text:
Mar Naira
La Mar Naira è ina mar interna situada tranter l’Europa dal Sid, l’Europa da l’Ost e l’Asia Anteriura. Sur il Bosporus, la Mar da Marmara e las Dardanellas è ella colliada cun la part orientala da la Mar Mediterrana. La Mar Naira ha ina profunditad maximala da fin a 2212 m e mesira ina surfatscha da radund 436 400 km² (senza la Mar d’Azov). La profunditad da l’aua munta en media a 1253 m; tut en tut cumpiglia la Mar Naira in volumen da 547 000 km³.[1]
Cuntegn
- 1 Etimologia
- 2 Geografia
- 3 Fluctuaziuns geologicas
- 4 Atgnadads da la mar
- 5 Mund subaquatic
- 6 Polluziun da l’ambient e protecziun da la mar
- 7 Clima
- 8 Spazi economic
- 9 Conflicts politics
- 10 Annotaziuns
- 11 Litteratura
- 12 Colliaziuns
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
I dat duas pussaivladads d’explitgar il num ‹Mar Naira›. L’emprima sa referescha concretamain ad ina coluraziun naira da l’aua, la quala vegn surtut visibla en il sediment. Quella è d’attribuir a bacterias sulfidogenas, vul dir che reduceschan la cumpart da sulfats en l’aua. Tras lur activitad chemica transfurman quellas sulfats en idrogens sulfurics; ensemen cun ions da fier sa sviluppan uschia sulfids da fier. A moda analoga sa lascha il num da la Mar Cotschna eventualmain deducir da las algas cotschnas che cumparan là; quai ha probablamain er furmà l’origin dal num biblic ‹mar da sang›.
Ina segunda interpretaziun maina enavos il num da la Mar Naira sin la disa ch’era derasada en l’antica d’inditgar las direcziuns simbolicamain en furma da colurs. ‹Nair› muntava il nord, ‹cotschen› il sid. Pledaders ch’avessan fatg diever da quest sistem avessan pia stuì abitar en il sid da la Mar Naira ed en il nord da la Mar Cotschna. Quai na constat però betg per ils Scits, als quals l’expressiun vegn savens attribuida. Damai che tant il term *Axšaina (‹nair›) sco er la denominaziun correspundenta da la Mar Cotschna cumparan l’emprima giada dal temp dals Achamenids, èsi plitost inditgà d’attribuir l’origin da quests nums als Persians.[2]
En il grec vegl è l’expressiun persiana *Axšaina apparentamain vegnida midada en Πόvtoς ἌEe(ι)voς Póntos Áxe(i)nos, ‹mar inospitaivla›. Pli tard ha gì lieu ina transfurmaziun eufemistica dad ‹inospitaivel› a Πόvtoς EὔEeιvoς Pontos Euxeinos ‹mar ospitaivla›. Il num Πόvtoς Mέλaς Póntos Mélas (‹Mar Naira›) era però medemamain enconuschenta als Grecs. Probablamain è il num sa derasà en l’Europa sur la translaziun dal term grec correspundent. Er ils Tircs han surpiglià quest num (kara ‹schwarz›, deniz ‹Meer›). En il temp medieval èn ultra da quai stads derasads ils nums ‹Mar khazarica›, ‹Mar scitica› e ‹Mar russa›.[3]
Da la denominaziun greca deriva er l’adjectiv ‹pontic› che munta ‹appartegnent a la Mar Naira›.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Naira sa chatta al cunfin intern eurasic tranter l’Asia Minura/il Caucasus e l’Europa dal Sid/Europa da l’Ost. Ils stadis cunfinants èn l’Ucraina, la Russia, la Georgia, la Tirchia, la Bulgaria e la Rumenia.
[modifitgar | modifitgar il code]
Sur il Bosporus, la Mar da Marmara e las Dardanellas exista ina colliaziun tranter la Mar Naira e la Mar Mediterrana. E sur la Via da Kertsch è quella colliada cun la Mar d’Azov.
Vias navigablas mainan da la Mar Naira sur il Don ed il chanal Volga-Don fin a la Volga, a la Mar Caspica, a la Mar da l’Ost ed a la Mar Alva sco er sur il Danubi ed il chanal Main-Danubi a la Mar dal Nord.
Flums[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants flums sbuccan en la Mar Naira (en successiun alfabetica): Bug dal Sid, Çoruh, Danubi, Dnepr, Dnister, Don (Mar d’Azov), Enguri, Kamtschija, Kızılırmak, Rioni, Ropotamo, Sakarya e Yeşilırmak.
Costa[modifitgar | modifitgar il code]
La costa da la Mar Naira è, surtut en la part orientala e meridiunala, structurada be pauc. Tipic per il nordvest è la furmaziun da lagunas specificas (limans) en la regiun da la sbuccada da Dnepr, Bug, Dnister e d’intgins flums pli pitschens.
Inslas e peninslas[modifitgar | modifitgar il code]
Sin la Mar Naira sa chattan be paucas inslas e gruppas d’inslas. Intginas inslas pli pitschnas èn tranter auter situadas davant la costa da la Tirchia e da la Bulgaria, autras sa chattan en la regiun da sbuccada dals affluents pli gronds (Danubi, Dnjepr). La pli gronda gruppa d’inslas sa chatta en il Golf da Burgas.
La Peninsla Crim e la Peninsla Taman situada visavi spartan la Mar Naira da la Mar d’Azov.
En la Mar Naira sa chattan tranter auter las suandantas inslas:
- Ucraina: Beresan, Crim (occupà da la Russia), Dscharylhatsch, Kertsch (peninsla), Perwomaiski, Tendriwska kossa (lieunga da terra), Tusla (occupà da la Russia)
- Russia: Peninsla Taman
- Tirchia: Eşek, Giresun Adası, Incir, Kefken, Kocaeli
- Bulgaria: St. Anastasia, St. Iwan, St. Kirik i Julita, St. Petar, St. Toma.
Mar interna[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar d’Azov furma ina mar laterala da la Mar Naira. Il passadi a la mar laterala sa numna Via da Kertsch.
Il pli grond golf[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli grond golf da la Mar Naira è il Golf da Burgas (Bulgaria). Quel s’extenda a la costa dal vest dal cap Emine en il nord fin al cap Maslen Nos en il sid. Il punct da la Mar Naira situà il pli en il vest sa chatta medemamain en quest golf, numnadamain directamain sper la citad Burgas.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Impurtantas citads e lieus da cura situads a la costa da la Mar Naira èn: Burgas, Warna, Constanța, Odessa, Sewastopol, Jalta, Feodossia, Noworossijsk, Sotschi, Suchumi, Batumi, Trabzon, Samsun, Zonguldak, Sinop, Altınordu ed Inebolu.
Fluctuaziuns geologicas[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Naira è sa furmada avant radund 35 milliuns onns sco relict da la mar periferica Paratethys; da quella èn er resortids la Mar Caspica ed il Lai d’Aral. In temp da grondas midadas è suandà avant ca. 11,5 milliuns onns, cura ch’è sa sviluppà en il territori da la Mar Naira il Lai Pannonic levamain ensalà ed avant 7 milliuns onns il Lai Pontic ch’era segnà d’aua prest dultscha.
Fin il segund maximum da fradaglia durant l’ultim temp da glatsch (en l’Europa Centrala: temp da glatsch da la Weichsel) avant ca. 20 000 onns è il clima stà fraid e sitg e grondas massas d’aua dultscha eran liadas en ils glatschers che cuvrivan l’Europa dal Nord. Il livel da la Mar Naira giascheva da quel temp bundant pli a bass; per part era l’entir batschigl sitg ora.
Avant ca. 17 000 onns èn las temperaturas creschidas. Il glatsch luant ha dà liber grondas quantitads d’aua dultscha; sur ils sistems da flums gia existents Danubi, Dnepr e Don è quest’aua arrivada en il batschigl da la mar interna. A l’entschatta da l’olocen giascheva il livel da la mar anc cleramain sut quel da la Mar Mediterrana. En consequenza da la transgressiun permanenta da las mars mundialas en il decurs da l’olocen è il livel da la Mar Mediterrana creschì fin a quel punct ch’igl ha dà – tenor las teorias da fin qua – in’erupziun violenta tras il Bosporus en la Mar Naira.
Cura e cun tge intensitad che quai è succedì vegn discutà dapi ils onns 1990 a moda cuntraversa. Il 1997 è vegnida publitgada ina retschertga tenor la quala l’erupziun avess gì lieu 5500 a.C. a moda andetga, quai ch’avess fatg crescher la mar entaifer curt temp per plirs tschient meters. Chats archeologics ch’èn vegnids a la glisch al fund da la Mar Naira duevan cumprovar che la costa ch’era avant occupada a moda fitg spessa saja vegnida bandunada andetgamain. Questas infurmaziuns sco er ina simulaziun al computer a basa da datas scientificas ha la pressa interpretà sco diluvi preistoric.[4]
En il fratemp èn vegnidas publitgadas ulteriuras retschertgas che vegnan a resultats divergents.[5] Ils deposits da glitta en il delta dal Danubi laschan supponer che l’aua nà da la Mar Mediterrana saja gia penetrada ca. 7500 a.C. en la Mar Naira. L’avanzament da quest’aua sa lascha cumprovar tras l’intercalaziun andetga da molluscs che vivan en l’aua da sal. Tras quest fluss d’aua è il livel da la mar creschì localmain entaifer intgins decennis per tschintg meters, pia a moda bundant main dramatica che supponì pli baud.
Il Bosporus furma dapi lura la colliaziun a la Mar da Marmara. Quel ha ina ladezza da 760 fin 3600 meters; en tscherts lieus munta sia profunditad a be 32 fin 35 meters.
Atgnadads da la mar[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntegn da sal[modifitgar | modifitgar il code]
En las stresas superiuras ha l’aua in cuntegn da sal relativamain bass da radund 17 promil. En stresas pli bassas, ca. a partir d’ina profunditad da 150 meters, è la cumpart da sal bundant pli auta. Nà da la Mar Mediterrana, cun ses cuntegn da sal da 38–39 promil, munta l’afflussiun salinara radund 300 km³ ad onn, entant che la deflussiun d’aua main salinara a la surfatscha da la Mar Naira munta a ca. 600 km³ ad onn.[6]
Cumpart d’oxigen[modifitgar | modifitgar il code]
L’aua da la Mar Naira cun ina bassa cumpart da sal giascha sco in viertgel sin l’aua pli spessa e cun ina pli auta cumpart da sal che sa chatta en la profunditad da la mar. Da quai resultan stresas d’aua relativamain stabilas, las qualas èn segnadas d’in stgomi vertical minimal. Damai ch’arrivan be pitschnas quantitads d’oxigen en la profunditad, èn vastas parts da l’aua profunda da la Mar Naira anoxicas, vul dir libras d’oxigen betg lià. La Mar Naira furma schizunt il pli grond batschigl da la mar anoxic en tut il mund. Perquai na pon exister en stresas da la mar pli profundas nagins organissems cun ina funcziun dal metabolissem che sa basa sin absorpziun d’oxigen. Enstagl vegnan duvradas autras substanzas sco med d’oxidaziun final (p.ex. sulfat). Uschia sa furma idrogen sulfuric ed ensemen cun ions da fier ils sulfids da fier menziunads survart. La consequenza da la mancanza d’oxigen è che restanzas organicas (plantas mortas, animals etc.) na vegnan betg – sco che quai è uschiglio il cas en l’aria u en l’aua ritga dad oxigen – oxidadas dal tuttafatg a dioxid carbonic ed aua. Enstagl sa rimnan las restanzas da la decumposiziun incumpletta sin il fund da la mar. Intgins geologs e chemichers da la mar èn da l’avis ch’ils process ch’han lieu en la Mar Naira correspundian pli u main a quels ch’han manà en èras geologicas pli veglias a la furmaziun da petroli resp. da plattamorta dad ieli. Cun auters pleds: or da las restanzas da la marschira sin il fund da la Mar Naira pudess sa furmar en l’avegnir ieli.
