text:
Basoden
El Basoden (parnonzia local: [ba'zɔdan][1]; italian: Basodino, scrivuu despess anca Basòdino; todesch istoregh: Basaldiner Horn) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è alt 3.272 meter e 'l se troeuva a cavall in tra l'Italia (Piemont) e la Svizzera (Canton Tesin). Pussee precisament, el Basoden a l'è in de la cadena che la se troeuva a metà in tra la Val Formazza (Val d'Ossola) e la Val Bavona (Val Maggia).
In sul versant valmaggin a gh'è anca on giazzee bell important. Inoltra, di sò aves el vegn foeura on riaa che l'è vun di affluent de la Bavona. La via classega per rivàggh in scima la partiss de Formazza.
Font[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ottavio Lurati, Nomi di luogo e di famiglie e i loro "perché?", ed. Pietro Macchione, Vares, 2011


c: text/html

text:
Scioper a la giapunesa
Un scioper a la giapunesa (ciamaa anca scioper bianch o scioper italian) a l'è un tipu de scioper cunsistent in del lavurà püssee de quel che 'l cunvegn, inscì che la prudüziun la aumenta de manera desmesürada e i prezz di prudot burlen giò, per la legg de l'uferta e dumanda. La redüziun di prez de manera descuntrulada la serviss per fà pressiun devant a l'urganizzaziun cun la qual s'è dree a prutestà.
Pupularment se cred che i scioper in Giapun hin faa 'sta manera, però a l'è evident che, semplizement, a l'è una legenda ürbana. A l'è ducümenttaa che l'urigin de la legenda la vegn d'un giurnalista catalan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elba
L'Elba (Cech: Labe; Tudesch: Elbe; Pulacch: Łaba; Suraab: Łobjo) a l'è un fiümm de l'Europa centrala; a l'è longh 1.091 km e al quata suta un basin de pressapoch 148.000 km². I sò surgent a hinn in dii Muntagn dii Gigaant, al cunfin nurdovest céch, a un altèzza de 1.400 m, da la cunflüenza dii dü turent Bílé Labé e Malé Labé. Dopu la surgent al va in direzziun sud, pö dopu al gira inver òvest e ammò nurdovest; in dii chilometer ca vegnen dopu, al ciapa l'acqua de trì aflüent: ul Jizera, la Muldava (Vltava) e l'Ohre.
Dopu passaa ul cunfin Céchia-Germania al ciapa una direzziun nurdovest, c'al tegnarà fin a la fin, al bagna Dresda e Meissen e pö al ga va dent a la pianüra de la Germania setentriunala; chì al bagna, in fila, i citaa de Torgau, Wittenberg, Dessau, Magdeburgh, Wittenberge, Amburgh, Holstein primm de bütass dent in del Mar del Nord tacaa a Cuxhaven. In de chel tocch chì al riceff i fiümm Mulde, Saale, Elster Negher, Havel e Elde. L'Elba l'è culegaa, cunt una ret de canaj navigabil, a i pü grand zòn prudütif tudesch.
Quand a gh'era ammò la Germania Urientala, l'Elba al marcava per un tocch ul cunfin cunt la part òvest; quell lì l'è minga staa però l'ünich cunfin marcaa dal fiümm, vist che l'era anca ul limit uriental de l'impeer de Carlo Magn.


text:
-
Ils Rumantschs - paucs, ma bain tgirads
Oz discurran anc circa 60'000 persunas la quarta lingua naziunala Svizra, il rumantsch.
-
Ils Italofons dal Grischun - ina vita tranter sid e nord
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità il Grischun talian.
-
Ils Saxons da la Transilvania en Rumenia
La redactura Bertilla Giossi da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Saxons.
-
Ils Croats en l'Austria
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Croats en il Burgenland da l'Austria.
-
Ils Alsazians en la Frantscha
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità l'Alsazia.
-
Ils Bascs en Spagna
La redactura Bertilla Giossi da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Bascs en Spagna.
-
Ils Furlans en l'Italia
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Furlans en l'Italia.
-
Ils Catalans en Spagna - La gronda minoritad
La redactura Bertilla Giossi da la Televisiun Rumantscha ha visità la Catalugna en Spagna.
-
Ils Sorbs en la Germania
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Sorbs en la Germania.
-
Ils Fris en Germania
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità la Frislanda dal Nord.
-
Il cornic - svanì e lura renaschì
La redactura Bertilla Giossi da la Televisiun Rumantscha ha visità il Cornwall.
-
Ils Gualsers en il Grischun
La redactura Isabelle Jaeger da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Gualsers en il Grischun.
-
Ils Ladins en las Dolomitas
La redactura Isabelle Jaeger da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Ladins en l'Italia.
-
Festival da films da minoritads a Husum
A Husum en Firslanda dal Nord ha gì lieu dals 22 fin ils 24 da november 2012 il festival da films da minoritads.


text:
Rūta Meilutytė
Rūta Meilutytė, (Kaunas, Lituania, 19 de màrs 1997) l'è un'atleta litüana giùna a sè: apena a 15 ann l'ha vensüd la medàja d'or a le Ulimpiadi de Londra 2012 in d'la categuria 100 méter a rana.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda in Litüania in del 1997, l'ha pèrs la sò mama quant la gh'eva apena quatr'ann: tüti quei che la cunùsen, i dìsun che la ricorda pròpi la mama, in del fìsich e in d'la vuluntà[1][2].
La s'è trasferida a Plymouth, in Inghiltèra in del 2008 per alenàss in del nudà. Al Festival ulìmpica d'la giuentü d'Europa del 2011 la vens la medàja d'or in d'i 100 méter a rana, vüna d'argènt a 50 meter stil lìber e vüna de brùns a 100 meter stil lìber.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'è, praticament, un po' püsè d'una fiulina, la g'ha di pé cul nümer 43 de scàrp.[3].
Decurasiòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gran Crùs del'Ùrdin al Mèrit dla Litüania. 10 d'agùst 2012


text:
Diocesi de Vigevan
La Diocesi de Vigevan (Dioecesis Viglevanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Diocesi la cumprènd Vigevan, el sò circundàri, la Lumelina e el paès de Susàgh in pruincia de Nuara. la g'ha 87 paròchie.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü purtòn d'entrada del Domm, i'enn, in realtà, vün sùl. Infàti, püsèe as và visìn ai purtòn, püsè se vèd che apena vün l'è druàd cume entrada; l'alter l'è un'ilüsòn òtica.


text:
San Vito Bagnöl
San Vito Bagnöl (en italià: Bagnolo San Vito) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 971 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 49,3 km² e 'na densità de 121 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borchfòrt, Màntoa, Roncafrèr, San Benedetto Po, Sustinént e Vergìli.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Vito Bagnöl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Goldach
Goldach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 9144 abitant.
El cumün de Goldach al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Horn (TG), Mörschwil, Rorschach, Rorschacherberg, Tübach, Untereggen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Goldach l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 789 col nom de Goldaha. In del 847 l'è menziunaa col nom de Coldaun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Goldach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Vetuur da Poynting
Ul vetuur da Poynting (S) al è ul prudott veturiaal dal caamp elétrich e dal caamp magnétich. Al töö ul nomm dal sò creaduur John Henry Poynting. Anca ul Oliver Heaviside al dedüceva chesta quantitaa-chí da manera independeent. Par la suva pròpia definizziun e i prupietaa dal prudott veturiaal, ul vetuur da Poynting al è sempru perpendicülaar al caamp magnétich e al caamp elétrich. Intal caas d'una onda eletromagnética, al punta in la direzziun da prupagazziun da l'onda e la suva valuur la representa la putenza par ünitaa d'area perpendicülara a la suva direzziun. In cheest sentüü-chí, sa pöö pensá cuma ul flüss d'energía d'un'onda eletromagnética. Al sa pöö derivá cunsideraant la cunserbazziun da l'energía e ul fatt che ul caamp magnétich al pöö mía realizá dal lavurá. Da manera matemàtica al s'espressa:
intúe E al è ul caamp elétrich H e B i-è ul caamp magnétich e la densitaa da flüss magnétich, respetivameent e u l'è la permeabilitaa dal mezz. I sò ünitaa i-è W/m2. Par una onda eletromagnética íntal spazzi líber u al è u0 e la magnitüüt dal vetuur da Poynting l'è relazziunada cun la densitaa d'energía da l'onda:
intúe D al è ul despiazzameent elétrich. D'òltra banda, cuma i caamp elétrich e magnètich d'una onda i ussilla, la magnitüüt dal vetuur da Poynting la s·cjangja cul teemp. La média da chesta magnitüüt luunch un teemp T (graant cumparaa cun la períuda da l'onda) la sa nòmina iradianza (Ee):
- .
Refereenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Vector de Poynting" a ScienceWorld (en anglès).
- W. Benenson et al.: Handbook of Physics (Springer-Verlag, Nova York, 2002).


text:
Carl Felis de Savòja
Carl Felis de Savòja (Turin 1765-1831) l'era el fioeu de Vitori Amedeo III che l'è staa vicere in de la Sardegna del 1799 al 1816, durant el period napuleonich quand el Piemont l'era ocupaa dij frances. In del 1821 l'è staa faa Re quand el fradell Vitori Emanuèl I el s'è ritiraa dopu de i disurdin de piazza. In quel menter el se trovava a Mòdena; l'ha ordinaa al regent, Carl Albert, de ritiraa el Statut che quel l'aveva concess, e tornaa a Turin l'haa sofegaa l'insurrezion cont l'ajuda dij austriach e l'haa iniziaa un regn dispotich, fortement contrari aj liberal.


text:
Innertkirchen
Innertkirchen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 120.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 857 abitant.
El cumün de Innertkirchen al se tröva a una altitüden de 625 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Engelberg (OW), Gadmen, Grindelwald, Guttannen, Hasliberg, Kerns (OW), Meiringen, Schattenhalb, Wolfenschiessen (NW).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Innertkirchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Todesch) http://www.innertkirchen.ch - official site
- Dubler, A-M: Innertkirchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2006-05-01.


text:
Hirzel
Hirzel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 101 abitant.
El cumün de Hirzel al se tröva a una altitüden de 678 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hausen am Albis, Horgen, Menzingen (ZG), Neuheim (ZG), Schönenberg, Wädenswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hirzel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1269 col nom de Hirsol.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Johanna Spyri museum
- Hirzel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Whitney Houston
La Whitney Elizabeth Houston, cugnussüda mej cume Whitney Houston (Newark, 9 d'agust del 1963 - Beverly Hills, 11 de febrar del 2012), l'è stada una cantanta e atris americana.
La gh'ha 'vüü un frach de sücess in di Agn Vutanta e a l'inizzi di Agn Nuvanta, induve l'ha piazzaa set singul de fila al prim post de la Billboard Hot 100, inscì l'ha batüü el record de Diana Ross & the Supremes e di Beatles. In de la sò carera l'ha vendüü püssee de 170 miliun de copi tra album, singul e video.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nass in del 1963 a Newark, una cità del New Jersey. Fin de quand l'era pinina la taca a cantà in d'un cor gospel e anca in d'una mota de night club insema a sua mader Emily. Dopu d'avè tolt el diploma e avè faa un bel poo de lavurà 'me mudela, in del 1981 la taca el sò impegn in del mund de la müsica per la Tara Productions.
Quater agn dopu la fa vegnì föra el sò prim album Whitney Houston (cun denter el singul All at Once) e l'è sübit un sücess: prim post in la classifiga di Stat Ünii per quatordes setemann de fila e 29 miliun de copi vindüü (record per vöna che l'è al debüt, ancamò imbatüü; la Britney Spears, cunt el sò Baby One More Time del 1999 la se fermarà a 25 miliun).
Düü agn dopu, in del 1987, l'è la völta de Whitney, un alter sücess internaziunal, cunt el singul I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me). In del 1988 l'incida One Moment in Time, inn di Ulimpiad de Seul. In del 1990 el vegn föra el terz album, I'm Your Baby Tonight.
In del 1992 la fa el so ingress in del mund del cinema cul fa la prutagunista insema a Kevin Costner in de la pelicula Bodyguard (it.: La guardia del corpo). La canzun principala de la culona sunora, I Will Always Love You (cover de Dolly Parton) la gh'ha un sücess clamurus, menter el disch cun la culona sunora el diventa el püssee vendüü de la storia, cun 42 miliun de copi. In del 1995 la recita in del film Donne - Waiting to Exhale e l'ann dopu in Uno Sguardo dal cielo insema a Denzel Washington.
Nunustanta un sücess inscì gross, Whitney la gh'ha 'vüü un bel poo de prublema in de la sua vita, specialment de drogh che l'even faa diventà smorta e magra. El sò pader pö el vureva de lee cent miliun de doler e per ciapài l'eva miss sü una causa cuntra la sua tusa in del 2002, ma pö l'è mort l'ann dopu, prima che i giüdes dessen resun a la dona.
In del 2003, düranta una litigada, la ciapa di bot da sò marì Bobby Brown, spusaa in del 1992, e gh'hann de rivà i pulee per fermài. In del 2006 Whitney le mola, cul purtàss via la sò tusa.
In del genar del 2012 la sua cà discugrafiga la fa savè che la Houston l'ha bütaa via tücc i sò ghei, ciuè quaicoss cumè cent miliun de doler, ma lee la dis che l'è minga vera. El mes dopu The Voice (la vus), suranom scernii per lee de Oprah Winfrey, la mör a dumà 48 agn, el vündes de febrar in d'un hotel de Beverly Hills, indè l'era andada per tö part a una manifestaziun ligada ai Grammy Awards.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album e Racolt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1985 Whitney Houston
- 1987 Whitney
- 1990 I'm Your Baby Tonight
- 1992 The Bodyguard: Original Soundtrack Album
- 1995 Waiting to Exhale: Original Soundtrack Album
- 1996 The Preacher's Wife: Original Soundtrack Album
- 1998 My Love Is Your Love
- 2000 Whitney: The Greatest Hits
- 2001 Love, Whitney
- 2002 Just Whitney
- 2003 One Wish: The Holiday Album
- 2007 The Ultimate Collection
- 2009 I Look to You


