text:
Dialett alsazian
El dialett alsazian (nòmm local: Elsassisch o Elsässerditsch; in todesch: Elsässisch, o Elsässerdeutsch) l'è on dialett del todesch alemann parlaa in la pupart de la region francesa de l'Alsazia (in del tocch pussee a nòrd de l'Alsazia, la lengua del loeugh, inscambi, l'è 'l Franch, on dialett todesch central e minga del sud come l'Aleman).
L'area alsaziana, oltra che col mond neolatin di lengov d'oïl, la confina cont i parlad todesch centrai, compagn del Lothringer Platt. L'alsazian el ris'cia l'estinzion.
Cuntegnüü
Classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengov indoeuropei
- Lengov germanigh
- Lengov germanigh occidentai
- Todesch de sora (Hochdeutsch)
- Todesch alemann (Alemannisch)
- Bass alemann (Niederalemannisch)
- Alsazian
- Bass alemann (Niederalemannisch)
- Todesch alemann (Alemannisch)
- Todesch de sora (Hochdeutsch)
- Lengov germanigh occidentai
- Lengov germanigh
Esempi de Paroll Alsazian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Toponomastiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nòmm de città alsaziann cont el nòmm frances e todesch de ona part e quell alsazian de l'altra:
- Strasburgh (Strasbourg/Straßburg): Strossburi
- Colmar/Kolmar: Colmer
- Mulhouse/Mülhausen: Mehlhüsa
- Altkirch: Àltkírech
- Soultzbach-les-Bains/Bad Sulzbach: Sulzbach
- Bellemagny/Baronsweiler: Baretswiller
S'Elsässisch hitt: l'Alsazian al didincoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu l'Alsazian l'è parlaa de manch del 40% di gent de la region (soratutt i grand, che l'insegnen pròppi pòcch ai sò bagai), vist i agn e i agn de azion centralista del Statt frances, applicada vers tutt i parlà regionai.
Besogna poeu anca dì che a part l'azion de "francesizzazion" scomenciada del governa frances in del 1918 (ciovè l'ann che l'Alsazia l'è passada per la primma voeulta sota 'l controll frances e quand che 'l pensà nazionalista l'era in gran voga in de l'Euròpa intrega). Despoeu la segonda guerra mondial, l'Alsazian l'è devegnüü la langue de l'ennemi, ciovè la lengua del nemis (di Todesch). Tancc Alsazian hann inscì traa a monton la soa lengua, la soa coltura e gh'hann daa dent a provà in tucc i moeud de devegnì "Frances". I gioven de la minoranza todescòfena alsaziana se senten in del sò coeur "Frances" e minga on quejcòss d'òlter, al contrari di gioven de òlter minoranz, come per esempi i gioven todescòfen in provincia de Bolzan (Italia) che se senten nò Talian. Dessora quell lor el todesch l'imparen nò in sù i banch de scoeura e allora, in di oeugg de tancc gioven, la soa lengua mader l'è domà une langue de vieux (ona lengua de vegg) o une langue de paysans (ona lengua de villan). Per esempi quand che vun el và in d'ona bottia e 'l tacca sù a parlà Alsazian, anca se la commessa l'Alsazian el capiss, la resposta l'e squas semper in Frances. Perchè? Perche lee la se vergògna, compagn de tanc Lombard, de parlà la sova lengua mader. L'Alsazian, allora, l'è minga domà on parla di vegg e di villan, ma anch e soratutt on parlà "privaa": vun l'Alsazian, se 'l parla, 'l parla in de la soa cà o cont on circol bell stregg de amis e parent, e minga in pubblegh.
A bon cunt l'è anmò parlaa cont ona certa vitalità in confront ad alter lengov minoritari frances. Poeu, d'on para d'agn, hann anca taccaa su e insegnàll in d'ona quaj scoeura e, del 2002, tucc i agn fann su ol festival ciamaa "E Friejohr fer unseri Sproch" (ciovè "una primavera per la nosta lengua") cont fest, padijon, fer e marcaa in tutta l'Alsazia che se cruzzien de la promozion e del mantegniment de la lengua mader. L'è pacifigh che 'l declin de l'Alsazian se ved prima de tutt in di città grand 'me Strasburgh puttòst che in campagna.
Anca se l'Alsazian l'è dree a sparì come lengua viva, la soa influenza la se sent 'me substraa in del frances regional, che l'è on frances cont on quai costrutt de origin germaniga.


c: text/html

text:
Alofun
Int la funulugia, un alofun l'è vun di tanti son d'una lengua ch'i fan part de l'istess funema. El se distingua dal funema perchè el gh'ha no l'abilità de cambià el significaa d'una parola, e perchè la sua presenza la se pö preved dal cuntest. Presempi, in ticines (in certi cas) el son [ʃ] l'è un alofun del funema /s/. (i alofun i se meten semper int i parentes quader, menter i parentes de sbiess j'hinn per i funema).
Int una parola cume "stiva" (ticines: [ʃti:və]) el funema /s/ l'è parnunziaa [ʃ] perchè l'è d'inanz a una plusiva fruntal. Quest el vör dì che, in ticines, [s] e [ʃ] j'hinn in distribüzion cumplementar; overa, el passag da [s] a [ʃ] l'è prevedibil dal cuntest. La parola "stiva" in ticines la sarà semper parnunziaa [ʃti:və] e mai [stivə], ma funemicament la sarà /sti:və/. In ingles inveci, la diferenza fra [s] e [ʃ] l'è mia prevedibil, e i parol cume /ʃu:/ (shoe) e /su:/ (sue) i gh'han di significaa cumpletament diferent (scarpa e denuncià).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stamp:Drit ëscadù
{{{Tìtol}}} Sta figura-sì a l'é stàita creà an Italia e adess a resta ëd domini pùblich, për via che sò drit d'autor a son scadù. Conforma a la Laj n.633 dij 22 d'Avril dël 1941, peuj modificà da la Laj n. 128 dij 22 ëd Magg dël 2004, artìcoj 87 e 92, le fotografìe an general quand a resto nen artìstiche, le riprodussion d'euvre d'art figurativa e ij fotograma dle pelìcole dël cine a ven-o ëd domini pùblich a anandiesse dal prinsipi dl'ann solar ch'a-i ven dapress ai vint agn da 'nt la data ëd publicassion.


