text:
3ª partida de campionat rit. - Dietenheim
La Val á la miú sön le ciamp strënt dl Dieteheim, cun en gol che toma bel amez le prüm temp y vegn defenü cina la fin.
En domisdé cialdin chël dl’ultima dumënia a Dietenheim, daulache la formaziun da La Val é rovada por sughé la terza partida de campionat. Porté a ciasa i trëi punc é stá de gran importanza, ince por arpizé la tlassfica e ruvé cun i punc plö dlungia ala scuadra da Dietenheim, posizionada atualmënter al secundo post.
Por la cronaca de Copa Provinzia: La Val röia al secundo post tl triangolar di cuarti de finala y ne passa insciö nia le rode. La Val Badia davagna a Mölten y se aiudichëia le pröm post cun un en gol in plö de desfarënzia respet La Val.
Passun ala partida de campionat, tl scomenciamënt é i ghesc ladins che determinëia le jüch, tla pröma chert d’ora ti garetel bel döes gran ocajiuns. Alex E. vëgn sorví al limit y cun en gran control prôl la trata bassa, cun na gran parada deloj le verdaporta le palé da na pert fora. Püch dô se presënteia Max indo al limit y vega na trata de prezijiun, le numer un é indô reatif y tëgn sö le curan. Tosc é i aversars che se fej udëi, cun le jüch che vëgn deté prinzipalmënter amez le ciamp, la plö gran ocajiun ti gareta sön na trata dal ciantun, ulache l’atacant dl Dieteheim lascé sú se presentëia dan porta y pro de ce, por furtüna ne abinel nia la porta y la indirizëia sura fora. Te n bun mumënt por le Dietenheim ti gareta indere le gol dl vantaje ala formaziun ladina, le jogn Christian Dapoz se tôl le mirit, amez ciamp pëiel ia sú cun le palé al pé y ti sciampa naota ala defenjiun rovan insciö dal ciantun de area, al ne pënsa nia sura dui iadi y prô na crossada amez che se trasformëia te n palonët sura le portier. Le curan te rëia porta insciö le vantaje. Do le gol ciafa i cumpagns de scuadra nöia forza por i ultims menüc dl pröm tëmp, la scuadra é buna de imposté indo damì le jüch por ruvé te area aversara, sënza ester indere cotan prigorusc.
Le pröm temp se rüva sön le resultat de 1 a 0 por La Val.
I sogadus se rënd cunt de messëi mët atira le resultat al sigü tl secundo tëmp, bele atira vëgn le mür defensif dl Dietenheim metü sot a presciun cun pai alc ai atacanc. Sön na rebatüda pro Alex E. na trata sëcia cuntra porta che röia de püch dlungia ia. Cun l’inserimënt de n atacant in plö y n modul plö offensif se alza la formaziun de ciasa a chirí le gol dla parité, i defensurs amez fej n gran laur y ne fej nia ruvé i atacanc a contlujiun o l’ultim passsaje nia a destinaziun, chisc devënta nervusc y protestëia cuntra le mandl fosch. Cun dütes les forzes y cina l’ultim menüt tëgn La Val bót ai aversars sënza ne i lascé avalié le resultat. Cun chësta devënta miritada se porta La Val al secundo post de tlassifica a parité de punc cun le Dietenheim.
Dietenheim – La Val: 0-1
Formaziun La Val: 1. Julian Moling, 2. Luca Pescollderung (dal 70^ Egon Frenes), 3. Marco Castlunger, 4. Paolo Vallazza, 5. Werner Sottara, 6. Stefan Sottara - capitan, 7. Christian Dapoz (dal 70^ Martin Ploner), 8. Max Nagler (dal 75^ Freddy Sottara), 9. Franz Tolpeit (dal 60^ Marco Sottara), 10. Alex Elzenbaumer, 11. Michele Campei (dal 45^ Alexander Miribung)
Goi por La Val: Christian Dapoz al 35^
Proscima partida: La Val süga süa proscima partida in dumënia ai 10 de aurì dales 16:00 te ciasa cuntra le Perca


c: text/html

text:
Graniti
Graniti l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 1 511 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 10,0 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km².
Graniti el cunfìna coi cümü de Castiglione di Sicilia, Mongiuffi Melia, Antillo, Gaggi e Motta Camastra.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Graniti l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1975
AvenimeentModifiché
Descuverta, pal matemàtich Mitchell Feigenbaum dij nümar da Feigenbaum.
04 03 - Londra (el Reegn Ünii): la reina Isabela II la nòmena cavalée Charles Chaplin.
24 03 - Madrid (Spagna): Fernando Herrero Tejedor, minístar Segretari generaal del Movimiento, al nomena Adolfo Suárez vice Segretari generaal del Movimiento.
09 05 - Madrid (Spagna): el governameent al apröva un decret-legg ch'al regula la greva.
22 08 - Madrid (Spagna): el governameent al apröva un düür decret-legg antiterorista, ch'al comporta la restrizziun d'amò püssée libertaa.
27 09 - Madrid e Burgos (Spagna); Barcelona: a füsílan trii mémbar del FRAP e düü d'ETA.
01 10 - Madrid (Spagna): par cuntrastá la pressiun internazziunala contrària, el règim franchista al convoca una gran manifestazziun de süpòort a Franco in la plaza de Oriente.
12 10 - Madrid (Spagna): Franco al pariss in püblich par la darera völta, int un att a l'Istitüto de Cultura Hispánica.
17 10 - Madrid (Spagna): sa celebra el darée consej de minístar presedüü par Franco.
23 10 - Madrid (Spagna): una setmana dapress de patí el primm infaart, s'emet el primm comünicaa ofizzial in che sa la recognoss la malatia de Franco.
25 11 - Surinam: cheest paees s'independiza di Paees Bass.
NassimeentModifiché
24 04 - Sacramento (Califòrnia-SÜA): Samia Doumit atriis Noort-americana.
NecrulogiModifiché
20 11 - Madrid (Spagna): Francisco Franco, polítigh e militaar Spagnöö, cap del staa; al podria vess mòort trii dí prima, in realtaa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
«Stimadas cumpognas, stimads cumpogns..» questas entschattas da pleds èn a nus tuts enconuschents. E quai principalmain da la politica sanestrà. Il pled cumpogn deriva dal pled latin cumpanis, e vul dir rumper e magliar cuminaivel paun.
Il moviment da lavurers e socialists ha alura prendì questa locuziun, pli probabel en la segunda part dal 19avel tschientaner, per numnar uschia lur camarats da cumbat.
Era la giuvna generaziun dovra il pled cumpogn
Silsuenter è quest pled s’etablì en la politica sanestra da l’entira Europa. Ed ozendi ha questa locuziun ina gronda valur simbolica e tradiziunala. Che vegn, tenor Jon Pult ch’è istoricher e deputà da la PS en il Cussegl Grond, anc adina duvrà en la partida. E quai na betg mo da la veglia generaziun.
RR actualitad 17:00


text:
200 Cigarettes
200 Cigarettes (Duśènt cichi) 'l è na cumèdia americàna dal 1999 prudóta p'r al canàl televiśìṿ 'd MTV cun la regìa dla Risa Bramon Garcia. Al cantànt Elvis Costello al gh fà 'n camèo.
Sunt
Durànt la nòt dal Cavdàn dal 1981, a New York da 'l bandi dal quartēr d'l East Village, la Monica (Martha Plimpton) la fà na fèsta ciamànd soquànt di sò amìg. Sèg a gh'è anc l’Hillary (Catherine Kellner) ch'la gh dà na maṅ. I pàsan gl'óri ma a n ś véd ninsòṅ e la padròna ad cà la taca a preucupàr-as. Sò cuśìna Val (Christina Ricci), insém a la Stephie (Gaby Hoffmann), i s èṅ pardùdi par strada. L’Hillary la s fiàca i maròṅ e la vrév andàr via, ma la Monica la gh la cava a far-la armàgnar lè prumiténd-ag ad lasàr-ag camp lìbar cun al sò vèć muróś Eric (Brian McCardie). Ma a n gh'è vèrs parchè al śóvan al s fà viṿ più tard cun insém n'atra ragasōla, la Bridget (Nicole Ari Parker).
In cal méntar dū di amìg, Kevin (Paul Rudd) e la Lucy (Courtney Love), i dascóran in un bar di patimènt sentimentài ad chi lò e dal fat ch'i prévan gusàr insém, in dal dè dal sò cumpléan, anc parchè lò 'l è 'l ùnic masć che lē la n s è mai fata.
Al barìsta (Ben Affleck) al cònta ch'al vrév dvintàr un pès grôs ad Wall Street par far sù un muć ad bèsi.


text:
L fova n iede...
„N rë!" dijerà riesc mi pitli letëures. No, mutons, v' ëis falà. L fova n iede n tlapon.
L ne fova pa nia n tòch de lën dur, ma n tòch de lën scëmpl da tassela, de chëi che n tiza d' inviern te fëur y te furnel a mpië l fuech y a sciaudé ite la majons. Ne sé nia coche la fova jita, la fova mefun stata nsci che n bel di fova chësc tlapon capità te berstot de n tel vedl tistler, che ova inuem bera Tone, nce sce duc ti dijova moster Ciarieja, pervia dla piza de si nés che fova for lucënta y paloma sciche na ciarieja madura.
Pernanche moster Ciarieja ova udù ch' l tlapon, fovel unì dut dala bonaluna y ntant che l se sfriova la mans dala cuntentëza, barbutovel achiet:
„Chësc tòch de lën me ie capità drë adrët: l tole pa da ti fé ite l pe a na tel' pitla mëisa."
L ova tëut l manarin da n bon tai per mëter man de l scurzé y de desmazé, ma canche l fova sun chëla de ti dé l prim colp, fovel restà cun l brac fërm mpontassù, ajache l ova audì na tel' pitla usc fina che ti ova dit prian:
„Ne sté a me ciavaté tan dassënn!"
Nmaginëve ma coche l ti ova sapù a ch' l bon vedl de n moster Ciarieja!
L ie na gran legrëza per nëus pudëi prejenté chësta traduzion dl' opra tlassica dla leteratura per mutons de Carlo Lorenzini - Collodi, „La aventures de Pinocchio, storia de n manduchel", ciancià te truepa rujenedes y śën nce per ladin.
La traduzion dl liber per badiot, gherdëina, fascian y fodom ie da raté sciche un n lëur y l resultat dla bona culaburazion danter la istituzions ladines. Sciche uni traduzion ie nce chësta stata na ucajion per l ladin y per si variantes de deventé lëuratuere de nrescida y mesun per jì plu sot tla rujeneda. La ie stata n luech de sperimentazion y de reflescion lessichela y gramatichela. L ie nce stat mesun valorisé la richëza dl cor d' ujes de nosta rujeneda.
Nosta speranza ie che chësc roman de furmazion tla rujeneda dl' oma vënie liet tla scoles ladines. Speron che chësc Pinocchio che rejona ladin ruve nsci danter i pitli dla Ladinia y si jënt cun si fé bispul y da ulëi bon, descedan l nteres de chëi da tlo y nce de letëures da oradecà.


text:
Premi solar europeic 2015 per Linus Weishaupt
Foto: L. Livers, RTR
Il premi solar europeic 2015 survegn la firma Cavigell Inschiniers SA da Glion per lur baghetg da fatschenta, in monolit ch'ei vegnius baghegiaus tenor las normas d'Energia Plus.
Planisau e construiu quei baghetg che producescha 238% energia han ils architects Fabian Vincenz (Glion) e Linus Weishaupt (Sagogn).
La Pro Sagogn gratulescha cordialmein als premai, surtut a nies commember Linus e giavischa vinavon bien success.
http://www.vincenz-weishaupt.ch/


text:
Cunquai ch'il dumber d'infecziuns novas e mortoris pervi da Covid-19 sa reducescha vinavant, ha il Cussegl federal decis da dar gas cun schluccar las restricziuns per la Svizra.
15 da zercladur 2020
La Svizra avra ils cunfins per ils pajais da la EFTA ed UE sco er per la Gronda Britannia e betg be per la Germania, Austria e Frantscha. Il Cussegl federal ha cunquai decis dad avrir pli spert tut ils cunfins - oriundamain era previs be dad avrir ils cunfins cun la Germania, l'Austria e la Frantscha.
Cas spezial: L'Italia ha gia desistì da controllas als cunfins a partir dals 3 da zercladur e l'Austria dapi ils 4 da zercladur. En omadus cas insista il Cussegl federal dentant sin sia decisiun d'avrir ils cunfins da la vart svizra pir ils 15 da zercladur.
19 da zercladur 2020
Pli paucas cumpetenzas per il Cussegl federal: Tenor lescha d'epidemia vala puspè la «situaziun speziala». Tenor quella dastga il Cussegl federal vinavant decider sez tschertas mesiras – el sto dentant consultar ils chantuns ordavant. Dapi ils 16 da mars ha il Cussegl federal regì cun dretg d'urgenza ed è sa basà sin la «situaziun extraordinaria» – senza ch'il chantuns hajan pled en chapitel.
Vinavant scumandà
Occurrenzas grondas cun passa 300 persunas restan scumandadas ad interim. Quai vala era per concurrenzas da sports cun contact corporal sco per exempel la lutga.


