text: 1Rü yexguma marü yangaicagügu ga Yerucharéü̃wa na nangugüxü̃, rü nawa nangugü ga guma ĩãne ga Bechagué ga Oríbunecüarü ma̱xpǘneãrü ngaicamana yexmane. Rü Ngechuchu nanamu ga taxre ga norü ngúexü̃gü. 2Rü ñanagürü nüxü̃: —¡Gua tórü to̱xma̱xtawa ngẽxmane ya ĩãnexãcüwa pexĩ! Rü ngẽxma tá nüxü̃ peyangau i wüxi i cowaru i ngexü̃ i ngẽxma ngaxü̃xü̃ namaã i wüxi i naxãcü i yatüxü̃ i naxü̃tagu irüxã́ũxü̃. ¡Rü peyawẽxü̃, rü nuã chauxca̱x penagagü! 3Rü ngẽxguma texé pexna caxgu na ṯacüca̱x peyawẽxü̃xü̃, ¡rü tümamaã nüxü̃ pixu rü ñapegügü: “Torü cori nanaxwa̱xegü, natürü paxa tá nanawoeguxẽẽ”, ñapegügü tüxü̃! —ñanagürü. 4Rü yema naxüpetü yerü yemaãcü Tupana nayanguxẽẽ ga norü ore ga nuxcümaü̃xü̃ ga norü orearü uruü̃ ümatüxü̃ ga ñaxü̃: 5“¡Yerucharéü̃cü̱̃ã̱xgümaã nüxü̃ pixu rü ñapegü: ‘¡Dücax ya perü ãẽ̱xgacü ya nuã pexü̃tawa ũcü! Rü nüma rü wüxi i ngẽxü̃rüüxü̃ i duü̃xü̃rüü̃ ínangu, rü wüxi i cowaruacüétügumare naxaunagü’!” ñanagürü ga yema ore. 6Rü yexguma ga yema taxre ga norü ngúexü̃gü rü yéma naxĩ, rü nanaxügü ga yema Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃. 7Rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga yema cowarugü. Rü yema norü ngúexü̃gü rü naxchirumaã nanac̱ẖatagü ga yema cowaruxacü, rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü natagu naxaunagü. 8Rü yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga nawe rüxĩxü̃ rü naxchirumaã nayac̱ẖamatanü ga nama. Rü togü rü naĩxã́tü ta nadaü̃gü rü yemamaã nayac̱ẖamatanü ga nama. 9Rü yema duü̃xü̃gü ga nape̱xegu ãgüxü̃, rü yema togü ga wixweama ãgüxü̃, rü tagaãcü ñanagürügü: —¡Namexẽchi ya daa ãẽ̱xgacü ya Dabítanüxü̃! ¡Rü namexẽchi ya yima Tupanaẽ́gagu núma ũcü! ¡Rü cuxü̃ tataxẽẽgü, Pa Tonatü ya Daxũgucüx! —ñanagürügü. 10Rü yexguma Ngechuchu Yerucharéü̃wa ixücuxgu, rü guxü̃ma ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x rü nanaxi̱xãchiãẽgü, rü ñanagürügü: —¿Texe nixĩ ya daa? —ñanagürügü. 11Rü yema Ngechuchuwe rüxĩxü̃ ga duü̃xü̃gü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Daa nixĩ ya Tupanaãrü orearü uruü̃ ya Ngechuchu ya Gariréaanewa ngẽxmane ya ĩãne ya Nacharétucü̱̃ã̱x ixĩcü —ñanagürügü. 12Rü tupauca ga taxü̃negu naxücu ga Ngechuchu, rü ínanawoxü̃ ga yema yéma ṯacümaã taxegüxü̃ rü naxca̱x taxegüxü̃. Rü nanawoegu ga norü mechagü ga yema duü̃xü̃gü ga yéma dĩẽrumaã taxegüxü̃ rü muxtucugümaã taxegüxü̃. 13Rü ñanagürü nüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü: —Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Chopata rü yumüxẽpataü̃ nixĩ”. Natürü pema rü ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃pataü̃ peyaxĩxẽẽ —ñanagürü. 14Rü yéma tupauca ga taxü̃newa rü Ngechuchuca̱x naxĩ ga ñuxre ga ingexetügüxü̃ rü ichixeparagüxü̃. Rü Ngechuchu nanameẽxẽẽ. 15Natürü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü ngúexẽẽruü̃gü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü nüxü̃ nadaugü ga yema mexü̃gü ga taxü̃gü ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃ ga Ngechuchu rü buxü̃güxü̃ naxĩnüẽ ga na ñagüxü̃: —¡Namexẽchi ya daa ãẽ̱xgacü ya Ngechuchu ya Dabítanüxü̃! —ñagüxü̃. Rü yemaca̱x ga yema ãẽ̱xgacügü rü nanuẽ. 16Rü ñanagürügü Ngechuchuxü̃: —¿Nüxü̃ cuxĩnüxü̃ i ngẽma buxü̃gü namaã idexagüxü̃? —ñanagürügü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngü̃, nüxü̃ chaxĩnü. ¿Natürü taguma e̱xna nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Rü ngẽma buxü̃gü i íraxüchixü̃ rü õxchanagü rü tá ta cuxü̃ nicua̱xüü̃gü”, ñaxü̃? —ñanagürü. 17Rü yexguma ga Ngechuchu rü nüxna yéma nixũ, rü ñu̱xũchi ínaxũxũ ga guma ĩãnewa. Rü ĩãne ga Betániawa naxũ, rü yexma nayape. 18Rü moxü̃ãcü ga pa̱xmama rü yexguma wenaxãrü Yerucharéü̃ca̱x nataegugu ga Ngechuchu rü nataiya. 19Rü namacüwawa nüxü̃ nadau ga wüxi ga ori̱x ga iguera. Rü naxca̱x nixũ, natürü taxuü̃ma ga norü oxü̃ inayangau, rü naã́tüxü̃xĩcatama inayangau. Rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃ ga yema ori̱x: —Rü tagutáma wena cuxo̱x, —ñanagürü. Rü yexgumatama narüṉ̃exẽ ga yema ori̱x. 20Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga norü ngúexü̃gü, rü naḇaixãchiãẽgü. Rü Ngechuchuna nacagüe rü ñanagürügü: —¿Rü ñuxãcü i ñaã ori̱x i paxama naṉ̃exẽxü̃? —ñanagürügü. 21Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma chi meã peyaxõgügu rü tama ngẽma igueramaã chaxüxü̃xĩca chi pexü. Natürü yexeraxü̃ chi pexü. Rü ngẽxguma chi daa ma̱xpǘnemaã nüxü̃ pixuxgu na yaxũgachixü̃ca̱x rü taxtü i taxü̃chiüwa naxũxü̃ca̱x, rü pega chi naxĩnü. 22Rü guxü̃ma i ṯacü i naxca̱x ípec̱axü̃ i perü yumüxẽwa, rü tá penayauxgü ega aixcüma peyaxõgüãcüma naxca̱x ípecaxgu. 23Rü Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃negu naxücu. Rü yexguma yéma ínangu̱xẽẽtaeyane rü naxca̱x naxĩ ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü togü ga ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. Rü Ngechuchuna nacagüe rü ñanagürügü: —¿Rü texéarü mugagu nixĩ i cunaxüxü̃ i ngẽma núma cuxüxü̃? ¿Rü texé cuxü̃ tamu na cunaxüxü̃ca̱x i ngẽma? —ñanagürügü. 24Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Choma rü tá ta pexna chaca, rü ngẽxguma choxü̃ pengãxü̃gu i ngẽma pexna naxca̱x chac̱axü̃, rü choma rü tá ta pemaã nüxü̃ chixu na ngẽxü̃rüüxü̃ i ãẽ̱xgacü na choxü̃ muxü̃ na nuã changu̱xẽẽtaexü̃. ¿Rü texé tanamu ga Cuáü̃ na duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽxü̃ca̱x? ¿Pexca̱x rü Tupana yiĩxü̃ ga namucü rü e̱xna duü̃xü̃gümare? —ñanagürü. Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü inanaxügüe ga nügümaã na yaporagatanücüüxü̃. Rü nügümaãtama ñanagürügü: —¿Ñuxũ ñagügüxü̃ tá? Erü ngẽxguma chi nüxü̃ ixuxgu na Tupana núma namuxü̃ rü nüma rü tá ñanagürü tüxü̃: “¿Rü tü̱xcüü̃ ga tama nüxü̃́ peyaxõgüxü̃?” ñanagürü tá. 26—Rü ngẽxguma chi nüxü̃ ixuxgu na yatügümare núma namuxü̃ rü taxca̱x rü tá naxãũcüma, erü duü̃xü̃gü tá tüxü̃ nadai. Erü nümagü i duü̃xü̃gü rü nagu narüxĩnüẽ na Tupana yiĩxü̃ ga Cuáü̃xü̃ núma mucü —ñanagürügü. 27Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Tama nüxü̃ tacua̱x ga texé núma na namuxü̃ ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma rü tá ta tãũtáma pemaã nüxü̃ chixu na texé choxü̃ muxü̃ na chanaxüxü̃ i ngẽma choxna naxca̱x pec̱axü̃ —ñanagürü. 28Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu —¿Ñuxũ ñapegüxü̃ naxca̱x i ñaã ore i tá pemaã nüxü̃ chixuxü̃? Rü wüxi ga yatü rü nüxü̃́ nayexma ga taxre ga nane. Rü wüxi ga guma nanemaã nüxü̃ nixu rü ñanagürü nüxü̃: “Pa Chaunex, chanaxwa̱xe i yéa chorü ubaarü buxgüwa cuyapuracü”, ñanagürü. 29—Rü guma nane nanangãxü̃ rü ñanagürü: “Choxü̃́ nawa̱xtümüü̃ na ngẽ́ma chaxũxü̃”, ñanagürü. Natürü ga yixcamaxü̃ra rü nagu narüxĩnü rü düxwa yéma nayapuracü. 30—Rü yixcüra ga guma nanatü rü naĩ ga nanexü̃tawa naxũ, rü yexgumarüü̃ ta nüxü̃ yema ñanagürü. Rü guma nane nanangãxü̃ rü ñanagürü: “Marü name, Pa Pa, rü ngẽ́ma tá chaxũ”, ñanagürü. Natürü tama aixcüma yéma naxũ. 31—Rü ñu̱xma chanaxwa̱xe i chomaã nüxü̃ pixu rü ngexcürüücü ga guma taxre ga nane ga aixcüma naxücü ga yema nanatü naxwa̱xexü̃ —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Ga guma nüxĩra namuãcü nixĩ ga naga ĩnücü —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma yatügü i Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ dexü̃ rü ngẽma ngexü̃gü i chixri maxẽxü̃ tá nixĩ i pexü̃pa nüxĩra ichocuxü̃ i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. 32—Yerü Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ rü núma naxũ na pemaã nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x na ñuxãcü tá na pemaxẽxü̃, natürü ga pema rü tama nüxü̃́ peyaxõgü. Natürü ga yema yatügü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ dexü̃ rü yema ngexü̃gü ga chixri maxẽxü̃ rü Cuáü̃ãxü̃́ nayaxõgü. Natürü ga pema rü woo nüxü̃ na pedaugüxü̃ ga ñuxãcü na yaxõgüãxü̃, rü tama nüxü̃ perüxoechaü̃ i pecüma i chixexü̃ na peyaxõgüxü̃ca̱x —ñanagürü. 33Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Rü chanaxwa̱xe i iperüxĩnüẽ i ñaã to i ore i cua̱xruü̃ i tá pemaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü nayexma ga wüxi ga yatü ga nüxü̃́ nayexmacü ga wüxi ga norü naãne. Rü yexma nanato ga muxü̃ma ga ori̱x ga uba. Rü ñu̱xũchi ínanapoxegu, rü nanaxü ga wüxi ga ubaarü yauxtüü̃xü̃chica rü wüxi ga dauxü̃taechica. Rü ñu̱xũchi ñuxre ga puracütanüxü̃na nüxü̃ nadauxẽẽ. Rü namaã nanamexẽẽ na ngãxü̃gu namaã ngĩxü̃ yatoyexü̃ca̱x ga yema ubatanü. Rü ñu̱xũchi ga yema naãneãrü yora rü wüxi ga to ga nachiü̃ãne ga yaxü̃guxü̃wa naxũ. 34—Rü yexguma norü ubaarü buxgüwa nanguxgu, rü yema naãneãrü yora rü yéma nanamugü ga ñuxre ga norü duü̃xü̃gü na yema puracütanüxü̃na ngĩxca̱x yac̱axü̃ca̱x ga yema ubatanü ga nüxna ücü. 35Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü ínanayauxü̃ ga yema coriarü duü̃xü̃gü. Rü nanac̱uaixgü ga wüxi, rü ga to rü nayama̱xü̃chigü, rü ga yema to rü nutamaã ínanamuxũchigü. 36—Rü yema naãneãrü yora rü wenaxãrü noxriarü yexera rümumaẽxü̃ ga norü duü̃xü̃gü yéma namugü. Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü yema togürüü̃tama chixri namaã nachopetü. 37—Rü düxwa ga yema naãneãrü yora rü yéma nanexü̃chixü̃ namu yerü nüma nagu naxĩnügu rü chi nanega naxĩnüẽ ga yema puracütanüxü̃gü. 38—Natürü yexguma yema cori nanexü̃ nadaugügu ga yema puracütanüxü̃gü, rü nügümaã ñanagürügü: “Ngẽmaãrü tá nixĩ i ñaã naãne i yixcama. ¡Rü ngĩxã tayama̱xgü na tóxrü yiĩxü̃ca̱x!” ñanagürügü. 39—Rü nayayauxgü, rü toxnamana nanagagü, rü yexma nayama̱xgü —ñanagürü. 40Rü yexguma ga Ngechuchu rü yema paigüarü ãẽ̱xgacügüna naca rü ñanagürü: —¿Rü ngẽxguma ínanguxgu i ngẽma naãneãrü yora, rü ṯacü tá yema puracütanüxü̃maã naxü? —ñanagürü. 41Rü yema ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Ngẽma naãneãrü yora rü tama nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃ãcüma tá nanadai i ngẽma puracütanüxü̃gü i chixri maxẽxü̃. Rü ñu̱xũchi togü i puracütanüxü̃gü i meã namaã ngĩxü̃ itoyexü̃ i dĩẽruna tá nüxü̃ nadauxẽẽ —ñanagürügü. 42Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Taguma e̱xna nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃? Erü ngẽmawa rü ñanagürü: “Rü yima nuta ya mecü ya ĩãrü üruü̃gü nüxü̃ oechirécü rü ñu̱xma rü yimatama nixĩ ya Tupana nüxĩra yaxücuchicü na namaã inaxügüãxü̃ca̱x ya ĩpata. Rü tórü Cori ya Tupana nixĩ ga naxücü ga yema, rü ñu̱xma rü namexẽchi i taxca̱x”, ñanagürü i ngẽma ore. 43—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü woo pexca̱xchire̱x na yiĩxü̃ i ngẽma naãne i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa, natürü pexna tá nanapu. Rü togü i duü̃xü̃gü i aixcüma Tupanaga ĩnüẽxü̃na tá nanaxã. 44—Rü yima nuta ega texé namaã yarüñaxgu rü tá itapoü̃gü. Rü yíxema tümaẽ́tügu nanguxe ya yima nuta, rü tá tüxü̃ niñaĩxmü —ñanagürü ga Ngechuchu. 45Rü yexguma ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü Parichéugü nüxü̃ ĩnüẽgu ga yema ore ga cua̱xruü̃ ga Ngechuchu namaã nüxü̃ ixuxü̃, rü nüxü̃ nicua̱xãchitanü ga nachiga na yiĩxü̃ ga yema ore. 46Rü yexgumatama ga yema ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃ niyauxgüéga. Natürü taxucürüwama nayayauxgü yerü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ, yerü nümagü ga duü̃xü̃gü rü nayaxõgü ga aixcüma Tupanaãrü orearü uruü̃ na yiĩxü̃ ga Ngechuchu.


