text:
San Pusidóni
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
San Pusidóni (San Possidonio in italiàn, 3.783 abitànt) 'l è un paiśeṅ in provinsa ad Mòdna ch'al fà part di nóṿ cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnéś Area Nord. Al dista 35 km da Mòdna.
Nutìsi dal paéś
Avenimènt stòric
Al teritòri ad San Pusidóni 'l era abitâ fin da i temp di Romàṅ, probabilmènt cuma stasiòṅ pìcula (ciamàda “Garfagnana”) p'r i pasaǵ da la via Emilia in diresiòṅ 'd Ustìglia. Dopa gl'invaśiòṅ di bàrbar, a n s in sà più gnint in fiṅ al mediuévo quànd tut al teritòri al fava part dal distrét arśaṅ e dal régn di Lungubàrd.
In un ducumènt dal 962 a s dascór ad la cēśa ad San Pusidóni quand al véscuv Azzo ad Réś 'l iva utgnû da Ludovig II al reliqqui dal sant. Dopa èsar stâ sóta a i marchéś ad la Tuscàna, in di prim aṅ dal XIV sècul, San Pusidóni al pasa a i Pico ad La Miràndla e pò a gl'Esténsi ad Mòdna in dal 1710.
In dal 1789 a nas a San Pusidóni al prét carbunàr Don Giuseppe Andreoli, masâ pò p'r al duca ad Mòdna Fransésc IV p'r èsar-'s mis còntra 'l stat.
In d'l Agóst dal 1859 San Pusidóni al pasàva a 'l régn ad Sardéggna dopa na cunsultasiòṅ referendària.
Taramòt dal Maǵ dal 2012
San Pusidóni 'l à patî in manéra fòrta i taramòt dl'Emìglia dal 2012 ch'i aṅ fat di brut dan a 'l campanìl e a la céśa. Na scòsa 'd asestamènt ad magnitùdo 5.3 l'è gnuda pròpria lè al 29 ad Maǵ. A 'ndàr a sirà, in cal dè lè, i èṅ rivâ da la Tuscàna e da 'l Lasi quéi dla prutesiòṅ civìla ch'i aṅ mis sù dū tendòpuli, in dal vilàǵ artigiàṅ e in dal camp spurtìṿ, par quéi ch'i gh'ìvan la cà inagìbila o gnuda śò. Al 23 ad Dicémbar al sìndic Rudi Accorsi 'l à pò tajâ al nàstar par dar 920 mòdui abitatìṿ pruviśòri a la gint sénsa cà.
Ròbi curióśi
A San Pusidóni a gh'è dimóndi camp par la cultivasiòṅ di pir (Abate, William, Kaiser, Conference e Decana) e dal furmintòṅ.
Par Nadâl in dla Villa Varini, ch'l'è stada fata in dal '700, a s tèn un preśèpi animâ ch'a ciàma dimóndi gint a ved'r-al.
Par San Pusidóni a pasa al fiùm Sécia ch'al fà anc da cunfìṅ cuṅ la frasiòṅ dal Vrē e cuṅ al cumùṅ ad Nóṿ.
I Pusidiéś i aṅ ciapâ mediamènt 16.910 euro in dal 2005.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


c: text/html

text:
Turitg festivescha 100 onns dadaissem
- Dumengia, 12.6.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 12.6.2016, 12:45, RTR
L'onn 1916 han artists, scrivents e musicists fundà il dadaissem a Turitg. En vista a las destrucziuns enormas da l'emprima guerra mundiala n'han els betg vesì il senn pli en l'art burgais.
Sco cuntrapaisa han quests artists, scrivents e musicists creà in moviment da nonsense. Il dadaissem è lura sa derasà en autras metropolas sco Berlin, Paris e New York. Quest onn festivescha Turitg il giubileum dal dadaissem cun bleras occurenzas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ina da las duas giaglinas ha cumenzà cun la disa dad uvar mintga di a l’ur dal guaud sper la puraria. Gist là ha ina pitschna famiglia da lieurs ses dachasa. In bel di scuvran ils lieurets il gnieu plain ovs.
«La famiglia da lieurs ed ils ovs colurads» è ina bella istorgia da Pasca plain anim ed amur, scritta da Letizia Schmid da Riom barmiera ed illustrada cun finezza da Moira Prati da Viganello. Ils texts èn scrits en rumantsch grischun, surmiran e sutsilvan e vegnan cumplettads cun ina resumaziun tudestga a la fin dal carnet. L’ediziun da la Lia Rumantscha cuntegna ultra da l’istorgia fegls da lavur cun engiavineras, pitschens pensums e maletgs da dar colur.
RR actualitad 08:00


text:
A la 4. sesida da la regiun Engiadina Bassa / Val Müstair han ils 4 presidents communals tut cogniziun dad in project che prevesa dad analisar la quantitad d’aua da baiver che serrà avant man en ils proxims 40 – 50 onns en la regiun. Il clima da l’avegnir as mida e cun quai era la quantitad d’aua. Quest fat as vul ins preventivamain analisar.
Prevenziun per giuvenils
Plinavant ha la conferenza da presidents consentì en import da 20’000 francs per in project che sustegna la giuventetgna tranter 13 e 25 onns pro dumondas en connex cun la prevenziun d'alcohol, drogas e fimar, en la tschertga da plazzas da lavur, migraziun ed auters temas.
80’000 francs per la «Tour de Ski»
Per realisar la cursa d’etappas «Tour de Ski» en la Val Müstair ils 31.12.2016 e ils 01.01.2017 ha la conferenza sancziunà in import dad 80’000.00 francs.


text:
Petra Fallet pendulescha tranter Müstair e Samedan, pia sco ils Grischuns da las valladas talianas che vegnan di per di en Engiadina a lavurar. Sco dunna da part sa senta ella da chasa en ses lieu da lavur en l'ospital d’Engiadin’Ota a Samedan.
La lingua sco avantatg
En tut quels onns ch’ella lavura gia en l'ospital ha ella fatg bunas experientschas cun ils collavuraturs che derivan da pajais esters, ma tuttina bada ella, che quels che han emprais la lingua rumantscha han pli lev da s'integrar che quels che restan tar lur lingua materna.
Divers collavuraturs che lavuran en l'ospital vivan dapi decennis en l'Engiadina e tutgan tar la famiglia da l'ospital precis uschia sco ils Engiadinais.
RR actualitad 11:00


text:
Gia davent l'entschatta ha San Murezzan surpiglià il scepter ed ha manà suenter l'emprim terz cun 3:1. En il segund terz èsi lura gartegià da far il 4:1 avant che Schaffusa ha pudì scursanir sin 4:2. En il terz terz ha l'equipa indigena dentant pudì far cler la victoria, uschia che l'EHC San Murezzan ha avert la porta per far il pass en il mezfinal dals playoffs.
Partenz-Signuradi gia en il mezfinal
Gia sa qualifitgà per il mezfinal è il club da hockey Partenz-Signuradi. El ha gudagnà la seria cleramain cun 3:0 cunter il SC Rheintal. Il gieu da gievgia saira ha Partenz-Signuradi gudagnà gist cun 7:0.


text:
L'anteriur schef da la Catalugna Carles Puigdemont vegn liber per immediat. Quai grazia ad in pajament da 75'000 euros. Davart ses lieu da segiurn na vegnia fatg naginas indicaziuns, ha declerà l'autoritad.
Relaschà arrest ma betg executà
La Spagna aveva pretendì l'extradiziun dal separatist. La dretgira è dentant da l'avis ch'ina extradiziun na saja betg legitima pervi da la renfatscha da «rebelliun».
In pau auter vesa la dretgira la renfatscha da «corrupziun». En tals cas saja pussaivel da relaschar in cumond d'arrest per l'extradiziun. E quai ha la dretgira er fatg. Perquai che las renfatschas na sajan dentant betg uschè grevas, ha la dretgira mo relaschà il cumond e n'ha betg executà el. Uschia che Puigdemont po vegnir liber sut tschertas cundiziuns.
Renfatscha da corrupziun
Las autoritads spagnolas pretendan che Puigdemont haja defraudà daners en valita da pli che 1,5 milliuns francs en connex cun il referendum d'independenza da la Catalugna.
Pervia d’in cumond d’arrest europeic è Puigdemont vegnì arrestà al cunfin tranter la Germania ed il Danemarc ils 25 da mars.
Puigdemont vul dialog
Suenter che Carles Puigdemont è vegnì liber ord la praschun ha el pretendì ch'era ulteriurs concumbattants arrestads vegnan libers.
Puigdemont ha er appelà a la regenza spagnola ch'i saja uss temp per in dialog. I na dettia nagina legitimaziun per betg entrar en discurs per schliar il conflict, uschia Puigdemont.
RR novitads 20:00


text:
Inhalt
Grischun
-
200'000 francs per artists grischuns
Il chantun sustegna 10 projects da cultura gronds dad artists grischuns. Mintga project survegn 20'000 francs. Per survegnir il sustegn finanzial ha il chantun fatg ina concurrenza. En tut èn vegnids inoltrads 45 projects.
Tranter ils projects che survegnan ils daners sa chattan era divers projects rumantschs. Per l'ina projects da musica dad Astrid Alexandre, Mario Pacchioli ed Andreas Coray. E per l'autra il project d'art figurativ da Flurina Badel «De Novo».
Sustegn finanzial survegnan projects or differentas spartas da cultura. Saja quai d'art figurativ, film, litteratura ubain era da la musica e dal teater.
Las suandantas artistas ed artists survegnan raps dal chantun
Cun las contribuziuns promova il chantun Grischun projects culturals artisticamain interessants, independents e realisabels. Il sustegn finanzial duai procurar per la libertad necessaria per elavurar lur ideas e sviluppar vinavant lur lavur artistica.
RR novitads 12:00


text:
La firma da tradiziun «Davaz» da Fläsch ha annunzià il mardi, ch'ina decleraziun d'intenziun per surpigliar la Rimuss- e Weinkellerei Rahm SA da Hallau (SH) saja suttascritta. Questa cunvegna furmia la basa per pudair mantegnair «persistentamain» la producziun e las 45 plazzas da lavur a Hallau.
Betg be «Rimuss», ma radund 40 products dad ivas
La Weinkellerei Rahm SA è enconuschenta en emprima lingia pervi da ses prosecco senza alcohol, il «Rimuss». L'interpresa da famiglia elavureschia, produceschia e vendia en tut radund 40 «products dad ivas dad auta valur», scriva la Davaz Holding en sia communicaziun.
Cun 50 collavuraturs ed ina svieuta annuala da 32 milliuns francs tutga la Davaz Holding SA tar ina da las pli grondas interpresas da vin da la Svizra.
RR novitads 15:00
La Davaz Holding SA
L’interpresa da famiglia emploiescha 50 persunas e fa cun vin ina svieuta da 32 miu. ad onn. La gruppa vegn presidiada da viticultur e cusseglier grond Andrea Davaz (PPS). Tar ella tutgan il bain da viticultura a Fläsch e las vignarias «von Salis SA» (Maiavilla e Landquart), «wine ag, Valentin & von Salis» (Puntraschigna) e «Zanolari SA» (Cuira).


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Merz 2016Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 21 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
E-COMMERCE
Plataforma nueva ODR d’apajamënt dla stritariesDai 15 de fauré 2016 possa duc i cunsumadëures, che à abù problems de compra online, se nuzé dla plataforma online d’apajamënt dla stritaries (ODR) njinieda ite dala Cumiscion Europeica y azessibla dala plata internet: http://ec.europa.eu/consumers/odr/.
La Zentrela Europeica Cunsumadëures (ZEC) dla Talia ie unida numineda ufizielmënter luegia de cuntat. Perchël, sce ulëis ti sëurandé na vostra stritaria transfruntaliera a n organism ADR, ve dajerà la ZEC Talia duta l'assistënza de chëla che ëis de bujën (tel: 0471/980939, e-mail: info@euroconsumatori.org). Per deplù nfurmazions y cunsëies n chësc cont pudëis cialé la plata .
MEDIAZIUN DE PARTNER
San Valantin 2016 – Sudtirolejes che chir amorPortai d'ancunteda online, agenzies de matrimone, chat per singles: l se trata de mprejes che uel davanië sciche duta l’autres, nce sce i “afares de cuer” y i cuntenuc de cuntrat curespundënc ie suvënz riei da definì. La consulëntes dla ZEC cëla de ti tlarì ai cunsumadëures – dantaldut canche la se trata de cuntrac cun l’agenzies de matrimone tlassiches – che l lëur dla ZEC ne ie nia chël de cunstaté che l cunsumadëur che à abù na delujion ne n’à nia abinà n partner tres l’agenzia, ma chël de verifiché sce l'agenzia ne se à povester nia tenì, defin o n pert, al’ublianzes dl cuntrat, y de se damandé te chësc cajo che l ti vënie lascià do al cunsumadëur l priesc o che la conta ti vënie nchinamei canceleda. Suvënz à la ZEC danz nce l duvier de nfurmé l consumadëur che l ne à nia respetà l cuntrat: N’ancunteda sëula, a chëla che l ne ti va nia do d’autres per mancianaza de sintonia o simpatia ie a uni moda n cuntat aldò dl cuntrat y perchël n servisc da paië al'agenzia. Da valuté autramënter dal pont d’ududa giuridich sarà l cajo te chël che l cunsumadëur giapa l cuntat de n’autra persona che ne ie perdrët nia plu tlienta dl’agenzia. Te chësc cajo ne iel per l cunsumadëur deguna ublianza de paië. De plü informaziuns é da ciafé sön nosc sit.
DËRT DI CONSUMADUS


