text:
Istorgia da la posta svizra
L’istorgia da la posta svizra sa lascha persequitar enavos fin en il temp medieval, quai grazia a diversas brevs ch’èn sa mantegnidas. Tranter ils filatelists è il pajais enconuschent tras quai che las duas marcas ‹Turitg 4› e ‹Turitg 6› dal 1843 èn stadas las emprimas marcas en tut il mund suenter la rolla da piunier ch’aveva giugà il 1840 la Gronda Britannia. A partir dal 1849 suonda l’istorgia da la posta federala.
Svilup fin la fin dal 18avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en la gronda part dals stadis da l’Europa Centrala dateschan er en Svizra emprims servetschs postals dal temp medieval. Per gronda part na sa tractavi però betg da sistems postals regulars, mabain plitost da differentas furmas da servetschs da currier privats. Indizis d’in sistem da posta structurà derivan da la mesadad dal 17avel tschientaner. Da quel temp cumparan per l’emprima giada indicaziuns postalas sin brevs da la Veglia Confederaziun. Gia paucs decennis pli tard vegnan duvrads ils emprims buls postals. Quai è in indizi per in dumber creschent d’uffizis postals. Il pli vegl bul postal da la Svizra ch’è enconuschent deriva da l’onn 1689. Quel mussa ils pleds ‹DE GENEVE› ed è vegnì duvrà per segnar brevs che gievan da Genevra en Frantscha.
A quest exempel èn suandads plirs lieus da lingua franzosa, entant ch’i vegniva fatg en las ulteriuras parts da la Svizra marcaziuns a maun. A partir dals onns 1780 cumparan lura era buls postals ad Aarau, Basilea, Son Gagl, Losanna, Vevey, Berna, Friburg e Saint-Blaise. Da quai resulta ch’il sistem postal è vegnì schlargià e megliurà marcantamain da quel temp.
Cura ch’ins ha gì reintroducì vers la fin dal temp medieval ed a l’entschatta dal temp modern servetschs postals, è quai succedì en l’entira Europa en furma da curriers a chaval. A partir dal 17avel tschientaner han ins cumenzà a cumplettar u remplazzar la posta da currier tras la charrotscha da posta; quella era bain in pau main sperta, ma pudeva er transportar persunas e spediziuns da posta pli grondas.
A l’entschatta n’eran quai anc naginas charrotschas per propi, mabain simpels chars da letras senza suspensiun. A partir dal 18avel tschientaner ha alura cumenzà a crescher la muntada da la charrotscha da posta per il transport da persunas. Igl èn vegnids sviluppads successivamain tips da charrotschas che correspundevan a las incumbensas postalas specificas ed a las relaziuns topograficas regiunalas. Damai che las vias n’eran insumma betg fortifitgadas u be munidas cun ina fitg simpla sulada, è il viagiar en charrotscha però resta vinavant vaira stentus.
Quai è pir sa midà vers la fin dal 18avel ed en il decurs dal 19avel tschientaner, cura ch’èn vegnids erigids ils straduns per propi. A partir da ca. l’onn 1820 eran ils impurtants curs da posta europeics sviluppads talmain che las charrotschas pudevan tegnair pass cun in singul chavaltgader. Dal 1700 fin il 1850 ha la spertadad da viadi da la charrotscha da posta pudì vegnir augmentada da 2 km/h sin radund 10 km/h. Successivamain èn er vegnidas schlargiadas las vias regiunalas e vias da pass.[1][2]
Temp da sava 1798–1848[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup dal sistem postal svizzer è vegnì interrut tras l’invasiun da truppas franzosas ils 5 da matg 1798. En la nova Republica helvetica è il sistem postal vegnì surpiglià ed administrà da la Frantscha. Il fatg che la suveranitad dals singuls chantuns è vegnida limitada, dueva sa mussar sco pass ch’ha promovì la via vers in sistem postal unitar. Ils uffizis postals da las citads pli grondas èn vegnids munids cun buls ovals cun las ensainas da la nova Republica e las tariffas èn vegnidas unifitgadas.
Dal temp da l’occupaziun franzosa è er vegnida endrizzada ina posta champestra franzosa che funcziunava bain. Quai cumprovan numerus buls sin brevs da posta champestra, sco per exempel da l’armada dal Rain ch’era staziunada a Basilea. Suenter il declin da la Republica helvetica il 1803 ha ina nova constituziun restrenschì l’autonomia dals chantuns.
Plirs chantuns da lingua franzosa èn er vegnids integrads da quel temp en la Frantscha, nua ch’els han fatg part cun agens nums e numers postals dal sistem da posta franzos: ‹Mont Blanc› (84), ‹Mont Terrible› (87), ‹Haut Rhin› (66), ‹Leman› (‹Geneva›) (99) e ‹Simplon› (127). Cun la cupitga da Napoleun ed il Congress da Vienna il 1815 è vegnì restituì durant la restauraziun il vegl urden d’avant l’occupaziun franzosa.
Pervi da la vasta autonomia è il sistem postal dals singuls chantuns sa sviluppà ils proxims onns a moda pli u main independenta. Las relaziuns è colliaziuns interchantunalas existentas èn bain vegnidas mantegnidas; ma ins ha desistì d’endrizzar ina posta centrala. Areguard il svilup a l’intern dals singuls chantuns èn da menziunar surtut ils trais chantuns ch’han edì sco sulets atgnas marcas postalas per simplifitgar il sistem postal: Turitg (1843), Genevra (1843/44) e Basilea (1845).
La posta federala a partir dal 1849[modifitgar | modifitgar il code]
La fundaziun dal stadi federal l’onn 1848 ha manà a midadas fundamentalas areguard l’organisaziun statala. Ils fatgs da posta, da traffic e da munaida, ma er l’armada e la giurisdicziun èn vegnids centralisads e munids cun la legislaziun correspundenta. La monopolisaziun sin il sectur dals servetschs postals dueva garantir che la populaziun en tut las parts dal pajais disponia da servetschs tuttina vasts e per pretschs raschunaivels.
La Posta Svizra dad oz è vegnida fundada il prim da schaner 1849. Ella ha surpiglià l’administraziun centrala dals transports da persunas sco er la consegna da spediziuns postalas e spediziuns da daners. L’unificaziun è però avanzada fitg plaun, uschia ch’ils trais chantuns menziunads han duvrà lur marcas postalas fin il settember 1854. Il matg 1850 èn alura cumparidas las emprimas marcas da la Posta svizra. Quellas èn enconuschentas sut il num ‹Rayon› e mussan la crusch svizra cun in corn da posta. Las proximas generaziuns da marcas duevan esser caracterisadas da motivs patriotics (Helvezia, Tell e.a.), pli tard da cuntradas e da persunalitads svizras. Gia avant l’Emprima Guerra mundiala ha cumenzà l’ediziun da las marcas da beneficenza da la Pro Juventute; pli tard duevan er suandar ediziuns annualas da la Pro Patria.
A partir dal 1857 èn las spediziuns postalas vegnidas transportadas tenor pussaivladad cun la viafier. Quella era pli sperta e main chara che las charrotschas da posta tradiziunalas. Dapi il 1866 èn stads en funcziun per quest intent agens vaguns-posta. In impurtant pass en il svilup da la viafier en Svizra ha furmà l’avertura dal tunnel dal Gottard l’onn 1882. Il 1881 è perquai er ida a fin l’èra da la charrotscha da posta sur il Pass dal Son Gottard ch’aveva cumenzà ils onns 1830 (e ch’aveva prosperà surtut dapi il 1842/49).
Vehichels a motor han remplazzà la charrotscha da posta successivamain a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner. L’emprim auto da posta è cursà il prim da zercladur 1906 da Berna a Detlingen. Il 1919 èn suandads al Simplon ils emprims viadis sur ils pass. Il 1961 è vegnida remplazzada la davosa posta a chavals che cursava ad Avras. Cun l’auto da posta è colliada tradiziunalmain la tiba a trais tuns (u famigliar: tiba da l’auto da posta). Ils tuns cis-e-a en a-dur derivan da l’andante or da l’uvertura da Wilhelm Tell da Gioachino Rossini. La tiba a trais tuns vegn duvrada sin rutas postalas da muntogna sco signal ed avertiment, per exempel en curvas nunsurvesaivlas. En la tiba a trais tuns viva vinavant la tradiziun dal corn da postigliun. Sper ils autos da polizia e las ambulanzas èn ils autos da posta ils sulets vehichels a motor en Svizra che dastgan far diever da tibas a plirs tuns.
La rait da telegrafia svizra è vegnida construida a partir dal 1852, quella da telefon a partir dal 1877. L’onn 1920 èn vegnids unids ils servetschs da telefonia e telegrafia cun la posta; dapi lura ha quella gì num PTT (posta, telefon, telegrafia).
Durant las guerras mundialas ha la Svizra introducì in sistem da censura per la posta da l’exteriur. La Crusch cotschna ha empruvà da trair a niz la neutralitad svizra per far dal pajais ina plazza da transtgargiada per la posta da praschuniers da guerra. Dapi ina decisiun da l’Uniun postala universala dal 1906 stueva quella vegnir transportada gratuitamain. Questas stentas han tuttavia gì tscherts success.
A partir dals onns 1930 è la firma Hélio Courvoisier SA a La Chaux-de-Fonds sa sviluppada ad ina da las pli impurtantas stamparias da marcas postalas en tut il mund. Suenter curt temp èn tut las marcas spezialas da la PTT incl. Pro Juventute e Pro Patria vegnidas realisadas tar Courvoisier en fotogravura acidica. La qualitad da quest’interpresa ha manà tar empustaziuns da betg main che 100 administraziuns da posta en tut il mund. Ma il 2001 e 2002 han tant Courvoisier sco er la Posta sezza serrà lur stamparias da marcas postalas perquai ch’i manchian las perspectivas per l’avegnir.
Dapi il 1939 furma la colur melna ina da las caracteristicas da la Posta svizra (chaschas da brevs, autos da posta e.a.). L’onn 1964 è vegnì introducì il sistem da numers postals d’aviament (en furma curta: numers postals). Il 1978 ha la PTT installà ils emprims postomats e cumenzà a porscher ils emprims servetschs da natel.
Pli baud eri usità da cumbinar il transport da posta e da persunas; cun il temp èn ils basegns da questas duas spartas però sa differenziadas adina pli fitg, uschia ch’ils transports da posta èn vegnids spartids vers la fin dal 20avel tschientaner quasi cumplettamain dal traffic public. Quai na vala betg be per ils autos da posta, mabain er per la viafier. L’excepziun furman uffizis postals en regiuns periferas; qua vegn la posta per part anc adina furnida cun ils autos da posta.
Situaziun odierna[modifitgar | modifitgar il code]
La liberalisaziun da la posta è vegnida iniziada l’onn 1988. Il 1997 è la PTT sa spartida en dus concerns: La Posta Svizra odierna (incl. Auto da posta e Postfinance) e la Swisscom ch’ha surpiglià ils servetschs da telecommunicaziun. Il 2013 è la Posta vegnida transfurmada en ina societad acziunara; ma possessura resta vinavant la Confederaziun – en la rolla d’acziunara che posseda 100 % da las aczias.
Oz (situaziun dal 2015) è la Posta svizra in’interpresa cun bundant 62 000 emploiads e furma uschia in dals pli gronds patruns da lavur da l’entir pajais. Ella consegna mintg’onn radund 2,2 milliardas spediziuns adressadas e bundant 112 milliuns pachets. Ultra da quai administrescha la societad affiliada Postfinance facultads da clients d’ina valur totala da bundant 115 milliardas francs.[3]
L’interpresa Auto da posta, ch’appartegna sco la Postfinance medemamain a la Posta svizra, maina actualmain radund 870 lingias d’auto da posta cun bundant 2190 autos da posta. La rait da lingias ha ina lunghezza totala da 11 869 km; per onn vegnan transportads radund 141 milliuns passagiers. Las lingias vegnan manadas ubain d’Auto da posta sez cun agen persunal, ubain d’ina da las radund 150 interpresas concessiunarias cun agen persunal. Tar l’Auto da posta sez lavuran radund 2140 persunas (chauffeurs e persunal administrativ); tar ils concessiunaris èn quai en tut stgars 1600 chauffeurs. Per part scriva la Confederaziun ora lingias, per las qualas l’interpresa Auto da posta sto concurrer cun auters interessents. Sco ils exempels da l’Engiadin’Ota e da la regiun da Sargans mussan, èsi tuttavia er pussaivel che Auto da posta è la partida perdenta tar ina tala concurrenza. Fin il 1995 finanziava la PTT il deficit dal servetsch d’auto da posta cun agid dal gudogn da la sparta da telecommunicaziun. Dapi il 1996 han tut las interpresas da traffic public d’offrir ordavant lur servetschs als empustaders (Confederaziun e chantuns). Las offertas èn liantas, uschia che l’interpresa da traffic po far ina sperdita u in gudogn.[4] Il 2014 ha Auto da posta gia scrit per la 16avla giada en successiun cifras nairas.
La Swisscom occupava il 2015 21 000 collavuraturs ed ha gì ina svieuta da 11,7 milliardas francs. La participaziun da la Confederaziun a l’interpresa munta a 51,0 %. Tar ils clients da la Swisscom tutgan tant persunas privatas sco er firmas. La paletta da servetschs cumpiglia la telefonia cun rait fixa e mobila, internet e televisiun digitala; a firmas vegn purschì il mantegniment e la gestiun da l’entira infrastructura dad IT.[5]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Petra Krempien: Geschichte des Reisens und des Tourismus. Ein Überblick von den Anfängen bis zur Gegenwart. FBV-Medien-Verlag, Limburgerhof 2000.
- ↑ Klaus Beyrer: Des Reisebeschreibens ‹Kutsche›. Aufklärerisches Bewußtsein im Postreiseverkehr des 18. Jahrhunderts. En: Wolfgang Griep, Hans-Wolf Jäger (ed.): Reisen im 18. Jahrhundert. Winter, Heidelberg 1986.
- ↑ Communicaziun a las medias dals 10 da mars 2016.
- ↑ Cf. latiers cifra 3.3.2 da la Missiva davart la revisiun da la lescha da viafier; indemnisaziuns ed agids finanzials per il traffic regiunal dals 17 da november 1993.
- ↑ Survista tenor swisscom.ch, consultà ils 25 da settember 2016.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Jürg Abbühl, Walter Knobel (ed.): Gelb bewegt. Die Schweizer Post ab 1960. Ed. da la Posta svizra, Stämpfli, Berna 2011, ISBN 978-3-7272-1217-8.
- Arthur Wyss: Die Schweizer Post von ihren Anfängen bis zur Gegenwart. En: Archiv für deutsche Postgeschichte, ed. 2/1978, p. 102–137.


