text:
Il program da prevenziun - cumenzà la stad passada - vegn cuntinuà durant questa stagiun da chatscha. Quai communitgescha l'Uffizi federal per segirtad da mangiativas.
Era umans èn periclitads
En tschertas regiuns da l’exteriur che cunfineschan cun la Svizra datti populaziuns da tschiervs e portgs selvadis infectads cun tuberculosa. Quests animals augmentan il ristg d’infecziun per animals da niz e selvaschinas en Svizra. Tuberculosa na po betg mo vegnir transferida d'animals selvadis sin animals da niz, mabain era sin ils umans.
RR novitads 12:00


c: text/html

text:
Las auas grondas da l'avust 2005 èn anc adina en ils chaus da la glieud en la Sursilvania. Per ch'insatge uschia na capitia betg pli èsi vegnì discutà onns a la lunga en il chantun. Suenter diversas votaziuns èn ils da Sursilvania finalmain vegnids perina da bajegiar ina gallaria auxiliara.
La gallaria ch'ha ina lunghezza da 6,5 kilometers duai distgargiar il flum «Sarneraa» da malauras. L'aua duai en l'avegnir tar ina probabla auazun vegnir manada davent dal Lai da Sarnen tras questa gallaria e pir sut il Wichelsee puspè ir en il flum Sarneraa.
L'entir project custa 117 milliuns francs. Radund duas terzas dals custs, numnadamain 75 milliuns francs surpiglia la Confederaziun. Il 2023 duai la gallaria pudair vegnir duvrada tar situaziuns extraordinarias.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A la demonstraziun nunlubida a Berna han radund 800 persunas prendì part. Ellas crititgeschan las mesiras da corona. Cura che demonstrantas e demonstrants hajan envidà pirotecnica e bittà rauba, haja la polizia reagì cun ballins da gumma. Tut en tut hajan 13 persunas stuì ir sin il post da polizia. Quellas ston per part quintar cun consequenzas, tranter auter pervi da la violaziun da la pasch publica, sco la polizia chantunala bernaisa ha annunzià. En pli haja la polizia controllà e tramess davent radund 60 persunas.
Ord l'archiv
A Cuira eran tenor la polizia da la citad, radund 4'000 persunas sa rimnadas ils 4 da settember sin la Quaderwiese a Cuira per protestar cunter las mesiras da corona.


text:
Il percurs da fitness a Trin cun ina pista finlandaisa e differents exercizis da fitness è vegnì construì l’onn 1971. Il percurs è pia vegnì en ils onns, e perquai han ils responsabels da Trin turissem studegià tge far per dar nov schlantsch a questa purschida.
Suenter la visita d'in percurs da yoga construì en in guaud en l'Italia èsi stà cler: A Trin duai dar sin il percurs da fitness, sper ils posts da fitness, era posts per far yoga.
yoga per tuts
La finamira principala è tenor Pia Darms, la directura da l’Uniun da traffic Trin, da carmalar cun questa cumbinaziun da fitness e yoga novs giasts en vischnanca. Per che quai gartegia n'èn ils posts da yoga betg mo adattads per profis. Ina scolasta da yoga haja gidà els a definir ils lieus ed ils exercizis, i na dovria gnanc ina atgna matta da yoga per far ils exercizis.
L’avertura dal nov percurs da fitness e yoga è planisada ils 17 da zercladur. Las grondas lavurs sajan fatgas, uss stoppian mo pli vegnir montadas las tablas che decleran ils exercizis, per che mintgin sappia era tge ch'i saja da far tar ils posts da yoga.
RR actualitad 07:20


text:
cuntegn
Svizra
-
Suenter sa legrar e festivar - uss giudair e ruassar
Dapi la notg sin glindesdi astgan Binia Feltscher e sias collegas d’equipa sa numnar per la segunda giada suenter il 2014 campiunessas mundialas. Oz èn ellas turnadas dal Canada ed èn sa tschentadas la damaun a las 8 a Kloten.
Sin la plazza aviatica èn las giugadras dal club da curling Flem vegnidas beneventadas da famiglias e fans. Il skip Binia Feltscher da Flem ha en spezial sa legrà da vesair sia famiglia cun ils 2 uffants. Ensemen han els fatg il viadi vers chasa.
Jau sun gugent ad in turnier da curling, sun dentant era gugent a chasa cun ils uffants. Sin quai temp ma legrel jau uss.
Suenter in temp fitg intensiv sa legra la mamma da 37 onns da sa revegnir e da lura giudair il temp cun la famiglia ed il ruaus.
Igl è gia la segunda giada che Binia Feltscher e sias collegas d’equipa Irene Schori, Franziska Kaufmann e Christine Urech turnan dal Canada sco campiunessas mundialas. Igl onn 2014 avevan ellas gudagnà a Saint John il titel da campiunessas mundialas.
Maletg
1 / 4
Legenda:
A l’entrada da la chasa a Flem ha la famiglia preparà in bel bainvegni per Binia Feltscher.
RTR, U. Lechmann
Maletg
2 / 4
Legenda:
A l’entrada da la chasa a Flem ha la famiglia preparà in bel bainvegni per Binia Feltscher.
RTR, U. Lechmann
Maletg
3 / 4
Legenda:
A l’entrada da la chasa a Flem ha la famiglia preparà in bel bainvegni per Binia Feltscher.
RTR, U. Lechmann
Maletg
4 / 4
Legenda:
La campiunessa mundiala a chasa sin canapé cun la medaglia dad aur.
RTR, U. Lechmann


text:
Angelique Kerber
L’Angelique Kerber (Bréma, 18 ad Śnar dal 1988) l'è na tenìsta tedésca cun pàdar pulàc. La s è stablìda a Kiel in dal nòrd dla Germâgna. L'è élta 173 cm, la péśa 68 chilo e l'è bòna 'd dascór'r in tedésc, in ingléś e in pulàc. La dróa 'l bras sinìst'r e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
Vinsénd gl'Australian Open al 30 ad Śnar dal 2016 la s è purtàda a 'l nùmar dū dal mónd, al sò best ranking. In dla sò caréra l'à vins anc sèt tìtui WTA pardénd invéci ùndas finàli.
In di àtar Gran Slam l'è rivàda in semifinàl a gl'US Open in dal 2011 e a Wimbledon in dal 2012, mént'r a 'l Roland Garros al sò riśultâ più bèl 'l è 'n quàrt ad finàl in dal 2012.
Caréra
L’Angelique la mōṿ i sò prim pas in di turnèo WTA in dal 2003. In dal 2007 la śōga soquànti partìdi in di Gran Slam ma la và sèmpar fóra a 'l prim tùran. In dal 2010 la riva in finàl in dal turnèo ad Bugutà ma la pèrd cóntar la Mariana Duque Mariño.
In dal Setémbar dal 2011 la s fà cgnósar in tut al mónd quànd la riva in semifinàl a i US Open baténd, fra gl'atri, l'Agnieszka Radwańska e la Flavia Pennetta a i quàrt, ma pò la pèrd cóntar la Samantha Stosur par 6-3 2-6 6-2.
A pâr un fōg ad paja ma a n è briśa acsè parchè la Kerber la gh dà déntar a 'l inìsi dal 2012 cun atri dū semifinàli a Auckland (śbatùda fóra par la Flavia Pennetta) e Hobart. A Parì la vins al sò prim turnèo cóntar la Marion Bartoli par 7-6 5-7 6-3 e la gh la cava a èsar la nùmar vint-a-dū dal mónd. In Mars a riva n'atra semifinàl par lē ma 'sta vòlta in un Premier Mandatory, qvél 'd Indian Wells. Chè la bat la sò prima top-10, la Na Li, prima ad lasàr-'g al péni cóntar la nùmar òṅ dal mónd, la Viktoryja Azaranka, par 6-4 6-3. In Avrìl la vins 'n àtar tìtul, in Danimàrca, mulànd dū 6-4 a la Caroline Wozniacki ch'la śugàv' in cà. A Róma la céd sōl a la Marija Šarapova in semifinàl e acsè, cun i punt muciâ sù in Itâglia, la dvénta la nùmar déś dal mónd. A 'l Roland Garros la cata in sla sò strada in di quàrt la Sara Errani e la fà sù 'l valìś. A gh và méj a Wimbledon in dua la bat la Kim Clijsters par pò lasàr strada a l'Agnieszka Radwańska in semifinàl. A la Rogers Cup dal 2012 la vèṅ batùda a 'l tèrs tùran par la Roberta Vinci. A Cincinnati la riva in finàl baténd prima la Serena Williams in di quàrt e pò la Petra Kvitová in semifinàl, ma la n vins minga 'l tìtul ch'al finìs in dal maṅ dla cinéśa Na Li par 1-6 6-3 6-1. A gl'US Open l'incróś' incóra la Sara Errani in dal quàrt tùran e la pèrd. La finìs 'l an in tut i caś a 'l sèst pòst.
In dal 2013 la fà gl'utàṿ a gl'Australian Open (5-7 4-6 da l'Ekaterina Makarova) pò la riva in semifinàl a Indian Wells cuma 'l an prima, anc par via 'd 'n infurtùni dla Samantha Stosur in di quàrt, ma pò la pèrd cóntar la Caroline Wozniacki 7-5 a 'l tèrs. Al méś dòp la pèrd la finàl dal turnèo mesicàṅ ad Monterrey cun l'Anastasija Pavljučenkova par 6-4 2-6 4-6. In Avrìl invéci la rusa la gh pèrd a Stucàrda ma pò l'è n'atra rusa, la Marija Šarapova, a 'vér la méj sèg in semifinàl par 6-3 2-6 7-5. In Maǵ la tedésca la riva in di quàrt a Madrid (3-6 1-6 da l'Ana Ivanović) e in di utàṿ a 'l Roland Garros (4-6 6-4 3-6 da la Svetlana Kuznecova). In Agóst a Cincinnati la bat armuntànd la Karin Knapp e pò l'Alisa Klejbanova ma in di utàṿ la lasa strada a la Na Li e la fà cumpàgn anc a gl'US Open pardénd cun la Carla Suárez Navarro. In Setémbar la śōga dimóndi bèṅ a Tokyo in dua la bat l'Ana Ivanović, l'Agnieszka Radwańska e la Caroline Wozniacki prima 'd céd'r in finàl cun la Petra Kvitová par 2-6 6-0 3-6. In Utóbar a Linz i gh dànan na carta salvàdga par parmét'r-ag, vinsénd, ad muciàr di punt abàsta par psēr tōr part a i WTA Championships. La tedésca la n falìs minga e la s pòrta a cà 'l tìtul baténd par 6-4 7-6 l'Ana Ivanović. A Ìstanbul però la n pasa minga 'l giròṅ parchè la bat sōl l'Agnieszka Radwańska e minga la Serena Williams e gnanc la Petra Kvitová.
In dal 2014 la pèrd la finàla 'd Sydney da la qualificàda Cvetana Pironkova, 4-6 4-6 al puntéǵ. A gl'Australian Open l'è la Flavia Pennetta a mandàr-la fóra in di utàṿ. La tedésca la pèrd pò n'atra finàl a Doha 'sta vòlta chè cun la Simona Halep par 2-6 3-6. A Indian Wells invéci la fà fagòt subìt cun la María-Teresa Torró-Flor mént'r a 'l Roland Garros la riva almànc in di utàṿ ma chè l'Eugenie Bouchard la la spiàna par 6-1 6-2 e pò la vins'rà sèg anc a Wimbledon in di quàrt. In dal mèś n'atra finàla butàda a gl'urtìghi par l’Angelique, 3-6 6-3 5-7 da la Madison Keys. Cla maledisiòṅ la cuntìnua anc a Stanford (6-7 3-6 da la Serena Williams). A gl'US Open la patìs un 1-6 5-7 a 'l tèrs tùran da la Belinda Bencic, mént'r a Wuhan l'è l'Elina Svitolina a bàt'r-la in di quàrt par 6-4 7-6. In Setémbar la pasa dū tùr'n a Pechîṅ, pò la céd in tri set a la Svetlana Kuznecova. A la fiṅ d'l an la śōga la finàl dla Fed Cup par la Germâgna ma la la pèrd, acsè cuma i sò dū singulàr, cun la Repùblica Céca.
La Kerber la vèra 'l 2015 faghénd tri turnèo in Austràglia: Brisbane, Sydney e gl'Australian Open a Melbourne e la mùcia sù un quàrt (6-4 5-7 3-6 da l'Elina Svitolina), na semifinàl (3-6 2-6 da la Karolína Plíšková) e 'n prim tùran (4-6 6-0 1-6 da l'Irina-Camelia Begu). A Anvèrsa la ciàpa subìt la paga da la qualificàda Francesca Schiavone ch'la l'asfalta par 6-1 6-1. A Dubai l'è invéci la Flavia Pennetta a vìnsar sèg in di utàṿ par 6-2 3-6 6-1. I rìvan pò dū brut prim tùr'n a Doha e a Indian Wells anc s'a s pōl dir ch'la tedésca l'àppia pascâ mâł in di surtéǵ bcand prima la Viktoryja Azaranka e pò la Sloane Stephens. A Miami la bat l'Heather Watson ma la pèrd dòp cun la Svetlana Kuznecova ma a s pōl dir ch'al sò mumènt nég'r al finìs lè parchè pò la vins a Charleston, dand un 6-2 4-6 7-5 a la Madison Keys, e a Stucàrda, 3-6 6-1 7-5 a la Caroline Wozniacki. In chi àtar turnèo su la tèra a l'ària vèrta però la fà sù pôc, giùst na semifinàl a Nurimbèrga. Śugànd su l'èrba ad Birmingham a riva 'n àtar tìtul c'n al vìnsidi su la Sabine Lisicki e su la Karolína Plíšková, qvésta chè batùda pò anc in dla finàl ad Stanford in Agóst. A gl'US Open la pèrd a 'l tèrs tùran da la Viktoryja Azaranka par 5-7 6-2 4-6 mént'r a Wuhan la gh'à da pigàr-'s a la Garbiñe Muguruza Blanco in semifinàl par 4-6 6-7. In Setémbar la pasa dū tùr'n a Pechîṅ, pò la céd in di quàrt a l'Agnieszka Radwańska par 1-6 4-6. La sèra 'l an cun la finàl pardùda 'd Hong Kong (6-3 6-7 1-6 da la Jelena Janković) e cun i WTA Championships in dua la n pasa minga 'l giròṅ parchè la bat sōl la Petra Kvitová, pò in finàl, e minga la Garbiñe Muguruza Blanco e gnanc la Lucie Šafářová.
In dal 2016 la sarnìs al Premier ad Brisbane par vèrar la stagiòṅ. A 'l prim tùran la và in a risć 'd andàr fóra subìt cun la Camila Giorgi ma dòp na suspensiòṅ par la piōva la vins gl'ùlt'm òt śōg ad fila e la partìda par 5-7 6-3 6-0. In séguit la bat la Madison Brengle par 6-3 6-0, l'Anastasija Pavljučenkova par 6-4 6-4 e la Carla Suárez Navarro par 6-2 6-3 ma in finàl la cata la sò bistiàsa négra, la Viktoryja Azaranka, ch'la vins sèg par la sèsta vòlta su siē, 6-3 6-1 al puntéǵ. A Sydney la n śōga mia par precausiòṅ al sò incónar dal secónd tùran cun l'Ekaterina Makarova e la và subìt a Melbourne in dua la tedésca la vins al sò prim tìtul Ślam baténd una adrē a cl'atra la Misaki Doi par 6-7 7-6 6-3 (salvànd un match point cóntar), l'Alexandra Dulgheru par 6-2 6-4, la Madison Brengle par 6-1 6-3, l'Annika Beck par 6-4 6-0, la Viktoryja Azaranka par 6-3 7-5, la Johanna Konta par 7-5 6-2 e la Serena Williams par 6-4 3-6 6-4.


