text:
martedì 29 luglio 2014
"Òm ëd pòca fej, përché has-to dubità?"
Sùbit apress, Gesù a l'ha insistù ch'ij sò dissèpoj a montèisso ant la barca e passèisso prima 'd Chiel a l'àutra riva, antramentre che Chiel a l'avrìa congedà 'l pòpol. E quand ch'a l'ha avulo congedà, a l'é montà daspërchiel an sna montagna për preghé. Quand ch'a l'é vnua la sèira, a l'é restà là con gnun d'àutri. Ant ël mentre la barca a l'era già slontanasse da la riva e a l'era sbatùa da le onde, për motiv che 'l vent a l'era contrari. E quand che la neuit a l'era press che finìa Gesù a l'é vnù da lor an marciand an sl'eva dël lagh. E ij dissèpoj, an vëdendlo caminé an sl'eva, a son sbaruasse e a disìo: "A l'é 'n fantasma!" e dla tëmma ch'a l'avìo a son butasse a crijé. Nopà, tut sùbit Gesù a l'ha parlaje e a l'ha dije: "Avèj 'd corage, i son mi, avèj nen tëmma!". E Pé a-j dis: "Signor, s'a l'é ti, comanda ch'i vada da ti an caminand an sle onde". E Gesù a-j dis: "Ven!". E Pé, calà giu da la barca, a l'é butasse a caminé an sl'eva për andé da Gesù. Ma sicoma ch' ël vent a l'era fòrt, a l'é sburdìsse e, mentre ch'a fongava, a l'ha crijà: "Signor, salveme!". E sùbit Gesù a l'ha sporzuje la man e a l'ha ciapalo, and disand: "Òm ëd pòca fej, përché has-to dubità?" Quand ch'a son stàit montà ant la barca, 'l vent a l'é chità. Antlora, coj ch'a l'ero ant la barca, a l'han adoralo e a l'han dit: "Për sicur Ti 't ses ël Fieul ëd De". Peuj, passà ch'a son dëdlà dël lagh, a son vnù ant ël pais ëd Gennesaret. Quand che la gent ëd sto pais a l'han arconnossulo, a l'han falo a savèj daspërtut tut d'antorn e a-j portavo tùit ij sò malavi. E a lo pregavo 'd permëtte mach ch'a tochèisso 'l bòrd ëd soa vestimenta, e tùit coj ch'a l'han tocala a son stàit varì" (Maté 14:22-36).
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


c: text/html

text:
L'um da 38 onns era sa retratg l'avust da ses post da minister. Avant ses temp sco minister d'economia avev'el cusseglià president François Hollande e valeva sco stretg confident da lez. Tschintg mais avant las elecziuns crescha uschia il squitsch sin il candidat Hollande vinavant.
Gia l'avrigl aveva Macron fundà ses agen moviment «En Marche», che munta tant sco «en moviment». Quest moviment duai esser ni dretg ni sanester e purtar ina nova dinamica cunter las bloccadas da refurmas en Frantscha. Macron ha ditg che naginas da las partidas grondas dal pajais hajan soluziuns per ils problems actuals. Cun ses moviment veglia el ir in'atgna via.
Per blers Franzos è Macron ina persuna che porta speranzas. El sveglia speranzas ch'el sappia purtar enavant il pajais che patescha d'autas cifras da dischoccupaziun e d'ina creschientscha economica bassa. En retschertgas giascha el cleramain davant Hollande. El n'ha dentant nagina partida davos el. El è n'er anc mai vegnì elegì en in uffizi.
Las elecziuns presidialas en Frantscha èn l'avrigl dal 2017.
RR novitads 16:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trun ei ina vischnaunca activa e simpatica che schai el cor dalla Surselva, denter Glion e Mustér. A Trun dat ei dabia attracziuns historicas ed artisticas: Il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa, la baselgia parochiala, la caplutta da s. Onna cugl ischi, nua che la Ligia Grischa ei vegnida engirada. A Trun san ins viandar sils fastitgs dad Alois Carigiet ed admirar sias picturas muralas, denton era emprender d’enconuscher auters artists. A Trun san ins guder la ruasseivladad, denton era far sport. Trun ei il punct da partenza per biaras bialas spassiadas e turas. Da Trun anora san ins contonscher en cuort temps ils territoris da skis dalla Surselva sura: Mustér, Sedrun, Breil, Sursaissa eav. Ei dat era ina buna purschida culinarica, surtut el Hotel Casa Tödi. Trun porscha dabia e beneventa cordialmein in e scadin. Vegni pia ina gada a Trun e nus essan perschuadi che Vus returneis puspei tier nus.
OGNA - Sculptura transibla da Matias Spescha - Inauguraziun matg 2013


text:
La dumonda cardinala saja, sch' il persunal da segirtad dad auters pajais haja immunitad u betg, declera Bardo Fassbender, professer per dretg internaziunal da l'universitad da Son Gagl. «L'immunitad protegia ina persuna dal dretg internaziunal da persecuziun penala en in auter pajais.» Pli enconuschent è quai tar diplomats u emploiads d'ambassada. Tar talas persunas saja quai reglà precis en contracts dal dretg internaziunal.
Medemamain reglà en detagl saja l'immunitad per conferenzas d'organisaziuns internaziunalas. Il Forum mundial d'economia saja dentant in'occurenza «quasi privata». Uschia dettia nagins contracts dal dretg internaziunal che regleschian sche persunal da segirtad dad auters pajais saja immun u betg.
Cunvegnas singulas cun regenza dad auters pajais
Sch'ils agents dal secret service èn immuns u betg dependa pia da cunvegnas singulas tranter la Svizra e la regenza americana. «En vista a la visita da president Trump vegn jau da quai anora, ch' i saja vegnì fatg ina detga massa da quellas cunvegnas da la vart dal Cussegl federal u dal departament federal da l'exteriur.»
Sch'i dess naginas cunvegnas d'immunitad stuessan questas persunas sa giustifitgar avant ina dretgira svizra. Ch'agents sajan pli spert pronts da duvrar armas per proteger lur president che la polizia svizra, na craja Bardo Fassbender betg. A Washington sajan ins bain conscient ch'ins stoppia agir fitg precaut cun armas en l'exteriur, ès el persvas.
RR actualitad 08:00


text:
Fufragnadi - emprendissadi da prova
Cuira u studio regiunal
RTR è in'unitad d'interpresa da la SRG SSR e la chasa da medias per la Svizra rumantscha. Di per di procuran 170 collavuraturas e collavuraturs en 30 differentas professiuns per infurmaziuns actualas, novitads regiunalas, sport e divertiment.
Tge èn las pussaivladads?
- En las differentas partiziuns da RTR dain nus la pussaivladad da far in fufragnadi / in emprendissadi da prova
Tge spetgain nus?
- Bunas enconuschientschas d'in idiom rumantsch a bucca (ed en scrit)
- Per il fufragnadi mercantil u informatica: frequentà a fin almain l'emprima classa dal stgalim superiur
- Per il fufragnadi schurnalistic u tecnic: avair absolvì ina furmaziun professiunala u ina scola media e sche pussaivel experientscha da lavur
- Durada: 1 fin max. 5 dis
Tge offrin nus?
- RTR porscha fufragnadis per giuvnas e giuvens che vulan far in emprendissadi mercantil u l'emprendissadi d'informatica.
- Plinavant vala la purschida da fufragnadi era per persunas che han interess d'emprender ad enconuscher la lavur schurnalistica u tecnica ma era per persunas cun l'opziun da vegnir a lavurar tar RTR
In emprendissadi commerzial tar RTR porscha sguards captivants davos las culissas da l'unica chasa da medias rumantscha. Daventa era Ti ina part da noss team. Mes univers per 360°!
Mes univers per 360°!
Nossa purschida
Schurnalissem da qualitad è nossa fatschenta principala e nossa passiun. Nus essan redacziunalmain libers, promovain la creativitad e purschain bler spazi per concepir chaussas novas e d'auta qualitad.
Il schurnalissem da qualitad è tar nus era digital. Perquai sondain nus novas pussaivladads ed experimentain cun novas furmas e novs formats: digital, interactiv e crossmedial. Nus concepin al puls dal temp ed al gnerv dal public.
Nus inscuntrain in l'auter a moda colleghiala, lavurain autonom e gidain individualmain a furmar noss clima da lavur. Noss success sa basa era sin las fermezzas persunalas e sin las qualitads professiunalas da tuttas collavuraturas e tuts collavuraturs.
Nus cuntanschain e muventain cun noss programs l'entira Svizra. Nus agin cun respect ed a moda independenta; uschia promovain nus la furmaziun da l'opiniun e rinforzain la diversitad. Nus essan loschs da nossa lavur e da nossa contribuziun a la Svizra.
Noss mintgadi
Lieu da lavur
Nossa posiziun
CONTACT
Anc dumondas?
davart la plazza
Andrina Caprez
Assistenta da la direcziun
081 255 75 21
davart il process d'annunzia
Daniel Wasescha
Responsabel resursas umanas e contabilitad
081 255 75 78
Lieu da lavur
- RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
- Masanserstrasse 2
- 7000 Chur
Uiuras plazzas
Projektleiter/in Radio- und TV-Forschung
80-100%,
Zürich
Der Direktionsbereich Programmstrategie klärt Fragen der Programmnutzung, -positionierung und -gestaltung sowie der Performance einzelner Vektoren ...
Direktorin/Direktor
100%,
Zürich
Schweizer Radio und Fernsehen SRF ist die grösste Unternehmenseinheit des unabhängigen, öffentlichen Medienhauses SRG SSR.
Direktorin/Direktor
100%,
Zürich
Schweizer Radio und Fernsehen ist die grösste Unternehmenseinheit des unabhängigen, öffentlichen Medienhauses SRG SSR. ...
RedacturA tv/online Engiadina
80-100%,
Samedan
RTR è la chasa da medias per la Svizra rumantscha e l'adressa per infurmaziuns actualas, novitads regiunalas, sport e divertiment.
RedacturA radio/online Engiadina
100%,
Samedan
RTR è la chasa da medias per la Svizra rumantscha e l'adressa per infurmaziuns actualas, novitads regiunalas, sport e divertiment.


text:
L’um è vegnì tegnì en fermanza d’ina milissa da terror da l’Al-Kaida. Tenor il ministeri da defensiun franzos sajan dus cumbattants da la milissa morts e dus vegnids arrestads tar l’acziun.
Frantscha cumbatta cun persvasiun gruppas terroristicas
La Frantscha vul cun quest’acziun mussar la persvasiun d’agir cunter truppas terroristicas en la zona dal Sahel.
Dapi varga dus onns cumbattan forzas militaras franzosas en il stadi vest-african cunter extremists islamistics. Dapi radund in onn èn era truppas ollandaisas staziunadas en il Mali, els èn sin ina missiun da pasch da l’ONU.
RR novitads 16:00