c: text/html

text:
Il marsch «Summer Winds», dat l'entschatta. Plinavant tadlain nus hits da stad sco «Reggae Night», «Lambada» u «Walking On Sunshine», il valzer «Iv Made My Plans for the Summer» fin tar l'uvertura «Sommergeschichten. Tut quai ed anc blera musica che dat in zic atmosfera da stad pudais vus tadlar en l'emissiun dad oz.
Atmosfera da stad
Stad, sulegl, temperaturas chaudas e vacanzas. E buna musica? Ma cler! E per lezza procura l'Instrumentala dad oz.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vers las 14.30 è in auto da persunas che charrava sin la via chantunala da San Murezzan en direcziun Champfèr collidà frontalmain cun in bus. «La dunna da 68 onns che manava l’auto è morta anc en il lieu», ha ditg Roman Rüegg, pledader da la polizia chantunala grischuna ad RTR.
«Il manischunz dal bus d’Engiadina è vegnì blessà mez grev tar la ferma collisiun. El è vegnì transportà cun l’ambulanza en l’ospital a Samedan», agiunta Rüegg. Era trais dals radund 20 passagiers dal bus sajan vegnids blessads: quai dentant be lev, uschia ch’els han pudì vegnir tractads da l’equipa da l’ambulanza al lieu.
Raschun betg anc clera
Daco che la dunna è vegnida cun ses auto sin il vial oppost, en la curva sanestra tar il magazin da pumpiers, na sa la polizia betg anc dir. Cler è be che «la via era, cura che l’accident è capità, per gronda part bletscha, dentant betg schelada», uschia il pledader Roman Rüegg. Ensemen cun la procura publica dal Grischun examinescha la polizia chantunala ussa co precis che l’accident frontal è capità.
Pliras uras stà serrà
En consequenza da l'accident ha la polizia stuì serrar la via chantunala tranter San Murezzan e Champfèr per pliras uras. Fin la saira è il traffic vegnì svià sur Champfèr.
RR novitads 16:00++


text:
Tar en tut duas sajettadas ad Austin en il stadi federativ da Texas ha ì tenor indicaziuns da la polizia dà pliras unfrendas. Almain ina dunna saja morta, rapporta l’emettur da televisiun CNN sa referind sin indicaziuns dals servetschs medicinals da la citad. La situaziun saja uss puspè sut controlla. Era las autoritads han uss confermà questas indicaziuns.
La polizia è s’exprimida via il servetsch da novitads twitter ed ha admoni da evitar il center da la citad da Austin. Sur da pussaivels motivs na datti il mument anc naginas indicaziuns.
RR novitads 11:00


text:
Savens na saja betg cler tgi che prendia co influenza, hai num en il rapport da «Transperency international». Cun l'influenza ch'interpraisas, associaziuns ed organisaziuns hajan sin process politics, possia dar decisiuns nundemocraticas ed il ristg da corrupziun creschia. Betg be dals lobists mabain er dals parlamentaris dovria dapli transparenza. Cunzunt ils lioms finanzials duain vegnir mussads meglier.
Cumpareglià cun 19 pajais da l'Uniun europeica e trais organisaziuns da la UE è la Svizra sin il 11avel plaz. Sin l'emprim plaz è la Slovenia, suandà da la cumissiun da l'UE e Lituania.
RR novitads 15:00


text:
Poss jau unfrir ina suletta vita umana per salvar uschia autras vitas? Pertge restain nus ils medems, schegea che nus ans midain di per di? Danunder savain nus ch’i dat propi il mund? Fai senn da crair vi dad insatge, senza pudair cumprovar che quai exista insumma?
Adina puspè essan nus confruntads cun talas dumondas davart il senn, la morala e la logica da nossa vita. E savens èsi grev da dar ina resposta clera e definitiva. Igl è propi in dilemma. Però precis tals dilemmas e talas dumondas furman il punct da partenza per uschenumnads «gieus da patratgs». I sa tracta tar ils gieus da patratgs dad exempels or da la vita, da pitschnas istorgias che vulan concretisar u exemplifitgar in problem filosofic. E quests gieus da patratgs èn la basa dals otg filmins animads da la seria Filosofix.
Ils films animads spiertus e divertents èn vegnids creads dal dissegnader da comics Nino Christen per incumbensa dad SRF Kultur. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ha translatà e sonorisà quellas per rumantsch. Las istorgias vegnan però discutadas, exemplifitgadas u decleradas en singulas emissiuns dad RTR – en il magazin da religiun Vita e cretta, en il Magazin da cultura, en il Minisguard ed en l’actualitad dal Radio Rumantsch.


text:
L'explosiun en la citad da Gaziantep è succedida en in quartier cun blers abitants curds. Tenor l’agentura da novitads Anadolu è la bumba explodida amez ina societad da nozzas che festegiava or en il liber. Supponì vegn in’attatga da suicidi. Il president tirc Recep Tayyip Erdogan ha condemnà «l’attatga terroristica».
En la regiun che cunfinescha cun la Siria datti adina puspè attatgas. Extremists da diversas gruppas èn activs là, uschia era la gruppa da terror Stadi Islamic. Fin uss n'ha dentant nagin surpiglià la responsabladad per l'attatga.
RR novitads 06:00++


text:
- Il tschains da referenza è uschè bass sco anc mai: 1,5%
- Experts quintavan gia il mars cun ina reducziun.
- Dapi dus onns è il tschains restà tar 1,75%.
- Mintga quartal calculescha l'Uffizi federal d'abitaziuns (UFAB) il tschains danovamain.
Il tschains da referenza croda per l'emprima giada dapi il zercladur 2015 per in quart punct e munta da nov 1,5%. Quai communitgescha l'Uffizi federal d'abitaziuns. La reducziun è vegnida spetgada sin fundament dal svilup dal tschains. Gia il mars ha mancà mo pauc per ina reducziun.
Il nov tschains da referenza vala a partir da venderdi. Quai munta per ils locataris ch'els san da princip pretender ina reducziun dal tschains per bunamain 3%.
Dapi ch'il tschains da referenza per ipotecas è vegnì introducì il 2008 è el adina mo ì a bass. A l'entschatta era quel anc tar 3,5%. Dapi lu è il tschains adina sa sbassà pli e pli fitg.
RR novitads 09:00


text:
Sco quai che Walter Battaglia, il president communal da Donat e commember da la gruppa dal project da fusiun ha ditg envers RTR, ins n’haja gnanc pensà uschè lunsch – ma i saja cler ch’il rumantsch survegnia ses post en la vischnanca fusiunada. Gia en vista a la proxima saira d’infurmaziun ils 19 da zercladur duai il messadi esser avant maun per rumantsch.
Per la promoziun da la lingua stad a disposiziun ina summa da 250'000 francs, sche la fusiun grategia. La summa totala ch’il chantun metta a disposiziun per la fusiun munta a passa 2,2 milliuns francs. Las radunanzas communalas da las quatter vischnancas decidan ils 26 da zercladur davart la fusiun. Quella po ir en vigur mo sche tut las vischnancas dian gea al project da fusiun.


text:
En l'Australia na sa tegnan sco ch'i para bleras persunas ch'han il coronavirus betg vi da las prescripziuns da sanadad da las autoritads e van vinavant tranter la glieud. En il stadi da Victoria, il hot-spot da corona, è quai mintga quarta persuna.
Cura ch'inspecturs da sanadad han examinà ils ultims dus dis las chasas da passa 500 persunas na sajan 130 dad ellas betg stadas a chasa. Tranter auter sajan quellas idas a lavurar. Quai ha ditg il primminister dal stadi en il sid-ost da l'Australia.
Per amur da Dieu, sche vus avais il virus, lura stuais vus restar a chasa.
Cunter var 100 persunas en la citad da Melbourne vegn investigà pervia da betg avair resguardà las reglas dal lockdown. La polizia ha gia scumpartì 124 chastis en l'autezza da 1'300 dollars australians. En il stadi da Victoria èn entaifer da 24 uras vegnì registrà 627 novs cas da corona. Quai è la segund'auta cifra, il di avant hai dà 723 novas infecziuns.


text:
In dals tratgs specifics che definescha quest moviment d’art è la diversitad da questa cuminanza. «Urban Sketchers» sa numnan tant architects, artists e grafichers, sco era magisters, students, musicists e scripturs. Ina scolaziun d’art n’è betg ina premissa. Quai ch'unescha els dentant è sulettamain la medema passiun ed il dissegnar u skizzar tenor reglas definidas.
Il manifest dals «Urban Sketchers»
- I na vegn betg mo dissegnà sin il lieu, mabain observà.
- Ils purtrets duain raquintar l’istorgia dals conturns.
- Ils purtrets èn notizias dal temp e dal lieu.
- L’ambient vegn purtretà exactamain e sincer.
- Ins dastga far diever da tut las furmas medialas.
- Ins dissegna ensemen ed ins sustegna in l’auter.
- Ils purtrets vegnan publitgads online.
- Ins dissegna il mund, purtret per purtret.
Urban Sketching e ses origin
Naschida è questa furma da dissegnar il 2007 en ils Stadis Unids. Il fundatur era Gabriel Campanario, in schurnalist ed illustratur da Seattle. Suenter ch’ils emprims purtrets eran vegnids repartids sur raits socialas è la furma e sia filosofia sa derasada sin tut il mund. «Urban Sketching» è ozendi daventà in moviment cun ina cuminanza mundiala e millis e millis da dissegns. Era en Svizra. Sco per exempel l'exemplar sutvart, dissegnà dal Turitgais André Sandmann, in dals emprims «Urban Sketchers» insumma en Svizra.
Zuoz per trais dis il Mecca dals «Urban Sketchers» svizzers
Dal 2012 è vegnida fundada la gruppaziun «Urban Sketchers Switzerland». Quai ch'ha entschavì da lez temp cun scuntradas pli pitschnas è sa sviluppà en il fratemp en ina scena cun adina dapli aderents ed ussa perfin cun in agen simposi. Quai per celebrar e manifestar anc pli fitg lur gronda passiun.
RR actualitad 17:00


text:
cuntegn
La populara
-
Popularischem
Gronds semperverds da la musica populara grischuna e svizra.
En «La populara» dad oz udis schottischs, valsers e marschs fitg enconuschentas e popularas. Nus tuts tadlain gugent tocs sco «En urchige Muotathaler», «Bündner-Meitli», «Am FC Grischuna zBasel», ubain «Im Felsa-Schuss». Quels tocs sunan chapellas da renum sco ils Engadiner Ländlerfründa, la Chapella Oberalp, la Chapella Engiadina ed er Peter Zinsli cun ses amis da musica populara.
Ils titels en l'emissiun


text:
Sco quai che Coca-Cola ha confermà, veglian els sbassar il zutger per 10 perschient fin l'onn 2020. Quai ha ditg il schef dal concern James Quincey. Cunquai reagescha il concern american era sin giavischs da clients: Pli e pli blers damondan bavrondas main dultschas.
Quai pretenda grondas stentas. Nus midain recepts, iniziain pli pitschens pachets e la fin finala vulain pli cleras infurmaziuns da products per consuments.
Zutger saja ina «sfida per bleras societads». En blers pajais consumeschan ina gronda part dals carstgauns memia bler zutger, quai en bavrondas sco era en victualias. Coca-Cola sa chatta en ina midada. Il concern prova gia daditg d'adattar la paletta da products e porscher bavronds cun damain zutger. La sfida saja gronda.
RR novitads 10:00


text:
Oz ans interessan ils fastizs ch'il laresch ha laschà en nossa cultura rumantscha. Tgi sa sche quest onn vegn la naiv pir pli tard sco che quels da Tinizong pretendan cun dir "Las guglias digls lareschs stattan betg sen la necf; ellas crodan adegna sen tarragn."?
En las Dolomitas datti il term Larjëi per ina populaziun da lareschs che correspunda a noss "larschai" duvrà darar. En questas emnas midan ils lareschs qua e là lur colur e na be als poets paran els flommas tranter ils pigns. Pertge preferescha il poet Peider Lansel il laresch a mintga autra planta?