text:
Rodènch
Rodènch (Rudènch, endèla parlàda de la franciacürta; Rodengo-Saiano, en Italià) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Brèsa che 'l cönta 9 372 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]).
El cümü, coi cunfì isé come che i è al dé d'encö l'è stat istitüìt endèl 1927 de l'üniù dei cümü de Rudènch e de Saià (nòm uficiàl en italià: Saiano) e l'è dividìt en sés frasiù: Bètula, Betulì, Delma, Moie, Padergnù e Ponte Cingoli.
I paès cunfinàncc i è: Castignàt, Güsàch, Óme, Padéren e Pasirà.
El cümü de Rudènch l'è 'nzemelàt col paés de Kürten, en Germania.
L'Abasìa Olivetàna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rudènch l'è cunusìt apò a per la prezènsa de l'Abasìa Olivetàna de San Nicóla, fondàda dei frà cluniacènsi - congregasiù de l'Urden de San Benedèt - envèrs le metà del sècol XI.
Dòpo 'n prìm perìodo de espansiù l'abasìa, zamò 'ndèl sècol XIII la gh'ìa ambiàt a dà sègn de éser dré a fermàs e de mìa rià piö a crèser. Isé, 'ndèl sècol XV l'è stàda afidàda ai frà olivetàni che i g'ha ambiàt sübet 'n òpera 'mportànte de ristrütürasiù de le òpere architetòniche ezistènte e de l'edificasiù de nöe. En chèl perìodo ché, divèrse i è stàde le òpere afidàde ai artìsti bresà piö 'mportàncc compàgn de 'l Romanino, 'l Moretto, el Lattanzio Gambara e Grazio Cossali.
Endèl 1797, el Goèrno Provizóre de Brèsa, en aplicasiù de le légi napoleòniche, el gh'ìa decretàt la sopresiù del monastér e la sò asegnasiù a l'öspedàl feminìl de Brèsa.
Dòpo de 'n perìodo de decadènsa , endèl 1969, per vìa de l'enteresamènt de papa Pàol VI, l'è stàda riconsegnàda ai frà olivetàni. Al dé d'encö, la g'ha recüperàt 'na bùna part del sò splendùr e l'è turnàda a éser en cèntro de spiritualità de 'mportànsa.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rudènch g'ha séde l'Asociasiù Calcio Rudènch-Saià, società de fóbal nasìda 'ndèl 1983, che 'ndela stagiù 2010-2011 la züga 'ndèl campiunàt de Lega Pro Segónda Diviziù. La züga 'ndel Stadio Pulispurtìf Cumünàl, en via Culumbàra, n°1. L'è 'na strütüra che la g'ha 'n teré de zöch per el fóbal en èrba de 105x65 méter e 'na tribüna lateràl da 2.500 pòscc per sintàs zó.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Abele l'era bònn, Caino mea taant,
a l'era in sö la Bibbia, ma l'era mea un Saant
i eren düü fredèj, ma i eren l'uppòst,
diversi del tütt, cumè i pastigli e i süppòst
Abele l'era bell, cumè un atuur francees,
Caino l'era brött, che s'cepàva i cineprees,
Abele l'era voolt e anca ben piazzàa
Caino l'era göbb e sempru incazzàa
Sèmm al muund in düü e vöen me sta söi bàll,
dumà a vardàll in fàcia me vee vöeja de cupàll
l'è grand e gròss, ma appèna l'è de spàll
ghe foo vedé me cume l'è bèla la mia vàll!
Abele cantava le lodi al Signuur
cun la vuus meludiusa che el parèva un tenuur,
Caino, stunàa el ghe pruvàva per uur,
el pàreva un purcèll scüsciàa de un tratùur
Perfino il buon Dio un dè l'ha ciamàa,
l'ha stupàa i urècc e pö dopu el g'ha parlaa
Caro Caino, se te voret pregà,
sun pròpi cuntèent ma desmètela de cantà,
altrimenti i me angeli me perden i piöemm
e tücc i pèss i me nèghen in del fiöemm
Abele l'era in furma e vegetariàn,
mangiàva un zìcch de üga e un tuchetènn de pàn
e dopu una giurnàda passàda a lavurà
el gh'era ammò la forza de cantà e de balà
Caino el cùpava tütt quèll che se muvèva,
el majàva cumè un lùff e vacca se'l bevèva
e dopu una girnàda passàda ciùcch desfàa,
se tràva in söel praa e pö el tacàva a runfà
Per passà un zicch el teemp, i giügàven al balòn,
Abele l'era bràvu e quell'oltru un scarpòn,
Abele palleggiava che 'l pareva el Ronaldo,
Caino el parèva el fredèll del Braccobaldo
El praa dell'Abele l'era graand cumè el Meazza,
nel praa del Caino ghe stava gnaa una tàzza
nel praa dell'Abele gh'eren tücc i piaant in rìga,
nel praa del Caino gh'era là dumà un'urtiga,
Nel praa dell'Abele pasculàva el bestiàmm,
nel praa del Caino pascullàven i pantegànn
Una sira el Caino el veed che rüva l'Abele
Incazzàa cume el soo mea cussè che ghe s'è ruta la tele
Caino che el g'ha mea la televisiòn
el diis che al limite ghe ròla sö un canòn
Abele a bùca vèrta e scandalizzàa
el ghe diis Che vergogna, te seet anca un drugàa!
Vergogna de chii, che sèmm che dumà in düü
Quell'oltru ridendo el g'ha respundüü
La Bibbia la diis, che g'ho de fàtt la pèll,
però me g'ho un sistèma che l'è ammò püsse bèll,
tiri sö i me stràsc e voo via me
te làssi che a giügà a tennis de par te,
te làssi che a giügà a tennis de par te !


text:
El Presióśi ridìculi
El Presióśi ridìculi (Les Précieuses ridicules) l' è na cumédia, in 'n ât ùnic, dal Molière, scrìta in dal 1659. In cla cumédia chè al Molière al tóś in gîr la manìa baróca 'd cal mumèint lè, 'd eśagerèr in di lavór rafinê e presiōś.
Sunt
Dū śóven galantòm i vinen via in na manéra mia cuntèinta da la cà dal burghēś 'rivê da poc a Parì Gorgibus, e 'l reśdór al vól capìr al perchè. Al manda a ciamèr só fiōla Madalèina e l'anvōda Cathos ch'i ìv'n apèina descórs c'n i furastér. Lasê lè 'd pinsèr a 'l crèmi e ai b'lèt ch'i ér'n adrē a strulghèr, a 'l dō ragàsi a gh' tòca 'd spieghèr a Gorgibus perchè i nn'iven mia fat céra ai dū śóven. A selta fóra che chilōr i s crèden destinèdi a 'n amór romàntic e aventurōś, cum'a s alśìva in sert rumànś ed cal tèimp lè, e i avrèven vlû dimòndi śvùj ed cortegiamèint che invéci i dū śóven i n'gh'avìven gnanc in amèint. Al reśdōr 'l è dimòndi arliê perchè la nn'è mia la manéra 'd descòrer ed dū śóvni da mōd. Mo forsi 'l péś 'l à incòr da gnìr, perchè i dū ragàs mìa vlû i tir'n un brùt e-schérs a 'l dū pitóchi: i vistìs'n a la manéra baróca, cun tant piùmi, naster e falpalà, i lor dū servidōr e i gh'i spedìsen a descòrer ed galanterìi. Sul più bel, quand el ragàsi i ìn rivèdi a crèder che chilōr egl'in al màsim edla rafinatèsa ch'i vrèven per di inamurê, i selten fóra i dū galantòm respìnt a desquàcèr al schérs, e a 'l dū pretensióśi a n'gh resta che muśghèr-es la lengua da 'l dispèt.
Persunàģ
- La Grange, inamurê mìa vlû
- Du Croisy, inamurê mìa vlû
- Gorgibus, al burghéś pèd'r ed famìja
- Madalèina, fiōla 'd Gorgibus, presiōśa ridìcula
- Cathos, anvóda 'd Gorgibus, presiōśa ridìcula
- Marotte, serva dal presiōśi ridìculi
- Alzamora, lachè dal presiōśi ridìculi
- Mascarille, fint marchéś, camarér ed La Grange
- Jodelet, fint viscòunt, camarér ed Du Croisy
- Dū fachèin
- Dal vśàini
- Viulunselìsta
.......
Magdelon: Mon père, voilà ma cousine qui vous dira, aussi bien que moi, que le mariage ne doit jamais arriver qu’après les autres aventures. Il faut qu’un amant, pour être agréable, sache débiter les beaux sentiments, pousser le doux, le tendre et le passionné, et que sa recherche soit dans les formes. Premièrement, il doit voir au temple, ou à la promenade, ou dans quelque cérémonie publique, la personne dont il devient amoureux ; ou bien être conduit fatalement chez elle par un parent ou un ami, et sortir de là tout rêveur et mélancolique. Il cache un temps sa passion à l’objet aimé, et cependant lui rend plusieurs visites, où l’on ne manque jamais de mettre sur le tapis une question galante qui exerce les esprits de l’assemblée. Le jour de la déclaration arrive, qui se doit faire ordinairement dans une allée de quelque jardin, tandis que la compagnie s’est un peu éloignée ; et cette déclaration est suivie d’un prompt courroux, qui paroît à notre rougeur, et qui, pour un temps, bannit l’amant de notre présence. Ensuite il trouve moyen de nous apaiser, de nous accoutumer insensiblement au discours de sa passion, et de tirer de nous cet aveu qui fait tant de peine. Après cela viennent les aventures, les rivaux qui se jettent à la traverse d’une inclination établie, les persécutions des pères, les jalousies conçues sur de fausses apparences, les plaintes, les désespoirs, les enlèvements, et ce qui s’ensuit. Voilà comme les choses se traitent dans les belles manières et ce sont des règles dont, en bonne galanterie, on ne sauroit se dispenser. Mais en venir de but en blanc à l’union conjugale, ne faire l’amour qu’en faisant le contrat du mariage, et prendre justement le roman par la queue ; encore un coup, mon père, il ne se peut rien de plus marchand que ce procédé ; et j’ai mal au cœur de la seule vision que cela me fait.
Gorgibus: Quel diable de jargon entends-je ici ? Voici bien du haut style.»
.......
Madalèina: Pèder, adèsa mé cuśàina la 'v dirà, cum'a prèv dìr'v-el anca mè dal rèst, che 'l matrimòni al dév 'rivèr sól dòp a dagli ètri aveintùri. A gh'è biśògn che 'n inamurê, per piaśér a cal dòni, al sàpia śibìr-'gh i bē seintimèint, èser dóls, tènder e pasiunê, e ch' al serca dal manéri bèli ed śibìr-'gh-i. Prìma 'd tùt, a bśògna che chilò al vèda l'inamurèda a la céśa, a la pasegèda, o in na quèlc seremògna pòblica; u anc a bśògna che chilò al vàga in dla cà dl'inamurèda purtê lè p'r un chêś furtùit da 'n parèint o 'n amìg, e che pò 'l vègna vìa ded là tùt insugnê e 'pucundrìec. 'L inamurê al 'scundarà la só pasiòun e però 'l andrà a catèr despès la ragàsa, e 'l vrà tùt'el volti descòrer 'd na quistiòun galànta, ch'la darà da fèr a tùt quī lè preśèint. Quand a 'rivarà al gióren dla dichiarasiòun, lò al gh'la dirà in dal mèinter 'd na pasegèda ind un giardèin, intànt che 'l rest edla cumpagnìa al se srà un pò śluntanê; e dop ed cla dichiarasiòun chè, la ragàsa la mitrà sù 'l mûś e-dvintènd ròsa e śluntanènd p'r un puchìn 'l inamurê. Chilò al truvarà la manéra ed fer la pêś e 'd fèr-la 'bituèr un pò a la volta ai só discórs 'pasiunê e finalmèint al gh'la cavarà 'd avér la nostra cunfesiòun. Dòp ed quest chè, i vgnaràn i aveintùri, i rivêl ch'i s mit'ràn da mèś a la simpatìa già strichèda, i vgnaràn el persecusiòun di pèder, el geluśìi p'r un quèlc dùbi, i piànt, el disperasiòun, el tolti fóra, e tut quel ch'a in seguìs. Acsè i van i lavór in dal bèli manéri, e gl'în dal règhli che, in na vera galanterìa, i n'pólen mìa èser diferèinti. Mo invéci vgnìr tùt 'd un cólp a 'l uniòun cuniughèla, fer 'l amór sól cuntratènd in sìm'a 'l matrimòni, a srèv cuma tór al romànś per la còva; e incòri, pèder, a n'gh'è gnìnt ed piò comercièl che cla manéra 'd fer lè; e a 'm vìn mèl a 'l cōr sól a 'l pinsèr-egh.
Gorgibus: Cuśa srèv-la cla manéra chè 'd descòrer!? Perchè al srèv propi 'n stîl élt, al vòster!»
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su El Presióśi ridìculi
Colegamèint estèren
- (FR) Les Précieuses ridicules, c'n ed fiànc, al vucabulàri dal XVIIum secul da 'l Centre d'ingénierie documentaire edl'École normale supérieure de Lyon)
- (FR) Pàgina in sìm'a 'L Presióśi ridìculi dal sît Molière21


