text:
«
Tutt el mond a l'è paes, a s'emm d'accòrd, ma Milan, l'è on gran Milan.»
(La Madunina)
Milân (in italiân Milano e in lumbêrd Milan) l'é la sitê pió grânda ed tóta l'êlta Itâlia, l’a ‘s câta int la bâsa ed la Lumbardéia, la regiòun pió réca ed la nasiòun. I só abitânt a’s ciâmen milanèiṣ, mó în cgnussû ânca cme meneghèin, per la mâschera ed caranvêl ed Meneghèin.
La sitê l' gh’à bèle 1.3 miliòn d'abitânt, mó la só periferéia l' arivarà a 4 miliòn.
Al nòm ed Milân al deṣvîn da la parôla cêltica Mid-lan, ch' la vré dîr int al mèz ed la bâsa. L'é dvintê Mediolanum cun i rumân. I tedèsch la ciamêven (e la ciâmen) Mailand perchè quând a rîven zò agh sèmbra d'èser in premavèira ânca s’ l’é invêren.
Tra i monumèint e i palâs famōs ed Milân a gh’é d' arcurdêr al Dôm, al Castèl Sfurṣèsch cun i só muséi e al teâter ed la Scala.
A Milân a gh’în dal famôsi cà ed la môda e al sô butèighi în in via Montenapoleone e ind la Galaréia Vittorio Emanuele ch' l’ é cunsidrêda la zôna d’ acquést pió vècia dal mònd. Quisché àn fât dvintêr Milân òna dal sitê mundiêli ed la môda, cme Parîs, Lòndra e Neviòrk.
A Milân a’s câten ânca dô squêdri ed balòun, al Milan e l' Inter, che insèm àn vînt vintnôv scudèt, sèt Còpi di campiòun, e sînch còpi intercuntinentêli.
Al lôr stâdio l'é al Giuseppe Meazza, dedichê a ûn di pió grând zugadōr ed balòun italiân.
Al séndech ed Milân l'è 'l sgnor Giuliano Pisapia (2011).
Milân l'é capitêla ed la só pruvîncia
Êtri fotograféi
-
Milân - al Cenâcol ed Leonardo
-
La basélica ed Sân Lorèins d'invêren
-
Al cèinter ed Milân int al 1158
«
Tutt el mond a l'è paes, a semm d'accòrd, ma Milan, l'è on gran Milan.»
(La Madunina)
Milàn (in lunbèrd Milan es in in itagliàn Milano) l'é la zitè pió granda ed tótta l'èlta Itâglia, la s câta int la bâsa dla Lunbardî, la regiån pió récca dal stèt. I sô abitànt i s ciâmen milanîṡ, mo î én cgnusó anc cme meneghén, par la mâschera ed caranvèl ed Meneghén.
La zitè l'à bèle 1.3 migliån d abitant, mo la sô ârea metrupulitèna l'arivarà a 6.5 migliån.
Al nómm ed Milàn vén da la parôla cêltica Mid-lan, ch'la vré dîr int al mèż dla bâsa. L'é advintè Mediolanum cun i romàn. I tudéssc i la ciamèven (e la ciâmen) Mailand parchè quand i arivénn żå ai parèva ed stèr in premavaira anca s l êra invêren.
Stra i monumént e i palâz famûṡ ed Milàn as à d arcurdèr al Dôm, al Castèl Sfurzassc cun i sô muṡî e al teâter dla Scala.
A Milàn ai én äl famåuṡi cà dla môda e al su butaig (in via Montenapoleone e int la Galarî Vitòri Emanuêl, ch'la s cunséddra l'ârea ed shopping pió vècia dal månd). Sti qué i an fât advintèr Milàn óṅna däl zité mundièl dla môda, cme Parîṡ, Lånndra e Neviòrrk.
A Milàn as trôven anca dåu scuêder ed balån, al Milan e al Inter, ch'insamm i an träntaquâter scudétt, sèt Cåpp di Canpión, e zénc Cåpp intercuntinentèl.
Al låur stâdi l é al Giuseppe Meazza, dedichè a Pepén Meazza, ón di pió grand żugadûr ed balån itagliàn.
Al sénndic ed Milàn l é al sgnåur Giuseppe Sala (2021).
Milan l'é capitèl dla sô pruvénzia.
Èter futugrafî
-
Milàn - al Znâcuel ed Leonèrd
-
La baṡéllica ed San Luränz d invêren.
-
Al zänter ed Milàn ed 1158.
«
Tutt el mond a l'è paes, a s'emm d'accòrd, ma Milan, l'è on gran Milan.»
(La Madunina)
Milan (in italian Milano e in lunbèrd Milan) l'è la citä püsè granda d' l'Italia dal nord, e la s' tröva in d' la pianüra d' la Lumbardia, la region püsè rica, svilüpä e cun pö abitant d' la nasion. Milan l'é capitäla d'la so pruvincia e d'la Lumbardia. I sò abitant i s' ciaman milanés.
La citä la gh'a 1.3 milion d'abitant, ma la so area metrupulitana la 'riva a 4 milion.
Al num ad Milan al vegna da la parola celtica Medelhan, ca 'la völ dì in mez a la pianüra. Po a l'é dvintä Mediolanum cun i ruman. I tudësch il la ciamävan (e la ciaman amò) Mailand parchè quand che i so popul i eran 'rivä zu a g' parìva da viv in d'un clima primaveril anca d'inveran.
Di so monümëint e i palasi famus gh'é da ricurdä 'l Dom, al Castel Sforzesco cun i so müsei e 'l Teatar a la Scala.
A Milan i gh'en il famus cà d' la moda e i so negosi (in via Montenapoleone e in d'la Galeria Vittori Emanüel, ch' i en cunsiderä l'area da shopping püsè vecia in dal mond). Chil cà ché i han fat dvintä Milan vüna dil citä mundiäli d' la moda, cmé Parìś, Lòndra e New York.
A Milan i gh'en anca dü squädri ad balon, al Milan e l' Inter, che insëma i han vinsì vëintanöv scüdët, sètt Cupi di Campion, e sëincu Cupi Intercuntinentäli. Al so städi l'é 'l Giuseppe Meazza, intitulä a voin di püsè grand zügadur ad balon italian.
Al sëindich ad Milan l'é 'l siur Giuliano Pisapia (dal 2011).
Àtar futugrafìi
-
Milàn - al Znacuel ed Leonard
-
La basílica ed San Luränz d'inveren
-
Al zänter ed Milàn ed 1158


c: text/html

text:
Ün omagi a Maria Callas
Ella es statta la “primadonna assoluta”. Sül palc ha dat Maria Callas mincha rolla cun maestria. A la fin da sia carriera ha dat Maria Callas duos cuors da maister a la Juilliard School a New York. La diva despotica turmainta a sai ed a sias scolaras cun sia rigurusità fraida e l’aspettativa total(itar)a da perfecziun. Ella pretenda ün zeli exclusiv a favur da l’art sainza minima concessiun. “Meisterklasse”, ün evenimaint teatral-musical per ün’actura, sopranista, tenor e clavazin, es ün omagi a la deessa inschmanchabla dal muond da l’opera – cun Graziella Rossi chi dà cun suveranità la diva corruotta ed egocentrica. Il text da Terrence McNally as basescha sün registraziuns originalas – e’ns fa gnir fich daspera a l’icona.
Our da l'archiv:
Graziella Rossi
Daniel Bentz
Helmut Vogel
Klaus Henner Russius
VENDÜ OURA !!
Jaap Achterberg, Franco Mettler, Klaus Henner Russius
teater cun musica
Graziella Rossi, Eriko Kagawa, Daniel Fueter, Peter Schweiger
Prelecziun teatrala cun projecziuns
Graziella Rossi, Helmut Vogel, Heinz Bütler, François Haymoz
Teater cun musica
Cornelia Montani, Klaus Henner Russius, Michael Wernli, Bernadette Meier

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il glindesdì ch'il hotel è vegnì serrà èsi stà quiet sin l’areal dal Cube. Singuls collavuraturs èn stads denturn, ma els n'han betg pudì discurrer cun las medias.
Gia ordavant n'aveva il mainafatschenta Gerfried Gaugelhofer betg vulì dar scleriment ad RTR, el haja già avunda problems da schliar. Quants collavuraturs ch’èn pertutgads e tge che capita cun els, resta avert.
L'annunzia nunspetgada ch'il hotel Cube serra sias portas ha procurà per consternaziun en la regiun da Savognin.
Cun ses 270 letgs saja l'hotel Cube actualmain l'hotel cun ils pli blers letgs e perquai fissi fitg impurtant che quel hotel fiss avert, di il president da la vischnanca da Surses Leo Thomann a RTR.
A la vischnanca Surses èn liads ils mauns
Dentant – a la vischnanca èn liads ils mauns. Cun quai ch'ella na saja betg participada en l'acziunariat da l'interepresa, na possia ella er betg decider insatge tar la S1 HotelerrichtungsAG che maina il Cube.
Nus pudain sin il pli giavischar, che l'hotel vegnia puspè avri.
Uss spera la vischnanca ch'ins chattia ina soluziun per che l'hotel possia puspè avrir, di Leo Thomann, il president da la vischnanca da Surses
Ferma frida per il turissem
Er per l'interpresa Turissem Savognin Bivio Alvra SA n'èn las raschuns da serrar il hotel Cube betg cleras, di Daniel Fischer, il president dal cussegl d'administraziun da l'organisaziun turistica. Da serrar il hotel saja ina ferma frida scriva l'organisaziun da turissem en ina communicaziun. Il hotel saja in garant per letgs chauds.
Quai era ina surpraisa per nus, surtut er pervi da la curta vista e la mancanza dad integrar ils partenaris al lieu.
Er la Turissem Savognin Bivio Alvra SA tschertga il discurs cun Rudolf Tucek per chattar perspectivas ed auters nizs per il Cube. Els sperian che la decisiun da l'acziunari principal Tucek na saja betg definitiva.
Cundiziuns da basa na constettian betg pli
Sco quai che Tucek ha ditg envers RTR na constettian las cundiziuns da basa betg pli. Las premissas per realisar il model da fatschenta na correspundian betg pli a sias ideas.
Reservaziuns vegnan annulladas
Per ils giasts ch’han reservaziuns pendentas per quest atun e l’enviern, tschertga l'hotel ina schliaziun da pernottar en in auter lieu.
Cun l'hotel Cube serra er affar da sport Cube
Betg mo il Hotel Cube ha serrà sias portas, mabain er l’affar da sport Cube Active. Cunquai manchia ina impurtanta purschida da pigliar a tschains vehichels sco velos, trottinet e Go-Karts per la muntogna, uschia l'uniun turistica.
Affittar vehichels da sport pon’ins era tar ils auters affars da sport da Savognin. Organisar a curta vista ina purschida supplementara saja dentant grev, han ditg il manader da fatschenta dal Bananas Sport Shop ed il manader dal Wasescha Sport.
RR novitads 11:30


text:
Uffants da Flem e Laax han rimnà il rument, tranter auter era pals per marcar las pistas, e cun quel han ils artists creà ina exposiziun. Il fotograf da Flem Gaudenz Danuser ha fotografà datiers il rument en la cuntrada alpina. Ursula Stalder ha creà ina ovra en furma da slalom cun il rument ed il battarist Fredy Studer s’avischina al tema cun ina battaria fatga da tocca da fier ed ina installaziun cun pals, skis e fists d’ir cun skis.
Na mussar cun il det sin auters
Fredy Studer, il battarist da Lucerna, n’è betg surprais ch’ins chatta rument en la cuntrada alpina. Surprais è el dentant ch’ins haja chattà tocca uschè buna ch’el haja pudì far cun quella in instrument.
Ursula Stalder, ella è era da Lucerna, ha collavurà cun Studer. Ella di ch’ils visitaders possian era empruvar da far tunar l’installaziun da pals. L’artista di ch’ella haja vulì inscenar il rument, perquai ch’ins audia adina puspè che quai saja in problem per exempel per las vatgas. Mo ella na veglia betg mussar cun il det sin auters. L’organisaziun Greenpeace possia bain far quai – ella saja dentant artista e lavuria gia dapi 27 onns cun rument.
Vul ir?
L’exposiziun «Nachlese. Die Poesie des Gefundenen» en la Chasa melna a Flem è averta fin ils 22 d’avrigl 2019.
RR actualitad 06:00


text:
Dapi la stagiun 13/14 hajan las pendicularas da Tschiertschen BBT pers radund 900'000 francs da meds liquids. Tuttina saja gartegià da mantegnair il manaschi fin uss – grazia a reservas finanziala ed il sustegn da donaturs e da la vischnanca.
BBT: «Nus duvrain Voss agid»
Il november saja quai dentant sa mussà, ch'i manchian tants raps, che mintga di cun memia paucas entradas possia metter en privel la liquiditad da las pendicularas da tala maniera, ch'ellas hajan da serrar dad in di sin l'auter.
Perquai ha il cussegl d'administraziun dumandà uss a pussaivels donaturs da sustegnair las pendicularas BBT cun donaziuns da 350'000 francs – e las BBT èn optimisticas:
Serrar las pendicularas da Tschiertschen, quai na schabegia betg, quai schabegiass sche nus na rimnassan betg daners, quai è nunpussaivel.
I dettia bain acziunaris u osps da tschep che na veglian betg pajar, ma la gronda part haja chapientscha e paja, resumescha Martin Weilenmann, il president dal cussegl d'administraziun. Ils emprims 100’000 francs spetga el dad avair spert. La summa totala stuessan las BBT avair fin mars.
Cun ils 350'000 francs fiss la stagiun 2018/19 garantida e las lavurs da sanaziun per la proxima stagiun pudessan vegnir finanziadas. Tar ina nauscha stagiun saja quai pussaivel da lavurar anc in onn, tar ina buna stagiun sajan las pendicularas puspè stabilas.
Las pendicularas èn impurtantas per Tschiertschen
Weilenmann è persvadì: La cuminanza da Tschiertschen less las pendicularas e la vischnanca dovra ellas. Senza las pendicularas giessan a perder plazzas da lavur – tar las pendicularas ed er en vischnanca – ed i dess pli paucs possessurs da segundas abitaziuns. Senza quels na dovria quai era betg in scrinari, e la fatschenta dal vitg stuess serrar.
Situaziun d'urgenza pretenda raps e plans
Independent da l'esit da quest appel planiseschia il cussegl d'administraziun da laschar analisar co ils affars da las pendicularas possian vegnir manads vinavant e sche insumma.
En media e pli lunga vista examineschian las pendicularas ensemen cun la vischnanca puspè ina giada la pussibilità, da colliar Tschiertschen cun il territori da skis dad Arosa-Lai, orienteschan ellas en lur scriver.
L'interess n'è dentant betg grondius:
Il mument n’èn els betg intgantads, daco era. Mumentan bajegian els si lur atgna destinaziun Arosa-Lai, uschia che Tschiertschen n’è nagina prioritad.
L'idea da la collavuraziun e colliaziun vegn discutada dapi varga 40 onns. Pass concrets na datti actualmain anc nagins.
RR actualitad 17:00


