text:
Attatgas da terror dals 11 da settember 2001
Las attatgas da terror dals 11 da settember 2001 (er numnadas ‹9/11›) èn stads rapiments d’aviuns coordinads, als quals èn suandads attentats da suicidi sin impurtants edifizis civils e militars dals Stadis Unids da l’America.
Tranter las 08:10 e las 09:30 uras dal temp local èn trais aviuns da lingia sin sgols naziunals vegnids rapinads da mintgamai tschintg ed in aviun da quatter delinquents. Dus dals aviuns èn vegnids dirigids en las turs dal World Trade Center (WTC) a New York City ed in en il Pentagon sper Washington D.C. Il quart aviun, ch’era probablamain medemamain destinà per in’attatga a Washington D.C., è crudà a las 10:03 a Shanksville, Pennsylvania, suenter che passagiers avevan empruvà da cumbatter ils rapinaders.
Ils attentats han chaschunà la mort da radund 3000 persunas e vegnan taxads sco mazzament en massa terroristic.[1] Radund 15 100 da 17 400 persunas han pudì vegnir evacuadas or da las duas turs dal WTC avant il collaps dals edifizis.
Ils 19 rapinaders faschevan part da l’organisaziun terroristica islamistica al-Qaida. Il manader d’al-Qaida, Osama bin Laden, ha l’emprim snegà d’avair planisà las attatgas; a partir dal 2004 è el dentant sa declerà pliras giadas sco lur iniziant. Il president american da quel temp, George W. Bush, ha lantschà l’entschatta october 2001 la Guerra en l’Afganistan sa referind a quests attentats. L’acziun militara aveva la finamira da destruir al-Qaida, da tschiffar Osama bin Laden e da privar da la pussanza il reschim allià dals taliban. Er la Guerra cunter l’Irac, lantschada il mars 2003, han ils Stadis Unids per part empruvà da legitimar cun ils eveniments dals 11 da settember 2001.
Savens vegnan ils eveniments dals 11 da settember 2001 descrits sco cesura istorica cun consequenzas mundialas.[2] Auters istoriografs percunter cuntradin a questa tesa.[3]
Cuntegn
- 1 Attentats
- 2 Ils delinquents
- 3 Consequenzas
- 3.1 Emprimas reacziuns da vart dals Stadis Unids
- 3.2 Reacziuns da vart da la publicitad mundiala
- 3.3 Guerra cunter il reschim dals taliban en l’Afganistan
- 3.4 Mesiras politicas a l’intern dals Stadis Unids
- 3.5 Tractament da persunas suspectadas
- 3.6 Guerra da l’Irac
- 3.7 Relaziuns internaziunalas
- 3.8 Commemoraziuns
- 3.9 Reconstrucziun
- 3.10 Process ch’èn resultads da las attatgas
- 3.11 Consequenzas economicas
- 4 Examinaziun dals motivs
- 5 Recepziun artistica
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Attentats[modifitgar | modifitgar il code]
Decurs[modifitgar | modifitgar il code]
A las 8:15 dal temp local (14:15 en l’Europa Centrala) han ils delinquents rapinà il sgol 11 da l’American Airlines ch’era partì a Boston. Vers las 8:20 han els interrut il signal dal transponder, uschia che l’aviun pudeva be pli vegnir localisà sur funtaunas primaras. A la surveglianza dal spazi d’aria n’eri betg pli pussaivel d’attribuir a l’eco da radar datas davart l’autezza, la spertadad u l’identificaziun da l’aviun, quai ch’ha engrevgià massivamain d’al localisar. Curt suenter ha er ina flight attendant infurmà la controlla dal traffic aviatic davart il rapinament.
Vers las 8:38 ha l’organ da controlla civil infurmà la defensiun da l’aria centrala (NORAD) davart l’incident e supplitgà da survegliar il sgol AA-11 ad egl. A las 8:45 èn dus aviuns militars F-15 partids cun quest’intenziun; pervia da la mancanza da datas n’ha la posiziun da l’aviun dentant betg pudì vegnir inditgada immediatamain.
A las 8:46 è l’emprim dals aviuns rapinads sgulà en la tur nord dal WTC. A partir da las 8:48 han ils emprims emetturs da televisiun rapportà live davart ils eveniments a New York. A l’entschatta eran ins da l’avis ch’i sa tractia d’in accident ed ha perquai appellà las persunas che sa chattavan en la tur sid da restar calmas e da betg bandunar il plaz da lavur.
A las 8:15 era partì a Boston il sgol United Airlines 175; quest aviun è vegnì rapinà a las 8:46. A las 9:03 è el sgulà en la tur sid dal WTC – davant ils egls da milliuns aspectaturs en tut il mund. Ussa han las autoritads e l’entira publicitad mundiala realisà ch’i stueva sa tractar d’attatgas intenziunadas.
Il sgol American Airlines 77 è vegnì rapinà tranter las 8:50 e las 9:00 ed ha tutgà a las 9:37 il Pentagon ad Arlington sper Washington. L’aviun è penetrà tras trais parts da l’edifizi ed ha chaschunà in grond incendi. Pervia dals donns è ina part da l’edifizi collabà vers las 10:10. Suenter questa terza attatga ha la Federal Aviation Administration (FAA) ordinà a las 9:45 che tut ils aviuns en il spazi d’aria dals Stadis Unids hajan d’atterrar sin la plazza d’aviaziun situada il pli damanaivel. En cas da cuntravenziun è vegnì smanatschà da sajettar sin l’aviun.
Da quel temp era er il quart sgol, Unites Airlines 93, gia vegnì rapinà. A las 9:36 uras ha la surveglianza da sgol a Cleveland remartgà che l’aviun aveva midà direcziun vers sidost.[4] A las 9:55 è in dals rapinaders sa dà per pilot ed ha laschà diriger l’aviun vers la plazza d’aviaziun Ronald Reagen a Washington DC.[5]
En il fratemp eran passagiers da quest aviun vegnids a savair tras telefonats ch’igl haja dà diversas attatgas terroristicas en il pajais. Sinaquai han passagiers empruvà da surventscher ils terrorists. Vesend quels ch’els n’eran betg pli buns da cuntanscher lur destinaziun, ha il pilot dals rapinaders fatg crudar l’aviun per terra.[6] L’aviun è ì en tocs en vischinanza da Shanksville, radund 100 kilometers a l’ost da Pittsburgh.
Pir suenter che quest aviun era crudà, ha il Northeast Air Defense Sector (NEADS) a New York relaschà il cumond da tschiffar aviuns rapinads e d’als sajettar en cas da basegn. En in’intervista cun l’emettur da televisiun Al Jazeera ha il commember d’al-Qaida Ramzi Binalshib ditg ch’il quart aviun eri destinà per tutgar il Capitol.[7]
Cura ch’ils dus emprims aviuns eran collidads cun ils edifizis dal WTC, èn radund 58,1 tonnas cherosin sa derasadas sur ils vaus dals ascensurs en bleras auzadas dals dus edifizis.[8] Nutrids da materials combustibels èn proruts vasts brischaments. La tur sid è collabada a las 9:59, la tur nord a las 10:28 (56 resp. 102 minutas suenter las attatgas).
Acziuns da salvament[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’emprima attatga vulevan unitads da pumpiers da la citad (Fire Department City of New York FDNY) evacuar la tur nord e stizzar ils fieus ch’eran proruts en l’edifizi. Suenter la segunda attatga han els dentant stuì dar si quest plan, damai ch’ins quintava uss cun sbalunadas parzialas dals sgrattatschiels. Malgrà il cumond da sa retrair, han intginas unitads da pumpiers cuntinuà cun las evacuaziuns. Ina part dad ellas è vegnida sutterrada en quel mument che la tur sid è dada ensemen. Suenter ch’er la tur nord è collabada, ha la tschertga suenter survivents en las ruinas stuì vegnir reprendida da nov e sut cundiziuns anc bler pli grevas. Plinavant avevan parts crudantas da las duas turs tutgà edifizis vischinants, uschia ch’igl existiva il privel d’ulteriuras sbuvadas.
La polizia da New York ha bloccà la proxima vischinanza dal WTC, ha sustegnì l’evacuaziun or da las turs e cumenzà ad investigar l’andament da las attatgas. Cun agid da sgols da helicopter ha la polizia pudì sa far in maletg da la situaziun en las parts superiuras da las turs, ma damai ch’ina part da las centralas da commando e da l’infrastructura da communicaziun dals pumpiers era destruida, ha be ina pitschna part da questas infurmaziuns cuntanschì ils pumpiers al lieu.
Malgrà questas circumstanzas fitg difficilas han pudì vegnir evacuadas 87 % da las radund 17 400 persunas che sa chattavan en ils edifizis dal WTC cura ch’è succedida l’emprima attatga. A partir dals 12 da settember n’èn dentant strusch pli vegnids chattads survivents en la proxima vischinanza dal WTC.[9]
Fin il matg 2002 èn radund 40 000 persunas stadas involvidas en las lavurs da salvament e da rumida al Ground Zero. Ina part da quest persunal è stà expost a substanzas nuschaivlas derivantas da las turs dal WTC. Dapi il 2005 vegn discussiunà en ils Stadis Unids pli intensivamain davart indemnisaziuns finanzialas per persunas pertutgadas da consequenzas da sanadad tardivas. Il 2010/2011 han la citad da New York ed ils Stadis Unids deliberà vasts pachets finanzials correspundents.[10]
Dumber dals morts e blessads[modifitgar | modifitgar il code]
Las attatgas han chaschunà la mort d’almain 2970 persunas, ensemen cun ils 19 attentaders fa quai pia la summa d’almain 2989 persunas.
A New York èn vegnidas per la vita radund 2800 persunas. En ils dus aviuns sa chattavan en tut 147 passagiers e commembers da l’equipa sco er 10 attentaders ch’èn tuts vegnids per la vita. Radund 200 persunas èn sa bittadas dals dus sgrattatschiels, saja perquai ch’ellas eran senza schientscha (pervia da tissientads da fim) u per mitschar d’arsentadas. Bundant 2100 persunas èn vegnidas per la vita cura che las duas turs èn collabadas, da quai bun 400 gidantras e gidanters (340 pumpiers, 60 policists e ca. 10 collavuraturs dals servetschs da sanitad). Ins stima che radund 1400 da questas persunas sajan mortas a chaschun dals culps dals dus aviuns u en las etaschas survart (ca. 800 en la tur nord e 600 en la tur sid). Cun agid da parts da corps chattadas han pudì vegnir identifitgadas geneticamain radund 1600 da las unfrendas.[11]
En il Pentagon èn mortas radund 190 persunas, da quai 64 passagiers e commembers da l’equipa sco er tschintg attentaders.[12] 44 passagiers e commembers da l’equipa èn vegnids per la vita sper Shanksville, da quai nov minorens.[13] En tut derivavan 372 da las unfrendas da l’exteriur.
Il dumber da las persunas ch’èn vegnidas blessadas ils 11 da settember vegn stimada sin 6000. Varga 3200 uffants han pers lur geniturs tras ils attentats.
Ils delinquents[modifitgar | modifitgar il code]
Ils rapinaders dals aviuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 13 da settember 2001 ha il FBI publitgà la glista da tut ils 19 attentaders ch’ins ha pudì eruir cun agid da las glistas da passagiers:[14]
- Sgol American Airlines 11: Mohammed Atta (pilot), Abdulaziz al-Omari, Satam al Suquami, Wail al Shehri, Waleed al Sherhri
- Sgol United Airlines 175: Marwan al-Shehhi (pilot), Fayez Banihammad, Mohand al Shehri, Ahmed al Ghamdi, Hamza al Ghamdi
- Sgol American Airlines 77: Hani Handschur (pilot), Khalid al Mihdhar, Majid Moqed, Nawaf al Hazmi, Salem al Hazmi
- Sgol United Airlines 93: Ziad Jarrah (pilot), Saeed al Ghamdi, Ahmed al Nami, Ahmed al Haznawi.
Ils 27 da settember ha il FBI er publitgà fotografias e datas persunalas da tut ils rapinaders ed in di pli tard il cuntegn d’ina brev da quatter paginas scritta a maun ch’ins aveva chattà en trais differents lieus. Questas brevs han pudì vegnir attribuidas a trais dals quatter pilots dals aviuns ch’eran vegnids rapinads.[15] L’exemplar da Mohammed Atta è vegnì chattà a la plazza d’aviaziun a Boston en ina tastga da viadi ch’era vegnida consegnada memia tard. En quest testament ch’era cumbinà cun ina ‹fibla per attentaders da suicidi› pon ins tranter auter leger: «Avra tes cor, beneventa la mort en num da Dieu (...) pertge che ti es be in curt mument davent da la buna vita perpetna e da la cumpagnia dals martirs.»[16]
L’identitad da trais dals 19 attentaders ha pudì vegnir cumprovada cun agid da l’analisa ADN. 9 ulteriurs attentaders han pudì vegnir identifitgads indirectamain cun congualar las restanzas umanas cun l’ADN da tut ils passagiers che sa chattavan a bord dals aviuns rapinads.[17]
Il 2002 ha il FBI publitgà ina documentaziun detagliada davart l’origin ed ils curs da la vita dals 19 rapinaders.[18] 15 dad els eran burgais da l’Arabia Saudita.[19] Tuts derivavan da famiglias bainstantas e respectadas d’orientaziun plitost seculara; els han pudì frequentar furmaziuns ch’als han qualifitgà per in studi a l’exteriur. Pir là èn els vegnids en contact cun predicaturs radical-islamics che propagavan il dschihad cunter il vest. Da lur ideologia faschevan part la cretta en ina conspiraziun mundiala dals gidieus, in maletg dal vest sco pussanza imperialistica che coloniseschia il mund islamic ed al umilieschia cuntinuadamain sco er in odi cunter l’ingiustia sociala chaschunada tras la globalisaziun. Dapi il 1996 vuleva Atta s’unfrir sco martir, trais onns pli tard er ses amis. L’emprim n’avevan els gnanc previs attentats da suicidi en il vest; la decisiun latiers è probablamain pir crudada suenter l’emprim contact cun in commember d’al-Qaida l’atun 1998.[20]
Dapi il 1998 vivevan Atta, Jarrah, Alshehhi e Ramzi Binalshibh a Hamburg e faschevan part d’ina gruppa da students islamics ch’eran s’inscrits a l’Universitad tecnica Hamburg-Harburg. Tenor indicaziun da perditgas duain els avair planisà a partir da la primavaira 1999 las attatgas sin il WTC ed il Pentagon.[21] Il november 1999 èn els viagiads en l’Afganistan ed èn sa scuntrads a Kandahar cun Bin Laden. Pervia da lur bunas enconuschientschas linguisticas ed abilitads tecnicas ha quel elegì els per exequir las attatgas; en ses champs da trenament èn els vegnids preparads ideologicamain e tecnicamain. Ils 18 da schaner 2000, curt avant il return a Hamburg, èn els sa declerads pronts e preparads per il martiri.[22]
Il matg 2000 han Atta, Alshehhi e Jarrah retschet visums d’entrada en ils Stadis Unids. Damai ch’il visum era vegnì refusà a Binalshibh, ha Bin Laden definì sco ses substitut Hani Hanjour che studegiava en ils Stadis Unids. Fin il december 2000 han ils quatter absolvì a Florida ed Arizona ina furmaziun scursanida sco pilots d’aviuns da lingia ed han acquistà la licenza da pilotar aviuns a reacziun. Jarrah e Hanjour han er frequentà sgols d’exercizi cun aviuns pitschens en las regiuns da New York e Washington D.C. per sa famigliarisar cun las rutas da sgol, il traffic aviatic e la topografia. Tar inscunters cun Binalshibh la primavaira 2001 en l’Europa ha Atta retschet instrucziuns detagliadas da Bin Laden ed è vegnì a savair sco sulet ils singuls objects da las attatgas. El ha coordinà tut ils attentaders che Bin Laden aveva elegì e ch’eran arrivads l’avrigl 2001 en ils Stadis Unids. Atta duai er avair elegì ils 11 da settember sco termin per ils attentats e duai esser sa decidì per il Capitol sco object d’attatga enstagl da la Chas’alva ch’era pli grev da cuntanscher.[23]
Incumbensaders[modifitgar | modifitgar il code]
Per eruir tut ils detagls davart ils attentaders e lur incumbensaders ha il FBI cuntinuà sur onns cun las investigaziuns, impundend per quest intent radund 7000 dals 11 000 emploiads. A basa dals indizis rimnads tras ils servetschs secrets ha la regenza dals Stadis Unids inculpà Osama bin Laden (1957–2011) d’avair inizià, dà l’incumbensa e confinanzià las attatgas. Bin Laden sez ha beneventà las attatgas sco veglia da Dieu, ha dentant snegà a l’entschatta tutta participaziun.[24] Il november 2001 ha l’armada americana chattà a Dschalalabad in video, en il qual Bin Laden discurra cun commembers da sia gruppa davart la planisaziun da las attatgas, numnond e ludond singuls dals attatgaders e declerond ch’el haja pir inditgà ad els ils objects d’attatga en ils Stadis Unids e ch’el n’avessi betg pensà che las turs dal WTC collabeschian dal tuttafatg. Er experts independents han analisà quest video ed èn arrivads a la conclusiun che Bin Laden stoppia avair gì enconuschientschas preliminaras areguard las attatgas.[25]
Il mars 2002 han Ramzi bin asch-Schaiba e Khalid schaic Mohammed explitgà detagliadamain a l’emettur Al Jazeera la fasa da preparaziun da las attatgas.[26] Quella è vegnida iniziada da Bin Laden ed ha durà radund diesch onns. A basa da discurs al telefon spiunads, transfers da daners e perditga èn ils Stadis Unids vegnids a la conclusiun che Khalid e Mohammed Atef sajan stads ils planisaders principals da las attatgas. Muhammad Haidar Zammar vala sco recrutader dals attentaders. Il 1999 ha Bin Laden selecziunà sez ils attentaders, ha finanzià l’execuziun dal plan ed incumbensà ils rapinaders da pli tard da sgular en ils Stadis Unids.[27]
Che Bin Laden ha furmà il chau strategic da las attatgas è sa cumprova il prim da november 2004, trais dis avant la reelecziun da George W. Bush. En in messadi da video è Bin Laden sa drizzà a la populaziun americana ed ha explitgà cura e daco ch’el saja vegnì sin l’idea da commetter ils attentats. Ulteriuras attatgas da quest gener vegnian a suandar, sch’ils Stadis Unids na midian betg lur politica.[28] Er en ulteriurs messadis ha Bin Laden relatà detagls davart la planisaziun da las attatgas. Sco motiv principal per quellas ha el inditgà il sustegn dals Stadis Unids per l’Israel e la politica israeliana envers ils Palestinais.[29]
