text:
LA ILA - La presentaziun é gnüda tignida ai 25 d’otober dales 15 tla biblioteca Sas dla Crusc a La Ila. Por la presentaziun él gnü invié adalerch la pedagoga Dorigatti, che à baié sura l’importanza dl lì y dl cuntè stories deboriada cun i mituns. Tratan le referat él i geniturs che à podü ti surandè i mituns a n valgönes educadësses cun chëres che à fat jüć. Do le referat él gnü metü a jì n work-shop cun i mituns y i geniturs por porvè fora ativitês y la pedagoga à splighé sües funziuns pedagogiches. Le liber gnarà é gnü presentè dales döes auturies Gigliola Thaler y Elisa Obwegs. La presentaziun é gnüda metüda a jì en colaboraziun cun la biblioteca Sas dla Crusc.
BORNECH - Tla biblioteca zivica da Bornech él gnü presentè ai 20 de dezëmber por le terzo iade la publicaziun. En chësta ocajiun él gnü indô portè dant le pice teater da pert de Gigliola Thaler y Elisa Obwegs. La manifestaziun é gnüda fata en colaboraziun cun Francesca Simeoni dla ćiasa di pici da Badia.
Na ostaria toćia y plëna a La Pli de Mareo à orü n pü' cuché ite tl liber dla Uniun.
Na ostaria toćia y plëna a La Pli de Mareo à orü n pü' cuché ite tl liber dla Uniun.
Publicaziuns - "Ćiantè ladin en compagnia - Ćianties a öna y döes usc por ladin" é le titul dl liber nü, gnü fora bele l’ann passè. Edituria: Uniun di Ladins Val Badia, manajadus dl proiet: Iarone Chizzali, André Comploi, Tone Gasser y Bruno Rives. En sabeda, ai 22 de novëmber, dales sis da sëra é la racoiüda de 175 ćianties por ladin gnüda presentada tla Ostaria Sotrù a La Pli.
I manajadus dl proiet
Responsabli por l’ediziun musicala é Iarone Chizzali, André Comploi y Bruno Rives. Tone Gasser à fistidié dantadöt por i tesć y i indesc. Bruno Rives à trascrit y digitalisé les notes, Stephan Ploner à realisé le layout y l’impaginaziun dl liber. Werner Pescosta, presidënt da denant dla ULVB, à daidé coordiné le proiet y s’à cruzié dles chestiuns organisatives.
Na buna saù al liber ti dà sambëgn i bi depënć de Lois Irsara. Insciö röiel tl blanch y fosch dla notaziun musicala val’ momënt da corù danter un n capitul alfabetich y l’ater intoronan la parüda estetica.
La prejentaziun a La Pli garatada
Cun i dis cörć dl tert altonn se dejidrëion da jì te stüa, stè n pü’ adöm y tignì inće aurela cörta. Avisa de chësc vers ćiara chësta publicaziun, meton sambëgn laprò les parores y le sentimënć ladin. Sce al n’ê laôta ai tëmps de n Jepele Frontull püćes y degönes ćianties ladines, spo n’unse al dedaincö cotantes, y chëstes é inće da ciafè te libri y sön internet. Śëgn fóssel ma plü da les tó ca, motivè la jënt y dantadaöt i jogn da les ćiantè y da renfreschè inće chës ćianties ladines che an à n iade imparè te scolina, scora y te val’ uniun culturala de paîsc y dla valada.
A La Pli él ruvé naôta por la presentaziun dla racoiüda nöia de 175 ćianties tröpa jënt, nia ma ćiantarins de uniuns. Danterite s’à moscedè i sonadus de stromënć sciöche orghi da man y chitares. Insciö éra jüda da cherié na bela atmosfera da stè adöm, ćiantè por ladin y inće lascè fora val’ emoziun y ona inchersciora che fej tan pert dl’anima ladina. Savan che ma le liber su ne sciafia pa da cherié chësta aurela cörta y chësc incherscimun, unse śëgn n dovëi da i dè sonn, usc y parores a chësta leteratöra tan importanta por n popul che ćiantarà bëgn ćiamò ion y saurì na ćiantia te so lingaz. (ir, lausc.it)
da Sant Ladin Ujöp Freinadametz da Oies
da Sant Ladin Ujöp Freinadametz da Oies
La prozesciun é gnüda acompagnàda dai pinsiers meditatifs de Rita Crazzolara, che se à portè cina dan la dlijia da Oies. Siur Pire Irsara, curat da Oies à condüt la Santa Mëssa abelida dal cor dla Val Badia Philia.
La partezipaziun é stada valgamia numerosa, encer 100 pelegrins y 200 porsones presëntes ala funziun, desmostran insciö che la religiun é tresfora öna dles peres de fondamënta plü stersces dla Uniun.
Festa de 60 agn Ćiasa di Ladins a Urtijëi.
Cufada dl Lönesc de Pasca.
Cufada dl Lönesc de Pasca.
Por le Lönesc de Pasca, ai 21.04.14, à l'Uniun Ladins Val Badia metü a jì la matinèe culturala, en danmisdé de mujiga, cultura, devertimënt y cufé en compagnia. La festa é gnüda organisada a San Martin de Tor, tl Gran Salf dl Istitut Ladin Micurà de Rü. Do program ess la matinee messü ester de fora, mo a gauja dla plöia an spostè döta la manifestaziun daite. Impò à la matinee dër plajü ala jënt, che é gnüda adalerch numerosa y da vigni ora. I prüms s'à bele lascè odëi püch do mëssa: gragn y pici cun na gran vöia da cufé, da ascuté musiga interessanta, da aldì val de nü sura la tradiziun di üs da pasca y dl cufé. I presënć à podü se mangé na bona liagna blanćia y ćiarćé en bun got de vin, en süch de pom o na bira de formënt.
Bele da mët man dla manifestaziun à la jënt desmostrè gran interès por le cufé. Porchël él gnü arjigné ca deplü üs intënć, sentà sön en portaüs de papier cun dić por ladin stampà sura ia: dić sura la Pasca, l'aurì o dić popolars da rì, sciöche “La pröma giarina che ćianta à fat l'ü.”, “Nadè tl trafëi, Pasca tla nëi.” o “Danter dötes les stëres este tö la plö stara”. Al è stè na poscibilité interessanta y garatada por podëi pité en bel divertimënt adöm cun na pert importanta de nosta cultura popolara, i dić da zacan de vigni sort.
La pert musicala dla manifestaziun à odü la esibiziun de Jean Daniel Granruaz da La Ila y Karin Nakagawa dal Iapann, na combinaziun de sonns y cultures musicales dër garatada y de gran impresciun emotiva. Les melodies plajores dla chitara de Jean Daniel s'à incuntè ala perfeziun cun le sonn fin y eteric dl Koto (stromënt a corda tradizional dl Iapann) de Karin. Al é insciö resulté en moscedoz de musiga tradizionala japaneja, jazz, folk y pop, cun ćianties por ladin, iapanej y inglej. Amesa ite à ince le duo intonè l'inn ladin “Bel lingaz dla uma cara”, acompagné da chitara y koto, te na versciun daldüt nöia y interessanta.
Danter les döes perts dl conzert él stè da ascutè pro en bel referat de Florian Tavella sura la tradiziun dl cufé chilò da nos y intoronn por l'Europa. Da mët man an podü aldì na pert sura le simbolism dl ü. Chilò à Florian splighé sciöche la forma dl ü à dagnëra albü na gran importanza tla storia dl umanité, sura döt le monn y te prësc dötes les cultures. L'ü sciöche simbol à en valur universal de vita che se forma, fertilité, renovaziun dla vita, mo inće de mister, perfeziun y sacralité. Tl cristianesim el spo deventè simbol dla resureziun y dla illuminaziun spirituala. Te deplü cultures à l'ü inće albü na pert fondamentala ti mić cosmonigs (mić che prô da splighé l'origina dl monn). La tradiziun di üs intënć é ince dër vedla y da ciafè te tröpes cultures storiches. Bele tla Persia de dan da 5.000 agn gnôl scinché üs intënć tartan les festes dl’aisciöda, sciöche simbol de fecondité y fertilité, por le renovamënt dla natöra y devënta dla vita. L'origina dl cufé é plössigü inće liada a chësc aspet, ince sce al é ri da dì olà y can che ala nasc avisa. Dessigü la ciafun bele danter i cristiagn dla Mesopotamia. Aldedaincö el na tradiziun conesciüda te gran pert dl Eurasia, dales Alpes al'India, dala Grecia ala Scandinavia. Florian à ince salpü da nes cuntè sura l'etimologia dla parora “cufé”, diretamënter dal “guffn” puster. Te Gherdëina y te Mareo i dijun “peché”, che vëgn dal todësch “pecken”, che è inće la parora plü conesciüda por chësta tradiziun ti paîsc germanics, dala Scandinavia al'Austria y sambëgn al Südtirol, passan por l'Olanda y la Germania.
Tartan döta la manifestaziun à l'Uniun Ladins Val Badia tignì le marcé di libri, cun les publicaziuns che ala à dè fora ti ultimi agn. Danter i atri i plö nüs “Mies prömes parores” y “Ciantè ladin en compagnia”. La matinée culturala é stada na manifestaziun dessigü dër garatada y aprijada dai presënc. La ULVB é interesciada a renové chësc apuntamënt ince ti proscimi agn, portan dant vigni ann val de nü. Ringraziun de cör düć chi che à tut pert ala manifestaziun, les porsones che à daidé y l'Istitut Ladin Micurà de Rü por la disponibilité.
21 de Aurî 2014
Festival di cors di mituns
En vëndres, ai 10 de jenà 2014, à la Uniun di Ladins dla Val Badia tignì süa reuniun generala, olache le presidënt Werner Pescosta à saludé i presënć, denanco presentè l’ativité di ultimi trëi agn y i cunć revardënć. I mëmbri scrić ite ala Uniun che à tut pert al’incuntada à laldè le Consëi por dötes les iniziatives y i proieć portà a fin y de plü à rengrazié chi che s’à dè da fà por portè inant no ma la Uniun di Ladins, mo dantadöt inće les iniziatives culturales che é gnüdes aprijades da tröpes porsones y dales istituziuns.
Dedô éson passà ala lîta dl Consëi nü. Le presidënt Werner Pescosta che é stè por passa 18 agn a će dla Uniun à bele dit danfora ch’al ne foss nia plü stè ite tl Consëi nü y chësc por de plü rajuns. I aconsiadus Michael Moling, Sara Moling y Emil Valentini à dè süa desponibilité por portè inant la Uniun; de plü aconsiadus y aconsiadësses – Michaela Vittur, Veronica Craffonara, Tone Gasser, Isabella Ties, Heidi Vittur – à dit de orëi ti lascè le post a d’atri. Düć i partezipanć ala reuniun à spo dè jö sües usc de preferënza, chirian fora danter i mëmbri scrić ite regolarmënter ala Uniun di Ladins. Do statut röiel ite te Consëi i pröms sis lità y dedô vëgnel cooptè ćiamò sis mëmbri por rové a dodesc, tignin cunt, tan inant che ara va, de vigni paîsc dla Val Badia. Tl Consëi nü dla Uniun di Ladins él por intant rové ite Sara Moling, Michael Moling, Emil Valentini, Edith Dapoz, Ruth Videsott y Xenia Ruggeri, che cooptarà i atri mëmbri nüs y litarà spo inće le presidënt nü.
21 de jenà 2014


c: text/html

text:
1976
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 01 - Venezzuela: ul guveern da Carlos Andrés Pérez al nazziunaliza l'esplutazziun dal petroli.
03 03 - Vitòria (ul Paees Basch): cura ch'al era minístar da Governazziun Manuel Fraga, ga i möör ciinch personn e plüü d'un centinée ga i resülta feriit cura ca la pulizzía Spagnöla la spara par dessòolf una assemblea da stüdeent e lauraduur che la sa celebrava a la gesa da San Francisco (fatt da Vitòria (1976)).
01 04 - SÜA: sa la ga funda la Apple Computer Compagn.
03 09 - ul planeta Maart: la naaf Viking 2 ga la atera e ga la fa di futugrafíi.
08 02 - Barcelona: sa la ga fa una granda manifestazziun cul lema da "Libertaa, amnistía e Statütt d'Autunumía".
13 04 - València (Catalunya): sa la ga custitüiss la Taula de Forces Polítiques i Sindicals del País Valencià (Taula di Fòorz Pulítich e Sindicaal dal Paées Valenzan)
23 04 - Barcelona: sa al ga püblica ul primm nümar dal diari Avui "(Incöö)".
04 06 - Palma (Mallorca): sa al ga signa ul Pacte Autonòmic "(Patt Autunòmich)" di ísul Baleaar.
05 09 - Barcelona: Ul Joaquim Maria Puyal al fa la prima emissió radiufònica d'un partii da fútbol in Català, dapress la guèra Civila Spagnöla dal 36.
16 09 - Perpinyà "(Perpignan)" (Catalunya dal Noort): ga la derva i pòort la Bressola, la prima scöla Catalana dapress da l'ucüpazziun da la Catalunya dal Noort par Francja al 1659.
15 12 - Spagna: sa al ga celebra ul referéndum ch'al plebiscitarà la Legg par la Refurma Pulítega (Spagna).
28 11 - l'Espluga de Francolí (la Conca de Barberà (Catalunya)): sa ga celebra ul primm cungress da la Unió da Pagesos.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
15 02 - Torrelavega (Cantàbria, Spagna): Óscar Freire, ciclista Spagnöö.
20 03 - Phoenix, Arizona (SÜA): Chester Bennington, vucalista da Linkin Park.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 09 - Pequín (la Cina): Mao Zedongh (毛澤東: nom anca adataa a i lénguf ucidentaal cuma Mao Tse-Tung), pulítegh Cinées, presideent dal paées (n. 1893).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Era en il Grischun vegn ussa stritgà il test da drogas svelt che mussa sch’ils automobilists èn anc buns dad ir cun auto u betg. Sco quai che la polizia chantunala ha communitgà vul ella ussa observar a moda standardisada ils automobilists. E quai cun policists ch’èn vegnids scolads per quai.
La raschun per questa nova metoda è, ch’i dat adina dapli substanzas ch’influenzeschan a moda negativa la capacitad d’ir cun auto. Tenor la polizia n’èn ils tests da fin qua betg fidaivels per testar, sch’insatgi ha prendì drogas u medicaments.
RR novitads 20.00


