rauba d' üna tala parsunna, ca vonza sur tuts custs, i can isi da quella vart, esser curdad' agli oberkeit ner agli cumin; mo ouncalura adiña par cunaschienscha d' ilg oberkeit guardond sin tuttas caussas, suenter sco la parsuña vess uffonts ner buc. 5 2. Redli Todschlag. Sch' ün figiess ün Redli Todschlag, quel dei esser curdau fallonza sur tuts custs f. 20. — Mo ouncalura adinna par cunaschienscha da la darchira. 3. Buc far amanchir sur raschun. 10 Cur ün fa amanchir ad ün auter sur raschun, quel ei curdau fallonza … f. 1. — 4. Davart ilg plidar ancunter l' hanur. Chi ca plidass anzachiei ancunter l' hanur ad ün auter, ner figiesss or üña mala canera ancunter l' hanur, aschia c' el stuvess reclumar, scha dei 15 el esser curdau fallonza 4 ∆. 5. Ilg alzar ner trer vaffens en dabat. Cur ei daventass ca dus ner plis vangissen malparinna, ner figiessen dabat, a l' un ner l' auter targiess vaffens, sco 'lg ei cuntels, stilets, ner auters da quella sort vaffens, scha dei ün tal esser curdau fallonza ∆ 20. 20 NB. er sch' ün mai alzass tals vaffens en gritta, ancunter ün auter, scha gie ün bucca targiess or da maun, ner pichiass, scha duvess el esser curdau fallonza ∆ 4 — mo adina resalvau legitim Nothwehr. 6. Ilg trer crappa ancuntar ün auter. Milsanavout Milsanavont er quel ca targiess crappa ancunter sieu parmer carstioun, 25 a tuccass dei vangir castigiau a proportiun d' ilg don, c' el fa. Ad er sch' el gie tuccass [buc], scha dei l' esser curdau fallonza ∆ 4. [f. 3b] 7. Ilg rumper en casa ner clavau. Sch' anchin rumpess ner mass en ünna casa, en ün clavau ner bageg, par angular ner far donn, scha dei l' esser curdaus fallonza ∆ 30. 30 8. Ilg angular frigs s' ilg feld. Sch' ünna parsunna angulass frigs sin ilg feld, scha dei ell' esser curdada … fallonza ∆ 40. 9. Ilg curdar in rumper la lèg. Sch' üna parsuña sa patichass cun rumper la lèg, scha dei quel esser 35 curdada fallonza ∆ 80 — suenter ilg tschentament velg. 10. Ilg curdar en pitaneng. Sch' ünna parsunna ledia viviss in pittaneng, sch' ei ella curdada
Statuts dil Cumin da


text:
Giusepp Parin
El Giusepp Parin (italian: Giuseppe Parini; Bosis, 23 de magg del 1729 - Milan, 15 de agost del 1799) l'è staa on poeta e abaa italian.
A l'è staa on member de l'Academia di Trasformaa, e vun di pussee important esponent italian del Neoclassicism e de l'Iluminism.
Anca se l'è cognossuu soratutt per la soa atività letteraria in italian, el Parin l'ha scrivuu anca quatter poesii in lombard, e per quest l'è consideraa del Carlo Porta vun di cinch omenoni de spallera de la letteradura milanesa.
La considerazion de la nobiltàModifica
A differenza di illuminista franzes, Parin l'era a favor de l'esistenza de la nobiltà, ma l'era contrari al sò comportament, parassitari e senza nissuna utilità per la società. In la sò opera Il Giorno el da 'n immagen de la nobiltà gramma, cont ona vida voeuda, inutil e superficial.
Voreva favorì on retorn a la veggia nobiltà: Minga de sangh ma ciappada grazia ai virtù e ai robb faa, e che la fasess di azion bon e util per la società che viveven.
Parin e 'l LombardModifica
Anca se principalment cognossuu per la sò letteradura in italian, l'ha faa tant anca per la lengua lombarda.
L'era in d'ona Academia che la voreva favorì la poesija in dialett milanes, e l'era anca content de la soa esistenza e pensava che 'l facc che la fuss doperada del Popol l'era assee per nobilitàlla.
Produzion in LombardModifica
Parin l'ha scrivuu di poesij in lombard, la pussee famosa l'è dedicada a Domenico Balestrieri.
Sta flutta milanesa on gran pezz fa
L’era del Magg; e pœù la capitè
A duu o trii d’olter, ma de quij che sa
Sonà una flutta cont el sò perchè.
Lor pœù morinn, e questa la restè
A Meneghin ch’el l’ha savuda fà
Rid e fà piang con tanta grazia chè
L’è ben difficil de podell rivà.
Anca lu pien de meret e de lod
Adess l’è mort; e quell bravo istrument
L’è restaa là in cà soa taccaa su a on ciod.
Ragazz del temp d’adess tropp insolent,
Lassell stà in dove l’è; no ve fee god,
Chè per sonall no basta a boffagh dent!


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
Igl entir capetel 6 digl evangeli de Gion che vegn legius quellas dumengias ei dedicaus al tema dil «paun». All’entschatta plaida quei capetel della multiplicaziun dil paun e digl entusiassem della fuola ch’emprova suenter la miracla da contonscher Jesus ed ils ses ch’ein i a l’autra riva. L’«emprema riva» fuss simbolicamein quella dil paun che saziescha e fa tuts cuntents. L’«autra riva» ei quella dil «paun» sco enzenna. Enzenna de zatgei pli grond. Che provochescha la cardientscha.
Il text de questa dumengia tschenta in fundament essenzial en quei discuors: Il ver paun, il paun della veta ei Jesus sez. En scadin cass. «Jeu sun il paun dalla veta», di Jesus. Quei paun vegn daus giu da tschiel, sco la manna al pievel gediu el desiert. Sin quei scalem setracta ei buc d’in discuors eucaristic. Mo era cu ei setracta d’in tal discuors, stat buca l’eucaristia sco tala el center, mobein che Jesus, siu viver e murir, ei il paun ch’il cartent drova el desiert dil mund e della veta. Sa sch’ils auditurs han capiu quei, vul dir ch’els ston «assimilar» Jesus en lur veta – forsa pli fetg: vegnir «assimilai» dad el? Sa sche nus capin quei? Ed empruein da cuntonscher l’«autra riva»?
Gn 6,24–35
24Cura che la glieud ha viu che ni Jesus ni ses giuvnals fuvan leu, ein els sezs i ellas barcas, ein navigai a Cafarnaum ed han encuretg Jesus. 25Els han anflau el sin l’autra riva dalla mar ed han dumandau el: Rabbi, cu eis ti vegnius neu cheu? 26Jesus ha dau per risposta: Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Vus encuris mei buca perquei che vus veis viu enzennas, mobein perquei che vus veis magliau dils pauns ed essas vegni saziai. 27Buca sestentei per la spisa che va en mal, mobein per la spisa che resta per la veta perpetna, la spisa ch’il Fegl dil carstgaun vegn a dar a vus. Pertgei quel ha Dieus il Bab confirmau cun siu sigil. 28Cheu han ei dumandau el: Tgei stuein nus far per ademplir las ovras da Diu? 29Jesus ha rispundiu: Vus fageis I’ovra da Diu, sche vus carteis en quel ch’el ha tarmess. 30Els han rispundiu: Tgei enzenna fas ti pia, che nus veseien e saveien crer a ti? Tgei prestas ti? 31Nos perdavons han magliau il manna el desiert, sco quei ch’ei stat scret: Paun giu da tschiel ha el dau da magliar ad els.
32Jesus ha detg ad els: Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Buca Moses ha dau a vus il paun giu da tschiel, mobein miu Bab dat a vus il ver paun giu da tschiel. 33Pertgei il paun da Diu ei quel che vegn giu da tschiel per dar veta al mund. 34Cheu han ei detg ad el: Segner, dai a nus adina quei paun! 35Jesus ha rispundiu: Jeu sun il paun dalla veta. Tgi che vegn tier mei, vegn buc a ver fom pli, e tgi che crei en mei, vegn mai a ver seit pli.


text:
Il «Profil» è ina baterlada persunala, cundida cun mirveglias, istorgias ed ils giavischs da musica da noss visavi. Uschia porscha l’emissiun sonda per sonda biografias, destins, istorgias ed experientschas dad umens e dunnas, giuven e vegl, da prominents u simplamain da persunas ch’han da dir e da raquintar insatge. Ils ultims 30 onns ha il «Profil» uschia laschà vegnir a pled var 1’500 Rumantschas e Rumantschs, ed anc adina n’èsi nagin problem da preschentar novs giasts interessants.
Redacziun: Prisca Bigliel, Adrian Camartin, Anna Caprez, Linus Livers, Reto Mayer, Riccarda Mühlemann, Tona Poltera
Musica: Giast
Moderaziun: Redacziun «Profil»
Manaders: Guadench Dazzi, David Truttmann


text:
La PPS crititgescha che la conferenza da presidents da vischnanca da l’Engiadin’Ota n'haja betg anc formulà las finamiras da sport per l'onn 2023 sco pretaisa en la strategia dal svilup regiunal.
Pretaisas da la moziun
La moziun pretenda che la vischnanca da San Murezzan daventa activa ensemen cun las vischnancas da la Bregaglia fin Zernez. Ellas duessan elavurar ina vista generala cun tut ils sports che vegnan fats en la regiun, priorisar quests sports, enumerar l’infrastructura e la finanziaziun da l’infrastructura, mussar mancos da la purschida e numnar novs sports pussibels per la regiun. La vista generala pretendida da la PPS duess esser avant maun il pli tard la fin da favrer 2017.
RR novitads 11:00


text:
Quai è la bilantscha da l'uniun dals purs pitschens. A la muria da bains purils stettian paradoxamain ina gronda dumonda suenter manaschis purils visavi.
Actualmain sajan bun 60 purs a la tscherga d'in bain en il pool dal post da consultaziun dals purs pitschens. Da l'autra vart dettia mo 10 purs che veglian vender u dar a fittanza lur manaschi ordaifer la famiglia. Cunzunt aspects finanzials e giuridics engravieschien ina surdada dal manaschi ordaifer la famiglia. Plinavant veglian purs che dettian si lur manaschi per motivs da vegliadetgna, savens er star vinavant en lur chasas, uschia ch'i saja grev da surpigliar il manaschi.
Il post da consultaziun dals purs pitschens vul perquai lantschar a partir da l'emna proxima ina campagna da sensiblisaziun.
RR novitads 14:00


text:
Formulars
Inoltraziuns
L'Uffizi federal da giustia metta a disposiziun formulars per tschertas proceduras civilas.
» Formulars per inoltraziuns da partidas (collecziun da formulars, mo en tudestg e talian)
» Dumonda da mediaziun (mo en tudestg u talian)
» Dumonda da mediaziun en causas dal dretg da lavur (mo en tudestg u talian)
⇒ Per plaschair faschai attenziun che quests formulars funcziuneschan mo cun igl original Adobe (Acrobat) Reader en la versiun 8.1 u pli aut.
Per endataziuns electronicas vesair las informaziuns da las dretgiras regiunalas e da la Dretgira chantunala.
Locaziun e fittanza
Per l'augment dal tschains da locaziun e/u autras modificaziuns dal contract unilateralas e per la desditga da contracts da locaziun da locals d'abitar e locals commerzials tras il locatur ston vegnir utilisads formulars approvads dal Chantun. Quests formulars metta il Departament d'economia publica e fatgs socials a disposiziun sin la pagina d'internet da l'Uffizi d'agricultura e da geoinfurmaziun.
» Formulars per l'augment dal tschains da locaziun e per la desditga da contracts da locaziun da locals d'abitar e locals commerzials
Ulteriuras brevs da model
Plinavant porschan las dretgiras dal Chantun da Turitg e la revista mietrechtspraxis/mp brevs da model e formulars che pon da princip era vegnir duvrads en il Chantun Grischun.
» Brevs da model ZH (mo en tudestg)
» mietrechtspraxis/mp (mo en tudestg)


text:
Ghifa
Ghifa (nòm uficiàl in italian: Ghiffa) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 2 416 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,1 km² e ona densità de popolaziun de 171 ab./km².
El paes el se tröva lungh el Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Castelvecana, Laven-Mumbel e Port Valtravaja), ultra a vess arent al caplögh pruvincial. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Carpian, Cargiagh, Caroni, Cered, Decc, Frin, Runch, San Maurizi, Selva e Süsel.
A Ghifa l'è present anca un Sacher Munt.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghifa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Congo
El Còngo (Congo in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Gabon, al Camerun, a la Repüblica Demucratica del Congo, a la Repüblica Centrafricana e a l'Angola ("exclave" de Cabinda). 'L'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Brazzaville, del nom de l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Al gh'ha una süperfiss de 342.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun d'abitant.
Storia mudernaModifica
El Congo a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de "Moyen-Congo", fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitigaModifica
El Còngo (nom ufizial: République du Congo) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Denis Sassou Nguesso (del 1997).
El prim minister a l'è l'Isidore Mvouba (del 2005).


text:
Chi che à n Südtirol Pass y n EuregioFamilyPass Südtirol o n Südtirol Pass 65+ o n Südtirol Pass abo+ cun servijes de njonta a paiamënt possa cunlië la ÖBB-Vorteilscard cun si Pass y se nuzé nsci dla reduzions preududes dala ÖBB-Vorteilscard sun la trates tl'Austria y sun la ferates ulache la vel.
Dal "Südtirol Pass" Portal iel puscibl cunlië la doi chertes tlican tl menù “Zusatzpakete/Pacchetti extra” l link “Kaufen/Acquisto”.
Per de plu nfurmazions sun la ÖBB Vorteilscard cialëde nce sun la plata ufiziela.


