text:
Bulgaria
La Bulgaria (bulgar Бълrapия [bɤɫg’arijɐ]; denominaziun uffiziala Republica da la Bulgaria, bulgar Peпyблиka Бълrapия) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost che dumbra radund 7,1 milliuns abitants. La Bulgaria è commembra da l’Uniun europeica e da la NATO.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Republica da la Bulgaria sa chatta en l’ost da la Peninsla dal Balcan. Il pajais cunfinescha en il nord cun la Rumenia, en il vest cun la Serbia e la Macedonia dal Nord, en il sid cun la Grezia e la Tirchia. En l’ost furma la Mar Naira il cunfin natiral. La chapitala e sedia da la regenza è Sofia. Ulteriurs impurtants centers economics, administrativs e culturals furman las citads Plovdiv, Varna, Burgas, Russe e Stara Sagora.
Il territori da la Bulgaria sa cumpona per dus terzs da planiras che vegnan furmadas dals flums Danubi e Mariza cun lur numerus flums laterals. Ultra da quai è il pajais marcà da duas chadainas da muntognas marcantas: la Muntogna dal Balcan e las Rodopas. Las pli autas elevaziuns da la Muntogna dal Balcan èn Botev (2376 m) e Tschumerna (1536 m). La planira dal Danubi situada en il nord da la Muntogna dal Balcan cunfinescha cun il Danubi che furma qua il cunfin statal vers la Rumenia. En questa planira sa chattan las citads Pleven, Razgrad, Russe e Schumen sco er Varna a la Mar Naira. En il sid da la Muntogna dal Balcan s’extenda la Planira da la Trachia Superiura, er numnada Planira da Mariza. En quest batschigl situà en il center da la Bulgaria sa chattan las citads Plovdiv e Stara Sagora sco er Burgas a la Mar Naira. Questa planira vegn cunfinada en il vest ed en il sid da las Rodopas sco er en il sid da las muntognas Sakar e Strandscha. La pli auta elevaziun da las Rodopas è il Grond Perelik (2191 m). En il sidvest dal pajais sa chattan cun Rila e Pirin duas ulteriuras autas muntognas cun pizs tranter 2000 e 3000 meters; il Musala (2925 m) furma qua il pli aut punct da la Peninsla dal Balcan insumma.
La Bulgaria dispona da trais parcs naziunals (Rila, Muntogna dal Balcan Centrala e Pirin), dad indesch parcs natirals e da 55 reservats da la natira.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En il nord da la Bulgaria regia in clima continental cun stads chaudas e sitgas ed envierns fraids cun blera naiv.
D’enviern è la Muntogna dal Balcan segnada en la part settentriunala da grondas navadas, entant ch’i na croda en la part meridiunala strusch naiv. Il vest e las muntognas Rila e Pirin èn segnads da l’uschenumnà clima alpin.
Bulgaria Centrala e sidvest dal pajais: En il sid da la Muntogna dal Balcan s’extenda la Planira da la Trachia Superiura, en la quala il clima continental na po betg penetrar. Qua procuran influenzas maritimas per envierns miaivels, primavairas ritgas da plievgia e stads chaudas. Al cunfin vers la Grezia e la Tirchia rinforza l’influenza da la Mar Egeica il caracter mediterran dal clima.
Rodopas Bulgaras: Las trais muntognas Rila, Pirin e Rodopas cumpiglian la mesadad occidentala da la Bulgaria dal Sid. Cuntrari a las ulteriuras muntognas dal pajais èn las Rodopas segnadas be en il vest d’in clima muntagnard; en l’ost percunter sa fa gia valair la vischinanza da la costa.
Mar Naira: A la costa da la Mar Naira sa mussa in clima da caracter mediterran, però cun bler vent ch’arriva nà da l’ost. Pervi da quai èn las stads main chaudas ch’èn las subtropas ed ils envierns cun fitg bleras precipitaziuns èn pli miaivels.[1] Dal matg fin il settember creschan las temperaturas per ordinari mintga di sur 20 °C. Il mais il pli fraid, il schaner, crodan quellas be darar sut il punct da schelira.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Bulgaria dumbrava il 2017 radund 7,1 milliuns abitants. La gronda part da la populaziun viva en las citads en il sid da la Muntogna dal Balcan. Ils ultims onns è il svilup da la populaziun stà segnà d’in trend negativ. L’aspectativa da vita munta a 71 onns tar ils umens e 78 onns tar las dunnas. Dapi ils onns 1970 era l’aspectativa da vita sa sbassada; l’onn 2000 ha ella puspè cumenzà a crescher.[2]
Suenter il 1990 e dapi l’adesiun da la Bulgaria a l’Uniun europeica han blers burgais bandunà il pajais ed èn sa chasads en l’Europa dal Vest, surtut en Spagna, Italia e Germania. Pervi da l’emigraziun, la bassa quota da naschientschas e l’aspectativa da vita relativamain bassa vegn la Bulgaria er a perder ils proxims onns abitants. Fin il 2050 pudess il dumber d’abitants sa sbassar sin 5,4 milliuns.[2]
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 84,8 % da la populaziun Bulgars; 8,8 % èn Tircs, 4,9 % Roma. La cumpart dals Roma pudess però esser pli auta che l’indicaziun uffiziala; tenor stimaziuns dal Cussegl da l'Europa vivan en la Bulgaria radund 800 000 Roma, quai che correspunda a bunamain 12 % da la populaziun. Ultra da quai datti minoritads (da mintgamai main che 10 000 persunas) da Russ, Armens, Valachs (en il nord Rumens, en il Sid Aromuns) e dals Pomacs muslims da lingua bulgara. Radund in quart fin in terz da la populaziun bulgara odierna èn descendents da fugitivs bulgars oriunds da la Macedonia e da la Trachia.[3]
Ils Roma furman en Bulgaria la gruppa da la populaziun ch’è pertutgada il pli fitg da marginalisaziun. Lur situaziun sociala è segnada da povradad, in nivel da furmaziun e da gudogn plitost bass sco er da stigmatisaziun sociala. Questa situaziun è anc pegiurada tras il process da transfurmaziun dals onns 1990 e tutga surtut las dunnas dals Roma ch’han da patir tant da la mancanza da perspectivas socialas sco er da las structuras da famiglia patriarcalas.
La Bulgaria vegn, sumegliant a l’Israel ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia, descritta sco ina democrazia, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».[4]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 3 da la constituziun dal 1991 è il bulgar lingua uffiziala. Tenor artitgel 36 èsi il dretg e l’obligaziun da mintga burgais bulgar d’emprender e da duvrar la lingua bulgara. Burgais bulgars, dals quals la lingua materna è in’autra che bulgar, han daspera er il dretg d’emprender e da duvrar lur lingua. La lescha po fixar en tge cas che be il diever da la lingua uffiziala è admess. Sco linguas minoritaras vegnan en dumonda tirc, romani ed armen. Tar la lingua tirca che vegn discurrida en Bulgaria sa tracti d’in dialect che sa differenziescha fermamain dal tirc standardisà sco ch’el è en diever en Tirchia; surtut sin il champ lexical è il dialect tirc influenzà ferm dal bulgar.[5]
En Bulgaria è en diever uffizialmain la scrittira cirillica.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 13 da la constituziun bulgara dal 1991 è garantida la libertad da las confessiuns, accentuond però la muntada dal cristianissem ortodox sco «religiun tradiziunala da la Bulgaria». L’autocefalia (independenza) da la baselgia bulgar-ortodoxa ha il patriarcat da Constantinopel gia renconuschì l’onn 927. La constituziun prescriva plinavant la separaziun da stadi e religiun ed oblighescha il stadi da sa cuntegnair a moda neutrala e paritetica en dumondas da religiun.
Tar la dumbraziun dal pievel 2011 n’han 21,8 % dals interrogads – surtut entaifer la generaziun giuvna – betg respundì la dumonda suenter l’appartegnientscha confessiunala. 77,9 % da las persunas ch’han dà resposta han inditgà d’esser cristians. Tut en tut appartegnan tenor questas indicaziuns 76 % da la populaziun a la baselgia bulgar-ortodoxa, 1,1 % a la baselgia evangelica e 0,8 % a la baselgia catolic-romana. Ulteriuras radund 580 000 persunas (10 %) han inditgà d’esser muslims. Ultra da quai datti ina minoritad gidieua che daventa rapidamain pli pitschna (653 commembers il 2001, il 1992 anc 2580 e l’onn 1947 radund 50 000). I sa tracta surtut da Gidieus sefardics. Il pli enconuschent en il territori da lingua tudestga è daventà il scriptur e titular dal Premi Nobel da litteratura Elias Canetti.
La religiusadad e la fidanza en la baselgia èn en Bulgaria però bundant pli bass che per exempel en il stadi vischin Rumenia, quai che sa lascha per part er attribuir a la sparpagliaziun interna da la baselgia bulgara. Uschia han be 52 % dals Bulgars inditgà d’esser religius e be 22 % visitan almain ina giada il mais il servetsch divin.
Citads ed urbarisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’urbarisaziun è creschida suenter la Segunda Guerra mundiala a moda rapida. Ils motivs principals han furmà la fugia da la champagna e la migraziun da fugitivs da guerra, surtut dals uschenumnads Bulgars tracs e macedons.
Tranter las citads grondas èn da menziunar en spezial la chapitala Sofia, Plovdiv sco ulteriur center administrativ e las citads Varna e Burgas situadas a la Mar Naira. En questas citads sa concentreschan correspundentamain er las interpresas da medias e da servetschs sco er las instituziuns culturalas dal pajais.
Tut en tut datti en Bulgaria tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 set citads cun dapli che 100 000 abitants: Sofia, Plovdiv, Varna, Burgas, Russe, Stara Sagora e Pleven.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli vegls chats en la Bulgaria odierna derivan dal temp neolitic. Las pli enconuschentas èn la Cultura da Karanovo e surtut la Cultura da Varna, da la quala il stgazi dad aur tutga tar ils pli vegls en tut il mund. Durant il temp da bronz è il territori stà sut il domini dals Tracs indogermans. A la pli gronda stirpa dals Tracs, ils Odris, èsi reussì vers il 450 a.C. da fundar in agen reginavel, il qual s’extendeva fin al Danubi ed al Strymon. Ozendi vegnan regularmain a la glisch gronds chats, per exempel en la val dals retgs tracs, che sa refereschan a questa epoca. Uschia han ins exchavà l’onn 2000 il sanctuari trac Perperikon en las Rodopas da l’Ost ed il 2003 il sanctuari da grippa Beglik Tasch. L’Orachel da Perperikon ha furmà sper l’Orachel da Delfi in dals pli impurtants lieus cultics da l’antica.
En il temp da la colonisaziun greca èn sa sviluppads a la costa da la Mar Naira pliras citads-stadi. Intginas da quellas sco Apollonia u Mesambria èn sa sviluppadas a pussanzas da commerzi, a las qualas igl è l’emprim er reussì da sa far valair cunter ils Romans.
Suenter la conquista tras ils Romans l’onn 29 a.C. ha cumenzà la romanisaziun dals abitants. La Trachia e las citads-stadi a la costa èn daventadas parts da l’Imperi roman. Dal temp roman èn enconuschents ils gronds edifizis da Karasura, Trimontium, Nicopolis ad Istrum, Ulpia Augusta Trajana, Marcianopolis, Ratiaria ed Augusta. En il quart tschientaner s.C. è vegnida scritta a Nicopolis ad Istrum la Bibla da Vulfila che furma la suletta funtauna da la lingua gotica ed uschia da la pli veglia lingua scritta germana ch’è vegnida dada vinavant.
[modifitgar | modifitgar il code]
Sco origin da la statalitad bulgara vegn considerada la fundaziun dal Reginavel bulgar grond l’onn 632. Dapi il 6avel tschientaner èn Slavs e dapi l’onn 678 – suenter ch’il Reginavel bulgar grond ha chalà d’exister – er Bulgars sut Asparuch avanzads sin la Peninsla dal Balcan. Ensemen cun la populaziun traca e romana restanta han els furmà l’Emprim Reginavel bulgar (679 fin 1018; renconuschì il 681 tras Bizanz). Per tscherts temps ha quest reginavel cumpiglià bunamain l’entira Peninsla dal Balcan. L’emprima chapitala ha furmà la citad Pliska. Uschia è la Bulgaria daventada il terz stadi renconuschì en l’Europa ed in dals paucs, als quals l’Imperi roman oriental era tributar. Da l’uniun dals immigrants cun la populaziun locala è sa furmà il pievel dals Bulgars.
Boris I è sa convertì l’onn 864 al cristianissem bizantin. Ses figl Simeon I (893–927), il pli impurtant regent da la Bulgaria, ha victorisà ils Serbs, Ungarais e Bizantins, ha endrizzà il patriarcat bulgar e promovì la litteratura vegl bulgara. Durant ses temp da regenza è er sa sviluppà a la curt roiala la scrittira cirillica. Simeon I è stà l’emprim regent ch’ha duvrà il titel ‹zar›; el sez sa numnava «zar dals Bulgars e ‹Rhomaioi›» (= Romans da l’ost, Bizantins). Sut la dinastia dals Komitopuls è Ocrida daventà la chapitala bulgara. Dal 972 fin il 1018 è il reginavel però vegnì successivamain sut il domini da Bizanz.
Dapi il temp da regenza da Boris I da la Bulgaria en il 10avel tschientaner è il pajais vegnì cristianisà nà da Constantinopel, uschia che la gronda part dals Bulgars appartegnan fin oz a la cretta ortodoxa. La cristianisaziun ha manà ad in emprim temp da fluriziun culturala en il reginavel dal zar. A Preslav, Pliska ed Ocrida èn sa sviluppadas scolas, nà da las qualas la lingua e cultura vegl bulgara è er sa derasada sin ils ulteriurs pievels slavs. Cumbain che la cultura bulgara era segnada fermamain da la cultura bizantina, discurr’ins da l’emprima influenza dal sid dal territori slav e dal slav da baselgia vegl. La Bulgaria è stada sur lung temp in reginavel pussant che pudeva sa mesirar militarmain cun l’Imperi bizantin. Durant il temp da zar Petar I è sa furmada la cuminanza religiusa dals Bogomils, la quala vala cun sia litteratura sco propugnatura cunter la dogmatica da la baselgia e ch’ha influenzà il moviment dals cathars en l’Europa dal Vest.[6]
Ils frars Ivan e Teodor or da la chasa Assen han erigì en il dudeschavel tschientaner il Segund Reginavel bulgar cun Tarnovo en la Muntogna dal Balcan sco nova chapitala. Sia pli gronda extensiun ha quest reginavel, ch’ha existì tranter il 1186 ed il 1393, cuntanschì sut il zar Ivan Assen II. La chapitala Tarnovo è daventada il center cultural, spiertal e politic da l’Europa dal Sidost. Per ils contemporans valeva Tarnovo «a medem temp sco nov Jerusalem, Roma e Constantinopel».[7] Da la segunda influenza dal sid dal territori slav discurr’ins cura che blers scienziads slavs, surtut bulgars da la Scola da Tarnov (sco per exempel il metropolit Kiprian da pli tard) èn ids a star en la Rus da Moscau che daventava adina pli ferma; lur fugia stat en connex cun il fatg ch’ils Osmans penetravan dapi la fin dal 14avel tschientaner adina pli profund en il Balcan.
Domini osmanic, independenza[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter il 1393 ed il 1396 è l’entira Bulgaria vegnida sut domini osmanic; quest temp d’occupaziun dueva durar bunamain 500 onns. Il 1444, en rom da la Battaglia da Varna, ha l’emprova d’in’armada polonais-ungaraisa sut Vładysłav III, il retg da la Pologna e da l’Ungaria, da liberar la Bulgaria fatg naufragi. Parts da la populaziun bulgara èn sinaquai sa convertids a l’islam. Vers il 1800 è sa furmada ina resistenza spiertala cun la pretensiun suenter independenza. En la Bulgaria hai dà ina renaschientscha naziunala. Tuttina sco en l’Europa dal Vest è er quest moviment sa referì a tradiziuns anticas ed ha gì l’intenziun da laschar reviver veglias tradiziuns bulgaras e bizantinas; ella ha però cumbattì la tendenza da hellenisar la societad.