text:
La Sardàggna, nomm ufizièl: Regione autonoma della Sardegna in itagliàn e Regione autònoma de sa Sardìgna in sardagnôl , l'è 'na regiån a statûd spzièl dl'Itâglia d'un migliån e 600.000 abitànt, al chèplôg l'è Cagliari.
La Sardàggna l'è la secånda îsla dal Mèr mediterraneo.
La Ripòbblica ed Zêna l'a avò un influänza particulèr int'la stòria d'la Sardàggna, såura tòtt dal Mediuêv, send ch'anca al dé d'incù as bacâja zenais a San Pîr (Isola di San Pietro) e a Carloforte.
Äl pruvénzi sardagnôli
Äl pruvénzi d'la Sardàggna én:
La Sardègna, nòm uficêl: Regione autonoma della Sardegna in italiân e Regione autònoma de sa Sardìgna in in sêrd , l'é 'na regiòun a statût specêl ‘d l'itâlia d'un miliòun e 600.000 abitânt, al cèinter pió importânt Cagliari.
La Sardégna l'é la secònda íṣola dal Mêr Mediterraneo.
La Repóblica ed Gènva l'à avû ‘n’ influèinsa particulêra int la stòria ‘d la Sardégna, sopratót ind al Medioēv, tânt che ânca al dé d'incô as pêrla genvèis a San Pêder (Isola di San Pietro) e a Carloforte.
Al pruvînci sêrdi
Al pruvînci ‘d' la Sardègna în:


text:
Jesus da Nazaret
Jesus, per puter Gesu, (aram. ישוע Jeschua u Jeschu), cuntschaint eir suot il nom tenor il lö da sia derivanza Jesus da Nazaret, es la figüra centrela dal cristianissem; pervi da la dignited da sieu servezzan scu messias porta el il nom d'onur Gesu Crist.
La scienzcha chi tratta da Gesu sistematicamaing es la cristologia.
VitaModifitgar
Vivieu ho'l prubabelmaing traunter 4 aunz l'era cristiauna e 33 zieva. Nat in üna stalla sper Bethlehem es Gesu creschieu sü a Nazaret. Il temp da sieu agir public cumainzaiva cur cha Gesu vaiva già 30 ans e düraiva be trais ans.
Sia activited as cumpuonaiva da fer müravaglias a favur dals umauns, pustüt dals amalos, e da predger l'evangeli dal reginam da Dieu chi cumainza cun sia preschentscha. In quist connex pardunaiva'l ils debits dals pchaders chi d'eira ün s-chandel causa cha la remischiun dals pchos es ün act divin.
Cundanno pervi da blasfemia cunter il Dieu dals güdevs e da rebelliun cunter la pussaunza d'occupaziun dals Romauns gniva Gesu sentenzcho a mort e crucificho sün üna collina a l'ur da Gerusalem aviand nom Golgatha (managia: üna collina chi guarda our scu üna testa).
CrettaModifitgar
Tenor la cretta cristiauna es Gesu resüsto dals morts zieva trais dis ed ascendieu tar sieu bap celestiel per regner sur da vivaints e morts fin ch'el tuornaro darcho a la fin dal temp. Lura saro il reginam da Dieu accumplieu. Las forzas destructivas chi vöglian separer l'umaun da Dieu - que sun il pcho, la mort e'l diavel - saron privos da lur pussaunza.
Otras religiunsModifitgar
Jesus, per arab Isa, vain considero scu ün profet important da l'islam. Invezza refüsa l'islam d'accepter cha Gesu saja sto il figl da Dieu e dimena eir ün adressat d'onuraziun.


text:
Il project da pilot dal glaziolog Felix Keller è pir al cumenzament ed ils meds finanzials da radund 260'000 francs mancan anc. Entant che la Confederaziun haja dà in resposta negativa, saja il chantun Grischun tenor Keller fitg interessà da l’idea.
Glatscher svanescha
En dus fin quatter onns è il glatscher da Lischana numnadamain svanì per dal bun e cun quai la chamona dal CAS sur Scuol senza provediment d’aua. Cun il sistem da reciclar aua da naiv dal glatscher, vuless ins impedir quest svilup.
Project Morteratsch en pitschen
L’idea sco tala per salvar il glatscher è gia enconuschenta: Actualmain èn ins vid la finanziaziun dal project Morteratsch sur 30 onns. Ils emprims resultats dal studi da realisabladad empermettan bler. Cun ennavar in kilometer quadrat, creschiss il glatscher da Morteratsch puspè per var 20 meters l’onn, empè dad ir enavos mintg’onn per 30 meters. Il sistem per la Chamona Lischana è il medem, simplamain en miniatura.
Chanun senza forza electrica
L’aua da naiv reciclada, transfurmass in chanun puspè en naiv. Il chanun sez funcziuna tenor in nov sistem patentà en Svizra, cun squitsch da l’aua e na dovra cun quai nagina electricitad. Perquai dovri in pendenza d’almain 200 meters cha l’aua curra engiu, quai ch'è il cas tranter il lai da Lischana e la chamona dal CAS.
Vuschs scepticas
Sper emprimas reacziuns positivas en il ravugl dal CAS Engiadina Bassa, datti er adina puspè vuschs criticas, admetta Felix Keller. El è dentant persvas da pudair realisar il mini-project en Engiadina Bassa. Finamira saja da cumenzar a ramassar l’aua da naiv a partir dal 2020.


text:
Peschera Borromee
Peschera Borromee (nom ufizial in italian: Peschiera Borromeo) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 23 397 abitant. Peschera la se troeuva al confin oriental de Milan. Peschiera la gh'ha vari frazion: Bellaria, Bellingera, Bettola, Canz, Linaa, Mezzaa, Mirazzan, San Boeuv e Zel Foramagn.
El territòriModifiché
El sò territòri, anca se l'entra in bòna part drent al Parch Agricol Sud Milan, de on quaj desenni el gh'ha pu ona vocazion agricola. De fatt ghe s'è sviluppaa on center residenzial important e cont ona connotazion produttiva fòrta.
Del pont de vista ambiental l'è important assee 'l Parch Natural del Carengion, in origin reserva de cascia di cont Borromee e adess òasi WWF.
La frazion de Linaa la da 'l nòmm a l'aeropòrt de Milan-Linaa, che 'l se troeuva sparsa longh in di territòri comunai de Peschera, Segraa e Milan.
Semper a Peschera se troeuva anca l'Idroscalo, che l'ha ajuttaa el comun a conservà, almanch a differenza de alter paes de l'hinterland milanes, ona quaj area verd.
Evoluzion demografegaModifiché
L'andament del numer di abitant del comun de Peschera Borromee l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc
StòriaModifiché
Duranta el Medioev la zòna de Peschera l'era important per el commerz de la saa che la vegniva su del Lamber e de lì l'andava a Milan.
Se sa minga tant de la nassida de Peschiera, ma on temp l'era ricca de canai e laghett: de chì el sò nòmm. In sul sò territòri eren present vari cassinn, compagn de Mirazzan, Biassan, Longhignara, Bettola e San Bòvi.
La frazion pussee antiga l'è quella de Mirazzan, indove 'l se troeuva on castell, prima monastee e poeu residenza estiva di cont Borromee.
Quand che 'l territòri milanes l'era dividuu in tanti piev, Peschiera l'appartegniva a la Piev de Mezzaa. Ironicament, con l'età napoleòniga l'è stada pròppi Mezzaa a vess taccada a Peschiera, insemma ai comun de Cassignaniga, Foramagn, Pantigliaa e Zel. Tucc quij center hann trovaa l'autonomia con la nassida del Regn Lombard-Venet.
In del 1933 gh'è stada l'union tra 'l comun e quell de Linaa (cont i frazion de Mezzaa e Zelforamagn).
Dòpo la Segonda Guerra Mondial, Peschiera (che del 1863 la se ciamava offizialment anca Borromeee) la s'è sviluppada fina a diventà quella che l'è al dì d'incoeu. In del 1988 l'ha ricevuu el titol de città.
Personagg legaa a PeschieraModifiché
- Bruno Lauzi (Asmara, 8 agost 1937 - Peschiera, 24 ottober 2006), cantant e poeta.
- Flavio Oreglio (Peschiera, 26 agost 1958), còmich e scrittor.


text:
La situaziun finanziala da las duas vischnancas en val d’Alvra saja displaschaivlamain deplorabla, omaduas vischnancas vegnian sustegnidas finanzialmain gia dapi onns pervi dals gronds debits, ha ditg Barbara Janom Steiner, la scheffa dal Departament da finanzas e vischnancas.
«Schins vul propi dar la pussaivladad ad ina nova vischnanca da cumenzar cun ina basa finanziala acceptabla, lura èsi da diminuir ils debits e perquai è l’import uschè aut, nua che nus diminuin ils debits per otg milliuns», uschia la cussegliera guvernativa.
Reducir ils debits grazia offerta generusa
Tenor in rapport da la regenza grischuna ston ils otg milliuns francs vegnir duvrads per sminuir ils debits. Quels gidan a sminuir ils debits suenter la fusiun per 30%.
Era suenter quest pass èn ils debits per persuna anc adina tar in cunfin critic da 5’000 francs, stat scrit en il rapport da la regenza. Ed er suenter ina fusiun vegn la nova vischnanca anc ad esser sut la surveglianza dal chantun.
In sbassament dal pe da taglia ch’è actualmain sin 130% da la taglia chantunala simpla n'è era suenter la fusiun betg pussaivel.
Co sa cumpona il sustegn dal chantun?
La contribuziun da fusiun consista or d’ina promoziun da 615’000 francs, 8 milliuns per sbassar ils debits, 75’000 francs per sanar l’archiv da Bravuogn, 150’000 francs per installar uras d’aua a Filisur.
RR actualitad 11:00
«Fin oz n'avain anc mai sustegnì tar ina fusiun ina diminuziun dals debits.» Barbara Janom-Steiner


text:
Pasqua
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma al Nedàl öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.
Gh'è mia ü dè precìs per festegià la Pasqua, de fati se la festègia tra 'l 22 de mars e 'l 25 de avrìl. La Pasqua 'nfati la ghe à dré al calendare lünàr e mia a chèl del sul l'è sèmper de düminica, la prima düminica dòpo la prima löna piéna de primaéra.
La düminica de Pasqua la ria a la fì de la Setimana Santa che l'è l'öltima setimana de la Quarésma che l'è 'l tèp de penitènsa dedicàt a preparàs a la mórt e ressuressiù de Nòst Signùr.
L'è tradissiù la düminica de Pasqua regalà l'öv de Pasqua, de sólet de ciocolàt, consideràt sìmbol de éta, la nöa éta de nòst signùr che l'è risórt.
Ol lönedé de Pasqua, ciamàt Lönedé de 'l Àngel, o pò 'l dé de Pasquèta, l'è tradissiù maià öv e radécc.


text:
Dümìnica
La Dümìnica (apò Dumìnica, Dumìniga, Dumènega, ecètera) l'è giü dei dé de la setemàna, la vé dòpo del Sàbot e prìma del Lönesdé.
El nòm 'l vé del Latì Dies dominicus, che völ dì Dé del Signùr. Prìma de la cristianizasiù l'éra ciamàt dies solis (dé del sul) e l'éra 'l dé de la fèsta 'n unùr del dio Sol Invictus. Amò al dé d'encö le lèngue gemàniche le g'ha conservàt chèsta denominasiù.
Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm de dies dominicus: Domenica 'n Italià, Dimanche en Fransés, Domingo 'n Spagnöl e 'n Portoghés, Diumenge 'n Català, Dimenge 'n Ocità, Duminică 'n Ruméno.
Endèle lèngue germàniche antìche 'l nòm l'ìa 'na traspuzisiù del Dies solis dei Latì. En inglés antìc l'éra Sunnandæg e 'n Norvegés antìc l'éra Sunnudagr.
Le lèngue germàniche modèrne le pórta aànti la stèsa etimulugìa e isé la Dümìnica la vé ciamàda Sunday 'n Inglés, søndag en Danés e Norvegés, Söndag en Svedés, Zondag en Olandés, Sonntag en Todèsc, ecc.
Apò a l'Albanés e diel l'è ligàt a dies solis, difàti dielli 'l signìfica sul.


text:
Ellas eran musicalas, scoladas – e savens er pussantas: las mungias ed abadessas dal temp medieval. Almain per las dunnas en claustras n’era il temp medieval betg exnum in’epoca stgira. Cuntrari, claustras eran per dunnas ils sulets lieus per sa scolar en las scienzas e per insumma s’emancipar dad ina societad patriarcala.
Per part è quai reussì cun grond success, sco in’exposiziun en il Museum naziunal svizzer a Turitg mussa. L’exposiziun documentescha la vita da mungias ed abadessas en l’Europa, sco per exempel da Hildegard von Bingen, Pétronille de Chemillé ni Elisabeth von Wetzikon. Plinavant declera l’exposiziun cun in stgazi surprendentamain ritg dad exponats la vita claustrala en il temp medieval.


