text:
Tacitus
Publius Cornelius Tacitus (* ca. 58 s.C.; † ca. 120) è stà in impurtant istoriograf e senatur roman.
Num e famiglia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ch’i resorta d’in manuscrit, è il prenum da Tacitus probablamain stà Publius[1], cumbain che Sidonius Apollinaris (5avel tschientaner) al numna Gaius. Il surnum Tacitus (‹da paucs pleds›, cf. era rumantsch ‹taciturn›) cumpara er tar il bab pussaivel da l’istoriograf, il qual era procuratur en la Gallia Belgica. Sche questa colliaziun è correcta, appartegneva la famiglia da Tacitus als chavaliers ed el sez è stà l’emprim commember da quella (homo novus) ch’è avanzà en la posiziun d’in senatur. La famiglia derivava probablamain d’ina da las provinzas romanas, forsa Gallia Cisalpina u Gallia Narbonensis. L’inscripziun da fossa supponida da Tacitus cuntegna cun CA ils emprims bustabs d’ina ulteriura part dal num. Eventualmain sa clamava quel Caecina, quai che pudess renviar a relaziuns famigliaras cun la famiglia da senaturs dals Caecinae. Forsa era il bab da Tacitus maridà cun ina Caecina.[2]
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Davart la vita da Tacitus existan be perditgas sparpagliadas che derivan dad el sez ubain da contemporans dad el (surtut da Plinius il Giuven, en la collecziun da brevs dal qual Tacitus è l’adressat il pli frequent). El dastgass esser naschì enturn l’onn 58 s.C.[3] ed è apparentamain vegnì preparà gia baud per entrar en il servetsch dal stadi. Sco ses magisters inditgescha Tacitus sez Marcus Aper e Iulius Secundus. El ha prendì la via usitada sco oratur avant dretgira, vul dir sco advocat. Gia sco um giuven ha el cuntanschì ina tscherta reputaziun; quai inditgescha Plinius il Giuven ch’aveva sez empruvà da suandar ses exempel.[4] Ca. l’onn 76 ni 77 è Tacitus sa spusà cun la figlia dal consul Gnaeus Iulius Agricola e l’ha maridà pauc pli tard. Sut Vespasian ha cumenzà sia carriera politica d’in senatur roman (cursus honorum), la quala el ha cuntinuà sut ils proxims dus imperaturs da la dinastia flaviana.[5] Tge onns ch’el ha precisamain occupà ils uffizis usitads n’è betg enconuschent, ma sa lascha per part reconstruir or d’autras carrieras ch’èn documentadas pli bain. Tenor ina supposiziun pli nova che metta en connex cun Tacitus in’inscripziun sepulcrala tradida be a moda fragmentara, è el stà vers l’onn 76 decemvir stlitibus iudicandis e silsuenter probablamain tribun militar. Sco proxim uffizi numna l’inscripziun ina posiziun da confidenza tar l’imperatur sco quaestor Augusti, la quala Tacitus ha forsa occupà vers la fin dal domini da Titus l’onn 81. L’ultim uffizi ch’è menziunà en l’inscripziun è quel dal tribunat dal pievel che datescha probablamain da l’entschatta dal domini da Domitian. Eventualmain è Tacitus stà avant u suenter en ina provinza sco legat d’in proconsul.[6]
Or da las scrittiras da Tacitus sez è attestà ch’el occupava l’onn 88 s.C. – l’onn dals gieus seculars che Domitian ha laschà inscenar – l’uffizi d’in pretor e ch’el aveva gia exequì da quel temp la funcziun religiusa d’in quindecimvir sacris faciundis.[7] Silsuenter è el stà intgins onns absent da Roma (forsa sco prefect u legat d’ina legiun) e n’era perquai er betg preschent cura che ses sir è mort l’onn 93.[8] Tacitus na po pia betg valair sco adversari da Domitian, mabain ha fatg carriera sut quest imperatur, il qual el ha pli tard descrit sco tiran. Durant il domini da Nerva (96–98 s.C.) – evtl. gia nominà da Domitian – è Tacitus daventà l’onn 97 consul suffectus ed ha tegnì en quest uffizi il pled funeral a la fossa da Lucius Verginius Rufus.[9] Pli u main da quel temp, il pli tard a l’entschatta dal temp da regenza da Trajan (98–117 s.C.), ha el cumenzà cun si’activitad sco scriptur.
L’onn 100 ha Tacitus accusà ensemen cun Plinius il Giuven l’anteriur prefect da la provinza Africa, Marius Priscus. Ils proxims onns fin il 104/105 para el d’esser stà temporarmain absent da Roma, eventualmain sco prefect d’ina provinza consulara. Suenter ses return ha el lavurà vi da si’emprima gronda ovra istorica, las ‹Historiae›, las qualas vegnan menziunadas en pliras brevs da Plinius.[10] Probablamain l’onn 112/113 ha Tacitus occupà il proconsulat da la provinza Asia (en il territori da la Tirchia odierna), sco che mussa in’inscripziun ch’è vegnida chattada a Mylasa. Probablamain ha el survivì Trajan; la data precisa da sia mort n’è però betg enconuschenta.[11]
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tacitus valeva sco in dals pli impurtants oraturs da ses temp; a la retorica ha el deditgà – s’orientond stilisticamain a Marcus Tullius Cicero, il pli impurtant oratur da la latinitad dad aur – il ‹Dialogus de oratoribus›. Suenter il consulat (97) sut Nerva ha el cumenzà cun la lavur vi da sias grondas ovras istoricas, la quala è eventualmain sa tratga fin viaden en il temp da regenza da l’imperatur Hadrian. Tacitus ha scrit ses tractats istorics or da la perspectiva dal senatur che giuditgescha ils imperaturs romans da Tiberius fin Domitian tenor la dumonda quant fitg ch’els correspundevan anc al maletg ideal da la republica romana. Da princip refusava el la monarchia e deplorava adina puspè la sperdita da la libertad senatorica. Sias analisas precisas e linguisticamain brigliantas han influenzà a moda decisiva il maletg modern da l’Imperi roman en il prim tschientaner s.C. El ha crititgà las relaziuns da ses temp sco sintoms da decadenza, empruvond da cumprovar quai a l’exempel d’episodas istoricas ch’el elegeva cun intenziun. La coluraziun subtila dals caracters dueva intermediar al lectur in maletg specific. Da resguardar è che Tacitus sa sentiva bain obligà explicitamain a la maxima sine ira et studio (‹senza gritta ed ardur›); ma cun quai n’era tuttavia betg manegià che ses rapports sajan objectivs e neutrals. Sumegliant a ses ideal Sallust vuleva Tacitus be exprimer cun questa furmla si’independenza da la politica actuala. Cun descriver eveniments è el per regla bain sa tegnì als fatgs. Ma l’elecziun dal material e surtut l’interpretaziun dal succedì è darar objectiva. Quai sa mussa per exempel tar la caracterisaziun da Tiberius, il qual duai – tenor Tacitus – adina avair agì cun nauschas intenziuns e patratgs zuppads. En tals cas sa manifestescha il pensar da Tacitus en categorias stereotipas. D’esser precaut è adina inditgà là nua che Tacitus na surpiglia betg sez la responsabladad per quai ch’el rapporta, mabain relata explicitamain tunas u raquints dad auters – quai vala per exempel per la descripziun pauc plausibla da l’assassinat da Claudius.
Sco funtaunas han servì a Tacitus, sper rapports a bucca ed actas dal Senat, er pliras ovras istoricas che n’èn betg sa mantegnidas fin oz. Tranter auter ha el fatg diever da las ovras istoricas da Plinius il Vegl. Ultra da quai vegn el bain ad avair utilisà las ovras dad Aufidius Bassus, Servilius Nonianus, Fabius Rusticus e Cluvius Rufus.[12] Il fatg che questas ovras èn idas a perder difficultescha considerablamain da giuditgar l’originalitad e muntada da Tacitus en congual cun ses antecessurs. En la perscrutaziun pli nova èn ins da l’avis che Tacitus haja mintgamai fatg diever da pliras funtaunas.
En la successiun cronologica supponida sa preschenta si’ovra sco suonda:
- ‹Agricola› (‹De vita et moribus Iulii Agricolae›) – biografia dal general Gnaeus Iulius Agricola, ses sir, cun ina descripziun geografica da la Britannia.
- ‹Germania› (‹De origine et situ Germanorum liber›) – geografia e cultura dals Germans, tegnend per part avant egl quels a ses cumpatriots sco cuntramaletg ad ina societad corrupta e decadenta.
- ‹Dialogus de oratoribus› – davart il declin da la retorica.
- ‹Historiae› – istorgia da l’Imperi roman da Galba (69) fin Domitian (96); l’ovra è sa mantegnida be parzialmain.
- ‹Annales› (resp. ‹Ab excessu divi Augusti›) – istorgia da l’Imperi roman da la mort dad Augustus (14) fin Nero (68); ca. la mesadad da l’ovra è sa mantegnida.
Il caracter da l’istoriografia da Tacitus[modifitgar | modifitgar il code]
Tacitus era in criticher decidì da l’urden statal dal principat che Augustus aveva mess ad ir. Sco aderent da la veglia Republica (e da las libertads che la classa superiura associava cun quella) crititgescha el il reschim d’ina singula persuna, il qual el considerescha sco motiv principal per il declin da iustitia e virtus. A medem temp era el realist avunda per renconuscher l’inevitabladad factica da la monarchia. Segnà dal domini da Domitian ils onns 81–96 (ch’el caracterisescha a moda bain exagerada sco tirannia) descriva el ils eveniments che stattan en connex cun ils imperaturs julians e claudians da Tiberius fin Nero (‹Annales›) e dals flavians Vespasian, Titus e Domitian (‹Historiae›). I dat en egl che ses maletg da l’istorgia daventa pli e pli stgir: L’idea oriunda da dar perditga da la fortuna dal temp preschent (testimonium praesentium bonorum) fa plaz a l’intenziun da tegnair viva la regurdientscha a la servitid da pli baud (memoria prioris servitutis). Daventond conscient ch’ils temps en ils quals ins possia exprimer libramain si’opiniun sajan stgars, ha Tacitus precis drizzà sin quai si’attenziun principala, numnadamain cun onurar u condemnar las ovras da persunas istoricas. L’autur è però crudà en musters da pensar stereotips. Tiberius giuditgescha el per exempel tras a tras sco uman cun nauschas intenziuns, al cumparegliond d’in cuntin cun Germanicus e glorifitgond quest ultim senza fin. La descripziun dal temp dad Augustus, Nerva e Trajan – ch’el giuditgava a moda in pau pli positiva – n’ha el betg pli pudì realisar. (Tenor l’opiniun d’intgins istoriografs n’ha el betg scrit davart ses agen temp, perquai che quai al pareva memia ristgà). Bain veseva Tacitus en ch’igl era nunpussaivel da returnar a las relaziuns idealisadas da la res publica resp. ch’el avess stuì, cun vulair scriver in’istorgia contemporana, prender resguard sin Trajan.
En quest senn n’è l’istoriografia da Tacitus – cuntrari per exempel a quella da Titus Livius – betg da tempra didactica, mabain da tempra descriptiva, moralisanta e fitg pessimistica. El na crai betg che la situaziun vegnia a sa megliurar, damai ch’ils remedis cunter ils vizis dal temp na fetschian strusch effect e che la gronda part dals purtaders da la virtid sajan daventads l’unfrenda da tirans resp. ch’il rest dals burgais (civitas) sajan crudads en ina profunda letargia.
Tacitus e la sullevaziun dad Arminius[modifitgar | modifitgar il code]
En sias ‹Annales› descriva Tacitus detagliadamain la guerra cunter ils Germans. Dals auturs contemporans sa differenziescha el en quai ch’el crititgescha massivamain il resultat da la guerra.
Davart las funtaunas ch’el ha duvrà en connex cun las campagnas militaras da Germanicus na san ins nagut precis. En dumonda vegnan diversas ovras ch’èn idas a perder sco quellas dad Aufidius Bassus u da Plinius il Vegl; quest ultim menziunescha Tacitus sez.[13] Da vulair reconstruir a moda objectiva il decurs da las campagnas militaras da Germanicus lubescha la descripziun da Tacitus be cun resalvas. Surtut las finamiras ed intenziuns cun las qualas las differentas campagnas èn vegnidas instradadas restan per gronda part intschertas.
L’aspect cumpositoric central dals emprims dus cudeschs da las ‹Annales› da Tacitus è il cuntrast tranter l’erox Germanicus ed il tiran Tiberius (la parallela tar il sir da Tacitus Agricola e l’imperatur Domitian è evidenta). La campagna cunter la stirpa germana dals Mars – suenter avair abattì la revolta da la legiun dal Rain (l’atun da l’onn 14 s.C.) – daventa il cumenzament d’in’entira retscha d’offensivas romanas victoriusas ed ordvart gloriusas cunter ils Germans sesents da la vart dretga dal Rain. Era sveglia Tacitus l’impressiun sco sche Roma avess gia dà si dal temp dad Augustus definitivamain la suletta finamira gloriusa, numnadamain da restabilir e d’expander a moda offensiva il domini sur la Germania (fin a l’Elba). Per Tacitus – e be per el – ha ‹la› guerra germana cumenzà l’atun 14 ed è ida a fin l’atun 16. Or dals fatgs sezs na resulta si’interpretaziun tuttavia betg a moda stringenta. Tuttina al è l’istoriografia moderna per part suandada.
Tacitus davart il cristianissem tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Da Tacitus deriva er ina da las paucas perditgas betg biblicas davart il cristianissem tempriv. En il 15avel cudesch da sias ‹Annales› descriva Tacitus il brischament da Roma l’onn 64 e l’emprova da Nero d’inculpar ils cristians d’avair fatg quai. En connex cun lur num scriva Tacitus: «Quest num deriva da Cristus, il qual è vegnì executà dal temp da Tiberius tras il procuratur Pontius Pilatus.»[14]
Excurs davart ils gidieus[modifitgar | modifitgar il code]
En il 5avel cudesch da las ‹Historiae›, en furma d’in excurs che stat en connex cun la descripziun da la guerra giudaica, porscha Tacitus ina survista dal giudaissem dal temp da l’antica.[15] Areguard la pratica cultica dals gidieus s’exprima el a moda fitg negativa: «Per sa segirar en avegnir l’obedientscha dal pievel, al ha Moses dà novs usits da cult che stattan en cuntradicziun cun quels da tut ils ulteriurs umans. Nunsontg è là tut quai ch’è per nus sontg; e lubì è ad els tut quai che vala per nus sco infam.»[16]
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’antica ha Tacitus giudì relativamain pitschna attenziun, e quai cumbain che ses contemporans al taxavan – sco che Plinius cumprova – sco grond scriptur. Pervi dal grond success da Sueton para la furma tradiziunala da l’istoriografia d’esser sa stizzada fin l’antica tardiva en il vest latin (almain n’èn enconuschentas naginas ovras respectivas); quai vala en spezial per sia furma specifica senatorica, la quala vegniva precis represchentada da Tacitus. Cuntrari al svilup en la part orientala (greca) ha dominà da qua envi en il vest il gener da las biografias d’imperaturs. Ultra da quai vegnan blers probablamain ad avair resguardà la lingua ed il stil da Tacitus sco memia pretensius. Ammianus Marcellinus, ch’ha scrit vers la fin dal quart tschientaner in vast opus istoric, è percunter sa referì sapientivamain a Tacitus; betg paucs istoriografs, tranter quels Syme, vesan en Ammianus schizunt l’ertavel litterar da Tacitus. Sidonius Apollinaris (5avel tschientaner) ha apparentamain legì Tacitus, ed il bab da la baselgia Hieronymus ha considerà las ‹Annales› e ‹Historiae› sco in’istorgia dals imperaturs che cumpiglia 30 cudeschs.
Durant il temp medieval èn las scrittiras da Tacitus idas bunamain dal tuttafatg en emblidanza. Almain è cumprovada in’utilisaziun da la ‹Germania› en l’introducziun tar la ‹Translatio s. Alexandri› da Rudolf von Fulda; per sia descripziun dals Saxons dal 9avel tschientaner sa serva el quasi pled per pled da la caracterisaziun dals Germans tras Tacitus. A partir dal temp da l’umanissem (15avel/16avel tschientaner) èn las scrittiras da Tacitus (surtut la ‹Germania›, ma er il chapitel davart Arminius en las ‹Annales›) daventadas suenter lur rescuverta e publicaziun in impurtant fundament da la schientscha naziunala tudestga naschinta. Umanists tudestgs han recepì a moda entusiastica la caracterisaziun positiva dals Germans tras Tacitus ed han tratg natiers quella a moda vaira nuncritica e pauschalisanta sco descripziun ‹dal› caracter naziunal tudestg. Er la figura dad Arminius è sa sviluppada ad in erox naziunal tudestg ed al propugnatur da la libertad tudestga envers Roma (cf. surtut l’‹Arminius› dad Ulrich von Hutten). Dal temp da la Revoluziun franzosa al han ins celebrà sco cumbattant cunter la suppressiun, pli tard è el però vegnì tractà d’intgins auturs a moda fitg critica (p.ex. da Theodor Mommsen).
Valitaziun moderna[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra istoriografica da Tacitus è senza dubi d’ina qualitad stilistica impressiunanta e munta il punct culminant entaifer la tradiziun istoriografica analitica da Roma. Cun vulair valitar quella ston ins però proceder a moda critica. Uschia èsi per exempel enconuschent che Tacitus ha savens integrà currellas e tschantscharias[17], quai che sa lascha probablamain attribuir a funtaunas correspundentas ch’el aveva consultà avant che terminar si’ovra. A moda inschignusa metta el a cor al lectur ina tscherta interpretaziun dals eveniments descrits, e quai senza mussar sez colur. Er sia moda da pensar en categorias nair-alv duess avertir d’esser precaut. Tscherts eveniments lascha el crudar davent, auters interpretescha el uschia ch’els paran da confermar sia tesa. Gugent vegnan suttamess als acturs motivs clandestins, dals quals Tacitus na po gnanc avair gì enconuschientscha. I na sa lascha pia betg pretender ch’el saja adina suandà en si’atgna ovra il princip undraivel sine ira et studio (‹senza esser partischant›). Gist en tals cas nua ch’igl è avant maun ina tradiziun parallela che lubescha d’examinar sias indicaziuns, sa mussi che l’istoriograf ha per part manipulà il material ch’al steva a disposiziun. Tut quai na minimescha però strusch la valur da sias preschentaziuns sco funtaunas – sche quellas vegnan duvradas cun la precauziun necessaria – e tuttavia betg la qualitad litterara da si’ovra. I resta er incontestà che Tacitus è stà in dals pli impurtants istoriografs romans dal cumenzament dal temp dals imperaturs.
Ediziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ediziuns criticas[modifitgar | modifitgar il code]
- Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom I Pars Prima: Ab Excessu Divi Augusti Libri I–VI. Ed. Stephanus Borzsák. Stuttgart e Lipsia 1992.
- P. Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom II Fasc. 3: Agricola. Ed. Iosephus Delz. Stuttgart 1983.
- Cornelii Taciti Annalium ab Excessu Divi Augusti Libri. Rec. brev. adnot. crit. instr. C. D. Fisher. Oxford 1906. ND 1951.
- P. Corneli Taciti libri qui supersunt. Tom I: Ab Excessu Divi Augusti. Ed. Henricus Heubner. Stuttgart 1992.
- P. Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom II Fasc. 4: Dialogus de oratoribus. Ed. Henricus Heubner. Stuttgart 1983.
- P. Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom I: Ab Excessu Divi Augusti. Ed. Erich Koestermann. Lipsia 1960.
- P. Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom II Fasc. 2: De origine et situ Germanorum liber. Rec. Alf Önnerfors. Stuttgart 1983.
- Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom I, Pars Secunda: Ab Excessu Divi Augusti libri XI–XVI. Ed. Kenneth Wellesley. Lipsia 1986.
- Cornelii Taciti libri qui supersunt. Tom II Pars Prima: Historiarum libri. Ed. Kenneth Wellesley. Lipsia 1989.
Ediziuns bilinguas e translaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Annales
- P. Cornelius Tacitus. Annalen. Latin-tudestg. Ed. dad Erich Heller. Cun in’introducziun da Manfred Fuhrmann (Sammlung Tusculum). 3. ed. Düsseldorf/Turitg 1997.
- Tacitus. Annalen. Tudestg dad August Horneffer. Cun in’introducziun da Joseph Vogt ed annotaziuns da Werner Schur. Stuttgart 1957.
- Tacitus. The Annals, Books I–III. Cun ina translaziun englaisa da John Jackson. En: Tacitus in Five Volumes III: The Histories, Book IV–V. The Annals, Books I–III. Cambridge, Mass. e Londra 1969 (emprim’ediziun 1931).
- Tacitus in Five Volumes IV: The Annals. Books IV–VI, XI–XII. Cun ina translaziun englaisa da John Jackson. (Loeb Classical Library 312). Cambridge, Mass. e Londra 1970 (emprim’ediziun 1937).
- Tacitus in Five Volumes V: The Annals. Books XIII-XVI. Cun ina translaziun englaisa da John Jackson. Cambridge, Mass. e Londra 1969 (emprim’ediziun 1937).
- Cornelius Tacitus. Tiberius. Annales ab excessu Divi Augusti. Emprima part: I. –III. cud. latin e tudestg. Translatà da Ludwig Maenner. Minca 1923.
- Tacitus. Annalen I–VI. Translatà, introducì e commentà da Walther Sontheimer. (RUB 2457). Stuttgart 1964.
- Tacitus. Annalen XI–XVI. Translatà e commentà da Walther Sontheimer. (RUB 2458). Stuttgart 1967.
Historiae
- P. Cornelius Tacitus. Historiae/Historien. Latin-tudestg. Ed. da Joseph Borst, collav. Helmut Hross e Helmut Borst. 4. ed. Minca 1979.
- Tacitus in Five Volumes II: The Histories. Books I–III. Transl. englaisa da Clifford Herschel Moore. (The Loeb Classical Library). Londra e Cambridge, Mass. 1925. ND 1968.
- Tacitus, The Histories, Books IV–V. Transl. englaisa da Clifford H. Moore. En: Tacitus in Five Volumes III: The Histories, Book IV–V. The Annals, Books I–III. Cambridge, Mass. e Londra 1969 (emprim’ediziun 1931).
- P. Cornelius Tacitus. Historien. Latin/tudestg. Transl. ed edì da Helmuth Vretska. (RUB 2721). Stuttgart 1984.
Agricola, Germania, Dialogus
- Publius Cornelius Tacitus. Agricola. Germania. Dialogus. Transl. ed edì da Karl Büchner (Kröner Taschenbuchausgabe, tom 255). Stuttgart 1955.
- Tacitus. Agricola. Latin/tudestg. Translatà e commentà da Robert Feger. (RUB 836) Stuttgart 1973.
- Tacitus. Germania. Latin/tudestg. Translatà e commentà da Manfred Fuhrmann. (RUB 9391). Stuttgart 1972.
- Tacitus. Dialogus de oratoribus. Latin/tudestg. Tenor l’ediziun da Helmut Gugel, ed. da Dietrich Klose (RUB 7700). Stuttgart 1981.
- Tacitus. Agricola. Transl. da M. Hutton. Repassà dad Eric Herbert Warmington. En: Tacitus in Five Volumes I: Agricola. Germania. Dialogus (The Loeb Classical Library). Cambridge, Mass. e Londra 1970 (emprim’ediziun 1914).
- Tacitus. Germania. Transl. da M. Hutton. Repassà dad Eric Herbert Warmington. En: Tacitus in Five Volumes I: Agricola. Germania. Dialogus (The Loeb Classical Library). Cambridge, Mass. e Londra 1970 (emprim’ediziun 1914).
- Tacitus. Germania. Latin e tudestg. Translatà e commentà dad Arno Mauersberger (Sammlung Dietrich, tom 100). Lipsia 1942.
- Tacitus. Dialogus. Transl. da Sir W. Peterson. Repassà d Michael Winterbottom. En: Tacitus in Five Volumes I: Agricola. Germania. Dialogus (The Loeb Classical Library). Cambridge, Mass. e Londra 1970 (emprim’ediziun 1914).
- Cornelius Tacitus. Agricola. Germania. Latin e tudestg. Edì, translatà e commentà dad Alfons Städele. (Sammlung Tusculum). Minca 1991.
- Tacitus. Das Leben des Iulius Agricola. Latin e tudestg da Rudolf Till. Darmstadt 1961.
- P. Cornelius Tacitus. Dialogus de oratoribus. Latin-tudestg. Edì e translatà da Hans Volkmer. Sammlung Tusculum. 4. ed. repassada. Düsseldorf/Turitg 1998.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Anthony R. Birley: The life and death of Cornelius Tacitus. En: Historia 49 (2000), p. 231.
- ↑ Birley: The life and death of Cornelius Tacitus, p. 231–233.
- ↑ Cf. Birley: The life and death of Cornelius Tacitus, p. 236.
- ↑ Plinius il Giuven: Epistulae 7, 20,4.
- ↑ Tacitus: Historiae 1, 1,3.
- ↑ Uschia la supposiziun da Birley: The life and death of Cornelius Tacitus, p. 237–238.
- ↑ Tacitus: Annales 11, 11,1.
- ↑ Tacitus: Agricola 45,4–5.
- ↑ Plinius: Epistulae 2, 1,6.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,16 e 20; 7, 33.
- ↑ Cf. Birley: The life and death of Cornelius Tacitus, p. 241–247.
- ↑ Cf. John Wilkes: Julio-Claudian Historians. En: Classical World 65 (1972), p. 177ss.
- ↑ Tacitus: Annales 1,69. Cf. era F.A. Marx: Die Quellen der Germanenkriege bei Tacitus und Dio. En: Klio 26 (1933), p. 323–329; Friedrich Münzer: Die Quelle des Tacitus für die Germanenkriege. En: Bonner Jahrbücher 104 (1899), p. 67ss.
- ↑ Tacitus: Annales 15, 44,3–4.
- ↑ Cf. René S. Bloch: Antike Vorstellungen vom Judentum. Der Judenexkurs des Tacitus im Rahmen der griechisch-römischen Ethnographie. Steiner, Stuttgart 2002, ISBN 3-515-07971-8.
- ↑ Tacitus: Historiae 5,4–5.
- ↑ Tacitus: Annales 4,53.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziun
- Michael von Albrecht: Geschichte der römischen Literatur von Andronicus bis Boethius und ihr Fortwirken. Tom 2. 3. ed. amplifitgada. De Gruyter, Berlin 2012, ISBN 978-3-11-026525-5, p. 926–969.
Commentaris
- Heinz Heubner: Studien zur Darstellungskunst des Tacitus. Triltsch, Würzburg 1935.
- Heinz Heubner, Wolfgang Fauth: P. Cornelius Tacitus. Die Historien, Buch 1–5. Kommentar. Tschintg toms. Winter, Heidelberg 1963–1982.
- Heinz Heubner: Kommentar zum Agricola des Tacitus. Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1984, ISBN 3-525-25744-9.
- Erich Koestermann: Tacitus. Annalen. Quatter toms. Winter, Heidelberg 1963–1968.
- Rudolf Much: Die Germania des Tacitus. Winter, Heidelberg 1937 (3. ed. repassada 1967).
- Roland Schuhmann: Geographischer Raum und Lebensform der Germanen: Kommentar zu Tacitus’ ‹Germania›, c. 1–20. Dissertaziun Uni Jena 2006.
Survistas generalas ed analisas
- Michael M. Sage: Tacitus’ Historical Works: A Survey and Appraisal. En: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Tom II 33, 2. de Gruyter, Berlin/New York 1990, p. 851–1030.
- Herbert W. Benario: An introduction to Tacitus. The University of Georgia Press, Athen, GA 1975, ISBN 0-8203-0361-5.
- Harald Fuchs: Tacitus über die Christen. En: Vigiliae Christianae, tom 4, 1950, p. 65–93.
- Konrad Heldmann: Sine ira et studio. Das Subjektivitätsprinzip der römischen Geschichtsschreibung und das Selbstverständnis antiker Historiker (= Zetemata, tom 139). Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-61494-1.
- Ronald Mellor: Tacitus. Routledge, Londra/New York 1993, ISBN 0-415-90665-2.
- Victoria Emma Pagán (ed.): A Companion to Tacitus. Wiley-Blackwell, Malden, MA e.a. 2012.
- Dylan Sailor: Writing and Empire in Tacitus. Cambridge University Press, Cambridge 2008, ISBN 978-0-521-89747-1.
- Stephan Schmal: Tacitus (= Studienbücher Antike, tom 14). Olms, Hildesheim 2005, ISBN 3-487-12884-5.
- Ronald Syme: Tacitus. Dus toms. Clarendon Press, Oxford 1958.
- A. J. Woodman (ed.): The Cambridge Companion to Tacitus. Cambridge University Press, Cambridge 2009, ISBN 978-0-521-87460-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Las ovras en latin
- Translaziun englaisa
- ‹Germania›, en versiun latina e tudestga
- ‹Germania›, en versiun latina e tudestga cun commentari
- Tscherna da texts per l’instrucziun (cun translaziun tudestga)
- ‹Agricola›, en versiun latina e tudestga cun commentari
- ‹Annales› e ‹Historiae› en translaziun englaisa