Uschespert ch’igl è stà enconuschent ch’al-Qaida haja inizià las attatgas dals 11 da settember 2001, han ils Stadis Unids proclamà publicamain da vulair tschiffar ses chau Bin Laden mort u vivent. Stgars diesch onns suenter las attatgas – betg pli sut president Bush, mabain gia sut president Obama – han schuldads americans fastizà Bin Laden en ses zup ad Abbottabad en il Pakistan (acziun Neptune’s Spear) ed al han fisilà.
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia dapi la Segunda Guerra dal Golf dals Stadis Unids cunter l’Irac il 1991 è la gruppaziun terroristica al-Qaida sa drizzada cunter «il vest» e sias valurs. Questa tenuta è anc vegnida rinforzada suenter il staziunament da militar american en l’Arabia Saudita. Ils Stadis Unids valevan sco il «Grond Satan» che protegia il «Pitschen Satan» (il stadi Israel). La finamira saja da supprimer la naziun islamica, da la divider, d’explotar sias ritgezzas e d’impedir l’uniun e l’expansiun da l’islam. Il vest saja populà da «nuncartents» e da «cruschaders» (gidieus e cristians). Da questa vista dals fatgs ha al-Qaida deducì il dretg da mazzar senza distincziun civilists e burgais da las pli differentas naziuns, tranter auter schizunt muslims sesents en ils Stadis Unids.
In’emprima emprova da vart d’al-Qaida da far diever d’aviuns sco bumbas dueva furmar il 1995 l’operaziun Bojinka a Manila; quella è dentant vegnida scuverta a temp ed ha pudì vegnir impedida. Daspera èn adina puspè vegnids attatgads edifizis americans cun material explosiv, per exempel il WTC il 1993, las ambassadas americanas en Kenya e Tansania (1998) u la nav da guerra USS Cole en il Jemen (2000). Ils Stadis Unids han reagì il 1998 sut president Bill Clinton cun attatgar champs d’instrucziun supponids en l’Afganistan ed ina fabrica d’armas da chemia supponida situada en il Sudan.
Ils 9 da settember 2001 – pia curt avant las attatgas en ils Stadis Unids – ha al-Qaida commess in attentat da suicidi sin il manader dals mudschaheddin en l’Afganistan, Ahmad Shah Massoud. Sinaquai han ils taliban – cun ils quals al-Qaida era allià – cumenzà in’offensiva cunter las truppas da Massoud staziunadas en la Val da Pandschschir.
Consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas reacziuns da vart dals Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Durant las attatgas sa trategneva president George W. Bush a Sarasota (Florida). El era gist preschent en ina lecziun da scola, cura che Andrew Card, da quel temp schef dal stab da la Chas’alva, al ha infurmà davart l’emprim e curt suenter davart il segund aviun ch’eran sgulads en il WTC: «In segund aviun ha tutgà la segunda tur. L’America vegn attatgada.» Sco quai ch’ils maletgs fatgs d’in team da televisiun ch’era preschent en stanza da scola mussan, è Bush restà tschentà ed ha anc suandà durant set minutas l’occurrenza da scola. Pir suenter è el sa scuntrà cun ses stab ed ha prendì curtamain posiziun davart il succedì. Alura è el sgulà cun l’Air Force One tar differentas basas da l’Air Force ed è arrivà vers las 19:00 uras a Washington D.C. en la Chas’alva.
A New York han parents desperads fermà ils emprims dis annunzias da spariziun vi da saivs da bloccada e paraids. Quests lieus èn sa sviluppads a lieus commemorativs spontans, suenter ch’ulteriuras persunas avevan cumenzà ad exprimer lur condolientscha cun fotografias, chandailas, brevs ed objects (giugarets per uffants sparids e.a.).
Bainprest hai er dà da tuttas sorts purschidas privatas u instituziunalas a favur da las unfrendas: donaziuns da sang, dimoras gratuitas en hotels, provediment medicinal e medicaments per persunas senza attest da dimora, infrastructura gratuita per inscunters da gruppas e.a.
Ils 24 da settember 2001 han varga 20 000 persunas prendì part d’in grond funeral ch’ha gì lieu en il stadion da football a New York e ch’è vegnì emess en l’entir pajais. Represchentants da differentas etnias e religiuns han commemorà communablamain ils defuncts e confirmà vicendaivlamain da vulair s’engaschar per la toleranza multiculturala che furmia in dals tratgs caracteristics da la metropola mundiala New York.
Igl èn suandads numerus concerts da benefizi e CDs, dals quals las entradas eran destinadas per sustegnair ils survivents dals attentats. Tranter ils fonds d’agid ch’èn vegnids creads aposta per las famiglias ed ils uffants pertutgads sajan numnads ils suandants: Coalition of 9/11 Families, Children of September 11th, New York Police and Fire Widows’ and Children’s Benefit Fund e New York Times 9/11 Neediest Cases Fund. A medem temp èn vegnidas fundadas dals pertutgads differentas gruppas d’agid a sasez.
Ils emprims dis suenter las attatgas èn tschients muslims, Arabs u persunas d’etnias che sumeglian arabs u portan turban (p.ex. sikhs) vegnids insultads, attatgads, smanatschas ed intgins schizunt mazzads. Plinavant hai dà attentats incendiaris sin edifizis islamics. President Bush ha sinaquai visità ils 17 da settember 2001 ina moschea, ha sentenzià questas attatgas, appellà da differenziar tranter l’islam ed il terrorissem e d’esser tolerant envers burgais dals Stadis Unids d’origin islamic.
Reacziuns da vart da la publicitad mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Betg mo en ils Stadis Unids, mabain en tut il mund avevan milliuns persunas persequità directamain a la televisiun las attatgas dals 9 da settember. Sur plirs dis èn ils emetturs da televisiun e las medias sa deditgads quasi cumplainamain a quests eveniments da dimensiun apocaliptica. Quant fitg ch’ils maletgs or da l’America han perturbà la publicitad mundiala ed interrut per in mument il trot quotidian mussa gist il fatg ch’ils emetturs da televisiun n’han emess per intgins dis praticamain nagina reclama.
Blers umans en tut il mund han commemorà ils proxims dis las unfrendas da las attatgas en furma da minutas da silenzi e d’occurrenzas da malencurada. Ils regents d’ina gronda part dals stadis en tut il mund han tramess als Stadis Unids brevs da condolientscha.
Guerra cunter il reschim dals taliban en l’Afganistan[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 12 da settember 2001 ha il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas condemnà unanimamain las attatgas (resoluziun 1368) e concedì als Stadis Unids autodefensiun militara.[30] Per l’emprima giada en si’istorgia ha er la NATO proclamà che quest’attatga cunter in da ses commembers saja da valitar sco attatga cunter tut ils partenaris d’allianza e pretendia perquai l’assistenza militara da l’entira NATO.
Ils 20 da settember 2001 ha president Bush exprimì avant il Congress en ina decleraziun extraordinaria da la regenza l’engraziament dals Stadis Unids per la solidaritad internaziunala ed ha fatg resortir en spezial «il fidaivel ami» Gronda Britannia. Alura ha el fatg responsabla per las attatgas la rait da terrur internaziunala al-Qaida sut Osama bin Laden. Dals taliban en l’Afganistan ha el pretendì l’extradiziun immediata da Bin Laden; cas cuntrari ha el annunzià «ina guerra cunter il terrorissem». A medem temp ha Bush prendì en protecziun la populaziun da l’Afganistan e reproschà a sia regenza da violar ils dretgs umans. Sa drizzond a tut las naziuns ha el sinaquai appellà da sustegnair ils Stadis Unids: «U che vus essas da nossa vart u da la vart dals terrorists». Medemamain ha Bush differenzià tranter l’islam ed il terrur en num dad Allah: el respectia la cretta dals muslims; al-Qaida sa chattia en ina posiziun che blasfemia er l’islam. Attatgas cunter muslims en ils Stadis Unids sco quai ch’ellas eran succedidas las davosas emnas ha el numnà in cumportament «nunamerican».[31] Exponents da differentas partidas dals Stadis Unids han beneventà il pled da Bush. Il sustegn dal president en la populaziun è per part creschì sin la valuta da bundant 90 %.
Il minister da defensiun Donald Rumsfeld vuleva attatgar l’Afganistan il pli spert pussaivel. Il minister da l’exteriur Colin Powell ha percunter cuntanschì ch’ins ha l’emprim dà als taliban in ultimatum d’extrader Bin Laden ad in stadi ami islamic. Damai ch’ils taliban han refusà quai, ha l’armada dals Stadis Unids cumenzà a bumbardar ils 7 d’october 2001 posiziuns ed infrastructura dals taliban en l’Afganistan. Da trametter atgnas truppas han ils Stadis Unids exclus a l’entschatta. Entaifer l’Afganistan era sa furmada l’uschenumnada Allianza dal nord, in’uniun d’interess da differentas gruppaziuns politicas cun la finamira da liberar il pajais dals taliban. Sustegnida dals Americans ha quest’allianza occupà il november e december 2001 Kabul, Kunduz e Kandahar. Vers la fin da l’onn als èsi reussì da derscher il reschim da Mullah Omar. A Bin Laden èsi reussì da mitschar durant la Battaglia da Tora Bora. Supposiziuns ch’el saja sa trategnì dapi lura en la regiun da cunfin vers il Pakistan èn sa mussadas il 2011 sco falladas. A partir dal december 2001 han intgins stadis europeics sustegnì cun schuldada las ulteriuras missiuns da segirtad e da reconstrucziun en l’Afganistan.
Mesiras politicas a l’intern dals Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il num Disaster Preparedness ha la regenza americana augmentà ils meds finanzials, il persunal e las cumpetenzas da la protecziun da catastrofas sco er da la segirezza da plazzas aviaticas e dal traffic en l’aria.
L’october 2001 ha vicepresident Dick Cheney ordinà als servetschs secrets da guntgir la lescha vertenta che scumandava investigaziuns da retagls senza disposiziun giudiziala. Ils 26 d’october 2001 è entrà en vigur l’USA Patriot Act ch’ha lubì a las instanzas statalas da surpassar ils dretgs dals burgais a favur d’investigaziuns cunter il terror. Questas mesiras cumpigliavan tranter auter: survegliar persunas suspectadas senza disposiziun giudiziala, spiunar ed arcunar conversaziuns al telefon ed e-mails, sa procurar infurmaziuns tar assicuranzas, bancas u patruns, arrestar ed exiliar persunas da l’exteriur senza stuair laschar verifitgar ils suspects tras ina dretgira.
Sinaquai èn vegnids arrestads fin il 2003 bundant 5000 persunas da l’exteriur, per gronda part giuvens umens muslims cun contacts en stadis arabs. 531 dad els èn vegnids bandegiads, auters èn vegnids tegnids a ferm fin 8 mais, ma nagin n’è vegnì accusà ed avess uschia pudì sa defender avant dretgira. Bain ha il Supreme Court declerà il 2004 ch’intginas da questas disposiziuns sajan incumpatiblas cun la constituziun, ma il 2006 ha il Congress tuttina prolungà 14 da las 16 disposiziuns da l’USA Patriot Act per in temp illimità. Sper il Ministeri per la protecziun da la patria cun 170 000 emploiads èn vegnidas fundadas da nov u reorganisadas 263 firmas da segirezza; 1200 organisaziuns statalas e 1931 firmas privatas s’occupan dapi lura cun la defensiun dal terrorissem.[32]
Er auters stadis dal vest han rinforzà lur mesiras da segirezza, han relaschà restricziuns d’entrada en il pajais e schlargià la surveglianza da persunas. Il Cussegl europeic ha relaschà ils 21 da settember 2001 ina resoluziun cun la finamira da cumbatter e prevegnir al terrorissem en l’Europa.
Tractament da persunas suspectadas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la Guerra da l’Afganistan ed en rom d’ulteriuras investigaziuns ha l’armada dals Stadis Unids mess en fermanza radund 1000 persunas suspectadas da terrorissem, per gronda part da derivanza araba u asiatica. Questas persunas èn vegnidas transportadas en il champ d’internament Guantánamo Bay (Cuba), en la praschun militara Bagram (Afganistan) ed en auters champs ordaifer ils Stadis Unids. En quests champs èn las persunas suspectadas vegnidas isoladas dal tuttafatg dal mund exteriur ed èn vegnidas tegnidas a ferm sur onns senza accusaziun e senza publitgar lur identitad.
Giuridicamain ha la regenza dals Stadis Unids definì quests praschuniers sco ‹guerriers irregulars› per pudair guntgir dretg internaziunal vertent (p.ex. art. 4 da la Cunvegna da Genevra davart il tractament da praschuniers da guerra) e dretg american. Plinavant han spezialists d’inquisiziun da la CIA fatg diever tar intginas da las persunas suspectadas principalas da metodas sco privaziun da sien u waterboarding che valan tenor dretg internaziunal sco tortura. Quai ha adina puspè manà a protestas internaziunalas da vart d’organisaziun per la defensiun dals dretgs umans e da stadis alliads.[33]
Las praticas da tortura e las proceduras excepziunalas a basa da dretg militar èn er vegnidas crititgadas a l’intern dals Stadis Unids. En ina sentenza dal 2008 è la regenza vegnida obligada da tractar ils praschuniers tenor ils standards da dretg americans. Il 2009 ha il minister da giustia Eric Holder annunzià che Chalid Scheich Mohammed ed auters instigaders supponids da las attatgas dals 11 da settember 2001 duain vegnir mess avant ina dretgira civila a New York. Process civils duain uschia remplazzar successivamain ils tribunals extraordinaris che l’anteriur president George W. Bush aveva laschà installar a Guantánamo.
Guerra da l’Irac[modifitgar | modifitgar il code]
Il settember 2002 ha president Bush deducì dal cumbat cunter il terror il dretg dals Stadis Unids d’instradar culps preventivs (uschenumnada doctrina da Bush). La guerra cunter l’Irac, ch’ils Stadis Unids avevan en mira dapi il settember 2001, ha el empruvà da giustifitgar cun la collavuraziun supponida tranter il dictatur Saddam Hussein ed al-Qaida. En pli saja l’Irac en possess d’armas da destrucziun massiva, da las qualas il pajais possia e veglia far diever cunter ils Stadis Unids e cunter las truppas americanas staziunadas en l’Arabia Saudita.
La Germania, la Frantscha, la Russia e la China han refusà questa doctrina, la motivaziun per far guerra sco er l’atgna participaziun ad acziuns da guerra. Er il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas ha refusà il favrer 2003 da legitimar ina guerra. Sinaquai ha la regenza americana furmà ina ‹Coaliziun dals decidids›, da la quala er pajais da la NATO han fatg part (t.a. la Gronda Britannia). Il mars 2003 han ils Stadis Unids cumenzà la Guerra da l’Irac senza avair in mandat da las Naziuns unidas. La guerra ha manà a la cupitga da Saddam Hussein; igl èn dentant suandadas attatgas da terror d’in nov rom d’al-Qaida e d’autras gruppaziuns iracaisas ch’han durà sur onns. La supposiziun che l’Irac saja en possess dad armas da destrucziun massiva n’è betg sa verifitgada.
Relaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Politologs ed istoriografs na giuditgeschan las Guerras da l’Afganistan e da l’Irac betg be sco reacziun sin las attatgas dal 2001, mabain sco cuntinuaziun d’ina politica da l’exteriur unilaterala da vart dals Stadis Unids. Sco suletta superpussanza ch’haja pudì sa mantegnair suenter la fin da la Guerra fraida haja l’America cumenzà a realisar a partir dal 1995 in program neoconservativ cun la finamira da rinforzar l’atgna posiziun sco pussanza mundiala. Da questa politica haja er fatg part la guerra cunter ‹stadis da canagliaria› e la privaziun da la pussanza da reschims ostils per pudair schlargiar la pussanza dals Stadis Unids en l’Orient Central e l’Asia Centrala.[34]
Las attatgas da terror dal 2001 hajan bain facilità la realisaziun da questa politica. Ma a lunga vista hajan las intervenziuns guerrilas dals Stadis Unids incità il conflict dal Proxim Orient e destabilisà anc pli fitg la regiun. A medem temp hajan ils Stadis Unids pers tras lur agir la solidaritad internaziunala ch’era sa manifestada suenter las attatgas. Politicamain saja l’autoritad da las Naziuns Unidas e dal dretg dal pievel vegnida destabilida e la relaziun tranter il vest ed il mund islamic saja sa stgirentada. Entaifer l’Uniun europeica è l’agir dals Stadis Unids vegnì sustegnì da singuls stadis e condemnà dals auters; quai ha manà a foss ed engrevgià ils ulteriurs pass vers ina politica da l’exteriur e militara unitara da l’Europa.[35]
Commemoraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn ils 11 da settember vegn sa regurdà da las unfrendas da las attatgas cun festas commemorativas a New York, al Pentagon ed a Shanksville. A New York vegnan per regla prelegids tras parents ils nums da las 2791 unfrendas en urden alfabetic. Da questa commemoraziun prendan mintgamai part politichers da num. Sin giavisch dals parents da las unfrendas vegn desistì d’allocuziuns; enstagl vegnan prelegids texts litterars u istorics. La notg marchescha in’installaziun da glisch, il Tribute in Light, mintgamai la posiziun da las duas anteriuras turs dal WTC.
Il matg 2014 ha president Obama inaugurà a New York al lieu da l’anteriur WTC il National September 11 Memorial & Museum. Tar il monument commemorativ cun num Reflecting Absence sa tracti da dus batschigls d’aua ch’inditgeschan l’anteriur fundament dals dus sgrattatschiels. En il pavigliun cun museum vegn preschentada a moda cumplessiva l’istorgia da las attatgas dals 11 da settember 2001.
Reconstrucziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper las duas turs principalas dal WTC èn tschintg ulteriurs edifizis vegnids destruids dal tuttafatg (tranter auter il WTC 7 vischinant e quatter staziuns da la metro). 23 bajetgs èn vegnids donnegiads talmain ch’ins als ha stuì disfar pli tard (tranter auter il Deutsche Bank Building e la Fitterman Hall). Numerus auters edifizis ch’eran vegnids donnegiads han ins pudì refar.
Al lieu da la fora nua che sa chattava l’anteriur WTC – numnada suenter las attatgas Ground Zero – han ins construì dapi l’avrigl 2006 il One World Trade Center, concepì da l’architect David Childs. Il matg 2013 ha il nov sgrattatschiel – il pli aut en l’emisfera vest – cuntanschì si’autezza finala da 541,3 meters. Quest’autezza correspunda a 1776 pes tenor la mesira americana e simbolisescha uschia la proclamaziun da l’independenza americana l’onn 1776. In emprim sboz dal nov edifizi aveva skizzà l’architect Daniel Liebeskind. Differentas propostas da realisaziun èn lura dentant vegnidas refusadas da la populaziun da New York, damai ch’ellas eran pli bassas che las anteriuras turs e parevan memia pauc spectacularas. Sper il nov One World Trade Center vegnan erigids trais ulteriurs edifizis (Two World Trade Center, Three World Trade Center e Four World Trade Center).
Process ch’èn resultads da las attatgas[modifitgar | modifitgar il code]
Procedura penala[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils 11 da favrer 2008 èn Chalid Scheich Mohammed, Ramzi Binalshibh, Ali Abdel Asis Ali, Mustafa Ahmed al-Hausaui e Walid bin Attasch avant dretgira en ils Stadis Unids en connex cun las attatgas terroristicas dals 9 da settember 2001. La procedura penala cunter in ulteriur accusà è vegnida sistida il 2008.
Gia il schaner 2007 era vegnì sentenzià Mounir al-Motassadeq ad in chasti da detenziun da 15 onns. Suenter in process da plirs onns aveva la dretgira declerà el culpaivel d’avair preparà sco commember d’al-Qaida las attatgas da terror.
Procedura civila[modifitgar | modifitgar il code]
Il settember 2012 è vegnì admess en ils Stadis Unids il plant da la World Trade Center Properties LLC cunter l’American Airlines e l’United Airlines. L’organisaziun accusadra rinfatscha a las duas societads aviaticas d’avair negligì las controllas da segirtad. Tras quai ch’ellas hajan pussibilità a 19 terrorists d’entrar adascus en ils aviuns, portian ellas ina cunresponsabladad giuridica per la destrucziun da las turs. Curt avant las attatgas aveva la World Trade Center Properties LLC prendì a fit ils sgrattatschiels per 99 onns. La perdita materiala che vegn fatga valair avant dretgira munta a 2,8 milliardas dollars.[36]
Consequenzas economicas[modifitgar | modifitgar il code]
A curta vista n’han las attatgas dals 11 da settember 2001 betg influenzà a moda fitg negativa il curs da las aczias a la Wall Street. Percunter ha la crisa finanziala a partir dal 2007 tutgà fitg ferm New York: tranter il 2000 ed il 2010 èn idas a perder bunamain 20 % da las plazzas en la branscha da finanzas. Quest trend negativ era dentant gia sa fatg valair en il decurs dals onns 1990, uschia che las attatgas dal 2001 furman be in motiv tranter numerus auters.
Examinaziun dals motivs[modifitgar | modifitgar il code]
Cumportament da las autoritads americanas[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2002 ha ina cumissiun communabla dal Senat e da la chombra dals represchentants dals Stadis Unids preschentà in rapport da 832 paginas davart ‹Las activitads dals servetschs secrets avant e suenter las attatgas dals 11 da settember 2001›.[37] Medemamain il 2002 è cumparì in rapport davart l’organisaziun e direcziun dals pumpiers a chaschun da las acziuns da salvament a New York. A basa da quests rapports èn suandadas diversas restructuraziuns organisatoricas.
Cunter la resistenza da la regenza dals Stadis Unids ha la chombra dals represchentants installà l’atun 2002 in’ulteriura cumissiun d’inquisiziun parlamentara. Il 9/11 Commission Report ch’è cumparì il fanadur 2004 preschenta minuziusamain la preistorgia d’al-Qaida dapi il 1988, ils eveniments dals 11 da settember 2001 e las reacziuns da las autoritads dals Stadis Unids. Quest rapport ha scuvert sbagls gravants areguard las controllas a las plazzas aviaticas, ha rendì attent a proceduras ed ierarchias cumplitgadas ch’han impedì che la NORAD possia intervegnir a temp, ha mussà ch’il FBI ha tralaschà da dar vinavant infurmaziuns brisantas davart persunas persequitadas a la CIA ed ha mussà che la regenza da Bush sutvalitava la situaziun da smanatscha.[38] Ina da las consequenzas da questas enconuschientschas è stada la fundaziun dal Ministeri per la segirezza interna.
Motivs fisicals per la sballunada da las turs[modifitgar | modifitgar il code]
L’autoritad naziunala per la protecziun da catastrofas FEMA ha intercurì il 2002 la segirezza dals edifizis e problems da la tecnica da construcziun dal WTC che pudessan avair chaschunà il collaps da las duas turs. Suenter che numerus experts han crititgà che quest rapport saja manglus, ha il National Institute of Standards and Technology (NIST) preschentà il 2005 ils resultads d’examinaziun extendidas, a las qualas bundant 300 scienziads han collavurà.[39] Er da vart independenta èn vegnids publitgads numerus artitgels e schizunt realisadas simulaziuns autenticas. Questas lavurs mussan ch’ils aviuns avevan destruì ina cumpart tranter sis e 17 da las 47 pitgas purtantas da mintga edifizi. En cumbinaziun cun ils brischaments cuntinuants a l’intern da las turs è in collaps stà uschia inevitabel.[40]
[modifitgar | modifitgar il code]
Davart las ragischs pli profundas dal terror islamic datti diversas teorias. Models d’explicaziun ‹antiimperialistics› fan responsabla en spezial la politica dal vest (Stadis Unids ed Israel) en il Proxim Orient per la gritta e la radicalisaziun da blers muslims. In’autra teoria vesa ils eveniments sco consequenza tardiva d’ina politica da l’exteriur durant la Guerra fraida ch’haja mess ils fallads accents: Il sustegn dals mudschaheddin en l’Afganistan dapi il 1980 haja bain gì l’intent da franar l’expansiun sovietica, ma haja a lunga vista sustegnì militarmain, finanzialmain e logisticamain quellas forzas che duevan la finala sa drizzar sut Bin Laden cunter ils Stadis Unids sez (uschenumnà effect da Blowback).
Intellectuals da la sanestra sco Noam Chomsky u activists per ils dretgs umans sco la Inda Arundhati Roy rendan plinavant attent al fatg ch’ils stadis industrials dal vest hajan realisà ina globalisaziun unilaterala ed uschia disditg areguard ils problems da la povradad mundiala. Quest svilup haja promovì il terror en regiuns dischavantagiadas.
Ord vista social-culturala vegn il fenomen da l’uschenumnà terrorissem islamic interpretà sco resistenza cunter la modernisaziun culturala en ils pajais d’origin correspundents. Structuras ed ideologias tradiziunalas hajan cumenzà a sa dissolver. Quai mainia a malsegirezzas che vegnian cumpensadas cun s’orientar pli ferm a las atgnas ragischs (p.ex. salafissem) e che vegnian vividas ora en il cumbat terroristic cunter il vest. Tras las attatgas spectacularas en il center dal mund dal vest hajan ils auturs dal delict vulì demonstrar a moda simbolica ch’ils ‹Gidieus e cruschaders› sajan vulnerabels. Questa perspectiva interpretescha l’ideologia dals terrorists sco ‹faschissem islamic› ed accentuescha sia cumponenta antisemitica.
Teorias da conspiraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard las attatgas dals 11 da settember èn sa sviluppadas numerusas teorias da conspiraziun. Questas teorias emprovan da cumprovar che la regenza e/ni ils servetschs secrets dals Stadis Unids hajan prendì en cumpra sapientivamain las attatgas u schizunt inscenà sez quellas. Sper experts da la FEMA e dal NIST cuntradin er scienziads independents a questas tesas.
Recepziun artistica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils eveniments dals 11 da settember han chattà in grond resun en tut las spartas d’art. Igl èn cumparids romans, en ils quals ils protagonists vegnan involvids en las attatgas, maletgs e sculpturas tractan la tematica e numerus films dramatics e documentars s’avischinan en ina moda u l’autra al tema.
Er en la musica han numerus artists rendì tribut a las unfrendas da las attatgas, tranter auter Bruce Springsteen, Sting, Michael Jackson e Paul McCartney (ch’è sez daventà perditga dals eveniments a New York). L’imni inuffizial da l’elavuraziun da las attatgas è daventà Only Time dad Enya. Questa chanzun è vegnida duvrada da numerus emetturs da televisiun per accumpagnar en lur documentaziuns ils maletgs dramatics dals 11 da settember.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Hans Joachim Schneider: Internationales Handbuch der Kriminologie: Grundlagen der Kriminologie, Band 1, Walther de Gruyter, 1. ed. 2007, ISBN 3-89949-130-0, p. 802.
- ↑ Thorsten Schüller, Sascha Seiler (ed.): Von Zäsuren und Ereignissen. Historische Einschnitte und ihre mediale Verarbeitung. Transcript, Bielefeld 2010, ISBN 978-3-8376-1402-2.
- ↑ Nikolaus Wirth: Tagungsbericht 9/11 Ten Years After: History, Narrative, Memory. 14.07.2011–2015.07.2011, Munich. En: H-Soz-u-Kult, 15 d’october 2011, consultà ils 16 d’october 2011. Eva-Maria Kiefer: Tagungsbericht Zeitenwende 11. September? Eine transatlantische Bilanz zehn Jahre danach. 09.09.2011–11.09.2011, Heidelberg. En: H-Soz-u-Kult, 15 d’october 2011, consultà ils 16 d’october 2011.
- ↑ The New York Times (16 d’october 2001): A Nation challenged: The Tapes: Voices From the Sky.
- ↑ The 9/11 Comission Report, 1. chapitel: We have some Planes, p. 29; p. 457, annotaziun 85; p. 461, annotaziun164 (Datoteca PDF; 7,2 MB).
- ↑ The 9/11 Comission Report, chapitel 9.2, p. 13s. (Datoteca PDF; 7,2 MB).
- ↑ Der Spiegel, 13 da settember 2002: Die Terror-Codes: Das Pentagon war die ‹Kunstakademie›.
- ↑ R.G. Gann e.a.: Reconstruction of the Fires in the World Trade Center Towers. Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster (NIST NCSTAR 1-5), p. 58, National Institute of Science and Technology, december 2005.
- ↑ 8.4.2: Evacuation. En: Final Report on the Collapse of the World Trade Center Towers, National Institute of Standards and Technology, p. 188s., 2005.
- ↑ Spiegel Online: Obama segnet Milliardenhilfe für Retter von 9/11 ab, 3 da schaner 2011.
- ↑ National Public Radio, 17 da zercladur 2004: Timeline for American Airlines Flight 11.
- ↑ National Public Radio, 16 da zercladur 2004: Timeline for American Airlines Flight 77.
- ↑ National Public Radio, 27 d’avrigl 2011: Timeline for United Airlines Flight 93.
- ↑ 13 da settember FBI-Veröffentlichung zu den 19 Verdächtigten; cf. era [http://www.9-11commission.gov/report/911Report.pdf 9/11 Commission Report, p. 2–4.
- ↑ Publicaziun d’ina da las brevs tras il FBI.
- ↑ Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. Minca 2011, p. 33.
- ↑ CBS News, 17 d’avust 2002: Remains Of 9 Sept. 11 Hijackers Held; Richard Willing, USA Today, 11 da settember 2006: About half of New York remains have been identified.
- ↑ Chronology of the Hijackers on 9/11, part 1.
- ↑ USA Today, 6 da favrer 2002: Official: 15 of 19 Sept. 11 hijackers were Saudi.
- ↑ Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. Minca 2011, p. 32–37.
- ↑ Der Spiegel, 28 d’avust 2003: 11. September: Terrorpilot sprach schon 1999 von Tausenden Toten.
- ↑ Yosri Fouda (The Sunday Times, prim d’october 2006): The laughing 9/11 bombers. Exclusive film of suicide pilots at Bin Laden’s HQ.
- ↑ National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States: 7. The Attack looms.
- ↑ Robbyn Swan, Anthony Summers: The Eleventh Day. The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden. Random House Publishing, 2011, ISBN 0-345-53125-6, p. 165s.
- ↑ Netzeitung, 21 da december 2001: Neue Zitate aus Bin-Laden-Video entschlüsselt.
- ↑ Nick Fielding, Yosri Fouda: Masterminds of Terror. Die Drahtzieher des 11. September berichten. 3. ed., Hamburg 2003, ISBN 3-203-77200-0.
- ↑ Robbyn Swan, Anthony Summers: The Eleventh Day. The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden. 2011, p. 286.
- ↑ Al Jazeera, prim da november 2004: Full transcript of bin Ladin’s speech.
- ↑ Robbyn Swan, Anthony Summers: The Eleventh Day. The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden. 2011, p. 286.
- ↑ Communicaziun da pressa da las Naziuns Unidas: UN Security Council Condemns ‹In Strongest Terms› Terrorist Attacks On United States, 12 da settember 2001. Consultà ils 17 da zercladur 2008.
- ↑ Address to a Joint Session of Congress and the American People, Pled da George Bush avant il Congress ils 20 da settember 2001. Consultà ils 7 da zercladur 2008.
- ↑ Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. München 2011, p. 163s. e 228-235.
- ↑ Amnesty.de: Jahresbericht 2003: Vereinigte Staaten von Amerika.
- ↑ George Leaman: Iraq, American Empire, and the War on Terrorism. En: Marlene und Thomas Rockmore: The Philosophical Challenge of September 11. John Wiley & Sons, 2004, p. 5.
- ↑ Jochen Hippler: Die Folgen des 11. September 2001 für die internationalen Beziehungen (Or da: Politik und Zeitgeschichte p. 3-4, 2004.)
- ↑ Cf. p.ex. welt.de: Immobilienfirma verklagt Airlines wegen 9/11. Publitgà e consultà ils 5 da settember 2012.
- ↑ Versiun online dal rapport da la cumissiun communabla dal Senat e da la chombra dals represchentants, 2002.
- ↑ Thomas H. Kean e.a. (ed.): The 9/11 Commission Report. W W Norton & Co, New York 2004, ISBN 0-393-32671-3 (Versiun online, (PDF; 7,2 MB)).
- ↑ NIST WTC Investigation website National Institute of Standards and Technology, 2002.
- ↑ Exempels: Zdeněk P. Bažant, Jia-Liang Le, Frank R. Greening, David B. Benson (matg 2007; surlavurà il mars 2008): What Did and Did not Cause Collapse of WTC Twin Towers in New York (PDF; 728 kB); Zdeněk P. Bažant, Yong Zhou: Why Did the World Trade Center Collapse? — Simple Analysis. (PDF; 146 kB); Oral Buyukozturk, Franz-Josef Ulm (Massachusetts Institute of Technology): Materials and structures (PDF; 1,41 MB).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Decurs
- Stefan Aust, Cordt Schnibben (ed.): 11. September 2001. Geschichte eines Terrorangriffs. Deutscher Taschenbuchverlag, 2003, ISBN 3-423-34026-6.
- Consequenzas
- Michael Butter, Birte Christ, Patrick Keller (ed.): 9/11. Kein Tag, der die Welt veränderte. Schöningh, Paderborn 2011, ISBN 978-3-506-77097-4.
- Bernd Greiner: 9/11. Der Tag, die Angst, die Folgen. C.H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-61244-2. (Recensiun).
- Hans Vorländer: Politische Kultur: ‹Rallye round the Flagge der Vereinigten Staaten›. Die USA nach dem 11. September, en: Peter Lösche (ed.): Länderbericht USA. Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft, Kultur. Bundeszentrale für politische Bildung BpB, 5. ed. Bonn 2008 ISBN 978-3-89331-851-3 p. 196–236.
- Motivs, context politic
- Lawrence Wright: Der Tod wird euch finden. Al-Qaida und der Weg zum 11. September. (2006) 5. ed., Deutsche Verlagsanstalt, Minca 2007, ISBN 3-421-04303-5.
- Tore Bjorgo (ed.): Root Causes of Terrorism: Myths, Reality and Ways Forward. Taylor & Francis, 2005, ISBN 0-415-35149-9.
- Michael Bothe: Der 11. September – Ursachen und Folgen. Winter, Heidelberg 2003, ISBN 3-8253-1546-0.
- Singuls aspects
- Helga Embacher, Margit Reiter: Europa und der 11. September 2001. Böhlau Verlag, Vienna 2011, ISBN 978-3-205-78677-1.
- Clément Chéroux: Diplopie. Bildpolitik des 11. September. Konstanz University Press, Constanza 2011, ISBN 978-3-86253-007-6.
- Brian A. Monahan: The shock of the news. Media coverage and the making of 9/11. New York University Press, New York e.a. 2010, ISBN 0-8147-9554-4.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Decurs
- Complete 911 Timeline (cooperativeresearch.org; englais)
- Rapport da la cumissiun 9/11, fanadur 2004 (PDF, englais)
- Motivs per il collaps
- Reacziuns
- TelevisionArchive: A library of world perspectives concerning September 11th, 2001 (englais)
- Portal d’infurmaziun: 10 Jahre 11. September 2001 (tudestg)
- Consequenzas
- Bilanzierende Konferenz zum 10. Jahrestag der Terroranschläge des 11. Septembers mit Fokus auf die transatlantische Perspektive
- Analisa da las consequenzas politicas a l’intern ed a l’exteriur
- Commemoraziuns
- Glista commemorativa cun las unfrendas da las attatgas dals 11 da settember (englais)
- Pagina dal museum e dal monument commemorativ a New York
- Documents audiovisuals
- Dossier tematic da SF Wissen
- The Nine Eleven Attacks, National Geographic Channel (2009, multimedia, intervistas)
- Phoenix-Bibliothek: Anschläge am 11. September 2001 part 1, part 2, part 3, part 4
- authentichistory.com: Archiv audiovisual davart ils eveniments dals 11 da settember 2001