text:
Lavurs
Practicists da furmas surpiglian lavurs simplas en la producziun da models, furmas, apparats ed elements da construcziun. Els fabritgeschan products sco per exempel models da cularia ed utensils per l’industria da culaditsch e materia sintetica u elements da laminar e prototips per la construcziun da vehichels ed aviuns.
Practicistas da furmas exequeschan las lavurs tenor las instrucziuns e las prescripziuns da lur schef autonomamain u en il team. Ellas preparan il lieu da lavur, mettan a disposiziun ils utensils ed ils materials che vegnan duvrads e drizzan en las maschinas.
Cun producir tocs resguardan practicists da furmas exactamain las prescripziuns. Ils models e las furmas èn descrits en ils dissegns tecnics. Cun differents utensils e cun differentas maschinas sco turns, fresas, maschinas da furar e maschinas da mular elavuran practicists da furmas differents metals, materia sintetica liquida e lain. Els resgian, tatgan e gliman. Els dovran dentant er maschinas dirigidas dal computer. Quellas vegnan programmadas e drizzadas en da lur schefs. Practicists da furmas surveglian il process d’elavuraziun da las maschinas.
A la fin controllan els la qualitad dals singuls tocs. Els rumeschan il lieu da lavur e mettan en urden las differentas maschinas. Per finir scrivan els il rapport da lavur.
Practicists da furmas han ina gronda responsabladad. Els fan stim da la segirezza da lavur e da la protecziun da la sanadad e da l'ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 30-10-2009 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da construcziun da models u da furmas
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala; l’instrucziun ha lieu communablamain cun ils practicists da mecanica
Roms professiunals
- basa tecnica
- tecnica da dissegn
- tecnica da material da fabricaziun e tecnica da fabricaziun
Curs ordaifer il manaschi
tecnica da fabricaziun manuala / fabricaziun maschinala convenziunala
Lavuratori d’emprender
Durant 2 uras per emna vegnan ils emprendists accumpagnads a moda individuala e la materia d’emprender vegn approfundada.
Diplom
Attest federal professiunal "practicist / practicista da furmas AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en quint, geometria e dissegn tecnic
Pretensiuns
- abilitad da savair leger plans e da s’imaginar chaussas en il spazi
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- talent da dissegnar (dissegn tecnic e dissegn a maun liber)
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da SWISS FORM ed autras associaziuns professiunalas
Construider / Construidra da furmas AFQ
practicists / practicistas da furmas AFP pon far ina furmaziun da basa scursanida sco construider / construidra da furmas AFQ (access al 2. onn da furmaziun da basa).
Suenter èn pussaivlas las medemas furmaziuns supplementaras sco per construiders / construidras da furmas AFQ.
Cundiziuns da lavur
Practicists da furmas lavuran il pli en manaschis da construcziun da models pli pitschens u mesauns e cularias. La purschida da plazzas d’emprendissadi è plitost stgarsa. En Svizra vegnan scolads per onn mo paucs emprendists.
Practicists da furmas han bunas schanzas da chattar ina plazza da lavur. Els san far lavurs multifaras, perquai ch’els èn disads da lavurar cun different material e differentas maschinas.
Ulteriuras infurmaziuns
SWISS FORM – Verband Schweiz. Modellbaubetriebe
Sekretariat
6210 Sursee
Tel: 041 926 07 89
URL: www.swiss-form.ch


text:
L'onn passà han en tut 32 dunnas e 29 uffants tschertgà protecziun e dimora en la chasa da dunnas grischuna. Quai è danovamain dapli che l'onn avant. En media è ina dunna stada 18 dis en la chasa. Quai è radund in'emna pli pauc ch'anc avant intgins onns.
Tge che fa surstar, è l'augment da dunnas pli veglias, scriva la manadra da la chasa Bettina Melchior en il rapport. Bunamain mintga 5avla dunna era sur 50 onns veglia, duas sur 61 onns ed ina schizunt sur 70 onns. Cunquai che la chasa da dunnas ha survegnì l'onn passà damain donaziuns, serra il quint annual cun ina perdita da radund 100'000 francs.
Positiv che dunnas gughegian
Tenor Marina Cadonau, da la chasa da dunnas n'èsi dentant betg negativ che pli bleras dunnas han tschertgà suttetg. Ella crai ch'i saja positiv che las dunnas gughegian da prender encunter agid e da midar insatge en lur vita.
Las dunnas èn forsa vegnidas pli curaschusas e gughegian da far il pass da bandunar l'um - e la societad accepta quai er pli fitg ch'avant decennis.
Ins na possia dentant betg discurrer d'in trend, mo perquai che dapli dunnas pli veglias han tschertgà l'agid l'onn passà. Cunquai che la chasa da dunnas dal Grischun è fitg pitschna e mo trais dunnas e lur uffants han plaz, pon mo paucas dunnas d'ina vegliadetgna influenzar l'entira statistica, uschia Marina Cadonau. I giaja adina in zic si e giu, tscherts onns dettia quai pli bleras dunnas giuvnas, auters onns pli veglias.
RR actualitad 17:00


text:
L'ustaria Posta Veglia a Schluein po vegnir sanada per 750'000 francs. La radunanza communala da Schluein ha approvà il venderdi saira in credit correspundent. Ulteriurs 50'000 francs per la renovaziun surpiglia la fundaziun da burgais. Tant l'interiur sco er la fatschada da l'ustaria vegnian renovads. Ultra da quai survegnia l'ustaria ina nova terrassa. La reavertura da l'ustaria dal vitg è planisada per il november da quest onn.
Sco la gasetta Südostschweiz rapporta en pli, ha la vischnanca er gia chattà in ustier. I saja in giuven schef da cuschina ch'è oriund da la Surselva. ll futur ustier lavuria actualmain anc en in manaschi pli grond. Il num da quel ha la vischnanca anc betg pudì tradir.


text:
Il mument datti pauc da rir tar ils Caviezels. Ier è il frar Mauro sa blessà en il trenament a Garmisch-Partenkirchen, oz sto Gino magunar ina terrada al Chuenisbärgli, sin questa plaunca da chasa ch’el sa senta atgnamain detg bain. Che l’accident da Mauro haja gì in’influenza sin sia cursa na lai Gino però betg valair. Els sa muventian savens al limit, accidents tutgian tar il sport da skis, uschia Gino Caviezel.
Mirar enavant
Star sin pes, mirar enavant e betg perder l’energia e la speranza, quai uss la devisa. Durant che Mauro sto dentant avair pazienza da pudair turnar enavos sin pista survegn il frar Gino gia damaun la schanza da far revantscha. Quest onn vegn manà atras dus slaloms gigants sin la plaunca legendara dal Chuenisbärgli ad Adelboden.


text:
Surtut dunnas e giuvnas sajan expostas a violaziuns da massa zunt brutalas. Oravant tut truppas da la regenza, ma er rebels, attatgan civilists, sblundregian, violeschan ed assassineschan innocents. Quai resorta d'in rapport da l’Autcumissariat da l'ONU per dretgs umans a Genevra.
Passa 1300 violaziuns entaifer tschintg mais
Tenor quest rapport ha i dà almain 1300 violaziuns entaifer tschintg mais en il stadi Unity en sid dal Sudan. Er uffants sajan pertutgads. Dapi l'entschatta da la guerra hajan passa 700 uffants patì da violaziuns - ils pli giuvens tranter els n'avevan strusch nov onns.
Violaziuns da massa
Savens dettian entiras rotschas a dies a las dunnas. Ils malfatgs sajan da taxar sco crims da guerra perquai ch'els vegnian savens commess sistematicamain e sa drizzian envers tschertas gruppas etnicas. I sa tracti d'ina da las mendras situaziuns da dretgs umans da l'entir mund. Ma la cuminanza internaziunala na fetschia strusch stim da questa catastrofa.


text:
Tar las elecziuns da la dumengia a Glion ha l'entira suprastanza stuì vegnir elegida. Carmelia Maissen, la presidenta da la vischnanca da Glion, Caroline Gasser Curschellas e Hanspeter Bundi èn vegnids reelegids. Per ils dus umens che han demissiunà èn vegnids nov en suprastanza Martin Capeder da Duvin ed Alice Bertogg da Sevgein. Quai ha la finala dà la nova constellaziun cun trais dunnas en suprastanza.
Quai dian las trais dunnas tar la nova cumposiziun da la suprastanza:
Tut las tematicas d'ina vischnanca pertutgan era las dunnas, fin ussa pensava inqual che vias, segirtad u selvicultura sajan mo temas dad umens. Ma pertutgà è adina l’entira populaziun, pia 50% dunnas.
Nus vegnin a far la politica che tutga da far en ina vischnanca.
Nus avain da far vinavant la lavur sco fin ussa, uschia che las fatschentas pon vegnir rugaladas en cumplaina cuntentientscha da la populaziun.


text:
cuntegn
Lumnezia
-
Indesch persunas dattan giu lur posts en vischnanca
La vischnanca da Lumnezia na dovra betg mo in nov president, mabain era plirs novs suprastants.
Entant che la demissiun dal president communal Duri Blumenthal era enconuschenta gia dapi intgin temp, han uss er trais commembers da la suprastanza communala abditgà. Plinavant han tut ils commembers da la cumissiun da gestiun, sco era dus dals trais commembers da la cumissiun da bajegiar dà giu lur post. Per cumplettar il cussegl da scola dovri duas novas persunas.
Las elecziuns dals uffizials da la vischnanca Lumnezia ha lieu ils 27 da settember 2020 .
Tgi demissiunescha?


text:
I sa tracta dad ina contribuziun ad ina gruppa da cussegliaziun per la perscrutaziun agrara internaziunala per ils proxims dus onns. Il Cussegl federal ha approvà la prolungaziun dal sustegn finanzial.
La gruppa da cussegliaziun tschertga schliaziuns en connex cun la midada dal clima, il surdiever dal terren e la mancanza d'aua. Sin l'entir mund pateschian radund 820 milliuns umans fom – e la tendenza creschia.
Quests temas pertutgan er la Svizra a moda directa.
La Svizra importescha passa la mesadad da las mangiativas consumadas, tranter auter er victualias sco bananas, ris u café che vegnan da pajais en svilup. La gruppa da cussegliaziun è in'assoziaziun internaziunala da centers da perscrutaziun agrara ed è activa en passa 80 pajais.
Ord l'archiv:
RR novitads 11:00


text:
Svizra - Uniun alternativa vul promover barat d’opiniun tranter uffiziers
Ina gruppa d’uffiziers svizzers ha fundà ina uniun alternativa. Quella duai esser ina plattafurma nua ch’uffiziers da milissa pon e duain s’exprimer a moda critica senza stuair temair per lur carriera militara. Il motto da l’uniun sa numna «uffiziers da milissa Svizra – independent, alert, critic.
L’uniun sa drizza al cader da milissa giuven, che duai survegnir ina alternativa tar l’uniun d’uffiziers ch’exista gia. Ils iniziants refusan tenor atgnas indicaziuns la «cultura dal scumond da patratgar en l’armada ed organisaziuns dal departament federal da defensiun». L’uniun saja il mument «en fundaziun», ha ditg l’iniziant Hanspeter Draeyer sin dumonda.


text:
Dapi las candidaturas 2010, 2014 e 2022 averteschia il comité dals custs betg enconuschents. Cun 25 milliuns francs possian ins dar en lavur ina candidatura entaifer la Svizra e cun agid da la confederaziun. Ma nagin sappia quant ch'ils gieus custan sche la Svizra avessi da survegnir ils gieus entras l'IOC, uschia scriva il comité. El vegnia a cumbatter ils plans per ina candidatura grischuna per ils gieus olimpics d'enviern 2026.
Dumondas e dumondas
Er la partida socialdemocratica grischuna s'annunzia. Ella veglia gugent sa participar a la discussiun davart ils plans da gieus olimpics. I dettia ina pruna dumondas: Midadas da plan, reglas da gieu che sa midan, finanziaziun betg clera, concept betg cler, renfatschas da corrupziun a l'IOC e funcziunaris da federaziuns che na fetschian naginas indicaziuns cleras tge custs ch'els veglian purtar. La PS menziunescha er che plirs tozzels examinaziuns hajan mussà che gieus olimpics na dettian nagins impuls economics positivs a lunga durada, uschia fa a savair la PS grischuna.
RR novitads 14:00


text:
Font
Font a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 356 abitant.
El cumün de Font al se tröva a una altitüden de 462 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollion, Châbles, Châtillon, Estavayer-le-Lac, Lully, Seiry, Vaumarcus (NE).
El cümü de Font l'è en magiurànsa francòfun (95%, 2000) e de religiun catòlega (74%).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Article Font in the historic lexikon of Switzerland (Franzés)
- Font in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Uschia ha per exempel in ferrer da Giarsun profità da contribuziuns. Ad ina scrinaria en il Puschlav ha l'Agid Svizzer per la Muntogna finanzià scolaziuns. Ed er in selvicultur da Schons che lavura independent ha profità d'in sustegn finanzial.
L'Agid Svizzer per la Muntogna ha er reagì sin la situaziun da corona: Cun agid immediat hajan ins spendrà passa 100 manaschis pitschens dal concurs. En tut ha l'agid gidà tar bunamain 700 projects. Per lez han ins impundì passa 33 milliuns francs. En il chantun Berna han ins sustegnì ils pli blers projects. Il Grischun stat sin plaz dus.
L'Agid Svizzer per la Muntogna sa finanziescha cumplainamain cun daners da donaturs. La mesadad dals daners deriva tenor il rapport annual 2020, da Turitg, Basilea u da l'Argovia.