text:
Torbigh
Torbigh (in italian: Turbigo) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 7 335 abitant.
El paes el se troeuva a ovest del capploeugh (in la zona de l'Alt Milanes) e 'l confina con la Provincia de Novara (comun de Gajaa e de Camer).
L'è arent al Navili e al Tisin (cont on pont che le collega al Piemont) e 'l fa part di comun denter al Parch Lombard de la Vall del Tisin.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è citaa in di document a partì del 1150 e 'l gh'ha importanza storiga 'me sitt strategigh per passà el Tisin tra Comm e Novara. In del 1164 el Barbarossa el gh'ha daa tutta la zona de la piev de Dairagh (a la qual el partegniva anca Turbigh) al sò cancellee, che inscì l'è vegnuu el primm feudatari del loeugh.
La costruzion del Navili Grand (scominciada in del 1179) l'è importanta per el paes perchè la fa nass quella banda del comun che l'è ciamada Turbigh in giò, indove se troeuven ronsg, pont e strad noeuv. El Bass Medioev el ved rivà a Turbigh la potenta famiglia di Piatt, che la vegnarà on poo la guida politiga e religiosa del paes.
I sò feudatari hinn staa prima i d'Adda, poeu i Gallaraa e poeu infina i Doria Landi. Alter famili nobil che viveven a Turbigh hinn staa i Tatt e de Cristoforis, che hann lassaa anca di bei vill (che adess partegnen al Comun).
In del 1859 l'è staa el loeugh de ona battaja de la Segonda Guerra de Indipendenza.
Robb de vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El castell (del IX secol)
- La gesa de la Beada Vergin Assunta
- La gesa di Sant Cosma e Damian
- Palazz Gray de Cristoforis
- Villa Barozza Vezzan
- Villa Tatt
- El pont in sul Navili
- El pont in sul Tisin
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Turbigh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Cordial beinvegni ella Scolaviva
La formaziun ed il beinstar da mintgin stat a cor a nus.
La Scolaviva ei ina scola publica cun 30-40 persunas d’instrucziun che scoleschan varga 200 affons en dus differents loghens.
Naven dalla scoletta entochen la 6avla classa primara vegnan ils affons dallas vischnauncas da Laax e Falera instruiu exclusivamein per romontsch.
Dapi la fundaziun dil consorzi dalla scola superiura igl onn 2014 visetan ils giuvenils dallas vischnauncas da Laax, Falera, Sagogn e Schluein la scola superiura ella casa da scola renovada cun vesta sil Lag Grond a Laax.
L’instrucziun ella scola superiura ei per gronda part per tudestg. Il lungatg romontsch resta denton impurtonts el mintgadi da scolastas, scolasts e giuvenils.
Igl onn da scola in maletg e text
Excursiun da notg dalla 6. classa
Sils fastitgs dils miezmiur e miezutschi
Viadi da scola dalla 5. e 6. classa
Yeah, tschugalata!!!


text:
Tranter auter preveda la nova lescha da pudair stgatschar in pop senza chasti fin la 12avla emna da gravidanza. Tar tscherts indizis pudess in abort esser lubì fin la 24avla emna.
Gia avant la decisiun definitiva ha il primminister Leo Varadkar ditg en la televisiun che quai saja il resultat d'ina revoluziun quieta dals ultims decennis. La nova lescha munta en il pajais era ina tscherta emanzipaziun da la populaziun envers la baselgia catolica. - Fin ussa aveva l'Irlanda ina lescha d'abort che valeva sco ina da las pli severas en l'Europa.
RR novitads 20:00


text:
La blera naiv ha fatg plaschair a turistichers e hoteliers. La stagiun d'enviern ha cumenzà bain. Schebain Jürg Schmid, president da Grischun Vacanzas, sco era Ernst Wyrsch, president da hotelleriesuisse Grischun avevan tratg ina buna bilantscha l’entschatta favrer. D'ina buna stagiun possian ins surtut discurrer sch'i fetschia lura anc bell'aura la fin da la stagiun. L'aura da Pasca è dentant tut autra che empermettenta.
Sursaissa ha ditg giu cursa cun Carlo Janka
A Sursaissa eri planisà in grond event sco finiziun da la stagiun: ins avess gì la pussaivladad da far ina cursa encunter Carlo Janka e mirar, quant pli plaun ch'ins è. Pervia da la previsiun da l'aura pauc plaschaivla è l'eveniment vegnì stritgà. Quai saja stada la dretga decisiun, di Reto Pfister, schef da pista da las pendicularas Sursaissa Mundaun. Cun 13 pertschient dapli giasts che l'onn avant sajan els cuntents. Sch'il sulegl fiss sa mussads pli savens fiss la bilantscha anc meglra.
Pendicularas Mustér serran pli baud
A Mustér va la stagiun regulara anc enfin ils 8 d'avrigl. Suenter èsi mo pli avert las fins d'emna e d'Ascensiun e da Tschuncaisma, ord motivs da construcziun. Rudolf Büchi, manader da fatschenta da las pendicularas Mustér ha adina plaschair da la naiv. El conceda dentant ch'i fissi stà bel, d'avair anc in zic sulegl per la finiziun da la stagiun. Ils freeriders hajan dentant plaschair da la naiv nova.
RR actualitad 08:00


text:
Judith Schnider da Laax ha represchentà la Rumantschia a la festa naziunala tradiziunala sin il Rütli. Sco manadra dal Volg a Laax ha ella dentant er represchentà la branscha d'alimentaziun. Per ella saja quai stà ina gronda onur ed in grond plaschair. Er l'idea da discurrer sin il Rütli per tut la branscha plascha a la dunna ch'è oriundamain da Sursaissa.
Judith Schnider era ina da total 54 persunas ch'èn vegnids envidadas en la Svizra centrala per la festa naziunala. Per la presidenta da la Confederaziun Simonetta Sommaruga eroxas ed erox dal temp da corona.
«In grond in cun l'auter»
Sin la dumonda, tge che vegn a restar il pli ferm dal temp da corona, manegia Judith Schnider surtut il tegnair ensemen. En l'intervista cun SRF numna ella quai «in grond in cun l'auter». Da vesair per exempel, co che l'Uniun da dunnas dal vitg ha surprendì las cumpras da glieud che na vuleva u na pudeva betg ir ord chasa, haja fatg plascher. Ins possia emprender bler or da quest temp, manegia ella.


text:
Mugadiss
Mugadiss (Muqdisho in sumàlich, مقديشو in arab, Mogadiscio in talian; Mogadishu in ingles) a l'è la capital de la Sumalia.
A l'è anca la prima cità de la Sumalia per pupulaziun, che l'è stimada in 2.450.000 abitant (2002).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mogadiss a l'è el caplögh de la regiun del Benadir, al süd de la Sumalia, e a l'è un port in sü l'Ucean Indian.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mugadiss a l'è stada propi impurtanta fina al 1200, perchè a l'era el port püssee gross de l'Africa urientala e'l cumerciava cun l'Arabia, l'India e la Cina.
In del 1871 l'ha ucüpada el sültan de Zanzibar, che l'ha pöö dada a l'Italia.
Del 1905 al 1941 a l'è stada la capital de la Sumalia taliana; del 1941 al 1950 l'hann ucüpada i ingles e fina al 1960 a l'è stada anmò la capital de l'A.F.I.S. (Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia), per vegnì pöö la capital de la Sumalia indipendenta.
Del 1991 la gh'è la guera civila.


text:
Il favrer ha il barometer da conjunctura fatg in sigl da 5,2 puncts sin il stan da 107,2 puncts. Quai è il pli aut stan dapi l'onn 2013. Cun quai vegn signalisà in svilup surproporziunal per l'economia svizra. Il schoc dal franc da l'entschatta dal 2015 para cun quai dad esser surmuntà.
La valur dal barometer giascha cun quai lunsch sur quai ch'è stà spetgà. Economs avevan prognostitgà in stan dal barometer tranter 102 e 104 puncts. Las pli fermas contribuziuns positivas vegnian il mument or da l'industria, suandà cun gronda distanza da la hotellaria. Contribuziuns lev positivs vegnan dal sectur da finanzas, da l'economia d'export e da l'industria da construcziun, fertant ch'indicaturs dal consum naziunal èn stads quasi medems cumpareglià cun il mais avant.
RR novitads 11:00
Il barometer da conjunctura
Il barometer da conjunctura dal KOF è in indicatur tempriv per il svilup da la conjunctura svizra. I è in index cun datas rimnadas ch'è mess ensemen da 272 singuls indicaturs.


text:
Cun 82% han ils vontants e las votantas da la vischnanca da Scuol acceptà cleramain la proposta da construir in trailcenter per velos da muntogna cun in «Skillpark». Quel duai daventar il center dal «Mountainbike Trailcenter» ch'è collià cun la sutgera da Ftan e la pendiculara Scuol Motta Nalus.
Ulteriura sparta turistica regiunala
Previs per il «Skillpark» èn set trajects cun differentas difficultads, sumegliant a las pistas da skis, cun trajects levs mez grevs e grevs, quai en la regiun tranter l’Institut Otalpin ed il lai da pestga.
RR novitads 12:00


text:
Cècu Beschi
Cècu Beschi (Bresa, 6 d'agùst 1951) l'è un Vèsc católic italián, Vésc de Bergum dal 22 de genàr 2009.
BiugrafiaModifega
Nasüd a Bresa el 6 d'agùst 1951, in giuentü l'ha studiàd viulìn al Cunservatòri. L'è urdinàd prèt el 7 dr giügn 1975, e el diventa Vicàri al Vilàgg Serén. In del 1989 el diventa Vicàri del Vèsch.
El 18 magg 2003 l'è cunsacràd Vesch aüsiliari de Bresa dal Vèsc Giüli Sanguineti.
El 22 de genàr 2009 l'é stài traferìd a Bergum, dùe l'ha fài l'ingress el 15 de màrs.
MóttModifega
« Secundum verbum tuum » - « Secùnd la tò parola »


text:
Pianaid
Stand a quall ch'as dîs normalmänt un pianaid (pl pianîd) l'è un starlôt zilèst ch'as vàdd anch da la Tèra e ch'as môv anch rispèt a cäli ètri strèl ch'i n s môven ménga int'al zîl. I pianîd ch'a vdän i én donca quî chi gîren atåurn al såul.
Int'la nòstra època a sän stè bón ed vàdder anch' Uràn e Netón. As pôl vadder Plutån såul col telescòpi e, anch' se par di mondi ed tänp l'è stè considerè un pianaid, adès l'è considerè un pianidén.
Dåpp la rivoluziån copernichèna la Tèra l'è stè considerè un pianaid cme chi èter. La léssta dî pianîd atåurn al såul l'è:
e fåurmen al sistêma solèr. La stòria d'la clasificaziån ed Plutån la s fà vadder che la stòria d'l astronomî l'è pénna ed starlût ch'i én stè clasifichè mèl. Acsé quand al Giuseppi Piazzi l'avêva dscuêrt un starlòt ch'as muvêva int'al zîl la sîra dal prémm d'l ân dal 1801 as cardêva a un pianaid nôv.
Invêzi i dscuvrénn che l'era Ceres, al prémm d'una sêrie ed starlût ch'i gîren atåurn al såul mo chi n'én brîsa i pianîd: i asteròid.
Un'ètra rivoluziån int'la stòria dî pianîd l'è stè qualla ed dû astrònom svézzer, Mayor e Didier Quelot, ch'i àn dscuêrt dî pianîd ch'i gîren atåuren al såul. I àn dscuêrt al prémm pianaid extrasolèr. Al nommer dî pianîd extrasolèr al crass sänper e i strumént d'oservaziån i parmatten d'individuèr i pianîd sänper pió luntàn e pió cén.
Môd ed dîr
- Al pôl dèr che st månnd al séppa l infêren d un èter pianaid.


