text:
Insübria
De Wikipedia
- Una region storica-geugrafica che la curispond al teritori induè che temp indree ghe staven j'Insüber, un popul celtich che l'ocüpava la region fra el Po e i lagh ai pé di Alp, a partì dal IV secul prima dal Signur. Titu Livio l'ha scrivüü che j'hinn stat propi j'Insüber a 'vè fundaa Milan vers el 390 prima dal Signur.
- Una zona che la cumprenda i teritori ch'i curisponden al Dücat de Milan (1395-1796), cume l'era prima de drucà e passà a l'Austria cun el Trataa de Campoformio. Quel nom chì l'è anca quel duperad int i descrizion linguistich, chi definissen l'Insübria cume la zona che la cumprenda la Pruincia de Nuvara, la Pruincia de Lecch, tüta la Pruincia de Milan, la Pruincia de Lod, e el Tisin, insuma tütt i zon induè che se parla el lumbard ucidental (o insübrich).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pagina dala comünità da lavur Regio Insubrica
- Pagina dal'üniversità dal'Insübria
- Pagina dal Moviment econazional Domà Nunch
- Pagina dal'assuciaziun cültüral Terra Insubre
- Pagina de El Dragh Bloeu - Portal per la promozion de l'Insubria
- Pagina par i visitaduu dala zona di lagh ai pé di alp
- Pagina dal giurnal insübrich scrivüü in italian Infoinsubria


c: text/html

text:
Viscont
Quella di Viscont (italian: Visconti) l'è stada ona fameja lombarda che l'ha governaa Milan e 'l sò territori de la metà del Dusent fina a la metà del Quattercent (1277-1447).
In del 1395 l'imperador Venceslaa el gh'ha daa el titol de duca, che poeu l'è passaa ai sò successor Sforza. El ramm principal di Viscont l'ha governaa sora on tocch bell grand de l'Italia del nord, e hann lassaa on monton de castei.
El simbol di Viscont, el bisson, l'è ancamò al dì d'incoeu vun di stemma de Milan.
Cuntegnüü
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Viscont, quand ch'eren al massim de la sò grandoeur, hann faa girà on mucc de leggend intorna ai origin sò de lor, anca perchè al temp i genealogii fantasios eren ona moda de tucc i cà nobel de l'Europa.
Però i origin de la fameja Viscont hinn minga inscì volt comè che voreven fà pensà i sò member. Quei là de fatt a eren domà i sciori de Massin, arent al lagh Maggior novares (che al dì d'incoeu in Italian a se ciama Massino Visconti). A Massin vegnen regordaa 'me vassai de l'arcivescov milanes Landolf II de Carchen giamò a partì del XII secol. El sò cognomm el vegn giò del latin vice comites, che l'è ciar 'se voeur dì cossè.
El someja che 'l Landolf (vescov del 978 al 998) el gh'abbia daa on feud arent a Marian, in del Comasch. Intorna al 1070 gh'hann ciappaa l'offizzi pubblegh de viscont, che poeu l'è vegnuu reditari per tucc i discendent mas'c. Quand hinn vegnuu nobel, i hann tolt sù anca el stemma de la bissa che la mangia on saracen. La fameja la s'è spartida in d'on poo de ramm, che s'hinn spantegaa anca in feudi lontan de Milan. El ramm principal el someja che 'l vegna giò de Umbert, che l'è mort in de la prima metà del XII secol.
La conquista del podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fioeu de l'Umbert a l'è staa Otton Viscont (1207-1295), che in del 1262 l'è riessii a 'gnì arcivescov de Milan. La nomina l'era vegnuda foeura quasi per cas. L'Otton, de fatt, l'è staa nominaa grazzie a l'intervent de la curia romana, perchè a Milan a gh'era troppi conflitt per scernì chi che gh'avess de diventà vescov. Inscì l'era staa deciduu de cattà foeura on quaivun de divers. A quell pont, vuttaa di sò leaa, l'h taccaa sù a combatt per el podè de la città contra la fameja di Torrian, guelfa, intant che i Viscont eren ghibellin. Per quindes agn, l'Otton (che quand l'eva staa nominaa a l'era el cappellan del cardinal Ottaviano degli Ubaldini) l'ha minga poduu andà de dent a Milan, perchè i Torrian le voreven nò. El sconter l'è finii con la soa vittoria, dopo de la Battaja de Des del 1277. Inscì l'Otton e i sò parent hann poduu entrà a Milan, e lì allora l'è scominciaa la conquista del podè de part de la fameja, anca se in d'on primm moment i Viscont aveven dii de vorè sostegnì el partii aristocrategh milanes.
La guerra contra i Torrian l'è andada innanz fina al 1287, quand i Viscont hinn riessii a trà giò Visever. Dopo d'avè vingiuu, l'ha faa elegg in del 1287 'me capitan del popol vun di sò pro-nevod, Mattee I (1250-1322), che 'l gh'ha 'vuu legittimazion anca de l'imperador Rodolf I in del 1288.
In del 1302 i Viscont hinn staa casciaa via de Milan, ma hinn tornaa indree vott agn dopo insemma a l'imperador Enrigh VII. Inscì Mattee I l'ha scominciaa l'overa de conquista de la Lombardia, on lavorà che quei che hinn vegnuu dopo de lù hann segutaa de bon.
La reazion di guelf però la s'è fada minga spettà, e inscì el Mattee 'l gh'ha 'vuu de abdicà in favor del sò fioeu Galeazz I (1277-1238). Quell chì l'ha combattuu de bon contra i sò nemis, fina a quand l'è staa faa presonee de l'imperador Ludovigh IV. Dopo de lù s'hinn succeduu al poder i sò fradei, i nevod e 'l sò fioeu, che hann scominciaa a combattes vun con l'alter. La dinastia l'è andada innanz con vun di sò fradei, Steven, e ai sò fioeu Mattee II, Galeazz II e Bernabò. In del 1378 l'è rivaa el moment de Gian Galeazz, fioeu de Galeazz II, che l'ha faa presonee el zio Bernabò, dopo avènn sposaa la tosa, Caterina. In del 1395 l'è staa nominaa duca de Milan.
El ducaa e la fin de la dinastia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gian Galeazz, col passà di agn l'è riessii a conquistà on monton de territori: in del 1402, a la soa mort, Milan el gh'eva possediment in squasi tutt el centro e 'l nord de l'Italia, col rivà al confin cont el Lazzi e 'l Statt de la Gesa. Tra l'alter, Gian Galeazz l'è riessii a entrà in del sistema dinastegh di grandi famej europei: la soa tosa Valentina defatt l'ha sposaa Luis d'Orléans, fradell del re frances Carlo VI e nonno del re Luis XII.
Ma i domini ciappaa del duca eren minga tropp fort: inscì, quand l'è mort, i sò duu successor hann minga poduu resist pù de tant. I nemis de Milan (per esempi Venezia) s'hinn slargaa fin che hann poduu, e 'l ducaa l'ha squasi ris'ciaa de sparì. La situazion l'è mejorada domà sotta el governa del duca Filipp Maria, vun di fioeu de Gian Galeazz.
Filipp Maria Viscont però el gh'aveva minga di fioeu mas'c, inscì la dinastia a l'è finida con la soa mort, in del 1447. La soa tosa, Bianca Maria, l'ha sposaa el general marchigian Francesch Sforza, che on quai ann dopo l'è riessi a vegnì el noeuv duca milanes.
I alter pretendent al trono milanes però hinn staa i discendent de la Valentina, tant l'è vera che in del 1512 el re Luis XII l'ha voruu conquistà el ducaa e gh'è anca riessii, per on quai ann.
I ramm secondari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se la ligna principal di Viscont a l'è finida in del 1447, gh'è staa on quai ramm che l'ha resistuu fina al dì d'incoeu. El cas pussee famos l'è quell di Viscont de Modron (marches de Vimodron). Quei là i vegnen giò de Ubert, fioeu de Mattee I, e hinn viscont a partì del 1683. Anca Napoleon e i Austriegh, in del Vottcent, hann confermaa la nobiltà de la fameja, e gh'hann daa anca di titoi noeuv, cont el fài vegnì duca.
In del 1837 l'è finii anca el ramm principal de quella fameja chì, inscì tucc i titoi hinn passaa a on alter ramm cadett. Quell ramm chì el s'è conservaa infina al Noeuvcent, e 'l cunta tra i sò member el senator Guido Visconti di Modrone e 'l regista Luchino Visconti.
La bissa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del liber Storia di Milano (1945) Alessandro Visconti el dis che 'l stemma di Viscont on temp a l'eva la bandera bianca con scià la bissa de la gesa de Sant Ambroeus tutta colorada de bloeu. Dopo i Crosad, gh'hann mettuu in bocca on Sarasen tutt ross per el sangh. El Bonvesin de la Riva el ne cunta sù che 'l fatt el vegn giò di impres che on tal Otton Viscont l'ha faa in Terra Santa.
Gh'è de dì perà che quell de la bissa cont in bocca on omm l'è on simbol tipegh anca de l'iconografia cristiana antiga, che la regorda la resurrezion e la storia de Giona.
I castei e alter edifizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Viscont i hann faa sù on monton de castei, prima per protezion e poeu per vivegh denter. Tra quei che resist anca al dì d'incoeu a regordom:
- Palazz Viscont a Tarent.
- Castell de Somma.
- Castell de Pagazzan.
- Castell Sforzesch a Milan.
- la Cassina Boschiroeula a Milan.
- Castell de Pavia
- Castell de Massin
- Castell de Biegrass
- Castell de Legnan
- Castell de Locarna
- Castell de Lod
- Castell de Vercei
- Castell de Voghera