text:
Über dieses Buch
Arno Camenisch raquenta frisch e freh sur dall'amur e tgei che resta, sche l'amur ei sflurida. Il Fred ed il Franz, dus utschals bravamein schrägs, ein frabiziechel ed han buca la lieunga en sac. Nus accumpignein els dus cun lur tics e trics tras differentas scenarias, nua ch'ei han endamen sur dall'amur. Il Fred vegn buca d'emblidar la Maria ed il Franz ei empau in da filibergas. Ei va pils dus muments clav d'ina amur - l'entschatta e la fin.
Cun «Las flurs dil di» presenta Camenisch in cudisch da spoken word, plaid plidau, in grond matg flurs d'expressiuns, e quei cul drive e groove e sound schi tipic da Camenisch.
Arno Camenisch
Las flurs dil di
Rätoromanisch
Gebunden, 91 Seiten
CHF 25 / EUR 17
ISBN 978-3-906050-06-5


text:
Premi schurnalistic SRG.R 2014
Il premi schurnalistic SRG.R 2014 è vegnì surdà a Petra Rothmund. Ella è vegnida onurada per il film «Dal Magic Wood al Action Wood». Il premi è dotà cun 6000 francs.
«Dal Magic Wood al Action Wood»
Petra Rothmund ha realisà il film ch’è vegnì emess l’emprima giada il november 2014. Il film mussa bleras fassettas ed ina cuntrada particulara en noss intschess. Ils Cuntrasts conferman ch’ins cuntanscha cun bainvulientscha e toleranza ina schliaziun. Ils maletgs dattan invista en in mund mirveglius strusch scuvrì. Quest lieu magic è dentant enconuschent en la scena da bouldrar lunsch sur ils cunfins svizzers ora.
Il premi schurnalistic SRG.R
Il premi SRG.R onurescha products schurnalistics da la chasa RTR. La giuria, che consista da tschintg commembers dal CP SRG.R, ha tadlà e guardà tut las 30 contribuziuns inoltradas. Per il premi schurnalistic SRG.R 2014 ha ella nominà las suandantas emissiuns e contribuziuns:
– «Punt Tamina Top (Telesguard)»: Curdin Fliri (televisiun)
– «Candi-Cartoon»: Peter Kreiliger e ses team (online)
– «Viver cun ed il medem mument senza sia dunna»: Violanta Rominger (radio)
– «Dal Magic Wood al Action Wood»: Petra Rothmund (televisiun)
– «Il misteri da Bargun, cronica d’in mazzament da chatscha»: Gieri Venzin (televisiun)
Premi schurnalistic SRG.R 2013
Il Cussegl dal public ha surdà il premi schurnalistic SRG.R 2013 a Livio Foffa e David Spinnler. Els èn vegnids onurads per il project «Allegra Rumantschs» che radio SRF3 ha realisà il zercladur 2013 en collavuraziun cun Radio Rumantsch.
Il Premi schurnalistic SRG.R 2013 onurescha products schurnalistics da la chasa RTR. La giuria che consista da tschintg commembers dal CP SRG.R ha tadlà e guardà tut las propostas. Inoltradas èn vegnidas bun 30 contribuziuns. La giuria ha fatg ina tscherna e nominà las suandantas tschintg pro-postas per il premi che vegn surdà en questa furma per l’emprima giada.
«Allegra Rumantschs»
Il zercladur 2013 han radio SRF3 e Radio Rumantsch tschentà la Svizra Rumantscha, la cultura ed il linguatg rumantsch, en il center da lur emissiuns. Livio Foffa ha moderà – ensemen cun Mario Torriani da SRF3 – l’emissiun da la damaun, e David Spinnler ha accumpagnà la collega Anic Lautenschlager sin in viadi che ha manà da Vrin sur Donat, Riom, Segl fin a Sent. En sia laudatio ha Michael Spescha, il president da la giuria, menziunà en spezial la moda e maniera persvadenta, simpatica e cumpetenta cun la quala ils dus premiads han manà tras ils programs e realisà contribuziuns. Ultra da quai ha era il fatg che la collavuraziun cun SRF3 ha pussibilità a la Svizra Rumantscha da sa preschentar ad in public fitg vast chattà l’accoglientscha da la giuria.
Premi schurnalistic 2015
Il Cussegl dal public SRG.R (CDP) ha surdà il Premi schurnalistic SRG.R 2015 ad Astrid Alexandre. Ella è vegnida undrada per la contribuziun « Med Ursina i København » en l'emissiun da profundaziun Marella dal Radio Rumantsch. L'emissiun da var in'ura fa part dal program regular e tracta profundamain in tema .
Il Premi schurnalistic SRG.R onurescha products schurnalistics da la chasa RTR. La giuria, che consista da tschintg commembers dal CDP SRG.R, ha tadlà e guardà las radund 35 contribuziuns inoltradas. Per il Premi schurnalistic SRG.R 2015 ha ella nominà las suandantas emissiuns e contribuziuns:
- «Med Ursina i København» Astrid Alexandre (radio)
- «Amur, lavur u aventura» Esther Berther (radio)
- «IMPORT EXPORT – Ils affars interessants da Mattias Bulfoni»
Martin Cantieni (televisiun)
- «Complicato – tanto complicato» Eligi Derungs (televisiun)
- «In’emna turbulenta a Ftan / Dossier: Institut Otalpin Ftan»
David Truttmann e ses team (televisiun / online)
Da questas propostas han las commembras ed ils commembers dal CDP SRG.R lura tschernì la victura Astrid Alexandre cun la Marella «Med Ursina i København». Il premi è dotà cun CHF 6’000.00.
« Med Ursina i København »
Astrid Alexandre ha realisà la Marella «Med Ursina i København» ch'è vegnida emessa per l'emprima giada il fanadur 2015. L'emissiun purtretescha Ursina Giger a Copenhagen e transmetta grondiusas impressiuns da questa citad. Astrid Alexandre maina a moda simpatica e suverana tras l'emissiun. Questa Marella fa gust sin dapli e dilucidescha la citad da Copenhagen en tut sias fassettas. Kino per las ureglias en il Radio Rumantsch. Ursina Giger ha tegnì la laudatio cun ina contribuziun da video.
Premi schurnalistic 2014
Il premi schurnalistic è vegnì surdà a Petra Rothmund. Ella è vegnida onurada per il film «Dal Magic Wood al Action Wood». Il premi è dotà cun 6000 francs.
«Dal Magic Wood al Action Wood»
Petra Rothmund ha realisà il film ch’è vegnì emess l’emprima giada il november 2014. Il film mussa bleras fassettas ed ina cuntrada particulara en noss intschess. Ils Cuntrasts conferman ch’ins cuntanscha cun bainvulientscha e toleranza ina schliaziun. Ils maletgs dattan invista en in mund mirveglius strusch scuvrì. Quest lieu magic è dentant enconuschent en la scena da bouldrar lunsch sur ils cunfins svizzers ora.
Il premi schurnalistic
Il premi onurescha products schurnalistics da la chasa RTR. La giuria, che consista da tschintg commembers dal cussegl dal public SRG.R, ha tadlà e guardà tut las 30 contribuziuns inoltradas. Per il premi schurnalistic ha ella nominà las suandantas emissiuns e contribuziuns:
– «Punt Tamina Top (Telesguard)»: Curdin Fliri (televisiun)
– «Candi-Cartoon»: Peter Kreiliger e ses team (online)
– «Viver cun ed il medem mument senza sia dunna»: Violanta Rominger (radio)
– «Dal Magic Wood al Action Wood»: Petra Rothmund (televisiun)
– «Il misteri da Bargun, cronica d’in mazzament da chatscha»: Gieri Venzin (televisiun)
Premi schurnalistic 2013
Il cussegl dal public ha surdà il premi schurnalistic a Livio Foffa e David Spinnler. Els èn vegnids onurads per il project «Allegra Rumantschs» che radio SRF3 ha realisà il zercladur 2013 en collavuraziun cun Radio Rumantsch.
Il Premi schurnalistic onurescha products schurnalistics da la chasa RTR. La giuria che consista da tschintg commembers dal cussegl dal public SRG.R ha tadlà e guardà tut las propostas. Inoltradas èn vegnidas bun 30 contribuziuns. La giuria ha fatg ina tscherna e nominà las suandantas tschintg propostas per il premi che vegn surdà en questa furma per l’emprima giada.
«Allegra Rumantschs»
Il zercladur 2013 han radio SRF3 e Radio Rumantsch tschentà la Svizra Rumantscha, la cultura ed il linguatg rumantsch en il center da lur emissiuns. Livio Foffa ha moderà – ensemen cun Mario Torriani da SRF3 – l’emissiun da la damaun, e David Spinnler ha accumpagnà la collega Anic Lautenschlager sin in viadi da Vrin sur Donat, Riom, Segl fin a Sent. En sia laudatio ha Michael Spescha, il president da la giuria, menziunà en spezial la moda e maniera persvadenta, simpatica e cumpetenta, cun la quala ils dus premiads han manà tras ils programs e realisà contribuziuns. Ultra da quai ha era il fatg che la collavuraziun cun SRF3 ha pussibilità a la Svizra Rumantscha da sa preschentar ad in public fitg vast chattà l’accoglientscha da la giuria.


text:
de David Lardschneider
L trilinguism ie na seva dl Statut de Autonomia, dlongia l proporz y la scola particulera. La pruposta de Florian Mussner te cumiscion legislativa dl Cunsëi provinziel de mëter ite tla lege che i apotecri tla valedes ladines ne adrova nia l trilinguism, ma che l basta avëi l atestat de tudësch y talian, à l assessëur pona trat de reviers, ajache l ova nce ël “mel de vënter”, da coche n à liet ti media.
La pruposta univa purteda ite dal assessëur ladin, chël che ie per definizion l reprejentant di ladins y che muessa cialé de si rejons y de si dërc. La mutivazion fova chëla che l ie tan rie a abiné apotecri ladins tla valedes dla Ladinia. Tant che chësc ie vëira ne séi nia. Ma l ie la cuestion dl uef y dla gialina: tò ca na ezezion per la fé deventé lege ie fauz, dant iel da garantì la rejons y i duvieres, per i apotecri y pona nce per chëla categuries ulache l ne n’ie mo nia laite chësc dërt-duvier, pona pòssen – scencajo – nce avëi una o doi ezezions, che reste ezezions.
Che i cunselieres nia ladins, tudësc y talians, à fermà la pruposta, porta povester pro a pensé do n con’ di bujëns de na politica de denità, fata cun denità y che garantësce denità, nce ai ladins.
La Usc di Ladins, 16.05.2018


text:
L’animal è in mastgel che deriva da l’Italia ed ha la denominaziun scientifica M68. El duai avair stgarpà il davos temp 25 nursas a Gurtnellen ed a Wassen ed avair blessà duas ulteriuras. Cun quai sajan las premissas per laschar sajettar il luf ademplidas, scriva la chanzlia.
Il permiss vala a partir dad ussa per 60 dis. Trair dastgan mo 10 guardiaselvaschinas chantunalas u in da radund 20 fin 30 chatschaders ils quals ch’han in permiss correspundent dal chantun.
En pli dastga il luf vegnir sajettà be en ina regiun definida. Questa cumpiglia alps chargiadas ed il stretg conturn da las alps.
RR novitads 10:00


text:
Il president da l’Ucraina, Petro Poroschenko, ha annunzià la fin dal dretg da guerra en l’Ucraina. La mesemna a mezdi saja il dretg da guerra scadì, ha ditg Poroschenko en la televisiun. Il parlament aveva decis il dretg da guerra avant in mais. Quai suenter che navs da guerra russas avevan rapinà navs ucranaisas e arrestà las equipas da questas navs. Sut il dretg da guerra aveva la regenza ucranaisa dapli cumpetenzas. Ella ha per exempel scumandà ad umens russ dad entrar en l’Ucraina.
Ulteriuras sancziuns da la Russia
La Russia ha annunzià il mardi sancziuns cunter ulteriurs Ucranais. El haja suttascrit in decret en quest senn, ha communitgà il schef da la regenza, Dmitri Medwedew sin twitter. Pertutgads èn ulteriuras 200 persunas privatas ed interpresas. Ils nums sin la nova glista n’èn anc betg enconuschents. Pir il november passà aveva la Russia decis sancziuns economicas cunter passa 320 politichers ed interprendiders ucranais.
Dapi che la Russia ha annectà la peninsla da la Crim avant 4 onns, ha era l’Ucraina ordinà pliras sancziuns. Uschia na pon, per exempel, tschients da Russ betg pli ir en l’Ucraina u far affars là.
RR novitads 12:00