text:
Dant Ligher
El Dant Ligher (Dante Alighieri in talian) l'era un pueta, scritur e pulitegh talian nassüü a Firenz, famus suratüt per vegh scrivüü la Divina Cumedia, l'övra püssee granda in la literadüra taliana, nöss che tra i püssee impurtant in chela mundial. L'è cunsideraa 'me el pader de la lengua taliana insema al Francesco Petrarca.
El so nomm, per el Jacob Ligher, l'è un ipocoristich de Dürant: in di ducümenc al gh'era anca el patrunimich Alagherii o 'l gentilizi de Alagheriis, menter la variant Alighieri la s'è furmada dumà cunt el rivà del Boccaccio.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Dant Ligher l'è nassüü in del 1265, in tra el 14 de Magg e 'l 13 de Giügn, sota el nomm de "Durante Alighieri." La so fameja l'era impurtanta in Firenz, e la dava sustegn al Papaa. La mader del pueta l'è Bella degli Abati. L'è morta quand ch'el Dant el gh'eva sett agn, e l'Alighiero prest l'ha tö miee anmò, 'sta völta la Lapa di Chiarissimo Cialuffi. Lapa l'ha 'vüü dü fjöö, el fredel del Dant Francesco e la surela "Tana" ( versiun brev de "Gaetana").
A L'è staa numinaa anca Priur de Firenz, la carga pulitega püssee impurtanta a chel temp, in del 1300. El so urientament pulitegh l'era di guelf bianch, in upusiziun a chij negher. Quand che i guelf negher i ha tö 'l puder de la cità, in sö scernida del Papa Bonifacio VIII, el Dant l'è staa sbatüü föra de Firenz, e la so cà l'è stada bütada giò.
El Dant l'ha cumbatüü in del front di trupp di Guelf in la bataja de Campaldino (11 de Giügn, 1289). Apus de la vitoria el Dant l'ha tö un'impurtanta part in la vita püblega.
Quand ch'el Dant l'eva 12 agn, in del 1277, l'ha tö miee la Gemma di Manetto Donati. El Dant l'era giamò burlaa giò in amur cunt un'oltra tusa, la Beatris Portinari che l'è menziunada pür in la "Divina Cumedia", (cugnussüda anca 'me Bice). Agn apus del sò matrimoni cunt la Gemma l'ha incuntraa la Beatris anmò. L'è deventaa interessaa in del scriv puema.
El Dant l'ha 'vüü ses fiöö cunt la Gemma: Jacob, Peder, Giuvann, Gabriel Ligher, e Antonia.
Över[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Vita növa (1292-1294)
- Rimm
- De vulgari eloquentia (1303-1304)
- El Convivi (1304–1307)
- La divina commedia (1304-1321)
- De Monarchia (1312-1313)


text:
Il minister d'economia, Jon Domenic Parolini, è dal maini ch'i saja allegraivel ch'i dettia ulteriurs exponents che s'engaschian per il turissem. Sch'i haja fatg da basegn da fundar gist ina partida saja in'autra dumonda. Parolini è dal maini ch'i saja d'unir las forzas ed da coordinar l'engaschi. El vesiss perquai ina collavuraziun pli stretga cun la ITG, la cuminanza d'interess per il turissem Grischun.
Il vicepresident da l'ITG, Jürg Michel, avess era beneventà sch'els fissan vegnids contactads ordavant ch'i vegnia fundà ina partida nova. Era Michel è dentant dal maini ch'ina tala partida n'avess betg fatg da basegn, cunquai che l'engaschi per il turissem na giaschia betg vidlonder ch'i dettia memia paucas partidas.
La mancanza saja plitost la coordinaziun da l'engaschi. El vegnia perquai a tschertgar il contact cun ils exponents da la partida turissem.
Lobbing dal turissem è flaivel
Pascal Jenny, il president da la partida turissem è pertschart ch'i dettia persunas che na vesan il senn da questa partida. Els sajan dentant persvadì che gist questa furma saja la dretga per chattar attenziun. Els veglian ussa entgaminar questa via e lura sa mussia sche quai saja la dretga u betg. Il problem central dal turissem saja che differents politichers a Berna cumbattian per interess particulars dal turissem, i manchia in ferm lobbing.
Quai conferma era Andreas Deuber, il manader ad interim da l'institut da turissem a la HTW a Cuira. Savens saja uschia ch'ils turistichers neutraliseschian in l'auter pervi da differentas posiziuns. Perquai beneventa el da principi l'engaschi da Jenny e ses collegs da fundar questa partida. Sch'i grategia dentant a questa partida d'unir las forzas saja in'autra dumonda. Gist quai emprovia numnadamain la federaziun svizra dal turissem gia dapi onns e quai cun pitschen success.


text:
Saira sontga a Visp, paucs dis avant la votaziun davart la candidatura per ils gieus olimpics. Igl è chaud, però surtratg e tranteren datti in dagut u l’auter. L'aura na sa betg dal tut tge ch'ella duai far – mez trid / mez bel. Uschia sco l'aura èn era Vallesanas e Vallesans tranter sutgas e bancs. Almain quels che piglian posiziun davant il microfon.
D'ina vart vulan ins sustegnair il turissem, ma da l'autra è l'aspect finanzial.
Ella haja gist oz emplenì ora il cedel da votar. Sche l’aspect turistic u l’aspect da finanzas ha fatg la cursa na vuleva ella betg tradir.
Igl è ina votaziun nua ch'i va per bler ed era Visp fiss part dal project. Ils turniers da Curling fissan planisads a Visp. Ma d'in squitsch d'aderents u adversaris na possian ins betg discurrer, di la gronda part da las passantas e dals passants.
Placats zuppads
Enturn la staziun da Visp èn il gieus olimpics pauc preschents. Placats èsi da tschertgar e quels ch’ins chatta propagheschan in na. E quai, dian era ils Vallesans e las Vallesanas a Visp, reflecteschia era plitost il resultat ch'i vegnia a dar dumengia tenor lur sentiment dal venter.
Sco jau ves la situaziun, dian ils giuvens plitost gea ed ils pli vegls plitost na.
Per intgins è la debatta omnipreschenta entant ch'ils auters dian ch'il cumbat da votaziun per ils gieus olimpics Sion 2026 saja pli quiet, cumpareglià cun autras votaziuns.
Da la saira sontga vegni plaunet notg a Visp. I vegn pli stgir e las glischs sin via sa tschentan en. Ma sche la glisch olimpica, la flomma vegn era envidada il 2026 en il Vallais è per il mument anc en il stgir. Las discussiuns sin las vias da Visp han en mintga cas pli pauc fieu che pensà.
RR actualitad 17:00


text:
Polàen
Polàen, (prununciàt [poˈlaɛn]; en Italià: Polàveno) l'è 'n cümü de 2 555 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruvìncia de Brèsa, colocàt endèla zòna del pas che coléga la Val Trompia al Lach d'Izé. Chèsta stràda (pruvinciàl SP48) l'è amò 'ncö la piö 'mportante vìa de comünicasiù 'ntra la media àl e la zòna del lach.
El teretóre del cümü el ciàpa dét pò a le frasiù principài de San Gioàn e Gómbio. Polàen e San Gioàn (isé cóme Breó) i se tróa sö l'altipià che 'l sovràsta la basa Val Trompia, la part bàsa del lach e la Franciacürta; Gómbio 'nvéce 'l se tróa en prensépe a la Al Gombéra, lateràl de la Val Trompia (dèstra orogràfica), póch de lóns de Put de Zanà, che l'è 'na frasiù de Sarès.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per vìa de la sò puzisiù 'ntramès a divèrsi teretóre, pò a del pónt de vìsta istitusiunàl l'è stat de 'na ólta con l'ótra asegnàt a giürisdisiù diferènte: entùren al sècol XI l'apartignìa ai teretóre dei frà cluniacènsi e 'ndèl èstimo Viscontèo del 1385 el rezülta 'nserìt endèla quàdra de Gösàch. Endèl sècol XV, quan che 'l gh'ìa 'na popolasiù de 450 àneme, l'è stat asegnàt del Pandolfo Malatesta, che 'l comandàa a Brèsa, come fèudo a la famìa Avogadro de Zanà. L'è sóta la giürisdisiù de chèsta famìa che par che sàpe stat fat sö 'l castèl che g'ha lasàt tràse 'ndèl nòm de la contràda che amò 'ncö l'è 'l cèntro aministratìf del paés.
Endèl sècol XVII el fàa part amò de la Quàdra de Gösàch e l'ìa custitüìt, a stà a chèl che 'l scriìa el Da Lezze, de 'na popolasiù de 1000 abitàncc dei quài 220 i éra àbii a laurà e i éra regrüpàcc en 100 föch. Le atività principàle i éra la prudusiù del carbù, l'aleamènt, la prudusiù de castègne e 'n agricültüra che dàa póch fröt. Endèla "Descrisiù Generàla" del 1764 se lès che la popolasiù l'ìa calàda a 811 àneme.
Sóta l'aministrasiù de Napuliù Polàen l'è pasàt a fà part de la Val Trompia. Endèl gir de poch agn el vé a fà part del Cantù de la Mèla (1797) al distrèt de le Armi. A pàrter del 13 de màgio del 1801 el vé 'nserìt endèl Distrèt I de Brèsa e pò, sèmper endèl Distrèt de Brèsa, endèl cantù V de Gardù (1805). Del 1810 al 1816 l'è stat ünìt al cümü de Óme e dòpo l'è stat enserìt endèl distrèt VII de Öspedalèt e sübet dòpo (endèl 1817) endèl Distrèt VI de Gardù. Endèl 1861, a l'epoca de la custitüsiù del Regn d'Itàlia, Polàen el gh'ìa 926 abitàncc.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Oter progècc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Gianna Duschletta (*1999) è creschida si a S-chanf. Suenter la maturitad ha ella fatg in praticum en la redacziun da la Posta Ladina. Ella studegia magistra secundara a la scolauta da pedagogia a Berna. Il scriver è adina stà in da sias passiuns e ses texts han tratg lattenziun pliras giadas tar la concurrenza da scriver Pledpierla. Dapi lonn 2021 scriva ella per lemissiun «Impuls» da RTR.
«Tuot nouv» da Gianna Duschletta
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Differentas bancas svizras hajan persvadì cun lur cifras da fatschenta e sajan uschia sa distanziads da lur problems dal passà. Quai scrivan ils experts da l'institut da perscruttaziun per publicitad e societad da l'universitad da Turitg.
Martgà da finanzas svizzer cun damain puncts critics
Latiers vegn ch'in bun andament da fatschenta en grevs temps economics na sa chapeschia betg da sez per la publicitad. Ultra da quai rapportian las medias damain moralic davart la debatta da taglia en il connex cun il sectur da finanzas svizzer. Quai dapi che la Svizra haja schlià la dumonda davart il barat automatic d'infurmaziuns, scriva l'institut.
RR novitads 14:00


text:
Quai che pertutga la rentabilitad profiteschan ils stadis industrials tenor il studi da la fundaziun tudestga Bertelsmann il pli fitg da la globalisaziun. La prestaziun economica per persuna è dal 1990 fin il 2016 creschida en Svizra, Giapun, Finlanda ed Israel il pli fitg. Grazia a la globalisaziun è il product naziunal brut creschì en Svizra tranter il 1990 ed il 2016 per 1'900 euros per persuna. En l'India mo per 20 euros. Era la China (80 euros) ed il Mexico (120 euros) han be registrà augments sut la media.
Protecziunissem è la faussa via. Globalisaziun sto dentant vegnir realisada uschia che l'uman stat en il center.
Il studi sa basa sin cifras dal 2016. El ha cumpareglià 42 pajais industrials e novs pajais industrials.
RR novitads 07:00


text:
A Cumbel hai dà oz in accident cun in tractor. In pur era vid trair puschina ch'i ha dà in disturbi vid il butschin. Tenor communicaziun da la polizia haja il pur tratg il frain per ir ord la cabina e controllar. Sinaquai saja il vehichel sa mess en moviment e rudlà d'ina spunda giu. En in aual saja el stà airi. Ord il butschin donnegià èn culads passa 1'000 liters puschina.
Ils pumpiers Lumnezia, la surveglianza da pestga sco era spezialists da l'Uffizi per la natira e l'ambient èn stads avant lieu per impedir ulteriurs donns d'ambient. Il vehichel ha in donn total.


text:
La lavur sin via duai cuntinuar. Perquai vul la regenza surpigliar il project da pilot «Streetwork» da la citad da Cuira. I sa tracta d'ina purschida che sa drizza activamain a persunas che n'arrivan sezzas betg da far diever d'autras purschidas d'agid. Lavureras e lavurers socials inscuntran en il spazi public persunas pertutgadas e gidan tranter auter a reducir ils problems psichics, fisics e socials.
En in lieu pli central a Cuira vul la regenza en pli stgaffir in nov e pli grond post da contact e consultaziuns. Tgi ch'è dependent duai pudair sa trategnair là en in lieu protegì ed er profitar da purschidas d'agid. Plinavant vul la regenza meglierar las purschidas da l’abitar assistì.
Tar l'examinaziun tras dus rapports ha la regenza giuditgà ultra dal basegn er ils custs e la realisabladad da las mesiras. Per realisar las purschidas sto il Cussegl grond augmentar dal 2022 preventiv cun ulteriurs 400'000 francs.
Nagin local da consumar
Ad interim na datti en Grischun però nagina stanza per consumar drogas, ch'era giavischada da la vart da la citad da Cuira, persunas dal fatg sco er da diversas deputadas e deputads dal Cussegl grond. L'emprim veglian ins observar l'effect dal nov post da contact e da consultaziun, avant che far ulteriuras investiziuns, hai num en la communicaziun.