c: text/html

text:
Istitüt Nasiunàl de Statìstega
Ìstat l’è la sìgla dovràda per 'l Istitüt Nasiunàl de Statìstega che l’è ün ènt de risérca püblich del Istàt Italià che l’ gh’à l’incàrech de fà:
1) ògne 10 agn ‘l censitmét de la popolasiù ,
2) ‘l censitmét de l’indüstria, di servése e de l’agricoltüra,
3) di risérche a campiù sö i famèe (sö chèl chi cómpra e i dóvra, sö la fórsa laùr, sö la éta de töcc i dé, sö la salüt e la sicürèsa, söl bù tép, sö la famèa, sö cóme se pàsa ‘l tép, ecc).
4) di risérche econòmeghe (prése, comèrcio co i paìs straniér, ocüpasiù, ecc)
L’ Ìstat l’è nasìda ‘n del 1926 sóta ‘l Fascìsm co la lège nömer 1162 del 9 de Löi del 1926 e la se ciamàa Istitüt Centràl de Statìstega; pò l’è dientàt Istitüt Nasiunàl de Statìstega col decrét legislatìf nömer 322 del 6 de setèmber del 1989.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Astronomia
Astronomia o Asternomea (de la paròla greca astro(aσtέpι) = stella e nomos(vόuoς) = ciamà) l'è el studi scientifich di còrp celest (compagn di stell, pianet, comet, galassi) e di fenòmen che vegnen de foeù de l'atmosfera terrester. El gh'ha a vidè sia con l'evoluzion, la Fisega, la Chimega, la Metereòlogia e i moviment di còrp celest, sia con la formazion e l'evoluzion de l'Univers.
L'Astronomia l'è la scienza pussee antiga. De l'antichità fina a la fin del XIX secol [1] [2] l'astronomia la verteva principalment in su l'osservazion meticolosa del ciel stellaa. Incoeù la branchia de l'astronomia ch'el studia i pòsizion e i spostament di aster la se ciama Astrometria. In di temp adree, quand che la scienza l'era nonanmò nassuda, l'astronomia la se podeva sconfond con l'Astrologia, la Teologia o la Filòsofia. L'Astronomia de incoeù la gh'ha nient a che spartì con l'Astrologia.
L'invenzion del telescòpi l'haa dervii la strada a la moderna scienza astronomega che la gh'ha el nòmm de Astrofisega.
Referenz
- ↑ Panek Richard, "Vedere per credere. Ovvero, come il telescopio ci ha spalancato gli occhi e la mente sull'universo", Grandi Tascabili Einaudi, 2000, isbn-88-061-5375-7
- ↑ Museo de la Stòria de l'Astronomia a Brera a Milàn: Museo di brera


text:
Sü questa strada, sü questa strada, una cürva al giazz e una cürva al suu
L'è questa strada che la rampèga, quèla dei nòni e di mè neùu
Sun stàa luntàn per troppi ann, ho lauràa e maià foe tü-coos
E questa schèna de tartarüga, sü questa strada la porti a ca'
La nòcc l'è fregia, la nòcc l'è scüra, ma una fiammàda la sbranerà
Mila büceer cumè autoscontri e anca 'l Zepp el brüserà
E questa sira gh'è piü 'na lengua, gh'è piü 'na facia, gh'è piü un mesctee
Dumà una vesctii, una buteglia e questa maschera de legn
Taca la baraùnda, curiànduli cuntra i pensèe
Intant che 'l Brütt el dunda, el Bell fa vedè 'l butascc
D'ennanz gh'è 'l Mascheròn, sübit dopu la Segürtà
De dree i düü Sapoeur, dumà la Ciocia la parlerà
Ai gàbul de la tua vita, te ghe penzerèe duman
Podet mea scapà del Carnevaal de Schignan
Tütt el paes el ga veert la porta e ogni porta la g'ha dent queivoen
Gh'è piü urelòcc, gh'è piü campana, solo bronze, petardi e s-ciopp
E questa maschera che me scuund, la tegni fissa, la molli mai
L'ünica facia che g'ho l'è questa, perché quel'oltra 'l soo piü induè l'è
La vedi riit, l'è rispusada, la paar cuntenta, la troevi bee
Chissà i fioeu, se s'hinn vestii, se g'hann la maschera anca i neùu
Ghe voo vesèn, la branchi scià, per trii menütt la foo balà
Nissoeuna maschera cambia facia, anca se sutta gh'è un omm che piaancc
Taca la baraùnda, curiànduli cuntra i pensèe
Intant che 'l Brütt el dunda, el Bell fa vedè 'l butascc
D'ennanz gh'è 'l Mascheròn, sübit dopu la Segürtà
De dree i düü Sapoeur, dumà la Ciocia la parlerà
Ai gabul de la tua vita, te ghe penzeree duman
Podet mea scapà del Carnevaal de Schignan
Sü questa strada, sü questa strada, 'na cürva al giazz e una cürva al suu
L'è questa strada che la rampèga, quela dei nòni e di mè neùu
Turni luntàn un oltru ann, voo a lauràa e maià foe tü-coos
E questa maschera intagliàda, anca stasìra... la porti a ca'


text:
Wettingen
Wettingen (Wettige in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 20 134 abitant e una süperfiss de 10.59 km², e al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar.
El cumün de Wettingen a l'è tacaa ai cumün de Ennetbaden, Ehrendingen, Otelfingen, Würenlos, Neuenhof, Baden.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wettingen al Wikimedia Commons


text:
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (Arch, 15 genàr 1858 – Munt Schafberg, Puntresina, 28 setembor 1899) l'è stai un pitùr d'urigin trentina.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd ad Arch, ind una famiglia in cundissión ecunòmiche dificil (i Segatini: l’è stai pö el stess pitùr a cambià el sò cugnùm), a la mort d'la mador ind el 1865 l’è stai mandàd dal pador a Milàn, in cüstòdia d’la fiöla de prim let, Irene. Privàd de ‘na familia vera e propia, Segantini l’ha vissüd 'na giuinessa stupada e sulitaria, de solit vagabunda, tant che ind el 1870 l'è stai saràd sü ind el rifurmatori "Marchiondi", dal quàl ha pruàd a scapà ind el 1871, ma el gh'è restàd pö fin al 1873. Segantini l’è stai pö afidàd al fradelastor Napuleón, che’l gh’èva bisògn de un garsón par el sò laburatori futugrafich a Burgh Valsügàna, indùe el gh'e restàd fin al 1874. Prubabilmént l’è lì che s’è svilüpàda 'na prima idéa artìstega, tant che quànd l'è turnàd indré a Milàn el s’è iscrìt ai curs seràl de l'Academia de Brera, che ha frequentàd par quasi tri an.
A Milàn l’ha vissüd grassie al laurà a la butega de Luigi Tettamanzi, artigiàn decuradù, e all’insegnamént de diségn all'istitüt "Marchiondi". Chel picul sustégn ecunomich chi el gh’ha permìss de andà, dal 1878 al 1879, a l’Academia de Brera indùe l’ha seguìd i lessión de Giuseppe Bertini e migliuràd el propi bagài de savè e d’esperiensa. Chi l'ha fai le prime amicisie ind el ambiént artistich citadìn, in primis cun Emilio Longoni.
L’ha cuminciàd a pitürà ispiràd dal verìsm lumbàrd, ma bele ind el 1879, ind el curs de l'esposissión nassiunàl de Brera, l’è stai nutàd dai critich che i gh’han dai i prim premi: tra i prim sustenidù gh’è Vittore Grubicy, cun el quàl l'ha stabilìd un rapòrt de laurà e de amicissia düràd par tant temp.
Briansa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'an dopu l'ha cunussüd Bice Bugatti, la dona che la sarà la sò cumpagna par tüta la vita. Dopu el s'è trasferìd in Briansa, a Pusiàn, e l'ha lauràd grassie al sustégn ecunomich de Grubicy, a cuntàt cun Emìli Longoni: in ‘sti an chi la sò art la s'è distacada da le impustassión académiche giuanìl, ala ricerca de 'na furma espressiva püssè persunàl e uriginàl. Ind el 1883 Segantini el s'è ligàd cumpletamént al sustégn de Grubicy, cun el quàl l'ha firmàd un cuntràt.
Grisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1886 l'ha lassàd l'Italia par trasferìss a Savognin, ind el cantón di Grisón; ind el curs dal sò percùrs stilistich l'è passàd arént al muimént divisiunista, prima cun qual sperimentassión e cul temp in d'una manera sempor püssè fort.
Ind a cal perìud lì, Grubicy l'ha fai 'na prumussión par lü, tant che l'è diventàd famùs in patria e a l'estor. Ind el 1889 l'è stai presentàd all'Italian Exhibition de Lundra e l'è diventàd ancassì un rispetàd scritùr de giurnàl d’art. Ind el curs del stess an l'ha cuminciàd a integrà la sò caraterisassión artìstega divisiunista cun marcade inflüénse de simbulìsm, suratüt cun alegurìe basade sü mudèi nordich.
Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1894 l'ha lassàd Savognìn e se spustàd in Engadina, a Malögia, anca parchè el desidereva un post püssè tranquìl ala scuerta dal misticìsm: el picul vilàg del’engandina el gh'ha permìss 'na vita sulitaria in cumpagnìa dal maestùs e incuntaminàd paesàg alpìn che l’è mustràd in tüte le sò òpere da cal perìud lì. Da Malögia el se spusteva apena ind i mumént de freg püssè fort, ind el curs di quài el steva in albèrgh a Sogl, in Val Bregaja, cun qual viàg anca a Milàn.
El gh'eva un prugèt grandiùs: la realisassión dal padiglión dall'Engadina par l'Espusissión Universàl de Parìs dal 1900: 'na custrüssión rutunda dal diàmetor de 70 metor cun ai mür 'na gigantesca rafigürassión pitòrega dal panurama engadinés, lunga 220 metor. Anbén el sò prufùnd travài ind l'òpera, la stesa l'è staia spetassada par i cust trop volt. L'è vegnüd anca a mancà el prumèss sustégn finansiari d'i albergadù engadinés, tra i prim cumitént. Par quést el pugèt el s'è trasfurmàd ind el Tritich d'la Natüra (o di Alp), la sò òpera püssè famusa: el tritich pitorich l'è stai però refüdàd, parchè cunsideràd miga in sintunìa cun l'imagin türìstica che i cumitént i vurevun dà a Parìs e l'ha finìd par es mustràd ind el padiglión italiàn.
El Giuàn l'è mort a 41 an ins al Schafberg, el munt che'l se tröva sura a Puntresina, el 28 setembor dal 1899, culpìd da un atàch de peritunìt menter l’era adré a pitürà. Incö el sò corp el possa ind el picul cimiteri de Malögia.
Nassiunalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quànd Segantini l'è nassüd, el cumün de Arch de Trent l'era suta al dumini 'ustrìegh. El picul a l'età de quator an, ind el curs de un'alluvión lè stai salvàd da un citadìn dal paés che par quést l'è stai premiàd cun 25 fiurìn dal guèrn de Viena. Segantini giuinòt l'ha pö vissüd a Milàn. La surela che'l tegneva l'ha miga fai tüt el necessari par fagh ciapà la nassiunalità italiana, anca se l'eva chièst e utegnìd de scancelà quela 'ustrìega.
Sücessivamént, datu che i capurión ‘ustrìegh i evun miga ricevüd cunferma dell'iscrissión, par altor mai avegnüda, ind le liste dall'anàgrafe de un cumün italiàn, l’è stai ciamàd ‘me suldà ind el esercit d'Àustria. Segantini el s'è mai presentàd e par quést l'è stai dichiaràd disertùr.
Püssè tardi, ind el 1886, el pitùr l’è 'ndài a stà prima a Savognìn e pö a Malögia sensa mai ciapà nianca la citadinansa svisra. Segantini el parleva cume prima lengua in milanés e'l scriveva ind un gram italiàn. Ind i Grisón l'ha imparàd i bas dal rumànc e miga el tudésch.