text:
Régn Unî
Artéccol in dialètt mudnés
Al Régn Unî (Regno Unito in itagliàṅ, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in ingléś) 'l è 'n stat dl'Europa ucidentàla cun capitàla Lóndra. A n gh'è minga da cunfónd'r-al cun l'Inghiltèra (ch'l'è sōl una dal sò regiòṅ) o cun la Gran Bretàggna (ch'l'è sōl l'ìśula più granda in du a s cata al régn). Al sò mòt 'l è „Dieu et mon droit“ (Dio e al mè dirìt), scrit in Francéś e minga in Ingléś ch'la sarés invéci la sò léngua uficiàla. Àtri léngui regiunàli druàdi lè i èṅ al Galéś, al Gaèlic Scuséś, al Gaèlic Irlandéś, al Còrnic dla Curnuvàglia, al Scots dla Scòsia e al Scots d'l Ulster in dl'Irlànda dal Nòrd.
La sò ultma regìna catòlica (di Stuart) l'è stada la mudnéśa Marìa ad Mòdna méntar quéla 'd adès l'è la Śabéta II di Windsor da 'l 6 ad Favràr dal 1952.
Al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda al nas cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 ch'al mitìva insém al Régn ad Gran Bretàggna cun al Régn 'd Irlànda anc se pò na bèla part ad cl'ìśula chè l'è andàda par sò cònt in dal 1922 dand vita a 'l Stat Lìbar 'd Irlànda. Sōl l'Irlànda dal Nòrd (siē cuntèi su nóṿ ad la regiòṅ d'l Ulster) l'è armàsta in du l'éra dand vita a 'l Régn Unî insém a l'Inghiltèra, a 'l Gàles e a la Scòsia. Al stat 'l è guernâ p'r un sistéma parlamentàr. La prima minìstra 'd adès l'è la Theresa May dal Partî Cunservadōr (da 'l 13 ad Luj dal 2016) ch'l'à tòlt al pòst ad David Cameron ch'al s è dimìs dòp la Brexit.
Al Régn Unî, catànd-as mis prinsipalmènt su dū ìśuli, al gh'à tut 'd intóran dagl'àqui: al Mar dal Nòrd (a èst), al Canàl dla Mandga (a sud) e al Mar 'd Irlànda e 'l Ucéan Atlàntic (a nòrd e a òvest). Àtri ìśuli più pìculi i èṅ quéli ad Man, Wight, Urcàdi, Shetland e Ebridi a nòrd dla Scòsia.
'L è mémbar d'l ONU (in du al gh'à na scrana permanénta), dal G8, dla NATO e dl'Ugnòṅ Europea da 'l 1973.
Stòria
Scòsia e Inghiltèra i gh'éran bèla cuma dū quèi dastacâ a 'l inìsi dal X sècul. Al Gàles 'l è pasâ sóta 'l cuntròl ingléś in dal 1284 par pò tacàr a far part dal Régn 'd Inghiltèra da 'l 1536. Al 1 ad Maǵ dal 1707 a véd la luś al Régn ad Gran Betàggna cun al curóni 'd Inghiltèra (cun i Galéś dèntar) e Scòsia misi insém. Cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 a s śònta anc al Régn 'd Irlànda e a nas acsè al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda.
In di elesiòṅ dal Dicémbar dal 1918, al partî dal Sinn Féin, ch'al vliva al dastacamènt d'l Irlanda da 'l Régn Unî, al mùcia sù 73 séǵ di 106 dispunìbii a la Cambra di Cumùn e gl'elèt i decìdan ad n andàr minga a Westminster stand in un parlamènt par sò cònt fóra dla léǵ, al Dáil Éireann. Dòp na dichiarasiòṅ 'd indipendénsa e na guèra, in dal 1921 al guèran britànic e al gabinét irlandéś (Aireacht) i s métan 'd acòrd par catàr na sulusiòṅ ch'la pòrta a la separasiòṅ dal dū ìśuli a part siē cuntèi dal nòrd, ad religiòṅ prutestànta, ch'i decìdan ad restàr sèg. A nas acsè al Stat lìbar 'd Irlànda (Saorstát Éireann in Gaèlic Irlandéś, pò Repùblica 'd Irlànda o Eire) ch'al gh'iva dèntar anc tri cuntèi d'l Ulster (Cavan, Monaghan e Donegal) e al Régn Unî ad Gran Beràggna e d'l Irlànda dal Nòrd.
Pulìtica
Al Régn Unî 'l è na munarchìa parlamentàra sóta la cà di Windsor. Al parlamènt 'l è divìś in du Cambri (Houses): la Cambra di Lòrd (House of Lords) cun di mémbar minga elèt e ad fat sénsa putēr, e la Cambra di Cumùn (House of Commons) ch'la fà al léǵ. In dal dū cambri, ch'i s riunìsan insém sōl durànt 'l evènt dal "State Opening of Parliament", i gh'èṅ sèmpar i rapriśintànt 'd Inghiltèra, Scòsia, Irlànda dal Nòrd e Gàles. I tri partî più impurtànt dal Régn Unî i èṅ al Partî Cunservadōr dla prima minìstra Theresa May, al Partî Laburìsta, dimóndi vutâ in Scòsia, e 'l Partî Liberàl-Demucràtic.
Al quàtar nasiòṅ dal Régn Unî
Al Régn Unî al gh'à dèntar quàtar regiòṅ, o méj, nasiòṅ: Inghiltèra, Scòsia e Gàles ch'i s càtan in dl'ìśula ad Gran Bretàggna, e Irlànda dal Nòrd che invéci la s cata in dl'ìśula 'd Irlànda (a la sò sinìstra).
Al sità
La capitàla dal Régn Unî l'è la sità ad Lóndra ch'la cònta 7.744.942 abitànt e ch'la s cata in dal sud dla Gran Bretàggna, bagnàda da 'l fiùm Tamìgi.
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
La procedura per ina relaschada ord l'uffizi ha surmuntà in obstachel decisiv. Gia avant che la maioritad da 342 deputads è stada cuntanschida ha la partida da lavur da Rousseff concedì la terrada. Il schef da fracziun José Guimaraes ha ditg durant la votaziun: «Ils conspiraturs dal culp da stadi han gudagnà».
Sco proxim decida il senat en chaussa. Sche quel di er gea vegn Rousseff suspendida en in emprim pass per 180 dis. Questa decisiun vegn probabel a crudar l'entschatta matg.
Renfatschas da corrupziun
A Rousseff vegn rinfatschà d'avair manipulà cifras da bilantscha per segirar sia reelecziun l'onn 2014. La presidenta dementescha questas reproschas e di che quai saja ina emprova da putsch envers sia regenza. Ils critichers rinfatschan ultra da quai a Rousseff ch'ella saja responsabla per la pli greva recessiun en la Brasilia dapi decennis.
Senat ha il davos pled
Uss ha il senat provisoricamain il davos pled en chaussa. Avant la votaziun entras il parlament avevan pliras vuschs ord il conturn dal senat ditg che lez na sustegnia betg la presidenta sch'il parlament sa decidia per la relaschada d'uffizi. Almain 41 dals 81 senaturs stuessan dir gea per che la procedura da relaschada possia cuntinuar. Sche almain dus terzs dals senaturs decidan cunter Rousseff lura vala ella sco culpanta e perda tut ils dretgs politics. Ils proxims otg onns na dastga ella en quest cas betg pli candidar per uffizis politics. En quest cas surpigliass ses rival Michel Temer las fatschentas enfin il december 2018.
RR novitads 6:00


text:
Verla – Fascia 0 – 1
Lorenz, Bernard, Trottner, Deflorian Gio., Dellafior, Debertol, Porcu, Pezzei (30 s.t. Dallio), Amplatz, Cigolla (35’ s.t. Deflorian Giu.), Toma.
Zacan l’é ruà ence la venta! Dò n scomenz bon dal pont de veduda del jech e de la gaissa metuda te ciamp dai joegn del Fascia, ma dassen zomp da la man dei resultac che à vedù i ladins vadagnèr demò n pont te trei partides, l’un a nia arjont sul senester ciamp de Verla l’é desche ossìgen tant per se destachèr dai ultimes doi posć che per se arvejinèr a la squadres dedant.
Dò l 3 a 3 de la setemèna dant de contra a l’Ortigaralefre, enceben che mencèa i cater jiadores de maor esperienza desche Bernard, Cigolla, Debertol e Porcu, per la partida contra l Verla che vedea la formazion de Fascia endò al complet, l’era te duc la convinzion de portèr a cèsa i trei ponc.
Coscì la é stata ma se cogn dir che ence enstouta Debertol e comapgnes à fadìà più de chel che se cognessa a trèr l balon te usc. I prumes vintecinch menuc i ladins à schicià i cembrans te sie mezciamp coran n muie e proan più outes a dèr vèlch cruzie a l’ultim defensor de cèsa, ampò no troan de gran ocajions se no n par de trates da dalenc che no à fat mèl.
Fat el gran sforz te la pruma mesora, te l’utlim chèrt de ora i bec del president Ghetta à tirà l fià ge lascian te man l jech al Verla ma zenza mai risćèr nia.
Fenì che l’é stat l prum temp, te deregoladoi i ladins à pussà la giames ma no l cef che seghitèa a majenèr la medema idea, venjer. I secondi carantacinch de jech é scomenzé desche i prumes col Fascia che à sobito tout te man la rédenes de la endesfida palesan na neta soramessa te la defendura e a mezciamp. Ampò i atacanc seghitèa a fadièr a troèr l giust vèrech e coscì s’é resté sul resultat dai vegeres enscin a diesc menuc da la fin canche su na bela trata dal cianton de Dallio, Bernard à spent de cef l balon vindò la schena del portier cembran. Gol più che vadagnà chel dei fascègn che pech dant aea ence ciapà n remenat aut su na trata de cef de Trottner.
Te i ultimes menuc la formazion de cèsa à proà a trèr sù balons ma la vèrda dei ladins é stata semper auta e la miora ocajions les fossa ruèdes endò sui piesc di atacanc del Fascia che ampò mingol per la prescia mingol per la fadìa no concretisà de bogn contrataches. Belebon che enstouta à bastà n gol per la venta che segur dèsc moral ence per la endesfida che vegn, sul ciamp Cotura de Vich da les cater de contra l Telve.
Bogn resultac ence per la squadra mendres di Arleves che à vent 4a1 contra la VIPO Trento (2goi de Dennis Rasom e un per om de Patrick Cincelli e Giuseppe Demarinis) e di Giovanissimi che à parejà 2a2 contra l Piné (goi de Samuele Ruggiero e Alessandro Rasom). La doi squadres di Esordienc à alincontra perdù contra Valcembra e Bolgera.
Chesta sabeda i Arleves jia a Vich da les sie contra l Mezzocorona e i Esordienc A, a Pardac da les cater contra la Dolomitica. Domenia i Giovanissimi jia a Mattarello da mesa les unesc e a la medema ora sa Vich i Esordienc B jia contra l Fiem.


text: Semantica (gr. σnuaίveιv sēmainein, "determinar"), era numnau la scienzia dalla muntada, ei la teoria dalla muntada dils segns. Cun "segns" ein unitads ch'ins vesa, auda ni palpa manegei e che han ina certa muntada per in participont dad ina communicaziun. Signals da traffic sco era la scartira da tschocs cumpleteschan quella cundiziun. Aschi lunsch sco la semantica s'occupescha cun segns da tuttas modas e manieras ei ella ina part parziala dalla semiotica (teoria da segns); sche mo ils segns linguistics ein manegei, ei ella ina part parziala dalla linguistica (scienzia dils lungatgs).


text:
Quant spert vegn'ins da franar sin naiv? Co reagir sin il glatsch? E co guntgir in crap amez via? Questas e bleras autras respostas datti cun absolver in curs dad ir cun l'auto sin la naiv a Zernez.
L’interess è grond davart da persunas privatas ma era da firmas che tramettan lur collavuraturs al curs. Ma guardà sin tut la Svizra sa participeschan sulettamain 2% ad in sumegliant curs. Causa la blera naiv sin via è creschì l’interess marcantamain ils ultims dis. Tenor l’instructur e maina gestiun da «DrivingGraubünden», Joe Manni, sa participeschan oravant tut persunas da la Bassa. En il Grischun èn ins plitost disà cun vias da naiv e glatsch u els crain dad esser disads.
Dapi 12 onns a Zernez
Ensemen cun il pur da Zernez, Filipp Grass, che ha mess a disposiziun la parcella e che prepara las pistas da naiv, organisescha la cuminanza d’interess «Winterfahrtraining» mintg’onn radund 15 enfin 20 curs. Latiers piglia era il Touring Club Svizra (TCS) a fit la pista da trenament per radund 30 dis durant l’enviern.
RR actualitad 12:00


text:
Fascia – Civezzano 1 – 1
Cincelli, Bernard, Trottner, Deflorian Gio., Dellafior, Debertol, Porcu, Pezzei (30’ s.t. Dallio), Petrone, Cigolla, Azizi
No la é ruèda nience enstouta la venta che duc spetèa te cèsa Fascia e l resultat de parità sutà fora dai nonanta menuc, lascia n gran braus te bocia ai ladins che più che autra outes aessa merità de portèr a cèsa i trei ponc.
La partida l’era una de cheles da venjer contra a n aversarie de medemo livel e i joegn de cèsa i lo saea. Coscì, dò n prum risech te i prumes menuc olache Cincelli à metù na peza, Trottner e compagnes à scomenzà a fèr jech troan ence dotrei bona jièdes, ampò mencian de pech l pont del vantac, dant co na bela trata de Porcu fora de zentimetres, dò con Azizi e Cigolla.
I prumes carantacinch de jech se à sera sù zenza goi ma col Fascia che palesea de poder meter sot i ghesć. E coscì, fora dai deregoladoes, i fascegn à spent amò chel tant che à bastà per troèr l vantac. Trata da dalenc de Dellafior che Azizi de cef à desvià te usc.
L’un a nia à dat fiduzia e gaissa ai ladins soraldut te la fasa de defendura, olache i vardea de no conzeder nia ai trentins. Dut jia delvers enscin a la mesora canche Azizi, dò aer ciapà cater peèdes una dò l’autra zenza che l diretor de jech scìgolasse, à abù na burta reazion che ge à costà l secondo cartelin śal, lascian i compagnes de diesc. Bensegur se cogn dir che Azizi à falà, ampò se l’om dal scigolot aessa blocà l jech a la pruma peèda ciapèda dal joegn del Fascia, e no a la quarta, fosc zeche fossa mudà.
Chest fat à portà mingol de biteboi te ciamp che seguramenter no à didà l diretor de jech che da lò a pech, à falà na dezijions dassen sorida, lascian jir n forajech coscì evident che se l vedea ence da Sènt Ugèna jù.
E sessaben, te chest moment olache nia va, chest eror à dat l met al jiador d’atach trentin Pretti, de se troèr soul contra Cincelli che nia à podù su la trata. L’un a un à fat inirèr duc i fascegn, tant i jiadores e che la jent su la tribunes. Fat l gol e co n jiador de più te ciamp, i ghesć à proà a se venjer la endesfida ma l Fascia no à conzedù più nia e alincontra à troà ence l’ocajion per l vantac con Cigolla che, a l’ultim menut, aldò de na trata dal cianton, aea trefà l cianton giust. Pecià, che l portier ghest che per duta la partida no l’era sta proprio prezis, enstouta l’é sgolà a petèr fora de usc la bala.
Un pont per om donca che no encontenta nesciugn, manco che manco i ladins che de ponc à de besegn desche del pan.
Domenia che vegn da mesa les trei, Debertol e sozi sarà a Lases de contra al Lona per na endesfida da ite o fora.
Ejit no massa positif ence per la squadra mendres, co na soula venta di Arleves per 5a0 e doi desfates de Giovanissimi 5a2 e Ponjins 3a1.
Arleves e Giovanissimi che jiarà l’ultima partida de l’an, sabeda a Vich da les sie contra la Ravinense i prumes, domenia da mesa les unesc a Vigolo Vattaro contro la Vigolana i secondi.


text:
Grischun Central - Sala plaina al tschaiver a Salouf
Sonda saira ha l’uniun da giuventetgna Salouf gì sia saira da tschaiver. Entschet ha la saira cun il toc umoristic «La clica dalla detta lunga». Pli tard hai dà in concert da la gugga «Ils Fetters Sursetters», ina demascraziun e suenter saut.
Il punct culminant da la saira da tschaiver a Salouf è mintgamai in toc da teater. «La clica dalla detta lunga» è in toc en dus acts da l’autur Josef Brun. Adattà il text en surmiran ha Anita Netzer. L’istorgia raquinta dad in pur da muntogna che va cun sia dunna a Cuira per far vacanzas en la citad. Là fruntan els sin ina ustaria bandunada, che survegn visita d’in schaic accumpagnà da laders che vegnan tschertgads da la polizia. Reschia dal toc da teater ha gì Flavia Demarmels.
A las biodas èn sa participadas quatter persunas en duas gruppas. Uschia è stà tema la visita da Donald Trump a Tavau, e las Ovras electricas da Turitg ch’han gì in'interrupziun da la forza electrica perquai ch’ina firma indigena ha terrà plantas.