text:
Els tutgan tar las bands da parti pli popularas dal chantun s. Gagl. Lur cuminanza da fans sa chatta era sur ils cunfins svizzers, en Austria e Germania. Andreas, Roman, Michael, Marco e Roman furman la band dal conturn da Kriessern. Els tutgan il gust musical da tut las generaziuns ed els maschaidan a moda giagliarda e frestga differents stils da musica. Rock e pop, schlagher e schlagher popular ma era il stil Oberkrain fan part da lur repertori da concerts. Ils 17 da fanadur è cumparì lur novissem album cun il titel «Wir sehen uns wieder». Era tar lur setavel album restan ils tschintg musicists da professiun fidaivels a lur stil. Il nov album cuntegn musica da buna luna e parti, elements en stil popular, ma era balladas per il cor.
Dapi mez mars è lur agenda plaina sa reducida sin nagins concerts. Sco Roman Wüthrich ans ha tradì hajan els nizzegià quest temp per cumponer novas melodias e scriver novs texts.
Il public ed igl applaus ans mancan.
Per na vegnir a fraid durant il temp da Corona senza concerts hajan els improvisà cun emprovas ambulantas sin in tractor tras la vallada dal Rain san gagliesa, ina surpresa cun bun effect da surpresa per musicists e publicum.


text:
Il president da la Confederaziun partent, Ueli Maurer ha accentuà durant la conferenza da medias per la fin da l'onn ses viadis ch'el ha fatg en l'exteriur.
Quasi tut las visitas han gì la finamira da chattar alliads per il project da refurma da taglia da l'OECD.
«Nus avain uss pudì construir ina rait che lubescha a nus da pigliar influenza sin quest tema», ha bilantschà Maurer. El saja s'inscuntra cun mintga minister da finanzas da l'Europa e quai almain ina fin tschintg giadas. I dovria dentant ulteriurs sforzs per vegnir tar ina schliaziun raschunaivla.
Refurma da taglia da l'OECD
Fin la fin dal 2020 vulan passa 130 stadis en il rom da l'OECD novas reglas da taglia per interpresas multinaziunalas. Il project consista da duas parts:
- L'emprima part prevesa che concerns ston pajar taglia là nua ch'els fan part dal martgà – er senza preschientscha fisica.
- Cun la segunda part duai dar ina taglia minimala per concerns.
Ueli Maurer schazegia che la Svizra perdiss uschia 0,5 fin 5 milliardas francs, eventualmain er dapli. Maurer ha er fatg ses viadis en connex cun la glista grischa da l'UE per oasas da taglia. Sin quella era la Svizra pervi dals privilegis da taglia per firmas da l'exteriur. Suenter il Gea dal pievel svizzer a la refurma da taglia ed AVS dals 19 da matg e dapi che la lescha è en vigur, n'è la Svizra betg pli sin questa glista.
Fitg buna legislatura
Maurer ha numnà la legislatura passada «fitg buna». I saja gartegià da serrar giu projects a lunga vista en pliras spartas. Sco exempel ha Maurer numnà la gulivaziun da finanzas naziunala ed il barat da datas cun entant enturn 100 stadis.
Per avair success dovria la Svizra ina buna rait internaziunala ed ella stoppia esser abla da reagir svelt.
RTR novitads 15:00


text:
Curt e concis
- La libraria «Ex Libris» sto stritgar 114 plazzas pervia da la digitalisaziun.
- Ultra da quai sto la libraria er serrar 43 da 54 filialas.
- Er la filiala a Cuira è pertutgada.
La libraria «Ex Libris» sto serrar 43 da lur 54 filialas en Svizra e sto uschia relaschar 114 collavuraturas e collavuraturs. Tranter auter er la filiala a Cuira.
Da las 330 plazzas che la libraria porscha restan en in onn damai anc 215 plazzas. Per ils collavuraturs che sajan pertutgads da la restructuraziun haja «Ex Libris» elavurà in plan social ensemen cun l'uniun da commerzi e cun la cumissiun da persunal. Ultra da quai emprovia la libraria da chattar novas plazzas per ils pertutgads – entaifer ed ordaifer la gruppa da la Migros.
S'adattar al martgà
L'interpresa da la gruppa da Migros «Ex Libris» argumentescha ch'ella reageschia cun quellas mesiras sin las midadas structuralas dal martgà. Uschia haja «Ex Libris» il 2017 gì ina perdita da svieuta da 15% en las filialas. En la fatschenta online hajan ins dentant pudì augmentar la vendita per 8%, uschia che la fatschenta online furnescha gia pli che la mesadad dal gudogn. Perquai veglia la libraria en futur metter il focus sin la distribuziun digitala – quai cunzunt da cudeschs.
60 filialas pli pauc dapi il 2009
Gia ils davos onns aveva la libraria cumenzà a s'adattar a la midada da structura dal martgà ed ha spustà il focus da las filialas staziunaras sin la fatschenta online. Quai ha gì per consequenza che l'interpresa da la gruppa da Migros ha dapi il 2009 gia serrà 60 filialas.
RR novitads 14:00


text:
Dapi l'avust 2017 èn, tenor indicaziuns da la UNO, radund 780'000 persunas da la minoritad muslima dals Rohingya fugì da lur patria en il nord dal Myanmar. Ils fugitivs han rapportà da violenza cun armas e vitgs ch'èn ars giu en lur patria.
Blers dals Rohingya èn blessads u traumatisads fermamain, e bleras famiglias èn vegnidas stgarpadas dapart. La maioritad dad els è arrivada suenter la fugia difficila en champs da fugitivs fullanads en il Bangladesch. La mancanza d'aua da baiver e da mangiativas è enorma, e la gronda part dals fugitivs viva senza suttetg ed indrizs sanitars.
Plievgia po chaschunar catastrofa en la catastrofa
La plievgia dal monsun po chaschunar en il champ da fugitivs a Cox Bazar en il Bangladesch – in dals pli gronds champs da fugitivs dal mund – ina catastrofa en la catastrofa. La plievgia po inundar vias e baraccas. Entirs quartiers pon vegnir isolads, uschia ch'ils fugitivs pertutgads n'han betg pli access al provediment medicinal ed al post da nutriment.
«Vitiers vegn che las collinas sezzas vegnan ad esser be pli glitta, cunquai ch'ins ha runcà ellas per avair laina da brisch per cuschinar», di Barbara Dietrich da la Helvetas ch'è gist turnada dal champ, nua ch'ella ha coordinà in project da cartografar il champ.
Privel da colera
E Barbara Dietrich agiuntescha anc in ulteriur problem: las veglias latrinas che consistan be dad ina rusna en la terra, possian ir suror e las fecalias uschia sa maschadar cun l'aua da baiver. Quai possia lura chaschunar colera ubain autras malsognas da diarrea.
Di da collecta ils 23 da matg
Ils 23 da matg ha la Chadaina da Fortuna organisà ensemen cun la SRG SSR in di naziunal da collecta. Ina da las centralas è vegnida endrizzada tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) a Cuira.
Fin mesanotg èn 102'974 francs vegnids rimnads sur la centrala a Curia.
Gidar
- Sur il conto postal 10-15000-6 (remartga «Nothilfe für die Rohingya»). Formulars da pajament datti sin posta.
- Ubain cun pajament direct online, il link avra en ina nova fanestra.
Uschia gida Vossa donaziun
Las organisaziuns d'agid associadas a la Chadaina da Fortuna vegnan a realisar cun las donaziuns projects ch'èn adattads als basegns dals fugitivs:
- Ellas repartan mangiativas ed aua da baiver netta
- Ellas repartan tendas ed artitgels da mintgadi
- Ellas tractan malsauns e blessads
- Ellas protegian uffants dad explotaziun ed abus e gidan uffants e creschids da surmuntar lur traumas
- Ellas s'occupan d'uffants ch'èn vegnids separads da lur geniturs sin la fugia
- Ellas dattan daners als fugitivs, per ch'els possian cumprar sez il pli necessari
Gia ramassà passa 4,5 milliuns francs
Enfin ils 20 da matg ha la Chadaina da Fortuna ramassà pli che 4,5 milliuns francs per ils Rohingya e pudì sustegnair cun quels daners 12 projects ed uschia bunamain 220'000 persunas.
RR actualitad 06:00++


text:
Il congress american ha confermà l'elecziun dal democrat Joe Biden sco proxim president dals Stadis Unids. Il vicepresident Mike Pence ha annunzià il resultat uffizial en ina sesida communabla d'omaduas chombras.
Avant aveva il congress stuì interrumper la procedura per certifitgar ils resultads da l'elecziun presidiala. Aderents da Donald Trump eran entrads cun violenza en il capitol.
Donald Trump ha reagì sin la conferma dal congress. Era sch'el na va betg d'accord cun il resultat da las elecziuns, vegnia a dar ina surdada d'uffizi ordinaria.


text:
Ulesc Castel
Ulesc Castel (Piemuntes: Olegg Castel; Italian: Oleggio Castello) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 030 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 5,9 km² e ona densità de popolaziun de 344 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Arona, Cümiaagh, Gatich e Parscé.
Fundaa prubabilment di Celta, düranta el dumini lungubard a l'era cunussüü cume Olegio qui dicitur Langobardorum (che in latin el vör dì: Ulesc che l'è dii di Lungubard). Tra el 1928 e 'l 1951 l'è staa tacaa ai cumün de Parüssé e de Muntrigiash (diventandu frasiun del primm). El fà part del Parch natüral di Lagünn de Mercüragh.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ulesc Castel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cun 105 cunter 104 vuschs ha la radunanza communala decidì da preparar ina fusiun cun Andiast e Breil e betg cun Andiast e Glion. Anc durant la radunanza communala, ma suenter la votaziun, ha in abitant ch'è pro Breil fatg la reproscha, che anteriurs abitants da Vuorz hajan deponì danovamain las scrittiras a Vuorz sulettamain per pudair votar ed uschia influenzar il resultat. Quai na saja betg gist, che persunas che n'abiteschian betg pli a Vuorz emprovian d’influenzar las decisiuns communalas ed uschia la vita da las persunas che stoppian viver cun las decisiuns. Uschia è in dals convischins da Vuorz s’exprimì a la radunanza communala curt suenter la votaziun.
Naginas natiralisaziuns illegalas
Sin dumonda da RTR ha il president communal da Vuorz Guido Dietrich confermà, che var tschintg persunas sajan s’annunziadas a Vuorz las davosas emnas. Tut quellas annunzias sajan dentant legalas. Las dumondas sajan tuttas vegnidas controlladas e lubidas da la vischnanca.
Suprastanza resta
Il president e la suprastanza da la vischnanca da Vuorz han cleramain favurisà la fusiun cun Glion e han era declerà questa posiziun publicamain. Uss che la decisiun da la radunanza communala è crudada per Breil, sa tschenta la dumonda, sche la suprastanza na duess betg demissiunar.
Ed: È quai anc la dretga suprastanza per elavurar in contract da fusiun cun Breil? Per il president communal Guido Dietrich n'è quai betg in problem. El sez sco era la suprastanza vegnian ad elavurar in contract da fusiun uschè favuraivel per Vuorz sco pussaivel. Els hajan survegnì l’incarica da la populaziun da Vuorz en quai senn e quai vulan els era far uschia.
RR Actualitad 12:00


text:
Val Müstair
Val Müstair (tudestg Münstertal, taliana Val Monastero) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Val Müstair dal district En.
La vischnanca da Val Müstair è sortida il 1. da schaner 2009 ord la fusiun da las vischnancas anteriuramain autonomas Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv e Valchava, pia tut las vischnancas sin la vart svizra da la val. La suletta autra vischnanca da la Val Müstair è Tuer (Taufers im Münstertal) ch'appartegna gia al Tirol dal Sid.


text:
La chombra dals represchentants, che vegn dominada dals democrats, ha decidì d'accusar Trump pervia da «provocaziun a rebelliunu» e d’arver uschia in uschenumnà «impeachment» encunter il president american.
L'impeachment sco tal vegn manà en la segunda chombra dal congress, il senat. Là fiss ina maioritad da 2/3 necessaria per sentenziar Donald Trump. Quai munta che passa in tozzel senaturs republicans stuessan s’exprimer encunter Trump. Il senat decida probabel pir suenter la saramentaziun dal nov president Joe Biden ils 20 da schaner en chaussa.
Als democrats vai tar l'impeachment era persuenter da sclauder Trump per l'avegnir d'uffizis publics. Uschia na pudess el era betg candidar il 2024 sco president.


text:
Enturn Franco Cavegn èsi vegnì ruassaivel dapi ch'el ha terminà sia carriera il 2005. L'anteriur skiunz da Vella n'è betg pli da chattar en il circus da skis. Suenter sia carriera activa è el ì sia atgna via. Oz maina el la firma «Franco Cavegn events». Franco Cavegn che abita a Maiavilla offerescha viadis d'aventura sin il champ da carving, dad ir en naiv entira, heliskiing u da dar golf – saja quai en Svizra, en ils Stadis Unids u en il Canada.
Dus plazs da podest
Franco Cavegn è durant sia carriera stà activ en las disciplinas spertas. Surtut en la cursa rapida ha è el tutgà sur onns tar l'elita mundiala. Sia staila è ida si il 1994 a Kitzbühel, nua che Cavegn è surprendentamain vegnì tschintgavel cun il numer da partenza 36.
Duas giadas ha il Sursilvan fatg il pass sin il podest. Il 2001 è el vegnì terz a Garmisch ed il 2002 medemamain terz a Kvitfjell. Sia meglra stagiun ha el gì il 2001/2002. En sis cursas è Franco Cavegn stà classà tranter ils megliers 10. A la fin da la stagiun è el stà il quart meglier skiunz en la cursa rapida.
Durant sia carriera è il Lumnezian arrivà en 35 cursas tranter ils top 10. Per in plaz sisum il podest hai dentant mai tanschì durant ils 16 onns da sia carriera.
Blessuras han franà il Lumnezian
Il 1989 ha il skiunz dà ses debut en la cuppa mundiala a Sestriere. Sia carriera è deplorablamain era vegnida accumpagnada da grevas blessuras. Duas rupturas dal liom cruschà han adina puspè bittà enavos il Grischun. Blessuras èn era stadas il motiv, pertge che l'atlet da Vella ha terminà sia carriera il 2005. Tenor Franco Cavegn èn blessuras dentant insatge che tutgan simplamain tar la vita d'in skiunz.
Ord l'archiv:


text:
Or
L'or l'è l'element chimegh numer 79. El sò simbol l'è Au (del latin aurum).
A l'è on metall de transizion tender, grev e maleabel, cont on color giald dovuu al sorbiment di longhezz d'onda del bloeu de la lus incident.
L'è inataccabel de la magior part di compost chimegh e 'l reagiss praticament domà con l'aqua regia e cont el cianur. Cont el mercuri el fa su on amalagama, ma minga on compost chimegh.
Al statt nativ a l'è sotta forma de pepitt, gran e pajusc in di prej e in di deposit luvionai.
El vegn doperaa per conià moned e l'è on standard monetari per tanti nazion. L'è doperaa anca di oreves, di dentista e in de l'industria elettronega. El sò codes ISO 'me valuta l'è XAU.
Cont el passà del temp l'or l'è devegnuu el simbol de la purezza, del valor, de la lealtà. L'è vun di metai pussee famos e pregiaa in del mond.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla or la riva del latin aurum, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov neolatinn (italian oro, frances e catalan or...).