text:
Algebra
Artéccol in dialatt bulgnais
L'algebra l'è 'na pèrt 'd'la siänza dî nómmer cun däl lètter (a, b, c,..) o dî èter simbol druvè par dipénzer dî nómmer brîsa cgnossò. Int'l algebra, l'adiziån, la sotraziån, la multiplicaziån e la divisiån én druvè par truèr al nómmer (al valåur) int'un problema (l'equaziån) quant'an s i cgnóss brîsa.
- Par esänpi: s'avéss da truèr la x (la variâbil) int'l equaziån: .
Cåun l'algebra as pôl azontèr zénc ai dû lè ed saggn cunpâgna (=). (), donca al risultè l'è: . Pió fén:
- A man cénna: un negatîv 5 e un positîv 5 al fà 0 a partîr da "".
- A man drétta: un positîv 2 e un positîv 5 al fà 7.
- Arscrîver l'equaziån:
- ,
- dunca
- .
Quasst as ciama "l'algebra elementèr", o algebra fundamentèl. Ai sré ancåura: l'algebra astratta, l'algebra lineèr, e l'algebra universèl.
L'algebra la pôl èser druvè par truèr la soluziån ed problêm reèl parché äl rêgol fundamentèl äli én cunpâgna a la realtè e pôlen èser däli imâzin dal månd e dî valûr reèl.
- Par esänpi, s'a dâg 5 munaid a n'amîg e an rèsten 10, quant'ain ò vò prémma? Zarcän ed scumétter quant ain ò vó prémma e al ciamän quasst x. Quanti munaid a jò vò prémma mänc a quall ch'ai ò adèss, dånca . A psän azontèr zénc a tott i lè par truèr che ; acsé . x, al nómmer ch'a jò vò prémma l'è cunpâgna a 15.
Létter d'la algebra[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'l algebra, l'adiziån z a y (o y e z) l'è scrétta cme y + z. Int'l algebra, la sotraziån z ed y (o y mänc z) l'è scrétta cme y - z.
Int'l algebra, la multiplicaziån y par z (o y o z) as pôl scîver in 4 môd: y × z, y*z, y(z), o yz. Al yz l'è al môd piò druvè ed scrîver dû prodott ed y e z int'l algebra.
Quant a multiplicän un nómmer e 'na lettra int'l algebra, a scrivän al nommer davänti la léttra. Quant al nómmer l'è on, dåpp al nè brîsa un nommer parché s'a multiplicän pr'on as à sänper cal nommer.
Int'l algebra, as divîd: y divîs par z l'è scrétt cme y */* z o y/z. Al y/z l'è druvè piò spass.
Cum as dipénz l'algebra[modifica | mudéfica la surzéia]
L'algebra l'introdûs dî diséggn e la formula fundamentèl y=mx+b cåun la b ch'l'è intersechè par y int'al grâfic e la m ch'l'è la pendänza. Sta fòrmula la s'àpplica al curdinè dal cuurdinati dal grâfic o (x,y).


text:
Las Ouvras Electricas d'Engiadina OEE han construì il mir da serra da Punt dal Gall avant 45 onns. Ussa ston ins sanar il mir per 25 milliuns francs. Las lavurs da preparaziun cumenzan durant il matg. Quai communitgeschan las OEE.
Las OEE vulan sanar il mir senza svidar il lai da serra. Perquai ston ins lavurar cun sfunsaders. Quels lavuran durant ils mais zercladur e settember davent dad ina plattafurma speziala. Els restan durant fin in mais sut ina pressiun da radund 10 bars. Uschia pon els lavurar en ina profunditad da radund 110 meters sut aua.
A la fin da las lavurs ston ils sfunsaders far tras ina fasa da decumpressiun da radund 5 dis per pudair sortir da la chombra da cumpressiun.


text:
Quants guids da muntogna datti en GR/CH?
En la Svizra datti 1'400 guids da muntogna. Ils pli blers èn activs en il Valais u en il chantun Berna. Il Grischun posseda il terz blers guids da muntogna, numnadamain 192 (184 umens, 8 dunnas).
- Da quels 192 èn dentant 30 guids passivs. Quai vul dir ch'els na possedan betg la lubientscha chantunala da manar turas (cuntegn in'assicuranza da segirtad per 5 milliuns francs) a moda commerziala.
- Plinavant èn 24 guids pensiunads e fitg pauc per las muntognas.
- Uschia vegnan ins sin 138 guids da muntogna ch'èn propi «en acziun» en il Grischun.
Scolaziun pretensiusa: Mintga quart na dumogna betg
La scolaziun tar il guid da muntogna è tant per il corp sco era per la psica fitg pretensiusa. Ils aspirants sin il diplom federal ston sco emprim dumagnar in examen d'admissiun e silsuenter ir trais onns a scola. Durant la scolaziun passentan els differents moduls d'enviern e da stad. La scolaziun tar il guid da muntogna cumpiglia differents aspects, tranter auter:
- fitness e cundiziun
- tecnica da raiver
- senn d'orientaziun
- leger cartas
- abilitad da manar ina gruppa
- communicaziun
Che la scolaziun è fitg pretensiusa demussan era las cifras da l'Uniun da guids da muntognas da la Svizra:
Avant bun 10 onns dumagnavan circa 50-60% dals aspirants sin far guid da muntogna la scolaziun. Ozendi è la quota tar 75% – mintga quart na dumogna pia betg la scolaziun tar il guid da muntogna.
Sin l'emprima egliada lucrativ, ma...
Sch'ins ha lura ina giada dumagnà la scolaziun paran las cifras da tradir ch'ins gudogna bain sco guid. Tenor l'Uniun grischuna dals guids da muntogna è la paja directiva tar var 645.- il di. Sch'ins mira dentant pli exact, nua che quels daners van tut, sa relativescha l'emprima impressiun:
Bain in terz dals daners van davent per segiradas. Plinavant lavura il guid da muntognas tar lungas turas sur 12 uras il di. E cun las entradas en la stagiun auta sto il guid era pudair supportar temp, nua ch'i na marscha betg uschè bain pervi da l'aura u auters facturs.
Guid da muntogna vegnan ins la fin finala betg pervia dals daners, mabain perquai ch'ins è gugent en las muntognas cun autra glieud.
Lavurar 100% sco guid n'è betg uschè savens
Blera lavur sco guid han ins l'enviern (december fin avrigl) e la stad (zercladur fin settember). Igl è dentant er pussaivel da lavurar l'entir onn sco guid da muntogna, sch'ins va tranter las stagiuns anc en l'exteriur a guidar turas.
Però na lavuran betg blers l'entir temp sco guid, quai n'è betg derasà. Ils blers han anc ina segunda clamada, sco per exempel pur, giurist u scrinari. Uschia vegnian ins era da passentar pli bler temp a chasa, cunquai ch'ins è bleras giadas, cura ch' ins fa turas, era betg las sairas a chasa e dorma en chamonas.
RR actualitad 07:00


text:
Formulars
Examinai per plaschair tge formulars che Vus stuais inoltrar.
Formular da dumonda senza obligaziun da valitaziun (emplenir en mintga cas)
En cas d'investiziuns
En cas da locaziun
En cas da dretg da construcziun
-
il contract da dretg da construcziun ed il tschains dal dretg da construcziun
En cas d'hotellaria
Inoltrar
Il formular da dumonda original cun las suttascripziuns necessarias sto vegnir inoltrà al biro da valitaziun respectiv. Resguardai per plaschair la regulaziun davart las suttascripziuns sin il formular da dumonda. Sche Vus As laschais represchentar d'ina terza persuna, agiuntai per plaschair il plainpudair correspundent.
Ulteriur proceder
Entaifer 1 mais suenter che Vus avais inoltrà ils documents cumplets survegnis Vus in termin per l'inspecziun da l'object. Per regla As vegn la disposiziun da valitaziun tramessa entaifer 30 dis suenter l'inspecziun.
Taxas
La taxa senza obligaziun da valitaziun importa 1,4 promils da la valur da nov.
La taxa che sto vegnir pajada importa minimalmain 150 francs e maximalmain 25 000 francs per mintga bain immobigliar. Per unitads da proprietad en condomini importa la taxa minimalmain 30 francs e maximalmain 25 000 francs.
Per la part da la taxa a partir da 5000 francs vegn concedida ina reducziun da 25 pertschient.
Urden da taxas detaglià: guardar art. 37 OVI.


text:
Atualità
-
RAI, Kompatscher incunta le diretur general Orfeo
Pröma incuntada a Roma danter le presidënt Arno Kompatscher y le diretur general dla RAI, Mario Orfeo. Sënta de Balsan renforzada por meit dl’acordanza.
-
Dac söl turism, Kompatscher: „Al é n pilaster fondamental dl’economia“
Le presidënt Kompatscher sodesfat di dac söl turism da d’isté publicá dal ASTAT. “Le turism de cualité é n pilaster de nosta economia.”
-
Furnadoies, palaz dla iustizia y sconanza di frabicac
La Junta á aprové i criters nüs por i contribuc ai implanc portamunt, la metüda sot a sconanza de dui frabicac y le passaje dl palaz de iustizia ala Provinzia.
-
„Porta daverta“ tles scores altes: Informaziuns por geniturs y scolars
La brosciüra nöia sön l’oferta dles scores altes, profescionales y i istituc tecnics tl Südtirol é danman cun tröpes informaziuns por scolars y geniturs.
-
Pinocchio ince por ladin: Presentaziun dl liber nü
Le roman conesciü de Carlo Lorenzini – Collodi é sëgn gnü traslaté te de plü variantes dl ladin. Ai 21 y ai 23 de novëmber él sté la presentaziun a San Martin.
-
Cultures y lingac de mendranza: domandes ala Regiun cina de novëmber
Contribuc dla Regiun por valorisé identités culturales y linguistiches dles mendranzes: les domandes de finanziamënt é da dé jö cina i 30 de novëmber.
-
EuregioFamilyPass: Vantaji tl’Euregio – Cherta de trasport tl Südtirol
Le EuregioFamilyPass vel tl Südtirol, tl Trentin y tl Tirol sciöche cherta cun vantaji te botëghes y istituziuns – sciöche cherta de iade velel ma tl Südtirol.
-
Canche i mituns mët man da baié tert: sëra ala Teßmann
Les problematiches tratan le svilup dl imparé da baié pro i mituns sará le tema zentral de na conferënza publia en mercui ai 29 tla biblioteca Teßmann da Balsan
-
Presentada la campagna cuntra l’alcol "Degun compromis"
L’assessuria provinziala por la sanité, Martha Stocker, á presenté l’ediziun nöia dla campagna de prevenziun "Degun compromis" cuntra l’alcol.
-
Viajé debann tl'Euregio, 250 agn Andreas Hofer, SASA inhouse
Ai 2 de dezëmber pón viajé debann da Kufstein cina Rorëi, la SASA devënta na sozieté inhouse y i 250 agn dala nasciüda de Hofer: chisc i temesc dla Junta.


text:
RTR tschertga inA novA directurA
RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha è ina interpresa da medias audiovisuala e digitala moderna cun in’atgna purschida da radio, televisiun e multimedia (budget annual CHF 25 miu.) e cun passa 170 collavuraturas e collavuraturs a Cuira, en la Surselva, en il Grischun Central, en l’Engiadina ed a Berna.
Per la gestiun operativa da questa unitad d’interpresa da la SRG SSR tschertgain nus ina/in
directura / directur
RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
La directura/il directur è plinavant commembra/commember da la direcziun naziunala da la SRG SSR, collavura en la gestiun da l’entira interpresa SRG SSR ed è responsabla/responsabel envers ses superiur direct, il directur general da la SRG SSR. Sco directura/directur RTR sa participais Vus er activamain a las sedutas da la suprastanza da la SRG. R (SSR Svizra Rumantscha).
Incumbensas principalas:
Vus purtais la responsabladad per il program, las collavuraturas ed ils collavuraturs, las finanzas, la tecnica, l’infrastructura e per la distribuziun da la purschida mediala da RTR. Voss champ d’acziun è lià a la concessiun ed a las strategias d’interpresa e da purschida da la SRG SSR.
Sin champ naziunal surpigliais Vus ulteriurs pensums pretensius, manais e responsais projects cumplexs, e grazia a Voss’experientscha professiunala represchentais Vus RTR a moda cumpetenta en ils gremis da la SRG SSR e collavurais cun quels.
Sco directura/directur essas Vus la persuna da contact per tut las relaziuns externas da RTR, en spezial cun la “Svizra rumantscha”, la societad civila dal chantun Grischun e da la Svizra e Vus tgirais ina relaziun activa cun la publicitad, en spezial cun la cuminanza linguistica e culturala rumantscha.
Profil d’exigenzas:
Nus tschertgain ina persunalitad dinamica e captivanta cun autas cumpetenzas communicativas e socialas, cun forza persvasiva sco er cun ina scolaziun solida sin nivel universitar u equivalent. Vus savais agir cun success tant sin il plaun local da l’interpresa sco er sin quel naziunal da la SRG SSR.
Vus disponis da know-how en l’economia da manaschi ed avais enconuschientschas profundas da las medias audiovisualas e/u digitalas sco er experientscha da manar. Per savair sviluppar e rinforzar la purschida digitala da l’interpresa èsi en mintga cas impurtant d’avair ina grond’affinitad per il svilup digital.
Vus avais in dun da patratgar da moda strategica e concepziunala e Vus savais inizialisar, manar e realisar process en tut ils secturs da l’unitad d’interpresa RTR e da la SRG SSR. Vus lavurais da maniera proactiva, identifitgais trends e svilups ed essas capabla/capabel d’implementar e realisar quels tar RTR ed en la SRG SSR.
Fitg bunas cumpetenzas dal rumantsch e dal tudestg èn indispensablas. Enconuschientschas solidas dal franzos e talian èn da grond avantatg. Ultra da quai savais Vus er communitgar per englais.
La directura/il directur RTR vegn elegida/elegì dal cussegl d’administraziun da la SRG SSR sin proposta da la suprastanza da la SRG.R.
Persunalitads interessadas èn envidadas da trametter lur annunzia cumpletta enfin ils 12 da schaner 2020 per e-mail a la cussegliaziun d’interpresa incumbensada che stat er a disposiziun per dumondas.
Amrop Executive Search AG, Dr. André S. Wirz, Partner, andre.wirz@amrop.ch +41 44 919 86 09.
Amrop Executive Search AG Morgental 33 CH-8126 Zumikon T +41 44 919 86 86 F +41 44 919 86 87 www.amrop.ch www.amrop.com


