text:
Cadelbôsch ed Sōver
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Cadelbôsch ed Sōver (Cadelbosco di Sopra in italiân) l’è un cmûn in pruvîncia ed Rèz cun pió ed deṣméla abitânt (al 2013). As câta a 8 chilômeter da Rèz insém a la statêla 63 vêrs Mântva.
Al j urégin
La stôria dal Tragatèin
Piò ed quâter-méla ân fà la zôna ‘d la bâsa arzâna l’ēra in grând pêrta quacêda dal padóli e dòunca salvâdegh. Grâsia a i depôṣit purtê a la bâsa dai fióm e dai turèint al padóli a tachén ad arculêr mò a duvrà pasêr dimóndi ân prèma che l’ óm al pôsa mèter só cà in cla tèra ché. La préma preṣèinsa ed l'óm ind la zôna ed Cadelbôsch l'é testimunièda da 'na teramêra ed l'etê dal brónz (XVII - XII sècolo a. C. ) catêda ind al 1890 al Tragatèin, i schêv ân purtèr incòra a la lûṣ, tra chiêter lavōr, di bagàj ed teracôta e 'd crêta, 'na cà in séma al gòci ch' la ‘s é deṣfâta a cuntât cun l'âria. 'Na pêrt di rêst catê în tgnû da cât int al muṣèo ed Piasèinsa. L'època Rumâna an à mìa lasê particulêri testimuniânsi dal só pasâg ed i pusébil rêst în ed sicûr suplî sòta a di móc ed depôsit ed ripôrt. Cun al cròl ed l'impēr Rumân, int al 476 d. C. cîrca, al campâgni în stêdi bandunêdi e i fióm e i canêl, mìa pió tgnû a drê, a j ân ròt j êrṣen e a j ân mandê sót àcva tót da la via Emélia fîn al Po. L'é stê alōra che int la zôna ed Cadelbôsch a's în mési insèm al grandiōsi distèisi buschîvi (trêdi zó in môd precîs mél ân pió têrdi) che ân dê al nóm al Cmûn. Int l' època ed l'invasiòun longobêrda (VII-VIII sec. d. C .) dal céchi comunitê a's êren fermêdi tr'al fési buscâj e îven cumincê a lavurêr la tèra. Ûn di prém cèinter l’è gnû só pròpria al Tragatèin, béle ocupê a l'etê dal brònz, fōrsi perché la zôna l’êra dmèj difèiṣa dal j acvi. Al sît ocupê l’è cgnusû cun al nòm caşamèint Ruvariolo in un documèint ed l'ân 853 e al nòm Ruvariolo (al deṣvîn dal tedèsch Rohr) al stà, jostapûnt, a spieghêr un pôst pantanōṣ pîn ed valsâna e câni ch' êren atâch al casamèint. Dôp l'invasiòun ed j ungherèiş ind i ân 899 e quî gnû dôp, dintōrna al caṣamèint è stê tirê só un castèl. Al castèl ed Ruarōl (Ruarolo), al gh’ēra bèle int al 1054, l’ēra dal famèj fevdêli dal pôst pó l’é pasê, int al 1219 o pôc dôp, sòta al cunvèint ed Sân Zvân Evangelèsta ed Pèrma. La só véta l’è stêda, a tóti al manêri cûrta, e int al 1305 a gh’armagnîven sōl i rèst del mûri e del cistêrni. I frê Benedetèin, ind al pôst dal castèl, ân tirê só ‘na grancia, osèja ‘n’ aṣiènda agrécola cmandêda da ‘na cōrt principêla. Stà cōrt la srà arfâta e cambiêda da còla dal dé d’incō int al peréiod 1586-1619. Vêrs la metê dal XV sècol davânti a la cōrt é stê fât pasêr al Cròstel, al cunvèint ed Sàn Zvân, per andêr da ‘na rîva a cl’êtra, l’à més só un traghèt apôsta béle cnusû alōra, al 1517, cme al Tragetìn. Al parôli Tragatèin e Ruarōl a srân druvêdi a piēt int al cōrs dal XVI sécol a sgnêr l’istès sît, pó Tragatèin al vinsrà. Al d' ed dèinter dal castèl ed Ruarōl a gh' êra la cêṣa ed S.Zvân, cgnusûda fîn dal 1095, ch' la dvintrà proprietê dal cunvèint ed S.Zvân int al 1219. Scampêda al castél, l'êra incòra in funsiòun ind la secònda metê dal XIV sécol mó dôp la srà cambiêda da l'uratôri ed S. Mâver tirê só al d'ed dèinter ed la cōrt. Fōra dal castél l'êra gnû, só atâch al Mél, 'na secònda cêṣa intitulêda a S Faustèin, arcurdêda cme proprietê dal cunvèint ed Canósa int al 1116, e ch’ a ‘s perdrà in sègvit al sègn. Dôp l'invasiòun di j-Ōngher ânca Vicozoaro, 'na burghêda atâch al Tragatèin, al 's cambierà in furtèsa. Al castèl, sgnê in un documèint del 1025, l'êra ed divêrs personâg, ciaschedûn cun 'na pêrt pió o mēno sustgnûda. (Gherârdo dal Bôsch a 'gh n' îva ad esèimpi un otêv). Ind al cōrs di sécol XII - XIII al cunvèint ed S Prôsper ed Rèz, pr'avèirel cumprê o da 'na dunasiòun, al dvintrà al pió grand properietâri dal castèl. Int al 1320 a 's fà avânti la necesitê de ṣlarghêr ed dû mêter i fusòun per 'na pió grânda sicurèsa ed qui che gh' ân dà stêr insèma a la tòr. Tachêda al castèl (butê zó ind al XIV sècol) a gh'êra la cêṣa ed S. Celestèin, numinêda int al 1025 cme 'na comûna capèla. Tra la fîn del XIV e l'inèsi del XV sècol, la gînta l'à bandunê Vicozoaro e la s'é spustêda a circa dû chilômeter a matèina in dōve l'à tirê só, ind la pusisiòun dal dé d'incō, 'na nôva cêṣa ed S. Celestèin.
Da Vico Zoario a Cadelbôsch
L’urégin ed la zôna cumunêla dal dé d’incō l’a s’ arpôrta al 900-950 circa, peréiod in dōve a nasîva al bōregh ciamê Vico Zoario, dal latèin Vicus ch’a vōl dîr vilâg ed Zearius da zea ch’al vōl dîr spelta (in dialèt fariōl), êrba alōra dimòndi comûna ind la zôna. Al pió antîgh documèint in dōve a s’ arcôrda dal bōregh a risûlta éser al rôgit dal 6 Avrîl dal 1032 in dō a ’s documèinta la dunasiòun del Castèl ed Vico Zoario. Int al 1215 risûlta padròun dal Castèl e ‘d la grand pêrt dal trèin arèint, Gherardo del Bosco, dal só nòm deṣvîn (acsé a cûnta la legénda), al nóm dal dé d'incō ed Cadelbôsch. Vêrs al 1219 i trèin in dōve i padròun êren i Benedetèin ed Canòsa (Boschetto e Roarolo) a pasén in properietê di frê Benedetèin dal cunvèint ed S.Zvân ed Pèrma. Chilōr a cumîncen un grôs lavôr ed bunéfica del tréin e àn dê véta al mzadréj ed Roarolo e dal Boschetto. La mzadréia dal Boschetto l'êra mésa tr'al teriângol cuntgnû da la strêda ch' la pôrta a Runsês, da la pruvinciêla fîn al pûnt nōv dal Cròstel, cun al só cèinter ind l'antîga Ustaréia-Albêregh ciamêda Begarola, in ségvit ed properietê dal Marchèis Gherardini. Ed frûnt al véc magaṣèin dal Cunsôrsi Agrâri, ch' l’ é stê trê zò, a gh'é, ânca adès, un antîgh fabrichêt ch'al pécia ind l'ôc pr' i sō trî êrch. An 's cgnós mìa al fîn e al perché l'é stê fât, fōrsi l'êra la préma canônica ‘d la cêsa o 'na quêlch centrêla ed 'n ôrden religiōṣ che ind al véci chêrti al gnîva ciamê Le Delizie, nóm incòra adès arcurdê dai nóster véc, per quânt an ‘s în cgnòsa mìa al fundamèint. Dèinter, ind l’intrêda, a’s câta ‘na pitûra a frèsch intachêda, epór interesânt, ôvra ‘d un pitôr del Quâtersèint, in dō ghé piturê quâter sânt; fra lôr al dmèj tgnû l’è còl ch' l’arvîṣa a un Pêpa, S. Celestèin I, al prutetōr dal cēsi ed Cadelbôsch.
Int al Rinasimèint
Vêrs la fîn del XIV sec., tr’al 1350 e al 1400, al nóm ed Vicozoaro al sparés dal véci chêrti e al vîn cambiê da còl ed “Domus de Bosco (Cà del Bosco)” ânch pr' al spustamèint ed la gînta pió a matèina (in dō al dé d'incō a ghé al cèinter ed Cadelbôsch ed Sōver). Ché l'é stêda tirêda só la césa intitulêda, cme béle préma còla ed Vicozoario, a S. Celestèin. Al fabrichêt al srà dal tót arfât int al peréiod 1755-64. Int al 1515 a gnîva pó tirêda só, pr' ôvra dal Príncip Ercole d'Este sgnōr ed Sân Martèin in Ré, la Césa a Cadelbôsch ed Sóta, cun la divisiòun ed Cadelbôsch ed Sōver da tóta la gînta ‘d la bâsa. Al Rinasimèint l'é stê un peréiod ed grând spiandōr e ‘d grôsi batàli. Cadelbôsch, cme tót l' arṣân l'êra alōra sóta a la râsa 'd j Este. Cme dét, còst l'é stê un peréiod ed grândi ôvri. D'intōrna, difâti, al 1570 a vînen inviê impurtânt lavōr idrâvlich ed bunéfica, al fîn de 'n sparpagnêr mìa al j acvi di turèint che da j Apenèin a gnîven zò e bagnêven la padusa (al vâli ed Nuvalêra e Guastâla). Al teriângol fât a l’albaṣèin ed Cadelbôsch ed Sót e ‘d la Sèida dal Cròstel e dal Canalâs l’armagnîva , però, quacê dal j acvi e dòunca, per avrîr ‘na vìa ânca a sté acvi, as è fât lònga la vìa “Bresciana” – l’êra la strêda vécia préma dla Strêda Statêla 63 - al schêv che l’à ciapê al nóm ed la vìa, purtànd acsé al j acv fîn a la Pramsâna, da pôch tirêda só paralēla al Po. La grôsa pèsta del 1630, còla ch’la impî al pagîni di Promessi Sposi dal Manzoni, la ciâpa ânca Cadelbôsch; în môrti 60 persòuni. Per dmandêr la Grâsia Celèsta a's é més zó, atâch a la cêṣa ed S.Celestèin, i fundamèint ed l' Oratôri ciamê da la gînta al Ceṣulèin , dedichê a la Beâta Vêrgin ed la Gêra e a i S.S. Sebastiân e Rôch. L’è stê trê zó int al 1940 per fêr pôst al nôv imbòch ed Via Muns. Sacân. L’è còst al sécolo in dō, per un peréiod mìa precisê, Cadelbôsch l’è stêda al pôst e la cà ‘d un Capitân (l’êra cme un Maresciêl di Carabinêr dal dé d’incô) ch' al gh’îva sót ed ló l’Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt, la Sèida, Sèss, Mancaṣêl e S.Prôsper. Cadelbôsch a 's pōl fêres grând per óna dal prémi scōli campagnôli fâti mìa a benefési di réch, di nôbil o dal clâs pió fortunêdi mó di pió pôver. Fundêda int al 1679 cme Scōla Péja da don Pelegrèin Da Oglio, pâroch ed Cadelbôsch ed Sōver, l’à dê alôg in magiurânsa a i ragasō dal clâs mêno benestânt ch' a 'gh gnîva insgnê al prémi cgnusèinsi dal calcôl, ed luchêla e 'd gramâtica. Per incuragêr la frequèinsa don Pelegrèin al dêva a i pió biṣognōs 'na quêlch munèida cgnusûda da la gînta cme ferlèin. Al vacânsi estîvi, fât curiōṣ, an gnîven mìa fâti a benefési di sculêr mó per fêr arpunsêr al mèister. La Scōla Péja, dvintêda dôp Seminâri Celestiân, la cuntinvê la só ativitê ânca ind i sécol dôp e la srà sarêda dal tót ind al 1961.
Vêrs l’unitê d’Itâlia
L’è ind al mèz dal 1700 che a 's méten zó i fundamèint ed la nōva Cēşa dal Cèinter (còla dal dé d’incō) nêda int al 1769. La cēşa vécia, cumprèis la tòra dal campâni, l’è stêda pó mésa dèinter a còla nōva dimòndi pió lònga e pió lêrga. A la fîn dal 1700, cun lèg 19 Messidoro ân VI ed la Repòblica Francèisa a gnîva fât al distrét ed Gualtēr ch’al gh’ îva la gînta ed Gualtēr, Pēve Salṣêr, S.Vitôria e Cadelbôsch. Int al 1810 in conseguèinsa d’j ôrden napoleônich che urdnêven l'ôbligh ed fêr i simitèri luntân da la burghêda, l’è gnû só a mezanôt ed la Cêṣa dal Cèinter al simitèri ciamê ed S. Francèsch. Tr’al 1800 e al 1830 ‘na sfîlza ed diṣâster a 's botén adôs a la zôna cadelboschèiṣa, tra còsti al pió dulōroṣi j-în: ‘na pideméia ed tîfo, un taramôt dimòndi fôrt e ‘n’ inundasiòun dimòndi grôsa. L’é còst ânch al peréiod in dō la gînta la cumîncia arblêres al preputèint gvêren duchêl fîn a rivêr a la costitusiòun del Gvêren pruvisôri ed Rèz del 1848, nê a sègvit ed la fûga del Dóca, Francèsch IV spavintê dal nutèsi ed la rivolusiòun ed Vièna e dal 5 giurnêdi ed Milân. Tra i vuluntâri êren preṣèint ânca sèt cunsitadèin ed Sèida, ‘d l’ Èrṣen, e ’d Cadelbôsch. Int al 1859 a’s cumbât la grând batâlia ed Solferèin e S. Martèin e al 19 d ‘agóst, la gînta ed Cadelbôsch l’à picê al mân a Giuseppe Garibaldi ch’al pasêva d’ ed lé. Al 4/12/1859 per decrēt dal Guvernadôr Farini, a vîn més insèm al Cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver ind la giuriṣdisiòun dal dé d’incō. Int al nōv cmûn ed Cadelbôsch a vînen tôti só £ 203,57 per la sotoscriòun Pro spedisiòun ed Garibaldi in Sicélia . In di dêṣ ân dal 1860 al 1870 al prém Sendéch, Enrico Terrachini, al mèt in pē al scōli elementêri pòblichi, per mas'c e fèmni, ind al quâter frasiòun dal Comûn. Int al 1876 a vîn mésa insèm ‘na regulêra cundòta médica dal Cmûn. Int al 1889 a nâs la préma Societê Coperatîva ciamêda: Associazione Operai Braccianti . A l’ j-elesiòun aministratîvi dal 1899 i socialésta ed i radichêl unî cunquésten per la préma vôlta al Cmûn, fîn alōra amministrê da i monarchîch-liberêl.
Dal ‘900 al dé d’incô