text:
Gia dapi l'entschatta da l'onn era cler, ch'i dettia trais persunas che vulan succeder a Clà Riatsch. Uschia l'Engiadinaisa Annetta Ganzoni, Renzo Caduff da Mustèr e Rico Valär ch'è oriund da Zuoz. Ussa, suenter bunamain in onn ha l'Universitad da Turitg communitgà che Rico Valär saja elegì. El entschaiva ses pensum l'emprim d'avust 2018. Enfin lura lavura el vinavant tar l'Uffizi federal da cultura a Berna. Ad instruir ed accumpagnar studentas e students cumenza el però gia il favrer.
Il giuven dals trais candidats
L'um da Zuoz ha studegià romanistica cumparativa, rumantsch e litteratura franzosa a l'universitad da Turitg. Ed el è cun annada 1981 il giuven tranter ils candidats. El lavura actualmain tar l'Uffizi federal da cultura a Berna. Dasperas è el er engaschà sco editur, recensent e translatur. En pli lavura el tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha sco moderatur.
Referats d'emprova avant students ed interessads
Il favrer avevan ils trais candidats tegnì a l'Universitad da Turitg referats d'emprova. Rico Valär aveva tegnì ses referat davart il tema «Chara lingua da la mamma – chara mamma da la lingua: il laud da la lingua materna en poesias dals moviments da renaschientscha da las linguas neolatinas minoritaras».
Co finanziar assistenza n'è betg cler
L'atun 2016 aveva l'ETH Turitg communitgà ch'ella stritgia la contribuziun da 100'000 francs per il sustegn dal rumantsch a l'Universitad Turitg. Per in mument hai parì sco sche la professura fiss en privel.
Ussa èsi cler: La professura rumantscha a l'universitad da Turitg è garantida. La finanziaziun per l'assistenza dentant betg. Rico Valär ha dentant manegià che quai na saja nagut extraordinari. Era en auters roms stoppian doctorands tschertgar vias per finanziar lur lavur.
RR novitads 11:00


text:
Tgi che gudogna en il lotto u era en il casino-online 1 milliun francs e dapli sto vinavant pajar taglia sin quai gudogn. Uschia èn sa cunvegnids tant il cussegl dals chantuns sco er il cussegl naziunal. Cuntravuschs èn cunzunt vegnidas da la PLD e la PPS. Questas duas partidas vulevan deliberar gudogns da gieus dal tuttafatg da la taglia. Er il cussegl federal era s'exprimì per ina deliberaziun da la taglia. La lescha da gieus per daners sto uss anc en la conferenza d'intermediaziun.
RR novitads 15:00


text:
Turc
Artéccol in dialètt mudnés
Al Turc (Türkçe) l'è na léngua altàica ch'la fà part dal grup dal léngui turchi e ch'l'è druàda da 125 migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Turchìa, Cipri, Muldàvia, Kosovo, Germâgna e àtar pòst incóra.
Al Turc 'l éra dascórs in d'l Impéri Utumàṅ e al druàva na versiòṅ cambiàda d'l alfabét àrab. In dal 1928 al presidènt Mustafa Kemal Atatürk, ch'al vliva muderniśàr la Turchìa, 'l à mis a da na banda 'l alfabét àrab tulénd a 'l sò pòst quél latiṅ mudificâ.
Indice
Vucàli[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc l'è na léngua ch'la tîṅ a drē a l'armunìa dal vucàli: quést a vōl dir ch'in na paròla i gh pōl'n èsar sōl dal vucàli dal stés grup, palatàli o velàri.
Al vucàli a, e, i, o, u i èṅ cumpàgni a 'l vucàli d'lItagliàn (o dal Fraréś/Miranduléś, cun la O e la E saràdi, la [ɛ] e la [ɔ] difàti in Turc i n gh'èṅ minga). La ü invéci la s lèś cuma in dla paròla putèṅ dita da 'n Mantṿàṅ (pütlét). Stésa ròba par la ö ch'la s lèś cuma in dla paròla fóra dita da 'n Mantṿàṅ (föra). La I sénsa puntèṅ insìma la gh'à un sòṅ difarènt da quéla ch'la gh 'l à.
Al vucàli cun al ségn ^ insìma (asènt circunflès) i èṅ lunghi, cuma in emigliàṅ. La stésa ròba la sucéd quànd a s cata la létra ğ ch'la sarvìs sōl a ślungàr la vucàla ch'la vèṅ prima (la paròla dağ, ch'la vōl dir muntàgna, difàti la s lèś daa).
Cunsunànti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cunsunànti turchi i èṅ cumpàgni asè a quéli d'l emigliàṅ a part quìsti chè 'd sóta:
- la c la s lèś sèmpar cuma la g dólsa ad gir: Istiklal Caddesi (ch'a vōl dir Via Istiklal) difàti la s lèś /ʤad'desi/
- la ç la s lèś sèmpar cuma la c dólsa ad ciàv: çocuk (ch'a vōl dir putèṅ) difàti la s lèś /ʧo'ʤuk/
- la g l'è sèmpar dura cuma in gósa: gece (ch'a vōl dir nòt) difàti la s lèś /ge'ʤe/
- la h l'è sèmpar dita tirànd dèntar al fiâ
- la s l'è sèmpar sórda (cuma in scrana)
- la ş la gh'à al sòṅ dla SC d'l itagliàṅ sciarpa: şarap (ch'a vōl dir vèṅ) difàti la s lèś /ʃa'rap/
- la y la s lèś cuma la J ad jutàr
- la z l'è la S sunòra (cuma in śéndar)
Gramàtica[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc, cum anc al Finlandéś e 'l Ungheréś l'è na léngua aglutinànta, cun dal paròli ch'i s fànan sù miténd insém di pès indipendènt, paròli curti cun di sufìs śuntâ in fónd.
Cum a sucéd anc in dal Giapunéś e in dal Latìn, al fraśi i s fànan miténd prima al sugèt, pò 'l ugèt e a la fiṅ al vérub (léngua SOV).
La gramàtica la tiṅ a drē bèṅ a 'l sò règhli, difàti in Turc a gh'è sōl un sustantìṿ minga regulàr (su ch'a vōl dir àqua). Stésa ròba p'r i vérub (èsar ch'al fà paṅ par sò cònt).
Eśèmpi[modifica | mudéfica la surzéia]
- turc: türkçe
- a t salùt: merhaba
- arvéd'r-as: 'hoşça kalın
- par piaśēr: lütfen
- a t ringràsi: teşekkür ederim
- a t vój bèṅ: seni seviyorum
- bònanòt: iyi geceler
- bòn giōran: günaydın
- sè: evet
- nò: hayır
Nùmar da 1 a 10: bir (òṅ), iki (dū), üç (tri), dört (quàtar), beş (sinc), altı (siē), yedi (sèt), sekiz (òt), dokuz (nóṿ), on (déś).


text:
Panama
El Panama (Panama in spagnöl) a l'é un paes del America centrala.
El cunfina cun la Costa Rica e la Culumbia.L'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) bagnen i sò cost.
La capital a l'é Cità de Panama.
El gh'ha una süperfiss de 75.517 km² e una pupulaziun de quas 3.320.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Panama (nòm ufizial: Repübliga de Panama) a l'é una repübliga.
El president a l'é el Juan Carlos Varela (del 2014).


text:
Ils trais perscrutaders vegnan onurads per avair scuvert mecanissems, cun ils quals organissems s’adatteschan al ritmus da di e notg – ils uschenumnads «ritems zircadians». Collià cun quel ritmus da di e notg èn las fasas da paus ed activitad e da sa nutrir u giginar.
Jeffrey Hall è professer emerità da da la Brandeis University a Waltham, Massachusetts, e da la University of Maine. Er Michael Rosbash lavura a la Brandeis University. Michael Young è a la Rockefeller University a New York.
Il premi Nobel è dotà cun radund 1 milliun francs e vegn surdà ils 10 da december. Quai è il di da la mort dal donatur dal premi Alfred Nobel.
RR novitads 12:00


text:
Seoul e Pyeongchang l'inscunter l'emna proxima en il lieu da cunfin Panmunjom per discurrer davart dumondas logisticas en connex cun l'inscunter suprem dals dus pajais ch'è planisà per la fin avrigl. Ils pajais vegnian ad esser represchentads tras mintgamai trais delegads, declera il ministeri da defensiun sidcorean.
Ils delegads duain fixar in plan da temp exact e discurrer davart pussaivels inscunters tranter ils dus presidents. Dapi l'entschatta da l'onn èn la Corea dal Sid e la Corea dal Nord puspè s'avischinadas. Quai er grazia als gieus olimpics a Pyeongchang.
Metter fin a smanatscha nucleara
La finamira da l'inscunter suprem è tenor il president sidcorean da meglierar las relaziuns bilateralas tranter ils dus pajais e da discurrer davart la restricziun dal program atomar da la Corea dal Nord. Ins stoppia metter fin a la smanatscha nucleara sin la peninsla.
Inscunters suprems
Dapi la fin da la guerra da la Corea (1953) hai dà dus inscunters suprems intercoreans. In il 2000 ed in il 2007.
Era planisà è in inscunter dal president american Donald Trump cun il manader nordcorean Kim Jong Un. Quel duai il pli tard avair lieu la fin da matg.
RR novitads 07:00


text:
Ils 29 da december 2015 ha la moderatura dal Radio Rumantsch, Marionna Lombriser, visità l'ustaria Alpina a Salouf. Ils visitaders han avert il cor e regalà en tut 105 kilos regals e donaziuns.
Grischun Central 2 x Nadal a Salouf
Il Radio Rumantsch ha rimnà 105 kilos regals e donaziuns a Salouf en l'ustareia Alpina. L'acziun 2 x Nadal è ina acziun communabla da la SRG/SSR, la Posta Svizra e la Crusch Cotschna Svizra e vegn gia fatga dapi il 1997 durant il temp da Nadal e Bumaun.
Ils 29 da december 2015 ha la moderatura dal Radio Rumantsch, Marionna Lombriser, visità l'ustaria Alpina a Salouf. Ils visitaders han avert il cor e regalà en tut 105 kilos regals e donaziuns.


text:
La finamira da la revisiun da las prescripziuns federala è che las manischunzas ed ils manischunz giuvens han fin l’examen d’ir cun auto dapli pratica da manischar, quai scriva la Chanzlia chantunala. Era duai dar simplificaziuns administrativas. Ina autra finamira è da far pli favuraivla l’entira scolaziun per las automobilistas ed ils automobilists futurs.
Differents puncts d’adattaziun
La regenza è da l’opiniun che las lecziuns individualas obligatoricas planisadas, nua ch’ì vegn emprendì per exempel franadas totals u da manischar a moda energetica na fetschian nagin senn, perquai che quests temas sajan gia oz ina part dal examen pratic da manischar. La scolaziun supplementara chaschunass sulet lavur administrativa, scriva la Chanzlia chantunala. Era duajan persunas che fan l’examen cun in mecanissem automatic sulet pudair manischar tals autos e betg autos cun in mecanissem manual.
RR novitads 12:00


text:
Mo l’artg è grads. Quai vul dir che las pitgas/parais tranter igl art e la via (mintga 16 meters) n’èn betg gradas. Mo ins stoppia construir la punt en questa furma pervia da la cuntrada e per garantir la segirtad dal traffic. En quest senn è questa punt unica en il Grischun. Quai ha Kristian Schellenberg da l’uffizi da construcziun bassa dal Grischun ditg ad RTR.
La punt Val Mulinaun è ca. 210 meters lunga (punct il pli aut è 60 meters) e custa 7,5 milliuns francs. L’atun 2017 duessan ils automobilists pudair charrar sur ella.


text:
Il december 2014 ha la Stalla Madulain avert sias portas. Ils 2 iniziants e curaturs dal project, Gian Tumasch Appenzeller (a sanestra) e Chasper Schmidlin (a dretga), tiran ina bilantscha positiva in'emna avant la finiziun da lur emprima vernissascha. Quai oravant tut pervi che la galaria haja gì blers visitaders, tranter auter era blers indigens.
Engiadina Anc ina ulteriura galaria d’art en Engiadin‘Ota
Da quai da var 45 galarias d’art datti gia en Engiadin’Ota. Dacurt è in'ulteriura galaria vegnida averta. La Stalla Madulain.


text:
Las vischnancas da l’Engiadina Bassa èn ils proprietaris da la EE-Energia Engiadina. E quella firma ha pudì preschentar a la radunanza da proprietaris in allegraivel resultat. L’on 2015 resulta in gudogn da radund 1,5 milliuns francs.
Nov commember en il cussegl d'administraziun
Spera ils commembers actuals ha la radunanza da proprietaris tschernì in ulteriur commember. Jon Erni oriund da Scuol, inschigner d’electricitad e commember da la direcziun da Microsoft en Svizra.
Iniziant dal project «Mia Engiadina»
Cun l’elecziun da Jon Erni ins haja chattà ina persuna ideala. El s’engascha dapi onns per il project Mia Engiadina. In project che lavura stretg culla EE-Energia Engiadina.
RR actualitad 08:00


text:
Dialetto e Personaggi
Fina ai ani sesànta però in paìš ièrun fai o cun i sasi de rìsa o cun le du cardèše centrài fai cun le béule per faghe pasà insìma le röde dèi cari e tüte el rèste de tèra batüda.
Nà volta ghe n’èra in gir pèr el paìš, l’èra el gran ritrovo per l’estàde; quater cantìri, trè ramère e l’èra prunta, cui so taulén de lègne e le banchète, suta un tèce de canète pèr l’umbrìa.
Una fila de cadreghe cuntra el mür, le dòne che ciciàra tra de lur. La Zina che mendèva i scafaròti, la Pasqualina cun el so crusé.
Chisà in quanti l’avaràn fai, ma per me al’epuca l’è stai un’esperiènsa ünica! Rüvà ai pé del noste Angel, chi l’è che l’avaréss mai pensàde per un fiuletén.
Per quei che sufrìss de alergìe queste l’è no un bèl mumente, a me invece me se slàrga el cör. La prima erba taiàda ‘ndi campi, el sul colde de màge e el prufüme del fèn prima da finì sül carr del tratùr.
Negri, dulsi, no tàntu grosi, l’èra una buntà per la nosta gula quande da fiöi in biciclèta ‘ndèveme in gir a cercai süle strade.
Da nöme se diš resegà la vegia, e chilè che sa’ no de che roba se trata l’è asè che el vaga ala Scola Collodi, a Busaròche, che tüti i ani i fan el so’ bèl falò de stràsi e i ghe dan föghe.
Riproduzione Riservata


text:
Sebastian Kurz
- Venderdi, 13.10.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 13.10.2017, 8:40, RTR
L'Austria elegia dumengia in nov parlament. En vista a las elecziuns sans leger da nagin uschè bleras lingias grossas sco davart il politicher Sebastian Kurz (31).
Kurz è commember da la partida ÖVP (partida populara da l'Austria). El è il grond favurit da daventar dumengia il nov chancelier austriac.
Malgrà chel ha pir 31 onns è sia carriera politica schon pulit lunga. El è gia stà secretari da stadi e dapi il 2013 è Sebastian Kurz il minister da l'exteriur da l'Austria.