text:
Per ils ins munta far vacanzas prender patgific e giudair il «dolce far niente». Ils auters dovran era durant las vacanzas in’occupaziun. Tar els tutgan er Urs e Sandra Durrer. A Sagogn sper lur chasa da vacanzas han ils dus giasts da la Sursilvania cumenzà cun ina pitschna plantascha da safran.
Safran da Sagogn – in’idea absurda?
Avant quatter onns han Urs e Sandra Durrer chattà bulbas da safran en in center d’orticultura. Plain marveglias han els plantà las bulbas a chasa ed han gì success. Cura ch’els han cumprà a Sagogn ina chasa da vacanzas, han els plantà las bulbas sin dus prads avant la chasa. Ditg e fatg, l’emprim onn han els gia cultivà 2’500 bulbas da safran a Sagogn.
25’000 bulbas dattan 100 grams fils da safran
L’emprova è gartegiada,ed uschia han els plantà il segund onn gia 6’000 bulbas da safran, bulbas che sumeglian a pitschnas tschagulas. Quest onn han els anc ina giada augmentà il dumber per 15’000 bulbas. Urs Durrer quinta cun ina racolta da circa 100 grams fils da safran il 2017. Cunquai ch’il safran sa multiplitgescha en il terren duai dar l'onn 2018 gia 200 grams.
Durant trais emnas d’october flurescha il safran. Di per di s'avran tranter 500 e 1'500 novas fluras. Quellas ston Urs e Sandra Durrer anc racoltar il medem di. Per quella lavur a maun èn els visads vi sin agid da vischins e vischinas.
Quest onn dat quai 100 grams fils da safran. In gram custa 78 francs e basta per 60 risotti. Il safran da Sagogn è tschertgà, la mesadad da la racolta è gia reservada.
Pudair viver da safran è in siemi
Viver sco pur da safran è in siemi da Urs Durrer. Cun las quantitads racoltadas na saja quai dentant betg pussibel. El haja quintà ina giada, ch’el stoppia vender la racolta d’in onn e mez per pudair pajar la pitschna maschina d’arar e las bulbas da safran ch’el haja cumprà.
Las uras passentadas sin l’er per plantar, zerclar e racoltar ils fils da safran na sajan betg anc resguardadas en quai quint. Il safran restia in hobi. Sco auters legian in cudesch durant lur temp liber, giajan els simplamain gugent sin il prà a tgirar il safran.
RR actualitad 12:00


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
Per igl evangelist Mattiu eis ei impurtont da dir che tut secumpleini tenor las Scartiras. Quei che schabegia entuorn la naschientscha e l’affonza de Jesus ei buca casual, mobein stat el grond context della historia dil pievel eligiu.
Sur tut veglian aunghels. Tgei ein aunghels? Aunghels ein il «patratg de Diu» ni il «quitau de Diu», ni il «maun de Diu» che teissa il present cul fil dils temps vargai.
Gronda ei la figura de Giusep. Gronda, perquei ch’el capescha quei maun nunveseivel ed obedescha. Buca obedientscha tschocca, mobein l’obedientscha ded in ch’ha viu en sia veta il «quitau de Diu» che diregia ils schabetgs en moda silenziusa e zuppada. La figura e veta de Giusep secuarclan culs plans de Diu che mettan en embrugl las speculaziuns de carstgauns, dils differents «Herodes» che crein da saver direger e cumandar mintgamai co il mund hagi dad ir.
Mt 2,13–15.19–23
13Suenter ch’ils sabis ein stai parti, ei in aunghel dil Segner cumparius en siemi a Giusep ed ha detg: Leva, pren igl affon e sia mumma e fui en Egipta e stai leu, entochen che jeu ditgel a ti. Pertgei Herodes tscherca igl affon per far murir el. 14Ed el ei levaus, ha priu da notg igl affon e sia mumma ed ei fugius en Egipta. 15Leu eis el restaus entochen la mort da Herodes. Aschia dueva secumplenir quei ch’il Segner veva detg tras il profet:
Ord l’Egipta hai jeu clamau miu fegl.
19Cura che Herodes ei staus morts, ei in aunghel dil Segner cumparius en siemi a Giusep ell’Egipta 20ed ha detg: Leva, pren igl affon e sia mumma e tuorna ella tiara d’Israei, pertgei quels che tschercavan da prender la veta agl affon ein morts. 21Giusep ei levaus, ha priu igl affon e sia mumma ed ei turnaus ella tiara d’Israel. 22Mo udend che Arhelaus regi en Giudea enstagl da siu bab Herodes, ha el temiu da serender leu. Avisaus en siemi, eis el seretratgs ella cuntrada dalla Galilea. 23El ei secasaus en in marcau, numnaus Nazaret. Aschia dueva secumplenir il plaid dils profets:
Ins vegn a numnar el il Nazaren.


text:
Brullioles
Brullioles l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Laurent-de-Chamousset, del circondàre (arrondissement) de Lione e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 782 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,25 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 380 méter a 'na altèsa màsima de 817 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Love Story (film 1970)
Love Story (Stòria 'd Amōr) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1970 'd Arthur Hiller trat da 'l rumànś umònim 'd Erich Segal. Cl'òpra chè l'à vins al Prèmi Òscar dal 1971 par la culòna sunóra ad Francis Lai dòp avér ciapâ sèt candidadùri in tut e anc sinc Golden Globe e dū Dàvid ad Dunatèl. Al gh'à abû 'n séguit in dal 1978, Oliver's Story.
Giràda c'n un budget stimâ ad dū migliòṅ e dū ad dòlar, la pelìcula l'è stada bòna ad far-an sù da piò ad sènt-siē in di sōi Stat Unî, al sucès più grand in alóra par la Paramount Pictures ch'la l'à prudóta.
Sunt
Oliver (Ryan O'Neal), quàrt mémbar di Barrett a purtàr cal nóm lè dòp sò pàdar (Ray Milland), óm ad bòna famìja e pîṅ ad bèsi, 'l è 'n studènt e 'n śugadōr 'd hockey a l'università 'd Harvard. Un dè al cgnós in na bibliutéca la studènta 'd mùśica italoamericàna Jennifer Cavalleri (Ali MacGraw) e al taca sèg na stòria 'd amōr anc s'i suo i gh'èṅ cóntar.
Quànd i dū śōv'n i decìd'n ad spuśàr-as, Oliver 'l è custrét a vìv'r in buléta parchè sò pàd'r al taja tut i rapòrt e anc i rubinét. Par scampàr in na quàlc manéra la Jennifer la taca a far la mistra mént'r al ragàs al gh la cava a ciapàr la làurea cun di vōt dimóndi élt e a catàr un pòst impurtànt a New York in un studi 'd avucàt. Adès i gh càlan sōl di fiōi che però i n rìvan briśa. Faghénd di anàliśi la Jennifer la vîṅ a savēr 'd avér la leucemìa e ch'a gh armàgn pôc da vìvar.


text:
Piöva
La piö(v)a, u plö(v)ja, u plü(v)ja, l'è una surt de precipitaziun atmusferega, un prudut de la cundensaziun del vapur d'agua che 'l cruda sgiò in sü la Tera di niul.
Minga tüta la piöva la finiss cunt el tucà la süperfis de la tera: intant che la vegn giò, un toch el svapura a cuntat cun l'aria, che l'è ben püssee sücia. Se gnanch una guta de piöva la riva a tucà la tera, chess chì l'è el fenòmen ciamaa Virga, che'l se ved de spess in di desert cold e sücc. El codes METAR per la piöva l'è RA.
RecurdModifiché
- Precipitaziun püssee granda in d'un menü: 31,2 mm registraa el 4 Genar 1956 a Unionville (Canada).
- Precipitaziun püssee granda in d'un ura: 305 mm registraa el 22 Giügn 1947 a Holt (Alabama USA) e intra il 24 e il 25 Genar 1956 a Kilauea (Hawaii, USA).
- Precipitaziun püssee granda in 12 ur: 1.170 mm registraa el 26 Genar 1980 a Grand Ilet (Réunion).
- Precipitaziun püssee granda in d'un dì: 1.825 mm registraa il 18 Genar 1966 a Foc-Foc, (Réunion).
- Precipitaziun püssee granda in d'un mes: 9300 mm registraa in del Lüj del 1861 a Cherrapunji, (India).
- Precipitaziun püssee granda in d'un ann: 26470 mm registraa intra l'Agust del 1860 e el Lüj 1861 a Cherrapunji, (India).


text:
Venèzia
Venezia (Venexia in Venezian; Venice in ingles; Venise in frances; Venedig in todesch; Venecija in di lengov slav; Vignesie in forlan; Benátky in cech; Venecia in spagnoeu; Venetiæ in latin; Venetië in olandes; Venedik in turch; Velence in ungheres; Vaniesa in istriòt) l'e ona cità de 260.000 abitant, capital della provincia cont l'istess nòm e dèla region Vènet. L'è diventada ona putenza comerciàl in del quell de des secol e l'haa stabilii el contròll sora de cità e territòri bej distant come l'isola de Ròdi e quèla de Candia. La flòta de la repùblica Serénisima la gh'ha avuu minga dij par per un mucc de secoj in del Mediterrani, tant che el storich Fernand Braudel l'ha definii Venèzia la prima capital econòmica del capitalìsm. Dòpo de un period de decadenza la republica l'è finida cont el trataa de Campoformio che in del 1796'l dava el sò territòri al Govern austriach.
Tra i sò momument pussee famos a gh'hinn la catedral de San March e el pont de Rialt, faa su in del 1588 cont un progett de Antoni del Pont che l'haa vinciuu on concors che l'aveva partecipaa anca el Michelangiol. Finna al 1854 el Rialto l'è staa l'unich pont a pasaa dessoravia al Canal Grand.
Carateristica principal de Venèzia l'è el fatt che l'hann fada su in suj isol coligaa de canaj che la fann vuna cità romantica e tra i sitt che piasen pussee al mond per i lùn de mèl.