text:
Robert Baden-Powell
El Robert Baden-Powell (nomm intregh: Sir Robert Stephenson Smyth Lord Baden-Powell, Primm Baron Baden-Powell de Gilwell; Londra, 22 de febrar del 1857 - Nyeri, 8 de genar del 1941) l'è staa on militar e educator ingles, fondador del Moviment Scout.
Fioeu d'on pastor anglican, el gh'aveva sett fradei. L'ha scominciaa la soa cariera militar quand che 'l gh'aveva 19 agn (perchè l'era minga staa bon de andà a Oxford). In de la soa vita, l'ha combattuu in India, in Afghanistan e, soratutt, in Africa.
L'è staa lì, duranta la guerra anglo-boera, che l'è devegnuu on eroe de guerra, per la soa difesa de la città de Mafeking. L'è staa vun di generai pussee giovin de la storia inglesa. L'ha anca contribuii a mett in pee el corp de la polizia sudafricana.
Dopo la guerra, l'ha scominciaa a interessàss al tema de l'educazion di bagai. L'è staa inscì che, in del 1907 l'ha mettuu in pee el primm camp scout (cont ona vintena de fioeu) in su l'isola de Brownsea. La soa intuizion la s'è spantegada in gir per l'Inghilterra e, ben prest, anca in del rest del mond. In del 1910 l'ha lassaa la cariera militar e 'l s'è dedicaa a la promozion del moviment scout in tutt el mond, anca cont el scriv di liber. Con la soa miee Olave (nassuda l'istess dì) l'ha mettuu in pee anca on'organizazion per i tosann.
Trist per la fin de la pas in Europa, el s'è trasferii in Africa (Kenya), e lì l'è mort in del 1941, a vottantatrii agn.


