text:
Ils ultims onns è la profunditad dal profil da pneus novs sa sminuida. Ina giada avevan per exempel pneus d'enviern ina profunditad da nov millimeters. Ozendi han blers in profil da be pli set millimeters.
Cun motivs da spargn e tactica da fatschenta da l'industria n'haja quai però da far nagut. I na giaja betg per vender dapli pneus, di l'expert dal TCS, Reto Blättler.
Bler gumma, bler profil = bun «grip»?
Quai era ina giada …
I constettia che l'industria da pneus mettia pli e pli fitg sin pneus cun pli pauc profil ch'ina giada, uschia l'expert dal TCS. Ozendi na saja quai numnadamain betg pli uschia ch'in pneu cun bler gumma e profil tegnia er pli ditg.
Decisiv per la qualitad d'in pneu saja la maschaida da gumma e la structura dal profil. I na gidia nagut, sch'il pneu haja bler gumma, perdia però la gronda part gia suenter paucs kilometers. E quai saja anc savens il cas tar pneus cun bler profil, uschia Reto Blättler.
Main profil – curta via da franar – ed ecologic
En ils blocs da gumma pli pitschens vegn era la via da franar pli curta. Quai munta pia, che pli pauc profil porta era insatge per la segirtad. Plinavant po l'industria er spargnar cautschuc cun ils novs pneus ed er reducir la merda che resta enavos sin via.
Cussegl da midar a partir da quatter millimeters resta
Munta quella novaziun tar ils pneus uss pia er ch'ins po isar ils pneus pli ditg? Na, di l'expert Reto Blättler. Il cussegl da midar pneus, sch'il profil è pli pitschen che quatter millimeters, restia.
Tests hajan numnadamain mussà ch'il pneus perdian bler da lur segirtad e stabilitad, sch'il profil saja pli pitschen che quatter millimeters. Tenor lescha na dastgan pneus betg avair pli pauc che 1,6 millimeters profil.
RR actualitad 07:10


c: text/html

text:
En Svizra èn ils medicaments anc adina pli chars ch'en ils pajais vischins. Quai resulta da la cumparegliaziun da pretschs ch'Interpharma e Santésuisse han publitgà. Ils radund 200 preparats originals cun la pli auta svieuta èn en Svizra radund 10% pli chars ch'en l'exteriur.
Il november 2014 - a l'ultima cumparegliaziun da pretschs - eran ils pretschs anc sin nivel sco en auters pajais europeics.
Tar generica èn ils pretschs bunamain dubel uschè cars sco en la media dals pajais da cumparegliaziun. I na possia betg esser da pretender tals pretschs sin donn e cust dals pajaders da premias, ha ditg la directura da santésuisse, Verena Nold.
RR novitads 10:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La firma sa sviluppeschia puspè positiv en Svizra. Trumpf ha augmentà la svieuta per 2,8% sin totalmain 680 milliuns francs l'onn da gestiun 2016/17. Quel serra mintgamai ils 30 da zercladur.
Nus avain in excellent team da svilup e producziun a Grüsch. Là producin nus products impurtants per Trumpf.
Il dumber d'emploiads è sa reducì per 14% sin 659. Quai cunzunt pervi che plazzas sajan vegnidas stritgadas a Baar en il chantun Zug. Percunter occupeschia Trumpf uss dapli emploiads en il Grischun, numnadamain a Grüsch. Quai ha communitgà la firma ad ina conferenza da pressa a Grüsch.
A Grüsch sa chatta il center da cumpetenza per maschinas da laser 2D. Ultra da quai sviluppescha e producescha Trumpf ses lasers da marcar, ils sistems da marcar sco er ils utensils electrics. Trumpf planisescha dad engrondir quest center da cumpetenza a Grüsch ils proxims onns.
Las prognosas per ils proxims onns èn tenor Trumpf positivas. Ils lieus da producziun en Svizra – cunzunt er Grüsch – sajan prontas per las sfidas dal futur.
RR novitads 16:00


text:
nossaistorgia.ch è l’emprima plattafurma digitala, istorica e participativa da la Svizra rumantscha e dal Grischun. Privats ed instituziuns mettan online lur archivs ed als dividan en dossiers tematics. La finamira è da segirar communablamain la memoria collectiva da noss chantun.
Ozendi èsi simpel da publitgar en l’internet ils agens archivs, saja quai fotografias, films, registraziuns da tun, manuscrits u autras funtaunas digitalisadas. Cun nossaistorgia.ch survegn mintga document ina valur unica entaifer in project extraordinari: scriver ensemen l’istorgia da la Svizra rumantscha e dal Grischun.
Ils archivs da mintgin èn tant parts da vitas individualas sco er elements indispensabels d’ina istorgia collectiva. Lur effect vegn amplifitgà da las collecziuns dad instituziuns dal Grischun ch’èn preschentadas sin nossaistorgia.ch: i sa tracta da bibliotecas, mediatecas, museums e d'ina selecziun da funtaunas gia digitalisadas da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR).
nossaistorgia.ch na s’occupa betg mo da documents vegls: era fotografias contemporanas e videos han lur plazza, e quai en ils «archivs per damaun». Gist quests cuntegns permettan da colliar l'actualitad cun l'istorgia da la Svizra rumantscha e dal Grischun e dattan a tuts la pussaivladad da daventar perditgas d'eveniments actuals ubain observaturs dal svilup da cuntradas, da l'evoluziun urbana, da modas da viver e da mentalitads.
Las funtaunas publitgadas cumpiglian tut las sorts da documents istorics: archivs audiovisuals, documents stampads sco gasettas, cartas, manuscrits, dissegns, etc. La plattafurma sa drizza a tut ils abitants da la Svizra rumantscha e dal Grischun (ubain quels che han bandunà la patria) – gea a tut ils Grischuns ed a tut las Grischunas - che han en ina moda u l’autra ina colliaziun cun l’istorgia da lur regiun. nossaistorgia.ch duai daventar ina plattafurma interdisciplinara che serva era a professiunals, a scolas ed ad universitads.
Ils utilisaders da nossaistorgia.ch sa registreschan sin la plattafurma e deponan fotografias scannadas, films, videos, registraziuns da tun digitalisadas e testimonianzas en scrit ubain autras funtaunas istoricas. Els publitgeschan lur documents sin la plattafurma ed als partan en dossiers tematics. Quai permetta da manar ensemen funtaunas, d’approfundar temas da l’istorgia da la Svizra rumantscha e dal Grischun ed animescha da sa participar. Uschia daventan ils utilisaders editurs da lur agen conto e dals dossiers tematics ch’els han creà ed als quals els fan part. La plattafurma consista da quatter secturs: vita quotidiana, lieus, eveniments e persunas. Consultar ed utilisar la plattafurma nossaistorgia.ch è gratuit. Tuttina èsi necessari da sa registrar per pudair deponer cuntegns, commentar, cumplettar infurmaziuns, proponer in nov dossier, etc.
La plattafurma nossaistorgia.ch , sviluppada a basa d’in project da Radiotélévision Suisse (RTS) e da la Fundaziun per il mantegniment dal patrimoni audiovisual da RTS (FONSART), è averta per privats, instituziuns, associaziuns e medias. RTR envida tuts da sa participar a la plattafurma nossaistorgia.ch e da scuvrir temas, publitgar ils agens archivs e contribuir cun quai a l’elavuraziun da la memoria collectiva da la Svizra rumantscha e dal Grischun. Perquai che l’istorgia da tuts vegn scritta da las istorgias da mintgin.
Editur: Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) - Responsabel: Erwin Ardüser - Responsabel editorial: Alexi Monn - Moderaziun: Flavio Huonder - Cussegliader tecnic: Ian Price - Design e navigaziun: Antistatique - Branding: theworkshop


text:
L’emissiun Cuntrasts sa fa tschenta ditg avant la Sontga Tschaina da Pasca cun sontgs, sontgets e sontgitads. Tranter auter cun Son Giusep – sia statua vegn prendida, durant il mais mars, or dal «teschamber» e mess en parada en baselgia, p.ex. a Mustér. Pertge atgnamain? En il Grischun datti però era vatgas sontgas, ina da quellas è la chatscha grischuna.
Cuntrasts ristga da metter en dumonda radicalmain questa vatga sontga. E l’emissiun Cuntrasts va anc in pass vinavant, ella va a la tschertga dal cuntrari dal sontg, dal diavel. Quel vegn numnadamain anc oz stgatschà en l’uvestgieu da Cuira cun praticas d’exorcissem. Cuntrasts ha visità in exorcist en l’Engiadina.


text:
Inhalt
Svizra
-
Tschains ipotecars creschan puspè levet
Il mument è franada la crudada dal tschains ipotecar en Svizra. Suenter in'ulteriura reducziun il schaner èn ils tschains puspè s'augmentads enfin la fin da mars. Quai resulta dal barometer d'ipotecas da Comparis.
Il motiv per quai sajan ils tschains negativs che la banca naziunala svizra ha augmentà marcantamain il schaner. Plinavant sa mussa era ch'i dat il mument ipotecas pli favuraivlas tar las assicuranzas e tar las cassas da pensiun che tar las bancas.
RR novitads 11.00


text:
Naschida saja questa idea en sortida, curt avant Nadal. Intgins collegas hajan manegià ch’el pudessi era far ina giada insatge auter che be tschaiver. Serafin è sinaquai s’annunzià per il maraton, era per mussar als collegas ch’el dumognia quai. Pli tard haja el pliras giadas sa dumandà daco ch’el saja sa laschà en sin insatge uschia. Tuttina, il plaschair saja grond sin questa premiera.
Pront per la sfida maraton
Ils buns collegas da Serafin han dentant era dà intgins tips e mussà co insumma star sin quels skis da passlung. Skis, festa, resti, tut quai haja el stuì emprestar, el n’avevi nagut da quai a chasa. Ussa saja el dentant pront per quai cumbat sur 42 kilometers tras l’Engiadin’Ota.
Serafin Beer parta dumengia punct las 09:23 uras. Ses numer da partenza è 20'116. El vegn accumpagnà durant quest maraton d’Andreas Wieland, redactur da sport RTR. Adina puspè s’annunzian els al Radio Rumantsch. Impressiuns e maletgs da la cursa datti era sin Facebook RTR.
RR actualitad 08:00


text:
La Andermatt Swiss Alps SA scriva cifras cotschnas. Il rendaquint da l'onn passà serra cun in deficit da prest 30 milliuns francs. La svieuta saja sa reducida per bun 8 milliuns sin 72 milliuns francs, communitgescha la societad anonima.
L'onn passà ha la Andermatt Swiss Alps fatg investiziuns da 172 milliuns francs – quai tranter auter er per colliar ils dus territoris da skis d'Andermatt e Sedrun.
Fin la fin dal 2017 han sur dus terzs da las abitaziuns gia finidas, pudì vegnir vendidas. L'hotel The Chedi che tutga medemamain a la societad anonima ha pudì nudar 15% dapli giasts ch'anc l'onn avant.
Investiziuns totalas da 1.8 milliardas francs
Il resort da vacanzas Andermatt-Reuss cumpiglia a la fin 6 hotels (ca. 850 chombras), ca. 500 appartaments (en 42 bajetgs), ca. 25 villas, quasi 2000 parcadis, in bogn cuvert ed ina plazza da golf. Il territori da skis da Andermatt - Sedrun vegn modernisà, engrondì e collià. En ina emprima etappa vegn investì en quel 130 milliuns francs.
RR novitads 08:00


text:
L’onn passà èn las ovras atomaras svizras vegnidas utilisadas per 75,9%. Tut en tut han las ovras atomaras da Beznau, Leibstad, Gösgen e Mühleberg producì in terz dal basegn da forz’electrica en Svizra.
Revisiuns, interrupziuns ed autras temperaturas
La raschun per la reducziun da la capacitad envers il 2014 sajan d'ina vart stadas las revisiuns, modernisaziuns ed interrupziuns betg planisadas. Uschia aveva quai dà in’interrupziun al reactur 1 da l’ovra atomara Beznau.
Da l'autra vart hajan autas temperaturas da l'aua e l'aria sfurzà da sbassar la producziun.
RR novitads 12:00


text:
Padruot Salzgeber – dal pur al directur da praschun
- Sonda, 30.9.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 30.9.2017, 9:03, RTR
Oriund da S-chanf maina l'um da 47 onns la praschun Realta dapi questa stad.
Sia gronda passiun è l'agricultura. Perquai è Padruot Salzgeber daventà pur, ha lavurà divers onns al Strickhof a Turitg e lura manà passa 15 onns ils champs e la stalla da la praschun da Realta. Dapi l'avust è el il directur da la praschun.
En il Profil raquinta el co el è sa vivì en en sia nova funcziun e pertge ch'el è anc adina il pli gugent sin il bain puril. El pussibilitescha dentant era in sguard davos las culissas da la praschun e raquinta per exempel da las sfidas d'ina praschun averta tge che pertutga il commerzi cun drogas.


text:
Marine Le Pen ha proponì al di da partida dal Front National a Lille da midar il num da la partida en «Rassemblement national». Cun midar il num, vul Le Pen avrir la partida per coaliziuns – quai en vista a las elecziuns per il parlament europeic dal 2019. La basa da la partida decida las proximas emnas davart questa midada da num.
Marine Le Pen resta scheffa da partida
Ultra da quai è Marine Le Pen vegnida confermada sco scheffa da partida. La politicra da 49 onns è stada la suletta candidata per il presidi da la partida da l’extrema dretga. Ella è dapi il 2011 scheffa dal Front National.
Al di da partida han ils commembers plinavant decis da sclauder il fundatur dal Front National e bab da Marine Le Pen, Jean-Marie Le Pen, da la partida. Uschia n’è el betg pli president d’onur da la partida.
RR novitads 17:00


text:
Alessandro Della Vedova ha pensà che quai saja in mal stinchel, cura ch'el ha avert in mail ch'el ha survegnì da si'atgna adressa. En quel stevi ch'el saja en vacanzas a Cipra ed haja pers tut ses daners e documents. Ch'el dovria 1'000 euros per pudair turnar.
Pers tut ils contacts d'e-mails existents
I dettia chaussas pli malas en la vita, ma i saja ina chaussa fitg stentusa, uschia Della Vedova. I saja gartegià da salvar mo paucs mails e contacts e tut la chaussa haja custà ina massa temp. El haja dentant emprais da sa segirar meglier e spetga ussa sin resultats da las retschertgas da la polizia.


