text:
Cravegia
Cravegia (nòm uficiàl in italian: Craveggia) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 730 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 36,5 km² e ona densità de popolaziun de 20 ab./km².
L'è vün di burgh püssee pituresch de tüta la Val Vigezz. El paes el cunfina cunt el Cantun Tisin (cumün de Unsernun e de Vergelet). I sò abitant hin ciamaa craugiaign. Se pò rivà a la fraziun de Bagn (un temp Aqua Calda) dumà da la Svizzera. I alter fraziun a hinn Prestinun, Siberia e Vucogn.
Evoluzion demografegaModifica
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cravegia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifica
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
scriver per la Litteratura 38
«Wie wärs mit etwas Meer?»
il mar – la mar
Cun quest titel da lavur As vulain nus intimar da scriver per la Litteratura 38. Quest onn è la Litteratura pia deditgada a la mar. U al mar – tut tenor idiom.
Mar sco lieu da projecziun …
per la profunditad e la vastezza, per spazi e temp, per il blau ed il bletsch, per il patgific e per il turbulent, per l’encreschadetgna, la brama, per il lontan, aventura ed exotica, dischorientaziun, privel, la mar cun las istorgias e figuras mitologicas, la mar sco origin dal mund …
Ma era la mar concreta?
Sco sistem ecologic, sco element da vita e mort, «la mar» sco lieu da vacanzas e da fugia, la mar auta, la mar bassa, il lieu d’existenza per turistichers e pestgadurs, per peschs e conchiglias, il lieu da naschientscha da noss fischstäblis …
E la finala la mar sco destinaziun da noss flums e dutgs ed aualins che culan giu da las muntognas … Gea, co statti cun la relaziun da (nus) muntagnards e la mar? Flurin Spescha, dal qual deriva il titel cità sura, aveva ina giada remartgà ch’il rumantsch saja l’unica lingua neolatina che na cunfinia betg a la mar.
Pia: Tge relaziuns has Ti cun la mar?
Nus ans legrain sin Voss texts (prosa u poesia, essais, dramas u raquints fantastics) ed als spetgain enfin ils 16 da zercladur 2019; als tramettai a Benedetto Vigne (bevi@sunrise.ch), a Flavia Hobi (flavia.hobi@bluewin.ch) u a Silvana Derungs (silvana.derungs@gmx.ch).
cordials salids e buna inspiraziun
Benedetto, Flavia e Silvana
PS: Bainvesids en la Litteratura èn sco adina er Voss texts litterars «libers», ordaifer il tema principal.
Appel da scriver_Litteratura 38

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Caseli Lüràni
Caséli Lürani o le Casele (Caselle Lurani in Italian) l'è un paés al center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 3 059 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), in del més fra el Lamber e el Lamber Meridunál. L'é al cunfìn fra la Pruìncia de Lod e quela de Pavia
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stai pruprietá di Visconti, che l'hann dái ai Trivulzio (secul XIV), che a só volta ghe l'hann dái ai Lurani in del 1647. L'é dai só ültim cunt che el se ciama pròpi Caséli Lürani.
Ecunumìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultüra l'è la princuipal funt de laurá, anca se gh'é una qual azienda e de le imprese artigiane. La magiùr part de la gent, la va a laurá a Milan.
Cultüra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El castell, trasfurmád in Palási Lürani a metà del sécul XVII; la cesa de Santa Caterina, del sécul XVI; la cesa de Maria Bambina, a Calvensán.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caseli Lürani l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Ligamm de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il ticker è a fin
-
19:28
Quai fissi stà da nus per vus...
Sin rtr.ch u lura damaun a bun'ura al radio tegnain nus vus vinavant al current cun ulteriuras reacziuns, impressiuns ed analisas davart questa dumengia. Ma natiralmain er da quai che capita anc ordaifer il mund politic en il Grischun, en Svizra ed internaziunal.
Grazia fitg per l'attenziun ed ina bella saira.
Salids en il num da l'entir team online da RTR, Gion Gieri Flepp.
PS: resuns, giavischs, critica – gugent a multimedia@rtr.ch
-
19:17
Resultats communals datti er anc....
Uschia han ils da S-chanf p. ex. elegì Riet Campell sco nov president commual cun 177 vuschs tar in absolut pli da 99 vuschs. Sco vicepresident è vegnì elegì Heinz Thomas cun 153 vuschs.
Ulteriurs commembers da la suprastanza elegids èn:
- Robert Thoma: 153 vuschs
- Rafael Da Silva Pinto: 129 vuschs
- Duri Schwenninger: 123 vuschs
Il suveran da S-chanf ha cunquai elegì ina suprastanza cumplettamain nova.
La survista dad ulteriuras decisiuns communalas chattais en l'artitgel sutvart.
-
19:10
Tge resta da questa dumengia d'elecziuns ord vista grischuna?
Ils facit dal schefredactur da RTR, Flavio Bundi è clers. L'entir commentari chattais qua.
-
19:03
Co han las vischnancas elegì?
Sin basa da las datas d'elecziun da l'Uffizi federal da statistica (BFS) elavura il roboter «Lena» ils resultats per il Cussegl naziunal. El generescha uschia per mintga vischnanca in curt text davart la elecziun. Il roboter è in project da l'agentura da novitads Keystone-SDA. Grazia ad ina cooperaziun cun la SRG SSR fa «Lena» sia lavur era per rumantsch. Fin che tut ils resultats èn qua, dovri anc in mument. Dal Grischun è però gia bler avant maun.
-
18:50
Reacziuns, emoziuns ed analisas
Quai è il Telesguard d'elecziuns. Qua entir ed entratg.
-
18:32
PPS: Tranter gust e frust
La scheffa da l'Ems-Chemia che dastga ir per ulteriurs quatter onns a Berna per il Grischun ha natiralmain gust dal bun resultat persunal. Da l'autra vart è ella trumpda ch'in n'è betg gartegià da salvar il segund sez da la PPS cun ses collega Heinz Brand. Quai fiss tenor ella stà pussaivel cun ina colliaziun da glistas burgaisa.
-
18:24
Martullo-Blocher e Candinas cun ils megliers resultats
Magdalena Martullo Blocher (PPS) ha cuntanschì oz las pli bleras vuschs en il Grischun, numnadamain 23'942. Las segund bleras vuschs ha cuntanschì Martin Candinas (PCD), numnadamain 23'143 – 799 pli paucas che Martullo-Blocher.
-
18:12
Anna Giacometti: «Jau na poss strusch chapir u crair»
Cun la surpraisa che la presidenta communala da Bregaglia giaja per la partida liberaldemocratica a Berna han paucs quintà. Uschia è la surpraisa er gronda tar ella sezza.
-
18:01
Cussegl naziunal: Verds gudognan, PPS perda
L'unda verda sa mussa er en la repartiziun per ils sezs en il Cussegl naziunal: La Partida verda gudogna 16 sezs e vegn sin total 27. La gronda perdidra è la PPS cun -11 sezs, era sch'ella resta la pli gronda fracziun. Quai mussa la segunda calculaziun naziunala da l'institut gfs.berna.
Ils verd-liberals gudognan era 8 sezs e vegnan sin 15 sezs. Persuenter sto la Partida socialdemocratica quintar da perder quatter sezs.
-
17:47
Sandra Locher Benguerel (PS): «Per l'atgna carriera fin uss l'absolut highlight»
Ella veglia s'engaschar per la dunnas e per in Grischun verd e progressiv a Berna.
-
17:33
Er Duri Campell: «Cun mia carriera persunala vegni ad esser a fin»
En l'avegnir veglia el sa concentrar sin sia pauraria e la plazza da campar ch'el maina.
-
17:28
Heinz Brand vesa ses resultat sco fin da sia carriera politica
El haja adina quintà ch'i possia er vegnir ora uschia e na vul betg anc ina giada candidar en quatter onns.
-
16:44
Cussegl naziunal: Heinz Brand e Duri Campell betg reelegids
Suenter che tuttas vischnancas èn dumbradas or sa preschenta il suandant resultat final. Elegids èn:
- Magdalena Martullo-Blocher (PPS) cun 23'942 vuschs
- Martin Candinas (PCD) cun 23'143 vuschs
- Jon Pult (PS) cun 17'954 vuschs
- Sandra Locher Benguerel (PS) cun 9'567 vuschs
- Anna Giacometti (PLD) cun 6'932 vuschs
Gist pliras surpraisas per l'elecziun dal Cussegl naziunal en il Grischun
- Heinz Brand n'è betg vegnì reelegì, quai malgrà ch'el ha fatg avant quatter onns las pli bleras vuschs per il cussegl naziunal e malgrà ch'el fiss daventà il 2021 il president dal Cussegl naziunal e cunquai il pli aut Svizzer.
- La PS ha da nov dus sezs en il Cussegl naziunal. La deputada da Cuira Sandra Locher Benguerel conquista in sez sper Jon Pult che defenda il sez da Silva Semadeni.
- Per la PLD dastga Anna Giacometti ir a Berna. Era sch'ils favurits da la PLD èn plitosts stads Michael Pfäffli e Vera Stiffler.
Be da las vuschs da candidatAs anora avessan tant Heinz Brand (PPS) sco Duri Campell dapli vuschs che Anna Giacommeti (PLD) e Sandra Locher Benguerel (PS). La PLD e la PS han però profità en quest cas da las colliaziuns da glistas.
-
16:26
Cussegl naziunal: Martin Candinas sa legra da sia reelecziun
El para da vegnir reelegì cun in sumegliant resultat sco avant quatter onns (stan intermediar: 19'564 vuschs, segund bun resultat suenter Magdalena Martullo cun 20'445 vuschs).
-
16:12
Cussegl naziunal: Ils verds surpassan la PCD
La unda verda para da sa verifitgar – la Partida verda gudogna 5,6% e vegn sin 12,7%. Ella daventa cun quai pli ferma che la PCD (12%). Quai mussa l'emprima calculaziun naziunala per il Cussegl naziunal fatga da l'institut gfs.berna.
-
16:01
La PBD – la gronda perdidra
Probabel haja el fatg ina politica ch'ins n'haja betg chapì. Plinavant portian era las medias ina tscherta responsabladad per la perdita da la PBD. Sch'ins vegnia adina numnà sco gia mort, saja quai natiralmain grev da vegnir là surora. Sco «sulegl» per la partida, vesa el ils giuvens burgaisdemocrats. Els hajan cuntanschì lur finamira.
-
15:48
Cussegl dals chantuns: Ils victurs avant la camera
-
15:38
Co guardi or sur l'entira Svizra?
La charta mussa il stan actual da la dumbraziun da vuschs en tut ils chantuns (la charta vegn actualisada automaticamain).
-
15:18
Preparativas en il studio dal Telesguard
L'emissiun cun rapports, reacziuns ed analisas a las 17:30 sin SRF Info.
-
15:08
Cussegl naziunal: Duri Campell para betg reelegì
Suenter che tut las vischnancas auter che Cuira èn dumbradas or sa preschenta la situaziun suandantamain:
- La PBD cun Duri Campell perda ses sez, pli probabel a la PLD. A tgi n'è anc betg enconuschent.
- Martin Candinas dals cristiandemocrats defenda ses sez.
- Da la vart sanestra pari che Jon Pult (PS) po defender il sez da Silva Semadeni (PS) che ha demissiunà.
- Betg cler è anc sch'il 5avel sez va a la dretga u a la sanestra. Actualmain è la PPS en avantatg. Quai che muntass ch'ella pudess salvar omadus sezs cun Magdalena Martullo e Heinz Brand.
Cumbat entaifer la PPS
Actualmain è la glista da Magdalena Martullo-Blocher pli ferma che quella da Heinz Brand. Il 2015 aveva Brand fatg 4'282 vuschs dapli che Martullo-Blocher.


text:
Rhêmes-Saint-Georges
Rhêmes-Saint-Georges l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 202 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arvier, Introd, Rhêmes-Notre-Dame, Valgrisenche, Valsavarenche.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rivaról
Rivaröl (nòm uficiàl en Italià: Rivarolo del Re ed Uniti) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 991 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), conde 'na superfìce de 27,3 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalmagiur, Casteldidòn, Rivaröl Mantoà (MN), Sabbioneta (MN) e Spineda.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rivaröl l'è mustrat endela tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Expats
- Glindesdi, 2.11.2015, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 2.11.2015, 8:40, RTR
Oz cumenza tar nus l'ensaina dal randulin. Davent dad oz discurrin mintga di da Rumantschas e Rumantschs che na vivan betg pli tar nus en Svizra, mabain ch'èn, sco ils randulins, partids en autras terras. Randulin n'è betg il gist pled. Randulins turnan mintg'onn al lieu nua ch'els èn ids. Las persunas las qualas nus preschentain quest'emna adina tranter las 11 e las 12 da mezdi èn dentant partids per star pli ditg ed els vegnan numnads «Expats». Pertge quai? E danunder deriva quest pled?


