text:
Lavurs
Laborantas e laborants da fisica lavuran oravant tut en laboratoris da perscrutaziun e da svilup, en instituts da controlla sco er en manaschis industrials da differentas branschas.
Laborants da fisica utiliseschan e sviluppeschan proceders per mesirar ed examinar materials e sistems sco per exempel sensurs optics ed acustics, lasers, sistems per transferir datas, proceduras d'elavurar maletgs, sistems per mesirar substanzas nuschaivlas e sistems d'alarm d'incendi, implants solars, termostats e microchips. En collavuraziun cun inschigneras ed inschigners e scienziadas e scienziads planiseschan ed installeschan els l'experiment. Els tschernan ils apparats adattads per mesirar e controllar e mesiran indizis fisicals sco temperatura, pressiun, conductivitad e radiaziun. Per part construeschan els era sezs ils apparats tecnics. Tenor basegn endrizzan els era cirquits electrics.
Laborants da fisica examineschan per exempel material da construcziun e metals ed als sviluppan vinavant. L'impurtant instrument da lavur èn ils microscops sco p.ex. microscops a glisch e microscops electronics a palpaziun. Per l'examinaziun utiliseschan els dentant er autras metodas fisicalas e chemicas. Uschia fan els controllas da qualitad, tschertgan defects da material per exempel per analisas da donns ed elavuran cundiziuns per meglierar il material ed optimar il process da producziun.
Savens dovra la procedura d'experimentar bler temp e sto vegnir exequida pliras giadas ina suenter l'autra. Laborants da fisica documenteschan ils experiments a moda precisa durant tut ils pass da lavur. Els nodan l'incumbensa, metodas, procedura e resultats, evalueschan las datas, creeschan statisticas e calculaziuns dals sbagls. Tar las incumbensas dals laborants da fisica tutgan era la tschertga da disturbis, il mantegniment e la reparatura dals indrizs da labor. Durant la lavur protegian els lur sanadad sco era l'ambient e resguardan las prescripziuns da segirezza. Nua ch'i fa basegn lavuran els cun egliers da protecziun, guants e vestgadira che protegia cunter radiaziuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 4-2-2014
Durada
4 onns
Accents
Optica, termometria, microscopia, electronica, tecnica da sensurs, analisa tecnica da maletgs, materialografia, analitica instrumentala, proceder da material e controlla, microtecnologia e nanotecnologia, tecnica da vacum, tecnica da regulaziun, construcziun, tribologia
Furmaziun en la pratica
Sin ina partiziun da perscrutaziun, svilup ni controlla
Furmaziun en scola
2 dis l'emna (1./2. onn); 1 di l'emna (3./4. onn) a la Scola professiunala generala Turitg
Roms professiunals
- utilisar tecnicas e metodas da mesiraziun
- tractar ed examinar materials
- utilisar tecnologias centralas
- englais tecnic
Curs ordaifer il manaschi
metodas da mesiraziun, instrucziun da materials, tecnicas da mesiraziun, controlla dil lavuratori, tecnicas da tatgar
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "laborant / laboranta da fisica AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, per regla stgalim superiur
- bunas prestaziuns en ils roms da la scienza natirala e da la matematica
- bunas prestaziuns en tudestg ed englais
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica e scientifica
- plaschair d'experimentar e chattar ora
- pensar logic
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- mauns inschignus
- pazienza e perseveranza
- independenza e fidadadad
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e scolas spezialisadas superiuras
Ina furmaziun supplementara cuntinuada, en spezial cun lectura dal fatg, è indispensabla en questa professiun.
Scola spezialisada superiura (SSS)
studis parentads sco p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS electrotecnica cun approfundaziun electronica / electrotecnica resp. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS tecnica da sistems cun approfundaziun mecatronica
Scola auta spezialisada (SAS)
studis parentads sco p.ex. Bachelor of Science (SAS) en electrotecnica, en informatica, en tecnica da sistems, Bachelor of Science (FHNW) en management da projects tecnics en mecatronica etc.
Cundiziuns da lavur
Laborants da fisica lavuran en laboratoris ed en partiziuns da svilup e da producziun da manaschis industrials, en centers da perscrutaziun u en instituts da las scolas autas.
Sco persunas professiunalas multifaras han els er ina buna basa per lavurar en champs parentads sco en l'electrotecnica u en l'informatica.
Ulteriuras infurmaziuns
Cuminanza da lavur dals maisters d'emprendissadi da laborants da fisica AGLPL
c/o SPF/ETH Turitg, Cornel Andreoli
Otto-Stern-Weg 1
8093 Turitg
Tel: 044 633 32 61
URL: www.physiklaborant.ch


c: text/html

text:
La 51avla ediziun dal turnier da sigl da chavals a Zuoz, il Concours Hippique, vegn stritgà. L’occurrenza n’è betg realisabla uschia sco fin qua, cun tut las pretaisas dadas dal Chantun, uschia la presidenta da l’organisaziun, Ladina Tarnuzzer. Surtut il dumber limità da 300 persunas surpassas l’eveniment a Zuoz gia be cun ils participants e lur gidanters – senza quintar tiers ils voluntaris ed ils aspectaturs durant ils quatter dis. L’onn passà ha il turnier quintà 1’200 partenzas durant quatter dis.
Il Concours Hippique Zuoz senza aspectaturs sin tribuna va betg. L’eveniment viva surtut da sia atmosfera famigliara.
Auter ha decis Ladina Meyer-Ratti, la dunna a la testa dal turnier a San Murezzan. Ella è persvasa ch’els rivan da tegnair en las prescripziuns actualas en connex cun l’eveniment.
Nus avain ina fitg gronda plazza, nua che nus rivain er da spartir si fitg bain la glieud durant l’emna da Concours Hippique a San Murezzan.
Main attractiv saja l’occurrenza però er ord il punct da vista dals sponsurs, uschia Ladina Tarnuzzer. Senza pudair avair il public sin la tribuna durant ils sigls, e senza ina premiaziun avant aspectaturs, sa sbassass er la valur per ils donaturs da premis sin la plazza. Ultra da quai purtass ella sco persuna privata tut la responsabladad en il cas ch’i capitass insatge. Quai na vul la presidenta dal comité d’organisaziun betg ristgar.
Sperar sin limitaziun pli auta
Cun decider da trair tras il turnier da sigl a San Murezzan, haja il comité d’organisaziun dentant gia fatg quint, che la limitaziun dad oz 300 persunas vegnia anc augmentada fin l’avust, uschia la presidenta Ladina Meyer. Dentant porschia la plazza da Polo a San Murezzan en mintga cas avunda spazi per tegnair en las reglas.
Porscher alternativas
Cunquai che blers participants dal turnier da sigl a Zuoz avevan gia reservà in alloschi avant ch’il Concours Hippiqe è vegnì ditg giu, vulan ils organisaturs offrir ina pussaivladad da tuttina vegnir en Engiadina per passentar dis da vacanzas durant las emprimas emnas da l’avust. Ultra da quai, haja il turnier da San Murezzan entant gia pudì notar annunzias da chavaltgaders che fissan partids a Zuoz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils organisatur dastgan esser cuntents: Il 51avel Maraton da skis engiadinais è stà in maraton fenomenal cun blers records. Era il schef da la loipa, Adriano Iseppi suttastritga tut quai cun ils superlativs.
Situaziun perfetga
L’aura ha er quest on puspè procurà per rumpatesta paucs dis avant la 51avla ediziun dal maraton. Anc l’emna passada èsi stà memia chaud, uschia ch'igl era blera aua sin ils lais schelads. Lura è dentant vegnì la naiv e quella s’ha colliada cun l’aua. L’ultima notg avant il maraton da tradiziun èsi anc vegnì meglier. Suenter la plievgia èsi vegnì fraid, quai che ha procurà per ina loipa perfetga. La loipa era fitg sperta.
Per ils megliers èn quai stà las cundiziuns idealas per ir a chatscha dal record da temp. L’onn 2008 aveva Tor Arne Hetland, gudagnà en il temp da record dad 1 ura 24 minutas. Ussa era Dario Cologna anc ina giada duas minutas pli spert. Cologna è gia arrivà suenter 1 ura e 22 minutas en il arriv a S-chanf.
Sportissimo 17:00


text:
Zuoz fo part turisticamaing da la destinaziun Engadin St. Moritz ed es ün lö da vacanzas sün ca. 1'800 m s.m. Il sulagl, l'ajer pür e süt scu eir ils gods da larschs, dschembers e pins haun avaunt pü cu tschient ans do a Zuoz la reputaziun d'ün lö da cura. Düraunt circa 300 dis l'an splendura il sulagl a Zuoz e cun que vela nossa vschinauncha scu üna da las pü sulaglivas da tuot la Svizra. Las cumpetenzas-clev economicas dal lö collavuran fermamaing cul turissem e sun dependents da tel.
La vschinauncha da Zuoz dispuona d'ün'administraziun efficiainta, amiaivla chi s'inclegia scu furnitura da servezzans. Insembel culs cusgliers metta ella grand pais sün la buna collavuraziun cun l'economia e cun otras gruppas d'interessents.
Societed da commerzi e da misteraunza
Zuoz/La Plaiv
Niculin Arquint
San Bastiaun 18
CH-7524 Zuoz
info@willy-sport.ch
La vschinauncha da Zuoz dispuona d’üna ledscha d’ustaria chi regla l’exercizi da las activiteds sül sectur da la gastronomia e’l commerzi in detagl cun ovas destilledas sül territori cumünel. Las disposiziuns daun sclerimaint davart ils permiss, ils temps d’avertüra scu eir davart las taxas per activiteds da gastronomia. La ledscha voul eir proteger la giuventüna cunter abüs d’alcohol e vela scu cumplettaziun da la ledscha d’ustaria chantunela.
A staun a disposiziun seguaintas dumandas:


text:
Sèrsna
Artéccol in dialètt mudnés
Sêrsna (Sarsina in itagliàṅ) 'l è un cumùn itagliàṅ ad 3.696 parsòni (a fiṅ 2008) in dla pruvìnsa ad Furlé e Zisèna in Rumâgna. La s cata in d'l Apenèṅ tosc-rumagnól a 243 mètar dal livèl dal mar, in dla riva sinìstra dal fiùm Savio, e la dista a 'l incìrca 35 km da Zisèna e 50 da Furlé.
A n s è minga sicùr ad gl'urìgini dal nóm: a gh è 'l caś ch'al sia ùmbar, cum l'è anc la sità.
In di tèmp antìg a gh è nâ al più impurtànt autór ad cumèdi in latìn Tito Maccio Plauto.
A Sêrsna a s tèṅ dacàt i rèst dal véscuṿ San Vicinio, visû in dal tèrs sècul, famóś p'r èsar n'eśurcìsta e un guaridór. Tut i an, dimóndi gint la vèṅ chè par réndar-gh umàǵ.
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùl · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Podestà (Medioev)
El Podestà a l'era la carega a la guida de 'n Liber Comun, che 'l gh'eva in man el poder esecutiv e 'na part del poder giudiziari, in carega per on period limitaa de temp.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Liber comun[Modifega | modifica 'l sorgent]
In principi el comun medieval a l'era gestii di consol, orghen collegial, però cont el temp el s'è scernuu de doperà 'na carega unega, ciovè el podestà, che 'l gh'eva el compit de eseguì i legg e mantegnì la sigurezza, menter che el capitani del Popol el gh'eva, de solit, el poder legislativ e quell de guidà la milizia. El primm podestà cognossuu a l'è staa a Bologna, el Guido da Sasso, elegiuu in del 1151. A bon cunt, però, i primm podestà autonom s'hinn vist intorna al 1200, degià che dopo de la dieta de Roncaja, quand che 'l Barbarossa l'ha ciamaa a lu el dirizz de nomenà i capi di comun, la pupart di podestà de l'epoca eren scernuu de luu e minga vorzuu di consili cittadin, tant de menà al nass de la Liga Lombarda per difend 'sta autonomia e de portà i resgiô de la Liga, in la pas de Costanza, a domandàll esplicitament.
In carega per on period bass, de solit ses mes o o ann, ma in principi du, el gh'eva de guiràgh fedeltà ai Statut comunai e, a la fin, i sò prestazion eren giudegaa de 'n colleg de sindegh. Cont el temp a l'è deventaa on ver e proppi mestee, indova che i podestà pussee famos, pagaa regolarment, giraven de città a città e portaven i sò metod, tant de menà a 'n uniformazion di legg anca in tra i città pussee lontan. De solit, el podestà a l'era on forestee, per stà foeura di begh interni de la città, che però a l'è conceduu domà parzialment. Dopo, però, i Imperator han tacca a concentràss no in su la question e l'è deventaa semper pussee necessari e consuetudinari elegg i podestà.
El Federigh II de Svevia el proeuva anca luu a mett su di sò capitani per i città, ma el ghe riess no tant che l'era radicaa in di Statut e in di istituzion di Comun.