text:
2003
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
28 09 - Salses (el Rosselló): senza la presenza de representaant del staa Francées, el consejer in cap de la Generalitat de Catalunya, Artur Mas, e i auturitaa münicipaal de la vila a inaugüran la Porta di Paées Catalan.
11 10 - Lleida (el Segrià): al entra in servizzi par el püblich el Tren de Granda Velocitaa ch'al la üniss cun Madrid, passaant par Saragossa.
12 10 - Sepang (Malàisia): Dani Pedrosa s'al proclama campiun del moond de motocicliism de 125 cc.
13 11 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
16 11 - Catalunya: se gh'i sélebra di elessiú al Parlament; CiU la adagna con 46 ses, seguida del PSC (42), ERC (23), PP (15) e ICV (9).
30 11 - Barcelona: s'al pöblega ol pröm nümar d'El Punt Barcelona.
05 12 - Barcelona: se ghe cositüiss ol Parlament de Catalunya de la setima legislatüra.
16 12 - Barcelona: el Parlameent de Catalunya al scerniss Pasqual Maragall president de la Generalitat de Catalunya.
20 12 - Barcelona: Pasqual Maragall al töl possessiú come president d127 de la Generalitat de Catalunya.
22 12 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al recupera la bandera de Barcelona del 1906 e o l scüt con la corona reiala, con la qual cosa la sessa de èss visent la simboloséa modificada per ol síndech Pasqual Maragall ol 1996.
01 01 - In Brasil: Lula de Silva al töö pussessiun de la càrega de presideent del paees.
2003 - Cap Canaveral (la Florida, SÜA): equipagjaa par 7 astrunàut, sa ga lanzarà ul darée traspurtaduur spazziaal Columbia, ch'al s·cjuparà in plen guur ul primm da febrée, turnaant indrée a la Tera.
14 02 - Edimburgh (Scòzzia): l'Istitüt Roslin sacrifica la pégura Dolly a causa de l'invegjameent premadüür che la pativa.
16 01 - l'Iraq: tröpe Stadünindenche e britàneghe i scumensa la invasiú del paes conchistant la sità portöària d'Um Qasr: al è l'inissi de la guèra de l'Iraq.
25 10 - Heathrow (Londra, Anglatèra): prossedenc de Nöa York gh'i ría i tri darér aviú Concorde in servisse de British Airways; ol 30 05 del istess an i ía desmetit de gulá chij d'Air France.
09 04 - Bagdad (l'Iraq): i trüpp di Staa Ünii a tölan el controll de la citaa: cul sò jütt un grupp de citadin a derocan una colossala stàtua de Saddam Hussein (guèra d'Iraq).
10 04 - Kirkuk (el Kurdistan): la citaa la borla int i mann de la guerija Kurda e de l'esèrcit di Staa Ünii (guèra d'Iraq).
12 04 - Cuba: ol résim castresta al esecüta tre di persone che ol 02 04 i ía seguestrat öna embarcassiú de viasadur a la badia de l'Havana, con la intensiú de fösí del paes.
14 04 - Tikrit (l'Iraq): i trüpp di Staa Ünii e ocüpa la citaa indóe l'eva nasüü Saddam Hussein; a l'è la darera di citaa importaant del paees a vess conquistada (guèra d'Iraq).
16 04 - Atenes (Grécja): sa signa el Trataa pal quaal Pulònia, Ungaria, Céquia, Slovàchia, Slovènia, Estònia, Letònia, Lituània, Malta e Cipru, 10 Staa che la püpaart a éren de l'antiga Europa de l'Eest, i deventan osservaduur de la Üniun Eurupea (cun voos però senza vot) e che ga permetarà da nágh deent a partí del 01 05 del 2004.
01 05 - Washington (SÜA): el presideent George Bush al proclama la fin de la guèra de l'Iraq.
26 05 - Macka (Trabzon, Türchia): ghe i mör 62 militar Spagnöj al fracassá-ss del aviú Iàkovlev 42 Ucraines col che i torna· del Afganistan. L'errònia identificassiú posteriura di cadàver la portarà ün important scàndol polítegh.
15 10 - desèert de Gobi (la Cina): Yang Liwei al deventa el primm astronauta Cinées dopu 14 òrbit intorn a la Tèra cun la naaf Shenzhou V (nau divina, in Cinées).
25 10 - Heathrow (Lundra, Anglatera): a riven de Növa York i trii ültim aviun Concorde in servizzi de British Airways; el 30 05 del istess an i avien desmetüü de gulá chij d'Air France.
02 11 - Durham (Carolina del Noort, SÜA): la gesa episcopaliana la órdena el primm véscuf che s'al recognoss omosessüaal.
02 11 - Geòrgia: sa celebren di elezziun legislatiif fraudoleent ch'a provocaran una revölta che la comportarà la dimissiun e l'esili del presideent Eduard Shevardnadze el 23 11.
29 11 - Bagdad (l'Iraq): a mören sett ageent del servizzi d'inteligenza Spagnöö int un atentaa.
14 12 - Bagdad (l'Iraq): i Staa Ünii a núnzian la catüra el dí prima de Saddam Hussein a Al-Dawr (a 15 km de Tikrit), malgraa forsi al tenían detegnüü d'almaanch dees dí.
14 12 - Venexia, (Itàlia): s'al derva amò el Teàtar de la Feniis dapress l'incendi del 1996.
26 12 - Bam (Kerman, l'Iran): un fort teratrémul de 6.3 degrée de la scala de Richter al pròvoca la destrüzziun de la citaa e la moort de püssée de 20 mila personn.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
13 04 - Sant Andreu de Sureda (el Vallespir): Jean Petit, psicolingüista Francées, defensuur di leengh minorizaat al sò paees (n. 1929).
07 07 - Esparreguera (el Baix Llobregat): Dolors Lizarán i Ronnette, cognossüda coma Lola Lizarán, atriis Catalana (n. 1932).
18 10 - Bangkok (Tailàndia): Manuel Vázquez Montalbán, scrituur e periudista Catalan, in lengua Catalana e, principalment, Castejana (n. 1939).
28 10 - Barcelona: Joan Perucho, scrituur Catalan (n. 1920).
11 11 - Vic (Osona): Miquel Martí i Pol, pueta Catalan (n. 1929).
29 12 - Badalona (el Barcelonès): Juan José Moreno Cuenca, cognossüü coma el Vaquilla, atuur de cínema e cognossüü delinqueent contra la prupietaa privada (n. 1961).
03 03 - Berlín (Germània): Horst Buchholz, atuur de cínema Tudèesch (n. 1933).
03 03 - Lundra (Anglatera): Peter Smithson, architett Anglées (n. 1923).
22 04 - Pariis (Francja): Eunice Kathleen Waymon, cognossüda coma Nina Simone, cantaant de jazz, soul e gospel Noort-americana (n. 1933).
29 06 - citaa de Connecticut (Connecticut, SÜA): Katharine Hepburn, atriis de cínema Noort-americana (n. 1907).
04 07 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Barry White, cantaant Noort-american (n. 1944).
25 09 - Növa York (SÜA): Edward W. Said, sagista pulítegh Palestinées (n. 1935).
28 09 - Növa York (SÜA): Elia Kazanjoglou, cognossüü coma Elia Kazan, diretuur de teàtar e de cínema Noort-american d'orígen Grega (n. 1909).
10 10 - Washington (SÜA): Eugene Istomin, pianista (Noort-american, aleef e amich de Pau Casals. Al è interaa al Vendrell (el Baix Penedès) (n. 1925).
19 10 - Sarajevo (Bòsnia e Hertzegovina): Alija Izetbegovich, polítegh Bosnian, presideent del paees düraant la guèra e pàdar de la indipendenza del paees (n. 1925).
07 11 - Madrid (Spagna): Juan José Menéndez Gutiérrez, cognossüü coma Juanjo Menéndez, atuur de cínema Spagnöö (n. 1929).
03 12 - Brunete (Madrid, Spagna): Dulce Chacón scritura Spagnöla (n. 1954).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Orvieto
Orvieto l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 20.692 abitàncc, 'na superfìce de 281 km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Allerona, Bagnoregio (VT), Baschi, Bolsena (VT), Castel Giorgio, Castel Viscardo, Castiglione in Teverina (VT), Civitella d'Agliano (VT), Ficulle, Lubriano (VT), Montecchio, Porano, San Venanzo, Todi (PG).
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Dom, l'è la catedràl de la diòcezi citadìna, òpera de gran emportànsa de l'architetüra gòtica italiàna. La faciàda l'è decoràda de 'na série de basreliéf e scültüre realizàde de l'achitèt senés Lorenzo Maitani.


text:
Mespilus germanica
Ol Mespilus germanica (in Bergamàsch e 'n Bresà: Nèspol ), specie de la famèa di Rosaceae, l' crès selvàdech in de l' Euròpa del sud e 'n Asia Minùr, sö i còste ach pié de préde e piö de rar in di bósch.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Slongade e a pónta, longhe piö de dés ghèi col órlo 'mpó incapetàt sö la pónta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biànch e grancc, fina a 2 ghèi e mès.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (nèspoi o nèspole) i è de culùr maròn, i si a maia, ach se chèi di piante selvàdeghe i è picinì e i pia, 'nvéce chèi di piante cultiàde i è 'mpó piö grancc e i è pö dóls se i è surmarücc.
Ol Nèspol del Giapù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nèspol l'è mia de confónt col nèspol del Giapù, 'l Eriobotrya japonica, ün ótra spéce, ün óter gèner ach se sèmper de la famèa di Rosaceae.


text:
Aztech
I Aztechi i era una di grandi populaziun preculumbiani, la pusè viva quan chi ie entrac en cuntat cunta i Spagnol. I se ha svilupat en la regiùn mesoamericana del Mesic dal tresent fin al cincent.
En nahuatl, la lengua di i'Aztech, "Aztec" el vul dì "quel che'l ven de Aztlàn", na regiùn mitica en del nord del Mesic. I Aztech i se riferivan a se stes cuma Mexica o Tenochca: l'us dela parola "aztechi" cuma termine generic per designà tuci quili genti acumunadi da tradiziun, abitudini religiun i lengua ai Mexica lè stac intrudutt dal geografu tedesc Alexander von Humboldt per fa na distinziun cunta gli attuali mesican.
L'etimologia dela parola Mexica l'è incerta. Alcun'i iputizza che la sia la parola Nahuatl che la vol di Sole, altri i pensa che la posi deruvà dal num del cundutier Mexitli. Altri amò i dis che'l se po tratà de'n tipu de pianta che la creseva dinta'l Lach Texcoco. Leon Portilla'l sugeris che'l podia stà per "umbelic dela luna" dal Nahuatl metztli (luna) e xictli (umbelic).