text:
Entaméba istulìtica
L’Entaméba istulìtica (nóm sientìfic “Entamoeba histolytica”) l'è n'améba cun na cèlula sōla dal gènar di Entaméba ch'l'è 'n parasìta patògen par 'l óm, respunsàbil 'd un brut mâł ciamâ Amebìaśi.
La paròla “Istulìtic” literalmènt a vōl dir „distrutōr ad tesû“ e difàti cal gènar chè 'd améba 'l è la secónda càuśa 'd mòrt par parasìta in dal mónd parchè al cópa da quàranta-mila a stanta-mila parsòni tut i an faghénd vgnir cagaròt, minga vója 'd magnàr, ingòsa, ulsri a 'l budèli e anc l'Epatìte.
L’Entaméba istulìtica la sumìlia dimóndi a L’Entaméba dìspar in d'l aspèt ma minga in di mâi ch'i pōlan far.
Quànd 'l óm al manda śò dal magnàr cuntaminâ cun dal cisti dl’Entaméba istulìtica (o anc bvénd dl'àqua o avénd-ag di rapòrt sesuài ad qvéi malnét) al s mala. Rivâ in dal budèli, al parasìta al vèra la cisti e al taca a multiplicàr-as cuma “trufuśòid” dvindénd-as sèmpar da piò. Na part dgl’Entamébi i finìs'n in dal sangṿ e da lè a i palmòṅ, a 'l fégat, a 'l cōr e a 'l sarvèl, gl'atri i vènan butàdi fóra c'n i pét dòp ès'r-as saràdi dènt'r a na cisti ch'i li prutéś'n anc par dal stmani (s'i fìnisan fóra cuma “trufuśòid” in dal cagaròt i n scàmpan minga invéci). Fóra da 'l còrp umàṅ i pōlan cuntaminàr acsè al magnàr e tacàr 'n àtar cìcclo.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Entaméba istulìtica
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Entaméba istulìtica


text:
En il Canada ha il primminister Justin Trudeau visità la citad da Fort McMurray en la provinza d’Alberta. Pervi da grevs incendis han ils radund 80’000 abitants stuì vegnir evacuads l'emna passada. Parts da Fort McMurray èn vegnidas destruidas dal tuttafatg.
Da sia visita ha il primminister ludà la prestaziun da las forzas d’intervenziun. Als abitants da la citad destruida ha Trudeau empermess da far tut per ch’els possian turnar a chasa uschè spert sco pussaivel. El ha garantì in grond agid finanzial per la reconstrucziun.
Fort McMurray pli pauc donnegià che temì
Suenter ils grevs incendis da guaud en il Canada para la citad Fort McMurray d'esser vegnida donnegiada pli pauc che temì. Tenor la regenza da la provinza haja 90% da la citad cun radund 80'000 abitants pudì vegnir liberada.
Ils fieus hajan destruì circa 2'400 chasadas, 25'000 sajan anc intactas, tranter quellas era ospitals, edifizis municipals e scolas. Il fieu actual haja destruì pli pauc ch'il fieu enturn Slave Lake l'onn 2011.
Sur d’in return da las persunas evacuadas na po il mument betg vegnir discutà, l’emprim stoppia l’infrastructura sco il provediment d'aua, gas ed electricitad vegnir reparada.
RR novitads 06:00 / 14.05.2016 - 11:00


text:
Abelard
La éta d'ol Abelard la ridüs simbolicamét i cambiamécc e i türbamécc de l' età nöa, che la donda tra el cunvént e la scöla. Lü stèss a l' n' à fà ol racónt indela  >, che dopo ghe vegnén dré öna fila de papér scambiàcc in tra de lü e l' Eloisa, e pò a in d' öna rególa per ol cunvént del Paraclèt. Se trata de öna recoströssiù  > a distansa di fassènde, in doe l' Abelard a l' presenta lü stèss comè ìtima de invìdie e complòcc e la sò stòria, sö la rìga d'ol Göstì, comè ü viàs del pecàt a la salvèssa. Ma la stòria la ghe cönta sö pò a de serte fassènde importàcc de la éta d' ol Abelard che el nass indel 1079 a Pallet, a süd-èst de Nantes, indela Bretagna; fiöl d' ü caaliér, l'abandóna la richèssa e la cariéra di armi per indà a stödìà prima a Loches (sìt de la Loira) doe l' inségna ol Roscellino e pò dopo a Parìs, doe i fiorìss i stüdi de dialetéga. Ché a l' seguìss i lessiù d' ol Guglielmo de Champeaux, ma l'ólsa critegà i tesi sö i üniversài, dóca l'è custrèt a scapà prìma a Melun e pò a Corbeil, doe a l' se mèt dré a insegnà e l' iscöd ü gran caècc. Dopo quach agn in Bretàgna, a l' torna là amò a Parìs e l' iscólta de növ ol Guglielmo, che intàt l' è deentàt canonègh de San Vitùr, ma i salta fò di oltèr ràcole; ol Guglielmo a l' se ritìra indela badìa de San Vitùr e indel 1113 a l' deénta vescóv de Châlons, intàt che l' Abelard a l' té scöla a Parìs, in sö la rìa mansìna de la Sèna, a Sainte-Geneviève, che a chèi tép lé l' ìa fò di müra de la sità. Dopo quach oltèr viàs in Bretàgna, indel 1113 a l' và là a Laon, per istödìà sénsia sacra co l' Ansèlm de Laon, ma indel stèss an a l' torna a Parìs, a la scöla escoàl indel curtìl de Nôtre-Dame, per insegnàga mia domà la dialetéga, ma pò a la teologéa. In de sto tép, co i sólcc di scolàr, a l' pöl vìv fò del contròl di ütorità söperiùr de la cesa. L è chechissé che l' à conossìt l' Eloisa, neuda de ön canonègh de Nôtre-Dame, ol Fölbèrt, che l' Abelard a l' ìa deentàt maèst a sissapaga. l' amùr l' is'-ciòpa fò a l' improìs dré a la fì del 1115 o in prénsepe del 1116; quan che ol Fölbèrt a l' ghe ria adòss, lé gh' è zamò egnìt ol bogiù. Alura l'Abelard la mena là in Bretàgna arént a la sò faméa; chechissé dré a la fì del 1116 la fà paiölà ü s'-cetì, ch' i ghe dà nom de Astrolabio. Tornàcc a Parìs, l'Eloisa e l' Abelard a i se spusa sö de sóta mà 'n véa, ma ol Fölbèrt ghe la dìs a töcc; la cóbia la nega e la se spartìss, lé la se ritìra a Argenteuil, doe pò la se farà monéga. Ol Fölbèrt e i parécc, per pura che l' Abelard a l' vöia desliberàss de l' Eloisa, a i se vendìca e i ghe l' la fà teià vià di sassì. Dré a la fì del 1117 o al prénsepe del 1118 a l' se fà monègh pò a l' Abelard, ma l' và inacc a insegnà logìca e teologèa in d' öna scöla dervìda indela Champagne. Ché, i maèscc de la scöla escoàl de Reims i ghe pensa pò lur a dàga i sò bèle rógne de gratà per via di tesi sö la Trinità sostegnìde indel scrìt  >, l' è ciamàt in caösa al Concorde de Soissons, doe l' arcivescóv e l' inviàt del papa a i l' la condana a brüsà ol libèr e a seràs de dèt in d' ol cunvént de Soissons. Pò dopo però, l' inviàt del papa ghe dà ol permèss de rientrà indela Badìa de Saint-Denis, ma ché a i saltà fò di nöe racóle col priùr, che l' völ cüsal denàcc al re. Alura l' Abelard l' iscàpa a Provins, ma öna donassiù la ghe permèt de stabilìss comè römét con d' ü scolàr a Quincey ( apröv Nogent-sur-Seine), doe el funda ön oratòre, dìcc ol Paraclèt, var a dì ol Spiritussànt, e pò a ché a l' ghe dervìss öna scöla, pagàda di scolàr. Tra ol 1125 e ol 1128 a l' làssa ol Paraclèt per deentà priùr de Saint-Gildas indela diocèsi de Vannes in Bretàgna:chechissé a l' tröa di monègh ignoràncc, zacù e vissiùs, ch' i sìrca de fal sassinà. A l' rebösca amò i contàcc con d' l'Eloisa, che intàt l'è deentàda priùra de Argenteuil, e la invìda a stabilìss co i sò monéghe al Paraclèt, doe l' Abelard dèt per dét a l' và a tröala e a predegà. A chèsto pónt a i fenìss i fati cöntacc sö de l' istèss Abelard, ma notèr a m' sà che indel 1136 a l' té de növ öna libéra scöla de dialetéga e teologéa a Parìs, doe a l' gh' à in tra i sò scolàr pò a l' Arnàld de Brèssa e ol Gioàn de Salisbury. In de sti agn la s'-ciòpa fò l' aversiù d' ol Guglielmo de Saint-Thierry e d' ol Bernàrd de Ciaraàl dré a i sò dutréne. Indel 1140, ol Bernàrd a l' ghe ria a ìga del Concorde de Sens la sò cundana, che l' è aproàda pò a del papa, alura l' Abelard a l' se ritìra arént a 'l Pedèr ol Venerabèl indela badìa de Cluny, in Burgùgna, doe l' mör indel 1142. Ol San Bernàrd de Ciaraàl l' à definìt l' Abelard comè ü combatét fin de s'-cet. In d'öna letèra a l' Eloisa, l' istèss Abelard a l' confèssa:  > In d'ü consèns esensiàl al Vangél, l' Abelard a l' gh'à mai però ìt di döbe söl fato che lü l' ìa fess bù de resunà e de parlà. Ol sò insegnamét e i sò prìm scrécc a i rearda la logìca; ghe và dré a l' urdèn de la logica vetus, e l' invìa con d' ol léns l' Introdussiù d' ol Porfirio a i Categorée d' ol Restotèl. L' Abelard a l' ghe taca pò là di comécc a chèsto scrìt, forbe catàcc sö in tra i ascoltadùr e pò dopo corensìcc de lü, pò öna Logìca per i noèi e öna Logica nostrorum, e demenemà öna Dialetéga.In seguèt, lü l' islàrga fò l' üs de la dialetéga pò a l' esàm di quistiù teologìche e a partì del 1118 a l' trà insèma, pós a la Dialetéga, la Teologéa del Massèm Bé, la teologéa cristiàna e ol Sic et non. L' Abelard l' à scrècc pò a di comécc a la Letèra a i romani de S. Paól, prèdiche, lódi religiùse e forbe a di poesée d' amùr. In tra i sò öltèm scrécc i gh' è Cugnóss té stèss o Etìca e, mia fenìt, la Ciciaràda tra ü giüdé, ü filosèf e ü cristià.


text:
A Lille ha la polizia agì la saira e curt avant mesanotg cun gas lacrimogen e bastuns cunter radund 200 fans, ina part da quests derivan da l'Engalterra. 16 persunas èn blessadas.
En il center da la citad eran fans russ violents. Tenor las autoritads èn 36 persunas vegnidas arrestadas, tranter questas era 6 Russ ch'eran gia sa participads als cravals da Marseille.
Fin uss arrestà 323 persunas
En connex cun il campiunadi europeic da ballape en Frantscha èn fin uss 323 persunas vegnidas arrestadas temporarmain. Igl è cunzunt ì per acts da violenza, enguladitschs u donns materials.
11 delinquents èn gia vegnids sentenziads; 3 cun chastis cundiziunads. 8 ston ir en praschun. Cunter 24 ulteriurs fans han las autoritads ordinà ch'els ston bandunar la Frantscha. I sa tracta da 23 Russ ed 1 Ucranais.
RR novitads 06:00 / 14:00


text:
L'incumbensa e la finamira da la perscrutaziun da la provegnientscha è quella da perscrutar l'istorgia da las ovras e da documentar las relaziuns da proprietad e la midada da maun en ina successiun uschè cumpletta sco pussaivel. Sco instituziun publica chantunala n'è il museum d'art dal Grischun betg mo responsabel, mabain moralmain obligà, d'enconuscher las provegnientschas da las ovras d'art da l'atgna collecziun. Il museum d'art dal Grischun sa stenta da crear transparenza e da chattar novas enconuschientschas scientificas cun dilucidar las provegnientschas.
L'uffizi federal da cultura sustegna durant ils onns 2019–2020 per la segunda giada la perscrutaziun da la provegnientscha en museums svizzers. Dal schaner 2019 fin la fin da settember 2020 pussibilitescha il project promovì dal UFC per l'emprima giada d'elavurar sistematicamain las provegnientschas da circa 73 ovras ch'èn vegnidas recepidas a partir da l'onn 1933 en la collecziun dal museum d'art dal Grischun. En connex cun differents deposits vegni sclerì, sch'igl exista in eventual basegn da perscrutar pli detagliadamain la provegnientscha. Ils resultats vegnan publitgads en il Catalog online da las collecziuns suenter che las perscrutaziuns èn terminadas.
RAPPORT FINAL
Grazia a l'ulteriur sustegn da l'Uffizi federal da cultura (UFC) vegn il Museum d'art dal Grischun a cuntinuar cun la perscrutaziun da las provegnientschas durant ils onns 2021 e 2022. Quai pertutga 148 ovras supplementaras ch'èn arrivadas en sia collecziun ed en la collecziun Werner Coninx (cumpra, donaziun u deposit) durant il temp da 1933–1945. La finamira da quest project da perscrutaziun è quella da sclerir en moda uschè cumpletta sco pussaivel las provegnientschas da questas ovras ch'èn vegnidas tschernidas cun quità sin basa da lur impurtanza istorica e da lur impurtanza per il Museum d'art dal Grischun, per il chantun Grischun e per la Svizra. Suenter che las retschertgas èn terminadas vegnan ils resultats publitgads online sur il Catalog da las collecziuns.
Mandat per la perscrutaziun da la provegnientscha al museum d'art dal Grischun:
Dr. Carolin Lange e Dr. Thomas Schmutz, Lange & Schmutz Provenienzrecherchen GmbH
Cun gentil sustegn da «SWISSLOS/Promoziun da la cultura, Chantun Grischun».
Infurmaziuns: dr. Nicole Seeberger