text:
La cifra – 3 milliuns
- Mesemna, 30.8.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 30.8.2017, 10:15, RTR
3 milliuns meters cubic material èn sa schliads dal Piz Cengalo en Bregaglia ed èn ids a val. L'entschatta aveva quai anc gì num ch'i saja stà 4 milliuns meters cubic, novas stimaziuns mussan uss dentant ch'i era «be» 3 milliuns.
3 milliuns meters cubic, quai èn, sch'ins quinta ch'in camiun po transportar circa 10 meters cubic cun ina chargia, 30'000 chargias. Er pon ins cun quella massa da material emplenir bunamain sis giadas il Hallenstadion a Turitg. Igl è dentant betg stà la pli gronda bova da crappa insumma en Svizra, quella è numnadamain stada avant radund 9'500 onns a Flem. Là èn 9 fin 12 milliardas meter cubics ids a val ed han midà l'entira cuntrada en la regiun.


text:
Spargnar taglia la fin da l'onn
- Mesemna, 20.12.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 20.12.2017, 11:15, RTR
La fin da l'onn tschertgan ins pussaivladas per spargnar taglia. Pussaivladas datti er sin basa legala.
La terza pitga è la varianta la pli enconuschenta per spargnar taglia. Ina summa da 6'768 francs pon ins pajar en per il 2017. E sch'ins n'ha nagina cassa da pensiun schizunt fin 33'840 francs, dentant maximalmain 20% da las entradas nettas. In'autra varianta è dad investir en in'immobiglia – per exempel cun far renovaziuns. Sche l'immobiglia obtegna qua tras però dapli valur, na pon ins betg trar giu questas investiziuns da las impostas.
E la pli bella varianta per spargnar impostas èn donaziuns. Schi'ins fa donaziuns per instituziuns caritativas pon ins lura trair giu fin 20% da las entradas nettas.


text:
Tusaun-Cazas ha dominà l'emprima mesadad dal gieu. Uschia ha Domat gì in pau dapli da far per proteger lur gol. Insumma èn omadus golis stads decisivs. Ellas han tegnì bain e pudì spendrar uschia intginas gadas il gieu. Tusaun ha adina puspè bajegià si il gieu ed attatgà. Domat percunter ha plitost giugà sin cunter-attatgas.
Gols mo en la segunda mesadad
La segunda mesadad ha Tusaun però dà gas e fatg dapli squitsch. Quai cun success. En la 51avla e 57avla minuta han Raduni e Baumberger sajettà ils emprims dus gols, e Menn ha decidì il gieu en la 73avla minuta al resultat final da 3:0 per il FC Tusaun.
Ils adversaris eterns
Gia dapi intgins onns giogan mintgamain Domat cunter Tusaun-Cazas il final da la Cuppa Grischuna. Ma adina han las dunnas da Tusaun-Cazas gudagnà quel. L'onn passà dentant è il resultat stà fitg cnap. Pir en ils penaltis aveva Tusaun-Cazas battì Domat.
livestream 13:20


text:
Perquai che la primministra Theresa May n’ha betg fatg concessiuns concretas vegn il Brexit pir ad esser uschè lunsch il december. Quai han ils 27 stadis restants da l’UE decis a Brüssel. La finamira da la Gronda Britannia è d’avair uschè svelt sco pussaivel ina cunvegna da commerzi cun l’UE.
Theresa May vul progress svelts
En ses pled a l’inscunter a Brüssel ha Theresa May appellà che tut las varts duain s’engaschar per in resultat. Ella vul progress svelts e clers tar ils discurs davart il Brexit.
La chanceliera tudestga Angela Merkel ha suttastritgà ch’ella fetschia ferm quint cun in success. Impurtant saja co che l’UE formuleschia il mandat per las tractativas davart las relaziuns futuras cun la Gronda Britannia. La balla na saja betg be tar ils Brits ma era tar l’UE.
RR novitads 15:00


text:
Sch'ins quinta vitiers ils custs immaterials sco consequenza dal mal e la dolur resultan schizunt custs per l'economia publica da 47,5 milliardas francs.
Il post da consultaziun svizzer per la prevenziun d'accidents bfu ha calculà ils custs d'accident dal traffic, sport, chasa e temp liber ensemen cun l'interpresa da perscrutaziun Ecoplan.
Ils blers custs pervia d'accidents da traffic
La pli gronda part dals custs chaschunan ils accidents da traffic cun radund 42 %. Sulet da quests accidents resultan custs da 4,4 milliardas francs.
Ils accidents en chasa e durant il temp liber èn responsabels per 37 % u 3,9 milliardas francs dals custs totals. Ils accidents da sport fan ora 21 % u 2,2 milliardas francs.
6,9 milliardas francs custs pervia d'alcohol
Sco quai ch'il bfu scriva, possian ins cumparegliar ils custs d'accidents en il temp liber cun auters facturs da ristg per la sanadad. Il maldiever d'alcohol chaschuna per exempel en Svizra mintg'onn custs materials ed immaterials da 6,9 milliardas francs.
RR novitads 11:00


text:
L'administraziun federala da duana scriva, che questa scuverta mussia ch’i dettia en Svizra in martgà per products da luxus. Tgi che fa cuntrabanda cun tals schals e vegn traplà sto quintar cun in aut chastì. Schals da l’antilopa dal Tibet valan sco ils pli custaivels, fins e chauds schals dal mund. Per producir in sulet schal ston 2 enfin 5 antilopas vegnir mazzadas.
Valladas talianas Prova da cuntrabanda da 22 schals d'antilopa dal Tibet
En la Bregaglia, a Martina ed a l'eroport da Samedan han las autoritads confiscà 22 schals da launa da l'animal protegi antilopa dal Tibet. Quests schals custan tut tenor purezza tranter 5’000 e 20’000 milli francs.


text:
Leicester
Leicester (a s lèś /ˈlɛstər/ in ingléś) l'è na sità dal Régn Unî ch'la s cata in dal sèntar dl'Inghiltèra, in dla cuntèa dal Leicestershire e in dla regiòṅ dal Midlands Urientàli. La gh'à duśènt-utantasìncmìla abitànt a 'l incìrca.
L'è bagnàda da 'l fiùm Soar e la s cata a ssanta-sèt mét'r ad sōvar dal livèl dal mâr. Al sò sìndig 'l è 'l laburìsta Peter Soulsby. Al sò mòt in latìn 'l è Semper Eadem ch'a vōl dir Sèmpar Cumpàgna.
In dal 2016 la sò squàdra 'd balòṅ, al Leicester City F.C. alenâ par Claudio Ranieri, 'l à vins al campiunâ ingléś.
Persunàǵ ligâ a Leicester
- Graham Chapman, atōr e còmig di Monty Python
- Stephen Frears, regìsta
- Gary Lineker, èx śugadōr ad fólbar dla nasiunàla ingléśa
- Peter Shilton, èx purtēr ad fólbar dla nasiunàla ingléśa
- Jon Lord, èx tasterìsta di Deep Purple
- John Illsley, basìsta di Dire Straits
- Pick Withers, baterìsta di Dire Straits
- Joseph Merrick, óm elefànt prutagunìsta dal film The Elephant Man ad David Lynch


text:
Non ho sonno
Non ho sonno (A n gh'ò mia són) 'l è 'n film ad scarésa dal 2001 ad Dario Argento girâ tut a Turèṅ. 'L è stâ girâ c'n un budget stimâ ad quàtar migliòṅ ad dòlar faghénd pò sù da piò ad sinc migliàrd ad franc sōl in Itàglia.
Al gh'à abû dū nomination a i nàstar 'd argìnt, p'r al muntàǵ dl'Anna Rosa Napoli e par la culòna sunóra di Goblin. La “Filatéla dal Fatōr” druàda in dal film l'è stada scrita par sò fiōla, l'Asia Argento.
Sunt
Turèṅ 1983. Al baghét Giacomo Gallo (Stefano Dionisi) al véd 'l umisìdi ad sò màdar fat c'n un sibiōl ad metàl. Al cumisàri Ulisse Moretti (Max Von Sydow) al gh prumét ch'al ciaparà al sasèṅ. Darsèt an dòp dū putàni i vènan masàdi, la prima in sal trên, la secónda in stasiòṅ, e qvést parchè i ìvan tòlt sù par śbali na busta 'd un sò cliènt cun dèntar dal foto e di artìcui ligâ a i masamènt dal pasâ.
Ulisse, in cal méntar andâ in pensiòṅ, al s mét a pascàr Vincenzo De Fabritiis (Luca Fagioli) dit al "Naṅ", un scritōr ad śai ch'a s cardìva ch'l is masâ in alóra almànc tri parsòni. Al gh dà na maṅ anc Giacomo, turnâ in dal sità piemuntéśa da Róma in du al s éra stablî, par savēr chi 'l è stâ a masàr sò màdar. Gallo al 'n inprufìta p'r andàr a catàr i sò vèć amìg Lorenzo (Roberto Zibetti) e la Gloria (Chiara Caselli), na ragàsa ch'la sòna l'arpa.
I masamènt i tàc'n ad nóṿ e 'l killer al lasa sèmpar, davśèṅ a i cadàvar, di artàj ad cartòṅ cun la fórma ad bèsti tut al vòlti difarènti: gat, cunèṅ, sign, nimàl e gal, tgnénd a drē a la "Filatéla dal Fatōr", un lìbar par putèṅ scrit soquànt an prima pròpria da 'l Naṅ prima ad butàr-as śò in dal Po, acsè a s pinsàva.
Par savér-an da piò, Ulisse e Giacomo i vaṅ a cà dla màdar dal "Naṅ", la Laura De Fabritiis (Rossella Falk).


text:
Las novas limitas da CO2 tar autos novs èn in cumpromiss. La cumissiun da l'UE, la Germania ed era l'industria d'autos tudestga han vulì reducir ils standards da dioxid carbonic mo per 30%. Blers auters stadis, tranter auter l'Irlanda, la Svezia ed il Danemarc, han dentant pretendì ina reducziun da CO" da 40% e dapli.
Schliaziun da cumpromiss
L'Austria ch'ha il mument il presidi da l'UE, ha lura fatg la proposta d'in cumpromiss e definì la reducziun sin 35%. La finala han 20 da 28 stadis sustegnì quest cumpromiss. Per realisar la nova regla sto il parlament da l'UE dentant era anc approvar quel.
RR novitads 06:00


text:
Anc il venderdi haja l'animal giuven da 113 dis giu fatg ses emprim sgol. La notg sin la sonda haja il tschess barbet lura elegì in plaz da durmir in pau exponì, scriva la fundaziun Pro tschess barbet en ses blog. Là saja el vegnì tschiffà d'in buf e crudà en la profunditad.
Anc da sclerir
Uss vegn il cadaver dal tschess barbet intercurì da veterinaris, per chapir daco ch'el a survivì uschè curt temp en libertad. Glindesdi Tschuncaisma era la femna tschess barbet BG960 vegnida messa en libertad en la zona da protecziun federala per animals selvadis Huetstock, datiers da Melchsee-Frutt. Accumpagnada er’ella vegnida da ses frar Johannes, in mastgel.
RR novitads 06:00


text:
Gruppa d’experts scienza
La gruppa d’experts scienza è il liom da la SSP cun la scienza e cun la perscrutaziun da las paraulas. Ella è responsabla per las relaziuns da la SSP cun las scienzadas ed ils scienzads, sco era cun las scolas autas, cun societads scientificas, euv.
La gruppa d’experts scienza sustegna d'ina vart las persunas che organiseschan seminaris ed occurrenzas da la SSP da chattar da spezialistas e spezialists adattads. Da l'autra vart respundan las singulas commembras ed ils singuls commembers da la gruppa era a dumondas davart tut quai che pertutga las paraulas.
Uscheditg che lavur resta en in rom raschunaivel, infurmeschan questas spezialistas gratuitamain u per il pretsch custant commembras e commembers da la SSP. Per retschertgas pli extendidas e per persunas che n'èn betg commembras ston tals servetschs vegnir mess a quint tenor il temp impundì.


text:
Tenor la Chas'alva haja Trump telefonà cun il retg da l’Arabia Saudita Salman per punctuar quant impurtant ch’i saja, ch’ils Stadis dal Golf furmian in’unitad. Quai tant per cumbatter il terrorissem sco er per stabilisar l’entira regiun.
Stadis Unids na vulan betg prender partida
Ils Stadis Unids na veglian betg prender partida en il conflict tranter il Katar ed ils auters pajais al golf, ha ditg ina pledadra da pressa dal ministeri da l’exteriur american. Il minister da l’exteriur american Rex Tillerson haja sa declerà pront dad intermediar tranter ils stadis. La relaziun dals Stadis Unids tar Katar restia vinavant ferma, ha intunà la pledadra vinavant.
Paucas uras avant lauda Trump il boicot
Paucas uras avant aveva Trump anc ludà, ch’il Katar vegn boicottà e numnà quai in resultat da sia visita en la regiun e si’atgna politica dal Proxim Orient:
Forza saja quai schizunt «il cumenzament da la fin dal horror dal terrorissem» concluda il president american:
L’Arabia Saudita e ses alliads Bahrain, Egipta ed ils Emirats Arabs Unids avevan rut giu il glindesdi surprendentamain lur contacts diplomatics cun il Katar. Els han argumentà tranter auter cun colliaziuns da Katar tar «organisaziuns terroristicas».
«Fake news» en discussiun sco ragisch da la controversa al Golf
L’emettur american CNN rapporta entant sa referind a circuls dal servetsch secret american, che hackers russ hajan plazzà in’istorgia da novitads faussas, da «fake news» tar l’agentura da novitads uffiziala dal Katar.
Quella novitad faussa saja stada la raschun per che l’Arabia Saudita ed auters pajais han rut giu lur contacts diplomatics cun il Katar.
Sche las reproschas a l'adressa dals Russ sa cumprovan, mussia quai ch'ils Russ emprovan da sutminar la politica externa dals Stadis Unids.