text:
Pierin Vincenz, il president dal cussegl d'administraziun da la Repower na stat betg pli a disposiziun per ina reelecziun a la radunanza generala il matg, quai scriva la societad d'electricitad. Vincenz era vegnì elegì a la radunanza generala extraordinaria il zercladur 2016 en il cussegl d'administraziun da la Repower.
Pierin Vincenz veglia s’engaschar en futur sco investider privat en las spartas da las interpresas pitschnas e mesaunas, scriva la Repower. Ina successura ni in successur per Vincenz vegnia communitgà a temp e proponì al cussegl d'administraziun per l'elecziun.
RR novitads 07:00


text:
En il Grischun è il dumber da las firmas ch'han fatg concurs creschì l’emprim quartal da quest onn per bunamain il dubel da 22 sin 43. Quai cumpareglià cun il medem temp da l'onn avant.
En l'entira Svizra è il dumber dals concurs s'augmentà per 2% sin 1’151 durant questa perioda. Quai communitgescha il servetsch d’infurmaziun Bisnode. Pervi da la situaziun economicamain difficila eran gia il 2015 ils concurs s’augmentads per 7%.
La pli gronda ristga da far concurs datti tenor Bisnode en la branscha da construcziun. Qua saja la probabilitad 2,8 giadas pli auta ch’èn las ulteriuras branschas. I suonda la gastronomia cun 2,3.
Dapli firmas novas
L'emprim quartal 2015 èn 234 firmas vegnidas fundadas en il Grischun. Quai è in plus da 21% cumpareglià cun il medem temp da l'onn avant. En l'entira Svizra en vegnidas fundadas 10'365. Quai è 1% dapli che anc avant in onn.
RR novitads 10:00


text:
In motiv per las pli paucas empustaziuns èn las pli paucas incumbensas grondas sco era il ferm franc svizzer, scrivan las agenturas da novitads. L’aboliziun dal curs minimal cun l’euro ha custà a Sulzer 23,3 milliuns francs.
Svizra Sulzer noda damain empustaziuns
Il concern industrial svizzer Sulzer ha nudà l’emprim quartal da quest onn damain empustaziuns. En cumparegliaziun cun il quartal d’avant in onn èn las empustaziuns sa sminuidas per 3,4 pertschient sin 800 milliuns francs, scriva la Sulzer.


text:
Corea
Corea è in'inditgaziun geografica per la peninsula coreana che sa chatta en il nordvest da la China. La peninsula coreana cunfina en il nord cun la China, en il vest cun la mar melna ed en il sid e l'ost cun la mar ... . Sin la peninsla coreana s'ha sviluppada in pievel cun in'atgna cultura ed istorgia, differenta a quella dalla China. La scrittira p.ex. sa cumpona da bustabs e betg da segn sco il chinais. Ils vaschins da la Corea (China e Giappun) s'han adina puspé mussa agressivs vers ils coreans e tils han invulvà en bleras guerras, l'ultima dal 1948. La China e la Russia han cumbattì cunter ils Stadis Uni da l'America en corea per la furma da stadi futura. 1948 vegn la Corea partida en la Corea dal nord (stadi communist) e la Corea dal sid (stadi capitalistic).


text:
Pennsylvania
La Pennsylvania (a s lèś /ˌpɛnsᵻlˈveɪnjə/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s fà part di Stat d'l Atlàntic Mèdi e dal Commonwealth. La s è unìda a la federasiòṅ in dal 1787 e 'l sò nóm a vōl dir Bòsc ad Penn in unōr dal sò fundadōr, 'l ingléś William Penn.
La mùcia sù dagnóra trédas migliòṅ 'd abitànt par na superfìsi ad 119.283 km².
La sò capitàl l'è Harrisburg ma l'è Filadèlfia la sò sità più granda rivànd a cuntàr un migliòṅ e mèś 'd abitànt cóntar gnanc sinquànta-mila. Àtri sità impurtànti i èṅ Pittsburgh e Allentown. L'è divìśa in ssanta-sèt cuntèi e in 2.563 cumùṅ. Al sò mòt 'l è „Virtue, Liberty and Independence“ (Virtù, Libertà e Indipendénsa).
La cunfìna a nòrd c'n al stat ad New York, a òvest cun 'l Ohio, a sud c'n al Maryland e cun la Virgìgna d'l Òvest e a èst c'n al New Jersey e c'n al Delaware.
L'ecunumìa dal stat la pōl cuntàr su i prudót di camp (funś e sereài), su 'l alevamènt dal bèsti (bóv, nimài e pui) e su la prudusiòṅ dal lat e di sò prudót laurâ. L'indùstria siderùrgica la s la pasa mâł mént'r a và méj par qvéla lètrica, chìmica e dal magnàr.
Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è Tom Wolf dal partî demucràtic.


text:
En quest connex è el da l'avis che la direcziun dals trais projects parzials "finanziaziun", "posiziunament" e "basas" saja buna e prosperaivla.
La regenza spetga dentant ch'il cussegl federal dettia en il rapport explicativ ses pled ch'il rinforz da la furmaziun professiunala superiura n'indebleschia betg l'ulteriura furmaziun professiunala.
L'object da la consultaziun è in sustegn federal d'absolventas e d'absolvents dals examens federals da la furmaziun professiunala superiura a partir da l'onn 2017.
Cun subvenziunar ils curs preparatorics d'examens professiunals federalas e d'examens professiunals federalas superiurs duai vegnir augmentada tut en tut l'attractivitad dals examens.
RR novitads 11.00


text:
Il mars han 10 interpresas grischunas cun 56 collavuraturs introducì lavur curta. Il mais avant eran quai anc 9 interpresas.
En Svizra è la quota da dischoccupaziun sa reducida levet il mars, quai per 0,1% sin 3,6%. Cumpareglià cun il mars d'avant in onn è la quota dentant s'augmentada per 0,2%, communitgescha il secretariat da stadi per l'economia SECO. Il mars eran tut en tut 155'324 persunas registradas tar il Center per intermediaziun da lavur.
Damain giuvenils dischoccupads
Sa reducida surproporziunalmain è la quota da dischoccupaziun tar ils giuvens tranter 15 e 24 onns, quai per 0,2% sin 3,4%. En dumbers absoluts munta quai ina reducziun da 1584 persunas.
RR novitads 08:30