text:
Il criticher dal Cremlin Alexej Nawalny sto ir per passa trais onns en in champ da correcziun. Ina dretgira a Moscau ha refusà il recurs da Nawalny ed uschia confermà la sentenzia da l'emprima instanza l'entschatta dal mais. Ils derschaders avevan là renfatschà a Nawalny d'avair cuntrafatg a cundiziuns da probaziun d'in cas giuridic da pli baud. E quai duai el avair fatg durant ch'el era en Germania per sa revegnir d'ina attatga cun tissi da la gnerva Nowitschok.
Il process cunter Nawalny vegn crititgà internaziunalmain perquai ch'el saja motivà politicamain. Pir la mesemna passada ha il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg pretendì da laschar liber Nawalny per immediat. Moscau ha dentant refusà questa critica. Quai saja ina intervenziun en fatgs da l'intern da la Russia.
Ord l'archiv da 10vor10:


text:
Cun bler dapli frequenzas na possian ins era en il futur strusch quintar, manegia il president communal Stefan Schmid. Tuttina less ins mantegnair las pendicularas, quai saja in'impurtanta purschida per giasts ed era per ils abitants da Val.
Nus essan da l'avis d'avair chattà ina soluziun, che adossescha a tuts che pon profitar da las pendicularas ina contribuziun finanziala.
Suenter lungas discussiuns da passa 2 onns preschenta la vischnanca ussa in plan co organisar las finanzas e la liquiditad en futur. In plan che preveda da reparter las finanzas sin abitants, possessurs da giaschom e possessurs da secundas abitaziuns e hotels.
RR actualitad 12:00


text:
Da nov fan part a la liga naziunala B ils dus farmteams EVZ Academy e HCB Ticino Rockets. Omaduas squadras duain sa cumponer oravant tut da giugaders U23. La cumissiun da licenzas sto uss anc decider ch’ils dus club adempleschan ils criteris fixads.
Avant in onn aveva la radunanza da la liga naziunala decidì mesiras per augmentar il dumber da las equipas. Ina finamira è da dar a dapli giugaders giuvens la pussaivladad da sa preschentar, e sa recumandar per contracts sco professiunals.
RR Novitads 16:00


text:
Tenor in rapport da medias en ils Stadis Unids vul il president american Donald Trump visar la cunvegna da clima da Paris. La decisiun vegnia el a prender proximamain. Scrivan las medias. La regenza americana ha dentant anc betg cumprovà la decisiun. Sco emprim ha il portal online Axios rapportà che Trump haja prendì ina decisiun fundamentala ma anc betg decis las modalitads da sortir da la cunvegna da clima da Paris. Il portal Axios sa referescha sin infurmaziuns dad insiders.
Via Twitter ha Trump lascha savair ch'el vegnia ils proxims dis a prender ina decisiun.
RR novitads 15:00


text:
A Saas en il Partenz han ils pumpiers pudì impedir il glindesdi da Pasca che dus incendis da cultira sa derasian. L'emprim incendi è vegnì chattà d'in velocipedist curt suenter las 14:00 en il lieu Capäls. Ils 15 pumpiers dal Partenz Central ch'èn arrivads al lieu, han stizzà l'incendi e bagnà il territori pertutgà.
L'auter incendi da cultira è vegnì chattà vers las 18:30 en il lieu Flersch. Er qua han ils 40 pumpiers da Claustra ch'èn vegnids clamads al lieu gì svelt sut controlla la situaziun. Pertge ch'igl ha piglià fieu en quels dus lieus è la polizia anc vi da sclerir.


text:
Pèst
La pèst (o anc pèsta) l'è 'n brut mâł cauśâ da 'l batēr Yersinia pestis ch'al viṿ in di còrp di sórag e dal póndghi, ma anc in qvéi di śghirét e di caṅ salvàdag o di gat[1], e ch'al pōl pò pasàr a i óm c'n i sò murśgòt o cun qvéi dla pulga di rat (Xenopsylla cheopis) druàda cuma vetōr. A sò vòlta 'l mòrub al pōl viaśàr da óm a óm par via di piōć o dla simśa di stramàs o anc, tirànd fiâ, c'n al gósi 'd salìa di malâ.
In dal mónd a gh'è tri-mila caś a 'l incìrca 'd pèsta tut i an, specialmènt in Àfrica, Àśia, Cina, Amèrica dal Sud e Sentramèrica, e y. pestis la s adàta bèṅ a cambiàr cumpurtamènt quànd la pasa da 'l budèli dla pulga a 'l còrp più cald di mamìfar[2]. A gh'è stada n'epidemìa anc a 'l dè 'd incō in Madagascàr[3] fra 'l 31 'd Agóst dal 2014 e 'l Śnar dal 2015. Soquànt caś ad pèst i s regìstran tut i an anc in di Stat Unî, specialmènt vèrs la còsta òvest e in dal Mèsic Nóṿ[4].
Se tratâ in tèmp cal mâł chè al pōl èsar cumbatû bèṅ, specialmènt druànd di antibiòtig cuma la streptomicìna o la gentamicìna, o sinò al risć ad murìr al và da 'l 66% a 'l 93% cónt'r al 16% s'a s fà quèl subìt[5].
Fra 'l 1347 e 'l 1352 in Európa a gh'è stâ n'epidemìa spavintóśa 'd pèsta, cgnusùda cuma pèsta négra o mòrt négra o mòrt granda, ch'l'à fat fóra almànc un tèrs dla sò pupulasiòṅ, méntar l'ultma pandemìa la gh'è stada in Cina a la fiṅ dal XIX sécul faghénd dódas migliòṅ ad vitmi.
Par léǵ i malâ i gh'aṅ da èsar mis in quaranténa, na vòlta i vgnìvan purtâ in di laśarét, e segnalâ a 'l l'Urganiśasiòṅ Mundiàla dla Salùt a séguit 'd un regulamènt sanitàri internasiunàł.
Descrisiòṅ
y. pestis 'l è 'n batēr gram-negatìṿ aeròbic facultatìṿ ch'l è bòṅ ad multiplicàr-'s anc a 25/28° C e 'd far na tusìna ciamàda “murìna” ch'l'inibìs soquànt prucès 'd fosforilasiòṅ usidatìṿ in di mitucóndar.
La pèst la s manifèsta cun tri difarènt quàdar clìnic:
- pèst bubònica: la culpìs i linfunōd faghénd-i infiàr dand vita a di bubòṅ;
- pèst seticémica: quànd i batēr i gìran lìbar par tut al còrp;
- pèst pulmunàra: quànd al batēr al riva a i palmòṅ.
Gl'ultmi dū fórmi i èṅ al più gravi e i pōl'n anc partìr da na fórma ghignóśa 'd pèst bubònica. In un sugèt al mâł dla pèst al pōl èsar catâ pascànd al sò mórub, ch'al ciàpa 'l nóm da 'l siensiâ śvìsar Alexandre Yersin ch'al 'l à catâ par la prima vòlta in dal 1894, in di linfunōd o faghénd 'n eśàm dal sànguv.
pèst bubònica
A s trata dna fórma ch'la culpìs specialmènt al sistéma linfàtig dòp na murśgàda di rat o dla sò pulga. Dòp n'incubasiòṅ da dū a dódas dè, al mâł al taca a far-as védar dabòṅ cun févra élta, stufìśia, ingòsa, distùrub in dal durmìr e in dal guardàr la luś, dulōr a i dî, gòmit e delìri. In di punt di murśgòt i cumparìsan di bruflèṅ pîṅ ad matéria e i linfunōd i tàc'n a infiàr-'s in présia parchè al batēr y. pestis, anc se magnâ da i leucocît, al scampa listés cuntinuànd a multiplicàr-as. Dal vòlti la pèla la s pōl anc quaciàr ad maci stramnàdi. Quànd a s guarìs, dòp dū stmani a 'l incìrca, i bubòṅ i bùtan fóra la matéria lasànd a 'l sò pòst di castròṅ.
pèst seticémica
Cla fórma chè la cumparìs quànd al batēr al taca a spustàr-as lìbar par tut al còrp a 'l intéran dal sànguv, specialmènt quànd un linfunōd al céd parchè al n è più bòṅ ad tgnir-al dèntar. Al tusìni dla y. pestis i fórman di trómb in di vaś purtànd dî e pē a marsìr par necróśi. In dal còrp i pōlan far-as strada di emuragìi in di órgan, dònca 'l risć ad murìr in dal gir ad soquànti óri 'l è dimóndi élt s'a n s taca minga in tèmp na terapìa 'd antibiòtig.
pèst pulmunàra
Quànd y. pestis la riva a i palmòṅ, a séguit dal cumplicasiòṅ dla fórma bubònica o parchè al batēr al finìs in dal naś o in bóca tirànd fiâ esénd darènt a 'n malâ ch'al tusìs o 'l starnudìs butànd acsè dal gósi 'd salìa a 'l estréran c'n al mórub dèntar, in dal gir da òṅ a sèt dè a sa s mala 'd pulmunît. La temperadùra dal còrp la s arbàsa, a s fà fadìga a tiràr fiâ, a s taca a tósar e a pōl cumparìr la cianóśi. In dal gir ad pôc, sénsa di tratamènt vàlid, 'l è fàcil murìr par dal cumplicasiòṅ neurológichi e par 'n edéma pulmunàr.
La pèst in dla literadùra e in dla cultùra
La pèst l'è stada dimóndi tratàda in literadùra par via dla paùra ch'l'à sèmpar dâ in dal cōrs di sécui. Par far di eśémpi a psém arcurdàr al De rerum natura dal puvéta Lucrèsi su la Pèst 'd Atēn, al nuvèli dal Decameròṅ ad Giovanni Boccaccio, al Diàri d'l an dla pèst ad Daniel Defoe, I promessi sposi 'd Alessandro Manzoni, La peste 'd Albert Camus, La mascra dal mòrt rósa 'd Edgar Allan Poe e 'l barbēr ad sò altésa ad Luigi Gramegna.
Al mèdag dla pèst
Na vòlta i dutōr ch'i gh'ìvan da viśitàr i malâ, par prutéś'r-as da 'l mâł, i andàv'n in gir cun na tùnica négr' adòs ch'la gh rivàva a i pē, di guànt a 'l maṅ, un capèl in cô, un spróc e na mascra 'd uśèl ch'la gh quaciàva la ghigna cun di vēd'r a i òć e 'l bèc impinî 'd paja cuma fìltar. Esénd ch'in alóra a s cardìva ch'la pèst la s pasìs c'n i brut udōr ch'i saìv'n i còrp di daśgrasiâ (da lè al dit “ag pèsta!” par dir ch'a gh'è dla pusa in gir), 'l intéran dal bèc ch'al quaciàva 'l naś 'l éra dimóndi parfumâ.
Al spróc al sarvìva a i mèdag par cavàr śò i pasiènt sénsa èsar custrét a tucàr i vistî e par paràr via la gint s'a gh fus stâ biśógn.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pèst
Nòti
- ↑ Usa, murśgâ da 'n gat al ciàpa la pèst Corriere della Sera, 15 ad Śugn dal 2012
- ↑ Batēr dla pèst: i cundanâ a mòrt i scàmpan da piò DocCheck News, 18 ad Mars dal 2011
- ↑ Dòp l'Èbula, Àfrica culpìda da la pèst. Oms: “Risć ad difuśiòṅ in Madagascàr” Il Fatto Quotidiano, 27 ad Dicémbar dal 2014
- ↑ Pèst catàda in dal Mèsic Nóṿ, incóra New York Times, 27 ad Śugn dal 2017
- ↑ Pèst bubònica, quàrt mòrt in di Stat Unî. Al timōr: prim ségn dn'epidemìa Quotidiano.Net, 28 'd Agóst dal 2015


text:
L'annulaziun dal campiundi mundial da hockey en Svizra n'è nagina surpraisa. Ma la decisiun è istorica. Igl è l'emprima giada dapi la segunda guerra mundiala ch'i na dat nagina WM. Sche la Svizra dastga prender suenter il campiunadi l'auter onn è intschert. Quai stoppia il congress discutar e decider, scriva la Federaziun internaziunala da hockey IIHF.
Quai è dir, ma la famiglia dal hockey sto acceptar.
Enfin l'onn 2025 èn ils campiunadis mundials gia surdads. L'onn che vegn fissan Minsk e Riga en roda, 2022 Tampere e Helsinki, 2023 St. Petersburg, 2024 Prag ed Ostrava, 2025 Danemarc e Svezia. Tut quels organisaturs han contracts differents. Tuts stuessan acceptar da spustar lur WM per in onn. Dentant sto era la decisiun dal congress da la Federaziun internaziunala spetgar. Quel avess gì lieu la fin da matg a Turitg ed è era spustà.
Ils 8 da matg fiss la gronda festa da hockey vegnida lantschada cun ils emprims gieus a Losanna ed a Turitg. Passa 300'000 bigliets vendids. La Federaziun vul sclerir e communitgar tant pli svelt tge che succeda cun ils bigliets.
Nagin'autra via
En Svizra è la trumpada gronda, ma era la chapientscha ch'i na dat nagina autra via. La sanadad da la carstgaunadad haja prioritad. Era Gian Gilli, il CEO dal comité d'organisaziun da la WM en Svizra, sto acceptar. Suenter avair lavurà quatter onns per preparar ed organisar il spitachel da hockey, saja la trumpada gronda. Suenter emnas intschertas saja uss almain bun d'avair la decisiun definitiva, uschia Gian Gilli.
RTR Sportissimo 17:00


text:
Uetendorf
Uetendorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5980 abitant.
El cumün de Uetendorf al se tröva a una altitüden de 558 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gurzelen, Heimberg, Kienersrüti, Längenbühl, Noflen, Seftigen, Thierachern, Thun, Uttigen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Todesch)
- Sarner Cristal website (Todesch) (Franzés) (Inglés)


text:
La vischnanca da Flem e la gruppa d’interess Prau la Selva han betg il fain sin il medem ladritsch. La vischnanca pretenda che l'iniziativa che vul mantegnair la halla da glatsch manass a custs da 22 milliuns francs. Ils iniziants din che quai fiss ina varianta da luxus. Els pudessan era viver cun ina varianta pli modesta.
- La varianta minimala fiss da mantegnair e renovar la halla da glatsch Prau la Selva ed optimar l'entir manaschi. Ils custs per quella varianta n'èn betg enconuschents.
- Tar la varianta da luxus vegniss era optimà l’entira infrastructura enturn la halla da glatsch cun ina halla polivalenta e cun in alloschi da giuventetgna. Ils custs per quella varianta muntassan a 22 milliuns francs.
- La cuntraproposta da la vischnanca a l'iniziativa fiss da dismetter la halla da glatsch ed engrondir il campadi. Il glatsch dessi mo pli l'enviern sper la halla da curling en il vitg da Flem. Quella varianta custass 5 milliuns francs.
Ils 23 da mars èsi previs da far ina orientaziun per la populaziun. Pervia dal coronavirus n'è quest termin però betg garantì. Sche quella orientaziun n'ha betg lieu, poi er esser ch'il termin da votaziun dals 17 da matg vegn spustà, pretenda la vischnanca da Flem. Quest termin è gia in termin da retard, l’iniziativa avess stuì vegnir gia la fin da favrer avant il pievel.
RTR actualitad 17:00