text:
Orell Füssli e Thalia stgaffeschan ina societad communabla
-
- Zoom
- Cun la societad communabla vulan las 2 fatschentas dumagnar las provocaziuns dal martgà da cudeschs. (Keystone)
Las gruppas da commerzi da cudeschs Orell Füssli e la Thalia mettan ensemen lur fatschentas da cudeschs en Svizra. Orell Füssli ed il concern tudestg Thalia stgaffeschan ina societad communabla a la quala omadus èn participads cun la mesadad.
Sco quai ch'ils 2 concerns han communitgà, veglian ins uschia dumagnar las provocaziuns dal martgà da cudeschs. Davart consequenzas per ils collavuraturs dals 2 concerns n'è vegnì communitgà nagut. A la fusiun sto dentant anc l'uffizi da concurrenza dar ses consentiment. (sda/fc)


text:
Nómmer reèl
Artéccol in dialatt bulgnais
Un nómmer reèl, comm i dîsen tott, l'è un nómmer ch'al pôl avair una pèrt decimèl finé, brîsa finé, periôdica o brîsa periôdica. Pr'esänpi i nómmer:
i én tott dî nómmer reèl. As à da notèr che tott i nómmer raziunèl én reèl, mo al contrèri l'è sbagliè: i nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl, cme par esänpi i s ciamen nómmer irraziunèl. I nómmer , o én dû nómmer reèl ch'an s pôl brîsa categorizèr int äl categorî 'd prémma. L'insamm ed tott i nómmer reèl l'è qual d'la lettra .


text:
Cevi
Cevi o anca Scevi (Cevio in italian; Tschaabi in del walser de Busch) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Valmagia, in del Canton Tesin. El gh’ha pressapoch 476 abitant e una süperfiss de 14 km². El se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cevi a l'è tacaa ai cumün de Büdree, Bosch/Gürin, Briom, Camp, Cerentin, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Linesc e Magia.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cevi el se tröva a 23 km a nordovest de Locarn in de la Valmagia superiura. La gran part del teritori del cumün (64.6 percent) l'è de furesta. Un quart (25.1 percent) l'è montagnus, 5.2 percent l'è sfrütaa per l'agricultüra, e 5.1 percent a l'è residensial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün l'è staa per un bel po' el paes principal de tüt el distret. In del 1858 la frazziun de Linesc la s'è destacada e l'è diventada cumün de per sò cünt.
In del 2006, i cumün de Cavergn e Bignasch i henn staa incurpuraa al cumün de Cevi.