text:
Magglingen è quasi ina copia dal center da sport naziunal da la Finlanda a Vierumäki en la vischinanza da Lahti, la citad ospitanta dals campiunadis mundials da ski nordic.
Hippolyt Kempf ha retschertgà
Hippolyt Kempf enconuscha l’istorgia da Magglingen ed era quella da Vierumäki. L’anteriur campiun olimpic en la cumbinaziun nordica lavura tar l’Uffizi federal da sport a Magglingen.
Dasperas è Kempf era anc schef passlung da Swiss-Ski. Durant ils campiunadis mundials da ski nordic a Lahti ha el prendì dimora a Vierumäki, in lieu solitari amez in guaud, bun ina mes'ura cun auto davent da Lahti.
Kempf ha prendì cun el ord l’archiv da Magglingen in protocol istoric dal 1938.
Viadi da studi a Vierumäki
En quest protocol istoric descriva Ernst Hirt, in capitani da l’armada svizra, in viadi da studi en Finlanda. Hirt aveva visità il center da sport naziunal a Vierumäki ed era stà impressiunà.
El ha vesì las diversas hallas e plazzas da sport derasadas per il guaud enturn ed ils atlets da la Finlanda che trenavan en quest lieu solitari. Insatge uschia stuess la Svizra er avair, ha el concludì. E sia idea è propi vegnida realisada.
Quatter onns pli tard ha la Svizra lura avert ses center naziunal da sport a Magglingen, ina copia da quel a Vierumäki.


text:
Inhalt
Exteriur
-
UE vul collavurar meglier en la crisa da fugitivs
Dumengia suentermezdi s'inscuntran ils schefs da stadi e regenza da l'UE a Brüssel cun il schef da regenza tirc Ahmet Davutoglu. Communablamain vulan els deliberar in plan d'acziun per collavurar meglier en la crisa da fugitivs.
Il plan d'acziun ha la finamira che la Tirchia na lascha betg pli viagiar vinavant a moda nuncontrollada fugitivs or da la Siria en l'Europa. Persuenter vul l'UE realisar gia pli baud levgiaments da visa per burgais tircs.
RR novitads 11:00


text:
Il president american Donald Trump fa serius cun ils dazis da multa envers l'Uniun europeica: Davent da venderdi, il 1. da zercladur, ston interpresas dals pajais commembers da l'uniun pajar dazis sin exports d'atschal e d'aluminium en ils Stadis Unids da l'America. Il dazi per atschal munta a 25% e per aluminium a 10%. La regulaziun excepziunala che vala anc fin oz, na vegnia betg prolungada, ha declerà il minister d’economia american Wilbur Ross.
L’UE vegnia a reagir cun dazis da vendetga sin ils dazis da multa dals Stadis Unids. Quai ha annunzià il president da la cumissiun da l'UE, Jean-Claude Juncker. Vitiers vegnia inoltrà in plant da l'organisaziun mundiala da commerzi, la WTO.
RR novitads 17:00


text:
Sabeda ai 7 de auri el gnü tigní la 9° ediziun dla Giatiscima, gara de schi dl paisc da La ILa. La gara é gnüda organisada dal Uniun Sport La Ila y dala Scola de schi La Ila.
In c
ësc ann se á incunté 17 atlec cun i schi da pels dales 7,30 jödapé dl lift de Gardenacia pur cumbate cuntra i 340 m de deslivel y ruvé pur prüms al travert sö Plan de Sponata. La tröpa n
ëi ciamó da ciafé á lascé pro da fa la roda dl vers dla Büja dl Lu sciöche dan da 3 ediziuns. A püc metri dal travert ê tr
ëi atlec toch adüm: Richard Feichter, Nicolas Ploner y Andreas Pescoll. Nia tröp dalunc la prüma dles ëres, Melanie Ploner. Cun en sprint da dalunc á purvé Nicolas da bate Richard che á respugnü de forza y passé le jonn atlet ti ultimi metri. Andreas á passé le travert al terzo post. Pro i mitus é ste Emanuel Pescollderungg le plö asvelt.
Dales 9.30 á lascié chi da les pels le post ai atlec sön i schi. Do val pic problem tecnic, pur ch
ël che l'organisaziun se scusëia, á la gara metü man cun i plö jogn. L'miú tëmp tra les portes á pur la terza ediziun de fila, fat Julian Pizzinini. L'ëla plö asvelta é stada Jasmine Bassetto.
Do che l'ultimo atlet á taié l travert se á düc i scric ite paré la fan tl Hotel Ladinia cun na bona marëna.
Dala üna domisdé á le degan benedí l'auto nü dl Uniun Sport La Ila y dedo el gnü tigni la premiaziun. Richard Feichter à pudü piè do l' trofeo in record de Sepl Rottonara y Julian Pizzinini l'trofeo in record de Edo Agreiter. La combinada pels/schi é stada davagnada da Richard Feichter. Ciafé la copa á ince la familia plö asvelta che é stada indo en iade ch
ëla de Richard Feichter.
Sciöche la tradiziun ó, el gnü surandé en pest a Walter Frenademez sciöche atlet manco jonn y a Giorgia Tiezza sciöche atleta plö jona.
Dales trëi ela jüda inant cun la trata dla ola dla fortüna, olache 50 bi pesc á ciafé patrun.
Tratan düt l de el ste DJ Tino che á metü sö müjiga e che á spo ince stlüt jö la Giatiscima 2018 tl tert domisdé.
En bel giulan ti va a düc chi che á daidé y che á de ca pesc pur la Giatiscima.
En giulan sintí ti va ala Fraziun da La Ila, ala Cassa Raiffeisen Val Badia, a Skiservice Renato, al Hotel Ladinia, ai Lifc de Gardenacia y a Foto Dolomit.
Classifica
Foto


text:
Gust da leger u seccatura?
- Dumengia, 18.3.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.3.2018, 9:03, RTR
Il Tavulin litterar cun nova litteratura svizra.
Al Tavulin litterar sa scuntran questa giada Clà Riatsch, anteriur professer da litteratura rumantscha a l'universitad da Turitg, e l'istoricher e romanist Martin Camenisch.
«Reise ans Ende der Welt» da Pascal Beer e «Der letzte Schnee dad Arno Camenisch, quai èn ils dus cudeschs sin il Tavulin litterar che polariseschan questa giada pulit. Ils dus auturs cun la medema annada han passentà onns da lur uffanza en in pitschen vitg en Surselva.
«Der letzte Schnee» è il titel da la pli nova publicaziun dal shootingstar Arno Camenisch. En il center da l'istorgia stattan dus umens che lavuran tar in runal da skis ch'ha gia vis megliers temps cun dapli naiv. Ils dus spetgan ils skiunzs e filosofeschan davart chaussas che na turnan mai pli.
En il roman da Pascal Beer vai per il giuven Nils ch'ha gia en l'emprima classa difficultads cun scriver bel. Pli tard na lascha la litteratura betg liber el ed el fa in viadi bunamain neurotic per scuvrir tge ch'è in vair scrivent.


text:
- Per la Pro natura è l'ermelin l'animal dal 2018.
- L'ermelin è ina mustaila indigena che chatscha cunzunt mieurs.
- L'animal è ca. 30 centimeters grond e paisa maximalmain 350 grams.
L'ermelin u la mustaila gronda è l'animal dal 2018. Cun sia nominaziun vul Pro natura avertir da far memia bain urden cun la cuntrada.
Pertge l'animal ha gugent dischurden: Per surviver dovra l'ermelin numnadamain pussaivladads da sa zuppar sco mantuns da crappa e chaglias.
Er sche l'ermelin na vala betg sco periclità en Svizra, partan ils experts dal fatg che lur dumber saja surtut sa reducì en las valladas.


text:
Er il Parc Naziunal na po betg pli desister dal computer. Cun agid da sistems d’infurmaziun geografica (SIG) pon ins administrar ed analisar datas digitalas relativas al lieu.
Il sistem d’infurmaziuns geograficas dal Parc Naziunal datescha dal 1992 d’ina iniziativa da la Cumissiun da retschertga e da l’Institut geografic da l’universitad da Turitg. Dapi l’entschatta 2000 è il SIG in nov sectur en l’administraziun dal Parc Naziunal.
Grazia a la tecnologia da computer la pli moderna porscha il SIG la pussaivladad da cumbinar ina cun l’autra datas dals pli differents secturs spezials. Uschia pon ins elavurar cumplettamain grondas quantitads da datas. In ulteriur pass è la simulaziun da process natirals, per exempel la derasaziun d’in incendi da guaud.
En il decurs dals decennis da perscrutaziun dal Parc Naziunal s’han rimnadas entiras retschas da datas impurtantas. Questas datas vegnan cumplettadas cun observaziuns actualas e surlavuradas en il SIG. Qua tras pon ins documentar e chapir meglier process da lunga durada.


text:
Uro de Heck
L'Uro da Heck l'è una razza rüstica da bestiam dumestich. Chii buvin chì hin staa ul risültaa d'un tentativ (tecnica ciamada Breeding back) de ricreà i uri estint a part da uri mudern in di ann intra ul 1920 e ul 1930.
Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uro da Heck l'è nassüü tra ul 1920 e ul 1930, in dal tentativ da levà sü bestiam dumestich e turnà a la furma ancestral: l'uro (Bos taurus primigenius).
Prugramm d'alevament estensiv per repurtà i uri in vita hin staa cundot dai fredei tedesch Lutz e Heinz Heck. Heinz Heck l'ha lavuraa a l'Hellabrunn Zoological Gardens da Münegh e Lutz Heck l'era diretur dal Zoological Gardens da Berlin. In Germania in cal periud, gh'era ul regim nazista, e ul pruget di fredei Heck l'era sustegnüü da Adolf Hitler. Heinz Heck a Münegh l'ha incrusaa i Razza grisa ungheresa, Razza scuzesa di Highland, Murnau-Werdenfels, Angeln, Holsteins, Podolic cattle e i Corsican breeds.
A Berlin, ul fredel, Lutz Heck l'ha incrusaa buvin da cumbatiment spagnö e frances cunt alter razz. La razza da Berlin l'è stada perdüda a seguit da la Secunda Guera Mundial e da cunseguenza, i Uri de Heck mudern, hin discendent da la raza da Münegh.
Distribusiün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'in circa 2000 Uri de Heck in Europa. In da l'area natural ulandesa da Oostvaardersplassen a Flevoland visin Lelystad, g'hin circa 600 Uri da Heck in libertà e alter uri in present al Falkenthaler Rieselfelder in di press da Berlin, in Germania. Semper in Germania, gh'in anca di uri in da la riserva da Nesseaue visin a Jena e al Grubenfelder Leonie a Auerbach. Di alter in stò purtà in Francia, Belgi, Svezia e Inghiltera.


text:
Il dumber da scolars e scolars sa sminuescha en l’entir chantun Grischun. En cumparegliaziun cun l’onn passà han tuttina dapli scolaras e scolars fatg in examen per ina scola media. Sco l’uffizi chantunal da furmaziun media-superiura communitgescha hajan questa primavaira 797 (2015:739) scolaras e scolars fatg l’examen d’admissiun.
Da las 366 (2015:337) scolaras e scolaras che han absolvì ils 16 da favrer 2016 l’examen d’admissiun per l’emprima classa dal gimnasi han 224 (2015: 228) fatg quest examen cun success. Dals 431 (2015:402) giuvenils che han fatg l’examen d’admissiun chantunal per la terza classa dal gimnasi u per ina emprima classa d’ina scola media commerziala ni spezialisada, han 307 (2015:308) dumagnà l’admissiun ad ina scola media grischuna.
RR novitads 10:00


text:
Inscunters – Chant au tour
La clarinetta da bass da Gian Carlo Simonelli che dat il funs ad ina chanzun da Pascal Gamboni, la ghitarra da jazz dad Andi Schnoz per «Il suitger» da Gion Cadieli interpretà da Mario Pacchioli u lura il rockadur Chadafö en cumpagnia dal cello classic da Cristina Janett – durant ils concerts da chant au tour 2014 èn sa scuntrads set chantauturs e chantaturas rumantschas cun musicists ord las spartas classica, jazz e musica populara. Il resultat: novs suns per chanzuns novas ed enconuschentas, collavuraziuns spiertusas e bler plaschair da giugar e sunar.
Popular, jazz e classic - tut è pussibel!
Igl è in experiment interessant – set chantauturs chantan lur chanzuns durant plirs concerts. La sfida – adina novs musicists accumpognan els. Ina giada musicists da la musica populara, lura dal jazz e sco ultim suondan ussa ils concerts cun musicists ord la musica classica. Gieri Maissen è in da quels musicists classics – el è pianist. Nus avain visità el durant in’emprova per il proxim concert ed avain vulì savair nua che la sfida è per el. Er Astrid Alexandre e Pascal Gamboni raquintan en quest’emissiun da lur experientschas cun la turnea Chant au tour 2014 e daco che na betg tut ils stils da musica èn tuttina adattads per in tal experiment.