text:
Durant il WEF s'inscuntra la prominenza dal mund a Tavau. Sper la prominenza or da la politica sa preschentan era las grondas firmas dal mund. Perquai affittan interpresas internaziunalas butias e biros da fatschentas indigenas. Uschia pon quellas sa preschentar ed organisar inscunters.
Novaziun dal sistem
Per evitar bloccadas dal traffic sto da nov vegnir pajà ina taxa da lubientscha a la vischnanca. Quella taxa munta a 1'500 francs per di ch'ins dovra per transfurmar la butia. Quants dis ch'ins dovra, sto vegnir inditgà a la vischnanca cun la dumonda da lubientscha. La taxa va cumplettamain a la vischnanca e vegn duvrada per la regulaziun dal traffic durant quels dis. Uschia ha la vischnanca da Tavau ina survista sur da tut las localitads che vegnan transfurmadas. Per quest onn han sur 140 interpresas dumandà per ina lubientscha tar la vischnanca. L'onn passà aveva la vischnanca survegnì be tranter 30 e 40 dumondas da lubientscha.
RR actualitad 07:00


text:
A Thun van a perder radund 90 plazzas da lavur tar l'interpresa da solar Meyer Burger. Ina part da las plazzas vegnia stritgada dal tut ha il schef da l'interpresa Hans Brändle communitgà il mardi. L'autra part vegnia spustada en auters lieus en l'Europa ed en l'Asia. Il martgà da fotovoltaica saja vegnì spustà adina pli fitg en l'Asia, perquai sajan els sfurzads da far quest pass. Cun la reorganisaziun gia annunziada il november 2017 vegnian las activitads futuras da Meyer Burger a sa concentrar sin dus lieus en la Germania ed en la China. A Thun restan uschia anc 50 fin 60 collavuraturas e collavuraturs. En tut ha Meyer Burger anc 1'000 plazzas cumplainas.
RR novitads 07:00


text:
La regenza naziunal-conservativa da la Pologna cuntinuescha cun la refurma da giustia quai malgrà gronda critica da la cumissiun da l’Uniun europeica. Il president Andrzej Duda ha suttascrit ina nova versiun da la lescha davart la dretgira constituziunala. Uss po la lescha ir en vigur duas emnas suenter la publicaziun en ils organs uffizials.
Rinfatschas da l’UE
Per la cumissiun da l’UE vegn l’independenza da la dretgira restrenschida ed era las decisiuns da la dretgira na vegnan betg resguardadas. Gia l’emna passada aveva la cumissiun da l’UE admoni la Pologna da far midadas vid la lescha ils proxims sis mais. Quai ha communitgà la chanzlia presidiala.
Tenor il viceschef da la cumissiun europeica, Frans Timmerans, n’è dentant era questa nova versiun betg avunda per garantir il stadi da dretg en Pologna.
La cumissiun da l’UE aveva dà trais mais peda a la regenza da chattar ina soluziun cuntentaivla. Uschiglio smanatscha ella a la Pologna cun sancziuns. Crititgà vegn cunzunt ch'il stadi polac veglia engrevgiar la lavur da la dretgira constituziunala.
RR novitads 15:00


text:
Dapi 4 fin 5 emnas bischia quai senza fin e chal. Uschia resumescha Victor Cajacob che viva cun sia famiglia a Filzmoos en il sid da Salzburg la situaziun actuala. Tar els en il vitg s'emplunia la naiv sin 5 fin 6 meters. Mintga damaun a las 4:00 stettia el si per far ora naiv cun la maschina e lura accumpagnar ses uffants a scola.
Situaziun precara
Betg be la naiv ma er ils vents procurian per ina situaziun precara. Il suffel fetschia che la situaziun saja fitg intscherta, ins na sappia betg cura ch'i vegnia giuadora naiv u ina planta derschia. Mintga pèr dis sto Victor Cajacob fa giu la naiv giu da ses tetg per che quel na dettia betg ensemen.
La situaziun en il vitg saja anc calma cunquai che la vischnanca lavuria bain. Er tranter ils abitants vegnia gidà dretg e sanester. Els sajan dentant leds, cura che la naiv tschessia in zic, raquinta l'um oriund da Mustér. Talas dimensiuns da naiv n'haja el anc mai vis – ni en Svizra ni ils davos 14 onns en l'Austria.
RR actualitad 07:00


text:
Per crims politics duai reger in’amnestia. Per crims da guerra e crims cunter l'umanitad na duai quai perencunter betg dar ina remissiun dal chasti. Per grevs crims èsi previs praschun enfin ad 8 onns, scrivan las agenturas da novitads.
Emprim inscunter dapi 14 onns
L’inscunter dal president columbian Juan Manuel Santos cun il schef da la FARC Timochenko (Rodrigo Londono Echeverri) è stà l’emprim inscunter da las 2 partidas dapi 14 onns.
Sin il pli tard en in mez onn duai la cunvegna da pasch vegnir suttascritta.
RR novitads 07:00


text:
Il Cussegl dals chantuns è suandà a la cumissiun ed ha ha approvà set dad otg mesiras. Il servetsch civil duai cuzzar – sco gia oz 1,5 giadas uschè ditg sco il servetsch militar, da nov dentant almain 150 dis da servetsch. Fin oz vegnan ils dis da servetsch en il militar quintads vitiers. Tgi che mida a partir da l'emprim curs da repetiziun sto quintar da stuair far dapli dis da servetsch.
La finamira da la midada è damain commembers dal servetsch civil e dapli schuldads.
Emprimas reacziuns da sanestra
La Partida ecologica svizra e la Gruppa per ina Svizra senz’armada (GSoA) han gia mess en mira il referendum sch’il parlament accepta questa decisiun. Cun acceptar quest pachet da mesiras ristgia il Cussegl dals chantuns ch'il dumber da civilists sa reduceschia ed uschia er ch'i possia dar stretgas da capacitads cura ch'ins dovria il servetsch civil.
Ord l'archiv:
Il Cussegl federal vul dapli schuldada e perquai duai vegnir pli difficil da midar da l'armada tar il servetsch civil. Sco Guy Parmelin ha declerà vul il Cussegl federal evitar che l'armada perda schuldada sin donn e cust dal servetsch civil.
RR novitads 14:00


text:
Pestgar è ina passiun – giudair la quietezza, la ramur da l’aua or en la natira e sa chapescha la sfida da tschiffar in pesch. Ils blers pestgaders stattan quiets e spetgan, fin ch'il pesch morda en la preda, e lura datti era quels che sventuleschan cun la lantscha enturn il chau – ils pestgaders che pestgan cun la mustga.
Ils 9 da zercladur organisescha la societad da pestgaders da l’Engiadin’Ota il emprim campiunadi da far mustgas a La Punt – Chamues-ch.
Liar mustgas sin temp
La finamira dal campiunadi è da far 4 mustgas entaifer 2 uras. Il pestgader che ha fatg cun premura las pli bellas, perfetgas e realisticas quel gudogna l’emprim campiunadi Grischun.
Reunir ils pestgaders da mustga, barattar ideas ed experientschas e giudair in per bellas uras da cumpagnia – quai è la finamira da l’emprim campiunadi da far mustgas da pestgar in Engiadina.
RR actualitad 11.00


text:
Örebro
Örebro a l'è una cità de la Svezia cunt 127.770 abitant (2006).
La cità, la setima de la Svezia cume abitant, a l'è al center del paes, in sü la riva del lach Hjälmaren, in de la pruincia del Närke e l'è la capital de la Cuntea d'Örebro. A l'è a pressapoch 200km de Stuculma e 300 de Göteborg e Oslo.
L'Üniversità d'Örebro a l'è vüna di üniversità svedes püssee mudern, e fina al 1999 a l'era una högskola (scöra üniversitaria). Incö la gh'ha 14.000 stüdent e 1.300 gent cume persunal üniversitari.


text:
Ils cristals svizzers fan la bursa fitg attractiva per collecziunaders da cristals alpins. Sin varga 200 meters lunghezza pon ins contemplar e cumprar la pli bella tocca ch’ils chavacristals han chattà.
Sper ils stans da vendita datti era in’exposiziun speziala. Ina vitrina cuntegn exponats tut apartis, l’ala da fier da Cavrein u era cristals cun clorid verd creschì endadens. La tocca deriva da collecziuns privatas da differents chavacristals. Gia curt suenter l’avertura da l’exposiziun ha Meinrad Giger pudì far ina bilantscha positiva da la bursa da quest onn.


text:
NA: Iniziativa dal pievel «AVS plus: per ina AVS ferma»
Cun l’iniziativa avessan las rentas duì vegnir auzadas pauschalmain per 10%. Quest tema è uss giud maisa. Il suveran svizzer ha refusà l’iniziativa «AVS plus» da l’uniun sindicala cun 59,4% vuschs na. Er ina maioritad da 18 chantuns ha refusà il project da votaziun.
Iniziativa sparta la Svizra
Cunter il trend naziunal dian ils chantuns Giura, Neuschatel, Genevra, Tessin e Vad gea. Cun 59,5% ha il chantun Giura dà il pli grond consentiment.
Jau hai natiralmain bain sperà ch'i pudess ina giada dar ina miracla…
Il Vallais ed il chantun Friburg èn sa mess en l’opposiziun. Ils pitschens chantuns en la Svizra Orientala e Centrala han refusà l’iniziativa il pli cler. En l’Appenzell Dadens han 77,7% dals votants ditg na, a Sursilvania 75,1%. Stretg è il resultat stà a Basilea-Citad cun 50,1% na.
Il resultat mussa ina giada dapli: Gist areguard dumondas socialpoliticas èn la Svizra franzosa e tudestga savens da differents avis a l’urna. Per regla tiran ils Romands la curta – sco oz.
NA: Iniziativa dal pievel «Per in’economia verda»
La tema da donns economics è stada memia gronda. En Svizra na duai quai betg dar «in’economia verda». 63,6% da las votantas e dals votants ha mess in na en l’urna. Sulettamain il chantun Genevra ha ditg gea al project federal, quai cun 51,9%. En la Svizra romanda ha il project dals Verds giudì dapli simpatia ch’en la Svizra tudestga.
La vart opposta è en sia campagna sa servida fitg dals giuvens cunter ils vegls, quai ch'è fitg privlus.
Cleras cumparts cunter iniziativa
Radund 1’430’200 persunas han inoltrà la dumengia da votaziun in na, 819’800 in gea. Il pli cler na han ditg ils chantuns da Sviz cun sur 78% sco er Sur- e Sutsilvania cun mintgamai dapli che 77%. Pesantamain na ha ditg sco sulet chantun romand il Vallais (71%).
Basilea-Champagna era cun 53% il chantun tudestg cun il pli bass na. En tut ils auters chantuns da la Svizra tudestga munta la cumpart da na a dapli che 62%. Il Tessin ha refusà l’iniziativa cun radund 60% da las vuschs.
Nus vegnin gea en ina situaziun nua ch'i mancan en 10 fin 15 onns mintg'onn radund set milliardas en l'AVS.
GEA: Lescha federala davart il servetsch d’infurmaziun
Il suveran svizzer ha acceptà la nova lescha cun 65,5% gea.
Il pli fitg ha fatg udir sia vusch il chantun da Vad cun 74%, suandà dal chantun Sutsilvania cun radund 70%. A Lucerna, Zug e Sursilvania han 69% ditg gea, a Friburg 67%. Il pli bass resultat sa mussa a Basilea-Citad cun 55%.
Dapli controlla e responsabladad
Cun la nova lescha dastga il servetsch federal d’infurmaziun tadlar discurs da telefon, intercurir stanzas privatas ed installar minispiuns en quella sco er infiltrar computers e duvrar apparats da localisaziun.
Ils adversaris da la revisiun da la lescha averteschan ch’il resultat pudess manar a dapli surveglianza. Tenor els è uss il parlament responsabel: Las controllas «pregiadas savens» stoppian uss funcziunar, esser adequatas e la publicitad stoppia vegnir infurmada, admonescha il «Bündnis gegen den Schnüffelstaat».
Ord vista dals aderents survegn la Svizra ina lescha moderna. L’adattaziun saja stada necessaria ed auzia la segirezza en Svizra, ha ditg la cussegliera naziunala Corina Eichenberger. Dapli cumpetenzas muntian dentant er dapli controlla. Uschia stoppia la cumissiun da gestiun accumpagnar stretgamain la realisaziun da la nova lescha davart il servetsch d’infurmaziun.
Initiative Grüne Wirtschaft
Svizra: Iniziativa per in’economia verda
GEA
36.4%
819'747 Vuschs
NA
63.6%
1'430'251 Vuschs
Vuschs dals chantuns
- GEA
1.0
- Na
22.0
AHV-Initiative
Svizra: Iniziativa per l’AVSplus
GEA
40.6%
921'226 Vuschs
NA
59.4%
1'348'111 Vuschs
Vuschs dals chantuns
- GEA
5.0
- Na
18.0
Nachrichtendienstgesetz
Svizra: Lescha servetsch d’infurmaziun
GEA
65.5%
1'458'827 Vuschs
NA
34.5%
768'533 Vuschs
RR novitads 17:00


text:
Il Club da hockey da Tavau sto desister er ils proxims dus gieus da Marc Wieser. L’attatgader da 31 onns vegn suspendì per totalmain trais gieus pervi dad in check vi da la banda la dumengia passada cunter Eric Martinsson, il defensur da Genevra. Plinavant sto Wieser pajar in chasti da 5'100 francs, damai ch'i era vegnida averta ina procedura ordinaria cunter el. Ina partida è Wieser dentant gia stà suspendì.
Martinsson cun grevas blessuras
Per Eric Martinsson pudess la stagiun però esser a fin. En consequenza dal check ha el gì ina greva stremblida dal tscharvè e blessuras vi dal maun, la spatla e la tatona.
RR novitads 11:00


text:
Àlgua
Àlgua (italià: Algua) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem a 24 Km de la sità e a 432 méter söl lièl del mar. L'è ü cümù de la Al Serina, öna lateràl de la Al Brembana. El g'ha 676 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 8,1 km² e 'na densità de popolasiù de 83 ab./km².
Ol laghèt de Àlgua[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1888 öna frana l'ha scancelàt vià da la montàgna du bórgh de Àlgua, Trüchèl e Brüga, e pò l'à stopàt ol torènt Serina e isé l'è nasìt ol laghèt de Àlgua.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Àlgua l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Algua.


