text:
Un pesce di nome Wanda
Un pesce di nome Wanda (Un pés ad nóm Wanda) 'l è na cumèdia ingléśa e americàna dal 1988 ad Charles Crichton ch'l'è stada misa a 'l 39śum pòst dla clasìfica di sènt fim britànic più bèi dal vintéśum sècul da la British Film Institute. In dal 2000 invéci qvéi d'l American Film Institute i 'l aṅ cunsiderâ una dal sènt cumèdi più bèli ad sèmpar (21śum pòst).
Par cal film chè Kevin Kline, ch'al fà la part 'd Otto West, 'l à ciapâ al Prèmi Òscar cuma atōr minga prutagunìsta. Chi lò in dal film al dascór in itagliàn par far cascàr a i sò pē la Jamie Lee Curtis dgénd di quèi sénsa sèns cuma Benito Mussolini, Fontana di Trevi o Ossobuco alla milanese. A la dmanda dla Curtis se lò al fus 'n itagliàṅ dabòṅ, lò al gh rispónd „Yes, Otto means "eight" in Italian“ (Sè, Otto a vōl dir "òt" in Itagliàṅ). In dla versiòṅ itagliàna dal film, a séguit dal dupiàǵ, chi lò al dascór invéci in spagnōl.
In dal film i recìt'n anc John Cleese e Michael Palin di Monty Python. Cleese, ch'in dal film al fà la part 'd Archie Leach, nóm in cumùn ad Cary Grant, 'l à purtâ a cà 'l Prèmi BAFTA.
Al film 'l à muciâ sù da piò ad ssanta-dū migliòṅ ad dòlar a i butghèṅ. In dal 1996 qvéi dl'Universal Pictures i aṅ mis insém incóra al cast ad cla pelìcula chè, dand vita a Creature selvagge che però 'l è stâ 'n flòp.
Sunt
Lóndra. Al criminàl George Thomason (Tom Georgeson) al mét in pē un piàṅ par rubàr di presiōś insém a 'l sò bras dèstar Ken Pile (Michael Palin), òṅ ch'al vōl bèṅ a 'l bèsti ('l à pardû la tèsta p'r un pés ciamâ Wanda) e ch'al gh'à al difèt ad tartajàr. I gh dànan na maṅ anc la sò amànta Wanda Gershwitz (Jamie Lee Curtis) e al fradèl ad chi lē Otto West, ch'al sà druàr i sćiòp e al pistòli e ch'al s créd 'n inteletuàl p'r avér lèt di lìbar ad Friedrich Nietzsche quànd invéci 'l è sōl un minciòṅ.
Al cólp al và a ségn ma la Wanda e Otto, ch'i èṅ di amànt e minga di fradèi, i vrév'n incastràr George par tgnir-'s incòsa lōr ma quàl là, finî in cal mént'r in parśòṅ, 'l iva fat in tèmp a lugàr la rubarìa da n'atra banda. A difénd'r-al, spitànd al prucès, a gh pénsa 'l avucàt Archie Leach (John Cleese).
George al dà 'l incàrag a Ken ad cupàr na vècia ch'la prév testimuniàr cóntar 'd lò méntar la Wanda la próa a far la daśnumióśa sèg par far-as dir al pòst in du i èṅ stâ purtâ i giujèi. Ma Otto, par via dla sò geluśìa, al manda p'r ària i piàṅ dla Wanda ad purtàr-'s a lèt Archie ma pò al gh la cava listés a far-as dir da Ken al nascundìli, 'l aerupòrt 'd Heathrow.


c: text/html

text:
Langwies
Langwies a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 296 abitant e una süperfiss de 54.85 km², e al se tröva a una altitüden de 1377 meter sura al livel del mar.
El cumün de Langwies a l'è tacaa ai cumün de Arosa, Conters im Prättigau, Davos, Fideris, Klosters-Serneus, Peist.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Langwies l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1384 col nom de die lang Wise.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Langwies in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nonàntla
Artìcol in dialët piaṡintëin
Nunàntla (Nonantola in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 10 km da Mòdna a andä vèrs Frara.
In sal sò teritòri a ghè un'Abasìa Benedetëina fundä da Sant' Ansèlm dal Friåul in dal 752.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Lengua istriota
La lengua istriota l'è una lengua neulatina del grüp rumanz ucidental parlada in del süd de l'Istria cruata e in d'una quai cumünità de italian scapaa da lì dopu la Segunda Guera Mundial (suratüt a Triest e in Sardegna). L'è una lengua che la ris'cia seriament de sparì, vist che quei che le parlen hin un poo püssee de 3000 personn in tüt el mund.
Cuntegnüü
- 1 Classificaziun
- 2 Difüsiun
- 3 I verb
- 4 Esempi de lengua
- 5 Vus curelaa
- 6 Bibliugrafia
- 7 Ligam de föra
Classificaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'istriota l'è una lengua rumanza ucidentala che però, cumpagna del Venet, la se tröva minga in di sistema galuitaligh e returumanz, ma deperlee.
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Isaia Graziadio Ascoli, el pader de la glutulugia italiana, l'aveva ciamaa cul nom istriota i pupulaziun ladinn che viveven in Istria sin dai temp di Ruman, menter al dì d'incö el termin el reguarda una lengua che l'è minga returumanza.
Prima de la Segunda Guera Mundiala, la lengua istriota l'era parlada da quasi tücc i abitant Ruvign, Dignano e Fasana, ultra che in di cumün de Valle d'Istria, Gallesano e Sissano. Incö inveci l'è parlaa dumà in di zonn de Ruvign, Valle e Gallesano dai vegg de la minuranza italiana.
Un temp la sua difüsiun l'era multu püssee granda e la cumprendeva el teritori ciamaa agro polese e dunca la catava dent anca Orsera, Canfanaro, Duecastelli, Sanvincenti e Barbana. L'istriota l'era parlaa anca a Pola, ma quela sitüaziun chì l'era giamò cumprumissa in del Votcent, quand che la cità l'è vegnüda port de la marina austriega.
I lenguv che han limitaa l'estensiun de l'istriota hin staa el Venezian, l'Istrurumen, el Murlach e 'l Dalmatigh, ultra che i dialet cruat.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: méi i son, téi ti son, lóu el xi, nui i semo, vui i sì/signì(de), luri i xi.
- Indicativ imperfet: méi i giro, téi ti giri, lóu el gira, nui i giarièmi/giarendi, vui i giarivi, luri i gira.
- Indicativ fütür: méi i sariè, téi ti sarièi, lóu el saruò, nui i saremo, vui i sarì(de), luri i saruò.
- Cungiüntiv present: ca méi i séio, ca téi ti séji, ca lóu el séio, ca nui i semo, ca vui i séji, ca luri i séio.
- Cungiüntiv imperfet: ca méi i fussi, ca téi ti fussi, ca lóu el fusso, ca nui i fussimo, ca vui i fussi, ca luri i fusso.
- Cundiziunal present: méi i saravi, téi ti saravi, lóu el saravo, nui i sariemo, vui i sarissi, luri i saravo.
- Infinii present: iessi.
- Participi passaa: stà/stada (pl. stadi/stade).
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: méi i iè, téI ti iè, lóu el uò, nui i vemo, vui i vi(de), luri i uò.
- Indicativ imperfet: méi i vivo, téi ti vivi, lóu el viva, nui i viemi/viendi, vui i vivi(de), luri i viva.
- Indicativ fütür: méi i variè, téi ti variè, lóu el varuò, nui i varemo, vui i varì(de), luri i varuò.
- Cungiüntiv present: ca mi i èbio, ca téi ti èbio, ca lóu l'èbio, ca nui i vemo, ca vui i vi(de), ca luri i èbio.
- Cungiüntiv imperfet: ca méi i visso, ca téi ti vissi, ca lóu el visso, ca nui i vissimo, ca vui i vissi, ca luri i visso.
- Cundiziunal present: méi i varavi, téi ti varavi, lóu el varavo, nui i variensi, vui i varissi, luri i varavo.
- Infinii present: (a)vì.
- Participi passaa: bóu/buda (pl. budi/bude).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumparaziun cunt alter lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tradüziun de la Parabula del Fiö Trasun in del dialet de Dignano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A jero un omo che al jo bóu dui fioi.
E 'l piun zuveno de luri g'ho déito al paro: "Ser pare, dime la parto de la roba che la me tuca!" e lóu g'ho dividisto a luri la roba.
E despoi no pochi déi, el pian zuveno, coliti dóuto, el xe xéi furi de casa, in lontan pais, e vula el jo frassurà dóuta la roba soia vivindo scandalus.
E despoi che 'l jo magnà dóuto, a xe vignóuda óuna gran fam in quil pais, e lù 'l jo cominzià d'avì gran nansesso.
E 'l xe xéi e 'l jo tacà a d'óun sitaden de quil pais, e lóu lo jo mandà in véila a pasculà i porchi.
E 'l bramavo empiéi la pansa de la tighe che magnavo i porchi, ma ninsóun ghe ne dava.
Ma tournando in sà, el jo déito: "Quanti servituri in casa de mè paro jonda de pan, me méi sà mori de fam!
Me levarè e zarè da mè paro e ghe dirè: Ser pare, i je pecà contra 'l sil e contra de vui;
xa no soin déigno d'essi ciamà vostro féjo; fime comù óun de vostri fanti!".
E livandose, al ven da sò paro. Ma siando ancora de lonzi, sò parò l'ho veisto e, movisto a compassion, ghe xe xei 'ncontra, e 'l ghe xe cajou co le brazze al colo e lo jo basà.
E 'l féjo jo déito: "Ser pare, i je pecà contra 'l sil e contra de vui; xa no soin déigno d'essi ciamà vostro féjo".
Ma el paro g'ho déito ai sò fanti: "Presto, portì i mejuri e vistéilo, e dìghe un anel intela sò man, e le scarpe intai soi pai;
e portì sà un vidion ingrassà e mazzìlo, che lo magnim e fem fista!
Perchì quisto mè féjo jero morto e xe resussità, jero perso e lo je catà!". E i jo scominzià a magnà e a fà gran fista.
Ma el féjo piun vecio jero in campagna e, turnando e vignindo arento la casa, el jo sintóu i soin de la fista.
E 'l jo ciamà óun dei servituri e 'l g'ho dimandà chi che jero 'sti saci.
E lóu el g'ho déito: "Tò frà xe vignóu, e tò paro jo mazzà un vidion ingrassà, perchè el lo jo ricivisto salvo".
Ma lóu s'ha rabià e al no voliva ientrà. El paro, donca, vignóu fora, el jo scominzià a pregàlo.
Ma lóu al g'ho rispus a sò paro: "Varì: tanti jani che méi ve servi e mai i gio mancà ai voustri comandi; e mai che me vé dà un cavrito da godi cui mei ameghi;
ma despoi che quisto voustro féjo, che 'l jo slapà dóuta la sò roba co le scruve, al ven, gavì mazzà a lóu óun vidion ingrassà!"
Ma lóu el jo déito: "Féjo, téi soin sempro con méi, e dóuto quil che je, xe tò;
ma se dobìa fà fista, e godi, perchì quisto frà toio jero moristo e xe resussità; jero perso e 'l s'ha catà".
(traa de: Giovanni Andrea Dalla Zonca [a cura de Miho Debeljuh], Vocabolario dignanese-italiano, Unione degli Italiani dell'Istria e di Fiume & Università Popolare di Trieste, 1978)
Tradüziun de una nuvela del Bucasc in vari dialet istriota[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875)
Dialet de Dignano[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mei déighi, donca, che ai tempi del préimo re de Séipri, despòi de la cunquéista de la Terra Santa ca l’iò fato Goufrido de Buglion, zé nato ch’óuna zentildona de Guascogna zé ida in pelegrinajo al Sepulcro e tournando indréio, arivada a Séipri, la zé stada maltratada da parici omi. E jila, sina counsolassion e doulorada, la penséiva de zéi dal re a fà óun lagnu, ma qualchidóun gh’iò déito che la perderavo la fadéiga, parché lóu zé de véita tanto abandunada e coussì poco de bon che nun basta ch’al nun vendicasse con justéissia le oféise fate ai altri, ma el nun bada, de véil, quile sina nomero che i ghe fa a lóu, de mudo che se qualchidóun aviva qualche fastéidio, el se sfougava col fàghe despiti e verguògne. E sentéide ‘ste robe la zentildona, no podendose vendicà, per counsolàsse almanco un po’ la iò pensà de voulì morsegà la miséiria de quil re, e zéindo pianzendo danansi de lóu, la dis: “Sior méio, no véigni a la tò preséinsia per vendita che voravi fà per l’oféisa che me zé stada fata, ma in soudisfassion de quila, méi te préighi che ti me insigni comù li poi teignì quile che méi sè che te zé stade fate, e per imparà de téi comù méi poudissi suportà la méia con pasiensa. E Déio sa che se mi poudissi, volentera la douneravi a téi, che ti le sè tignéi tanto ben”.
El re, sin alura stentà e péigro, de boto, cume smissià del suno, scominsiando da le oféise fate a ‘sta dona a veindicàle, el zé deventà gran persecutur de duti quili che avisso fato despòi qualco contro l’unur de la sò curuna.
Dialet de Peroi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Peroi l'è una fraziun del cumün de Grisignana.
Déighi donca che int ai tempi del préimo ri de Séiprio el giò fato la conquéista de la Tera Santa, a zì nato che una gran siura de Guascogna zé zéida al Sipulcro in piligrinagio e che despòi che la zì tornada e zonta in Séiprio, parici omeni barbanti i la giò fura de modo maltratada. Gila se lagnava purassè, e no podindo dàsse pas, la se giò pensà de zéi dananti al ri a fà istanzia. Ma qualcodóun paraltro la giò visada che al zì lóu stiss óun omo de tréista véita e poco de bon, e che la gatasse vì la fadéiga se l’andaravo, parchì a no ‘l zì bon de fà giustéizzia per le ofise dei altri né gnanca per quile che ghe ven fate a lóu con tanta vergogna e disprezzio de dóuti quii che giò rabia de sfogàsse contra de lóu. Despòi che la fimina giò sentóu ‘sta bela storia, desperada de no podé vendicàsse, e per catà qualco consolazion de la sò malinconéia, la giò stabiléi de morsegà la stissa cativeria del ri. La zì zéida donca piurando dananti de lóu e la ghe giò déito: “Siur méio, méi no vegni sà dananti de téio per domandàte giustéizzia che speti de l’ofisa che i giè bóu ma, per pagàme de quila, i te preghi che voresitu insegnàme comù ti sòin bon de sofréi dóute quile che i giè sentóu che i te giò fato, parchì i possi imparà da téio a soportà con passienza la méia, che Déio sulo sa che i te daravo qualco, se lo podissi fà, zachè ti sòin cosséio bon portador”.
El ri, che finta alora zé stà tardo e péigro, comù se ‘l se vissu dessedà dal suno, el giò scomenzà préima a fà giustéizzia de quista fimina, e despòi el zì deventà tanto rigoróus che al se giò messo a perseguità dóuti quii che d’ura ananti perdisso el rispeto a la sòia curona.
Dialet de Pola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö a Pola, vöna di cità püssee antigh e impurtant de l'Istria, l'istriota se parla pü de tant.
Donca ch’i ve conto: sapii, che al tempo del préimo ri de Séiprio, despuói che Gutifrì de Buglion huò ciapà li Tiere Sante, a xi intravignóu che óuna zintilduòna la zì zéida in piligrinagio al Santo Sepóulcro e turnando de là, arivada che la zì in Séiprio, da sierti omi selerati a ghe xi stà ciulto su la fuòrsa del su unur. Onde gila, indulianduse fuortalmento de ‘stu afronto, sensa né cunsejo né cunfuòrto, l’huò pensà de zéi a fà istansia al ri; ma a ghe zì stà déito da qualchedóun che la faravo la cal indarno, perchì quil ri el gira d’una véita cusséi miseriusa e ‘l gira cussèi puòco de bon, che invir d’invindicà con giustéizzia i tuòrti di altri, el supurtiva in santa pas cun gran verguògna quii che ghe vigniva fati a lóu medimo, tanto che ignióun che aviva del venen intu ‘l su cor el se desfughiva cul fàghe qualco scuòrno e verguògna. La duòna, valdando quisto e nu sperando vendita, per avì póur qualco consulazion del su dulur, la zì resóulta de vulì almanco ponzi cumu che sta ben ‘stu miserabelo de ri; e, zèida che la zì piurando dananti de lóu, la ghe déis: “Sacra maistà, i nu son vignóuda a la vostra presensia per vendita ch’i me aspieto de l’afronto che me zì stà fato, ma per avì póur qualco sudisfazion, i ve prigo ch’i m’insignide cumù ch’i fide vui a sufréi quii tuòrti che per intisa ve ven fati a vui, assiuché anche méi, imparando de vui, i puòsso supurtà cun passiensia el méio, el qual, Idéio lu sa, s’i pudisso, quanto vulantera i ve lu dunaravi a vui, zà ch’i avì cusséi bone spale de purtande”.
El ri, ch’inchéinta alura el gira stà longo e prigo, cumo che ‘l se risviglisso del suno, scumensando del tuòrto fato a ‘sta duòna, che l’huò vendicà a rigur de giustéizzia, el s’huò misso a persiguità sensa cumpassion dóuti quii che d’alura inanti cumetiva qualch’insóulto incontra l’unur de la su curuna.
Dialet de Ruvign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ruvign l'è 'l cör lenguistigh de la lengua istriota.
I déigo donca che ai tempi del préimo Ri de Séipri, despuòi che Gufrido de Bujon viva fato el cunquéisto de la Tiera Santa, a zì ‘ntravignóu che óuna zintilduòna d’in Guascuògna la zì zéida in piligrinazo al Santo Sepóulcro, e turnando de là, rivada in Séipri, da parici omi senza temur d’Idéio e selerati a ghe zì stà ciulto el su unur. E gila, gramassa sensa cunsejo né confuòrto dóuta delurata, l’huò pensà de zéi a fà istanzia al ri; ma a ghe zì stà déito da zento che la perderavo fadéiga, perchì quil ri fiva óuna véita cusséi véila e puòco de ben che invir de fà giustéizzia e vandita dei tuòrti dei altri, el supurtiva in santa pas, bico e cuntento, quii che vigniva fati a lóu istisso, a signo tal che ignióun che ‘viva del venen intu ‘l su cor, e lu sfughiva cul fàghe scuòrno e verguògna. Cu ‘sta duòna huò valdóu quisto, nu sperando vandita, per avì qualco sudisfazion del su travajo, l’huò fato prupunimento de dàghe óuna butunada a ‘stu ri bon de gnèinte. La va donca piurando dinanti al ri e la ghe déis: “Sacra maistà, i nu viegno a la vostra presenzia perch’i spiro vandita de l’afronto che me zì stà fato ma, per avì póur qualco sudisfazion, i ve prigo ch’i me insignì cumo ch’i fide vui a supurtà dóuti quii che per intisa a ve ven fati a vui, assiuché, imparando da vui, i puòsso anca méi supurtà cun pasenzia la mè crus, che Idéio sa, s’i pudisso fàlo, quanto vulantera i ve la dunaravi a vui, ch’i avì cusséi bone spale”.
El ri, che inchéinta alura el gira stà fiacus e prigo, cumo che ‘l se risvelgisso del suno, suminsiando del tuòrto fato a ‘sta duòna, che lóu huò anca invindicà cun gran rigur, el zì deventà un crudil persecutur de chiunque ‘visso fato d’alura in puòi qualche afronto incontra a l’unur de la su curona.
El Salve Regina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Salve, o Rigéina,
mare de misaricuòrdia,
véita, dulcissa e sparansa nuòstra, salve.
A Téi femo ricurso nui, iesuli fioi d'Ieva,
a Téi nui suspiremo, dulenduse, piurando in 'sta val de lagrame.
Dai, Avucata nuòstra,
stande a vardà cui uòci Tuòvi misaricurdiusi
e duòpo 'stu isilio fande vidi Gisóu,
fróuto banadito de li véisare tuòve.
O clamente, o pietusa, o viergine dulsa Maréia!.
[1]
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ascoli, Graziadio. Archivio Glottologico Italiano. Roma 1888.
- Bartoli, Matteo. Due parole sul neolatino indigeno di Dalmazia. Zara 1900.
- Benussi, Bernardo. L'Istria nei suoi due millenni di storia. Treves-Zanichelli. Trieste 1924.
- De Franceschi, Carlo. L'Istria. Arnaldo Forni Editore. Parenzo 1879.
- Deanovic, Mirko. Istroromanske studije. JAZU 1955.
- Ive, Antonio. Storia documentata di Rovigno, saggi di dialetto rovignese. La Editoriale libraria. Trieste 1962.
- Ive, P. I dialetti ladino-veneti dell'Istria. Strasburgo 1900.
- Skok, Petar. Etimologijski rjetnik hrvatskoga ili srpskogajezika. Zagabria 1973
- Tagliavini, Carlo. Le origini delle lingue neolatine. Patron Ed. Bologna 1982.
- Ursini, F. Sedimentazioni culturali sulle coste orientali dell'Adriatico. Il lessico veneto-dalmata del Novecento. Vol. XV degli Atti e Memorie della Società Dalmata. Venezia 1987.
- Filipi Goran, Buršić Giudici Barbara Atlante Linguistico Istrioto ed. Societas Studiorum Mediterraneum. Pola 1998.
- Vocabolario Rovignese-Italiano ed. Centro di Ricerche Storiche di Rovigno.
- Vocabolario Dignanese-Italiano ed. CRS di Rovigno.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istrioto: il linguaggio dell'Istria meridionale
- [2] Descrizione dei linguaggi dell'Istria: l'istrioto
- [3] El Castiel de Ruveigno, poema in lingua istriota
- Istriotisch (pdf)
- Storia di Rovigno
- Unesco Red book: Istrioto, lingua a serio rischio estinzione
- Il sito del CRS di Rovigno
- [Antonio Ive, I dialetti ladino-veneti dell'Istria, 1900]


