text:
Büs negher
In astrunumia, un büs négher l' è un aster u ugett celest la densitaa del qual l'è insci forta che la forsa de gravitaa che 'l ghe da sgiò la lassa scapà vía gnanca 'l ciar. De chí 'l nomm.
Gh'è almanch tre class da büs négher: una class hin i büs négher primurdiaj, traa in pee insema al ünivers: i so mass pòden vess difarent.
I esiist anca di büüs négar süpermassiif, cun massa da diveers miliun da vöölt chela dal suu. Sa creet che al centru da la püpaart di galassi (tra da luur la vía da lacc) a gh'inn di büüs négar süpermassiif, malgraa ch'i sía asquaas tücc inatiif. I galassi cul nücli atiif cuma i galassi da Seyfert u i radiugalassi, sa creet ch'a síen di galassi cunt un büüs négar al sò nücli.
Finalmeent, una altra classa a inn chii da massa istessa che ul suu. Vün da chiist-chí al sa furma cura ca una stella da massa 2.5 vöölt chela dal suu la sa cunveert in süpernöva e la s·cjopa. Ul sò nücli al sa cuncentra int un vulümm sussenn piscin, e la densitaa la deventa inscí granda che la gravitaa la fa sü un urizuunt di eveent da che nagott al pöö scapá vía, gnanca ul cjaar. Per cheest mutiif-chí, sti còorp a inn numinaa 'négar'.
L'ergosfera a l'è la paart da fö dal urizuunt di eveent da che sa pöö ancamò scapá vía, in teuría. L urizuunt di eveent al è la fruntera marcaant ul límit da che sa pöö mía scapá vía, deent al quaal a gh'è dumà ul camin marcaa par la gravitaa. Una singülaritaa l'è un puunt 'infinitameent piscin' da densitaa i gravitaa infiniit, da vulümm nüll e radii zeru. Chiist infinii e zero mustren che la relativitaa generala a l'è mía buna par i-descriif, e che, prubabilmeent, a l'è necessària una teuría quàntica da la gravitazziun. Se ul büüs négar al è adimensiunaal, sa trata d'un büüs négar da Schwarzschild e se al è ünidimensiunaal d'un büüs négar d'Einstein. Una evulüzziun da sti düü daree a l'è ul büüs vèrmen, ch'e pudaress trá insema dü puunt diveers dal spazzi-teemp.
Al cuventa dí ch'i esiist mía di prööf dirett da l'esistenza di büüs négar, però i sun cumpatíbil cunt i teurii atüaal da la física e, a causa di sò caraterístich físich, i büüs négar sa pòden descuvrí dumà a traveers la suva inflüenza al intuurn. La plüpaart i fa paart d'un sistema binari da steel, cunt una cumpuneent invisíbil (ul büüs négar) e una visíbil; u anca da nücli da galassi e cümül globülaar. Chiist daree sa descúvren par la püssee granda velucitaa che i steel i gh'a in la suva prussimitaa e par i emissiun da radi X ch'i sa urígina par la cadüda da matéria.
Malgraa l'impussibilitaa física da scapà vía d'un büüs négar, cheest-chí al pöö svapurá, par vía da la radiazziun de Hawking, descuverta pal físich Stephen Hawking. Ligaa a la svapurazziun al è ul cuncett d'entrupía. L'entrupía di un büüs negar la cress in la mesüra che la cress la süperfiis. La pecüliaritaa a l'è che, in la mesüra che l'entrupía e la süperfiis i diminüiss, la temperatüra termudinàmica dul büüs négar la aumenta. Da fatt, cheest caas-chí al è l'ünich cugnussüü íntal quaal la temperatüra la deventa püssee òlta quand ca l'entrupía la deventa püssee piscinina.
Quand ca la temperatüra termudinàmica dul büüs négar la aumenta, inscì la aumenta anca l'emissiun. U büüs negar grand cumè 'l suu, però, al g'avaria una temperatura termodinamica da dumà 100 nanokelvin, e al svapuraria no; anzi, al finaria par assurbì oltra energia da la radiazziun cosmica, e 'l cresaria in ca la manera chi. Da tüta manera, sa càlcüla ca quand un büüs negar al pöö svapurà (quand ca 'l pesa cume la Löna o men, e la so temperatura termodinàmica l'è püssè da quela da la radiazziun cosmica), al finiss par scumparì sübit. Un büüs negar pesant cume na machina (10-24 m da diameter) svapùra in un nanosegund, dunca vün al sa dumanda se i microbüüs i podan esiist da furma stàbil. Anca questa dumanda chi la pöö mia vegh risposta senza una teuría quàntica da la gravitazziun, però.


c: text/html

text:
16
De Wikipedia
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El comandant roman Germanich el batt completament l'armada de l'Armini, re di Cherusch, in de la bataja de Idistavis.
- On'invasion de l'Istria partida del Nòrich e de la Pannònia l'è respingiuda del Publi Sili, proconsul in Illiria.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Drusilla, tosa del Germanich e de l'Agrippina Maggior (m. 38).
- Agrippina Minor, imperadris romana (m. 59).
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fòrsi Scribònia, voeuna di miee de l'Ottavian, mader de la Giulia Maggior.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vilipénta
Vilipénta (nòm uficiàl en Italià: Villimpenta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 244 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 15,0 km² e 'na densità de 150 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castlàr, Gazzo Veronese (VR), Roncafrèr, Sorgà (VR) e Sustinént.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Vilipénta l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hüttwilen
Hüttwilen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.6 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1561 abitant.
El cumün de Hüttwilen al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eschenz, Herdern, Mammern, Neunforn, Oberstammheim (ZH), Uesslingen-Buch, Wagenhausen, Warth-Weiningen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hüttwilen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Penisula italica
La penisula italiana (ciamaa ancasì penisula italica) l'è una penisula d'l'Europa a furma de stival e che l'è bagnaa dal Mar Mediterani. La scumenza apena suta la costa di Mont Penin, in curispundenza cun una linia imaginaria che la va da Genuva a Venezia, e la riva fin a l'estremità meridiunala de Capo Spartivento in Calabria. La gh'ha donca un'estension de circa 1000 km in direzion Nord-ovest d'l'Europa central. Dal pont de vista pulitich, l'è asquas cumpletament part de la Repüblica italiana, föra che per San Marino e Cità del Vaticano.


text:
Pratval
Pratval a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 253 abitant e una süperfiss de 0.77 km², e al se tröva a una altitüden de 687 meter sura al livel del mar.
El cumün de Pratval a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Fürstenau, Rodels.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pratval l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1345 as Prau de Valle.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)


text:
Lèngua danéza
El Danés (nòm natìf:Dansk; IPA: [d̥ænsɡ̊]) l'è giöna de le lèngue germàniche setentriunài (ciamàde apò lèngue scandìnave), en sóta-'nsèma del ram Germànic de le lèngue Indo-Europèe.
L'è parlàt de piö o méno 6 miliù de persùne, suratöt en Danimarca, ma l'è dopràt apò a de 50,000 danés endèl Schleswig-Holstein (nòrt de la Germania) endóche l'è cunsideràda lèngua minuritària.
El Danés el g'ha stato uficiàl e l'è 'nsegnàt endèle scöle apò 'n Groenlàndia, e 'ndèle ìzole Far Oer.
'N Islànda e 'ndèle ìzole Far Oer el Danés l'è 'nsegnàt come lèngua straniéra ubligatòria. Gh'è dèle cumünità che pàrla la lèngua danés apò 'n Argentina, 'ndèi Stati Ünìcc e 'n Cànada.


text:
Alvaniegl
Gl Alvaniegl è n'álbërë spëgliuand ë la famiglia ë lë Salicaceae.
Nòm sciëndífëchë[càgna | càgna surgente]
Populus alba L.
Dëscrëzzion[càgna | càgna surgente]
È n'álbërë ávëtë fin a 25 m. La scòrza è gghiangaštra. Lë rámëra ggion suo rëchëpèrt da na pëlama gghianga e nën suo appëccëcos. Gl përnucc è luongh quasc la mmëtà ë lë frunn chë suo oval o lobat, verd scur a la part ë ngima e gghiangh-lanos pëssott (7-15 x 9-12 cm). Scërisc a fëbbrar e marz.
Andó zë tròva[càgna | càgna surgente]
Cresc a gl pòšt úmmëdë, vëcin a gl scium e a gl lach, fin a 1.000 m/n.l.m.


text:
Santa Margarita
Santa Margarita (nom ufizial: Santa Margherita di Staffora) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 488 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 36,7 km² e ona densità de 13 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bobbio (PC), Brall ad Pregöra, Fabbrica Curone (AL), Minchinigh, Vars, Zerba (PC).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Santa Margarita l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castelnovo ne' Monti
Castelnovo ne' Monti (endèla parlàda locàl: Castelnōv di Mûnt) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia.
El g'ha presapóch 10.053 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 96 km², per 'na densità de 105 ab./km². El cunfìna coi cümü de Busana, Carpineti, Casina, Canossa, Ramiseto, Vetto, Villa Minozzo.
Giuliano Razzoli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Castelnovo ne' Monti l'è nasìt ol sciadùr Giuliano Razzoli, medàia d'ór 'n slalom speciàl a i Ulimpìadi d'Invèren de Vancuver del 2010.


text:
Valmagia (distret)
El distrèt de Valmagia (nòm uficiàl: Distretto di Vallemaggia) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Cevio.
L'è distrèt piö grant per superfìce ma l'è 'l segónt méno pupulùs del Canton Ticino dòpo de chèl de Bregn. La superfìce totàl del ditrèt l'è de 569,5 km² e la popolasiù l'è de 5.819 abitàncc (dàto del 2007).
El teretóre del distrèt l'è furmàt de la val omònima e de le divèrse valète laterài. 'Ntra chèste, chèle principài i è chèla de Campo, de Bosco/Gurin, la Val Bavona, la Val Lavizzara e la Val Sambuco.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Valmagia l'è dividìt en tré sóta-distrècc, ciamàcc "cìrcoi" per en totàl de 8 cümü.


text:
Anheuser-Busch InBev
La Anheuser-Busch InBev l'è un grüp multinasiunal specializzaa in de la prudüziun e cumercializzaziun da rob da bev. L'è ul magiur prudütur da bira al mund per quantità, cunt una prudüziun da 399 miliun d'etolitri da bira in del 2011, segund ul sit da l'azienda[1].
Ul quarter generaa l'è a Lovanio in del Belgi. La sucietà l'è ul resültaa de füsiun diversi. In particular i hin impurtant:
- quela dal 2004 tra Interbrew e AmBev (Brasil), dal qual l'è vegnüda fora la InBev;
- quela dal 2008 tra Inbev e l'americana Anheuser-Busch che l'ha daa cume resültaa la sucietà Anheuser-Busch InBev.
Ul grüp l'è padrun sura de tüt di march de bira Budweiser (U.S.A.), Leffe, Stella Artois, Jupiler, Hoegaarden, Labatt, Beck's. In Mesico[2]: Corona, Victoria, Negra Modelo, Pacífico.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.ab-inbev.com/pdf/AB_InBev_AR11_FR.pdf Raport de l'atività in del 2011
- ↑ AB InBev détient la totalité du brasseur de la Corona - Le Nouvel Observateur, 29 de giügn del 2012


