text:
Manifest da la Partida communistica
Il ‹Manifest da la Partida communistica›, er ‹Manifest communistic›, han Karl Marx e Friedrich Engels scrit enturn la midada da l’onn 1847/48, e quai per incumbensa da la Lia dals communists. La scrittira è cumparida ils 21 da favrer 1848 a Londra, curt avant ch’è prorutta la Revoluziun da favrer en Frantscha e la Revoluziun da mars en la Lia tudestga ed en ils dus gronds stadis da questa lia, l’Austria e la Prussia. Il ‹Manifest da la Partida communistica› è vegnì scrit en lingua tudestga e translatà en dapli che 100 linguas. L’onn 2013 ha l’Unesco recepì quest’ovra en il patrimoni da documents mundial.[1]
Il program, en il qual Marx ed Engels han gia sviluppà grondas parts da la concepziun dal mund che dueva pli tard vegnir numnada ‹marxissem›, cumenza cun ils pleds daventads proverbials: «In spiert va enturn en l’Europa – il spiert dal communissem» e finescha cun l’appel: «Proletaris da tut ils pajais, as unì!» En il ‹Manifest communistic› vuleva la Lia dals communists exponer ses puntg da vista. L’ovra da radund 30 paginas è structurada en in’introducziun a la quala suondan quatter chapitels principals.
Cuntegn
- 1 Chapitel 1: Bourgeois e proletari
- 2 Chapitel 2: Proletaris e communists
- 3 Chapitel 3: Litteratura socialistica e communistica
- 4 Chapitel 4: Posiziun dals communists envers las differentas partidas da l’opposiziun
- 5 Sonorisaziun
- 6 Ediziuns
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Chapitel 1: Bourgeois e proletari[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup da la societad d’enfin qua designeschan Marx ed Engels sco l’istorgia da cumbats da classa – per part zuppads, per part averts – tranter duas classas oppostas: «Liber e sclav, patrizian e plebeian, barun e serv». Al term da las classas vegn attribuì ina funcziun centrala, entant ch’ins aveva discurrì fin qua dals stans aristocrazia, clerus e burgaisia (sco er dals servs, ils quals n’avevan però giugà fin uss nagina rolla per sasez). En l’emprima part dal ‹Manifest› emprovan ils auturs pia da mussar co che la Revoluziun industriala ha midà l’economia e la societad ord vista dals lavurants resp. dal proletariat.
La scuverta da l’America ed il svilup industrial han manà ad in martgà mundial ed ad ina «bourgeoisia moderna». Al lieu dal sfruttament feudalistic che vegniva zuppentà davos arguments religius u politics è passà l’enritgiment egoistic avert e las relaziuns da famiglia cumparan sco spiras relaziuns pecuniaras. Er la classa mesauna sco «il medi, il giurist, il prer, il poet, l’um da la scienza» è sa transfurmada en lavurants cunter pajament. Il stadi furma be pli ina «giunta» ch’administrescha las «fatschentas communablas» da la bourgeoisia.
En il senn dal chapital na po la bourgeoisia far nagut auter che da revoluziunar permanentamain las cundiziuns da producziun e tras quai las furmas da la societad che sa basan sin quellas. Ultra da quai vegnan surmuntadas las restricziuns naziunalas, e la producziun e consumaziun materiala e spiertala vegn reglada a moda cosmopolitica. La producziun dependa da materias primas da tut il mund. I sa sviluppa «ina dependenza generala da las naziuns ina da l’autra».
Malgrà quai vegn tuttavia attribuida a la bourgeoisia ina rolla progressiva entaifer l’istorgia: «Tras il svelt meglierament da tut ils instruments da producziun e tras las communicaziuns ch’èn simplifitgadas fitg ferm tira la bourgeoisia tut las naziuns, er las barbaricas, en la civilisaziun.» La bourgeoisia acquista uschia ina funcziun potenzialmain revoluziunara envers ils stans regents da fin qua, ella furma pia la cuntrapart dal feudalissem. Gia per questa fasa tempriva dal chapitalissem constateschan Marx ed Engels: Il possess vegn concentrà en ils mauns da paucs. La part inferiura da la classa mesauna sa schlia en il proletariat. En stgars 100 onns ha il domini da classa bourgeoisa producì dapli forzas productivas che quai ch’igl è stà il cas antruras en l’entira istorgia umana. Malgrà la miseria da las classas supprimidas exista in’«epidemia da la surproducziun». Las relaziuns burgaisas èn numnadamain vegnidas memia stretgas ed impedeschan la vendita da la rauba. La consequenza èn crisas economicas che sa repetan regularmain. Ed a quellas po la bourgeoisia be far frunt cun augmentar il squitsch sin las pajas e cun render accessibels adina novs martgads.
La forza da lavur cun la quala la classa dals lavurants moderns va a martgà furma ina rauba sco mintga auter product commerzial era ed è perquai exposta a las fluctuaziuns dal martgà. Cun far diever adina dapli da maschinas e tras l’introducziun da la spartiziun da la lavur vegn la lavur bain simplifitgada en il senn dal chapital, ma daventa per il lavurant adina pli fitg ina paina – quest process explitgescha Marx en in auter lieu cun il teorem da l’«alienaziun dal lavurant da la lavur».[2] En il feudalissem aveva per exempel in chalger producì l’entir chalzer, quai che pretendeva savida ed inschign; en ina fabrica da chalzers è el uss percunter condemnà a far be pli la cusadira tranter il chalzer sura e la sola. Ina lavur talmain simpla è mintga uman ch’è pli u main saun abel da far; il lavurant daventa uschia ina part d’ina maschina che sa lascha remplazzar da tut temp. E perquai cuvra er la paja be pli ils pli simpels basegns d’existenza e da reproducziun dal lavurant. Massas da lavurants vegnan sfruttadas ed èn suttamessas en las fabricas al domini absolut dal chapital. La schlattaina e la vegliadetgna na giogan nagina rolla pli, lavur qualifitgada vegn remplazzada tras lavur nunqualifitgada, d’impurtanza è sulettamain da tegnair bass ils custs. Vitiers vegn la dependenza finanziala dal proletariat d’adina dapli persunas – «il possessur da la chasa, il cromer, l’emprestader sin pegn etc.».[3]
Per sa defender da questa situaziun vegn illustrà, co ch’ils lavurants sa dostan cunter ils chapitalists respectivs, l’emprim sulet, alura en ina fabrica, pli tard en l’entir lieu. «Els destrueschan las maschinas, els dattan fieu a las fabritgas», perquai ch’els speran da pudair reacquistar la posiziun sociala dals mastergnants libers da pli baud. Cun la pressiun creschenta sin il singul sa furma però adina dapli ina schientscha da classa, e quai tant pli che anteriurs mastergnants libers e burgais pitschens crodan tras quest svilup sfurzadamain en il proletariat.
I sa mussa che l’interess communabel da la bourgeoisia è d’engrevgiar adina dapli las cundiziuns da producziun per pudair maximar las renditas. Uschia vegni tar la «collisiun da duas classas», tar il cumbat da classas. Quel sa sviluppa necessariamain ad in cumbat politic, ils proletaris s’organiseschan a partidas politicas. A quellas reusseschi da far passar singulas leschas a favur dals lavurants, sco per exempel il di da diesch uras en l’Engalterra. Betg be la bourgeoisia, mabain er il proletariat furma pia ina classa revoluziunara.
La premissa centrala per che la classa bourgeoisa possia insumma exister ed exequir ses domini furma l’accumulaziun e l’augmentaziun da la ritgezza en ils mauns da paucs; e la moda da lavurar dal chapital è quella da la lavur cunter pajament. Enstagl da pudair meglierar sia situaziun en rom dal progress industrial depauperisescha il lavurant modern adina dapli. Ma uschia producescha la bourgeoisia a medem temp «ses agens chavafossas», vul dir ch’ella promova il svilup e la constituziun dal proletariat sco classa cun voluntad da cumbatter. L’isolaziun mumentana dal singul lavurant ch’è resultada da la situaziun da concurrenza vegn surmuntada tras «lur reuniun revoluziunara en furma da l’associaziun».
Chapitel 2: Proletaris e communists[modifitgar | modifitgar il code]
En quest chapitel sa stentan Marx ed Engels surtut da refutar las objecziuns che vegnan fatgas valair cunter ina societad communistica. L’emprim vegn mintgamai rendì attent a las flaivlezzas da la societad burgaisa, per alura dilucidar il cuntraproject.
«Ils communists n’èn nagina partida speziala en congual cun las autras partidas da lavurants.» Els han tenor Marx ed Engels ils medems interess sco l’entir proletariat e represchentan adina ils interess da l’entir moviment. Perquai furman els la part essenziala da las partidas da lavurants da tut ils pajais. Als communists vegnia fatg la reproscha ch’els hajan en mira d’abolir il possess sco tal; ma facticamain saja gia la bourgeoisia sa patrunada dal possess. Er il singul bourgeois na disponia betg libramain da ses possess, mabain possia be far diever da quel en rom da l’activitad economica cumplessiva da la bourgeoisia e tenor las reglas da quella; el saja sfurzà da giugar il gieu dal sfruttader – sch’el veglia u betg – uschiglio na saja el prest sez nagin bourgeois pli; il possess bourgeois na saja perquai betg in possess persunal, mabain in possess da classa. La finamira stoppia esser da render accessibel quel a tuts en il senn dal socialissem. «Vegn il chapital pia transfurmà en possess cuminaivel ch’appartegna a tut ils commembers da la societad, sche na vegn betg transfurmà possess persunal en possess da l’entira societad. Be il caracter social dal possess sa mida. El perda ses caracter da classa.»
Alura analiseschan ils auturs il term da la lavur cunter pajament. Er qua rendan els attent als cuntrasts: «Entaifer la societad burgaisa è la lavur viventa be in med per augmentar la lavur accumulada.» Questa relaziun vegn chapida sco in process infinit, entaifer il qual ils chapitalists fan maldiever da la nova lavur cunter pajament per stgaffir ulteriur possess per l’atgna classa. Uschia vegn stgaffì in ferm cuntrast tranter la societad burgaisa – la quala è suttaposta da ses sistem ennà a crisas economicas e socialas – ed ina societad communistica imaginada. «Entaifer la societad communistica è la lavur accumulada be in med per schlargiar, enritgir e far avanzar il process da la vita dals lavurants.»
La bourgeoisia fa pia la reproscha als communists ch’ella veglia abolir la proprietad. Quai saja correct, respundan quels, ma cun far quai aboleschian els be il possess che sa chattia gia uss en ils mauns d’ina suletta classa. Pertge che «en Vossa societad existenta è il possess privat abolì per nov dieschavels da ses commembers (...).»
Plinavant sa confruntan ils auturs cun ils arguments da lur adversaris. Tenor els èn las ideas dals burgais areguard la libertad, la furmaziun, il dretg etc. sezzas naschidas da las relaziuns da producziun e da possess burgaisas. Uschia renfatschan ils critichers per exempel als communists da promover la «dissoluziun da la famiglia». Ma la famiglia burgaisa, uschia la cuntraposiziun en il ‹Manifest communistic›, existia be per la bourgeoisia, damai che quella sa basia sin chapital e possess privat. «[E]lla chatta sia cumplettaziun en il proletariat ch’è sfurzà da desister da relaziuns da famiglia ed en la prostituziun publica.» La finamira areguard la furmaziun stoppia perquai esser da «strair davent l’educaziun da l’influenza d’ina classa regenta».
A la reproscha ch’ils communists veglian introducir ina «communitad da las dunnas» respundan quels che la dunna na saja per la bourgeoisia nagut auter ch’in «instrument da producziun»; perquai saja er quella d’includer en la pretensiun communistica da stgaffir ina proprietad cumina. Ed ultra da quai existia questa communitad gia: «Noss bourgeois, betg cuntents cun quai ch’als stattan a disposiziun las dunnas e figlias da lur proletaris – da la prostituziun uffiziala gnanc da discurrer – sa diverteschan cun surmanar in a l’auter lur dunnas.» Cun schliar las relaziuns da producziun actualas vegnian er a svanir quests effects nungiavischads che resultian da quellas entaifer las structuras socialas.
In’autra renfatscha pertutga la relaziun dals communists envers la patria ed è colliada cun l’inculpaziun da vulair abolir tut ils lioms naziunals. Marx ed Engels respundan però ch’ils lavurants n’hajan nagina patria, la quala ins als possia prender davent. Gia tras il martgà mundial, l’unifurmitad da la producziun industriala e da las cundiziuns da viver svaneschian ils cuntrasts naziunals pli e pli. En quel mument ch’ils cuntrasts da classa vegnian abolids, sa schlia tutta confruntaziun ostila tranter las naziuns, e quai tant al nivel spiertal sco er material.
En connex cun la reproscha ch’ils communists veglian abolir dal tuttafatg tant la religiun sco er la morala scrivan ils auturs: «Las ideas dominantas d’in temp èn adina be stadas las ideas da la classa dominanta. (...) Las ideas da la libertad da conscienza e da religiun han be exprimì il domini da la concurrenza libra sin il champ da la conscienza.» Quai saja er il motiv, daco ch’i saja reussì a la bourgeoisia revoluziunara dal 18avel tschientaner d’abatter il feudalissem. Tut las societads da fin qua hajan enconuschì sfruttaziun d’ina gronda part da la societad; da qua resultia er il fatg ch’igl existian furmas da conscienza da classa cumparegliablas. Pir la revoluziun communistica vegnia a rumper dal tuttafatg cun las ideas tradidas. Tut questas reproschas e lur refutaziun subsummeschan Marx ed Engels en il suandant facit: «L’istorgia da l’entira societad d’enfin qua è sa muvida en cuntrasts da classa.» En in auter lieu vegn questa enconuschientscha er numnada «materialissem istoric».[4]
L’emprim pass entaifer la revoluziun dals lavurants saja d’elevar il proletarias a la classa regenta, «l’acquist da la democrazia tras cumbat». Silsuenter vegnian ils meds da producziun centralisads pass per pass en ils mauns dal stadi, «vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta». Per cuntanscher questa finamira sajan necessarias per in tschert temp intervenziuns despoticas en las relaziuns da producziun burgaisas. En ils pajais ils pli sviluppads saja da proceder sco suonda: Expropriaziun da la proprietad da terren, in sistem da taglia fermamain progressiv, dissoluziun dal dretg d’ierta, confiscaziun dal possess d’«emigrants e rebels», fundaziun d’ina banca naziunala cun chapital statal, statalisaziun da l’entir sistem da transports, augmentaziun e meglieraziun da las fabricas naziunalas, dals instruments da producziun e dals bains funsils tenor in plan cuminaivel, medem sforz da lavur per tuts, installaziun d’armadas industrialas, surtut per l’agricultura, far sforzs per allontanar successivamain il cuntrast tranter citad e champagna, educaziun publica e gratuita da tut ils uffants, dismessa da la lavur en fabrica dals uffants en sia furma odierna.
La finamira stoppia pia esser da schliar las veglias cundiziuns da producziun per pudair schliar ils cuntrasts da classa. «Al lieu da la veglia societad burgaisa cun sias classas e cuntrasts da classa passa in’associaziun, entaifer la quala il svilup liber da mintgin furma la premissa per il svilup liber da tuts.»
En la prefaziun da Marx ed Engels dal 1872 vegnan las intervenziuns numnadas survart per part gia resguardadas sco antiquadas: «Sco ch’il ‹Manifest› di sez dependa l’applicaziun pratica dals princips che vegnan stabilids dapertut e da tut temp da las circumstanzas istoricas sco ch’ellas sa preschentan concretamain. Perquai na duai betg vegnir dà in pais spezial a las mesiras revoluziunaras che vegnan proponidas a la fin dal segund chapitel. Quest passus stuess vegnir formulà oz autramain, e quai en divers reguards.»[5]
[modifitgar | modifitgar il code]
Marx ed Engels preschentan auters concepts, sa distanziond da quels a moda polemica. Uschia vegn per exempel la ‹Philosophie de la misère› da Proudhon designada sco «entir sistem» da quest «socialissem bourgeois».
[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
Ina varianta dal socialissem reacziunar vesan Marx ed Engels en quai ch’els numnan il «socialissem feudal». Quel avevan l’aristocrazia englaisa e franzosa sviluppà cunter la bourgeoisia. En la pratica sustegnia questa furma dal socialissem però «tuttas mesiras da puniziun che vegnan applitgadas cunter la classa dals lavurants».
Socialissem dals burgais pitschens[modifitgar | modifitgar il code]
Il «socialissem dals burgais pitschens» existia en pajais, en ils quals saja sa furmà tranter il proletariat e la bourgeoisia ina burgaisia pitschna; quella saja periclitada da svanir en il proletariat. Sismondi è l’autur che descriva las cuntradicziuns en las cundiziuns da producziun. El represchenta bain il puntg da vista dals lavurants ord perspectiva dals purs pitschens e da la burgaisia pitschna. Sumegliant a quai ch’è vegnì descrit survart, renda er el attent a l’effect da las maschinas modernas e da la spartiziun da la lavur e renda attent a la depauperisaziun dal proletariat. Sco schliaziun per quests problems na vesa el però nagin’autra via che da restabilir las veglias relaziuns da possess e la veglia structura sociala. «Mastergnanzas en la manufactura ed economia patriarcala sin la champagna, quai èn ses ultims pleds.»
[modifitgar | modifitgar il code]
Il socialissem tudestg u «vair» socialissem è vegnì importà da la Frantscha. Igl eran las ideas da la Revoluziun franzosa, las qualas ils «filosofs tudestgs, mezfilosofs e sabiuts» da la fin dal 18avel tschientaner han reprendì. Cuntrari a la situaziun en Frantscha n’è il triumf da la bourgeoisia però anc ditg betg terminà en Germania ed in proletariat è pir londervi da sa sviluppar. Perquai reproschan Marx ed Engels als socialists tudestgs da betg sa basar sin umans reals entaifer relaziuns da classa realas – sco ch’avevan fatg quai lur antecessurs franzos –, mabain da s’occupar be d’in uman ideal imaginà. Uschia svaneschia la realitad sut il «tschiel tschajerus da la fantasia filosofica».
Il socialissem tudestg per propi saja adina stà drizzà cunter il moviment liberal, damai ch’i sa tractia tar quel en Germania dal «cumbat da la bourgeoisia tudestga, e surtut da la prussiana, cunter ils feudals e la monarchia absolutistica». A quel haja il socialissem, sco moviment politic, mess en fatscha «las pretensiuns socialisticas». Ma facticamain haja il socialissem tudestg be «proclamà la naziun tudestga sco la naziun normala ed il burgais pitschen tudestg sco l’uman normal». El proclameschia «da star a moda nunpartischanta sur tut ils cumbats da classa». Las scrittiras en Germania che sa resguardan sco socialisticas resp. communisticas sajan per ordinari «litteratura tschuffa e sgnervanta».
[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’intenziun da pacifitgar il proletariat resguarda ina part da la bourgeoisia sco necessari da dismetter la miseria sociala; uschia sa laschia meglierar la situaziun dal proletariat e la societad burgaisa vegnia preservada da la revoluziun socialistica. Els vulan pia «la societad vertenta, però senza ils elements che revoluziuneschan e dissolvan quella». Sco represchentant prominent da questa posiziun vegn numnà Proudhon. Quest socialissem pretendia bain d’agir «en l’interess da la classa da lavurants»; ma facticamain prendia ella be en mira meglieraments administrativs en l’agen interess. Sco spezialmain demascranta resguardan Marx ed Engels la pretensiun d’endrizzar «praschuns da cellas – en l’interess da la classa lavuranta».
[modifitgar | modifitgar il code]
Per finir analiseschan ils auturs quai ch’els numnan «il socialissem e communissem critic-utopic». Quel represchentia las emprimas emprovas dal proletariat da sviluppar atgnas ideas. Tuttavia degna da vegnir ludada saja lur tenuta critica, il fatg ch’ellas «attatgan tut ils fundaments da la societad vertenta». Exempels per tals auturs furman Saint-Simon, Fourier, Owen. Lur utopias porschan er custaivel material per illuminar ils lavurants. Ma pli fitg che las relaziuns concretas sa movian en direcziun d’in cumbat da classa, e pli fitg ch’ils aderents dal socialissem utopic emprovian «d’intermediar tranter las parts contrahentas». Facticamain impedeschian els uschia il cumbat che saja necessari ed inevitabel. Quests socialists temprivs eran sezs revoluziunars en blers reguards; ma lur scolars furmian «sectas reacziunaras», perquai ch’els tegnian er ferm vi da las ideas antiquadas «da lur maisters» en quel mument che las cundiziuns da producziun ed il cumbat da classa sajan gia sa sviluppads vinavant. Or da las ideas oriundamain correctas da lur fundaturs sviluppian lur giuvnals perquai ina «cretta superstiziusa en l’effect miraculus da lur scienza sociala». Els passan si «cun la ravgia ch’ha be pudì resortir da la cretta tschocca en il nov evangeli».
Chapitel 4: Posiziun dals communists envers las differentas partidas da l’opposiziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’ultim chapitel decleran Marx ed Engels a tgeninas da las partidas politicas en ils singuls pajais da l’Europa ch’ils communists dettian actualmain la preferientscha e per tge motiv. Da quest’enumeraziun resulta medemamain che la successiun da las revoluziuns che duajan manar entaifer la societad ad ina vieuta radicala è fixada ordavant: L’emprim sto avair lieu la revoluziun burgaisa, alura vegnir instradada la revoluziun proletaria.
Ils communists cumbattan per ils interess immanents da la classa da lavurants, represchentond però a medem temp «l’avegnir dal moviment». Els fan allianzas cun las forzas progressivas en ils differents pajais da l’Europa, senza però sconuscher las cuntradicziuns da quellas. «Sin la Germania drizzan ils communists lur attenziun principala, perquai che la Germania stat curt avant ina revoluziun burgaisa (...).» Là cumbatta la partida communistica «communablamain cun la bourgeoisia cunter la monarchia absoluta, la proprietad funsila feudala e la bourgeoisia pitschna.» Suenter avair cupitgà las classas reacziunaras en Germania sto però immediat vegnir lantschà il cumbat cunter la bourgeoisia, vul dir la revoluziun proletaria.
Ils communists sa stentan d’unir las partidas democraticas da tut ils pajais. Els decleran avertamain che lur finamiras sa laschian be realisar «tras la revoluziun violenta da tut l’urden social d’enfin qua».
«Possian las classas regentas tremblar davant ina revoluziun communistica. Ils proletaris n’han nagut da perder en quella auter che lur chadainas. Ed els han da gudagnar in mund.»
Sonorisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il musicist da Prag Erwin Schulhoff (1894–1942) ha realisà ina sonorisaziun dal ‹Manifest da la Partida communistica›. Sia cantata da l’onn 1932 porta il titel ‹Das Kommunistische Manifest / Nach Marx-Engels› (op. 82); i sa tracta d’in’ovra per solo, chor ed instruments da flad segnada da patos revoluziunar. Arrivads a la pussanza han ils naziunalsocialists valità l’ovra musicala da Schulhoff sco ‹art degenerà›. Ils nazis al han assassinà en in champ annex dal champ da concentraziun Dachau.
Ediziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ediziuns contemporanas en lingua tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
- Manifest der Kommunistischen Partei. Veröffentlicht im Februar 1848. London. Gedruckt in der Office der Bildungs-Gesellschaft für Arbeiter von J.E. Burghard. 46 Liverpool Street, Bishopsgate (Londra 1848).
- Manifest der Kommunistischen Partei. Veröffentlicht im Februar 1848. London. Gedruckt in der Office der Bildungs-Gesellschaft für Arbeiter von J.E. Burghard. 46 Liverpool Street, Bishopsgate (Cologna 1851).
- Manifest der Kommunistischen Partei. Veröffentlicht im Februar 1848. London. Druck von R. Hirschfeld, English & Foreign Printer, 48 Clifton Street, Finbury Square (Londra 1861).
- Manifest der Kommunistischen Partei. Veröffentlicht im Februar 1848. London. Neu herausgegeben durch Sigfrid Meyer. 1866. Im Selbstverlage. Druck von Gustav Muthschall in Berlin.
- Das Kommunistische Manifest. Neue Ausgabe mit einem Vorwort der Verfasser. Leipzig 1872. Verlag der Expedition des ‹Volksstaats›.
- Das Kommunistische Manifest. Dritte authorisirte deutsche Ausgabe. Mit Vorworten der Verfasser. Hottingen-Zürich Verlag der Schweizerischen Volksbuchhandlung. 1883.
- Das Kommunistische Manifest. Vierte autorisirte deutsche Ausgabe. Mit einem neuen Vorwort von Friedrich Engels. London. German Cooperative Publishing Co. 114 Kentish Town Road NW. 1890 (Sozialdemokratische Bibliothek XXXIII.).
- Das Kommunistische Manifest. Fünfte autorisirte deutsche Ausgabe. Mit Vorreden von Karl Marx und Friedrich Engels. Berlin 1891. Verlag der Expedition des ‹Vorwärts›, Berliner Volksblatt. (Theodor Glocke) (Sozialdemokratische Bibliothek XXXIII.).
- Das Kommunistische Manifest. Sechste autorisirte deutsche Ausgabe. Mit Vorreden von Karl Marx und Friedrich Engels. Berlin 1894. Verlag der Expedition des ‹Vorwärts›, Berliner Volksblatt. (Th. Glocke) (Sozialdemokratische Bibliothek XXXIII.).
Ediziuns pli novas[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Kuczynski: Das Kommunistische Manifest (Manifest der Kommunistischen Partei) von Karl Marx und Friedrich Engels. Von der Erstausgabe zur Leseausgabe. Mit einem Editionsbericht. (= Schriften aus dem Karl-Marx-Haus, 49). Trier 1995, ISBN 3-86077-207-4.
- Karl Marx, Friedrich Engels: Das Kommunistische Manifest. Eine moderne Edition. Mit einer Einleitung von Eric Hobsbawm. Argument-Verlag, Hamburg/Berlin 1999, ISBN 3-88619-322-5.
- Karl Marx, Friedrich Engels: Das Kommunistische Manifest. (CD 1), Eric Hobsbawm: 150 Jahre Kommunistisches Manifest. (CD 2), legì da Rolf Becker. Argument-Verlag, Hamburg/Berlin 2005, ISBN 3-88619-463-9.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Schriften von Karl Marx: Das Manifest der Kommunistischen Partei (1848) e Das Kapital, tom 1 (1867).
- ↑ Marx ed Engels: Feuerbach, MEW, tom 3, p. 13–77.
- ↑ Cf. latiers il studi cumplessiv dad Engels: Die Lage der arbeitenden Klasse in England, 1845.
- ↑ Marx ed Engels: Feuerbach, MEW, tom 3, p. 13–77.
- ↑ Karl Marx/Friedrich Engels: Manifest der Kommunistischen Partei (prefaziun da l’ediziun tudestga dal 1872).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bert Andréas: Le Manifeste Communiste de Marx et Engels. Histoire et bibliographie 1818–1918. Feltrinelli, Milaun 1963.
- Wolfgang Meiser: Das ‹Manifest der Kommunistischen Partei› vom Februar 1848. Neue Forschungsergebnisse zur Druckgeschichte und Überlieferung. En: Marx-Engels-Jahrbuch 13. Dietz Verlag, Berlin 1991, p. 117–129.
- Wolfgang Meiser: Das Manifest der Kommunistischen Partei vom Februar 1848: Zur Entstehung und Überlieferung der ersten Ausgaben. En: MEGA-Studien 1996/1, p. 66–107.
- Wolfgang Meiser: Vorbereitungsarbeiten am Textkomplex ‹Manifest der Kommunistischen Partei› für die MEGA. En: Beiträge zur Marx-Engels-Forschung 22, Berlin 1987, p. 117–127.
- Philipp Erbentraut, Torben Lütjen: Eine Welt zu gewinnen. Entstehungskontext, Wirkungsweise und Narrationsstruktur des ‹Kommunistischen Manifests›. En: Johanna Klatt, Robert Lorenz (ed.): Manifeste. Geschichte und Gegenwart des politischen Appells, Bielefeld 2011, p. 73–98, ISBN 978-3-8376-1679-8.
- Richard Rorty: Das Kommunistische Manifest 150 Jahre danach. Gescheiterte Prophezeiungen, glorreiche Hoffnungen. Edition Suhrkamp, Francfurt a.M. 1998, ISBN 3-518-06529-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]