text:
Dante Alighieri
Dante Alighieri (talian [ˈdante aliˈɡi̯ɛːri]; * matg u zercladur 1265 a Firenza; † 14 da settember 1321 a Ravenna) è stà in poet e filosof da lingua taliana. Cun la ‹Divina Commedia› ha el surmuntà il latin che dominava fin là ed ha introducì il talian sco lingua litterara. Dante è in dals pli enconuschents poets dal talian e dal temp medieval europeic insumma.
Cuntegn
- 1 Vita
- 2 Dante sco scriptur e filosof
- 3 Ovras
- 4 Recepziun
- 5 Statuas, monuments e munaidas
- 6 Ediziuns e translaziuns
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
En las funtaunas contemporanas è la biografia da Dante documentada be marginalmain. Ella sa lascha perquai be eruir a moda approximativa cun agid da decleraziuns u allusiuns litteraras cuntegnidas en sias ovras.
Derivanza e famiglia[modifitgar | modifitgar il code]
Dante è naschì a Firenza. La Casa di Dante che vegn visitada oz da turists è bain vegnida erigida pli u main al lieu da la chasa paterna d’antruras; i sa tracta però d’ina construcziun da pli tard che n’ha conservà naginas parts da l’edifizi oriund. La data da naschientscha da Dante n’è betg enconuschenta cun tutta segirezza. Tenor si’atgna indicaziun en la ‹Commedia› aveva el dal temp da ses viadi fictiv en l’auter mund – l’emna sontga da l’onn 1300 – ca. 35 onns ed era naschì en l’ensaina dals schumelins. Da quai sa laschass eruir ina data da naschientscha tranter ils 14 da matg ed ils 13 da zercladur 1265. En pliras impurtantas copias da la ‹Commedia› vegn però inditgà il 1260 sco onn da naschientscha. Sco cumprovada vala percunter la data da ses batten, la sonda sontga (26 da mars) da l’onn 1266. Quai pleda plitost encunter l’onn 1260 e lascha cumparair pli realistic l’onn 1265. Tant Filippo Villani sco er il figl da Dante Jacopo Alighieri inditgescha ch’el saja vegnì battegià sin il num ‹Durante›, il qual saja vegnì reducì en la pronunzia a ‹Dante›. Il num da famiglia Alighieri, ch’è documentà en las pli differentas furmas scrittas, deriva da ses bab Alighiero II e dal tat Alighiero I ed è er vegnì surpiglià dals figls da Dante.
Sia famiglia fascheva part da la noblezza citadina che s’orientava politicamain als Guelfs. L’appartegnientscha a l’aristocrazia para da derivar da l’antenat Cacciaguida (* 1091), l’urat da Dante da la vart dal bab, e da la participaziun da quel a la segunda cruschada. En la ‹Commedia› frunta Dante en il paradis sin ses antenat Cacciaguida. Il bab da Dante, Alighiero II, era tranter auter activ sco emprestader da daners. En l’emprima letg è el stà maridà cun Bella, la mamma da Dante, e suenter la mort prematura da quella (tranter il 1270 ed il 1273) cun Lapa di Chiarissimo Cialuffi; el è mort il 1281/1282. Da ses geniturs e da sia madrigna na fa Dante nagina menziun en si’ovra; il medem vala per sia dunna Gemma di Manetto Donati (contract da dota 1270, maridaglia ca. 1285) e per ses quatter uffants ch’èn sortids da questa relaziun: ils figls Pietro, Giovanni e Jacopo – numnads tenor ils trais apostels preferids da Jesus – e la figlia Antonia.
Be documentada en furma litterara è sia relaziun tar Beatrica ch’el ha scuntrà l’emprima giada en la vegliadetgna da nov onns e la quala dueva influenzar sia vita sur sia mort prematura (1290) ora. Il velar a moda artistica l’identitad da l’amanta tutga dapi ils trubadurs provenzals tar las strategias usitadas da la poesia d’amur medievala. Dante sez illustrescha questa tecnica a moda impressiunanta en la ‹Vita Nova› en furma dal raquint tenor il qual el haja anc elegì in’ulteriura dama per l’aduraziun presumtiva, e quai cun l’intent da manar en er il public. L’identitad da Beatrice è contestada. Dapi Boccaccio han ins savens manegià da pudair identifitgar ella sco Bice Portinari, ina figlia dal ritg commerziant Folco Portinari; da l’autra vart vegn discutà fin oz, schebain i sa tractia insumma d’ina persuna istorica ubain d’ina ficziun litterara da Dante.[1]
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En tge moda ed en tge lieus da scolaziun che Dante ha acquistà sia furmaziun extraordinariamain vasta e docta n’è betg enconuschent cun tutta segirezza. Or da sias poesias e la ‹Vita Nova› resulta ch’el è sa mess gia baud en contact litterar cun poets da la lingua populara sco Guido Cavalcanti e Cino da Pistoia ch’eran da lur vart ordvart erudits. En l’enfiern da la ‹Commedia› preschenta el Brunetto Latini sco ina sort magister, quai ch’ha manà en la perscrutaziun a numerusas speculaziuns. In minz da vardad po esser cuntegnì en quai, damai che Dante aveva apparentamain enconuschientscha da sias ovras e da sias stentas da popularisar la savida latina en las linguas dal pievel.
En il ‹Convivio› menziunescha Dante ch’el haja frequentà in tschert temp «le scuole de li religiosi, e le disputazioni de li filosofanti», pia las scolas dals muntgs e las disputaziuns dals filosofs. Cun quai pudess esser manegià in studium generale ad in dals lieus da furmaziun dals dominicans e franciscans a Firenza, tar ils quals docivan da ses temp impurtants magisters sco Remigius Girolami e Petrus Johannis Olivi. Ils commentaturs da Dante han ultra da quai speculà davart segiurns da studi a las universitads da Bologna e (dapi Boccaccio) Paris; quai è tuttavia pussaivel, ma na sa lascha betg cumprovar a basa da documents istorics. Che Dante haja frequentà in’universitad para fitg probabel sch’ins pensa be a la furma ed al stil da sias ovras latinas ed er dal ‹Convivio›, e quai cumbain ch’ins al po attribuir abilitads autodidacticas extraordinarias.
Carriera politica a Firenza[modifitgar | modifitgar il code]
La vita da Dante è stada segnada da las dispitas politicas da ses temp. El è sez sa participà al cumbat da la defensiun burgaisa dals Guelfs en la Battaglia da Campaldino (1289–1290). En quella han ils Guelfs da Firenza chaschunà ina greva sconfitta als Ghibellins ch’eran vegnids a la pussanza ils onns precedents ad Arezza e Pisa. Sia participaziun per propi als conflicts politics da sia citad nativa è però pir documentada in pèr onns pli tard. Il 1295 s’inscriva Dante en la mastergnanza dals apotechers e medis e stgaffescha uschia ina premissa formala per pudair surpigliar in uffizi politic. Dal prim da november 1295 fin ils 30 d’avrigl 1296 è el commember en il cussegl dal Capitano del Popolo (ina sort cussegl dal ‹burgamester›), dal matg fin il settember 1296 è el commember en il Cussegl dals tschient, il 1297 commember en in ulteriur cussegl che na sa lascha betg eruir precisamain. Il matg 1300 è Dante en missiun diplomatica a San Gimignano e dals 15 da zercladur fin ils 15 d’avust 1300 è el en funcziun sco in da sis commembers dal Priorat, il pli aut gremi da la citad. Dal prim d’avrigl fin ils 30 da settember 1301 è el puspè commember dal Cussegl dals tschient e l’october/november 1301 sa chatta el probablamain a Roma sco commember d’ina delegaziun che maina tractativas cun papa Bonifatius VIII.
Da quel temp era l’Italia en dischuniun pervi dals cumbats violents tranter ils Ghibellins ed ils Guelfs. Explitgà a moda simplifitgada represchentavan ils emprims ils interess da l’imperatur ed ils auters quels dal papa. Ils Guelfs eran ultra da quai dividids en ina fracziun ‹alva› (che vegniva manada a Firenza dals Cerchi; ella s’engaschava per l’autonomia da la citad envers il papa) ed ina ‹naira› (che vegniva manada a Firenza dals Donati). Dal temp che Dante ha occupà ses uffizis han ils eveniments a Firenza prendì in svilup ordvart turbulent; entaifer la structura da partidas ch’era gia avant vaira cumplexa han gì lieu da quel temp spustaments ed ulteriuras separaziuns.
La visita dal legat papal Matteo d’Acquasparta ha manà la stad 1300 a tumults. Dante e ses cunregents en il Priorat han sinaquai bandischà – cunter la voluntad explicita dal legat – betg mo represchentants dals ‹alvs› (tranter auter l’ami da Dante Guido Cavalcanti), mabain er dals ‹nairs› (tranter auter il manader da quels, Corso Donati). Sinaquai è la citad da Firenza vegnida excommunitgada ed il papa ha clamà en l’Italia Charles da Valois sco ‹pacifitgader› per restituir cun agid dals ‹nairs› la suveranitad papala a Firenza ed integrar la Toscana en il stadi papal. Il prim da november 1301 è Charles entrà a Firenza. Ils ‹nairs› ch’èn penetrads cun el han prendì vendetga vi da lur inimis en la citad; tranter auter duai er la chasa da Dante esser vegnida destruida.
Ils 27 da schaner 1302 è Dante vegnì sentenzià en absenza tar in chasti pecuniar e tar l’exclusiun da tut ils uffizis publics. Damai ch’el è sa trategnì en il lontan e n’ha betg pajà la multa, è ses possess en la citad vegnì confiscà. Il mars 1302 è Dante vegnì sentenzià ensemen cun 14 ulteriurs ‹alvs› a la mort sin il stgandler per il cas ch’el returnass en la citad u vegniss arrestà utrò. Sia dunna n’al è betg suandada en l’exil, entant ch’ils figls han stuì bandunar la citad en la vegliadetgna da 13 onns.
Exil[modifitgar | modifitgar il code]
Per ils onns da ses exil mancan documents externs – pia che na derivan betg da sia plima – quasi cumplettamain. Da l’autra vart cuntegna l’ovra litterara da Dante tantas allusiuns a lieus, persunas ed eveniments contemporans ch’i s’avra a la perscrutaziun orientada a la biografia in champ quasi inexauribel. Probablamain è el sa trategnì a partir dal 1302 surtut en l’Italia Superiura e Centrala; per part ha el chattà dimora e sustegn a Verona tar Bartolomeo della Scala (1303/1304), a Treviso tar Gerardo da Camina (1304–1306) ed en la Lunigiana (in territori a Massa-Carrara en il nord da la Toscana) tar ils conts Malaspina (1306 e.a.).
Il schaner 1309 è il Luxemburgais Heinrich VII vegnì curunà ad Aachen sco retg tudestg-roman; l’october 1310 è el sa rendì en l’Italia, nua che Dante al dueva beneventar en ses texts sco spendrader da l’unitad dal pajais e da l’imperi insumma. En pliras citads da l’Italia dal Nord è Heinrich VII sa stentà da pacifitgar las partidas inimias e da restabilir ils dretgs dal Sontg Imperi roman. Dante sez ha forsa era scuntrà persunalmain l’imperatur futur; en mintga cas ha el drizzà ad el sia setavla brev. Ils 29 da zercladur 1312 è Heinrich vegnì curunà a Roma sco imperatur. Ma da quel temp era gia prorut il conflict tranter el ed il papat sco er il retg da Napoli, Robert d’Anjou. Las resursas da Heinrich eran limitadas e l’assedi da Firenza ha fatg naufragi l’atun dal medem onn. (Dante aveva gia appellà a Heinrich avant sia curunaziun sco imperatur da proceder cunter Firenza).
Ma Heinrich, il qual Dante ha stilisà en la ‹Divina Commedia› sco «alto Arrigo», è gia mort ils 24 d’avust 1313. Uschia èn tut las speranzas politicas da vart da Dante idas ad aua. Il 1315 ha Dante refusà in’offerta da returnar a Firenza, damai che quella era colliada cun in chasti pecuniar ed ina penetienza publica. Sinaquai è vegnida renovada la sentenzia da mort dal 1302. Da quel temp para el puspè d’esser sa trategnì temporarmain a Verona a la curt dals Scala ed a partir dal 1318 a Ravenna tar Guido Novello da Polenta. Durant ina missiun a Venezia per incumbensa da Guido è Dante vegnì malsaun ed è mort suenter ses return la notg dals 13 sin ils 14 da settember 1321 a Ravenna nua ch’el è vegnì sepulì. En il decurs dals tschientaners ha la citad da Firenza empruvà repetidamain da manar las restanzas terrestras da Dante en sia citad natala, quai ch’ha manà a vehementas dispitas tranter Ravenna e Firenza. Firenza ha erigì en la basilica Santa Croce in cenotaf monumental en furma d’ina fossa, il qual è però restà vid fin il di dad oz.
Dante sco scriptur e filosof[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra da Dante sa serva a moda suverana da la teologia, da la filosofia e da las ulteriuras scienzas (artes liberales) da ses temp. El sa referescha cun inschign a models cuntegnids en la poesia taliana, provenzala, franzosa e latina. A Dante reusseschi da cumbinar savida e furmaziun litterara cun in aut grad d’originalitad tant en l’appropriaziun intellectuala sco er en l’expressiun linguistica e poetica.
Sco nagin auter poet avant el tschenta Dante l’atgna persuna en il center da si’ovra: sco amant, sco persuna che suffrescha, sco persuna che va en èr e sco persuna ch’emprenda. El na fa quai betg simplamain cun preschentar ses puntg da vista u cun sa metter en la rolla dal cronist da ses agen svilup, mabain stilisescha intenziunadamain il jau da las atgnas ovras en rom d’ina ‹autoficziun› (Hausmann) che sa sviluppa dad ovra tar ovra.
Dante collia quest proceder cun l’auta pretensiun etica da tegnair avant al lectur, a la societad politica e schizunt a la baselgia da ses temp il spievel da l’enconuschientscha da sasez e da porscher in mussavia sin la via da la purificaziun. Per el è questa finamira da chattar en la congruenza cun l’urden universal divin sco ch’el è cuntegnì tenor ses avis en la Bibla ed en l’exegesa dals emprims babs da la baselgia, ma per part er gia en las ovras dals poets (Vergil) e filosofs (Aristoteles) da l’antica.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
‹Rime›[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il num ‹Rime› (‹Rimas›) vegnan subsummadas las poesias liricas da Dante ch’el ha creà ca. a partir dal 1283. I sa tracta da radund 90 poesias davart differentas tematicas (surtut poesias d’amur). Vitiers vegnan anc 30 ulteriuras poesias (rime dubbie) che na sa laschan betg attribuir cun tutta segirezza a Dante. Singulas poesias u gruppas da poesias ha Dante integrà ed explitgà en la ‹Vita nova› ed en il ‹Convivio›; abstrahà da quai na para el sez betg d’avair mess ensemen ina collecziun da sias poesias. Areguard la furma sa tracti tar la gronda part da las poesias da sonets e canzone, ultra da quai da balladas e sestinas.
La lirica tempriva da Dante sa basa sin las poesias da trubadurs occitanas sco er sin ils imitaders talians da quellas en la Scuola Siciliana; tranter ses contemporans sa senta Dante surtut obligà a Guittone d’Arezzo. Ensemen cun collegas pli giuvens sco Guido Cavalcanti, Dino Frescobaldi e Cino da Pistoia ha Dante sviluppà in stil che vegn numnà – tenor il term creà dad el sez – dolce stil novo. Caracteristic per quel è il fatg che la tematica da l’amur – en il senn da la pussanza divina dad Amor e da la dama che maina l’amant vers il divin – vegn surelevada filosoficamain. Cun meds linguistics e retorics vegn la tematica enzugliada en engiavins e preschentada ad ina pitschna elita da persunas da medema savida. Da quest ideal da la mina curtaisa divergeschan las tenzone cun Forese Donati (Rime 73–78) da caracter obscen sco er las uschenumnadas rime petrose (Rime 100–103) che dechantan ina brama nunexaudida e ch’escaleschan en la fantasia d’ina satisfacziun sexuala violenta.
‹Vita nova›[modifitgar | modifitgar il code]
Quest’ovra ha Dante scrit tranter il 1292 ed il 1295. Il titel deriva d’ina frasa latina ch’è inserida en il text (Incipit vita nova: ‹I cumenza la vita nova›); en la perscrutaziun vegn l’ovra savens titulada tenor la scripziun taliana ‹Vita nuova›. Il text è concepì sco raquint autobiografic e preschenta al lectur las transfurmaziuns internas ch’il narratur ha fatg tras cun Beatrice dapi lur emprim inscunter dal temp d’uffanza fin a la veneraziun che tanscha sur sia mort ora. Stilisond l’atgna passiun cun agid da siemis, svaniments ed experientschas da conversiun, ma surtut er idealisond Beatrice ad ina figura da salvader cun attributs sumegliants a Cristus, applitgescha Dante en quest text musters stilistics da la tradiziun spirituala ed agiografica. Ma el fa quai en ina moda dal tuttafatg nunusitada cun las applitgar a l’atgna biografia. L’ovra è deditgada al primo amico Guido Cavalcanti, sco public en mira vegnan numnads en emprima lingia ils ‹fidaivels d’Amor› (fedeli d’Amore) en il senn dal dolce stil novo ed explicitamain er las dunnas, permess che quellas sajan dotadas cun la necessaria noblezza da l’olma e chapientscha per l’amur e na sajan betg «simplamain be dunnas» (e che non pure sono femmine, Vn 19,1).
Formalmain sa tracti d’in prosimetrum, vul dir d’ina cumposiziun ch’alterescha tranter prosa e vers. In model correspundent furma d’ina vart la ‹Consolatio philosophiae› da Boëthius, da l’autra vart ils manuscrits dals trubadurs occitans, en ils quals las chanzuns dals trubadurs èn vegnidas cumplettadas posteriuramain cun raquints che tractan a moda anecdotica las circumstanzas da la vita ed istorgias d’amur da quels (uschenumnads razos). La ‹Vita nova› reprenda 31 poesias liricas da Dante (25 sonets u sonets dubels, 5 canzone u stanzas da canzone, ina ballada) e cumplettescha quellas cun divisioni (explicaziuns dal cunteng) e ragioni (raquints davart la genesa da las poesias). La sutdivisiun odierna da l’entira ovra en 42 u 43 chapitels n’è betg autentica, vul dir betg documentada en furma da manuscrits, mabain deriva da l’emprima versiun stampada dal 1576 sco er da l’ediziun dad Alessandro Torri (1842).
‹Convivio›[modifitgar | modifitgar il code]
Il ‹Convivio› (ca. 1303–1306) è in tractat davart l’applicaziun da sabientscha filosofica. Il text nunfinì ma vast exemplifitgescha l’intenziun da l’autur en furma da commentaris tar intginas da las canzone da Dante.
‹De vulgari eloquentia›[modifitgar | modifitgar il code]
‹De vulgari eloquentia› (ca. 1304) è in’ovra nunfinida davart l’adiever da la lingua discurrida en poesias concepidas en in stil elevà (u tragic).
‹Monarchia›[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ‹De Monarchia libri tres› sa tracti da l’ovra filosofica principala da Dante. Ella vul cumprovar ch’i sa tractia tar il domini dal mund tras il Sontg Imperi roman d’ina determinaziun divina e che quel haja dad esser en dumondas profanas independent dal papat (il qual duaja sa restrenscher sin dumondas spiritualas). Tge onns che Dante haja propi scrit il text vegn discutà a moda cuntraversa: Per part vegn l’ovra messa en relaziun cun il conflict tranter Heinrich VII e papa Clemens V, uschia ch’ina data tranter il 1308 ed il 1312 fiss probabla. Damai che l’emprim cudesch sa referescha gia al paradiso da la ‹Divina Commedia›, parta l’autra interpretaziun d’ina data tardiva (ca. 1317) e metta en relaziun il text cun il conflict tranter papa Gion XXII e Ludwig il Bavarais.
‹Eclogae›[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il titel ‹Eclogae› vegn designada ina correspundenza en furma da quatter poesias en hexameters ch’è vegnida manada ils onns 1319/20 tranter Giovanni del Virgilio e Dante. Las poesias tractan la dumonda schebain Dante – sco Giovanni del Virgilio al reproscha – sfarlattia be ses talent cun scriver poesias en la lingua populara destinadas per il pievel talian, enstagl da s’acquistar cun poesias latinas gloria tar ils scienziads da tut ils pajais e per tut ils temps. Las duas poesias da resposta da Dante èn formuladas sco dialog ch’imitescha il stil bucolic da las eclogas da Vergil e demonstreschan, malgrà che Dante refusa la reproscha ch’al vegn fatga, ina qualitad artistica ch’anticipescha la poesia umanistica dals dus tschientaners vegnints. Per part è perquai vegnì suspectà ch’i sa tractia tar quest’ovra d’ina falsificaziun da Giovanni Boccaccio, cun la quala quel haja vulì reabilitar posteriuramain l’onur da Dante.
‹Quaestio de aqua et terra›[modifitgar | modifitgar il code]
La ‹Quaestio de situ et forma aquae et terrae› (‹Retschertga davart la posiziun e furma da l’aua sin la terra›) è in referat che Dante ha tegnì ils 20 da schaner 1320 en la chaplutta da sontga Helena a Verona davart ina cuntraversa ch’era naschida pli baud a Mantua. En quest tractat, che sa chapescha sco ovra filosofica orientada a las scienzas natiralas, vegn dilucidada la dumonda daco che la terra, sco pli bass dals quatter elements, na saja betg cuverta dal tuttafatg cun aua.
La ‹Divina Commedia›[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra la pli enconuschenta è segiramain la ‹Divina Commedia›, vi da la quala Dante ha lavurà da ca. 1307 fin il 1320. Il titel oriund, ‹Commedia›, sa referescha a la fin fortunada dal raquint, a la lingua taliana sco er al stil alternant da l’ovra. Suenter la mort da Dante ha ses admiratur Giovanni Boccaccio cumplettà quel a ‹La divina commedia›; il term ‹divin› na sa referescha betg al cuntegn, mabain duai suttastritgar las qualitads artisticas da l’ovra.
La ‹ Divina Commedia› descriva il viadi tras l’enfiern (inferno), sur il purgatieri (purgatorio) fin en il paradis (paradiso). L’enfiern ed il paradis èn mintgamai sutdividids en stresas (mintgamai en furma da nov circuls concentrics). Pli fitg ch’ins s’avischina als circuls pli stretgs e pli grevs ch’èn stads ils putgads resp. pli sontgas las ovras dals trapassads. La ‹Divina Commedia› vegn er resguardada oz sco simbol litterar principal da la scholastica. Tras quest’ovra è Dante daventà uschè famus ch’ins ha creà en il 15avel tschientaner en ina da las baselgias principalas da Firenza in fresco en si’onur.
- → Artitgel principal: Divina Commedia
Brevs[modifitgar | modifitgar il code]
A Dante è vegnida attribuida en il decurs dals tschientaners in’entira retscha da brevs en lingua latina ed en singuls cas er en lingua populara taliana. Da quellas vegnan resguardadas oz dudesch epistolae latinas sco autenticas. In’ulteriura brev, en la quala l’autur deditgescha il paradiso al Cangrande della Scala ed offrescha in’introducziun en l’ovra en furma d’in commentari, vegn attribuida parzialmain a Dante.
‹Fiore› e ‹Detto d’Amore›[modifitgar | modifitgar il code]
‹Il Fiore› (‹La flur›) è ina poesia allegorica narrativa en 232 sonets che sa basa sin las duas parts dal roman da las rosas dal franzos vegl (ch’è vegnì terminà il 1280). El exista sulettamain en ina copia toscana che vegn conservada a Montpellier. La scienza discutescha a moda cuntraversa, schebain Dante saja l’autur da quest’ovra, u sch’el saja be sa servì dal text per surpigliar singuls vers en la ‹Vita Nova› ed en la ‹Commedia›.[2] L’ovra è segnada d’influenzas dal franzos vegl; quai n’è betg nuntipic per la litteratura taliana da quel temp, ma na cumpara uschiglio nagliur en las ovras da Dante a moda uschè explicita. Ina part dals scienziads tendescha novissimamain ad attribuir l’ovra al giurist Guillaume Durand ch’era oriund da la Frantscha dal Sid e ch’è documentà sco professer a Modena e sco uffiziant en servetsch papal.[3]
Il ‹Detto d’Amore› (‹Poesia davart l’amur› resp. davart Amor) è ina poesia didactica en rimas pèr da set silbas. Damai che l’ovra vegn attribuida al medem autur sco ‹Il Fiore›, vegn Dante eventualmain er en dumonda sco autur da questa poesia.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Nagin auter poet avant e suenter Dante è vegnì commentà uschè savens, uschè vast e cun tala erudiziun; quai ha gia cumenzà curt suenter sia mort en furma da glossaris e commentaris da la ‹Commedia›. Er ses agens figls ed a partir da la mesadad dal 14avel tschientaner Giovanni Boccaccio han attribuì a quest svilup. L’umanissem e la renaschientscha ch’èn sa furmads da quel temp han per part crititgà l’ovra da Dante e per part admirà ella sco anticipaziun (per part be presumtiva) da lur atgnas ideas centralas.
En il temp modern è la rescuverta da Dante stada sut l’ensaina da l’interess romantic per il temp medieval. Medemamain è si’ovra vegnida duvrada per concepir ina nova schientscha politica e culturala durant il temp dal risorgimento (en rom da la furmaziun da la naziun taliana). Dante è vegnì utilisà e per part instrumentalisà da circuls conservativs e reacziunars, catolics e protestants, esoterics ed anticlericals, quai ch’ha agiuntà a si’ovra baininqual defurmaziun.
A la constituziun scientifica da la filologia e perscrutaziun da Dante han attribuì dapi il 19avel tschientaner scienziads da divers pajais (t.a. tudestgs, englais ed en l’ultim temp er americans). La perscrutaziun ha pudì sclerir bleras malchapientschas, ha però er tradì in u l’autra pregiudizi da derivanza betg scientifica. Cun consultar litteratura secundara davart Dante èsi perquai inditgà d’esser precaut e d’avrir ils egls en ina moda sco che quai na fiss forsa betg il cas tar in auter autur dal temp medieval che n’è betg vegnì interpretà e commentà cun la medema intensitad.
Statuas, monuments e munaidas[modifitgar | modifitgar il code]
- Statuas da Dante èn avant maun sin la Piazza Dante a Napoli ed a Mantua, sin la Piazza Santa Croce a Firenza, sin la Piazza dei Signori a Verona ed en il Cortile degli Spiriti Magni da la Biblioteca Ambrosiana a Milaun. Ultra da quai exista a Trent il monument da Dante ch’è vegnì tschentà si il 1896 sco reacziun sin l’erecziun dal monument da Walter von der Vogelweide a Bulsaun (1889).
- Il monument da fossa da Dante sa chatta a Ravenna, nua ch’è er vegnì avert in museum che sa deditgescha a la vita ed ovra dal poet.
- Dante è da vesair sin numerus maletgs da las pli differentas epocas da l’istorgia d’art (per part en furma da purtret, savens er integrà en illustraziuns da la ‹Divina Commedia›).
- Ultra da quai cumpara Dante sin las suandantas munaidas: munaida da 500 liras da la Republica Taliana dal 1965; munaida da 2 euros da la Republica Taliana dal 2011; munaida da 2 euros da la Republica da San Marino dal 2015.
Ediziuns e translaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Das Schreiben an Cangrande. Latin-tudestg, edì da Thomas Ricklin. Meiner, Hamburg 1993, ISBN 978-3-7873-1124-8.
- Disputation über das Wasser und die Erde. Latin-tudestg, translatà ed edì da Dominik Perler. Meiner, Hamburg 1994, ISBN 978-3-7873-1125-5.
- Über die Beredsamkeit in der Volkssprache. Latin-tudestg, translatà da Francis Cheneval. Meiner, Hamburg 2007, ISBN 978-3-7873-1126-2.
- Das Gastmahl. Talian-tudestg, translatà da Thomas Ricklin. Meiner, Hamburg 1996-2004 (4 toms), ISBN 978-3-7873-1298-6/1299-3/1300-6/1302-0.
- La Commedia/Die Göttliche Komödie. 3 toms, ediziun talian-tudestga, translatà e commentà da Hartmut Köhler. Reclam, Stuttgart 2010-2012, ISBN 978-3-15-010750-8 / ISBN 978-3-15-010795-9.
- Dante, Commedia. En prosa tudestga da Kurt Flasch, cun illustraziuns da Ruth Gesser. 2 toms, S. Fischer, Frankfurt a.M. 2011, ISBN 978-3-10-015339-5.
- Dante Alighieri, Die Göttliche Komödie, translatà da Hans Werner Sokop en terzinas originalas, cun explicaziuns e 100 maletgs da Fritz Karl Wachtmann. Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Graz 2014, ISBN 978-3-201-01994-1.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Deutsche Dante-Gesellschaft: Dante Alighieri: Lebensdaten.
- ↑ Guglielmo Gorni: Dante prima della ‹Commedia› (= Letteratura italiana antica. Saggi 1). Cadmo, Firenza 2001, ISBN 88-7923-232-0, p. 254s.; Michele Scherillo: Il nome di Dante. En: Zeitschrift für romanische Philologie, tom 20, 1896, p. 15–26, qua p. 23, (Digitalisat (PDF; 1,31 MB)). En pli Domenico De Robertis: Dal primo all’ultimo Dante (= Studi danteschi. Quaderni 13). Le Lettere, Firenza 2001, ISBN 88-7166-568-6, p. 49ss., qua p. 62.
- ↑ Maurizio Palma di Cesnola: Questioni dantesche. Fiore, Monarchia, Commedia. Longo, Ravenna 2003, ISBN 88-8063-368-6, p. 30ss.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Francis Cheneval: Die Rezeption der Monarchia Dantes bis zur Editio princeps im Jahre 1559. Metamorphosen eines philosophischen Werkes (= Humanistische Bibliothek. Reihe 1: Abhandlungen, tom 47). Fink, Minca 1995, ISBN 3-7705-3047-0.
- Ralf Jeremias: Vernunft und Charisma. Die Begründung der Politischen Theorie bei Dante und Machiavelli – im Blick Max Webers (= Konstanzer Schriften zur Sozialwissenschaft, tom 66). Hartung-Gorre, Constanza 2005, ISBN 3-86628-004-1.
- Robert L. John: Dante. Springer, Vienna 1946.
- Kurt Leonhard: Dante. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten (= Rororo 50167 Rowohlts Monographien). 9. ed. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1998, ISBN 3-499-50167-8.
- Bruno Nardi: Dal ‹Convivio› alla ‹Commedia›. (Sei saggi danteschi) (= Studi storici, fasc. 35/39). Istituto Storico Italiano per il Medio Evo, Roma 1960.
- Bruno Nardi: Dante e la cultura medievale. Nuovi saggi di filosofia dantesca (= Biblioteca di cultura moderna, nr. 368. Segunda ediziun repassada ed amplifitgada. Laterza, Bari 1949.
- Ulrich Prill: Dante (= Sammlung Metzler, tom 318). Metzler, Stuttgart e.a. 1999, ISBN 3-476-10318-8.
- Karlheinz Stierle: Dante Alighieri. Dichter im Exil, Dichter der Welt. Beck, Minca 2014, ISBN 978-3-406-66816-6.
- Winfried Wehle: Dichtung über Dichtung. Dantes ‹Vita Nuova›. Die Aufhebung des Minnesangs im Epos. Fink, Minca 1986, ISBN 3-7705-2427-6 (Digitalisat (PDF; 6,83 MB)).
- Winfried Wehle: Rückkehr nach Eden. Über Dantes Wissenschaft vom Glück in der ‹Commedia›. En: Deutsches Dante-Jahrbuch, tom 78, 2003, p. 13–66, (online (PDF; 306 KB)).
- Heinz-Willi Wittschier: Dantes ‹Divina Commedia›. Einführung und Handbuch. Erzählte Transzendenz (= Grundlagen der Italianistik, tom 4). Lang, Frankfurt am Main e.a. 2004, ISBN 3-631-38401-7.
- Heinz Willi Wittschier: Dantes ‹Convivio›. Einführung und Handbuch. Erschriebene Immanenz (= Grundlagen der Italianistik, tom 9). Lang, Frankfurt am Main e.a. 2009, ISBN 978-3-631-55044-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dante e si’ovra, introducziun
- Dantes ‹Göttliche Komödie› or da la retscha Klassiker der Weltliteratur da BR-alpha.
- Princeton Dante Project
- Deutsche Dante-Gesellschaft
- Società Dante Alighieri – Italia