A i prém dal 1900 a vîn fundê a Cadelbôsch la préma Coperatîva ed Cunsóm, a vîn inavgurê ânch un salòun per spetacôl ciamê: Teatro Catellani, ṣlarghê pó ind al 1953. La préma Guêra mundiêla la fa di môrt ânca tra i cadelboschèiṣ, 150 sitadèin dal Cmûn a mōren, tra quisché dō mdaj d'argînt: Luigi Panini e Alpenore Melli. Pr’ arcurdêr i môrt in guéra ind al 1922 a vîn scuacê in Municépi ‘n târga ed mêlmer cun scrét i nóm. A la fîn dal 1920 a’s tîra só al fabrichêt ed la scōla davânt al Municépi. Int al 1925, al 13 Dicèmber a l’Èrṣen a 's tîn clandestinamèin al têrz Cungrès ed la Federasiòunn Arṣana dal Partî Cumunésta. Tr’ al 1919 e al 1926 a vîn fâta la grôsa Bunéfica Pramsâna-Molia ch’l' interésa ânca al cmûn ed Cadelbôsch inséma i trèin a matèina dal Cròstel. Int al 1936 a vîn inavgurê al Palâs Comunêl ôvra ed l' Inz. De Sanctis. Int al 1939 la Bânca Agrécola Comercêla ed Rèz l’arvés al prém spurtél a Cadelbôsch ed Sōver, in sté peréiod a’s fân i prém impiânt ed lûṣ elètrica. Int al 1940 a scòpia la secònda Guéra mundiêla. J ân tr’ al 1941 e al 1945 în j ân ed la Resistèinsa e la gînta cadelboschèşa l’è intrevgnûda in môd gajêrd cun bèin 232 óm e 27 dóni. Al dóni cadelboschèiṣi în stêdi ânca còli ch' ân dê l’ideja ‘d la famōṣa Adunêda Sedisiòsa ‘d l' Otobér 1941, óna dal manifestasiòun pió grândi ‘d la rivôlta al fâsio ch' l’à més insèm, davânti al Municépi, pió ed 1.000 dòni. Finî la guéra ind la sêla dal Municépi è stê numinê al Cumitêt ed Liberasiòun e la Giûnta ch’ l’è nasûda cun Marastòun séndech, l’è stêda apruvêda dal Perfèt ed Rèz cun al Decrêt dal 12 ed lój 1945. In ricôrd ed tót i Môrt in guéra dal peréiod ed la Resistèinsa a vîn inavgurê al 26 Setémber 1965, int la Piâsa ‘d la Libertê, al monumèint dedichê a la Resistèinsa, ôvra impurtânta ed valōr artéstich dal scultôr Marino Mazzacurati. Per unurêr i Môrt in guéra ind al cōrs ed la lôta per la Liberasiòun, a Cadelbôsch a vînen tirê só di pilastrèin ind i divêrs pôst in dōve é gnû di masamèint. La brōta aluviòun dal Po dal 1951 la fa véder la solidarietê di sitadèin ind i confrûnt ed la gînta dla bâsa arṣana. Int al 1958 a vîn inavgurê l'eşîlo comunêl a Cadelôsch intitulê a i Môrt ed la Liberasiòun. Al 1959 l’é l'ân ed l' inavgurasiòun ed la Bibliotêca Comunêla ind la sêla Rotonda dal Municépi. Int al 1961, a l’ Èrṣen, a vîn inavgurê al ricôver pr’ j-ansiân e inâbil ciamê Casa della Carità.
La Cēşa ed S. Celestèin
La gh’à ‘n elegânt facêda in stîl têrd sesèint e un intêren a tréi navêdi cun al sufét a vôlta e sînch altêr. I quêder di trî altêr laterêl în stê piturê da Lorenzo Franchi (1565-1632) e arfân al figûri ed S. Âna, la Madòna dal Rusâri e la B.V. ed Lorêto; insèm al quêrt altêr laterêl, intitulê a la Madòna ‘d la Véta, gh’ è ‘na pitûra a frèsch dal XVI sècol ch’ l’é stêda ind i sècol pasê elemèint ed duvisiòun e ‘d ufêrti vutîvi. D‘impurtânt valōr artéstich în ânch: al côro ed lêgn ed l'âbsida, intajê e cun dû ōrden ed bânc, dal secolo XVII, l'ôrghen dal setesèint dal famōṣ Traeri més int al côro ed mansèina e l'antîgh Altêr Magiōr, in lègn intajê ed per intêr indurê dal XVII sécol. Int la sagrestèia l’è tgnû da cât un altêr cun ‘na figûra sâcra in lègn dal sècol XVI, ch’al deṣvîn da l'uratôri dla Côrte del Tragatèin; int al mûr d'ed sōver ‘na pitûra a frèsch dal rinascimèint bèin fâta l’arfà la figûra ed Michēl, S. Luséia e S. Andrèa. A tâch a la cēşa ed S. Celestèin a gh’êra l’uratôri tirê só int al 1632, per schivṣêr j-efèt ed la pèsta che gh’êra alōra. L’é stê tirê zó int al 1940 per fêr al pôst al nōv imbòch ed la strêda per Castelnōv ed Sòt.
La stôria dal frasiòun
A tâc al distrèt ed Ruarōl, sòta al cunvèint ed S. Zvân e al distrèt ed Vicozoaro, sòta al cunvèint ed S Prôsper, a gh’êra int l’ època medievēl un têrz distrèt ciamê Cōrt Mantvâna, cun ‘na grandèsa ed circa 40.000 biōlchi, al ciapêva grân pêrt la zôna ed l’ Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt e ‘d la Sèida. Al fèdev l’é stê: ind al 1141 di Malaprèisa da Gès, int al 1142 dal comûn ed Rèz, int al 1143 di Da Curès e int al sécol dôp ed nōv dal comûn ed Rèz. Al cèinter aministratîv dal fèdev l’êra int al castèl ed l’Èrṣen, sgnê int al 1141 e trê zò da l'esêrcit ed la Cêṣa int al 1329.
Véla Èrṣen
Véla Èrṣen la ciâpa al nòm da la fôrt arznadura lasêda dal Cròstel dôp al só pasâg sucès in zôna (via Mazzini) tr’al VII e al IX sécol d.C. Via Mazzini l’ è incòra incō sgnêda da un lòngh mó sensébil sêlt (da i 29 mêter i.l.m. ed la Rôca as pâsa a i 24 in via Cantòun Mèli) che fân da testimòni ed l'antîgh cōrs dal turèint. Al sît ed Véla Èrṣen l’é numinê in un diplôma dal 963 ed Utòun I Imperadōr; al gh’îva al tetól ed Cōrt e a gh’êra un castèl di Malprèisa che l’ân vendû int al 1142 al cmûn ed Rèz. Còst ocupê da l’esêrcit ed la Cêṣa, l’é stê probabilmèin butê zò perché an ghé armagnés memôria. La cêṣa ed S.Giustèina e S.Sipriân, mèsa in urègin in via Vialêt, l’è sgnêda in véta int al 1149, la srà arfâta a sincsèint mêter ed distânsa tr’ al 1448 e al 1451, l'é numinêda tra còli ed S.Prôsper in un documèint dal vèschev Berto. Arfâta in manêra grēc-rumân int al 1681 insèm a la tòra dal campâni e a la canônica dal Retōr Fiurèinsa, só disèign ed l’ architèt Pietro Ferretti di Cavasôl e finîda dal priōr Fonso Tedèsch. La cēşa l’é badzêda ai Sânt Giustèina e Siperiân. Al d' ed dèinter a gh’é ‘na stimêda pitûra a frèsch dal 1400 arviṣânt la Madòna Dal Cârmine.
Cadelbôsch ed Sòt
A sèmbra che al vèiri "Cà dal bôsch", ch' ân dê al nòm al Cmûn, a n’ êren mìa a Vicozoaro (incō Cadelbôsch ed Sōver) mó a Cadelbôsch ed Sòt. Mési int i bôsch ed la Cōrt Mantvâna a l'j în numinêdi a partîr dal 1141, la "Véla Domorum de Boscho" l' a’s vèd, cme impurtânsa secònd la lèg, bèin spièghêda in 'na scritûra dal 1267. La cêṣa ed la SS. Nunsiêda la srà tirêda só int al 1513. Al prîncip Ercole d’Este fevdatâri ‘dla Cōrt Mantâna, cun ‘n scritûra dal 1513 fâta int al cunvèint ed S.Prôsper, l’à fundê un benefési sòt al tetòl ed la SS. Nunsiêda per la fabricasiòun ed la cēşa ind al sît ed “Cà ed Mèister” Cadelbôsch ed Sòt dal dé d’incō. La costrusiòun ed la parôchia ed Cadelbôsch ed Sòt l'é sucèsa al 2 d'avrîl dal 1515. Ind l’istès 1515 l’é avgnûda la divisiòun di parochiân ed la zôna da la parôchia ed S. Celestèin. La cêṣa la gh’à incòra l’impalcadûra uriginêla dal sec. XVI, a pêrt pôchi mudéfichi, mèinter in câmbi dl’ antîga canônica, n’é stê fâta ‘na nōva cun al concōrs dal Cmûn e di parochiân.
Véla Sèida
Al nòm Sèida (Seta) al duvrè deṣvgnîr da “Salisetam" (bôsch ed sâleṣ).Al prémi infurmasiòun che dân nutèsia dal sît a’s câten ind al 1265 che zibesèn un sègn che ind la zôna a gh'êra un fôs o un câmp ciamê “La Sèida ed l'Èrṣen”, In 'na chêrta dla préma metê dal XV sèc. a gh'êra sgnê un bôsch ciamê “ Sèida int la Véla” ed Véla l'Èrṣen. Tra i bôsch dla Cōrt Mantvâna la catarà al sît, int al 1450, ânca la cēṣa ed S.Bernardèin ed Véla Sèida. In zôna an gh'êra mìa né cêṣa o uratôri préma ed còla ed S.Bernardèin ch' l'é stêda cunsacrêda int al 1454, la cēṣa dòunca l'à ‘vû urègin dôp st' època. Difâti, insém a soquânt scrèt dal 1466, ind l'archévi veschvêl né stê catê cunfèirma. La cēṣa le dimòndi mudèsta; dènter a 's pōl amirêr 'na bèla pitûra, ôvra ed valōr figurànt S. Cecèlia. In urégen, la cēṣa, l'êra girêda in sèins cuntrâri a còl dal dé d'incō cun la facêda a mezdé e cun al fònd ed la navêda ed mèz a l'albasèin. Al fabrichêt dal dé d'incō l' é stê finî ind la secònda metê dal XVII sècol; la campâna pió grânda, ciamêda “Bernardèina" in unōr dal sânt prutetôr, l’ê dal 1682.
La Côrt Mantvâna
La Cōrt Mantvâna, dal XV sècol e fîn a la Rivolusiòun francèisa, l’armâgn int al mân di marchèis ed S.Martèin in Ré, râm pió cèch d’ j-Estèins, i marchèis ed S.Martèin in Ré, int al XVI sécolo, ân tirê só a la Madunèina ed Cadelbôsch ed Sót ‘na véla sgnurîl, da destinêr a cà estîva, cun di fabrichêt destinê a la racôlta di prodòt che ògni afitvâri l’êra tgnû a dêr (generalmèint un quêrt dal racôlt). La véla l’êra circundêda da di fusòun, pêrch e giardèin mèinter dō stâtvi a grandèsa umâna, mési insèma a la pôrta d'ingrès, salutêven cun la mân avêrta j invidê che arivêven. La tradisiòun popolêr la ‘s fêrma insèma al credér che a 'gh sia dal galèrei sòt tèra che partirèn da la cà indivêrsi diresiòun e ‘d un ”pòs raṣōr” o "di mél taj", pîn ed lâmi, in dōve égh gnîven fâti caschêr al persòuni melvésti.
La nâsita dal Cmûn
Al 4 dicèmber dal 1859, cun decrêt dal governadôr Farini, l’é stê fundê al cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver, unènd j antîgh distrèt ed Ruarōl, Vicozoaro e la pêrt d’ed sōver dla Cōrt Mantvâna. La pêrt d’ed sòta, de stà cōrt, incō l’as pōl arcgnòser cun al zôni ed S.Rôch e S.Bernardèin, ch’êren bèle stê, da tèimp, tôt al cmûn ed Rèz e dê ai sgnōr ed Guastâla e ai Gunṣêga ed Nuvalêra. Al prém sendéch l'é stê Enrico Terrachini , ch' l'é armês in cârica dal 1864 al 1866. Al fabrichêt dal nōv Municépi, fât da l' Inzgnēr Raffaele De Sanctis, l'é stê inavgurê int al 1936
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Ferdinando Arlotti - Produzione ai primi studi ginnasiali in Cadelbosco Sopra per il conte D. Ferdinando Arlotti - Reggio Emilia : Tip. Bondavalli L., 1868.
- Edifici rurali sul territorio di Cadelbosco Sopra. - Cadelbosco Sopra : Comune, 1990
- Mariapia Notari Trevisan - Il seminario celestiniano di Cadelbosco Sopra - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1998.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
In guaud alpin è dapli che be la summa da las plantas. El è il spazi da viver per animals e plantas, protegia cunter lavinas ed ha l’effect d’in pulmun verd
Ils guauds cuvran var in terz da la surfatscha dal Parc Naziunal.
Il guauds alpins tipics per la regiun consistan da pigns, lareschs, schembers e tieus alpins. En il Parc Naziunal èsi in pau auter: en temps passads èn blers da ses guauds vegnids tagliads pliras gia cumplettamain. Oz è la cuntrada dominada da guauds da pionier cun tieus alpins. Ins numna perquai quests guauds era “guauds dal Pass dal Fuorn”. Quest guaud alpin maschadà sur l’Alp la Schera sa cumpona da schembers, zundra, lareschs e pigns.
La derasaziun dals guauds è limitada en il Parc Naziunal pervi da l’autezza. Las zonas sut il cunfin dal guaud èn pli u main cuvertas da guauds. Ils davos 100 onns è creschida la part da guauds en il Parc Naziunal ed en l’entira regiun da l’Engiadina e da la Val Müstair, perquai ch’i na vegn betg pli taglià tanta laina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Exteriur
-
2,9 milliardas euros chasti per constructurs da camiuns
Pervi da cunvegnas da pretschs betg lubidas punescha la cumissiun da l'Uniun europeica plirs constructurs da camiuns cun in chastì da record da passa 2,9 milliardas euros. Pertutgads èn Daimler, Iveco, DAF e Volvo/Renault. Quai communitgeschan ils protecturs da concurrenza a Brüssel.
La figlia da VW, MAN mitscha senza chastì, damai ch'ella ha dà las infurmaziuns. Il cartel fundà il 1997, è stà activ durant 14 onns. Il cartel era sa cunvegnì davart pretschs da vendita e davart termins per introducir tecnologias novas per minimar las emissiuns.
RR novitads 15:00