text:
Mairàgh
Mairàgh (Mairago in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 402 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), furmàd da Mairàgh e da la frasiòn Basiàsc.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La sò urìgin, forse, la rìva a l'antica Ruma. Dòpu, i sò pruprietari i'enn stai i vari vesc de Lod, per pö pasà in del Medio Evo ai sciùr de Saliràn: i Simonetta, i Talenti (1480) e i Vaini (1703).
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
I dü monüment impurtant del teritòri i'enn le dù cese de San Marc e de San Giòrg, tüte dù del sécul XIII.
Ecunumia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'atività principal l'é l'agricultüra, cun la melga (mais), l'òrs e un pitìn anca de furmént. Gh'è anca tanti alevamènt de vache, de nimài, de galìne e de cunìli.
El g'ha la sò impurtansa l'alevament de le àvie, cun l'indüstria del mél.
El rest de l'industria i'enn di artigiàn mecanic e del légn.
In di ann adrée, a Basiàsc, a gh'era el metano, cun l'Agip che la gh'eva vün di sò impianti. Al dì d'incö, gh'é apena i serbatòi de depòsit.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Mairagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Cussegl dals chantuns vul reglas, co igl è d'ir enturn en l'avegnir cun whistleblowers, per ch'els na cuntrafetschian betg a la lescha. El ha approvà ina proposta dal Cussegl federal, cun 26 cunter 16 vuschs e duas abstenziuns.
Il Cussegl naziunal è cunter la lescha. Sche la Chombra gronda refusa ina segunda giada il project, è quel giud maisa. Quai chaschunia dentant per situaziuns absurdas. A las duas dunnas che hajan scuvrì irregularitads en il departament social a Turitg hajan obtegnì il Prix Courage, sajan lura dentant vegnidas sentenziadas pervia da violaziun dal secret d'uffizi.
Naginas reglas
Oz manca ina regulaziun explicita tar il whistleblowing. Las dretgiras èn responsablas per decider sch'in whistleblower ha blessà l'obligaziun da fidaivladad envers ses patrun u betg. Ina protecziun cunter la disditga n'è betg previsa.
RTR novitads 20:00


text:
Dumengia la damaun en ina baselgia. Il reverenda vegn en da porta, va sin la chanzla, contemplescha la glieud, e cumenza lura: «In reverenda refurmà ed in catolic van en ina bar». Pauc pli tard rian tuts en baselgia. Uschia ina situaziun ha probalamain anc nagin fatg tras.
Tge umor ch'è adattà per en baselgia: davart quai hai dà en gievgia saira en la baselgia Regula a Cuira. Cumenzà ha la saira cun in toc da teater dad ina clownessa ed ina reverendessa.
Umor: gea, dentant....
Durant la discussiun da podi, suenter il toc da teater, è spert sa mussà: Umor è atgnamain bainvesì en baselgia. Schluccar si la situaziun ed i u l'auter mument betg memia serius fetschia bain ad in cult divin. Là èn tut ils participants da la discussiun dal medem avis. Mintga sgnocca n'è tuttina betg adattada.
Umor che na tutga betg en baselgia è in che ria or insatgi, in tge vegn da sura engiu.
Sco che la decana di, haja ella sez da dar ferm adatg. Tut quels «witz» ch'èn per ella legra n'astgess ella betg raquintar en baselgia. Ins pudass tut tenor blessar a la glieud che na stat betg bain – e quai na saja betg l'incumbensa da la baselgia.
In «umor fin» è giavischà
Suenter la discussiun da podi, cun tadlar e dumandar suenter tar las var 50 aspectaturas ed aspectaturs, è il tenor cler. Surtut giavischà para ina sort «umor fin». In dals aspectaturs descriva quel aschia: «Igl na va betg per rir, dentant plitost per surrir e per in umor che fa patratgar». Situaziuns leghras ed ina u l'autra remartga bainvulienta sajan giavischadas, cinissem ed sarcassem plitost betg.
RTR actualitad 17:40 / TSG 17:40


text:
Il siemi da l'agen circus va uss en vigur per Ramona e Marco Berger da Domat. Els preschentan in program variant cun divers highlights artistics. «Nus vulain mussar numers da circus ch’ins ha dapi ditg betg pli vesì en il Grischun», declera il co-directur Marco Berger.
Sfidas datti tut a dubel
Percunter vegni a dar naginas preschentaziuns cun animals, perquai ch’ins na veglia betg provocar ils activists per la protecziun d’animals. In auter problem saja natiralmain che l’interess dad ir a circus, saja daventà pli pitschen. Marco Berger è conscient da quest problem. I dettia ozendi anc bleras autras activitads en il temp liber.
Far circus per tuts
In visita en in circus cun l’entira famiglia po esser char. La famiglia Berger vul tegnair bass ils pretschs per l’entrada e far uschia circus per «tuts». Ina loscha – pia ils pli chars bigliets – custan 35 francs per creschids. Ils uffants pajan mintgamai 10 francs. Ils pretschs paran da carmalar la glieud. Per la premiera hajan ins gia bleras reservaziuns.
RTR Telesguard 17:40


text:
Scrana lètrica
La scrana lètrica 'l è 'n machinàri ch'al sarvìs par cupàr la gint cundanàda a mòrt, specialmènt in di Stat Unî in du 'l è stada invintàda par Thomas Alva Edison a la fiṅ dal XIX sécul. Al prim stat ch'al l'à druàda par l'eśecusiòṅ 'd un cristiàṅ, William Kemmler, 'l è stâ 'l stat ad New York in dal 1888.
In Amèrica adès a s preferìs druàr l'iniesiòṅ letàla a 'l sò pòst ma in soquànt stat la gh'è incóra, almànc cuma secónda sulusiòṅ, cuma 'l Tennessee in du i giùdas i pōlan sarnìr-la subìt quànd i gh càl'n i fàrmag o diretamènt anc al cundanâ[1].
Fra i cundanâ più cgnusû mòrt in cla manéra chè a 'rcurdém al masadōr seriàł Ted Bundy e gl'itagliàṅ Nicola Sacco e Bartolomeo Vanzetti che però i ér'n insusènt.
Funsiunamènt
Al cundanâ al vîṅ fat sintàr su la scrana, da spés fata 'd légn, in manéra ch'i gh pòs'n èsar mis adòs di elètrod mój a 'l cô e a i pulpàs (ch'i vìnan raśâ bèṅ prima, par far in manéra ch'i gh pòs'n armàgnar tacâ e p'r arbasàr la reśisténsa). La curènt la partìs dònca da la tèsta par finìr a i pē, druànd al còrp cuma cundutōr. La tensiòṅ la crés via via tacànd da sinc-sènt volt par rivàr a dumìla.
In gèn'r al cundanâ al pèrd i sèns dagnóra subìt p'r i dan a 'l sarvèl, pò la curènt la férma 'l cōr e la distrùś tut i òrgan intéran cauśànd la mòrt.
Nòti
- ↑ Stat Unî. La scarésa sénsa fîṅ: in Tennessee l'è turnàda la scrana lètrica Avvenire, 2 ad Nuvémbar dal 2018
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Scrana lètrica


text:
Facebook a l'è un social network e sit internet nassud ind el Febrar 2004. Al partegn a Facebook, Inc. Del Setember 2012, Facebook al g'ha plussee de du milion de drovador ativ. I drovador pœden far su un cunt personal, juntar-g olter drovador 'me amix, e inviar-g messaj. Disponibil a l'è anca l'opzion de verer su grupp: i plussee comun inn qii miss in pè de students (grupp de scœla) o de lavorador, o anca grupp de vari interess. El nomm del servizi al ven de qell del liber dait ai students a l'inizi de l'ann scolasteg de una quai universitaa ind i Stats Unids: qii liber qì a vuten i students a cognosser-ss mei intra de lor. Facebook al permett de dervir un cunt a condizion de ver-g minim 13 agn.
Facebook a l'è stad cread del Mark Zuckenberg cont i so compagn de college e olter students de informatega, come Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz e Chris Hughes, come idea domaa per i students de Harvard. Plussee tard l'ha tacad su a tœr insema olter scœle ind l'area de Boston, l'Ivy League, e la Stanford Univeristy: a segutar l'ha vert su per i students de oltre universitaa. Apos de qest, l'ha vert anca per students di Licee, e, a la fin, per tuts qii de almanc 13 agn. Segond una stima de ConsumersReport.org, ind el Maj del 2011, a g'era 7.5 milion de bagaitt de sota i 13 agn cont di cunts: qella roba qì a l'è contra i regole del sit.


text:
Il pitschen saur grischun haja probabel vivì sin ina da questas inslas e saja mintgatant ì a far bogn sco quai che divers reptils fetschian quai ozendi sin las Bahamas u sin las Maledivas. Quai ha declerà l'anteriur curatur da l'institut paleontologic da l'universitad da Turitg, Hienz Furrer, mesemna durant la preschentaziun dal fossil en il Museum da la natira dal Grischun.
Gia chattà millis peschs
Sin la Forcla dal Ducan en il sid da Tavau han tschertgan ils paleontologs gia dapi 20 onns fossils - e chattan adina puspè insatge. Fin uss han els principalmain chattà fossils da peschs en differentas grondezzas fin in meter. Singuls saurs u tocca da saurs han els era chattà. Il Eusaurosphargis dalsassoi è però insatge tut spezial. El è pir il segund da quella spezia ch'ins ha chattà sin l'entir mund e schizunt l'emprim ch'è conservà cumplettamain.
Betg vis la sensaziun
Spezial en quest cas è er ch'ils paleontologs han l'emprim mument pensà ch'il pitschen saur grischun saja in ulteriur pesch. Pir 15 onns suenter il chat han els realisà tar in'examinaziun pli exacta la sensaziun.
RR actualitad 17:00


text:
La PPS crititgescha che la conferenza da presidents da vischnanca da l’Engiadin’Ota n'haja betg anc formulà las finamiras da sport per l'onn 2023 sco pretaisa en la strategia dal svilup regiunal.
Pretaisas da la moziun
La moziun pretenda che la vischnanca da San Murezzan daventa activa ensemen cun las vischnancas da la Bregaglia fin Zernez. Ellas duessan elavurar ina vista generala cun tut ils sports che vegnan fats en la regiun, priorisar quests sports, enumerar l’infrastructura e la finanziaziun da l’infrastructura, mussar mancos da la purschida e numnar novs sports pussibels per la regiun. La vista generala pretendida da la PPS duess esser avant maun il pli tard la fin da favrer 2017.
RR novitads 11:00


text:
Nino Schurter è en buna furma. Quai ha il campiun mundial actual demonstrà a las emprimas duas cursas da la cuppa mundiala. Quellas ha el gudagnà. La dumengia vargada ha Schurter dentant stuì sa cuntentar cun il quart plaz. Suenter ina cupitgada e dus defects ha el manchentà il podest a La Bresse. Ina raritad. L’ultima giada che Nino Schurter n’è betg stà sin il podest cura ch’el è partì en la cuppa mundiala è stà avant dus onns, era lura era el vegnì franà d’in defect.
Campiunadi mundial, lura Lai e suenter Rio
Ils proxims mais stat il trenament en il center. Nino Schurter parta mo a paucas cursas. Tranter quellas dentant trais impurtantas. Ils 3 da fanadur emprova Nino Schurter da defender a Nove Mesto na Morave en Tschechia ses titel da campiun mundial, mo in’emna pli tard parta Schurter lura en sia stretga patria a la cursa da la cuppa mundiala a Lai ed ils 21 d’avust suonda lura la cursa olimpica da cross country a Rio de Janeiro. Avant la cursa olimpica fa Schurter anc in bloc da trenament en l’autezza.
Schurter experimentescha cun rodas pli grondas
Sin il pli aut livel dal sport da mountainbike è era il material da gronda impurtanza. Las ultimas duas cursas è Nino Schurter partì per l’emprima giada cun rodas in pau pli grondas ch’usità, cun rodas da la dimensiun da 29 poleschs. La gronda part da ses concurrents parta gia dapi in temps cun talas rodas. Fin qua è Schurter parti cun rodas in pau pli pitschnas da 27 poleschs e mez. Cunquai che la cursa olimpica a Rio saja vaira sperta, sajan las rodas pli grondas d’avantatg, di Schurter. El stoppia dentant anc s’endisar vid la nova dimensiun.
Puspè betg a la festa d’avertura
Sco gia a Beijing ed a Londra manchenta Nino Schurter era als gieus olimpics a Rio la festa d’avertura ch`è ils 5 d’avust. La cursa da mountainbike cross country è numnadamain pir varga duas emnas pli tard, l’ultim di dals gieus, ils 21 d’avust. Schurter nizzegia perquai il temp per trenar e sgola pir circa in’emna avant la cursa olimpica en Brasilia. La medaglia dad aur olimpica è la suletta che manca anc en il palmarès impressiunant da Nino Schurter. Gia 4 giadas è el vegnì campiun mundial da l’elita ed era 4 giadas ha el gudagnà la cuppa mundiala da mountainbike.
RR actualitad 17:00


text:
Las lavurs per ina chasa da parcar a Sontga Catrina e per in restaurant sin il Cuolm da Vi n'han betg anc cumenzà. Il motiv: Encunter la chasa da parcar hai dà ina protesta d'ina persuna privata. E las organisaziuns da l’ambient vulan che las pendicularas da Mustér adempleschian las pretensiuns en connex cun il nov restaurant.
Pendicularas na cuntinueschan il mument betg cun la planisaziun
Marcus Weber, l’investider dal resort Catrina e president dal cussegl d’administraziun da las pendicularas da Mustér, è indignà ch’i na giaja betg enavant pli spert. Ed il mument na cuntinueschan las pendicularas betg cun la planisaziun per quests dus projects.
Enstagl da promover il turissem impedeschian ins quasi il turissem.
Regenza sto decider davart plan da l'areal
Uss stoppia la regenza grischuna lubir il plan d’areal respectiv tractar la protesta. E pir suenter possia la vischnanca da Mustér dar la lubientscha da bajegiar. Quai ha Richard Atzmüller da l’Uffizi per il svilup dal territori dal Grischun confermà ad RTR. Dapli na possia el dentant betg dir il mument.
Ruaus da notg per la selvaschina
Ma er pertutgant il project per in nov restaurant sin il Cuolm da Vi n'è Marcus Weber betg cuntent. Las organisaziuns da l’ambient hajan protestà cunter il manaschi da notg. Quai conferma Cilgia Schatzmann dal WWF Grischun. Las organisaziuns da l’ambient hajan fatg attent, che la selvaschina – surtut capricorns, urblaunas e giaglinas selvadias pitschnas - na dastgia betg vegnir disturbada la notg, per exempel cun ir cun skis, gianellas ubain far excursiuns.
Quests animals ston pudair ruassar la notg - sco nus era.
Era la Confederaziun haja pretendì da resguardar il ruaus da la notg, scriva Cilgia Schatzmann.