text:
Turissem an Surses
Bavegna agl voss li da destinaziun
Ainten la nossa regiun da vacanzas passantez Vous belezza vacanzas variontas e chegl da stad scu d'anviern.
D'anviern Az carmalan las pistas da skis fitg largias da far agl "carven" u veias da viandar d'anviern per sa farmar ainten ena cuntrada fantastica. Scurvi da nov la stad tar nous, cadagnas da muntognas pittorescas, en parc natural 3 1/2 gedas pi grond tgi igl parc naziunal e lais da muntogna cun lour ava frestgentonta Az spetgan.
Tottas infurmaziuns pertutgont la purscheida turistica dalla regiun da vacanzas Surses/Alvra cattez Vous sen la homepage da Savognin Turissem an Surses.
Savognin Tourismus im Surses
Tottas infurmaziuns pertutgont la regiun da vacanzas Surses survagniz Vous da Savognin Turissem an Surses. Cò cattez Vous purscheidas, pauschalas ed en calender d'events cun tot las infurmaziuns dalla nossa regiun.
Parc Ela
2 vals - 7 cumegns - 1 parc
En parc natural è en territori abito sen en spazi campester cun atgnadads e qualitads spezialas dalla scienza naturala, cuntrada e cultura.
Pendicularas Savognin
Las pendicularas da Savognin porschan 'acziun' da stad e d'anviern. Purscheidas, prietschs e tariffas dallas pendicularas cattez Vous directamaintg sen lour homepage.
Implants da sport Bivio
Igl territori da skis da Beiva Az porscha pistas largias e bagn survasiblas da 1769 anfignen 2560 meters sur mar. Divertimaint d'anviern sen 30 kilometers per skiunz, carvers e snowboardists.Bivio Sportanlagen
Scolas da neiv e da sport Savognin e Bivio
Amprande ad eir cun skis u cun essa u amprue egn digls urdegns da sport actuals. Tar las scolas da neiv e da sport da Savognin e Bivio vez tot chellas pussebladads.


text:
Nus avain tschertgà en l’archiv RTR documents davart teater en il liber dals ultims decennis en il Grischun. Sper scenas ord las producziuns survegn ins per il pli er in'invista en sfidas ed engaschi ch’in project munta.
Tge fa attractiv teater en il liber?
Gian Gianotti, il reschissur da teater indigen e multifar, co-fundatur dals Freilichtspiele Chur, vegn cun paucs pleds sin il punct:
Teater predestinà per la plazza
Cun spazzar vegls magazins a Cuira è renaschida la bella plazza Arcas amez la citad veglia. Qua inscenescha Gian Gianotti 1981 la cumedia «Campiello» da Carlo Goldoni (1707-1793). Il titel talian signifitga «la plazzetta» ed includa la vita che sa splega tut enturn. Il Radio Rumantsch ha discurrì cun il reschissur davart il project.
Teater destinà per la plazza datti er cun pitschnas truppas ambulantas che porschan savens in program burlesc ed artistic da multitalents. Ellas monteschan ina tribuna mobila magari elementara sch’ellas dovran insumma in palc. En las truppas «Stradini» e «Paula fliegt» è er il rumantsch represchentà.
Questas truppas ambulantas da cumediants e cumediantas han tscherts tratgs cuminaivels cun in circus. Era per preschentar il toc «Katharina Knie» da Carl Zuckmayer, han teatrists da Fuldera nizzegià il spazi liber sut tschiel avert.
Tematicas ord l’istorgia
Cuntradas, giassas e plazzas bain preservadas pon porscher da sasez la culissa sugestiva per inscenar events istorics.
L’istorgia grischuna offrescha adina puspè chaschuns da commemorar ma er uschiglio materia per auturs ed uniuns da teater. E represchentaziuns en il liber han bunas schanzas da daventar ina purschida signifitganta per il turissem da stad.
Ils documents preschentads qua sut cumpiglian tematicas dal tard temp medieval, sur la refurmaziun enfin l’arrivada da modernisaziun e tecnologia en il Grischun.
RR Archivar recumonda 11:15


text:
Gros-de-Vaud (distret)
El Distret de Gros-de-Vaud (en fransés: District du Gros-de-Vaud) l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud. Endèl mes de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 39 732. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Echallens.
Südiviziù aministratìva[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Gros-de-Vaud l'è furmàt dei 44 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Vivalto
Vivalto a l'è on tipo de carrozza passegee, disponibil sia in version remorciada sia in version semipilota doperada in sui ferrovij italian dal 2005.
El nomm, comé da tradizion ferroviaria Italiana, a l'è on insemma de 'l nomm de vergott de musical (Vivaldi) e alto, per descriv la carrozza.
Tipicament a hinn taccaa a di locomotiv E.464.
Caratteristich[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I treni Vivalto a hinn no a composizion bloccada e i semipilota a hinn attrezzaa per i disabij anca senza assistenza in stazion.
La locomotiva d'elezion del Vivalto a l'è la E.464, unica che la se pò telecomandà de la semipilota.
I Vivalto gh'even 'na soa livrea che l'è stada bandonada in del 2014 per el cost, sostituida de la livrea DTR.
Galleria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Treno Vivalto 25 in sosta in la stazion de Venezia Santa Lucia. Particolar de la motris E464.324
Carrozza Vivalto in livrea Trenord
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le carrozze Vivalto, in I Treni, nº 378, febbraio 2015, pp. 15-23.


text:
1921
AvenimeentModifica
- 1 genar - Nicaragua: Diego Manuel Chamorro ghe el scumenza el mandaa presidenzial, caraterizaa da una custanta agitaziun.
NassimentModifica
- Türin: Giovanni Agnelli, impresari, patriarca del grüp Fiat.
- 16 april - Svizzera: Peter Ustinov, cineasta Britanegh d'urigin rüssa.
- 22 otober: Georges Brassens, cantant frances.
NecrulogiModifica
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
L'incumbensà federal per la protecziun da datas e per la transparenza (IFPDT) è responsabel per dus secturs: per la lescha federala davart la protecziun da datas (LPD) e per la lescha federala davart il princip da la transparenza da l'administraziun (lescha da transparenza, LTrans).
Protecziun da datas
L'IFPDT s'engascha - en sia funcziun d'incumbensà federal per la protecziun da datas - per la protecziun da la sfera privata. Quel s'engascha per la protecziun da la sfera privata. Suttamessas a sia surveglianza èn – en moda differentamain intensiva – elavuraziuns da datas tras ils organs federals e tras persunas ed organisaziuns privatas. L'IFPD po far examinaziuns e proponer da midar u da sistir l'elavuraziun da datas, sche las prescripziuns legalas da la protecziun da datas vegnan violadas. L'IFPD infurmescha e cusseglia era persunas privatas, organs da la Confederaziun e dals chantuns en dumondas da la protecziun da datas.
Princip da transparenza
Il princip da transparenza permetta a persunas – independentamain da lur naziunalitad e da lur domicil – d'acceder a documents uffizials da l'administraziun federala e dals servetschs dal parlament. Sco incumbensà federal per la transparenza cusseglia l'IFPDT persunas privatas davart las modalitads da l'access ed autoritads a realisar il princip da transparenza. Sche l'autoritad e la persuna che fa la dumonda na pon betg vegnir d'accord davart l'access, po vegnir dumandada ina procedura da mediaziun tar l'incumbensà per la transparenza. Sche questa procedura da mediaziun na maina betg a l'accord giavischà, fa l'incumbensà per la transparenza ina recumandaziun. Sche las parts participadas na van betg d'accord cun quella, relascha l'autoritad cumpetenta ina disposiziun contestabla.


text:
Gliendisdis tochen venderdis 09.30 – 11.30 e 15.00 – 17.00
L’administraziun communala sepresenta
Sco interpresa moderna da cumpetenza e survetschs havein nus la finamira da porscher a nossa clientella in service adequat. Collaboraturas e collaboraturs motivai e cun buna scolaziun, ina infrastructura conforma al temps ed in contuorn interessant procuran che nossa administraziun sappi sesviluppar. Las singulas partiziuns cun lur vastas spartas da lavur representan ils interess e las incumbensas multifaras d’in liug turistic. Sco principis per noss’acziun e nies agir valan ils suandonts messadis:


text:
Pess e pomm de terra fritt
Pess e pòmm de terra fritt (fish and chips in ingles) a l'è on tipo de mangià che 'l vegn origenariament del Regn Unii. A l'è on tipo de "mangià rapid" popolar in ona quaj part del mond. Comè el nom el dis, a l'è faa de pomm de terra fritt e on filett de pess friggiuu. Negozzi e restorant che venden el fish and chips a hinn fazil da troeuvà in Inghilterra e Galles, perchè a hinn comun da troeuvà in di cittaa brittanigh. El primm negozzi de pess e pòmm de terra fritt a l'è staa fondaa inde l'East End de Londra a la fin del secol desnoeuv, e donca a l'è minga on piatt inscì antigh comè se diss.
Ingredient[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El pess[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
De solet, el merluzz, l'asinell putost che la (rarament) soglia a hinn doperaa per fà el pess e pòmm de terra fritt: de quest chì, el merluzz a l'è de bon el pussee pòpolar. Anca alter pess a carna bianca poden vess doperà, comè per esempi el merlan putòst che la platessa. In tant post a serven pess e pòmm de terra fritt cont pussee d'on tipo de pess, e in alter i client a poden toeù-foeura el tipo che voeuren. El pess a l'è semper ingolfaa-dent la pastella, che l'è on mes'ciozz sliquid doperaa per rend croccanta e dorada la fritura.
Tipigament, pess e pòmm de terra fritt a hinn majaa cont tant saa e asee, in Inghilterra.
I pòmm de terra fritt[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pòmm de terra fritt a hinn faa de pòmm de terra afettaa e hinn, de solet, tajaa-giò pussee grand di pòmm de terra fritt normaj. Franch anca i pòmm de terra a hinn friggiuu.
Alter contorn[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
De spess, a gh'hinn alter contorn che a hinn servii cont pess e pòmm de terra: intra quest contorn chì a gh'hinn ona salza de pisej moj ciamada mushy peas, i scigoll, i cucumeritt, i faseou al forno e i saveloy (che a l'è ona luganega longa). Ona quaj voeulta, se pò ced de avè di scrapings, che a hinn di tocchett croccant de pastella ch'hinn vegnuu-via dal pess inquand el vegneva friggiuu. Inde l'Inghilterra settentrionala la gh'è anca la varietaa chips and gravy, che 'l gh'ha on intigol (gravy in ingles) sora di pòmm de terra fritt. A l'è men comun in del rest del paes, indue, invece, ona quaj voeulta, se pò anca trovà ona salza de curry.


text:
Lavurs
Creaders e creadras da tecnica da reclama creeschan, produceschan e monteschan etichettaziuns, vehichels, vitrinas, tablas da reclama e da bajegiar, stans da fiera, sistems d’infurmaziun e d’orientaziun euv. Ils concepts che tutgan latiers elavuran els sezs tenor ils giavischs da la clientella u ch’els surpiglian quels d’ateliers da grafica u d’agenturas da reclama.
En la tecnica da reclama vegn mintga product realisà e producì adattà al client ed a l’incumbensa. La cussegliaziun da la clientella è per quest motiv fitg impurtanta. En discurs erueschan creaders da tecnica da reclama ils basegns dals clients, analiseschan e sviluppeschan ideas e propostas per ina soluziun. Els elegian per las clientas ed ils clients las ideas ch’èn il pli adattadas, preschentan differentas propostas e las discussiunan cun els.
Durant la preparaziun da la lavur preparan creaders da tecnica da reclama tut ils documents ch’èn necessaris per la producziun. Els defineschan material da fabricaziun adattà, tecnicas da producziun e da fixaziun e fan ina planisaziun detagliada da la lavur e dals termins. Latiers guardan els da tegnair en ils custs calculads.
Il pli impurtant apparat da lavur per creaders da tecnica da reclama è il computer. Els n’al utiliseschan betg mo per il sboz e per la creaziun, mabain er per la producziun. En la preparaziun per la stampa preparan els las datas digitalas necessarias. Els legian ils sbozs en il computer ed als elavuran. Il tagliar or las scrittiras ed ils simbols or da folias succeda medemamain cun agid dal computer. Malgrà la tecnologia da computer è la lavur a maun necessaria per tschertas lavurs, per exempel per la serigrafia u per l’elavuraziun da material sco materia sintetica, metal, vaider u lain.
Cun agid d’in plan d’execuziun monteschan creaders da tecnica da reclama las etichettaziuns al lieu. Els remesiran la posiziun da montascha exacta e la marcheschan. Sistematicamain e tenor prescripziuns ferman els il product sin il fund preparà, per exempel d’in vaider da vitrina.
Creaders da tecnica da reclama sa tegnan durant tut las lavurs vi da las prescripziuns en connex cun la segirezza da lavur e resguardan ils aspects da la sanadad e da l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 1-10-2014 (stan 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in atelier per tecnica da reclama
Furmaziun en scola
En media 1½ di per emna a la scola professiunala (2 dis/emna durant il 1. onn ed il 2. onn d’emprendissadi, 1 di/emna davent dal 3.onn d’emprendissadi)
Roms professiunals
- concepziun e cussegliaziun
- creaziun
- preparaziun da la lavur, tecnica da reclama, montascha
- preparaziun per la stampa
- segirezza da la lavur, protecziun da la sanadad e da l’ambient
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "creader / creadra da tecnica da reclama AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- flair creativ
- chapientscha tecnica
- bunas enconuschientschas da l’ortografia
- senn estetic e creativitad
- moda da lavur exacta
- buna sanadad e movibilitad corporala
- senza sturnizi
- abilitad da lavurar en ina gruppa
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e scolas per creaziun, d’associaziuns professiunalas, en spezial l’associaziun Werbetechnik + Print
Examen professiunal (EP)
p. ex. creader / creadra en l’artisanat cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
tecnicist / tecnicista da reclama DF, manager / managera da publicaziun DF
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en champs spezials parentads, p. ex. creader / creadra dipl. SSS da design da communicaziun u designer / designra da colurs dipl. SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
roms da studi en champs spezials parentads, p. ex. Bachelor of Arts (SAS) en communicaziun visuala
Cundiziuns da lavur
Creaders da tecnica da reclama lavuran en ateliers per tecnica da reclama u en manaschis parentads. Per regla lavuran els en in pitschen team.
Ulteriuras infurmaziuns
Verband Werbetechnik + Print
Geschäftsstelle VWP
Werdenstr. 70
9472 Grabs
Tel: 081 750 35 88
URL: www.v-w-p.ch
Revistas professiunalas:
"Publisher"