text:
Il giubileum da 150 onns da la claustra da Glion
- Mardi, 9.6.2015, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 9.6.2015, 20:03, RTR
L'onn 1865, avant 150 onns, ha il plevon Gion Fidel Depuoz da Glion fundà «La communitad dalla carezia divinia», pli enconuschent sco claustra da las Dominicanas a Glion. L'emprima priura generala da sias uras en claustra era Maria Theresia Gastayer.
La claustra a Glion è creschia sur ils onns plaun a plaun. Fin il di dad oz cun 160 muniessas dominicanas ch'èn sparpagliadas a Glion, per tut la Svizra sco era en l'exteriur. A Glion mainan las Dominicanas anc la chasa da sentupada - in lieu per scolaziun, curs, exposiziuns e chaussas spirtal-religiusas.
Il 1990, cura che la claustra da las Dominicanas a Glion aveva festivà l'anniversari da 125 onns, aveva il Radio Rumantsch realisà in'emissiun sur da l'instituziun.
Redacziun: Flavio Huonder


text:
Larix decidua
Ils lareschs mellens sco l’aur caracteriseschan l’atun la cuntrada da l’Engiadina.
Da tut las plantas da guglias indigenas sa mida il laresch durant l’onn il pli ferm. La primavaira creschan finas guglias verdas, l’atun daventan ellas melnas ed il november perda la planta tut las guglias. Ils lareschs pretendan pauc dal terratsch, els dovran però blera glisch per pudair schermigliar. Els creschan il meglier en guauds clers ed en plauns averts.
La fin da matg/entschatta da zercladur chatscha il laresch novas guglias. Pauc pli tard s’avran era las flurs femininas cotschnas.
Savens chatt’ins sin ils lareschs il lichen da lufs. Questa spezia da lichen è fitg tissientada. Antruras vegniva ella maschadada en l’estga da lufs per tissientar il rapinader malvis.
En il Parc Naziunal è il laresch derasà fin ad in’autezza da 2200 m. Ensemen cun il schember ed il zunder furma el il cunfin dal guaud. Il laresch n’ha betg gugent la tschajera e l’umiditad. Perquai sa senta el fitg bain en l’aria sitga da l’Engiadina.
La scorsa da tals lareschs vegliurds po esser 30 cm grossa e protegia la planta da crappa e morsas.
Circa mintga 9 onns attatgan rotschas da rasulaunas engurdas dal splerin da laresch las plantas. Las curunas dals lareschs daventan alura gia la stad brinas.
Caracteristic per l’Engiadina èn ils guauds da lareschs pasculads. En guauds da schembers e lareschs allontanavan ils purs antruras ils schembers. Alura restava in prà cun lareschs, nua che pasculava il muvel.