text:
- Sin la Champs Elysées a Paris è in um armà charrà cun ses auto en in auto da polizia.
- Suenter la collisiun ha l'auto dal um cumenzà ad arder.
- Il manischunz è mort, ha ditg il minister da l'intern Gérard Collomb. El ha discurrì d'ina emprova per in'attatga. L'um haja gì cun el material explosiv ed armas.
Persunas n'èn naginas ulteriuras vegnidas blessadas. Il investigaders supponan ch'i saja stà in'attatga sappientiva. I vegn investigà sco in act da terror. Motivs che stattan davos l'attatga n'èn anc betg clers.
En l'auto che ha brischà ha la polizia chattà buttiglias da gas. Plinavant sajan era pliras buis da Kalaschnikow e pliras armas da maun stadas en l'auto, quai tenor indicaziuns da la polizia. L'emettur da televisiun BFM rapporta che l'attatgader saja stà enconuschent a la polizia.
La polizia ha serrà giu il lieu cun in'acziun gronda. La polizia ha supplitgà sin Twitter da guntgir il lieu.
Gia l'avigl hai dà in sajettim
L'avigl passà aveva gia in um sajettà sin polizists a la Champs Elysées. Quel ha mazza uschia in polizist avant ch'el è sez vegnì sajettà giu.
RR novitads 20:00


text:
21,5 milliuns francs per dapli persistenza. Da nov ha la viafier retica 7 novas locomotivas electricas en ses inventar. Cun quellas sajan las emissiuns da substanzas nuschaivlas e da canera da tegnair sin in minimum. Quellas vegnan proximamain repartidas sin differentas staziuns en il Grischun sco per exempel Cuira, Landquart, Tavau u Glion.
Bun per l'ambient e la bursa
Era sche la cumpra da locomotivas electricas è pli chara che quellas da diesel èsi a lunga vista economicamain meglier, declera il directur da la viafier Renato Fasciati. Mintg’onn possian els uschia spargnar 50’000 liters diesel. Las locomotivas electricas survegnan lur forza via las lingias electricas nua ch’ina batteria supplementara vegn chargiada. Uschia che la locomotiva funcziuna era sin binaris senza lingias electricas.
Era vinavant dependents da diesel
En emprima lingia vegnan las locomotivas novas duvradas per spustar trens da persunas, tar accidents u per il transport da rauba. Sch’i va dentant per bajegiar ora la rait u tschentar binaris lura na bastia la battaria supplementara betg. Savens datti là naginas lingias electricas per chargiar si la battaria uschia ch’i dovra per tals intents vinavant locomotivas da diesel.


text:
Nums datti blers, en l'Engiadina discurran ins da farguns, en la Surselva da criecrs ed en Surmeir da Sfolas. La finamira è den tant dapertut la medema: rumir las vias da naiv e far segiras ellas per il traffic.
Rumir naiv en Val Medel ed en Val Tujetsch
Per Martin Maissen da Mustér, ch'è manischunz d'in vehichel per rumir naiv ha il di cumenzà baud. In quart passà las tschintg è el gia charrà sin las vias da Tujetsch. Er noss reporter Gion Hosang ha stuì lavar baud. El ha accumpagnà las lavurs da rumir naiv en Val Medel ed ha rapportà live or dal criec. Per el è betg mo in siemi d'uffant ì en vigur, el ha survegnì ina invista en il mintgadi d'in manischunz da vehichels da rumir naiv ed ha survegnì cussegls sco che automobilist avessan da sa cumportar sch'i entaupan in criec.
Rumir naiv per ils tren
Noss reporter Georg Luzzi è oz sesì en in vehichel pli pauc tipic per rumir naiv: ina locomotiva cun in taglianaiv che charrescha sin il Bernina. Il vehichel duai rumir la naiv sin la lingia che maina da l'Engiadina a Poschiavo.
La finamira è da vegnir enfin las set a Alp Grüm per ch'il emprim tren possia charrar. Oz n'hai betg gì tanta naiv ed els han pudì cuntanscher questa finamira. Per noss reporter èsi stà in eveniment spezial. La vista n'è betg buna ed ins sto charrar «tenor sentiment». Ina situaziun da la quala ch'ins pudess avair respect. Grazia a l'experientscha dals manischunz ston ins però betg temair ed er noss reporter è vegnir salv al lieu.
RR actualitad 07:00


text:
La trocca da sang
In um è sparì. La detectiva Flurina Casanova vegn engaschada da chattar el. La tschertga maina la detectiva a Trun, in vitg pitschen amez la Surselva. Spert sa sviluppa la tschertga dentant en...
In um è sparì. La detectiva Flurina Casanova vegn engaschada da chattar el. La tschertga maina la detectiva a Trun, in vitg pitschen amez la Surselva. Spert sa sviluppa la tschertga dentant en in cas criminal. Sin ils fastizs da l'assassin vegn la detectiva l'emprima giada en sia carriera a ses cunfins.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L’onn passà èn dapli uffants vegnids maltractads en Svizra. Il dumber da maltractaments segirs e da maltractaments supponids è creschì per 10% sin 1730 cas. Ils delinquents sajan cunzunt confamigliars.
Dus da tschintg uffants sajan vegnids maltractads psichicamain. Mintga quart uffant haja pattì da maltractaments corporals e mintga tschintgavel uffant haja survegnì memia pauca tgira. Quai ha annunzià la gruppa d’experts per la protecziun dals uffants da la Societad svizra per pediatria.
La relaziun tranter mats e mattas è stada pli u main sco l'onn avant – 44% mats e 56% mattas. Mintga sisavel uffant maltractà era pli giuven che 1 onn e 46% dals uffants eran sut 6 onns.
Trais uffants morts pervi da maltractament
Tar ils abus sexuals è il delinquent u la delinquenta stà en 39% dals cas or dal conturn famigliar. Radund mintga sisavel cas d'abus sexual vegn fatg d'ina persuna estra.
Tar mintga tschintgavel uffant, ch'è vegnì sclerì pervi da maltractament era la KESB (autoritad per la protecziun da l'uffant e da creschids) gia ordavant involvida. Tar mintga otgavel uffant era l'autoritad da persecuziun penala gia vegnida activa avant che l'uffant era en la clinica.
L'onn passà èn trais uffants morts pervi da maltractament. Dus d'els èran vegnids maltractads fisicamain ed in ulteriur è najà pervi da negligientscha. Tuts trais uffants eran anc gnanc in onn vegl.
RR novitads 11:00


text:
Quels daners duessan vegnir duvrads, per renovar e mantegnair il stan da tir a Bravuogn. Quai è da leger en in fegl sgulant ch’è vegnì repartì a las chasadas da la vischnanca da Bravuogn Filisur. Quella vul atgnamain betg pli investir en il stan da tir a Bravuogn.
Alternativa custass damain a la vischnanca
La vischnanca propona, che la fracziun da Bravuogn pudess sa cumprar en tar il stan da tir Crappa Naira a Surava quai che custass pli pauc a la vischnanca. Cun questa proposta na va l’uniun da tiradurs da Bravuogn però betg d’accord. L’uniun haja mo in avegnir cun in agen stan da sajettar, uschia ils iniziants. Per che l'iniziativa grategia dovri almain 50 suttascripziuns.
RR novitads 17:00


text:
Mao Zedong
Mao Zedong o Mao Tse-tung (毛澤東 in cines tradizional, 毛泽东 in cines semplificaa, Shaoshan, 26 de dicember 1893 – Pechin, 9 settember 1976) a l'è staa on politegh e revoluzionari chines, portavos del Partii Comunista Chines del 1943 a la sova mort. A l'ha governaa la Cina dal 1949 al 1976 e l'è staa protagonista de la granda revoluzion colturala.
A lu 'l gh'è staa tributaa la creazzion de 'na Cina unida e libera di forestee, l'intervent chines in Corea, la crisi sino-sovietega, la repression in di laogai, la grama vida del 1958 al 1961, el conflitt sino-indian, el gran solt inans, l'alfabetizzazion de la pupart di chines cont el chines semplificaa e 'n cress imponent de la popolazion e de l'economia chinesa.


text:
cuntegn
Artg musical
-
L'Artg musical fa tschaiver!
Il prinzi carneval è en la terra!
Chant e musica da tschaiver: Armin Caduff e sia Compagnia Rossini, il Chor dils Larischs, il Rudé da chant Engiadina, il Cor baselgia Müstair, il Chor masdo Surmeir, il Chor da la scola claustrala Mustér, il Chor mischedau Suraua, il Cantus firmus surselva, il Chor viril Lumnezia, ils Urlauns da Vella ed il Chor viril Falera cun Alvin Muoth dattan chanzuns per quest temp dal barlot. Sco intermezzis suna il Trio Vienna variaziuns da la chanzun populara veneziana «O mamma mia» u per tudestg «Mein Hut, der hat drei Ecken». Il Trio Vienna suna.
redacziun: Giusep G. Decurtins
Ils titels en l'emissiun


text:
Il concern farmaceutic Novartis ha fatg l'emprima mesadad da l'onn ina svieuta da 23,8 milliardas dollars. Quai è 1% pli pauc ch'ils emprims sis mais da l'onn passà, uschia communitgescha il concern da Basilea. Il gudogn è sa reducì per 3% sin 5,6 milliardas dollars.
Sco motiv per la reducziun numna Novartis il squitsch da pretsch da generica. Fin il 2020 vul il concern spargnar ina milliarda dollars. Il matg ha il concern annunzià da stritgar perquai fin 500 plazzas da lavur a Basilea. Il medem mument è dentant er planisà da stgaffir 350 plazzas da lavur.
RR novitads 07:30


text:
Var 60 uniuns han procurà per il bainstar dals visitaders. Quai cun spaisas e musica. Ils highlights da quest onn èn stads tranter auter il prolog da biatlon sin l'Arcas, il festival da cultura al Hegisplatz ed il paradis per uffants sin la plazza da la posta.
Vendì 3'000 bindels
Sco il comité d'organisaziun scriva, sajan vegnids vendids 3'000 bidels da sustegn per la festa da Cuira. La lantschada dals bindels saja uschia gartegiada. Er las reacziuns dals visitaders e da las visitadras sajan stadas tuttavia positivas. Cura ch'ils organisaturs han lantscha l'acziun dals bindels, era la finamira dentant da vender var 7'000 bindels.
RR novitads 17:00


text:
Mariachatrina Gisep Hofmann
Ella è creschida si en la Val Müstair. Il gimnasi ha ella dentant gia fatg giu la Bassa, en il chantun Argovia. Suenter il studi ed emprimas experientschas sco magistra en il chantun Turitg è ella arrivada l'onn 1979 si Samedan.
A Samedan vuleva ella atgnamain dar scola en las classas secundaras. Cun quai ch'ella ha fatg ils studis a Turitg e betg a Cuira n'ha ella dentant betg survegnì quel post. Ella ha dentant pudì lavurar en la scola media. Là ha ella dà scola a differentas classas – dal 10avel onn fin al preseminari.
L'onn 1983 è ella cun tut la famiglia ida a star en l'Africa. Pir l'onn 1987 è ella turnada en Svizra, questa giada a Ftan ed a Scuol.
Oz è ella pensiunada, dentant betg pli pauc passiva. Ella lavura per part sco guida da turists sin bastiments cruschaders.
Cur che l'emprim uffant è naschì èsi per la magistra, uriunda da la Val Müstair, stà cler: Ella lavura vinavant.
Jau aveva investì bler temp, bler'energia e blers raps per far mes studi e na vuleva betg star a chasa.
L'um dad ella ha lavurà 100% ed era bler davent. Coordinar sia lavur a la scola media da Samedan e la famiglia – betg ina simpla incumbensa. Per l'emprim uffant ha Mariachatrina Gisep Hofmann chattà ina mamma dal di. Quella aveva sezza dus uffants. Sche l'uffant da la magistra na steva betg bain, na vuleva la mamma dal di dentant betg avair el en chasa. Mariachatrina Gisep Hofmann ha lura prendì cun ella l'uffant en scola.
Creativitad en stanza da scola
Ils scolars en la scola media a Samedan han gì encletga per lur magistra. Per il cas ch'ella aveva da tezzar ses figl, è ella ida en ina stanza da preparaziun. Ils scolars han lura survegnì fegls da lavur. Sco pitschen extra:
Ils scolars han gì plaschair – ils cussegls da scola dentant betg. Adina puspè hai tar ella gì num en in tun critic: «E tge capita cun ils uffants?».
Charta a la regenza
L'onn 1980, cura che l'emprim uffant dad ella è naschì, na devi en Grischun anc nagin congedi da maternitad. En auters chantuns era quai auter. La magistra avess era giavischà quel congedi. Quai ha ella scrit en ina charta al cusseglier guvernativ ch'era responsabel per la scolaziun. La resposta dad el:
El ha scrit enavos a mai, che jau sco pedagoga stoppia bain savair quant impurtant ch'i saja che la mamma stat a chasa e ch'el saja cunter quai.
Ina resposta ch'ha schoccà ella. Pli tard haja ella puspè scrit in per chartas – questa giada a tut las deputadas en il parlament, da quel temp 3. Effect da las chartas u betg: L'onn 1987, cura ch'il terz ed ultim uffant da Mariachatrina Gisep Hofmann è naschì, han ins survegnì 6 emnas congedi da maternitad.
RR actualitad 08:00