text:
Lavurs
Dissegnaders e dissegnadras da microtecnica elavuran dissegns tecnics e skizzas en 3D. Quellas servan sco basa per producir tocca fitg pitschna. Els fan per exempel plans da construcziun per guaffens da precisiun, cirquits, instruments da mesirar, barschuns da dents electrics ed auters products microtecnics. En l’industria dad uras dissegnan els ils plans per producir in’ura, en la tecnica medicinala dissegnan els las basas per apparats d’udida. Cunquai ch’els produceschan tocca fitg pitschna, lavuran ils dissegnaders da microtecnica lavurar a moda ordvart precisa.
Durant l’entir process da creaziun d’in nov product èn dissegnaders da microtecnica involvids. Els sviluppan prototips e produceschan meds per la fabricaziun. Els elegian las maschinas adattadas, endrizzan ellas e surveglian la qualitad da l’elavuraziun. Ultra da quai planiseschan els il process da construcziun e documenteschan tut ils pass da lavur.
Dissegnaders da microtecnica intermedieschan tranter ils spezialists che skizzeschan ed ils spezialists che produceschan in product microtecnic. Els interpreteschan la proposta dals designers e dals inschigners ed elavuran soluziuns da construcziun correspundentas cun plans tecnics precis. Latiers resguardan els las normas legalas.
Dissegnaders da microtecnica dissegnan il pli savens plans da construcziun cun in program CAD. Ultra da quai redigian els documentaziuns tecnicas. Quellas vegnan agiuntadas sco manual u instrucziun da diever al product final.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 8-12-2014
Durada
4 onns
Direcziuns
-
guaffens da stanzar / furmas da cular
- prototips
Furmaziun en la pratica
Emprendissadi a temp cumplain (tudestg-franzos) ubain al center da professiun a Biel ubain en in dals paucs manaschis da la branscha da microtecnica u dad uras che scoleschan emprendistas ed emprendists
Furmaziun en scola
per emprendistas ed emprendists da la svizra tudestga e rumantscha: 1½ dis per emna al center da professiun a Biel
Roms professiunals
- construir tocca en elavuraziun
- elavurar plans
- sviluppar products
- administrar e documentar projects
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "dissegnader / dissegnadra da microtecnica AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en geometria, algebra, matematica e dissegnar tecnic
- tscherts manaschis e scolas fan in examen d’admissiun
Pretensiuns
- interess vi da matematica, dissegn tecnic e la lavur cun computers
- interess vi da connexs tecnics e mecanica
- senn da visualisaziun spaziala
- patratgar abstract e logic
- bun’imaginaziun spaziala
- abilitad da lavurar a moda precisa
- pazienza e perseveranza
- abilitad da sa concentrar
- persuna fidada
- abilitad da lavurar en in team
- talent d‘organisar
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la federaziun dals patruns da l’industria svizra dad uras sco er da scolas spezialisadas e professiunalas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: p.ex. spezialist / spezialista da process u commerziant tecnic / commerzianta tecnica
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS microtecnica (furmaziun vegn mo purschida per franzos), tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas (approfundaziun tecnica da construcziun), creader diplomà / creadra diplomada SSS design industrial (approfundaziun Designer d'objets horlogers)
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en microtecnica, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas, Bachelor of Science (SAS) en design industrial
Cundiziuns da lavur
Dissegnaders da microtecnica chattan engaschaments en tut las branschas che produceschan instruments d’auta precisiun (industria d’uras, optica, robotica, tecnica d’aviaziun informatica, tecnica medicinala, tecnica medicinala, telecommunicaziun). Cun l’experientscha professiunala correspundenta pon els er lavurar sco constructur e manader da project u manader da partiziun.
La microtecnica è ina branscha che crescha e cun grond avegnir. Dissegnaders da microtecnica han bunas schanzas sin il martgà da lavur. Las paucas plazzas d’emprendissadi en l’industria èn situadas en la regiun nua ch’uras vegnan producidas, pia tranter Genevra e Schaffusa.
Ulteriuras infurmaziuns
Berufsbildungszentrum Biel
Technische Fachschule
Salzhausstr. 18
Postfach 4264
2500 Biel/Bienne
Tel: 032 344 38 11
URL: www.bbz-biel.ch
Arbeitgeberverband der schweiz. Uhrenindustrie
Avenue Léopold-Robert 65
Postfach
2301 La Chaux-de-Fonds
Tel: 032 910 03 83
URL: www.cpih.ch


text:
Marzabotto
Marzabotto (endèla parlàda locàl: Marzabòt) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.257 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 74 km², per 'na densità de 85 ab./km². El cunfìna coi cümü de Grizzana Morandi, Monte San Pietro, Monzuno, Sasso Marconi, Savigno, Vergato.
Endèla Segónda Guèra Mondiàl, el 29 de setèmber del 1944 el paés de Marzabotto l'è stat el löch de 'na stràge (cunusìda apùnto come Strage de Marzabotto) per mà dei todèsch nazìsti. Per chèsta rizù la cità l'è stàda decoràda al Valùr Militàr per la Guèra de Liberasiù.


text:
cuntegn
Svizra
-
Cumbat cunter sfalsifitgaders da medicaments
Il Cussegl federal vul en futur agir cunter persunas che sfalsifitgeschan medicaments. Uschia duai en futur era vegnir investigà en il zuppà cunter talas persunas. Ultra da quai duajan ils medicaments originals survegnir codes da segirtad sumegliant a bancnotas per pudair impedir sfalsificaziuns.
Las propostas ha il Cussegl federal fatg en connex cun la realisaziun da la cunvegna Medicrime dal Cussegl d’Europa. La Svizra adempleschia gia la gronda part da las pretaisas ma punctualmain stoppia la lescha vegnir adattada. Il Cussegl federal ha deliberà il messadi al parlament.
RR novitads 12:00


text:
Comunicat stampa
Teßmann, cuarta ediziun de "1/2 Mittag" ai 7 de setëmber
Ai 7 de setëmber vëgnel metü a jí tla curt de letöra dla biblioteca provinziala Teßmann la linia de manifestaziuns leterares 1/2 Mittag.
De dla Scora ladina: Imparé y insigné te na manira plurilinguala
Cun le De dla Scora ladina incö ai 30 de agost él gnü inaudé ofizialmënter l’ann de scolina y scora nü. 400 les partizepantes y i partizepanc.
Ejams de bi- y trilinguism, al vëgn chirí comissars de lingaz ladin
Al toma ai 30 de setëmber le termin por dé jö les candidatöres por comissar/a dl ejam por la zertificaziun dl lingaz ladin por la perioda 2020/24.
Di dla Scola Ladina ai 30 de agost te Sëlva
Ai 30 de agost vëniel a se l dé l Di dla Scola Ladina. L focus ie sun l plurilinguism.
Lita di posć tla scora ladina: En döt 8 posć de rode assegná
Ai 6 d’agost s’á tigní la lita di posć tla Direziun provinziala Scolines y scores ladines. Por le ann scolastich 2019/2020 á podü gní dé ia en döt 8 posć de rode.
Mesc storics te Gherdëna: Regiun y Provinzia sostëgn le proiet
Por sensibilisé la jënt sön l’importanza storica di mesc da paur de Gherdëna, mët a jí le Museum Gherdëina le proiet "Mejes". Regiun y Provinzia sostëgn l’archirida de soluziuns por mantigní i mesc.
Plurilinguism tles scolines: Conzet che funzionëia bun
Mitans y mituns che röia en contat cun de plü lingac tles scolines svilupëia competënzes che vá sura la conescënza linguistica fora. Chësc desmostra n stüde che é gnü presenté incö a Balsan.
Scores secondares: Cursc de formaziun por l’abilitaziun al insegnamënt
La Direziun provinziala Scolines y scores ladines á metü da jí na prozedöra de seleziun por l’abilitaziun al insegnamënt te n valgönes materies tles scores secondares.
Valur implü dl plurilinguism: ai 7 d’agost presentaziun di dac
I resultac de n stüde linguistich fat tles scolines ladines gnará presentá dal assessur provinzial Daniel Alfreider ai 7 d’agost a Balsan
Consulta culturela ladina: Gran varietà de manifestazions cultureles
Consulta culturela ladina: na gran varietà de manifestazions cultureles vën pitedes ntan dut l ann. Aldò de Alfreider se tratel de n bon sëni per la cultura ladina.


text: Il rapport da la staziun ornitologica svizra è in’introducziun simpla en andaments e regularitads biologicas ch’ins po observar en la natira dapertut ed adina puspè. Il text è limità al pli necessari e duai animar il lectur da s’occupar pli detagliadamain cun la vita variada en ses conturn e da profundar sias conuschientschas cun agid d’ulteriura litteratura. «Utschels en iert» sa drizza er a magisters e scolars. Differentas noziuns e problems èn represchentads en parts curtas che dattan en lur totalitad ina survista generala. Utschels descrits (tscherna): fringhel, verdaun, prelat, merlotscha, sturnel, puppen cotschen, sgnappamustgas grisch, chardelin, pitgarel, pitgalain, differents masets.


text:
La Partida populara svizra ha dà ora il venderdi a Cuira las parolas per las votaziuns dals 10 da zercladur. La partida na fa nagina recumandaziun, co vuschar tar la lescha davart ils gieus per daners. Quai ha la suprastanza da la PPS decidì cun 49 cunter 8 vuschs e duas abstenziuns. D'ina vart na plaschan a la PPS ils gieus online or da l'exteriur betg, per ella saja da l'autra vart dentant era impurtant d'avair in internet liber. Plinavant refusa la suprastanza da la PPS Svizra unanim l'iniziativa per in daner cumplain.
RR novitads 20:00


text:
UNIUN DA CATSCHADURS
L’Uniun da catschadurs Badus ei vegnida fundada ils 23 da matg 1943. Quei di ein ils catschadurs Manuel Deragisch, Christian Berther, Felici Monn, Toni Hitz, Christian Soliva, Ignazi Monn, Placi Hendry, Alfred Decurtins e Luis Monn seradunai el hotel dalla Cruna per fundar in’uniun da catschadurs tuatschina, alla quala els dattan il num „Badus“. Entochen quei di eran ils catschadurs tuatschins commembers dall’Uniun da catschadurs „Muraun“ da Mustér ella quala ils catschadurs da Mustér, Medel e Tujetsch eran s’uni.
zonas da ruaus ed asils da selvaschinas
Zonas


