text:
Sport
Bront per Alexander Demetz pra i campiunac talians
Granda fova l’emuzion per Alexander Demetz canche l à pudù pië do, n sada sëira a Pescara, la bedaia de bront pra la garejedes che valova per i campiunac talians assoluc de atletica lesiera tla disciplina dl decathlon L’Atletica Gherdëina Raiffeisen se à prejentà ai campiunac naziunei cun doi atlec y tramedoi cun l potenzial de pudëi arjonjer almanco i prim cin posć te tlassifica. L se trata de Alexander Demetz de Urtijëi y Alex Verginer da San Martin de Tor, che à dal scumenciamënt inant ...
Artur, re dl downhill
Le jonn da La Ila davagna la categoria dla "national downhill series 2018"
Dan otedé, ai 9 de setëmber 2018, á Artur Frenademez da La Ila arjunt le pröm post de categoria y dl assolut ala gara finala de Pinzolo de downhill.
Cun i bugn resultac de dötes les gares desfirades tla sajun passada él sté bun da davagné le pröm post de categoria dla national downhill series 2018.
Tlassifica de categoria tla gara a Pinzolo: 1) Artur Frenademez (ASC TIROLER RADLER BOZEN), 2) Daniel Marchetti (TEAM BS D.H. & CO. A.S.D.), 3) Luca Comai (A.S.D GARDA PRO BIKE).
Dan otedé, ai 9 de setëmber 2018, á Artur Frenademez da La Ila arjunt le pröm post de categoria y dl assolut ala gara finala de Pinzolo de downhill.
Cun i bugn resultac de dötes les gares desfirades tla sajun passada él sté bun da davagné le pröm post de categoria dla national downhill series 2018.
Tlassifica de categoria tla gara a Pinzolo: 1) Artur Frenademez (ASC TIROLER RADLER BOZEN), 2) Daniel Marchetti (TEAM BS D.H. & CO. A.S.D.), 3) Luca Comai (A.S.D GARDA PRO BIKE).
Segra d’Al Plan – Segra dai goi!
La partida dal ASC Mareo a Vandoies é jüda fora söle resultat final de 5 a 5.
Avisa dan da en ann â mossü le ASC Mareo soghé pla Segra d’Al Plan fora de ciasa cuntra la scuadra da Vandoies. Y ince eniann éra stada ensciö, con na partida plëna de emoziuns.
Y desco l’ann passé á ince eniann endô la scuadra ladina motü man la partida mal. Al ne döra nia dio che i aversars é bogn da segné le gol dal 1:0 y püch dedô le 2:0, desche sce la scuadra ladina ne foss gnanca ciamó te ciamp de jüch. Mo do le secundo gol édl i marei co mostra finalmonter na reaziun y s’endespra. Plü ...
Avisa dan da en ann â mossü le ASC Mareo soghé pla Segra d’Al Plan fora de ciasa cuntra la scuadra da Vandoies. Y ince eniann éra stada ensciö, con na partida plëna de emoziuns.
Y desco l’ann passé á ince eniann endô la scuadra ladina motü man la partida mal. Al ne döra nia dio che i aversars é bogn da segné le gol dal 1:0 y püch dedô le 2:0, desche sce la scuadra ladina ne foss gnanca ciamó te ciamp de jüch. Mo do le secundo gol édl i marei co mostra finalmonter na reaziun y s’endespra. Plü ...
Fodomiadi: Salejei fesc el tris
La ploia no l'à fermé el torneo de le Vijinánze rué ala 5^ edizion.
La scuadra da Salejei domineia encora en viade a le Fodomiadi, el torneo de balon a set ntra le Vijinánze da Fodom rué sto
ann ala 5° edizion. Siech ence sto ann le scuadre che a tout pert, nte chelche cajo en raprejentanza de deplù Vijinánze che s’a metù auna: Salejei, Renac/Chierz, La Court/Liviné/Brenta, La Plié, Reba, Andrac/Pala/Daghè. Na edizion chësta bagnada da la ploia ma che no n'à fermé la voia de se passé na giornada auna de sport e divertiment. (Lorenzo Soratroi)
(Dut l articol su le ...
La scuadra da Salejei domineia encora en viade a le Fodomiadi, el torneo de balon a set ntra le Vijinánze da Fodom rué sto
ann ala 5° edizion. Siech ence sto ann le scuadre che a tout pert, nte chelche cajo en raprejentanza de deplù Vijinánze che s’a metù auna: Salejei, Renac/Chierz, La Court/Liviné/Brenta, La Plié, Reba, Andrac/Pala/Daghè. Na edizion chësta bagnada da la ploia ma che no n'à fermé la voia de se passé na giornada auna de sport e divertiment. (Lorenzo Soratroi)
(Dut l articol su le ...
Palé: la 2a categoria mët man
Chësc fin dl’edema mët man i campionac amatoriai de secunda categoria.
Cun l’isté che vá plan plan a piz, mët ince indô man i campionac de palé dles scuadres amatoriales. Chësc fin dl’edema pëia ia les scuadres de secunda categoria.
Indoman sabeda al 1. de setëmber dales 16:00 sarál a Urtijëi la partida danter le Gherdëina y Aldein/Petersberg. Le medemo de mo dales 16:30 soga spo La Val te ciasa cuntra Le Sest.
La domënia ai 2 de setëmber dales 16:00 i tochera al Mareo da soghé te ciasa la partida cuntra Steinhaus, deperpo che la Val Badia jará ia Lijun por soghé ...
Cun l’isté che vá plan plan a piz, mët ince indô man i campionac de palé dles scuadres amatoriales. Chësc fin dl’edema pëia ia les scuadres de secunda categoria.
Indoman sabeda al 1. de setëmber dales 16:00 sarál a Urtijëi la partida danter le Gherdëina y Aldein/Petersberg. Le medemo de mo dales 16:30 soga spo La Val te ciasa cuntra Le Sest.
La domënia ai 2 de setëmber dales 16:00 i tochera al Mareo da soghé te ciasa la partida cuntra Steinhaus, deperpo che la Val Badia jará ia Lijun por soghé ...
Elia Eccher venc l Tornoi de tennis a Moena
Diesc dis de emozions de gra al Tennis Club Moena, che ence chest an no smentesc la spetadives.
- En domenia ai 19 de aost, aló dai ciampes de tennis del Navalge se à jià la partida finèla del tornoi “Cassa Rurale Dolomiti di Fassa Primiero e Belluno”, matches che apontin é stac jié dai 10 ai 19 de aost. Vegnù fora venjidor l’é stat Elia Eccher, de naa de Moena ma che l fèsc pèrt del zircol del Pardac, che l’à abù la soramessa sul gardesan Leonardo Lattisi, che te la partida de semifinèla aea batù Silvano Ploner. Ence l moenat del schi talian Cristian Deville à tout pèrt al tornoi, ma l’à ...
- En domenia ai 19 de aost, aló dai ciampes de tennis del Navalge se à jià la partida finèla del tornoi “Cassa Rurale Dolomiti di Fassa Primiero e Belluno”, matches che apontin é stac jié dai 10 ai 19 de aost. Vegnù fora venjidor l’é stat Elia Eccher, de naa de Moena ma che l fèsc pèrt del zircol del Pardac, che l’à abù la soramessa sul gardesan Leonardo Lattisi, che te la partida de semifinèla aea batù Silvano Ploner. Ence l moenat del schi talian Cristian Deville à tout pèrt al tornoi, ma l’à ...
Passa 400 atlec al Giro de le Notole
La sozietà sportiva Monti Pallidi à endrezà la 43^ edizion de la garejèda de corsa fora per paìsc.
- En mèrtesc ai 14 de aost da les nef da sera, stroz per la strèdes de Moena, se podea veder 431 coridores che se moea spedienc desche la nétoles (o le notole descheche i ge disc a Moena), con la gaissa de ruèr l più prest possìbol al travert.
L’era l “Giro de le Notole”, na corsa de net che vegn endrezèda oramai da 43 egn da l’Union Sportiva Monti Pallidi. L percors l’é de 6 chilometres, se ponta demez e se rua de retorn te piaz de Sotegrava.
Chesta garejèda é semper averta a duc, tant ai ...
- En mèrtesc ai 14 de aost da les nef da sera, stroz per la strèdes de Moena, se podea veder 431 coridores che se moea spedienc desche la nétoles (o le notole descheche i ge disc a Moena), con la gaissa de ruèr l più prest possìbol al travert.
L’era l “Giro de le Notole”, na corsa de net che vegn endrezèda oramai da 43 egn da l’Union Sportiva Monti Pallidi. L percors l’é de 6 chilometres, se ponta demez e se rua de retorn te piaz de Sotegrava.
Chesta garejèda é semper averta a duc, tant ai ...
Corer “Anter le Lum”
N bel suzess per la 2^ proa del Campionat de val de corsa endrezà da l’Atletica Fascia 08.
En mercol ai 8 de aost a Poza l’é stat endrezà “Anter le lum”, la garejèda de net de 6,7 chilometres no competitiva, metuda a jir da l’Atletica Fascia 08 tel chèder del campionat de val de corsa. A la partenza se à binà 180 concorenc, i più picoi é peé via da les set da sera e doi ores dò l’é portà demez ence chi più gregn.
L scomenz de la garejèda l’era tedant l tendon de la manifestazions de Poza e l percors, enlumenà daperdut da focoles, se slarièa fora per paìsc e soraldut ti Ciancoai, ti ...
En mercol ai 8 de aost a Poza l’é stat endrezà “Anter le lum”, la garejèda de net de 6,7 chilometres no competitiva, metuda a jir da l’Atletica Fascia 08 tel chèder del campionat de val de corsa. A la partenza se à binà 180 concorenc, i più picoi é peé via da les set da sera e doi ores dò l’é portà demez ence chi più gregn.
L scomenz de la garejèda l’era tedant l tendon de la manifestazions de Poza e l percors, enlumenà daperdut da focoles, se slarièa fora per paìsc e soraldut ti Ciancoai, ti ...
Cater atlec dl Tennis Club Gherdëina pra l turnoi nternaziunel
ITF Val Gardena Südtirol Raiffeisen, n tel turnoi nternaziunel da 15.000 dolar de montdepesc’ iel unì metù a jì per l prim iede a S. Cristina sun i ciamps de tiera cuecena tl zënter dal sport Iman. Na ucajion nce per tenisc’ da tlo de se museré a livel nternaziunel. Venciù à l tudësch Peter Heller contra l jëunn de 17 ani de Le Sest/Sexten Jannik Sinner, che ova l atlet plu bënulù al publich.i tenisc’ de Gherdëina à pudù se fé na bela esperienza cun altec de livel aut.Sun la fotografia i doi ...
Torn del Vaiolet: su e ju per le vie de Vich
Na marcia no competitiva per star ensema, se meter a la proa e passar na sera en legreza.
- Vich, chel pìcol paìsc sun chel col belot e al soladif, tant descomet da viver per soe erte, en martesc ai 7 de aost à tramudà fora soe vie te n percors de corsa, desfrutan chesta particolara conformazion per meter en esser na garejada con n “su e ju” che cava l fià, coscita che somea beleche de dessegnar coi pie, endana che se cor, chele trei torn che ge dasc l’inom a la garejada.
N percors no massa lonch, de zirca 3,6 km, che dasc coscita l met a duc chi che vel de tor part.
...
- Vich, chel pìcol paìsc sun chel col belot e al soladif, tant descomet da viver per soe erte, en martesc ai 7 de aost à tramudà fora soe vie te n percors de corsa, desfrutan chesta particolara conformazion per meter en esser na garejada con n “su e ju” che cava l fià, coscita che somea beleche de dessegnar coi pie, endana che se cor, chele trei torn che ge dasc l’inom a la garejada.
N percors no massa lonch, de zirca 3,6 km, che dasc coscita l met a duc chi che vel de tor part.
...
L’hockey rejona ladin
L’é scomenzà l “II° Trofeo Ladino-Elite 2018”, 6 partides anter squadres ladines per se verteèr en vista de la sajon
L’é pontà via la seconda edizion del tornoi ladin de hockey, competizion che tol ite la trei squadres ladines HC Gherdëina, SG Cortina e Fassa Falcons. En vender ai 10 de aost se à jià la pruma partida del tornoi, anter Gherdena e Cortina, con i ampezegn che se à vadagnà i prumes ponts.
Duta la squadres les é amò dò a chierir la miora preparazion atletica e na bona chimica de squadra, e no les é amò al complet con l marcià di jiadores che é amò avert.
Va inant l marcià ence per i Falcons
Endèna ...
L’é pontà via la seconda edizion del tornoi ladin de hockey, competizion che tol ite la trei squadres ladines HC Gherdëina, SG Cortina e Fassa Falcons. En vender ai 10 de aost se à jià la pruma partida del tornoi, anter Gherdena e Cortina, con i ampezegn che se à vadagnà i prumes ponts.
Duta la squadres les é amò dò a chierir la miora preparazion atletica e na bona chimica de squadra, e no les é amò al complet con l marcià di jiadores che é amò avert.
Va inant l marcià ence per i Falcons
Endèna ...
Gran récord por la gazela marora
Anna Pedevilla: pröm post al Südtirol Ultra Sky Race 2018, na gara de 121 km cun 7.500 m de deslivel
Cun chësc ultim bel resultat dan otedé ess l’atleta marora d’La Pli messü gní cherdada ai Mondiai tla Scozia, mo nia da nen fá: a livel nazional pel che al vales d’atres "regoles" co i bogn resultac de atletes y atlec. I titui da pröma indere, cun chësc ultim récord tla gara südtiroleja, ne pó degügn ti tó a Anna Pedevilla che salta - sciöche ara dij - "deache al me sá bel, y nia por ester miú co i atri!".
Deplü tla ediziun de La Usc stampada da en vëndres!
Cun chësc ultim bel resultat dan otedé ess l’atleta marora d’La Pli messü gní cherdada ai Mondiai tla Scozia, mo nia da nen fá: a livel nazional pel che al vales d’atres "regoles" co i bogn resultac de atletes y atlec. I titui da pröma indere, cun chësc ultim récord tla gara südtiroleja, ne pó degügn ti tó a Anna Pedevilla che salta - sciöche ara dij - "deache al me sá bel, y nia por ester miú co i atri!".
Deplü tla ediziun de La Usc stampada da en vëndres!
DoloMyths Run: na edizion straordenèra
L president del Comitat de endrez Diego Salvador ge sporc l develpai a duc i colaboratores.
La rejona norvegeis, amàncol per chel che vèrda la classifica di atlec de ic, la DoloMyths Run Skyrace stata en domenia ai 22 de messèl. L venjidor l’é stat Stian Angermund Vik da Bergen che dò na gara ezelenta l’à passà via al travert de Cianacei l compagn, semper de la Norvegia, Stian Overgaard Aarvik, più joen de undesc egn. Se trata de la pruma venta de n norvegeis ma ence de la pruma outa sul podie de Nadir Maguet de la Val d’Aosta, che à coret ensema a l’amich Davide Magnini per gran pèrt ...
La rejona norvegeis, amàncol per chel che vèrda la classifica di atlec de ic, la DoloMyths Run Skyrace stata en domenia ai 22 de messèl. L venjidor l’é stat Stian Angermund Vik da Bergen che dò na gara ezelenta l’à passà via al travert de Cianacei l compagn, semper de la Norvegia, Stian Overgaard Aarvik, più joen de undesc egn. Se trata de la pruma venta de n norvegeis ma ence de la pruma outa sul podie de Nadir Maguet de la Val d’Aosta, che à coret ensema a l’amich Davide Magnini per gran pèrt ...
Vertikal Col de Lana dei record
El sloveno Luka Kovacic e la svizera Viktoria Kreuzer i a fat signé i nuos meio temp de categoria.
Sesta edizion dei record per la Vertikal Col de Lana. El sloveno Luka Kovacic e la svizera Victoria Kreuzer i a signé i doi nuos meio temp de categoria endriomán con 33:19 e 39:48. Le gran ploie del vender e de la sabeda no i à ruiné el teriol che va adërtasu da La Plié a la ponta de Col de Lana, ulache da siech agn encà atlec da deplù paisc i se sfida nte la specialité de le Vertikal. A l’edizion de sto ann ava fat a savei de volei ester inom de aut livel, come el cadorin Manuel De Col, che ...
Sesta edizion dei record per la Vertikal Col de Lana. El sloveno Luka Kovacic e la svizera Victoria Kreuzer i a signé i doi nuos meio temp de categoria endriomán con 33:19 e 39:48. Le gran ploie del vender e de la sabeda no i à ruiné el teriol che va adërtasu da La Plié a la ponta de Col de Lana, ulache da siech agn encà atlec da deplù paisc i se sfida nte la specialité de le Vertikal. A l’edizion de sto ann ava fat a savei de volei ester inom de aut livel, come el cadorin Manuel De Col, che ...
"Europeada 2020": preparatifs
I "Ladins" a Lags (tod. "Laax") ti Grijuns por recordé i 5 agn dla lia CBR y pié ia cun i preparatifs por se presenté bun te dui agn
Ai 7 de messé 2018 él gnü festejé ti Grijuns a Lags i 5 agn dla CBR (Cultura Ballapé Rumantsch) che é l’organisaziun dla scuadra dl palé di ëi y dles ëres dl Ciatun Grijun.
Te chësta ocajun él ince gnü recordé i 10 agn dla Europeada, che ê gnüda organisada le pröm iade tl 2008 avisa ti Grijuns.
La CBR á invié por festejé chësc avenimënt la scuadra ladina maschila a na partida amicala y festa culturala. Ince les ëres rumantsches á soghé chël de cuntra la scuadra dles ëres Sorbes tla Germania. La ...
Ai 7 de messé 2018 él gnü festejé ti Grijuns a Lags i 5 agn dla CBR (Cultura Ballapé Rumantsch) che é l’organisaziun dla scuadra dl palé di ëi y dles ëres dl Ciatun Grijun.
Te chësta ocajun él ince gnü recordé i 10 agn dla Europeada, che ê gnüda organisada le pröm iade tl 2008 avisa ti Grijuns.
La CBR á invié por festejé chësc avenimënt la scuadra ladina maschila a na partida amicala y festa culturala. Ince les ëres rumantsches á soghé chël de cuntra la scuadra dles ëres Sorbes tla Germania. La ...
Gabriele Depaul, campion talian!
L Team Spacebikes à avent l titol del campionat talian Team Relay te la categorìa Master amatori con la stafeta, olache l coridor fascian à abù na gran pèrt per fèr avenjer sia squadra.
Na stafeta coreta te la Val Casies (BZ) da Lorenzo Guidi, Beatrice Balducci, Ivan Zulian e Gabriele Depaul. L’atlet fascian é partì desche prum e ultim stafetista e l ge à dat na gran man a sia squadra con na prestazion maraveousa. N gran resultat dò chel jà vadagnà te la Bmw Hero Sudtirol Cup.
Dò chesta bela prestazions, l’é ruà ence na desfata te l’ultima garejèda de Campionat Talian Marathon, con Depaul che à cognù se ritirèr dant del travert a cauja de problemes fisics.
Na stafeta coreta te la Val Casies (BZ) da Lorenzo Guidi, Beatrice Balducci, Ivan Zulian e Gabriele Depaul. L’atlet fascian é partì desche prum e ultim stafetista e l ge à dat na gran man a sia squadra con na prestazion maraveousa. N gran resultat dò chel jà vadagnà te la Bmw Hero Sudtirol Cup.
Dò chesta bela prestazions, l’é ruà ence na desfata te l’ultima garejèda de Campionat Talian Marathon, con Depaul che à cognù se ritirèr dant del travert a cauja de problemes fisics.
Anna, récord ala Ciadinac/Scilier
L’atleta dles maratones estremes d’La Pli de Mareo á desfiré döes gares de "skymarathon" te sis dis, davagnan la gara südtiroleja de 44,7 km
Por Anna Pedevilla da La Pli de Mareo él sté na edema de gares dër sfadioses. Metü man ára ai 01/07 tla Valtellina, plö avisa a Corteno Golgi cun la "Skymarthon Sentiero 4 luglio", öna dles gares plü conesciüdes tla Talia. Chiló él dagnora n gran numer de altec de livel alt che tol pert. Al é na skymarathon dër tecnica, cun tröc toc olache an mëssa dër mëte averda da ne tomé nia por le gran ert che é dles perts jö. Al é ince toc olache an mëssa arpizé, sides söpert co jöpert. La gara mostra sö ...
Por Anna Pedevilla da La Pli de Mareo él sté na edema de gares dër sfadioses. Metü man ára ai 01/07 tla Valtellina, plö avisa a Corteno Golgi cun la "Skymarthon Sentiero 4 luglio", öna dles gares plü conesciüdes tla Talia. Chiló él dagnora n gran numer de altec de livel alt che tol pert. Al é na skymarathon dër tecnica, cun tröc toc olache an mëssa dër mëte averda da ne tomé nia por le gran ert che é dles perts jö. Al é ince toc olache an mëssa arpizé, sides söpert co jöpert. La gara mostra sö ...
Mattias Rosso terzo ai campionac taliegn
L joen da Soraga à garejà a la cross country de Chies d’Alpago. So compagn de squadra Luca Vuerich da Poza l’é ruà 14°.
Se à serà sù en domenia al prum de messèl l campionat talian de cross country a Lamosano de Chies d’Alpago de Belun tel Venet. Trei dis de garejèdes de roda da mont resservèdes a la categorìes de Esordienc e Arlieves. Se à tacà ite en vender con l campionat talian XCE (cross country eliminator), la sabeda l’é stat i Internazionèi de la Tèlia Series e la domenia la gran finèla con l’assegnazion di titoi taliegn.
L percors de la garejèda l’era belebon lonch con 4778 metres e 183 metres de dislivel ...
Se à serà sù en domenia al prum de messèl l campionat talian de cross country a Lamosano de Chies d’Alpago de Belun tel Venet. Trei dis de garejèdes de roda da mont resservèdes a la categorìes de Esordienc e Arlieves. Se à tacà ite en vender con l campionat talian XCE (cross country eliminator), la sabeda l’é stat i Internazionèi de la Tèlia Series e la domenia la gran finèla con l’assegnazion di titoi taliegn.
L percors de la garejèda l’era belebon lonch con 4778 metres e 183 metres de dislivel ...
Mondiai tla Ruscia: indoman le duel vijin
La pröma partida tla semifinala de chisc Campionac dl monn dl palé porta i inoms Francia y Belge.
Indoman mertesc dales 20:00 sogará a San Petersburch la Francia cuntra le Belge. Dodoman la medema ora saral spo tl stadium Lusnichi a Moscau la secunda partida de semifinala: Croazia cuntra Inghiltera.
En sabeda dales 16:00 saral spo a San Petersburch la partida por le terz post, en domënia dales 17:00 la gran finala tl stadium dla capitala Moscau danter les döes scuadres davagnadësses dles semifinales.
Indoman mertesc dales 20:00 sogará a San Petersburch la Francia cuntra le Belge. Dodoman la medema ora saral spo tl stadium Lusnichi a Moscau la secunda partida de semifinala: Croazia cuntra Inghiltera.
En sabeda dales 16:00 saral spo a San Petersburch la partida por le terz post, en domënia dales 17:00 la gran finala tl stadium dla capitala Moscau danter les döes scuadres davagnadësses dles semifinales.
Costion de “Direzion”: scalifiché de 25!
En domenia al 1 de messèl l’é stat la Dolomitica Brenta Bike, garejèda de roda da mont che fèsc pèrt del Zircuit Trentin.
Cognea esser na giornèda de festa, descheche semper cognessa esser canche se vif moments de sport, chela de domenia prum de messèl, canche se à coret la Dolomitica Brenta Bike. Enveze na, pec menuc dò l travert se fossa vegnui a saer de na neva vergognousa, na neva che ge à cambià l’umor ai atlec e a chi che é pascioné de chest sport.
Vardon de jir con orden. L ciel l’era brun, l soreie jà belebon aut e i atlec era vertesc a pontèr via da Pinzolo per se jièr l resultat su n percors de 55 ...
Cognea esser na giornèda de festa, descheche semper cognessa esser canche se vif moments de sport, chela de domenia prum de messèl, canche se à coret la Dolomitica Brenta Bike. Enveze na, pec menuc dò l travert se fossa vegnui a saer de na neva vergognousa, na neva che ge à cambià l’umor ai atlec e a chi che é pascioné de chest sport.
Vardon de jir con orden. L ciel l’era brun, l soreie jà belebon aut e i atlec era vertesc a pontèr via da Pinzolo per se jièr l resultat su n percors de 55 ...