Signorij[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cont el rivà di Signorij a hinn deventaa di magistratur pussee onorari che alter, dedicaa al controll de l'orden publegh, che eren cattà foeura del Signor e respondeven domà a luu e pu al Consili Municipal, de che eren domà confermaa per cerimonia. Ogni podestà, voramai figura totalment professionalizzada, el se menava dree i sò consiliee ch'eren ciamaa familia, e pagaa cont el sò stipendi, de solit assee bon.
Dopo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del secol quell del 16 a quell de 20 el podestà a l'era el capo de la ministrazion cittadina di Pajes asborgich de lengua italiana, per esempi in del Ducaa de Milan e in del Regn Lombard-Venet. El termen a l'è staa poeu doperaa del fassism per i governator di città ch'eren puu elegiuu ma nomenaa direttament del governo de Roma.
Incoeu el termen a l'è doperaa per el capo de la ministrazion di comun del Canton Grison.
Compit e onor[Modifega | modifica 'l sorgent]
I vari città gh'even di compit different per el Podestà, ma de solit el gh'eva el compit de fà respettà i legg, de convocà i consili comunai e de dàgh l'orden del dì, de reppresentà el Comun denanz ai alter autorità e, soratutt, quell de giudes, civil e penal - quand che 'l comun a l'era dotaa de mero et mixto imperio -, despess cont ona bona autonomia in del decid i pen de dà, quand che hinn minga scrivuu in di Statut.
In cambi el Podestà l'eva el giurament de fedeltà del Consili, di Art, de la Milizia e del Popol intregh, on bon salari, l'immunità e l'impegn del Comun a salvàll de la preson o de la descomunega.


text:
Trais dunnas èn sa messas ensemen per illustrar in cudesch cun texts litterars en rumantsch grischun. Entaifer quest project han ellas sviluppà en in labor fotografic rodund 600 fotograms.
Ina tecnica antiquada
Per lur lavur han ellas tschernì differents objects adattads ed illuminà ils objects sin palpiri fotografic. Lura han ellas mintgamai bagnà il palpiri en in bogn da svilup, nua ch’il maletg e cumparids suenter in pèr secundas. Per lavurar cun la tecnica analoga veglia dovra quai lavur dad organisar ed installar in labor da fotografia. Era perquai na vegn la tecnica betg pli duvrada savens. Mintga fotogram e unic e na sa betg vegnir copiads.
Ina collecziun enorma
Èn la fasa da svilup intensiva en var 600 fotograms naschids. Ina pitschna part da quels èn vegnids duvrads per illustrar il cudesch cun text en rumantsch grischun «mintgadi». In'autra part è exponida en in salun da coiffeur a Turitg. La gronda part vegn però dustada giud maisa e sa tschenta en ina scatla. Tut tenor incumbensa prendess il trio dentant gugent puspè enta maun quella scatla.


text:
ARGO - Ciaré do ti catalogs online dl Südtirol
Proiet
Tres plü istituziuns formatives y culturales pita sü catalogs telematics te na forma unitara. Sön la basa dl prinzip “dötes les ressurses telematiche dl Südtirol azessibles da na sora plata d’archirida” vëgnel proieté y svilupé ARGO: n sistem d’inrescida acorta por ti rové pormez al patrimone analogich y telematich te de plü lingac tles biblioteches dl Südtirol, a films y fotografies desponibles te de plü ofizi y archifs, sciöche ince ai dac azessibli publicamënter dles organisaziuns dla formaziun, dla cultura y dles aministraziuns desvalies.
Leadpartner:
Repartiziun cultura todëscia dla Provinzia autonoma de Balsan – Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann
Dorada dl proiet:
forá dl 2017 – setëmber dl 2020
Budget:
1,47 miliuns de euro (50% Uniun Europeica; 35% Talia; 15% Provinzia BZ)
Obietifs
1. Realisaziun de n stromënt d’inrescida por ti rové pormez al patrimone telematich y analogich dles biblioteches dl Südtirol, a films y fotografies desponibles te ofizi y archifs desvalis, sciöche ince ai dac a chi che an ti röia pormez publicamënt dles organisaziuns dla formaziun, dla cultura y dles aministraziuns desvalies;
2. adoranza dla Cherta provinziala di sorvisc (identité digitala) sciöche autenticaziun eletronica unitara;
3. realisaziun de n portal te de plü lingac saurí da adoré, por terminai sides fisc che mobii
Contat
Repartiziun 14 - Cultura todëscia
Diretur de repartiziun - Dr. Volker Klotz
Palaz provinzial 7, strada Andreas Hofer 18
39100 Balsan
Tel. +39 0471 413310
E-mail: kulturabteilung@provincia.bz.it


text:
Romano Plaz
Burgais da Savognin, marido, 3 unfants, digl 1965-2005 mano l'agentura dalla Banca Cantunala Grischuna a Savognin.
Per mè è nossistorgia en archiv pragmatic tgi è avert per totta populaziun tgi ò interess per noss esser e santeir ainten l’istorgia.
Cun dastgeir publitgier mies grond scazzi da fotografias e documanints ainten nossistorgia, creia dad saveir neir siva a mies pansar. Parteir en plascheir e dobbel plascheir. Scazzis istorics na dastgan betg davantar secrets, ni valetas persunalas, els duessan esser averts per tots amatours interessos.
Nossistorgia è ena plattafurma simpla e betg commerziala. Ella guvernescha e porscha siertad per noss scazzis er ainten igl avigneir. Sot igl tetgal dalla RTR (Radio Televisiun Svizrarumantscha) creia dad aveir garanzeia tgi mias publicaziuns stattan an dispusiziun a totts interessos er a lunga vista.
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Australia
L’Australia (num uffizial englais Commonwealth of Australia) è in stadi situà en l’emisfera dal sid, il qual cumpiglia l’entira surfatscha continentala australiana, l’insla Tasmania situada en il sid da quel, l’insla subantarctica Macquarie cun sias inslas lateralas e sco territoris allontanads l’Insla Norfolk, las Inslas Cocos, l’Insla da Nadal sco er las inslas Ashmore e Cartier e las inslas Heard e McDonald en l’Ocean Indic. Dapi il contract da l’Antarctica dal 1933 emprova il pajais er da far valair ses dretgs sin il territori antarctic australian. Ils stadis vischins èn la Nova Zelanda en il sidost sco er l’Indonesia, il Timor da l’Ost e la Papua Nova Guinea en il nord.
L’Australia dumbra 25,3 milliuns abitants ed è pauc colonisada. Cun ina surfatscha da bundant 7,6 milliuns km² sa tracti dal sisavel grond stadi dal mund. La chapitala furma Canberra, la pli gronda citad dal pajais è la metropola Sydney. Ulteriuras zonas d’aglomeraziun furman Melbourne, Brisbane, Perth, Adelaide e Gold Coast.
L’Australia appartegna als stadis bainstants dal mund. Sin l’Index dal svilup uman da las Naziuns unidas sa chattava il stadi il 2019 sin il sisavel plaz.[1] Il pajais dispona d’in’economia da servetschs fitg sviluppada e da grondas reservas da materias primas. Sia cultura e forza economica fan dal pajais ina finamira attractiva per migrants; la politica da migraziun e d’asil da l’Australia applitgescha però areguard l’immigraziun criteris legals ordvart severs.
L’Australia è dapi il 1945 commembra da las Naziuns unidas e dapi il 1995 da l’Organisaziun mundiala da commerzi.
Noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il num ‹Australia› deriva etimologicamain da la noziun latina ‹terra australis›, quai che signifitga ‹pajais meridiunal / pajais dal sid›. Gia en l’antica han ins supponì ch’igl existia in continent situà en il sid, il qual vegniva numnà ‹terra australis incognita›. La derasaziun dal num ‹Australia› va enavos sin l’exploratur Matthew Flinders (1774–1814), il qual ha, suenter esser navigà enturn il continent, integrà il num en la charta ch’el aveva designà da quel ed er en il cudesch ch’el ha publitgà l’onn 1814 davart ses viadi. A la fin dals onns 1820 era il num sa mess tras generalmain.
Ozendi vegn la noziun ‹Australia› duvrada en pliras modas. Geograficamain cumpiglia quella la part centrala dal continent, senza l’insla Tasmania situada davant il piz sidost da quel. Politicamain serva la designaziun englaisa ‹Australia› sco furma curta da la denominaziun uffiziala ‹Commonwealth of Australia› ch’enserra l’insla Tasmania sco pajais federativ ed ils territoris allontanads da l’Australia.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La surfatscha dal continent australian cumpiglia bunamain 7,7 milliuns km².[2] Da quai èn circa 59 000 km² surfatschas d’aua. Areguard la surfatscha sa tracti dal sisavel grond stadi dal mund. La lingia da la costa mesira 25 760 kilometers. Il punct il pli bass dal continent australian è il lai da sal Lake Eyre, situà en il pajais federativ South Australia, che sa chatta 17 meters sut il livel da la mar. Il pli aut punct da la massa da terra principala furma il Mount Kosciuszko cun 2228 meters, la pli auta muntogna da l’entir territori statal da l’Australia il Big Ben (2745 m s.m.) situà sin l’insla Heard. Il territori central da l’Australia è sutdividì en trais zonas da temp. Ils territoris allontanads sa chattan per part en autras zonas da temp.
L’extensiun nord-sid da l’Australia davent da la Peninsla dal Cap York fin al Cap dal Sidost sin l’insla Tasmania munta a ca. 3860 km. L’extensiun ost-vest munta a ca. 4000 km.
Cuntradas grondas[modifitgar | modifitgar il code]
Geograficamain sa laschan differenziar trais cuntradas grondas: la cuntrada gronda da l’ost, mesauna e dal vest.
La cuntrada gronda dal vest, il plateau da l’Australia dal Vest, cumpiglia radund 60 % da la surfatscha da l’Australia continentala. Qua sa chattan ils gronds territoris sitgs dal Grond Desert da Sablun, dal Pitschen Desert da Sablun, dal Desert da Gibson, dal Grond Desert da Victoria e da la Planira da Nullarbor. Muntognas pli pitschnas sco ils MacDonnell Ranges ed elevaziuns isoladas sco l’Uluru datti en grond dumber.
En l’ost da questa regiun suonda la cuntrada gronda mesauna, il batschigl da sediments da la foppa da l’Australia Centrala resp. da la Bassa Centrala. Qua sa chatta cun il Desert da Simpson tant la regiun la pli sitga sco er, cun la foppa da Murray Darling, er il pli grond sistem da flums dal pajais. En la cuntrada gronda mesauna hai tant lais d’aua dultschs che sientan periodicamain sco er lais da sal.
Damai che tant la cuntrada gronda dal vest sco er la cuntrada gronda centrala èn per gronda part inabitablas, viva la pluralitad da la populaziun australiana en la cuntrada gronda orientala. Questa tanscha da territoris da transiziun da muntognas fin a regiuns da costa. Davant la costa dal pajais federativ Queensland sa chattan grips da curals che furman en lur totalitad il Great Barrier Reef. La muntogna che marchescha questa part dal pajais è il Great Dividing Range che s’extenda da nord vers sid sur 3200 km. En ils Snowy Mountains che tutgan tar la Great Dividing Range sa chatta il Mount Kosciuszko che furma cun 2229 m il pli aut punct da l’Australia continentala. Tranter la muntogna ed il toc da costa sa chatta l’ecozona da guauds da la zona temprada.
Ils territoris cun ils pli gronds deserts e mez deserts da l’Australia numnan ins Outback.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
La chapitala Canberra, situada tranter Sydney e Melbourne è ina citad da l’aissa da dissegn, ina chapitala planisada. Quella è sa furmada sco cumpromiss, perquai che Sydney e Melbourne n’han betg pudì sa cunvegnir, tgenina da las duas citads che duaja esser la chapitala dal Commonwealth of Australia. Las citads cun il pli grond dumber d’abitants èn las citads da costa Sydney (5,0 milliuns abitants), Melbourne (4,7 milliuns abitants), Brisbane (2,3 milliuns abitants), Perth (2,1 milliuns abitants) ed Adelaide (1,2 milliuns abitants); la chapitala Canberra, situada a l’intern dal pajais, sa chatta cun 356 100 abitants be sin plaz otg (suenter Gold Coast e Newcastle).
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Tras il stgaudament global è la probabilitad ch’i dettia en l’Australia incendis da guaud e bostgaglia creschida. Quai conferman las analisas fatgas dal servetsch da meteorologia australian e da l’organisaziun da perscrutaziun CSIRO. Gia tar in augment da la temperatura media da pli pauc ch’in grad daventa la stagiun d’incendis da guaud pli lunga. L’onn 2019 hai dà en l’Australia incendis sin ina surfatscha da radund quatter milliuns hectaras. Quai correspunda a la grondezza da la Svizra.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
La flora da l’Australia è segnada d’ina fitg auta cumpart da spezias e da geners da plantas endemics, vul dir che cumparan be qua. Perquai vegn l’Australia schizunt manada entaifer la flora sco agen reginavel Australis. Quel cumpiglia la terra franca australiana e l’insla Tasmania. Tut en tut èn vegnidas descrittas radund 20 000 spezias da plantas da sem. Ils geners cun ils pli gronds dumbers da spezias èn eucaliptus ed acazias cun var 600 resp. 1000 spezias. Vastas parts da la vegetaziun da l’Australia èn segnadas da quests dus geners. En ils territoris arids domineschan ultra da quai pastgiras sitgas cun diversas spezias da fains (Triodia, Astrebla). Ils differents guauds tropics cumpiglian be ina pitschna surfatscha, èn però segnads d’ina fitg gronda varietad da las spezias ed enserran surtut er bleras spezias originaras.