text:
L’idea da la vischnanca da Surses era da laschar ord il perimeter dal parc il territori da l’anteriura vischnanca da Riom-Parsonz nua ch’il territori da skis sa chatta. Ma sin questa proposta ch’era vegnida purtada dal turissem Surses, da la vischnanca e da l’uniun parc Ela n’ha l’Uffizi d’ambient betg dà suatientscha. Ma anc quest onn ston las sis vischnancas decider sur da la cuntinuaziun e sur dal contract cun il Parc Ela.
Vischnanca Surses vul cundiziuns en il contract nov
Per la vischnanca da Surses saja impurtant che quai na dettia uss nagin foss tras vischnanca entras questa votaziun, ha accentuà Leo Thomann a la radunanza. Perquai veglia la vischnanca er integrar almain dus ulteriurs puncts en il contract. In saja ch’il Parc Ela sustegnia en futur surtut projects economics lantschads da la vischnanca. L’auter sajan las premissas da pudair sortir dal contract cun il Parc Ela. Tut quai saja il mument en la fasa da concretisaziun e d'examinaziun e lura possian ins discutar cun tut las vischnancas purtadras dal parc, ha ditg Leo Thomann.
Campagna #noss_futur
Per pudair tutgar il puls als convischins dal parc Ela han ils responsabels lantschà ina campagna cun il num #noss_futur. En in'emprima ediziun han sis persunas da tut las regiuns dal parc concretisà lur visiuns per il futur. Fin uss n’èn quai betg persunas prominentas, mabain propi dal pievel – quai saja il concept, di Paulo Giacometti il president da l’uniun purtadra Parc Ela. En il decurs da questa campagna vegnian els dentant er ad integrar testas pli enconuschentas.
«Tgesa Parc Ela» in pass enavant
Er in pass enavant è il center per il parc Ela. Ils commembers han approvà in credit da realisaziun e da planisaziun da 600'000 francs per ina «Tgesa Parc Ela» a la staziun da Casti. La finamira saja da concretisar ils plans uschè svelt sco pussibel, ma betg d'impedir il svilup da la staziun da Casti. Plirs protagonists sajan il mument vid planisar in svilup.
Surtut duai dar ina nova staziun d’auto da posta e probabel er in sutpassadi. Uschia sajan il mument trais variantas sin maisa. Ina sin ils parcadis actuals, lezza fiss la favurita dals responsabels, ma la pli probabla saja sin l’areal dal bajetg actual da la posta, ha ditg Paulo Giacometti a la radunanza. Per ils responsabels dal Parc Ela èsi impurtant ch’il project vegn realisà svelt, pia anc il 2021. Il plaz en ils biros actuals na tanscha betg.
Las investiziuns en il bajetg èn planisadas sin 680’000 francs, per l’exposiziun duai vegnir impundì 450’000 francs, han communitgà ils responsabels.
Era pussaivel project limità
Betg anc cler è co il project per ina Tgesa Parc Ela duai vesair ora. Uschia saja er il mument pussaivel d’affittar per exempel in quadrin da l’interpresa Uffer. Affittar fiss probabel ina buna soluziun, perquai che alura possian ins suenter 10 onns propi reponderar co far vinavant. Ed als aspects ecologics fiss alura rendì quint.
Il mument saja fatg l’emprim pass cun schliar las reservas da 600’000 francs e cun finalmain concretisar l’idea d’in center per il Parc Ela, ha ditg Paulo Giacometti il president da l’uniun. El è apparentamain vegni elegì per ulteriurs quatter onns sco president.


text:
Il pled entaifer la construcziun da la lingua pledada e scritta, sia muntada e ses diever, la morfologia, ils derivats e las cumposiziuns. Quai furma il coc dals artitgels lexicografics davart la cultura materiala, en ils quals era locuziuns e proverbis, engiavineras e versets han lur plaz. Ils artitgels pli vasts dal DRG valan sco vairas monografias davart la relaziun specifica dal pled e da la chaussa.
Il DRG enciclopedic sa basa sin il diever da la lingua viventa, sin funtaunas scrittas veglias e novas. El daventa l’inventari cumplet da la lingua e cultura alpina rumantscha. La vita tradiziunala ed il mintgadi puril sa mussan en il spievel da l’expressiun linguistica.


text:
Skopje
Skopje (Ckoпje in alfabet cirilich; Shkupi in albanes, Üsküp in türch, Ekόπιa/Skópia in grech; Scopia in arumen) a l’è la capital de la Macedonia del Nord.
A l’è anca la prima cità de la repübliga per pupulaziun, cun 700.000 abitant (2007).
GeugrafiaModifiché
Skopje el se tröa in sül fiüm Vardar in sü vüna di püssee impurtant strad de cumünicaziun nord-süd di Balcan, intra el center Europa e Atene.
Cità gemelaaModifiché
Skopje a l'è gemelada cun:
- Ankara, Türchia
- Blagoevgrad, Bülgaria
- Bradford, Regn Ünì
- Craiova, Rumania
- Digiun, Francia
- Dresda, Germania
- East York, Canada
- Ech Cheliff, Algeria
- Istanbul, Türchia
- Lecc, Italia
- Manisa, Türchia
- Nanchang, Cina
- Nurimberga, Germania
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Tempe, Stat Ünì d'America
- Waremme, Belgi


text:
Secretariat dal Departament da giustia, segirezza e sanadad
Hofgraben 57000 Cuira
Voss champ d'incumbensas: Sco collavuratura u collavuratur da la manadra da project per dumondas da giustia ed en stretga collavuraziun cun il Post spezialisà per il e-government elavurais Vus projects legislativs en il sectur dal e-government. Vus essas la persuna ch'è responsabla per la planisaziun e per la direcziun da projects sco er per la coordinaziun interna ed externa. Ultra da quai elavurais Vus relaschs, documents da consultaziun e missivas e preparais conclus da la Regenza.
Voss profil: Questa lavur pretensiusa pretenda in studi universitar terminà da giurisprudenza. Vus avais bunas enconuschientschas dal dretg public. Vus vesais la digitalisaziun sco schanza, essas ina persuna cun in'affinitad per la tecnologia d'infurmaziun ed avais interess dals process administrativs ils pli differents. Ultra da quai n'èn la signatura electronica, il barat da datas electronicas e la protecziun da datas betg pleds esters per Vus e Vus As sentis bain tant en il mund da la giurisprudenza sco er en quel da la tecnologia d'infurmaziun. Vus essas ina persunalitad motivada ch'è abla da supportar squitsch e ch'è disada da lavurar independentamain er sch'ella survegn incumbensas difficilas. In bun dun receptiv ed in pensar analitic sco er ina furma d'expressiun irreproschabla per tudestg en scrit ed a bucca cumpletteschan Voss profil. Experientscha dal manaschament da projects, dals fatgs d'acquisiziun sco er enconuschientschas d'ina ulteriura lingua chantunala èn giavischadas.
Grad d'occupaziun: 50 - 70 %
Cumenzament da la lavur: 1. d'october 2020 u tenor cunvegna
Lieu da lavur: Cuira
Termin d'annunzia: 10 da fanadur 2020
Persuna da contact: dr. Christa Baumann (manadra da project per dumondas da giustia), telefon 081 257 25 09,christa.baumann@djsg.gr.ch u Marc Heuberger (manader dal Post spezialisà per il e-government), telefon 081 257 22 67,marc.heuberger@staka.gr.ch


text:
Cupenaghen
Cupenaghen (København in danes; Kopenhagen in tudesch; Copenhagen in ingles; Köpenhamn in svedes; Kaupmannahöfn in islandes; Kööpenhamina in finlandes; Hafnia in latin) a l’è la capital de la Danimarca.
A l’è anca la prima cità de la Danimarca per pupulaziun, cun 503.861 abitant (2008).
Geugrafìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a l'è in de la part de urient de l'isula de Sjælland e, in part, in sü l'isula Amager, propi denanz al strecc de l'Øresund, che'l separa la Danimarca de la Svezia.
Cità gemelaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Copenaghen a l'è gemelaa cun:


text:
Enfiurescènsa
Endèle Angiospermae, i fiùr i pöl véser sùi o reünìcc en enfiurescènse.
El fiùr sul el reprezènta la cundisiù piö sèmpia e del pont de vìsta de l'evulusiù, chel piö antìch. Co l'evulusiù 'nvéce s'è nit a svelöpàs le 'nfiurescènse, furmàde de divèrsi fiùr.
I vantàgi evulutìf de le 'nfiurescènse 'n sostànsa i è du: el prim l'è che i è piö vistùze e le tìra piö tacc insècc per l'empulinasiù; el segónt l'è ligat al fat che i fiùr i se dèrf mìa töcc ensèma ma de menemà e isé la piànta la g'ha la pusibilità de reséer el pòlen per en tép piö lónch.
A segónt de la progresiù de la fiuridüra se pöl defenése du tìpi principài de 'nfiurescènse:
- enfiorescènse definìde endóche l'as principàl de la 'nfiurescènsa el fenés condèn àpice fiuràl che prèst el deènta 'n primórde fiuràl e isé 'l fà desmèter de crèser el ramilì. En chèsta sórt de 'nfiurescènse, de sòlet i fiùr i se dèrf a pàrter de 'nsìma a nì isé 'n zó.
- enfiurescènse indefinìde endóche l'as de svelöp el fà sö apéna fiùr laterài o pursiù de 'nfiurescènsa; en chèsto tìpo de 'nfiurescènse se dèrf prìma i fiùr piö 'n bas e chèi piö estèrni, e al stès tép se 'n fùrma de nöf en mès e 'nsìma.
Se pöl fà 'n ótra distinsiù 'ntrà:
- enfiorescènse sèmpie, che g'ha apéna 'n as de ramificasiù (p.es.: gràte, spìghe, ombrèle)
- enfiorescènse cumpunìde, con du o piö ùrdegn de ramificasiù (p.es.: sìme, panòcie)
Tìpi de 'nfiurescènse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Capulì, enfiorescènsa furmàda de 'n aglomeràt spès spès de fiùr sèsii. Ciàse, tìpich de le piànte de la famìa de le Euphorbiaceae Spìga, enfiurescènsa furmàde de divèrsi fiùr enserìcc söndèn ràchide centràl
'Na 'nfiurescènsa che g'ha l'aspèt de 'n fiùr ünech l'è ciamàda pseudànse.


text:
Piemuntes uriental
El Piemuntes uriental (o bass Piemuntes) a l'è un insema de dialett del Piemuntes che'l ciapa dent el Valsesian, el Bieles, el Munfrin, l'astesan, el Lissandrin, el langhet e 'l Munregales.
I autur che hann scrivüü in 'sti dialett chì a hinn Gioann Giòrs Alion (astigian), Dumini Badalin e Vincenzo Buronzo (munfrin), Oreste Galin-a (langhèt), Pinèt Turlo (valsesian).
Murfulugia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quèst dialett gh'hann dij sò aspet caraterìstich:
- la prima persuna al singular dij verb la finiss in cunsunant: i cant (= mì canti);
- la segunda persuna al singular dij verb la perd la s final, anca in dij verb iregular: it sei (ò ët ei; =tì te set), it hai (u it he; =tì te gh'het);
- el prenòmm verbal de la tèrsa persuna plüral a l'é i e nen a: lor i parlo (=lur parlen);
- un gran nümer de paròll a ciapen la fin in cc o gg: lacc, frecc (o fregg), vegg (feminin vegia), tancc,...;
- e final la diventa i: feuji, paròli,...;
Dialett süd-urientaj[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A hinn el langhèt, l'astesan, el munfrin e'l lissandrin.
- la a acentà la diventa quasi ò (e a se scriv ä): muräja;


text:
L'Emélia-Rumâgna l' é ‘na regiòun italiâna cun pió ed 4 miliòun d’ abitânt. La só capitêl l'é Bològna.
La cunfîna a matèina cun al Mêr Adriâtich,
a l’ albasèin cun al Vènet e cun la Lumbardìa,
a sîra cun al Piemûnt e la Ligória,
a mezdé cun la Tuscâna, al Mêrchi e San Marèin. La regiòun l'é stèda mésa insèm da l'uniòun ed dō vèci regiòun, l'Emélia (al pruvînci ed Piasèinsa, pruvîncia ed Pèrma, Rèz, Mòdna, pruvîncia ed Frêra e la pruvîncia ed Bològna sèinsa Imola) a dréta dal turèint Silèr. L'êtra pêrt (al pruvînci ed Furlè-Ceséna, pruvîncia ed Ravèna e pruvîncia ed Rémin a fân pêrt, invêci, ed la Rumâgna. La vècia Rumâgna la gh'iva ânca di teritôri ind la Tuscâna e ind al Mêrchi.
L'Emégglia-Rumâgna l é 'na regiån itaglièna cun 4 miglión d'abitànt. La só capitèla l é Bulåggna.
La cunféṅna a matéṅna col Mèr Adriâtic,
pió só col Vênet e la Lunbardî,
a sîra col Piemånt e la Ligûria,
pió zå cun la Tuschèna, äl Mèrch e San Marén. La regiån l é stè massa insàmm da l'ugnån ed dåu vèci región, l'Emégglia (pruvénzi ed Piesänza, Pèrma, Rażż, Môdna, Frèra e la pruvénzia ed Bulåggna a sîra del turänt Séller (praticamänt sänza al distratt ed Iómmla). L'ètra pèrt (al distratt ed Iómmla, al pruvénzi ed Furlé-Ziṡêna, Ravänna e Rémmin fan pèrt invêzi dla Rumâgna. La vècia Rumâgna la tôl insàmm anca pèrt dla Tuschèna e däl Mèrch.
L'Emélia-Rumàgna l'è na regiòun italiàna cun pió ed 4 miliòun ed cristiân. La sô capitêl l'è Bulágna.
La cunfèina a Est cun al Mêr Adriàtich,
pió só col Vènet e cun la Lumbardìa,
a Ovest cun al Piemòunt e la Legória,
pió żò cun la Tuschèna, al Mèrchi e San Marèin. La regiòun l'è stèda mésa insèm da l'uniòun ed dô vèci regiòuni, l'Emélia (él pruvèinzi ed Piasèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frèra e la pruvèinza ed Bulágna sèinza Imola) a dêstra del turèint Silèr. L'ètra pèrt (él pruèinzi ed Furlè-Ceséna, Ravèna e Rémmin i fan pèrt, invéz, d'la Rumàgna. La vècia Rumàgna la gh'iva anca di teritòri in d'la Tuschèna e in d'al Mèrchi.
L'Emilja-Römagnä l'è na región italjana con 4 miliòn d'abitànt. La so capitäla l'è Bológna.
La confén'na a l'est col Mär Adriâtic,
pù d'sōra col Vènet e la Lombardîä,
a l'ovest col Piemónt e la Ligûriä,
ed sóta con la Toscäna, î Mèrchî e San Marén. La regiòn l'è stè mäsa insèmen da l'unión ed du vèci regiòn, l'Emilja (coi provénzi ed Piasänsa, Pärma, Rès, Módna, Frèra e la provénsa ed Bològna a ovest del torént Silér (praticamént sensa al distrétt ed Imöla). L'ètra pèrtä (al distrétt ed Imöla, î provénsi ed Förlì-Sesén'na, Ravēna e Rîmin fan pèrta invéci d'la Româgna. La vècia Româgna la tòl insémma anca pèrta d'la Toscanä e dî Mèrchî.
L'Emélia-Rumâgna l'è na regioun italièna cun 4 milioun d'abitìnt. La so capitèla l'è Bulògna.
La cunféna a est s'e Mèr Adriatic,
a nord s'al Vènet e la Lunbardî,
a ovest s'al Piemont e la Ligûria,
a sud s'la Tuschèna, al Mèrchi e la ripòblica ad San Marein. La regioun l'è furmèda da l'union ad dò teritori dversì tra lor, l'Emèlia (pruvénzi ad Piasènza, Pèrma, Rèz t'l'Emèlia, Modna, Fràra e la pruvénza ad Bulògna fin sòra e fiòm Siller (pasèd e quèl e tàca e distrèt ad Iomla). Cl'èlta pèrta (Iomla), al pruvénzi ad Furlè-Zisèna, Ravêna e Rèmin fan pèrt invici d'la Rumâgna. La Rumâgna storica l'ardusa enca pèrt d'la Tuschèna (cumòni ad Marredi, Palazol e Firenzuòla) e dal Mèrchi (e Montefèltre e al cumòni ad Al Gabezi e Gradèra).