text:
Adliswil
Adliswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.79 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 518 abitant.
El cumün de Adliswil al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Kilchberg, Langnau am Albis, Rüschlikon, Stallikon, Zürigh. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adliswil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1050 col nom de Adelenswile.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Adliswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Illi, M: Adliswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Küssnacht
Küssnacht a l'è un cumün e distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 12224 abitant.
El cumün de Küssnacht al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Greppen, Meggen, Adligenswil, Udligenswil, Meierskappel, Risch, Walchwil and Arth.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Küssnacht l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment dataa inturen a l'ann 840 col nom de in Chussenacho.[1]
In del 1424 Küssnacht l'è diventaa un distret del Canton Svit.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Careàs (BG)
Careàs (Caravagg en Lumbàrd Ucidentàl; Careàcc in Cremunés; nòm uficiàl en italià: Caravaggio) a l'è 'n cumü 16 049 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la pruincia de Bèrghem. El cunfìna coi cümü de Barià, Brignà, Calvensà, Cavralba (CR), Furnööf, Misà, Murènch, Musanega, Pagasà, Sergnà (CR) e Treì.
Careàs l'è famùza per ìga dat el scötöm a giü dei pitùr piö 'mportàncc del '600, el Michelangelo Merisi, perchè i sò genitùr i ìa uriginàre del paés, ma pò i sìa trasferìcc a Milà 'ndóche pò el pitùr l'ìa nasìt. Per tat tép s'è pensàt che 'l födès nasìt pò a lü 'n paés, perchè lü stès endèn ducümènt uficiàl de l'Urden dei Cavaliér de Malta el ghìa deciaràt de éser nasìt a Careàs, e l'archìve de la Paròchia coi docümèncc de chèi agn (entùren al 1571) là l'ìa nat pèrt.
Tìtol de cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 22 de dezèmber del 1954, per decrét del Presidènt de la Repüblica Italiàna, Careàs l'è unuràda del tìtol de cità.
Andamènt demogràfegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Careàs l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta:
Abitàncc censìcc
Galerìa futugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rangaziun annuala 07.08.2016
Fotos sut galaria
"Galaria Elita"
Nies local da sittar cun tschun schibas electronicas da Polytronic
Lian Maissen ed Annina Tomaschett sil Podest a Luzern. Lian vegn 3 en la categoria U13 e Annina vegn medemamein tiarza en la categoria U17. Diplom obtegn Natascha Wolf cun igl 8. rang. Dania Petschen vegn 9. en la categoria U13.
Al campiunadi svizzer a Bern muossan ils tiradurs giuvens dalla Voluntaria fetg bunas prestaziuns. Elena vegn sco 6. (410.2) el final da junioras, leu vegn ella buna 7.
Gianna setta 390.2 e vegn 41.
Andri munchenta il final dils megliers 8 Juniors mo per 0.3 pct. El vegn 10. (604.3) Leandro vegn 29. (588.8)
Annina vegn sin in fetg bien rang 14 (398.6). Chris il pli giuven dad els setta per l'emprema ga a Berna il campiunadi svizzer e vegn sil 51. (373.7)
Cordiala gratulaziun a tuts partiziponts.


text:
San Pederburgh
San Pederburgh (CaHkT-ПeTepбypr/Sankt-Peterburg in rüss; Sankt Petersburg in tudesch; Saint Petersburg in ingles; Saint-Pétersbourg in frances; San Pietroburgo in italian; San Petersburgo in spagnö; Sint-Petersburg in ulandes; São Petersburgo in purtughes) a l’è, cun 4.568.047 abitant (2008), la segunda cità de la Rüssia per pupulaziun e 'l port püssee impurtant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è al nord-ovest de la Rüssia, in sül delta del fiüm Neva, in del toch püssee a est del Golf de la Finlandia.
Storia e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'ha fundada in del 1703 el zar Peder el Grant che'l vureva fala vegnì la növa capital de l'Imperi Rüss. El so nom al vegn de l'ulandes Sankt Piter burkh.
In del 1914, al principi de la Prima Guera Mundiala, la cità a l'è stada ciamada Petrograd (ПeTporpaд), perchè el sò nom uriginal al pareva trop tudesch.
In del 1924 l'ha müdaa el nom in Leningrad (ЛeHиHrpaд), in unur del Lenin.
A la fin, in del 1991, l'ha ciapaa anmò el sò prim nom, San Pederburgh.
I sò abitant la ciamen intra de lur Pìter (ПиTep).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Valentina Ivanovna Matvijenko (del 2003).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è gemelaa cun:
- Amburgh, Germania
- Belgrad, Serbia
- Danzica, Pulonia
- Debrecen, Üngheria
- Dresda, Germania
- Erevan, Armenia
- Göteborg, Svezia
- Isfahan, Iran
- Istanbul, Türchia
- Jeddah, Arabia Saudita
- Khartoum, Sudan
- Košice, Sluachia
- Lansing, Stat Ünì d'America
- Los Angeles, Stat Ünì d'America
- L'viv, Ücraina
- Manchester, Regn Ünì
- Melbourne, Australia
- Milan, Italia
- Mumbai, India
- Naypyidaw, Myanmar
- Osaka, Giapun
- Òslo, Nurvegia
- Plovdiv, Bülgaria
- Porto Alegre, Brasil
- Québec, Canada
- Rishon LeZion, Israel
- Rotterdam, Paes Bass
- Shanghai, Cina
- Sofia, Bülgaria
- Turku, Finlandia
- Varsavia, Pulonia
- Zagabria, Cruazia