c: text/html

text:
Vischnanca da Val spendra pendicularas
- Sonda, 28.3.2015, 6:19
Las pendicularas da Val Sogn Pieder ch’han da cumbatter cun problems finanzials survegnan sustegn da la vischnanca.
Suenter discussiuns cuntraversas ha la radunanza communala approvà la dumonda per ina contribuziun dad in mez milliun francs.
Parallel tar quest sustegn finanzial vegn elavurà in concept da sanaziun per garantir che las pendicularas possian cuntinuar cun il manaschi. Las pendicularas da Val scrivan dapi 10 onns cifras cotschnas.
A la proposta da la cumissiun da gestiun da refusar la dumonda han ils da Val ditg cleramain na.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
POSIZIUN INIZIALA
Giaschair en dies. Metter la bratscha luc dasper il corp. Stender las chommas.
ANDAMENT DAL MOVIMENT
Stender il bratsch sanester vers sanester ensi. Stender il bratsch dretg sur il pèz vers sanester ensi. La chomma dretga stat giun plaun. Stender la chomma sanestra inclinada sur la chomma dretga vi. Tegnair la posiziun.
POSIZIUN FINALA
Plaunsieu rudlar enavos en dies e midar vart.
Criteris quantitativs
Durada: 15 secundas
Ritmus dal moviment: tensiun constanta
Dumber da serias: 3
Pausa tranter las serias: 1 minuta
Durada totala per tensiun: 3 minutas
Unitads da trenament: pussaivel mintga di
telechargiar pdf