c: text/html

text:
1. La Musica
Tar pitschens festivals po quai mintgatant dar che la musica n’è qualitativamain betg adina il hit. Tar quest open air è quai però betg il cas. La musica ha persvas e malgrà che il public ha mintgatant mancà han las bands tunà molto bene!
Musica avain nus per cas era registrà cun intgins artists da tuts festivals questa stad en furma d'unplugged. Guarda qua e ti na vegns betg a star mal!
2. Las muntognas
Oh baby – what a view. Tar il soundtrack perfect che quest festival porscha han ins qua anc la perfetga vista sin las muntognas da la Val Bregaglia. Ma tge duain nus anc scriver, guarda sez!
3. Las temperaturas
Stad e bell’aura na munta betg automaticamain temperaturas chaudas. Il lieu dal festival è sin 1'458 meters sur mar e gist dasper in flum. Quai munta ch'i po daventar fitg fraid cura ch'il sulegl è davent. Minimum in pullover dovras ti sche ti vuls era sautar da notg a quest festival.
4. Ils Bregagliots
En il mintgadi n’han ins forsa betg gist da far bler cun Bregagliots. Ma a quest festival emprendas ti ad enconuscher els. Cunquai che quai festival vegn organisà da la giuventetgna da la Bregaglia èn era fitg blers giuvens al lieu e procuran per buna atmosfera.
5. L'aua
Sco ch'il num dal festival tradescha gia ha quel lieu sur l’aua, per esser exact sur il flum Orlegna. Ma cunquai che l’aua da quest flum è fitg fraida na san ins betg propi far bogn. But fear not: Ils organisaturs han montà in pool temporar per tut quels che vulan tuttina far bogn al festival.
Sche ti vuls ristgar in sigl en l'aua fraida lura fai la visita a l'Open Air Sur l'Aua, testà da tes radio da festivals favurit.
RR musica dals 23-06-2018 a las 19:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il suveran da San Murezzan decida ils 31 da schaner davart dus projects. Dad ina vart davart in center da sport multifuncziunal e da l'autra vart davart ina rait da fibra da vaider.
Halla da sport multifuncziunala
La halla da tennis a San Murezzan Bagn ha 40 onns ed è rivada a la fin da sia durada da vita. Remplazzar ella vul la possessura, la Bäder SA, cun ina halla da sport multifuncziunala. Quella duai cuntegnair dus plazzas da tennis dadens e dus dadora. La halla duai era pudair vegnir nizzegiada sco sala d'eveniments. En pli duai vegnir integrada ina partiziun da spa e wellness.
Per pussibiltar la realisaziun d'ina tala halla sto il suveran approvar in'adattaziun dal dretg da construcziun.
Rait da fibra da vaider
San Murezzan vul en pli fabritgar ina rait da fibra da vaider. Ils custs da 10,5 milliuns francs vegnan partids si tranter la vischnanca e San Murezzan Energia che vegn lura a gestiunar la rait. Fabritgada duai ella vegnir da la Swisscom.
Sch'il suveran dat glisch verda duai la construcziun cumenzar la primavaira 2021. Enfin l'atun 2025 duain lura tut las chasadas privatas e tut ils affars da San Murezzan esser colliads cun la rait da telecommunicaziun sperta.


text:
Avessan las elecziuns federalas gì lieu gia mez settember, fissan las quotas d'electurs per las singulas partidas sa midadas – la fermezza da las partidas resta dentant. Tenor las intenziuns d'eleger actualas fiss la PPS pia anc adina la partida cun la pli gronda quota d'electurs, suandada da la PS, la PLD e la PCD.
Ils Verds e la PLD gudognan vuschs
Cun in plus dad 1,6 puncts procentuals pon ils Verds actualmain quintar cun il pli grond augment da vuschs. Tenor retschertga cuntanschan els nov ina quota d'electurs dad 8,7%. Els èn uschia puspè datiers da lur resultat dal 2011.
Segunda victura dal barometer d'elecziuns actual è la PLD. Ils Liberaldemocrats pon augmentar lur quota d'electurs per 1,3 puncts procentuals sin 17,7%. Cun questa cumpart na pudess la partida però betg cuntanscher il livel ch'els avevan en lur megliers temps, però almain il livel ch'els han gì il 2007. Lur finamira da vulair surpassar ils Socialdemocrats en las proximas elecziuns, na pon els cun il stan actual betg realisar.
Er la PS augmenta sia quota d'electurs per in mez punct procentual sin 19,3%. Er ils Verdliberals pon nudar in plus dad 1,1 punct procentual e vegnan actualmain sin ina quota da 5,7%. Quai fiss in anc meglier resultat che quai che la partida ha gia realisà il 2011.
PPS e PCD perdan vuschs
Tenor la retschertga perda la PPS 2 puncts procentuals – cumpareglià cun las elecziuns dal 2015 – ed arriva anc sin ina quota d'electurs da 27,4%. Quai fiss dentant anc adina il terz pli bun resultat en l'istorgia da la partida.
In zic pli pauc perdess la PCD, numnadamain 1,5 puncts procentuals. Sch'ins metta quella sperdita en relaziun tar la grondezza da la partida, è questa sperdita pli gravanta. La PCD vegniss pia mo anc sin 10,1% da las vuschs. Cun quest resultat avess la partida dapi il 2007 pers bunamain in terz da lur electurs.
Er plitost negativas èn las prognosas per la PBD. Ella pudess perder 0,9 puncts procentuals. Sco nova partida ha ella il 2011 gist survegnì 5,4% da las vuschs. Gia il 2015 ha la partida dentant puspè pers ina part da sia basa e vegn actualmain anc sin ina quota d'electurs da 3,2%.
Retschertga – Barometer d'elecziuns SRG SSR
La rimnada da datas per il barometer d'elecziuns da la SRG SSR è vegnida fatga online tranter ils 13 e 18 da settember – quai sin ils portals d'internet da la SSR e via panel online da sotomo. En tut èn 14'985 persunas sa participadas a la retschertga. Suenter la verificaziun e controlla da las datas, han las respostas da 12'179 persunas pudì vegnir duvradas per la evaluaziun.
Perquai ch'ils participants sa recruteschan sez per ina tala retschertga online, na correspunda la prova statistica betg a la basa generala. Per exempel sa participeschan adina dapli umens che dunnas tar enquistas politicas. Ils resultats èn perquai vegnids valitads tenor divers criteris sco sex, scolaziun u regiun. La quota da sbagl da la retschertga è tar +/- 1,5 puncts procentuals.
L'orientaziun politica fa las decisiuns
Tgeninas èn las pli impurtantas raschuns per sa decider per ina partida? La retschertga da sotomo mussa, che l'orientaziun politica d'ina partida è per ina gronda part das electurs – numnadamain per 58% – il pli impurtant motiv per la dar la vusch. Sco segund motiv suonda la cumpetenza da chattar schliaziuns – quai per 23% dals electurs. Per 13% stat la moda e maniera da politisar en il center e mo per 6% èn persunalitads da la partida decisivas.
Surtut tar las partidas da pol (PPS, PS e Verds) è l'orientaziun politica da gronda impurtanza. Il pli pauc relevant è quella per electurs da la PCD e PBD. Che l'orientaziun n'è betg uschè impurtanta per las duas partidas, pudess vegnir interpretà sco ina da las raschuns per ils problems structurals da las partidas dal center burgaisas. L'orientaziun politica n'è numnadamain tar omaduas partidas betg uschè simpla d'eruir.
Assicuranzas socialas en il focus
Tenor retschertga èn per 42% dals electurs las cassas da malsauns ina da las trais top sfidas per la Svizra. Per 37% tutga la refurma da la prevenziun per la vegliadetgna latiers.
Schebain ils Verds sco er ils Verdliberals gudognan vuschs e quai per ina giada betg sin donn e cust dals Socialdemocrats. La stad chauda e sitga para dad avair sensibilisà ils electurs sin il tema midada dal clima ed emissiuns da CO2. Per 30% dals votants tutga quest tema lura er tar ils pli impurtants. Uschia ch'il tema ecologic ha bunamain la medema relevanza sco la migraziun cun 31%.
En egl dat che temas economics paran d'avair perdì marcantamain muntada. Mo gist 11% han inditgà da valitar la capacitad da concurrer ed l'economia sco ina da las top sfidas per la Svizra.
Decisiun ord persvasiun u mancanza d'alternativas?
56% dal electurs dals Verds e 51% dals electurs da la PPS dattan giu lur vusch per la partida ord «cumplaina persvasiun». Ils pli paucs persvadids datti tar ils aderents da las partidas PVL e PBD. Quellas duas partidas vegnan fitg savens tschernidas ord «mancanza d'alternativas». 21% dals electurs dals Verdliberals argumenteschan ch'els elegian la partida perquai ch'els «vulan insatge nov». La partida che ha cun 28% ils pli blers aderents che elegian ord «attaschament da blers onns» è la PCD.
Malcuntentientscha cun il Cussegl naziunal
Per ina gronda part dals electurs è il Cussegl naziunal en la constituziun actuala orientà politicamain memia ferm a la dretga. In terz d'els è da l'opiniun ch'il cussegl politiseschia memia ferm a sanestra. Mo gist 20% pensan che l'orientaziun politica è gista. En egl dat che la gronda part dals aderents da las partidas burgaisas da mez (PCD, PVL, PBD) chattan ch'il Cussegl naziunal politiseschia memia ferm a dretga. Uschia sa mussa ch’ils electurs giavischan plitost ina correctura da l’orientaziun politica dal parlament vers la sanestra che vers la dretga.
RR novitads 17:00


text:
I na giaja betg cunter las singulas vischnancas, mabain cunter il sistem da pajas dal chantun. E la via dal plant giajan els be perquai ch'i na cuntanschian nagut sur la via politica, di Jöri Schwärzel da l'uniun da la magistraglia grischuna.
La pli bassa paja da l'entira Svizra
Ina mussadra da scoletta gudogna en il Grischun pli pauc che CHF 5'000.00 il mais - la pli bassa paja da l'entira Svizra. Quai è tenor l'uniun da la magistraglia memia pauc. Discriminant è tenor la magistraglia che las mussadras da scoletta gudognan cun ina scolaziun da bachelor pli pauc che auters emploiads dal chantun senza bachelor.
Activar la politica
«Decida la dretgira ch'i sa tracta d'ina discriminaziun, lura sto il parlament chantunal sa mover ed adattar las pajas da las mussadras da scolatta», uschia Jöri Schwärzel. Quai saja la finamira dal plant. Sch'els portan lura propi plant cunter las vischnancas, decida la magistraglia grischuna a la radunanza annuala dals 28 da settember.
Il schef dal departement d'educaziun Martin Jäger n'ha betg vulì prender posiziun en chaussa. Sin dumanda dad RTR ha el ditg ch'el s'exprimia pir, sch'i dettia ina decisiun da la dretgira.
RR actualitad 12:00


text:
di: Giovanni D'Anzi
Se dis che i milanes hinn affaristi,
disperaa capitalisti, gh’hann in ment domà i danee,
l’è minga inscì, l’è minga inscì:
sèmm anca numm di sentimentalisti,
ma però numm se vergògnom perchè sèmm di andeghee,
l’è pròppi inscì, ma invece mì.
Mì sont on milanes sentimental,
sentimental come on napoletan,
me pias fà i serenad al ciar de luna
e poeu sognà, fantasticà.
Me pias la baraonda di mè strad,
me pias la confusion che gh’è a mezzdì
però se vedi on fior in sul poggioeu
mì me commoeuvi e resti lì così.
Son matt per la mia nèbbia,
quand ven la prima nev quanta allegria
però me basta vèss a Monscia
per vègh el coeur che ‘l piang de nostalgia del mè Milan.
Mì sont on milanes sentimental
e gh’hoo ‘l pudor de dill a son sincer
e quanti milanes hinn come mì,
ma se vergògnen, l’è così.
musica
Son matt per la mia nèbbia,
quand ven la prima nev quanta allegria
però me basta vèss a Monscia
per vègh el coeur che ‘l piang de nostalgia del mè Milan.
Mì sont on milanes sentimental
ue: sentimental, ma semper milanes
perciò se gh’è on affari sa la man
al sentiment ghe pensarò doman.