Il fatg ch’ils Tircs han abattì l’onn 1876 sanguinusamain la Sullevaziun d’avrigl e l’indignaziun ch’è suandada en l’entira Europa, ha manà a la Guerra tranter la Russia e la Tirchia dal 1877/78. Quella è vegnida manada cun tutta direzza ed ha chaschunà dad omaduas varts grondas sperditas. Suenter avair surpassà da mez enviern il Danubi e la Muntogna dal Balcan han las truppas russas survegnì il suramaun ed èn avanzadas fin curt avant Constantinopel. La Pasch da San Stefano ha mess il fundament per il stadi bulgar modern.
Principadi e zarissem[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il Contract da Berlin, il qual è stà in cumpromiss tranter las pussanzas grondas, han ins furmà dus stadis bulgars. En il nord da la Muntogna dal Balcan ed en il sid dal Danubi è sa furmà il Principadi da la Bulgaria ch’era tributar envers l’Imperi osmanic ed il qual cumpigliava er il territori enturn la nova chapitala Sofia. En il sid da la Muntogna dal Balcan han ins fundà la provinza Rumelia da l’Ost cun Plovdiv sco sedia da la regenza; quella appartegneva nominalmain a l’Imperi osmanic, ma disponiva d’in’atgna constituziun e vegniva regida d’in guvernatur bulgar-cristian instituì dal sultan osmanic, ma sut consentiment da las pussanzas grondas. La Macedonia, che figurava anc en il Contract da San Stefano sco part dal stadi bulgar, è restada dal tuttafatg sut domini osmanic.
Ils 16 d’avrigl 1879 han ins relaschà a Veliko Tarnovo l’emprima constituziun democratica. Il prinzi Alexander I (1879–1886) ha empruvà da chatschar tras refurmas internas, ha unì ils dus stadis bulgars e victorisà la Serbia; ma la finala è el vegnì detronisà cun in putsch che la Russia ha inscenà. L’onn 1887 è Ferdinand von Coburg-Gotha daventà prinzi; quel ha declerà il 1908 il distatgament absolut da l’Imperi osmanic ed ha surpiglià il titel da zar, uschia ch’il principadi è sa transfurmà en il zarissem bulgar. Ils success da las truppas bulgaras en l’Emprima Guerra dal Balcan, tranter auter cun la conquista dad Adrianopel, na duevan betg sa repeter durant la Segunda Guerra dal Balcan. Entant che las forzas armadas bulgaras eran liadas a la front greca e serba, èn ils Rumens penetrads fin a Sofia. Ed ils Tircs han reconquistà Adrianopel.
En l’Emprima ed en la Segunda Guerra mundiala ha la Bulgaria battì da vart da las Pussanzas Centralas resp. Pussanzas da l’axa. La chasa roiala e la populaziun èn s’opponids cun success cunter la deportaziuns dals Gidieus che vivevan entaifer ils cunfins dal 1941. En ils territoris occupads èn però vegnids extradids 11 343 Gidieus als Tudestgs.[8]
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 8 e 9 da settember 1944 ha l’Armada cotschna occupà la Bulgaria, e quai cumbain che quella n’è betg sa participada a l’invasiun da l’Uniun sovietica e na sa chattava uffizialmain betg en stadi da guerra cun l’Uniun sovietica. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala è la Bulgaria vegnida sut influenza sovietica ed è daventada commembra dal Patg da Varsovia. Entant ch’igl è adina puspè sa furmà en auters pajais malaveglia u resistenza cunter il domini socialistic, hai dà en Bulgaria be fitg pauca resistenza organisada u individuals cunter il reschim da la partida communistica. Questa partida era arrivada a la pussanza suenter l’invasiun da l’Uniun sovietica il settember 1944. Sut controlla sovietica han gì lieu tranter il december 1944 ed il favrer 1954 ‹process› cunter las anteriuras elitas politicas. Dapli che 2700 umans èn vegnids sentenziads a la mort ed in dumber nunenconuschent han ins chatschà en champs, dischlocà u simplamain laschà svanir. Il prim da favrer 1945 han ins cumenzà ad exequir las painas da mort. Da quel temp è il dumber da commembers da la partida communistica creschì sin bundant 250 000.
Finamiras centralas eran il svilup d’ina societad communistica che dueva sa distinguer «sco societad senza classas, segnada da giustia, egualitad, umanitad en las relaziuns socialas, la brama da cuntanscher dapli, bainstanza e modernitad».[9] Quai è stà ina gronda sfida, damai che la societad bulgara sa cumponiva per gronda part da structuras da purs pitschens ed era be pauc industrialisada.
Suenter che l’Armada cotschna ha occupà il settember 1944 la Bulgaria, è Kimon Georgiev stà a la testa d’in putsch da la Front patriotica, il qual ha cupitgà ils 9 da settember 1944 la regenza transitorica sut Konstantin Vladov Muraviev. Sco successur da quel è Kimon Georgiev daventà per la segunda giada, suenter in curt temp d’uffizi ils onns 1934–1935, primminister ed ha segnà cun Moscau ina cunvegna d’armistizi. Ils 15 da settember 1944 è Vassil Kolarov daventà president provisoric da la nova Republica populara da la Bulgaria.
Ils november 1945 è alura Georgi Dimitrov returnà suenter 22 onns exil en la Bulgaria; suenter l’aboliziun da la monarchia en rom d’ina votaziun dal pievel, è el daventà il nov primminister dal pajais. Durant ses temp d’uffizi è sa stabilisada la pussanza da la partida communistica. Tranter auter ha el laschà executar il politicher da l’opposiziun Nikola Petkov pervi d’auttradiment. En pli ha el segnà la nova constituziun da la Republica da la Bulgaria che s’orientava fitg ferm a quella da l’Uniun sovietica e preveseva en il paragraf 12 l’economia planisada.
Dapi il 1947 è Dimitrov s’avischinà al schef da stadi jugoslav Josip Broz Tito ed ha fatg cun quel in contract d’amicizia. La finamira era da furmar ina federaziun tranter ils dus pajais, a la quala Dimitrov ha envidà il 1948 uffizialmain er la Rumenia. Quests plans n’eran betg coordinads cun Moscau ed han manà a ferma critica da vart da Stalin, il qual ha fatg vegnir Tito e Dimitrov il favrer 1948 a Moscau. Georgi Dimitrov è mort ils 2 da fanadur 1949 en il sanatori Barvicha sper Moscau. Sia bara è vegnida embalsamada e sepulida a Sofia en in mausoleum erigì aposta per quest intent.
Il 1949 ha sinaquai Valko Tschervenkov surpiglià las fatschentas da la regenza ed a partir dal favrer 1950 ha el er occupà il post dal schef da stadi. Tschervenkov era in grond aderent da Stalin ed ha er surpiglià il stil da regenza da quel. Suenter la mort da Stalin ils 5 da mars 1953 è Tschervenkov vegnì crititgà adina dapli e la finala sfurzà il 1956 da sa retrair.
Sinaquai ha Anton Jugov mess ad ir la destalinisaziun dal pajais. Il politicher da la Bulgaria che dueva segnar il pli ferm l’èra socialistica dueva alura daventar Todor Schivkov; quel ha surpiglià il 1962 l’uffizi dal primminister e dueva restar sin quest post fin la vieuta l’onn 1989. Duas giadas (il 1963 ed il 1973) è il Comité central sa stentà en rom d’inscunters secrets da schliar la Republica populara da la Bulgaria sco stadi suveran e d’integrar quel sco 16avla republica socialistica en l’Uniun sovietica, ma adina adumbatten.[10]
La vieuta politica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils ultims onns dal reschim socialistic ha surtut la populaziun muslima stuì patir. Tut en tut èn fin a 370 000 persunas vegnidas expulsadas en direcziun da la Tirchia. Resistenza da vart da la populaziun cunter il reschim n’hai però – sco gia ditg – strusch dà. Pir pervi da pressiun a l’intern da la partida è Todor Schivkov sa retratg ils 10 da november 1989, in di suenter la crudada dal Mir da Berlin. A l’intern da la partida avevi gia dà ils onns precedents intgins conflicts, damai ch’il curs da refurma ch’era vegnì instradà il 1988 avanzava memia plaun.
Ils 18 da november 1989, suenter ch’ins ha vis che la partida na vuleva betg refurmar da rudent las structuras statals, han alura gì lieu a Sofia ed en autras grondas citads dal pajais demonstraziuns. Quellas èn l’emprim vegnidas organisadas da sindicats e da diversas uniuns; a partir dals 7 da december è il moviment d’opposiziun alura er sa furmà sin il plaun politic (en furma da l’Uniun da las forzas democraticas, SDS).
Suenter la vieuta[modifitgar | modifitgar il code]
La fin da l’èra communistica è la finala vegnida sigillada en furma d’elecziun libras. Ils proxims onns han ins mess ad ir refurmas politicas ed economicas. Per part han regì ils anteriurs communists, per part represchentants da l’anteriur moviment d’opposiziun SDS ed il 2001 hai schizunt dà in intermezzo cun l’anteriur zar bulgar Simeon II da Sachsen-Coburg e Gotha ch’era returnà suenter 55 onns or da l’exil spagnol. El è stà dal 2001 fin il 2005 primminister e furma uschia en l’istorgia europeica il sulet monarc destituì ch’ha reacquistà la pussanza politica en rom d’ina elecziun democratica.
Il 2004 è la Bulgaria daventada ensemen cun sis auters stadis commembra da la NATO. Il prim da schaner 2007 è il pajais daventà, ensemen cun la Rumenia, commember da l’Uniun europeica.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da partidas ch’è sa manifestà l’emprima giada suenter la Constituziun da Tarnovo dal 1878 cumulescha duas lingias da conflict sociopoliticas, las qualas èn restadas preschentas fin oz en il sistem politic da la Bulgaria. Per l’ina il conflict tranter la dretga e la sanestra resp. tranter partidas conservativas e liberalas, per l’autra il cuntrast tranter represchentants da tenuta prorussa e tals orientads pli ferm vers il vest. Ina terza lingia da conflict, quella tranter champagna e citads, è sa transfurmada suenter las Guerras dal Balcan dals onns 1912/13 e l’Emprima Guerra mundiala en il conflict tranter chapital e lavurants, il qual exista medemamain fin oz. Percunter n’èn mai sa manifestadas en la Bulgaria discrepanzas pli grondas tranter baselgia e stadi; probablamain è quai d’attribuir al fatg che la baselgia bulgar-ortodoxa ha giugà in’impurtanta rolla tar la fundaziun da la Bulgaria odierna e disponiva perquai d’ina vasta legitimitad.
En l’index da democrazia dal 2016 è la Bulgaria stada sin plaz 47 da 167 stadis; las structuras dal pajais vegnan giuditgadas sco «incumplettas».[11]
Parlament e regenza[modifitgar | modifitgar il code]
Il parlament che sa cumpona da 240 represchentants vegn elegì mintga quatter onns. Per pudair entrar en il parlament sto ina partida cuntanscher almain 4 % da las vuschs.
Il pajais enconuscha la funcziun dal president sco chau dal stadi. Quel ha en emprima lingia funcziuns represchentativas. El è però a medem temp schefcumandant da l’armada. Las fatschentas da la regenza vegnan exequidas dal primminister cun ses ministers.
Politica exteriura[modifitgar | modifitgar il code]
Sper las commembranzas gia menziunadas (Uniun europeica e NATO), fa la Bulgaria part da l’Organisaziun mundiala da commerzi, dal Cussegl da cooperaziun per l'Europa dal Sidost e da la Cooperaziun economica da la Mar Naira.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard la libertad da pressa è la Bulgaria vegnida rangada il 2017 da l’organisaziun Reporters senza cunfins sin plaz 109 da 180 stadis. Tenor il rapport correspundent è la situaziun da la libertad da pressa en il pajais «difficila» e la pli problematica en tut l’Uniun europeica. L’independenza da la pressa è surtut periclitada perquai che las medias, la politica e persunas da fatschenta èn entretschadas fitg ferm.
La Bulgaria dispona mintgamai d’in emettur da radio e d’in emettur da televisiun statal (BNR e BNT) sco er da divers emetturs privats (bTV, Nova televizija, SKAT, TV Evropa e.a.). Tranter ils emetturs da radio privats dominescha Darik Radio.
Il 2016 disponivan 58,5 % da la populaziun d’in access a l’internet.
Sutdivisiun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 2 da la constituziun bulgara dal 1991 vala il pajais sco «stadi unitar cun administraziun autonoma locala», en il qual n’èn admess nagins territoris autonoms. L’unitad territoriala ed administrativa da basa furma la vischnanca (OбщиHa/obschtina), en la quala ils organs da l’administraziun autonoma locala represchentan ils interess communals e furman la politica.
Cuntrari a las vischnancas na vegn la segunda unitad territoriala, ils districts (oблacT/oblast), betg administrada tras agens organs che vegnan elegids dal pievel. Tar l’oblast sa tracti il cuntrari d’in’unitad territoriala che vegn controllada d’in administratur statal elegì dal cussegl dals ministers en l’interess da l’administraziun statala. Tenor l’artitgel 143 da la constituziun ha l’administratur da procurar per la realisaziun da la politica statala ed el è responsabel per la protecziun dals interess naziunals e per l’urden public.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Las forzas militaras bulgaras sa cumponan da las forzas terrestras, da la marina e da l’aviatica militara e disponan en tut da 45 000 schuldas. L’armada era resp. è involvida en operaziuns en divers pajais (t.a. Cambodscha, Angola, Tadschikistan, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Eritrea ed Afghanistan). En pli ha la Bulgaria sustegnì ils Stadis Unids en la Guerra da l'Irac.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da l’economia[modifitgar | modifitgar il code]
La Bulgaria tutga tar ils pajais ch’èn entrads sco stadis agrars en il Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON) e ch’han per gronda part d’engraziar a quel lur industrialisaziun. Ins ha surtut augmentà l’industria greva che basegna grondas quantitads da materias primas e d’energia; a tschertas branschas sco la farmaceutica, la construcziun da maschinas e l’electronica èsi tuttavia reussì d’agir cun success en ils anteriurs martgads. Las marcas da computer Pravez, Izot, IMKO ed ES EVM producivan per tscherts temps fin a 40 % da tut ils computers che vegnivan stgamiads entaifer il territori dal Cussegl per agid economic vicendaivel.
Suenter ch’ils martgads da l’Uniun sovietica èn crudads davent è l’economia vegnida en ina gronda crisa, da la quala ella è pir sa revegnida dapi il 2004. L’industria da computers ch’era bain sviluppada è svanida dal tuttafatg. Ils onns 1989 fin 1995 èn las entradas effectivas ed il standard da viver ids enavos. Il sistem social, surtut il sistem da las assicuranzas da malsauns e da rentas, è quasi collabà dal tuttafatg.
La regenza socialistica sut Schan Videnov n’è betg vegnida da schliar la crisa, mabain ha plitost satisfatg als interess da l’anteriura nomenclatura. La primavaira 1996 èn ils debits statals s’augmentads talmain ch’igl è prorutta ina greva crisa economica. Diversas bancas èn quasi daventadas insolventas sur notg; ed il stadi sez è vegnì en difficultads envers ses creditaders da l’exteriur. Sperond sin il sustegn da la Banca mundiala e dal Fond monetar internaziunal ha la regenza socialistica deliberà in program da spargn. 134 manaschis statals deficitars duevan vegnir serrads e cun privilegis fiscals han ins empruvà d’attrair investiders, surtut da l’exteriur. Ma per il Fond monetar internaziunal progrediva la privatisaziun memia plaun; per la concessiun d’ulteriurs credits ha el pretendì ch’i vegnia endrizzà in cussegl monetar e ch’il lev bulgar vegnia lià al marc tudestg en relaziun 1:1. Dapi l’introducziun da l’euro è il lev bulgar lià a quel en relaziun 1:1,95583. En il fratemp èn intginas interpresas internaziunalas sa stabilidas en Bulgaria.
