text:
Celts
Celts (latin Celtae ni Galli, grec Kέλtoι Keltoi ni Γaλάtaι Galatai) vegnan numnads dapi l’antica pievels dal temp da fier ch’abitavan en l’Europa (surtut Europa Centrala e dal Vest) tranter ils territoris da derasaziun tradiziunals dals Romans da pli tard e dals Germans. Il num deriva probablamain da la ragisch indogermana *kel-1 ‹che varga ora, grond› e *g[h]al- ‹savair› e signifitga ‹ils pussants, gronds, ferms›.[1] Ils Celts han laschà enavos be paucs documents en scrit; plinavant èn lur stirpas e lur cultura per gronda part idas si en ils dominis dals Romans e Germans, uschia che lur moda da viver sa lascha be reconstruir cun agid da chats archeologics.
Definiziun dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹Celts› va enavos sin Herodot[2] ed auters auturs grecs dal 6avel e 5avel tschientaner a.C. Là vegnan designads pievels da las funtaunas dal Danubi fin a la retroterra da Massilia (Marseille) cun il term Keltoi. Ils auturs grecs e romans enconuschevan mintgamai be ina part dals pievels che vegnan considerads oz sco ‹Celts›. Els han transferì la denominaziun Celts sin auters pievels ed etnias ch’als parevan da tutgar ensemen.
Tut tenor puntg da vista u sectur spezial signifitga il term ‹Celts› ina cuminanza linguistica da l’Europa Centrala e da l’Europa dal Vest (vista linguistica)[3], cuminanzas d’abitadis cun ina cultura materiala sumeglianta (definiziun archeologica) ubain pievels cun ils medems usits e praticas religiusas (definiziun etnologica). Vitiers vegn l’idea ch’i sa tractia tar ils Celts da quels pievels che sajan vegnids considerads dals Grecs e Romans sco celtics.
Las definiziuns dals singuls secturs spezials na correspundan betg dal tuttafatg ina a l’autra. La determinaziun vegn anc engrevgiada tras la mancanza quasi cumpletta da funtaunas scrittas areguard las culturas che vegnan taxadas sco celticas, e quai fin la romanisaziun da lur territoris da colonisaziun. Perquai sa basan las enconuschientschas davart las culturas celticas surtut sin chats archeologics e sin singuls rapports generals da vart da cronists grecs e romans.
Per ils linguists cumpiglia il term ‹Celts› en emprima lingia las persunas che discurrivan ina da las linguas celticas preistoricas. Las linguas celticas furman in’atgna gruppa entaifer las linguas da quel temp.
Tenor l’archeologia datti lioms tranter ils pievels celtics da la Spagna dal Nord fin en la Boemia; quels s’expriman en furma da tratgs cuminaivels entaifer la cultura da l’Europa Centrala dal temp da fier (8avel fin emprim tschientaner a.C.). Il svilup cuntinuà nà da las culturas precedentas dal temp da bronz en l’Europa Centrala, en spezial da la cultura da santeris cun urnas, è cumprovada cleramain. Ils Celts vegnan surtut mess en connex cun la Cultura da Hallstatt e cun la Cultura da Latène. Ils nums da questas duas culturas derivan da dus lieus da chat, numnadamain dal champ da fossas da Hallstatt al Lai da Hallstatt en l’Austria Auta e dal lieu da chat La Tène al Lai da Neuschatel en la Svizra franzosa. En omadus lieus han ins fatg en il decurs dal 19avel tschientaner scuvertas fitg ritgas ch’han pussibilità d’elavurar in’emprima cronologia. Tscherts auturs dovran il term Celts be per l’uschenumnada epoca celtica classica che cumenza ca. 650 a.C.
I vala sco cumprovà ch’ils Celts n’han mai furmà in pievel serrà u schizunt ina naziun; igl è plitost inditgà da discurrer da diversas gruppas etnicas cun tratgs culturals communabels. I sa tractava pia da stirpas parentadas ch’avevan sumegliantas culturas e che sa differenziavan tras quai dals pievels vischins, sco ch’explitgeschan per exempel Tacitus en la ‹Germania› u Caesar en ‹De bello Gallico›.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Determinaziun archeologica[modifitgar | modifitgar il code]
Archeologicamain tanscheva la derasaziun la pli vasta da la cultura materiala celtica da l’Engalterra dal Sidost, la Frantscha e la Spagna dal Nord en il vest fin en l’Ungaria dal Vest, la Slovenia e la Croazia dal Nord en l’ost; en pli da l’Italia Superiura en il sid fin al cunfin settentriunal da las Muntognas Mesaunas en Germania. Daspera tanschan singuls chats dal temp da Latène sur l’entir Balcan e fin en l’Anatolia (en il territori da colonisaziun dals Galats en la Tirchia odierna). Quests chats èn d’attribuir a las migraziuns celticas ch’han cumenzà en il quart tschientaner a.C.
Igl è dispità, schebain ins duaja er includer l’Engalterra dal Sidost en il territori da derasaziun archeologic da la cultura celtica. Ils chats archeologics da questa regiun dal temp da fier mesaun e tardiv (ca. 600–30 a.C.) mussan atgnadads regiunalas e localas che sa differenzieschan fermamain dals chats continentals. En la Galicia (Spagna dal Nord) han ins medemamain chattà intginas fiblas dal temp da Latène; d’in orizont cultural en il senn da la Cultura da Latène na sa lascha però betg discurrer en questa regiun.
En il sid cunfinava l’Europa Centrala celtica oriundamain cun la cultura etrusca, vers ost e sidost cun la cultura greca, traca e scita. Grondas parts da quests territoris èn pli tard vegnidas integradas en l’Imperi roman. Al nord dal territori d’influenza dals Celts eran da chasa diversas stirpas germanas. Cun tut las culturas numnadas han ils Celts trategnì in stgomi cultural ed economic intensiv.
Cumprovas linguisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas celticas sa laschan cumprovar da parts da la Peninsla Iberica fin en l’Irlanda en il vest ed en il sidost fin en il Balcan dal Nord; in bratsch tardiv tanscha fin en l’Anatolia. Dal cunfin linguistic vers nord (Muntognas Mesaunas en Germania) san ins be pauc; en il sid da las Alps tanscheva il territori celtic fin en la Planira dal Po. Ils mussaments per la definiziun linguistica da l’intschess celtic èn:
- Il territori da derasaziun maximal da las stirpas celticas sco ch’el è documentà en funtaunas anticas. Per exempel tematiseschan tant auturs grecs sco er romans l’immigraziun da stirpas celticas (e tracas) en l’Anatolia (cf. per exempel en la Bibla la brev da Paulus als Galats).
- Cumprovas da l’antica tardiva tenor las qualas i vegniva discurrì en l’Anatolia in dialect sumegliant a quel da Trier.
- Ils paucs relicts da pleds celtics en linguas modernas da l’Europa Centrala e da l’Ost. Da quels fan per exempel part la denominaziun da singulas stirpas u regiuns sco Gals en Frantscha, Galicia en Spagna u Galats en l’Asia Minura; en pli emprests da pleds sco per exempel il term iskos ‹pesch› en il basc.
- Elements caracteristics da las linguas celticas en toponims, per exempel nums locals sin -briga e -durum cun las midadas specificas liadas a la regiun.
- Chats d’inscripziuns sin crap, da graffitis sin stgaglias da ton, da munaidas e tavlettas da plum en lingua celtoiberica, lepontica u gallica a partir dal 6avel tschientaner a.C. Las inscripziuns èn scrittas u en in’atgna scripziun (p.ex. alfabet lepontic da Lugano) u en scripziuns estras sco la iberica, l’etrusca u pli tard la latina.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Las linguas celticas vegnan attribuidas a la gruppa occidentala da las linguas indogermanas. D’ina lingua celtica originara n’èn sa mantegnids nagins fastizs. Tar ils documents celtics che vegnan considerads sco ils pli vegls tutgan tals en lingua lepontica dal 6avel tschientaner a.C. Sper inscripziuns ch’èn savens fitg curtas dat surtut il chalender lunisolar da Coligny, ch’è scrit en lingua gallica, invista en aspects immaterials da la cretta e da la vita da mintgadi dals Celts. Texts pli lungs en lingua celtoiberica ed en scripziun iberica furman ultra da quai las tavlas da Botorrita dal segund e prim tschientaner a.C.
Las linguas celticas da la terra franca èn tuttas mortas ora. Sin la Peninsla Iberica vegniva discurrì celtoiberic; ensemen cun il gallic ed il lepontic è questa lingua svanida en il decurs da la romanisaziun. En l’Asia Minura era preschenta en l’antica la lingua galatica ch’è documentada be marginalmain.
Da las linguas celticas insularas existan oz anc il valisic u kimric (a Wales), l’irlandais (dapi il 1922 emprima lingua uffiziala en l’Irlanda sper l’englais), il gaelic (en Scozia; en ils Highlands e surtut sin las Hebridas) ed il breton (ch’è vegnì manà en Bretagna d’emigrants da las inslas britannicas en il 5avel tschientaner). Il manx sin l’Isle of Man è mort ora ils onns 1970, il cornic a Cornwall gia en il decurs dal 18avel tschientaner. I dat però emprovas da puspè far reviver tant il manx sco er il cornic.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Cultura da Hallstatt[modifitgar | modifitgar il code]
La menziun dals Celts e lur localisaziun coincida cun la cultura da Hallstatt tardiva. Quella era sa sviluppada dapi ca. 800/750 a.C. en la regiun tranter la Frantscha da l’Ost e l’Austria or da la cultura da santeris cun urnas dal temp da bronz tardiv.
La Cultura da Hallstatt dueva la finala cumpigliar il territori che tanscha da la Slovenia sur l’Austria, l’Ungaria dal Nordvest, la Slovachia dal Sidvest, la Tschechia, la Germania dal Sid, la Svizra e la Frantscha da l’Ost. L’entir intschess ha Georg Kossack sutdividì il 1959 en in tschertgel da Hallstatt oriental ed en in tschertgel da Hallstatt occidental; il cunfin tranter quels è situà tranter l’Austria Centrala e l’Austria da l’Ost.
Ils dus tschertgels numnads sa differenzieschan surtut tras lur moda d’abitar ed ils rituals da sepultura. En il tschertgel dal vest eran usitadas grondas culegnas fortifitgadas situadas sin spelms ch’eran circumdadas d’abitadis pli pitschens. En il tschertgel da l’ost dominavan curts signurilas ch’eran medemamain fortifitgadas, ma ch’eran da dimensiun pli pitschna. En il vest vegnivan persunalitads impurtantas sepulidas cun agiuntar ina spada u in stilet; en l’ost percunter eran usitadas maneras da cumbat sco object da fossa. Plinavant vegnan a la glisch en il vest ritgas fossas munidas cun chars; tipicas per l’ost èn percunter fossas da guerriers che portan tut las armas, inclusiv la chapellina ed il cuirass. Fossas da prinzis pompusas en il vest (Germania dal Sid, Burgogna) e fossas d’umens cun armaziuns cumplettas en l’ost (da la Baviera da l’Ost fin en la Slovenia) èn surtut tipicas per la cultura da Hallstatt tardiva (ca. 650 fin 475 a.C.).
Numerus chats cumprovan ils contacts tranter las elitas dal temp da Hallstatt e l’antica da l’Europa dal Sid. La provegnientscha da questa rauba d’import tanscha da la part occidentala da la Mar Mediterrana fin en l’Iran; l’accent giascha sin products etruscs e grecs.
Ina particularitad da la cultura da Hallstatt furman las culegnas situadas sin spelms ch’èn cumprovadas surtut en la Frantscha da l’Ost, en la Svizra ed en parts da la Germania dal Sid. Dus lieus da chat ch’èn perscrutads spezialmain bain furman il Mont Lassois sper Vix en Frantscha e la Heuneburg sper Hundersingen an der Donau en il Baden-Württemberg. Savens han ins chattà en questas culegnas imports grecs e fossas da prinzis en la proxima vischinanza; perquai las numnan ins per part ‹sedias da prinzis›. Exchavaziuns pli novas han però er cumprovà en abitadis situads en la planira imports mediterrans, uschia ch’ins parta er qua da la preschientscha d’ina classa sociala superiura.
Las relaziuns da commerzi cun il tschertgel cultural grec èn surtut sa splegadas sur la colonia greca Massilia/Marseille. Insumma para la populaziun dal temp da Hallstatt en la Frantscha da l’Ost odierna (per lung il Rodan e la Saone) d’avair gì ina posiziun-clav areguard il svilup da la cultura da Hallstatt en l’Europa Centrala en general.
En il decurs da la segunda mesadad dal 6avel tschientaner èn las societads ch’eran sesentas al nord ed al vest da la Cultura da Hallstatt vegnidas influenzadas pli e pli fitg da quella. Per part han ellas surpiglià tradiziuns da la Cultura da Hallstatt ed èn er vegnidas integradas en la rait da contacts da quella. Regiuns ch’èn stadas centralas per quest svilup furman la Champagne-Marne e la Hunsrück-Eifel en il vest sco er la regiun enturn il Dürrnberg (Hallein) en l’Austria.
Cultura da Latène[modifitgar | modifitgar il code]
A la Cultura da Hallstatt è suandada la Cultura da Latène (a partir da ca. 480 a.C. fin 40/1 a.C., tut tenor regiun). Ils stils artistics da quel temp èn segnads da models mediterrans e da l’Europa da l’Ost (influenzas etruscas, grecas e sciticas). La Cultura da Latène furma il davos temp da fluriziun da la cultura celtica.
En general sa lascha la Cultura da Latène sutdivider en trais fasas. Tut tenor regiun resortan quellas cleramain u sa differenzieschan er main ferm ina da l’autra; plinavant divergescha la midada d’ina fasa a l’autra tut tenor regiun per ina enfin duas generaziuns:
- Latène tempriv (ca. 480/450 fin ca. 300 a.C.)
- Latène mesaun (ca. 300 fin 150 a.C.)
- Latène tardiv (ca. 150 fin ca. suenter 50 a.C. resp. tut tenor regiun fin la midada dal temp)