Metan ed idrats da metan[modifitgar | modifitgar il code]
En la part anoxica da la Mar Naira sa furman ultra da quai grondas quantitads da metan (tras la decumposiziun anerobica dal material organic). En pli emettan er vulcans da glitta sutmarins metan. La Mar Naira furma perquai a medem temp l’aua cun la pli auta concentraziun d’idrats da metan. En tschertas parts da la costa a l’ost da la Mar Naira arrivan quantitads da metan talmain grondas al liber che quel cumenza magari a brischar en l’aria.[7]
Mund subaquatic[modifitgar | modifitgar il code]
Polluziun da l’ambient e protecziun da la mar[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las substanzas che mainan a polluziun da l’ambient arrivan sur il Danubi en la Mar Naira. Tranter auter cuntanschan mintga di radund 4,2 tonnas rument da plastic la Mar Naira.
Il 1992 è vegnida deliberada a Bucarest ina cunvegna davart la protecziun da la Mar Naira cunter la polluziun da l’ambient.
Per la protecziun da la mar e la controlla da l’explotaziun da peschs è vegnì segnà il 1996 l’ACCOBAMS (Agreement on the Conservation of Cetaceans of the Black Sea, Mediterranean Sea and Contiguous Atlantic Area). Quel reglamentescha la protecziun dals delfins e da las balenas (Cetacea). Periclitads èn surtut ils delfins gronds.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima per lung las costas da la Mar Naira sa divida en duas parts: La costa da la Rumenia en il nordvest, la costa da l’Ucraina en il nord sco er la costa da la Russia en il nordost da la mar han in clima continental cun chaudas stads e frestgs fin fraids envierns. La quantitad da precipitaziuns è qua relativamain bassa, ma repartida a moda vaira guliva sur l’entir onn, cun ina tendenza da precipitaziuns in pau pli auta durant ils mais da stad.
Las costas da la Georgia, Tirchia e Bulgaria situadas en la part meridiunala da la Mar Naira èn segnadas d’in clima temprà cun clers segns da transiziun vers la zona subtropica. Tuttina vegn per ordinari survalitada l’influenza subtropica da la zona mediterrana ch’è plitost pitschna. Las precipitaziuns èn qua bler pli autas e repartidas guliv sur l’entir onn. Las stads sa preschentan pli u main tuttina sco en il nord (betg exnum a moda pli chauda), ils envierns frestgs, per part fraids, èn segnads da temperaturas pli autas. Tranter il november ed il mars poi però vegnir marcantamain pli fraid pervi d’aria ch’arriva nà dal Balcan Central u nà dal nordost (Russia); en consequenza da quai poi dar naiv e las temperaturas pon crudar fin cleramain sut nulla.
La cultivaziun da plantas mediterranas, sco che quai è savens il cas en regiuns turisticas en Bulgaria, en la Georgia ed en la part meridiunala da la Crim, sa lascha perquai be realisar en lieus adattads e cun agid da protecziuns cunter l’enviern. Nagina part da la costa da la Mar Naira tanghescha l’uschenumnà cunfin da las plantas d’ieli ed er betg il cunfin da las palmas che vala per ordinari sco indicatur per il cunfin tranter il clima temprà ed il clima subtropic-mediterran.
Spazi economic[modifitgar | modifitgar il code]
Relaziuns da commerzi anticas[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da la colonisaziun greca èn sa sviluppadas per lung da la costa da la Mar Naira pliras colonias, uschenumnadas poleis. Quellas faschevan commerzi tranter ellas, cun ils auters pievels che vivevan en vischinanza da la costa sco er cun l’ulteriur mund antic en la regiun da la Mar Mediterrana. Per las relaziuns tranter ils Grecs ed ils Tracs indigens, ma eventualmain er entaifer la polis sezza, han servì a partir da la fin dal 6avel tschientaner a.C. pizs da frizzas da bronz sco equivalent da commerzi.
Commerzi da vart da Genua e Vaniescha[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin dal 13avel tschientaner hai dà en la regiun da la Mar Naira colonias che vegnivan per gronda part dominadas da Vaniescha. In dals motivs centrals per expander en quest territori ha furmà il graun, surtut il furment, cun il qual Vaniescha e Genua han per part provedì l’entira Italia Superiura. Suenter che l’Imperi bizantin è vegnì dividì en rom da la Quarta Cruschada (1204) eran impurtantas citads da port l’emprim crudadas al rival Vaniescha; grazia ad ina lia cun l’Imperi da Nikaia che sa stentava da puspè vegnir a la pussanza èsi però puspè reussì a Genua da sa far valair. Suenter la Cunvegna da Nymphaion il 1261 è Genua surtut sa domicilià sin la Peninsla Crim ed a la Mar d’Azov. A basa dal contract èn els però sa stabilids enturn l’entira Mar Naira, uschia per exempel a Trapezunt, Amastri, Simisso, Vicina en il delta dal Danubi, Kilia, Caffa, Cetatea Albă e Tana a la sbuccada dal Danubi.[8]
L’emprima e pli impurtanta colonia da Genua en la regiun da la Mar Naira, Pera sper Constantinopel, ha gì ina posiziun speziala ed è restà fin la crudada da Constantinopel l’onn 1453 in’impurtanta e constanta basa dal commerzi da Genua. Per l’ulteriur territori da la Mar Naira è Caffa sin la Crim daventà la colonia principala. En rom dals cumbats cun ils mongols da la Horda dad aur è probablamain er arrivada il 1348 la mort naira, la pestilenza, nà da la Crim en l’Europa.
Relaziuns odiernas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils sis stadis cunfinants da la Mar Naira (Tirchia, Bulgaria, Rumenia, Ucraina, Russia e Georgia) èn s’unids il 1992 ensemen cun l’Albania, l’Armenia, l’Aserbaidschan, la Grezia, la Serbia e la Moldavia ad ina cooperaziun economica da la Mar Naira. Quella serva a promover il svilup economic da la regiun. Uschia duai in nov rintg d’autostradas ed in’associaziun d’electricitad colliar tut ils stadis cunfinants. Quest project dal tschientaner è vegnì deliberà il 2007 a chaschun da la conferenza da giubileum da la cooperaziun da la Mar Naira. La Russia ha segnà il 2010 la decleraziun d’intenziun per la construcziun dal tschancun da l’autostrada correspundent.
[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dals onns 1840 han la Societad da navigaziun a vapur dal Danubi ed il Lloyd austriac mess ad ir ina colliaziun emnila tranter ils ports dal Danubi e la Mar Naira. Da là davent han navs da lingia dal Lloyd manà en la Mar Mediterrana e suenter l’avertura dal Chanal da Suez er en il Proxim Orient ed en l’Asia. I vegnivan purschidas colliaziuns emnilas dad Istanbul a Brăila, Odessa, Mykolajiw e Batumi. Avant l’Emprima Guerra mundiala ha er la Societad da navigaziun a vapur russa purschì servetschs emnils sin las rutas maritimas Constantinopel-Smyrna-Pireus-Alexandria, Constantinopel-Odessa e Constantinopel-Sewastopol; en pli existivan diversas lingias che colliavan ils divers ports situads a la Mar Naira sezza.
Entant che bastiments da commerzi pon passar libramain nà da la Mar Mediterrana, èn l’access da bastiments da guerra sco er la preschientscha da bastiments che na tutgan betg tar stadis cunfinants da la Mar Naira reglamentads tras il Contract da Montreux.
Conducts d’ieli[modifitgar | modifitgar il code]
En la part orientala da la Mar Naira maina in conduct d’ieli da la costa russa sur il fund da la mar fin a la costa tirca. Plans per in’ulteriura pipeline che dueva colliar la Russia cun la Bulgaria sur il fund da la mar èn vegnids sistids il 2014.
Conflicts politics[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun da la Mar Naira – situada tranter pussanzas grondas e da grond interess economic e strategic – è stada involvida repetidamain en conflicts politics e guerras. Enconuschenta è surtut daventada la Guerra da Crimea (Crimea = num istoric rumantsch per Crim) dal 1853–1856. Quella era prorutta tranter la Russia e la Tirchia e vala sco emprima guerra ‹moderna› ed ‹industriala›. Cun lur intervenziun han la Gronda Britannia e la Frantscha impedì che la Russia extendia ses territori a disfavur da l’Imperi osmanic ch’era londervi d’ir en ruina.
Il mars 2014 ha la Crisa da la Crim manà a l’annexiun da la Peninsla Crim tras la Russia. Nà dal dretg internaziunal resta quest proceder contestà fin oz.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Black Sea Geography sin www.ceoe.udel.edu, consultà ils 13 da zercladur 2016.
- ↑ Cf. Rüdiger Schmitt: Considerations on the Name of the Black Sea. En: Wolfgang Leschhorn e.a. (ed.): Hellas und der griechische Osten. Saarbrücken 1996, p. 219–224.
- ↑ Cf. Lev Vladimir Cerepnin: Die Rus’ vom 10. bis ins 14. Jahrhundert, en: Handbuch der Europäischen Wirtschafts- und Sozialgeschichte, tom 2. Stuttgart 1980, p. 682–702.
- ↑ W.B.F. Ryan, Pitman III, W.C. e.a. 1997. An abrupt drowning of the Black Sea shelf. Marine Geology, tom 138, p. 119–126.
- ↑ Liviu Giosan, Florin Filip, Stefan Constatinescu: Was the Black Sea catastrophically flooded in the early Holocene? En: Quaternary Science Reviews, tom 28, carnet 1–2, 2009, p. 1–6.
- ↑ Oguz e.a., 2000; Ozsoy ed Unluata, 1997.
- ↑ http://www.g-o.de/dossier-detail-280-11.html.
- ↑ Manfred Pittioni: Genua – die versteckte Weltmacht, p. 48–49.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Neal Ascherson: Schwarzes Meer. Berlin Verlag, Berlin 1996, ISBN 3-8270-0201-X.
- Charles King: The Black Sea, a history. Oxford University Press, New York 2004, ISBN 0-19-924161-9.
- Walter H. Edetsberger: Ein Goldfisch im Schwarzen Meer – Eine Bootsreise von Sulina in die Ägäis. BoD, ISBN 3-8334-2745-0.
- Christian Reder, Erich Klein (ed.): Graue Donau, Schwarzes Meer. Wien Sulina Odessa Jalta Istanbul. Edition Transfer. Springer, Vienna / New York 2008, ISBN 978-3-211-75482-5.
- Rüdiger Schmitt: Considerations on the Name of the Black Sea. En: Hellas und der griechische Osten. Festschrift Peter Robert Franke, Saarbrücken 1996, p. 219–224.
- Petko Dimitrov, Dimitar Dimitrov: The Black Sea, the Flood and the Ancient Myths. Warna, 2004.
- Manfred Oppermann: Thraker, Griechen und Römer. An der Westküste des Schwarzen Meeres. En: Zaberns Bildbände zur Archäologie, Philip von Zabern, Sonderbände der antiken Welt, Mainz 2007, ISBN 978-3-8053-3739-7.
- Manfred Oppermann: Das frühe Christentum an der Westküste des schwarzen Meeres und im anschließenden Binnenland. En: Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes, Beier & Beran, Langenweißbach 2010, ISBN 978-3-941171-30-5.
- Sven Conrad (ed.): Pontos Euxeinos. Beiträge zur Archäologie und Geschichte des antiken Schwarzmeer- und Balkanraumes. En: Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes, Beier & Beran, Langenweißbach 2010, ISBN 978-3-937517-44-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Euxeinos. Governance and Culture in the Black Sea Region, magazin online.