text:
Ils donns vid la halla n'èn tenor indicaziuns da la Polizia chantunala dal Grischun però betg gronds.
L'incendi rut ora en in container cun rauba bloccanta en ina halla da recicladi. Ils 40 pumpiers hajan svelt pudì stizzar il fieu. Il container saja vegnì disloccà avant la halla. Blessà na saja vegnì nagin. Uschia communitgescha la polizia.
Tuttina retschertgas
La rauba blocconta che sa chattava en il container vegn uss examinada da spezialists ed alura dismessa a moda professiunala, sco la Polizia chantunala communitgescha. I va per sclerir pertge ch'i ha cumenzà a brischar en il container.
RR novitads 09:00


text:
Ufize stampa dla Provinzia
La Ntendënta dla scoles ladines ie unida numineda
Edith Ploner sarà tl daunì a cë dla Ntendënza dla scoles ladines. La Jonta provinziela à numinà ncuei la ispetëura ora de na pruposta de trëi inuemes.
Bonamënter da setëmber 2018 inant cundujerà Edith Ploner la Ntendënza ladina sëurantulan la ncëria de Roland Verra. Ncuei (ai 15 de mei) à la Jonta provinziela numinà la pedagoga, ex-diretëura y ispetëura per chësta stiera d’ezelënza sun pruposta dl Assessëur ladin per la Furmazion Florian Mussner ora de na pruposta de trëi inuemes che la repartizion ladina dl Cunsëi provinziel per la scoles ova prejentà.
Ploner ie nasciuda ai 20 de merz dl 1962 a San Martin de Tor y sta a La Val. La à studià scienzes dl’educazion al’Università de Verona. Do na esperienza de nseniamënt de diesc ani tla materies tecnich-pratiches tl Istitut tecnich cumerziel a La Ila àla dal 1990 al 2001 laurà tl Istitut pedagogich ladin coche respunsabla per l ciamp dla furmazion di nsenianc per duc i livei de istruzion. Dl 2004 iela deventeda diretëura dla scolines ladines, dal 2009 iela ispetëura dla scolines ladines. Dal 2011 à Ploner sëurantëut de plu ncëries de nseniamënt tla facultà de Scienzes dl’Educazion tla Università liedia de Bulsan. La à de plu cualificazions zertificades y spezialisazions. Ploner ie oradechël ativa te comisciuns defrëntes a livel provinziel, danter chisc l Cumité per la valivanza dla chances danter ëiles y ëi y l Cumité per l dërt de istruzion universitera. La ie nce stata ativa tla presidënza dla Cunvënzion d’autonomia.
“Per si funzion nueva ie Edith Ploner scialdi bën cualificheda, la ne à nia mé de bona capaziteies dirigenzieles ma nce na gran esperienza tl ciamp dla furmazion y de boniscima cunescënzes tla materia” cunstatea l Assessëur provinziel Florian Mussner. “Cun ëila puderà la Ntendënza dla scoles ladines se svilupé inant cun mpulsc nueves per l daunì”, nsci Mussner. Ël à nce rengrazià i autri candidac David Lardschneider y Lara Moroder, che fova unic numinei dala sezion ladina dl Cunsëi scolastich, y l’autra doi candidates Susy Rottonara y Monika Insam. Ploner fova unida prejenteda per la funzion de Ntendënta da de plu cumëmbri de categories desfarëntes dla sezion ladina dl cunsëi scolastich provinzial.
L Ntendënt dla scoles ladines atuel Roland Verra, che ie stat tla ncëria per 26 ani, jirà n pension d’agosta dl 2018. Perchël iel de merz unì metù a jì l pruzedimënt per la numinazion de n Ntendënt nuef dla scoles ladines. Chësc pruzedimënt ie regulà dal Statut d’Autonomia (articul 19) y da si normes d’atuazion (D.P.R 89/83): La Jonta provinziela stabilësc chi che mëina la Ntendënza ladina y chël n basa a na pruposta de trëi inuemes che vën prejenteda dala repartizion ladina dl Cunsëi scolastich provinziel. Oradechël iel de bujën dl bensté dl Ministere dla Istruzion, dla Università y dla Nrescida.
Do la dezijion dla Jonta provinziela iel śën l Ministere dla Istuzion che muessa, tl tëmp de 60 dis, dé si apurvazion. Pona permò uniral fat la numinazion dla Ntendënta dla scoles ladines da pert dl Presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher.
Cun Edith Ploner iel śën per l prim iede tla storia dla scola de nosta provinzia unì numinà n’ëila a cë dla Ntendënza ladina. La zapa tla piedies de Franz Vittur y Roland Verra.
(USP)


text:
Passa 35'000 persunas sa hajan participadas a l’elecziun ha communitgà il magazin «l’illustrè» che ha organisà la concurrenza ensemen cun la «Schweizer Illustrierte».
9 vischnancas da l'entira Svizra avevan cuntanschì il final, numnadamain: Erlach, Guarda, Werdenberg, Charmey, Romainmôtier, Yvorne, Bosco Gurin, Corippo e Soglio.
Cursa denter Guarda e Soglio
En ina cursa piz a cup cun la vischnanca da Guarda ha Soglio finalmain cuntanschì l’emprim plaz. Sco che la presidenta communala dal Comune di Bregaglia, Anna Giacometti ha ditg ad RTR haja il fatg che la val ha survegnì dacurt gia il premi Wakker segir gidà a far daventar pli populara la Bregaglia ed animà da vuschar per Soglio sco pli bella vischnanca da la Svizra 2015.
L’organisaziun da la concurrenza vegn ad envidar ils 8 d’october 2015 ils 115 abitants da Soglio ad in aperitiv per far viva sin la victoria.


text:
Cirillo Pedrolini da Samedan sa regorda gugent vi da ses temp tar il club da hockey da San Murezzan. Sco giuvenot da 19 onns è Cirillo Pedrolini vegnì tar il club. Prest trenta onns ha Pedrolini alura dà cun San Murezzan en la liga naziunala B, dentant er en l’emprima liga. Quella giada era il sport anc tut in auter. Ed il contact cun ils collegas d’equipa anc pli stretg. Tuts eran part dad ina gronda famiglia.
Viadi a l’ester tar in turnier a Prag
Gia en la liga naziunala B era l’equipa dal club da hockey da San Murezzan bler en viadi. L’equipa trenava la saira durant ils lavurdis, la fin d’emna spetgavan las partidas da campiunadi. Cirillo Pedrolini ha era gia fatg il viadi cun l'auto a Milaun, lura cun tren da Milaun a Brig e vinavant giu per il Vallais fin a Sion. Aventuras tut spezialas eran era ils viadis a l’ester. Sco ina giada il viadi per in turnier a Prag. L’unica giada che Pedrolini ha gì raps, di el cun in surrir.
Ina giada San Murezzan – adina San Murezzan
Cirillo Pedrolini avess gì pliras giadas la schanza da far il pass tar in'autra equipa. El na vuleva dentant betg – forsa, forsa anc tar Ambri. L’equipa tessinaisa era in pau sco San Murezzan. Fitg famigliara e colleghiala. Quai avess plaschì a Cirillo Pedrolini. La fin finala è el dentant restà en Engiadina ed ha giugà prest trenta onns cun il club da hockey da San Murezzan.
RR actualitad 07:00


text:
Alejandro Falla
Alejandro Falla (Cali, 14 ad Nuvémbar dal 1983, a s lèś /aleˈxandro 'faλa/ in Spagnōl) 'l è 'n tenìsta culumbiàṅ prufesiunìsta da 'l 2000. 'L è élt 185 cm e al péśa 77 chilo. Al dróa 'l bras sinìst'r e 'l tira 'l arvèrs a dū maṅ.
Al 16 ad Luj dal 2012 'l è rivâ a ès'r al nùmar quarànt'òt dal mónd in singulàr, al secónd dal sò paéś a finìr in di prim sènt dòp Mauricio Hadad. L'è stâ bòṅ ad bàt'r anc un Top 10 cuma Nikolaj Davydenko e di àtar cuma Gaël Monfils e Juan Martín del Potro. In dal 2010 'l è andâ in a risć ad far fóra Roger Federer a Wimbledon pardénd sèg sōl par 6-4 7-5 4-6 6-7 0-6 mént'r in dal 2011 al gh l'à cavàda a rivàr in di utàṿ a 'l Roland Garros.
In dla sò caréra 'l vins tri tìtui features in dal 2003 e ùndas tìtui challenger. 'L à anc śugâ dū finàli ATP ma al li à pardùdi tuti, a Bugutà (cimènt) in dal Luj dal 2013 cónt'r al cruàt Ivo Karlović par 3-6 6-7 e a Halle (èrba) in dal Śugn dal 2014 cóntar Roger Federer par 6-7 6-7.
Culegamènt estéran
- Wikiquote contiene citazioni di o su Alejandro Falla
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Alejandro Falla


text:
«Nus avain udì in sajet ed in vaider ch’è rut», ha il gardist american ditg a l’emettur da televisiun franzos BFMTV. «Jau hai guardà enavos ed hai vis co in um è vegnì viaden cun ina Kalaschnikow enta maun.»
Nus avain pitgà uschè ditg ad el sin la testa, fin ch’el è stà senza schientscha.
Els sajan alura stads a granugl e cura che l’um saja vegni sper els ora sa bittà sin l’um. «Mes ami è vegnì blessà cun in cuntè ed jau hai tschiffà la buis», di el. «Nus avain pitgà uschè ditg ad el sin la testa fin ch’el è stà senza schientscha.»
Er auters gidan
Er auters passagiers han gidà ils dus schuldads. Tranter quels in ami dals schuldads, in student american, ed in Brit da 62 onns che era vegnì vitiers. Avant ch’els hajan pitgà l’attatgader senza schientscha, haja quel be pli clamà «Dà a mai puspè mia buis, dà a mai puspè mia buis», uschia il student american.
Snega in motiv terroristic
Il schuldà american blessà cun il cuntè sco era in passagier ch’è vegnì blessà d’in sajet na sajan betg en privel da vita. La polizia ha arrestà l’attentader supponì a la staziun Arras en il nord da la Frantscha. El era entrà en il tren a Brüssel. La raschun daco ch'el ha sajettà enturn en il tren da Thalys n’è anc adina betg clera. Tenor indicaziuns da la polizia snega el dentant in motiv terroristic.
Ils umens han pli probabel evità in drama orribel.
Obama ed Hollande engrazian
Il president franzos, François Hollande, vul s’inscuntrar cun ils passagiers ch’han mess a ferm l’attentader. El haja telefonà la sonda l’avantmezdi cun in Franzos e plirs Americans ed engrazia per lur curaschi extraordinari, ha ditg il minister da l’intern Bernard Cazeneuve. Hollande vegnia a beneventar els ils proxims dis en ses sez uffizial per exprimer l’engraziament da la Frantscha.
Gia avant aveva il president dals Stadis Unids, Barack Obama, engrazià als schuldads per lur intervenziun curaschusa.
Polizia patrugliescha
Il mument patruglieschan policists en ils trens rapids. Er sin ils perruns a Brüssel, nua che l’attentader è entrà en il tren, è la polizia vi da patrugliar. Las autoritads franzosas e belgias han instradà las retschertgas. Ellas vulan er eruir sche quest'attatga è stada in act terroristic.
Era la procura publica da Paris che s'occupa dal cumbat cunter il terrorissem prenda part a las retschertgas. Il primminister da la Belgia ha convocà ina sesida dal Cussegl da segirezza naziunal.
RR novtidas 06:00/12:00/18:00
L'attentader probabel
Tenor ils investigaders sa tracti d’in um da 26 onns, oriund dal Maroc, che viveva per part en Spagna. Il servetsch secret da la Spagna haja valità el sco islamist radical ed alarmà las autoritads franzosas. Sco quai ch’i para è el stà avant l’attentat en la Siria.