Latène tempriv – orizont da las fossas pompusas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da Latène tempriv cuntinuescha la cultura materiala dal temp da Hallstatt; ils centers culturals sa spostan però per divers motivs da la Germania dal Sid vers nord, vest ed ost. Sper conflicts guerrils – per ils quals mancan cumprovas evidentas – vegnan er fatgs valair en connex cun las culegnas sin spelms problems da l’ambient. In’ulteriura teoria parta dal fatg ch’ils Etruscs hajan avert novas rutas da commerzi vers nord ed en direcziun da l’Atlantic per guntgir la concurrenza da las colonias grecas en la Frantscha dal Sid. Quai haja contribuì al svilup economic en las regiuns dal Rain Mesaun e da la Champagne-Marne. La nova ritgezza sa manifesteschia alura per intginas generaziuns en ils chats da fossas. In ulteriur indizi per l’influenza creschenta nà da la regiun mediterrana pudess esser la midada da stil drastica d’elements plitost geometrics-abstracts dal temp da Hallstatt al stil naturalistic-figurativ dal temp da Latène tempriv.
Da las regiuns Champagne-Marne, Hunsrück, Eifel e Dürrnberg èn enconuschentas numerusas ‹fossas da pumpa› dal Latène tempriv. Er pli en l’ost, en la Franconia ed en la Boemia, èn avant maun fossas dotadas ritgamain e gronds abitadis fortifitgads che sa laschan attribuir al Latène tempriv. Las fossas da persunas en auta posiziun sa distinguan da quel temp tras objects da fossa ornads en il stil da Latène; igl èn quai surtut chars, cliniez (savens dad aur), armas sco er products importads dal territori mediterran. En singuls cas (al Glauberg) è l’isanza dal temp da Hallstatt da marcar ils crests-fossa u santeris cun craps u stelas sa sviluppada en il Latène tempriv a statuas elavuradas detagliadamain che mussan tratgs umans. Questas statuas mussan detagls (curuna da feglia da vistga, stilet) che correspundan exactamain cun las agiuntas dals sepulids. Las statuas pon perquai vegnir interpretadas sco in’emprova d’illustrar il trapassà (evtl. a basa da models grec-etruscs).
Surtut dal Latène tempriv, ma er da las proximas epocas han ins ultra da quai chattà diversas fossas d’autras classas socialas sco er singuls abitadis pli pitschens. Las lavurs d’aurer e d’ulteriura bischutaria, ma er las sculpturas da crap e las paucas sculpturas da lain ch’èn sa mantegnidas en il stil da Latène dattan perditga d’abilitads tecnicas ed artisticas fitg avanzadas.
Dal temp che la tradiziun da las fossas da pumpa fluriva en il vest ed en il nord da l’intschess cultural celtic, han cumenzà en il sid ed en l’ost las migraziuns dals Celts. Cumbain che quellas vegnan per regla associadas cun il temp da Latène mesaun, han emprims moviments migratorics gia cumenzà pli baud. Qua sa manifesteschan probablamain differenzas regiunalas.
Latène mesaun e migraziuns celticas[modifitgar | modifitgar il code]
In’emprima preschientscha d’immigrants celtics en l’Italia dal Nord, che steva da quel temp surtut sut influenza etrusca, sa lascha cumprovar a partir dal 6avel tschientaner a.C. Cun il moviment da migraziun ch’ha cumenzà a partir dal 5avel tschientaner a.C. arriva la cultura celtica alura er en la Spagna dal Nord ed en il Portugal. Qua na paran ils Celts però betg d’avair stgatschà las culturas dal lieu; igl è bler pli probabel che las diversas societads ch’eran domiciliadas oriundamain en la regiun han surpiglià plaun a plaun elements culturals da l’Europa Centrala. Perquai vegnan ils umans che vivevan en il temp da fier tardiv en la Spagna dal Nord ed en il Portugal er numnads Celtoibers. A medem temp èn gruppas celticas sa domiciliadas en las regiuns superiuras da l’Italia ed en la Planira dal Po. Da qua anora han ils Celts schizunt attatgà a l’entschatta dal quart tschientaner a.C. Roma. L’assedi da Roma sut il manader celtic Brennus (probablamain 387/386 a.C.) ha laschà enavos tar la pussanza mundiala da pli tard in trauma ch’è sa mantegnì ditg.
Autras lingias celticas èn avanzadas sur l’Europa dal Sidost ed il Balcan en la Grezia e l’Asia Minura. Il 279 a.C. han gruppas da Celts sut in manader d’armada che vegn medemamain numnà Brennus (il num vegn perquai plitost resguardà sco titel che sco num da persuna) cuntanschì Delphi, nua ch’ellas èn vegnidas rebattidas. Ina part dals Celts è la finala sa chasada en l’Anatolia Centrala; là cumparan els anc tschientaners pli tard en il Nov Testament sut il num Galats.
Malgrà las migraziuns èn parts da las stirpas celticas restadas en lur regiuns d’origin en l’Europa Centrala. Quai cumprovan ils chats archeologics, cumbain che quels èn bler pli stgars ch’en il Latène tempriv e tardiv (surtut en il nord da las Alps ed en la Germania dal Sid).
Ma betg be il dumber, mabain er la cumposiziun dals chats divergescha fermamain dal temp da Latène tempriv: las fossas da prinzis e las culegnas sin spelms fortifitgadas svaneschan quasi dal tuttafatg. Enstagl cumparan fossas simplas, bunamain povras ed abitadis pli pitschens e main structurads. Bain sa lascha anc cumprovar en las fossas ina classa superiura locala u regiunala, ma a quella vegn agiuntada be ina part minimala dal possess sco objects da fossa (uschenumnada isanza da pars-pro-toto).
Vers la fin dal temp da Latène mesaun ha gì lieu ina remigraziun da parts da la populaziun cun influenza celtica en las regiuns situadas al nord da las Alps. Il motiv probabel èn las diversas victorias extinctivas dals Romans ch’avanzavan vers las Alps. Tscherts perscrutaders èn er da l’avis che la cultura dal temp da Latène tardiv saja vegnida influenzada a moda decisiva dals Celts ch’èn remigrads nà da l’Italia dal Nord. Quels avevan vivì là sur pliras generaziuns ed eran vegnids en contact cun la cultura da citad fitg sviluppada dals Etruscs tardivs ed avevan er absorbà influenzas da la Grezia e da la cultura romana tempriva. Da l’autra vart sa laschan cumprovar influenzas celticas sin ils Romans, surtut areguard la tecnica da las armas e la construcziun da chars.
Latène tardiv – Cultura d’oppida[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da la segunda mesadad dal terz tschientaner a.C. han ins puspè erigì gronds abitadis fortifitgads, uschenumnadas oppida. Quellas èn sa derasadas nà da l’ost e dal sid ed han er cuntanschì las Prealps ed il territori da la Germania odierna fin a l’ur settentriunal da la Muntogna Mesauna. Il term oppida deriva da descripziuns romanas, per exempel tar Julius Caesar, e vegn per regla be applitgà sin ils abitadis dal temp da Latène tardiv.
Cumparegliabel als gronds abitadis fortifitgads dal temp da Hallstatt tardiv e dal temp da Latène tempriv laschan questas oppida enconuscher structuras da citad e pudevan en singuls cas cuntanscher in dumber d’abitants respectabel (5000 fin 10 000). Exempels per quest gener d’abitadi furman (en Germania) per exempel il Staffelberg (Menosgada) en la Franconia Superiura, l’oppidum da Manching en la Baviera Superiura, l’oppidum Finsterlohr en vischinanza da Creglingen, l’oppidum da Heidetränk en il Taunus, il rempar circular sin il Dünsberg sper Giessen, il rempar circular dad Otzenhausen sper Nonnweiler, la Heidenmauer sper Bad Dürkheim e la Donnersberg en il Palatinat dal Nord.
La cultura d’oppida celtica ha cuntanschì sia fluriziun a partir da la fin dal segund tschientaner a.C. fin la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard la differenziaziun sociala ed economica da quel temp, il grond svilup da la mastergnanza e da l’artisanat, e damai ch’ils Celts faschevan commerzi a lunga distanza avevan els cuntanschì da quel temp il stgalim d’ina cultura auta. Sulettamain la mancanza d’ina furma scritta derasada vastamain cuntrafa a questa denominaziun. A basa da las descripziuns anticas en funtaunas romanas e grecas pon ins però supponer che las stirpas celticas avevan sviluppà ina tecnica culturala fitg avanzada areguard il tradir savida en furma orala. I para er ch’ils Celts hajan desistì per motivs cultics da fixar memia bler en scrit. Da chats dal temp da Latène tardiv pon ins però concluder che la classa sociala superiura s’acquistava adina dapli enconuschientschas da la furma scritta.
Lur pli gronda extensiun territoriala han las stirpas celticas cuntanschì vers il 200 a.C. En il nordvest dal territori da derasaziun (tranter la Muntogna Mesauna ed il Rain) è la cultura svanida successivamain en il decurs dal prim tschientaner a.C. Il motiv vegn ad esser stà l’avanzament da stirpas germanas vers sid.
Celts e Romans – cultura galloromana e cultura norica-pannonica[modifitgar | modifitgar il code]
Tut auter è sa preschentada la situaziun en la sfera d’influenza romana. Suenter ch’ils Romans sut Caesar (en la Gallia) resp. sut Augustus (en la Rezia) han conquistà las Prealps en il nord, han grondas parts da la cultura celtica cuntinuà ad exister en las provinzas romanas Raetia, Noricum e Pannonia sco er en ina zona da transiziun tranter las sferas d’influenza dals Romans e Germans. Suenter la midada dal temp ha cuntinuà la romanisaziun miaivla da questas regiuns, quai ch’ha manà ad ina cultura galloromana relativamain autonoma en il vest ed ad ina cultura norica-pannonica en l’ost. Singuls elements da la cultura celtica han perdurà fin en l’antica tardiva.
La fin da la cultura galloromana e da la cultura norica-pannonica[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’irrupziun da stirpas germanas en las provinzas da l’Imperi roman situadas en il nord da las Alps (a partir dal terz tschientaner s.C.) han influenzas da la cultura germana stgatschà pli e pli la cultura galloromana e la cultura noric-pannonica.
La fin da la cultura noric-pannonica marcheschan surtut trais svilups: al nord ha l’Imperi roman surdà la defensiun dals cunfins a mercenaris germans; pass per pass è la populaziun noric-pannonica vegnida evacuada en direcziun da l’Italia e da Bizanz; e la finala èn las stirpas germanas sa derasadas fin en l’Italia, la Spagna e sur ils cunfins da l’Imperi roman oriental ora. Uschia è la cultura noric-pannonica svanida anc avant la fin da l’Imperi roman occidental l’onn 476 a.C. Sulettamain en la provinza Pannonia han anc pudì sa mantegnair per intgins onns tschertas restanzas da questa cultura; quellas èn svanidas en quel mument ch’ils Huns han conquistà la provinza.
Vers la mesadad dal terz tschientaner s.C. han stirpas germanas sblundregià repetidamain la vart sanestra dal Rain. Suenter avair dà si il limes vers il 260 e spustà il cunfin al Rain, han las provinzas però pudì far frunt als assagls dals Germans ed èn restadas relativamain stabilas fin la fin da l’Imperi roman occidental. Durant l’emprima mesadad dal quart tschientaner è Trier daventà ina citad imperiala, quai ch’ha manà ad ina davosa fluriziun e stabilitad tar las provinzas situadas da la vart sanestra dal Rain, vul dir tar la cultura galloromana. Igl è probabel ch’il dumber da la populaziun è sa diminuì sin la champagna; ma en ils lieus fortifitgads en il sid d’ina lingia che tanscha da Cologna a Boulogne-sur-Mer è la populaziun galloromana restada sesenta.
Al nord da questa lingia eran sa stabilidas a partir dal terz tschientaner gruppas franconas. Lur manaders èn avanzads pass per pass en posiziuns da cader entaifer l’armada romana. Medemamain èn famiglias franconas immigradas en il territori galloroman (che vegniva uss simplamain numnà territori roman). Probablamain han quellas furmà pli e pli fitg la classa sociala superiura, senza però stgatschar la populaziun indigena.
Suenter la fin da l’Imperi roman occidental han ils retgs francons – che vesevan sasezs sco successurs da l’Imperi roman – pudì surpigliar al Rain ed en la Gallia las structuras d’administraziun localas e regiunalas dals Galloromans ch’eran per part anc en funcziun. En il vest èn ils colonisaturs francons vegnids romanisads cun il temp, pli en l’ost, vers il Rain, è la populaziun (gallo-)romana percunter vegnida germanisada en il decurs dals proxims dus tschientaners ed ha er surpiglià pli e pli las isanzas dals Francs. Il cristianissem, ch’era gia vegnì introducì dal temp da l’Imperi roman, ha per gronda part survivì la midada da cultura. En la regiun da la Mosel èn davosas restanzas da la cultura galloromana (atgnadads linguisticas ed usits) sa mantegnidas fin en il temp autmedieval.
Tranter il Rain Central e las Alps sa laschan numerus nums da vitgs, da cultira e da flums manar enavos sin denominaziuns celticas. Che quests nums èn anc oz en diever, cumprova in tschert grad d’integraziun d’elements da la lingua e cultura celtica da vart da las novas gruppas etnicas ch’èn immigradas en il decurs dal temp da la migraziun dals pievels. Da vulair deducir da quai ina cuntinuitad da la populaziun celtica en questas regiuns fin ozendi, fiss però exagerà.
Remartgas davart las funtaunas anticas[modifitgar | modifitgar il code]
Texts[modifitgar | modifitgar il code]
Probablamain han ils Celts desistì sapientivamain da fixar en scrit e sin material persistent cuntegns areguard lur societad, religiun e tradiziun. Enstagl para la tradiziun orala d’esser stada da grond’impurtanza. Las abilitads fitg sviluppadas dals Celts da dar vinavant cuntegns a bucca e lur aversiun latenta encunter la furma scritta èn documentadas tar plirs auturs antics, tranter auter tar Caesar.[4]