text:
A l'iniziativa dal pievel «No Billag» cusseglian tant il Cussegl naziunal sco era il Cussegl dals stans da dir na. Quai cun 129 cunter 33 vuschs en il Cussegl naziunal e cun 40 cunter 2 vuschs en il Cussegl dals chantuns. Proxim onn vegn l'iniziativa avant il pievel.
Sco il Cussegl naziunal ha era il Cussegl dals chantuns approvà la contribuziun da 2,1 milliardas francs per cumprar armament e material e per las immobiglias da l’armada. 900 milliuns èn per il program d'armament.
Cun 124 cunter 61 vuschs ha il Cussegl naziunal e cun 43 cunter 1 vusch il Cussegl dals chantuns approvà la lescha davart gieus per daners. Questa lescha lubescha a Casinos svizzers da porscher gieus da cletg en l'internet. Plinavant vegn tras questa lescha er pussibilità da bloccar l'access a paginas da l'exteriur.
La sessiun d’enviern cumenza ils 27 da november.
RR novitads 11:00


text:
Emilie Kempin-Spyri
- Venderdi, 1.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.7.2016, 8:40, RTR
Emili Kempin-Spyri (1853-1901) era l'emprima giurista da l'Europa. Ella era l'emprima dunna che ha studegià dretg en Svizra, ed a New York ha ella avert sco emprima dunna ina scola da furmaziun da dretg mo per dunnas.
Ina vita entira ha Emilie Kempin-Spyri cumbattì per ils dretgs da las dunnas. Fin davant dretgira federala è ella ida per pudair pratitgar en Svizra sco giurista. Ella ha però pers e n'ha betg pudì lavurar sco giurista.
Suenter anc in cumbat ha ella pudì instruir dretg a l'Universitad da Turitg. Dentant per in minimum. Pli tard ha Emilie Kempin-Spyri pudì docir dretg a Berlin.
La vita dad Emilie Kempin-Spyri ha ina tragica fin. Ella è vegnida declerada sco malsauna da spiert e vegnida messa en ina clinica psichiatrica. Là è Emilie Kempin-Spyri morta pervi da cancer cun mo 48 onns.
Igl è dentant dispitaivel schebain Emilie Kempin-Spyri era propi malsauna da spiert u sche quai è mo vegnì ditg...
Emili Kempin-Spyri era ina nezza da l'autura Johanna Spyri, l'autura dals cudeschs da Heidi.


text:
Rezia cantat – impressiuns chanticas
- Glindesdi, 11.6.2018, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 11.6.2018, 14:03, RTR
La fin d'emna passada è Chiavenna stà il lieu ospitant da la 26avla Festa da chant chantunala.
Mintga sis onns envida l'Uniun chantunala da chant a sia festa. La 26avla ha gì lieu per l'emprima giada ordavart il Grischun. 116 chors dal Grischun, da la Svizra Bassa e da la Lumbardia èn stads a Chiavenna (Italia). En quatter baselgias è vegnì chantà da patg e vegnì concertà.
RTR ha registrà tuttas producziuns da patg ed ils concerts. L'Artg musical porta impressiuns chanticas ed autras da questa gronda manifestaziun organisada dal Cor viril Samedan e dal Coro Eco del Mer (IT).


text:
Betg mo emploiads da posta, mabain era clients èn sa rimnads en il center da la vischnanca da Zezras per suttascriver la petiziun cunter ils plans da la posta da serrar en l’entira Svizra passa 600 filialas da posta. Era filialas en il chantun Grischun vegnan ad esser pertutgadas. Uschia forsa era quella da Zezras. Tenor il sindicat Syndicom, che s'engascha per mastergns da posta sco era da transport, èsi tgunsch pussaivel che la posta da Zezras stoppia serrar sias portas. Tenor els tutga questa filiala tar quellas che na vegnan probablamain betg mantegnidas.
Petiziun duai far squitsch
Quels ch’èn sa participads a l’acziun da protesta han suttascrit ina petiziun. Quella duai far squitsch sin il concern da la posta e medemamain mobilisar la politica. Suttascripziuns rimna la Syndicom gia dapi mez avrigl. Era en autras regiuns en Svizra emprovan pertutgads da sa dustar uschia. In success en quest connex ha i gia dà. Il Cussegl grond ha inoltrà l’avrigl ina dumonda a la regenza che duai tractar il futur da las postas en il Grischun. La politica duai pudair intervegnir en ils plans da la posta da schliar numerusas filialas.
Emploiads èn malsegirs
En la filiala da Zezras èn emploiadas trais persunas. Sche la posta vegniss schliada duvrass quai novas schliaziuns. Co i giaja vinavant exact na sappian els era betg, di Urs Oswald, in dals collavuraturs. «Nus na savain er betg dapli». El spera ch’el possia anc star trais onns e lura ir en pensiun. Nua ch'ils auters vegnian engaschads saja dentant intschert. Per el n’èsi er betg chapibel daco ch’ina filiala en ina vischnanca cun radund 3'500 abitants vegnia serrada. La posta a Zezras saja la finala in lieu d’inscunter, in pajataglia ed in patrun.
RR actualitad 17:00


text:
Per Mélanie Meillard è la proxima stagiun da skis gia vargada avon ch'ella ha cumenzà. La sportista da 20 onns sto puspè laschar operar il schanugl, quai suenter ch'ella aveva gia stuì far pausa ina part da la stagiun vargada. Il fevrer passà ha ella numnadamain gì ina ruptura dal liom cruschà. Lura era Meillard sa blessada gist avant las cursas olimpicas da Pyeongchang. Uschia vegn Meillard a manchentar la segunda gronda occurenza da skis en roda. Proxim favrer èn numnadamain ils campiunadis mundials da skis ad Are en Svezia.
Mélanie Meillard è gia la segunda speranza svizra da skis che manchenta la stagiun 2018/19. Er il Vallesan Justin Murisien croda or pervia d'ina blessura al schanugl.
RR novitads 16:00


text:
Il Cussegl federal ha proponi en il parlament da vulair prolungar la taglia federala directa sco er la taglia sin la plivalur per 15 onns fin il 2035. Oriundamain vuleva il Cussegl federal fixar en la constituziun nagina limita per las duas taglias. En il parlament n'avess questa proposta dentant probabel gì nagina schanza, uschia che la regenza è sa decidida da fixar in termin.
La taglia federala directa e la taglia sin plivalur genereschan passa 60% da las entradas da la Confederaziun. Las entradas surpassan mintga onn 42 milliardas francs.
RR novitads 12:00


text:
En sia 223avla cursa da la coppa mundiala manchenta il svizzer il podest. El terminescha la cursa cun in retard dad 11 secundas sin il victur, Johann Zarco. Segund è vegnì Axel Rins.
En il trenament aveva Lüthi sa pudì qualifitgar per ina partenza en l'emprima lingia. En la cursa da la dumengia è el vegnì surpassà pir en las ultimas rundas dal giapunais Takaaki Nakagami e da Hafizh Syahrin da la Malaisia.
En il classament da la coppa mundiala surpiglia Alex Rins cun 116 puncts la testa cun quai ch’il leader actual Sam Lowes (108 puncts) è rivà mo sin plazza 6. Dominique Aegerter ha gì in problem tecnic ed è crudà enavos en il classament da plazza 5 sin 8.
RR novitads 17:00


text:
Josias Just – 30 onns solo-clarinettist en l'orchester da chombra Turitg
- Dumengia, 3.12.2017, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 3.12.2017, 14:03, RTR
30 onns suna Josias Just, oriund d'Andeer, ch'abita a Cuira, en l'orchester da chombra da Turitg ZKO.
Tut ha cumenzà 1987 en la baselgia da Ziràn. Lezza giada è Josias Just sa preschentà sco solist. E ses sunar ha imponà il dirigent Edmond de Stoutz sche fitg, ch'el ha engaschà directamain Josias sco solo-clarinettist en il ZKO. 30 onns occupa el uss quest post. E gist 30 onns pli tard ha Josias dà danovamain en la baselgia da Ziràn ses concert da giubileum. Per nus motiv da guardar cun el davos las culissas da quest orchester da chombra da qualità. E era da tadlar musica interpretada dal ZKO.


text:
Cunzunt per tschorvs, per persunas attempadas, dentant era per persunas che n'èn betg disadas da far viadis cun il tren sajan las infurmaziuns sur ils autpledaders da gronda impurtanza. Tala glieud sa sentia pli segira e possia far lur viadi independentamain.
Sin il tschancun da Turitg a Son Gagl ha las Viafiers federalas empruvà differentas variantas da communicaziun. En il tren ed a la staziun han las Viafiers federalas per exempel communitgà durant ina fasa da test mo davart il retard da trens u midadas da binaris. L'analisa haja dentant mussà, che las annunzias davart las colliaziuns sajan adina necessarias.
RR novitads 06:00


text:
In pledader da l'armada svizra ha declerà ch'ins dischlocheschia ils tancs da cumbat enstagl durant la notg. I vegnia evaluà mintgamai individualmain cura e sur tge ruta ch'ils tancs vegnian spustads.
Marschar la bun'ura
Er en auters reguards sto l'armada far midadas pervi da la chalira: Per part dastgan ils schuldads sa vestgir pli lev, marschs ed auters strapatschs corporals vegnian per part spustads sin la damaun u la saira. Grazia a las differentas mesira n'haja dà anc nagins cas da collaps pervi da la chalira.


text:
En set lieus en tut il Grischun han ils responsabels da la chatscha grischuna planisà d'orientar davart la chatscha da patenta. Oravant tut vulan els però er tadlar las opiniuns dals chatschaders, quai che reguarda la planisaziun da la chatscha. Radund 120 chatschadras e chatschaders èn stads preschents il glindesdi a l'emprima sairada a Samedan.
La chatscha speziala – il tema central
Co vinavant cun la chatscha speziala e tge consequenzas avess l’iniziativa per abolir quella chatscha? Adversaris ed aderents han gì la pussaivladad da prender posiziun tar questas dumondas. Ideas datti ina massa. Sche quellas èn er acceptablas per la maioritad dals chatschaders, vulan ils responsabels vegnir a savair sin lur turnea tras il Grischun.
La stretga discussiun cun la basa, vul dir cun ils chatschaders, duess servir era a la preparaziun dal messadi per mauns dal Cussegl grond. Quel vegn a tractar quest tema durant la sessiun da december da quest onn.
RR actualitad 12:00


text:
Son Plasch batta las dudesch
- Venderdi, 7.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 7.4.2017, 11:45, RTR
Il lieu da lavur è spezial. La lavur anc pli speziala. Ed il resultat è dad udir ed è vesaivel. Er uras baselgia dovran in service.
«Mia lavur è fascinanta» raquinta Thomas Burkart da la firma Muff. El enconuscha quasi mintga clutger en il Grischun ed ha grond respect da las ovras ch'ils antenats han fatg cun crear las uras baselgia. Quai respect ha el er cura ch'el fa lavurs da service, da mantegniment ni cura ch'el installescha novas uras baselgia.


text:
Top-Weine 2013 zum Preis 10 - 15 Euro aus »Weinguide 2014 - Südtirol«
-
2013 Südtirol Chardonnay Magrè DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte90
-
2013 Südtirol Kalterersee Classico Superiore Puntay DOCErste + Neue KellereiKalterersee, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte90
-
2013 Südtirol Müller Thurgau Athesis DOCKettmeirSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte90
-
2013 Südtirol Pinot Bianco Sirmian DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte90
-
2013 Südtirol Terlaner Réserve della Contessa DOCManincorSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte90
-
2013 Südtirol Weißburgunder Weisshaus DOCSchreckbichl ColterenzioSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte90
-
2013 Südtirol Chardonnay Gaun DOCWeingut Alois LagederSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol De Silva Sauvignon Blanc DOCWeingut Peter SölvaSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol Moscato Giallo DOCManincorSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol Pinot Bianco Plattenriegl DOCKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol Pinot Grigio Punggl DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol Sauvignon Blanc Floreado DOCKellerei AndrianSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol Sauvignon Palladium DOCKellerei K. Martini & SohnSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Südtirol Terlaner Sauvignon Blanc Winkl DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte89
-
2013 Eva Manzoni Bianco IGTBrunnenhof MazzonSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte88
-
2013 Südtirol Pinot Grigio DOCKellerei AndrianSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte88
-
2013 Südtirol Sauvignon Blanc Prail DOCSchreckbichl ColterenzioSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte88
-
2013 Südtirol Sauvignon Blanc Puiten DOCWeingut T. PichlerSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte88
-
2013 Südtirol Sauvignon Mantele DOCNals MargreidSüdtirol, Südtirol, ItalienPunkte88
-
2013 Südtirol Terlaner DOCKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, ItalienPunkte88


text:
Ils custs da sanadad creschan ad in crescher. Dapi l'onn 1996 èn ils custs sa dublegiads. Il Cussegl federal propona d'augmentar las franschisas per 50 francs, sche la media dals custs da sanadad per mintga persuna segirada è 13 giadas pli auta che la franschisa da basa d'actualmain 300 francs.
Pli paucas consultaziuns dal medi
La finamira da l'adattaziun è da reducir las consultaziun dal medi pervi da cas da bagatella e d'augmentar il sentiment da responsabladad envers ils custs da sanadad. Plinavant duai vegnir introducì il principi da chaschunader tar la cassa da malsauns.
Accepta il parlament la proposta, sche quinta il Cussegl federal d’augmentar las franschisas per l'emprima giada en dus onns.
RR novitads 11:00


text:
Blera confidenza n’ha l’equipa da Vladimir Petkovic betg gudagnà ord quest davos gieu da test avant l’EURO.
Malgrà la victoria n’ha la Svizra betg dal tut persvadì encunter il numer 159 da la rangaziun mundiala da la FIFA. Ils Svizzers èn bain stads per gronda part en il possess da la balla, en l’offensiva han las ideas dentant mancà.
Mehmedi cun la decisiun
Procurà per l’emprima victoria il 2016 ha Admir Mehmedi. Il giugader da Bayer Leverkusen ha tuc en la 75avla minuta al 2:1. Curt avant aveva Ginsari pudì egualisar per l’equipa da l’ost. L’emprim gol per la Svizra ha Blerim Dzemaili sajettà en la 12avla minuta. Il sajet da Dzemaili ha dentant il goli da la Moldavia anc manà en gol, uschia ch’i è stà in autogol dal goli Namasco.
Albania, Rumenia e Frantscha
Glindesdi sgola la naziunala Svizra direcziun Montpellier, il da chasa da l’equipa da Petkovic durant il campiunadi d’Europa. L’emprim gieu dat la Svizra lura ils 11 da zercladur a Lens encunter l’Albania. Quatter dis pli tard frunta la Svizra a Paris sin la Rumenia ed ils 19 da zercladur vegni tar il davos gieu da gruppa a Lille encunter il favurit da gruppa, la Frantscha.
RR novitads 20:00


text:
La Svizra è top!
- Gievgia, 9.3.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 9.3.2017, 8:40, RTR
Tenor ina retschertga dals Stadis Unids da l'America sa chatta la Svizra sin plaz 1 puncto segirezza e bellezza. Quests resultats sa basan sin ils giavischs da l'uman, il desideri da sa sentir bain en ambient, societad e professiun.
Las cundiziuns favuraivlas per scolaziun e furmaziun professiunala, mo era la democrazia en economia e societad, han contribuì al bun resultat per la Svizra. Sin plazza dus sa chatta la Nova Zelanda. L'Engalterra è sin plazza trais.