text:
Pupulazion celtich
Cunt ul nom da Celta sa indica un insema da popul indoeuropei che, in dal periud da massim splendur (IV-III secul a.C.), eran estendüü in d'un'area bela granda da l'Europa, dai Isul britannigh fina al bacin dal Danübi, e anca insediament isulaa püssee a süd, dopu l'espansiun vers i penisul iberica, italica e anatolica. I Celta i parlavan una lengua celtega.[1]
Galli era ul nom che i Ruman usavan per indicà i Celta ch'abitavan in epuca antiga la regiun da la Gallia, curispundent ai teritori atual da Francia, Belgi, Svizera, Ulanda, Germania lungh la riva ucidental dal Reno e Italia setentriunal a nord dal fium Esin.
Celtich famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Koch, J. (2005). A Historical Encyclopedia. ABL-CIO


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 11.5.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 11.5.2018, 10:15, RTR
Cumpliments èn bels pleds cun grond effect. Adina puspè entaup'ins glieud ch'avessan merità tals pleds: la vendidra dal Volg che serva adina cun in surrir, l'amia che gida en il perchasa, il vischin che dat da magliar al giat u simplamain insatgi che merita daditg in cumpliment che fa bain al cor.
Quest emna survegn Giovanna Demont in cumpliment, numnadamain da ses figls Reto ed Angelo Demont. Els tramettan tras las undas dal Radio Rumantsch in grond grazia fitg a Glion – per tut quai chella ha fatg durant tut ils onns, la benedicziun da Dieu, tut il bun per il futur ed in bel di da la mamma.
Faschai era part!
Er sch'els consistan mo d'in pèr pleds, vegnan cumpliments savens a la curta. RTR rimna e surdat quests cumpliments e gida uschia da dar enavos insatge a la glieud ch'ans embellescha mintga di la vita.
Audituras ed auditurs pon annunziar ad RTR lur cumpliment. Mintga gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. La moderatura registrescha lura in curt discurs cun la persuna che fa il cumpliment ed il venderdi telefonescha ella a la persuna che survegn il cumpliment.


text:
Il silenzio degli innocenti
Il silenzio degli innocenti (Al taśēr di inusènt) 'l è 'n film thriller e ad scarésa americàṅ dal 1991 ad Jonathan Demme trat da 'l rumànś umònim ad Thomas Harris, al secónd ch'al dascór dla figùra dal serial killer Hannibal Lecter. Custâ 19 migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò ciapâ sù da piò ad duśènt-stantadū.
'L à purtâ a cà sinc Prèmi Òscar, i più impurtànt fra 'l àtar: p'r al film, par la regìa, par 'l atōr prutagunìsta, par l'atōra prutagunìsta e par la senegiadùra minga uriginàla.
Sunt
Jack Crawford (Scott Glenn), agìnt d'l FBI, al n sà piò in du ciapàr quànd al s cata a far frònt a soquànt masamènt ad śuvnòti ad òpra 'd un serial killer. Al decìd acsè ad dmandàr ajùt a 'l dutōr Hannibal Lecter (Anthony Hopkins), 'n ex psichiàtra e studiōś dal crìmin, ch'al s cata da òt an in na parśòṅ par ciucâ in dla tèsta dòp avér cupâ e pò magnâ soquànt sò pasînt. Al pulisiòt al créd che lò al sàppia quèl 'd ùtil in si cònt dal masadōr, ch'al s pòrta adrē al scutmàj ad “Buffalo Bill”, ma lì lò al n gh dà minga a mènt.
Jack alóra al dà 'l incàrag ad dascórar sèg a la śóvna Clarice Starling (Jodie Foster). Chi lē la capìs che par tiràr-ag fóra quèl la gh'à da vèrar-'s cun lò. Acsè, par far in manéra che Hannibal al gh pòsa cuntàr insìma, lē la gh astà a far-'s analiśàr e la gh diś che da pìcula la gh'éra armàśa dimóndi quànd la gh'à abû da scultàr i sîg dasprâ di agnèi pìcui a 'l masèl.
La saga
La saga la tōś riferimènt da i rumànś ad Thomas Harris ma i film i n èṅ minga vgnû fóra in d'l órdan giùst:
- Hannibal Lecter - Le origini del male 2007, regìa ad Peter Webber
- Manhunter - Frammenti di un omicidio 1986, regìa ad Michael Mann
- Red Dragon 2002, regìa ad Brett Ratner (afracimènt ad Manhunter - Frammenti di un omicidio)
- Il silenzio degli innocenti 1991, regìa ad Jonathan Demme
- Hannibal 2001, regìa ad Ridley Scott


text:
La Luthra ed autras
- Dumengia, 12.2.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 12.2.2017, 8:06, RTR
La refurmaziun n'è betg mo l'ovra dad umens – era femnas han lur merit che las tesas da Luther èn vegnidas derasadas.- Ina da quellas meritaivlas è la dunna da Luther, Katharina von Bora.
Ma er en il temp modern han fermas femnas fullà via en la baselgia refurmada – davanttiers ina Grischuna: Greti Caprez-Roffler, l'emprima plevonessa lunsch enturn.
Il pled sin via da questa dumengia fa Albrecht Merkel.
Contribuziuns
-
Pled sin via cun Albrecht Merkel


text:
Odense
Odense (Ottensee antegament in tudesch; Óðinsvé in islandes) a l'è la terza cità püssee granda de la Danimarca, dopu de Copenaghen e Århus. La se tröa a 147 km a ovest de Copenaghen, in de l'isula de Fionia (Fyn) e in de la regiun Syddenmark. Odense el gh'ha una pupulaziun de pressapoch 185.000 abitant. A l'è vüna di cità püssee vecc de la Danimarca: in del 1988 l'ha celebraa i sò 1.000 agn.
El nom "Odense" el vegn de "Odins Vi", che'l vör dì El Santuari d'Odin, in relaziun cun l'andiga mitulugia scandinava.


text:
L'autoritad americana examinescha la vendita d'emprests da radund 850 milliuns francs. Ils emprests eran vegnids plazzads il 2013 per - uffizialmain - finanziar il svilup da la pestga sin tons. La regenza dal Mosambic ha però era cumprà equipament militar cun quests daners.
Pliras bancas sut la marella
Dasper la Credit Suisse èn er auters instituts da banca pertutgads d'ina examinaziun, tranter auter la banca franzosa BNP Paribas e la banca russa VTB. Tut en tut duai ir per credits da passa ina milliarda francs. Il Mosambic ha dà ina garanzia federala sin quests credits, malgrà ch'ella n'ha betg dumandà il parlament. Quai saja illegal. Pervi da questa garanzia federala èn ils debits dal stadi creschids per 20%. L'october passà ha il Mosambic perquai annunzià l'insolvenza.
RR novitads 9:00


text:
Misent
Misint (nom ufizial in italian: Misent in Brianzoeu; Misinto in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monscia e Brianza che 'l gh'ha ona popolazion de 5 515 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,1 km² e ona densità de 1 081 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Rovell e Rovellasca) e 'l gh'ha dò frazion: Cassina Noeuva e Cassina Sant Andrea.
Ai temp de Napoleon l'ha faa part prima de Lentaa e poeu de Lazzaa, anca se poeu dopo, al temp del Regn d'Italia, a l'è staa Lazzaa a vess ona frazion de Misint (period 1869-1905). Ai temp di piev el partegniva a quella de Seves.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Misent l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Novitês
09.05.2014 Invit ala inauguraziun dla mostra de chertes postales d`epoca tl Museum Ladin “Ćiastel de Tor”
Le Museum Ladin “Ćiastel de Tor" a San Martin de Tor inviëia n vëndres ai 9 de mà dales 6 da sëra ala daurida dla mostra "Carlo Pescollderungg. Coleziun de chertes postales d’epoca". Da odëi saràl deplü cenć chertes postales dl 19ejimo y dl 20ejimo secul abinades adöm da Carlo Pescollderungg y scincades al Museum Ladin.
Le colezionist Carlo Pescollderungg da La Ila é n gran apascionè de chertes postales d’epoca y sües coleziuns cumpëda plü de milesc ejemplars, cun tröć motifs dles cinch valades ladines, di jus dles Dolomites y che revërda les üties da munt. Aldedaincö é sües chertes postales deventades recordanzes storiches dles valades ladines, olache an po inće odëi le svilup dl turism cun les prömes vijites de ghesć y le modamënt dl cheder dla contrada.
La mostra "Carlo Pescollderungg. Coleziun de chertes postales" gnarà daurida en
Vëndres ai 9 de mà dl 2014
dales 6 da sëra
tl Museum Ladin Ćiastel de Tor
a San Martin de Tor
adöm al colezionist Carlo Pescollderungg y al diretur dl Museum Ladin Stefan Planker. La mostra sarà da odëi ćina ai 29 de jügn dl 2014 ti orars de daurida dl Museum Ladin.
Düć é dër bel invià a tó pert.
Informaziuns: Museum Ladin Ćiastel de Tor, str. Tor 65, San Martin de Tor, tel. 0474 524020


text:
Il secretariat da stadi per l’economia (SECO) ha autorisà l’export da la substanza Isopropanol. Quai mussan retschertgas da la televisiun romanda RTS, che la Confederaziun ha confermà.
La substanza na fetschia betg part a la cunvegna d'armas chemicas. Ozendi autorisessian ins, areguard il svilup en la Siria, dentant probablamain betg pli l'export da la substanza, ha il SECO communitgà.
Basa per Sarin
Tar Isopropanol sa tracta quai dad in dissolvent che po era vegnir duvrà per producir il gas toxic Sarin. Il tissi Sarin è vegnì duvrà tar in’attatga or da l’aria da l’armada siriana en il nord dal pajais. Quai è cumprovà.
Pensà per la farmaceutica
La substanza era previsa per producir medicaments. L’intent d’utilisaziun ha el valità sco plausibel. Uschia argumentescha il SECO sia decisiun. Oz decidess ins probablamain auter, uschia il SECO vinavant.
Far glisch en il cas
La Cumissiun per la politica da segirezza dal Cussegl dals chantuns vul laschar sclerir il cas. Ella vul surtut savair sche las leschas èn vegnidas resguardadas u sch’i dat forsa ina fora en la lescha.
RR novitads 21:00


text:
Share Music - Free Audio - Salm 111
Lë scritor a làuda Dé për Soe assion maravijose, dzortut për la manera ch'a l'ha 'd provëdde a Sò pòpol e liberelo dai sagrin. Së salm a l'é n'acròstich. Apress n'apel a la làuda ant l'introdussion, minca lìnea dël test original (22 an tut) a prinsìpia con le litre dl'alfabet ebraich, ant sò òrdin. Sòn a podoma nen rendlo an nòstra lenga.
1Laudé 'l Signor!
Con tut mè cheur i laudrai 'l Signor
ant la radunansa 'd Sò pòpol, coj ch'a-j son divot.
2Lòn ch' ël Signor a fà a l'é pròpi anciarmant!
A son ëd còse ch'a merito d'esse bin peisà da coj ch'a l'han la gòj d'esse ij Sò amis.
3An tut lòn ch'a fà, ël Signor a dà la dimostrassion ëd Soa glòria e majestà.
Soa giustissia a falìss mai.
4Ël Signor a l'é misericordios e pien ëd compassion.
A fà 'd còse ch' a saran sèmper ant la memòria.
5A-j dà da mangé a coj ch'a-j van dapress;
as arcòrda sèmper d'esse gropà a lor da n'aleansa.
6A Sò pòpol ël Signor a l'ha mostraje Soa gran' potensa
an fasendje don ëd la tèra d'àutre nassion.
7Tut lòn ch'a fà a l'é bon e giust
e ij sò comandament a son degn ëd fiusa.
A son ver e frem për sèmper;
a l'han d'esse scotà coma ch'as dev e con diligensa.
8L'ubidiensa al Signor a l'é 'l fondament dla vera sapiensa.
9Tuti coj ch'a-j dan da ment a l'han ëd bon sens.
10Laudelo për sèmper!


text:
La regenza approvescha la sanaziun da la punt cun intginas permissiuns. La punt n’ademplescha betg pli a las pretensiuns actualas. La surstructura sto vegnir reparada en moda cumplessiva ed era l’allontanament da l’aua sto vegnir correcta uschia che la via na schela betg l’enviern. Ultra da questas duas sanaziuns vegn midà levamain il trassé, uschia vegn schlargià ed il passape vegn posiziunà unilateralmain.
Engiadina Punt tranter Silvaplana e Surlej vegn renovada
La punt che collia Silvaplana cun Surlej è vegnida en ils onns. Ina sanaziun totala fa basegn per ch’ella ademplescha a las pretensiuns d’ozendi.


text:
IUPAC
La IUPAC (in inglees, International Union of Pure and Applied Chemistry, Üniun Internazziunaal de la Chímica Püra e Aplicàda) a l'è una urganizazziun minga guvernatíva dedicàda a i prugrèss de la chímica; l'è l'ünica auturità recugnussüda a livèll internazziunaal per ul desvilüpp de standard per i nòmm dii cumpòost chímich (numencladüra chimica).
La IUPAC a l'è un mèmber del Cunsíli Internazziunaal per la Scénza (ICSU, da l'inglees International Council for Science).
Ul sítt üficiaal (in lengua inglésa) a l'è chí.