text:
Viân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Viân (Viano in italiân) l'é un cmûn ed 3.017 abitânt ind la pruvîncia ed Rèz l'é tra matèina e mezdé e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Indice
L'êrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi interesânt, dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich, în i tânt cèinter dal teritôri e i pôst dōve in més, zibésen lêrghi vidûdi dal culèin l'é d'atōrna. Da vèder in particulêr, al cà a tòra tiredi só ind i secòl XV, XVI e XVII. Ind la burghêda ed Sân Pôl, atâch al municépi, a gh'é la pió interesânt: l'é la pió antîga, al só intêren a gh'é 'na presiōṣa pitûra a frèsch dal Quatersèint. Al d'ed dèinter ed la canônica ed la cēṣa ed Castèl Quersōla 's pōlen vèder soquânti pitûri a frèsch cunsiderêdi ed Lelio Orsi: a Sân Zvân ed Quersôla mèrita vèder la cēsa parochiêla ( la pió réca, artesticamèint, dal teritôri), dal 1600 e l'uratôri ed Sân Sîro dal 1672. An mânchen mìa di ângol ed belèsi naturêli, che vân dal mûnt Dûr, 'na séma êlta ch' la sègna al cunfîn cun i cmûn ed Caṣîna e Vsân, a la vâl dal Treṣnêr; mó l'é la zôna dal Quersolèiṣ la pió interesânta da sté pûnt ed vésta. Da citêr la zôna vèirda ed Cà dal Vèint, al distèiṣi ed câmp, puntegêdi ed quêrsi secolêri, a Chêsla ed Qeursōla, e la zôna ed Cortvèdla d'Argnân in dōve gh'é, da sècol, 'na sêrsa arîv puntuêl di turésta.
La vésta[modifica | mudéfica la surzéia]
La vésta l'é còla ed la culèina, cun côsti a mèza pendèinsa e cun 'na sucèsiòun ed crinêl e vâli. La pêrt spiâna l'é pôch ed pió dal 10% ed tóta la zôna, 'n'êter 10%, l'é ocupê da trèin cun pôca pendèinsa, al rèst 80% da trèin cun mèza e fôrta pendèinsa. Sibèin còst la magiōr pêrta dal trèin l'é cultivêda a végna, semnê, prê, pâscol; al rèst l'é a bôsch o in sêlda. La pêrt buschîva dal teritôri l'é pió che êter da tàj, druvê per l' algnâtich; i bôsch naturêl în ind al zôni difècili da rivêregh e fôrta pendèinsa. Al piânti preṣèinti în pió che êter cun foj lêrghi, cun soquânt gèner ed pîn. A's câten dû gèner ed bôsch:
1) bôsch cun piânti che pretènden mèzi quntitê d'âcva, carateréstich di trèin profònd, ind la pêrta a mezanôt, dóv' a's câten al Sèr, la Rorèla, al Rōr, e l' Asêr. Ind i trèin pió òmid e sasōṣ a crès ânca al Mâj e al Carpanèin.
2) bôsch cun piânti che pretènden pôchi quantitê d'âcva, carateréstich di trèin sèch, ind la pêrta a mezdé, dôv' a's câten la Rurèla, la Znèstra e Znèiver.
La Rurèla in avtûn l'é l'ûltma piânta a pêrder al fujâm, la 's vèd gnîr fōra da i bôsch plê, cun al só móc ed foj culōr maròun. I castâgn a gh'în quêṣi pió. Quî armêṣ în j avâns e quî piantê a l'inési dal sècol pasê a fîn ed magnêr. Al catagnēt bandunê al tènd arculêr a favōr dal quersêt. L'é preṣèint un gèner dal pôst armêṣa da l'ûltem peréiod giasê: al Pîn Salvâdegh, cun la carateréstica scôrsa rusésa, preṣèint insém al mûnt Dûr, al mûnt Mèṣol, al mûnt Pilâster e dal Cavasòun, che rapreṣèinten i bôsch pió grôs e pió meridionêl de ste gèner, in Itâlia. Da segnalêr ânca la pinêra dal Cà dal Vèint (ed proprietê privêda). Ind i bôsch o da per lōr soquânti quêrsi dimòndi grôsi: da numinêr còla ch'lé insém a la strêda tra Cà Bertâch e Chêṣla. Dal crinêl dal mûnt Pilâster e dal mûnt Mèṣol a vîn fôra 'na surzéja d'âcva minerêla e òna d'âcva sulfurōṣa che vînen mési insèm ind la funtâna dal Pilâster, insém a la strêda tra Argnân e Sân Zvân, préma ed l'incrōṣ per Sân Pêder.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
I sègn ed la preṣèinsa ed l'òm în testimuniê dal catêdi int al teritôri comunêl e pió preciṣamèint ind la zôna d'Argnân ed soquânt rèst che s'arfân a préma ed la stôria (cîrca 1.000/1.200 p.C.): al terimêri dal Castèt, prubabilmèint pôst ed pôpol ed préma ed la stôria (Légor e Ómber) e pió têrdi ed colôni Etróschi e Gâli. Al tânti êter catêdi în tgûdi dacât in 'n' êla dal Muṣèo Cévich ed Rèz. Mó sōl in etê barbârica al teritôri ed Viân al vîn fôra a livèl ed documèint stôrich in relasiòun cun i prucès ed coloniṣasiòun ed la culèina e 'd la muntâgna inviê dal popolasiòun ed la pianûr in sêrca ed pôst sicûr dal scuriasêdi. Èpor la zôna dal teritôri ed Viân ch 'a s' gh'à pió nutèsi stôrichi l'é al Quersolèiṣ. A la fîn ed l'otêv sècol al Vèschev ed Rèz al fà tirêr só al castèl cme ricôver pruviṣôri dal tânti scuriasêdi barbârichi ed ch' j ân (Ungherèiṣ, Gâl, e Tedèsch) pó dvintê pôst dal vèschev in istê, l'é numinê in dimòndi documèint tgnû dacât ind j archévi stôrich arzân. Dal castèl, incô, a gh'armâgn pôch rèst di mûr ed cînta. Ânch al teritôri vianèiṣ, cme la magiōr pêrta ed l'Apenèin arzân, l'é stê, ind al peréiod centrêl dal medioēv, sóta a l'avtoritê ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e l'é andê a drê al sôrti polètichi dal teritôri arzân. Int al XIII sècol al Vèschev ed Rèz l'invistés dal fèdev ed Quersôla la putèinta faméja di Fogliani ch' al tînen fîn a la fîn dal XVI sècol, insém a Viân, che, bèlo parôchia dal XII sècol, da sté mumèint al dvèinta circoscrisiòun civîla. Al castèl ed Viân, secònd l'Artioli 'na lâpida ch' la deṣvîn dal Castèl la prôva la só costrusiòun a pôch dôp al 1370, al dvèinta al nōv e al pió impurtânt cèinter aministratîv dal teritôri. A gh'êra ânca la cēṣa ed Sân Salvadôr, prubabilmèint la gh'êra bèlo int al 1187, l'é ruvinêda int al 1582. Int al 1426 Viân al 's mèt sòta a j Estèins, mó int al 1433 insèm al castèl e Piagna la vîn armésa a i Fogliani dal Marchèiṣ Nicolò III, l'armâgn a i Fogliani fîn al 1589, in cl' època la rôca la 's presèinta in catîvi cundisiòun e in pêrt in ruvîna. Int al 1596 a vîn dê al fèdev al cûnt Pompeo Aldrovandi ed Bològna e l'é armêṣ a quî cue în gnû dôp, j Aldrovandi Marescotti, fîn a la scanṣlêda di fèdev. Int al 1793 a vîn segnalê 'na ruvîna ed la murâia. Dôp un peréiod 'd abandòun l'é stê restarvê ind j ân '70 dal proprietâri 'd alōra. La tòr ed guêrdia dal Castèl l'é ed proprietê comunêla. Viân al dvèinta cmûn cun decrêt dal minéster ed j intêren al 27 dicèmber 1859. Prém séndech l'é stê Antonio Ferrarini. Préma ed l'indipendèinsa dimòndi frasiòun fêve pêrta di cmûn de Scandiân e Carpnèida.
La cēṣa ed Sân Zvân ed Quersôla.[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa l'é dedichêda a Sân Zvân Batésta. Al stâbil al gh'à 'na comûna facêda a capâna, al purtêl a 'd êrch a tôt sèst l'é cuntgnû in 'na curnîṣ a spéch, d'ed sōver a s' arvés 'na fnèstra sagmêda, un pô sfuṣlêda. Al teritôri parochiêl ed Sân Zvân l'êra divîṣ, a l'inési ed la véta religiōṣa, in dû cèinter che fêven riferimèint al cēṣi ed Sân Michēl e Sân Sîro Ind la piâna dal prê a l'inési a gh'êra 'na capèla dedichêda a Sân Zvân ed proprietê ed la râsa di Giberti. La capèla, cun l'andêr dal tèimp, la vîn sèimper pió despès druvêda pr'al celebrasiòun religiōṣi e la vîn atresêda e miliorêda a dân ed la cēṣa ed Sân Sîro. Ind al catêr, in sagrestèia, i léber ed cēṣa, al Vèschev Marchesani, al la cunsîdra ed fât parochiêla. L'é vêrs la metê dal XVII sècol che a sucêd al radichêl cambiamèint da uratôri a cēṣa. Un giudési artéstich dal tèimp l'arcôrda: "Internamente la chiesa è in stile barocco, ma di tale eleganza da ricreare l'occhio e da essere collocata fra le più belle del circondario. ... Esternamente non ha nulla di ornamentale; solo una coronazione, un po' viva inizialmente ma già attenuata dal tempo che la trapunta nell'ambiente stagionale del campagnolo..". Vêrs la metê dal XVIII sècol la cēṣa la vîn butêda zò da di suldê. Ind al 1888 la cēṣa la vîn arpurtêda a l'antîgh spiandōr e int al 1894 a vîn inavgurê al cuncêrt ed quâter campâni.
Véla La Capâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Soquânt fabrichêt în stê tirê só e arnuvê, dal baròun Franchetti, un eṣèimp d'architetûra "Liberty" cun carateréstichi guarnidûri in fèr. Interesânt l'é al lêregh stâbil residensiêl carateriṣê da un tèg a dō âchev cun muradûra ricôrs sfalsê ed prêda e côt, cun muntê inséma, quêṣi in culmégna, un mutîv ed fiōr in fèr batû.
Cà Bertâch[modifica | mudéfica la surzéia]
La frasiòun l'é stêda fundêda da la faméja Bertacchi, quând l'é scapêda da Mòdna ind al tèimp ed la pèsta dal XVII sècol. La faméja la tirê só un palâs cun dipendèinsi che, dôp èser turnêda a Mòdna, l'é armêṣa per dimòndi tèimp un pôst ed viligiatûra familiêra. J ûltem erêdi de sté râm in sparî ind al XIX sècol e în stê suplî in 'na capèla butêda pó zò per fêr pasêr la strêda pruvincêla.
Argnân[modifica | mudéfica la surzéia]
Argnân, cme parôchia, la s'arfà la préma metê dal XII sècol: la cunsacrasiòun ed la cēṣa, dedichêda a Sân Prôsper, la pré èser sucèsa in al 1151. A mansèina ed la strêda póblica, préma ed rivêr a la cēṣa dal d d'incô, un pilastrèin o maestê cun 'na figûra sâcra al sègna, a i pē dal mûnt Danèiṣ, in dōve gh'êra l'antîga cēṣa d' Argnân. Int al 1830 in 'na vîṣita, Cattani, al câta un uratôri dedichê a Sân Senastiân. La véla l'êra sòta al fèdev ed Quersôla e al gh'é andê a drê int al vicèndi. A la metê dal XVII sècol l'é stê dê al marchèiṣ padvân Benedetto Luigi Selvatico. Argân, l'à lighê al só vicèndi al vèli aṣvèin ed Sân Svân ed Quersôla, Sân Pêder e Chêṣla.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Francesco Milani - Viano e il Querciolese nella storia. - Castelnovo nè monti : Tip. Casoli, 1971
- Pietro Neviani - Viano : cronaca ieri e oggi - Reggio Emilia : AGE grafica editoriale, 1978.
- Viano, il Querciolese : storia, ambiente, urbanistica, giovane imprenditoria / a cura del Comune di Viano con Comitato promotore imprenditori vianesi ; in collaborazione con Provincia di Reggio Emilia, Comunita montana dell'Appennino Reggiano, Archivio di Stato di Reggio Emilia. - Viano : Comune, 1998.
- Lisabetta Serra - Storie di Viano; con una postilla di Paolo Lagazzi - Faenza : Mobydick, 1999
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Inverigh
Inverigh (nom ufizial in italian: Inverigo) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 9 147 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,0 km² e ona densità de 915 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Alzaa, Aroeus, Brèna, Briusch (MB), Carugh, Giussan (MB), Lambrugh, Luragh d'Erba, Nibionn (LC) e Vedugg (MB).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Inverigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Texas
El Texas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 696.241 km² e una pupulaziun de 22.490.022 abitant.
A l'è tacaa a nord al Növ Messich e a l'Oklahoma, a ovest al Növ Méssich e al Messich, a süd al Mrssich e a l'Ucean Atlantigh (Gulf del Méssich), a est a l'Arkansas e a la Louisiana.
La capital a l'è Austin (227.818 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Houston (2.012.626 abitant), alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Dallas, San Antonio, El Paso, Fort Worth, Arlington, Corpus Christi, Plano e Garland.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Texas al gh'ha 34 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Texas