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dezensà
Dezensà (en Italià: Desenzano del Garda; en Latì: Decentianum), l'è 'n cümü de 28 031 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèl'estremità sudòvest del Lac de Gàrda a 30 km a Sudèst de Brèsa.
El teretóre de Dezensà 'l se tróa en mès a 'na grànda 'nsenadüra delimitàda a séra del Mut Córen e a matìna de la penìzola de Sirmiù, A sud de Dezensà se dèrf el piö grànt anfiteàtro morénic d'Itàlia.
Se pènsa che 'l nóm Dezensà el vègne del nòm de persùna lati Decentius, che 'l pödarès véser stàt el padrù de la vìla del IV sècol de la qual se pöl vizità i scàvi.
El Cümü 'l g'ha ciapàt la denuminasiù uficiàl atuàl endèl 1926 (prìma el se ciamàa Desenzano del Lago) quan che, l'è stàt tacàt ensèma al cümü de Rioltèla (che en Italià alùra l'éra Rivoltella del Garda) che 'l fàa cümü de per lü alméno del sècol XIII.
Del cümü de Dezensà fa part apò a la frasiù de San Martì de la Batàia, endóche gh'è stat combatìt la batàia piö sanguinùza de la Segónda guèra de 'ndipendènsa, ai 24 de Zögn del 1859, endóche i Piemontés de Vitòrio Emanuele II e i fransés de Napuliù III i g'ha batìt i Austrìaci. La batàia l'è stàda isé violènta ma isé violènta che, a la fì, el filàntrop svìser Henri Dunant, a éder el defà disperàt che le s'éra dàde per medegà i ferìcc le fómne del pòst e dei paés vizì (Castiù), el g'ha ìt l'ispirasiù per fondà l'istitusiù de la Crus Rósa.
Dezensà l'è zemelàda có Antibes-Juan Les Pins (Costa Azzurra, Francia), del Löj del 2001, Isola di Sal (Repüblica del Cabo Verde), Wiener Neustadt (Àustria), del més de Bril del 2002 e Amberg (Germània).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bonifacio ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Bonifacio ed Canòsa, ( Bonifacio di Canossa in italiân) l'é nasû a Mântva int al 985 e môrt sèimper a Mântva al 6 mâg 1052, l'é l' ûltem erêd mâs'c ed la putèinta faméja ed Canòsa (faméja), e al pió putèint tra tót i sgnōr medievêl dal só tèimp dôp l'imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr.
Bonifacio l'é erēd dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém e al câp ed la râsa ed la faméja d' j Attoni (o Attonidi).
Ed râsa Longoberda l'êra fiōl ed Tealdo ed Canòsa. L'é stê spuşê cun Richilda e pó cun Beatrice ed Lotaringia; da chilê al gh' à 'vû trî fiōl:
- Beatrice, môrta da céca
- Federico, môrt da céch
- Matilde, (1046 – 1115) erêd di tétol e di pusedimèint
Stôria
Pôch préma ed murîr tr' al 1011 e al 1017 Tealdo al numîna erēd al fiōl Bonifacio. Chiló al quésta acsé al grôsi proprietê di nôn che a s' egh zûnten dal j êtri tèri quând, int al 1010-1015 ,al spōşa la réca e putèinta vèdva lumbêrda, Richilda
Bonifacio al ghà 'vû cun spalvarderéia un pôst ed prém piân ind la sēna polética ind l' inési di secònd mél ân: l'à fât e al gh'à ' vû al pió grôsi proprietê fevdêli ed la peníşola.
Al cumîncia la só carêra ed cmandânt cun 'n' impunèinta batâlia campêla int al 1021 e per tóta la só véta l' é stê cuntê cme un òm d'êrem fôrt cme un leòun despès a fiânch o in ajót ed l'Imperadōr Corrado II in tóta l'Eurôpa. Al lîga al só destîn a l'imperadōr e l'é ûn di sō principêl sódit. La fedeltê e l'apôg dê da Bonifâcio a Corrado II a gh'àn un impurtânt prèmi int al 1027, a l'època ed la préma vôlta che l'Imperadôr al gnîva in Itâlia quând al Sgnōr ed Canòsa a gh'é stê dê, per arcnusèisa dal só sustègn a la coròuna imperiêla, la mêrca ed Tuscia, ch' al li zûnta a i sô tânt tétol e proprietê.
Bonifacio ch' al sòma al zôni da pôch quistêdi al pusès só i teritôri a mezanôt ed l' Apenèin arzân, al và só in sté manêra a un grêd ed putèinsa têla da prèir èser cunsidrê al pió grôs fevdatâri italiân e ind al 'stès mumèint guadagnêres la nòmina 'd èser dimòndi réch. L' eşêrcit ed quî ed Canòsa l'é fât in tót da doméla òm, un gróp ed manôvra dimòndi periculōş in cl' època de schêrsa popolasiòun.
Bonifacio l'à cmandê i só lêregh fèdev cun al pógn ed fèr cun còst l'à schisê al rivôlti e i tentatîv d'indipendèisa di sgnuròt lochêl. Donizone, crunésta dal tèimp, per fôrsa bèin dispôst vêrs al marchèiş, an pōl mìa ed fêr a mēno d'arcurdêr soquânt fât ed dûra rapreşâlia fât dal pêder ed la Grân Cuntèsa.
Dimòndi lighê per uşânsa familiêra al partî imperiêl, Bonifacio, al vîn custrèt a fêr frûnt a 'na lònga sèria ed rivôlti da pêrt ed divêrs fevdatâri pió céch che tr' al 2021 e al 2030 a s'arbèlen, la crîşi la rîva al mâsim e l' as cunclód cun 'na batâlia, a Chiviôl aşvèin a Rèz, cun tânt môrt e frî che al sâgov di nemîgh …inzuppò il campo e tinse di rosso gli zoccoli dei cavalli".
Ed sicûr l'é stê ûn di pricipêl avtōr ed la cunquésta dal Règn ed Borgogna al servési ed Corrado II (istê 1304) mó l'é ânch al cmandânt in grêd de schisêr a la şvêlta 'n' êtra rivôlta còla dal popôl ed Pêrma cûntra l'Imperadór (Nadêl 1037) cun còst l'à frenê al şvilōp dal j istitusiòun vêrs al peréiod préma di Cmûn.
Ind l' istès tèimp a môr Richilda sèins fiō, Bonifacio, fôrsi cucê da l'Imperadōr, al cunclód a secònd impurtâşnt matrimòni ed la só véta cun 'na dòna ed râsa reêla, Beatrice ed Lotarigia, l'é 'd' òna dal faméj fevdêli pió réchi dal Fiândri e l'é duchêda a cōrt da la sîna, la mujêra ed Corrado II. Un matrimòni grandiōş e lusuōş, Donizone l' arpôrta 'na spiegasiòun amirêda ed la fèsta dal nôs ch' l' é durêda trî mèiş e ch' la dvèinta ânca ótila a Bonifacio per dêr 'na dimostrasiòun ed la só putèinsa e richèsa.
In sté môd al marchèiş ed Canòsa al quésta un pôst ancòra ed pió ed valōr int al partî imperiêl e a'gh la chêva, d'ed l'é a pôch, cun la nâsita ed Matélda, a 'd asicurêres la râsa.
Int al 1052 Bonifacio, che Donizone nonostânt tót al li cûnta cme:
"Limpido e buono nel volto e' Bonifacio, / negli atti e nei detti e' limpido e buono. / La profezia lo disse ricco ed amante di pace, / vincitore in ogni battaglia lo disse la profezia."
l'é stê misterioşamèint asasinê in 'na batûda ed câsa a Sân Martèin ed l' Êrşen, in 'na zôna tr' al fióm Ôli e al fióm Mincio a Mântva.
Atâch a un mûr ed la Cappella dell'Incoronata a Mântva a gh'é la lâpida ed la tòmba ed Bonifacio dóve a gh'é scrét:
"Hic jacet egregius Dominus Bonifacius illustris Marchio, et Pater Serenissimae Comitissae Mathildis, qui obiit MLII die VI Indict. V"
Cme as lêz la dâta ed la môrt l'é al 6 ed mâg dal 1052.
La tôş al só pôst la fiōla Matélda ed nōv ân ch' la dvèinta acsé l'ónica erēd dal grôsi proprietê dal pêder.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Antonio Falce - Bonifacio di Canossa, padre di Matilda - Reggio Emilia : Bizzocchi.
- William Montorsi - Da Tedaldo, Bonifacio e Matilde di Canossa a Napoleone Bonaparte : otto secoli a San Benedetto di Polirone - Modena : Il fiorino, 1996.
- Ugo Gualazzini - Per la storia dei rapporti tra Enrico III. e Bonifacio di Canossa. - , 1933. - Pag. 67-83 - Estr. dall'"Archivio storico italiano", serie VII, vol. XIX (dispensa 1° del 1933)
- Luigi Pecchini - Una antica lapide nel duomo di Mantova ricorda Bonifacio di Canossa padre della gran contessa Matilde - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 2006. - Estr. da: Il Pescatore reggiano, n.31, 2006
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Bonifacio di Canossa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Diocesi de Piasensa
La Diocesi de Piasensa (Dioecesis Placentina-Bobiensis in Latin; Diocesi ad Piasëinsa e Bobi in Piasentin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Emilia-Rumagna, da la diocesi metrupulitana de Mòdna e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dlà Diocesi i fann part le cità de Piasensa, e dal 1989 anca Bòbi, che fin a che l'ann lì a lìera diocesi indipendent. El teritòri el g'ha un'area de 3.670 kmq e 422 paròchie, in sü le pruìnce de Piasensa, Parma, Pavia e Genua.


text:
Chesalles-sur-Oron
Mudel:Unreferenced stub Cuurdinàde: 46°34′N 06°51′E
Chesalles-sur-Oron a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.00 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5784 abitant.
El cumün de Chesalles-sur-Oron al se tröva a una altitüden de 788 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Le Flon (FR), Saint-Martin (FR), Bussigny-sur-Oron, Ecoteaux, Palézieux, Oron-le-Châtel, Chapelle (FR).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Altenburg
Altenburg (Starograd in lusazian inferior; Starohród in lusazian superior; Starohrad in cech stòrigh; Altenburgo in spagnoeu; Altenbourg in frances) a l'è ona città de la Germania centro-oriental. El territori aministraa de la città l'è abitaa de 32 992 personn (dato del 31. Dic 2013)
La città la se troeuva in de la Turingia, in del circondari de l'Altenburger Land.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada abitada a longh de popolazion slav: la prima citazion de la città la ven de on document de l'imperador Otton II (976). El Barbarossa el n'ha faa vun di centri pussee important del sò regn.
In del 1256 l'ha ciappaa el titol de città.


text:
Boltér
Boltér (Boltiere) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la média pianüra bergamàsca a 13 km de la sità e a 171 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 958 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,1 km² e 'na densità de popolasiù de 1 453 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Brembàt, Ciserà, Ös de Sóta, Puntiröl, Verdelì.
Ol paìs l'è nasìt sö öna mòta (1 -2 méter de dislivèl) 'n del mès de la pianüra.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Boltér l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Thal (SG)
Thal a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Wahlkreis Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6302 abitant.
El cumün de Thal al se tröva a una altitüden de 415 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fußach (AT-8), Gaißau (AT-8), Heiden (AR), Höchst (AT-8), Horn (TG), Lutzenberg (AR), Nonnenhorn (DE-BY), Rheineck, Rorschacherberg, Wasserburg (Bodensee) (DE-BY), Wolfhalden (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thal l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 1163 col nom de curtis tale.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Lengua mirandesa
El Mirandés (Lhéngua mirandesa; in portoghés: Língua mirandesa o mirandês) l'è una Lengua parlada in del nòrd-est del Portogal. El Parlamènt portoghès, el 17 de setèmber 1998, l'ha rcunusüda cume Lengua üficiala con la Lègg n. 7 del 29 de genàr 1999.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mirandès el g'ha funulugia, murfulogia e sintassi difenrete da quèle portoghese, e l'è stài divisa almèn da la furmasiòn del Portogal, in del sécul XII.
Incö l'è 'na Lengua co-üficàla al portoghés a:
ch'i 'enn tütt in del Distrètt de Bragança. Quasi tüta la gent l'è bi-lingua (Mirandés e Portoghès); apèna a Picote, un paesìn picinìn a sèe, se parla apena el Mirandés.


text:
I è partìcc a sìc ure dal piasàl di scöle
Ala conquista d'ol Tirol
Con d'öna braca de mure e ü sachèt de nisöle
Adòs al pulman a pedriöl
199 euri tri dé e dù nòcc
Zét de Valgoi fin' a Alzà
Chi so 'ssota chi dorma amò bei cocc
Chi sö 'ssura i ga arda a la vià
E i vèt la
Brenner Autobahn, mercatini de Nedal
Brenner Autobahn o A 22!
A l'autogrill sura 'l Garda Genio al ga arda
E po' 'l ga dìa mé g'avres de spant
Öle mìa fal dét in mès a töta la zét
Come l'an pasàt al Gardelàn
Con d'ü scuntrì d'ol café i bif in 30 perché
Ai seghéta a riciclàl
Ol piö fürbo ü de Par 'l ga dìs a chèla d'ol bar
L'è mìa per caso che go de strepàl?
Brenner Autobahn mercatini de Nedal
Brenner Autobahn o A 22!
Jodler
Ed al controllo della Polizei
I canta töcc L'è sa Nedàl
E quando che i g'ha zo du o trì bocài
I ha pasàt la Pustertal
E quando a Innsbruck töcc i salta zo
I ga rampa adòs ai tabiutì
Come a Nedàl i pöcc i sa töl zo
'nnacc e 'ndré come puì
Pipì la töt ü leroi con vintesìc cucù
La sciura Ines ü bèl baciòc
Boröla al dìs: Laga boi chi laùr lé de tzu
E 'l cumpra i bàle de Nedàl de plòc
Mario Cancèl a le dré a fa zo i cartuline
Con sö Grüsse aus Tirol
I piö fò però i è Badìl e Sandro Mangime
I cumpra ol limoncello de Chignöl!
Brenner Autobahn, mercatini de Nedal
Brenner Autobahn o A 22!
Jodler