text:
La populaziun da Mustér decida davart la revisiun parziala da la planisaziun locala. Ina votaziun ch’è fitg impurtanta per la realisaziun da differents projects. Uschia è per exempel il ressort Catrina che las Pendicularas Mustér vulan bajegiar dependent che la revisiun vegn approvada. «Nus avain investiders concrets che vegnan ad investir sur tut ora tranter 80 e 100 milliuns francs. Quai ha Mustér anc mai gì ed jau fiss trist sche quai na vegniss betg realisà» ha ditg il president communal Francestg Cajacob. In problem fiss quai era per las pendicularas sezzas.
Jau fiss trist sche quai na vegniss betg realisà
Tenor il directur Rudolf Büchi dovrian els il ressort per pudair generar pernottaziuns ed uschia era giasts en il territori da skis. Senza quests giasts na vegnian ins betg da realisar ils gudogns necessaris per pudair far las investiziuns ch’i dovra en l’avegnir. «A lunga vista muntass quai ch’il territori da skis na pudess betg surviver en la furma actuala» di Rudolf Büchi.
In pachet
La revisiun da la planisaziun locala cumpiglia dentant era ina zona che stgaffescha la basa legala per pudair ennavar las pistas tranter S. Catrina e Lai Alv, la zona da mastergn a Pignola e Marias nua che pliras fatschentas han mussà interess da sa chasar ed ina zona speziala Disentiserhof nua ch'i duess vegnir construì in hotel da cura. Che tut questas midadas vegnan avant il pievel en il sulet pachet dat da discutar. Ord la populaziun audan ins ch'i fiss stà meglier da pudair votar da mintga singula zonas separà. Mo sco Francestg Cajacob di n’è quai legalmain betg pussaivel.
Persvader il giuvens
Tant la vischnanca sco era las pendicularas sezzas emprovan da persvader la populaziun dad approvar la revisiun. I saja cunzunt impurtant per la giuventetgna che haja uschia era in avegnir en la vischnanca, manegian tant Francestg Cajacob sco era Rudolf Büchi. Perquai ha la vischnanca era contactà las uniuns da giuventetgna per che questas fetschian attent sin l’impurtanza da la votaziun. Ultra da quai hajan ins era empruvà da cuntanscher la populaziun giuvna via las medias socialas, ha Francestg Cajacob ditg.


text:
Sut l’egida da l’associaziun d’alps Segl han ins sviluppà in project, che mussa tut las sendas tras pastgs pasculads sin la pagina d’internet da la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan. La plattafurma cumpiglia tut il territori tranter la Bergiaglia fin e cun Zernez e pussibiliteschia als viandants da planisar lur excursiuns senza stuair traversar pastgs senza saivs da segirtad.
La Senda a Samedan bun exempel
La sendas per viandar duain da principi esser accessiblas sche pussaivel per mintgin senza privels. Parts exponidas spezialmain duain esser signalisadas cun ina saiv scriva il cussegl communal da Samedan en ina communicaziun. In bun exempel saja la via d’aventura “La Senda” che la vischnanca da Samedan promova activamain. Sco ulteriura mesira per prevegnir ad inscunters privlus tranter vatgas mamma e viandants, èn ils purs dumandads d’evitar sche pussaivel naschientschas da vadels sin il pascul avert.


text:
Engalterra - Islanda 1:2
En l'emprima mesadad ha l'Engalterra pudì far l'emprim e sulet gol cun sajettar in penalti. E gist suenter han ils Islandais sajettà 2 goals. En la segunda mesadad dal gieu n'èn lura crudads nagins goals pli. En il quartfinal frunta l'Islanda sin la Frantscha.
Sco reacziun sin la terrada, ha il trenader da l'Engalterra, Roy Hodgson declerà sia demissiun.
Italia - Spagna 2:0
La partida Italia-Spagna è vegnida manada fitg intensiva. En l’emprima mesadad ha l’Italia dominà la partida ed aveva bunas schanzas da marcar gist plirs gols. En la segunda mesadad era la partida pli equilibrada ed il goli dals talians Gianluigi Buffon ha pliras giadas pudì tegnair ils sajets dals Spagnols.
En il quartfinal frunta l’Italia uss sonda proxima sin la Germania.
RR novitads 20:00+


text:
Onn sontg 2016
- Dumengia, 6.12.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.12.2015, 8:06, RTR
Ils 8 da december entschaiva l'onn sontg 2016. L'intenziun è la «renovaziun da la cardientscha» ed il «perdun», ma er in «giubileum da la misericordia». I dat perquai dapertut manifestaziuns. Era en Svizra ed en il Grischun. Roma quinta l'auter onn cun passa 30 milliuns pelegrins. Extremists han gia annunzià acts da terror sin ils cruschaders ed en il vatican. Las mesiras da segirtad èn enormas.
Per quest onn sontg datti er in imni spezial e sin heiliges-jahr.ch ina survista dals arranschaments.
Il predi fa Jon Janett.
Redacziun: Gabriela Desax
Contribuziuns
-
Tadlar il predi da Jon Janett


text:
Hans Erni 1867 – 1961
- Mardi, 26.12.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 26.12.2017, 19:00, RTR
El è stà scolast, autur, cumponist ed anc bler auter. Ils 25 da december avant 150 onns è el naschì. Oz preschenta «Noss Chors» insaquantas da sias var 200 ovras.
Hans Erni, in talent multifar, è naschì ils 25 da december 1867 a Trin Digg. El è s'engaschà sco scolast, pur, autur, dirigent e cumponist. Enfin sia mort ha el cumponì var 200 chanzuns, bleras per chors virils. Per sia lavur sin il champ naziunal è el vegnì undrà sco bab da la chanzun rumantscha. Tranter sias numerusas cumposiziuns sa chatta era l'imni sursilvan «Il pur suveran». Oz chantan «Noss Chors» tranter auter «Fontaunas clar resunan», «Cantei romontschs» ed «Alla patria».


text:
Tenor il militar era l'aviun da viadi da la citad Myeik en la metropola Rangun cura ch'il contact è rut giu.
Chattads tocs en la mar
Bastiments ed aviuns èn sa mess a la tschertga da l’aviun sparì. Gia curt suenter las emprimas notizias tar l’aviun sparì ha cità l’agentura da novitads franzosa AFP in pledader da l’armada: Tenor quel haja in dals bastiments, ch’era partì a la tschertga da l’aviun, chattà en il sid-ost da Myanmar tocs da l’aviun en la mar.
Schuldada, lur confamigliars ed equippa eran a bord
Il schef da l’armada aveva annunzià gia pli adura, che a bord da l’aviun sa chattavan 106 schuldads e confamigliars e 14 comembers d’equippa. La gronda part dals passagiers sajan probabel commembers dal militar ch'èn staziunads en la regiun da costa.
Pauca speranza per ils passaschiers
Actualmain èn aviuns e bastiments en viadi per acziuns da retschertga u da salvament, las autoritads n’hajan tenor AFP dentant betg grondas speranzas per las persunas, ch’eran a bord da l’aviun.
RR novitads 15:00
Myanmar (anteriur Burma)
Il pajais cun 54 milliuns abitants era per lung temp in dals pajais pli isolads en il mund. Suenter decennis sut dictatura militara è il stadi s’avert. Dapi l’onn passà vegn el manà da la purtadra dal premi nobel da pasch Aung San Suu Kyi. Ella era sur onns en arrest dal militar. Quel ha dentant anc uss ina u l’autra posiziun clav en ses cabinet.


text:
Ina saja da decider sur dal curs futur da la partida durant in inscunter da partida il settember. In’autra saja da laschar votar tut ils commembers da la partida proxima fin d’emna.
I na possia betg ir uschè vinavant, ha ditg Tsipras avant la suprastanza da la partida. Decisiuns stoppian vegnir resguardadas da tut ils commembers.
La partida Syriza è en ina crisa. Plirs represchentants da la partida avevan votà cunter ils programs da refurma. Tsipras ha sulet cun las vuschs da l’opposiziun pudì cuntanscher las vuschs necessarias en il parlament.
RR Novitads 15:00


text:
Per il president da l’Uniun Sutselva Rumantscha Rico Michael d’Andeer èsi cler: Sco minoritad en il mund rumantsch, na veglian ins betg vegnir sut las rodas quai che pertutga las medias rumantschas. Il giavisch saja, ch’ins vegnia resguardà e chattia era sco minoritad en il mund rumantsch l’access medial: «Nus vulain vinavant ina pussaivladad da pudair represchentar en ina gasetta dal di la Sutselva, ch’i fiss ina gasetta per tut ils rumantschs e che betg mintga part da la Rumantschia fa per sasez insatge». I fiss bun era vers anora sch’ils rumantschs pudessan star ensemen e far insatge cuminaivel, quai fissi segir meglier per tut la Rumantschia, ha ditg Rico Michael. Ina collavuraziun cun la revista tudestga Pöschtli, che cumpara ina giada l’emna, na saja nagin’opziun.
Lia Rumantscha piglia serius ils quitads
Tar la Lia Rumantscha vegn beneventà, che la Sutselva vul mantegnair ina gasetta rumantscha. Il secretari general Martin Gabriel piglia serius ils quitads da la Sutselva, che tema per l’avegnir d’ina gasetta stampada. La Sutselva haja il medem dretg sco autras regiuns, da vegnir resguardada en ils discurs da reorganisaziun da las medias rumantschas, ha ditg Gabriel envers RTR.
RR actualitad 12:00


text:
Nà a Turin ant’ël 2001, Between à l’è un’agensìa cita ant-ij nùmer, granda ant le esperienze, lesta e reativa ant l’avzinese quotidianament con la comunicassion, feedback immedià, zero filter, progetassion nà, pensà e chërsùa an temp rapid.
Between a travaja con gròsse marche (dzoratut pèr proget particolar), con imprèise medie protagoniste ant ël mond e con client dai pì cit budget’ ma ch’arciamo la midema atension riservà ai grand.
A la granda esperiensa ant ël setor dl’alimentassion, ant l’industria e ant l’automotive as giunta la comunicassion vërda, dedicà al tema del riciclo dij materiaij, dl’ energia pulida e dle font rinovabij.
Tre piòte ën doe minute
‘n film ëd 2 minute e 14 second (compréise le sigle d’uvertura e ciusa) për ondes ani ëd travaj.
I piotin a son coj pcit ségn color portugal pòstà come caplin ën sle vintetré ansima l’ùltima litra dla marca.
A son ëdcò na manera alternativa për parlè ëd noi, per presentesse al publich, për lassè i nostri segn ansima ai travaij che foma.
Client
Crasè ambelessì për vëdde la lista dij client ansema ai quai travajuma ën Piemont, ën Italia, ant ël mond.
Portfolio
Dëscaria sì ën italian o s’it veule ën ingleis (PDF file, 10 MB).
Contat
Between s.r.l., via Vela 18, 10128 Turin. 011 5178048. Scriv un’email
Grazie all’Associassion Piemontéisa per la traduzione.