text:
Pont (CO)
Pont Lamber ò anca domà Pont, in italià Ponte Lambro, l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 4 437 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,4 km² e ona densità de 1 305 ab./km².
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El comun el se troeuva in la giusta medà di duu ramm del Lagh de Còmm, in la Brianza Alta, in del Triangol Larian. L'è traversaa del fiumm Lamber e l'è situaa sòtta el Mont Pusc. Pont la gh'ha anca vari frazion, ciovè Busnigall, Fusina, Lescia, Mazzòni e S'cepp.
Personagg legaa a Pont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Leopoldo Metlicovitz (1868-1944), pittor de origin trestin-dalmata.
- Roberto Lepetit (1906-1945), industrial e member de la Resistenza.
- Don Luigi Monza (1898-1954).
Città gemellaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zawiercie, de la region del Voivodaa (Polònia), del 2004.
- Kamjanec'-Podil'skyj, de la region de la Podòlia (Ucraina), del 2006.
- Cortal, in Provincia de Catanzar (minga formalizzaa).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pont (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bourg-Saint-Andéol
Bourg-Saint-Andéol l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Bourg-Saint-Andéol (chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Privas e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 7 233 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 43,74 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 48 méter a 'na altèsa màsima de 415 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
thumb|right|Église Saint-Andéol


text:
Châteauneuf-les-Martigues
Châteauneuf-les-Martigues l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Châteauneuf-Côte-Bleue
(chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Istres e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône. El g'ha 'na popolasiù de 12 266 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 31,65 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 203 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Wikipedia:File mia lìber
La Wikimedia Foundation, int la só Licensing policy (còsta la tradusiòun in italiân), l'à publichê al spiegasiòun 'd Ôvra Culturêla lébra (IT). La règola però la prevèd di chêş ed libertê ed publicasiòun. Tra i file multimediêl ciamê "mìa léber", soquânt a pōlen èser publichê in sém a la wiki emiliâna, chi critèri 'd libertê 'd publicasiòun in inglèiş a ciâpen al nòm ed Exemption Doctrine Policy (EDP ). Còsta la versiòun inglèişa.
Ché sòta gh'é l'elèinch dal règoli da rispetêr:
Règoli 'd libertê 'd publicasiòun
I file multimediêl (figûri (IT), sòun (IT), filmê) mìa léber a pōlen èser druvê in sém a la wiki emiliâna a cundisiòun che vègnen rispetê tóti 'l règoli ché sòta:
- Ch' an sìa mia pusébil, in môd ragiunèvel, untgnîr un file cumpâgn dal pûnt ed vésta dal spiegasiòun e ch'al gâbia 'na licèinsa ch'es cunfà a la spiegasiòun 'd Ôvra Culturêla Lèbra.
- Al file al gh'âbia 'na licèinsa mìa lèbra (IT) permésa in sém al wiki italiâni e dòunca dèinter in cl'elèin ché
- Al file al sìa druvê sōl int al spâsi dal nòm principêl (IT), in particulêr int al vōş in dó, còl che gh'é dèinter, al 's arfâga diretamèint (eşèimpi al fērom ed la figûra 'd un videozōgh sōl int la vōş dal videozōgh 'stès e mìa int al j êtri; la copertèina ed 'na colesiòun int la vōş in sém a la colesiòun e mìa, per eşèimpi dal cantânt; la registrasiòun 'd un discōrs sōl int la vōş ed chi à pronuncê al discōrs e mìa in êtri). Al nómer dal figûri 'l dēv èser limitê (an pōlen mìa èser dèinter a galeréi ed fotograféi)
- La pàgina de spiegasiòun (IT) dal file la gh'âbia dèinter:
- ch' a 's pôsa savèir, in môd precîş, da dóv' è stê tôt al file;
- ch' a's pôsa savèir chi l'é 'l padròun dal dirét 'd avtōr (se mìa bèle spieghê dal tag ed licèinsa) (IT);
- al mudèl {{EDP}}, ch' al déga in môd cêr che 'l file al vîn druvê secònd l' EDP per la wiki emiliâna;
- 'na cêra spiegasiòun dal mutîv perché 'l file an 's pōl mìa cambiêr in môd ragiunèvel (per eşèimpi: "Cla persòuna ché l'é môrta per...")


text:
Unsernon
Unsernon (Onsernom in del dialet de la Val Verzasca; Onsernone in italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 290 abitant e una süperfiss de 29.9 km², e al se tröva a una altitüden de 802 meter sura al livel del mar.
El cumün de Unsernun a l'è tacaa ai cumün de Cent Vai, Cravegia (IT-VB), Gress, Isurn, Magia, Musögn, Re (IT-VB), Vergelet.
Cuntegnüü
Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Unsernon l'è staa faa sü 'l prim de Sgenee del 1985 cunt el giuntà 'nsèma i cumün Comolögn, Crana e Rüss.
Comolögn l'è staa numenaa la prima völta in de l'ann 1438 cunt el nom de Comolognium, Crana in de l'ann 1228 cunt el nom de Grana ( ed in de l'an 1265 cunt el nom de Crana), menter che Rüss l'è staa numenaa la prima völta in del 1231 cunt el nom de de Ruxi (pö in del 1277 cunt el nom de Rusio).
Aministrassiun Cumünala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bürgarmaister (u sindech) de Usernon l'è 'l Fernando Poncioni.
Pruverbi in di dialet di fraziun de Unsernun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Crana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A val püssé un asan e un dutur che un dutur daparlüi.
- L'amur riturnò l'è um pagn riscaldò.
- L'è miéj perd la sela che al caval.
- Femna bruta fa bona cjà.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul u va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pózz.
- S'a piòu al d’ de la Scensión, per quaranta dì i è bon.
- Carlavà a cà de l’äit, Natal a cà suva.
- Avost e bergost, l’è quél mes ch’a saltan i ligost.
Cumulogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La cata la va e la viégn e la sa da legn.
- Santa Catalina l'è una ladra e assassina.
- Candelèra Candelora, de l'inverno a 'n sem fora.
- Quel che la cativa magn nu prend, i cantui de la cjà i turna a rend.
- S’a piòu al dì de l'Ascensa, tüt al grägn per la sumenza.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv da carna morta.
Rüss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bégna god l'amis cul sò defet.
- I cascjegn a San Roch i 's dev vadé a un tir de scjop.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn, u pò migja mantignì cagn.
- Al vulcel da gabia, s'u nu canta d'amur u canta da rabia.
- Cumè ch'i 's cunscia sót, i dérm dent.
- Chér cuntint al suspira suvint.
- Dopu set ann e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culm u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culm.
- Cun l'art e l'ingann a sa viv miézz’ann, cun l'ingann e l'art sa viv l'alta part.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i móscj.


text:
Corylus avellana
Ol Corylus avellana (in Bergamàsch Nisöl o ach Còler[1]; en Bresà: Nisöl, Nisöla, Nösöl o Nösöla; in Lumbard Ucidental Pianta di nisciöl), specie de la faméa di Betulaceae, lè ü boscàl ólt fina a 5/6 méter, che l' vé da l'Euròpa e da l'Asia Minùr e l' crès selvàdech da la pianüra fina ai 1.300 méter.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lónghe fina a 12 ghèi, i è piö o méno tónde, ma con öna bèla pónta che la signa fò e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l'è dò ólte dentàt (l'gh'à dò ùrdegn de décc). Sura i è érde, sóta i è piö ciare e 'mpó peluse.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Corylus avellana l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa, ön insèma de tace fiùr.
L'enfiurescensa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènt. L'è zalda, lónga 'nfina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n zenér i amèncc i è zamò bötàcc.
La 'nfiurescensa fèmina la sömèa a ü böt, l'è picinìna e la gh'à 'n sima ü ciöf rós.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nisöle) i si a maia, i è grande piö o méno 2/3 ghèi, i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.
Ol Nisöl de Dalmasia e 'l Nisöl de Costantinopoli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nisöl l'è mia de confónt col Nisöl de Dalmasia, 'l Corylus maxima e gnà col Nisöl de Costantinopoli, ol Corylus colurna che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord


text:
Lavurer
Lavurer in ün ambiaint dinamic
L'economia e'l bainster dal lö sun collios fermamaing cul turissem e dependents da quel. Zuoz spordscha fich bunas cundiziuns da lavur: peja confuorm al marcho, deducziuns bassas, pè d'impostas bass ed üna granda sgürezza sociela. Tuot in tuot spordscha Zuoz plazzas interessantas in ün ambiaint dinamic.
Da l'otra vart staun collavuratuors motivos a disposiziun dals affers.
Il temp da lavur per eivna es pü ot cu tar tuot ils oters pajais europeics. Tiers vegnan però cundiziuns da basa ideelas pels affers ed üna buna collavuraziun cun las instanzas. Grazcha a tuot quists factuors es Zuoz üna vschinauncha attractiva per viver e lavurer.
Plazzas libras a Zuoz e contuorns as chatta sülla seguainta plattafuorma:


text:
Lazzaro Spallanzani
Artécol in dialèt arzân
Lazzaro Spallanzani ( Scandiân 10 znêr 1729 – Pavia, 12 fervêr 1799) l'é stê un biôlegh italiân. L'é nasû da Gian Luca e da Lucia Zigliani; a quéndş ân l'è andê ind al colèg di geşvéta ed Rèz, dóve l'é andê adrê a i cōrs ed Filoşoféia e Retōrica.
A Bològna l'à fât i stódi ed Dirèt, mó l'à bandunê dôp ed pôch sté Facoltê per dêres a la filoşoféia naturêla. L'à cumincê cme sinsiê cun al Lettere due sopra un viaggio nell’Appennino Reggiano e al lago di Ventasso, che tratêven al prublêma ed l'urégin dal surzéi. Int al 1757 l'à insgnê Grêch int al Seminâri e Fèşica e Matemâtica a l'Universitê ed Rèz. Int al 1761 l'à cumincê a interesêres ed la nâsita naturêla, al pricipêl problêma alōra discós da i naturalésta, e, dôp quâtr ân de stódi, int al Saggio di Osservazioni Microscopiche sul Sistema della Generazione de’ Signori di Needham e Buffon (1765), a gh' l' à cavêda a stabilîr ch' l' êra sèinsa fundamèint. Sté lavōr al l'à fât cgnòser in tóta Eurôpa. Int al 1762 al s'é fât prêt e int al 1763 al s'é spustê a Mòdna, dóve l'à insgnê Filoşoféia a l'Universitê e Matemâtica e Grêch int al colèg ed Sân Chêrel. Int al 1768 al s'è interesê a la circolasiòun dal sânghev e só sté argumèint l'à publichê Dell’azione del cuore nei vasi sanguigni.
Int al novèmber 1769 l'é stê ciamê a l'Universitê ed Pavia, per insgnêr Stôria naturêla e l'à tôt in mân la diresiòun dal Muséo ed l'Universitê, dóve l'é stê retōr int l' ân 1777-1778. Tr'al 1777 e al 1780 l'é andê in fònd al prublêma ed la râsa e fîn dal 1777 per prém l'à imprignê cun la sirénga di ôv ed râna e rôsp. L'à unî i rişultê di só sperimèint in Dissertazioni di fisica animale e vegetale. Al s'é dê, in pió, a i stódi che riguêrden la digestiòun e la respirasiòun. I só stódi ed fişologéia dal stòmegh e 'd la pânsa în stêdi fundamentêli per spieghêr cme l'andamèint ed la digestiòun an n'é mìa sōl ind la tridadûra mecânica dal magnêr, mó ânca in 'na manēra ed lavōr chémich int al stòmegh, necesâri per digerîr i nutrièint.
Fîn dal 1771 l'êra ariusî a fêr un Muséo de Stôria Naturêla, che, cun l'andêr d' j ân l'à mucê 'na grân nòmina, ânca internasiònêla, e l'é andê a vèdrel ânca l'imperadōr Giuseppe d' Austria. Int al 1785, mèinter l'êra in viâş de stódi a Costantinopoli e ind i Balcani, l'é stê inculpê dal guardiân dal Muséo ed Pavia (més só da soquânt colēga) 'd avèir rubê di rèst dal Muséo: la vicènda l'é finîda ûn ân dôp cun la prōva ed l'inusèinsa cumplēta de Spalanşân e la cundâna di sparladōr. L'é môrt ind la nôt tra l'11 e al 12 fervêr 1799 ind la só cà a Pavia. In pió dal Muséo ed Pavia, Spalanşân l'à fât ind la só cà de Scandiân 'na colesiòun privêda, che incô l' as câta ind i Musèi Cèvich ed Rèz.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Aderito Belli - Lazzaro Spallanzani Nella vita, negli studi e nel culto dei posteri, con notizie inedite sulla famiglia del sommo naturalista. - Reggio Emilia : Anonima Poligrafica Emiliana, 1929.
- Aderito Belli - Lazzaro Spallanzani illustrato al popolo - Reggio Emilia : Poligrafica Reggiana, 1939
- Silvia Chicchi - Ricerche naturalistiche di Lazzaro Spallanzani nel territorio reggiano - S.l. : S.n., 2005
- Pericle Di Pietro - Lazzaro Spallanzani - Modena : Aedes Muratoriana, 1979
- Pericle Di Pietro - Il periodo modenese della vita di Lazzaro Spallanzani (1763-1769) - Modena : Stabilimento Tipografico Paolo Toschi e C., 1960
- G. Montalenti - Lazzaro Spallanzani : le origini della biologia sperimentale - Roma : Editori riuniti, 1981


text:
27 05
Ol dé 27 de magio l'è 'l 147 ( 148 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 219 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de magio al è ul dí da pòost 147 ( 148 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 219 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1076 - Barcelona?: Ramon Berenguer I, ol Vecc, cunt de Barcelona, Girona e Osona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Marcarìa
Marcarìa (nòm uficiàl en Italià: Marcaria) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 752 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 89,7 km² e 'na densità de 75 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Borchfòrt, Bòsul, Castlüch, Cürtatùn, Gasòlt, Gasöl, Redundèsch, San Martèn e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marcarìa l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arch (TN)
Arch (nom uficiàl en italià: Arco; en todèsch: Arch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 14.500 abitàncc, 'na süperfìce de 63 km², per 'na densità de 230 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lomaso, Dro, Villa Lagarina, Drena, Ten, Rìa del Garda, Ronzo-Chienis, Mori, Nago Torbole.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Arch, ai 15 de zenér del 1858, gh'è nasìt el pitùr Giovanni Segantini.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La Maddalena (OT)
La Madaléna (nòm uficiàl: La Maddalena) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 11 433 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 233 ab./km²..
El teretóre del cümü l'è custitüìt de l'arcipelago de la Madaléna, furmàt de sèt ìzole principài (Madaléna, Caprera, Santo Stefano, Spargi, Budelli, Santa Maria e Razzoli) e 'n quach óter izolòt minùr. L'abitàt de Madaléna, che 'l risàl al sècol XIII, l'è colocàt sö l'ìzola principal, en mìra al paés de Palau sö la còsta de la Sardégna.
Endèl 2009 la Madaléna la g'harès duzìt ospità la 35° riuniù del G8, che 'nvéce l'è pò stàda tignìda a L'Aquila.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mauritius
Mauritius a l'è un paes de l'Africa.
A l'è furmaa de l'isula de Mauritius, che la se tröa in de l'Ucean Indian, 900 km a est del Madagascar, e d'una quaj altra isula piscinina.
La capital a l'è Port Louis.
Al gh'ha una süperfiss de 2.040 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.250.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mauritius a l'è staa un pussediment de la Francia del 1715 al 1810 e del Regn Ünii fina al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mauritius (nom ufizial: Republic of Mauritius / République de Maurice) a l'è una repübliga e l'è cunsideraa la demucrazia avanzada de tüt el cuntinent. El partegn al Commonwealth.
El president a l'è 'l Kailash Purryag (del 2012).
El prim minister a l'è el Navinchandra Ramgoolam (del 2005).