text:
Operador a basel
In mecàniga di quanta e in àlgebra lineera, un operador de "alzada" o de "bassada" (coletivament cognossuu compagn " operador a basel") al é un operador che al fa cress o decress la valor pròpia d'un olt operador. In mecàniga di quanta l'operador d'alzada al é anca dicc operador de creazion e el de bassada operador d'annihilazion. Largament cognossud aplicazion i é la resoluzion de l'oscillador armonigh quantistigh e el formalism del moment angulée. Suponemm che du operador X e N i gh'a la relazion de commutazion
per vargun scalée c. Alora l'operador X al agirà da manera da translà la valor pròpia d'un stat pròpi de N per c:


text:
Varsavia
Varsavia (Warszawa in pulunes e casciub; Warschau in tudesch; Varšava in rüss, ücrain, sluach, lituan e cech; Waršawa in slesian; Warsaw in ingles; Varsovie in frances; Varsovia in latin) a l’è la capital de la Pulonia.
A l’è anca la prima cità de la Pulonia per pupulaziun, cun 1.726.58[1] abitant (2014).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varsavia a l'è a 350 km del mar Baltich e la traversa el fiüm Vistula.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varsavia a l'è gemelada cun:


text:
Pisa
Pisa (Pisæ 'n latì; Pise 'n fransés) l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 87.696 abitàncc (dàto ISTAT del agóst del 2009), 'na superfìce de 185 km² e 'na densità de 474 ab./km².
El cümü de Pisa 'l cunfìna coi cümü de Cascina, Collesalvetti (LI), Livorno (LI), San Giuliano Terme.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scàvi archeològich recènti i g'ha fat saltà fò 'n pórt de fiöm de dimensiù 'mportànte de época romàna. En chèst scàvi gh'è stat troàt 'na trintìna de 'mbarcasiù de modèi diferèncc, vergöne de chèste 'n stàto de conservasiù amà bù e co la mercansìa che le trasportàa. Chèsto fat l'è stat pusìbil per vìa dei sedimèncc deposzitàcc endèl cors dei sècoi del fiöm Arno. Vint sècoi fà, l'estuàrio del Arno 'l se troàa a 4 km del mar e chèsto 'l fàa delpórt e lpiö grant pórt dei rRomani, engualàt per emportànsa apéna de chèl de Ostia, arènt a Roma; Al dé d'encö la cità la se tróa a 17 km del litoràl. El pórt el se troàa sóta la stasiù dei tréni de San Rossore.
Pisa piö tàrde, entùren a l'an Mìla, l'è stàda 'na repüblica marinàra e 'nsèma Gènova e quach óter aleàcc la g'ha cuntribüìt a casà vià i saracéni, ai quài la g'ha cunquistàt la Còrsica e la Sardegna, e chèsto lel g'ha pirmitìt de controlà el mar Tirreno. En sècol piö tàrde Pisa la riàa a cunquistà apò a le ìzole Baleari.
Pisa, la rìa al màsimo del splendùr 'ntr 'l sècol XII e 'l sècol XIII, quan che le sò 'mbarcasiù le controlàa el Mediteràneo ocidentàl. La rivalità 'ntra Pisa e Gènova l'è crisìda 'ndèl sècol XIII e l'è culminàda 'ndèla batàia navàl de la Meloria (1284), che la g'ha segnàt el prensépe del declìno de la potènsa pizàna, co la rinùncia de Pisa a ògna pretéza sö la Còrsica e co la cesiù a Gènova de 'na part de la Sardegna (1299).
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kolding, Danimarca
- Angers, Francia, del 1982
- Acre, Israele, del 1998
- Gèrico, Palestina, del 2000
- Niles (Illinois) endèi Stàti Ünìcc, del 1991
- Coral Gables, Florida endèi Stàti Ünìcc,
- Unna, Germania, del 1996
- Corumbá, Brazìle
- Cagliari, Sardegna, Italia


text:
Eggersriet
Eggersriet a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.82 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2171 abitant.
El cumün de Eggersriet al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Grub (AR), Heiden (AR), Lutzenberg (AR), Rehetobel (AR), Rorschacherberg, San Gal, Speicher (AR), Untereggen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eggersriet l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 1260 col nom de Egglinsriet.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Eggersriet in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Castell de Brianza
Castell (nom ufizial in italian Castello di Brianza) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch che 'l cunta 2 568 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 713 ab./km². El paes l'è nassuu in del 1928 de l'union de alter trii vegg comun, var a dì Brianzoeula, Caravee e Cologna.
El comun el gh'ha vari frazion, cioè Brianzoeula, Cologna, Bevera, Caravee, Boffalora, Prestabbi, Cassinett, Villagg e Moiacchina.
L'è tacaa ai comun de Barzagh, Crimela, Dulzàgh, Rovagnaa, Santa Maria, Sirtol.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castell de Brianza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Antonio Panizzi
Artécol in dialèt arzân
Antonio Genesio Maria Panizzi (Bresèl, 16 setèmber 1797 – Lòndra, 8 avrîl 1879) l’é stê un pateriôta italiân.
L’ é arcurdê ânca pr’ èser stêt un impurtânt diretōr ed la British Library.
Véta
Dôp avèir frequentê al scōli secondâri a Rèz, int al 1814 Antonio Panizzi al s’êra iscrét a la facoltê ed Giurisprudèinsa ed l'Universitê ed Pèrma in dóv' al ciâpa la lâvrea int al 1818. Int al 1815, int al peréiod che Panizzi al tendîva a i stódi universitâri, al Cungrès ed Vièna l’îva turnê a mèter al Duchêt ed Mòdna e Rèz sóta la râsa Asburgo - Este ind la persòuna dal preputèint Francesco IV d'Este, mèinter Pèrma la gnîva dêda a Maria Luigia d'Austria, vèdva ed Napoleòun. Dôp la lâvrea Panizzi l’îva avêrt un stódi leghêl a Bresèl e ind al istès tèimp al s’impgnêva in polética. Int al 1820 Francesco IV l’îva més fôra un decrêt cûntra i "carbunêr". Sospetê ed fêr pêrt ed la Carboneria, int al 1822 Antonio Panizzi l’îva lasê ed sotquâc al duchêt estèins per andêr a stêr a Lugano e, int al 1823 l'ân dôp, a Lòndra. Ché al s’êra més in cuntât cun Ugo Foscolo e, só cunséli dal poēta, al s’é spustê a Liverpool in dó l’ēra dvintê insegnânt d’ italiân. Dal 1828 al 1837 l’é stê profesôr d’ italiân al'University College ed Lòndra. In sté periéod, int al 1831, ēren cumincê i só cuntât cun la British Library, la bibliotêca dal British Museum in dōve ind al 1856 l’êra dvintê diretôr generêl (principal librarian). In pensiòun int al 1866, int al 1869 l’îva utgnû al tétol d’unōr edSir dala regîna Vittoria.
Al pateriôta
Dôp l'apôg al vènditi carbunêri e subét dôp la fûga dal Duchêt ed Mòdna, int al 1823 Antonio Panizzi l ‘à publichê d’ ascōṣ a Lugano un violèint ât d'acûsa cûntra al regèm estèins: Dei processi e delle sentenze contra gli imputati di lesa maestà e di aderenza alle Sette proscritte negli Stati di Modena cun la fêlsa indicasiòun ed Madrid: per Roberto Torres, 1823. L'ôvra, ch’ l’à procurê a Panizzi ‘na cundâna a môrt, l’é stêda in sègvit rifiutêda da l'avtōr e l’é stêda publichêda ed nōv per ôvra ed Giosue Carducci cun al tétol Le prime vittime di Francesco 4. duca di Modena, Milano etc.: Societa editrice Dante Alighieri di Albrighi, Segati e C., 1912.
In Inghiltèra Panizzi, amîgh personêl di prémi minéster inglèiṣ Lord Palmerston e Lord Gladstone, al dvèinta al rapresentânt dal Risorgimèint italiân ind al ‘stès mumèint al fêva un'ôvra dimòndi impurtânt ind l’arciamêr a la câṣva italiâna al sempatéi ed l'upiniòun póblica e ‘d la clâs dirigînt inglèiṣa. L’à cuntinvê ind al ‘stès tèimp l'ativitê ed cumplutêr. Int al 1855, per esèimpi, l’à cumprê ‘na nêva, The Isle of Thanet (L'Isola di Thanet), per liberêr Luigi Settembrini, Carlo Poerio e chiêter persunêr polétich dal Règn dal Dō Sicéli cunfinê a l’ergâstol ed Isóla ed Sânt Stêven. La curagiōsa imprèiṣa, ch’ la duvîva èser guidêda da Garibaldi, l’é andêda bûga per l'afondamèint ed la nêva.
Sibèin l’avès utgnû la sitadinânsa inglèiṣa dal 1832, per la só ôvra a favōr ed l'Itâlia int al 1868 l’é stê numinê Senadōr dal Règn d'Itâlia.
Al bibliotecâri
La stéma d’ Antonio Panizzi lighêda préma ed tōt a l'ativitê fâta in qualitê ed diretôr ed la bibliotêca dal British Museum. La British Museum Library l’ēra la bibliotêca nazionêla di Règn Unî. Ind al tèimp ed la gestiòun ed Panizzi l’êra dvintêda la pió grôsa bibliotêca ind al mònd. L’é stêda fâta la famōsa Reading Room, la sêla ed letûra a fōrma circolêra, l’à ardupiê al nòmer di volóm posedû da la bibliotêca, da 235 méla a 540 méla, l’à fât mèter só al sistêma ed properietê leterâria riservêda (Copyright Act) dōve, per lèg, j editōr inglèiṣ a dêven cunsgnêr a la bibliotêca ‘na côpia d’ ògni léber stampê in Inghiltèra, l’à incumincê al lavōr ‘d un nōv catâlog, pugê insém al novantûn rególi ed Catalogasiòun (Ninety-One Cataloguing Rules) da ló preṣentêdi int al 1841 e che în al fundamèint ed l'ISBD dal XXI sècol e dal mudèl ed descrisiòun dal risôrsi in furmê eletrônich Dublin Core. In pió l’é andê dèinter al dibâtit culturêl ed l'època. L’é stê dimondi amîgh, per esèimpi, ed Prosper Mérimée.
Soquânti ôvri
- An elementary Italian grammar for the use of students in the London University, Londra, 1828
- “Extracts from Italian prose writers for the use of students in the London University“, Londra, John Taylor, 1828
- Orlando innamorato ed Matteo Maria Boiardo e Orlando Furioso ed Ludovico Ariosto, con Essay on the romantic narrative poetry of the Italians, Londra, 1830-1834
- Catalogue of scientific books in the Library of the Royal Society, Londra, 1839
- Bibliographical notices of some early editions of the Orlando innamorato and furioso, Londra, 1831
- Sonetti e canzoni del poeta clarissimo Matteo Maria Boiardo, conte di Scandiano, Milano, 1845
- Le prime quattro edizioni della Divina Comedia letteralmente ristampate, Londra, 1858
- Chi era Francesco da Bologna?, Londra, 1858
- La catena di seta : lettere a Giuseppe Levi Minzi (1822-1873), Roma, 1998
- Lettere ad Antonio Panizzi di uomini illustri e di amici italiani (1823-1870), 1880.
- Prosper Mérimée, Lettres à M. Panizzi (1850-1870), 1881.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Fagan, Louis (1880). The Life of Sir Anthony Panizzi, K.C.B.
- Miller, Edward (1967). Prince Of Librarians: The Life & Times of Antonio Panizzi of the British Museum. The Ohio University Press.
- Weimerskirch, Philip John (1982). "Antonio Panizzi and the British Museum Library", The 1981 AB Bookman's Yearbook. AB Bookman Publications.
- Dionisotti, C.,( 1998) “Panizzi esule“, “Panizzi professore“ in: Ricordi della Scuola Italiana, Roma,Edizioni di Storia e Letteratura, pp.179-226.
- Harris, P.R. (2004) "Panizzi, Sir Anthony", in Oxford Dictionary of National Biography (Oxford University Press).