text:
Buio Pesto
I Buio Pesto hinn on grùpp de musega dialettal provenient de Genova. El nòmm del grùpp, che l'ha el sò "quartier general" propi a Bogliasch (GE), el fa leva su on gioeugh de paròl derivaa de la lengova ligura, indove el tèrmin "pesto" el pò riferiss a l'aggettiv "scur" o "profond", 'mè al tipich condiment ligur: el pèst.
El loeugh del grùpp, de color verd, el ricòrda la forma de la foeuja de basilich, che l'è l'ingredient pussee important del pèst.
El stil musical del grùpp el varia dal rock, al rap, al reggae, fina a la musega popolára. Caratteristega predominanta d'i cansón de Buio Pesto l'è la forta ironia e la comicità che la gionta a la musega ona particolara fòrza giocosa e goliardega insema.
Nel 2005 el Comune di Genova l'ha consegnaa ai Buio Pesto el disco dor a la carriera per avè superaa i 50.000 copi de dischi venduu. A 'sto moment i vendid ufficiai i ammonten a 67.000 copi, che diventen 142.000 si ghe se gionta anca i compilation.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria di Buio Pesto l'inizia nel settember del 1983 per decision de Danilo Straulino, Davide Ageno (al temp anmò member del grupp) e Ettore Valle, anbén l'attività ufficiala l'è iniziada domà nel 1992 con l'incision del primm album, Voglio una fidanzata (A voeuri 'na tosa), pubblicaa prima da la Deadline / Discomagic e poeu (1996, da la Sony). Nel 1995 però la carriera dei Buio Pesto la gh'ha ona svòlta importanta con la decision de mettess a cantà in lengova ligura.
Da chel moment lì i hann venduu 63.000 dischi in dialètt genoves e pusse de 135.000 tucc insema, eseguii pussee de 430 concerti, cont on pubblich de circa 860.000 person tucc insema[1] e daa 254.000.000 franch per beneficenza.
Il sò second disch, "Cosmolandia", el vegn pubblicaa in del 1998; l'ha venduu in oltre 3.000 copie e el contegn ona cansón mai vegnida foeura prima: "Cosmolandia", cantada insèma con Franco Malerba, el primm astronauta taliann a volà in del spazi per la NASA nel 1992 con lo Space Shuttle Atlantis.
El 19 dicembre 1999 lo Space Shuttle Discovery el decòlla a Cape Canaveral cont a bord el CD "Cosmolandia", grazie a la gentilezza de Claude Nicollier, collega di Malerba a bord de la mission del 1992: l'è inscì ch'el diventa el primm disch taliann a volà in del spazi.
I Buio Pesto hann anca faa e recitaa in chell che l'è consideraa el primm[2] film de fantascienza tutt giraa e prodòtt in Italia: InvaXön - Alieni in Liguria.
In l'ottober del 2008, ann de la pubblicazion del CD Liguria, l'è staa distribuii anca el sò segond film, ciamaa Capitan Basilico. El fil l'è staa anca in concors per el David de Donatell del 2009.
El Bandrillon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Buio Pesto i hinn ben cognosuu per la sò fòrza creativa che despess i ha portaa e i porta a ideà curios bizzarì. Tra chesti, el spicca l'ideazion - cont addirittura on brevètt - di chel che è consideraa el primm strument musical a cord tutt ligur de la stòria: el "Bandrillon". 'Sto strument - ch'el ricorda in de la forma e in d'el color la foeuja di Ocimum basilicum - ha faa la sò primma apparizion in de la cansòn Pasiensa (Pazienza) drent in de l'album Basilico, pubblicaa nel 2004. Il Bandrillon el vegn suonaa da Maurizio Borzone.
Partecipazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Buio Pesto gh'hann avuu in di sò disch different partecipazion speciai, compagn de quai de Marco Masini, Mietta, Rocco Tanica, Bruno Lauzi, Simone Cristicchi, i Ricchi e Poveri, Claudio Lauretta, Enrico Ruggeri e 'l cantant e autor dialettal genoves Piero Parodi.
Hann faa ona mòtta de cover e rivisitazion còmigh in version genovesa de success italian e mondiai, compagn de [50 Special]], Black or White, Don't Cry for Me, Argentina, Macarena, My Heart Will Go On, My Sharona, Dragostea din tei, fin al Cant di Italian.
Formazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Massimo Morini - vos e tastera
- Davide Ageno - ghitarra e vos
- Nino Cancilla - bass
- Gianni Casella -vos
- Danilo Straulino - batteria
- Federica Saba - vos
- Massimo Bosso - test, e vos, còr e produzion
- Maurizio Borzone - violin, bandrillon e vos
Member vegg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alex Pagnucco - bass
- Andrea "Pagen" Paglierini - vos
Discografia e video[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la Dead Line / Discomagic:
- Voglio una fidanzata (1992, per la Sony nel 1996)
Per la Grigua/Discolandia
- Belinlandia (1995), edizione regionale
- Belinlandia (1996), edizione italiana
- Cosmolandia (1998)
- Colombo (2000)
- Zeneize (2001)
- Paganini (2002)
- Basilico (2004)
- Palanche (2006)
- Liguria (2008)
- Videolandia / Discolandia


text:
Cassi Cherea
El Cassi Cherea (Latin: Cassius Chærea; 12 prima de Crist-41) a l'è staa on militar roman del I secol dòpo la nassida de Crist. Diventaa capp de la Guardia Pretoriana sòtta el Tiberi, l'è restaa con questa carega anca cont el Caligola. Ma el Cherea l'amava nò el noeuv imperador, che donca, cont el sostegn del Senaa, l'ha deciduu de massà. Ma quand l'è riessii a fà foeura el Caligola, con al soa miee Cesònia e la tosa Giulia Drusila, i Pretorian hann nominaa noeuv imperador el Claudi. Quest chì l'ha faa ciappà el Cherea e l'ha condanaa a mòrt.
El scrittor ingles Robert Graves in del sò liber I, Claudius (Mi, Claudi) l'ha inventaa la stòria che 'l Cassi Cherea el fudess vun di pòcch soldaa che s'eren salvaa de la sconfida romana de Teutoburgh .
Font[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Svetòni, I vid di dodes Ceser, "Caligola", LVI


text:
La casa dalle finestre che ridono
La casa dalle finestre che ridono (La cà dài fnèstri chi rìdun), l'è un film italian dal 1976 diret da Pupi Avati.
L'è el prìm film giàld de Avati, che el pàsa da la cumèdia a l'horror; dòpu, el girarà anca Zeder in del 1983 e L'arcano incantatore in del 1996.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film el cünta d'le brüte storie che sücèdun in d'un paesìn de campagna quand el riva un pitur ch'el g'ha de fa el restauro del San Sebastiàn che gh'è in d'la cesa. Püsè và inàns el restauro, e püsè süta a mör d'la gènt. La vegn masàda anca una fiöla d'la qual el pitùr el s'era inamuràd.
Tüta la storia la se pògia in s'un alter pitùr del paès, che el s'era masàd 40 ani prima, e che l'eva pituràd el San Sebastiàn, sü le sò dù surèle, e sü un ex-taxista imbariagòn.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stai premiad cul prèmi de la Critica al Festival du Film Fantastique de Paris. [1]


text:
Guarino Veronese
Guarino Veronese (lat. Guarinus Veronensis u de Guarinis) l' éra stê 'n umanìsta (Verōna 1374 - Frèra 1460). Al tulîva al diplōma 'd nudèr a Pèdva dòp d' avéregh 'scultè el lesiòun d' un mìster tra i prìm edl' umanéśim, Śvàn ed Conversìno da Ravèna. Dal 1403 al 1408 l' éra a Custantinòpul cul M. Crisolora e quand al turnèva indré al s' mitîva a insgnèr al grēc antīg ind un stùdi ed Firèins, stipendiè da un sinàcul privè. Turnè in di sô paràģ, a Venésia in dal 1414, l' avrìva 'na scōla 'd grēc e latèin, in dù, tra l'èter al dvintèva al mìster anca dal Viturèin da Feltre.
In dal 1419 al spustarà la sô scōla a Verōna, mo la pèsta, 'rivèda pròpia lè in cal mumèint, al l' ubligarà a 'ndèr a stèr a Frèra, in dù al tgnarà scōla p'r un trentèni. A Frèra al Guarèin l' avrèv insgnè anc' al Lionello d' Este; la sô scōla la dvintèva dimòndi ambìda dai studiôś dl' Itâglia e dai furastêr. Al Guarèin al scrivìva dimòndi manuêl ed gramâtica grēca e latèina e di cumàint ai clàsic. Al traduśìva dal grēc, masimamèint dal Luciano e dal Plutarco. Dal sô Epistolàri a s' capìs i muvimèint e i fàt dal prìm umanéśim. L' éra amīg dal Panormīta. Quistiunènd cul Poggio e per fèr piaśér al Lionello d' Este, al scrivìva in diféśa dal Giùli Céśar, gnènd a intrèr acsè, in dla dìsputa umanìstica d' cal tèimp lè, ch' la girèva dintòr'n a la dmànda s' l' éra piò granda la glôria dal Céśar u quèla dal Scipiòun.


text:
Pëtr Ivanovič Bagration
Pèder Bagratiòn (Russ: Pëtr Ivanovič Bagration; Armen: Petre Bagrationi; 1765 - 1812) l'è staa on general Russ de la famija nòbil armena dij Bagratiòn.
L'haa cominciaa la soa carrera combatend contra i Polach e contra i Turch, e l'era giamò on general pièn de esperienza aj temp de la Rivoluzion Francesa e dij guèrr Napoleonich.
L'è staa in Italia e in Svizzera sòta el general Suvarov aj temp de la prima vegnuda del Napuleoon, poeu l'haa combatuu a Hollabrunn (in dove cont una azion de retroguardia l'è riessii a salvà l'esercit del general Kutusov), Austerlitz, Eylau, Heilsberg e Friedland.
In del 1809 l'è staa mandaa ncamò a combàtt i Turch, e l'è tornaa indree aj temp de la Campagna de Rùsia in del 1812. L'era minga d'accòrd in su la ritirada senza combàtt, ma l'haa rispetaa i ordin anche se l'haa litigaa cont el Barclay de Tolly. A Borodino el comandava l'ala sinistra dj Rùss e l'haa combatuu cont coragg finna a che l'è staa colpii de ona palòtola de fusiil. La ferida la s'è infetàda e el Bagratiòn l'è mort el 24 de Setember del 1812.


text:
Pfäfers
Pfäfers a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 128.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1544 abitant.
El cumün de Pfäfers al se tröva a una altitüden de 840 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz, Elm (GL), Felsberg (GR), Flims (GR), Haldenstein (GR), Mastrils (GR), Mels, Tamins (GR), Trin (GR), Untervaz (GR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pfäfers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Website of the Local Authority of Pfäfers
- Website of the Fraction of Pfäfers
- Website of the Fraction of Vättis
- Website of the Clinic Valens
- Website of the Clinic Pfäfers
- Mudel:Nuttall


text:
Akiko Morigami
L’Akiko Morigami (Uśàka, 12 ad Śnar dal 1980, scrit 森上亜希子 in Giapunéś) l'è stada na tenìsta giapunéśa prufesiunìsta da 'l 1998 a 'l 2009. Al sò ranking più bèl l'è stâ al nùmar quarànt'òṅ, tucâ al 15 'd Agóst dal 2005.
In dla sò caréra l'à purtâ a cà òt tìtui in tut (òṅ ad qvéi WTA e sèt ad qvéi ITF) e mis in bisàca 1.177.175 dòlar.
Al film ch'a gh piàś da piò 'l è Pearl Harbor.
Caréra
Dòp avér vins siē turnèo ITF (da 'l 2000 a 'l 2004) la s fà nutàr a 'l Roland Garros dal 2006 quànd la fà fóra a 'l prim tùran la nùmar tri dal mónd Nadia Petrova.
La Morigami la vins pò al sò prim turnèo WTA al 7 ad Maǵ dal 2007 a Praga baténd in dla finàla la Marion Bartoli par 6–1 6–3. La s pòrta a cà anc 'l ITF in sal dûr ad Taoyuan dand la paga a la Yanina Wickmayer par 6–4 7–6.
L'à śugâ pardénd anc dū finàli a Cincinnati: in dal 2005 cóntar la Patty Schnyder e in dal 2007 cóntar la rusa Anna Čakvetadze. La giapunéśa la gh dà sù in dal 2009 dòp avér śugâ al turnèo ad cà sua a Uśàka in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Samantha Stosur (che pò l'al vinsarà) par 1-6 2-6.