text:
15 10
Ol dé 15 de utùer l'è 'l 288 ( 289 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 78 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de utùer al è ul dí da pòost 288 ( 289 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 78 dí a finí l'an.
Avenimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1552 - El Khanat de Kazan el vé cunquistàt de le trüpe de Ivan Grozny
- 1582 - Và 'n vigùr el calendàre gregorià, che 'l g'ha sustituìt el calendàre giulià. i dé del 5 al 14 de utùer del 1582, i è stacc saltàcc per rimèter en lìnea el calendre coi müimèncc astronòmic
- 1815 - Napuliù el cumìncia 'l sò ezìlio sö l'ìzola de Sant'Elena endèl'Océano Atlàntich
- 1872 - Giuseppe Perrucchetti el fónda 'l Còrp dei Alpini
- 1879 - El Papa Leone XIII el püblica l'Enciclica Iampridem considerando.
- 1880 - I soldàcc mesicà i còpa Victorio, giü dei piö grancc stratéghi militàr dei Apache
- 1911 - A Göteborg, en Svésia, Dorando Pietri el cór e 'l vèns la sò öltema gàra 'nternasiunàla
- 1917 - Prima Guèra Mondiàl: a Vincennes, föra de Parigi, la balerìna olandéza Mata Hari la vé füzilàda per ìga fat la spìa en favùr de la Germania
- 1939 - Vé enauguràt l'Aeropór Municipàl de New York (piö tàrde rebatezàt Aeropórt Fiorello La Guardia)
- 1940 - Cumìncia le proiesiù de Il grande dittatore, en cine di sàtira sociàl söl regìme nazìsta, el protagonìsta l'è Charlie Chaplin
- 1945 - Segónda Guèra Mondiàl: l'ex Prim Minìster de la Frància de Vichy, Pierre Laval, condanàt per tradimènt, el vé füzilàt.
- 1946 - Procès de Norimberga: el fondadùr de la Gestapo, Hermann Göring, emprizunàt de póch tép come criminàl de guèra, el se 'nveléna a póche ùre de la sò ezecusiù
- 1967 - Fidel Castro l'anuncia la mórt de Ernesto Che Guevara
- 1970 - Endèl manicòmio de Pozzuoli mör Leonarda Cianciulli, la Saunificadùra de Correggio
- 1990 - El leader de l'Üniù Soviètica, Mikhail Gorbachev, el ricéf el Premio Nobel per la pace, en ricunusimènt dei sò sfórs per calmà vià la Guèra Frèda e per l'apertüra de la sò nasiù
- 1993 - Nelson Mandela e Fredrik De Klerk i ricéf a Stocólma el Prémio Nobel per la Pàce, per ìga liberàt el Sudafrica da l'apartheid.
- 1997 - Sardegna: condèna lége regiunàl, se reconós el sàrdo cóma 'na lèngua uficiàl de la regiù autònoma a statuto speciàl.
- 2005 - I irachéni i apröa, per mèzo de 'n referendum, la Custitusiù del Iraq democràtic, parlamentàr e regiunàl: el voto contràre de la magiorànsa dei àrabi sunìti el compènsa mìa lamagiurànsa dei "Sé" dei eletùr àrabi sciiti e curdi.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 70 a.C. - Publio Virgilio Marone, poéta e filòzofo latì
- 1347 - Gian Galeazzo Visconti, pulìtich italià
- 1844 - Friedrich Nietzsche, filòzofo e scritùr todèsch
- 1915 - Yitzhak Shamir, pulìtich israelià
- 1923 - Italo Calvino, scritùr italià
- 1924 - Lee Iacocca, manager americà
- 1944 - Sali Berisha, pulìtic e dutùr albanés
- 1963 - Valerio Staffelli, personàgio de la televiziù italià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cimone
Cimone (Zimón endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 578 abitàncc, 'na süperfìce de 9 km², per 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Trènt, Garniga Terme, Cavedine, Naldém, Villa Lagarina, Pomarolo.
El cümü de Cimone l'è furmàt de divèrse frasiù, ciamàde: Battistoni, Buzzi, Chiàusa, Cimòneri, Costa, Còvelo, Dossi, Finestrella, Frizzi, Gazzi, Molino, Petrolli, Pietra, Pìfferi, Postal, San Giorgio, Sant'Anna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Balànsa
La balànsa (del latì: bis, du, lanx, piat; l'è ciamàda pò a péza o stadéra) l'è 'n arnés che se dopèra per mizürà le mase.
L'è 'na léa de prim zèner coi bras precìs che, al stabeléser 'na situasiù de equilìbrio 'ntra i pézi dei còrp, la permèt de mizürà le màse.
Per fà la mizüra se dopèra dei campiù che i pöl véser piö o méno precìs a segónda de la preciziù del strümènt.
La preciziù de la mizüra la pöl véser de 'n quach chìli se se tràta de balànse 'ndüstriài 'nfìna a 'n quach miligràm se se tràta de balànse de laboratóre.


text:
Evoluziòun
Artéccol in dialètt mudnés
In d'la biologia, l'evoluziòun d'le speci l'è al fenòmen dal cambiaméint dal fenotipo, espressiòun visibil e franca dal genotipo, ch'l'è po' al patrimòni genetico di individui ed'na specie. L'è impurtànt capìr che al cambiaméint evolutîv al porta brìsa par forza a un quel miòr.
La teoria dl'evoluziòun l'è di mandi important par la biologia d'adésa. Par dirla in pochi paròli, l'è nèda dall'óvra ed Charles Darwin, quel ch'la vèst nella seleziòun nadurèl al mutòr generèl dl'evoluziòun d'la vètta in d'la Téra, e dai stòdi d'la genetica. I prinzìppi generèli d'la teoria dl'evoluziòun iein pacific par tòtta la comunitê scientifica, ma d'etra pért i gh'iein di quistiòun secondari d'la teoria ch'i van profundìdi e difàti incô un bel nòmmer ed rizercadór iein ancàra drê a lavuréregh. Al cuncèt ed evoluziòun l'è stê na gròsa rivoluziòun in dal pinsèr scientific biològic e l'ha ispirê divèrsi teorî e mudéli in di mandi setòr d'la conusciénzia.
[di mandi da fér]


text:
Còlegh
Còlich ò anca Còlech (nom ufizial in italian Colico) l'è on comun de la Provincia de Lecch, sitüaa al confin con quella de Còmm. El gh'ha 7 683 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 35,3 km² e ona densità de 218 ab./km².
Se troeuva vers la fin del Lagh de Còmm e l'è tacaa ai comun de Delebi (SO), Domas (CO), Dongh (CO), Dòr, Gera (CO), Gravedona (CO), Muss (CO), Pagnoeune, Pianell (CO), Pianted (SO), Tremenech e Vercana (CO).
A l'è gemellada cont el comun todesch de Wolfegg, in del Baden-Württemberg.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra a vess in scima al Lagh de Còmm, Còlich la se troeuva al pont d'inconter di strad important, che colleghen Milan e la Brianza cont el Lagh de Còmm, el Pass del Spluga e la Val Ciavenna (e donca con la maggior part de la Provincia de Sondri). El paes a l'è dominaa de voeuna di Prealp pussee important e imponent, el Mont Legnon (2609 meter).
I duu cors d'acqua principai de Còlich a hinn l'Inganna e 'l Perlin. Là vesin ghe passa anca la prima part del fiumm Adda, che poeu el finiss in del lagh e che la fa de confin con la Provincia de Còmm.
Còlich la gh'ha sett frazion, var a dì:
- Viladech (Villatico)
- Cùrc (Curcio)
- Laghett (Laghetto)
- Olgiasca (Olgiasca)
- Posall (Posallo)
- San Ròcch (San Rocco)
- Funtanee (Fontanedo)
De vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fortificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fòrt Montegg: fòrt militar ancamò intregh (l'unich in Italia) faa sù duranta la Prima Guerra Mondial a difesa del confin Italia-Svizzera, per evità el ris'c che i Imperi Centrai invadessen el Stat elvetich per poeu entrà in Italia (come aveven giamò faa cont el neutral Belgi per taccà la Francia). Per come hinn andaa i avveniment de la guerra 1915-1918, quell fòrt chì l'è mai staa dopraa. L'unica voeulta che l'ha sparaa di colp a l'è staa a la fin de la Segonda Guerra Mondial, quand di partisan che l'aveven occupaa hann dopraa on cannon contra ona colònna de todesch che eren dree a retiràss. Dòpo la guerra a l'è staa on depòsit de arm e poeu l'è staa ceduu al demani pubblich.
- Fòrt Fuentes: fòrt costruii del tra 'l 1603 e 'l 1606 del governador spagnoeu de Milan, el Cont Fuentes, a difesa del Ducaa contra i Grison e la Francia. A l'è staa dopraa per quistion important domà tre voeult: in del 1706 (assediaa di Austriech duranta la Guerra de Succession Spagnoeula), in del 1733 (assediaa di Spagnoeu e di Piemontes duranta la Guerra de Succession Polacca) e in del 1746 (assediaa di Spagnoeu duranta la Guerra de Succession Austriaca). L'è staa faa trà giò del Napoleon, ma gh'hinn ancamò de vedè i sò ruin.
L'Abbadia de Piona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fra i pussee famos monument romanigh de la Lombardia, l'Abbadia de Piona, storicament collegada a quella de Vallaa, i quaj ruin hinn visitabil a pòcch chilòmeter del paes, in direzion de Morbegn, la representa vun di compless conventuaj pussee suggestiv, sia per la bellezza de l'ambient natural, sia per la presenza de testimonianz artistich rilevant assee.
La gesa, fada sù in de la medà del XI secol, ma giamò ampliada cent ann dòpo, al presenta ona fasciada a gabana, cont ona finestra granda central a tutt sest. L'interno l'è costituii de on'unega navada. A l'entrada troeuvom duu leon in marmor reggent ciaschedun di acquasantin, ma che in origin gh'aveven de sostegnì ona colònna ò on pulpit. De interess notevol a l'è anca el ciclo pittòrich, che l'è del XIII secol, present in su l'absid: in del center se troeuva la figura granda del Crist che 'l sostegn on liber dervii, cont intorna i simboi di quatter evangelista, menter sòtta hinn dipingiuu i Dodes Apòstoi, dividuu in duu grupp.
De dree a l'edifizi de la gesa se troeuven i ruin de on'absid de origin altomedieval, de la qual la destinazion originaria la se sa nò. El campanil de foeura, in sul fianch a nòrd, a l'è inveci del XVIII secol. A destra de la fasciada se riva, a travers on portal ad arch sguzz, al ciòster, del XIII secol: longh el perimeter del cortil corren quaranta e vun colònn e quatter pilaster de marmor, i capitei di quai, finement decoraa con disegn de foeuj, fior e animai, sostegnen on pian de sora con gier in còtt e in fass in marmor bianch, ross e negher.
A l'entrada del ciòster se troeuva on fresch che 'l fa vedè l'apparizion del Crist a la Madònna, menter sora a l'ingress del pòrtich che 'l pòrta a la gesa el gh'è on bust de Gesù. Sòtta al pòrtich, taccaa a la gesa, se troeuva on lunari frescaa in d'on moeud sempliz e quas popolar, element decorativ singolar, che l'è de on'epoca precedent a la costruzion del ciòster e che in origin a l'era locaa foeura de la gesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còlegh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Triculōr Italiân
Artécol in dialèt arzân
Indice
La stôria dal Triculōr Italiân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Triculōr Italiân, (Tricolore Italiano in italiân) cme bandēra nasionêla, la nâs a Rèz al 7 znêr 1797, quând al Parlamèint ed la Repóblica Cispadâna, só prupôsta dal deputê Giuseppe Compagnoni, al stabilés: "…che si renda universale lo Stendardo o Bandiera Cispadana di Tre Colori Verde, Bianco, e Rosso, e che questi tre Colori si usino anche nella Coccarda Cispadana, la quale debba portarsi da tutti". Mó perché prôpria sté trî culōr? Ind l ’'Itâlia dal 1796, traversêda dal vitoriōşi armêdi napoleònichi, al tânti repóblichi d’ispiraziòun giacubèina ch’ îven cambiê i véc Stêt ditatōr àn siēlt quêṣi tóti, cun variasiòun ed culôr, bandêri sgnêdi da trèi fâsci cumpâgni, ed sicûr inspirêdi al mudèl francèiṣ dal 1790. E ânca i repêrt militêr "italiân", més insèm a chi tèimp là a sustgnîr l'esêrcit ed Bonaparte, gh’îven dal bandēri fâti a la ‘stèsa manēra. In particulêr, i stindêrd regimentêl ed la Legiòun Lumbêrda mustrêven, gióst, i culōr biânch, ròs e vèird, che fêven pêrt dal j abitódin antîghi dal pôpol lumbêrd: al biânch e al ròs, difâti, fêven figûra ind al vèc stèma dal cmûn ed Milân (crōṣ ròsa in séma al biânch), mèinter vèird j èren, fîn dal 1782, al divîṣi ‘dla Guèrdia cèvica milanèiṣa. Culōr cumpâgn, pó, gnivèn druvê ânch ind i stindêrd ed la Legiòun Italiâna, ch’la metîva insèm i suldê ‘dl' Emélia e ‘dla Rumâgna, a gh’ é al chêş che còsta sia la ragiòun ch’ l’à cucê la Repóblica Cispadâna ed metrî ind la só bandēra. Al cèinter 'd la fâsa biânca, al stèma ‘d la Repóblica, un portafrèci cun dèinter quâter frèci, (a sêgn dal quâter sitê Rèz, Mòdna, Frêra, Bològna), circundê da ‘na curòuna ed lâver guarnî cun un troféo d’ êrmi.
L'època napoleònica[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèma campâgna d'Itâlia, che Napoleòun al fà tr’ al 1796 e al 1799, l’arbêlta al vèc sistèma de Stêt che spartîven l’Itâlia. Al só pôst nâsen tânti repóblichi giacubèini, ed sêgn democrâtich: la Repóblica Ligure, la Repóblica Romana, la Repóblica Partenopea, la Repóblica Anconitana.
Dimòndi vînen batûdi dal cuntratâch austro-rōs dal 1799, da l’j êtri s’unîven, dôp la secònda campâgna d'Itâlia, in dal Règn Itâlich, che al srè durê fîn al 1814. Epór, al j êren la prèma vòja d’indipendèinsa in dal nôster Risorgimèint. E l’è stê prôpira in chi ân lé che la bandēra la vîn sintîda mìa pió cme sègn ed la faméja reêla o militêr, mó cme sègn dal pôpol, dal libertê cunquistêdi e, dòunca, ed la nasiòun ‘stèsa.
Al Risorgimèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind i trèint’ân dóp al Congrès ed Vièna, la bandēra Triculōr l’è stêda fughêda da la Restauraṣiòun, ma la continvê ad èser tirêda só, cme insègna ed libertê, ind al rivólti dal 1831, ind al rivólti masiniàni, ind la disperêda imprèiṣa di fradê Bandiera, ind al rivólti ind i Stêt dla Cēṣa. Dapertót in Itâlia, al biânch, al ròs e al vèird alōlen dîr ‘na cumûna spèransa, ch’la infiâma al pasiòun e l’imaginasiòun di poēti: "Raccolgaci un'unica bandiera, una speme", al scrèv, in dal 1847, Goffredo Mameli in dal só Canto degli Italiani. E quând s’arvès la stagiòun dal '48 e al permès a la Costitusiòun, ch’la bandēra là, la dvèinta al sègn ed ‘na rivîncita nasionèla, da Milân a Venèsia, da Ròma a Palermo. Al 23 mêrs 1848 Carlo Alberto al pêrla al popolasiòun dal Lumbêrd Vènet cun al famōṣ proclàma ch’al dà la nōva ed la préma guèra d'indipendèinsa e al finés cun al parôli:"(…) per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell'unione italiana vogliamo che le Nostre Truppe(…) portino lo Scudo di Savoia sovrapposto alla Bandiera tricolore italiana." Al stèma ed la faméja reêla a gh’è stê zuntê ‘na bordûra culôr aṣór, per fêr in môd che la crōṣ e al câmp dal scûd a s’ armes’césen mìa cun al biânch e al rós dal strési ‘dla bandēra.
Figûri tôti dal Sit dal Quirinêl
Da l'unitê ai nôster dé.[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 14 ed mêrs dal 1861 vîn dichiarê la nâsita del Règn d'Itâlia e la só bandēra l'à continvê ad èser, per abitódin, còla ‘dla préma guèra d’indipendèisa. Mó la mancânsa ed ‘na lèg in propôsit - fâta sōl per i stindêrd militêr – al pôrta a fêr dal bandêri cun figûri divêrsi da l’originêl, adiritûra zò ed règola. Sōl in dal 1925 vîn stabilî, per lèg, i mudê ‘dla bandēra nasionêla e ‘dla bandēra de Stêt. A cósta ché (da druvèr ind i palâs dla faméja reèla, ind al parlamèint, ind i ufési e ind al rapreṣentânsi diplomâtichi) a vîn zuntê al stèma la curòuna reêla. Dôp la nâsita dla Repóblica, un decrêt ed lèg dal Presidèin ed la Repóblica dal 19 zógn dal 1946 al fésa la figûra pruvişôria ‘dla nōva bandēra, confermêda da l'Asembléia Costituèint ind la sidûda dal 24 mêrz dal 1947 e mésa ind l’articól 12 ed la nóstra Chêrta Costitusionêla. E ânca ind al sèch linguâg dal verbêl a’s pōl còjer tóta l'emosiòun dal mumèint.
Al Presidèint (Ruini) :
Pongo ai voti la nuova formula proposta dalla Commissione: "La bandiera della repubblica è il tricolore italiano: verde, bianco e rosso, a bande verticali e di eguali dimensioni".
L'é apruvêda. L' Asembléia e al póblic dal tribûni a’s mèten in pē. L’é un lòngh ciucamèint ed mân.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Corrado Barigazzi - Il tricolore e l'albero della libertà : Reggio e la Rivoluzione francese, 1796-1800 - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1996.
- Ugo Bellocchi - La storia d'Italia narrata dal tricolore : 1796-1986 - Reggio Emilia : Societa emiliana editoriale, 1985-
- V. Fiorini, M. Butturini - Chi invento la bandiera tricolore - Salò : Tip. Giovanni Devoti, 1897
- C.C. Fornili - Il Tricolore nel quadro di tre grandi avvenimenti: rivoluzione, Napoleone, risorgimento - Reggio Emilia : Nuova Futurgraf, 1997
- Tarquinio Maiorino, Giuseppe Marchetti Tricamo, Andrea Zagami - Il tricolore degli italiani : storia avventurosa della nostra bandiera. - Milano : Mondadori, 2002.
- Otello Montanari - 1797: nascita del primo Tricolore e della prima Costituente in Italia - Modena : OMICRON, 2003
- I Giorni del Tricolore : memorie storiche della Citta di Reggio dall'anno 1796 al 1812 di Don Pio Motti / a cura di Maurizio Festanti. - Reggio Emilia : Diabasis, 1997.