Surtut dal temp da Latène tardiv datti sper ils curts texts avant maun er cumprovas archeologicas d’utensils da scriver or da diversas oppida. Ins suppona perquai che almain la classa sociala superiura dals Celts aveva tschertas enconuschientschas da linguas estras e dal scriver, probablamain surtut per intents economics. Sper las atgnas scrittiras (il gallic, celtoiberic e lepontic) è er vegnì fatg diever da l’iberic, etrusc e latin.
Ils Celts en il Noricum possedevan in’atgna scrittira ch’era parentada cun l’etrusc e che vegniva nudada da dretga a sanestra. Quella è surtut cumprovada tras la plazza d’exchavaziun Magdalensberg en la Carinzia (A). Ma gia avant l’occupaziun dal territori tras ils Romans (15 a.C.) era il latin daventà là la lingua dominanta en scrit ed a bucca.
Sin las Inslas Britannicas è er cumprovada tranter il quart ed il 7avel tschientaner la scrittira d’Ogham che cumpara surtut sin craps fossa e sin craps da cunfin irlandais.
Pervi da la mancanza d’agens documents en scrit sa basan las enconuschientschas davart ils Celts sin funtaunas per part fitg problematicas (tendenziusas) da vart da l’istoriografia da lur vischins mediterrans (Grezia antica, Imperi roman) sco er sin chats archeologics.
Archeologia[modifitgar | modifitgar il code]
Numerus chats archeologics da l’Europa Centrala intermedieschan in viv maletg da la cultura dals Celts da l’antica. Las infurmaziuns las pli veglias davart la cultura e las relaziuns da commerzi dals Celts derivan dals crests-fossa dal temp da Hallstatt tardiv e dal temp da Latène tempriv. En questas uschenumnadas fossas da pumpa u da prinzis han ins sepulì defuncts ch’occupavan in’auta posiziun sociala; per il pli èn las fossas munidas ritgamain cun objects da fossa. Savens giaschevan ils morts sin chars, ils quals cumprovan ch’ils Celts enconuschevan tecnicas da construcziun da chars fitg sviluppadas. Daspera èn er enconuschentas sepulturas sin clinas, ina sort sofa u giaschaditsch (p.ex. a Hochdorf). Sper fossas dad umens existan da quel temp er fossas da prinzi da dunnas ch’èn medemamain dotadas ritgamain. Ed ultra da quai datti numerus chats da crests-fossa e da fossas plattas main ritgs e lieus d’exchavaziun d’abitadis pli pitschens.
Al Glauberg (Hessen) è sa sviluppà en il 5avel tschientaner a.C. in center dals Celts da muntada surregiunala. Là è documentada in’ovra chalendara ch’è unica en tut l’Europa.[5]
La culminaziun da la cultura celtica han furmà las oppida che valan sco tratg spezialmain tipic dals Celts. I sa tracta da gronds abitadis fortifitgads ch’eran savens situads en l’autezza e che sa laschan cumprovar en l’entir territori celtic. En la Germania dal Sidvest cumparan las fortezzas quadrangularas savens anc oz en la cuntrada sco monuments da la terra. Probablamain avevan quellas pliras funcziuns (religiun/cult, fortificaziun, claus e.a.); en emprima lingia furmavan ellas però bains protegids.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
Las invistas en la societad celtica ch’ils auturs grecs dattan èn plitost magras. Da fossas da prinzis dal temp da Hallstatt tempriv sco er dal text ‹De bello Gallico› (‹La guerra en Gallia›) da Julius Caesar pon ins almain concluder per il tschertgel da Hallstatt occidental che la societad era sutdividida en unitads localas e regiunalas cun ina structura ierarchica sviluppada pli u main ferm. A la testa da la societad sa chattavan ils uschenumnads prinzis ch’ordinavan e survegliavan probablamain projects da construcziun pli gronds. Daspera tgiravan quests prinzis contacts cun auters prinzis e controllavan il commerzi a gronda distanza. Or dad analisas geneticas e funtaunas anticas dal temp da Latène tardiv resulta – almain per intginas stirpas sco ils Eduis en l’ost da la Frantscha – ch’ils uffizis e las posiziuns da cader na vegnivan betg ertadas, mabain consegnadas tras elecziun.
Tant per il temp da Hallstatt tardiv sco er per quel da Latène èn cumprovadas relaziuns economicas spaziusas. Per l’epoca da Latène tardiva relatan ils auturs antics er da structuras politicas luccas, ma fitg amplas. Quellas n’han però mai furmà la basa per ina schientscha communabla sco etnia u per sviluppar in sistem politic communabel consistent e da lunga durada.
Druids[modifitgar | modifitgar il code]
Tras divers auturs da l’antica tardiva èn enconuschents plirs manaders spirituals che derivavan da las classas socialas superiuras. Questas persunas vegnan numnadas druids. Tenor ils auturs antics furmavan els ils sacerdots dals Celts. Areguard lur casta scriva Caesar: «Ils druids han da s’occupar dal cultus, ad els deschi da preschentar tant las unfrendas privatas sco er las publicas e d’interpretar las prescripziuns religiusas. Enturn els sa rimna mintgamai in grond dumber d’umens giuvens per sa laschar instruir ed ils Gals als tegnan grondamain en onur.»[6] Insumma eran, tenor Caesar, il cult divin e resguards religius da gronda muntada per ils Gals.[7]
Entaifer la societad celtica furmavan ils druids ina classa superiura d’auta furmaziun intellectuala e religiusa. Da funtaunas anticas e mitus tradids resulta ch’ils druids avevan la predominanza envers ils prinzis che derivavan per ordinari da la medema classa sociala.
La furmaziun dals druids pudeva durar fitg ditg, sco quai che Caesar relata: «Per regla na sa participeschan ils druids betg a las guerras e na pajan er betg taglias sco ils auters. [...] Quests privilegis èn per blers motiv avunda da sa deditgar a lur ductrinas u ch’ils geniturs u parents als tramettan tar ils druids. Sco ch’igl ha num, emprendan els là ordadora in grond dumber da vers. Perquai restan intgins fin 20 onns en scolaziun.»[8]
Sper lur uffizis sacerdotals exequivan ils druids però tuttavia er funcziuns mundanas, per exempel sco magister, medi, perscrutader da la natira u derschader. Tenor Caesar furmava l’excommunicaziun, pia il vegnir exclus da tut ils rituals d’unfrenda, il pli grev chasti ch’ins pudeva s’imaginar.[9] E Strabon lauda ils druids per lur sentiment da giustia.[10]
En la fasa tardiva da la cultura dals Celts duain er dunnas avair gì access a la funcziun da druid. Er las infurmaziuns concernent quest punct derivan quasi exclusivamain da funtaunas d’ordaifer (da l’intschess roman e dal temp medieval tempriv).[11]
Rolla da la dunna[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las dunnas giudevan in’auta stima e pudevan – schebain pli darar – avanzar en autas posiziuns, era la societad celtica organisada tut en tut a moda patriarcala. Las pli enconuschentas Celtas che vegnan numnadas d’auturs antics èn Boudicca ch’ha manà ils onns 60/61 s.C. l’insurrecziun dals Icens (Britannia, Norfolk) cunter ils Romans sco er Cartimandua, ‹regina› dals Brigants ch’è vegnida victorisada l’onn 77 s.C. dad Agricola.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan be paucas funtaunas davart la cretta dals Celts. Ultra da quai han ils auturs da l’antica adattà – confurm a l’usitada Interpretatio Romana – ils Dieus e cults celtics a las relaziuns dals Romans: Teutates daventa Mercur, Cernunnos Jupiter, Grannus Apollo e Lenus Mars. Perquai èsi grev da vulair trair conclusiuns areguard la funcziun, il mitus ed il cult da quests dieus.
Tant il territori roman sco er quel dals Celts mussan en las differentas regiuns diversas reinterpretaziuns da la funcziun e muntada da las divinitads romanas. Perquai vegnan dads dals Celts als dieus romans surnums celtics che divergeschan da regiun tar regiun; e per part vegnan ils dieus celtics er attribuids a differents dieus romans.
Agricultura e nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia celtica sa basava sin la cultivaziun dad ers e sin l’allevament da muvel. Sin pitschens ers circumdads cun saivs vegniva plantà granezza (furment dubel, tredi, ierdi, panitscha) e leguminosas (favatscha, arveglia, lentiglias). Sco legums èn cumprovads flur-portg, urticla, rava, ravanel alv, sellerin, tschagula e giabus. Da chats archeologics (restanzas da spaisas) a Hallstatt sa lascha per exempel eruir ch’ils Celts mangiavan ina spaisa ch’è anc oz usitada en l’Austria, numnadamain ritschert, in plat unì da giutta e bagiaunas.
Damai ch’i sa tracta tar il pled latin per biera (cervisia) d’in pled d’emprest celtic, suppon’ins ch’ils Celts savevan gia far biera. Auturs romans descrivan però la bavronda cun grond disgust. A Hochdorf ed al Glauberg han chats da pollens er cumprovà vin da mel.
Il pli impurtant animal da chasa era il bov; sper la furniziun da charn, latg (chaschiel) e tgirom era l’arment indispensabel per la cultivaziun dals ers. Daspera tegnev’ins nursas (launa) e portgs. Chauns vegnivan duvrads per pertgirar animals e sco chauns da chatscha. Chavals valevan sco simbol da status; els eran impurtants en connex cun campagnas militaras e vegnivan probablamain allevads da singulas stirpas a moda pli intensiva.
Tecnica[modifitgar | modifitgar il code]
Da muntada per l’economia celtica eran er las minieras. Minieras da sal èn cumprovadas cleramain; ch’ils Celts pratitgavan la siderurgia vegn almain supponì. Damai ch’ils territoris d’explotaziun èn er vegnids duvrads pli tard, èsi però difficil da chattar mussaments ch’èn databels en il temp da fier celtic.
Vairs piuniers èn ils Celts stads areguard il svilup dal char. Els han inventà il charret girabel e la suspensiun. Er en la metallurgia, surtut en la creaziun d’atschal damasc cun ses musters organics caracteristics, èn els l’emprim stads lunsch ordavant als Romans. Sin quests champs han els probablamain surpiglià enconuschientschas dals Etruscs e Scits. Sur lung temp han armas importadas, surtut spadas da producziun celtica, furmà ina part integrala da l’armament da las truppas romanas. Daspera han ils Romans betg be surpiglià dals Celts detagls tecnics en la construcziun da chars, mabain probablamain er singuls terms tecnics correspundents.
Commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Chats da fossa cumprovan la vasta rait da commerzi dals Celts cun tut ils pievels da l’Europa antica. Rauba d’export furmavan fier, zin, sal, lain, glin, launa, armas, guaffens, chars da pumpa, textilias e chalzers. Importà vegniva surtut vaider, vin ed auters products da luxus da la Mar Mediterrana e dal Proxim Orient.
Las stirpas celticas sesentas sin il continent han surpiglià successivamain dals Grecs e Romans il sistem monetar; a partir dal terz tschientaner a.C. han ils Celts battì atgnas munaidas dad aur. A l’entschatta servivan quellas probablamain be al stgomi d’infurmaziuns; il pli tard a partir dal prim tschientaner a.C. ha almain la cultura d’oppida occidentala (gallica) midà a la valuta da trais munaidas: sper marenghins vegnivan er battidas munaidas d’argient e culadas munaidas da potin (ina lega da bronz cun in’auta cumpart da zin). Sco ch’i para servivan las munaidas d’argient al stgomi surregiunal, entant che las munaidas da potin furmavan la basa per il commerzi local e regiunal.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Per lung da las vias da commerzi principalas èn sa sviluppads a partir da la fin dal terz tschientaner a.C. abitadis urbans fortifitgads, uschenumnadas oppida. Tras exchavaziuns sur plirs decennis en divers pajais èn intginas oppida perscrutadas vaira bain. Tar quellas tutgan tranter auter:
- Germania: Dünsberg, Heidenmauer (Bad Dürkheim) Palatinat, Altburg (chastè) sper Bundenbach, Donnersberg (Palatinat dal Nord), Altkönig sco er Heidetränk cun Goldgrube ed Altenhöfe en il Taunus, Ipf, Manching, Martberg, Finsterlohr, Wallendorf (Eifel), Heiligenberg (Heidelberg), Steinsburg, Staffelberg, Heuneburg, Altenburg-Rheinau, Kelheim, Dornburg, Eintürnen, Heidengraben sper Grabenstetten, il rempar circular dad Otzenhausen (Saarland dal Nord).
- Austria: Roseldorf (vischnanca da Sitzendorf), Burg in Schwarzenbach, Mitterkirchen.
- Tschechia: Stradonice, Zavist.
- Svizra: Bern-Enge, Basel-Münsterhügel, Oppidum da Bas-Vully, Altenburg-Rheinau, Oppidum Lindenhof, Oppidum Eppenberg, Oppidum Uetliberg, Aventicum, Oppidum Mont Terri, Vicus Petinesca e Vindonissa.
- Luxemburg: Titelberg.
- Frantscha: Bibracte, Alesia, Oppidum d’Ensérune, Gergovia.
En intginas da questas oppida cuntinueschan las exchavaziuns. Da blers auters lieus datti plinavant resultats d’exchavaziuns pli pitschnas. Il maletg popular d’in oppidum celtic è però surtut vegnì furmà dals chats en Tschechia, a Manching e Bibracte.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Sco stil artistic che sa lascha attribuir senza resalva als Celts documentads istoricamain vala l’art dal temp da Latène. La perscrutaziun da quel è colliada surtut cun ils nums dals dus archeologs Paul Jacobsthal ed Otto-Herman Frey. L’art da quel temp è sa sviluppà a partir dal 5avel tschientaner a.C. a basa da models or da l’intschess mediterran, ils quals ils artists celtics han interpretà libramain u decumponì e puspè sintetisà a novas furmas d’expressiun artistica. Er influenzas da vart dals Cimmers e Scits èn pussaivlas. L’ideal il pli evident ha però furmà l’art dals Grecs ed Etruscs, il qual para d’esser vegnì influenzà da sia vart da models orientals, sco per exempel da l’Iran.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Da vart da la litteratura e mitologia dals Celts dal temp da fier na san ins nagut. Per part vegni supponì – però be darar da vart archeologica – che restanzas da tradiziuns dals Celts da la terra franca hajan chattà la via en raquints britannics dal temp medieval tempriv ed autmedieval. Quai vala er per parts da la ditga dad Artus, la quala è però da situar en emprima lingia en il temp antic tardiv e cristian tempriv, cur che las zonas da cunfin da l’Imperi roman èn vegnidas en moviment.