text:
Las publicaziuns da l’ASL sa drizzan tant ad in public scientific e spezialisà sco er ad in public pli vast interessà per la litteratura.
La paletta da publicaziuns è fitg variada. Ella cumpiglia la newsletter periodica Passim ed il Bulletin dal Cercle d'études internationales Jean Starobinski, la revista tematica Quarto uschè bain sco las actas dals colloquis sur da tematicas liadas a l'archiv da litteratura.
Contact
Biblioteca naziunala svizra BN
Archiv svizzer da litteratura ASL
Hallwylstrasse 15
3003 Berna
Suisse
Téléphone
+41 58 462 92 58
Fax +41 58 462 84 08


text:
Suléra
Artìcol in dialët piaṡintëin
Suléra (Soliera in Itagliàn) l'é 'na sitê ad 15.144 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
La sitê la fà part dl Union Téri d'Àrsan, insëma a Chèrp, Nóv e Campgajàn.
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è in piena Val Padäna, la s'tröva a 10 km da Mòdna e 8 km da Chèrp.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Nino Schurter, campiun mundial e campiun olimpic, parta questa dumengia suentermezdi sco grond favurit a la cursa d'elita da la cuppa mundiala da cross-country avant ses fans da chasa a Lai.
Finamira clera: Victoria numer 4 a Lai
Tant a Nove Mesto en Tschechia, sco er ad Albstadt en Germania e la davosa fin d’emna ad Andorra è Nino Schurter stà ina classa per sasez. El ha dominà las emprimas trais cursas da la cuppa mundiala en questa stagiun ed uschia demonstrà sia gronda classa.
Triumfar vul Nino Schurter sa chapescha er a la suletta cursa da la cuppa mundiala en Svizra ed uschia er repeter la victoria da l’onn passà. La cursa d’elita cumenza la dumengia a las 14:45.
Bilantscha maschada per ils 3 rumantschs en la cursa U23
La dumengia avantmezdi eran las cursas da l'U23. Far furora a Lai vulevan er ils trais anteriurs mountainbikers dal Club da velo Surselva. Quai è gartegià be per part: Vital Albin da Tersnaus ha finì la cursa sin la buna 22avla plazza, Andrin Beeli da Sagogn è rivà sin plazza 51 ed Ursin Spescha da Sevgein ha stuì terminar la cursa avant.
Vital Albin, il newcomer grischun da l’onn, resta il grond trumf. Sia finamira era ina plazza en ils emprims 20. Quella ha el manchentà pir en l'ultima runda, nua ch'el ha stuì laschar sa surpassar anc dad auters curridurs. Albin è vegnì segund-meglier svizer suenter Yoris Ryf (14avla plazza).
Pirmin Capaul - mecanist rumantsch
Per avair success en las cursas da mountainbike na sto betg be constar la furma, mabain er il material. Responsabels per quel èn ils mecanists, las bunas olmas dals mountainbikers.
Dapi quest onn è Pirmin Capaul da Lumbrein mecanist dal nov team «development MTB Team», in’equipa che metta gronda paisa sin ciclists sut 23 onns. Tranter auter è Pirmin Capaul er il mecanist d’Andrin Beeli da Sagogn.
RR actualitad 11:10++


text:
Grazia ad in sbassament da la taglia sin plivalur e pervi da l'introducziun da l'abo per excursiuns per passagiers occasiunals e da temp liber vegnan bigliets singuls schizunt pli bunmartgads. Cun ils pretschs pli bass duess il traffic public er vegnir pli attractivs.
Reducziun da bigliets singuls
La decisiun da betg augmentar ils pretschs tar la proxima midada da l'urari è succedida malgrà la prognostitgada chareschia da 0,6% ed ina ulteriura meglieraziun da la purschida. Grazia ad in sbassament da la taglia sin plivalur profitescha la clientella schizunt d'ina reducziun da pretsch. Gia davent dal prim da zercladur vegnan ils pretschs per bigliets singuls sbassads totalmain per nov milliuns francs.
Bigliets per far excursiuns
Ultra da quai datti davent dals 4 d'avrigl in nov abo d'excursiuns (per passagiers. Tar l'abunament da mesa taxa pon ins cumpar in set da 20 u 30 bigliets dal di per far excursiuns. Quels pon ins lura duvrar senza restricziun durant in onn.
RR novitads 12:00


text:
Strungilòid stercuràlis
Al Strungilòid stercuràlis (nóm sientìfic Strongyloides stercoralis) 'l è 'n bêg parasìta dimóndi pìcul, dū o tri mm, dla famìja Strongyloididae ch'la gh'à sinquànta-dū spéci difarénti. Al vérum l è bòṅ ad śbuśìr la pèl di óm ch'i gìran dascàlsa, p'r insfilsàr-as dèntar dòp avér sintî 'l udōr d'l àcid urucànig, anc s'l'è sénsa taj. Quànd 'l è dèntar al finìs in dal sangṿ e pò al sa spòsta a 'l cōr dèstar, a i palmòṅ, a gl'avléui, a la farìnge, a la larìnge e a 'l budèli in dua, ciuciànd al sangṿ, al dvènta grand faghénd di óṿ chi vènan librâ cun la mèrda.
Al viṿ anc in Itàglia, specialmènt in Padàgna [1], ma in gènar al s cata bèṅ dapartùt.
Al bêg al pōl far vgnir mâł a la pansa, spiùra a la pèl, ingòsa, śbóc ad sangṿ, al cagaròt, gòmit e 'n mâł ciamâ strungiluidóśi ch'al pōl anc purtàr a la mòrt s'al sugèt al gh'à dal diféśi débuli.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ I parasìta dla Padàgna Corriere della Sera, 15 ad Dicémbar dal 2002
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Strungilòid stercuràlis
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Strungilòid stercuràlis


text:
I sa tractia qua dals motors da turbodisel da 1,6 e 2,9 liters ch’èn vegnids duvrads per ils autos dal tip A1, A3, A4 ed A6, l’auto da sport TT ed ils vehichels champesters Q3 e Q5. I sa tractia qua dals autos ch’adempleschian la norma da svapur EU5. Sco tar VW na sajan ils autos cun la norma da svapur EU6 betg pertutgads.
Il motor ch’ha tar VW internamain il num «EA 189» è vegnì duvrà en differents models e marcas dal concern, uschia era tar Skoda.
Investigaziuns cunter anteriur VW-schef Winterkorn
Entant ha la procura publica da Braunschweig communitgà d'investigar cunter l'anteriur schef da VW, Martin Winterkorn. Ad el vegn rinfatschà cugliunaria.
Winterkorn pretenda da betg avair gì enconuschientschas da las manipulaziuns. El surpiglia dentant la responsabladad. Dapi l'emna passada n'è Winterkorn betg pli a la testa da VW.
RR novitads 14:00


text:
Il podest
- 1. Tessa Worley (Fr) 2:10,81
- 2. Viktoria Rebensburg (De) +0,07
- 3. Meta Hrovat (Sln) +1,45
Tessa Worley festivescha a Lai sia emprima victoria da la stagiun. Trais giadas è la Franzosa gia stada secunda. Worley gudogna il slalom gigant cun in avantatg da 7 tschientavels sin la Tudestga Viktoria Rebensburg. Terza vegn la Slovena Meta Hrovat. Per Hrovat èsi l'emprim plaz da podest da sia carriera.
Wild als gieus olimpics
La Turitgaisa Simone Wild è meglra Svizra. Questa stagiun n'era ella mai stada meglra che 21avla. Wild è sa meglierada en il segund percurs dal novavel sin il quart plaz. Grazia a quest resultat ademplescha la skiunza da 24 onns la norma da selecziun per ils gieus olimpics d'enviern a Pyeongchang. Il podest ha ella manchentà be per quatter tschientavels. Ses meglier resultat era fin uss in settavel plaz l'enviern passà a Sestriere. Las ulteriuras Svizras n'èn betg sa rangadas en las Top 10.
Las ulteriuras Svizras
- 15. Wendy Holdener +2,58
- 17. Mélanie Meillard +3,59
- 20. Lara Gut +3,83
- 22. Camille Rast +4,28
Er auters stars a Lai
Dasper stars da skis èn er auters stars stads preschents a Lai. Il trenader da l'equipa da ballape naziunala Vladimir Petkovic ha sa laschà carmalar da l'aura e da la buna atmosfera. El spera ch'er quels dal sport da skis guardian l'in u l'auter gieu da ballape.
RR novitads 15:00


text:
- 53% schessan Na a la nova lescha davart gieus da daners.
- L'argument principal è ch'ins intervegn en la libertad economica e d'infurmaziun.
- Tar l'iniziativa «per il daners cumplain» èn 13% anc betg sa decidids, 45% schess Na.
- L'argument principal è ch'ins na vul tegnair il sistem stabil.
Sch'il termin da votaziun fiss scadì la fin d'avrigl, lura avess la lescha davart gieus da daners tar 53% dals dumandads survegnì nagin sustegn. Els han respundì ch'els schessan Na u plitost Na a la nova lescha. 42% approvan la nova lescha e 5% n'èn betg anc decidids.
Tge vul la nova lescha?
Cun la nova lescha èn casinos online da l'exteriur bloccads en Svizra.
Il pli grond sustegn chatta la lescha tar simpatisants da la Partida cristiandemocratica e la Partida socialademocratica. Il pli ferm encunter èn aderents da la Partida burgais-democratica.
Las tenutas sa differenzieschan dentant betg mo tenor ideologia, mabain er tenor vegliadetgna: Ils giuvens èn cleramain cunter la lescha, entant che la lescha entrass en vigur, sch'ins dumandass mo ils pensiunads.
Intervenziun e daners per l'utilitad publica
Per ils adversaris è la lescha cunzunt ina «intervenziun en la libertad d'economia e d'infurmaziun», entant ch'il argument principal dals aderents è che la lescha segirescha ch'ils purschiders da tals gieus da daners stoppian dar giu daners per scopos da l'utilitad publica.
Bleras malsegirtad tar l'iniziativa «per il daner cumplain»
Pli pauc clera para l'opiniun tar l'iniziativa «per il daner cumplain». 13% na san anc betg, tge ch'els vulan votar ils 10 da zercladur. Er quella vegniss per il mument però refusada cun 45% tar 42%.
Tge vul l'iniziativa?
Per il mument ha la SNB il monopol tar la distribuziun da bancnotas. Ils daners che vegnan stgaffids da la SNB èn però mo in 10avel dals daners ch'è en circulaziun. 90% dals daners vegnan stgaffids da las bancas. Quai per exempel entras dar credits.
Cun l'iniziativa vulan ins dentant metter ina fin a la creaziun da daners tras las bancas. Mo la SNB duai pli savair stgaffir daners.
Il pli pauc populara è l'iniziativa tar simpatisants da la Partida liberaldemocratica, da la Partida cristiandemocratica e tar la Partida burgais-democratica. Auter èsi tar la sanestra: 48% dals aderents da la Partida socialdemocratica e 66% dals Verds schessan Gea.
E l'iniziativa parta la Svizra er en il «Röstigraben»: Quels da la regiun tudestga èn pli critics envers l'iniziativa ch'ils votants en las regiuns linguisticas franzosas e talianas.
Ina dumonda da la ristga
L'iniziativa «per il daner cumplain» para cunzunt d'esser ina dumonda da la ristga. Uschia vul la maioritad dals adversaris tegnair ferm vid il sistem actual che funcziuna.
Simpatisants argumenteschan dentant cun quai, che quests daners virtuals sajan malsegirs en cas da crisas.
Retschertga Tamedia
Ils resultats da la retschertga da la tTamedia sa basan sin las respostas da 7'255 participants che sa differenzieschan en lur simpatia politica, vegliadetgna e lieu geografic.
RR novitads 09:00


text:
Sin l'A2 tranter Wassen e Göschenen stattan ils autos en colonna sin ina lunghezza da trais kilometers. Medemamain tranter Quinto ed Airolo hai ina colonna da quatter kilometers. Quai munta ch'igl è da preschent da spetgar al nord da quai da mes'ura ed en il sid fin ad in'ura.
Da preschent vegn cusseglià a las automobilistas ed als automobilists da sviar las colonnas sur l'A13. Tranter Givaulta e Rehanau stattan ils autos dentant er gia, sco er sin la via chantunala tranter Cazas e Rehanau.
Vacanzas han cumenzà d'endretg
Igl è la prima fin d'emna cun traffic da viadi intensiv sin l'axa nord-sid. La raschun en las vacanzas da Stad che han cumenzà en blers chantuns sco er il traffic da vacanzas da l'Ollanda e da la Germania.


text:
En la brev appelescha il papa als spirituals da decider tenor l'atgna cunscienzia da cas tar cas sche pèrs spartids e puspè maridads d'astgan sa participar a la communiun.
Papa Francestg scriva er davart temas sco la passiun e l'erotica sco parts da l'amur. Temas ch'èn fin ussa bunamain adina vegnids exclus da la Baselgia catolica.
Claras indicaziuns co ir enturn cun l'omosexualitad e pèrs spartids na fa il papa dentant betg. I saja cler ch'ins na possia betg spetgar da la sinoda ni da questa brev reglas generalas sco ina lescha per duvrar en tut ils cas.
Differentas interpretaziuns d’Amoris Laetita
Perquai che la brev na cuntegn betg reglas generalas po mintgin er interpretar sez il scriver co el vul. Tranter auter scriva il teolog tudestg Wolfgang Beinert d’ina refurma da la baselgia catolica. La fatschada stettia, i sa furmi dentant insatge nov. Propi in scriver da refurma.
Er la professura da dogmatica e teologia fundamentala Eva-Maria Faber vesa il scriver sco refurma ed è intgantada dal tun fitg sensibel ed empatic da papa Francestg. Il scriver muntia propi in pass direcziun realitad e la baselgia mussi uschia ch’ella na stettia betg eri tar las temas.
L’uvestgieu da Cuira interpretescha dentant auter il scriver, tenor el sa distanziescha il papa da la diversitad da la famiglia ed er da teorias da gender. Papa Francestg scriva dentant er ch’el haja chapientscha per quels che giavischian reglas pli strictas per evitar irritaziuns.
RR novitads 12:00


text:
La Posta ha realisà in solid emprim mez onn 2017. La svieuta è bain sa reducida per 1,3% sin 4,09 milliardas francs. Il gudogn ha la Posta dentant savì augmentar tuttina per 81 milliuns sin 394 milliuns. Quai en emprima lingia pervi da la PostFinance. Quella part da la posta ha realisà in meglier resultat sin il martgà da prestaziuns finanzialas.
Dapli raps er grazia a damain uffizis postals
Ils uffizis postals e la vendita han nudà in deficit da 88 milliuns francs, quai èn 11 milliuns pli pauc ch'avant in onn. La restructuraziun dals uffizis postals haja pudì gulivar las perditas da las fatschentas al spurtegl, uschia scriva la posta.
RR novitads 11:00


text:
Biblioteches Scora Mesana Al Plan y San Martin
Bibliotecaria: Craffonara Veronica
email: Veronica.Craffonara@schule.suedtirol.it
Orar al publich 2017/18:
Les biblioteches dles scores mesanes y altes dla Val Badia á sëgn n catalogh online.
Chësc catalogh ciafeste te internet sot a gadertal.openportal.siag.it/ (pur la biblioteca dla scora mesana da San Martin) y sot a biblio.bz.it/gadertal (pur la biblioteca d'Al Plan, adöm ales atres biblioteches publiches dla Val Badia).
Te pos insciö ciaré dô sce les biblioteches á l'liber, dvd, audioliber... che te chires.
Implü poste te 'arlungé' enstës i media che te ne sciafies nia da dé jö entro la data stabilida y te resservé media, sce ai ess da ester imprestá fora al mumënt che te i adorasses.
Dötes les novites dles biblioteches scolastiches ciafeste sön facebook sce te das ite "Biblioteches scolastiches Val Badia". Mët ince tö l' 'Like' y devënta insciö n 'fan' de biblioteca. :-)