text:
Cumbat cultural
Il term cumbat cultural designescha en il senn istoric in conflict tranter stadi e baselgia ch’è prorut en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner en divers stadis europeics e d’ultramar. Da princip sa tractavi da l’emprova da tschentar las relaziuns tranter stadi e baselgia sin in nov fundament. Quest artitgel porscha in’introducziun generala en la cuntraversa e preschenta l’andament da quella a l’exempel da la Germania. A la fin vegn dà in sguard a la significaziun pli vasta dal term ‹cumbat cultural›, sco ch’el vegn er applitgà ozendi cura che concepziuns dal mund divergentas fruntan ina sin l’autra.
Il cumbat cultural dals onns 1870/1880 ha gì lieu tranter represchentants da tenuta conservativa e liberala. Da vart statala vulev’ins far passar ina politica liberala che preveseva la separaziun da baselgia e stadi e che sa stentava per exempel per l’introducziun da la lètg civila. Forzas religiusas ch’appartegnevan surtut a la baselgia catolica han fatg frunt a questas intenziuns; ellas èn s’engaschadas per mantegnair l’influenza da l’aspect religius en la publicitad ed en la politica ed han empruvà da statuir in primat da la baselgia e da la religiun sur il stadi e la scienza.
En plirs stadis europeics èn sa manifestads da quel temp svilups sumegliants per lung da lingias da conflict parallelas (t.a. pervi da l’effect surnaziunal da las enciclicas papalas da caracter antiliberal). Ina tscherta rolla da precursur ha gì la Svizra, damai che las structuras statalas eran qua – suenter l’installaziun dal stadi federal l’onn 1848 – gia sviluppadas vaira ferm en il senn dal liberalissem. En Germania èn proruttas emprimas dispitas a Baden ed en la Baviera; ma sco ‹Kulturkampf› per propi vegn alura resguardada la cuntraversa tranter l’Imperi tudestg sut il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck e la baselgia catolica sut papa Pius IX. Il conflict è escalà a partir da l’onn 1871; el ha pudì vegnir terminà fin il 1878 ed ha chattà sia consolidaziun diplomatica l’onn 1887. Politicamain sa tractavi en Germania surtut da la dumonda tge pussanza ed influenza politica che la minoritad catolica organisada duaja avair. Bain eran er las baselgias protestantas pertutgadas dal cumbat cultural, ma quellas n’èn betg stadas en il center da la cuntraversa. Ellas na sa laschan er betg attribuir cler e net a l’ina u l’autra vart, damai che disposiziuns drizzadas cunter ils ‹concurrents› catolics eran tuttavia er en lur senn. Otto von Bismarck ha applitgà meds ordvart severs cunter il clerus catolic; pervi da quai è el la finala schizunt vegnì crititgà da vart da protestants e liberals. A partir dal 1878 hai lura puspè dà in’avischinaziun tranter il stadi e la baselgia catolica.
Cuntegn
- 1 Preistorgia e raschuns generalas ch’han manà al conflict
- 2 Mesiras
- 3 Finiziun dal cumbat cultural (a partir dal 1878)
- 4 Dimensiuns dal cumbat cultural
- 5 Consequenzas e valitaziun
- 6 La noziun ‹cumbat cultural›
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Preistorgia e raschuns generalas ch’han manà al conflict[modifitgar | modifitgar il code]
Midadas en las relaziuns tranter stadi e baselgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il temp medieval era la baselgia purtadra da numerusas instituziuns e purschidas sin ils champs da la scola e dal provediment social. Il pli tard dapi la fin dal 18avel tschientaner èn sa mussadas en furma da l’absolutissem e dal liberalissem tendenzas che vulevan surdar questas funcziuns en la pussanza dal stadi. En consequenza da la secularisaziun, la quala è vegnida messa tras en vastas parts da l’Europa dal temp da l’occupaziun napoleonica, è plaunsieu sa sviluppada ina nova schientscha statala: Da qua davent ha il stadi considerà sasez sco liber da tut ils lioms confessiunals e vuleva perquai er organisar sia politica interna (fatgs civils e socioculturals) a moda libra e senza influenza da vart dal papa. Questa pretensiun universala dal stadi è bainspert collidada cun las intenziuns da la baselgia catolica: quella postulava in’applicaziun impegnativa da las normas cristianas e spetgava perquai ch’il stadi e l’entira societad sa drizzian tenor la scala da valurs che la baselgia deva avant. Quest conflict d’interess, il qual è be anc pegiurà en il decurs dal 19avel tschientaner en vista als success dal liberalissem e pli tard dal socialissem, ha furmà il fundament, sin il qual il cumbat cultural dueva prorumper.
Tar tals conflicts èsi vegnì en blers stadis da l’Europa dal Vest (t.a. Svizra, Germania, Italia, Austria-Ungaria, Engalterra, Belgia, Frantscha, Pajais Bass) sco er en ils Stadis Unids, il Mexico ed en la Brasilia. Tut tenor cura che las forzas liberalas sa chattavan a la pussanza è la cuntraversa gia prorutta en intgins stadis durant ils onns 1830/1840 resp. ha cuntinuà en auters fin viaden en il 20avel tschientaner.[1] En il center dal conflict è per gronda part stà il catolicissem. Ina furma spezialmain conservativa entaifer quel, l’uschenumnà ultramontanissem, intendeva numnadamain in’unitad tranter stadi e baselgia sut ses primat e sa stentava da franar las tendenzas da secularisaziun che sa manifestavan adina dapli. Quest moviment è però er stà contestà entaifer la baselgia catolica sezza; en il 19avel tschientaner hai dà prominents spirituals e teologs catolics che vulevan refurmar il catolicissem a moda cumplessiva.
Sut Pius IX daventa la situaziun da conflict pli critica[modifitgar | modifitgar il code]
L’unificaziun da l’Italia ha mess pli e pli en privel tant il stadi da la baselgia sco er la pussanza seculara dal papa en general. Sut l’impressiun da quest svilup ha papa Pius IX fatg da l’orientaziun conservativa in’arma da cumbat. L’onn 1864 ha el publitgà il ‹Syllabus errorum› (‹l’inventari da las errurs›), ina glista da 80 errurs apparentas da la moderna sin ils champs da la politica, cultura e scienza. En quel vegn condemnada la libertad da pled e da religiuns sco er la separaziun da baselgia e stadi. L’Emprim Concil vatican (1869–1870) ha empruvà da rinforzar l’autoritad papala cun attribuir al papa l’infallibladad en dumondas da cretta e da la morala. Questas mesiras conservativas, cun las qualas il papa ha reagì sin ils svilups moderns entaifer ils stadis e la societad, han be anc fatg vegnir pli acuta la situaziun da conflict. En ils pajais tudestgs ha la politica papala surtut chaschunà malaveglia tranter ils liberals; il dogma d’infallibilitad han quels numnadamain resentì sco violaziun da lur libertad d’opiniun e da conscienza.
Pauc suenter l’Emprim Concil vatican ha la Frantscha retratg la stad 1870 sias truppas da Roma, damai che quellas vegnivan duvradas en rom da la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71. Il Reginavel talian ha profità da questa situaziun ed ha occupà il stadi da la baselgia. Roma, la residenza papala d’enfin qua, è vegnida proclamada sco chapitala da l’Italia ed il papa ha pers ses domini territorial. La Frantscha percunter ha pers la guerra e na vegniva betg pli en dumonda sco pussanza protectiva dal papa. En consequenza da la guerra è vegnì fundà sut direcziun prussiana l’Imperi tudestg. Questa nova pussanza consistiva da 24 stadis federativs (pli tard è anc vegnida vitiers la regiun Alsazia-Lorena), dals quals il reginavel da la Prussia furmava per lunschor il pli grond. Sper las citads protestantas da la Hansa Hamburg, Bremen e Lübeck sa cumponiva il nov imperi da 21 stadis cun constituziun monarchica. Be duas da las 21 dinastias regentas eran catolicas, numnadamain la chasa da Wittelsbach en il reginavel da la Baviera e la chasa da Wettin en il reginavel da la Saxonia. Il nov Imperi tudestg era pia, betg il davos er pervi da la dominanza prussiana, in stadi segnà dal protestantissem.
En vista a l’unificaziun tudestga sut domini prussian e la dissoluziun dal stadi da la baselgia, èn ils catolics en Germania s’organisads a partir da la fin da l’onn 1870 en la Partida dal center ed han pretendì ch’ils dretgs da la baselgia envers il stadi vegnian mantegnids. La partida è fruntada sin la resistenza dals liberals, per ils quals la baselgia catolica furmava in refugi da la reacziun e dals adversaris da tut progress. Ma er il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck ha resguardà il center sco privel per l’autoritad statala e per l’unitad da l’Imperi che n’era anc betg stabilisada. Per el furmava l’organisaziun politica dals catolics ensemen cun autras minoritads, p.ex. – Polonais, abitants da la regiun Alsazia-Lorena u Danais – inimis da l’Imperi.[2] Als catolics organisads politicamain è vegnì rinfatschà da pratitgar in ‹ultramontanissem›, perquai ch’els obedivan a la Roma situada ‹davos las muntognas› (ultra montes).
Mesiras[modifitgar | modifitgar il code]
Il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck ha decretà ina retscha d’ordinaziuns u leschas ch’eran drizzadas direct u indirect cunter la baselgia catolica. Intginas da questas leschas valevan per l’entir Imperi, autras be per la Prussia.
Mesiras a nivel imperial[modifitgar | modifitgar il code]
- December 1871: En il «paragraf da scantschala», ina lescha imperiala per midar il cudesch da dretg penal, è vegnì scumandà als spirituals da periclitar en execuziun da lur professiun la pasch publica.
- Fanadur 1872: Ils gesuits na dastgan endrizzar naginas filialas en Germania (lescha dals gesuits).
- Favrer 1875: En l’Imperi tudestg vegn introducida la letg civila. La reglamentaziun prussiana (cf. sutvart) ha servì sco model.
Mesiras en la Prussia[modifitgar | modifitgar il code]
- Fanadur 1871: Bismarck schlia la partiziun catolica entaifer il ministeri da cultus prussian.
- Mars 1872: La surveglianza da scola spirituala vegn remplazzada en la Prussia tras ina statala.
- Leschas dal matg 1873: Il stadi controllescha la furmaziun e l’engaschament dals spirituals; represchentants seculars administreschan il possess da las baselgias.
- Schaner 1874: Avant la lescha èn be pli renconuschidas las nozzas che vegnan serradas da l’uffizi civil, betg pli las nozzas en baselgia. Tgi che vul maridar en baselgia dastga pir far quai suenter las nozzas civilas.
- Avrigl 1875: La «lescha dal chanaster da paun» retira a la baselgia las subvenziuns statalas.
- Zercladur 1875: La «lescha da claustras» schlia las cuminanzas claustralas en la Prussia, cun excepziun da quellas che sa limitavan a la tgira da malsauns.
Consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Cura ch’il conflict ha pudì vegnir terminà, eran vegnids empraschunads en tut 1800 spirituals catolics e sequestrads bains ecclesiastics en la valur da 16 milliuns marcs (quai che correspunda a ca. 112 milliuns euros).[3] Tranter ils spirituals ch’eran vegnids sentenziads a basa da las leschas numnadas sa chattava l’archuvestg da Posen (oz: Poznań en Pologna) Mieczysław Halka Ledóchowski e l’uvestg da Trier Matthias Eberhard. Ledóchowski era vegnì sentenzià al chasti maximal da dus onns praschun. Eberhard è vegnì arrestà sco segund uvestg prussian il mars 1874 e sentenzià ad in chasti pecuniar da 130 000 marcs e nov mais arrest. El è mort sis mais suenter sia relaschada, dal temp ch’il cumbat cultural aveva cuntanschì sia culminaziun. Dal temp da sia mort eran 250 spirituals vegnids mess avant dretgira e 230 da 731 plaivs da sia diocesa eran vacantas. L’uvestg da Münster, Johannes Bernhard Brinkmann, è fugì en l’exil, il deputà prussian Heinrich von Droste zu Hülshoff ch’al sustegneva è vegnì destituì. Ils 13 da fanadur 1874 ha il mastergnant catolic Eduard Franz Ludwig Kullmann fatg en rom da la dispita in attentat sin Bismarck; quel è però be vegnì blessà levamain.
Tenor l’istoriograf Manfred Görtemaker n’èsi betg giustifitgà, sco ch’ha fatg quai papa Pius IX, da discurrer d’ina persecuziun dals cartents. La finamira era plitost quella da limitar u da rumper intenziunadamain l’autonomia ed independenza da las baselgias.[4] Plinavant èn vegnidas interruttas il 1872 las relaziuns diplomaticas cun il Vatican. En in pled avant il Reichstag ha Bismarck confermà cun la sentenzia «A Canossa na giain nus betg!» da «betg vulair ceder per il nair da l’ungla» en il conflict cun la baselgia catolica.
Finiziun dal cumbat cultural (a partir dal 1878)[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il cumbat cultural n’ha Otto von Bismarck betg cuntanschì tut sias finamiras politicas. Il center ha schizunt pudì augmentar il dumber d’electurs ed il catolicissem n’è betg sa spartì (cumbain che la fundaziun da la baselgia vegl catolica aveva laschà supponer quai a l’entschatta). Ultra da quai èn bleras da las persunas che sustegnevan Bismarck s’indignadas en vista a si’activitad legislativa: Ils protestants conservativs eran medemamain cunter la lètg civila e la surveglianza da scola statala; ed ils liberals vesevan periclitads tscherts dretgs fundamentals. Bismarck è sa mussà pront da s’arranschar cun las forzas ecclesiasticas, suenter avair cuntanschì almain intginas da sias finamiras politicas. In ulteriur motiv per la fin dal cumbat cultural è stà che Bismarck vuleva gudagnar il 1878 ina maioritad per las leschas dals socialists. Per quest intent duvrava el er il consentiment dals liberals.
Cura che Pius IX è mort il 1878 al è suandà Leo XIII en uffizi. En contractivas directas cun la curia èn las leschas severas vegnidas mitigiadas. La stad 1882 ha la Prussia puspè reprendì las relaziuns diplomaticas cun il Vatican. Las leschas da pasch dal 1886 e 1887 han la finala terminà definitivamain il conflict. Leo XIII ha declerà publicamain il matg 1887 che quest «cumbat ch’ha fatg donn a la baselgia e purtà nagins avantatgs al stadi» saja terminà.
Dimensiuns dal cumbat cultural[modifitgar | modifitgar il code]
L’istoriografia ha elavurà en il decurs dals ultims decennis las differentas dimensiuns dal conflict:
[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 19avel tschientaner vegniva il liberalissem surtut dominà da vart burgaisa e citadina. Entras l’industrialisaziun progredinta è la populaziun rurala sa sentida marginalisada adina dapli ed ha chattà en il clerus in intercessur. Il cumbat cultural porta perquai er ils tratgs d’in cumbat da las classas. Entaifer quel èn commerziants burgais ed industrials fruntads sin ina coaliziun d’aristocrats antiliberals, spirituals e da la populaziun rurala da tempra purila.
Per la classa dals lavurants s’interessavan a medem temp ultramontans, liberals e socialists. Sin iniziativa da l’«uvestg dals lavurants» Ketteler a Magonza èn vegnidas fundadas numerusas uniuns da lavurants cristiansocialas; be en il territori da la Ruhr dumbravan quellas vers la mesadad dals onns 1870 var 30 000 commembers. Questas uniuns caritativas avevan tratgs sindicals e na refusavan tuttavia betg da far diever da l’instrument da la chauma. Ellas han patì da las consequenzas dal cumbat cultural e silsuenter (a partir dal 1878) sut las leschas dals socialists; la finala èn ellas vegnidas chatschadas a l’ur ed han pers lur muntada.[5]
Dimensiun politica[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1867 ha la Confederaziun da la Germania dal Nord ed il 1871 l’Imperi tudestg introducì il dretg d’eleger general ed egual per tut ils umens. Quest schlargiament da la basa dals electurs ha bainspert manà a success electorals per las partidas catolicas. Tras quai han forzas politicas liberalas gì tema da perder lur influenza politica ed han empruvà d’impedir ch’il clerus influenzeschia ils electurs catolics. Quai ha però manà pir da dretg a la mobilisaziun politica da spirituals e laics da tenuta antiliberala.
Dimensiun culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’istoriograf David Blackbourn èn mentalitads fitg eterogenas fruntadas ina sin l’autra en il cumbat cultural. El illustrescha quai surtut a l’exempel da las cumpariziuns da Maria a Marpingen ils onns 1876/1877. Trais mattatschas avevan rapportà che Maria las saja cumparida pliras giadas en in guaud en vischinanza dal vitg Marpingen en il Saarland. Cumbain che las cumpariziuns n’èn betg vegnidas renconuschidas tras la baselgia catolica e che las mattatschas las han pli tard revocà, èn gia arrivads suenter paucs dis millis pelegrinadis al lieu. Pauc pli tard han er auters uffants e creschids rapportà d’avair vis l’apparientscha ed i cursavan rapports davart guariziuns miraculusas. Las fullas che sa rimnavan han sveglià l’interess da las autoritads prussianas; quellas han bloccà l’access al guaud e fatg diever da mesiras giudizialas e schizunt dal militar per franar l’affluenza da pelegrins vers Marpingen.[6]
Tar sumegliantas scenas eri gia vegnì il 1844 a chaschun dal pelegrinadi a Trier tar la Chamischa sontga. Il fatg che quella era vegnida exponida aveva manà en la publicitad ad intensivas debattas. Tranter auter derivan da qua il cudesch anticlerical ‹Pfaffenspiegel› dad Otto von Corvin ed il pasquil da Rudolf Löwenstein ‹Freifrau von Droste-Vischering zum heil’gen Rock nach Trier ging› en il ‹Kladderadatsch›.
Consequenzas e valitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il cumbat cultural ha attribuì a la separaziun da baselgia e stadi. Cun la constituziun imperiala da Weimar ha la relaziun tranter baselgia e stadi survegnì en Germania sia furma sco ch’ella è sa mantegnida fin oz. Igl è grev da valitar, quant fitg ch’il cumbat cultural ha anc influenzà il clima politic en il 20avel tschientaner; da las posiziuns da pussanza decisivas eran ils politichers dal center quasi exclus. Surtut fin il 1918 pudevan catolics sa sentir sco burgais da segunda classa. En Germania èn ils cumbats tranter stadi e baselgia stads per part spezialmain intensivs; sco gia ditg han els però er gì lieu en auters pajais, betg il davos en tals cun pliras confessiuns sco ils Pajais Bass, la Svizra ed ils Stadis Unids. En Germania è la lescha dals gesuits pir vegnida schliada il 1917, il paragraf da la scantschala pir il 1953.
Armin Heinen metta en dumonda ch’ils liberals hajan sa laschà abusar da Bismarck sco instrument cunter la baselgia catolica – ina tesa ch’è vegnida allegada sur lung temp. Il cuntrari sajan impurtantas mesiras provegnidas da l’iniziativa da catolics liberals da la Germania dal Sid. «Ils liberals han sfurzà si a Bismarck ina politica da la separaziun da baselgia e stadi ch’el na vuleva betg en questa furma e Bismarck ha surprendì ils liberals cun las leschas penalas, senza però far passar tuttas.» Il cumbat cultural per propi saja vegnì battì sin il champ da la publicistica, e quai gia avant il 1871.[7]
La noziun ‹cumbat cultural›[modifitgar | modifitgar il code]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹Kulturkampf› cumpara l’emprima giada il 1840 en la revista catolica ‹Zeitschrift für Theologie› che cumpareva a Freiburg en Br. El vegn duvrà là en ina recensiun anonima d’ina scrittira dal radical Ludwig Snell davart ‹Die Bedeutung des Kampfes der liberalen katholischen Schweiz mit der römischen Kurie› e designescha il conflict tranter catolics liberals en Svizra e la curia romana.
En la cuntraversa politica en Germania ha Rudolf Virchow introducì il term. Il schaner 1873, en rom da la debatta davart la furmaziun e l’engaschament dals spirituals, ha el ditg en la chombra dals deputads prussiana: «Jau sun da l’avis ch’i sa tracta qua d’in grond cumbat cultural.»[8][9] En in appel electoral dal mars 1873, scrit da Virchow en num da la Partida dal progress, ha el repetì la noziun. La pressa catolica ha reprendì il term a moda ironica e cun tun beffegiant, la pressa liberala percunter al ha defendì decididamain.
Diever actual[modifitgar | modifitgar il code]
En il fratemp vegn il term ‹cumbat cultural› er duvrà en blers auters contexts. El designescha en general:
- In ‹cumbat› tranter differents intschess culturals (cf. latiers il cudesch da Samuel P. Huntington ‹The Clash of Civilizations›).
- In cumbat per la ‹predominanza culturala› u ‹identitad culturala› entaifer ina societad u tranter singulas gruppas d’ina societad (cf. p.ex. revoluziun conservativa, nova dretga, ‹cultura directiva›, midada da valurs).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Borutta, p. 13.
- ↑ Manfred Görtemaker: Deutschland im 19. Jahrhundert. Entwicklungslinien. Opladen 1983, p. 277/278.
- ↑ David Blackbourn: Marpingen. Das deutsche Lourdes in der Bismarckzeit. (Historische Beiträge des Landesarchivs Saarbrücken, tom 6), Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-9808556-8-6, p. 128.
- ↑ Manfred Görtemaker: Deutschland im 19. Jahrhundert. Entwicklungslinien. Opladen 1983, p. 280.
- ↑ Jürgen Aretz: Katholische Arbeiterbewegung und christliche Gewerkschaften. Zur Geschichte der christlich-sozialen Bewegung. En: Anton Rauscher (ed.): Der soziale und politische Katholizismus. Entwicklungslinien in Deutschland 1803–1963, tom 2, Landsberg am Lech 1982, p. 163; Herbert Hömig: Katholiken und Gewerkschaftsbewegung 1890–1945. Paderborn e.a. 2003, p. 11s.; Klaus Tenfelde: Die Entstehung der deutschen Gewerkschaftsbewegung. Vom Vormärz bis zum Ende des Sozialistengesetzes. En: Geschichte der deutschen Gewerkschaften von den Anfängen bis 1945. Cologna 1987, p. 119.
- ↑ Cf. David Blackbourn: Marpingen. Das deutsche Lourdes in der Bismarckzeit. (Historische Beiträge des Landesarchivs Saarbrücken, tom 6), Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-9808556-8-6.
- ↑ Armin Heinen: Umstrittene Moderne. Die Liberalen und der preußisch-deutsche Kulturkampf. En: Geschichte und Gesellschaft, 29. ann. (2003), carnet 1, p. 138–156, p. 140, 143/144.
- ↑ Heinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806–1933. Minca 2000, p. 222.
- ↑ Karl Bachem: Vorgeschichte, Geschichte und Politik der Deutschen Zentrumspartei, tom III, 1927, p. 268–269.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Manuel Borutta: Antikatholizismus. Deutschland und Italien im Zeitalter der europäischen Kulturkämpfe. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2011², ISBN 978-3-525-36849-7.
- Christopher Clark e Wolfram Kaiser (ed.): Kulturkampf in Europa im 19. Jahrhundert. Leipziger Univ.-Verl., Lipsia 2003.
- Georg Franz: Kulturkampf. Staat und katholische Kirche in Mitteleuropa. Verlag Georg D.W. Callwey, Minca 1954.
- Stadler, Peter: Der Kulturkampf in der Schweiz. Turitg 1996 (emprima ediziun 1984).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Artitgel Kulturkampf en divers lexicons (Bertelsmann, Fischer, Meyers, Brockhaus)
- Publicaziuns davart il cumbat cultural tar Litdok Ostmitteleuropa / Herder-Institut (Marburg)
- deutschlandfunk.de, Essay und Diskurs, 30 d’avrigl 2017, Andreas Reckwitz: Hyperkultur versus Kulturessenzialismus
- Il cumbat cultural en Svizra sin www.hls-dhs-dss.ch