Dals Celts insulars èn enconuschents mitus en furma da divers ciclus: il Ciclus da Finn che raquinta da l’erox irlandais Fionn mac Cumhaill, il Ciclus dad Ulster che tracta surtut il cumbat da dus taurs, Ils quatter roms dal Mabinogi che raquintan l’istorgia da vita da Pryderis ed il ciclus mitologic.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Ch’ils Celts faschevan musica è cumprovà tras texts d’auturs grecs; la moda e maniera, l’armonia ed il tun èn però ids a perder. Da chats archeologics e d’illustraziuns sin relievs romans enconusch’ins la cumparsa da la carnyx, in instrument sumegliant a la trumbetta. Diversas munaidas celticas mussan er instruments a cordas che regordan als instruments grecs lyra e kithara. La statua d’in um cun in tal instrument a cordas enta maun han ins exchavà il 1988 en la fortezza celtica da Paule-Saint-Symphorien en la Bretagna. La musica che vegn resguardada oz sco celtica è pir vegnida nudada a partir dal 17avel tschientaner. I sa tracta da la musica tradiziunala da l’Irlanda, Scozia e Bretagna, ma er d’immigrants da questas regiuns sco a Cape Breton (Canada). Ch’i sa tracta tar questa musica da restanzas dals Celts istorics sto però vegnir dubità fermamain.
Stirpas celticas[modifitgar | modifitgar il code]
Nà da diversas funtaunas anticas èn enconuschents plirs nums da stirpas celticas e lur territori d’abitadi approximativ. La pli impurtanta funtauna en quest reguard furman las descripziuns da stirpas celticas en ‹De bello Gallico› da Julius Caesar. Damai ch’ils auturs grecs fan però savens indicaziuns dal lieu irritantas ed avevan savens enconuschientschas dals fatgs insuffizientas n’èsi betg pussaivel da localisar exactamain las stirpas u da cunfinar il territori da derasaziun dals Celts en l’antica. La spartiziun da Germans en l’ost dal Rain e da Celts resp. Gals en il vest da quel – tenor Caesar – è en mintga cas sa mussada sco absolutamain inexacta. Però èsi er da resguardar ch’i sa tracta tar numerus nums da stirpas (ch’ins ha reconstruì a basa da nums da lieus e da flums cun ragischs apparentamain ‹celticas›) d’invenziuns dal 19avel tschientaner. Surtut en Frantscha era prorutta da quel temp ina vaira ‹gallomania› e mintga citad vuleva tuttenina pudair cumprovar sia fundaziun tras ina stirpa celtica.
Las stirpas gallicas che vegnan subsummadas sut il num Gals populavan la Frantscha odierna, parts da la Svizra, dal Luxemburg, la Belgia dal Sidost, il Saarland e parts da la Renania-Palatinat situadas da la vart sanestra dal Rain sco er parts da Hessen (la regiun Mittelhessen).
Las stirpas situadas il pli en il nord vegnan numnadas tar Caesar Belgae; ellas eran probablamain da chasa en la Belgia odierna ed en l’Eifel (er Leuci).
En la Frantscha odierna ed en ils territoris vischinants (Belgia e Germania) numna Caesar ils suandants pievels celtics: ils Allobroges (Savoia e Dauphiné), ils Ambiani (sper Amiens), ils Arverni (Auvergne), ils Bituriges (sper Bourges), ils Cenomani (territori Seine-Loire, per part er en l’Italia dal Nord), ils Eburones (Eifel, Ardennas), ils Haedui (Burgogna sco er enturn Autun e Mont Beuvray (Bibracte)), ils Mediomatrices (regiun enturn Metz, parts dal Saarland), ils Menapii, ils Morini, ils Parisii (Britannia Centrala e Gallia/Paris), ils Senones (sper Sens sco er en l’Italia dal Nord), ils Sequani, ils Remi, ils Treverii (en il territori da la Mosel, a partir da la Maas sur Trier fin al Rain), ils Venetes (a la sbuccada da la Loire), ils Viromandui (sper Vermandois), ils Santones en la regiun Saintonge odierna enturn la citad Saintes sco er ina retscha d’ulteriuras stirpas.
En la Baviera, a Baden-Württemberg ed en la Svizra odierna sa chattava la gruppa dals Helvets, cun las sutgruppas dals Tigurini e Toygenes, en pli la stirpa dals Vindelici ch’eran da chasa en la Baviera Superiura odierna, en la Svevia Bavaraisa (Augsburg = Augusta Vindelicorum sco citad romana, vul dir ‹lieu principal dals Vindelici›), Svevia Superiura ed enturn Manching sco er ils Boii en la Boemia, Baviera Superiura e Bassa, ils Norici en l’Austria ed en la Baviera Superiura, al sid da l’En, ed ils Licates enturn il Lech en la Baviera Superiura ed en la Svevia.
En il sid dal territori gallic, en l’Italia dal Nord, eran sesents ils Insubri ed en il nord da la Gallia ils Nervii e Belgae, ils quals eran per part er da chattar en la Britannia. En la Spagna dal Nord vivevan ils Gallaici ed ils Asturii, en il Portugal odiern ils Lusitani. Ils Celts ch’abitavan sin il Balcan vegnan subsummads sut la denominaziun Celts dal Danubi. Ils Galats èn penetrads fin en l’Asia ed èn sa domiciliads en il territori da la Tirchia odierna.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Tge curius svilup che la recepziun dals Celts ha per part fatg, mussa il suandant exempel: Il 1760 ha in criticher dad Edinburgh, Hugh Blair, edì sut il titel ‹Fragments of Ancient Poetry› «relicts da veglias ovras poeticas dals Highlands scots, translatads dal gaelic u ersic». Blair aveva intimà in magister privat cun num James Macpherson da rimnar «vegls chants da la patria gaelics». Damai che Macpherson na saveva betg, nua ch’el duess chattar quels, ha el sez scrit tals e pretendì d’avair transponì els dal gaelic en l’englais.
Blair è stà intgantà ed ha supponì ch’ils chants che derivian apparentamain da temps preistorics celtics sajan fragments d’in epos naziunal, sco ch’i na saja fin qua anc vegnì chattà nagin en Scozia. Sco autur da l’ovra ha Blair ‹identifitgà› Ossian ch’è enconuschent da la mitologia scota-gaelica e ses erox stoppia esser il retg Fingal (Fionn) mitologic. Sin insister da Blair ha Macpherson furnì las poesias epicas ‹Fingal› e ‹Temora› ch’èn vegnidas publitgadas il 1762 resp. 1763.
Samuel Johnson ha numnà quests epos il medem onn «betg autentics e [...] senza valita poetica». Il 1764 ha er il ‹Journal des sçavans› a Paris exprimì gronds dubis. En ina dispita ch’è vegnida manada publicamain ha Johnson rinfatschà a Macpherson d’esser in cugliun ed ha pretendì dad el da preschentar manuscrits originals. Il public percunter ha strusch prendì enconuschientscha da questa cuntraversa; anzi èn ils chants vegnids recepids cun brama. L’onn 1765 èn els cumparids en ina reediziun sut il num ‹Chants dad Ossian›.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Betg mo en la cultura, er en la politica è il temp dal naziunalissem (surtut en il 19avel tschientaner) stà segnà d’ina rescuverta dals Celts. Quai vala en emprima lingia per la Frantscha cun la figura emblematica da Vercingetorix, ma er per l’Irlanda, la Valisia, la Scozia e la Bretagna. Igl è quai in exempel co ch’il passà è vegnì instrumentalisà per crear ina tradiziun ed identitad communabla entaifer las naziuns da tempra moderna. Per cuntanscher questa finamira è la realitad istorica savens vegnida idealisada, adattada u schizunt sfalsifitgada.
Asterix ed Obelix[modifitgar | modifitgar il code]
Ils comics dad Asterix ed Obelix tractan il conflict tranter ils Gals ed ils Romans. Il punct da partenza na furman betg fatgs istorics, mabain plitost la materia classica da lecziuns gimnasialas da latin e d’istorgia (‹De bello Gallico› da Caesar, il cumbat per la libertad dals Gals sut Vercingetorix). Ensemen cun legendas e clischés da l’antica, ma er faschond allusiun a fatgs e persunas dal temp preschent, serva quest conflict sco basa per da tuttas sorts stinchels e spassins.
Museums ed exposiziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Exposiziuns en Svizra che sa deditgeschan detagliadamain a l’istorgia e cultura dals Celts èn per exempel da chattar en il Laténium a Neuschatel u en il Museum istoric a Berna; en pli porscha il Museum naziunal a Turitg in’invista en la situaziun en Svizra avant l’arrivada dals Romans. Ins cumpareglia plinavant ils lieus d’exchavaziun principals enumerads survart.
Impurtants museums ed exposiziuns al liber en Germania èn: Il Keltenmuseum Hallein, il Keltenmuseum Hallstatt, la Keltenwelt am Glauberg, la Keltenwelt ad Uttendorf im Pinzgau, il Keltenmuseum Hochdorf, il Keltisch-Römisches Museum Manching, il Museum KeltenKeller a Biebertal-Rodheim, il Steinsburgmuseum a Römhild, il Keltendorf Mitterkirchen ed il Keltenerlebnisweg (che maina tras la Turinga e Baviera).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur, p. 47s.
- ↑ Herodot, Historiai 2, 33, 3; 4, 49, 3.
- ↑ Helmut Birkhan: Nachantike Keltenrezeption, p. 16s.
- ↑ De bello gallico, cudesch VI, chapitel 14.
- ↑ Zwischen Himmel und Erde – das frühkeltische Kalenderbauwerk am Glauberg.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VI, 13.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VI, 16.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VI, 14.
- ↑ Caesar: De bello gallico, VII 33,3.
- ↑ Strabon: Geographika, IV, 4,4.
- ↑ Hans Peter Schneider: Über die ‹Historia Augusta›, GRIN-Verlag, 2003, ISBN 3-638-84282-7.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dorothee Ade, Andreas Willmy: Die Kelten. Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2115-2.
- Jörg Biel, Sabine Rieckhoff (ed.): Die Kelten in Deutschland. Theiss, Stuttgart 2001, ISBN 3-8062-1367-4.
- Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. 2. ed., Böhlau, Vienna 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
- Helmut Birkhan: Nachantike Keltenrezeption. Praesens Verlag, Vienna 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1.
- Helmut Birkhan: Keltische Religion. En: Johann Figl (ed.): Handbuch der Religionswissenschaft. Religionen und ihre zentralen Themen. Tyrolia/V&R, Innsbruck/Göttingen 2003, ISBN 3-7022-2508-0 (Tyrolia), ISBN 3-525-50165-X (V&R).
- Jean-Jacques-Henri Boudet: Die wahre Sprache der Kelten und der Kromleck von Rennes-les-Bains. Ediziun tudestga Olaf Jacobskötter, avrigl 2007, ISBN 978-3-00-021219-2.
- Jean-Louis Brunaux: Les religions gauloises. (Nouvelles approches sur les rituels celtiques de la Gaule indépendante), Errance, Paris 2000.
- Rheinisches Landesmuseum Trier (ed.): Hundert Meisterwerke keltischer Kunst. Trier 1992, ISBN 3-923319-20-7.
- Barry Cunliffe: Die Kelten und ihre Geschichte. Minca 2004, ISBN 3-7857-0506-9.
- Hermann Dannheimer, Rupert Gebhard: Das keltische Jahrtausend. Magonza 1993, ISBN 3-8053-1514-7.
- Alexander Demandt: Die Kelten. (Beck Wissen, nr. 2101), 7. ed., C.H. Beck, Minca 2007, ISBN 3-406-44798-8.
- Myles Dillon, Nora Kershaw Chadwick: Die Kelten. Von der Vorgeschichte bis zum Normanneneinfall. Turitg 1966.
- Janine Fries-Knoblach: Die Kelten. 3000 Jahre europäischer Kultur und Geschichte. Stuttgart 2002, ISBN 3-17-015921-6.
- Alfred Haffner (ed.): Heiligtümer und Opferkulte der Kelten. Stuttgart 1995, ISBN 3-933203-37-6.
- Martin Kuckenburg: Die Kelten. Theiss, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-8062-2274-6.
- Johannes Lehmann: Teutates & Konsorten. Reise zu den Kelten in Südwestdeutschland. Tübingen 2006, ISBN 978-3-87407-693-7.
- Bernhard Maier: Geschichte und Kultur der Kelten. C.H. Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-64140-4.
- Bernhard Maier: Die Kelten. Ihre Geschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart. C.H. Beck, Minca 2000, ISBN 3-406-46094-1.
- Bernhard Maier: Die Religion der Kelten. Götter, Mythen, Weltbild. C.H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-48234-1.
- Felix Müller (ed.): Kunst der Kelten. 700 v. Chr. – 700 n. Chr. Verlag NZZ Libro, Berna 2009, ISBN 3-7630-2539-1.
- Heinzgerd Rickert: Einleitung in die Geschichte und Kultur der keltischen Völker. Bochum 2006, ISBN 978-3-89966-190-3.
- Anne Ross: Pagan Celtic Britain. Londra 1974, ISBN 0-351-18051-6.
- Martin Schönfelder (ed.): Kelten! Kelten? Keltische Spuren in Italien. (Mosaiksteine, tom 7), Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz, Magonza 2010, ISBN 978-3-88467-152-8.
- Konrad Spindler: Die frühen Kelten. 3. ed., Reclam, Stuttgart 1996, ISBN 3-15-010323-1.
- Stefan Zimmer (ed.): Die Kelten – Mythos und Wirklichkeit. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2004, 3. ed. cumplettada 2012, ISBN 978-3-8062-2693-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Gilbert Kaenel: Kelten, en: Historisches Lexikon der Schweiz
- archaeologie-online.de (links tar divers artitgels archeologics e linguistics davart ils Celts)
- Die Helvetier, Rauracher und Bojer: drei keltisch-indoeuropäische Stämme in der Schweiz
- Process da centralisaziun ed urbarisaziun temprivs
- Hessen dal temp dals Celts
- kelten-info-bank.de