text:
Plaid d'avon 100 onns da Sontgilcrest (S. il Christ) a Sedrun per 1918
Tenius da Wigieli Schmidt capitani
Clau Huonder Wachtmeister
Aultreveriu Signur Pfarrer, Revendissims Spirituals
Fetg stimai Auditurs!
Per saver sepresentar cheu silmeins empau vengonzamein avon il Reverendissim Signur Pfarrer, avon la stimada cumpignia militara, ed avon la fluriziun dalla biala schlatteina, hai jeu stuiu studiar el suadetsch da miu frunt sur la fiasta da Sontgilcrest, pertgei mo cun cumandar, marsch e halt, ha il murtirau Capitani aunc ditg buc persolviu siu pensum. La principala part festiva da Sogn il Chrest ei la Processiun cun il Sontgissim. Ella ei la centrala nua che tut bien sto vegnir daus en, nua che tut bien vegn rendiu anora.
Quella Processiun, ella ei semeglionta al mument misterius cu igl Aultsacerdot el veder testament scurclava las tablas da Moses e deva l’enzenna tier la Processiun cun l’arca dalla ligia.
Lura clamava leu il Sacerdot tier il Segner dallas Armadas: Stai si o Segner che Tes inimitgs vegnien disperai – stai si, che Tiu pievel vegni benedius.
Nossa Processiun ei perquei semeglionta a quella da Josue entuorn il marcau da Jeriho, ils mirs hostils ramplunan ensemen. Ella ei sco quella da David, sur las cultiras ora e tut la tiara era benedida, ei era quella da Salomon tier la benedicziun dil tempel da Jerusalem, nua che Dieus ha plidau: Quei ei il liug che jeu hai eligiu, cheu sun jeu vies Diu. Cura che Sontga Juliana meditava las fiastas digl onn ecclesiastic sut la semeglia dalla glina che retscheiva sia glisch dil Sulegl, cheu mussava sia glina ina stgiradetgna e nus savein clar la muntada da quei.
Ei muncava ina fiasta en pompusa adoraziun dil Sontgissim Sacrament, ei muncava ina publica manifestaziun da nossa cardientscha. Cheu havein nus ussa nies Sontgil Christ e jeu presentel ad Els Revendissim Signur Pfarrer la cumpignia militara, la cara biala giuventetgna, in entir pievel devozius, cun la segirezia.
Nus havein encuretg da celebrar la fiasta vengonzamein. Nus havein encuretg da render agl eucaristic Diu il tribut da Adoraziun ed engrazieivladad sco era d’ina satisfacziun per scadina offensiun.
Nossa parada, tut cant cun musica e tuts ornaments ein l’expressiun da legria, da speronza suenter las benedicziuns dil di Hodiern.
La finala ei nossa fiasta in document dalla viva cardientscha enten la quala Els Reverendissim han tratg si pli ed ina quarta generaziun danunder che nus cun engraziament plidein il plaid: Els ein il Signur nies bab.
Nus Lur obedeivels affons
Dixit! (Jeu hai plidau)
Da seniester: capitani Felici Schmid,??, Toni Hitz, ??, ??, "Fanawacht" Giachen Martin Monn, bandiera "fana" biala: ??, "Fanawacht" Stoffel Decurtins, Paul Schmid, Giachen Giusep Berther, Sep Lurenz Hitz, ??, sergent "Wachtmeister" Heinric Schmid (tenor protocol fussen ils auters: Sep Antoni Beer, Bruno Hendry, G. Aluis Beer, Tomas Deragisch, bandiera biala han ils da Sedrun giu (engrondir cun smaccar)
Intent (Art. 1 dallas statutas da 1929)
La Cumpignia da mats Tujetsch ha la finamira da tener si ed embellir sin vengonza moda entginas fiastas ecclesiasticas. Quei daventa entras organsiar e mantener la tradiziuneivla parada en laud e honur da Diu ed ils Sogns.
(Art. 2) La Cumpignia da mats sveglia e mantegn denter ses commembers ina fraterna harmonia ed in bien spert religius. Ella procura era per instrucziun ed orientaziun als giuvens en fatgs che pertuccan lur beinstar spiritual e temporal.
Protocols
Quen, notizias e protocols 1879 - 1930
(Cuntegn: Conclus mintgamai alla fin dil quen, emprem protocol 31 da matg 1920; gliestas da quels che han purtau "fenglis" 1880 (buca en successiun cronologica); reglament da purtar "fana" fatgs 1889; Ordinaziuns ariguard purtar "fenglis"; Ariguard sala da teater, baghegiada 1920; Declaronza dils benefacturs Gion Giusep ed Onna Maria Derungs, Americaners; Sorts da purtar la fana)
Protocols 1930 - 1973
Quen
CMT Quen 1921 - 1950
Cumissiun d'acziun dalla Cumpignia da mats
Protocols 1927 - 1955
Protocols 1955 - 1978
Documets
Statuts CMT 1929
Statuts CMT 1953
Statuts CMT 1961
Commembers CMT
Ils capitanis e sergents
Survesta
Ils plaids dils capitanis teni ils Sontgilcrests a Sedrun e Rueras da 1874 - 1900
Uniun da gimnastica Sedrun
Secziun dalla Cumpignia da mats (tenor statuts art. 1)
Cumpignia da mats 1952; messa nuviala da sur Tumaisch Berther, Rueras/Dieni
Cumpignia da mats igl onn 1964; messa nuviala da sur Giusep Jacomet
1967 Messa nuviala pader Silvio Deragisch, sergent Cristian Venzin


text:
Tochen igl onn 1973 han vischnaunca burgheis a e politica e pleiv formau ina cuminonza e sligiau ils problems communablamein. Cun igl onn 1973, radunonza da vischnaunca dils 17 d'uost 1973, vegn quella cuminonza separada cun la fundaziun dalla Pleiv da Tujetsch e l'elecziun dall'emprema suprastonza da pleiv.
Il rapport annual da vischnaunca digl onn 1973 noda: "Tractanda 5. Spartgida denter vischnaunca politica e pleiv. Quella fatschenta ha gia entschiet igl onn 1967 cull'introducziun dalla taglia da cult. Uonn ha ei pia mo giu num cuntinuar il sparter las duas corporaziuns da dretg public totalmein. Damai che la colligiaziun d'antruras era aschi stretga, ei la questiun nuota leva e drova ei siu temps entochen che tut ei en schuber. Tgi che va plaun va saun, ei drova pazienzia per metter clars cunfins ed eliminar tuttas incertadads."
Lu igl onn 1974: "Rugalada dil possess denter vischnaunca politica e pleiv, ils 20 da december 1974. Tractanda 4. Quen final denter vischnaunca e pleiv. Quellas tractativas han buca vuliu prender fin. Mintga part veseva mo il siu ed igl ei stau grev d'anflar ils puncts da contact. La finala ha ei duvrau empau bunaveglia e vicendeivla capientscha e l'entira questiun ei stada perfetga. Oz san omisduas cuminonzas esser ledas che las relaziuns da possess ein claras. La vischnaunca politica ha acquistau dalla pleiv il sulom a Sontget/Sedrun e cediu ad ella gl'entir regress davon la casa pervenda e baselgia parochiala. Plinavon paga la vischnaunca politica ina summa da 62 000 frs. Omisduas radunonzas generalas han approbau la ruglada, aschia che la caussa ei en uorden. Nos vegls schevan: "Buns tiarms fan buns vischins" e quei vala segiramein era cheu."
Las grondas midadas ella pleiv succedan el decuors dil 20avel tschentaner. Cun 1965 vegn la caplania da Sedrun sligiada si. Dapi 1968 ha Selva negin caplon pli e la pastoraziun succeda da Rueras anora. Rueras piarda siu caplon igl onn 1993. Dapi quei onn ei in sulet plevon responsabels per la pastoraziun dalla Pleiv da Tujetsch. Ella administraziun vegn el sustenius dapi 1999 d'ina administratura.
(Dapli historia dalla pleiv)
(Archiv dalla pleiv)
(Ils ufficials dalla pleiv)


text:
Tujetsch
(Corr.) Per ordinari stava nossa cuntrada da quei temps en nevada; mo ussa ei gl'unviern era vegnius pli moderns. Cunzun uonn ha el fatg empau da fin, schau sgular e saltar las legras scrottas da neiv mo sils cuolms pli da vaglia, ulivond tschenghels e muletgs, ed alla sola dalla vallada ha el dau mo in sularada. Per quella raschun e per consequenza dallas draccadas digl atun schema e plira la natira en schelira. Las auas ein tschessadas, tscheu e leu caladas. Il giuven Rein ramura mo fleivel sut siu manti ch'enzuglia e cuviera aschizun la crappa freida dira. El gnanc auda pli il clom lamentond dils avdonts fomai ord la selva, il sgregn dil quac e dalla sgagia. Bein ha il sulegl scurlau oz als pegns barbus la freida tgambrida, mo ses radis ein pallids e pauc scaldonts. Memia baul sevolva el davos ils cuoms e va da rendiu. Nus vein pli gronda fidonza sin la pegna bein temprada cun manedels, cuschas e pledra. - In bratsch neiv fuss d'engrau per in e scadin. Denton direger ils vents e regetar las auras schai buc els mauns dil carstgaun. Malgrad la pauca neiv flurescha il sport a Tujetsch. Ils dus hotels a Sedrun ein aunc adina frequentai da 60 jasters da pliras naziuns. Nus beneventein quei svilup per il beinstar dils hotels da nos conburgheis. Far denton ord Sedrun sigl avegtnir in grondius liug da cura, ei, ton sco nus pudein veser, buc il giavisch dil pievel tuatschin. In tal progress turbelass nossa buna aria alpina, mettess en scalgias la sempladad e periclitass religiun e morala, il fundament dall'existenza d'in pievel. Vegli il Suprem leusi direger nies avegnir!
La ludeivla cumpignia da mats arranscha puspei in teater, denton buca ton per schar viver il tscheiver, sco per pli sublims intents. Ins ha cun gronda pazienzia e cun ver spert da sacrifitontadad perparau primo in toc da tempra humoristica: "Caspar Larifari, sco sculptur", versiun romontscha da scolast Gieri Vincenz e plinavon "La mort dil bandit" drama en treis acts fatgs da sur dr. Carli Fry, tenor il fil d'in drama franzos da Giusep Orget. Il trest eveniment daventa igl onn 1445 silla via dil Lucmagn, denter ils hospezis da Sontga Maria e Casatscha, la sera suenter la fiasta da s. Placi. La quintessenza da quei drama cun caracter religius e scenas per part zun commuentontas, plein impressiun ei, ch'il spiritual dat tschein e melli ga la veta, avon che violar il sogn sigil sacramental.
Las ludeivlas societads da cant e musica vegnan era a porscher lur pusseivel per empelir la representaziun dil sura. Nus sperein bugen e recumandein, ch'enqual amitg da nossa biala Val Tujetsch ed auters amitgs dalla giuventetgna arrivein dumengia proxima a Sedrun.
B.P.
Tren special per Sedrun
Cun caschun dalla producziun teatrala a Sedrun cursescha dumengia proxima in tren special da Mustér a Sedrun. Partenza da Mustér allas 12, Segnas 12.10, Mumpe Tujetsch 12.15, arriva a Sedrun allas 12.30. Per il retuorn san ins sesurvir dil tren regular.
Coorespondenza da Tujetsch
Mantenet in bi usit ha la Cumpignia da mats da Tujetsch era uonn puspei vuliu delectar nies pievel cun in teater. Il bien renum acquistaus ils davos onns ha franc buca pauc contribuiu tier quella resoluziun. Il procurar per in adattau drama ei denton buca ina leva missiun. Munglass ei gie esser enzatgei niev ed enzatgei da coc, sco ei descha per ina cumpignia da mats. Las, a proporziun numerusas uniuns dramatricas romontschas, drovan spert suenter ils paucs novs dramas ni translaziuns da tals ed il repeter il medem toc en pign interval riscus.
Cheu ha ei num buntganar ils scribents romontschs, ch’els porschien agid a nossas societads en quei risguard. E cheu duess mo il meglier esser bien avunda.
Sur dr. Carli Fry cun sia versada plema ha puspei enrihiu nossa littertura dramatica cun in bi drama. Ord il toc franzos ha il poet scaffiu in drama original po ins dir, tschentaus sin nies tschespet e cun tipics nums romontschs. Bien engraziament. Dumengia vargada ha "La mort dil bandit" passau cun bien success per l’emprema gada la tribuna romontscha. Cun buna raschun astgav’ins spetgar digl exprimentau instructer, ch’el anfli las adattadas persunas per scadin post e che mintga rolla survegni la dretga tempra. Quei dat lavur e drova pazienzia cunzun tier ils novizs. Perquei auda al premurau regissur in grond engraziament, ch’el ha sper siu uffeci da president communal era uonn puspei sacrificau temps e breigias per mussar cumedia. Ord il drama mo in per maletgs.
Cun tgei curascha ughegia il giuven Rico da, malgrad tuttas smanatschas dils bandits, d’ademplir il davos giavisch dil moribund. Il “Spada lada”, il cap dalla banda, il “Sfracca tut” e ses socis ein bandits che fan tut sterment.
E lu il pader, tgei contrast! Cun saung freid mira el las buis drizzadas sin el. El duei rumper il sigil dalla confessiun. Mo sia stateivaldad sforza ils bandits da confessar, ch’els seigien nuot en confrunt cun la “forza” da quei vegl spiritual
Il cant dils aunghels, dils mattets ed il “miserere” dils bandits per lur cumpogn moribund, tut fa sia imperssiun.
Suonda lu aunc in toc plein humor, che scatscha per ina bun’uriala tuts quitaus e fastedis quotidians, aschia ch’era igl amatur d’in rir da cor vegn tier il siu. Era cheu ein las rollas en buns mauns, specialmein la tripelallianza ha in grond success cun sia interpresa. Al niev regissur era in cumpliment e bien success vinavon.
Cun tut priu porschan las producziuns da teater a Sedrun, enramada d’in bi cant dil Chor viril Sedrun e producziuns dalla Musica Sedrun, zacontas uras d’emperneivla recreaziun. Mussaders ed acturs merettan sala fulanada per las suandontas producziuns.
Lein ver speronza che s. Pieder arvi puspei ora in tec las finiastras, che bein biars seprofiteschien dalla caschun per far ina viseta a nossa biala val.
.z.
Tren special per Sedrun
Per dar caschun da frequentar il teater a Sedrun vegn ei, en cass da bialaura, dau in tren special da Mustér a Sedrun. Partenza da Mustér allas 12, Segnas 12.10, Mumpe Tujetsch 12.15, arriva a Sedrun allas 12.30. Ins sa turnar la sera cul tren regular.