- Autostrada enturn la Mar Naira en planisaziun
- Las vias en l’Asia Minura (datoteca pdf; 2,20 MB)
- Yu. Zaitsev, V. Mamaev: Marine Biological Diversity in the Black Sea. A Study of Change and Decline. New York (UN Publications) 1997, ISBN 92-1-126042-6 (PDF; 7,8 MB)


c: text/html

text:
Discletg per Nöldi Forrer
Discletg ha l’anteriur retg da la lutga e matador local Nöldi Forrer gì. Forrer avess gì la schanza da gudagnar questa dumengia ses 136avel tschupè e d’egualisar uschia il record da Hans-Peter Pellet. Mo gia en l’emprim cumbat cunter Christian Stucki è Forrer sa blessà vi da la spatla ed ha stuì dar si.
Forrer sto pia spetgar fin l’onn che vegn d’egualisar u da schizunt megliurar il record da 136 tschupels. Il retg da la lutga da l’onn 2001 ha gia annunzià da prolungar sia carriera almain fin la festa federala 2016 ad Estavayer-le-Lac.
RR sportissimo 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Croazia
La Croazia (croat Hrvatska?/i), uffizial Republica da la Croazia (croat Republika Hrvatska) è in stadi situà en la zona da transiziun tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Sidost. La Croazia è commembra da l’Uniun europeica, da la NATO, da l’Organisaziun mundiala da commerzi, da l’OSCE e da las Naziuns unidas. Tenor l’index dal svilup uman tutga la Croazia tar ils stadis fitg sviluppads.
Il territori statal è situà en l’ost da la Mar Adriatica e per part en il sidvest da la Planira Pannonica. Ils stadis vischins furman en il nordvest la Slovenia, en il nord l’Ungaria, en il nordost la Serbia, en l’ost la Bosnia-Erzegovina ed en il sidost il Montenegro. Il territori da l’anteriura Republica Ragusa (Dubrovačka Republika) che furma oz la part meridiunala dal stadi na dispona da nagina colliaziun a terra directa tar l’ulteriur territori statal; tranteren sa chatta numnadamain l’access a la mar da la Bosnia-Erzegovina d’intgins kilometers ladezza. Il territori enturn Dubrovnik furma uschia la suletta exclava dal pajais.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Parcs naziunals e parcs da la natira
- 3 Flora e fauna
- 4 Populaziun
- 5 Istorgia
- 5.1 Preistorgia ed istorgia tempriva
- 5.2 Antica e temp medieval tempriv
- 5.3 Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin (550–1270)
- 5.4 Reginavel croat (925–1102)
- 5.5 La Croazia en uniun persunala cun l’Ungaria (1102–1526)
- 5.6 Imperi osmanic (1451–1699) e Habsburgais (1527–1918)
- 5.7 Furmaziun dal Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens (1918–1941)
- 5.8 La Croazia durant la Segunda Guerra mundiala
- 5.9 La Croazia sco part da la Republica jugoslava (1945–1991)
- 5.10 La Croazia sco stadi independent (dapi il 1991)
- 6 Politica ed administraziun
- 7 Militar
- 8 Economia
- 9 Infrastructura, traffic e telecommunicaziun
- 10 Cultura e societad
- 11 Annotaziuns
- 12 Litteratura
- 13 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia cumpiglia ina surfatscha da terra da ca. 56 500 kilometers quadrat. Tar quella tutga ina part da las Alps Dinaricas e da la Planira Pannonica.
Il pajais sa chatta en la zona da transiziun tranter la part orientala da l’Europa Centrala e l’Europa dal Sidost. La gronda part da la Croazia (cun excepziun da la Slavonia e dal territori enturn Zagreb en il nord da la Sava) vegn per ordinari attribuì geograficamain a la Peninsla dal Balcan u a l’Europa dal Sidost. Ord vista da l’attribuziun dals pajais ad intschess culturals vegn la Croazia er considerada sco part da l’Europa Centrala. Magari serva questa cunfinaziun er ad intents politics, per sa distanziar da la ‹regiun da crisa› Balcan ch’è plitost connotada a moda negativa.[2] Ils territoris croats per lung da la costa da l’Adria vegnan per part er attribuids – sco part da la zona mediterrana – a l’Europa dal Sid.
La pli pitschna distanza tranter l’Italia e la Croazia mesira 20 km (spartì tras ina pitschna strivla da terra da la Slovenia). Prevlaka, la peninsla croata situada il pli en il sid, sa chatta en ina distanza da 69 km da l’Albania.
Cunfins[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori statal da la Croazia cumpiglia 87 700 kilometers quadrat, da quai 56 542 kilometers quadrat surfatscha da terren e 31 067 kilometers quadrat zona da mar. Il territori s’extenda sur ina part settentriunala continentala ed ina lunga strivla da costa che daventa fitg graschla en il sidvest da Zagreb. La part dal territori da costa situada il pli en il sid (la regiun enturn Dubrovnik fin al cunfin vers il Montenegro), vegn spartida da l’ulteriura Croazia tras ina strivla da ca. trais kilometers che tutga tar la vischnanca Neum situada en la Bosnia-Erzegovina.
Ils cunfins dal pajais mesiran ina lunghezza totala da 2917 kilometers (Slovenia 679, Ungaria, 329, Bosnia-Erzegovina 932, Serbia 241, Montenegro 25). Il decurs dal cunfin en l’Adria dal Nord (zona da mar en direcziun da la Slovenia) è contestà. Las costas da l’Adria mesiran ina lunghezza da 1778 kilometers (terra franca) resp. da 6176 incl. las inslas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern resp. nordost dal pajais regia in clima continental. La temperatura maximala dal di munta la stad en media ca. 28 °C, l’enviern ca. 5 °C. Las precipitaziuns annualas muntan a ca. 750 millimeters.[3]
Il clima a la costa adriatica è bundant pli umid ed i prevala in clima mediterran. Las stads èn pia per gronda part suleglivas e sitgas, cun temperaturas maximalas enturn 30 °C, entant ch’ils envierns èn segnads da plievgia e da temperaturas miaivlas (en media ca. 10 °C). En la part settentriunala da la costa datti l’enviern savens prugina, entant che quai n’è strusch il cas en la part meridiunala. Las precipitaziuns annualas a la costa èn cun 1000 millimeters in pau pli autas che a l’intern dal pajais. En la part croata da las Alps Dinaricas cumpiglian las precipitaziuns annualas tranter 1000 e 2000 millimeters.[4][5]
In fenomen meteorologic extraordinari furman ils vents che crodan (Bora). I sa tracta da vents fraids che tutgan tar ils pli ferms en tut il mund.
Cuntradas[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard las furmas da reliev e las zonas climaticas sa lascha la Croazia divider en trais cuntradas caracteristicas. Questa tripartiziun sa resplenda per part en la cultura e moda da viver dals umans.
Planira Pannonica[modifitgar | modifitgar il code]
La Planira Pannonica consista da vastas planiras che vegnan be interruttas d’intginas muntognas mesaunas; la regiun vegn percurrida dals flums Sava e Drava, dus flums laterals dal Danubi. Questa part dal pajais è segnada d’in clima continental temprà. L’entira cuntrada sa lascha divider en la Croazia dal Nord – che sa lascha attribuir culturalmain a l’Europa Centrala – ed en la Slavonia. La Croazia dal Nord cumpiglia il territori che tanscha da la Kupa fin al cunfin ungarais: la planira per lung dals flums Sava e Kupa enturn las citads Zagreb, Karlovac e Sisak (che furman oz demograficamain ed economicamain la part centrala dal pajais), la regiun muntagnarda dal Zagorje en il nord da la chapitala Zagreb ed il Međimurje en il nordost dal pajais tranter Drava e Mur. La Slavonia è la planira che s’extenda per lung dals flums Sava e Drava fin al Danubi en l’ost. A la Slavonia regiun vegnan savens er attribuidas las regiuns Baranja (en il nord da la Drava) e Zapadni Srijem (il piz oriental dal pajais tranter il Danubi e la part inferiura da la Sava).
La regiun da muntogna dinarica[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun da muntogna dinarica (er Croazia Centrala u regiun collinusa croata) è segnada da muntognas mesaunas e da singulas autas muntognas che furman il sparta-auas tranter il Danubi e l’Adria. Qua regia in clima da muntogna. Da questa cuntrada fan part la regiun muntagnarda dal Gorski kotar tranter Rijeka e Karlovac, las valladas alpinas Lika e Krbava (situadas tranter las chadainas da muntogna dal Velebit, che s’extendan per lung da la costa, e la regiun da cunfin vers la Bosnia dal Vest) sco er ina part da la retroterra da la Dalmazia (Zagora, muntogna da Biokovo).
La regiun da costa adriatica[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun da costa adriatica consista per gronda part da grips carstics. Ella è segnada d’influenzas mediterranas. La ladezza da la strivla da costa variescha fermamain. En singuls lieus è quella be intgins kilometers lada, en auters lieus tanscha ella pli lunsch en l’intern dal pajais. La gronda part dals flums che sbuccan en la Croazia en l’Adria èn però relativamain curts; be l’intschess idrografic da la Neretva che nascha en la Bosnia-Erzegovina s’extenda pli lunsch vers l’intern dal pajais. Dal nord vers il sid sa lascha la regiun da costa divider en las suandantas regiuns istoricas:
- Istria – la peninsla situada en il nordvest da la costa croata,
- Hrvatsko Primorje enturn Rijeka e Senj cun las inslas dal Golf da Kvarner,
- Dalmazia – la costa plain sfendaglias che tanscha davent da Zadar vers sid, inclusiv las inslas e la retroterra muntagnarda, cun citads d’impurtanza istorica sco Dubrovnik (Ragusa) e Split.
Inslas[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dumbra en tut 1246 inslas. Da quellas èn 47 abitadas sur onn. Las pli grondas èn: Cres e Krk (omaduas 405,78 km²), Brač (395,44), Hvar (299,66), Pag (284,56), Korčula (276,03), Dugi Otok (114,44), Mljet (100,41), Rab (90,84), Vis (90,26) e Lošinj (90,26).
Muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli autas muntognas dal pajais èn: Dinara (Sinjal) (1831 m s.m.) en las Alps Dinaricas, Sveti Jure (1761) en il massiv da Biokovo, Vaganski vrh (1751) en la muntogna da Velebit, Ozeblin (1657) en la muntogna da Plješevica, Bjelolasica-Kula (1533) en la muntogna da Velika-Kapela, Risnjak (1528) en la muntogna da Risnjak, Svilaja (1508) en la muntogna da Svilaja e Snježnik (1506) en la muntogna da Snježnik. Tut en tut datti en la Croazia 96 pizs ch’èn situads sur 1500 m s.m.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in’analisa da l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) tutga la Croazia tar ils 30 stadis dal mund cun la pli bler’aua. En l’Europa sa chatta il pajais sin il terz plaz cun in total da 32 818 meters cubic reservas d’aua regenerablas per chau ed onn.[6]
La Croazia è in dals paucs stadis cun in urden da las auas organisà dapi daditg a nivel statal. Gia il 1891 ha il Sabor deliberà ina lescha dal dretg da las auas dals Reginavels da la Croazia e Slavonia che reglescha ils dretgs d’utilisaziun da l’aua, la regulaziun dals singuls currents, la protecziun da las auas e.a. Tenor ina retschertga dal 2006 è l’Adria croata la pli schubra part da l’entira Mar Mediterrana. Sin l’Environmental Sustainability Index ch’examinescha la posiziun da la protecziun da l’ambient entaifer l’agir statal ha la Croazia cuntanschì il 2005 il 19avel plaz en tut il mund.[7]
Lais[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli gronds lais da la Croazia èn: Vransko jezero (30,7 km²), Dubravsko jezero (17,1), Peručko jezero (13,0) e Prokljansko jezero (11,1). Ils lais ils pli enconuschents èn ils Lais da Plitvice.