text:
Lengua ladina
El Ladin (nom nativ: Ladin; ciamaa Ladino in Talian e Ladinisch in tudesch) l'è una lengua Reto-rumanza parlada int i Dulumit intra el Trentin/Südtirol e el Venet, cioè int la Ladinia. El ladin l'è un parent strec del rumanc e del furlan. Inscí de scunfund no el ladin cunt el ladin giüdeo-spagnö (che l'è una lengua rumanza derivada de spagnö, lengua ebraica, türch, e grech), se parla de suent de Ladin dolomitan o Ladin standard.
El ladin l'è parlaa int i cumün de:
- Pruincia de Bulzan:
- Urtisèj (Ladin: Urtijëi, Tudesch: St. Ulrich, Italian: Ortisei)
- Santa Cristina de Gardena (Ladin: Santa Cristina Gherdëina, Tudesch: St. Christina in Gröden, Talian: Santa Cristina di Val Gardena)
- Selva (Ladin: Sëlva, Tudesch: Wolkenstein, Italian: Selva di Val Gardena)
- La Val (Ladin: La Val, Tudesch: Wengen, Italian: La Valle)
- Marèb (Ladin: Mareo, Tudesch: Enneberg, Italian: Marebbe), cunt:
- San Martin de la Tur (Ladin: San Martin de Tor, Tudesch: Sankt Martin in Thurn, Italian: San Martino in Badia)
- Badía (Ladin: Badia, Tudesch: Abtei, Italian: Badia), cunt:
- Curvara (Ladin: Corvara, Tudesch: Kurfar, Italian: Corvara)
- Còlfusch (Ladin: Colfosch, Tudesch: Kolfuschg, Italian: Colfosco)
- Pruincia de Trent (Val di Fassa):
- Canazej (Ladin: Cianacei)
- Campitell de Fassa (Ladin: Ciampedèl)
- Mazin (Ladin: Mazin)
- Puza de Fassa (Ladin: Poza)
- Vigh de Fassa (Ladin: Vich)
- Suraga (Ladin: Soraga/Sorega)
- Muena (Ladin: Moena)
- Pruincia de Belün:
- Val Livinalungh (Ladin: Fodom, Tudesch: Buchenstein)
- Curtina d'Ampess (Ladin: Anpëz, Tudesch: Petsch-Hayden)
El ladin de la Val di Fassa (Ladin: Val de Fascia) l'è divis in düü ram: el "Cazét" che l'è parlaa in de la part nord de la val, e el "Brach" che l'è parlaa in de la part sud. I diferens j'hinn principalment funulogich. Presempi, in Cazét "aqua" l'è "ega" menter in Brach l'è "aga".
El ladin l'è ricunussüü uficialment dal guveren italian, ma dumà per i parlant ch'i stan in delTrentino/Ades Vòlt, e non per quej ch'i stan in Venet.
Di parlad che gh'han di inflüenz ladinn se tröven anca in de la Val de Nun e in de la Val de Sul.
El Pader Noster in Ladin Dolomitan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pere nost, che t'ies n cel, (Pader noster, che te seet in ciel)
sibe santificá ti inuem, (che 'l sia santificaa el tò nom)
vënie ti rëni, (che 'l vegna el tò regn)
sibe fata ti ulentà, (che la sia fada la tua vuluntà)
coche n ciel nsci n tiëra. (cume in ciel inscì in tera)
Da-nes ncuei nosc pan d'unidi,(dan incö el noster pan de tücc dì)
y lasce-nes dò nosc debit, (e perdunun i noster debet)
coche nëus lascion a nosc debitëures. (cume nüm je perdunum aj noster debitur)
Y non nes mené tla tentazion, (e menun minga in de la tentaziun)
ma libre-nes del mel, amen. (ma liberun del mal, amen)
(font:[1])


text:
17 05
Ol dé 17 de magio l'è 'l 137 ( 138 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 229 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de magio al è ul dí da pòost 137 ( 138 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 229 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Vic (Osona): i vigatà s'i reüniss a la gesa de Sant Sebastià, a la paròchia de Santa Eulàlia de Riuprimer, con representanc di aliacc per prepará ol pat de Zénua (o pat di Vigatà), contra Felip V.
1940 - Segonda Guèra Mondiala: Zermania la al tö la sità de Brüssèl (Bèlzica).
2006 - Ol FC Barcelona al adagna la sò Segonda Champions: la partida se la zöga a Paris
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1845 - Folgueroles (Osona): Jacint Verdaguer, ol plö gran pueta Català de la Renassensa.
1952 - Cambrils (ol Baix Camp): Josep-Lluís Carod-Rovira, polítegh Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Samaraa
Samaraa (nom ufizial in italian: Samarate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 16 129 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 15 km² e 'na densità de 1 075.
El paes el se troeuva in de l'Alt Milanes (in del territòri de Busti Grand), al confin con la Provincia de Milan (comun de Magnagh e de Vanzaghell). El paes el gh'ha vari frazion: Cassina Còsta, Cassina Elisa, San Macari e Verghera. A Samaraa se troeuven i reliqui de San Leon, a San Macari inveci quei del sant omònim. El comun l' gemellaa con quell britannich de Yeovil (Somerset).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Samaraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Monica Seles
Monica Seles (Monika Seleš in jugoślàv, Mónika Szeles in ungheréś) l'è stada na tenìsta americàna, nada in Jugoslavia a Novi Sad, sità śmèla ad Mòdna, al 2 ad Dicémbar dal 1973. L'è dvintàda americàna in dal 1994 e dal 2007 l'è anc na sitadìna ungheréśa.
In dla sò caréra l'è stada la nùmero òṅ in dla clasìfica WTA par 178 stmani e l'à vins 53 tìtui in dal singulàr, 9 ad quéi dal Grand Slam e 6 in dal dòpi.
Biugrafìa
Monica Seles la taca a śugàr a tennis a siē an e a nóṿ an la vins al sò prim turnéo. In dal 1985 la vins un turnéo a Miami e la vèṅ duciàda par 'l alenadór Nick Bollettieri ch'al la cunvìns a stablìr-as in di Stat Unî insém a la sò famìja p'r iscrivàr-'s a la sò acadèmmia ad tènis a Bradenton, in Florida.
Monica la dróa la rachéta sèmpar a du maṅ, anc s'l'è mansìna, e la gh la cava sèmpar a far andàr fòrt la bucìna da tut al bandi faghénd sèmpar di sîg quand la la culpìs.
1988-1992
La fà al sò debùt in dal sircùit in dal Mars dal 1988 in dal turnéo ad Boca Raton e la dvénta na prufesiunìsta al 13 ad Favràr dal 1989. In Maǵ la vins al sò prim tìtul dal WTA a Houston baténd in finàl Chris Evert par 3-6, 6-1, 6-4. Al méś dòp la riva in semifinàl al Roland Garros pardénd còntra la nùmero òṅ Steffi Graf. La finìs 'l an al sèst pòst in clasìfica.
In dal 1990 Monica Seles la dvènta a 16 an e 6 méś, la più śóvna ad sèmpar a vìnsar al Roland Garros in finàl còntra Steffi Graf. A la fiṅ d'l an la vins anc al Virginia Slims Championships baténd Gabriela Sabatini in sinc sèt in dla finàla e la dvènta la nùmero 2 in clasìfica, vinsénd 9 turnéo in dla stagiòṅ.
In dal 1991 Monica la taca la stagiòṅ a la granda: la vins 'l Australian Open còntra Jana Novotna e pò àtar du tìtui in Mars (quand la dvénta la nùmero òṅ al pòst ad Steffi Graf dòp quàt'r an) e in Avrìl. La vins incóra a Parìś in finàl còntra la spagnóla Arantxa Sánchez Vicario ma la salta Wimbledon par na periustìt e la Graf la gh tóś al prim pòst. La Seles la salta siē stmani e la tórna a śugàr a 'l US Open e la'l vins còntra Martina Navrátilová e la tórna in sima a la clasìfica.
In dal 1992 Monica la vins àtar 10 tìtui WTA (tri dal Grand Slam, in Austràglia còntra Mary Joe Fernández, in Francia còntra Steffi Graf in tri sèt e in di Stat Unî còntra Arantxa Sánchez Vicario). La pèrd la finàl ad Wimbledon còntra Steffi Graf ma la vins a Tokyo, a Oakland e al Virginia Slims Championships baténd Martina Navrátilová cuma l'iva fat anc 'l an prima.
La taca bèṅ anc al 1993 vinsénd par la tèrsa vòlta in Austràglia (incóra còntra Steffi Graf) e a Chicago. Fiṅ lè, in dal perìud fra 'l Śnar 1991 e 'l Favràr 1993, Monica Seles l'à vins 22 tìtui WTA andànd in finàl 33 vòlti su 34 turnéo disputâ vinsénd al 93% dal vòlti (159 gari vinsi e 12 pardùdi). In di turnéo dal Grand Slam la và incóra méj, cun 55 gari vinsi su 56.
1993-2003: agresiòṅ e ritóran
Al 30 'd Avrìl dal 1993 a sucèd quèl mai vist: durànt al turnéo 'd Ambùrg, mèntar la Seles l'è drē a punsàr durànt 'l incòntar còntra Magdalena Maleeva, la ciàpa na curtlàda a la schina par Günther Parche, un fan sfegatâ ad Steffi Graf. Monica la patìs un shock treménd in dla mènt e l'è custréta a lasàr al tènis par piò ad du an, pardénd la sò puśisiòṅ ad nùmero òṅ.
Purtròp Günther Parche la gh 'l à fata a far andàr al ròbi cuma al vliva: dòp al ritir dla Seles, la Graf la tórna ad èsar la nùmero òṅ e a vìnsar di turnéo dal Grand Slam a tut andàr.
Monica Seles la tórna a śugàr sól in d'l Agóst dal 1995 e la vins al Canadian Open ad Turònt mèntar la pèrd la cumbatùda finàl di US Open par maṅ ad Steffi Graf. In dal 1996 la vins al sò ùltim tìtul dal Gran Slam, gl'Australian Open.
In di an sucesìṿ la vins incóra soquànt turnéo (Råmma in dal 2000 còntra Amélie Mauresmo, par dir-'n una) e la sa stablìs fisa in dal primi déśi śugadóri in dla clasìfica WTA ma la n tórna più a i livèi ad prima, anc par via ad 'n infurtùni al pē sinìstar.
La s ritìra definitivamènt a 34 an, dòp avér vins anc 3 vòlti la Federation Cup cun i Stat Unî e na mdaja ad brónś a gl'Ulimpiàdi ad Sydney in dal 2000, baténd Jelena Dokić cun al puntéǵ ad 6-1, 6-4.


text:
Gerard Piqué
Gerard Piqué Bernabéu (Barcelóna, 2 ad Favràr dal 1987) 'l è un śugadór ad balòṅ spagnōl, difensór dal Barcelóna e dla nasiunàl dal sò paéś. In dla sò caréra 'l à vins, fra i àtar, tri scudét ad Spaggna cun la maja dla sò sità, un campiunâ ingléś cun al Manchester United, tri cópi di campiòṅ (du cun al Barça e una cun al Manchester) e i mundiài ad balòṅ cun la Spaggna in dal 2010.
Fiól 'd 'n avucàt e dna diretóra 'd uśdàr, 'l è élt 192 cm e al péśa 85 chilo.
Dal punt ad vista sentimentàl, al s è mis cun la cantànta culumbiàna Shakira.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Catalàṅ, in dal 1997 a déś an al taca a far part dal setōr di śóvan dal Barcelóna e al gh rèsta soquànt an in fiṅ che al Manchester United al al tóś in dal 2004 faghénd-ag firmàr al sò prim cuntràt da prufesiunìsta. In du an al śóga sól déś partìdi in tut cun i Red Devils (i diàvui rós) dòp ad chè al vèṅ mandâ in prèst a 'l Saragòsa. Cun gl'Aragunéś al śóga vint-a-du partìdi e al fà anc 2 gòi. 'L è acsè che gl'ingléś i al vólan indrē par la stagiòṅ 2007-2008.
Al vìnsiti cun al Machester United
Turnâ in Inghiltèra, par Piqué a gh'è incóra pòc spasi fra i titulàr. Gerard al s pōl métar in luś in Champions League in du al fà du gòi còntra la Dinamo Kiev e la Roma.
I an cun al Barça
Tgnû pòc in cunsiderasiòṅ dla sò squàdra, Piqué al decìd ad turnàr in Spaggna e al fima par quat'r an cun al Barcelóna. In dla stagiòṅ 2008-2009 Gerard al vins tut, Campiunâ, Cópa dal Rè e Champions League, śugànd 45 partìdi e śgnand tri gòi. 'L an dòp al fà al pîṅ cun al Supercópi Europea e Spagnóla e vinsénd anc la Cópa dal Mónd par club.
Al 26 ad Favràr dal 2010 Piqué al ślunga al cuntràt in fîṅ al 2015. Cun al Barça al riva in semifinàl dal Cópa di Campiòṅ ma al vèṅ batû par l'Inter ch'la vinsarà pò la Cópa. Piqué al ségna al gòl dla vitòria in dal ritóran ma a n è mia asè p'r arbaltàr al riśultâ. Ma la fèsta l'è sól rinviàda a 'l an dòp quand al catalàṅ al vins la sò tèrsa Cópa di Campiòṅ, sèmpar còntra i sò vèć cumpàgn dal Manchester United al 28 ad Maǵ dal 2011.
Cun la nasiunàl dal sò paéś al vins da titulàr la Cópa dal Mónd in Sudafrica in dal 2010 còntra l'Ulànda in finàl.