text:
É pa l’Artejanat de Südtirol n datur de laur interessant?
Le 94% di südtirolesc dij de SCE!
Deach’ai á rajun:
…y dagnora posiziuns dancá ti concursc nazionai y europeics.
Chësta é la Generaziun A!
Les bones idees vëgn premiades!
Crowdfunding por i Artejans de Südtirol!
Na idea geniala, n produt nü, mo… I proiec inovatifs resta gonot chic, canche i finanziadus tradizionai sciöche banches y daturs de credit ne n’á nia la conviniziun. Por le plü ne depënel nia dala forza creativa, o ciamó demanco dala buna orenté, mo ma dales strotöres classiches y dales poscibilités limitades de de maius istituc.
Cun le crowfunding vára cotan plü saurí!
Sce tröc de pici finanziadus arata che tüa idea sides buna… spo garetel na gran unité!
Cun crowdfunding pón finanzié proiec, produc, startups y cotan d’ater.
Worldskills
Südtirol ciapa fora tl monn.
I artejagn jogn de Südtirol mostra so savëi por i Campionac WorldSkill.
Te chësta ocajiun röia nüsc partezipanc incërch tl monn: 2015 é sté Sao Paulo tl Brasil staziun di campionac Worldskill. D’otober 2017 jará la misciun a Abu Dhabi, la capitala di Emirac Arabs Unis, y tl ann 2019 sará Kazan tla Ruscia söl program …
Ince sce les medaies é le travert, atíra le barat cun colegs da 70 naziuns l’interes di jogn, ai se fej na esperiënza de vita che döra ince a ciasa y por dagnora.
I mistiers söl program dles gares é ma na pert de döta la palëta dles maestries da imparé. Ci che dötes les maestries mostra é indere indlunch le medem: dinamizité, ingajamënt y le plajëi natural por l’artejanat!
Damanede ma n iade i atri!
Le prozes dla ”Open Innovation” ti pîta ales firmes idees nöies diretamënter a ciasa, deache al vëgn tut ite tl prozes d’inovaziun ince cliënc, anuzadus, fornidus o interessá. Sües idees, sües esperiënzes y sü bojëgns pó gní tuc en conscidraziun tl prozes de svilup y porté insciö a soluziuns nöies.
L’Assoziaziun provinziala dl artejanat y di sorvisc lvh.apa á chiló bele ponsé cotan inant y ti á dé vita a na fujina de idees daldöt nöia.
La partezipaziun al prozes é dër scëmpla, i vari da fá é rapresentá te na manira tlera y menüda, l’azetanza é alta.
Informésse ma plü avisa – sön la plataforma d’inovaziun gnëise lassura co che ara vá: Open Innovation.
Generaziun A – Cualité, sostignibilité y ocajiuns por le dagní – Made in Südtirol!
Lauré cun cör, man y ce y se realisé se instësc.
Ester a contat cun les porsones y manajé autonomamënter tüa firma.
Lauré cun suzes y man tla man te n team y realisé i traverc che an se mët dant.
Ci che vignun y vignöna singolarmënter tira fora dales prestaziuns dl Artejanat, é na cossa individuala.
Por chësc él a desposiziun na gran oferta. Cualité y valurs che resta – por generaziuns.


text:
Russikon
Russikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 130 abitant.
El cumün de Russikon al se tröva a una altitüden de 608 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fehraltorf, Illnau-Effretikon, Pfäffikon, Weisslingen, Wildberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Russikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 775 col nom de Ruadgisinchova. In del 1247 l'eva menziunaa col nom de Rusinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dunnas, giuvenils svizzers ed uffants d'academichers vegnan il pli tgunsch a la finamira. 10% han bittà la fautsch en il chanvà u eran suenter tschintg onns anc senza diplom. Dals 90% ch'han in diplom tschintg onns suenter ch'els han absolvì la scola obligatorica, han trais quarts fatg quai sin via directa. In quart ha pia stuì repeter, èn s'orientads auter ni han rut giu la scolaziun.
Il pli savens han scolars dal gimnasi absolvì in diplom entaifer tschintg onns, numnadamain 94%. Silsuenter suondan ils emprendists: 89% dad els han retschavì entaifer quest temp l'attestat da qualificaziun. In zic pli paucs (86%) han fatg cun success entaifer tschintg onns ina scolaziun ad ina scola media spezialisada u attest federal professiunal (84%).
Dunnas han cleras miras
92% da las dunnas han cuntanschì in diplom entaifer tschintg onns suenter la scola obligatori. Tar ils umens èn quai be 87%. Plinavant èn las dunnas en media er pli spert: 77% da las dunnas han fatg quai sin via directa, e tar ils umens èn quai 69%.
La finala ha er la derivanza sociala in effect: Dals scolars u scolaras ch'han il bab u la mamma ch'han in diplom d'ina scola auta, fan 94% ina scolaziun entaifer tschintg onns suenter la scola obligatorica.
RR novitads 14:00


text:
Il project parc Rätikon è part da la strategia da svilup da la regiun Partenz/Tavau. La mira dal project è simpla: sustegnair il svilup da la natira e la cultura da las trais regiuns cunfinantas. Co e cun tge products u servetschs n'è però anc betg cler. Entant è il project pir en la fasa preparativa. Vul dir: Ils organisaturs entran en contact cun las vischnancas per mirar, sche l’interess vid in tal project è insumma qua. Pir suenter pon els ir en la proxima fasa, in studi davart la realisabladad. En quest vegn elavurà in emprim concept grop per il parc e guardà, sche uschè in project fa insumma senn.
Entant èn las respostas positivas en il Partenz, sco er en l' Austria ed en il Principadi da Liechtenstein. Fin cha quest project vegn però propi realisà, po i durar anc insaquants onns. Il studi sez dura gia radund dus onns. Co i guarda ora suenter è grev da dir. Cunquai ch'il project è internaziunal po la planisaziun anc sa spustar marcantamain.


text:
Brivido
Brivido (Śgriśōr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1986 ad Stephen King trat da 'l racònt Camion tirâ fóra da la sò racòlta dal 1978 Night Shift, cgnusùda in Itâglia cuma A volte ritornano (Dal vòlti i tórn'n indrē). La pelìcula, giràda a Wilmington in dal stat dla Carulìna dal Nòrd, l'è stada prudóta par Dino De Laurentiis.
La culóna sunòra dal film, ch'la gh'à dèntar di braṅ quài Who Made Who, You Shook Me All Night Long e Hells Bells, l'è stada scrita par gl'AC/DC, al grup preferî dal regìsta.
La part dal prutagunìsta 'd Emilio Estevez l'éra stada śibìda a 'l inìsi a Bruce Springsteen.
Sunt
'L è al 19 ad Śugn dal 1987 e la Tèra la vèṅ in cuntàt cun la cóa dla cuméta Rhea ch'la s pòrta sèg un masèl: in dal gir ad pôc tèmp i tàcan a sucédar di fat ad c'l àtar mónd. Un bancomat dna banca 'l ufénd un cliènt (Stephen King) dand-ag dal cajòṅ, un pònt mòbil al s vèra da par lò dand vita a di incidènt òṅ a drē a c'l àtar, un distribudōr ad bìbiti al tira a drē dal latìni a di baghét in un camp spurtìṿ, un curtèl lètric al taja al bras dna camaréra in un bar, un śōg vìddeo al tira na silta a 'n làdar ch'l éra drē a śgranfgnàr di bèsi, un tir cun la fàcia ad Goblin, férum davànti a 'n autogrill, al s mét in mòt miténd sóta 'l autìsta spaplànd-al.
I lavuradōr d'l autogrill i tàcan a pinsàr ch'a gh sia quél ch'a traśa, parchè i machinàri i s cumpórtan cuma s'i vlìsan masàr e far dal mâl a la gint. In cal méntar Bill Robinson (Emilio Estevez), òṅ gnû fóra da pôc da na parśòṅ, al s dà da far par diféndar i sò cumpàgn da i càmion e da i furgunsèṅ ch'i gìran p'r al stradi par cupàr al gèn'r umàṅ, sprand che la cuméta la s in vaga in présia.


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'è un paes del Galess in sü l'isula de Anglesey.
El gh'ha 3.040 abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'é 'l paes cunt el nom püssee lungh de tüt el Regn Ünì (e 'l terz in tüt el mund).
El nom al vör dì: Gesa fr Santa Marìa, in de la valada del nisciöl bianch, arent ai rapid e a la gesa de San Tysijl, arent a la caverna russa.


text:
Grischun Central - Il tschaiver è arrivà en il Surses
125 scolaras e scolaras dal Surses han fatg part al til da tschaiver a Savognin. Mintga classa ha gì in motto. Uschia èn per exempel stads da vesair pirats, umens da naiv ed emoji’s, e tar la sisavla classa èn ils mattatschs sa vestgids sco dunnas, e las mattas èn sa vestgidas sco umens.
Sin la plazza da scola hai dà in concert da la musica da tschaiver, ils Fetters Sursetters. Là han ils scolars lura er preschentà lur cloms da gruppa. A la fin dal suentermezdi hai dà turta e da baiver per tuts. Sa participads al til da tschaiver èn ils uffants da la scoletta e da la scola primara.


text:
S.T. Joshi
El Sunand Tryambak Joshi (nassüü el 22 de giügn 1958 a Pune, India) a l'è un critich literari indian american, e una figüra impurtanta in del stüdi de l'Howard Phillips Lovecraft e de alter scritur de literadüra fantastiga. L'ha scrivüü quela che di critich cunsideren la biugrafia "definitiva" del Lovecraft (H. P. Lovecraft: A Life, H.P. Lovecraft, una vita 1996). El Joshi l'ha scrivüü anca de Ambrose Bierce, H. L. Mencken, Lord Dunsany, Algernon Blackwood e M.R. James, e l'ha lauraa a culeziun di sò laurà.


text:
«Vairamain faschainsa pli grev al client» - agricultura in zichel auter
- Dumengia, 4.9.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 4.9.2016, 9:03, RTR
Dad iertins affittads e da pachets da verduras ans raquinta l'emissiun Marella questa fin d'emna.
A Sent en Engiadina Bassa venda ina giuvna pura ensemen cun sias duas soras betg pli tenor kilos, mabain tenor meters quadrat surfatscha. Ed a Pratval en la Tumleastga datti tar il «Biotisch» chistas da verdura, pervia dal plaschair e per raschuns economicas.
Vegni cun nus sin vias alternativas da verduras e salatas ed emprendì ad enconuscher models d'agricultura nua che producents e consuments han ina relaziun magari pli stretga.
Redacziun: Rafael Müller


text:
Chattar in lieu da star sur notg adattà per ils participants da l'emissiun «Das Experiment» saja adina grev. Tenor Björn Hering, il producent da l'emissiun, stoppia quest lieu esser lunsch davent da la civilisaziun dentant era fitg datiers da quella.
Champ permanent pervia da la chatscha
Pervia da la chatscha ha Björn Hering decidì ch'ils participants dormian tut ils 10 dis en il medem lieu. Durmir mintga notg en in auter lieu sco durant las ultimas 5 ediziuns da l'emissiun na fiss betg stà pussaivel.
«Las restricziuns durant il filmar fissan stadas memia grondas e nus n'avain betg vulì disturbar ils chatschaders.», uschia Hering. Ina buna enclegientscha cun ils indigens è fitg impurtanta per il producent. Filmar durant in auter temps da l’onn n’è betg vegnì en dumonda.
Era vinavant cun in champ permanent
Las experientschas fatgas cun in champ permanent sajan fitg bunas. I mussia in nov aspect fitg interessant da la gruppa. Ord quest motiv vegn Björn Hering probablamain a planisar vinavant in champ da durmir permanent per ils participants, era durant las proximas ediziuns da «Das Experiment».


text:
Pedesina
Pedesina (nom ufizial in talian: Pedesina) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 39 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,3 km² e ona densità de 6 ab./km².
A l’è tacaa a Bema, Sgeröla, Premana (LC), Resüra, Rugul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pedesina l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Pruverbi in del dialet de Pedesina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se 'l truna el dì de San March, 'l turna indree l'invernu quaranta dì.
- Se 'l fioca russ, l'istaa l'è fusch.
- A sta a cà sua s'è sciur e nu s'ul sa.
- El pan di otri el gh'ha sü set crusti e un crostun.
- Un tartüful al dì, ma a sua cà!
- I nigui i va in giù, se l'aqua la va in sü.
- Füm in giù, cabri in sü.
- Ul ris el nass in de l'aqua, el gh'ha de murì in del vin!
- El mis d'agust, giù 'l sul l'è fusch.
- Ogni cà la gh'ha 'l sò spazzacà.
- A prumet, el fa miga maa la schena.
- Scuva növa la scuva bee.
- Se 'l sul el turna indree, 'n gh'ha aqua fina ai pee.
- Fin che ghe n'è, viva el re; quand che ghe n'è piü, amen por Gesü.
- Al 31 de ginee l'è fö l'urs de la tana.
- I cürius i van fö a ciapà fregg.
- Sach tancc macc; Resüra, tera scüra; Pedesina, aria fina; Gerula parasciula.


text:
Dodo & Dabu Fantastic: «Brütigam»
- Venderdi, 1.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.9.2017, 9:30, RTR
Avant ch'el ha stuì dar si ses studio «Pfingstweid» ha Dodo anc vulì producir cun musicists svizzers in album da cumià per ses studio. Uschia era cun Dabu Fantastic. Mo l'inspiraziun per ina buna chanzun na vuleva simplamain betg vegnir. Fin ch'els èn ids ad ina party, ch'è la finala sa mussada sco nozza, a la quala il spus era sparids dapi in mument. Quai è lura stà l'inspiraziun per la chanzun – «nua è il spus?»