text:
Cumpareglià cun il rest da la Svizra ha il chantun Grischun ina pratica moderada en quai che reguarda il relaschar e midar leschas ed ordinaziuns. El ha relativamain paucas regulaziuns, ed er areguard l'activitad regulatorica è el sut la media dals chantuns svizzers. Quai è resultà d'in studi scientific ch'è vegnì fatg per incumbensa dal chantun davart la legislaziun en il chantun Grischun. La regenza ha prendì enconuschientscha cun satisfacziun da quests resultats.
Motiv e finamiras dal studi
La critica envers il svilup da la legislaziun è fitg derasada e vegn accumpagnada da chavazzins sco "lavina da leschas" u "spessom legislativ". Il spezial da l'entira critica è ch'ella sa basa cunzunt sin cas singuls e sin experientschas singulas. Datas vastas e fundadas, che permettan indicaziuns fidadas davart il svilup da la legislaziun, mancavan fin oz. Quai valeva er per il chantun Grischun. Ad ina gruppa interdisciplinara d'experts sut la direcziun da prof. dr. Felix Uhlmann, manader dal center per scienza legislativa a l'universitad da Turitg, ha il chantun surdà l'incumbensa da far ina retschertga empirica davart la substanza dal dretg dal chantun Grischun e da far ina cumparegliaziun interchantunala. Las datas registradas permettan da far indicaziuns davart il dumber da regulaziuns (volumen) e davart l'activitad regulatorica (dinamica) da la legislaziun, ordinà tenor stgalims legislativs (constituziun, leschas, ordinaziuns) ed en cumparegliaziun cun tut ils auters chantuns. La retschertga cun caracter da piunier permetta d'analisar en reguard quantitativ la situaziun per il Grischun. Naginas indicaziuns na furnescha il studi davart la qualitad da la legislaziun.
Resultats dal studi
La retschertga mussa ch'il chantun Grischun ha ina pratica relativamain moderada en quai che reguarda las regulaziuns. Quai vala tant areguard il dumber da regulaziuns sco er areguard l'activitad regulatorica. Il Grischun tutga tar ils chantuns cun il pli pitschen dumber da regulaziuns en Svizra. Ils champs principals da l'activitad regulatorica chantunala pertutgan il dretg da scola, il dretg da sanadad e l'organisaziun statala. In factur d'influenza impurtant è en quest connex il dretg federal che sforza il chantun da relaschar legislaziuns executivas. Plinavant poi vegnir ditg che l'activitad regulatorica è s'augmentada ils ultims onns levamain sur la media. Quai dastgass esser ina consequenza da la revisiun totala da la constituziun chantunala ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2004. En pli constatescha il studi che la quota da l'activitad regulatorica da la legislativa sa reducescha tendenzialmain a favur da l'executiva. La quota da la legislativa è dentant anc adina relativamain auta. Sco facit general dals experts mussa l'analisa quantitativa che las regulaziuns èn tut en tut moderadas e che la relaziun tranter la legislativa e l'executiva è en general intacta.
Conclusiuns
La regenza ha prendì enconuschientscha cun satisfacziun dals resultats positivs dal studi per il Grischun. Quels laschan supponer ch'i n'existia almain nagin basegn general da deregulaziun tar il chantun. La regenza vesa quai sco conferma da cuntinuar en moda consequenta cun il curs vertent da "tegnair mesira" tar la legislaziun, saja quai en il champ da regulaziun autonom sco er en l'execuziun dal dretg federal. Cuntinuà duai er vegnir cun ils sforzs spezials dal chantun en il sectur da la legislaziun, sco per exempel las proceduras entaifer l'administraziun per garantir la qualitad, la scolaziun da collavuraturas e da collavuraturs da l'administraziun chantunala en dumondas legislativas u l'elavuraziun da meds auxiliars electronics e stampads.
Infurmaziuns
:
- Walter Frizzoni, vicechancelier, chanzlia chantunala dal Grischun, tel. 081 257 22 22,
e-mail: Walter.Frizzoni@staka.gr.ch
Gremi: chanzlia chantunala
Funtauna: rg chanzlia chantunala


text:
Popolism de destra
El popolism de destra a l'è l'idea politega che la gionta di element de la tradizion liberista ('me el sbassà di tass e 'l lassee fà) cont di element de la destra sociala e conservativa e del popolism, in del sens de lotta a l'estabilishment.
Cuntegnüü
Pratica politega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tipicament el popolism de destra el refuda l'eguajanza sociala, el multiculturalism e l'è assee critich vers l'immigrazion, despess sociaa a di pratich comunicativ de strumentalizzazion di sentiment popolar, al cospirazionism, al trovà on capro espiatori (despess i forestee o i istituzion internazionai, che menen despess 'sti partii a l'euroscetticism) e a la manipolazion de l'informazion.
'Sti partii nassen sia de zero sia di scission/trasformazion di partii conservator o liberaj e hinn mìnga unii a nivell europee o internazional.
Classificazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di studios, 'me Herbert Kitschelt e Pierre-André Taguief, han dividuu i popolism de destra in:
- Noeuva destra radicala, de vision autoritaria e protezionista ('me el Front National e Vlaams Belang)
- Welfare sciovinista, ossia la tendenza a vedè in di forestee quej che roben vergòtt ai cittadin, bisognos de cur ('me i Republegan todesch o la Lega Salvini Premier)
- I partii popolista anti-statalism ('me la Lega Nord de l'Umberto Bossi e 'l Partii di Libertà Austriegh)
Partii popolista de destra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Austria: Partii di Libertà Austriegh, Lianza per el futur de l'Austria
- Belgi: Interess Fiammingh
- Croazia: Partii Croatt di Diritt
- Danimarca: Partii del Progress, Partii del Popol Danes
- Finlandia: Ver Finlandes
- Franza: Front Nazional, Moviment Nazional Republegan
- Germania: Alternativa per la Germania
- Grecia: Raggruppament Popolar Ortodoss
- Italia: Lega Nord, Die Freiheitlichen
- Norvegia: Partii del Progress
- Paes Bass: Partii de la Libertà
- Regn Unii: Partii per l'independenza del Regn Unii
- Russia: Partii liberal-democratich de Russia
- Slovacchia: Partii Nazional Slovacch
- Slovenia: Partii Nazional Sloven
- Stat Unii: Tea Party
- Svezia: Noeuva Democrazia, Democrategh Svedes
- Svizzera: Union Democratega de Center, Lega di Ticines, Partii Svizzer de la Libertà, Moviment di Cittadin Ginevrin


text:
Casanööf
Casanööf u anca Casanöf (nom ufizial in italian Casatenovo) l'e un cumün da 112 951 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12,7 km² e ona densità de 1 020 ab./km² da la Pruvincia da Lecch. Al cunfina cun la Pruincia da Munscia e Briansa.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Casanööf l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lengua rumancia
Rumancc, Returumanich, Retich u Grigiun a hin i nom cunt i quai se cugnussen tüt i lenguv returumanich che se parlen in di valad del cantun muntagnus di Grigiun, Svizzera. El rumancc a l'è vün di quater idioma ufizial de la Svizzera, e le parla el 1% de la sò pupulaziun. A gh'è staa un temp che i lenguv returumanich a eren parlad in d'una zona estesa del center d'Europa. 'Sti lenguv a hin imparentaa cun di alter lenguv che se parlen in Italia, Svizzera e Francia. I cinch dialet returumanich püssee parlaa a hin Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter e Vallader. Puter e Vallader, ai völt, se cunsideren dumà una lengua: el Ladin. El termin Ladin, d'altra part, s'associa cun la lengua di muntagn dulumitich. A esisten di upiniun ben divers sura el grad de relaziun tra Ladin e Rumancc e Furlan; la teuria che se sien evulüü indipendentement la rescöt assee da cunsens, però a esisten di stüdius cunt un bel poo de prestisg che a ne demustren una sustanzial ünitaa (G. Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Cuntegnüü
- 1 Difüsiun e variant
- 2 Storia
- 3 Urtugrafia
- 4 Funulugia
- 5 Esempi lenguistich
- 6 Cunfrunt cunt alter lenguv
- 7 Ligamm da föra
Difüsiun e variant[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume l'è staa giamò scrit, el rumancc l'è parlaa dumà in d'una quai valdada del cantun svizzer di Grisun. I sò variant hin semper staa sturigament dividüü vöna da l'altra, a causa de l'intrüsiun del tudesch (e de l'aleman) e de l'italian (e del lumbard). Per quest ogni variant (ciamaa in rumancc, ils idioms tradiziunals, induve idioms el gh'ha el significaa de "lengua") la gh'ha una sua standardizzaziun e una sua leteratüra.
Al dì d'incö el Rumancc l'è spartii in dü toch principai, e ciaschedün el gh'ha di variant interni.
- Grüp grisunes o renan:
- Grüp engadines o ladin
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In urigin el teritori atüal del rumancc l'era pupulaa dai Celta e prubabilment tüta la zona de l'est di Grisun l'era di Reti. L'è dificil dàgh una classifigaziun ai Reti e a la sò lengua: se suponn che la lengua di Reti la füdess minga una lengua indueurupea, ma hin minga pussibil fà sü cunstataziun garantii a causa di testimunianz poch e framentari de quela lengua e cultüra.
La denuminaziun returumanigh (Rätoromanisch in tudesch) l'è stada intrudota inturna a la metà del XIX secul dai lenguista italian e tudesch. La ven dal nom de la pruvincia rumana de la Rezia, che la catava dent un teritori multu püssee vast de quei abitaa dai Reti. L'assuciaziun de idei retigh=>rumancc l'è dunca in bona part un mitu.
I popul che viveven in del teritori di Grisun del dì d'incö hin staa sutamiss düranta la campagna militar di Ruman in di Alp del 15. a.C. I Ruman han purtaa la lengua latina in di teritori sutamiss (o mej, el latin del popul e di suldaa, ciuè 'l latin vulgar).
L'è minga del tüt ciar 'me l'è capitada la latinizaziun. Prubabilment el gh'avrà impiegaa un quai secul, cume l'è sücess in alter teritori periferigh de l'imperi ruman. A la fin de l'età antigh, i lenguv prerumann pareven, segund i cunussenz atüai, mort e adess ghe n'è restaa ben poch paroll. 'Sti paroll se referissen suratüt a la terminulugia specifiga de la flora e de la fauna e de un quai tuponim.
A partì dai secul VIII e IX el teritori rumancc uriginari l'è staa inflüenzaa dai lenguv germanigh. In del curs del temp el tudesch l'è diventaa semper püssee una lengua ufiziala cume 'l latin.
Se pò vardà cume 'l rumancc el füdess un temp püssee estendüü cul vedè un frach de nom lucai e parol dialetai in regiun che incö hin tudesch, cume 'l cantun Glarona e 'l cantun San Gal. Quei paroll chì mustren che 'l cunfin lenguistigh, fina al temp medieval classigh, l'era multu püssee a nord.
Inscì per esempi la regiun del Lai Rivaun l'era rumancia (anca incö le se ved in del nom Walensee, che l'è parent de welsch, una parola che i germanofun duvraven per designà i gent d'etnia neulatina); in del nord-est el teritori rumancc el rivava fina al inscì ciamaa Hirschensprung, fina a Rüthi e a la Val del Renu sangalesa; inscì cume la püpart del Voralberg (Austria) e del Tirö. I Alp hin pien de sit cun nom lucai di quai la prima silaba latina la ven minga prunünciada, per esempi Bad Ragaz, Sargans, Vaduz (dal latin aquæductus), Montafon, Tschagguns e Galtür. Prubabilment bona part de quei sit chì hin vegnüü germanigh dumà in del XI secul.
I prim ducüment cunussüü che cuntegnen parol rumancc hin uraziun latinn cunt anutaziun in questa lengua. Pö, al temp de la Refurma Prutestanta s'hin svilüpaa indeperlur i lenguv de scritüra di variant diferent del Rumancc, cunt i prim tradüziun de la Bibia e di Salm, in Engadina e in la Surselva. In del mediuev i germanofun ciamaven el rumancc churwelsch, ciuè latin de Coira.
Vöna di resun del fatu che la s'è mai svilüpada una lengua de scritüra cumün per tücc i idioma l'è la cundiziun de regress del Rumancc denanz al tudesch che l'ha purtaa a la mancanza de un centru spiritüal e pulitigh per tüta la Rumancia. La cità de Coira, l'übiga cha la pudess avè 'stu rol, l'era sota l'inflüenza tudesca giamò da un frach de temp, vist che l'era una sede episcupala (e i vescuv eren tudesch, minga latin) e che tra l'alter l'era stada cunquistada dai Got. Dumà da poch temp, in del XX secul, s'hin furmaa a Coira centri, dai quai parten impüls impurtant per la lengua e la cultüra rumancia. Questu svilüp el va inanz insema a una cuscienza lenguistiga cressenta, che la gh'era nò prima del secul XIX.
A la fin de quel secul lì defat l'è vegnüü föra quel prucess che l'è staa ciamaa "renassiment rumancc" (renaschientscha rumantscha), in del qual gh'han avüü lögh l'espansiun de la stampa rumancia e la prudüziun de testi literee rumancc, la fundaziun de vari assuciaziun, l'aquisiziun de una növa scienza per la lengua e la cultüra grisunesa e la vutaziun de fà vegnì el Rumancc la quarta lengua naziunala svizzera (1938).
El Rumantsch Grischun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun (ciuè, pü o men, rumancc de tüt el Cantun Grisun) l'è la lengua de scritüra cumün per tücc i idioma rumancc. La sua bas l'è stada svilüpada per l'inizziativa de la Lia Rumantscha del lenguista Heinrich Schmid in del 1982. Da alura el rumantsch grischun l'è dree a vess semper püssee svilüpaa. In del 1996 l'è propi lü a vegnì la lengua ufiziala de la cunfederaziun per la cumünicaziun cun la pupulaziun rumancia, e dunca l'è vegnüda la lengua de scritüra ufiziala in del Cantun Grisun. In di cumün de lengua rumancia però i lenguv ufiziai hin anmò i variant lucai, a volt insema al tudesch.
I prumutur de la lengua scrita cumüna vurarissen che la füdess un mezz per dàgh forza al rumancc e mantegnì 'sta lengua inscì in pericul. El rumantsch grischun però l'è multu critigaa de una part de la pupulaziun rumancia. Un bel poo de grisunes, minga dumà rumancc, gh'han paüra che una lengua artifiziala la poda vegnì la fossa del rumancc. Alter inveci hin püssee utimista e revendighen el fatu che una lengua cumün la poda dàgh forza a tüti i idioma diferent.
In de l'agust del 2003 el parlament cantunal l'ha scernii de intrudü el rumantsch grischun cume lengua de scritüra in tüt i scöl rumancc e de fà sü semper püssee in questa lengua i növ mezz de istrüziun; de fat, fina a quel mument i mezz de imprendiment eren staa stampaa in di variant tradiziunai. El Gran Cunsili l'ha decidüü però de fà inscì anca per spargnà un poo de danee. Da quel mument in pö tüt el teritori rumancc püssee germanizzaa questa mesüra però l'è dree a ris'cià de fà vegnì la pusiziun del rumancc anmò püssee debul, vist che i bagai hin dree a imprend una lengua che la se parla minga in gir.
Inveci tanti personn minga rumancc disen che i diferenz di idioma tradiziunai hin despess sotastimaa e che hin multu püssee marcaa che, per esempi, quei trai dialet del Schweizerdeutsch (dunca, la saria impurtanta una lengua ünificada). Prima de la realizzaziun pratiga de la scerna del parlament inturna al rumantsch grischun 'me lengua de scöla l'è staa miss un temp de transiziun de vint agn. Al dì d'incö però nissün cumün l'ha intrudot 'me lengua sculastiga.
Urtugrafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun l'è dunca una specie de koiné, e 'l sò aütur a l'è staa atent a evità urtugrafii de aspett estrani, per facilità la sua acetaziun. Dunca, i parol cun /tɕ/ e [e] o [i] a gh'han   (tgirar) inscambi de  . E i parol cun /tɕ/ seguida da [a], [o] u [u] se scriven cun   (chalanda) già che tant i parlant de l'Engadina (chalanda) quant dal teritori del Ren (calanda) spetarien un'urtugrafia che la meta dent la  . De l'istessa manera, 'che' e 'chi' —a causa da chesta norma, ciamada "Leza Uffers Kompromiss"— se parnunzien [ke] e [ki]. D'altra part, la letera   la se cunvert in d'un grafema innecessari in questa lengua rumanica. Per cunter, la schwa ([ə]) se representa cun  , l'üs dal qual al moutra l'influenza del tudesch in questa lengua rumanica. L'istess descurs el se fa cun l'üs de   sia per /ʃ/ che per /ʒ/, e   per /tʃ/.
D'altra part, el fat che a l'esista minga   in del Rumantsch Grischun a l'è forsi minga dumà duvüü a l'assenza de la [y] e de [ø] in la püpart di lenguv returumanich, ma anca a la sua furma grafica, che l'è minga stada cunsiderada una furma rumanica. Quest chì a l'è un esempi che l'aduziun d'una determinada grafia l'è mingaa semper relaziunada cun di fatur funetich. Cume cunclüsiun se pò afirmà che l'urtugrafia del rumancc la se situa tra la tradiziun urtugrafica rumanica del Talian e del Francees e la tradiziun urtugrafica germanica del Tudesch.
I lenguv returumanich a curen el pericul de desparì. A gh'hin apena parlant de 'sti lenguv e la püpart de quei che parlen retich a parlen anca tudesch. La Lia Rumantscha l'è una urganizaziun che la cumprend assuciaziun de lenguv retich. La sua pagina web la furniss püssee d'infurmaziun sura 'sti lenguv.
Videe anca: furlan
Funulugia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema cunsunant del Rumancc (in la variant del Rumantsch Grischun) a hin urdenaa in la tavula seguent:
Vucall[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema vucalich del Rumancc a hin urdenaa in la tavula seguent:
La Schwa /ə/ la pariss dumà in di silab atonich. La lunghezza de la vucala se pò decid a priori:
- I vucall atonich a hin cürt.
- I vucall tonich in silab saraa a hin:
- longh dopu /r/
- cürt altrament.
- I vucall tonich in silab vert a hin:
- cürt dopu cunsunant surt
- longh altrameent.
Esempi lenguistich[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sursilvano (Sursilvan)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, e clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei schi bials sco tia pareta, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sottosilvano (Sutsilvan)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua à ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, à ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmirano (Surmiran)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Engadino superiore (Putér)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pign ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Engadino inferiore (Vallader)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Jauer[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots".
Rumantsch Grischun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Cunfrunt cunt alter lenguv[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt trai vari dialet[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul lumbard[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul frances[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul ladin e 'l furlan[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm da föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da la Lia Rumantscha
- Dizziunari rumantsch-anglès
- Una mustra da memòri filusòfich in rumantsch, l'edizziun uriginala da la qual la data
- Pàgina da news Noeles.net
- Mathias Conradi, Taschenwörterbuch der Deutsch-Romanischen Sprache, Zürigh, 1828
- P. Baseli Carigiet, Ortografia gienerala, speculativa ramontscha, Müstair, 1838
- J. A. Bühler, Grammatica elementara del lungatg rhäto-romonsch, Coira, 1864
- Theodor Gartner, Raetoromanische Grammatik, Heilbronn, 1883