text:
Spirà
Spirà l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca apéna sóta la Strada Francesca.
El g'ha 'na popolasiù de 5 700 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 9,5 km² e 'na densità de popolasiù de 600 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 12 km de la sità e a 154 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brignà, Cològn, Cümü Nöf, Lürà, Pognà, Örgnà e Verdèl.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Spirà l'éra, 'nsèma a Örgnà e Cològn, ü bórgh fortificàt con tat de müre, tur e fosàt. Adès müra e fosàt i gh'è piö, i rèsta adóma dò tur, ma a girà 'n del paìs vècc, tra i strade strécie, e suradetöt a ardà i sömeànse ciapàde dal ciél s'pöl amò lès la strütüra del bórgh fortificàt de öna ólta.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Spirà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Europass Curriculum Vitae
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
L’Europass Curriculum Vitae pîta na strotöra europeica unitara, che vëgn capida y adorada te düć i stać mëmbri dla Uniun Europeica, ti stać EFTA/REE y ti paîsc candidać. Al ti dà la poscibilité ai zitadins, de podëi mostrè sö y presentè plü saurì sües cualificaziuns y sües competënzes te döta l’Europa.
L’Europass Curriculum Vitae é n model por na rapresentaziun sistematica, cronologica y flessibla de cualificaziuns y competënzes. Al contëgn informaziuns sön la porsona, sües conescënzes linguistiches, esperiënzes de laûr sciöche inće le livel d’educaziun y de formaziun. Implü ti làscel inće lerch a indicaziuns de competënzes surafora, sciöche por ejëmpl capazitês de natöra tecnica, organisativa, artistica o soziala.
Le formular por l’Europass Curriculum Vitae po gnì implì fora sciöche download o online. Al é dër avisa, porimpò ti spétel a vignun da tó instës la dezijiun de ći ćiamps che al ô scrì fora. I ćiamps che ne vëgn nia scrić fora po gnì eliminà.
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne vêlel degönes condiziuns d’azès particolares.
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne val nia debojëgn de dè jö documënć implü.
L’anuzaziun de chësc sorvisc é debann.
Cedefop coordinëia le proiet Euro-CV. Sön la plata internet él da ciafè tröc ejëmpli y indicaziuns sön co scrì fora n curriculum vitae.
Formulars
Model por n curriculum vitae
- D’atres injuntes
- europass.doc [142 KB]
- D’atres injuntes
Indicaziuns da scrì for a le curriculum vitae dl Europass
- D’atres injuntes
- europass_leitfaden.pdf [103 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 30/04/2015)
Ënt competënt19.3. Ofize Sorvisc laûr
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 86 00
0471 41 86 01
E-mail: as@provinz.bz.it
PEC: as.sl@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinz.bz.it/arbeit
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne n’él da tignì ite degügn terminns particolars.


text:
Il giast d'ozendi giavischia purschidas e models da pretschs innovativs e flexibels, perquai introduceschia l'organisaziun Engiadina San Murezzan SA pretschs dinamics, uschia scriva l'organisaziun. Quai per la stagiun d'enviern 2018/2019.
Tgi che sa decida ad ura da cumprar il pass da skis paja in pretsch pli bass. Tenor las pendicularas cumenzan ils pretschs dinamics tar 45 francs per in pass dal di. Ils tickets pon ins retrair online – ir a la cassa n'è uschia betg pli necessari.
Mument da cumpra e la dumonda influenzeschan il pretsch
Tgi che cumpra ses ticket 15 dis u pli ditg avant ch'el va culs skis, survegn in rabat d'enfin 30% sin il pass. Plinavant ha er la dumonda suenter ils pass da skis in'influenza sin il pretsch. Pia sche blers vulan ir cun skis, èn ils pretschs pli auts – tar dis pli pauc dumandads èn ils pretschs pli bass. Quella flexibilitad da pretschs valia per pass dal di ed er per pass da plirs di. Ils pretschs per las cartas da l'onn restan però tuttina.
Il manader da fatschenta da las pendicularas Engiadina San Murezzan Markus Meili è persvas ch'ils pretschs dinamics sajan a favur da la clientella. La nova purschida vegnia da bun a tut quels che cumpran in bigliet ad ura. Plinavant quinta Meili ch'ils pretschs dinamics gidan da trair a niz meglier l'infrastructura durant l'entira stagiun.
RR actualitad 17:00


text:
Punk rock
El Punk rock, ciamaa de spess dumà punk, a l'è un gener de müsega rock, che'l s'è desvilüpaa intra el 1974 e'l 1976 in USA, Regn Ünì e Australia. I sò radis a hinn el garage rock e alter stil tiraa dent in del protopunk di agn '70.
La müsega punk a l'è püssé svelta e düra, cunt un canzun püssé cürt, istrümentaziun püssé sempi e de spess test de argument pulitich e cuntra el sistema. El Punk a l'è ligaa a l'etiga DIY, in ingles do it yourself (fal in depertì), che'l vör dì che de spess i grüp registraven e faseven girà i sò disch föra del indüstria müsegala.
El prim grüp a hinn staa i Ramones, a New York. Sübet dopu a Lundra hann tacaa a sunà i Sex Pistols e pöö i The Clash. Dopu del 1976 un frach de gent l'ha scuminciaa a sunà müsega punk, e'l punk l'è vegnüü un fenomen cultüral suratüt in Regn Ünì. Vist che un frach de punk diseven de nò a la scena mainstream (la scena de la müsega püssé cugnussüda), a l'è nassüda una sota-cultüra punk che l'esprimeva la rebeliun di giuin, cunt i sò carateristich vistii e un poo de ideulugij anti-auturitari.
Cunt el scuminci di agn '80, a hinn vegnüü föra del punk alter gener püssé agressiv cume l'hardcore punk e'l Oi!; intant el nasseva anca el post punk (insema al rock alternatif) cun l'övra di müsicista che eren staa ispiraa del punk.
A la fin del secul, el pop punk a l'è diventaa un stil famus e mainstream grazie a grüp 'me Blink 182.


text:
Terra Grischuna
- Sonda, 3.12.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.12.2016, 8:40, RTR
La Terra Grischuna ha ier saira festivà ses giubileum da 75 onns. En sasez ha ella il 75avel pir l'onn che vegn. La Terra Grischuna è vegnida fundada il 1942 da Balz Fetz, in Grischun che abitava a Basilea.
L'emprima ediziun il 1942 en furma da gasetta ha furnì als lecturs istorgias cun maletgs dal Grischun. A Balz Fetz mancavan novitads da sia patria. Uschia è el sesì davos sia maschina da scriver per scriver lemprima ediziun da la Terra Grischun sin ina matriza da tschaira. L' ediziun era cun 180 exemplars modesta. Quels 180 exemplars ha Balz Fetz repartì gratuitamain en la bassa. Gia 10 onns pli tard ha la Terra Grischuna gì 1600 abunents. Il 1982 è la Terra Grischuna sa midada dad ina gasetta en in magazin modern che cumpara 6 giadas lonn.
La Terra Grischuna vegn era numnada – pervia da ses engaschament e lauta qualitad da sias contribuziun ed illustraziun - ambassadura grischuna. Dapi il 1982 cumpara er ina pagina rumantscha.


text:
Ina moziun avess pretendì da limitar ils custs da sanadad, subit cura ch'ils custs creschan dapli che las pajas. E l'autra moziun avess vulì che tractaments ch'èn en l'exteriur pli favuraivels, avessan er pudì vegnir fatgs en l'exteriur.
La raschun per la quala il Cussegl dals chantuns ha refusà tuttas duas moziuns è, ch'il Cussegl federal saja gia vidlonder d'elavurar mesiras per tegnair sut controlla ils custs da sanadad. L'october da quest onn ha il cusseglier federal Alain Berset preschentà var 40 mesiras pussaivlas per reducir ils custs. Mesiras ch'èn vegnidas elavuradas dad experts. Tgeninas da quellas che duessan vegnir persequitadas vinavant, vegn decis la primavaira.
RR novitads 18:00


text:
Lengua bavaresa
El Bavares (nom nativ boarisch, bairisch in tudesch) a l'è un insema de dialet del Tudesch Volt, u Oberdeutsch, ch'a hin parlaa suratüt in del südest de la Germania, in Austria, e in Südtirol (e anch int un quaj olter sit de 'l Norditalia), e pö anch a Samignun, un cumün de la Sgüissera de l'Est.
El gh'ha trè variant fundamentaj:
- el Nordbairisch (o Bavares Setentriunal);
- el Mittelbairisch (o Donaubairisch, Bavares Central - bavares del Danübi, la variant püssée cugnussüda e püssée "in", e che la se sent püssee despess a la TV u a la radiu);
- el Südbairisch (Bavares Meridiunal).
Cuntegnüü
Urigen del Nom di Bavares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom bavares, u Baiuvar, disen che'l vegna d'una radis celtega-germanega "baio-wariōz" e 'l vör dì "gent de la Buemia", u "Omen de la Buemia".
Olter stüdius pensen inscambi che el nom di Bavares el vegn del popul celtegh di "Boii". L’ideja l'è che i Boii se sien messedáa prima cunt i Ruman e pö cunt i popuj germanegh migráa püssée tard int la zona.
Carateristegh Cumünabij a tüt i Parlád Bavares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La "a fusca", u "Dunkles a". "Worm, Woam" - Tudesch "Warm"
- La parnunzia de "s" cuma "sch" despö "r". "Erscht" - Tudesch "Erst"
- El messedà de la "m" e la "n". "Mit'n bruadar" - Tudesch "Mit dem Bruder"
- El müda de "ei" in "oa" "I woaß ned" - Tudesch "Ich weiß nicht".
- El müdà de "oi" in "ei". "Feier" - Tudesch "Feuer".
- El mancà di vucaj türbáa. "Es war schien Glickh zu homn" - Tudesch "Es wäre schön Glück zu haben"
- El Lessegh. Per esempi: "Paradeiser, Melanzani, Karfiol, Bader, Gaudi" - Tudesch "Tomaten, Aubergine, Blumenkohl, Friseur, Spaß"
Nordbairisch (Bavares Setentriunal)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Setentriunal el vegn parláa int la püpart de l'Oberpfalz, int i part püssée a südest de l'Oberfranken e de'l Mittelfranken, int la part püssée a nord de l'Oberbayern e int una part ben piscinina del süd de la Sassonia (la Südvogtland).
Mittelbairisch (Bavares Central)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Central el vegn parláa suratüt a Münegh e in Niederbayern, Oberbayern, int'l süd de l'Oberpfalz, int'l Flachgau, int l'Oberöstereich, int'l Niederöstereich e a Viena. I patuáa parláa int'l Tiroler Unterland (a Est de Schwaz), in Salzburg (ma minga int'l Flachgau), int la Steiermark, e int'l Burgendland hin messedáa cunt el Südbairisch e vegnen inscí ciamáa Südmittelbairisch.
Südbairisch (Bavares Meridiunal)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Meridiunal el vegn parláa int la püpart del Tirol (a ovest de Schwaz), int'l Südtirol, int'l Kärnten, int una part ben piscinina de la Steiermark, e in Karnien e olter isul lenguistegh int'l Norditalia.
El Pader Noster (in Bavares Central)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insa vådar im himi,
ghàiligt soi werdn dài' nåm.
Dài' ràich soi kema,
dài' wuin soi gscheng,
wia-r-im himi, aso àf dar eardn.
Gib ins hàind insa täglis broud,
und vargib ins insar schuid,
wia-r-à mia dene vagebm,
dé an ins schuidig wordn sàn.
Und fiar ins nét in d vasuachung,
sundan darles ins vom ibe, amen.
Ligam de föra/Ligam in sü la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Suvlaki, Gyros e Capretta – Aletria com Ovos
- Gievgia, 26.10.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 26.10.2017, 10:15, RTR
Maria Cathomas-Da Silva da Breil è oriunda da São Martinho das Chãs en il nord dal Portugal. Qua preschenta ella il recept per Aletria com Ovos. Il dessert datti en il Portugal savens durant il temp da Nadal
Aletria munta allegria. Per il dessert che regorda Maria Cathomas-Da Silva adina als dis da Nadal cun sia famiglia en il Portugal, dovr'ins tagliarins fins (Fadennudeln). Damai che quels n'èn betg uschè simpel da chattar, pon ins remplazzar els cun spaghettis fitg fins.


text:
Il producent da chemia e furnitur da farma, Lonza è creschì ferm en l'emprima mesadad da l'onn. Sur tut il segment da farma e biotecnologia è creschì fermamain. Uss ha Lonza curregì ensivers las finamiras.
Da schaner fin zercladur ha Lonza augmentà la svieuta per 33% sin 3,08 milliardas francs, scriva il concern. Sut il stritg fa Lonza in gudogn net da 405 milliuns francs, quai che correspunda ad in plus da 78%.
Cun las cifras preschentadas ha Lonza surpassà las spetgas dals experts. Pervi dal bun resultat ha Lonza auzà la prognosa per la svieuta per il 2018, quai sin in augment mediocher fin aut. Restar restan las indicaziuns per l'onn 2022. Fin là vul Lonza augmentar la svieuta sin 7,5 milliardas francs.
RR novitads 10:00


text:
La regenza dal chantun Grischun propona al Cussegl grond da sustegnair la construcziun d'in nov terminal da bus cun 3,95 milliuns francs. La staziun da Glion saja in punct central dal traffic ed haja uschia il dretg sin contribuziuns per promover il traffic public. Quai ha la regenza communitgà la gievgia. Da quest punct central da traffic anora van 11 lingias d'AutoDaPosta en Surselva. Il Cussegl grond vegn a tractar quest sustegn finanzial durant la sessiun da zercladur.
En in process da plirs onns han la vischnanca da Glion e la Viafier retica elavurà ina soluziun cuminaivla per renovar la staziun da Glion. Actualmain renovescha la Viafier retica cumplettamain la staziun. Sco part dal concept da surbajegiada èsi er previs da construir in nov terminal da bus cun ina nova via d'access.
RR novitads 10:00