c: text/html

text:
Il Cussegl dals chantuns sto danovamain s’occupar cun la lescha davart la protecziun da la giuventetgna. Il Cussegl naziunal ha numnadamain tegnì ferm vi da pliras differenzas cun la Chombra pitschna.
Tranter auter insista el che la nova lescha, che duaja proteger minorens meglier da cuntegns sexuals e violents en films e gieus da video, regla er cumpras supplementaras per gieus da video ed apps – uschenumnadas micro-transacziuns. La fatschenta va uss enavos en il Cussegl dals chantuns.
Cussegl dals chantuns è encunter
Il Cussegl dals chantuns vul dentant stritgà questa regla, sco er la PPS e la PLD. I saja la respunsabladad dals geniturs sch'els lubeschan a lur uffants d'utilisar cartas da credit, di Verena Herzog (PPS/TG) en num da sia fracziun.
Ma tenor Simon Stadler dal center saja la pussaivladad da far micro-transacziuns per uffants e giuvenils schlet. Perquai ch'els èn lura entusiastic dal gieu ma il n'è mai cumplet. Quai mainia tar uffants e giuvenils tar ina dependenza.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sch'i fiss vegnì votà gia ils 25 da december 2021, fiss l'iniziativa per in «scumond da far reclama per tubac» vegnida approvada cun 73% da las vuschs, fertant ch'ina maioritad relativa avess sbittà l'iniziativa per in «scumond d'experimentar cun animals ed umans» (58% Na), avessi er dà in Na a l'aboliziun da la taxa da bul (49%). Tar il pachet da mesiras per las medias èn ils participants e las participantas stadas divididas (48% Gea e 48% Na). La participaziun fiss cun 41% stada relativamain bassa.
Gea per l'iniziativa per scumandar reclama da tubac
L'iniziativa per scumandar reclama da tubac cumenza il cumbat da votaziun cun in grond avantatg. Ils aderents da l'iniziativa han l'avantatg che lur arguments chattan blera chapientscha, fertant che nagins arguments dals adversaris na vegnan da persvader ina maioritad. Relevants sajan en emprima lingia trais arguments:
- Igl è consequent da scumandar la reclama per uffants, sch'er la vendita è scumandada.
- Tala reclama è condemnabla.
- La protecziun da giuvenils è in'obligaziun da la societad.
Da vart dals adversaris survegn l'argument davart l'economia almain ina maioritad relativa da 49%. Ils arguments che l'inizitiva limiteschia la libertad economica e che la protecziun entras il status quo sajan bunas avunda, na chattan nagina maioritad. La furmaziun da l'opiniun è dentant anc sin in bass nivel. Quai munta che la campagna da votaziun po anc midar l'opiniun da persunas che n'èn anc betg segiras tge votar.
Scumond d'experimentar cun animals fiss refusà
Fertant che 48% dals participants e las participantas fissan encunter il scumond d'experimentar cun animals, èn total 66% dals dumandads persvas che l'iniziativa vegn refusada. Tar questa fatschenta è il foss tranter las schlattainas fitg grond. 60% da las dunnas, dentant be 33% dals umens vulan votar per l'iniziativa.
Tar questa fatschenta n'è la furmaziun da l'opiniun dentant anc betg uschè lunsch. Be radund 45% dals participants han gia in'opiniun tscherta. Quai munta che la campagna da votaziun ha anc bunas schanzas da midar opiniuns tar quellas persunas che n'èn anc betg segiras.
Maioritad vul salvar taxas da bul
49% dals dumandads na vulan betg abolir la taxa da bul, quai è bain be ina maioritad relativa, dentant han ils adversaris da la fatschenta be 7 puncts procentuals avantatg sin ils aderents.
En questa emprima fasa, ch'è anc baud en il cumbat da votaziun, èn 49% dals participants e las participantas segirs tge ch'i vulan votar. Dentant è ina part relativamain auta da 9% anc indecis. Quai discurra per in stan mediocher tar la furmaziun da l'opiniun. Er ils arguments sajan plitost flaivels tar questa fatschenta. Uschia han las campagnas bler spazi da giugar.
Populaziun dividida tar pachet da mesiras per las medias
Il sustegn per il pachet da mesiras per las medias è ferm dependent da la lingia politica. Persunas da strusch a la Verda, la Partida socialdemocratica e la Partida verd-liberala, èn per il pachet. Persunas che stattan datiers al center er. Simpatisants e simpatisantas da la Partida liberaldemocratica e da la Partida populara svizra sco er persunas senza partida, sajan per il pli encunter il pachet.
I dat qua en egl che sur tut participantas e participants da regiuns da la champagna èn per il pli encunter il pachet, fertant che pli bleras persunas da regiuns urbanas èn persuenter.
La retschertga
L'institut gfs.berna ha fatg la retschertga per incumbensa da la SRG SSR. L'institut ha dumandà 10'083 votantas e votants tranter ils 17 da december 2021 ed ils 3 da schaner 2022. La quota da sbagl munta a ±2,8 puncts procentuals.


text:
«Insaco ma tegn jau vi dal filosof chinais Konfuzius ch’ha ditg ‹La via è la finamira›. I n’è betg a priori impurtant da cuntanscher ina finamira. Las bleras pussaivladads sa dattan pir sin la via ch’ins prenda sut ils pes. Senza vulair ves’ins andetgamain perspectivas dal tuttafatg novas…»
Or da la vita da Ludmilla Cahenzli
Pertge mangian mammas mandarinas adascus? Pertge dovra la figlia in team da camera per en scola? Pertge èsi normal da cumprar 25 pèra chalzers l’onn? Ludmilla Cahenzli – mamma da trais uffants e dunna cun job parzial – raquinta da las sturnadads dal mintgadi da famiglia.


text:
Ursula Tschuor
Burgheisa da Rueun. Carschida si a Sagogn. Fatg il seminari ad Ingenbohl. Dau scola primara a Himmelried SO, Surcuolm, Egolzwil Lu e 32 onns a Schötz Lu.
Tge fascinescha Vus vid la pagina nossaistorgia.ch?
Mei interessescha pli e pli fetg la veta da mes perdavons. Per cletg ha mia sora rimnau gia baul fotografias, brevs e gasettas cun interessants artechels sur dil viver da nos perdavons. Ella mava era en bibliotecas dil stadi per encurir documents. Miu bab ha cun sia sempla camera adina puspei fatg fotos da nossa famiglia. Oz sundel leda sur da quels documents. Las fotos raquintan bia sur dalla veta en famiglia. Dalla sempladad mo era co nus eran cuntents cun pauc. Nus vevan in l’auter e quei era bia.
Pertgei publitgais Vus documents sin nossaistorgia.ch?
Ord quels motivs publicheschel jeu fotos ed artechels sin «nossaistorgia.ch» Buca mo jeu, era ils auters han interess dil viver da nos perdavons. Specialmein fotos cun persunas ord il vitg vegnan miradas fetg savens. Persunas vid la lavur, participonts a fiastas da cant ni da musica interesseschan la glieud. Brevs da nos emigrants, per exempel ell’America, raquentan sur da lur quitaus, il schar encrescher mo era da lur plaschers en tiara jastra.
Co pudess ins motivar autra glieud da publitgar documents dal Grischun sin nossaistorgia.ch?
Jeu manegiel ch’ins duess adina puspei far referats cun films, fotografias etc. ord la pagina e forsa era cun in cuors per glieud pensiunada co publicar fotografias sin nossaistorgia.ch. Plinavon animar enconuschents da metter si fotografias ni artechels en „nossaIstorgia.ch“.
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Lo squalo
Lo squalo (Al squâl) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1975 ad Steven Spielberg trat da 'n lìbar ad Peter Benchley ch'al cònt' i fat sucès in dal 1916, gl'atàc ad soquànt squài in dal New Jersey.
A i Prèmi Òscar dal 1976 'l à purtâ a cà tri statvi p'r al muntàǵ, par la culòna sunóra e p'r al sunôr. La pelìcula la gh'à abû anc tri séguit: Lo squalo 2 (1978), Lo squalo 3 (1983) e Lo squalo 4 - La vendetta (1987).
Sunt
Durànt na fèsta ad nòt in sna spiàgia in sl'ìśula 'd Amity, la śōvna Christine Watkins (Susan Backlinie) la decìd 'd andàr a far-as na nudàda da par lē ma tut 'd un trat la vèṅ tiràda śò finénd sót' àqua e ninsòṅ a sènt i sò sîg. La matìna dòp al cap dla pulisìa Martin Brody (Roy Scheider) a riva lè parchè i gh dìśan che la ragasōla l'è sparìda e lò al n pōl far àtar che guardàr-'n i rèst scavśâ in sla sàbia. Brody, sicûr ch'in dal mâr a gh sia 'n squâl, al fà saràr tut i stabilimènt par di mutìṿ ad sicurésa ma 'l sìndic dla sitadìna, Larry Vaughn (Murray Hamilton), al scanśèla 'l pruedimènt vint-quàt'r óri dòp p'r a n pèrdar la stagiòṅ turìstica e i bèsi che la fèsta dal 4 ad Luj la prév purtàr. Al diś acsè che la Christine l'è mòrta ciapànd atàc a la lèlca dna barca.
Soquànt tèmp dòp però a mōr anc un putèṅ, Alex Kintner (Jeffrey Voorhees), ch'al tulìva 'l sōl insìma a 'n stramasèṅ da mâr e adès 'l è ciàr ch'l'è òpra 'd un squâl dabòṅ. Sò màdar la prumét na taja ad tri-mila dòlar a chi gh la cavarà a ciapàr cla bistiàsa lè. I rìv'n in sal pòst Quint (Robert Shaw), un casadōr prufesiunìsta, e Matt Hooper (Richard Dreyfuss), sudióś di pés e di mâr.