text:
Sassuolo
Sassuolo (endèla parlàda locàl Sasól) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha 41 126 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 38 km², per 'na densità de 979 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrande (RE), Castellarano (RE), Fiorano Modenese, Formigine, Prignano sulla Secchia, Serramazzoni.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Brugg
Brugg (Bruga in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 10 408 abitant e una süperfiss de 56 km², e al se tröva a una altitüden de 52 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brugg a l'è tacaa ai cumün de Gebenstorf, Habsburg, Hausen, Riniken, Rüfenach, Schinznach-Bad, Umiken, Untersiggenthal, Villigen, Villnachern, Windisch.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brugg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Brugg al Wikimedia Commons


text:
Teuría di cungjuunt
La Teuría di cungjuunt a l’è una branca da la matemàtica e da l'infurmàtega creada principalameent pal matemàtich Tudeesch Georg Cantor a la fí dal Mudel:XIX sécul. I cuncett da basa da la Teuría di cungjuunt i è i cungjuunt e i söö elemeent. Un cungjuunt al è vidüü cuma una collezziú d'ugett, cjamaa i elemeent (u mémbar) d'un cungjuunt. In matemàtica, cada ugett matemàtich (cumprees un cungjuunt) al pöö vess elemeent d'un cungjuunt.
Inizzialameent cuntruversada, la Teuría di cungjuunt sa l’è trasfurmada par deventá una teuría fundamentala da la matemàtica moderna, gja che chesta darera a l’è druvada par gjüstifiá le süpusizziú fade in matemàtica cuncerneent l'esistenza d'ugett matemàtich, cuma i nümar u le funziú, e le suve prupietaa.
Atüalameent, sa la separa la Teuría di cungjuunt in düü parte : la teuría naïve di cungjuunt e la teuría assiumàtega di cungjuunt. La teuría naïve di cungjuunt, igualameent qualifiada « d'intütiva », al è stada desvilüpada in primm löögh. Par la sequenza, sa l è averaa che süpusá da pudé realizá qual-sa-vöör uperazziú cuj cungjuunt, senza vargüna restrizziú , al menava a di paradoss cuma ul paradoss da Russell. Par respuunt a chiist prubleem, la Teuría di cungjuunt al è stada recustrüida, druvaant chesta völta un aprocc assiumàtich.


text:
Guesch Patti
La Guesch Patti (al sò nóm vēr 'l è Patricia Porasse) (Parìś, 16 ad Mars dal 1946) l'è na cantànta e atóra francéśa cgnusùda specialmènt par la sò cansòṅ spurcaciòna Étienne.
Biugrafìa
Al sucès ad Guesch Patti al riva in dal 1987 quand la fà la cólp cun Étienne (al nóm Stēvan in miranduléś, ma da cal bandi là 'l è 'n sinònim d'l òrgan di masć) ch'al dvénta disc 'd òr in Frància vindénd un migliòṅ e mèś ad còpi, rivànd al prim pòst in dal clasìfichi ad nóṿ paéś. Al braṅ al cònta i amór dna putàna ad clas cun un linguàǵ franc e 'l è cumpagnâ da un vìddeo in bianc e négar in dua la cantànta la s cava śò. Al disc al vèṅ primiâ in dal sò paéś cun al Prix Vincent Scotto (Sacem), cuma mijór sìngul dal 1987.
In dal Mars dal 1988 a vèṅ publicâ al sìngul Let be must the queen, ch'al cònta (incóra) i lavōr fat bèṅ dna putàna, ch'al ciama 'l àlbum Labyrinthe. Al disc ad debùt ad Guesch Patti, dal gènar pop-rock, 'l è 'n prugèt misć e al dascór di argumènt quài la dròga, l'emarginasiòṅ e la prustitusiòṅ, cun un braṅ d'l artìsta Mimi Bastille, Backstage d'une star. Al disc, cun i tri sìngui Let be must the queen, Bon anniversaire e Cul Cul Clan, al vénd bèṅ e al ciàpa dimóndi prèmi.
In cal mèntar, la Patti la riva in Itâglia par cantar in sal palc ad Sanremo.
In dal 1989 la fà 'n duét insém a Jean-Louis Aubert in dal braṅ On Peut s'Aimer, mis dèntar in d'l àlbum Blue, Blanc, Vert (Blu, bianc e vérd).
Al secónd disc dl'artìsta francéśa, intitulâ Nomades (Nòmad), a véd la luś in dal Śnar dal 1990. La cansòṅ ch'la vèra al lavōr l'è L'homme au tablier vert, Fleurs carnivores (L óm al tàvul vérd, Fiōr carnìvur), scrita pinsànd a 'l leader dal muvimènt dla dèstra francéśa Jean-Marie Le Pen. Nunustànt na tournée europea (la và anc a Sanremo International) e di cuncèrt tgnû in di Stat Unî e in Cànada, al disc al vénd da méno in di cunfrònt dal precedènt.
In dal 1992 la fà gnir fóra al sìngul Wake up e 'l àlbum Gobe, dimóndi fat bèṅ ma 'n fiàsc cumerciàl.
In di an sucesìṿ, in fiṅ a 'l Dumìla, la pariśìna la fà gnir fóra àtar du àlbum par pasàr pò a 'l teàtar e a 'l cìnema.
Discugrafìa
Àlbum
- Labyrinthe (1988)
- Nomades (1990)
- Gobe (1992)
- Blonde (1995)
- Dernières nouvelles (2000)
Sìngui
- Somnifères (cun al grup Dacapo) (1984)
- Étienne (1987)
- Let be must the queen (1988)
- Cul Cul Clan (1988)
- Bon anniversaire (1988)
- L'homme au tablier vert (1990)
- Comment dire (1990)
- Nomade (1990)
- Wake up (1992)
- Mélomane (1992)
- La marquise (1995)
- Amnésie (1995)
- Blonde (1996)
- 4+1 (cun dèntar al rimix 'd Étienne, 2000)
- Dans tes yeux (duét cun Gonzales, 2002)
- Bilingue (sól in digitàl, 2009)
Film
- 1997 - Elles ad Luís Galvão Teles
- 1999 - Le Gang des TV curtumetràǵ 'd Artus de Penguern
- 1999 - Une pour toutes ad Claude Lelouch
- 2007 - Suzanne ad Viviane Candas
- 2007 - Monsieur Max ad Gabriel Aghion


text:
Pozz
On pozz l'è, in general, ona strutura artificial che de solet l'è a forma de serc e con di dimension variabei, e che la serviss per tirà de l'aqua foeura di aves (che poeuden vess freategh o artesiann).
Al dì d'incoeu el termen l'è doperaa anca per ciamà alter strutur che servissen a tirà foeura di sostanz (per esempi petroli, carbon, gas) foeura de la terra.
I pozz hinn semper staa doperaa, e i primm esempi je troeuvom giamò in del Neolitegh. L'è anca citaa despess in de la Bibbia.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla pozz la vegn del latin puteus, con l'istess significaa. La vegn doperada in tutt i lengov romanz (italian pozzo, catalan pou, spagnoeu e galizian pozo, frances puits, napoletan puzzo, sicilian puzzu, ocitan potz, valon pousse, portoghes poço, romen puţ). La parolla la troeuvom anca in d'ona quai lengua germanega (lussemburghes pëtz, limburghes waterpöt, olandes waterput)