text:
Lengoa Veneta
El Venet (nomm nativ: Vèneto) l'è ona lengua neolatina parlada de 8 milion de personn in de l'Italia oriental e in d'on quai sitt de l'America.
Cuntegnüü
Diffusion e variant[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua veneta la s'è spantegada in tucc i territori de la veggia Repubbliga de Venezia, ma anca foeura di sò confin.
In Italia l'è parlada in tutt el Venet (foeura che in de la Transpadana Ferraresa, in del Cador, arent a Portogruaro e in sù l'Altopian de Asiago), in Friul (a Pordenon), in la Venezia Giulia (foeura che la zonna de Gorizia e in la Slavia Veneta) e in del Trentin oriental.
Foeura de l'Italia l'è parlada in Slovenia e in Croazia, in tutt quei sitt che gh'even ona forta presenza italiana fina ai Ann '50 del secol passaa (Istria e Dalmazia, fina giò al Montnegher), oltra che in quei loeugh in gir per el mond indove s'hinn spantegaa via i Venet.
I lenguista gh'hann pussee de on'idea per fà sù ona division dialettal Venet: ghe n'è voeuna che la spartiss el Venet inscì:
- Venet central (dialett visentin, dialett padovan, dialett polesan)
- Venet lagunar (dialett venezian, dialett ciozzott)
- Venet occidental (dialett verones, dialett gardesan)
- Venet center-settentrional (dialett trevisan, dialett de Conegliano, dialett de San Donà, dialett liventin e dialett pordenones)
- Venet settentrional (dialett feltrin, dialett bellunes)
- Venet oriental o da mar (dialett bisiach, dialett istrian, dialett triestin, dialett grades, dialett fiuman, dialett maranes)
Alter inveci gh'hann daa quella division chì:
- Dialett bellunes
- Dialett trevisan pedemontan
- Venet oriental (dialett trevisan center-oriental, dialett venezian oriental, dialett liventin, dialett pordenones)
- Venet lagunar
- Venet central (dialett visentin, dialett verones bass, dialett padovan, dialett rovigott, dialett trevisan occidental, dialett venezian occidental)
- Dialett verones
- Dialett istrian
- Dialett trentin
L'emigrazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua véneta la s'è desviluppada del latìn parlaa in del Tard Impér Romàn in di región in dove che primma se parlava el venètich (la lingua de la popolazzión di Veneti). In di sécol, a l'è vegnuda su me ona lengua letteraria a bastanza formada e l'è stada drovada me lengua uffizzial de la Serenissima Repùblica de San March. Nel sécol XIX l'era anchmò la lengua de comand in de la Marina Aostro-Ungarés. Ona forma de la lengua véneta, el vénet colonial, l'era diffonduda largament in de l'Adriàtegh in d'ona situazzión de bi- e trilingoism (l'altra lengua l'era on quai dialett del crovatt). On scritór comè l'Enz Bettiza, nassuu e cressuu a Spàlat, el parlava correntament el vénet colonial. Fra i lengov regional de l'Italia, el vénet l'è vunna di quei che han resistii mèj a l'espansión de l'italian.
Caratteristigh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La litteradura[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El status[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La grafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de lengua: el Pader Noster in Venezian[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pare nostro che ti xe nei ciei,
sia santificà el to nome,
vegna el to regno,
sia fata ła toa vołontà,
Come nei ciei così in tera
Dane ancuo el nostro pan quotidian,
e rimeti a nialtri i nostri debiti,
Cussì come nialtri i rimetemo ai nostri debitori.
E no sta portarne in tentasion,
Ma łiberane dal mal, Amen.
Vos correlaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carta Europea di Lengov regionai o minoritari
- Sitt sora la lengua veneta, dedicaa al patrimoni lenguistigh e coltural del popol venet
- Manual grammatical general de la lengua veneta e di sò variant, de Michele Brunelli
- Dizionari general de la lengua veneta e di sò variant
- Raixe Venete, jornałe in léngoa veneta
- Istituu Lengua Veneta
- el dialett venet
- Sitoveneto
- Quatro Ciàcoe - Mensil in venet de coltura e tradizion venet
- Caorlotti.com - Dizionari italian - dialett caorlott
- El Sito del Mestro - Vocabolari, proverbi, moeud de dì e alter
- Grammatiga veneta
- Scheda sora la lengua "Veneta" nel sito di Ethnologue
- Sitt sora i lengov romanz e minoritari
- 40.000 paroll venet con traduzion in Ingles
- Cors de Talian cioè 'l Venet parlaa in Brasil
- Streaming de ona radio brasiliana che tutt i domenigh dai 14:30 ai 16:30 la trasmett ona trasmission in lengua veneta
- etimologia d'ona quai parolla in istrovenet
- Dizionario tascabile del dialetto veneziano, come viene usitato anche nelle province di Padova, Vicenza e Treviso, Padova, 1847