text:
Dal rendacrüs-chas a la chabgia da squilat
Bes-chas co e lo da la collecziun Campell
Suvenz as rechattan purtrets da bes-chas sün kappas. Nus mussains trais stabellas ed ün scrign scu exaimpels. Pelpü sun bes-chas simbols per qualiteds positivas scu per exaimpel fermezza u valurusited. Las prümas vappas sun gnidas s-chaf das dal temp da las cruschedas ed as rechattaivan süls s-chüds dals chavaliers. Numerusas vappas da famiglia grischunas gnivan consegnedas in connex cun surdedas da nöblia tres chesas rojelas u da principedis europeics. L’eraldica es ün tema cumplex chi nu po gnir musso in quist’exposiziun.
Sper la mobiglia preschantainsa qualche oget interessant chi ho da chefer cun bes-chas — dal cho da tschierv n tar la trapla dad uors. «Bes-chas co e lo» nu do que da scuvrir be in quist’exposiziun, dimpersè in bod mincha local dal museum. Ch’Els as laschan surprender da stabellas da serps u dad ün bastun da paster richamaing decoro in fuorma dad üna serp.


text:
Mantua
Mantoa o Mantua (inscì anca in Latin; Mantova in Italian; Mantoue in Frances; Màntua in Catalan) l'è ona cità de la Lombardia de 48 671 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), capital de la provincia cont l'istess nòm.
Situada in sul Mincio, l'è stada fondada in del 2000 avanti Crist; pussee tard l'è staa on vilagg etrusch che gh'han daa el nòm ciapaa del diu Mantus. I Roman l'hann ocupada in de la prima e in dela segunda guèra punica, e el famos poetta Virgili l'è nasuu visin a la cità.
Nel temp del rinasiment Mantua l'era governada de i Gonzaga, e pussee tardi dij Austriach.
Napuleon l'haa dovuu combatt vòtt mes per conquistala in del 1796; poeu Mantua l'è entrada a fà part de la Republica Cisalpina (formada de l'union de la Republica Transpadana cont la Republica Cispadana), del Règn d'Italia sòta Napuleon e del Règn Lombard-Vènet. A la fin de la Terza guèra de indipendenza, in del 1866, Mantua l'è entrada a fà part del Règn d'Italia sòta i Savoja.
Mantua l'è stada nominada "Capital italiana de la cultura del 2016" e l'è anca vun di Patrimoni de l'Umanità de l'UNESCO.
SimboiModifica
La bandéra del Ducaa de Mantoa
Evoluzion demografegaModifica
L'andament del numer de abitant del comun de Mantua l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
RiferimentModifica
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lavurs
Vernischaders e vernischadras da carossaria tractan carossarias da vehichels utilitars, autos da persunas, vehichels spezials e vehichels da rodaglias sco er surfatschas da motos, bartgas, aviuns euv. Els surlavuran surtut donns d’accidents e donns da lacs ch’èn sa dads tras isadas, influenzas da l’aura e segns d’isada, els mainan dentant er tras vernischs novas e midadas da vernischs vi da vehichels.
L’emprim analiseschan vernischaders da carossaria adina la cumposiziun dal lac original e determineschan lura ils singuls pass da lavur. Il fund che duai vegnir dà si cun lac preparan els a moda conscienziusa. Els guliveschan malgulivezzas cun massa da spategliar, puleschan a moda guliva ils lieus che duain vegnir tractads enfin che tuttas malgulivezzas èn gulivas ed allontaneschan rests da pulvra e da grass. Suenter cuvran els las parts dal vehichel, che na duain betg vegnir vernischadas, a moda exacta.
Cun agid dal code da colur, che sa chatta vi da mintg’auto, determineschan vernischaders da carossaria la colur originala dal vehichel. Cunquai che la colur sa mida en il decurs dal temp, ston els l’adattar levamain. Els calculeschan la quantitad da lac e maschaidan las colurs cun ina stadaira da precisiun enfin che la nianza da colur constat. Tut tenor intenziun dovran els lacs solvibels en l’aua u lacs cun duas cumponentas. Il dar si il lac succeda en ina cabina da squittar senza pulvra cun ina pistola da sprizzar. Suenter vegn la colur brischada en. A la fin fan ils vernischaders traglischar l’auto e protegian il lac cun products spezials.
Tar la lavur da vernischaders da carossaria tutgi era da far inscripziuns e da decorar vehichels. Ils vernischaders tatgan folias tagliadas dal computer sin il vehichel u preparan schablonas ch’els tatgan si u ch’els sprizzan ora. Ulteriuras incumbensas èn p. ex. la demontascha e la montascha da parts d’elements montabels en connex cun lavurs da vernischar, il far or las bottas suenter donns pitschens vi da la carossaria senza donnegiar il lac u il controllar e regular il viertgel dal motor, las portas e las serras.
Durant la lavur sa tegnan vernischaders da carossaria vi da las prescripziuns davart la protecziun cunter tissis e la protecziun da l’ambient. Cunter la pulvra e las vapurs da colurs sa protegian els cun ina mascra per la protecziun da respiraziun. Cunquai ch’i vegn sviluppà adina novs materials e novas tecnologias, emprendan els adina novas tecnicas d’elavuraziun.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 31-3-2005
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En ina vernischaria d’autos
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- elavuraziun da la surtratga da basa, determinaziun dal vernisch da basa, dal vernisch d’effect e dal vernisch da cuverta
- exequir lavurs da creaziun e da restauraziun sco era lavurs da finiziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentà la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "vernischader / vernischadra da carossaria AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- senn per creaziun, per colurs e furmas
- persuna inschignaivla e lavurar a moda exacta
- fidadadad
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- buna sanadad (naginas allergias en connex cun chemicalias, nagin asma)
- nagin disturbi da la vesida da colurs
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal Schweiz. Carrosserieverband VSCI, da produciders per isegls spezials, da furniturs da colurs e da scolas professiunalas
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da lavuratori d’autos cun certificat professiunal federal, direcziun speziala vernischaria
Examen professiunal superiur (EPS)
mainagestiun carossaria
Scola spezialisada superiura (SSS)
cun furmaziun preliminara correspundenta, p.ex. Bachelor of Science (SSS) en tecnologia d’automobils (BFH, Bienna)
Exteriur / scola spezialisada
tecnicher / tecnicra direcziun speziala tecnica da colurs e da lac cun diplom federal, a la scola spezialisada per tecnica da vernischar, SFG Stuttgart, Germania
Spezialisaziun
sco expert / experta da donns, furmaziun supplementara tar ina societad d’assicuranzas
Cundiziuns da lavur
Vernischaders da carossaria lavuran il pli savens en vernischarias d’autos pitschnas u mesaunas u en manaschis da carossarias. Suenter ina furmaziun supplementara èsi er pussaivel da lavurar sco expert da donns per assicuranzas u sco cussegliader da clientella en in manaschi da carossarias.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è gronda.
Vernischaders da carossaria da professiun han bunas schanzas sin il martgà da lavur. Las cundiziuns da lavur vegnan regladas tras in contract collectiv da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
Carrosserie Schweiz
Forstackerstr. 2B
4800 Zofingen
Tel: +41 62 745 90 80
URL: www.carrosserie-suisse.ch
Revista professiunala:
"Carrossier"


text:
Preghiera veggia
Gioann Bertacch (1869-1942)
Preghiera veggia
Me regordi de fiœu, quand a la sira
recitavom in cà la terza part,
adree a la vos de la mia bona mam:
che se diseva su n'Avemaria
per tutt'i viandant, per i malaa
e per i tribolaa d'ogni manera.
Mì vedevi passà 'sta litania
de creatur in ombra, a vuna a vuna,
con la soa fed e con la soa fortuna,
propi come se canta in la preghiera:
- Ad te clamamus exules... - che, inscì,
ripetuda quai volt al dì che mœur,
la se trasforma in ona vall del cœur.