text:
Ils 27 da zercladur 2018 vegn surdà il tunnel da 750 meters lunghezza al traffic. L’entschatta da l’idea da sviar il vitg da Silvaplauna è naschida però 90 onns avant. Ils emprims autos eran arrivads il 1925 sur il Pass dal Güglia e mo quatter onns pli tard avevan ils da Silvaplauna l’impressiun da vegnir surdumandads cun il traffic tras il vitg, quella giada circulavan radund 30’000 autos l’onn sur il pass. Per coordinar il traffic era vegnì engaschà in policist d’autos.
Il 1950 è la dumonda danovamain vegnida sin maisa. Ma ils possessurs dal terrain temevan ina devastaziun da la cuntrada. Els han laschà metter radund in milliun m² terren enturn Silvaplauna sut protecziun da la natira.
Il 1973 ina decisiun finala – Silvaplauna vul in tunnel
Pir il 1969 ha la regenza grischuna fatg ina proposta per in sviament avert, nagin tunnel. Ma quella varianta n’ha betg plaschì a la populaziun. L'onn 1973 ha lura il vitg decidì che sulettamain in tunnel duess purtar la soluziun.
Sin quai è vegnida lantschada l’idea – projects e variantas èn vegnidas discutadas, la finanziaziun ed era recurs èn stads temas centrals. Il 2010 han las lavurs finalmain cumenzà ed otg onns pli tard, ils 27 zercladur 2018, pon ils da Silvaplauna festivar l’avertura dal sviament.
RR actualitad 12:00


text:
Minisguard dals 10.12.2016
- Sonda, 10.12.2016, 17:40
Prender e dar
Prender e dar
Las festas da Nadal duain far endament che la vita è in prender ed in dar. En l'internat da scola a Flem han ils scolars fatg quest’emna preparaziuns per dar. L’idea è da regalar al public biscuits da Nadal.
Nus avain vulì savair, sch'ils scolars prefereschan da dar ni tuttina da survegnir regals.
Il cumbat dals Indians
Il mument audan ins bler dals Indians che demonstreschan en ils Stadis Unids da l'America encunter ina lingia dad ieli. Quella duess ir tras in dals reservats nua ch’els vivan. Adina puspè han ils Indians stuì cumbatter per lur dretgs e lur reservats.
Il Minisguard dat in sguard enavos sin l’istorgia dals Indians.


text:
Ina smartflower è in indriz che sa mova suenter il sulegl, sco las flurs. Uschia è l'angul da las cellas solaras adina optimal en la posiziun dal sulegl per la producziun d'energia. Cura ch'il sistem na po betg producir energia sa serra la flura ch'ha in diameter da radund 5 meters.
Ina tala flur avess era Victor Candinas da Mustér gugent mess en ses curtin. La vischnanca n'ha dentant betg dà la lubientscha persuenter ed ha instradà ina zona da planisaziun per pudair ponderar aifer la revisiun da la planisaziun locala, co tractar tals stabiliments. Quella blochescha tals indrizs per almain dus onns. Per Victor Candinas è questa decisiun nunchapibla. La finala veglia el investir var 20'000 francs per far energia regenerabla, quai che la Confederaziun sustegn e giavischa. Sco retschertgas da RTR han mussà, n'è Mustér dentant betg la suletta vischnanca en il Grischun che na lubescha betg flurs solaras.
Bleras flurs solaras n'è betg bel
La vischnanca da Mustér tema che sch'ins lubeschia ina giada in tal indriz, stoppian ins era lubir ad auters tals, e tuttenina hajan ins forsa en in quartier plirs da quests indrizs e quai na saja betg estetic, manegia il president communal Robert Cajacob. Sistems convenziunals sin tetgs e vid fatschadas na sajan dentant betg tangads da questa procedura.
Solar sin tetg n'ha betg cuntentà
L'emprima idea da Victor Candinas è stada da metter in sistem convenziunal da solar sin tetg. Per far quai avess el bugen drizzà l'ala tetg da la chasa tenor il sulegl. Quai n'è dentant pervi dal plan da quartier betg stà pussaivel. Sco el di, veglia el far electricitad cunzunt l'enviern, cura ch'el dovria blera. Avunda energia possia el dentant be producir sche l'ala tetg guardia vers sid. Perquai che quai n'è dentant betg stà pussaivel ha el laschà d'installar in implant solar sin tetg e tschertgà in'autra soluziun.
Ussa hai num da spetgar fin che la politica ha decidì co vinavant cun indrizs solars, quai schabegia dentant il pli baud en dus onns.
RR actualitad 12:00


text:
«Che quel vegn a Tavau na chapesch jau betg» u era «sgarschaivel – el duai restar a chasa ed abditgar». Da chattar insatgi che sa legra da la visita da Donald Trump para strusch pussaivel. Sin il pli datti persunas ch'èn in zic pli optimisticas. Insatgi è perfin persvas ch' ina visita a Tavau fetschia bain a Trump. «El po guardar co nus vivain en pasch. Sia tactica da guvernar po forsa profitar da quai.»
Sgarschaivel – el duess restar a chasa ed abditgar.
Simplamain ignorar u almain salidar
E tge faschessan ils da Tavau, sch'els scuntrassan il president american? Per ils blers è cler – ir sperasvi. «Jau schess allegra ed adia. Sch'el na salidass betg mai schess jau pir dretg allegra.» Duas dunnas pli veglias s'interessassan oravant tut per insatge ch'ha gia davent da l'entschatta dà da discutar – ses chavels. «Jau contemplass el. Spezialmain sia frisura m'interessass. Il meglier suflass ei anc in zic», di ella e ri.
RR actualitad 17:00


text:
Murezzan e St. Moritz
- Sonda, 22.9.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 22.9.2018, 12:45, RTR
Danovamain inditgeschan tut noss chalenders il di da questa sonda sco onomastic da Murezi, Murezzan u Moritz. Las furmas rumantschas derivan dal num latin Mauritius ch'è probablamain stà da colur da pel naira, pertge che Maurus è il medem sco mor. Dal temp da l'imperatur Maximian che persequitava ils Cristians cumandava in tschert Mauritius d'Egipta l'uschenumnada legiun tebaica che consistiva da schuldada cristiana. Maximian ha ordinà a ses general Mauritius da cumbatter cunter ils Cristians a St. Maurice en il Vallais, quel ha dentant refusà. Suenter è el sez e tut la schuldada vegnida mazzada. Era en Engiadina è il num anc preschent, ma pertge cun in accent spezial?


text:
Schüpfheim
Schüpfheim a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 38.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3962 abitant.
El cumün de Schüpfheim al se tröva a una altitüden de 719 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Entlebuch, Escholzmatt, Flühli, Hasle, Romoos. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cun ina svieuta per 6,5% pli bassa giascha il concern da cement sut las spetgas dals experts. Cun il gudogn da 824 milliuns giaschan els dentant sur quellas. «LafargeHolcim ha per la tschintgavla giada en roda pudì auzar ses gudogn per il quartal», ha declerà il president dal cussegl d'administraziun, Beat Hess.
Il segund quartal ha LafargeHolcim pudì profitar da las bunas fatschentas en ils Stadis Unids, l'India, la Nigeria e sur tut en il Mexico che han procurà per ina gronda part dal profit. Uschia hajan els pudì gulivar la situaziun greva sin tscherts auters martgads. En l'Asia (Indonesia, Malaysia e las Filippinas) stagneschan ils martgads. En l'Europa è il gudogn sa sminuì marginalmain il segund quartal.
Affera da pajaments da protecziun en Siria
L'avrigl ha il schef dal concern Eric Olsen annunzià sia demissiun. Olsen era stgarpitschà sur ina affera davart pajaments da protecziun en la guerra civila en la Siria. Mez fanadur ha el bandunà il concern.En connex cun quests pajaments ha la Frantscha avert in'examinaziun giudiziala.
Il nov schef dal concern, Jan Jenisch, che vegn nà dal concern da chemia Sika, cumenza il prim da settember. Fin lura surpiglia Beat Hess questa funcziun.
RR novitads 08:00


text:
B. G. de Vincenz (1789–1858) ha passentau ils onns 1805–1835 en Spagna sco mercenari tier ils regiments svizzers, nua ch’el ha fatg carriera militara.
Ils onns 1817/1818 ha el priu la decisiun da fundar ina colonia grischuna en Spagna. Plinavon ha el organisau per in pader da Mustér in viadi da collecta en Spagna cugl intent da rimnar daners per la claustra. Omisdus projects han fatg naufragi.
Suenter siu retuorn ord Spagna ha Vincenz redigiu il Meum Scret. En quella ovra autodefensiva relata el dils onns en Spagna e presenta ils motivs da siu naufragi.
Il Meum Scret ei redigius en sursilvan cun ina ferm’influenza neu dil spagnol. La presenta lavur interquera sper ils fenomens da quei contact linguistic ulteriuras atgnadads linguisticas documentadas en quei manuscret.
Ultra dall’emprema ediziun cumpleta dil Meum Scret ed in vast glossari cuntegn la lavur explicaziuns davart las circumstanzas da redacziun dil Meum Scret e tschenta quel en in context historic pli general.
Quell’ovra ei la dissertaziun stampada da nies redactur Ursin Lutz. Ella sa vegnir empustada naven dad immediat cheu.


text:
Ils frars grecs Philip e Spyros Niarchos èn vegnids numnads gia il fanadur 2017 sco burgais d'onur da San Murezzan. Quai da la radunanza dals burgais da San Murezzan. Ils 14 da mars han ils frars Niarchos ussa survegnì il document da burgais d'onur. La surdada è capitada en il museum Segantini a San Murezzan.
Gronds merits per San Murezzan e per l'Engiadina
Il dretg da burgais d'onur duai undrar l'impurtanza e las prestaziuns da la famiglia Niarchos per San Murezzan e per l'Engiadin'Ota. La famiglia Niarchos s'engascha dapi ils onns 50 per la regiun, surtut cun finanzas.
Ils frars Philip e Spyros Niarchos èn ils acziunaris principals dals hotels Kulm a San Murezzan e Kronenhof a Puntraschigna. Els èn era ils acziunaris principals da las pendicularas Corvatsch e Diavolezza/Lagalb. Era il Cresta Run, il Olympia Bobrun ed il Dracula Club appartegnan a la societad d'aczias Grand Hotel Engadinerkulm, guidada da la famiglia Niarchos.
Ils Niarchos dattan lavur a radund 1000 persunas en Engiadina ed èn uschia tenor la communicaziun da la vischnanca da San Murezzan tranter ils pli impurtants patruns da lavur en Grischun.
Era sustegn caritativ e cultural
La famiglia Niarchos ha en pli s'engaschà per chaussas caritativas: Stavros Niarchos ha inizià la fundaziun da l'ospital en Engiadin'Ota e la fundaziun Stavros Niarchos sustegna projects culturals, scientifics e socials en Grischun
RR novitads 20:00


text:
Radund 40 persunas èn vegnidas per tadlar impuls novs e vegls legids «live» da las trais auturas or da la regiun Rina Steier, Dominique Dosch e Zegna Pittet-Dosch e dal autur Puter Göri Klainguti.
Tuts quatter han scrit novs impuls aposta per il lieu da la lectura che tractan da laina in diversas furmas. Uschia ha il text da la giuvna autura Dominiqe Dosch tut al public per il maun ed envidà sin in viadi intern tras il guaud da sia uffanza a Tinizong. Dal grond fieu dals emprims d’avust raquinta l’impuls che Göri Klainguti ha prelegì, il fieu che arda la laina e la transfurma en fim ed uschia en aria. Plinavant ha scrit l’autura Zegna Pittet-Dosch, duos impuls aposta per la lectura a Savognin, er sur da laina ma in furma reducida numnadamain sco fessels. Ils duos texts raquintan a moda satirica dal grond art dal far stgandlers. E Rina Steier ha sa fatg patratgs co cha la laina ans accumpogna entras nossa vita, da la tgina enfin las quatter aissas dal vaschè.
En tut han Dominique Dosch, Göri Klainguti, Zegna Pittet-Dosch e Rina Steier legì 16 impuls en fila ed han raquintà sur dal process dal scriver ed er sur dals blers differents resuns ch’els survegnan dal public dal Radio Rumantsch. Suenter la lectura hai dà in apéritiv per tuts ed in barat animà cun il public.