text:
Hallwil
Hallwil a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 773 abitant e una süperfiss de 2.18 km², e al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallwil a l'è tacaa ai cumün de Boniswil, Dürrenäsch, Leutwil, Seengen, Seon.
The Castle of Hallwyl is located in the neighboring municipality Seengen.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hallwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Responsabladad
Malgrà ch'ils Servetschs dal parlament fan gronda attenziun a l'extactadad da las infurmaziuns publitgadas, na pon els surpigliar nagina responsabladad concernent la correctadad dal cuntegn, l'exactadad, l'actualitad e la cumplettezza da questas infurmaziuns.
Per la correctadad dals cuntegns da terzas partidas na surpiglian ils Servetschs dal parlament nagina responsabladad. Pervia dal copyright na pon tals cuntegns betg vegnir modifitgads dals Servetschs dal parlament. La funtauna ed ils auturs da cuntegns esters vegnan visiblamain marcads sco tals dals Servetschs dal parlament.
Ils Servetschs dal parlament sa resalvan expressivamain il dretg da modifitgar u stizzar l'entir u parts dal cuntegn da la pagina-web u da suspender temporarmain la publicaziun, e quai senza preavis.
Ils Servetschs dal parlament excludan tutta responsabladad en cas da donns materials u immaterials chaschunads tras l'access a las infurmaziuns publitgadas u tras l'utilisaziun resp. la nunutilisaziun da quellas, tras il diever abusiv da la colliaziun u tras disturbis tecnics.
Renviaments e colliaziuns
Ils renviaments e las colliaziuns a paginas-web da terzs sa chattan ordaifer il champ da responsabladad dals Servetschs dal parlament. L'access a talas paginas-web e lur consultaziun succedan sin l'agen ristg da l'utilisader/l'utilisadra. Ils Servetschs dal parlament explitgan expressivamain da n'avair nagina influenza sin la concepziun, il cuntegn e las purschidas da las paginas colliadas. Las infurmaziuns ed ils servetschs da paginas-web colliadas èn cumplainamain en la responsabladad da lur auturs.
Ils Servetschs dal parlament refuseschan tutta responsabladad per talas paginas-web.
Protecziun da datas
Sa basond sin l'artitgel 13 da la Constituziun federala e sin las disposiziuns legalas davart la protecziun da datas, ha mintga persuna il dretg a la protecziun da sia sfera privata sco er a la protecziun cunter il diever abusiv da sias datas persunalas. Ils Servetschs dal parlament resguardan strictamain questas disposiziuns.
Las datas persunalas vegnan tractadas confidenzialmain e na vegnan ni vendidas ni transmessas a terzs.
Nus ans stentain da proteger il meglier pussaivel las bancas da datas cunter access esters, perditas, abus u falsificaziuns.
Durant l'access a nossas paginas-web na vegnan memorisadas naginas datas persunalas. Noss servers registreschan unicamain datas d'utilisaziun nunpersunalas che permettan als Servetschs dal parlament da vesair tendenzas per pudair meglierar lur purschida (logfiles). Las datas d'utilisaziun na vegnan betg colliadas cun las datas persunalas.
In'excepziun furma il formular da contact voluntar per abunar il News Service dal parlament. Cun registrar Vossa adressa dad e-mail vegn quella archivada en ina banca da datas separada che na stat en nagin connex cun ils logfiles anonims. Vus pudais annullar da tut temp puspè Vossa registraziun.
Dretgs d'autur
Dretgs d'autur, Servetschs dal parlament, CH-3003 Berna
Las infurmaziuns sin las paginas-web dals Servetschs dal parlament vegnan messas a disposiziun a la publicitad. Cun telechargiar u copiar cuntegns, maletgs, fotos, videos u autras datotecas na vegnan transferids nagins dretgs concernent ils cuntegns.
Ils dretgs d'autur e tut ils auters dretgs colliads cun ils cuntegns, ils maletgs, las fotos, videos u autras datotecas sin las paginas-web dals Servetschs dal parlament èn lur proprietad exclusiva u da lur possessurs numnads spezialmain. Mintga reproducziun è suttamessa a l'approvaziun precedenta en scrit dal possessur dals dretgs.


text:
Digitip – Gidar daventa anc pli simpel
- Glindesdi, 23.9.2019, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 23.9.2019, 10:15, RTR
Far in transport cun ina persuna betg mobila, lavur cumina cun in'uniun en in vitg. Adina puspè duvrassi ina u pliras persunas che gidan. La nova applicaziun «Five up» vul simplifitgar da porscher agid e sustegn.
Ditg curt vul l'app «Five up» gidar a dar sustegn. Ella vul far pli simpel da chattar glieud ch'è pronta da sa gidar. E persunas ch'èn prontas da s'engaschar duain avair ina sperta survista, nua ch'i brischa.
Diever è simpel
Ina pitschna survista declera al cumenzament ils pass impurtants. Lura hai num s'annunziar, cun in pèr paucas indicaziuns persunalas. E sco proxim pon ins gia sfegliar tras las dumondas per agid, sin la pagina «Einsätze finden». Igl è pussaivel da sulet vesair las dumondas ord la regiun.
Per far sez in appel e tschertgar agid sin «Five up», dovri mo d'inditgar tge ch'è giavischà nua e cura. Questa dumonda pon ins plazzar publicamain, uschia che tut ils utilisaders da l'app vesan quella, u mo per ina gruppa da persunas definida. Quai po esser in'uniun, la famiglia u era ina gruppa d'amis. Crear ina tala rait pon ins cun trametter in link a tut las persunas che vegnan en dumonda.
In grond manco
In mez onn è lapp «Five up» uss publitgada, ed i manca la participaziun. Tar inemprova nèn naginas dumondas or dal Grischun cumparidas. Sulet per citads pli grondas èsi da chattar in pèr paucas dumondas per agid. Quellas derivan cunzunt dorganisaziuns socialas chèn sa participadas al project da lapp, sco la Pro Juventute e la Crusch cotschna svizra.
L'applicaziun «Five up» datti per telefonins cun Android sco era cun iOS.


text: En il nov gieu auditiv dad RTR e LR vegn fatg zacras. Ussa datti numnadamain il «Räuber Hotzenplotz» en rumantsch: il lader Pederpaiver. El è il lader il pli nausch da tut il temp. Pederpaiver è engurd ed engola tut quai ch’al vegn davant sia pistola da paiver. In di engola el il mulin da café da la nona. Sa chapescha che Chasperet e Seppin vulan returnar a lur nona il mulin da café. Ma il plan dals dus mattatschs na va betg si. Els vegnan pigliads dal lader Pederpaiver che prenda els dus sco famegls en sia tauna. In dad els venda el perfin al striun Icordio Zachermordio. Per cletg po la diala Amarillina gidar.


text:
RTR a Savognin Dapi l’entschatta da l’onn è il biro da redacziun dad RTR a Savognin puspè occupà. Il nov correspundent ha num Federico Belotti.
50 onns Televisiun RumantschaIls 17 da favrer 1963 è vegnida transmessa l’emprima emissiun da televisiun en lingua rumantscha; il «Balcun tort». Per festivar l’anniversari da «50 onns Televisiun Rumantscha» vegnan realisadas en il radio, en la televisiun ed en l’internet 50 istorgias.
75 onns linguatg naziunal Ils 20 da favrer emetta il Radio Rumantsch direct da Berna. Cun quella acziun sa regorda RTR dal rumantsch ch’è dapi 75 onns linguatg naziunal.
Refurmar, profilar, cooperar La dieta da la direcziun RTR ha lieu a Lavin. Elavurada vegn la strategia da l’interpresa per ils onns 2014-2018. Il motto strategic stat sut il titel «refurmar, profilar, cooperar».
Applicaziun mobila Dapi l’entschatta mars distribuescha RTR ses cuntegns era sur ina nova applicaziun (app) da telefonin. L’app è vegnida sviluppada da RTR en collavuraziun cun SwissTXT, ina firma affiliada a la SRG SSR. L’app è gratuita e disponibla per iPhone e telefonins cun sistem operativ Android.
Grüezi Unterland – Allegra Rumantschs Dals 10 fin ils 14 da zercladur vegn era discurrì tudestg en il Radio Rumantsch. Cun in transporter fa RTR viadi da Cuira a Turitg ed il medem mument visita SRF3 il Grischun rumantsch. Il titel da l’acziun: «Grüezi Unterland – Allegra Rumantschs».
Nov film d’interpresa RTR preschenta in nov film d’interpresa. Quel mussa collavuraturas e collavuraturs sin lur viadi a la lavur. Il film è da vesair sin nossa pagina d’internet.
Festa d’anniversari «50 onns Televisiun Rumantscha» Ils 24 d’avust ha lieu a Cuira la gronda festa d’anniversari «50 onns Televisiun Rumantscha». 300 persunas da lunsch a manaivel han dà suatientscha a l’invit.
Ils Svizzers Cun il mais tematic «Die Schweizer – Les Suisses – Gli Svizzeri – Ils Svizzers» ha la SSR vulì intimar il public durant il november 2013 da s’occupar da l’atgna istorgia. RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha mess ses accent sut il titel «Nus – quai èn ils auters». Sch’i va per patria ed identitad, gidan savens clischés. Ins sa tgi ch’ins è, ins sa, tgi ch’ils auters èn ed ins na sto betg patratgar. RTR ha raquintà las istorgias latiers.
Nov schef da la partiziun Gestiun commerziala Il november vegn Beat Lozza, che lavura dapi 1998 tar RTR, elegì nov schef da la partiziun Gestiun commerziala dad RTR. El daventa successur da Maurus Dosch che surpiglia la primavaira 2014 ina nova incumbensa en la direcziun generala da la SRG SSR a Berna.
Mariano Tschuor banduna RTR Il Cussegl d’administraziun da la SRG SSR ha elegì ils27 da favrer Mariano Tschuor, directur RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, sco manader d’ina nova partiziun da stab cun cumpetenzas schlargiadas. El surpiglia la nova incumbensa a Berna l’october 2014. Mariano Tschuor lavura dapi il 1982 per la SRG SSR.
Inscunter a Berna cun la deputaziun grischuna Ils 18 da mars han RTR e SRG.R envidà la deputaziun grischuna en las chombras federalas a Berna ad ina sentupada. L’inscunter informal ha pussibilità ina discussiun sur da la situaziun dals meds da massa en general, particularmain dals rumantschs, lur avegnir en connex cun il svilup digital e la stenta per ina collavuraziun pli effizienta tranter ils divers acturs dals meds da massa rumantschs.
Il Belgischer Rundfunk sin visita tar RTR Ils 31 da mars ha gì lieu en chasa RTR ina discussiun al podium «Medias e lur rolla per l’identitad d’ina cuminanza linguistica». Participà al podium ha era Toni Wimmer, il directur dal BRF, che ha visità RTR en cumpagnia d'ina delegaziun da l'interpresa da medias da la Belgia.
RTR preschenta l'emprim videobook rumantsch A partir dals 31 da mars è il videobook, realisà en connex cun il mais tematic «Ils Svizzers», era disponibel per rumantsch. Il videobook «Ils Svizzers» ch’è vegnì realisà en tuttas quatter linguas naziunalas pon ins telechargiar dal App Store sin il tablet.
Sin proposta da la suprastanza regiunala da la SRG.R ha il cussegl d'administraziun da la SRG SSR elegì ils 2 d'avrigl Ladina Heimgartner sco nova directura RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Ladina Heimgartner surpiglia il post da Mariano Tschuor il 1. d'avust 2014.
RTR sa prepara per l'avegnir digital En la seduta dals 2 d'avrigl ha il cussegl d'administraziun da la SRG SSR sancziunà il project «Multimedia 2019» (MM19) da RTR. Il project strategic che vegn realisà en il decurs dals proxims onns ha sco finamira principala l'adattaziun da l'offerta da program als basegns futurs dal public.
RTR visita ORF Ils 15 d'avrigl ha la direcziun da RTR fatg viadi sur cunfin e visità il Landesstudio Vorarlberg dal ORF. Il directur Markus Klement ha manà la delegaziun da RTR tras la chasa a Dornbirn ed infurmà davart las incumbensas e sfidas dal studio regiunal cun ina offerta sumeglianta ad RTR.
Ladina Heimgartner (34) è l’emprima dunna a la testa da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. A partir da l’avust 2014 furma ella ensemen cun Gian Ramming (schefredactur), Pius Paulin (schef tecnica) e Beat Lozza (schef gestiun commerziala) la nova direcziun che vegn sustegnida dal referent da la direcziun, Erwin Ardüser.