text:
Ansòla
Anzòla (parnunzia lucal: [a'nzɔla]; parnunzia in del dialet de Verbania: [a'ndzɔla][1]; Piemuntes: Anzòla; in Italian: Anzola d'Ossola) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 434 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 13,9 km² e ona densità de popolaziun de 31 ab./km².
Se tröva lungh el curs del fiüm Tos. L'è tacaa ai cumün de Maciola, Urnavass, La Pieu, Premusél e Struna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ansòla l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diziunari intres-italian, pag. 11
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Unterlangenegg
Unterlangenegg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.81 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 896 abitant.
El cumün de Unterlangenegg al se tröva a una altitüden de 831 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchholterberg, Fahrni, Homberg, Horrenbach-Buchen, Oberlangenegg, Wachseldorn.


text:
27 10
Ol dé 27 de utùer l'è 'l 300 ( 301 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 66 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de utùer al è ul dí da pòost 300 ( 301 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 66 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1997 - Barcelona: s'al pöblega ol pröm nümar in Català de l'edissiú d'El Periódico de Catalunya.
2005 - Barcelona: l'ex-senadur e passifesta Luís Maria Xirinacs de 74 agn al va a la presú Model de Barcelona, per órden de l'Audiensa Nassiunal, e l istess dé al è trasferit al sénter penitensiare de Can Brians a Sant Esteve Sesrovires (ol Baix Llobregat).
1977 - Spagna: ol goèrn, i particc parlamentare e i sindicass (come CCOO e UGT) i signa i Pat de la Moncloa per redüí la confliti·ità laburala, mejorá l'economéa e consolidá la democràssia.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Barcelona: Josep Trueta i Raspall, medi Català(m.1977).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Barcelona: Xavier Cugat, mösegh Català.
2010 - El Calafate - Argentina: ol Néstor Carlos Kirchner, ex presidènt de l'Argentina.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mumbèl
Mumbèl (nom ufizial: Montebello della Battaglia) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 669 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 15,8 km² e ona densità de 106 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Burgh Pariö, Cästegiu, Cudvila, Lungavila, La Turassa, Vrët, Vughera.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mumbèl l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Elettron
L'elettron a l'è ona particella sub-atòmica, con carica elettrica negativa de -1.6·10-19 coulomb, massa de 9.10·10-31 kg e spin de 1/2 (e donca a l'è on fermion); a l'è reppresentaa de sòlit cont el simbol e-. A l'è dent in del grupp di particej ciamaa leptoni.
L'elettron el gh'ha ona antiparticella, ciamada positron, che l'è istèss precis de lù foeura che per la carica, che l'è igual in valor assolut ma 'l contrari in del segn.
Insema cont el proton e 'l neutron, a l'è ona particella che la forma i atomi; el se troeuva minga in del nucli, ma gh'el se moeuv intorn.


text:
Mantva
Artécol in dialèt arzân
Mântva l'é 'na sitê ed 48.357 abitânt ind la Lumbardéia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·
Artéccol in dialatt bulgnais
Mantva (Mantua in mantuan e latén; Mantova in Itagliàn) l'è onna däl zitè d'la Lunbardî con 48.000 abitant, capitèla d'la pruvénzia dal nomm cunpâgn.
La s câta drî al Ménz, l'è stè fundè dal 2000 prémma ed Crésst; dåpp l'è stè un pajais etróssch ch'i àn dè al nomm dal låur dio, Mantus. I Romàn l'àn ocupè int'la prémma e int'la secånda guèra pûnica, e atais a la zitè ai êra nèd Virgélli, famåus povêta latén.
Dal rinasimänt Mantva l'êra gvarnè dai Gonzaga, dåpp dai tugnén d'l Austria.
Napoleån l'à dgé fèr batâglia par tôrla dal 1796; po dåpp Mantva l'è entrè a fèr pèrt d'la Repóbblica Cisalpénna (formè da l'ugnån d'la Repóbblica Transpadèna con la Repóbblica Cispadèna), dal Raggn d'Itâglia såtta Napoleån e dal Raggn Lunbèrd-Vènet. A la fén d'la Têrza guèra d'indipendänza, dal 1866, Mantva l'è entrè a fè pèrt dal Raggn d'Itâglia såtta i Savoja.
Guèrda anch[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·
Articol in dialet mantuan
Mantua l'è una città in t' la Lumbardia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Il departament d'economia publica e fatgs socials è vidlonder d'elavurar in'ulteriura basa per finanziar il marketing dal turissem. Las pretensiuns ch'èn vegnidas exprimidas fin ussa dal turissem e dal mastergn sco er da las partidas politicas vegnan integradas. Sco alternativa a la taxa turistica chantunala (TTC) vegnan examinadas tranter auter las tariffas da taxa sco er las variantas da lescha ch'èn previsas.
La refurma dal turissem grischun vegn considerada sco necessaria da tut las gruppas d'interess ed è pia incontestada. I vegn da princip medemamain renconuschì ch'igl è necessari da reveder la finanziaziun vertenta dal turissem tras las vischnancas. La dumonda, co che la finanziaziun duaja vegnir fatga, sparta las opiniuns. L'elavuraziun d'ina basa da discussiun per las variantas da la TTC dumonda dapli temp che previs. La consultaziun correspundenta vegn perquai lantschada probablamain en il 2. quartal da l'onn 2009.
Garantir la finanziaziun
Cun la nova structura da las destinaziuns, cun ina clera repartiziun da las incumbensas en il marketing e cun la nova orientaziun da Grischun vacanzas ha la refurma dal turissem grischun la finamira da franar la diminuziun da las pernottaziuns en il Grischun, d'acquistar ulteriurs giasts per il Grischun sco chantun da turissem e da mantegnair plazzas da lavur. Tras la repartiziun da las incumbensas ston las organisaziuns turisticas existentas fusiunar ad organisaziuns per la gestiun da destinaziuns (OGD) u ad organisaziuns turisticas futuras (OTF). En diversas regiuns vegnan actualmain furmadas destinaziuns. Las occurrenzas d'infurmaziun davart la TTC ch'han gì lieu questa stad per passa 400 represchentantas e represchentants dal mastergn, da l'economia e da la politica han mussà che la refurma dal turissem grischun vegn considerada sco necessaria e ch'ella è pia incontestada. Beneventada vegn er la garanzia a lunga vista da las adattaziuns structuralas cun agid d'in fundament solid per finanziar il marketing e la purschida turistica.
Examinar las variantas da la TTC
Pervia da las differentas opiniuns davart la finanziaziun dumonda l'elavuraziun da la lescha correspundenta sco er dals documents da consultaziun dapli temp che previs. Divers giavischs e diversas propostas ston vegnir examinads accuratamain. Ultra dal giudicament da las tariffas da taxa previsas, cuntegnan questas propostas er la consideraziun d'ina lescha generala sco alternativa a la TTC. La cuminanza d'interess turissem en il Grischun ITG sustegna l'introducziun d'ina TTC, postulescha dentant er variantas sco basa da discussiun. L'urari vegn adattà e la consultaziun correspundenta vegn lantschada probablamain en il 2. quartal da l'onn 2009.
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Hansjörg Trachsel, schef dal departament d'economia publica e fatgs socials, tel. 081 257 23 01
Gremi: departament d'economia publica e fatgs socials
Funtauna: rg departament d'economia publica e fatgs socials


text:
Custanta da Legendre
La custanta da Legendre al è una Custanta matemàtega prupusada pal matemàtich Adrien-Marie Legendre e che al dí d'incöö la gh'a noma un interess stòrich.
Prima da la descuverta dal teurema di nümar primm, sa tentava a valütá la funziú π(x), ul nümar da nümar primm inferiuur a .
L'esamm di daat nümérich acümülaa paj nümar primm cugnussüü a l'épuca al eva purtaa l'Legendre a cungetürá che, par le grande valuur da x :
indúe , in acordi a Legendre, al deveva varí circa .
Cheest nümar al è staa cjamaa custanta da Legendre.
Plüü tard, ul matemàtich Tudeesch Goss al esàmina amó i daat nümérica e al cunclüüt che la custanta la deveva vess inferiuur a la valuur prupusada par Legendre. Da fatt, al sembraress che chesta custanta la síes iguala a 1.


text:
Envéren
L'Envéren (ciamàt apò: Invéren) l'è giöna de le quàter stagiù en che l'è dividìt l'an endèle regiù temperàde. Del pónt de vìsta astronòmic, el vàmbia al sulstìse d'envéren (entùren al 21 de dezèmber endèl emisféro boreàl e al 21 de zögn endèl emisféro austràl) e 'l fenés al equinòse de primaéra (entùren ai 21 de mars per l'emisféro boreàl e ai 23 de setèmber ende chèl austràl).
L'envéren l'è la stagiù de l'an cói dé (ùre de ciar) piö cürcc e le nòcc (ùre de scür) piö lónghe, e có le temperadüre piö bàse.


text:
Agost
Óst l'è 'l chèl dei vòt dei més del an segónt el calendàre Gregorià e 'l tèrs més de l'istàt endèl emisféro boreàl, e del envéren endèl emisféro austràl. Óst l'è giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl calendàre de Ròmolo, l'ìa ciamàt Sextilis perchè l'ìa 'l sèst més del an, però dòpo, 'ndèl 8 dòpo Crìsto, gh'è stat dàt el nòm de Augustus en unùr del imperadùr Otaviàno Augùsto. Uriginariamènt, Sextilis el gh'ìa 29 dé ma quant che i g'ha cambiàt nòm per entitulàghel a l'imperadùr Augusto, gh'è stat töt vià en pér de dé a Febrér per zontàghei al més nöf, per fa che 'l g'héres mìa méno dé del més de Löj che l'éra 'ntitulàt a Giùlio Césare.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Agosto.


text:
Latin volgar
El latin volgar (sermo vulgaris) l'è l'insemm di variant de la lengua latina parlaa in gir per l'Imperi Roman.
La diferenza pussee granda cont el latin classegh l'è on messedozz pussee important cont i substraa lenguistegh locai, e la mancanza de ona codificazion in de la scrittura.
Del latin volgar nassen tutt i lengov romanz del dì d'incoeu, oltra che la parnonzia del latin ecclesiastegh.
Cuntegnüü
Fonologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vocai tonegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del passagg del latin classegh a quell volgar a gh'è on gross cambiament di vocai: se partiss de on sistema vocalegh fondaa in su la durada a vun fondaa in su la quantità vocalega, de avertura (vocai avert e sarraa). El latin classegh el gh'eva duu grupp de vocai: i vocai curt (Ĭ Ĕ Ă Ŏ Ŭ) e quei longh (Ī Ē Ā Ō Ū). Quei chì gh'aveven ona durada dobbia respett ai primm. Quell lavorà chì el bastava a diferenzia i significaa de dò paroll, per esempi:
vĕnit "el vegn" ma vēnit "l'è vegnuu"
pŏpŭlus "popol" ma pōpŭlus "pobbia"
In del latin parlaa la diferenza tra vocai curt e longh l'è sostituii de la diferenza tra vocai avert e sarraa. I vocai curt tenden a dervìss, quei longh inscambi se sarren su. Ona quai cobbia de vocai che l'aveva quistaa on timber quasi compagn el s'è fonduu, e l'ha faa nass on sistema vocalegh noeuv, che l'è a la bas de quell romanz.
Ditongh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On alter fenomen vocal important l'è 'l monotongament, cioè la reduzion di ditongh latin AE, OE, AU in d'ona vocal solla (quest chì l'è on lavorà tipegh lombard).
Vocai atonegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I vocai atonegh gh'aveven minga ona fonzion distintiva, e donca hann tenduu a vess neutralizaa in d'on timber medi. I vocai postonegh /i/ e /u/ hann scominciaa a descomparì.
- matutīnu(m) -> matin
- torcŭlu(m) > *torclu > torgg
Consonant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lessegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tela chì ona serie de paroll del latin volgar (despess minga de origin latina) che hann ciappaa el post de quei classegh e hann portaa ai paroll romanz:
- Albus -> blancus (del germanegh *blank)
- Alius -> alter
- cf. lombard alter, italian altro, frances autre, spagnoeu otro, sardegnoeu àteru
- Apis -> apicula
- cf. lombard aviggia, frances abeille, spagnoeu abeja (ma italian ape)
- Auris -> auriculum
- cf. lombard oreggia, italian orecchio, frances oreille
- Bellum -> guerra (del germanegh *werra)
- Cogitare -> pensare
- cf. lombard pensà, italian pensare, frances penser
- Cruor -> sanguis
- cf. lombard sangh, italian sangue, spagnoeu sangre, sardegnoeu sàmbene
- Dies -> diurnum
- Domus -> casa
- cf. lombard cà, italian e spagnoeu casa
- Emere -> comparare
- cf. lombard comprà, italian comprare
- Equus -> caballus
- cf. lombard cavall, italian cavallo, spagnoeu caballo, frances cheval, sardegnoeu caddu
- Felis -> cattus
- cf. lombard gatt, italian gatto, frances chat, forlan gjat
- Ferre -> portare
- cf. lombard portà, italian portare, frances porter
- Flavus -> blundus (germanegh *blund)
- cf. lombard biond, italian biondo, frances blond
- Frater -> fratellus
- cf. lombard fradell, italian fratello (ma frances frère, napoletan frate)
- Frigor -> frigidum
- cf. lombard fregg, italian freddo, frances froid, spagnoeu frío, napoletan friddo
- Genu -> genuculum
- cf. lombard genoeugg, italian ginocchio, frances genou
- Hortus -> gardinus (germanegh *gardo)
- cf. frances jardin, lombard giardin, italian giardino
- Ignis -> focus
- Loqui -> parabolare; fabulare
- cf. lombard parlà, italian parlare, frances parler
- cf. spagnoeu hablar, portoghes falar
- Ludere -> iocare
- cf. lombard giugà, italian giocare, frances jouer
- Luteum -> galbum
- cf. frances jaune, piemontes giàun, lombard giald, italian giallo
- Magnus -> grandis
- cf. lombard e frances grand, italian e spagnoeu grande (ma sardegnoeu mannu)
- Metus -> pavor
- cf. lombard pagura o poria, italian paura, frances peur, piemontes pào (ma spagnoeu miedo, portoghes medo)
- Omnis -> totus (e *tuctus)
- cf. lombard tutt, italian tutto, frances tout, spagnoeu e portoghes todo
- Pater -> babbus
- toscan babbo, sardegnoeu babbu, romanc bap
- Pulcher -> bellus; formosus
- cf. lombard bell, italian bello, frances beau
- cf. spagnoeu hermoso, portoghes formoso, romen frumos
- Os -> bucca
- cf. lombard e italian bocca, frances bouche
- Scire -> sapere
- cf. lombard savè, italian sapere, frances savoir, spagnoeu saber
- Sidus -> stella
- cf. lombard e italian stella, frances étoile, spagnoeu estrella
- Silva -> buscus (germanegh *busk)
- cf. lombard bosch, italian bosco, frances bois, spagnoeu bosque
- Soror -> sorella
- cf. lombard, italian sorella (ma frances sœur, napoletan sora)
- Unguis -> ungula
- cf. lombard ongia, italian unghia, frances ongle