c: text/html

text:
Donald Trump ha argumentà quai cun la politica commerziala da l'Uniun Europeica. Cunzunt ha Trump crititgà la Germania. Finanzialmain na contribueschia ella betg avunda a la NATO. Il medem mument cumpria la Germania però energia da la Russia per pliras milliardas dollars.
Il president dal cussegl da l'UE, Donald Tusk, ha immediat reagì sin l'intervista: Ils Stadis Unids e l'Uniun europeica sajan megliers amis, ha el scrit sin Twitter. Tgi che discurria dad adversaris, derasia infurmaziuns faussas, uschia Tusk.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Novitês
-
Ai 3 de lugio 2009 dala 20.30 tla Cësa de Cultura de Urtijëi uniral prejentà na publicazion dal titul Magister Manfredinus me fecit
-
Ai 26 de juni dala 18.00 tl Museum Ladin inaugurazion dla mostra Asami Kato, dal Iapann ala Ladinia
-
Gran ntres dl cumisser EU Orban per Museum y Scola ladina
USP – L Cumisser dl’Europa per l Plurilinguism Leonhard Orban à dedicà na bela pert dla vijita tla Provinzia de Bulsan ala Ladinia. N lunesc domesdì (15 juni) al pra la vijita tl Museum Ladin a San Martin de Tor mustrà gran nteres per la realtà ladina cun si sistem de scola paritetica.
-
17/05/2009 Dé internazional dai museums y festival di cors dla Val Badia
-
Inaguraziun dl'esposiziun DESIGN EN LIBERTÉ - ADALBERT TOLPEIT
Ai 24/04/2009 dales 18.00
-
Ai 5 de setëmber dala 18.00, Alda lascia vëies…, inaugurazion dla mostra de ciampanes tl Museum Ladin a San Martin de Tor
-
Ai 6 de jügn dales 18.00 daurida dla mostra sun le socrët di sac da copes
-
04/04/2008 dales 18.00 inauguraziun dla mostra de scoltöres de Lois Anvidalfarei
-
15.02.2008 Daurida dla mostra dles operes de Franz Kehrer
-
28/10/2007 dales 14.00 inant Gran batadù cun i Stödafüch tl Museum Ladin a San Martin


text:
Sco quai che la Chanzlia federala communitgescha èn passa 56'000 suttascripziuns dal referendum cunter ils detectivs socials valaivlas.
Uschia che la fatschenta vegn votada a l'urna dal pievel svizzer ils 25 da november 2018. Lantschà il referendum ha ina gruppaziun enturn l'autura Sibylle Berg. Tenor ella è la basa legala per survegliar ils assicurads ina violaziun da la sfera privata dals umans e mettia la populaziun sut suspect general. Il parlament federal aveva deliberà la lescha en la sessiun da primavaira.
RR novitads 15:00


text:
Cun 27 tamburs èn ils da Domat sa participads a la concurrenza dals tamburs giuvens da la Svizra Orientala a Wil en il chantun da Son Gagl.
En la categoria 1 han ils tamburs giuvens sut la batgetta dad Andri Seglias festivà ina victoria. Defendì lur titel ha er la gruppa dals giuvens sut la batgetta da Tamino Weggler en la categoria 2. En la categoria dals pli giuvens, T3, ha Gion Elia Huonder schizunt gudagnà. Tut en tut han ils tamburs da Domat retschavì 12 frastgas, pia distincziuns singulas.
Dumengia saira han numerus fans, la societad da musica, delegaziuns da bandieras sco er represchentants da la vischnanca politica e da la vischnanca burgaisa beneventa ils tamburs giuvens a la staziun.
RR novitads 20:00