text:
Francesch Giusepp I de Austria-Ungaria
El Francesch Giusepp de Asburgh-Lorena (todesch: Franz Josef; ungheres: Ferenc Jószef; in Lombard anca Cecco Beppe; Schönbrunn, 18 de agost 1830 - 21 de ottober 1916), l'è staa l'imperador de l'Austria-Ungheria, oltra che re de Croazia e Boemia e del Regn Lombard-Venet (fina al 1866).
L'è salii al trono imperial a desdott ann d'età, e 'l sò regn el n'è duraa 68: vun di pussee longh de la storia.
In del 1854 l'ha sposaa la soa cusina Elisabetta de Wittelsbach (ciamada anca Sissi). Fina al 1866 la soa politiga l'è stada quella de conservà i sò possediment italian e todesch, ma poeu l'ha dedicaa a maggior attenzion al problema de l'Ungheria, che in del 1867 l'ha ciappaa on'indipendenza maggior.
Dopo d'avè perduu in del 1866 la guerra contra i Todesch e i Italian, el s'è faa amis de 'sti dò nazion, cont ona leanza firmada in del 1882.
Quand, in del 1914 a Sarajevo, l'è staa coppaa el sò nevod e 'rede al trono, l'ha taccaa la Serbia, col dàggh origin a quella che poeu l'è vegnuda la Prima Guerra Mondial. Però lù l'è mort (l'era proppi vegg) prima de la fin de 'sta guerra, e inscì l'ha minga vist la fin del sò imperi.


text:
L'october ha il chantun Grischun registrà 1422 persunas dischoccupadas. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 1,3 pertschient. Envers il mais precedent cun 852 persunas dischoccupadas è il dumber da persunas dischoccupadas creschì per 570. Ultra da quai èn vegnidas registradas 900 persunas che tschertgan ina plazza che n'èn betg dischoccupadas.
Tar las persunas che tschertgan ina plazza che n'èn betg dischoccupadas appartegnan las persunas che sa participeschan a mesiras da furmaziun supplementara e d'occupaziun u che obtegnan in gudogn intermediar sco er las persunas che fan mo diever dals servetschs d'intermediaziun dals centers regiunals d'intermediaziun da lavur (CIL).
Sch'ins adescha il dumber da las persunas dischoccupadas cun quel da las persunas che tschertgan ina plazza che n'èn betg dischoccupadas, resulta il dumber da las persunas che tschertgan ina plazza. L'october èn vegnidas registradas 2322 persunas che tschertgan ina plazza. Envers il mais precedent è quest dumber creschì per 609.
La statistica detagliada dal martgà da lavur chattais Vus sin la pagina d'internet da l'uffizi per industria, mastergn e lavur
.
Gremi: uffizi per industria, mastergn e lavur
Funtauna: rg uffizi per industria, mastergn e lavur


text:
Reuniun generala 2015
L’Uniun Sport Amatoriala à tigni ai 21 de merz süa reuniun generala anuala. La reuniun generala é stada na ocajiun por ćiarè zoruch al’ativité dl ann 2014 y por portè dant le program preodü por l’ann corënt.
Le presidënt Alex Alton á danfora saludé i mëmbri che à tut pert ala reuniun por passè spo a tratè l’ordin dl dla sëra. Ala fin dl ann passè pò la uniun mostrè sö 156 scrić ite, n numer mëinder do l’ann 2013, daulache le numer ê de 173. Le scrivan dl’uniun Marco Castlunger é spo passè a la letüra dl protocol dl'ultima sentada. Dô les lites dl’ultim ann él ince gnü prejentè le nü consëi dl’Uniun, che arà le compit de aministré l’uniun por i proscimi trëi agn.
An é spo passá al cunt consuntîf 2014 y dl bilanz de previjiun, gnüs aprovà al’unanimité cun alzada de man. Al é spo gnü ciarè zeruch l’ultim ann, vigni caposeziun à riferì sön l’ativité, i resultać arjunć y le program dl dagnì. La seziun cun la maiú ativité é indô chëra dl jüch dl palé. Le caposeziun Michi Frenes à fat na picia introduziun y ti à spo passè la parora ai respetifs alenadûs y acumpagnadûs, che à fat na picera relaziun sön i resultać y ativité dles scuadres di mituns y jogn. N gran giulan ti va ai responsabili y geniturs por sò gran laûr, che se crüzia de alenè y acompagné i mituns a les partides. L'ativité cun i mituns, che rapresentëia le dagnì dl'uniun é tres stè n punt prinzipal dl l'ativité sportiva a La Val, nia ma pro le jüch dl palè mo inće pro la seziun lüsa y l’ativité de arpizé, de conseguënza vëgnel dè gran pëis a chësc punt. Da alzè fora è in chësc ann le bun secundo post d’altonn dl campionat de 3 categoria, avisa la dumënia ai 14 de merz al scumencè le campionat de retüda, daulache La Val à purtè a ćiasa na bela devënta. Ales scuadres di campionać daulache al süga sogadus da La Val i vëgnel fat les miûs aodanzes por n bun campionat de retüda.
Pro les ativitês desvalies él gnü portè dant da pêrt dla responsabla Monica Ploner i cursc organisá. Dër aprijá é gnüs i cursc por mituns organisà tl'ann 2014, danter i atri le curs de schi, da nudè y le program sportîf da d’isté. Düć i cursc è gnüs tignis y organisà en colaboraziun cun la Scora de Schi Dolomites, Simon Dapoz, Alex Verginer y Davide Moling. L’Uniun se cruziarà sambëgn ince tl 2015 de organisé cursc desvalies, na odlada ciafen tla prejentaziun in injunta.
Pro la seziun dla lüsa él gnü portè dant i punć prinzipai dl’ativité. Responsabli dla seziun é Diego Tschaffert adüm a Carlo Miribung y Merch Vallazza. A tó la parora é Diego Tschaffert che po’ mostrè sö adüm a düta la seziun i bugn plazamënć di alteć dla scuadra da La Val. Punt saliënt tla sajun 2014/15 é dessigü stè le iade a Jesenice tla Slovenia por i campionać europeics, daulache Carlo à arjunt le pröm post y la cuinta devënta consecutiva al Südtirolcup de Diego. Gran valur ti él inće gnü dè ai atleć plö jogn che vëgn dô ca, ince i manco jogn à te chësta sajun pudü se mosoré cun atri atleć de düt le raiun. Por ultim él ćiamò gnü alzè fora le gran prüm post de Rubatscher Manuela a les “Raika - Jugendrennen”, la competiziun de 4 gares, daulache l’atleta jona è gnüda incoronada sciöche campionëssa. N gran giulan ti va dal' atra pêrt ai organisadûs y ai acompagnadûs dla seziun, che cun sò gran laûr y sostëgn dà dessigü n gran contribut a tignì alâlt le sport dla lüsa a La Val.
Portè dant él ince gnü i laurs de manutenziun ala plaza sportiva ia n Plans. Tl 2014 él gnü cuncè y puzenè le ćiamp da jüch da pert de na dita spezialisada, chësc, por ciafè le renovamënt dl’omologaziun dl ćiamp por trëi agn. Le bar sport é inće gnü decorè danü, Egon Frenes y Adrian Miribung se à cruzié de ti dè nöia vita al bar. Atri laurs de manutenziun è gnüs fać incër le implant sportif.
Progam 2015:
Le prüm punt sön le program 2015 é l’organisaziun dl A.C. Chievo-Verona Camp, che gnarà tignì dai 13 – 19 de messè 2015. Al sarà n’ocajiun por düć i apascionà y mituns dla valada, de gnì alenà da alenadûs profesionisć dl setur jonil, che tëgn düt l’ann proieć y camps en colaboraziun cun la scuadra dl Chievo da Verona. Tartan chësta edema ne é nia ma le palè al zënter, mo al vëgn organisé de vigni sort de ativites. An spera che la gran profescionalité desmostrada dala societé tres l’organisaziun cina sëgn, vëgnes ince portada sön le ćiamp y portada dant a nüsc mituns. Le program y atres informaziuns gnarà publicades plö inant.
N ater punt sön le program é la cumpra de aparać de pröm aiüt por implanć sportifs. Por le 2016 él oblig de se arjigné n defibriladù por vigni implant, y de pité la formaziun ai responsabli.
Ala reuniun é inće stè presënt l'ombolt da La Val che à tignì n discurs sön l'ativité dla uniun y à alzè fora l' importanza dl'ativité sportiva. Al à ringrazié i funzionars dla uniun por le laûr y por le impëgn demostrè. I complimënć al fat deperpo ales scaudres dl palè y ai bugn resultać arjunć da pert di atlec dla lüsa. Por ci che reverda la cumpra de aparać de pröm aiüt al aprofondi l’argomënt y sotrissé che le contribut gnarà sënzater curì dal cumun cun l’aiüt dla provinzia.Le presidënt à tut l'ocajiun por ringrazié le ombolt por le sostëgn finanziar che vëgn vigni ann conzedü da pêrt dl comun ala uniun.
Cun le discurs dl’ombolt s’à stlüt jö la reuniun anuala dl’Uniun dl Sport La Val, dedo é ćiamò düć stà adüm pro val da mangé y da bëre. N bel giulan a düc i presënć y a proscim ann!
Por ciarè ala prejentaziun drüca sön le linch injuntè: prejentaziun