text:
L'Urtiga, cun a sinistra la gesa de San Faustìn
L'
Urtiga ( Ortica en Italian) l'è un quarté de Milan che'l fà part d'la zona de decentrament 3.
El se tröva ind la part urietal d'la cità. En passad l'era una frassion dal cumün de Lambrà.
L'Urtiga la cumencia ai Trii Punc e la ria finn a Lambrà.
L'Urtiga l'è vegnüda famusa per la canson de
Walter Valdi (ma püssee cugnussüda ind la version de l' Enzo Jannacci) Faceva il Palo, che la parla de una banda de lador dl'Urtiga che la ven ciapada d'la pulisia perchè 'l sò palo a l'era sguercc e donca l'ha pudüd mia avertìi.
Quarter de Milan Municipi 1 Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili Municipi 2 Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech Municipi 3 Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga Municipi 4 Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior Municipi 5 Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa Municipi 6 Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea Municipi 7 Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian Municipi 8 Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn Municipi 9 Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
Gangwon-do
Gangwon-do (hangul: 강원도; hanja: 江原道) a l'è una pruvincia in del nordest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Chuncheon. Prima de la divisiun de la Curea, chesta pruvincia chì e la pruvincia nordcureana de Kangwŏn aveven furmaa vöna pruvincia.
La pruvincia la cunfina cun Gyeonggi-do (al oest), Chungcheongbuk-do (al südest), e Gyeongsangbuk-do (al süd). La pruvincia nordcureana de Kangwŏn l'è al nord.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1395, quand el re Sejong de la dinastia Joseon l'ha creaa il sistema uriginal de vott pruvinci. Quand la Penisula cureana l'è staia dividüda, el mezz meridiunal l'è devegnüü part de la Curea del Süd.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gangwon l'è dividüda in 7 cità (si; 시) e 11 cunte (gun; 군).


text:
L'iniziaitva da la Partida populara svizra (PPS) e l'Acziun per ina Svizra independenta e neutrala (ASIN) vul abolir la cunvegna davart la libra circulaziun da persunas. La chanzlia federala ha examinà il text da l'iniziativa e publitgà el en il fegl uffizial federal.
Sistir immediat la cunvegna da circulaziun libra da persunas
Sco gia l'iniziativa d'immigraziun da massa pretenda l'iniziativa da limitaziun che la Svizra po controllar sezza l'immigraziun. Plinavant survegn il Cussegl federal l'incumbensa da prender ord vigur la cunvegna cun l'Uniun europeica davart la libra circulaziun da persunas aifer in onn – e sche necessari da visar la cunvegna.
PPS ed ASIN betg cuntentas cun lavur dal parlament
L'iniziativa han la PPS e la ASIN lantschà communablamain. Las organisaziuns han reagì uschia sin la realisaziun da l'iniziativa cunter in'immigraziun da massa. Questa n'haja il parlament betg realisà cumplettamain.
Ils iniziants han temp fin ils 16 da fanadur 2019 per rimnar las 100'000 suttascripziuns necessarias per ina votaziun al pievel.
RR novitads 10:00


text:
La SRG SSR a serrà giu ses onn da fatschenta 2015 cun ina perdita da 90 milliuns francs.
Chaschunà quella haja tranter auter ina decisiun dal Tribunal federal, scriva la SRG SSR. Tenor la decisiun sto l’interpresa pajar sezza la taglia sin la plivalur da las taxas da recepziun. Ina segunda raschun per il minus sajan reservas fatgas per la cassa da pensiun.
Vinavant èn las entradas da reclama da la SRG SSR sa reducidas. Cun franar las expensas haja ella pudì cumpensar questas perditas, scriva la SRG SSR.
Per l'onn current quinta la chasa da medias puspè cun in surpli.
RR novitads 16:00


text:
Durant il matg èn las prognosas per l'economia svizra sa scleridas levamain. Quai scriva il KOF, il post da conjunctura da l'ETH a Turitg. Il barometer da conjunctura dal KOF dal matg è creschì per 0,3 puncts sin 102,9 puncts cumpareglià cun l'avrigl.
Ils signals positivs sajan vegnids da l'industria e da la branscha da finanzas. Quai malgrà ch'ils indicaturs da consum hajan signalisà ina tendenza negativa.
Ils analists avevan oriundamain quintà che l'index creschia sin 102,8 puncts. Quai sin basa da las datas da l'avrigl.
RR novitads 12:00


text:
Detlaraziun unificada dl davagn y dl patrimone - DUDP
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
La DUDP - "Detlaraziun Unificata dl Davagn y dl Patrimone" é na detlaraziun sön la situaziun economica che mëss gnì dada jö por ti rové pormez a n valgönes prestaziuns economiches o alisiraziuns de tarifes tl setur sozial y sanitar.
Tl Südtirol êl feter por düć i seturs, olache al vëgn paié fora contribuć o al é preodü le paiamënt de tarifes (por ej. l’assistënza soziala, le sostëgn ales families, le frabiché abitatif, l’assistënza scolastica) criters por la valutaziun dl davagn y dl patrimone de che che faj domanda. Chisc criters de valutaziun ê gnüs portà ite aladô di seturs cun le passè dl tëmp por assegné les prestaziuns publiches a na manira iüsta.
Le fin dla Detlaraziun Unificada dl Davagn y dl Patrimone, metüda sö dala Provinzia cun Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2, é da unifiché le sistem de relevamënt dl davagn y dl patrimone por ti rové pormez ales prestaziuns provinziales y da le organisé sot forma de n formular de relevamënt unich y na banca dać zentrala. Vigni porsona messarà ma dè jö öna na detlaraziun al ann, che i seturs adorarà por les domandes de prestaziuns ciafades.
Le fat che al sides sistems de relevamënt desvalis sforza da un n vers l’aministraziun da mantignì prozedöres spezifiches por vigni setur y dal ater vers sfórzera la jënt da dè jö na detlaraziun por vigni setur, cun dać che é sovënz feter anfat. Tres n su sistem de relevamënt vëgnel inće garantì na assegnaziun plü iusta dles prestaziuns.
- Por ći prestaziuns adori pa śëgn le sistem DUDP?
Chëstes é les prestaziuns prinzipales che adorarà la DUDP:
- l’assëgn provinzial ala familia
- l’assëgn provinzial por i mituns
- la partezipaziun ales tarifes di sorvisc soziai (ćiases de palsa, assistënza a ćiasa, scolines, y i.i.)
- les prestaziuns de assistënza economica soziala
- l’esenziun dal ticket por porsones che à debojëgn
- la retüda dles spëises por proteses dai dënz
- la retüda por l’assistënza indirëta pro sojornanzes te ospedal
- les alisiraziuns tl ciamp dl frabiché abitatif
Por les informaziuns plü importantes sön les condiziuns, i terminns, les portines competënte y i.i. de dötes chëstes prestaziuns ciara la
- Can y ćiodì adori pa la DUDP?
Nia düć i zitadins y les zitadines ne mëss presentè la DUDP: la detlaraziun va ma debojëgn sce le zitadin o la zitadina fej domanda de contribuć o alisiraziuns sön les tarifes ala Provinzia o a d’atri ënć che adorarà le sistem DUDP. La detlaraziun po gnì presentada te vigni momënt, mo a vigni moda dan la presentaziun de na domanda de prestaziun. Por le zitadin y la zitadina él dessigü plü saurì da la presentè canche al presentëia la domanda de prestaziun o canche al dà jö la detlaraziun dles entrades.
La detlaraziun é individuala y ara mëss porchël gnì relasciada separatamënter por vigni componënt dla familia. Öna na porsona po indere dè jö la DUDP por düć i componënć de süa familia.
- Olâ mëssi pa dè jö la detlaraziun?
La detlaraziun é debann y po inće gnì dada jö pro i patronać o i zëntri de assistënza fiscala (Caaf) di sindacać, dles assoziaziuns economiches y dles atres organisaziuns pro chëres che al vëgn bele śëgn presentè tröpes domandes de prestaziun. Chëstes organisaziuns, che desponn de na gran rëi de portines te döt le Südtirol pitarà debann süa consulënza en materia ai zitadins y ales zitadines.
Les porsones de majera eté po inće dè jö la detlaraziun diretamënter online. Por les porsones de mëndra eté po la DUDP ma gnì dada jö online da chi che eserzitëia la potesté di geniturs y, sce ares vëgn assistides da n’aministradù o da na aministradëssa de sostëgn, da so aministradù o süa aministradëssa de sostëgn.
La DUDP é na detlaraziun sostituënta aladô dl articul 5 dla lege provinziala 17/93 y mudaziun suandëntes. La lista di documënć dessot tol ite düć i documënć por le davagn y le patrimone; vignun y vignöna tolarà ma chi che ti öga te süa situaziun. Sce i orëis dè jö la DUDP pro la portina podëise se tó do la documentaziun che va debojëgn o scrì fora a ćiasa le formular sön papier.
L’anuzaziun de chësc sorvisc é debann.
- Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimone
(Decret dl Presidënt dla Junta Provinziala di 11 de jenà dl 2011, n. 2)
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Formulars
DUDP Detlaraziun unificada dl davagn y dl patrimone SORVISC-ONLINE
por dè jö o ćiarè do la DUDP
Jide al sorvisc online por mëte ite o consulté Osc RUDP
- Scrí fora le formular online
FORMULARS Y ISTRUZIUNS DUDP - Davagn 2016 y 2015
- Formulars
- DUDP Formular Davagn 2016 [552 KB]
- Istruziuns Formular DUDP Davagn 2016 [816 KB]
- DUDP Formular Davagn 2015 [545 KB]
- Istruziuns Formular DUDP Davagn 2015 [760 KB]
- D’atres injuntes
- Formulars
Prestaziuns tl sistem Dudp
- D’atres injuntes
- Prestaziuns tl sistem Dudp [532 KB]
- D’atres injuntes
DUDP Portines d'informaziuns y presentaziun privates
at. 11.01.2018
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 17/04/2018)
Ënt competënt24. Politiches soziales
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 82 04 Valentina Debiasi Pisetta
0471 41 82 05 Ingrid Pallua
0471 41 82 12 Alessandra Zanirato
0471 41 82 68 Info EEVE-DURP
Fax: 0471 41 82 19
E-mail: eeve.durp@provinz.bz.it
PEC: soziales.politichesociali@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinz.bz.it/familie-soziales-gemeinschaft
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
- Por ći ann de davagn mëssi pa dè jö la detlaraziun?
Por les domandes de prestaziun dades jö dal pröm de jenà ai 30 de jügn vëgnel tignì cunt dl davagn dan da dui agn; por les domandes de prestaziun dades jö dal pröm de messè ai 31 de dezëmber vëgnel tignì cunt dl davagn dl ann denant.
Por ejëmpl: sce an damana na prestaziun de messè dl 2017 mësson dè jö la DUDP sön le davagn dl 2016.
Ater co les alisiraziuns tl ciamp dl frabiché abitatif, por chëres che al vá debojëgn che i zitadins y les zitadines ais les DUDP di ultimi dui agn de vigni componënt dla familia.
Por ejëmpl: por damané na prestaziun de messé dl 2017, messon presenté le DUDP dl 2015 y dl 2016 de vigni componënt.


text:
Jenaz: La punt daventa puspè «normala»
- Glindesdi, 9.1.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 9.1.2017, 11:45, RTR
Avant passa in onn ha insatgi colurà la punt da la Viafier retica a l'entrada da Jenaz che traversa la via chantunala mez mellen e mez blau. Ils culpants èn tschiffai – mo la punt anc adina colurada. Quai sa mida dentant proximamain.
La populaziun da Jenaz ha per gronda part gì plaschair da l'acziun creativa, quai han ins sentì tar ina pitschna retschertga da RTR d'avant in onn.
La punt avess gia dapi daditg d'esser grischa. Daco ch'ella è anc adina colurada cun las colurs dal HCD, in onn e mez suenter il delict, ha in simpel motiv.
Custs da 10'000 francs
La possessura da la punt, lUffizi federal per vias ASTRA, spetga numnadamain anc adina sin ils daners da castitg dals nov culpants.
Totalmain han els da pajar ina summa da 10'000 francs.
Questa summa è partida si en duas ratas, ina da quellas è gia vegnida pajada, l'autra vegn lura pajada il mars 2017.
Pir cura che la segunda rata vegn pajada, daventa la punt puspè grischa. Quai avess da succeder durant la stad 2017. Fin lura pon ins anc admirar la punt colurada, mez melna, mez blaua.