text:
Malgrà che la populaziun è creschida en total, stagnescha u sa sminuescha ella en tschertas regiuns. Da quai èn cunzunt pertutgadas las Alps centralas, las valladas periferas en il Grischun ed il Tessin sco er parts dal Giura. Quai rapporta l'Agentura da novitads Keystone-SDA. Els sa basan sin infurmaziuns da la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna.
Grischun 2050: 2/3 sur 65 onns
Las persunas pli veglias restan, las persunas pli giuvnas bandunan la regiun. Uschia creschia er la vegliadetgna media en las regiuns da muntogna pli spert vegn ch'en ulteriurs territoris. La cumpart da las persunas sur 64 onns è creschida tranter il 2010 ed il 2018 sin 33%.
Tenor prognosas pudess questa cumpart crescher fin l'onn 2050 sin 53%. Per il Grischun ed il Tessin quintan ils statistichers schizunt che bunamain dus terzs da la populaziun è l'onn 2050 sur 65 onns vegls.


text:
Saint-Sylvestre (FR-74)
Saint-Sylvestre l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Alby-sur-Chéran, del circondàre (arrondissement) de Annecy e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 599 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,34 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 355 méter a 'na altèsa màsima de 688 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La fundaziun ECO-JOB sviluppa ed organisescha projects e programs en ils secturs da la natira, da la cuntrada e da l'ambient.
La finamira è quella da porscher activitads raschunaivlas en il rom da servetschs socials u communabels u en furma da programs d'occupaziun per persunas che tschertgan ina plazza.
En ils chantuns da Basilea Champagna e dal Grischun porscha la fundaziun ECO-JOB en il rom da las mesiras chantunalas sin il martgà da lavur programs variads per persunas che tschertgan ina plazza.
ECO-JOB dal Grischun
Qua lavuran pliras gruppas da natira & cuntrada per tgirar e per evaluar ils objects da la cuntrada. Vischnancas ed instituziuns d'utilitad publica èn las incumbensadras.
La halla da fabricaziun a Cuira porscha plazza per realisar lavurs da lavuratori per vischnancas e per il chantun.
Per ulteriuras infurmaziuns cliccai qua per plaschair.


text:
100 onns Edith Piaf
- Venderdi, 18.12.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 18.12.2015, 19:00, RTR
Edith Piaf - la pli renumada vusch franzosa da tut ils temps - ils 19 da december avess ella cumplenì ses 100avel anniversari. A questa chaschun in purtret musical, che cumpiglia ses pli gronds hits sco «Milord» u «Non, je ne regrette rien», ma er diversas represas recentas da chanzuns, sco per exempel «Dans ma rue» davart da la Zaz ubain «La vie en rose» davart dad Iggy Pop.
Redacziun: Benedetto Vigne