text:
En general
A Camischolas e Zarcuns ein tut ils chischners svani. A Camischolas era ei 14, Camischolas Sura 6 ed a Zarcuns 8, total 28. Igl onn 1961 stevan 12 chischners en Tujetsch, numnadameibn 5 a Rueras/Dieni, 4 a Gonda/Salins e 3 a Sedrun.
Construcziun
En Tujetsch fuva il chischner liber derasaus. Talinas deva ei mo fetg paucs ed enqualin chischner fermaus vid in baghetg. In chischner consista ord 2, 3 entochen 4 posts; drova 4, 6 entochen 8 ed aunc dapli areisens. Ils chischners cun mo dus posts numnav’ins geina. …. In chischner cun quater posts fuv’ei aunc viagiu Rueras; in cun tschun posts existeva a Tujetsch mo sin Gonda; in cun sis haveva da gliez temps mo la venerabla claustra a Cons e fuva ina remarcabladad. ….
Situaziun
Ils chischners era sur e sut il vitg (Camischolas); tuts miravan sid. Il suffel dil Cuolm da Vi, quel era lu il stan da menar els.
Possess, dretg e servitut
A Camischolas era certas servituts. Gliez sai jeu mai ch’ei ha dau historias pervia da quei. Nus vein l’idea ch’enteifer il termin da vegn onns hagien ins il dretg da puspei baghegiar si in chischner. Mai possedeva in pur in sulet chischner. Tier las parts da mintga pur setractava ei dalla part denter ils posts che vegneva numnada aiferpiest, ni d’in u plirs meters ladezia da dem entochen sum, numnau aunz, ni era mo la part agl ur dil chischner numnada tschetscha. Las parts dependevan dalla grondezia digl èr e buca dalla casa. Il dretg er’adina il medem. In ha la tschetscha ed in miez aiferpiest da maun dadora. In auter veva in aiferpeist senza la tschetscha. … in chischner cun quater posts s’udeva a divers vischins. Actualmein havevan art e part: Giachen Lurenz cun in aiferpiest ed in aunz, Hans Gieri cun dus aunzs, Tumaisch Madlainer cun treis aunzs; la pli gronda part udeva denton agl aug Melher, … Ils chischners vegnan artai cul prau. La casa drova buca chischner!
Piest/posts
Quei che jeu seregordel vegneva la lenna dada dil bostger. Quei era lenna concedida per prezi reduciu. Ils posts dulavan ei giu. Sisum fagevan ei fuorma da tetg, giufuns eran ei rodunds. Tut ils posts vevan in crap suten. Entuorn la crappa mettevan ei nuot. … Da far ora las ruosnas els posts, haveva Giusep in agen inschign. El fageva ora quellas tut mo cun la sigir aulta, strusch ch’el havess falliu zacu ina frida; en duas, treis minutas tagliav’el ora ina. Caduff luvrava cheu cun scalper e manera, …
Ils posts = quei ein lenns gronds, liungs e gross, che tegnan agrad si il caschner. En quels vegn ei fatg en ruosnas naven da sisum tochen giu aschi in meter e miez. Biars caschners han treis ni quater posts. Ils caschners che han mo dus posts ein aschi dus meters in ord l’auter, quels ils quals han treis ni quater posts ein aschi in meter e miez in ord l’auter.
Lattas da canadél
Silmeins dus meters e miez munglass ei esser avon che las lattas vegnan. Las empremas lattas numnadas las lattas da canadél stattan sin duas clavellas en ruosnas da traders da darschuns.
Lattas
La regla po esser 18-20 lattas. …Las lattas ston esser lenna tagliada, schiglioc targess ei en l'aua e smarschentass en buca ditg il lenn, …
Las lattas = quei sto esser lenna tagliada, schiglioc tress ei en l’aua. En in dils gronds caschners eis ei schon aschi vegn lattas.
La tschetscha
… Ti …. savesses forsa serrar giu las tschetschas, ch’jeu hai pinau tier ier sera. La tschetscha ei numnadamein quella part, che varg'ora il piest da mintga vard e che vegn serrad'en dallas lattas. …
La tgetgna/tschetscha = las lattas, che van atras las ruosnas dils posts vargan aunc ora empau quels e quei numnan ins tgetgna. Las lattas vargan ora ils posts aschi miez meter.
Igl aiferpiest
In aiferpiest, ni in aifer, la part denter dus posts, ha quater aunzs, la tschetscha ei anzi pli pintga ch’in aunz.
Areisen
Per regla sis areisens, da mintga maun treis per in chischner da treis posts. Pli u meins ils buns areisens da maun sut. Da l’aura sut ei in chischner mai seders. Ils areisens ein per bia buca aschi gross sco ils posts. La vart grossa digl areisen vegn sil chischner perquei che leu stuev’ins far ora la bucca. la bucca stuev’esser ch’ella pudeva ella latta. Sisura era ei silmeins aunc ina, li bia denton duas ni treis lattas. Per regla van tut ils areisens silla medema latta. La cua, la fin digl areisen, vegn messa en la tiara e fermada da mintga maun cun dus pals.
Ils areisens = quels ein fatgs per tener agrad si il caschner. Quei sto esser lenna grossa e liunga, era tagliar sto ins ella, schiglioc tila ei en l’aua e smarschescha pli dabot.
Giebel
Il giebel = quei ei sisum il caschner grad sut il tetg en.
Il tetg
Il tetg da duas alas fatgs cun aissas buca splanadas da circa in meter, forsa strusch, ei sin lattas.
Talina
La talina = en biars loghens han ei il caschner vid il clavau e quei numnan ins talina. Ils funs talina = ei il funs dalla talina.
Far giu
In chischner teneva per ordinari 20 onns. Da derscher giu era ei malsegir. Il Vigeli Monn ei vegnius sut in chischner.
(Monn Duri Vigeli (1859–1932) da Sedrun. Fegl da Vigeli Giusep Monn (1817–1907) e Maria Barbara Muggli (1824– 1865). Emigraus ell'America 1903 e puspei returnaus 1907. El ha maridau la Maria Agatha Flepp (1856–1928). Sedisgraziaus ils 2 da december 1932 da derscher in chischner giu Nislas e morts dallas consequenzas.)
Metter si chischner
„Quels umens vegnan supplicai da vegnir per l'amur da Diu a derscher si il caschner giu las Palius. Ins vegn supplicaus da vegnir stedi, parquaei ch’igl ei in grev da quater posts ed ha si tetg." … Arrivai sil plaz, controlleschan zacons schebein ei seigi avon maun sufficientamein aissas, cuortas e liungas, sco ei drova. … „… nus essan cheu curonta e vein era tut gl’uorden ch’ei drova!" … Sper mintga post sepostan ussa dus umens, mintgin cun in pal-fier, per spuranar ils posts ch’ei mondien buca suto. … ... parta giu ulivamein las aissas silla ladezia dil chischne. … sesaulza il chischner per circa in meter ed otgonta or dalla tiara. … Il chischner va puspei per circa in meter egl ault. „Uss en cullas aissas cuortas!" grescha il commando e sin ses plaids omnipotents vegn il chischner ussa spuranaus da mintga vard dils posts encunter ina latta cun aissas da dus meters e miez entochen treis. Pli ad ault encunter il tetg tegnan 4 - 5 umens vid in’aissa spuranau aunc aissas pli liungas da circa 4 meters, per saver stuschar, sin commando pli ault il chischner. … Stend tut grad eri, van circa la mesadad dils umens naven e vegnan neunavon cun aissas da 5 meters ed il chischner sesaulza puspei sin in recent commando. „Uss en cun ils areisens, mo gl’amprem mirei che las las aissas seigien bein sprunadas!"
Plirs umens sedrovan da purtar neutier dus, treis areisens. Davontier vid il tgau, q.v.d. vid la bucca digl areisen tegnan dus, treis umens spuranau in’aissa ed aulzan cun quella igl areisen egl ault. Treis umens, in per areisen, van ussa tut alla bahutta dallas lattas dil chischner si, mintgin cun in terschiel e sepostan el liug nua ch’igl areisen vegn tschentaus en. Essend sin lur posts, vegn la cua digl areisen alzada mordio egl ault, per rabitschar igl areisen ella latta. Quei reussescha oreifer, sco da metter igl effel ell’onza. Mo ussa vegn ei aunc fermaus cun in terschiel per megliera segironza. Ils areisens ein bein fermai ed ussa seglian zacons umens neutier e catschan en mintgin da quels in punachel oragiudem; quei fan els per saver tschentar encunter quel in’aissa, sinaquei ch’ils umens sappien tschappar da stuschar. Ils areisens ein en e stattan en! La lavur prigulusa e principala ei fatga; mo aunc ina stuschada, speronza ina buca memia da vilau ad il chischner ei derschius sidretg. … Ussa rest’ei mo aunc dad ira si culs auters areisens. … Els cargan mintgin in areisen cul tgau sil schuvi, van d'ina scala si e suenter dallas lattas si sco stgirats, ferton che 4 - 5 umens han pigliau scadin dils areisens per la cua, dond suenter ton sco ei pon. … Mo per tschentar en igl areisen culla bucca ella latta, ston ils umens vid la cua alzar quel dil ridischen egl ault. … ils areisens ein lugai ed ussa vegn il chischne aunc mess schibein sco pusseivel el plumin.
Notizias egl Archiv communal Tujetsch
(Ils texts uiarschs ein da G. Gadola/pader Baseli Berther en: Suenter viaspras.)
(Ils texts screts agradsi ein nudai en ina scartira egl archiv communal senza datum e num (Gion Felici Monn?).)
Mira dapli en las suandontas duas paginas:
Suenter viaspras (Reminiscenzas ord la Val Tujetsch da Guglielm Gadola)
Caschner (lavur sco sura cun 4 fotografias)
Caschner a Zarcuns (4 posts, 8 areisens, 18 lattas ault (en tut duvrau 54 lattas da pegns liungs satels e giuvens), 2 tschetschas dretg e seniester cun dus aunzs pigns, 3 aiferpiests/aiferposts=12 aunzs)
El funs igl Uaul Tgom en sia fuorma cumpacta d'ina monocultura da pegns.
Treis chischners dretg e seniester (dil quart ein mo ils areisens vesibels) dalla via dil vitg a Sedrun. Il seniester ei fermaus vid il clavau. Ils caschners ein pleins e procuran per la medirezia finala da dumiec e segal. Fotografias laian dumbrar el vitg da quei da 26 chischners. Els vevan aschia in cuoz da veta da 20 onns e consumavan bia lenna giuvna! L'entira val dumbrava circa 60 da quels indrezs indispensabels pil provediment da frina.
Per tedlar
Serada tuatschina cul tema "Chischners"
L'entira Serada tuatschina cul text sco pdf (1960)


text:
18.1% da la populaziun grischuna deriva da l'exteriur. La gronda part dals immigrants che vivan en il Grischun vegnan oriundamain dal Portugal e da l'Italia. Ed ina gronda part dad els lavura en il sectur da construcziun. La lingua principala sin ils plazzals grischuns è perquai il talian. In da quels lavurers cun ragischs talianas che viva dapi 35 onns en Svizra è Vincenzo Galati.
En il cos Svizzer
Vincenzo Galati è creschì si en la Calabria, en il sid da l'Italia en ina pintga famiglia da purs. Per bandunar la povradad è el vegnì en Svizra, a Glion. El ha lavurà en tunnels ed ils davos onns sco manischunz d'exchavatur. Vincenzo Galati ha maridà a Glion, ha emprendì rumantsch, è bab da duas figlias ed è malgrà il pass talian en il cor er daventà Svizzer. Vincenzo Galati è gugent en Svizra e sa senta bain en la Surselva. L'Italia è per el mo pli il lieu preferì per far vacanzas.
Indispensabels per la branscha da construcziun
Per la branscha da construcziun, nua che dus terzs dals lavurers derivan da l'exteriur, èn els indispensabels, ils lavurers da l'Italia e dal Portugal. Quai di era Richard Candrian da la firma da construcziun Candrian SA, nua che Vincenzo Galati lavura: «Per las plazzas da cader èsi simpel da chattar Svizzers, mo per mastergns sco miradur, polier ubain capolavurer essan nus dependents dals lavurers esters.»
RTR Telesguard 17:40


text: Quellas robas, minchatant ün dialog cun duos persunas o trais persunas chi raquintan fich concentrà e fich simpel, alch chi’d es per uffants e chi’d es il medem mumaint eir per creschüts. Ingio cha tü poust paquettar aint e raquintar il muond. Far incleger il muond sco ch’eu vez il muond. Scha l’uors brancla ün bös-ch, es quai alch, es quai alch ch’eu fetsch suvent, perche cha’l bös-ch, cha’ls bös-chs sun per mai alch special. Quai ha cumanzà cun Tamangur, ils dschembers, ma nö be quai, eir quia, eu, sch’eu vez ün bel bös-ch, til vegna a branclar e ser ils ögls e comunichesch cul bös-ch.


text:
Per la Fundaziun grischuna d'agid per toxicomans è quai motiv avunda per tematisar las drogas da party en il nov rapport da dependenza e s'engaschar per la prevenziun. Els sajan vegnids attents entras autras organisaziuns da prevenziun ch'il consum da drogas sin quellas partys saja fitg aut en relaziun cun autras occurrenzas, di Sebastian Kirsch, il mainafatschenta da la fundaziun. I saja per exempel dà en egl che giuvenils sajan vegnids tar talas pirlas en il rom da questas partys. Cifras exactas u studis davart il consum da las drogas da party en il Grischun na datti però betg.
Grischuns n'èn betg il problem
Tenor Sebastian Kirsch sa participeschian be paucs Grischuns a las partys da goa, ils blers visitaders vegnian da l'entira Europa. Tuttina dettian las partys la pussaivladad da vegnir en contact cun las drogas era als indigens. Las partys carmalian uscheditg las drogas en il Grischun. Savens vegnian ellas tenor Sebastian Kirsch da students da la bassa ch'enconuschian partys, nua che las drogas vegnian consumadas.
I dovra prevenziun secundara
Il mainafatschenta da la Fundaziun grischuna d'agid per toxicomans è da l'avis ch'i na saja en quest cas betg d'evitar che la glieud prendia drogas da party. Dentant dovria quai prevenziun en il senn da scleriment per quels che prendian las drogas, ma er per samaritans ed auters preschents a las festas.
La fundaziun na vul dentant betg s'engaschar sezza directamain a las partys, mabain sustegnair organisaziuns ch'èn gia activas sco Safer Dance Swiss. Plinavant vul la fundaziun s'engaschar ch'ils organisaturs da las partys en il Grischun sajan obligads da porscher e sustegnair la prevenziun supplementara.
RR actualitad 07:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Scumond è exagerà
En Svizra vala dapi ier in stopp da vender tscherts models d'auto da VW. Il directur da l'associaziun d'import d'autos, Andreas Burgener crititgescha quest scumond. Tar l'Amag, il pli grond importader d'autos svizzer, na vegnian betg vendids tals autos manipulads, haja sincerà l'Amag.
Las manipulaziuns pertutgian sulet ina gruppa da motors, per tut ils auters constructurs d'autos valia la presumziun d'innocenza, ha ditg Burgener en il radio SRF. Il scumond da l'Uffizi federal da vias ASTRA da scumandar la vendita per ils vehichels cun in tal motor saja exagerà, uschia Burgener.
RR novitads 14:00