text:
A Murschetg, amiez ils hotels e las localitads da fatschenta, sesanfla igl Oratori ecumen. Sco gia il num tradescha quei, setracta ei d’ina localitad d’oraziun che vegn duvrada dalla baselgia catolica sco era dalla reformada.
Las dumengias denter Nadal e Pastgas han liug cheu survetschs divins catolics mintgamai allas 17.00 uras. Quels vegnan frequentai oravontut da nos hosps, ton pli che quels survetschs divins vegnan celebrai per tudestg.
Per informaziuns pertuccond ils survetschs divins reformai san ins sevolver tier la pleiv evangelica reformada.
Adressa da contact:
David Last, plevon
Via Cresta 10
7152 Sagogn
Tel. 081 921 68 55
dlast@gmx.net


text:
Exteriur
-
UE vul cuntinuar procedura cunter Google
La Cumissiun da l’Uniun Europeica vul tenor indicaziuns da las medias cuntinuar la procedura cunter il concern d’internet Google. La responsabla da l’UE vegnia a communitgar oz questa decisiun. L’UE rinfatscha a Google da malduvrar la pussanza sin il martgà.
La rinfatscha cunter il concern american Google è, che ses servetsch da tschertgar, disfavuriseschia la concurrenza en favur dals agens products. Google stoppia far quint cun ina multa da milliardas, uschia las medias.
RR novitads 06:00


text:
Christine Egerszegi, l'anteriura presidenta dal Cussegl naziunal, ha elegì il titel da ses referat «Quant dastga murir custar?» ed ella ha vulvì quella dumonda, cun dumandar: «Quant dastga viver custar?» Ord vista politica è quai reglà uschia, che mintgin da nus ha dabun la tgira ch'i dovra per sia sanadad. Qua vegn pia mintgin sez dumandà quant vul e quant dovras. Studis mussan che mintgin da nus chaschuna ils davos dus onns da sia vita ils pli blers cust per la sanadad. Quai emporta betg sche ins mora cun 40 ni pir en auta vegliadetgna. Quel da 40 onns dovra en cas da malsogna simplamain dapli medicaments chars e quel en auta vegliadetgna dovra dapli tgira. Mo i resta tar la pretensiun: Ils davos dus onns èn ils pli chars.
La disposiziun da pazients
I dat ina pussaivladad da tenair quests cust a mastergn, pretenda Christine Egerszegi. Quai è la disposiziun da pazients. In med ch'è in agid per parents, per ils medis e la tgira. Sche il pazient declera sez, tge mesiras ch'el vul per prolungar la vita e tgeninas betg. Quella disposiziun sto il pazient far cura ch'el è anc abel d’agir e da discutar quai cun ils parents ni enconuschents che manglassan la finala exequir quella disposiziun.
Era la SanaSurselva e Palliative Care Surselva, che han organisà il referat cun Christne Egerszegi, fan adina puspè attent la populaziun da far ina disposiziun da pazients.


text:
Uschia po la suprastanza transitorica preparar la radunanza constitutiva che vegn ad esser il mais d'october. - La nova plaiv Rueun, Ruschein, Siat e Pigniu duai ir en vigur l'emprim da schaner 2017.
Ina cumissiun da fusiun aveva preparà dapi la primavaira ils documents necessaris. La plaiv fusiunada dumbrass radund 800 parochians ed avess uschia il dretg sin l'ulivaziun finanziala dal Corpus Catholicum. Sche la fusiun vegn decidida po la nova plaiv quintar cun ina contribuziun unica dal Corpus Catholicum da 350'000 francs.
Betg da la partida a la fusiun è la plaiv da Ladir. La radunanza da plaiv ha decidì gia pli baud da betg vulair far part al project da fusiun.
RR novitads 23:00


text:
Otg candidats han cumbattì per trais sezs. Dentant be in era propi liber: Quel da Doris Caviezel-Hidber. Ils cussegliers da la citad vertents (dapi il 2012) Tom Leibundgut ed Urs Marti, il president da la citad, vulevan restar en uffizi ed han pudì nizzegiar il bonus dal 'fin da qua'.
Reeligì han ils da Cuira:
- Urs Marti: 5'633 vuschs
- Tom Leibundgut: 4'671 vuschs
Betg cuntaschì il pli absolut ha Patrik Degiacomi cun 3'483 vuschs.
Urs Marti è plinavant vegnì reelegì sco president da Cuira, quai cun 4'875 vuschs.
Segund scrutini
Nagin dals candidats per il terz sez ha survegnì la maioritad absoluta da 3'791 vuschs ch'è necessaria per l'elecziun sco cusseglier da la citad. Il pli datiers, suenter Patrik Degiacomi (308 vuschs memia pauc), è stà Marco Tscholl (PBD) cun 2'139 vuschs (ad el han mantgà 1'652 vuschs).
Reacziuns en las gasettas grischunas
Senza problems sajan Urs Marti e Tom Leibundgut vegnids reelegids a Cuira, quai scrivan las gasettas grischunas dal glindesdi.
Sch'il socialdemocrat Patrik Degiacomi vegnia elegì en il segund scrutini dependia, sch'ils burgais veglian impedir el u betg, uschia sa cloma il commentari da la «Südostschweiz».
Il «Bündner Tagblatt» scriva che Cuira tschertgia in «Budget-Stadrat», cunquai che la paja dals suprastants vegn reducida sin 200’000 francs ad onn.
RR novitads 17:00/06:00
Ils resultats
- Urs Marti (PLD) 5'633 vuschs
- Tom Leibundgut (Glista libra) 4'671 vuschs
- Patrick Degiacomi (PS) 3'483 vuschs
- Marco Tscholl (PBD) 2'139 vuschs
- Hanspeter Hunger (PPS) 2'079 vuschs
- Peter Portmann (PCD) 1'849 vuschs
- Beath Nay (independent) 920 vuschs
- Salome Mathys (PVL) 887 vuschs
Participaziun 40,36%


text:
Mintga vischnanca en il chantun Grischun ha hotels. Avant 100 onns avevan hoteliers cumenzà a bajegiar hotels per beneventar turists en las vischnancas. Cun ils onns levan ils turists dentant dapli che mo ina chombra en il lieu nua ch’els faschevan vacanzas. Blers han cumenzà a bajegiar chasas ed abitaziuns en ils lieus da vacanzas. Blers gronds e vegls hotels han stuì serrar perquai ch’els avevan memia paucs osps. Dentant gronds, pompus e luxurius hotels han survivì e beneventan anc adina osps.
Lexicon H Hotels
Mintga vischnanca en il chantun Grischun ha hotels. Avant 100 onns avevan hoteliers cumenzà a bajegiar hotels per beneventar turists en las vischnancas.


text:
Da las 53 pendicularas ch'èn vegnidas prendidas sut la marella na midan 35 betg ils pretschs per ils pass da skis. 7 sbassan ed 11 auzan levet ils pretschs.
Purschidas variablas
Adina dapli territoris da skis porschan bigliets via l'internet cun pretschs variabels. Quai pussibilitescha a las pendicularas da reagir a curta vista sin la dumonda.
Tenor l'associaziun na stgargian bleras pendicularas quest onn betg lur investiziuns d'infrastructura sin ils pretschs, surtut pervi dal ferm franc.
RR novitads 14:00


text:
Engadina
L'Engadina (Engiadina in rumanc, Engadin in tudesch) l'è üna val che la se troeuva in Svizzera, in del Cantùn di Grisùn. 'Stu sitt chì, lungh circa 80 chilometer, l'è üna dij val abitadi pussee vôlti d'Europa. In 'sta val chì ghè la prima part del fiüm Inn (Engadina in rumanc voeur propi dì "giardìn de l'Inn") e l'è partida in düü setùr cumpletament diferent, separaj da la "Punt'Ota" ("Punt Vôlt"), ciamadi Engiadin'Ota ("Vôlta Engadina") ed Engiadina Bassa ("Bassa Engadina").
Cuntegnüü
El sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vôlta Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina l'è caraterizada da üna granda piana verda, cunt la presenza de quater lach, furmàa dal fiüm Inn: i lach de Sils, Silvaplana, Champfèr e Sankt Moritz. In pü gh'hin ün frach de busch de cèmber e làris e de giazzaj in sü i muntàgn. L'altezza de la val l'è tra i 1.600 e i 1.800 meter.
'Sta part chì de l'Engadina l'è culegada cunt la Val Bregaglia dal Pass del Maloja e cunt la Val Pusc'ciâf dal Pass del Bernina.
In de la Vôlta Engadina, a cumincià da la part süd, gh'hin i cumün de Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Sankt Moritz, Celerina/Schlarigna, Pontresina, Samedan, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Bassa Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bassa Engadina l'è ün frach diferent da quèla Vôlta: la gh'ha üna pendenza pussee forta (tra i 1.610 e i 1.019 meter), l'è pussee strèta e l'Inn el va in mèzz ai rocc e a dij guli. 'Sta val chì la finìss al cunfin cunt l'Austria.
In de la Bassa Engadina gh'hin i cumün de Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Piant, animaj e mineraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Engadina gh'hin ün frach de busch: in de la part nord gh'hin piant de pin fin a la quota de 1.800 meter, in de la part süd piant de làris fin ai 2.100 meter. L'è anca ün sitt in duvè vègnen sü i fiùr dij Alp.
In dij busch viven animaj cumè i cerf e i cavrioeuj, in dij zoni de muntagna gh'hin camusc' e stambecch, in dij val lateraj svulàzen aquij e avultoeuj.
Dent in del terèn gh'hin mineraj cumè el zinch, el piumb e'l ram.
El 1 agust 1914 in de la Bassa Engadina l'è stàa inaugüràa el Parch Naziunàal Svizzer, in dij cumün de Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin, grand 172,4 chilometer quadràa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina la gh'aveva el sò propi cunt. In del 1139 el cunt Dedalrich l'ha vendüü el sò teritori al vescuv de Coira. In de la Bassa Engadina gh'eren ün frach de lotti tra i diferent signur de la val per el sò pussess.
Dürant la guèra de la Valtelina (ciamada anca "Macell Sant") l'Engadina l'è stada devastada daj Austriach, ch'in del 1622 gh'han ocupàa la val. Dumà l'ann dopu l'Engadina l'è turnada ai Grisùn; l'ultim paes restàa a l'Austria l'è stàa Tarasp, turnàa ai Grisùn in del 1815.
Parladi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parlada pussee impurtant in de l'Engadina l'è'l rumanc, in particulàar in düü variànt, pütost simil tra de lùr: el puter (parlàa in de la Vôlta Engadina) e'l vallader (parlàa in de la Bassa Engadina). L'insèmm de 'sti düü parladi chì, ch'i gh'hann üna propia furma scritta e parlada, l'è ciamàa Rumantsch ladin, che l'è del tücc diferent cunt el ladìn parlàa in dij val de l'Italia nord-urientàal.
Cunt el passar del temp el rumanc el gh'ha però lasàa spazi al tudesch, in particulàar in de la Vôlta Engadina; 'stu fat chì le dovüü al türism e a la cunseguent migraziùn de gent da la Svizra tudesca ch'i naven a laurà in dij sitt türistich cumè Sankt Moritz. In de la Bassa Engadina el rumanc l'è anca amò la parlada materna de la pussee granda part de la pupulaziùn.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecunumia de l'Engadina l'è basada specialment in sül türism: in del XIX secul l'è stada scuverta üna funt termàal a Sankt Moritz e in del 1831 l'è stàa fà sü el prim stabiliment termàal. Dopu l'è iniziàa anca el türism invernàal, grazi anca a la custruziùn dij funiculari e dij olter impiant de risalida ch'i nàven fin a in duvè ghè la nef: la prima funiculàar fada sü l'è stada quèla de Mottas Muragl, arent Celerina/Schlarigna e Pontresina, inaugürada el 9 agust 1907.
Stradi e feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arivi dij türist l'è facilitàa da la presenza d'impurtant vij de cumunicaziùn che gh'hin in tütta l'Engadina.
Stradi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghè ün'ünica strada, furmada dij Stradi Naziunaj 3 (fin a Silvaplana) e 27, che la traversa tütta l'Engadina da Maloja (e de cunseguenza dal cunfìn italiàn de Castasegna in de la Val Bregaglia) fin al cunfìn austriach dopu Martina, fraziùn de Tschlin.
Olter stradi impurtant hin:
- la Strada Naziunàal 29 (del Pass del Bernina), che d'arent Celerina/Schlarigna la va fin al cunfin cunt l'Italia in de la Val Pusc'ciâf (arent a Tiràn);
- la Strada Naziunàal 3 (del Pass del Güglia), che la va da Silvaplana fin a Coira;
- la strada del Pass de l'Alvra, che la va da La Punt-Chamues-ch fin a Thusis;
- la strada del Pass del Flüela, che la va da Susch a Davos;
- la Strada Naziunàal 28, che la va da Zernez fin a la Val Venosta.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc i feruvij ch'i travèrsen l'Engadina hin a scartament piscinìn e hin gestidi da la Feruvia Retica.
La staziùn pussee impurtant de la val l'è quèla de Sankt Moritz, pünt de partenza dij tren ch'i vànn fin a Tiràn, Coira, Davos e Scuol; 'st'ultima feruvia chì la traversa tütta la part centràal de l'Engadina.
In del 1999 l'è stada inaugürada el tünnel del Vereina, che'l va da Lavin e Susch fin a Klosters. 'Sta galeria chì, che l'è la pussee lunga del mund per vess üna feruvia a scartament piscinin (19.042 meter), l'è ün frach impurtant per l'ecunumia engadines: la culega l'Engadina al Prättigau e a la val del Renu e l'è vèrta anca in dij mes invernaj, quand i pass alpìn hin saraj per la nef.


text:
Ofra Haza: «Im Nin’Alu»
- Mesemna, 28.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 28.2.2018, 9:30, RTR
Ofra Haza è stada ina da las artistas che duvrava savens elements da la musica tradiziunala per far sia musica moderna. Ses toc «Im Nin'Alu» dal 1987 è stà in success mundial. Ina da las raschuns è segiramain che sia chanzun cuntegna blers elements ch'han fatg in'impressiun exotica sin il public en l'Europa ed en ils Stadis Unids. Ella cumenza cun ina poesia dals Gidieus jemenits dal 17avel tschientaner:
«Im nin'alu daltei n'divim daltei marom lo nin'alu»
«Er sche las portas dals ritgs èn serradas, las portas dal tschiel èn adina avertas».
Ofra Haza, artista da l'Israel cun ragischs jemenitas, ha chantà questa chanzun per l'emprima giada durant in lavuratori per in teater il 1978. Sis onns pli tard cumpara il toc sin ses disc «Yemenite Songs» ed il 1987 lura en ina versiun remixada da Izhar Ashdot e Yair Nitzani. Quella arriva lura en ils clubs da tut il mund ed er en las paradas da hits, ed è ina da las emprimas chanzuns cun elements da la musica tradiziunala che daventa in success mundial. La chantadura Ofra Haza n'ha però betg pudì cuntinuar cun sia carriera. Il 2003 è ella morta pervi d'ina greva malsogna, sco consequenza d'ina infecziun da HIV.