text:
Sco autras interpresas svizras ch'èn activas en la China ha er l'interpresa Hamilton a Panaduz prendì mesiras preventivas per cumbatter ch'il virus da corona sa derasa anc pli fitg. Ils radund 100 collavuraturs da Hamilton a Shanghai e Peking ston per il mument lavurar da chasa anora. Dentant er per ils radund 1'200 collavuraturs en il Grischun dettia mesiras, di il schef Andreas Wieland:
- Nagins collavuraturs pon il mument viagiar en China
- Il mument na pon nagins Chinais visitar la fatschenta
- Collavuraturs che turnan da la China vegnan per in'emna en ina sort quarantina
Pertutgads èn 2 fin 3 emploiads che turnan proximamain da la China. Els na dastgan per radund in'emna betg ir en il biro a lavurar. Plinavant avessan radund 10 collavuraturs gì da viagiar il proxim temp en China, quest viadi è dentant desditg. Desditg è er in inscunter da vendita en l'Austria nua ch'era Chinais fissan stads preschents.
Emprim cas en Germania
En Germania è l'emprima infecziun cun il virus da corona vegnida cumprovada. In um da la Bavaria è s'infectà. Quai ha communitgà in pledader dal ministeri da sanadad a Minca. Il pazient saja tenor emprimas indicaziuns en in bun stadi. El vegnia surveglià medicinal e saja isolà.
Las persunas che sajan stadas en contact cun il pazient vegnian infurmadas a moda detagliada davart sintoms pussaivels, mesiras igienicas e las vias co il virus po sa derasar.
Nagin cas da corona en l'ospital da Triemli
Entant ha l'ospital da Triemli a Turitg pudì quietar: els n'han nagins cas da corona. Ils dus pazients suspectads d'esser s'infectads cun il nov virus da corona n'han betg el. Cun quai na datti en Svizra fin uss nagins cas confermads dal nov virus.
RTR novitads 07:00


text:
Imper Latin de Costantinopel
L'Imper de Romania[1], latin Imperium Romaniæ, cognossid ind la moderna storiografia come Imper Latin de Costantinopel o Imper Latin d'Orient, e ciamad dei Bizantin Ocupazion Latina,[2] l'è stait un stat croxad feudal fondad dei cap de la IV Croxada in su i terre bizantine conquistade.
StoriaModifega
Despò de la conquista de Costantinopel ind el 1204, l'Imper l'è stait fondad come la continuazion de l'Imper Roman d'Orient, cond un imperador catoleg inscambe qe ortodoss.
Ol prim imperador l'è stait ol Baldovin I de Costantinopel, Cont dei Fiander, incoronad ol 16 de maj 1204, e l'olter candidad a'l tronn, ol Marqes del Montferrad Bonifaç, al ciapava ol titol de Re de Tessalonega, la segonda citaa de l'Imper dop de la capital, come so vassal.
Despò d'una prima fas de sucess militar, sovertut sota l'imperador Enric dei Fiander (1206 - 1216), l'Imper l'è plu reussid a mantegnir ol controll dei so vassai, e i continue guerre contra i Bulgar e i stats bizantin miga conquistads i ha portad a la so fin.
Ind el 1261 ol jeneral nicean Alexios Strategopoulos, intratant qe la flota veneziana cond la guarnijon imperiala l'era ocupada ind el Mar Neger, al reconquista cond adoma 800 omegn una Costantinopel sguarnida, grazie a una porta segondaria dervida de l'intern. Cond la fraca de la flota tornada indree, l'imperador Baldovin II l'è costret a scapar de la citaa, e con Miqel VIII Paleolog l'è restabilid l'Imper Bizantin.
Ol titol de Imperador Latin l'è stait reclamad in Ocident fina a'l XIV secol.
RiferimentsModifega
- ↑ (EN) Per la longa storia de "Romania" come nom territorial per l'Imper Roman e (plœu tarde) Bizantin, varda R.L. Wolff, "Romania: The Latin Empire of Constantinople". In: Speculum, 23 (1948), pp. 1-34.
- ↑ (EN) David Jacobi, The New Cambridge Medieval History, Volume V: c. 1198 - c. 1300, publicad ind el 1999, ISBN 0-521-36289-X, capitol The Latin empire of Constantinople and the Frankish states in Greece, pajine 525-542


text:
Il gieu inscenescha ils muments dramatics amez la populaziun ils 5 da settember 1872 cura che bunamain l’entir vitg da Zernez è brischà.
Participantas: scolars e scolaras dal seminari da scolasts a Cuira
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Redacziun: Burtel M. Bezzola
Radioscola 29-11-1972
Numer d'archiv: 2116


text:
Dialet carpesan
El dialet carpesan (nom nativ: carpśàn) l'è un dialet emilian parlaa a Carpi (Pruvincia de Modena) e in di paes inturna.
Difüsiun e carateristighModifega
El dialet carpesan a l'è parlaa in d'un quai cumün de la bassa pruvincia de Modena, ciuè:
- Carpi (Cärp)
- Novi di Modena (Nov)
- San Prospero (San Prosper)
- Bastiglia (Bastia)
- Campogalliano (Campgajan)
Lenguistigament, el cunfina a nord-ovest cul dialet mirandules, a süd cunt el dialet mudenes (del qual el pò vess cunsideraa una variant, al cuntrari del Mirandules) e a est cunt el dialet regian, dal qual el ciapa inflüenz fort. Inultra, el dialet de Correggio (cumün regian) l'è inflüenzaa del carpesan.
Urmai l'è parlaa suratüt a Novi.
Rispet al Mudenes, el Carpesan el gh'ha minga la /z/ düra, ma dumà quela dulza (ś).
I verbModifega
Verb vessModifega
- Indicativ present: mè a sun, tè 't î, lò 'l è, nuèt'r a sòm, uèt'r a sî, lōr i în.
- Indicativ imperfet: mè a éra, tè 't ēr, lò 'l éra, nuèt'r a éren, uèt'r a éri, lōr i éren.
- Indicativ fütür: mè a s'rò, tè 't s'rê, lò 'l s'rà, nuèt'r a s'ròm, uèt'r a s'rî, lōr i s'ran.
- Cungiüntiv present: che mè a sìa, che tè 't sìi, che lò 'l sìa, che nuèt'r a sòma, che uèt'r a sidi, che lōr i sìen.
- Cungiüntiv imperfet: che mè a fùs, che tè 't fùs, che lò 'l fùs, che nuèt'r a fùsen, che uèt'r a fùsi, che lōr i fùsen.
- Cundiziunal present: mè a s'rev, tè 't s'ress/s'rèv, lò 'l s'rev, nuèt'r a s'rèven, uèt'r a s'ressi/s'rèvi, lōr i s'rèven.
- Geründi present: send.
- Infinii present: èser.
- Participi passaa: stê/stèda.
Verb avèghModifega
- Indicativ present: mè a-j-ò, tè 't ê, lò 'l à, nuèt'r a-j-òm, uèt'r a 'vî/î, lōr i àn.
- Indicativ imperfet: mè a ìva, tè 't îv, lò 'l ìva, nuèt'r a ìven, uèt'r a ìvi, lōr i ìven.
- Indicativ fütür: mè a-j-a'rò, tè 't a'rê, lò 'l a'rà, nuèt'r a-j-a'ròm, uèt'r a 'rî, lōr i a'ràn.
- Cungiüntiv present: che mè a 'pia, che tè 't api, che lò 'l àpia, che nuèt'r a-j-òma, che uèt'r a ìdi, che lōr i àpien.
- Cungiüntiv imperfet: che mè a ìss, che tè 't ìss, che lò 'l ìss, che nuèt'r a 'ìssen, che uèt'r a 'ìssi, che lōr i 'ìssen.
- Cundiziunal present: mè a-j-a'rev, tè 't a'ress/avrèv, lò 'l a'rèss/avrèv, nuèt'r a 'ressen/'vrèven, uèt'r a 'ressi/'vrèvi, lōr i avressen/avrèven.
- Geründi present: 'end/avènd.
- Infinii present: avēr.
- Participi passaa: avû/abû.
Prima cuniügaziunModifega
- Indicativ present: mè a cant, tè t' cant, lò 'l canta, nuèt'r a cantòm, uèt'r a cantê, lôr i cànten.
- Indicativ imperfet: mè a cantèva, tè t' cantèv, lò 'l cantèva, nuèt'r a cantèven, uèt'r a cantèvi, lôr i cantèven.
- Indicativ fütür: mè a cantarò, tè t' cantarê, lò 'l cantarà, nuèt'r a cantaròm, uèt'r a cantarî, lôr i cantaràn.
- Cungiüntiv present: che mè a canta, che tè t' cant, che lò 'l canta, che nuèt'r a cantòma, che uèt'r a cantèdi, che lôr i canten.
- Cungiüntiv imperfet: che mè a cantìs, che tè t' cantìs, che lò 'l cantìs, che nuèter a cantìsen, che uèt'r a cantìsi, che lôr i cantìsen.
- Cundiziunal present: mè a cantarèv, tè t' cantarès/cantarèv, lò 'l cantarès/cantarèv, nuèt'r a cantarèsen/cantarèven, uèt'r a cantarèsi/cantarèvi, lôr i cantarèsen/cantarèven.
- Geründi present: cantènd.
- Infinii present: cantèr.
- Participi passaa: cantè.
Segunda cuniügaziunModifega
- Indicativ present: mè a lêś, tè t' lêś, lò 'l lêś, nuèt'r a l'śòm, uèt'r a l'śî, lôr i léśen.
- Indicativ imperfet: mè a l'śìva, tè te l'śìv, lò 'l alśìva, nuèt'r a l'śìven, uèt'r a l'śìvi, lôr i l'śìven.
- Indicativ fütür: mè a l'śrò, tè te l'śrê, lò 'l alśrà, nuèt'r a l'śròm, uèt'r a l'śrî, lôr i l'śran.
- Cungiüntiv present: che mè a léśa, che tè t' lêś, che lò al léśa, che nuèt'r a l'śòma, che uèt'r a l'śìdi, che lôr i léśen.
- Cungiüntiv imperfet: che mè a l'śìs, che tè t' l'śìs, che lò 'l lśìs, che nuèt'r a l'śìsen, che uèt'r a l'śìsi, che lôr i lśìsen.
- Cundiziunal present: mè a l'śrèv, tè te l'śrès/l'śrèv, lò al l'śrèv, nuèt'r a l'śrèsen/l'śrèven, uèt'r a l'śrèsi/l'śrèvi, lôr i l'śrèsen/l'śrèven.
- Geründi present: alśend.
- Infinii present: lêśer.
- Participi passaa: alśû.
Terza cuniügaziunModifega
- Indicativ present: mè a dorum, tè t' dorum, lò 'l dorum, nuèt'r a durmòm, uèt'r a durmî, lôr i dòrmen.
- Indicativ imperfet: mè a durmìva, tè t' durmìv, lò 'l durmìva, nuèt'r a durmìven, uèt'r a durmìvi, lôr i durmìven.
- Indicativ fütür: mè a durmirò, tè t' durmirê, lò 'l durmirà, nuèt'r a durmiròm, uèt'r a durmirî, lôr i durmiràn.
- Cungiüntiv present: che mè a dorma, che tè t' dorma, che lò 'l dorma, che nuèt'r a durmòma, che uèt'r a durmìdi, che lôr i dormen.
- Cungiüntiv imperfet: che mè durmìs, che tè t' durmìs, che lò 'l durmìs, che nuèt'r a durmìsen, che uèt'r a durmìsi, che lôr i durmìsen.
- Cundiziunal present: mè a durmirev, tè 't durmirès/durmirèv, lò 'l durmirèv, nuèt'r a durmirèsen/durmirèven, uèt'r a durmirèsi/durmirèvi, lôr i durmirèsen/durmirèven.
- Geründi present: durmènd.
- Infinii present: durmìr.
- Participi passaa: durmî.
Esempi de lenguaModifega
El Pader NosterModifega
Pèder noster, che 't sii ind al ciel,
ch'a sia bendèt al tô nom,
ch'a vegna 'l tô regn,
ch'a vegna fat quel che te vō,
acsè in ciel, acsè in tera.
Dass incò al noster pan quotidiàn,
e scanśèla i noster debet,
cmè nuèter a i scanślòm ai noster debitōr.
E an purtères briśa in tentasiòun,
ma tines luntàn dal mèl, amen.
Una nuvela del BucascModifega
A hii donca da saver che in chii temp, quand agh era 'l prim re d'un sit che 's ciama Cipro, e dop ch'un zert Gofredo 'd Buglion l'aviva conquistä la Tera Santa, a sussess ch'una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr; e che, turnand indree, e passand per Cipro, la fu insultäda, ma dimondi, da di om cativ. Lee la 's lamentäva fort, e la 'n 's psiva där päs; e la pinsé d'andär dal re. Ma 'gh fu dit ch'l'era inutil, perché al re l'era un zert bambozz e acsè pigroun che inveza 'd fär giustizia degl'ingiuri di äter, al bviv'anzi quili ch'i 'gh feven a lò. Tant è veira, i dsiven, che ch'i 's vol sfugär d'un quälch dispet, al va a insultärel lò. Cla sgnora, sintend 'stel coss, anca lee, cherdend de 'n pseir utgnir giustizia, per sfugärs un poch, la voss andär dal re, per tucärl almanch int la sò viltä. L'andé dounca, e quand la fu davanti al re, la diss: "Al me Sgnor, an vegn minga davanti a vò perché a spera ch'am fädi giustizia dl'ingiuria ch'a i ho ricevuu, ma perché, per consolärem un poch ed quela, am insegnädi cuma fee a sufrir quili ch'i 'v fan a vò: perché, quand a i ho imparä, a possa supurtär anca mé con pazinzia la mia, che me av dunaree vluntera, s'a psiss, perché a ved ch'a sii fort boun".
Fein aloura al re a l'era semper stä cum un mutergnoun ma, a sintir chel parol, cumé s'al s'fuss dessdä dop d'aver durmii dla grossa, al prinzipié a fär giustizia dal tort ch'iva ricevuu cla sgnora, punend ben ben quii ch'l'aviven insultäda; e pò al dvinté acsè rigurous ch'an ne lasciäva senza castigh nisson ch'l'aviss insultä, anch se l'ingiuria la fusse städa pezneina.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 290
BibliugrafiaModifega
- Poesie in dialetto carpigiano, Argia Montorsi, 1982.