text:
La Hamilton Panaduz SA è sin curs d’expansiun. Mo trais onns suenter ch’ella ha bajegià ses edifizi nov a Domat, construescha l’interpresa da tecnologia gia in segund edifizi sin il medem areal. Quei per augmentar il spazi da producziun e per dar dumogn a la gronda dumonda, cunzunt suenter tecnologia medicinala.
In segund edifizi muntass era tranter 200 enfin 300 novas plazzas da lavur.
Tenor Mario Cavigelli, il president da la regenza grischuna, saja il chantun fitg cuntents cun quest svilup:
Ensemen cun la vischnanca da Domant saja la regenza sa stentada ils ultims onns da promover Domat sco lieu da producziun e plaz da lavur. Il pass da la Hamilton mussia che quellas stentas hajan purtà fritg.
Il CEO Andreas Wieland è persvadì da la strategia d'expansiun da la Hamilton:
Las lavurs da construcziun duajan esser a fin il 2023. Il project custa total 42.5 milliuns francs. Gia planisà è in terz edifizi en il medem lieu a Domat – termins concrets n'èn però betg anc definids.


text:
Il curtin dad Ingrid Ritter porta il num «Sper uolm». Il curtin d’exposiziun ch’è er avert per visitaders, mesira ina mesa hectara ed è situà sin 960 meters sur mar.
En mes curtin duain tuts sa sentir bain – las plantas, ils animals ed ils umans.
Ingrid Ritter cultivescha sias plantas, ervas, verduras e ses fritgs tenor ils principis da demeter sviluppads dal antroposof Rudolf Steiner. La hortulana planta, tgira è racolta ses products er tenor il chalender da la glina. En connex cun ses curtin biodinamic porscha Ingrid Ritter plinavant differents curs e seminaris per scolas e creschids.
Tge è demeter?
L’antroposof Rudolf Steiner ha sviluppà l’idea da la cultivaziun biodinamica. La cultivaziun biodinamica rinforza tut ils participads a moda integrala: il terren, las plantas, ils animals ed ils umans.
Demeter resguarda il ritmus da la natira e dal cosmos per semnar, cultivar e racoltar. Meds chemics n’èn betg lubids tar demeter.
Demeter è in label internaziunal che garantescha la medema qualitad dals products sin l’entir mund.
«Missiun B» – per dapli biodiversitad
- Dapli dal project «Missiun B».
- Registrai Vossa surfatscha biodiversa sin missiunb.ch.
- As participai a nossa gruppa sin Facebook.
RR Tips, trics e tacs 10:15


text:
Rino Serra
Rino Serra (Rino dij Séra)[modifiché]
Rino Serra a l'é nassù a Poirin dël 26/12/1941. A l'ha publicà 5 lìber, 4 ëd poesia e 1 ëd narativa. Ël prim "Cerchi sull'acqua" (Sercc an sl'eva), Poesie italian-e. Second "Rimenbranze" (Arcordanse) Poesie ltalian-e. Ters "Tèra mia arnia mia" Poesie Piemontèise. Quart "Le fior dël mal" ëd C. Baudelaire an Piemontèis. Quint "L'ascensorista" (l'assensorista), narativa ltalian-a. Bin tòst i publicheroma 'dcò soe tradussion ëd Garcia Lorca.
Poesìe vàrie[modifiché]
- Arbeuj ëd Monfrà
- Barcon ëd tòla
- Colin-a 'd Moncalé
- Eva
- La meuja
- Langa o Roé
- Marenda sinòira
- Prima
- Saba 'd neuit
- Senté
- Silensi
- Tor Juve
- Tre grassie 'd Poirin
- Vaca fòla
Poesie italian-e voltà an Piemontèis[modifiché]
- Piemont, ëd Giosuè Carducci
- Pior vej, ëd Giosué Carducci
- San Martin, ëd Giosuè Carducci
- Frament, ëd Giacomo Leopardi
- Ël Saba dël vilagi, ëd Giacomo Leopardi
- L'anfinì, ëd Giacomo Leopardi
- La Sèira dël dì 'd festa, ëd Giacomo Leopardi
- Oss ëd Sepia, ëd Eugenio Montale
- Vent e drapò, d'Eugenio Montale
- Pòrt-me 'l virasol, d'Eugenio Montale
- L'aquilon, ëd Giovanni Pascoli
- La mia sèira, ëd Giovanni Pascoli
- Des d'Agost. ëd Giovanni Pascoli
- La cavala giaiolà, ëd Giovanni Pascoli
Oevre compléte[modifiché]
- Tèra mìa, amìa mìa, poesìe piemontèise (1982-97)
- Charles Baudelaire, Le fior dël Mal (tradussion piemontèisa compléta).
- Poesìe 'd Garcìa Lorca voltà an Piemontèis