text:
Aqua
L'aqua, agua o aiva a l'è on compòst chimegh, trasparent, inodor, insipid, formaa de idrògen e ossigen, e la soa formula chimega l'è H2O. In d'on staat pussee impur la crea pioeuva, el mar, i lagh...
In del stat natural, l'aqua la sa troeuva meessedada cont alter sostanz (come saa mineraj, etc.). L'agua, quella pura, la se troeva domà in di laboratòri, grazzia a d'on quaj process de purificazion, per esempi la distillazion.
L'agua l'è ona sostanza cont ona struttura chimega particulara: la disposizion del spazi di duu atom de idrògen, a rappòrt con l'atom central d'ossigen, la permett la formazion de ligamm flebij intra l'atom de ossigen e quell d'idrogen con different pont d'idrogen. Chess chì l'influenza i propriedaa fisegh de l'aqua, soratutt:
- I temperadur de fusion e bujzion, relativament alt se paragonaa a di sostanz chimegh de pes molecular compagn, come, per esempi, el metan, l'amoniega o l'etan.
- La sova capacitaa de dissòlv i sostanz polar.
- La curva densità/temperatura olterada (par vergott el giazz el galleggia sora l'aqua liqueda).
Come tutt i sostanz, l'agua la pò mudà el sò stat.
- Agua: Stat liquid
- Giazz: Stat sòled
- Vapor: Stat gassos


text:
La chanceliera tudestga Angela Merkel ed il president american Donald Trump n'han gì in inscunter pli conciliant che spetgà. Trump pareva pli paschaivel e Merkel ha accentuà interess. Resultats concrets per s'avischinar en ils puncts dispitaivels n'hai però betg dà. Ni tar la dispita economica davart dazis da multa sin atschal ed aluminium ord l'Europa ni tar la cunvegna d'atom cun l'Iran ha il discurs da duas uras purtà fritg.
Sco gia tar l'inscunter cun il president franzos Emmanuel Macron, n'ha Trump betg vulì segirar, che la Germania vegnia exclusa dals dazis da multa sin atschal ed aluminium.
Quai vegn il president a decider.
Uss giaschia vi dal president quant confrontativ ch'el veglia furmas las relaziuns cun l'Europa, hai gi num en circuls da la regenza. L'emprim resultat vegn vesaivel il prim da matg, cura ch'il termin per las excepziuns dals dazis da multa scroda.
Medem punct da vista – autras vias
Era malsegir resta co ch'ils Stadis Unids e l'Europa vegnian a sa cunvegnir pertutgant la cunvegna atomara cun l'Iran. Merkel ha defendì la cunvegna, Trump la metta en dumonda. Per Merkel saja la cunvegna stada in emprim pass per reducir las activitads nuclearas da l'Iran ed ina mesira che pussibilitescha da survegliar las activitads. Quai na tanschia però anc betg. I stoppia vegnir vitiers dapli.
Quest avis parta er ses collega american – las vias èn dentant differentas.
Nus stuain segirar che quest terribel reschim na vegn gnanc en vischinanza d'ina arma atomara.
Trump smanatscha perquai da betg vulair prolungar la cunvegna che scroda ils 12 da matg.
Dapli expensas da defensiun per la Nato
Per Trump investescha la Germania memia pauc per las expensas da defensiun da la Nato. Enfin il 2024 duai la Germania ed er ils auters pajais impunder 2% dal product naziunal per quest scopo. La Germania è cun 1,24% damai anc lunsch davent dad in, tenor Trump, «fair cumpart».
RR novitads 06:00


text:
-
Eva-Maria Brem gudogna la culla en il slalom gigant
Quai piz a cup avant Viktoria Rebensburg che ha gudagnà l'ultima cursa a San Murezzan. Lara Gut è vegnida terza.
-
André Myhrer gudogna il slalom
Il Svedais ha gudagnà l'ultima cursa da la stagiun 2015/16 dals umens a San Murezzan.
-
Ils Franzos han procurà per in triumf total
Podest franzos a l'ultim slalom gigant dals umens da la stagiun a San Murezzan.
-
Lara Gut gudogna la culla pitschna dal Super-G
La Svizra vegn segunda a San Murezzan, e gudogna uschia il classament general dal Super-G da la cuppa mundiala.
-
Feuz gudogna er il Super-G
Suenter sia victoria en la cursa rapida gudogna il Bernais sia segunda cursa entaifer 24 uras.
-
Ulteriura demonstraziun da Mikaela Shiffrin
L'Americana Mikaela Shiffrin gudogna a moda suverana il davos slalom da la stagiun a San Murezzan.
-
Christian Coray – il schonglader tranter ski, tschaira ed atlet
Sper ils cumbats per tschientavels èn cursas da skis oravant tut er in cumbat da material.
-
95% planisar – 5% improvisar
Al final da la Cuppa mundiala a San Murezzan èn tozzels da persunas en acziun davant e davos las culissas.
-
La festa da skis cuntinuescha
La Svizra gudogna il «Team Event» a San Murezzan.
-
Duas varts da la muntogna durant il cup mundial da skis
Dad ina vart da la muntogna èn las cursas da skis dal cup mundial fitg preschentas, da l’autra vart na bad'ins nagut.


text:
Miguel Díaz-Canel
- Gievgia, 19.4.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 19.4.2018, 8:40, RTR
El duai succeder a Raùl Castro sco president da la Cuba. Suenter bunamain 60 onns giess la èra Castro a fin cun Miguel Díaz-Canel.
L'um da 57 onns vala sco funcziunari fidaivel da la partida dals Castros. Gia dapi decennis fa el part da la partida e dapi onns è el il scolar da Raùl Castro ch'ha bajegià si el sco proxim president. La gronda dumonda saja uss dentant sche i sa mida er propi insatge cun Miguel Díaz-Canel u sche Raùl Castro, che resta vinavant schef da la partida communista tira vinavant ils fils.


text:
Pruvincia de Sundri
- Süperfiss: 3.212 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 177.578 ab.
- Densitaa: 55 ab./km²
- Nümer de cumün: 78
- Capitaal (pup. 2004): Sundri (22.020 ab.)
La Pruvincia de Sundri (Provincia di Sondrio in Italian) la sa estend in de la Lumbardia del Nòrt, in de la Valtelina, ca l'è la part süperiur del basin de l'Ada; la valada scavada dal fiümm l'è prufunda, vist che da i 4.000 meter di muntagn püssee volt sa tuchen i 200-300 meter in del fund. Un muntun de valètt lateraj a tribüten a l'Ada, föra che dò: la val de Livign, in del curnin nurdest, ca la manda l'acqua a l'Inn, e dunca al Danübi, e la val de Lei, in del curnin nurdovest, ca ga la manda al Renu.
La val de Pus'ciaf, anca sa l'è dent in del basin de l'Ada, l'è però minga part de la pruvincia vist ca la sa tröva in Svizera.
Ul paesacc de la pruvincia l'è antrupizaa in manera pesanta dumé in del sciröö de la Valtelina; in di olter part, vist i muntagn, l'ambieent natüral l'è pütòst begn cunservaa. In de la pruvincia a gh'hinn di toch dii zòn prutett püssee graand de la regiun (Parch Naziunal del Stelvi e Parch di Uròbi Valtelines.
La pruvincia l'è la men pupulada e pupulusa de la Lumbardia, vist i sò cundiziun natüraj: de citaa grand ga n'è minga, e anca ul cumün de Sundri al gh'ha un puu püssee de 20.000 abitaant; la segunda citadina a l'è Murbegn, cunt un 10.000 abitant abundant. In di ann passaa gh'è staa, cumé anca in olter sitt, ul spupulameent de la muntagna; da un quaj ann inveci i paesòtt püssee gròss de la media e olta muntagna a inn dree a guadagnà pupulaziun, vist ul svilüpp del türiism.
E propi ul türiism l'è la resursa ecunomica püssee impurtanta de la pruvincia, vist che l'agricultüra l'ha faa di pass indree (la resta impurtanta dumé la prudüziun di pòmm): l'indüstria a l'è in tütt i maner present in sül teritòri, anca se cunt aziend prevalentement piscinitt.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard. Pudarissum dì che la divisiun dialetal de la Pruvincia de Sundri la ghe va dree ai divisiun tradiziunai del teritori: dunca gh'emm el dialet ciavenasch (vegia Cuntea de Ciavena), el valtelin (dividüü in murbegnes, sundrasch e tiranes) e l'olt valtelin (a partì de Gros). La Valtulina l'è una zona de transiziun in tra carater ucidentai e urientai: i prim se senten püssee a nord del curs de l'Ada, i segund inscambi a süd, in sül versant urobegh. I dialet de l'olta Valtulina inscambi hinn el cör del lumbard alpin. A la Briga, per via de la sua pusiziun, el dialet l'è praticament bressan.


text:
Sulet dus fin trais scolars da la scola media hajan mussà interess da frequentar quest onn ils roms d’informatica facultativs, ha ditg il manader da la Scola media Surselva, Marcus Beer. Betg sco davos saja il pitschen interess d’attribuir a la decisiun dal cussegl grond che n’ha betg lubì d’introducir ina scola media d’informatica a Glion. Tar la Scola media Surselva n’han ins dentant betg dà si la speranza da pudair svegliar l’interess per la scolaziun da basa da programmar e sviluppar applicaziuns tar las giuvnas e giuvens. Sco ch'il manader da la scola, Marcus Beer di, dovria quai temps dad etablir ina tala purschida. Ideal fissan quatter fin tschintg scolars per onn.
Avrir il spectrum da participants
Quest atun vul la scola far ina campagna da marketing per che la purschida daventia enconuschenta. Vinavant vegni dà la pussaivladad als scolars che fan il dieschavel onn da scola en la scola Vinavon a Glion ed a persunas creschidas da far questa scolaziun. Cun questas mesiras hajan ins quest onn 7 fin 9 scolars che visitan las lecziuns facultativas d’informatica.
A la tschertga d’in diplom
Damai ch’i n’è betg pussaivel da manar ina scola d’informatica ch'avess era pussibilità in diplom renconuschì en l’entira Svizra, èn ins ussa londervi da tschertgar in'autra soluziun. Sco quai che Marcus Beer di, saja la finamira da pudair porscher la pussaivladad da serrar giu la scolaziun cun in diplom da SIZ (Schweizerisches Informatik-Zertifikat).


text:
Il program da stad d’Origen tematisescha la Russia e sa deditgescha a las relaziuns tranter il Grischun e la Russia. Giugà vegn er en la tur sin il Pass dal Güglia. L’entschatta fa in bal da benefizi cun Eno Peci, ch’è quest onn stà responsabel per la choreografia dal bal d’opera da Vienna. En tut preschenta Origen questa stad set novas choreografias cun solists da Vienna, Den Haag, Helsinki, Minca e St. Petersburg.
Quellas vegnan tranter auter preschentadas en il nov lieu da producziun en l'Engiadina: en la halla d’ir a chaval da San Murezzan - che stat sut la protecziun da monuments - sauta igl ballarin renumà da l'Ucraina Sergei Polunin il toc «Sacre de Printemps» che vegn interpretà da nov.
RR novitads 12:00
La chasa Frisch sin la plazza da la vischnanca da Riom vegn transfurmada en in hotel temporar. Sco quai che Origen scriva en ina communicaziun, saja l’hotel in’albiert per giasts che na vulan nagin luxus, mabain giudair il scharm d’ina chasa veglia. Las stivas en l’emprima auzada vegnan nizzegiadas sco chombras ed en la stiva da laresch datti l'ensolver. En la veglia cuschina dal militar en il tschaler datti ina vinoteca ch’è averta il suentermezdi. Tut quai vala sco experiment: Dovra Riom in hotel?
Las datas las pli impurtantas da la stad
- 2 da zercladur: Avertura dal hotel, ils lavuratoris ed il biro da construcziun a Riom
- 22 da zercladur: Avertura dad exposiziuns en il chastè, en sala da scola ed a Mulegns
- 5 da fanadur: Bal da benefizi sin il Pass dal Güglia
- 14 da fanadur: Avertura da la halla d’ir a chaval a San Murezzan
- 25 da fanadur: Premiera dal gieu sut tschiel avert «Grand Riom Palace»
- 5 d'avust: Premiera dals sautunz da Mariinsky en la tur dal Güglia
- 18 d'avust: Surdada dal premi Wakker
RR novitads 12:00


text:
L'interess da discutar davart ideas che pudessan dar novs impuls a la citad veglia a Cuira è stà grond. La Werkstatt a Cuira era il mardi saira pli che plaina. Las ideas ch'èn vegnidas discutadas èn medemamain stadas fitg vastas. Davent da butias ed ustarias da pop-up enfin tar transfurmar il Sennhof tar in hotel è stà d'udir bler. Er il public ha pudì purtar ideas e formular lur basegns e quitads. Uschia sa grittentan divers abitants da la citad veglia da localitads ch'èn gia dapi mais ed onns vidas e fetschian uschia in schlet maletg. Uschia hai dà in barat vast tranter il president da Cuira Urs Marti ed ils experts da Turitg, Son Gagl e Basilea sco era ils preschents.
Maisa radunda discutescha vinavant las ideas
Inputs ed ideas ch'èn stads d'udir mardi saira vegnan discutads vinavant d'ina gruppa da lavur. Quella maisa radunda duai lura er elavurar ina u l'autra mesira per dar nov schlantsch. Plinavant datti actualmain ina concurrenza d'ideas tge far or dal bajetg «Haus zum Arcas». Uschia spera er Urs Marti ch'i giria en l'avegnir dapli en las giassas da la citad veglia ed er en las butias.
L'atmosfera è fitg differenta tar ils possessur da butias
I dettia omaduas situaziuns, di il president da l'uniun «Altstadt Chur» Roman Benker: Fatschentas che stoppian cumbatter e fatschentas ch'hajan gia dapi onns e decennis grond success.
La stizun d'utensils da cuschina «Kuchilada» na po betg sa lamentar. Sco ina da las possessuras di, hajan ellas dapi 35 onns che giaja bain. Tenor Anna Blatt saja cunzunt impurtant da far savens midadas e mussar a la clientella ch'i giaja insatge tar els. Da cumbatter pli fitg cunter la concurrenza online han la papetaria Koch sin il Kornplatz e la stizun d'instruments Fischer en la Obere Gasse. Omadus possessurs din che la clientella cumpareglia il pretsch e cumpria lura il product bun martgà. Sco Silvia Koch che maina dapi quatter decennis la papetaria Koch di vinavant, chattian er adina pli paucas persunas la via en la citad veglia. Cun il City West sajan blers clients ids a perder. Uschia stoppian ins ozendi s'engaschar pli fitg per la fatschenta che anc avant 20-30 onns.
RR actualitad 11:00


text:
La nova lescha saja pli faira, portia damain birocrazia e taxas pli bassas per tuts, ha ditg Cusseglier naziunal Martin Candinas. La revisiun da la lescha saja urgenta, cunquai che la lescha saja antiquada. Oz pajan mo quels che possedian in radio u ina televisiun ina contribuziun. Mintga telefonin e laptop saja dentant er in radio u ina televisiun.
Ils sincers pajan per tschels
Cun la nova lescha stuessan praticamain tut ils tegnairchasas ed interpresas pajar taxas da radio e televisiun. Il 2012 hajan dentant be 4,8% da las interpresas pajà. Ed era tar ils tegnair chasas na pajan betg tuts che stuessan. «Ils sincers pajan per ils quals che consumeschian nair», ha Candinas dà ponderar.
Midada dal sistem
La nova lescha preveda ina midada dal sistem: Da nov na stuess ins betg pli pajar ina taxa sch’ins posseda in apart – pia per exempel ina televisiun u in radio – mabain mintga tegnairchasa ed interpresa stuess alura pajar ina taxa. Quai avess per consequenza che la taxa per radio e televisiun sa sbassass alura tenor il Cussegl federal da 462 sin bundant 400 francs.
Ed era la gronda part da las interpresas na fissan betg pertutgadas dal midament. Bundant 75% da las interpresas na stuessan betg pajar las taxas damai ch’ellas han svieutas pli pitschnas che ina mesa milliun francs ad onn. Ulteriurs 9% da las interpresas stuessan pajar damain che anc oz.
Nagin tadlar e mirar nair pli
«En l’avegnir na vegn quai betg pli a dar da quels che guardan u taidlan nair», uschia Candinas. La nova lescha procuria per gistadad. E vitiers vegnia ch’ils emetturs locals e regiunals privats vegnian era rinforzads e cunquai era la diversitad.