text:
La suprastanza communala da la Val Müstair propona da midar il num dal parc da natira regiunal da «Biosfera Val Müstair» en «Parc da natüra Val Müstair». Uschia fiss il parc quai ch'el è, numnadamain in parc da natira. Il num Biosfera fetschia ina faussa allusiun: il parc da natira na saja betg ina biosfera. La suprastanza communala argumentescha che cun il num «Parc da natüra Val Müstair» saja era pussaivel d'evitar scumbigls tranter il parc da natira - la Val Müstair - ed il Reservat da biosfera Engiadina Val Müstair. Quel ha il label da l'Unesco e consista da la Val Müstair, da Scuol e dal Parc Naziunal.
Valur emoziunala
Ils adversaris, surtut da l'Uniun da mansteranza e gastro Val Müstair, din percunter ch'ins na possia betg simplamain bittar davent in num che saja sa cumprovà durant pli che diesch onns. Il num Biosfera per il parc da natira saja in element che fetschia ina differenza tranter la Val Müstair e tut ils auters parcs da natira en Svizra.
La fin finala hai anc dà ina proposta da cumpromiss: da numnar il parc da natira «Parc da natüra Biosfera Val Müstair». La suprastanza communala vul ussa anc ina giada discutar variantas pussaivlas. Lura vul ins dentant anc decider quest onn la midada dal num, a chaschun d'ina radunanza communala.
RR novitads 06:00


text:
L’emprim set pareva gia d’esser pers per Stan Wawrinka. 2:5 era il Svizzer enavos cunter il Spagnol, David Ferrer. Lura ha Wawrinka dentant pudì augmentar sia prestaziun ed ha gudagnà 7 games en seria. Uschia n'ha il Romand betg mo gudagnà l’emprim set cun 7:5, mabain el ha era gist l’entschatta dal segund set pudì far in break cunter Ferrer al 2:0.
Gieu decisiv cunter Murray
Per sa qualifitgar per il mezfinal gioga Wawrinka uschia il venderdi en il duel direct cunter il Scot Andy Murry. Gia sa qualifitgà per il mezfinal è Roger Federer che dat questa saira l'ultim gieu da gruppa cunter il Giapunais, Kei Nishikori.
RR novitads 06:00


text:
Dunnas al timun – l'èra punk e new wave
- Venderdi, 14.7.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 14.7.2017, 19:00, RTR
Ina parada da Nina Hagen enfin tar Martha Davis.
En l'èra punk e new wave han las dunnas timunadras survegnì ina nova preschientscha – davent da las rollas eroticas vi vers ina posiziun emancipada. Surtut figuras sco Debbie Harry (foto mez), Patti Smith u Siouxsie Sioux han cementà la midada, fertant che gruppas californianas sco Berlin u The Motels han commerzialisà la radicalitad dal moviment.


text:
Gentilissim Sindich de Lecch e Arcor, Ve scrivi questa mia lettera per protesta contra la Vostra decision – costosa e inutil – de tirà via i cartej toponomastech in lengua mader da i strad de i Voster duu Città.
Mì vivi minga a Lecch o Arcor, e podi capì benissim la motivazion de on gest del gener: l’è la reazion automatega (tipica italiana, compagn de i Guelfi contra i Ghibellin) al lavorà faa da i precedent Amministrazionn. Ma me permettii de dì a Vioter e Voster Collegh Amministrator de Gionta che, in questa disputa tutta poledega e malament mascherada dedree a motivazionn pussee futil, a pagà per tutt gh’è ona vittima, innocent: la lengua mader. Che davver la meritava minga de venì ripudiada in questa manera.
I precedent Amministrazionn poden sicurament avè faa tanti robb inutil e sbagliaa: ma quella de mett i cartell in lengua mader –Ve garantissi – l’è stada ona robba giusta e apprezzada, minga appena da i elettor schieraa contra Violter, ma anca cont Violter e in general da tutt quej che gh’hann a coeur la propria identità, che l’è adree a morì per on malintes sens de “uguaglianza cultural”.
Disemmela in alter paroll, e pussee sinteticament: Violter cont on gest del gener sii adree a trà via el bagajtt cont l’acqua voncia. Se fasessov on gir per l’Europa, vedariov che in tanti Paes (Galles, Francia, Spagna, Germania, ecc. ecc.) gh’è ona tradizion consolidada de mett el cartell toponomastech in lengua mader local a fianch del cartell in lengua offizial de quella Nazion. L’è anca per quest che mì sont strasicur che tantissim Voster elettor, minga appena quej de la fazion opposta, hinn minga per nient content de la decision de tirà via i cartej.
Gentilissim Sindich de Lecch e Arcor, confidi ne la Vostra intelligenza e capacità de ricognoss on error (savii benissim che al mond sbajen tutt, anca el pret a dì Messa; el sbaja minga appena quell che fa mai nagott), per rimett al lor post quej innocent cartej, che hinn part de la nostra pussèe profonda identità local.
Per conclud, ma costruttivament. Se i Voster duu Comunn voressen fà on discors SERI e MINGA SCHIERAA sul valor e l’importanza (minga appena cultural, ma anca pratega, in particolar per i noster pussee gioven bagaj e tosann) de la valorizzazion de la lengua mader e del bilenguism in general, mì sont a completa disposizion Vostra e dej Voster Collegh Assessor, per salvà la nostra innocent lengua mader (che l’appartien – el disaroo a l’infinii – a tutt) da ona mort segura, e nel cas in oggett colpida a mort per vess restada casualment in mezza a ona sparatoria tra duu oppost fazionn.
Cont viva cordialità.


text:
Ils 162 objects da l'inventari èn da nov descrits en detagl. Er ils motivs per lur muntada naziunala e las finamiras per prroteger quels èn vegnids precisads. Entras questas cumplettaziun è definì pli cler tge ch'è pussaivel da far en questas zonas protegidas.
Las cuntradas ch'èn cumpigliadas en l'inventari dal BLN dumbran sco ierta da la cuntrada da la Svizra. Ellas influenzeschan plinavant l'identitad regiunala ed èn in capital turistic da gronda muntonza. Sco spazi da recreaziun procuran els era per sanadad tar la populaziun.
Dapli segirezza
Grazia a las descripziuns pli detagliadas èsi pli segir d'agir en dumondas da dretg e per planisar. Proceduras per projects en ils territoris da cuntradas da muntada naziunala duain daventar pli curtas, pli cleras e pli simplas.
Ils projects dal Grischun en il BLN
- Lai da Tuma
- Ruinaulta
- Cuntrada alluviala a la part sut dal Rain Posteriur
- Val da Camp
- Intschess dal Kesch e Ducan
- Regiun sitga en la part davant da la Tumleastga
- Regiun da funtaunas dal Rain Posteriur
- Cuntrada da lais da l'Engiadin'Ota e la gruppa dal Bernina
- Piz Arina
- Silvretta – Vereina
- Regiun dal Toma tier Domat
- Paludi del San Bernardino
- Greina – Piz Medel
- Plasseggen – Schijenflue
- Parc Naziunal Svizzer e regiuns cunfinantas
- Val Bondasca – Val da l'Albigna
RR novitads 12:00


text:
Per viagiar en la Val Puschlav han ils organisaturs dal Festival da Jazz organisà in tren spezial cun vaguns nostalgics da San Murezzan a Poschiavo. Cun trategniment da la furmaziun «The Rad Trads» è il viadi da bun duas uras passà senza dar bada.
Piazza piena
Sut tschiel avert circumdads da las chasas entamez Poschiavo han ils 13 commembers da la furmaziun «The Earth Wind & Fire Experience feat. The Al McKay All Stars» chantà ils hits dals onns 70/80 e fatg sautar e chantar ils visitaders davent da l’emprim mument. Sper il chant ha er la perfetga choreografia fatg impressiun.
«Wonderful» ed «Amazing»
Ils 6 musicists da «The Rad Trads» èn stads fascinads dal viadi sur il Pass dal Bernina cun il panorama sin il glatscher, las muntognas ed ils lais e suenter la vista sin la Val Puschlav. Suenter il concert da «The Earth Wind & Fire Experience» han ils umens da New York trategnì ils giasts anc durant il viadi enavos cun il tren fin a San Murezzan.


text:
Da quai da 750’000 Svizras e Svizzers vivan en l’exteriur. Passa la mesadad en ils pajais vischins en l’Europa. E quests conburgais hajan giavischs e basegns, dretgs ed obligaziuns, di Remo Gysin. Dapi trais onns è el il president da l'ASO, l’Organisaziun da las Svizras e dals Svizzers a l'ester.
En emprima lingia represchentian el e l’organisaziun ils interess dals Svizzers en l’exteriur. Mo els hajan era l’obligaziun d’infurmar lur commembers davart quai che cura e passa en Svizra. Quai fetschian els cun la «Schweizer Revue» che cumpara sis giadas per onn. Ultra da quai cusseglian els persunas che vulan ir a viver en l’exteriur, e gidan quels che vulan turnar en patria.
In auter punct impurtant saja era da promover ils contacts tranter ils emigrants. E qua gioghia l’atgna plattafurma «Swisscommunity» ina rolla centrala, di Gysin. Perquai mo sco gruppa organisada possian ins era defender ils agens interess e dretgs.
E-voting sco avraporta
In tema che fatschenta la communitad dals Svizzers en l’exteriur gia dapi blers onns, è la pussaivladad da pudair sa participar era da l’exteriur a las votaziuns ed elecziuns en Svizra. Bun 140’000 Svizras e Svizzers che vivian en l’exteriur fetschian oz diever da lur dretg. Mo malgrà ch’i dettia oz la pussaivladad da far quai per correspundenza, na funcziuneschia quai savens betg propi bain, deplorescha Remo Gysin.
Fitg savens vegnan ils documents memia tard u che la brev cun ils cedels da votaziun dovran memia ditg per turnar en Svizra. Sch’ins vul dar a las Svizras ed als Svizzers en l’exteriur ils dretgs politics uschia ch’els pon era vegnir duvrads, lura dovri exnum l’e-voting.
Anc saja quai dentant mo pussaivel en paucs chantuns, ed era mo sco test. L’Organisaziun da las Svizras e dals Svizzers a l'ester pretendia perquai ch’i vegnia uss fatg vinavant. En plirs chantuns sco Basilea e Turitg dettia gronds progress. En auters chantuns dettia dumondas, ed er il Parlament federal haja cumbats per e cunter e-voting.
Petiziun duai far squitsch
Il cussegl da l’ASO, ina sort parlament da las Svizras e dals Svizzers a l'ester, vegn perquai a lantschar quests dis ina petiziun. Quella duai suttastritgar l’impurtanza e l’urgenza che l’introducziun da l’e-voting ha per els.
L'ASO
L’ Organisaziun dals Svizzers a l'ester (ASO) represchenta ils interess da las Svizras e dals Svizzers en l’exteriur. Ella infurmescha ils cumpatriots en l’exteriur davart quai che cura e passa en Svizra e porscha ina paletta vasta da servetschs.
La ASO vegn purtada da circa 650 associaziuns da Svizzers ed organisaziuns svizras en tut il mund. L’organisaziun ch’è vegnida fundada il 1916 è renconuschida da las autoritads sco portavusch da la tschintgavla Svizra. Tar las incumbensas da l’ASO tutgan sper l’infurmaziun e la cussegliaziun en dumondas giuridicas, da las assicuranzas socialas e da la furmaziun, era offertas sco la revista «Schweizer Revue» ed activitads per giuvens Svizzers en l’exteriur.
RR actualitad 17:00


text:
ZZ Top: «La Grange»
- Mardi, 2.10.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 2.10.2018, 9:30, RTR
Els èn ils trais Texans ils pli enconuschents: Billy Gibbons, Dusty Hill e Frank Beard. Lur rock cun bler blues ha blers fans sin tut il mund. Quai mussan er ils 50 milliuns albums ch'els han vendì dapi lur fundaziun dal 1969.
In da lur tocs ils pli enconuschents è da chattar sin lur disc «Tres Hombres» dal 1973. «La Grange» è quel toc cun ils tuns da ghitarra che Billy Gibbons suna cun sia Fender Stratocaster. Els sa basan sin il ritmus enconuschent che John Lee Hooker aveva già dovra per ses toc «Boogie Chillen».
En la la chanzun vai per la citad texana «La Grange», ch'è daventada enconuschenta pervi da ZZ Top. Quai è in lieu cun var 4600 abitants, pauc spectacular – però i dat in hotel renumà a ses cunfins: la «Chicken Ranch». Quai era dal 1905 fin dal 1973 in bordell e da quel datti schizunt in musical ed in film.


text:
The Mamas and the Papas: «California Dreamin’»
- Gievgia, 30.11.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 30.11.2017, 9:30, RTR
Tgi na siemia betg da pudair viver en in lieu cun bler sulegl e temperaturas agreablas? La chanzun «California Dreamin'» raquinta d'in enviern a New York, la feglia é brina, il tschiel grisch e l'aria fraida. A Los Angeles fuss quai tut auter..
John e Michelle Phillips, in pèr musical fitg talentà, aveva cumponì la chanzun il 1966 e Barry McGuire l'ha registrà sco emprim, cun ils Phillips che chantavan en il chor davos el. Els han lura furmà lur atgna band The Mamas and the Papas e pauc pli tard han er els registrà lur version da questa chanzun. Els han pudì dovrar per gronda part las registraziuns da McGuire, han be remplazzà sia vusch cun lur atgnas e mida in pau la ghitarra. «California Dreamin'» è stà l'emprima single e gist er lur emprim hit nr.1. E la chanzun marca era il cumenzament d'ina cultura nova ch'è vegnida numnada pli tard quella dals «Hippies».


text:
concurs de composiziuns sacrales por cors
Le concurs de composiziuns sacrales é n proiet dl grup de laur che é tl arjigné ca la publicaziun dl terzo liber de cianties ladines (Cianté Ladin III: cianties sacrales por cors). Cun chësta iniziativa oressun promöie n ampliamënt dl repertore sacral. Por informaziuns plü avisa, daurí le regolamënt.
concorso di composizioni sacrali per cori
Il concorso di composizioni sacrali per cori è un progetto del gruppo di lavoro che si occupa della pubblicazione del terzo volume dedicato alle canzoni ladine (Cianté Ladin III: cianties sacrales por cors). L’iniziativa si prefigge di ampliare il repertorio sacrale in lingua ladina. Per informazioni più dettagliate consultare il regolamento.
Wettbewerb für ladinischsprachige geistliche Chorkompositionen
Der Wettbewerb für ladinischsprachige geistliche Chorkompositionen ist ein Projekt der Arbeitsgruppe, welche an der Veröffentlichung des dritten Bandes der den ladinischen Liedern gewidmeten Serie arbeitet (Cianté Ladin III: cianties sacrales por cors). Ziel dieser Initiative ist es, das sakrale Repertoire in ladinischer Sprache auszuweiten. Alle weiteren Informationen dazu finden Sie im Reglement.
Tesć che an pó tó por les composiziuns - testi facoltativi con aiuto metrico - texte mit metrischer hilfe
REGOLamënt dl ConcurS
art.1 – promotur y argomënt
La Uniun Ladins Val Badia (ULVB) mët a jí n concurs de composiziuns sacrales ladines por cors .
ULVB: Str. Stufles 20, 39030 San Martin de Tor, Talia – Balsan
Codesc fiscal 81009010216; Telefon +39 349 21 50 164; info@uniunladins.it
https://www.uniunladins.it/
art.2 - finalités
Le concurs se tol dant trëi obietifs prinzipai: promöie la composiziun de cianties por cors cun tesć ladins, valorisé la creativité musicala tl ciamp dla musiga sacrala y amplié le repertore di cors de dlijia. Aldefora di pröms trëi pesć, valutará la iuria les cianties menades ite ince por chirí fora chëres che gnará publicades tl terzo volum de cianties ladines, che é tl gní lauré fora dal grup de laur (Iarone Chizzali, André Comploi, Tone Gasser, Bruno Rives) che á bele publiché Cianté ladin y Cianté ladin en compagnia, dá fora dala Uniun di Ladins Val Badia.
art.3 - regolamënt por tó pert
I partezipanc pó mené ite da öna a trëi cianties sacrales che ëi á componü (la pert musicala) y che n’é nia ciamó gnüdes publicades o rapresentades publicamënter. Al pó sambëgn ince gní metü en musiga tesć ladins che é gnüs scric y publicá sot a melodies forestes (de compositurs nia ladins). Aranjamënc nüs de melodies esistëntes/conesciüdes n’é nia lasciades pro.
Les cianties mëss gní dades jö anonimamënter sön papier o en forma digitala sön n CD/DVD. L’inom dl componist y les atres informaziuns sura ël vëgn scric sön le modul de iscriziun, ch’an pó se desćiarié dal sit dla Uniun y che vëgn metü te na busta a pert, ite te na busta che contëgn döt l’ater.
art.4 – cianties
Les cianties (nia operes complesses sciöche orators o cantates) pó ester por cors moscedá, por cors de ëres o cors de ëi, a trëi/cater o deplü usc, cun o zënza acompagnamënt stromental, cun o zënza perts solistiches.
Al pó ince gní presenté composiziuns che tol ite la comunité cun strofes alternades o cun n refrain.
Le stil da adoré é tla dezijiun lëdia dl compositur (tonn popolar, stil romantich, composiziun polifonica, atonala ...). Le livel dles cianties dess ester saurí o mesan, aladô che ince cors nia-profescionisć sides bugn da les cianté.
I tesć é lëdi, mo sce le componist oress, pól nen chirí fora de na lista che vëgn metüda a desposiziun dai promoturs (da ciafé sön le sit dla uniun - cun l’indicaziun dla metrica).
Por i tesć pól gní adoré öna dles variantes dl Ladin dla Val Badia.
art.5 - termins
Les cianties mëss gní dades jö por posta cina ai 30 de jügn 2018 (al vel le stëmpl dla posta).
Art.6 – valutaziun
Dötes les operes gnará valutades da na iuria nominada dai promoturs. Chësta fajará na tlassifica aladô de süa sensibilité y esperiënza artistica adoran criters sciöche l’idea/l’originalité musicala, la cualité dl’aranjamënt, la relaziun danter test y musiga, les poscibilités de realisaziun. Le iudize ne pó nia gní contesté.
Art.7 - premiaziun y pesć
Chi che davagna gnará contatá por la fin d’agost 2018 cun i mesi che ëi á dé dant tl modul de iscriziun y al gnará ince publiché tla Usc di Ladins.
La premiaziun gnará fata pro la presentaziun dl liber Cianté Ladin III: cianties sacrales por cors (la data gnarà comunicada plü tert) - an ciararà da organisé na raprejentaziun dles cianties premiades.
I pesć che gnará surandá: 1. pest – 1.000 €, 2. pest – 750 €, 3. pest – 500€.
Art.8 – dërc de autur
I dërc de autur resta proprieté dl componist; ai dá jö ai promoturs le dërt de publicaziun y renunziëia ai davagns che gníss dai dërc dl autur.


text:
Tenor l’Uffizi federal per statistica vegn il basegn da scolasts per il stgalim primar a restar stabil fin il 2025. Quai malgrà ch’il dumber da scolaras e scolars vegn a crescher. Tar il stgalim secundar quinta l’uffizi cun in basegn lev pli aut da 7%. Sin domadus stgalims datti dentant grondas differenzas tranter ils differents chantuns.
En Grischun vegnan pensiunads ils proxims onns passa 4% dals scolasts sin stgalim secundar 1. Cun quai è il Grischun tranter ils quatter chantuns cun ils pli blers cas.
RR novitads 11:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Cussegl dals chantuns cunter chastis pli severs
Il Cussegl dals chantuns è cunter chastis pli severs tar violenza cunter la polizia. El ha refusà ina moziun dal Cussegl naziunal. Las propostas giajan memia lunsch per la Chombra pitschna.
Autur:
SDA / Dominik Hardegger
Il Cussegl naziunal pretenda numnadamain chastis da praschun nuncundiziunads. Tenor dretg vertent muntass quai che er in chasti da praschun dad almain dus onns tar la smanatscha da violenza cunter la polizia u autras autoritads.
RR novitads 14:00


text:
La Nurvegia (Kongeriket Norge in bokmål e Kongeriket Noreg in nynorsk, Regn de Nurvegia) l'è un stat de l'Europa de la Region bureal, ch'el se tröva int la part ucidental de la Scandinavia. A est l'è tacaa a la Svezia, a nord-est a la Finlandia e a la Rüssia, a ovest al Mar de Nurvegia e a sud al Skagerrak.
La so capital l'è Oslo. La gh'ha una süperfiss de 385.155 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.700.001 abitant.
La Norvegia (nom ufizial: Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg) a l'è una munarchia custitüziunala.
El rè a l'è Harald V (del 1991).
El Prim Minister a l'é el Erna Solberg (del 2013).


text:
Gia avant 9 onns han gì lieu discurs tranter il Vnuost (Tirol dal Sid) e la Val Müstair. Quella giada senza resultats concrets. Quai as dess ussa midar.
Intensivar la collavuraziun
La provinza autonoma da Bulsaun el Chantun Grischun vulessan optimar la collavuraziun sin il sectur da sanadad. Per daventar bainspert concret e vegni fundà in team da persunas or dal sectur strategic e politic. La finamira è da realisar in document da basa che descriva ils basegns plausibels, quai enfin il pli tard la fin dal mais settember 2017.


text:
La transumansa ën Piemont e ij temp ëd le Battiòire….
Col ëd la transumansa (la migrassion d’istà dle bès-cie ‘n montagna) a l’é, o a l’era për esse pì precis, un mond a së stant. Un mond, ant un mond particolar e squasi stërmà, completament scadensà e comandà da dle règole precise. Regole, tramandà da bes-cia a bes-cia, da pastor a pastor come ch’a fèissa (ma a ‘l l’era për dabon!) un còmpit fondamental për la sopravivensa e le bon-e faità dël mesté.
Chi a cherdìa a sti travaj a cherdìa a na vita motobin ancreusa e dura, lontan-a da mama e papà, da paregrand e maregranda, da morose e morosëtte, màira e cruva ‘d paròle për tanto temp. A tocava avéj n’ànim fòrt e sensa schërzin, për contrasté ai primi schërboj dla sèira na solitudin ch’a picava sèch come un maj, sël fer bujent.
Lassù, antrames a le stèile e a la lun-a ch’a sbalucava ‘d giaunèt, prima d’andé a gioch a-i era mach pòst për doe orassion a la Madòna, doe golà ‘d vin da la cossa e në sguard a le bes-cie. La dësvija a la matin a l’era ‘d bonora... E ij travaj da chërpapansa, tut ël di.
Ancheuj dova ch’a fan ancora costi mesté as respira na mentalità moderna, squasi semi-industrial. Le scadense a son fàite e gestìe da dle règole ‘nventà dai compiuter, colegà ai satèlit geostassionari ch’a simolo ‘ntere stagion, andova tut a l’é decis da le màchine e pòch da j’òm. A-i son ij càmion che ‘l tal di a ciapo le bes-cie portand-je an col tal pòst, tut pianificà, tut già decis, con ij pastor ch’a l’han ël telefonin celolar tacà a le braje.
Sicur, che costi mijorament a pòrto ‘d benefissi an termin ëd qualità dla vita e dël travaj, ma a dëscancelo ‘l fiut e l’ingegn, sìa dj’òm che dle bes-cie. E pròpi da le bes-cie (generalment tute vache da làit), an ij temp passà as signava con gran naturalëssa e sensa condissionament, ëd le manere dë ste ansema talment dròle e ancreuse, da fé dësbandé la lidersip dij can, ufissialment padron ancontrastà e gestor operativ dl’inter ëstrop.
A j’ero ij temp ëd le vache battiòire… Ij pastor ch’a forgionavo la stagion an montagna a l’ha fasìo sempe con un nùmer istess ëd vache. Për preparé në strop ch’a meritèissa, ij pastor a pijavo vache da vàire padron e coste a vnisìo mes-cià a la bon-a, veje e giovo, gròsse e cite, brave e grame. Apress dël viage, faticos e fàit ël pì dle vòlte tut a pé, le vache as lassavo a broté për chèiche temp ësle prairìe pian-e për ch’a s’arposèisso; e an bele lì a-i nassìa a colp ëd cornà, la supremassìa ‘d na vaca su tute j’àutre.
Apress ëd longhe e ancreuse ciacòte ch’a duravo minca vàire di, a-i era na bes-cia vinsitris! Cola vaca a vnisìa ciamà vaca battiòira. Për tuta la stagion a l’era chila la regin-a dlë strop e, sìa j’àutre bes-cie, che ij can as na stasìo a la larga. A l’era lògich che le pianà d’erba pì bele e pì gustose a fèisso ‘d dirit për la vaca battiòira. Chila a mangiava fin-a che la pansa a-j disìa prù..!.
Apress, e mach apress, ëd cò j’àutre as na podìo andé a rapolé erbëtta an bele lì. Ma a l’era regin-a ‘dcò ant ij pericoj, përchè as conta che tante vache battiòire a l’àbio fàit ëscapé fin-a ij luv pien ëd fam. Giù ant ij paìs, quand che ij padron a vnisìo a savéj che un-a dle soe vache a l’avìa fàit ël gran sàut e dventà na battiòira, a fasìo na gròssa festa an famija con tanta sodisfassion për tuti quant. A-i ëscapava sempe na bela vijà e na bela cioca sota ‘l pergòlato dla cassin-a.
Anvers ëd la metà dë stèmber, la vilegiatura a finìa e pian pianòt as fasìa la strà an arculon. Cole pì fortunà as fërmavo fin-a ai Sant an chèiche grangia da mira di 1.500 mèter, për broté l’ùltima erba vërda e për deje temp ai pastor ëd fé la cheuja dle patate, bòba prinsipal për faité da bin tut l’invèrn ch’a-i rivava.
Glossari
a gioch = a dormire
an arculon = al contrario (letteralmente: all'indietro)
bòba = pietanza
broté = pascolare
ciacòte = lotte
cioca = sbornia
cossa = borraccia
faità = realizzazioni
faité da bin = contrastare bene
maj = maglio
prù! = basta!
strop (ëstrop) = mandria
Mirò
(tratto da: Il Piccolo, mensile del pinerolese, 1999)


text:
Dumondas discutadas a la dieta davart il turissem alpin a Puntraschigna:
- Tge avegnir ha il turissem d'enviern insumma anc?
- Pertge na tract'ins betg ils centers turistics alpins sco centers urbans?
- Tge pon'ins emprender da l'istorgia dal turissem alpin per l'avegnir?
Era la regenza grischuna è stada preschenta: Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha referì davart las pussaivladads per il turissem grischun ed el ha sa participà ad in podi davart l'avegnir dal turissem. En pli hai dà referats d'experts da l'Italia, da l'Austria, da la Germania e da la Svizra. Coorganisatur da la dieta è la gruppaziun independenta «Avegnir Engiadin'Ota» che ha gì l'idea d'iniziar ina dieta suenter l'iniziativa per restrenscher la fabrica da segundas abitaziuns, suenter l'emprim na a gieus olimpics en Grischun e suenter la crisa cun il curs da l'euro.
RR actualitad 08:00


text:
Il crocodil Ge 6/6 I 407 è gia plazzà en la nova garascha, pli tard vegn anc la locomotiva istorica Ge 2/4 205 ch’è il mument a Filisur, plazzada a Bravuogn. Il nov suttetg per las duas locomotivas è vegnì bajegià or da laina da la regiun. Era las lavurs d’atschal ed il tetg d’arom èn vegnidas realisadas da firmas indigenas. Architects dal bajetg èn Stefan Lauener cun ils architects Ruch da San Murezzan. La direcziun da construcziun ha gì Georg Barandun da Filisur.
Puspè dapli visitaders
L’emprima giada suenter l’avertura dal museum da viafier hai puspè dà in augment da las frequenzas, scriva il museum en ina communicaziun. Quest onn haja il museum gia beneventà 18’000 persunas, tge che saja 1000 dapli che l’onn avant.
Novaziuns en il museum
Plinavant ha il Museum da Viafier infurmà davart ulteriurs projects. Il december è la reavertura da la nova tura d’uffants tras il museum; ed anc avant Nadal vegn averta l’exposiziun speziala «Erbe verpflichtet – UNESCO Welterbe in der Schweiz».
RR novitads 06:00


text:
L'aura è stada fitg bella e perquai manegia l'organisatur da la festa da giubileum e manader dal Center da furmaziun Surselva, Peter Kreiliger che sontg Peder haja manegià bain cun els. Ma era ils visitaders sajan vegnids. I saja grev da calcular quants visitaders che vegnian. «I n'è betg stà ina occurrenza cun gronds puncts culminants mabain ina occurrenza per preschentar ils servetschs da la regiun e laschar sa preschentar ils scolars e laschar far musica quels e quai n'è betg insatge ch'attira la glieud sco ina parada da schlagher», manegia Peter Kreiliger. Ch'i na saja betg stà tut occupà saja forsa gist stà bun. La finala saja prest tut vegnì organisà cun ils collavuraturs e sche tut fiss stà plain avessan els forsa gì bregia. Perquai è Peter Kreiliger fitg cuntent cun il dumber da visitaders ch'el stimà sin var 1000.
Preschentar tge che la regiun fa insumma
I saja segir stà bun da gist prender il giubileum sco chaschun da sa preschentar a la populaziun. Ils blers enconuschian la Regiun Surselva per il pli pervi dals satgs da rument verds, manegia Peter Kreiliger. Ussa hajan els gì la pussaivladad da laschar ir tras la chasa che la Regiun Surselva ha cumprà avant var in onn e mez e mussar tge purschidas che tutgan tut tar la Regiun Surselva. Uschia ha quai era da per bain inqual visitader in "aha" cura ch'els han vis tge che vegn organisà entras la Regiun Surselva ch'occupa ussa 120 collavuraturs.
La «Casa Surselva»
Ina surpraisa hai dà cun al scuverta dal num da la chasa che la Regiun Surselva ha cumprà avant var in onn e mez da la REPOWER. Il president da la Regiun Surselva, Ernst Sax è cuntent cun la Regiun Surselva.
La presidenta da la regenza grischuna Barbara Janom Steiner ha pudì tagliar il bindel tar la chasa cun il nov num. Sco Barbara Janom Steiner ha ditg saja la Regiun Surselva in bun exempel per la collavuraziun en la regiun.


text:
Gian Pol Godly è agricultur a Segl en Engiadin’Ota. Suenter ch’el veva emprais architect ha el lavurà en Svizra Bassa e blers onns era en Canada. Turnà en patria ha el decis da manar la pitschna agricultura da famiglia a Segl, en in ambient dominà dal turissem. Sias conuschientschas istoricas e culturalas al lian ferm cun ses ambient dominà dal Piz Lunghin, funtauna e sparta-auas per trais gronds flums en Europa. Las funtaunas e lur impurtanza per nus umans è in dals temas dal discurs cun Chasper Pult, in'emissiun directa da la Villa Garbald a Castasegna en Bergiaglia.
Il forum 2007-2008 Funtaunas
Gian Pol Godly è agricultur a Segl en Engiadin’Ota. Suenter ch’el veva emprais architect ha el lavurà en Svizra Bassa e blers onns era en Canada. Turnà en patria ha el decis da manar la pitschna agricultura da famiglia a Segl.


text:
Posiziuns ed appels
Il Club Helvétique publitgescha posiziuns davart discussiuns actualas, era per iniziar cuntraversas necessarias davart dumondas impurtantas da noss temp. El fa plinavant appels davart eveniments spezials, preschents u passads, da la vita politica u sociala.
Il Club Helvétique s’engascha per la concordanza
Cuss. fed. Eveline Widmer-Schlumpf è sa retratga dal Cussegl federal, il qual vegn elegì il proxim 9 da december. En lez connex evochesch’ins la « concordanza confederala» per giusitifitgar l’attribuziun d’ina segunda sedia a la PPS. Ma tge munta vairamain «concordanza»?
Appel dal Club Helvétique per las elecziuns federalas da l’atun 2015
Ins po star da la vart politica ch’ins veglia, ma ins duai en mintga cas far diever dals agens dretgs civics cun sa participar a las elecziuns. E latiers duain ins vuschar per quellas candidatas e per quels candidats che garanteschan sensa resalva las pitgas da nossa democrazia : respect, spiert cosmopolitic e constituziunalitad.
Documents da basa
Il Club Helvétique discuta e tracta temas ch’el valitescha sco politicamain impurtants per il stadi e la societad. El elavura e publitgescha documents da basa en chaussa.
Negin text en rumantsch
Test


text:
Il sguard sin l'emna
- Sonda, 5.11.2016, 12:06
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.11.2016, 12:06, RTR
Sur da ressorts, la midada dal clima e l'elecziun tranter pesta e colera en ils Stadis Unids.
La Val Müstair retschaiva cun bratscha averta in nov investider per ina nova pendiculara ed in nov ressort: la speranza mora sco ultima era en autras regiuns. Sch'il cunfin da vegetaziun sa stauscha ensi per 500 fin 700 meters: l'Uffizi federal per l'ambient avertescha. Ils Stadis Unids elegian l'emna proxima ina successura ni in successur da Barack Obama: daventa Putin il nov president?


text:
Impressiuns digl gôt
En gôt bagn structuro sa distingua antras l’existenza da tottas vigliadetnas ed ena gronda diversitad da speztgas. Per mantigneir e promover chegl, è la tgira digl gôt indispensabla. Las selvas digl cumegn da Surses s’extendan tras l’antiera val da Salouf anfignen Beiva.
Travagl da gôt
Igl menaschi forestal digl cumegn da Surses è responsabel per tot las lavours digl gôt. Chegl cuntigna tranter oter la tgira digl gôt saro e digl gôt gioven, la fundaziun digl effectiv e la promoziun dalla biodiversitad.
Rezgia
La rezgia communala è situada a Gravas - Tinizong. Per onn vign razgea radond 1’000 m3 lenna.


text:
Contribuc por l'assiguraziun söla ponsiun di paurs
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Ara se trata de na retüda dl 50% di contribuc soziai paiá ite por la ponsiun di invalig, dla jënt atempada, di parënc de n mort.
Por les aziëndes agricoles cun passa 75 punc de svantaje vëgn la soma dl contribut determiné vigni ann dala Regiun cina al 70%.
Por l’ann 2018 á la Regiun preodü che: por les aziënde agricoles che á da 76 a 110 punc de svantajé é la soma dl contribut dl 60%. Deperpo che por les aziëndes agricoles cun passa 110 punc de svantaje é le contribut dl 70%.
- Registraziun tla lista di contribuć ai paurs unificà (ex-SCAU)
- le lüch da paur é te na situaziun particolarmënter stleta, chël ô dì:
- almanco 25 punć de complicaziun, aladô dles desposiziuns che reverda le sostëgn dl'agricoltöra da munt;
- nia plü de 3 ha de fruticoltöra y de viticoltöra;
- alplü 40 unitês de bestiam adult;
- alplü 22.000,00 € de davagn brutto che vëgn da ativitês nia da paur da pert dl titolar y di familiars atifs eventuai, (dal davagn complessif brutto vëgnel inće stüt fora le davagn agricol y de proprieté tl cheder dl'ativité agricola, le davagn dal'assiguraziun sön la ponsiun di paurs independënć, le davagn da ativitês aladô dl art. 2135 dl codesc zivil).
Por i punc 1 y 2 velel la situaziun al 1. de novëmber dl ann de referimënt (chël ó dí l’ann dan chël dla presentaziun dla domanda). Por le punt 3 mëssel gní dé dant le valur mesan de unité de bestiam adult tl ann de referimënt. Por le punt 4 velel le davagn de dui agn dan l'ann de presentaziun dla domanda.
La domanda mëss gnì dada jö pro n patronat che se cruziarà da ti la ortié inant al'Agenzia ASSE.
L’anuzaziun de chësc sorvisc é debann.
Lege regionala di 25.7.1992, Nr. 7 - art. 14, en forza
Formulars
Mudaziun dla modalité de paiamënt
Previdënza y assëgn por la familia
- Formulars
- Abänderung der Zahlungsmodalität [500 KB]
- Formulars
Misciuns di patronać dla Provinzia de Balsan
- D’atres injuntes
- Patronate [500 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 22/03/2018)
Ënt competëntASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 83 19 (Wolfgang Zippl)
Fax: 0471 41 83 29
E-mail: aswe.asse@provinz.bz.it
PEC: aswe.asse@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinz.bz.it/aswe
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: dales 9.00 ales 12.00
Jöbia: dales 8.30 ales 13.00 y dales 14.00 ales 17.30
Terminns
Tl tëmp de 3 mëisc dala tomanza dl’ultima rata di contribuć soziai dl ann de referimënt (chësc ô dì: plü o manco i 15 de aurì de vigni ann) sön la prestampa.


text:
Bario
El bàrio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ba. El g'ha nömer atòmich 56, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de bàrio el g'ha 56 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca "Bapύς" (barys) che völ dì gréf.
En natüra, el bàrio el se prezènta sóta fùrma de sèt izòtopi diferèncc, chèl che se càta piö de spès l'è el 138Ba (71,7% del totàl del bàrio dispunìbil). L'è 'n metàl mulzì, de culùr gris arzentàt, de aspèt el pöl someàsen al piómp, El fà part dei metài alcalì terùs e l'è 'n elemènt che reagés facilmènt.
L'è stat identificàt per la prìma ólta del chìmich svedés Carl Scheele endel 1774.


text:
La firma Uffer bajegiar ed energia SA da Savognin ch’è spezialisà en differents secturs, s’accorscha il pli ferm il vent pli criv en la construcziun auta. «Qua avain nus stuì bajegiar giu persunal considerablamain», ha ditg Enrico Uffer, il manader da l’interpresa.
Avunda lavur fin oz
Il pli pauc patescha la branscha da la construcziun bassa. «Nus s’accurschain la concurrenza da firmas dad atras regiuns», ha ditg Diego Luzio, il manader da la firma Luzio SA da Savognin. Per questa stad saja sia firma dentant gia bain sin via, la pli grond’incumbensa saja la construcziun da la nov’ovra idraulica Ragn d’Err a Tinizong.
Sco quai che Daniel Uffer, il manader da la scrinaria Uffer a Cunter ha ditg, ins haja gia avunda lavur enfin oz. Il futur saja dentant intschert. Relaschadas na sajan betg planisadas, ina persuna che dettia giu la stad sia plazza, na vegnia però betg pli remplazzà, ha ditg Daniel Uffer.


text:
Arvgär
Rivergaro (en emilià: Arvgär) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 7 018 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 43,8 km² e 'na densità de 160 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gazzola, Gossolengo, Podenzano, Travo e Vigolzone.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Rivergaro l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il cumbat electoral per il presidi aveva procurà per emnas plain tensiun a San Murezzan – e quella tensiun va vinavant. I dat in segund scrutini. Nagin dals dus candidats ha cuntanschì la maioritad absoluta dad 829 vuschs.
La cursa vegn vairamain cnappa:
824 vuschs: Christian Jott Jenny, l'intendant dal Festival da Jazz da San Murezzan, ha procurà er gia cun il resultat da la dumengia per in'ulteriura surpraisa politica. Cun sia candidatura n'ha el betg be dà moviment en il cumbat electoral ma er activà il suveran. En l'emprim scrutini realisescha Jenny schizunt dapli vuschs ch'il president communal actual.
Che be tschintg vuschs manchian per far clera la situaziun sechia a Christian Jott Jenny. El avess gì pli gugent fatgs clers, ma quai saja dad acceptar uschia. Uss saja anc ina giada da far cler, ch'ins sappia «far ei meglier» sco enfin da qua, ha el ditg en l'intervista cun RTR:
809 vuschs: Sigi Asprion, il president communal actual, è la varianta enconuschenta dapi ils davos otg onns. Tuttina n'ha el betg pudì persvader il suveran ed ha dad ir en in segund scrutini.
Ins stoppia discurrer dad in resultat pli u main identic tranter els dus. Perquai stoppia el far uss patratgs co ch'el savess preschentar meglier quai ch'el haja cuntanschì enfin uss, ha in Sigi Asprion plitost dischillusiunà ditg en l'intervista cun RTR:
Uschia è a San Murezzan entant cler be ina: In emprim success ha Christian Jott Jenny cuntanschì cun sia candidatura – numnadamain activà il suveran a sa participar al process politic. Il biro da votaziuns ed elecziuns da San Murezzan ha communitgà ina participaziun da 69,26% a l'elecziun.
Il segund scrutini è fixà per ils 7 d'october.
RR novitads 13:00+


text:
Concert da Thomas Rüedi e Philip Cobb a la «Brass Week Samedan»
- Mesemna, 6.12.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.12.2017, 19:00, RTR
Dapi intgins onns vegn la Brass Week organisada a Samedan, e quai cun grond success. Durant quell'emna pon students ed amaturs da musica as entupar cun docents e profis per sa scolar e sa perfecziunar.
En il rom da quell'emna musicala a Samedan vegnan era fatgs differents concerts, tant dals participants sco era dals docents. In dals puncts culminants da l'ediziun 2017 è stà il concert dal eufonist svizzer Thomas Rüedi ed il cornettist englais Philip Cobb. In concert che RTR ha astgà registrar e che nus preschentain uss fitg gugent a vus – exclusivamain sin las undas rumantschas.