text:
Sin la via da Roten, sin la via da la Tumleastga e sin la via d'Almen vala da nov in pais maximal da 32 tonnas sin ils trajects curregids. Sin la via da Stierva, tranter la punt Mulegn fin a l'entrada dal vitg da Stierva, poi vegnir charrà da nov cun 32 tonnas. Ultra da quai vegn abolida la limitaziun da la ladezza maximala da 2,3 meters sin quest traject.
Davent da l'entrada dal vitg da Stierva fin a la fin da questa via chantunala vala da nov in pais maximal da 18 tonnas. Sin quest traject vala er vinavant la ladezza maximala da 2,3 meters. Questas mesiras entran en vigur cun l'adattaziun da la signalisaziun correspundenta.


text:
Sco il president da vischnanca da Sumvitg Armin Candinas ha detg ad RTR, hajan vischins exprimì il giavisch da far ina senda da viandar sin il trassé da la via chantunala tras la Val Mulinaun. A partir da Sumvitg fin Sontget vegn construì ina via da megliuraziun. La chasa en la Val Mulinaun vegn colliada davent da la via chantunala cun ina via nova.
105'000 francs
La senda da viandar tras la Val Mulinaun è 265 meters lunga e ca. dus meters lada, uschè ch’ils lavurers da la vischnanca pon rumir l’enviern la naiv. Ella custa 105’000 francs e vegn finanziada cun agid da la Donaziun Greina, da Sumvitg turissem e dal servetsch per il traffic betg motorisà.
RR actualitad 17:00


text:
Dal lontan …
- Venderdi, 2.3.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 2.3.2018, 19:00, RTR
Pop e rock dad autras terras.
En in mund sonor, dominà da tuns angloamericans, emblidan ins gugent ch'auters pajais han er ina tradiziun da pop e rock en lur atgna lingua – sumegliant a quella svizra cun Züri West u quella tudestga cun Herbert Grönemeyer.
En questa ediziun da las perlas udinsa per exempel ils Pyx Lax da la Grecia, ils Kulna Sawa da la Syria, ils Mysloviz da la Pologna, ils Carabao da la Thailandia, ils Zi Yue da la China. E l'Angélique Kidjo dal Benin. Bun divertiment!


text:
Me metti lì, la sera, su i bastion
in pee, fina che passa on quaj cojon:
ne passen tanti, se ne fermen pocch,
gh’è forsi nanca de tirà sù i socch.
Eh già, la profession l’è in decadenza
e tutt per colpa de la concorrenza
che ormai ne fann de nott e anca de dì
quej troij de lumagon de travestii.
Chi l’avariss mai ditt che la natura
fasess che i omen cambien serradura?
Chi l’avariss pensaa che Amanda Lear
je scalda anmò pussee che on ferr de stir?
E nûn ‘se gh’emm de fà? Pregà Gesù
che a tutt’i i travestii ghe stoppa el cuu!
Luciano Visintin, “El breviari di preghier cattiv” (Libreria Meravigli Editrice, 1979).


text:
Suenter las ultimas elecziuns dal parlament federal èn passads gia dus onns. Uss èsi temp da far ina bilantscha intermediara. Uschia vulessan nus gugent savair quant cuntents che Vus essas cun Vossa elecziun d’avant dus onns? E per tge partida votassas Vus uss? L’entira enquista, il link avra en ina nova fanestra po vegnir fatga en sulet 10 minutas.
Ils resultats da l’enquista vegnan alura publitgads las proximas duas emnas sin tut ils chanals da la SRG/SSR. La participaziun è anonima e las respostas vegnan tractadas da moda confidenziala.
Per plaschair contactai nus, sche Vus avais dumondas e quai per mail a: info@sotomo.ch, il link avra en ina nova fanestra


text:
Cun in'iniziativa parlamentara vul la PBD lantschar la discussiun sch'i na fiss betg necessari d'augmentar il dumber da suttascripziuns per iniziativas e referendums. Ina proposta che chatta dentant strusch sustegn en tschellas partidas.
Iniziativas e referendums èn plitost marketing
I na saja betg l'intenziun da prender davent ni restrenscher ils dretgs dal pievel svizzer. Anzi, els veglian proteger quels. Quai di il Cusseglier naziunal burgais-democratic e commember da la cumissiun per ils dretgs statals, Duri Campell.
La populaziun haja pli e pli fitg avunda dad ir mintga 3 fin 4 mais a votar davart ina pluna iniziativas e referendums. Instruments dal pievel che vegnian pli e pli savens malduvrads per il marketing da partidas ed organisaziuns.
150'000 fin 250'000 suttascripziuns
La PBD propona perquai da liar il dumber da suttascripziuns vid il dumber da persunas cun dretg da votar. Las 100'000 suttascripziuns dad oz correspundian a pli pauc che dus pertschient da la populaziun.
Il futur duai il dumber vegnir fixà tar trais enfin tschintg pertschient, quai che muntass lura rimnar 150'000 enfin 250'000 suttascripziuns. Il dumber exact sappia il Cussegl federal fixar.
Democrazia viva grazia a votaziuns
Tar ils collegas da la cumissiun per ils dretgs statals chatta Campell dentant pauc sustegn cun quels plans.
Augmentar il dumber da suttascripziuns, quai tunia spert suenter vulair restrenscher ils dretgs dal pievel, di per exempel Stefan Engler da la PCD che sesa en la cumissiun schumellina dal Cussegl dals chantuns.
Ch’i dettia mintgatant ina dumengia da votaziun cun bleras fatschentas na vesa el betg sco problem, il cuntrari.
Quai è era in mussament dad ina democrazia che viva, che las burgaisas ed ils burgais observan quai che schabegia a Berna. Serrar giu quai canal giass en ina direcziun fallida.
Malgrà l’augment da la populaziun na saja quai ozendi betg exnum pli simpel da rimnar las 100'000 suttascripziuns per in'iniziativa, di il president da la cumissiun per ils dretgs statals da la Chombra gronda, Heinz Brand da la PPS. In augment dal dumber da suttascripziuns fissi en emprima lingia in problem per las minoritads.
«Gist per minoritads è l’iniziativa in med cumprovà per purtar en la discussiun in’auter maini ni per almain smanatschar cun quai instrument durant la discussiun da projects.»
Da quai maini è era il collega da cumissiun Balthasar Glättli dals Verds. Dal tut sclauder in augment dal dumber da suttascripziuns na vul el dentant betg. «In augment dal dumber da suttascripziuns fiss tenor mai mo lura adequat sch’ins introduciss novas furmas da rimnar suttascripziuns. Per exempel via internet. Betg sco ozendi, nua ch’ins sto chargiar giu in document da la pagina internet, suttascriver e trametter quel cun la posta.» Mo quai saja anc lunsch davent, deplorescha Glättli.
En il parlament ha la proposta da la PBD pia strusch ina schanza. La suletta pussaivladad da midar insatge fiss forsa da lantschar in’iniziativa per ch'il pievel possia decider.
RR actualitad 12:00


text:
La decisiun na saja betg stada simpla, cunzunt betg suenter la meglra stagiun da sia carriera, uschia Feierabend. Dentant saja vegnì adina pli grev da chattar il schlantsch necessari. Plinavant haja ella era giu fadia cun la distanza da sia famiglia e da ses amis. Quai haja dà da patratgar ad ella. Uss veglia ella prender peda per ponderar ses proxims pass.
Als gieus olimpics da quest onn è Feierabend stada la suletta giada sin in podest da cursas da creschì. L'onn passà ès ella vegnida quarta al campiunadi mundia a San Murezzan. Sco juniora aveva ella gì dapli success: Al slalom a Garmisch-Partenkirchen il 2009 ès ella vegnida campiunessa mundiala.
RR novitads 23:00


text:
Red di tram de Milan
La red di tram de Milan a l'è componnuda de desdott lign urban e ona che la va anca de foeura di confin del comun de Milan e a gh'hann ona longhezza totala de circa 170 km, la pussee longa d'Italia.
I vittur de tram a hinn ona part tipiga del paesagg urban milanes. I tram pussee caratteristigh de la red de tram milanes a hinn i inscì ciamaa "tipo 1928" (serie 1500), costruii intra el 1928 e il 1932 in 502 esemplar e anmò in gir in 163 unitaa.
De la red interurbana, che la conligava el capo-loeugh a on quaj estremm de la provincia e on quaj capo-loeugh vesin, el resta ativa la linia Milan-Limbiaa, menter per la Milan-Seregn, che adess a l'è minga in esercizzi, a l'è preveduu on mïorià.
Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lign urban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La red di tram a l'è componnuda de 17 lign urban:
- 1 Grech (Rovereto) - Roseri
- 2 Bovisa, Piazzal Bausan - Restocch, Piazza Negrelli
- 3 Domm - Grattasoeuj
- 4 Largh Cairoli - Ninguarda (Parch Nord)
- 5 Ortiga - Ospedal Maggior (Ninguarda)
- 7 Piazzal Lagosta - Precòtt
- 9 Central FS - Porta Genova FS
- 10 Vial Lunigiana - Piazza XXIV Magg
- 12 Roseri - Calvairaa, Vial Molise
- 14 Cimiteri Maggior - Lorentegg
- 15 Domm (Dovanna) - Rozzan (Via Guido Rossa)
- 16 San Sir Stadi - Calvairaa, Via Monte Velino
- 19 Villapizzon, Piazza Castelli - Lambraa FS
- 24 Piazza Fontanna - Vigentin
- 27 Piazza Fontanna - Talied, Vial Ungheria
- 31 Bicocca M5 - Scinisell
- 33 Rimembranze de Lambraa - Piazzal Lagosta
Duu lign de la red urbana a vann foeura i confin comunaj:
- el 15 che la riva a Rozzan;
- el 31 che la riva a Cinisell Balsom, traversand on tòcch picinin indel comun de Sest San Giovann.
Lign interurban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In passaa, Milan a l'era el center de ona granda red di tram interubana; al 2015, a l'era però ativa domà ona linia, la Milan-Limbiaa. El servizzi insu la tramvia Milan-Desi a l'è staa sopress el 30 settember 2011, spetand la recostruzion de la linia istessa comè ona pussee moderna metrotranvia.
- 178 Milan - Desi (sopress e rimpiazzaa da la coriera 166)
- 179 Comasina M3 - Mombell (Limbiaa)


text:
Doris Leuthard è da l'avis ch'ins stoppia manar uss discussiuns sumegliantas sco en la Germania. la Svizra duai be lubir surpigliadas entras interpresas chinaisas sch'era firmas Svizras han la pussaivladad da cumprar firmas chinaisas, uschia saja impurtant che tuts hajan las medemas premissas, ha accentuà Leuthard.
Tar interpresas strategicamain impurtantas saja plinavant impurtant ch'i restian per gronda part en mauns svizzers e che la cumissiun da concurrenza (WEKO) vegnia en funcziun.
Nagina segirezza totala
Ristgs da spiunascha per exempel tar expander raits svizras cun agid da firmas chinaisas, na vesa la cussegliera federala betg. «Nus na pudain rapportar nagut negativ», ha respundì Leuthard sin ina dumonda da la gasetta. Ina segirezza totala na dettia dentant uschè ni uschia betg en in temp digital. Consuments na duain dentant betg esser naivs e datas na pon betg currer giu.
L'economia digitala en China saja entant fitg innovativa; i vegnia investì fitg bler en la perscrutaziun e svilup. Ils temps cura che la China valeva sco campiun mundial en copiar sajan passads, ha ditg Leuthard.
RR novitads 07:00


text:
Felix Giger è naschì l'onn 1946 a Surrein (Sumvitg). El ha fatg la matura a Mustér, studegià romanistica a Friburg ed era doctorà là. L'onn 1976 ha el cumenzà a lavurar sco redactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG). A partir da l'onn 1989 enfin l'onn 2003 è Felix Giger stà chauredactur dal DRG.
Ils onns 1978 fin 1990 è Felix Giger stà redactur da la «Litteratura». Sper litteratura spezialisada ha Felix Giger scrit poesias e comics rumantschs. El è in promotur dal rumantsch grischun. En sia atgna lavur litterara è Felix Giger in represchentant dad ina generaziun da lirica moderna. Oz viva Felix Giger en Spagna.
Ovras
- Ina sesiun egl uffiern, 1978
- Fils siarp, 1980
- Oasa, 1982
- Sendas oranschas, 1984
- Umens, Platana, Osho, 1990
- Istorgia dals Rumantschs, comic, 1990
Distincziuns
- Premi da renconuschientscha dal chantun Grischun (2010)


text:
Ingredienzas (per 4 persunas)
Savurs dal grotto:
- 200 g paun da la Vallemaggia, dir
- 40 g paintg
- 150 g chaschiel d’alp stagiunà
- 100 g mortadella da gnirom
- 1 pistun da tirc cotg
- 100 g salam stagiunà
- 100 g divers legums en aschieu
- paiver da la Vallemaggia
Stgima da polenta:
- 500 g farina da tirc
- 2 l aua
- sal
- 5 dl latg
- 1 dl groma
- 1 romin rosmarin
Preparaziun
Per preparar las savurs dal grotto: tagliar 200 g paun dir da la Vallemaggia en pitschens quaderins. Far luar 50 g paintg en ina padella antiadesiva, fin ch’el survegn ina colur da nitschola, lura metter tiers ils quaderins da paun e braslentar quels, fin ch’els èn bels brins e cresps. Tagliar lura er en quaderins fins 150 g chaschiel d’alp stagiun, 100 g mortadella da gnirom, ils grauns d’in pistun da tirc, 100 g salam stagiunà senza paletscha e 100 g divers legums en aschieu.
Per far la stgima da polenta: far coier en ina chazzetta 2 l aua salada e springir 500 g farina da tirc en l’aua, sbatter tut adina puspè cun in scuet. Coier la polenta per 1 ura e truschar quella da temp en temp. Lura metter la polenta en in plat, cuvrir quella cun ina folia transparenta e la laschar vegnir fraida, fin ch’ella è bain cumpacta. La polenta po vegnir preparada er in pèr dis avant. Metter la polenta sfradentada cun 5 dl. latg e 5 dl groma en ina chazzetta, agiuntar 1 romin rosmarin smatgà levamain per laschar sviluppar ses gust. Stgaudar la chazzetta e maschadar tut cun in scuet, fin ch’i dat ina bella crema fina ed omogena. Cundir cun sal, lura far passar la polenta tras in culin fin per survegnir ina crema senza gnocs. Svidar la crema da polenta en in sbattagroma a gas (kisag), serrar e chargiar quel cun 2 patronas «Cream». Scurlattar fitg bain, fin che la crema daventa stgima. Alura cumenzar d’emplenir il magiel u cup da vaider.
Sche Vus n’avais betg in sbattagroma a gas, pudais er sbatter la crema da polenta cun in mixer a batgetta per far la stgima.
Per emplenir il magiel/cup da vaider cun las savurs dal grotto: squittarr ina stresa stgima da polenta sin il fund dal magiel/cup da vaider, agiunscher in pèr quaderins paun da la Vallemaggia braslentads en paintg, in pèr quaderins da legums en aschieu ed il davos in pau tirc per far tut in zichel dultsch. Squittar puspè ina stresa fina da stgima da polenta ed agiunscher insaquants quaderins charn (salam, mortadella da gnirom) cun inqual quaderins chaschiel d’alp. Cuvrir lura tut cun ina proxima stresa da polenta ed agiunscher il rest da las ingredienzas. Cuvrir cun ina davosa stresa da stgima da polenta e decorar cun inqual quaderin da las diversas ingredienzas ed insaquants grauns da paiver da la Vallemaggia.