text:
Trais dis, trais etappas cun il mountainbike. Il Engadin Bike Giro ha gì lieu la fin d’emna passada sut circumstanzas spezialas. Pervia dal coronavirus han ils organisaturs stuì elavurar in concept da segirezza.
Quel ha stipulà las differentas reglas. Igiena, tegnair distanza e nua che quai n'è betg pussaivel purtar ina mascra. Vitiers han ins stuì publitgar las persunalias per pudair reconstruir ina eventuala chadaina d'infecziun.
Quasi gia s’endisà vi da la nova situaziun
Il pli spezial durant ils trais dis da cursa e segir stà il fatg, che las curriduras ed ils curridurs han stuì purtar ina mascra avant la cursa en il bloc da partenza. Era suenter la cursa ha ins vis inqual participant cun mascra. Quai na ha insumma betg disturbà. Tuts eran simplamain mo cuntents ch'i ha insumma puspè ina giada dà ina cursa.


text:
Irina Schmid è oriunda da Minsk en Bielorussia. Ella viva dapi 13 onns en Svizra ed abita cun sia famiglia a Danis. Irina Schmid ha duas figlias dad 11 e 9 onns. A Minsk ha ella fatg in studi per magistra da linguatg e litteratura. Da preschent frequenta ella la scolaziun dad Interior Design a la IBW a Cuira. D'enviern lavura Irina Schmid sco magistra da skis a Flem/Laax ed era per l’animaziun d’uffants tar Ami Sabi. Ses hobis èn leger, sunar clavazin, dar tennis ed ir a spass cun il tgaun Prinz. Sias spisas preferidas èn la salata «Ringia en in mantè da pail» e capuns.
Tratgas da la Bielorussia cun Irina Schmid
Irina Schmid da la Bielorussia preschenta spaisas da sia patria en l’ost da l’Europa.
ml


text:
Uschia communitgescha la vischnanca da Sumvitg en il fegl uffizial che la radunanza communala dals 19 d’avrigl vegnia annullada, damai che quai fiss stà la suletta tractanda. Era la suprastanza da Medel ha ditg ch’ella na tractia betg ella radunanza communala l’iniziativa. Sco il president communal Peter Binz ha ditg, vegni dentant discutà a chaschun da la proxima radunanza communala (11.5.2017) davart ina collavuraziun ed ina strategia cun las autras vischnancas per ils proxims onns. Cunzunt sin il sectur da crear novas plazzas da lavur en la regiun. Peter Binz ha era ditg ch’ils iniziants vegnian envidadas a questa radunanza.
L’iniziativa che leva che las vischnancas da Tujetsch, Medel, Mustér, Sumvitg e Trun lantscheschian contractivas da fusiun era vegnida inoltrada en tut las tschintg vischnancas il december passà.
RR novitads 10:00


text:
Concerns s'oblieschan da producir jogurts e cerealias cun anc ina giada damain zutger. Er en auters products duai il zutger vegnir reducì. Vitiers duai vegnir reducì il sal en il paun. Sin questas finamiras èn sa cunvegnids represchentants da la branscha da mangiativas ensemen cun il minister da l'intern Alain Berset. El è fin uss fitg cuntent cun ils resultats da fin qua. Las miras sajan vegnidas cuntanschidas, gea schizunt surpassadas. Uschia han ins pudì reducir tranter il 2016 ed il 2018 il zutger per 2,5% e las cerealias per 5%.
Nagin cumond
Ins na veglia betg scumandar da mangiar zutger. Tut possia vegnir fatg da libra veglia. Cun reducir il zutger en jogurts ed en cerealias vegnia segirà che products che valan sco sanadaivel na cuntegnian betg memia bler zutger.
Damain sal en il paun
La branscha vul era reducir il sal en il paun ed en sosas. La mira per la nova gruppa da victualias duain vegnir francadas fin la fin da l'onn 2020.
«Decleraziun da Milaun»
Il zutger vegn reducì en ils jogurts anc ina giada per 10% ed en cerealias per 15%. Quant sal ch'ins vul reducir en il paun n'è anc betg definì. Cun questa decisiun vegn prolungada la «decleraziun da Milaun» enfin l'onn 2024. Quella è vegnida suttascritta l'onn 2015 da 14 interpresa ed ha sco finamira ch'ils producents reduceschan il zutger en lur products sin basa voluntaria.
Suttascrit quella cunvegnan han: Aldi Suisse, bio-familia, Bossy Céréales, Coop, Cremo, Danone, Emmi Schweiz, Kellogg Schweiz, Lidl Schweiz, Migros, Mokerei Lanz, Nestlé Suisse, Schweizerische Schälmühle E. Zwicky e Wander.
Ord l'archiv
Dapli infurmaziuns davart il zutger...
RR novitads 17:00


text:
Sco deputà dal Cussegl grond è Peter Peyer s'engaschà per dapli dunnas en posiziuns là nua ch'ins prenda decisiuns. El ha er gia pretendì quotas da dunnas en quest connex. Plinavant less Peyer carmalar dapli glieud en il chantun Grischun. El savess s'imaginar da porscher maun cun encurrir plazzas u ina canorta d'uffants.
Per quai vul Peter Peyer s'engaschar
- dapli dunnas en posiziuns da cader
- protecziun dal clima
- carmalar novs abitants en il chantun Grischun
- in bun service public en las regiuns
Veglia vulp en il Cussegl grond
Gia dapi 15 onns politisescha l'um da 52 onns en il Cussegl grond. Là ha el tranter auter collavurà en la cumissiun da finanzas e taxas per la gulivaziun da finanzas.
En cas ch'el vegnia elegì en la regenza grischuna ils 10 da zercladur, avess il deputà perquai er gust da surpigliar il departament d'economia publica u quel da finanzas. L'ultim decenni haja la PS er pudì sa profilar en temas che na sajan betg tipicamain socialdemocratics, uschia Peyer.
RR actualitad 07:00+


text:
Roman Cantieni è naschì ils 24 da fanadur 1944 a Cuira. Suenter il studi da l'orgel a Vienna ha el obtegnì il diplom da concert a Basilea. Davent dal 1970 è el stà professer da musica al seminari da magisters a Cuira. El ha dà numerus concerts dad orgel en Svizra ed en l'exteriur ed ha valì sco grond expert d'instruments da tastas istorics.
In dals puncts culminants da sia carriera è stà la collavuraziun tar las registraziuns cumplettas da las ovras dad orgel da Johann Sebastian Bach il 1985 a Milaun. Er ha el manà divers curs da maister tranter auter a Salt Lake City, Venezia e Cuira.
Ord l'archiv:
Svizra Rumantscha dals 02.01.1983


text:
Infurmaziuns per interprendidras e per interprendiders
Blers manaschis en il chantun Grischun occupan collavuraturas e collavuraturs da differents pajais e da differentas culturas e procuran per lur integraziun en differenta moda e maniera, per exempel cun:
- integrar ellas ed els en la cultura dal manaschi
- promover l'acquisiziun da la lingua locala
- sustegnair furmaziuns supplementaras internas ed externas
- sustegnair pussaivladads da qualificaziun ed il prender suenter in diplom professiunal
- intermediar activamain infurmaziuns davart la muntada e l'impurtanza d'emprender la lingua locala, da s'integrar en la societad sco er davart la furmaziun professiunala e la furmaziun supplementara en Svizra
Interpresas che promovan l'integraziun da lur collavuraturas e da lur collavuraturs esters prestan ina contribuziun essenziala per tut la societad e profiteschan per lur manaschi en blers reguards, tranter auter:
- cun garantir la communicaziun e la chapientscha
- cun simplifitgar process interns
- d'ina cuntentientscha pli gronda da las collavuraturas e dals collavuraturs
- d'ina meglieraziun dal clima da manaschi
- d'ina loialitad pli gronda per l'interpresa
CTA – dialog d'integraziun cun il mund da lavur
Il discurs d'integraziun cun las federaziuns economicas sco er cun ulteriurs partenaris da dialog ch'è vegnì lantschà l'october 2012 da la conferenza tripartita davart las aglomeraziuns (CTA) ha la finamira da promover il success tar l'integraziun da lavurantas e da lavurants esters sin basa d'ina collavuraziun rinforzada ed intenziunada dal stadi e da l'economia.
Sin la pagina d'internet www.dialog-integration.ch chattais Vus infurmaziuns actualas davart projects currents sco er ina collecziun da good practices, infurmaziuns da basa e generalas, glistas da controlla e diversas adressas da posts da cussegliaziun e d'infurmaziun.
Curs da lingua e purschidas d'integraziun per Vossas collavuraturas e Voss collavuraturs
Vus tschertgais in curs da lingua per Vossa collavuratura u per Voss collavuratur u al vulais render attent a purschidas d'integraziun existentas? Ina survista dals curs da lingua che vegnan purschids en il chantun e da las purschidas d'integraziun dal Grischun chattais Vus sut la rubrica "Kurse/Angebote".
Infurmaziuns quotidianas en 19 linguas
Vus vulais sustegnair Vossa collavuratura u Voss collavuratur immigrà ch'el po s'orientar uschè svelt sco pussaivel en ses novs conturns da viver e tschertgais infurmaziuns davart la vita e davart la lavur en Svizra. La broschura chantunala da bainvegni cuntegna infurmaziuns impurtantas davart ils secturs tematics ils pli differents ed è disponibla en 19 linguas. Ulteriuras infurmaziuns chattais Vus qua.


text:
Jorge Lorenzo na parta betg al Grond Premi da Moto GP en il Giapun a Motegi. Quai ha communitgà il Spagnol da 31 onns via las raits socialas. El stoppia desister damai ch'el na saja anc betg sa revegnì dal tuttafatg sa sias blessuras vid il pe ed il maun. Avant stgars in mais è el ruclà tar il start dal Grond Premi da Aragonien, stgars duas emnas pli tard anc ina giada durant in trenament.
Lorenzo è stà trais giadas campiun mundial en la Moto GP. Actualmain è el sin il 5avel plaz dal classament. Ses cumpatriot da la Spagna Marc Marquez maina.
RR novitads 10:00


text:
Pontinvrea
Pontinvrea (en lìgure: O Ponte) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 852 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 24,9 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Mioglia, Giusvalla, Sassello, Stella, Cairo Montenotte.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pontinvrea l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cowgirl - Il nuovo sesso
Cowgirl - Il nuovo sesso (Cowgirl - Al sès nóṿ) l'è na cumèdia dramàtica americàna dal 1993 ad Gus Van Sant trata da 'l rumànś cult di an Stanta “Even Cowgirls Get the Blues” (Anc al ragàsi ch'i tìn'n adrē a cal vachi i gh'aṅ al magòṅ) ad Tom Robbins.
Da 'l punt ad vista ecunòmic al film 'l è stâ 'n diśàstar parchè l'à ciapâ sōl un migliòṅ e sèt ad dòlar dòp ès'r-an custâ òt. 'L è stâ preśentâ a 'l 50śum Fèstival ad Venèsia e anc a Turònt in dal 1993 ma al n à minga fat na bèla figùra tant ch'al regìsta al 'l à pò armuntâ 'd nóṿ faghénd-al vgnir fóra in na manéra difarènta in dal 1994 dedicànd la pelìcula a 'l atōr River Phoenix mòrt da pôc.
Sunt
La Sissy Hankshaw (Uma Thurman) l'è nada cun dū pòlas grand dimóndi e lē la i dróa par giràr tut i Stat Unî viaśànd cun 'l autostop. La tira avànti faghénd la rapreśentànta dla cà ad cuśmètic “Yoni Yum” par cònt 'd La Cuntésa (John Hurt), un chichèṅ tavestî ch'al gh'à 'n ranch ciamâ “Rubber Rose” (Guldòṅ Ròśa). In dal sit i gh stàn'n un grup ad buàri arvèrsi e masćiùsi ch'i s cumpòrtan cuma di cowboy fémni, al cowgirl. La Sissy la s inamóra dla Bonanza Jellybean (Rain Phoenix) e la taca na batàja cóntar La Cuntésa e c'n al Stat ch'al preténd indrē dal śgógni ch'i s èṅ farmàdi in dal laghét dal ranch durànt al sò viàś.