text:
Belgi
El Belgi (België in Flamengh, Belgique in Frances, Belgien in Tudesch) l'è un stat de l'Europa ucidental.
A nord l'è tacaa ai Pais Bass, a est a la Germania e el Lüssembürgh, a sud e süd-ovest a la Francia e a nord-ovest el da ins el Mar del Nord.
Gh'è pö da dì ch'el Belgi l'è al cunfin tra l'Europa germanofuna e l'area linguistica rumanza. L'è divis in tre region: i Fiander, induè che se parla el flamengh (pü o meno el 58% de la pupulazion); la Valonia (con el 32% de la pupulazion); e la region de la cità de Bruxelles, uficialment bilinguv e induè che ghe sta el 10% de la pupulazion.
El Belgi l'è staa vün di fundadur de l'Ünion europea e la so capital l'è la sed d'un bel po d' istituzion cumünitari.
Istitüziun pulitighModifega
El Belgi (Royaume de Belgique/Koninkrijk België/Königreich Belgien) l'è una munarchia custitüziunal.
El re l'è Filip (del 2013).
El prim minister l'è l'Alexander De Croo (del 2020).


text:
Lecch
Chela vus chi la parla de la citaa lumbarda - olter signifegaa i truee chinsci: Lech (desambiguassiun)
Lecch (Lecco in italiàn, Leucum in latìn; Leck in tudesch) l'è ona città italiana de 47 999 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 45,9 km² e ona densità de 1 046 ab./km². L'è la capitàal de la Pruvincia cunt l'istess nomm.
El sittModifega
Lecch la se tröva in de la part püssee a süd del ram del lach de Comm che'l gh'ha el sò istess nomm, in sü la spunda urientàal, in duvè dal lach vegn föra il fiüm Adda. Lecch l'è culegada a l'oltra spunda del fiüm da trìi punt: el Punt Kennedy o Punt Nöf (de la metà di ann Cinquanta del secul passaa), el Punt Azzone Visconti o Punt Vècc (el pussee vècc, che l'è del Mediuéf) e'l Punt Alessandro Manzoni o Terz Punt (inaugüràa in del 1985)
La cità l'è circundada da'n frach de muntagni: el San Martìn, el Düü Mann, el Melma, el Piz d'Erna, el Resegùn e'l Magnöden hin i pussee impurtant.
Lecch l'è traversada da trìi turent: el Gerenzùn, el Caldùn (per la gran part interàa), e'l Biùn.
I riùnModifega
El teritori del cumün de Lecch inscì cumè l'è al dì d'incö l'è stàa fàa sü tra'l 1923 e'l 1928, quand hann metüu insemm i teritori de vündes cumün: Lecch, Castèll, San Giuàn, Rancc, Laurca, Ulàa, Quàa, Germagnee, Belee, Magiànech e Ciüs.
Incö el cumün de Lecch l'è divìs in cinch circuscriziùn:
- 1. Center de Lecch e la vegia fraziùn de Pescarenech;
- 2. Castèll e Viàal Türàa;
- 3. San Giuàn, Laurca, Rancc, la vegia fraziùn de Bunascina e Ulàa;
- 4. Germagnee, Belee, la vegia fraziùn de Caleott e Quàa;
- 5. Magiànech e Ciüs.
La ministraziunModifega
I sindeghModifega
Dumà i sindegh elegiüü direttament, per quej numenaa del Cunsili Cumünal varda la vus linkada.
- Giuseppe Pogliani (1993-1997, Liga Nord)
- Lorenzo Bodega (1997-2006, Liga Nord)
- Antonella Faggi (2006-2009, Liga Nord)
- Sante Frantellizzi (2009-2019, Commissari Prefettizi)
- Virginio Brivio (2010-, Partii Democrategh)
L'ecunumiaModifega
L'ecunumia de la cità de Lecch la se basa amò incö sül setùr de la siderurgia, anca se i vecc fabrich pussee famùs (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun sparidi u ridimensiunàa de bun, cumè anca la Leuci (fabrica de lampadini), la Riello (fabrica de caldai) e l'Icam (fabrica de ciculàt, che nel gir de pöch ann la narà a Ursenich, in Pruvincia de Comm).
In di ültim ann s'è svilupàa'l turism, atiràa dai (pöch) spiagi del lach, dai muntagni d'inturn e dai Sit manzuniàn, val a dì i sit in duvè il Manzoni l'ha ambientàa el sò rumanz pussee famùs, I Promessi Sposi.
I munumentModifega
I munument pussee impurtant hin:
- el Domm de San Nicolò (Sagràa Basilica, a Lecch center), gesa in stil neoclassich fàa sü a la fin del XIX secul; el sò campanil, vôlt 96 meter, l'è ün di pussee grand d'Italia;
- la Tur Viscuntea (Piazza XX Settembre, a Lecch center), in duvè ghè el Musee di armi;
- el Teater de la Società (Piazza Garibaldi, a Lecch center), in stil neoclassich;
- ün pezz di vecc mura se pörun vedè in via Volta, visìn a la staziùn;
- el Palazz Belgioioso (Curs Matteotti, a Castèll), in duvè che gh'hin i Musee civich de Lecch e'l Planetari;
- la Vila Manzoni (Largh Caleòtt), in duvè el scritùr Alessandro Manzoni el viveva d'estaa quand l'era piscinìn;
- i Sit manzuniàn: la casa de Lucia (a Ulàa e ad Aquàa), la casa de Renz (ad Aquàa), el "palazzott" de Don Rodrigo, la gesa de Don Abundi (ad Aquàa), la capelina in duvè Don Abundi l'ha incuntràa i Bràaf (ad Aquàa), el cunvent de Fra' Cristofur (a Pescarenech) e'l vecc sit in duvè el Biùn nava dent al fiüm Adda (il curs del turent l'è stàa dopu deviàa), in duvè Lucia l'aveva ciapàa la barca per scapà a Munscia.
Città ingemelaaModifega
Persunagg famùsModifega
I persunagg pussee famùs ligàa in üna quaj manera a Lecch hin:
- Alessandro Manzoni (Milan 1785-1873), scritùr;
- Antonio Stoppani (Lecch 1824-Milan 1891), pret e studiùs di sass;
- Riccardo Cassin (San Vit al Tajament 1909), alpinista;
- Carl Mauri (Lecch 1930-1982), alpinista;
- Nino Castelnuovo (Lecch 1936), atùr, che l'ha fàa il röl del Renz in del film per la televisiùn "I Promessi Sposi" in del 1968;
- Roberto Castelli (Lecch 1946), Minister de la Giustizia dal 2001 al 2006, Viceminister per i straat (infrastrutture) del 2008 al 2011;
- Roberto Formigoni (Lecch 1947), President de la Regiùn Lumbardia dal 1995 al 2013;
- Antonio Rossi (Lecch 1968), spurtif de la canoa, che l'ha ciapàa trìi volt la Medaja de or a i Ulimpiadi (düu ad Atlanta in del 1996, vüna a Sydney in del 2000) e trìi volt anca ai Campiunàa del Mund (a Duisburg in del 1995, a Dartmouth in del 1997 ed a Szeged in del 1998), Asesur pruvincial del Sport del 2009 sota l'aministraziun del Daniele Nava.
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Üniun Eurupea
L'Üniun Eurupea (UE) a l'è un üniun suranaziunala de 27 stat de l'Europa. A l'è nassüda in del 1992 de la Cumünità Ecunomiga Eurupea cunt el Trataa de Maastricht. In del temp el nümer di stat a l'è vegnüü püssee grand e istess anca i sò cumpetenz.
L'UE a l'è vüna di entità ecunomigh e pulitigh püssee gross del mund, cunt i sò 494 miliun de personn e un GDP cumbinaa de €11.6 triliun (US$14.5) in del 2006.[1]
L'Üniun a l'è un marcaa ünegh cunt una pulitiga de cumerci cumüna.[2]. La püssee part di stat member al dupra una muneda ünega, l'euro.
La pulitiga furestera cumüna a l'è inscambi limitada.
L'Üniun Eurupea a l'è fada de 27 stat de l'Europa:
UrganizaziunModifega
La presidenza de l'Üniun Eurupea la birla per ses mis intra i guern di stat member.
El president del parlament eurupee a l'è el David Sassoli.
LenguvModifega
L'Üniun Eurupea la gh'ha vintitrì lenguv ufiziaj; i lenguv che dupren i funziunari de la cumissiun e del cunsej a hinn trì: l'ingles, el frances e 'l tudesch.
ReferenzModifega
- ↑ EU nominal GDP 2006, International Monetary Fund, cuntrulaa el 17 d'April del 2007
- ↑ Activities of the European Union: Internal Market,EUROPA


text:
Commembranza ella
societad PRO IDIOMS
Jeu vuless bugen sustener l’idea e la lavur dalla PRO IDIOMS e vuless vegnir commember / commembra dalla societad PRO IDIOMS.
Commember / Commembra dalla PRO IDIOMS sa mintgin daventar. La contribuziun annuala da 10.00 frs ei voluntaria.
Donaziuns ein secapescha beinvegnidas.
Las datas persunalas vegnan mo duvradas internamein. Ellas vegnan buca dadas vinavon sco era buca publicadas en ina maniera u l’autra.
Tgi che pagass bugen la contribuziun sur igl internet, sa far aschi bien e s'annunziar cul formular sutvart e pagar la summa sil conto culla numera:
PRO IDIOMS
Banca Raiffeisen Cadi
7180 Disentis/Mustér
CH65 8107 2000 0067 7689 8
numera da clearing 81072
Adressa:
Pro Idioms Surselva
cassiera Adelina Vincenz
Via Fraissens 4
7166 Trun
Per plaschair tscherner a schnestra "Engiadina".
Per plascher smaccar seniester sin "Surselva".
Commembranza illa
società PRO IDIOMS
Eu vess gugent da sustgnair l'idea e la lavur da la PRO IDIOMS e vuless gnir
commember /-bra da la società PRO IDIOMS.
Commember /-bra da la PRO IDIOMS po dvantar minchün /-a pajond üna contribuziun annuala da fr. 10.-.
Donaziuns sun bainvissas.
Las datas persunalas vegnan dovradas be internamaing e nu vegnan datas inavant e neir na publichadas in ingüna maniera.
Chi chi vess gugent da pajar la contribuziun sur internet, dess far il bain da s'annunzchar cul formular suotvart e da pajar l'import sül conto cul nomer
IBAN CH 97 8114 4000 0315 0112 6
Adressa:
PRO IDIOMS
7530 Zernez
Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair, nomer clearing da banca: 81144
Conto da posta: 70-577-1
Chi chi vess gugent da pajar la contribuziun cun ün vagl da pajamaint, dess far il bain da s'annunzchar cul formular suotvart. Nus tramettain alura il vagl da pajamaint per posta electronica.
Grazcha fich!


text:
La Miràndla
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
La Miràndla (Mirandola in italiàn, 23.512 cristiàn) l'è 'na sitê in pruvèinza ed Mòdna; la fà pèrt di nóv cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord.
Luntàn 34 km da Mòdna, sta sitadèina dla bàsa mudnésa l'è stèda per quaterzèint àn la cà dla faméja di Pico (tr'i quel l'è dimòndi famós Giovanni II, ciamê Pico d'La Miràndla).
Al zicundàri d'la Miràndla al sé tasfurmé indal pasàr di ân, da ruréel in industriéel. Da soquànt ân l'ativité prevalént l'é al Biomedichél (Biomedicale in italiàn) e l'indôt artigianél cal seguìs.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Per il president communal da Puntraschigna, Martin Aebli saja la decisiun da la radunanza communala surtut stada ina dal cor. Sper la colliaziun emoziunala dapi decennis cun Samedan, haja er la sceptica envers San Murezzan e ses ultims projects giugà ina rolla impurtanta tar la votaziun.
Spetgar tge ch’ils auters fan
Per il mument hajan ins da spetgar ils resultats da votaziun da las autras duas vischnancas davart in credit da planisaziun per ina chasa da tgira per Segl, Silvaplauna, San Murezzan e Puntraschigna.
Credit da planisaziun da 2,3 milliuns francs
San Murezzan decida ils 5 da zercladur a l’urna, Silvaplauna vuscha ils 22 da zercladur en chaussa. Sco che la presidenta communala, Claudia Troncana ha ditg ad RTR, ponderesch ins da suttametter a la radunanza communala ina dumonda da credit cun in import variabel. Cun il na da Puntraschigna mancan 450'000 francs vid il credit da planisaziun per la chasa da tgira a San Murezzan.
Project Du Lac betg anc giu da maisa
Tenor il president communal da San Murezzan, Sigi Asprion, na saja il project Du Lac a San Murezzan anc betg mort. Pussaivel saja er ina cuntinuaziun dal project be cun trais vischnancas.
Proseguir vinavant duas vias u betg
Da sclerir saja er proximamain sch’ins veglia sviluppar vinavant duas strategias per ina chasa da tgira en Engiadin’Ota. Uschia sco ch’ils presidents communals da las 11 vischnancas avevan decis, u sch’ins sa concentreschia la fin finala be sin ina varianta Promulins Samedan.
Chasa da tgira en l'Engiadin'Ota - ina lunga istorgia
RR novitads 12:00