text:
John Locke
Ol Gioann Locke (John Locke 'n inglés) a l'è stacc ü filòsof scossés.
La sò filosoféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la resù a la pràtica.[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filosoféa d' ol Locke la và mia inàcc in sö la via di gràncc övre sistemàteghe de ispirassiù mecaneghéstega, indoe ol Cartes, l'Hobbes e ol Spinoza a i 'l la fa de padrù; lé piötost la ghe dà, co'l reciamàss al Bacù, al Gassendi, e perdepiö a i servelù britanègh del tép, e specialmét al Boyle, a fà èd öna antagiùsa colaborassiù de la filosoféa co 'n d' ü sistéma, mia matematègh ma pratègh de 'ntìnd la siènsa. Ol Gioann Locke a'l nàss indel 1632 arènt a Bristol; ol perìodo piö importàt di sò stöde l'è chèl che l'invìa a Oxford indel 1652 e che 'l la pórta a contàt di ressèrche de medesìna e cheméga, ch'ì è cüràde da gröp enèrgech de siensàcc ligàcc domà in part a l' üniersità e tra de lùr a'l salta fö ol Robert Boyle; ol Locke a'l ghe stà adré, in de sto tép, ach a i quistiù religiùse e pulitéghe, co'n d'ü ciàr ategiamét conservadür, quàd in filosoféa (l' è del 1664 ol Sagio sö la lege de natüra), pör sensa menaghela adré al platonismo de Cambridge e d'ol Herbert de Cherbury in particolàr co 'l reciàm al löm natüràl che 'l ghe permèt tàt de dimustrà l' esistènsa de Dio che de sistemà l' ética in sö di pè rassionài bei frànch, a'l mèt zamò in piassa ol crösse de tö vià i prensépe de la resù a 'n valùr che 'l se misüre mia co la pràtica cumü. L'è a Oxford che ol Locke a'l conóss e 'l deénta amìs d' ol cónt de Shaftesbury, che deentàt canselér, a'l la öl comè sò colaboradùr pulìtegh; per vint agn, del 1672 a l '91 la eta d' ol Locke l' è lìgada strencia tàt a i caècc pulitègh d' ol Shaftesbury che a i stòrie ch ' i mena la Bretagna Granda a la reolüssiù del 1.688; la magiùr part de chèsce vint agn lü 'l la pàssa föra de la Bretagna Granda, in Francia e in Ulanda indoe a'l se càssa mia de schèrs dét a l' aleansa che la gh ' era de mèt in söl tròno de la Bretagna Granda ol prènsep d' Orange; tamen l' è prope in de 'sti agn che 'l ghe laùra 'dréa la magiùr part di sò scrécc; indel '89 la é föra la famùsa Epistola de tolerantia e l' an dòpo chèl che l' è rientràt in Bretagna Granda la é pöblicàda la sò övra filosoféga piö importàt, ol Sagio in sö l' inteligènsa de l' ómen insèma a i dù Sagi in söl goerno siél (1.690) 'doe a'l mèt in piassa i sò dutréne pulitéghe de ispirassiù liberàl. Dòpo èss tornàt in Bretagna Granda ol Locke a'l gh' à ü bèl pìs pulitègh sóta al règn d' ol Güglièlm; de chèsto perìodo a i è tàt i Pensér in sö l' edücassiù (1693), che La resuneulèssa d' ol cristianesém issé come l' è tratàda in di Scriciüre (1695); l' è arènt a Lundra, indoe a'l pàssa de prèss de amìs i sò öltèm agn che 'l mör indel 1704.


text:
Giovanni Zantedeschi
Giovanni Zantedeschi (Molina di Fumane (VR), 3 de màgio del 1773; Böegn (BS), 16 de màgio del 1846) l'è stat en dutùr e 'n botànich italià.
El g'ha stüdiàt a Verùna e piö tàrde a Pàdova, endóche 'l s'è laureàt con màsim unùr en Midizìna e 'n Chirugìa.
El g'ha finìt el sò tirocìnio a Verùna, e 'l g'ha ezercitàt la sò profesiù per en pó de tép a Tremùzen, endèl Alt Gàrda e dòpo a Böegn en àlta Val Trómpia, enfìna a che l'è mórt endèl 1846.
Apasiunàt de botànica, el g'ha püblicàt dés lìber sö la flòra de la pruvìncia de Brèsa.
L'ìa sòcio del profesùr Ciro Pollini (1782 - 1833), botànich de Verùna, autùr de la 'mportànte Flora Veronensis.
El g'ha ìt 'na corespondènsa scentìfica 'mportànte col botànich todèsch Kurt Sprengel (1766 - 1833) che, come recunusimènt per i sò stüde, el g'ha dedicàt en zèner de la famìa de la Araceae, e 'l l'ha ciamàt Zantedeschia.
Zantedeschi el scoprés e 'l descrìf el Laserpitium nitidum, de la famìa de le Apiaceae. L'è stat el prìm botànich a descrìer la Saxifraga arachnoidea, scuprìda endèl 1804 del botànich céco Kaspar Maria von Sternberg (1761 - 1838).
Molina, el paés endóche l'è nasìt, la g'ha dedicàt el Muzèo Botànich de la Lesìnia de Molina endóche vé conservàt trezènt spéci de la flòra del altipià dei Mucc Lesìni con divèrsi campiù de orchidèe.


text:
Canton Apenzel de Föra
El Canton Apenzel de Föra (en todèsch: Appenzell Ausserrhoden; en fransés: Appenzell Rhodes-Extérieures; en romàncio: Appenzell dador; en italià: Appenzello Esterno; en alemà: Appezäll Osserrhode) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Dét.
La popolasiù del cantù l'è de 53017 abitàncc (dàto del Dicember 2010) 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta e de lèngua todèsca.
I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Dét per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt e 'nvéce l'Apenzel de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich.
La séde del goèrno del cantù l'è a Herisau e l'autorità giüdisiària l'è a Trogen.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa cunsideràt en mès cantù (halbkanton, semicantone) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr.
Enfìna al 1995 l'ìa dividìt en tré distrècc: Hinterland, Mittelland e Vorderland. Al dé d'encö i però la sudiviziù 'n distrècc l'è stàda abulìda.
Al momènt el Canton Apenzel de Föra l'è spartìt endèi 20 cümü (Einwohnergemeinden) elencàcc ché sota:


text:
Zalaegerszeg
Zalaegerszeg (Egersee in todesch; Jageršek in sloven; Jegersek in croatt) l'è ona città de l'Ungheria occidental cont ona popolazion de circa 61.000 personn.
L'è voeuna di città pussee popolaa de l'Ungheria (la numer dersett) e anca voeuna di pussee verd.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de la contea de Zala (region del Transdanubi Occidental), minga lontana del confin con la Slovenia e la Croazia.
L'è traversada del fiumm Zala e l'è lontana 213 chilometer de Budapest.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona de Zalaegerszeg l'è abitada di temp de la Preistoria.
I primm notizzi de la città hinn del 1247, quand la ven foeura in d'on document che le ciama Egurscug; in del 1293 la ciappa giamò el dì d'incoeu, cioè Egerszeg (Zala gh'è staa giontaa dopo, in riferiment a la zona).
In del 1266 Egerszeg l'è vegnuda proppietà del capitol ecclesiastigh de Veszprém. On quai secol dopo, Egerszeg l'è vegnuda la città pussee granda del sò territori, per questa la gh'eva de pagà pussee tass de prima.
Duranta la soa storia, Egerszeg l'è cressuda semper pussee, e la gh'ha 'vuu de resist a vari desgrazzi, come l'invasion di Turch (1664) o la pest.
In del XVIII secol la città l'è diventada el capploeugh de la provincia. De quell moment la soa storia la gh'ha minga avuu di robb inscì particolar.


text:
Operador a basel
In mecàniga di quanta e in àlgebra lineera, un operador de "alzada" o de "bassada" (coletivament cognossuu compagn " operador a basel") al é un operador che al fa cress o decress la valor pròpia d'un olt operador. In mecàniga di quanta l'operador d'alzada al é anca dicc operador de creazion e el de bassada operador d'annihilazion. Largament cognossud aplicazion i é la resoluzion de l'oscillador armonigh quantistigh e el formalism del moment angulée. Suponemm che du operador X e N i gh'a la relazion de commutazion
per vargun scalée c. Alora l'operador X al agirà da manera da translà la valor pròpia d'un stat pròpi de N per c:


text:
Enrico Dandolo (patriòta)
L'Enrico Dandolo (Vares, 26 giugn 1827-Roma, 3 giugn 1849) l'è staa on patriòta italian, conossuu per avè tòlt part a on quaj avveniment trai pussee important del Risorgiment.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era fradell de l'Emilio Dandolo, cont el qual l'ha combattuu duranta i Cinqu Giornad de Milan, insema ai amis Luciano Manara ed Emilio Morosini.
Vist che in quella esperienza chì l'aveva ottegnuu ona certa conossenza di tattich de guerriglia, l'ha tòlt part, insema ai volontari lombard de la Legion Manara, a la campagna in del Bressan e in del Trentin duranta la Prima Guerra de Indipendenza, e l'ha participaa a la costituzion de la Repubblica Romana, in del 1849. Quand la giovin repubblica l'è stada taccada di Frances, el Dandolo, insema ai sò amis lombard, l'era lì a difendela, sòtta el comand pròppi del Manara.
L'è mort a Roma la nott del 3 de giugn del 1849, in di incident che gh'è s'cioppaa foeu arent a la Villa Corsini.
El cont Tullio Dandolo, el papà de Enrico e Emilio, el gh'eva cercaa de otegn del permess del governa de l'Austria, de fà soterrà el fioeu in de la tomba de fameja a Ader, ma i condizion che l'Austria la gh'eva mettud eren tropp umiliant per la fameja, inscì el corp de Enrico l'è restad in terra forestera. 120 agn pù tardi, quand che s'è savud che la capella de Vescia l'eva oramai stada lassada nà e nissun le curava pù, la comunità de Ader la gh'ha domandaa e otegnuu de fà rientrà i rest de Enrico. La traslazion l'è stada fada in del mes de settember del 1968.