text:
Càster
Càster (nòm uficiàl en italià: Castro) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö la ria bergamasca del Lach de Sàrnech a la fóce del Borlèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 1 356 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,5 km² e 'na densità de popolasiù de 387 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 43 km de la sità e a 220 méter söl lièl del mar e l'è tacàt ai cümü de Lùer (BG), Piànech, Pizògne (BS) e Sólt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sö la ègia strada töta a curve 'n ria al làch s'pöl vèt ü paesàgio de gran interès natüralìstech fai de mür de préda che i se böta a strapiómp in del lach e tra öna còrna e l'ótra se dèrf fò i bögn 'ndóe se casa dét i aque del lach.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il HCD na tutga betg tar ils topfavurits per la stagiun 2018/19. Quai di era l'attatgader Enzo Corvi. «Uss a l'entschatta da la stagiun na tutgain nus segir betg tranter las meglras quatter equipas da la liga». Il HCD va numnadamain cun bleras midadas en il nov campiunadi. Endisch giugaders han bandunà il club, set giugaders èn vegnids vitiers. Plinavant èn era intgins juniors vegnids integrads en l'equipa.
Nus na tutgain segir betg tranter ils top 4.
Sin il palpiri èn ils ZSC Lions, Berna u era l'EV Zug segir pli ferm ch'il club da hockey da Tavau. Ma cler, malgrà ch'il HCD n'è betg il topfavurit, vul Enzo Corvi avair success questa stagiun.
Ina nova equipa cun nov schlantsch
Tenor il defensur Claude-Curdin Paschoud han las bleras midadas en il cader gì in effect positiv durant il trenament da stad. Ins bada, ch'i dat puspè nov elan entaifer l'equipa.
Bler dastgan ils fans da Tavau segir spetgar da l'attatgader Shane Prince. L'american ha dà ils ultims onns en la NHL tar ils New York Islanders. El saja in giugader cun enorm tempo ed in fitg bun sajet, di Enzo Corvi. Il segund nov giugader ester en il cader dal HCD è il Finlandais Sami Sandell. Era el è in attatgader che duess procurar per gols.
Paschoud – la constanta en l'equipa da Tavau
Il defensur Claude-Curdin Paschoud na tutga betg tar ils stars en l'equipa dal HCD. L'Engiadinais è dentant gia dapi quatter onns in giugader da tschep. El n'ha manchentà betg in gieu durant las ultimas quatter stagiuns.
Magari far in gol fiss segir era insatge bel.
Betg ina spezialitad da Paschoud è dentant il sajettar gols. Sco el ha ditg ad RTR, speria el dentant, ch'el vegnia da midar quai quest onn. En sia carriera en la liga naziunala A (inclusiv playoffs) ha il defensur da 24 onns dà 269 gieus e sajettà quatter gols.
RR actualitad 17:00


text:
Nus avain discurrì cun il president da la fundaziun Christian Collenberg. Nus avain guardà sur las spatlas a dunna Maria Giger da la spitex ed avain fatg ina visita a dunna Doris Mögling ch’abita en ina da las abitaziuns.
Adina dapli abitaziuns
Las abitaziuns dattan la segirtad ch'ins haja la tgira ed il service ch'ins dovra sch'ins vul e sa betg far tut sez. Quai di Christian Collenberg, il president da la fundaziun purtadra dal Kantengut. L’onn 1981 ha il Kantengut inaugurà las emprimas abitaziuns cun accumpagnament. Oz datti en l'instituziun dapli abitaziuns che letgs da tgira. Per Christian Collenberg in svilup che mussa il futur. Dentant vesa el era tschertas differenzas tranter la situaziun en la citad da Cuira e sin la terra.
Il temp ed il tablet
Dunna Maria Giger lavura passa 26 onns sco collavuratura da spitex en la chasa da tgira Kantengut. Ella accumpogna las abitantas ed ils abitants en las abitaziuns per attempads. Dentant be quels che dovran ses agid. Blers fan tut sez. Auters dovran in pau agid per il tegnairchasa. Ed anc ad auters sto Maria Giger gidar a star si e trair en soccas. Ils servetschs prestads ston las collavuraturas da la spitex documentar en minutas e secundas sin l’i-pad. Temp per discurrer cun las abitantas ed ils abitants resta tuttina.
Gia adina vivì en ils auts
Doris Mögling ha 83 onns e stat en ina da las abitaziuns cun accumpagnament dal Kantengut. Anc fa ella tut sez. Ed er il pum d'urgenza ha ella anc mai stuì duvrar. Sia abitaziun dad ina stanza sa chatta sin il terz e cunquai pli aut plaun dad ina da las quatter chasas cun abitaziuns. Quai è impurtant per Doris Mögling. Avant da vegnir en il Kantengut, ha ella vivì en ina chasa auta a Cuira, sin il 17avel plaun.
En l'actualitad da mezdi dal Radio Rumantsch pudais vus tadlar in'ura tematica davart l'abitar accumpagnà.
La discussiun politica davart la tgira da malsauns
Il chantun Grischun less midar la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas. Tenor il manader da l’Uffizi da sanadad chantunal Rudolf Leuthold vulan ins tegnair quint cun la revisiun a la midada demografica. E perquai preveda il sboz da stritgar las contribuziuns per crear novs letgs da tgira. Persuenter duessan furmas alternativas d’abitar vegnir promovidas.
La critica
Durant la fasa da consultaziun han diversas organisaziun crititgà ed er refusà il sboz per reveder la lescha da malsauns. Tranter auter er la Regiun Surselva che va d’accord da promover dapli l’abitar accumpagnà. Dentant crititgescha la Regiun Surselva ch’ils custs vegnian spustads a las vischnancas ed als attempads cun la revisiun da la lescha.


text:
Canón do Sil
El Canón do Sil l'è ona fòra de la Galizzia arenta al fium Sil che la compagna el Sil per i 50 kilometer prima de la soa entrada in del fium Minho. L'è consideraa vun di paesagg pussee bej de la Galizzia.
I mur van su anca fina a 500 meter dal nivell de l'agua e vista la differenza climatega gh'hinn on poo de ambient e gh'hinn anca di Oliv. Importanta anca la produzzion de uga da vin, scominciada giamò ai temp di Roman. L'area l'è ciamada Ribeira Sacra e l'è l'unegh canton de la Galizzia a fà pussee vin ross che bianch.


text:
Sco quai ch’il Parc Natiral Beverin scriva en ina communicaziun, cursescha il bus las fins d’emna sco era il prim d’avust. Durant la stagiun auta cursescha il bus era la mesemna. Il bus parta mintgamai da Sufers a las 10.05 ed arriva in quart d'ura pli tard da manaivel dal Lai da Vons sin 1991 meters sur mar.
Pli simpel da cuntanscher chamona Cufercal
Tenor il Parc Natiral Beverin saja la chamona Cufercal uschia cuntanschibla pli spert. Il bus sto vegnir reservà la saira avant enfin las otg tar l’interpresa da transports Herbert Michael. Per creschids custa in viadi sis francs ed uffants a partir da sis onns pajan la mesadad. Tut tenor tge frequenzas ch'il bus ha, custa il manaschi dal bus tranter 3'000 e 5'000 francs per l'onn 2017, han communitgà ils responsabels.


text:
Ils dus ministers han decidì da furmar ina delegaziun per tractativas. Quella vegnia ad examinar la collavuraziun per la segirada dal spazi d’aria e sche necessari meglierar ella. Quai ha ditg il schef da communicaziun dal Departament federal da defensiun VBS a l’agentura da novitads sda.
Proteger meglier il WEF
En ina cunvegna bilaterala vulan Parmelin e Doskozil tranter auter sclerir la dumonda da collavurar pli intensiv durant il Forum economic mundial a Tavau. Ed i sa tractia era d’eliminar dischavantatgs, ha ditg il minister austriac a schurnalists. Qua sa tracti da problems che pon sa dar cun vulair persequitar aviuns sur ils cunfins ora.
RR novitads 15:00


text:
Il club da hockey da Berna stat curt avant crudar or dal mezfinal dals playoffs. Il defensur dal titel ha pers ier la partida encunter ils ZSC Lions cun 1:3. En la seria mainan ils Turitgais uschia cun 3:1. Uschia sto Berna gudagnar ils proxims 3 gieus, a Turitg tanscha in'ulteriura victoria.
En l'ulteriura seria statti in pari da 2:2. Lugano ha battì Bienna cun 5:1.
Ed en ils playouts ha Kloten pers encunter Ambri cun 2:3 suenter prolungaziun. Kloten è uschia en retard cun 1:3.
RR novitads 07:00


text:
Emégglia
Artécol in dialèt arzân
L'Emélia ( Emilia in italiân) l’é ‘na regiòun stôrica ed l'Êlta Itâlia , che insèm a la Rumâgna la fōrma la regiòun ed l' Emélia-Rumâgna.
La tôṣ al nòm da la Via Emélia, strêda fâta fêr dal cônsol rumân Emilio Lepido per coleghêr tra 'd lōr al sitê ed Rémin e Piaṣèinsa.
Indice
Cunfîn[modifica | mudéfica la surzéia]
I cunfîn geogrâfich emiliân în: a matèina i fióm Silêr e Rèn, che la divéden da la Rumâgna, a nôt al fióm Po, che la divèd da la Lumbardìa e dal Vènet, a mezdé al spartidōr dal j âcvi ed l' Apenèin, ch’ al fa da cunfîn cun la Ligória, e cun la Tuscâna.
La cumprènd al pruvînci ed Piaṣèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frêra e Bològna (fôra che la zôna imolèiṣa).
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
A partîr dal 568 d.C. (ân ed l'arîv di Longobêrd ind la Pianûra Padâna) fîn al 1859, l'Emélia la fêva pêrt ed la Lumbardìa e i sô abitânt êren ciamê lumbêrd. L’é vèira però che sté nòm l’é stê dê da i Longobêrd dôp avèir ocupê pêrt dal teritôri ed la regiòun gvernêda da Ròma fâta dal sitê ed Forum Livii (Furlè), Forum Cornelii (Imóla), Faventia (Faèinsa), Bononia (Bològna), Mutina (Mòdna), Regium (Rèz), osèja l'otêva regiòun d ‘ Augusto, ciamêda apûnt Emélia.
Al momèint ed l'invasiòun franco- piemuntèiṣa, in època napoleônica, per fêr in môd che a gnés mìa fât ‘na regiòun lumbêrda trôp potèinta, i piemuntèiṣ a j àn tirê fôra ed nōv l’ idéja d’ "Emélia" (tirând fôra per l'ucasiòun al nòm ed l' antîga regiòun d’ Augusto). Còst l’ à purtê al cambiamèint ed divêrs nòm. Ad esèimpi, Rèz Emélia, préma ed l'Unitê d'Itâlia l’êra ciamêda sōl Rèz o ânca Rèz ed Lumbardéia.
Antîga divisiòun polética[modifica | mudéfica la surzéia]
I principêl stêt che àn tôt pē int la regiòun, che tânt l’ àn sgnêda, în al Duchêt ed Mòdna e Rèz, al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa e al Duchêt ed Frèra; Bològna l’ stêda per dimòndi tèimp la sitê ed cunfîn tra la Longoberdéia e la Rumâgna, mó tra vicèndi sfalsêdi al Stêt ed la Cēṣa l’ à quêṣi sèimper avû dal tót al pusès, fîn al Risorgimèint.
Artéccol in dialatt bulgnais
L'Emégglia l'è 'na regiån stòrica d'l Èlta Itâglia, ch'la métt insamm la regiån Emégglia-Rumâgna cun la Rumâgna. La tôl al nomm da la via Emégglia, la strè ch'l à fât fèr al consol romàn Marco Emilio Lepido par lighèr insamm äl zitè ed Rèmin e 'd Piesänza.
Cunfén[modifica | mudéfica la surzéia]
I cunfén geogrâfic d'l Emégglia én: i fiòmm Siller e Raggn a maténna, al cunfén cun la Rumâgna, al Po ed såtta, al cunfén cun la Lunbardî, ed såura i mónt d'l Apenén, al cunfén cun la Tuschèna e la Ligûria.
La cunpränd al pruvénzi ed Piesänza, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frèra e Bulåggna (fora ch'al distratt ed Iommla).
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Fén dal 568 d.C. (quand i arrivénn i Lungubèrd int'la Basa padèna) al 1859, l'Emégglia l'era pèrt d'la Lunbardî. Qual ch'l è vair l'è tignimôd che ste nomm l'è stè dè dai Lungubèrd dåpp ch'i avéven occupè la regiån guernè da Råmma ch'l era cunposta dal zitè ed Forum Livii (Furlè), Forum Cornelii (Iommla), Faventia (Faänza), Bononia (Bulåggna), Mutina (Mòdna), Regium (Rèz), la regiån ôt d'Augusto, ch'l era ciamè Emilia in latén.
Al mumänt d'l invasiån dî franzîs e dî piemuntîs quand ai era Napoleone, dezidénn ed creèr al nomm Emilia parché i avéven pòra che la Lunbardî la psess advintèr trôp forta. L'è par quasst che Rèz prémma d'l Unitè l'era ciamè Rèz ed Lunbardî (Reggio di Lombardia).
Antîga divisiån puléttica[modifica | mudéfica la surzéia]
I stèd piò impurtant d'la regiån eran al Duchè ed Mòdna e Rèz, al Duchè ed Pèrma e Piesänza e al Duchè ed Frèra. Bulåggna l'è stè par dî ân al cunfén stra i Lungubèrd e la Rumâgna, mo a la fén l'è stè al Stèd d'la Cîsa ch'l à guernè par pió tänp, fén al Risorgimänt.
Artìcol in dialètt frarés
L'Emilia (la's ciama "Emilia" anca in Italian) l'è na regiòn storica dl'Altitalia, in du'c a stà anca Frara. Quand' ch'i à fatt la divisiòn pulitica dil región italian, i l'à misa insiem a la Rumâgna e al dì d'inquò le i è dò regiòn tacade: Emilia-Romagna. La's ciama acsì par via dal consùl rumàn Marco Emilio Lepido, che dal sò temp l'avea fatt far na strada par andar da Rimini a Piasénza, la Via Emilia, par l'apùnt, e acsì l'è dvantà al nom dla región. Frara l'è la sola zità e pruìnza dl'Emilia, cl'è brisa sull'ass dla Via Emilia e c'la'n g'à mai avést nient da spartir con cla storia lì. Difàtt Frara l'è brisa gnuda sù co i antigh rumàn cumpagn' il zità dla Via Emilia, ma dal'Alt Medioevo.
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
A gh'è na mità dla regiòn cl'è in pianura e la va su par giù da la Via Emilia, andand in sù infin al Po, ad sòra a gh'è la Lumbardia e al Veneto; mentar ad sota dla Via Emilia i cmìnzza i Apenin, infin a rivar in Liguria e Tuscana. Ad sóta dla pruìnza ad Frara e la dla dal turént Siller, a Est ad Bulógna, a cmìnza la Rumâgna.
Il pruìnz dl'Emilia le i è: Piasénza, Parma, Rèz, Mòdna, Frara e Bulògna (ma brisa Imola). Tutt chi paìs ch'i stà di là dal Po da vsin a Frara, a's pò dir c'na volta i era Emiliàn, parché i era sota i Esténs prima e sota al Papàt dòp. Quant Napoleòn l'ha ridisegnà i cunfin dl'Italia, l'ha stabilì ch'l'Emilia la rivass infin al Po e la dlà i fuss bela tutt venezziàn.