text:
Madame Bovary (film 1991)
Madame Bovary (La Sgnóra Bovary) 'l è 'n film dramàtic dal 1991 ad Claude Chabrol trat da 'l rumànś umònim ad Gustave Flaubert.
La pelìcula l'è stada numidàda a i Prèmi Òscar in dla categurìa di custùm méntar la prutagunìsta, l'Isabelle Huppert, l'è stada premiàda a 'l Moscow International Film Festival.
Sunt
In dal 1837, durànt na vìśita, al dutōr Charles Bovary (Jean-François Balmer), ch'al viṿ in dla campàggna dla Nurmandìa, al cgnós inamurànd-as l’Emma Roualt (Isabelle Huppert), fiōla 'd un cuntadèṅ, Rouault (Jean-Claude Bouillaud). Dū méś dòp chi lò al gh la śibìs cuma mujér.
L’Emma, ch'l'à sèmpar lèt di lìbar rumàntic e ch'l'à sèmpar sugnâ par lē na vita in dal lus e pîna 'd aśi, la s cata subìt mâl sèg, c'n un óm ch'al gh vōl bèṅ dimóndi ma ch'l è na piva e ch'l è cumpàgn a di àtar ch'i s càtan dapartut. Gnanc quànd a nas la sò putìna Berthe al ròbi i càmbian.
La dóna la s buta prima in di bras ad Léon Dupuis (Lucas Belvaux), praticànt in léǵ ch'al lavóra da 'n nudàr ch'al gh n dà minga sperànsa, e pò in qvéi dal squasamarléti Rodolphe Boulanger (Christophe Malavoy) che però al sa stufa prèst ad lē. Dòp èsar turnàda p'r un pôc insém a Léon, l’Emma la s cata in di guàj p'r avér fat di dèbit, sénsa dir gnint a sò marè, par cumpràr-as di vistî nóṿ e di òr. Dòp ch'al strusèṅ ch'al gh'iva dâ i bèsi, Lheureux (Jean-Louis Maury), al i vōl indrē a cóst ad purtàr-ag via incòsa, la dóna la và a pascàr incóra Rodolphe par dmandàr-'g-i in prèst ma chi lò al gh cònta na bala dgénd-ag ch'al n gh i à briśa.
Daspràda, l’Emma la decìd acsè ad tōr-as la vita, mandànd śò d'l arsènig.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Al Wolfgang Amadeus Mozart, ch'al s ciamèva p'r intēr Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, (Selśbùrg, 27 de śnêr 1756 - Vièna, 6 'd disèmber 1791), 'l è stê ùn di piò famóś cumpusidōr e sunadōr edla stòria dla mùśica, austrìec, mìster dal Clasicìśum.
Biugrafìa
Al Mośart (ciamê dai amìg "Wolfi" e anca "Wolferl") 'l era nê a Selśbùrg da 'l Leopôld e da l'Anna Maria Pertl. Al pèder Leopôld 'l era 'n viulinìsta cgnusû e anca 'n cumpuśidōr a 'l dipendèinsi dl Arsivèscuv ed Selśbùrg Anton von Firmian.
Al śóven Mośart al feva vèd'r al só grand talèint per la mùśica infin da cìc: 'l imparèva a sunèr al sèmbel e pò 'l viulèin a trī o quàt'r an, tulènd 'l eśèimpi da 'l pèder e anca da la surèla più granda, la Maria Anna, sunadóra anca lē; al cumpunìva un minuèt e 'n pês per più strumèint a sē an, e al gh'ìva cla capasitê 'd arcgnùs'r el noti da per lōr che, in dal camp muśichêl, a s ciàma "avér-eg 'l urèć asolû".
Col vèder che 'l fiōl 'l era acsè geniêl, al pèder Leopôld 'l al purtèva acsè cichîn da 'l Prìnsip Eletōr edla Bavéra Masimiliàṅ III per fèr-'gh-el scultèr a sunèr; soquànt mēś più têrd, al putèin al vgnìva preśentê a Vièna a l' Imperadóra Marìa Teréśa 'd Àvstria. Vers al 1763, al pèder al s tōś dal tèimp lìber dai só impègn ed lavōr p'r andèr, insèm a la famìja, a fer cgnùs'r e scultèr sunèr al ragasōl in di salôt più aristocràtic edl' Evròpa 'd cal tèimp lè, c'm'a Mòneg, Avgùsta, Stuchèrda, Mannheim, Magònśa, Francfòrt, Brusèl e Parì, pò Londra, L'Aja, Àmsterdam, Parì, Liòun e la Svìsra. In cal perìod ed viâś chè, al ragasōl Mòśart al cgnùs al Johann Schobert a Parì, e 'l Johann Christian Bach, fiōl dal Johann Sebastian Bach, a Londra: la só imaginasiòun e 'l interèsi p'r al camp muśichêl al crès dimòndi e 'l gh'la chèva anc ed cumpòner el primi sinfunìi, el numer 17 e 19 dal Catàlog Köchel, dop che dal sunèdi per sèmbel. Turnê a cà dop trī an ed viàś per l' Evròpa, al ragâs al s mèt a studièr cun più chelma e 'l cumpòun dagli ètri ōvri, c'ma Die Schuldigkeit des ersten Gebotes ('L ôblig dal prìm cumandamèint) dal 1767, l'ōvra Apollo et Hyacinthus (1767) e dagli ètri.
In dal 1768 al Mośart al vin in Itàglia indû al s fà cgnùser in del só grandi capasitê muśichèli, mèinter ch'al va avànti a scrìver dimòndi cumpuśisiòun. In dal 1772, mort 'l arsivèschev ed Selśbùrg Anton von Firmian, i Mośart pèd'r e fiōl i armàgnen a 'l dipendèinsi anca dal nōv arsivèscov Colloredo, mo al Wolfgang al gh' à d'adatèr i só scrìt muśichêl a 'l cambiamèint ed gust dal nōv prelê e anc'al sufrìs 'd ann èser mìa tgnû in cla cunsiderasiòun ch'al vrèv. Un viàś a Mannhaim e a Parì dal 1777 'l al persuêd che per lò a nn'è mia incòri al mumèint 'd avér-eg dal sucês fóra ed cà, e anc'al pèder, che incòri al ghe stà drē, 'l al cucia a turnèr a lavurèr p'r al vèscuv ed Selśburg per soquànt tèimp. In dal 1781 però al Mośart al ne gh'la chèva piò ed reśìster e al s tóś fóra da 'l dipendèinsi dal Colloredo cun 'l andèr a Vièna. Là, in dl an dôp, al tōś per mujér la Costànsa Weber.
In dal 1786 al Mośart al cumpòun Le nozze di Figaro, da la cumédia dal Bomarscé e librèt edl abê itagliàn Lorenzo da Ponte. La rapreśentasiòun in di teàter dal Nósi, prìma a Vièna e pò a Prèga, la gh'dà dimòndi sucês e però anc na quèlc invìdia da chi èter muśicìsta.
Elèinc dal só ōvri
Mùśica da Céśa
18 Mèsi:
- 1768/69 – Waisenhausmesse (KV 139)
- 1776 – Spatzenmesse (KV 220)
- 1776 – Missa in C-Dur (KV 257) Credo
- 1776 – Missa in C-Dur (Orgelsolo-Messe) (KV 259)
- 1779 – Krönungsmesse (KV 317)
- 1782 – Große Messe in c-Moll (KV 427/414a)
- 1766/67 – Oratorium Die Schuldigkeit des ersten Gebots (KV 35)
- 1771 – Oratorium La Betulia liberata (KV 118)
- 1791 – Ave verum corpus (KV 618)
- 1791 – Requiem d-Moll (KV 626)
- Motetten für Sopran und Orchester, darunter
- 1773 – Exsultate, jubilate (KV 165)
- Kantaten
- 2 Vespern
- 4 Litaneien
Èter progêt
- Wikisource contiene opere originali di o su Wolfgang Amadeus Mozart
- Wikiquote contiene citazioni di o su Wolfgang Amadeus Mozart
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Wolfgang Amadeus Mozart
Colegamèint estèren
- (EN) Al Catàlog temàtic dal Mośart tolt da la British Library
- (EN) El lettri dal Mośart