text:
Nòcc de febraar cunt' el veent che paar un ràtt,
el teemo l'é cumè un vècc che tira adrèe i
sciavàtt,
trènu trènu che te moevet la cùa,
porta chi che spèci e pö turna a cà tua
Trènu senza nòmm, befana senza scùa
La Madòna del frècc la passa söi banchètt,
ogni pàdron de la sua umbrìa pizza e smòrza
i sigarètt,
Zzìnghera, zzìnghera, te doo un desmìla e vaànn
Stasira voeri mea che te legget la mia man
Trénu fantasma te spèci de trii ann
Sun che a parlà insèma a una cler,
bèvi per sculdàss e se tìri cumè un fèrr,
innaanz e indree in sö la cràpa del demòni,
cunt el cieel che spüda i stèll e sciüscia i lamponi
E spèci un trènu che l'è mai partii,
sö sti binari che i henn mai finii
te me vedareet in tücc i staziòn
a specià quel trènu senza sö nissoen
Tuut tuut... in sö quel trènu gh'eri tütt
E adèss voo in giir cui angeli a pee biùtt,
de quaand che'l trènu l'è naa via
sun diventaa una galerìa
Gh'è una roesa de plastica in mèzz a la rüdèra,
la fàcia de vedru de una guardia de fruntiera,
rutàmm, rutàmm che me fii cumpagnia
adèss ve foo vedè la sua futugrafia
Trènu senza coer me l'eet purtàda via
Sun che a parlà...


text:
Cavìi
I cavìi (cavìl a 'l singulàr) i èṅ i péi ch'i crésan in sla tèsta e in sal crani dal parsòni umàni.
Spiegasiòṅ
Faś
I cavìi i s fórman bèla in sla tèsta di putèṅ in dla pansa dla mama a quàtar méś. I crésan ad 0,3 mm a 'l dè (1 cm a 'l méś), specialmènt a la matìna (da 10 óri a 11 óri) e a la basóra (da 16 óri a 18 óri). Un cavìl al viṿ in gènar da dū a siē an (ma al pōl scampàr anc déś an) e pò al casca śò e al vèṅ rimpiasâ.
Al cicclo 'd un cavìl al gh'à tri pas:
- Ànagen - la faś in dua al cavìl al crés (fiṅ a sèt an)
- Càtagen - la faś dl'invulusiòṅ dal cavìl ch'al sa strinś (da dū a tri stmani)
- Tèlogen - la faś dal punsàr (da dū a tri méś)
Lunghésa e Fórma
Anc la lunghésa di cavìi la cambia dimóndi da parsòna a parsòna ma pôchi vòlti la và da 'd là dal mètar. Cavìi, ungi e barba i èṅ al sōli parti dal còrp umàṅ ch'i crésan par sèmpar.
I fulìcui di cavìi i èṅ prilâ da na banda ad 75° a 'l incìrca in sal cùram dla tèsta. I s preśéntan i tri manéri:
- Crésp - i èṅ i cavìi cun na sesiòṅ piàta ch'i daśvènan da la rasa négra
- Lis - i èṅ i cavìi cun na sesiòṅ tónda ch'i daśvènan da la Mungòglia
- Ris - i èṅ i cavìi cun na sesiòṅ uvàla ch'i daśvènan da 'l Caucàś
Culōr
I s càtan cavìi ad tant culōr: négar (i più difuś in dal mónd), castàgn (tìpic in Europa), biónd (dal culōr śal, i più sutìi ch'a sa gh sia) o rós (p'r un quèl ch'al s ciama rutilìśum). Da vèć i cavìi i càmbian culōr dvintànd biànc o griś.
Al spesōr al càmbia a secónd dla rasa e al và da 0,06 mm a 0,1 mm. In sla tèsta al nùmar di cavìi al dipénd anc da 'l sò culōr: generalmènt quéi biónd i èṅ 150.000, quéi castàgn 110.000, quéi négar 100.000 e quéi rós 90.000.
Prubléma
In di cavìi al s pōl catàr na bestiulìna ch'la gh viṿ in dal mèś e ch'la ciùcia al sangṿ: al Piōć.
In di masć (e dal vòlti anc in dal fémni) a pōl sucédar 'd avér i cavìi sensibìi a 'l testusteròṅ ('n urmòṅ di óm) e par cal mutìṿ lè i crōdan, lasànd al crani plâ. Ch'al prubléma chè al s ciàma alopècia.
-
-
-
La biónda cantànta Madonna (ma la s i tinś)
-
-
-


text:
Ronco Scrivia
Ronco Scrivia (en lìgure: Ronco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 4 496 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 30,5 km² e 'na densità de popolasiù de 147 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Busalla, Fraconalto (AL), Isola del Cantone, Voltaggio (AL).
El cümü l'è sitüàt en val Scrivia söndèna piàna aluviunàla poch delóns de 'na dópia ànsa del torènt Scrivia e l'è seràt de le dò bànde del córs d'àiva de divèrsi mucc, el piö alt dei quài l'è 'l Mut Reale (902 m s.l.m.). El capolöch el se tróa a 33 km de Gènova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ronco Scrivia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
24 09
Ol dé 24 de setèmber l'è 'l 267 ( 268 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 99 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de setèmber al è ul dí da pòost 267 ( 268 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 99 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1706 - Mallorca: ghe i desbarca i tröpe austriassiste e gh'i vens i borbònich (guèra de Sücessiú).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1054 - Reichenau: Ermàn de Reichenau, frà benedetì e beàt de la Céza Catòlega, autùr de la Salve Regina e de l'Alma Redemptoris Mater.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Stèd d'la Cîsa
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Stèd d'la Cîsa (in itagliàn Stato della Chiesa) l'è stè un stèd itagliàn prémma d'l Unitè.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Stèd d'la Cîsa l'era nèd dal 756, quand al rà franzais Pepén al dé una ciupatta d'l Itâglia (Al cminzéppi såul al Lâzi) al Pèpa. Col tänp i teritòri i se slarghénn tant ch'a la fén la Cîsa l'era rivè a tgnîr såtta una bòta d'l Itâglia centrèl.
Dal 1506 i suldè dal pèpa Giólli II i gnénn atåuren Bulåggna; da alåura fén al 1860, Bulåggna l'è stè quèsi sänper såtta al Stèd d'la Cîsa.
Dal 1598 i tulénn såtta anch Frèra che prémma l'era stè una zitè inpurtanta dal Duchèd Estense.
Dal 1631, al pèpa Urbàn VIII al zonté anch al Duchèd d'Urbén ch'al controlèva bèli dal 1625.
Al 14 ed setànber dal 1791 i dgénn dèr só a la zitè d'Avignon in Fränza parché al Napoleån la vlé indrî. Dal 1798 i franzîs i ocupénn la zitè ed Råmma e al pèpa, Pio VI, al fó fât parsunîr e purtè in Fränza, indóvv ch'al muré l'àn dåpp.
Dal 1809 anch'la zitè ed Råmma la fó zuntè a l'Impêr franzais.
Dal 1815 int'al Cunsélli ed Vienna al Stèd d'la Cîsa al fó arméss insamm.
Al 20 ed setànber dal 1870, Råmma la fó tôlta dai suldè dal rà Vittorio Emanuele II e al Stèd d'la Cîsa al dsmitté ed èsri.
Guèrda anch'[modifica | mudéfica la surzéia]
I lîber ch'in dscårren (in itagliàn)[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ludovico Carolus Farini, Storia dello Stato Romano dall'anno 1815 al 1850


text:
Roarbèla
Roarbèla (nòm uficiàl en Italià: Roverbella) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 8 655 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 63 km² e 'na densità de 137 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castèi, Marmiröl, Mozzecane (VR), Nogarole Rocca (VR), Pòrt Mantuàn, San Sòrs, Trevenzuolo (VR), Valeggio sul Mincio (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Roarbèla l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cogoleto
Cogoleto (en lìgure: Cogoeuo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 9 184 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 20,3 km² e 'na densità de popolasiù de 452 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Arenzano, Sassello (SV), Varazze (SV).
Del teretóre del cümü de Cogoleto, fà part apò a le frasiù de Lerca, Sciarborasca e Pratozanino
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Biedenkopf, Germània, del 1961
- Ober-Ramstadt, Germània, del 1960
- Santa Coloma de Gramenet, Spagna, del 1997
- Olympia, Grécia, del 2005
- Saint-André-les-Vergers, Frància, del 2005
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cogoleto l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Eli
Cuntegnüü
Infurmazziun generàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Éli a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 2 e símbul He; a l'è ul primm dii gas nòbil, i elemeent cunt i livèj energétich cumpleet. Quèla caraterística chí la vöör dí ca l'éli l'è minga reatiif, vist c'al g'à minga eletrúni de mètt in cundivisiun cunt i ólter àtum.
In cundizziun standard l'éli a l'è un gas inculuur e inuduur, monuatòmich; al g'à ul pünt de evapurazziun püssee bass de tütt i elemeent de la taula periòdica, e al pö diventà líquit dumè in presénza de pressiun vólta (areent a i 100 MPa) e temperadüra bàssa (areent al 0 K). A pressiun nurmaal a l'è gasuus anca al zeru assulüüt. L'éli al g'à anca una capacità calurífica vólta; al vöör dí ca ul sò vulüüm al crèss in frèta sa sa fà crèss la temperadüra. La sò temperadüra crítica a l'è de dumè 5,2 K.
L'éli al pö anca sulidificà: cunt pressiun de 100 MPa e temperadüra areent ai 15 K, l'éli al ciàpa una strutüra cristàlina, cübica u esagunaal.
L'éli a l'è, dopu de l'idrògen, l'elemeent püssee cumün in de l'Ünivèers, creaa in del prucèss de füsiun nücleaar in dii stèll; in sü la Tèra al sa tröva in del gas natüraal.
Aplicazziun de l'éli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli al dí d'incöö a l'è duperaa in d'un muntún de caamp difereent:
- l'éli l'è, cumè l'idrògen, un bel pu' püssee lingeer de l'ària; però al ciapa minga fööch e, dunca, l'è duperaa per impiení i dirigíbil e i balún sunda duperaa in meteurulugía e per resun militaar;
- insèma cunt l'ussígen, l'è duperaa in dii pastúni ussígen-éli per i imersiun in prufundità, vist ca l'éli a l'è inèert, al sa desléngua mègn de l'azòot in del saanch e al vègn föra 2,5 vóolt püssee a svèlta (i teemp de decumpressiun a sa sbàssenn);
- al sa dupéra per frégià in dii lavurà a temperadüra fisc bàssa (süpercundütuur, criugenía);
- in crumatugrafía gasusa, al sa dupéra cumé gas inèert purtaduur;
- in de la fabricazziun de cristàj de silíci e germàni, al sa dupéra per fa sü un atmusféra inèrta;
- in dii galérii del véent süpersònich;
- cumè refregeraant in dii reatuur nücleaar
- in medesína, a l'è duperaa in dii ressunaanz magnétich.
Fuunt de éli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli, cumè gemò dí chí de suravía, a l'è ul seguunt elemeent per abundànza in de l'Ünivèers, vist c'al custitüíss ul 20% de la matéria dii stèll; l'éli, uviameent, a l'è ingabulaa in dii prucèss de füsiun nücleaar stelaar.
In de l'atmusféra de la Tèra l'éli a l'è preseent a stèmm in 5 ppm (paart per miliun), cumè resültaa de la desintregazziun de mineràj radiuatiif de l'uràni e tòri; a l'è preseent anca in d'una quaj fuunt de aqua mineraal, in d'un quaj gas vülcànich e in d'un quaj giacimeent de gas natüraal in dii Staat Ünii de América, ch'inn la fuunt mundiaal püssee impurtànta de éli.
In dii ültimm ann, i SUA ann cataa ul 90% de l'éli mundiaal; dal princípi del sécul XXI anca dii ólter nazziun (cumè Algéria e Qatar)ann cuminciaa a crèss de impurtànza in del mercà.
A l'è pussíbil sintetizaa l'éli anca in laburatòri, bumbardaant dii nücli de liti u de bòor cunt prutún a vólta velucità.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist ca l'éli a l'è deent in del grupp dii gas nòbil, in pràtica al ciàpa minga paart in dii reazziun chímich; dumè in d'un quaj caas, suta dii cureent elétrich upüür un bumbardameent de eletrún al pö rivà a furmà cumpòost cunt ul tüngstéen, ul jòdi, ul flüòor e ul fòsfur.
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isòtup püssee cumün de l'éli a l'è ul 4He, cunt dü prutún e dü neütrún in del nücli; a l'è un isòtup fisc stàbil. La sò fuunt magiura l'è la desintregazziun dii nücliit pesaant: quèsta furma de desintregazziun la se ciàma desintregazziun àlfa e la partisèla ca na vègn fö ga dísenn partisèla alfa (anca sa, in pràtica, a l'è un nücli de éli).
Un seguunt isòtup de l'éli a l'è ul 3He, anca sa praticameent ga n'è minga in sü la Tèra.
Tütt e dü chii isòtup chí s'inn faa in del Big Bang, anca se dopu de lü s'inn fabricaa gròss quantità de éli in dii stèll.
Fuurm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli líquit al sa tröva in dü fuurm difereent, heli-4 I i heli-4 II, tra i quaj a gh'è una transizziun brüsca a la temperadüra de 2.18 K (pünt lambda) e a la pressiun de vapuur. L'éli I a l'è un líquit nurmaal, ma l'éli II, de suta del pünt lambda, a l'è un süperflüiit: quísta caraterística la vègn da dii efètt quantístich, e l'è stada vüna dii primm vöölt ch'inn staa uservaa a scàra macruscòpica.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quaand una persuna la munda giú l'éli, la ga vègn la vusèta güzza: ul fatt al sa spiéga cunt la diferénza de la velucità del sun tra l'aria nurmaal e l'éli. Defàtt in de l'éli ul sun al curr trí vöölt püssee a svèlta, inscí ca, quaand sa respíra, a càmbienn i frequeenz caraterístich dii còort vucàj (aüméntenn); ul fenòmen l'è in tütt i mòdi tempuraan, vist ca uviameent la frequénza fundamentaal la rèsta l'istèssa.
Ga vöör fach a meent anca quaand sa dupéra l'heliox per nuà sut'aqua: a pressiun tròpp vóolt al pö purtà a la síndrum nervusa da vólta pressiun; una percentüaal piscínina de azòot in dii búmbul al pö tirà via ul prubléma.
Per finí, ga vöör stà ateent a mètt via l'éli gasuus cumé s'al füss un líquit, vist ca quaand al sa pòrta ul gas a temperadüra ambieent a gh'è un gròss aümeent de vulüüm (e dunca de pressiun).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli l'è staa descuvèert da i scénziaa Pierre Janssen, francees, e Norman Lockyer, inglees, ugnidün per cünt sò; a l'era ul 1868 e, intaant ch'éren dree a vardà ul ventàj dii radiazziun de la lüss del Suu in d'una eclíss. I sò resültaa a inn staa cunfermaa un quaj ann dòpu dal Eduard Frankland, ca l'à anca prupòost ul nòmm helium in unuur del diu greech del Suu. In tütt i maneer, a sa pensava ca l'éli al füss un metàll; per rivà a capí ca l'era minga véer gh'è vurüü specià fin al 1895: l'autuur de la descuvèrta l'è staa ul Sir William Ramsay.
In del 1907 l'Ernest Rutherford e ul Thomas Royds ann dimustraa che i partisèll alfa erenn nücli de éli. In del 1908 ul físich tudèsch Heike Kamerlingh Onnes l'è reüssii a frégià l'éli fin a fàll deventà líquit a la temperadüra de 0,9 K (dopu ga darànn ul Prémi Nobel); per vedè l'éli sòlit ga vöör rivà al 1926, autuur Willem Hendrik Keesom.
In del 1938 ul físich rüss Pyotr Leonidovich Kapitsa al sa còorc che l'isòtup 4 de l'éli (éli-4) al g'à una viscusitaa praticameent a zéer, a temperadüür areent a i 0 K; al dí d'incöö quèll fenòmen chí a l'è cugnussüü cumé süperflüidèzza. In del 1972, l'istèss l'è staa descuvèert cunt l'isòtup éli-3, da i físich americàn Douglas D. Osheroff, David M. Lee, e Robert C. Richardson.