Datas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia da la Bulgaria è surtut concentrada en il sid dal pajais. Las regiuns las pli sviluppadas èn Sofia, Burgas, Stara Zagora sco er, en la Bulgaria dal Nord, Varna. La Bulgaria dal Nordvest è la regiun la pli pauc sviluppada (situaziun dal 2008). La Bulgaria sezza ha il pli bass product naziunal brut per abitant e la pli auta quota da povradad (21,8 %) da tut ils pajais da l’Uniun europeica (situaziun dal 2009).
La cumpart da l’economia privata al product naziunal brut è creschida successivamain e cumpigliava il 2004 72,7 %. Cun stgaffir il cussegl monetar, consolidar las finanzas statalas, reducir l’indebitament vers l’ester e realisar vastas refurmas structuralas èsi reussì da stabilisar las relaziuns macroeconomicas. Tranter il 1998 ed il 2008 è il product interiur brut (PIB) creschì cuntinuadamain, en media per 5 %. Tenor stimaziuns dal Fond monetar internaziunal ha il product interiur brut bulgar gì il 2016 ina valur da 52,4 milliardas dollars, quai che correspunda ad ina cumpart da 7369 dollars per persuna. Resguardond la paritad da la capacitad da cumpra è la valur schizunt dubel auta e correspunda a 144,6 milliardas dollars u 20 227 dollars per persuna.[12]
La quota da dischoccupads ha muntà il zercladur 2018 a 4,8 % e sa chatta uschia sut la media da l’Uniun europeica. La dischoccupaziun da giuvenils ha muntà il 2017 a 14,4 %. Il 2016 lavuravan 6,8 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 26,6 % en l’industria e 66,6 % en il sectur da servetschs. Il dumber total da las persunas occupadas vegn stimada sin 3,6 milliuns (2017); da quai èn 46,4 % dunnas. Las pajas èn las pli bassas da l’entira Uniun europeica.
Cumpareglià cun il product naziunal brut da l’Uniun europeica, exprimì en standards da la capacitad da cumpra, ha la Bulgaria cuntanschì il 2014 in index da 47 (EU-28:100).[13] En il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad economica d’in pajais, ha la Bulgaria cuntanschì il 2017 il 49avel plaz da 137. En l’Index per libertad economica sa chattava il pajais il medem onn sin plaz 47 da 180.[14]
Import ed export[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants bains d’export èn products chemics, electricitad, maschinas ed equipaments, victualias e products da giudiment, products da metal e d’atschal e textilias.
Ils pli impurtants bains d’import èn products chemics, artitgels da consum, maschinas ed equipaments, products e combustibels minerals (surtut petroli criv e gas or da la Russia) sco er materias primas.
Economia d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La dependenza d’energia da la Bulgaria è in pau pli bassa che la media da l’Uniun europeica. Il 2008 ha il pajais retratg 52,3 % da si’energia da l’exteriur (media europeica 54,8 %).
Sin fundament da sia posiziun strategia sco er dal basegn a l’intern dal pajais ha la Bulgaria mess ad ir ils ultims onns numerus projects da muntada strategica che servan a la segirezza da provediment regiunala, naziunala ed europeica (planisaziun da conducts da gas natiral e d’ieli sco er d’ina segunda ovra atomara a Belene). Prioritad ha surtut il project da lingia da gas Nabucco, e quai tant per la Bulgaria sco er per l’Uniun europeica. Quel gida a moda essenziala a schliar divers problems da diversificaziun areguard las funtaunas e las vias da furniziun. Il nov conduct serva a segirar l’access als giaschaments da gas natiral situads en la regiun da la Mar Caspica e dal Proxim Orient.
Producziun d’electricitad[modifitgar | modifitgar il code]
La producziun d’electricitad succeda surtut cun agid da l’ovra atomara Kosloduj (2000 MW; capacitad maximala oriundamain 3760 MW) e cun implants per producir energia termica (per ina buna part a basa da cotgla). Sper numerusas ovras idraulicas pli pitschnas vegn er investì en l’energia solara e da vent. Parcs da vent existan per gronda part en l’ost dal pajais (capacitad totala da l’energia da vent il 2013: 677 MW).
Relaziuns economicas[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli impurtant partenari da commerzi da la Bulgaria è la Germania. Bundant 5000 firmas tudestgas èn activas en il commerzi cun il pajais, da quai èn 1200 represchentadas al lieu.
La Bulgaria ha anc adina in aut basegn d’investiziuns; ensemen cun il persunal bain scolà e las pajas relativamain bassas porscha il pajais bunas schanzas per investiziuns a lunga vista. Il investiturs principals furman l’Austria, ils Pajais Bass e la Germania (situaziun dal 2008).
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Bulgaria èn in dals pajais principals per la cultivaziun da tubac oriental. Pli baud era il pajais schizunt il pli grond exportader da tubac en tut il mund. Dapi il 2010 na promova l’Uniun europeica però betg pli la cultivaziun da tubac, damai che quai na fiss betg cumpatibel cun las directivas da sanadad.
En la val da rosas en la Bulgaria Centrala sa chatta la pli gronda regiun da cultivaziun da feglia da rosas (Rosa damascena) en tut il mund per gudagnar ieli da rosas.
Polluziun da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’onn 1950 han ins realisà en rom da l’economia planisada l’industrialisaziun dal pajais ed intensivà l’agricultura; quai è savens succedì a donn e cust da l’ambient. La promoziun surtut da l’industria greva, dal sectur d’energia e da las minieras, e quai a basa da tecnologias antiquadas, ha per part manà a polluziuns considerablas da l’aria, dal terren e da l’aua.
Cun serrar blers lieus da producziun industrials en il decurs dals onns 1990 è la polluziun da l’ambient sa reducida cuntinuadamain. Tuttina èn anc necessarias grondas investiziuns per meglierar la situaziun. Gia il 1990 han ins stgaffì per quest intent in ministeri da l’ambient ed il 1991 è la protecziun da l’ambient vegnida definida en la constituziun sco finamira statala.
Corrupziun[modifitgar | modifitgar il code]
La corrupziun furma en Bulgaria in grond problem. Per part ha l’Uniun europeica reducì contribuziuns da promoziun cun l’argument che las raschuns da quella vegnian cumbattidas memia pauc da vart dal stadi. Sin l’Index da percepziun da la corrupziun da Transparency International sa chattava la Bulgaria il 2017 sin plaz 75 da 172 pajais, ensemen cun la Tunesia, il Kuwait e la Tirchia.[15]
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem è gia dapi ils onns 1970 in’impurtanta resursa da devisas dal pajais. Cun 8,2 milliuns turists sa chattava la Bulgaria l’onn 2016 sin plaz 41 dals pajais ils pli frequentads en tut il mund. Las entradas generadas tras il turissem han muntà il medem onn a 3,6 milliardas dollars. En Bulgaria datti en tut 10 lieus dal patrimoni mundial da l’UNESCO.
Budget statal[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 17,89 milliardas dollars ed entradas da 18,44 milliardas dollars. Da quai è resultà in surpli da 1,3 % dal product naziunal brut. Ils debits statals han muntà il 2016 a 9,6 milliardas dollars u 27,3 % dal product naziunal brut. La Bulgaria tutga uschia tar ils pajais da l’Uniun europeica cun ils pli bass debits statals.
Da las expensas statalas han ins impundì il 2005/06 (en % dal product naziunal brut): Per la sanadad 7,2 %, per la furmaziun 4,5 % e per il militar 2,6 %.[16]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La Bulgaria furma in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala ed il Proxim Orient. Tras la Bulgaria mainan ils corridors da traffic paneuropeics IV (Dresden–Budapest–Craiova–Sofia–Thessaloniki), VII (Danubi), VIII (Durrës-Tirana–Skopje–Sofia–Burgas) e IX (Helsinki–Moscau–Bucarest–Dimitrovgrad–Alexandropolis).
Il pajais dispona d’ina rait da traffic relativamain vasta. Quella cumpiglia la rait da viafier (viafier statala bulgara), la rait da vias (che cumpiglia però fin qua be paucas autostradas), quatter eroports (a Sofia, Varna, Burgas e Plovdiv), dus ports d’auta mar (a Burgas e Varna) e plirs ports pli pitschens (t.a. Sosopol, Baltschik sco er per lung dal Danubi). Fin il temp medieval tardiv è la navigaziun interna sin il flum Mariza stà d’impurtanza. La navigaziun sin il Danubi è percunter bundant main impurtanta per la Bulgaria che per auters pajais situads per lung dal flum.
Il traffic sa splega en Bulgaria surtut sin via. Tranter las citads grondas curseschan bus da differentas interpresas; da las chapitalas da las provinzas en citads pli pitschnas existan colliaziuns regiunalas. La stad vegnan ultra da quai purschidas colliaziuns da las citads grondas en la gronda part dals lieus turistics a la costa da la Mar Naira.
L’infrastructura da la viafier è in pau main buna. Uschia dura per exempel in viadi en tren da Sofia a Burgas (ca. 400 km) radund sis uras e mez, entant ch’il bus dovra per quest tschancun be 5 uras. Sin intgins trajects è la viafier però pli bunmartgada ch’ils bus. Intginas citads da la Bulgaria (surtut Sofia e Burgas) furman la staziun finala da pliras colliaziuns europeicas; er l’Orient Express percurra la Bulgaria. En collavuraziun cun l’Uniun europeica è previs da colliar las lingias principalas a la rait europeica da trens ad auta sveltezza.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Art ed architectura[modifitgar | modifitgar il code]
L’art enconuscha en la Bulgaria ina lunga tradiziun. Dal segund millenni a.C. èn sa mantegnids numerus crests-fossa e lavurs d’aurers dals Tracs.
Temp medieval e renaschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pli impurtant monument or da l’istorgia tempriva da la Bulgaria vala il reliev en grip Chavaltgader da Madara dal 8avel tschientaner che fa part da l’ierta culturala mundiala da l’UNESCO. L’emprima chapitala Pliska era anc vegnida circumdada tenor l’exempel bizantin-roman cun fortezzas, ma disponiva a medem temp da palazs, baselgias, bogns e d’auters edifizis publics che renvieschan per part en lur furmas e tecnicas da construcziun a l’Asia Centrala ed al Proxim Orient. Quai n’ha però betg satisfatg als basegns egemonials dals zars bulgars, e zar Simeon I, numnà il Grond, ha dischlocà l’onn 863 la chapitala en la citad Preslav ch’era medemamain fortifitgada fitg ferm. Da las baselgias e claustras da la citad è surtut da numnar la Baselgia radunda (u Baselgia dad aur) cun sias ritgas decoraziuns e las plattas da terracotga cun glasura (cheramica da Preslav), la quala è tipica per l’art bulgar da questa perioda. Cun la cristianisaziun dal reginavel bulgar han ins er erigì edifizis sacrals en autras citads, sco che mussan las perditgas impurtantas ad Ocrida (oz en la Macedonia dal Nord) u a Nessebar. Cuntrari a l’architectura da baselgia bizantina è gia sa manifestada qua avant la mesadad dal 10avel tschientaner la tendenza da revestgir ils mirs a moda decorativa.
Cun il domini bizantin (1018–1185/86) èn er las influenzas nà da Bizanz daventadas pli fermas entaifer l’art bulgar. E la restauraziun dal reginavel bulgar l’onn 1185 ha fatg renascher l’art da l’emprim reginavel bulgar. A Tarnovo, la nova chapitala, è sa furmà in nov tip da baselgia pli pitschen, per ordinari ad ina nav, che mussa influenzas bizantinas, ma che cuntinuescha – cuntrari a l’art bizantin – cun la tendenza da decorar ritgamain ils mirs.
Pli gronda independenza ha la pictura cuntanschì en ils frescos da Bojana (1259). Quels tutgan tar las perditgas da l’art figurativ las pli bain mantegnidas da l’entira Europa dal Sidost ed èn segnads d’in stil prest renaschimental. Dapi il 13avel e 14avel tschientaner è la Bulgaria er enconuschenta per sias iconas; quellas surpassan las reglas da las scolas tradiziunalas e duevan sa sviluppar a la represchentaziun d’iconas la pli individuala entaifer l’entir art da la baselgia ortodoxa.
Renaschientscha bulgara[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la conquista da la Bulgaria tras ils Osmans è l’art cristian bulgar bunamain mo pli vegnì tgirà en claustras giud via. Artists bulgars èn però stads involvids en la vasta activitad da construcziun osmanica da quel temp. Dal 15avel fin il 18avel tschientaner dueva l’art da la republica da muntgs Athos esser decisiv. Cun la renaschientscha bulgara a la fin da l’occupaziun osmanica èn sa sviluppadas en las singulas parts da la Bulgaria blers novas scolas d’art (dapli che 40 èn enconuschentas), las qualas tutgan tuttas tar l’uschenumnà stil renaschimental. A medem temp è er l’entagl en lain sa sviluppà ad in art bulgar specific. Las pli impurtantas scolas d’art da quel temp èn quellas da Tschiprovzi, Debar e Samokov. Da quest’ultima duevan resortir blers dals artists ch’han ornà dal quel temp las baselgias e claustras dal pajais cun picturas. La pli famusa da quellas è la claustra da Rila ch’appartegna en il fratemp a l’ierta culturala mundiala da l’Unesco.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
In impurtant artist dal temp modern è stà Jules Pascin (atgnamain Julius Pinkas) ch’è naschì il 1885 a Vidin. El ha vivì blers onns en Frantscha, nua ch’el è er mort l’onn 1930, e vegn considerà sco pictur e graficher bulgar-franzos.
Dal temp dal socialissem han ins erigì en bleras citads bulgaras edifizis monumentals a favur da la filosofia statala u da ses represchentants.
Il pli famus bulgar insumma è Christo Javaschev ch’è daventà enconuschent sut ses prenum ed ensemen cun sia dunna Jeanne-Claude. El ha tranter auter zuglià en l’edifizi dal Reichstag a Berlin ed il Pont Neuf a Paris.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La Bulgaria dispona d’ina lunga tradiziun dal chant choral. Il Chor statal ha gì grond success tras in agen stil; nundumbraivels chors da dunnas bulgars, sco per exempel Angelite, èn oz enconuschents en tut il mund. L’instrument naziunal è, sper la flauta a trais parts kaval, la cornamusa gajda. En la gronda part dal pajais vegn sunada la djura gajda traca (a tuns auts), surtut per sautar, entant che la Muntogna Rhodopa sa serva surtut da la kaba gajda (a tuns bass) per accumpagnar balladas tristas. Pl raras èn las flautas da pasturs pli pitschnas svirka e duduk. La zurna, in’oboa a dratguir, sunan tradiziunalmain ils Roma e la minoritad tirca. Il pli enconuschent instrument a cordas è la lauta ad artg gadulca. Ultra da quai vegnan duvrads en la musica populara tradiziunala da la Bulgaria la lauta tambura, l’instrument ad artg gusle sco er ils schumbers tapan e tarambuka.
Impurtants chantadurs bulgars èn tranter auter il tenor Ari Leschnikoff ch’ha appartegnì dal 1928 fin viaden en ils onns 1930 als Comedian Harmonists ed il chantadur d’operas Boris Christov che valeva sco in dals megliers bassists insumma. La chantadura d’origin bulgar Vesselina Kassarova tutga oz tar las mezzosopranistas las pli dumandadas. Cun Anna-Maria Ravnopolska-Dean deriva ina da las pli enconuschentas arpistas dal temp preschent da la Bulgaria. Ma er las chanzuns popularas bulgaras èn vegnidas famusas en tut il mund tras las chantaduras da Le Mystère des Voix Bulgares e Valja Balkanska. La chantadura da chanson e da pop franzosa Sylvie Vartan è medemamain oriunda da la Bulgaria.