Flums[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals flums maina l’aua vers la Mar Naira (Danubi, Sava, Drava, Mur, Kupa ed Una), ils ulteriurs vers l’Adria (Zrmanja, Krka, Cetina e Neretva).
Ils pli lungs flums che curran tras la Croazia èn la Sava (562 km) e la Drava (505). Quests dus flums furman sur lungs tschancuns il cunfin vers la Bosnia-Erzegovina resp. l’Ungaria. Omadus flums sbuccan en il Danubi; la Sava è il pli grond, la Drava il quart grond flum lateral dal Danubi. Il Danubi sparta la Croazia da la provinza serba Vojvodina. Il cunfin croat per lung dal Danubi dumbra 188 km e sa chatta quasi cumplettamain da vart dretga dal flum.
La Kupa (sloven: Kolpa, 269 kilometers) furma ina gronda part dal cunfin cun la Slovenia. Ella va a finir a Sisak en la Sava, la quala è navigabla da qua davent. Ulteriurs flums èn Korana, Krapina, Lonja, Mur e Vuka.
Ils flums che mainan da las Dinaridas en l’Adria èn relativamain curts; be la Neretva ch’arriva nà da l’Erzegovina furma in flum pli grond che sbucca en la Mar Mediterrana.
Parcs naziunals e parcs da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona dad otg parcs naziunals e dad indesch parcs da la natira. Tut en tut datti en l’entir pajais 450 territoris protegids, da quai 79 reservats spezials (botanics, geomorfologics, ornitologics, reservats da mar e da guaud). La surfatscha cumplessiva da tut ils territoris protegids munta a 5846 kilometers quadrat, quai che correspunda a radund diesch procent da la surfatscha da terra da la Croazia.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2004 ha la regenza croata declerà l’entira zona da mar da la Croazia sco territori da protecziun ecologic e sco zona da pestga controllada per pudair proteger la fauna e la vegetaziun al lieu ch’èn fitg sensiblas. Quest proceder è vegnì crititgà dals stadis vischins Slovenia ed Italia, damai ch’igl èn er tangads dretgs da pestga en il territori da cunfin.[8][9]
La Croazia dumbra en tut radund 4000 spezias da plantas e pliras milli spezias d’animals; da quai sa chattan 380 animals e 44 plantas sut protecziun da la natira.[10]
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 37 % dal pajais èn cuverts cun guaud. Da questas 2 082 702 hectaras sa tracti tar ca. 95 % da guauds maschadads natirals. Radund 81 % da la surfatscha da guaud sa chatta en possess statal. En las regiuns muntagnardas creschan surtut guauds da coniferas, en la Planira Pannonica surtut guauds da feglia.
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Gronds animals da rapina sco l’urs brin, il luf, il schacal mellen ed il luf-tscherver èn surtut da chattar en las regiuns muntagnardas da la Croazia. Tranter ils utschels da preda èn da numnar il tschess cularin, l’evla da la pizza e l’evla alva. En territoris da palì vivan l’ibis dal bec tort e diversas spezias d’iruns. En ils parcs naziunals situads en il nord dal pajais fruntan ins sin numerusas spezias d’animals ch’èn uschiglio daventadas fitg raras en l’Europa Centrala: l’evla da mar da la cua alva, cormorans, pestgaderins, cicognas nairas, il pestgarel pitschen u il maglia-avieuls.
En las regiuns da costa vivan tartarugas da terra, da palì e da mar, lischernas, ghecos e serps (natras e vipras). Er intgins mammals da la mar vivan en la part croata da l’Adria. Il delfin adriatic e surtut la foca mediterrana valan sco spezias periclitadas. Er ils effectivs dal ton cotschen èn en privel da svanir pervi da l’explotaziun da peschs industriala. En la Croazia vivan er intginas spezias endemicas. In exempel furma il salamander da las grottas che viva en taunas sutterranas da la regiun da carst.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001 dumbra la Croazia 4 437 460 abitants. L’aspectativa da vita munta en media 78 onns. Pervi da dumbers da naschientscha vaira bass, enconuscha il pajais dapi intgins onns in svilup demografic regressiv.
Dals abitants dal temp da la dumbraziun dal pievel 2001 possedevan 4 399 364 (99,14 %) il dretg da burgais croat.
La diaspora croata è surproporziunalmain gronda. En divers pajais dal mund datti organisaziuns che s’occupan da la minoritad croata. Sco pli gronda da questas organisaziuns vala la Hrvatska bratska zajednica en ils Stadis Unids. En il parlament croat datti intgins deputads da la diaspora croata che vegnan er elegids da quella.
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001 han bunamain 90 % dals abitants dal pajais considerà sasezs sco Croats. Il 1991 eran quai anc stads 78,1 %; dals 12,1 % Serbs èn blers fugids u vegnids stgatschads en rom da la consolidaziun dal stadi croat.[11]
En il decurs dals ultims onns è ina part dals Serbs ch’eran fugids durant l’operaziun militara Oluja puspè turnada enavos, uschia che la cumpart serba da la populaziun è uss in pau pli auta ch’il 2001 (ma anc adina bundant pli bassa che dal temp avant la Guerra da la Croazia).
La minoritad taliana viva surtut en l’Istria, ultra da quai datti pitschnas minoritads talianas a Rijeka, en la Dalmazia ed en la Slavonia dal Vest. Ils Bosniacs, Albanais e Macedons vivan en tut las parts dal pajais, surtut en citads pli grondas.
Areguard la moda e maniera co che vegnan tractadas las minoritads da Sinti e Roma ha Amnesty International constatà ils ultims onns tscherts progress, surtut sin il sectur da las scolas e da las stentas per stgaffir spazi d’abitar.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua uffiziala è il croat da standard. Il croat resp. serbocroat vegn chapì e discurrì en praticamain tut las parts dal pajais. Daspera datti pitschnas inslas linguisticas (surtut talianas, ungaraisas e tschecas). La dumbraziun dal pievel dal 2011 mussa il suandant maletg areguard la lingua materna: croat 95,6 %, serb 1,23 %, talian 0,43 %, albanais 0,4 %, bosniac 0,39 %, romani 0,36 %, ungarais 0,24 %, sloven 0,22 %, serbocroat 0,18 %, tschec 0,15 %, slovac 0,09 % ed ulteriurs 0,34 %.
Cuminanzas religiusas[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da la populaziun (86,4 %) appartegna a la baselgia catolic-romana. I suondan ils ortodoxs (4,4 %), muslims (1,5 %), protestants (0,3 %), ulteriurs cristians (0,3 %), ulteriuras religiuns (0,1 %) e nagin’indicaziun u agnostichers/ateists (7 %).
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli grondas citads – cun dapli che 30 000 abitants – èn (situaziun dal 2011): Zagreb (790 017), Split (178 102), Rijeka (128 624), Osijek (108 048), Zadar (75 062), Velika Gorica (63 517), Slavonski Brod (59 141), Pula (57 460), Karlovac (55 705), Sisak (47 768), Varaždin (46 946), Šibenik (46 332), Dubrovnik (42 615), Bjelovar (40 276), Kaštela (38 667), Samobor (37 633), Vinkovci (35 312) e Koprivnica (30 854).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia ed istorgia tempriva[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli veglias cumprovas da colonisaziun sin il territori da la Croazia odierna derivan da ca. 130 000 a.C. Il pajais enserra impurtants lieus d’exchavaziun paleoantropologics: sper Krapina sa chatta il lieu da chat da l’uman da Neandertal da l’onn 1899 (incl. museum) e la tauna da Vindija. En vischinanza da la citad Vukovar il lieu da chat Vučedol-Gradac ch’ha dà il num a la cultura da Vučedol dal temp da crap tardiv. Numerus crests-fossa dateschan dal temp da bronz e da fier.
Antica e temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas colonias a la costa orientala da la Mar Adriatica derivan dal 12avel ed 11avel tschientaner a.C. (colonisaziun ionica) resp. da la gronda colonisaziun greca dals proxims tschientaners. Uschia sa lascha per exempel la citad odierna Split manar enavos sin ina fundaziun da quel temp (‹Split› dal grec vegl aspalatos u spalatos = ‹tauna›). En il quart tschientaner a.C. menziunescha l’istoriograf Herodot ultra da quai il pievel indogerman dals Illirs sco ulteriur pievel sesent al lieu. A partir da la mesadad dal segund tschientaner a.C. è creschida l’influenza politica dals Romans sin las stirpas illiricas sesentas tranter la costa e la Planira Pannonica. L’onn 34 a.C. ha Octavian, l’imperatur Augustus da pli tard, conquistà questa regiun – suenter ina guerra da 20 onns – en la Battaglia da Zerek. A l’entschatta dal prim tschientaner è vegnida fundada la provinza romana Dalmatia, numnada tenor la stirpa dals Delmatae. L’onn 293, dal temp da regenza da Diocletian, han ins dividì la provinza per lung dal flum Drina. En rom da la spartiziun da l’Imperi l’onn 395 è il territori da la Croazia vegnì attribuì l’emprim a l’Imperi roman occidental.
Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin (550–1270)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da l’Imperi roman ha la gronda part da la Croazia odierna (Dalmazia, Istria e Slavonia) appartegnì a l’Imperi roman oriental resp. Imperi bizantin. Quest’epoca ha durà da l’onn 550 fin il 1270, però cun pliras interrupziun, durant las qualas la Croazia ha per part cuntanschì l’independenza (cf. sutvart).
En il 6avel tschientaner èn ils Avars, in pievel da chavaltgaders oriund da l’Asia Centrala, immigrads en la Pannonia, la quala er ils Langobards avevan cumenzà a prender en possess. En il 7avel tschientaner ha il retg bizantin Herakleios clamà ils Croats en lur territori da colonisaziun odiern per al gidar en il cumbat cunter ils Avars. Tenor rapports da l’imperatur bizantin Constantin VII Porphyrogennetos derivavan ils Croats da la regiun da la Pitschna Pologna dad oz. Durant quest temp d’appartegnientscha a Constantinopel èn vegnidas cristianisadas las stirpas dals Slavs dal Sid. Per gronda part è quai succedì en rom da la missiun slava dals Bizantins (7avel fin 9avel tschientaner), entant che la Croazia dal Nord e la Slovenia èn vegnids missiunads nà da Salzburg.
Pli tard è la Croazia s’alienada pli e pli da la cultura bizantina-ortodoxa. Quai è tranter auter d’attribuir als suandants facturs: la perdita da pussanza dals Bizantins suenter l’avanzament dal Reginavel dals Francs, l’autonomia temporara dal reginavel croat e l’appartegnientscha d’ina gronda part da la Croazia odierna a reginavels da l’Europa dal Vest (t.a. Reginavel francon e Reginavel ungarais). La Croazia è uschia vegnida en la sfera d’influenza da la baselgia catolic-romana ed ha fatg part da l’intschess cultural da l’Europa occidentala.
Il num dals Croats è documentà l’emprima giada en ina funtauna dal 9avel tschientaner. Il num sez n’ha naginas ragischs slavas, mabain deriva cun fitg gronda probabilitad or da l’intschess persian.
L’onn 879 vegn il prinzi Branimir titulà da papa Gion VIII en in document sco «dux Croatorum». En la terminologia da lez temp sa lascha quai interpretar sco renconuschientscha da la Croazia medievala sco agen stadi.