c: text/html

text:
Sherman Oaks (Los Angeles)
Sherman Oaks 'l è 'n distrét dla sità 'd Los Angeles ch'al s cata in dla Val ad San Fernànd, grand a 'l incìrca sinc km². A difarénsa dla part più granda dla Valley, cl'àrea chè l'è piutòst urbaniśàda, a gh'è anc di gratacēi su 'l viàl più impurtànt, la Ventura Boulevard.
Stand a 'l censimènt dal 2010 i sò abitànt i èṅ 52.677 ch'i s divìd'n in un 82% ad biànc, un 5% 'd aśiàtic, un 3% ad négar e 'n 11% 'd ispànig. I èṅ dimóndi i persunàǵ famóś ch'i èṅ stâ o i èṅ vgnû a star chè cuma la Paula Abdul, la Jennifer Aniston, Tom Selleck, James Dean, Shia LaBeouf, la Paris Hilton e Charlie Sheen.
Sherman Oaks 'l è un pòst fighét in du i gìran di bèsi e pîṅ ad boutique e 'd risturànt. Dimóndi famóś 'l è 'l sèntar cumersàł ciamâ Sherman Oaks Galleria in du i s catàv'n al valley girl califurgnàni p'r al sò còmpri e par spataglàr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils fastizs per la gronda cursa da passlung questa dumengia cun partenza a Malögia duain vegnir tratgs cun töfs da naiv. Quels èn bler pli ligers.
Nagut da nov
Per l’organisaziun dal maraton da skis engiadinais ina regla chapibla e gnanc propi nova da proseguir. Gia l’onn passà avevan ils maschinists da far la loipa dal maraton sur ils lais cun uschè numnads skidoos. Quai causa las temperaturas chaudas ed il “glatsch da sandwich” che s’aveva furmà sut la vetta da glatsch.
Vetta tegna paisa
Actualmain han ins mesirà ina grossezza da glatsch da radund 30-40 cm. Tenor il glaziolog Felix Keller porta quella vetta senza problems la paisa dals stgars 13’000 participants ch’èn annunziads per il 47avel maraton da skis engiadinais.


text:
Robert Cajacob è sa declerà pront da candidar per il presidi da vischnanca. El è gia stà durant 7 onns commember dal cussegl da vischnanca, 9 onns en il cussegl da scola e 16 onns en la cumissiun da bajegiar. Atgnamain aveva el quintà avant var trais onns da betg pli surpigliar posts politics: «Dentant sch’ins vegn dumandà, e vesa che betg blers stattan en retscha per surpigliar quest post, èn ins gugent pront da sa gidar. Ed uschia sun jau ma decidì da candidar», di Robert Cajacob.
Actualmain maina el la chasa da tgira S. Martin a Trun. La fin da matg quintava el dad ir en pensiun anticipadamain. Tar in’elecziun terminass Robert Cajacob sia plazza sco manader da la chasa da tgira gia la fin mars.
Novs candidats per la suprastanza
Per la suprastanza stattan Clemens Berther e Victor Flepp a disposiziun. Omadus èn stads en il cussegl da vischnanca. Victor Flepp è stà 22 onns en il cussegl da vischnanca e 4 onns en la cumissiun da gestiun.
Clemens Berther è stà 16 onns en il cussegl da vischnanca e 10 onns en la cumissiun da gestiun. Sco quai che la gruppa preparatorica per las elecziuns communalas communitgescha, hajan ins chattà candidats valabels che hajan experientscha politica e da manar.
Ils novs candidats ston anc vegnir nominads uffizialmain entras il vischinadi u ina gruppa da votants. Enfin ils 26 d’avust pon ulteriuras canditaturas per ils posts communals vegnir annunziadas. Las elecziun èn ils 25 da settember.


text:
Mustér: «Trinitad editoriala» en l'archiv communal
- Mesemna, 2.11.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 2.11.2016, 11:45, RTR
Il relasch da la Stampa romontscha è vegnì surdà avant onns a la vischnanca da Mustér: Il uschenumnà Legat Condrau.
La part impurtanta da quest legat – fatg da l'anteriur cusseglier naziunal Giusep Condrau (1894 – 1974) – è la Gasetta romontscha. Las gasettas èn liadas ensemen en toms da mintg'onn. L'emprima è cumparida 1857. In onn avant aveva il professur Placi Condrau mess sin via quest project. Fin 1952 è la Gasetta romontscha cumparida ina giada l'emna (la gievgia), da 1952 – 1997 duas giadas (mardis e venderdis).
Gronda influenza
Ensemen cun la Gasetta romontscha furmavan il Calender romontsch ed il Pelegrin la «trinitad editoriala», sco l'anteriur redactur da la gasetta (1971 – 1990) Giusep Capaul numna quai. Quests trais avevan ina gronda influenza sin lecturas e lecturas en il senn da tgirar e promover cultura cristiana e politica conservativ-catolica. Surtut la gasetta haja gì ina influenza sco represchentanta da la partida cristiandemocrata. Cura ch'i deva votaziuns schevan els tge ch'ils lecturs stoppian votar ubain vuschar.
Pagina da Surmeier sco supplement
In aspect interessant è che la gasetta ha gì la Pagina da Surmeir sco supplement da 1946-1949. Sco Giusep Capaul di era la collavuraziun religiusa e politica tranter las duas regiuns fitg stretga, e da quest temp n'avevan ils Surmirans betg anc ina pussaivladad d'edir ina gasetta.
Part dal Legat Condrau fan tranter auter era las ritschas Tschespet ed Ischi e plirs cudeschs da litteratura e religiun.


text:
Ina planisaziun consequenta dals ultims onns mussa fritgs. La direcziun ha, ensemen cun la cumissiun da l'Ospital Engiadin'Ota, optimà ils process da lavur ils ultims onns cun la finamira da daventar in tut las partiziuns marcantamain pli effizients. Il resultat sa lascha mussar: l'Ospital Engiadin'Ota ha fatg in gudogn da 2,6 milliuns francs l'onn 2017.
2800 pazients staziunars e radund 20'000 cas ambulants èn vegnids tgirads l'onn 2017 en l'ospital a Samedan.
Asil d'attempads e da tgira Promulins
Promulins ha fatg 200'000 francs gudogn - quai segira era causa ch'ils mezs èn stads duvrads a moda adequata dals onns passads. En la chasa d'attempads e da tgira stattan radund 90 persunas permanentamain.
La conferenza da presidents da l'Engiadin'Ota ha consentì ils 2 quints allegraivels. L'import da 1,4 milliuns budgetads da las 11 vischnancas na sto en quest cas betg vegnir exaurì.


text:
L'uniun da teater, fundada l'onn 1991 sco gruppa culturala, ha manà si en tut 10 tocs durant quels 25 onns. Per far quai, dovri insatgi che tira il char. En il cas da Siat èn quai ils fragliuns Berthold Derungs e Romy Carigiet-Derungs.
Cler che betg mo ils fragliuns Derungs han fatg teater mo els en stads il motor da questa uniun. Ils davos onns han els adina puspè chapì da tschertgar tocs umoristics che van bain a prà cun l’uniun da teater da Siat.
Lur agen translatur
Cun Ignaz Spescha han els chattà in translatur per l’atgna chasa, pudess ins dir. El chapescha da metter ils tocs en il linguatg ch'ils da Siat dovran.
Quest onn gioga la gruppa da teater da Siat la cumedia «Igl apiestel da legums», igl è in toc che va bain a prà cun la gruppa ch'è sa spezialisada sin tocs umoristics. La reschia fa Romy Carigiet-Derungs.
La premiera a Siat è mesemna saira ils 13 d'avrigl 2016. Ulteriuras producziuns èn ils 16, 17, 20, 22, 23 d'avrigl 2016.


text:
Corea del Nòrd
La Corea del Nòrd a l'è on paes de l'Asia orientala.
A l'è tacada a la Russia, a la Cina e a la Corea del Sud. La gh'ha ona superfiss de 120.540 km² e ona popolazion de pressapocch 23 milion d'abitant. La soa capital l'è Pyongyang.
Offizialment l'è ona republega socialista a economia pianificada, ma in di facc l'è ona dittadura, vuna di pussee gramm che la storia l'ha vist, cont di violazion di driss uman costant in del temp.
El Capo de Stat l'è 'l Kim Jong Un dal 2011, anca se offizialment l'è anmò el vegg President Kim il Sung, mort in del 1994.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esercitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Informazion e comunicazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'informazion in Corea del Nord a l'è fortement controllada e gh'è pocch giornài, television e sitt de informazion, tutt gestii del governo.
El giornal principal del Stat a l'è el Rodong Sinmun, l'agenzia de stampa a l'è la Korean Central News Agency, la television la Television Centrala Coreana. Di sitt gestii de la Corea del Nord a hinn Uriminzokkiri e Naenara.
Vos corelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Curt e concis
- Il Cussegl federal refusa da far ina votaziun dal pievel per manar tras gieus olimpics il 2026 a Sion.
- Tenor il Cussegl federal manca il temp per ina votaziun a l’urna.
- En ina moziun che 61 cussegliers naziunals han suttascrit, aveva la cussegliera naziunala da la PS grischuna Silva Semadeni pretendì ina votaziun dal pievel.
Il Cussegl federal propona uss al parlament da refusar la moziun. Credits d'impegn vegnian suttamess al parlament en la furma d'in simpel conclus federal, scriva il Cussegl federal. E tals conclus na sajan betg suttamess al referendum.
RR novitads 14:00


text:
La manadra da gestiun dal «Hermelindis» Olga-Maria Weissenberg Zegg ha confermà envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha in rapport da la gasetta «Blick». La societad che gestiunescha il Hermelindis, la Dufry Samnaun SA, haja tratg la decisiun da serrar las portas.
Taglia speziala disturba
Ina raschun per serrar il «Hermelindis» saja la situaziun economica fitg difficila pervi dal ferm franc svizzer. En pli saja la taglia speziala d'economia a Samignun in problem. Quella è tenor Weissenberg Zegg bler memia auta. Weissenberg Zegg ha inoltrà ina petiziun che pretenda da midar questa taglia, che remplazza a Samignun la taglia sin la plivalur.
La vischnanca sa dosta
Il president communal da Samignun Hans Kleinstein è dentant da l'avis, che tut las radund 40 butias a Samignun hajan da pajar las medemas taglias. Oz saja quai en pli uschia che la taglia speziala d'economia da 3.75% da la svieuta giaja plainamain a la Confederaziun. Da quella taglia na restia nagut pli tar la vischnanca. Kleinstein deplorescha la fin dal «Hermelindis» e la perdita da las plazzas da lavur. Bleras da quellas sajan dentant occupadas da cunfinaris.
RR actualitad 07:00


text:
Sesia
El Sesia (il Sesia int i dialet setentriunal del Talian, la Sesia in Talian standard e in Piemuntes; Tseschra in Walser) l'è vün di fiüm püssee longh del Piemont (che però el bagna un po' anca la Lumbardia, in la Pruvincia de Pavia), e ch'el va a finì int la sponda manzina del Po. L'è longh 138 km.
Cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pruvincia de Vercei: Lagna, La Riva, La Moja, Campertögn, Piovi, Pila, Scupel, Scua, Balmücia, Vuca, Varal, Quarona, El Burgh, Saraval, Gatinera, Lenta, Ghislarengh, Arbö, Gregg, La Vilata, Caresana Blot, Vercei, Pezzana, Caresana, La Mota.
- Pruvincia de Nuvara: Grignasch, Praa, Rumagnan, Ghem, Carpignan, Scilavengh, Landiona, Vidlungh, Riscat.
- Pruvincia de Pavia: Palester, Rusasch, Langusch, Candia.
- Pruvincia de Lissandria: Casal Munferaa, Frassinee.