La musica populara bulgara dispona d’ina gronda varietad ritmica. Tacts nunusitads sco 5/8, 7/8 e 9/8 fan questa musica difficila da sunar. Blers musicists moderns en ils pli differents stils sa servan d’elements da la musica populara bulgara resp. da l’Europa dal Sidost.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Ils origins da la litteratura bulgara èn da chattar en il 8avel e 9avel tschientaner. A l’entschatta sa tracti surtut da cronicas sco er d’inscripziuns da fossa e d’edifizis da regents ed aristocrats bulgars en lingua greca, excepziunalmain er en la lingua dals Bulgars originars. La litteratura scritta en bulgar vegl è vegnida nudada en la scrittira cirillica ch’è sa furmada en la Bulgaria suenter la cristianisaziun en il 10avel tschientaner.
A Pliska, en la residenza dal prinzi Boris I, ad Ocrida situà en il vest sco er a Veliki Preslav, nua che Simeon I aveva spustà la chapitala bulgara, eran activs intgins dals scolars dals apostels slavs Kyrillos e Methodios, tranter quels Kliment dad Ocrida, Konstantin da Preslav, Ioan Exarch e Tschernorizec Hrabar. Quest ultim ha scrit il tractat ch’è er vegnì enconuschent en la Serbia e la Russia per defender la scrittira slava ‹O Pismenach› (‹Davart las letras›). Il temp da regenza da Boris I e Simeon I vala sco ‹epoca dad aur› da la litteratura bulgara.
La litteratura scritta en bulgar mesaun (er numnà slav da baselgia) cumpiglia apocrifas, biografias e cronicas; ina part da quests texts han ins translatà dal grec en il bulgar mesaun. In segund temp da fluriziun ha la litteratura bulgara enconuschì durant il 13avel e 14avel tschientaner; il center cultural furmava da quel temp la claustra ch’è vegnida fundada il 1350 en vischinanza da Tarnovo. A questa scola appartegnevan tranter auter il muntg Ciprian, Grigorij Camblak e Constantin Kostenezki; suenter la conquista da la Bulgaria han ils numnads er manà ils princips formals da la litteratura bulgara en il territori da la Serbia, Rumenia e Russia odierna.
Intgins dals pli impurtants auturs durant il temp dal domini Osman èn stads Vladislav Gramatik, Païssi da Hilandar, Sophronius da Vraza ed ils frars Miladinovi; lur ovras èn surtut segnadas da la tschertga suenter l’identitad bulgara. En il 18avel tschientaner èn sa furmads dus geners, l’istoriografia e l’autobiografia. En rom da la renaschientscha bulgara ha la litteratura dal pajais cuntanschì in’ulteriura culminaziun. Las poesias patrioticas dals revoluziunars sco Christo Botev, Ljuben Karavelov e las ovras da Jordan Jovkov e dal patriarc da la litteratura bulgara Ivan Vasov han influenzà decisivamain il temp dal cumbat per ina Bulgaria libra ed ils onns sequents. La litteratura en furma da regurdanzas dueva culminar en las ovras da Sachari Stojanov e Simeon Radev.
L’access a la litteratura mundiala moderna dals onns enturn 1900 ha la litteratura bulgara chattà tras scripturs simbolistics sco Nikolai Liliev, Dimtscho Debeljanov, Pejo Javorov, Christo Jassenov, Teodor Trajanov e Nikolai Rainov. Impurtant en quest connex è er stà l’engaschament da l’expressionist e translatur Geo Milev, il qual è però vegnì assassinà il 1925 tras forzas che stevan datiers da la regenza. Suenter auturs sco Atanas Daltschev, Fani Popova-Mutafova, Elin Pelin u Nikola Vapzarov marcheschan oz tranter auter Nedjalko Jordanov, Jordan Raditsckov, Nikolai Haitov e Georgi Markov la litteratura bulgara.
Folclora ed usits[modifitgar | modifitgar il code]
Ina fitg impurtanta rolla entaifer l’istorgia culturala da la Bulgaria giogan la folclora ed ils usits; durant il domini osman-tirc han quels betg be gidà a mantegnair l’identitad naziunala, mabain han er promovì l’ulteriur svilup da l’art e da la litteratura. Colliadas stretgamain cun la moda da viver da lez temp e cun ils cumbats cunter ils Osmans èn surtut las chanzuns popularas (chanzuns d’eroxs, da festa, da rituals, d’amur ed epicas). Pervi da la multifariadad da lur texts e ritmus e la melodica originala (t.a. tonalitad dorica e frigica) èn quellas er oz popularas.
En la Bulgaria vegn fatg la differenza tranter sauts en gruppa e solistics (choro resp. ratscheniza), ils quals èn oravant tut segnads da pass da saut cumplexs. Per ordinari vegnan ils sauts accumpagnads da la flauta da pasturs kaval, da la cornamusa gajda, dal schumber tapban sco er dals instruments ad artg gadulka e gusla.
In usit popular èn las Martenizas, pitschens penderliez u bratschlets da colur cotschen-alva ch’ins regala in a l’auter il prim da mars per l’entschatta da la primavaira. Per che las Martenizas portian fortuna las duai ins purtar fin ch’ins vesa l’emprima cicogna. Alura las pendan ins vi d’in rom d’ina planta (sche pussaivel dal cornal mastgel) e giavischa insatge. En la Bulgaria dal Sidost, en la regiun Strandscha, è ultra da quai derasà il currer sur fieu. Plinavant existan en las periodas sitgas vers la fin da la primavaira e la stad dus rituals da plievgia: German è ina poppa fallica che dunnas sepuleschan e cumplanschan a moda rituala en la Bulgaria dal Nord. En la Bulgaria da l’Ost van mattatschas da plievgia (Paparuda) da porta a porta e chantan chanzuns che supplitgeschan per plievgia.
En tut las regiuns èn enconuschents ils gieus da carnaval dals Kukeri che represchentan ina sort da teater popular. En la Bulgaria da l’Ost sa preschentan quels durant l’emna avant il temp da curaisma ortodox, en l’ulteriura Bulgaria tranter Nadal e Bavania.
Fitg sviluppà era en il temp medieval er l’artisanadi, il qual ins chatta oz surtut en ils costums naziunals creads cun bler fantasia (tailas da colur cun retgamadas, grev cliniez da metal, diversas cuvridas-chau.
L’interess per la folclora e l’artisanadi existiva gia durant la renaschientscha naziunala. Dal temp dal domini communistic han ins promovì il mantegniment da la tradiziun cun organisar divers festivals da folclora, cun orchesters folcloristics, gruppas da saut, ina scol’auta a Kotel ed autras iniziativas. Percunter èn ids a perder elements che na sa cumportavan betg cun il maletg cumplessiv da la societad socialistica per motivs ideologics (t.a. visitar la messa da Nadal u da Pasca). Dapi la democratisaziun han ins però laschà reviver questas veglias tradiziuns.
Cuntrari a la convenziun ch’è uschiglio derasada en l’entira Europa vala en Bulgaria il dar dal chau sco ‹na› ed il scurlattar il chau sco ‹gea›. Tenor la ditga va quai enavos sin in cumbattant per la libertad che saja vegnì dumandà cun il piz d’ina spada sut il mintun sch’el veglia restar en vita.
Cuschina[modifitgar | modifitgar il code]
Ina tipica tschavera bulgara cumenza cun ina salata (schopska u thrakijska) tar in rakija (vinars) e la stad cun la schuppa fraida tarator. Sco spaisa principala vala la kebaptscheta u in brassà d’agnè, il kscheverme, kavarma ed autras spezialitads dal gril. A la fin suonda la baniza, ina pastizaria da pasta sfegliada. En la cuschina bulgara è ultra da quai fitg derasada la saturegia tschubriza e la ljuteniza che consista surtut da puré da paprica e da tomatas sco er las duas spezialitads da liongia lukanka e sucuk.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils dis da festa religius (tenor il chalender gregorian) ed il prim da matg (di da lavur) vegnan commemorads en spezial: Il prim da favrer sco di da regurdientscha per las unfrendas dal reschim communistic; ils 3 da mars sco di da la liberaziun da la Bulgaria da l’Imperi Osman il 1878 (di da la festa naziunala); ils 6 da matg sco di da la valurusadad e da l’armada bulgara; ils 24 da matg sco di da l’illuminissem bulgar e da la cultura e litteratura slava; ils 6 da settember sco di da la reuniun da la Bulgaria cun la Rumelia da l’Ost il 1885; ils 22 da settember sco di da l’independenza bulgara il 1908; il prim da november sco di dal moviment da resvegl naziunal.
Ultra da quai vegn regurdà ils 18 e 19 da favrer al di da la mort dal revoluziunar ed ideolog Vassil Levski ed ils 2 da zercladur a las 12 da mezdi resunan tut las sirenas en il pajais per commemorar la vita ed ovra dal cumbattant da libertad Christo Botev.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
Scienza/invenziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli enconuschent scienzià da derivanza bulgara è probablamain John Vincent Atanasoff ch’è naschì en ils Stadis Unids. El è l’inventader dal calculatur digital electronic ed ha instruì fisica matematica. Medemamain in famus scienzià american-austriac-bulgar è Carl Djerassi che vala sco bab da la pirla anticonceptiva.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la vieuta valeva il sport sco politica statala e blers sportists bulgars han fatg furora en tut il mund (surtut en disciplinas individualas). Suenter la vieuta è crudà davent il sustegn statal, uschia ch’han be pli pudì sa far valair sportists ch’avevan fitg grond talent e che derivavan per ordinari da famiglias da sportists. Il pli enconuschent exempel furman las soras Maleeva en il tennis, las qualas èn tuttas stadas en ils top-10 e da las qualas l’ultima, Magdalena Maleeva, è sa retratga il 2005. En la Bulgaria exista ina lunga tradiziun en ils suandants sports: schah, lutga, auzar pais, boxar, volley, atletica leva e gimnastica ritmica. Il lutgader Nikola Stantschev è stà l’emprim victur olimpic bulgar. La squadra naziunala da ballape ha cuntanschì il 1994 en ils Stadis Unids il quart plaz.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ bulgarien.org
- ↑ 2.0 2.1 World Population Prospects – Population Division – United Nations, consultà ils 12 da fanadur 2017.
- ↑ Uffizi naziunal da statistica da la Bulgaria: Survista tabellara da la populaziun da la Bulgaria tenor regiuns e gruppas etnicas, consultà ils 6 da mars 2010.
- ↑ Oded Haklai: Regime transition and the emergence of ethnic minorities. En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise? Routledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18; Robert J. Kaiser: Czechoslovakia: the Desintegration of a Binational State. En: Graham Smith (ed.): Federalism: The Multiethnic Challenge. Routledge, Londra/New York 2014, ISBN 978-0-582-22578-7, p. 208–236, qua p. 228; Leo Suryadinata: The Making of Southeast Asian Nations. State, Ethnicity, Indigenism and Citizenship. World Scientific Publishing, Singapure 2015, p. 9.
- ↑ Nina Janich, Albrecht Greule: Bulgarisch, en: Sprachkulturen in Europa: ein internationales Handbuch, Gunter Narr Verlag, 2002, p. 27.
- ↑ Gerhard Ecker: Bulgarien. Kunstdenkmäler aus vier Jahrtausenden von den Thrakern bis zur Gegenwart. DuMont Buchverlag, Cologna 1984, ISBN 3-7701-1168-0.
- ↑ Gerhard Podskalsky: Theologische Literatur des Mittelalters in Bulgarien und Serbien 815–1459. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-45024-5, p. 74.
- ↑ Raul Hilberg: Täter, Opfer, Zuschauer. Die Vernichtung der Juden 1933–1945. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-596-24417-X, p. 807.
- ↑ Brunnbauer, p. 16s.
- ↑ Brunnbauer, p. 295.
- ↑ Democracy Index 2016, consultà ils 13 da december 2013.
- ↑ Las datas statisticas surtut tenor IMF, World Economic Outlook Database.
- ↑ Tenor Eurostat, consultà ils 2 da december 2016.
- ↑ Ranking, sin: heritage.org.
- ↑ Corruption Perceptions Index 2016, consultà ils 9 da favrer 2018.
- ↑ Indicaziuns tenor The World Factbook, consultà ils 13 da mars 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- L. Häfner: Zeittafel. En: K. Grothusen: Bulgarien. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1990, p. 688–703.
- H. Härtel, R. Schönfeld: Bulgarien: vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Pustet, Regensburg 1998, p. 191–278.
- Hans-Joachim Hoppe: Bulgarien: Hitlers eigenwilliger Verbündeter. Eine Fallstudie zur nationalsozialistischen Südosteuropapolitik. Stuttgart 1979.
- Hans-Joachim Hoppe: Bulgarien. En: Wolfgang Benz (ed.): Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus. Minca 1991, p. 275–310.
- Konstantin Jireček: Das Fürstenthum Bulgarien, seine Bodengestaltung, Natur, Bevölkerung, wirthschaftliche Zustande, geistige Cultur, Staatsverfassung, Staatsverwaltung und neueste Geschichte. 1891.
- J. Jocov: Charakteristische Züge, Etappen und Unterscheidungsmerkmale der faschistischen Diktatur in Bulgarien 1923–31. En: Etudes Historiques, tom II. Sofia 1965, p. 395–412.
- Ana Karlsreiter: König Boris III. von Bulgarien und die bulgarische Außenpolitik 1938–43. Minca 2001.
- G. Knaus: Bulgarien. Beck, Minca 1997, p. 76–91.
- Reinhard Lauer (ed.): Die Bulgarische Literatur in alter und neuer Sicht. En: Opera Slavica. Nova retscha 26, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 1997.
- Boris Marinov: Das bulgarische Parteiensystem im Wandel. Parlamentarische Tätigkeit und außerparlamentarische Entwicklung. Verlag Dr. Müller, Saarbrücken 2008, ISBN 3-639-06733-9.
- Georgi Markov: Die Kulturexpansion des Dritten Reiches in Bulgarien: Wissenschaft, Hochschulbildung und Verbreitung der deutschen Sprache (1934–1939). En: Etudes Historiques, tom VIII, Sofia 1978, p. 329–347.
- Georgi Markov: Die nationalsozialistische ideologische Propaganda in Bulgarien (1933–1940). En: Etudes Historiques, tom X, Sofia 1980, p. 273–292.
- Marshall Lee Miller: Bulgaria during the Second World War. Stanford 1975.
- Nissan Oren: Revolution Administered. Agrarianism and Communism in Bulgaria. Baltimore/Londra 1973.
- Wolf Oschlies: Der Volksbund Zveno – Nahtstelle der bulgarischen Parteiengeschichte. Cologna 1971.
- Wolf Oschlies: Bulgariens Juden in Vergangenheit und Gegenwart. En: Bulgarische Jahrbücher, tom 2, Minca/Vienna 1974, p. 129–176.
- Wolf Oschlies: Bulgarien – Land ohne Antisemitismus. Erlangen 1976.
- Jürgen Plöhn (ed.): Sofioter Perspektiven auf Deutschland und Europa. Berlin 2006, ISBN 3-8258-9498-3.
- Sabine Riedel: Bulgarien zwischen Subsistenzwirtschaft und Weltmarkt. Überlegungen zum Gestaltungsspielraum der Wirtschafts- und Sozialpolitik. En: Osteuropa, 2003, 1, p. 58–76.
- Sabine Riedel: Das politische System Bulgariens. En: Wolfgang Ismayr (ed.): Die politischen Systeme Osteuropas. VS Verlag für Sozialwissenschaften, 2010, ISBN 978-3-531-16201-0, p. 677–729.
- Robert Schmitt: Kleines Handbuch Bulgarien. Baltic Sea Press, Rostock 2012, ISBN 978-3-942654-55-5.
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. BoD, Seuzach 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Rumiana Stoilova: Ethnische Differenzen unter Frauen am Beispiel Bulgariens. 2005.
- Ilija Trojanow: Die fingierte Revolution. Bulgarien, eine exemplarische Geschichte. dtv, Minca 2006, ISBN 3-423-34373-7.
- Daniel Ziemann: Vom Wandervolk zur Grossmacht: die Entstehung Bulgariens im frühen Mittelalter (7.–9. Jahrhundert). Böhlau Verlag, Cologna/Weimar 2007, ISBN 3-412-09106-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina da la regenza da la Republica da la Bulgaria
- Uffizi da statistica da la Bulgaria
- Infurmaziuns davart il pajais