text:
Quattro matrimoni e un funerale
Quattro matrimoni e un funerale (Quàtar matrimòni e 'n funeràl) l'è na cumèdia ingléśa dal 1994 ad Mike Newell ch'l'è stada misa da 'l British Film Institute a 'l 23śum pòst di sènt film dal XX sècul da tgnir dacàt.
In dla culòna sunóra dal britànic Richard Rodney Bennett i s càt'n anc di pès pop cuma Love Is All Around di Wet Wet Wet, Crocodile Rock, But Not for Me e Chapel of Love 'd Elton John e I Will Survive ad Gloria Gaynor.
C'n un budget ad quàtar migliòṅ e quàt'r ad dòlar, la 'n à fat sù da piò ad duśènt-quarantasìnc.
Sunt
'L è al dè dal matrimòni fra Angus (Timothy Walker) e la Laura (Sara Crowe). Charles (Hugh Grant) al tōś part a la serimògna insém a di sò àt'r amìg put ch'i crédan ch'a n tucarà mai a lōr. Durànt al spuśalìsi Charles al cgnós l'americàna Carrie (Andie MacDowell) e al pasa sèg la nòt inamurànd-'s ad lē che però la pénsa ch'la sia stada sōl un quèl 'd un dè.
Dòp soquànt tèmp 'l è 'l tùran ad Bernard (David Haig) ad spuśàr la Lydia (Sophie Thompson). Chi lōr dū i s éran cgnusû pròpria durànt al matrimòni 'd Angus. Durànt la fèsta la Carrie la preśénta al sò muróś scuséś a Charles che acsè a pâr ch'al gh'àppia da mét'r-as al cōr in paś anc parchè la tèrsa a tōr marè l'è pròpria lē. Al dè dal sò matrimòni la ciàma tut i sò amìg in un castèl. Chè la Fiona (Kristin Scott Thomas) la cunfésa a 'n Charles dimóndi śò ch'la gh'à sèmpar vlû bèṅ anc se lò al n gh'à mai dâ a mènt. In dal méntar a Gareth (Simon Callow), amìg fnòć ad Charlie, a gh vèṅ un cōlp séc. A 'l funeràl al sò muróś Matthew (John Hannah) al lèś na pueśìa ad W. H. Auden, Funeral Blues. Charles e Tom (James Fleet) i dascóran dla natùra d'l amōr.
Sénsa créd'r-ag tròp, adès 'l è 'l mumènt ad Charles 'd andàr a 'l altàr e 'l al fà cun l’Henrietta (Anna Chancellor), ch'la s pòrta adrē al scutmàj ad “ghigna ad chiûl” da i sò amìg. Fra gl'invidâ a gh'è anc la Carrie ch'la gh diś ch'in cal méntar la s éra divìśa da sò marè soquànt méś prima. Prima ch'la serimògna l'àppia inìsi, Charles al cònta incòsa a sò fradèl sōrd e mut David (David Bower). Davànti a 'l prēt, quànd chi lò al dmanda se qualchidòṅ al sàppia un quèl p'r a n far mia 'l matrimòni, David al dróa al linguàǵ di ségn par dir a sò fradèl 'd a n far minga 'l śbali ad spuśàr na dóna ch'al gh n vōl minga bèṅ.


text:
El distrèt de Locarno (nòm uficiàl: Distretto di Locarno) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Locarno.
L'è 'l segónt distrèt piö grant del Canton Ticino per superfìce dòpo de chèl de Valmagia. La superfìce totàl del distrèt l'è de 551.4 km² e la popolasiù l'è de 61.814 abitàncc (dàto del 2008).
El teretóre del distrèt el comprènt le ài Verzasca, Centovalli, Onsernone e de Vergeletto e 'n piö 'l töl dét apò le ìzole de Brissàch, endèl Lach Magiùr.
Cümü del distrèt de Locarno endèl 2009
El distrèt de Locarno l'è dividìt en 7 cìrcoi e 37 cümü:


text:
Befàna
La Befàna l'è na figùra tradisiunèla dal regiòun dl'Itâglia, cuma na vècia, vistìda ed pàn vèć, che in gròpa a la só malgarèina la vularèv in sìm'ai còp di tèġ la nòt tra 'l 5 e 'l 6 'd e-śnèr p'r inpinìr i calsèt preparê per lē dai putèin, ed caramèli, ciuculatèin e turòun, mo anca 'd un quèlc tòc ed carbòun se 'l putèin 'l à fat arabìr.
La paròla Befàna l'è na corusiòun lesichèla dl'Epifanèa ch'la deśvìn da 'l grēc “ἐπιφάveιa”.
Cla vècia lè la pêr na stria ma invéci 'd avér-'g al capèl a punta la gh'à 'n fasulét in cô c'ma 'l reśdôri ed na volta.
Pruvèrbi e manéri ed dir
- La m pèr la Befàna: quànd a s ciacàra ed na dòna minga tant bela;
- M ê-'t tòlt per la Befàna?: a s rispònd a òn ch'al s crèd in dirìt a ciapèr quèl da tè.


text:
Sintùra
La sintùra, u sìngia, u sinta l' è na banda abàsta sutìla e tèndra, despès ed pèla, curàma, mo anca 'd tisû u 'dai ètri fibri tresèdi ch' a s tin dintór'n ai fiànc per tgnìr sù 'l brèghi u na vésta u 'n marsùpi; la s pól druèr anca sól cùm' acesóri 'd decorasiòun.
La sintùra piò cumùna la gh' à la fìbia da na banda e i bûś da cl' èter cô, acsè 'l ardijòun ed la fìbia al s grapa fichê dèint'r al bùś giùst ed mśùra. A gh' è pò dagli ètri sorti 'd saradûra a secònda 'dal stîl ch' a s vól tgnìr a dré.
Ligàm a fōra
- (IT) D' in dû 'l deśvìn al só nòm ins a etimo.it


text:
Domdidier
Domdidier a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.96 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2825 abitant.
El cumün de Domdidier al se tröva a una altitüden de 443 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Avenches (VD), Dompierre, Léchelles, Missy (VD), Oleyres (VD), Russy, Saint-Aubin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Domdidier in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Atyrau
Atyrau (kazak ATыpay) l'è una citaa del Kazakhstan ucidentaal, capitaal dela pruvincja cunt l'istess nòmm. La sa tröva in dela Depressiun Caspica, a vint meter suta ul livèll dii maar, visin al sitt indué ul fiümm Ural al sa trà deent in del Maar Caasp.
Fundada in del 1645 cunt ul nòmm de Jaickij ("del fiumm Jaik"), dal 1708 al 1992 la s'è cjamada Gur'ev dal nòmm del sò fundaduur Michail Gur'ev .
Fin daj urigin la citaa l'era un avampòost rüss in dela regjun del Caasp; in dii ann receent la s'è svilüpada fin a diventà un gròss center indüstriaal e ul pòrt püssee impurtaant del Kazakhstan.
La citaa e la regjun tütt inturnu a cunserven però ammò i testimuniaanz del passaa, de quand la regjun l'era traversada daj caruvaan dii pupulazziun nomad de l'Asia centraal.
La citaa la gh'era 142.500 abitaant in del 1999.