text:
Marija Kirilenko
La Marija Jur'evna Kirilenko, (Mósca, 25 ad Śnar dal 1987) l'è na tenìsta rusa ch'l'è stada la nùmar dódas dal mónd (al 27 'd Agóst dal 2012). L'è élta 174 cm par 60 chilo e l'è prufesiunìsta da 'l 2001.
In dla sò caréra l'à vins siē tìtui WTA in singulàr e dódas in dópi.
Caréra
La Marija la śōga la sò prima finàla in dal sircùit WTA al 22 ad Favràr dal 2004 in sal cimènt 'd Hyderabad pardénd-la cóntar la Nicole Pratt par 6-7 1-6. La gh và méj a Pechîṅ 'l an dòp parchè la bat l'Anna-Lena Grönefeld e la vins al sò prim turnèo.
Dū an dòp, al 23 ad Setémbar dal 2007, prima la vins la finàla ad Calcutta e la stmana dòp la pèrd qvéla ad Seul cóntar la Venus Williams in tri sét. In dal 2008 la pòrta a cà dū tìtui in sla tèra rósa (Estoril e Barcelóna) e òṅ in sal cimènt ad Seul faghénd na vitma impurtànta, la Samantha Stosur.
In séguit la fà fadìga a far suo di turnèo, miténd in fila soquànti scunfìti in finàl: Barcelona 2009 da la Roberta Vinci 0-6 4-6, Mósca 2010 da la Viktoryja Azaranka 3-6 4-6, Pattaya 2012 da la Daniela Hantuchová 6-7 6-3 3-6 e New Haven 2012 da la Petra Kvitová 6-7 5-7.
In di Gran Slam l'à sèmp'r abû di prubléma, al màsim l'è rivàda in di quàrt ad finàl: a gl'Australian Open dal 2010 (in dua l'à pardû cóntar la cinéśa Zheng Jie 1-6 3-6) e a Wimbledon dal 2012 (in dua la céd al pas a la pulàca Agnieszka Radwańska, pò finalìsta, 5-7 6-4 5-7).


text:
Punct da partenza è la famusa cursa rapida als campiunadis mundials 1976 ad Innsbruck nua che Klammer vulaiva sa revantschar ed esser pli spert che Bernhard Russi che era ì quatter onns avant a Sapporo cun la medaglia.
Ma hoppala: Klammer na riva mai giu, el svanescha tuttenina.
Franz Klammer sparescha durant sia cursa da las cursas en ils nivels
Enstagl da finir la cursa sa metta Franz Klammer en viadi enavos vers il mument cur che tut ha cumenzà e cur che tut era anc autentic e genuin.
El entaupa las differentas culturas e sto adina puspè sa dumandar tge ch’è misteri, tge ch’è vair e tgi ch’el sez è. Ses pli grond giavisch è turnar en sia patria e far quai ch’el fa gugent: ir cun skis, «Schifoan und sunst nix».
In viadi fantastic ch'è in zic dapli che be «Schifoan und sunst nix»
«Der Tag, an dem es 449 Franz Klammers regnete» è ina lectura ideala per tut quels che entran gugent en munds fantastics, che han plaschair vi da nonsens e che na prendan betg tut uschè serius.
Il cudesch da Gion Mathias Cavelty datti er sco gieu auditiv che SRF ha producì.
RR actualitad 08:20


text:
Martin Gabriel, ch'è a partir dal fanadur nov secretari general da la Lia Rumantscha, resta president da la fundaziun ANR ad interim. Quai munta ch'el resta fin che l'ANR chatta in nov president. Malgrad ch'el vuleva desdir il presidi haja il cussegl da fundaziun giavischà ch'el restia ad interim. Quai er perquai ch'ils temps sajan il mument in zic hectics. Sper quai na saja quai betg simpel da chattar in nov president, cunquai che las persunas che pon surpigliar l'uffizi sajan limitadas.
Il cussegl da fundaziun da l'ANR ha unisono giavischau che quei presidi resta tier mei il mument en vesta a la situaziun che nus havein.
Sco proxim stoppia numnadamain ina persuna da la Val Schons surpigliar il presidi, uschia Martin Gabriel vers RTR. Sin il pli tard en in onn vul el en scadin cas avair surdà il post.
Nagin problem cun funcziun dubla
Problems cun la funcziun dubla, president da l'ANR e secretari general da la Lia Rumantscha na vesa el betg. Ins sappia schliar tut ils problems cun delegar la responsabladad da pressa al vice president da l'ANR quai è Martin Candinas u da vart da la Lia al president Johannes Flury u ad Andreas Gabriel che saja gia uss pledader da medias.
L'ANR sustegna «La Quotidiana»
Plinavant ha l'ANR communitgà, ch'ella vul porscher maun per mantegnair «La Quotidiana» e sustegnair la gasetta finanzialmain. Cun tge summa n'è dentant anc betg cler. Il sustegn duai esser ina soluziun transitorica fin la fin dal 2018.
Il cussegl da fundaziun da l’ANR sustegna plinavant che la Lia Rumantscha surpiglia la direcziun en connex cun las tractativas per il mantegniment da «La Quotidiana». Uschia duai vegnir realisada proximamain ina «maisa radunda» – sut la direcziun da la Lia Rumantscha – cun represchentants da chantun, confederaziun ed ANR.
RR novitads 15:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
25 onns praschun per cuntrabandists da persunas
4 cuntrabandists da persunas èn vegnids sentenziads en l'Ungaria a 25 onns praschun pervia da mazzament. La stad dal 2015 avevan els transportà migrants da la Siria, l'Irac e l'Afghanistan en in camiun-frestgera e tschentà giu quel sin in'autostrada en l'Austria. Tuttas 71 persunas èn mortas.
Ils trais Bulgarais ed in um da l'Afghanistan èn responsabels per la morta dals 59 umens, 8 dunnas e 4 uffants en il camiun. Quai ha decidì la dretgira en la citad ungaraisa Kecskemet. Ulteriurs commembers da la banda da cuntrabandists èn vegnids sentenziads.
Cunter la decisiun po anc vegnir fatg recurs.
RR novitads 16:00