text:
Chantun Silvania
Il Chantun Silvania (tudestg: Unterwalden; franzos: Unterwald; talian: Untervaldo) è in chantun svizzer che sa chatta en il center dal pajais, al sid dal Lai dals Quatter Chantuns. El è in dals trais chantuns che, cun Uri e Sviz, en 1291 han fundà la Svizra cun il Patg federal sin la pastgira dal Grütli (chantuns primitivs u Waldstätte). Il chantun vegni divisi en ils semi-chantuns Sursilvania (tud.: Obwalden; fr.: Obwald; tal.:Obvaldo) e Sutsilvania (tud.: Nidwalden; fr.: Nidwald; tal.:Nidvaldo).


text:
Lia da las Diesch Dretgiras
La Lia da las Diesch Dretgiras (tudestg Zehngerichtenbund, talian Lega delle Dieci Giurisdizioni) vegi fundà en il 1436, sco la pli giuvna da las trais Lias reticas, era ina allianza da territoris che fa part actualmain dal chantun svizzer dal Grischun.
Suenter che tut ils imperaturs da Toggenburg en il Grischun èn morts han ils subdits fundà ils 8. da zercladur 1436 ina lia. Lieu principal da quella lia era Tavau. Era la Lia da las Diesch Dretgiras era encunter l'expansiun da Habsburg en il Grischun.
Dretgiras[modifitgar | modifitgar il code]
La lia da las 10 dretgiras è vegnida messa ensemen da siat dretgiras:
- Tavau
- Claustra
- Castels
- Aschera
- Maiavilla
- Belfort
- Schanfigg


text:
Andy Murray e ses trenader Ivan Lendl – omadus anteriurs numers 1 dal mund da tennis – van en l’avegnir vias separadas. El engrazia a Lendl per ses sustegn e cussegl, el haja pudì emprender bler, scriva Andy Murray sin sia homepage. Els sa separian en cunvegnientscha vicendaivla.
Actualmain è Murray reconvaleszent e planisescha ses comeback per il schaner che vegn. Lura vul el giugar a Brisbane, per il mument senza trenader e cun la squadra existenta.
Dapli success cun Lendl sco trenader
Ivan Lendl aveva gia trenà Murray tranter dal 2011 fin il 2014. Quel temp ha Murray gudagnà il US Open, il turnier olimpic a Londra (2012) ed il turnier a Wimbledon (2013). Suenter ha midà Murray tar la trenadra Amélie Mauresmo. L'onn passà è'l puspè turnà tar Lendl, ha gudagnà Wimbledon ed il segund aur olimpic a Rio de Janeiro.
RR novitads 09:00


text:
La Raid däl Raid
Artéccol in dialatt bulgnais
La raid däl raid l'è al nomm d'na raid ed pâgin publichè e mess in cmugnån cun tott i zarvlón ch'i én lighè. La raid däl raid la permett ed snadrazer, mander e arzavver däli informazión d'una pèrt a cl'ètra dal månd sänza paser par di nûd centrèl.
L'è nèda par l'esêrcit americàn dal 1969 col nomm ed Arpanet. Int'i ân stänta i nâsen i prémm sistêm par mander däli informazión luntän a chi èter utént. Int'i an utänta la nass anch Telnet, la prémma raid ed comunicaziån in tänp reèl.
Al protocôl piò utilizè par snadrazer adess l'è la Gran Tlarè mundièl (WWW). Ai n é anch di piò cénn, mo i n én mégga piò adruvè, cme FidoNet o Gopher.


text:
La gronda part dals tractaments cun neonicotinoids - pesticids cunter parasits e malsognas - saja in privel remartgabel per ils avieuls, avertescha l'autoritad europeica EFSA en in rapport davart la segirtad da victualias. Il diever da quest pesticids è gia suttamess a cundiziuns severas e pudess uss anc vegnir restrenschì pli ferm.
Gia avant 5 onns aveva l'autoritad valità ils ristgs da tals pesticids sco grond privel per ils avieuls. Ferm nuschaivels èn surtut ils insecticids Clothianidin, Imidacloprid und Thiamethoxam, che vegnan duvrads per tractar semenzas. Pervia da mancanza da datas n'aveva questa valitaziun però betg pudì vegnir serrada giu – cunzunt tar ils avieuls selvadis.
Per part era scumandà en Svizra
Tuttina aveva la cumissiun da l'Uniun europeica restrenschì quella giada il diever dals neonicotinoids fermamain. Vegnir duvrads dastgan tals insecticids mo en ierts sut vaider e tar plantas da niz sco per exempel tar granezza d'atun. In scumond parzial da nicotinoids vala er en Svizra.
Las novas scuvertas vegnan uss preschentadas a la cumissiun da l'UE ed als stadis commembers ch'han lura da discutar davart novas mesiras.
RR novitads 14:00


text:
Chalonda avrigl
- Sonda, 1.4.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 1.4.2017, 12:45, RTR
Era nums pon cuntegnair sgnoccas.
En la citad da Cuira datti il quartier Süesser Winggel. Tge munta quest num pomai? Tge era dultsch en quella part da la citad veglia? Dentant è quest num era preschent en auters vitgs sco Masein, Filisur, Tain, Jenaz e Haldenstein. Là datti la ruina da Liechtenstein che cunzunt ils uffants numnan Katzenburg, perquai ch'ella vesa ora sco in giat che stat a la guetta. Pertge aveva la Herrengasse survegnì il surnum Herragrascha? E tgi sa regorda dal Spritzenhaus a Sent nua che mintga pazient survegniva ina squitta da calzium gia avant ch'il medì aveva fatg la diagnosa?
Redacziun: Chasper Pult


text:
A partir dal december da l'auter onn duain las lingias Berna-Bienna e Berna - Burgdorf Olten vegnir gestiunadas da la societad da tren BLS. La SBB perdess cunquai ses monopol. Duess la Confederaziun per propi pigliar davent questas duas lingias da la SBB, vul quella far recurs. Il mument marscha però anc la fasa da consultaziun.
Quai che vesia sin l'emprima egliada ora sco ina pitschna midada, saja ina midada da sistem che na possia betg vegnir annullada, communitgescha la SBB. Ina tala midada muntass pretschs pli auts ed ina mendra qualitad tar la purschida da la viafier. La SBB fa quint cun custs supplementars da radund 100 milliuns francs per onn.
Las Viafiers federalas accentueschan però er, ch'els restian pronts per discurs cun l'Uffizi federal da traffic e la BLS.
RR novitads 12:00


text:
Dapi blers onns (probabel 15-20 onns) fetschia el caricaturas. Cun l’annada 24 ha el creà il frontispizi da la Sibla. I saja stà ina casualitad ch’ils redacturs da questa gasetta hajan dumandà el da far part, raquinta Linus Flepp. Vegnids sin el sajan els perquai ch’el fascheva caricaturas per privats. I saja grev da chattar insatgi en nossa regiun che fetschia quest art. Perquai haja el decidì da sa gidar cun l’Uniun da tschaiver Mustér.
Temas religius provocheschan
Sco caricaturist è il pictur – ch'è oriund da Curaglia e stat a Mustér – vegnì enconuschent surtut entras la Quotidiana. L’idea da trametter caricaturas a la gasetta rumantscha saja naschida en in discurs da la maisa radunda. L’emprima ch’el aveva tramess n'aveva il chauredactur dentant betg acceptà, perquai ch’ella era memia murdenta.
Surtut las caricaturas che tematiseschan la religiun provocheschan savens reacziuns. In'experientscha ha Linus Flepp fatg cura ch’el lavurava tar l’Antenna, ina revista fatga da plevons sursilvans. Da lez temp aveva in plevon scrit ina nauscha brev, schend che ses maletgs na sa cumportian betg bain cun ils texts religius.
Blera fantasia
Per el, che fa era caricaturas per la revista medelina Ils Piogns, datti ina differenza tranter malegiar e caricar. Ins na stoppia betg pudair malegiar bain per far caricaturas, perquai ch’i na dettia ina perspectiva ubain furma. Mo la caricatura pretenda ch’ins haja blera fantasia; e quella na manchia betg ad el, di Flepp. Fin uss haja el gia fatg passa milli caricaturas.
RR actualitad 08:00


text:
Survivor: «Eye of the tiger»
- Mardi, 24.4.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 24.4.2018, 9:30, RTR
Il 1982 cumpara il film «Rocky III» da e cun Silvester Stallone. En ses films ha la musica adina ina rolla impurtanta ed usche tschercha el ina chanzun adattada, ina cun ina buna purziun schlantsch ed aggressivitad. Ses favurit è «Another One Bites the Dust» da Queen, pero Freddie Mercury e ses collegas na dan betg il permiss. I segua il plan B e Stallone dumonda la band da rock Americana pauc enconuschenta «Survivor», ed el ha in bun nas. Il ghitarrist Frankie Sullivan ed il keyboardist Jim Peterik cumponan il toc «Eye of the tiger», e quel è sco fatg per in film cun scenas da cumbat. Il sucess è enorm, e grazia ad MTV e las staziuns da radio è la chanzun bainspert davantvart en las paradas da hits da tut il mund.


text:
Quest’avantmezdi ha l’uvestgieu da Cuira publitgà sin sia pagina en la rait il rapport detaglià da l’enquista e las conclusiuns da l’uvestg Huonder tar quella.
Las conclusiuns da l'uvestg
En ina charta a tut ils collavuraturs da l’uvestgieu da Cuira declera l’uvestg detagliadamain sias conclusiuns tar ils resultads da l’enquista:
- Far in uvestgieu Svizra originara - vegn mess tenor ils resultads da l’enquista e las posiziuns da las regenzas ad acta. L’uvestg haja preschentà quell’idea per vegnir encunter als crettaivels en la Svizra interna.
- Far in uvestgieu Turitg – cun quai che l’idea haja chattà accoglientscha da pliras varts, metta Huonder en discussiun la dumonda, schebain sch’el duess installar «ina pitschna cumissiun» en chaussa. Tenor la charta da l’uvestg sajan vegnids quantitativamain dapli arguments a favur dad in uvestgieu da Turitg. El valitescha dentant ils arguments tenor lur relevanza «per la prosperitad a lunga vista da l’uvestgieu e ses crettaivels».
- Reorganisar tut ils uvestgieus en Svizra - na maina pervi da la cumplexitad da tractativas tenor l’uvestg betg ad ina soluziun.
Per vegnir a quels resultats ha l'uvestg da Cuira contactà 900 collavuraturs da la baselgia. Sco quai che l'uvestg scriva en sia brev davart ils resultats saja l'enquista fruntada sin ina gronda resonanza. Radund 50% dals dumandads hajan prendì posiziun en chaussa.
L’uvestgieu da Cuira tutga tar la DNA dal Grischun.
L’uvestg sa mussa cuntent dal fat, che la regenza dal chantun Grischun è decisamain per Cuira sco sedia episcopala. Huonder sustegna quell’idea. Gia or da raschuns organisatoricas e geograficas possia Turitg mo avair ina valur simbolica e na pratica, dimena «pastorala».
L’uvestgieu da Cuira tutgia, malgrà differentas discordias en l’istorgia cun il Grischun, «tar la DNA da quest chantun».
L'enquista dettia in’impressiun represchentativa, communitgescha l’uvestgieu. Ch'i dettia nagin moviment per «sa-schliar-da-Cuira» valiteschia el sco mussament da confidenza, scriva Vitus Huonder.
RR novitads 09:00+


text:
Novitês
Conzert musiga taliana agn 50, tl Museum Ladin, ai 25.07.2006 dales 21.00Conzert dla Big Band Ottovolante de Mauro Ottolini cun Helga Plankensteiner tl Museum Ladin Ćiastel de Tor ai 25.07.2006 dales 9 da sëra
La Big Band Ottovolante metüda adöm da 12 musizisć sunarà musiga taliana dër cunesciüda dai agn 50 ćina al dedaincö, de auturs renomà sciöche Fred Buscaglione, Renato Carosone y Modugno.
Nuzede l’ocajiun de gnì a scutè sö chësc grup de profescionisć dla musiga Jazz tla bela culissa dl Ćiastel de Tor, l’entrada é debann.


text:
Kylie Minogue: «Dancing»
- Mesemna, 14.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 14.2.2018, 9:30, RTR
Kylie Minogue ha cumenzà ils onns 80 ina carriera da film en l'Australia. Sco giuvna da be 11 onns ha ella giugà en differentas serias da televisiun. L'onn 1986 è ella sa preschentada per ina rolla en la seria «The Henderson Kids». Il reschissur ha dentant pensà che Kylie na possia betg supportar il squitsch d'ina tala producziun.
Questa decisiun è stada per Kylie Minogue il motiv, da midar dal film vi tar la musica.