text:
Carl von Linné
Carl Nilsson Linnaeus (dientàt Carl von Linné dòpo che 'l g'ha ciapàt el tìtol de nòbil, e cunusìt per lo piö apéna come Linneo; nasìt a Råshult ai 23 de màgio del 1707 e mórt a Uppsala ai 10 de zenér del 1778) l'è stat en biòlogo e scritur svedés, cunsideràt el pàder de la clasificasiù scientìfica modèrna de i organìsmi vivèncc. La lètera L., che se mèt a la fì de le indicasiù de nomencladüra binomiàl endèi catàloghi de le spéci, la identìfica 'l cognòm del sciensiàt.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 23 de màgio del 1707 endèna faturìa 'ndèla pruvìncia de Smaland, (endèla Svésia del sud, contèa de Kronoberg) de Nils Ingemarsson, en contadì, e Christina Broderson, fiöla del pastùr protestànt del paés. A la mórt del sò suòcero, quan che Carl el gh'ìa apéna 18 més, Nils el g'ha ereditàt l'encàric de pastùr de la comunità. El bubà de Carl l'ìa 'nteresàt ala botànica, tat che 'l gh'ìa dicidìt de ciapà come cognòm Linneus, operasiù chèsta che l'ìa miìa tat de móda a chèi tép là 'n svésia. Linneus l'ìa la latinizasiù de la paròla dialetàl linn (che völ di tèi) perché 'l gh'ìa töt zó l'edèa de 'na bèla piànta de tèi che gh'ìa 'n bànda a la cà 'ndóche l'ìa nasìt.
Apò a Carl, che l'ìa stat destinàt a 'na cariéra de prét, el g'ha dimustràt amò de picinì 'n grànt interès per la botànica, tat che 'l sò maèstro de sciènse, che l'ìa apò a 'l dutùr del paés, Johann Rothman, el g'ha cunvincìt sò pàder a fàl stüdià 'ndèl'università de Lund. Endèl 1727 isé 'l se iscrìf a l'Università 'ndóche 'l g'ha cuminciàt a stüdià de dutùr, la 'l sò 'nterès par che l'ìes suratöt miràt a stüdià le sostànse che se doperàa a chèi tép là, che i ìa quàze töte fàde co le èrbe. L'an dòpo (el 1728) el s'è spostàt endèl'Università de Uppsala, la migliùr de la Svésia, endóche l'è dientàt aliévo de Olaus Rudbeck el Zùen. Linèo 'l g'ha pasàt el piö tat del sò tép a catà sö e stüdià divèrsi tìpi de piànte.
Zamò 'ndèl 1730 el sò método de clasificasiù tasonòmica el vàmbia a ciapà fùrma. Amò de stüdènt, l'ìa riàt a la cunvinsiù che i órghegn de riprudusiù de le piànte, cioè che le parcc del fiùr (pétali, stam, pestéi, ecc.) i püdìes véser dopràcc come bàze per fa la clasificasiù e 'l gh'ìa scriìt en tratàt sö chèsto argomènt, Preludia Sponsaliorum Plantarum ("Le spùze de le piànte"), che 'l gh'ìa fat otègner amò prim de fenéser le scöle, la puzisiù de profesùr al giardì botànic.
Endèl 1731 l'Académia de le Sciènse de Uppsala la g'ha mitìt i sólcc per la sò spedisiù 'n Lapònia, perché Linèo 'l gh'ìa mìa tàte palànche. El g'ha scriìt en rapórt de la sò spedisiù etnogràfica e botànica endel'òpera Lachesis lapponica (püblicàda endèl 1811 dòpo che l'ìa mórt); endèl 1734 el g'ha organizàt n'ótra spedisiù endèla Svésia centràl. I risültàcc scientìfic i è stàcc ilüstràcc endèl'òpera Flora Lapponica Exhibens Plantas per Lapponiam Crescentes, secundum Systema Sexuale Collectas in Itinere Impensis (1737). Endèl 1735 el va a stà 'n Olànda e 'l fenés i sò stùde de midizìna a l'università de Harderwijk. Dòpo però el se iscriìt apò a l'università de Leiden per nà aànti co i sò stüde. En chèsta part de la sò éta la sò reputasiù de botànic l'ìa zamò grànda e ricunusìda. Endèl 1738 l'è turnàt en Svésia 'ndóche 'l g'ha ambiàt a fa 'l sò mestér de dutùr e 'l s'ìa dedicàt suratöt a la cüra de la sifìlide.
Endèl 1739 l'è stat giü dei fondadur de l'Académia Svedés de le Sciènse. Endèl stès an el s'è spuzàt con Sara Morea, fiöla de 'n óter dutùr. Du agn dòpo, endèl 1741, el g'ha utignìt la càtedra endèla la facoltà de midizìna a l'università de Uppsala ma l'an dòpo el l'ha cambiàda con chèla de botànica, dietética e matéria mèdica (che 'l g'ha mantignìt fin quan che l'è mórt). A Uppsala el g'ha risitemàt el giardì botànico, e 'l g'ha mitìt zó le piànte segónt el sò ùrden de clasificasiù.
Linèo l'è nat aànti a organizà spedisiù en töt el mónt, co l'edèa de troà e clasificà töcc i éseri vivèncc e i minerài de la Terra. Divèrsi dei sò stüdèncc i g'ha partecipàt a le sò spedisiù e 'n quac vergü adiritüra i è mórcc durante i viàs.
Endèl 1758 al g'ha töt l'azienda de Hammarby endóche 'l g'ha mitìt en pé 'n museo destinàt a reséer la sò colesiù privàda.
Endèl 1761 el re Adólfo Federìco de Svésia el g'ha conferìt el tìtol de nòbil col qual el Linèo 'l g'ha cambiàt el sò nom en Carl von Linné.
I öltem agn de la sò éta i è stacc segnàcc de la depressiù; endèl 1774 el g'ha ìt 'na série de 'nfarti e 'ndèl 1778 l'è mórt.
Nomencladüra binomiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò mèret piö grant l'è stàt la definisiù e la 'ntrudusiù, 'ndèl 1735 de la nomencladüra binomiàl per el sistèma de clasificasiù de le piante e de le bès•ce. Con chèsto método tasonòmic (ideàt póc méno d'en sècol prìma de Bauhin) a ògna organìsmo ghe vé dat du nòm (en latì): el prim el se riferés al Zèner de apartenènsa e l'è precìs per töte le spéci che g'ha 'n cümü 'n quac caràter principàl (nomen genericum); el segónt nòm, che de spès l'è descritìf, el desègna la spéce éra e pròpia (nòm specìfic). La portàda de l'inovasiù l'è stàda enòrme; prìma che vignìes adotàt la nomencladüra binomiàl, el sistéma de nomencladüra l'ìa bazàt söndèna lónga descrisiù de ògna piànta, 'n latì, per töcc chèi caràter particolàr che i ìa ritignìcc importàncc, endèna maniéra del töt arbitrària, de ògna clasificadur.


text:
Vicente Lusitano
Vicente Lusitano 'l era stê 'n muśicìsta purtughéś (forsi nê a Olivèinsa, a 'l inìsi dal Sinc-sèint - mort a Ròma in dal 1561).
'L era stê 'n cumpuśidōr 'd ōvri per côr cuma 'd mutèt e 'd madrighêl mo 'l era piò cgnusû p'r i só scrìt in sìm' a la tiurìa dla mùśica, in dû al rivèva a quistiunèr-'n a Ròma in dal 1551 c'n al Nicòla Visintàin che a diferèinsa 'd lò, al vlìva śluntanèr-es da la tradisiòun.
In dal só scrìt ed tiurìa Introdutione facilissima et novissima de canto ferma (1553), al Luśitàṅ al s introdûś a la mùśica, pò al descòr in sìm' al cuntrapùnt impruviśê, e 'l preśèinta 'l só idèi al riguèrd di trī gèner muśichêl dal diatònic, dal cromàtic e dl enarmònic.


text:
Hardcore punk
L'Hardcore punk (ciamaa anca dumà hardcore) a l'è un sota-gener del punk rock che l'è nassüü in del America a la fin di agn '70. L'hardcore a l'è püssé pesant e svelt (i canzun poden anca vess lungh men d'un menü) del punk e'l parla de pulitiga, libertà, viulenza, alienaziun de la sucietà, straight edge, e guera.
L'Hardcore Punk el gh'ha anca lü i sò sota-gener e gener mes'ciaa, anca de sücess, cume el melodic hardcore, metalcore, sludge metal e thrash metal.
I pader del gener[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pader del Hardcore Punk a eren:
- Black Flag
- Bad Brains
- I Minor Threat, ispiradur del gener e del etiga straight edge (nom che'l vegn d'una sua canzun che la se ciama propi inscì)
Cà discugrafich de Hardcore Punk[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 625 Thrashcore
- Alternative Tentacles
- Alveran Records
- Amphetamine Reptile Records
- Bad Taste Records
- Blackout! Records
- Bridge 9 Records
- Burning Heart Records
- BYO Records
- Dischord Records
- Deathwish Inc.
- Ebullition Records
- Epitaph Records
- Equal Vision Records
- Eulogy Recordings
- Facedown Records
- Frontier Records
- Gravity Records
- Havoc Records
- Hellcat Records
- Hydra Head Records
- Indecision Records
- Level Plane Records
- Lifeforce Records
- Mystic Records
- New Red Archives
- Posh Boy Records
- Revelation Records
- Rivalry Records
- Roadrunner Records
- SideOneDummy Records
- Slap-a-Ham Records
- Spook City Records
- SST Records
- Striving For Togetherness Records
- Taang! Records
- Touch and Go Records
- Uprising Records
- Vermiform Records
- Victory Records


text:
Monscia
Monscia (Monza in Italian; Modicia in Latin; Montsch in Todesch antigh) l'è ona città de la Lombardia de 122.000 abitant in provincia de Monscia e Brianza.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monscia la se troeuva in el Monsciasch, taca a la Bassa Brianza, appena sora Milan (a quindes chilometer de distanza). L'è la capital storiga de la Brianza, oltra a vess, del 2009, el capploeugh de la provincia omonima.
L'è traversada del Lamber, che arent al center storigh el fa nass on brocch artificial, el Lambrett (che 'l ritorna in del sò cors original on poo dopo).
Inoltra per Monscia el ghe passa anca el Canal Villoresi, che l'incontra el Lamber arent al quarter San Rocch.
Rion de Monscia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monscia la gh'ha minga di frazion, però el gh'ha on quaj rion: tra de lor regordom Cederna (sud-est), San Bias (nord), San Carlo (nord-est), San Frutüs (sud), San Giusepp (sud-ovest), Triant (nord-ovest), Cazaniga (nord vesin a Lisson).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai temp di Roman l'esisteva giamò col nomm de Modicia, ma l'è probabil che la città, o almanch i insediament uman, la sia molto pussee antiga.
Ai temp di Longobard Monscia la gh'ha avuu on moment de gran splendor, vist che l'era la capital estiva di re. Per la pù part del Sacher Roman Imperi, i imperador che vegniven giò de la Germania per fàss coronà re d'Italia andaven o a Roma o a Monscia: chì de fatt la gh'è la Corona Ferrea, che la gh'ha dent (segond la tradizion) vun di ciod de la cros de Gesù.
Intorna al XIV secol Monscia l'è finida sotta el domini milanes, e del quell moment chì la gh'è andada dree ai sort de la città meneghina. In del 1900 a Monscia l'è staa coppaa el re d'Italia Umbert I.
In del 2008, con la creazion de la noeuva provincia de Monscia e Brianza, la città per la prima voeulta de tant temp l'è andada foeura de la giurisdizion milanesa.
Ai temp di piev milanes l'era el capploeugh de la Cort de Monza, che in del 1786 (ann de la soa soppression) la cattava dent anca i comun de Cassina di Gatt, Cologn, Moncucch, San Lissander, San Damian, San Giulian, Sest San Giovann, Villa San Fioran e Vimodron.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Monscia l'è mostrada in de la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc
Robb de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monsciasch famos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Candela
Ona candela (o candera, candila, candira) l'è ona sorgent de lus che l'è fada su de on stoppin mettuu denter a 'na colonna de scira o d'on quei alter material solid che 'l pò vess brusaa.
Al dì d'incoeu se dopera soratutt la paraffina, ma anca la scira di avigg o quella trada foeura di piant.
La scira che l'è in sul stoppin la brusa e la vegn vapor: rivada al statt de gas, la se messeda con l'ossigen de l'atmosfera e la fa su la fiamma. Quand che la scira a l'è stada tutta vaporizzada, la lus la se smorza, già che gh'è pù nissun combustibel.
I candel poeuden avèggh vari fosg, color e formi, e poeuden vess doperaa per vari reson. Quella pussee cognossuda a l'è, naturalment, quella de fà lus: prima de la scoverta de l'elettricità, i candel i even la manera pussee comoda de fà lus, insema al lamped a oeuli. Vegnen doperaa despess anca al dì d'incoeu, per esempi 'me decorazion o per fonzion votiv in gesa.


text:
36
De Wikipedia
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Samaria: i Ruman seden viulentement un tentativ de revölta in sül munt Garizim. Per quest el Punzi Pilaa el vegn destituii e mandaa a Ruma per vess prucessaa. El Sinedri el ciapa ad interim el pudè in sü la pruvincia rumana de la Palestina per evità la nassida d'un vöd legislativ.
- El Lüci Viteli, guvernadur de la Siria, el bat el re Artaban II di Part, in d'una guera fada per sustegnì un alter pretendent a quel tron, el Tiridaa III.
- L'Erode Antipa el lassa la sua prima miee e 'l sposa l'Erudiade, tusa de l'Aristobül. El pader de la prima miee, l'Areta IV de Nabatea, el diciara guera a la Giüdea.
- L'Erode Antipa el vegn batüü in d'una guera fada cuntra l'Areta IV de Nabatea. El Tiberi el manda el guvernadur de la Siria a ciapà o mazzà el re nabatee, ma el Viteli el fa minga.
- El Marcel el diventa el növ guvernadur de la Giüdea e de la Samaria.
- El San Paul el se cunvert al cristianesim.