text:
Las 67 persunas dal Pakistan ed Afghanistan eran squitschadas en sin 10 meters quadrats en in transporter pitschen. La camiunetta era crudada si ad ina patruglia da polizia la sonda saira sin l’autostrada var 100 km en il sid-ost da la chapitala da Zagreb.
Bleras da las persunas serradas en, tranter quellas er uffants, eran senza schientscha. Quai pertge ch’ellas avevan respirà monoxid carbonic e pertge ch’ellas eran sfradentadas. Ellas èn vegnidas purtadas a l’ospital.
Ils dus manischunz bulgars èn suenter ina curta fugia vegnids tschiffads da la polizia. Sch'ils 67 migrants èn sa revegnids duajan els vegnir purtads enavos en Serbia.
L’onn passà eran vegnids passa in milliun persunas sur la uschenumnada ruta dal Balcan da la Grezia via la Macedonia, Serbia, Croazia e Slovenia en Austria e surtut en Germania. Il mars passà era la ruta vegnida serrada cun saivs e quai en emprima lingia da la Macedonia. Tenor l’autoritad per la protecziun dals cunfins Frontex sajan tuttina arrivadas quest onn 180’000 persunas sur questa ruta da transit en l’Europa dal Vest.
RR novitads 15:00


text:
Lituania
La Lituània l'è un paees de l'Europa nurdurientaal, bagnada dal Maar Baltich cunt 100 km de linea de costa. La cunfina cunt la Pulònia e la Rüssia (la sò exclave de Kaliningrad) a südovest, cunt la Bielorüssia a südest e cunt la Letònia a N.
Teritòri, clima e vegetazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul sò teritòri l'è quasi tütt pianüra, e i ünich muvimeent in rapresentaa da una quaj culina murenica in de la zòna südurientaal e nurducidentaal; in del teritòri litüaan sa cunten püssee de 3.000 laach. I fiümm principaj a inn ul Nemunas e ul sò aflüeent Neris.
In sü la costa baltica la sa tröva una lagüna, ca la sa slünga inver S fin a tucà la citaa de Kaliningrad.
Ul clima l'è intermedi fra quii temperaa uceanich de l'Europa de l'òvest e quii püssee cuntinentaal de l'est; mediameent sa userven inverni pütòost frecc, un pu' püssee duulz in sü la costa (genaar: Kaunas -6 °C, Klaipeda -3 °C) e estaa fresch, quasi istèss sü tütt ul teritòri (16-17 °C). I precipitazziun a vann tra dii massim de 700 mm in sü la costa e minim de mèn de 500 mm in dii zòn püssee inteern.
De cunseguenza, la vegetazziun l'è prevalentemeent furestaal, anca se al dì d'incöö la quata dumé ul 28% de la süperfiis tutaal; ul rèst l'è staa regalaa a l'agricultüra. L'ambieent l'è, in tütt i maneer, pütòost bèn tegnüü; i ünich preucüpazziun per i ambientaliist a vegnen daj centraj nücleaar, generalment ereditaa dal passaa suvietich (in particulaar quèla de Ignalina).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm abitaant de la Lituània inn staa i Balti, fin del I milèni prima de Cristu; a partì dal sécul XIII ul teritòri l'è diventaa un grandücaat ereditari.
In del sécul XIV, cunt un matrimòni, l'è cumincjada l'üniun cunt la Pulònia, ca la rivarà fin a la fin del '700. In del 1795 la Lituània la passa deent in de la Rüssia.
In del 1918, ucüpada daj tudesch, la se declara indipendeent; la sò indipendenza la narà inaanz fin al 1940 quaand, insema cunt tütt i paees del Baltich, la vègn incurpurada in de l'Üniun Suvietica. Dal 1941 al 1944 gh'è la guèra cunt i tudesch naziist, ca ga mazzen 200.000 gjüdee.
In del 1990 ul parlameent al declara l'indipendenza, recugnussüda però dumé l'ann dopu; la Lituània l'è nada inaanz in sü la strada de la demucrazìa, fin a entrà (1/5/2004) in de la NATO e in de l'Üniun Eurupea.
Pupulazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pupulazziun litüana l'è custitüida per circa ul 85% da litüaan etnich, ca parlen la lengua litüana, vüna dii dü leench ammò viff de la famèja indueurupea baltica. Sta percentüaal inscì vòlta la vègn dal fatt che, anca suta ul dumini suvietich, la Lituània l'è semper stada una repüblica tradizziunalista, puch indüstrializada e che l'è stada per quest minga invasa daj rüss.
I rüss a cunten per ul 6% cumplesiff, prevalentemeent in dii citaa graant e cunt una curiusitaa: a inn ul 55% in de la citaa de Visaginas.
I pulacch a inn circa ul 6,5%, cuncentraa in dii regjun de südest.
Ul muvimeent natüraal de la pupulazziun l'è, daj primm ann '90, in negatiif; la pupulazziun ürbana l'è uramaj ul 70% del tutaal, per ul gròss deent in dii citaa püssee gròss (Vilnius, Kaunas, Klaipeda, Panevėžys, Šiauliai).
Tel chì i nomm dal Paees in di lenguf mia üficiaj.
- Pulacch: Litwa, Republika Litewska
- Samugitan: Lietova (ul Samugitan l'è un dialett del Litüan)
- Rüss: Litva, Litovskaja Respublika (ЛиTBa, ЛиToBckaя Pecпyблиka)
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lituània, cumé tütt i paees de l'ex Üniun Suvietica, g'ann vüü de afruntà ul pasacc tra l'ecunumìa sucjalista del periud suvietich e quèla del liber mercaa de dopu l'indipendenza; chel pasacc chì l'a purtaa dii gross prubleem (inflazziun, croll del PIL), ma ul prucess de liberalizazziun de l'ecunumìa al s'è maj fermaa.
Fin al 1945 la Lituània l'era un paees c'al scampava de agricultüra e alevameent; al dì d'incöö dumé ul 7% del PIL al vègn da chì.
I cultüür inn quii carateristich dii paees nordich: furmeent, barbabietuul, linu, pòmm de tèra, oorz; i bèsti püssee alevaa a inn purcèj e vacch.
Da nutà la pesca (merlüzz).
L'indüstria l'è praticameent nassüda dopu ul 1945, cunt i suvietich, ca g'ann metüü in pé stabilimeent metalürgich, chimich, mecanich. La strutüra indüstriaal l'è restada un pu' ferma dal periut suvietich, e inscì la Lituània l'è minga buna de cumpeet cunt i indüstri ucidentaj; una bela part del sò trafic cumercjaal al va de cunseguenza ammò inver la Rüssia, cumé in del periud suvietich.
Ul setuur terziari l'è dree a svilüpass: l'è impurtaant ul pòrt de Klaipeda, cunt la sò zòna ecunomica libera.
Article by Rubén Berríos Martínez, THE WASHINGTON POST, Washington, D.C., May 23, 1990 / 05-23-1990
Urganizaziun pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lituania (nom ufizial: Lietuvos Respublika) a l'è una repüblica.
Ul president a l'è ul Valdas Adamkus (dal 2004).
Ul Prim Ministar a l'è ul Andrius Kubilius (dal 2008).


text:
Claudio Deplazes – «I vegn era en diesch onns a dar filialas da banca»
- Sonda, 26.8.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 26.8.2017, 9:03, RTR
Ellas tutgan tar la Svizra sco las vatgas, la tschigulatta, las uras ed il chaschiel. Las bancas. Dapi prest 20 onns lavura era Claudio Deplazes (44) en quella branscha.
El è docter da l'economia e dapi curt en la direcziun da la Banca chantunala dal Uri.
En il Profil raquinta Claudio Deplazes pertge che las filialas da las bancas vegnan a sa midar ils proxims onns, quant fitg che servetschs da telefonin sco Apple Pay pericliteschan las bancas e pertge ch'el ha midà da Zug en il chantun Uri.


text:
Rocco Antonio Tano, cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Rocco Siffredi (Urtóna, 4 ad Maǵ dal 1964) 'l è 'n regìsta, prudutōr e atōr itagliàṅ, famóś specialmènt p'r i sò film pòran in du 'l à gusâ da piò ad quàtar-mila dóni.
In dla sò caréra 'l à girâ da piò ad setsènt pelìculi purcùsi da atōr e dagnóra tarśènt-sinquànta da regìsta. In dal 2015 'l à tòlt part a 'l reality show L'isola dei famosi 10 rivànd quìnt.
Da 'l 1993 'l è spuśâ cun l'èx culéga ungheréśa Rózsa Tassi ch'la gh'à dâ dū fiōi, Lorenzo e Leonardo.


text:
Vióla
La Vióla l'è na piànta a fiōr dla famìja dal Violaceae. In gènar l'è 'd culōr vióla ma la pōl anc avér-an di àtar cuma 'l śal. La crés praticamènt in tuta l'Europa, in di Amèrichi e in dal śòni di tròpic.
La s divìd in quatarsènt spéci a 'l incìrca, soquànt i vìvan 'n an dgl'atri anc da piò. Qvéli più cgnusùdi i èṅ la vióla Màmula, ch'la gh'à 'n culōr scûr e 'n parfùm dimóndi bòṅ, la vióla dal pinsēr, ch'la gh'à tri culōr e difàti la gh'à anc al nóm ad vióla tricolor, la vióla calcaràda, ch'la crés in dal muntàgni dl'Europa dal sud e la gh'à i pètai śai, e la vióla di Nebrodi, ch'la s cata in Sicìglia.
In gènar i èṅ élti da déś a vint cm e i fiurìs'n in Primavéra. I crésan bèṅ a l'òra e anc da par lōr, specialmènt s'la tèra l'è anc téndra. Da 'l vióli ch'i faṅ udōr i s tìran fóra di parfùm e anc dal caramèli, dla ròba dōlsa tìpica dla sità francéśa ad Tulóśa.


text:
A 'gent
♥ 6343
donwhite
ft. situazione speciale
Parlann e cos serie sta nazion s na i politici corrotti ca c' fann po suffri e strad parallele oscur a gent over galer e latitanz p mannà a famigl annaz ae te fa magnia l’avanz com e can sti femn puttan chest a vit er chiu stran.( a gent vo destin comm la vulut dio politici corrott ca t fann po suffri c vo na sustanz p manna famigl annanz x2 sang ca schizz nfacc o mur criatur rindo scur ca s mettn paur.mamma gop o balcon parlan speranz co figl mann nu destin annanz.papà e mamma spern che o figl l’or crere rind e suon ca s’avvern a gent vo destin com la vulut dio politici corrotti ca t fann mo suffri x2 a femmn vules nu wuajiuon ca c va ammor e daccord e muccusell e ogg von truan sul e sord nun crere ca l’ammor ten nu prezz a vita mi l’apprezz nisciun ma agliutat chest e na contrada chiu poet urban son gnu poet e strada teng sul dolor si sit uomn offritc o lavor nun e possibl e oscurà sta vit
2 strofa o rap nun ci impor stam circondat ra camor i vec e guardie arrstan femn machinun zer contant zer contat viecchie for e circol a pazzia a cart rind e e bar a gent s sparn nfacc che e na caric e ragg e radio trasmission song nu brav wuaglion o scrive pur in t'e canzon o suon se avverant incantat de chiu bell situazione o rap e chi so scord vien o sud senza sord vatten o nord ma p chi ci ann pigliat p cammurrist i crer a gesucrist che nisciun rind a vit fratè e chiu om e is
A 'gent — donwhite ft. situazione speciale
Inserito da Cirò Zàmpìllò


text:
Ils daners duain esser ina sort d'emprim agid, independent dad ulteriuras indemnisaziuns pussaivlas. Il mument saja previs da pajar enfin 50'000 euros per famiglia, ha confermà ina pledadra da Germanwings. Quests daners na stoppian betg vegnir pajads enavos. Experts d'aviatica però quintan cun pretaisas d'indemnisaziuns bler pli autas.
Lufthansa sto star buna per la disgrazia
La societad mamma stoppia star buna per il cumportament da ses pilot. Quai per ses agir per negligientscha ed intenziunà. Latiers ha la Lufthansa però ina protecziun da l’assicuranza. Experts quintan uschia he che las pretaisas d’indemnisaziun na sforzian betg en la schanuglias ina societad sco la Lufthansa.
5avel di da tschertga
En las Alps franzosas ha cumenzà il tschintgavel di da tschertga da las unfrendas da la disgrazia d'aviun da Germanwings.
Dasper il salvar ed identifitgar las baras sa concentreschan las forzas da salvament viavant sin segirar il lieu da disgrazia e sin chattar la segunda black-box che duai dar ulteriur scleriment davart la crudada.
RR novitads 06:00/10:00


text:
La gasetta Washington Post sa basa sin persunas ch'enconuschan la chaussa – dentant senza far nums.
Trump duaja avair prendì influenza da maniera betg lubida
Al president Trump vegn rinfatschà, ch'el haja empruvà en l'affera da la Russia d'influenzar nunlubidamain la giustia. Questas rinfatschas vegnian examinadas, uschia hai num en il rapport da gasetta.
Enfin uss sa drizzavan las investigaziuns cunter persunas en il ravugl da Trump. Il president american sez aveva accentuà adina puspè ch’i na vegnia betg investigà encunter el persunalmain. Tenor il schef dal FBI relaschà, James Comey, saja questa tematica er stada preschenta en ils discurs sut quatter egls, ch’el aveva cun il president.
Investigader spezial Mueller – in um cun renum
L'anteriur schef dal FBI, Robert Mueller, è vegnì nominà dal ministeri da giustia sco investigader spezial. El giauda in num excellent sco investigader.
En il curs da las investigaziuns, uschia scriva l’agentura da novitads svizra sda, saja vegnì discutà en circuls dal president, che quel considereschia da relaschar a Robert Mueller. La Chasa Alva a Washington ha dentant dementì quai.
RR novitads 06:00+


text:
Barass
Barass (nom ufizial in italian: Barasso) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de 1 656 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4 km² e 'na densità de 414 ab./km²..
El paes, che 'l se troeuva in la zòna de Vares, l'è bagnaa del riaa Tinella.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Barass l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Novitads dal WEF 2017
-
Xi Jinping fa l’avertura dal WEF 2017
La participaziun dal president chinais a Tavau munta ina premiera per il Forum mundial d'economia.
-
Inegualitad e polarisaziun – tenor il WEF ils gronds privels
Tenor in studi dal Forum mundial d’economia da Tavau èn cunzunt las pajas che sa muventan in ord l'auter in ristg.
-
Berna: Demonstraziun cunter il WEF
Tschients persunas han demonstrà cunter il forum mundial d'economia, malgrà che la demonstraziun n'era betg lubida.
-
Collavuraziun rinforzada cun la China
La Svizra e la China han declerà l'onn 2017 sco l'onn communabel dal turissem.
-
Managers dubitan da la globalisaziun
1'400 managers vesan era dischavantatgs.
-
Jinping vul scumandar dal tuttafatg armas atomaras
Il president chinais è s‘exprimì per in scumond global tar sia visita a Genevra. La China ha però sezza armas atomaras.
-
WEF17 - ina bilantscha
Temperaturas fraidas, discussiuns pauc animadas ed in tema dominant: Trump, Trump, Trump!
-
Nagins incaps al WEF
Las autoritads grischunas fan in facit positiv dal 47avel Forum mundial d'economia.
-
Xi Jinping avra il WEF ensemen cun Doris Leuthard
Uss è il WEF uffizialmain avert – cun agid dal president da la China e la presidenta da la Confederaziun.
-
La posiziun da la Russia en il mund
Ils Russ èn optimistics areguard lur economia – malgrà las sancziuns internaziunalas. Al WEF è vegni discutà.
-
L'ultim pled da Joe Biden – ina critica cunter la Russia
Joe Biden ha tegnì ses ultim pled uffizial sco vicepresident dals Stadis Unids al WEF a Tavau – e crititgà la Russia.
-
Segirtad al WEF
2:29 min, Telesguard dals 16.1.2017
-
Polizia ed armada èn pronts per il WEF
Era quest onn vala in pli sever dispositiv da segirezza al WEF a Tavau.
-
Tavau senza il WEF
In scenari che l’Universitad da Son Gagl ha evaluà e ch'è vegni discutà en ina discussiun al podi a Tavau.