text:
Morgex
Morgex (Morgèx o Mordzé in Arpitan; Valdigna d'Aosta sòtta el fascismo; Morgentia ò Morgentium in latin) a l'è on comun de la Provincia d'Aòsta con Mudel:Dati POP IT abitant. El se troeuva in de l'alta Val d'Aòsta, in de la zòna de la vall ciamada Valdigne (nòmm del qual el vegn anca la soa denominazion italianizzada de l'epoca fascista). Morgex el fa part de la Comunità Montana Valdigne-Mont Blanc.
In del territòri comunal de Morgex se troeuva el Vallon d'Arpy, indove gh'è, oltra a on lagh, el Còll San Carl (Tête d'Arpy in frances), che l'è on valich alpin.
Vos correlaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
12 10
Ol dé 12 de utùer l'è 'l 285 ( 286 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 81 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de utùer al è ul dí da pòost 285 ( 286 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 81 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialeccModifiché
AenimencModifiché
2003 - Sepang (Malaisia): Dani Pedrosa al è proclamat campiú del mont de motosiclism de 125 sentímeter cöbegh.
1492 - San Salvador, atüalament Watlingh (i Bahame): Colomb al ría a chèsta ísola: i öropé i descuvriss América.
2002 - Bali (Indonésia): ün atentat atribuït a Al-Qaida al causa la mort de 202 persone (88 di che i era australianes).
NassimencModifiché
NecrolòseModifiché
FesteModifiché
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dongh
Dongh (nom ufizial in italian: Dongo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 432 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7,5 km² e 'na densità de 458 ab./km².
El paes el se troeuva in su la còsta nòrd-òvest del Lagh de Còmm, a la fin del torrent Alban e al confin de la Provincia de Lecch (comun de Còlich).
Dongh l'è famosa perchè l'è staa chì che l'è staa ciappaa, el 27 april del 1945, el Benito Mussolini (insema a la soa morosa Claretta Petacci e alter gerarca fascista), menter l'era dree a scappà de Milan vers la Svizzera. El Mussolini l'è staa coppaa el dì dòpo a Giulin.
Dongh l'è gemellada cont el comun frances de Arromanches-les-Bains.
Evoluzion demografegaModifiché
L'andament del numer de abitant del comun de Dongh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Papastrèl
Artéccol in dialètt mudnés
Al papastrèl (Chiroptera) (pipistrello in italiàn) 'l è un mamìfar nutùran ch'al fa part dla famìja di Chiròtar. Al sò nom al daśvèṅ da 'l latèn vespertilio ch'a vōl dir "sira". La paròla Chiroptera invéci la daśvèṅ da 'l gréc cheir (maṅ) e pteron (ala).
Descrisiòṅ
I eṅ dal bèsti vèci cum al cuc: i daṅ al lat a i sò fiōi e la sò pèla l'è pîna ad pēi. Invéci ad giràr par tèra e cùrar, lōr i vólan par via 'd un cambiamènt speciàl dal maṅ e di bras ch'i eṅ dvintâ dagl'ali in dal cōrs dal tèmp.
I lōr òć i eṅ dimóndi pìcui e i gh'aṅ di prubléma a véd'r-ag bèṅ, par furtùna a 'l sò pòst i aṅ mis sù 'n udî dimóndi śvilupâ. Par vìvar, i papastrèi i aṅ muciâ un sèns "ràdar": durànt al vōl i bùtan fóra ad cuntìnuṿ di ultrasòṅ che, ciapànd atàc a i quèi, i daṅ vita a di éco. Scultànd chi éco lè ad ritóraṅ, i gh la càvan a figuràr-as gl'ustàcui e al bistiulìni da magnàr anc in dal buj pèst.
Gl'ali di papastrèi i eṅ difarénti da quéli di uśèi parchè i eṅ fati dna pèla ad fóra sutìla ciamàda patàgi.
Ad dè i papastrèi i pònsan in di śbrag di mur, in di anfràt di àrbul e in dal gròti méntar ad nòt i vànan a casàr al magnàr. I papastrèi i màgnan da tut: a gh 'n è ad quéi ch'i màgnan gl'insèt, ad quéi ch'i màgnan 'l antàr e la fruta e ad quéi ch'i màgnan di pés, di sórag e dal rani. Sōl in Amèrica dal Sèntar e dal Sud a gh è dal spéci ch'i bévan al sangṿ dal bèsti ch'i vìvan nòsc.
Dal nòstri bandi a gh'è na vintìna da spéci (30 in tut in Itàglia) e tut i màgnan d'insèt: oṅ ad lì lōr al pōl magnàr anc dumìla sinsàli par nòt!
Un papastrèl al pōl vìvar anc par vint o trént'aṅ.
Cardénsi e Superstisiòṅ
A n è minga véra che i papastrèi i eṅ di sórag, i n faṅ minga dvintàr òrub o sórd, i n s tàcan mia a i cavìi e i n gh'anan gnanc vója ad far-al. La sò pisa la n fa minga crudàr i cavìi e i n pòrtan minga dasfurtùna a la gint!
Cà artifisàli ciamàdi bat box
Par dar na maṅ a cal bèsti chè e par far in manéra ch'i sa śvilùpan bèṅ anc da nuàtar, i s pōlan muntàr sù dal cà artifisàli ciamàdi bat box. A s trata ad scatli ad légn ch'i gh dànan prutesiòṅ e 'n pòst par durmìr durànt al dè. I papastrèi i gh pōlan andàr dèntar in Primavéra par stablìr-as in fiṅ a 'l Aṿtòṅ, a dipénd dal temperadùri. Prima d'l Invèran, i làsan i bat box p'r andàr a catàr rifùǵ in dal gròti o in di anfràt naturài in du a gh'è di ambiènt dimóndi ùmid e sénsa di śbals tèrmic.
Òcio però: a n è minga dit che i papastrèi i gh'àppian da druàr i bat box: i pōlan anc sarnìr 'd andàr a star da di atri bandi. A n gh'è minga da śibìr-ag dal magnàr par persuàd'r-i o, incóra pèś, met'r-gh i dèntar cun la fòrsa. Piutòst a s pōl métar mej la bat box: minga a nord, minga davśèṅ a di spròc, minga in fàcia a la luś e a quàtar mètar 'd altésa. I bat box i s càtan in di supermarcâ o in di negòsi ad feraménta.
S'a s fà quèl par gnir-gh incòntar, pò lōr i s dànan na maṅ masànd un muć 'd insèt sénsa druàr di vlèṅ o dal sustànsi chìmichi!
In Invèran i papastrèi i vànan in letàrg e i vìvan druànd al gras mis sù in dla bèla stagiòṅ. In Primavéra i s darsédan e al fémni, dòp un pôc ad tèmp, i s càtan insém in pòst sicùr, fra Śugn e Luj, par parturìr (generalmènt un pìcul sōl a la vòlta).
Culegamènt estéran
- (IT) Chiroptera Italia - SOS Chirotteri
- (IT) Centro fauna selvatica "Il Pettirosso"
- (IT) Centro Italiano Studi Nidi Artificiali
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Caseli Landi
Caséli Landi (o apéna Caséli, Caselle Landi in Italian) l'è un cumün d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 3 059 abitant (dàto del Dic 2015 [2]). El se tröva in de la Basa Val Padana sü la spunda sinistra del Po.
L’è püsée visìn a Piasensa che a Lod. L'ativitá principal de laurá l'é l'agricultüra, ma gh'é ánca un quál artigián e un para de imprese d'edilìsia.
StoriaModifiché
Prima de diventá pruprietá di Marchés Landi, in d'el 1262, el se ciaméva Caséli del Po, e prima amó Caséli Vécc.
L'è semper stái sü la spunda déstra del Po, ma a la fìn del 1500 i'hann deviáa el fiüm a causa d'i straripamént, e Caséli el s'è truá sü la riva sinistra, in teritóri lumbárd.
L'ha mantegnüd la Diocesi e l'Aministrasión piasentina fin al Cungréss de Viena, 1815.
Al center del paés, ghé dü castéi, ciamád Castell Vécc e Castell Nöu; quell vécc l'è decrépit e disabitád. Quell nöu, de pruprietá del Marchés Manfredi Landi, l'é abitád amò incö da tre famiglie.
La cesa l'é dedicada a la Madona Asunta, e l'è del secul XVII.
DemugrafiaModifiché
Àlter futugrafìiModifiché
La cesa del Caséli, dedicada a l'Asunta, in piàsa mons. Mezzadri
Ligamm de föraModifiché
RiferimentModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Leventina (distret)
El distrèt de Leventina l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Faid ma la cità piö grànda l'è Airolo.
Colocàt a nòrt del cantù, el sò teretóre el töl dét le ài de Bedretto e Val Leventina. La superfìce totàl del ditrèt l'è de 479.9 km² e la popolasiù l'è de 10,173 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2005).
El distrèt de Leventina l'è dividìt en quàter sóta-distrècc, ciamàcc "cìrcoi".
Variazion aministrativ dal 1803Modifiché
- 9 de Mas 1853: el cumün de Campel al vé scurpuraa dal cumün de Calpiögna.
- 14 de Utuber 1940: cambi de nom italian del cumün de Pró (prima Prato Fiesso, adess Prato Leventina).
- 29 de Ginee 2006: el comün de Faid l'ha incorporaa i cumün de Cüsgiögna, Russüra e Calóni.
Abitant censii in Leventina