c: text/html

text:
Las grondas midadas datti tar l’entrada. La cafetaria actuala vegn dischlocada en il sectur da l’entrada ed avant quella datti in plaz per seser e per s’entupar. Nov duai il Center da sport e cultura CSC survegnir in indriz da bowling ed ina halla da squash.
La halla da raiver vegn engrondida e las stanzas da fitness, spinning ed aerobic sco er la halla traidubla e la halla da tennis vegnan renovadas. In'opziun è da crear in plaz per beachvolley ed in indriz cun percurs da velos da muntogna.
Autas investiziuns
Sco il president da vischnanca da Mustér Robert Cajacob di, quintian ins cun autas investiziuns. Dentant na possia el betg anc prender posiziun, perquai ch’els stoppian contactar il chantun e guardar, co lez pudess sustegnair la vischnanca. Ed els stoppian era far in preventiv e guardar, tge ch’ins possia realisar la finala.
Pretensiun dals investiders
Ils investiders da l’hotel Acla da Fontauna pretendan era, ch’il CSC vegnia modernisà. Sche tut va tenor plan veglia la suprastanza preschentar il project ils 20 d’avrigl al cussegl da vischnanca, di Robert Cajacob. E forsa pudess la populaziun alura votar davart quel ils 10 da zercladur. Sch’i dat in «gea» pudess ins entschaiver a sanar ed engrondir il CSC la primavaira 2019.
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hohentengen am Hochrhein
Hohentengen am Hochrhein l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 29.55 km² e 'ndel Dicember 2017 el gh'ìa 'na popolasiù de 3 852 abitàncc.
El cümü de Hohentengen am Hochrhein el se tróa de la bànde de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 1008 méter sura 'l leèl del mar. L'è sö la spónda dèstra (nòrt) del fiöm Reno che 'n chèl ciapèl lé 'l sègna 'l cunfì co la Svìsera. De l'ótra bànda del fiöm gh'è i cümü svìser de Glattfelden e Weiach (Canton Zürich), Kaiserstuhl, Fisibach e Rümikon (Canton Argovia).
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
L’idea è da far pli enconuschenta la regiun da la Val d’Alvra cun il viaduct dal Landwasser. Ils visitaders duain pudair far viadis en trens cun vaguns averts, sco era cun cumposiziuns istoricas. Ils trens cun ils vaguns averts duain cursar tranter Filisur e Surava, ils trens istorics tranter Filisur e Tain/Wiesen.
Bleras ideas
En in tren spezial da Casti a Filisur ha Roman Cathomas, il manader dal project «Viaduct dal Landwasser – monument istoric dal Grischun» declerà, tge ch’ins savess tut realisar. Pussaivel èsi era da construir plattafurmas panoramicas per lung da la lingia da tren. Dasper temas da viafier duain era giugar ina rolla principala la natira e la cuntrada. Uschia duai per lung da la viafier dar elements da divertiment, ed era animals pudessan vegnir integrads, per exempel en furma d’in parc d’animals u cun la pussaivladad da visitar in bain puril da divertiment.
Sustegn dal chantun
La presidenta da la regenza grischuna Barbara Janom Steiner ch’ha visità il tren spezial suenter ina visita da la conferenza dals presidents da la Regiun Alvra ha ditg ch’ella beneventia l’idea da promover la regiun enturn il viaduct dal Landwasser. Il mument ins na possia betg anc dir tge sustegn finanzial ch’i dettia dal chantun, ma il project preschentà saja in project che possia quintar cun il sustegn dal chantun.
Suenter il project olimpiada - ch’ha fatg naufragi - èn avant maun daners, ed il project preschentà è in project che merita il sustegn.
Custs betg anc enconuschents
Actualmain sa chatta il project en la fasa da concretisaziun, scrivan ils purtaders en ina communicaziun communabla. Il mument vegnian analisads ils custs d’investiziun e la rentabilitad. Lubientschas u cunvegnas da finanziaziun n’èn betg anc avant maun.
RR actualitad 12:00