Er la fauna da l’Australia enconuscha in grond dumber da spezias ch’èn derasadas mo sin quest continent. Tar betg main che 83 % dals mammals, 89 % dals reptils, 90 % dals peschs d’aua dultscha ed insects e 93 % dals amfibis sa tracti da spezias endemicas. Questas autas cumparts sa laschan manar enavos sin la lunga isolaziun geografica da l’Australia e sin la stabilitad geologica dal continent. Ina da las caracteristicas da la fauna australiana è il fatg ch’i cumparan relativamain paucs mammals superiurs (mammals cun placenta). La nischa ecologica che quests ultims occupan sin auters continents, empleneschan qua ils bursalins (t.a. kengurus, bursalins da la grifla, bursalins da rapina). L’Australia furma er il dachasa da las tschintg spezias da mammals da cloaca recents; quels na partureschan betg pitschens vivents, mabain mettan ovs (t.a. ornitorinc).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Avant l’arrivada dals Europeans[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Aborigins vivan dapi almain 50 000 onns sin il continent.[3] Pli baud eran ins da l’avis che quels sajan immigrads oriundamain sur Sulawesi e la Nova Guinea; chats pli novs en il Timor da l’Ost laschan però parair la ruta sur l’insla Timor sco pli probabla. Malgrà la posiziun isolada dal continent stevan ils Aborigins en contact cun autras culturas. Fin che la punt da terra vers la Nova Guinea è vegnida inundada avant ca. 6000 onns, ha existì in stgomi cultural quasi senza impediment tranter la Nova Guinea ed il nord da l’Australia.
Avant bundant 4200 onns èn alura immigrads umans nà dal Subcontinent Indic ed ils Aborigines èn sa maschadads cun quels; quai sa lascha deducir da l’elavuraziun da parts da plantas ch’è sa midada andetgamain sco er da la nova moda da construir utensils da crap. A medem temp è il dingo cumparì l’emprima giada sin il continent australian.[4]
Avant ca. 1000 onns han navigaturs melanesians colonisà las inslas da la Torres Strait ch’eran sa furmadas da nov. Sinaquai èn sa maschadadas tras l’inscunter cun la populaziun indigena da l’Australia dal Nord las duas etnias.
Er pestgaders da las inslas indonaisas situadas en vischinanza da l’Australia sco er commerziants da la China e da l’India han probablamain visità dapi plirs tschientaners las costas da l’Australia. L’influenza culturala da quels sa mussa en bleras picturas sin scorsa e grippa da las stirpas d’Aborigins che vivan en il nord dal pajais, sco p.ex. ils Yolngu sin l’insla Milingimbi.
Emprimas scuvertas tras Europeans[modifitgar | modifitgar il code]
Ditg avant la scuverta da l’Australia tras navigaturs europeics en il 17avel tschientaner ha il scienzià grec Claudius Ptolemeus gia formulà en l’antica la tesa ch’igl existia in continent meridiunal, il qual el ha numnà ‹Terra Australis incognita›. Tenor sia teoria stueva quest continent meridiunal furmar in cuntrapais a las massas da terra situadas en l’emisfera dal nord. Questa teoria è sa mantegnida tras l’entir temp medieval fin a l’expansiun europeica en il temp modern tempriv, quai ch’ha gì per consequenza ch’ils cartografs han nudà quest continent meridiunal supponì sin lur chartas dal mund.
Da vart europeica han navigaturs portugais, franzos, spagnols e surtut ollandais probablamain gia cuntanschì las costas da l’Australia en il 16avel tschientaner ed èn ids là a terra. Sco emprima scuverta segira vala l’arrivada da l’Ollandais Willem Jansz l’onn 1606 a la costa da la peninsla dal Kap York situada en il nordost da l’Australia. Ses cumpatriot Dirk Hartog ha cuntanschì il 1616 la costa dal vest australiana ed ha mess pe sin l’insla situada davant la costa che porta fin oz ses num. L’onn 1619 è il navigatur ollandais Frederick de Houtman navigà sin in da ses viadis da perscrutaziun per lung da la costa dal vest da l’Australia davent da l’autezza da la citad da Perth dad oz vers nord ed è fruntà sin las Houtman Abrolhos ch’èn pli tard vegnidas numnadas tenor el. En il medem lieu ha fatg naufragi il fanadur 1629 la nav commerziala ollandaisa Batavia sut il cumandant François Pelsaert. Tuttina sco Hartog han pli tard er Willem de Vlamingh (1696) e William Dampier (1699) ‹scuvert› il punct situà il pli en il vest dal continent australian. Ils dus ultims han chartografà parts da la costa e Dampier ha dà a quella il num Shark Bay.
Damai che la cuntrada a la costa dal vest pareva sitga e nunfritgaivla, era l’interess pitschen da prender en possess questa terra. Perquai n’ha nagin dals cumandants da nav ollandais attribuì a quests chats ina pli gronda muntada. Pir l’onn 1642 è la Cumpagnia da l’India Orientala ollandaisa sa decidida d’explorar las relaziuns geograficas da quest territori tras in’expediziun fatga aposta. Tar quest’expediziun è l’Ollandais Abel Tasman navigà davent da Mauritius sin in curs pli meridiunal che ses antecessurs. El ha bain fallà dal tuttafatg il continent, ha però scuvert l’insla che sa chatta davant il piz meridiunal dal continent, a la quala el ha dà l’onn 1644 il num Nova Ollanda. Quest num han ils Brits remplazzà l’onn 1824 en onur dal scuvrider europeic Abel Tasman tras il num Tasmania ch’è en vigur fin oz.
Il navigatur englais William Dampier è fruntà l’onn 1688 datiers dal King Sound a la sbuccada dal Fitzroy River sin la costa settentriunala da l’Australia ed ha, sco gia menziunà survart, danovamain cuntanschì l’onn 1699 l’Australia a ses punct il pli occidental. Sin omadus viadis ha Dampier mintgamai fatg notizias areguard la fauna e flora, ils abitants ed il decurs da la costa.
Avant l’onn 1770 n’ha però nagin dals Europeans ch’èn arrivads fatg pretensiuns da territori.
Colonisaziun ed ulteriura exploraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il chapitani britannic James Cook ha suandà en rom da si’emprima expediziun (1768–1771)[5], la quala serviva primarmain ed uffizialmain ad observar a Tahiti il transit da la Venus ils 3 da zercladur 1769, ma medemamain a la missiun secreta da perscrutar l’Ocean enturn il 40avel grad da latituda meridiunal per chattar il «continent dal sid» postulà. Ils 28 d’avrigl 1770 ha el cuntanschì la costa orientala da l’Australia – bundant pli fritgaivla che quella occidentala – e l’ha chartografà. En quest connex ha el constatà ch’il pajais ch’il navigatur ollandais Willem Jansz aveva gia scuvert a l’entschatta dal 17avel tschientaner e per part chartografà (e che purtava dapi lura il num Nova Ollanda) e la Nova Guinea eran separads in da l’auter. Sinaquai ha el prendì il zercladur 1770 formalmain en possess la costa orientala da la Nova Ollanda per il Reginavel da la Gronda Britannia, e quai sco colonia New South Wales.
Suenter ch’ils Stadis Unids eran vegnids independents da la Gronda Britannia, ha la regenza britannica tschertgà novas pussaivladads d’endrizzar colonias penitenziaras per ses praschuniers. La finamira era d’empitschnir la classa sociala bassa ed uschia avevan gia pitschens fallaments per consequenza ch’ils delinquents vegnivan embartgads vers las colonias penitenziaras en l’Australia. Ils 26 da schaner 1788 èn uschia arrivadas las emprimas indesch navs da la First Fleet (emprima flotta) cun colonisaturs e persunas sentenziadas sut il commando dad Arthur Phillip en il Port Jackson. La nova colonia è vegnida numnada Sydney, en onur dal minister da l’intern britannic da lezza giada Lord Sydney. Fin il 1868 èn vegnids bandischads là 160 000 praschuniers.
Dal 1801 fin il 1803 è l’exploratur Matthew Flinders navigà ensemen cun auters perscrutaders e l’Aborigin Bungaree sco emprim enturn l’entir continent.
Fundaziun da novas colonias[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1792 è in’expediziun franzosa sbartgada en la Tasmania per explorar il pajais. Sinaquai èn ils Brits sa decidids, d’endrizzar er qua uschè spert sco pussaivel ina colonia. L’onn 1803 han els fundà Risdon Cove al Derwent River, in onn pli tard Hobart Town, medemamain al Derwent, e George Town al Tamar River. L’onn 1825 è il Van-Diemen’s-Land da lezza giada vegnì declerà sco colonia autonoma.
L’onn 1813 èsi reussì a Gregory Blaxland, William Lawson e William Charles Wentworth da traversar a New South Wales per l’emprima giada ils Blue Mountains. Il success da l’expediziun da Blaxland ha contribuì a colonisar ils territoris situads en il vest da questa muntogna.
L’onn 1824 è vegnida endrizzada ina nova colonia penitenziara a la sbuccada dal Brisbane River. La posiziun solitaria dueva augmentar la segirezza da la colonia. Suenter che però er blers colonisaturs libers èn avanzads pli e pli en direcziun da las pastgiras fritgaivlas en il nord, han las autoritads dà liber l’onn 1842 la regiun per l’ulteriura colonisaziun. L’onn 1859 è Queensland vegnì proclamà sco colonia independenta da New South Wales.
Il 1835 han commerziants martgadà giu dals Aborigins 240 000 hectaras en la regiun da la citad da Melbourne dad oz ed han fundà Port Phillip. Cumbain che questa fatschenta valeva sco illegala, ha la direcziun da la colonia stuì dar suenter a la pressiun da la populaziun creschenta e dar liber il territori uffizialmain per la colonisaziun. L’onn 1851 è la nova colonia Victoria sa separada uffizialmain da New South Wales.
La colonia New South Wales cumpigliava l’emprim l’entira part orientala dal continent; be il terz occidental han ils Brits pretendì vinavant per sai sco Nova Hollanda. Per prevegnir al privel d’ina colonisaziun da l’Australia dal Vest tras la Frantscha, han ils Brits fundà qua l’onn 1827 colonias al Swan River. Questa colonia aveva l’emprim num Swan River Colony; Western Australia han ins pir proclamà l’onn 1829 cun la fundaziun da Perth. A l’entschatta n’eri betg previs da manar nà qua praschuniers; l’onn 1850 han ils colonisaturs libers pretendì da midar quai, per pudair munir la nova colonia cun forzas da lavur bunmartgadas.
South Australia è medemamain vegnì planisà sco colonia libra da praschuniers. En rom da la colonisaziun sistematica tenor plans dad Edward Gibbon Wakefield han ins vendì terren ed ils retgavs han servì a manar colonisaturs libers en la colonia. L’onn 1836 han ins fundà la citad dad Adelaide e proclamà South Australia sco provinza da la Gronda Britannia. Da quel temp èn s’augmentads ils conflicts tranter ils colonisaturs ed ils Aborigins; en divers lieus hai dà mazzacras.
La via vers la naziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il nordost da Melbourne, en la colonia Victoria, han ins chattà ils 22 d’avust 1851 aur. Quai dueva manar sur plirs onns ad ina veritabla fevra d’aur e marcar l’istorgia da l’Australia. Miniers a Ballarat han inizià il november 1854 la sullevaziun d’Eureka-Stockade. Ils revoltants han pretendì refurmas democraticas, la sullevaziun è però vegnida abattida ils 3 da december 1854 tras schuldads britannics e forzas polizialas localas. Damai ch’adina dapli umans vegnivan uss da libra veglia en l’Australia, n’ha il pajais betg pli sa laschar utilisar bain sco colonia penitenziara e la via era libra vers in’atgna naziun.
Tranter il 1855 ed il 1890 han las singulas colonias obtegnì il privilegi dal Responsible Government ed uschia ina pli grond’independenza envers l’Empire britannic. Londra ha però mantegnì l’emprim la controlla sur la politica exteriura, la defensiun ed il commerzi cun l’exteriur.
Suenter ina pli grond chauma dals tundiders, è sa furmà l’onn 1898 ‹Waltzing Matilda›, l’imni naziunal secret da l’Australia. Las colonias han cumenzà a planisar in’uniun pli stretga ad in stadi singul.
L’Australia daventa ina federaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il prim da schaner 1901 èn las colonias ch’eran oriundamain independentas ina da l’autra sa furmadas al Commonwealth of Australia.[6] L’emprima chapitala da l’Australia è daventà Melbourne. Ils 26 da settember 1907 ha la l’Australia obtegnì cun il stadi da dominion l’independenza quasi cumpletta dal pajais d’origin Gronda Britannia.