text:
Portugal
Il Portugal (uffizial República Portuguesa) è in stadi europeic situà en il vest da la Peninsla Iberica. Vers ost e nord cunfinescha il pajais cun la Spagna; en il sid ed en il vest giascha l’Ocean Atlantic. Dal territori dal stadi fan er part differentas inslas, numnadamain las Azoras e Madeira. Al vest da la chapitala Lissabon giascha Cabo da Roca che furma il punct il pli occidental da la terra franca da l’Europa.
Cuntegn
- 1 Num dal pajais
- 2 Geografia
- 3 Populaziun
- 4 Lingua
- 5 Religiun
- 6 Istorgia
- 7 Politica
- 8 Economia
- 9 Cultura
- 10 Annotaziuns
- 11 Litteratura
- 12 Colliaziuns
Num dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Portugal (latin Portus Cale) deriva da Porto, ina citad da port ch’era vegnida fundada dal temp da l’Imperi roman. Davart la derivanza da la segunda part dal pled datti differentas interpretaziuns. La gronda part dals linguists è da l’avis ch’il num sa refereschia als Gallaecs, il pievel celtic ch’era da quel temp sesent en il nordvest da la Peninsla Iberica. En il decurs dal temp medieval è Portus Cale daventà Portucale e pli tard Portugale. Anc en il 7avel ed 8avel tschientaner sa referiva il num be a las parts en il nord dal pajais, pia a la regiun situada tranter ils flums Rio Douro e Rio Minho.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
En il Portugal dal Nord regia in clima relativamain frestg ed umid. La regiun consista da duas provinzas u cuntradas tradiziunalas, numnadamain il Minho e la regiun Trás-os-Montes. Il Minho situà en il nordvest furma ina da las regiuns las pli populadas da l’entir pajais. Las pli grondas citads dal Minho èn Braga e Viana do Castelo. Pervi da ses clima e da la vegetaziun ritga vala il Minho sco iert verd dal Portugal. Sin las spundas da las numerusas vals vegnan cultivadas en emprima lingia ivas che vegnan elavuradas a l’enconuschent Vinho Verde. Ulteriuras citads dal Portugal dal Nord, situadas al sid dal Minho, èn Braga, Porto, Vila Nova de Gaia e Matosinhos.
En il nordost giascha la regiun Trás-os-Montes (‹davos las muntognas›). Questa part dal nord ch’è orientada davent da la mar è fitg grippusa e segnada da stads fitg chaudas ed envierns fitg fraids. La vegetaziun è baintant main ritga ch’en il Minho e vegn anc pli stgarsa vers ils cunfins da la Spagna. Al cunfin tranter las regiuns Minho e Trás-os-Montes giascha il Parc naziunal Peneda-Gerês cun restanzas da guauds originars.
La part centrala dal Portugal è per gronda part segnada da collinas e muntognas. La Serra da Estrela furma ina muntogna respectabla che porscha pussaivladads da far sport d’enviern. Il Torre è cun 1993 m la pli auta muntogna da la regiun ed a medem temp da la terra franca dal Portugal. Las pli enconuschentas regiuns èn la Beira, il Ribatejo, l’Estremadura e la sbuccada dal Tejo en l’Atlantic. L’entira regiun è ordvart fritgaivla ed ha in clima ch’è fitg adattà per la viticultura. Las pli impurtantas citads dal Portugal Central èn Lissabon, Aveiro, Sintra, Coimbra, Viseu, Leiria, Castelo Branco e Santarém.
Il sid dal Portugal sa cumpona da las trais cuntradas Terras do Sado, Alentejo ed Algarve. L’entira regiun è planiva u levamain collinusa e segnada d’in clima sitg e chaud. L’Alentejo furmava pli baud la pli impurtanta zona da cultivaziun da granezza dal pajais. Sper ils ers caracteriseschan ulivers, ruvers da corc e plantaschas da flurs-sulegl la cuntrada. Pervi dal dumber creschent da periodas sitgas è la regiun segnada oz da depopulaziun.
L’Algarve marchescha l’entira costa meridiunala dal pajais. Grazia a las citads pittorescas, las costas stippas e las rivas da sablun è la regiun daventada in’impurtanta destinaziun turistica. Las grondas citads dal Portugal dal Sid èn Portalegre, Évora, Beja sco er Faro e Lagos. Il pli impurtant flum en il sid è il Rio Guadiana che furma sur plirs tschancuns il cunfin tar la Spagna.
Tar il Portugal tutgan plinavant las gruppas d’inslas Madeira ed Azoras situadas en l’Atlantic. Cun excepziun da l’insla da las Azoras Santa Maria èn ellas tuttas d’origin vulcanic. La gruppa d’inslas Madeira sa chatta davant la costa da l’Africa (Maroc) ed è segnada d’in clima subtropic fin tropic. La pli auta muntogna dal Portugal, il Ponta do Pico (2351 m), sa chatta sin las Azoras.
Ils pli impurtants flums dal Portugal èn il Tejo, che nascha en Spagna sut il num Tajo, il Douro (spagnol Duero) ed il Mondego che percurra be il Portugal.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun originara dal Portugal è fitg omogena, tant areguard la lingua, l’etnia sco er la religiun. Il portugais vegn discurrì en tut il pajais; be en ils vitgs da Miranda do Douro vegn discurrì in dialect (mirandés) che vegn attribuì a l’asturian.
L’urbarisaziun la pli spessa è da chattar per lung la costa tranter il cunfin spagnol al nord e la regiun da Lissabon. Qua vivan var 70 % da l’entira populaziun, entant che la retroterra ed il sid èn pauc populads. En las duas citads grondas da Lissabon e Porto vivan bundant 10 % da la populaziun dal pajais.
Actualmain vivan radund 10,5 milliuns persunas en il Portugal. Cumpareglià cun il 1900 è la populaziun quasi sa dublegiada; quest svilup è dentant adina puspè stà marcà da fasas da diminuziun (grippa spagnola ils onns 1920, undas d’emigraziun dal 1965–1973 e dals onns 1980/90).[2] A l’intern dal pajais han lieu moviments da migraziun cuntinuants en direcziun dals centers industrials (Lissabon, Porto) e da las regiuns turisticas (Algarve, Madeira ed Azoras).
Sur lung temp ha il Portugal furmà in pajais d’emigraziun. Centers da la cultura portugaisa datti en Frantscha, nua che vivan bundant 1 milliun Portugais, ma er en blers auters pajais europeics. En Svizra è l’augment da l’immigraziun portugaisa a partir dals onns 1990 d’attribuir a la Cunvegna davart la libra circulaziun da persunas concludida tranter la Svizra e l’Uniun europeica. Quella ha tranter auter mitigià tschertas restricziuns da dimora ch’existivan pli baud.
Dapi l’adesiun a l’Uniun europeica il 1986 è il Portugal dentant er daventà in pajais d’immigraziun. Dapli che la mesadad da las persunas ch’immigreschan derivan d’auters pajais da lingua portugaisa, èn per gronda part da confessiun catolica e possedan uschia in fundament cultural cumparegliabel a quel da la populaziun residenta.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Il portugais (português) furma cun il spagnol, il catalan ed ulteriuras linguas pli pitschnas la gruppa da las linguas iberoromanas. Ensemen cun il galician sa lascha il portugais manar enavos sin ina lingua d’origin che deriva da l’entschatta dal temp medieval tempriv. Suenter la furmaziun dal Portugal èn sa sviluppadas las duas linguas odiernas. Entant ch’il galician furma ina lingua minoritara entaifer la Spagna, vala il portugais sco lingua mundiala. La lingua è sa derasada en il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner en las colonias portugaisas e furma la lingua uffiziala da la Brasilia. Ins quinta che radund 215 milliuns persunas discurrian il portugais sco lingua materna.
Cumbain ch’il portugais ed il spagnol èn linguas parentadas stretgamain, datti tschertas differenzas – en spezial areguard la pronunzia – che pon difficultar la chapientscha vicendaivla. Medemamain datti pitschnas differenzas tranter il portugais europeic e brasilian; quellas sa laschan cumparegliar cun l’englais e l’american che divergeschan medemamain in da l’auter en tschertas nianzas.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da la populaziun portugaisa appartegna a la baselgia catolic-romana (tranter 85 % e 95 %).[3] En l’emprima constituziun dal Portugal dal 1822 era il catolicissem vegnì declerà sco religiun statala. La separaziun da baselgia e stadi ha gì lieu il 1910; a medem temp è vegnida francada la libertad da cretta. Tuttina ha la baselgia catolica pudì mantegnair fin oz tscherts privilegis ed ina posiziun dominanta per exempel sin il sectur da la furmaziun.
En cumparegliaziun cun auters pajais vala il catolicissem sco ch’el vegn pratitgà en il Portugal sco uman e relativamain avert envers chaussas charnalas e terrestras en general.[4] In tratg caracteristic furma la ferma veneraziun da Nossadunna. Il pli impurtant lieu da pelegrinadi è Fatima. Là duai la purschella Maria esser cumparida il 1917 a trais pitschens pasturs.
En il decurs dal temp medieval han er duas ulteriuras religiuns giugà in’impurtanta rolla en il Portugal. Per in tschert temp han Maurs ed Arabs dominà la part meridiunala dal pajais. A quest domini ester ha il Portugal d’engraziar differents progress en l’agricultura, la tecnologia e la cultura. Suenter la reconquista han ils Arabs stuì sa suttametter als cristians u èn vegnids sfurzads d’emigrar. Sco segunda gruppa religiusa èn da menziunar ils gidieus che giudevan en il temp medieval la protecziun dals retgs portugais. Il possess da gidieus che faschevan commerzi u ch’occupavan impurtants posts administrativs ha furmà la basa finanziala per la furmaziun da la flotta portugaisa. Il 1504 e 1506 hai dentant er dà pogroms antigiudaics a Lissabon.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia ed antica[modifitgar | modifitgar il code]
Ins suppona ch’il Portugal saja gia vegnì colonisà avant 500 000 onns. Ils pli vegls fossils umans ch’èn vegnids chattads en il pajais derivan d’umans da Neandertal ed han ina vegliadetgna da ca. 100 000 onns. Dissegns sin grip d’ina vegliadetgna da ca. 10 000 fin 25 000 onns tutgan tar ils pli impurtants da l’entir mund.
Emprimas relaziuns da commerzi cun autras regiuns da l’Europa èn cumprovadas a partir dal temp neolitic. Enturn 800 a.C. han plinavant ils Fenizians fundà puncts da commerzi en l’Algarve. Dal 6avel al terz tschientaner a.C. èn immigrads en pliras undas Celts ch’èn sa maschadads cun ils Ibers residents. Dals Celtoibers ch’èn resultads fascheva er part il pievel dals Lusitans; da quel deriva il num da la provinza romana Lusitania.[5]
A partir da 450 a.C. era la part meridiunala dal Portugal dad oz vegnida colonisada da Cartago. Tras ina cunteroffensiva nà da la Peninsla Iberica èsi reussì als Romans da stgatschar dal tuttafatg lur adversaris enfin l’onn 206 a.C. Sco provinza romana ha il Portugal fatg tras ina ferma romanisaziun. Quella ha tranter auter manà a la fundaziun da citads tenor exempel roman, ha purtà il latin vulgar che furma il fundament da la lingua portugaisa ed ha – in pau pli tard – fullà via al cristianissem.
Il domini roman è ì a fin cun il temp da la migraziun dals pievels. A partir da 400 s.C. han Suebs, Alans, Vandals e Visigots furmà reginavels ch’èn dentant betg stads da lunga durada.
Dal domini mauric al Portugal sco pussanza coloniala[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 711 ha in’armada da Berbs sut Tariq ibn Ziyad battì il retg dals Visigots Rodrigo. Ils imperis d’Al-Andalus ed en spezial l’emirat e pli tard califat da Cordoba vegnivan manads da regents fitg potents e tutgavan tar ils imperis ils pli ferms e progressivs da lur temp. Per motivs climatics è l’immigraziun da colonisaturs berbs plitost succedida en il sid dal pajais. L’influenza maurica sin la cultura e lingua portugaisa è stada fitg gronda e da lunga durada.[6]
Nà dal Reginavel d’Asturia (situà en il nord da la Spagna e dal Portugal dad oz) ha cumenzà il 9avel tschientaner la reconquista dals territoris dal Portugal da pli tard. En la regiun da Porto è sa sviluppà il contadi da Portugal sco part dal Reginavel d’Asturia-Léon. En il decurs dal 12avel tschientaner era quest contadi daventà talmain pussant ch’el è vegnì declerà independent ed è s’etablì sco Reginavel da Portugal. Enfin il 1250 ha la reconquista pudì vegnir terminada – sut gronda participaziun da chavaliers d’auters pajais – cun occupar l’Algarve.
Il 1383 è la chasa burgognaisa, ch’aveva regì enfin là, morta ora en il Portugal. Sut la segunda dinastia portugaisa, la chasa Avis, è il Portugal daventà la pussanza maritima e commerziala dominanta en l’Europa. Hendri il Navigatur (1394–1460) ha inizià viadis da scuverta a la costa da l’Africa dal Vest. Quellas han manà a la fundaziun da l’imperi colonial portugais: l’emprim en l’Africa, suenter en l’America dal Sid (Brasilia) ed en l’Asia (India, Ceylon, Malakka, Macao e.a.). Il Portugal è daventà ina pussanza mundiala e la pli ritga naziun da l’Europa. Er culturalmain è resultà in temp da fluriziun.
Il 1580 è la chasa Avis morta ora; per motivs ereditars è il Portugal crudà als Habsburgais spagnols. Il domini dals Spagnols è stà collià cun ina perdita d’independenza e da parts dal territori colonial. Il 1640 ha ina revolta da la noblezza portugaisa terminà la dominanza spagnola ed instituì la chasa Braganza sco nova dinastia portugaisa. En il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner è il pajais daventà adina pli dependent da l’Engalterra. Il 1755 ha en pli in terratrembel devastà grondas parts da la chapitala Lissabon.
L’emprim minister da quel temp, il refurmatur Marquês de Pombal, ha laschà reconstruir la citad ed ha transfurmà il pajais en in stadi absolutistic sclerì. Il 1761 ha il Portugal defendì cun success attatgas militaricas da vart da la Spagna e da la Frantscha.
Da la monarchia constituziunala a la giuvna republica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1807 han truppas napoleonicas occupà il pajais; la famiglia roiala è mitschada en la Brasilia. Suenter avair stgatschà ils Franzos cun agid da la Gronda Britannia, è prorutta ina revoluziun liberala ch’ha manà a l’emprima constituziun dal pajais (1821). Ils 7 da settember 1822 è plinavant vegnida relaschada la Brasilia en l’independenza.