text:
Tär
Artìcol in dialètt pramsân
Al Tär l'è 'n fiumm dl'Italia setentrionälâ lông 126 km, c'al sgorgâ int l'Apenén ligùr e scórâ pr'al pù int'la Provénsa d' Pärma int l' Emilia Romägnâ.
Al sò basén idrografîc l'è d' 2026 km² e al comprendâ d'î afluent cme î torént Sèn, Récc e Stirôn. Al Tär e al Sén nasôn sôra al mont Pèna (1735 m), fra î provênsî d' Genova e Pärma. A's buta dòpâ al pasàg svèn a centör cme Borög Tär o Fornöv d' Tär, int'al Po cme afluent d'la riva dêstra e a's trôva int'ì svinanzî d' Gramignas.
Al fiumm al g'ha un regìm tipicament torentisî, con importantî variaziôn à sgondâ d'la stagiôn. In t'li ìsté l'è facilmênt sèch mentôr in t'î periōd piovôs al 'riva facilment ai 1000 m³/s äd portäda, e àncha al dopî pr'j pin'ni ecesionäli (détì sentenäli), cme côla dàl 9 novembôr dl'1982.
La valâ dal Tär l'era na volta un pasag' important atravers j Apenèn. L'era infati pärcorsa dala via Francigena, ch'la condusäva diretamênt a Róma i pelegrên e viasadôr dal nord-Europa.
'Na pêrtâ dal côrs dal Tär, 20 km compres tra Fornôv d' Tär e Pont da Tär, sôra la via Emilia s'vèn a Pärma, atraversa la zóna protéta dal Pärch fluviäle dal Tär, fondé in t'al 1988. Côsta zona a's trôva ai pé d'i Apenén, in dòva al lêt dal fiumm se slärga e l'è pinn di isolót d' sabìa ed giära. Côsta l'è 'na fasja c's estenda subit dópa la confluensa col Sên, in tal côn äd deieziôn dal fiumm, in dóva a's g'ha 'na gran varieté botanicâ e ornitologicâ. Dòpa la via Emilia al Tär s'l insinua in t'la Pianura Padana cò i sò meandör.
Al fiumm l'ha dé al nómm al Taro, vecc dipartiment francês.


text:
Punt cardinal
Ul punt cardinal a l'è un sistema da referenza cartesian par representá l'urientaziun d'una mapa. Generalment Nòrt (òolt) Süt (bass) òvest (manzína) e est (drita). Chesta cumpusiziun la génera quatru àngul da nuvanta grad, ch'i sa dividiss al sò turn in du paart, generant Nort-òvest, Süt-òvest, Nort-est e Süt-est. Cun l'istessa uperaziun sa fa sü la rösa di vent, duvrada in navigaziun finn di sécul antich. I punt cardinaal i henn cugnusüü anca cuma i quatru direziun principal da la büssula:
Lunch la stòria, diferent cültür i hann segnaa diferent valur a ògni direziun.


text:
28 12
Ol dé 28 de dezèmber l'è 'l 362 ( 363 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 4 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de dezèmber al è ul dí da pòost 362 ( 363 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 4 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1871 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al è ol pröm del paes ch'al instaura ol sistema métrich decimal al cumeers de la sità.
1895- Paris: projessiú de la pröma pelícöla per i fradéj Lumière.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1736 - Viena (Àustria): Antonio Caldara, compositur Italià, ol pröm a representar öna òpera italiana a Barcelona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bergen-Belsen
Bergen-Belsen, a ólte ciamàt apéna Belsen , l'è stat en camp de concentramènt nazìsta sitüàt en Bàsa Sasònia, a sudòvest de la cità de Bergen arènt a Celle.
En prensépe l'ìa 'n camp de internamènt per i prizunér de guèra (1940), ma dòpo l'è stat trasfurmàt endèn camp de concentramènt (1942), endóche vignìa 'mprizunàcc Ebrèi, Sénghegn e Omosesuài. De spès i prizunér i vignìa turtüràcc e 'n gran tàncc i finìa per mörer de fam e de fadìghe.
El camp de Bergen-Belsen l'è stat apò 'n "camp de ripòzo" per i prizunér dei óter camp che i éra piö bù de laurà, sfinìcc o tròp vècc.
Le cundisiù i è pegiuràde amò de piö quan che g'ha ambiàt a rià i prizunér trasferìcc dei camp orientài prìma de la liberasiù de chèsti öltem dei soldàcc de le fórse rüse soviètiche.
El camp a la fì l'è stat liberàt dei britànic ai 15 de Bril del 1945, e sübit dòpo l'è stat sbatìt zó töt e bruzàt coi lanciafiàme per vìa de le infesiù de tìfo che s'ìa fat dét.
Endèl camp de Bergen Belsen gh'è mórt presapóc 70.000 persùne, tra le quàle Anna Frank e sò sorèla Margot Frank, mórte de tìfo 'ndèl Febrér o 'ndèl Mars del 1945 (se conós mìa de precìzo la dàta giösta), e du ex deputàcc fransés: Claude Jordery, mórt ai 9 de Febrér del 1945, e Augustin Malroux, mórt ai 10 de Bril del stès an.


text:
Cogoleto
Cogoleto (en lìgure: Cogoeuo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 9 184 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 20,3 km² e 'na densità de popolasiù de 452 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Arenzano, Sassello (SV), Varazze (SV).
Del teretóre del cümü de Cogoleto, fà part apò a le frasiù de Lerca, Sciarborasca e Pratozanino
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Biedenkopf, Germània, del 1961
- Ober-Ramstadt, Germània, del 1960
- Santa Coloma de Gramenet, Spagna, del 1997
- Olympia, Grécia, del 2005
- Saint-André-les-Vergers, Frància, del 2005
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cogoleto l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Shuai Peng
La Shuai Peng, (Xiangtan, 8 ad Śnar dal 1986, 彭帅 in Cinéś) l'è na tenìsta cinéśa ch'l'è stada la nùmar quatórdas dal mónd al 22 'd Agóst dal 2011. L'è élta 173 cm e la péśa 61 chilo. La dróa al bras dèstar ma la tira drit e arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins nóṿ tìtui ITF e l'à batū dimóndi vòlti dal śugadōri in dal primi déś cuma l'Anastasija Myskina, l'Elena Dement'eva, la Dinara Safina, la Kim Clijsters, la Martina Hingis, l'Amélie Mauresmo, la Francesca Schiavone, la Jelena Janković, la Marija Šarapova, l'Ana Ivanović, l'Agnieszka Radwańska, la Na Li, la Svetlana Kuznecova, la Nadia Petrova e la Vera Zvonarëva.
Caréra
La Shuai Peng la n à mai vins di turnèo WTA in singulàr ma par quàtar vòlti l'è rivàda in finàl tacànd da Straśbûrg in dua l'à pardû in dal 2006 da la Nicole Vaidišová par 6-7 3-6. In dal 2008 invéci l'à alvâ la bandéra biànca cun la Lucie Šafářová a Forest Hills par 4-6 2-6 e cun la Vera Zvonarëva a Cantón par 0-6 2-6. Tri an dòp la cinéśa l'è pò stada custréta a cédar par 6-2 3-6 3-6 a la Caroline Wozniacki a Bruxelles.


text:
Gravaluna
Gravaluna (Piemuntes: Gravelon-a; Italian: Gravellona Toce) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 7 821 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,7 km² e ona densità de popolaziun de 532 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bavén, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Margöss, Umegna, Urnavass, Stresa, Verbania.
A l'è un center impurtant de la pruvincia, sia dal punt de vista cumercial e indüstrial che stradal.
In del 2003 Gravaluna la gh'ha avüü el titul de cità.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gravaluna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tomils
Tomils (Tumegl in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 713 abitant e una süperfiss de 30.56 km², e al se tröva a una altitüden de 801 meter sura al livel del mar.
Al cunfina a nord col cumün de Domat/Ems, a est con Churwalden, a sud coi cumün de Almens e Paspels, e a ovest coi cumü de Cazis e Rothenbrunnen.
La situazion aministrativa del dì d'incö l'è el resültaa de la fusion, operatìva dal 1 de ginee del 2009, dei cumün de Feldis/Veulden, Scheid, Trans e Tumegl/Tomils.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I abitant dei borgh che i furmen el cumün de Tomils i parlaven in urigin el Rumanc Sutsilvan, cun di percetual che rivaven arent al 100%. Questa situazion l'ha scumenzaa a cambià in del secul XIX, cun un increment gradual de gent de lengua tudesca. In de le tabele chi de sutta l'è mustraa l'andament de la situazioun linguistega segonda i censiment dei ültim ann per i center abitaa del cumün de Tomils:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Zisèna
Artìcol in dialètt rumagnòl
Zisèna (Cesena in italièn) l'è un cumòn ad 96.921 abitìnt, int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
Spianèda in bòna posizioùn tra al culèni dl'appennèn Tosc-rumagnòl e la pièna padèna-rumagnòla, l'è travarsèda da la Via Emélia, tra Furlè e e'Mèr Adriâtic. L'è bagnèda da e' fiòmm Sèvi.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Louisiana
La Louisiana a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. A l gh'ha una süperfiss de 134.382 km² e una pupulaziun de 4.515.770 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Arkansas, a nord e a est al Mississippi, a ovest cunt el Texas; 'l a bagna a süd l'Ucean Atlantigh (Gulf del Messich).
La capital a l'è Baton Rouge (227.818 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'é New Orleans (484.674 abitant); alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Shreveport e Lafayette.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Louisiana a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1803.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El guernadur a l'è el Bobby Jindal (repübligan).
La Louisiana la gh'ha 9 grand eletur in di eleziun presidenziaj dl'Üniun. Mudel:Louisiana


text:
Florian
El March Anni Florian, ò pussee semplisement Florian (Marcus Annius Florianus in Latin; ...- Tars, agost 276) a l'è staa on imperador roman.
Fradelaster del Tacit, che l'aveva nomenaa prefett del pretòri, dòpo la mòrt de quest (giugn 276) el s'è autoproclamaa imperador. Dòpo avè finii la guerra contra i Gòtt comenzada del Tacit, el gh'ha avuu de andà vers sud per combatt quij legion che aveven proclamaa imperador el Pròbo al sò pòst. A Tars, in Turchia, l'è staa coppaa di sò medemm soldaa, fòrsi istigaa pròpri del Pròbo.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eutròpi, Breviarium ab Urbe condita, liber IX, 16


text:
Ciàse
El ciàse l'è 'na paròla dopràde 'n botànica per indicà 'na 'nfiurescènsa che l'è tìpica de le piànte del zèner Euphorbia (famìa de le Euphorbiaceae).
El ciàse l'è cunfurmàt endèna maniéra tal de 'nsömeà a 'n fiùr sul envéce l'è 'na 'nfiurescènsa furmàda de:
- sich (o de rar quàter) parcc stérii definìde brateöle che fùrma 'n cuntenidùr a cópa
- en sèrto nömer de netàre, en sèrte càzi fundìcc ensèma
- en fiùr fèmina puzisiunàt en mès a la bàze del invòlucro. El fiùr fèmina l'è furmàt de 'n ovàre sùpero
- sich (o pò a de piö) fiùr mas•cc che stà töt entùren al fiùr fèmina. Chèsti fiùr i è furmàcc praticament apéna del stam.
I ciàse i è de spès reünìcc pò a lur en enfiurescènse (sìme, ombrèle... ecc.)
Fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quach ezèmpe de murfulugìa de ciàse:
-
I ciàse de la stèla de Nedàl i g'ha töt entùren dele fòie mudificàde de culùr rós che g'ha funsiù vesilàr (tirà i 'nsècc).
-
Ciàse de Euphorbia mammillaris con quach góse de nètare
-
Ciàse reünìcc en sìme en Euphorbia opuntioides
-
Ciàse de Euphorbia amygdaloides
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492


text:
Pieve di Teco
Pieve di Teco l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 377 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 40,6 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Armo, Aurigo, Borghetto d'Arroscia, Borgomaro, Caprauna (CN), Caravonica, Cesio, Pornassio, Rezzo, Vessalico.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pieve di Teco l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1915
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 de macc: La s·cjòpa la prima guèra mundiala.
L'è stacia fundada la sità de Anchorage 'n Alaska.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 04 - Chihuahua (statt da Chihuahua, Mèssich): Antonio Rudolfo Quinn Oaxaca, cugnussüü cuma Anthony Quinn, atuur Noort-american d'urígen Messicana (m. 2001).
- 20 05 - Kibbutz Degania, aprööf ul laach da Tiberíades (alura Imperi Utuman): Moshe Dayan, militaar e pulítegh Israelian (m. 1981).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 24 de otober: Luigi Guanella, prevet italian (n. 1842).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lorena
La Loréna (nòm uficiàl en fransés: Région Lorraine ; en todèsch: Lothringen: en lorenés: Louréne) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2.394.568 abitàncc (dato del 2007) distribüìcc söndèn'area de 23.547 km², per 'na densità de 102 ab./km².
La Loréna l'è l'ünica de le regiù de la Francia a cunfinà con tré nasiù straniére: el Bèlgio, el Lusembùrgo e la Germània (länder del Saarland e de la Renània-Palatinàto). La cunfìna apò a con tré regiù de la Frància: l'Alsàsia, la Champagne-Ardenne e la Franche-Comté.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Loréna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle e Vosges, che i ragrùpa 19 circondàre (en fransés: arrondissements) e 2337 cümü. La capital de la regiù l'è Metz.


text:
Lissandretta
Lissandretta (İskenderun in Turch; al-ʼIskandarūn in Arab; Alexandrétta in Grech; Alessandretta in Italian; Alejandreta in Spagnoeu; Alexandrette in Frances; Alexandretta in Todesch stòrich) a l'è ona città de la Turchia meridional, per la precision de la Provincia de Hatay. La se troeuva longh el Mar Mediterrani, del qual l'è on pòrt important, in del golf che 'l pòrta 'l sò nòmm. L'è vesina al confin con la Siria.
L'è stada fondada del Lissander el Grand e l'è stada part de la Siria francesa tra el 1919 e 'l 1939. On temp la cuntava ona presenza numerosa anca de Arab e de Armen, che però adess l'è molto diminuida, anca grazie ai operazion de guerra etniga operaa di Turch ai inizzi del XX secol.


text:
Math rock
El Math rock a l'è un gener de müsega rock nassüü a la fin di agn 80, che'l gh'ha carateristich strütür cumplicaa, una ritmiga atipiga, meludij angular, acord dissunant. A l'è anca ligaa al post-rock. El math-rock el vegn del rock, del punk rock, del progressive rock, e anca del heavy metal.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La püssé part de la müsega rock la gh'ha una ritmiga 4/4, ma el math-rock el dupra ritmich minga simetrich cume 7/8, 11/8, or 13/8, cunt un cuntinuf scambi basaa in sü grüp de 2 o 3. A l'è propi per la cumplicateza del ritm che'l se ciama math, che'l vegn de l'ingles mathematic (matematiga).