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur (27 de dezèmber del 1822 - 28 de setèmber del 1895) l'è stat en chìmich fransés che g'ha fat dele scopèrte de 'mportànsa fondamentàl en divèrsi camp de le scènse natürài, sùra de töt per chèl che riguàrda la chìmica e la microbiologìa. El g'ha dat el nòm a la tècnica ideàda de lü stès de la pasteurizasiù.
I sò contribùti en chìmica orgànica i è stacc la scopèrta del dimorfìsmo del àcit tartàrich. Col sò microscòpio el g'ha oservàt che l'àcit racémich el prezentàa dò fùrme de cristàl, en simetrìa a spècc. L'è stat per conseguènsa el scupridùr de le fùrme destrùrsa e sinistrùrsa che le deviàa el piàno de polarizasiù de la lùce col stès àngol ma 'n sènso contràre.
Cuntegnüü
Biografìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 27 de dezèmber del 1822 a Dole, en Frància, endóche 'l g'ha pasàt apò a la sò 'nfànsia. De zùen l'ìa mìa 'n stüdènt prometènt en scènse natürài; de fat, semài che 'l demustràa 'na quach inclinasiù particulàr l'ìa piötòst envèrs le matérie artìstiche e la pitüra. La sò prìma ambisiù l'ìa de fà 'l profesùr de art. Endèl 1842, dòpo de éser stat maèstro a la Scöla Reàl de Franche-Comté de Besançon, el g'ha utignìt el sò diplóma, condèna valütasiù de "mediòcre" en chìmica. Sò pàder el l'ha mandàt a la Scöla Normàl Süperiur de Parìgi, ma lé 'l dürarà mìa tat tép e pò 'l turnarà al paés endóche l'ìa nasìt. L'an dòpo però 'l tùrna amò a Parìgi e dòpo éser pasàt a la Scöla Normàl Süpériur, el deènta profesùr en Fìzica al Licèo de Digióne, aisebé che 'l sò véro 'nterès l'ìa zamò la chìmica.
Cuntribusiù scentìfiche[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El g'ha realizàt dei gran stüde sùra la microbiologìa e 'l g'ha aidiàt a mèter en bànda 'na ólta per töte la teorìa de la generasiù spontànea.
Isomerìa òtica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1849 Pasteur el g'ha risulvìt el “mistéro” del àcit tartàrich (C4H6O6). Chèsta sostànsa la parìa ezìster en dò fùrme che gh'ìa la stèsa idèntica cumpuzisiù chìmica ma che gh'ìa dele caraterìstiche diferènte, a segónda de le sò urìgign: l'àcit tartàrich che vignìa de materiàl vivènt (per ezèmpe, chèl del vì) l'ìa 'n gràdo de polarizà la lùce, quan che 'nvéce chèl pruducìt en laboratóre en maniéra sintética el gh'ìa mìa chèsta proprietà aisebé che la fòrmula chìmica l'éres la stèsa.
Pasteur el g'ha ezaminàt col microscòpio dei cristài de sài furmàcc de àcit tartàrich de laboratóre e 'l g'ha fat càzo a 'n laùr curiùs: gh'ìa dei cristài de du tìpi diferèncc, precìs tra de lùr ma con strütüra a spècc, compàgn de le nòste mà. La cumpuzisiù l'ìa la stèsa, ma la maniéra de asociàs dei sò àtomi la püdìa éser diferènta e simétrica, e semài che giöna la polarizàa la lùce a dèstra, l'ótra la la polarizàa al contràre, cioè a sinìstra.
Amò piö curiùs l'ìa che, quan che l'ezaminàa i cristài de àcit tartàrich de urìgign natürài, i éra töcc de 'n tìpo apéna — che vülìa dì che i éser vivèncc i pruducìa àcit tartàrich de 'n tìpo apéna, chèl che 'l polarizàa la lùce a dèstra. Chèsta scopèrta la g'ha vülìt dì per lü la concesiù de la Legiù d'unùr Franséza, quan che 'l gh'ìa apéna 26 agn de età. Endèl 1854 l'è stat numinàt decàno de la Facoltà de Scènse a l'Üniversità de Lille. Sèt agn dòpo, a 33 agn, l'ìa zà diritùr e aministradùr dei stüde scentìfich a la stèsa Scöla Normàl Süperiùr endóche 'l gh'ìa stüdiàt.
Pasteurizasiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
En quach stüdiùs del sò tép, comprézo 'l chìmich todèsch famùs Justus von Liebig, i insistìa a dì che la fermentasiù l'ìa 'n procès chìmich e che gh'ìa mìa de bezògn de nisü organìsmi estèrni. Col sò microscòpio 'l Pasteur el g'ha scuprìt envéce che entràa 'n zöch du microrganìsmi — dò varietà de leàcc — che i éra la ciàf del procès. Giü 'l pruducìa l'àlcol e l'óter l'àcit làtich, che 'l ghe dàa 'n saùr àgher al vì e 'l la fàa nà a mal.
El g'ha isé ideàt en método nöf per eliminà i microorganìsmi che pöl degradà 'l vì, la bìra o 'l lat: dòpo de ìga seràt el lìquit en pröète bèle sigilàde, el la scaldàa 'nfìna a rià a 44 gràdi centìgradi per póch tép.
Dòpo 'na prima reasiù negatìva dei prudutùr al pensér de scaldà 'l vì, en esperimènt controlàt con dei lòcc de vì scaldàt e mìa scaldàt, s'è dimustràt che 'l procedimènt el funsiunàa. Gh'ìa nasìt la "pasteurizasiù", el procès che al dé d'encö el garantés la sigürèsa de 'na möcia de prodócc alimentàr.
Generasiù spontànea[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pasteur el g'ha dimustràt apò che ògna procès de fermentasiù de decumpuzisiù orgànica l'è cauzàt de l'asiù de òrganìsmi vivèncc e che la multiplicasiù dei microorganìsmi endèi bröcc de cültüra l'ìa mìa 'l rezültàt de 'na generasiù spontànea. Per dimustràl, el g'ha ciapàt dei bröcc, el i ha facc bóer per sterilizài e pò 'l i ha mitìcc 'na part en fiàsch sigilàcc condèn fìlter che lasàa mìa pasà nesöna partezèla de pólver, e 'n ótra part en fiàsch che gh'ìa 'l còl lónch e ripiegàt en zó, 'n maniéra che la pólver la fàes fadìga a pasà dét e rià al bröt de cültüra.
Dòpo 'n pó de tép el g'ha oservàt che crisìa negót endèi bröcc de cültüra e chèsto vülìa dì che i organìsmi che gh'ìa cumparìt endèi fiàsch che gh'ìa mìa gne fìlter gne còl lónch e piegàt i vignìa del estèrno, facilmènt de la pólver sóta fùrma de spòre.
Isé 'l Louis Pasteur el g'ha mostràt che i microorganìsmi i se fùrma mìa de per sò cönt endèl bröt de cültüra, e isé 'l g'ha scontradìt la teorìa de la generasiù spontànea e dimustràt che ògna éser vivènt el vé de 'n óter éser vivènt (Omne vivum ex vivo), en prensépe scentìfich che l'è a la bàze de la teorìa de l'urìgin micròbica de le malatìe e che g'ha significàt en cambiamènt cencetuàl sö i éser vivèncc e l'inìsio de la Bcteriologìa modèrna.
El g'ha anunciàt i sò rezültàcc endèn gala a la Sorbona endèl 1864 e utignìt en gran sücès persunàl.
Atività cùtra la propagasiù de le malatìe[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A ìga risulvìt el probléma de l'indüstria vinìcola en maniéra isé brilànt, l'è stat automàtich che quan che 'na malatìa dei bàchi de séda la g'ha 'ncuminciàt a mandà 'n ruìna la prudusiù 'ndèl sud de la Francia, i ciamàes tùrna el Louis Pasteur. Chèsto 'l saìa negót de sétoi, ma quan che 'l g'ha cuminciàt a mitìi sóta 'l sò microscòpio el g'ha ést sübit che gh'ìa 'n parasìta che 'l i a 'mpestàa e isé pò a le fòie de le quai i se alimentàa. La sò diàgnozi la sarà dràstica: töcc i sétoi e le fòie 'mpestàcc i gh'ìa de éser distrugìcc e sustitüìcc con sétoi e fòie nöe.
El sò cuntribùto co la malatìa dei bàchi de séda, la g'ha tiràt l'atensiù apò a sö töte le ótre malatìe contagiùze. L'edèa che le malatìe le püdìes vègner trasmitìde 'ntra éser vivèncc l'ìa 'n anatéma. Se tratàa de 'n óter de chèi póncc dèboi che adès i è cunsideràcc inspiegàbii. Adognimòdo, gh'ìa negót de "òvio" endèl'edèa de 'na malatìa contagiùza.
Giü dei chirùrghi piö famùs che g'ha dat scult ai sügerimèncc del Pasteur l'è stat el britànich Joseph Lister, che 'l g'ha svelöpàt le edèe del Pasteur e 'l i ha sistematizàde endèl 1865. Lister l'è cunsideràt encö el pàder de la antisepsìa moderna, e 'l g'ha realizàt en càmbe radicàl endèla maniéra de fà le operasiù: i dutùr i gh'ìa de laàs le mà e doprà dei guàncc, i strümèncc i gh'ìa de éser sterilizàcc prìma de doprài, gh'ìa de netà le ferìde condèn quach sulusiù che copàa i mìcrobi. Prìma de Lister e Pasteur, ìga de pasà per le mà de 'n chirùrgo l'ìa, 'n divèrsi càzi, 'na sentènsa de gangréna e mórt.
El stès Pasteur, endèl 1871 el g'ha sügerìt ai dutùr dei öspedài militàr de fà bóer i strümèncc e le bènde. El g'ha ideàt el fùren, ciamàt "fùren Pasteur", che vignìa bù per sterilizà i strümèncc e töt el materiàl de laboratóre .
I vacìni de Pasteur[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1880, el Pasteur l'ìa dré a fà dei esperimèncc söi pói per capéser i mecanìsmi de trasmisiù dei batéri che ghe fàa ègner el Coléra dei ozèi. Ensèma col sò asistènt, Charles Chamberland, i ghe inuculàa el batério (Pasteurella multocida) ai pói e i valütàa l'evulusiù de la malatìa.
La stória la dis che Pasteur l'ìa dré a ciapàs 'na vacànsa, e 'l g'ha dat encàrech al Chamberland de inuculà a 'n grùpo de pói condèna sèrta cültüra de batéri, prìma de pàrter pò a lü 'n férie. Ma 'l Chamberland el s'è desmentegàt de fal, e l'è partìt. Quan che töcc dù i turnàcc andré dòpo de 'n més, i pói i s'ìa mìa 'nfetàcc e la cültüra de batéri l'ìa amò là 'ndóche i l'ìa lasàda, ma 'n tòch piö dèbola. Chamberland 'l g'ha inuculàt i batéri ai pói a töte le fòze ma lur i vülìa mìa saìghen de mörer. I g'ha svelöpàt en quach sìntomi, e 'na versiù lezéra de la malatìa, ma i scampàa.
Lasistènt, dizorientàt, l'ìa dré per copò töcc i pói e ambià de nöf, quan che 'l Pasteur el l'ha fermàt: l'edèa de 'na vacinasiù l'ìa cunusìda zamò del 1796 e Pasteur el la cunusìa. El g'ha ispunìt amò 'na ólta i pói al coléra ma amò 'na ólta i è scampàcc perchè i gh'ìa elaboràt 'na risp'osta imunitària. Pasteur isé 'l g'ha mìa svelöpàt el prìma vacìno, ma 'l prim vacìno de batéri endebulìcc artificialmènt — a pàrter de chèl momènt lé gh'ìa mìa piö de bezògn de troò dei batéri adatàcc per fà 'l vacìno, se püdìa doprà i batéri de la malatìa stèsa ma 'ndebulìcc.
Pasteur el g'ha mitìt en pràtica chèsta scopèrta sübet endèl càzo de ótre malatìe cauzàde de agèncc batérich. Endèl 1881, el dà 'na demostrasiù dramàtica de l'eficàcia del sò vacìno cùtra 'l carbònchio: el g'ha inuculàt el sò vacìno a 'na metà de 'n ròs de pére e 'l g'ha inietàt el carbònchio (Bacillus anthracis) a l'ótra metà. De chèle vacinàde n'è mórt gnè öna, le ótre i è mórte töte.
Endèi sò stüde cùtra la ràbia, el dopràa i conécc enfetàcc co la malatìa, e quan che chèsti i mürìa el fàa sügà el tesùto nervùs per endebulì l'agènt patògeno che 'l la provocàa, che 'ncö sóm che l'è 'n virus. Endèl 1885 en pipì, Joseph Meister, l'è stat piàt de 'n cà rabiùs quan che'l vacìno de Pasteur l'ìa stat pröàt apéna condèn quach cà. El pipì el sarès mórt de sigür semài che 'l svelöpàa la malatìa, ma 'l Pasteur l'ìa mìa 'n dutùr, e se 'l ghe inuculàa 'l vacìno sènsa ìga prìma fat de le pröe 'l sarès nàt encùtra a problémi legài.
Adognimòdo, dòpo ìga cunsultàt dei óter coléghi, el s'è dicidìt a inuculàga a estès el vacìno al pipì. El tratamènt l'è stat en sücès totàl, el pipì l'è guarìt de la ferìda e 'l g'ha mai svelöpàt la ràbia.
Eredità scentìfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'espuzisiù de la sò "teurìa micròbica de le malatìa contagiùze", segónt la quàl töte le malatìe infetìve i è cauzàde de 'n quach mìcrobo che se difónt de 'na persùna a l'ótra, la g'ha reprezentàt l'inìsio de la midizìna scentìfica. G'ha vülìt dì che ògna malatìa l'ìa l'efèt evidènt (sìntom) de 'na càuza che püdìa véser sercàda e eliminàda per mès de 'n tratamènt specìfich. Endèl càzo de le malatìe contagiùze, bezognàa alùra sercà qual che l'ìa l'agènt che cauzàa ògna malatìa e pò troà la maniéra de combatìl. Per le sò atività, el Pasteur, l'è cunsideràt en pioniér de la microbiologìa modèrna.
Endèl 1973, l'Üniù Astronòmica Internasional la g'ha stabilìt de rindìga mèret al Pasteur e la g'ha 'ntitulàt en cratér del pianéta Màrte.
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Debre, P.; Forster, E.: "Louis Pasteur". Johns Hopkins University Press, October 2000; ISBN 0-8018-6529-8.
- Tiner, John Hudson: "Louis Pasteur: Founder of Modern Medicine". Mott Media, 1990; ISBN 0-88062-159-1 (paperback). Biografìa en inglés.
- Antonio Saltini Storia delle Scienze Agrarie vol. IV, L'agricoltura al tornante della scoperta dei microbi Edagricole, Bologna ,1989, ISBN 88-206-2415-X, pagg. 1-97, 387-404
- Vallery Radot René Vie de Pasteur, Flammarion 1937
- Dr. Paul de Kruif, "Cazadorres de Microbios", Edigrama Ltada, Colombia, 2005.
- Dr. Paul de Kruif,"Cazadores de Microbios", Versiù de la 64 versiù todèsca, 1973


text:
Trinidad e Tobago
Trinidad e Tobago (Trinidad and Tobago in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Port of Spain.
El gh'ha una süperfiss de 5.128 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.300.000 abitant.
El paes a l'è furmaa di isul de Trinidad e Tobago e de alter 21 isul püssee piscininn.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trinidad e Tobago a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trinidad e Tobago (nom ufizial: Republic of Trinidad and Tobago) a l'è una repübliga.
El president a l'é el Anthony Carmona (del 2013).
El prim minister a l'é el Kamla Persad Bissessar (del 2010).


text:
Il vegl e nov campiun mundial ha pia danovamain manchentà sia 50avla pole position. Sco terz parta il pilot da Ferrari, Kimi Räikkönen. Ses collega d'equipa, Sebastian Vettel parta damaun mo dal 16avel plaz. Ses Ferrari ha gì gia a l'entschatta da la qualificaziun in defect.
Pilots da Sauber a la cua
Duas posiziuns avant Vettel parta Felipe Nasr cun il Sauber. Ses collega d'equipa, Marcus Ericsson ha medemamain gì da sbatter cun problems tecnics e parta da la 18avla posiziun. Il Grond premi dad Abu Dhabi è damaun dumengia suentermezdi a las 14:00 temp svizzer.


text:
Uffizi federal da traffic
Utilisaziun futura dal traject da muntogna dal Gottard, 8 d’october2014 , Uffizi federal da traffic
PDF, 544 KB
Prescripziuns svizras davart la circulaziun dals trens01.07.2015 , Uffizi federal da traffic
PDF, 8 MB
Planisaziun da cumpensaziun da la partiziun Infrastructura per il Ceneri, rapport final2006 , Uffizi federal da traffic
PDF, 67 KB
Planisaziun da cumpensaziun da la partiziun Infrastructura per il Ceneri, agiunta2006 , Uffizi federal da traffic
PDF, 262 KB
Foto da famiglia dals giasts dal stadi en il center d'infurmaziun da Pollegio, 2016 (Uffizi federal da traffic)
Cumenzament da la parada da viafier en la staziun principala da Turitg, 2015 (Uffizi federal da traffic)
La preschentaziun artistica da l'avertura cun sautunzas e sautunzs en vestgadira da lavur, 2016 (Uffizi federal da traffic)
In'occurrenza spectaculara, observada sin l'entir mund, per l'avertura dal tunnel da basa dal Gottard, 2016 (Uffizi federal da traffic)
600 passagiers tschernids viagian tras il tunnel en il tren spezial d'avertura, 2016 (Uffizi federal da traffic)
Superbia preschenta la ministra da traffic Doris Leuthard questa ovra da construcziun sco ferm simbol da l'avertura, 2016 (Uffizi federal da traffic)
Ils cussegliers federals cun lur collegas d'uffizi dals pajais vischins, 2016 (Uffizi federal da traffic)