Il 1853 è morta ora la chasa Braganza. Per motivs da maridaglia ha il rom portugais da la famiglia de Sachsen-Coburg e Gotha occupà il tron (fin il 1910). Questa fasa finala da la monarchia portugaisa è stada segnada da povradad, d’ina fitg auta cumpart d’analfabetissem (enfin 80 pertschient), da problems economics (bancrut statal il 1891) sco er da pliras revoltas republicanas. La discrepanza tranter la crisa economica e la vita extravaganta da la famiglia regenta ha la finala disfatg la reputaziun da la monarchia.[7] Il 1908 èn il regent Carlos I e ses figl ereditar vegnids sajettads durant ch’els gievan en charrotscha. In ulteriur attentat ch’ha custà il 1910 la vita al deputà republican Miguel Bombarda ha manà a Lissabon ad ina revolta. Ils 5 d’october 1910 è vegnida proclamada la republica.
Durant l’Emprima Guerra mundiala ha la giuvna republica, ch’era sa declerada neutrala, sustegnì la Gronda Britannia. Il 1916 è ella la finala sezza entrada en guerra ed ha mobilisà varga 56 000 schuldads. En la quarta Battaglia da la Flandra èn vegnids per la vita en il sulet di var 7500 schuldads portugais.[8]
Ils onns suenter la guerra èn stads segnads d’instabilitad politica e da relaziuns anarchicas (revoltas monarchicas e communistas, emprovas da putsch, regenzas da curta durada e senza maioritad parlamentara). Il 1926 ha in putsch militar terminà l’emprima republica. Sut protecziun dal militar è in civilist, António de Oliveira Salazar, daventà primminister. Il 1933 ha el fundà l’‹Estado Novo›, in stadi autoritar cun tendenzas faschisticas, segnà d’ina partida unitara e da la polizia secreta. L’ideologia catolic-autoritara ed antidemocratica dal dictatur aveva en vista in stadi corporativ.
En la politica da l’exteriur ha il Portugal rinforzà ils lioms cun la Gronda Britannia, sustegnì ils naziunalists en la Guerra burgaisa spagnola e tactà avant la Segunda Guerra mundiala tranter las singulas partidas. Durant ils onns da guerra è il pajais sa declerà neutral, ha dentant furnì ad omaduas varts l’impurtanta materia prima volfram (che vegniva duvrada per la producziun d’armas) ed è daventà in’impurtanta plazza da transtgargiada per da tuttas sorts raubas ed agents secrets. Il 1943 ha il Portugal lubì als alliads d’endrizzar basas militaras sin las Azoras.
Dal suenterguerra al temp preschent[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la guerra è il Portugal stà in dals commembers fundaturs da l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO). L’onn 1960 – l’uschenumnà ‹onn african›, en il qual 18 stadis èn daventads independents – ha cumenzà la guerra coloniala. Quella ha il Portugal manà en l’Angola, a Moçambique ed a Guinea-Bissau, e quai cun tutta direzza. Il 1968 ha Salazar stuì abditgar per motivs da sanadad. Ses successur Marcelo Caetano n’ha betg midà curs, uschia ch’il Portugal è s’isolà pli e pli a l’exteriur. A l’intern han ils custs da guerra chaschunà gronds daivets statals e manà ad ina grond’inflaziun.
Ina part da l’elita militara ha realisà che la guerra coloniala na sa laschia betg gudagnar cun meds militars. Perquai che la regenza n’è betg sa mussada abla da chattar ina schliaziun politica dal problem, hai dà il 1974 in putsch. Pervi da la malcuntentientscha cun il dictatur e rinforzà tras la crisa economica (prorutta suenter la crisa d’ieli dal 1973), han grondas parts da la populaziun simpatisà cun ils uffiziers putschists. In’insurrecziun generala dal pievel, l’uschenumnada Revoluziun da las neglas, ha fatg fin cun l’‹Estado Novo›. Ils onns 1974/75 èn tut las colonias portugaisas (cun excepziun da Macao) vegnidas relaschadas en l’independenza.
L’emprima fasa suenter questa revoluziun è stada segnada da la cuntraversa tranter il moviment conservativ e l’ala socialistica. L’emprim parevi sco sch’ils socialists daventassan ils victurs politics. Parts da l’industria èn vegnidas transfurmadas en proprietad statala, ina refurma funsila è vegnida iniziada e la constituziun dal 1976 preveseva da transfurmar il Portugal en in stadi socialistic.
Gia las emprimas elecziuns presidialas suenter il 1976 han dentant fullà via al return dal pajais tar ina democrazia parlamentara. Il 1986 è il Portugal daventà commember da la Communitad europeica. En il decurs dals onns 1980/90 èn per gronda part vegnids revocads ils elements socialistics ch’eran sa mantegnids en l’organisaziun statala ed en la politica economica dal pajais. Actualmain domineschan – sco en ulteriuras parts da l’Europa dal Sid – t.a. las influenzas da la crisa economica e finanziala la politica dal Portugal.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la Revoluziun da las neglas il 1974 è il Portugal sa sviluppà ad ina republica parlamentara stabila. Ils organs centrals da la politica furman – sco en bleras autras democrazias parlamentaras – il president, il primminister cun ses cussegl da ministers ed il parlament. La constituziun statala ch’è actualmain en vigur datescha dal 1976; ella è dentant vegnida revedida pliras giadas enfin oz.
Il Portugal è commember da l’Uniun europeica ed è stà commember da fundaziun da la NATO. Ensemen cun la Spagna sa participescha il Portugal als inscunters ibero-americans che duain promover il dialog cun ils pajais da l’America Latina. Il Portugal ha er sustegnì si’anteriura colonia Timor da l’Ost en ses cumbat per l’independenza da l’Indonesia.
Areguard la divisiun territoriala enconuscha il Portugal ina structura ordvart cumplitgada. Ultra da tschintg regiuns e duas regiuns autonomas (las Azoras e Madeira) datti 18 districts, 28 uschenumnadas sutregiuns statisticas, radund 300 circuls e 3100 vischnancas.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’adesiun dal Portugal a la Communitad europeica il 1986 è il pajais sa sviluppà pli ferm vers in’economia da servetschs. Sco en auters stadis da l’Europa èn vegnidas realisadas ils davos decennis vastas privatisaziuns per reducir las expensas statalas. Il 1998 è il Portugal sa qualifitgà per l’adesiun a l’Uniun monetara europeica; ensemen cun indesch ulteriurs stadis ha il Portugal introducì il prim da schaner 2002 l’euro sco med da pajament.
Il Portugal vala fin oz sco il pli pover dals vegls commembers da l’Uniun europeica.[9] Sco impediment per ina creschientscha pli gronda ed in augment da la productivitad e dal grad d’occupaziun vegnan considerads en emprima lingia problems structurals. Il sistem da furmaziun è fin oz marcà d’in’auta rata d’analfabets; vitiers vegnan deficits en il svilup da l’infrastructura ed in’administraziun ineffizienta. Per quests motivs vegn il Portugal concurrenzà pli e pli tras pajais da paja bassa (Europa Centrala e da l’Ost, Asia ed Africa dal Nord) e daventa nunattractiv per investiders da l’exteriur.
Tuttina èn las pajas en il Portugal restadas vinavant fitg bassas en cumparegliaziun cun ils ulteriurs stadis da l’Europa dal Vest; ed er il temp da lavur è per part lunsch sur la media europeica. La quota da dischoccupaziun ch’è vaira auta (savens datiers da 10 %) promova be anc l’emigraziun en auters pajais da l’Europa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Il Portugal vegn magari resguardà sco pajais dals poets. E propi ha la poesia adina dominà en la litteratura portugaisa en cumparaziun cun la prosa. En il temp medieval, cur che la naziun portugaisa è sa furmada, era la poesia derasada vastamain en il nordvest da la Peninsla Iberica.
La prosa è sa sviluppada in pau pli tard ed è stada dominada a l’entschatta da cronicas e da legendas da sontgs. Il scriptur classic dal portugais è Luís de Camões (ca. 1524–1580) che vegn savens cumpareglià cun Shakespeare. Ses di da la mort, ils 10 da zercladur, è daventà il di da la festa naziunala. Da la litteratura moderna èn da menziunar José Maria Eça de Queiroz e José Saramago ch’ha gudagnà il 1998 il Premi Nobel da litteratura.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta furma musicala dal Portugal è il fado. Quel po esser fitg melancolic ed ha gidà a furmar il clisché dals Portugais melancolics (en confrunt cun ils Spagnols plain temperament). Il fado è collià cun ‹saudade›, in sentiment da brama, desideri ed encreschadetgna per il qual i n’exista betg propi in pled correspundent ordaifer il portugais (analog a l’expressiun ‹blue› en la cultura afroamericana). Probablamain è il fado naschì da la maschaida da chanzuns dals navigaturs portugais cun ils ritmus dals sclavs africans.
Ins differenziescha duas furmas stilisticas: il fado da Lissabon, ritg da variantas e pli popular, ed il fado da Coimbra ch’è pli academic e che vegn chantà be dad umens. La chanzun dal fado ch’è daventada la pli enconuschenta è Avril au Portugal (Avrigl a Portugal) da Raul Ferrão (1890–1953) cun varga 200 interpretaziuns en tut il mund, tranter auter da Louis Armstrong, Bing Crosby e Julio Iglesias. La pli enconuschenta artista dal fado è stada Amália Rodrigues (1920–1999) che vegn er numnada la ‹regina dal fado›.
Il fado ha mantegnì fin oz si’attractivitad ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en la publicitad grazia al success da giuvnas chantaduras sco Mariza, Camané ni Ana Moura. Sin champ internaziunal è Madredeus cun la chantadura Teresa Salgueiro stada ils davos onns la gruppa la pli enconuschenta dal fado.
Ma betg mo en il Portugal, mabain er en sias anteriurs colonias è il fado sa derasà e sa sviluppà vinavant. Uschia per exempel a la morna ch’è vegnida enconuschenta tras Cesária Évora (Inslas dal Cap Verd) u al choro brasilian.
Festas popularas[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur han lieu en tut il pajais festas en onur dals trais sontgs populars (Santos Populares) Antoni, Gion e Petrus. La notg dals 12 sin ils 13 da zercladur vegn festivà Sontg Antoni da Padua, e quai spezialmain a Lissabon nua ch’el è naschì ed ha vivì per lung temp. Il pli popular è sontg Gion che vegn festivà spezialmain a Porto e Braga; e la fin dal mais vegn festivà São Pedro, spezialmain a Póvoa de Varzim e Barcelos en furma da festas da la mar accumpagnadas da fieus e carnaval.
Ballape[modifitgar | modifitgar il code]
Ballape è il sport il pli popular en in Portugal. Il ballape portugais ha enconuschì ed enconuscha giugaders da renum mundial sco Eusébio, Nené, Paulo Sousa, Rui Costa, Nani, Cristiano Ronaldo, Vítor Baía, Deco, Fernando Meira e Luís Figo. Il 2004 ha gì lieu en il Portugal il Campiunadi europeic; davos la Grezia è la squadra portugaisa vegnida segunda. La terza plazza al Campiunadi mundial il 1966 è stà sur lung temp il pli grond success en l’istorgia da ballape dal pajais, fin ch’igl è reussì da gudagnar il 2016 il campiunadi mundial en Frantscha. La liga naziunala la pli auta, la Primeira Divisão, vegn dominada dals clubs da ballape FC Porto, Sporting Lissabon e Benfica Lissabon.
Cuschina portugaisa[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina portugaisa suonda en tscherts reguards la tradiziun iberica, ha dentant integrà ultra da quai blers elements che derivan da las anteriuras colonias. En pli sa laschan fastizar influenzas da l’Africa dal Nord che derivan dal temp da l’occupaziun maurica.
Sco spaisa naziunala vala il bacalhau, pesch setgentà che vegniva gia preparà il 13avel tschientaner en questa furma. Tipicas èn er schuppas sco caldo verde (a basa da giabus e tartuffels) u la sopa alentejana (paun, ov, coriander, agl ed ieli d’olivas). Pulaster brassà e cundì cun piri-piri (ina sosa da chili) è ina spaisa che deriva oriundamain da las colonias e ch’è oz fitg derasada en l’entir pajais. Ina plazza speziala entaifer la cuschina portugaisa è plinavant reservada a las spaisas dultschas; ed er la producziun da chaschiel ha ina lunga tradiziun.
Il Portugal è dentant er enconuschent per ses vins. Gia dapi il temp roman vegniva il Portugal associà cun Bacchus/Dionysos, il dieu dal vin e da las festas. Tscherts vins portugais tutgan schizunt tar ils pli appreziads en tut il mund. Enconuschents vins èn il Vinho Verde, il vin da Porto ed il Madeira (vinars dultsch).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Census 2011 Apresentação En: Instituto Nacional de Estatística (consultà ils 30 da fanadur 2011).
- ↑ Instituto Nacional de Estatística: Estatísticas Demográficas – 2008, Lissabon 2009. ISBN 978-972-673-961-6, p. 19.
- ↑ European Studies on Religion & State Interaction: State and Church in Portugal, consultà ils 13 da matg 2010.
- ↑ Gilberto Freyre: Herrenhaus und Sklavenhütte, Minca 1982, p. 206.
- ↑ A.R. Disney: A History of Portugal and the Portuguese Empire, tom 1: From Beginnings to 1807. New York 2009, p. 5–15.
- ↑ A.R. Disney: A History of Portugal and the Portuguese Empire, tom 1: From Beginnings to 1807, New York 2009, p. 51–57.
- ↑ WDR: Vor 100 Jahren: Portugals König Manuel II. wird gestürzt, emissiun dals 4 d’october 2010.
- ↑ Pagina d’internet dal santeri da regurdientscha.
- ↑ Regional GDP per inhabitant in the EU 25 En: Eurostat News Release. Luxemburg 63.2006.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dietrich Briesemeister, Axel Schönberger (ed.): Portugal heute. Politik, Wirtschaft, Kultur. Vervuert, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-89354-564-6.
- Gilberto Freyre: Herrenhaus und Sklavenhütte. Klett-Cotta, Minca 1990, ISBN 3-423-04554-X.
- Eckhart Nickel: Gebrauchsanweisung für Portugal. Piper, Minca 2001, ISBN 3-492-27520-6.
- António Henrique R. de Oliveira Marques: Geschichte Portugals und des portugiesischen Weltreichs. Kröner, Stuttgart 2001, ISBN 3-520-38501-5.
- Henry Thorau (ed.): Portugiesische Literatur. Suhrkamp Verlag, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-518-39270-0.
- Ilídio Rocha: Chronologisches Lexikon der portugiesischen Literatur. TFM Verlag Teo Ferrer de Mesquita, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-925203-62-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Diagrams climatics e tabellas
- Pagina d’internet da la Regenza portugaisa
- Infurmaziuns da viadi e davart il pajais
- Biblioteca tematica Spagna – Portugal – America Latina
- Pagina d’internet davart l’emigraziun portugaisa
- Artitgel ‹100 onns Republica dal Portugal›