text:
Previs èsi da realisar ina part ordavert, pia ina colliaziun dal bogn cuvert cun ina part en il liber cun aua chauda. Sco il gerau dal departament da bajegiar, André Schmid, ha ditg ad RTR, giajan els a guardar intgins bogns en il Grischun. Quai per sclerir con grond ch’in tal bogn fiss e quantas persunas ch'avessan plaz en quel.
Serrar il bogn Sedrun n'è betg ina opziun
Il president communal da Tujetsch, Beat Roeschlin, di ch’els dovrian «ina tur da signal supplementara.» I na stettia betg en discussiun da serrar il bogn, era sche quel fetschia mintg’onn in deficit. Mo cun ulteriuras investiziuns veglian els guardar che quel na creschia betg.
Investiziuns da fin 5 milliuns francs
Investiziuns èn era previsas per las fanestras ed il stgaudament e per sanar las gardarobas ed optimar il manaschi. L’entir project custa 4,5 fin 5 milliuns francs.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Ureglia
L’ureglia (latin auris, grec vegl oὖς, genitiv ὠtός; us, otós) è in organ sensitiv cun agid dal qual sa laschan percepir suns, pia ramurs, tuns e caneras. Tar l’ureglia sco part dal corp tutga er l’organ da l’equiliber.
Il sistem da l’udida – che pussibilitescha la percepziun auditiva – consista sper l’ureglia externa, da mez ed interna er dal gnerv da l’udida e da las staziuns da commutaziun e d’elavuraziun dal sistem central da la gnerva; tar mammals èn quai intgins areals dal bist cerebral e dal tscharvè da mez sco er la part auditiva dal cortex.
L’ureglia da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’uman e tar auters mammals vegn l’ureglia partida en trais parts:
- L’ureglia externa cumpiglia il carlac da l’ureglia, la conchiglia (da l’ureglia), il lobul da l’ureglia (u popular: piz da l’ureglia) sco er il chanal da l’udida exteriur e la part exteriura dal schumber. L’ureglia externa na serva betg be a tschiffar ils suns, mabain er a codar la direcziun d’incidenza da quels tras minimums e maximums spectrals. Las diversas elevaziuns e foppas da la conchiglia furman resonaturs acustics che vegnan mintgamai stimulads cura ch’il sun arriva d’ina direcziun specifica. Tras quai sa furman entaifer il spectrum da frequenzas dal signal da l’ureglia minimums e maximums ch’èn colliads cun la direcziun e che servan a l’udida da definir las direcziuns d’incidenza sura, sut, davant u davos. La furma da la conchiglia sa differenziescha talmain d’individi tar individi ch’ella po schizunt vegnir duvrada per identifitgar ina persuna. En la criminalistica ha l’impronta da l’ureglia ina valita da cumprova tuttina auta sco in’impronta dal det. Improntas d’ureglias èn per exempel da chattar sch’igl è vegnì spià vi da fanestras u ischs-chasa. L’avantatg da l’impronta da l’ureglia è che quella na vegn per ordinari betg laschada enavos be casualmain, entant ch’ins chatta al lieu dal delict savens improntas da dets da bleras persunas.
- Da l’ureglia da mez fan part il schumber ed ils ossichels da l’ureglia martè, mazza e staffa. La fanestra radunda collia la stgala timpanica da l’ureglia interna cun l’ureglia da mez. La tiba collia l’ureglia da mez cun la chavorgia dal nas. En l’ureglia da mez ha lieu ina midada d’impedanza mecanica che pussibilitescha ina transmissiun optimala dal signal da l’ureglia externa a l’ureglia interna. L’impedanza acustica da l’aua è ca. 3000 giadas uschè gronda sco quella da l’aria; senza il sistem da levagl che vegn furmà dals ossichels da l’ureglia pudess be ina pitschna part da l’energia dal sun che cuntanscha il schumber vegnir dada vinavant a l’ureglia interna.
- L’ureglia interna è situada en in pitschen sistem da chavas che vegn numnà per latin labyrinthus osseus. Quel sa chatta entaifer la pars petrosa che furma ina part da l’oss da la tempra. En quest labirint ossus sa chatta il labirint da membrana u da pel che sa cumpona da la coclea (lindorna) e da l’organ da l’equiliber. En la coclea vegnan suns transfurmads en impuls da gnerva. L’organ da l’equiliber consista dals chanals semicirculars e da cumparts en furma da vaschiettas, l’utriculus ed il sacculus. El serva a percepir midadas da direcziun sco er ad enconuscher la direcziun da la gravitaziun. La coclea e l’organ da l’equiliber han ina construcziun sumeglianta: omaduas parts èn emplenidas cun ils medems dus sistems da liquids parallels e possedan cellas sensitivas. Quellas èn da furma cilindrica; il pli sisum la cella sa chattan radund 30 fin 150 appendix che sumeglian chavels (stereocilias). Tras moviments dal liquid vegnan ils chavels sturschids ed emettan uschia impuls da gnerva. En la part inferiura da la cella sa chatta ina sinapsa cun in neuron sensoric. Gia en stadi da paus emetta quella neurotransmetturs. Vegnan ils chavels en la part superiura muventads (tras vibraziuns acusticas u tras moviments dal chau), alura sa mida er il quantum dals neurotransmetturs. En l’organ da l’equiliber èn ils appendix da chavels surtratgs d’ina sort stresa da schelatina. Sin quella èn deponids pitschens cristals da calciumcarbonat che rinforzan l’effect dals moviments. Da la coclea va il gnerv da l’udida communablamain cun ils faschs da gnerva da l’organ da l’equiliber en direcziun dal tscharvè.
L’udida[modifitgar | modifitgar il code]
L’udida u la percepziun auditiva da l’uman sa lascha divider en process parzials perifers e centrals.
- Funcziuns periferas: L’ureglia externa e l’ureglia da mez servan a percepir e transmetter il sun; l’ureglia interna transfurma alura las stimulaziuns acusticas en impuls neuronals, ils quals vegnan dads vinavant dal gnerv da l’udida.
- Funcziuns centralas (apparat d’udida en il tscharvè): En in’emprima fasa vegnan ils signals auditivs preelavurads e filtrads; silsuenter vegnan las infurmaziuns ch’èn arrivadas evaluadas a fund en il center d’udida dal tscharvè grond. Tar ils elements centrals da quest’analisa tutga tranter auter da definir la direcziun da la quala il signal arriva sco er la percepziun dals tratgs specifics da la lingua umana.
Co che signals acustics vegnan percepids dependa a moda essenziala da las transfurmaziuns che las vibraziuns da suns percurran sin lur via da l’ureglia externa sur l’ureglia da mez fin a las cellas da la gnerva en l’ureglia interna. La construcziun fitg cumplexa da quest apparat auditiv lubescha be da percepir eveniments acustics entaifer in tschert sectur da frequenza e da pressiun. Tant la sensibladad da l’ureglia da l’uman sco er sia toleranza envers canera èn però ordvart vastas.
La pressiun acustica la pli bassa che l’uman è bun da percepir giascha tar in tun da 2000 Hz tar ca. 20 micropascal (20 µPa = 2·10−5 Pa), quai che correspunda ad in livel d’intensitad da 0 decibel (dB).
L’ureglia umana è er abla da percepir prestaziuns acusticas fitg flaivlas. Il sun il pli da bass che l’uman è bun d’udir generescha en l’ureglia da mez ina prestaziun ch’è pli bassa che 10−17 W. Entaifer il dieschavel secunda che l’ureglia dovra per transfurmar quest signal en impuls da la gnerva vegn gia generada cun agid d’in quantum d’energia da be ca. 10−18 joule in’impressiun sensuala. Questas cifras illustreschan a moda impressiunanta cun tge aut grad da sensibilitad che quest organ sensitiv è munì.
Il cunfin da dolur giascha tar bundant 130 dB; quai è dapli che trais milliuns giadas uschè aut sco la valur la pli bassa che l’uman è bun d’udir (63,246:0,00002 = 3 162 300). En cas d’ina pressiun dal sun fitg auta patescha surtut l’ureglia interna, e qua en emprima lingia las cellas sensitivas e lur stereocilias.
Ordaifer l’ureglia sco tala giaschan però las lingias da la gnerva che mainan vers il center d’udida ch’è situà en il tscharvè. En il cas che quellas èn donnegiadas, po la percepziun er esser limitada sche l’ureglia sezza funcziuna dal tuttafatg.
Aspects medicinals e malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Las tecnicas che vegnan applitgads per intercurir l’abilitad auditiva vegnan subsummadas sut il term audiometria. Tar in examen da l’udida vegn intercurida l’abilitad da percepir diversas frequenzas. Il resultat da quest test furma l’audiogram; quel infurmescha davart il cunfin d’udida individual.
Apparats d’udida servan a curreger ina flaivlezza d’udida. I dat differentas furmas da construcziun; ma da princip consistan tut ils apparats d’udida d’in microfon, d’in amplifitgader analog u digital e la finala d’in ‹autpledader› che transmetta ils signals acustics a l’ureglia (sur in uder u ina bavrola).
L’ureglia da l’uman po esser pertutgada da diversas malsognas ch’èn mintgamai specificas per la part da l’ureglia ch’è involvida:
- L’ureglia externa ha en la conchiglia ed en il chanal da l’udida ina pel relativamain fina ed è perquai sensibla per infecziuns tras bacterias e bulieus (inflammaziun da las ureglias).
- Er l’ureglia da mez po esser pertutgada d’inflammaziuns e da la furmaziun da matergia (med. ‹suppuraziun›). Da quai resulta l’otitis media u popular inflammaziun da l’ureglia da mez; quella po esser acuta u cronica. In’autra funtauna per donns en l’ureglia da mez furman pressiuns dal tun fitg autas (p.ex. en cas dad explosiuns).
- Malsognas da l’ureglia interna èn savens colliadas cun esser suttapost a caneras per pli lung temp u cun traumas da detunaziun. Per ordinari vegnan donnegiadas las cellas sensitivas, uschia che stimulaziuns mecanicas na pon betg vegnir transfurmadas uschè bain en impuls da gnerva. La consequenza è ina flaivlezza d’udida, savens er colliada cun tinnitus. Medemamain po l’ureglia interna vegnir infectada tras virus, quai che maina a malsognas sco meningitis, virustgel u glandun. In’autra suffrientscha da la quala è pertutgada l’ureglia interna furma l’uschenumnada perdita andetga da l’udida (u er: ‹surdadad nunspetgada/temporara›). Quella po er esser colliada cun tinnitus e sturnizi. Ils motivs daco ch’i vegn tar ina tala perdita andetga da l’udida n’èn betg enconuschents.
Svilup e muntada da l’udida en general[modifitgar | modifitgar il code]
Genesa dal senn auditiv en il decurs da l’evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il senn auditiv è da differenziar dal senn da vibraziun. Quest ultim percepescha resuns d’in substrat, per exempel cura ch’il fund vibrescha. Udir per propi, vul dir percepir undas da pressiun ritmicas che percurran l’aria u l’aua, è percunter sa sviluppà en il decurs da l’evoluziun tar relativamain paucas gruppas d’animals. Quest’abilitad possedan quasi tut ils tetrapods, blers peschs, varsaquantas spezias d’insects ed intgins chaus-pe.[1] La gronda part dals invertebrats viva però en in mund mit.
Tar ils vertebrats ha la natira inventà l’udida fitg probabel duas u trais giadas independentamain ina da l’autra. Ils emprims organs d’udida èn sa sviluppads en il devon avant ca. 380 milliuns onns.[2] In pass decisiv per l’acquist d’ina udida da buna qualitad ha lura furmà il svilup da l’ureglia da mez ed interna, inclusiv il schumber. Tar ils insects è il senn auditiv probablamain schizunt sa sviluppà almain ventg giadas independentamain in da l’auter.[3]
La construcziun dals organs auditivs e lur posiziun vi dal corp sa differenzieschan fermamain da spezia tar spezia. Tar salips sa chattan las ureglias vi da la part davos dal corp u vi da las chommas, tar las cicadas vi da las chommas e tar mustgins e mustgas vi da las antennas. Intginas spezias da salamanders e da luschards audan cun il pèz ed il lom. Ureglias externas èn avant maun tar la gronda part dals mammals e dals utschels; l’excepziun furman intginas spezias da delfins. Peschs, amfibis e reptils na possedan naginas ureglias externas. Tar reptils ed amfibis sa chatta il schumber uschia directamain vi da la part exteriura dal chau.
Sguard al svilup da l’udida tar singulas spezias d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Insects[modifitgar | modifitgar il code]
Tut ils insects che produceschan suns per communitgar in cun l’auter disponan d’organs d’udida, ils quals pon però esser construids a moda fitg differenta. A quels appartegnan tranter auter ils salips ad antennas lungas, ils salips ad antennas curtas e las cicadas. Blers salips èn schizunt abels da recepir l’ultrasun ch’ils utschels-mezmieur emettan per localisar lur preda.
En la classa dals insects è derasà il mecanissem dal pail che cumenza a vibrar cura che quel vegn incità dad undas acusticas. Pervi dal fenomen da resonanza vibreschan tscherts chavels pli fitg tar frequenzas da sun specificas; decisiva è mintgamai la consistenza (direzza) e la lunghezza dals chavels. A basa da quest fenomen èn per exempel sa sviluppads tar intginas rasulaunas tips da chavels cun ina frequenza da resonanza che reagescha sin il sumsumar da las vespras; uschia vegnan las rasulaunas infurmadas a temp davart l’inimi che s’avischina. E tscherts mustgins possedan sin las lantschettas chavels fins ch’èn spezialisads sin la ramur dal sgol da las femellas da la medema spezia. Uschia percorschan ils mastgels sch’in partenari sexual potenzial sa chatta en la vischinanza.
Intgins insects possedan er in organ timpanal. Igl èn quai ‹pels da schumber› che cuvran vi da las chommas chombras ch’èn emplenidas cun aria. Sumegliant al process d’udir tar ils mammals vegn la pel dal schumber messa en vibraziun tras undas acusticas. Recepturs che sa chattan a l’intern transfurman las vibraziuns en signals electrics ed als transmettan al tscharvè.[4]
Peschs[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari als mammals na possedan peschs ni ina coclea ni in schumber. Las vibraziuns da suns che vegnan transmess sur l’aua vegnan transferidas al skelet dal pesch e vinavant als otolits che sa chattan en in’ureglia interna. Tras las vibraziuns vegnan quels mess en moviment e dattan uschia impuls a chavels sensitivs. Tar intginas spezias da peschs serva la vaschia da nudar sco corp da resonanza e rinforza las vibraziuns. Ultra da quai èn la gronda part dals peschs ed er intgins amfibis (p.ex. sitolas) abels da percepir vibraziuns da l’aua cun agid da la lingia sensitiva laterala.
Vertebrats che vivan sin terra[modifitgar | modifitgar il code]
Tar vertebrats che vivan sin terra, sco amfibis, reptils u utschels, vegnan ils suns transmess – cun paucas excepziuns – sur schumbers ed ossichels da l’ureglia a l’ureglia interna. Quella è però pli curta che tar ils mammals e betg enrullada en ina coclea.[5]
Tar la gronda part dals mammals sa preschenta l’organ auditiv en furma d’ureglias (ureglia externa, ureglia da mez ed ureglia interna). En pli sa distingua l’udida dals mammals tras sia gronda resoluziun spectrala che deriva dal fatg che la coclea cuntegna cellas sensitivas per bleras differentas frequenzas dal sun. In’udida concepida en tala moda sa lascha gia cumprovar tar ils vertebrats primars. Tant l’organ da l’udida sco er l’organ da l’equiliber èn sa sviluppads da la lingia sensitiva laterala dals peschs. Quella è sa transfurmada en il decurs da l’evoluziun, tranter auter cun sviluppar ils ossichels da l’ureglia che furmavan oriundamain parts da la missella primara. Uschia cumpara la staffa gia tar ils amfibis, entant che martè e mazza èn exclusivamain avant maun tar ils mammals.
Funcziun e tratgs caracteristics da l’udida[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’ureglia da l’uman tanscha il spectrum da l’udida da 16 hertz fin maximalmain 20 000 hertz (=20 kHz). Tranter auter èn per exempel ils elefants abels da percepir frequenzas anc pli bassas, l’uschenumnà infrasun, entant ch’ina retscha d’animals, sco per exempel mieurs, chauns, delfins u utschels-mezmieur audan frequenzas bundant pli autas, l’uschenumnà ultrasun.
Ina da las funcziuns da l’udida è l’orientaziun entaifer il spazi, pia la localisaziun da funtaunas da sun (areguard lur direcziun e distanza). Suns ch’arrivan da la vart cuntanschan l’ina da las duas ureglias pli baud che l’autra; plinavant è il sun pli dad aut tar l’emprima ureglia, damai che la segunda sa chatta per uschè dir en la sumbriva auditiva dal chau. Questa pitschna differenza areguard il temp ed il livel d’intensitad vegn evaluada dal tscharvè e tratga a niz per definir la direcziun da la quala deriva il sun.
Ultra da quai producescha la conchiglia da l’ureglia tut tenor la derivanza dal sun midaments specifics da la resposta frequenziala. Quels vegnan medemamain evaluads ed utilisads per definir la direcziun dal sun. E la finala fan er l’industria da musica e da film diever da questas enconuschientschas areguard l’abilitad da l’uman d’udir la direcziun (tecnicas da stereo e.a.).
Bleras creatiras, tranter ellas l’uman, èn bain ablas da localisar danunder ch’arrivan las funtaunas dals suns; l’orientaziun en il spazi succeda però surtut cun agid dal senn d’equiliber e da la vesida. Delfins ed utschels-mezmieur han sviluppà l’udida en il decurs da l’evoluziun ad in sistem d’orientaziun da spezialmain auta qualitad. Omadus animals emettan signals d’auta frequenza (situads en la zona da l’ultrasun, fin a 200 kHz) e s’orienteschan tenor l’eco. Questa metoda d’orientaziun activa numn’ins localisaziun. Tar ils utschels-mezmieur ha l’udida remplazzà per gronda part la vesida, la quala n’è betg da grond niz en la stgirezza.
En cumparegliaziun cun la vesida è l’udida er abla da differenziar relativamain bain in da l’auter dus signals che vegnan emess gist in suenter l’auter. Cuntrari a l’egl na sto l’udida numnadamain betg decumponer e puspè cumponer substanzas chemicas: là sto vegnir reconstruì il rodopsin, entant che quest pass scroda tar l’ureglia. L’uman po differenziar fin a 20 signals per secunda sco eveniments singuls ch’èn independents in da l’auter. Surpassa il dumber da signals questa cifra, alura s’uneschan quels ad in singul tun che furma la pli bassa frequenza perceptibla.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ T. Aran Mooney e.a.: Potential for Sound Sensitivity in Cephalopods. En: Arthur Popper, Anthony Hawkins (ed.): The Effects of Noise on Aquatic Life. Springer 2012, ISBN 978-1-4419-7310-8, p. 125–128.
- ↑ G.A. Manley, C. Köppl: Phylogenetic development of the cochlea and its innervation. En: Current Opinion in Neurobiology, nr. 8, 1998, p. 468–474.
- ↑ Evolution des Hörens – Wie die Natur die Ohren immer wieder neu erfindet. En: ardmediathek.de, consultà ils 23 da fanadur 2014.
- ↑ Neil A. Campbell: Biology. 8avla ediziun, p. 1092.
- ↑ Neil A. Campbell: Biology. 8avla ediziun, p. 1096.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Gerhard Heldmeier, Gerhard Neuweiler: Vergleichende Tierphysiologie. Band 1: Neuro- und Sinnesphysiologie. Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2003, ISBN 3-540-44283-9.
- John R. Pierce: Klang – Musik mit den Ohren der Physik, Spektrum akademischer Verlag, Berlin 1999, ISBN 3-8274-0544-0.
- Uwe Gille: Ohr, Auris. En: Salomon, F.-V., H. Geyer & U. Gille (ed.): Anatomie für die Tiermedizin. Stuttgart: Enke Verlag, 2. ed. 2008, p. 612–621, ISBN 978-3-8304-1075-1.
- Werner Müller, Stephan Frings: Tier- und Humanphysiologie. Eine Einführung. Heidelberg, Dordrecht, Londra, New York: Springer-Verlag, 4. ed. 2009, ISBN 978-3-642-00462-9.
- Thomas Görne: Tontechnik. Carl Hanser Verlag, Lipsia 2006, ISBN 3-446-40198-9.
- Jürgen Hellbrück, Wolfgang Ellermeier: Hören: Physiologie, Psychologie und Pathologie. 2. ed. actual., Hogrefe Verlag, Göttingen e.a. 2004, ISBN 3-8017-1475-6.