text:
Millipes
Ils millipes (Myriapoda) furman in suttschep dals artropods. Els cumpiglian exclusivamain furmas che vivan sin la terra; il dumber da las chommas è per il pli da duas cifras u maximalmain da trais cifras.
Magari vegn la noziun millipes duvrada en in senn pli stretg per la classa cun mintgamai dua pèra chommas vi da mintga segment. Quels èn per gronda part erbivors e furman cun radund dieschmilli spezias enconuschentas en tut il mund la pli gronda part dal suttschep. Radund traimilli spezias cumpiglia la gruppa dals tschientpes ch’èn carnivors e ch’han mintgamai be in pèr chommas vi da mintga segment. Daspera datti anc gruppas pli pitschnas, numnadamain ils millipes nanins (Symphyla) ed ils Pauropoda.
Cuntegn
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Millipes possedan in corp ch’è partì en duas parts: la capsla dal chau ed il bist. La capsla dal chau sa cumpona da plirs segments ch’èn s’unids in cun l’auter; il bist è da structura omogena e sa cumpona d’almain quatter segments munids cun chommas.
Chau[modifitgar | modifitgar il code]
La capsla dal chau dals millipes porta in pèr antennas e dua u traia pèra iseglia da la bucca. Las antennas han pliras giugadiras, da las qualas mintgina dispona d’in’atgna musculatura. Las antennas dals Chilopoda e Symphyla èn construids a moda plitost simpla. Ils Diplopoda disponan d’antennas ad angul caracteristicas ch’èn construidas or dad otg segments; l’ultim segment è munì cun cellas sensitivas. Las antennas dals Pauropoda èn spartidas en pliras flagellas.
A las antennas suonda in segment intermediar senza membra (che correspunda tar ils giombers a quel che porta las segundas antennas). La bucca dispona d’in lef superiur (ch’è savens dentà), d’in pèr mandiblas e d’in u da dua pèra maxillas. Diplopoda e Pauropoda han be in pèr maxillas; tar quests ultims è l’iseglia da la bucca en general reducida u construida a moda simplifitgada. Tar ils Symphyla existan dua pèra maxillas ch’èn construidas a moda vaira unifurma. Tar ils Chilopoda percunter è il segund pèra maxillas d’ina furma lunghenta che las laschan cumparair sco chommas.
La construcziun da las mandiblas è caracteristica tar ils millipes: La mandibla è bunamain adina dividida en duas parts (tar ils Diplopoda schizunt trais) che sa laschan muventar ina cunter l’autra. Al moviment da las mandiblas è er participà il tentorium, ina structura da skelet situada a l’intern dal chau.
La gronda part dals Chilopoda e Diplopoda disponan dad egls, entant che Symphyla e Pauropoda èn adina senza egls. La construcziun dals egls è vaira differenta. Blers Chilopoda possedan in dumber different dad egls en furma da punct (ocells) cun ina lenta. Ils Scutigeromorpha percunter han veritabels egls da fassetta; en lur construcziun sa differenzieschan quels però da quels dals insects u giombers. Ils Diplopoda disponan da champs dad egls (da caracter dad egl da fassetta) ordinads en retschas. Tar animals giuvens vegn vitiers cun mintga midada da la pel in’ulteriura retscha dad egls.[1] Schebain ins vul considerar las furmas dals egls sco egls da fassetta reducids ubain sco svilup parallel ch’è sa furmà or da las medemas furmas da basa, dependa da tge ipotesa areguard las relaziuns da parentella tranter ils millipes ch’ins parta.
Bist[modifitgar | modifitgar il code]
Il bist unifurm cun ses grond dumber da pèra chommas è la caracteristica la pli marcanta dals millipes. Effectivamain è il bist da las diversas classas da millipes però construì a moda differenta. Il corp è ubain da furma platta u radunda. La part sura è munida cun plattas dorsalas che sa differenzieschan en lur construcziun da gruppa tar gruppa. Tar ils Diplopoda èn mintgamai dus segments creschids ensemen tar in segment dubel cun dua pèra chommas. Tar la gronda part dals Diplopoda èn ils segments ultra da quai circumdads da rintgs cuirassads (furmads da carbonat da calzium) che vegnan mintgamai be interruts da las chommas.
Mintga segment porta da princip in pèr chommas. Savens divergeschan però l’emprim ed il davos segment da quest plan. Tar ils Chilopoda è l’emprim segment dal bist fermà vi dal chau; quest segment è munì cun fermas chommas che possedan griflas da tissi e che servan a tschiffar preda. Tar la gronda part da las spezias da las autras gruppas na porta l’emprim segment dal bist percunter naginas chommas u che quellas èn fitg reducidas. A la fin dal corp sa chattan in u dus segments in pau pli lads che na portan insumma naginas extremitads.
Las chommas sa chattan ubain da la vart (Chilopoda) ubain sin la vart dal venter (Diplopoda). Las singulas chommas èn divididas en sis segments, ils Diplopoda disponan sco sulets d’in settavel segment che vegn numnà postfemur. Lur chommas anguladas furman in scharnier che sa lascha cumparegliar areguard sia movibilitad cun ina giugadira dal schanugl.
Dumber da las chommas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ch’il num di gia, disponan intginas spezias da millipes d’in grond dumber da chommas. Las pli bleras, numnadamain 750 chommas, han ins dumbrà tar la spezia Illacme plenipes. Il ‹millipes› per propi, vul dir cun milli pes, na datti pia betg. Ultra da quai na disponan betg tut las spezias d’in fitg aut dumber da chommas. Surtut las gruppas basalas, vul dir che stattan a l’entschatta dal svilup evolutiv, han relativamain paucas pèra chomma. Ins suppona perquai ch’i na sa tractia tar ils auts dumbers da chommas betg d’ina caracteristica primitiva, mabain che quella saja pir sa sviluppada pli tard. La dumonda è però grev da decider, damai ch’ins n’ha fin oz chattà nagins fossils da represchentants dal tschep dals millipes.[2]
Tar ils millipes datti tut tenor gruppa er differents svilups ontogenetics:[3]
- Ils animals sortan da l’ov cun lur dumber definitiv da segments e chommas.
- Cur ch’ils animals sortan da l’ov n’èn anc betg avant maun tut ils segments; lur dumber crescha en il decurs da la creschientscha e da las midadas da la pel.
En il segund cas èn pussaivlas duas vias:
- L’animal cuntanscha tuttenina in dumber da segments maximal fix. Silsuenter na mida el betg pli la pel ubain ch’il dumber da segments resta tuttina tar las ulteriuras spaletschadas.
- L’animal gudogna vitiers tar mintga midada da la pel novs segments, senza ch’ina cifra finala sa laschia pertschaiver. En quest cas n’è er il dumber da chommas betg fixà e sa differenziescha entaifer la spezia dad individi tar individi.
Areguard il dumber da chommas sa laschan tranter auter differenziar entaifer ils millipes las suandantas gruppas:
- Dumber da chommas relativamain pitschen e fix, p.ex. 12 pèra chommas tar ils Symphyla, 15 tar ils Scutigeromorpha e Scutigeromorpha (Chilopoda). Il pli pitschen dumber è 8 tar ils Pauropoda (probablamain pervi d’ina reducziun secundara).
- Dumber da chommas relativamain aut e fix, p.ex. 21 u 23 tar ils Scolopendromorpha, 49 u 51 tar divers Diplopoda.
- Aut dumber da chommas, ma betg fix. Diplopoda: fin a 216 pèra chommas tar ils Platydesmida, fin a 380 tar ils Siphonophorida (cf. il record menziunà survart). Chilopoda: fin a 194 tar ils Geophilomorpha.
Tar spezias dal gener Scolodendropsis (Chilopoda, Scolopendromorpha) ha pudì vegnir cumprovà che spezias parentadas stretgamain possedan per part 21 u 23, per part 39 u 43 pèra chommas. Quai lascha supponer ch’il dumber da segments saja sa dublegià tar quests ultims tras ina singula mutaziun.[4]
Las relaziuns vegnan anc pli cumplitgadas tras quai ch’i dat spezias tar las qualas betg be il dumber da chommas po variar dad individi tar individi, mabain er las plattas dorsalas ed autras caracteristicas dals segments.[5]
Sistematica dals millipes[modifitgar | modifitgar il code]
Sistematica exteriura[modifitgar | modifitgar il code]
Ils artropods sa dividan en quatter gruppas: Myriapoda (millipes), Crustacea (t.a. ils giombers), Hexapoda (t.a. ils insects) e Chelicerata (t.a. ils filiens). Co che questas quatter gruppas èn parentadas ina cun l’autra n’è anc adina betg cler. Tradiziunalmain vegniva postulà ch’ils millipes ed ils Hexapoda sajan sa sviluppads or d’in perdavant communabel (Tracheata), e che Tracheata e Crustacea derivian ensemen dals Mandibulata. Tenor questa teoria furmavan ils Chelicerata uschia sper ils Mandibulata il segund bratsch dals artropods. Lavurs pli novas davart la morfologia sco er studis moleculars han manà a novas ipotesas che concurran però anc adina ina cun l’autra. Tenor quellas èn ils millipes ubain sa sviluppads directamain or dals Mandibulata ubain che la sistematica vegn vieuta dal tuttafatg e postulà in perdavant communabel dals millipes e Chelicerata (numnadamain ils Myriochelata).
Sistematica interna[modifitgar | modifitgar il code]
La sistematica interna dals Myriapoda è percunter vaira clera e consolidada. Uschia furman ils Diplopoda ed ils Pauropoda il taxon Dignatha, e quai sin fundament da pliras caracteristicas bain fundadas. Tar quellas tutgan: ils segments basals da l’emprima maxilla èn s’unids ad in lef sut; la segunda maxilla manca resp. sa furma be a moda rudimentara en il stadi embrional; las averturas genitalas sa chattan vi dal segund segment; las averturas da las tracheas sa chattan datiers da las chommas; ils animals giuvens disponan da be traia pèra chommas. Ils Dignatha da lur vart furman ensemen cun ils millipes nanins (Symphyla) il taxon Progoneata.
- Millipes – Myriapoda
- Tschientpes – Chilopoda
- Progoneata
- Millipes nanins – Symphyla
- Dignatha
- Pauropoda
- Diplopoda
Spezias indigenas[modifitgar | modifitgar il code]
En Svizra existan bundant 100 spezias da millipes indigenas ed er intginas exoticas ch’èn daventadas selvadias.
Millipes ed uman[modifitgar | modifitgar il code]
Magari poi dar derasaziuns en massa da millipes, probablamain sche la purschida da nutriment è favuraivla e sche las cundiziuns climaticas èn miaivlas. A l’ur da lieus abitads vegnan magari erigidas en tals cas paraids da protecziun u ch’i vegn empruvà da cumbatter ils millipes a moda natirala cun agid da chariels rapinaders.
Millipes, surtut las spezias tropicas pli grondas, vegnan er tegnids gugent en terraris. Sco tar ils ulteriurs animals pretenda quai bain ina tegnida adequata ed ina tgira regulara; ma la gronda part da las spezias dovra ni pavel viv ni in’illuminaziun speziala u in stgaudament. Per il solit sa nutreschan ils millipes dal substrat dal terren (feglia mez smarschida, laina marscha) e basegnan be da temp en temp intgins fritgs. Cumbain che quellas cuntanschan grondezzas maximalas da 50 mm e n’han betg ina coluraziun che dat talmain en egl sco quella da lur parents tropics, han er las spezias indigenas lur atgna bellezza e furman interessants pupils. Intginas spezias sa laschan tegnair senza problems e sa multiplitgeschan er en il terrari.
Moda da viver a l’exempel da duas spezias indigenas[modifitgar | modifitgar il code]
Litob[modifitgar | modifitgar il code]
Il litob u popular ruschnacrappa (Lithobius forficatus) furma ina spezia entaifer ils tschientpes (Chilopoda) ch’è derasada vastamain en l’Europa Centrala. L’animalet cuntanscha ina lunghezza da 20 fin 32 mm. Il corp è da colur brin cotschnenta. En la part davos da l’animal èn singulas plattas dorsalas prolungadas in pau en furma da scut. Da mintga vart dal chau ha l’animal mintgamai 15 egls da puncts.
La spezia cumpara praticamain en tut il mund cun excepziun da tschertas regiuns tropicas. L’animalet viva en la cuntrada averta ed en guauds, ma er en ierts. Ins al chatta per exempel vi da laina morta u sut crappa.
Il litob è activ da notg; el è in animal da rapina e sa nutrescha d’insects, filiens ed auters artropods. Suenter avair palpà lur preda cun las antennas tschiffan els quella cun las maxillas en furma da chomma ed inizieschan cun quellas in tissi che fa svelt effect. La morsa d’animals pli gronds po er esser per l’uman dolurusa.
Per la paregliaziun fila il mastgel ina fina taila e plazzescha sin quella il pachet da sperma, il qual la femella prenda alura si en si’avertura genitala. Ils ovs depona la femella in ad in per terra. Il svilup da l’individi cumpiglia tschintg stadis cun dumber da segments incumplet e tschintg stadis cun dumber cumplet. Er animals creschids sa spaletschan anc pliras giadas. Il litob po cuntanscher ina vegliadetgna da tschintg fin sis onns.
Cordalin[modifitgar | modifitgar il code]
Il cordalin champester (Cylindroiulus caeruleocinctus) è in dals numerus cordalins (er millipes a corda, millipes en furma da corda) ch’èn derasads en l’Europa Centrala – ins quinta cun fin a 700 differentas spezias. Il gener dals cordalins appartegnan a la famiglia dals Julidae che tutgan tar ils Diplopoda.
Cordalins èn da colur brin stgira fin bunamain naira. Tut tenor la spezia e la vegliadetgna cuntanschan ils animalets ina lunghezza dal corp tranter 5 e 50 mm e possedan tranter 30 e 70 pèra chommas.
Cordalins chatt’ins en ierts, sin pradas ed en ers. En la natira valan els sco animal util ed han ina muntada cumparegliabla a quella dal verm da plievgia. Durant il di sa trategnan els per ordinari sut crappa, en sfessas da mirs, sut scorsas u aissas. En questa moda sa protegian els cunter setgar ora.
La multiplicaziun dals cordalins ha lieu en furma d’ina copulaziun directa. Ils ovs depona la femella en sfessas u foras en la terra. Da quests ovs sortan larvas cun traia pèra chommas; tut las ulteriuras pèra chommas vegnan vitiers en il decurs da las bleras spaletschadas.
Cordalins èn per il pli activs da notg. Els sa nutreschan surtut dal substrat da plantas mortas e be darar er da plantas vivas. Ins ha però observà ch’els sa trategnan gugent en territoris cuverts cun mistgel e ch’els sa nutreschan là er dal mistgel.
En cas da privel pon cordalins sa rudlar ensemen (cun il chau entamez). A medem temp secreteschan els in tissi ch’odura fitg ferm; en questa moda sa protegia l’animalet cunter utschels, raunas ed auters inimis.
Problems pon cordalins chaschunar en vischinanza d’edifizis. Il mars ed avrigl sco er il settember ed october èn els il pli activs (entant ch’els passentan ils mais ils pli chauds per ordinari permanentamain sut crappa u bists). Da quel temp poi esser ch’els raivan en grondas massas da fatschadas si. Ins suppona che quai saja il cas sche l’edifizi als blochescha la via. En territoris situads sur ca. 1100 m s.m. sa lascha quest fenomen per part er observar da di. En il Grischun èn tranter auter pertutgads da quai edifizis a Domat, Flem e Sagogn. L’enviern percunter sa chavan ils cordalins ca. 20 cm en la terra, uschia ch’els èn protegids vaira bain cunter schelira.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Steffen Harzsch, Roland R. Melzer, Carsten H.G. Müller (2007): Mechanisms of eye development and evolution of the arthropod visual system: The lateral eyes of myriapoda are not modified insect ommatidia. En: Organisms, Diversity & Evolution 7: 20–32.
- ↑ Gregory D. Edgecombe (2004): Morphological data, extant Myriapoda, and the myriapod stem-group. En: Contributions to Zoology, 73 (3).
- ↑ Giuseppe Fusco (2005): Trunk segment numbers and sequential segmentation in myriapods. En: Evolution & Development 7 (6): 608–617.
- ↑ Alessandro Minelli, Amazonas Chagas Junior, Gregory D. Edgecombe (2009): Saltational evolution of trunk segment number in centipedes. En: Evolution & Development 11 (3): 318–322.
- ↑ R. Janssen, N.-M. Prpic, W.G.M. Damen (2004): Gene expression suggests decoupled dorsal and ventral segmentation in the millipede Glomeris marginata (Myriapoda: Diplopoda). En: Developmental Biology 268: 89–104.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Donald T. Anderson (ed.): Invertebrate Zoology. 2. ediziun. Oxford University Press, Melbourne e.a. 2001, ISBN 0-19-551368-1, chap. 12, p. 275.
- Richard S.K. Barnes, Peter Calow, Peter J.W. Olive, David W. Golding, John I. Spicer: The invertebrates. A synthesis. 3. ediziun. Blackwell Science, Oxford e.a. 2001, ISBN 0-632-04761-5, chap. 8.5.3a, p. 181.
- Richard C. Brusca, Gary J. Brusca: Invertebrates. 2. ediziun. Sinauer Associates, Sunderland MA 2003, ISBN 0-87893-097-3, chap. 18, p. 637.
- Wolfgang Dohle: Progoneata. En: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (ed.): Spezielle Zoologie. Part 1: Einzeller und Wirbellose Tiere. 2. ed. Gustav Fischer e.a., Stuttgart e.a. 2007, ISBN 978-3-8274-1575-2, p. 592–600.
- Janet Moore: An Introduction to the Invertebrates. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 2001, ISBN 0-521-77914-6, chap. 14.6, p. 217.
- Edward E. Ruppert, Richard S. Fox, Robert D. Barnes: Invertebrate Zoology. A functional evolutionary approach. 7avla ediziun. Thomson – Brooks/Cole, Belmont e.a. 2004, ISBN 0-03-025982-7, chap. 20, p. 702.
- Shurá Sigling: PraxisRatgeber Tausendfüsser. Chimaira, Francfurt a.M. 2010, ISBN 978-3-89973-488-1.


text:
Marmorera
Igls 17 d'otgover 1948 ò gia li ainten l'ustareia Gelgia a Marmorera ena radunanza communala da grond'impurtanza pigl destign digl cumegn uriund da Marmorera; ins ò concedia allas ovras electricas Turitg (OET) igl dretg d'erriger en lai da farmada.
Igl areal dalla vischnanca viglia da Marmorera è nia inondo igl onn 1954 e sur igl lai da farmada è nia errigia la nova vischnanca. Marmorera consista oz dallas dus culegnas Scalotta e Marmorera-vischnanca. Igls sutaros òn catto lour davos pôss an en nov santieri sur igl lai da farmada. La ruigna digl casti digls signours De Marmels agl ost digl lai da farmada dat perdetga digl passo. Marmorera vign menziuno per l'amprema geda aint igl urbari digls bagns imperials anturn igl onn 840. Aint igl taimp medieval sottastava Marmorera agl imperi digls signours De Marmels, digls quals igl casti cun igl madem nom niva menziuno per l'amprema geda igl onn 1193. La voba digl cumegn uriund consistiva anfignen igl 1945 d'en fons alv e neir. Durant la sagonda ghera mundiala ò en heraldicher agiunto igl tgalesch alv sen fons neir; sa basond alla legenda digl sontg da vischnanca Son Flurinus.
Igl onn 1960 ò la vischnanca biagia a Scalotta ena nova tgesa da scola. Ainten chella è nia instruia angal pacs onns e siva è la tgesa neida vandeida agl cumegn da Seon an l'Argovia. Investiziuns impurtantas digls davos onns pertotgan la sanaziun dallas funtangas, da veias ainten vischnanca e da veias da gôt.


text:
Inhalt
Engiadina
-
Er S-charl duai vegnir integrà en la zona da tgira
Per che la Biosfera Val Müstair Parc Naziunal survegn il label da l'UNESCO, èsi da stgaffir enturn la zona centrala ina zona da tgira. Questa zona duai vegnir fixada en in contract cun las vischnancas da Scuol, Zernez e S-chanf.
Per Scuol èsi impurtant che la fracziun S-charl fiss era integrada en la zona da tgira. Uschia pudessan ils dus hotels probablamain profitar dal label Biosfera, quai scriva la vischnanca. Il contract vegn ussa tramess a l'Uffizi federal d'ambient per laschar prender posiziun.
RR novitads 12:00


text:
Gianna Nannini & Edoardo Bennato: «Un’estate italiana»
- Venderdi, 15.6.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 15.6.2018, 9:30, RTR
In dals gronds semperverds dal ballape è quel per il campiunadi mundial dal 1990. Giorgio Moroder ha fatg l'emprim ina versiun cun text englais e cun il titel «To be number one». Per la versiun taliana ha el dumandà Edorardo Bennato e Gianna Nannini, quella giada sin il zenit da lur carriera. Els fan il text talian, però Gianna Nannini ha pauc gust da questa chanzun commerciala.
A la fin sa partecipescha ella tuttina, er pervi da ses bab ch'è in grond fan da ballape e pervia da Bennato. Ils 8 da zercladur è l'avertura en il stadion «Giuseppe Meazza» a Milan e Gianna Nannini ed Edoardo Bennato chantan «Un'estate italiana». Ina milliarda persunas auda la chanzun a la televisiun e quella daventa in hit mundial.
Sin la plazza da ballape è il success main grond. l'Italia perda il mez final cunter l'Argentina da Diego Maradona e la Germania gudogna il final.


text:
Perquai cusseglia la gruppa accumpagnanta, installada dal minister da defensiun Guy Parmelin, d'auzar il preventiv da l'armada uschia che la cumpra d'in aviun da cumbat po vegnir fatga sur quel. Quai scriva la gasetta NZZ da la dumengia. Il 2014 aveva il suveran svizzer refusà la cumpra da l’aviun da cumbat Gripen, grazià ad in referendum.
Betg nunpussaivel da cumbatter la cumpra
Per ils adversaris muntass la finanziaziun via il preventiv, ch’els pudessan impedir la cumpra d’in aviun da cumbat mo cun agid d’ina iniziativa. Per ina tala dovri 100’000 suttascripziuns, dubel uschè bleras sco per il referendum cunter il Gripen. La Gruppa per ina Svizra senz'armada è tenor atgnas indicaziuns pronta per in tal cumbat cun agid d’ina iniziativa, sco l’onn 1992 cunter la cumpra da l’aviun F/A-18.
RR novitads 06:00


text:
Plirs indicaturs mussan ch'i va puspè ensi cun il turissem d'enviern. Quai era grazia a la naiv ch'i ha dà gia baud quest onn. RTR sa maschaida tranter turists ed indigens e rapporta live da Scuol.
Mesemna a bun'ura ha RTR fatg in'intervista cun Sarina Heinrich a la staziun da lva da las pendicularas Motta Naluns. Ella è la figlia dal proprietari da la pli gronda butia da sport a Scuol, la «Sport Heinrich».
Durant la stagiun auta occupescha la butia fin a 13 emploiads. Envers RTR ha Heinrich confermà ch'adina dapli giasts prendian a fit ils skis u era ils chalzers enstagl da cumprar il material. In avantatg saja ch'ins haja uschia adina il pli nov material a disposiziun.
Visita tar scola da skis
Suenter il viadi sin la staziun sura, ha RTR gì la pussaivladad da far in'intervista cun il manader da la scola da skis, Cla Neuhaus. La preparaziun per la nova stagiun da skis saja stada pli u main la medema sco ils ultims onns. Quai cun excepziun che las duas scolas da skis da Scuol e Ftan sajan fusiunadas.
Malgrà che l'aura n'è betg uschè ideala, sajan ils scolars cumparids, uschia Neuhaus. Damai ch'i saja difficil da dir quants scolars che vegnian la finala sur ils dis da festa, dettia adina quatter fin tschintg magisters da skis sin reserva. Tenor basegn possia spontan dar dapli classas.
L'infrastructura dal center d'uffants porschia trais tschintas da transport per ils divers nivels dals novs skiunzs.
Di dals acziunaris a Motta Naluns
En il restaurant da muntogna «La Charpenna Motta Naluns» èn s’inscuntrads oz ils acziunaris da las pendicularas. Passa 80 acziunaris sajan stads preschents, ha ditg il nov directur da las pendicularas Andri Poo.
Suenter in mais en uffizi fa Poo bilantscha positiva. Grazia a la naiv che saja crudada gia baud, saja il cumenzament en la stagiun d’enviern reussida. La pli gronda sfida sco directur saja da manar ils passa 140 collavuraturs. En general n’haja betg dà grondas surpraisas, ha ditg il nov directur vinavant.
RR actualitad 08:00+


text:
Sco quai che la polizia chantunala scriva è in automobilist tudestg da passa 90 onns charrà en direcziun Valragn. A Nufenen vegn il traffic manà sper in plazzal or.
Ord motivs anc betg enconuschents è l'automobilist vegnì sin l'auter vial e collidà là frontalmain cun in auto. Il pèr tudestg en lez auto è sa blessà levamain.
L’A13 ha stuì vegnir serrada en tuttas duas direcziuns. Tut il traffic è vegnì svià sur la via chantunala. L’andament exact da l’accident vegn examinà, finescha la polizia sia communicaziun.
La segirezza da l’A13 en Valragn è adina puspè in tema. L’onn 2015 avevan las autoritads da quella giada, ils presidents communals da Valragn, Nufenen, Spleia e da Sufers, la deputada Monika Lorez ed il president cirquital ed iniziant Hans Hasler, sa dosta cun ina petiziun per dapli segirtad sin via tar il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb.
RR novitads 14:00


text:
Lynyrd Skynyrd: «Sweet Home Alabama»
- Mesemna, 17.10.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 17.10.2018, 9:30, RTR
En il sid dals Stadis Unids è naschida la musica da gospel, blues e country. Però fin en il 19avel tschentaner era quai er il center da la sclavaria e da la segregaziun da las razzas. Neil Young aveva crititgà il principi dals onns 70 quest rassissem en sia chanzun «Southern man». Il 1974 datti ina reacziun da la band Lynyrd Skynyrd. En lur chanzun «Sweet Home Alabama» fan els a savair ch'ils stadis dal sid na dovran sias admoniziuns: «Well I heard mister Young sing about her - Well, I heard ole Neil put her down». Quai che para dad esser ina nauscha cuntroversa tranter musicists n'è però betg fitg serius. Ronnie van Zandt, il chantadur da Lynyrd Skynyrd ha manegià ch'els hajan grond respect per Neil Young. E «Sweet Home Alabama» è er daventà la chanzun clav per la band.


text:
Ils trais sezs vacants en la suprastanza communala da la Bergiaglia han ils votants dad occupar be per dus onns cun quai ch’ils cussegliers avevan demissiunà durant il temp da legislatura.
Pli auts pensums
Dapi la bova dals 23 d’avust è la situaziun sa midada cumplettamain e la lavur che spetga tut la val ils proxims onns è gronda. Era las lezias da l’executiva èn pli grondas ed intensivas.
Sco quai che la presidenta communala, Anna Giacometti ha declerà ad RSI, èn vegnids augmentats tant ses pensum sco er quels dals auters commembers da suprastanza curt suenter la bova. La presidenta communala fetschia er quint, ch’ins ha da far quai tar ils nov elegids almain per ils proxims dus onns.
Anna Giacometti ponderescha da cuntinuar
Anna Giacometti aveva annunzià – avant la gronda bova – da betg pli vulair candidar per in quart mandat a la testa da la vischnanca fusiunada. Ussa saja la situaziun però ina cumplettamain autra ed il «sindaco» vuless decider a temp util sch’ella na va tuttina anc ina giada en cursa.
RR novitads 06:00


text:
Gia per la novavla giada en seria ha Vienna la meglra qualitad da viver. Minca en Germania e Auckland en la Nova Zelanda èn ensemen sin il terz plaz. Duas ulteriuras citads sa chattan tranter ils megliers diesch: Genevra è actualmain sin il quart plaz e Basilea sin il dieschavel. A la cua da la classificaziun è la chapitala iracaisa Bagdad.
Tranter ils criteris ch'èn vegnids resguardads èn, tranter auter, la stabilitad politica, la purschida en il sectur da la sanadad e la criminalitad. Resguardadas èn vegnidas 231 citads da l’entir mund.
Las citads cun la pli auta qualitad da viver
RR novitads 06:00


text:
La sisavla prelecziun da «Sin il viv!», la turnea da lecturas per festivar il giubileum da 25 onns da l'emissiun Impuls dal Radio Rumantsch, è stada ordvart famigliara!
Dumengia ils 7 d’october 2018 è «Sin il viv!» sa fermà en la bella stiva da Riet e Romana Ganzoni a Schlarigna. Dumenic Andry, Bettina Secchi, Sara Francesca Hermann e Martin Cantieni han legì «live» impuls o schon emess al radio durant ils ultims onns o lura texts scrits bel ed aposta per la prelecziun en stiva engiadinaisa.
L'autura Bettina Secchi ha raquintà da chasas engiadinaisas e da sias emprimas regurdanzas en quellas:
Il scriptur Dumenic Andry ha envidà al public da vegnir cun el en ina stiva che Alberto Giaccometti ha malegià:
Sara Francesca Hermann ha scrit e prelegì in impuls davart ina inziativa ch'è stada da vuschar avant in pèr mais e aveva tractà la plurilinguitad er en l'Engiadin'Ota:
Da l'autur sursilvan Martin Cantieni ha il public pudì emprender la differenza tranter "medium-rare" e "well-done" ed anc in tric per tener endament tiers - in impuls extra post-chatscha:


text:
La suprastonza sto reponderar il project11.06.2018
(anr/hh) Cun clar pli ha il cussegl da vischnaunca da Mustér returnau alla suprastonza communala il venderdis sera il project per la sanaziun e cumpletaziun dil Center da sport e cultura. Perencunter ha el concediu in credit per la via da Sars–Punt da Brulf sco era priu enconuschientscha dil program d’activitad ed il plan da finanzas 2019–2023. Il Center da sport e cultura a Mustér ei prest 40 onns vegls. En quels rodund quater decennis eis el vegnius cumpletaus ed adattaus, denter auter 1993 cun la Sala Fontauna e la plazza da ballapei. Avon sis onns ei ina gronda part dils indrezs ordaviert vegnida remplazzada e sanada per bunamein in milliun francs ed avon dus onns ei vegniu investau ella sanaziun dallas fatschadas dil nord e vest. La gronda part dil baghetg ei denton aunc adina el stan da 1980 e basegna ina sanaziun.
15,1 milliuns francs
Il venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca sefatschentaus dil project da sanaziun ed adattaziun dil Center da sport e cultura per la summa da 15,1 milliuns francs. Gia igl avrel era la legislativa vegnida orientada davart il project. Per la sanaziun digl existent ei previu d’impunder 6,5 milliuns francs, per la purschida nova 8,6 milliuns francs. Aschilunsch ch’il project vegn realisaus en quella fuorma e dimensiun sa la vischnaunca quintar cun in sustegn finanzial dil cantun da rodund 1,2 milliuns francs, plinavon cun in sustegn d’equivalenza entras ils cantuns participai vid il «Program San Gottardo» da circa 690 000
francs. Medemamein sa la vischnaunca quintar cun ina restituziun dalla taglia sin plivaleta dalla confederaziun en connex cun quella investiziun ell’altezia da 650 000 francs. Aschia stuess la vischnaunca quintar da surprender la finfinala 12,56 milliuns francs. Sper la sanaziun dil baghetg existent preveda il project differentas cumpletaziuns ed adattaziuns dil menaschi. Aschia duei l’entrada survir egl avegnir sco zona da sentupada cun cafetaria. El local ch’ha surviu pli baul als pumpiers duei vegnir endrizzau pusseivladads da divertiment ed el local sut la halla da tennis duei vegnir purschiu novas activitads da sport. Las petgas ella Sala Fontauna duein svanir ed aschia far quella sala pli adattada per arranschaments. Il cussegl da vischnaunca ha buca saviu s’accordar cul project sco presentau. Cun otg encunter quater vuschs ed ina abstenziun ha el decidiu da returnar la fatschenta alla suprastonza communala cun l’incarica da surluvrar il project.
Deponiu differents giavischs
Alla seduta dil venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca vegnius confruntaus cun
entginas midadas dil project. Tenor il president dalla cumissiun da menaschi e la cumissiun da baghegiar, gerau Clemens Berther, ei quei stau giavischs da differentas varts exprimi suenter l’orientaziun digl avrel. Davart il cussegl da vischnaunca ei lu vegniu in tschuppel giavischs il venderdis sera, formulai a scret ensemen cun la proposta da returnar la fatschenta alla suprastonza communala. Aschia giavischan cusseglieras e cussegliers denter auter da sclarir las pusseivladads per ina plazza da giug interna. Persuenter duei miez dalla halla da tennis survir. Medemamein vesan els in auter nez per differentas localitads. Denter auter duei la cumissiun sclarir igl interess per in simulatur da golf e dar dapli prioritad alla renovaziun dalla Sala Fontauna. L’idea per in local da squash propona ina part dil cussegl d’emblidar, persuenter da realisar in local per spinning. Medemamein duei ei dar ina buna infrastructura da cuschina per la cafetaria. La finfinala pretenda il cussegl da vischnaunca era in studi davart igl indrez da fotovoltaica. Quel duei cuntener pliras variantas. «Las midadas giavischadas san secapescha era haver in effect sin la finanziaziun sco tala, denter auter la contribuziun dil cantun. Mo lu era pertuccont il credit da projectaziun concediu a sias uras da 375 000 francs. Enzacu ei quel consumaus per analisas e studis», di Berther. Ils proxims dis vegni la suprastonza communala a sefatschentar danovamein dil project, silsuenter secapescha era la cumissiun da baghegiar ensemen cugl architect.
Via vegn slargada
Unanimamein ha il cussegl da vischnaunca concediu in credit da 297 000 francs per rinforzar e slargar la via d’uaul da Sars–Punt da Brulf. Il project sto aunc vegnir approbaus dallas instanzas cantunalas. Quella damonda da credit vegn suttamessa al referendum facultativ. Entras la punt nova a Sars ei il territori dalla vart dretga dil Rein accessibels per transports da lenna viers Fontanivas. A Fontanivas sesanfla il plaz da lenna nua che la lenna vegn sortida e rasenada pil transport vinavon cun camiuns da 40 tonnas. Il respargn vid il transport da lenna ord ils uauls da Caischavedra ei gronds, aschilunsch che quels transports san succeder dalla Punt da Brulf directamein viers Fontanivas e ston buca succeder sur Carcarola ed atras il vitg sin in plaz da lenna. Plinavon ha il cussegl da vischnaunca priu enconuschientscha dil program d’activitad ed il plan da finanzas 2019–2023. La suprastonza communala quenta cun investiziuns nettas da 26,27 milliuns francs en quels tschun onns. Plirs projects che crodan en quei temps d’investiziuns ein decidi ni sesanflan gia ella realisaziun, aschia la meglieraziun funsila. Medemamein includa il plan da finanzas la sanaziun e cumpletaziun dil Center da sport e cultura ni era investiziuns en vias communalas, forestalas e la serenera a Raveras. Vegnan tuttas investiziuns previdas el program d’investiziun decididas e realisadas s’augmenta la summa d’emprests entochen igl onn 2023 sin rodund 23,4 milliuns francs. Il deivet net per habitont s’augmenta aschia en quels sis onns da rodund 360 sin rodund 7600 francs.


text:
Natiralisaziuns
L'uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun (UMDC), partiziun "dretg da burgais e dretg civil" è il post da consultaziun per dumondas davart la natiralisaziun en general e davart las premissas da natiralisaziun sco er per empustar ils formulars da dumonda.
En la procedura da natiralisaziun è il UMDC responsabel per l'examinaziun da las dumondas, per la spediziun da quellas a las autoritads correspundentas e per la preparaziun da la decisiun sin plaun chantunal. En quest connex realisescha el la basa legala.


text:
Il contract saja suttascrit, ha ditg in pledader da May. Concret tar la cunvegna n'ha il pledader betg fatg indicaziuns.
La partida DUP ed ils conservativs haja savens las medemas opiniuns, ha accentuà May. Il contract saja fitg buns. Tuttina vegn la DUP savens crititgada perquai ch'ella è cunter la lètg d'omosexuals ed cunter la protecziun da clima.
Il program da regenza aveva May gia preschentà la mesemna passada e la regina aveva avert tradiziunalmain il parlament. Tar il program da regenza appartegnan per exempel otg projects per leschas nua che la sortida da la Gronda Britannia ord l’Uniun europeica vegn reglada.
RR novitads 14:00


text:
Ona stòria longa quarant’ànn, che si è conclusa alcuni anni fa (come lavoro) col conferimento della “Stella al merito” il 1° maggio 2008.
Sono nato in via Caravaggio e tutte le volte che passo di lì penso alla mia mamma che purtroppo è mancata a 81 anni.
S’cioppaa la guèrra, la mia mamma la m’ha mandaa a Vitton (Vittuone, paese con ben due fermate per il famoso Gamba de Lègn fino al 30 agosto 1957) a cà de la nònna in la Cassina San Carlo, bellissima ancamò adèss.
Io facevo la seconda elementare. Al segond bombardament che gh’è vegnuu a Milan, la mia mamma l’ha dii: «Nò, basta, via, via…l’ha ciappaa mì, la mia sorèlla e semm andaa da la nònna in campagna. Lì praticament emm finii i scòl elementar e gh’era bisògn de lavorà…
Mì hoo minga poduu tornà a Milan perché nel frattemp gh’era mòrt el papà…gh’hann bombardaa la cà.
La mia mamma era ospite da un’amica e andava avanti-indietro in bicicletta.
Allora ho cominciaa a lavorà in campagna. Mamma mia come el me piaseva! Infatti a Milan anca adèss gh’hoo l’òrt.
Poeu la mia mamma l’ha trovaa finalment de sistemass .
La stava in Largo Settimio Severo.
E allora son tornaa a Milan perché la mamma la conosseva on macellar ch’el stava in Piazza Napoli che ‘l m’ha ciappaa come garzon (gh’avevi dodes ann) e fasevi anca el garzon del cervellee che l’era lì taccaa. Servivom i operari de la Cooperativa de vial Toscana.
Per andà dal macellar dovevi traversà la cella del cervellee e quand passavi de lì el scior Nino el staccava on tocchèll de luganega e me la casciava in bocca.
Ma mì vorevi lavorà in officina e inscì gh’hoo avuu el primm librett.
El primm lavorà hinn staa i portacener per la ferrovia. Poeu hoo faa el tornidor, el tollee…hoo frequentaa la scòla seral Santa Marta, perchè avevi capii che bisògnava conoss el disègn (6 anni e 2 licenze: progettista e disegnador di macchin).
A la fin son diventaa on capp e sòtta de mì (26 ann) gh’eren 40 disegnador. Grazie anca a on poo de fortuna!
E, pussee tardi…Assistente del Direttore Tecnico.
Sono state tappe che mi hanno aiutato a crescere e a scrivere.
Adesso abito a Trezzano sul Naviglio e dal 7° piano dal mio balcone fiorito vedo la campagna che mi ha ispirato la poesia Dal mè poggioeu.
E Trezzan el m’ha anca ispiraa la poesia E numm gh’èmm el Navili
In Cors Vercelli gh’hoo avuu el primm sfràtt…m’hann mandaa a Bagg, sì propi la zòna del Pret de Ratanà, de l’Orghen e de la Cascina Linterno. E sui sfràtt hoo scritt la poesia El sfratt anca se sui cà de ringhera hann giamò scritt tucc.
Quand finalment sont andaa in pension, ho ciappaa ona bòna liquidazion. Avevi decis de fa ona crosera…
Vedi il resto nella mia poesia La liquidazion.


text:
17 01
Ol dé 17 de zenér l'è 'l 17 dé de l'an del calendare gregorià; manca 349 (350 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 17 de zenér al è ul dí da pòost 17 dal an dal calendari gregurian; i manca 349 (350 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1287 - Maó (Menorca): un esèrcit Catalan, cumandaa par Ximenes da Ayerbe, ga trà gjo i trupp d'Abu'Umar, ul moixerif da Menorca, vargot ch'al cumportarà l'ucüpazziun Catalana da tüta l'ísula.
1929 - Növa York (SÜA): Elzie Segar al püblega la prima sturieta da Popeye al diari 'Evening Journal'.
1995 - Kobe (ul Gjapun): un teratrémul, da 7'3 degrée in la scala Richter al trà gjo la citaa e ga al causa plüü da 6.400 vítim.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1959 - Barcelona: Joan Amades, ul plüü gran folklorista Catalan.
1991 - Barcelona: Josep Amat e Pagès, pituur Catalan.
2005 - Pechin (la Cina): Zhao Ziyangh pulítich Cinées, segretari generaal dal Partii Cumünista.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saant Antoni abaa, patrònn da Mallorca e d'un bell puu da citaa di Paées Catalan
Festa lucala da Saant Antoni da Vilamajor, a la comarca dal Vallès Oriental (Catalunya).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lieu d’inscunter per la festa da cumià è stada la staziun da Zernez. Cun in cortegi tras la vischnanca ha cumenzà l’act festiv. Al timun dal til eran ils musicants da la societad da musica Zernez, gist suenter las 39 bandieras da tut ils circuls dal chantun Grischun. Politichers da vischnanca, politichers chantunals e schizunt naziunals han escortà ellas - tranter dad els surtut vegls mastrals, landammas e presidents cirquitals.
Zernez ha vivì in mument emoziunal ed istoric
Ina davosa giada han las bandieras dals singuls circuls sventulà en il vent cun accumpagnar il cortegi sin la plazza da festa tar il chastè Wildenberg-Planta. Quai era in mument emoziunal per blers preschents.
La populaziun grischuna aveva decis il matg 2009 dad abolir ils circuls. Ils 31 december 2015 è quella decisiun ida en vigur.
In cudesch en memoria
Betg en emblidanza va quest’era politica era grazia a Florian Hitz da l'Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura che ha edì il cudesch «Kreise ade, circuls adia, circoli addio». In cudesch illustrà cun bun 200 fotografias ed artitgels en tuttas trais linguas chantunalas. Preschentà vegn anc ina giada mintgin dals 39 circuls.
Cun la refurma da territori èn ils circuls istorgia. A partir dal 1. da schaner 2016 datti anc 11 regiuns en il chantun Grischun.
RR actualitad


text:
Tschintg onns Lumnezia fusiunada
- Dumengia, 19.11.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.11.2017, 9:03, RTR
Suenter la Val Müstair e la Bregaglia è la fusiun da Lumnezia, il 2013, stada la pli gronda fusiun da vallada en il Grischun. Co vesi or suenter 5 onns, tge facit fan ils Lumnezians?
Cun la maridaglia e 9 milliuns francs dal chantun èn las otg vischnancas da Cumbel, Degen, Lumbrein, Morissen, Suraua, Vella, Vignogn e Vrin daventadas ina. A partir dal 2013 èsi stà finì da patratgar en il pitschen. Ils Lumnezians han cumenzà a pensar en il grond, vul dir da far crescher ensemen ina vischnanca gronda cun 2'100 abitants. Lavur per s'organisar e s'installar hai dà e datti anc adina blera.
Nus avain vulì savair tge ch'è gartegià bain e tge ch'ins faschess oz forsa auter. Cun tut las investiziuns fatgas: Co stat la Lumnezia oz finanzialmain e tge notas datti davart dal chantun? La Marella sin visita en Lumnezia per tadlar da las experientschas fatgas e per dar in curt sguard enavos ed enavant.


text:
Gia il glindesdi haja la polizia arrestà 4 suspectads en differents lieus en la Frantscha, ha il minister da l'intern Bernard Cazeneuve ditg questa saira a Paris. Las persunas sajan tranter 16 e 23 onns, ed ina dad ellas saja in anteriur schuldà da la marina.
Vinavant ha il minister da l'intern ditg, che las autoritads avevan gia enconuschientscha da l'instigader principal, pervi da sias activitads en las raits socialas da l'internet. L'um duai avair gì l'intenziun da viagiar en la Siria.
RR Novitads 23:00


text:
La populaziun da la Svizra ha er consumà pli pauc vin l'onn 2016. Il consum è sa reducì da 42 buttiglias sin 40 buttiglias per persuna. Dapi l’onn 1971 vegn onn per onn bavì pli pauc vin en Svizra. Motivs per quest trend èn grevs da chattar. La concurrenza da l’exteriur, leschas pli rigurusas (0.5‰) sco era dapli prevenziun èn motivs pussaivels. Dentant èn quai tut mo ipotesas.
La pli pitschna consumaziun da vin n'ha nagin effect sin la vendita da vin grischun.
Tenor Hansruedi Guntli, manader da la chasa da vin Cottinelli SA, saja sulettamain sa midada la moda e maniera da la vendita. I vegnia ozendi vendì pli char vin, e quai egualiseschia il quint final. Plinavant saja da vin grischun avant maun paucas quantitads. E quai simplifitgeschi la vendita.
La pitschna quantitad e la buna qualitad – quai fa or il vin grischun. I sa tracta dad in vin fitg tschertgà che n'ha betg problems da vendita.
RR actualitad 12:00


text:
Sco quai che l'Uffizi federal da statistica communitgescha, saja quai in pli pitschen augment che l'onn 2014. Lura sajan las expensas numnadamain s’augmentadas per 5,5%.
L'augment è da declerar cun dapli persunas che survegnan agid social. Il dumber da persunas ch'han survegnì agid social è s'augmentà per 1,4%. En media ha mintga persuna che retschaiva agid social survegnì 9'854 francs ad onn – in augment da 0,7% cumpareglià cun il 2014.
Vid las expensas totalas da las prestaziuns socialas da 157 milliardas francs ha l'agid social ina cumpart da gnanc 1,6%.
RR novitads 10:00


text:
U11 - N dumėnia ai 5 de nuvėmber ą i mutons dla Under 11 pudł saludé pra n turnoi n cėsa la scuadres dl Persenon y dl Sterzing. Chėsc fova l cuarto di dl campiunat Under 11, che vėn jugą tla forma de turnoies. Jugan contra l Persenon ne ti ąla nia drė butą ai pitli dl Gherdėina y i ą perdł sėch per 0:2 y 0:13. Ntan che l Persenon ą pona jugą contra l Sterzing, ą i nosc pudł paussé mpue y tla partida contra l Sterzing iela pona jita miec y i ą fat bėn doi ponc cun n resultat de 1:1 y 1:1 (tramedoi i goi ie de Leo Moroder).
U13 Gherdėina - Alleghe 3:2 (2:0, 0:0, 1:2)
N vėnderdi ai 3 de nuvėmber ą la Under 13 jugą n cėsa contra l Alleghe. L ie stata na bela partida, ajache bele dal scumenciamėnt ova i mutons na gran ueia de vėncer. Y nce sce l Alleghe ą trat scialdi plu iedesc sun cassa che l Gherdėina, ie l prim tėmp finą via sun l 2:0 per i nosc, de gra nce al verdiaporta sterch Arik Plancker. Tl segondo tėmp iela jita ora 0:0, ma l ne ą nia mancią la ucajions da pert de tramedoi scuadres. Tl terzo tėmp ą pona i mutons dl Gherdėina inņ scumencią cun sgors y ą bele do doi menuc fat l terzo gol. L Alleghe ą pona scumecią a jughé mpue plu cun druch y l ti ie nce garatą doi goi. Ma nosc mutons ne ą nia dat do y ą finą via la partida cun n bel 3:2, se davanian i prim 3 ponc dl campiunat. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Julian Kostner, Niklas Piccolruaz y Nikolas Hofer.
U15 Gherdėina - Toblach 13:1 (2:0, 5:0, 6:1)
La scuadra dla Under 15 ą jugą n dumėnia ai 5 de nuvėmber tl stadio de Sėlva. I mutons dl Gherdėina ą jugą bėn y se passova bel la scipa. Nce l verdiaporta ą tenģ dut cie che fova da tenģ. Dut adum na vėnta meriteda y per i tifosi sambėn bel a udėi tan de goi. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Rabanser (5), 2 goi prun Alexander Vigl, Andrej Kostner y Leo Messner, 1 n gol prun Marvin Kasslatter y Ruben Prinoth.
U17 Como - Gherdėina 5:6 d.p. (1:2, 1:2, 3:1, 0:0, 0:1)
N l di de Unissant ą la Under 17 messł furné a Como a fé si partida de campiunat. Trueps dla Under 15 ie jic pea, ajache n valguni fova demez pervia dla feries de scola. Na partida scialdi mpurtanta per l Gherdėina per pudėi jģ inant tl campiunat cun la bona scuadres. Sun dlacia fņvel scialdi ciaut, davia che l stadio ie daviert y nsci se fajovi mpue ert. Ma i ą cumbatł dassėnn y la fova for ciauda. Tl terzo tėmp se ą pona l Gherdėina mo giapą trėi goi y nsci ąn messł jģ tl "overtime" y pona ai penalties, che l Gherdėina ą vencił per 6 a 5.
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Tobias Moroder (2), Davide Macaluso, Lucas Glück y Kevin Schmalzl. L penalty dezijif fova de Lucas Glück.
U17 Gherdėina - Maran 3:7 (1:2, 1:3, 1:2)
N sada ai 4 de nuvėmber ova la Under 17 mo na partida n cėsa contra l Maran, na bona scuadra cun truep de gran jugadėures. Tl prim ą i mutons dl Gherdėina mo tenģ pea drėt bėn, i fova for mé de un n gol dovia y ova nce ucajions per valivé ora. Purtruep iel pona tumą massa menuc de straufonga y i averseres ne se ą nia lascią mucé la ucajion fajan mo n valgun goi y nsci ą l Gherdėina perdł per 3 a 7. Per l Gherdėina ą Julian Senoner (2) y Kevin Schmalzl fat i goi.
U19 Gherdėina - Asiago 3:6 (1:3, 2:0, 0:3)
N juebia ai 2 de nuvėmber ą la Under 19 jugą n cėsa contra l Asiago, che ie prims te tlassifica. I nosc ą tenģ pea scialdi bėn y ala fin dl segondo tėmp stajņvela 3:3. Cun la speranza y cunvinzion de pudėi vėncer iesi pona tl terzo tėmp jic sun dlacia, ma nce pervia de vel' fal ndividuel ne niel plu stat nia da n fé y i ą perdł per 3:6. Purempņ muessen dģ che l fova na bona partida, ulache i mutons ą tenģ adum y se ą purvą dassėnn. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Nicolas Demetz, Kevin Schmalzl y Julian Senoner.
U19 Gherdėina - Torino 3:4 (2:1, 0:1, 0:2)
Na partida da desmincė fova chėla de n dumėnia ai 5 de nuvėmber te Sėlva, ulache l Gherdėina ą jugą contra i penultims te tlassifica dl Torino. Tl prim tėmp iela mo jita y i nosc ne ą nia jugą tan melamėnter y fova danora de 2:1. Pona iela jita dojł, l Gherdėina ne jugova nia plu bel deberieda nce per gauja de, coche suvėnz, true massa menuc de straufonga, cun sibe n jugadėur dl Gherdėina che dl Torino che messerą lascé ora la proscima partida. Tl terzo tėmp ąi mo purvą a la tré decą, ma la ne ti ie purtruep nia plu jita fata y nsci ąi perdł per 3:4.
Per l Gherdėina ą Diego Glück, Jan Demetz y Andrea Demetz fat i goi.


text:
Catolics e refurmads – tranter fascinaziun e dischaccord
- Dumengia, 22.10.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 22.10.2017, 8:06, RTR
Tge fascinescha ina teologa refurmada vi da la baselgia catolica? Tge separa las duas baselgias anc oz, 500 onns suenter la refurmaziun? E tge futur ha l'ecumena? Il discurs cun Christina Tuor e Sur Marcus Flury en l'emissiun Vita e cretta è il culp da partenza per l'emna tematica da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) 500 onns refurmaziun.
Il pled sin via da la dumengia fa Sur Marcus Flury da Glion.
Contribuziuns
-
Pled sin via da Marcus Flury


text:
L'onn 2013 aveva la populaziun da San Murezzan ditg na ad in nov center da trenament en l'autezza tar il prà da polo a San Murezzan. Dapi lura ha la vischnanca provà da chattar autras soluziuns per porscher bunas cundiziuns da trenament ad atletas ed atlets ch'èn arrivads a San Murezzan per nizzegiar l'autezza da 1800 meters sur mar per lur trenament. Quai senza stuair far ina midada da zonas tar il prà da polo.
«Connect» ha gudagnà la concurrenza da project
La vischnanca da San Murezzan communitgescha ussa che ils inschigners Bieler da Panaduz han gudagnà la concurrenza da project cun lur project «connect». Quel prevesa ina construcziun mobila cun vestiaris per ils atlets e cun stanzas da teoria. Là nua ch'i è gia ussa zona per edifizis e stabiliments publics vul ins en pli construir tualettas e spazi per deposit da material.
La populaziun da San Murezzan duai decider anc quest onn davart il project.
RR novitads 18:00


text:
Laufenburg (distret)
El Distret de Laufenburg l'è 'n distrèt svìser del Canton Argovia sitüàt endèla part süperiur de la val de Fricktal endèla part argoviàna de la cadéna del Giüra a sud del fiöm Réno. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Laufenburg. La popolasiù totàl del distrèt l'è de 29 273 abitàncc.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hottwil El töl dét el teretóre de Hottwil, Etzgen, Mettau, Oberhofen and Wil che i s'è fundìcc endèl cümü de Mettauertal el prim de zenér del 2010.
- Ittenthal el töl dét el teretóre de Ittenthal che 'l s'è fundìt co Kaisten el prim de zenér del 2010..
- Laufenburg El töl dét el teretóre de Sulz che 'l s'è fundìt co Laufenburg el prim de zenér del 2010.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
En connex cun las afferas da spiunascha vul il cusseglier federal Ignazio Cassis agir a moda diplomatica. Perquai vul el tschertgar il dialog cun la Tirchia e na vul betg ch'i dettia ina situaziun sco tar l’affera da spiunascha tranter la Gronda Britannia e la Russia, nua che diplomats han stuì bandunar ils pajais.
Viadi en Tirchia malsegir
Il viadi en Tirchia, che Cassis aveva planisà pervia da la situaziun umanitara en la Siria, na vuleva el dentant betg confermar. El veglia decider en ils proxims dis. Las afferas da spiunascha hajan dà motiv ad el da reponderar il viadi. I saja cler che la Svizra na possia betg tolerar spiunascha e rapinament sin ses territori.
Cas anc en examinaziun
Renfatschà vegn che spiuns tircs hajan la stad 2016 planisà da rapinar in commerziant cun ragischs svizras e tircas. Quai perquai che l'um saja in aderent dal moviment Gülen, che vala en Tirchia sco in’organisaziun terroristica.
L’ambassada Tirchia refusa il suspect. per il mument examinescha la Procura publica federala il cas dals spiuns tircs.
RR novitads 18:00


text:
«Ina buna spaisa è ina explosiun en bucca»
- Sonda, 12.11.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.11.2016, 9:03, RTR
Rebecca Clopath cuschina tut. E cun tut è manegià tut. Per in dessert da maila vegn duvrada la scorsa, la feglia e perfin il cros.
Cuschinar na tanscha dentant betg a la giuvna Sutsilvana. Per esser autentica en cuschina ha ella emprendì da chaschar e fa ussa la scolaziun da pura. Il success dat raschun – ella survegn distincziuns e premis tut a dubel e vuless atgnamain be mussar la persistenza en cuschina. Il pli gugent en la cuschina a chasa a Lohn.
Redaziun: Tona Poltera


text:
Il schef da la regenza austriaca mainia dapi emnas ina campagna da manzegnas encunter l'Ungaria, uschia il minister d'exteriur da l'Ungaria, Péter Szijjártó. E quai malgrà ch'il pajais sa tegnia vi da tut las reglas da l'Uniun europeica ed emprova da chattar ina schliaziun effizienta da cuminanza en la crisa da fugitivs.
Regurdientschas vi dal temps dals nazis
Il chancelier austriac Werner Faymann aveva crititgà l'Ungaria pervia da ses agir cun ils fugitivs. En la gasetta tudestga «Der Spiegel» aveva el manegià: «Da metter fugitivs en in tren e laschar crair els d'arrivar tut en in auter lieu, sveglia regurdientschas al pli stgir temp dal continent.»
I saja insupportabel «da sutdivider dretgs d’umans tenor relegiun». Il primminister ungarais, Viktor Orban fetschia sapientivamain «ina politica da starmentament.»
En l'Ungaria eran avant radund in'emna plirs tschient da fugitivs ids en in tren en direcziun da l'Austria. Suenter curt temp han las autoritads dentant franà il tren e transportà els en in champ da fugitivs.
Orban vul trametter enavos fugitivs
Ed il primminister ucranais, Victor Orban resta dirs en chaussa fugitivs. En l'avegnir vul el trametter enavos quels danunder ch'els èn vegnids. Ils migrants na vegnian numnadamain betg da territoris da guerra, mabain da champs da fugitivs nua ch'els erian gea en segirezza, uschia Orban envers la gasetta tudestga "Bild”. Blers vegnian en l'Europa sulet perquai ch'els tschertgian ina meglra vita.
Agid da milliardas per pajais pertutgads
Al proxim inscunter da l'Uniun europeica vegnia el perquai a preschentar in agen plan per schliar la crisa. Latiers tutgia in agid finanzial da milliardas per la Tirchia, il Libanon e la Jordania.
L'unda da fugitivs en l'Europa procura en mintga cas ch'ils budgets da tscherts stadis cumenzan a balluccar. Ils minister da finanzas da l'Uniun europeica pretendan perquai che la cumissiun da l'UE analiseschia las consequenzas finanzialas per ils stadis.
Els vulan tranter auter che las reglas da debits vertentas vegnan schluccadas. Tenor la cunvegna da Maastricht na dastga quest deficit betg esser pli grond che 3% da la prestaziun economica dal stadi.


text:
Il di da Son Steffan è stà il di il pli intensiv cun 50 servetschs, communitgescha la Rega. Perquai che la naiv manca, n’hai dentant betg dà las fullas usitadas durant ils dis da Nadal.
La Rega era sa preparada sin ils bels dis d’enviern ed ha perquai staziunà a partir dals 23 da december in ulteriur helicopter a la basa a Wilderswil en la Part Sura Bernaisa. Durant ils dis da Nadal è la squadra «Rega 17» vegnida clamada 10 giadas.
Plinavant ha la Rega sgulà divers servetschs en l'exteriur. Trais aviuns sajan stads en acziun durant l’emna da Nadal sin plirs continents, per exempel sin las Maledivas ed a Vietnam.
RR novitads 17:00


text:
Uss cumenza il campiunadi en segunda liga per propi, er per las duas equipas engiadinaisas. San Murezzan ed il Cdh Engiadina dattan questa fin d’emna las emprimas partidas a chasa. Las duas equipas cumbattan durant questa stagiun per finamiras differentas. L’equipa da l'Engiadin'Ota vul puspè avanzar en ils playoffs – lura è tut pussaivel, e il Cdh Engiadina vul simplamain restar en segunda liga.
Adina puspè pitschens midaments
Era las fatschas da las equipas da hockey engiadinaisas sa midan adina puspè in zichel. San Murezzan sto per exempel vegnir ora questa stagiun per l’emprima giada dapi tschintg stagiuns senza Gianni Donati. L’anteriur giugader da la liga naziunala A ha terminà sia carriera activa. Da vart dal Cdh Engiadina ha l’equipa da desister sin Diego Del’Andrino. Omadus, Donati sco era Del’Andrino, eran giugaders fitg impurtants per lur equipas e vegnan a mancar en la liga.
San Murezzan è pront per la nova stagiun
Durant las davosas emnas ha San Murezzan pudì trenar tenor giavisch sin la nova stagiun. L’equipa è pronta e cuntenta ch'il nov campiunadi cumenza. Ina buna partenza è impurtanta, alura san ins ch'il trenament durant la stad è stà gist.
Engiadina cun nov capitani
Suenter bleras stagiuns ha Andri Riatsch dà vinavant la fascha da capitani ad Andrea «Dea» Biert. Biert è in nov giugader en il dress dal Cdh Engiadina. Durant si'entira vita da hockeyan ha Biert dà tar San Murezzan.
RR Sportissimo 17:00