text:
Clavazin
Il num clavazin (da latin clavis ‹clav›, en il senn figurativ er ‹tasta›) vegn duvrà ozendi per la varianta moderna da l’instrument, la quala furma in clavazin a martels (u fortepiano) amplifitgà. I sa tracta pia d’in instrument da musica, tar il qual vegnan battids cun smatgar sin las tastas tras ina mecanica speziala pitschens martels cunter las cordas. Medemamain derasada è la denominaziun pianoforte u en furma scursanida piano. Quella deriva dal fatg ch’il clavazin a martels oriund ha purschì l’emprima giada la pussaivladad da midar il volumen da tut temp e senza intervals tranter da bass (piano) e dad aut (forte). Las furmas principalas odiernas dal clavazin èn il clavazin a cua (englais grand piano) ed il pianino (englais upright piano). En la lingua da mintgadi vegn quest ultim per ordinari simplamain mess a pèr cun ‹clavazin›.
Istoricamain designescha la noziun ‹clavazin/clavier› en general in instrument a tastas, per part er be la claviatura, pia ina part da l’instrument.
Denominaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
En la teoria da la musica medievala steva il pled clavis (latin per ‹clav›) per in stgalim tonal che vegniva designà cun in bustab. Perquai ch’ins scriveva magari quests bustabs directamain sin las tastas da l’orgla, è la noziun ‹clav› er vegnida duvrada pli e pli per designar la tasta sezza. En la musica scritta vegnivan bustabs dal tun nudads davant il sistem da lingias, uschia ch’ins ha er applitgà la denominaziun sin la clav (da notas). En il pled englais ‹key› è questa muntada multipla (clav/stgalim tonal/tasta/clav da notas) sa mantegnida fin oz.[1]
Per la totalitad da tut las claves è sa derasà sur il pled franzos clavier [klaˈvje] (‹tastatura, claviatura›) en bleras linguas il pled ‹clavier› resp. sur il pled franzos clavecin il pled ‹clavazin›. Fin la fin dal 18avel tschientaner eri usità da subsummar tut ils instruments a tasta, independentamain da la creaziun dal tun, sut quest num, uschia per exempel er las orglas.
Il 1619 ha Michael Praetorius numnà mintga instrument che vegniva fatg resunar sur ina tastatura clavicordium. En ses cumpendi ‹Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen› (1753) ha Carl Philipp Emanuel Bach designà ils sunaders da tut ils instruments a tastas che disponan da cordas sco ‹clavierists›. Ed en il 19avel tschientaner è la noziun clavier/clavazin sa messa tras en general per instruments a tasta cun mecanica a martels.
Savens vegn la noziun ‹clavier/clavazin› duvrada be per il pianino tar il qual las cordas sa chattan en posiziun verticala, cunfinond quel uschia dal piano da concert (‹clavazin a cua›). Dapi l’invenziun d’instruments a tasta che furman il tun a moda electrica, electronica u digitala è el ultra da quai reservà per ordinari per instruments da construcziun acustic-mecanica, entant ch’il pled ‹piano› cumpiglia er ils pianos digitals ch’emprovan da simular il tun da l’instrument acustic-mecanic.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Furmas preliminaras[modifitgar | modifitgar il code]
Istoricamain sa laschan ils instruments a tasta munids cun cordas manar enavos sin il monocord. Plirs monocords èn sa sviluppads vinavant a citras che vegnan sunadas cun omadus mauns. Da quai èn sa sviluppadas d’ina vart en l’antica orglas sunadas cun tastas, da l’autra vart differents instruments da trair, instruments ad artg ed instruments che vegnan battids, sco per exempel il psalteri.
L’organistrum dal 12avel tschientaner – ina lira a roda cun tastas che servan a midar la lunghezza da la corda – vala sco pass intermediar vers ils instruments a tasta cun cordas. L’onn 1397 menziunescha in giurist a Padua l’emprima giada in psalterium che vegn sunà cun tastas. Il 1404 è alura menziunà en las reglas da l’amur curtaisa dad Eberhard von Cersne l’emprima giada in clavicordium e clavicymbolum. Il 1425 cumpara in tal instrument sin in maletg d’altar a Minden ed il 1440 ha Arnaut Henri de Zwolle descrit en in tractat quest nov gener d’instrument, tranter auter er in dulce melos, in instrument parentà cun l’arpret che vegniva sunà cun ina mecanica da martels.
Cun agiuntar ina tastatura è sa sviluppà en il decurs dal temp medieval tardiv dal monocord e dal psalterium il clavicord (tangentas colliadas a moda fixa cun la tasta battan las cordas) ed en la renaschientscha il cembalo sco er las variantas da quel clavicytherium, spinett e virginal, tar ils quals il tun vegn creà cun trair las cordas cun il moni d’ina penna.[2]
La furma a cua dal cembalo dueva la finala furmar il model per ils emprims clavazins.
Bartolomeo Cristofori (1655–1731)[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin dal 17avel e l’entschatta dal 18avel tschientaner han ins experimentà bler per construir in instrument a tastas che pussibilitescha ina moda da sunar dinamica (dad aut, da bass e nianzas situadas tranteren) cun batter las tastas pli ferm u pli flaivel. L’emprim al qual quai è reussì è stà Bartolomeo Cristofori, in constructur d’instruments da Padua, il qual era engaschà il pli tard dapi il 1690 a la curt da Ferdinando de' Medici a Firenza sco constructur da cembalos e custos da la collecziun d’instruments da musica da la curt. L’inventari dals instruments da l’onn 1700 enumerescha in «arpicembalo che fà il piano e il forte» (cembalo che lubescha da sunar dad aut e da bass). Quest instrument vegn per ordinari datà sin l’onn 1698 e vala sco emprim clavazin a martè. Probablamain ha Cristofori gia construì il 1694 in prototip en ils lavuratoris situads en il plaunterren da las ufficinas.[3] Suenter in inscunter cun Cristofori ha il litterat e schurnalist da Roma Scipione Maffei publitgà il 1711 en il ‹Giornale dei letterati d’Italia› in artitgel davart in instrument che Cristofori aveva construì il 1709 e che vegn descrit sco «gravicembalo col piano e forte». Quest artitgel cuntegneva ina skizza ed ina descripziun detagliada da la mecanica[4]; a basa da la translaziun en tudestg da quest tractat ha il constructur d’orglas tudestg Gottfried Silbermann construì il 1726 ses emprim clavazin a martels.
Ils instruments da Cristofori eran gia surprendentamain madirads. La mecanica disponiva d’ina lieunga da stausch cun agid da la quala il martè vegniva bittà cunter la corda; auters elements dal mecanissem servivan ad impedir ch’il martè restia fitgà vi da la corda resp. che quella vegnia moderada senza vulair e procuravan che la corda na resunia betg vinavant suenter avair laschà dar la tasta. Cristofori ha gia fatg diever da duas cordas per tun per augmentar il volumen.[5] Ils instruments cumpigliavan per ordinari quatter octavas (oz èn usitadas 71/3).
Malgrà lur qualitad extraordinaria n’han ils emprims clavazins a martels betg chattà en l’Italia gronda resonanza – probablamain per motiv ch’els eran bundant pli cumplexs da construir ch’il cembalo e cunquai che lur tun era a l’entschatta relativamain flaivel. Perquai ha Cristofori chalà il 1726 da construir clavazins a martels ed è puspè sa deditgà fin la fin da sia vita a la construcziun da cembalos. Tut en tut ha el construì stgars 20 clavazins a martels, dals quals trais èn sa mantegnids fin oz. Il pli vegl exemplar, dal 1720, è exponì en il Metropolitan Museum of Art a New York, in exemplar dal 1722 en il museum d’instruments da musica a Roma ed in dal 1726 sa chatta en la collecziun d’instruments da l’Universitad da Lipsia.[6]
Dus scolars e collavuraturs da Cristofori, Domenico del Mela (1683 fin ca. 1760) e Giovanni Ferrini (ca. 1699 fin 1758), han anc construì intgins instruments cun la tecnica da martels, ils quals èn surtut daventads populars sin la Peninsla Iberica e dals quals dueva sa sviluppar in’atgna tradiziun a las curts da la Spagna e dal Portugal. L’onn 1732 aveva Lodovico Giustini cumponì a Firenza l’emprima musica scritta aposta per clavazins a martels che cuntegna indicaziuns davart vegnir pli dad aut (crescendo) e pli da bass (decrescendo). Quella è vegnida sunada a chaschun d’ina visita diplomatica dal prinzi ereditar portugais a la curt florentina dals Medici. Il prinzi ha offert als scolars da Cristofori da cuntinuar lur lavur a la curt portugaisa. Quels han acceptà quai, han accumpagnà il prinzi ereditar a chaschun da ses return en il Portugal ed han mess ad ir là la tradiziun portugaisa e spagnola da construir clavazins.[7]
En l’Italia percunter è la tradiziun da construir clavazin stada finida per bleras decadas suenter la mort da Ferrini.[8]
Gottfried Silbermann (1683–1753)[modifitgar | modifitgar il code]
En Frantscha hai bain dà independentamain in da l’auter intginas invenziuns – inspiradas probablamain dal panteleon da Hebenstreit – sco il clavier da Cuisiné (1708) ed il clavecin à maillets (1716) da Jean Marius. Ma pervi da difficultads tecnicas n’han quellas betg pudì surmuntar il status da curiusitads.[9] Persuenter han la Germania e l’Engalterra contribuì ils proxims decennis a moda decisiva a sviluppar il clavazin modern. Il magister da clavicord tudestg Gottlieb Schröter ha inventà vers il 1717 duas mecanicas a martels per cembali, las qualas el n’ha però betg pudì sviluppar vinavant per motivs finanzials. Tuttina al han ins considerà sur lung temp sco inventader dal clavazin.[10] In dals pli impurtants constructurs dad orglas dal baroc, Gottfried Silbermann, ha emprendì a conuscher l’onn 1717 in clavazin da martels or dal lavuratori da Cristofori. L’instrument era arrivà a Dresden cun musicists ch’eran suandads l’invit da la curt dal prinzi electur da realisar là la primaudiziun da trais operas dad Antonio Lotti. Ensemen cun Johann Ulrich von König als èsi stà pussaivel d’intercurir l’instrument, e König ha translatà la descripziun da la mecanica da Maffei en tudestg.[11] Silbermann disponiva da las enconuschientschas tecnicas e dals meds finanzials necessaris ed ha sviluppà, sa basond sin la mecanica da Cristoferi, in agen model, il qual el ha preschentà l’onn 1726. Sinaquai ha el fabritgà in ulteriur clavazin a martels e sviluppà vinavant quel bunamain diesch onns a basa d’impuls ch’el ha retschet da Johann Sebastian Bach.
Dal temp da regenza da Friedrich II da la Prussia ha il constructur d’instruments da Freiberg pudì furnir 15 instruments a la curt a Potsdam.[12] L’onn 1747 ha Johann Sebastian Bach improvisà davant il retg sin in da quests clavazins a martels ses Ricercare a trais vuschs. Quest instrument vegn anc oz conservà en il Neues Palais a Potsdam e copià da la firma Neupert.
Da quest temp aveva il clavazin a martels apparentamain gia in bun num. Quel valeva sco instrument a tastas universal e sco med da lavur excellent per in musicist da professiun. Ils clavazins a martels da Silbermann, numnads Piano Fort, disponivan d’ina mecanica da rebattida. Sco nov element è vegnida vitiers la pussaivladad d’impedir che la corda battida vegnia moderada (l’emprim cun regulaturs a maun, ozendi en furma dal pedal da forte che tutga tar mintga clavazin).[13]
Numerus scolars da Silbermann han cuntinuà e sviluppà vinavant sia lavur. Sco constructur spezialmain innovativ è sa mussà Christian Ernst Friederici. El ha construì sco emprim in clavazin da maisa (cun las cordas en posiziun orizontala) ed experimentà bler cun instruments che stevan sidretg; famus ed impressiunants èn ses clavazins en furma da piramida. Dudesch dals students da Silbermann èn fugids en rom dals scumbigls da la Guerra da set onns en l’Engalterra, nua ch’els han mess il crap da fundament per la construcziun da clavazins englaisa.[11]
Johann Andreas Stein e la mecanica viennaisa[modifitgar | modifitgar il code]
Il constructur d’orglas Johann Andreas Stein ha emprendì a construir clavazins tar il rom da la famiglia Silbermann ch’era sa chasada a Strassburg. L’onn 1750 ha el fundà ad Augsburg ses agen lavuratori ed ha cumenzà a sviluppar clavazins a martels. El ha fatg adattaziuns decisivas, las qualas duevan marcar la construcziun da clavazins dals proxims decennis. Tranter auter ha el meglierà la mecanica da rebattida da Silbermann, construì la chascha da l’instrument a moda bler pli robusta e dimensiunà a moda pli ferma il fund da resonanza. Tut questas novaziuns han dà als clavazins da Stein in nov caracter dal tun. Quels eran pli clers, pli penetrants e pli preschents. La nova forza expressiva ha entusiasmà cumponists e musicists e stgaffì uschia il fundament per far dal clavazin in instrument solistic.
Ils successurs da Stein han manà vinavant la fatschenta; ses uffants Andreas e Nanette en ids a star il 1794 a Vienna. Suenter ulteriuras novaziuns – ch’impedeschan tranter auter ch’il martè rebattia senza vulair e produceschia in segund tun – è la mecanica da Stein vegnida enconuschenta sut il num mecanica da Vienna ed adaptada da numerus constructurs da clavazins.
Vienna era da quel temp sper Londra la metropola mundiala da la musica e furmava in terren ordvart productiv per artists ed inventaders. Per in tschert temp eran activs a Vienna dapli che 100 constructurs d’instruments, tranter ils pli respectads ils fragliuns Stein sco er Joseph Brodmann, Conrad Graf ed Anton Walter.[14]
Svilup en l’Engalterra: clavazin da maisa, mecanica englaisa, sparuns[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a Johann Andreas Stein, il qual ha sviluppà vinavant la mecanica da rebattida da Silbermann, èn blers constructurs da clavazin englais – tranter quels ils scolars da Silbermann menziunads survart – sa referids directamain a la mecanica da stausch da Cristofori. Per motivs pratics e finanzials ha Johann Christoph Zumpe construì ca. tranter il 1760 ed il 1762 ses emprim clavazin da maisa. Igl era quai in instrument cun ina mecanica simpla e senza grondas decoraziuns che sa laschava producir a custs bass.[15] Il clavazin a tavla è daventà in grond success a Londra. Igl è vegnì en moda da posseder in tal e Zumpe n’als vegniva strusch da producir svelt avunda per cuntentar ils basegns da sia clientella. Er ulteriurs constructurs da clavazins a Londra han sinaquai cumenzà a construir clavazins a tavla. Damai ch’il pretsch da quel era bundant pli bass che quel dal clavazin a martels e dal cembalo, ha er la burgaisia pudì sa prestar in tal. Il success commerzial dal clavazin a tavla en l’Engalterra ha mess il fundament per la derasaziun dal clavazin sco in dals instruments ils pli populars entaifer la burgaisia europeica.
Americus Backers ha sviluppà enturn il 1772 ina nova mecanica cun lieungas da stausch. Suenter meglieraments tras Robert Stodart e John Broadwood è quella vegnida enconuschenta sco mecanica englaisa. John Broadwood, capolavurer scot ed alura schender dal Svizzer Burkhard Tschudi ch’era emigrà a Londra, è probablamain stà in dals emprims ch’ha applitgà metodas scientificas per meglierar la mecanica ed il tun. El ha eruì la posiziun ideala nua ch’il martè dueva tutgar la corda per ch’i sa furmia in tun uschè plain sco pussaivel. Dapi lura vegnan las cordas da clavazins battidas ca. tar in settavel fin novavel da lur lunghezza, quai che duai garantir in tun ritg d’oscillaziuns e da tuns armonics. Broadwood ha er rinforzà sco emprim il foss dals martels che renda pli flaivla la structura dal clavazin ad ala cun in giavun da fier. Quai al ha pussibilità d’extender la claviatura per in’octava. L’ulteriur svilup dals proxims decennis ha pussibilità d’extender la claviatura sin las 88 tastas odiernas. Cun sias invenziuns ha Broadwood gì grond success. Vers la fin dal 18avel tschientaner construiva el radund 400 clavazins ad onn, bundant dapli che mintga auter constructur.[16] En il decurs dals emprims decennis dal 19avel tschientaner dueva sia manufactura sa sviluppar al pli grond constructur da clavazins dal mund.
Svilup durant l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 19avel tschientaner dominavan duas mecanicas da clavazins ad ala: la mecanica da Vienna (mecanica cun lieungas da rebattida) tenor Johann Andreas Stein e la mecanica englaisa (mecanica cun lieungas da stausch) sviluppada da Backers, Stodart e Broadwood. Ils instruments munids cun la mecanica viennaisa eran pli gracils en lur construcziun. Il tun era pli satigl e dultsch. Ma ils musicists e cumponists dal cumenzament da la romantica dumandavan suenter dapli forza, intensitad, suenter in’extensiun pli vasta da la claviatura e dapli pussaivladads d’expressiun, uschia che la mecanica englaisa è sa messa tras adina dapli. Per augmentar supplementarmain il volumen èn stadas necessarias diversas adattaziuns. Dapli intensitad dumonda suenter martels pli gronds e pli grevs; quai sa laschava realisar meglier a basa da la mecanica englaisa cun lieungas da stausch. Tranter il 1750 ed il 1850 è la claviatura vegnida extendida da tschintg octavas sin set e mez. Il trend vers dapli volumen e l’extensiun da la claviatura han pretendì cordas pli grossas sco er ina chascha che deva dumogn a lur immensa forza da tracziun. Sur divers pass intermediars ha quai la finala manà al rom culà. Emprims patents per in tal derivan da Broadwood (1827) e Chickering (1843) e la furma ch’è oz usitada da Steinway & Sons (1859).[17] A partir dal 1824 han ins producì las cordas da clavazin or d’atschal culà, il qual è pli resistent. A partir dal 1830 han ins cumenzà ad ordinar las cordas en crusch, en duas gruppas situadas ina sur l’autra en posiziun diagonala. Quai ha meglierà la statica da l’instrument ed ha pussibilità da far diever da cordas pli lungas er en instruments pli curts resp. pli bass.
In’innovaziun da Johann Heinrich Pape (1789–1875) da l’onn 1826 dueva s’effectuar a moda fundamentala sin il tun dal clavazin. El ha enzuglià ils chaus dals martels en fieuter e betg sco fin qua en tgirom. Elavurà bain po fieuter esser pli resistent che tgirom e sa lascha er applitgar meglier.[18] En sia furma da svilup maximala suenter las cumplettaziuns tras Henri Herz avevan ils clavazins ad ala da Herz, Érard e Pleyel a Paris dal temp da Chopin fin a nov stresas, las qualas cumenzavan vi da la part centrala da lain cun duas stresas tgirom-tschierv, suandadas da pliras stresas da fieuter e da launa da differenta grossezza e tanschevan fin a pel-cunigl sco material da fabricaziun il pli lom a l’exteriur. Martels da questa moda d’elavuraziun cumplexa lubivan a persunas dal fatg da crear in tun d’in’immensa ritgezza e coluraziun. Il svilup vers salas da concert pli grondas ha alura dumandà suenter dapli volumen, quai ch’ins ha realisà cun ina u duas stresas da fieuter spess, unfrind però per part l’abundanza tonala ch’ins aveva cuntanschì avant. D’applitgar il fieuter sin ils martels è in process ordvart delicat. Blers constructurs da clavazins tegnan secret la procedura exacta. D’intunar in clavazin, vul dir da far vegnir pli lom e per part pli dir il fieuter da mintga tun per cuntanscher uschia il spectrum tonal il pli ritg pussaivel, furma dapi lura l’art per propi dals constructurs da clavazin.