text:
Nur
El Nur (Nure in Italian) a l'è on fiumm de l'Emilia-Romagna che 'l scorr quas completament in de la Provincia de Piasenza, a part 1200 meter in de la Provincia de Lòd (Lombardia).
El Nur el nass in de l'Appennin Ligur, in del grupp del Mont Maggiorasca. Dòpo on percors de circa 75 chilòmeter (che 'l passa anca in de la vall omònima, el finiss in del Pò in del comun de Caors, pussee precisament in de la frazion de Roncaroeu.
I comun traversaa a hinn El Ferree, I Farin, Bettola, El Pont de l'Òli, Vigolzon, San Giòrg, Podinzan, Pontnur, Piasenza, Casei Land (LO) e Caors.
El Nur el gh'ha vari affluent, che però hinn riaa de pòcca importanza 'me la Lardana.


text:
Battaja de Abukir
La Baja de Abukir (arab: Abu Qir), al dì d'incoeu ciamada Mesra l'è situada in su la còsta egiziana del Mediterrani in tra Lissandria d'Egitt e la fos del Nil de Rosetta. In del 1798, el primm de agost, la gh'è stada la battaglia naval in tra i Frances e i Ingles: L'ammiraj ingles Orazi Nelson, cont una flòtta de 12 nav, l'ha sorprenduu la flòtta francesa fòrta de 13 nav e l'ha afondaa 8 di quest e l'ha faa scappà i alter, de manera de compromett la Campagna d'Egitt del Napoleon e tajà foeura i riforniment.
L'ann dòpo in del stess sit, ma in su la terraferma, el Napoleon el sconfiggeva i Turch, ma oramai la soa campagna l'era stada compromettuda.


text:
Savusa
Savusa (nom ufizial in italian: Savosa) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan, in del Canton Tesin. Al gh’ha pü u manch 2 159 abitant (datu del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfis de 0.7 km², e 'l se tröva a una altitüden de 437 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Savusa a l'è tacaa ai cumün de Lügan, Massagn, Purza e Vescia.
Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Savusa l'è stada mensiunada la prima völta in del 1335 cunt el nom de Savoxa; Ruèl, in de l'ann 1078. In del 1804 Ruèl l'è stada giuntada a Savusa.
Aministraziun Cumünala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bürgarmaister, u sindech, de Savusa a l'è 'l sür Raffaele Schärer.
Evulüziun Demugrafega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Sistema Solar
El Sistema Solar l'è 'l sistéma planetàre riferìt al Sul e del quàl fà part apò a la nòsta Tèra. L'è furmàt de töta 'na varietà de còrp celèscc mantignìcc en òrbita entùren al Sul de la sò fórsa de gravità.
I ogècc piö gròs che gìra entùren al Sul i è ciamàcc pianéti e segont le clasificasiù de l'Üniù Astronòmica Internasiunàla i è òt. Chèsti, ensèma ai sò satèliti, ai pianéti nani e a miliàrdi de óter ogècc minùr compagn de i asteròidi, le cométe, i meteoròidi e chèla che vé ciamàda la pólver intertplanetària i fùrma el Sistema Solar.
En ùrden de distànsa del Sul i òt pianéti i è: Mercurio, Venere, Tèra, Marte, Giove, Saturno, Urano e Nettuno.
Sìch óter ogècc i è stacc clasificàcc come pianéti nàni: Cerere, che 'l se tróa endèla fàsa dei asteròidi, Plutone ('nfìna al 2008 l'ìa cunsideràt pò a lü 'n pianéta), Haumea, Makemake, e Eris[1].
Cuntegnüü
Sistema Solar intèrno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l nòm che se ghe dà a la regiù de spàsio che töl dét i pianéti ruciùs e i asteròidi. I è cumpunìcc perlopiö de silicàcc e metài, i ogècc del sistéma solàr intèrno i se tróa arènt al Sul, tat che 'l ràgio de chèsta regiù l'è piö cürt che nó la distànsa che gh'è 'ntra l'òrbita de Giove e chèla de Saturno.
Pianeti terèstri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del Sistéma Solàr intèrno fà part i pianéti ciamàcc terèstri — per vìa de le caraterìstiche che se 'nsomèa presapóch a chèle de la Tèra — che i è Mercurio, Venere, Tèra e Marte. Chèsti pianéti i g'ha 'na cumpuzisiù ruciùza, póch (Téra giü, Màrte du) o nisü (Mercurio e Venere i ghe n'ha gne ü) satèliti natürài. Stabilìt come ünità de mizüra l'Unità Astronòmica (UA) pari a la distànsa média del Sul a la Tèra, l'òrbita de Mercùrio l'è a 0,4 UA del Sul, chèla de Venere a 0,7UA, la Tèra a 1 UA e Marte a 1,6 UA.
Fàsa principàla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Ntra le 2,3 e le 3,3 UA, cioè 'ntra le òrbite de Marte e de Giove, se tróa la Fàsa Principàla, 'na sintüra de còrp ruciùs ciamàcc asteròidi de dimensiù diferènte che pöl nà de sentenér de chilòmetri a póch ghèi. 'Ntra chèsti còrp ghe n'è apéna giü, el piö grant, che vé clasificàt come 'n pianéta nàno, l'è ciamàt Cerere. Ghe n'è amò vergü però che semài che vegnarà demustràt che i è 'n equilìbrio idrostàtich i pödarà véser clasificàcc pò a lur come pianeti nani, compagn de i asteròidi Vesta e Igea . Se pènsa che töcc chèi ogècc ché i sàpe rèscc de la formasiù del Sistema Solar che gh'è mìa riàt a fundìs ensèma per vìa de la 'nterferènsa de la fórsa gravitasiunàla de Giove.
Sistéma solàr estèrno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ogècc principài che fà part del sistéma solàr estèrno i è i pianéti clasificàcc come giganti gasus e i sò satèliti natürài, vergü dei quài i g'ha dimensiù plantàrie. En chèsta regiù òrbita però pò a 'na fàsa de cométe de le quàle fà part i ogècc ciamàcc centàuri. I còrp sòlidi de chèsta regiù i è cumpunìcc de 'na quantità piö àlta de elemèncc volàtii (compagn de l'aiva, l'amonìaca e 'l metàno) en confrónt ai ogècc ruciùs del sistéma solàr intèrno.
Gigànti gasùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I qàter gigànti gasùr estèrni töcc ensèma i costetöés el 99% de la màsa cunusìda che ghe gìra entùren al Sul. Giove (5,2 UA) e Saturno (9,5 UA) i è furmàcc perlopiö de idrogeno e elio; Urano (19,6 UA) e Netuno (30 UA) i g'ha 'na percentuàl de giàs piö grànda. Gh'è dei astrònomi che i preferés cunsiderài de 'na categurìa de per sò cönt, chèla dei "giganti de giàs".[2] Töcc quàte chèsti pianéti i g'ha 'na formasiù a anèi, chèi piö famùs i è chèi de Satùrno che i è i ünich che se pöl oservà de la Tèra sènsa strümèncc tròp sufisticàcc.
Centauri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I centauri i è corp celèst che se tróa 'ntra le 9 e le 30 UA, e che òrbita endela regiù che se tróa 'ntra Giove e Netuno. El piö grant de chèsti ogècc che se conós l'è ciamàt Cariclo e 'l g'ha 'n diametro de presapóch 250 km.[3] El prim a éser stat scurìt envéce l'è ciamàt Chirone e l'è stat clasificàt come cometa (95P) perchè 'l se compórta compagn de chèste quan che le ghe và derènt al Sul.[4]
Ogècc Transnetünià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zòna de là de Netuno l'è ciamàda "regiù transnetüniàna" e l'è amò perlopiö inespluràda. Par che la sàpe popolàda de ogècc "pesègn" (el piö grant el g'ha diàmetro che l'è 'na quinta part de chèl de la tèra, e 'na màsa 'n bèl pó de méno de chèla de la Lüna), cumpunìcc perlopiö de gias e córne.
Fàsa de Kuiper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fasa de Kuiper l'è 'n anèl de detrìcc che se 'nsomèa a chèla de la fàsa principàla de asteròidi, ma cumpunìda perlopiö de gias. La töl dét 'na regiù cumprindìda 'ntra le 30 e le 50 UA (de distànsa del Sul). En chèsta regiù se tróa còrp pesègn aisebé che chèi piö grancc 'ntra de chèsti, compagn de chèi cunusìcc come Quaoar, Varuna e Orcus, i pödarès véser riclasificàcc come pianeti nani. Se stéma che 'ndela fàsa de Kuiper ghe sàpe alméno 100 000 ogècc conden diàmetro piö grant de 50 km, ma la màsa de töcc chèsti la rìa mìa a 'na décima part de la masa de la tèra. Tacc de chèsti ogècc i g'ha i sò satèliti natüràli e i piö tacc i òrbita sö pià mìa paraléi a chèl de l'eclìtica.
I ogècc de la fàsa de Kuiper i pöl véser presapóch dividìcc en dò categurìe: chèi "clasich" e chèi "resonàncc" (plütì e twotì). I ogècc resonàncc i g'ha le òrbite ligàde a chèla de Netuno (le òrbite dei plütì i è 'n rapórt de 2:3, chèle dei twotì i è 'n rapórt de 1:2). Plutòne (39 UA), che 'nfìna a mìa tat tép fà l'ìa cunsideràt chèl dei nof dei pianéti che gìra entùren al Sul e che de póch en sà l'è stat riclasificàt come pianeta nano, el fà part de chèsta categurìa e 'l g'ha 'n raport de resunànsa de 2:3 en rapórt a Netuno.
I ogècc clàsich envéce i g'ha nisü tìpo de resonànsa co Netuno e se i càta endèna fàsa che và de le 39,4 UA a le 47,7 UA de distànsa del Sul. [5] I ogècc clàsich de la fàsa de Kuiper i è stacc clasificàcc come cubewà dopo che gh'è stat scuprìt el prim ogèt de chèsta sórt, (15760) 1992 QB1.[6] Haumea (43,34 UA), e Makemake (45,79 UA) i è i ogècc piö grancc de la fàsa de Kuiper clàsica.
Disch sparnegàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El disch sparnegàt el se sormónta a la fàsa de Kuiper, ma 'l rìa en bèl tòch piö 'nglià 'nvèrs l'estèrno del Sistema Solar. Se pènsa che de chèsta regiù rìe le cométe de perìot bréf. I stüdiùs de astronomìa i pènsa che i ogècc del disch sparnegàt i sàpe stacc spuciàcc vers dele òrbite mìa regolàre de l'enflüènsa gravitasiunàla de la migrasiù 'nvèrs l'estèrno de Netùno. Tacc de chèsti ogècc i g'ha el perielio dedét de la fàsa de Kuiper, ma 'l sò afelio el pöl troàs pò a 150 UA del Sul. En piö, le òrbite de chèsti ogècc i è 'n grant inclinàde en confrónt al pià de l'eclìtica, de spès adiritüra perpendicolàre a chèsta. Eris (68 UA) l'è 'l piö grant dei ogècc del disch sparnegàt e l'è de póch piö grant de Plutone.
Nìgol de Oort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na regiù ipotética e mai oservàda per vìa de la scàrsa lüminuzità, de 'ndoche se pènsa pöde rià le cométe de perìot lónch (compagn de la Hale-Bopp e la Hyakutake). La sarès dividìda en dò regiù, chèla intèrna, de fùrma toroidàla colocàda 'ntra 2000 UA e 20000 UA e chèla estèrna de fùrma sférica colocàda amò piö delóns, 'ntra 20000 e 50000 UA. L'ipòtezi de la sò ezistènsa l'è stàda fàda per spiegà l'urìgin e la stória de le cométe che g'ha 'n perìot. Sedna l'è 'n ogèt de dimensiù piö o méno pari a 2/3 de Plutone che segónt i sò scupridùr el pödarès apartègner al nìgol de Oort perchè l'è tròp delóns per véser cunsideràt part de la fàsa de Kuiper, però sö chèsta enterpretasiù gh'è mìa tata concordànsa.
Puzisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La galàsia de la quàla 'l fa part el nòst sistéma solàr l'è ciamàda Vìa Làtea (o a leèl popolàr Stràda de San Giàcom) e l'è 'na galàsia a fùrma de spiràl sbaràda, cioè 'na strütüra cumpunìda de 'n nùcleo centràl streersàt de formasiù a sbàra de la quàla part du bras a spiràl che g'ha 'n andamènt logarìtmich. El Sul el se tróa söl bras ciamàt Uriù-Cigno (Orion-Cygnus arm) a presapóch 25000/28000 agn lùce del cèntro de la galàsia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (Ingles) http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html
- ↑ Jack J. Lissauer, David J. Stevenson, Formation of Giant Planets sö NASA Ames Research Center; California Institute of Technology, 2006. consültàt ai 16 de zenér del 2006
- ↑ John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot. Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope. 2007. URL consultato il 21 settembre 2008.
- ↑ Patrick Vanouplines. Chiron biography. 1995. URL consultato il 23 giugno 2006.
- ↑ M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling. Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey. 2005. URL consultato il 7 de setèmber del 2006.
- ↑ E. Dotto1, M.A. Barucci2, and M. Fulchignoni. Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System (PDF). 24 agosto 2006. URL consultato il 26 de dezèmber del 2006.


