text:
Vienna
Vienna (tudestg Wien, viennais Wean) è la chapitala ed en il medem mument in dals nov pajais federativs da l’Austria. Cun varga 1,84 milliuns abitants è Vienna la citad cun la pli gronda spessezza d’abitants dal pajais. A Vienna e conturn vivan enturn 2,68 milliuns umans, quai ch’è in quart da la populaziun da l’Austria. Tenor la cifra d’abitants figurescha Vienna sco otgavel gronda citad da l’Uniun europeica (UE).
Cun il biro da l’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU) furma Vienna ina da las quatter sedias uffizialas da l’ONU. Ulteriuras organisaziuns internaziunalas da renum ch’han lur sedia a Vienna èn l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC), l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (OSCE) e l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO). L’IAEO e l’ONU han in agen cumplex d’edifizis, l’uschenumnà Vienna International Centre.
Durant tschientaners è Vienna stada la citad imperiala e residenziala dals Habsburgais ed è uschia sa sviluppada ad in center cultural e politic da l’Europa. Cun dus milliuns abitants era Vienna l’onn 1910 la quartgronda citad dal mund, suenter Londra, New York e Paris. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala aveva la citad dentant pers var in quart da ses abitants. Sin proposta da la Republica austriaca èn la citad veglia da Vienna (che dat anc oz perditga dal domini dals Habsburgais) ed il chastè da Schönbrunn vegnids renconuschids da l’Unesco sco iertas culturalas mundialas. Tar las ensainas da Vienna tutgan il Dom da s. Steffan, la Roda gronda en il Prater e bleras autras attracziuns.
GeografiaEdit
Cun ina surfatscha da 414,89 km² è Vienna il pli pitschen pajais federativ da l’Austria. Ultra da quai è el il sulet pajais federativ che n’ha nagin cunfin cun in auter stadi. Enfin l’onn 1921 appartegneva Vienna a l’Austria Bassa, il pajais federativ che circumdescha dal tuttafatg la citad.
Situaziun geograficaEdit
Il svilup da Vienna tar ina da las pli impurtantas e grondas citads da l’Europa Centrala è tranter auter d’attribuir a la situaziun geografica favuraivla. La citad giascha al nordost da las Alps en il nordvest dal batschigl da Vienna (Wiener Becken). La citad istorica è vegnida erigida unicamain en il sid dal Danubi; ozendi s’extenda la citad dentant dad omaduas varts dal flum. Vienna è sa furmà là nua che las veglias vias da martganzia sa cruschavan: dal vest a l’ost il Danubi e dal nord al sid la Ruta d’ambra. Il Danubi sa laschava surpassar en quest lieu senza pli grondas difficultads, perquai ch’il flum sa sparteva sin blers bratschs cun inslas tranteren.
Dapi la crudada da la tenda da fier l’onn 1989 creschan il traffic e las relaziuns economicas cun ils stadis vischins siuads en il nord ed en l’ost da l’Austria puspè. La vischinanza geografica tar ils anteriurs pajais en il bloc da l’ost è tuttavia accurschibla. Uschia giascha Vienna per exempel mo 60 km davent da la chapitala slovaca Bratislava. En l’Europa è ina tala vischinanza da duas chapitalas singulara (cun excepziun dal cas spezial Vatican e Roma). Dapi ils 21 da december 2007 – l’extensiun da la Cunvegna da Schengen sin pajais da l’ost sco la Tschechia, la Slovachia e l’Ungaria – pon ins surpassar per l’emprima giada dapi l’onn 1918 ils cunfins en l’ost da l’Austria senza controlla e quai dapertut nua ch’ins vul.
Cuntrada e climaEdit
Mo ina part relativamain pitschna dal territori da la citad da Vienna è surbajegiada. Var la mesadad da la surfatscha è zona verda cun curtins (28,4 % u 117,76 km²), prads che vegnan per part anc tratgs a niz da l’agricultura e guauds che cuvran 16,6 %. Vienna è era in dals quatter pajais federativs da l’Austria nua ch’i vegn fatg vin.
La citad da Vienna s’extenda da Lobau che giascha sin 151 meters fin tar il Hermannskogel sin 542 meters sur mar. En il nordvest sco era en il vest ed en il sidvest da Vienna tanscha il guaud da Vienna cun sias collinas (Leopoldsberg, Kahlenberg) fin en il territori da la citad. Il Danubi cuntanscha la citad da Vienna tras la Wiener Pforte, ina stretga enserrada dal Leopoldsberg da la vart dretga e dal Bisamberg da la vart sanestra da la riva. Or dal guaud da Vienna culan numerus flums en la citad. Il pli enconuschent è la Vienna. Las collinas en il vest cuntinueschan en il sid en furma da terrassas ch’èn sa furmadas en l’epoca glaziala (Winerberg e Laaer Berg); oz èn quellas enconuschentas sco regiun da viticultura. L’ost da la citad è territori plitost planiv. Il Marchfeld vegn nizzegià da l’agricultura. El vegn dentant surbajegia pli e pli. En il sidost chatt’ins las Donauauen, ina cuntrada per lung dal Danubi ch’è vegnida declerada sco parc naziunal.
Vienna enconuscha in clima transitoric cun influenza oceanica nà dal vest ed influenza continentala nà da l’ost. Quai ves’ins vi da las mesiraziuns fitg variablas durant l’entir onn. En tut ha Vienna mo ina pitschna quantitad da precipitaziuns e pli lungas periodas sitgas. En cumparegliaziun cun autras parts da l’Austria èn ils envierns plitost miaivels.
Divisiun administrativa da la citadEdit
La citad da Vienna è dividida en 23 districts. Anc suenter l’onn da revoluziun 1848 era la citad istorica (che furma oz la gronda part da l’emprim district) congruenta cun il territori da la citad. Sut l’imperatur Franz Joseph I è la citad vegnida schlargiada considerablamain ils onns 1850, 1890/1892 e 1904. L’onn 1850 èn las vischnancas aifer l’uschenumnà Linienwall (il rempar che dueva proteger la citad dals Tircs e da rebels da l’Ungaria) vegnidas integrads sco segund enfin 8avel district (respectivamain 9avel dapi che l’anteriur quart district è vegnì spartì en dus). Dapi l’onn 1890 appartegnan era ils districts a la riva dretga dal Danubi a la citad. En bleras parts dals districts vivan ils nums dals vitgs autonoms d’antruras vinavant.
Ils 23 quartiers da ViennaEdit
IstorgiaEdit
La cronica da la citad da Jans der Enikel che datescha dal 13avel tschientaner marchescha il cumenzament da l’istoriografia da la citad da Vienna.
Preistorgia, temp roman, temp medievalEdit
Scuvertas archeologicas mussan ch’igl ha gia dà durant il temp paleolitic umans ch’èn viandads atras questa regiun. Pir davent dal temp neolitic è il Wiener Becken dentant stà populà permanentamain. Dals abitadis dal temp da bronz dattan bleras fossas perditga, en las qualas las restanzas da las baras brischadas vegnivan sutterradas. La cultura da Hallstatt en il temp da fier è represchentada a Vienna tras in crest-fossa bain visibel e tras restanzas d’abitadis. Or dal temp celtic è enconuschent ch’i deva in oppidum (abitadi fortifitgà sumegliant ad ina citad) sin il Leopoldsberg ed in pitschen abitadi celtic cun il num Vedunia (‹aual da guaud›).
En l’emprim tschientaner suenter Cristus han ils Romans erigì al lieu dal center da la citad da Vienna in champ da militar (castrum) ch’era collià cun la citad civila Vindobona (ozendi il terz district). Il champ aveva la funcziun da segirar il cunfin da la provinza Pannonia. Anc oz ves’ins en l’emprim district il decurs dal mir e la via dal champ. Ils Romans èn restads fin en il tschintgavel tschientaner. Il champ da las legiuns romanas sa chattava en l’ost da la part settentriunala da l’Imperi roman ed è spert daventà in’unfrenda dals embrugls da la migraziun dals pievels.
Il center viennais dal temp medieval tempriv era il Berghof, in bain economic da viticultura. L’emprima giada vegn il bain numnà en las annalas da Salzburg l’onn 881. Là vegn menziuna ch’igl haja gì lieu apud Weniam ina battaglia cunter ils Magiars. I n’è dentant betg cler sch’i sa tractava da la citad u dal flum. Cun la victoria da retg Otto I cunter ils Magiars l’onn 955 en la Battaglia sin il Lechfeld ha cumenzà l’avanzament da Vienna e da l’Austria en la politica europeica.
Sut ils Babenbergs è vegnì stgaffì l’onn 976 il marchesat Ostarrichi sin il territori al cunfin tar l’Ungaria. Tar quel tutgava era Vienna. Gia en il 11avel tschientaner era Vienna in impurtant lieu da martganzia. Il 1155 ha Heinrich II designà Vienna sco sia citad principala. Mo in onn pli tard ha Vienna obtegnì cun il previlegium minus il stadi da ducadi cun sedia dal duca.
L’onn 1192 – en il decurs da la Terza Cruschada – ha il marches Leopold V il Virtuus arrestà retg Richard Löwenherz ad Erdberg sper Vienna (oz il terz district). Quai ha purtà in enorm daner da liberaziun. Cun questa summa è vegnì drizzà en in lavuratori per batter munaida sco era finanzià l’emprim engrondiment da la citad. Il 1221 ha Vienna survegnì sco segunda citad en il ducadi austriac il dretg da citad e da martgà. Quai vul dir che la citad aveva il dretg da pretender dals commerziants che gievan tras la citad da stuair distgargiar lur rauba e da dar la pussaivladad als abitants da cumprar quella. Quai pussibilitava als Viennais il commerzi intermediar, uschia che Vienna aveva relaziuns da commerzi oravant tut per lung dal Danubi e cun Venezia. Vienna valeva gia da quel temp sco ina da las pli impurtantas citads lunsch enturn.
Ils HabsburgaisEdit
Cun la victoria da Rudolf I l’onn 1278 cunter Ottokar II da la Boemia han ils Habsburgais surpiglià la pussanza en l’Austria. Ma pauc pli tard, sut ils Luxemburgais, è Prag daventà la residenza imperiala. Vienna giascheva uss en la sumbriva da quella. Ils Habsburgais sa spruvavan da bajegiar ora vinavant la citad e da tegnair pass cun Prag.
Gronds merits ha acquistà duca Rudolf IV perquai ch’el ha auzà il bainstar da la citad cun sia sabia politica economica. Duas decisiuns han era dà ad el il surnum ‹il Fundatur›: la fundaziun da l’universitad da Vienna l’onn 1365 (tenor l’exempel da Prag) e la construcziun dal bajetg gotic da Son Steffan. Il temp sequent è stà sut l’ensaina da charplinas d’ierta tranter ils Habsburgais. Quellas n’han betg mo procurà per blers embrugls, mabain era chaschunà il ruin economic.
Suenter l’elecziun da duca Albrecht V sco retg roman-tudestg è Vienna puspè daventà l’onn 1438 la residenza dal Sontg Imperi roman. Cun il num Albrecht èn dentant era colliads la stgatschada ed ils mazzaments dals gidieus viennais dals onns 1421/22. L’onn 1469 è la citad vegnida tschernida sco sedia da l’uvestgieu e cunquai è il Dom da s. Steffan daventà ina catedrala. En l’èra dal flaivel regent Friedrich III è Vienna adina stà sin la vart da ses adversari, perquai che Friedrich na pudeva betg garantir la pasch en ses pajais. Il motiv eran ils mercenaris che viagiavan devastond per la terra enturn.
Suenter che l’Ungaria e la Boemia èn vegnidas integradas en il domini dals Habsburgais, è Vienna daventà il 1556 definitivamain la sedia da l’imperatur. Quai è era sta il temp nua che la citad da Vienna è vegnida recatolisada. La citad era bain daventada protestanta ils decennis precedents; l’onn 1551 han ins dentant clamà ils gesuits en la citad ch’han spert gì bler’influenza a la curt. A la testa da la cuntrarefurmaziun steva Melchior Khlesl, l’uvestg da Vienna da quel temp.
La bloccada da la citad entras ils TircsEdit
L’onn 1529 è Vienna stà bloccà per l’emprima giada dals Tircs, dentant senza success. Ils cunfins tranter la part habsburgaisa e la part osmana da l’Ungaria passavan onns a la lunga mo var 150 kilometers a l’ost da la citad. Quai ha restrenschì il svilup da la citad. Almain ha Vienna obtegnì en quel temp ina fortificaziun moderna.
Fin en il 17avel tschientaner è la construcziun da questa fortificaziun stada l’activitad da construcziun principala en la citad. E l’onn 1683 è la fortificaziun davaira sa cumprovada. Ella ha protegì la citad durant mais enfin che l’armada tirca è sa retratga, perquai che l’armada da securs dal retg polac Jan Sobieski è arrivada. Suenter questa sconfitta han ins cumenzà a stgatschar il Reginavel osman or da l’Europa Centrala.
Il baroc ed il classicissem en cumplaina fluriziunEdit
Ina giada che la smanatscha tirca è stada bandischada, han ins bajegià bler e la citad e prosperada. En il temp da la reconstrucziun è la citad da Vienna vegnida barochisada (Vienna gloriosa). Numerus palazis da persunas noblas èn vegnids bajegiads, oravant tut dals achitects Johann Bernhard Fischer von Erlach e Johann Lukas von Hildebrandt. Er ordaifer ils mirs da la citad èsi vegnì bajegià bler. Dapi l’onn 1704 enconuscheva schizunt l’aglomeraziun in sistem da fortezza, il Linienwall. Quest mir da fortezza passava pli u main là nua che la Gürtelstrasse sa chatta oz.
Suenter che blera glieud è morta pervi da la pesta durant ils onns 1679 e 1713, è la populaziun puspè creschida cuntinuadamain en il decurs dal 18avel tschientaner. Durant quel temp èn era vegnidas fundadas las emprimas manufacturas, e quai en la Leopoldstadt. Era l’igiena è vegnida meglierada cun eriger chanalisaziuns e cun installar il nettegiament da las vias.