text:
Babylonia, cun trais numers annuals, é ina revista per emprender ed instruir linguatgs. Cun ina orientaziun multiculturala e plurilingua è ella in instrument da lavur pert tut quels che s'occupan professiunalmain cun l'emprender, l'instrucziun e la didactica da linguatgs.
Babylonia publitgescha contribuziuns da magisters da linguatg, da scienziads sin l'ambient da la didactica da linguatg e da la linguistica. Quellas èn adina scrittas en il linguatg original cun ina curta resumaziun en in auter linguatg. La redacziun pona ils seguents accents:
- da vesair la lingua betg mo sco med da communicaziun, mabain sco med d'expressiun d'identitad culturala e sco med d'avischinaziun e chapientscha vicendaivla da diversas furmas e concepziuns da vita;
- da trair a niz l'occasiun da far punts tranter teoria e pratica, en l'interess reciproc da quels ch'èn occupads en scienzia ed instrucziun;
- da crear la chaschun da stabilir contacts tranter las diversas linguas e tranter divers secturs da la scola;
- da mussar las pussaivladads da realisar ina didactica da linguatg averta, che valurisescha dapli las abilitads dal student, che tira a niz meglier ils agids didactics e che unescha pli ferm lingautg(s) primar(s) e secundar(s).
Mintga numer da Babylonia tracta in tema principal (p.ex. "Emprender il vocabulari" u "Las linguas en la maturitad professiunala") cun cuntribuziuns infurmativas ed approfundidas e cuntegna materials didactics e rapports d'experienza da la pratica d'instrucziun, sper rubricas d'infurmaziun davart l'actualitad da las linguas.
Babylonia offerescha a Vus la pussaivladad:
- d'obtegnair infurmaziuns tar innovaziuns didacticas e tar la scrutaziun sin il sectur da l'instrucziun e da l'emprender linguatgs;
- da disponer da materials didactics cumprovads en il mintgadi da l'instrucziun;
- da s'informar davart l'actualitad scolastica e politica da las linguas en Svizra ed en l'Europa;
- da contribuir ina part tar la realisaziun d'ina societad plurilingua e multiculturala.


text:
L’aviun era para atterrà sin la plazza aviatica da Puntina/Innsbruck, scriva la polizia. Suenter avair tancà da nov l’aviun pareva tut en urden, ma la maschina ha alura pers autezza ed è crudada giu.
Che l’aviun vegniva or da la Svizra na veglia betg dir che las persunas a bord avevan era la naziunalitad svizra. Il departament federal d'affars exteriurs ha confermà sin dumonda da l'agentura da novitads svizra, ch'els sajan vid sclerir il cas. L'ambassada a Vienna stettia en stretg contact cun las autoritads localas.
RR novitads 16:00


text:
El metta en discussiun trais variantas:
Varianta 1
Lezza suonda a la proposta da la cumissiun da furmaziun dal Cussegl naziunal che prevesa che l'instrucziun en la segunda lingua estra cumenza en la tschintgavla classa primara.
Varianta 2
Lezza franchescha la schliaziun dal concordat da Harmos sin basa da la lescha. Ella fixescha che l'emprima lingua estra è d'instruir en la terza classa primara e la segunda lingua estra en la tschintgavla classa. Ina da las linguas è ina lingua naziunala, l'autra è englais.
Varianta 3
Lezza franchescha che l'instrucziun en la segunda lingua estra sto cumenzar en la scola primara e sto durar enfin la fin da la scola secundara 1 (9avel onn da scola).
Il Cussegl federal priviligescha la varianta 3. Ils chantuns eran sa cunvegnids sin varianta 2, intgins chantuns vulan dentant desister sin il franzos tempriv, uschia per exempel Turgovia, Turitg, Lucerna e Glaruna nua ch'i dat iniziativas u consultaziuns.
Lia Rumantscha è satisfatg
La Lia Rumantscha beneventa la decisiun dal Cussegl federal da vulair integrar en la lescha da linguas l’instrucziun dad in segund linguatg naziunal gia en scola primara. I saja bun ed impurtant, che la posiziun da las linguas naziunalas en scola duain vegnir rinforzadas , ha ditg il pledader Andreas Gabriel sin dumonda dad RTR. Quai era sche il Rumantsch na saja betg pertutgà enormamain da questa decisiun.
RR novitads 15:00


text:
La partiziun «Risico e Compliance» cumenzia sia lavur l’entschatta dal 2018.Quai ha communitgà la terz gronda banca en Svizra.
Midadas persunalas
Ultra da quai ha la Raiffeisen communitgà ch’il schef da finanzas Marcel Zoller, sa retiria anticipadamain la fin d’avrigl 2018. Ad el succedia il commember da la direcziun Christian Poerschke.
La banca ha suttastritgà che questa nova partiziun na stettia betg en connex cun las investigaziuns da la Surveglianza federal dals martgads da finanzas (Finma). Quella ha numnadamain avert ina procedura cunter la Raiffeisen. Quai ha communitgà la banca. Tranter auter giaja per dumondas da gestiun (Corporate Governance).
Examinaziuns cunter Pierin Vincenz
En pli prenda la Finma er l’anteriur schef da la banca Pierin Vincenz sut la marella. Quai pervi da conflicts d’interess. Vincenz sez saja da l’avis d’avair tractà conflicts d’interess potenzials cun la diligenza necessaria. El veglia cooperar cun la Finma.
RR novitads 10:00


text:
Dapi il 1929 è il chanal da glatsch a San Murezzan serrà per dunnas. Mo umens sur 18 onns e commembers dal club dastgan trenar e scarsolar sin il Cresta Run. Quai scriva il club ch'è possessur dal Cresta Run sin sia pagina d'internet.
Per las dunnas da l'armada britannica datti dentant ina lubientscha speziala. Er ellas pon sa participar a la concurrenza annuala sin il Cresta Run. Er en il passà hajan ins gia da sumegliantas lubientschas. Uschia hajan per exempel dunnas da commembers dal club survegnì la lubientscha d'entrar il territori pensà mo per umens, declera il secretari dal club Gary Lowe.
I vegn pretendì che l'armada, che finanzieschia 50 enfin 60 manischunz, haja fatg pressiun sin il club. Quai snegescha Lowe dentant.
RR novitads 12:00


text:
Mia vita – mia musica: cun Claudio Lardi
- Sonda, 1.8.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 1.8.2015, 9:03, RTR
El na taidla betg savens musica e sch'el fa quai, lura pervi dals texts per gronda part critics. L'anteriur cusseglier guvernativ dal Grischun, Claudio Lardi collia la maioritad da las chanzuns ch'el ama cun viadis u entiras periodas da sia vita. Oz è l'um da 60 onns engaschà fermamain tar la Caritas la quala el presidiescha, el ha plirs mandats en cussegls administrativs ed è er puspè pli savens en sia patria, la Val Puschlav.
Redacziun: Anna Caprez


text:
Bands en garaschas èn il fundament da la scena da musica svizra. Millis amaturs da musica ambiziunads s'inscuntran regularmain per far musica e speran da far la via dal success. Ina da questas bands novas è stà Dabu Fantastic , il link avra en ina nova fanestrach'ins enconuscha en l'entira Svizra – il pli tard dapi il song «Angelina», il link avra en ina nova fanestra (qua era en rumantsch).
Dabu Fantastic ha però fatg ina lunga via fin là. Il 2006 è la band sa registrada tar la plattafurma da musica svizra Mx3.ch, il link avra en ina nova fanestra. Oz datti là passa 24'000 bands. Pia in stgazi da datas davart la cuntrada da musica svizra. SRF Data ha evaluà questas datas e preschentà invistas interessantas en la scena dals uschenumnads «newcomers».
Nua datti las pli bleras bands
En cifras absolutas èsi il chantun Turitg cun passa 3000 bands. Quai suandà dals chantuns Berna, Vad e Genevra. Sch'ins resguarda però era il dumber da la populaziun, lura mida quai. Lura èsi ils chantuns Basilea-Citad e Genevra che mainan cun trais enfin quatter bands pro 1000 abitants.
In plaschair per Tobit Schäfer, manader da l'uniun per la promoziun da rock en la regiun Basilea, e deputà socialdemocrat en il Cussegl grond. El relativescha però: «Bleras bands inditgeschan mo ch'i vegnian da la citad.» Questas sperian uschia da crear attenziun tar la scena culturala locala. Perquai è Schäfer surprais ch'il chantun vischin, Basilea-Champagna, haja tenor Mx3.ch uschè paucas bands pro 1000 abitants. Là dettia quai numnadamain bleras furmaziuns da rock e hip-hop.
En la Svizra dal vest ed en il Tessin datti era bleras bands. Auter però en la Svizra Centrala: En il chantun Uri datti per exempel stgars ina band pro 1000 abitants.
Dapli daners = Dapli bands?
Tenor l'evaluaziun da SRF Data datti dapli bands là, nua che promoziun da cultura è pli auta. Tant Basilea-Citad sco era Genevra dattan en egl, perquai ch'els han autas expensas per la cultura. Cunquai che omadus sajan chantuns e gist citads, saja quai però grev da cumparegliar quels cun tut tschels chantuns.
Nua è hip-hop il pli popular?
En la scena da las bands novas datti cler dapli bands da rock. Populars èn però era auters genres sco pop e hip-hop. Las datas da Mx3.ch sajan però surtut adattadas per il genre da pop. Las pli bleras bands inditgeschian da vulair cumparair en il radio. Auters genres – sco per exempel il jazz – na sajan betg represchentadas uschè bain, di Tobit Schäfer.
Fazit: Il success da tschertas bands na pon ins betg attribuir sulet a la promoziun da cultura da tscherts chantuns ubain tschertas citads. Ils experts na pon betg confermar questa pretensiun. Cler è tenor Dabu Bucher da Dabu Fantastic però: Bleras – sche betg las pli bleras – bands svizras dependan da daners da promoziun.


text:
Silta
La silta 'l è 'n fenòmen atmusfèrig ligâ a l'eletrisità ch'a gh'è in dal cēl ch'al cunsìst in na scarga elètrica bèla granda ch'a s fōrma fra dū còrp ch'i gh'aṅ un putensiàł elètric dimóndi difarènt, da spés fra na nuvla e la tèra ma anc da nuvla a nuvla o a 'l intéran dna nuvla.
Al silti in gèn'r i rìvan quànd a gh'è na timpèsta in gir e i èṅ cumpagnâ da dal manifestasiòṅ viśìvi (lamp) e sunòri (tròṅ). La curènt dna silta, ch'la và da i déś-mila a i sènt-mila A cun di camp elètric fra sènt-mila e tarśènt-mila V/m, l'è dimóndi periculóśa s'la culpìs na parsòna parchè la pōl frìśar-'g al sarvèl, farmàr al cōr e brustlìr la pèl. P'r arbasàr al risć 'd èsar bcâ da na silta, in di téǵ dal cà i s dróan di para-silti ch'i èṅ di pai a punta, invintâ par Benjamin Franklin, ch'i èṅ bòṅ ad tiràr da la sò banda al scarghi par pò stramnàr-li lè dintóran.
Manéri 'd dir
- Ch'a t véggna na silta! → Tiràr 'n avguràs a qualchidòṅ


text:
Exteriur
-
Shell chala da furar davant l'Alasca
Il concern d'ieli Royal Dutch Shell na tschertga betg pli ieli davant la costa da l'Alasca. Ils indizis per ieli e gas en la regiun sajan memia pitschens per giustifitgar in pli grond engaschi. Tenor atgnas indicaziuns custia questa decisiun al concern almain 3 milliardas dollars.
Protecturs da l'ambient avevan crititgà quests sondagis d'ieli cun vehemenza. Malgrà tut ils protests aveva il president dals Stadis Unids Barack Obama lubì il matg a Shell dastgar far sondagis d'ieli e gas en l'Arctica.
RR novitads 11:00


text:
Bosnia e Erzegovina
La Bòsnia e Erzegòvina (Bosna i Hercegovina / БocHa и XepцeroBиHa in busnian) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada a la Cruazia, a la Serbia e al Muntenegher.
La capital a l'è Sarajevo.
La gh'ha una süperfiss de 51.129 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun e mez d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bòsnia e Erzegòvina a l'è un stat federal, furmaa de la Federaziun de la Bosnia e de l'Erzegovina e de la Repüblica Srpska. El Distret de Brčko, al nord-est del paes, a l'è un'entità autonuma.
La Bosnia e Erzegovina la gh'ha un' Üfizi de Presidenza culegial: gh'è trii president, vün per ogni grüp etnigh.
Al dì d'incö quei là a hinn:
- Bakir Izetbegović per i Bus'gnach (del 2010).
- Dragan Čović per i Cruat (del 2006)
- Mladen Ivanić per i Serb (del 2006).


text:
St. Antönien
St. Antönien a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 369 abitant e una süperfiss de 42.66 km², e al se tröva a una altitüden de 1459 meter sura al livel del mar.
El cumün de St. Antönien a l'è tacaa ai cumün de Küblis, Luzein, Saas im Prättigau, Sankt Gallenkirch (AT-8), Schiers, Tschagguns (AT-8).
I cumün de St. Antönien (242 abitant) e St. Antönien Ascharina (118 abitant) i s'è ünii al prim de ginee del 2007 in de cumün de St. Antönien atual.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
St. Antönien l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1451 col nom de Sant Anthonyen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- St. Antönien in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Scuol vul empruvar da salvar il label Unesco da la Biosfera ensemen cun la Val Müstair e cun il Parc Naziunal. Suenter il cler gea da Scuol han ussa tut ils trais partenaris ditg gea al nov contract da cooperaziun. La Val Müstair ed il Parc Naziunal avevan ditg gea già la fin da la stad al nov contract.
Paris sto decider
Cun il nov contract da cooperaziun tranter Scuol, il Parc Naziunal e la vischnanca da Val Müstair èn ussa realisads passa 60% da la zona da tgira enturn il Parc Naziunal che è la zona da minz dal reservat da Biosfera Val Müstair Parc Naziunal. La zona da tgira enturn il Parc Naziunal è ina pretaisa da l'Unesco per mantegnair il label Unesco da la Biosfera.
Suenter il na da Zernez e S-chanf a l'emprim contract da cooperaziun, n'èsi dentant betg pli pussaivel da realisar l'entira zona da tgira. Sche l'Unesco conceda vinavant il label Unesco a la Biosfera Val Müstair era cun mo 60% da la zona da tgira, sto l'Unesco a Paris decider.
Ulteriuras decisiuns da Scuol
Plinavant han ils votantas e las votantas approvà cun cleras maioritads la lescha d'ustaria, la lescha da persunal e la lescha davart la remuneraziun per autoritads e cumissiuns. 18% da las persunas cun dretg da votar èn sa participadas a las votaziuns.
RR novitads 11:00