text:
Situaziun precara pervia da sfarlattim d’aua
- Venderdi, 20.3.2015, 9:42
Il sfarlattim da l'aua da baiver ha tenor las Naziuns Unidas cuntanschì ina dimensiun precara. Il mument dettia quai bain avunda aua per cuntentar il basegn da la populaziun mundiala.
Na vegnian las refurmas necessarias però betg realisadas, smanatschia ina mancanza d'aua da baiver. Pertutgà sajan surtut pajas cun in clima chaud e sitg, concluda il rapport d'aua da l'ONU.
Creschia il consum d'aua da baiver sco enfin qua, dettia quai enfin il 2030 40% memia pauc aua da baiver per la populaziun.
RR novitads 09:00


text:
Omosexuals duain dastgar dar sang
- Glindesdi, 20.6.2016, 10:30
Umens omosexuals duain er dastgar dar sang en Svizra a partir dal 2017. L'organisaziun «Donaziun da sang Svizra» vul tschentar ils proxims dis la dumonda tar l'autoritad da surveglianza responsabla Swissmedic. Premissa per la lubientscha è però in'abstinenza sexuala da 12 mais.
Actualmain na dastgan umens omosexuals betg dar sang pervi dal privel da dar vinavant malsognas, sch'els han gì suenter il 1977 inagiada sex cun in um. L'organisaziun d'omosexuals, Pink Cross vesa quai sco discriminant. Els vegnian taxads pauschalmain sco ristg per la segirezza, uschia Pink Cross. A lunga vista duai sex cun in um betg pli esser in argument per sclauder persunas dal dar sang.
Malgrà ch'il sang da donaziun vegn testà sin malsognas sco HIV u Hepatitis datti per ils pazients in ristg restant da vegnir infectà entras ina transfusiun.
RR novitads 12:00


text:
Heartbleed
Heartbleed a l'è staa on bug che l'ha lassaa 'na vulnerabilità de sicurezza in del software OpenSSL, doperaa fiss per i comunicazion segur TLS.
Descoverta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El bug a l'è staa descovert el 1 de april del 2014 e publegada el 3 de april. La descoverta l'è stada praticament contemporanea in tra la Codenomicon e i laboratori del Google.
In quell dì el 17% di server segur, circa mezz milion, a l'era ciamaa vulnerabil.
El 7 de april el bug a l'è staa sistemaa.
Comportament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El protocoll heartbeat (battit del coeur) el permett de tegnì verta 'na connession segura verta senza renegoziàlla e donca cont on resparmià de resors. 'Sto protocoll el fonziona che el client el manda al server 'na stringa e la sò dimension, e se el server el respond con quella stringa a l'è attiv.
La vulnerabilità la rend disponibil on tocch arbitrari e scernuu de l'attaccant de la memoria del server, che 'l può avègh denter anca di ciav bon de danneggià la privatezza di comunicazion, finna a la ciav publega del server e che permetten on attacch man in the middle. Anca i tecnegh de protezion avarien domà sbassaa i dagn, e avarien permittuu de fà on man in the middle dal moment de l'attacch, che però in la pupart di cas el serviss a nagott.
Esempi pratich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On us legittim del servizzi al saria staa:
- Alis: Server, se ghe set manda indree la stringa "Ciao" de 4 caratter.
- Server: Ciao
L'us illegittim inveci el cuntava in sul fatt che in cas de differenza in tra la longhezza real de la stringa e quella deciarada l'avaria mandaa ona stringa equivalenta. Donca:
- Mallory: Server, se ghe set manda indree la stringa "Ciao" de 500 caratter
- Server: Ciao + alter 496 caratter
Ciarament in 'sti 496 caratter ghe pò vess di dacc sensibij.
Reazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I espert, per via de la gravità de la falla e di possibilità de utilizz, l'han definii senza problema "catastrofica".
El Tor Project l'ha consijaa a quej cont di esigenz specifegh de riservatezza de doperà no Internet in quej dì.


text:
Sara Tommasi
Sara Tommasi l'è na showgirl e atrìs unbra nada a Narni al prim 'd Agóst dal 1982. L'è alta 1,70 e al sò miśùri i èṅ 87-61-87 (téti arfàti).
P'r al mutōr internet ch'al cata al ròbi Yahoo, chi lē l'è la dóna itagliàna più pascàda in dla réda in dal 2013[1].
Biugrafìa
Dòp avér tòlt na làurea in ecunumìa a l'Università Bocconi ad Milàn, la ciàpa anc un diplòma in recitasiòṅ e disiòṅ al CTA e la fà un stage a 'l Actor's Studio ad New York.
La sò caréra la taca in televiśiòṅ faghénd la veejay p'r All Music. In dal 2002 la fà la valéta in dal Paolo Limiti Show su Rai 1 e l'inviàda in dal prugràma Con tutto il cuore.
L'è finalìsta a Veline in dal 2004, nadrìna a Paperissima e schedìna a Quelli che il calcio ad Simona Ventura. Pròpria chi lē la la manda in dal 2006 a l'Isola dei Famosi e Sara la riva quàrta in cal reality show lè da drē a Paolo Calvani. Sōl sinc an dòp a ś vèṅ a savér che, p'r andàr là, l'è stada arcmandàda diretamènt par Silvio Berlusconi[2].
In dal 2006 la lavóra p'r Italia 1 in dal prugràma On the Road mèntar in dal 2007 la s fà tór śò cavàda śò par la rivìsta Max faghénd al sò calendàri.
Sèmpar in dal 2007 la s mét da na banda a Fabrizio Frizzi in dla cundusiòṅ dal du puntàdi ad Mi fido di te.
In dal 2008 la taca a lauràr in dal cìnema in dal film Ultimi della classe dirèt par Luca Biglione.
In dal 2009 la lèś i risultâ dal partìdi ad balòṅ in dal prugràma ad Rete 4 ch'al fava védar i gòi dl'Europa League.
In dal Luj dal 2009, durànt la traśmisiòṅ dal prèmi Persefone su Rai 1, Sara Tommasi la và, invitàda p'r al cundutōr Pino Insegno, in sal palc par dar al prèmi a Alessandro Chiti e la diś: «A farò un film sul fasìśum, perìud stòric famóś di an Sinquànta...».
Al 31 ad Śnar dal 2011 la vèṅ intervistàda in dal prugràma dla raddio Un Giorno da Pecora (Un dè da pégura) e la diś ch'in dal 2009 Silvio Berlusconi al la vliva candidàr a gl'elesiòṅ europei ma lē l'à dit ad no parchè la vliva a tut i cóst far caréra in dal giurnalìśum o in dal cìnema: «A gh'ò di rimòrs par l'ucaśiòṅ pardùda, a n ò minga ciapâ l'ufèrta ch'al m vliva dar al Cavalér, ma mè a vój far dal showbiz». L'à pò dit ciàr e tónd ch'la n è mai stàda ad Arcore, cum a parév ch'a fus sucès stand a gl'intercetasiòṅ dal caś Rubygate, parchè di làdar i gh'aṅ rubâ al telefunèṅ tri vòlti e i èṅ stâ lór a ciamàr da 'd là. La diś ad no anc sul fat ch'la sia stada lē a mandàr di SMS daśnumóś al presidènt dal cunsìli parchè, la diś lē, a sarà stâ un tisi ch'l à catâ al sò telefunèṅ daśmindgâ in sun taxi a mandàr di mesàǵ a caś[3].
Al 9 ad Favràr dal 2011 al giurnàl La Repubblica al fà gnir fóra soquànt di at dal caś Rubygate, frut d'intercetasiòṅ, in dua la Tommasi l'in diś ad tut i culór: «Silvio, vargóggna. Chi putènt lè i vànan śò ad tèsta quand i védan di śuglèṅ a tri. I vólan ch'a cata n'amighéta. Lele Mora al fava métar dal ròbi in di bicér».[4]
Da 'l punt ad vista sentimentàl, dòp na storia cun 'l ex śugadór dal Milan Ronaldinho, Sara Tommasi la diś al setimanàl Diva e Donna ch'l è drē tacàr na stòria cun Mario Balotelli, in alóra atacànt dal Manchester City: «Mario al m piàś dimóndi, a sòṅ cuntènta». Al dè dòp però Balotelli al la śmintìs: «Ca-la lè n'atra ch'la s invénta dal stòri mèg, a n gh'ò minga biśógn ad gossip, mè a pèns sōl a śugàr»[5].
In dal 2012 la taca na sò batàja còntra 'l signuràǵ bancàri cavànd-as śò sénsa mudàndi in pùblic par prutèsta. In Favràr la và a dascórar ad c'l argumènt lè a 'n cunvégn pulìtic da 'l tìtul «Gl'urìgini dal signuràǵ bancàri e al puśisiòṅ dal banchi sentràli» mis in pē da 'l unurévul Domenico Scilipoti[6].
Sèmpar in dal 2012 l'à girâ un film pòran par la "Dive&Star Production Management" da 'l tìtul "Sara contro tutti" cun Manzo Del Toro e Leonardo Conti[7] e pò òṅ da 'l tìtul "I soliti noti". P'r i taramutâ dl'Emégglia invéci l'à preparâ un calendàri par catàr sù di bèsi, cun lē cavàda śò[8].
Filmugrafìa
- Ultimi della classe, regìa ad Luca Biglione 2008
- Il falco e la colomba, regìa ad Giorgio Serafini - Miniserie TV - Canale 5 2009
- Crimini: Neve sporca, regìa ad Davide Marengo - Film TV - Rai Due 2010
- I delitti del cuoco, regìa 'd Alessandro Capone - Miniserie TV - Canale 5 2010
- Sara contro tutti, regìa ad Guido Maria Ranieri - (film pòran) 2012
Nòti
- ↑ Al Mèteo e Sara Tommasi i èṅ al paròli più pascàdi in sal Yahoo! in dal 2013 Fastweb.it, 29 ad Nuvémbar dal 2013
- ↑ La Tommasi arcmandàda da 'l premier par l'Iśùla di famōś Corriere.it, 19 ad Setémbar dal 2011
- ↑ Sara Tommasi a Un giorno da pecora Corriere.it, 31 ad Śnar dal 2011
- ↑ Intercetasiòṅ ad Sara Tommasi Repubblica.it, 9 ad Favràr dal 2011
- ↑ Dichiarasiòṅ ad Mario Balotelli Corriere.it, 2 ad Favràr dal 2011
- ↑ La Sara Tommasi la s cava śò (incóra) cónt'r al banchi: a Róma cunvégn bujènt corrieredelmezzogiorno.corriere.it, 28 ad favràr dal 2012
- ↑ Sara contro tutti: l’anteprima sul web il 6 luglio Lastampadelmezzogiorno.it, 13 ad Śugn dal 2012
- ↑ Sara Tommasi incóra nûda, ma 'sta vòlta l'è p'r i taramutâ Modenaonline.info, 2 ad Nuvémbar dal 2012
- Wikiquote contiene citazioni di o su Sara Tommasi
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sara Tommasi


text:
Midadas datti – mintg’onn!
- Dumengia, 4.1.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 4.1.2015, 9:03, RTR
Magari èsi mo pitschnas, autras giadas pulit grondas! Las midadas che spetgan mintg'onn. En la Marella raquintain nus da differentas persunas che han gì en il passà pitschnas ed era pli grondas midadas. Sco Frederic Cathomas, il giuven da 15 onns che ha midà dal Grischun en il Tessin per pudair far quai ch'el fa il pli gugent, dar golf. Ni Faye Koehler, ella ha realisà ses siemi e terminà l'onn passà la scola da somelière il mund dals vins è saverts ad ella, midà haja quella scolaziun bler en sia vita. E co èsi sch'ins turna suenter 11 onns New York, Miami e Bahamas tuttenina puspè en Svizra, quai malgrà chigl era planisà dat ir a Panama? Da midadas, pitschnas e grondas udis en l'emprima Marella dal 2015.
Redacziun: Esther Berther