Cun la fluriziun da la citad è Vienna bainspert daventà in impurtant center cultural en l’Europa ch’ha gì ses punct culminant cun la musica classica viennaisa (Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert).
La citad imperiala tranter il conservatissem e l’avantgardaEdit
Durant las Guerras da coaliziun han las truppas da Napoleun Bonaparte conquistà duas giadas la citad da Vienna (1805 e 1809). Il 1804 è Vienna daventà la chapitala d’in nov stadi – da l’Imperi austriac. Il 1806 è vegnì annunzià la fin dal Sontg Imperi roman da naziun tudestga. Suenter la victoria cunter Napoleun ha gì lieu il Congress da Vienna (1814/15) ch’ha ordinà da nov las relaziuns politicas en l’Europa.
L’epoca dal Vormärz è caracterisada tras la politica da repressiun rigurusa e tras la cultura da Biedermeier. En quest’epoca ha era cumenzà l’industrialisaziun. Il 1837 è vegnida averta l’emprima viafier (Nordbahn).
La Revoluziun franzosa dal favrer 1848 ha er gì effect sin Vienna: ils 13 da mars è prorutta la Revoluziun da mars. Entras quella ha il chancelier dal stadi Metternich bainprest stuì sa retrair. Ils 6 d’october ha lura cumenzà la Revoluziun d’october. A la fin ha il militar imperial victorisà cunter ils democrats. Il democrat Robert Blum ch’era vegnì da Francfurt per gidar la populaziun è vegnì executà en la Brigittenau.
L’onn 1850 è la citad vegnida engrondida cun incorporar l’aglomeraziun aifer il Linienwall e la Leopoldstadt sin la Donauinsel en la citad da Vienna. Il 1858 è il mir da fortezza da la citad vegnì destruì. Empè dal mir è vegnida bajegiada la Ringstrasse cun edifizis monumentals da mintga vart. Il stil da bajegiar a la Ringstrasse ha influenzà fermamain il maletg da la citad da Vienna. Quest temp ha gì ses punct culminant en l’Exposiziun mundiala dal 1873. Cun il crash da la bursa ch’ha gì lieu gist durant l’exposiziun è era il Temp da fundaziun ì a fin.
Suenter las grondas inundaziuns da l’onn 1830 hai adina puspè dà plans per ina regulaziun dal Danubi. Quels èn vegnids realisads tranter il 1868 ed il 1875. Il Danubi è vegnì manà en in flum principal sper la citad ora. Be in pitschen curs d’aua è anc vegnì laschà passar en furma da chanal tras la citad; quel porta il num Donaukanal.
Il pli enconuschent president da la citad durant il temp imperial è stà Karl Lueger. Il cristiansocial carismatic è stà en uffizi davent da l’onn 1897 fin il 1910. El è daventà enconuschent per refurmas communalas, ma er per in antisemitissem rabiat. Da quel temp è la populaziun da Vienna creschida spert, quai pervi dal grond dumber d’immigrants.
La Wiener Moderne marchescha da quel temp gist er l’ultim punct culminant cultural da la citad. Quai betg sco davos pervi da l’associaziun d’artists Wiener Secession ch’ha fatg da Vienna in center dal jugendstil. En la musica è naschì da quel temp il moviment da la Segunda scola viennaisa. En quest’atmosfera da resvegl cultural ha plinavant stabilì Sigmund Freud la psicanalisa.
Emprima Guerra mundiala ed Emprima RepublicaEdit
Durant l’Emprima Guerra mundiala na hai bain dà naginas acziuns guerrilas en il conturn da Vienna. Tuttina è la situaziun da provediment daventada difficila vers la fin da la guerra. La fin da l’Emprima Guerra mundiala ha er muntà la fin da l’Austria-Ungaria. Ils 30 d’october 1918 è naschida la Republica Austria; ils 11 da november dal medem onn ha l’imperatur Karl I abditgà e bandunà il chastè da Schönbrunn e Vienna.
Durant l’instabilitad economica e politica da l’Emprima Republica ha Vienna furma la tribuna politica per las cuntraversas tranter la regenza conservativa ed ils socialdemocrats che dominavan la citad. Ils 15 da fanadur 1927 ha brischà il palaz da giustia; tar las collisiuns tranter demonstrants e polizia èn 94 persunas vegnidas per la vita. Questa fasa da radicalisaziun ha culminà l’onn 1934 en la Sullevaziun socialdemocratica dal favrer. Quella è vegnida supprimida cun forzas militaras ed ha manà a la dictatura austrofaschista che dueva dominar la citad e l’entir pajais fin l’annexiun da l’Austria al Reich tudestg.
Edit
Ils 12 da mars 1938 ha Adolf Hitler laschà occupar l’Austria tras truppas tudestgas. Cun sustegn or da las atgnas retschas è vegnida remplazzada la dictatura austrofaschistica tras il domini naziunalsocialistic. La regenza da la citad han ins reorganisà ed incorporaziuns han manà al Gross-Wien ch’era trais giadas uschè grond sco la surfatscha da la citad odierna.
Suenter l’occupaziun tudestga han cumenzà las persecuziuns e deportaziuns da Gidieus. Dals radund 200 000 Gidieus sesents a Vienna èn radund 120 000 vegnids sfurzadas d’emigrar – tranter els Sigmund Freud – e 60 000 èn vegnids per la vita en champs da concentraziun.
Ils 17 da mars 1944 han ils Alliads cumenzà a bumbardar Vienna. En tut è radund in tschintgavel da la citad vegnì destruì. Il Dom da s. Steffan n’era betg vegnì tutgà da bumbas, ha dentant tuttina piglià fieu tar ina spogliaziun. L’avrigl 1945 ha gì lieu la Battaglia da liberaziun da Vienna ch’ha chaschunà la mort a radund 37 000 schuldads e millis civilists. La battaglia è ida a fin cun la sconfitta da las truppas naziunalsocialisticas; nà da l’Ungaria è l’Armada cotschna da l’Uniun Sovietica entrada en la citad.
Segunda mesadad dal 20avel tschientanerEdit
Suenter la fin dals cumbats a Vienna ha l’armada sovietica installà ina nova regenza. Era las partidas politicas èn sa furmadas da nov. Pir l’atun 1945 han ils Soviets laschà entrar en la citad contingents militarics dals ulteriurs trais Alliads (Stadis Unids, Gronda Britannia e Frantscha). Enfin l’onn 1955 è la citad da Vienna restada divida en quatter secturs e dirigida dals Alliads. In’invista en las relaziuns da viver da quel temp dat l’enconuschent film ‹Der dritte Mann› cun Orson Welles ch’è vegnì filmà a Vienna l’onn 1948.
Sco dapertut en l’Europa dal Vest ha la fin da la guerra er manà a Vienna a prosperitad economica. Quai betg il davos grazia al Plan da Marshall. Dentant betg mo economicamain, mabain er sin champ politic han ils onns suenter la guerra stgaffì novas realitads. Ils 15 da matg 1955 ha l’Austria obtegnì l’independenza cumplaina. Ils 26 d’october – il di suenter che las davosas truppas d’occupaziun avevan bandunà il pajais – vala dapi lura sco festa naziunala da l’Austria.
L’istorgia da Vienna durant la Guerra fraida è marcada da sia vischinanza geografica tar il bloc da l’ost. L’atun 1956 ha Vienna dà albiert a blers fugitivs ungarais ch’eran fugids suenter la sullevaziun betg reussida. L’onn 1968 ha la citad plinavant recepì bleras persunas da la Tschechia e Slovachia suenter la fin sanguinusa da la Primavaira da Prag.
Dapi l’onn 1957 ha l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO) sia sedia a Vienna. L’onn 1965 è la citad ultra da quai daventada sedia da l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC). Gia l’onn 1961 ha gì lieu a Vienna in inscunter tranter il president dals Stadis Unids John F. Kennedy ed il manader sovietic Nikita Sergejewitsch Chruschtschow.
L’onn 1980 è lura vegnida averta l’UNO-City, la terza sedia da las Naziuns unidas suenter New York e Genevra. Tut quai ha gidà a posiziunar Vienna sco citad da congress e da relaziuns internaziunalas.
Temp preschentEdit
Oz vala Vienna sco ina da las citads cun la meglra qualitad da viver lunsch enturn. Tar ina valitaziun internaziunala l’onn 2010 è Vienna schizunt sa tschentada sin l’emprima plazza, avant Turitg, Genevra e Vancouver/Auckland. A questa qualitad da viver contribueschan l’auta cumpart da zonas verdas sin il territori da la citad (radund 50 %) e la bilantscha ecologica ch’è relativamain buna en cumparegliaziun cun autras citads. Vitiers vegnan la segirtad sociala e da polizia, il sistem da sanadad exemplaric, l’auta qualitad dal sistem da furmaziun, la rait da meds publics sco er las vastas purschidas culturalas e da temp liber.
Cultura ed attracziuns turisticasEdit
Musica classica e modernaEdit
Da muntada internaziunala è a Vienna cunzunt la musica classica. Durant ils tschientaners ha questa citad dà dimora a numerus cumponists da renum mundial. Durant la classica viennaisa (ca. 1780–1827) èn quai stads Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven.
En l’ulteriur decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids vitiers Franz Schubert, Franz Liszt, Johannes Brahms, Johann Strauss (bab), Johann Strauss (figl, il ‹retg dal valzer›), Franz Lehar, Joseph Lanner, Anton Bruckner e Gustav Mahler. Cun l’uschenumnada Segunda scola viennaisa a l’entschatta dal 20avel tschientaner èn plinavant colliads ils nums dad Arnold Schönberg, Anton Webern ed Alban Berg.
Questa tradiziun musicala vegn tgirada er ozendi. Cun ils Wiener Philharmoniker residescha a Vienna in dals megliers ensembles da l’Europa. Ed er ils Wiener Sängerknaben han cuntanschì in renum mundial. Dus terms fixs en l’onn cultural a Vienna furman il Concert da Bumaun dals Wiener Philharmoniker, che vegn mintgamai emess live a la televisiun, ed il Bal d’opera ch’ha lieu durant il temp da tschaiver e che tgira la tradiziun dal valzer.
Il pli enconuschent artist viennais da la musica da pop è bain Falco. Cun hits sco ‹Der Kommissar›, ‹Jeanny› e ‹Rock Me Amadeus› tutga el tar ils artist da l’intschess tudestg cun il pli grond success. Cun ‹Rock Me Amadeus› ha el schizunt cuntanschì l’onn 1986 l’emprima plazza dals Billboard Hot 100 americans, e quai sco unic artist da lingua tudestga insumma.
Litteratura e teaterEdit
Ensemen cun Berlin vala Vienna sco ina da las citads da teater las pli impurtantas da lingua tudestga. Il Burgtheater furma il punct central da la vita da teater a Vienna. Ils pli enconuschents teatrists viennais dal 19avel tschientaner eran Franz Grillparzer, Ferdinand Raimund e Johann Nestroy. En il 20avel tschientaner èn quai stads Arthur Schnitzler, Karl Kraus, Robert Musil e Thomas Bernhard. Dapi l’onn 2000 vegn surdà qua il Premi da teater Nestroy che furma il pli impurtant premi da quest gener en l’entir territori da lingua tudestga.
Chastels e museumsEdit
Il pli grond cumplex museal a Vienna furma la Hofburg imperiala cun sias annexas. Qua pon ins tranter auter visitar la chombra dal stgazi cun las curunas imperialas, las localitads da l’imperatur Franz Joseph ed il museum da Sisi che regorda a sia dunna, l’enconuschenta imperatura Elisabeth. Plinavant cumpiglia il cumplex differents museums d’art (tranter auter l’Albertina) e da la natira (cun la Venus da Willendorf – la pli veglia figura d’ina dieua da la fritgaivladad, creada enturn 25 000 a.C.). Davos la Hofburg pon ins admirar l’art da chavaltgar en l’enconuschenta Scola da chavaltgar curtaisa spagnola.
Gist sper la Hofburg sa chatta il MuseumsQuartier che vala sco in dals diesch areals d’art ils pli gronds dal mund. Quest areal è vegnì avert l’onn 2001 e dat suttetg a numerus museums d’art e d’architectura moderna e contemporana. Art dal temp medieval al temp modern preschenta a Vienna er il chastè Belvedere, tranter auter ‹Der Kuss› da Gustav Klimt.
Medemamain accessibel sco museum è il chastè Schönbrunn che furmava pli baud la residenza da stad da l’imperatur. Igl è quai l’attracziun turistica la pli frequentada a Vienna. Dapi l’onn 1996 appartegnan il chastè ed il parc als bains culturals mundials da l’Unesco. En il parc sa chatta er il Tiergarten, il pli vegl zoo dal mund ch’è anc avert.
In’ulteriura attracziun turistica furma il Hundertwasserhaus da l’artist Friedensreich Hundertwasser. Quest bajetg ludic ha l’artist concepì explicitamain sco cuntrapaisa a l’architectura moderna plitost fraida. Er l’ardera Spittelau è concepida da Hundertwasser.
Il pli grond parc a Vienna è il Prater, situà en il district Leopoldstadt. El cumpiglia 600 hectaras ed ha uschia duas giadas la grondezza dal Central Park a New York e trais giadas la grondezza dal Tiergarten a Berlin. Il Prater furmava oriundamain il revier da chatscha da l’imperatur ed è vegnì transfurmà l’onn 1766 en in parc. L’onn 1873 ha gì lieu sin l’areal da fiera l’Exposiziun mundiala. Medemamain sa chatta qua il parc da divertiment Wurstelprater cun la roda gronda e l’Ernst-Happel-Stadion, la pli grond’arena da ballape da l’Austria.
La Donauinsel cun ina lunghezza da 21,1 kilometers ed ina ladezza da 200 meters furma in’ulteriura zona da recreaziun. Qua ha lieu ina giada l’onn il Donauinselfest che porscha concerts gratuits cun artists austriacs ed internaziunals. Cun 3 milliuns visitaders entaifer trais dis sa tracti dal pli grond festival al liber da l’entira Europa.
- ↑ Statistica dal dumber d’abitants, Statistik Austria