text:
Io (corp celest)
Io l'è 'n satèlite natüral del pianeta Giove, chèl piö intèrno dei quàter satèliti medìcei, el quàrt per dimensiù 'ntra töcc i satèliti del Sistema Solar e chèl piö dèns de töcc.
El g'ha de piö de 400 vülcà atìf e chèsto el la rènt l'ogèt piö atìf del pónt de vìsta geològich de töt el Sistema Solar.
A diferènsa de la gran part dei satèliti del Sistema Solar estèrno, che i è perlopiö furmàcc de gias de àiva, Io l'è furmàt de préde de silicàcc che sta töt entùren a 'n nösöl de fèr o de Solfùro de fèr fundìcc.
Io el ghe gìra entùren a Giove conden perìot de presapóch 42 ùre e mèza; el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 421.700 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de 0,0041 e 'n inclinasiù de apéna 0,05° en confrónt al equatùr de Giove.
Compagn de töcc i óter satèliti galileià Io l'è en rotasiù sìncrona con Giove, conden emisfér del satèlite che 'l vàrda sèmper 'nvèrs el pianéta.[1]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Planetographic Coordinates. Wolfram Research, 2010. URL consultato in data 2010=03-29.


text:
La regenza da Donald Trump ha in'ulteriura giada fatg naufragi cun il scumond d'entrar il pajais. Il scumond pertutga persunas da 6 differents pajais per il pli muslims. Quellas persunas na dastgan cun quest decret da Trump betg entrar pli ils Stadis Unids. Ina derschadra da Seattle aveva dentant mess ord funcziun il decret da Trump. Quel giaja cunter ils dretgs umans. Er la dretgira dal stadi Hawaii ha ussa decidì da refusar l'appell da la regenza da Trump. Il scumond mainia a caos e confusiun.
Independentamain da questa decisiun aveva la regenza gia dà en il cas tar la dretgira suprema. Anc n'è nagina data fixada. Anc avant questa decisiun aveva gia ina dretgira a Virginia refusà l'appell da Trump.
RR novitads 20:00


text:
Per promover ch'uffants tranter 3 e 6 onns emprendan rumantsch a moda simpla, ha la Lia Rumantscha sviluppà ina app cun il num «Babulins». Ensemen cun Luisa e Nic ed ils ulteriurs commembers da la famiglia Babulin, pon ils pitschens scuvrir differents munds.
La app includa tut ils tschintg idioms rumantschs ed ella porscha quatter activitads differentas:
- tadlar ina curta introducziun
- smatgar sin in maletg per udir il pled (emprender)
- chattar il dretg maletg e smatgar sin el (applitgar)
- tadlar la descripziun d'in maletg e chattar el (consolidar)
La nova applicaziun «Babulins» datti per android ed iOS ed ella è gratuita.
L’app «Babulins» fa part da kidsfits, il program da famiglia da la Lia Rumantscha. Realisà la app ha la fatschenta 08EINS AG. Las illustraziuns da la app vegnan dad Yvonne Gienal.
RR actualitad 07:00


text:
Corinne Desarzens è naschida l'onn 1952 a Sète en Frantscha. Ella ha studegià russ ed ha cumenzà sia carriera sco schurnalista tar la Tribune de Genève e per il Journal de Genève. A medem temp è ella stada zunt activa sco autura da romans ed ha scrit entaifer 30 onns circa 20 cudeschs. Ses roman il pli nov La lune bouge lentement mais elle traverse la ville è la sisavla ovra, per la quala ella survegn ina distincziun.
«La lune bouge lentement mais elle traverse la ville»
L'exploraziun dal mund cun la lieunga – quella che discurra e quella che sagia – è l'interpresa narra da Corinne Desarzens, nutrida da regurdientschas da viadi, d'inscunters improbabels, da sbozs malizius e d'ina erudiziun engurda.
Il cudesch d'ina ogra che magliucca, cun agid da sia plima e da ses penel, pleds rars en tehuelche, swahili, ladin u amen per exprimer tut l'essenza e per envidar las lecturas ed ils lecturs ad in past festiv baroc, dal qual mintga spaisa (27 en tut) porta cun sai ina surpraisa. In'ovra, nua che l'intimitad e l'immensitad sa cruschan allegramain.


text:
Per geniturs èsi savens difficil dad ir enturn cun las temas da lur uffants. Per pudair gidar e consolar èsi pratic da savair distinguer quant seriusas cha questas temas èn. I dat numnadamain pitschnas temas, grondas temas, temas che restan e temas che passan. Ultra da quai datti er temas che èn colliadas cun il svilup da l'uffant e che al gidan ed al protegian. Il psicolog Philipp Ramming raquinta da las temas tar uffants, sco che quellas naschan e tge che ins po far sche la tema daventa memia gronda.
Il forum 2007-2008 Temas tar uffants
Per geniturs èsi savens difficil dad ir enturn cun las temas da lur uffants. Per pudair gidar e consolar èsi pratic da savair distinguer quant seriusas cha questas temas èn.


text:
Il regress da dumondas d'asil per 44,3% cumpareglià cun l'onn 2016 è sur tut ina consequenza da la ruta dal Balcan ch'è vegnida serrada il mars 2016. Las pli bleras dumondas d'asil èn vegnidas l'onn 2017 da l'Eritrea (296, 39 pli pauc ch'il schaner 2017), la Syria (167, +54), Guinea (105, -15), Afghanistan (92, -7), Irak (72, +15) e Nigeria (69, +10).
Pervi da l'aura fraida sa mova la migraziun en l'Europa pil mument plitost plaun. La pluralitad da las persunas ch'èn arrivadas quest onn en l'Italia deriva da l'Africa dal vest. Damai che la situaziun en la Libia n'è betg sa midada è da quintar ch'il dumber da persunas che vegnan en l'Italia crescha puspè.
Il secretariat per migraziun ha rugalà il favrer 2'448 dumondas d'asil en l'emprima instanza. 583 dumondas èn vegnidas renviadas pervi da la cunvegna da Dublin. 578 persunas han survegnì asil e 668 persunas èn provisoricamain vegnidas prendidas si.
RR novitads 14:00


text:
Ils 19 da matg marida la nova duchessa Meghan ses Harry. Ella è in’actura americana, Harry è il prinzi Henry Charles Albert David Duke of Sussex, figl da Diana e Charles. Ma a la nozza a Londra ha il pauper bab Charles sunà ina giada dapli be la segunda gìa, ensemen cun Camilla, Elton John e Victoria Beckham. Harry e Meghan eran sa chapescha quel di en il center.
E tge surpraisa: Sin la dumonda decisiva dal spiritual ha Harry ditg: «Yes, I will». E Meghan alura: #MeToo. Tge, vus na crajais betg? Tut mo fake news? Tgi sa? Ma laschain star per dal bun las discussiuns ed ils muments dal 2018!
Bellas festas!


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cras sit amet libero in nunc lobortis accumsan. Sed vehicula ornare quam sit amet tristique.


text:
Ch’i vegnia da nov decidì a l’urna haja divers motivs, di Leo Thomann, il president communal da Surses. Per l’ina haja la davosa radunanza communala dal december gì fitg pauca glieud en sala e per la segunda saja era la situaziun da corona betg sa meglierada. E ch’il Cussegl federal decidia ils proxims dis eventualmain ulteriuras restricziuns haja facilità la decisiun. Ed era las 180 suttascripziuns ch’han giavischà ina decisiun a l’urna per quel tema, hajan ins piglià serius.
Parc Ela po cuntinuar
Gia decidì davart la prolungaziun dal Parc Ela han las quatter vischnancas Bravuogn Filisur, Albula/Alvra, Ferrera/Schmitten e Tavau. Lantsch decida ils 18 da schaner a la radunanza communala. Gia uss èsi cler, ch’il Parc Ela po cuntinuar ils onns 2022 fin 2031, cun quai che quatter vischnancas ston approvar il contract.
En vischnanca da Surses è la decisiun però dispitaivla. Las Pendicularas da Savognin teman da restricziuns per investiziuns futuras en il territori da skis. Da nov è numnadamain l’entira vischnanca en il perimeter dal parc. L’anteriura vischnanca da Riom Parsonz, nua che la gronda part dal territori da skis da Savognin sa chatta, na fa il mument betg part al Parc Ela.


text:
Codanzínzëra
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Cëgliucc pëccërigl ë la famiglia ë gl Passeriformes.
Variand dialëttal cumines[cagna | cagna surgente]
Codanzínzëra (Atini), colanzínzëra (Sëttëfrat), coradënzínzëra (Sand Rënat).
Dëscrëzion[cagna | cagna surgente]
È luongh 16,5 a 18 cm; da na scenna a n’ata 24–28 cm.
Gl máscurë tiev gl chëlor ë la schina verd-marron chiar, cora nera chë lë penn rëttric ë fòr gghiangh. Gl cuap pò cagnà ë chëlor e quess dëpènn da lë tand sottëspèc chë zë tròvanë a l’Auròpa. Chella chë šta ë cchiù a l’Ëtalia, la cinereocapilla, tè gl cuap grigg, la canna gghianga e tòrn tòrn lë recchië è nera fin a gl bbecch. Gl piett e la panza suó ggiall.
La fèmmëna arrassëmeglia a në máscurë sculërit. Zamb e bbecch, a gl máscurë comm a lë fémmënë, suó nir.
Fav lë nédëra a lë part sott a lë fratt.
Andó zë tròva[cagna | cagna surgente]
Gl tip cinereocapilla è quigl chë zë tròva cchiù spiss a l’Ëtalia, la Frangia ë gl Sudd e a l’Ištria. Passa gl viern a l’Áfrëca ciendr-uccëdëntal, a sudd ë gl Sahara. Chëmènza a zë fà vëdé a fin marz-abbril (trica në ccon a par a gl tip nòrdëchë flava).


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Vlhova terminescha seria da victorias da Shiffrin
Petra Vlhova ha gudagnà il slalom da notg a Flachau en l'Austria. La Slovacca festivescha si'emprima victoria en in slalom en questa stagiun. En ils emprims tschintg slaloms da la stagiun è Vlhova mintgamain vegnida segunda davos Shiffrin.
Vlhova è stada 15 tschientavels pli sperta che Mikaela Shiffrin ed ha uschia rut la seria da victorias da l'Americana. Terza è la Svedaisa Anna Swenn Larsson.
Meglra Svizra è Wendy Holdener sco tschintgavla. Michelle Gisin è otgavla ed Aline Danioth 11avla.
RR novitads 22:00


text:
Svizras e Svizzers vulan far diever pli savens dal velo, e-bike, e-scooter ubain ir a pe u cun l'agen auto per cuntanscher il lieu da lavur. Quai demussa ina retschertga da l'interpresa da cussegliaziun Deloitte Svizra. La raschun saja la tema ch'ins possia s'infectar cun il virus en il traffic public.
Dapli traffic da velos e peduns en citads
Uschia planisescha radund in quart dals dumandads da desister suenter la crisa da corona pli savens dals meds da traffic publics. Radund in terz dals dumandads vulan ir pli savens a pe u lura cun velo ed e-bike. Gist en las citads vegn uschia spetgà ch'il traffic da velos e peduns vegn a crescher en futur. Deloitte scriva ch'i dettia gia pretensiuns per ina meglra infrastructura da peduns e velos.
Dapli giuvens drovan l'auto
Da l'autra vart mussa il studi dentant er, che gist giuvens vegnan a duvrar pli savens l'agen auto. Mintga quarta persuna dumandada (26%) sut 30 onns vul far diever en futur pli savens da l'auto e stgars 30% dals giuvens vulan duvrar pli savens il töf. En quest connex pudess er la pretensiun suenter road-pricing daventar realitad, per uschia regular il traffic motorisà individual en las citads.