L’onn 1911 han ins stgaffì l’Australian Capital Territory per recepir la nova chapitala Canberra. Pervi da las lavurs da construcziun ch’han cuzzà fitg ditg, è Melbourne però anc restà fin l’onn 1927 la sedia da la regenza. Er il Northern Territory, ch’era vegnì fundà il 1863, han ins transferì da la controlla da la provinza South Australia en il Commonwealth.
Ord loialitad envers la Gronda Britannia ha l’Australia tramess tant en l’Emprima Guerra mundiala sco er en la Segunda Guerra mundiala truppas en l’Europa. La sconfitta da l’ANZAC a chaschun da l’emprim engaschament militar dal pajais en la Battaglia da Gallipoli l’onn 1915 vala per blers Australians sco naschientscha da la naziun.
Cun il Statut da Westminster dal 1931 è vegnì concedì formalmain als Dominions da l’Empire l’independenza. Il parlament australian ha però approvà quai pir il 1942. L’emprova da secessiun da l’Australia dal Vest l’onn 1933 ha fatg naufragi.
Suenter la sconfitta britannica en l’Asia l’onn 1942, surtut suenter la crudada da Singapur ed il privel d’in’invasiun da vart dal Giapun, èn las activitads militaras sa spustadas a partir dal 1942 davent da l’Europa vers il continent australian. Pli e pli è l’Australia s’orientada vers ils Stadis Unids sco nov ferm allià. Quai han ins formalisà l’onn 1951 cun la cunvegna d’ANZUS (= Australia, New Zealand, United States).
Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins pratitgà ina politica d’immigraziun activa, la quala ha manà a l’immigraziun en massa nà da l’Europa, e – suenter avair bandunà la politica d’immigraziun alva – er nà da l’Asia e d’autras parts dal mund. Quai ha manà entaifer curt temp a grondas midadas demograficas, ma er a prosperitad economica.
L’onn 1986 ha la Gronda Britannia cedì cun l’Australia Act las ultimas cumpetenzas areguard la constituziun australiana. Cur ch’ins ha festivà l’onn 1988 il 200avel anniversari dals emprims colonisaturs alvs, è quai stà accumpagnà da protestas da vart dals Aborigins. L’onn 1999 è la populaziun sa declerada en rom d’in referendum cun ina maioritad da 55 % cunter stgaffir ina republica ed ha uschia mantegnì la furma d’ina monarchia sut curuna britannica.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è s’etablida en lingua englaisa sco designaziun per ils Australians la noziun dal linguatg da mintgadi ‹Aussie› sco er la scripziun alternativa ‹Ozzie›.
En general[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2016 vivevan en l’Australia 23 401 892 persunas.
La cumposiziun da la populaziun australiana reflectescha ils musters d’immigraziun en il pajais. 2,4 % da la populaziun designeschan sasezs almain parzialmain d’origin indigen, radund 92 % èn da derivanza europeica e 7 % da derivanza asiatica. Var 85 % dals Australians cun perdavants europeans èn d’origin britannic resp. irlandais. Ulteriurs pajais d’origin europeics furman Italia (916 121), Germania (898 674), Grezia (378 270), Pologna (170 354), Croazia (126 270), Macedonia dal Nord (93 570) e Serbia (69 544). Ils immigrants asiatics derivan oravant tut da la China, India, Vietnam, Pakistan e Sri Lanka. 79 % da la populaziun discurran englais resp. englais australian. Mintgamai radund 2 % discurran ubain talian ubain ina da las linguas chinaisas.
Dapi ch’ins ha bandunà successivamain ils onns 1960 la politica d’immigraziun ‹alva›, è surtut s’augmentada l’immigraziun nà da pajais asiatics. Ils onns 1990 è la populaziun creschida tras immigraziun per 1,4 % ad onn. Dapli ch’in quart da la populaziun n’èn betg naschids en il pajais. La quota da naschientschas australiana munta a 1,8 uffants per dunna. L’aspectativa da vita sa chattava tranter il 2010 ed il 2015 tar umens tar 80,2 onns, tar dunnas tar 84,4 onns; igl è quai ina da las pli autas en tut il mund. Tar Aborigins è quella per radund 20 onns pli bassa (WHO, 1999). La mortalitad dals uffants munta a 4,7 per 1000 naschientschas. L’onn 2016 era la vegliadetgna mediana 38,6 onns, uschia che la populaziun da l’Australia è ina da las pli giuvnas dal mund occidental.[7]
L’Australia è urbanisada fitg ferm. L’onn 2018 vivevan radund 86 % da la populaziun en citads, surtut en ils gronds centers a la costa dal sidost, sin l’insla Tasmania ed en la regiun da Perth. Il center dal pajais è quasi nunabità.
Indigens[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun indigena dal continent australian sa cumpona dals Aborigins da la terra franca e dals insulars che vivan sin las inslas da la Stretga da Torres tranter Queensland e la Papua Nova Guinea. Avant l’arrivada dals Europeans muntava lur dumber tenor stimaziuns tranter 300 000 e 750 000 umans.[8] Quels na furmavan però nagin pievel unitar, mabain appartegnevan ad in grond dumber da differentas gruppas che cumpigliavan tranter 100 e 1500 umans e che sa differenziavan mintgamai culturalmain ina da l’autra. In dals segns distinctivs culturals furmava la lingua. A l’entschatta da la colonisaziun tras ils Brits l’onn 1788 discurrivan ils pievels indigens tranter 500 e 600 differentas linguas e dialects, las qualas sa laschan attribuir linguisticamain a las linguas australianas ed al melanesian.
Cur che la curuna britannica aveva prendì en possess l’Australia, aveva ella declerà quella sco Terra Nullius (terra da nagin), pia sco terra nunabitada. Tras quai han ins snegà als Aborigins tut ils dretgs areguard lur pajais. Pir il 1965 han ils Aborigins obtegnì il dretg da votar a nivel naziunal. Cun eriger l’onn 1972 davant l’Old Parliament House a Canberra in’ambassada en furma da tenda dueva vegnir promovì il dialog tranter la populaziun indigena e la regenza. Ma pir il 1992, cun la Sentenzia da Mabo, han ins revedì la denominaziun da l’Australia sco terra da nagin, uschia ch’igl è – sut tschertas premissas – daventà pussaivel als Aborigines ed als insulans da la Stretga da Torres da far valair dretgs sin terren. Malgrà quests meglieraments areguard il status, sa differenziescha la populaziun autoctona da l’Australia er anc oz dal rest da la populaziun, surtut en la statistica da sanadad, da criminalitad e da dischoccupaziun.
Tranter il 1900 ed il 1972 han ins separà en rom d’in program statal radund 35 000 uffants d’Aborigins da lur famiglias e manà quels en instituziuns statalas ubain laschà adoptar en famiglias alvas. Ins discurra en quest connex da las uschenumnadas «generaziuns enguladas». Planisà oriundamain sco program en l’interess da l’uffant, vala quest act oz sco etnocid empruvà e sco cuntravenziun eclatanta cunter ils dretg umans. L’attenziun creschenta da la populaziun australiana envers l’ingiustia ch’è vegnida commessa cunter ils Aborigins – surtut en rom dal Process da Mabo – ha manà l’onn 1995 a retschertgas uffizialas areguard ils uffants plazzads ed autras instituziuns u famiglias. Ils 26 da matg 1997 èn ils resultats da questas retschertgas vegnids publitgads en furma dal rapport ‹Bringing Them Home – Report of the National Inquiry into the Separation of Aboriginal and Torres Strait Islander Children from Their Families›. Dapi lura figurescha la data da publicaziun dal rapport sco di commemorativ (National Sorry Day) ed igl han mintgamai lieu en l’entir pajais occurrenzas da reconciliaziun.
Oz inditgeschan radund 410 000 Australians d’esser d’origin indigen (situaziun dal 2001), pia 2,4 % da la populaziun. 29 % dad els vivan a New South Wales, 27 % a Queensland, 14 % a Western Australia e 13 % en il Northern Territory. En quest ultim territori furman els 29 % da l’entira populaziun, South Australia e Victoria han percunter be pitschnas cumparts da populaziun autoctona. La gronda part dals Aborigins han abandunà lur moda da viver tradiziunala, vul dir ch’els na vivan oz betg pli en la furma da stirpa oriunda, sco ch’ella aveva existì durant millennis. Dapli che 70 % dals Aborigins vivan en citads.
Fin l’onn 2005 ha surtut l’ATSIC (Aboriginal and Torres Strait Islander Commission) represchentà ils interess da la populaziun indigena envers la regenza. Suenter la dissoluziun da quella il fanadur 2005 è la cumpetenza vegnida surdada al Department of Immigration and Multicultural and Indigenous Affairs.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals Australians appartegna a cuminanzas religiusas cristianas. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2016 èn quai 22,6 % catolic-romans, 13,3 % anglicans e 16,3 % commembers d’ulteriuras baselgias cristianas. Ultra da quai vivan en il pajais 2,6 % muslims, 2,4 % budists ed 1,9 % hinduists. 30,1 % dals Australians inditgeschan da n’appartegnair a nagina confessiun e 9,6 % n’han betg respundì la dumonda areguard l’appartegnientscha religiusa.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’administraziun e finanziaziun dal sistem da furmaziun australian succeda communablamain tras la federaziun ed ils singuls pajais federativas resp. territoris. Tranter ils sistems da furmaziun dals singuls pajais federativs resp. territoris datti mintgamai be pitschnas differenzas.
Scola populara[modifitgar | modifitgar il code]
En la vegliadetgna da sis onns frequentan uffants australians in’educaziun prescolara che dura in onn (l’uschenumnà preparatory year). Silsuenter vegn absolvida durant sis fin set onns la scola primara (primary school). Las scolas cuntinuantas (secondary schools) mainan suenter ulteriurs tschintg fin sis onns a la finiziun da scola regulara. In’obligaziun d’ir a scola exista en la gronda part dals pajais federativs fin il 15avel onn da vita, en la Tasmania fin il 16avel onn da vita. Cun ina cumpart da 72,3 % dals scolars frequenta la maioritad dad els la scolaziun cumpletta da 13 onns (situaziun dal 1999). En il ranking da PISA dal 2015 sa chattavan ils scolars australians sin plaz 27 da 72 en matematica, sin plaz 14 en scienzas natiralas e sin plaz 15 en la chapientscha da leger. La prestaziun sa chatta uschia sur la media dals pajais da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic (OECD).
Programs da promoziun spezials datti per scolars da regiuns perifericas, ils quals vegnan furmads tras instrucziun a distanza. L’exempel il pli enconuschent furma l’Alice Springs School of the Air.
Per auzar il standard da furmaziun da la populaziun indigena han ins deliberà il 1989 la National Aboriginal and Torres Strait Islander Education Policy (AEP). L’onn 2000 èn vegnids reformulads ils standards e relaschà in plan d’acziun per ina furmaziun pli effizienta dals Aborigins.
Universitads[modifitgar | modifitgar il code]
Sco emprima universitad australiana è vegnida fundada il 1850 l’universitad da Sydney. Da preschent dispona l’Australia da radund 40 universitads statalas e da pliras privatas, a las qualas studegian radund 600 000 persunas. A las universitads statalas vegn la gronda part da las plazzas da studi promovida tras la regenza. L’access a questas plazzas dependa en emprima lingia da las qualificaziuns dals students.
Daspera fa l’Australia però ina politica da furmaziun fitg activa e carmala er blers students da l’exteriur a las universitads en l’entir pajais. En il fratemp discurr’ins en quest connex d’in veritabel continent da furmaziun australian; quel generescha entradas che surpassan quellas dal sectur da turissem. Surtut students da las classas socialas da l’Asia dal Sidost profiteschan gugent dals sistems da furmaziun australians. Il sistem dal studi universitar correspunda pli u main a quel da la Gronda Britannia.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
L’Australia sco federaziun odierna furma ina monarchia parlamentara sin fundament parlamentar-democratic tenor il sistem da Westminster. Il stadi ha ina structura federala; ils singuls pajais federativs disponan mintgamai d’agens parlaments cun vastas cumpetenzas legislativas.
Las dunnas dastgan votar a nivel naziunal dapi il 1902; suenter la Nova Zelanda è l’Australia stà il segund stadi ch’ha introducì il dretg da votar da las dunnas. Als Aborigins (umens e dunnas) han ins percunter concedì il dretg da votar pir il 1962.[9] L’onn 1924 è vegnì introducì per tut ils Australians maiorens l’obligaziun da votar, e quai a nivel naziunal sco er dals pajais federativs.[10]
En l’Index da democrazia dal 2019 figurescha l’Australia sin plaz 9 da 167 pajais e vala sco «democrazia cumpletta».[11]
Colurs naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Las colurs da la bandiera naziunala e da la vopna uffiziala da posts da la regenza sa fundeschan sin las insignias da la chasa roiala britannica.