c: text/html

text:
Atualité
"Euregio Ticket Students"
Miné él studenc sot i 28 agn iscric a na université o na istituzion formativa ecuivalenta tla Euregio. Sciche per l Südtirol Pass abo+ pò l abonament nuef vegnì damané do tres l modul online sun l sit www.suedtirolmobil.info o tres l Verkehrsverbund Tirol (VVT). I studenc che à atualmenter n Südtirol Pass abo+ pò passé al Euregio Ticket Students paian n import laprò de 280,00 euro. Ai pò se sposté spo sun l teritore de nosta euregion.
Pea via l dombrament de partegnuda linguistica
Tel chèder del dombrament permanent de la popolazion e de la majons, chest uton te la provinzia de Trent vegn metù a jir la rilevazion sul numer e l sparpagnament teritorièl de la jent che fèsc pèrt de la popolazions de lengaz ladin, mochen e zimber, che vegn fata vigni 10 egn.
Tor pèrt a chest dombrament l é de gran emportanza ajache la rilevazion de la popolazions de mendranza, perveduda dal D.lgs. 592/1993, dèsc l met de tor sù informazions de utol per l stravardament e la promozion de la ...
I todesc à lité
Stefan Seidler é sen senté tl Bundestag sciche soul parlamentar zenza frazion. L parlament todesch à 735 posć, chisc ti é jus en chest iade a: SPD (206), CDU/CSU (196), Bündnis 90/Die Grünen (118), FDP (92), AfD (83), Die Linke (39) y 1 – sciche dit – a Stefan Seidler dla Südschleswigschen Wählerverband (SSW) che à ciafé n gran sosten da les mendranzes tla region: i Daneisc y ence i Frisc dl Nord.
Con chesta lita él ju a piz l mandat politich de Angela Merkel.
Grafica:
Modí nüs de laur
Vigni mal é bun por val' – insciö nes á la pandemia da n ann y mez incá mostré olache y coche ara vá da lauré ciaran ala sanité de se instësc y di atri: val' model nü de laur y val' colaboraziun é nasciüs. Ma che sëgn se damanon sce ince nostes firmes y nüsc pici comuns dles Alpes á imparé val': ajache al pé che döt mësses indó gní desfiré y fat sciöche dan la pandemia cun le model tradizional da jí al laur y gní dal laur... olá é pa resté le bel model »remote–working« o »smart–working«, ...
Imparé i lingac: le grup de laur dla FUEN tëgn so congres a Balsan
I salüc ofiziai é gnüs sporc dal Assessur ladin y Vizepresidënt dla Junta provinziala Daniel Alfreider, Vizepresidënt dla FUEN (Union Federalistica dles Nazionalités Europeiches), adöm ala secreteria generala dla FUEN Éva Adél Pénzes y ala coordinadëssa dl grup de laur Bérengère Vogel.
Avisa la Éva Adél Pénzes á daurí i laurs dl convëgn, dijon che "les mendranzes dla Provinzia de Balsan god de n model educatif, che é da tó da ejëmpl dales atres ...
Demò l 15% di litanc per l raion biologich tel Trentin
L é restà n muie sot al quorum del 40% l referendum propositif che proponea de empegnèr la Provinzia de Trent a regolamentèr la istituzion sun dut l teritorie agricol trentin de n raion biologich, metan en doura la scomenzadives legislatives e i provedimenc aministratives – tel respet de la competenzes nazionèles e europeènes – per portèr inant la coltivazion, l alevament, la trasformazion e la produzion de alimenc da la tera en maor mesura con sistemes biologics.
La ...
Dovei dl green-pass
L decret lege preveid che dut l personal dles Aministrazions publiches é tegnù a avei la Zertificazion verda Covid-19. L dovei reverda laprò l personal de Autorités independentes, Consob, Covip, Banca d’Italia, enc publics economics y organs de relevanza costituzionala. L vincul vel ence per i titolars de ciaries litales o de ciaries istituzionales de importanza. Ciamò laprò é l dovei destenù fora ai sojec, ence esterns, che desfira a vigni titul efetif, sia ativité laorativa o formativa ...
Setemèna del azet: per l valor de noscia tera
L C.N.C.A, l Coordenament Nazionèl Comunanza de Azet, endreza dai 25 de setember ai 3 de otober la setemèna de l’acolienza. Chest an l argoment l é »Da comunità che sostengono a comunità sostenibili« e l envit che l é stat uzà fora l é chel de rejonèr su la costion ambientèla a livel generèl ma ence de fèr na analisa sun nesc comportamenc e soraldut sun nesc raporc con l ambient e coi lesc olache vivon. La sezion regionèla del C.N.C.A. à slarià fora l envit a tor pèrt a la setemèna del azet ...
Coche nascea l Museo, jai 40 egn
Giusta giusta acà 40 egn, ai 26 e 27 de setember del 1981, a Sèn Jan vegnia fat gran festa per la inaugurazion, tel ‘tobià de la Pieif’, de la neva ‘majon di fascegn’ olache podea troèr lèrga la ativitèdes del Istitut Cultural Ladin, metù su con lege provinzièla del 1975 e logà ti prumes egn te n ofize te Comun de Vich.
Te chela ocajion vegnia donca avert i ujes del Museo Ladin de Fascia, de chel che chisc dis vegn recordà i 20 egn de la neva senta, ma che ampò l era nasciù 20 egn dant.
N conzet ...
Comentar de pruma
de Riccardo Zanoner
Ponte via sobito col dir che chest scrit l vel portar o reportar a l’atenzion de Fascia e di fascegn la costion Ladinità. Chesta tematica a mio veder la cognessa doventar l fondament del confront e del debatit per la val e soraldut per l davegnir di ladins de Fascia. L é jà n trat che veide che vegn rejonà pech de ladinità e enveze ge vegn dat n muie e massa larga a la costion politica, olache somea che ence chiò te Fascia fossa dut da colear a na costion de dreta o de ...
Do l vièl del saer, Père Frumenzio vel te dir vèlch
L 2021 l é l an de la zelebrazion per i 40 de la biblioteca del ICL che dal 2014 la é entitolèda al studious storich fascian Père Frumenzio Ghetta. En domenia ai 26 de setember, dì europeèna di lengac, l é stat endrezà n toch de teater dal titol »Do l vièl del saer – Père Frumenzio vel te dir«, dedicà belapontin a un di prumes fondatores del Istitut Cultural Ladin, Pare Frumenzio Ghetta de Martin. N teater itinerant e rich de emprometudes, pissà per maraveèr e soraldut per recordèr l om, frate ...
N raion biologich per l Trentin
En domenia ai 26 de setember duc i sentadines del Trentin da amancol un an pel jir te sie Comun da les 6 da domen fin les 10 da sera con la tessera litèla per dir de scì o de no a l’istituzion tel Trentin del raion biologich.
L besegn che vegne metù su n raion biologich tel Trentin vegn sostegnù da passa 30 sociazions. Anter chestes l é inomes cognosciui a livel internazionèl o nazionèl desche WWF, Greenpeace, Italia Nostra o Slow Food, autres più vejines desche Transdolomites, gropes ...
Pelegrinaje ladin da Sèn Freinademetz
La Union Generela di Ladins dla Dolomites, en colaborazion con la Union di Ladin da Fodom, endreza l pelegrinaje tradizionèl de la jent ladina a Oies.
La devozion per l sènt badiot Père Ujop Freinademetz é cresciuda ti egn ence anter la comunanza fascèna olache a Pera l é l grop miscionarie Freinademetz che se dèsc ju te n grum de scomenzadives de solidarietà e de aiut a chi che é tel besegn.
Per chest l pelegrinaje a Oies doventa an do an n apuntament spetà per jir a preèr nosc soul sènt ...
L Museo, n usc a spalanch anter passà e davegnir
»Mie Museo. Arpejon per l davegnir«, no l é demò na esposizion de ogec, l é la storia e l saer de noscia jent. L é n’arpejon che ne conta del passà per l davegnir, l é oujes, pedies, emozions che ne rua dretes te l’ènema.
En sabeda ai 11 de setember l Museo Ladin à festejà i 20 egn de la neva senta museala con n moment ofizièl e belapontin l’avertura de na neva mostra che se podarà veder enscin ai 11 de otober e dapò via per d’invern.
»L’é n moment emportant - à dit la presidenta de ...
Comentar de pruma
de Iaco Rigo
Les rodunderes fej gröm por s’an joré te raiuns plü cialc a Süd, y i famëis vën de munt, deache les pastöres é speres. Setëmber pó ester en mëns plajor, co arlungia l’isté de cotan sce les brömes é tardies. En bun tomp de setëmber te nüsc raiuns fej ciamó madorí i früc plü tardis te nüsc pici urc: züces, pomodori, gurches... Al é na fortüna da podëi chëie y mangé la spëisa fora d’urt!
L’isté oramai passé é sté bindebó mol, ci co á fat sté sön spines en pü’ i paurs y i ...
"La despusizions à la finamira de stravardé la sanità publica"
Genny Ploner é la direturia nöia dles scolines ladines
La direturia nöia dles scolines é Genny Ploner, che á surantut la inciaria che ê gnüda curida por diesc agn alalungia da Hannelore Insam. Do avëi insigné por tröc agn tles scores elementares dla Val Badia y de Gherdëna, á Ploner lauré tl ofize practicum dla facolté de Sciënzes dla Formaziun a Porsenú, denanco gní nominada direturia.
Les motivaziuns che l'á portada a tó sö chësta inciaria, sü pinsiers y aodanzes te na intervista che i podëis lí tla ediziun stampada de nosc foliet, che vëgn fora ...
Sëlva ciafa 988.000,00 euro, Badia 575.000,00 euro y Corvara 505.000,00 euro
Indöt dá ca chësc secundo poch de contribuziuns 12,28 miliuns de euro a 116 comuns te Südtirol.
La soma dl dann dada dant dai comuns por pié do l’aiüt da Balsan amunta a bëgn 34,5 miliuns de euro. Le 90% de chisc él la Provinzia che ret. I recordun che la Provinzia â smendrí respetivamënter anulé la IMI (imposta di comuns söi imobii) por daidé i eserziënc, tan inant che chisc â demanco entrades tla mosöra de 20% y deplü.
Na pröma rata de 21,5 miliuns de euro á la Provinzia bele paié fora, sëgn i ...
Con la roda su per i jouves, zenza trafich
L prum apuntament dedicà a la 15^ edizion del ‘Sellaronda Bike Day’, stat ai 27 de jugn, l’é stat n suzes. Na giornèda de pien soreie à engaissà i passa 400 bikers che con sia rodes é jic su per i jouves de la valèdes ladines se godan al miec pèsc, natura e ambient. Jent soraldut da la Tèlia ma valgugn ence da l’Austria e dai Paijes Todesc.
Con autertant entusiasm, descheche l’era stat emprometù, vegn proponet ence la seconda giornèda, en calandèr en sabeda ai 18 de setember. Da les 8.30 a les ...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Arabia Saudita
L'Arabia Saudita a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacada a la Giurdania, a l'Irak, al Kuwait, al Qatar, ai Emiraa Arab Ünì, a l'Oman e al Yemen; a l'è culigaa cunt un punt al Bahrain. El Mar Ross e'l Gulf Persegh bagnen i sò cost.
La capital a l'è Riyad.
La gh'ha una süperfiss de 2.149.690 km² e una pupulaziun de pressapoch 24.500.000 abitant, che pressapoch 7 miliun a hinn furestee.
Urganizaziun pulitiga Selami Mustafa 04/01/1991Modifega
L'Arabia Saudita (nom ufizial: المملكة العربية السعودية, Al-Mamlaka al-'Arabiyya as-Sa'ūdiyya) a l'è un regn.
El re a l'è Salaman (del 2015).
La fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.