text:
19 10
Ol dé 19 de utùer l'è 'l 292 ( 293 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 74 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de utùer al è ul dí da pòost 292 ( 293 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 74 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Sarajevo (Bòsnia e Hertzegovina): Alija Izetbegovich, president del paes dürat la guèra de Bòsnia e pàder de la independensa del paes.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Alma mater
Alma mater l'è öna manéra de dì latina che la öl dì màder che la ghe dà de mangià.
Chèsta manéra de dì l'éra zamò dovràda a i tép de l'antìga Róma per lüminà i Dèe Màder o Gran Màder compàgn de Cerere o de Cibele, pò col Cristianézem i l'à dovràda per lüminà la Madóna, ciamàda per ezèmpe Alma Redemptoris Mater. In del medioéf chèsta manéra de dì l'è stàcia dovràda pò da la Üniersità de Bológna, la piö ègia üniersità del mónt, che 'l l'à cambiàda 'n Alma Mater Studiorum che 'l völ dì che l'Üniersità l'è compàgn d'öna màder che la dà de mangià, ma per ès precìs l'è öna màder di stode che la dà de mangià ol saì.
Al dé de 'ncö Alma mater l'è dovràt de spès per ciamà la scöla, 'l colégio o l'üniersità, 'ndo che s'è stödiàt de zùegn.


text:
Joseph Smith
El Joseph Smith Junior (Sharon, 23 dicember 1805 - Carthage, 27 giugn 1844) a l'è staa el fondador de la Gesa de Gesù Crist di Sant di Ultim Dì, cognossuda anca cont el nòmm de Mormonismo, oltra che on'importanta figura religiosa e politega duranta i ann '30 e '40 del XIX secol.
In del 1827 el Smith a l'ha scominciaa a fà sù ona regligion cont el scoltà di messagg che on angiol el ghe aveva mostraa sora di tavol doraa, che parlaven de ona visita de Gesù Crist aj indigen de l'America, In del 1830, el Smith l'ha pubblicaa quij rivelazion chì in del Liber de Mormon e l'ha fondaa la soa noeuva gesa.


text:
Oberägeri
Oberägeri a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5592 abitant.
El cumün de Oberägeri al se tröva a una altitüden de 737 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Einsiedeln (SZ), Feusisberg (SZ), Hütten (ZH), Menzingen, Rothenthurm (SZ), Sattel (SZ), Unterägeri. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberägeri l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1150 col nom de Agregia. In del 1538 inscambi l'eva menziunaa col nom de Ober Egere.[1]
La famusa bataia del Mortgarten (1315), event fondativ de la Confederazion Elvetica, l'è stada cumbatüda in tra Mortgarten (ades part del cumü de Oberägeri e Sattel. El monument che ricorda la bataia el se tröva in del teritori del cumün de Oberägeri.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a popolazion de tüt l'ex cumün de Ägeri 1660 (1'413); 1743 (1'519); 1798 (2'238).


text:
Tissi
Tissi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.200 abitàncc, 'na superfìce de 10,35 km² e 'na densità de 181.16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sassari, Ossi, Usini
La se tróa a méno de 8 km de la cità de Sassari en lìnea d'aria, 9,5 km dré a la stràda. Endèl sò teretóre gh'è 'n quach sicc archeològich, come 'l tùmulo de Sas Puntas e 'l Nuraghe Monte Sant'Andria. De vizità gh'è apò la céza de Santa Anastasia e Vittoria, e l'oratóre de la Santa Crus.
Colocàt endèla part setentriunàl de la Sardégna (Logudoro), sö la spónda mansìna del Rio Mascari (aflüènt del Rio Mannu de Porto Torres). El sò teretóre l'è perlopiö montagnùs, el se tróa a 235 méter sùra 'l leèl del mar,
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Al Napulitàṅ (Nnapulitano dit da lōr) 'l è na léngua rumànśa arcgnusùda uficialmènt da 'l UNESCO cuma léngua e patrimòni dl'umanità. In śónta a 'l Itagliàṅ, al s dascór in Campâgna e, cun soquànti difarénsi, in Lucàgna, in dla Calâbria dal nord, in dal Mulîṣ, in dal Pùglia e in dla part dal Lasi davśèṅ a 'l Caśertàṅ, faghénd part dal grup di dialét meridiunài.
Al Napulitàṅ, cuma 'l itagliàṅ, al daśvèṅ da 'l Latìn. A s créd che in d'l Itâglia sèntar-meridiunàla, anc prima di rumàṅ, a s dascurìs 'l Ósc e al Grèc, quést chè in di dintóran ad Nàpuli in fiṅ a 'l II-III sècul.
Sóta gl'Aragóna al Napulitàṅ 'l è stâ śibî par dvintàr la léngua uficiàla dl'Aministrasiòṅ (a s druàva ad fat 'l Itagliàn), ma dòp la tiràda via dal sò pòst ad Fedrìg I a n s 'n è fat gnint.
In Napulitàṅ da spés al vucàli sénsa 'l asènt insìma i n vènan diti minga bèṅ e ciàri ma a s dróva un sòṅ sentràl, ciamâ da i linguìsta schwa e cgnusû cun al sìmbul IPA /ə/. In dal francéś al s cata in dla paròla petit o quànd i calabréś i dìśan Milena (/mələnə/). Dit quést, al vucàli i èṅ pò scriti listés cuma in Itagliàṅ, tgnind a drē a la tradisiòṅ.
Cuma par 'l Itagliàṅ, anc in Napulitàṅ a s cata al fenòmen d'l arfursamènt sintàtic ma cun dal règhli difarénti.
Soquànti atri difarénsi ad prunùncia in di cunfrònt d'l Itagliàṅ i èṅ qvisti chè 'd sóta:
A 'l inìsi ad paròla, specialmènt in di grup gua /gwa/ e gue /gwe/, da spés la /g/ prima dna vucàla la dvènta /ɤ/;
La S sórda /s/ a 'l inìsi ad paròla la vèṅ da spés dita cuma /ʃ/ ma minga quànd dòp a gh'è na /t/ o /d/, tut difarènt ad quél ch'a sucèd in dal parlàdi muliśàni;
Al paròli ch'i finìsan par cunsunànta (in gènar al paròli furastéri) i gh'àṅ sèmpar 'l asènt in fónd (in Napulitàṅ a s diś habitàt e minga hàbitat cuma in Itagliàṅ);
La /i/ diacrìtica ch'la s cata in di grup -cia /-ʧa/ e -gia /-ʤa/ d' Itagliàṅ, dal vòlti la vèṅ dita par dabòṅ: p'r eśèmpi, na cruciera [nakru'ʧierə];
Al rutacìśum dla /d/ in /r/ (o più preciśamènt in dla /ɾ/) la gh'è da spés, cuma in Maronna;
La vucàla vèrta A l'è dita cuma /ɑ/ e minga cuma la /a/ d'l Itagliàṅ.
Al Napulitàṅ al dróa al sèt vucàli d'l itagliàṅ ma anc la schwa /ə/ al pòst dla O e dla E quànd i n gh'àṅ minga 'l asènt insìma. Stésa ròba par la A in fiṅ ad paròla, sèmpar s'la n gh'à briśa 'l asènt insìma.


text:
Lengua regiunala
Una lengua regiunala l'è una lengua parlada int una zona, granda o piscinina, d'un stat nazion, un stat federal, una pruvincia, o una region geugrafica püssee granda anmò de questi chì.
A nivel internaziunal, e per quel che revarda la Carta Europea di lenguv regiunal e minuritari, una "lengua regiunala o minuritaria" l'è una qualsia lengua che:
- l'è parlada tradiziunalment int un teritori d'un Stat dai citadin del Stat medem i quaj i furmen un grüp cun una pupulazion nümerament püssee piscinina de quela del rest del Stat; e
- l'è diferenta da la lengua uficiala del Stat
Nümer de parlant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è di lenguv regiunal ch'i gh'hann püssee parlant de certi lenguv che i henn recunussüü cume lenguv d'un stat suvran. Presempi, el catalan (una lengua regiunala recunussüda in Spagna e Franza), el gh'ha püssee parlant del finlandes o del danes. El cantunes, la lengua regiunala de Guangdong, in Hong Kong e de certi zonn de la Cina la gh'ha püssee parlant che l'italian. El lumbard, siben che l' mia recunussüü dal stat talian, el gh'ha püssee parlant de l'islandes, che l'è la lengua naziunala de l'Islanda.
Parentela cun i lenguv de stat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In certi cas, una lengua regiunala la pö vess imparentaa cun la lengua uficiala o principala del stat indè che l'è parlada. Presempi:
- El valón, una lengua regiunala de la Franza e del Belgi, la fà part di Lenguv de Oïl, l'istessa fameja del franzes;
- La lengua scots, una lengua regiunala de la Scozia e de l'Irlanda, l'è una germanica, istess cume l'ingles.
- El frison, una lengua regiunala di Pais Bass e de la Germania, la fà part de l'istessa fameja tant 'me l'ulandes e 'l tudesch.
In olter cas, una lengua regiunala la pö vess ben diferenta da la lengua principala o ufiziala del stat. Presempi:
- El basch, una lengua regiunala de la Spagna e Franza l'è no una lengua indoeuropea, e donca l'è mia imparentada cun el spagnö o cun el franzes;
Lenguv de stat cume lenguv regiunal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una lengua ufiziala d'un stat la pö vess parlada anca cume lengua regiunala d'un olter stat. Presempi:


text:
Niue
Niue (Niuē in lengua niue) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa dumà d'un isula 2.400 km a est de la Növa Zelanda.
La capital a l'è Alofi.
Al gh'ha una süperfiss de 260 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.700 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue a l'è stada un regn indipendent fina al 1900, pöö a l'è vegnüda un pruteturaa del Regn Ünii e in del 1901 a l'è stada giuntada a la Növa Zelanda.
In del 1974 l'ha utegnüü l'indipendenza, cunt un acordi de libera assuciaziun cun la Növa Zelanda.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el niue e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niue (nom ufizial: Niue / Niuē Fekai) a l'è un stat assuciaa a la Növa Zelanda.
Al recugnuss 'me regina Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim ministr a l'è el Toke Talagi (del 2008).


text:
Nola
Nola l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 32721 abitàncc, 'na superfìce de 39 km² e 'na densità de 839 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acerra, Camposano, Casamarciano, Cicciano, Cimitile, Liveri, Marigliano, Ottaviano, Palma Campania, Roccarainola, San Felice a Cancello (CE), San Gennaro Vesuviano, San Paolo Bel Sito, San Vitaliano, Saviano, Scisciano, Somma Vesuviana, Visciano.
Persùne ligàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giordano Bruno, el filòsofo e teàlogo famùs del perìodo del rinascimènt, l'è nasìt a Nola endèl 1548 e per chèsta rizù, l'ìa ciamàt apò Nolano o Bruno de Nola. El sò nòm de batès l'ìa Filippo Bruno e 'ndèl Monastér de San Domenico Majore el g'ha risiìt el nòm de Giordano.