Fin l’avrigl 1984 na disponiva l’Australia però da naginas atgnas colurs naziunalas. Alura ha il guvernatur general Sir Ninian Stephen declerà aur e verd sco las colurs naziunalas uffizialas. Quellas sa basan sin il simbol floral da l’Australia, l’acazia d’aur (Acacia pycnanth) che vegn numnada en l’Australia Golden Wattle. Per exprimer lur independenza envers la chasa roiala britannica fan ils Australians savens diever en lur uniuns e clubs da sport da questas colurs naziunalas, quai ch’ins vesa bain mintgamai a chaschun da concurrenzas internaziunals.
Imni naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1977, en rom d’ina votaziun naziunala, è ‹Advance Australia Fair› vegnì declerà sco imni naziunal da l’Australia. Gia il 1984 han ins fatg midadas vi dal text, perquai che la versiun oriunda pareva a blers burgais orientada memia fitg a la Gronda Britannia. La cumposiziun va enavos sin Peter Dodds McCormick; l’emprima represchentaziun da quella aveva gì lieu l’onn 1878.
Per curt temp ha er ‹Waltzing Matilda›, che sa basa sin in text dad Andrew Barton Paterson, valì sper ‹Advance Australia Fair› sco imni naziunal. A chaschun da la votaziun dal 1984 è questa chanzun vegnida segunda; ella è però anc adina fitg populara e vala per blers Australians vinavant sco imni naziunal inuffizial.
Constituziun federala[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun da l’Australia sa cumpona il parlament australian da la Chasa dals represchentants sco chombra bassa, dal Senat sco chombra auta e da la regina resp. dal retg da la Gronda Britannia sco schef da stadi. Sco en mintga Commonwealth Realm sa lascha la chasa roiala represchentar tras in guvernatur general, il qual n’exequescha per ordinari però nagina pussanza sin il parlament. Ils 150 represchentants da la chombra bassa vegnan elegids mintga trais onns en circuls electorals tenor elecziun da maiorz. Ils mandats vegnan repartids sin ils pajais federativs e territoris tenor il dumber da la populaziun. En il Senat è mintga stadi represchentà cun dudesch senaturs, ils dus territoris mintgamai cun dus. Ils senaturs vegnan elegids per sis onns, mintga trais onns han lieu elecziuns per la mesadad dals sezs. Per tut las elecziuns a nivel naziunal e dals pajais federativs exista in’obligaziun d’eleger. La partida represchentada il pli ferm furma la regenza, il parsura da questa partida daventa il primminister. Las pli grondas partidas èn Liberal Party, Labor Party e National Party.
Pajais federativs, territoris e territoris exteriurs[modifitgar | modifitgar il code]
L’Australia consista da sis pajais federativs (Queensland, New South Wales, Victoria, Tasmania, South Australia e Western Australia), da trais territoris interiurs (Australian Capital Territory, Jervis Bay Territory e Northern Territory) e da set territoris exteriurs (inslas situadas en il vest, en l’ost resp. en il sid da l’Australia sco er territori antarctic australian).
Sper l’Australia sco tala dispona er mintga singul pajais federativ d’in parlament (per ordinari da duas chombras), d’in’atgna regenza (il chau da la quala vegn medemamain numnà primminister) sco er d’in agen guvernatur sco represchentant direct dal schef da stadi dal Reginavel Unì. Ils territori exteriurs suttastattan ubain a l’Australia sco federaziun, ad in pajais federativ ubain ad in ministeri.
Ils pajais federativs disponan da la cumpetenza legislativa exclusiva sin ils secturs da la furmaziun, da la sanadad, dal traffic sco er da la polizia e giustia.
I n’exista nagina divisiun uffiziala pli bassa, vul dir sutvart il nivel dals pajais federativs u territoris. Tschertins da quels èn partids en contadis, auters betg. Ils nums dals Local Government Areas midan tenor ils pajais federativs e lur caracteristicas; ins chatta regiuns (region), contadis (shire), citads (town, city), vischnancas (municipalities) u districts (boroughs).
Problems sociopolitics[modifitgar | modifitgar il code]
Rassissem e discriminaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Blers Aborigins appartegnan a la part la pli povra da la societad australiana, quai pervi da l’integraziun manglusa en la societad maioritara sco er pervi da discriminaziun. La mortalitad dals uffants è en cumparegliaziun cun la populaziun alva dubel uschè auta. Ils Aborigins han in pli grev access a la furmaziun e lur quota da dischoccupaziun è cun 20 % bunamain trais giadas uschè auta sco la media naziunala. L’aspectativa da vita è radund diesch onns pli bassa che quella da la populaziun alva. Dapi ils onns 1960 è la dumonda dals dretgs territorials dals Aborigins daventada adina pli impurtanta; ma pir dapi la sentenzia Mabo vs. Queensland dal 1993 pon stirpas d’Aborigins accusar cun success tals dretgs.
Cun la fin da la White Australia Policy ils onns 1960 è s’augmentada l’immigraziun da persunas da l’Asia Anteriura e da l’Asia dal Sidost. Dapi lura hai dà repetidamain excess rassistics, sco per exempel ils Cronulla Riots il december 2005.
Problems da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2007 ha la regenza ratifitgà il Protocol da Kyoto ed introducì il 2012 ina taglia da CO2 (carbon tax). Sco reacziun sin las resalvas or da la populaziun han ins cumplettà quella tras pajaments da gulivaziun a favur da persunas main bainstantas. Cun quests signals en il senn d’in’economia da martgà ecologic-sociala han ins vulì dar in stumpel a las energias regenerablas, las qualas avevan fin qua gì grev da sa far valair envers il charvun.
In auter problem ecologic ch’occupa adina puspè l’Australia èn neozeons, pia animals che na cumparevan oriundamain betg en il pajais e che sa derasan – t.a. pervi da la mancanza d’inimis natirals –fitg ferm. In exempel furma il rustg da channa toxic che smanatscha a moda existenziala entiras populaziuns d’animals pitschens. In auter cas actual è quel dals dromedars che pericliteschan parts dals ecosistems dals deserts australians.
Politica da migraziun actuala[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli grondas gruppas d’immigrants en l’Australia tenor pajais da naschientscha furman (situaziun dal 2016): Reginavel Unì (1 198 000 persunas), Nova Zelanda (607 200), Republica Populara da la China (526 000), India (468 800), Filippinas (246 400), Vietnam (236 700), Italia (194 900), Africa dal Sid (181 400), Malaisia (166 200) e Germania (124 300).
D’ina vart enconuscha l’Australia ina politica d’immigraziun averta areguard la migraziun legala. L’onn 2016 eran 28 % da la populaziun naschids a l’exteriur, quai che furma la pli auta quota en tut il mund. L’Australia recepescha surtut immigrants autamain qualifitgads che vegnan elegids tenor in sistem da puncts.
Da l’autra vart pratitgescha l’Australia però ina politica da toleranza nulla envers fugitivs en bartga (boatpeople). Navs cun fugitivs vegnan gia retegnidas sin l’auta mar e sfurzadas da returnar ubain ch’ils fugitivs vegnan manads en champs d’internament. Fugitivs ‹ordinaris› recepescha il pajais però tuttavia, per exempel il 2015/16 8640 fugitivs da la Siria e da l’Irac.
Politica exteriura e da segirezza[modifitgar | modifitgar il code]
En las relaziuns internaziunalas vegn l’Australia per il pli designada sco pussanza mesauna. Las resursas economicas e militaras lubeschan a Canberra da sa far udir sin la tribuna internaziunala, però betg tar mintga tematica e betg sco stadi sulet. Gugent sa posiziunescha il pajais en quest connex sco intermediatur undraivel en contractivas internaziunalas. La paisa politica da l’Australia è per exempel sa mussada en connex cun la Convenziun da las armas chemicas, cun il Contract da l’Antarctica u en rom da la Runda d’Uruguai.
La politica exteriura e da segirezza da l’Australia è segnada dals tratgs cuminaivels da la cultura anglosaxona, surtut cun ils Stadis Unids, ma er cun la Nova Zelanda ed il Reginavel Unì.
Relaziuns tar ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
L’Australia tgira cun ils Stadis Unids ina collavuraziun cumplessiva che cumpiglia l’economia, la scienza ed il militar. Per ils Stadis Unids tutga l’Australia tar ils pli impurtants alliads ordaifer la NATO. Cun questa classificaziun giauda l’Australia privilegis entaifer la collavuraziun strategica che n’èn gnanc accessibels a blers stadis commembers da la NATO.[12]
Relaziuns tar l’Asia[modifitgar | modifitgar il code]
In’emprova d’avischinar l’Australia pli ferm a ses vischins asiatics han ins surtut fatg en ils onns 1990. La finala dueva quai far naufragi pervi d’interess divergents e differenzas culturalas. Surtut il curs proamerican da l’Australia observan ils stadis vischins per il pli cun egl critic. Uschia sa concentrescha la politica da segirezza naziunala da l’Australia vinavant sin las cunvegnas existentas cun la Nova Zelanda ed ils Stadis Unids e main en furma d’in’integraziun multilaterala regiunala. Tuttina n’è quest’ultima betg dal tuttafatg inexistenta; per part han er lieu en la regiun exercizis militars che cumpiglian plirs stadis e tranter quels truppas australianas.
Cuntraversas da cunfin cun il Timor da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il stadi vischin settentriunal Timor da l’Ost hai dà durant onns dispitas pervi da la fixaziun dals cunfins en la Mar da Timor e l’utilisaziun dals giaschaments d’ieli mineral e gas natiral ch’è colliada cun quai. Durant l’occupaziun dal Timor da l’Ost han l’Australia e l’Indonesia fixà ils cunfins a favur da l’Australia. Cun l’independenza dal Timor da l’Ost il matg 2002 han ins contractà da nov, ma il 2013 è vegnì enconuschent che l’Australia aveva tadlà las ultimas contractivas dal cabinet dal Timor da l’Ost cun minispiuns. Perquai ha il Timor da l’Ost accusà davant in tribunal da cumpromiss internaziunal. Il 2018 èn ins la finala sa cunvegnids ad in nov contract da cunfin tranter ils dus stadis, il qual ha midà las cunvegnas da fin qua a favur dal Timor da l’Ost.[13]
Relaziuns tar l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
En las relaziuns tranter l’Uniun europeica e l’Australia domineschan dapi decennis temas economics. En la politica dal clima sco er en la politica da segirezza naziunala ed internaziunala suonda la regenza australiana finamiras sumegliantas a l’Uniun europeica. Differenzas datti però areguard la politica agrara. Entant che l’Australia vul rinforzar l’access al martgà naziunal da l’Uniun europeica, sa cumporta l’Uniun europeica areguard l’agricultura da ses stadis commembers a moda protecziunistica envers concurrents d’ordaifer che vulan exportar en il martgà naziunal da l’Uniun europeica.
Militar e participaziun a guerras[modifitgar | modifitgar il code]
Stadi actual[modifitgar | modifitgar il code]
Las forzas armadas australianas, l’Australian Defence Force (ADF), consistan da trais parts: las forzas navalas (Royal Australian Navy), las forzas terrestras (Australian Army) e las forzas militaras aviaticas (Royal Australian Air Force).[14] Ils ultims decennis han ins reducì cuntinuadamain la grondezza da las truppas; malgrà la grondezza actuala relativamain modesta da ca. 51 000 schuldads vala l’ADF, pervi da l’equipament modern e la buna furmaziun, vinavant sco pussanza da servetsch d’urden regiunala entaifer il spazi indo-pacific. Perquai maina l’Australia missiuns da pasch da las Naziuns unidas, per exempel en il Timor da l’Ost u sin las Salomonas. L’onn 2017 ha l’Australia impundì stgars 2,0 % da sia prestaziun economica (radund 27,5 milliardas dollars) per sias forzas armadas; en tut il mund sa chatta il pajais uschia sin plaz 13.
Emprima Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Gia paucs dis suenter il cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala han gì lieu emprimas acziuns da guerra da l’Australia sin la vart da la Gronda Britannia: A partir dals 6 d’avust 1914 ha l’Australian Naval and Military Expeditionary Force, in corps d’expediziun voluntar da 2000 umens, occupà la colonia Nova Guinea tudestga. Ils 15 d’avust 1914 han ins furmà la First Australian Imperial Force (AIF), la pli impurtanta forza armada d’expediziun australiana en l’Emprima Guerra mundiala. Ensemen cun truppas alliadas ha l’AIF fatg diever l’emprima giada ordaifer il territori asiatic da l’Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC) a Gallipoli en la Tirchia. Questa battaglia ordvart sanguinusa ha chaschunà la mort a 8141 schuldads australians; ulteriurs 26 111 èn vegnids blessads.[15]
Fin oz ha la Battaglia da Gallipoli segnà fitg ferm la populaziun australiana areguard lur posiziun envers la guerra e l’obligaziun al servetsch militar. Suenter questa battaglia è il militar australian vegnì duvrà fin il mars 1916 a la front en Palestina. Silsuenter èn tschintg divisiuns d’infantaria da l’AIF sa participadas als cumbats a la front dal vest en Frantscha e Belgia.
Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
En la Segunda Guerra mundiala ha l’Australia manà duas guerras, ina cunter il Reich tudestg, l’Italia e ses alliads en l’Europa sco part dal Commonwealth britannic; in’autra ensemen cun il Reginavel Unì, ils Stadis Unids ed auters alliads cunter il Giapun e ses alliads en la Guerra dal Pacific fin il settember 1945.
Tranter il favrer 1942 ed il november 1943 è l’Australia daventada l’unfrenda d’en tut 97 attatgas or da l’aria da las forzas aviaticas militaras dal Giapun. L’emprima da quellas, l’attatga or da l’aria sin Darwin ils 19 da favrer 1942 è stada la pli greva ed ha manà a las pli grondas sperditas; la gronda part da las ulteriuras attatgas or da l’aria èn stadas senza pli grondas consequenzas. In’emprova d’invader l’Australia n’ha il Giapun percunter mai fatg durant l’entira guerra.
Suenter la retratga da la gronda part da las forzas australianas or da la regiun da la Mar Mediterrana cur ch’è prorutta la Guerra dal Pacific, è la Royal Australian Air Force sa participada intensivamain a bumbardar ensemen cun ils Alliads il Reich tudestg. En la Guerra dal Pacific han las forzas armadas australianas gì tranter il 1942 e l’entschatta 1944 ina muntada centrala, essend ch’ellas furmavan da quel temp il pli grond contingent da truppas dals Alliads en questa regiun. A partir da la mesadad dal 1944 ha ils schuldads australians cumbattì surtut a fronts lateralas; fin la fin da la guerra han els manà cuntinuadamain operaziuns offensivas cunter truppas dal Giapun.
Suenter la Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1962 fin 1972 è l’Australia sa participada cun radund 50 000 schuldads a la Guerra dal Vietnam. Durant quel temp èn radund 2400 schuldads vegnids blessads, 520 èn morts. Ils ultims decennis è l’Australia sa participada a la Guerra da l’Irac ed a diversas operaziuns en l’Afganistan.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da traffic è segnà en l’Australia da las grondas distanzas a l’intern dal pajais e da l’auta spessezza da la populaziun per lung da la strivla graschla a la costa da l’ost e dal sid. Mesirà vi dal dumber d’abitants dispona il pajais da fitg blers kilometers da vias, è segnà d’in aut grad da motorisaziun e posseda ina rait da traffic aviatic fitg spessa.
En il Logistics Performance Index che vegn tgirà da la Banca mundiala e che mesira la qualitad da l’infrastructura, sa chattava l’Australia il 2018 sin il 18avel plaz da 160 pajais.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
L’Australia tutga tar ils pajais cun la pli spessa rait da traffic aviatic insumma. Igl existan radund 400 plazzas aviaticas publicas u privatas. La pli impurtanta societad aviatica, la Qantas Airways, è vegnida fundada il 1920. Il pli impurtant eroport per il traffic aviatic internaziunal furma il Kingsford Smith International Airport a Sydney. Il traffic aviatic a l’intern dal pajais han ins deregulà a partir dal 1990, vul dir ch’ils pretschs vegnan fixads senza intervenziun da la regenza en concurrenza libra. Adina pli populars daventan ultra da quai sgols cun il ballun ad aria chauda, surtut er tar turists.
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
L’Australia enconuscha traffic a sanestra sco en il Reginavel Unì. In’impurtanta rolla gioga il traffic sin via surtut en il sidost dal pajais ch’è populà spessamain. L’emprima via en l’Australia è vegnida bajegiada ils onns 1789 fin 1791 da Sydney a Parramatta. Oz cumpiglia la rait da vias en tut 913 000 km, da quai èn 253 000 km ubain asfaltadas ubain betunadas.
Ina gronda part dal traffic da rauba en l’Outback vegn fatg cun agid d’uschenumnads Road Trains. Tar quels sa tracti d’in camiun spezial cun fin a trais chars annexs. Quels cuntanschan uschia ina lunghezza da fin a 53,5 m ed in pais da fin a 140 tonnas.
Las emprimas vias da transit han ins erigì davent da las citads a la costa vers l’intern dal pajais en in muster en furma da fis, per colliar ils emprims abitads rurals cun las chapitalas. L’onn 1955 han ins alura introducì in sistem da numeraziun da rutas naziunalas (tavlas cun scrittira naira sin fund alv) per simplifitgar la navigaziun tras il pajais.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1854 è circulada l’emprima viafier a vapur tranter il center da la citad ed il port da Melbourne. Silsuenter han numerusas societads privatas cumenzà ad avrir il pajais; dal temp da la furmaziun da la federaziun (1901) eran uschia avant maun trais differentas largezzas da binaris, quai ch’ha chaschunà gronds problems. Pir dapi ca. il 1970 èsi pussaivel da viagiar da Sydney a Perth senza stuair midar, perquai ch’ils sistems divergiavan. Per part existan en questa part dal pajais raits cun trais rodaglias.
L’entira lunghezza da la rait da viafier statala munta a ca. 34 000 km; vitiers vegnan ils ca. 5500 km da viafiers privatas. Questas ultimas servan surtut en la regiun Pilbara (Western Australia) a transportar minerals da fier ed a Queensland a transportar charvun e channa da zutger.
Cumpareglià cun il traffic sin via gioga il transport da persunas e da martganzia sin la viafier en il fratemp ina rolla secundara. Tuttina han ins realisà ils ultims onns inqual nov project da viafier sco per exempel il traject dad Alice Springs fin Darwin; ultra da quai èn en planisaziun trens ad auta sveltezza. La viafier transaustraliana che maina da Sydney a Perth è da muntada per il traffic da martganzia e dad esters.
En las aglomeraziuns da Brisbane, Melbourne, Perth e Sydney, nua che viva radund la mesadad da la populaziun, existan vastas raits da viafiers urbanas. La rait da tram da Melbourne è la pli lunga dal mund; uschiglio existan relativamain paucas raits da tram. L’emprima rait da metro cumplessiva dal continent è vegnida averta il 2019 a Sydney.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da l’economia[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia economica da l’Australia ha cumenzà cur che las indesch navs da la First Fleet èn idas a terra ils 26 da schaner 1788 cun marinars, schuldads da la marina e radund 1000 praschuniers. Avant questa data vivevan sin il continent australian ils Aborigins sco chatschaders e rimnaders. Ils Brits han declerà il pajais sco Terra nullius ed èn s’appropriads da quel. Sur decennis è l’Australia vegnida colonisada surtut en furma da colonia da praschuniers.[16]
Colonia New South Wales (1788–1810)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la sbartgada dal 1788 ha la regenza coloniala britannica surdà terren ad uffiziers pli auts sco er a praschuniers cun privilegis. Quai è succedì en furma da transferiment da terren (land grant). A praschuniers senza privilegis han ins be lubì da producir sez pitschnas quantitads da bains economics. Sco furnitur da bains, daners e devisas ha il cumissariat da la regenza da la colonia New South Wales giugà ina rolla centrala entaifer la vita economica dal pajais. Cumbain che l’economia vegniva regulada en questa moda da vart dal stadi, hai dà funs en possess privat e lavur che vegniva bunifitgada a basa privata; quai vegniva tolerà e betg sancziunà. Ils uffiziers dal New South Wales Corps han tratg a niz questa situaziun e collià interess uffizials e privats. Senza scrupels han els acquistà adina dapli terren sco possess privat; e cur che las munaidas d’aur uffizialas han cumenzà a daventar stgarsas, han els introducì en la colonia rum sco valuta. Cur che la regenza coloniala britannica è intervegnida cunter quai, è prorutta la Rum Rebellion; a la fin da quella, il 1808, han numerus uffiziers stuì bandunar la colonia.
Ulteriuras colonias[modifitgar | modifitgar il code]
D’impurtanza per l’expansiun economica dal pajais è stada la Blaxland-Expedition, la quala ha manà l’onn 1813 sur ils Blue Mountains en l’intern dal pajais. Igl èn suandadas ulteriuras exploraziuns e scuvertas, quai ch’ha pussibilità la creschientscha economica da la colonia. Sper l’emprima colonia New South Wales èn sa furmads successivamain sco colonias britannicas Western Australia (1829), South Australia (1836), Victoria (1851), Queensland (1859) e Tasmania (1856). (Il Northern Territory è vegnì separà il 1911 da South Australia e suttamess directamain al Commonwealth of Australia).
Gia a partir dal 1810 èsi sa mussà che l’economia coloniala na duvrava betg sa restrenscher a l’autoprovediment, mabain pudeva er far commerzi cun l’exteriur. In export pli vast, surtut da launa, laina ed ieli da balenas, ha gì lieu a partir dals onns 1820 en direcziun da l’Engalterra e da l’ulteriura Europa dal Nordvest. A medem temp han ils colonisaturs cumenzà a stgatschar a moda violenta ils Aborigins ed a s’appropriar da lur territoris. Ils abus da quests uschenumnads squatters èn pir vegnids reglads resp. terminads l’onn 1846 tras il guvernatur George Gipps. L’onn 1831 èsi daventà pussaivel da cumprar uffizialmain terren en la colonia New South Wales. Ils onns 1840 è suandada in’emprima crisa economica, la quala ha manà al bancrut da pliras bancas.
La crisa economica ha pudì vegnir surmuntada il 1851 tras ils chats d’aur a Victoria. En consequenza da la fevra d’aur èn immigradas numerusas persunas – surtut Englais, ma er d’autras naziunalitads sco Chinais. Gia ils onns 1840 han ins chalà da deportar praschuniers en il territori da colonisaziun da l’Australia da l’Ost. A lur lieu èn sa domiciliads colonisaturs libers, e las autoritads han relaschà leschas per segirar lur possess e lur dretgs da burgais. A medem temp han ins cumenzà ad endrizzar in sistem d’elecziun democratic.
Ils proxims decennis ha l’industria da minieras fatg grond progress. Ils onns 1870 è vegnì exportà dapli aur che launa. Ils chats d’aur han er manà ad ina gronda activitad da construcziun surtut a Victoria. A South Australia ha cumenzà ils onns 1870 l’export da furment. A partir dals onns 1880 han ins cumenzà ad explotar sper Broken Hill zinc, plum ed argient. Alura han però ils chats d’aur stagnà e pervi da las periodas da sitgira ils onns 1890 è l’Australia crudada en ina recessiun. En il decurs da quella hai dà reducziuns da paja ch’han manà a la furmaziun dal moviment da lavurants australian ed a diversas chaumas. Ils onns 1890 han novas metodas da sfradentar pussibilità d’exportar products da charn, products da latg e fritgs.
Commonwealth[modifitgar | modifitgar il code]
Il prim da schaner 1901 èn las colonias, ch’eran stadas fin qua independentas, s’unidas al Commonwealth of Australia. La nova regenza da quel è vegnida munida cun vasts dretgs d’intervegnir en ils martgads. Tranter auter pudeva ella fixar l’autezza da las pajas e dals pretschs. Il Commonwealth ha regulà il martgà intern e suandà la White Australia Policy, ina politica che bloccava l’immigraziun da persunas betg alvas. Questa politica è pir sa midada suenter la Segunda Guerra mundiala, cur che l’economica flurinta ha pretendì ulteriuras forzas da lavur. Dapi il 1950 èn materias primas stadas fitg dumandadas sin il martgà mundial e la regenza australiana ha promovì l’explotaziun da talas. La creschientscha economica da l’Australia è surtut stada segnada da la producziun da vehichels e da cumponentas electronicas, da l’industria chemica sco er da l’export da fier ed atschal. Sia culminaziun ha la producziun industriala cuntanschì vers la mesadad dals onns 1960.
Cur che la conjunctura mundiala è sa sbassada massivamain a l’entschatta dals onns 1970, è er l’Australia stada pertutgada d’inflaziun e da dischoccupaziun ed a l’entschatta dals onns 1980 è suandada ina recessiun. Dapi ils onns 1990 ha l’Australia percunter pudì generar ina da las pli autras ratas da creschientscha da tut ils stadis da l’OECD.
Situaziun actuala[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2015 ha la creschientscha economica da l’Australia munta 2,4 %. La quota da dischoccupaziun sa chattava il settember 2016 tar 5,8 %. Impurtant en l’Australia è surtut il sectur da servetschs che cumpiglia 60 fin 65 % da product interiur brut; ils accents furman qua surtut ils servetschs da finanzas, immobiglias ed interpresas. La cumpart da las minieras al product interiur brut munta a ca. 10 % e quel da l’agricultura a 2 %. Omadus secturs attribueschan però considerablamain al volumen d’export dal pajais e dependan fermamain da la creschientscha da l’economia mundiala.
Tenor in studi dal 2017 furmava l’Australia il pajais cun la 9avel gronda facultad naziunala en tut il mund. La facultad cumplessiva dals Australians (immobiglias, aczias, daner contant) ha muntà a 7407 dollars. Areguard la facultad per persuna creschida sa chattava l’Australia sin il terz plaz davos l’Islanda e la Svizra. Il coeffizient da Gini tar la repartiziun da la facultad sa chattava il 2016 tar 68,2, quai che renviescha ad in’inegualitad relativamain moderada da la repartiziun da la facultad.