text:
Vegnì entras la tatta tar l'art
Mirko Baselgia (1982) è creschì si a Lantsch. Ch’el è vegnì da buob en contact cun art è il merit da sia tatta. Ella ha dà al buob dad 11 onns trais cudeschs, in da Michelangelo e las duas biografias da van Gogh ed Alberto Giacometti. Quests cudeschs han inspirà Mirko Baselgia ed el ha immediat cumenzà a far sculpturas.
Suenter la scola han ils geniturs vulì savair nagut d’ina scola d’art. L’emprim ha el gì da far in emprendissadi. El ha emprendì dissegnader da construcziun auta.
Il film da RTR Cuntrasts mussa las preparaziuns da Mirko Baselgia per ina exposiziun en il Kunst(Zeug)Haus a Rapperswil-Jona.
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Tieu da guaud
Il tieu da guaud (Pinus sylvestris) è ina spezia da planta or dal gener dals tieus (Pinus) entaifer la famiglia Pinaceae. La planta è da gronda muntada forestala e vegn perquai emplantada vastamain; guauds da tieus natirals èn però bundant pli stgars.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Habitus[modifitgar | modifitgar il code]
Il tieu da guaud è ina planta da guglias (conifera) semperverda che crescha svelt. Ella po cuntanscher autezzas da fin a 48 meters ed in diameter dal bist da fin 1 meter. La vegliadetgna maximala munta a ca. 600 onns.[1]
La fisionomia da la planta po variar vaira ferm. Tut tenor las cundiziuns dal lieu cumparan curunas graschlas en furma da tgeiel ubain curunas ladas en furma da parasol. Las differentas auzadas da la roma èn structuradas a moda lucca. Plantas pli veglias han savens ina curuna en furma da mesa culla ed in bist lung tar il qual la roma il pli giudim è pirida. En lieus cun pauc substrat, sin grippa u a las costas sviluppan ils tieus da guaud savens ina curuna en furma da parasol fitg largia.
Scorsa[modifitgar | modifitgar il code]
La scorsa è en giuvens onns glischa e da colur mellen grischa. Pli tard sa furman en la part inferiura dal bist stgaglias cotschen brinas, segnadas da sfessas profundas e d’ina structura groppa; en la part sura dominescha percunter ina scorsa glischa, pli fina e da colur oranscha. Ils bists da plantas pli veglias èn pia cleramain bicoluradas.
Guglias[modifitgar | modifitgar il code]
Las guglias da plirs onns èn vieutas in pau, ordinadas en duas ed han ina lunghezza da 4 fin 7 centimeters. Ellas èn da colur verd blaua, per il pli diras e gizzas, en la part sumbrivauna da la curuna però savens pli lomas. Ord vista istologica èn avant maun dus chanals centrals; l’ariaziun e la svapuraziun vegnan regulads sco tar ils fegls da las plantas da feglia sur pitschnas poras.
Flurs[modifitgar | modifitgar il code]
Il tieu da guaud è ina planta monochasana. Las flurs masculinas sa furman en grond dumber enturn la basa dals chatschs lungs ils pli giuvens. En stadi malmadir èn quellas l’emprim da furma radunda fin ovala e da colur mellen verda. En fluriziun cuntanschan ellas ina lunghezza da ca. 2 centimeters, èn da furma cilindrica e brin cotschnas fin brinas cun pollen mellen. A la fin dals chatschs curts sa chattan ina fin trais flurs femininas. Quellas èn cotschnentas e cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 8 centimeters.
En las flus femininas sa furman suenter l’impollinaziun e fructificaziun ils sems. Ils monis da las puschas femininas sa storschan suenter la fructificaziun en direcziun dal rom. Il temp da fluriziun dura da l’avrigl fin il matg. La derasaziun dal pollen succeda tras il vent. Las puschas femininas fructifitgadas èn a l’entschatta verd stgiras e madiran pir il november dal segund onn. Las puschas madiras, da colur brina fin grisch stgira e da furma da tgeiel fin ovala, han ina lunghezza da 8 centimeters ed ina ladezza da 3,5 centimeters. Quellas sa chattan en duas u en gruppas vi da monis sturschids. Suenter avair dà liber ils sems munids cun alas che vegnan derasads tras il vent, crodan questas puschas per terra.
Dumber da cromosoms[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.[2]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pizs da las guglias han l’effect da puncts da condensaziun, vul dir ch’els promovan la furmaziun da ruschè e servan uschia a gudagnar supplementarmain aua. Las guglias s’adatteschan bain a la setgira e surtut er a l’airiadad da schelira. Las guglias crodan ensemen cun il chatsch curt, per il pli suenter 3 onns. En lieus cun auta contaminaziun da l’aria po quai er gia esser il cas suenter dus onns; ultra da quai èn las guglias en tals lieus pli curtas.
Tut ils roms ed il chatsch terminal sa prolungheschan mintg’onn per in chatsch lung. Cun dumbrar las verschlas dal rom sa lascha uschia stimar tgunschamain la vegliadetgna da la planta.
La planta a pal tanscha fin en ina profunditad da 6 meters. Quella furma ina micoriza cun diversas spezias da bulieus sco per exempel il bulieu-diavel, spezias da latgerins u il tgirun da paintg.
Il tieu da guaud flurescha suenter 10 fin 15 onns. Il pollen vegn manà davent tras il vent. Quel dispona da satgs da vent e po sgular plirs kilometers. Pervi da la surproducziun da pollen datti durant il temp da fluriziun savens il fenomen da ‹plievgia melna›. Malgrà la funcziun centrala dal vent per transportar il pollen, furma quel er in’impurtanta funtauna da nutriment per avieuls.
Suenter l’impollinaziun crescha il sifon be plaun, uschia che la fructificaziun ha pir lieu l’onn proxim en la puscha ch’è creschida en il fratemp in pau, ma ch’è anc verda e dal tuttafatg serrada.
Ils sems madiran l’atun dal segund onn e vegnan dads libers da la puscha pir la primavaira dal terz onn. Las stgaglias dals sems èn alura daventadas lainusas. L’enconuschent fenomen che las puschas dals tieus s’avran e sa serran e pon tras quai servir sco ‹profets da l’aura› è d’attribuir a moviments giroscopics e mussa uschia differentas cundiziuns meteorologicas: Tar aura umida sa scufla la vart sut da las stgaglias dals sems pli ferm che la vart sura e las puschas sa serran. En cas da setgira sa schlargian las puschas e dattan liber ils sems. Quest process sa lascha er mussar a moda experimentala: mettan ins puschas sitgas en l’aua, sa serran quellas entaifer ca. duas uras.
Ils sems munids cun alas vegnan derasads dal vent ed existan en duas furmas: La varianta cun alas curtas sgola almain 150 meters, quella cun alas lungas almain 1000 meters. Daspera vegn il sem per part er derasà tras pitgalains u stgilats ubain tras l’aua. Ils sems accumuleschan ieli grass e basegnan glisch per schermigliar.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Areal[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da derasaziun principal cumpiglia l’Europa e s’extenda vers ost fin lunsch viaden en la Sibiria resp. en il sidost fin en la Tirchia. En il nord tanscha quel fin en la Laponia, en il vest fin en la Spagna dal Nordvest ed il Portugal dal Nord. En parts da l’Europa dal Vest (Frantscha e Scozia) cumpara la planta a moda sparpagliada, en las parts meridiunalas dal territori da derasaziun sulettamain en la muntogna en furma da relicts che vegnan savens descrits sco atgnas sutspezias.
En l’Europa Centrala fiss il tieu da guaud da natira ennà plitost ina spezia da planta stgarsa, damai ch’ella n’è betg abla da concurrer envers autras spezias da plantas che cumportan meglier la sumbriva. Sco planta dominanta pudess ella sa far valair sut las relaziuns climaticas da l’Europa Centrala be en lieus sitgs u bletschs cun spezialmain paucas substanzas nutritivas sco sin dunas da sablun cuvertas cun guaud u en guauds a l’ur da palids. Ma damai ch’il tieu da guaud è fitg robust en giuvens onns e furnescha bler lain er sut cundiziuns difficilas, al han ils possessurs da guauds plantà en l’Europa Centrala dapi tschientaners sin grondas surfatschas. Perquai furma el oz ina da las plantas las pli frequentas. Ils ultims onns han ins però cumenzà a remplazzar adina dapli guauds da tieus tras guauds maschadads ch’èn pli confurms al lieu.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Il tieu da guaud è ina planta nunpretensiusa e toleranta envers blers terrens e relaziuns climaticas. Cun ses sistem da ragisch a pal po el er penetrar fin a stresas d’aua situadas pli profund. A moda natirala crescha il guaud da tieus sin terrens povers, sitgs, en lieus sablunus u palidus sco er sin terrens da chaltschina sitgs, damai che autras spezias da plantas na pon betg sa far valair qua uschè bain. La planta na po però betg servir sco indicatura per terrens maghers, damai che l’uman l’ha er implantà sin terrens pli ritgs e che la planta è daventada là stabla. Guauds da tieus da guaud natirals cumparan surtut sut cundiziuns climaticas subcontinentalas; la part occidentala, atlantica da l’Europa guntgeschan els percunter.
Perscrutaders han constatà ch’il tieu da guaud ha adattà ses genom suenter la catastrofa da Tschernobil cun metilar pli ferm l’ADN, uschia che la planta è s’adattada a las consequenzas da radiaziun ionisanta.[3][4]
Il tieu da guaud engiadinais[modifitgar | modifitgar il code]
En il spazi alpin cumparan tieus da guaud cun caracteristicas in pau divergentas che vegnan numnads tieu da guaud engiadinais (Pinus sylvestris L. subsp. engadinensis (Heer) Asch. & Graebn.) Auters auturs considereschan quest tip be sco variaziun dal tieu da guaud, intgins però schizunt sco atgna spezia. L’origin dal tieu da guaud engiadinais furma apparentamain l’ibridisaziun cun il tieu da muntogna (Pinus mugo) parentà.[5]
Cunfinaziun envers autras spezias[modifitgar | modifitgar il code]
A l’emprima egliada sa sumeglian il tieu da guaud ed il tieu nair (Pinus nigra) fitg ferm. Las duas spezias sa differenzieschan però areguard il habitus. Damai che las guglias èn ultra da quai vieutas differentamain tar las duas spezias, èsi relativamain simpel da las distinguer. Tar il tieu da guaud na sa laschan las duas guglias vi dal chatsch curt betg tegnair ensemen sco sch’i sa tractass be d’ina guglia, tar il tieu nair sa lascha quai però far fitg bain. Il tieu nair sa differenziescha en pli areguard la colur e consistenza da la scorsa, la grondezza e colur da las puschas ed er las guglias èn da differenta grondezza.
Insects nuschaivels ord vista da la selvicultura[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista da la selvicultura valan bleras spezias d’insects (tgirallas, baus, insects cun alas transparentas) che vivan sin il tieu da guaud sco insects nuschaivels. Igl è bain correct che tschertas spezias pon magari manar a perditas economicas; ma en vista al fatg che bleras spezias d’insects daventan pli e pli raras han ins cumenzà ad avrir l’egliada per connexs ecologics pli vasts. Ozendi èn diversas spezias ch’èn dependentas dal tieu da guaud sco planta da pavel protegidas.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
La tacladira dal tieu è la pli impurtanta malsogna dal tieu da guaud. Pertutgadas èn surtut plantas giuvnas e culturas da tieus. Chaschunada vegn questa malsogna dal bulieu Lophodermium seditiosum. Auters bulieus infesteschan per exempel giuvens chatschs u fan setgar la part superiura da la curuna. Fitg sensibel reagescha la planta sin ils fils-serp dal lain da tieu (Bursaphelenchus xylophilus). Questa spezia è da chasa en l’America dal Nord ed arriva en l’Europa tras il commerzi cun laina u emballadis da lain. Dapi il 2010 ston per exempel vegnir tractadas tut las palettas per franar la derasaziun.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cultivaziun forestala[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa vegnan tieus da guaud per il pli cultivads en monoculturas en furma da plantaschas per pudair cuvrir l’aut diever da lain da construcziun e d’industria. Sin terrens da buna qualitad sa laschan quests effectivs pli tard cumplettar tras spezias da plantas cun feglia, quai che meglierescha considerablamain il clima a l’intern dals effectivs. Igl è numnadamain sa mussà che plantaschas da monoculturas economisadas tenor la metoda dal tagl cumplet sa mussan a la lunga pauc resistentas cunter impestaziuns bioticas ed abioticas.
Rascha[modifitgar | modifitgar il code]
Tieus da guaud produceschan rascha che serva en cas da feridas a serrar la plaja e proteger la planta d’infecziuns tras malsognas da bulieus. Da la rascha da tieus sa laschan gudagnar tras destillaziun ieli da terpentin e colofonium.
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
En la selvicultura vegnan ils tieus da guaud pinads suenter in temp da creschientscha da 80 fin 140 onns resp. suenter avair cuntanschì ina grossezza fixada (ca. 35 fin 40 centimeters diameter a l’autezza dal pèz).
Il tieu da guaud furnescha in impurtant lain da diever che serva sco lain da construcziun, da curtin, per mobiglias e.a.
Ulteriurs products[modifitgar | modifitgar il code]
Ad intgins products che vegnan gudagnads da parts da tieus vegnan attribuids effects curativs: Ieli da guglias da tieu è in ieli eteric che sa lascha gudagnar cun destillar guglias giuvnas u pizs da chatschs; quel vegn surtut duvrà sco med per schliar catars en cas da bronchitis. Ieli da terpentin ha in effect antiseptic e vegn surtut unschì en en cas da malsognas reumaticas; in’applicaziun memia intensiva po però manar ad irritaziuns da la pel. Extracts da la scorsa da tieus cuntegnan substanzas che retegnan inflammaziuns e sa laschan applitgar p.ex. encunter artritis.
Il punct da partenza per mel da tieu furman las secreziuns da plugls (p.ex. plugls da scorsa) che tschitschan vi da las guglias (rugada da mel). In grond tieu da guaud po furnir plirs kilos mel ad onn.
En cas da blessura magasinescha il tieu localmain dapli rascha; da quest lain sa laschan gudagnar stalizzas da tieula che servivan pli baud ad illuminar minieras.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Friedrich Markgraf (ed.): Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Pteridophyta, Spermatophyta. Fundà da Gustav Hegi, 3. ed. extendida, tom I, part 2: Gymnospermae, Angiospermae: Monocotyledoneae 1 (Alismataceae – Scheuchzeriaceae). Paul Parey, Berlin/Hamburg 1981, ISBN 3-489-51020-8, p. 87–98.
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. Collav. Angelika Schwabe e Theo Müller. 8. ed. extendida. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 93–94.
- ↑ Olga Kovalchuk, Paula Burke, Andrey Arkhipov, Nikolaj Kuchma, S. Jill James, Igor Kovalchuk, Igor Pogribny: Genome hypermethylation in Pinus silvestris of Chernobyl—a mechanism for radiation adaptation? En: Mutation Research/Fundamental and Molecular Mechanisms of Mutagenesis, 529 (1–2), 2003, p. 13–20.
- ↑ Reiner Finkeldey, Barbara Vornam, Oleksandra Kuchma: Genetische Reaktionen auf extreme Umweltveränderungen am Beispiel von Kiefern bei Tschernobyl (Genetic reactions to extreme environmental change: Pines in Chernobyl as an example). En: Forstarchiv, 83/2012, p. 41–47.
- ↑ Knud Ib Christensen & Ghulam Hassan Dar: A morphometric analysis of spontaneous and artificial hybrids of Pinus mugo x sylvestris (Pinaceae). En: Nordic Journal of Botany, 17(1), 1997, p. 77–86 (Copenhagen).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Manfred Adalbert Fischer, Wolfgang Adler, Karl Oswald: Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol. 2. ed. extendida, Land Oberösterreich, Biologiezentrum der Oberösterreichischen Landesmuseen, Linz 2005, ISBN 3-85474-140-5.
- Mayer, Bachhofer: Der neue Kosmos Baumführer. Kosmos, Stuttgart, 2006, ISBN 978-3-440-10217-6.
- Burghard von Lüpke (ed.): Waldbauliche Fragen der Kiefernwirtschaft. Kolloquium aus Anlass des 100jährigen Geburtstages von Adolf Olberg, Göttingen 1994. Schriften aus der Forstlichen Fakultät der Universität Göttingen und der Niedersächsischen Forstlichen Versuchsanstalt, tom 119. Sauerländer, Francfurt a.M. 1995, ISBN 978-3-7939-5119-3.
- Gottfried Amann: Bäume und Sträucher des Waldes. 20. ed., Neumann-Neudamm, 2011, ISBN 978-3-7888-0758-0.
- Heiko Bellmann: Der neue Kosmos-Schmetterlingsführer. Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen. 2. ed., Franckh-Kosmos, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-440-11965-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Derasaziun en Svizra
- Tieu da guaud, sin baumkunde.de
- Tieu da guaud, sin wald.de
- Infurmaziuns davart il lain
- Descripziun e sistematica da la spezia sin conifers.org


text:
Mader Teresa
Santa Mader Teresa de Calcuta, o püse semplicement, Mader Teresa, l'era una suora albanesa che, a l'anagrafe, la s'ciaméva Agnes Gonxha Bojaxhiu.
Biugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nasüda a Skopje el 26 d'agùst 1910, l'é diventada suora de le Suore de la Caritá e in del 1931 l'é stái mandada misiunária in India, per ucüpás di póver, i malád, e i sensa cá. L'é pü turnái indré a cá sua.
L'é stai mudéll de dulcesa e de aiüt per tüti, in India, a Calcuta, in dué la steva, ma anca in tütt el mund. L'ha fundá l'Urdin de le Misiunarie de la Caritá.
L'ha venciüd el Premi Nobel per la Pás in del 1979.
L'é morta el 5 de setember 1997.
Beata[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è stai pruclamada Beata da Papa Giuánn Pául II in del 2003: el miracul che l'ha fai dervì el prucess de beatificasión, l'é stai quant el só spirit l'ha guarìd una fiulìna müsülmana.
Santa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è stai pruclamada Santa da Papa Francesch el 4 de setembor del 2016 a Piaza San Peder.