text:
1964 è sa mess ensemen in comité d’iniziativa «Plazza da sport Sogn Placi», uschia èsi da leger en l’archiv communal. Quai comité ha la finala elavurà in project d’in plaz da ballape e plazzas per siglir lung, siglir aut e currer – ed ina schanza da siglir cun skis.
Ils indrizs èn vegnids construids en la val S. Placi ils onns 1966 fin 1969 ed han custà tenor il quint final rodund 400’000 francs. Daners eran vegnids rimnads da la vischnanca, dal chantun e l’Associaziun svizra d'educaziun fisica (oz: Swiss Olimpic). Il Club da skis, il club da ballape e l’Uniun da gimnastica han fatg blera lavur cumina per realisar la plazza da sport.
La schanza da siglir cun skis è mai stada en funcziun
In che ha fatg sco giuvenot lavur cumina vid questa plazza da sport è Otmar Wetzel. El po sa regurdar che la schanza da siglir cun skis saja vegnida realisada, cunzunt perquai ch’igl era pli simpel da recaltgar subvenziuns.
La lingia da la schanza n’haja suenter la construcziun dentant betg constà. Quai conferma era Rico Flury ch’era da lez temp il manader da la scola da skis. Ils responsabels n'hajan betg prendì giu la schanza, perquai ch’il lieu da sa tschentar n’avevia betg avunda pendenza e quai eri malsegir. Pertge che la schanza da siglir cun skis n’è betg vegnida curregida n’è betg stà d’eruir. Probabel èsi stà ils custs che han impedì la correctura.
Anc adina da vesair
Ussa, var 50 onns pli tard, n’è da vesair davent dal plaz da ballape nagut da la schanza da siglir cun skis. Sch’ins va davent dal plaz da la pitschna val siadora, nua che la schanza è vegnida construida, vegn ins suenter var 100 meters tar in mir. Igl è il mir da la sigliera. Davos il mir è emplenì si cun material per pudair dar il sigl. Mo sin quest material èn creschids pegns e badugns da meters autezza.
Il plaz da ballape sez è vegnì duvrà fin enturn l’onn 1989 cura ch’ina part da quest ha stuì guntgir a l'engrondiment dal rempar cunter la lavina da S. Placi.
RR actualitad 11:00


text:
»Weinguide 2015/2016 - Südtirol«: Weine aus Italien
-
2012 Südtirol Terlaner I Grande Cuvée DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte96
-
2003 Südtirol Terlaner Chardonnay DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte95
-
2010 Südtirol Appius DOCKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Chardonnay Riserva Baron Salvadori DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2013 Südtirol Gewürztraminer Lunare DOCKellerei TerlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2013 Südtirol Gewürztraminer Nussbaumer DOCKellerei TraminSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2013 Südtirol Gewürztraminer Pasithea Oro DOCKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Gewürztraminer Terminum DOCKellerei TraminSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Lagrein Riserva DOCWeingut Ansitz WaldgriesSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Pinot Nero Barthenau Vigna S. Urbano DOCWeingut J. HofstätterSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Pinot Nero Mason DOCManincorSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2013 Südtirol Terlaner Sauvignon Blanc Quarz DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Südtirol Terlaner Weißburgunder Riserva Vorberg DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte94
-
2012 Cassiano Dolomiti IGTManincorSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2010 Col de Réy Cuvée Dolomiti IGTLandesweingut LaimburgSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2013 Südtiorl Cornell Chardonnay Formigar DOCSchreckbichl ColterenzioSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2012 Südtirol Anticus Merlot Cabernet Riserva Baron Salvadori DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2012 Südtirol Cabernet Riserva Staves DOCTenuta KornellSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2011 Südtirol Cabernet Sauvignon Cor Römigberg DOCWeingut Alois LagederSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93
-
2012 Südtirol Cabernet Sauvignon Lafóa DOCSchreckbichl ColterenzioSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte93


text:
Cun il NA a l'iniziativa da linguas estras dat il suveran in ferm statement per noss chantun triling – surtut per las minoritads linguisticas. La pasch linguistica en noss chantun è uschia – almain per il mument – garantida.
Entant che la cuntinuitad vegn giavischada sin livel chantunal hai dà sin livel communal intginas surpraisas. Uschia en il Puschlav nua che Alessandro Della Vedova – in politicher cun ina gronda rait en l’entir Grischun – ha stuì far plaz a ses concurrent. Ina gronda terrada, gist in onn avant ch’el daventa il pli aut Grischun. In bun renum sin livel chantunal na tanscha betg per persvader sin livel communal.
Malcuntentientscha cun il status quo datti er a San Murezzan. Be per tschintg vuschs ha Christian Jenny manchentà la gronda sensaziun en l’emprim scrutini per il presidi communal. Ed era qua sa demussa: politica communala è savens fitg directa e sincera.
RR votaziuns 23-09-2018