text:
Portg selvadi
Il portg selvadi (Sus scrofa) appartegna a la famiglia dals portgs per propi (Suidae) entaifer l’urden dals mammals cun unglas pèr. Ses territori da derasaziun oriund tanscha da l’Europa dal Vest fin en l’Asia dal Sidost; tras natiralisaziun en l’America dal Nord e dal Sid, en l’Australia e sin numerusas inslas è la spezia oz quasi derasada en tut il mund.
Portgs selvadis èn omnivors (popular ‹mangiatut›) ed abels da s’adattar fitg bain a novs conturns. En l’Europa Centrala crescha la populaziun actualmain fitg ferm, e quai surtut perquai ch’i vegn cultivà dapli tirc; adina pli savens penetreschan portgs selvadis er en territoris abitads. Il portg selvadi furma ultra da quai la furma originara dal portg domestic.
En l’Europa tutgan ils portgs selvadis da vegl ennà tar la selvaschina. Perquai datti – surtut per tudestg – per portgs selvadis da differentas vegliadetgnas e dad omaduas schlattainas sco er per bleras parts dal corp denominaziuns specificas che derivan dal linguatg da chatscha. Uschia vegn in portg selvadi masculin er numnà ‹ver selvadi› (tudestg: Keiler; ‹ver› = Eber); la portga selvadia sa numna per tudestg Bache ed il portget fin in onn Frischling.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Guardà da la vart para il corp dal portg selvadi d’esser bratg e massiv. Quest’impressiun vegn anc rinforzada tras las chommas ch’èn fitg curtas e betg fitg fermas en cumparegliaziun cun la gronda massa dal corp. En cumparegliaziun cun il corp para er il chau d’esser bunamain surdimensiunà; en la part davant finescha quel en furma da cugn. Ils egls sa chattan fitg ad aut en il chau ed èn drizzads enavant vers engiu. Las ureglias èn pitschnas e circumdadas d’in ur da zaidlas. Il culiez è curt e bratg e sa lascha mover be pauc; visibel è el be cura ch’ils portgs selvadis portan il pail da stad. D’enviern para il chau d’esser collià directamain cun il corp. Davent dal frunt sur l’entir dies sa tira ina carena da lungas zaidlas che pon vegnir drizzadas si.
L’autezza dal corp sa sminuescha vers las chommas davos. Il corp finescha en ina cua fitg movibla che tanscha fin l’oss dal chaltgogn. Cun quella signalisescha il portg selvadi ses sa sentir (cun l’auzar u pendular). Guardà da davant para il corp d’esser graschel.
L’animal creschì masculin sa lascha differenziar dal feminin – guardà da la vart – tras la furma dal gnif: tar la femella è quel lung e guliv, tar il mastgel cumpara el pli curt.
Dentadira[modifitgar | modifitgar il code]
Il portg selvadi ha ina ferma dentadira cun 44 dents, en mintga mesadad da la missella trais incisivs (popular: dents da morder), in dent chanin, quatter premolars e trais molars.
Tar il mastgel sa volvan tant ils dents chanins sura sco er quels sut vers ensi; quai serva ad imponar ils auters mastgels. Tar las femellas cumpara quest fenomen be a moda rudimentara tar animals pli vegls.
En cas excepziunals pon ils dents chanins dal mastgel cuntanscher ina lunghezza da fin 30 cm. La lunghezza normala tar mastgels creschids munta a ca. 20 cm; da quai vargan però be ca. 10 cm or da la missella. Ils dents chanins da la missella sura ch’èn vieuts ensi tar ils mastgels èn marcantamain pli curts che quels sut.
Pail[modifitgar | modifitgar il code]
Pail d’animals creschids e d’in onn[modifitgar | modifitgar il code]
L’enviern è il pail dal portg selvadi da colur grisch stgira fin brin naira; quel sa cumpona d’in pail lung zaidlus e d’in pail lom ch’è curt e fin. Quel serva surtut a la regulaziun da la temperatura: il spazi d’aria che vegn enserrà dal pail gida ad evitar ch’il corp perdia memia bler chalur. Il pail lung glisch impedescha che la pel vegnia blessada cun girar per il chagliom. Il pail lom cuvra l’entir corp cun excepziun d’intginas parts dal chau e da la part giudim da las chommas.
La primavaira perda il portg selvadi il lung spess pail d’enviern e porta in pail lom da stad curt cun pizs colurads pli cler. La midada dal pail succeda en in interval da trais mais e cumenza en l’Europa Centrala en ils mais d’avrigl e da matg. En lur pail da stad paran ils portgs selvadis bundant pli satigls. Portgs selvadis da l’onn precedent cumenzan gia a midar sin il pail d’enviern a partir da la fin fanadur u entschatta avust; tar animals creschids cumenza quest process pir en il decurs dal settember. Il november è la midada dal pail terminada.
Areguard la colur dal pail datti però grondas differenzas tant da regiun tar regiun sco er entaifer in singul territori da derasaziun. Ils portgs selvadis da la regiun dal Lai da Balkhash èn per exempel da colur da sablun fitg clera u schizunt alvents, en la Bielorussia datti animals cotschen brins, pli clers u er nairs dal tut ed a l’Ussuri datti portgs selvadis brin clers e nairs.
Portgs selvadis taclads[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer populaziuns da portgs selvadis che vivan en libertad datti adina puspè individis ch’han flatgs brin nairs fin nairs da differenta grondezza sin in fund pli cler. Mintgatant pon ins schizunt observar portgs selvadis taclads nair alv. Tenor examinaziuns che Heinz Meynhardt ha fatg ils onns 1970 en la Republica democratica tudestga cumparan ils flatgs en media tar trais da tschient portgs selvadis. Ils flatgs vegnan surdads a la proxima generaziun en furma d’ereditad recessiva. Ins suppona che questas nianzas derivian dal fatg ch’ils portgs domestics èn vegnids tegnids sur lung temp sin pastgiras e ch’igl ha dà tras quai cruschadas tranter portgs selvadis e portgs domestics.
Examinaziuns ch’èn vegnidas fatgas il medem temp en la Pologna mussan ch’ils portgs selvadis ch’han ina ferma coluraziun nair alva han ina pli auta quota da mortalitad; ins suppona che lur regulaziun da la chalur na funcziunia betg uschè bain.
Pail dals animals giuvens[modifitgar | modifitgar il code]
Portgets gist naschids han il pail brin cler; quel è per ordinari surtratg cun quatter fin tschintg strivlas melnentas che s’extendan per lung dals oss da las spatlas fin a las chommas davos. Ultra da quai èn las parts da las spatlas e las chommas davos munidas cun flatgs. La furma da las strivlas ed ils flatgs sa differenzieschan talmain da portget tar portget ch’il singul individi sa lascha identifitgar cler e net cun agid da quests segns distinctivs. Lur pail lung è anc bundant pli lom e da launa che tar animals pli vegls; quel protegia main bain cunter umiditad, uschia che periodas d’aura trida pon chaschunar in’auta mortalitad. Quest pail dals animals giuvens vegn midà suenter ca. trais fin quatter mais sin il pail giuvenil da colur brinenta. Quel è in pau pli grop ch’il pail dals portgets gist naschids, ma anc adina pli lom che quel d’animals creschids e munì cun in pail lom main sviluppà. En l’Europa Centrala sviluppan ils animals giuvens l’october e november lur emprim vestgì d’enviern; quel mussa lura er gia pli ferm la coluraziun grischa fin naira dals animals creschids.
Pais e grondezza dal corp[modifitgar | modifitgar il code]
Er il pais e la grondezza divergeschan fitg tut tenor la derasaziun geografica; il pais variescha ultra da quai da stagiun tar stagiun. Sco regla generala po valair ch’il pais e la grondezza s’augmentan dal sidvest vers il nordost. Creschids dal tuttafatg èn portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg onns; en l’Europa Centrala han portgas selvadias ina lunghezza dal chau e dal corp da 130 fin 170 cm, vers selvadis cuntanschan ina lunghezza da 140 fin 180 cm.[1] Portgas selvadias d’ina vegliadetgna d’almain tschintg onns pasavan en l’ost da la Germania senza ils organs interns (‹sbuttatschads›) tranter 43 e 95 kg, vers selvadis tranter 54 e 157 kg. Ils pais ils pli auts han las portgas cuntanschì là da l’october fin il mars, ils vers selvadis da l’avust fin il december.[2] Il pais d’exemplars vivents tanscha en l’Europa Centrala fin 150 kg (portgas selvadias) resp. fin 200 kg (vers selvadis).[3]
Portgs selvadis ad Astrachan, en in territori da protecziun da la Beresina ed en il Caucasus vegnan bundant pli gronds e pli grevs. Mastgels cuntanschan qua ina lunghezza dal corp da fin a 200 cm ed in pais da 200 kg. Ils onns 1930 èn vegnids sajettads en il delta da la Wolga ed al Syrdarja portgs selvadis che pasavan fin a 260 kg ed intgins onns pli baud schizunt animals da 270 fin 320 kg. Er da l’ost da la Russia èn enconuschents vers selvadis da varga 300 kg. Medemamain vegn rapportà en las Carpatas da portgs selvadis cun in’autezza da las spatlas da 110 cm ed in pais da 350 kg. En general sa lascha constatar en l’entir territori da derasaziun ina sminuziun da la grondezza dal corp, e quai pervi da la chatscha intensiva. Ozendi valan animals cun in pais da 200 kg sco fitg gronds.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il portg selvadi sa tracti d’in animal selvadi ch’è derasà en tut l’Eurasia sco er en il Giapun e sin parts da las inslas da l’Asia dal Sidost. En l’entir territori da derasaziun èn enconuschentas radund 20 sutspezias.
En l’Africa dal Nord era il portg selvadi derasà fin avant paucs tschientaners per lung dal Delta dal Nil fin en il sid da Khartum sco er en il nord da la Sahara. Ozendi èn ils portgs selvadis però fitg stgars en questa regiun. Las duas sutspezias Sus scrofa libycus e Sus scrofa barbarus valan schizunt sco svanidas.
En il nord tanscheva il territori da derasaziun oriund dal Lai da Ladoga (60° N) en il nordvest fin a Nowgorod sper Moscau ed alura per lung da la Wolga fin en la part meridiunala da l’Ural (52° N). Pli vers ost cuntanscheva il cunfin schizunt 56° N (Irtysch). En deserts, en l’auta muntogna ed en l’auta planira manca il portg selvadi percunter cumplettamain; uschia na cumpara el er betg en las regiuns sitgas da la Mongolia, cumbain che quellas èn situadas en grads da latituda main exponids (44–46° N).
En il decurs dals tschientaners è l’areal da derasaziun sa midà pliras giadas. Quai vala per ils divers temps da glatsch, ma surtut er per ils davos tschientaners. L’influenza da l’uman (agricultura intensiva, chatscha) ha per exempel gia manà a l’entschatta dal 17avel tschientaner a l’extirpaziun dal portg selvadi en l’Engalterra. En il Danemarc è quai stà il cas a l’entschatta dal 19avel tschientaner, en la Tunesia ed il Sudan a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Ma er en Germania, en l’Austria, en l’Italia ed en la Svizra èn vastas regiuns stadas sur lung temp senza portgs selvadis.
Reconquista dal territori da derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner han ils portgs selvadis pudì reconquistar grondas parts da lur territori da derasaziun oriund. In exempel furma la Toscana: pervi da l’agricultura segnada d’ina cultivaziun intensiva han ins dumbrà sur blers decennis nagins portgs selvadis en questa regiun taliana; a partir dals onns 1990 èn els però returnads e sa derasads vastamain.
Er en la Russia era il portg selvadi vegnì extirpà fin ils onns 1930 en vastas parts dal pajais. Tras quai è il cunfin nord dal territori da derasaziun sa spustà fermamain vers sid (surtut en la part occidentala dal pajais). Enfin l’onn 1950 eran ils animals però puspè sa derasads vastamain ed avevan bunamain puspè cuntanschì il cunfin nord da l’anteriur territori da derasaziun. Questa ‹reconquista› è documentada fitg bain en l’entira l’Europa da l’Ost: Enturn il 1930 eran anc sa mantegnids effectivs da portgs selvadis en territoris da guaud palidus en la Bielorussia, l’Ucraina, la Lituania e la Lettonia. Da là davent èn els puspè sa derasads l’emprim per lung da las rivas dals flums Daugava, Dnepr, Desna sco er, pli tard, Oka, Wolga e Don. Vers il 1960 eran ils portgs selvadis puspè da chasa da Son Petersburg fin Moscau; il 1975 han els cuntanschì la lingia dad Archangelsk fin Astrachan ed èn puspè immigrads en la Finlanda.
Ina derasaziun cumparegliabla ha gì lieu vers vest. Ils onns 1970 hai puspè dà portgs selvadis en il Danemarc e la Svezia. Quels eran bain mitschads dad asils da selvaschina, ma han pudì s’etablir, damai ch’els èn vegnids acceptads da las instanzas forestalas. Nà da la Svezia dal Sid ha il portg selvadi cuntanschì il 2006 la Norvegia, nua ch’el era stà extirpà dapi 500 a.C. Per il mument vala il portg selvadi però anc en la Norvegia sco spezia nungiavischada.
Il svilup da las populaziuns dals ultims decennis sa lascha er leger giu da las statisticas da chatscha: En Germania eran vegnids sajettads ils onns 1960 radund 30 000 animals ad onn; suenter il 2000 èn quai stads radund 500 000 animals ad onn.
Avanzament en il territori da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Quant bain ch’il portg selvadi è abel da s’adattar a novs spazis vitals illustrescha la citad da Berlin. Là han els reconquistà sco novs spazis vitals ils guauds situads en vischinanza da la citad e penetreschan adina puspè er en la periferia da la citad. Da temp en temp arrivan els schizunt en il center da la citad. Il matg 2003 han per exempel stuì vegnir sajettads dus portgs selvadis ch’eran sa pers sin l’Alexanderplatz.
En il fratemp vegn l’effectiv da portgs selvadis che vivan enturn Berlin stimà sin 10 000 animals; en la proxima vischinanza da la citad èn quai radund 4000 animals. Els penetreschan en curtins e parcs e chaschunan per part donns considerabels; en pli sfugatan els sadellas da rument en tschertga da vanzadiras. Ils animals intelligents registreschan svelt ch’ins na fa betg chatscha sin els en il territori urban, quai ch’als intimescha magari schizunt da vegnir activs dal di. Uschia pon ins observar en intgins parcs da la citad portgets che giogan da bel cler di. La regenza da Berlin ha relaschà in sever scumond da pavlar per evitar che quai carmalia anc dapli portgs selvadis en la citad.
Effectivs da portgs selvadis natiralisads[modifitgar | modifitgar il code]
Per motivs da chatscha è il portg selvadi vegnì natiralisà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en ils Stadis Unids. Là è el per part sa maschadà cun portgs domestics daventads selvadis che vivevan dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner en il sidvest dals pajais (surtut a Texas). Tras questa maschaida na datti oz en ils Stadis Unids nagin cunfin cler tranter portgs domestics e portgs selvadis. Sco ch’i para reusseschi però als portgs cun in’auta cumpart selvadia da sa far valair envers ils portgs cun in’auta cumpart dal portg domestic. En divers stadis (surtut California, Florida, Texas, South Carolina, Georgia, Alabama, Arkansas, Oklahoma, Arizona e Louisiana) dumbran ins oz gronds effectivs da portgs selvadis, e quai malgrà ch’i vegn per part fatg intensivamain chatscha sin els.
Er en l’America dal Sid existan effectivs da portgs selvadis natiralisads. En l’Argentinia èn portgs selvadis vegnids importads vers il 1900 e vivan là tranter il 40avel ed il 44avel grad da latituda.
Ulteriurs effectivs da portgs selvadis natiralisads, ch’èn per part medemamain sa maschadads cun ils portgs domestics, datti a Nova Guinea, en la Nova Zelanda ed en l’Australia, en pli a Hawai, Trinidad e Puerto Rico. Per part èn ils animals arrivads en questas regiuns gia avant tschientaners. A Hawai per exempel èn ils emprims portgs arrivads avant radund 1000 onns cun navigaturs da la Polinesia. En l’Australia èn ils portgs selvadis vegnids importads a l’entschatta dal 19avel tschientaner, tranter auter per cumbatter las serps. Oz valan els sco mulesta – ils portgs selvadis mazzan per exempel regularmain agnels novnaschids e vegnan perquai considerads da l’agricultura sco animals nuschaivels.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis s’adatteschan spertamain als pli differents spazis da viver. A quai attribuescha il fatg ch’els èn veritabels magliatut ch’èn abels da trair a niz da tuttas sorts nischas da nutriment. Tras lur abilitad da rumper si il terren han els access a pavel che na stat betg a disposiziun ad auters mammals pli gronds. Cun lur dentadira fitg ferma vegnan els schizunt da rumper fritgs cun ina crosa fitg dira, sco per exempel nuschs da cocos. Els èn plinavant fitg buns nudaders e possedan ina buna isolaziun termica ch’als lubescha da s’adattar a territoris umids. Pervi da questa abilitad tutgan tant il guaud da coniferas boreal, sco er il territori da channa ed il guaud tropic semperverd tar ils spazis vitals che pon vegnir colonisads dals portgs selvadis.
Vers nord vegn lur derasaziun limitada tras il fatg che la terra è schelada pli ditg; quai als renda impussibel da cuntanscher las reservas da nutriment situadas sut la surfatscha. En territoris cun blera naiv ha il portg selvadi ultra da quai difficultads da sa mover; perquai manca el er en regiuns autalpinas.