text:
1976
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
01 01 - Venezzuela: ul guveern da Carlos Andrés Pérez al nazziunaliza l'esplutazziun dal petroli.
03 03 - Vitòria (ul Paees Basch): cura ch'al era minístar da Governazziun Manuel Fraga, ga i möör ciinch personn e plüü d'un centinée ga i resülta feriit cura ca la pulizzía Spagnöla la spara par dessòolf una assemblea da stüdeent e lauraduur che la sa celebrava a la gesa da San Francisco (fatt da Vitòria (1976)).
01 04 - SÜA: sa la ga funda la Apple Computer Compagn.
03 09 - ul planeta Maart: la naaf Viking 2 ga la atera e ga la fa di futugrafíi.
08 02 - Barcelona: sa la ga fa una granda manifestazziun cul lema da "Libertaa, amnistía e Statütt d'Autunumía".
13 04 - València (Catalunya): sa la ga custitüiss la Taula de Forces Polítiques i Sindicals del País Valencià (Taula di Fòorz Pulítich e Sindicaal dal Paées Valenzan)
23 04 - Barcelona: sa al ga püblica ul primm nümar dal diari Avui "(Incöö)".
04 06 - Palma (Mallorca): sa al ga signa ul Pacte Autonòmic "(Patt Autunòmich)" di ísul Baleaar.
05 09 - Barcelona: Ul Joaquim Maria Puyal al fa la prima emissió radiufònica d'un partii da fútbol in Català, dapress la guèra Civila Spagnöla dal 36.
16 09 - Perpinyà "(Perpignan)" (Catalunya dal Noort): ga la derva i pòort la Bressola, la prima scöla Catalana dapress da l'ucüpazziun da la Catalunya dal Noort par Francja al 1659.
15 12 - Spagna: sa al ga celebra ul referéndum ch'al plebiscitarà la Legg par la Refurma Pulítega (Spagna).
28 11 - l'Espluga de Francolí (la Conca de Barberà (Catalunya)): sa ga celebra ul primm cungress da la Unió da Pagesos.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
15 02 - Torrelavega (Cantàbria, Spagna): Óscar Freire, ciclista Spagnöö.
20 03 - Phoenix, Arizona (SÜA): Chester Bennington, vucalista da Linkin Park.
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
09 09 - Pequín (la Cina): Mao Zedongh (毛澤東: nom anca adataa a i lénguf ucidentaal cuma Mao Tse-Tung), pulítegh Cinées, presideent dal paées (n. 1893).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il cumbat per il Prau la Selva a Flem ha cumenzà. Ils 29 da november duai il suveran prender ina decisiun areguard la direcziun en la quala i duai ir. I dat duas propostas davart las qualas igl è da decider. Ina da la suprastanza – senza halla da glatsch ed in'iniziativa che vul mantegnair la halla.
Parc da temp liber u mantegnair halla da glatsch
La proposta da la suprastanza vul che la halla da glatsch vegn davent. Alternativ duai dar in plaz da glatsch en il liber sper la halla da curling a Flem Casa d'Uaul. En il lieu da la halla a Prau la Selva duai il parc da raiver vegnir engrondì, i duai dar ina plazza da giugar per uffants, ina zona da bikes in plaz da golf ed il plaz da campar duai vegnir engrondì. Igl enviern èsi previs ina loipa da passlung illuminada.
Ils iniziants vulan salvar la halla ed optimar las purschidas dal manaschi. Els han mussà si l'impurtanza ed il potenzial che la halla ed il Prau la Selva hajan. In punct ch'ils iniziants han plinavant crititgà è stà che la suprastanza na saja anc adina betg stada pronta da seser vid ina maisa cun ils iniziants.
Spustar votaziun in'ulteriura giada
La dumonda sch’i na fiss betg pli prudent da stuschar la votaziun e decider pir cura che la nova suprastanza è en acziun n’ha il president Adrian Steiger betg respundì. Quella dumonda tracta la suprastanza en sia proxima sesida. Igl è pia anc betg cler, sch'ils da Flem han davairas da decider ils 29. da november co ch’i va vinavant cun il Prau la Selva.


text:
Ina gruppaziun da politichers dal Tirol dal Sid vul anc ina giada dar in'emprova cun ina viafier che collia ils trais pajais. En differents lieus preschentan els il project che vegniss realisà en duas etappas. L'emprima etappa prevesa ina colliaziun tranter Landeck e Mals – e la segunda la colliaziun cun Scuol ed uschia cun la Viafier retica.
Ils Grischuns èn anc precauts
Il president da vischnanca da Zernez e da l'uniun Terra Raetica, Emil Müller, vul sco emprim s'infurmar pli exact davart il project. Suenter vul el, tut tenor co il project vesa ora, almain ina giada sa participar vi dals studis.
Era il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli vul uss ina giada persequitar las discussiuns en il Tirol ed il Tirol dal Sid. Vegn il project dentant pli concret, lura saja da contactar ils partenaris en l'Austria e l'Italia.
RR actualitad 17:00


text:
Augsburg
Augùsta (en todèsch: Augsburg) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera. L'è la capitàl del distret de la Svevia (Schwaben).
Augùsta l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El teretóre sóta la sò aministrasiù l'è tacàt a èst col circondàre rüràl (Landkreis) de Aichach-Friedberg e a òvest a chèl de Augùsta del qual l'è 'l capolöch ma la cità, del pónt de vìsta aministratìf la na fà mìa part.
Coi sò 289 584 abitàncc (dato del 31. Dic 2016) l'è la tèrsa cità piö grànda de la Baviéra dòpo de Mònaco e Norimbèrga. El nòm de la cità 'l vé del latì Augusta Vindelicorum, che l'ìa 'l nòm de l'acampamènt militàr che gh'ìa stat fat sö 'n chèsta zòna a l'época de l'imperadùr Augùsto endèl an 15 prìma del Signùr.
Südiviziù 'n quartér e circuscrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El teretóre sóta aministrasiù de la Kreisfreie Stadt de Augùsta l'è spartìt en didisèt quartér (Planungsräume) e 42 circuscrisiù (Stadtbezirk) .
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Augsburger Stadtlexikon
- Augsburg-Webseite der Deutschen Zentrale für Tourismus e. V.
- Gemeindedaten von Augsburg im Standort-Informations-System Bayern
- Geographische und klimatische Daten zu Augsburg
- Augsburg-Wiki
- Karte von Augsburg – (BayernViewer)


text:
La chasa editura Somedia è l’artavla dal «Calender Romontsch». Quai suenter ch’ella ha giu surpiglià la stamparia rumantscha la Condrau SA a Mustér. Adina puspè ha quai dà discussiun sur da successiun e cuntinuaziun. Ma ils ultims onns èsi vegnì ruassaivel enturn il «Calender Romontsch» ch’è ina da las grondas ediziuns rumantschas insumma cun rodund 2’000 exemplars stampads e rodund 1’800 vendids. Uschia è era la chasa editura Somedia anc adina interessada da chattar ina persuna che surpiglia la redacziun. Il «Calender Romontsch» saja ina tradiziun en Surselva ed uschia er impurtant da mantegnair, di Ralf Seelig il gestiunari. Ins haja pliras persunas en mira e saja optimistic da chattar ina persuna adattada.
Nua è la Surselva Romontscha?
Per la «Surselva Romontscha», la successura da la Romania e la Renania, è il «Calender Romontsch» er impurtanta. Dentant na possian ella betg edir quel per mancanza da resursas. Cun l’ediziun dal «Tschespet» ed autras purschidas sajan ins gia ussa als cunfins, quai che pertutga temp, di il president da la «Surselva Romontscha» Alberto Palaia. Ma els sajan naturalmain interessads ch’il «Calender Romontsch» restia era en futur.
La chasa editura «Somedia» saja s’annunziada per dumandar co la situaziun saja, ma dapli che sustegnair cun appellar a las commembras ed ils commembers da surpigliar quella funcziun na possian els il mument betg far. Per Alberto Palaia fiss era plitost ina «Chasa editura Rumantscha» la dretga adressa per edir en futur il «Calender Romontsch», quai almain sulet sche la Somedia na vuless betg pli far quai, accentuescha Alberto Palaia.


text:
Pervia da la situaziun actuala da COVID‑19 vegn il Cussegl grond puspè a sa radunar ordaifer l'edifizi dal Cussegl grond ed ir al Center da congress a Tavau per sia sessiun da december 2020.
A chaschun da sia ultima sesida è la Conferenza da las presidentas e dals presidents dal Cussegl grond sa fatschentada detagliadamain cun la situaziun concernent la pandemia da COVID‑19 ed ha sondà en quest connex en spezial la libertad d'agir tenor lescha per manar tras la sessiun da december 2020. Dapi ils 29 d'october 2020 ston vegnir resguardadas in pèr particularitads per ils parlaments. Uschia na vala per exempel betg la limita superiura da 50 persunas per occurrenza. Ma l'obligaziun da purtar ina mascrina e – supplementarmain – las prescripziuns da distanza ston vegnir observadas en mintga cas er dals parlaments. Perquai che las distanzas minimalas na pon betg vegnir observadas en la sala dal Cussegl grond, n'è ina sessiun en l'edifizi dal Cussegl grond a Cuira actualmain betg pussaivla resp. pussaivla mo cun ina permissiun excepziunala.
Ina tala permissiun excepziunala da l'Uffizi chantunal da sanadad n'è però betg vegnida en dumonda per la maioritad da la Conferenza da las presidentas e dals presidents. Per l'ina vegn ina privilegisaziun dal Cussegl grond envers autras occurrenzas giuditgada sco betg adequata. Per l'autra stat la protecziun optimala da las commembras e dals commembers dal Cussegl grond ed uschia er da la populaziun dal Grischun en il center. Per quests motivs è la gronda maioritad da la Conferenza da las presidentas e dals presidents s'exprimida per ina sessiun "extra muros" en relaziuns da spazi pli generusas. Il Center da congress a Tavau porscha premissas idealas per quai.
Obligaziun da purtar ina mascrina, distanza e naginas aspectaturas ed aspectaturs – percunter livestream
Ultra dal purtar ina mascrina vegnan er las distanzas tranter las plazzas da lavur da las parlamentarias e dals parlamentaris a procurar per ina protecziun supplementara cunter ina infecziun. Pervia da las mesiras pli severas concernent la protecziun cunter COVID‑19 n'è però admess nagin public a Tavau. La populaziun interessada po dentant persequitar la sessiun sur in livestream. Per las collavuraturas ed ils collavuraturs da las medias vegnan messas a disposiziun plazzas avunda per ch'in rapport optimal or dal Cussegl grond saja garantì.
Infurmaziuns:
president dal Cussegl grond Martin Wieland, tel +41 79 799 61 15 (cuntanschibel per telefon a partir da las 11.00 )
Gremi: Chanzlia chantunala
Funtauna: rg Chanzlia chantunala


text:
La regenza grischuna sa vesa sin la dretga via suenter ch’il Cussegl federal ha augmentà las restricziuns da corona. Sco il cusseglier guvernativ Peter Peyer ha ditg envers RTR, vegnia la regenza a discutar il glindesdi la nova situaziun.
I saja dentant vinavant cunzunt impurtant, che mintgin fetschia il ses per cumbatter il coronavirus. Per controllar las novas reglas da corona da la Confederaziun n’haja il chantun segir betg avunda persunal. Els veglian dentant er betg far da policist en las abitaziuns da la glieud.
Berna va in pass vinavant
En vista al svilup actual ha il chantun Berna entant rinforzà sias mesiras. A partir da glindesdi vala in scumond per occurrenzas grondas cun passa 1’000 persunas.
Il dumber da las infecziuns en il chantun Berna èn sa dublegiadas entaifer pli pauc che in'emna. La quota da tests positivs è s'augmentada ferm – exact tuttina sco quella dals pazients ospitalisads.