text:
En la discussiun davart la cunvegna da basa dispitaivla cun l’Uniun europeica datti in nov moviment en Svizra: Ier saira è la homepage da «Progresuisse» ida online. Quest moviment s’engascha per la cunvegna cun l’UE. Tenor atgnas indicaziuns vul «Progresuisse» en ina fasa critica animar ad ina debatta substanziala e constructiva davart la muntada d'ina cunvegna da basa cun l'UE. La via bilaterala saja la meglra opziun per la Svizra. Nagina cunvegna da basa na saja betg in'opziun. Il moviment veglia esser la vusch da las forzas constructivas.
Commembers prominents
Dals commembers da «Progresuisse» sa tracti da numerus politichers activs ed anteriurs – tranter auter fan er ils dus anteriurs cussegliers federals da la PCD Joseph Deiss e Doris Leuthard part dal nov moviment. En pli vegnan numnads ils recturs da las universitads da Turitg, Berna e Son Gagl sco er ulteriuras represchentantas e represchentants da la politica e da la scienza.


text:
Il directur da la Viafier retica è vegnì tractà en las medias sco pussaivel successur dad Andreas Meyer. Envers RTR ha Renato Fasciati dentant confermà, ch'el haja ier ed oz gì divers discurs e telefons. Cunquai ch'el saja pir dapi trais onns directur da la Viafier retica e cunquai che quella lavur al fetschia grond plaschair, veglia el dentant restar en Grischun. El sa sentia dentant onurà, ch'el saja vegnì tractà sco pussaivel successur.
Sin la dumonda tgi ch'el vesia sco proxim schef da las Viafiers federalas, n'entra l'um da 44 onns betg. El na sa participeschia betg a speculaziuns. Il cussegl administrativ da l'SBB ha temp fin la fin da l'onn da chattar in successur per Andreas Meyer.
Experientscha tar la SBB
Renato Fasciati ha lavurà var quatter onns tar las Viafiers federalas. L'onn 2007 ha el gì la funcziun da manar projects, ils onns 2008 fin 2011 è el stà schef da la partiziun svilup da SBB Cargo. Avant ch'el è vegnì directur da la Viafier retica è el stà directur da la Zentralbahn.
RR novitads 17:00


text:
Montescùd
Artìcol in dialètt rumagnòl
Montescùd o Munt Scud o Mount Scud (Montescudo in italièn) l'è un cumòn ad 2.038 abitìnt. Gli abitint ad Montescudo i cema e paes Munzcudle, du cu's po veda e nom uriginerie d'e paes: Montescudolo (Mons Scutulus). E paes us ciameva isce' fin ma l'unita' d'Itaglia. 'na masa ad furistir i e' vnu a ste t'e paes ti ultm an.
Culgament esterne[modifica | mudéfica la surzéia]
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·


text:
Blers Svizzers e Svizras avessan gugent in'atgna chasa – pussibel è quai dentant mo per ils paucs. Tenor ina retschertga da Financescout-24 giavischassan 90% dals Svizzers tranter 18 e 79 onns in’atgna chasa. En egl dat ch'era la generaziun pli giuvna, sco per exempel quella tranter 20 e 29 onns giavischa in'atgna chasa u in'atgna abitaziun.
La realitad è dentant in'autra. Ina maioritad da la populaziun Svizra stat en locaziun. Ils tschains per l’atgna chasa, la limita da l’agen chapital sco er ils pretschs d’immobiglias sajan per blers betg purtabels.
Giavischà midadas en la situaziun d'abitar
Er sche blers na pon betg finanziar in'atgna abitaziun u chasa vulan Svizras e Svizzers midar lur situaziun da domicil. Dapi il cumenzament da la pandemia tschertga blera glieud ina nova abitaziun. Dapi il matg 2019 sajan las dumondas sa dublegiadas, scriva la gruppa Scout24.


text:
Utah
L' Utah a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 219.887 km² e una pupulaziun de 2.389.039 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Idaho e al Wyoming, a ovest al Nevada, a süd a l'Arizona, a est al Colorado.
La capital a l'è Salt Lake City (181.743 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è West Valley City.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Utah al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Modell:Utah


text:
Normalmain avessan Christoph Cajöri e la Ligia Grischa gì in concert il matg 2020. Pervi dal coronavirus han els dentant stuì stritgar quest concert ed han enstagl gia il mars cumenzà cun ina lunga pausa da stad. Questa pausa che cuzza anc enfin la fin da settember. Per la Ligia Grischa è quai in mais pli baud che usità. Quai n’è dentant betg la suletta midada per lur emprovas. Emprovas digitalas u or en il liber n’èn betg vegnidas en dumonda.
Far musica viva da la cuminanza, dal seser ensemen e da sentir in l’auter.
Els èn sa decis da far permez il chor e far emprovas da quatter uras. L’emprim cun ina part dal chor, silsuenter dar aria avant che far cun tschella part emprova. In procedura speziala per il dirigent ed il chor. Tenor Christoph Cajöri predominescha tranter ses chantadurs il plaschair da finalmain puspè pudair chantar ensemen.
La societad da musica Trun ha survegnì infurmaziuns e directivas da l’uniun da musica. Pli u main dapi l’entschatta dal lockdown sajan els vegnids infurmads mintga duas emnas. Uss che las emprovas ed ils concerts astgan plaunet puspè avair lieu èsi vegni mess a disposiziun in concept da segirtad. Là saja discret fitg exact cun tge mesiras ch’ina emprova sa vegnida menada atras.
Dapi l’entschatta mars dapi che nus essan vegnids franads han blers gì il desideri da puspè savair sunar e star da cumpagnia.
Gion Simeon na crai betg ch’i vegn a dar bleras demissiuns pervia dal coronavirus. El spera schizunt che dapli persunas sa decidan da vegnir a sunar en la societad da musica pervia la cumpagnia che ha mancà durant il temp da corona. Uschia cumenza era la societad da musica la stagiun musicala cun in bun sentiment.


text:
Era la Festa da musica federala 2021 ad Interlaken daventa l'unfrenda dal coronavirus. Il comité d'organisaziun dad Interlaken ha ditg giu l'occurrenza gronda, la decisiun è crudada ensemen cun l’Uniun svizra da musica. I na saja il mument betg pussaivel da garantir la segirtad necessaria a musicantas e musicants sco er als radund 100'000 visitaders.
La festa federala na po betg vegnir spustada per in onn, pervi dals turnus da las festas chantunalas. La proxima ediziun da la Festa da musica federala è uschia pir il 2026.


text:
A Berna han ils iniziants preschentà lur arguments en favur da l’iniziativa «Per la dignitad dals animals da niz agriculs» davart la quala il pievel decida ils 25 da november.
En Svizra han oz circa trais quarts da las vatgas ed in terz da las chauras nagina corna. La raschun principala è ch'adina dapli animals vegnan tegnids en stallas libras. Ed en talas èsi pli sempel da tegnair animals senza corna. Quei vulan ils iniziants enturn il pur Armin Capaul midar. Els vulan impedir ch'adina dapli puras e purs sa decidan sulettamain per motivs economics per animals senza corna.
Contribuziuns finanzialas
Perquai duai la Confederaziun sustegnair a moda finanziala las possessuras ed ils possessurs da vatgas e chauras cun corna. Ils iniziants quintan cun 190 francs per vatga e per onn. In scumond da scornar animals giuvens na pretenda l’iniziativa betg. Quei duai enavant esser pussaivel, dentant mo cun in’anestesia locala.
RR novitads 12:00


text:
Christoph Walter valia sco «in dals pli multifars musicists da la Svizra» hai num en l'argumentaziun da la giuria. Il premi vegn surdà mintg'onn da la Fundaziun dals musicants svizzers en memoriam Stephan Jaeggi. Pervi da la pandemia n'ha la giuria betg pudì surdar il premi l'onn passà e prenda suenter quai quest onn. A chaschun dal final dal Prix Musique a Losanna vegn Walter onurà per ses merits.
Durant plirs onns è Walter stà activ per la musica militara. El ha prestà considerablamain bler per il success da la Swiss Army Concert Band sco er da la Swiss Army Central Band. Il 2009 ha el fundà il Christoph Walter Orchestra. Nairas uras da preschentar el en in'emissiun da l'instrumentala.


text:
Gino Caviezel era mez viaden en las preparativas per sia cursa al champiunadi mundial, cura che ses frar Mauro ha gudagnà surprendentamain la medaglia da bronz en la cumbinaziun.
Gino n’ha betg targlinà ed è immediat sa mess en viadi vers San Murezzan per festivar cun el. Mauro ha mussà che surpraisas èn pussaivlas. Il frar giuven Gino vul uss era dumagnar ina.
Jau stoss ir spert, uschiglio è Mauro il schef a chasa.
Betg mo ina medaglia da Gino Caviezel fiss ina surpraisa, quai vala era per tschels trais Svizzers a la partenza, Carlo Janka, Justin Murisier e Loïc Meillard. Las meglras schanzas ha tgunsch Justin Murisier, ch’è vegnì trais giadas tranter ils pli sperts 10 en questa stagiun en il slalom gigant.


text:
Bugen fittein la sala plurivalenta Stiva Salaplauna sper la stalla dalla claustra. Ell’ei ideala per seminaris, sesidas, occurrenzas d’informaziun, cuors, nozzas ni fiastas.
La sala porscha plaz a 90 persunas. Las stanzas ein da lenn, fetg claras entras grondas finiastars e cun vesta sil vitg e la claustra. Avon maun ein in beamer, ina gronda preit da projectar, meisas, suppias ed ina sempla cuschina cun tut la vischala e pusada, cun maschina da caffè, maschina da lavar giu, duas plattas ed in begl.
Bugen organisein nus per Vus apéros cun products regiunals ni planisein in catering per gentar ni tscheina, quei cun plascher era en cumbinaziun cun ina tura atras la stalla dalla claustra e/ni la Senneria.
S’annunziei nunschenadamein tier nus per dapli informaziuns e reservaziuns.
info(at)agricultura.ch, tel. 081 936 48 00
Era l’Academia Vivian sa vegnir affitada. Dapli informaziuns tier quei anfleis vus sut
www.academiavivian.ch/affitaziun


text:
I va per blers daners ch'ils stans da sajettar en il Grischun ston investir per restar confurms a la lescha. Per mintga schiba da sajettar ston els quintar cun custs da sanaziun da 5'000 fin 10'000 francs. Quels custs na pon las bleras uniuns da tir betg purtar, uschia Walter Burkhardt, il president ad interim da l'uniun da tir chantunala. Er saja la dumonda sche las vischnancas vulan ni pon surpigliar quels custs per uniuns che vegnan adina pli pitschnas.
I vegn a dar fusiuns
Tenor Walter Burkhardt saja fitg probabel che bleras uniuns stoppian sa metter ensemen e sajettar en il futur mo pli sin in stan, in stan che saja dentant confurms a la lescha. En il futur dess quai pia pli paucs stans, persuenter pli moderns.
Uniuns pli fermas
Positiv da quai svilup saja plinavant che las uniuns ch’han problems da chattar suprastants daventassan pli grondas e pli fermas. Uschia ch'i fiss lura er pli simpel da chattar avunda suprastants. Uschè negativ co quai tuna en l'emprim mument na fiss l'entira chaussa tenor Walter Burkhardt pia betg.


text:
La radunanza communala da Jenins ha approvà mesemna saira il quint 2017 che serra cun in surpli da radund 528'000 francs. Da l'autra vart èn las investiziuns nettas però stadas pli pitschnas che budgettà. Era l'ovra electrica ha fatg in gudogn cun 564'000 francs – quai tar investiziuns nettas da bun 443'000 francs.
Era la midada da la planisaziun locala dals flums è approvada. Questa prevesa da definir las zonas e mesiras necessarias per il cas d'auas grondas tar l'aual che va tras il vitg.
Vinavant han ils convischins da Zizers decis in credit da 110'000 francs per cumprar in nov vehichel communal e remplazzar il fargun.
RR novitads 10:00