text:
Cundì
Cundì (nòm uficiàl en italià: Condino) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 1 529 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 33,8 km² e 'na densità de popolasiù de 45 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Daù, Bré (BS), Castel Cundì, Bagulì (BS), Ciméch, Brione, Léder e Stor.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ulrich Hub, Jörg Mühle
A las otg sper l’arca
Rumantsch Grischun
Uniun Rumantsch Grischun, 2011, Bestellnummer 978-3-03900-982-4
A las otg sper l’arca – quai tuna d’in inscunter empernaivel. Penibel sch’ì vegn dentant trais pinguins empè da be dus. Sin l’arca da Noa han, sco vus savais, gea be dus animals da mintga spezia plaz.
Ma sch’ins na vul sco pinguin simplamain betg laschar enavos amis, ston ins avair ina buna idea. Ina grondiusa aventura entschaiva cun tranter auter Noa, che na vesa betg bain, giraffas, che survegnan il mal da mar, e Dieu, che mangia gugent turta da chaschiel – il pli gugent senza ivettas.


text:
Retratga da la renta da la AVS (1. pitga)
Per survegnir la renta da la AVS stuais Vus annunziar Vossa pretensiun en scrit a la cassa da cumpensaziun, nua che Vus avais pajà las contribuziuns a la AVS durant ils ultims onns. Sche Vus essas emploiada u emploià e n’enconuschais betg Vossa cassa da cumpensaziun, dumandai Vossa patruna u Voss patrun.
Vossa annunzia stuais Vus trametter almain trais mais avant che Vus cuntanschais la vegliadetgna da renta ordinaria, per che la cassa da cumpensaziun possia rimnar tut las infurmaziuns ch’ella dovra per calcular Vossa renta.
Retratga da la renta da la LPP (2. pitga)
Contactai Vossa cassa da pensiun intgins mais avant che Vus cuntanschais Vossa vegliadetgna da renta ordinaria (65 onns per ils umens, 64 onns per las dunnas), per che quella As possia infurmar davart l’autezza exacta da la renta da Vossa 2. pitga e davart ils pass che Vus stuais far per retrair la renta.
Retratga da las contribuziuns da la 3. pitga
Contactai l’instituziun da Voss provediment privat avant che Vus cuntanschais la vegliadetgna da renta ordinaria, per che quella As possia infurmar detagliadamain davart las modalitads per retrair las contribuziuns da Vossa 3. pitga e davart l’autezza dal chapital spargnà.
Retratga anticipada da la renta da la AVS (1. pitga)
En Svizra pudais Vus As laschar pensiunar in u dus onns avant la vegliadetgna da renta ordinaria: Umens pon sa laschar pensiunar gia cun 64 u 63 onns, dunnas cun 63 u 62 onns.
Vus stuais trametter l’annunzia a Vossa cassa da cumpensaziun. Igl è d’avantatg, sche Vus faschais quai trais u quatter mais avant che Vus cuntanschais la vegliadetgna da pensiun. Faschai quai dentant il pli tard l'ultim di dal mais, durant il qual Vus cuntanschais la vegliadetgna che As dat il dretg d'in pensiunament anticipà. Sche Vus inoltrais Vossa annunzia pli tard, pudais Vus pretender la retratga anticipada pir a partir da l'anniversari suandant.
Retratga anticipada da la renta da la LPP (2. pitga)
Il chapital da la 2. pitga na pudais Vus en general betg retrair anticipadamain. Tschertas instituziuns da provediment permettan dentant in pensiunament anticipà a partir da 58 onns.
Contactai Vossa cassa da pensiun almain in onn avant Voss 58. anniversari per sclerir, sch’in pensiunament anticipà è pussaivel e sut tge cundiziuns.
Retratga anticipada da las contribuziuns da la 3. pitga
Il chapital da Vossa 3. pitga pudais Vus en general retrair mo cumplettamain sco pajament unic. Quai pudais Vus far il pli baud tschintg onns avant la vegliadetgna da renta ordinaria (quai vul dir cun 60 onns per umens e cun 59 onns per dunnas).
L’instituziun da Voss provediment privat As po infurmar detagliadamain davart las modalitads per retrair Vossa 3. pitga e davart l’autezza dal chapital spargnà. Contactai l'instituziun intgins mais avant il pensiunament anticipà per instradar la retratga da Voss dabun.
Retratga da la renta AVS (1. pitga), sche Vus lavurais suenter la vegliadetgna da pensiunament
Vus pudais lavurar suenter la vegliadetgna da pensiunament. En quest cas pudais Vus spustar per in fin tschintg onns il mument, a partir dal qual Vus laschais pajar ora la renta da la AVS. Vus pudais dentant er lavurar e medemamain retrair la renta da la AVS.
Contactai almain trais mais avant la vegliadetgna da renta Vossa cassa da cumpensaziun da la AVS. Quella infurmescha, co che Vus stuais proceder en Voss cas.
Retratga da la renta da la LPP (2. pitga), sche Vus lavurais suenter la vegliadetgna da pensiunament
La renta da la 2. pitga vegn normalmain pajada ora a partir da la vegliadetgna da renta ordinaria. Il reglament da Vossa instituziun da provediment po dentant er pussibilitar da spustar il pajament fin al 70. anniversari.
Per eruir, sch’ina suspensiun da Vossa renta è in'opziun per Vus e sut tge cundiziuns ch’ina tala fa senn, As drizzai ad uras a Vossa instituziun da provediment.
Retratga da las contribuziuns da la 3. pitga, sche Vus lavurais suenter la vegliadetgna da pensiunament
Vossa 3. pitga pudais Vus en general retrair mo cumplettamain sco pajament unic. Quai il pli tard la fin dal mais, a partir dal qual Vus survegnis la renta da la AVS.
Sche Vus lavurais dentant suenter la vegliadetgna da pensiunament e pudais cumprovar quai, pudais Vus spustar la retratga da la 3. pitga fin maximalmain tschintg onns suenter che Vus avais cuntanschì la vegliadetgna da renta ordinaria.
L’instituziun da Voss provediment privat As po infurmar detagliadamain davart las modalitads per retrair Vossa 3. pitga e davart l’autezza dal chapital spargnà.
Betg emblidai da far in’assicuranza d’accidents, uschespert che Vus n’avais betg pli ina patruna u in patrun. Fin lura eras Vus numnadamain assicurada u assicurà tar Vossa patruna u Voss patrun cunter accidents.
Sin la pagina d'internet da l’Uffizi federal d’assicuranzas socialas chattais Vus differentas broschuras che tractan detagliadamain il provediment da vegliadetgna. Ellas pon vegnir empustadas gratuitamain u vegnir chargiadas giu sco PDF.
Infurmaziuns davart la renta da vegliadetgna flexibla e davart l’entrada en la vegliadetgna da pensiun chattais Vus sin la pagina Retratga flexibla da la renta da las assicuranzas socialas e sin la pagina Entradas suenter il pensiunament da ch.ch.
Sche Vus vegnis pensiunada u pensiunà, duessas Vus pensar da far in'assicuranza d’accidents. Fin ussa eras Vus numnadamain assicurada u assicurà tar Vossa patruna u Voss patrun cunter accidents.


text:
Rumagnän
Rumagnan (Rumagnän in Nuvares; Romagnan in Piemuntes; Romagnano Sesia in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 4 061 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,0 km² e ona densità de popolaziun de 226 ab./km².
El paes el se tröva in sü i spund ucidentai del Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Saraval).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes l'esisteva giamò in del prim secul, quand che l'era una mansio che la legava el Nuvares cun la Valsesia: el sò nom el vegnaria propi da Romana mansio. Di repert archeulogich de l'epuca rumana testimonien questa urigin antica.
El prim ducüment storich che 'l fa menziun al paes l'è del 882, quand che quel chì - che 'l partegniva giamò a la Marca d'Ivrea, l'è staa dunaa dal Carl II de Francia al vescuv de Vercej. Un alter ducüment del 1008 el testimonia la presenza de un'abadia benedetina dedicada a San Silvan, che l'ha duvüü avègh un rol impurtant per el svilüp ecunomich del paes. De quela antica abadia resten adess dumà poch stanz, trai quai la gh'è la "Cartina di Sant", che l'ospita afresch interessant del XV secul.
In del 1198 el Cumün de Nuvara l'ha cuncess a Rumagnan la dignità de burgh e poch temp dopu gh'è staa custrüii un castel: de tal custrüziun, trada giò dai Frances in del 1477, el s'è un poo cunservaa el Palaz Pretori, cunt una tur eleganta a pienta retangular. Dopu l'età di Cumün l'è staa feud di Marches di Rumagnan, per pö passà sota el dumini di Viscunt, cunt el segütà i sort de tüt el teritori de Nuvara.
Esempi del dialet de Rumagnan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona vota gh'era on om con düi matai.
'L püssè gióno l'è andà dal sö papà e l'ha dicc onsì: “Dividóma; mì vöj andè daparmì”. E 'l papà l'ha facc düi toch dla roba e 'gh n'ha dacc jün pr'ün ai düi matai.
Dopo 'n pó 'd temp, 'l püssè gióno, ch'l'eva gnü smorbio, l'ha vorsü girèe 'l mónd. L'ha facc un bel fagot metend insema roba e dnéi e l'è andà via.
Ma l'era senza sparienza, un pó vizios, agh piasiva mangèe ben e bevi mej; in pressa in pressa l'ha livrà sü tüt col poch ch'al gh'eva ancó; l'era bon da fèe not, e 'l seva piü inté bati la testa par vèighi pen.
L'era gnenca bon da fèe 'l servitóo; par carità l'han pöi mandalo press i porcei.
Ma la fam agh gniva 'döss comè ona brüta bes'cia, e par scacèla l'ha fornì con mangià giendi 'nsema i porcei.
Alora sì ch'agh gniva 'n ment la cà dal su papà; almench là 's mangiava 'd bon, anca 'l servitóo stava mej che lüi!
E dopo avèighi pansà sü ben, al siquitava a dì: “Che bes'cia ch'i son mai mì! L'è mej ch'i vaga a cà; i dirö al mè papa: j'hö facc mal, j'hö ofandü vüi e 'l Signor.
Si cradì ch'i mirt piü d'essi considerà comè jün di vöst matai, tolìmi comè on servitóo”.
S'ha facc coraggio e pien pien l'è andà riva 'l sö pais e la cà dal sö papà.
'L papà l'era setà sü l'üss; süto ch'a l'ha cognossü a gh'ha 'ndà 'döss a brasci larghi.
Lüi l'era 'n pó vargognos, e 'l diva: “Oh papà, com i son mai stacc cativ! I v'hö ofes vüi e 'l Signor, i mirt propi piü ch'i m'abii da tignì comè 'n vöst mat”.
“Ma mì 't pardon” al rispondiva col pòvro vegg. E pöi l'ha ciamà tücc i sarvitói: “Andè süssóra 'nt la mè stenza, portè giü tüt col ch'al gh'è 'd bon, la roba püssè bel par la festa e vistìlo sü polid”.
E pöi andè 'nt la stala, menè fò 'l videl püssè grass e püssè grass e mazzèlo; i vöj ch'i fuma 'n disnè da spos.
Figürevi: i pansava già ch'ess mat al füss mört e dess igh l'hö 'ncó; par mì l'era già pardü e l'hö trovà".
Tüti 'sti robi i ero sücedóvi int al temp che l'aut mat l'era fò.
Gnigand a cà, al santiva tüt al bordel ch'i favo cui ch'a disnava; e s'ha bütassi a bragè: “Que ch'l'è 'sta novità?”
“Aut che novità! I lo sì nóta neh? A gh'è gnü cà vöst fradel, 'l vöst vegg l'ha pardü la testa, l'è content comè 'n spos; l'ha facc mazzèe 'l videl püssè grass e la fema 'ndè oncia; i oma fin da balèe; al seguità a dì che l'è tornà cà 'l moton ch'l'eva pardü”.
Ma 'l fradel l'ha bütà giü 'l moro lungh 'na spana e l'eva content nut dal tüt. 'L vegg ch'a l'ha vist con la spala votà contra l'üss, l'è 'ndaghi riva.
“Lassemi stèe con al vosti ciaceri: par vüi i galantomi i valo nut. Mì j'hö mai bütà via 'n quatrin, j'hö mai facc gnanca 'na cioca, j'hö mai pardü temp, e tüt par cula da cóp;
A ven cà 'sta voja da fèe not, pin d'vizzi fin sora 'l covei, e vü blin blin, ch'a vaga la cà e 'l tecc!, ì fin facc mazzèe 'l videl püssè bel!”
“Pòvro mincion, 'l tö cas l'è ben divers: tì 't sai ben che tüta la mè roba l'è par tì: tì t'hai sistimì sempri.
Ma col povro matacc là ch'l'eva bütà via la testa, ch'i cradiva mört, ch'a m'ha dacc tancc dispiasì, 'dess che l'è tornà gnì cà a gh'andava ben fèe 'n pò 'd ligria!”
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rumagnän l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
Igl entir capetel 6 digl evangeli de Gion che vegn legius quellas dumengias ei dedicaus al tema dil «paun». All’entschatta plaida quei capetel della multiplicaziun dil paun e digl entusiassem della fuola ch’emprova suenter la miracla da contonscher Jesus ed ils ses ch’ein i a l’autra riva. L’«emprema riva» fuss simbolicamein quella dil paun che saziescha e fa tuts cuntents. L’«autra riva» ei quella dil «paun» sco enzenna. Enzenna de zatgei pli grond. Che provochescha la cardientscha.
Il text de questa dumengia tschenta in fundament essenzial en quei discuors: Il ver paun, il paun della veta ei Jesus sez. En scadin cass. «Jeu sun il paun dalla veta», di Jesus. Quei paun vegn daus giu da tschiel, sco la manna al pievel gediu el desiert. Sin quei scalem setracta ei buc d’in discuors eucaristic. Mo era cu ei setracta d’in tal discuors, stat buca l’eucaristia sco tala el center, mobein che Jesus, siu viver e murir, ei il paun ch’il cartent drova el desiert dil mund e della veta. Sa sch’ils auditurs han capiu quei, vul dir ch’els ston «assimilar» Jesus en lur veta – forsa pli fetg: vegnir «assimilai» dad el? Sa sche nus capin quei? Ed empruein da cuntonscher l’«autra riva»?
Gn 6,24–35
24Cura che la glieud ha viu che ni Jesus ni ses giuvnals fuvan leu, ein els sezs i ellas barcas, ein navigai a Cafarnaum ed han encuretg Jesus. 25Els han anflau el sin l’autra riva dalla mar ed han dumandau el: Rabbi, cu eis ti vegnius neu cheu? 26Jesus ha dau per risposta: Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Vus encuris mei buca perquei che vus veis viu enzennas, mobein perquei che vus veis magliau dils pauns ed essas vegni saziai. 27Buca sestentei per la spisa che va en mal, mobein per la spisa che resta per la veta perpetna, la spisa ch’il Fegl dil carstgaun vegn a dar a vus. Pertgei quel ha Dieus il Bab confirmau cun siu sigil. 28Cheu han ei dumandau el: Tgei stuein nus far per ademplir las ovras da Diu? 29Jesus ha rispundiu: Vus fageis I’ovra da Diu, sche vus carteis en quel ch’el ha tarmess. 30Els han rispundiu: Tgei enzenna fas ti pia, che nus veseien e saveien crer a ti? Tgei prestas ti? 31Nos perdavons han magliau il manna el desiert, sco quei ch’ei stat scret: Paun giu da tschiel ha el dau da magliar ad els.
32Jesus ha detg ad els: Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Buca Moses ha dau a vus il paun giu da tschiel, mobein miu Bab dat a vus il ver paun giu da tschiel. 33Pertgei il paun da Diu ei quel che vegn giu da tschiel per dar veta al mund. 34Cheu han ei detg ad el: Segner, dai a nus adina quei paun! 35Jesus ha rispundiu: Jeu sun il paun dalla veta. Tgi che vegn tier mei, vegn buc a ver fom pli, e tgi che crei en mei, vegn mai a ver seit pli.