text:
Adina puspè datti problems per eveniments d'enviern sin ils lais da l'Engiadin'Ota pervia da las relaziuns climaticas. L'ultim cas è stà l'accident durant ina cursa da chavals dal White Turf. Ina sfessa en il glatsch aveva pussibilità a l'aua da far vegnir lomma la pista en in lieu. Là era in chaval rut en, plirs chavals eran crudads ed in chaval era mort. La sfessa en il glatsch hai tenor ils responsabels dà pervia da la gronda differenza da temperaturas durant il di e la notg quella dumengia da favrer. Il cas n'è dentant anc betg sclerì giuridicamain.
Ma er il Maraton da skis engiadinais ha adina puspè stuì cumbatter cun problems da la surfatscha da glatsch, surtut tar la partenza a Malögia. Perquai han ins etablì la fin finala in nov sistem da start en boxas a l'ur dal lai.
Strategia duai gidar per l'avegnir
Durant in lavuratori il matg 2016 han experts e responsabels dals divers events sin ils lais discutà la problematica. Ussa è sin maisa la proposta per il project «Strategia d'adattaziun al clima – glatsch sin ils lais d'Engiadin'Ota». La strategia prevesa da cumbinar la savida tecnica davart il far pistas u davart tut las construcziuns ch'ins fa sin ils lais per occurenzas sco il White Turf cun datas scientificas davart il cuntegnair dal glatsch. In archiv da datas duai a lunga vista era porscher la basa da decisiun en situaziuns da relaziuns difficilas. Uschia èn ils experts sut la batgetta dal glaziolog Felix Keller persvadids ch'ils eveniments durant l'enviern sin ils lais da l'Engiadin'Ota pon cuntinuar anc almain 10 enfin 20 onns malgrà la midada dal clima.
Custs per las vischnancas lung ils lais
Il project strategic custa tenor il preventiv radund 420'000 francs. L'uffizi per economia e turissem dal Grischun e la fundaziun d'innovaziun dal Grischun han consentì radund 170'000 francs. Il rest duain pajar las vischnancas lung ils lais da l'Engiadin'Ota. Las vischnancas Bregaglia, Segl e Silvaplauna han gia budgetà per quest onn radund 130'000 francs. Il cussegl commmunal da San Murezzan ha ussa era deliberà radund 130'000 francs per segirar il project.
Arosa ha ditg na
Ils iniziants han vulì integrar era la vischnanca dad Arosa en il project. La suprastanza communala d'Arosa ha dentant ditg na als custs da project. Uschia vegn il project realisà be da las vischnancas perlung dals lais en Engiadin'Ota.
RR novitads 22:00


text:
John Young saja mort il venderdi en consequenza d'ina puntga/malcostas, ha communitgà la NASA. Els hajan pers in dals piuniers da l’astronautica, ha manegià il directur Robert Lightfoot. Suenter sis sgols en il spazi ed avair lavurà passà quatter decennis tar la NASA, era Young ì en pensiun l’onn 2004.
Gronda experientscha
John Young è il sulet astronaut ch'è sa participà a tut ils trais programs spazials dals Stadis Unids, Gemini, Apollo e Spaceshuttle. Sco cumandant d'Apollo 16 ha Young passentà il 1972 trais notgs sin la surfatscha da la glina. Quai saja in lieu plaschaivel, ha el silsuenter descrit simpel e curt sia visita.
RR novitads 21:00


text:
Il departament da finanzas dal Grischun ha preschentà la realisaziun concreta dal project fiscal 17 da la Confederaziun. Il chantun quinta cun in minus d’entradas da radund 21,5 milliuns francs entras il project, quai correspunda a 3% da tut ils retgavs da taglia dal chantun.
La regenza grischuna ha preschentà en ses sboz pliras mesiras per far frunt a las consequenzas da la refurma. La consultaziun dura fin november 2018. A Berna tracta il Parlament federal il project fiscal 17 durant la proxima sessiun d'atun.
RR novitads 10:00


text:
La lavur voluntaria ei sper la tgira ed igl accumpignament professiunal ina impurtonta petga egl accumpignament da nos cussadents. Ella porta bia plascher e variaziun el mintgadi da nos cussadents.
occupaziun varionta
Ei dat differents engaschaments tier nus, sco per exemepel visetas, leger avon enzatgei, cuortas spassegiadas, accumpignament en baselgia, cumprar en communablamein, visetas tier il miedi, beiber caffè, divertiment cun giugs, cant, lavur da zambergiar etc.
tgi ei plidentaus?
Dunnas ed umens ch'ein promts da s'engaschar regularmein e senza indemnisaziun per il beinstar da nos cussadents. Haveis Vus plascher dil contact cun persunas attempadas? Nus essan interessai da promover la lavur voluntaria en nossa instituziun.
Sesentis Vus plidentai? Allura selegra il meinafatschenta sin Vies emprem contact.


text:
L'Europa festivescha quest onn 500 onns refurmaziun ed era a Glion vegn la refurmaziun festivada cun differentas purschidas ed occurrenzas. Ina da quellas è la sinoda annuala da la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun. Tranter auter vegn discutà da la rolla da l’um entaifer la baselgia e sch’i duai dar dapli funcziuns uffizialas che las 4 existentas (batten, confirmaziun, nozzas e funeral).
La sinoda cuzza davent da gievgia ils 22 da zercladur enfin glindesdi ils 26 da zercladur. Il punct culminant è il servetsch divin triling la dumengia da las 10:00 en la baselgia da la claustra dominicana a Glion, durant il qual era 5 novas reverendas e reverends vegnan recepids.
Ord l'archiv