text:
Creta
Creta (Kpήtn, Kriti in grech, "Krétē" in grech antich; Crète in frances; Crete in ingles; Girit in türch), l'è un isula del mar Egee che l'è suta l'aministrazion de la Grecia. L'è l'isula püssee granda de la Grecia e la quinta (8 261 km²) intra quij del mar Mediterani. L'è vöna di tredes region aministrativ de la Grecia.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L nom de l'isula l'è per via che gh'è un mügg de creta, un material druvaa da i abitant per fà arnes e vas. L'isula la gh'ha una furma strencia e longa e la divid 'l mar Egee dal mar libich. La gh'ha un teritori muntagnus, cun dumà una percentüala picinina de pianüra. Intra quest, i püssee impurtant i henn la piana di Messarà, int la zona center-meridiunala, e 'l pian de Lassithi, che l'è püssee a nord.
Per i muntagn, i püssee impurtant i henn:
- Lefka Ori (i muntagn bianch) ch'i riven a tucà i 2452 meter
- La cadena del mont Ida che 'l riva ai 2456 meter
- Dikti Oros, che 'l gh'ha una sima de 2146 meter.
La isula de Gaud, che l'è separada da Creta ma l'è suta la sò aministrazion, la gh'ha 'l pont püssee a sud de tüta l'Europa, che 'l se ciama Capo Tripiti.
Aministrazion pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Creta gh'è quater prefetür:


text:
Buscaa
Buscaa (in del dialett local: [bys'kɑ:]; Buscate in Italian) l'è on comun che el se troeuva in de la Provincia de Milàn.
El gh'ha 4 777 abitant (dato del Dic 2015 [1]), ona süperfis de 3,04 km² e ona densità de 682 ab./km²..
El ciappa el sò nomm di bosch che gh'eren là vesin e donca in del passaa l'eva ciamaa anca Bust Cava, per differenziàss de Bust Grand e Bust Piccol.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Buscaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Canton Zug
El Canton Zug (en todèsch: Kanton Zug) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è giü dei piö pesègn e l'òcupa 'n àrea de 239 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 115104 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'85%) e de religiù catòlica (presapóch el 62%). La capitàl del cantù l'è la cità de Zug.
Cuntegnüü
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zug el se tróa 'ndèla part centro-setentriunàla de la Svìsera, sö le spónde del lach omònim. El cunfìna a òvest coi cantù de Lüzerna e Argòvia, a nòrt col cantù de Zurìgo, a èst e a sud col cantù de Schwyz.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória piö antìca del cantù l'è ligàda a chèla de la sò capitàl, la cità de Zug.
Endèl perìodo de la Repüblica Elvética 'l g'ha fat part cantù de Waldstätten che 'l tülìa dét apò i cantù de Schwyz, Lüzèrna, Unterwalden (Obwalden e Nidwalden) e Uri.
Endèl 1803 el g'ha utignìt la 'ndependènsa. La custitusiù del 1814 la g'ha abulìt la Asemblèa Püblica (Landsgemeinde), che l'ìa 'n vigùr amò del 1376. Endèl 1845 el cantù de Zug el g'ha fat part de l'aleànsa ciamàda Sonderbund (aleànsa separàda) de la quàl fàa part ensèma a óter sés cantù catòlich (Lüzèrna, Fribùrgo, Valés, Uri, Schwyz, Unterwalden) e l'è entràt en guèra cùtra la Confederasiù Elvética 'ndèl 1847 per difènder i sò 'nterès de la centralizasiù del potére ma i vegnarà batìcc. Endèl 1848 e 1874 el cantù de Zug el g'ha votàt cùtra la custitüsiù federàl. La custitüsiù cantunàla del 1876 la vegnarà emendàda 'ndèl 1881 e sustitüìda con giöna nöa 'ndèl 1894.
Sistéma aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zug el fùrma 'n ünech distrèt e l'è dividìt endèi öndes cümü elencàcc sóta. El potére legislatìf l'è 'n mà al Kantonsrat e chèl ezecütìf el ghe spèta al Regierungsrat. El Kantonsrat l'è cumpunìt de otànta mèmber, quan che 'nvéce 'l Regierungsrat l'è furmàt apéna de sèt mèmber che i vé iligìcc per en perìodo de quatr'àgn, isé come i su cunsigliér nasiunài che ghe spèta de dirìt al cantù de Zug.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I öndes cümü che fùrma 'l cantù de Zug i è:
- Zug, che l'è la capitàl
- Oberägeri
- Unterägeri
- Menzingen
- Baar
- Cham
- Hünenberg
- Steinhausen
- Risch-Rotkreuz
- Walchwil
- Neuheim


text:
I quaterniú, i è una generalizazziú di nümar cumpless, da tala manera che, si un nümar cumpless al definiss dò dimensiú gjuntaant la cumponeent i (al cuventa recordá che ), un quaterniú al definiss quàtar dimensiú gjuntaant le cumponeent i,j,k, da manera che:
I quatrniú i è staa ideaa par Sir William Rowan Hamilton, ul 16 de utuber dal 1843 (un lündesdí) dapress da pensá assée da teemp sü cuma mültiplicá "triplett" da nümar (da fatt, al è impussíbil). Cura ca, caminaant cun la suva dona, al nava a presedí una reuniú a l'Académia Reial Irlandesa, la idea la ga venía al impruviis e al sa n alegrava taant ch’al scriíva la fórmüla pensada a ü di pilàstar d'un puunt ch’a gh’eva sül sò camí.


text:
24 08
Ol dé 24 de óst l'è 'l 236 ( 237 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 130 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de óst al è ul dí da pòost 236 ( 237 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 130 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
79: i sità rumane de Pompeia, Ercülà e Staf i resta sepültade sota diferent méter de sendra daspus de l'erüssiú del vulcà Vesöf.
410 - i visigot d´Alaric i sachesa Roma dürat tre dé
1456 - la finiss la impressiú de la Bíbia de Gutenberg
1572 - massàcher d´ügonot a la Nocc de Sant Bertomeu , ordenat per Carl IX de Fransa
1912 - Alaska al passa a éss teritore di Stacc Ünicc daspus de éss comprat a Rössia
1942 - Bataja di Ísole Salomon del est , ol portaviú Zapunes Ryuho al è afondat
1949 - al entra in igur ol tratat del Atlàntich del Nord (OTAN)
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1358 - Joan I , rei de Casteja (m.1390)
1817 - Aleksey Konstantinovich Tolstoi , scritur Röss (m.1875)
2003 - Alexandre Coste, fiö del prínsep de Mònaco Albert II.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Contignü prinzipal
Stirner, Veronika (SVP)
Nasciuda ai 23 de mei dl 1959 y residënta a Maran, oma de doi mutons. Do la maduranza tl lizeum scientifich a Maran àla studià rujenedes fulestieres. Dal 1982 al 2000 àla nsenià nglëisc te scoles autes defrëntes a Maran. Dal 2000 al 2003 fovela assessëura cumenela de Maran per l soziel, la scola tudëscia y cuestions feminiles. Tl 2003 iela unida liteda per l prim iede tl Cunsëi provinziel, da dezëmber dl 2003 nchin de mei dl 2006 iela stata presidënta dl Cunsëi provinziel. Dal 2005 al 2006 Presidënta dla SLLF Europe (Lia europeica dla presidëntes de parlamënt). Tl 2008 iela inò unida liteda tl Cunsëi provinziel y dal 2009 nchin al 2013 àla fat pert dl presidium dl Cunsëi provinziel, la ie stata presidënta dla IV cumiscion legislativa y là fat pert dla prima cumiscion legislativa, dla cumiscion de cunfërma dla veles provinzieles y dla cumiscion per l regulamënt dl Cunsëi. Tl 2013 iela inò unida liteda tl Cunsëi provinziel. La fej pert dl diretif de partit dla SVP, dl diretif dl partit dl raion de Maran, dl diretif dl'ëiles dla SVP dl raion, dl cumité dla zità de Maran y dl diretif dl partit de Maran-zità. Tl 1998 àla metù su la lia per mutons cun tumor Peter Pan, lia de chëla che la ie giut stata presidënta. Dal 2007 iela la coordinadëura di Special Olimpics Trentin-Südtirol (Sport per persones cun handicap mentel) y sëurastanta de sezion de “Sport für Menschen mit Behinderung” tl SC Maran, sëurastanta dla grupa de lëur “Lernschwierigkeiten, AD(H)S, Teilleistungsstörungen und Migräne”, sëurastanta dla grupa de lëur “Menschen mit Behinderung”, cumëmber dl cunsëi dla "Sporthilfe Südtirol" y vize-presidënta dla lia "EPINET-NETZWERK EPILEPSIE SÜDTIROL"
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 10.12.2013 vizepresidënta dla comisciun de convalidité
- Dai 17.1.2014 al 20.3.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza
- Dai 17.1.2014 al 10.2.2014 comëmber/comëmbra - I. comisciun legislativa
- Dai 17.1.2014 comëmber/comëmbra - IV. comisciun legislativa
- Dai 11.2.2014 vizepresidënta - I. comisciun legislativa
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
- Dai 27.2.2014 comëmber/comëmbra - II. comisciun legislativa
- Dai 19.3.2014 comëmber/comëmbra dla presidënza


text:
Premia
Premia (inscì anca in Piemuntes e Italian) l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El cumün el gh'ha una populaziun de 583 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 89,2 km² e una densità de popolaziun de 7 ab./km².
Premia l'è l'ültim paes de la Val Antigori prima de la Val Furmassa. L'è tacaa ai cumün de Bascén, Crö, Furmassa e Muncrestes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Premia l'è mustraa in de la tabela chi de suta:
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cordial beinvegni sin la pagina d’internet dalla Societad Ovra electrica Lumbrein
L’ovra electrica Lumbrein ei ina fatschenta cun gronda tradiziun, ella furnescha dapi igl onn 1919 la vischnaunca da Lumbrein cun electrizitad e dapi il 1946 era la vischnaunca da Vrin.
Nossa visiun:
- L’ovra electrica da Lumbrein ei d’avantatg per nossa clientella, sco era per la societad.
Nossa missiun ei:
- da porscher a nossa clientella en cumparegliaziun cun la concurrenza electrizitad pli favoreivel
- da mantener lavur e plazzas da lavur ella vallada e
- da menar la fatschenta era finanzialmein saunamein, per saver prosperar a liunga vesta.
hellofuture


text:
Wikipedia:Buròcrat
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
I utent ch'hinn staa nominaa buròcrat pòden fà diventà amministrador dij alter utent (anca se pòden minga fà el contrari); i buròcrat pòden vess nominaa da on quaj alter buròcrat giamò present in de la wikipedia, oppur da on steward.
I buròcrat pòden anca dà la bandéra (el flag, a l'inglesa) de Bot a quej che fann richiesta.
Regordeves che vess on burocrat l'è minga on titol de merit che te fà diventà different da i alter wikipedian, ma l'è puttòst ona funzion de servizzi; el voeur dì che i buròcrat gh'hann pussee responsabilità e pussee de laorà che i utent normaj.
La fünziun da büròcrat la gh'a mia una dürava fissa e vün al pò dimétass quan che l vöör upüür, par seri prublema, al pò véss scaregaa da üffizzi.
Cuma sa diventa o sa dismètt da véss büròcrat[mudìfica 'l sorgènt]
Un büròcrat l è un üteent da la Wikipedia che l gh'a di cumpít particulaar e (püssè impurtaant) al gh'a la fidücja dala cumünitaa.
- In dala pagina Wikipedia:Büròcrat/Candidaa ti pòdatt métt al tò nómm, se ti vörat diventá büròcrat, upüür ti pòdat fá al nómm da un quaivün che, seguunt ti, al saréss a l'altéza dal cumpit.
- Al sistema da vutazziún al preveet che par vess vutaa un candidaa al deef riceef almen al 66% da voti favurevui entro un teemp determinaa.
- Ala vutazziún pòdan partecipá tücc i üteent registraa.
- Un büròcrat al pò rinünziá a la sò carica puneent dumanda a un steward.
- La revoca la pò vess dumandava anca da altar üteent se sa duvess verificá prublema cun il büròcrat, la procedüra la vegnará definiva püssè innanz indal teemp.
La lista dij buròcrat attiv in su la wikipedia lombarda[mudìfica 'l sorgènt]
Per vedé la lista aggiornada dij buròcrat lombard, varda chì.


text:
2001
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
20-22 de lüj: ul summit dii G8 a Genua; manifestazziun de la madona cunt viuleenz da una part e da l'oltra; un manifestaant (Carlo Giuliani) al möör in dii disurdin.
-
11 de setember: un atach terurista al fà burlà gju tri aeruplan adoss a i Tuur Gemell a New York, al Pentagun in Virginia e in d'un paesin de campagna in Pennsylvania; sa cuntarann quasi 3.000 moort in tutaal.
-
8 de utuber: in de l'aerupoort de Milan Linaa, un areuplan de la SAS (i linii aeri scandinaff) al sa s·centra cunt un aeruplanin privaa: i moort a inn püssee de 100.
- 04 03 - Andorra: sa ga i celebra di elezziun parlameentaar vengjüüt, par magjuranza assülüda, la Unió Liberal (Andorra), cumandada pal Marc Forné i Molné, ch'al deventarà presideent dal guveern.
- 20 03 - i Paées Catalan: sa la mett a dispusizziun di internaut la Viquipèdia Catalana.
- 18 05 - Pariis (Francja): la UNESCO la declara ul Misteri d'Elx Patrimoni da la Ümanitaa.
- 23 11 - Sa al custitüiss l'Assosciazziun .CAT par purtá inaanz la campagna dal .CAT.
Sa al cumpleta ufizzialameent ul genoma üman.
- 23 03 - Ucean Pacífich, aprööf di ísul Fiji: la stazziun urbitala rüssa Mir sa la destrüiss vegniint deent a l'atmusfera.
- 23 04 - Madrid: Gjuan Caarl da Burbun al declara: «Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro. A nadie se le obligó nunca a hablar en castellano. Fueron los pueblos más diversos quienes hicieron suyo, por voluntad libérrima, el idioma de Cervantes.»
- 11 09 - i Statt Ünii: düü aviun cundüii par desrutaduur süissiit d'Al-Qaida sa i fracassa vün cuntra cadascüna di Tuur Gjümell da Növa York e i en causa la destrüzziun cumpleta; ga i möör dabott 3.000 personn; un tèerz aviun s'al fracassa cuntra ul Pentàgun e un òolt al burla gjo a l'òest da Pennsilvània, prima da rivá al ubietiif.
- 25 10 - Seattle (statt da Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercaa ul Windows XP.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 14 03 - Reus (ul Baix Caamp): Ramon Barnils, periudista Catalan.
- 29 11 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): George Harrison, müsich Anglées, cumpuneent da The Beatles.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rèmin
Artìcol in dialètt rumagnòl
Rèmin (Rimini in italièn) l'è'n c'mùn cun piò ad 143.000 abtènt, d'l'umonima pruvènza rùmagnola, istituida t'e 1992 (mil'novzent'nuventa'dò) dòp ch'la s'è stachèda d'la pruvènza ad Furlè. Rèmin l'è situèda t'una zona ad pianura, fàcèda sòra la costa Adriatica. D'la nord ma e sod, us'son al paìs: Tore Pedrera, Vserbèla, Viserba, Orsulet, Arvbèl, San Zulien, Marina'd Sentr, Blarìva, Algumàz, Marbèl, Ghet'i Torc, Rvazorra, Miramàr.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·
[1] Simbol ad Remne


text:
Vail: Microfons a l'ur da la pista
- Gievgia, 12.2.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 12.2.2015, 11:15, RTR
Il campiunadi mundial a Vail/Beaver Creek è per il mument omnipreschents. Bunamain mintga saira ves'ins en la televisiun ils megliers dals megliers che cumbattan per las medaglias. E qua na ves'ins betg mo co ils skiunz e las skiunzas filan da las pistas giu, ins auda quai era fitg bain. Ins auda co ils skis sgrattan sin la naiv ed ils atlets tutgan las portas. Ma daco audan in quai insumma


text:
Quattro a Venezia
Quattro a Venezia (Quàt'r a Venèsia), cgnusû in Itàglia anc cuma “In fuga a Venezia”, l'è na cumèdia tedésca dal 1998 dla Vivian Naefe.
Sunt
Nick (Heino Ferch) e la Charlotte (Hilde Van Mieghem) i èṅ na còpia ad spóś tedésc più impgnâ a far sù di bèsi che par 'l amōr o 'l sès, a part al martedè. La dóna, ch'la n s cuntènta minga, la cata 'l amànt in Luis (Gedeon Burkhard), artìsta 'd quàtar sòld marè dl’Eva (Aglaia Szyszkowitz) e pàd'r ad dū putèṅ ad tri e siē an, la Rosa (Pamela Marquardt) e Florian (Clemens Jakubetz). Cla còpia chè la scampa purtànd avànti un risturànt.
Un dè la Charlotte e Luis i decìd'n ad pasàr un fiṅ 'd stmana da par lōr a Venèsia ma sò mujér la 'l vîṅ a savēr par caś e alóra la decìd ad partìr par l'Itàglia insém a Nick, parténd da Mònag 'd Bavéra in màchina. Purtròp par lōr i 'rmàgn'n a pē lung la strada e i èṅ custrét a dmandàr un pasàǵ in autostop. Ma anc a Luis al ròbi i n vànan minga tant bèṅ parchè al s mala e 'l è custrét a star in dla cambra d'l hutèl.
Quànd Nick, ch'al n s cumpatìs minga i putèṅ, e l’Eva i rìv'n a Venèsia i aṅ finî tut i bèsi, i gh'aṅ i vistî sćiancâ e bruśâ e i èṅ sénsa carta 'd crèdit e sénsa pasapòrt.


text:
Vernay (CH-FR)
Vernay a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.32 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1042 abitant.
El cumün de Vernay al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bevaix (NE), Bussy, Chevroux (VD), Estavayer-le-Lac, Gorgier (NE), Grandcour (VD), Morens, Rueyres-les-Prés, Sévaz.
Vernay l'è staa creaa el prim de Ginee del 2006, de la fusion dei cumün de Autavaux, Forel e Montbrelloz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Freddie Mercury
Freddie Mercury (Zanzibar, 5 ad Setémbar dal 1946 – Lóndra, 24 ad Nuvémbar dal 1991), nóm 'd art ad Farrokh Bulsara, 'l è 'n cantànt e cumpuśidōr Rock ingléś, leader dal grup di Queen.
Cuma cantànt 'l è cgnusû par la sò vóś dimóndi fòrta e par la sò manéra ad star in sal palc, dimóndi stravagànta. Cuma cumpuśidōr invéci 'l à scrit soquànt di pès più famóś dal grup cuma «Bohemian Rhapsody», «Killer Queen», «Somebody to Love», «Don't Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» e «We Are the Champions». In śunta a 'l sò impégn c'n i Queen, in di an Utànta 'l à dâ vita a na caréra da par lò faghénd dū àlbum in studi, Mr. Bad Guy dal 1985 e Barcelona dal 1988, qvést chè cun 'l ajùt dal suprâna spagnōla Montserrat Caballé. Al sìngul umònim 'l è stâ la canta uficiàla di Śōg Ulìmpic ad Barcelóna dal 1992.
Biugrafìa
Farrokh al nas a 'l uśdàl Shangani Govt. Hospital ad Śànśibar, in alóra pruteturâ britànic, adès part dla Tanśàgna, al 5 ad Setémbar dal 1946. I sò genitōr Bomi e Jer Bulsara, 'd etnìa parsi, i daśvgnìvan da Gujarat, un stat dl'Ìndia ucidentàla, e i ìvan spatinâ in Àfrica par lavōr. In dal 1952 a nas sò surèla Kashmira Cooke.
A òt an al taca a 'ndàr a la scóla St. Peter's Boys School, un culéǵ britànic a Panchgani davśèṅ a Bombay. 'L è chè ch'i al tàcan a ciamàr Freddy. Al baghét, brav in diségn e anc in di spòrt cuma 'l hockey in sal prâ, la córsa, al pugilâ e al tènis da tàvul, al taca a studiàr piàṅ, faghénd anc dal cover ad Cliff Richard e ad Little Richard in un grup ciamâ The Hectics mis in pē insém a àtar quàtar sò cumpàgn, prima ad cambiàr scóla pasànd a la St. Mary's School ad Bombay.
'L arìv in Inghiltèra
A darsèt an Freddy e la sò famìja i gh'aṅ da bandunàr Śànśibar par via dla rivulusiòṅ in at. I vàn'n a star a Feltham in Inghiltèra. Chè al s iscrìv a 'l pòlitècnic 'd Isleworth faghénd in cal mént'r anc di lavursèṅ p'r al servìsi dal magnàr 'd 'n aeropòrt e al magaśinēr in un sèntar cumerciàl. Dòp avér tòlt al diplòma, a Ealing al cgnós Tim Staffell, sò cumpàgn 'd università e cantànt e basìsta 'd al grup di Smile, banda ch'la vdiva in di sò rang anc al chitarìsta Brian May e al baterìsta Roger Taylor. Freddy al gh dmanda ad far part anc lò dal grp, cuma secónd cantànt, ma al n gh la cava briśa e alóra al s śònta invéci a 'n grup ad Liverpool, gl'Ibex, ma al gh rèsta pôc parchè al ròbi i vànan mâl e la banda l'è custrèta a dasfàr-as in dal 1970.
A séguit dal fiàsc dal prim sìngul di Smile, Earth/Step On Me, Staffell al mòla 'l grup e al fà acsè pòst a Freddy. Chi lò al sarnìs un nóm nóṿ p'r al grup, Queen (Regìna), e anc par lò, Freddie Mercury, in unōr dal dio Mercùri. Adès a gh'è sōl da catàr al basìsta giùst. A vèṅ sarnî John Deacon in dal 1971 e al grup al partìs par na série ad cuncèrt in Curnuvàglia. In cal méntar Freddy al cgnós la Mary Austin, na ragàsa ch'la viv'rà sèg par sèt an.
Discugrafìa
da par lò
- Mr. Bad Guy (1985)
- Barcelona (1988)
c'n i Queen
- Queen (1973)
- Queen II (1974)
- Sheer Heart Attack (1974)
- A Night at the Opera (1975)
- A Day at the Races (1976)
- News of the World (1977)
- Jazz (1978)
- The Game (1980)
- Flash Gordon (1980)
- Hot Space (1982)
- The Works (1984)
- A Kind of Magic (1986)
- The Miracle (1989)
- Innuendo (1991)
- Made in Heaven (1995)


text:
Andeer
Andeer a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 876 abitant e una süperfiss de 46.30 km², e al se tröva a una altitüden de 982 meter sura al livel del mar.
El cumün de Andeer el se tröva in de la val de Schams (in rumancc: Val Schons) e l'è straversaa del Ren Posteriur. Per via de la sua pusiziun comoda e de passagg, l'è devegnüü el center abitaa püssee grand del circul de Schams. A l'è tacaa ai cumün de Ferrera, Casti-Wergenstein, Donat, Zillis-Reischen, Salouf e Sufers. In del 2009 l'ha ciapaa dent in del so territori anca i ex-cumün de Pignia e Clugin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una quai muneda de l'antiga Roma, che l'è staa trövaa in di paragg de Andeer la fa pensà che gh'è staa una presenza Rumana a l'epuca de la Pruvincia rimana de le Raetia (15 prima del Segnur). El nom de l'insediament l'eva forsi "Lapidaria" e a gh'è la pussibilità che l'eres un post de sosta impurtant in sü la strada che culegava l'Italia a la Retia.
Andeer l'è menziunaa in di ducüment per la prima volta in de l'ann 1208 as Anders.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Andeer in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Andeer al Wikimedia Commons


text:
Tuss (fiüm)
La Tuss (Toss in piemuntes; Riiss in walser; Toce in italian; Tosa in tudesch) a l'è 'l fiüm püssee impurtant de la Val d'Ossula e la se slunga da nord a süd per tüta la val.
El percurs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tuss la nass a circa 1800 meter d'altezza in de la piana de Rial in de l'alta Val Furmassa, da l'üniun di rii Murasch, Gries e Runi. Poch püssee a val la furma la Cascada del Tuss (ciamada anca Früttfall, cunt un nom de urigin walser). Quela cascada chì la fa un salt de 143 meter.
Dopu avè traversaa la Val Furmassa e la Val Antigori cumpagna de un turent qualsessia, la Tuss la finiss in de la Val d'Ossula e ne traversa tücc i centri principai. La Tuss la finiss el propi percurs in del Lagh Magiur, in quel che l'è ciamaa Gulf Burumee. Un temp la Tuss la pudeva vess risalida per un bel toch, e quest l'ha faa sì che i Milanes, che duminaven l'Ossula, pudessen ciapà el marmur de Candoja per pö purtàl in sül lagh, lungh el Tisin e 'l Navili Grand fin a Milan, per duperàl per fà sü el Dom.
I cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Furmazza, Premia, Bascen, Crö, Crevula, Dom, Vila d'Ossula, Pedemulera, La Piev, Vugogna, Premusel, Anzola, Urnavass, Mergözz, Graveluna e Verbania (fraziun de Fundtuss).


text:
Pescaa
Pescaa (nom ufizial in italian Pescate) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 2 180 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,1 km² e ona densità de 1 038 ab./km². El se troeuva ai pee del Mont Barr e in su i spond del lagh de Garlaa, comun al qual l'è staa taccaa duranta el period fascista, fina al 1953.
L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Garlaa, Lecch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pescaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fusiunar chors – gnanc zic simpel!
- Sonda, 21.2.2015, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.2.2015, 11:03, RTR
Adina puspè ston chors oravant tut chors maschadads schliar luniun. I manca chantadurs i manca dirigents. Ma tge far? Èn fusiuns la dretga via? U vali magari da tener sidretg in chor cun pli paucs chantadurs? Fusiuns, di il president da lUniun da chant chantunala Grischuna Retus Giger, na funcziunan insumma betg adina. El nè betg in amatur da las fusiuns duniuns culturalas. In chor chè actualmain en ina situaziun pauc empernaivla è il chor maschedà da Sedrun. A partir da la stad manca in dirigent e chantadurs. Dentant datti era tendenzas fitg interessantas. Las cifras mussan che adina dapli uffants e giuvenils chantan là creschan ils chors. Temp per reponderar las structuras dals chors dals vitgs, forsa per adattar questas?
Per il di internaziunal da la lingua materna dain nus in sguard en il nov cudesch «Plädoyer für eine gelebte Mehrsprachigkeit» da Romedi Arquint.
Redacziun Esther Berther
Contribuziuns
-
Retus Giger ha resalvas envers fusiuns da chors
-
Tadeus Giossi descriva la situaziun da Chor mischedà Sedrun
-
Giusep Giuanin Decurtins – ina valitaziun da fusiuns
-
Litteratura: «Plädoyer für eine gelebte Mehrsprachigkeit»


text:
Meraa
Meraa (nom ufizial in italian Merate in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 114 852 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 1 338 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Calch, Cernösch, Imbersach, Muntavégia, Ulgiaa, Usnach, Robbiaa e Ronco Briantino (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Meraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cimone
Cimone (Zimón endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 578 abitàncc, 'na süperfìce de 9 km², per 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Trènt, Garniga Terme, Cavedine, Naldém, Villa Lagarina, Pomarolo.
El cümü de Cimone l'è furmàt de divèrse frasiù, ciamàde: Battistoni, Buzzi, Chiàusa, Cimòneri, Costa, Còvelo, Dossi, Finestrella, Frizzi, Gazzi, Molino, Petrolli, Pietra, Pìfferi, Postal, San Giorgio, Sant'Anna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Tej
Tej (nom ufizial in talian: Teglio; in latin: Telium; in tudesch storich: Tell; in rumanc: Tegl) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 4 540 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 115,2 km² e ona densità de 39 ab./km².
A l’è tacaa a L'Abriga, Bianzun, Castel, Sciür, Cùrten (BS), Paísc Loé (BS), Punt, Scülpér (BG), Valbundiun (BG), Vila de Tiran, Vilminur (BG) e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tej l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Badia Polesine
Badia Polesine (en vèneto: Badia Połesine) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 10 780 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 44,5 km² e 'na densità de popolasiù de 242 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Canda, Castagnaro (VR), Castelbaldo (PD), Giacciano con Baruchella, Lendinara, Masi (PD), Piacenza d'Adige (PD), Terrazzo (VR), Trecenta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Badia Polesine l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/Badia Polesine
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
In cordial bainvegni sin las paginas da l’Archiv svizzer da litteratura! Qua chattais Vus infurmaziuns davart la collecziun da relaschs ed archivs litterars da las quatter litteraturas naziunalas svizras dal 20avel tschientaner. Ultra da quai as chatta indicaziuns sur dad occurrenzas e publicaziuns actualas, sur da noss projects da perscrutaziun, las visitas guidadas e las pussibilitads da furmaziun en nossa instituziun. La documentaziun da nossa lavur dals ultims 20 onns vegn actualisada constantamain.
Visitai l’Archiv svizzer da litteratura online e vegni er sperasvi tar nus.
Accents da las collecziuns
Las collecziuns en lingua tudestga
Las collecziuns en lingua franzosa
Las collecziuns en lingua taliana
Las collecziuns en lingua rumantscha
Puncts da vista
Prezius, surprendents, divertents u dafatta misterius? En ils fonds èn da chattar ils stgazzis ils pli differents. «Puncts da vista 2016»


text:
Magòtt
Artìcol in dialët piaṡintëin
Magòtt a l’é un suarnum tradisiunäl ca i piaṡintëin i g' dan a ché lur ch' i stan apena a nord dal Po e pö ad tüt ai ludṡan dal Basso Lodigiano. Ad solit a s' crëda ca cun cul num ché a s' ia tudìva in gìr parchè, par via d'la puërtä, i mangiävan admè la pulëinta, ca la g' fäva vegn al gòṡ in sal còl (al magòtt), una malatia c' la vegna par mancansa ad iodio in d' l'alimentasion. A dì la vritä, l'alimentasion di ludṡan a l'era mia bota diversa da cula di piaṡintëin, e al suarnum al vegna da "magunëin", l'organ ca gh'é dëintar la gula dil galëini (e di uṡéi in generäl). A völ dì ca i ludṡan i en gint c' la väl gnint, tant cmé s' i fisan i scärt ad la galëina.
Par rispondag, i ludṡan i g'han sëimpar dit pesgat da l'ostrega ai piaṡintëin, par dì ca i en d' la gintäia e di delinquëint.


text:
Nümar 0
Ul zeru al è taant un nümar cuma un nümeraal, ch'al permett da quantifegá la misüra dal cungjuunt vöj. Un cungjuunt vöj al gh'a zeru elemeent.
Sa'l simbuliza cun 0.
Al esiist una certa descüssiú sura si ul zeru al è u mia un nümar natüraal. Chí a cunsideremm che ul zeru al è ul primm nümar natüraal, precedeent ul nümar 1.
Prupietaa dal zeru[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A cuntinuazziú sa i descriif vargüne de le prupietaa bàsiche dal nümar zeru, vàlide par nümar natüraal, nümar reaal e nümar cumpless.
- In la suma, ul zeru al è l'elemeent néutar, i.e. qual-sa-vöör nümar x sumaa cun 0 al turna a dá x: x + 0 = x e 0 + x = x;
- Intal prudüit, qual-sa-vöör nümar uperaa cun 0 al dá 0: x × 0 = 0 i 0 × x = 0;
- In la divisiú, zeru dividüü par qual-sa-vöör nümar al dà 0: 0 / x = 0, par qual-sa-vöör nümar x difereent da 0; al cuntrari, x / 0 al è indefinii, par che ul 0 al gh'a mia inveers nültiplicatiif;
- Qual-sa-vöör nümar elevaa a 0 al dà 1: x0 = 1, ecett cura x = 0, che ul resültaa al è indefinii.
Int un grupp aditiif, l'elemeent néutar s'al nomena zeru. In geumetría la dimensiú d'un puunt a l'è zeru.
Stòria dal zeru[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'üüs dal zeru cuma nümar in matemàtica al è relativameent tardée, al sécul IX a l'Índia. A l'índia i duvrava un còdas da 9 nümar. Cada nümar s'al simbulizava par un ceert nümar d'àngul. Inscí ul 1 al gh'eva un àngul, ul 2 düü àngul,...Par representá ul vöj s'uptava par un símbul senza àngul. Da chí la nass la figüra rundida che al dí d'incöö a semm anmò drée a druvá.
Ul sistema da nümerazziú hindú al riva a ucideent paj àrab. A ucideent, ul zeru al permett da desvilüpá i sisteem nümeraal basaa sü la pusiziú. I sisteem pusizziunaal, in cuntrapusizziú aj sisteem nümeraal aditiif, cuma i nümar rumà, i gh'eva l'avantagg da facilitá un bell puu d'uperazziú. Però, par simbulizá una pusizziú vöja i gh'eva da druvá un spazzi vöj, vargott ch'al prudüsseva dificültaa da letüra e malintendüü. Cheest prublema s'al resòolf cura ch'al zeru al rempiazza ul spaazi vöj. Adess ul nümeraal u scifra zeru sa'l dövra in la plüpaart di sisteem nümeraal.


text:
Rebeka Masarova
- Sonda, 16.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 16.7.2016, 8:40, RTR
Ella è la proxima staila en il tennis Svizzer – Rebeka Masarova. Ella ha 16 onns, è da Basilea ed è actualmain la nr. 797 dal mund.
Durant quests dis procura el a Gstaad per furora. Tar ses emprim turnier da WTA ha ella gest cuntanschì il quart final. Quel gioga ella oz encunter la tudestga Annika Beck.
Che Rebeka Masarova ha bler talent ha la giuvna da 16 onns gia mussà tar ils juniors. Il schaner 2016 ha ella cuntanschì il mezfinal agl Australian Open e dacurt ha ella triumfà tar il turnier da Roland Garros.


text:
Obersiggenthal
Obersiggenthal a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 8 191 abitant e una süperfiss de 8.36 km², e al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar.
El cumün de Obersiggenthal a l'è tacaa ai cumün de Baden, Endingen, Ennetbaden, Freienwil, Lengnau, Turgi, Untersiggenthal, Würenlingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Obersiggenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Obersiggenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kirchdorf (AG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Trezzon
Trezzon (nom ufizial in italian: Trezzone) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 239 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,0 km² e ona densità de 60 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Gera, Montemezz, Vercana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Trezzon l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sa preparar sin il Maraton da skis engiadinais
- Mesemna, 17.2.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 17.2.2016, 11:15, RTR
Ina preparaziun da basa per il Maraton da skis engiadinas è fitg impurtanta.
Atgnamain èsi ideal da trenar durant l'entir onn e betg pir curt avant il Maraton da skis engiadinais. Ma quest enviern è per franc betg stà in enviern ch'ins ha pudì trenar da bler sin la loipa.
Co prender si trenament manchentà?
Tuttina pon ins uss las davosas quatter emnas che restan per il maraton anc sa preparar. E sch'ins ha fatg in zichel sport durant il rest da l'onn lura è anc bler pussaivel entaifer questas quatter emnas. Ins duess ir davent dad ussa – sche adina pussaivel – trais giadas ad emna sin la lopia. Lura duess ins era planisar ils trenaments: Lemprim trenament duess esser pli pacific, il segund lura il cuntrari, pia in trenament intensiv ed il terz duai esser in ina maschaida da quellas duas furmas.


text:
Custanta da Chinčin
In teuría di nümar, Aleksandr Jakovlevič Chinčin al a demustraa che par dabot töcc i nümar reaj x, l'infinitaa da denuminaduur dal desvilüpameent da la frazziú cuntínüada da x la gh'a una prupietaa sürprendenta : la suva média geumétrica a l'è una custanta, cugnussüda sota ul nomm da custanta da Khinchin, ch'a'è independenta da la valuur da x.
I.e., par
al è dabot sémpar veer che
Intra i nümar x ch'i gh'à di desvilüpament in frazziú cuntínüade ch'i gh'a mia chesta prupietaa sa i tröva i nümar razziunaj, i sulüzziú di equazziú quadràteghe à cuefizzient razziunaj (e.g. ul nümar àuri ), e la basa di lugariitm natüraj e.
Intra i nümar ch'i gh'à di desvilüpament in frazziú cuntínüade ch'i gh'à aparentameent chesta prupietaa (cungetüra basada sü una evidenza nümérica) i gh'è , (la custanta d'Euler-Mascheroni, e la custanta da Khinchin sí-istess. Mia-da-maanch cheest-chí al è mia demustraa, par che malgraa dabot töcc i nümar reaj i è savüü par iga chesta prupietaa-chí, l'è mia stada demustrada par qual-sa-vöör nümar reaal.


text:
Canton Apenzel de Dent
El Canton Apenzel de Dét (en todèsch: Appenzell Innerrhoden; en fransés: Appenzell Rhodes-Intérieures; en romàncio: Appenzell dadens) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera. L'è 'l méno pupulùs de töcc e 'l segónt piö picinì come superfìce. L'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Föra.
La popolasiù del cantù l'è de 15688 abitàncc (dàto del Dicember 2010) 'n magiurànsa de religiù cristiàna catòlica e de lèngua todèsca.
I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Föra per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich e 'nvéce l'Apenzel de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt.
La capitàl del cantù l'è la citadìna de Appenzell.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa cunsideràt en mès cantù (halbkanton, semicantone) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr.
L'unità aministratìva piö pesèna del cantù l'è 'l distrèt e mìa 'l cümü, e al momènt el Canton Apenzel de Dét l'è spartìt endèi 6 distrècc (Bezirk) elencàcc ché sota:


text:
Cruàta
La cruàta (it. cravatta) l'è 'n acesóri elegànt dal vestimèint 'd chi òm chè in dl Osidèint, a fórma 'd banda lunga e sutìla, che dintór'n al côl, la pasa sòt' al gulèt dla camìśa e dòp dal só nōd laburê, la va śò cuacènd i ptòun dla camìśa infìn a 'rivèr a l'altèsa dla sintùra.
La lunghèsa dal cruàti l'è quèśi sàimper ed 150 cm, mo se 'l òm 'l è dimòndi élt, o 'l vōl arvujèr al nōd piò e piò vòlti (cunsùm in dla lunghèsa ed la stòfa), a pól ès'r-egh biśògn ed na cruàta piò lunga, c'ma 'd 165 cm. El varietê di disègn o di culōr edla stòfa i pōl'n ès'r infinìdi, mo i disègn 'l è méj ch' i sìen cichîṅ, tgnû còunt edl'àrea cichìna purtèda vìa da la cruàta.
Al nōd normêl ch'a s fà in dal cruàti 'l è a 4 gîr, mo vlènd a s pōl fèr-egh'n anca 6, 7, 8 o 9 gîr (s'a s egh vōl dèr 'n aspêt stravagànt).
La manéra dal nōd a 4 gîr
D'in dû a deśvìn al só nòm
Na spéci tradisiunèla 'd cruàta l'era druèda da soquànt suldê cruêt (hrvat) chi cumbatìven in dl eśèrcit francéś sòt'a Luì XIII in dal diciasetéśum sècol. Al gùst p'r al druamèint ed cla cruàta chè al rivarà infìn al rè Luì XIV, al rè Sōl e 'l nòm, da sièrpa cruàta a dìr di cruêt, al dvintarà sōl cruàta.
Ligàm a fōra
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it


text:
Peder Verri
El Peder Verri (Milan, 1728 - Ornagh, 1797) l'è staa on scrittor e òmm polìtich italian. In del 1764 l'ha fondaa a Milan cont i intelletuai illuminista de la Academia di pugn el giornal reformador Il caffè. L'ann prima l'aveva faa on progett de reforma aministrativa, e in del 1765 l'è staa ciamaa a fà part del Consej Suprem de Economia publega. In tra el 1780 e el 1786 l'è staa president del Consej Cameral.
La soa oeuvra pussee importanta l'è Meditazion in su l'economia politega del 1771, indove el Verri el ciappa idei del Cesar Beccaria e del filòsof scozzes Henry Lloyd. Òlter oeuver famos hinn staa Osservazion in su la tortura del 1776 e ona Istòria de Milan del 1783.


text:
Vincetoxicum hirundinaria
El Vincetoxicum hirundinaria (en bresà: porselàna[1]) l'è 'na spéce de piànte de la famìa botànica de le Apocynaceae.
L'è 'na piànta uriginària de l'Eurasia cuntinentàla 'ndoche la crès dré ai pridù e a le scarpàde, sura de töt sö teré calcàrei.
L'è stàda intruducìda pò 'ndèl'Amèrica setentriunàla (Ontario, Michigan e New York).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)


text:
La «Manifesta» a Turitg
- Dumengia, 24.7.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 24.7.2016, 12:45, RTR
La «Manifesta» è ina da las pli impurtantas exposiziuns internaziunalas d'art. Quest onn ha Turitg l'onur da retschaiver la «Manifesta».
Sut il titel «What people do for Money» envida ella artists e glieud da professiun dad entrar en in dialog. Christina Caprez, nossa correspundenta per la Svizra Tudestga en la rubrica «Ils auters» rapporta da questa exposiziun che ha lieu dals 11 da zercladur fin ils 18 da settember 2016 a Turitg.


text:
Ti amerò... fino ad ammazzarti
Ti amerò... fino ad ammazzarti (A t vurò bèṅ... in fiṅ a masàr-at) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1990 ad Lawrence Kasdan ch'la tōś ispirasiòṅ da 'n fat sucès dabòṅ in dal 1984 a Allentown in dla Pennsylvania in dua na dóna, la Frances Toto, l'iva pruâ a masàr sò marè Anthony sénsa però cavàr-'g-la.
Al film 'l à muciâ sù da piò ad sédas migliòṅ ad dòlar a i butghèṅ dal nòrd Amèrica.
Sunt
Joey Boca (Kevin Kline) 'l è 'n americàṅ cun di urìgini itagliàni ch'al tira avànti faghénd dal pizzi. 'L è spuśâ cun la Rosalia (Tracey Ullman) e al gh vōl anc bèṅ ma, esénd un spurcaciòṅ, al sènt anc al biśógn dal vòlti ad far-ag un quàlc curnèṅ.
Un dè chi lē la gh'à la manéra ad véd'r-al impgnâ in una dal sò ciuladìni. Subìt la pénsa ad tōr-as la vita p'r al daspiaśēr ma pò, dascurénd cun sò màdar Nadja (Joan Plowright), la decìd ad vindicàr-as cupànd cal malnét ad sò marè. Dòp soquànt tintatìṿ andâ mâł, la ciàma Devo (River Phoenix), un ragàs inamurâ ad lē e ch'al lavóra in dla pizzerìa ad famìja, dmandànd-ag ad tiràr un cōlp a Joey e lò 'l al fà sénsa però cavàr-'g-la a finìr-al.
A n sinténd-as piò ad cuntinuàr da par lò, Devo a sò vòlta al ciàma dū drugâ pódag par far-al fóra, Marlon (Keanu Reeves) e Harlan (William Hurt), ma anc lōr dū i èṅ di inśdî e i fànan fiàsc. Cun un buśèṅ in dla tèsta, Joey al cònta a sò mujér ch'al n s sènt minga tant bèṅ ma lē la gh rispónd franca ch'a s trata 'd un vìrus.


text:
Anières
Anières a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.85 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 2502 abitant.
El cumün de Anières al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Corsier, Hermance, Mies (VD), Tannay (VD), Veigy-Foncenex (FR-74), Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anières in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Spotify
Spotify a l'è un servizi online per la riprudüziun de müsega. El prugrama dà la pusibilità de scultà püssé de 15,000,000 bindej.
El prugrama l'è nassüü in del 2006 dal Daniel Ek e 'l Martin Lorentzon. Spotify gh'haa püssé de 10,000,000 ütencc registraa. A gh'hinn dü versiun de Spotify: un servizi mensil "premium" e un servizi liber ch'a l'è finanziaa cunt la püblicità.
Dal Marz 2012, a se pö dupral in Austria, Belgi, Danimarca, Faroes, Finlandia, Francia, Germania, Olanda, Nurvegia, Spagna, Svezia, Svizera, in del Regn Ünii, e nei Stacc Ünicc.


text:
Naster cardê
Al naster cardê 'l è 'na banda 'd fîbri têsil cardèdi, ciuè śgumbièdi, petnèdi e piatìdi, lerga soquànt sentìmeter: 'l è cal semilavurê ch' al gnarà apèina tursiunê per furmèr al stupèin, ch' 'l è cl' èter semilavurê prìma 'dla filadûra.
In dal procès 'dal lavurasiòun 'd filadûra, al naster cardê 'l a'rà incòri da èser stirê, piatèndel e tirèndel anca de piò, petnê, ch' a gh' armagnarà sōl el fîbri piò lunghèini, e tursiunê mìa dimòndi p'r avér di stupèin, ètra bànda 'd fîbri, mo apèina tursiunèdi in 'na sesiòun stavòlta 'd silìnder piotòst che 'd naster.


text:
Casarimàn
Casarimàn (nòm uficiàl en Italià: Casalromano) l’è ‘n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 499 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 11,9 km² e 'na densità de 126 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Cané, Fiès (BS), Isola Dovarese (CR) e Volongo (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Casalriman l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Oristano
Oristano (en lèngua sàrda: Aristanis; en spagnöl: Oristán; en català: Oristany; en latì: Aristianis) l'è 'na cità e 'n cümü italià, la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima.
El g'ha presapóch 29.185 abitàncc, 'na superfìce de 84 km² e 'na densità de 347 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baratili San Pietro, Cabras, Nurachi, Palmas Arborea, Santa Giusta, Siamaggiore, Siamanna, Simaxis, Solarussa, Villaurbana, Zeddiani.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Cardan (VA)
Cardan (nom ufizial in italian: Cardano al Campo) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 789 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9 km² e 'na densità de 1 643 ab./km². .
El paes, situaa in de la region de l'Alt Milanes, el se troeuva arent al Tisin e a l'areopòrt de la Malpensa. L'è anca el sitt indove l'è mòrta la famosa cantant Mia Martini (1947-1995).
Oltra al center comunal, in del paes gh'è anca la frazion de Corisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se Cardan la se troeuva arent a Vorasecca (sede de on'antiga coltura preistòriga), i studi stòrich hann faa vedè che la soa origin l'è fess pussee recenta: el period tardoroman.
I document pussee antigh indove 'l ven foeura el nòmm de Cardan l'è del temp di Longobard. In del cors del XII secol el borgh el partegniva a la contea del Sever. De quell period chì probabilment la gh'ha origin la famiglia Cardan, che l'ha vist vun di sò member, el Milon, diventà arcivescov de Milan (1187).
A la fin del Medioev Cardan la faseva part del feud e de la piev de Gallaraa, per poeu passà a quell de Castelbarch in del XVIII secol.
In del XIX secol la gh'ha avuu on grand impuls l'industria.
Città gemellaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stiglian, in Provincia de Matera.
- Zarautz, comun spagnoeu del Paes Basch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cardan (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Truntan
Truntan (nòm uficiàl in italian: Trontano) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 650 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 57,9 km² e ona densità de popolaziun de 28 ab./km².
Una part del teritori cumünal de Truntan l'è sitüaa in la Val Granda e l'è traversaa del fiüm Tos.
L'è tacaa ai cumün de Beura, Cussögn, Dòm, Dravegn, Malesch, Mascira, Premusél e Santa Maria.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Truntan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Yeongcheon
Yeongcheon (Hangul: 영천시; Hanja: 永川市) a l'è una cità in del süd de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 115,000 abitant.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rosa
- Üsel: Piviun
- Pianta: Gingko biloba
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a gh'ha un clima cuntinental ümed (Dwa in de la classifigaziun di clima de Koppen).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de 5 distret (dong; 동), vün eup (읍) e 10 myeon (면).


text:
Terza Guerra de Indipendenza italiana
La terza guèra de Indipendenza la s'è combatuda int el mes de giugn e quel de agost del 1866, e l'è stada favorida de l'aleanza in tra el noeuf Règn d'Italia e la Prùsia. I talian sont staa scunfigiuu sia in tèra, a Custoza el 24 de giugn, sòta el comand del La Marmora che in mar Lissa el 20 de luj. La ùnica bataja vinciuda dij talian l'è stada quèla de Bezzecca, in trentin, el 21.de luj. In del menter, però, l'esercit austriach el vegniva scunfigiuu dij prùsiàn a Sadowa e el se vedeva costrett a ciamaa la resa, de manera che a la fin de la guèra l'Italia la gh'haa ricavaa el Vènet grazzia a i soo aleaa.


text:
Franco Frattini
Franco Frattini (nasìt a Roma ai 14 de mars del 1957) l'è 'n òm pulìtich italià, mèmber del Pòpol de la Libertà.
Endèla sò cariéra l'è stàt apò a minìster de la Funsiù Püblica e dei Afàre Regionài, del 1995 al 1996 endèl goèrno Dini I, Minìster de la Funsiù Püblica del 2001 'nfìna al més de noèmber del 2002 col goèrno Berlusconi II e Minìster dei Èsteri del més de noèmber del 2002 'nfìna al noèmber del 2004, sèmper col goèrno Brelusconi II, comisàre europèo, vice-presidènt, encargàt de la Giüstìsia e dei Afàre Intèrni del noèmber del 2004 enfìna al més de bril del 2008.
Dòpo le votasiù pulìtiche del 2008, l'è deentàt Minìster dei Èsteri endèl goèrno Berlusconi IV, furmàt ai 7 de màgio del 2008 e l'è stat en càrica 'nfìna al noèmber del 2011.


text:
Tö sü i sòld e scàpa via
Tö sü i sòld e scàpa via (Prendi i soldi e scappa, in Ingles Take the Money and Run), l'è un film american del 1969 dirèt da Woody Allen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è un fàls documentàri che'l cünta sü la vita de Virgil Starkwell, un làder falìd. L'è, praticamènt, tüta la storia de la sò vita, cüntàda sü in d'una versiòn comica asèè.
L'è stài mèss dal' American Film Institute in del' AFI's 100 Years... 100 Laughs (ì 100 film püsè da rìd per l'ann 2000 al 66º pòst).


text:
Bee (VB)
Bee (inscì anca in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 748 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 3,3 km² e ona densità de popolaziun de 227 ab./km².
El paes el gh'ha dò fraziun: Pian Nava (püssee a munt) e Albagnan (püssee a val). L'è tacaa ai cumün de Riscian, Ghifa, Premen e Vignun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bee (VB) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bürglen (TG)
Bürglen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3461 abitant.
El cumün de Bürglen al se tröva a una altitüden de 441 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg, Birwinken, Bussnang, Kradolf-Schönenberg, Schönholzerswilen, Sulgen, Weinfelden.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bürglen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Süèll
Süèll (Talian: Suello) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 1 756 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,6 km² e ona densità de 675 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Anònn, San Fermu e Ciüaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Süèll l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Basic Instinct 2
Basic Instinct 2 (Istìnt primàri 2) 'l è 'n thriller eròtic dal 2006 ad Michael Caton-Jones, séguit dal film campiòṅ 'd incàs dal 1992 Basic Instinct ad Paul Verhoeven. Qvést chè invéci 'l à muciâ sù dimóndi pôc. Custâ stanta migliòṅ ad dòlar, in di Stat Unî 'l è stâ 'n flòp clamuróś e 'l è stâ tirâ via da 'l sali dòp sōi darsèt dè ad prugramasiòṅ e gnanc siē migliòṅ fat sù. In dal rést dal mónd 'l à fat méj ma minga asè par parśàr i cònt, rivànd a trént'òt migliòṅ e siē in tut.
In dal 2006 'l à purtâ a cà quàtar Razzie Awards, p'r al film, par la Sharon Stone, par la senegiadùra e p'r al séguit più brut.
Sunt
La scritōra ad lìbar śai Catherine Tramell (Sharon Stone), dòp ès'r andàda a vìvar a Lóndra, la gh finìś in mèś incóra. Quànd a mōr cupâ un spurtìṿ, lì lē la s cata i òć adòs da qvéi ad Scotland Yard, cun 'l ispetōr Roy Washburn (David Thewlis) ch'l è cunvìns dabòṅ ch'la sia stada lē. La dóna la s catàva in màchina sèg, cun lò ch'al guidàva a tuta mént'r al gh dava anc na gratadìna in mèś a 'l mudàndi.
Al psicòlug Michael Glass (David Morrissey) al gh'à da far na perìsia par cònt di giùdas par védar s'l'è a pòst cun la tèsta ma l'è lē ch'la s fà śbavśàr adrē.


text:
San Ròch (BG)
San Ròch (in italià: Adrara San Rocco) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem a 33 Km de la sità e a 431 méter söl lièl del mar. El g'ha 837 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
A l' s'è destacàt da Dréra in del 1668.
Ol nòm giöst e uriginàl l'è dóma San Ròch, dezà che in Bergamàsch gh'è mia 'l rés-cc de confóndes compàgn del italià che 'l gh'à de specificà Adrara San Martino e Adrara San Rocco; de fati in Bergamàsch ol prim l'è dóma Dréra e 'l segónt l'è dóma San Ròch.
El teretóre del cümü de San Ròch l'è tacàt ai cümü de Dréra, Fonté, Monestaröl e Ìgol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Ròch l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Gera (DE-TH)
Gera a l'è una cità de la Germania in del Land (Stat Federal) de la Türingia.
La gh'ha 94 977 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la sciura Viola Hahn.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gera a l'è gemelada cun:
- Arnhem, Paes Bass
- Fort Wayne, Stat Ünì d'America
- Goražde, Bosnia e Erzegovina
- Kuopio Finlandia
- Nurimberga, Germania
- Plzeň, Repüblica Ceca
- Pskov, Rüssia
- Rostov sül Dòn, Rüssia
- Saint-Denis, Francia
- Skierniewice, Pulonia
- Sliven, Bülgaria
- Timişoara, Rumania


text:
Parlasch
Parlarsch o anca Perlasch (nom ufizial in italian Parlasco) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in la zòna del Triangol Larian. L'è tacaa ai comun de Belàn, Isen, Perled, Tasen, Vendrogn.
El paes el cunta 141 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,0 km² e ona densità de 47 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Parlasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Aktuelle Position
Dieta naziunala
Senn ed intent da la Dieta naziunala
Per ils commembers dals gremis da la societad organisescha il secretariat central per regla ina giada l'onn ina dieta u ina dieta naziunala per tut ils commembers en collavuraziun cun las societads regiunalas. Ella serva sco forum da scolaziun e da discussiun che duai contribuir al svilup ed al rinforzament da la societad en vista a sia rolla sociala, sia incumbensa d'accumpagnar ils programs e sia incarica da manar e promover il discurs davart il service public audiovisual.
In sguard retrospectiv
Dapi il 2005 èn vegnids tractads ils suandants temas:
- 2005: Il service public audiovisual – tratgs communabels e modas da vesair differentas
- 2006: L'identitad, la rolla e las resursas da las uniuns purtadras
- 2007: L'UFCOM e las uniuns purtadras da la SSR
- 2008: Definir e controllar la qualitad dal program
- 2009: Las uniuns purtadras sin lur via ad ina nova rolla en la societad. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta incl. video chattais Vus qua.
- 2010: Il sport ed il service public, ensemen cun la Cussegliaziun da dretg e da cumins a Bienna, «Bieler Tagung» RGB. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta incl. video chattais Vus qua.
- 2011: Las uniuns purtadras da la SSR: sur u entamez la politica? Ina dieta a Berna. La documentaziun davart la dieta ed il video chattais Vus qua.
- 2012: La regurdientscha sociala sco prestaziun per il service public (2012). Dieta naziunala a Lugano. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta incl. videos chattais Vus qua.
- 2013: Reclamas e taxas: la furmla magica dal service public? Dieta naziunala a Montreux. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta chattais Vus qua.
- 2014: Service public e divertiment. Dieta naziunala a Lucerna. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta chattais Vus qua.
- 2015: Nossa contribuziun a la democrazia – tge è la contribuziun publicistica da la SRG SSR a la democrazia? Dieta naziunala a Cuira. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta chattais Vus qua.
- 2016: Il servetsch public audiovisual en l'Europa ed en Svizra, ils problems en connex cun quel e las sfidas per l'avegnir. Infurmaziuns detagliadas davart la dieta chattais Vus qua.
La refurma da las structuras
- il cussegl d'administraziun vegn incaricà cun la direcziun generala nundividida da l'interpresa,
- las suprastanzas regiunalas sa participeschan a las fatschentas ch'èn relevantas per il program ed impurtantas per la regiun,
- ils cussegls dal public pon accumpagnar e giuditgar pli fitg la purschida publicistica ed il barat d'experientschas vicendaivel vegn promovì,
- l'incumbensa dals cussegls regiunals da protocollar las sensibilitads politicas e culturalas da la societad civila da lur regiuns vegn accentuada.
Las emprimas dietas han gì lieu il temp ch'ins ha elavurà la restructuraziun da la SSR pretendida dal Cussegl federal. Ils puncts principals da questa restructuraziun èn stads:
Cun concepts programmatics, incumbensas da controlla e la reassegnaziun durabla dals meds finanzials a chadainas da program u secturs da purschida han ins creà instruments e proceduras cun potenzial da svilup che permettan la participaziun dals organs regiunals e che resguardan ina separaziun da las pussanzas equilibrada. Ils temas da las emprimas dietas dals gremis han per part anticipà e per part accumpagnà quest svilup.


text:
Artemisia verlotiorum
L'Artemisia verlotiorum (o Artemìzia dei fredèi Verlot; en bresà apò a Erba lègn), l'è 'na spéce de piànte che fà part de la famìa de le Asteraceae uriginària de l'Azia orientàla (Cina), ma natüralizàda 'n Euròpa 'nfìna a deentà 'n sèrte pòscc 'na spéce 'nvazìva.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se 'nsömèa a la Artemisia vulgaris ma al contràre de chèla là, la A. verlotiorum la trà fò dei ram apéna 'ndèla part piö àlta del gamp. I sò achéni i è mìa tat fèrtii ma la se propàga bé per mès dei sò rizòmi bèi lónch. I segmèncc de le fòie de la part piö àlta del gamp i è lineàr e 'ntréch. El capulì l'è globulàr; le bràtee de l'envòlucro i è lineàre, quàze sènsa péi. La fiorés endèi més de Setèmber-Noèmber.[1] Le parcc aèree i è 'n bèl tòch piö aromàtiche de chèle de la A. vulgaris.
La crès facilmènt 'n ambièncc trasfurmàcc de l'òm: en bànda a le stràde, sö le spónde dei fòs, endèle parcc söte del lèt dei fiöm, en bànda ai ciós, ecc. La fà fadìga a crèser endèi pòscc piö sèch e picàcc al sul, la se fà piö de spès endèi cantù piö frèsch e alméno 'n bris ömecc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Polunin, O (1989). Guía fotográfica de las flores silvestres de España y de Europa. Barcelona:Omega. ISBN 84-282-0857-3.


text:
Tronzan (VA)
Tronzan o Tronscian (nom ufizial in italian: Tronzano Lago Maggiore) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 7 827 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11 km² e 'na densità de 712 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Cannoeubi) e col Canton Tisin (comun de Brissagh).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tronzan (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Spaggna
Artéccol in dialètt mudnés
La Spaggna (denuminasiòṅ uficiàla: Régn ad Spaggna, in Spagnól: Reino de España, Spagna in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal sud-òvest ch'la s cata in dla penìśula ibèrica (ch'l è sua par 'l 80%).
La gh'à na pupulasiòṅ ad 46.954.694 abitànt e na superfìsi ad 506.030 km². Dal 1561 la capitàla l'è Madrid, na sità ch'la cònta da più ad tri migliòṅ 'd abitànt (i èṅ siē in dl'arèa metrupulitàna).
La lìngua uficiàla dal régn 'l è 'l Spagnól, ch'al sarév pò al castigliàṅ, na lingua ch'la daśvèṅ da 'l Latìṅ (p'r i Rumàṅ antìg la s ciamàva Hispania cuma tuta la penìśula mèntar p'r i grèc ch'la śòna lè l'éra la Iberia).
La cunfìna a òvest cun al Purtugàl, a sud cun al teritòri ad Gibiltéra (pusedimènt dal Régn Unî) e a nord cun la Frància e cuna al Principâ 'd Andòrra. Al sò sità Ceuta e Melilla i s càtan in Àfrica in mèś a 'l Maròc (i èṅ di exclavi).
Al stat 'l è urganiśâ secónd na munarchìa parlamentàra. La Spaggna la fà part dl'Ugnòṅ Europea a far data dal prim ad Śnar dal 1986 e dla NATO dal 1982.
La bandéra e 'l inn
La bandéra spagnóla l'è stada vluda dal rè Carlo III in dal 1785. L'è furmada da dū bandi a la drita rósi e una śala più granda in dal mèś.
Ad dèntar i s pōlan védar al stéma nasiunàl, furmâ da quéi ad Castìglia (un castèl 'd òr su sfónd rós), Leòn (un leòṅ rampànt ad culōr pórpura), Aragóna (quàtar bandi ch'i vaṅ śò para su sfónd 'd òr), Navarra (cadéni 'd òr su sfónd rós) e Granàda (un melugràṅ cun fóji vérdi), sóta na curóna reàla e in mèś a 'l dū culóni 'd Èrcule (i èṅ al strét ad Gibiltèra) cun al distintìṿ Plus Ultra, in riferimènt a l'espansiòṅ imperiàla spagnóla.
'L inn spagnōl 'l è la màrcia reàla (Marcha Real), òṅ di pôc caś a 'l mónd in dua 'n inn 'l è sénsa paròli. Durànt la ditatùra ad Francisco Franco, 'l è stâ druâ anc un tèst mis śò par José María Pemán ma minga in manéra uficiàla. Na vòlta ch'al caudillo al fù mòrt, al rè Juan Carlos I, misa in pē incóra na vòlta la munarchìa, al s è però dat da far par scanślàr-al.
Al cumunità
Cumunità Autònuma 'l è al nóm sarnî p'r indicàr al darsèt regiòṅ spagnóli definìdi in dal 1978 in dal Tìtul VIII dla Custitusiòṅ. Dòp tant an ad ditatùra franchìsta, la Spaggna la cgnós na fórma più demucràtica e ad diviśiòṅ di putēr rispèt a prima.
La Custitusiòṅ la rimàrca al fat che tut al cumunità i èṅ cumpàgni in di dirìt e ch'i n pōlan minga avér di vantàś l'una cun cl'atra. Al Stat al n parmét briśa che soquànti cumunità i s métan insém mèntar 'l è parmis ad lavuràr insém.
Al cuncèt ad Cumunità Autònuma al nas dal fat che in Spaggna i viv'n insém pòpui e cultùri difarènti e l'unificasiòṅ l'è stada un prucès lènt e difìcil.
L'espluśiòṅ di nasiunalìśum, a 'l inìsi dal Nuvsènt, al purtò in dal paéś al nàsar ad fòrsi nasiunalìsti in Catalógna e in di Paéś Basc. La Custitusiòṅ dal 1931 l'à pruâ a risòlvar al prubléma dand vita a 'n stat unî, cumpatìbil cun l'autunumìa dal regiòṅ. Al prim pas 'l è stâ quél ad dar subìt l'autunumìa a la Catalógna e, durànt la guèra sivìla, anc a i Paéś Basc. Par la Galìsia a s éra tacâ a far un percòrs cumpàgn ma 'l arìṿ ad Francisco Franco 'l à farmâ tut.
Al regiòṅ i pōlan far tut quél ch'i vōlan in di lìmit dla Custitusiòṅ, basta ch'a 'l n sia minga pruibî da la léǵ.
- Andaluśìa (Andalucía)
- Aragóna (Aragón)
- Astùri (Asturias)
- Baleàri (Islas Baleares)
- Canàri (Islas Canarias)
- Cantàbria (Cantabria)
- Castìglia-La Mància (Castilla La Mancha)
- Castìglia e Leòn (Castilla y León)
- Catalógna (Cataluña)
- Cumunità ad Madrid (Comunidad de Madrid)
- Cumunità Valensiàna (Comunidad Valencia)
- Estremàdura (Extremadura)
- Galìsia (Galicia)
- La Rioja (La Rioja)
- Mùrsia (Murcia)
- Navàrra (Navarra)
- Paéś Basc (País Vasco)
A gh'è anc dū sità autònumi, in teritòri maruchèṅ:
Al léngui
La lìngua uficiàla dal paéś 'l è al castigliàṅ o Spagnōl (par lōr español), na parlàda ch'la fà part dal grup dal léngui rumànśi dla famìja indo-eurupéa e l'è la quàrta più parlàda in dal mónd cun 330 migliòṅ ad parsòni ch'i la cgnósan.
A s dascór spagnōl anc in bòna part dl'America dal Sud e in quéla sentràla, in dal śòni a sud di Stat Unî cuma la Califòrgna, l'Ariśòna, al Mèsic Nóṿ e al Tèxas e in dal Filipìni.
Al spagnōl 'l è dimóndi sìmil a 'l itagliàṅ ma a gh'è da star aténti a i amìg fals, al paròli ch'i pàran cumpàgni ma ch'i vōlan dir tut 'n àtar quèl.
Eśèmpi: Lo siento a vōl dir A m daspiàś e minga A 'l sènt. Salir a vōl dir Vgnir fóra e minga Andàr sù. Subir a vōl dir Andàr sù e minga Subìr. Sufrir a vōl dir Subìr e minga Sufrìr. Burro a vōl dir Àśan e minga Butér. Chichón a vōl dir Burgnòcla e minga Ciciòṅ. Cara a vōl dir Ghigna e minga Cara. Demandar a vōl dir Denunsiàr e minga Dmandàr. Mesa a vōl dir Tàvul e minga Mésa.
In soquànti cumunità autònumi dla Spaggna a s śònta anc la lìngua dal pòst: al Catalàṅ (Català, in Catalógna, in dla sità sardagnóla 'd Alghero e, cuma dialét majurchìṅ, in dal Baleàri), al Valensiàṅ (Valencià, ch'al s davśina dimóndi a 'l Catalàṅ) in dla Cumunità Valensiàna, al Galisiàṅ (Galego, imparentâ cun al Purtughéś) in Galìsia e al Basc (Euskera) ch'al s dascór in di Paéś Basc e anc in Navàrra.
I telegiurnài regiunài dla televiśiòṅ ad Stat TVE i èṅ traśmìs in dal léngui lucàli. Difàti al Stat spagnōl e gl'aministrasiòṅ perifèrichi i dànan còrda e i tìnan sù 'l uś in àmbit lucàl ad tut al lìngui, anc ad quéli ch'i n gh'aṅ minga al status 'd uficiàl cuma 'l Asturiàṅ-Leunéś, al dialét Estremadûr e 'l Aragunéś. In dla val 'd Aran 'l è arcgnusû uficialmènt, a fianc dal Castigliàṅ e dal Catalàṅ, anc 'l Aranéś, na parlàda imparentàda cun al Guascòṅ dal grup linguìstic d'l Ucitàn.
Stòria
In di tèmp antìg (a partìr da 'l X sècul p.C. a 'l incìrca) al pupulasiòṅ dal pòst i èṅ stadi custréti a lasàr spasi a i duminadōr furastér ch'i daśgnìvan dal mónd dal Mediterraneo (Fenìsi, Grèc e Ibéri) o da l'Europa sentràla (Cèlt).
In di ùltim an dal III sècul p.C. al teritòri ibèric 'l ira dvintâ un camp ad batàja fra Cartagine, ch'la cuntrulàva bòna part ad cal śòni lè, e Róma. Quésta chè a la lunga la gh'à pò abû al sovravènt su 'l nemìg tulénd al cuntról dal pòst par siē sècui, dand-ag la sò lìngua, la sò cultùra, al sò istitusiòṅ pulìtichi e al sò dirìt. L'Hispania antìga la tulìva acsè la sò imprónta par sèmpar.
Al Cristianéśum al rivò dimóndi prèst in dla penìśula (II-III sècul) e al gh'à mis al sò fòrti raìś. In dal V sècul la Spaggna l'è stada invàśa da di pòpui bàrbar cuma gl'Alâṅ e i Vàndai (in Andaluśìa), i Śvēv (in Galìsia) e i Viśigôt (in tut al paéś méno ch'in dal nòrd). Quist chè i ìvan fat (fiṅ a 'l inìsi dal VI sècul) un régn dimóndi vast ch'al gh'iva dèntar di pès grôs dla Gallia e dl'Hispania. In sèguit al régn 'l iva tòlt un mòd 'd èsar tipicamènt ibèric anc parchè la capitàla la s éra spustàda da Tulóśa a Tulēd (che adès l'è la capitàla dla regiòṅ dla Castìglia-La Mància).
In d'l VIII sècul l'Islam al fà la sò cumpàrsa in Spaggna, faghénd scumparìr dal tut al régn viśigôt e duminànd bòna part dla penìśula par di sècui sénsa però cavàr-gh-la a scanślàr al raìś latìni e al cristianéśum dal pupulasiòṅ dal pòst.
A partìr dal XI sècul, i musulmàṅ i tàcan a turnàr indrē sót i cólp di cristiàṅ impgnâ a tōr da la sò banda chi teritòri lè. I àrab però i sparìsan dal tut da 'l Sultanâ ad Granada, in dua i s éran ritirâ, sól in dal Śnar dal 1492 par maṅ ad dū stat cristiàṅ ch'i s éran furmâ in cal mèntar: al Régn ad Castìglia e al Régn 'd Aragóna.
Anc s a n gh è minga na data cèrta ch'la definìsa dabòṅ la nàsita dal Régn ad Spaggna a s è tacâ a dascórar dal paéś in cla manéra lè dòp al spuśalìsi fra Isabella I, la regìna ad Castìglia, e Ferdinànd V, al rè 'd Aragóna. Quand pò 'l è mòrt Carl V (Carl I ad Spaggna), cun la gnuda di Aśbûrg e specialmènt in dla secónda part dal XVI sècul, al régn al s è tacâ a ciamàr acsè in manéra definitìva in tut Europa.
Al sità
La Spaggna la gh'à 145 munisìpi ch'i sùperan i 100.000 abitànt. Ca-i chè al dódas sità più grandi dal paéś.
Àtri futugrafìi
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Saa
Una saa a l'è un cumpost chimich che l'è faa de jun pusitif, ciamaa catiun, e jun negatif, ciamaa aniun. Intra 'sti jun chì a gh'hinn interaziun eletrustatich coulombian repülsif e atratif, che dan pöö el ligam jonich. De solit tücc i cumpost cunt i ligam jonich se ciamen saa.
In general, i saa inurganich gh'hann 'me catiun un metal, e 'me aniun un minga-metal o un sò ossid. In cundiziun nurmaj, un saa inurganich a l'è un cristal.
I saa urganich a hinn saa d'un catiun o un aniun d'una mulecula urganiga.
I cumpost che gh'hann tüc i catiun 'me prutun (H+) o tücc i aniun idrossid (OH−) a hinn minga saa ma acid o bas.
Reaziun per fà i saa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A bun cünt gh'en è anca alter de maner per fà una saa cunt una saa 'me reatif: saa + acid, saa + minga-metal, saa + idrossid, saa + saa.