text:
Tram
Ul tram (o tramway) al è una forma da traspòrt püblich ürban (o anca interürban) circülant sü di binari piad (cura che chii di tren a inn legerment inclinaa vers l'interiur) e che al è impiantaa in sitt propi o incastraa, a l'aída da rudài a gorgia, in da la strada. Incöö, al è generalment a trazion elétrica.
Ul cundütur d’un tram al è ciamaa 'tramvée' (in passaa 'manèta') a Milan, garde-moteur al Québec. In Francia, ul tèrmin wadman al sa dövra plüü da lungh temp.
Cuntegnüü
- 1 Stòria
- 2 Evulüziun
- 3 Vantagi e incunvenient dal tram in tèrmin d'ürbanism
- 4 Tecnulugía
- 5 ligamm da föra
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Primm línii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parüü dürant la prima metaa dal Mudel:XIX sécul, ul tram al è inizialment muvüü par la trazion animala. I primm tram a inn-a-staa custrüii ai Stad-ünii d'América; i circülen int al 1832 sü la línia da New York a Harlem e int al 1834 a New-Orleans. I primm rudài, a O salient, a créen un fastidi impurtant e provochen di incident. A inn süpiantaa, dal 1850, a New York, par di rudài a gorgia, pöö, int al 1852, par di rudài senza salient (inventad pal francés Alphonse Loubat). Ul primm tram da Francia al è inaugüraa int al 1853 a l'ucasion da l'exposition universelle a Paris, cura che una línia da pröva l'è presentada sül cours de la Reine, al VIII arrondissement a Paris. A l’espusizion dal 1867, un servizi efetüaa par di tram a cavài al è staa suranuminaa « chemin-de-fer américain ».
Ul tram al sa desvelüpa alura int un bell puu da citaa d'Europa (Londra, Berlin, Paris, …). Plüü svelt e cunfurtabíl che i òmnibüs (circülant sü i víi caruzàbel), i tram gh'ann un cuust da servizi elevaa, pal fad da la trazion animal. Al è par chest che la trazion mecànica la sa desvelüpa rapidament: a vapur int al 1873, elétrica a partí dal 1881 (presentazion da la trazion elétrica par Siemens a l'Espusizion da l'eletricitaa a Paris e a Berlin).
La mudernitaa tèg·nica representada da l'eletricitaa e suratütt ul pocch da tòssich che la génera, al facílita la suva ràpida aduziun, dopu che i dificültaa ligad a la prudüzion e al traspòrt da la curent a inn-a-staa risòlt. Ul primm tram elétrich al è staa metüü in servizi a Budapest int al 1887, cura che, in Francia, al è a Clermont-Ferrand che al fa la suva aparizion int al 1890.
L'etaa d'òr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul tram al cugnuss un prugress cunsideràbel a l'inizi dal Mudel:XX sécul finn a la períuda tra i dò guer, con la mültiplicazion di línii e l'acressiment dal nümer d'ütent : al è alura ul principal mez da traspòrt urban. I traspòrt a cavài a inn asquas desparüü da tüti i citaa européi e americann intorna a i an 1910, e i curer a inn in fasa da desvelüpament, guadagnant in fiabilitaa mecànica, ma restant luntan di prestazion ufert pal tram. L'autumòbil al è ancamò – par pòcch da temp – reservada a una clienéla asada.
In América dal Nòrt, Montréal la sa distinguiss par l’avantgardism da la Cumpagnia di Tram da Montréal, che la intrudüiss parecc inuvazion teg·nològich e da servizi, cuma ul primm tram interament in azal, la percezion da la tarifa dopu la muntada a bòrt, i primm tram articülaa, e i primm tram panuràmich pai turist.
Una disparizion tempurània dal paesagi ürban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul desvilüpament da la véndita da veícül individüal al càusa la ràpida desparizion dal tram dal paysaga paesagi ürban a partí di an 1950. I prugress tèg· nich di àutubüs ie renden plüü fidàbel; chist-dare a deventen di cuncürent seriuus pal tram, par che i neceèssiten mía la posa d'una infrastrütüra unerusa, ma i sa cunténten da parcurr la strada, da la qual i cuust da manütenzion a inn difícil a repartí tra i divers ütent.
I pudé püblich a invèstissen alura suratütt vers l'urganizazion da réseaux da curer, o infrastrütüür stradall e autustradall destinad a una autumòbil percepida cuma la marca dal prugress. La priuritaa a li sistemazion stradall l'è ilüstrada par i prupòsit da Georges Pompidou che al declara int al 1971 che « la citaa la def adatà-ss a la vetüra ». A chest prupòsit, Simon Lacordaire, in Histoire secrète du Paris souterrain al qualificherà la cunversion prugetada dal Canal Saint-Martin in autustrada «penetrant» cuma prugett par mei sudumizà la citaa…
I réseaux da tram a inn plüü ni mantegnüü ni mudernizaa, í che al finiss par desredità-i ai öcc dal püblich. I vecc línii, cunsideraa cuma arcaich, a inn alura pòcch a pòcch rempiacées par di línii da curer.
I réseaux da tram desparíssen squasi cumpletament da l'América dal Nòrt, da la Francia, da la Svízera rumanda e taliana, da li Isul britànich, da la Spagna e da l'Itàlia peninsulaar. Al cuntrari, a inn cunservaa – e in di caas mudernizaa – in Germània, in Austria, in Bèlgica, ai Paes-Bass, in Scandinàvia, in Svízera tudesca, al Giapun, in tüta l'Europa da l'Est e in Itàlia cuntinental. In particüle, al suraviif ul réseau da Milan, atüalment ul plüü estendüü a l'Europa. In Francia e in Svízera rumanda, numà i réseaux da Lille, da Saint-Étienne, da Marseille, da Ginevra e da Neuchâtel a suravíven a chesta períuda, ma a inn ridott ognün a una línia ünica. Al Canada, numà la citaa da Toronto la cunserva ul sò réseau da tram al centru-citaa, grazia a li pression di citaditt.
Rinascenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul choc petrulie dal 1973, e i prublem da cungestion ürbana cressent, i ann inflüii in Europa sü una riurientazion da li pulítich da despiazament in favur dal traspòrt püblich da massa. Cura che ul metró in Francia al sarà privilesgiaa inti metròpuli da Lyon e Marseille che l’inaugürerann int al 1978, ul renuvelament dal tram in al intervegn cuntul cuncurs lanciaa pal 'secrétaire d'Etat' Marcel Cavaillé int al 1975. Sa trata alura d'un cuncurs par stabilí ul fütüür tram standard francés destinaa a vess impiantaa in vott citaa: Bordeaux, Grenoble, Nancy, Nice, Rouen, Strasbourg, Toulon e Toulouse. L'indüstria francesa sa mubiliserà mía un granché sü chest cuncurs, che al catava sü di principi alura cunsideraa cuma "vegiòtt". La sarà la pruposta Alsthom a vess cunsiderada e al sarà dumandaa a vott citaa da stüdià l'impiantazion dal tram. L’interess manifestaa al sarà flébil, par che i citaa privilégen alura di sistéem cunsideraa cuma « fütürist », tal ul sistéma imaginaa par Pomagalski par Grenoble che al sarà finalment abandunaa int al 1979 pal tram.
Nantes, mía fasent paart dal panell ministerial, la sa purterà spuntaniament candidada. Ul prugett al sarà purtaa a tèrmin mía senza di scúntar. Al cuventa mía numà viinc ul scepticism da la pupülazion ma anca i cambiament pulitích. Nantes la sarà de tüta manera la prima citaa francesa a dutà-ss d’un tram modern int al 1985, che al sa caraterizarà essenzialment par una circülazion in sitt pròpi, un scartament nurmal e una captazion da curent par pantògraf e catenària. Ul tram da Grenoble, inaugüraa int al 1988 apurterà cuma inuvazion principal ul pianal bass a 350mm da tera, rendent chesta manera da traspòrt acessíbil a li persònn a mubilitaa ridòta (í che al era mía ul caas a Nantes) senza la necessitaa da recurr a li piatafòrm òlt, sulüzion preferida in América dal Nòrt. Chest tram instaurerà ul tram standard francés che al sarà cataa anmò a Rouen int al 1994 pöö sü i línii da la banlieu da Paris.
Strasbourg, dopu avé par luunch temp stüdiaa ul VAL, la sarà la prima citaa francesa a pienament integrà ul prugett da tram cuma un prugett da requalificazion ürbana e dal spazi acurdaa a l’autumòbil in citaa. Ul sò tram inaugüraa int al 1994, cunton design caraterístich, al òfar di laarch finèstar vetrad, che a permètten d’amirà la citaa; roulant sü un tapis da erba, al deventerà rapidament l’embléma dal renuvellament dal tram in Francia e al-da-là. L’esperienza strasbourghesa la custitüirà un turnant in-da-la reintrudüzion dal tram in Francia, che al sarà plüü numà cunsideraa cuma un mez da traspòrt culetiif, ma un outil al servica da l’ürbanism da la citaa.
Parecc d'òltri citaa francés a seguirann rapidament, ajutad par una pulítica naziunala da sustegn ai investiment int i infrastrütüür da traspòrt püblich. In particülaar, dopu avé abandunaa ul VAL, Bordeaux la intrudüirà, int al 2003, la captazion al söö, al fin da francà-ss da la presa da curent par catenària int al quarte stòrich.
Evulüziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Complementari dal tram clàssich, chesti evulüzion a permètten da cuvrí plüü da spazi o da süperà di pendenz inacessíbil al tram clàssich.
Tram-tren[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul tram-tren al è un sistema che al permett a una medésima vetüra da circülà sü di binari da tram in centru-citaa e da relià di stazion sitüad in perifería, o al-da-là, circülant sül réseau feruviari resgiunal. Ches-chí al necèssita un material cumpatíbil con la feruvía clàssica (signalizaziun, putenza, resistenza). L'uferta da chest traspòrt püblich al è alura vasta e la cuntribüiss a un majagi plüü eficaas da l'insema dal réseau, specialment in caas da cumbinazion cul tram clàssich. Un bell puu desvelüpaa int i paés germànich, (e.g. Karlsruhe, Zürich), chest sistema-chí al duvaría vess metüü in servizi anca in-da-la resgion parisenca e a Mulhouse int al 2005, Lyon int al 2006 (línia da l'est :léa) inscí cuma a Strasbourg int al 2008.
Interürban[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In América dal Nòrt, ul tram-tren al a ciapaa la forma dal servizi interürban: al dí d'incöö, numà ul Chicago, South-Shora & South-Bend al sübsist, ufrent un servizi da perifería Chicago_South-Bend, i vetüür dal qual a circülen ancamò in mez a la strada in parecc sitt.
Al Québec, sa pudeva cüntà sül Québec Railway, Light, Heat & Power (Québec_Sainte-Anne-de-Beaupré) inscí cuma sül Montréal & Southern Counties (Montréal_Granby), tücc düü di süssidiari dal Canadien National. Sü chesti dò línii, tren e tram i circülàven insema.
Al Canada, ul servizi dal O-Train al è int una certa manéra un tram-tren, par che ul material rulant (vetüür Taulnt, da la Bombardier, destinad a la Deutsche Bundesbahn) in servizi ürban al è cuncevii pal servizi sü línia feruviària, e al círcüla sü una línia feruviària clàssica cunt una signalizazion modificada par prevení l'intrüsion di tren cunvenziunal al mument da la circülazion di tram diesel.
In Europa, recurdemm, in Lumbardía, düü relitt d'un réseau interürban desvilüpaa, luunch intorna ai 250 km: la tramvía Milan-Des, residüi da la tramvía Milan-Caraa-giüssan e la tramvía Milan-Limbiaa (Mumbell). Recurdemm anca la tramvia dal Renon/Rittner bahn a Oberbozen in-da-la resgion dal Tiröö dal süüd e anca la tramvía di muunt Stubai in-da-la resgion da Innsbruck, int al Tiröö.
Vantagi e incunvenient dal tram in tèrmin d'ürbanism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vantagi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuust d'investissement dal tram al è elevaa, ma al resta aburdàbel par una citaa média. Un chilòmetru da tram al representa in general un terz da l'investissement par un chilòmetru d'una línia da metró, par che a ch'è mía da scavà; ma al cuventa fà ancamò la strada.
I sistem aéri, cuma ul monorail e i metró lisgé (Skytrain e VAL), a oblíghen a un ürbanism dedicaa, con di strad largh e, in tant che pussíbil, di imòbil integrant i staziun. Par i cust, a inn difícil a utegní, dunca da cumparà. In Francia, Germània e Svízera, la velucitaa cumerciala dal tram l'è püssée òlta che chela da la curera, par che la sò piataforma al è cuncepida essenzialment in sitt pròpi (i.e. lassant föra i òltri maner da circülaziun). Ul tram al gh'a anca priuritaa sü i òltar veícül ai caròbi. Chesta velucitaa le rent atratiif e la permet d'urganizà una nuvela urganizazion di despustament int i aglumeraziun. La circülazion di autumòbil in centru-citaa a l'è mía plüü incuragiada, e di parking-relais in cunession cunt i línii da tram a inn repartii in perifería, al fin da captà i flüss d'autumòbil che sa dirígen vers la citaa. La tarifazion da sti parking (abinada cunt i bijett dal traspòrt) ie rent plüü vantagiuus che ul cuust d'una o dò ur da staziunament in centru-citaa. In di caas, chest sistema da parkings-relais al permett perfinn un guadaagn da temp. De tüta manera, ul tram al gh'a i istess incunvenient che ul büs e ul metró in matéria d'amplitüüt urària, par che la suva circülazion la s'aresta la püpaart dal temp tra mezanott e l'alba.
I lavurà da custrüzion da l'infrastrütüra necessària al tram a permèten da pensà da növ la sistemazion di spazi püblich e la sò distribüziun, dant priuritaa a un paesagi ürban pedunalisaa: la custrüzion d'un réseau da tram al è inscí suvent cumpagnada par l'estension di setur pedunaj. Ul tram, in finn, al permett da recunett di quarte periférich par luungh-temp marginalizaa par rapòrt al centru-citaa.
Ul pòst dal tram al è in dúe frequentazion putenzial l'è tropp impurtant par vess asurbida par un büs (12 m, 18 m o 24 m eceziunalment) e tropp flébil par giüstificà i cust elevaa d'un metró. Asca, l'infrastrütüra dal tram la permett, a tèrmin, la réalisazion da línii da tram-tren, í che permèten mía ni i büs e la filuvia, ni i traspòrt guidaa sü pneu, ni i metró in da-la manera da funziunament clàssich (ben che, putenzialment, se un sistema feruviari al è adutaa, di ligamm i pudaríen vess faa).
Un vantagi finanziari al è anca a nudà: ul tram al è püssée ecunòmich che i büs e trolleybüs, in tèrmin da cuust par persona traspurtada (data furnitt pal réseau da Genève).
Un òltar aspett al è tropp suvent ignuraa: l'atrazion dal püblich par la mudalitaa ferada par rapòrt a la mudalitaa sü pneu, in tèrmin da cunfòrt, silenzi, vibrazion e secüritaa, senza cüntà l'aspett tenc da nustalgía di bon souvenirs liaa ai vecc tram, dai quai la süpression la s'è püssée suvent fada sota la pression di dirigent pulítich che di ütilisadur!
Incunvénient[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cust d'investiment elevaa par rapòrt a la curera, che la pöö egualment vess cuncepida in sitt pròpi. Al è mía a la purtada di aglumerazion zich.
- Cust da servizi elevaa par rapòrt al metró lisge autumàtich, a càusa dal tramve particülarment.
- Velucitaa bassa par rapòrt al metró e capacitaa netament inferiur (da l'urdin da 7 000 passege/ura al màssim cuntra plüü da 12 000 pal metró).
- Rudai dansgeruus par i ciclist cura che a cundivíden l'istess sitt dal tram.
- Ucüpazion dal spazi ürban dal nivell zero, í che al necèssita una nuvlla gestion di flüss ; ma al sa trata d'un víncul pusitiv int al quadru d'una pulítica da redüzion dal spazi dispuníbil a la circülazion di autumòbil.
Ul tram (o tramway) al è una forma da traspòrt püblich ürban (o anca interürban) circülant sü di binari piad (cura che chii di tren a inn legerment inclinaa vers l'interiur) e che al è impiantaa in sitt propi o incastraa, a l'aída da rudài a gorgia, in da la strada. Incöö, al è generalment a trazion elétrica.
Ul cundütur d’un tram al è ciamaa 'tramve' (in passaa 'manèta') a Milan, garde-moteur al Québec. In Francia, ul tèrmin wadman al sa dövra plüü da lungh temp.
Tecnulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vía l'è püssée suvent incastrada inta-la caregiada, e, in tal caas, la fa apell a di rudài a gòrgia cunt un òrl destinaa a acöi ul burdin di rööt di veícül circülant.
Un temp, sa faseva appel a una posa clàssica di rudài sü travers in legn trataa e di sulett, intorna ai qual sa pusàven i pavée da la caregiada; sa pudéven anca negà int al asfalt o int al betun), ma cul temp, di métot plüü perfeziunaa a inn a staa elaburaa.
Di réseaux, cuma chel da Amsterdam, ai Paés Bass, i ann recurs a di rudài con la gòrgia riempida d'un pulímer elàstich che al permett d’evità che i rööt strett di biciclett s'incastren e càusen di incident. Ul pulímer al è facilment schisciaa par i rööt di tram, un bell puu püssée pesant.
Con la generalisazion di sitt pròpi, al s'assist a l'abandon di rudài a gòrgia, che a inn numà ütilizad ai scambi, ai carobi e ai cüürf parnunziaa, in dúe la posa d'una terza rudaja (contra-rudaja) la saría püssée unerusa. Dal fatt da l’esigüitaa dal spazi ürban, in dúe ul tram al a evulüü püssée suvent, la vía la cumprent da spess di cürv da radi piscin. Ul material rulant al è cuncepii par pudé parcur sti cürv grazia a di articülazion che a pòden girà sü un àngul pütòst ampi. Asca, dans ul scòpi da diminüí i rümur cunsecütiif al passagi di rööt sü i discuntinüitaa da la süperfis da rulament ai cöör dai scambi, i güi a inn da spess cuncepii cunt una süperfis ribassada parché la röda la sía süstegnüda numà pal burdin.
A l’urígin aziunaa manüalment par mez d’un gross casciavitt, i scambi a inn-a-staa rapidament autumatizaa cunt un solenoid cumandaa par l’apell da curent sü una sezion isolada da la catenària (aziunament o nò dal scambi se ul tram al traziuna süperant la seziun).
Prupülsion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l’urígin , i tram a éren a cavaj. Sti vetür a éren, par òltru, fàcil a derajà, par che ul cundütur al menava i cavaj int una direzion squasimò perpendicülaar a la via, vargott ch'al gh'a permeteva da vesinass al marsciapé par cargà i passesgé. Ul re-inrajament al sa faseva da per lüü, ul cundütur menant ul sò tram vers l’assa da la via. La trazion a vapur a l'era stada talvölta impiegada, sía a mez da ziich locumutiif da che l imbielagi al era ul püssée suvent dissimülaa al fin da mía istremí i cavaj, sía a mez da tram autònum münii d’una màchina a vapur. Cul scopi d’éliminà nössi·ment caüsaa paj fümm e par la vapur, la trazion a l'aria cumprimüda la gh'eva egualment drecc da citadinanza.
Ma tüti sti teg·nologii a vegníven scancelad dopu che la demustrazion eclatant da l’eletrificazion par Frank J. Sprague dal réseau da tram da Richmond (Virginia) la pruvava, al 1887, che la trazion eletrica l'era ul mez ideal da prupülsion di tram. Prima cuntrulada par di cupiament seria/paralel, ul cuntroll da la trazion elétrica al era rapidament secüraa par di semicundütur da putenza, dopu che la suva fiabilitaa l'era asse par ufrí un servis a òlta dispunibilitaa.
A títul da cüriusitaa, sa citerà vargün tram a prupülsion a essenza (benzina) o diesel. La citaa da Ottawa (Canada) la dövra dal 2001 una línia da tram a mez da mutris diesel « Talent » (Bombardier) cuma prugett-pilota. La citaa da Lausanne (Svízera) la dövra una línia da tram bimodal, münii d’un mutur ausiliari diesel ch'al permett una ütilisazion minimala in caas da rutüra da l'alimentazion elétrica, inscí cuma i evolüzion al depòsit. Nutemm egualment di tram a acümülatur.
Frenagi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul frenagi al è staa par lungh temp secüraa par un fren a vista manipülaa pal cundütur, pöö pal machinista e ul wadman. Ul pés e la velucitaa aumentant, al è staa rapidament decidüü da fà apell al fren pneumàtich. La püsséepaart di tram a ütilízen un fren dirett, pütòst che un fren cuntinüi, gia che i tram a éren rarament traa insèma in cunvòj. I mutris PCC faséven grant duvrà da fren a cumant elétrich, vargott ch'al permett da francà-ss dal cumpressur. Vargügn tram circülant sü di línii a prufil brüüsch a inn-a-staa equipaa da fren elétrich, o reustàtich, o a recuperaziun, che a permettéven da vegní gio da luunch raamp senza rescaldà dansgerusament i fren. Ul frenagi par recüperazion al è Asca in püssée ütilizaa, gia ch'al permett di ecunumii d'energía mía negligíbil. Un nuvell sistama prumetent al è in curs da spérimentazion : ul stockagi d'energía in di süper-cundensatur, vargott ch'al permett da mejurà cunsideràbel·ment ul balanzament energétich, o da francà di purzion da línea di fiil d'alimentazion aérea, in manera manch unurusa che con baterii o acümülatur, o con l'APS duvrada par la citaa da Bordeaux.
I tram PCC[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cuncezion di tram la viveva una revulüzion al curs di agn 1930 cura che, in 1931, una cunferenza re-ünent püssée president da cumpagnii da tram americann, lEletric Railway Presidents Conference Committee a elàbora i spécificazion dal tram PCC cul but d’uferí aj viagiadur un mezz da traspòrt cunfortàbel, süscetíbil da trà-j vía da l’autumòbil.
Alimentazion elétrica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alimentazion aérea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul primm tram elétrich al era alimentaa par un carell curent sü düü fiil aéri, e liaa al tram par una fünn flessíbil. Chest métuut al era ciamaa trolley (da la paròla inglés trawl, significant chalut). Chest métuut al era mía interement sudisfasent: ul trolley al gh'aveva tropp suvent la tendenza a scarligà vía di fiil. Pöö l'era stada desvilüpada la pèrtegheta terminada par una rudela a gòrgia in che vegniva a incastrà-ss ul fiil d’alimentaziun. Cert réseaux a ann infinn süstituii un frotteur a la rudela.L’aduzion da la pèrtegheta l'a furzaa i réseaux a recurr al retur da la curent da trazion par i rudài, vargott ch'al a intrudott püssée incunvenient :
- curent vagabunt, purtant a la curusiun galvànica di rudài e suvent da strütür metàlich a prussimitaa, inscí cuma a di interferenz cunt una eventüala signalisazion par circüit da vía ;
- dansge d’eletrucüziun paj ocüpant dal tram a l'ura d’un derajament, chest dare purtant i sò paart metàlich, nurmalment metütt a massa, purtaa al putenzial da la línia d’alimentaziun, vargott ch'al espuneva i ucüpant a l’eletrucüzion se i a punéven simültaniament un pe sü la tera e l òltar sü una paart metàlica dal tram sota tensiun.
La pertegheta a necèssita l’ütilisazion da scambi ai bifürcaziun. Di òltar réseaux in Europa i ann adutaa l archett, ch'al permett da mía duvrà da scambi süj fiil aéri. Quant aj réseaux püssée mudern, i ann adutaa ul pantògraf. Sa nuterà ch'al è difícil da fà coabità di tram a pantògraf e di tram a pertegheta: ul réseau californian da MUNI (San-Francisco) al n'a faa la dulurusa descuverta a l'ura da la messa in servis da mutris mudern al inizi di agn 1980. Da tüta manera, i citaa da Brüssel (línia 44) e Lisbonna a inn reussii a cundü l esercizi mist pertegheta / pantògraf, senza prublem nutàbel.int al caas intúe a cuàbiten tram e trolleybus, al è necessari da isulà con cüra i fiil dal trolleybus, ul return da la curent sa-fasent par chesta vía.
Alimentazion in süperfis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alimentazion in süperfis mía fasent l'ünanimitaa, da spess par di reson estétigh, a diferent mument a inn staa prupunüü divers sistem permetent d'evità ul fil aeri. Sa nuterà i diferent sistem da tram alimentaa pal sota-söö, cunt i quai ul circüìtt elétrich al sa sara sü dumà al passagi dal tram (Bordeaux).
ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tram in Croatia (HR)
- Tram a Türin (IT)
- Tram a Alexandria (EG)
- Tram a Warsaw, Poland (PL)
- Tram a Frankfurt (Oder), Germany (DE)
- Light Rail Transit Association (GB)
- Light Rail Central (US/CA)
- Light Rail Now advocacy (US)
- Light Rail Netherlands (NL)
- Light Rail Atlas "Holland's Light Rail-pages for a world audience" (NL) varying content in multiple languages
- The Cable Building Broadway Cable car line (US/NY)
- Tram int ungaría (HU)
- Market Stret Railway (US/CA)
- Tram in Europa (EU, Europe)
- Stòria di tram a Cieszyn, Pulònia (PL)
- National Capital Trolley Museum (US/MD)
- APTA Heritage Trolley Systems New Orleans page
- German National Tramway Collection, Hannover Tramway Museum Wehmingen(DE)
- British National Tramway Museum, Crich(GB)
- Reader's Companion to American History, Public Transportation: The Electric Stretcar
- Tramway Information Including TLRS and Festival of Model Tramways
- Compressed Air Trams
- In Memory of Kiev Trams
- Trams in Poland; sitt in Pulagih e Ingles


text:
Modena
Módena (Mòdna endèla parlàda modenéza) l'è 'na cità italiàna de la regiù de l'Emìlia-Romàgna, che g'ha 184 525 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]). El teretóre del cümü de Modena l'òcupa 'na superfìce de 182 km², per 'na densità de 1 014 ab./km². L'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima.
L'è stàda a pàrter del 1598 e per divèrsi sècoi la capitàl del dücat dei Este ('nfìna a l'anesiù al Regn d'Italia endèl 1859) e l'è 'na cità antìca séde üniverstària e vescuvìl. Del 1947 la cità l'è deentàda apò séde de l'Académia Militar de l'Ezèrcit e de l'Arma dei Carabiniér.
El Dòm, La Tór Cìvica (Ghirlandìna) e la Piàsa Grànda de la cità i è stàde deciaràde patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
El cümü de Mòdena 'l cunfìna coi cümü de Bastiglia, Bomporto, Campogalliano, Carpi, Casalgrande (RE), Castelfranco Emilia, Castelnuovo Rangone, Formigine, Nonantola, Rubiera (RE), San Cesario sul Panaro, Soliera, Spilamberto.
Persunalià nasìde a Mòdena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luciano Pavarotti, Cantànte de òpera.
- Enzo Ferrari, fondadùr de la Scuderia Ferrari.
- Paolo Ruffini, matemàtich.
- Niccollo dell Abbate, pitùr manierìsta.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1Rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ cucua̱x rü ngẽxguma nagúxchaü̃gu i naãne rü tá nangẽxma i ãũcümaxü̃gü rü guxchaxü̃gü naxca̱x i duü̃xü̃gü. 2Rü duü̃xü̃gü tá nügüguxicatama narüxĩnüẽ, rü norü dĩẽruguama tá narüxĩnüẽ, rü tá nügü ínarütagü, rü ngẽmaãcü tãũtáma nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ i togü i duü̃xü̃gü i tama naxrüü̃ taarü dĩẽruã̱xgüxü̃. Rü chixri Tupanachiga tá nidexagü, rü tãũtáma nanatüga rü naẽga naxĩnüẽchaü̃. Rü tãũtáma moxẽ inaxã i ngẽxguma Tupana nüxü̃ rüngü̃xẽẽgu, rü ngẽmaãcü tãũtáma nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ i Tupanaãrü ore. 3Rü tãũtáma nagu narüxĩnüẽ i togü i duü̃xü̃güxü̃ na nangechaü̃güxü̃, rü tãũtáma nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü. Rü tá naxoregüta̱a̱xgü, rü tãũtáma nügü naporaexẽẽ na yaxna namaã naxĩnüẽxü̃ca̱x i naxü̃neãrü ngúchaü̃gü. Rü tá nichixecüma, rü tá naxchi naxaie i guxü̃ma i ṯacü i mexü̃. 4Rü duü̃xü̃güechitawa̱xegüxü̃ tá nixĩgü, rü nuẽwa̱xexü̃ tá nixĩgü, rü nügü icua̱xüü̃güxü̃ tá nixĩgü. Rü tá norü ngúchaü̃ca̱xama nadaugü, rü tãũtáma Tupanaxü̃ nacua̱xgüchaü̃. 5Rü tá nügü nayaxõgüxüchinetaxẽẽ natürü ngẽma norü chixexü̃ i naxügüxü̃wa tá nango̱xoma na tama aixcüma yaxõgüãxü̃ i ngẽma ore i mexü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü maxẽxü̃, rü tama name i namaã cuxãmücü rü natanügu cuxã. 6Erü ngẽma duü̃xü̃gütanüwa nangẽxmagü i nümaxü̃ i duü̃xü̃gü i ĩpatagu ichocuetanüxü̃. Rü norü ngu̱xẽẽtaemaã nayawomüxẽẽgü i ngẽma ngexü̃gü i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃ i tama naãẽxü̃ icuáxü̃ rü ipecaduã̱xgüxü̃. Rü ngẽma ngexü̃gü, rü norü ngúchaü̃gütama rü chixexü̃wa nanagagü, rü ngẽmaca̱x woo guxü̃guma nangúegü natürü taguma aixcüma nüxü̃ nacua̱xgü i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. 8Rü ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃maã ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü chixexü̃guxicatama narüxĩnüẽ, rü tama aixcüma nayaxõgü i Tupanaãrü ore. Rü naxchi naxaie i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃, naxrüü̃ ga yema yuüxü̃gü ga Yane rü Yabre ga tama Moĩchéga ĩnüẽchaü̃xü̃. 9Natürü ngẽma togü i duü̃xü̃gü rü tãũtáma poraãcü nüxü̃́ nayaxõgü i ngẽma chixexü̃maã ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Erü guxü̃wama i duü̃xü̃gü rü tá nüxü̃ nicua̱xãchitanü na ngẽãẽgümarexü̃ yixĩgüxü̃ yema taxre ga tama Moĩchéga ĩnüẽchaü̃xü̃rüü̃. 10Natürü cumax, Pa Timutéux, marü nüxü̃ cucua̱x ga ñuxãcü meã na chanangúexẽẽxü̃ ga duü̃xü̃gü, rü ñuxãcü meã chamaxü̃xü̃, rü ñuxãcü nagu charüxĩnüxü̃, rü ñuxãcü meã chayaxõxü̃, rü ñuxãcü nüxü̃ changechaü̃xü̃ rü yaxna namaã chaxĩnüxü̃ ga duü̃xü̃gü, rü ñuxãcü nüxü̃ chixuamaxü̃ ga Tupanaãrü ore woo duü̃xü̃gü choxü̃ ima̱xgüchaü̃gu rü ngúxü̃ chingexgu. Rü nüxü̃ cucua̱x ga ṯacü choxü̃ na üpetüxü̃ ga Aü̃tioquíawa rü Icúniũwa rü Ditawa, rü ñuxãcü choxü̃ na yama̱xgüchaü̃xü̃ ga duü̃xü̃gü rü ngúxü̃ chingexü̃. Natürü tórü Cori ya Tupana choxü̃ narüngü̃xẽẽ na tama choxü̃ yama̱xgüxüchixü̃ca̱x. 12Rü aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü guxãma ya yíxema naxwa̱xegüe na Ngechuchu ya Cristuca̱x tamaxẽxü̃, rü togü tá tümachi naxaie rü chixri tá tümamaã nachopetü. 13Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i chixecümagüxü̃ rü ngẽma duü̃xü̃gü i idorata̱a̱xgüxü̃ rü yexeraxü̃ i chixexü̃gu tá nayi. Erü Chataná marü nayawomüxẽẽgü, rü ngẽmaca̱x nüxĩ togüxü̃ nawomüxẽẽgü. 14Natürü i cuma rü name nixĩ i guxü̃guma meã nagu quixũ i guxü̃ma i ngẽma ore i marü cungúxü̃. Erü cumatama rü nüxü̃ cucua̱x na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma ore, rü nüxü̃ cucua̱x na texégü tixĩgüxü̃ ga guxema namaã cuxü̃ ngu̱xẽẽgüxe. 15Rü cuma nüxü̃ cucua̱x rü cubuxgumamatama nawa cungu̱x i ngẽma Tupanaãrü ore i üünexü̃. Rü ngẽmawa cunayaxu i cua̱x na nüxü̃ cucuáxü̃ca̱x i ñuxãcü tüxü̃́ na nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃ ega Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ yaxõgügu. 16Rü guxü̃ma i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ rü nügüãẽwatama nanayaxu ga Tupana. Rü ngẽma ore rü name na duü̃xü̃güxü̃ namaã ingúexẽẽxü̃, rü namaã yaxucu̱xẽgüxü̃ rü namaã iyanawe̱xãchixẽẽgüxü̃, rü namaã nangúexẽẽxü̃ na meã Tupanape̱xewa namaxẽxü̃ca̱x. 17Rü ngẽmaãcü i ngẽma ore rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ ya yíxema Tupanaãrü ixĩxẽ, na meã nüxü̃ tacuáxü̃ca̱x i ngẽma Tupana naxwa̱xexü̃ rü ítamemarexü̃ na tanaxüxü̃ca̱x i nagúxü̃raü̃xü̃ i puracü i Tupana tümamaã nüxü̃ ixuxü̃.
Copyright
Learn More


text:
In'unda da chalira po chaschunar donns, per exempel tras quai che l'agricultura vegn donnegiada visiblamain (setgentada dal terren, furmaziun da sfessas, perditas da racolta e.u.v.). Ultra da quai pon grondas undas da chalira sco quella da l'onn 2003 er chaschunar morts.
Suenter in'unda da chalira duess ins sa schanegiar e plitgunsch evitar prestaziuns sportivas maximalas. Il corp dovra in tschert temp, fin ch'el è puspè s'adattà.
As infurmai plinavant en l'apoteca u tar Voss medi davart las mesiras preventivas che pon vegnir prendidas per esser bain preparà per ina proxima unda da chalira.
Il privel d'incendis da guaud po esser avant maun er vinavant.


text:
Ùrden (biologìa)
En biologìa, ai fì de la tasonomìa, l'ùrden l'è giü dei leèi de clasificasiù scentìfica dei organìsmi vivèncc, tat de la zoologìa, come de la botànica.
Endel'organizasiù sistémica, l'ùrden el stà a 'n leèl piö bas de la clas e 'n leèl piö sùra de la famìa. Endèla stèsa clas isé se g'harà dét giü o piö ùrdegn, e ògna ùrden l'è dividìt en giöna o piö famìe.
- Ezèmpe
- I Paserifórmi (Passeriformes) i è 'n ùrden de la clas dei Ozèi (Aves). Chèsto ùrden l'è dividìt en quàte sota-ùrdegn, dei quài giü (chèl dei Oscini) 'l conté i ozèi europèi.


text:
Suenter in incendi da guaud èsi impurtant da registrar e d'annunziar ils donns resultads, per che quels possian vegnir eliminads uschè svelt sco pussaivel. En quest connex duain vegnir resguardads ils suandants puncts:
Annunziar immediatamain a l'assicuranza d'edifizis donns vi d'edifizis:
- sur e-mail u cun il formular online
- per telefon
- cun in formular
Proceder correct per registrar ils donns:
- dismetter las parts da l'edifizi, ils indrizs ed ils objects donnegiads pir suenter che l'experta u l'expert d'assicuranzas ha fatg l'inspecziun (excepziun: mesiras immediatas).
- sa procurar offertas per tut las parts da l'edifizi che ston vegnir reparadas u remplazzadas (las assicuranzas d'edifizis sa resalvan il dretg da sa procurar segundas offertas).
- examinar cun l'experta u l'expert da donns mesiras pussaivlas per evitar donns futurs (ev. inoltrar ina dumonda da contribuziuns a la Fundaziun per la prevenziun da donns d'edifizis).


text:
Sociolet
In linguistica, on sociolèt l'è ona varietaa d'ona lengoa che l'è specifica d'ona posizion social. La paròla (coniaa da l'ingles come sociolect) la deriva dai morfema socio-, ch'el voeur di "social" e “-lect”, derivaa da la parola "dialect" (dialet), overa una varietà de lengoa.
On dialet ch'el se svilupa per mutiv regional el peu ancasì lu diventà on sociolet. Presempi, l'italian l'è on dialet int el sens che l'è nativ de la Toscana; a l'istess moment, l'è anca un sociolet parchè vessinda diventaa la lengoa franca de la penisola italica e poeu dòp anca la lengoa oficial de l'Italia l'ha ciapaa i carateristich di lengov prestigios, e l'è parlaa da la gent di class elevaa e dai media.


text: DİZİ KEREM SEYİR ÇIKICI DURAK SESİ LA dügah ARIZA SESİ Sİb2 segah SÖZ /MÜZİK VELİ ERDEM KARAKÜLAH YORUM / VELİ ERDEM KARAKÜLAH AHTIM VAR NOTA YAZIM AYDIN ÇAĞLAR ÇAĞLAR MÜZİK KURSU TEL 419 69 55-60 KIZILAY usul sofyan metronom q r r r n œ n œ n œ b œ œ b œ n œ b œ œ b œ n œ b œ œ b œ nœ . . . œ œ œ 1ˆ1ˆ1ˆ1 œ œ œ œ œ œ ‰ œ œ ‰ œ œ & 4 ‰ œ œ K saz saz saz r n œ b œ œ bœ nœ % . œ œ œ œ œ .. œ . œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ . œ œ œ œ &‰ 4 saz saz rK n œ œ b œ œ b œ nœ . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . œ œ . œ œ œ œ œ œ ‰ . œ œ œ œ œ œ . & œ 7 çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay saz rK n œ b œ œ b œ n œ ‰œ œ œ œ œ b œ n œ . œ . œ œ œ œ œ ‰ & 10 saz dün kim ya dö nü yo se su al et rK bœ saz n œ ‰ œ œ œ œ œ b œ n œ . œ b œrK n œ r sin hem ben de dur ma de ki hal da da n n b œ n œ œ œ b œ n œ . œ œœ ‰ œ œ œ œ œ b œ n œ œ œœ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ . œœ œœ ‰ & 13 &œ 16 ka pa na cak göz le rim an la say dı be ni mu se me rat al ma da ver di can can n ah dan tım var be nim saz œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ o naz lı yar dan saz ca nım ve rip a lı rı m gö züm kırp ma dan saz & ≈ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ ≈ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ ≈ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay 19 bir sa ğa ba kın saz e bir so la ba kın saz kim se cik ler ol ma sı n œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ . œ œ œ ≈ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ ≈ œ œ œ œ . œ œ œ œ 22 ya ri me ya &‰ œ œ œ œ 25 ge lin de œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ % kın saz ya rin aş kı na saz dön düm şaş kı na saz Fine kur ta rın ne o lur al lah aş kı na saz 2 nakarat kimse sual etmesin/ bendeki haldan bir sağa bakın e bir sola bakın anlasaydı beni / severdi candan kimseciklerin olmasın yarime yakın yarin aşkına /döndüm şaşkına gelinde kurtarın ne olur /allah aşkına nakarat nakarat ahtım var benim /o nazlı yardan ahtım var benim / o nazlı yardan canım verip alırım / gözüm kırpmadan canım verip alırım /gözüm kırpmadan 1 dünya dönüyor / hemde durmadan kapanacak gözlerim / murat almadan çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay


text:
Leontopodium alpinum
El Leontopodium alpinum (in Insübregh: "Stèla Alpina", "Flur de Lana", "Fiur de Lana", u "Edelweiss" a segunda del lögh e de l'edaa de quel che l'è dree a parlà) l'è 'na pienta de la fameja di Asteraceae e vöna di pient alpin püssee cugnussüü al mund.
Cuntegnüü
Descrissiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Leontopodium alpinum l'è 'na pienta perpetüa che la cress di cinch ai vint zentimeter. La pienta l'è lanüda/feltrida (e de chel trat chi 'l vegn el so nom, "fiur de lana"), menter ch'i sutij föj, lungh pü u manch cinch zentimeter, hinn bej pelus, suratüt in sü la part desuta. Di cinch a quindes petaj furmen una stèla a pü punt inturn al fiur stess.
I pientiscej fiurissen intra lüj e setember.
Difüsiun e Spazzi de Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Stèla Alpina vün la tröa in muntagna, in sü l'intrega cresta alpina, is sü i Pirenee e in di Balcan, in sü i praa prejus e in sü i brigh calcarij (de rar in sü i alp) intra i 1.800 e i 3.00 meter in sül nivel del mar. Fiur cumpagn de la Stèla Alpina se tröen in Tibet, in sül Himalaya, in Giapun, Corea, e.i.v.
Pericuj & Prutessiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Stèla Alpina l'è in pericul d'estinsiun in sü i alp, suratüt in Germania. Anch in Italia, in Austria e in Sgüissera a l'è prutegiüda de la legg di Regiun, Pruvinc, Länder e Cantun e vün la po no catà sü.
La Stèla Alpina cuma Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Germania[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Logo de la Liga Alpina Tudesca
- Simbul del capel e de la gipa di trüp de muntagna tudesch.
Austria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In sül capel di trüp austriegh.
- In sü la muneda de düü cent, e inans de quell in sü la muneda de vün Schilling.
- In del Logo de la Lega Alpina Austriega
- Stèma di cavaj de rassa Haflinger.
- In del Logo de l'Ajüd Alpin Austriegh
Südtirol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stèma de la Südtiroler Volkspartei (SVP) e del so prugenitur el Deutscher Verband (1919–1926),
- Logo de la Lega Alpina Südtirulesa (AVS)
Sgüissera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stèma de rangh di generaj in di trüp sgüisser.
- Logo del türism sgüisser.
- Nom e logo de la Edelweiss Air
- in sül cinch franch


text:
Musica da buna luna
- Gievgia, 4.8.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 4.8.2016, 19:00, RTR
Ina rimnada da sauts che laschan sa sentir in e scadin allegher e cuntent.
En la musica populara datti blers sauts che derasan buna luna cun lur melodias che fan bain a corp ed olma: «Lustig und fidel» sunà dal trio da Pius Baumgartner per exempel, «Krüzfidel» da la chapella Davoser Ländlerfründa u era «Frisch durchs Leben» da la chapella Stelser Buaba. Ils frars Robin e Manuel Mark, dus artists a l'orgelet da maun empermettan en tutta cas: «Jetzt wirds lustig». E quai empermettain era nus, ma tadlai «La populara».
Redacziun: Josefina Gaudenz