L’Australia tutga tar las 20 pli grondas economias publicas dal mund. En il Global Competitiveness Index che mesira la capacitad da concurrer d’in pajais, sa chattava l’Australia l’onn 2017 sin plaz 21 da 137 pajais. En l’Index per la libertad economica figurava il pajais l’onn 2017 sin il tschintgavel plaz da 180 pajais. L’Australia tutga tar las economias publicas las pli liberalas dal mund.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2015 expensas da radund 560 milliardas dollars americans ed entradas da 513 milliardas dollars americans. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 2,3 % dal product interiur brut.
L’onn 2017 han ils debits dal stadi muntà 41,9 % dal product interiur brut. L’agentura da rating Standard & Poor’s valitescha ils emprests dal stadi da l’Australia cun la nota maximala AAA (situaziun dal 2018).
Da las expensas dal stadi èn vegnidas impundidas (en % dal product interiur brut) en la sanadad 6,3 % (2014), en la furmaziun 5,3 % (2013) ed en il militar 1,9 % (2015).
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda surfatscha dal pajais en cumbinaziun cun il pitschen martgà naziunal ed il fatg ch’igl èn avant maun bleras materias primas predestineschan l’Australia sco pajais d’export per products primars. Impurtants products d’export èn perquai products agriculs e resursas mineralas. Quai fa però er ch’il pajais è suttapost fermamain a las fluctuaziuns dals pretschs sin il martgà mundial dals bains respectivs.
La bilantscha d’export da l’Australia è surtut segnada d’interpresas grondas. Las 100 pli grondas interpresas dal pajais han exportà l’onn 2001 rauba e servetschs per radund 50 milliardas dollars australians, quai che correspunda a radund in terz da tut ils exports dal pajais. L’onn 2010 era l’Australia il 21 avel grond pajais d’export e 19avel grond pajais d’import dal mund.
Ils pli gronds partenaris da commerzi furman ils vischins asiatics (surtut la China, il Giapun, la Corea dal Sid e l’India) cun radund 60 % (situaziun dal 2010); en l’Uniun europeica han ins exportà l’onn 2008 raubas en la valur da 25 milliardas euros (quai che correspunda a radund 17 % da tut ils exports da l’Australia). Ils pli impurtants bains d’export han furmà minerals da fier, charvun, gas liquid, aur ed ieli mineral. Importà han ins surtut carburants, ieli mineral, autos, computers e medicaments.[17]
Agricultura e pestga[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura furma en l’Australia in impurtant factur economic. Dapli che 400 000 lavurants èn engaschads en quest sectur che generescha 2 % dal product naziunal brut. Var 80 % dals products agriculs vegnan exportads.
Grondas surfatschas dal pajais vegnan duvradas sco pastgiras, per ina buna part – surtut en l’outback – en furma da pasculaziun extensiva sin uschenumnadas sheep- u cattle-stations. Sin questas pastgiras vegnan tegnidas radund 130 milliuns nursas e dapli che 25 milliuns bovs. L’Australia sa chatta sin l’emprim plaz en la producziun da launa; radund 29 % da la producziun mundiala derivan da qua.
Be sin 6 % da la surfatscha dal pajais vegnan cultivadas plantas alimentaras (surtut furment e channa da zutger) e da pavel. Abstrahà dal sidost cun sias relaziuns climaticas pli favuraivlas, sto la gronda part dals territoris da cultivaziun vegnir sauada.
L’industria da vin australiana ha in volum d’export da bundant 2,3 milliardas dollars australians. Impurtants territoris da cultivaziun èn Barossa Valley a South Australia, Hunter Valley a New South Wales e Victorian Sunraysia a Victoria. Las sorts dad ivas che vegnan cultivadas il pli savens èn Chardonnay, Shiraz e Cabernet Sauvignon.
La pestga gioga ina rolla secundara. Tuttina è l’Australia commembra da la South Pacific Regional Fisheries Management Organisation (SPRFMO) che sa stenta sco organisaziun interguvernamentala da 15 commembers da survegliar e commerzialisar ils effectivs da peschs en il Pacific dal Sid.
Ritgezzas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Australia dispona da gronds giaschaments da resursas d’energia e da resursas mineralas.[18] Las resursas mineralas sco charvun, minerals da fier, aur, diamants ed auters minerals vegnan per il pli explotads sut tschiel avert. L’Australia è il pli grond pajais exportader da charvun da crap. Dals minerals da fier vegn la gronda part exportada en la China. E tar l’aur derivan 12 % da la producziun mundiala da l’Australia. Plinavant dispona l’Australia da vasts giaschaments da terras raras (p.ex. ina buna part da l’exportaziun mundiala da tantal) e da pedras preziusas (t.a. 90 % da la producziun d’opals).
L’Australia furma il terz grond exportader d’uran en tut il mund. Ovras atomaras n’ha il pajais sez però naginas. Gia dapi ils onns 1960 datti adina puspè dispitas politicas pervi da l’explotaziun e l’export d’uran. Il moviment antiatomar en l’Australia emprova da cumbatter l’industria atomara cun far valair arguments da la protecziun da l’ambient e d’impurtants reservats dals Aborigins sco er dal cumbat cunter la derasaziun d’armas da destrucziun en massa.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem realisescha radund 8 % da la prestaziun economica dal pajais. Surtut dapi ils onns 1970 è il dumber da visitaders creschì fitg ferm. L’onn 2003 han 4,35 turists da l’exteriur visità l’Australia; il 2016 eran quai gia 8,2 milliuns. La gronda part dals turists derivan da la Nova Zelanda, China, Gronda Britannia, Stadis Unids, Giapun, Singapur, Malaisia, Corea dal Sid, Hongkong, India e Germania. Las var 510 000 persunas emploiadas en il turissem realiseschan in gudogn da var 35 milliardas dollars australians ad onn. Il pajais è enconuschent en tut il mund per la furma da viagiar Work & Travel, la quala ins po trair a niz sch’ins è tranter 18 e 30 onns. Radund 40 % da tut ils turists che visitan l’Australia han alura er precis quella vegliadetgna.
Finamiras principalas dals visitaders da l’exteriur èn sper Sydney surtut las cuntradas natiralas unicas – oravant tut il Great Barrier Reef, l’Uluṟu (Ayers Rock) ed il Parc naziunal Kakadu. Las citads las pli frequentadas èn, sper Sydney, Melbourne, Brisbane, Gold Coast, Cairns, Perth, Adelaide e Canberra.
Energia electrica[modifitgar | modifitgar il code]
La producziun d’electricitad vegn fatga per gronda part cun ovras d’energia da charvun (80 %); ils ulteriurs 20 % sa repartan sin ovras d’energia da gas ed ovras idraulicas. Pervi dals gronds giaschaments da combustibels fossils è il pajais quasi independent d’imports; percunter maina questa producziun d’energia a bleras emissiuns cun effect da serra che contribueschan al stgaudament global. Sco in dals ultims stadis industrials ha l’Australia ratifitgà il Protocol da Kyoto che pretenda da reducir las emissiuns. Correspundentamain vegn investì ils ultims onns dapli en energias regenerablas; l’Australia dispona da fitg gronds potenzials tant d’energia solara sco er d’energia da vent.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta è la cultura da l’Australia stada segnada exclusivamain dals Aborigins. Cun la colonisaziun tras ils Europeans ha dominà tranter quels l’influenza da la pussanza coloniala britannica. Sut l’influenza da las culturas da numerusas ulteriuras gruppas d’immigrants èn tut questas expressiuns culturalas sa maschadadas ad in’atgna identitad naziunala australiana.
Art[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli veglias perditgas da l’art figurativ en l’Australia èn gravuras sin grip dals Aborigins, las qualas vegnan per part datadas sin 30 000 a.C. Cun midar da maletgs sin scorsas cun pigments natirals a lavurs cun acril sin taila, èn l’interess per las ovras d’art dals Aborigins e la vendita da quels creschids fermamain a l’entschatta dals onns 1970.
Ils emprims maletgs da colonisaturs europeics èn sa servids d’animals u d’Aborigins sco motivs, s’orientavan stilisticamain però als models europeics. Conrad Martens ed auters han alura adattà la pictura europeica a las relaziuns australianas. Vers la fin dal 19avel tschientaner ha l’art impressiunistic australian cuntanschì reputaziun internaziunala (Scola da Heidelberg a Melbourne), en ils onns 1940 alura artists expressiunistics sco Sidney Nolan u Arthur Boyd. L’art modern è s’etablì plitost tard en l’Australia; oz è quel segnà adina dapli da furmas d’art dals stadis vischins australians, ma er da las tendenzas e tematicas generalas (problematica da l’ambient, midadas socialas e.a.).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup d’in’atgna litteratura australiana ha cumenzà pir vers la mesadad dal 19avel tschientaner. Las poesias e balladas dals emprims auturs sco Henry Lawson u A.B. ‹Banjo› Paterson tractan surtut da la vita en la natira selvadia dal continent. Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins er recepì temas internaziunals e socials, quai ch’ha augmentà l’interess per la litteratura australiana a nivel internaziunal. L’onn 1973 ha Patrick White retschet il Premi Nobel da litteratura.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1896 han ins avert a Sydney l’emprim kino dal pajais. Il film ‹Soldiers of the cross›, realisà il 1901 tras l’Armada dal salit australiana, vala sco emprim film dal mund per propi. Fin ils onns 1930 èn vegnids producids bundant 250 films mits. Alura ha la distribuziun creschenta da films britannics ed americans manà l’industria da film australiana en la crisa. Tuttina ha cuntinuà la producziun da films sonors australiana, tranter auter cun reschissurs sco Ken G. Hall e Charles Chauvel.
A partir da la fin dals onns 1960 ha la regenza australiana extendì la promoziun dal film. Impurtants success da film australians a partir dals onns 1970 derivan da Peter Weir (t.a. ‹Picnic at Hanging Rock –Picknick am Valentinstag› e ‹Gallipoli›) u ils films da ‹Mad Max› e ‹Crocodile Dundee›. Ulteriurs success internaziunals han furmà il 1992 ‹Strictly Ballroom› da Baz Luhrmann, il 1994 ‹Muriel’s Wedding – Muriels Hochzeit› da P.J. Hogan e ‹The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert – Priscilla, Königin der Wüste› da Stephan Elliott, il 1996 ‹Shine – Der Weg ins Licht› da Scott Hicks, il 2002 ‹Long Walk Home› da Phillip Noyce, ed il 2004 ‹Somersault› da Cate Shortland. L’onn 2008 è cumparì il film monumental ‹Australia› da Baz Luhrmann cun ils stars australians Hugh Jackman e Nicole Kidman en las rollas principalas. Ulteriurs enconuschents acturs èn Errol Flynn, Mel Gibson, Russell Crowe, Geoffrey Rush, Heath Ledger, Guy Pearce, Richard Roxburgh, Miranda Otto, Toni Collette, Rachel Griffiths, Naomi Watts, Margot Robbie e Cate Blanchett.
Dapi ch’èn vegnids averts l’onn 1999 ils Fox Studios a Sydney, è la producziun da blers films da Hollywood vegnida dischlocada en l’Australia (p.ex. ‹Mission: Impossible› II e divers films da la seria da ‹Star Wars›).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Ensembles classics da renum internaziunal furman ils orchesters sinfonics da Sydney, Melbourne e da la Tasmania, l’orchester da giuvenils da l’Australia e l’orchester da chombra da l’Australia. Sco bab d’in’atgna musica d’art australiana vala il cumponist Alfred Hill. Cumponists sco Peter Sculthorpe e John Antill han integrà en lur ovra influenzas dals Aborigins e dals stadis vischins asiatics. Da la generaziun da cumponists pli giuvna han Brett Dean, Georges Lentz e Liza Lim sa fatg in num a nivel internaziunal.
Musica da country en il stil american è surtut populara en il sidost rural. Ed er en la scena da jazz marchescha l’Australia preschientscha. Tar ils pli enconuschents artists da la scena da rock e pop tutgan tranter auter: The Seekers, Bee Gees, INXS, AC/DC, Kylie Minogue, Natalie Imbruglia, Rose Tattoo, 5 Seconds of Summer, Men at Work, Flash and the Pan, Midnight Oil, The Church, The Go-Betweens, Silverchair, The Dissociatives, Parkway Drive, Delta Goodrem e Nick Cave. Bands d’Aborigins sco Yothu Yindi u Archie Roach collian musica tradiziunala indigena cun elements da rock. A quest ultim gener sa lascha er attribuir la band Powderfinger.
Saut e teater[modifitgar | modifitgar il code]
L’enconuschent edifizi da l’opera da Sydney (Sydney Opera House) dal 1973 è vegnì concepì da l’architect danais Jørn Utzon. Là vegnan dadas radund 300 represchentaziuns ad onn (concerts, opera, teater e.a.). L’Australian Ballett a Melbourne è vegnì fundà l’onn 1961 e vala sco in dals megliers dal mund. Sin il champ dal saut modern è surtut enconuschenta la Sydney Dance Company. Gruppas da saut sco il Bangarra Dance Theatre e l’Aboriginal and Islander Dance cumbineschan sauts tradiziunals indigens cun il saut modern.