text:
Ils custs per ils seniors che vegnan tgirads a chasa vegnian a crescher ils proxims onns per passa 3 milliardas francs. Quai mussia il studi «Emprim agil – lura fragil» ch’ella haja laschà far da l’Universitad da Son Gagl, uschia la Pro Senectute. Tenor stimaziuns conservativas creschian ils custs dad oz 7,2 milliardas sin 10,5 milliardas francs l’onn 2030. Tar la tgira staziunara vegnan ils custs a crescher per 1 milliarda sin 4,4 milliardas francs.
Grondas sfidas
Werner Schärer, il directur da la Pro Senectute, concluda: «Las sfidas en la tgira ambulanta èn fitg grondas en Svizra. Noss studi mussa dentant ch’i manca la purschida per il sustegn a chasa e las ideas tge purschidas che ston vegnir sviluppadas en l’avegnir.»
Las calculaziuns mussian era ch’ils custs per la tgira a chasa da persunas attempadas vegnia a crescher per 45% fin l’onn 2030. Ils custs vegnian per gronda part finanziads privat u grazia a l’agid informal e gratuit dals parents.
I dovra ponderaziuns fundamentalas
Werner Schärer è perquai da l’avis: «Per pudair cuntanscher e sustegnair er en l’avegnir ils seniors che vivan a chasa, dovri ulteriuras purschidas e ponderaziuns fundamentalas co finanziar quest basegn.»


text:
Passa 400'000 persunas èn gia stadas a kino per guardar l'istorgia da Uorsin, il mat engiadinais cun sia plumpa.
Uschia è il film da Uorsin in dals films svizzers cun il pli grond success. In potenzial economic che la regiun ed oravant tut Guarda, sco vischnanca da Uorsin, vulessan trair a niz anc meglier.
Nov lieu d'inscunter
La Chasa Guarda è in possess da la Fundaziun Pro Guarda e duai ussa daventar il nov da chasa per Uorsin. Radund 3 milliuns francs vul ins investir en la renovaziun ed inscenaziun da la chasa.
Ma betg mo Uorsin duai vegnir inscenà, mabain era la vita quotidiana engiadinaisa.
Sper las ideas culturalas èsi era planisà d’integrar il biro da turissem en las localitads e tut tenor in lieu per far vendita directa da products indigens.
Sche tut va sco planisà duai la Chasa Guarda avrir sias portas sin il pli tard il 2018.


text:
En il Portugal èn tar grevs incendis da guaud almain 62 persunas mortas e passa 50 persunas sajan blessadas, quai rapporta l'emettur da radio TSF sa referind sin indicaziuns dal ministeri dal intern dal Portugal. Las bleras persunas mortas eran sin la fugia en lur autos, cura ch’il fieu ha bloccà la via ad els, conferman las autoritads.
Entant èn parts da l'incendi sut controlla. Las temperaturas autas, l'extrema sitgira ed ils ferms vents en la regiun engrevgeschian dentant anc adina las lavurs da stizzar.
Plirs vitgs en privel
Plirs vitgs sajan circumdads dal fieu. Il schef dal stadi Marcelo Rebelo de Sousa è la notg sgulà tar il lieu da l'incendi. El ha discurrì d'ina situaziun senza exempel. Era il primminister ha declerà ch'el saja schoccà da la dimensiun da la catastrofa. Il Portugal ha decretà trais dis da malencurada naziunala suenter l'incendi da guaud.
Agid era da la Frantscha e la Spagna
Radund 700 pumpiers, passa 200 autos da pumpiers e dus aviuns èn tenor las autoritads il mument en acziun per cumbatter las flommas. Agid en furma d'aviuns da stizzar arriva era ord la Frantscha e la Spagna. Quai suenter che Portugal ha dumandà la coordinaziun d'agid d'urgenza da l'UE per sustegn.
Era il cusseglier federal svizzer Didier Burkhalter ha condolà al minister dal extern da Portugal Augusto Santos Silva cun in sms ed empermess la solidaritad da la Svizra cun il Portugal.
Incindi rut ora pervia d'in chametg
Sco la polizia da Portugal ha intant communitgà, haja in chametg chaschunà il fieu . La sonda suentermezdi, cura che l’incendi da guaud è ruts ora, haja dà in urizi senza plievgia sur la regiun.
L'incendi da guad è en il center dal pajais en la regiun da Leiria, datiers da Pedrógão Grande radund 100 kilometers en il nordost da Lissabon. Sin 128 kilometers quadrat vivan là radund 4000 persunas. La gronda part d'els viva da l'agricultura e da l'industria da textilias.
RR novitads 06:00++


text:
Cunć dla Vodafone y dla Telekom falc ortià tres e-mail dai Paîsc Todësc
Cancelede la e-mail, no dauride les injuntes: ara se trata de programs danusc
Al momënt ciafa tröc consumadus y tröpes consumadësses tl Südtirol cunć da paié da Vodafone Deutschland o Telekom Deutschland por e-mail. La mail contëgn le numer dl cunt, le numer dl tliënt, la soma dl cunt y la tomanza. Implü él scrit che le cunt é tl'injunta sciöche documënt PDF, y sce ara ne va nia da le daurì cun le fonin, désson le fà cun le PC.
Le documënt PDF contëgn indere n software danus. Ara nen va de trapoluns da foradecà che prô da rové pro i dać personai di tliënć. Porchël: no tignide cunt dla e-mail y canceledela y no stede a daurì la injunta!
Consëis por se stravardè da de te‘ mails ciafëise sön www.verbraucherzentrale.it.
Vacanza da d‘invern: metede averda ala dërta proteziun cuntra le sorëdl
Te tröc produć cuntra le sorëdl vëgnel adorè nano-particoles de biossid de titan, che à conseguënzes sön nosc corp che i ne sun nia ćiamò bugn da calcolè. Al é saurì assà da stabilì sce n produt contëgn nano-particoles o manco. Da messè dl 2013 él en forza te döta l'Europa le Regolamënt europeich sön i cosmetics, aladô de chël che les nano-particoles mëss gnì detlarades esplizitamënter sön la confeziun dl produt. Sce al é inće biossid de titan laìte sot forma de nano-particoles, mëssel gnì detlarè a pert. Sce la crema da sorëdl contëgn n ingrediënt sot forma de nano-particoles é la diziun "nano" obligatoria.
Por avëi n cheder dla situaziun tl Südtirol, unse controlè les listes di componënć de cremes da sorëdl te cater botëghes de Balsan (Interspar, Iperpoli, Tigota' y Naturalia), por ciafè cremes che ne contëgn nia biossid de titan sot forma de nano-particoles. Sön nosc sit ww.verbraucherzentrale.it ciafëise na lista de cremes zënza nano-particoles.
Metede averda: inće sce n valgönes cremes de n cer' produtur ne podess nia contignì biossid de titan te nano-particoles, n’él nia dit che chësc veles por dötes les cremes fates y comerzialisades da chël produtur. Porchël él a vigni moda bun da controlè la lista di componënć de vigni produt denanco le cumprè.
Retlam y „privacy“ – basta cun telefonades de retlam
Feter vigni dé gnunse desturbà da boteghiers telefonics che se contatëia sön la linea fissa o söl fonin. Y impede se gode nosc tëmp lëde sunse te n iade sot n cogol de ofertes de de vigni sort.
Sce nosc numer de rëi fissa é tl liber dl telefonn vara da se scrì ite tl Register dles oposiziuns. I numeri metüs ite te chësc register ne po nia plü gnì contatà por propostes de retlam.
En ocajiun dla sotescriziun de vigni contrat vëgnel damanè do le consëns da adorè i dać. Important: le consëns dl tratamënt di dać aladô "dl contrat" (por ejëmpl por le perfezionamënt de contrat por n fonin) mëss gnì desfarenzié dal consëns por operaziuns de marketing.
Consëi: controlede ti contrać stlüć jö sce i ëis dè chësc consëns. Ara va a vigni moda da le trà zoruch te vigni momënt zënza problems.
Sce i gnun impò contatà é la cossa plü scëmpla y da faziun, ćiamò dì madër "Nou, dilan" y stlü jö la conversaziun.
De plü informaziuns é da ciafè sön: www.centroconsumatori.it.
Desdì por tëmp y ora l’assiguraziun: metede averda, aladô dl contrat vêlel d’atri terminns
Dal 1° de jenà dl 2013 ne mëss les assiguraziuns de responsabilité zivila dl auto nia plü gnì desdites. Chësta novité s’à deslarié fora sciöche n aiet y i consumadus l'à tuta sö ion.
Baldi vëgnel inće a s’al dè n valgönes incomprenjiuns. Tröc consumadus mina che le dovëi da ortié na desdita por scrit, sides gnü tut jö por düć i contrać d’assiguraziuns. La ZC ves recorda che le dovëi de desdita é gnü tut jö por la responsabilité zivila dl auto ("rc auto"), mo vel tres ćiamò por d’atri contrać, sciöche le medefüch, la maratia, l'inzidënt, la responsabilité zivila dl capofamilia, la sconanza legala, y i.i. De plü informaziuns sciöche lëtres d'ejëmpl por desdì ciafëise chilò www.verbraucherzentrale.it.
Telecom Italia: la tassa de coliamënt toma demez, la tassa de basa vëgn alzada de 1 n euro y la tarifa de basa é dui iadi tan alta
Al 1. de novëmber gnaràl alzè la tarifa mensila di utënć cun n contrat de basa de Telecom Italia da 17,54 euro a 18,54 euro al mëis. Al gnarà tut demez la tassa de coliamënt de 5,04 zentejimi, mo la tarifa de basa passarà da 5,04 zentejimi al menüt a 10 zentejimi al menüt por les telefonades nazionales. A chësta moda sarà i cosć do dal pröm menüt de conversaziun telefonica dui iadi tan alć.
N stlaf porchël por düć chi utënć, sovënz nen vara de utënć plü vedli, che fej püćes telefonades y n'à nia na conesciun a internet. Bele dan dal aumënt ê la tarifa de basa chëra che fajô fora le plü.
Le consumadù po dagnora se informè sön les ofertes sön le marćé por se stravardè dai aumënć y mudé operadù canche i cosć va sö demassa. Metede averda! Sce ara va ne stede a mëte massa averda al marketing mo informesse naôta sön ći che le marćé pîta y fajede indortöra i cunć zënza se desmentié che n ann à 12 mëisc.
Pro les sëntes dla ZC él a desposiziun nüsc consulënć y nostes consulëntes dles telecomunicaziun por analisé debann les ofertes plü vantajoses y d’ater material informatif che é inće söl sit: www.centroconsumatori.it.
Strom y gas: prisc plü alć dal 1. d’otober
Les families dl Südtirol paia 200 euro deplü co la mesaria europeica
I prisc preodüs por le trimester otober – dezëmber dal'Autorité por l'energia eletrica y le gas s’alza: +5,4% por le gas y +1,7% por l’energia eletrica. Por na familia mesana dl Südtirol ô chësc dì paié por le strom y le gas zirca 70 euro implü al ann. Aladô dles calcolaziun dl portal da paridlé www.facile.it, paia les families talianes ćina 200 euro deplü, respet ala mesaria dles tarifes paiades tl’Europa.
Che che chir na miù oferta söl “marćé lëde”, po porvè da adorè le "Trovaofferte" a desposiziun söl sit dl'Autorité por l'energia eletrica y le gas www.autorita.energia.it. Les ofertes a confrunt é chëres dles impreses che à fat para volontariamënter al program de confrunt. L'iscriziun n’é nia obligatoria: por chësta rajun podéssel ester söl marćé propostes de d’atres impreses, che n’é nia tl Trova-offerte y che podess ester inće miù marćé.
Metede averda: n'oferta n’é mai ma “la miù marćé”, inće sce le rapresentant fajarà daldöt por se baié sö! La ZC é a desposiziun por confrontè les ofertes desvalies.
Can àn pa le dërt da ciafè na detrata dala cuta sce an cumpra n garage?
Tratan la consulënza tl ćiamp di imobii pro la ZC sozédel sovënz che nüsc utënć damanes sce ara va da trà jö dala cuta i cosć da fà n garage. La detraziun Irpef dl 50% speta inće sce al vëgn cumprè n garage che alda pro n'abitaziun, mo ma sce al é nü y ma en referimënt ai cosć de realisaziun.
Mo an mëss tignì cunt de n valgügn aspeć:
- 1. le paiamënt mëss gnì fat tres paiamënt bancar, cun indicaziun dla lege, dl benefiziar dla detraziun y dla dita de costruziun dl garage;
- 2. atestaziun di cosć da pert dla dita de costruziun.
An po s’anuzé dla detraziun dl 50% inće tl caje de intervënć de restrotoraziun o manutenziun straordinara dl garage y post da lascè l’auto, mo al mëss aldì laprò bele dan le scomenciamënt di laûrs.
La detraziun dl 50% vëgn aplicada ales spëises sostignides ćina ai 31 de dezëmber dl 2014. Dl 2015 s’arbassarà la detraziun al 40% y dl 2016 saràra indô dl 36%.
De plü informaziuns é da ciafè pro la dot. Daniela Magi y la dot. Margaret Brugger tla ZCS (Tel 0471-975597) o sön www.verbraucherzentrale.it.
Tliënć dl’energia che ne paia nia: assoziaziuns di consumadus critiches devers le regolamënt nü
I ultimi dać lascià alsavëi dal’Autorité dl’energia eletrica y sorvisc idrich integrè (AEEGSI), é tlers por ći reverda i tliënć che ne paia nia: ći che pësa deplü sön les somes di paiamënć tardis n’é nia les utënzes de ćiasa mo chëres comerziales, de pices impreses y ënć locai. Les Assoziaziuns di Consumadus lascia alsavëi che ares n’é nia a öna cun na regolamentaziun massa complicada dl’Autorité por l’energia eletrica, le gas y le sistem idrich integrè y se damana deperpo provedimënć plü tlers y scëmpli.
Les Assoziaziuns di Consumadus conscidrëia la proposta dl’Autorité da cherié na "banca dać de che che ne paia nia" na cossa particolarmënter prigorosa y critica, che risćia da portè pro a destorjiuns pesoćes te n setur che é bele problematich. La mosöra é massa pesoćia, nia da azetè, ajache la soma n’é nia alta y chësc reverda ma les aziëndes, che se dà bele da tëmp jö cun operaziuns de recuperada y cartolarisaziun (zesciun/venüda) di credić.
Vacanzes: tëmp de arobades te ćiasa
La Zentrala di Consumadus dà consëis sön co se sconè dai leri
Le tëmp dles vacanzes é inće la sajun alta por i leri. Mo sce an mët averda vara da tignì fora tröpes arobades: no lascede i üsc de sorà y les finestres mez-davertes, no ascognede les tles defora, dijedi dagnora ai vijins che i sëis demez, y i.i. Les somes investides te mosöres de prevenziun é dagnora scioldi spenüs sciöche al alda, che po inće gnì trać jö dales cutes.
Sce i ti ćiarëis n pü’ plü avisa a osta ćiasa sëise magari bugn da ciafè fora olache ara sceca. Por ejëmpl: saradöres standard, ancoraji a mür debli, puntì nia renforzà, finestres de ćianoa zënza saradöres implü y i.i....
Cun mosöres adatades de prevenziun vara da tó y jì impara. L'investimënt po inće gnì trat jö pro la detlaraziun anuala dl davagn (IRPEF). Les mosöres adotades ćina la fin dl ann po gnì trates jö dl 50% (cun IVA laprò); la soma mëss gnì trata jö te cuotes anfat te 10 agn. Por le 2015 va la detraziun jö al 40%, y dal 2016 saràra dl 36%. Por deplü informaziuns: www.centroconsumatori.it.