En l’Europa Centrala cun sias relaziuns climaticas moderadas cuntanscha il portg selvadi la pli auta spessezza en guauds da figlia e guauds maschadads ch’han autas cumparts da ruvers e da faus e che cumpiglian en pli regiuns palidusas e cleragls en furma da pradas.
A las relaziuns climaticas subtropicas e tropicas s’adattescha il portg selvadi cun reducir la spessezza da ses pail; en pli na sviluppan els en talas regiuns nagina stresa da grass sut la pel (la quala als serva en territoris situads pli en il nord sco isolaziun termica). En regiuns chaudas dependan portgs selvadis fermamain da funtaunas d’aua; deserts na vegnan perquai betg colonisads dad els.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
En tschertga da nutriment sfuschigna il portg selvadi il terren en tschertga da ragischs, verms, coss, mieurs, glimajas e bulieus. Sper plantas da l’aua sco per exempel la channa aromatica maglian portgs selvadis er feglia, chatschs e fritgs da numerusas chaglias e plantas sco er da tuttas sorts ervas e pastg. Sco omnivors na refusan els er betg capiergnas e ruments. Igl è gia vegnì observà che portgs selvadis han avert taunas da cunigls per pudair magliar ils giuvens. Magari pon els er tiers ovs u giuvens utschels da spezias d’utschels che cuan per terra. Ed en flums ch’èn sitgs ora maglian els schizunt conchiglias.
En il territori da derasaziun europeic furman ils fritgs da ruvers e da faus ina rolla tut speziala entaifer il nutriment dals portgs selvadis. Ils onns che questas plantas portan spezialmain blers fritgs (ils uschenumnads onns da sem) vivan ils portgs selvadis sur plirs mais per gronda part da quests fritgs. En il territori asiatic vala il medem per ils sems da diversas spezias da schembers.
Da ses nutriment vegetal preferì fan er part en l’Europa Centrala las ragischs dal felesch plimà e da la veschla–chaura. Tut tenor stagiun vegnan tranter auter vitiers las ragischs da l’anemona alva, dal badalestg-serp, dal plantagen e da la flur-paintg da palì. Gugent pasculeschan portgs selvadis er en il traifegl e maglian las parts sur terra dad ervas dultschas, fegliascha, pe-chaura, felesch-plimà e darsvenna sco er figlia da ruvers.
Vi da terrens agriculs pon portgs selvadis chaschunar donns considerabels. Els maglian tut ils fritgs dal funs che vegnan cultivads en l’Europa Centrala. Tar ils tartuffels differenzieschan els schizunt tranter las singulas sorts e sa laschan surtut gustar tartuffels temprivs. Portgs selvadis stgavan er en ers e chaschunan savens in pli grond donn tras lur sfuignim che tras il mangiar sco tal. Er en parcs chaschunan els surtut donns da stgavar; en tschertga da tschagulas da flurs èn els en il cas da chavar enturn entirs prads ed eras.
Gronds donns per l’agricultura datti surtut sch’ils ruvers e faus n’han betg purtà suffizientamain fritgs; alura van ils portgs selvadis da preferenza sin las cultiras en tschertga da maglia. Quai è er stà il motiv daco ch’igl è vegnì fatg sur lung temp intensivamain chatscha sin ils portgs selvadis. Ins suppona che gia las saivs enturn prads ch’èn cumprovadas dal temp da bronz avevan la funcziun da tegnair davent ils portgs selvadis.
Portgs selvadis maglian però er insects che passentan in temp da lur svilup en la terra sco er auters animals pitschens. Er qua po il sfuignim intensiv manar a donns considerabels, per exempel tar lieus da cuar u en territoris d’envernada da luschards. Da l’autra vart ha l’activitad dals portgs selvadis per consequenza ch’il spectrum da la fauna sa sposta vers spezias da curta vita e contribuescha uschia a la protecziun da las spezias botanicas.[4] Quai vegn attribuì ad ina cumpart pli auta da sems da plantas scherminativs en terrens ch’èn vegnids utilisads dals portgs selvadis. Perquai che las caracteristicas dals terrens che vegnan sfuignads sa midan, s’augmenta er l’abilitad scherminativa da las plantas ed il fatg ch’il paus da vegetaziun vegn interrut augmenta la creschientscha.[5]
Per la derasaziun dals sems da las plantas tras endochoria (a moda digestiva, vul dir en furma dad excrements) gioga il portg selvadi in dals vecturs ils pli impurtants: el è involva en la derasaziun da betg main che 76 da 123 spezias da plantas ch’èn vegnidas intercuridas.[6]
Moviment e cumportament da ruaus[modifitgar | modifitgar il code]
Pass, nudar[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis che ruaussan repartan per ordinari il pais a moda eguala sin tut las quatter chommas. S’avanzond al pass è la moda da sa mover usitada il pass en crusch, vul dir che la chomma davant e quella davos che sa chattan en posiziun diagonala vegnan muventadas enavant quasi a medem temp. En questa moda pon els avanzar 3 fin 6 km per ura.
En il trot bandunan la chomma davant e davos mintgamai gia il terren, avant che l’autra è sa tschentada. Quest pass vegnan ils portgs selvadis da tegnair sur in fitg lung temp e surventschan uschia sis fin diesch kilometers per ura. A galop fugian portgs selvadis cura ch’els vegnan spaventads. Animals creschids fan en quest pass sigls da fin a 2 meters; els n’èn però betg abels da tegnair ditg sidretg questa moda da sa mover e crodan bainprest enavos en il trot, e quai er sch’els èn en fugia.
Ultra da quai èn ils portgs selvadis fitg buns nudaders ch’èn er abels da surmuntar lungas distanzas. Cun agid da traplas fotograficas han ins per exempel pudì cumprovar ch’els percurran il Rain Aut tranter Lörrach e Waldshut. Las chommas muventan els en quest cas a moda sumeglianta sco en il trot e be la part superiura dal chau varga or da l’aua.
Cumportament da pussar[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis passentan ina gronda part dal di cun pussar. Tge temp dal di ch’els fan quai dependa da las cundiziuns da l’ambient respectivas. Per ruassar sa retiran els gugent en spezials lieus da ruaus ch’els frequentan persuls u communablamain. Per portgs selvadis che cupidan è tipica la posiziun cun chommas stendidas; la posiziun a garnugl, pia cun chommas plegadas, sa lascha percunter observar be per curts muments.
Tar il tipic repertori da cumportament dals portgs selvadis tutga er il sa rudlar en paltauns da lozza. Surtut la stad serva quai a regular la chalur. Ultra da quai vegnan encapslads parasits da la pel ed insects che piztgan n’arrivan betg uschè tgunsch vi da la pel. La stresa da lozza che daventa sitga e dira vegn alura sfruschada giu vi da las plantas che sa chattan en vischinanza dals paltauns. Preferidas vegnan plantas cun ina scorsa groppa u cun blera rascha, en l’Europa Centrala surtut ruvers, tieus e pigns. Questa furma da nettegiament è necessaria, damai ch’ils portgs selvadis han in culiez memia curt ed immovibel per pudair sa nettegiar e sa liberar d’insects cun agid da lur dentadira.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Temp da paregliament[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’i stat a disposiziun abundantamain nutriment, pon animals giuvens feminins gia cuntanscher suenter 8 fin 10 mais la madirezza sexuala. Animals masculins madiran per ordinari pir en il decurs dal segund onn da vita. Excepziuns da quella regla han ins enfin uss pir pudì observar en ils Stadis Unids, nua che las populaziuns da portgs selvadis èn sa maschadads fermamain cun portgs domestics.
Il temp da paregliament dependa da las cundiziun climaticas respectivas. En l’Europa Centrala cumenza el per ordinari il november e dura fin il schaner u favrer. Paregliaziuns èn però er pussaivlas ordaifer quest temp; tscherts auturs attribueschan quai a l’influenza dals portgs domestics. Femellas ch’han gì ina spersa u ch’han pers l’entira tratga curt suenter la naschientscha, pon immediat puspè esser ablas da concepir.
Paregliaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Frunta in mastgel durant il temp da paregliaziun sin ina femella, savura el las genitalias da quella, per eruir sch’ella è pronta da concepir. Sche quai è il cas, stumpla el ad ella levet cunter il venter e va en rudè enturn ella. Sa retira la femella da quest ritual, alura poi esser ch’il mastgel la suonda sur pli lung temp. Ma la femella po er mussar ch’ella n’ha betg veglia da copular cun zuppentar la regiun genitala.
Per copular ascenda il mastgel la femella; en questa posiziun restan els radund 5 minutas enfin ch’els sa spartan puspè. Durant il temp da paregliaziun copulescha ina femella sis fin set giadas.
Paregliaziun sincronisada[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ch’i para ha lieu tar famiglias da portgs selvadis cun in urden social intact ina sincronisaziun dal temp da paregliaziun; quella vegn messa ad ir tras la pli veglia femella entaifer la stirpa. Process che vegnan manads tras ormons effectueschan in temp da paregliaziun cumpact tranter l’october ed il december che garantescha che la figlialanza nascha pli u main a medem temp. Quai augmenta las schanzas da surviver da quella.
Cumbats da mastgels[modifitgar | modifitgar il code]
Sche mastgels che concurrenzeschan per femellas fruntan in sin l’auter durant il temp da paregliaziun, datti per ordinari cumbats d’ierarchia, ils quals èn ritualisads fermamain.
Dal depurtament d’impressiun dals mastgels fa tranter auter part il zappitschar cun las chommas davos, il squittar urin ed il gizzar la missella (cun muventar quella vi e nà). S’intensivescha il cumbat, alura sa transfurma il gizzar la missella en in batter quella intensivamain si e giu; savens sa furma er stgima vi da la bucca. Las lungas zaidlas si dies èn drizzadas sidretg, il chau è sbassà. Ils mastgels cumbattan in l’auter en rudè e pitgan in a l’auter en las spatlas.
Sche nagin dals animals n’ha prendì fin qua la fugia, alura cumenza il cumbat per propi: ils dents da la missella sut vegnan pitgads cun moviments sin la vart e vers ensi cunter il venter e la part sut dal corp. Quai po chaschunar blessuras ordvart sanguinusas. Il cumbat è pir a fin cura ch’in dals mastgels scappa e surlascha la femella a l’auter.
Naschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da purtanza da las femellas dura 114 fin 118 dis (‹trais mais, trais e emnas e trais dis›). En l’Europa Centrala naschan ils animals giuvens il pli savens dal mars fin il matg. Ils novnaschids vesan immediat ed han gia zaidlas vi da lur corp. Lur pais da naschientscha munta a 740 fin 1100 grams. Il temp da tezzar dura 2,5 fin 3,5 mais.[7] Appartegna la mamma ad in triep, alura s’allontanescha ella da quel e va sias atgnas vias, enfin ch’ils pitschens èn abels da suandar quel. La colliaziun tranter la mamma ed ils pitschens dura per ordinari radund 1,5 onns.
Avant la naschientscha tscherna la femella cun tutta precauziun in lieu adattà sco gnieu da naschientscha. Quests lieus èn savens drizzads vers sid per ch’els possian vegnir stgaudads dal sulegl; en regiuns palidusas tschertga la femella elevaziuns dal terren per ch’il gnieu saja protegì cunter l’umiditad. Ella pulstrescha il gnieu cun pastg ed erigia silsuenter ina sort da tetg. En media parturescha ina femella radund set purschels.
Durant ils emprims dis da vita reageschan ils animals giuvens sensibel sin il fraid e l’umiditad; la mamma resta perquai cun els en il gnieu. Tut tenor l’aura banduna ella alura quel cun ses pitschens suenter ina fin duas emnas. En cas da privel defendan las mammas lur pitschens a moda fitg energica. En talas situaziuns poi er esser ch’ellas attatgan umans.
La rata da mortalitad è fitg auta tar ils purschels. Blers moran surtut sche las relaziuns climaticas durant las emprimas trais emnas da vita èn bletschas e fraidas; pertge che lur regulaziun da la temperatura n’è betg anc sa sviluppada dal tuttafatg. La mortalitad dependa er dal dumber d’animals inimis che vivan en la regiun. En regiuns senza animals da rapina survivan radund 75 da 100 animals giuvens l’emprim onn da vita (quels che na survivan betg, moran per ordinari gia durant l’emprim mais da vita). En lieus nua ch’èn da chasa lufs, urs e lufs-tscherver survivan però be radund 30 da 100 purschels.
[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis vivan en famiglias-mamma, en harems u en gruppas d’animals ch’èn naschids l’onn avant. A moda solitaria vivan surtut animals masculins. La furma da convivenza tipica è la famiglia-mamma che consista d’ina femella cun sia ultima descendenza. Mintgatant resta er la generaziun giuvna da l’onn avant tar la mamma, la quala po per part er gia avair pitschens. En ina tala stirpa furma la mamma pli veglia l’animal dominant. Portgs selvadis esters na vegnan per ordinari betg integrads en talas gruppas. Sa scuntran pliras famiglias-mamma sche tegnan ellas distanza ina da l’autra. Questas gruppas dattan dapart sche la purschida da nutriment n’è betg suffizienta, sch’ellas vegnan disturbadas tras chatscha u en quel mument che l’animal dominant mora. Pervi da l’auta mortalitad dals animals giuvens variescha la grondezza da la gruppa fermamain. Stirpas che consistan da dapli che 20 animals èn l’excepziun en l’Europa Centrala.
Ils mastgels da l’onn avant vegnan stgatschads da las femellas or da la gruppa e vivan silsuenter durant ca. in onn sco atgna stirpa. Er qua na sa furman naginas gruppas cun animals tuttina vegls che derivan d’autras stirpas. L’ierarchia entaifer ina tala gruppa era gia sa furmada a chaschun dals cumbats tranter ils animals giuvens.
A partir dal segund onn da vita cumenzan ils mastgels a girar a moda solitaria tras il revier. Durant il temp da la paregliaziun dal november fin il schaner s’unescha mintgin dad els individualmain cun ina famiglia-mamma. Il contact tranter il mastgel e la famiglia-mamma resta però liber – el na dorma betg en il letg communabel e la femella dominanta maina era da quel temp la gruppa.
Mintgatant sa laschan er observar gruppas d’animals da l’onn precedent en las qualas animals masculins e feminins vivan ensemen. A talas constellaziuns vegni sche la femella-mamma è vegnida sajettada u è morta a moda natirala. Talas gruppas atipicas sa schlian a chaschun dal proxim temp da paregliaziun.
Inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Ils inimis natirals en il territori da derasaziun dals portgs selvadis èn il tigher, il luf e l’urs brin. Animals giuvens vegnan per part er mazzads da lufs-tscherver, vulps, giats selvadis e pivs.
Per ils lufs furman ils portgs selvadis ina da las predas principalas; la cumpart variescha però tut tenor il spazi da viver. Tar in’examinaziun ch’è vegnida fatga a l’entschatta dals onns 1980 en la part settentriunala da la Russia europeica han ins chattà en 47 % dals excrements da lufs restanzas da portgs selvadis. En autras regiuns da la Russia han retschertgas cumparegliablas mussà ch’ils portgs selvadis furman la primavaira e la stad 80 % e l’atun 40 % da la preda dals lufs. Quels chatschan la gruppa da portgs selvadis sur ina pli lunga distanza ed emprovan da separar in animal dals ulteriurs. Surtut animals giuvens e da l’onn precedent daventan lur unfrenda; portgs selvadis creschids che vegnan en las stretgas, èn tuttavia abels da sa defender cunter lufs.
Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en l’Europa da l’Ost, chatschan urs brins portgs selvadis sch’i n’als stattan betg a disposiziun autras reservas da vivondas u sch’els na crodan betg en il sien d’enviern, perquai ch’igl als manca las reservas da grass necessarias. Els tschiffan ils portgs la notg cura che quels ruaussan en lur gnieu u als attatgan durant ch’els fan bogn. D’enviern persequiteschan els però er animals malsauns u flaivlentads sur lungas distanzas.
En cumparegliaziun cun il luf, il tigher da la Sibiria e l’urs brin giogan il luf-tscherver, la vulp, il giat selvadi ed il piv grond be ina rolla secundara sco predaturs. Els fan surtut chatscha sin portgets ch’èn gist naschids u flaivlentads.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils portgs selvadis valan sco reservuar permanent dal scherm infectus da la pesta dals portgs e sco infectader principal da las scossas da portgs domestics. Il 2002 èn vegnids annunziads en Germania 451 cas da pesta tar portgs selvadis, quai ch’ha er augmentà il squitsch da far chatscha sin els. Ils ultims onns è la situaziun d’infestiun però sa calmada in pau.
Portgs selvadis èn er animals ospitants per trichinas. Perquai sto lur charn adina vegnir examinada, avant ch’ella po vegnir utilisada. Diagnosas positivas èn bain fitg raras; ma l’examinaziun è necessaria perquai ch’ina malsogna po esser en il cas extrem mortala per l’uman.