Teater classic, ma er inscenaziuns modernas vegnan represchentadas tras la Sydney Theatre Company. In dals pli enconuschents auturs da teater australians è David Williamson.
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli vegl museum da l’Australia è l’Australian Museum ch’è vegnì fundà l’onn 1827 en il Hyde Park a Sydney. Quel sa cumpona da vastas collecziuns da l’istorgia natirala, ma cumpiglia er collecziuns davart l’istorgia e cultura da la populaziun indigena. In ulteriur impurtant museum da la natira è il Victoria Museum ch’è vegnì fundà il 1854 a Melbourne e che dumbra dapli che 12 milliuns exponats.
Art australian dal cumenzament da la colonisaziun fin artists contemporans è exponì en l’Art Gallery of New South Wales a Sydney ch’ha avert l’onn 1880 sias portas. Er ovras europeicas ed asiaticas vegnan mussadas qua. Gist daspera sa chatta la Yiribana Gallery cun la pli gronda collecziun d’art australian indigen insumma.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Nagliur en il mund èn las medias monopolisadas uschè ferm sco en l’Australia. Rupert Murdoch (NewsCorp) e las interpresas da Kerry Packer barmier partan il martgà da televisiun, Murdoch e la Fairfax Group ultra da quai las medias stampadas. ‹The Australian› e ‹The Australian Financial Review› èn las duas gasettas naziunalas, autras gasettas cun in grond dumber da l’ediziun èn ‹The Sydney Morning Herald› e ‹The Age› (Melbourne). Australian Consolidate Press è la pli gronda editura da revistas dal pajais. L’Australia ha in dals pli auts dumbers da l’ediziun per medias stampadas en tut il mund. Responsabel per la libertad da pressa è l’Australian Press Council. En la glista davart la libertad da pressa, che vegn edida da Reporters senza cunfins, figurava l’Australia il 2019 sin plaz 21 da 180 pajais.
Las duas interpresas da radiotelevisiun naziunalas en l’Australia èn l’Australian Broadcasting Corporation (ABC) ed il Special Broadcasting Service (SBS). Sper quels existan bundant 50 emetturs da televisiun commerzials, da quels trais a nivel naziunal (Seven Network, Nine Network e Network Ten).
Cuschina australiana[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina australiana è l’emprim sa basada sin la cuschina englaisa; en il 19avel tschientaner è la cuschina chinaisa daventada adina pli impurtanta. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èn las disas da mangiar sa midadas tras l’immigraziun da Talians e Grecs. Sut l’influenza da migrants dal Proxim Orient, da Vietnamais, Tailandais e da numerusas ulteriuras naziunalitads è sa sviluppada la Modern Australian Cuisine, ina da las cuschinas las pli multifaras dal mund.
L’Australia dispona d’ina gronda variaziun da peschs e fritgs da mar, sin sias pastgiras pasculeschan grondas scossas da nursas e bovs ed en las zonas cun in clima temprà vegn cultivada in’agricultura considerabla, quai che sa mussa sin la carta da tratgas dal pajais. Fitg popular è il barbecue ch’ha ina gronda tradiziun en la cultura australiana. Blers dals vins australians han ina fitg buna reputaziun internaziunala, ultra da quai tgira il pajais cun gust la cultura da café.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport furma in’impurtanta part da la cultura australiana, betg il davos pervi dal clima che favurisescha activitads al liber.
En l’Australia han gì lieu fin uss quatter giadas ils Commonwealth Games (1938, 1962, 1982 e 2006) e duas giadas ils gieus olimpics da stad (1956 e 2000).
Sports da squadra populars furman las duas variantas da rugby rugby league e rugby union. Daspera è Australian Football, en l’Australia sez enconuschent surtut sut il num Footy u Aussie Rules, il sport naziunal. Australian Rules è in sport derasà be en l’Australia che vegn giugà sin in champ oval. Ils ultims onns è er creschì – grazia ad impurtantas victorias da la squadra naziunala – l’interess per il ballape.
Success internaziunals cuntanschan ils teams da cricket e netball, ma er en il ciclissem ed en la nataziun realiseschan atlets australians adina puspè prestaziuns extraordinarias. En l’Australia ha ultra da quai lieu en il tennis in dals quatter turniers da grand slam (Australian Open a Melbourne) ed en la furmla 1 ha mintgamai lieu, medemamain a Melbourne, il Grond Premi da l’Australia.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Il di da la festa naziunala (Australia Day) vegn festivà ils 26 da schaner. Quel regorda a l’arrivada da la First Fleet a Sydney Cove ils 26 da schaner 1788. Quest’arrivada marchescha il cumenzament da la deportaziun da praschuniers britannics en l’Australia ed uschia da la colonisaziun da l’Australia tras ils Europeans.
In ulteriur impurtant di commemorativ è l’ANZAC Day ils 25 d’avrigl. Quel regorda a l’emprima acziun militara da truppas australianas e novzelandaisas en l’Emprima Guerra mundiala, numnadamain la sbartgada a Gallipoli il 1915.
Er il Melbourne Cup Day è fitg popular. Quel ha mintgamai lieu il november e furma a Victoria in di da festa uffizial. La cursa da chavals è vegnida manada tras l’emprima giada l’onn 1861 tras il Victoria Turf Club.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Human Development Report 2019.
- ↑ Infurmaziuns generalas tenor Ernst Löffler: 1. Einführung, 1.1 Australiens Charakterzüge. En: Ernst Löffler, Reinhold Grotz: Australien. (Wissenschaftliche Länderkunden, tom 40), Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1995, ISBN 978-3-534-04134-3.
- ↑ James F. O’Connell, Jim Allen, Martin A. J. Williams e.a.: When did Homo sapiens first reach Southeast Asia and Sahul? En: Proceedings of the National Academy of Sciences, 2018.
- ↑ Irina Pugach, Frederick Delfin, Ellen Gunnarsdóttir, Manfred Kayser e Mark Stoneking: Genome-wide data substantiate Holocene gene flow from India to Australia. En: PNAS, tom 110, nr. 5, 2013, p. 1803–1808.
- ↑ Heinrich Lamping: Australien. (Länderprofile – Geographische Strukturen, Daten, Entwicklungen), Ernst Klett, Stuttgart 1985, ISBN 978-3-12-928895-5, p. 25s.
- ↑ Albrecht Hagemann: Kleine Geschichte Australiens. (Beck'sche Reihe, tom 1594), C.H. Beck, Minca 2004, ISBN 978-3-406-51101-1, p. 79–80, 137.
- ↑ Central Intelligence Agency: The World Factbook, consultà ils 3 d’avust 2017.
- ↑ Albrecht Hagemann: Kleine Geschichte Australiens (Beck’sche Reihe, tom 1594), C.H. Beck, Minca 2004, ISBN 978-3-406-51101-1, p. 9.
- ↑ Patricia Grimshaw: Settler anxieties, indigenous peoples and women’s suffrage in the colonies of Australie, New Zealand and Hawai’i, 1888 to 1902. En: Louise Edwards, Mina Roces (ed.): Women’s Suffrage in Asia. RoutledgeCurzon New York, 2004, p. 220–239.
- ↑ Barbara Barkhausen: Das Australien-Lesebuch. Alles, was Sie über Australien wissen müssen. Mana-Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-934031-72-2, p. 177.
- ↑ Democracy-Index 2019.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2008, Fischer Taschenbuch-Verlag, Francfurt a.M. 2007, ISBN 978-3-596-72008-8.
- ↑ Manuel Schmitz: Weltpolitik transnational. Die internationale Zivilgesellschaft und die australische und amerikanische Osttimorpolitik. Nomos, Baden-Baden 2010, ISBN 978-3-8329-5536-6.
- ↑ Australian Government: Australian Defence Force (ADF), consultà ils 29 da december 2016.
- ↑ Peter Dennis, Jeffrey Grey, Ewan Morris e.a.: The Oxford companion to Australian military history. Oxford University Press, Melbourne/New York/Oxford 1995, ISBN 0-19-553227-9, p. 261.
- ↑ Cf. Bernard Attard: The Economic History of Australia from 1788: An Introduction. En: Economic History Services, ed. da Robert Whaples, Tucson, 16 da mars 2008.
- ↑ Australia, OEC, consultà ils 5 da schaner 2017.
- ↑ Heinrich Lamping: Australien. (Perthes Länderprofile – Geographische Strukturen, Entwicklungen. Probleme), 2. ed. cumplettada, Klett-Perthes, Gotha, Stuttgart 1999, ISBN 3-623-00687-4, p. 145–155.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Wolfgang Babeck: Einführung in das australische Recht mit neuseeländischem Recht. (Schriftenreihe der Juristischen Schulung, tom 195), C.H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-61959-5.
- Bettina Biedermann, Heribert Dieter (ed.): Länderbericht Australien. (Schriftenreihe der Bundeszentrale für politische Bildung, tom 1175), Bonn 2012, ISBN 978-3-8389-0175-6.
- Ian Crawshaw: Australia walkabout. Reiseführer für das Australien der Aborigines und Torres Strait Islander. Ed. da Sabine Muschter. Intuitiv media, Kiel 2009, ISBN 978-3-00-029490-7.
- Albrecht Hagemann: Kleine Geschichte Australiens. (Beck’sche Reihe, tom 1594), C.H. Beck, Minca 2004, ISBN 978-3-406-51101-1.
- Robert Hughes: Australien. Die Besiedelung des fünften Kontinents (Knaur, tom 4866). Or da l’american da Karl A. Klewer. 3. ed., Droemer Knaur, Minca 1995, ISBN 978-3-426-04866-5.
- Stuart Macintyre: A concise history of Australia. (Cambridge Concise Histories), 3. ed., Cambridge University Press, Cambridge 2009, ISBN 978-0-521-51608-2.
- Klaus Viedebantt: 30mal Australien. (Piper, tom 5126: Panoramen der Welt), 6avla ed. cumplettada, Piper, Minca/Turitg 1991, ISBN 978-3-492-15126-9.
- Johannes H. Voigt: Australien. (Beck’sche Reihe, tom 883: Länder), Minca 2000, ISBN 978-3-406-44783-9.
- Russell Ward: Australia, a short history. Ed. cumplettada, Ure Smith Pty Ltd., Dee Why West, New South Wales, Australia 1979, ISBN 0-7254-0473-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da la regenza australiana
- Infurmaziuns generalas davart l’Australia
- Ils documents centrals che furman la basa da la naziun australiana


text:
Nintendo 64
El Nintendo 64 a l'è stada 'na console a 64 bit venduda de la Nintendo dal 1996 al 2002.
StoriaModifega
El Nintendo 64 a l'è staa pensaa 'me evoluzion del SNES, cont el passagg dirett di 16 bit ai 64 bit e cont el mett direttament in la console di fonzion mittuu in di cartocc del SNES.
El Nintendo 64 l'è stada la segonda console pussee venduda de la soa era cont 30 milion di vendit: Dòpo de la PlayStation (100 milion) e prima de la Sega Saturn (9,5 milion).
L'avegh no el lettor CD l'ha no commercialment juttaa la console, che la podeva nò legg i CD de musica, vend i disch di gioeugh vegg a pòcch, cosa che cont i cartocc la se podeva fà no e soratutt perchè la sfavoriva la pirateria.
CaratteristichModifega
La console a l'è 'na scatola rettangolara de color negher (foeura che per 'na quaj edizion speciala) srotondada e cont i bus per quater controller e la cartoccia, che la permett men spazzi rispett ai drive ottich a l'è anca pussee diffizil de piratà.
SpecifichModifega
- CPU: NEC VR4300-64 bit da 4,6 milion de transistor @93,75 MHz
- GPU: Silicon Graphics-RPC Reality 64 bit @62,5 MHz
- RAM: 4 MB
- ROM: Cartoccia da 4 a 64 MB
AccessoriModifega
El principal accessori a l'era el controller, ciamaa el "tricorn" di fan per la soa forma a trè pont, cont du tast "A" e "B", i fresc, on controller analogich e i tast C a freccia. A gh'è possibilità de giontàgh di Pak: El Rumble Pak, che 'l faseva vibrà el controller, el Controller Pack, che 'l dava 'na memoria pussee da 256 KB a 4 MB, l'Expansion Pack, che 'l raddoppiava la RAM del sistema e 'l Transfer Pak, che 'l permetteva de comunicà cont el Game Boy per di gioeugh di Pokémon e per la Game Boy Camera.


text:
L'activitad da construcziun ha mess tiers per 4,8% cumpareglià cun l'onn passà. Tant las entradas d'incumbensas sco era las reservas d'incumbensas porschian als impressaris perspectivas interessantas. Cun quellas haja la branscha avunda lavur era il segund semester da quest onn. Ils impressaris avessan dentant gugent anc dapli incumbensas da construcziun auta.
Il squitsch tranter las fatschentas è creschì damai che tschertas fatschentas han schlargià lur territori da lavur ed èn s'averts per novas spartas da la branscha.