text:
Liricas Analas
Las Liricas Analas èn ina furmaziun da hip-hop rumantscha. A la gruppa faschevan u fan part: ils MCs Roman Flepp alias MC Flepp, Johannes Just alias MC Jusht, Renzo Hendry alias MC Orange, Adrian Candinas alias Spoon (betg pli sco MC), Pius Venzin alias pddp (enfin 2007) ed ils DJs Gion Soliva alias Gionson e David Suivez alias DJ Suivez (pli baud: Suit). Cun excepziun da DJ Suivez derivan tut ils commembers da las Liricas Analas da la Cadi (Tujetsch, Mustér, Sumvitg e Breil). La gruppa ch’è vegnida enconuschenta en tut la Svizra ha enfin uss publitgà tschintg albums: Analogia (2004), AnalFaBad (2006), Analectrica (2009), Analium (2012) e Banalitad (2016). L’onn 2010 èn las Liricas Analas stadas nominadas per il Swiss Music Award sco megliers newcomers.
Cuntegn
Cumenzaments[modifitgar | modifitgar il code]
Davart l’entschatta da l’emprima furmaziun da rap rumantscha dattan las Liricas Analas scleriment sin lur pagina d’internet: «L’istorgia da las Liricas Analas cumenza insacura la primavaira dal 1999 cur che dus giuvenots sursilvans èn s’entupads ed han resentì il gust da translatar en rap lur passiun per la cultura da hip-hop. Uschia è naschì l’emprim rapsong rumantsch ‹il tren da Sedrun›. A partir da qua èsi stà cler ch’i dat anc speranza per la cultura da giuvenils rumantscha e che quella n’ha betg basegn da pseudoprojects subvenziunads dal stadi per restar en vita. La muribunda dueva sortir sc’in Fenix or da la tschendra e dar in detg pe en il tgil a la Rumantschia – en furma da las Liricas Analas. Ma avant ch’igl è stà uschè lunsch duevan ils dus giuvens survegnir cumpagnia da trais ulteriurs conspirads. Uschia è naschida la furmaziun cun ils tschintg MCs da lezs dis, numnadamain Orange, Spoon, pddp, Just e Flepp. Suenter emprimas difficultads da chattar DJs ha in indigen ch’era emigrà antruras en Engalterra (Gionson) chattà per fortuna la via enavos a chasa e vi dals MK2 da las Liricas Analas. In segund (Suit) dueva anc suandar; sia motivaziun da s’unir cun la truppa resta enfin oz in misteri (el deriva numnadamain da Turitg). En mintga cas furman Gionson e Suit dapi lura l’artigliaria ritmica da las Liricas Analas. Ils 27 da december 2001 han ils giuvens dà a Dieni en la disco R5 lur emprim concert. Il resultat è stà ina sairada reussida, pachetada plaina cun rap. Ed uschia ha l’istorgia prendì ses curs.»[1]
Analogia (2004)[modifitgar | modifitgar il code]
Titels: 1. Entro Intro; 2. Da Bass; 3. Semiserar; 4. Lungatg; 5. Toxicoman; 6. Ina schanza (feat. Fogel); 7. Dai a mi dapli; 8. Denterentro; 9. Nuot va pli; 10. Mument; 11. Refrestgs (DJ-Skit); 12. Ruaus; 13. Stgiradetgna (feat. Katia); 14. Stun mal; 15. L’intervesta; 16. Pumpa; 17. Cordial Beinvegni (feat. Gimma e Milchmaa); 18. O el mund; 19. I è sco quai tgi è; 20. Naventro Outro.
L’onn 2004 han las Liricas Analas publitgà l’emprim disc cumpact da hip-hop rumantsch insumma. Quel sa numna Analogia ed è vegnì battegià ils 28 da favrer 2004 a Mustér. Suenter nundumbraivels concerts en Svizra sco er divers featurings ospitants sin albums esters (p.ex. Gimma, Amplified, Milchmaa, QRCT) è la nova creativitad alura culada en il segund album, cumparì l’onn 2006.
AnalFaBad (2006)[modifitgar | modifitgar il code]
Titels: 1. Entro; 2. I tonscha; 3. I erignèda; 4. Ils 7 nanins; 5. Siemis; 6. Sco ti; 7. Nearill; 8. s.u.n; 9. epilog; 10. Rapmaschina; 11. Mo plaun; 12. Va schon?; 13. Vesodu; 14. Ins savess scriver; 15. 5viertel (feat. Greis, Gimma, Ali, Cigi); 16. Morala; 17. La fom; 18. Viva; 19. A casa; 20. Naventro.
L’onn 2006 han las Liricas Analas publitgà lur segund disc cumpact AnalFaBad. Tar lur hit Siemis han els realisà per l’emprima giada in clip da video. Cun quest video han els gì grond success en ils Viva-Videocharts. En il decurs dals proxims dus onns han las Liricas Analas dà radund 60 concerts en Svizra, en l’Austria, en Germania ed en Tschechia. En il fratemp è Spoon sortì da la truppa sco MC, el resta dentant collià cun las Liricas Analas sco producent ensemen cun Suit che sa numna uss Suivez. Er MC Flepp è ì in temp atgnas vias. L’onn 2008 ha el realisà in album cun il num Tuns e Margaritas; suenter è el dentant returnà tar las Liricas Analas. Bandunà dal tuttafatg las Liricas Analas ha Pius Venzin (pddp) l’onn 2007. Il fanadur 2009 ha el preschentà sut il num PDDP l’album Per la regiun cun diesch tracks ch’el ha sez fatg.
Analectrica (2009)[modifitgar | modifitgar il code]
Titels: 1. Project Da Prioritad; 2. Pren; 3. Part 1; 4. Miu de; 5. Last night; 6. Futur; 7. Back Cun Slang; 8. Part 2; 9. Saulta; 10. Affon en mei; 11. L’emprema ga; 12. Hop La Hop; 13. Inka; 14. Barlot; 15. Part 3; 16. Tugn; 17. Discorap; 18. Seven; 19. Rush.
Ils 6 da mars 2009 han las Liricas Analas preschentà lur terz album, Analectrica. En cumparegliaziun cun il hip-hop tradiziunal dals emprims dus albums è quest’ovra influenzada pli ferm da beats electrics, da funk e da rock. L’album Analectrica ha cuntanschì plaz 13 entaifer la parada da hits svizra. Tar la single Back cun Slang han las Liricas Analas danovamain realisà in videoclip. Igl èn puspè suandads numerus concerts en Svizra ed a l’exteriur.
L’onn 2010 èn las Liricas Analas stadas nominadas per il Swiss Music Award sco megliers newcomers. En in artitgel cumparì en quest connex enumerescha il criticher da musica Benedetto Vigne tratgs tipics da las Liricas Analas. Co fissi – uschia sa dumonda Vigne – d’analisar pli profund «il svilup che la gruppa ha fatg dapi l’‹Analogia›, ses emprim album? Sia preferientscha per tuns festivs, classicistics? In’atgnadad sursilvana magari schizunt? E lura quel bel regl da suttastritgar ils singuls dialects, il tuatschin, il ‹broilissem›, bunamain sco ina pugnada cunter il dictat dals idioms sacrosancts, navaira? U fa tut quai gia part da l’autoinscenaziun, da la glorificaziun da sasez, quel element tipic da la cultura hip-hop? Insumma, tge dir da la celebraziun, che surpassa tar ellas cleramain ils tuns critics, las fridas cunter il temp engurd, cunter ils solits tugnaders? Per exempel, sin l’ultima ovra ‹Analectrica›: Celebrar il di sulegliv e la rescuverta da l’uffant en sasez. Celebrar il saut sdeliberà e l’aventura erotica. La tensiun da l’emprima giada ed il barlot da la davosa runda. Propi in’autra melodia ‹da cumpignia›, purtada da chants alleghers, stimulants. Da rimas glimadas e rittems rullants. Co fani tut quai? E co van tut quellas varts positivas, suleglivas a prà cun las tscheras sombras? E datti magari schizunt er vairas deblezzas en l’imperi dals sis rappunzs sursilvans? Ina massuna dad examinar ed intercurir.»[2]
Analium (2012)[modifitgar | modifitgar il code]
Titels: 1. Ei va; 2. In en dus; 3. Mise en place (Skit); 4. Analdente; 5. SummerSunna (feat. Kutti MC); 6. Disco Sissis; 7. Poster; 8. Legria (feat. Stress); 9. Moviment (feat. Flurin Caduff); 10. Paucas; 11. Time out; 12. Acta non verba; 13. Mira; 14. Padam (feat. PDDP); 15. Candeila.
Il quart album da studio, Analium, è cumparì il zercladur 2012. «Plirs dals 15 tocs sa basan sin secs grooves electronics, confermond quella tempra da funk e disco che las Liricas avevan gia prendì en mira sin lur penultim’ovra. La musica daventa tras quai pli poppiga, ils raps curran fluidamain ed ils refrains survegnan in tef da slogan.»[3]
Banalitad (2016)[modifitgar | modifitgar il code]
Titels: 1. La clav; 2. Dar il maun; 3. Libers; 4. Sincers; 5. I ei bien; 6. Bumba; 7. Steilas; 8. Giuaden; 9. Vanitas; 10. Midadas – stai lucs!; 11. Ei ha num; 12. Cazzola cotschna; 13. Ier ed oz.
Publicaziuns e concerts[modifitgar | modifitgar il code]
Ils albums en survista[modifitgar | modifitgar il code]
- 2004: Analogia
- 2006: AnalFaBad (cun la single Siemis)
- 2009: Analectrica (cun las singles Back cun Slang, Miu de e Hop la Hop)
- 2012: Analium (cun las singles In en dus e Disco Sissis)
- 2016: Banalitad
Concerts[modifitgar | modifitgar il code]
Sper concerts en Surselva, a Cuira ed en autras parts dal chantun (clubs ed openairs) han las Liricas Analas concertà en l’entira Svizra, en l’Austria, en Germania ed en la Tschechia. Tar ils higlights tutgan ils concerts en rom da l’Expo.02 a Bienna, divers concerts a Turitg (Moods, Rote Fabrik, X-Tra, Kaufleuten) ed en autras citads svizras (Berna, Lucerna, Basilea, Losanna). En pli differents openairs (tranter auter Lumnezia, Bad Ragaz, Son Gagl e Frauenfeld) e concerts a Puntina, Salzburg, Vienna, Berlin e Prag.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Pagina d’internet analas.ch.
- ↑ La Quotidiana dals 2 da mars 2010, p. 16.
- ↑ Radio Rumantsch dals 18 da zercladur 2012.


text:
Sepusont sin la sentenzia cumpromissaria dils 21 d’october 1861 a Mustér en questiun denter las duas vischnauncas da Tujetsch e Medel, ein las respectivas lingias da mesiraziun sut ils 29 da settember 1865 en preschientscha dils alla fin suttascrets signurs geraus vegnidas stabilisadas sco suonda:
1. Dil tierm giu Cavorgia dador casa el sulom dalla casa ussa demolida, stada da statalter Giachen Martin Bearth, va ei en lingia sin il tierm el cantun dil prau da statalter Tumaisch Monn.
2. Da quei tierm grad numnaus eis ei vegniu priu, cun cuntentientscha dils signurs geraus d’omisduas vischnauncas Tujetsch e Medel, ina lingia da sequenta maniera:
Dil punct ni tierm el prau da statalter Tumaisch Monn, duei ina montada successiva ed eguala arrivar sin il punct ni tierm el plaun dalla Tegia Marscha, nua che questa livelleta tanghentescha ni streha il terren, duei la lingia da mesiraziun esser formada. Sur da quei eis ei vegniu priu si e mesirau ora ina lingia nivellatorica, la quala munta denter ils dus puncts principals indicai cun 7.67 per tschien. Denter quels dus puncts principals numnai e la sura indicada sentenzia cumpromissaria eis ei vegniu tschentau 32 tiarms da crap.
3. Dil tierm el plaun dalla Tegia Marscha, indicaus cun il „Jahrzahl“ 1865 ed ina crusch, va ei en lingia sin in crap ni grep sper l’aua, il qual crap ei marcaus cun duas cruschs.
4. Da quei crap sper l’aua grad indicaus va ei ora la Gonda dil Spitg, nua ch’igl ei fatg si ina crusch sin in crap gries sper ils tiarms.
5. Da quei davos indicau punct taglia la lingia da mesiraziun si amiez il crest dadens la Gonda dil Varetg, nua ch’igl ei era tschentau dus tiarms.
6. Da quei davos punct va ei en lingia tochen sisum dadora la Val dalla Fontauna, che schai encunter il Vanatsch. Cheu eis ei plantau dus tiarms e sut quels eis ei in crap gries che ha si ina crusch.
7. Da quels tiarms va la lingia da mesiraziun suenter il spitg si tochen sisum la Plaunca Aulta, nua ch’igl ei medemamein tschentau dus tiarms marcai cun crusch.
Per testaziun dil cunsentiment dallas cheu allegadas e stabilidas lingias da mesiraziun, suttascrivan ils respectivs signurs geraus dallas duas vischnauncas.
Tujetsch, ils 29 da settember 1865
Giachen Antoni Schmed
Lucas Caveng
Gion Giosep Giossi
Gion Battesta Venzin


text:
Massimo D'Alema
Massimo D'Alema (Roma, 20 de bril del 1949) l'è 'n òm pulìtic italià. L'è stat Presidènt del Consiglio dei Minìster del 21 de utùer del 1998 al 25 de bril del 2000, prim e ünic mèmber del oramài sciuglìt Partito Comunista Italiano a ricuprì chèst encàric.
L'è stat apò minìster dei Èsteri e vicepresidènt del Consiglio del goèrno Prodi II.
L'è stat segretàre nasiunàl del Partito Democratico della Sinistra del 1994 al 1998 e presidènt dei Democratici di Sinistra del 2000 al 2007. L'è 'l vicepresidènt de la Internasiunal Socialista e deputàt iligìt endèl grupo de l'Ulivo. Del 2007 l'è 'n mèmber del Partìt Democràtic.
Del 13 de mars del 1991 l'è iscriìt a l'Albo dei giornalisti prufesiunìsti.