text:
Aztech
I Aztechi i era una di grandi populaziun preculumbiani, la pusè viva quan chi ie entrac en cuntat cunta i Spagnol. I se ha svilupat en la regiùn mesoamericana del Mesic dal tresent fin al cincent.
En nahuatl, la lengua di i'Aztech, "Aztec" el vul dì "quel che'l ven de Aztlàn", na regiùn mitica en del nord del Mesic. I Aztech i se riferivan a se stes cuma Mexica o Tenochca: l'us dela parola "aztechi" cuma termine generic per designà tuci quili genti acumunadi da tradiziun, abitudini religiun i lengua ai Mexica lè stac intrudutt dal geografu tedesc Alexander von Humboldt per fa na distinziun cunta gli attuali mesican.
L'etimologia dela parola Mexica l'è incerta. Alcun'i iputizza che la sia la parola Nahuatl che la vol di Sô, altri i pensa che la posi deruvà dal num del cundutier Mexitli. Altri amò i dis che'l se po tratà de'n tipu de pianta che la creseva dinta'l Lach Texcoco. Leon Portilla'l sugeris che'l podia stà per "umbelic dela luna" dal Nahuatl metztli (luna) e xictli (umbelic).


text:
L'experta Ursi Burkart-Merz lauda il chant rumantsch. Era cumpliments fa l'experta per l'organisaziun da la festa da chant districtuala Surselva. Il vitg da Falera haja laschà ora cups cun questa organisaziun. I saja stà per ella ina da las meglras festas da chant ch'ella saja insumma stada fin ussa.
Il tun dals chors vegn tgirà cun trenar, ed el è quatras fitg cultivà. Cun raschun vegn pretendì che la Surselva saja il center per il chant da chors.
Suenter tant laud manegia Ursi Burkart-Merz ch'i saja però grev da tegnair tut il cuntanschì per la proxima festa. I dovria vinavant engaschi, e nagin dastgia ruassar sin las arbajas cuntanschidas – uschiglio pateschia la qualitad.
E la proxima giada datti l afesta il 2021. Nua n'è anc betg decidì.
RR actualitad 06:00


text:
L’aua da l’Ara vegn duvrada per sfradentar, sche la temperatura crescha sur la marca da 20,5 grads vegn la producziun reducida per sa tegnair vida la concessiun. Ils ultims dis è la temperatura da l'Ara ida pliras giadas sur 20 grads. En la citad da Berna ha ella perfin cuntanschì 22 grads, quai ch'è fitg stgart durant il zercladur.
Era l’ovra atomara da Beznua dovra l’aua dal flum Ara per sfradentar. La situaziun vegnia observada, tar Beznau sto l’Ara sa stgaudar sin sur 22 grads per che la prestaziun stoppia vegnir reducida.
RR novitads 20:00


text:
Nadal-Noel-Natale-Weihnachten – Il concert SSR
- Dumengia, 25.12.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 25.12.2016, 9:03, RTR
Il concert da Nadal da la SSR per 2016 ha gì lieu ils 11 da december a Sent en la baselgia da San Lurench
Tschintg furmaziuns han interpretà là chant e musica per la festa da Nadal, uschè La Cumbricula, in ensemble vocal da l'Engiadin'Ota e la gruppa C'est si B.O.N. cun ragischs a Tschlin, Elisa Netzer e ses Train Raid-Trio (Ticino), il quartet Les Tubadours (Fribourg/Bern) ed il Jodelterzett Meier-Berweger-Preisig da l'Appenzell Dadora. Maria Victoria Haas (RTR) ha moderà en las quatter linguas naziunalas.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Duas emnas suenter ch'ina lavina è ida giu sur Zermatt han gruppas da salvament chattà en la naiv la bara d'in um. Quel era ils 24 da mars sin ina senda da spassegiar, cura ch'el è vegnì surprendì da la lavina. Quai communitgescha la Polizia chantunala dal Vallais.
En ina emprima tschertga n'avev'ins betg chattà u localisà il sepulì e cunquai ch'i n'aveva dà nagina annunzia da spariziun, avevan ins betg tschertgà vinavant. In'emna pli tard è arrivada in'annunzia da spariziun. Sin quai han las forzas d'intervenziun cuntinuà cun la tschertga. Suenter plir dis han els chattà il venderdi vers mezdi la bara da l'um sparì – sut in cuverta da naiv d'in mez meter. La Procura publica dal chantun Vallais intercurescha il cas.
RR novitads 09:00


text:
Andreas alias Mac Duschletta
- Sonda, 20.1.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 20.1.2018, 9:03, RTR
«Jau sun maridà cun il hockey e cun mes auto, manegia mia dunna!»
Il sport da hockey ha accumpagnà Andreas Duschletta da Samedan gia dapi sia giuventetgna. Suenter avair giugà cun il Club da hockey da San Murezzan activamain – tranter auter ès el er daventà campiun svizzer cun la squadra da juniors – ha l'um da 62 onns s'engaschà plainamain a favur da l'EHC San Murezzan. Uschia è il pastizier, che viva cun sia dunna a San Murezzan, preschent fin quatter sairas l'emna en l'arena da glatsch Ludains sco schef da material. Actualmain dovri però anc ina pli auta preschientscha – quai causa las preparativas per la festa da giubileum da 100 onns EHC San Murezzan.


text:
En regiuns pli bassas sco p. ex. en la Val dal Rain da Cuira prescriva la lescha ch'ils tetgs ston tegnair ora bun 200 kg per meter quadrat. En regiuns pli autas sco l'Engiadina ni il Partenz quintan architects ed inschigners cun dapli naiv, uschia ch'ils tetgs ston là tegnair ora bun 700 kg per meter quadrat.
Tar naiv nova, sitga è quai ina cuverta da set meters grossezza. Tar naiv bletscha sco quai ch'i ha actualmain, dovri però be 1,75 m fin ch'il cunfin è cuntanschì. Uschia sa rimnan lura sin ina chasa dad ina famiglia p. ex. fin 35 tonnas naiv.
Anc betg da far quitads – ma tegnair en egl
Malgrà ch'i ha actualmain blera naiv sin ils tetgs n'haja anc betg uschè blera ch'il cunfin fiss cuntanschì, uschia Markus Feltscher, il directur da l'Assicuranza d'edifizis dal Grischun. Ma sch'i dettia anc dapli naiv u sche quella na saja betg repartida guliv sin il tetg, na dovria quai betg bler dapli per far donns. Tar naiv bletscha sco quai ch'i ha il mument, cusseglia el da tegnair en egl il tetg a partir d'ina cuverta dad 1,50 m. Lura saja da far stim sin sfendaglias u sfratgs e tut tenor reagir.
Il directur da l'assicuranza d'edifizis avertescha però da bittar sez la naiv giu dal tetg. Quai saja bler memia privlus e be da laschar far professiunalmain da tetgers. Quai valia er sch'i saja da laschar chavar ora chamins.
Er possessurs da chasas pli veglias na ston tenor Markus Feltscher betg far dapli quitads. Impurtant saja simplamain che la chasa saja adina mantegnida e controllada bain.
... Er stallas da 100 onns èn senz'auter bajegiadas uschia ch'ellas pon tegnair ora questas paisas. Uschiglio na fissan ellas betg pli qua.
Tgi è responsabel per tge donns?
Per donns chaschunads entras lavinas u chandailas da glatsch che crodan giu dal tetg è da principi il possessur da la chasa responsabel. Per da quests cas po el però far ina assicuranza da responsabladad civila (Haftpflicht). Quella n'è però betg obligatoria.
Auter tar l'assicuranza d'edifizis. Quella è obligatoria per tut ils proprietaris e surpiglia donns che vegnan chaschunads vi dal bajetg. P. ex. sch'il tetg vegn smatgà da la naiv u sch'ina lavina da tetg fa donn a tievlas.
Malgrà la blera naiv dals ultims dis hajan els gì fin uss be 30 cas da donns vi da bajetgs sez. Quai saja fitg pauc. Ma savens vegnian quels donns lura er pir nanavant la primavaira u la stad cura che la naiv saja davent.
RR actualitad 12:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Prevc gudogna er segunda concurrenza da siglir ad Engelberg
Il Sloven Peter Prevc ha er gudagnà la segunda concurrenza da siglir ad Engelberg. Cun in record da schanza da 142 meters tar il segund sigl ed in avantatg da 19,4 puncts sin il segund ha el dominà la concurrenza cleramain er la dumengia.
Segund è vegnì l'Austriac Michael Hayböck e terz il Norvegiais Kenneth Gangnes. Simon Amman è sa megliurà anc en la secunda runda dal 29avel sin il 14avel plaz. Killian Peier e Gregor Deschwanden n'èn betg sa qualifitgads per il segund sigl.
RR novitads 17:00


text:
Da metter ils films che vegnan mussads, il link avra en ina nova fanestra sut in motto saja enorm grev di il directur artistic Carlo Chatrion. Il festival saja creschì ed ils films sajan vegnids adina pli vasts. Sch’el duai però far urden cun tut ils films, sche lura faschess el quai cun metter els sin ina paletta da colur: cotschen per la passiun, nair per la tema e mellen per la surpraisa. Ma insumma duai mintgin chattar la gista colur per sasez di il directur artistic vinavant.
Siemis, emoziuns, fantasia – vairamain è il program da films ina gronda festa ed ina gronda sfida che fa dentant plaschair.
Il festival saja sa sviluppà sur ils 70 onns sco in crescendo di il president Marco Solari. Quai era sch'i haja tranteren dà ina crisa ni l’autra. Oz saja il festival sin il pli aut punct dal crescendo. Perfin sin la bancnota da 20 è il festival preschent. E per il giubileum da 70 onns ha la posta fat in'atgna marca per il festival da film.
Ils aspectaturs da damaun – la sfida
Mal il venter fa a Marco Solari però la giuventetgna. El vul era far in festival per la nova generaziun. Dentant co è anc avert. La nova generaziun vul dapli.
Oz sto esser in festival dapli che mo ina sutga ed ina taila – la generaziun giuvna vul simplamain dapli. Quai stuain nus respectar ed empruvar da porscher.
Per els n'è il kino sco tal nagina sensaziun pli, sco quai ch'i era per la generaziun pli veglia. Per chattar ora tge ch'interessa als giuvens è il festival vi dal metter ensemen ina gruppa da giuvens tranter 16 e 22 onns. Quels duain crititgar il festival ed uschia gidar a sviluppar el.
Per Marco Solari èsi cler ch’ins na po betg simplamain sa pussar sin il success. El saja in pau in pessimist di el. El fa in congual cun la figura Candide da Voltair. Quella cridava adina cura ch'i era bell’aura e rieva cura ch'i era trid. Perquai che sch'i saja trid, sche lura sappian ins ch'i possia mo vegnir meglier e sch'i saja bel, sche lura possia quai svelt midar sin trid. Dentant uss s’allegria era el per il giubileum!
RR actualitad 17:00


text:
Sco quai che sia famiglia ha confermà envers 20minuten.ch, saja el sa durmentà quiet en la clinica Hirslanden St. Anna a Lucerna. Erni è fin la fin stà activ artisticamain. Vegnì enconuschent era Hans Erni cun ses maletg da paraid monumental ch'el aveva fatg sin incumbensa per l'exposiziun naziunala l'onn 1939.
In artist impurtant
Cun Hans Erni perdia la Svizra in artist impurtant che haja vivì il 20avel tschientaner e s'inscuntrà cun ils pli gronds artists, quai ha communitgà il minister da cultura federal, Alain Berset. Erni haja adina mess ses art en servetsch da sia persvasiun politica, uschia Berset.
Era la regenza da la citad sco era dal chantun Lucerna han onurà l'ovra dad Erni. Il directur dal Museum svizzer da transports, Martin Bütikkofer, ha ditg che la mort dad Erni saja ina gronda sperdita. Erni haja marcà la mobilitad intellectuala. Cun ses museum haja el carmalà blera glieud en la chasa da traffic.
RR novitads 14:00


text:
Per persunas cun in handicap saja quai anc adina fitg grev da survegnir ina plazza da lavur, declera Julien Neruda, il schef dad «Inclusion Handicap», l’uniun centrala per ils radund 1,6 milliuns umans cun in handicap en Svizra.
Dapi quest onn datti conferenzas che tematiseschan il problem. Gievgia è stada la segunda conferenza: En workshops han ins elavurà, discussiunà u optimà ideas per cuntanscher la finamira.
E quai è er stada l’emprima giada che tuts quels che pudessan midar la situaziun èn sesids vi dad ina maisa: La Confederaziun, ils chantuns, patrunas e patruns, organisaziuns dad impedids, assicuranzas ed er ils medis.
Umans cun impediment na ston ins guardar sco persunas cun impediment. Ins duai vesair la motivaziun e las resursas ch'ellas offran. La persuna e la firma duain prender la schanza e crescher communabel.
In’idea fiss per exempel da surdar labels a las firmas che porschan talas plazzas da lavur. Cun quest label survegn la firma però era tschertas reglas. Las meglras ideas duajan chattar pli spert sco pussaivel la via al martgà da lavur, di Julien Neruda vinavant. Anc quest onn vul el s’inscuntrar cun il cusseglier federal e minister da sanadad Alain Berset. La finamira è da definir reglas che valan per l’entira Svizra.
RR actualitad 08:00