[modifitgar | modifitgar il code]
Vers il 925 è Tomislav daventà l’emprim retg da la Croazia. Igl è quai stà l’emprim titel da retg en l’istorgia da la Slavia dal Sid insumma. Papa Gion X ha immediat renconuschì quest titel (en ina brev correspundenta cun la titulaziun «rex croatorum»). Durant ses temp da regenza èn ils Magyars penetrads en la Planira Pannonica. Tomislav ha defendì ses reginavel cun success cunter ils Ungarais. Il Reginavel croat consistiva da quel temp da la Croazia Centrala, da la Slavonia e da parts da la Dalmazia e da la Bosnia.
Ses temp da fluriziun ha il Reginavel cuntanschì dal temp da regenza dal retg Petar Krešimir IV. Tranter auter ha el mess ad ir l’onn 1059 ina refurma da la baselgia tenor il ritus roman; quai è stà d’impurtanza en vista al schisma ch’aveva gì lieu l’onn 1054 e la fidaivladad ch’el aveva empermess envers Roma. Il Reginavel ha existì fin l’onn 1102.
La Croazia en uniun persunala cun l’Ungaria (1102–1526)[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1102 è il retg ungarais Koloman vegnì corunà a Biograd sper Zadar sco retg dals Croats; la Croazia è vegnida uschia en uniun persunala cun l’Ungaria. La Croazia ha mantegnì si’atgna administraziun ed in substitut dal retg croat. La ‹Pacta conventa› che reglava las relaziuns tranter l’aristocrazia croata ed il retg, vegn tradiziunalmain medemamain datada en l’onn 1102; mussaments persuenter mancan però.
Abstrahà d’intginas interrupziuns – t.a. durant las guerras tircas en il 16avel, 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner – è l’uniun persunala cun il reginavel ungarais sa mantegnida, en ina furma u l’autra, fin il 1918.
Imperi osmanic (1451–1699) e Habsburgais (1527–1918)[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la mesadad dal 15avel tschientaner èn ils Ungarais e Croats stads exposts a las attatgas da l’Imperi osmanic. Suenter la sconfitta dals Ungarais e Croats cunter ils Osmans en la Battaglia sper Mohács (1526) ha l’aristocrazia croata elegì a chaschun da la reuniun da Cetingrad l’imperatur Ferdinand I sco retg croat.
Las cuntradas istoricamain croatas Dalmazia e parts da l’Istria èn vegnidas la fin dal temp medieval tardiv sut domini da la republica da Venezia. Sco sulet territori da la Croazia odierna èsi reussì a la Republica da Dubrovnik da preservar l’independenza statala dal 14avel tschientaner fin l’onn 1808.
Sur tschientaners ha la Croazia furmà ina regiun da cumbat cunter l’Imperi osmanic. Sco zona da defensiun han ins endrizzà l’uschenumnà cunfin militar. En quel èn er ids a star in dumber respectabel da cristians ortodoxs; sur tscherts temps èn vegnids concedids als abitants dal cunfin militar privilegis en furma dal ‹Statuta Wallachorum›.[12]
Suenter las guerras napoleonicas èn l’entira Dalmazia ed Istria vegnidas il 1815 sut domini austriac. Per motivs politics (divide et impera) han ins desistì d’unir administrativamain quests territoris cun l’ulteriura Croazia, mabain als ha tractà sco agens pajais da la curuna. A partir dal 1867 appartegnevan la Dalmazia e l’Istria a la part austriaca da l’Imperi, entant ch’il reginavel Croazia e la Slavonia faschevan part da la part ungaraisa.
En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è creschida en la populaziun croata il giavisch da pudair disponer da dapli dretgs d’autonomia e da far frunt a la politica da magyarisaziun da l’Ungaria. Durant ils onns revoluziunars enturn il 1848 ha surtut Ban Josip Jelačić represchentà sco figura simbolica ils interess croats. A las tendenza naziunalas han ins però mess ina fin il 1867 cun la politica d’egualisaziun tranter l’Austria e l’Ungaria d’ina vart e tranter l’Ungaria e la Croazia da l’autra. Il 19avel tschientaner è er stà sut l’ensaina da l’uschenumnà illirissem, in moviment ch’ha fullà via a numerusas midadas sin il champ da la cultura. En quest connex è tranter auter vegnida standardisada la lingua croata ed è naschida l’idea da vulair unir tut ils Slavs dal sid en in stadi.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1918, a la fin da l’Emprima Guerra mundiala, è la Croazia sa schliada da la monarchia da l’Austria-Ungaria. Truppas talianas han sinaquai cumenzà a sa patrunar da territoris croats per lung da la costa orientala da l’Adria; l’annexiun da quellas era vegnida concedida a l’Italia en rom dal Contract da Londra dal 1915. En vista a quest svilup ha il cussegl naziunal dals Slovens, Croats e Serbs decidì il november 1918 d’unir per immediat la Croazia cun il Reginavel da la Serbia; da quai è sa furmà il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens. Blers Croats avevan però ina tenuta reservada envers la furma statala monarchica; els sa sentivan dischavantagiads e pretendevan per la Croazia la fundaziun d’ina republica. Questas tendenzas èn anc s’accentuadas pervi da la constituziun che preveseva in’organisaziun statala centralistica e la dissoluziun da las provinzas istoricas. Quai avess muntà ch’ils Serbs, sco il pievel il pli grond entaifer la monarchia, avessan facticamain dominà il stadi.
L’onn 1928 èn vegnids sajettads en il parlament jugoslav plirs politichers croats, tranter quels Stjepan Radić, il chau da la fracziun croata. Suenter ina crisa statala ha retg Aleksandar I schlià il 1929 il parlament, ha transfurmà il stadi en ina dictatura roiala e renumnà quel en Reginavel da la Jugoslavia. Sia pussanza sa basava sin la forza militara.
A medem temp è ina part da l’elita politica da la Croazia fugida en l’exteriur. Parts da quella han furmà il moviment faschistic Ustascha che batteva cun forza cunter il Reginavel da la Jugoslavia. L’Ustascha vegniva dirigida dad Ante Pavelić e sustegnida da Mussolini. Il 1934, a chaschun d’ina visita a Marseille, è retg Alexander vegnì sajettà da l’Ustascha.
Il 1939, curt avant ch’è prorutta la Segunda Guerra mundiala, han ins empruvà da chattar entaifer il Reginavel la reconciliaziun tranter ils pievels, stgaffind cun il Contract da Cvetković-Maček entaifer la Jugoslavia la Banovina Hrvatska (in’unitad d’administraziun che cumpigliava ils territoris cun maioritad croata).
La Croazia durant la Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Quatter dis suenter il cumenzament da la campagna militara sin il Balcan ha la Wehrmacht cuntanschì ils 10 d’avrigl 1941 Zagreb. Ils 17 d’avrigl 1941 ha il Reginavel da la Jugoslavia capitulà davant las pussanzas da l’axa. La Croazia è daventada in stadi vasal dal Reich tudestg. Tranter il 1941 ed il 1945 hai dà numerusas midadas areguard il territori croat. D’ina vart è vegnida attribuida a la Croazia la gronda part da la Bosnia-Erzegovina dad oz. Da l’autra vart ha la regiun da costa (Dalmazia) stuì vegnir surdada a l’Italia ed il territori en il nord da la Mur a l’Ungaria.
Sustegnids da las pussanzas da l’axa aveva l’Ustascha sut Ante Pavelić gia proclamà ils 10 d’avrigl l’independenza dal stadi Croazia. Pavelić ha erigì ina dictatura faschistica, la quala ha fatg persequitar e mazzar sistematicamain tschientmillis gidieus, Serbs, Roma, antifaschists croats e.a.
Enconuschent è surtut daventà il champ da concentraziun Jasenovac che vala sco ‹Auschwitz dal Balcan› ed er auters champs sco Stara Gradiška u Jadovno. A partir da la stad 1941 ha cumenzà ina sullevaziun armada dals communists croats cunter il reschim da l’Ustascha. Sco part dal moviment partisan jugoslav duevi reussir da survegnir sut controlla en il decurs dals onns 1942 e 1943 ina gronda part dal pajais. Sper Tito è Andrija Hebrang stà in dals impurtants manaders da quest moviment. Suenter la sconfitta da las pussanzas da l’axa ha l’armada da liberaziun jugoslava commess crims cunter ils perdents, surtut en la Mazzacra da Bleiburg.
La Croazia sco part da la Republica jugoslava (1945–1991)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin da la guerra è la Croazia daventada ina da sis sutrepublicas (Republica socialistica da la Croazia) da la Republica Federativa Socialista da la Jugoslavia sut Tito.
L’onn 1971 è il moviment da protesta e da refurma Primavaira croata vegnì abattì. Suenter la mort da Tito l’onn 1980 èn creschidas las tensiuns tranter la Croazia e la regenza jugoslava che vegniva dominada dals Serbs. Vers la fin dals onns 1980 era la dumonda suenter dapli autonomia sa transfurmada en la pretensiun da daventar in stadi independent. Il Croat Franjo Tuđman, il qual aveva battì ensemen cun Tito cunter il reschim da l’Ustascha, ha chattà fitg buna accoglientscha tar la populaziun croata. Suenter che la regenza jugoslava indeblida ha laschà tiers in sistem cun pliras partidas, ha Tuđman fundà il 1990 l’Uniun democratica croata ch’ha bainspert survegnì il caracter d’ina partida dal pievel. Sia pretensiun che la Croazia duaja daventar in stadi independent, ha bain manà a protestas da vart dals Serbs che furmavan la segund gronda populaziun en la sutrepublica croata. Ma a chaschun da las votaziuns da l’avrigl e matg 1990 ha la partida da Tuđman cuntanschì cun 40 % da las vuschs 67,5 % dals sezs en il parlament. Tuđman è sinaquai vegnì elegì sco president.[13]
La Croazia sco stadi independent (dapi il 1991)[modifitgar | modifitgar il code]
Guerra d’independenza (1991–1995)[modifitgar | modifitgar il code]
A chaschun d’in referendum ils 19 da matg 1991 èn 93,2 % da las persunas ch’èn sa participadas a la votaziun s’exprimidas a favur da l’independenza statala. Sinaquai ha Franjo Tuđman declerà il zercladur 1991 la Croazia sco pajais independent. L’emprim stadi ch’ha renconuschì quella è stada la Slovenia ch’era medemamain sa declerada da curt independenta. L’armada populara da la Jugoslavia – che vegniva facticamain dominada da la Serbia – ha empruvà d’abatter l’independenza da la Croazia. Las tentativas da separar da la Croazia tant territoris cun in’auta sco er cun ina bassa quota da populaziun serba èn idas a finir en la Guerra da la Croazia ch’ha durà bunamain quatter onns. Pir suenter ils success militars dals Croats l’onn 1995 èsi reussì da terminar quella cun la Cunvegna dad Erdut dals 12 da november 1995. Sa retirond da la Croazia ha l’armada populara da la Jugoslavia destruì blers objects militars e mess minas en zonas d’impurtanza strategica, sco per exempel sin l’insla Vis ch’è situada il pli lunsch davent da la terra franca u en las palids dal Danubi al cunfin croat-serb.