text:
Lengua regiunala
Una lengua regiunala l'è una lengua parlada int una zona, granda o piscinina, d'un stat nazion, un stat federal, una pruvincia, o una region geugrafica püssee granda anmò de questi chì.
A nivel internaziunal, e per quel che revarda la Carta Europea di lenguv regiunal e minuritari, una "lengua regiunala o minuritaria" l'è una qualsia lengua che:
- l'è parlada tradiziunalment int un teritori d'un Stat dai citadin del Stat medem i quaj i furmen un grüp cun una pupulazion nümerament püssee piscinina de quela del rest del Stat; e
- l'è diferenta da la lengua uficiala del Stat
Nümer de parlant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è di lenguv regiunal ch'i gh'hann püssee parlant de certi lenguv che i henn recunussüü cume lenguv d'un stat suvran. Presempi, el catalan (una lengua regiunala recunussüda in Spagna e Franza), el gh'ha püssee parlant del finlandes o del danes. El cantunes, la lengua regiunala de Guangdong, in Hong Kong e de certi zonn de la Cina la gh'ha püssee parlant che l'italian. El lumbard, siben che l' mia recunussüü dal stat talian, el gh'ha püssee parlant de l'islandes, che l'è la lengua naziunala de l'Islanda.
Parentela cun i lenguv de stat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In certi cas, una lengua regiunala la pö vess imparentaa cun la lengua uficiala o principala del stat indè che l'è parlada. Presempi:
- El valón, una lengua regiunala de la Franza e del Belgi, la fà part di Lenguv de Oïl, l'istessa fameja del franzes;
- La lengua scots, una lengua regiunala de la Scozia e de l'Irlanda, l'è una germanica, istess cume l'ingles.
- El frison, una lengua regiunala di Pais Bass e de la Germania, la fà part de l'istessa fameja tant 'me l'ulandes e 'l tudesch.
In olter cas, una lengua regiunala la pö vess ben diferenta da la lengua principala o ufiziala del stat. Presempi:
- El basch, una lengua regiunala de la Spagna e Franza l'è no una lengua indoeuropea, e donca l'è mia imparentada cun el spagnö o cun el franzes;
Lenguv de stat cume lenguv regiunal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una lengua ufiziala d'un stat la pö vess parlada anca cume lengua regiunala d'un olter stat. Presempi:


text:
Syr Darja
Ul Syr Darja l'è un fiümm de l'Asia centraal, cumpàgn del Amu Darja in del basin del Lach de Aral. Al g'à urígin in del staat del Kirghizistan, in dii muntagn del Tien Shan e al curr per 2.212 km invèr òvest e pöö nurdòvest, fin c'al sa trà dent in del Lach de Aral; ul basin del fiümm al quata suta 800.000 km² in dii staat del Kirghizistan, Uzbekistan, Kazakistan e Tagichistan.
Ul fiümm al cata l'acqua dii muntagn de l'Asia, ma, vista anca l'aridità dii zòon traversaa l'acqua ca riva a la fin l'è puca. Ul fiümm, propi cumé ul sò cumpagn Amu Darja, l'è staa duperaa daj suvietich in dii ann passaa per l'irigazziun del desèrt. N'ann catada sü talmeent tanta da purtà al disaster eculogich del lach de Aral, a partí da i ann '60.
Istèss de l'Amu Darja, anca ul Syr Darja l'era cugnussüü in de l'antichità clàssica; i greech ga disévenn Jaxartis.


text:
Fisarmonega
La fisarmonega crumatega, o püssee cumünement, fisarmonega, (del grech fissò + armonikòs, φuσώ + apuovιkός, boff + armonegh) in frances accordéon, (a + còrdion, a + xόpδιov, donca senza corda) a l'è un strüment müsegal aerofun cunt mantes ad anza livra; l'è stada per tancc agn un strüment fulcluristegh ligaa a la tradiziun de la danza pupular.
El prim brevett de un accordion, termen incö druvaa in tant lenguv (pür cunt variant grafigh) per indicà la fisarmonega, l'è staa lassaa giò el 6 de magg del 1829 a Viena del creatur de orghen e piano Cyrill Demian e di so fjöö Carl e Guido.
Cuntegnüü
Strutüra & Tecnega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I evulüziun de tecnega e de creaziun del strüment i han semp püssee perfeziunaa el so timber e la so intonaziun, inscì de fà in möd de mett dent el strüment anca in ambit müsegaj püssee istrüii.
La fisarmonega la tö dent do butuner, vöna a destra e l'oltra a sinistra che i se sunen cunt i relativ man. La butunera sinistra la gh'ha de solet (ma minga semp) el röl de dàggh el cumpagnament müsegal e scandì 'l ritm, in del sunà suratüt cunt un register püssee grav rispett a chel de la butunera de destra, indue inscambi se sunen tipegament i meludij.
Chela butunera chì de sinistra l'è tipegament fada sö de do fil de butun relativ al register bass (ciamaa respetivament di "Bass" e di "Cuntrabass") induve a ogne butun ghe curespund una nota e chij not lé i henn metüü giò per orden de quinta; i següta tre o quater fil de butun tipegament relativ al register sübit püssee sgüzz, chest ültem chì i pöden vegh un mestee devers in bas al strüment, ma in general ghe prevalen do filusufij: chela di bass deslenguaa e chela di bass standard.
In de la manera a bass standard i fil de butun apus di bass e cuntrabass i sunen minga dumà una singula nota per ognedün, ma piötost un acord (de do o püssee not), e i henn tö insema in bas a grupp de tri o de quater che i permett de furmà in suciaziun cunt el butun de bass sübit lineaa: la cumün pusiziun de escüziun l'è cul quart did (anülar) söl bass (che tipegament a l'è la tonega de l'acord), e del terz e segond did in sö i butun di acord apröf.
In de la manera a bass deslinguaa inscambi anca i fil de butun apus a bass e cuntrabass i sunen anca lur dumà una nota per ognedün, e in chej fil chì in tüt i se ved despusiziun tipegament crumategh de i not, anca se cunt dispusiziun variegaa rispett a la fila di bass: chela dispusiziun chì a l'è preferida in la müsega tradiziunal, ma a bun cünt la püssee spantegada.
In ogne cas el didun l'è l'ünegh did che al ven no druvaa sö chela butunera, ma 'l se druva dumà per mett in orden la man e per schiscià 'l butun de laa al mantes, che, in del dervì i büs de l'aria, al permett una magiur velucità de serament e de overdüra del mantes istess. I fisarmonegh crumatigh i pöden vegh de 48 a 120 bass: chest chì al misüra l'estensiun tutal di fil de la butunera, e donca l'estensiun tutal de l'intunaziun de l'istessa.
La segonda butunera, in söl laa dester, l'è ciamada butunera cantabil, e la pö vess in d'una manera alternativa fada cunt una tastera a mudel urghenistegh (ciamada anca mudel piano, fada de 41 tast, induve 17 negher e 24 bianch) o de un sistema de butun metüü giò crumategament. La butunera in furmaa orghen (o mudel piano) la gh'ha un metod d'üs del tüt inguaa a chel de un nurmal orghen, tütavia la dispusiziun vertical di tast ghe'n tira sö la dificultà d'üs e d'esecüziun. Chela lee l'è diferenta de chela del piano, sia per i carateristegh mecanegh de aziunament del tast, sia per corsa del tast (che l'è minur), sia per el fatt che la denamega di son (donca el so vulüm a nivel d'individuv) la ven no fada de la diferenta pressiun di did ins' el strüment ma l'è l'efett del devers temp de overdüra del mantes, e donca un'overdüra püssee lenta la farà sö un son püssee fiacch, menter de un'overdüra energega al vegnarà fora un son püssee fort.
La butunera cun sistema a butun, inscambi, al figüra 3, 4, 5 o 6 fil de butun, l'è ciamada fisarmonega a butun e de quajvölta in erur fisarmonega crumatega anca se pür che la version cun taster de mudel urganistegh l'è inguaa crumatega. A gh'henn difarent pusiziun de butun, i püssee spantegaa i henn el C-Griff (o sistema talian) e 'l B-Griff (sistema rüss).
A gh'henn pöj i fisarmonegh diatonegh, ciamaa anca armonegh a mantes (termen ch'al ven – in d'un teritori guvernaa de l'Impee Austriagh – de l'inflüenza lenguistega cunt el germanegh harmonika. Lümenanta l'esperienza del don Giuseppe Greggiati, che'l gh'ha lassaa in del mantuvan testimunianz storich incredibil in del so Metodo per l'armonica a mantice, scrivüü a man in del 1842, incö al se tröva a Ostiglia (MN) in del Fondo Musicale Giuseppe Greggiati e nünch püblegaa in del liber de l'Attilio Amitrano, Il Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati (La Grafica, 2012). I armonegh a mantes i eren caraterizaa de un minur nümer de bass (generalment 2, 4, 8 o 12), del pudé sunà in möd facil duma in d'una quaj tunalità.
Chest strüment chì i henn tipegament bitonegh, var a dì in del schiscià l'istess butun i sunen do not devers in bas al vers del mantes (ch'al pö vess in overdüra o in sarament).
I fisarmonegh crumategh tradiziunal (sia a piano sia a butun) I henn inscambi strümencc ünitonegh (un butun al fa dumà una nota indipendentement del vers del mantes), anca se gh'henn strümencc ch'i sömea a la fisarmonega ('me un quaj Bandoneon) che anca se henn crumategh, donca permetten de sunà in tüt i tunalità, i henn a l'istess temp bitonegh.
El cör de la fisarmonega l'è 'l mantes, ch'al ven aziunaa del sunadur per fa vegnì dent assee aria a fà vibrà i anz. I anz i henn lam piscinin de asal, intunaa e cuntrulaa de valv ligaa insema a i tast, che in del vibrà fan sö el son; i anz i henn pöj fà sö in sö i soner, ch'i henn di suport de legn, e in bas al so timber i vegnen spartii in register. El register püssee bass al se ciama 16 e l'è traspuser, var a dì che sbassa giò la voltezza di son de un'utava, chel de mizz al se ciama 8 e chel volt al se ciama 4. L'8 e 'l 4 i henn no register traspuser, defat i cumbinaziun di register i vegnen metüü in orden del register püssee bass.
I fisarmonegh i pöden vegh clasifegà in tre grand categurij: fisarmonegh de liss, de cuncert e de stüdi. Ognedüna de chest categurij la gh'ha di carateristegh propi.
De solet una media fisarmonega de liss la gh'ha 3 vus a la man destra (utava basa, utava central, utava central batenta, donca un zicch stunada) e 5 a la destra, per chest la ven ciamada in terza e quinta. In gener chest fisarmonegh chì i henn culuraa cun culur devera sbalenaa e imbelii cunt scritt in madreperla. Chest per una question d'aspett.
A gh'henn anca strümencc de cuncert che i gh'han fin a 5 vus a la destra e 7 a la sinistra. I register i henn cumbinaziun de vus, var a dì chej lev in sö la cassa armonega ch'i müten istantaneament püssee vus in l'istess temp. Un quaj nomm de cumbinaziun ch'i se pöden catà föra i henn: Master (tüt i vus metüü denter); Bassoon (dumà utava bassa); Clarinet (dumà utava real); Flute (dumà utava real ma cunt un timber devers); Piccolo (dumà utava volta); Bandoneon (utava bassa + central); Violin, Musette, Voce celeste (utava central püssee un o dü register batent); Accordion (utava bassa + real + real batenta); Organ (utava bassa + real + volta). In termen püssee precis chej register chì i se ciamen 16-8-4 (master); 16 (bassoon); 4 (piccolo); 16-8 (bandoneon) ecc. i cumbinaziun de register müten in bas a la fisarmonega: i fisarmonegh de liss, cume chej de stüdi, i gh'han 7 register in media. I fisarmnegh de cuncert inscambi ghe n'han fin a 11, perchè in chest fisarmonegh al ven giöntaa de quaj völta l'utav cassott ch'a l'è un register del son uvataa e devera dulz. In di fisarmonegh de stüdi e in chej de cuncert gh'è no l'utava batenta per el fatt che tüt i utav i henn acurdaa a la perfeziun.
I fisarmonegh se spartissen in Bassi Standard e Bassi Deslenguaa in bas al funziunament de la butunera de la man sinistra: in di prim, cume giamò ditt de sura, la man sinistra la suna el cumpagnament (bass e acord), menter in di bass deslenguaa al gh'è un cunvertidur che 'l fa pussibil sunà nott singul cun la butunera sinistra, in möd de pudé sunà bindej cumpless a do man cume sö de un orghen o de un piano. Chela categuria chì de strüment l'è druvada suratüt de i cuncertista de müsega classega e la ven stüdiada in di cunservatori indue a l'è staa piazzaa dent el post per insegnà de la fisarmonega, metüü dent in di prugrama ministeriaj talian dumà in del 1993.
Regordumm el prim post de fisarmonega metüü dent a Pesaro del Maester Sergio Scappini che 'dess l'insgegna al Cunservatori Giuseppe Verdi (Milan). A gh'henn fisarmonegh ch'i hann sia i Bass deslenguaa che chej standard: in chej fisarmonegh lé la butunera sinistra la gh'ha di fil dedicaa a i bass deslenguaa e olter dedicaa a i bass standard.
El maester Salvatore di Gesualdo, professor al Cunservatori Cherubini de Firenze, l'ha scrivüü la vus fisarmonega in del "Nuovo Dizionario dell'UTET". A la fin di agn 2000 l'ha idejaa la fisarmonega de Cuncert "VI SdG", insema ad olter cumpusitur del dé d'incö, cume l'Adamo Volpi, el Lino Liviabella, el Luciano Fancelli, l'Efrem Casagrande, el Luigi Ferrari Trecate, el Vittorio Melocchi, el Gianfelice Fugazza, el Gervasio Marcosignori, el Bio Boccosi, l' Italo Salizzato, l' Astor Piazzolla e tancc olter, cunt i so cumpusiziun uriginaj e trascriziun di grand cumpusitur del '700, '800 e '900 gh'han dà 'na man e dervii i öss a i antich e növ sunurità. Cun l'evoluziun de la tecnologia, i henn staa faa sö tancc sistema eletronegh MIDI de apligà a i fisarmonegh.
In di temp antich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un strüment ch'al sömea tant a la fisarmonega, cunt i 'stess sistema mecanegh, a l'è staa faa sö in sö la bas de un prugett del Leonardo da Vinci, cuntegnüü in del codes Fol.76r del Codess Madrid II[1]. El strüment a l'è staa faa sö del liüter Mario Buonoconto, e sunaa in del Salone degli Stemmi del Münicipi de Castelfidardo, del fisarmonicista Denis Biasin. El liüter Buonconto l'ha inscì ditt: "Un disegn che nissön al cugnusseva fin al 1970, ma de che se'n sentiva 'l valur. De fatt, l'anticipa de bregh trisent agn l'invenziun de la fisarmonega. I indicaziun che el Leonardo l'ha lassaa i henn essenzial ma impurtant: una tastera vertical, un mantes a dupia aziun che'l funziuna in tücc dü i vers, una serie de cann de legn o de carta, induve la genialità la se tröva in del generà una curenta d'aria che la fà son." [2]. El son de chela recustrüziun a l'è debon devers, perchè a l'è generaa de cann de legn. El strüment l'è staa lavuraa intregament a man; l'è staa metüü fö in esibiziun press el Museo Internazionale della Fisarmonica fina a la fin de l'ann 2009.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo da Vinci al Festival Internazionale Fisarmonica. 14 gennaio 2009. URL consultato il 21 ottobre 2009.
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo Da Vinci. 16 ottobre 2009. URL consultato il 21 ottobre 2009.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Attilio Amitrano, Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati del 1842, ed. La Grafica, Mori (TN) 2012, ISBN 9788897402114
- Pier Paolo Sancin, Il libro dell'armonica, ed. Pizzicato, Udine 1990, ISBN 8877361832