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Sviluppads a fin èn ils portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg fin set onns; questa vegliadetgna cuntanschan però be paucs individis. La mortalitad, surtut tar animals giuvens, è fitg auta, uschia che main che 10 % dals portgs selvadis novnaschids cuntanschan il quart onn da vita. Portgs selvadis madirads fisicamain a fin furman perquai be ina pitschna part da las populaziuns respectivas. Be paucs animals vegnan anc pli vegls. En fermanza percunter cuntanschan portgs selvadis ina vegliadetgna bler pli auta. Igl èn cumprovads exemplars ch’han cuntanschì il 21avel onn da vita.
Periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per part exista ina situaziun da periclitaziun locala; a nivel global n’èn ils portgs selvadis però betg periclitads. Sin la Glista cotschna da las spezias periclitadas da l’Associaziun per la protecziun da la natira mundiala IUCN cumparan els perquai sut la rubrica Least Concern.[8]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli vegls chats da fossils che sa laschan attribuir incontestablamain als portgs selvadis derivan en l’Europa dal miocen tardiv (ca. avant 6 milliuns onns) ed en l’America dal Nord dal pleistocen tempriv e mesaun (ca. avant 1,8 milliuns onns).
Entaifer il gener Sus è probablamain il portg selvadi nanin (Sus salvanius) parentà il pli stretgamain cun il portg selvadi. Tut las autras spezias da Sus furman ensemen la gruppa dals portgs barbus e portgs cun bots. Las relaziuns da parentella a l’intern da questa gruppa n’èn però betg anc scleridas.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
Dal portg selvadi èn vegnidas descrittas in’entira retscha da sutspezias. Quellas vegnan differenziadas a basa da la lunghezza basilara da la chavazza e da las relaziuns da grondezza da l’oss lacrimal. La lunghezza da l’oss lacrimal sa sminuescha dal vest vers l’ost e si’autezza s’augmenta. L’entira chavazza vegn pli curta e pli auta. Las spezias ch’èn da chasa en il nord e nordvest han ultra da quai in pail pli spess e pli lung. Portgs selvadis che vivan sin inslas èn en general pli pitschens.
En l’Europa ed en il territori da la Mar Mediterrana differenziesch’ins tranter las suandantas sutspezias:
- Sus scrofa scrofa – derasada en l’Europa dal Vest e Centrala fin a las Pireneas e las Alps sco er fin al nordvest da la Slovachia. Questa sutspezia è da grondezza mesauna, stgira e cun pail da colur brin cotschnent.
- Sus scrofa castillianus – la sutspezia che populescha la Peninsla Iberica.
- Sus scrofa meridionalis – ina sutspezia ch’era da chasa sin las inslas Corsica e Sardegna; ella vala oz sco extincta.
- Sus scrofa majori – la sutspezia ch’è derasada sin la Peninsla Taliana. Ella è relativamain pitschna e stgira. En l’Italia dal Nord è ella vegnida stgatschada en il fratemp da la sutspezia scrofa.
- Sus scrofa reiseri – en il territori da l’anteriura Jugoslavia.
- Sus scrofa barbarus – sutspezia ch’era da chasa en il Maroc, l’Algeria e la Tunesia, ma ch’è en il fratemp daventada rara.
- Sus scrofa libycus – questa sutspezia viveva oriundamain en in territori che tanscheva da la Tirchia dal Sid fin en l’Israel e la Palestina; pervi da la chatscha intensiva è ella medemamain svanida dal tuttafatg.
- Sus scrofa attila – da chasa en il Caucasus, l’Europa dal Sidost, l’Asia Minura, la Persia dal Nord e per lung da la costa da la Mar Caspica. Questa sutspezia daventa pli gronda e greva che quella da l’Europa Centrala. Il pail è in pau pli cler.
Ulteriuras sutspezias vivan en l’Asia Centrala, en l’India sco er en las diversas parts da l’Orient Extrem.
Genetica[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis europeics han per ordinari 2n = 36 cromosoms. Portgs domestics possedan percunter 2n = 38 cromosoms. En ils Pajais Bass ha la gronda part da las populaziuns da portgs selvadis 2n = 37 cromosoms. En l’anteriura Jugoslavia ed en il Giapun han ils portgs selvadis il medem dumber da cromosoms sco il portg domestic.
En il decurs da la domesticaziun dal portg selvadi èsi probablamain vegnì tras fissiun tar in augment dal dumber da cromosoms. Igl è però er pussaivel ch’il dumber oriund muntava tar ils portgs selvadis a 2n = 38 e ch’igl è vegnì tar ina fusiun da cromosoms. En quest ultim cas represchentassan las sutspezias da l’anteriura Jugoslava e dal Giapun il stadi oriund.[9]
Vegnan cruschads portgs selvadis e portgs domestics, resultan descendents fritgaivels, e quai cumbain ch’il dumber da cromosoms dals geniturs è different.[10]
Uman e portg selvadi[modifitgar | modifitgar il code]
Portg selvadi e portg domestic[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer il grond territori da derasaziun dal portg selvadi han gì lieu domesticaziuns pliras giadas independentamain in da l’auter. Sco tar las nursas e las chauras ha la domesticaziun er manà tar il portg selvadi tar ina sminuziun da la grondezza oriunda da l’animal. Chats archeologics dad oss ch’èn pli pitschens ch’il spectrum da variaziun ch’è usità tar portgs selvadis vegnan perquai resguardads sco cumprova per ina domesticaziun da portgs selvadis. Ils pli vegls chats che documenteschan a moda cumprovada ina domesticaziun derivan da la Tirchia dal Sidost. En culegnas dal temp neolitic tempriv (emprima mesadad dal 8avel millenni a.C.) han exchavaziuns manà a la glisch oss da portgs che sa differenzieschan en lur relaziuns da grondezza cleramain dal portg selvadi. En l’Irac ed en l’Europa derivan mussaments segirs da ca. 7000 a.C. Independentamain da quai è il portg selvadi vegnì domesticà en la China (probablamain en il decurs dal 6avel millenni a.C.) ed en la Tailanda (quart millenni a.C.).
En l’Europa Centrala ha la domesticaziun manà a portgs ch’avevan en il temp medieval savens in autezza dal spitg dal dies da be 75 cm. En lur cumparsa – pail spess, chau stendì – sumegliavan els però anc fitg ferm il portg selvadi. Fin en il 18avel tschientaner na sa differenziava la moda da viver dal portg domestic europeic numnadamain betg ferm da quel dal portg selvadi. Tras las cundiziuns da tegnida en il liber n’eran els betg protegids cunter il fraid. Lur maglia stuevan els en emprima lingia tschertgar sezs en ils guauds; dals umans vegnivan els sin il pli pavlads cun lavadiras. Ultra da quai vegnan portgas domesticas ad avair parturì da temp en temp descendenza da vers selvadis. En consequenza da tut quai na sa differenziava il portg domestic fin là strusch dal tip dal portg selvadi. Igl eran quai animals satigls cun chommas lungas, in chau stendì e zaidlas bain visiblas si dies. Anc vers l’onn 1800 cumpigliava la vegliadetgna da maz dals portgs en Germania 1½ onn; lur pais muntava da quel temp a 50 kg.[11]
Tar ils portgs domestics odierns sa tracti da svilups d’allevament relativamain moderns. Els èn sa furmads suenter che la pratica d’als engraschar cun glondas è vegnida bandunada. L’emprima razza da portgs moderna è sa sviluppada vers il 1770 en l’Engalterra.
Il portg selvadi sco animal da chatscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il portg selvadi tutgava tar la pli impurtanta selvaschina dals umans dal mesoliticum. A basa dals chats archeologics vegn stimà che quels furmavan en l’Europa Centrala radund 40 fin 50 % da la preda. Fatg chatscha vegniva cun agid da traplas u cun artg e frizza, e quai surtut sin animals giuvens ch’eran relativamain lev da sajettar.
La chatscha sin in ver duvrava percunter curaschi ed inschign. Ina giada ch’in portg selvadi creschì è blessà attatga el er l’uman; surtut ils vers pon chaschunar cun lur lungs dents chanins blessuras mortalas. I valeva perquai tuttavia sco cumprova da curaschi d’ir a chatscha da portgs selvadis be munì cun la lantscha. Correspundentamain menziunescha il codex songagliais Carolus Magnus et Papa Leo da l’onn 799 er il cletg da chatscha da Carl il Grond che duai avair butinà in ver.
Sco quai che numerus maletgs e lavurs artisanalas mussan, era usitada la chatscha sin portgs selvadis cun chavals e chauns da chatscha. A la curt dal duca da Württemberg vegnivan tegnids a l’entschatta dal 17avel tschientaner 900 gronds chauns da chatscha, cun ils quals ins gieva a chatscha da portgs selvadis. Ils chauns ils pli custaivels protegiv’ins cun agid da cularins lads u schizunt da gippas da fier cunter attatgas da vers. Ils chauns avevan il pensum da persequitar in portg selvadi fin che quel vegniva stanchel e d’al retegnair en in lieu fin ch’il chatschader al pudeva sajettar a curta distanza. Tar questas chatschas vegnivan umans, chavals e chauns adina puspè blessads grevamain u schizunt mortalmain tras attatgas da portgs.
Il svilup da las armas da fieu ha simplifitgà la chatscha sin portgs selvadis. I n’era betg pli necessari da far frunt directamain ad in ver che sa defenda stinadamain cun ses clavigliuns. Tuttina è la chatscha sa mantegnida, surtut dal temp dal baroc, sco part integrala dal ceremonial curtais. Persecuziuns da portgs a chaval han bain anc fatg part dals divertiments da l’aristocrazia; savens èn ils animals però er vegnids chatschads en uschenumnads curtins da chatscha directamain davant la flinta da la societad curtaisa. Ils animals sajettads giugavan tuttavia ina rolla tar il provediment da la populaziun cun charn. Il 1669 ha per exempel il ‹Proviant- und Rauchhaus des Jägerhofes Dresden› vendì a la populaziun la charn da 616 animals; en la Prussia eran ils burgais da las citads obligads da cumprar giu da la curt portgs selvadis ch’eran vegnids sajettads. Ils purs fatschentavan surtut ils gronds donns ch’ils portgs faschevan adina puspè vi da la cultira; ad els n’eri per ordinari betg lubì da mazzar ils portgs ch’invadevan lur prads – els als dastgavan be stgatschar cun bastuns.
La situaziun è sa midada cun la fin da l’absolutissem. Las restricziuns da chatscha sin portgs selvadis èn vegnids dissolvidas ed a partir dal davos terz dal 18avel tschientaner han blers pajais da l’Europa Centrala relaschà ordinaziuns, tenor las qualas igl era be pli lubì da tegnair portgs selvadis en curtins da selvaschina. En numerusas regiuns da l’Europa Centrala n’era il portg selvadi perquai betg pli represchentà vers la mesadad dal 19avel tschientaner. L’effectiv è anc sa sminuì supplementarmain suenter che la Revoluziun dal 1848 ha lià il dretg da chatscha a la proprietad funsila. La persuna cun dretg da chatscha aveva uss numnadamain da far bun envers il proprietari da terren l’entir donn che vegniva chaschunà tras la selvaschina.
Vers ils onns 1940 ha l’effectiv cuntanschì en l’Europa Centrala in minimum istoric. Al restabiliment ha contribuì il fatg ch’igl èn vegnids relaschads en il suenterguerra scumonds da sajettar portgs selvadis. Er la cultivaziun da tirc augmenta per ordinari la preschientscha da populaziuns da portgs selvadis. En il fratemp vegnan sajettads en Germania mintg’onn radund in mez milliun portgs selvadis. Suenter il chavriel furma el qua la selvaschina che vegn sajettada il segund frequent[12]; en l’Austria sa chatta el sin la tschintgavla ed en Svizra sin la sisavla plazza.
Sco gia menziunà enconuscha la lingua tudestga per il portg selvadi e sias parts dal corp differentas noziuns specificas che derivan da la lingua da chatschaders: il portg selvadi masculin (ver) vegn numnà Keiler, in ver pli vegl (a partir da ca. 5-6 onns) Basse u Hauptschwein. L’animal feminin (portga) vegn numnà Bache, in novnaschì Frischling. Ils dents chanins dal ver sa numnan er Gewaff, quels da la missella sura Haderer e quels da la missella sut Gewehre.
Cumportament envers ils umans[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la persecuziun intensiva tras l’uman èn ils portgs selvadis per ordinari spuretgs ed activs da notg. Mastgels en chalur e femellas cun portgets pon però sa cumportar da temp en temp a moda agressiva envers ils umans (surtut sche quels mainan cun sai chauns).
En citads gronds poi esser che portgs selvadis perdan dal tuttafatg lur timiditad envers ils umans, e quai surtut sch’els vegnan pavlads. En ambients urbans giaudan portgs selvadis savens la simpatia da la populaziun, da l’autra vart sto lur dumber vegnir regulà per tegnair a mastrin ils donns vi da parcs e zonas verdas.[13]
Animals che vegnan allevads tras l’uman daventan fitg dumestis e na pon betg pli vegnir mess en libertad. Per ina tegnida adequata a lur natira dovran portgs selvadis ultra da quai bler spazi, sco quai che be parcs zoologics pon metter a disposiziun.[14]
Portgs selvadis en l’istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
La chatscha sin ils portgs selvadis cun lur ferma veglia da sa defender è adina puspè stada in tema en la litteratura. Quai tanscha da las ovras da Heracles e la chanzun dals Nibelungen fin a la seria da comic dad Asterix.
Er en nums da lieus ed en vopnas da vischnancas e da citads datti en l’entira Europa Centrala ed utrò numerus referiments al portg selvadi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon. Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p. 732.
- ↑ Hans Stubbe (ed.): Buch der Hege. Tom 1: Haarwild. Verlag Harri Deutsch, Thun/Frankfurt am Main 1988, p. 254–255.
- ↑ Edgar Böhm: Jagdpraxis im Schwarzwaldrevier. Leopold Stocker Verlag, Graz 1997, p. 29ss.
- ↑ Olaf Simon, Wolfgang Goebel: Zum Einfluß des Wildschweines (Sus scrofa) auf die Vegetation und Bodenfauna einer Heidelandschaft. En: Natur- und Kulturlandschaft. Tom 3, Höxter/ Jena 1999, p. 172–177.
- ↑ Natasha K.E. Sims: The ecological impacts of wild boar rooting in East Sussex. (PDF; 3,7 MB). Consultà il prim da schaner 2013.
- ↑ Thilo Heinken, Goddert von Oheimb, Marcus Schmidt, Wolf-Ulrich Kriebitzsch, Hermann Ellenberg: Schalenwild breitet Gefässpflanzen in der mitteleuropaischen Kulturlandschaft aus: ein erster Uberblick (PDF). Consultà ils 30 da november 2015.
- ↑ Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon. Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p. 735.
- ↑ http://www.iucnredlist.org/details/41775/0. Consultà ils 26 da mars 2016.
- ↑ Wolf Herre: Haustiere - zoologisch gesehen. Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-642-39394-5, p. 312.
- ↑ Denkschriftenkommission der: Säugetiere der Schweiz / Mammifères de la Suisse / Mammiferi della Svizzera. Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-0348-7753-4, p. 429.
- ↑ Sambraus, p. 277.
- ↑ Wildschweinstrecke steigt rasant. En: Deutsche Jagdzeitung. 19 da november 2008.
- ↑ L. Wittich: Wildtierpräsenz und Wildtieraktivität im urbanen Raum. En: H. Hofer, M. Erlbeck (ed.): Wildtiermanagement im urbanen Raum? Wildtiere im Spannungsfeld von Tierschutz, Jagdrecht und Naturschutz. Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung (IZW), Berlin 2007, ISBN 978-3-00-021684-8, p. 16–20.
- ↑ Informationen über den Umgang mit gefundenen Frischlingen sin wildschweine.net
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Norbert Benecke: Der Mensch und seine Haustiere – Die Geschichte einer jahrtausendealten Beziehung. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-88059-995-5, p. 248–260.
- Lutz Briedermann: Schwarzwild. 2. ediziun repassada. Deutscher Landwirtschaftsverlag, Berlin 1990, ISBN 3-331-00075-2.
- H. Gossow: Wildökologie. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2005, ISBN 3-935638-03-5.
- Heinz Gundlach: Brutfürsorge, Brutpflege, Verhaltensontogenese und Tagesperiodik beim Europäischen Wildschwein (Sus scrofa L.). En: Zeitschrift für Tierpsychologie. Tom 25, 1968, nr. 8, p. 955–995.
- Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon, Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5
- Lutz Heck: Die Wildsauen. Verlag Paul Parey, Hamburg 1980/1985, ISBN 3-490-06612-X.
- Rolf Hennig: Schwarzwild. Biologie, Verhalten, Hege und Jagd. 7. ediziun repassada. BLV, Minca 2007, ISBN 978-3-8354-0155-6.
- V. G. Heptner: Mammals of the Sowjetunion Vol. I Ungulates. Leiden/New York 1989, ISBN 90-04-08874-1.
- Heinz Meynhardt: Schwarzwild-Report. Mein Leben unter Wildschweinen. 8. ediziun repassada. Neumann, Lipsia/Radebeul 1990, ISBN 3-7402-0080-4.
- F. Müller, D. G. Müller (ed.): Wildbiologische Informationen für den Jäger. Tom 1: Haarwild. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2004, ISBN 3-935638-51-5.
- Michael Petrak: Schwarzwild. Biologie, Bestandsreduktion, Sozialstrukturen, Wildschadenseindämmung, Schweinepest. Parey, Singhofen 2003, ISBN 3-89715-022-0.
- Cord Riechelmann: Wilde Tiere in der Großstadt. Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 2004, ISBN 3-89479-133-0.
- Hans Hinrich Sambraus: Farbatlas Nutztierrassen. Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3219-2.