text:
La Spagna fetschia tras in temp fitg difficil, uschia Felipe. A la regenza regiunala ha el renfatschà d’agir senza responsabladad. Ella mettia en privel la stabilitad da la Catalugna – quella economica e sociala. Pertge en la Catalugna dettia era blers burgais – che na vulan betg sa separar da la Spagna.
Agir entaifer e betg ordaifer la lescha
La Spagna saja ina democrazia nua che mintgin possia exprimer sias ideas entaifer la lescha. La regenza regiunala sa movia però ordaifer la lescha – uschia Felipe. El, sco retg, haja in duair envers la Constituziun ed envers l’unitad da la naziun.
Quai è stà l’emprima giada che Felipe è s’exprimì dapi la votaziun davart l’independenza da la Catalugna.
RR novitads 23:00


text:
Pradalónga
Pradalónga (Pradalunga in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana a 14 km de la sità e a 327 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 673 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 556 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albì, Cenàt Sura, Nèmber e Scans.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pradalónga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Teater a Rueras — quei e tschei
Il scribent che ha manegiau dacuort ella Gasetta Romontscha ch’ei drovi bia idealissem per far teater ozildi, ha franc raschun. Igl ei da supponer ch'ils giugadurs sezs stessen beinenqual sera pli bugen a casa davos pegna, mirassen forsa televisiun, ni massen ad uras a durmir, che da stuer exercitar teater seras en e seras ora. Sch’els bandunan tonaton lur stiva caulda per ir a «far teater», lu ei quei idealissem, q.v.d. els attestan cheutras ch’ei dat valetas che stattan sur ili agen interess e l’atgna cumadeivladad, sur daners e gudogn.
Zatgei che savess decuraschar ils idealists da teater ei il fatg che pli e pli paucs aspectaturs pon far la breigia da bandunar lur stiva e vegnir a teater. Mati: ch’ei dess bia motivs da declarar quei fatg. Il carstgaun anfla adina massa viarclas, sch’el ei buca promts per enzatgei. Dil tuttafatg metsch'ins denton buca dalla renfatscha che vegn fatga ozildi era a nus muntagnards: Che nus daventeien pli e pli materialists, che nus veien interess mo da daners e gudogn, che nus veien buca pli il spert da nos
perdavons, il spert da sacrifeci e promtadad per il bien. Para che l'experienza dalla historia mundiala ei tonaton vera, l'experienza che temps da beinstonza ein adina temps da decadenza. Venters pleins han mai dau gronda breigia per valetas dil spért.
Denton malgrad tuttas schliatas prognosas ei il Chor-baselgia da Rueras semess vid la lavur. La cumedia en treis acts: «Lappun, arva ils egls!» cuntegn bia e bien humor. Ina satira plein sal e peiver silla tschoccadad humana. Il lappun essan matei nus tuts mintgaton, il lappun che va cun egls serrai tras la veta, che sefixa sin in’idea e survesa igi auter; il lappun che selai tschorventar da daners e bellezias ed arva ils egls pér cura ch'ei sefa da brin.
Basta, ils cantadurs cun lur dirigent ed ils giugadurs e las giugaduras cun lur regissur meretan grond engraziament. Denteren sepresentan in per tips propi originals che passan buca per l’emprema ga sur las aissas dalla tribuna. Cun bia humor vegn ei detg in tschuat verdad.
In aspectatur
Teater en tiara romontscha
Bein, el viva aunc tier nus, il teater popular! Quella emperneivla constataziun vegn a legrar ils amitgs dil teater.
Il Chor cecilian da Curaglia sepresenta cun il drama original «Il scuavias de s. Stiafen» da Alfons Vinzens, “Trun.
Il Chor baselgia da Rueras vegn a dar proximamein la cumedia purila «Lappun, arva ils egls!», da K. Freuler e H. Jenny, translatada en romontsch da G. Vincenz, Trun.
Ei drova oz ina buna purziun idealissem per sepresentar — el temps dalla televistun — silla tribuna. Ins astga bein aunc spetgar, che numerus aspectaturs demuossien il duiu interess per quella purschida culturala.
ND: Nus fagein aunc attents sils inserats, cumpari en quest numer dalla GR.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Sutsilvania
Il chantun Sutsilvania ha ina gronda ritgezza d'usits e d'isanzas. La gronda part da las tradiziuns vivas che vegnan pratitgadas e tgiradas per part dapi tschientaners èn caracterisadas d'ina vart dal mintgadi puril-champester e da l'autra vart da la religiun catolica. Las tradiziuns vivas han ina gronda valur tant per l'identitad culturala sco er per la coesiun sociala. Ultra da quai èn ellas ina contribuziun impurtanta a l'exclusivitad ed a la dinamica da la vita culturala da noss chantun. Tenor ses concept directiv per la politica da cultura tgira il chantun Sutsilvania «ils bains culturals materials ed immaterials che mussan sur il temp passà e sur il temp actual ora. Il medem mument promova el la creaziun da chaussas novas. Pir en la cumbinaziun dal nov e dal vegl sa furma ina regiun culturala viva.»
Glista cuminaivla dals chantuns da la Svizra centrala
Tras la ratificaziun da la convenziun da l'UNESCO per il mantegniment dal patrimoni cultural immaterial è la Svizra s'obligada da prender mesiras per segirar e per promover quest patrimoni. L'element central è l'elavuraziun d'ina glista naziunala dal patrimoni cultural immaterial. Il chantun Sutsilvania è sa decidì d'elavurar quest project ensemen cun ils auters tschintg chantuns da la Svizra centrala: Lucerna, Sursilvania, Sviz, Uri e Zug.
Quest proceder para d'esser raschunaivel perquai che bleras da las tradiziuns vivas impurtantas dal chantun Sursilvania vegnan er pratitgadas en auters chantuns da la Svizra centrala. Dr. Marius Risi, etnolog ch'è creschì si a Zug e che viva ad Engelberg, è vegnì nominà sco manader dal project. Marius Risi ha fatg retschertgas detagliadas en la litteratura secundara ed en archivs, ha realisà en mintga chantun lavuratoris cun expertas ed experts, ha formulà per la Conferenza dals incumbensads per la cultura dals chantuns da la Svizra centrala resp. per ina gruppa directiva naziunala propostas per las tradiziuns da la Svizra centrala che duain vegnir registradas e la finala ha el documentà las tradiziuns vivas. ER en il rom da l'actualisaziun da la glista naziunala dal 2017 è Marius Risi vegnì mandatà cun l'actualisaziun da las infurmaziuns pertutgant las tradiziuns da la Svizra centrala.
Sin la glista naziunala che cuntegna totalmain 19 tradiziuns sa chatta ina che pertutga unicamain la Sutsilvania (istorgias da frauduladers), 15 tradiziuns da la Svizra centrala han in connex cun la Sutsilvania (per exempel il tschaiver, la musica populara da la Svizra centrala) e pliras tradiziuns sin la glista naziunala pertutgan tradiziuns vivas impurtantas er en Sutsilvania (per exempel la musica instrumentala, la lutga u il jass).
Usits vivs en la Sutsilvania
Durant tut l'onn vegn ins confruntà cun usits vivs en il chantun Sutsilvania. Bleras uniuns ed organisaziuns procuran ch'els vegnan pratitgads e ch'els restan vivs.
En il chantun Sutsilvania vegni chantà bler, fatg bler musica e sautà savens. Differentas furmaziuns, gruppaziuns ed uniuns tgiran activamain ed en moda innovativa la musica ed il saut popular. En la Sutsilvania datti ina tradiziun da jodel ch'è organisada dapi circa 90 onns en uniuns e che ha ina qualitad buna fin excellenta. La scena è etablida, respectada e viva. Dapi l'onn 2010 datti a Stans regularmain in tavulin da jodel. Er la musica populara instrumentala è francada bain en la populaziun. Igl existan var 70 furmaziuns da musica populara. La paletta da las gruppaziuns tanscha dal duo d'orgelet da maun sur il trio fin a la chapella, quella dals stils dal stil da la Svizra centrala sur il stil da l'orgelet da maun da Sviz fin a la musica populara nova. L'ultima è represchentada bain en la Sutsilvania ed ha procurà ch'il chantun è s'acquistà ils ultims onns ina ferma plazza en la scena d'ideas innovativas.
Il teater laic è - sco en tut la Svizra centrala - derasà fitg e francà bain en la populaziun. Cun excepziun da Beckenried exista en mintga vischnanca almain in'uniun da teater. Impuls impurtants ha dà a partir dal 17avel tschientaner il teater dal collegi dals gesuits da Lucerna che ha gì ina gronda influenza sin il «teater da collegi» («Kollegitheater») a Stans. Da là davent ha il tschaffen da far teater chattà il 19avel tschientaner la via sin las tribunas da las singulas vischnancas che han per part societads da teater cun ina tradiziun da passa 150 onns.
L'invasiun da l'armada franzosa l'onn 1789 è in eveniment istoric che furnescha anc oz la materia per nundumbraivlas istorgias e ch'è daventà in motiv caracteristic en las debattas socialas ed identitaras dal 20avel tschientaner. Sco act commemorativ da l'invasiun ha lieu mintgamai l'avust la «festa da tir d'assagl» («Überfallschiessen»).
En la Sutsilvania datti blers usits en connex cun il Son Niclà. En blers lieus fa il Son Niclà ensemen cun il famegl ina visita a chasa tar famiglias cun uffants. Da l'inventari culinaric fan part nuschs, mandarinas, pizieutas e tschigulatta. Ultra da quai enconuschan blers lieus la tradiziun da l'arrivada u la partenza dal Son Niclà. Questas arrivadas u partenzas han persunagis specificamain locals sco las «Geiggelfiguren» a Stans u ils «Iffelenträger» a Beckenried. Accumpagnads vegnan els adina da gruppas da plumpas.
Il tschaiver è en la Sutsilvania ina part fixa da l'onn festiv. Cortegis pli gronds datti a Beckenried, ad Ennetbürgen (mintga 2 onns), a Hergiswil ed a Stans. Mintga vischnanca ha atgnas occurrenzas e bals da tschaiver che vegnan per regla organisads da la societad d'allegria. Cun excepziun dad Emmetten, dad Oberdorf e da Wolfenschiessen ha mintga vischnanca almain in'uniun da musica da tschaiver. En tut il chantun existan 13 talas musicas. Quellas sa radunan mintgamai a Stans per l'assagl da las musicas da tschaiver «Guuggenüberfall».
Fitg popular è il «Kaisern», in gieu cun 48 cartas parentà cun il jass. Las ragischs da quest gieu da chartas han pudì vegnir persequitadas enavos fin al temp medieval tardiv. En Svizra vegn il «Kaisern» mo pli dà daried en ils chantuns Lucerna, Sutsilvania, Sursilvania ed Uri cun reglas che midan però in zic da lieu a lieu. En Sutsilvania ha pudì sa sviluppar ina nova generaziun activa da giugadras e da giugaders, e quai grazia a l'iniziativa da l'Uniun istorica che organisescha dapi la fin dals onns 1970 curs e campiunadis da «Kaisern».


text:
Coro della S.A.T di Trento a Lugano (2. part)
- Mardi, 8.3.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 8.3.2016, 19:00, RTR
Chant viril da l'Italia dal Nord.
L'emna passada avain nus udì en l'emissiun «Noss chors» l'emprima part dal concert dal Coro della S.A.T. di Trento. Sin il program: chanzuns «della Grande Guerra» (emprima guerra mundiala) e «Canti degli alpini». Ils 21 da november 2014 han ils 30 chantadurs cun il maestro Mauro Pedretti concertà a Lugano tar ils collegas da la Radio Svizzera italiana.
L'emissiun «Noss chors» dad oz porta la segunda part da quest concert. Moderaziun: Olivier Bosia da RSI rete due. Nus udin: Serenada a Castel Toblin, Bombardano Cortina, Le soir à la montagne, Senti 'l martèlo, I lamenti di una fanciulla, Ta-pum!, Le carrozze, La sposa morta, Entorno al foch, Il testamento del capitano e sa chapescha La Montanara.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Ernest Rutherford
Sir Ernest Rutherford (nasìt a Brightwater ai 30 de Löi del 1871; mórt a Cambridge, Inghiltèra ai 19 de utùer del 1937) l'è stat en chìmich e fìzich britànich de urìgin Neo Zelandéza. L'è cunsideràt el pàder de la fìzica nücleàr. El g'ha scuprìt i ràgi àlfa e i ràgi béta e pò a 'l fenòmeno che fà che la radioatività la compórta 'na dizintegrasiù de l'elemènt chìmich che 'l la emèt. Chesta öltema scopèrta la g'ha valìt el prémio Nobel per la Chìmica endèl 1908. L'è stat sèmper lü a mèter en evidènsa l'ezistènsa de 'n nùcleo atòmich, endèl quàl gh'è ünit ensèma töta la càrica elètrica puzitìva e quàze töta la masa de l'àtomo, e a rià a fà la prìma trasmutasiù artificiàl.
Semài che 'ndèla prìma part de la sò vìta el s'è dedicàt en töt e per töt a la sò ricérca, el g'ha 'nvéce pasàt la segónda part a 'nsegnà e a dirìger el laboratóre Cavendish a Cambridge, endóche gh'è stat scuprìt el neutróne e 'ndóche gh'è vignìt a completà la sò furmasiù i fìzich Niels Bohr e Robert Oppenheimer. La sò 'mportànsa en chèsta matéria l'è stàda de 'mportànsa fonsamentàl.