In’ulteriura invenziun fitg innovativa en la construcziun da clavazins deriva dal Franzos Sébastien Érard. A basa da la mecanica englaisa ha el sviluppà il 1821 in fis da repetiziun che lubescha da repeter in tun senza stuair laschar dar dal tuttafatg la tasta.[19] Er quest mecanissem ha Henri Herz perfecziunà ils onns 1840 fin 1850 ed oz tutga quel tar mintga mecanica da clavazin ad ala.
Il clavazin a martels ha enconuschì en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner in temp da fluriziun ed ins na pudeva betg pli s’imaginar la societad senz’els. Il clavazin era creschì or dals saluns dals prinzis ed è daventà en furma dal grond clavazin ad ala ina part integrala dal manaschi da concert da las citads ed en furma dal clavazin a tavla, dals emprims clavazins auts e per part er clavazins ad ala er da l’abitaziun burgaisa.[18]
Svilup dal pianino[modifitgar | modifitgar il code]
Gia da l’entschatta ennà han ins er construì clavazins, tar ils quals las cordas eran ordinadas en posiziun verticala, uschia per exempel da vart dal scolar da Cristofori Domenico del Mela[8] e da vart dal scolar da Silbermann Christian Ernst Friederici (1745).[20] Quests instruments avevan savens furmas impressiunantas cun nums sco clavazin da giraffa, clavazin d’arpa, clavazin da lira, clavazin da piramida u clavazin da stgaffa; quels eran savens fitg auts, fitg exclusivs e n’avevan betg bler communabel cun ils pianinos odierns.
Ils emprims pitschens pianinos per propi han sviluppà enturn il 1800 independentamain in da l’auter Matthias Müller a Vienna e John Isaac Hawkins a Philadelphia. Success tecnic e commerzial dueva alura avair Robert Wornum: el ha fabritgà vers il 1811 in Cottage Piano, il qual è sa sviluppà fin il 1826 al Piccolo Piano e che dueva daventar il model per tut ils pianinos da pli tard. Il princip da quel furma la mecanica englaisa; cun agid d’ina giugadira vegn il moviment da la tasta vieut en posiziun verticala. Questa mecanica han Pleyel e Pape sviluppà vinavant a Paris, perquai la numnan ins er mecanica franzosa.[21] Questa moda da construir ils pianinos ha remplazzà in pau a la giada – en l’Europa dapi il 1850, en ils Stadis Unids dapi il 1900 – ils clavazins a tavla che duvravan dapli plaz e ch’eran er dischavantagiads areguard la qualitad dal tun.
Svilup durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la mesadad dal 19avel tschientaner era la gronda part dals elements dal clavazin modern gia sviluppada, e quai tant tar il clavazin ad ala sco er tar il pianino. Quai che dueva suandar eran intginas paucas innovaziuns, sco per exempel il trair si las cordas en crusch tar il clavazin ad ala, ma surtut modificaziuns cuntinuantas tar la mecanica, la construcziun e la moda da construcziun. Caracteristic per la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è stà che la producziun ha cuntanschì dimensiuns sco anc mai. Il 1850 èn vegnids construids en l’Europa radund 33 000 clavazins, il 1910 eran quai gia 215 000.[21] Quest ferm augment sa lascha per l’ina attribuir a la popularitad creschenta dal clavazin ed al fatg ch’il pianino è avanzà ad in simbol da status da la classa mesauna burgaisa, per l’autra però er a la creschientscha demografica en general. Il clavazin a tavla ch’era avant fitg popular è vegnì chatschà pli e pli a l’ur tras il pianino. En in tschert senn è il clavazin a tavla daventà l’unfrenda da ses agen success: Furmava quel a l’entschatta in instrument simpel e pitschen, è el avanzà adina dapli ad in coloss grond e grev da construcziun exclusiva. Questa largia ha emplenì il nov pianino, pitschen e bunmartgà, il qual è sa sviluppà a l’instrument da chasa per lunschor il pli derasà entaifer la burgaisia.[22] Vers la fin da 19avel tschientaner ha la gronda part dals constructurs d’instruments chalà da producir clavazins a tavla.[23]
A chaschun da l’exposiziun industriala a Londra (Great Exhibition) l’onn 1851, ina da las emprimas grondas exposiziuns mundialas, èn sa scuntrads per l’emprima giada ils constructurs da clavazin da l’entira Europa e dal Nov Mund. L’exposiziun è stada in grond success; talas occurrenzas han pussibilità da cumparegliar il svilup tecnologic, han sveglià la concurrenza e contribuì a moda essenziala a l’innovaziun.[24] Ina rolla centrala tar l’ulteriur svilup dal clavazin han giugà Heinrich Steinweg e ses figl Henry Steinway. Els han laschà patentar il 1859 la colliaziun cumpletta da rom da cul e da cordas tratgas si en crusch tar ils clavazins ad ala ed il 1866 er tar ils pianinos. Il 1878 ha Steinway ultra da quai laschà patentar la construcziun da la furma dal clavazin ad ala or da stresas d’ischi laminadas. Cun quai è stada terminada la furma e la construcziun da basa dal clavazin modern, las qualas n’èn strusch pli sa midadas dapi 140 onns. Questas innovaziuns han bainspert er applitgà tut ils auters constructurs.
Tge che n’è l’emprim strusch dà en egl – en vista al svilup tecnologic da lezs onns – è il fatg ch’il tun dal clavazin ad ala è sa pegiurà in pau cun munir ils martels cun fieuter e cun far diever per las cordas da l’atschal da Bessemer ch’è vegnì inventà il 1856. Quest svilup hai bain duvrà per pudair emplenir salas da teater cun 2500 fin 7000 aspectaturs. Ma ils clavazins franzos dals onns 1840 da Hertz, Boisselot, Érard e surtut Pleyel – che bastavan be per salas da fin a 1000 persunas – avevan in tun ritg e plain temperament. Questa ritgezza dal tun sa laschava però be preservar cun prestar lavurs da mantegniment extrem intensivas vi dals martels, las qualas na sa laschassan strusch pli giustifitgar tenor criteris odierns.
Il 20avel e 21avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner – surtut grazia a la popularitad dal ragtime – ha la construcziun da clavazins er enconuschì in boom en ils Stadis Unids. Il 1910 èn per exempel vegnids construids là 370 000 clavazins, en l’Europa 215 000.[21] En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha alura la producziun asiatica cumpensà pli e pli la producziun stagnanta en l’Europa ed en ils Stadis Unids. Surtut ils ultims decennis èn stads segnads da la producziun da clavazins en il Giapun, la Corea dal Sid e la China. Oz derivan radund dus terzs da l’entira producziun mundiala da l’Orient Extrem. La firma giapunaisa Yamaha Corporation fabritgescha en il fratemp clavazins ad ala sin il pli aut nivel, ils quals ins scuntra adina dapli er en las salas da concert da renum.
Dapi ils onns 1980 vegnan applitgads adina dapli er ils avantatgs da l’electronica en la construcziun da clavazins. Il resultat è ina cumbinaziun dal clavazin acustic-mecanic e dal piano digital. Per exempel vegn savens montà en la mecanica ina glista cun agid da la quala sa laschan retegnair ils martels curt avant che quels tutgan la corda; a medem temp generescha ina sensorica montada sut las tastas tuns digitals che sa laschan transferir sur ina boxa ad uregliers. Uschia sa lascha il clavazin er sunar ‹mit›.
Ils pli impurtants producents da clavazins èn oz Steinway & Sons, Yamaha, Fazioli, Kawai e Bösendorfer sco er las interpresas tudestgas C. Bechstein, Julius Blüthner, Wilhelm Schimmel e Steingraeber & Söhne.
Pianos electronics, pianos digitals e pianos ibrids[modifitgar | modifitgar il code]
In svilup caracteristic dal 20avel tschientaner èn ils instruments a tastas electronics. Gia a la fin dal 19avel tschientaner han ins cumenzà ad experimentar en questa direcziun, da la quala duevan sa sviluppar gruppas d’instruments sco il Rhodes Piano che vegnan per ordinari duvrads per auters stils da musica ch’il clavazin classic. Uschia n’ha per exempel in keyboard betg pli bler communabel cun in clavazin.
Ina tut autra lingia da svilup, la quala ha cumenzà ils onns 1980, stat davos ils pianos digitals. Cuntrari als svilups d’antruras n’è la finamira qua betg da meglierar l’existent u da stgaffir insatge nov, mabain il cuntrari d’imitar ‹l’original› uschè bain sco pussaivel. Ils elements decisivs èn per l’ina il tun, per l’autra il sentiment da sunar (claviatura e mecanica). Oz na vegn il tun betg pli sintetisà, mabain registrà sut differentas cundiziuns (dad aut e da bass, diever dals pedals, resonanza en dependenza da las tastas gist smatgadas) cun microfons d’auta qualitad, digitalisà ed arcunà (englais: sampling) ed alura puspè reproducì tras l’instrument digital cun smatgar la tasta respectiva.
Per imitar il pli bain pussaivel il sentiment da giugar, èn vegnidas sviluppadas atgnas mecanicas per pianos digitals. Per part integresch’ins schizunt la mecanica d’instruments acustic-mecanics, ils moviments da la quala vegnan alura recepids cun sensurs. Ins discurra en quest cas da pianos ibrids.
Construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las singulas parts[modifitgar | modifitgar il code]
Clavazins ad ala e clavazins disponan tuts dals medems elements da construcziun essenzials:
- il corpus da lain cun construcziun a travs e traversas
- il fund da resonanza collà sin quel, medemamain da lain
- il bastun d’accordar da lain
- la platta da fier culà fixada sin il bastun d’accordar, cun claviglias da metal vi da las qualas vegnan enrulladas las finiziuns da las cordas
- cordas da fil d’atschal culà (per ils tuns pli bass mintgamai ina corda pli grossa circumdada da fildarom, per la part intermediara mintgamai duas cordas pli satiglias circumdadas da fildarom, per ils ulteriurs tuns mintgamai trais cordas senza fildarom)
- la mecanica dal clavazin che consista d’ina construcziun cumplexa da tastas, plimas, lieungas, pisuns, surdinas e martels che battan cun smatgar ina tasta la corda correspundenta e produceschan uschia il tun
- la claviatura che cumpiglia per ordinari 88 tastas
- dus fin trais pedals (il pedal a dretga procura che las cordas resunan vinavant er suenter avair chalà da smatgar la tasta; il pedal a sanestra sposta la mecanica in pau sin la vart, uschia ch’il martè tutga be pli ina u duas cordas; il pedal amez lascha resunar vinavant be il tun u accord sunà sco ultim).[25]
Quests elements da construcziun eran sviluppads a fin vers il 1880 e vegnan mess ensemen fin oz senza midadas pli grondas. Il progress dals ultims bundant tschient onns ha surtut pertutgà la mecanisaziun ed automatisaziun en la producziun dals singuls tocs pitschens.[26]
Atgnadads dal clavazin ad ala[modifitgar | modifitgar il code]
Il clavazin ad ala stat, tuttina sco il cembalo, en posiziun libra en la stanza. Las cordas ed il fund da resonanza sa chattan en posiziun orizontala, parallel tar il palantschieu. Il tun irradiescha perquai dal fund da resonanza surtut ensi ed engiu. Giusut vegn quel reflectà dal palantschieu e derasà sin tuttas varts, survart vegn il tun ubain moderà tras il viertgel serrà ubain concentrà ed irradià sin la vart tras il viertgel avert.
Tar in clavazin ad ala pitga il martè da sutensi sin la corda. Il pais dal martè è perceptibel vi da la tasta sezza, quai che pussibilitescha ina structuraziun dal tun fitg differenziada. La gravitaziun natirala sustegna il moviment dal martè davent da la corda; la sveltezza cun la quala il medem tun sa lascha repeter è tras quai pli auta che tar il pianino.
Caracteristicas dal pianino[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il pianino sa chattan las cordas, il fund da resonanza e la mecanica en posiziun verticala, uschia ch’ins al po plazzar cunter la paraid. Il tun irradiescha enavant ed enavos. Normalmain vegn la part davos dal tun reflectada da la paraid e manada enavos sin il fund da resonanza; cun posiziunar il clavazin uschia che quel ha in pau distanza tar la paraid u che quel sa chatta en in pitschen angul tar quella, sa lascha il tun dal pianino savens meglierar marcantamain. La part davant dal tun vegn reflectada en la chascha da l’instrument.
Entras il fatg che las cordas dal pianino vegnan battidas da davant, ha quel in fund da resonanza ch’è surprendentamain grond. Pianinos d’ina tscherta autezza (a partir da ca. 120 cm) han perquai savens in ferm tun, cumparegliabel a clavazins ad ala pli pitschens (d’ina lunghezza da fin a 170 cm).
Tun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumposiziun dal tun e pussaivladads d’influenzar quel[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las caracteristicas specificas dal tun dal clavazin tutgan l’autezza dal tun determinada, la coluraziun dal tun ch’è liada a la sveltezza ed intensitad dal tuc sco er il fatg ch’il tun sa perda suenter avair tutgà la tasta e sa lascha be pli prolungar u interrumper a moda abrupta cun agid dals pedals.
In’autra atgnadad dal clavazin è il fatg ch’ils tuns (cun excepziun dals pli bass) vegnan producis betg dad ina, mabain da duas u schizunt trais cordas accordadas tuttina. Oriundamain dueva quest ‹chor da cordas› augmentar il volumen da l’instrument; surtut ha quai però manà ad in colorit pli cumplex dal singul tun.
Il tun ed il volumen da quel dependan da la sveltezza cun la quala il martè croda sin la corda (energia chinetica). La tecnica co ch’il pianist tutga la corda gioga da princip ina rolla secundara; a pianists versads èsi però pussaivel da metter accents specifics che pon avair in’influenza decisiva sin la qualitad da la represchentaziun musicala.[27]
Accordar[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la tensiun permanenta sin las cordas, la chargia supplementara cun sunar (martels) e tras fluctuaziuns climaticas duessan clavazins vegnir accordads almain ina giada l’onn. En salas da concert succeda quai sa chapescha anc bler pli savens, magari schizunt pliras giadas a di. Er il clima al lieu influenzescha l’instrument. Il clavazin duess perquai vegnir tschentà si en ina stanza cun in’umiditad relativa tranter 40 e 70 %.
Clavazins viagian savens millis kilometers, avant ch’els cuntanschan lur lieu da destinaziun. Quai po manar a gronds problems, per exempel sch’in instrument concepì per il clima stitg da l’Asia Orientala duess supportar ils envierns fraids e tras quai sitgs da l’Europa Centrala ed Europa dal Nord. Perquai produceschan firmas da clavazin da renum sco Yamaha oz lur instruments che vegnan exportads en l’Europa ed en l’America dal Nord en stanzas spezialas ch’imiteschan il clima dal lieu da destinaziun.
Musica da clavazin[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim cumponist ch’ha scrit musica explicitamain per il clavazin a martels inventà da Bartolomeo Cristofori è stà Lodovico Giustini da Pistoia. El ha cumponì dudesch sonatas cun il titel ‹Sonate Da Cimbalo di piano e forte detto volgarmente di martelletti›, las qualas èn vegnidas publitgadas il 1732 a Firenza. Per ch’ils interprets fetschian diever da l’entira paletta da pussaivladads dal nov instrument, ha el munì sia musica cun remartgas sco ‹più forte› (pli dad aut) u ‹più piano› (pli da bass).[9]
Cumponists sco ils figls da Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven ed auters han scrit musica ch’è per part gia vegnida cumponida en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner per il clavazin sco instrument solistic.
En l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner ha surtut Frédéric Chopin scrit musica en emprima lingia per il clavazin. En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn cumponists sco Franz Liszt, Sergei Rachmaninow, Anton Rubinstein, Ignacy Jan Paderewski ed auters cumponists dal repertori romantics sa deditgads a la musica da clavazin, e quai savens cun l’intent principal da pudair represchentar sco pianists lur atgnas cumposiziuns sin tribuna.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è la funcziun dubla dal cumponist ed interpret pli u main svanida; las activitads da cumponer d’ina vart e da represchentar ed interpretar da l’autra vart èn sa spartidas. Gronds impuls per la musica da clavazin han dà da quel temp tant represchentants da la moderna classica, per exempel Béla Bartók e Ferruccio Busoni, sco er, surtut en ils Stadis Unids, da las novas direcziuns da musica blues, ragtime, boogie woogie e jazz (t.a. Scott Joplin, Jelly Roll Morton, Albert Ammons e George Gershwin).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Riemann Musiklexikon. Schott, Mainz 1967. Artitgel ‹clavis›.
- ↑ Ulrich Michels (ed.): dtv-Atlas Musik. Minca 2001, p. 37.
- ↑ Crombie 1995, p. 13.
- ↑ Scipione Maffei: Nuova invenzione d’un Gravecembalo col Piano e Forte aggiunte alcune considerazioni sopra gli strumenti musicali. En: Giornale de' Letterati d’Italia, nr. 5, Venezia 1711, p. 144–159.
- ↑ Crombie 1995, p. 13s.
- ↑ Crombie 1995, p. 11.
- ↑ Rosamond Harding: The Piano-Forte, Gresham Books, Old Woking, Surrey, 1977.
- ↑ 8.0 8.1 Restle 2000, p. 83.
- ↑ 9.0 9.1 Crombie 1995, p. 15.
- ↑ Crombie 1995, p. 16.
- ↑ 11.0 11.1 Restle 2000, p. 84.
- ↑ Crombie 1995, p. 17.
- ↑ Restle 2000, p. 85.
- ↑ Crombie 1995, p. 24s.
- ↑ Crombie 1995, p. 18.
- ↑ Crombie 1995, p. 28.
- ↑ Crombie 1995, p. 34
- ↑ 18.0 18.1 Restle 2000, p. 87.
- ↑ Crombie 1995, p. 31.
- ↑ Crombie 1995, p. 39.
- ↑ 21.0 21.1 21.2 Crombie 1995, p. 49.
- ↑ Anette Lechner: Artitgel Klavier (besaitete Tasteninstrumente), en: Christoph Kammertöns, Siegfried Mauser (ed.): Lexikon des Klaviers, Laaber 2006, p. 397–404.
- ↑ Crombie 1995, p. 20s.
- ↑ Crombie 1995, p. 46.
- ↑ Verband deutscher Musikschulen (ed.): Lehrplan Klavier. Bosse, Kassel 2009, p. 48–54.
- ↑ Klaviergrundlagen Historie.
- ↑ M.T. Henderson: Rhythmic organization in artistic piano performance, en: Objective analysis of Musical Performance, (Iowa Studies in Piano Performance, tom 4), University Press, Iowa City (1936), p. 281–305.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- David Crombie: Piano. Evolution, Design and Performance. Londra 1995, ISBN 1-871547-99-7.
- Arnfried Edler, Siegfried Mauser: Geschichte der Klavier- und Orgelmusik. 3 toms. Laaber-Verlag, Laaber 2007, ISBN 978-3-89007-674-4.
- Neville H. Fletcher, Thomas D. Rossing: The Physics of Musical Instruments. 2. ediziun. Springer, New York NY e.a. 1998, ISBN 0-387-98374-0, p. 352–398: The Piano.
- Dieter Hildebrandt: Pianoforte oder der Roman des Klaviers im 19. Jahrhundert. Hanser, Minca/Vienna 1985, ISBN 3-446-14181-2.
- Christoph Kammertöns, Siegfried Mauser (ed.): Lexikon des Klaviers. Baugeschichte – Spielpraxis – Komponisten und ihre Werke – Interpreten. Laaber-Verlag, Laaber 2006, ISBN 3-89007-543-6.
- Hagen W. Lippe-Weißenfeld: Das Klavier als Mittel gesellschaftspolitischer Distinktion. Kultursoziologische Fallstudie zur Entwicklung der Klavierbauindustrie in England und Deutschland an den Beispielen Broadwood und Bechstein (= Beiträge zur europäischen Musikgeschichte, tom 11). Lang, Francfurt a.M. e.a. 2007, ISBN 978-3-631-56268-0.
- Conny Restle (ed.): Faszination Klavier. 300 Jahre Pianofortebau in Deutschland. Prestel, Minca/Londra/New York 2000, ISBN 3-7913-2308-3.
- Klaus Wolters: Das Klavier. Eine Einführung in Geschichte und Bau des Instruments und in die Geschichte des Klavierspiels. 3. ediziun. Berna 1975, ISBN 3-444-10087-6.
- John Bishop, Graham Barker: Piano. Mythos & Technik. Ppvmedien 2017, ISBN 978-3-95512-134-1.