text:
Segunda letera ai Curinz
Segunda Curinz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.
- Segunda Curinz Capitel Vün
- Segunda Curinz Capitel Düü
- Segunda Curinz Capitel Trii
- Segunda Curinz Capitel Quater
- Segunda Curinz Capitel Cinch
- Segunda Curinz Capitel Ses
- Segunda Curinz Capitel Sett
- Segunda Curinz Capitel Vott
- Segunda Curinz Capitel Növ
- Segunda Curinz Capitel Des
- Segunda Curinz Capitel Vündes
- Segunda Curinz Capitel Dudes
- Segunda Curinz Capitel Trides


text:
Campion d'Italia
Campion (nom ufizial in italian: Campione d'Italia; cognossuu anca cont el nòmm de Campione) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 2 074 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 2,6 km² e 'na densità de 798 ab./km².
El costituiss on'exclave italiana in del Canton Tisin, perchè el se troeuva isolaa e separaa de l'Italia a causa del Lagh de Lugan e di montagn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Campion d l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
11 09
Ol dé 11 de setèmber l'è 'l 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 112 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de setèmber al è ul dí da pòost 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 112 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1297 - Batàia de Stirling Bridge - I Scosés de William Wallace i bat i Inglés.
- 1541 - Santiago del Cile la vé sbatìda pelària de le tribù indìgene.
- 1609
- Vé proclamàt l'ùrden de espulsiù cùtra i musulmà mìa cunvertìcc de Valencia; el sarà l'inìsio de l'espulsiù de töcc i musulmà de la Spàgna.
- l'esploradùr Henry Hudson el sbàrca per la prìma ólta sö l'ìzola de Manhattan.
- 1683 - Batàia de Viènna: Jan III Sobieski 'l lìbera Vièna de l'asédio dei Otomà e 'l férma per sèmper l'avansàda otomàna 'n Euròpa.
- 1709 - Batàia de Malplaquet - Gran Bretàgna, Paés Bas e Àustria i bat la Frància.
- 1714 - Barcelóna la se arènt a le fórse spagnöle e franséze, endèl córs de la Guèra de sücesiù spagnöla.
- 1795 - A Crich, 'n Inghiltèra, part el prim protòtip de Tram a caàl, per òpera de Benjamin Outram.
- 1800 - Luisa Sanfelice la vé giüstisiàda a Palermo del re Ferdinando I de le Dò Sicìlie per i facc de la Repüblica Partenopèa.
- 1802 - Fì de la Repüblica Subalpìna, el Piemónt el vé anitìt a l'Impér Fransés.
- 1857 - Colòni Murmù e Indiàni Paiute i fa fò 120 piuniér a Mountain Meadows (Utah).
- 1858 - George Mary Searle el scòpre l'asteròide 55 Pandora.
- 1890 - "Revulusiù" endèl Canton Ticino. I radicài i ciàpa 'l potére. I golpìsti i vegnarà ciamàcc "setembréste".
- 1914 - L'Australia la invàde la Nöa Britània, e la bat el contingènt todèsc che gh'ìa stansiàt.
- 1922 - Cumìncia 'l Mandàt britànic en Palestìna.
- 1926 - Falés en tentatìf de copà Benito Mussolini.
- 1931 - Salvatore Maranzano 'l vé copàt dei sicàri de Lucky Luciano.
- 1940 - George Stibitz l'ezégue la prìma operasiù a distànsa condèn elaboradùr.
- 1941 - Cumìncia i mestér per la custrusiù del Pentàgono.
- Segónda Guèra Mondiàl: La marina militàr americàna la ricéf l'ùrden de atacà i sotamarì todèsc.
- 1943 - Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe todèsche le òcupa la Corsica e 'l Kosovo-Metohien, àmbia la liquidasiù del ghèt de Minsk e Lida de part dei nazìsti.
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Le prìme trüpe americàne le streèrsa 'l cunfì ucidentàl de la Germània nazìsta.
- 1951 - Florence Chadwick la streèrsa 'l strèt de la Mànega a nuòto de l'Inghiltèra a la Frància, e la deènta la prìma fómna a fà la streersàda en töte dò le diresiù.
- 1972 - Fenés a Mònaco de Baviera i zöc de la XX Olimpìade.
- 1973 - Cile: golpe militàr de Augusto Pinochet. El presidènt Salvador Allende el mör envèr la fì de le operasiù de atàco al Palàs Presidensiàl
- 1989 - Ungherìa; dòpo 'l Picnic Paneuropèo del més de óst precedènt, la Curtìna de fèr la vé dirvìda e àmbia l'ézodo dei todèsc de la DDR vers l'Ucidènt
- 1992 - La Foiba de Basovizza (Pruvìncia de Trièste) la deènta Monümènt Nasiunàl.
- 1997 - La Scòsia la vóta per rimèter en pé 'l sò Parlamènt, dòpo de 290 agn de uniù co l'Inghiltèra e 'ndèl 700° aniversàre de la Batàia de Stirling Bridge.
- 1999 - Püblicasiù 'n Gran Bretàgna del prim vülüm de l'Archivio Mitrokhin.
- 2001 - Atàco terurìsta de l'11 de setèmber del 2001: Endèi Stàti Ünìcc, vé dirotàcc quàter aparèchi e du de chèsti i vé fàcc scuntrà cutra le tor zemèle de New York. Giü 'l vé fat na zó sùra 'l Pentàgono e giü 'l burlarà zó 'n Pennsylvania, prima de rià söl sò obietìf. Töt ensèma ghe sarà de piö de tremìla mórcc.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Verhnee Zhilino (Rössia): Gherman Titov, astronauta Röss.
1940 - Newark (Nöa Jersey, [[UEUA]): Brian de Palma, diretur de sínema Stadünindench.
1945 - Múnich (Zermania): Franz Beckenbauer, futbolesta e alenadur Todèsch.
1945 - Lares (Puerto Rico): José Feliciano, cantant Portorichench.
1951 - Buenos Aires (l'Arzentina): Hugo Porta, ol mejur rugbiér Arzentí.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1684 - Roma (Itàlia): Miquel Gran Peris, cognossit come Beat Bonaventura Grant, frér fransiscà, proclamat beat per la Gesa catòlica.
1978 - Barcelona: Gustau Muñoz, zúen mort a mà de la polisséa Spagnöla.
1823 - Londra (Anglatèra): David Ricardo, economesta Angles del corent de pensament clàssegh.
1888 - Asunción (ol Paraguaj) - Domingo Faustino Sarmiento, polítegh e scritur Arzentí.
1971 - Moscòa (Rössia) - Nikita Khrusscev, president de la Üniú Soviétega.
1973 - Santiago (Sile): Salvadur Allende, president de Sile, mort defendent ol Palassio de la Muneda davant l'esèrsit söleat.
1987 - Kingston (Zamaica): Peter Tosh, mösegh Zamaicà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Servetschs
Consultaziun
Ils portatuns èn documentads e cataloghisads en la banca da datas FN-Base32. La documentaziun po vegnir consultada en il catalog da la Fonoteca (FN).
La consultaziun dals documents da la FN po vegnir effectuada en emprima lingia via il catalog FN-Base.
Per tadlar ils documents ch’èn anc protegids da dretgs d’autur ston ins visitar in post per tadlar extern da la FN sin il territori svizzer.
Ils documents libers da dretg u dals quals la FN posseda ils dretgs da diffusiun pon ins tadlar directamain a chasa via internet sin la pagina da la FN.
Ils portatuns fisics na vegnan per princip betg emprestads, per raschuns da conservaziun e da dretg. Els pon vegnir consultads en il lieu da la conservaziun.
Igl è pussaivel mo en cas particulars (vair sutvart) da laschar far copias da documents da la FN per il diever privat u public.
Cas particulars per laschar far copias da documents:
Dumonda da copia per il diever privat
La Fonoteca (FN) è autorisada grazia a contracts cun la SUISA (Societad svizra per ils dretgs dals auturs d’ovras musicalas), cun la IFPI Svizra (International Federation of Producers of Phonograms and Videograms) e cun la SIG (Associaziun svizra dals interprets) da far copias da registraziuns or da ses archivs che na sa chattan pli sin il martgà ma èn anc protegidas dal dretg d’autur, a cundiziun che questas copias sajan destinadas exclusivamain al diever persunal. La persuna che dumonda ina tala copia sto suttascriver ina decleraziun per confirmar che la copia retschavida da la FN vegn utilisada unicamain per in diever privat u didactic. Per ils documents sonors scientifics, per ils portatuns betg commerzials dal deposit da la SUISA e per las emissiuns radiofonicas datti ulteriuras restricziuns da diever e da copiatura.
Per copias destinadas al diever privat valan las suandantas taxas da copiatura:
Basa da calculaziun per la copiatura per il diever privat
Dumonda da copia per il diever commerzial u public
Sco diever commerzial u public valan las dumondas da documents per projects sco exposiziuns en museums; producziuns discograficas; (...). Per duvrar publicamain u commerzialmain documents da la FN ston ins far in contract specific cun la FN. Tals dievers suttastattan ultra da quai a las normas legalas dal dretg d’auturs, dals interprets e dals producturs (*). Mintga dumonda per il diever commerzial u public vegn evaluada l’emprim da la FN, sch’ella è d’accord daventa la FN co-producenta dal project pertutgà tenor las disposiziuns dal contract ch’ha da vegnir stabilì.
(*) La FN na furnescha betg via internet (youtube; myspace; facebook; ...) ils documents libers da dretgs or da ses archiv destinads al diever public. La FN pussibilitescha gia in access public a quests documents directamain sin sia pagina d’internet tenor criteris da schelta interns.


text:
Thalheim an der Thur
Mudel:Other places3 Cuurdinàde: 47°35′N 8°45′E
Thalheim an der Thur a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.44 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 877 abitant.
El cumün de Rheinau al se tröva a una altitüden de 385 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adlikon, Altikon, Dägerlen, Dinhard, Neunforn (TG), Ossingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Thalheim an der Thur in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Brandebùrgo
El Brandebùrgo (en todèsch: Brandenburg; en bas todèsch: Bramborg/Brannenborg; en bas soràbo: Bramborska) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 29.500 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 2.508.400 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt piö orientàl de la Germània. La capital del Brandebùrgo l'è la cità de Potsdam.
El stat el cunfìna al nòrt col Meclembùrgo-Pomerania Anteriùra, a est co la Polonia, a sud co la Sasònia, a òvest co la Sasònia-Anhalt. El Land de Berlino l'è töt circondàt del teretóre del Land del Brandebùrgo.
El fiöm Oder el sègna 'l cunfì orientàl del stat e de la Germània co la Polònia, e 'l fiöm Elba el costetöés 'na part del cunfì ucidentàl. I fiöm principài che streèrsa 'l teretóre del Brandebùrgo i è la Sprea (en todèsch: Spree) e l'Havel. A sudèst gh'è la zòna ömeda ciamàda Spreewald.
Endèla regiù de Cottbus, endèl sudèst del Brandebùrgo se pàrla apò la lèngua soràba, 'n particolàr el Bas Soràbo, 'na lèngua slàva ucidentàla 'mparentàda col Polàco. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Brandebùrgo la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì del medioévo e al prensépe de l'Era Moderna el Brandebùrgo l'è stat giü dei sèt eleturàcc (Kurfürst) del Sacro Romàno Imper Germánich, e 'nsèma a la Prùsia i g'ha furmàt la bàze sö la quàla s'è nit a formàs l'Impér Germànich, el prim stat ünificàt todèsch. Berlino, che piö tàrde la sarà la capitàl de la Germània, la fàa part del teretóre del Brandebùrgo. Del 1618 Brandebùrgo e Prùsia, e piö tàrde Brandebùrgo-Prùsia, i è stacc duminàcc dei dùchi de Hohenzollern, che piö tàrde i deentarà rè de Prùsia.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl, la regiù del Neumark, la part orientàl del Brandebùrgo l'è stàda cidìda a la Polonia, segónt el tratàt che 'l definìa 'l cunfì sö la lìnea Oder-Neisse, e 'l rèst de la pruvìncia l'è stàt custitüìt en Stat endèl 1947 quan che la Prùsia l'è stàda disulvìda.
El stat del Brandebùrgo l'è pò stat disulvìt apò a lü 'ndèl 1952 quan che la zòna l'ìa aministràda de la Repüblica Democràtica Todèsca.
El stat del Brandebùrgo del dé d'encö l'è stat ricustitüìt dòpo la riünificasiù de le dò Germànie 'ndèl 1990.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Arri Aper
L'Arri Aper (Arrius Aper in Latin; ...-284) l'è staa on general roman.
Sòcer de l'imperador Numerian, l'Aper l'era prefett del pretòri de l'imperador March Aureli Car, pader del Numerian. El Car, el Numerian e l'Aper hinn partii per ona campagna in Mesopotamia contra i Sassanid; dòpo ona quaj vittòria, el Car l'è mòrt e 'l Numerian, divegnuu imperador, l'ha deciduu de portà l'esercit drent aj confin de l'Imperi, ma l'è staa colpii de ona maladia aj oeugg, e 'l Car el ghe ha daa el consili de stà in d'ona lettiga serrada duranta tutt el viagg. Chì el Numerian l'era separaa de tucc, e domà l'Aper el podeva intràgh, sentìll e poeu dì aj soldaa i ordin imperiaj.
Quand l'esercit l'è rivaa a Calcedònia, la spuzza che la vegniva de la lettiga l'ha convinciuu i soldà a avrìla: drent hann trovaa el cadaver del Numerian, in avanzaa statt de decomposizion. L'Aper l'è staa accusaa de avè coppaa l'imperador per podèn ciappà el pòst grazie a di fint ordin imperiaj. A presedè el process l'è staa ciamaa el comes domesticorum Diòcle, che l'ha reconossuu l'Aper colpevol e, senza spettà la difesa de l'imputaa, l'ha coppaa deperlù. El Diòcle l'è staa proclamaa imperador cont el nòmm de Dioclezian, e l'è andaa a combatt l'imperador legittim, el Carin, fioeu del Car, che in quell moment el se trovava in Britannia.