text:
Articul 50, Lege provinziala di 23 de novëmber dl 2015, n. 15
Coma 1 - Che che adora i sorvisc de trasport publich de linia mëss respeté les desposiziuns preodüdes dal titul II dl decret dl Presidënt dla Republica di 11 de messé dl 1980, n. 753, y mudaziuns suandëntes. Che che vá cuntra chëstes desposiziuns, mëss paié la sanziun aministrativa preodüda, aumentada dl 300 porcënt, tl respet de ci che é preodü da chësc articul.
Coma 2 - Che che ne se tëgn nia ales desposiziuns sön la sconanza dla sanité de che che ne föma nia mëss paié les sanziuns aministratives preodüdes dala lege provinziala di 3 de messé dl 2006, n. 6.
Coma 3 - Che che danejëia o ajiëia i mesi de trasport, i locai, les staziuns y les fermades dl trasport publich, sciöche ince so aredamënt y sü azessurs, mëss paié na sanziun aministrativa da 100,00 euro a 600,00 euro, tl respet dles desposiziuns penales y dla refata di dagns.
Coma 4 - Sce l’utënt se comporta a na moda da danejé la segurëza y regolarité dl sorvisc de trasport publich, sciöche ince l’incolumité dles atres passajieres y di atri passajiers, pó le personal inciarié dl control y la ciaferia/le ciafer dl meso, sce ai mina, trá zoruch le titul de iade, sce al é a so inom, y ne lascé nia jí inant chësta porsona sciöche al vëgn preodü dala lege.
Coma 5 - Che che adora i sorvisc de trasport de linia zënza titul de iade regolar mëss paié le prisc dla cherta ordinara de n iade scëmpl y na sanziun aministrativa da 30,00 euro a 240,00 euro.
Coma 6 - Che che adora i sorvisc de trasport de linia cun le titul de iade nominatif zedü o le titul de iade falsifiché y che che vëgn abiné söl fat che ara/al dá inant n titul de iade nominatif, mëss paié le prisc dla cherta ordinara de n iade scëmpl y na sanziun aministrativa da 60,00 euro a 400,00 euro, tl respet dles desposiziuns penales. L’adoranza de n titul de iade nominatif zedü y la constataziun dla falsificaziun dl titul de iade comporta te vigni caje la retrata dla cherta de iade da pert dl personal inciarié dl control.
Coma 7 - La sanziun aministrativa preodüda dal coma 5 vëgn anulada sce:
a) l’utënt che á n titul de iade a tëmp varënt a so inom cun tarifa forfetara (Südtirol Pass abo+, Südtirol Pass 65+ und Schulpass) o n titul de iade debann (Südtirol Pass
free), mo che tol i sorvisc de trasport publich zënza avëi para le titul de iade, desmostra al’aziënda che pîta le sorvisc, te cin' dis dal fat, che al á le titul de iade y se crüzia ince tl medemo tëmp da paié, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma de 10,00 euro sciöche spëises aministratives;
b) l’utënt che á n titul de iade varënt cun inom, mo che tol i sorvisc de trasport publich zënza mostré n documënt d'identificaziun varënt eventualmënter scrit dant, desmostra al’aziënda che pîta le sorvisc, te cin' dis dal fat, süa identité y se crüzia ince tl medemo tëmp da paié, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma de 10,00 euro sciöche spëises aministratives;
c) l’utënt che á n titul de iade a tëmp varënt cun inom cun tarifa forfetara (Südtirol Pass abo+, Südtirol Pass 65+ und Schulpass) o n titul de iade debann (Südtirol Pass
free), mo ne l'á nia convalidé, regolarisëia süa posiziun atira o te cin' dis dala contestaziun paian, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma de 10,00 euro sciöche spëises aministratives.
Coma 8 - La sanziun aministrativa preodüda dal coma 6 vëgn anulada, sce l’utënt che á n titul de iade a tëmp varënt a so inom cun tarifa forfetara, tol i sorvisc de trasport publich cun n titul de iade a tëmp nominatif cun tarifa forfetara de n ater componënt familiar, ti desmostra al’aziënda che pîta le sorvisc, te cin'dis dal fat, che al á so titul de iade y se crüzia ince tl medemo tëmp da paié, cun les modalités stabilides dal’aziënda, la soma di 10,00 euro sciöche spëises aministratives.
Coma 9 - Ti caji preodüs dai comesc 5 y 6 pó l’utënt regolarisé süa posiziun atira o te cin' dis dala contestaziun, tres le paiamënt de na soma anfat ala soma dla cherta ordinara de n iade scëmpl, plü la sanziun te na mosöra minimala.
Coma 10 - Sce le paiamënt ne vëgn nia fat aladô di comesc da denant, ortiëia inant la porsona responsabla dl control inciariada dal’impresa de trasport, che á azerté y contesté la violaziun, le verbal d'azertamënt al rapresentant legal dl’impresa che eserzitëia le sorvisc de trasport, che desponn l’ordinanza de paiamënt dla straufunga.
Coma 11 - Ci che vëgn trat ite cun les sanziuns aministratives ti speta ales impreses de trasport. Le 50 porcënt de ci che vëgn trat ite mëss gní tut por mioré les ativités de control y d'assistënza por les passajieres y i passajiers y les informaziuns sön le sorvisc y i punc de venüda, sön la basa de n program che les impreses de trasport mëss presenté vigni ann.
Coma 12 - Les somes dles sanziuns preodüdes da chësc articul pó gní adatades vigni ann dala Junta provinziala ales mudaziuns dl cost dla vita aladô di dac ASTAT.


text:
Codanzínzëra
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Cëgliucc pëccërigl ë la famiglia ë gl Passeriformes.
Variand dialëttal cumines[cagna | cagna surgente]
Codanzínzëra (Atini), colanzínzëra (Sëttëfrat), coradënzínzëra (Sand Rënat).
Dëscrëzion[cagna | cagna surgente]
È luongh 16,5 a 18 cm; da na scenna a n’ata 24–28 cm.
Gl máscurë tiev gl chëlor ë la schina verd-marron chiar, cora nera chë lë penn rëttric ë fòr gghiangh. Gl cuap pò cagnà ë chëlor e quess dëpènn da lë tand sottëspèc chë zë tròvanë a l’Auròpa. Chella chë šta ë cchiù a l’Ëtalia, la cinereocapilla, tè gl cuap grigg, la canna gghianga e tòrn tòrn lë recchië è nera fin a gl bbecch. Gl piett e la panza suó ggiall.
La fèmmëna arrassëmeglia a në máscurë sculërit. Zamb e bbecch, a gl máscurë comm a lë fémmënë, suó nir.
Fav lë nédëra a lë part sott a lë fratt.
Andó zë tròva[cagna | cagna surgente]
Gl tip cinereocapilla è quigl chë zë tròva cchiù spiss a l’Ëtalia, la Frangia ë gl Sudd e a l’Ištria. Passa gl viern a l’Áfrëca ciendr-uccëdëntal, a sudd ë gl Sahara. Chëmènza a zë fà vëdé a fin marz-abbril (trica në ccon a par a gl tip nòrdëchë flava).


text:
Contignü prinzipal
Collegium di/dla capogrupes
L collegium di capogrupes ie metù adum dai/dala capogrupes dla frazions y dai cumëmbri dl ufize de presidënza. Ora che l Presidënt/la Presidënta dl Cunsëi provinziel ne à chisc degun dërt de stima. L collegium se anconta sota la presidënza dl Presidënt dl Cunsëi provinziel che l chërd ite per unì a una n cont dl program y dl calënder di lëures n cuncurdanza cun la sentedes dl Cunsëi y dla cumiscions legislatives o per ejamimé d'autra cuestions che ëssa da unì ora ntan la sentedes dl Cunsëi provinziel. La dezijions tëutes al'unanimità dal collegium ie lienc per l Cunsëi provinziel; tl cajo che che n ne ruvëssa nia al'unanimità tòl l Cunsëi provinziel la dezijion.
L Presidënt/la presidënta possa oradechël audì la mminonga di/dla capogrupes n cont de uni sort de problem che à da nfé cun l'atività dl Cunsëi.
(test: Resumé dl regulamënt dl Cunsëi provinziel)
Composiziun
Presidënt
- Noggler Josef - SVP (1)
Vizepresidënti
- Mattei Rita - Lega Alto Adige - Südtirol (2)
- Vallazza Manfred - SVP (3)
Cumëmbri dla presidënza
- Locher Franz Thomas - SVP (4)
- Renzler Helmuth - SVP
- Rieder Maria Elisabeth - Team K
Capogrupes
- Lanz Gerhard - SVP (5)
- Köllensperger Paul - Team K
- Vettori Carlo - Lega Alto Adige - Südtirol
- Foppa Brigitte - Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda
- Leiter Reber Andreas - Die Freiheitlichen
- Knoll Sven - SÜD-TIROLER FREIHEIT
- Repetto Sandro- Partito Democratico - Liste civiche/Demokratische Partei - Bürgerlisten
- Nicolini Diego - Movimento 5 Stelle - 5 Sterne Bewegung - Moviment 5 Steiles
- Urzì Alessandro - L'Alto Adige nel cuore - Fratelli d'Italia
Lijënda
(1) dai 25.1.2019 inant impede Thomas Widmann che é gnüda litada tla Junta provinzia
(2) dai 25.1.2019 inant impede Massimo Bessone che é gnüda litada tla Junta provinzia
(3) dai 25.1.2019 inant impede Daniel Alfreider che é gnüda litada tla Junta provinzia
(4) dai 25.1.2019 inant impede Maria Hochgruber Kuenzer che é gnüda litada tla Junta provinzia
(5) dai 25.1.2019 inant impede Philipp Achammer


text:
Cavèss
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
Cavés (Cavezzo in italiàn, 7.135 abitànt) 'l è un paiśèṅ in provinsa ad Mòdna ch'al fà part di nóṿ cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord. Al dista 27 km da Mòdna.
A s pènsa ch'al nóm al pòsa daśgnìr da 'l latìn cavaedium ch'al vōl dir "spasi sarâ da mur" par la forma cavaediciu.
A Cavés a s cata 'l uservatòri astrunòmic "Geminiamo Montanari". A gh'è al marcâ a la Dménga.
Cavés 'l à patî in manéra dimóndi fòrta i taramòt dl'Emìglia dal 2012 ch'i aṅ tirâ śò praticamènt incòsa (al 75% dal cà i èṅ crudàdi a tèra) e fat anc dū mòrt.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Texts rumauntschs dad Attilio Bivetti e films dal Portel da medias AV dal Grischun
Venderdi, ils 7 december, 17.00 h, Pavillon Chesa Fonio, Sils/Segl Maria
Sfundrer i’ls temps vegls tres pled e purtret: Quist es il böt da l’occurrenza organiseda da la societed per la perscrutaziun da la cultura grischuna e da sieu post exteriur a Segl.
Attilio Bivetti prelegia in puter our da sia ultima publicaziun “Da temp vegl”. Scu cha disch già il titul, ho l’autur tschernieu ün fuonz istoric per sieus raquints, nempe la vita a Segl e d’intuorns i’l 19evel tschientiner. Dimena imprendan las lecturas ed ils lectuors aspets interessants dal minchadi cò in val, per exaimpel davart la lavur da rasger our dal lej da Segl dschiet blöchs da glatsch, cun quêls ils prüms hotels in vschinauncha pudaivan tgnair a fras-ch mangiativas delicatas per ils nöbels giasts.
Dal minchadi in Engiadin’Ota, ma eir da sport e vacanzas da pü bod as tratta que eir i’ls films da Andreas Pedrett (1892 –1977), Werner Stauffacher (1903 –1947), Simon Rähmi (1897 –1959), Arthur Stoll (1887 –1971), chi inquedran la prelecziun. In ram d’ün proget chantunel ho la biblioteca chantunela dal Grischun registro e digitaliso traunter 2013 e 2016 in ün archiv cumünaivel millis da films e documaints sonors chi staun in relaziun cul chantun. Bgers da quists s-chazis geschan illa biblioteca da documentaziun a San Murezzan e i’l archiv culturel Engiadin’Ota a Samedan. Christian Brassel da la biblioteca chantunela dal Grischun preschainta il proget e muossa sequenzas da films poch cuntschaints respectivmaing rendieus accessibels d’incuort, chi haun Segl scu center geografic.
Entreda gratuita.zurück


text:
Imbersach
Imbersach u Imbersagh[1] (Imbersago in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch ch'al gh'ha 2 400 abitant (dàto del Dic 2015 [2]). Al se tröva visin al fiumm Ada.
Imbersach al se divit in tri part:
- Ul center del paes
- La part abass lonch l'Ada
- La part avolt che l'è Sabiun.
G'hin anca alter toch de paes che g'han nom diferent e temp indré eren dumà tri o quater cà, ma adess s'hinn sgrandì.
La roba püssè famusa che gh'è a Imbersach l'è ul traghet del Leunard da Vinci, ca l'è giò a l'Ada.
Alter rop che gh'hinn in gir hinn i cà d'i quei signurot che i gh'avevun i dané. Per esempi in del paes gh'è la vila Castelbarco, che l'è amò abitada da vüna de la famija. Püssè avolt, sura 'l col de Sabiun gh'è la vila Orsini-Colonna.
I sò abitant i g'hann la scurmagna de perseghet.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ AA. VV., Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani, Torino, UTET, 1990, p.386.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Referimenc storics
I ciaciadores mesolitics, ja dai tempes de la preistoria, i é vegnui sù per la valèdes Dolomitiches, olache i à fat sù sie prumes insediamenc stàboi a scomenzèr da l’età del bron (1800 A.C.) Ence te Fascia l’om l rua a aer sie prum endrez sozièl a scomenzèr da la seconda Età del fer (V sec. a.C.) delaìte de la cultura retica che se pel veder e aprijièr te sacotenc sic, desche sun Col di Pigui a Mazin
La “conquista” de la Rezia da man de Druso e de Tiberio (15 a.C) ge à dat l met ai romans de zivilisèr l raion, scomenzan chel prozess de influenza e de barat linguistich che à portà a creèr i idiomes retoromanc o ladins.
Endèna l Medioeve aut se à svilupà, de gra al poter di Longobarc, vides particolères de autogoern che les é a la basa de la comunità generèla de Fascia: chesta istituzions, che les é doventèdes più stàboles tras la fondazion de la Pieif, per secoi les à raprejentà dalbon i zentres de l’endrez zivil e eclesiatich.
Col XI sec. Fascia la é jita a fèr pèrt del Prinzipat episcopal de Persenon, fora che Moena che enveze la é stata sot al dominie de Trent enscin al XII sec. La jent de Fascia, per egn a la longia, à scialdi cognù scombater contra l piscop de Persenon per mantegnir sie privileges de autonomìa e de libertà, basé sul control diret e su la proprietà de duc de la maor pèrt del teritorie, soraldut di bosć e di pèscoi sa mont. Endèna l’epoca moderna, Fascia la é sata leèda dal pont de veduda storich, co l’autra valèdes ladines del Sela, per chel che vèrda l’ambit politich – aministratif de l’imper asburgich.
La veres napoleoniches, veres olache i fascegn a cognù scombater n muie apede a la armèda populèra tiroleisa per denefer la “patria”, à portà a abolir la prerogatives comunitères e a tor jù la istituzions de autogoern local.
A la fin de l’800, la “descorida” de la Dolomites da man di geologhes e di esploradores à servì per sparpagnèr fora te duta la Europa l mit romantich de la Crepa Spavides, condizion che à portà a la creazion de na industria alberghiera su la Dolomites
Ence te Fascia, la Gran Vera à ferà chisc prumes tentatives e chest event à destrametù n muie duc i ladins: col 1915 l front dolomitich l’é stat sun dut l confin de la Val, scomenzan da la Marmolèda enscin a aló da Boce;
Ence la union del Tirol meridionèl al Regn de la Tèlia à abù efec n muie emportanc per l leam de duc i ladins, che – dò aer perdù i leames economics veiores co la provinzies de l’imper – i é stac spartii te desvaliva entitèdes aministratives dal regim fascist. Enceben che sie sozedù dut chest, ades presciapech 30.000 jent de la valèdes del Sela (Badia, Gherdena, Fascia, Fodom e Ampez), à tegnù sù la veia rejonèda ladina.
Enceben che con desferenc livìe de tutela e de recognosciment giuridich, la comunanza ladina la é lezitenta e stolza de portèr dant sia identità e de sparpagnèr sie lengaz te duc i setores de la vita sozièla: te la scola, ti mass media, te la produzion editorièla, te la vita artistica. La imagines les moscia reperc storics tegnui sù te Museo Ladin de Fascia (apre il link in una nuova finestra (apre il link in una nuova finestra)