text:
Ried bei Kerzers
Ried bei Kerzers a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.02 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1022 abitant.
El cumün de Murten/Morat al se tröva a una altitüden de 453 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ferenbalm (BE), Büchslen, Galmiz, Gempenach, Gurbrü (BE), Kerzers, Münchenwiler (BE), Murten/Morat.
In del mes de ginee del 2006, Ried bei Kerzers l'ha incorporaa el cumün de Agriswil.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ried bei Kerzers l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)
- Agriswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ebikon
Ebikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 12461 abitant.
El cumün de Ebikon al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Buchrain, Dierikon, Emmen, Lüzerna (Luzern). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ebikon l'è staa menziunaa la prima volta in del secul IX col nom de marcha Abinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ebikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
24 11
Ol dé 24 de noèmber l'è 'l 328 ( 329 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 38 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de noèmber al è ul dí da pòost 328 ( 329 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 38 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barcelona: se la sélebra la Pröma Conferensa Mediterània de Nassiú sensa Stat, con la participassiú de la Cabília, Còrsega, ol Kurdistan, i Paes Català, Palestina, ol Sàhara Ossidental, Sardegna e Sicília.
1859 - Londra (Anglatèra): Darwin ghe pöblega L'orísen di spéssie.
2004 - Irlanda: ol goèrn al domanda l'ofissialità del Gaélich a la ÜÖ.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1620 - Riudoms (ol Baix Camp): Miquel Gran i Peris, cognossit come Beat Bonaventura Grà, frare franciscà ch'al era proclamat Beat per la Gesa catòlega (m. 1684).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1957 - sità de Mèssich (Mèssich): Diego Rivera, pitur Messicà (n. 1886).
1991 - Londra (Anglatèra): Farrokh Pluto Bulsara, cognossit come Freddie Mercury, cantant Britànegh component de The Queen (n. 1946).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Urgànśa
L' urgànśa l' è 'n tisû ad armadûra tela abàsta trasparèint, 'd séda (filê urganśèin) u 'd polièster, u in poliamìde.
La varietê 'd séda l' è la piò presiósa e destinèda a na sartorìa rafinèda, mo in di merchê nurmêl a s cata gli urgànśi in di filê sintètic. Al dè 'd incō a s pól catèr soquànti varietê diferèinti 'd finidûra dl' urgànśa, cùma quèla spigasèda, lìsa u anca cangiànta (quand al filè 'dla trâma 'l è diferèint da quèl edl urdî).
L' urgànśa la s' pōl druèr per di vistî da sìra, per soquànt tindàģ ed cà, e la s' càta anca in di cumpunèint piò trasparèint di tutù dal balerèini.


text:
L'è una sira storta cumè un cerott in soel genoecc,
in giir a cràpa volta cun scià un desmila in di sacocc
e tira un'aria stramba, uduu de fogna e de limòn,
e l'angelo custode l'è turnaa indree a cambià i culzòn
Ogni menütt el spuung cumè un'urtìga in di culzètt
c'è chi fa testamento in soel müür del gabinètt
el Grignolino el rüzza, gh'è de sbutunà el vestii
il cielo ha l'orticaria e me ho appèna digerii
E cumè un sacch de la rüdèra, spèci quaivoen che me tö sö
gh'è una madòna in canuttiera che de miracuj ne fà piö
e ogni umbria l'è una pantèra, ogni suspiir el paar un pìtt
e questa loena de grovièra la sà piö gnanca lee se ditt
L'è el dè de San Macacu, la nocc de San Nissoen
se tirum via el cuveerc e se impienissum de canzòn.
L'è el dè de San Macacu, la nocc de San Nissoen
vurèvi smurzà tütt ma ho piö truvaa el butòn
Ogni purtiera verta veed mea l'ura de saràss
la sigaretta stracca veed mea l'ura de smurzàss
se borla giò una stèla la fà mea frecass
esprimi un desiderio, ma gh'è mea de fidàss
De fö de la stazion gh'è Belzebù cun scià i valiis
le corna senza punta e uramai g'ha i cavej griis
cerca un treno per l'inferno se lo troverà
ma in una notte come questa ghe paar de vèss a cà
e cumè Batman in galèra ciapi la mira cuntra i sbarr
e spèci l'alba o la curiera o un taxista in mutucarr,
e cumè un gatt sö la tastiera soni la canzòn di matt
questa mannaia primavera la pica giò senza ciamàtt
L'è el dè de San Macacu.....


text:
Saarbrücken
Saarbrücken (Sarrebruck in frances; Saarbrécken in lüssembürghes; Saarbrigge in del dialett del lögh) {{IPA| [ˈzaːɐ̯ˈbrʏkn̩]}}, a l'è la capital del stat federal tudesch del Saarland. La se tröa in del süd de la Germania, arent a la fruntera cunt la Franza e'l Lüssemburgh, e l'è traversáda del fiüm Saar. La sua pupulaziun a l'è de 180.5150 abitant (2006).
Cuntegnüü
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saarbrücken a l'è in d'una valada granda in sü i riv del fiüm Saar, aflüent de la Mosela, arent al cunfin cun la Francia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del Nöfcent Saarbrücken a l'è stada dò völt (1919-1935 e 1945-1957) metüda dent in d'un teritori indipendent ciamaa Saarland e sòta l'aministraziun francesa.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a l'è el center d'una zona indüstriala impurtanta per la prudüziun d'azal, zücher, bira, ceramica, istrüment otich e materiaj per i custrüziun.
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- el Punt de preia in sül fiüm Saar (1546)
- la Gesa gotica de Sankt Arnual
- el Castel del secul XVIII
- el Mercà St. Johanner Markt
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Charlotte Britz.


text:
Belgrad
Belgrad (inscì anca in tudesch e türch; Бeorpaд - Beograd in serb; Belgrado in italian; Belgrade in francese ingles; Belgrád in üngheres; Bělehrad in cech; Belehrad in sluvach; Beogradi in albanes; Beligrádi in grech) a l’è la capital de la Serbia.
A l’è anca la prima cità de la Serbia per pupulaziun, cun 1.710.000 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belgrad al se tröa a la cunflüenza de la Sava in del Danübi.
Cità gemelaa e cità soci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belgrad a l’é gemelaa cun
E la gh'ha di cità soci e amis
- Atene, Grecia
- Banja Luka, Bosnia e Erzegovina
- Pechin, Cina
- Berlin, Germania
- Kiev, Ücraina
- Lübiana, Sluenia
- Milan, Italia
- Musca, Rüssia
- Ruma, Italia
- San Peterburgh, Rüssia
- Skopje, Macedonia
- Zagabria, Cruazia


text:
Grâna
Artécol in dialèt arzân
Al Grâna (Parmigiano-Reggiano in italiân ) L’è un furmâj italiân a pâsta dûra prutèt da la D.O.P (Denominazione di Origine Protetta) dimòndi cgnusû in tót al mònd .
Un pô de stòria
Al nâs, secònd la legènda, al tèimp dal Medioēv a Bêrch ed Bibiân, in pruvîncia ed Rèz, (incō, int al pôst, a’s pōl vèder ‘na târga ch’ la sègna la zôna d’urègin ed l’ impurtânt prodòt ) mó alōra sót la Diocéşa ed Pèrma (e còst a n’ in spiêga al mutîv dal prém di dû nòm).
Testimoniânsi stòrichi (per eşèimpi Giovanni Boccaccio int al Decamerone) spiêghen che, bèle int'al 1200-1300, al Grâna al gnîva fât cme al vîn fât al dé 'd incō, còst al fà pinsêr ch' al gnîva bèle fât divêrs sècol préma. An n’é mìa dèt che la risèta la sìa cunpâgn a còla ‘d un furmâj e pâsta dûra dal pêrti ed Lôdi che dal vôlti al vîn numinê in di scrét rumân.
Ind la stòria la cûna dal Grâna l’é stêda, int al XII sècolo, atâch ai grôs cunvèint e atâch a i castê putèint in dōv' a s’é cumincê a vèder i prèm casē: cèchi costrusiòun a piânta quadrêda o a polégon dōv' a gnîva lavurê al lât. I principêl cunvèint preşèint tra Pèrma e Rèz ēren quâter: dû benedetèin (Sân Zvân a Pèrma e Sân Prôsper a Rèz) e dû cistercèins (Sân Martèin ed Valserena e Funtvîv, tót dû ind al pramzân.)
P'r avèir di prê cun bòuni produsiòun per l' alevamèint dal bestiâm ed grôsa tâja sia da druvêr cme fôrsa mutrîṣ, sia cme prudusiòun d’ aldâm, l’ēra necesâri avèir ed la tèra cun bondânsa d’âcva e an n’é mìa un chêş che i pió grôs prê a gnîven só là dōve a gh’ēra bundânsa d’âcva surzéia: a Pèrma ind la zôna a mezdé 'd la sitê e in còla ed Funtanlê-Funtvîv; mèinter a Rèz la zôna cun pió âcva l’ēra tra Muntèc e Campéṣen (st’ûltma zôna l’ēra alōra sóta a Pèrma).
Int la zôna dal pramzânpó, grâsia al salèini ed Selsmagiōr, l’ēra presèint, a diferèinsa 'd ch’ al j êtri, al sêl necesâri per la lavurasiòun dal lât int al casèl.
Al Grâna al s’ēra sparpagnê a la svêlta ind al cumprensôri dal dé d’incō més a mezdé dal Po, int la Provîncia ed Pèrma, int la Pruvîncia ed Rèz e int la Pruvîncia ed Mòdna, cun al tuchêr ânca pêrta dal pruvînci ed Bològna e Mântva.
Citasiòun
La muntâgna ed Grâna dal Boccaccio
Giovanni Boccaccio (1313 ca. - 1375) ind al só Decamerone, ôvra cumincêda prôpria int al peréiod dōv' a Firèinsa l’ēra scupiêda ‘na pideméia ed pèsta, al cûnta al delési dal paèis ed Bengôdi, dōve chi pió dôrom pió al guadâgna, al pêrla ed ‘na muntâgna ed furmâj Grâna radû, da dóve vînen zò di macaròun e di raviòl côt int al brôd ed capòun:
“… et eraui una montagna di formaggio Parmigiano grattugiato, sopra la quale stauan genti che niuna altra cosa fecevan, che fare maccheroni, e raviuoli, e cuocergli in brodo di capponi, e poi gli gittauan quindi giù, e chi più ne pigliaua, più se n’aveva…” »
.
Denominasiòun d' Orégin
Es trâta 'd un prodòt a Denominasiòun d' Orégin Prutèta (D.O.P.), secònd la règola européa dal Reg. CEE 2081/92 ed l’ arcgnosimèint dal Reg. (CE) N. 1107/96. Sōl al furmâj prodòt secònd al règoli racôlti int al Disciplinêr ed produsiòun al pōl guarnîres dal marchio Parmigiano-Reggiano.
La fōrma dal Grâna la dêv èser, insém a la pêrta estêrna, marchêda cun i sègn cumplêt adât ad arcgnòser e al prodòt. Dû lavōr necesâri per la avèir la D.O.P.: i prê stâbil e l’alevamèin buvèin.
I sègn d'urégin, més a la nâsita dal furmâj în:
- i sègn lasê cun la fascêra ed marcadûra lònga tóta la gròsta fât a la sîra dal prém dé quând al furmâj l’è ancòra téner, ch’ arpôrten i puntèini cun la scréta PARMIGIANO-REGGIANO', al nòmer ed matrécola dal caşèl, al mèiş e l'ân ed produsiòun, la scréta D.O.P., la scréta CONSORZIO TUTELA;
- la plâca ed sustânsa dal lât, tachêda insém a la gròsta , cun scrèt l'ân ed produsiòun, la scréta C.F.P.R., ed un côdis cun di nòmer e dal lètri ch’ al sègna in môd precîş ògni fōrma.
Produsiòun
Adèsa grôsa pêrta ‘d la produsiòun dal Grâna la vîn fâta cun al lât prodòt da vâchi ulandèişi, impurtêdi int al '900, mó al vâchi pió adâti a la produsiòun dal furmaâj în al Vâchi Ròsi Râsa Arzâna, bèsti adâti a fêr trî lavōr (lât, lavōr e chêrna) purtêdi ché probabilmèint da i Longobêrd.
Purtrôp la só produsiòun ed lât l’é pôch ed pió ed la metê ed còla ed la vâca ulandèişa, ânca se 'd qualitê dimòndi pió bòuna, e còst a n’in spiêgava al só bandòun, unî ânca al fât che la só fôrza e la bravûra al lavōr êren dvintêdi inótili cun l’arîv, alōra, di tratōr .
Mó dal 1991 un prém caşèl al tōrna a prudór in purèsa al Grâna cun al lât dal Vâchi Ròsi. Bèla a la fîn d’ istès deşân, e sopratót ind al nōv sécol l’é in şvilóp al nòmer di caşê che prodûşen al famōş Furmâj cun sōl al lât ed râsa Arzâna. Dal 1 dicèmber 2006 i caşē che prodûşen al Grâna ed râsa Arzâna în bèin dêş.
Per prodór ûn chîlo 'd Grâna a’gh vôlen cîrca 16 léter ed lât.
Cuşèina
Al furmâj al pōl èser magnê a scàj o radû. La stagionadûra miōra l’ an dêv mìa èser pió bâsa ed 24 mèiş, la pōl rivêr ânca a 36.
Colegamèint d’ed fôra
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Associazione produttori lattiero caseari dell'Emilia occidentale - Regolamento per l'autodisciplina della produzione di Parmigiano-Reggiano - Reggio Emilia : AGE - Grafica Editoriale, 1987
- Lucia Bartolini - Il Parmigiano Reggiano : antica sapienza e fragranti profumi nella saporita "grana" del principe dei formaggi - Fiesole : Nardini, 1996
- Mario Iotti -Storia del formaggio di grana parmigiano-reggiano, 1200-1990; presentazione di Ugo Bellocchi. - Modena : Aedes Muratoriana, 1991
- 'Mario Rossi -La vacca rossa pietra angolare del formaggio Parmigiano Reggiano - Reggio Emilia : Nuova Futurgraf, 1999.
- Parmigiano - Reggiano: un formaggio unico al mondo. - Reggio Emilia : Consorzio del formaggio Parmigiano - Reggiano, 1990.
- Emilio Sani - Il parmigiano reggiano dalle origini ad oggi - Reggio Emilia : Tipografia emiliana, 1956
- Giovanni Santunione, Marina Turrini - Sua maestà il parmigiano reggiano : storia usanze aneddoti ricette - Modena : Il fiorino, 2006.
- Mario Zannoni - Il parmigiano-reggiano nella storia - Collecchio : Silva, 1999.