text:
Planificaziun y urbanistica
Publicaziun di planns urbanistics, di planns de coordinamënt, di planns de sconanza dla contrada, di planns urbanistics generai y d’atuaziun, sciöche ince de sües variantes, aladô dl articul 39, coma 1 dl decret legislatif n. 33/2013:
- Ac de planificaziun dla contrada y svilup dl teritore sön la plata internet dla Repartiziun Natöra, contrada y svilup dl teritore
Dantadöt:
- Planificaziun dla contrada
- Plann provinzial de svilup y de coordinamënt teritorial
- Planns de setur
- Planns d’atuaziun de interes por la provinzia
- Planns urbanistics
Avis por dé jö i documënc dla planificaziun urbanistica (l.p. 13/97 y l.p. 16/70)


text:
Francio
El fràncio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Fr. El g'ha nömer atòmich 87, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fràncio el g'ha 87 prutù. El sò nòm l'è stat catàt fò per vìa del fat che l'è stat scuprìt de la chìmica franséza Marguerite Catherine Perey, en unùr a la sò pàtria.
Nisü dei sò izòtopi l'è stàbil, e chèl che g'ha l'emivìta piö lónga, el 223Fr, el ghe l'ha de 22 minücc. Chèsto 'l völ dì che 'l francio l'è 'n gran rar al stat natüràl, tat che se stéma che ghe sàpe mìa de piö de 25 gram de francio en töta la grösta terèstre[1].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Louis A. Orozco, Chemical and Engineering News


text:
Inhalt
Engiadina
-
Nagina via sin l’alp Rifair en Val Müstair
En la Val Müstair na po la via planisada sin l'alp taliana Rifair che va permez in biotop da cots selvadis betg vegnir construida. Quai ha decis la dretgira administrativa grischuna e dà raschun a las organisaziuns da l'ambient.
La regenza grischuna aveva approvà la via da 1,8 kilometers sin l'alp sco la suletta varianta. Tenor la dretgira administrativa è il mantegniment dal guaud ed uschia il mantegniment dal cot selvadi da valitar pli aut che l'access cumadaivel ad ina pitschna alp.
RR novitads 11.00


text:
A partir da l’emprim da matg perda la «Lai Marketing e Support SA» il mandat da la vendita e management da products da las pendicularas da Lai. Quellas collavureschan da nov cun las pendicularas d’Arosa. Sco consequenza stritga la Lai Marketing e Support SA trais da total 32 plazzas. Duas da quellas surpiglian las pendicularas da Lai, uschia ch’i va a perder ina plazza en la destinaziun da Lai.
Quai conferma Bruno Fläcklin, il manader da fatschenta da la Lai Marketing e support SA. Las pendicularas da Lai ed Arosa speran, d’augmentar las frequenzas durant la stad sco era l’enviern. La stad passada han las Pendicularas da Lai incumbensà Ariane Ehrat, l’anteriura directura da la destinaziun Engiadina San Murezzan. Ella è responsabla per las midadas da marketing en la vendita e distribuziun.
RR novitads 17:00


text:
Moderatorin: As po lura eir experimenter cun quist plain in pigna, ch’eau pudess metter aint ingredienzas cha üngün nun ho auncha miss aint?
Köchin: Ma, lura sto Ella dar ün oter nom, duonna Ulrica, a quist trat. Lura nun es quai pü ün plain in pigna, dimpersè lura es quai alch à la Ulrica, o „sa mi che“, e lura po quai esser però eir fich bun. E quai – ehh - quella proposta fessa jüst’a Betty Bossi e a Sven Epiney, da far quai aint in lur – ehh – da na far plain in pigna da prümavaira e metter aint verdüra. Eu crai cha noss vegls as stordschessan aint illa fossa, schi vessan da mangiar – vessan gnü da mangiar ün plain in pigna cun aint verdüra.
Moderator: Garanti senza verdüra pro duonn’Annina. Per la paja cun mailinterra, charn fümantada, ün pa groma, spezias e painch. Davo grattà e taglià tot in tockins, esi da maisder bain, s’incleja, culs mauns. Lura metter in üna fuorma, e dai, aint cul plain in pigna, aint in pigna. Spetter tschincaunta minuts, il meglder cun baiver amo üna bun’iva.


text:
Minisguard dals 26.05.2018
- Sonda, 26.5.2018, 17:40
In teater musical fatg sez
La scoletta e scola primara da Laax e Falera produceschan in teater musical basond sin il cudesch «Der Löwe, der nicht schreiben konnte». Ils scolars han gidà da scriver il script e las chanzuns ed han fatg sezs ils costums e las culissas. En il Minisguard raquintan els tge lavurada che quai è stà.
Il turissem da massa sco problem
Temp da stad, temp dad ir en vacanzas. I dat lura era destinaziuns ch’èn fitg popularas e nua che fitg blera glieud va en il medem mument. Dad ina vart dat quai raps a quels lieus, da tschella vart ha quai era puncts negativs. Tgenins che quai èn vegnis a savair en il Minisguard.


text:
Ed era en ulteriuras tematicas sco l’energia e la telecommunicaziun han ils dus primministers dals pajais chattà ina cunvegna.
La responsabla per ils affars exteriurs da l’Uniun europeica, Federica Mogherini, discurra da resultats istorics. Ella maina ils discurs a Brüssel tranter il primminister serb Aleksandar Vucic ed il schef da regenza cosovar Isa Mustafa. In punct da dispita eran ils dretgs da la minoritad serba en il Cosovo.
L’Uniun europeica ha empermess a la Serbia ed al Cosovo in’ulteriura avischinaziun, sch’ils dus pajais vegnan da schliar ils conflicts en la regiun.
RR Novitads 06:00


text:
La Partida populara svizra PPS da San Murezzan ha communitgà ch’ella veglia sustegnair tar il segund scrutini il president communal en uffizi Sigi Asprion. Fin uss n’aveva la partida vulì dar ina recumandaziun ad in dals dus candidats senza partida.
PLD consternada dad agir da Jenny
Sco ch’il president da la PLD San Murezzan Leandro Testa ha declerà ad RTR, sajan els consternads da l’agir da Christian Jott Jenny. Il fatg ch'el sa mettia encunter represchentants da las singulas partidas irriteschia.
Jenny ha numnadamain preschentà sco ses team a trais novas persunas independentas per in sez en la suprastanza communala – quai senza menziunar ils dus cussegliers existents Michael Pfäffli (PLD) e Regula Degiacomi (PLD). Leandro Testa tema che la constellaziun cun bunamain be novs candidats pudess bloccar tut la lavur en la suprastanza.
Independents sa dostan er
Nagina recumandaziun uffiziala vul dar la Gruppa dad independents. Quai ha confirmà il pledader Arno Wyss. Dentant s’exprima el persunalmain en ina charta da lectur davart sia tema ch’ins na duess betg midar or in entira equipa d’ina bartga. Il privel che quella sa muventa be pli enturn sa sez, saja gronda.
Il segund scrutin per il sez da president communal a San Murezzan è ils 7 d’october. In’emna pli tard vegn occupada da la executiva, en furma da la suprastanza communala.
RR novitads 17:00+


text:
Il cusseglier guvernativ dal chantun Zug Beat Villiger è vegni reelegì. Quai malgrà che las medias avevan rapportà mo paucs dis avant las elecziuns, che Villiger haja emprestà in auto ad ina dunna ch'aveva nagin permiss dad ir cun auto. Il cusseglier guvernativ aveva silsuenter empruvà d'impedir la rapportaziun davart il cas. Entant ha el però admess envers il Sonntagsblick dad avair gì in'affera ed avair ina figlia illegitima. Villiger che ha fatg il terz-melgier resultat, ha annunzià da vulair communitgar en in pèr dis, schebain el vegn ad acceptar l'elecziun u betg.
Cun las pli bleras vuschs è vegnì reelegì Martin Pfister era da la PCD suandà da Heinz Tännler da la PPS. Sco suletta dunna è vegnida elegida Silvia Thalmann-Gut da la PCD. Betg cuntanschì il pass en la regenza han ils candidats da las partidas sanestras. Barbara Gysel da la PS ed Andreas Hürlimman dals Verds alternativs han bain cuntanschì la maioritad absoluta, èn però crudads ora sco danvanz. Betg cuntanschì la maioritad absoluta ha Daniel Stadlin dals Verdliberals.
RR novitads 18:00


text:
Per Juventus è quai in pass decisiv envers il final. Questa stagiun resta uschia il campiun talian senza terrada en la Champions League. Las paucas schanzas ch’ils Talians han giu han els era nizzegià. Uschia marca l’attatgader argentin Gonzalo Higuain ils dus gols per Juventus.
Ajax Amsterdam gudogna mezfinal da l’Europa League
En il mezfinal da l'Europa League ha il club ollandais Ajax Amsterdam gudagnà il gieu da partenza cunter Lyon cun 4:1. Ajax ha giu bleras schanzas ed avess er pudì marcar anc dapli gols.
RR novitads 06:00