text:
Quai resulta d'ina enquista represchentativa dal servetsch da cumparegliaziun comparis.ch.Per bunamain in terz da las persunas dumandadas è l'abitaziun isolada mal cunter canera, per 22% èn ils custs memia auts e 17% sa disturban vid ils donns.
Er 17% sa disturban vi dal standard da bajegiar da l'abitaziun. Ulteriurs facturs che disturban ils locataris èn: in equipament da bogn u cuschina che na correspunda betg als giavischs, in schlet clima en l'abitaziun, schletta glisch u er la repartiziun da las stanzas. 13% han era numnà ils locaturs sco la raschun per lur malcuntentientscha, cunzunt sajan quels savens betg professiunals e malamiaivels.
RR novitads 15:00


text:
Communablamain vulan l’Uniun purila svizra, ils Producents da latg svizzers e l’Organisaziun da branscha latg reagir sin la situaziun difficila al martgà da latg e al martgà da latg da chaschar. Ils pretschs sajan immens sut squitsch e blers producents da latg sajan periclitads en lur existenza.
Ina «maisa rodunda da latg»
Uss envidan las trais uniuns tut ils pertutgads communablamain cun la politica ad ina maisa radunda cun il titel «Zukunft Milchland Schweiz – Wege aus der Krise».
L’inscunter duai aviar lieu ils 27 da matg a Berna. Là duai vegnir chattà soluziuns per manar la branscha ord la crisa, scrivan las trais uniuns a las medias. Envidads èn manaders da la branscha, represchentants da politica e da l’administraziun.
RR novitads 20:00