text:
da sur Marcus Flury
Quella semeglia ed ils plaids da Jesus ein grevs da capir. Igl ei remarcabel co Jesus lauda in administratur malrecli che mida cefras ella contabilitad da siu patrun per sefar beinvesius tiels debiturs da lez. Ella semeglia digl administratur malrecli lauda Jesus buca las cugliunarias digl administratur, mobein sia malezia. El ha capiu sia situaziun critica ed ha lu reagau leusuenter. Prudent ei cheu tgi che patratga vid il temps nua ch’ins ha da dar quen. Sco cartents duessen nus – quei che pertucca nossa veta cristiana – esser silmeins schi prudents sco ils affons da quest mund e far tut il pusseivel per contonscher la ventira el reginavel da Diu.
Tier las semeglias che Jesus raquenta ei la construcziun finala la clav che gida a capir il cuntegn. «In fumegl sa buca survir a dus patruns; u ch’el odiescha in e careza l’auter, ni ch’el setegn vi dad in e sbetta l’auter. Vus saveis buca survir a Diu ed al mammon.» La damonda ei pia en tgi ni en tgei mettel jeu mia fidonza, en caussas che svaneschan ni en Diu?
Lc 16,1–13
1El ha era detg a ses giuvnals: In um reh veva in administratur. Quel ei vegnius tgisaus tier el ch’el sfarlati sia rauba. 2El ha fatg clamar el ed ha detg: Tgei stoi jeu udir da tei? Dai quen da tia administraziun, pertgei ti sas buc esser pli ditg administratur. 3Cheu ha igl administratur tertgau per sesez: Tgei duei jeu pigliar a mauns ussa che miu patrun pren a mi l’administraziun? Cavar? Quei sai jeu buc. Ir a rugar? Da quei seturpegel jeu. 4Ussa sai jeu tgei far, per ch’ei dettien suttetg a mi inaga che jeu sun relaschaus da miu survetsch.
5Lu ha el fatg vegnir ils debiturs da siu patrun in ad in ed ha detg agl emprem: Con eis ti culponts a miu patrun? – 6Tschien mesiras ieli, ha quel rispundiu. Igl administratur ha detg ad el: Pren tiu quen, sesa e scriva beinspert tschunconta. 7Lu ha el detg ad in auter: E ti, con eis ti culponts? – Tschien mesiras graun, ha quel rispundiu. Igl administratur ha detg ad el: Pren tiu quen e scriva otgonta.
8Ed il signur ha ludau quei administratur malrecli, perquei ch’el hagi agiu prudent. Pertgei ils affons da quest mund ein denter quels da lur pèr pli prudents ch’ils affons dalla glisch.
9Era jeu ditgel a vus: Procurei per amitgs cun il mammon malgest, per ch’ins retscheivi vus ellas avdonzas perpetnas, cu ei va alla fin. 10Tgi ch’ei fideivels el pauc, ei era fideivels el bia, e tgi ch’ei malreclis el pauc, ei era malreclis el bia. 11Sche vus essas pia buca semussai fideivels enten administrar il mammon malgest, tgi vegn lu a confidar a vus il ver scazi? 12E sche vus essas buca semussai fideivels enten administrar il bein jester, tgi vegn lu a surdar a vus vies agen scazi?
13In fumegl sa buca survir a dus patruns; u ch’el odiescha in e careza l’auter, ni ch’el setegn vi dad in e sbetta l’auter. Vus saveis buca survir a Diu ed al mammon.


text:
90
El 90 a l'è un ann del prim secul.
Aveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Culonia la riva a vess capitala de la pruvincia rumana de la Germania Inferiur.
- El Plini el Giuvin el finiss el sò mandaa 'me questur.
- El Dumizian e 'l Nerva hin numinaa cunsül.
- I Ruman custruissen un post de guardia piscinin in de la zona de la Ratisbuna del dì d'incö.
- El Dumizian el paga un tribüt ümiliant al re dach Decebal per utegnì la pas cun quel lì.
- L'an 90 l'è vöna di dat pussibil per la stesüra del Vangel de Giuvan e di At di Apostul.
Nassiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Claudi Tulumee, astronum, astrolugh e geograf de granda impurtanza (m. 175).
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Diuscorid, dutur grech.
- Cai Valeri Flach, pueta ruman.
Alter pruget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su 90


text:
2,47 milliuns passagiers han fatg diever da l'eroport da Turitg l'avust. Cumpareglià cun avant la pandemia èn quai anc adina circa ina mesa milliun passagiers pli pauc. Però mussa il trend ensi, uschè ils gestiunaris da l'eroport.
Igl èn pli che dubel uschè blers passagiers sco durant l'avust 2021. Lura valevan anc las mesiras cunter la derasaziun dal virus da Corona, scumonds dad entrar pajais ed obligatoris da testar u vaccinar per dastgar sgular.
Traffic da rauba sur l'eroport betg creschì
Er il dumber da sgols è creschì per in terz, cumpareglia cun l'onn passà. E la svieuta da las fatschentas a l'eroport è creschida, cunzunt aifer la zona da passagiers. Nagin augment hai dà en il traffic da rauba: 30'972 tonnas han ins chargià u dischargià sin la pista. Uschè resta il traffic aviatic a Turitg sin in nivel pli bass che avant la pandemia per il mument.


text:
En preschientscha dal cusseglier federal Ignazio Cassis è ina stanza da seduta en la Chasa federala vegnida inaugurada sin il num «Salle Carl Lutz». Igl è l'emprima onuraziun uffiziala dal diplomat svizzer e salvader da Gidieus, scriva il Departament federal per affars exteriurs.
Tranter ils onns 1942 fin 1945 ha Carl Lutz, lura sco ambassadur svizzer a Budapest, salvà 62'000 Gidieus da la deportaziun. Senza sustegn uffizial da Berna han el e sia dunna chattà vias per impedir questas deportaziuns.
RR novitads 15:00


text:
Rossinis "Barbiere" in Lugano
Einzelheiten
GenerMusica
Im Zentrum dieses Dokumentarfilms stehen Gioachino Rossini und sein Meisterwerk "Il barbiere di Siviglia". Der renommierte Regisseur Andy Sommer stellt die musikalische Inszenierung von Diego Fasolis und das Bühnenbild von Carmelo Rifici in den Mittelpunkt und ergänzt sie mit zusätzlichem Filmmaterial.
Andy Sommer
RSI
Giuseppe Clericetti
Maria Victoria Haas
Daniela Fabello
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
La Grimaldi, Cougar
in dal prugràma Pechino Express
La Cougar (ch'a vōl dir “Puma” in Emigliàn, a s lèś /ˈkuːɡə/ in Ingléś) l'è na dóna madùra ch'in dal gèrg americàṅ e britànic la dà la casa a i masć śōvan e ch'la s cumpòrta cuma na magna-óm. In Itàglia i li ciàm'n anc tardóni o panteróni.
In gènar l'è na paròla ch'la s riferìs a cal dóni fra i Quarànta e i Sinquànt' an anc se però i n èṅ minga tut 'd acòrd: par 'l ABC News la paròla "cougar" la figùra dal dóni ch'i vàn'n a lèt cun di óm ch'i gh'àṅ almànc nóṿ an manc mént'r al New York Times e Vogue i la dróan par descrìv'r al dóni ad sōvar di quarànta ch'i péscan rabìdi di masć fra i vint e i trénta da ciulàr-as. Par qvéi 'd La Repubblica p'r a n èsar minga cumpatìdi da la gint, al cougar i gh'aṅ 'd avér interès sōl p'r i óm ch'i gh'aṅ almànc la mità di sò an più sèt, secónd la fórmula:
in dua eM i èṅ i an di masć e eF i èṅ i an dla fémna cougar. Foravìa la paròla la pōl andàr bèṅ in gènar anc par tut cal dóni ch'i s métan c'n un ragàs dimóndi più śōv'n ad lē.
Lèś la vóś ...


text:
Sanremu
Sanremo (en lìgure: Sanrému; en latì: Villa Matutiæ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 55 498 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 54,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 015 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Apricale, Bajardo, Ceriana, Ospedaletti, Perinaldo, Seborga, Taggia.
L'è 'na località türìstica rinomàda, famùza per la prudusiù de fiùr (celebràda töcc i agn co la manifestasiù Sanremo in Fiore), tat de éser suranomenàda Città dei Fiori. La òspita la córsa 'n bìci 'n lìnea piö famùza d'itàlia, la Milano-Sanremo (la fà part del circùito de le clàsiche piö 'mportànte del mónt) e 'l Festival de la cansù italiàna. L'è apò a séde del Casinò (giü dei quàter che gh'è 'n Italia). San Remo l'è a 24 km de Imperia e 150 km de Gènova.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sanremo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gen
I gens é les unites d’arpejiun fondamentales de düc i organisms. N gen corespogn a na pert dl DNA y á n influs sön la forma o sön la funziun de n organisms te na manira spezifica. Düc i organisms, dai baters ai tiers, á le medemo mecanism de basa che copiëia y traslatëia le DNA te proteines. La zelula ti é da fá la trascriziun de n gen che é tl DNA te na copia dl gen te RNA y le ribosom (n organ zelular) traslatëia le RNA te na proteina, chël ó dí te na secuënza de aminoaji. Le codesc genetich che codifichëia n aminoaje é le medemo por la maiú pert di organisms, mo n pü’ desvalí por n valgügn. Por ejëmpl na secuënza de DNA che codifichëia por l’insulin tla porsona codifichëia por l’insulin ince canche ara vëgn metüda ite de d’atri organisms sciöche les plantes[1].
Normalmënter é le DNA te cromosoms linears ti eucarioc y te cromosoms torogn ti procarioc. Pro i eucarioc é le DNA genomich tl zënter (nucleus) dla zelula cun de piceres cuantités ince ti mitocondri y ti cloroplasć. Pro i procarioc é le DNA te te n corp cun na forma nia regolara tl zitoplasm a chël che an ti dij nucleoid[2]. Ala totalité dles informaziuns en cunt de n organism ti dijon genotip[3].
Plates colegades[mudé | muda l codesc]
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Marcial, Gene G., From SemBiosys, A New Kind Of Insulin, businessweek.com, 13 d’agost 2007.
- ↑ Thanbichler M, Wang S, Shapiro L, The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure, in J Cell Biochem, vol. 96, nº 3, 2005, pp.506–21, DOI : 10.1002/jcb.20519, PMID 15988757
- ↑ Genotype definition – Medical Dictionary definitions, Medterms.com, ai 19 de merz 2012.