text:
Nov'instanza per controllar servetsch d'infurmaziun strategic
- Glindesdi, 7.9.2015, 17:57
Il servetsch d'infurmaziun strategic SND duai survegnir novas cumpetenzas. Il medem mument duai el dentant er vegnir controllà dapli.
Suenter il Cussegl dals chantuns ha era il Cussegl naziunal ditg «gea» ad ina nova autoritad da surveglianza independenta.
Davart la formulaziun n'è il parlament anc betg perina. Dentant èn las obligaziuns da la nov’autoritad cleras: Ella stoppia examinar, sch'il Servetsch d'infurmaziun strategic ageschia da maniera legala, adequata ed effizienta.
RR novitads 18:00


text:
Uznach
Uznach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.55 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5911 abitant.
El cumün de Uznach al se tröva a una altitüden de 415 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken, Ernetschwil, Eschenbach, Gommiswald, Kaltbrunn, Sankt Gallenkappel, Schmerikon, Tuggen (SZ) . La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Uznach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 741 col nom de Uzinaa


text:
Svizra sto esser pronta per conflicts, crisas e catastrofas
- Dumengia, 27.12.2015, 10:46
La Svizra saja periclitada pli e pli fitg d’acts terroristics e da malruaus socials. Quai scriva il schef da l’Armada svizra, André Blattmann, en la gasetta Schweiz am Sonntag. Da reducir ils meds per defender il pajais, pia da spargnar tar la segirezza, saja perquai privlus.
La Svizra na saja actualmain bain betg pertutgada directamain d’ina guerra. Las consequenzas da las guerras sin il mund sentia dentant era la Svizra: sper il privel d’acts terroristics ha Blattmann numnà las perspectivas economicas che sa sminueschan e la massa da fugitivs.
Or da quests motivs stoppia la Svizra esser pronta per conflicts, crisas e catastrofas, uschia Blattmann. El è da l’avis che l’armada da milissa – pia il sistem d’armada vertent – saja il med cunter ristgs e privels moderns.
RR novitads 06:00


text: La chasa da scoula a Strada es gnüda fabrichada dal 1994. Il tschêlsura es gnü creà sco ouvra artistica dal pittur artist indigen Constant Könz. Avant d’eira il s-chalin ot a S-chadatsch. L’on da scoula 2016/2017 frequaintan 34 scolaras e scolars il s-chalin ot a Strada. La scoula Valsot funcziuna tenor il model B, quai voul dir cha’ls roms aritmetica ed algebra, rumantsch, tudais-ch ed inglais sun roms principals e vegnan instruits separadamaing in reala ed in secundara. Ils roms laterals vegnan instruits in möd cooperativ tanter la reala e la secundara.


text:
Robert Schumann – «Du meine Seele, du mein Herz»
- Dumengia, 16.8.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 16.8.2015, 19:00, RTR
El ha scrit sia entira vita. Cumposiziuns per clavazin, per orchester, musica da chombra e chanzuns. Ma Robert Schumann ha era scrit prosa, ed il pli impurtant: ses diaris. Uschia san ins oz co ch'el cumponiva insumma: L'emprim da tut stueva el skizzar sia musica sin duas lingias - e quai immens spert! Ses mauns na savevan numnadamain betg scriver uschè spert sco quai che ses tscharvè lavurava. E pir pli tard seseva el giu ed elavurava las skizzas tar partituras cumplettas. Robert Schumann, il grond cumponist da la Romantica, ha vivì mo 46 onns.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Commerzi cun umans renda il meglier
- Dumengia, 6.9.2015, 11:54
Ils profits che bandas criminalas fan cun commerzi d'umans èn pli auts che quels tras fatschentas illegalas cun drogas ed armas. Quai communitgescha l'agentura da protecziun da cunfin da l'UE, Frontex.
Commerzi cun umans saja il mument la fatschenta illegala che saja la pli lucrativa en l'entir mund, citeschan medias talianas ina pledadra da Frontex.
Adina pli savens offreschian ils cuntrabandists da persunas lur purschidas sin Facebook. Tenor Europol èn passa 30’000 cuntrabandists da persunas en acziun en l'Europa. Il cumbat cunter il commerzi da persunas muntia ina prioritad absoluta, betg mo per Europol, mabain per tut ils pajais da l'UE. Europol vul crear ina unitad al port da Piräus en Grezia per pudair cumbatter meglier il commerzi cun umans sur la Tirchia.
RR novitads 12:00


text:
Russia tascha vinavant davart participaziun als cumbats en Siria
- Gievgia, 10.9.2015, 19:53
La Russia ha bain confermà d'avair furnì rauba d'armaziun en la Siria che vala sco pajais en guerra. Davart ina eventuala participaziun als cumbats en la Siria n'è la Russia dentant betg s'exprimida.
Confermà ha il minister da l'exteriur russ Sergej Lawrow sulettamain che schuldada russa saja staziunada en la Siria dapi plirs onns.
Avant aveva l'agentura da novitads Reuters rapportà che schuldads russ hajan fatg part als cumbats. Lawrow ha però insistì ch'ils sgols che la Russia fetschia en la Siria, sajan tut sgols cun rauba d'agid, pia da caracter umanitar.
RR novitads 20:00


text:
Pareri d'in ludeivel obercheit cun ils deputai dils vischinadis sur dils uordens che dueien vegnir fatgs temps da stad, nuncargond ad alp, anno 1811, ils 2 da mars.
1.mo Eis ei il meini, che naven dils 9 da fenadur entochen sogn Barclamiu (24-08), duei negin puder star cun tiers en ils loghens cheu suenter screts; numnadamein Cungieri, Valtgeva, Sulprau (Sumprau), Mila, Malamusa, Liez, Mulinatsch, Milez e Scharinas, quei s'entelli ni caschar ni mulscher, resalvond per untgida da malauras, da neiv e suenter puspei cu la neiv ei naven, sche dueien esser obligai da turnar anavos suenter la neiv. Ed enten tuts sura numnai loghens duei vegnir mess in pindrer, ton la primavera sco la stad. Ei duei era vegnir mess si dubla pindradira sin tiers d'armal e tiers casa.
2.do Duei negin puder midar pli che treis gadas, quei s'entelli cura che el va naven dils mises, sche vegn ei quintau l'emprema gada.
3.tio Dueien ils tiers casa esser enferrai da tut temps ed en cass che enzatgi negligess, sche duei esser 4 x (rizzers) pindradira per gada per tier; quei s'entelli ton sin la pastira sco els praus.
4.to Duei scadin esser obligaus da vegnir a casa cun las cauras da calonda fenadur, u pia che enzatgi savess tener quellas senza donn dil tierz, ton sils praus, sco dalla Crappa, tonaton esser obligaus da vischinar a casa.
5.to Dueien ils tiers da mintga vischin buca vegnir sparti, resalvond ils vadials, ils quals mintgin seigi patrun da metter nua ch'el vul ed in per bos dueien era puder vegnir teni a casa, sco era ina vacca.
6.to Pertuccond ils cavals eisi concludiu, che mintgin duei esser obligaus da metter cun ses tiers, resalvond sch'enzatgi less duvrar quels per bos a casa, sche dueien quels tals esser obligai da vischinar a casa, duess ei aber esser cavals che vessen pulein, sche dueien ei esser obligai da metter en nuegl tochen ch'ei drovan da trer.
7.mo Pertuccond ils firaus e dumengias eis ei concludiu che negin duei puder purtar ni far ora lenna, ni purtar buordis, resalvond ina brocca ni brenta enta maun e quei era s'entelli las sondas, ton la primavera sco la stad. Duess ei esser da quels che surfagessen ed enzatgi vesess, sche duei mintgin esser obligaus da purtar la tgisa nua ch'ei s'auda. Gl'ei era entelgiu che negin duei puder ir cun cavals ni per bos cargai duront quels dis.
8.vo Pertuccond igl arvè (taxa da gudida) eis ei concludiu che mintgin duei esser obligaus da far duas crenas caschiel per vacca, s'entelli bien caschiel grass e quei duei mintgin ver fatg vigelgia Nossadunna d'uost (15-08) e treis dis avon vigelgia Sogn Mattiu (21-09) duei mintgin esser obligaus da purtar ensemen en in liug. Negin duei puder far pli pintgas magnuccas che da quellas d'otg crenas, e tgi che schass muncar, duei esser obligaus da pagar 30 x per crena. A quels aber che dessen pli ch'il lur, sche dueien ei vegnir bonificai cun 18 x per crena.
9.no Eis ei era concludiu che neginas femnas dueien puder maner ellas alps ni mises, ton la primavera sco la stad, quei s'entelli femnas ch'ein sin 13 - 14 onns e leu ensi.
10. Las nuorsas dueien vegnir cargadas calonda fenadur e da leu naven dueien ils uordens dalla stad entscheiver.
11. Ei concludiu che cura ch'igl ei temps da cargar ad alp, sche duei mintgin haver ils dretgs dad ira nua ch'ei mavan, cura ch'ei cargava ad alp, denton buca pli ch'ina gada. Curdond neiv, sche dueien ei era puder vegnir ora giu, mo buca puder turnar enasi tras praus. Duess ei esser enzatgi che surfagess a quels uordens cheu sura screts, sche dueien tals esser sut castitg digl obercheit e vegnir castigiai commensuradamein.
1811, ils 10 da mars ein ils sura screts artechels vegni prelegi sin vischnaunca ed approbai da quella, resalvond igl emprem artechel ch'ei refusaus resalvond quei che tucca tier il metter pindrer, sco era la pindradira fixada etc.
in fede (fidonza)
Chrest Joseph Wenzin p. t. gerau
Uorden da vischnaunca dalla stad, fatgs igl onn 1814, ils 15 da zercladur. Duront il buca cargar ad alp.
Pareri d'in ludeivel obercheit d'anno 1814, ils 15 da zercladur sur dils uordens e secuntener da scadin. Essend concludiu dalla ludeivla vischnaunca da buca cargar ad alp, tuccond tier la stad.
1.mo Dueien tuts uordens dalla stad haver sia entschatta calonda fenadur.
2.do En vertid da quei dueien las nuorsas sin quei di era vegnir cargadas.
3.tio Vegn ei proponiu ch'ils cavals duessen vegnir cargai sil Tgom sut in pastur, cun la resalva che quels dils cavals possien sesurvir da quels, seigi sco per bos ni per auters basegns e duront quei temps ch'els ein naven dil pastur, possien sesurvir dalla pastira da casa, bein aber seigien ils patruns dils cavals obligai da tener ord donn.
4.to Tuccond il far pastur da vaccas e bos da casa ei schau sura a mintga vischinadi.
5.to Davart ils tiers casa dueien quels esser enferrai da tut temps e duessen ils s.h. (salvanoris) tiers casa vegnir pindrai, sche dueien ei ver la bubla pindradira, quei vul dir in baz per gada.
6.to Tuccond tier ils firaus Perbon, dumengias e firaus da devoziuns, sco las sondas etc. vegn scadin admonius da frequentar ils sogns uffecis e buca negligir quels senza raschuns sufficientas, ed era senuspir da tuttas lavur da quels dis, scumandadas servilas e buca absolut necessaria. Dil reminent eis ei lubiu da puder purtar enqual caussa, latgiras sin quels dis a casasia, en ina brocca ni brentetta sin maun. In ludeivel obercheit suppona ed ha speronza, che scadin hagi religiun e cunscienzia e sesprovi da salvar la lescha da Diu e dalla baselgia encunter speronza, aber sche enzatgi fuss aschi tievis ni forsa aunc aschi schliats da ver pauc ni neginas leschas, seigi dalla baselgia ni divinas, sche vul in ludeivel obercheit a garegiar per cunscienzia, che scadin che vesa ni sa da tals che cunterfan a quellas, seigi obligaus da rapportar immediat ad in ludeivel obercheit, sinaquei che quel sappi cuninagada d'in ludeivel obercheit, en cass da basegns, vegnir curregius, admonius ni strufegiaus tenor dalla grevezia surfatga.
7.timo Tuccond tier ils donns, seigi cun schar ira per ils praus ils tiers, ni seigi cun far vias novas e senza dretgs, resta a scadin la via aviarta da puder s'indemnisar dil donn pitiu, mo eis ei resalvau, che en cass ch'in che havess pitiu donn u per respect human u per tema da stuer magliar ora ni per autras raschuns buca tgisar, ni less duvrar ils mettels lubi ed usitai per s'indemnisar dil donn pitiu, possi quei tal ni in auter denunziar ad in ludeivel obercheit ni era in ludeivel obercheit schar clamar da sesez il malfatschent ni tenor meret, malezia, circumstanzias castigiar quel.
8.vo Duei il muvel da scadin restar ensemen oreifer ils vadials.
9.no Las cauras dueien calonda fenadur vegnir a casa sut lur pastur general.
Quests ein pia paucs aber beinmanegiai artechels ch'in ludeivel obercheit cun cussegl dil revendissim segnerfarrer ha anflau da metter avon e proponer alla ludeivla vischnaunca, pertgei che biaras leschas paran schiglioc da buca esser emperneivel, sufficient ei aber a scadin tema da Diu, religiun e cun buna cunscienzia.
10. mo Il mises da Scharinas, Milez, Mulinatsch, Liez, Malamusa, Surprau, Valtgeva, Cungieri dueien esser entochen Sogn Barclamiu (24-08) senza caschadas, bein aber dueien ei suenter il sura fixau temps puder leu caschar e pascular las pastiras.
11. mo En mintga alp, quei s'entelli damaun sura, dueien ei ver in pastur general pils s.h. (salvanoris) tiers da casa.
Tuccond tier igl arvè anflas'ins, essend che quel vegn pagaus cun daners, da metter si tschun batz per vacca schetga, aber a bletscha excepidas fussen da quei pagar quellas che pagan igl arvè sco era quellas da quels vitgs che han buca en ...... la raschun da quei project ei che la vischnaunca sin d'atun ils sequents senza nunprovedi deivets ch'ein alla claustra senza la ramisa 200 fl., il muser 90 fl., a mistral Cagienard capital 40 fl. e la questiun dil Stiafen pigurer ch'ei era leu pendenta e forsa aunc deivet da cumin. Tgei la vischnunca ha da trer en sa ella sezza.
Uorden ni project da leschas d'observar en Tujetsch, igl onn 1818, ils 12 da matg
1. Duei sin mintga specia da tiers il temps da primavera vegnir mess pastur, cunzun sils s.h. (salvanoris) tiers casa e cauras en mises, nua ch'igl ei caschun ni prighel che tals tiers pudessen far donn.
2. Dueien ils s.h. tiers casa, il temps da primavera ed encunter igl atun, esser enferrai, mintga vischinadi duei mirar da ver sin quels in pindrer ed en cass ch'el pindrass tals tiers, che duessen far donn ni vessen fatg donn, duei il patrun esser obligaus da pagar agli l'emprema gada 4 x e suenter mintga gada il dubel.
3. Duei mintga vischinadi mirar da ver il temps da primavera e la stad in bien e sufficient pindrer.
4. Tuts uordens da stad entscheivan calonda fenadur e lura dueien era las cauras vegnir a casa tier il pastur general ni cumin, quei di dueien era las nuorsas vegnir cargadas silla Puzza.
5. Dueien era da calonda fenadur ils cavals vegnir cargai sut pastur general sil Tgom, suenter il solit dils onns vargai. Tonaton dueien ils patruns da quels era puder duvrar quels e da quels puder sesurvir per bos e tener en quei temps mintgin sin sia pastira da casa, cun cundiziun ch'ei vegnien teni ord donn ed en cass ch'il patrun advertess ch'ei vessen il vez d'ira pils praus la notg e mettess quels buc en nuegl, sche duei el esser curdaus en castitg d'in ludeivel obercheit.
6. Duei il temps che la vischnaunca fixescha, vegnir cargau ellas alps. Ils mises da Scharinas, Milez, Mulinatsch, Liez, Malamusa, Mila, Surprau, Valtgeva, Cungieri e la Val (Val Bugnei) dueien vegnir schubergiai taluisa, che negin duei en quels loghens puder mulscher ni caschar.
7. Tonaton duei scadin puder tener a casa in per armauls, quei ei vaccas ni bos, aber buca dapli.
8. Oreifer ils vadials dueien ils auters tiers vegnir cargai ensemen. S'entelli da mintga patrun.
9. Tuccond tier il pastur da casa, eis ei schau sura da seregular a mintga vischinadi.
10. Essend che la vischnaunca ha pigl onn lubiu da prender en tuttas sorts tiers per il solit arvè, sche duei mintgin en otg dis suenter ch'el ei vegnius en cun in tier, esser obligaus da dar en ad in um digl obercheit ch'ei il pli damaneivel. Il temps ch'igl arvè entscheiva ei ils 20 da december digl onn passau. Senza arvè duei negin en quei temps puder vegnir en cun tiers, resalvond sch'el perdess il tier ch'el vegn en, sche duei el per quel buca stuer pagar igl arvè. Vadials sut treis jamnas ein excepi.
11. Firaus dueien cun attenziun e cunscienzia vegnir observai sco era tuts donns vegnir schurmegiai e pertgirai e tgi che vegness tgisaus da cunterfar ad in ni l'auter, duei esser curdaus sut rigurus castitg dil cumpetent obercheit.
12. Negin duei puder duvrar uaffens per far fein oreifer il temps che la vischnaunca lai tier da segar fein a pastg. Suenter Nossadunna d'uost (15-08) duei mintgin puder far fein a pastg els loghens enconuschents sco en Strem, Dadens ils Bauns, etc.
13. Negin duei puder metter ora s.h. cultem entochen otg dis suenter descargar las alps.
14. Negin duei puder prender nuorsas dil pastur dallas Puzzas senza mussar la noda ad in um digl obercheit. E tgi che cunterfagess ad in ni l'auter da quels puncts, duei esser curdaus in castitg dil ludeivel obercheit.
Uordens da Tujetsch


text:
Ils novs vischins da Laax (2. part)
- Dumengia, 3.1.2016, 17:25
Suenter che la vischnanca aveva cumbattì durant quasi trais onns cunter il center transitoric per requirents d’asil, èn ils emprims fugitivs arrivads il favrer 2015 a Laax. Là han els prendì dimora en l’anteriur hotel da trais stailas «Rustico». Turists e fugitivs! Per quels da Laax insatge nunpussaivel. Il cas ha bittà undas fin avant dretgira federala. E la finala han ils da Laax stuì capitular.
Co sa preschenta la situaziun oz?
En l’emprima part dal film avain nus emprendì d’enconuscher il giuven medi d’anestesia Hadi da la Siria. El ha observà in accident da traffic e decidì da gidar. Quest agid spontan ha gì consequenzas positivas per il requirent d’asil. El emprenda d’enconuscher la dunna ch’è stada involvida en l’accident. Ma i dat da raquintar anc autras istorgias! Durant 10 mais ha il «Rustico» dà suttetg per il pli ad umens giuvens da la Sira e da l’Eritrea. La fin da november hai lura dà midadas. Ils giuvens da l’Eritrea han stuì far plaz a famiglias. Els han fatg midada da Laax a Valchava en Val Müstair. Ed en il center a Laax han ins lura schizunt pudì beneventar, curt avant Nadal, Lowi, l’emprim novnaschì en il «Rustico».


text:
«You want it darker»
- Sonda, 19.11.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 19.11.2016, 19:00, RTR
Il disc impressiunant da Leonard Cohen.
Il grond poet e chantautur canadais è mort l'emna passada. Curt avant aveva el preschentà in disc impressiunant. «You want it darker». Anc pli stgir? Quai è il cas... e Cohen s'occupa er da noss esser passager e da la mort e schizunt da religiun. En ses tocs che van profund e che commovan sa lascha el accumpagnar d'in chor d'umens da sia sinagoga a Montreal. Ed el ha er raquintà che scriver chanzuns saja daventà ina lavur stentusa ils ultims onns. In cumbat per mintga pled.


text:
San Carlo: Fieu en chasa da pliras famiglias
- Gievgia, 31.12.2015, 15:53
En ina chasa da pliras famiglias a San Carlo en la Val Puschlav è rut ora in fieu. Ils abitants han pudì sa salvar, il donn vi dal bajetg è considerabel.
Sco quai che la polizia communitgescha ha il possessur da la chasa udì vers mesanotg ramurs remartgablas. Cura ch'el ha avert l'isch da l'abitaziun, ardeva il suler. El ha pudì salvar sia dunna e ses dus uffants ed era la segunda famiglia ha pudì bandunar la chasa ad uras. La polizia examinescha il motiv dal fieu.
RR novitads 16:00


text:
Uffa! – La nova strategia per Brambrüesch
- Sonda, 29.10.2016, 10:34
Da la radunanza generala è la nova strategia per las pendicularas a Cuira venida approbada.
Ella prevesa d'engrondir la purschida da stad e da concentrar quella da l'enviern. Cunzunt per bikers duai dar novas attracziuns. La strategia prevesa era da porscher dapli per famiglias sur tuttas generaziuns. Perquai vulan els stgaffir in Jump- e Kids Pumptrack ed in Cross Country Trail. Il Term Bel duai daventar in lieu ruassaivel per giudider ed i vegnia ponderà da serrar la sutgera da dus. Ina plazza da gieus e la pussaivladad da segirar la via da scursalar l'enviern duain arrundar tut quai.
Per che la strategia Uffa! possia vegnir realisada, sto il suveran da la citad da Cuira esser d'accord da cuntinuar cun las investiziuns annualas da 550'000 francs per ulteriurs 25 onns. La votaziun è planisada per l'atun da l'auter onn.
RR novitads 06:00


text:
Golf Sagogn Schluein en la miseria
- Mesemna, 9.12.2015, 11:36
La Golf Sagogn Schluein SA dovra sustegn finanzial. Quai sustegn duai vegnir dal turissem e da las vischnancas.
Il quint è spert fatgs i manca mintga onn 400'000 francs en cassa da la Golf Sagogn Schluein SA. Sco quai che Leo Cathomas, il president dal cussegl d'administraziun e president dal club da Golf di, possian els recaltgar cun atgnas activitads la mesadad. 200'000 ad onn e quai per ils proxims 5 onns han els dumandà da las vischnancas da Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein e da l'uniun turistica Flem Laax Falera.
La mesadad, numnadamain 100'000 francs dal sustegn, vegn da l'organisaziun turistica da Flem Laax Falera.
50’000 francs dattan mintgamai las vischnancas da Flem, Laax e Falera. Mintgamai 25’000 francs duain las vischnanca da Sagogn e Schluein dar. Igl è decisiv che las vischnancas da Sagogn e Schluein dettian lur cumpart per la plazza da Golf perquai che l'organisaziun turistica da Flem Laax Falera fa dependent la summa ch'ella dat, dal sustegniment che las vischnancas da Sagogn e Schluein dattan.
Sco quai che Cathomas di, na veglian els betg daners dal maun public quai sustegniment duai vegnir ord la cassa dal turissem.


text:
Südtiroler speck
L'inscì ciamaa Südtiroler Speck (in Italia ciamaa de solet dumà Speck e 'n ladin l'è ciamaa Cioce) l'è un giambun crüü, che'l vegn fümegaa un cicininn a bassa temperadüra e 'l vegn lassaa marüdà almanch 22 seteman. El cuntegnüü de saa 'l gh'ha no de passà 'l 5%. La carna druada in del fà 'l Speck la gh'ha de passà di strecc contròj: parcentüal de grassa, temparadüra, e ph vegnen cuntrulaa ben de vesin.
Del 1996 el stamp Südtiroler Speck ggA u Speck Alto Adige l'è prutegiüü de l'üniun ürupeja. In di agn passa 'l speck l'era dumà un mansgià lucal del Südtirol, ma 'l didincö l'è devegnüü un prudüt alimentar de massa.


text:
4 persunas arrestadas suenter attatga a Charkow
- Dumengia, 22.2.2015, 16:05, actualisà a las 16:52
Suenter in’attatga cun bumba durant in marsch da commemoraziun a Charkow en l'Ucraina da l'ost ha ina gruppaziun speziala cumenzà cun in'operaziun d’anti-terror.
Quatter persunas èn vegnidas arrestadas, ha communitgà il cussegl da segirtad da Kiew. Tar l’attatga èn mortas almain 2 persunas, 9 persunas èn vegnidas blessadas.
Charkow è radund 40 km davent dal cunfin da la Russia e vegn controllà da la regenza centrala ucranaisa.
RR novitads 17:00


text:
Per repatriaments duai valair la clausula da direzza
- Mesemna, 11.3.2015, 10:17, actualisà a las 14:12
Esters ed estras che commettan in delict, duain vegnir repatriads automaticamain. Mo en grevs cas da direzza persunals duai dar excepziuns.
Il Cussegl naziunal ha approvà questa realisaziun da l'iniziativa per il repatriament, cunter la veglia da la PPS. Tenor l'opiniun da la PPS vegnia la pratica da repatriament dad oz cuntinuada uschia senza interrupziun.
La clausula da direzza correspundia pulit exact a quai che pievel e chantuns hajan renvià l'onn 2010, cun la cuntraproposta a l'iniziativa. Quai saja in grond pass enavos, ha ditg il cusseglier naziunal da la PPS turitgaisa, Gregor Rutz.
RR Novitads 10:00


text:
Explosiun da gas – Almain 85 moran en in’ustaria en l’India
- Sonda, 12.9.2015, 14:55
En l'India èn almain 85 persunas mortas dad in explosiun da gas en in'ustaria. Circa medem bleras persunas sajan vegnidas blessadas.
Tenor indicaziuns uffizialas è ina buttiglia da gas explodida, durant che blers uffants da scola e emploiads da biro ensulvevian en l'ustaria . L'explosiun en il stadi federativ da Madhya Pradesh saja stada uschè ferma ch'er ina chasa dasperas saja dada ensemen e pliras autras sajan vegnidas donnegiadas.
RR novitads 14:00


text:
Roche creescha novas plazzas
- Dumengia, 20.9.2015, 14:57
Il schef dal concern da farma Roche, Severin Schwan, vul augmentar vinavant la capacitads da producziun en Svizra. El quinta da pudair stgaffir pliras 100 novas plazzas da lavur quest onn.
A la «Sonntagszeitung» ha el ditg ch'el saja fitg cuntent cun il svilup da la fatschenta.
Sin la dumonda, sche Roche vegnia a spustar plazzas da lavur en l’exteriur pervi dal ferm franc svizzer, ha el respundì na; il concern na saja betg pertutgà da la diminuziun dals exports.
Far dependent ils pretschs da medicaments da l'effectivitad
Schwan è plinavant sa mussà avert per l’idea da fixar ils pretschs da medicaments tenor lur effect. Quai muntass per exempel, che la Roche survegniss dapli daners per in medicament che tegna en vita in pazient da cancer. Muriss il pazient dentant prematuramain, lura survegniss il concern nagut. Fin qua datti mo in pretsch per in tschert medicament, senza che l’effect da tel vegn resguardà.
RR novitads 14:00