text:
Cunèṅ
Artéccol in dialètt mudnés
Al cunèṅ (Oryctolagus cuniculus, coniglio in italiàn) 'l è 'n mamìfar ch'al fà part dla famìja di Lepòrid. I èṅ difarènt da la lévra parchè, péna nâ, i n gh'aṅ minga al pēl, i sò òć i èṅ sarâ e i gh'aṅ da dipéndar dal tut da i sò genitōr.
Al dū bèsti i faṅ part d'l órdan di Lagumòrf.
La fémna dal cunèṅ la s ciàma cunìna.
I cunèṅ i vìvan da spés in buś fónd scavâ in dla tèra e i gh'aṅ gl'uréci dimóndi lunghi.
Alimentasiòṅ
I cunèṅ ad sòlit i màgnan dl'èrba, fój séchi, raìś e scòrsi. Esénd vegetariàṅ al magna però anc al vardùri cum al sèlar e al caròti.
In di negòsi par bèsti a s pōl catàr di mangìm cunfesiunâ apòsta par lò e ch'i gh'aṅ 'd avér dèntar:
- fibbri > 18% (in fiṅ a 'l 22-25% specialmènt p'r i sugèt vèć, ch'i s móvan pôc o cun al pēl lung)
- pruteìni 12-14% (in fiṅ a 'l 16% p'r i àngura durànt al cambi dal pēl)
- gras sóta a 'l 3%
- cals 0,6-1%
- fòsfur 0,4-0,8%
A s créd ch'al paṅ vèć al faga mâl p'r i dènt di cunèṅ, ch'al pòsa frustàr-i, ma 'l è 'n śbali parchè al silìsi preśènt in dl'èrba al parmét a i dènt ad crésar ad cuntìnuṿ e anc ad cunsumàr-as naturalmènt.
Anc s'al cunèṅ al la fà luntéra, a gh'è da dir che l'alimentasiòṅ a baś ad paṅ, féti biscutàdi, farìni ad véna, ròba dólsa e carbuidrâ in gènar (o di mangìm tut al vòlti) i pōlan purtàr-ag dimóndi prubléma.
Difàti al stómag dal cunèṅ a n gh la cava minga a digerìr-i bèṅ e la firmentasiòṅ ad chi magnàr lè la pōl purtàr prima a far-i scurśàr e pò a di blòc gastro-intestinài ch'i eṅ fra 'l càuśi più grandi ad mòrt p'r i cunèṅ ad cumpagnìa.
La bòna alimentasiòṅ dal cunèṅ la mét insém fêṅ a piaśér, vardùra frésca e pulìda, 250-300 gram par chilo ad péś dal cunèṅ e àqua sèmpar a dispuśisiòṅ.
'L è impurtànt lasàr cal magnàr lè sèmpar a sò dispuśisiòṅ parchè al stómag dal cunèṅ al digerìs in cuntinuasiòṅ e s'al ristìs dimóndi tèmp sénsa mandàr śò gnint par piò ad dód'ś óri 'l andrév in a risć ad catàr-as dal patulugìi dimóndi gravi ch'i prévan anc masàr-al.
Cumpurtamènt
Al cunèṅ ad cumpagnìa 'l è in gènar gustōś e pîṅ 'd afèt: anc s'l è difìcil ch'al végna davśèṅ a 'l sò padròṅ par dmandàr dal śnum (cuma i pōlan invéci far i can e i gàt), dimóndi cunèṅ i gh'aṅ però di cumpurtamènt vèrt e dispunìbii a 'l afèt ch'a gh vèṅ dâ.
Quànd i gh'aṅ biśógn ad magnàr, i vèṅ atàc a i pē dal padròṅ par dmandàr-'g-al, tirànd-as sù in sal śampi da drē o tirànd sù al muś.
I cunèṅ i èṅ dimondi pasìfic e i n daṅ minga fastìdi, i èṅ pulî e i vìvan in spasi sarnî da lōr e marcâ, anc più dna vòlta, sfargànd-as cun al grugn.
A gh'è pò da dir ch'al cunèṅ 'l è dimóndi puntilióś in dal sarnìr al magnàr: p'r eśèmpi, s'a s cata davànti a dal sèlar e a dal parsémul, al prév pascàr 'l òṅ o c'l àtar a secónd dal sò gust dal mumènt.
Quànd i vōlan punsàr, i cunèṅ i s dasténdan o i ciàpan na puśisiòṅ a balòṅ.
I cunèṅ i èṅ famóś p'r èsar di fifòṅ, difàti i pōlan spavintàr-as sōl a sintìr un ciuchèṅ, stand sèmpar in s'l atènti, specialmènt s'i n s càtan minga in un pòst cgnusû bèṅ.
Quèi curióś
In dal 1859 Thomas Austin 'l à purtâ in Austràglia 24 cunèṅ: adès a gh 'n è 300 migliòṅ a 'l incìrca!
Cal lavōr lè acsè fóra dal cumùn 'l à ispirâ in dal 1972 al film americàṅ ad William F. Claxton La nòt dla lunga paùra (La notte della lunga paura in Itagliàṅ, Night of the lepus al tìtul uriginàl) in du a gh'è un branc ad cunèṅ mutànt ch'a crés ad cuntìnuṿ e al taca a magnàr la gint. La prutagunìsta l'è la Janet Leigh, màdar ad Jamie Lee Curtis, ch'l'è pò la dóna scurtlàda sót a la dócia in Psyco.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Oberweningen
Oberweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 739 abitant.
El cumün de Oberweningen al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachs, Fisibach (AG), Regensberg, Schleinikon, Schöfflisdorf, Siglistorf (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberweningen l'è menzionaa la prima volta inturen al 1096-1111 col nom de Waningen. In del 1291 l'eva menzionaa col nom de Oberenweningen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ils davos quatter onns èn vegnids elavurads divers projects en connex cun il studi davart il futur turistic da Valragn. En tut èn vegnids investids passa 300’000 francs. Vi da quels custs è sa participà il chantun e l’agid da Muntogna Svizzer cun var in terz.
La bilantscha dals purtaders da la politica, dal turissem e Parc Beverin è positiva. Uschia è per exempel vegnida fatga ina senda da viandar da Valragn a Sufers, il bigl da Valragn è vegnì inscenà, igl è vegnì elavurà in concept gastronomic regiunal cun il tema aua, igl ha dà in program d’impuls per abitaziuns da vacanzas ed igl èn vegnidas fatgas retschertgas en connex cun l’albiert per gruppas a Spleia. Sin la senda da viandar per lung dal Rain tranter Valragn e Sufers infurmeschan tavlas d’infurmaziun davart temas da l’aua, tranter Medels e Spleia datti infurmaziuns davart il traffic da transit, e tranter Spleia e Sufers vegn infurmà davart l’agricultura.
Nizzegiar turisticamain lai da Sufers
En connex cun il project «Futur turistic Valragn» è vegnì elavurà in studi davart la realisabladad da projects turistics en connex cun il lai da fermada da Sufers. Uschia prevesa quel da far in piogn da lain a la riva dal lai, nua che pestgaders pudessan fittar bartgas. Accessibel duess quai piogn vegnir tras in sutpassadi sut l’autostrada A13. Plinavant pudessi dar ina plazza da giugar ed ina plazza da campar per durmir en tendas en il liber. Il studi prevesa era da far in lai artifizial per ir a far bogn.
Suveran sto decider co vinavant
Sche tut vegniss realisà sco previs en il studi, alura fiss da quintar cun custs da radund 850’000 francs. Anc quest onn vul la radunanza communala da Sufers tractar il tema e guardar quant grond che l’interess per nizzegiar turisticamain il lai è.
RR actualitad 17:00


text:
Omaduas spezias da la famiglia da dafnas ch'èn derasadas en il territori alpin furman pitschnas chaglias ed èn tissientadas. La dafna paivretta flurescha gia la fin d’avrigl/entschatta matg, ditg avant ch’ella ha furmà ses fegls. L’atun portan las chaglias coclas radundas cotschnas purpur. En ils guauds da tieus alpins è la dafna strivlada ina da las plantas cun flur las pli derasadas. Il zercladur è il guaud da tieus emplenì da sia odur. Las coclas brin oranschas han ina furma ovala. [Tenor PNS].
(Foto: Bernd Haynold / CC BY-SA 3.0)


text:
Il tren cotschen stgir TEE, il Trans-Europ-Express, incorporescha durant la segunda mesadad dal 20. tschientaner la moda da viagiar svelt ed elegantamain. L'onn 1957 cumenza el cun ses manaschi sco fundaziun communabla da las viafiers federalas da la Belgia, dals Pajais Bass, da la Germania, da la Frantscha, da l'Italia, dal Luxemburg e da la Svizra. Prest circulescha el er tras il Gottard. La pitschna baselgia da Wassen, che la viagiatura ed il viagiatur vesa da differentas perspectivas, daventa ina icona turistica. Tar la NVTA che accelerescha il traffic da persunas, giogan motivs turistics ina rolla gist uschè gronda sco il traffic da rauba ecologic.
« Tgi che n'ha anc mai spons 25 liters sirup en in cumpartiment da terza classa da la viafier federala, n'ha betg il dretg da pretender ch'in viadi tras il Gottard saja bel. »Klaus Schädelin, Mein Name ist Eugen, Turitg 1955, p. 71


text:
El scior Peder el va in ona Agenzia Immobiliar perché l’è intenzionata a comprass on appartament. El se mètt d’accòrd con l’Agent e el dì dòpo el va a vedèll.
El Peder l’è quasi convint de comprall, el tratta on poo sul prèzzi e dòpo avè troà l’accòrd el ghe dis che però le voeur in ordin, nètt e imbiancaa.
L’Agent l’è daccòrd e el ghe da l’appuntament fra ona settimana.
Passaa la settimana, el nòster Peder el va in Agenzia per fass dà i ciav, fà vedè l’appartament a la miee e ciappà on poo de misur per sistemà i mòbil.
Rivaa a l’appartament, el dèrva l’us’c e el ved di smagg d’acqua e de umid e, intanta ch’el se gira vèrs la miee, el ved on ratton.
Inrabii coma ‘na bèstia el va in Agenzia e el fa present la situazion.
L’Agent, minga convint de quèll che gh’ha dii el Peder, el ciappa i ciav dell’appartament e insèma al Peder el va sul pòst a vedè cont i sò oeugg.
El dèrva l’us’c e in sul moment el ved nagòtta, allora el Peder el tira foeura de saccòccia on tocchèll de formagg, le butta per tèrra e dòpo on second salta foeura ona pantegana lunga on quai trenta ghèi che la ciappa al volo el boccon e via che la spariss in la soa tana; l’Agent el po’ minga cred, el sbaratta i oeugg e el rèsta lì meravigliaa.
Allora el Peder, vedend el nò cred de l’Agent, el ripètt el gèst: salta foeura on’altra pantegana anmò pusee gròssa che, come on fulmin, la ciappa el tòcch de formagg e via che la torna in la soa tana.
La stòria la se ripètt per la terza vòlta e la scèna l’è sempre quèlla.
A ‘sto punto, l’Agent, pien de meraviglia, el se fa dà dal Peder on tòcch de formagg e le butta lù per tèrra: salta foeura ona carpa in sui tri chili, la ciappa al vòlo el formagg e via che la spariss in on attim.
L’Agent el guarda el Peder e el ghe dis:
‘’ Ma l’ha vist… l’era on pèss…’’
E el Peder de rimand:
‘’ … sì, sì hoo vist, de l’umidità ne parlom dòpo…’’