text:
Gargnà
Gargnà (nom uficiàl en italià: Gargnano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 934 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de popolasiù de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brenzone (VR), À, Tignàl, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Alvistì e Boàren.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Gottard ha giugà ina rolla essenziala en il svilup da la schientscha naziunala svizra, e quai dal temp da fundaziun fin la defensiun spiertala dal 20avel tschientaner. Las relaziuns, politicas, da traffic e socialas en fluctuaziun sa manifesteschan er en ils ospizis sin il pass.
Turta da tschigulatta per vendetga
Wendelin, il nov conscolar da Kwiatkowski, è snuaivel perdert e pront da gidar tuts, ma el è pitschen ed in pau grasslut e vegn tentà da quatter camarats da scola. Per fortuna al gida noss detectiv – ensemen tendan els als malfatschents la pli dultscha trapla ch’ins po s’imaginar.
L’Insla naira
Las aventuras da Tintin vegnan raquintadas en var 30 linguas. En l’emprim dals dus toms rumantschs, cumparids l’onn 1986, persequitescha Tintin ina banda da falsifitgaders da daners fin en Scozia ed emprova da schliar il misteri da la bestia dal chastè da Ben More.
Il funcziunament da la trilinguitad en il chantun Grischun
Co sa preschenta la cumpetenza e la pratica linguistica en il Grischun a nivel individual e collectiv? Tge tenutas èn avant maun en la societad envers las differentas linguas (tudestg, rumantsch e talian) e co èn las relaziuns da las differentas gruppas linguisticas tranter pèr?
Illuminissem e revoluziuns
Quest cudesch preschenta las premissas spiertalas (illuminissem) ed ils eveniments centrals da l’epoca che tanschan dals success da la Revoluziun americana (1774/76) e franzosa (1789) sur las Guerras da coaliziun (1792–1815) fin al naufragi da la Revoluziun tudestga (1848/49).
Istorgias da l’internet
Mamma, bab, Seba, Julia, Max e tat èn ils Websters – «ina famiglia sturna tut normala». E perquai èn els er confruntads en l’internet cun in u l’auter privel ch’ins faschess meglier d’evitar. Bun ch’ils Websters crodan per nus en las traplas ed ans mussan uschia co evitar quellas…
Davart l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C.
Da Plinius il Giuven èn sa mantegnidas duas brevs, en las qualas el descriva l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C. Igl è quai stà la catastrofa che dueva sepulir la citad da Pompei che furma oz ina da las pli impurtantas perditgas archeologicas davart la vita da mintgadi en l’antica romana.
Ir en pensiun
I dat chaussas che sa midan d’in cuntin ed autras che mantegnan lur muntada a lunga vista – quai vala er per il sistem da pensiun. Da las tematicas stablas en connex cun il pensiunament s’occupa la broschura ‹Ir en pensiun. Tips per sa preparar sin questa nova part da la vita›.
Grufi vegn…
Quest cudeschet edì da l’Uffizi federal veterinar serva a la prevenziun d’accidents tras morsas da chauns. El explitgescha als uffants a moda simpla co sa cumportar cun l’agen chaun u er cun chauns esters. Recumandà a partir da 4 onns (cun l’agid da geniturs u da la mussadra).
La Chanzlia federala – Attenziun, il film cumenza!
Dretgs politics, communicaziun, lavur da stab – las incumbensas da la Chanzlia federala èn multifaras, ma sa splegan savens in pau en la sumbriva da las politicras e dals politichers. En questa broschura sa drizza la glisch da reflectur per ina giada sin las persunas davosvart.


text:
La situaziun dal traffic che va atras las giassas stretgas da Schluein vers il chastè dal Löwenberg n'è betg cuntentaivla. Quai san ils promoturs dal Löwenberg. Ina schliaziun na dat quai dentant betg a la sperta.
Cun las lavurs en la Val Schluein ch'èn previsas per ils proxims onns, pudessi eventualmain dar in auter access al Löwenberg. Quai è dentant anc intschert. Da l’autra vart sincereschan il promoturs, che la glieud che vegnia a sa chasar en il Löwenberg, sajan plitost persunas che na chaschunian betg grond traffic, numnadamain surtut persunas giuvnas che dovrian il traffic public.
Co vinavant?
Ina gronda chaussa en mira per il Löwenberg è l’Academia MINT che prevesa activitads per scolars da la scola primara, pia persunas che n'èn betg sin viadi cun autos.
Ch’il suveran da Schluein ha betg concedì il credit da 100'000 francs, haja er da far cun la preschentaziun da l'uniun dal Löwenberg, conceda Ralf Schlaepfer il president communal e president da l'uniun Löwenberg. La populaziun avess gugent savì pli concret, pertge che quels daners vegnian duvrads e quai na saja betg vegnì preschentà concret avunda. En cas ch'i dettia ina segunda dumonda per daners a la vischnanca, stoppian ins resguardar quest fatg, manegia Schlaepfer.


text:
Burkina Faso
El Burkina Faso a l'è un paes de l'Africa ucidentala sub sahariana. A l'è tacaa al Ghana, al Mali, a la Costa d'Avori, al Togo, al Benin e al Niger, la capital a l'è Ouagadougou e al gh'ha una süperfiss de 274.200 km² e una pupulaziun de pressapoch 21.510.181 abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Burkina Faso a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de Volt Vòlta, fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Burkina Faso a l'è una repübliga
El president a l'è el Paul-Henri Sandaogo Damiba|Paul-Henri Sandaogo Damiba (del 2022)
El prim minister a l'è el Albert Ouédraogo (del 2022).


text:
Stresa
Stresa (inscì anca in Italian) a l'è un cumün sitüaa in de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, in sül Lagh Magiur.
El gh'ha ona popolaziun de 5 002 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 33,2 km² e ona densità de popolaziun de 151 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bavén, Belgiraa, Bruvél-Campugnin, Gignés, Gravaluna, Laven-Mombell (VA), Leggiun (VA), Lesa (NO), Umegna e Verbania.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Stresa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ina persuna ord la Svizra tudestga pudess tenor Karin Keller-Sutter declerar meglier la politica d'Europa. Quai ha la cussegliera dals chantuns ditg en la Samstagsrundschau da radio SRF. Tenor sia partida, la PLD, duai dentant ina candidatura ord la Svizra latina avair precedenza per la successiun da Didier Burkhalter.
Karin Keller-Sutter crititgescha er l'entir Cussegl federal ch'el n'haja betg communitgà bain quai che pertutga il dossier d'Europa, ma er auters. Ins sentia ch'il Cussegl federal na sa prendia betg ensemen e represchentia ina posiziun communabla tar dumondas impurtantas.
La cussegliera dals chantuns sezza n'ha naginas ambiziuns sin il sez da Didier Burkhalter. Ella haja gia empruvà quai l'onn 2010 ed i na saja betg reussì. Las constellaziuns na sajan dapi lura betg sa midadas.


text:
En Svizra pudais Vus far ina dumonda d’asil, sche Vus vegnis persequitada u persequità en Voss pajais d’origin (u en il pajais che Vus avais vivì sco ultim) pervia da Vossa razza, Vossa religiun, Vossa naziunalitad, Vossa persvasiun politica u Vossa appartegnientscha ad ina tscherta gruppa sociala u sche Vus temais per Vossa libertad.
Ina dumonda d’asil po vegnir fatga a bucca u en scrit tar in post da cunfin avert, tar la controlla da cunfin dad in eroport svizzer u en in center federal d’asil dal Secretariat da stadi per migraziun.
I n’è betg pussaivel da far ina dumonda d’asil per la Svizra a l’exteriur. Vus pudais dentant dumandar in visum umanitar tar ina represchentanza svizra a l’exteriur per che Vus possias vegnir en Svizra. Quai è però mo pussaivel, sche Vossa vita u Vossa integritad corporala è periclitada directamain, seriusamain e concretamain.
Ina crisa u eveniments guerrils en Voss pajais na tanschan betg. Las schanzas da retschaiver in visum umanitar èn pitschnas.
Per ina dumonda d’asil na datti naginas pretensiuns legalas e formalas. La persuna che dumonda asil sto declerar ils motivs da sia fugia e sche pussaivel preschentar cumprovas, per ch’ella vegnia renconuschida sco fugitiva u fugitiv.
Dumonda d’asil en plirs pajais
La Svizra ha suttascrit la Cunvegna da Dublin. Quella vul impedir ch’ina persuna fetschia ina dumonda d’asil en plirs stadis da la UE/AECL. Tenor questa cunvegna è mintgamai mo in stadi responsabel per ina persuna che dumonda asil. Sche Vus avais gia fatg ina dumonda d’asil en in auter stadi dal spazi da Dublin, vegnis Vus per regla tramessa u tramess enavos en quest stadi.
(*AECL: Islanda, Liechtenstein, Norvegia, Svizra)
Privel per la segirezza
Requirentas e requirents d’asil che han commess delicts u che pericliteschan la segirezza da la Svizra na survegnan betg asil en Svizra. La dumonda d’asil da questas persunas vegn refusada ed ellas ston bandunar la Svizra, nun che tscherts motivs s’opponian a quai.
Il Secretariat da stadi per migraziun descriva sin sia pagina d’internet en moda detagliada e cun maletgs la procedura d’asil e declera, tge premissas che ston esser accumplidas per ch’il status sco fugitiva u fugitiv vegnia renconuschì.
Vus pudais er consultar sia pagina d’internet (en dudesch linguas) che sa drizza spezialmain a requirentas e requirents d’asil e che dat infurmaziuns davart la procedura d’asil, davart la vita en il center federal d’asil e davart la vita en Svizra.
Sche vus n’essas betg d’accord cun la decisiun d’asil, pudais Vus far recurs.
En la gronda part dals cas ha l’entira procedura d’asil lieu en in center federal d’asil, nua che las requirentas ed ils requirents d’asil abiteschan er:
Pagina d’internet (en dudesch linguas) che sa drizza spezialmain a requirentas e requirents d’asil


text:
Il Cussegl communal da Mellingen pretenda ina permissiun da construcziun per pudair nizzegiar las baraccas e sa senta surprais dal proceder dal chantun. Quel a numnadamain explitgà la fin settember a la vischnanca ch'i na dovri nagina permissiun. E pauc pli tard èn gia ils emprims requirents d'asil arrivads en l'alloschi.
Fatg curt proceder
L'emprim contact tranter il Cussegl communal e las autoritads chantunalas saja stà la stad passada. Suenter ch'ins haja inspectà ensemen las baraccas haja il Cussegl communal supplitgà il chantun d'inoltrar ina dumonda da construir per pudair nizzegiar las baraccas che sajan gia dapi 10 onns ord funcziun. La fin settember haja il chantun respundì ch'i na dovria nagina lubientscha. Anc il medem suentermezdi sajan ils emprims otg requirents d'asil vegnids plazzads en las baraccas da la zona d'industria «Gheid».
Lubientscha è necessaria
Il Cussegl communal da Mellingen numna plirs motivs daco ch'i saja necessari d'inoltrar ina dumonda da construir. Gia cura che las baraccas vegnivan duvradas sco alloschi per stagiunaris duvravi ina lubientscha excepziunala. Ultra da quai dettia gia ina lubientscha da construir per in parc da mastergn. Emprima lavurs da spazzar hajan gia cumenzà.
RR novitads 15:00


text:
Dumengia saira ha la Rega stuì deliberar in um dad in'insla en il Rain - circa 100 meters suenter la punt militara en direcziun Favugn. Il livel da l'aua creschia uschè fitg ch'el na possia betg pli turnar a la riva, ha l'um dà alarm. La Rega haja pudì salvar el, scriva la polizia da la citad da Cuira.
Plirs cas da canera cun autos
Ultra da quai ha la polizia denunzià trais automobilists - dus dad els pervia da disturbis da canera, perquai ch'els han dà uschè fitg gas. In automobilist ha stuì laschar al lieu ses vehichel, damai ch'el ha surpassà la limita da decibels. In'ulteriura persuna era da viadi persula en l'auto, malgrà ch'ella era pir vid emprender d'ir cun auto e na posseda anc nagin permiss.
Plinavant tira la polizia ina bilantscha positiva da da l'acziun dal clima «strike for future» dal venderdi. La demonstraziun cun 300 persunas saja stada paschaivla e las participantas ed ils participants hajan resguardà l'obligatori da purtar mascrina.


text:
La cuntrada da palì Val Fenga en l'Engiadina Bassa po vegnir revitalisada. La regenza conceda a la vischnanca Valsot ina contribuziun da maximalmain 200'000 francs per ils concept da demontascha.
En la Val Fenga vegnan demontads ils edifizis ed ils stabiliments da l'Armada svizra che han servì ils ultims decennis per proveder la chamona Heidelberg cun electricitad. La cuntrada da palì Val Fenga è d'impurtanza naziunala e tutga tenor l'inventari tar ina da las cuntradas da palì las pli bellas da la Svizra.