text:
Al compâgno Don Camél (félm)
Al compâgno Don Camél (Il compagno Don Camillo in italiân) l’é l'ûltem epiṣôdi ed la sèria ed félm dōve i prutagonésta în Don Camél e Pepòun, trât da i racûnt ed Giovannino Guareschi, e dirèt da Luigi Comencini.
Stòria
- Al paèiṣ dal séndech Pepòun e Don Camél l’é imparentê, fra mél polèmichi, cun ‘na sitadèina rósa.Quând Pepòun e i cumpâgn a decèden ed fêr un viâz in Rósia, Don Camél al tèinta ed partîr sêgh.A gh’la chêva a partîr sōl cun la minâcia ed dîr a tót ed ‘na scapêda sentimentêla dal séndech.Don Camél a’s procûra di documèint fêls: al srà al Compâgno Tarocci, sōl Pepòun e j êter só cumpâgn a sân chi l'é in realtê, al giurnalésta ch’j a cumpâgna al sà gnînt ed la vèira identitê dal "Magnaprēt" Tarocci.In Rósia a spetêri a gh’é dal j ativitê de scâmbi culturêl: balèt, ôpra, gâra ed pèsca al sturiòun, fèsti. In cól peréiod Nikita_Khruščëv al vîn casê via e lōr a vînen bluchê. Ind l' albêregh a discóten e a stân in pèina:
"D'altronde capo, se ha liquidato Crushov, questo si butta subito coi Cinesi"
"Bene, cala la Cortina di Ferro, come ai bei tempi!"
"Sì, solo che adesso ci siamo dentro noi!".
- A decéden acsé de scapêr, dôp èsres divîş al Lambrósch e al Grâna, i dòun ch’îven purtê in Rósia. Per furtûna, egh câten la rêva e i “compâgni Italiân” a cuntènven a èser tratê bèin.
- Al Brósch, al gh’à un fradèl dispêrs in guèra mó ló a’s vergògna perché só fradèl l’ēra ‘na Camiṣa Nîgra, mèinter al Brósch l’é 'd fèida cumunésta. Al Brósch l’à prumés a la vècia mêdra ed piêr ‘na candèila insém a la tòmba dal fradèl môrt: al srà Don Camél a dêregh ‘na mân a catêr al pôst gióst. Mumèint mosiunânt dal félm.
- Al prēt dal paèiṣ al stà lughê, perché al gh' à pavûra dal séndech dal paeşèin rós, cumunésta ed fèr: dèinter a la cēşa a gh’é stê més un granêr. Al srà incòra Don Camél a intervgnîr e a ublighêrel a cunfesêr la mêdra dal séndech e a batzêr i tânt fiō. Un gajêrd alenamèint ed bòcs, dêda da l' istès Don Camél, a 'gh permetrà ed fêr frûnt cun al ‘stèsi êrmi al manèsch séndech.
- Al giurnalésta ch’al cumpâgna la trêga l’imbastés ‘na relasiòun cun la Nadia, bèla tradutōra rósa: l’ûltma sîra ed permanèinsa, l’intervèint dal sôlit Don Camél l’impedès che i dû a cunclóden cun l’andêr a lèt insèm. A srà prôpria sta mancânsa ed la conclusiòun che la cunvisrà al giurnalésta de smuntêr zò, a l’ ûltem mumèint, da l’aparèc che j arè purtê a cà in Itâlia per stêr cun la ragâsa, che dôp a la spuserà e al la purterà in Itâlia.
- Per impidîr al séndech rós ed turnêr a cà dôp l’Ôpra (e rivêr adôs a Don Camél e al prēt rós mèint'r ēren a drê a fêr al fusiòun religōşi), Pepòun al sfîda al séndech rós a la “gâra ed la vodka”: Pepòun al vîns mó l’à 'dbû acsé tânt ch’ a’s sèint mêl e a dêv èser ciamê al dutōr rós ch’ égh dà dal pastéli e a 'gh fà firmêr ‘na dmânda ed ricôver. Pepòun l’à ciapê ‘na bâla trésta: al piânş perché al vôl mìa èser: lasciato solo a morire come un cane, lontano da casa mia l’ingògna per còst tót al bustèin dal pastèli. Al dé dôp a’s partés per turnêr in Itâlia mó Pepòun al vîn fermê dal dutōr: l’é rivêda l’ambulânsa pr’ al ricôver :
"Partito nuon vuole responsabilita'"
"Ma io ora sto bene"
"Qui dice che nuo ( égh sègna al fòi firmê da Pepòun), cuompagno Buottazzi, da questa parte prego!"
- E acsé Pepòun al vîn ricoverê.Mèinter l' ambulânsa la se şluntâna, Don Camél al tōş in gîr al funsionâri rós e cunvînt che chiló an cgnòsa mìa l'italiân, al dîş:
Sì... E quando capisce, questo?!;
mó al funsionâri al rispònd:
Sempre, reverendo! Ho sempre capito tutto quello che dicevi. Nostro servizio informazioni migliore di tutto il mondo: sapevamo chi eri da prima che tu partissi. Ma non abbiamo segreti, per nessuno. Dillo al Papa. Digli che da noi non si sta così male. Digli che venga a farci visita! Buon viaggio!
- Don Camél, armêş sèinsa parôli e spavintê, al scâpa ed cōrsa vêrs l'aparèc. Al gróp, sèinsa Pepòun e al giurnalésta, al tōrna in Itâlia.
- A pâsen al stmâni, da la Rósia arîven dal cartulèini ed Pepòun: lavâg dal rēne, e dintêra nōva în dō dal cûri ch’ égh fân. Pó ânca al cartulèini an rîven pió, ed Pepòun an sà pió gnînto. A la fîn dal félm, al vèschev al ciâma Don Camél per guidêr ‘na cumitîva ed prēt in Amèrica, dal gróp a fà pêrta ânca Pepòun, vistî da munsgnōr, cun i şbâfi tajê e documèint fêls. Don Camél al ghe dmânda cme al pèinsa ed cunvînsrel ed fêres purtêr in América dâto che ló al pōl mìa èsser ricatê per facèndi matrimuniêli, dâto ch’an n’é mìa spuṣê. Pepòun al ghe ṣlòunga ‘na fôto, scatêda in Rósia, dōve a s’ vèd Don Camél cun in mân ‘na spéla cun la figûra ed la “fâlce e martèl” e ‘na bèla ragâsa rósa ch’ al la bêṣa in sém a la bòca:
"Cosa ne direbbe il vescovo di questa foto? Potete tenerla, ne ho altre 5 copie... e trentamila sono al paese, pronte per un lancio pubblicitario".
- Don Camél al cêd e al pôrta sêgh Pepòun.
- Al félm al finés cun Don Camél e Pepòun (vistî da prēt) che vân vêrs l'aparèc... prôpria mèinter al giurnalésta e Nadia, apèina spuşê, a tōrnen da la Rósia, i dû zōven, mèinter a guêrden vêrs al pésti dóv' a gh'é j aparèc, armâgnen de stóch quând arcgnòsen i dû cumunésta vistî da prēt.
J atōr
- Fernandel: Don Camél
- Gino Cervi: Pepòun
- Saro Urzì: Brósch
- Gianni Garko: Scamògia
- Marco Tulli: Smîls
- Silla Bettini: Bîṣ
- Jean Rougeul: Al vèscov
- Graziella Granata: Nadia
- Paul Muller: Al prēt rós
- Alessandro Gottlieb: Ivan
- Riccardo Cucciolla: Vōṣ cla cûnta
Chiêter ed la sèria
- Don Camél, 1952;
- Al ritōren ed Don Camél, 1953;
- Don Camél e l'onorèvol Pepòun, 1955;
- Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961.
Colegamèint d'ed fōra
- Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
- Mondo piccolo Tót al mònd ed Guareschi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Il compagno don Camillo (film) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Ferara
Ferara (endèla parlàda locàl: Frara; en fransés: Ferrare en italià Ferrara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 130 461 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 404 km², per 'na densità de 323 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta, Baricella (BO), Bondeno, Canaro (RO), Copparo, Ficarolo (RO), Formignana, Gaiba (RO), Masi Torello, Occhiobello (RO), Ostellato, Poggio Renatico, Ro, Stienta (RO), Tresigallo, Vigarano Mainarda, Voghiera.
Colocàda ai màrzegn del Po de Volano, en canàl che se destàca del córs principàl del Po, (che 'nvéce 'l pàsa 5 chilòmetri e mès piö a nòrt), la cità la rèsta apéna a 9 méter söl leèl del mar e la g'ha 'na strütüra urbanìstica che la risàl al sècol XIV, quan che l'ìa goernàda de la famìa dei Este.
Ferrara l'è giü dei quàter capoluòghi de pruvìncia italià (ensèma a Bèrghem, Lucca e Grosseto) che g'ha 'l cèntro stòrich completamènte cunturnàt de müre che i è restàde tàle e quàle 'ndèi sècoi. El piàno urbanìstich realizàt de Biagio Rossetti a pàrter del 1492 el l'ha trasfurmàda endèla prìma cità modèrna d'Europa, e de chèsto primàt derìa el sò recunusimènt endèl 1995 come Patremóne Mondiàl de l'Umanità del sò cèntro stòrich, istindìt endèl 1999 pò al Delta del Po.


text:
Römerswil
Römerswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.65 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1625 abitant.
El cumün de Römerswil al se tröva a una altitüden de 723 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ermensee, Gelfingen, Gunzwil, Hildisrieden, Hitzkirch, Hochdorf, Hohenrain, Neudorf, Rain, Retschwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La frazzion de Herlisberg l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1173 col nom de Heigesperhc. In del ann 1242 inscambi l'è menzionada col nom de Hergesberch.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cynodon dactylon
La Gramègna róssa (ach: fenaröl; nom latì Cynodon dactylon (L.) Pers.) l'è öna pianta erbàcea de la faméa di Poaceae (Graminacee) che la düra co 'n d'öna raìs che la stréssa féss tàt, ramificada e che a i grópp la gh 'à raìs e cassàdene ch ' i fa sö i borèi impé o bütàcc zó a i pé e che pó dopo i leà sö; chèsti, ramificàcc in bàss, i ria a tocà i 20 - 30 ghei.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie, öna sè e öna no 'dré al borèl, i è spartìde in dù: la guàina che la sara dét ol borèl e la làmina che la partìss de chèsto piö o meno bütada zó; chèsta l' è prope debù drìssa, piata e la se ristrens demenemà indela pónta gössa; öna fira de pìi la sègna la separassiù tra guàina e làmina, la banda de chèstaché l' è segnàda de pìi lóngh, specialmèt 'drè al pé.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol fiùr l' è fà de 3/7 spighe, francàde a la pönta d' ol borèl, ognöna formàda de tàte spighète; chèssce i gh' à al pé comè dù fòietene modificàde ciamàde glüme e i è formàde de ü pér de fiùr che però ne crèss sö domà ü, ol fiùr l' è seràt dét in dú de chèle fòietene modificàde lè, öna co la pansa che la arda in fò e chèl' ótra co la pansa che la arda in dét, che i ciàpa ol nóm de glümete.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol fröt l'è öna baléna sèca che gnàch quànd che l'è bèl marüt a'l se dervìss per lassà borlà fó i gré de sömessa. l' è seràt dét tra di glümete margnöche.
Indoe l' è[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Impö de per töt del mar a la culéna in di prà pié de èrba, in campagna e in di löch lassàcc indà.
La dróga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La raìs
Quànd la se cata[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La raìs 's pöl catàla töt l' an (mèi, però, in setèmber-utùer o in mars-avrìl), la se nèta de la tèra e i se trà vià i raìsine de banda.
Come la se té lé[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I raìs a i se fà secà in pià sitìl al sùl o i se teca sö a fassècc mia tròp strècc. Pò dopo se ras'-cia vià la pelesina per tö zó la rösca sberlüsenta che la quarcia e i se fà zó i raìs a tochèi. I se mèt via in sachèi de carta o tila.
Propietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
diüreteghe, depüratìe, antifiamatòrie, refrescàcc, disetàcc
Prensépe atìv: möcilagìni, söchèr, amìdi, sostàsse co 'l fà de saù, ü glücosìde de la anilìna. La gramègna róssa la vé dövrada, di erborare, comè dróga al post d' ol Dèt Canì (gramègna), üsàt de sèmper per i sò vertü diüreteghe e südurifere.
L' infüsiù de gramègna róssa l' è ü ècc reméde tradissionàl per pörgàss in primavéra. L' è bùna per cürà i 'nfiamassiù di reni e de la sgiunfèrla, per la góta artètica e i reümatismi, e pò a per sircà de eliminà di calcói pissenì de la cistifelèa e del sistéma ürinare.
Ün üs curiùs de la gramègna róssa l' è chèl de fà öna bira a bù mercàt e refrescàt.
I raìs tostàde i è ü bù sostitüt d' ol cafè sensa i sò magagne.
Per migliurà ol saùr d' infüsiù de gramègna róssa se sögeréss de scogà i raìs per ü menüt, pó dopo cambià l' aqua, e dövrà chèst' öltema infüsiù.


text:
I delitti del gatto nero
I delitti del gatto nero (I masamènt dal gat négar) 'l è 'n film ad scarésa fat a epiśòdi dal 1990 ad John Harrison.
Sunt
La stria Betty (Deborah Harry) la tórna a cà, dòp ès'r andàda a far dal còmpri, par magnàr-as Timmy (Matthew Lawrence), un putèṅ mis in cadéni in dla sò cuśina. Chi lò, par far in manéra ad śluntanàr da lò l'óra dla mòrt, al gh cònta dal stòri ad scarésa, lèti da 'n lìbar ch'al gh'à sèg, ciamâ “Tales from the Darkside”, par far pasàr al tèmp e spràr acsè ad far-la franca.
In dal prim epiśòdi (Lot 249) Bellingham (Steve Buscemi), un studènt universitàri, al fà turnàr incóra in vita na mùmmia par vindicàr-as ad dū di sò culéga, la Susan (Julianne Moore) e Lee (Robert Sedgwick) ch'i gh'ìvan fat un tòrt. Al móstar al pòrta a cumpimènt i pinsēr catìṿ dal sò padròṅ tirànd fóra al sarvèl p'r al naś ad Lee e scurtlànd a la schina la pòvra Susan. Sò fradèl Andy (Christian Slater) al vèṅ però a savér incòsa e par Bellingham al ròbi i ś métan mâl.
In dal secónd epiśòdi (Cat From Hell), Drogan (William Hickey), un vèć pîṅ ad bèsi ardùt a vìvar in sna scrana a rudèli, al mét sóta paga, par sènt-mila dòlar, Halston (David Johansen) par masàr un gat négar ch'al viṿ lè 'd intóran. Cla bistiàsa lè, al diś al ricàstar, 'l arév bèla masâ tri dla cà, sò surèla Amanda (Dolores Sutton), faghénd-la strabucàr śò da 'l scali, la sò amìga Carolyn (Alice Drummond), rubànd-'g al fiâ, e al magiurdòṁ dla famìja Richard Gage (Mark Margolis), faghénd-ag far 'n incidènt in màchina. Tut i masamènt i èṅ sucès a meśanòt e Drogan al créd che la bèstia, purtàda a cà pròpria da sò surèla, 'l al vója punìr parchè la śò aśiénda 'l à masâ sinc-mila gat par far gnir fóra un fàrmag nóṿ. Halston al ś mét acsè 'd inśégn par cupàr-al ma a n è briśa un quèl fàcil. 'L è pròpria al gat négar invéci a vindicàr-as e 'l al fà insfilsànd-as ad dèntar dla sò bóca, fin in fónd a 'l magòṅ. Quànd pò al péndul al sòna la meśanòt, la bistiàsa la vèṅ fóra da 'l grugn 'd Halston p'r andàr incónt'r a 'l vèć ch'al n pōl far àtar che carpàr par la paùra, cun al sò cōr ch'al gh mòla.
In dal tèrs epiśòdi (Lover's Vow), un pitōr piutòst vilî dla vita ch'al s ciàma Preston (James Remar) al véd un masamènt fat da 'n móstar ch'al par un gargoyle. Qvést chè al gh diś ch'l al lasarà in vita se lò al n cuntarà mai a ninsòṅ quél ch'l à vdû. Dòp avér dâ la sò paròla, Preston al cgnós na dóna dimóndi bèla ad nóm Carola (Rae Dawn Chong) e al la spóśa, avénd anc sèg dū fiōi. Dèś an dòp, a n psénd piò tgnir dènt'r al sò segrét, 'l óm al cònta a sò mujér quél ch'l éra sucès in alóra. A cal punt lè, Carola la càmbia pèl dvintànd incóra al gargoyle dna vòlta e l'è custréta a cupàr-al.