text:
Wil (distret)
El Distret de Wil l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, El ciàpa nòm del cèntro abitàt piö gròs de la zòna, la citadìna de Wil, ma la capitàl del distrèt l'è Jonschwil.
El distrèt de Wil el cunfìna a nòrt coi distrècc de de Münchwilen e Bischofszell (TG), a èst col distrèt de San Gal, a sudèst col Canton Apenzel De Föra, e a sudòvest col distret de Toggenburg.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Wil el g'ha 'na popolasiù de 72 194 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 11 cümü:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wil (distret) al Wikimedia Commons


text:
Pruvincia de Vares
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Varees (80.511 ab.)
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.


text:
Rocchetta di Vara
Rocchetta di Vara (en lìgure: A Rocheta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 743 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 32,3 km² e 'na densità de popolasiù de 23 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Beverino, Borghetto di Vara, Brugnato, Calice al Cornoviglio, Mulazzo (MS), Zeri (MS), Zignago.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rocchetta di Vara l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Satigny
Satigny a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.92 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 3989 abitant.
El cumün de Satigny al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aire-la-Ville, Bernex, Dardagny, Meyrin, Prévessin-Moëns (FR-01), Russin, Saint-Genis-Pouilly (FR-01), Thoiry (FR-01), Vernier. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
1939
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1 de setember: la Germania nazista la cumencja l'invasiun dela Pulònia: l'è la segunda guèra mundiaal
04 01 - Artesa de Segre (la Noguera): i fassiist a ocüpan la vila.
26 01 - Barcelona: i franchiist a ocüpan la citaa.
04 02 - Girona: i trüpp fassiist a ocüpan la citaa.
10 02 - Catalunya: l'esèrcit franchista al riva a la fruntera Francesa: la Catalunya del süüt a l'è gjamò del tütt ocüpada.
19 02 - el Paees Valencià: l'aviazziun franchista la bombarda la zona costera.
30 03 - València (Catalunya): i franchiist a ocüpan la citaa.
01 04 - Spagna: la finiss la Guèra Civil Spagnöla con la vitòria del bàndul franchista.
09 01 - Líbia: Itàlia sa l'anessiuna el paees.
02 03 - Citaa del Vatican (Roma): el conclave al proclama papa Eugenio Pacelli, ch'al regnarà coma Pius XII.
15 03 - Cecoslovàchia: l'esèrcit Todèesch al invaad el paees. Dapress de l'ocüpazziun de Praga, i Todèesch la convertiss íntal proteturaa Todèesch de Boémia e Muràvia.
01 09 - Europa: la scomenza la Segonda Guèra Mondiala. la Germània la invaad la Polònia.
11 09 - Normandia (Francja): a desembarcan i primm trüpp Britànegh (II Guèra Mondiala).
30 11 - Finlàndia: i trüpp Soviétich a invadan el paees.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
28 03
Ol dé 28 de mars l'è 'l 87 ( 88 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 279 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de mars al è ul dí da pòost 87 ( 88 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 279 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Fraga (ol Baix Cinca): i franchés·c i ocüpa la éla.
1982 - Madrid (Spagna): ol Congress di Depütacc Spagnöj al apröa ol Statüt d'autonoméa del Paes Valencià.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Svízzera: Peter Ustinov, sineasta Britànegh d'orísen Röss.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Castellammare del Golfo
Castellammare del Golfo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 14.577 abitàncc, 'na superfìce de 127 km² e 'na densità de 115 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alcamo, Buseto Palizzolo, Calatafimi-Segesta, Custonaci, San Vito Lo Capo.
El cümü de Castellammare del Golfo 'l töl dét apò a le frasiù de Balata di Baida, Scopello, Guida Loca, Fraginesi e Lu Baruni.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Mestre
Mestre l'è 'na cità[1] de piö de 50.000 abitàncc[2] che fà part del cümü de Venésia. L'è sitüàda sö la teraférma de Venésia en mìra ala lagùna.
A cumincià dei agn '60 del sècol XX, Mestre la g'ha tacàt a 'ngrandìs suratöt per vìa de la prezènsa del pól endüstriàl de Marghera e l'è deentàda el cèntro de espansiù de la lagüna. 'Na ólta el cèntro abitàt de Mestre l'ìa bel separàt dei óter de la teraférma de Venésìa (Marghera, Favaro Veneto e Chirignago-Zelarino), ma adès l'è nìda a furmà en ünica conurbasiù che la i a töl déter töcc.
Co la crìzi del setùr de la chìmica, fondamentàl per el pólo de Marghera, la popolasiù l'è turnàda a calà 'nfìna ai 186 000 abitàncc dei prim agn del sècol XXI. Mestre la rèsta però la cità piö grànda 'ntrà chèle che g'ha mìa 'l statùto de cümü 'ndipendènt.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ El tìtol de cità l'è stat conferìt endèl 1923
- ↑ A tègner cönt apéna del vècc quartér de Mestre. 180.000 se se cönta pò a töt el rèst de la teraférma, con dét apò a Marghera
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Página dedicàda a Mestre söl sit del cümü de Venésia (en italià)
- Sit del parco San Giuliano e Mestre Bissuola


text:
Gera (DE-TH)
Gera a l'è una cità de la Germania in del Land (Stat Federal) de la Türingia.
La gh'ha 94 977 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la sciura Viola Hahn.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gera a l'è gemelada cun:
- Arnhem, Paes Bass
- Fort Wayne, Stat Ünì d'America
- Goražde, Bosnia e Erzegovina
- Kuopio Finlandia
- Nurimberga, Germania
- Plzeň, Repüblica Ceca
- Pskov, Rüssia
- Rostov sül Dòn, Rüssia
- Saint-Denis, Francia
- Skierniewice, Pulonia
- Sliven, Bülgaria
- Timişoara, Rumania


text:
Ghem
Ghem (nom ufizial in italian: Ghemme: Agamium in Latin) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, in Piemunt.
El gh'ha ona popolaziun de 3 705 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,6 km² e ona densità de popolaziun de 180 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carpignön, Cavaj, Funtanei, Gattinara (VC), Lenta (VC), Rumagnän e Scön.
Dal 1994 la fa part di Cità del vin (per el vin umonim) e dal 2002 di Cità del mel.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes el se tröva in sü la riva a mancina del fiüm Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Lenta) e minga trop luntan dal principi de la Valsesia.
El sò teritori l'è culinar e dedicaa suratüt a la cultivaziun del vin. Ghem la gh'ha dò fraziun: Ferera e Struna e l'è dividüda in quater riun: San Diunis, San Peder, Castel e Rüga Ferera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Ghem el gh'ha urigin multu antich, che vegnen faa risalì al Neulitich. In sü la culina a nord del center abitaa s'hin sucedüü in di ann vari retruvament archeulogich.
El nom del paes l'è ciapaa dal popul celtich di Agamin, che l'abitava quel sit chì. Quand che la regiun l'è stada cunquistada dai Ruman, el paes l'è staa ciamaa prima Pagus Agamino e pö dopu Agamium. Se tröva una quaj citaziun de Agamium in Plini. In del 365 la se ved una testimunianza de Ghem in d'una letera del Sant'Eusebi indirizzada ai Agamini ad Palatium.
Ghem l'è un center impurtant, in del Mediuev: l'è stada feud prima sota i De Castello-Barbavara inturna al 1150 e pö di Bergamino (1470), cume el dis el diploma de recunferma a quij chì da part del Barbarussa, che 'l porta la data del 1150. A la fin del Quatercent la gh'è stada la Bataja de Ghem, che la ven rievucada ogni ann. In 'stu periud la ghe s'è insediada una quaj di famili nuvares e milanes püssee rich, interessaa da la fertilità di camp duvüda al Sesia, ai sò riai e a la buntà di vin. In seugit la gh'ha 'vüü cume feudatari i Tettoni, i Omodei, i Della Porta Modignani, per entrà infin sota el dumini di Savoia cunt el Benedet Maurizi, düca del Ciables e Marches de Ghem.
El nom de Agamium, düranta i secui el s'è trasfurmaa in Agamium > Aghem > Ghem.
A Ghem l'è nassüü l'architet Alessandro Antonelli, che l'ha custrüii la Mole Antonelliana de Türin.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa de Santa Maria Assünta, scuminciada in del 1666.
- Gesa de San Roch, ducümentada giamò in del 1532.
- Ricet de Ghem, el castel del sit, custrüii tra el XI e XV secul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghem l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rodels
Rodels (Roten in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 267 abitant e una süperfiss de 1.68 km², e al se tröva a una altitüden de 684 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rodels a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Paspels, Pratval.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rodels l'è menziunaa la prima volta enturen a la metà del secul XII col nom de ad Rautine.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Vera gesa da Gesüü Crist
La Vera Gesa da Gesüü Crist (Cines:
Dutrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I des credenz principal da la Vera Gesa da Gesüü Crist a hinn:
- Ul Spírit Sant: Ricef ul Spirit Saant, che'l gh'ha cume pröva ul parlà i lengu, a l'è la sicürezza de la nosta ereditaa dul Regn dai Ciel.
- Batesim: Ul Batesim cun l'aqua a l'è ul sacrament per la remissiun dai pecaa per la regeneraziun. Ul batesim al gh'ha de vess in de l'aqua curenta e nadürala, cuma ul fiüm, ul mar, o la surgent. Ul Batista, che'l gh'ha ricevüü giamò ul Batesim in de l'aqua e ul Spirit Sant, el güida el batesim in dul nòm del Signur Gesüü Crist. E la persuna che la ricef ul Batesim la gh'ha de vess tüta dent in de l'aqua cun la crapa inchinada e la facia giüü a bass.
- Netá i pee: Ul sacrament da la Lavanda dai pee al permet de vech una part insema al Signur Gesüü. Al serviss anca per regurdà semper de vech l'amur, la santitaa, l'ümiltaa, el perdun e'l servizzi. Ogni persuna che l'ha ricevüü el batesim in de l'aqua al gh'ha de netass i sò pee in nòm de Gesüü Crist. Netà i pee vün al olter se pöö fal tücc i volt che'l se pöö fal.
- Eucaristia
- Sàbet
- Gesüü Criist
- Bíbia
- Salütt
- la Gesa
- Secunda Vegnüda


text:
I hènn scià i fantasmi cun't i reumatismi
i hènn scià i vampiri senza deenc
l'è scià la nòcc cun't el maa de cràpa
che la và a durmì tràda giò in sö el laagh
I hènn scià i barboni cun la facia stràscia
e i cartoni per quatàss el cüü
hann tiraa föe tücc i so ricordi
e i hann brüsaa per sculdàss i man
I hènn scià i taxisti cun la fàcia giàlda
e i caramba cun la fàcia blöe
i hènn scià i suldaa cun la giàca vèrda
vànn tücc insèma a resegà i tusànn
L'è rüvada la nòcc cun la sua butèga rùta
la sua umbrèla sgavezzàda
e l'umbria senza i vestii
L'è scià la mümmia cun la pancèra
e l'arcangel cun l'afregiùu
l'è scià la stria in söe la muturèta
l'è scià anca el diàvul a pagà de beev
I hènn scià i playboy senza gnaa una dòna
i hènn scià anca i dònn cun scià dumà un büceer
hann faa amicizia in söe 'na Panda Sisley
dal finestrèn l'è gulàa föe un guldòn
I hènn scià anca i föe i làdri e i assassèn
i vagabòndi e i föe de coo
ma per stasìra i vàarden söe la löena
l'è mea sìra per cupà o crepà
L'è rüvada la nòcc negra cumè un cupertòn
sigaretta smurzàda
tràda là suta un lampiòn


text:
Cressier (CH-FR)
Cressier a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.16 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 826 abitant.
El cumün de Cressier al se tröva a una altitüden de 569 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courlevon, Gurmels, Jeuss, Münchenwiler (BE), Salvenach, Wallenried.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Cressier el se tröva arent al cunfin intra la zona de magiuranza lenguistega francesa e quella a magiuranza de lengua tudesca. Tücc i cumün tacaa (föra che Wallenried) i hinn a magiuranza lenguistega tudesca. Seconda el censiment del 2000 la magioranza dei parlant l'è de lengua francesa (54.1%) ma in di ültim an la percentual de parlant de lengua tudesca, che in del 2000 l'eva pressapoch del 40%, l'è adree a cresc.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Media relaa a Cressier (CH-FR) al Wikimedia Commons
- Cressier in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.