text:
Caldaro sulla Strada del Vino
Caldaro sulla Strada del Vino (Kaltern an der Weinstrasse en todèsch; Koltern endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 6.859 abitàncc, 'na superfìce de 47 km² e 'na densità de 146 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amblar (TN), Appiano sulla Strada del Vino, Cavareno (TN), Egna, Ruffrè (TN), Sarnonico (TN), Termeno sulla Strada del Vino, Vadena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Contignü prinzipal
Amhof, Magdalena (SVP)
Nasciüda ai 21 de messè dl 1977 a Sanćiana. Dl 1997 àra fat la maturité dl Istitut magistral da Bornech y dl 2005 àra stlüt jö le stüde de sciënzes politiches y storia tl’Université Leopold-Franzens da Desproch. Tratan so stüde s’àra inće tignì sö tl’University of New Orleans (USA) y tl’Université Federico II de Napoli. Cariera profescionala: dl 2003 colaboradëssa pedagogica tl zënter de formaziun dl Convënt Neustift, dl 2005 direturia dl’assoziaziun culturala dla Volkshochschule da Porsenù, dl 2006 colaboradëssa pedagogica dl’assoziaziun culturala dla Volkshochschule da Porsenù y dla ligna culturala Forum Kultur, dl 2010 coordinadëssa por la formaziun profescionala y maestra d’integraziun tla scora profescionala provinziala Chr. J. Tschuggmall da Porsenù. Ara à fat practicums pro l’aministraziun dl Convënt da Neustift, tl Ofize de Roma dla Provinzia, tl ofize stampa dl LVH Balsan y pro le Mediawatch Innsbruck (sozieté afiliada dl’APA). Cariera politica: dl 2000 àra candidé pro les lîtes comunales a Porsenù, dl 2005 éra rovada tl Consëi comunal a Porsenù, dal 2005 al 2010 éra stada assessuria comunala por la scora, le sport y la jonëza (dl 2005 àra fat la formaziun da EFQMAssessor - European Foundatin for Quality Management Assessor), dal 2010 a messè dl 2013 éra stada assessuria por la scora, l’urbanistica y la jonëza, de messè y agost dl 2013 assessuria por la scora, la cultura y la jonëza. Ara fej ion sport, danter ater jì cun i schi, cun la roda y saltè, y al ti sa bel da lì.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 17.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - I. comisciun legislativa
- Dai 17.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - IV. comisciun legislativa
- Dai 11.2.2014 secretêria - IV. comisciun legislativa
- Dai 11.2.2014 presidënta - I. comisciun legislativa
- Dai 12.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun por le regolamënt intern
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
- Dai 27.2.2014 al 18.3.2014 comëmber/comëmbra - I. comisciun legislativa
- Dai 19.3.2014 secretêria - I. comisciun legislativa


text:
Uschia guarda or da preschent la carta politica dal Grischun davart l’iniziativa a favur dal servetsch public (114 da 114 vischnancas):
Per tge vai?
L'iniziativa «Pro Service public» vul etablir novas maximas per il provediment da basa. Per gestiuns liadas al stadi sco la Posta, la Swisscom e las Viafiers federalas muntass quai tar in «Gea» da betg pli avair la finamira da far in gudogn.
Ultra da quai pretenda l'iniziativa ch’il gudogn vegn reinvestì entaifer la firma sezza e na sbucca betg en la cassa statala per subvenziunar auters secturs da l'administraziun. La terza pretaisa da l'iniziativa è ch’ils schefs e las scheffas da gestiuns liadas al stadi na duain betg pli pudair gudagnar dapli ch’in commember dal Cussegl federal.
RR novitads 08:00 / 12:00++


text:
Il mument vegnia l'Open Air Lumnezia or bain cun ils daners, simpel na saja dentant betg, uschia Norbert Cavegn il president dal comité d'organisaziun vers il schurnal regiunal dad SRF. I dovria enorm blera lavur voluntara per pudair metter sin pais l'open air. Perquai vul ins engrondir il secretariat cun anc ina plazza parziala. Per quai dovria quai dentant daners. E cunquai ch'ils organisaturs na vulan betg auzar ils pretschs dals bigliets duain ils daners vegnir da Surselva Turissem e dal chantun.
I dat gia daners
Da Surselva Turissem datti gia daners, quant blers na vulan ni Surselva Turissem ni Norbert Cavegn tradir – i saja dentant pli pauc che 50'000 francs. Da vart dal chantun datti il mument mo ina garanzia da deficit da 50'000 francs. I dat pia mo daners sche l'open air scriva sut il stritg in deficit.
Quai na vegnia er betg a sa midar proximamain, uschia Martin Jäger il manader dal departament per cultura. Il mument saja numnadamain in concept en lavur per reparter auter ils daners a la cultura. Avant che quel n'è betg sin maisa na dettia er betg daners. Ina varianta pudess dentant esser da far ina cunvegna da prestaziun cun l'Open Air Lumnezia.
RR novitads 12:00


text:
Canis lupus familiaris
Canis lupus familiaris l'è 'l nòm scentìfich del cà, en mamìfer carnìvor, demestegàt de l'òm de la famìa biològica dei Canidae. Del pónt de vìsta genétich el reprezènta 'na sotaspéce del luf (Canis lupus) del quàl par che 'l sàpe 'n discendènt. Le dimensiù, la fùrma e 'l culùr del pél i pöl véser a bèi diferèncc a segónt de la ràsa. El g'ha 'n udìto e 'n olfàt en grànt svelöpàcc, e 'l nas se pöl dì che 'l sàpe 'l sò òrgano sensoriàl piö 'mportànt. Le ràse de dimensiù piö pesèna le pöl rià 'nfìna a 20 agn de vìta se i è cüràcc bé dei sò padrù, sedenò la sperànsa de vìta l'è presapóch entùren ai 15 agn.
Endèl sècol XXI, i ricercadùr i è riàcc a 'n consènso quàze totàl sö l'ipòtezi che dà per probàbil fés che la demestegasiù la sàpe cuminciàda piö che óter per adatasiù spontànea del cà a vìver arènt a l'òm piötòst che per la volontà de l'òm.[1]. Chèsta tendènsa la sarès duzìda al fat che per el cà l'ìa vantagiùs vìver tacàt a l'òm perchè 'l costàa méno fadìga troà de maià a stà coi òm piötòst che a vìver al stàt salvàdech.
In di agn l'òm l'ha selesiunàt dièrse rase de cà, piö de 300, e 'l laurà de selsiù l'è dré che l' và 'nacc amò al dé de 'ncö, ach se gh'è de regordà che la piö part di cà i è mia de rasa e per chèsto de sólet i è ciamàcc bastardì. Menimà tra i ràse de cà se regórda ol pastùr bergamàsch che l'è öna ràsa de cà de pastùr che la s'è uriginàda 'n Lumbardéa sö sö i mucc de la Pruìnsa de Bèrghem.


text:
La demiscions dla Talia dala union a trëi cun la Monarchia Austro-ungareja y l Rëni Tudësch, l mudamënt de bandiera de viers dla Entente y la detlarazion de viera, ti à ala Talia custà 600.000 morc y 900.000 nvalic de viera. Chësc fova l priesc cruënt che la Talia dassova paië da gën per chësta viera d’agrescion per pudëi fé pea canche la jiva de spartì ora i raions tëuc ite sun la costes dl’Adria y a nord sun l cunfin cun l prinzipat dl Tirol.
Riesc do St. Germain fovel unì a se l dé l’anescion dl Südtirol ala Talia; n at che jiva contra l dërt di populi. L PROBLEM – SÜDTIROL fova nasciù. Bën prësc ova l ‚Duce’ spiculà ora l putenziel de lita di veterans per renfurzé si putënza tl Südtirol, tla Libia, coche nce te d’autri raions dl’ Africa Orientale Italiana y ova dal 1926 mpo lascià fé su te duta la Talia dl nord aricëul de gran ciastiei di morc.
L’ ultima capeles dai osc ie unides fates su tl 1939 tl Südtirol – a Burgeis, a Gossensass y a Sanciana -, scebën che l ne fova tlo mei unì cumbatù. Chësc „lim de saudeies morc“ dassova giustifiché l’anescion di sudtirolesc y di ladins dla Dolomites. A dì la urità fova i saudeies che i ova suplì tlo, tumei sun na front scialdi dalonc y fova plu tert unic menei tlo ca per i suplì‚ politicamënter de uega, mo n iede: na fauzificazion storica ora de mesura. Ma la storia cuntemporana ne perdona deguna baujies, ëila les fej unì a lum zënza remiscion.
Traduzion dal tudësch & usc : Rut Bernardi
LA CAPELES DAI OSC DLA PRIMA GRAN VIERA 1915-1918 Y I CIASTIEI DI MORC DL FASCISM TL SÜDTIROL Y TLA TALIA DL NORD
La demiscions dla Talia dala union a trëi cun la Monarchia Austro-ungareja y l Rëni Tudësch, l mudamënt de bandiera de viers dla Entente y la detlarazion de viera, ti à ala Talia custà 600.000 morc y 900.000 nvalic de viera. Chësc fova l priesc cruënt che la Talia dassova paië da gën per chësta viera d’agrescion per pudëi fé pea canche la jiva de spartì ora i raions tëuc ite sun la costes dl’Adria y a nord sun l cunfin cun l prinzipat dl Tirol.


text:
Togo
El Togo (Togo in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Benin, al Ghana e al Burkina Faso e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Lomé.
Al gh'ha una süperfiss de 56.785 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919 e de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo (nòm ofissial: République Togolaise) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Faure Gnassingbé (del 2005).
El prim minister a l'è el Komi Sélom Klassou (del 2015).


text:
Il Cussegl federal vul en l'avegnir segirar, ch'exports da chemicalias da la Svizra en Siria, na vegnan betg malduvrads per producir tissi da cumbat.
Las mesiras reacziun sin ils export da varga tschintg tonnas da la chemicalia «isopropanol» dad ina firma Svizra en la Siria. Probabel è la chemicalia vegnida duvrada per attatgas da gas toxic dal 2014 en Siria. «Isopropanol» po tranter auter vegnir duvrà per producir il gas toxic Sarin.
Nagins indizis da maldiever
Tenor retschertgas dal Secretariat da stadi per l'economia, SECO, sajan dentant nagins indizis vegnì chattads che la chemicalia exportada da la Svizra saja vegnida malduvrada. L'«Isopropanol» exportà en Siria saja vegnida duvrada per producir medicaments haja num en ina communicaziun.
RR novitads 17:30


text:
Tenor ina statistica dals davos tschintg onns custan ovs biologics en media 35% dapli ch'ovs producids a moda convenziunala. Quai scriva l'Uffizi federal per l'agricultura. Pli chars èn ils ovs perquai ch'igl è fitg pretensius da tegnair giaglinas ch'ovan biologic.
Svizzers e Svizras èn però para pronts da pajar dapli per ovs biologics. Tenor il rapport da l'Uffizi federal per l'agricultura èn 80% dals ovs producids per il martgà svizzer stads ovs biologics. Plinavant mussa il rapport che bun 75% da las giaglinas èn Svizra pon ir regularmain en il liber.
RR novitads 12:00


text:
L'Hotel Waldhaus sez cumbatta cun problems finanzials e quai dapi ch'el na po betg pli vender segundas abitaziuns. La vischnanca da Flem è era acziunaria tar l'Hotel Waldhaus, ma quai na muntia betg automaticamain che la vischnanca sustegnia l'hotel finanzialmain, ha Adrian Steiger, il president communal da Flem ditg.
Waldhaus porscha lieu per conferenzas
Adrian Steiger definescha il Waldhaus cler e bain sco relevant per il sistem turistic. Senza il Waldhaus n'avessi betg dà la sessiun dal parlament federal en Surselva, e senza l'Hotel Waldhaus na dessi betg congress da gronda dimensiun. A Flem e conturn possian tut ils hotels profitar da las activitads che l'Hotel Waldhaus porscha en connex cun l'organisaziun da congress e conferenzas.
Er l’Arena Alva e differentas pendicularas hajan in’impurtanza per il sistem turistic da la regiun, precisescha Adrian Steiger. E sco hotel na dastgian ins er betg emblidar il Hotel Therme a Val S. Pieder.


text:
Roubaix
Roubaix (Robaais in ulandes) a l'è una veggia cità indüstriala in del nord de la Francia, in de la regiun Nord-Pass de Calais-Piccardia, arent al cunfin cunt el Belgi.
La gh'ha püssee de 95.000 abitant e a l'è la terza cità de la regiun Nord-Pass de Calais-Piccardia, dopu de Lilla e de Amiens.
Cuntegnüü
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Piscine, musee d'art e d'indüstria.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Roubaix a l'è cugnussüda per la cursa ciclistiga Paris-Roubaix.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Roubaix a l'è gemelaa cun:
- Bouira, Algeria
- Bradford, Regn Ünì
- Covilhã, Purtugal
- Mönchengladbach, Germania
- Praa, Italia
- Skopje, Macedonia
- Sosnowiec, Pulonia
- Verviers, Belgi