text:
L'onn passà ha la REGA organisà en total passa 17'000 acziuns da salvament, quai èn 7,3% dapli che l'onn avant. En media sajan quai duas acziuns per ura, da di e da notg, scriva l'organisaziun da salvament en ses rapport annual. Tant ils helicopters sco er ils aviuns d'ambulanza han sgulà dapli acziuns.
En il futur cun agid da dronas
En terren difficil e tar schlett'aura vul la Rega en il futur far diever da dronas da salvament per tschertgar persunas speridas. Il pitschen helicopter da dus meters lunghezza è vegnì preschentà oz per l'emprima giada. La nova drona duai tschertgar a moda autonoma suenter persunas blessadas u sparidas. Il 2020 vul la Rega prender en funcziun la nova drona.
RR novitads 11:00


text:
Be in pèr emnas suenter la mort da Köbi Kuhn e il mund da ballape svizzer puspè en malencurada. La legenda dal ballape, Fritz Künzli, è mort en la vegliadetgna da 73 onns, suenter ina lunga malsogna da demenza.
Il 1964 enfin 1973 ha Fritz Künzli giugà tar il FC Turitg, ed ha gudagnà duas giadas il campiunadi e quatter giadas la cuppa svizra. Ensemen cun Köbi Kuhn furmava Fritz Künzli in duo d'attatgaders privlus. Per l'equipa naziunala svizra è Künzli stà 44 giadas en acziun. Sia bilantscha da 201 gols en 313 gieus è enfin oz nun-cuntanschida.
Ord l'archiv da SRF:
RTR novitads 14:00


text:
Radund 10’000 francs ha la vischnanca da Val Müstair budgetà per realisar in center per giuvenils. Il rest vegn finanzià da sponsurs. Previs èsi da fabritgar enturn la chasa ch’era en sasez previsa per organisar arranschaments a Valchava. Quella dess vegnir fabritgada enturn e drizzada en per giuventetgna tranter 10 e 16.
L’idea è naschida tras il project «jugend.gr»
Jugendmobil sa numna il project, lantschà da «jugend.gr», in'associaziun da tetg per promover la giuventetgna dal Chantun Grischun. Il Jugendmobil è ina rulotta cun messadi: Dadensvart datti gieus sco per exempel dart u ballape da maisa quai ha plaschì a la giuventetgna jaura.
Per promover l’idea ha ella ramassà passa 200 suttascripziuns en vischnanca e surdat quellas a la vischnanca Val Müstair.
L’idea ha gì resun tar la vischnanca politica. Ina gruppa da lavur ha elavurà in project, quel vegn uss realisà. Sche tut funcziuna sco planisà, ha lieu l’avertura al cumenzament da zercladur


text:
Enfin uss ha il stemprà gia chaschunà tschintg morts. Tenor indicaziuns da la polizia èn ina dunna e ses uffant morts pervi d'ina planta crudada enturn a North Carolina. Er là èn dus umens vegnids mazzads d'in culp electric ed ina dunna saja morta d'ina attatga dal cor. Ils sanitaris na sajan betg arrivads ad uras tar ella perquai ch'ina via è stada bloccada.
Las autoritads han avertì che Florence sa movia be plaunet enavant, el stauschia dentant davant na grondas massas d'aua. Grondas parts da North e South Carolina possian perquai vegnir inundads ils proxims dis. En omadus stadis èn il mument prest 720'000 persunas senza electricitad. En tut periclitescha il stemprà radund 10 milliuns persunas.
Blera plievgia ed inundaziuns
Florence ha cuntanschì la costa venderdi bun'ura. Las spertadads da vent èn bain sa reducidas, ma il servetsch d'aura naziunal suppona ch'i pudess plover durant ils proxims dus dis tant sco uschigliò durant otg mais.
Entant n'è il stemprà nagin hurican pli. Il center naziunal per huricans ha degradà Florence tar in stemprà da tropas, perquai ch’ils suffels buffan uss cun spertadads d'enturn 120kilometers l’ura.
RR novitads 06:00