Svilups suenter avair restabilì la pasch[modifitgar | modifitgar il code]
L’october 2001 ha la Croazia segnà ina cunvegnan da stabilisaziun ed associaziun cun l’Uniun europeica.[14] Quella ha segirà a la Croazia l’access liber al martgà naziunal europeic, ha però er dumandà suenter vastas refurmas economicas e socialas. La midada dal sistem economic dal socialissem en in’economia da martgà sociala ha dumandà suenter vastas adattaziuns areguard la politica economica. In dals puncts centrals ha furmà la privatisaziun cuntinuanta d’interpresas e la creaziun da stimuls d’investiziun. Dapi il zercladur 2004 ha la Croazia furmà in candidat d’adesiun uffizial da l’UE. Las contractivas han però pir cumenzà suenter ina decisiun correspundenta dals ministers da l’exteriur da l’UE da l’october 2005; fin lura era la Cumissiun da l’Uniun europeica stada da l’avis che la Croazia haja be cooperà a moda manglusa cun il Tribunal per delinquents da guerra a Den Haag. Ulteriuras refurmas èn stadas necessarias sin ils secturs da la giustia e da l’assistenza sociala. En pli è il cumbat cunter la corrupziun vegnì resguardà sco ina premissa da basa per cuntanscher la commembranza a dretg cumplain.
Il 2009, curt avant che las tractativas duevan vegnir terminadas, èn quellas danovamain vegnidas sistidas, e quai pervi d’ina dispita cun la Slovenia areguard il decurs dal cunfin statal en il Golf da Piran. La finala ha il Parlament europeic approvà l’adesiun il december 2011. En rom d’in referendum ch’ha gì lieu il schaner 2012 han 67,27 % da las votantas e dals votants approvà l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun al referendum ha bain munta a be 43,51 %, ma er uschia è il resultat dal referendum valaivel tenor la constituziun croata. Il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Politica ed administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun dal december 1990 definescha la Republica da la Croazia sco stadi dal pievel croat e da las minoritads naziunalas. I valan ils princips da la democrazia, dal stadi da dretg, dal stadi social e dal stadi unitar. La regenza ch’era oriundamain da tempra presidial-democratica è vegnida adattada l’onn 2000 als princips d’ina democrazia parlamentara. La pussanza da suveranitad vegn exequida tenor ils dretgs umans ch’èn francads en la constituziun. Per instituziuns cun pussanza suverana è previsa ina represchentanza persunala da las minoritads naziunalas; en ils territoris respectivs èn las linguas da quellas er en diever uffizial. Il stadi e la baselgia èn separads in da l’auter; i na dat nagina religiun statala.
Il 2007 è la Croazia vegnida elegida per dus onns sco commember betg stabel en il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas. E dapi l’avrigl 2009 è la Croazia er commembra da la NATO (cf. sutvart).
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia enconuscha in parlament d’ina chombra (Sabor), il qual dumbra 151 deputads. La segunda chombra – en la quala eran represchentadas las singulas regiuns – è vegnida schliada il 2000. Ils deputads vegnan elegids tenor il sistem da proporz; quel prevesa ina clausula da 5 % relativ als singuls circuls electorals. Ils Croats da l’exteriur furman in agen circul electoral, per il qual èn reservads trais sezs. Ultra da quai stattan a disposiziun otg sezs da deputads per las minoritads naziunalas.
Schef da stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il president dal stadi vegn elegì mintga tschintg onns en elecziun directa tras il pievel. El è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. Durant ses temp d’uffizi na dastga el appartegnair a nagina partida politica. Suenter ch’han gì lieu las elecziuns en il parlament surdat el l’incumbensa da furmar la regenza e nominescha, suenter avair retschet il consentiment dal parlament, il primminister. Sut tschertas circumstanzas po el schliar il parlament e pretender novas elecziuns. Refusar sbozs da leschas ch’il parlament ha deliberà na po el betg; resguarda el ina norma sco betg cumpatibla cun la constituziun, po el laschar examinar quella tras la dretgira constituziunala. La refurma da la constituziun dal 2001 ha limità in pau la posiziun dal president ch’era avant faira ferma.
Regenza ed administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
La regenza furma l’organ executiv e sa cumpona dal primminister sco er dal vicepremier e dals ministers. Areguard sia lavur è la regenza responsabla envers il parlament. Tras in votum da disfidanza po il parlament sfurzar la regenza da sa retrair.
L’administraziun statala exequeschan ils ministeris en il senn d’ina autoritad administrativa mesauna. Incumbensas che na surpassan betg in tschert territori vegnan ademplidas da las corporaziuns autonomas a nivel communal.
Giurisdicziun e tribunals[modifitgar | modifitgar il code]
L’execuziun da la giudicativa succeda formalmain a moda independenta. Ils process sa tiran però savens fitg a la lunga: process da dretg civil duran en media diesch onns. En las medias croatas e da vart da l’Uniun europeica vegn adina puspè crititgada la mancanza da segirezza giuridica e rendì attent a cas da corrupziun. Igl existan ina dretgira constituziunala, in tribunal suprem e differentas instanzas inferiuras.
Partidas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli grondas partidas da la Croazia èn la Hrvatska demokratska zajednica (HDZ) da tenuta cristiandemocratica e la Socijaldemokratska partija Hrvatske (SDP) d’orientaziun socialdemocratica. Daspera exista ina dunsaina da partidas pli pitschnas.
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia è dividida en 20 regiuns (croat: županija, plural: županije) ed en la chapitala Zagreb ch’ha sezza las cumpetenzas d’ina regiun. Las regiuns han ina surfatscha tranter 1000 e 5000 km². Mintga regiun dispona d’in’atgna assamblea e d’in’administraziun (croat: župan).
Las regiuns sa dividan en vischnancas (croat općine), da las qualas ina part han il status da citad (croat: grad). Tut en tut sa divida l’administraziun en 124 citads e 426 vischnancas. 58 % da la populaziun vivan en citads.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
L’armada croata cumpiglia en temp da pasch radund 21 500 schuldads. Il dumber dals reservists munta a 102 700 schuldads; en stadi da defensiun sa laschan mobilisar 1 612 000 burgais.
Il budget da defensiun da la Republica da la Croazia cumpigliava anc il 1997 radund 5 % dal product naziunal brut. Il 2006 eran quai 1,65 %.[15]
Schefcumandant da l’armada è il president dal stadi. Il parlament controlleschas las forzas armadas, il budget da defensiun ed il svilup strategic.
Adesiun a la NATO[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils onns 1990 è la Croazia sa stentada da daventar commembra da la NATO. Surtut il fatg ch’il delinquent da guerra supponì Ante Gotovina era en fugia è stà sur lung temp in impediment per terminar las contractivas. La finala è la commembranza entrada en vigur il prim d’avrigl 2009.
Missiuns militaras a l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 2003 han truppas croatas fatg part da la truppa internaziunala da la NATO staziunada en l’Afganistan. En pli han forzas armadas da la Croazia collavurà en rom da mesiras per mantegnair la pasch da las Naziuns unidas (Sahara dal Vest, Sierra Leone, India e Pakistan).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
En general[modifitgar | modifitgar il code]
Il product naziunal brut da la Croazia cumpigliava il 2016 45,8 milliardas euros. Il product naziunal per chau ha muntà il medem onn a 10 992 euros. Suenter ch’è prorutta la crisa da finanzas dal 2007 ha il pajais pers fin il 2014 ca. in sisavel da sia forza economica. Dapi il 2015 para l’economia da sa revegnir. Tuttina è la quota da dischoccupaziun anc adina auta (radund 16 % il 2016, tar giuvenils anc bundant pli auta).
Tenor il Global Competitiveness Index, ch’inditgescha la capacitad da concurrer economica, sa chatta la Croazia sin plaz 74 da 137 pajais (situaziun dal 2017/18).[16] Ils programs da promoziun da l’Uniun europeica duain gidar ad augmentar la cumpetitivitad ed ad avrir vinavant l’economia.
Posiziun geostrategica[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia sa chatta a la cruschada dals dus corridors da traffic paneuropeics Europa Centrala–Tirchia ed Adria–Ucraina resp. –Balticum. Tras la Croazia mainan ultra da quai impurtants conducts d’ieli internaziunals.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Bundant la mesadad (53,16 %) da la surfatscha da terren vegn tratga a niz da l’agricultura. Il 2007 èn 7,2 % da las entradas economicas dal pajais vegnidas generadas tras l’agricultura; radund 2,7 % da la populaziun eran activs sin quest sectur.[17] Cultivadas intensivamain vegnan surtut las surfatschas fritgaivlas tranter ils flums Sava e Drava. Ils pli impurtants fritgs che vegnan cultivads èn rava da zutger, tartuffel, furment e tirc. En posiziuns cun relaziuns climaticas correspundentas vegn er tgirada la viticultura e pumicultura. En la Dalmazia dal Sid portan il tubac e fritgs da citrus bunas racoltas. En la tegnida da muvel domineschan la tratga da bovs, nursas e portgs. En la Dalmazia furma er la pestga in’impurtanta funtauna da gudogn.
Industria da minieras[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona da vastas ritgezzas natiralas. Avant ch’è prorutta il 1991 la Guerra da la Jugoslavia, furmava l’industria da minieras in dals pli gronds patruns. Tranter las impurtantas materias primas da la Croazia tutgan gas natiral, petroli, charvun da crap, charvun da terra, bauxit, mineral da fier e caolin. En tschertas regiuns èn er avant maun giaschaments pli pitschens da calzium, asfalt natiral e.a.
Industria[modifitgar | modifitgar il code]
Ils secturs industrials che prevalan èn las raffinarias da petroli, las interpresas da fier e d’atschal, ils chantiers, las interpresas d’industria chemica sco er lieus da producziun da victualias, maschinas, cement e betun, raubas da metal e textilias. L’industria da minieras ch’era pli baud da grond’impurtanza ha reducì ils ultims onns cuntinuadamain la producziun. Blers manaschis industrials èn vegnids donnegiads u destruids durant la Guerra da la Croazia. Las lavurs da reconstrucziun lian blers meds finanzials ed impedeschan l’ulteriur svilup sin auters champs da producziun. En consequenza da la guerra è la producziun industriala sa sminuida il 1991 per 42,5 %.[18] A partir dal 1993 è quella puspè creschida e fin il 1996 ha la gronda part dals secturs industrials cuntanschì in vast augment da la productivitad. Impurtantas interpresas industrialas èn il concern da petroli e gas Industrija nafte (INA) (ca. 17 000 emploiads), il producent d’electrotecnica Končar Group, sco er ils concerns da mangiativas Agrokor (ca. 36 000 emploiads), Podravka e Kraš.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia è enconuschenta per sia costa cun tschients d’inslas situadas davantvart. Sin il World Tourism Barometer che mesira t.a. il grad d’enconuschientscha da lieus turistics, sa chatta il pajais sin il 18avel plaz en tut il mund. Il turissem generescha radund in tschintgavel dal product naziunal brut e furma uschia in’impurtanta pitga economica dal pajais.
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Per la producziun d’electricitad e d’energia termica vegn surtut fatg diever en la Croazia da petroli, cotgla ed aua. Daspera proveda l’ovra atomara Krško il nord da la Croazia, e surtut la chapitala Zagreb, cun energia. Quest’ovra atomara sa chatta en la Slovenia ed è vegnida construida sco project communabel da la Croazia e da la Slovenia. Las ovras idraulicas sa chattan per ordinari en la regiun da costa. Ils ultims onns è er la cumpart d’energias regenerablas creschida cuntinuadamain.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor stimaziuns ha la bilantscha dal stadi cumpiglià il 2012 expensas da 23,42 milliardas dollars ed entradas da 21,56 milliardas dollars. Il deficit munta a radund 3,2 % dal product naziunal brut. Il debit statal vegn stimà sin 68,2 % dal product naziunal brut.[19]
Infrastructura, traffic e telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da traffic e d’infrastructura sa sviluppa actualmain a moda rasanta. Plirs tschancuns d’autostrada èn vegnids planisads e construids a medem temp, t.a. cun la finamira da distgargiar la via da la costa ch’è ritga da curvas. Er ulteriurs impurtants projects d’infrastructura sco tunnels, punts, projects citadins e communals u l’extensiun dals ports sa chattan en la fasa da planisaziun u da construcziun. Ina gronda part da quests projects duain surtut er avair in effect positiv sin il svilup turistic dal pajais. Per impedir ch’i vegnia bajegià a moda nuncontrollada, è vegnida messa en vigur ina legislaziun pli transparenta e severa.