text:
Sco la Scola politecnica federala (ETH) ha communitgà hajan ils perscrutaders cumbinà las abilitads da dus inimis natirals da la bacteria da l'arsira da plantas. Il virus nov cumbinescha las abilitads dals dus inimis existents a moda effectiva, uschia che l’arsira da plantas po vegnir cumbinada a moda effectiva.
L'arsira da plantas è fitg contagiusa
Ils purs da puma ston controllar regularmain lur plantas. Ils scienziads han uss era sviluppà in test da diagnosa cun il qual il virus da l’arsira da plantas po vegnir constatà pli effectiv, pli svelt e pli precis, scriva l’ETH.
Plantas pertutgadas ston vegnir pinadas e brischadas. Avant curt hai dà in cas a Zezras nua che pliras 100 plantas han stuì vegnir runcadas e brischadas.
RR novitads 16:00


text:
La baselgia refurmada Son Gion a Schiers è sut protecziun. En vista a la renovaziun previsa ha la regenza decidì quest pass. La baselgia è vegnida construida ils onns 1519 fin il 1522 ed il chor posseda anc oz l'oriund arvieut a rait da la gotica tardiva.
La regenza n'ha però betg mess sut protecziun l'equipament da l'intern. Gist quai crititgescha la protecziun da la patria. L'equipament intern saja tenor in'expertisa degn da proteger. Ella appellescha a la plaiv da Schiers da tschertgar schliaziuns che rendian quint a la valur dal monument architectonic.