text:
Cun 20 plazzas supplementaras vul il Cussegl federal rinforzar la segirezza digitala. Las plazzas stattan en connex cun la strategia naziunala per proteger da ristgs da cyber. Gia avant in onn ha la regenza svizra stgaffì 24 plazzas supplementaras per lavurs prioritaras.
Cun metter en vigur questa stad l'ordinaziun stgaffescha il departament federal da finanzas la basa legala per in center naziunal da la segirezza digitala. Il center exista dapi il 2019 e vegn manà da Florian Schütz, delegà da la Confederaziun per la segirezza digitala.


text:
Cun la taxa da 50 francs vul il Cussegl naziunal impedir che pazientas e pazients van pervi da bagatellas en l'ospital. Sco proxim sto il Cussegl dals chantuns decider en chaussa. Sche la chombra pitschna approvescha l'iniziativa parlamentara, po vegnir stgaffì ina basa legala per ils chantuns che vulan introducir ina tala taxa. Cunzunt il chantun Turitg ha tals plans.
Dubel uschè char en ospital
Sco emprim duajan ins ir tar il medi da chasa, ha ditg Martin Bäumle (PVL/ZH). Ils ultims onns sajan dentant dubel uschè blers ids direct en l'ospital. Blers da quels cas sajan stads cas da bagatellas. Uschia sajan las staziuns d'urgenza magari surchargiadas. En consequenza possia vegnir tar temps da spetga privlus per pazients e pazientas ch'han propi in cas urgent. Ultra da quai sajan consultaziuns ambulantas en l'ospital dubel uschè charas sco tar in medi da chasa, uschia ils iniziants.
Excepziuns
Persunas che van en la staziun d'urgenza cun in'assegnaziun dal media u da la media na stuessan betg pajar la taxa da 50 francs, quai tenor l'iniziativa parlamentara da Weibel. Er uffants e giuvenils sut 16 onns pudessan vegnir sclaus da stuair pajar la taxa.
Ord l'archiv
RTR novitads 15:00


text:
Ils chavals è il tema che dominescha il champ. Els vegnan decorads e stregliads. Sco quai che Najat Zimbi di, saja la finamira principala dal camp d'emprender d'enconuscher la natira e qua tutgian er ils chavals tiers. En il camp pon ils uffants però er emprender co ch'ins po far itg cun rascha u co ch'ins sa cumporta en la natira.
Viver ordavert e durmir en tenda e en clavads sin il fain, e betg avair ina tualetta cun aua è insatge nov per ils blers dals 20 uffants en il camp d’Indians.
Quest onn hai dapli mattatschas che matatschs en il camp a Schlans. Anc avant trais onns era quai pli gulivà, manegia Najat Zimbi. Quai haja probabel da far cun il fatg che chavals e mattatschas na sajan simplamain betg da separar, manegia ella riend.
RR actualitad 11:00


text:
La radunanza communala ha approvà la gievgia saira tut ils affars cun gronda maioritad.
Quint 2015 serra cun gudogn
Uschia ha ella approvà era il quint annual 2015. Tar entradas da 15'125‘842.80 ed expensas da 15‘080‘492.22 serra quel cun in gudogn da 45‘350.58 francs. Las amortisaziuns extraordinarias muntan a 738‘842.95 francs. Il chapital agen che la vischnanca preschenta importa 16'149‘773.42 francs.
Runcalier - via libra per runcar dapli guaud
Medemamain approvà è il project d'avertura Runcalier. Quel pussibilitescha l’access a radund 250 hectaras guaud public e privat. El vegn a custar radund 5,16 milliuns francs. Da quels ha la vischnanca da pajar 1,27 milliuns.
RR novitads 12:00


text:
Ted Cruz
El Ted Cruz (Rafael Edward Cruz, Calgary, 22 de dicember del 1970) l'è on politegh e avocatt statunitens, member del Partii Republegan e senator federal per el Texas.
L'ha provaa a candidàss ai elezion primari del 2016, e dopo i sconfitt del John Kashich e del Marco Rubio l'è staa sostegnuu da l'establishment comé anti-Donald Trump, candidaa che poeu l'ha vengiuu i primari e i elezion presidenziai.
L'è on republegan conservator, contra di matrimonij gay, de l'abort, foeura di situazion eccezionai, di limitazion al vend i arm e de la legalizzazion de la marijuana e a favor de la pena de mort, ma 'l pensa che sien i singoi Stat federaa ad avègh de scernì.


text:
Sco quai che l'Uffizi federal per sanadad communitgescha è il dumber da persunas infectadas creschì da sonda sin dumengia per 374 persunas e munta a 1563 cas confermads (stan: 15.03.2020, 13:15). Ulteriurs 637 tests positivs spetgan anc sin conferma dal labor directiv. Tgeninas regiuns ch'èn pertutgadas na communitgescha l'uffizi betg pli, perquai ch'il virus saja derasà quasi dapertut. Uschia ch'il ristg da s'infectar saja dapertut dà.
Il dumber da las persunas mortas da la malsogna è creschida per 1 unfrenda en il Tessin e munta en l'entira Svizra ussa a 14 persunas.
43 cas confermads en il Grischun
En il Grischun èn registrads fin sonda 43 persunas infectadas confermà cun il coronavirus. Ulteriuras 4 persunas èn testadas positiv sin corona, spetgan però anc sin la conferma dal labor directiv (stan: 14.03.2020).
Cunquai che betg tut las persunas cun suspect da COVID-19 vegnan testadas pli, mabain mo persunas da gruppas da ristg u cun sintoms gravants, sa tracti d'in dumber minimal. La cifra è uschia plitost in indizi per il svilup che il dumber exact da persunas infectadas.
Gruppas da risico
Il chantun Grischun vul surtut proteger gruppas da risico dal coronavirus. Tar quellas tutgan persunas sur 65 onns e persunas cun malsognas sco
- pressiun dal sang auta
- diabetes
- malsognas dal cor e da la circulaziun
- cancer
- malsognas che indebleschan il sistem d’immunitad
La strategia è da franar la derasaziun, cunquai ch'ella n'è betg d'evitar pli. Cun questa finamira ha il chantun Grischun decidì il pachet dad 11 mesiras rigurusas en il cumbat cunter il coronavirus.
Infurmaziuns per la populaziun
- I, il link avra en ina nova fanestranfoline davart vaccinaziuns 058 377 88 92
(mintga di 06:00 – 23:00)
- Infoline per dumondas frequentas - betg medicinalas 058 463 00 00
(mintga di 06:00 – 23:00)
- Infoline per persunas che viageschan en Svizra 058 464 44 88
(mintga di 06:00 – 23:00)
Ulteriuras infurmaziuns:
- Pagina d'internet dal chantun:
www.gr.ch/coronavirus, il link avra en ina nova fanestra
- Pagina d'internet da la Confederaziun:
www.bag-coronavirus.ch, il link avra en ina nova fanestra


text:
Davart il vegnir vegl na vulan ils blers betg discurrer, e tuttina pertutgi a nus tuts. Vegnir vegl munta trair decisiuns. Davart las finanzas, davart l'atgna sanadad, forsa davart la mort, ma era davart la furma da viver e l'agid ch'i dat per tut quai.
La paletta da temas che Hermann Thom, cussegliader da la Pro Senectute en Engadina e las Vals dal Sid, discuta cun clients è vasta.
Il tema finanzas è quel ch'occupa blers il pli fitg. Surtut sch'igl è avant maun possess d'immobiglias e sche l'ir en la chasa da tgira daventa in tema.
RTR actualitad 07:00


text:
Hubert Venzin è dapi onns in passiunà artist. Cumenzà ha tut cun la pictura e lura ha el era chattà l’arschiglia – e dapi lez temp fa Hubert Venzin figuras da tuttas sorts or d'arschiglia.
Finamira – exponer en il museum d’art a Cuira
Gia avant in pèr onns era Hubert Venzin sa participà a la concurrenza dal Museum d’art a Cuira, lezza giada cun trais maletgs. Ma cun pictura saja en spezial grev da vegnir tschernì per l’exposiziun, di Hubert Venzin. Perquai haja el questa giada empruvà da far in'ovra che croda en egl, d’ina vart cun la colur cotschna e da l’autra vart cun la tematica. Ma il museum d'art a Cuira n'ha betg tschernì l'ovra da Hubert Venzin, uschia ch'ella n'è betg da vesair el museum grond.
Exponidas a Rueras
Uss sajan las 99 vatgas cotschnas e la suletta naira exponidas en l’atelier a Rueras. E cun temp e peda vegni forsa a dar ina soluziun u in cumprader per l’ovra, accentuescha l’artist tujetschin.
RTR actualitad 11:00


text:
Sco lavur da diplom per sia scolaziun d'accumpagnadra da moribunds ed accumpagnadra da persunas en malencurada ha Barbara De Giorgi da Vella realisà il cudesch d'uffants «Nies Knobli ei daventaus ina steila» il cudesch datti per rumantsch e per tudestg.
Jau sun oriunda dal chantun Berna, ma mes uffants en creschids si a Vella ed igl è stà cler ch'il cudesch sto vegnir fatg en dus linguatgs.
L'istorgia raquintada en il cudesch tracta Lina, che sa legra sin ses fragliun. Ma i vegn tut auter, Knobli mora gia en il venter da sia mamma. In temp da gronda tristezza entschaiva ed il cudesch mussa co ins sa surmuntar e lavurar si la tristezza era sco uffant.
Gest sco la societad va enturn cun la mort, para decisiv per surmuntar il temp da tristezza. L'autura Barbara De Giorgi sa basa en ses cudesch sin la scienza da Jorgos Canakis, ed il cudesch è illustrà cun maletgs da la pedagoga Mary Hergovits. Sco l'autura ha ditg ha ella creà quai cudesch ord basegns perquai ch'i dat uschè pauca litteratura sur da la mort per uffants.


text:
La rimnada da films
Cuort suenter ch'il "Project survetsch scientific" ha giu entschiet cun temas museals, ha la conservatura encurschiu, ch'ils films ein fetg adattai per illustrar e demonstrar aunc meglier ils fatgs historics. Il film da Pius Schmid, che muossa la demontascha dalla punt da Glion 1961/62, ha fatg l'entschatta.
Cun sustegn finanzial e professiunal da Memoriav, eis ei stau pusseivel da surprender numerus films per schar digitalisar els. Biars da quels films ein gia stai tagliai e montai dils auturs, aschia che nus havein saviu surprender ovras finidas.
Naturalmein ein era ils tschun films, che dr. Alfons Maissen ha realisau en Surselva sin incarica dalla societad svizra per las tradiziuns popularas, ina raschun per drizzar en ina sala da projecziun.
Per far aunc in pli vast maletg dalla veta en Surselva, essan nus sedrizzai alla Televisiun Rumantscha. Gentilmein ha la TVR surdau al museum divers films sur dils habitonts e temas en Surselva. Quels films, cun suttetel tudestg, ein ina buna fontauna d'informaziun per ils visitaders dil museum.
E "last but not least" havein nus tratg l'egliada dil panorama entochen tier il temps dad oz. Il giuven film romontsch festivescha sia lavur al festival da film romontsch. Ils films premiai ein tuts presents el "Panorama Surselva" - pia mo tier nus e schiglioc negliu!
Il "Panorama Surselva" ha saviu vegnir realisaus muort il grond susteniment dalla Pro Helvetia,dalla fundaziun Ulrico Hoepli ed il marcau da Glion.