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La rait d’autostradas da la Croazia è ina da las pli giuvnas e novas en tut l’Europa. Blers kilometers èn pir vegnids terminads da curt u sa chattan en construcziun. Il traject principal furma l’autostrada A1 Zagreb–Split che collia las duas pli grondas citads dal pajais; quella è vegnida terminada il 2005.
Traffic da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La viafier statala Hrvatske željeznice trategneva ina rait da 2974 kilometers. Cumpareglià cun la rait da bus era quella sutsviluppada e pauc cumpetitiva. Il 2006 è la viafier vegnida privatisada. Actualmain èn ins londervi d’augmentar la qualitad da viagiar e da reducir ils temps da viadi. Il traject Zagreb–Split è gia vegnì modernisà, en discussiun è er la dumonda d’eriger novs tschancuns da viafier, per exempel vers l’Ungaria.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas plazzas aviaticas sa chattan a Zagreb, Rijeka, Split, Dubrovnik, Pula, Zadar ed Osijek. La regenza investescha t.a. en l’amplificaziun da las plazzas aviaticas da Zagreb e Brač.
[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona en l’Adria da plirs impurtants ports. Il pli grond port da l’entira costa orientala da l’Adria è quel da Rijeka, suandà dal port d’industria Ploče e dal port da passagiers Split. In impurtant port da la navigaziun interna sa chatta a Vukovar al Danubi.
Telecommunicaziun ed internet[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da telecommunicaziun è gia sviluppà fitg ferm en la Croazia. Quai vala surtut er areguard la rait per telefonia mobila. Er l’infrastructura d’internet a spectrum lartg sa chatta actualmain en cumplain svilup. Il 2016 nizzegiavan 74,2 % da la populaziun l’internet.
Cultura e societad[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard las influenzas culturalas ed architectonicas èn il nord e nordost da la Croazia segnads da la lunga istorgia communabla cun l’Ungaria resp. l’Austria (stil architectonic dal baroc). Il sid dal pajais sco er la regiun da costa da l’Istria, dal golf da Kvarner, dal Hrvatsko primorje e da la Dalmazia stattan percunter per gronda part sut l’ensaina da la renaschientscha nà da l’anteriura pussanza maritima Vaniescha (1409 fin ca. 1815).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
En la Croazia è derasada tant la musica da rock e pop sco er musica tradiziunala da tamburica (in instrument a cordas sumegliant a la ghitarra) e klapa (chor viril). Divers artists croats han er cuntanschì success internaziunals sco p.ex. 2Cellos, Tomislav Miličević (30 Seconds to Mars), Krist Novoselić (anteriur commember da la band Nirvana), Sandra Nasić (Guano Apes) e.a.
Istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun da la cravatta va enavos sin il franzos ‹Croates›. Ils schuldads croats purtavan en il 17avel tschientaner in toc vestgadira cumparegliabel a la cravatta, numnadamain in cularin cun franzlas ch’als differenziava d’auters schuldads. Il pled ‹cravate› vegn menziunà l’emprima giada en l’enciclopedia franzosa en il 17avel tschientaner, dal temp che schuldads croats sa chattavan a Paris a la curt da Louis XIV.
Scienza[modifitgar | modifitgar il code]
La Croazia dispona da pliras scolas autas, tranter quellas tschintg politecnicas e 14 scolas autas spezialisadas publicas e privatas. Las set universitads dal pajais sa chattan a Dubrovnik, Osijek, Pula, Rijeka, Split, Zadar ed en la chapitala Zagreb. Daspera mainan las singulas universitads numerus instituts en autras citads croatas sco p.ex. a Varaždin. La pli veglia instituziun scientifica genuinamain croata è la Matica hrvatska ch’è vegnida fundada dal temp da la monarchia dal Danubi per tgirar la cultura e la lingua.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da scola obligatoric dura dal 7avel fin il 18avel onn da vita. La scola elementara dura otg onns; silsuenter vegn absolvida fin la 11avla classa ina scola spezialisada resp. fin la 12avla classa il gimnasi.
Per minoritads etnicas vegn purschì instrucziun en lingua materna, e quai tant a la scola elementara sco er al gimnasi. La purschida resguarda las suandantas linguas minoritaras: tschec, ungarais, talian, serb e tudestg. Circa mintga quart Croat discurra englais, mintga settavel tudestg.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Medias stampadas[modifitgar | modifitgar il code]
La pressa sa concentrescha surtut sin la chapitala Zagreb. Tranter las pli impurtantas gasettas dal di tutgan ‹Večernji list›, ‹Jutarnji list›, ‹Slobodna Dalmacija› e ‹Novi list›. Ils magazins da l’emna ils pli derasads èn ‹Globus›, ‹Nacional› e ‹Hrvatski list›. Dapi il 2005 s’etableschan adina dapli gasettas en il format pitschen sco ‹24 sata› e las gasettas gratuitas ‹Metropola› e ‹Metro›.
Radio e televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Or da l’emettur statal Radio Televizija Zagreb è sa furmà il 1991 Hrvatska radiotelevizija (HRT) che maina actualmain quatter chanals da televisiun e divers emetturs da radio. Daspera èn gia sa furmads en ils onns 1980 emetturs da televisiun privats e dapi ils onns 1990 emetturs da radio privat.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
La suletta firma da producziun da films pli gronda è Jadran Film ch’è tranter auter stada participada en ils onns 1960 en la realisaziun dals films da Karl May. Diversas acturas ed acturs croats èn er enconuschents ad in public internaziunal, t.a. Goran Višnjić, Ivana Miličević, Mira Furlan, Miroslav Nemec (‹Tatort›), Dunja Rajter, Antonija Šola u Mimi Fiedler. Il pli enconuschent Croat en l’industria da film vegn però ad esser Branko Lustig ch’ha t.a. producì films sco ‹Schindler’s List›, ‹Gladiator› e ‹Hannibal› e ch’è vegnì onurà cun plirs Oscars. Ultra da quai ha el giugà en numerusas producziuns da film naziunalas ed internaziunalas.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
In sport da derivanza specificamain croata è picigin. I sa tracta d’in gieu da balla da splagia che vegn giugà en l’aua pauc profunda e ch’è vegnì sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner a Split.
Success sportivs[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils pli grond success da la squadra naziunala da ballape tutga il terz plaz al campiunadi mundial da ballape il 1998 en Frantscha. Dapi l’independenza il 1991 è il pajais gia sa qualifitgà repetidamain per la runda finala dal campiunadi mundial.
La squadra da ballamaun ha gudagnà ils gieus olimpics dal 1996 ad Atlanta e dal 2005 ad Athen. Ultra da quai è la Croazia daventada il 2003 campiun mundial e diversas giadas vicecampiun mundial e vicecampiun europeic.
Il 1992 ha la squadra da ballabasket gudagnà la medaglia d’argent als gieus olimpics a Barcelona. Medemamain hai dà pliras medaglias a campiunadis mundials ed europeics.
En la ballanataziun ha la squadra naziunala gudagnà argient als gieus olimpics dal 1996 ed aur als gieus olimpics dal 2012. En pli èn ils Croats daventads campiuns mundials il 2007 e 2017.
Ils frars rembladers Nikša e Siniša Skelin èn daventads segunds a l’olimpiada dal 2004 ad Athen (en la bartga da dus senza timunier).
En il tennis ha Goran Ivanišević gudagnà il 2001 il turnier da Wimbledon ed Iva Majoli il 1997 il French Open. Il 2005 ha la squadra naziunala gudagnà l’emprima giada il Davis Cup per la Croazia.
Sport nautic: Medaglia d’argient per Duje Draganja als gieus olimpics dal 2004 ad Athen (50 m stil liber). Sanja Jovanović ha fatg il 2007 in record mundial sur 50 meters nudar en dies.
Sport d’enviern: Janica Kostelić ha cuntanschì il 2002 als gieus olimpics a Salt Lake City trais medaglias d’aur (cumbinaziun, slalom, slalom gigant) sco er argient en il super-G. A chaschun dals gieus olimpics il 2006 a Turin ha ella pudì cuntinuar sia seria da success cun in’ulteriura medaglia dad aur ed ina d’argient; a medem temp ha ses frar Ivica Kostelić gudagnà argient en la cumbinaziun. En il biatlon ha Jakov Fak gudagnà bronz als gieus olimpics a Vancouver 2010.
Atletica leva: A chaschun dals campiunadis mundials d’atletica leva ils onns 2007 e 2009 è Blanka Vlašić daventada campiunessa mundiala ed a chaschun dals gieus olimpics a Peking il 2008 ha ella gudagnà argient. La tiradiscs Sandra Perković ha gudagnà als gieus olimpics 2012 a Londra la medaglia d’aur.
Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
I suonda ina survista dal Patrimoni cultural e natiral mundial, ordinà tenor l’onn da la renconuschientscha[20]:
- Cumplex istoric da la citad da Split cun il palaz da l’imperatur Diocletian (1979)
- Citad veglia da Dubrovnik (1979, 1994)
- Parc naziunal dals Lais da Plitvice (1979, 2000)
- Cumplex episcopal da la basilica d’Euphrasius en il center da la citad istoric da Poreč (1997)
- Citad istorica Trogir (1997)
- Catedrala da son Giachen a Šibenik (2000)
- La planira da Stari Grad sin l’insla Hvar (2008)
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
- Čakovec: Museum da la regiun Međimurje
- Dubrovnik: Museum regiunal, museum etnografic, chombra dal stgazi da la catedrala, museum per istorgia moderna, chasa natala da Marin Držić (scriptur da la renaschientscha)
- Gospić: Museum da la regiun Lika; en vischinanza, a Smiljan, pon ins visitar la chasa natala dal fisicher Nikola Tesla
- Hlebine: Gallaria da l’art naiv, collecziun museala da l’artist Ivan Generalić
- Karlovac: Museum da la citad
- Klanjec: Gallaria dal sculptur Antun Augustinčić
- Krapina: Museum da l’evoluziun e lieu da chat da l’uman preistoric Hušnjakovo, museum da Ljudevit Gaj (illirist e fundatur da la lingua croata moderna)
- Kumrovec: Museum etnologic Staro Selo cun veglias chasas originalas, chasa natala da Josip Broz Tito
- Makarska : Museum da conchiglias, museum da la citad
- Osijek: Museum da la Slavonia, gallaria dals arts figurativs
- Pazin: Museum da la citad; museum etnografic da l’Istria
- Pula: Museum archeologic da l’Istria
- Split: Museum dals monuments archeologics da la Croazia, museum archeologic da Split, galaria dal sculptur Ivan Meštrović
- Trakošćan: Museum dal chastè Trakošćan cun ina gronda collecziun d’armas veglias
- Varaždin: Museum da la citad
- Zadar: Museum archeologic, museum da la navigaziun maritima, exposiziun permanenta d’art sacral
- Zagreb: museum, archeologic, museum etnografic, museum croat per art naiv, gallaria moderna, museum da la citad, museum Mimara cun ovras d’art da tut las epocas, museum per art ed artisanadi, museum da las scienzas natiralas, museum per art modern, gallaria Strossmayer, museum tecnic.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils dis da festa da l’onn ecclesiastic ed il di da la lavur (prim da matg) sajan numnads:
- 22 da zercladur: Dan antifašističke borbe (di dal cumbat antifaschistic)
- 25 da zercladur: Dan državnosti (di da la festa naziunala)
- 5 d’avust: Dan pobjede i domovinske zahvalnosti (di da la victoria e da l’engraziaivladad da la patria)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Eurostat: Kroatien – Länderinfo, situaziun dal 2016.