text:
Nümer d'Avogadro
El Nümer d'Avogadro, ciamaa inscì in unur del Amedeo Avogadro, e scrivüü cunt el simbul o a l'è el nümer d'element (de solit atum, mulecul o jun) che gh'hinn denter in d'una mol.
In manera furmala l'è definii cume el nümer de atum de carboni-12 che gh'hinn in 0,012 Kg de carboni-12.
El sò valur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per adess a l'è minga pusibil de cuntà el nümer giüst de atum in 0,012 kg de carboni-12, dunca el valur precis a l'è minga cugnusüü. El CODATA in del 2006 l'ha racumandaa cume valur
- ,
(i nümer intra i parentes l'è la deviasiun standard). De spess se dupra el valur aprusimaa, che'l va ben asee per quas tücc i aplicasiun
- ,


text:
Codi SIL
El SIL International (Summer Institute of Linguistics, Istitut estiv de lingoistica) l'è on'organizazion minga governativa de confession cristiana evangelica. El so obietiv principal l'è de studià, svilupà e docomentà i lenguv minoritari e de voltà la Bibia in quej lenguv lì per podè mandà in gir pussee che se poeu el messag evangelich. De pu, la furniss i so ricerch per mez del sit Ethnologue.com
La laora ancasì in America latina, e l'è ativa in mila e mila comunità linguistich del Terz mond, induè che i so lenguv j'hinn no ancora miss giò per scritt.


text:
Mezzani
Mezzani (endèla parlàda locàl: Mzàn) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 3055 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 28 km², per 'na densità de 109 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brescello (RE), Casalmagiur (CR), Colorno, Parma, Sorbolo, Torrile, Viadana (MN).
El cümü l'è furmàt de divèrse frasiù de piö o méno la stèsa grandèsa. Töcc i paizì i éra 'na ólta ìzole del fiöm Po. Casale, Mezzano Rondani, Mezzano Inferiore, Mezzano Superiore i è le frasiù principài, Bocca d'Enza, Ghiare Bonvisi e Vale i è località piö pesène.
Palàs de éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- S. Maria Nascente Céza de Mezzano Inferiore
- Beata Vergine delle Grazie Oratóre de Mezzano Inferiore
- S. Silvestro Céza de Casale
- S. Michele Céza de Mezzano Superiore
- Palàs del Vèscof a Mezzano Superiore


text:
Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck
Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck l'è stat en botànich e 'n zoòlogo Todèsch, nasìt ai 14 de febrér del 1776 à Erbach, en paizì del Odenwaldkreis endèl sud de la pruvìncia del Hesse e mórt ai 16 de mars del 1858 à Breslàvia (al dé d'encö Wrocław en Polònia).
Dòpo 'l duturàt de midizìna endèl 1800, l'ensègna botànica a l'üniversità de Erlangen endèl 1818, e pò a Bonn endèl 1819, e a Berlìno endèl 1848. L'è diritùr del Giarì botànich de Erlangen e pò dòpo 'l fónda e 'l dirìge chèl de Bonn (del 1818 al 1830). Endèl 1816, el se önés a l'Académia Leupuldìna, giöna de le asociasiù cültürài piö pristigiùze de töta Europa. Endèl 1818, el deènta presidènt de l'Académia Leupuldìna, pozisiù che manté 'nfìna che 'l scàmpa.
L'è cunusìt come l'autùr de Handbuch der Botanik (du vülüm, 1820-1822), Bryologia Germanica (du vülüm, 1823-1831), Naturgeschichte der europaïschen Lebermoose (quàter vülüm, 1833-1838) e Hymenopterorum Ichneumonibus affnium, Monographiae, genera Europaea et species illustrantes (du vülüm, 1834).
El stüdia suratöt le àlghe de àiva dólsa e i fóns. El gh'ìa apò 'na colesiù importànta de insècc.
Endèl 1848, el se mèt en pulìtica. Per vìa de la sò upuzisiù al goèrno, chèsto 'l ghe ritìra 'l sò 'ncàrech de profesùr e la sò pinsiù. Nees von Esenbeck el mör en cundisiù de poertà.
L'è 'l fredèl de Theodor Friedrich Ludwig Nees von Esenbeck (1787-1837), botànich e farmacòlogo todèsch.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stefan Vidal (2005). The history of Hymenopteran parasitoid research in Germany, Biological Control, 32 : 25-33. Mudel:ISSN


text:
Weiach
Weiach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.64 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 029 abitant.
El cumün de Weiach al se tröva a una altitüden de 390 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fisibach (AG), Kaiserstuhl (AG), Hohentengen am Hochrhein (D), Glattfelden, Stadel bei Niederglatt, Bachs. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Weiach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1271.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)


text:
Lain (CO)
Lain (nom ufizial in italian: Laino) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 510 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,8 km² e 'na densità de 75 ab./km². L'è situaa in la Val d'Intelv.
A Lain l'è nassuu el pittor Giuli Quaj el Giovin (1668-1751).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lain (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
UK garage
El gener UK Garage el fa riferiment a un bel poo de stil de müsega eletroniga nassüda in del Regn Ünì in de la metà dij agn '90 cume evulüssiun de la müsega house. La parola garage la gh'ha un sens diferent per i USA perchè là la fa riferiment a la müsega house de New York dij agn '80. Quest gener chì a l'è de spess mes'ciaa cunt el hip-hop e cunt el R&B.
I artista UK Garage cugnussüü in Regn Ünì a hinn: Sillo, The Artful Dodger, So Solid Crew, Heartless Crew, The Streets, Shanks & Bigfoot, DJ Luck and MC Neat, Sunship (Ceri Evans), Oxide, Neutrino,... 'Sti artista chì a hinn cunsideraa mainstream perchè hann faa cugnuss la UK Garage al püblich.
Una racolta de müsega UK garage a l'è la serie Pure Garage.


text:
Tenebre
Tenebre (Tènebri) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1982 ad Dario Argento.
Cun cla pelìcula chè Argento al tórna a 'l gènar thriller 'd gl'inìsi, miténd da na banda 'l horror di dū film pecedènt, Suspiria e Inferno. Chè i gh dànan 'n ajùt a la regìa, faghénd anc dū cameo pìcui, Lamberto Bava e Michele Soavi, in séguit regìsta ad scarésa anca lōr.
Sunt
Anne (Daria Nicolodi) la fà l'asisténta d'l agìnt Bullmer (John Saxon) che, insém a 'l sò culéga Gianni (Christian Borromeo), al fà in manéra ad spìnś'r in élt in Itâglia i lìbar śai dal scritōr americàṅ Peter Neal (Anthony Franciosa), 'l ùltim di quài al pòrta 'l tìtul ad Tenebrae. Rivâ a Róma chi lò al taca a ricévar dal telefunàdi 'd òṅ ch'l à lèt al sò rumànś e ch'al gh diś ch'al masarà tgnénd cònt ad quél ch'a gh'è scrit insìma.
La prima a pèrdar la vita l'è na ladra (Ania Pieroni) ch'la vèṅ masàda a cà sua a cólp ad raśōr, cun la bóca impinìda ad paǵni ad Tenebrae. In cal mèntar Neal al rispónd a dal dmandi di giurnalìsta in sal sò lìbar, cun al crìtic Cristiano Berti (John Steiner) ch'al vōl savér incòsa a riguàrd dal mutivasiòṅ di masamènt e s'a gh'è dla difarénsa fra i cumpurtamènt deviànt e quéi parvèrs, méntar la Tilde (Mirella D'Angelo) la gh dà adòs par cum al trata 'l dóni in di sò lìbar („cal lèśbichi lè i śbràgan tant i cajòṅ parchè i vrévan avér-gh-i lōr“ al bacàja Bullmer in di sò riguàrd).
Cla sira lè l'amànta ad Tilde la s pòrta a cà un masć catâ sù in un bar ma, pròpria mént'r al dū dóni i èṅ drē a litgàr-as, i èṅ fati fóra da 'l killer misterióś ch'al n supòrta minga al dóni ch'i s làs'n andàr a di cumpurtamènt deviànt.
Na śóvna amìga 'd Ann, Maria (Lara Wendel), par scapàr via da 'n dobermann rabî mat, la và dèntar a na vila mudernìsta e lè la cata al fòto dal dóni masàdi e par cal mutìṿ lè la vèṅ cupàda anca lē a cólp ad manàra. 'L asasèṅ al manda pò na létra a Neal dmandànd-ag scuśa p'r avér masâ na śuvnòta ch'la n gh in 'ntràva gnint e pò al fà savér ch'al purtarà avànti listés la sò òpra par far sparìr via la perversiòṅ umàna e pò al sarà al tùran dal grand curutōr, ch'al sarév pò lò. Neal, arcurdànd-'s al paròli dla sò intervìsta, al pènsa ch'al manìac al prév èsar Berti parchè al dascór pròpria cuma lò, fisâ cun la perversiòṅ cuntàda in dal sò rumànś. Al decìd acsè 'd andàr a cà sua cun Gianni sèg. Rivâ lè, i dū i s divìdan e Gianni al sènt al crìtic dir «A i ò cupàdi tuti mè» prima ad ciapàr-'s un cólp ad manàra in dal crani. Turnâ in présia in si sò pas, al cata Peter par tèra ch'al gh diś 'd avér ciapâ na śgiarunàda in tèsta p'r òpra d'l asasèṅ ch'l éra drē a scapàr via.
In cal méntar la muróśa americàna ad Neal, la Jane McKerrow (Veronica Lario), la riva a Róma par star insém a 'l sò amànt Bullmer. I dū i s dànan apuntamènt p'r al dè dòp in na piàsa dal quartēr ma pròpria lè 'l óm al s ciàpa dal curtlàdi in dla pansa e al mōr. Su indicasiòṅ dal capitàṅ Germani (Giuliano Gemma), ch'al tîṅ a drē a gl'indàgini, Peter al decìd ad śluntanàr-as da lē par mét'r-as a 'l sicûr méntar Gianni al vèṅ strusâ cun na lasa in dla sò màchina parchè 'l iva capî, turnànd in dla vila ad Cristiano, ch'a gh'éra quél ch'a traśàva, parchè al manìac 'l éra lò e qualchidòṅ àtar al 'l iva masâ.
In mèś a cal masèl lè, la Jane, ch'la s catàva in piàsa cun al sò scarpi rósi adòs che qualchidòṅ al gh'iva regalâ al dè prima, la dmanda par telèfun a 'l Ann ad gnir a catàr-la a cà ad Bullmer parchè la gh'à da cuntàr-ag quèl e dir-ag parchè l'à fat cal ròbi lè.


text:
Pulàc
Al pulàc (da lór: polski) 'l è na lingua ślava ch'a s dascór in dla Pulògna da 44 migliòṅ ad parsòni.
Cuma tuti al lìngui ślavi, al pulàc 'l è stâ influensâ da chi atri lingui cuma al latìn, al grèc, al tedésc, 'l itagliàn, al francéś, al rus e 'l ingléś.
Però a gh'è da dir che chi lór i s ténan stric anc al paròli vèci, avénd acsè di tèrmin ch'i vólan dir al stési ròbi. Chè 'd sóta a s pól catàr soquànt eśémpi ad paròli in pulàc ch'i daśvènan dal latìn (a vèṅ ripurtâ 'l equivalènt emigliàn) cun incòst quéla uriginària:
- defurmàr - deformować, zniekształcać;
- educasiòṅ - edukacja, nauczanie;
- trasfurmasiòṅ - transformacja - przetwarzanie (przekształcanie, przerabianie);
- diputâ - deputowany - poseł(wysłannik);
- màchina - maszyna - urządzenie;
- aparéć - aparat - przyrząd;
- òrgan - organ - narząd;
- sensasiòṅ - sensacja - uczucie;
- guàrdia - gwardia-straż;
- pùblic - publiczność-widzowie;
- spetàcul - spektakl-przedstawienie;
- variànt - wariant-odmiana;
- funsiòṅ - funkcja - znaczenie, miejsce w;
- puśisiòṅ - pozycja - miejsce.
Da 'l Itagliàn al pulàc l'à anc tòlt dal paròli druàdi p'r al vardùri cuma pomidor (pandòr), cebula (sigóla), sałata (insalàta) e por (pòr).
Alfabét
'L alfabét pulàc al sa scriv cun 32 létri d'l alfabét latìn: a ą b c ć d e ę f g h i j k l ł m n ń o ó p r s ś t u w y z ź ż, cun di ségn diacrìtic śuntâ cuma 'l ogonek (Ą ą Ę ę), 'l acènt acû (Ć ć Ń ń Ó ó Ś ś Ź ź), la bara ad travèrs (Ł ł) e al puntèṅ in sima (Ż ż). Al dróa anc 7 digràm, dit dwuznaki (ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz). Al létri Q, V e X i èṅ druàdi sól in dal paròli ch'i daśvìnan da 'l èstar.
Al grup vucàlic pulàc a n è minga tròp difìcil parchè al gh'à 8 vucàli, in gènar scriti acsè: a, e, i, y, o, u, ą, ę. Al vucàli a, e, i, o, u i s prununciàn cuma in itagliàṅ (cun di sòṅ vèrt par la "e" e par la "o") mèntar la vucàla y la gh'à un sòṅ a mèś fra la e saràda itagliàna e la i (par far-as n'idéa, un quèl ch'a s davśìna a la paròla ingléśa "bit"). Al vocàli ą ed ę i s dróan p'r i sòṅ naśàl /ɔ̃/ e /ɛ̃/ ch'i n gh èṅ minga in itagliàṅ ma ch'i pólan arcurdàr al nòstri sòṅ e cuśèṅ. Al dè 'd incō, al vucàli naśàli i s càtan sól in pulàc e briśa in di atri lìngui ślavi.
Dimóndi più difìcil par nuàtar 'l è al grup cunsunàntic pulàc parchè 'l è fat ad 35 sòṅ difarènt. Quand in sima a na cunsunànta a gh'è 'n acènt (ć dź ś ź) a vól dir ch'al gh'à un sòṅ fiàp.
Gramàtica
In pulàc a n gh'è minga 'l artìcul (kapelusz al pól vlér dir capèl, un capèl o al capèl a secónda di caś).
Na paròla la pól èsar singulàra o pluràla. Al singulàr al gh'à tri caś (masć, fémna, nèutar). In dal pluràl, invéci, a gh'è 'n àtar lavór: virìl (parsóni masći) e al minga virìl (atri parsòni, bèsti e śavài). par dir-'n una: la paròla mechanik (mecànic) l'è maschìla e virìla, kot (gat) l'è maschìla ma minga virìla, studentka (studentésa) l'è fémna e minga virìla.