text:
Gianna Nannini
La Gianna Nannini 'l è na cantànta rock itagliàna nada a Séna al 14 ad Śugn dal 1954.
Biugrafìa
La sò infànsia e i prim pas
La Nannini la nas a Séna al 14 ad Śugn dal 1954 in dla cuntràda d'l Òca. Fióla ad Danilo Nannini, ch'l éra un famóś industriàl dulsàri, e ad Giovanna Cellesi, l'è la surèla più granda d'l ex pilòta ad Formula 1 Alessandro Nannini ch'l iva córs par la Benetton in di an Nuànta (a s al véd in dal vìddeo ad Bomboloni mèntar 'l è drē a magnàr un bumbulòṅ).
Da śóvna la stùdia a 'l licèo sientìfic e la tóś dal lesiòṅ ad pianufòrt a Lucca. In séguit la spatìna a Milàṅ par tacàr la caréra in dal mónd dla mùśica, studiànd cumpuśisiòṅ da Bruno Bettinelli, vèć mìstar ad Riccardo Muti fra i àtar. In dla sità lumbàrda la s eśibìs in soquànt lucài stòric cuma l'Ustarìa dl'Uperéta, al Simi e al Rós e la cgnós al muśicìsta blues Igor Campaner ch'al s metrà a sunàr sèg e ch'al scrivarà soquànti braṅ dal disc Malafemmina.
Gl'eśòrdi
La taca bèn prèst a preśentàr-as a soquànti cà discugràfichi. Claudio Fabi e Mara Maionchi dla Numero Uno i la màndan da Gino Mescoli ch'al la tōś cuma vóś p'r al grup Flora Fauna Cemento (guidâ par Mario Lavezzi), e cun lì lōr la rigìstra al lâ B Stereotipati noi dal sìngul Congresso di filosofia. Cun cal braṅ lè la và a Un disc par l'Istâ dal 1974.
Turnàda indrē da Fabi, l'incìd sèg al sò prim àlbum umònim in dal 1976, par l'etichéta Ricordi, cun l'artìsta tuscàna ch'la scriv mùśichi e tèst, quist chè ch'i tōśan da spés al parti dal dóni, cuma in dla canta Morta per autoprocurato aborto. Al prudutór al rèsta sèg anc in dal sucesìṿ Una radura... dal 1977 in dua la Nannini la lavóra cun la PFM in tri braṅ: Basta, Frenesia e Riprendo la mia faccia.
I an Utànta
Al prim sucès grand dla Nannini 'l è al sìngul America, gnû fóra in dal 1979 e mis dèntar a 'l àlbum California, prudót par Michelangelo Romano, ch'al vèra a la cantànta tuscàna i us dal marcâ europeo. In dla cupertìna dal disc a ś véd la Statṿa dla Libertà ch'la gh'à in pugn un vibradór a stéli e strisi.
In dal 1981 'l è al tùran ad G.N. (al sò inisiài), prudót par Roberto Cacciapaglia, e al sìngul tirâ fóra Vieni ragazzo al gh'à 'l unór 'd andàr a 'l Festivalbar dal 1981, rivànd secónd. In cal stés an la ś mét cun al manager śvìsar Peter Zumsteg, ch'al restarà sèg par vint-a-tri an. I dū i dâṅ vita a l'etichéta Gienne. In cal mèntar la scriv la culóna sunóra dal film Sconcerto Rock ad Luciano Manuzzi.
Cun al prudutór Conny Plank, in dal 1982 la rigìstra 'l àlbum Latin Lover ch'al cunférma 'l sucès europeo dal rock dla Nannini, specialmènt in Germâgna: al 12 'd Utóbar la tîṅ un cuncèrt a 'l Rockpalast 'd Essen. Al disc, gnû fóra in cal mèntar, al riva a véndar 250.000 còpi.
In dal 1983 la rèsita in dal film Sogno di una notte d'estate ad Gabriele Salvatores p'r al quàl la scriv anc la culóna sunóra insém a Mauro Pagani (dū di sò braṅ i èṅ Lontano e La luna).
In dal 1984 a vèṅ fóra Puzzle, al sò sèst disc, e l'è la sò cunsacrasiòṅ. Prima la fà al vìddeo dal braṅ Fotoromanza (dirèt p'r al regìsta fraréś Michelangelo Antonioni) e pò la partìs p'r un tour europeo ch'al gh'à dimóndi sucès. La fà na tapa anc a 'l Montreux Jazz Festival. Fra Agóst e Utóbar l'è in Itâglia e la fà sù quèl cuma na quarantìna ad cuncèrt e tarśènt mila spetadór a 'l incìrca.
Al sìngul Fotoromanza, jutâ dal vìddeo, al s piàsa al prim pòst dla clasìfica par dū méś e al vins a 'l Festivalbar, a Vóta la Vóś e a 'l Telegàt, mèntar Puzzle al s mantîṅ par siē méś fra i déś àlbum vindû da piò dla hit-parade dal bèl paéś. Anc in di marcâ ad léngua tedésca la và fòrt: dópi disc 'd òr fra Germâgna, Śvisra e Àustria.
In dal 1985 'l è la vòlta 'd un disc dal viṿ, al dópi Tutto live, cun al registrasiòṅ di cuncèrt ad Berlîṅ, Montreux, Séna, Lucàran e Dortmund.
In dal 1986 a vèṅ fóra al disc Profumo (Parfùm), che, tirâ in avànti dal sìngul Bello e impossibile (Bèl e impusìbil), al ciàpa dū disc ad plàtin, òṅ in Àustria e Śvisra e un disc 'd òr in Germâgna. Al braṅ Avventuriera al vîṅ druâ pò cuma siggla dal prugràma spurtìṿ Il Processo del Lunedì (Al Prucès dal Lunadè) 'd Aldo Biscardi.
Profumo al vîṅ mis dèntar a la prima racòlta dla Nannini, Maschi e altri (Masć e àtar), e in d'l Avrìl dal 1987 al và al prim pòst in dal clasìfichi gréchi ma al vìddeo, in du a ś véd na Nannini in patàja mója andgàda ad sudór cla naśa ad cuntìnuṿ na camìśa da óm, al vèṅ cinsurâ in ucaśiòṅ dla Pasqua urtudósa. La compilation la vénd un migliòṅ e mèś ad còpi anc par via dal nóṿ sìngul: I maschi (I masć).
In d'l Aṿtòṅ dal 1998 in di negòsi a s pōl catàr Malafemmina (Fémna malfamàda) ch'al gh'à dèntar al sìngul Hey bionda (siggla dal Festivalbar), na canta ch'la tōś ad mira al dóni suldâ.
I an Nuànta
Par l'edisiòṅ itagliàna di mundiài ad balòṅ dal 1990, Gianna Nannini, insém a Edoardo Bennato, la canta Un'estate italiana. In Aṿtòṅ a véd la luś al nóṿ àlbum dla cantànta senéśa, Scandalo (Scàndal) prudót par Dave M. Allen (ch'l iva laurâ in dal pasâ, fra i àtar, cun i The Cure). Al gh dà na maṅ anc Piero Pelù di Litfiba in di braṅ Madonna welt e Spiriti amanti mèntar al làpis ad Roberto Vecchioni al firma Sorridi e Due ragazze in me.
Dòp 'n àtar live (Giannissima dal 1991), la Nannini la fà gnir fóra X forza e X amore (Par fòrsa e p'r amór) in dal 1993, un lavōr ch'al véd in dal braṅ Radio baccano, cantâ insém a Jovanotti, al sò punt ad fòrsa.
In dal 1994 la tōś la laurèa in Létri e Filuśufìa a l'Università dla sò sità e la manifèsta par Greenpeace còntra 'l guéran francéś ch'l iva fat in cal mèntar di esperimènt nucleàr a Mururoa.
Al lavōr dal 1995 'l è Dispetto (Daspèt), antisipâ p'r al sìngul dimóndi furtunâ Meravigliosa creatura, traśmìs da tut al ràdio dòp la meśanòt dal Cavdàn dal 1995. In d'l àlbum a s cata incóra al vèć rock di inìsi ma anc la tradisiòṅ tuscàna cum in dal pès Ottava vita, ch'al gh'à dèntar di arciàm dal Lamento del carbonaio, e 500 anni, ch'l arcòrda 500 catenelle d'oro, àtar braṅ pupulàr tuscàṅ. In dal disc, i lavóran sèg Mara Redeghieri di Ustmamò, Francesco De Gregori (ch'al scriv al tèst ad Ninna nera) e Dave Stewart di Eurythmics. N'atra canta impurtànta l'è la cover Lontano lontano ad Luigi Tenco, lèta cun na ciàṿ rock.
In dal 1996 la fà catàr in di negòsi la sò secónda racòlta uficiàla Bomboloni. 'L an dòp la lavóra a 'l prugèt Short Opera insém a Andrea Bocelli, tuscàṅ anca lò. In dal Setémbar dal 1998 a vèṅ fóra Cuore, prudót par Fabrizio Barbacci. In di prim méś dal 1999 al sò vìddeo Un giorno disumano al vèṅ cinsurâ par via dal sèni dimóndi crudi.
Discugrafìa
Àlbum
- Gianna Nannini 1976
- Una radura... 1977
- California 1979
- G.N. 1981
- Latin Lover 1982
- Puzzle 1984
- Profumo 1986
- Malafemmina 1988
- Scandalo 1990
- X forza e X amore 1993
- Dispetto 1995
- Cuore 1998
- Aria 2002
- Grazie 2006
- Pia come la canto io 2007
- Giannadream - Solo i sogni sono veri 2009
- Io e te 2011
Racòlti
- Maschi e altri 1987
- Bomboloni 1999
- Perle 2004
- GiannaBest 2007
dal Viṿ
- Tutto live 1985
- Giannissima 1991


text:
Tenor Sid Moon Jae, il president da la Corea dal Sid, saja la Corea dal Nord sa declerada pronta da deconstruir cun l’indriz Yongbyon ses indriz atomar pli grond e da laschar entrar inspecturs d’atom internaziunals en il pajais.
Cunvegna cumpiglia er zonas da puffer e da scumond
Per reducir las tensiuns militaras tranter lur dus pajais vulan la Corea dal Sid e quella dal Nord drizzar en tranter ils dus pajais zonas da puffer e da scumond da sgular. Ina da questas zonas da puffer saja en la Mar Melna. Là duajan vegnir sistids exercizis militars ed emprovas da sajettar.
Kim Jong Un haja annunzià da vulair viagiar «proximamain» en la chapitala sid-coreana Seoul.
Ensemen «pli svelts, pli auts, pli ferms»
Las duas Coreas vulan dentant er collavurar sin champ sportiv: Suenter lur inscunter a Pjöngjang han ils dus schefs da stadi anc annunzià da vulair candidar communablamain per ils gieus olimpics 2032.
RR novitads 06:00


text:
Recumandaziuns per la populaziun
I valan las mesiras sco fin da qua.
Sch'ins ha intgins dals suandants sintoms vegn cusseglià da star a chasa: Difficultads da trair flad, tuss u fevra.
I vegnia dentant er dar persunas, oravant tut giuvens, che mussan be levs sintoms. Ord solidaritad na duain ins lura betg ir en spital u la staziun d'urgenza. Enstagl duain ins tschertgar il contact telefonic, cunzunt sch'ils sintoms vegnan menders.
Persunas periclitadas sajan persunas sur 65 onns, ma er persunas pli giuvnas cun ina malsogna preexistenta. Per che quellas persunas vegnan protectadas dovria chapientscha da tuts.
Daniel Koch supplitgescha che be persunas fermamain malsaunas s'annunzian tar las staziuns d'urgenza.
Recumandaziuns per il mund professiunal
- Er al plaz da lavur valan las mesiras sco per l'entira populaziun
- Patruns pon pretender in attest dal medi a partir dal 5avel di
- Collavuraturs èn d'infurmar davart mesiras al plaz da lavur
- Patruns duain dar la pussaivladad da lavurar flexibel, per evitar ina gronda fulla da glieud en il traffic public
Cussegl federal observescha las perditas en l'economia
Il Cussegl federal è conscient ch'il coronavirus ha influenza sin il mintgadi e l'economia. Ins vegnia a decider a curta vista co vinavant, uschia Berset. Ins na possia uss dentant anc betg decider davart ina prolungaziun dal scumond dad arranschaments da massa. Il svilup dal virus stoppia vegnir persequitar l'epidemia e decidel a moda flexibla.
I vegnan examinadas differentas pussaivladads, uschia er indemnisaziuns per lavur reducida. Er stoppian ins examinar sch'il scumond per arranschaments da massa duai vegnir mantegnì.
Cura e co vegn l'armada a gidar?
L'armada duai gidar cunter il coronavirus. Durant trais emnas sustegnan commembers dal servetsch d'assistenza ils chantuns. Quai ha il cussegl federal decidì. Sin dumonda dal chantun Tessin è el stà d'accord da trametter a quel duas ambulanzas per sustegnair ils ospitals civils. Uschia duai il provediment da cass d'urgenza era esser segirà sch'il dumber d'infecziuns crescha vinavant.
La responsabladad per l'engaschi han las autoritads civilas.
Quants commembers da l'armada che la confederaziun vul mobilisar, n'ha il cussegl federal betg tradì. Tenor lescha militara sto l'Assamblea federala approvàr in engaschi dal servetsch d'assistenza, sche passa 2'000 schuldads vegnan mobilisads u sche l'engaschi cuzza passa trais emnas.
Situaziun globala
Daniel Koch, manader da la partiziun malsognas transmissiblas dal BAG, resumescha la situaziun globala. En China sa calma l'epidemia, en il rest dal mund anc betg. La Svizra saja al ur da l'unda epidemica. Solidaritad saja impurtanta per che l'epidemia na vegnia betg memia nauscha.
Per quai dettia recumandaziuns per l'entira populaziun e per las gruppas periclitadas.
Svilup da las mesiras cunter il coronavirus
Tenor Alain Berset vegn la persequiziun retrospectiva da las infecziuns mantegnida uschè ditg sco pussaivel. Medemamain sviluppeschia il Cussegl federal vinavant ina strategia per il cumbat da l'economia. Cun novas recumandaziuns per il mund professiunal e la populaziun duai ina derasaziun pli gronda vegnir impedida u retardada.
RTR novitads 15:00


text:
Suenter che Swissmedic ha dà il permiss al vaccin saja la procentuala da las persunas che vulan sa laschar virolar s'augmentada da 41% sin 50%, rapporta il SonntagsBlick e sa basa sin in monotoring represchentativ da l'Universitad da Turitg.
Sper quels ch'èn da buna veglia envers la virola dettia dentant anc numerus skeptichers. Bunamain mintga terza persunas dumandada na vul il mument betg sa laschar virolar e radund 20% èn anc indecis.
Umens èn plitost pronts da sa virolar
Tar las persunas sur 50 onns èn cnap 60% pronts da sa laschar virolar. Tranter las persunas da 15 fin 49 onns èn quai be 40% che vulan s'immunisar. Quai che croda en egl la la differenza tranter las schlattas. Fertant che 56% dals umens èn pronts da sa virolar cunter il coronavirus èn quai tar las dunnas be 43%.
Ord l'archiv
Controvers spezial: Co vinavant en il Grischun? En in «Controvers spezial» han ils cussegliers guvernativs Marcus Caduff, Peter Peyer e Jon Domenic Parolini dà pled e fatg. Il Grischun na vul betg far concurrenza cun auter chantuns cura ch’i va per vaccinar la populaziun. Il chantun prepara tut sin il start dals 4 da schaner 2021.


text:
‹Fil cultural› è in portal d’infurmaziun cuminaivel dals Rumantschs dal Grischun e dals Ladins da las Dolomitas da las duas regiuns dal Trentino-Tirol dal Sid e dal Veneto (Italia). La finamira è d’infurmar vicendaivlamain davart l’istorgia e la situaziun actuala da las duas gruppas linguisticas.
Èn il furlan, il ladin da las Dolomitas ed il rumantsch dal Grischun linguas parentadas u betg? U sa tracti gnanc d’atgnas linguas, mabain be da dialects dal talian? Cun questas dumondas è sa fatschentada l’uschenumnada Questione ladina, iniziada vers la fin dal 19avel tschientaner. Ils Ascolians (Ascoli,Gartner e.a.) han attribuì las trais cuminanzas linguisticas a la gruppa da las linguas retoromanas. Tenor ils Battistians (Battisti, Salvioni e.a.) furmavan questas variantas linguisticas dentant be dialects talians conservads en in stadi arcaic. Da qua eri be in pitschen pass a l’irredentissem da l’Italia faschista che vuleva «manar a chasa», vul dir italianisar ils territoris numnads.
L’irredentissem furma per fortuna in chapitel da l’istorgia ch’è vegnì serrà gia avant in temp. Ma la Questione ladina areguard la parentella linguistica e culturala dal rumantsch cun il ladin ed il furlan resta actuala. La linguistica n’ha fin oz betg pudì sclerir quella cun tutta segirtad. Schebain ellas furmian propi in’unitad genetica – en il senn linguistic – è en mintga cas contestà.
Ma lioms tranter las linguas na naschan betg be da parentellas linguisticas realas u construidas, mabain er da lur actualisaziun cuntinuanta en furma da contacts en art e cultura, en las medias, en la politica. In exempel per in tal stgomi tranter la Rumantschia e la Ladinia furma il portal ‹Fil cultural› ch’è vegnì lantschà il 2008 sco project communabel dals uffizis da cultura dal Tirol dal Sid e dal Grischun.
«Malgrà ils impediments topografics ed ils cunfins politics demussan la Rumantschia e la Ladinia numerusas sumeglientschas: las ragischs linguisticas cuminaivlas, la situaziun geografica en il territori alpin, la cultura alpina tradiziunala, las sfidas actualas sco minoritads linguisticas e culturalas, la dumonda da las mesiras adequatas per il mantegniment e per la promoziun da linguas minoritaras periclitadas.»
L’entir portal e l’ediziun integrala dals texts en format epub sa gruppeschan en tschintg chapitels: cultura (cun ils sutchapitels lingua, instituziuns culturalas, tradiziuns ed usits, litteratura, musica, film, art ed architectura), geografia, istorgia da la lingua, servetschs publics (cun ils sutchapitels situaziun giuridica, administraziun, scola) e medias. Sin tut quests champs infurmescha il portal mintgamai davart la situaziun en omaduas regiuns e vul er animar da schliar problems e dumondas actualas pli e pli da cuminanza.