text:
Oklahoma
L'Oklahoma a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 181.196 km² e una pupulaziun de 3.523.553 abitant.
A l'è tacaa a nord al Colorado e al Kansas, a ovest al Növ Messich e al Texas, a süd al Texas e a l'Ucean Atlantigh (Gulf del Messich), a est al Missouri e a l'Arkansas.
La capital a l'è Oklahoma City (523.303 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Tulsa e Norman.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Oklahoma al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Muntisel (LC)
Muntisel (nom ufizial in italian Monticello Brianza) l'è un cumün brianzö de la Pruvincia de Lech. El gh'ha una pupulaziun de 4 240 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e ona densità de 902 ab./km².
El se ciama inscì perchè l'è sura de un muntisel, in del cör de la Brianza.
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Munscia e Brianza (cumün de Besana e de Renaa) e 'l gh'ha quater fraziun ciamaa Casiragh, Curt Növa, Prebun e Tur Vila.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Massaja.
A Muntisel hin nassüü el biblista Piero Maggioni e 'l pret e patriota Giuseppe Sirtori.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntisel (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
27 08
Ol dé 27 de óst l'è 'l 239 ( 240 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 127 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de óst al è ul dí da pòost 239 ( 240 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 127 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cesario de Arles, sant e èscof, nasìt in del 470.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nimfidi Sabin
El Cai Nimfidi Sabin (Caius Nymphidius Sabinus; 35-68) l'è staa on prefett di pretorian intrattant che'l regnava l'imperador Neron e anca on poo dòpo la soa mòrt. L'ha faa 'sto mestee insema al Tigellin, che prima però el lavorava cont el Feni Ruff, mazzaa perchè 'l faseva part d'ona congiura contra l'imperador. A la fin di ann 60 del secol I, gh'hè staa tanti ribellion contra el Neron, e Sabin l'ha ciappaa part in d'ona di quij finai, con la speranza de vess nominaa imperador, ma l'è staa faa foeura di sò soldaa.
La soa vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è nassuu de ona dònna de la cort imperial, la Sabina, ma del pader se sa nagòtt. Quajvun el dis che l'era fioeu o d'on gladiator ciamaa Marzian o de l'imperador Caligola. Dòpo la congiura del 65 del Cai Calpurni Pison contra el Neron, i esecuzion di congiuraa hinn diventaa ona possbilitaa de ciappà podè a Roma e inscì l'è avegnuu per el Sabin, che l'ha ciappaa el pòst de pretor dòpo la condanna del Ruff. Donca l'è diventaa on òmm important in di pretorian e la soa promessa de ajuttà el Servi Sulpici Galba l'ha daa ona man a la fin del governo de Neron. In del interregnum, prima che 'l Galba el rivariss a Roma, el Sabin l'è diventaa l'unich prefett e l'ha cercaa de vess nominaa l'imperador noeuv (perchè diseva de vess el fioeu del Caligola). L'ha anca faa mazzà i sò rivaj possibil. Ma poeu i pretorian hann deciduu de sostegnì el Galba e questa l'è stada la fin del Sabin.


text:
Chigny (VD)
Chigny a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 0.89 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 331 abitant.
El cumün de Chigny al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lully, Morges, Tolochenaz, Vufflens-le-Château.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chigny (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Information on the municipality


text:
Müsega trance
La Trance a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü in dij prim agn '90 cunt un temp intra 130 e 155 bpm (anca se la pö rivà a 170 bpm). Tüta la cansun l'è fada sü inturna a una melodia principala de sintetisadur e una cassa in 4/4. De solit un toch trance al gh'ha questa strütüra:
- intrudüssiun
- cressita del ritmu
- climax -> se sent la meludia principala
- fin
La Trance la se pö pensà cume una cumbinassiun de ambient, techno e house. La gh'hann daa el nòm Trance perchè 'sta müsega la duvaria purtà quij che sculten in d'un stat mental de trance.
I dj püssé cugnussüü a hinn: Armin van Buuren, Paul Van Dyk, Ferry Corsten, Tiësto,...


text:
Cortaccia sulla Strada del Vino
Cortaccia sulla Strada del Vino (Kurtatsch an der Weinstrasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.084 abitàncc, 'na superfìce de 29 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Coredo (TN), Egna, Magrè sulla Strada del Vino, Roverè della Luna (TN), Termeno sulla Strada del Vino, Ton (TN), Tres (TN), Vervò (TN).
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc