text:
Celts
Celts (latin Celtae ni Galli, grec Kέλtoι Keltoi ni Γaλάtaι Galatai) vegnan numnads dapi l’antica pievels dal temp da fier ch’abitavan en l’Europa (surtut Europa Centrala e dal Vest) tranter ils territoris da derasaziun tradiziunals dals Romans da pli tard e dals Germans. Il num deriva probablamain da la ragisch indogermana *kel-1 ‹che varga ora, grond› e *g[h]al- ‹savair› e signifitga ‹ils pussants, gronds, ferms›.[1] Ils Celts han laschà enavos be paucs documents en scrit; plinavant èn lur stirpas e lur cultura per gronda part idas si en ils dominis dals Romans e Germans, uschia che lur moda da viver sa lascha be reconstruir cun agid da chats archeologics.
Cuntegn
- 1 Definiziun dal term
- 2 Derasaziun
- 3 Lingua
- 4 Istorgia
- 4.1 Cultura da Hallstatt
- 4.2 Cultura da Latène
- 5 Remartgas davart las funtaunas anticas
- 6 Societad
- 7 Agricultura e nutriment
- 8 Tecnica
- 9 Commerzi
- 10 Abitadis
- 11 Art e cultura
- 12 Stirpas celticas
- 13 Recepziun
- 14 Museums ed exposiziuns
- 15 Annotaziuns
- 16 Litteratura
- 17 Colliaziuns
Definiziun dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹Celts› va enavos sin Herodot[2] ed auters auturs grecs dal 6avel e 5avel tschientaner a.C. Là vegnan designads pievels da las funtaunas dal Danubi fin a la retroterra da Massilia (Marseille) cun il term Keltoi. Ils auturs grecs e romans enconuschevan mintgamai be ina part dals pievels che vegnan resguardads oz sco ‹Celts›. Els han transferì la denominaziun Celts sin auters pievels ed etnias ch’als parevan da tutgar ensemen.
Tut tenor puntg da vista u sectur spezial signifitga il term ‹Celts› ina cuminanza linguistica da l’Europa Centrala e da l’Europa dal Vest (vista linguistica)[3], cuminanzas d’abitadis cun ina cultura materiala sumeglianta (definiziun archeologica) ubain pievels cun ils medems usits e praticas religiusas (definiziun etnologica). Vitiers vegn l’idea ch’i sa tractia tar ils Celts da quels pievels che sajan vegnids considerads dals Grecs e Romans sco celtics.
Las definiziuns dals singuls secturs spezials na correspundan betg dal tuttafatg ina cun l’autra. La determinaziun vegn anc engrevgiada tras la mancanza quasi cumpletta da funtaunas scrittas areguard las culturas che vegnan taxadas sco celticas, e quai fin a la romanisaziun da lur territoris da colonisaziun. Perquai sa basan las enconuschientschas davart las culturas celticas surtut sin chats archeologics e sin singuls rapports generals da vart da cronists grecs e romans.
Per ils linguists cumpiglia il term ‹Celts› surtut las persunas che discurrivan ina da las linguas celticas preistoricas. Las linguas celticas furman in’atgna gruppa entaifer las linguas preistoricas.
Tenor l’archeologia datti lioms tranter ils pievels celtics da la Spagna dal Nord fin en la Boemia; quels s’expriman en furma da tratgs cuminaivels entaifer la cultura da l’Europa Centrala dal temp da fier (8avel fin emprim tschientaner a.C.). Il svilup cuntinuà nà da las culturas precedentas dal temp da bronz en l’Europa Centrala, surtut da la cultura da santeris cun urnas è cumprovada cleramain. Ils Celts vegnan surtut mess en connex cun la Cultura da Hallstatt e cun la Cultura da Latène. Ils nums da questas duas culturas derivan da dus lieus da chat, numnadamain dal champ da fossas da Hallstatt al Lai da Hallstatt en l’Austria Auta e dal lieu da chat La Tène al Lai da Neuschatel en la Svizra franzosa. En omadus lieus èn vegnidas fatgas en il decurs dal 19avel tschientaner scuvertas fitg ritgas ch’han pussibilità d’elavurar in’emprima cronologia. Tscherts auturs dovran il term Celts be per l’uschenumnada epoca celtica classica che cumenza ca. 650 a.C.
I vala sco cumprovà ch’ils Celts n’han mai furmà in pievel serrà u schizunt ina naziun; igl è plitost inditgà da discurrer da diversas gruppas etnicas cun tratgs culturals communabels. I sa tractava pia da stirpas parentadas ch’avevan sumegliantas culturas e che sa differenziavan tras quai dals pievels vischins, sco che descrivan per exempel Tacitus en la Germania u Caesar en De bello Gallico.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Determinaziun archeologica[modifitgar | modifitgar il code]
Archeologicamain tanscheva la derasaziun la pli vasta da la cultura materiala celtica da l’Engalterra dal Sidost, la Frantscha e la Spagna dal Nord en il vest fin en l’Ungaria dal Vest, la Slovenia e la Croazia dal Nord en l’ost; en pli da l’Italia Superiura en il sid fin al cunfin settentriunal da las Muntognas Mesaunas en Germania. Daspera tanschan singuls chats dal temp da Latène sur l’entir Balcan e fin en l’Anatolia (en il territori da colonisaziun dals Galats en la Tirchia odierna). Quests chats èn d’attribuir a las migraziuns celticas ch’han cumenzà en il quart tschientaner a.C.
Igl è dispità, schebain ins duaja er includer l’Engalterra dal Sidost en il territori da derasaziun archeologic da la cultura celtica. Ils chats archeologics da questa regiun dal temp da fier mesaun e tardiv (ca. 600–30 a.C.) mussan atgnadads regiunalas e localas che sa differenzieschan fermamain dals chats continentals. En la Galicia (Spagna dal Nord) han ins medemamain chattà intginas fiblas dal temp da Latène; d’in orizont cultural en il senn da la Cultura da Latène na po però betg vegnir discurrì en questa regiun.
En il sid cunfinava l’Europa Centrala celtica oriundamain cun la cultura etrusca, vers ost e sidost cun la cultura greca, traca e scita. Grondas parts da quests territoris èn pli tard vegnids integrads en l’Imperi roman. Al nord dal territori d’influenza dals Celts eran da chasa diversas stirpas germanas. Cun tut las culturas numnadas han ils Celts trategnì in stgomi cultural ed economic intensiv.
Cumprovas linguisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas celticas sa laschan cumprovar da parts da la Peninsla Iberica fin en l’Irlanda en il vest ed en il sidost fin en il Balcan dal Nord; in bratsch tardiv tanscha fin en l’Anatolia. Dal cunfin linguistic vers nord (Muntognas Mesaunas en Germania) san ins be pauc; en il sid da las Alps tanscheva il territori celtic fin en la Planira dal Po. Ils mussaments per la definiziun linguistica da l’intschess celtic en:
- Il territori da derasaziun maximal da las stirpas celticas sco ch’el è documentà en funtaunas anticas. Per exempel tematiseschan tant auturs grecs sco er romans l’immigraziun da stirpas celticas (e tracas) en l’Anatolia (cf. per exempel en la Bibla la brev da Paulus als Galats).
- Cumprovas da l’antica tardiva tenor las qualas i vegniva discurrì en l’Anatolia in dialect sumegliant a quel da Trier.
- Ils paucs relicts da pleds celtics en linguas modernas da l’Europa Centrala e da l’Ost. Da quels fan per exempel part la denominaziun da singulas stirpas u regiuns sco Gals en Frantscha, Galicia en Spagna u Galats en l’Asia Minura; en pli emprests da pleds sco per exempel il term iskos ‹pesch› en il basc.
- Elements caracteristics da las linguas celticas en toponims, per exempel nums locals sin -briga e -durum cun las midadas specificas liadas a la regiun.
- Chats d’inscripziuns sin crap, da graffitis sin stgaglias da ton, da munaidas e tavlettas da plum en lingua celtoiberica, lepontica u gallica a partir dal 6avel tschientaner a.C. Las inscripziuns èn scrittas u en in’atgna scripziun (p.ex. alfabet lepontic da Lugano) u en scripziuns estras sco la iberica, l’etrusca u pl tard la latina.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Las linguas celticas vegnan attribuidas a la gruppa occidentala da las linguas indogermanas. Ina lingua celtica originara n’è betg vegnida tradida. Tar ils documents celtics che vegnan resguardads sco ils pli vegls tutgan tals en lingua lepontica dal 6avel tschientaner a.C. Sper inscripziuns ch’èn savens fitg curtas dat surtut il chalender lunisolar da Coligny ch’è scrit en lingua gallica invista en aspects immaterials da la cretta e da la vita da mintgadi dals Celts. Texts pli lungs en lingua celtoiberica ed en scripziun iberica furman ultra da quai las tavlas da Botorrita dal segund e prim tschientaner a.C.
Las linguas celticas da la terra franca èn tuttas mortas ora. Sin la Peninsla Iberica vegniva discurrì celtoiberic; ensemen cun il gallic ed il lepontic è questa lingua svanida en il decurs da la romanisaziun. En l’Asia Minura era preschenta en l’antica la lingua galatica ch’è documentada be marginalmain.
Da las linguas celticas insularas existan oz anc il valisic u kimric (a Wales), l’irlandais (dapi il 1922 emprima lingua uffiziala en l’Irlanda sper l’englais), il gaelic (en Scozia; en ils Highlands e surtut sin las Hebridas) ed il breton (ch’è vegnì manà en Bretagna d’emigrants da las inslas britannicas en il 5avel tschientaner). Il manx sin l’Isle of Man è mort ora ils onns 1970, il cornic a Cornwall gia en il decurs dal 18avel tschientaner. I dat però emprovas da puspè far revier tant il manx sco er il cornic.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Cultura da Hallstatt[modifitgar | modifitgar il code]
La menziun dals Celts e lur localisaziun croda ensemen cun la cultura da Hallstatt tardiva. Quella era sa sviluppada dapi ca. 800/750 a.C. en la regiun tranter la Frantscha da l’Ost e l’Austria or da la cultura da santeris cun urnas dal temp da bronz tardiv.
La Cultura da Hallstatt dueva la finala cumpigliar il territori che tanscha da la Slovenia sur l’Austria, l’Ungaria dal Nordvest, la Slovachia dal Sidvest, la Tschechia, la Germania dal Sid, la Svizra e la Frantscha da l’Ost. L’entir intschess è vegnì sutdividì il 1959 da Georg Kossack en in tschertgel da Hallstatt oriental ed en in tschertgel da Hallstatt occidental; il cunfin tranter quels è situà tranter l’Austria Centrala e l’Austria da l’Ost.
Ils dus tschertgels numnads sa differenzieschan surtut tras lur moda d’abitar ed ils rituals da sepultura. En il tschertgel dal vest eran usitadas grondas culegnas fortifitgadas situadas sin spelms ch’eran circumdadas d’abitadis pli pitschens. En il tschertgel da l’ost dominavan curts signurilas ch’eran medemamain fortifitgadas, ma ch’eran da dimensiun pli pitschna. En il vest vegnivan persunalitads impurtantas sepulidas cun agiuntar ina spada u in stilet; en l’ost percunter eran usitadas maneras da cumbat sco object da fossa. Plinavant vegnan a la glisch en il vest ritgas fossas munidas cun chars; tipicas per l’ost èn percunter fossas da guerriers che portan tut las armas, inclusiv la chapellina ed il cuirass. Fossas da prinzis pompusas en il vest (Germania dal Sid, Burgogna) e fossas d’umens cun armaziuns cumplettas en l’ost (da la Baviera da l’Ost fin en la Slovenia) èn surtut tipicas per la cultura da Hallstatt tardiva (ca 650 fin 475 a.C.).
Numerus chats cumprovan ils contacts tranter las elitas dal temp da Hallstatt e l’antica da l’Europa dal Sid. La provegnientscha da questa rauba d’import tanscha da la part occidentala da la Mar Mediterrana fin en l’Iran; l’accent giascha sin products etruscs e grecs.
Ina particularitad da la cultura da Hallstatt furman las culegnas situadas sin spelms ch’èn cumprovadas surtut en la Frantscha da l’Ost, en la Svizra ed en parts da la Germania dal Sid. Dus lieus da chat ch’èn perscrutads spezialmain bain furman il Mont Lassois sper Vix en Frantscha e la Heuneburg sper Hundersingen an der Donau en il Baden-Württemberg. Savens han ins chattà en questas culegnas imports grecs e fossas da prinzis en la proxima vischinanza; perquai vegnan ellas savens er numnadas ‹sedias da prinzis›. Exchavaziuns pli novas han però er cumprovà en abitadis plats imports mediterrans, uschia ch’ins parta er qua da la preschientscha d’ina classa sociala superiura.
Las relaziuns da commerzi cun il tschertgel cultural grec èn surtut sa splegadas sur la colonia greca Massilia/Marseille. Insumma para la populaziun dal temp da Hallstatt en la Frantscha da l’Ost odierna (per lung il Rodan e la Saone) d’avair gì ina posiziun-clav areguard il svilup da la cultura da Hallstatt en l’Europa Centrala en general.
En il decurs da la segunda mesadad dal 6avel tschientaner èn las societads ch’eran sesentas al nord ed al vest da la Cultura da Hallstatt vegnidas influenzadas pli e pli fitg da quella. Per part han ellas surpiglià tradiziuns da la Cultura da Hallstatt ed èn er vegnidas integradas en la rait da contacts da quella. Regiuns ch’èn stadas centralas per quest svilup furman la Champagne-Marne e la Hunsrück-Eifel en il vest sco er la regiun enturn il Dürrnberg (Hallein) en l’Austria.
Cultura da Latène[modifitgar | modifitgar il code]
A la Cultura da Hallstatt è suandada la Cultura da Latène (a partir da ca. 480 a.C. fin 40/1 a.C., tut tenor regiun). Ils stils artistics da quel temp èn segnads da models mediterrans e da l’Europa da l’Ost (influenzas etruscas, grecas e sciticas). La Cultura da Latène furma il davos temp da fluriziun da la cultura celtica.
En general sa lascha la Cultura da Latène sutdivider en trais fasas. Tut tenor regiun resortan quellas cleramain u sa differenzieschan er main ferm ina da l’autra; plinavant divergescha la midada d’ina fasa a l’autra tut tenor regiun per ina enfin duas generaziuns:
- Latène tempriv (ca. 480/450 fin ca. 300 a.C.)
- Latène mesaun (ca. 300 fin 150 a.C.)
- Latène tardiv (ca. 150 fin ca. suenter 50 a.C. resp. tut tenor regiun fin la midada dal temp)
Latène tempriv – orizont da las fossas pompusas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da Latène tempriv cuntinuescha la cultura materiala dal temp da Hallstatt; ils centers culturals sa spostan però per divers motivs da la Germania dal Sid vers nord, vest ed ost. Sper conflicts guerrils – per ils quals i na dat però naginas cumprovas evidentas – vegnan er fatgs valair en connex cun las culegnas sin spelms problems da l’ambient. In’ulteriura teoria parta dal fatg ch’ils Etrucs hajan avert novas rutas da commerzi vers nord ed en direcziun da l’Atlantic per guntgir la concurrenza da las colonias grecas en la Frantscha dal Sid. Quai haja contribuì al svilup economic en las regiuns dal Rain Mesaun e da la Champagne-Marne. La nova ritgezza sa manifesteschia alura per intginas generaziuns en ils chats da fossas. In ulteriur indizi per l’influenza creschenta nà da la regiun mediterrana pudess er esser la midada da stil drastica d’elements plitost geometrics-abstracts dal temp da Hallstatt al stil naturalistic-figurativ dal temp da Latène tempriv.
Da las regiuns Champagne-Marne, Hunsrück, Eifel e Dürrnberg èn enconuschentas numerusas ‹fossas da pumpa› dal Latène tempriv. Er pli en l’ost, en la Franconia ed en la Boemia, èn avant maun fossas dotadas ritgamain e gronds abitadis fortifitgads che sa laschan attribuir al Latène tempriv. Las fossas da persunas en auta posiziun sa distinguan da quel temp tras objects da fossa ornads en il stil da Latène; igl èn quai surtut chars, cliniez (savens dad aur), armas sco er products importads dal territori mediterran. En singuls cas (al Glauberg) è l’isanza dal temp da Hallstatt da marcar ils crests-fossa u santeris cun craps u stelas sa sviluppada en il Latène tempriv a statuas elavuradas detagliadamain che mussan tratgs umans. Questas statuas mussan detagls (curuna da figlia da vistga, stilet) che correspundan exactamain cun las agiuntas dals sepulids. Las statuas pon perquai vegnir interpretadas sco in’emprova d’illustrar il trapassà (evtl. a basa da models grecs-etruscs).
Surtut dal Latène tempriv, ma era da las proximas epocas èn ultra da quai vegnidas chattadas diversas fossas d’autras classas socialas sco er singuls abitadis pli pitschens. Las lavurs d’aurer e d’ulteriura bischutaria, ma er las sculpturas da crap e las paucas sculpturas da lain ch’èn sa mantegnidas en il stil da Latène dattan perditga d’abilitads tecnicas ed artisticas fitg avanzadas.
Dal temp che la tradiziun da las fossas da pumpa fluriva en il vest ed en il nord da l’intschess cultural celtic, ha cumenzà en il sid ed en l’ost las migraziuns dals Celts. Cumbain che quellas vegnan per regla associadas cun il temp da Latène mesaun, han emprims moviments migratorics gia cumenzà pli baud. Qua sa manifesteschan probablamain differenzas regiunalas.
Latène mesaun e migraziuns celticas[modifitgar | modifitgar il code]
In’emprima preschientscha d’immigrants celtics en l’Italia dal Nord, che steva da quel temp surtut sut influenza etrusca, sa lascha cumprovar a partir dal 6avel tschientaner a.C. Cun il moviment da migraziun ch’ha cumenzà a partir dal 5avel tschientaner a.C. arriva la cultura celtica alura era en la Spagna dal Nord ed en il Portugal. Qua na paran ils Celts però betg d’avair stgatschà las culturas dal lieu; igl è bler pli probabel che las diversas societads ch’eran domiciliadas oriundamain en la regiun han surpiglià plaun a plaun elements culturals da l’Europa Centrala. Perquai vegnan ils umans che vivevan en il temp da fier tardiv en la Spagna dal Nord ed en il Portugal er numnads Celtoibers. A medem temp èn gruppas celticas sa domiciliadas en las regiuns superiuras da l’Italia ed en la Planira dal Po. Da qua anora han ils Celts schizunt attatgà a l’entschatta dal quart tschientaner a.C. Roma. L’assedi da Roma sut il manader celtic Brennus (probablamain 387/386 a.C.) ha laschà enavos tar la pussanza mundiala da pli tard in trauma ch’è sa mantegnì ditg.
Autras lingias celticas èn avanzadas sur l’Europa dal Sidost ed il Balcan en la Grezia e l’Asia Minura. Il 279 a.C. han gruppas da Celts sut in manader d’armada che vegn medemamain numnà Brennus (il num vegn perquai plitost resguardà sco titel che sco num da persuna) cuntanschì Delphi, nua ch’ellas èn vegnidas rebattidas. Ina part dals Celts è la finala sa chasada en l’Anatolia Centrala, nua ch’els cumparan anc tschientaners pli tard en il Nov Testament sut il num Galats.
Malgrà las migraziuns èn parts da las stirpas celticas restadas en lur regiuns d’origin en l’Europa Centrala. Quai cumprovan ils chats archeologics, cumbain che quels èn bler pli stgars ch’en il Latène tempriv e tardiv (surtut en il nord da las Alps ed en la Germania dal Sid).
Ma betg be il dumber, mabain er la cumposiziun dals chats divergescha fermamain dal temp da Latène tempriv: las fossas da prinzis e las culegnas sin spelms fortifitgadas svaneschan quasi dal tuttafatg. Enstagl cumparan fossas simplas, bunamain povras ed abitadis pli pitschens e main structurads. Bain sa lascha anc cumprovar en las fossas ina classa superiura locala u regiunala, ma a quella vegn agiuntada be ina part minimala dal possess sco objects da fossa (uschenumnada isanza da pars-pro-toto).
Vers la fin dal temp da Latène mesaun ha gì lieu ina remigraziun da parts da la populaziun cun influenza celtica en las regiuns situadas al nord da las Alps. Il motiv probabel èn las diversas victorias extinctivas dals Romans ch’avanzavan vers las Alps. Tscherts perscrutaders èn er da l’avis che la cultura dal temp da Latène tardiv saja vegnida influenzada a moda decisiva dals Celts ch’èn remigrads nà da l’Italia dal Nord. Quels avevan vivì là sur pliras generaziuns ed eran vegnids en contact cun la cultura da citad fitg sviluppada dals Etruscs tardivs ed avevan er absorbà influenzas da la Grezia e da la cultura romana tempriva. Da l’autra vart sa laschan er cumprovar influenzas celticas sin ils Romans, surtut areguard la tecnica da las armas e la construcziun da chars.
Latène tardiv – Cultura d’oppida[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da la segunda mesadad dal terz tschientaner a.C. èn puspè vegnids erigids gronds abitadis fortifitgads, uschenumnadas oppida. Quellas èn sa derasadas nà da l’ost e dal sid ed han er cuntanschì las Prealps ed il territori da la Germania odierna fin a l’ur settentriunal da la Muntogna Mesauna. Il term oppida derivà da descripziuns romanas, per exempel tar Julius Caesar, e vegn per regla be applitgà als abitadis dal temp da Latène tardiv.
Cumparegliabel als gronds abitadis fortifitgads dal temp da Hallstatt tardiv e dal temp da Latène tempriv laschan questas oppida enconuscher structuras da citad e pudevan en singuls cas cuntanscher in dumber d’abitants respectabel (5000 fin 10 000). Exempels per quest gener d’abitadi furman (en Germania) per exempel il Staffelberg (Menosgada) en la Franconia Superiura, l’oppidum da Manching en la Baviera Superiura, l’oppidum Finsterlohr en vischinanza da Creglingen, l’oppidum da Heidetränk en il Taunus, il rempar circular sin il Dünsberg sper Giessen, il rempar circular dad Otzenhausen sper Nonnweiler, la Heidenmauer sper Bad Dürkheim e la Donnersberg en la Pfalz dal Nord.
La cultura d’oppida celtica ha cuntanschì sia fluriziun a partir da la fin dal segund tschientaner a.C. fin la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard la differenziaziun sociala ed economica da quel temp, il grond svilup da la mastergnanza e da l’artisanat e damai ch’ils Celts faschevan commerzi a lunga distanza avevan els cuntanschì da quel temp il stgalim d’ina auta cultura. Sulettamain la mancanza d’ina furma scritta derasada vastamain cuntrafa a questa denominaziun. A basa da las descripziuns anticas en funtaunas romanas e grecas pon ins però supponer che las stirpas celticas avevan sviluppà ina tecnica culturala fitg sviluppada areguard il tradir savida en furma orala. I para er ch’ils Celts hajan desistì per motivs cultics da fixar memia bler en scrit. Da chats dal temp da Latène tardiv pon ins però concluder che la classa sociala superiura s’acquistava adina dapli enconuschientschas da la furma scritta.
Lur pli gronda extensiun territoriala han las stirpas celticas cuntanschì vers il 200 a.C. En il nordvest dal territori da derasaziun (tranter la Muntogna Mesauna ed il Rain) è la cultura svanida successivamain en il decurs dal prim tschientaner a.C. Il motiv vegn ad esser stà l’avanzament da stirpas germanas vers sid.
Celts e Romans – cultura galloromana e cultura noric-pannonica[modifitgar | modifitgar il code]
Tut auter è sa preschentada la situaziun en la sfera d’influenza romana. Suenter ch’ils Romans sut Caesar (en la Gallia) resp. sut Augustus (en la Rezia) han conquistà las Prealps en il nord, han grondas parts da la cultura celtica cuntinuà ad exister en las provinzas romanas Raetia, Noricum e Pannonia sco er en ina zona da transiziun tranter las sferas d’influenza dals Romans e Germans. Suenter la midada dal temp ha cuntinuà la romanisaziun miaivla da questas regiuns, quai ch’ha manà ad ina cultura galloromana relativamain autonomia en il vest ed ad ina cultura noric-pannonica en l’ost. Singuls elements da la cultura celtica han perdurà fin en l’antica tardiva.
La fin da la cultura galloromana e da la cultura noric-pannonica[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’irrupziun da stirpas germanas en las provinzas da l’Imperi roman situadas en il nord da las Alps (a partir dal terz tschientaner s.C.) han influenzas da la cultura germana stgatschà pli e pli la cultura galloromana e la cultura noric-pannonica.
La fin da la cultura noric-pannonica marcheschan surtut trais svilups: al nord da l’Imperi roman è la defensiun dals cunfins vegnida surdada a mercenaris germans; pass per pass è la populaziun noric-pannonica vegnida evacuada en direcziun da l’Italia e da Bizanz; e la finala èn las stirpas germanas sa derasadas fin en l’Italia, la Spagna e sur ils cunfins da l’Imperi roman oriental ora. Uschia è la cultura noric-pannonica svanida anc avant la fin da l’Imperi roman occidental l’onn 476 a.C. Sulettamain en la provinza Pannonia han anc pudì sa mantegnair tschertas restanzas da questa cultura per intgins onns; quellas èn svanidas en quel mument ch’ils Huns han conquistà la provinza.
Vers la mesadad dal terz tschientaner s.C. è la vart sanestra dal Rain vegnida sblundregiada repetidamain tras stirpas germanas. Suenter avair dà si il limes vers il 260 e spustà il cunfin al Rain han las provinzas però pudì far frunt als assagls dals Germans ed èn restadas relativamain stabilas fin la fin da l’Imperi roman occidental. Durant l’emprima mesadad dal quart tschientaner è Trier daventà ina citad imperiala, quai ch’ha manà ad ina davosa fluriziun e stabilitad tar las provinzas situadas da la vart sanestra dal Rain, vul dir tar la cultura galloromana. Igl è probabel ch’il dumber da la populaziun è sa diminuì sin la champagna; ma en ils lieus fortifitgads en il sid d’ina lingia che tanscha da Cologna a Boulogne-sur-Mer è la populaziun galloromana restada sesenta.
Al nord da questa lingia eran daventadas sesentas a partir dal terz tschientaner gruppas franconas. Lur manaders èn avanzads pass per pass en posiziuns da cader entaifer l’armada romana. Medemamain èn famiglias franconas immigradas en il territori galloroman (che vegniva uss simplamain numnà territori roman). Probablamain han quellas furmà pli e pli fitg la classa sociala superiura, senza però stgatschar la populaziun indigena.
Suenter la fin da l’Imperi roman occidental han ils retgs francons – che vesevan sasez sco successurs da l’Imperi roman – pudì surpigliar al Rain ed en la Gallia las structuras d’administraziun localas e regiunalas dals Galloromans ch’eran per part anc en funcziun. En il vest èn ils colonisaturs francons vegnids romanisads cun il temp, pli en l’ost, vers il Rain, è la populaziun (gallo-)romana percunter vegnida germanisada en il decurs dals proxims dus tschientaners ed ha er surpiglià pli e pli las isanzas dals Francons. Il cristianissem, ch’era gia vegnì introducì dal temp da l’Imperi roman, ha per gronda part survivì la midada da cultura. En la regiun da la Mosel èn davosas restanzas da la cultura galloromana (atgnadads linguisticas ed usits) sa mantegnidas fin en il temp autmedieval.
Tranter il Rain Central e las Alps sa laschan numerus nums da vitgs, da cultira e da flums manar enavos sin denominaziuns celticas. Che quests nums èn anc oz en diever, cumprova in tschert grad d’integraziun d’elements da la lingua e cultura celtica da vart da las novas gruppas etnicas ch’èn immigradas en il decurs dal temp da la migraziun dals pievels. Da vulair deducir da quai ina cuntinuitad da la populaziun celtica en questas regiuns fin ozendi, fiss però exagerà.
Remartgas davart las funtaunas anticas[modifitgar | modifitgar il code]
Texts[modifitgar | modifitgar il code]
Probablamain han ils Celts desistì sapientivamain da fixar en scrit e sin material persistent cuntegns areguard lur societad, religiun e tradiziun. Percunter para la tradiziun orala d’esser stada da grond’impurtanza. Las abilitads fitg sviluppadas dals Celts da dar vinavant cuntegns a bucca e lur aversiun latenta encunter la furma scritta èn documentadas tar plirs auturs antics, tranter auter tar Caesar.[4]
Surtut dal temp da Latène tardiv datti sper ils curts texts avant maun er cumprovas archeologicas d’utensils da scriver or da diversas oppida. Ins suppona perquai che almain la classa sociala superiura dals Celts aveva tschertas enconuschientschas da linguas estras e dal scriver, probablamain surtut per intents economics. Sper las atgnas scrittiras (il gallic, celtoiberic e lepontic) è er vegnì fatg diever da l’iberic, etrusc e latin.
Ils Celts en il Noricum possedevan in’atgna scrittira ch’era parentada cun l’etrusc e che vegniva nudada da dretga a sanestra. Quella è surtut cumprovada tras la plazza d’exchavaziun Magdalensberg en la Carinzia (A). Ma gia avant l’occupaziun dal territori tras ils Romans (15 a.C.) era il latin daventa là la lingua dominanta en scrit ed a bucca.
Sin las inslas britannicas è er cumprovada tranter il quart ed il 7avel tschientaner la scrittira d’Ogham che cumpara surtut sin craps fossa e sin craps da cunfin irlandais.
Pervi da la mancanza d’agens documents en scrit sa basan las enconuschientschas davart ils Celts sin funtaunas per part fitg problematicas (tendenziusas) da vart da l’istoriografia da lur vischins mediterrans (Grezia antica, Imperi roman) sco er sin chats archeologics.
Archeologia[modifitgar | modifitgar il code]
Numerus chats archeologics da l’Europa Centrala intermedieschan in viv maletg da la cultura dals Celts da l’antica. Las infurmaziuns las pli veglias davart la cultura e las relaziuns da commerzi dals Celts derivan dals crests-fossa dal temp da Hallstatt tardiv e dal temp da Latène tempriv. En questas uschenumnadas fossas da pumpa u da prinzis èn vegnids sepulids defuncts ch’occupavan in’auta posiziun sociala; per il pli èn las fossas munidas ritgamain cun objects da fossa. Savens giaschevan ils morts sin chars, ils quals cumprovan ch’ils Celts enconuschevan tecnicas da construcziun da chars fitg sviluppadas. Daspera èn er enconuschentas sepulturas sin clinas, ina sort sofa u giaschaditsch (p.ex. a Hochdorf). Sper fossas dad umens existan da quel temp er fossas da prinzi da dunnas ch’èn medemamain dotadas ritgamain. E daspera datti numerus chats da crests-fossa e da fossas plattas main ritgs e lieus d’exchavaziun d’abitadis pli pitschens.
Al Glauberg (Hessen) è sa sviluppà en il 5avel tschientaner a.C. in center dals Celts da muntada surregiunala. Là è documentada in’ovra chalendara ch’è unica en tut l’Europa.[5]
La culminaziun da la cultura celtica han furmà las oppida che valan sco tratg spezialmain tipic dals Celts. I sa tracta da gronds abitadis fortifitgads ch’eran savens situads en l’autezza e che sa laschan cumprovar en l’entir territori celtic. En la Germania dal Sidvest cumparan las fortezzas quadrangularas savens anc oz en la cuntrada sco monuments da la terra. Probablamain avevan quellas pliras funcziuns (religiun/cult, fortificaziun, claus e.a.); en emprima lingia furmavan ellas però bains protegids.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
Las invistas en la societad celtica ch’ils auturs grecs dattan èn plitost magras. Da fossas da prinzis dal temp da Hallstatt tempriv sco er dal text De Bello Gallico (La guerra en Gallia) da Julius Caesar pon ins almain concluder per il tschertgel da Hallstatt occidental che la societad era sutdividida en unitads localas e regiunalas cun ina structura ierarchica sviluppada pli u main ferm. A la testa da la societad sa chattavan ils uschenumnads prinzis ch’ordinavan e survegliavan probablamain projects da construcziun pli gronds. Daspera tgiravan quests prinzis contacts cun auters prinzis e controllavan il commerzi a gronda distanza. Or dad analisas geneticas e funtaunas anticas dal temp da Latène tardiv resulta – almain per intginas stirpas sco ils Eduis en l’ost da la Frantscha – ch’ils uffizis e las posiziuns da cader na vegnivan betg ertadas, mabain consegnadas tras elecziun.
Tant per il temp da Hallstatt tardiv sco er per il temp da Latène èn cumprovadas relaziuns economicas spaziusas. Per il temp da Latène tardiv relatan ils auturs antics er da structuras politicas luccas, ma fitg amplas. Quellas n’han però mai furmà la basa per ina schientscha communabla sco etnia u per sviluppar in sistem politic communabel consistent e da lunga durada.
Druids[modifitgar | modifitgar il code]
Tras divers auturs da l’antica tardiva èn enconuschents plirs manaders spirituals che derivavan da las classas socialas superiuras. Questas persunas vegnan numnadas druids. Tenor ils auturs antics furmavan els ils sacerdots dals Celts. Areguard lur casta scriva Caesar: «Ils druids han da s’occupar dal cultus, ad els deschi da preschentar tant las unfrendas privatas sco er las publicas e d’interpretar las prescripziuns religiusas. Enturn els sa rimna mintgamai in grond dumber d’umens giuvens per sa laschar instruir ed ils Gals als tegnan grondamain en onur.»[6] Insumma eran, tenor Caesar, il cult divin e resguards religius da gronda muntada per ils Gals.[7]
Entaifer la societad celtica furmavan ils druids ina classa superiura d’auta furmaziun intellectuala e religiusa. Da funtaunas anticas e mitus tradids resulta ch’ils druids avevan la predominanza envers ils prinzis che derivavan per ordinari da la medema classa sociala.
La furmaziun dals druids pudeva durar fitg ditg, sco quai che Caesar relata: «Per regla na sa participeschan ils druids betg a las guerras e na pajan er betg taglias sco ils auters. [...] Quests privilegis èn per blers motiv avunda da sa deditgar a lur ductrinas u ch’ils geniturs u parents als tramettan tar ils druids. Sco ch’igl ha num, emprendan els là ordadora in grond dumber da vers. Perquai restan intgins fin 20 onns en scolaziun.»[8]
Sper lur uffizis sacerdotals exequivan ils druids però tuttavia er funcziuns mundanas, per exempel sco magister, medi, perscrutader da la natira u derschader. Tenor Caesar furmava l’excommunicaziun, pia il vegnir exclus da tut ils rituals d’unfrenda, il pli grev chasti ch’ins pudeva s’imaginar.[9] E Strabon lauda ils druids per lur sentiment da giustia.[10]
En la fasa tardiva da la cultura dals Celts duain er dunnas avair gì access a la funcziun da druid. Er las infurmaziuns concernent quest punct derivan quasi exclusivamain da funtaunas d’ordaifer (da l’intschess roman e dal temp medieval tempriv).[11]
Rolla da la dunna[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las dunnas giudevan in’auta stima e pudevan – schebain pli darar – avanzar en autas posiziuns, era la societad celtica organisada tut en tut a moda patriarcala. Las pli enconuschentas Celtas che vegnan numnadas d’auturs antics èn Boudicca ch’ha manà ils onns 60/61 s.C. l’insurrecziun dals Icens (Britannia, Norfolk) cunter ils Romans sco er Cartimandua, ‹regina› dals Brigants ch’è vegnida victorisada l’onn 77 s.C. dad Agricola.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan be paucas funtaunas davart la cretta dals Celts. Ultra da quai han ils auturs da l’antica adattà – confurm a l’usitada Interpretatio Romana – ils Dieus e cults celtics a las relaziuns dals Romans: Teutates daventa Mercur, Cernunnos Jupiter, Grannus Apollo e Lenus Mars. Perquai èsi grev da vulair trair conclusiuns areguard la funcziun, il mitus ed il cult da quests dieus.
Tant il territori roman sco era quel dals Celts mussan en las differentas regiuns diversas reinterpretaziuns da la funcziun e muntada da las divinitads romanas. Perquai vegnan dads dals Celts als dieus romans surnums celtics che divergeschan da regiun tar regiun; e per part vegnan ils dieus celtics er attribuids a differents dieus romans.
Agricultura e nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia celtica sa basava sin la cultivaziun dad ers e sin l’allevament da muvel. Sin pitschens ers circumdads cun saivs vegniva plantà granezza (furment dubel, tredi, ierdi, panitscha) e leguminosas (favatscha, arveglia, lentiglias). Sco legums èn cumprovads flur-portg, urticla, rava, ravanel alv, sellerin, tschagula e giabus. Da chats archeologics (restanzas da spaisas) a Hallstatt sa lascha per exempel eruir ch’ils Celts mangiavan ina spaisa ch’è anc oz usitada en l’Austria, numnadamain ritschert, in plat unì da giutta e bagiaunas.
Damai ch’i sa tracta tar il pled latin per biera (cervisia) d’in pled d’emprest celtic, suppon’ins ch’ils Celts savevan gia far biera. Auturs romans descrivan però la bavronda cun grond disgust. A Hochdorf ed al Glauberg è er vegnì cumprovà vin da mel tras chats da pollens.
Il pli impurtant animal da chasa era il bov; sper la furniziun da charn, latg (chaschiel) e tgirom era l’arment er indispensabel per la cultivaziun dals ers. Daspera vegnivan er tegnids nursas (launa) e portgs. Chauns vegnivan duvrads per pertgirar animals e sco chauns da chatscha. Chavals valevan sco simbol da status; els eran impurtants en connex cun campagnas militaras e vegnivan probablamain allevads da singulas stirpas a moda pli intensiva.
Tecnica[modifitgar | modifitgar il code]
Da muntada per l’economia celtica eran er las minieras. Minieras da sal èn cumprovadas cleramain; ch’ils Celts pratitgavan er la siderurgia vegn almain supponì. Damai ch’ils territoris d’explotaziun èn er vegnids duvrads pli tard, èsi però difficil da chattar mussaments ch’èn databels en il temp da fier celtic.
Vairs piuniers èn ils Celts stads areguard il svilup dal char. Els han inventà il charret girabel e la suspensiun. Er en la metallurgia, surtut en la creaziun d’atschal damasc cun ses musters organics caracteristics, èn els l’emprim stads lunsch ordavant als Romans. Sin quests champs han els probablamain surpiglià enconuschientschas dals Etruscs e Scits. Sur lung temp han armas importadas, surtut spadas da producziun celtica, furmà ina part integrala da l’armament da las truppas romanas. Daspera han ils Romans betg be surpiglià dals Celts detagls tecnics en la construcziun da chars, mabain probablamain er singuls terms tecnics correspundents.
Commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Chats da fossa cumprovan la vasta rait da commerzi dals Celts cun tut ils pievels da l’Europa antica. Rauba d’export furmavan fier, zin, sal, lain, glin, launa, armas, guaffens, chars da puma, textilias e chalzers. Importà vegniva surtut vaider, vin ed auters products da luxus da la Mar Mediterrana e dal Proxim Orient.
Las stirpas celticas sesentas sin il continent han surpiglià successivamain dals Grecs e Romans il sistem monetar; a partir dal terz tschientaner a.C. han ils Celts er battì atgnas munaidas dad aur. A l’entschatta servivan quellas probablamain be al stgomi d’infurmaziuns; il pli tard a partir dal prim tschientaner a.C. ha almain la cultura d’oppida occidentala (gallica) midà a la valuta da trais munaidas: sper marenghins vegnivan er battidas munaidas d’argient e culadas munaidas da potin (ina lega da bronz cun in’auta cumpart da zin). Sco ch’i para servivan las munaidas d’argient al stgomi surregiunal, entant che las munaidas da potin furmavan la basa per il commerzi local e regiunal.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Per lung da las vias da commerzi principalas èn sa sviluppadas a partir da la fin dal terz tschientaner a.C. abitadis urbans fortifitgads, uschenumnadas oppida. Tras exchavaziuns sur plirs decennis en divers pajais èn intginas oppida perscrutadas bain. Tar quellas tutgan tranter auter:
- Germania: Dünsberg, Heidenmauer (Bad Dürkheim) Pfalz, la Altburg (chastè) sper Bundenbach Donnersberg Nord-Pfalz, Altkönig sco er Heidetränk cun Goldgrube ed Altenhöfe en il Taunus, Ipf, Manching, Martberg, Finsterlohr, Wallendorf (Eifel), Heiligenberg (Heidelberg), Steinsburg, Staffelberg, Heuneburg, Altenburg-Rheinau, Kelheim, Dornburg, Eintürnen, Heidengraben sper Grabenstetten, il rempar circular dad Otzenhausen Nord-Saarland.
- Austria: Roseldorf (vischnanca da Sitzendorf), Burg in Schwarzenbach, Mitterkirchen.
- Tschechia: Stradonice, Zavist.
- Svizra: Bern-Enge, Basel-Münsterhügel, Oppidum da Bas-Vully, Altenburg-Rheinau, Oppidum Lindenhof, Oppidum Eppenberg, Oppidum Uetliberg, Aventicum, Oppidum Mont Terri, Vicus Petinesca e Vindonissa.
- Luxemburg: Titelberg.
- Frantscha: Bibracte, Alesia, Oppidum d’Ensérune, Gergovia.
En intginas da questas oppida cuntinueschan las exchavaziuns. Da blers auters lieus datti plinavant resultats d’exchavaziuns pli pitschnas. Il maletg popular d’in oppidum celtic è però surtut vegnì furmà dals chats en Tschechia, a Manching e Bibracte.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Sco stil artistic che sa lascha attribuir senza resalva als Celts documentads istoricamain vala l’art dal temp da Latène. La perscrutaziun da quel è colliada surtut cun ils nums dals dus archeologs Paul Jacobsthal ed Otto-Herman Frey. L’art da quel temp è sa sviluppà a partir dal 5avel tschientaner a.C. a basa da models or da l’intschess mediterran, ils quals ils artists celtics han interpretà libramain u er decumponì e puspè sintetisà a novas furmas d’expressiun artistica. Er influenzas da vart dals Cimmers e Scits èn pussaivlas. L’ideal il pli evident ha però furmà l’art dals Grecs ed Etruscs, il qual para d’esser vegnì influenzà da sia vart da models orientals, sco per exempel da l’Iran.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Da vart da la litteratura e mitologia dals Celts dal temp da fier na san ins nagut. Per part vegni supponì – però be darar da vart archeologica – che restanzas da tradiziuns dals Celts da la terra franca hajan chattà la via en raquints britannics dal temp medieval tempriv ed autmedieval. Quai vala er per parts da la ditga dad Artus, la quala è però da situar en emprima lingia en il temp antic tardiv e cristian tempriv, cura che las zonas da cunfin da l’Imperi roman èn vegnidas en moviment.
Dals Celts insulars èn vegnids dads vinavant mitus en furma da divers ciclus: il Ciclus da Finn che raquinta da l’erox irlandais Fionn mac Cumhaill, il Ciclus dad Ulster che tracta surtut il cumbat da dus taurs, Ils quatter roms dal Mabinogi che raquintan l’istorgia da vita da Pryderis ed il ciclus mitologic.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Ch’ils Celts faschevan musica è cumprovà tras texts d’auturs grecs; la moda e maniera, l’armonia ed il tun èn però ids a perder. Da chats archeologics e d’illustraziuns sin relievs romans enconusch’ins la cumparsa da la Carnyx, in instrument sumegliant a la trumbetta. Diversas munaidas celticas mussan er instruments a cordas che regordan als instruments grecs lyra e kithara. La statua d’in um cun in tal instrument a cordas enta maun è vegnida exchavada il 1988 en la fortezza celtica da Paule-Saint-Symphorien en la Bretagna. La musica che vegn resguardada oz sco celtica è pir vegnida nudada a partir dal 17avel tschientaner. I sa tracta da la musica tradiziunala da l’Irlanda, Scozia e Bretagna, ma er d’immigrants da questas regiuns sco a Cape Breton (Canada). Ch’i sa tracta tar questa musica da restanzas dals Celts istorics sto però vegnir dubità fermamain.
Stirpas celticas[modifitgar | modifitgar il code]
Nà da diversas funtaunas anticas èn enconuschents plirs nums da stirpas celticas e lur territori d’abitadi approximativ. La pli impurtanta funtauna en quest reguard furman las descripziuns da stirpas celticas en De bello gallico da Julius Caesar. Damai ch’ils auturs grecs fan però savens indicaziuns dal lieu irritantas ed avevan savens enconuschientschas dals fatgs insuffizientas n’èsi betg pussaivel da localisar exactamain las stirpas u da cunfinar il territori da derasaziun dals Celts en l’antica. La spartiziun da Germans en l’ost dal Rain e da Celts resp. Gals en il vest da quel – tenor Caesar – è en mintga cas sa mussada sco absolutamain inexacta. Però èsi er da resguardar ch’i sa tracta tar numerus nums da stirpas (ch’èn vegnids reconstruids a basa da nums da lieus e da flums cun ragischs apparentamain ‹celticas›) d’invenziuns dal 19avel tschientaner. Surtut en Frantscha era prorutta da quel temp ina vaira ‹gallomania› e mintga citad vuleva tuttenina pudair cumprovar sia fundaziun tras ina stirpa celtica.
Las stirpas gallicas che vegnan subsummadas sut il num Gals populavan la Frantscha odierna, parts da la Svizra, dal Luxemburg, la Belgia dal Sidost, il Saarland e parts da la Renania-Palatinat situadas da la vart sanestra dal Rain sco er parts da Hessen (la regiun Mittelhessen).
Las stirpas situadas il pli en il nord vegnan numnadas tar Caesar Belgae; ellas eran probablamain da chasa en la Belgia odierna ed en l’Eifel (er Leuci).
En la Frantscha odierna ed en ils territoris vischinants (Belgia e Germania) numna Caesar ils suandants pievels celtics: ils Allobroges (Savoia e Dauphiné), ils Ambiani (sper Amiens), ils Arverni (Auvergne), ils Bituriges (sper Bourges), ils Cenomani (territori Seine-Loire, per part er en l’Italia dal Nord), ils Eburones (Eifel, Ardennas), ils Haedui (Bourgogne, enturn Autun e Mont Beuvray (Bibracte), ils Mediomatrices (regiun enturn Metz, parts dal Saarland), ils Menapii, ils Morini, ils Parisii (Britannia Centrala e Gallia/Paris), ils Senones (sper Sens sco er en l’Italia dal Nord), ils Sequani, ils Remi, ils Treverii (en il territori da la Mosel, a partir da la Maas sur Trier fin al Rain), ils Venetes (a la sbuccada da la Loire), ils Viromandui (sper Vermandois), ils Santones en la regiun Saintonge odierna enturn la citad Saintes sco er ina retscha d’ulteriuras stirpas.
En la Baviera, a Baden-Württemberg ed en la Svizra odierna sa chattava la gruppa dals Helvets, cun las sutgruppas dals Tigurini e Toygenes, en pli la stirpa dals Vindelici ch’eran da chasa en la Baviera Superiura odierna, en la Svevia Bavaraisa (Augsburg = Augusta Vindelicorum sco citad romana, vul dir ‹lieu principal dals Vindelici›), Svevia Superiura ed enturn Manching sco er ils Boii en la Boemia, Baviera Superiura e Bassa, ils Norici en l’Austria ed en la Baviera Superiura, al sid da l’En, ed ils Licates enturn il Lech en la Baviera Superiura ed en la Svevia.
En il sid dal territori gallic, en l’Italia dal Nord, eran sesents ils Insubri ed en il nord da la Gallia ils Nervii e Belgae, ils quals eran per part er da chattar en la Britannia. En la Spagna dal Nord vivevan ils Gallaici ed ils Asturii, en il Portugal odiern ils Lusitani. Ils Celts ch’abitavan sin il Balcan vegnan subsummads sut la denominaziun Celts dal Danubi. Ils Galats èn penetrads fin en l’Asia ed èn sa domiciliads en il territori da la Tirchia odierna.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Tge curius svilup che la recepziun dals Celts ha per part fatg, mussa il suandant exempel: Il 1760 ha in criticher dad Edinburgh, Hugh Blair, edì sut il titel ‹Fragments of Ancient Poetry› «relicts da veglias ovras poeticas dals Highlands scots, translatads dal gaelic u ersic». Blair aveva intimà in magister privat cun num James Macpherson da rimnar «vegls chants da la patria gaelics». Damai che Macpherson na saveva betg, nua ch’el duess chattar quels, ha el sez scrit tals e pretendì d’avair transponì els dal gaelic en l’englais.
Blair è stà intgantà ed ha supponì ch’ils chants che derivian apparentamain da temps preistorics celtics sajan fragments d’in epos naziunal, sco ch’i na saja fin qua anc vegnì chattà nagin en Scozia. Sco autur da l’ovra ha Blair ‹identifitgà› Ossian ch’è enconuschent da la mitologia scota-gaelica e ses erox stoppia esser il retg Fingal (Fionn) mitologic. Sin insister da Blair ha Macpherson furnì las poesias epicas ‹Fingal› e ‹Temora› ch’èn vegnidas publitgadas il 1762 resp. 1763.
Samuel Johnson ha numnà quests epos il medem onn «betg autentics e [...] senza valita poetica». Il 1764 ha er il ‹Journal des sçavans› a Paris exprimì gronds dubis. En ina dispita ch’è vegnida manada publicamain ha Johnson rinfatschà a Macpherson d’esser in cugliun ed ha pretendì dad el da preschentar manuscrits originals. Il public percunter ha strusch prendì enconuschientscha da questa cuntraversa; anzi èn ils chants vegnids recepids cun brama. L’onn 1765 èn els cumparids en ina reediziun sut il num ‹Chants dad Ossian›.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Betg mo en la cultura, er en la politica è il temp dal naziunalissem (surtut en il 19avel tschientaner) stà segnà d’ina rescuverta dals Celts. Quai vala en emprima lingia per la Frantscha cun la figura emblematica da Vercingetorix, ma er per l’Irlanda, Wales, la Scozia e la Bretagna. Igl è quai in exempel co ch’il passà è vegnì instrumentalisà per crear ina tradiziun ed identitad communabla entaifer las naziuns da tempra moderna. Per cuntanscher questa finamira è la realitad istorica savens vegnida idealisada, adattada u schizunt sfalsifitgada.
Asterix ed Obelix[modifitgar | modifitgar il code]
Ils comics dad Asterix ed Obelix tractan il conflict tranter ils Gals ed ils Romans. Il punct da partenza na furman betg fatgs istorics, mabain plitost la materia classica da lecziuns gimnasialas da latin e d’istorgia (De bello Gallico da Caesar, il cumbat per la libertad dals Gals sut Vercingetorix). Ensemen cun legendas e clischés da l’antica, ma er faschond allusiun a fatgs e persunas dal temp preschent, serva quest conflict sco basa per da tuttas sorts stinchels e spassins.
Museums ed exposiziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Exposiziuns en Svizra che sa deditgeschan detagliadamain a l’istorgia e cultura dals Celts èn per exempel da chattar en il Laténium a Neuschatel u en il Museum istoric a Berna; en pli porscha er il Museum naziunal a Turitg in’invista en la situaziun en Svizra avant l’arrivada dals Romans. Ins cumpareglia plinavant ils lieus d’exchavaziun principals enumerads survart.
Impurtants museums ed exposiziuns al liber en Germania èn: Il Keltenmuseum Hallein, il Keltenmuseum Hallstatt, la Keltenwelt am Glauberg, la Keltenwelt ad Uttendorf im Pinzgau, il Keltenmuseum Hochdorf, il Keltisch-Römisches Museum Manching, il Museum KeltenKeller a Biebertal-Rodheim, il Steinsburgmuseum a Römhild, il Keltendorf Mitterkirchen ed il Keltenerlebnisweg (che maina tras la Turinga e Baviera).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. p. 47s.
- ↑ Herodot, Historiai 2, 33, 3; 4, 49, 3.
- ↑ Helmut Birkhan: Nachantike Keltenrezeption, p. 16s.
- ↑ De bello gallico, cudesch VI, chapitel 14.
- ↑ Zwischen Himmel und Erde – das frühkeltische Kalenderbauwerk am Glauberg.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VI, 13.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VI, 16.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VI, 14.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VII 33,3.
- ↑ Strabon: Geographika, IV, 4,4.
- ↑ Hans Peter Schneider: Über die ‹Historia Augusta›, GRIN-Verlag, 2003, ISBN 3-638-84282-7.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dorothee Ade, Andreas Willmy: Die Kelten. Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2115-2.
- Jörg Biel, Sabine Rieckhoff (ed.): Die Kelten in Deutschland. Theiss, Stuttgart 2001, ISBN 3-8062-1367-4.
- Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur, 2. ed. Böhlau, Vienna 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
- Helmut Birkhan: Nachantike Keltenrezeption. Praesens Verlag, Vienna 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1.
- Helmut Birkhan: Keltische Religion. En: Johann Figl (ed.): Handbuch der Religionswissenschaft. Religionen und ihre zentralen Themen. Tyrolia/V&R, Innsbruck/Göttingen 2003, ISBN 3-7022-2508-0 (Tyrolia), ISBN 3-525-50165-X (V&R).
- Jean-Jacques-Henri Boudet: Die wahre Sprache der Kelten und der Kromleck von Rennes-les-Bains. Ediziun tudestga Olaf Jacobskötter, avrigl 2007, ISBN 978-3-00-021219-2.
- Jean-Louis Brunaux: Les religions gauloises. Errance, Paris 2000 (=Nouvelles approches sur les rituels celtiques de la Gaule indépendante).
- Rheinisches Landesmuseum Trier (ed.): Hundert Meisterwerke keltischer Kunst. Trier 1992, ISBN 3-923319-20-7.
- Barry Cunliffe: Die Kelten und ihre Geschichte. Minca 2004, ISBN 3-7857-0506-9.
- Hermann Dannheimer, Rupert Gebhard: Das keltische Jahrtausend. Mainz 1993, ISBN 3-8053-1514-7.
- Alexander Demandt: Die Kelten. 7. ed. C. H. Beck, Minca 2007, ISBN 3-406-44798-8, (Beck Wissen 2101).
- Myles Dillon, Nora Kershaw Chadwick: Die Kelten. Von der Vorgeschichte bis zum Normanneneinfall. Turitg 1966.
- Janine Fries-Knoblach: Die Kelten. 3000 Jahre europäischer Kultur und Geschichte. Stuttgart 2002, ISBN 3-17-015921-6.
- Alfred Haffner (ed.): Heiligtümer und Opferkulte der Kelten. Stuttgart 1995, ISBN 3-933203-37-6.
- Martin Kuckenburg: Die Kelten. Theiss, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-8062-2274-6.
- Johannes Lehmann: Teutates & Konsorten. Reise zu den Kelten in Südwestdeutschland. Tübingen 2006, ISBN 978-3-87407-693-7.
- Bernhard Maier: Geschichte und Kultur der Kelten. C. H. Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-64140-4.
- Bernhard Maier: Die Kelten. Ihre Geschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart. C. H. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-46094-1.
- Bernhard Maier: Die Religion der Kelten. Götter, Mythen, Weltbild. C. H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-48234-1.
- Felix Müller (ed.): Kunst der Kelten. 700 v. Chr. – 700 n. Chr. Verlag NZZ Libro, Bern 2009, ISBN 3-7630-2539-1.
- Heinzgerd Rickert: Einleitung in die Geschichte und Kultur der Keltischen Völker. Bochum 2006, ISBN 978-3-89966-190-3.
- Anne Ross: Pagan Celtic Britain. Londra 1974, ISBN 0-351-18051-6.
- Martin Schönfelder (ed.): Kelten! Kelten? Keltische Spuren in Italien. (=Mosaiksteine, tom 7). Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz, Mainz 2010, ISBN 978-3-88467-152-8.
- Konrad Spindler: Die frühen Kelten. 3. ed., Reclam, Stuttgart 1996, ISBN 3-15-010323-1.
- Stefan Zimmer (ed.): Die Kelten – Mythos und Wirklichkeit. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2004, 3. ed. cumplettada 2012, ISBN 978-3-8062-2693-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Gilbert Kaenel: Kelten, en: Historisches Lexikon der Schweiz
- archaeologie-online.de (Links tar divers artitgels archeologics e linguistics davart ils Celts)
- Die Helvetier, Rauracher und Bojer: drei keltisch-indoeuropäische Stämme in der Schweiz
- Process da centralisaziun ed urbarisaziun temprivs
- Hessen dal temp dals Celts
- kelten-info-bank.de


c: text/html

text:
Reminiscenzas
- Mardi, 6.3.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 6.3.2018, 19:00, RTR
Mintgin è la summa da sias atgnas experientschas. «Noss chors» chantan oz da regurdientschas e sa regordan dal temp passà.
Era sche gronds eveniments – sajan quels positivs u negativs – stattan pli fitg en memoria, sa regurdain nus magari er gugent da las chaussas pli pitschnas.
Oz laschan «Noss chors» reviver muments passads. Els regordan d'eveniments da l'uffanza, dal temp communabel cun persunas impurtantas u simplamain da schabetgs legraivels ord la vita.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Utente:Ottaviano II
ATENZIÒUN!!!
St'utèint chè, anch s'al dîs ed savêr ciacarêr al mudnés, l'è un danê fagiân, un carpsân d'la pesór râza, ed qui ch'i vólen fêr crádder d'savêr al mudnés; mo in veritê al sà sôl descòrrer in carpsân, e anch un pò imbastardî!
Îv capî mudnés? Quást chè al ciacàra cum 'na tèsta quêdra, al dîs Sècia al pòst ed Sáccia, al dîs uêter e mia vuèter... e pò quand al fà "Mo chilôr j'în andèdi e te t'sî armèst chè", e un mudnés agh fa nutêr ch'as dîs "Mo chilôr i én... e te t'è...", lò l'è anch bòun ed arliéres!
Mo però l'è anch bòun ed capîr ch'al chêp l'è lè e ch'a bsògna stêr drê a él sô règli...
Pr'al quêl, s'al scrèvv 'na cajunèda da tèsta quêdra, ansi, da fagiân, dgìghel, mo piân, ch'l'è susetìbil!
Speròmm ed fêr un bòun lavôr.
- Al dialètt ch'l'è da bòun dialètt
- Sandbox
- Sandbox2
- Sandbox3
- Benvenuto
- Prémma pagina
- Le mê sottopagine


text:
Carnaval en la musica classica
-
Dumengia, 4.2.2018, 19:00
«La classica» cun musica per il temp da barlot.
Legenda da maletgs:
Carnevale di Venezia
MAD
«La classica» fa tschaiver: Nus udin be cumposiziuns cun il pled «carnaval» en il titel. E nus visitain ils carnavals da Paris, Roma, Venezia e Vienna. E nus giudain era anc il carnaval spagnol ed il carnaval russ. Musica da Johann Strauss, bab e fegl, da Cesare Ciardi, Daniel Popper e da Carl Michael Ziehrer.
Ils titels en l'emissiun
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
H.I.M.
Gl' H.I.M. (Lò, acrònim par schèrs ad His Infernal Majesty, Sò Maestà Infernàla) i èṅ un grup gothic metal finlandéś, fundâ in dal 1991 da 'l cantànt Ville Valo (prima al fava al casēr in dal negòsi ad śavài p'r al sès ad sò pàdar), da 'l chitarìsta Lily Lazer (Mikko Lindström) e da 'l basìsta Mige Amour (Mikko Paananen). I tèst dal sò cansòṅ, in gènar, i dascóran 'd amór e ad mòrt.
Al sìmbul dal grup 'l è 'l heartagram, ugnòṅ 'd un cór e 'n pentàcul arbaltâ, mis dèntar in un sérć p'r indicàr al fat che 'l amór 'l è dâ da 'l misćiùs (al sérć) dal bèṅ (al cór) e dal mal (al pentàcul), sentimènt che, a dita ad Ville Valo al sarés, a gh'è al caś, «minga la ròba più impurtànta ma 'l ùnic mutìṿ parchè la matìna a m léva da lèt».
Biugrafìa
Gl'inìsi
La banda la fà gnir fóra al sò prim lavōr, 'n EP cun quàtar braṅ ciamâ 666 Ways To Love: Prologue vindû sōl in mila còpi, in dal 1996 cun in dla cupertìna al grugn ad la màdar ad Ville Valo, Anita. I s faṅ cgnósar par mèrit dla cover ad Chris Isaak Wicked Game.
In dal Nuvémbar dal 1997 l'è la vòlta dal prim àlbum, Greatest Love Songs Vol.666, dimóndi pupulàr in di paéś scandinàṿ (in dua 'l è gnû fóra in Nuvémbar mèntar in Germâgna sōl in dal Śnar dal 1998). Al 666 'l è al nùmar dal Diàvul ma 'l è stâ druâ in manéra funsiunàla par cuntrastàr, cum a sucéd da spés cun lì lōr, la paròla love (amór).
Al disc al gh'à dèntar gl'hit Your Sweet Six Six Six e al lènt sìmbul When Love And Death Embrace (c'n al bas ch'al carésa al tastéri mèntar al chitàri péśi i sònan lénti), la mulàda lè cun un taj It's All Tears e soquànt braṅ doom cuma la For You ch'la vèra al disc o la ślada Our Diabolikal Rapture. In śònta a 'l pes 'd Isaak a s cata anc n'atra cover, la Don't Fear The Reaper di Blue Öyster Cult cun un duét a dū vóś, masć e fémna (ad l'atōra Sanna-June Hyde), misćiâ dimóndi bèṅ.
Al sucès
In dal 1999 i tàcan a far-as cgnósar in tut l'Europa (prim pòst in Germâgna) par via d'l àlbum Razorblade Romance (Rumanticìśum da laméti), specialmènt par la canta Join Me in Death (sincsènt-mila còpi vindùdi in dal marcâ tedésc in dū méś), druàda in dla culóna sunóra dal film Il tredicesimo piano dirèt par Josef Rusnak. Right Here in my Arms (dura e sunàda a la śvélta), Poison Girl e l'alśéra Gone With the Sin i èṅ i àtar sìngui mèntar dégni ad nòta i èṅ almànc I love you (prelude to tragedy), la rabìda Razorblade kiss, la bonus track dl'edisiòṅ americàna Sigillum diaboli e l'acùstica One last time.
Al disc gh'iva da ciamàr-as Slippery When Dead in unōr di Bon Jovi e dal sò Slippery When Wet. Gl'HIM i gh'aṅ abû di prubléma a far gnir fóra c'l àlbum chè in di Stat Unî parchè là a gh'éra bèla un grup cun cal nóm lè. Prima 'd avér-la abùda vinsa (armeténd-ag dimóndi bèsi), i finlandéś i èṅ stâ custrét a véndar mila còpi ad Razorblade Romance sóta 'l nóm ad H.E.R. (Lē, acrònim ad Her Evil Royalty, Catìṿ dirìt 'd autór ad lē).
Al tèrs àlbum dal grup 'l è d'l Agóst dal 2001 e al s ciàma Deep Shadows and Brilliant Highlights (Òri grandi e luśór brilànt). 'L è stâ fat cun Janne Puurtinen a 'l tastéri e al gh'à dèntar quàtar sìngui, Pretending, In Joy And Sorrow, Heartache Every Moment e Close To The Flame, e anc la cover dal braṅ dance ad Benjo James Please Don't Let it Go.
Al disc al s piàsa incóra na vòlta a 'l prim pòst dla clasìfica dal sò paéś, ròba ch'la n sa vdiva da i tèmp di Hanoi Rocks in di an Utànta. Anc in Germâgna al disc al và fòrt (secónd pòst) ment'r al sìngul Pretending al riva a la dècima puśisiòṅ.
In Avrìl dal 2003 al quàrt lavōr dal grup scandinàṿ, Love Metal (al nóm dal gènar muśicàl ch'i s éran dâ), al cuntìnua la stada dal sucès, cun tri sìngui sparâ bèṅ, Buried Alive By Love, The Funeral of Hearts e The Sacrament.
In dal 2004 al grup al fà gnir fóra la sò prima racòlta And Love Said No, E 'l amōr al diś ad nò) ch'la mét insém i prim quatórdas sìngui e dū braṅ nóṿ ad paca, la cover ad Neil Diamond Solitary Man (sìngul vindû bèṅ in Finlàndia, secónd, e in dal Régn Unî, nôn), sunàda a la manéra metal (pès fat anc da di àt'r artìsta cuma Chris Isaak e 'l nòstar Gianni Morandi c'n al tìtul ad Se perdo anche te), e And Love Said No (sèmpar secónda puśisiòṅ in dal sò paéś).
In dal 2005 Ville Valo al dà la vóś, insém a 'n àtar finlandéś Lauri Ylonen di The Rasmus, a 'l grup di Apocalyptica p'r al sìngul Bittersweet e pò in Setémbar al fà vgnir fóra al sò prim disc par la major Warner Music, Dark Light (Luś scura), al sò lavōr più cumerciàl e curâ fiṅ a cal punt lè. Cuciâ sù p'r al sìngul Wings Of A Butterfly (Vampire Heart 'l è pò al secónd), 'l àlbum al gh la cava a finìr in di prim vint pòst dla clasìfica di Stat Unî vindénd là da piò ad sincsènt-mila còpi.
Gl'HIM i s faṅ un nóm anc dal nòstri bandi. Sèmpar in c'l an lè i sònan a 'l Download Festival insém a i Black Sabbath e i Velvet Revolver.
La Madurasiòṅ
Al 17 ad Setémbar dal 2007 a vîṅ fóra in Itàglia Venus Doom al secónd lavōr dal grup par la Warner (paragunâ, a dita ad Valo, a 'l Master of Puppets di Metallica e a i lavōr di Black Sabbath), rigistrâ in di studi dla Finnvox sóta la diresiòṅ ad Tim Palmer (ch'l iva laurâ cun Ozzy Osbourne). La cupertìna la nas da un quàdar d'l artìsta David Harouni cumprâ dal cantànt a New Orleans.
Al sèst àlbum dla banda la gh'à di tèst più madûr, pîṅ ad pueśìa e magòṅ (The Kiss of Dawn l'è stada scrita p'r arcurdàr 'n amìg ch'al s éra tòlt la vita e la cumplèsa Sleepwalking Past Hope la gh'à di riferimènt a 'l Infér'n ad Dante Alighieri, durànd da piò ad déś mìnut, na ròba mai vista p'r al grup finlandéś). Al chitàri i èṅ sèmpar in prim piaṅ e Valo al dróa tut al nòti ch'al pōl far, anc dimóndi basi. I sìngui i èṅ The Kiss of Dawn e Bleed Well mènt'r al braṅ Passion's Killing Floor 'l è stâ sarnî par la culóna sunóra dal film Transformers ad Michael Bay.
In di Stat Unî al fà subìt al sò ingrès in clasìfica al dudicèśum pòst cun 38.000 còpi mèntar 'l è prim in Finlàndia, tèrs in Germâgna e trentunéśum in dal Régn Unî.
'L òt ad Mars dal 2008 al grup al sòna dal nòstri bandi a Nunàntla, in dal mudnéś, e anc a Milàn e Firénse.
Al 14 ad Favràr dal 2010, antisipâ dal sìngul Heartkiller ch'al s psiva dascargàr da dū méś dal sit ad Myspace dal grup, a véd la luś al sètim lavōr in studi, Screamworks: Love in Theory and Practice, Chapters 1–13 (Lavōr da sîg: Amór a paròli e fat dabòṅ, capìtui da 'l òṅ a 'l trédas), un disc rigistrâ a Los Angeles e prudót par Matt Squire. Un secónd sìngul 'l è stâ fat al 29 ad Mars dal 2010 e 'l è la canta Scared to Death. Invéci la cansòṅ Disarm Me (With Your Loneliness) l'éra stada fata p'r al disc Dark Light ma pò 'l éra stâ decìś ad lasàr-la fóra parchè la gh'intràva pôc cun al rèst dal lavōr.
A dita dal cantànt (intervìsta a Kerrang!) 'l àlbum 'l à tòlt la sò ispirasiòṅ da la relasiòṅ cun la sò dóna ch'l'éra finìda mâl in cal mèntar: «'L è un diàri sunôr ad cal lavōr lè. 'L àlbum al dascór anc di dū aspèt, in sla carta e dabòṅ, dal relasiòṅ amuróśi ch'i èṅ un prubléma ch'al n s pōl briśa risòlvar. Screamworks 'l è un sîg primàri e liberatòri, un dî mèdi tirâ sù, un “Ma andâ a ciapàr-'l in dal cûl”, mè a vój far cum a m pâr a mè».
Al disc 'l è andâ bèṅ, cum al sòlit, in Finlàndia (secónd) e Germâgna (quàrt), ma anc in Braśìl (prim) e Grécia (secónd), méno in Itâglia (sōl 68śum).
Na versiòṅ rimixàda dal disc cun déś braṅ déntar, SWRMXS, l'è gnuda fóra in dal Dicémbar dal 2010.
Cun un cumunicàt dal 28 ad Mars dal 2011, in sal sò sit, gl'HIM i dìśan ch'i ś divìdan da la sò cà discugràfica dòp siē an.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- Ville Valo (Ville Hermanni Valo) - vóś (1995 - incō)
- Lily Lazer (Mikko Lindstrom) - chitàra e vóś (1995 - incō)
- Mige Amour (Mikko Paananen) - bas (1995 - incō)
- Emerson Burton (Janne Purtinnen) - tastéri (2000 - incō)
- Gas Lipstick (Mika Kristian Karppinen) - baterìa (1999 - incō)
Ex cumpunènt
- Antto Melasniemi - tastéri (1995 - 1998)
- Zoltan Pluto (Juska Salminen) - tastéri (1998 - 2000)
- Juhana Rantala - baterìa (1995 - 1999)
Discugrafìa
Àlbum
- Greatest Love Songs Vol. 666 (1997)
- Razorblade Romance (2000)
- Deep Shadows and Brilliant Highlights (2001)
- Love Metal (2003)
- Dark Light (2005)
- Venus Doom (2007)
- Screamworks: Love in Theory and Practice (2010)
EP e Démo
- Witches and Others Night Fears (1992, démo)
- This is Only the Beginning (1995, démo)
- 666 Ways to Love: Prologue (1996, EP)
da 'l Viṿ
- Digital Versatile Doom - Live at Orpheoum Theathre (2008)
Racòlti
- The Single Collection (2002, box)
- And Love Said No - The Greatest Hits 1997-2004 (2004)
- Uneasy Listening Vol.1 (2006)
- Uneasy Listening Vol.2 (2007)
- SWRMXS (2010)
Sìngui
- 1996 Wicked Game
- 1997 When Love and Death Embrace
- 1998 Your Sweet 666
- 1999 Join Me
- 2000 Right Here in my Arms
- 2000 Poison Girl
- 2000 Gone With the Sin
- 2001 Pretending
- 2001 In Joy and Sorrow
- 2002 Heartache Every Moment
- 2002 Close to the Flame
- 2003 The Funeral of Hearts
- 2003 Buried Alive by Love
- 2003 The Sacrament
- 2004 Solitary Man
- 2004 And Love Said No
- 2005 Bittersweet (Apocalyptica feat. Ville Valo)
- 2005 Wings of a Butterfly
- 2005 Vampire Heart
- 2006 In Joy and Sorrow / Pretending
- 2006 Killing Loneliness
- 2007 Kiss of Dawn
- 2007 Bleed Well
- 2009 Heartkiller
- 2010 Like St.Valentine
- 2010 Scared To Death
Vìddeo
Videoclip
- Wicked Game (1996, prima versiòṅ)
- Wicked Game (1998, secónda versiòṅ)
- When Love and Death Embrace (1999)
- Join Me in Death (1999, prima versiòṅ)
- Right Here in My Arms (2000)
- Poison Girl (2000)
- Gone With the Sin (2000)
- Join Me in Death (2000, secónda versiòṅ)
- Wicked Game (2000, tèrsa versiòṅ)
- Pretending (2001)
- In Joy and Sorrow (2001)
- Heartache Every Moment (2001)
- Close to the Flame (2002)
- The Funeral of Hearts (2003)
- Buried Alive By Love (2003)
- The Sacrament (2004)
- Solitary Man (2004)
- And Love Said No (2004)
- Wings of a Butterfly (2005)
- Killing Loneliness (2005, prima versiòṅ)
- Killing Loneliness (2006, secónda versiòṅ)
- The Kiss of Dawn (2007)
- Bleed Well (2007)
- Heartkiller (2010)
- Scared to Death (2010)
DVD
- The Video Collection: 1997-2003 (2004)
- Love Metal Archives Vol. I (2005)
- Digital Versatile Doom (2008)
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit ufisiàł
- (IT) Al fan club itagliàṅ
- (EN) Ville Valo al dascór in itagliàṅ a Nunàntla in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Join me in death in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Funeral Of Hearts in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Solitary Man in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Buried Alive By Love in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Wicked Game in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Scared to Death in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Sacrament in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Kiss of Dawn in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Poison girl in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad (Rip Out) The Wings of a Butterfly in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad And love said no in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Right Here In My Arms in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Close to the flame in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Your Sweet Six Six Six in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Rebel Yell in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ 'd Enjoy The Silence in sal Youtube


text:
Per ses rapport sa basa l'organisaziun sin interrogaziuns ch'ella ha fatg quest onn en il nord dal pajais. Tenor Amnesty èn ils acts da sgarschur vegnids comess a moda sistematica da truppas dal president Salva Kiir e da las milissas alliadas. Ils culpants stoppian avant dretgira, pretenda l'organisaziun.
Gia dapi onns sa cumbattan en il Sudan dal Sid il president Kiir e ses rival Riek Machar ch'è er stà vicepresident sut Salva Kiir.Sut squitsch internaziunal eran els sa cunvegnids il 2015 sin in cuntract da pasch ed avevan instrada ina regenza da l'unitad naziunala. Curt suenter hai dentant gia puspè dà cumbats sanguinus. Tenor Amnesty International èn da quai da 2,3 milliuns persunas sin la fuigia.
RR novitads 06:00


text:
Stela
Una stela a l'è un corp celest che'l sberlüsiss per la sua lüs. Per l'astrunumia, una stela a l'è una sfera de plasma (gass bel junizaa a temperadüra propi granda) propi granda e sberlusenta che la genera energia in del sò nücli per prucess de füsiun nücleara; 'sta energia chì la va in del spazi cume und eletrumagnetich e neütrit. Un bel poo de element chimigh püssee pesant del idrogen e del eli (quij che ghe n'è püssee in del Ünivers) a hinn sintetizaa in di nücli di stel cunt el prucess de nücleusintesi.
La stela che l'è püssee arent a la Tera a l'è el Suu, che'l da la püssee part de l'energia de la Tera. I alter stel, asca i süpernov, se poden vidè duma a la nocc e paren di puntit sberlusent e che tremen per i efet destursiv de la nostra atmusfera.


text:
Il tema para d’esser cuntravers. Entant ch'in mazler è da l’opiniun ch'i fiss meglier da laschar sin alp ina stad ils ansiels e l’auter persvas che quai fa nagut per la qualitad da la charn.
Gian Carlo Giovanoli da Stampa mazza mintg’onn radund 50 ansiels. Per el èsi cler, era sch'i tuna nausch, ansiels ston ins mazzar cun 2 pli tard 2 mais e mez. Suenter perda la charn valur. Quai en in temp ch'igl è difficil da vender la charn.
Da l'autra vart stat Riccardo Laudenbacher da La Punt Chamues-ch. El na dumogna betg da mazzar ansiels. Ina giada ha el stuì far quai en il giarsunadi, dapi lura n'ha el mai pli fatg e quai or da principi. El na saja betg persvas da la charn e quai na giaja betg perina cun sia etica.


text:
L'econom ch'è stà a l'universitad d'elita Oxford en l’Engalterra vala sco pli social e gentil ch'il minister da finanzas Yanis Varoufakis. Lez è stà magari isolà l’ultim temp tar las contractivas cun ses collegas da la Zona da l'euro. El era turnà a chasa cun mauns vits suenter las contractivas a Riga.
Exteriur Grezia emprova ses cletg cun Tsakalotos
Il primminister da la Grezia, Alexis Tsipras va cun in nov um en las contractivas decisivas cun ils donaturs internaziunals. Da nov è il viceminister da l'exteriur Euclid Tsakalotos responsabel per coordinar ils discurs cun ils donaturs.


text:
La glieud manca en la citad veglia da Cuira. Intgins possessurs da fatschentas u cafés n’èn betg cuntents cun la situaziun. Gronds centers da cumpra fetschian concurrenza, la citad sa fatschentia mo cun la via da la staziun.
Intginas ideas
Linus Caduff dal café Arcas e Zschalèr manegia ch’i fiss bun da far in’entrada pli attractiva datiers dal Lindenquai. Ils molocs na sajan nagut bel.
Regula Carigiet che posseda ina bischutaria giavischass dapli bancs e flurs. E Rita Albin dal Globus d’umens accentuescha che la citad e las uniuns na duajan betg centralisar las festas mo sin la via da la staziun. Tut las vias a Cuira sajan impurtantas.
Per la citad da Cuira n'è la situaziun betg in problem
Urs Marti, president da la citad da Cuira è da l’avis ch’i haja avunda glieud. La populaziun indigena ed ils turists stimian la citad veglia e las fatschentas pitschnas.
Plans per decorar la citad veglia
Tom Leibundgut accentuescha che la citad veglia è vegnida renovada sco emprima, cun la sulada sin il palantschieu. Ussa saja la via da la staziun stada emprima prioritad. I dettia dentant plans da dar dapli colur a la citad da Cuira, cun bancs e fluras.
Betg mo chaussa da la citad
Ils consuments duajan puspè cumprar dapli en la citad, sch’els veglian ina citad veglia viva, di Urs Marti.
In dals gronds problems saja la concurrenza da l’internet. E mintga possessur stoppia dar bregia cun esser amicabels, innovativs, far reclama e forsa mirar che tut las fatschentas avessan avert il medem mument.
Sa spezialisar per attrair la glieud
Coiffeurs, restaurants e bars datti sco sablun sper la mar. Dentant èsi las fatschentas pitschnas che porschan insatge spezial che carmalan la glieud.
Cupcakes, sneakers ed ieli d'argan
La pastiziera da cupcakes è fitg cuntenta cun la vendida. Ses cupcakes na fetschian betg gross, mabain ventiraivel. Era il possessur da la fatschenta da sneakers manegia, ch’ins stoppia porscher insatge ch’i na dettia uschiglio betg en la citad da Cuira. Lura vegnian ils clients.
Memia paucas fatschentas spezialas
El na sappia betg sa lamentar da memia pauc glieud, di il possessur da la fatschenta che venda ieli d’argan. Deplorablamain na dettia quai betg bleras fatschentas uschè spezialas en la citad veglia da Cuira.
La citad veglia saja fitg bella, dentant na vegnian ils clients betg qua per laschar tagliar ils chavels u per cumprar resti; i duvrass dapli spezialitads.
RR actualitad 06:00


text:
222 minutas lungs è il film dal 1959. Il nov Ben Hur dovra mo 124 minutas per raquintar la istorgia.
En il center dal film stan il gidieu Judah Ben Hur e ses frar adoptà Messala Severus ch’è in Roman. Durant l’uffanza èn els ils megliers amis. Ma quai sa mida, cura che Messala Severus sa decida dad ir per ils Romans en la guerra. E la fin finala datti lura il grond final, la cursa da chars e chavals legendara. Il grond final tranter Juda Ben Hur e ses frar Messala Severus.
Il nov film ha pliras flaivlezzas...
Acturs enconuschents chattan ins strusch. Ben Hur vegn giugà da Jack Huston e Messala Severus da Toby Kebbell. A quests dus acturs manca dentant il carisma per lur rollas.
Il sulet actur grond e renumà en quest nov film da Ben Hur è Morgan Freeman che gioga in schaic.
Plinavant manca, tranter en, igl egl per ils detagls. Bleras scenas èn vegnidas fatgas cun agid dal computer.
...dentant er ina u l'autra fermezza
Il film ha en mintga cas è sias sequenzas fermas e scenas coolas. Las scenas dad action persvadan en il nov film da Ben Hur. La cursa da chars e chavals è inscenada bain e porscha blers maletgs.
Resumà èsi in tipic film da popcorn. Ins vegn divertids. Ma concurrenza cul film legendar dal 1959 na sa el betg far.


text:
Busti Piccol
Bust Piccol (Busti Piccol o Bispiccoal in di dialett del loeugh; Busto Garolfo in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 13.082 abitant. L'è ciamaa Piccol per sconfondes minga con Bust Grand (italian: Busto Arsizio).
El gh'ha ona frazion, Cella (o Olcella), anca se on temp ghe n'era on'altra, ciamada Villa Cortesa, incoeu comun deperlee.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Busti Piccol l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Da cumplots fictivs
Communicaziun a las medias dals 26 da settember 2016 (reacziun a l'artitgel «In postulat – ed ina resoluziun encunter quel» en La Quotdiana)
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) è perplexa da la reacziun da la Pro Idioms e da la vieuta da Martin Candinas en connex cun il postulat Semadeni «Allegra, il rumantsch e talian duain viver». Il postulat pretenda curt e bain dal Cussegl federal da preparar in rapport che duai dar pled e fatg davart la promoziun da las linguas minoritaras en il chantun Grischun.
En la motivaziun dal postulat menziuna Silva Semadeni sfidas sco las fusiuns da vischnancas u l’acceptanza difficila dal rumantsch grischun sco puncts nuschaivels per la protecziun dal rumantsch. Ma la Pro Idioms interpretescha questa constataziun – che la dispita davart il rumantsch grischun saja nuschaivla per la pasch linguistica – para sco promoziun zuppada dal rumantsch grischun. Mintgin che legia il postulat sto dentant constatar ch’el na cuntegna nagina formulaziun che pretenda ina promoziun dal rumantsch grischun – ni avertamain ni «a la zuppada».
La resoluziun da la Pro Idioms encunter il postulat che s’engascha per il rumantsch ed il talian fa la parita d’esser ina chaussa da principi. Gia be ils dus pleds «rumantsch grischun» paran da provocar in mecanissem d’opposiziun. Bain vul ella sustegnair tut las «stentas per mantener la pasch linguistica», ma ella fa gist il cuntrari.
A medem temp sa senta Martin Candinas obligà da retrair ses sustegn per il postulat, malgrà ch’el ha sez suttascrit quel. Questa vieuta senza arguments fundads è curiusa e betg vardaivla per in politicher versà.
La Pro Svizra Rumantscha è conscienta ch’il rumantsch dovra ina promoziun effizienta ed è perquai engraziaivla a Silva Semadeni per ses postulat e ses engaschi a favur da las linguas minoritaras a Berna. La PSR appellescha a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs da salvar il saun giudizi e da sustegnair las stentas per la protecziun e la promoziun dal rumantsch.
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Clau Dermont, Jon Bischoff, Barbla Etter, Martin Cantieni
Commentaris
Commentari da Lutz |
Sch'ins vul las vuschs, san ins buca star da plaid. U vegnir elegius ni recliadad!


text:
Minisguard dals 16-04-2016
- Sonda, 16.4.2016, 17:40
Ina poesia bitta grondas undas
Il president da la Tirchia Erdoğan ha gì pauc plaschair da la poesia ch'il satiricher tudestg Böhmermann ha scrit sur dad el. Igl è era stà ina poesia cun cuntegn nausch e critic vers il president. La Tirchia ed era Erdoğan han purtà plant vers il satiricher ed ussa datti grondas discussiuns tge che satira dastga e nua ch’ils cunfins èn.
Manader da servetsch – in mastergn cun gronda responsabladad
Tar la collisiun da dus trens a Bad Aibling en la Germania avant dus mais èn passa 10 persunas mortas. Il manader dal servetsch da transport haja giugà in gieu sin ses telefonin fin curt avant la collisiun dals dus trens regiunals. I saja da supponer che l'um era distract ed haja uschia dà ils fauss signals als dus locomotivists. Manader da servetsch da transport, in mastergn che pretenda cumplaina concentraziun. Il Minisguard mussa tge responsabladad che quai mastergn pretenda e co la Viafier retica controllescha sias lingias.


text:
Entant munta la bilantscha da las confruntaziuns a l'ur da la Strivla da Gaza a 7 morts ed a 145 blessads. En plirs lieus al cunfin tranter la Strivla da Gaza e l'Israel ha schuldada israeliana sajettà il venderdi sin giuvenils palestinais, cura che quels bittavan crappa sur il cunfin.
Dapi il cumenzament da l'october datti adina dapli violenza en l'Israel, la Cisjordania e la Strivla da Gaza. Era Israelians èn unfrendas, tar attatgas cun cuntels èn 2 persunas mortas e 5 èn vegnidas blessadas.
RR Novitads 09:00


text:
I fiss bel da tuttina manar tras il campiunadi mundial da para ski en il chantun Grischun. Quai suenter che Sursaissa desista da manar tras il campiunadi. Da quest avis è l'anteriur gestiunari dal HCD e manager d’events, Peter Baetschi. Perquai ès el vegnì activ. En ses egls fiss Madrisa il territori ideal per quest eveniment.
Ins saja vi da sclerir la situaziun cun turistichers al lieu e las pendicularas. L'interess saja qua. Il temp è dentant stgars. Ils campiunadis mundials da para ski èn planisads gia il mars 2019. L’entschatta da zercladur duaja vegnir decis sch’il project vegnia persequità vinavant u betg.
Sursaissa aveva annunzia l'avrigl da desister da manar tras ils campiunadis. Las pretensiuns per l'event sajan creschidas memia fitg.
RR novitads 12:00


text:
News
Contrast: daurida la mostra nöia cun 13 artisć ladins
Tres le conzet prinzipal dla mostra nöia "Contrast", organisada dal Istitut Ladin Micurá de Rü en colaboraziun cun l’EPL (Ert por i Ladins), dessél gní sotrissé les particolarités de na cossa, de n oget. "Sc’al ne foss nia la nöt n’aprijasson nia le de, zënza la mort n’ess la vita nia chë gran valüta, y zënza le vërt n’ess le cöce nia la medema faziun", insciö él da lí tla descriziun ofiziala tematica dla mostra curada da Verena Malfertheiner y Katharina Moling. La parora contrast, che vëgn dales espresciuns latines contra y stare, descrí valch che resaltëia, dal momënt ch’ara ti dá forma a na oposiziun o a na contradiziun. Ci che ares á deboriada é che süa forza d’espresciun vëgn renforzada dal confrunt. Por chësta mostra él gnü chirí fora trëdesc artisć, danter chi che s’á dé jö cun la tematica dl concurs 'Contrast'. "Les operes dades jö evidenziëia la varieté de manires desvalies te chëres che i contrasć pó gní a löm", spliga les curadësses Malfertheiner y Moling.
I artisć y sües operes
Les operes de Markus Moling é caraterisades da contrasć formai. I depënc de Albert Mellauner mostra sciöche n contrast pó ince gní a s’al dé tres na contraposiziun de corusc, fajon referimënt a na contradiziun ch’an pó avëi daite. N contrast vëgn ince fora dales linies tleres y stersces dles siluëtes de Franz Irsara, dala simulaziun de movimënc y de profondité di depënc de Sara Dapoz y dal’interaziun danter materialité y dimenjiun dles scultöres de Christine Runggaldier. Tles operes grafiches de Josef Irsara se desfantëia i contrasć otics danter les linies, tres n spostamënt apëna da odëi da man dërta cuntra man ciampa y dal alt cunra le bas. Ince les operes tesciüdes de Martina Stuflesser, che soga artisticamënter cun le contrast di corusc, mostra sö n contrast che alda lapró; la descrepanza danter le valur ch’i ti dun a n toch de guant y le laur ch’al é da le fá. Le video de Pierangelo Giacomuzzi - Treefisters spliga l’antagonism de dui monns, che depënn impó un dal ater. Pro le retrat realistich de Gabriele Grones y les püces righes di dessëgns, che pé tl pröm momënt daldöt naturales mo impó dër avisa, de Giuliana Castlunger, dál imënt ch’al sides na contradiziun danter le motif y le cheder sön chël che l’opera è gnüda realisada. Tles fotografies de Gustav Willeit devënta le soget instës fontana dla contradiziun. Pro l’istalaziun de Michael Moling, vëgn le tema fora simbolicamënter, dal momënt che l’artist mët adöm döes sferes en contrast danter ëres. Tla scultöra de Matthias Sieff ciafa le contrast forza dala tenjiun che vëgn a s’al dé tl jüch danter les proporziuns y l’assialité dl corp.
La mostra restará daverta dai 05 ai 25 de agost, dal lönesc ala sabeda tres dales 10.00 ales 12.00 y dales 16.00 ales 19.00. La domënia podarán vijité la mostra 10.00 ales 12.00. Por de plü informaziuns: http://micura.it/la/
(USP)


text:
Neckertal
Neckertal a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 49.03 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4097 abitant.
El cumün de Neckertal al se tröva a una altitüden de 660 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oberhelfenschwil, Wattwil, Hemberg, Degersheim, Ganterschwil, Lütisburg, Schwellbrunn (AR), Schönengrund (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'è staa isitüii in del 2009 de la fusion de i cumün de Brunnadern, St. Peterzell, e Mogelsberg.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office accessed 14 January 2010
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Neckertal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Brunnadern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Mogelsberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cerea
Cerea (Žarea in vèneto) l'è 'n cümü italià de la regiù Vèneto, en pruvìncia de Verùna, che g'ha presapóch 16.268 abitàncc (dàto istat del dezèmber del 2009) e 'l g'ha 'na superfìce de 70,4 km², per 'na densità de 218 ab./km². El cunfìna coi cümü de Angiari, Bergantino (RO), Bovolone, Casaleone, Concamarise, Legnago, Melara (RO), Ostiglia (MN), San Pietro di Morubio, Sanguinetto.
Cuntegnüü
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Céze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La céza romànega de San Zé - sécol XII;
- la céza de San Zeno 'n Santa Maria Asènsa, ol dòm de la sità;
- la cezìna de Sant'Ana - sécol XVII;
- la céza de San Nicolò - sécol XVIII;
- la céza di Sancc Vito e Modèst - sécol XXI.
Éle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La éla Medici Grigolli - sécol XVII
- la éla Catterinetti, Franco, Bertelè ciamada"Il Piatton" - sécol XVII
Éla del sécol XVII cognusida per la lapide che la regórda che i fradèi Franco i è stai bandìcc da Enésia per la denüncia e la sentènsa del tribünàl d Vicènza;
- la éla Dionisi - sécol XVIII;
- la éla Guastaverza, Bottura - sécol XVII;
- la éla Ormaneto - sécol XIX;
- la éla Verità, Sparavieri - sécol XVIII.
Teàter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol teàter del Asparetto
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Per procurar per segirtad er durant ils dis dal tschaiver è la polizia da la citad da Cuira sa preparada:
- La polizia vegn ad augmentar sia preschientscha durant il cortegi.
- La polizia fa controllas sistematicas dal traffic, cunzunt er quai che pertutga il charrar alcoholisà.
- Er quai che pertutga sajettar u envidar fieus artifizials planisescha la polizia controllas durant il cortegi.
Il cortegi ha lieu la sonda tranter las 13:45 e las 17:00 en il center da Cuira. Perquai èsi en quest territori da quintar cun impediments da traffic davent da mezdi.
RR novitads 12:00


text:
Scursalar ed ir cun bob è legher e fa plaschair. Pli spert ch’i va e meglier ch’i è. Il pli spert va quai sin l’Olympia Bobrun a San Murezzan/Schlarigna. Ina da las sulettats boberas che vegnan fatgas mintg'onn da nov e quai a maun. Sin quella bobera van ils pilots cun 130 km l’ura, pli spert ch’in auto sin l’autostrada!
Bobera a San Murezzan è singulara
La bobera a San Murezzan è il sulet canal da glatsch natiral. Sco mintg'onn hani fatg ella a maun durant trais emnas, quai era per la stagiun 2017/2018. Guardai sezza...


text:
Malzess
Malzess (in del dialett del sit: [mal'dzɛs]; italian: Malgesso) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 309 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 2,8 km² e 'na densità de 468 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Malzess l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Caenagnathasia
Elaf Caenagnathasia (siämü „maxül brefabüik se Siyop“) äbinon dinosaur smalik lurooda: Oviraptorosauria lunotü met te bal, geilotü 0,6 m e vetotü 8 kg. Soäls elafs Oviraptorosauria valik, el Caenagnathasia älabon doatis kil pö „nam“ alik e teanis kil pö „fut“ alik, me boms pebalöl in mod sümik ad ut bödas. Tutem ela Caenagnathasia äbinon tutem petuvöl balid limafa famüla: Caenagnathidea, e te stabü tutem at bid ad sevädon. El Caenagnathasia älifon dü fin Kretata, bü yels za 90 balions: binon sekü atos limaf vönädikün famüla: Caenagnathidea.
Yüms plödik[redakön • redakön fonäti]
- Magod ela C. martinsonii pö bevüresodatopäd: The Dinosauria.
- Caenagnathasia in The Dinosaur Enyclopaedia on Dino Russ' Lair


text:
In discurs cun Sepp Waldegg
- Dumengia, 14.2.2016, 17:25
Actualitad ed istorgia da l’hotellaria grischuna
Sepp Waldegg maina dapi 40 onns il Piz Mitgel a Savognin, in hotel cun ina lunga tradiziun. Sia istorgia persunala e l’istorgia da sia famiglia èn colliadas cun quella da l’hotellaria en il Grischun. El ha vis a nascher l’enorm boom dal turissem d’enviern a Savognin ils onns 1960 fin 1970 cun in dals emprims indrizs da naiv artifiziala da tut l’Europa ed il slogan «Savognin schneit für Sie!». Ed el patescha oz, sco il rest dal sectur turistic, da la crisa cun la mancanza da naiv e giasts. Sepp Waldegg è in che noda qua e là cunter il current e che s’exprima er criticamain vers soluziuns memia simplas e novs projects smesirads. Ses pli grond quità è il futur da ses hotel e da ses emploiads.


text:
GNU
GNU ("GNU is Not Unix") a l'è un sistema uperatif che l'è faa tütt de software liber. El nomm a l'è un acronim de GNU's Not Unix perchè'l sumeja al Unix, ma a diferensa del Unix, a l'è un software liber e'l gh'ha minga dent codes Unix.
El desvilüpp del GNU l'ha scuminciaa el Richard Stallman e l'era el laurà principal de la Free Software Foundation (FSF).
El prugett de desvilüpp del GNU l'è cugnusüü 'me GNU Project, e i prugramm relasaa per el GNU Project a hinn ciamaa GNU packages (Pachett GNU) o GNU programs (Prugramm GNU).
Cume cumpunent de bas del sistema a gh'hinn el GNU Compiler Collection (GCC), el GNU Binary Utilities (binutils), el bash shell, la GNU C library (glibc), e i GNU Core Utilities (coreutils).
Garda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Documentazion dla Universitą de DispruchTl semester da dinstą 2009 ą la Facultą de Architetura dla Universitą de Dispruch (Institut für Architekturtheorie und Baugeschichte) sot ala direzion dl professėur Horst Hambrusch mesurą ju y documentą deplu mejes sa Bula y sa Sacun. Do avėi vijitą i luesc y rujeną cun i patrons ti iel unit dat a 36 studėnc la ncėria de mesuré y documenté cun fotografies la strutures di luesc da paur de Rone, Pecėi, Sanon, Cėbla, Mėune y Col de Flam.
I resultac de chėsta nrescida ie unic presentei al publich tl Museum de Gherdėina n ucajion dla Nuet longia di Museums y ie sen da udei sun tofles tl verzon dla Cėsa di Ladins a Urtijėi. Sėurapro vėn tlo nce presentei i resultac de mesurazions architetoniches di mejes de Sotanives y Corpomio te Sėlva, de Paratoni a S. Cristina y de Peza sa Sacun fates da studėnc dla Universitą de Dispruch bele ti ani passei.
Cherta di mejesChėsta culaburazion danter Museum de Gherdėina y la Universitą de Dispruch fej pert dl pruiet cherta di mejes metł a jģ dal Museum dl dinstą 2008 cun la doi architėtes Babara Lanz y Sonja Mitterer (bauforschung-tirol). Ėiles ņva tėut su y cataloghisą sul post dut l patrimone dla vedla architetura da paur de Gherdėina, en dut 512 mejes y ntėur 350 tublėi danter strutures che se ą mantenģ nchin ncueicundi y nce chėles che nen ie nia plu. l resultac de chėsta prima nrescida ie unic repurtei graficamėnter sun la gran cherta di mejes metuda ora tla entreda dl Museum de Gherdėina tla Cėsa di Ladins a Urtijėi.
Singula pertes dl raion ie nce da udėi sun la cherta tacheda ora al publich te uni chemun dla valeda.
Archif digitel di mejesPlu inant uelun cialé de publiché la cherta y de lauré ora n archif digitel per njeniė ite tl Museum de Gherdėina n zėnter de stude sun i mejes dla valeda. N auter pont mpurtant dl pruiet ie chėl de studiė plu a menut strutures singules che ie de gran valor storich-culturel o te pericul de scumparģ y che unissa po, a una cun l patrons, sotmetudes a na documentazion fotografica cun mesurazions y rilevelazions storich-architetoniches, proves per datazions dendrocronologisches y auter.
Per purté daujin i resultac dla nrescides scientifiches ala jėnt y mparé a cunescer plu da daujin la storia di centeneies de vita da paur che i vedli mejes ą da nes cunté uelun nce lauré ora per n auter ann n program cun azions didatics per sculeies pra l luech de Peza sa Sacun en cunlaurazion cun l chemun de Urtijėi che ie patron de una partida.
L prueit sun i mejes de Gherdėina vėja nce dant la cunlaurazion cun la Lies dla Natura y Usanzes de Urtijėi y Sėlva y la Lia di paures dla valeda y vėn purtą inant cun l sustenģ dl Assessėur Dr. Florian Mussner tres la Region Trentino-Südtirol y di ambolc di chemuns de Urtijėi, S. Cristina y Sėlva.


text:
Per la tschintgavla e sisavla classa datti a partir da l’auter onn da scola quatter lecziuns rumantsch ad emna. Quai n'èn betg pli paucas lecziuns ch'enfin ussa, ma damain lecziuns ch' en ina scola rumantscha.
La regenza ha approvà la tavla da lecziuns adattada. Ultra da quai pon ils scolars da Trin tscherner, sch’els vulan frequentar a la fin da la sisavla classa las lecziuns da rumantsch u lecziuns da talian a partir da las vacanzas da sport la primavaira.
Cumpromiss per betg grittentar ils adversaris dal rumantsch
Els hajan tschernì da porscher quatter enstagl da tschintg lecziuns da rumantsch per betg surchargiar ils scolars cun bleras lecziuns, di Christian Erni, manader da la scola primara a Trin, e per betg grittentar la populaziun che n’ha betg gugent il rumantsch.
La tavla da lecziuns da la scola da Trin è uffizialmain acceptada ed adattada per l'introducziun dal Plan d'instrucziun 21. Quai era sch'ella prevesa ina lecziun da rumantsch pli pauc che la tavla da lecziuns per scolas rumantschas. La scola primara da Trin è dentant ina scola bilingua. Per scolas bilinguas na datti betg ina tavla da lecziuns fixa. Tenor l'inspecturat da scola sa tracti d'ina schliaziun pragmatica che saja supportabla per la scola da Trin e che pussibiliteschia da promover la bilinguitad.
La Lia è cuntenta, cun resalvas
La Lia è cuntenta che la scola da Trin na reducescha betg l’instrucziun da rumantsch. En la sisavla classa han ils scolars schizunt ina lecziun dapli ch’enfin uss. Dentant less la Lia sclerir sch’igl è forsa encunter la lescha da linguatgs da porscher als scolars da smetter cun rumantsch, a la fin da la sisavla classa, per cumenzar cun talian.
RR novitads 10:00


text:
Papa Francestg ha visità l'insla grecca Lesbos. Quella è ordvart pertutgada da la crisa da fugitivs. Il parsura da la baselgia catolica è s'inscuntrà cun fugitivs ed è sa regurdà vid las unfrendas da la migraziun.
Dudesch fugitivs accumpognan il papa a Roma
Sin ses viadi da return a Roma ha il papa prendì cun sai dudesch fugitivs, tranter quels sis uffants. I duai sa tractar da trais famiglias sirianas che duain vegnir alloschadas da l’organisaziun catolica da laics Sant’Egidio.
Commentaturs valiteschan l’act sco segn dal sustegniment per la Grezia e sco critica vi d’ina politica da la cunfinaziun e da cunfins serrads en l’Europa.
Papa Francestg è gia s'engaschà differentas giadas per fugitivs. Be paucs mais suenter ch'el era entrà en uffizi avant trais onns ha el visità l'insla Lampedusa en la Mar Mediterrana. La gievgia sontga ha el lavà ils pes a plirs fugitivs a Roma.
«Igl è in trist viadi»
En il champ da recepziun da Moria ha l’Argentin salidà persunalmain radund 250 requirents d’asil e gentar cun otg dad els. Plinavant han il papa ed ils manaders da las baselgias suttascit ensemen ina decleraziun ed urar per umans ch’han pers lur vita en fugia sin la Mar Egeica.
«Igl è in trist viadi. Nus entupain la pli gronda catastrofa umanitara dapi la Segunda Guerra mundiala», ha ditg il parsura da la Baselgia catolica durant il sgol. Sin l’insla Lesbos spetgia el «blers umans che pateschan, che na san betg nua ir, ch’han stuì fugir», ha ditg l’um da 79 onns.
RR novitads 10:00 / 18:00