text:
Il project d'art «Arte Albigna» pon ins emprender d'enconuscher durant ina gita en muntogna en la regiun Albigna en Bregaglia. La tura cumenza tar la staziun a val da la pendiculara Albigna sin 1'200 meters sur mar enfin si tar il mir dal lai da serra Albigna sin 2'165 meters sur mar e vinavant tar la chamona Capanna da l'Albigna sin 2'333 meters sur mar.
Spectacul artistic en la natira selvadia
La direcziun artistica «Arte Albigna» è tar l'artist Luciano Fasciati da l'Uniun Progetti d'arte Val Bregaglia. «Arte Albigna» vul trair a niz la scenaria da la regiun Albigna ch'è sa transmidada dad in lieu selvadi e natiral en in lieu selvadi e tecnic, entras il mir dal lai da serra e la tecnica per producir forza electrica.
«Arte Albigna» preschenta ovras dad artists sco Jules Spinatsch, Evelina Cajacob, Pipilotti Rist, Roman Signer, Yves Mettler u Bob Gramsma. Il project d'art cumenza ils 2 da fanadur e dura enfin ils 30 settember.
RR actualitad 07:00


text:
Urs Marti, il president da la citad, declera declera l'augment cun pli autas entradas da taglia, ulteriuras indemnisaziuns ed ina valitaziun pli auta da las immobiglias da la citad. La citad quinta cun in plus tar las entradas da taglia da 2,3 milliuns francs netto.
Er las extradas èn per 8 milliuns francs pli autas che l'onn avant. Quai tranter auter pervia da la fusiun cun Maladers. Quella haja chaschunà pli auts custs da persunal sco er pli autas expensas da gestiun.
Investiziuns da 55 milliuns francs
Cuira vul vinavant investir en projects da generaziun – ina seria da projects e construcziuns pli grondas. L'onn che vegn vul la citad investir 15 milliuns en ils implants da sport sut il num project «Eisball».
Project Eisball
Sin l'areal da la Obere Au è planisà sut il num «Eisball»
- 1 bajetg da gardarobas cun tribunas e tetg – confurm a gieus da ballape da l’emprima liga ed American Football
- 1 plazza da ballape tar il bajetg da la tribuna
- 4 plazzas da ballape – 2 confurmas a gieus da ballape da la segunda liga e 2 confurmas a gieus da la terza fin 5avla liga
- 1 halla da glatsch per trenament – confurm a la prima liga da hockey sin glatsch
Vinavant vul la citad investir mintgamai var dus milliuns francs en la renovaziun dal bogn Sand, la «Carmennahütte» ed il tetg da la chasa communala. 36,6% dals 55 milliuns francs sa la citad pajar ord atgna tastga. Il parlament da Cuira sto anc tractar e confermar il budget.
Spargnar ed investir
En il futur vul Cuira investir grondas summas. Quai permettia er il budget, di Urs Marti. Avant var 10 onns veseva quai anc or in zic auter. Dal 2010 han ins fatg 2,3 milliuns francs deficit, ils proxims onns avevan ins adina budgetà cifras cotschnas. Per pudair scriver puspè in budget cun cifras nairas ha la citad stuì introducir in program da spargn.
Tenor Urs Marti avevan ins il 2013 controllà minuziusamain ils custs e studegià, tge servetschs ch'ins possia stritgar. Uschia avevan ins pudì sbassar ils custs en ils departaments – tranter auter er cun sbassar il pensum da lavur. Per restar vinavant attractiv han ins dentant investì vinavant, ma surtut en projects pli gronds e betg en l'administraziun.
RR actualitad 17:00


text:
Ejam te un n lingaz B1 (livel C da n iade)
L'ejam te un n lingaz B1 (livel C da n iade) é por che che fej domanda de reconescimënt de n zertificat linguistich. Al vëgn fat tl lingaz olache al mancia le zertificat.
L ejam de bilinguism B1 (livel C da n iade) atestea la cunescënzes linguistiches n basa ala cumpetënzes dl livel B1 dl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac. L'atestat de bilinguism C se referësc a chi liví funzionai dl'aministraziun publica, por chi che an adora n diplom de scora mesana. Eté minimala: an mëss avëi complí i 14 agn canche an se scrí ite. L'azes al ejam de bilinguism n'é nia lié a n titul de stüde. Che che oress fá n ater ejam, co chël che ti corespogn a so titul de stüde, pó sambëgn le fá.
Al é da ester dër puntuai. Da se tó para él n documënt d'identité varënt y n biro fosch o bröm.
Proa de comprenjiun tl ascuté sö: döes proes de comprenjiun tl ascuté sö, ca. 20-25 menüc.
Proa de comprenjiun tla letöra: döes proes de comprenjiun tla letöra y n test a loces, 45 menüc.
Ejam scrit: al é da scrí dui tesć, 50 menüc.
Do che i ëis stlüt jö l'ejam scrit, gnarál metü fora i orars dl ejam a usc dlungia la porta dla classa.
I ejams a usc mët man danmisdé tert cina les 12:30. Do marëna vái inant dales 13:30.
Al vëgn odü danfora 10 menüc de preparaziun al ejam y 10 menüc d'ejam.
La proa de comprenjiun tl ascuté sö é strotorada insciö: naota lion la plata cun les domandes multiple choice, spo ascuton le test y spo mëton na crusc sön les dërtes respostes. Le test pó gní ascuté dui iadi.
Chiló ciafëise i ejëmpli dla proa de comprenjiun tl ascuté sö
Pro la proa de comprenjiun tl ascuté sö él da ascuté sö dui tesć y spo él da fá na crusc sön les dërtes respostes che reverda la comprenjiun dl test.
Pro le pröm test ciafëise na plata cun 6 domandes multiple choice; pro vigni domanda él 3 poscibilités de resposta. An pó ma mëte la crusc sön öna na resposta.
Pro le secundo test ciafëise na plata cun 6 domandes che messëise respogne cun parores tle.
La proa de comprenjiun tl ascuté sö é strotorada insciö: naota lion la plata de laur, spo ascuton le test y dedô mëton na crusc sön les dërtes respostes o an respogn ales domandes. Vigni test pó gní ascuté dui iadi.
Chiló ciafëise n ejëmpl de na proa de comprenjiun tl ascuté sö por todësch:
Test 1
1_Ascuté_B1_todësch [Audio] - 1_Test_B1_todësch - 1_Plata de laur_B1_todësch - 1_Soluziuns B1_todësch
Test 2
2_Ascuté_B1_todësch [Audio] - 2_Test_B1_todësch- 2 Plata de laur_B1_todësch - 2_Soluziuns_B1_todësch
Chiló ciafëise n ejëmpl de na proa de comprenjiun tl ascuté sö por talian:
Test 1
1_Ascuté_B1_talian [Audio] - 1_Test_B1_talian - 1_Plata de laur_B1_talian - 1_Soluziuns_B1_talian
Test 2
2_Ascuté_B1_talian [Audio] - 2_Test_B1_talian - 2 Plata de laur_B1_talian - 2_Soluziuns_B1_talian
BUN DA SAVËI
Sön les plates dla proa de comprenjiun tl ascuté sö che an dá jö pól ma ester les crusc che dá dant Ostes respostes. Vigni plata mëss resté daldöt anonima y porchël ne pón nia sotrissé le test y gnanca fá sëgns de val' atra sort sön la plata.
Tratan i ejams ne pón nia adoré dizionars.
Ciaredei ince ala tabela de autovalutaziun dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. Dailó ciafëise la descriziun dles competënzes damanades por vigni livel.
La proa de comprenjiun tla letöra é metüda adöm da trëi perts.
Tla pröma pert vëgnel ejaminé la comprenjiun globala y detaiada, tla secunda pert la comprenjiun seletiva.
Pro le pröm test vëgnel fat 6 domandes multiple-choice. Pro vigni domanda él trëi poscibilités de resposta; al é ma öna na dërta resposta.
Tla secunda pert él 6 tesć cörc a chi che al é da ti atribuí 6 titui.
La terza pert é metüda adöm da n test a 6 loces; pro vignöna él da chirí fora danter trëi respostes multiple-choice. Al é ma öna na dërta resposta.
Chiló ciafëise n ejëmpl de na proa de comprenjiun tla letöra por todësch:
Pröma pert
1_Test_B1_todësch - 1_Plata de laur_B1_todësch - 1_Soluziuns_B1_todësch
Secunda pert
2_Test_B1_todësch - 2 Plata de laur_B1_todësch - 2_Soluziuns_B1_todësch
Terza pert
3_Test_B1_todësch - 3 Plata de laur_B1_todësch - 3_Soluziuns_B1_todësch
Chiló ciafëise n ejëmpl de na proa de comprenjiun tla letöra por talian:
Pröma pert
1_Test_B1_talian - 1_Plata de laur_B1_talian - 1_Soluziuns_B1_talian
Secunda pert
2_Test_B1_talian - 2 Plata de laur_B1_talian - 2_Soluziuns_B1_talian
Terza pert
3_Test_B1_talian - 3 Plata de laur_B1_talian - 3_Soluziuns_B1_talian
Bun da savëi
Sön les plates da dé jö dla proa de comprenjiun tla letöra él ma da mëte na crusc sön les respostes che i chiriëis fora o da inserí les dërtes lëtres tla tabela corespognënta. Vigni plata mëss resté daldöt anonima. Porchël ne pón nia sotrissé parores o perts dl test y gnanca fá sëgns de val' atra sort sön la plata.
Tratan l'ejam ne pól gní adoré no dizionars monolinguai no bilinguai.
Ciaredei ince ala tabela de autovalutaziun dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. Dailó ciafëise la descriziun dles competënzes damanades por vigni livel.
Pro l'ejam scrit él da scrí dui tesć tl lingaz dl ejam sön la basa de punc de contignü preformulá y n numer de parores dé dant:
- na storia (ca. 120 parores)
- na lëtra (ca. 80 parores)
I tesć mëss gní scric cun frases intieres sön les plates de laur che Ves vëgn partides fora; canche i ëis rové él da dé dant le numer dles parores.
Chisc é i criters de valutaziun di dui laurs scric:
- ademplimënt dl compit;
- coerënza y fluënza;
- capazité d'espresciun (spectrum lessical);
- coretëza gramaticala.
Chiló ciafëise n ejëmpl de na proa scrita por todësch y talian:
- proa scrita por todësch
Laur scrit 1
Laur scrit 2
- proa scrita por talian
Laur scrit 1
Laur scrit 2
BUN DA SAVËI
Sön les plates de laur pól ma ester i dui tesć scric. Vigni plata de laur mëss resté daldöt anonima. Porchël ne pón nia scrí l'inom sön la plata o fá d'atri sëgns lassura.
Tratan i ejams ne pón nia adoré dizionars
Ciaredei ince ala tabela de autovalutaziun dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. Dailó ciafëise la descriziun dles competënzes damanades por vigni livel.
Contignü dl ejam
Dan l'ejam a usc ciafëise na plata cun dui argomënc por n referat cört y na minunga personala sön un n argomënt. Do la fasa de preparaziun de 10 menüc, mët man l'ejam a usc, olache i podëis s'anuzé dles anotaziuns che i s'ëis fat. Canche i ëis rové Osta esposiziun él la comisciun che se fej n valgönes domandes sön l'argomënt traté.
L'ejam mët man cun na picia presentaziun de se instësc, de chëra che an ne tignará nia cunt tla valutaziun.
Al vëgn valuté chëstes competënzes:
- ademplimënt dl compit (completëza, capazité de comunicaziun);
- coerënza y fluënza;
- capazité d'espresciun (spectrum lessical);
- coretëza gramaticala.
Pro vigni ejam él da ciaré da ne adoré nia le dialet.
Dorada dl ejam: 10 menüc
Chiló ciafëise n ejëmpl de na proa d'ejam a usc B1:
BUN DA SAVËI
La proa a usc vëgn tuta sö por gní protocolada, sciöche preodü dai criters varënc aprová cun deliberaziun dla Junta provinziala n. 1386 di 20.12.2016.
Tratan i ejams ne pón nia adoré dizionars.
Ciaredei ince ala tabela de autovalutaziun dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. Dailó ciafëise la descriziun dles competënzes damanades por vigni livel.
Ejam scrit
- Rové adalerch por tëmp y ora, se tó para n documënt d'identité varënt y n biro bröm o fosch.
- Al é proibí da se tó para libri, dizionars, tablets o d'atri aparac eletronics.
- Destodé le fonin y le mëte sön mësa.
- Sté chic, a na moda da ne desturbé nia les atres porsones, nia baraté fora informaziuns impara y nia scrí jö.
- Fá les domandes ala comisciun dadalt y a na moda tlera.
- Nia mëte sëgns de reconescimënt (sëgns o simboi) sön les plates de laur, nia sotrissé parores o perts dl test, nia sotescrí.
- Mëte dötes les plates de laur tla gran coperta, scenó vëgn le laur anulé.
- Dé jö les plates de laur anter le tëmp dé dant dala comisciun.
- Scrí üsc dac personai sön la picia zetola; sotescrí impormó dan la comisciun canche i dëis jö.
- Canche i sotescriëis la lista dles presënzes controlede che üsc dac personai sciöche la residënza, la misciun e-mail y le numer de fonin stimenëies bëgn.
Ejam a usc
- Se presenté al ejam a usc dal'ora dada dant (se tó para le documënt de identité).
- Tigní cunt dles indicaziuns dla comisciun por s'arjigné ca al ejam; chësc vëgn fat te n ater local. Plates y n biro por se scrí sö val' é a desposiziun.
Pudëis fé i cursc, ve nuzé di materiai o tò i pruvedimënc che ratëis che sibe adatei per arjonjer l livel de cumpetënza linguistica cris ora aldò di livei europeics. Cialëde do sun la plata dedicheda n generel ala tematica “Preparazion”. Iló giaperëis ndicazions y cunsëies de utl.
Tratan l'ejam ti vëgnel dé importanza ales capazités d'espresciun individuales che i podëis desmostré tres na produziun de test lëdia sides tla pert scrita che te chëra a usc. Por chësta rajun ne vëgnel nia scrit dant racoiüdes de parores o d'atri documënc liënc da s'arjigné ca al ejam, ajache an ti ciara dantadöt ales capazités comunicatives ti dui lingac. Por Ves dé n aiüt tratan la preparaziun al ejam unse metü a desposiziun n valgügn ejëmpli por vigni modul d'ejam. Chisc ciafëise sön la plata dla proa de comprenjiun tl ascuté sö, dla proa de comprenjiun tla letöra, dl ejam scrit y de chël a usc.
Le livel B1 vëiga danfora danterater chëstes competënzes: superamënt linguistich de situaziuns tratan n iade te n raiun olache le lingaz vëgn baié, capazité da baié a na manira che le discurs taches adöm de argomënc conesciüs y da i capí, motivaziun y spligaziun de minunghes personales.
Dantadöt por la preparaziun al ejam a usc podëise s'orienté a chëstes tematiches preodüdes dal Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac por le livel B1:
- cosses conesciüdes dl laur o dla scora
- tëmp lëde y sport
- films y libri
- iadi
- ciamps d'interes personal y hobbys
- esperiënzes personales
- soms, speranzes, traverc por le dagní
- spligaziuns de planns y punc de odüda
- ambiënt
- mesi de comunicaziun moderns, fonins, internet.
I valurs de chësta tabela dess ma ester n aiüt por s'orienté.
Tan debota che ara vá da arjunje n cer livel depënn da tröc faturs, sciöche por ejëmpl dala lezitënza, dala motivaziun y dal interes. Ince l'eté é importanta, les porsones adultes impara normalmënter plü debota y a na moda plü compata co i pici. Implü mësson ince tigní cunt dl'intensité dl insegnamënt y dl lessich.
Livel B1 - Adoranza linguistica autonoma aladô dl CREC (Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac)
Livel B1 - Adoranza linguistica autonoma aladô dl CRLEC (Cheder de referimënt por i lingac europeich coletif)
- Capësc i contignüs prinzipai, sce al ne vëgn nia adoré le dialet y sce ara nen vá de cosses conesciüdes dl laur, dla scora, dl tëmp lëde y i.i.
- Ti é ala majera pert dles situaziuns che an incunta tratan n iade por ci che reverda le lingaz.
- Sá da baié a na manira scëmpla y che taca adöm de argomënc conesciüs y ciamps d'interes personal.
- Sá da cunté de esperiënzes y avenimënc, da descrí soms, speranzes y traverc y da dé motivaziuns o spligaziuns cörtes sön planns y idees.
Tabela por l'autovalutaziun
CAPÍ
Aldí: I sun buna/bun da capí i punc prinzipai sce al vëgn adoré n lingaz standard tler y sce ara nen vá de cosses conesciüdes dl laur, dla scora, dl tëmp lëde y i.i. I sun buna/bun da ciafé fora les informaziuns zentrales da tröpes trasmisciuns dl radio y dla televijiun sön avenimënc atuai y temesc fora de mi ciamp de laur y interes, sce al vëgn baié plan y a na manira tlera.
Lí: I sun buna/bun da capí tesć olache al vëgn dant n lingaz da vigni de y de laur conesciü. I capësci lëtres privates olache al vëgn cunté de esperiënzes, sentimënc y dejiders.
BAIÉ
Tó pert a discusciuns: I ti sun ala majera pert dles situaziuns sön le iade tl raiun linguistich. Ara vá da tó pert zënza m'arjigné ca a discusciuns sön argomënc che i conësci, che m'interessëia personalmënter o che se referësc a argomënc sciöche familia, hobby, laur, iadi, avenimënc atuai.
Baié cun coliamënc: I sun buna/bun da baié te frases scëmples che taca adöm por descrí esperiënzes y avenimënc o mi soms, mies speranzes y mi traverc. I sun buna/bun da splighé y motivé mia opiniun y mi planns. I sun buna/bun da cunté na storia o cunté do n film o n liber y descrí mia reaziun.
SCRÍ
I sun buna/bun da scrí tesć scëmpli che taca adöm sön temesc che m'interessëia o che i conësci. I sun buna/bun da scrí lëtres personales y porté dant esperiënzes y impresciuns.
Aspec cualitatifs dl'adoranza dl lingaz a usc
Coretëza: ara/al adora valgamia coretamënter n repertore de strotöres conesciüdes y manires de dí che é plütosc liades a situaziuns prevedibles.
Fluënza: ara/al é buna/bun da se fá capí zënza interuziuns, ince sce ara/al fej palses por planifiché la gramatica y chirí fora les parores o se comedé, dantadöt sce ara/al baia plü dî.
Interaziun: ara/al é buna/bun da da fá n discurs scëmpl y diret sön temesc conesciüs o personai o che la/le interessëia personalmënter. Ara/Al é buna/bun da dí ciamó n iade perts de ci che zacai á dit por garantí che an se capësces.
Coerënza: ara/al é buna/bun da colié na seria de elemënc scëmpli y cörc te detlaraziuns lineares che taca adöm.