text:
Vive ant l'unità. "Ora mi, ch'i son përzoné an càusa dël Signor, iv domando ch'i vive an manera degna dla vocassion ch'i l'eve arsèivùa, con tuta umiltà e grassiosità, con passiensa, soportand-ve con amor l'un l'àutr, avend a cheur ëd manten-e l'unità dlë spirit con ël vincol dla pas, un sol còrp e 'n sol ëspirit, coma ch'a-i 'é 'dcò un-a la speransa ch'av dà la vocassion ch'i l'eve arseivùa. An efet, a-i é un sol Signor, na sola fej, un sol batèsim, un sol Dé e Pare 'd tuti, ch'a sta dzura tuti, ch'a agiss an tuti e a l'é present an tuti.
Ognidun ëd nojàutri a l'ha 'rseivù la grassia conforma la mzura dël don che 'l Crist a l'ha daje. A l'é për lòn che la Scritura a dis: "Quand ch'a l'é montà an àut, a lo seguitavo ij sò përzoné e a l'ha fàit ëd don a j'òm". Ora, cost "a l'é montà", còs é-lo sëdësnò che prima a l'era calà giù ant le part pì basse dla tèra? Col ch'a l'é calà giù, a l'é l'istess ch'a l'é montà dzora tùit ij cej për ampinì l'univers antregh ëd chiel medésim. A l'é donca stàit chiel ch'a l'ha fàit che j'un a fusso dj'apòstoj, d'àutri ch'a fusso 'd profeta, d'àutri ch'a fusso d'evangelisator, d'àutri ancora ch'a fusso pastor e magister. A l'é parèj che chiel a preparà coj ch'a fan part dël pòpol sant për l'esercissi dij ministeri ch'a servo pr' edifiché 'l còrp ëd Crist, fin-a a tant che tuti i saroma rivà ant l'unità dla fej e dla conossènsa dël Fieul ëd Dé, ant lë stat ëd n'òm compì, ant la mzura dla taja përfeta dël Crist.
Parèj i saroma pì nen tanme 'd masnà nen madure. I saroma pì nen sbatù dëdsà e dëdlà quand ch'a bofo 'd vent ëd dotrin-e neuve. I saroma pì nen piàita facil ëd gent furba ch'as na va 'n gir pr' ambrojé con ëd busiardarie ch'a smijo 'd vrità. Al contrari, bin fondà ant la vrità e ant l'amor, i chërsroma an minca còsa vers ël Crist, ch'a l'é 'l cap. A l'é chiel ch'a fà che tut ël còrp a fonsiona ansema an manera armoniosa. Quand che ògni soa part a travaja coma ch'as deuv, sòn a giuta j'àutre part a chërse, e parèj ël còrp antregh a l'é san, a chërs e a l'é pien d'amor"
Ognidun ëd nojàutri a l'ha 'rseivù la grassia conforma la mzura dël don che 'l Crist a l'ha daje. A l'é për lòn che la Scritura a dis: "Quand ch'a l'é montà an àut, a lo seguitavo ij sò përzoné e a l'ha fàit ëd don a j'òm". Ora, cost "a l'é montà", còs é-lo sëdësnò che prima a l'era calà giù ant le part pì basse dla tèra? Col ch'a l'é calà giù, a l'é l'istess ch'a l'é montà dzora tùit ij cej për ampinì l'univers antregh ëd chiel medésim. A l'é donca stàit chiel ch'a l'ha fàit che j'un a fusso dj'apòstoj, d'àutri ch'a fusso 'd profeta, d'àutri ch'a fusso d'evangelisator, d'àutri ancora ch'a fusso pastor e magister. A l'é parèj che chiel a preparà coj ch'a fan part dël pòpol sant për l'esercissi dij ministeri ch'a servo pr' edifiché 'l còrp ëd Crist, fin-a a tant che tuti i saroma rivà ant l'unità dla fej e dla conossènsa dël Fieul ëd Dé, ant lë stat ëd n'òm compì, ant la mzura dla taja përfeta dël Crist.
Parèj i saroma pì nen tanme 'd masnà nen madure. I saroma pì nen sbatù dëdsà e dëdlà quand ch'a bofo 'd vent ëd dotrin-e neuve. I saroma pì nen piàita facil ëd gent furba ch'as na va 'n gir pr' ambrojé con ëd busiardarie ch'a smijo 'd vrità. Al contrari, bin fondà ant la vrità e ant l'amor, i chërsroma an minca còsa vers ël Crist, ch'a l'é 'l cap. A l'é chiel ch'a fà che tut ël còrp a fonsiona ansema an manera armoniosa. Quand che ògni soa part a travaja coma ch'as deuv, sòn a giuta j'àutre part a chërse, e parèj ël còrp antregh a l'é san, a chërs e a l'é pien d'amor" (Efesin 4:1-16).
venerdì 31 luglio 2015
Coma esse pì nen ëd piàite facil... (Duminica 2 Agost 2015)
11, 12; Salm 51 (1-13); Efesin 4 (1-13); Gioann 16 (24-35).
venerdì 24 luglio 2015
Sto-sì a l'é përdabon col ch'a l'avìa da ven-e al mond (Duminica 26 luj 2015)
2 Samuel 11 (1-15); Salm 14; Efesin 3 (14-21); Gioann 6:1-21
Iv proponuma ancheuj Gioann 6:1-21. Scuté cò sto capìtol ambelessì: http://riforma.net/gioann/ (serché 'l capìtol 6).
Gesù a dà da mangé ai sinch-mila
6:1 Dòp dë ste còse, Gesù a l'é andàit da l'àutra banda dël lagh ëd Galilea, visadì ël lagh ëd Tiberiade. 6:2 A lo seguitava motobin ëd gent për motiv ch'a vëdio ij segn miracolos ch'a fasìa an favor dij malavi. 6:3 Gesù, antlora, a l'é montà an s' na colin-a e a l'é setasse con ij sò dissèpoj. 6:4 Ora ël dì 'd Pasqua, ch'a l'era la festa dij Giudé, a l'era davzin. 6:5 Gesù, donca, a l'ha aussà lë sguard e quand ch'a l'ha vëddù cola grand massa 'd gent ch'a vënìa da chiel, a dis a Flip: "Dov é-lo che nojàutri i podrio 'ndé a caté 'd pan përchè sta gent-sì a l'abia da mangé?". 6:6 À disìa lòn për butelo a la preuva, përchè a savìa bin lòn ch'a l'avìa da fé. 6:7 Flip a l'ha rësponduje: "S'i l'avèisso bin për dosent dné 'd pan, a-i na sarìa ancora nen pro për dèjne mach na frisa a pr' un!". 6:8 E un dij Sò dissèpoj, Andrea, ël frel ëd Simon Pé, a-j dis: 6:9 "A-i é sì 'n fieul ch'a l'ha sinch panèt d'òrdi e doi pess, ma còs é-lo lòn për tanta gent?".
6:10 Antlora Gesù a dis: "Fé seté la gent". Ant col pòst a-i era motobin d'erba e la gent, donca, a l'é setasse. A-i na j'era apopré sinch-mila. 6:11 E Gesù a l'ha pijà ij panèt, a l'ha ringrassiane Dé e a l'ha dëstribuije a la gent ch'a l'era setà fin-a a tant ch'a na vorìo, e l'istess a l'ha fàit con ij pess. 6:12 Dòp ch'a l'han avù pro mangià, Gesù a dis ai sò dissépoj: "Rabasté ij tòch ch'a son d'avans, përchè gnente a na vada sgairà. 6:13 A l'han donca rabastaje, e a l'han ampinì dòdes cavagne dij tòch ch'a l'ero vansà a coj ch'a l'avìo mangiane.
6:14 Quand che la gent a l'ha vëddù 'l segn miracolos che Gesù a l'avìa fàit, a disìo: "Sto-sì a l'é përdabon ël profeta ch'a l'avìa da ven-e al mond". 6:15 Ma Gesù, quand ch'a l'ha capì ch'a vorìo ven-e a pielo për felo rè, a l'é artirasse ancora bel e sol an sle colin-e.
Gesù a marcia an sl'eva
6:16 Quand l'é fàsse sèira ij sò dissépoj a son calà al lagh, 6:17 a son montà an sla barca e a son passà dëdlà dël lagh da le part ëd Capernaum. A l'era già neuit che Gesù a l'era pa ancora vnù da lor. 6:18 E 'l lagh a l'é gonfiasse d'un grand vent ch'a bofava. 6:19 Quand ch'a l'avìo già remà tre o quat mija a l'han vëddù Gesù ch'a s'avzinava a la barca an marciand dzura l'eva e a na son restà bele che sbaruvà. 6:20 E Chiel a l'ha dije: "A l'é mi, àbie nen tëmma!". 6:21 A l'han arseivulo con piasì, donca, ant la barca, e sùbit apress, la barca a l'é abordasse andova ch'andasìo.
venerdì 17 luglio 2015
Gesù a l'ha vëddù ch'a-i era na gran furfa e a l'ha sentì na gran compassion për cola gent përché a j'ero coma 'd fèje sensa bërgé (19/7/15)
Leture bìbliche dël lessionari - 19 Luj 2015 - Duminica dòp Pancòsta ch'a fà eut: 2 Samuel 7 (1-14) Salm 89 (20-37); Efesin 2 (11-22); Marc 6 (30-34-53-56)
Gesù a dà da mangé a sinch-mila person-e. "Antlora j'apòstoj as son radunasse dantorn a Gesù, e a l'han contaje tut lòn ch'a l'avìo fàit e mostrà. A l'ha dije: "Ven-e e artireve [a part] ant un leugh desert, e arposeve un pòch; përchè a-i era tanta gent ch'a andasìa e a vnisìa an manera ch'a l'avìo gnanca 'l temp ëd mangé". Ansì a son andasne daspërlor ant un barchèt ant un leugh artirà. Ma tanti a l'avìo vëddù che as n'andasìo e l'han arconossùje. Alora a l'han pressase a pé da tuti ij paìs d'antorn e a son rivà là prima 'd lor. E Gesù, surtì dla bàrca, a l'ha vëddù ch'a-i era na gran furfa [ch'a lo spetava] e a l'ha sentì na gran compassion për cola gent, përché a j'ero coma 'd fèje sensa bërgé, e a l'ha butasse a mostreje tante còse. E dal moment che a l'era già tard, ij sò dissépol a son avzinasse a Chiel e a l'han dije: "Cost leugh a l'é desert, e a l'é già tard. Mandje vìa perch' as na vado ant ij paìs e ant le borgià d'antorn për catesse cheicòsa da mangé". A l'ha risponduje: "Deje vojàutri cheicòsa da mangé!". E lor a l'han dije: "Androm-ne caté 'd pan për dosent dné d'argent për deje da mangé?". E Chiel a l'ha dije: "Vaire 'd pan ch'i l'eve vojàutri? Andé a vardé!". Quand ch'a l'han savulo, a l'han dìt: "Sinch - e doi péss". Antlora a l'ha comandaje 'd fé seté la gent për grop an sl'erba vërda. Antlora a son setasse për grop ëd sent e 'd sinquanta përson-e. Peui Gesù a l'ha pijà coj sinch pan e coj doi pèss e, an vardand vers ël cel, a l'ha ringrassià De e a l'ha rompù 'l pan a tòch. Peui a l'ha dajlo aj sò dissépol përché a lo buteisso dëdnans a la gent, e a l'ha 'cò spartì ij doi pèss ëntra tuti. A l'han mangiane tuti e a son restà sodisfàit. A l'han ëdcò rabastà i tòch vansà 'd pan e 'd pèss - dodes cavagne pien-e. Coj ch'a l'avìo mangià 'l pan a l'ero sinch mila òm [për nen conté le fomne e ij cit]" (March 6:30-44).
venerdì 10 luglio 2015
Benedission spirituaj an Crist (Duminica 12 Luj 2015)
Leture bìbliche dël lessionari për ël 12 Luj 2015 - Duminica dòp Pascòsta ch'a fà set: 2 Samuel 6 (1-5; 12-19); Salm 24; Efesin 1:3-14; March 6:14-29
Për coj ch'a son an comunion con ël Signor e Salvator Gesù Crist a son guernà 'd benedission stravise. A son cole che l'apòstol Pàul a na fà la lista ant ël prim capìtol ëd soa litra ai cristian d'Efeso, un-a dle leture bibliche 'd costa duminica. As podrìa pròpi disse: coma ch'as podrìa mai esse indiferent a coste meravije 'd Sò amor? Andomne a la dëscuerta.
Benedission spirituaj an Crist
1.3 Ch'a sìa benedì Dé, Pare 'd Nosgnor Gesù Crist, ch'a l'ha benedine 'd ògni benedission spiritual dël Cel an Crist, 1:4 përché Chiel a l'ha sernune an Crist prima dla fondassion dël mond, parèj ch'i fusso sant e sensa rimpròcc dëdnans a Chiel për amor. 1:5 Dé a l'ha falo quand ch'a l'ha predestinane a l'adossion coma Sò arditè legaj për ël mojen ëd Gesù Crist, conforma la compiasensa 'd Sò volèj, 1:6 a la làuda dla glòria 'd Soa grassia, cola ch'a l'ha acordane an Sò car Fieul. 1:7 An Chiel i l'oma la redension për Sò sangh, ël përdon dij nòstri pecà second le richësse 'd Sòa grassia, 1:8 cola ch'a l'ha dane sensa misura con ògni sapiensa e inteligensa. 1:9 Dé a l'ha falo quand ch'a l'é compiasusse 'd fene conòsse 'l misteri 'd Sò volèj, col ch'a l'avìa proponusse 'd realisé an Crist. 1:10 Sossì a l'é 'l proponiment: quand che 'l temp adatt a fussa rivà, chiel a l'avrìa 'rcapitolà tut an Crist, tant lòn ch'a-i é ant ij cej, che lòn ch'a l'é an sla tèra. 1:11 An Crist, ëdcò nojàutri i soma stàit reclamà coma 'd gent ëd Soa pertinensa, dàit ch'i soma stàit predestinà conforma 'l propòsit ëd Col ch'a compiss ògni còsa second ij sò proget, 1:12 parèj che nojàutri, ch'i soma stàit ij prim a speré an Crist, a l'avèisso portà 'd làuda e 'd glòria a Dé. 1:13 A l'é për lòn che quand ch'i l'eve sentù la paròla dla vrità, l'evangeli 'd vòstra salvëssa, e ch'i l'eve chërdù an Crist, i seve stàit marcà con ël sigil dlë Spirit Sant ch'a l'era stàit promëttù. 1:14 A l'é Chiel la capara 'd nòstra ardità, fin-a a la redension completa ëd lòn ch'a l'é dël Signor, a la làuda 'd Sòa glòria.
Benedission spirituaj an Crist
1.3 Ch'a sìa benedì Dé, Pare 'd Nosgnor Gesù Crist, ch'a l'ha benedine 'd ògni benedission spiritual dël Cel an Crist, 1:4 përché Chiel a l'ha sernune an Crist prima dla fondassion dël mond, parèj ch'i fusso sant e sensa rimpròcc dëdnans a Chiel për amor. 1:5 Dé a l'ha falo quand ch'a l'ha predestinane a l'adossion coma Sò arditè legaj për ël mojen ëd Gesù Crist, conforma la compiasensa 'd Sò volèj, 1:6 a la làuda dla glòria 'd Soa grassia, cola ch'a l'ha acordane an Sò car Fieul. 1:7 An Chiel i l'oma la redension për Sò sangh, ël përdon dij nòstri pecà second le richësse 'd Sòa grassia, 1:8 cola ch'a l'ha dane sensa misura con ògni sapiensa e inteligensa. 1:9 Dé a l'ha falo quand ch'a l'é compiasusse 'd fene conòsse 'l misteri 'd Sò volèj, col ch'a l'avìa proponusse 'd realisé an Crist. 1:10 Sossì a l'é 'l proponiment: quand che 'l temp adatt a fussa rivà, chiel a l'avrìa 'rcapitolà tut an Crist, tant lòn ch'a-i é ant ij cej, che lòn ch'a l'é an sla tèra. 1:11 An Crist, ëdcò nojàutri i soma stàit reclamà coma 'd gent ëd Soa pertinensa, dàit ch'i soma stàit predestinà conforma 'l propòsit ëd Col ch'a compiss ògni còsa second ij sò proget, 1:12 parèj che nojàutri, ch'i soma stàit ij prim a speré an Crist, a l'avèisso portà 'd làuda e 'd glòria a Dé. 1:13 A l'é për lòn che quand ch'i l'eve sentù la paròla dla vrità, l'evangeli 'd vòstra salvëssa, e ch'i l'eve chërdù an Crist, i seve stàit marcà con ël sigil dlë Spirit Sant ch'a l'era stàit promëttù. 1:14 A l'é Chiel la capara 'd nòstra ardità, fin-a a la redension completa ëd lòn ch'a l'é dël Signor, a la làuda 'd Sòa glòria.
sabato 4 luglio 2015
"...përchè i m'elevèissa nen, a m'é stàita ficà na spin-a ant la carn" (Duminica 5/7/15)
2 Samuel 5 (1-5; 9-10); Salm 48; 2 Corint 12 (2-10); March 6 (1-13).
La spin-a ant la carn ëd Pàul. 12:1 Im vëddo obligà a vanteme. I lo sai ch'a sarìa nen na ròba da fé, contut i veulo arfeme a le vision e a j'arvelassion ch'ël Signor a l'ha acordame. 12:2 I conòsso n'òm an comunion con ël Crist che, a-i é quatòrdes agn fà, a l'é stàit portà sù fin-a al ters cel. Ciameme nen s'a l'é stàit ant ël còrp o fòra dal còrp: mach Nosgnor a lo sa. 12:3 Èh, mach Dé a sa s' i j'era ant mè còrp o fòra dal còrp: mi i lo sai nen. 12:4 A l'é sicur ch'i son stat portà sù 'n paradis e i l'hai sentì 'd còse ch'a sario malfé a butesse an paròle, còse che a gnun uman a l'é consentì 'd conteje. 12:5 Ëd cola esperiensa im na podrìa bin vanteme, ma i lo farai nen. Im vanterai mach ëd mia dëbolëssa. 12:6 An tute manere, s'i volèissa vanteme, i saria nen un fòl, përch 'i diso la vrità. Contut, i lo faso nen përchè i veulo nen che quajdun as fassa n'opinion ëd mia person-a ch'a sia pì granda'd lòn ch'a l'ha vëddume fé o ch'a l'ha sentì dì 'd mi, 12:7 bele s'i l'hai arseivù cole strasordinàrie arvelassion da Dé. Parèj, përchè i m'elevèissa nen, a m'é stàita ficà na spin-a ant la carn: un mëssagé 'd Satana ch'am dèissa 'l torment përch' i montèissa nen sle scagn a vanteme. 12:8 I l'hai ciamaje tre vire al Signor ch'am na liberèissa, 12:9 ma chiel a l'ha dame costa rispòsta: "Tut lòn ch'it l'has da manca a l'é mia grassia [3] e gnente 'd pì. Mè podej a travaja mej ant la dëbolëssa [4]. A l'é parèj che mi i veul vanteme dzurtut ëd mie dëbolësse, përché 'l podèj 'dël Crist a peussa travajé an mi. 12:10 A l'é për motiv ëd lòn ch'i aceto con piasì le dëbolësse, ch'am faso dij tòrt, tùit j'antrap, le persecussion e tùit ij sagrin ch'i l'hai për càusa dël Crist. Përché pròpi quand ch'i son débol i peusso dì d'esse fòrt.
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
Bunamain la mesadad da la populaziun Svizra èn dentant dunnas. Cun in'excepziun èn las dunnas damai adina stadas sutrepreschentadas en il Cussegl federal. Quai constatescha l’organisaziun da tetg per las dunnas Alliance F.
Per il mument èn dus dunnas represchentadas èn il Cussegl federal: Simonetta Sommaruga e Doris Leuthard. Sche Doris Leuthard banduna suenter sia legislatura il Cussegl federal, lura resta probablamain perfin mo ina dunna: Simonetta Sommaruga.
Tenor la Alliance F na giaja quai betg uschè. Perquai vul l'organisaziun fixar ina quota da dunnas minimala en la constituziun. Cun ina acziun sin la plazza federala ha l’organisaziun fatg cler quai.
Nus guardain ch'ils chantuns, las minoritads linguisticas e las regiuns sajan represchentadas en il Cussegl federal. Ma tge èsi cun las dunnas?
In'iniziativa parlamentara correspundenta è oz vegnida discutada en la cumissiun d’instituziuns politicas dal Cussegl naziunal – senza success. La co-presidenta dad Alliance F e cussegliera naziunala dals verds Maya Graf aveva inoltrà l'iniziativa. Era in’autra iniziativa parlamentara che pretenda quotas è vegnida tractada.
Part da la cumissiun fa era il cusseglier naziunal grischun Heinz Brand dal PPS. El è cleramain cunter l'introducziun d'ina quota minimala per dunnas.
I vul dunnas en il Cussegl federal. Però i dat d'ina vart memia paucas che vulan far politica e da l'autra vart politiseschan ellas memia pauc intensiv. Perquai n'èn dunnas sutrepreschentadas en il Cussegl federal.
Il segund grischun en la cumissiun è Duri Campell da la partida burgais-democratica (PBD). Era el na sustegna betg quotas, da menziunar las dunnas per las minoritads linguisticas e las regiuns para ad el dentant ina buna chaussa. El è però persvas che las dunnas vegnian er senza ina fixaziun en la constituziun ad occupar las sutgas dal Cussegl federal en l'avegnir.
Tenor mai dovri temp. Il temp vegn a regular che dunnas e umens èn represchentads en il Cussegl federal egualmain.
Per la co-presidenta dad Alliance F Kathrin Bertschy han las dunnas spetgà ditg avunda. Ed i dettia tantas dunnas che sajan engaschadas e fissan prontas da far part dal Cussegl federal.
Er sche sia proposta n'ha fatg naufragi en la cumissiun d'instituziuns politicas dal Cussegl naziunal, na dat Kathrin Bertschy ed Alliance F betg si. In'iniziativa dal pievel na saja betg exclusa. Quai saja però pir la schliaziun sch'il parlament refuseschia tut las propostas per promover dunnas en il Cussegl federal. Era il Cussegl dals chantuns vegni anc a tractar il tema ed en il parlament vegnia debattà.
RR actualitad 17:00
Directivas actualas
Actualmain en mo directivas en connex cun las regiuns e cun las minoritads linguisticas fixadas en la constituziun.


text:
Thomas Candrian era enfin ussa vicepresident, el succeda a Hans Peter Casutt che ha demissiunà. Thomas Candrian è dapi 12 onns en suprastanza communala da Sagogn e sto pervi da la limitaziun dal temp d’uffizi terminar quest uffizi.
Suenter ses emprendissadi sco laborant da chemia tar la EMS Chemie, è Candrian sa scolà sin il sectur da l'informatica. En il mument occupescha el in post da cader tar la Hamilton SA a Panaduz.
Il temp d’uffizi da Thomas Candrian sco nov president da Sagogn entschaiva il 1. da fanadur.
Ulteriuras elecziuns
Da nov en la suprastanza èn Katrin Blumberg Knight e Raphael Egli. Plinavant ha la radunanza communala da Sagogn confermà ils suprastants Martina Beeli e Georg Felix per in‘ulteriura perioda d‘uffizi.


text:
Lavurs
Electroplanisaders ed electroplanisadras lavuran en la secziun da planisaziun da firmas d’installaziuns electricas ed ovras electricas. Tut tenor il manaschi s’occupeschan els plitost dal provediment d’energia u da la tecnica d’edifizis. Il provediment d’energia sa fatschenta cun la distribuziun generala dal current, da l’implant electric sur indrizs da distribuziun d’auta tensiun, da tensiun media e da bassa tensiun fin il consument. Tar la tecnica d’edifizis stattan la distribuziun precisa e l’utilisaziun dal current a l’intern da locals d’abitar, da biro e d’industria en il center.
Tut tenor l’engaschament s’occupeschan electroplanisaders cun indrizs electrics differents, p.ex. cun indrizs termals u indrizs da forza electrica, indrizs da reglar forza electrica, indrizs da la telecommunicaziun, raits d’avertura per entiras fracziuns u indrizs d’illuminaziun. Els procuran per exempel che avunda bischlas da contact, attatgs da televisiun, telefon ed internet vegnan montads al dretg lieu.
Durant la planisaziun d’indrizs electrics sa basan electroplanisaders sin plans dals architects. L’emprim fixeschan els las vias d’avertura: Els calculeschan il basegn da forza electrica e las lingias necessarias ed elements da segirezza. Al cumenzament skizzeschan els lur ideas per schemas ed installaziuns a maun. Cura ch’il concept è madir elavureschan els ils plans detagliads al computer – lur utensil da lavur principal. Per quella lavur dovran els programs da computer spezials (CAD). En ils plans d’installaziun confurms a la scala, en ils schemas da las stgaffas dals interrupturs ed en ils schemas da colliaziun nodan els exactamain tut las lingias, ils tips da lingia, las colliaziuns ed ils indrizs. Cun l’agid da quests plans pon electroinstallaturs sinaquai lavurar sin il plazzal. Electroplanisaders elavuran plinavant documents che gidan autras interpresas a calcular ils custs.
Electroplanisaders projecteschan indrizs simpels a moda autonoma. Tar indrizs pli cumplitgads lavuran els stretg cun inschigners. En il mintgadi professiunal stattan els en contact cun auters participads sco il patrun da construcziun, las autoritads u firmas da furniziun ed installaziun.
En il mintgadi professiunal d’electroplanisaders èsi impurtant da resguardar las normas valaivlas e las prescripziuns da segirezza sco era las directivas davart ils custs e davart ils termins. Il plaz da lavur principal è il biro da planisaziun, nua ch’els fan sper las lavurs da planisar e dissegnar era lavurs administrativas. Ins chatta dentant era els sin il plazzal, nua ch’els fan lavurs da scleriment davart la planisaziun u surveglian las installaziuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 27-04-2015 (stadi dals 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in biro d’inschigneria, ina firma d’installaziuns electricas u en in’ovra electrica. Tar la furmaziun en la pratica tutga era in praticum d’installaziun da 6 mais.
Furmaziun en scola
1./2. onn d’emprendissadi 1½ dis, 3./4. onn d’emprendissadi 1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- tecnica d’elavuraziun
- basas tecnologicas
- documents da planisaziun e documentaziun tecnica
- tecnica da sistems electrica
- tecnica da communicaziun
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "electroplanisader / electroplanisadra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun autas pretensiuns
- bunas prestaziuns en geometria, matematica, fisica
- en regiuns singulas è in test da qualificaziun pretendì
Pretensiuns
- patratgar abstract-logic
- enclegientscha tecnica
- fitg bun’imaginaziun spaziala
- pazienza e perseveranza
- maniera da lavurar fitg exacta e conscienziusa
- talent d’organisar
- abilitad da lavurar en in team
- buna demananza, abilitad da communitgar
- contact cun la clientella
- nagins disturbis da la vesida da colurs (ins sto savair distinguer las colurs)
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal VSEI, dad ulteriuras federaziuns professiunalas sco era da scolas professiunalas e spezialisadas
Furmaziun da basa scursanida
electroinstallatur / electroinstallatura AFQ, telematicher / telematicra AFQ
Examen professiunal (EP)
cussegliader / cussegliadra da d’electricitad e da segirezza cun certificat professiunal federal, electricist / electricista manader/ manadra da project cun certificat professiunal federal, manader / manadra da projects da telematica cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
electroinstallatur diplomà / electroinstallatura diplomada,
telematicher diplomà / telematicra diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en il champ spezial da tecnica, p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada (SSS) en tecnica d’edifizis
Scola auta spezialisada
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en electrotecnica, Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’edifizis (direcziun da studi Gebäude- Elektroengineering)
Cundiziuns da lavur
Electroplanisaders lavuran en biros d’inschigneria, firmas d’installaziun electrica ed en ovras electricas. Installaziuns electronicas e tecnologicas èn indispensablas per il funcziunament da l’economia e la societad. Spezialists han bunas schanzas da chattar ina plazza sin il martgà da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
EIT.swiss
Limmatstr. 63
8000 Zürich
Tel: +41 44 444 17 17
URL: www.elektriker.ch
Revistas professiunalas:
"Electro Revue"
"Elektrotechnik"


text:
Roland Garros
Al Roland Garros (a s lèś [ʁɔlɑ̃ ɡaʁɔs] in francéś) 'l è 'n turnèo ad tènis ch'a s tîṅ tut i an a Parì da mità Maǵ a 'l inìsi 'd Śugn.
'L è 'l secónd evènt dal Gran Ślam d'l an, dòp gl'Australian Open, avèrt a masć e fémni. La prima edisiòṅ la gh'è stada in dal 1891 ma in alóra i gh psìvan śugàr sōl di atléta francéś. Da 'l 1925 'l è invéci riservâ a tut tgnénd adrē a 'l clasìfichi mundiàli.
Al nóm dal turnèo, cgnusû anc cuma Open ad Frància, 'l è in unōr ad Roland Garros, un pilòta 'd aparéć francéś dla Prima guèra mundiàla. A s śōga su la tèra batùda rósa e i vinsidōr i ciàpan dumìla punt e 'n aségn ad dū migliòṅ 'd euro.
Tgnénd adrē a 'l palmarès, al śugadōr più vinsènt chè 'l è 'l spagnōl Rafael Nadal ch'l à purtâ a cà déś tìtui, pò a gh'è Björn Borg cun siē. Fra 'l dóni a 'l prim pòst a gh'è l'americàna Chris Evert cun sèt vìnsidi mént'r a 'l secónd a gh'è la tedésca Steffi Graf cun siē.
Fra gl'itagliàṅ a gh'è da nutàr i dū tìtui ad Nicola Pietrangeli (1959 e 1960) e òṅ 'd Adriano Panatta (1976) e dla Francesca Schiavone (2010) ch'l'à fat anc finàł in dal 2011 acsè cuma la rumagnōla Sara Errani 'l an dòp.
La Chris Evert
La Steffi Graf
La Sara Errani
Culegamènt estéran
- (FR)(EN)(CMN) Al sò sit ufisiàł


text:
ursin sin viseta en scoletta
Da present ei igl Ursin e sia plumpa sin viseta tiels affons en scoletta. El ha giu da raquintar ina massa da siu vitg nativ Guarda ell’Engiadina, da sias cauras, digl usit da Chalandamarz ed aunc da bia auter. Nus havein evenimentau cun el il tema intensivamein e denter auter era fatg excursiuns e caussas specialas.
In di havein nus fatg viseta allas cauras e lur anseuls en stalla dalla Lisa, ina buoba da scoletta. En nuegl havein nus astgau passentar in dètg muement ed emprender d’enconuscher quei carin animal. Cunquei che Lisa e ses fargliuns ein savens en nuegl ein las cauras endisadas cun affons e selegran da visetas. Ina gruppa ha perfin giu il cletg da veser co in ansiel ei naschius.
Uonn ha era Sedrun giu Chalandamarz sco ell’Engiadina. Ei era gia miez mars cu nus essan i sil museum per contemplar plumpas, stgellas e scalins. Sco davos ha mintgin dils affons survegniu surdau ina plumpa ni stgella per lu far il til da Chalandamarz tras il vitg da Sedrun. Per ils affons Tuatschins ei quei stau ina honur dad era inagada astgar far Chalandamarz ed igl ei stau in fetg bi eveniment.
fotografias da Romana Deragisch-Hendry


text:
Cun gronda maioritad ha il suveran da La Punt Chamues-ch finalmain decis dad inoltrar in’objecziun encunter il project da 83,4 milliuns francs. Quel aveva il Chantun elavurà e publitgà ils 19 da november 2018.
Sviament: gea, ma....
Surtut il fatg ch’il project preschentà prevesa be in access en vischnanca da la vart vers Madulain, ha disturbà divers abitants da La Punt Chamues-ch. Ord la discussiun en sala è dentant bain svelt sa cristallisà, ch’i vegn giavischà explicitamain in access da la vischnanca er da surengiu. Quai surtut per garantir che giasts da l’Engiadin’Ota hajan vinavant la pussaivladad da transir la vischnanca. E ch’il viadi per ils indigens che turnan da surengiu da lavur saja pli curt.
.... cun in pitschen detagl
La vischnanca da La Punt ha uss l’incumbensa dad ir cun quel giavisch a Cuira. Fin ils 18 da december 2018 pon ins anc recurrer encunter il project. Il president communal da La Punt Chamues-ch, Jakob Stieger è da buna speranza ch’il giavisch da la populaziun vegnia resguardà tar l’examinaziun dal project.
Tenor Roger Stäubli, vice-schef da l’Uffizi da construcziun bassa dal Chantun Grischun, na possian ins per il mument betg dir, sch’il project sa retardescha tras il recurs da la vischnanca. Finalmain decida la regenza grischuna en chaussa. Previs fiss da cumenzar cun las lavurs dal sviament da La Punt Chamues-ch il 2020.
RR actualitad 08:00


text:
Il chantun na po betg serrar ils plazzals – da quest avis è il minister d'economia grischun Marcus Caduff. La cumpetenza da serrar plazzals saja tar la Confederaziun, quai ha il cusseglier guvernativ ditg envers las gasettas da la Somedia. Sco las gasettas scrivan datti dentant plazzals en il Grischun, nua che las prescripziuns d'igiena davart il coronavirus na vegnian betg respectadas.
Era Mario Cavigelli aveva ditg il gliendesdi sin dumonda da RTR ch'i dettia il mument glisch verda per la stagiun da bajegiar. Plinavant ha el manegià ch'era il chantun vegnia a surdà lur lavurs sco planisà.


text:
Il Cussegl federal vul spargnar tar ils custs da sanadad plirs milliuns francs. Entras las mesiras da la regenza vegniss dentant mintga terz ospital serrà, pretenda H+, l'uniun Ospitals da la Svizra. La revisiun tramessa en consultaziun il favrer pericliteschia uschia il provediment da sanadad ed haja consequenzas gravantas.
10'000 plazzas da lavur pudessan vegnir stritgadas. Quai resultia d'ina expertisa giuridica ch'ils ospitals svizzers hajan laschà far. L'ordinaziun cuntrafetschia al dretg constituziunal ed il Cussegl federal surpassia sias cumpetenzas, crititgescha H+.
Finamira dal Cussegl federal
Il Cussegl federal vul unifitgar las reglas naziunalas per ospitals, quels duain daventar pli effizients. La refurma prevesa ch'il «benchmark» per calcular las indemnisaziuns per ospitals vegnia fixà tar il 25avel percentil. Vul dir; 75% dals ospitals fan pajar memia bler lur prestaziuns e ston quintar cun reducziuns.
«benchmark»
«Benchmark» è in'instrument per analisar la concurrenza. Tar il «benchmarking» duain products, servetschs, process e metodas vegnir cumparegliads tranter differentas interpresas. Quai per minimar las differenzas tranter la meglra purschida e la mendra. L'idea è d'eruir daco ch'i dat differenzas e co ch'ins po megliurar la situaziun.
Tenor H+ perdessan ils ospitals entras questas mesiras radund 760 milliuns francs ad onn – betg 200 fin 250 milliuns sco quai ch'il Cussegl federal aveva calculà. La cifra da 760 milliuns è per H+ er la basa per avertir che plirs ospitals stuessan vegnir stritgads. Cunzunt ospitals pli pitschens, en regiuns champestras e muntagnardas, fissan pertutgads da las mesiras.
RTR novitads 11:00


text:
Cartolina magnetica
La cartolina magnetica a l'è 'n dispositiv de memorizzazion informatega doperaa in tra el 1960 e 'l 1970, arent concettualment a la banda magnetica e antesignan di dischett, inventaa del Pier Giorgio Perotto.
Hinn staa introdott in del 1965 in l'informatega, cont la Programma 101, e in del 1969 per i macchin de scriv IBM Selectric. Doperaa anca, cont licenza Olivetti, per i HP 9100A a hinn staa desmettuu intorna a fin 1970 in del mond di computer de tavol, con el nass di dischett e la definitiva transizion Olivetti vers el PC IBM. Ona quaj calcolatris programmabel l'ha suttaa, dopo de la nassita di home computer, a doperà di strisciolinn magnetich per tegnì dent i sò programma.
Foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cartolina de l'Olivetti Audit A5
Cartolina de la Programma 101 cont la soa covertura
TI-59 con cartolina magnetica
Olivetti P102 cont dò cartolinn magnetich sora.
HP 9100A con dent 'na cartolina magnetica
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Programma 101
- Dalla Perottina verso il primo Personal Computer
- The Magnetic Card
- IBM Office Products Division highlights