text:
Shining
The Shining (Al luśōr) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1980 ad Stanley Kubrick trat da 'n rumànś ad Stephen King. Ad cal film chè a gh 'n è tri versiòṅ: qvéla uriginàla la dura 146 minùt, qvéla tajàda 143 e qvéla européa 119.
Custâ daśnóṿ migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà quarànta-quàtar.
Sunt
Jack Torrance (Jack Nicholson), scritōr falî, insgnànt diśucupâ e cun di prubléma 'd alculìśum, al decìd 'd andàr a far al custòdi par 'l invèran in 'n hutèl grand dal Culuràdo, 'l Overlook, ch'al s cata in mèś a dal muntàggni luntàṅ di óri ad viàś da tut i sènt'r abitâ. Dascurénd cun al diretōr d'l albèrg ch'al gh śibìs 'l incàrag, al sgnór Stuart Ullman (Barry Nelson), chi lò al gh diś ch'a s trata 'd un mistēr minga fadigóś, piutòst 'l è difìcil adatàr-as là parchè star da par lò par sinc méś a 'l incìrca, a càuśa dla néṿ, a n è minga un quèl fàcil. Déś an prima, difàti, 'n àtar tisi ciamâ Delbert Grady (Philip Stone), mandâ là cun sò mujér e al dū fiōli śmèli, 'l iva patî 'n eśaurimènt narvóś, finénd pò cun al cupàr la sò famìja a cólp ad manàra. Jack dagnóra 'l s la rid, dgénd ch'a lò un quèl dal gènar a n pōl briśa sucèdar. Al druarà al tèmp lìbar par finìr al lìbar ch'l è drē a scrìvar.
Torrance al partìs acsè p'r al Colorado, cun sèg sò mujér Wendy (Shelley Duvall) e al fiōl Danny (Danny Lloyd). Chi lò al gh'à di putēr extrasensurâl e al cōg ad culōr Dick Halloran (Scatman Crothers) al gh fà subìt a mènt. Anc lò al gh'à qvél che lò al ciàma "luśōr" (shining) ch'al gh parmét ad viv'r incóra di quèi sucès in di tèmp pasâ o ad védar di fat ch'i gh'aṅ incóra da capitàr. 'L óm al cònta a 'l putèṅ che 'l albrèrg 'l è stâ tirâ sù in dua a gh'éra 'n simitèri indiàṅ e ch'l è fàcil ch'al vadrà anc lò di fat ad sangṿ sucès lè dèntar ma ch'al n gh'à minga 'd avér paùra parchè i èṅ sōl dal figùri. 'L ùnic quèl ch'al s arcmànda 'l è quèl 'd a n vśinàr-as minga a la cambra 237, sénsa però spiegàr al parchè.
Edisiòṅ par 'l èstar
Kubrick 'l à tgnû a drē anc a gl'edisiòṅ furastéri dal film. In particulàr, al regìsta ad New York 'l à decìś and cambiàr in soquànt paéś la fraś che Jack al scriv ad cuntìnuv cun la màchina par scrìvar.


text:
Cavall de Troja (informatega)
El Cavall de Troja, in ingles Trojan Horse, l'è on malware che 'l se scond dent a on programma che 'l pò parè bon e util. El nomm el vegn giò de la leggenda grega del Cavall de Troja.
Normalment, a differenza de virus e worm, el proeuva minga a spantegàss in di olter file o in gir per la Red.
Cuntegnüü
Fonzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand on trojan el vegn pizzaa con di volt privilegg, el pò fà quell che voeur lu.
Distruzzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mandà in balla el computer;
- Scancellà i file;
- Formattazion di disch.
Botnet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mett el computer dent de ona botnet;
- Minà criptodané.
Sfros de dat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ciappaa i daa sensibij de l'utènt
- Spionagg.
Spionagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Olter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Doperà el computer 'me proxy;
- Salvà di file dent al computer.
Composizzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incoeu i Trojan hinn di RAT, e asquas semper hinn dividuu in:
- On tocch server, de mett in del computer de controllà;
- On tocch client, de mett in del computer che 'l controlla.
Esempi famos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trojan de Stat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se ciamen Trojan de Stat quej Trojan faa de on Stat o ent governativ per spià di cittadin, specifich o in general.
Despess han dimostraa di vulnerabilità che han permittuu de doperàj per di alter scop illecit, e donca hinn despess criticaa di informatich.


text:
Baselgia parochiala da Breil duai vegnir sanada
- Gievgia, 4.1.2018, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 4.1.2018, 11:45, RTR
Per 1,35 milliuns francs duai la baselgia parochiala da Breil vegnir sanada il 2019. Anc n'han ins dentant betg tut ils daners per la sanaziun.
Il 1963 fin il 1965 è la baselgia parochiala da Breil vegnida engrondida. Salvà han ins il chor da la baselgia ed il clutger. La nav è vegnida stgarpada giu e furmada da nov per porscher plaz als parochians. 50 onns pli tard ha la baselgia dentant basegn d'ina sanaziun energetica, declera il president da la Plaiv Breil Dardin Danis e Tavanasa, Sep Cathomas. Cunzunt la fatschada nord saja exponida a la fradaglia e pateschia. En l'intern sa condensescha aua vid la paraid uschia che questa vegn naira entras in bulieu. Dar colur tegnia be mintgamai intgins onns declera Sep Cathomas. Era las fanestras ed il tetg basegnan novas isolaziuns.
360'000 francs mancan anc
Var in milliun francs dals custs da sanaziun èn gia avant maun. La plaiv sezza metta a disposiziun 400'000 francs. La baselgia chantunala catolica sustegna la sanaziun cun var 260'000 francs, e da la tgira da monuments quintan ins survegnir 200'000 francs. Damai ch'i pertutga cun il clutger baselgia ed il conturn era la vischnanca vegn era quintà che lezza sa participeschia cun 100'000 francs.
Ils 360'000 francs che restan quintan ins da pudair cuvrir cun far tschertas acziuns, sco per exempel cun vender simbolicamain fanestras ubain era cun vender vin. Ulteriuras acziuns per recaltgar ils daners vegnian a suandar, di Sep Cathomas. Simpel na vegnia quai dentant betg ad esser ed i dovria blera lavur. La sanaziun duai cumenzar il 2019 suenter Pasca ed esser a fin sin la perdunanza mez avust.


text:
L drap dla pascion da SacunScuviertes nueves sun l drap dla pascion metł ora tl Museum de Gherdėina. La tueda sun chėsta opera dert ie unida prejenteda a puntin dala referėnta Verena Niederegger-Senoner
Nrescides nuevesLa diretėura dl Museum de Gherdėina Dr.a Paulina Moroder ą pudł saludé chėstena passeda, n juebia ai 21 de merz, n publich drėt nteressą che ą tėut pert ala cunferėnza sun l drap dla pascion da Sacun. Te si ntroduzion ą la diretėura auzą ora l gran valor de chėsc pez culturel che ie na raritą tl Südtirol y rengrazią la referėnta Verena Senoner Niederegger per si mpėni a ti jģ do ala storia dl drap da Sacun. L pruf. Dr. Ulrich Fistill ą daldņ presentą plu avisa la referėnta y si lėur de cuntlujion de si stude de filosofia y teologia a Persenon. Ėila ą analisą l program dla rafigurazions sun l drap dla pascion de Gherdėina y fat n valguna scuviertes drėt nteressantes. Ala fin dla cunferėnza ą l museum nvią a amiré l drap uriginel da daujin y a finé via la sėira pra n pitl buffet.
La rafigurazions dl drapDal scumenciamėnt incą se ą la Dlieja catolica juą dla rafigurazions per nseniė la religion. Na carateristica dl Medieve nchin tl 17ejim secul fova i draps dla Curėisema. Ntan i 40 dis dan Pasca curivi ju dut l presbitere y tl medemo mumėnt cuntovi ai credėnc cun si rafigurazions la storia dl Vedl y dl Nuef Testamėnt.
Sun l drap da Sacun, cunservą tl Museum de Gherdėina, ne an deguna nfurmazions de chi che ą depėnt i chedri o de chi che ėssa apustą l drap. Nscila possen muever mé dala rafigurazions coche unica funtana per pudėi nriescer velch sun l pensier de chi che ą depėnt chėsta tėila rera.
I mutifs y la nzijions de ramLa referėnta ie stata bona de abiné nzijions de ram che fova unides fates danter l 1550 y l 1610 a Antwerpen. L cunfront dla stampes y di chedri depėnc desmostra na dependėnza dla pitures dl drap da dessėnies fac ti lauratueresc dl artejanat artistich de Antwerpen. Chėsta stampes univa fates y vendudes coche mostres per moleri.
La referėnta ą nce nrescģ l crėidum y l tlima filosofich y teologich dla zitą de Antwerpen ntėur l 1500 te chėl che i artejans laurova. Nsci ie per ejėmpl de mpurtanza l liber de n preve catolich Sieur Molanus de Leuven, te chėl che l vėn scrit dant a puntin coche i moleri dėssa reprejenté Gejł, si oma Maria y i autri sanc. L moler dl drap da Sacun se ą bendebņ avisa tenģ ala regules.
Cialan plu avisa la mostres y la rafigurazions dl drap iel da udėi che l drap de Sacun ie caraterisą da n valguna particulariteies defrėntes. Tl chėder de Gejł dan Pilato vėijen per ejėmpl che Gejł y Pilato ą la medema grandėza sun la nzijions de ram. Sun l drap ie Gejł depėnt majer de Pilato. Chėsc ie n sėni che l moler ulova reprejenté Gejł coche Seniėur Idie che ala fin sarą nce l magistrat dl procurator di romans.
L cuntest storich, religėus y culturelLa nrescides nueves fates dala reladėura ą desmustrą che l drap da Sacun ie n pez defin particuler: la rafigurazions singules dla storia dla pascion nes lascia ntraudėi la maniera de pensé, la vijions religėuses y i dejideres dla persones dl 1500.
La speranza de unģ salvei da Gejł tres la Santa Mėsses paiedes ie mustreda sun l cheder de Gejł che va ju tl nfiern. La tėma dai turcs ie reprejenteda cun l guant di nemics de Gejł, che porta ermes y guanc sciche i turcs. L amunimėnt de Gejł tl verzon dl ulif de resté descedei vėn purtą dant cun la udleda dl apostul Giuani. Chėsc ie mé n valgun ejėmpli. La funzion prinzipela dl drap fova segur de nseniė ai fedei che i dėssa crėier ala redenzion tres Gejł y avėi crėta tla dlieja catolica che ie bona de mené i credėnc a paravis.
La sėira fova n cuntribut garatą per cunėscer miec l patrimone culturel de Gherdėina.
Chi che ėssa nteres de liejer do velch sun chėsc agumėnt possa se mpresté ora l lėur de diplom de Verena Niederegger tl Museum de Gherdėina.


text:
Marxissem è il num d’ina teoria da la societad che
Il marxissem furma in moviment che dueva avair grond’influenza betg mo sin la politica, mabain er sin la scienza e sin l’istorgia da las ideas insumma; el sa lascha attribuir tant al socialissem sco er al communissem. Sco marxists vegnan designads dapi la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ils aderents da las ideas da Marx ed Engels. En in senn pli vast furma ‹marxissem› ina noziun collectiva per la teoria economica e da la societad che Marx ed Engels han sviluppà, sco er per las ideas filosoficas e politicas ch’èn colliadas cun quella. Er persunas e modas da pensar che sa refereschan specificamain a l’ovra da Marx ed Engels vegnan attribuidas al marxissem.
Enconuschentas direcziuns marxisticas furman il marxissem ortodox da la democrazia sociala tempriva (a la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner), il leninissem, il marxissem-leninissem, il trotzkissem sco er diversas furmas dal neomarxissem occidental, tranter auter la Scola da Francfurt, il marxissem structuralistic franzos, l’operaissem talian, il titoissem jugoslav ed il postmarxissem.
Las ragischs teoreticas dal marxissem èn tranter auter da chattar en la confruntaziun critica cun la filosofia tudestga (
Cun il temp è sa sviluppada ina filosofia marxistica specifica ed entaifer bleras disciplinas da las scienzas socialas èn sa fatgs valair moviments marxistics, sco per exempel en furma da la sociologia marxistica, da la teoria economica marxistica, da la teoria da la litteratura marxistica u en la psicologia dal freudomarxissem.


text:
Milky Chance: «Cocoon»
- Glindesdi, 2.10.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 2.10.2017, 9:30, RTR
Avant 5 onns han ils dus giuvens tudestgs Clemens Rehbein e Philip Dausch fundà la gruppa Milky Chance. Cun lur emprim album «Sadnecessary» han els gì in talmain grond success, ch'els han sco emprim ina giada stuì sa trair enavos. Suenter quai temp da recreaziun èn els lura turnai cun in nov album. E sin quest album datti la single Cocoon che descriva precis quest sentiment da sa retrair e sentir da chasa.


text:
Tujetsch, ils 23 da matg 1844
Eis ei denter ils suttascrets daventau il sequent accord ed entelgientscha, numnadamein Giusep Antoni de Curtins ei s’obligaus d’entrar en la „Landsmilisa“ e ventscher ora il survetsch a quella per il Gion Battesta Peder, dapresent absents da sia patria, e zuar s’obligesch’il sura de Curtins d’oz naven surprender sin sesez tuttas responsabilitads appartenent tier il survetsch dalla „Landsmilisa“ per il numnau Peder entochen che quel ha surviu ora ses onns a quella.
Il suttascret ei s’obligaus, sco ugau dil detg Peder da pagar 25 fl., scrivel vegntgatschun renschs e zuar 5 fl. suenter ch’el tuorna anavos dalla mustra proxima che vegn tenida a Cuera ed il rest a proporziun sco ei tucca per onn, entschavend la fin da 1845 a pagar 5 fl. e la fin da 1846 5 fl. e la fin da 1847 5 fl. e la fin da 1848 5 fl. da maniera che fa ensemen igl importo da 25 fl.
Il de Curtins ei sco sura detg, s’obligaus da procurar sin siu quen tut quei il qual in ch’ei el survetsch da „Landsmilisa“ ei obligaus d’haver e procurar, sco era tuts attestats e requisits ch’in substitut ei obligaus d’haver per entrar el sura survetsch sco substitut sin siu quen, e per feda dil sura cuntegn, suttascriva scadin cun siu num e schlatteina cun agen maun
Johann Jacob Gieriet, sco ugau dils affons da Giusep Maria Peder per miert
Giuseppe Antoni de Curtins
PS. Sin garegiar dil sura Sep Antoni de Curtins ei il medem di vegniu dau daners a Cun dis 5 fl, emprem curdai 1fl. 80 x e per feda da quei suttascriva il creditur sez
Giosep Antoni de Curtins