text:
Fundatura ed autura - creschüda sü a Tschlin in Engiadina Bassa. Davo la finischiun da la HTF a Cuoira ha'la lavurà 6 ons i'l marketing pro ün'agentura da viadis. Daspö il 2007 ingaschada sco assistenta pro üna banca.
Questa ediziun dal festival per e davart litteratura rumantscha (actuala) a Nairs sa deditgescha a l’animal e tematisescha la relaziun tranter umans ed auters animals en la litteratura. Tge animals entran en ovras rumantschas e pertge? Co servan animals per ans exprimer? E tge ans mussan nossas concreatiras davart l’esser uman? Ni chatscha ni circus na vegnan a mancar sin il palc. Rapazi, domestic, chaprizius u exotic: LitteraturA Nairs vegn questa giada bestiala!
L’occurrenza cumenza ils 27 da mars cun Leo Tuor e Flurin Caviezel. Suenter ina tschaina cuminaivla datti da dessert prosa nocturna da Plinio Meyer, Carin Caduff, Arnold Rauch e Fadrina Hofmann. La sonda ils 28 da mars en damaun ans dat il professer Rico Valär in access al tema e quai fastizant randulinas, chavals e draguns en la litteratura rumantscha. I segua la romanista Annetta Ganzoni che preschenta en cumpagnia dal scriptur Leo Tuor e da la cineasta Susanna Fanzun la nova antologia da prosa e lirica rumantscha davart fantasias umoristicas e seriusas da chatscha. L’autur, artist e pur Göri Klainguti prelegia e raquinta d’ina vita tranter stalla e pult en discurs cun la romanista Valeria M. Badilatti.
Suenter la pausa da gentar unescha la discussiun al podi ina collavuratura dal Parc naziunal, ina scriptura ed in’istoricra d’art vi dad ina maisa: il schurnalist Guadench Dazzi discurra cun Leta Semadeni, Anna Mathis Nesa e Seraina Peer davart la cumparsa d’animals en la lavur artistica e scientifica da differents geners. Lura preschenta la linguista Silvana Derungs da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun l’animal en locuziuns idiomaticas da la Rumantschia. Il raquint «Il giat cotschen» da Jon Semadeni è il protagonist dal proxim punct da program. L’intermediatur da cultura Chasper Pult recapitulescha il capodovra e nus tadlain passaschas prelegidas da Jon Duri Vital. Da Puntina pudain nus beneventar la professura Eleonore De Felip che vegn a referir davart projects actuals dad etica d’animals en la scienza litterara. Silsuenter preschenta Jürg With, il coordinatur regiunal da la Staziun ornitologica svizra da Sempach, ses project davart la reintroducziun da la randulina en Engiadina Bassa, cumplettà da lirica davart randulinas e Randulins. Il punct final fa il schurnalist Claudio cun in protocol dal festival: condensà e punctuà, satiric e critic.
Il festival vegn spustà sin la primavaira 2021.
Dapli infos: https://nairs.ch/de/veranstaltung/bestial/
Grafica: Hej, Zürich
CBR (Cultura ballape rumantsch) - L'onn 2008, l'onn 2012 e l’onn 2016 è la Rumantschia sa participada cun lur equipas al turnier da ballape da las minoritads autoctonas naziunalas «Europeada». L'emprim turnier è stà en Surselva, il segund en Saxonia (Germania) ed il terz en il Tirol dal Sid (Italia). Las equipas rumantschas èn sa participadas cun grond engaschi sportiv ed han gì blers e bels inscunters cun autras minoritads da l'Europa. Tar quests inscunters han las giugadras rumantschas ed ils giugaders rumantschs represchentà cun grond cor la cultura rumantscha.
Quest onn èsi puspè uschè lunsch. L'Europeada 2020 ha lieu dals 20 fin ils 28 da zercladur tar la minoritad Slovena en Carinzia (Austria). La delegaziun rumantscha prenda part a questa occurrenza cun ina squadra da dunnas ed ina equipa d’umens. Var 50 giuvenils rumantschs da tut las regiuns idiomaticas chantan cuminaivlamain l’imni rumantsch e cumbattan sin il plaz da ballape per la victoria.
Ina per tuttas, tuttas per ina! In per tuts, tuts per in!
Per il campiunadi da quest onn tschertga il comité d’organisaziun anc adina giugadras e giugaders. Persunas interessadas pon s’annunziar cun scriver in e-mail a l’adressa This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
La participaziun a l’Europeada na rinforza betg mo l’identitad rumantscha, mabain permetta er a las rumantschas ed als rumantschs da sa barattar cun autras minoritads europeicas e da prender invista da lur cultura.
In emprim inscunter ha lieu proxima sonda, ils 29 da favrer 2020, a las 9.15 a Domat. Suenter la radunanza generala vegni manà tras in pitschen trenament che duai permetter a las participantas ed als participants d’emprender d’enconuscher in l’auter e da sa preparar cuminaivlamain per l’Europeada.
Ulteriuras infurmaziuns davart il plan da gieu ed il program accumpagnant da l'Europeada èn da chattar sin www.europeada.eu
Text: CBR, cultura ballape rumantsch (www.cbrumantsch.ch)
Fotografia 1: La squadra rumantscha al turnier da giubileum da l'uniun CBR 2018 a Schluein.
Fotografia 2: Las squadras rumantschas sa preparan. Da tutt'aura. Dapertut.
Suonda LATABLA!
Da Corina Gustin – Per la golista Seraina Friedli cumainza in favrer darcheu il temp il plü intensiv da l'onn; l'Engiadinaisa, uriunta da La Punt, giova pro l'equipa feminina dals Young Boys a Berna e cun la squadra naziunala svizra da ballapè cumainzan darcheu ils gös da qualificaziun per il campiunadi europeic 2021. In l'intervista quinta ella, tanter oter, che cha las duonnas pudessan imprender dals homens - ma eir viceversa!
Daspö il 2013 survagliast tü il gol da l'equipa feminina dals Young Boys a Berna. Co est rivada usche inavant?
Daspö il 2018 suni tar YB. 2012-2018 d’eir eau tal FCZ. Eau d’he cumanzo in Engiadina e stuvaiv lavurer e trainer fich fich bger per river sün quist niveau. Que drouva fich bgera disziplina. Sur Tusaun Cazas suni alura gnida tar l’FCZ. Lo d’eir eau lönch il Goali Nr 3 e Nr 2. Que druvaiva darcho 2,3 ans lavur dürischma da pudair gnir il Goali Nr 1.
Giovaivast dad uffant in üna squadra da mats o daiva fingià üna da mattas?
Eau d’he cumanzo 2005 tar ils Lusitanos de Samedan tar las Junioras B. Cun mats nu d’he eau me giuvo.
Per il ballapè hast tü bandunà tia patria, l'Engiadina. Es quai stat ün grond pass per tai?
Que d’eira ün fich grand pass. Eau d’he cumanzo ün stüdi, sun ida davaunt da mia famiglia e d’he cumanzo tal FCZ in üna Liga bger pü ota. Que d’eiran 3 müdamaints fundels e que druvaiva vaira lönch fin ch’eau’m pudaiv adüser e chatter mia plazza a Turich. Que nu d’eira adüna simpel per me, eir cun que ch’eau d’he üna famiglia fich amaivla. Eau vaiv lönch e vaira ferm increschantüma da l’Engiadina e da mia patria.
Co guarda oura in tai avant gös importants? Est plüchöntsch nervusa o t'allegrast sül gö? Che es teis ritual da preparaziun? Daja ün ritual in vos club?
Eau sun adüna ün po nervusa. Ma hozindi es que in ün möd positiv. Pü bod d’eira il squitsch per me pütost negativ, hoz drouv eau que per der mia megldra prestaziun. Eau am prepar adüna culla l’istessa musica, mang adüna pü u main identic e fatsch ün per rituals cun trer il fled.
Vaivat vus pro la NLA da duonnas contracts da profi, voul dir post tü viver dal ballapè o hast amo ün oter Job?
Na, nus nun essans profis ed eau nu poss viver dal ballape. Üngüna in Svizzra. Eau lavur scu trenadra in ün fitness a Berna e scu Liveloggerin al SRF a Turich. Eau sun eir auncha vi da mia stüdi da Master a Magglingen. Il ballape es uschè dit pel mumaint be “hobby”, eir sch’el piglia in mia cho la plazza pü granda.
Quant suvent trenaivat vus in ün'eivna? Resta amo temp per hobbies, amis e famiglia?
5-7 voutas. Oters hobbies nu d’heja grands. Eau cuschin fich gugent, leg ün cudesch o vegn a fer jogging o simplamaing üna passeda. Il temp cun mia famiglia es fich important per me. Mieus genituors vegnan a mincha gö, alura vains zieva adüna ün po temp inselmbel e giains insembel a manger tschaina etc. Il temp cun famiglia ed amis es fich knapp, ma eau giod pervi da que alura il temp cha vains bger dapü.
L'uniun sindicala da giovaders SAFP (Spielergewerkschaft) ha avant cuort mis insembel ün paket da dumondas a l'adressa dal SFV. Üna da las ideas d'eira da pajar las megldras giovadras cun 1'000 francs per mais. Nu tuna quai sco ün stincel schi's metta avant quant cha'ls hommens gudognan?
Per la giuvedras in Svizzra füss que ün bel cumainzamaint. Alura pudessans forsa ir gio ün per % tal job ed investir ün po dapü in nossa regeneraziun. Que füss ün pass illa direcziun güsta, ma me avuonda per gnir sün ün niveau pü ot cul ballape da las duonnas in Svizzra.
Il ballape da dunnas as amo adüna bler main preschaint e popular sco il ballapè dals homens, almain pro no inEuropa. Hast tü ün'idea perche?
Eau pens cha ho eir ün po dafer cun l’historia. Duonnas nu giouvan auncha uschè lönch scu’ls hommens. Cun que es forsa il purtret ed il niveau per singuls auncha inadüsos. A la fin finela es tuot üna dumanda finanziela. Ils hommens vivan dapü da sponsurs, da la media, da la popularitet. Tar els es que bger pü attractiv per sponsur da metter aint raps, perche cha’l “return of investment” es bger pü grand.
Schwalbas nu vegnan aczeptedas!
Co as pudessa sustegner il ballapè da duonnas?
Que druvess ün u püs investurs, chi nu pensan be vi da lur investment in ün temp cuort, ma pü dalönch. Per gnir sün ün nivaeu pü ot as stu investir, müder las structuras. Scha’l nivaeu vegn meglder, es que pü interessant per nouvs sponsurs, per las medias etc. Que es ün circul vizius.
Che sun tenor tai las differenzas tanter il ballapè dals homens e quel da las duonnas?
Nus vains oter corps. L’intensitet nun es taunt ota, cun que cha nossa forza dad explosivitet nun es taunt ota, chi fo cha essans pü plaunas. Eau pens illas spartas tecnica, tactica e mentalitet essans nus sün ün bun viedi da river pü dastrusch. Que es üna dumanda da l’educaziun. Ils mats chi rivan sül s-chelin pü ot in Svizzra paun fer ün’educaziun aint il ballape daspö ch’els sun pitschens mats. Plaunet cumainza que eir, cha mattas haun variantas similas, que as bada gia hozindi.
Che pudessan ils homens imprender da las duonnas (in reguard al ballapè)
Eau pens cha nus essans pü sinceras. “Schwalbas” nu vegnan aczeptedas. E nossa mentalitet chi’ns lascha fer quist grand effort insembel cul job vains nus sgür eir dapü cu els. Que saro aint il futur qualchosa cha zieva la carriera essans nus pü fermas in quel aspect.
E che pudessan las duonnas imprender dals homens?
L’egoismus ed il focus. Minchataunt füss que meglder da penser be vi da se svess per fer ün pass inavaunt o per fer ün goal. Els sun bger pü focusos sülla preschtaziun sün plazza, nus duonnas stüdgians auncha bger oter chi capita sper la plazza.
Per che squadra giovessast tü il plü gugent?
Mieu sömmi es da pudair ir a giuver a l’êster. Eau sun fich avierta tar che squedra u in che pajais. Ma que stu esser ün club chi’m po giüder dad improuver auncha üna vouta dapü.
Chi es teis idol e perche?
Eau guard fich gugent a differents Goalis cun que ch’eau pens cha’s po imprender extrem bger. Pel mumaint es Ter Stegen pensi il meglder dal muond. Eir Yann Sommer u David De Gea chat eau fich ferms e guard tiers ad els enorm gugent.
Che sun tias qualitads sco giovadra ed ingio sun tias deblezzas? Scha tü hast deblezzas; co prouvast da tillas amegldrar?
Eau sun tar YB dvanteda ün Leader sün e dasper la plazza. Tecnicamaing sun las flancas e la reaciziun sülla linia sgür fermezzas. Eir il gö culs pes dvaintan adüna meglder, que es fich important per ün goali hozindi e lo posse au auncha gnir megldra. Eir fisicamaing pensi cha mincha duonna po adüna auncha lavurer vi da se, eir eau.
Que am fo sgür enorm superbgia dad esser üna part da quista squedra.
Co hast passantà la posa d'inviern e las festas da Nadal?
Eau vegn tar mia famiglia a La Punt, vegn a fer passlung, giod il temp cun famiglia ed amis, etc. Eau m’allegr fich.
Illa ierarchia da la squadra naziunala da las duonnas est tü il nummer 2 davo Gaëlle Thalmann. At fa quai superbgia?
Que am fo sgür enorm superbgia dad esser üna part da quista squedra. Ma zieva 3,4 ans vegn plaunet eir il “Anspruch” da pudair giuver pü suvenz. Be esser part nun es pü avuonda per me, eir scha giod mincha di ch’eau poss trainer culla crusch alva sün mia corp.
Ils nouvs tricots dals homes sun stats ün tema preschaint illas medias avaint ün per eivnas. Co guarda oura vossa?
Que saron ils listess.
Bainbod vaja inavant culs gös da qualificaziun per il campiunadi europeic 2021. Il prossem gö da la squadra svizra es ils 14 avrigl cunter la Belgia. Co as preparaivat vus per quist giö?
Nus ans preparains adüna identicamaing. In prüma lingia guardains sün noss gö. Nus analisains las fermezzas e deblezzas dal cuntrari e fains zieva ün plan scu cha nus pudessans guadagner cunter ellas. Ils trainaders faun quelo adüna fich profound e minchüna so sia rolla.
Che es il böt da la squadra svizra per il campiunadi europeic 2021 e che resultat es realistic?
Pel mumaint es il böt grandischem da river la qualificaziun. Que es tuot nos focus. Sur da böts al campiunadi cumanzains nus alura a discuorrer cur cha essans eir qualificedas.
Biografia:
Crescheda sü a La Punt
Bachelor of Science (scienzas da sport e psicologia), 2015 fin 2018
Master sport d'elita ("Spitzensport") cun profundaziun "Trainingslehre", 2018 fin ca. 2020
Hobbies: cuschiner, leger, taidler musica, familglia/amis, guarder e fer mincha sport pussibel ;-)
Intervista: Corina Gustin
Fotografias: (c) (1) Daniela Joerdeli, (2) Sportsmoment
Forsa er insatge per vus:
Prova da lectüra, Chalender Ladin 2020. Il capricorn – üna bescha superbgia, imposanta, ün simbol, ün mitus cun ün’istorgia fascinanta.
Güsta no Grischuns ans identifichain cul capricorn. Ad el nu’s chatta be illa vopna grischuna, eir Silvaplauna, Lavin, Tschlin, Ardez, ils circuls Sur Tasna e Suot Tasna e la Bergiaglia portan il boc da capricorn in lur vopna. Il capricorn es per no Grischuns però dvantà daplü co be üna bes-cha alpina in nossa vopna, el es dvantà ün label, üna marca, anzi ün prodot turistic.
Ma scuvrind l’istorgia dal capricorn stöglia admetter cha la reducziun da quella bes-cha imposanta ad üna marca turistica es ün pa simpla. Il capricorn spordscha daplü co sias cornunas – el zoppainta ün’istorgia fascinanta.
Il capricorn viva daspö millis dad ons quia pro no illas alps. I s’ha chattà disegns in cuvels cul motiv dal capricorn chi han var 30’000 ons, dimena chi sun gnüts pitturats dürant l’ultim temp da glatsch. Il capricorn ha stuvü bandunar da quel temp la spelma e las muntognas e guinchir in regiuns plü bassas sainza glatsch. Davo il temp da glatsch es el tuornà inavo in seis abitat oriund, inavo illas muntognas, sün blaischs alpinas ed illa spelma. Cur cha l’uman es lura eir tuornà in quellas regiuns haja cumanzà a gnir stret pel capricorn.
Chatscha e commerzi
L’uman ha fat chatscha sül capricorn our da blers motivs. Il capricorn gniva admirà sco bes-cha imposanta e ferma. Perquai es el gnü «mitifichà» e bod tuot dad el sco il pagl, las cornas, ils corduns e dafatta seis excremaints gnivan dovrats per far masdinas. Tschientiners a l’inlunga han ils umans ed ils capricorns pudü viver ün sper tschel, fin cha l’uman ha inventà la puolvra naira. A partir da quel mumaint ch’el gniva perseguità cul schluppet, nun ha il capricorn plü gnü ingüna schanza – el es plan a plan gnü desdrüt. Illa mità dal 17avel tschientiner d’eira il capricorn desdrüt in nossas regiuns ed al principi dal 19avel tschientiner d’eira quai il cas in tuot las Alps cun excepziun da var 100 exemplars illa regiun taliana dalla Val d’Aosta. Quista situaziun tragica dal capricon ha dat da pensar eir al silvicultur da quella regiun Joseph Zumstein. El es stat bun da persvader amo ad ün e tschel cumpogn da s’ingaschar pels capricorns. Cun forzas unidas ed ideas visiunarias tils esa reuschi da motivar las instanzas talianas da metter ils ultims capricorns suot protecziun. Uschè sun ils capricorns gnüts miss suot protecziun a partir da l’on 1821 da la chasa da la Savoia, e quai in tuot la regiun. Il salvamaint es gnü l’ultim mumaint. Dal 1856 ha il rai Vittore Emanuele II, declerà precis quella regiun sco ün da seis territoris da chatscha ed ha impiegà a divers guardgiasulvaschinas per survagliar seis territori. Uschè s’ha la populaziun dals capricorns remissa ed es creschüda fin la fin dal 19avel tschientiner sün bundant 3000 bes-chas.
Ün «paradis» per froduladers
Quist fat d’eira natüralmaing eir ün nouv «paradis» pels froduladers. Il marchà illegal cun prodots dals capricorns d’eira finanzialmaing fich interessant. Neir la gronda preschentscha da guardgiasulvaschinas impiegadas dal rai Vittore Emanuele II, nun ha pudü impedir la chatscha illegala, il fraud d’eira omnipreschaint. Ün frodulader cun nom Gabriele Bérard es stat il prüm chi ha gnü l’idea chi’s pudess eir marchantar capricorns vivs, già cha l’interess per quista bes-cha mistica d’eira uschè grond i’ls pajais vaschins. Dit e fat – quist es stat ün grond pass per Gabriele Bérard ma eir per no Svizzers. Tuot in üna jada as pudaiva s’insömgiar d’avair darcheu üna jada capricorns in nossas muntognas. Interessents per usöls our da la regiun dal Grand Paradiso d’eiran possessurs da giardins zoologics e parcs da sulvaschina, ma eir clubs alpins, societats da chatscha e persunas privatas. Quant grond cha l’interess d’eira ed impustüt quant lucrativ cha quist marchà d’eira, muossan ils predschs chi gnivan pajats per ün usöl da capricorn.
Il capricorn ha sia valur
Al cumanzamaint da quist commerzi, voul dir dal 1882, cuostaiva ün usöl 400.- francs, implü gniva pro üna contribuziun dad 80.- pel transport. Dal 1885 ha la secziun da chatscha «Diana» pajà per üna chavra chi’d es gnüda manada fin a Basilea perfin 1000.- francs. Ils predschs ils plü ots chi sun gnüts pajats per üna chavra da capricorn s’amuntan a 3000.- francs. Quai d’eiran sommas straminablas per quel temp, schi’s conguala cun pajas al di da s-chars 4.- francs o pajas al mais da bundant 100.- francs. Schi’s conguala culs predschs dad hoz, as poja dir ch’ün usöl cuostaiva tant sco ün auto da classa media.
Legiai daplü aint il Chalender Ladin actual!
Il Chalender Ladin 2020 po gnir retrat via vendita online ed i'l Chesin Manella
Text: Chalender Ladin 2020, Anna Mathis, collavuratura Parc Naziunal Svizzer
Fotografia: Hans Lozza e Parc Naziunal Svizzer
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs da gronds auturs rumantschs sco per exaimpel Dumenic Andry, Göri Klainguti, Oscar Peer e Leo Tuor. Dal 2014 ha el retschevü il Premi Terra Nova da la Fundaziun Schiller Svizra per sia translaziun francesa dal roman «La Chasa veglia» dad Oscar Peer. D'incuort ha el publichà seis prüm agen cudesch rumantsch cul titel «Cuntradas Imaginarias». In noss' intervista quinta el sur dal cudesch, sur da viadis reals e surreals e che ch'el pensa dal rumantsch.
T'algordast da teis cudesch predilet d'uffanzia?
Eu legiaiva enorm jent ils cudeschs da lectüra cha no surgnivan in scoula obligatorica, pitschnas antologias chi gnivan sü da l’Italia e chi d’eiran per mai vairas minas d’or, cun poesias, istorgias cuortas, tocs da romans, ingiavineras, proverbis. Vaiv’eu ün predilet? Eu nu craj. Eu legiaiva lura eir jent fablas e cudeschs d’aventüras. Il preferì da quels d’eira forsa l’Isla dal tresor, da R. L. Stevenson.
Chenün es hoz teis cudesch predilet e perche?
Uossa sco avant nu riv eu d’avair be ün cudesch predilet. Eu leg jent da tuot, tanter l’antica, il medieval ed il contemporan, svizzer ed ester. La seguonda part dal Quijote am fascinescha tant sco las fablas dad Esop ed ils raquints arctics da Jørn Riel.
Cura hast cumanzà a scriver novellas (da libra voluntà)?
Fich tard, pür davo ils quarant’ons e plütost darar. Eu scriv daplü cronicas (cun quellas n’haja cumenzà avant) o poesia co novellas da ficziun.
Tü discuorrast diversas linguas. Che es unic vi dal rumantsch e perche es el usche prezius?
Sco mincha lingua es il rumantsch unic e prezius sco tal, pel simpel fat dad esser üna lingua.
Perche hast tü imprais rumantsch?
Il prüm be pel buonder, lura per approfundir. E plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva, plü ch’eu scuvriva robas nouvas ed interessantas per imprender.
Che fan ils Rumantschs güst cun lur lingua? E che fan els fos?
Güst fana da tilla mantgnair e da scriver e leger litteratura per rumantsch. La creatività litterara mantegna la lingua viva, armonica e dinamica.
Fos, per part forsa d’as dar fadia cun ün purissem excessiv chi nu reflectescha adüna la realtà da la lingua. E forsa da dar oura dicziunaris richissims ma cun pleds chi nu vegnan dovrats e chi fan cha no oters esters vain lura ün linguach chi savura da dicziunari.
Che text o passascha dad ün cudesch rumantsch at ha fat la plü gronda impreschiun ?
Bleras passaschas our da La müdada, da Cla Biert, ed eu dschess eir il cudesch inter (chi m’ha occupà dürant blers ons), m’impreschiunan adüna darcheu per blers aspects.
T‘algordast da teis sentimaints cur cha tü hast let quellas la prüma giada?
Sentimaints variabels, in evoluziun constanta. N’ha sgüra stuvü tillas leger plüssas jadas per tillas cleger, incleger e savurar inandret.
Tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original.
Tü hast d’incuort publichà teis prüm agen cudesch rumantsch - davo avair translattà numerusas ouvras dad auturs rumantschs in diversas otras linguas. Hast gnü dubis da publichar quel?
Dubis n’haja lönch gnü pustüt scha publichar u na l’original talian. Cur ch’eu n’ha lura decis da til publichar, ed eir da publichar üna versun rumantscha, temp dad avair dubis nun haja plü gnü – tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original, chi vain oura pür quist utuon.
Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?
Clà Riatsch m’ha lönch fat curaschi per publichar quels texts sco cudesch (oriundamaing tils vaiv’eu scrits sco texts independents per üna revista). „Fa ün cudeschet“, am dschaiva’l adüna darcheu, ed eu: „Tü sbattast!“
Tü vast jent a spass cul tren?
Fich jent. Eu viag adüna cul tren, na plü mincha di per la lavur (eu lavur a chasa), ma regularmaing per ir a spass o per visitar la famiglia. Eu nun ha auto e nu vögl avair.
Tü citeschast suvent auturs rumantschs aint il cudesch - che autur rumantsch es teis predilet e perche?
Eir culla litteratura rumantscha es quai difficil per mai da chattar oura ün’autura o ün autur predilet. Quels chi vegnan menziunats direct o indirectamaing aint il cudesch sun aint il ravuogl da meis predilets, ma blers mancan in quell’ouvra, sco Rut Plouda, Leta Semadeni, Dominique Dosch, Dumenic Andry e Göri Klainguti, per exaimpel.
Cun che persuna cuntschainta gessast tü il plü jent sün viadi e cun chenüna pigliessast cun tai sün ün‘isla solitaria ed isolada?
Eu vegn uossa sün viadi be plü cun la persuna chi cumparta meis minchadi – id es lura tuot bler plü simpel. Ma per cha l’insla resta solitaria ed isolada füss quai ideal dad ir sulet…
Tocca viagiar pro tia hygiena psichica?
In ün tschert sen forsa bain. Cur ch’eu d’eira plü giuven d’eira il viagiar sco realisar sömmis da plü bod. Uossa viag eu damain e lasch eir al sömmi si’aigna vita.
Quant suvent vast sün viadis imaginars?
Forsa mincha di ün païn…
Che viadi imaginar es teis predilet e perche?
Las chaminadas tras la champogna e la muntogna da meis cumün, ingio ch’eu giaiva a chaminar sco uffant e giuvnot, e lura l’Islanda dals novanta o dal cumanzamaint da quist tschientiner. I d’eira tuot bler plü insolit co hoz, sco our da raquints. Ed ils algords sun uossa vegls avuonda per as masdar culla fantasia.
Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic
Che viadi real o che destinaziun at ha plaschü il meglder e perche?
Meis prüm viadi in Islanda, dal 95. I d’eira apunta tuot bler plü simpel ed insolit co hoz, magic. Bleras bellas cuntradas, citads e cumüns pitschens e modests, glieud na cumplichada e minchatant perfin predschs radschunaivels. Vias da terra e crappa ruotta, catram be illas citads. Be pacs autos, pustüt ladas e volvos, fich vegls. Pacs turists – adüna agreabel cur chi’s es svess turist… Uossa s’ha il pajais standardisà, banalisà per blers aspects.
Tü est ün grond observatur. Es quai üna schmaladicziun o üna benedicziun?
Üna benedicziun. Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic. Ed eu nu sforz mia memoria plaina fouras da retgnair tuot quai ch’eu vez.
Che es tia filosofia da vita?
Viver. E laschar viver e scriver. E minchatant scriver.
Che t'occupa pel mumaint?
Tscherchar l’equiliber tanter tradüer e scriver e profitar dal temp liber.
Chi o che t'inspirescha e perche? Chi o che es stat la plü gronda inspiraziun in tia vita?
Spassegiar, chaminar
Che nu sa la glieud da tai?
Quai chi nu’s sto dar inavant.
In tschinch ons…
Chi sa ?
Il rumantsch es per mai…
Üna bella lingua
Cudesch:
Cuntradas imaginarias
Rumantsch vallader, 102 paginas
CHF 18.00
ISBN: 978-3-03845-062-7
Biografia:
Nat dal 1965 a Preonzo (Ti) e viva a Montreux. Stüdi da lingua e litteratura rumantscha, iberica e scandinava a Fribourg e Turich. El es translatur liber per catalan, frances, rumantsch, spagnöl e talian.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Claudia Cadruvi
Prüma publicaziun: Lügl 2019
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun es amo usche lönch realità. Avant pac temp d'eira per ellas scumandà da portar chotschas, a Paris (per ledscha) de facto fin avant 6 ons. Eir in Grischun d'eiran ingüstias invers duonnas tuot normalas amo avant 40 ons. Flurinda Rascher, activista daspö ils ons 70 ed autura dal cudesch biling „Crescher e madürar“ / „Freischwimmen“ quinta sur da sia vita impreschiunanta
Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?
Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.
Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!
Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!
Haja dat üna situaziun speciala ingio cha tü hast decis da cumbatter l'ingüstia invers las duonnas?
Dal 1969 n‘ha eu tut domicil cun mia famiglia a Zuoz, ingio ch‘eu n‘ha chattà contact cun duonnas emancipadas, criticas e sdruagliadas. Là am es quista discrepanza gnüda consciainta.
Chi o che es ed es stat gronda inspiraziun in tia vita?
Eu n‘ha vieplü badà las difficultats da‘s far valair sco duonna illa vita da minchadi. Tras mias differentas occupaziuns ed ingaschamaints n‘ha eu gnü contacts cun bleras persunas chi am han inspirà e sensibilà. Üna gronda inspiraziun es statta la partecipaziun illa gruppa da duonnas chi‘d es descritta ill‘istorgia „Duonnas chi nu fan be s-chagna“.
As poja dir cha tia mamma d'eira teis idol?
Mia mamma d'eira üna duonna cun bler temperamaint e blers interess. Cur ch‘eu n‘ha realisà il möd da viver e pensar dad ella am ha quai fat dürant divers ans fadia. Tantplü cur ch‘eu n‘ha maridà in üna famiglia tradiziunala e plütost conservativa. Pür bler plü tard n‘ha eu cumanzà ad incleger sia vita ed am n'ha reconciliada cun seis pensar. Pür là es ella es dvantada ün tschert exaimpel per mai.
Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas
Hast tü stuvü viver cun attachas malvugliaintas pervi da tia' opiniun?
Cun am expuoner publicamaing per mias ideas sun eu gnüda confruntada cun attachas cunter mia oponiun - in fuorma da chartas e telefons anonims e chartas da lecturs illas gazettas.
Da che varts hast tü tschüff sustegn e da chi plütöst cuntravent?
Sustegn n‘ha eu survgni our dals circuls dal movimaint da duonnas e dad amis. Cuntravent es gnü our da circuls tradiziunals.
Hozindi pon las duonnas trar aint che ch'ellas lessan, plü bod stuvaivan ellas per part ir per ün permis special sch'ellas laivan as "vestir sco hommens" e trar aint chotschas. A Paris es gnüda müdada quella ledscha pür avant 6 ons. Che pensast tü da quai?
Eu n‘ha vivü bod tuot mia vita in Engiadina culs invierns fraids. Chotschas nu deiran per mai ingün tema. Eu am n‘ha adüna vestida tenor agen gust, sainza verrer a dretta o a schnestera. Eir ils ans dal „Minirock“ n'ha eu passantà. Da quel temp nu n'ha eu tut cogniziun da las criticas. Quai am plascheva dad esser ün pa provocativa.
Plü jent chotschas o schocca?
Tenor meis agens bsögns.
A mai vess quai adüna interessà da das-chair far ün gimnasi e forsa ün stüdi. Eu nu m‘m algord d‘avair gnü in mera ün tschert stüdi, pero eu vaiva simplamaing la vöglia da savair daplü e perquai la vöglia dad ir inavant a scoula.
Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch - pero in mia età ün pa plü moderat
Vaivast dubis da publichar ün cudesch? Scha schi: Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?
Minchatant am n‘haja dumandada co cha meis cudesch gnarà acceptà. Meis ami Lothar am ha sustgnü e dat curaschi.
Che temas t'occupan hozindi?
Eu m'interess ed observesch la politica e m'ingasch per ils drets dals umans, per üna vita sociala e pel movimaint da las duonnas. Pero in mia età ün pa plü moderat.
Avant cuort n'ha eu let ün artichel in ün magazin digital: 98 838 duonnas vivan in Grischun. Rapreschentanza da duonnas illa regenza Grischuna: nolla. Che pensast tü da quai?
Quai es amo adüna ün s-chandel! Impustüt pro las ultimas tschernas. Pels hommens chi sun al timun nun es quai ün tema. Impustüt pens eu chi han temma da la concurenza. L‘an passà al di da las duonnas a Cuoira sun els gnüts confruntats cun il fat cha per la tscherna illa regenza nu d'eira ingünas duonnas sco candidatas. Il parti SP as ha s-chüsà. Quel parti ha adüna duonnas avuonda per candidaturas, eir sül chomp federal. Da tschels partits as haja dudi be s-chüsas marschas.