text:
Gebenstorf
Gebenstorf (Gäbischtorf in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 664 abitant e una süperfiss de 5.64 km², e al se tröva a una altitüden de 375 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gebenstorf a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birmenstorf, Brugg, Turgi, Untersiggenthal, Windisch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gebenstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1247 come Gobistorf.
L'andament storegh de la popolazion de Gebenstorf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- sènsa Turgi e Wil
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gebenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gebenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Gebenstorf al Wikimedia Commons


text:
Canton Zug
El Canton Zug (en todèsch: Kanton Zug) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è giü dei piö pesègn e l'òcupa 'n àrea de 239 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 115104 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'85%) e de religiù catòlica (presapóch el 62%). La capitàl del cantù l'è la cità de Zug.
Cuntegnüü
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zug el se tróa 'ndèla part centro-setentriunàla de la Svìsera, sö le spónde del lach omònim. El cunfìna a òvest coi cantù de Lüzerna e Argòvia, a nòrt col cantù de Zurìgo, a èst e a sud col cantù de Schwyz.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória piö antìca del cantù l'è ligàda a chèla de la sò capitàl, la cità de Zug.
Endèl perìodo de la Repüblica Elvética 'l g'ha fat part cantù de Waldstätten che 'l tülìa dét apò i cantù de Schwyz, Lüzèrna, Unterwalden (Obwalden e Nidwalden) e Uri.
Endèl 1803 el g'ha utignìt la 'ndependènsa. La custitusiù del 1814 la g'ha abulìt la Asemblèa Püblica (Landsgemeinde), che l'ìa 'n vigùr amò del 1376. Endèl 1845 el cantù de Zug el g'ha fat part de l'aleànsa ciamàda Sonderbund (aleànsa separàda) de la quàl fàa part ensèma a óter sés cantù catòlich (Lüzèrna, Fribùrgo, Valés, Uri, Schwyz, Unterwalden) e l'è entràt en guèra cùtra la Confederasiù Elvética 'ndèl 1847 per difènder i sò 'nterès de la centralizasiù del potére ma i vegnarà batìcc. Endèl 1848 e 1874 el cantù de Zug el g'ha votàt cùtra la custitüsiù federàl. La custitüsiù cantunàla del 1876 la vegnarà emendàda 'ndèl 1881 e sustitüìda con giöna nöa 'ndèl 1894.
Sistéma aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zug el fùrma 'n ünech distrèt e l'è dividìt endèi öndes cümü elencàcc sóta. El potére legislatìf l'è 'n mà al Kantonsrat e chèl ezecütìf el ghe spèta al Regierungsrat. El Kantonsrat l'è cumpunìt de otànta mèmber, quan che 'nvéce 'l Regierungsrat l'è furmàt apéna de sèt mèmber che i vé iligìcc per en perìodo de quatr'àgn, isé come i su cunsigliér nasiunài che ghe spèta de dirìt al cantù de Zug.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I öndes cümü che fùrma 'l cantù de Zug i è:
- Zug, che l'è la capitàl
- Oberägeri
- Unterägeri
- Menzingen
- Baar
- Cham
- Hünenberg
- Steinhausen
- Risch-Rotkreuz
- Walchwil
- Neuheim


text:
Paranà (fiüm)
Ul Paranà l'è un fiümm del'America del Süüt, lünch inturnu ai 2.570 km.
Al nass in del Brasìl meridiunaal quand sa mèten insema i dü fiümm Paranaìba e Grande; pö dopu al curr inver südovest, e dopu circa 600 km al cumencja a marcà ul cunfin tra Brasil e Paraguay; 200 km ammò e al sa mètt insema cunt ul fiümm Iguaçu, e al furma la cascada forsi püsséé famusa del muunt.
Dopu i cascaat al partiss a marcà ul cunfin tra Paraguay e Argentina, fin a quant al riceff ul Paraguay, dopu de che al diventa un fiümm dumé argentin fin a quant al sa svöja in del'Ucean Atlantich, in del Rio de la Plata, insema cunt ul fiümm Uruguay.
L'è un fiümm de gròssa impurtanza ecunomica, duperaa cumé via d'acqua e cumé funt de sustentameent da un muntun de cumünitaa de pescadur; almèn cinch citàà in del'internu del cuntineent g'ann dii pòort per i naff uceanich.


text:
Christopher Walken
El Christopher Walken, nassuu cont el nomm de Ronald (New York, 31 de marz del 1943) a l'è on ator american.
L'ha scominciaa la soa cariera de ator teatral e ballarin a la fin di Agn Cinquanta. El sò debutt in del mond del cine l'è del 1969, anca se 'l devegn famos in del desenni dopo. In del 1979 el vincc l'Oscar comè Mejor Ator minga Protagonista per el film El Casciador del Michael Cimino.
A l'è famos per i sò roeul de matt, psicopategh e pericolos, ma anca per di interpretazion comegh.


text:
Petra Martić
La Petra Martić (Spàlat, 19 ad Śnar dal 1991, a s lèś [pêtra mâːrtitɕ]) l'è na tenìsta cruàta ch'l'è stada la nùmar quarànta-dū dal mónd in singulàr ('l 11 ad Śugn dal 2012). L'è élta 181 cm e la péśa 63 chilo. L'è prufesiunìsta da 'l 2008.
A gh piàś dimóndi bévar l'Orangina e śugàr in sal cimènt.
In dla sò caréra l'à śugâ na finàla in un turnèo WTA a Kuala Lumpur, al 4 ad Mars dal 2012, ma la 'l à pèrs cóntar la Hsieh Su-wei par 6–2 5–7 1–4 bandòṅ. Par cóntar l'à purtâ a cà dū tìtui ITF, 'l ùltim a Bièla in dal 2009 cóntar la canadéśa Sharon Fichman par 7–5 6–4 ('l iva anc batû l'austragliàna Jelena Dokić). In di Gran Slam al sò riśultâ più bèl 'l è al quàrt tùran a 'l Roland Garros dal 2012.
Caréra
La cruàta la mòla i turnèo ITF in dal 2009 par śugàr in dal sircùit principàl. La s fà strada a 'l Roland Garros quànd, parténd da 'l qualificasiòṅ, la bat dū itagliàni, l'Alberta Brianti e la Mara Santangelo ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Aleksandra Wozniak. Incóra méj a Budapèst in dua l'è bòna ad far fóra la Lucie Šafářová 7-6 6-0 prima ad cédar in di quàrt a la Edina Gallovits. In Śluvègna, a Portoroz, la pèrd a i quàrt da la Sara Errani par 1-6 1-6. A gl'US Open, dòp tri tùran ad qualificasiòṅ, la cata la Caroline Wozniacki in dal secónd tùran e la vèṅ asfaltàda 1-6 0-6. A 'l ITF ad Sòfia la riva in semifinàl e la sèra 'l an a 'l 84śum pòst.
La n taca minga bèṅ al 2010 ma pò in di Stat Unî la pasa un tùran a Indian Wells e dū a Miami. 'L è 'n fōg ad paja parchè pò par tut 'l an la cata sōl dal scunfìti subìt in di turnèo WTA, a part Wimbledon in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. La taca al 2011 faghénd incóra al qualificasiòṅ. La n i pasa briśa a Brisbane e a Sydney. La gh và méj a gl'Australian Open in dua la riva anc a 'l secónd tùran ma la pèrd da l'Agnieszka Radwańska 3-6 4-6. A Bugutà la riva in semifinàl, a Miami la pèrd a 'l secónd tùran da la Marija Šarapova. Par far dascórar incóra ad lē, la gh'à da spetàr Śugn e al turnèo ad Cupenàghen in dua la riva in semifinàl batùda par la Lucie Šafářová par 6-1 4-6 2-6. A 'l IFT ad Cùneo la bat subìt l'Elena Bovina ma la gh'à pò da pigàr-as a l'ulandéśa Arantxa Rus. P'r andàr dént'r a 'l tablòṅ prinsipàl dal turnèo ad Cincinnati la bat in dal qualificasiòṅ al spagnōli Carla Suárez Navarro e María José Martínez Sánchez e pò la pasa dū tùran, mandànd a cà la rusa Elena Vesnina e la Yanina Wickmayer, prima ad cédar a la nùmar dū dal mónd Vera Zvonarëva. Cun i sènt punt di US Open (secónd tùran cóntar l'Anastasija Pavljučenkova) e i stanta ad Cantón (quàrt ad finàl) la finìs 'l an da nùmar 49.
La taca al 2012 vinsénd 'n incóntar sōl e pardénd-an tri. In Favràr, baténd in d'l ùltim tùran dal qualificasiòṅ la Mona Barthel, la pōl śugàr cóntar la Lucie Šafářová a Dubai ma la gh'à da chinàr la tèsta 3-6 7-5 3-6. Finalmènt la riva in finàl in un turnèo WTA a Kuala Lumpur ma la pèrd da la Hsieh Su-wei, nùmar 123 dal mónd, 'n ustàcul fàcil in cunfrònt a la Shuai Peng (19) e a la Jelena Janković (14) batùdi in di quàrt e in semifinàl. La s ripét a Cupenàghen: incóra na semifinàl pardùta, cla vòlta chè p'r òpra dla padróna ad cà, la Caroline Wozniacki. In sla tèra rósa la riva a i quàrt a Budapèst, batùda par l'Elena Vesnina, e in di utàṿ a 'l Roland Garros in dua la céd a l'Angelique Kerber par 3-6 5-7. Dòp soquànt prim tùran, la tórna a śugàr bèṅ a Tokyo (l'Andrea Petković e la Petra Kvitová i 'n sànan quèl) ma in dal tèrs tùran la pèrd p'r al śbrag dla scùffia cóntar la Nadia Petrova 6-7 7-6 4-6. La sèra 'l an pardénd a 'l prim tùran in Lussembûrgh da la ruména Sorana Cîrstea.
In dal 2013 la śōga pôc, pardénd i quàt'r incóntar fat a rivàr a Mars, gl'ùltim dū cun la śvisra Stefanie Vögele a Indian Wells e Miami. La vins la sò prima partìda d'l an a Katowice in Pulògna quànd la bat l'Elina Svitolina par 6-7 6-3 6-2. Dòp avér pasâ 'n àtar tùran, la cata la Petra Kvitová in di quàrt ch'la la mét in riga 3-6 2-6. La cruàta la pèrd anc a 'l prim tùran a Marrakech, paténd un 6-7 4-6 da la Francesca Schiavone.


text:
Lengua lussemburghesa
El Lussemburghes (nomm nativ: lëtzebuergesch) l'è ona lengua germanega. L'è ona variant del Todesch central occidental.
L'è lengua nazional del Lussemburgh (quei offiziai hinn el Frances e 'l Todesch) e l'è parlaa de 300.000 personn.
A l'è parlaa anca in d'on quai comun de la Lorena del nord, in Francia, e in del sud de la Vallonia, anca se foeura di confin nazionai l'è minga recognossuu 'me ona lengua.
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eise Papp am Himmel,
däin Numm sief gehellégt.
Däi Räich soll kommen,
däi Wëll soll geschéien
wéi am Himmel sou op der Äerd.
Gëf äis haut eist deeglecht Brout,
verzei äis eis Schold,
wéi mir och dene verzeien,
déi an eiser Schold sin.
Féier äis nët an d'Versuchung,
mä maach äis fräi vum Béisen.


text:
Neubrandenburg
Neubrandenburg (Branibór Nowy in polacch storigh) l'è ona città todesca del nord-est con 63 437 personn che ghe viven (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è on comun del Land del Meclemburgh-Pomerania Anterior, e la fa minga part de on circondari.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è nassuda intorna a on monastee de fraa premostratens, in del 1240 circa. La fondazion offizial a l'è del 1248, per overa del marches del Brandeburgh (de fatt el sò nomm in todesch el voeur dì Brandeburgh noeuv). In del 1292 la città l'è vegnuda part del Meclemburgh.
Col passà del temp, Neubrandenburg l'è vegnuda on gran bell centro commercial: con la Guerra di Trent'Ann però l'ha perduu quella soa qualità, perchè l'è stada toccada di battali. Defatt l'è stada ciappada di Svedes, e poeu, in del 1631, liberada di armad de la Liga Cattoliga. I soldaa cattoligh hann coppaa ona motta de nemis scozzes e svedes, anca se quei là s'eren renduu.
Duranta la II Guerra Mondial arent a Neubrandenburg a gh'era on camp de presonee nemis, el Stalag II-A. In del 1945 gh'è rivada l'Armada Rossa, che l'ha brusaa el 80% de la città. A bon cunt, dopo de la guerra, on bell poo de edifizzi vegg hinn staa faa sù de noeuv.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Collegno, Italia.
- Flensburgh, Germania.
- Gladsaxe, Danimarca.
- Köslin, Polonia.
- Mladá Boleslav, Cechia.
- Nazaret, Israel.
- Francia:
- Yangzhou, Cina.