text:
«Nus n’avain prest naginas dumondas novas dad esters il mument. E da quels ch’eran, ha la mesadad ditg giu las vacanzas», di Sepp Waldegg e fa quitads per la stad.
Lieus sco Savognin vivian da gruppas da pajais, sco per exempel da la Germania e da l’Ollanda, di Sepp Waldegg. Actualmain ins na sappia betg, sche las gruppas ch’han prenotà per la stad vegnian alura propi. Ins saja vid contractar ils organisaturs da viadis da l’exteriur, per che quels possian porscher megliers pretschs per far vacanzas en Svizra.
Sche nus purtain la mesadad ed ils organisaturs la mesadad da la perdida da l’euro, alura è quai ina buna soluziun per tuts.
Ma in grond spazi da sbassar ins n’haja betg, ils pretschs sajan gia fitg bass. Tuttina guarda Sepp Waldegg positiv en l’avegnir: Ins haja gia fatg tras autras crisas, ed actualmain saja il curs da l’euro gia puspè vegnì in pau meglier.


text:
Ils possessurs da la «Casa Carigiet» èn averts per tut las pussaivladads che sa dattan uss cun questa ruina. Tenor la segirada da bajetgs datti davent da l'emprima auzada engiu ed ils tschalers substanza che n'è betg donnegiada dal tut. Quai è dentant nagin confiert per ils possessurs.
Nus n'avain nagut encunter sche insatgi vegn ed ha interess da far insatge, lura essan nus averts.
L'idea da far ord questa chasa in museum per Alois Carigiet vegn d'engrà als possessurs. I dat dentant gia in project da far quai museum per Alois Carigiet en la Chasa Desax in'autra chasa istorica da Trun. Quest project e gia avanzà. Ils iniziants dal project chasa Desax èn dentant pronts d'examinar la nova situaziun cun la chasa Carigiet.
Jau preferiss la «Casa Carigiet» per in tal museum, la schanza è unica da pudair construir da funs ensi in tal object.
RR actualitad 17:00


text:
In dals puncts che noss reporter Federico Belotti visita, è la fortezza Juvalt, ch’è vegnda construda dals signurs Juvalt enturn l’onn 1’250. Tgi che vuleva pli baud passar la passascha en Tumleastga, stueva pajar in dazzi. Durant la segunda guerra mundiala è la fortezza vegnida duvrada da l’armada Svizra, e l’onn 2013 è la fortezza vegnida renovada per passa trais milliuns francs.
In’auter chastè che RTR visita, è il chastè Rietberg a Pratval, che vegn oz abità da persunas privatas. Il chastè è vegnì construì enturn il 13avel tschientaner. Durant la stad vivan sgolanotgs en la tur dal chastè. Sin la tura dals chastels vegn Federico Belotti accumpagnà da Sandro Decurtins, che lavura en l’archiv statal a Cuira.
RR actualitad 08:00


text:
Ch'i dovra ina refurma nagin che dubita. La dumonda è co cumpensar las entradas pli pitschnas ella segunda pitga, la cassa da pensiun. Quellas datti perquai che la tariffa da conversiun duai vegnir sbassada da 6,8% sin 6 %.
La PS ensemen cun la PCD e la PBD vulan cumpensar quai cun in augment da 70 francs tar l'AVS, l’emprima pitga.
Tschels burgais, la PLD e la PPS vulan cumpensar quai cun stritgar la reducziun da coordinaziun, vul dir che tuts, era persunas che gudagnan pli pauc che circa 20'000 francs ad onn tar in patrun ston pajar en ella cassa da pensiun. Plinavant duain tuts pajar en dapli ella cassa da pensiun.
Purs pudessan esser decisivs
Il mument vesi ora uschia ch'ils represchentants dals purs pudessan favurisar la via cun ils 70 francs dapli per l'AVS. Blers purs n’han numnadamain nagina cassa da pensiun e profitassan betg dad in augment da las contribuziuns.
Plinavant datti dals Verd-liberals signals ch'els vulan per tut pretsch evitar in naufragi da la revisiun. Els fissan pia pronts d'era sustegnair la revisiun cun in augment da l'AVS.
La fin decida il suveran
Sche omadus cussegls na vegnan betg perina datti en la davosa emna da la sessiun ina conferenza da mediaziun. Sch'i dat là in cumpromiss che vegn acceptà dad omaduas chombras dependi il davos lura anc dal suveran. Pervia da l'augment da la vegliadetgna da pensiun da las dunnas dovri ina midada da la Constituziun e qua tras ina votaziun federala.


text:
Nathalie von Siebenthal ha bunas schanzas sin ina medaglia en la cursa dals 30km. Las spetgas èn anc mai stadas uschè grondas. A Lahti ha ella enfin ussa mussà ina buna prestaziun. Dal skiatlon è ella daventada quarta ed en la staffetta è ella stada sin ses tschancun la segund svelta.
Von Siebenthal spetga bler da sa sezza. Ella haja lavurà fitg sin quest campiunadi mundial e vul ina medaglia. In crap da stgarpitsch pudess dentant esser ch'ils 30km èn gia la quarta cursa en nov dis. N'è ella betg memia stancla suenter quai? Ma, von Siebenthal di che quai saja tar tuttas il cas.
La davosa cursa da las dunnas als campiunadis mundials a Lahti cumenza oz a las 13:00. Il Radio Rumantsch rapporta live.
RR actualitad 07:00


text:
Suenter la terza victoria en la terza partida dals playoffs dals quartfinals stat il team dad Arno del Curto cun in pe en il mezfinal.
Al club da Tavau manca en la seria "Best of Seven" mo pli ina victoria per cuntanscher la proxima runda.
L'emprima balla da match ha il HCD gievgia, ils 10 da mars 2016 a Kloten.
RR novitads 22:00
Hockey: mez finals playoffs 2. runda liga naziunala A
Ambri e Losanna restan en la ligia naziunala A
En la runda da plazzament ha Losanna gudagnà cunter Bienna cun 2:0. Ambri ha battì ils SCL Tigers cun 4:3. Ils dus clubs da Berna han da cumbatter in encunter l'auter per il playout.


text:
X Fragil
La denominaziun « X Fragil » sa referescha ad ina fractura dal cromosom X, ch’ins po observar tras il microscop e ch’è chaschunà d’ina mutaziun dal gen FMR1. Normalmain mussa quest gen ina repetiziun da main che 45 triplets CGG; sche la repetiziun sa situescha dentant tranter 55 e 200 triplets, discurr’ins d’ina premutaziun; tar 200 repetiziuns e dapli è la mutaziun dal gen cumpletta.
La consequenza da la mutaziun cumpletta è il sindrom da l’X Fragil. Las persunas cun ina premutaziun ristgan da generar uffants cun ina mutaziun cumpletta. Premutaziuns pon ultra da quai effectuar las sequentas deblezzas connectadas cun l’X Fragil: ina insuffizienza prematura dals ovaris (FXPOI) ed il sindrom tremor-ataxie (FXTAS).


text:
Salara
Salara (en vèneto: Sałara) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 1 210 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 14,3 km² e 'na densità de popolasiù de 85 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bagnolo di Po, Calto, Ceneselli, Felonica (MN), Ficarolo, Trecenta.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Salara l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fabiana Wieser da Sent è ina da set passlungistas e passlungists engiadinais che sa participeschan al campiunadi mundial da juniors, respectiv en la gruppa U23. La passlungista da 21 onns è sa qualifitgada per il campiunadi mundial suenter ch'ella ha mussà bunas prestaziuns al principi da la stagiun: En il lieu dals proxim campiunadi mundial, vul dir en il Goms, è Fabiana Wieser ina giada vegnida terza, ed ina giada vegnida quarta durant questa stagiun.
Cun buns sentiments al campiunadi mundial
Suenter ina buna partenza a l'entschatta da la stagiun da FIS è Fabiana Wieser vegnida bittada in zichel enavos. Sur Nadal e Bumaun ha ella gì la grippa e silsuenter ha la passlungista era anc stuì cumbatter cun in virus. Uss è la giuvna atleta puspè guarida e da buna speranza per participar al campiunadi mundial U23.
Emprimas experientschas tar eveniment grond en Rumenia
Per Wieser n'èsi betg l'emprim campiunadi mundial da passlung. Avant dus onns è ella partida en la Rumenia – sco juniora. Las experientschas ch’ella ha fatg là pon questa giada forsa gidar. L'avantatg principal è dentant il fatg ch'il campiunadi mundial è questa giada en Svizra en il Vallais sin ina loipa che las atletas ed ils atlets Svizzers enconuschan sco l’atgna giaglioffa.
RR sportissimo 17:00