text:
Margherita II de Danimarca
La Margherita II de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (in danes: Margrethe 2.; nomm intregh: Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid; Copenaghen, 16 de april del 1940) l'è la regina de la Danimarca.
L'è vegnuda regina in del 1972, a la mort del sò pader Federigh IX. L'è la prima regina danesa dopo de la Margherita I, morta in del 1412.
A l'ha poduu 'gnì regina dopo 'n cambiament de la Costituzion del sò paes, perchè sedenò (già che l'è ona donna) el trono el saria 'ndaa al sò zio Knud.
La s'è sposada cont el princip Henri Laborde de Montpezat, del qual a la gh'ha 'vuu duu fioeu: Federigh e Joachim.


text:
Puncròu
Puncròu (en italià: Pontecurone) l'è un cumün italian de la regiun del Piemont, en pruvincia de Alessandria, che g'ha pressapoch 3.848 abitant (ISTAT, 2005), una süperfiss de 29,81 km², per una densità de 127 ab./km². Al cunfìna coi comün de Ar Casà, Casé (PV), Casternöv, La Riva (PV), Turtona, Vigsö, Vughera (PV).
L'è el pais indue che gh'è nassüü Luigi Orione, un prevost, fondadùr Picola Opera de la Divina Pruvidensa: proclamaa sant dal papa Giuan Paol II.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Uficîni Regiâni
Artécol in dialèt arzân
Al j Uficîni Regiâni (Officine Reggiane in italiân) nasûdi cme Officine Meccaniche Italiane S.A., mèj cgnusûdi cme Officine Meccaniche Reggiane, o a la bòuna Reggiane, êren ‘n’ aṣiènda italiâna nasûda a l'inèsi dal XX sècol per la produsiòun feroviâria e ‘d bâli d' artilieréia, e dvintêda famōsa a la fîn ed j ân '30, per la faméja d’ j aparèc da câsa.
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
J inési[modifica | mudéfica la surzéia]
Fûndêda a Rèz ind l’agòst dal 1901 per mêrit ed l' Inzgnêr Romano Righi sóta al nòm ed Officina Meccanica e Fonderia Ing. Romano Righi e C. Int al dicèmbre del 1904 al nòm ed la déta al câmbia in Società Anonima Officine Meccaniche Reggiane (OMR) cun Giuseppe Menada asionésta e presidèint. Dâto che Menada préma diretōr e pó presidèint ed la ‘’’SAFRE’’’(Società Anonima delle Ferrovie di Reggio Emilia), al s’é tôt la pèina ed garantîr urdinasiòun a l'aṣiènda in dó l’êra asionésta l'à urdê da subét 20 câr mêrci sarê pr’ al traspôrt ed rôba e bestiâm e 7 câr mêrci avêrt.
Int al 1908 l'aṣiènda la se ṣlêrga ind al setōr feroviâri ind l’ unîr la Ditta Nobili ed Bològna e l' aquést ed pêrti ed la S. A. Metallurgica Ossolana e ‘d la Anonima Celeste Longoni ed Rèz. Int al 1912 conténva al ṣlêregh cun l’ aquést ed la Società Officine Ferroviarie Italiane Anonima, in pió, l’ istès ân, la déta la dvèinta Reggiane Officine Meccaniche Italiane S.p.a.
La préma guèra mundiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La préma guèra mundiêla l ‘ à favurî al râm ed l'ativitê militêra, al Regiâni, d’ed là de ṣlarghêr l'ativitê, int al 1918 l’aquésta al Proiettilificio ed Mòdna. A l'inési dal 1918 al Regiâni a ‘s mèten in cuntât cun al mònd ed l’aviasiòun e cun la Caproni, che in sègvit la turà al manèg ed la déta ind j ân '30. Al j Oficîni Mecânichî Regiâni, êren difâti tr’ al déti impgnêdi ind al masés ōrdén per biplân trimotōr da bombardamèint ed la faméja ed Caproni Ca.44, Ca.45 e Ca.46 (Ca.5 cun l’ indicasiòun dal Rêgio Esêrcit). De sta masésa urdinasiòun ed 300 mudê a n’é stê inviê sōl la prudusiòun, e fôrsi sōl un mudèl l’é stê muntê ind i stabilimèint ed Rèz.
Fr’ al dō guèri[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al 1920 la crîṣi l’an spêra gnân al Regiâni che vèden i sô stabilimèint subîr ‘n’ocupasiòun operâia. Per fêr divêrsa l'ativitê, cun i prufèt ed guèra, a vîn cumprêda la S.A.M.L. ed Mòunsa ch’ la lavōra ind al setōr di mulèin, fabrîch dla pâsta e materiêl da furnêṣi. Al dificultê conômichi a dvèinten pegiōri. Int al 1928 l’ arnuvamèint al pâsa atravêrs ‘n nōva mudéfica ed l’ ativitê cun l'ingrès ind al setōr ed la granâja (costrusiòun ed sîlos) e cun la vèndita di stabilimèinti ed Mòdna e ‘d Mòunsa.
La crîṣi conômica mundiêla dal 1930 la mèt dal tót fîn a i sfôrs ed salvêr l'aṣiènda (che intânt l’îva zughê la chêrta dal mâchin agrécol). Int al 1933 l' Istitût per la Ricostrusiòun Industriêla (I.R.I.) la quésta la magiurânsa dal j asiòun, còst la permés al salvatâg almēno 'd j impiânt ed Rèz.
Int al 1935, indvnând al bòun mumèint pr’ al turnêres armêr di fascésta, al cûnt Giovanni Caproni al quésta da l' I.R.I. al pachèt ed magiurânsa dal j asiòun dal Regiâni.
Al ṣvilóp ed l’aviasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1936 a vîen més insèm a Rèz laSocietà Studi e Brevetti Gruppo Caproni guidêda da l' Inzgnêr Giovanni Pegna (bèle prugetésta a la Piaggio) per strulghêr e ṣvilupêr aparèc da prōva e solusiòun tètnichi da druvêr ind al Settore Avio Reggiane. La préma prudusiòun ed la Società Studi e Brevetti Gruppo Caproni l’é al bumbardêr a dû mutōr Piaggio P.32bis, ṣvilóp dal Piaggio P.32.
In pió al Regiân mèten só al setōr Motori Avio cun la côpia in sèria, só licèisa Piaggio, dal mutōr radiêl P. VII C16. Sèimper só licèinsa Piaggio a gnirân in sègvit prodòt al versiòun C35 e C45 dal P.VII, al P.VI bis , al P.XI bis , al P.XV mènter só licèinsa Fiat al srà prodòt l' A.74. Al sucès dal setôr ed l’aviasiòun al srà marchê dal fat che a la fîn dal 1936 al fatûra al 60% dal totêl.
Int al 1937, só licèinsa SIAI-Marchetti, a vîn inviêda la lénia ed produsiòun dal trimutōr da bumbardamèint S.M.79 e a cavṣa dal ralentamèint dal j urdinasiòun (a la fîn ed l’ân al setōr ed l’aviasiòun al và zò al 45% dal faturê totêl) a vîn arnuvêda l'aṣiènda per méz ed l’aquést ed la Società Studi e Brevetti Gruppo Caproni.
Al 23 fervêr 1937 al vôla per la préma vôlta al mudèl dal P 32 bis pilotê dal cm. Gamna. Al 19 mâg al vôla la só côpia spurtîva: al prém mudèl dal Caproni Ca.405. Ind l’intensiòun ed l'aṣiènda dû Ca.405 arén duvû partecipêr a la gâra dal "Nastro Azzurro" ch’ l’a ‘s sré stêda fâta tr’ al 20 e al 21 agòst 1937 mó, per divêrs mutîv, nisûn di dû mudê l’à prû partecipêr.
Al faturê dal setôr ed l’aviasiòun a’s tîra só, al 1938 e 1939 a’s sêren rispetivamèint cun al 55% e l'80% dal faturê totêl.
Al 24 mâg al vôla al prém mudèl dal Re.2000 (MM 408), pilotê dal Cmandânt De Bernardi, ind al novèmber a vîn mésa só la lénia intercetōr Re.2000 sèria 1 per l' Aviasiòun dal Ré, mó i pôch mudê fât a andrân dabòun in prâtica sōl int al 1941.
L'aparèc al tôṣ só un discrêt sucès ânca internasionêl tânt che ‘na cumisiòun inglèiṣa, incarichêda ed cumprêr materiel militêr, la trâta cun al Regiâni per la pruvésta ed cîrca 300 mudê ed Re.2000 (in môd cêr per l'ingrès in guèra ed l'Itâlia a fiânch ed la Germâgnia l'ōrden an srà mai fât). Ind al ‘stès tèimp idèj d'interèsi a rîven da Svèsia, Règn d’ Ugoṣlâvia, Spâgna, Finlândia, Svésra e Uniòun Soviètica (ânca in sté chêṣ, pr’al ‘stès mutîv dét ed sōvra, l'interèsi an n’à mìa prû mudêres in un ōrden). Sōl cun l'Ungheréia l'interesamèint l’à prû èser cunclûṣ. Difâti, al 27 dicemèber, a vîn fât un cuntrât per la pruvésta de 70 Re.2000 [1] a l'aviasiòun militêra ungherèiṣa (MKHL). In pió, ind al mêrs dal 1940, a vîn dêda la licèinsa ed produsiòun a la déta MAVAG ed Budapest.
Sèimper ind al mâg dal 1940, a vîn inviêda la produsiòun d’ j intercetôr Re.2000 Heja per la MKHL ungherèiṣa.
Int al zógn e utòber a vôlen, in ôrden, al prém mudêl dal Re.2001(MM 409) e dal Re.2002 (MM 454), pilotê dal Cmandânt De Bernardi.
Al 28 novèmber 1940 a vîn fât un acôrd per la pruvésta a l'Aviasiòun svedèiṣa (KSF) per la cunségna de 60 RE 2000. J aparèc ciamê J20 a gnirân cunsgnê tr’ al 1941 e al 1942.
Al 18 dicèmber al vôla al secònd mudèl ed l’ Re.2001 (MM 468), pilotê dal Cmandânt Scapinelli e l' ân a‘s cunclód pr’ al setôr ed l’aviasiòun cun ‘na pêrt ed l' 80% rispèt al faturê totêl.
Int al mêrs dal 1941 a vîn inviêda la produsiòun d’j intercetōr Re.2000 per la KSF svedèiṣa mó al mèiṣ l’é sfurtunê in quânt al 14, al secònd mudèl dal Re.2001 (MM 468) pilotê dal Cmandânt Scapinelli, al câsca zò cavṣând la môrt dal colavdadōr a câṣva ‘d un guâst al mutōr sucèsa ind la fês ed l’ aterâg.
Al 22 mêrs al prém Re.2000 in funsiòun al vîn cunsgnê a l' Aviasiòun dal Rè, mó sōl pôch êter mudê, ind al divêrsi versiòun, a gnirân impieghê da l' Aviasiòun e da la Marèina dal Rè.
Ind al 1941 a vîn inviê la produsiòun ed la versiòin Grande Autonomia Re.2000 sèria 2 per la Marèina e la produzione in serie del Re.2001 per l’ Aviasiòun dal Rè.
Al 27 zógn al vôla al prém mudèl ed la versiòun ch’ al prîva èser lancê da ‘na nêva Re.2000Cat. per la Marèina.
Int al lój dal 1941 l’ Aviasiòun dal Rè Svedèiṣ (KSF) la fà savèir al só interèsi per un rubōst rifurnimèint ed Re.2001; mó, a câṣva dal stêt ed guèra e dal pió impurtânti necesitê ed la nòstra Aviasiòun, l'operasiòun la gnîrà mìa finaliṣêda.
Al 1 ed lój e al 29 vôlen per la préma vôlta al Re.2001bis, e al prém mudèl dal Re.2003 pilotê dal Cmandânt Agello. A vînen segvî, l' 8 novèmber, dal prém mudèl ed la versiòun Grande Autonomia Re.2000GA (MM 8059).
Al 1942 al cumîncia cun al prugèt dal mutōr in lénia Re.105 RC 100 e cun al campiòun dal mutōr in linea Re.103 RC 50. Nisûn di dû al vedrà mai la produsiòun in sèria.
Int al fervêr a vîn fât al prém (di pôch campiòun) ed la versiòun anti-nêva Re.2001 GV (MM 7226), mèinter in mâg al 9 e al 18 vôlen in ōrdin al prém mudèl dal Re.2005 (MM 494) e al secònd mudèl dal Re.2002 (MM 7309), pilotê dal Cmandânt De Prato (st'ûltem al farà da tèsta ed sèria per l'aviamèint produtîv).
La MAVAG la cumîncia al cunsègni a l'Aviasiòun ungherèiṣa del Re.2000 prodòt localmèint (ed mèj cgnusû cme Héja II).
In setèmber e utòber, in râpida sucesiòun, vôlen al sperimentêl RE 2001 Delta (MM 9920), pilotê dal Cmandânt Beretta, al secònd mudèl dal Re.2005 (MM 495), al prém (di pôch) Re.2001OR fât in vèsta ed druvêri inséma a dal, mai custruîdi, nêvi pôrta aparèc, l'ónich Re.2003 ed sèria (MM 12415), pilotê dal Cmandânt Caracciolo.
In novèmber a vîn inviêda la produsiòun in sèria dal RE 2002 e al 20 presentê al stódi dal RE 2005 R (un aparèc sperimentêl a spînta mésta ch’al gnirà mai fât).
In dicèmber l’ RE 2005 al cumîncia a èser prodòt in sèria e al 23 al vôla per la préma vôlta al mudèl ed câsa-silurânt RE 2001 G, pilotê dal Cm. Caracciolo.
Incòra ‘na vôlta l'ân a's sêra cun al faturê ed l’aviasiòun a l'80% dal totêl.
Al 27 znêr del 1943 al mutōr dal sperimentêl Re.2001 Delta (MM 9920), pilotê dal Cmandânt Beretta, al ciâpa fôgh mèinter l’é in un vôl ed prôva e l'aparèc al câsca (sèinsa conseguèinsi pr’ al pilôta che a ‘gh l’à chêva a butêres).
Al 23 fervêr al vôla al prém câsa notûren Re.2001CN (MM 08075) [2] che al srà la tèsta ed sèria ed la versiòun CN.
In mêrs e lōj al prém mudèl Re.2005 al và in ôvra cun l’ Aviasiòun dal Ré (a ló segvirân i mudê ed la Sèria 0) e a vîn fât al sperimentêl Re.2002bis (MM 7327).
L'avtûn dal 1943 l’é un pûnt de svôlta negatîv dal Regiâni in quânt al j avtoritê d'ocupasiòun tedèschi fêrmen, ed fât, l'ativitê lighêda al setōr ed l’aviasiòun.
Al 7 e 8 znêr 1944 i stabilimèint ed Rèz a vînen butê zò ind al cōrs ed dû bombardamèint aleê. I machinâr che s’în salvê dal disastér în inmagaṣinê in di parâg ed Rèz e in êter pôst ed l’ êlta Itâlia. Ed pió per scampêr a i bombardamèint aleê che a crèsen sèimper di pió la produsiòun la vîn decentrêda in dimòndi pôst ed l’ êlta Itâlia: Vicèinsa, Torbole, Gavirate, Cocquio, Besozzo, Gemonio.
Dâta l'ocupasiòun naṣésta e al blôch ed la prugetasiòun e dal svilóp di aparèc, al Regiâni a sêrchen ed preparêres al dôp guèra pinsând al cambiamèint ed l' impiânt produtîv vêrs l'aviasiòun civîla: a vîn inviê, e mai més in prâtica, al prugèt ed l'idrovolânt per i vôl d’ed là dal mêr (Ca.8000).
Intânt in mêrs, ind al j uficîni decentrêdi, a cumîncen ed nōv, ânca se cun dificultê, al j ativitê produtîvi. Es trâta adèsa ed sót scôrti per déti tedèschi (Messerschmitt, BMW e dal jêtri), mutōr P.VII e P.XI bis e DB 605 (st’ûltem in colaborasiòun cun Piaggio, Isotta Fraschini e Alfa Romeo). In pió, per cûnt ed la Luftwaffe, a vîn riprèiṣa la produsiòun ed soquânt Re.2002 d’ed là ed l’ativitê ed revisiòun e riparasiòun di aparèc.
Ind l'agòst dal 1944 al Regiâni patésen al sequèster di machinâri e materiêl di tedèsch compagnêda dal "trasferimèint" ed ‘na trintèina ed tètnich in Germâgna cun al cumpît ed dêr asistèinsa ai Re.2002 més dèinter a la Luftwaffe.
Ind l’avtûn a vîn cumpletê al campiòun del Re.2006 (MM 540) ch’al ciaparà mai al vōl.
L'ân a’s sèra cun al faturê dal setōr ed l’aviasiòun caschê al 40% dal totêl.
Ind al 1945, in sègvit al distrusiòun ed guèra e al condisiòun ed pêṣ urdnê da j aleê, la divisiòun ed l’aviasiòun dal Regiâni a finésen e a sêren só.
Produsiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Aparèc[modifica | mudéfica la surzéia]
- P32 bis: 2 mudê (só licèinsa Piaggio)
- Ca.405: 2 "
- S.M. 79: 405 " (só licèinsa Siae Marchetti)
- Re.2000: 349 "
- Re.2000: 60 " per l’Aviasiòun Svedèiṣa
- Re.2000: 60 " per l’ Aviasiòun Ungherèiṣa
- Re.2001: 237 "
- Re.2002: 225 "
- Re.2003: 2 "
- Re.2005: 37 "
- Re.2006: 1 "
Mutōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Mutōr só licèinsa[modifica | mudéfica la surzéia]
Piaggio P VII (C/16-C/35-C/45) 1.231 unitê
Fiat A-74 R.C. 38 1.722 "
Piaggio p. XI bis 1.121 "
Mutōr uriginêl[modifica | mudéfica la surzéia]
- Re.102 R.C. 50/1
- Re.103 R.C. 40/1
- Re.105 stódi e costrusiòu sperimentêla
- Stódi ed mutōr Re.104 R.C. 48/D 1.100 HP al decòl
- Stódi ed mutōr 18 cilénder in lénia 1.500 HP al decòl
Nuvitê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Costrusiòun d’aparèc a gósa cun êli stâgni
- Impiêgh di ALCLAD
- Radiadōr intubê ind l’êla
- Progetasiòun d’aparèc cun spînta a zèt
- Progetasiòun d’aparèc cumercêl pr’ al traspôrt só ròti atlântichi
- Uṣ ed mâscri rotânti int al procès produtîv
Riferimèint e nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ J aparèc, ciamê ‘’Héja’’ a gnirân dabòun cunsgnê tr’ail 1940 e al 1942.
- ↑ In prâtica l’é un stódi ‘d un intercetōr ed la sèria préma ed la produsiòun.