Mia reacziun: eu vusch fingià daspö ons bod be per duonnas ed in mincha cas refüs eu mia vusch per hommens chi ignoreschan a no duonnas. Displaschaivelmaing sun eir las duonnas massa pac militantas!
Eu n‘ha avant ün per dis inscuntrà üna duonna chi chatta il tschöver da duonnas na bsögnaivel ed es fich modesta cun dir „eu sun cuntainta cun quai ch‘eu survain, ils hommens san che chi‘d es bun per no“ !!
Daja üna dumonda cha ingün mai nu't ha dumandà? Üna cha tü be spettast da respuonder?
Eu nun am saint competenta da respuonder dumandas. Eu di be adüna quai ch‘eu pens.
La musica es adüna statta importanta in tia vita – che musica taidlast il plü gugent?
La musica es fich importanta in mia vita. Eu preferisch la musica classica, coros, operas, musica spirituala e buna musica populara (per exaimpel ils Fränzlis) e sun vairamaing averta per bler.
Che es teis prossem project?
In october l'on passà n‘haja cumpli 80 ans. Meis proget es da mantegner il plaschair da viver e da restar averta per quai chi vain.
Che nu sa la glieud da tai?
Bler!
In tschinch ons…
Quai füss bel sch‘eu am sentis amo adüna uschè bain sco uossa!
Il rumantsch es per mai…
Il rumantsch es per mai basa da vita ed es mia identificaziun.
Cudesch:
Crescher e madürar. Ün'istorgia dad üna duonna da l'Engiadina
208 paginas, ISBN: 978-3-9817528-8-5
Biografia:
Nada dal 1938 a Seraplana, mama da trais uffants. Politicamaing activa per la chosa da las duonnas e dürant 12 ons manadra da la scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Ella ha imprais a nodar cun passa 50 ons ed ha scrit sia biografia per seis 80avel anniversari
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Flurinda Raschèr
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Ils Babulins e lur aventüras chi cumparan sco cudesch, cd, videos e dafatta sco app in tuot ils idioms ed in rumauntsch grischun sun cult. Mincha uffant rumantsch cugnuoscha la famiglia chi viva in üna chasa violetta e nun ha mai lungurus. Yvonne Gienal, illustratura da Glion, ha dat la vista a las istorgias da Flurina Plouda ed a las figüras sco per exaimpel Luisa e Nic, Brutus e Lupo. Ün'intervista da 15 minuts.
Co as vegna artista ed ilustratura da cudeschs?
Cun il plaschair vi da dissegnar e malegiar.
Che laivast dvantar dad uffant?
Designra da moda. Interessantamain è mia vita sco artista ed illustratura fitg datiers da quest giavisch professiunal.
Che cudeschs legiaivast sco uffant e chenün d'eira teis predilet?
Guardar e leger cudeschs illustrads è gia baud stà in passatemp da mai. Sco uffant amava jau sa chapescha Donald Duck, pli tard alura ‘Asterix und Obelix’ – fin oz. Era Lucky Luke e Calvin and Hobbes tutgavan tar mes favurits. Pli tard è vegnì la fascinaziun per comics per creschids, sco Black stories, Mad etc.
Ils Babulins sun gnüds sviluppads sco üna part dal program da famiglia da la Lia Rumantscha. Intant sun els cult. Perche han els usche ün grond success?
Ils uffants èn l’avegnir da la societad e da la cultura rumantscha. Perquai èsi impurtant da promover la lingua gist tar els. Ina gronda influenza sin il diever da la lingua han ils geniturs, ma era pedagogas e pedagogs ed ulteriuras persunas impurtantas per ils uffants.
La Lia Rumantscha sustegna questa promoziun cun differentas materialias sco cudeschets, portatuns e gieus e cun infurmaziuns e support areguard la lingua ed ils uffants. Ella organisescha inscunters cun persunas d’instrucziun e pussibilitescha da barattar ideas, d’exprimer giavischs e da dar impuls. La pagina-web dat ina survista davart las activitads. Ella vegn actualisada e cumplettada regularmain. Il mument stat en il center la lavur cun uffants da vegliadetgna prescolara.
Gia ils pitschens enconouschan las figuras Luisa, Nic, Claudia, Arno, il giat Brutus ed il chaun Lupo – èn enconuschentas en l’entir intschess rumantsch
Las figuras da la famiglia Babulin – mattatscha Luisa, mat Nic, mamma Claudia, bab Arno, giat Brutus e chaun Lupo – èn enconuschentas en l’entir intschess rumantsch. Gia ils pli pitschens enconuschan els. Quai è insatge unic en la Rumantschia. Finalmain avain era nus figuras illustradas sulettamain rumantschas.
Sco illustratura è il public en mira il pli impurtant: per tge persunas illustresch jau in cudesch. Uffants reageschan fitg bain sin colurs frestgas e sin conturas cleras. Quai è stà per mai il punct da partenza. Las figuras èn tegnidas simplas, il resti n’ha betg faudas, la pel n’ha betg sumbrivas – jau vi adina surfatschas claras. In grond punct èn ils egls surdimensiunads – ils egls èn la porta tar il sentiments e perquai era da grond impurtanza tar mias illustraziuns.
Era ch’ils animals da chasa – Lupo e Brutus – stattan sin 4 chommas e funcziunan sco vairs commembers da la famiglia – cun pled e gests - dat a las istorgias in element da surpraisa ed umoristic.
Nus avevan in giat che pareva adina dad avair nauscha luna
Chi o che d'eira l'inspiraziun per las figüras cha tü hast disegnà?
Nus avevan in giat che pareva adina dad avair nauscha luna. El miaulava adina da poveret ed era er uschiglio ina creativa pauc attractiva. Uschia è er il giat Brutus naschì.
Mes 2 uffants èn adina ina gronda inspiraziun per mai. Els èn savens era ils emprims che vesan las illustraziuns e dattan alura anc commentaris e cussegls tge ch’ins savess anc midar.
Jau hai fitg gugent moda e mia moda persunala è savens in pau pli speziala – jau am musters e fermas colurs. Quai vesan ins er tar mias illustraziuns.
Ha l'autura Flurina Plouda gnü influenza sül resultat?
L’incumbensa e l’idea da la famiglia Babulin è vegnida da Flurina Plouda ch’è manadra dal program da kidsfits da la Lia Rumantscha.
Nus avain collavurà e collavurain fitg stretg ensemen – Flurina ha in ferm egl per detagls e colurs.
Co guarda inse oura la collavuraziun cun l'autura?
Al cumenzament avain nus sviluppà en lavur sincrona las istorgias e las illustraziuns ed avain adina puspè tschertgà il numer communabel. Uschia avain sviluppà il mund dals Babulins.
Da preschent scriva Flurina las istorgias ed jau fatsch alura las illustraziuns latiers.
Sco Creative Director da quests filmins sun jau responsabla per las illustraziuns dals videos. Per mintga figura datti ina descripziun dal caracter e da la cumparsa. Quatter illustraturs da l’agentura Fry & Partner dissegnan alura las figuras animadas.
Per la app ‘La famiglia Babulin’ avain nus collavurà cun l’agentura 08eins da Cuira.
En l’ultim cudesch da Globi datti la situaziun nua che Brutus Babulin è s’entupà cun Globi
Cun che figüra t'identifichessast tü svessa?
Atgnamain cun naginas. Il tip da Nic è forsa il pli datiers da mai u da mes uffants. In lumpazi spiertus...
Quantas episodas animadas dals Babulins daja? Co guarda oura il futur?
Fin uss datti 8 istorgias animadas. I po bain esser ch’i vegn a dar dapliras en il futur.
Cool èsi er ch’i ha dà en l’ultim cudesch da Globi la situaziun nua che Brutus Babulin è s’entupà cun Globi.
Che es teis prossem project?
Illustraziuns: Da preschent essan nus vid crear in quartet da la famiglia Babulin. Per l’atun vegni a dar in set da maisa nov cun illustraziuns e pleds da basa rumantsch. Quels chattan ins alura en blers restaurants e hotels en l’entir Grischun.
Art: Intginas exposiziuns en la regiun ed en l’exteriur èn en la pipeline.
Jau hai grond gust da tut mias vias e sentupadas artisticas.
Che nu sa la glieud da tai?
..che jau legel cudeschs sin palpiri enstagl da cudeschs digitals. Che jau odiesch tut las cartas da cumprar en sco Supercard e Cumulus. Che jau n’hai insumma nagin flair per decoraziuns en chasa, che jau mord unglas e chamin gugent a pe blut.
In tschinch ons…
La via è la mira. Jau vi cuntinuadamain ma sviluppar persunalmain e professiunalmain. La vita en famiglia e buns contacts socials èn e restan la pitga principala per tut mes esser uman.
Il rumantsch es per mai…
Il rumantsch è per mai enorm impurtant. Igl è mia lingua-mamma, jau discur cun mes uffants rumantsch, mes um è in Romontsch, noss uffants visitan la scola bilingua qua a Glion, ils blers da mes amis èn Rumantschs, jau hai studegià rumantsch a Friburg, jau hai emprendì rumantsch Grischun per amur dil rumantsch. Il rumantsch è en mia vita omnipreschent – en mia vita privata sco er en mia vita professiunala sco artista ed illustratura.
Bio Yvonne Gienal:
Yvonne Gienal es artista da professiun libra, naschüda da l'on 1976 a Disentis ed abita a Glion.
Scolaziun: Stüdis da lingua ed istorgia a Fribourg, davo perfecziunamaint d'art a Cuoira. Dal 2006 duos mais stüdis dad illustraziun pro'l shootingstar Chinais, Xie Nanjing, ün on davo prol's Zhou-Brothers, medemamaing Chinais.
Inspiraziun chatta ella pro seis uffants e dürant viadis
Ils Babulins:
Postaziuns dals cudeschs + CD via: http://www.liarumantscha.ch ubain illas butias da la regiun
Download app: Sün Apple App Store
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Yvonne Gienal
Dapli:
https://yvonne-gienal.ch/
http://www.liarumantscha.ch
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin - Il pli nov project da cooperaziun tranter l’editur Gion Fry e Benedetto Vigne è la versiun rumantscha dal crimi da comic (graphic novel) «L'aimant/Der Magnet» da Lucas Harari, in cudesch ch’è vegnì vendì passa 21'000 giadas en la versiun originala. La calamita – quest vegl pled per il magnet, cun l’intunaziun sin l’i, stat sco titel da quest comic.
Sco ina calamita attiran las famusas termas da Val, concepidas da l’architect Peter Zumthor, il giuven student parisian Pierre si en las muntognas grischunas. Pierre lascha perder studis e marusa e sa metta sin viadi vers Val nua ch’el inscuntra aventuras bizzaras e scuvra bainspert ils fastizs d’in misteri somber che lajegia davos las miraglias raffinadas dal bogn.
Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. Blers onns ha el scrit recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà differentas emissiuns per RTR. Oz scriva el istorgias e chanzuns. Ses ultim roman «Ils ventganov da settember» è cumparì il 2018 tar l’Ediziun Apart.
Gion Fry, cun ragischs a Mustér, viva e lavura sco designer da grafica a Turitg. Dapi ils onns novanta maina el l'Ediziun Apart. Quella è spezialisada sin la finanziaziun, realisaziun, producziun e distribuziun da litteratura rumantscha.
Nus faschain l’intervista cun els dus
Benedetto, la Calamita è vegnida translatada en englais, ollandais, tudestg, talian e chinais. Tge versiun has ti duvrà per tia translaziun rumantscha e pertge?
Jau hai duvrà surtut l’original franzos, e lura magari er in pau la versiun tudestga per controlla. Igl è interessant, il franzos è sco lingua neolatina pli datier dal rumantsch, e perquai er savens la schelta logica, ma tuttina dovrins magari er expressiuns or dal tudestg – qua ves’ins quanta influenza che lez linguatg ha sin il rumantsch.
In grond plaschair da translatar han fat expressiuns genuinas sco «merde!». Là til lascha dir «porca!»
Tge è stà impurtant tar questa translaziun?
Impurtant è stà da mantegnair l’atmosfera originala da l’istorgia. Quai funcziunescha surtut tras dar a las differentas figuras la verva adequata: il student s’exprima precaut e galant, il pur ha plitost ina tschantscha simpla e rurala, il professer è pretensius e retschertgà, la giuvna dals chavels cotschens dovra expressiuns modicas, anglizissems …
Quanta libertà has ti gì cun la translaziun da l’original?
Ensasez avev’jau tutta libertad artistica u poetica - ma il plot pretenda ch’ins restia fidaivel a l’original, qua na datti bler da discutar. L’unica restricziun propi concreta è però il spazi en las nivlettas, qua na datti insumma nagut pli da discutar: Sch’i nun ha nagin plaz pli, stos scursanir!
Tge fa il pli grond plaschair da translatar?
Ils muments nua ch’ins po far diever d’expressiuns genuinas. In exempel: Las figuras laschan magari scappar in «merde!». Per il solit haja surpiglià quai quasi in ad in. Ma là nua che Pierre, il protagonist principal, chatta ina pistola en la chombra da ses adversari, al lascha dir «porca!» - quai ch’in rumantsch schess plitost en ina tala situaziun.
Tge nun as lascha translatar bain, respectivmain nua/cun tge has ti gì problems?
Ma gronds problems nun haja gì. Singulas frasas han magari chaschunà in rumpatesta. I dat per exempel il lieu, nua che la giuvna cotschna di als polizists: «Vous rigolez?». Il translatur tudestg ha tschernì: «Soll das ein Witz sein?». «Vus faschais sgnoccas» ma pareva in pau plump …
Pertutgant la dumonda sura; Co has ti schlià quels problems?
Tar quel exempel m’è vegnida endament ina frasa ch’ins duvrava al temp da mia giuventetgna sch’insatgi n’ans prendeva betg serius: «Vus faschais schund cun mai». Jau na sai sch’insatgi dovra oz anc quell’expressiun ch’è ensasez in germanissem.
Crajas ti en legendas? E crajast ti en la legenda da Val?
En la forza e vigur da la legenda crai jau schon – en il cuntegn però strusch.
Gion, Co es ti vegnì attent sin Lucas Harari e la novella e tge ha captivà tai spezialmain?
Jau hai vis l’emissiun «Kulturplatz» e sun stà fascinà immediat da quest’ovra. A Val sogn Pieder vegn bain discurrì tudestg, ma il lieu sa chatta enamez il territori da la Rumantschia. Ultra da quai è il graphic novel d’ina qualitad uschè geniala che jau hai retschertgà l’adressa da l’autur e contactà Lucas Harari per mail.
In tge maniera ha il layout stuì vegnir midà per la translaziun rumantscha e quanta libertad avais Vus gì?
Ils dissegns èn fix. Nus avain sulettamain savì midar tut quai ch’è nair en il cudesch. Vul dir, tut ils texts en ils nivelets e per part anc tscherts pleds onomatopeics sco p. ex. «Bang!» ni «Auuuu!». Nus avain lura savì encurir in’atgna scrittira per cumponer ils texts rumantschs en ils nivelets, il schinumnà «lettering».
Las nivlettas (Sprechblasen), chaschas da text e las illustraziuns limiteschan il spazi per text. Ha quai chaschunà problems?
Na, quai è betg stà in problem. Plitost ina premissa che ha dà ina rama clera al translatur ed al graficher.
Tge part dal crimi ha plaschì il meglier a Vus?
Benedetto Vigne: I na dat strusch ina part che ma plascha betg – gist l’enorma variaziun da lieus e la configuraziun relativa ma fa grond’impressiun: la scena da saut a Paris, il viadi cun la camiunetta dal pur vers Val, las diversas scenas en las termas da Zumthor, il raquint dal vegliurd Testis euv.
Gion Fry: In bun graphic novel è uschè ritgs vi da detagls, ch’ins sto adina puspai leger e guardar el per savair scuvrir novs detagls fascinants. Il mument sun jau impressiunà da la tecnica da crear surfatschas e dissoluziuns da colur. Quellas han ina patina tut speciala e dattan al comic ina atmosfera unica.
Datti persunas en il cudesch che tiran endament ad insatgi real che Vus enconuschais?