text:
Tredesin de Marz
El Tredesin de Marz l'è ona veggia festa tradizional milanesa, festeggiada el 13 de marz de tucc i ann.
A Milàn la gh’è ona preia ronda cont on boeucc in mezz e ona raggera de tredes linej incis cognossuu ‘me “preia del Tredesin de Marz”, ligada al cult de S. Barnaba e oggett de gran venerazion in di secol. La preja, a l' origen, l’era mantegnuda in S. Dionigi a Porta Venezia, menter incoeu la troeuom incastonada in del palchè central, in S. Maria al Paradis, in cors de Pòrta Vigentina al 14.
Segond on racont antigh, el 13 marz de l’ann 52 d.C., S. Barnaba l'ha predicaa el Vangel de Crist in d’on praa in mezz a on bosch arent Milan: on sitt in doe se eren reunii di cittadin Milanes, in doe l’era ancamò viva la tradizion celtega, per ona celebrazion intorna a la preia. El sant l'ha tiraa su la cros, sora ona preja rustega ronda e sforada per evangelizzaa i Milanes.
L’antiga festa del “Tredesin de Marz” la se perd in di nòtt di temp e la gh’ha origin celtegh spettasciaa. I Celt eren sòlet celebrà la roeuda de la Vita con di festività ligaa al moviment del Sô; con sta preia voeureven presentà el disch solar cont i sò ragg e l’Anema di Milanes.
Proppi el 13 de marz se festeggia ancamò in quei dii d’incoeu, ‘me faseven i nòster antigh, la rinassita del Sô e la noeuva Primavera con la festa di fior che se metenn in mostra sora i poggioeu e sora i fenester: fior che se ciappen in di pasquee, specialment in quella de Sant Angel in doe che la gh'è la statoa de San Francesch.


text:
Sère
Al Sère (Serio 'n italià) l'è 'n fiöm da la Lumbardia che 'l traèrsa le pruincie da Bèrghem e Cremuna.
L'è lunch 124 chilòmetri con purtada media 23 m³/s e 'l finés 'n da l'Ada visì a Bóca Sère.
Al nóm l'è ècc bé e 'ól dì "aqua curént" o magari "caminà sö l'aqua".
Al Sère (altitüden de la surgeent 2.583 méter) 'l traersa la Val Seriana e l' cumincià a 'na 'n pianüra visì a Seriàt e 'l va 'nanc sempre 'n pruincia da Bèrghem.
Tra Musànega e Castèl Gabià entra 'n Pruincia da Cremuna e 'l traèrsa la cità da Crèma. Dopo 'l scór tra le còste, prufunde 10-15 méter, fin a rià a l'Àda.
'N pianüra i g'ha facc pó 'n parch, 'al parch dal Sère.


text:
Imperia
Imperia (en lìgure: Imperia) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìnica omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.
El g'ha 'na popolasiù de 42 489 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,6 km² e 'na densità de popolasiù de 932 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Civezza, Diano Arentino, Diano Castello, Diano Marina, Dolcedo, Pontedassio, San Lorenzo al Mare, Vasia.
Postàt sö la riviéra lìgure, el cümü l'è stat furmàt endèl 1923, per volontà de Mussolini, de l'uniù de öndes cümü tacàcc entra de lur. I du piö grancc i éra Oneglia e Porto Maurizio.
Oneglia, a oriènt, la reprezènta la part piö grànda de la cità. La se svelöpa endèla piàna aluviunàl sö la sinìstra de la fóce del torènt Impero, töt entùrten a Piàsa Dante, de la quàl se dèrf vergöne de le stràde principài de la cità. Storicamènt Oneglia la costetöés el cör endüstriàl de la cità, ligàt suratöt a la prudusiù de òio e pàsta.
Porto Maurizio, a ucidènt del torènt Impero (che 'l ghe dà 'l nòm a la cità), el vé sö söndèl promontóre prutindìt envers el mar sö la sinìstra de la foce del torènt Caramagna. L'è 'n cèntro abitàt töt engarbiàt e pitorèsch, pié de caruggi (vìcoi), creuze (strezandèi) e palàs de valùr.
El teretóre a le spàle de la cità, en mès a la Riviéra dei Fiùr, el g'ha 'n andamènt orogràfich caraterizàt de ài puzisiunàde en perpendicolàr a la còsta e che degràda 'n pó a la ólta, dét endèle quài s'è svelöpàt divèrsi cèntri che g'ha conservàt la sò strütüra uriginària.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imperia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Romano Prodi
Artéccol in dialatt bulgnais
Romano Prodi, (Scandiân, 9 d'agåsst 1939), ôm puléttic itagliàn. L'è stè al presidänt dal cunsélli dî minîster fén dai ân '90 e presidänt d'la Cumisiån Europea. Dal 2006 l'è dvintè presidänt dal cunsélli dî minîster dåpp èser stè candidè premier par l'Ugnån. Al so nimîg l'èera Silvio Berlusconi dal Cà däl libertè. L'aveva vént äli eleziån. Stral 2006 e al 2007 l'aveva ispirè la nâsita dal Partîd democrâtic cun dî cunpunént d'l Ugnån e d'la Margarétta. Al 24 ed znèr dal 2008 ai dé só dåpp la crisi puléttica e al fó mess in minuränza al Senèt.


text:
Niedergesteln
Niedergesteln a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.46 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 685 abitant.
El cumün de Niedergesteln al se tröva a una altitüden de 639 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eischoll, Ferden, Gampel, Hohtenn, Kippel, Raron, Steg, Turtmann, Unterbäch, Wiler (Lötschen).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Providence
Providence a l'è la capital e la cità püssee granda del Rhode Island, vün di stat di Stat Ünì d'America. A Providence a l'era nassüü el grand scritur Howard Phillips Lovecraft.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Providence l'ha fundada el Roger Williams in del 1636 cunt el nom de Providence, Pruvidenza in lumbard, cume refügi per i gent perseguitaa per questiun religius. La cità la se tröa in d'un teritori che l'era sota el domini di indian Narragansett.
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üniversità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Üniversità de Brown
- Johnson & Wales University
- Providence College
- Rhode Island College
- Scöra de Dissegn de Rhode Island
- Üniversità del Rhode Island


text:
Frasnùr
Artìcol in dialët piaṡintëin
Frasnùr (Frassinoro in Itagliàn) l'é un cumojn itagliàn ad 2.050 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Frasnùr
- Sit ufficiäl
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Regipêt
Al regipêt 'l è cl elemèint edla biancherìa 'd sòta ch'al cuàcia e però al tin sodi al pêt ed cal dòni. In di tèimp più śvèin a nuèter, a s pōl anc fèr-el vèder, per na só pert, fóra da na camiśèta o da na giachèta, e dòunca 'l è gnû a fer pèrt di cmand edla moda di vistî.
I regipêt i s càten ed cutòun, ed pìs e 'd tùl, e in soquànt cunfesiunamèint diferèint: al più urdinàri 'l è quêl cuśî a forma 'd triàngol in dal còpi, mo pò a gh'è i regipêt col còpi prefurmèdi, già più valid stilisticamèint e piu funsionêl, in dû la còpa la gh'à bele la forma tonda prìma 'd èser mìsa indòs e 'l sustègn 'l è garantî; a gh'è i regipêt a balcunsèin, in dû, c'm'a 'n balcòun, el teti i s fâcen bèin spurgìnti in sìm'a 'l mantègn; a gh' è anca i regipêt p'r al sport, perchè al pêt ed cal dòni, fend dal sport, al gh'à biśògn ed sustègn e però anca 'd praticitê in di muvimèint atlètic.


text:
Cuntegn
Terratrembels actuals en Svizra(1 annunzia) zuppentar
-
Terratrembels: pitschen privel u nagin privel, nivel 1Valaivladad: 22-01-2017, 05:48 - 24-01-2017, 18:4805:48 Terratrembel da la fermezza 3.3 a Bürkelkopf GR. Vegn eventualmain sentì en questa regiun d'avertiment. Betg da far quint cun donns.0:Earthquake:1:182,185,186,314,317,318,319:681,191Davos, Küblis-Klosters, S'charl-d'Uina, Schiers, Scuol-Samnaun, Val Monastero, Zernez
Colonna da context
Vegn eventualmain sentì en questa regiun d'avertiment. Betg da far quint cun donns.
Cumportament:
per in terratrembel dal nivel da privel 1 n'existan naginas recumandaziuns da cumportament spezialas.
Valurs da mesiraziun:
intensitad III
Vegn sentì en questa regiun d'avertiment. Betg da far quint cun donns.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun ulteriurs terratrembels.
Valurs da mesiraziun:
intensitad IV
Vegn sentì lunsch enturn en questa regiun d'avertiment. Donns pli pitschens èn pussaivels.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun terratrembels posteriurs.
Valurs da mesiraziun:
intensitad V u VI
Vegn sentì fitg ferm en questa regiun d'avertiment. Igl è da far quint cun gronds donns. Terratrembels posteriurs ferms èn pussaivels.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun terratrembels posteriurs.
Valurs da mesiraziun:
intensitad VII
Vegn sentì fitg ferm en questa regiun d'avertiment. Da far quint cun donns. Terratrembels posteriurs ferms èn pussaivels.
Cumportament:
sa metter en segirezza. Far quint cun terratrembels posteriurs.
Valurs da mesiraziun:
intensitad VIII u dapli
Nagina annunzia da terratrembels en questa regiun d'avertiment.


text:
Dümìnica
La Dümìnica (o apò Dumìnica) l'è giü dei dé de la setemàna, la vé dòpo del Sàbot e prìma del Lönesdé.
El nòm Dümìnica 'l vé del Latì Dies dominicus, che völ dì Dé del Signùr. Prìma de la cristianizasiù l'éra ciamàt dies solis (dé del sul) e l'éra 'l dé de la fèsta 'n unùr del dio Sol Invictus. Amò al dé d'encö le lèngue gemàniche le g'ha conservàt chèsta denominasiù.
Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm de dies dominicus: Domenica 'n Italià, Dimanche en Fransés, Domingo 'n Spagnöl e 'n Portoghés, Diumenge 'n Català, Dimenge 'n Ocità, Duminică 'n Ruméno.
Endèle lèngue germàniche antìche 'l nòm l'ìa 'na traspuzisiù del Dies solis dei Latì. En inglés antìc l'éra Sunnandæg e 'n Norvegés antìc l'éra Sunnudagr.
Le lèngue germàniche modèrne le pórta aànti la stèsa etimulugìa e isé la Dümìnica la vé ciamàda Sunday 'n Inglés, søndag en Danés e Norvegés, Söndag en Svedés, Zondag en Olandés, Sonntag en Todèsc, ecc.
Apò a l'Albanés e diel l'è ligàt a dies solis, difàti dielli 'l signìfica sul.