text:
Whitney Houston
La Whitney Elizabeth Houston, cugnussüda mej cume Whitney Houston (Newark, 9 d'agust del 1963 - Beverly Hills, 11 de febrar del 2012), l'è stada una cantanta e atris americana.
La gh'ha 'vüü un frach de sücess in di Agn Vutanta e a l'inizzi di Agn Nuvanta, induve l'ha piazzaa set singul de fila al prim post de la Billboard Hot 100, inscì l'ha batüü el record de Diana Ross & the Supremes e di Beatles. In de la sò carera l'ha vendüü püssee de 170 miliun de copi tra album, singul e video.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nass in del 1963 a Newark, una cità del New Jersey. Fin de quand l'era pinina la taca a cantà in d'un cor gospel e anca in d'una mota de night club insema a sua mader Emily. Dopu d'avè tolt el diploma e avè faa un bel poo de lavurà 'me mudela, in del 1981 la taca el sò impegn in del mund de la müsica per la Tara Productions.
Quater agn dopu la fa vegnì föra el sò prim album Whitney Houston (cun denter el singul All at Once) e l'è sübit un sücess: prim post in la classifiga di Stat Ünii per quatordes setemann de fila e 29 miliun de copi vindüü (record per vöna che l'è al debüt, ancamò imbatüü; la Britney Spears, cunt el sò Baby One More Time del 1999 la se fermarà a 25 miliun).
Düü agn dopu, in del 1987, l'è la völta de Whitney, un alter sücess internaziunal, cunt el singul I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me). In del 1988 l'incida One Moment in Time, inn di Ulimpiad de Seul. In del 1990 el vegn föra el terz album, I'm Your Baby Tonight.
In del 1992 la fa el so ingress in del mund del cinema cul fa la prutagunista insema a Kevin Costner in de la pelicula Bodyguard (it.: La guardia del corpo). La canzun principala de la culona sunora, I Will Always Love You (cover de Dolly Parton) la gh'ha un sücess clamurus, menter el disch cun la culona sunora el diventa el püssee vendüü de la storia, cun 42 miliun de copi. In del 1995 la recita in del film Donne - Waiting to Exhale e l'ann dopu in Uno Sguardo dal cielo insema a Denzel Washington.
Nunustanta un sücess inscì gross, Whitney la gh'ha 'vüü un bel poo de prublema in de la sua vita, specialment de drogh che l'even faa diventà smorta e magra. El sò pader pö el vureva de lee cent miliun de doler e per ciapài l'eva miss sü una causa cuntra la sua tusa in del 2002, ma pö l'è mort l'ann dopu, prima che i giüdes dessen resun a la dona.
In del 2003, düranta una litigada, la ciapa di bot da sò marì Bobby Brown, spusaa in del 1992, e gh'hann de rivà i pulee per fermài. In del 2006 Whitney le mola, cul purtàss via la sò tusa.
In del genar del 2012 la sua cà discugrafiga la fa savè che la Houston l'ha bütaa via tücc i sò ghei, ciuè quaicoss cumè cent miliun de doler, ma lee la dis che l'è minga vera. El mes dopu The Voice (la vus), suranom scernii per lee de Oprah Winfrey, la mör a dumà 48 agn, el vündes de febrar in d'un hotel de Beverly Hills, indè l'era andada per tö part a una manifestaziun ligada ai Grammy Awards.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album e Racolt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1985 Whitney Houston
- 1987 Whitney
- 1990 I'm Your Baby Tonight
- 1992 The Bodyguard: Original Soundtrack Album
- 1995 Waiting to Exhale: Original Soundtrack Album
- 1996 The Preacher's Wife: Original Soundtrack Album
- 1998 My Love Is Your Love
- 2000 Whitney: The Greatest Hits
- 2001 Love, Whitney
- 2002 Just Whitney
- 2003 One Wish: The Holiday Album
- 2007 The Ultimate Collection
- 2009 I Look to You


text:
Säls
Säls in parmizà (nòm uficiàl en italià Salsomaggiore Terme) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha 19 735 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 81 km², per 'na densità de 244 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alseno (PC), Fidenza, Medesano, Pellegrino Parmense, Vernasca (PC).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jestetten
Jestetten l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 20.63 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 4 921 abitàncc.
El cümü de Jestetten el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, al cunfì coi cantù svìser de Sciafùza e Zurìgo, a 'na altèsa de 436 méter sura 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è streersàt del fiöm Reno.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Gasöla
Gasöla (nòm uficiàl en italià: Gazzola; en emilià: Gasöla) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 070 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,1 km² e 'na densità de 47 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agazzano, Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Piozzano, Rivergaro e Travo.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gasöla l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.