Benedetto Vigne: Oh, en ina recensiun haja legì ch’il professer Valeret sumeglia – probabel aposta – a Peter Zumthor …
Gion Fry: Jau pens schon che Pierre è l’alter ego da Lucas Harari. E lura sin p. 85, il schuldà sumeglia fitg al malfatschent «Olrik» or da la seria da comics «Les Aventures de Blake et Mortimer» – jau pens ch’il bab da questa seria, Edgar P. Jacobs, ha segiramain influenzà l’autur.
La collisiun da l’atom surmiran cun l’atom sursilvan ha chaschunà gia pliras giadas explosiuns creativas
Essas Vus stads a bogn a Val suenter avair lavurà uschè intensivamain vi da quest project?
Benedetto Vigne: Jau sun stà ina giada avant circa 15 onns ina fin d’emna cun mia dunna ed amis. E lura haja vis il famus clip da la Liricas Analas che gioga er en las termas. Dad ir ussa a Val, suenter tut las istorgias capitadas enturn il nov proprietari, haja plitost pauc gust …
Gion Fry: Dapi ch’jau hai legì l’istorgia da Pierre e sai dal misteri da la terma, hai jau schon in zic starment dad ir a Val …
Co funcziuna vossa collavuraziun suenter tants projects cuminaivels?
Benedetto Vigne: Nus essan in team privlus: Mintga giada che nus ans entupain, avain nus ina nova idea! Ma per las bleras ans mancan ils raps …Gion Fry: Gea, la collisiun da l’atom surmiran cun l’atom sursilvan ha chaschunà gia pliras giadas explosiuns creativas. Tgi sa tge che ans spetga anc! …
Grazia fitg per Voss temp!
Intervista: Corina Gustin
Fotografias e prevista La Calamita: (c) Ediziun Apart
Dapli: https://www.ediziun-apart.ch
Prossems termins:
Ils 30 mai 2019
Prelecziun "Ils ventganov da settember" da Benedetto Vigne, ft. Benni & Gion
20.15 Hotel Ucliva, Waltensburg/Vuorz
Ils 31 mai 2019
Prelecziun "Ils ventganov da settember" da Benedetto Vigne, ft. Benni & Gion
20.15 Grotta da Cultura, Sent
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Il nouv album dal gigant dal hiphop rumantsch Giganto as chatta in favrer suot ils top 5 dals charts svizers, seis videos pro la singles «tgil blut» e «ina» quintan passa 10'000 clicks sün youtube. Musica rumantscha es «in». Co vain quai? Giganto declera e quinta da nudists e da seis ultim project.
Teis album «Sault d'amur» es etrà directamaing sülla plazza 5 dals charts svizers. Gratulesch - ün success enorm! Co at saintast?
Igl ei ina super posiziun. Jeu sun fetg cuntents e cunzun engrazieivels ch’jeu survegn sustegn da tonts fans, supporters e simpatisants. La cefra 5 ei denton mo ina cefra – e cunquei ch’jeu hai mai fatg bugen matematica en scola, ei quella cefra era pliumeins tuttina a mi … ;)
Co at declerast cha albums rumantschs han usche grond success I'lla scena da musica svizra – cuntuot cha be üna pitschna part dals Elvets inclegia rumantsch?
Jeu hai il sentiment, che romontschs cumpran bugen musica romontscha. Nus musicists pudin selegrar d’auditurs fideivels che schazegian la cultura romontscha. Igl ei numnadamein buc schi normal, che la glieud dat ora daners egl onn 2019 per cumprar musica – cunzun el temps ch’ins sa far il streamen tut “per nuot”.
Sche tuts fussan per 24 uras bluts en nossa tiara, sche lu vessan nus garantiu dapli peace, massa love, e bia harmonia ensemen
Crajast cha'l video pro la chanzun "tgil blut" haja tants clicks sün youtube (12'000 davo ün mais) pervi da teis striptease?
La mischeida ei il rezept. Seccapescha han biars mirau il video perquei ch’igl ei vegniu detg: “Hey, has viu il niev video da Giganto, quey typ ei bluts...”. La glieud ei stada spannegiada co quei vesa ora ed ha aschia clickau bravamein sil video :)
La canzun sco tala ha denton era meritau attenziun. Per mei ei il text adina pli impurtonts che il video.
Forsa han era las soccas pincas e la metgas tgil alvas carmalau da mirar pliras gadas il video..hihi
Est tü ün nudist?
En mia WG sundel adina puspei bluts – quei che fa “grond” plascher a mes conhabitonts ;)
Sch’ins teidla inagada “mo” il text dil song “tgil blut” declarel fetg bein, co e pertgei ch’jeu hai magari in tgil blut.
Tgi sa, forsa partan aunc auter cun mei quei meini. #fkkgrischun ;)
Stuvessan nus tuots esser plü suvent nüds?
Ach gie. Nus essan tuts memia serrai, memia sterics, memia conservativs.
La finfinala veinsa tuts ils madems corps. Sche tuts fussan per 24 uras bluts en nossa tiara, sche lu vessan nus garantiu dapli peace, massa love, e bia harmonia ensemen.
Che es la message da la chanzun "tgil blut"?
La canzun haiel cumponiu cun mes dus producents Sandro Dietrich e Lou Zarra a Teneriffa en ina casa da vacanzas. Nus vevan fatg fiasta sper il pool, cun vin, visetas e vestgadira da bogn... e lu tuttenina ed absolut ord il nuot…ei l’idea ed il text staus cheu ;)
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Miu album «sault d’amur» resumescha miu davos onn cun tut sias fassettas. Mal il cor, fiastas per emblidar l’amur, ONS’s, s’inamurar daniev, reflectar il passau e serrar giu cul vargau. Il tetel sault d’amur ei programm.
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Probabel il tetel “senza tei” – quei ei il pli persunal song digl album. Quei song ei total emoziunals. Jeu sai aunc bein seregurdar cura ch’jeu hai scret il song. Quei era ina sera ch’igl sulegl bandunava il horizont, eu erel ordaviert sin terassa vid schar dominar la tristezia en mei, suenter la finaziun d’ina relaziun intensiva. Quels plaids ein seformai ord ils daguots da miu cor, che daguteva incuntin. (poetic gell?)
Quants concerts sun planisats quist on? Sün chenüns t'allegrast spezialmaing?
Nus vein planisau differents concerts che vegnan communicai mintgamai ad uras. Certs concerts vegnan era ad esser ella formaziun « giganto&mattiu”. Jeu hai denton sapientiv buc priu ecunter biars concerts, cunquei ch’jeu drovel puspei empau temps per mei e per auters focus.
Lara da Brail es teis plü grond (pitschen) fan ed intant cuntschainta pervi da si'acziun – che significhan mumaints usche per tai?
Ella ei grondiusa. Ina carissima biala buoba cun in cor el dretg liug. Cura ch’in fan conta ordadora in text da mei, ei quei la pli biala pagaglia ch’ei dat. Pli bi che mintga summa da daners. Ok, auter ch’ina miliun en bar.. ;)
“Ina” vegn era el futur a muncar sin negin concert da Giganto.
Tü lessast üna duonna da casü, na üna da cità/marcau. Che es il messagi dal song «Ina»?
Ei setracta d’ina canzun d’amur, decidada allla dunna muntagnarda. Per dir cuort e cnap eisi ina canzun da buna luna, screta per ils patriots dalla romontschia.
Chenüns sun teis idols musicals?
Die Amigos, Beatrice Egli e Lena Meyer-Landrut segirafranc buc… :)
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Sper la mar, senza turists, cun in maun plein buns amitgs, vid ina pintga bar, cun buna musica, cigarettas sportivas ed ina massa caipirinhas – e tut quei tgil blut seccapescha.
Che musica taidlast tü svessa?
Naven da JPattersson, Status Quo, Freddie Mercury tochen tier Wu-Tang Clan.
Crusch e traviers diltut. Miu cerchel numna mei era: Gigi-Mix, cunquei che laschel influenzar mei da schi biars stils.
Che t’occupa pel mumaint?
Grad momentan ei in da mes gronds problems:”…con ditg drova mia lasagna el fuorn aunc, tochen ch’ella ei pronta…” Aschia vai denton aunc 17 minutas temps per tei e tias damondas :)
Nies lungatg ei in scazi ed ina smaledicziun el madem mument.
: jeu haiel 11 dets.
Hihi..ok na, sgnocca ;)
Serius : Probabel ch’jeu sun in romanticher e ch’jeu hai dapertut candeilas…il pli bugen sper la bugnera.
In tschinch ons…
Sundel 30, vai aunc adina negin auto, vai in curtin cun massa fluras, verduras e fretgs e vegn probabel a metter dapli peisa sin viver che sin luvrar.
Che es il rumantsch per tai?
Il romontsch ei per mei fetg presents en mia veta - a casa, ella wg, en fatschenta, cun mes amitgs, en mia musica, cun mia familia – dapertut.
Nies lungatg ei in scazi ed ina smaledicziun el madem mument.
Per l’ina ei quei nies mintgadi – e per l’autra ei quei il mintgadi per schi paucs.
Quettel ei magari donn ch’il rest dalla Svizra capescha buc nus. Ei fuss biaras gadas bi sche tuts vessan il madem lungatg. Cunzun per musicists fuss ei pli sempel da fitgar pei en l’entira naziun.
Il romontsch denton - era, ei ed vegn era vinavon a restar il lungatg dil cor per mei e per mintgin che legia quei uss ed en quei mument. Stei bein.
Bio:
Giganto alias Ivo Orlik (24) es moderatur pro rtr ed es daspö divers ons activ illa scena da hiphop rumantsch.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Giganto
Dapli: https://www.giganto-music.ch/
Prossems termins:
ils 23 marz 2019
Tattoo - Convention, Vaduz, FL
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – La mittà da november ha Mattiu Defuns, il shootingstar Sursilvan cun la vusch unica, finalmaing publichà seis prüm album «Da Funs». Quel es entrà directamaing sün plazza 11 dals charts svizers. Ün'intervista da 15 minuts:
Teis album es rivà ils charts svizers. Co est gnü a savair e che d'eira tia reacziun?
Jeu haiel retschiert quella novitad da miu amitg Giganto. Haiel giu grond plascher da quei ed ei stau fetg nunspitgau. Jeu savevel che hai vendiu bia DC`s, denton buca ch`ei tonscha pigl 11avel plaz.
Hast fat festa quel di? Hast insomma temp per festas pel mumaint?
Gie, jeu haiel festivau quei di. Cun amitgs. Ditg e liung. Cul temps per far fiastas va ei atgnamein bein. Quei ha forsa era da far cun quei, che ins ha il bia la pusseivladat da festivar intec cun la band ed amitgs suenter in gig.
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Jeu schess ch`igl album tuna fetg varionts. El cuntegn era biars differents stils da musica.
Las chanzuns varienschan tanter rock, pop e raggae. Consciaintamaing per ragiundscher ün public plü vast o our da casualità?
Gie, jeu haiel plirs differents stils da musica sigl album. Quei ha da far cun quei, che jeu haiel momentan grond tschaffen da seviver ed empruar ora differentas caussas ella musica. Jeu sez teidlel era bugen da tutta musica.
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Quei ei grev da dir. Jeu haiel bugen mintga canzun sco ella ei. E mintgina ei in individum. Mintga canzun sa esser la megliera, ei dependa crei mo dil mument.
Mary, la Maria Giuanna, ei stada ditg ina fetg impurtonta accumpignadra e bia sil trot cun mei en mia veta. Ella ha inspirau mei bugen e bia
«Vallada» es mia chanzun prediletta. Ün'omagi a la patria cun üna gronda forza musicala e blers sentimaints chantà insembel cul cor indigen Kontra.cant. Che significha ella per tai ed in che connex tilla hast scritta?
La canzun „Vallada“ ei ina canzun per la Surselva. Ni per tut la glieud che ha in dacasa nua ch`el tuorna bugen ed ha ragischs che laian mai dar.
Quella canzun hai jeu giu scret oriundamein per in chor romontsch. La canzun ei per mei in omagi a nossa val, la biala cuntrada, ils lags e flums. Perquei haiel jeu era empruau da cumponer quella el stil romontsch vegl. Sco nos bials chors da pli bauld cantavan schon.
D'ingionder vain l'inspiraziun per tias chanzuns?
Mei inspireschan persunas, la natira, l`amizecia e la carezia, viadis. Viadis nua che jeu haiel la pusseivladat da prender cun mia ghitara ed era il temps da scriver ein pli productivs musicalmein. Leu schabegia il bia gest enzatgei sil viadi. Tschella uisa prendel jeu l`inspiraziun ella cofra a casa e creeschel lu oleu enzatgei. La primavera vergada ella Sardinia ei per exempel stada fetg inspironta.
Che ans poust (o voust) quintar sur da «Mary»?
Mary, la Maria Giuanna, ei stada ditg ina fetg impurtonta accumpignadra e bia sil trot cun mei en mia veta. Ella ha inspirau mei bugen e bia. Uss haiel jeu denton buca da far ton pli cun ella.
Chenüns sun teis idols musicals?
Sco detg teidlel jeu bugen bia differenta musica e savess bu dir tgei ni tgi che plai a mi il meglier.
Ditg sundel jeu staus in grond fan da Bob Marley.
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Levar tard, passentar il temps cun glieud ch`ins ha bugen il suentermiezdi. Tschenar bein la sera cun in bien migiel vin e lu far musica tochen tard viaden ella notg.
Che musica taidlast tü svessa?
Bia differenta. Tenor situaziun. Sche jeu mon uss en mia playlist e mon atras ils songs tenor casualitad lu vegnan: Journey – Don`t Stop Belivin, Beatles – Come Togheter, Queen – Don`t Stop Me Now, Soja – True Love, AnnenMayKantereit – Oft Gefragt.
Che t’occupa pel mumaint?
Uss gest el mument tgei che jeu duess tschenar.
Pli impurtontas damondas: Sco sesviluppescha mia musica el futur? ...
Che nu sa la glieud da tai?
Che jeu sundel catschadur.
In tschinch ons…
Dat ei dus novs albums da mei ;)
Che es il rumantsch per tai?
Miu lungatg mumma en quel che jeu s`exprimel il pli bugen.
Bio:
Mattiu es nat dal 1998 a Trun-Darvella in Surselva. Uffanzia e scoula primara a Trun, davo scoula da talents a Glion (chant e ghitarra). Plü tard scoula d'art a Liechtenstein. Hobbies: Far musica, disegnar, minchatant filmar ün zich, campar, pes-char.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Mattiu Defuns
Dapli: http://www.mattiu-defuns.ch/
Prossems termins:
per plaschair visitar http://www.mattiu-defuns.ch
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
a noss commembers, sponsurs e donaturs:
Gaudenz Zimmermann, Merligen
Quarta Lingua,Turitg
Brigitte Wachsmuth, Männedorf
Christian Venzin, Trin Mulin
Alfred Laurent SA, Ramosch
Auto-Tecic SA, Ardez
Barata Gipser - Maler AG, Vattiz
Bearth & Cavegn Architectura, Breil
Bischoff Metallbau AG, Scuol
CAJO Bau GmbH, Breil
Caspar Haustechnik, Tinizong
Christoffel Sanitär-Heizung, Scuol
Cla Duri Janett Impraisa Forestala, Tschlin
Collenberg Inschigniers, Lumnezia
Conversa.gr, Sedrun
Coray Capaul architectura e habitar GmbH, Disentis
Electra Buin SA, Scuol
Falegnamaria Spiller, Sent
Falegnameria Curdin Müller, Strada
Furnaria Giacometti, Lavin
Furnaria Pastizaria Benderer GmbH, Sent/Scuol
Guler viadis, Sent
Hatecke, Scuol
Kaffee Badilatti + Co. AG, Zuoz
m2a2 Atelier d' Architectura, Savognin
Marangunaria Beer SA, Ftan
Meini Sport & Mode, Laax
Ming Bus AG, Sils-Maria
Resgia Koch SA, Ramosch
SelfieBox.info, Müstair
Teewerkstatt, Scuol
Tessanda Val Müstair
Valaulta Berni, Rueun
Vita Surselva, Ilanz


text:
02 12
Ol dé 2 de dezèmber l'è 'l 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 30 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de dezèmber al è ul dí da pòost 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 30 dí a finí l'an.
Aenimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Barcelona: l'autorità militara la fa impresuná Albert Boadella, diretur d' Els Joglars, considerant che La Torna, metida-in-sena du dé pröma, se la conforma·a mia al permess consedit.
Nassimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Nöa York (i Stacc Ünicc): Maria Callas (nassüda come Maria Kalogeropoulos), soprano.
Necrolòse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.