text:
Sche l'iniziativa da linguas estras vegniss realisada strictamain tenor il text muntass quai che las scolaras ed ils scolars dal Grischun talian e rumantsch cumenzassan cun l'englais sco lingua estra il pli baud il 7. onn da scola. Quai fiss ina clera discriminaziun, argumentescha la regenza grischuna.
Discriminar nagin
Ins pudess bain evitar quest dischavantatg enten porscher ina segunda lingua sco rom facultativ. Questa purschida na stuess ins dentant betg mo porscher en il Grischun talian e rumantsch, mabain er en il Grischun tudestg. Sco consequenza avessan las scolaras ed ils scolars che cuntanschan il stgalim superiur differents nivels d'englais. Lura fissan necessarias instrucziuns en almain duas differentas gruppas da nivel.
Las sfidas organisatoricas e finanzialas per realisar l'iniziativa da linguas estras senza chaschunar discriminaziuns fissan fitg grondas.
Iniziativa da linguas estras
Ils iniziants vulan ch’i vegnia be pli instruì ina lingua estra en la scola primara. En las regiuns rumantschas e talianas dal chantun vegniss uschia be pli instruì il tudestg. Ed en las regiuns tudestgas l’englais.
Nagina cuntraproposta
La regenza propona al Cussegl grond da refusar l'iniziativa da linguas estras e zuar senza cuntraproposta. Il Cussegl grond tracta l'iniziativa en la sessiun da zercladur 2018.
L'onn 2015 aveva il Cussegl grond declerà nunvalaivla l'iniziativa e quai cleramain cun 82 cunter 34 vuschs.
La dretgira administrativa è lura dentant stada d'in auter avis ed ha decidì che l'iniziativa saja valaivla ed era il Tribunal federal ha confermà questa sentenzia il matg 2017.
RR novitads 12:00


text:
La lengua lombarda a l'è ona lengua romanza occidentala parlada principalment in
Per via de la mancanza de ona koiné i vari dialett del lombard han avuu on desvilupp independent in tra de lor, però cont el mantegnì de la mutua intelligibilità e de 'na solida bas fonetica e grammatical in comun.
El termin lengua lombarda a l'è donca doperaa per indicà el cluster, ossia l'insemma di variant che fan su la lengua.
In la lenguistega italiana a l'è ciamaa despess "dialett", per el sò utilizz minga offizial e tipicament sottamiss a la


text:
L'è una cosa que pœl dar-s la passa un po' en sordina, ma l'è bella evidenta se la vardom cond la justa ogetività: li lengüe minoritàrie i è fess discriminade. Ja. A volte questa discriminacion la vén justificada d'una "forma de respet per la lengua principala", ma end la stra granda majorança dei cas l'è una balla, perquè el sò desvilup el cłapa la forma d'un pur e sèmplix despreci envers quelle que no i è "li noste lengüe".
En tuts i país del mond gh'è sempre płu d'una lengua parlada ativament de la popolacion. En tants país, però, de lengüe oficialy ghe n'è nomà vuna. L'è el cas de l'Itàlia, que a livell nacional la reconosç nomà l'italian, l'è el cas de la França, que la reconosç nomà el francés, l'è el cas dei tants país de l'Amèrica Latina que i vœl miga reconóscer tute li lengüe autòctone. La rexon principala, forsi, l'è que la diversità lingüística la tén destacada una part de popolacion d'un'aultra. E quest el manda en błœm quell que l'è el sentiment d'unità d'un stat que, magari, el fa ja fadiga a mantegnir-s unid. Èco alhora que l'è propi en quely cas quí que se prefereix reconóscer nomà una lengua e tègner scondude tute li aultre. Incí tuts i è obligads a parlar-n nomà vuna e se sa... la lengua l'è una colla fortíssima, que la jonta insema li persone. Ma fin a quí nissun problema, o melł el gh'è, ma l'è un aultre discors. L'è una qüestion płu volte portada enanç de li comunità lingüístique de tut el mond e l'è anca la principala rexon de l'existença de quest istess blog: el portar enanç una lengua que l'è stada per any lèteralment "odiada" de la gent e del stat italian.
El problema que volł levar encœ l'è però un aultre: no l'è el reconosciment oficial d'una lengua, ma l'odi efetiv per la lengua. Quell odi que tuts i cłama "respet per la lengua nacionala". Ja, perquè mi són el prim que ormai el sent quella frase quí so mia quante volte a la setimana. "Parla miga catalan cond mi, parla'm en castilłan, perquè som en Spagna e g'hom de parlar spagnœl!", "Mi respeti el catalan, ma mi volł parlar en spagnœl, sedenò el deventa discriminacion al contrari!", "Hey, te sét en Itàlia... parla italian!", "El lombard no l'è una lengua oficial! Parla l'italian que l'è melł!"... e poderessi segutar. Què suced-el, però? È-la debon una forma de respet per la lengua nacionala? O an'mò, parlar la lengua minoritària vœl-el debon dir desminuïr la lengua nacionala? L'è possible que, enveci, l'è una pura e sèmplix forma de fobia per quella que l'è la lengua minoritària? Fom dei exempłi, que dixiv?
Quan que són andad a la festa per l'independença catalana, el setembre passad, me s'eri recomandad de doperar nomà la lengua catalana. Durant i mé passads viaj a Barcelona havivi mai havud problemy a parlar castilłan, anci, considerad que l'era la lengua que mi parlavi melł, per mi parlar-la l'era la cosa milłor. Questa volta però s'eri decís a far un po' de pràtica cond el catalan. En fin dei cunts, qual lœg milłor de Barcelona per doperar el catalan!? Ma ja apena rivad a l'aeroport del Prat ho vist que la situacion la seress stada fess diferenta de comè que me speitavi prima de partir. Me dirigi al taxista cond un bell e educad «Bona tarda!» (Bon dopodisnar) e lu el me respond «Buenas tardes!», en spagnœl. «Va ben — pensi — magari lu el parla miga catalan!» e de fait pœ ho descovert que l'era argentin e que el catalan el fava fadiga a parlar-l e 'l preferiva parlar spagnœl. Lassom pèrder el fait que el me somelła strano que vun que 'l lavora en Catalunya el parli miga catalan, ma va ben. Rivi al mé hostal e me dirigi al camerer cond un aultre bell e educad «Bon dia, sóc en Michael Dallera, he reservat una habitació a través de la web!» (Bonjorn, són el Michael Dallera e ho prenotad una càmera del sit web) e lu el me respond «Buenas, un momento y vuelvo!» (Chao, un moment e torni), an'mò en spagnœl. Bœh. Forsi l'ha dait per automàtic que mi fœss spagnœl e per educacion l'ha pensad que l'haveressi entendid melł en castilłan. Dài, magari le l'ha fait en bona fed. La scena płu vergognosa però l'ho patida el dí dopo de la diada, quan que ho pensad de andar a manjar cond i mé amic de la compagnia end la famosa Cerveceria 100 Montaditos. Lí, miga nomà me són sentid respònder en spagnœl, nonostant havivi doperad el catalan per ordenar, ma adiritura me són sentid lèteralment "corregir". Quan que 'l scior el m'ha cłamad per andar a retirar i panin, mi g'ho educadament dit «Moltes gràcies» e lu, cond una arrogança mai vista a Barcelona, el m'ha respondid «No, no se dice así: se dice Muchas Gracias!» (No, se dix miga incí: se dix Muchas Gracias). Ve resparmiï la mea scenada, que l'è melł.
«Questa l'è "defesa" de la lengua spagnœla o l'è odi per el catalan?». L'è stada la domanda que me són fait quella istessa sera e per comprovar una mea tesi, el dí dopo, ho pensad de andar al Burger King en banda ai 100 Montaditos e de ordenar en lengua italiana. «Se i spagnœly i g'ha incí a cœr la soa lengua, magari, se mi ghe parli en italian lor i me responderà en spagnœl... — ho pensad — en fin dei cunts, el catalan e el spagnœl i è tants compagny quant el spagnœl e l'italian!». Endovinev cosa l'è success? La scłeta, la camerera, un po' embarassada, la me dix end un italian miga tant bell «Scusa, yo no parlo italiano! Do you speak english?». Mi, lí, ho capid. No... no 'l se trata de amor per el spagnœl, de sentiment nacionalista e de respet lingüístic... questa l'è vera e pròpia fobia del catalan. Mi que parli en catalan representi un problema, ma miga perquè parli miga spagnœl, no no... mi són un problema perquè parli catalan. A Barcelona, la capital de la Catalogna, se pœl parlar donca tranqüillament spagnœl, inglés e, me par, anca l'italian. E 'l va tut ben. Ma el catalan no. Perquè el catalan l'è una lengua minoritària e 'l va miga ben parlar-la, gné se l'è lengua oficial e reconosçuda, come en Catalunya.
Per spostar-s enveci en Lombardia, ve cunti questa stòria. Mi me són registrad su d'un sit web de encontre on-line paricł temp fa. Un sit un po' come Badoo, ghe l'hiv present? Come tuts i sits de quella tipologia, gh'è bisogn de insubir un po' de imageny, de impostar un scutœm, de specificar un po' i nosts "detalł", come l'altessa, el pes etc e pœ gh'è anca la possibilità de scríver una picinina biografia. Perquè ve digui quest? Adess ghe rivi. Considerand que la mea posicion GPS en sul sit la càmbia cond el mé spostar-m, propi prima de andar a Barcelona, havivi cambiad la descricion e l'havivi scrivuda en spagnœl, incí que là li persone li haveress podud lèger tut en spagnœl. Èco, la mea stupidità e la mea memòria squifosa li m'ha portad a tègner el prefil en spagnœl per paricłe setimane anca quan que s'eri tornad a Bressa. En quelle setimane lí nissun, ma propi nissun, el m'ha mai dit negot. L'è stad un dí que vergun el m'ha scrivud «Ma te sét spagnœl? Comè te pàrlet ben italian!» e lí ho capid que havivi gnan'mò cambiad la lengua de la descricion. Cosa que ho fait súbit dopo. Płu o meno dò setimane fa, però, ho pensad de mèter la descricion en lengua lombarda. Incí, per cambiar un po' e per "doperar" un po' la mea lengua. Per i prim 20 minuts l'ho scrivud en dopła lengua lombard-italian, ma pœ la part en italian l'ho tirada via. Ve juri, en dò setimane ho recevud 8 messaj de gent que la me insultava per el fait que scrivivi en lombard e mia en italian. Vergun el m'ha cłapad per milanés e 'l m'ha scrivud «ma encula't, milanés de figa!», vergun aultre el m'ha insultad dixend que s'eri un «stúpid "leghista" de merda» e que g'havivi de far-m squifi de sol, aultra gent la m'ha dit «varda que som en Itàlia, parla italian, stronz!». Ensoma, en dò setimane me són sentid cłamar stúpid, ignorant, milanés de figa, leghista e quant aultre. Ma perquè nissun el m'ha mai dit negot quan que g'havivi el prefil en spagnœl? Anci, considerad que en tants i m'ha fait i compliments e i m'ha dit que se g'havess miga scrivud en fond que l'era lombard i g'haveress pensad que 'l fœss spagnœl, perquè alhora tut quest odi per el lombard? L'è una cosa que capeixi propi miga.
Parlar lombard no 'l vœl dir odiar l'italian. Mi odiï miga l'italian. Perquè voaultre enveci odiev el lombard?


text:
Inhalt
Surselva
-
Mustér vul er colliar ils ultims aclauns vid la serenera
A Mustér duai l'aclaun Cavardiras vegnir collià cun ina chanalisaziun cun la serenera a Disla. Ensemen cun ils aclauns da Pardomat e Madernal è Cavardiras il sulet che n’è anc betg collià cun in sistem da nettegiar las auas tschuffas confurm a la lescha.
Cun 6 encunter 5 vuschs ed in’abstenziun ha il cussegl da vischnanca approvrà in credit da 629’000 francs per colliar Cavardiras cun la serenera a Disla e per construir in fussal d’aua da plievgia. L’ultim pled en chaussa ha la finala il suveran da Mustér.
RR novitads 06:00