text:
L'emprim gol è crudà gia en la 14avla minuta. Brahimi ha fatg il gol cun in culp liber. En la segunda mesadad han sajettà ils gols en la 47avla minuta Herrera, en la 56avla minuta Casemiro (culp liber) ed en la 76avla minuta ha Aboubakar sajettà il 4:0. Per Marco Streller va uschia la carriera sin plaun internaziunal gia a fin.
Record per Ronaldo
Blers gols hai dà en il segund gieu da questa saira. Real Madrid ha pers a chasa cunter l'FC Schalke cun 3a4. Grazia a la victoria da 2a0 d'avant duas emnas stat Real en il quartfinal da la Champions League. Cristiano Ronaldo ha sajettà ils emprims dus gols per ses club. Per el èn quai stà ils gols 77 e 78 en la liga europeica (Champions Leageu e UEFA Cup/Europa League). Ronaldo ha uschia sajetta tants gols sco anc nagin. Il record fin ussa aveva Raul cun 77 gols.
RR novitad 23:00


text:
Nursultan Nazarbaev
El Nursultan Äbişulı Nazarbaev (in cirillegh: HұpcұлTaH Әбiшұлы HaзapбaeB; in russ HypcyлTaH AбишeBич HaзapбaeB/Nursultan Abiševič Nazarbaev; traslitteraa in ingles 'me Nursultan Nazarbayev; Čemolgan, 6 de luj del 1940) a l'è on politegh kazak.
A partì del 1990 a l'è anca el president del sò paes.
Prima ammò de l'independenza del Kazakistan, el Nazarbaev a l'eva on member de la classa dirigenta comunista de la repubblega sovietega kazaka. Comè president, a l'ha tegnuu ona ligna de vesinanza con l'Ocident, cont el dàggh ona man a combatt el terorismo islamegh.
L'OCSE la dis che tutt i sò elezion i gh'hann avuu on bell poo de imbroj e de iregolarità.


text:
La Rega guarda enavos sin in onn da servetschs intensiv: 15'598 giadas è la Rega stada en acziun il 2017. E quai schebain en Svizra sco er en l'exteriur.
En media èn uschia mintga di vegnidas transportadas 29 persunas. Quai è 5,7% dapli che l'onn avant e tant sco anc mai. Grazia a l'infrastructura da la Rega hajan ins dentant pudì dumagnar bain l'augment e porscher spertamain agid.
Servetsch en l'exteriur
La Rega na gida betg mo en Svizra, mabain er a Svizzers en l'exteriur. Uschia ha la Rega cusseglià 2'571 pazients en l'exteriur e repatrià 1'249 pazients.
Meglra aura e dapli servetschs
Ils dumbers da servetschs reflecteschan cunzunt er l'aura. Uschia han ins il favrer ed l'october 2017 gì 25% dapli servetschs pervia da la bell'aura.
Cun 44% è la Rega – sco gia l'onn precedent – vegnida clamada il pli savens pervia da malsognas grevas u acutas, sco culps u problems cun la circulaziun. Accidents da sport d'enviern, da la lavur u da traffic èn stads bler pli main savens la raschun per in servetsch da la Rega.
RR novitads 15:00


text:
Sco emprim hai dà in til, cun jodladers e jodladras, sunatibas, stgelladers, il club da tractors dal Grischun central, ina muntanera chauras e viturins. Giuven e vegl ha persequità cun interess il til.
Ins vesa co la glieud traglischa, sco l'aura en las fatschas.
Il sentiment da patria collia
Arrivads sin la plazza scola han tut ils jodladers e tut las jodladras chantà da cuminanza duas chanzuns, sut la batgetta da Hany Küttel, la dirigenta da l'Älplerchörli Vaz, ch'ha organisà la festa.
Ils jodladers è tut glieud legra, quai sa il Nossegner, perquai fa el vegnir il sulegl.
Zona da ruaus, ma nagina valitaziun
Suenter il gentar han tut las furmaziuns pudì sa preschentar en la baselgia catolica da Lai, cun mintgamai ina chanzun. L’interess è stà grond. La baselgia era plaina ed inqual n’ha betg pudì seser. Valitaziun n’hai dentant dà nagina, en il center stettian la cuminanza ed il plaschair.


text:
Baltimòra
Baltimòra (Baltimore in ingléś, a s lèś /ˈbɔːltɨˌmɔr/) l'è na sità dal Maryland da piò ad siesènt-mila abitànt, la più granda dal paéś, ch'la s cata in dal nòrd-èst di Stat Unî. L'è na sità indipendènta parchè la n fà part ad gnanc na cuntèa e 'l è 'n pòrt dimóndi impurtànt.
La sità, fundàda in dal 1729 p'r al baròṅ Cæcilius Calvert, l'è cgnusùda anc par via di tut i sò masamènt esénd al secónd sèntar cun da piò ad sincsènt-mila abitànt in clasìfica dòp Detroit. Al tas 'd umisìdi 'l è più élt ad sèt vòlti in cunfrònt a la mèdia nasiunàla.
Da 'l 2010 al sò sìndiga l'è la demucràtica Stephanie Rawlings-Blake.
Persunàǵ ligâ a Baltimòra
- Pam Shriver, tenìsta
- Beatrice Capra, tenìsta
- Michael Phelps, nudadōr
- John Waters, regìsta
- Nancy Pelosi, pulìtiga
- Frank Zappa, chitarìsta e cantànt
- Billie Holiday, cantànta
- Geoffrey Blake, atōr


text:
La opera de Luca Rossi é metüda adöm da set de gragn sëgns de lëgn: “IMG 3733”. Ara se trata dl inom dl file che ti vëgn surandé a düc i video zënza titul ciariá sön Youtube. Chi che ne se dá nia jö cun le monn digital ne ti röia nia saurí pormez a chësta ascortaziun: ara é plülere stara y ria da capí. Porchël vëgn la opera impormó efiziënta sce ara descëda tl osservadú nia ma na coriosité visiva, mo ince de inrescida sön le web. So laur nes dëida insciö descurí n microcosm che pé irelevant. Avisa les lëtres y i numeri scialdi crüs y öc cheriëia n contrast cun la contrada da corusc y busiënta incëria.
Strada de la Vena y la vedla fujina dl vësco a Alfur, Picolin, San Martin
Picolin é ponü ite danter la strada vedla dla Val Badia y la "Strada da la Vena" (tru dl fer che portâ dales mineores Fursil/Col de Santa Lizia tla Val Badia), ći che é stè por plü secui tl tert dla Eté Mesana de gran importanza. Deplü frabicać storics y la capela de Sant Antone é testemoni dla strategia dl post por la Dlijia y i nobli. Dantadöt la Ćiasa dl Maier sciöche sënta dla aministraziun dla fujina dl vësco ia Alfur y la vila d’Alfur instëssa dess gnì tutes en conscideraziun. En ur dla strada dla Val Badia, söla trassa danter la Ćiasa dl Maier y Alfur, él gnü fat sö dan zacotan d’agn la staziun a val dla cabinovia "Piz de Plaies".


text:
Igl è gia la 5avla giada che Lindsey Vonn gudogna en sia carriera la disciplina super-G.
Lindsey Vonn ha gudagnà il davos super-G da la stagiun cun in avantatg da 0,49 secundas avant l’Austriaca Anna Fenninger ed 0,80 secundas avant la Slovena Tina Maze. Dada sper il podest giu sco quarta è Tina Weirather dal Principadi dal Liechtenstein.
Trumpada per il trio svizzer
Las skiunzas svizras n’han betg pudì persvader en il super-G da Méribel. Meglra Svizra è Dominique Gisin vegnida sco 12avla cun in retard da bunamain 2 secundas sin Lindsey Vonn. Fabienne Suter è vegnida 14avla e Lara Gut è crudada ora.
Tensiun en il cumbat per la culla gronda da cristal
En il cumbat per la culla gronda da cristal resti gronda tensiun tranter Anna Fenninger e Tina Maze. La skiunza austriaca maina duas cursas avant la fin cun in avantatg da 32 puncts sin la Slovena. Sin il program stattan anc in slalom gigant ed in slalom. Durant che Fenninger è pli ferma en il slalom è Maze pli ferma en il slalom.
RR novitads 12:00


text:
La refurma da taglia sin interpresas fetschia perquai gronda prescha, ha Maurer ditg en in'intervista cun la gasetta «NZZ am Sonntag». Ed el avertescha ch’i pudess dar gronds donns, sch'ina ulteriura votaziun retardass la refurma.
La concurrenza vegnia adina pli dira. Sper ils Stadis Unids vegnia era la Gronda Britannia a sbassar bainprest las taglias per ils gudogns d’interpresas.
Tenor Maurer sto la Svizra, tranter auter, meglierar las cundiziuns da basa ed accumpagnar meglier la furmaziun da novas firmas.
Nov sboz il mars
Ueli Maurer vul preschentar la nova refurma da taglia sin interpresas il mars al Cussegl federal. Per el fiss in referendum in signal negativ vers l'exteriur che la Svizra na saja betg credibla.
Il favrer 2017 aveva il suveran svizzer refusà la refurma da taglia sin interpresas III.


text:
Federer che sa prepara il mument sin ses comback l’entschatta schaner vegn a perder questa emna 90 puncts da Paris-Bercy 2015 ed era anc 1000 puncts dals finals da l’ATP da l’onn passà. Quai ina regulaziun speziala tar la glista da l’ATP che resguarda normalmain tut ils resultats da las ultimas 52 emnas. En ina emna ha Federer uschia anc 2130 puncts e vegn uschia ad esser sin il pli sin posiziun 15.
Manchentà il record da Jimmy Conners
Federer è stà en roda 14 onns tranter ils 10 megliers giugaders da tennis dal mund. Ils 14 d’october 2002 era Federer sco giuven um da 21 onns vegnì e restà tranter l’elita da tennis dal mund ed è uschia restà per 735 emnas tranter ils top 10. In onn manca dentant anc per batter il record per il futur da l’anteriur giugader american Jimmy Conners. Lez è stà 788 emnas senza interrupziun tranter ils top 10 e quai tranter ils onns 1973 e 1988.
RR novitads 15:00


text:
Foster the People: «Pumped up Kicks»
- Gievgia, 18.10.2018, 9:30, RTR
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 18.10.2018, 9:30, RTR
Savens dechantan bands l'amur, ina giuvna u il far festa. Ella chanzun «Pumped Up Kicks» da la gruppa americana Foster the People è quai in zic auter. Els dechantan ina sort chalzers da la marca Reebok. Uschè simpel è quai dentant betg. Ils «Pumped Up Kicks» èn in simbol per teenies cun blers daners. Cun la chanzun vul il chantadur da la gruppa Mark Foster far attents sin quels uffants e teenies che na san betg prestar uschia insatge car, èn perquai stgatschà da la gruppa e vesan perquai tranteren mai pli soluziuns desperadas.


text:
Las lavurs per remplazzar tut ils indrizs tecnics ed er per meglierar la segirtad dal provediment electric, han las duas interpresas pudì integrar en il project «Urezza». La scola media engrondescha il campus per in ulteriur edifizi. En tut in’investiziun da 18,5 milliuns francs.
Dus novs implants da trafo
Il provediment electric sa chatta uss sut il nov edifizi Urezza e porscha plazza per dus transfurmaturs, quels midan l’electricitad da la tensiun media en tensiun bassa. In dals dus implants furnescha sulettamain al Lyceum Alpinum forza electrica. Il segund garantescha in provediment d’electricitad per ils quartiers vischinants da la vischnanca da Zuoz.
Collavuraziun fritgaivla da passa 100 onns
Dapi il 1913 è ina staziun da trafo staziunada sin l’areal dal Lyceum Alpinum Zuoz, ch’era vegnì fabritgà l'onn 1904. Grazia al nov implant pon ins augmentar la capacitad per in terz, ha declerà Giacum Krüger, manader dals servetschs tecnics Repower. Ultra da quai saja er garantì cun la nova staziun da trafo in attatg per la nova chasa da parcar Mareg a Zuoz, nua che la vischnanca prevesa er plaz per chargiar mobils electrics.
Investiziun en l’avegnir
L’interpraisa d’electricitad haja investì radund in mez milliun francs en il project a Zuoz. Per la scola media resultan en tut custs da ca. 1,8 milliuns francs. Quai surtut per l’investiziun en in agen transfurmatur. Tenor l’administratur dal Lyceum Alpinum Zuoz, Roman Grossrieder, avessan ils custs d'esser amortisads en 10 fin 15 onns. La nova staziun da provediment electric saja uss pronta e correspundia als basegns actuals a reguard forza electrica, sche pussaivel almain per ils proxims 40 onns.
RR actualitad 11:00