text:
Elio (element chimich)
L'Élio l'è 'n element chìmich che g'ha nömer atòmich 2 (cioè endel nùcleo el g'ha dù prutù) e sìmbol He. L'è 'l prim dei gas nòbii, cioè chèi elemèncc che g'ha i leèi energétich complécc, e chèsto 'l völ dì che l'è mìa reatìf perchè el g'ha mìa eletrù de mèter en cundiviziù condei óter àtom.
En cundisiù stàndard l'élio l'è un gas monoatòmich sènsa gne culùr gne udùr; el g'ha ek pónt de evaporasiù piö bas de töcc i elemèncc de la tàola periòdica, e 'l pöl deentà lìquit apéna sóta àlta presiù (entùren ai 100 MPa) e temperadüra bàsa (entùren ai 0 K). A presiù normàla l'è al stat gasùs pò al zéro asolùto. L'élio 'l g'ha 'na capacità calorìfica àlta, cioè el sò vulüm el crès en frèsa al crèser de la temperadüra. La sò temperadüra crìtica l'è de apéna 5,2 K.
L'élio 'l pöl apò a deentà sòlido a 'na presiù de 100 MPa e temperadüra entùren ei 15 K; en chèste cundisiù l'élio 'l ciàpa 'na strutüra cristalìna, cübica o ezagonàla.
Dopo de l'idrògeno, l'è l'elemènt piö difundìt endel Ünivèrso. L'è generàt del procès de füziù nücleàra endel intèrno de le stèle.
Cuntegnüü
Aplicasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio al dé d'encö l'è dopràt enden möcc de camp diferèncc:
- l'è 'n bèl pó piö lezér de l'ària e, a diferèns del idrògeno, el ciàpa mìa föch e per chèsta rizù l'è dopràt per empienéser i dirigìbii e i balù sónda dopràcc en meteorolugìa e per üzi militàr;
- ensèma a l'osìgeno, l'è dopràt endela miscèla osìgeno-élio per imersiù en profondità, dàto che l'è inèrte, el se delégua de méno de l'azòto endel sànch e l'è eliminàt dò ólte e mèza piö a la svèlta (i tép de decopresiù i se sbàsa);
- l'è dopràt per rafredà i materiài en chèle laorasiù che g'ha bezògn de temperadüre bàse fés (supercundutùr, criogenìa);
- in crumatugrafía gasusa, al sa dupéra cumé gas inèert purtaduur;
- endela fabricasiù de cristài silìcio e germànio, l'è dopràt per creà 'n atmosféra inèrte;
- endele galerìe del vènt supersòniche;
- refrigerànt endei reatùr nücleàr
- en medizìna, l'è dopràt per fà la resonànsa magnética.
Fuunt de éli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli, cumè gemò dí chí de suravía, a l'è ul seguunt elemeent per abundànza in de l'Ünivèers, vist c'al custitüíss ul 20% de la matéria dii stèll; l'éli, uviameent, a l'è ingabulaa in dii prucèss de füsiun nücleaar stelaar.
In de l'atmusféra de la Tèra l'éli a l'è preseent a stèmm in 5 ppm (paart per miliun), cumè resültaa de la desintregazziun de mineràj radiuatiif de l'uràni e tòri; a l'è preseent
anca in d'una quaj fuunt de aqua mineraal, in d'un quaj gas vülcànich e in d'un quaj giacimeent de gas natüraal in dii Staat Ünii de América, ch'inn la fuunt mundiaal püssee impurtànta de éli.
In dii ültimm ann, i SUA ann cataa ul 90% de l'éli mundiaal; dal princípi del sécul XXI anca dii ólter nazziun (cumè Algéria e Qatar)ann cuminciaa a crèss de impurtànza in del mercà.
A l'è pussíbil sintetizaa l'éli anca in laburatòri, bumbardaant dii nücli de liti u de bòor cunt prutún a vólta velucità.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist ca l'éli a l'è deent in del grupp dii gas nòbil, in pràtica al ciàpa minga paart in dii reazziun chímich; dumè in d'un quaj caas, suta dii cureent elétrich upüür un bumbardameent de eletrún al pö rivà a furmà cumpòost cunt ul tüngstéen, ul jòdi, ul flüòor e ul fòsfur.
Izòtop[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'izòtop piö cümü cumün de l'élio l'è 'l 4He, col nùcleo furmàt de du prutù e du neütrù; l'è 'n izòtop stàbil fés. La sò fónt principàla l'è 'l decadimènt de nùclei piö gréf: chèsta fùrma de decadimènt ela se ciàma decadimènt àlfa e la partezèla che é fò l'è ciamàda partezèla alfa (apò a se 'n pràtica l'è 'n nùcleo de élio).
'N óter izòtop l'è el 3He, ma l'è praticamènte mìa prezènt sö la Tèra.
Töcc du chèsti izòtop i éra stacc generàcc apò al momènt del Big Bang, e dòpo i g'ha seghetàt a éser pruducìcc al intèrno de le stèle.
Furme[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio lìquit el se tróa sóta dò fùrme diferènte, élio-4 I e élio-4 II, 'ntra le quàle gh'è 'na tranzisiù brösca a la temperadüra de 2.18 K (pónt lambda) e a la presiù de vapùr. L'élio I l'è 'n líquit normàl, envéce l'élio II, de sóta del pónt lambda, l'è 'n superflùido: chèsta caraterìstica l'è uriginàda de efècc quantìstich. La superfluidità de l'élio II l'è stàda giöna de le prìme a éser oservàda sö scàla macroscòpica.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio l'è stat scuprìt en maniéra endependènta dei scensiàcc Pierre Janssen e Norman Lockyer; l'ìa 'l 1868 e i éra dré a oservà el spétro de le radiasiù de la lùce del sùl al momènt de 'na eclìsi. I sò rezütàcc i è stacc confermàcc quach agn dòpo del Eduard Frankland, che 'l g'ha apò prupunìt el nòm helium en unùr a la divinità gréca del Sul. Però alùra se pensàa che l'élio el födès en metàl; per rià a capì che 'nvéce l'ìa 'n gas gh'è ülìt spetà 'nfìna al 1895, l'autùr de la scopèrta l'è stat el William Ramsay.
Endedel 1907 l'Ernest Rutherford e 'l Thomas Royds i g'ha demustràt che le partizèle alfa i éra nùclei de élio. Endel 1908 el fìzich todèsch Heike Kamerlingh Onnes l'è riàt a rafredà l'élio 'nfìna a fàl vègner lìquit a la temperadüra de 0,9 K; per rià a fal nì sòlit bezognerà spetà 'nfìna al 1926, coi esperimèncc del Willem Hendrik Keesom.
Endel 1938 el fìzich rùso Pyotr Leonidovich Kapitsa el se nencórs che l'izòtop 4 de l'élio (élio-4) 'l g'ha 'na viscozità praticamente a zéro, a temperadüra arènt ai 0 K; al dé d'encö chèl fenòmeno ché l'è cunusìt col nòm de süperflüidità. Endel 1972, la stèsa proprietà l'è stàda utignìda col élio-3, dei físich americà Douglas D. Osheroff, David M. Lee, e Robert C. Richardson.
Precausiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio l'è mìa velenùs ma a respiràl en gra quantità el pórta a asfisìa. I contenidùr empinìcc de élio gasùs a 5÷10K i g'ha de éser tignìcc compagn che se i födès empinìcc de elio lìquit per vìa de la gran espansiù che 'l g'ha al crèser de la temperadÞra e dóca el créa presiù àlte fés semài che vé portàt a temperadüra amiènt. Se 'l vé 'n contàt co la pèl de l'òm, l'elio liquit el pöl dà brüzadüre de frèt gràvi per vìa de scàmbe de calùr repentì provocàt de levaporasiù imediàda.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dals total 170 candidats per ils 120 sezs en il Cussegl grond han 166 emplenì or il formular da smartvote. Uschia pon ins vesair nua ch'ils candidats stattan politicamain. Ultra da quai ves'ins dentant er tge professiun ch'els han u er tge hobis. Spert croda en egl che bunamain in quart dals candidats, numnadamain 39 èn «schefs». 27 inditgeschan ch'els sajan mainagestiuns, 12 ch'els sajan interprendiders. Quai èn cunzunt candidats da partidas burgaisas. Sulettamain in è socialdemocrat ed in da la Verda.
Anc dapli «schefs»
Ed i n'è anc betg a fin cun «schefs». Dals candidats èn numnadamain er blers presidents da vischnanca: 15 han inditgà quai sco professiun. E lu datti anc dapli «schefs» numnadamain ils purs, la terz gronda gruppa cun 11.
Sa chapescha datti er advocats, cussegliaders da finanzas, commerziants, spezialists da tgira, scolasts, pensiunads u er students. Ed i dat er in u l'auter exot: Per exempel datti be in locomotivist, in musicist, in pictur, in sanitari da salvament, in scrinari ed in ortulan.
Hobis: viandar, leger e sport
Ils hobis numnads fitg savens èn per exempel viandar, leger u sport. Dentant er la famiglia è impurtanta a blers. E lura datti er hobis spezials sco per exempel «cigaras» , «vin», «kung-fu», «karate» u er «concepziun dal mund» (Weltanschauung).


text:
Cuman
Cuman (nomm ufizial Comano) a l'è un cumün svizzer dur distret de Lügan, in dur Canton Tesin. A gh’ha 2 061 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 2.0 km². A sa tröva a una altitüden de 511 meter sura al livel dur mar.
Ur center abitaa l'è furmaa de du aglomeraa separaa: Tèra d'sura e Tèra d'sota.
Ur cumün de Cuman a l'è tacaa ai cumün da Canöbi, Cavriasca, Cüreja, Urij, Purza.
A Cuman a sa parla ur dialèt "Cumanees" che l'è una variant da la lengua lumbarda. I Cumanees i gh'han la scurmagna de "Sgarbelée".
Una volta Cuman a l'eva un paesin da 500 abitant, pö vers la metà di ann setanta an custrüiit ur centro da la television e la pupulazion l'è radoppiada in dar gira da una desena da ann.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
L’augment da las cassas da malsauns ha dus motivs principals.
Custs d'ospital staziunars
In da questas è la sparta ospitals nua ch'ils chantuns e las cassas partan ils custs. Tar ina tractament staziunar, vul dir cura ch'il pazient stat sur notg en l'ospital, partan chantun e cassa da malsauns ils custs. Ils onns passadas han ils chantuns augmentà lur cunpart als custs sin 55%. Quai tenor lescha da l'assicuranza da malsauns.Cunquai ch'ils tractaments staziunars s'augmentan sto il pajapremias pajar dapli.
Tractaments ambulants
Il segund motiv èn ils tractaments ambulants. Ils chantuns intimeschan sin quests tractaments, ils custs da quai pajan dentant sulet las cassas da malsauns e cun quai natiralmain il pajapremias.
RR novitads 07:00


text:
Tips co tgirar e far pront il pastget per l'enviern
- Venderdi, 28.9.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 28.9.2018, 11:15, RTR
Gist suenter questa stad da chaliras èsi impurtant ch'il pastget vegn tgirà. Spezialmain sche quel è brischà dal sulegl.
Anc uss n'èsi betg memia tard da salvar il pastget ch'è brin u mellen da las chaliras da questa stad. Tenor Pascal Keller, ortulan e mainafatschenta da l'orticultura Wieland a Tumein pon ins anc adina verticutar quel, metter ora terratsch e semnar el da nov. Grazia a las bunas temperaturas il settember po quel uschia far ragisch e crescher. Avant ch'i vegn dentant fraid e naiv duess'ins segar il pastget. Pli lung che 5-10 cm na duess'ins betg laschar el. Plinavant èsi bun da allontanar feglia che croda sin il pastget. Uschia na smarschescha quella betg.


text:
Las pli grondas corifeas dal team svizzer èn il Grischun Nino Schurter e Jolanda Neff. Per omadus vai da defender lur titels da campiun e campiunessa mundiala da l’onn avant. Chaschun da far quai han els tranter ils 5 ed ils 9 da settember.
Cun Corina Gantenbein è er in’atleta grischuna selecziunada per ils campiunadis mundials a Lai. Ell’aveva ademplì gia baud ils criteris da selecziun, lura han problems da sanadad dentant franà ella. Swiss Cycling ha uss tuttina resguardà ella, uschè lunsch ch’ella è avunda fitta per lura propi ir a la partenza.
RR novitads 15:00


text:
Ils dus attentats en la chapitala Teheran tutgan l'Iran en dus lieus simbolics – en il parlament ed en il mausoleum dal manader religius Khomeini.
In'emprima valitaziun dals attentats
- Sche la milissa terroristica Stadi Islamic SI è vairamain l'inizianta da las attatgas, sa tractia da l'emprim attentat dals extremists sunnits en il pajais schiit. Enfin oz aveva il president iranais Rohani adina intunà, quant segir ch'il pajais saja ed uss haja l'Iran il terror amez sia chapitala, valiteschan observaturs las attatgas da la mesemna.
Las reacziuns sin l'attentat a Teheran
- A Teheran appellescha il president iranais Rohani ad «unitad e cooperaziun internaziunala» cunter il terrorissem. Fertant ch'il president na fa betg nums, èn las autoritads religiusas e pli conservativas pli cleras en lur posiziun: Ils uschenumnads «Guardians da la revoluziun» supponan en ina communicaziun, che l'Arabia Saudita, la rivala regiunala da l'Iran, saja implitgada.
- A New York appellescha il secretari general da l'ONU, Antonio Guterres, che «tut ils pajais han da lavurar ensemen en il cumbat cunter il terrorissem».
L'andament da las duas attatgas
- Tenor la televisiun da stadi sajan penetrads la mesemna la bun'ura trais u quatter cumbattants en la «Chasa da la Naziun», il parlament da l'Iran, nua ch’in dad els è sa siglientà. Las agenturas rapportan da scenas dramaticas cun sajettim ed ostagis en il parlament, che duravan pliras uras.
- Al medem mument eran ils 290 deputads dal pajais en il parlament. En la rait cursava ina sequenza da video che mussava il president dal parlament Ali Laridschani, che sa mussava tschert, che las attatgas sajan «ina chaussa laterala» e che las forzas da segirezza hajan tut sut controlla.
- Dus auters cumbattants sajan sa siglientads tar il mausoleum da l’anteriur manader religius Khomeini en il sid da la citad.
13 persunas moran, sis da set attatgaders èn er morts
- Actualmain vegn rapportà tenor las forzas da salvament da 13 persunas mortas e passa 50 persunas blessadas. Las autoritads rapportan, che sis da set attatgaders sajan er morts. In saja en fermanza.
SI sa declera responsabel
- La milissa da terror Stadi Islamic SI ha declerà dad esser responsabla per las attatgas tar il parlament ed il mausoleum da Khomeini. Quai annunzia il SI via ses chanal da propaganda Amaq.
- Il SI aveva smanatschà repetidamain cun attatgas en l’Iran. Il mars aveva la gruppa d’extremists sunnita SI annunzià en in video da vulair conquistar l’Iran schiit per sia «naziun sunnita». Er suenter las attatgas la mesemna ha il SI smanatschà da far ulteriurs attentats.
Attentats a Teheran èn fitg rars
- Tals attentats sajan excepziunals a Teheran, scrivan las agenturas da novitads. Ils ultims sajan stads en ils onns suenter la revoluziun islamica il 1979. Quels attentats vegnan attribuids a l’organisaziun armada dals uschenumnads «Mudschaheddins dal pievel».
RR novitads 09:00++


text:
Tgira dil ruver – dis da project dalla 3. superiura
Ils scolars dalla 3. superiura han passentau treis dis egl uaul per tgirar il ruver. Quell‘ impurtonta plonta augmenta la biodiversitat, quei vul dir che fetg biars animals (insects ed utschals) vivan ed ein dependents dal ruver. El dat in suttetg a pli che 400 sorts d’insects.
El territori dil „Plaun dil luf“ ni „Fops“ crescha sin terren dalla vischnaunca da Falera in entir uaul da ruver. Caglias ed autras plontas sco il coller ed il triembel pericliteschan el, oravontut cun prender naven la glisch. Ils scolars han cun agid dil selvicultur Maurus Cavigelli ed il bostger Andreas Coray fatg giu las caglias disturbontas, plantau novs ruvers e fatg seivs da schurmetg.