- ↑ Peter Jordan: Grossgliederung Europas nach kulturräumlichen Kriterien. En: Europa Regional, tom 13.4, 2005, p. 162–173 (PDF; 463 kB).
- ↑ Walter, G.: Kroatien. Minca 2001.
- ↑ http://de.climate-data.org/country/82/
- ↑ http://en.tutiempo.net/climate/croatia.html
- ↑ Schwarz, U.: Balkan Rivers – The Blue Heart of Europe, Hydromorphological Status and Dam Projects, report 2012, 151 pp. (PDF; 6,4 MB).
- ↑ Environmental Sustainability Index 2005 (PDF; 18,6 MB).
- ↑ Delo.si Pahor prejel odgovor komisije glede ERC (5 da mars 2008).
- ↑ Delo.si Rupel: Hrvaška pogajalska izhodišča prejudicirajo mejo (13 d’october 2008).
- ↑ Matthias Koeffler, Matthias Jacob: Kroatien, Trescher Verlag, 2014, ISBN 978-3-89794-240-0, p. 25.
- ↑ Vjesnik on-line – Teme dana, consultà ils 28 da favrer 2015.
- ↑ Srpsko Kulturno Drustvo.
- ↑ Dunja Melčić: Der Jugoslawien-Krieg. Westdeutscher Verlag, Opladen/Wiesbaden 1999, ISBN 3-531-13219-9, p. 544.
- ↑ EU Bulletin, 10-2001.
- ↑ Center for strategic & International Studies: Trends in European Defense Spending, 2001–2006, consultà ils 6 d’avrigl 2012.
- ↑ At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018, consultà ils 6 da december 2017.
- ↑ Tenor CIA – The World Factbook.
- ↑ Djekovic-Sachs, Ljiljana: Die Nachfolgestaaten Jugoslawiens zwischen Stabilisierung und Zusammenbruch, en: Südosteuropa-Mitteilungen, tom 33 (1993), p. 28.
- ↑ CIA – The World Factbook, consultà ils 28 d’avust 2013.
- ↑ Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Claus Heinrich Gattermann: Kroatien. Zweitausend Jahre Geschichte an der Adria (= Historische Texte und Studien, tom 25). Olms, Hildesheim e.a. 2011, ISBN 978-3-487-14706-2.
- Dubravko Horvatić: Kroatien. Zagreb 1992.
- Norbert Mappes-Niediek: Kroatien – Das Land hinter der Adria-Kulisse. Ch. Links Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-86153-509-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina dal ministeri da l’exteriur da la Croazia
- Infurmaziuns davart il pajais
- Datas economicas
- Croazia: datas da basa ed infurmaziuns generalas


text:
Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)
Artécol in dialèt arzân
La Başélica ed Sân Prôsper (Basilica di San Prospero in italiân) a Rèz l'é un fabrichêt religiōş in Piâsa Sân Prôsper (o Piâsa Céca), int al cōr dal cèinter ed Rèz.L’é dedichêda al Sânt prutetōr ed la sitê. Testimuniânsa impurtânta dal barôch emiliân, l’é mésa al cèinter ed la sitê ed Rèz e la gh’à, sóta l'altêr magiōr, l’ arlèquia dal Sânt spustêda dal cunvèint cun l'istès nòm a ló dedichê fōra dal mûri ed la sitê e butê zò per ragiòun stratègichi int al cōrs dal XVI sècol in ucaşiòun ed la "tajêda" ( la zachêda di stâbil atâch al mûri per cîrca 600 mêter) fâta per ragiòun ed difèişa.
Stôria
Intōren a l'ân 1000 Rez l'ēra sōl che un castrum céch, circundê dal mûri e imperdghêdi. Insém al ruvîn ed la Regium rumâna, cme cunfermê da un musâich e 'd êter rèst gnû fōra al tèimp ed soquânt e-schêv, al vèschev Teuzone l'à fât tirtêr só la Chiesa di San Prospero di castello per arcgnòserla da còla int al bōregh fōra dal mûri, e int al 997 la cēşa l'é stêda cunsacrêda dal pêpa Gregorio V. Int al 1487 la tòra l'é stêda butêda zò e , tr' al 1536 e al 1570, só disègn ed Cristoforo Ricci e Giuliano Romano, l'é stêda arfâta. Int al 1514, la başélica, in ruvîna la vîn butêda zò. Al Cmûn al dà l'incaregh dal prugèt per arfêrla a Luca Corti e Matteo Fiorentino, mó quând la cēşa l'ēra bèle quêşi prûnta, int al 1523, i fundamèint ed la capèla pió grôsa àn cedû. Int al 1527 l'ēra bèle finîda e int a1543 în stêdi finîdi al capèli pió céchi e la Başélica la vîn finalmèint turnêda a cunsacrêr. In tót' al manēri la facêda l'armagnîva mia finîda, la vîn pó finîda e tirêda só da G.B. Cattani tr' al 1748 al 1753.
Al d'ed fōra
La facêda la s'arfà a la metê dal Sesèint, ôvra ed G.B.Cattani, e la gh'à óndeş stâtvi ed Sânt prutetōr e dutōr ed la Cēşa. In rîva dal sagrê a gh'é sē carateréstich leòun in mêlmer ròs, la destinasiòun uriginâria di sté leòun l'ēra còla ed tgnîr só sē clòuni per tgnîr só trî pôrdegh davânti l trèi pôrti ed la Başélica, i lavōr cumincê int al 1503, dal scultōr arzân Gaspare Bigi, în mai stê finî, i leòun în stê sistemê ind la puşisiuòun ch' în adès int al 1748. A dréta ed la facêda a vîn só la tòra dal campâni, a ôt lê, mai finîda, pinsêda da Cristoforo Ricci e rivésta da Giulio Romano.
Al d'ed dèinter
A trèi navêdi e crōş latèina, int al navêdi a i lê a gh'é dal ôvri 'd avtōr dal Sincsèint, tra quisché Giovanni Giarola, Michelangelo Anselmi, Denis Calvaert, Ludovico Carracci e Tommaso Laureti. Tr' al j ôvri dal Sesèint a 's arcôrden i quêder 'd altêr ed Alessandro Tiarini e 'd Francesco Stringa. Impurtânt Anca i gróp de scultûri ôvri ed Bartolomeo Spani e Prospero Sogari (ciamê Il Clemente)
Al preşbitèri l'é urnê da 'n impurtânt gîr ed pitûri, ed la fîn dal Sincsèint, ôvra ed Camillo Procaccini e Bernardino Campi. A i pē a gh'é un côro ed lègn (1545) intajê e intarsiê da i De Venetiis.
Curiositê
- A Sân Prôsper, ch’ l’ é scampê int al quînt sècol e l’ é stê vèschev ed la sitê, a’gh và la divosiòun ed la gînt dal pôst per l' arcgnusèinsa d' avèir salvê Rèz da la saczéda d’Attila ch' an s’êra mìa adê ed la sitê perché un intervèint ed la pruvidèinsa, perghêda da Prôsper, l’à lughê Rèz cun 'd la nèbia.
- L’ istès mirâchel d’ apanamèint e al vîn dê, dai Mudnèiş, a Sân Zemiân, sânt prutetōr ed Mòdna. Al lavōr an dêv mìa fêr meravéja, vést che la nèbia l’é un fenômen un pô comûn ind la Pianûra Padâna.
Êtri fôto
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Corrado Iotti, Giancarlo Grassi - La basilica di San Prospero a Reggio Emilia : mille anni di storia, cultura e devozione. - Reggio Emilia : Diabasis, 1999.
- Alcide Spaggiari -Le tarsie lignee della Basilica di San Prospero in Reggio Emilia - Reggio Emilia : Tipografia emiliana, 1960
- Stefano Maccarini - Ipotesi ricostruttiva dell'antica Basilica Teuzoniana di San Prospero - Reggio Emilia : s.n., 1998. - Estr. da: Bollettino Storico Reggiano, anno XXXI, gennaio 1998, fasc. n. 97
- Le chiese d'Italia dalla loro origine sino ai nostri giorni, Venezia 1859, vol. XV, p. 365-367
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)


text:
Indicaturs da la planisaziun da la legislatura
Ils indicaturs da la planisaziun da la legislatura servan ad observar las finamiras ch'il Cussegl federal ed il parlament han fixà en la planisaziun da la legislatura. Quests indicaturs derivan d'in sistem da monitoring che cumpiglia circa 150 indicaturs da tut ils champs d'incumbensa da la Confederaziun. Il sistem furnescha er las infurmaziuns statisticas necessarias per elavurar las analisas da la situaziun en ils rapports da gestiun dal Cussegl federal ed en la missiva davart la planisaziun da la legislatura.
Construcziun dal sistem da monitoring
Il sistem da monitoring è ina resposta a las pretensiuns cuntegnidas en la Lescha dal parlament. Quellas pretendan ch'i vegnia controllà regularmain, quant enavant che las finamiras da la legislatura èn cuntanschidas. Il sistem serva a rimnar, ad analisar ed a preschentar infurmaziuns per pudair persequitar cuntinuadamain ed a lunga vista la dimensiun e la direcziun da midadas entaifer in tschert tema. Tut ils indicaturs dal sistem da monitoring sa refereschan a las finamiras surordinadas ed a las basas legalas (leschas, missivas, strategias) dal catalog d'incumbensas da la Confederaziun ch'è publitgà en il plan da finanzas da la legislatura (agiunta 4). Ils indicaturs èn vegnids tschernids en stretga collavuraziun cun tut ils departaments e cun ils uffizis pertutgads, observond ils princips da la statistica uffiziala (tranter auter l'independenza, la neutralitad, la coerenza e la transparenza). Dals 150 indicaturs dal sistem ha la Chanzlia federala – ensemen cun ils departaments – tschernì quels indicaturs da la legislatura che correspundevan il meglier a las finamiras quantifitgablas da la planisaziun da la legislatura.
Cunfins dal monitoring da las finamiras dal Cussegl federal
Ils cunfins dal monitoring da las finamiras dal Cussegl federal e dal parlament resultan dal fatg che las finamiras strategicas da la planisaziun da la legislatura sa refereschan a secturs tematics da differenta grondezza. In dumber limità d'indicaturs po perquai resguardar mo in tschert aspect d'ina finamira strategica. En sia funcziun sco sistem da monitoring n'è il sistem plinavant betg adattà per evaluar u per controllar programs politics u mesiras politicas concretas.
Diffusiun
Ils indicaturs da la legislatura vegnan publitgads online sin il portal dal UST. Els vegnan actualisads regularmain, tut tenor la disponibladad da las datas. La glista cun tut ils indicaturs dal sistem è publitgada en il rapport dal project (en tudestg u franzos).


text:
Fonzion (matematega)
En matemàtica, se dis che 'na grandèsa l'è funsiù de 'n ótra grandèsa semài che gh'è 'na relasiù 'ntra le dò, en maniéra che a ògna valùr de la prìma corespónt en ünich valùr de la segónda, ciamàda apò imàgin. Per ezèmpe l'àrea A de 'n sércol l'è funsiù del sò ràgio r (el valùr de l'àrea l'è prupursiunàl al quadràt del ràgio, A = π•r2). A la stèsa maniéra, la düràda T de 'n viàs en tréno 'ntra dò cità separàde de 'na distànsa d de 150 km la depènt de la velocità v co la qual se möf el tréno (la düràda l'è inversamente proporsionàl a la velocità, d / v). La prìma grandèsa (l'àrea 'ndel prim ezèmpe, la düràda endel segónt) l'è ciamàda variàbil dependènta, e 'l valùr de la quàl la depènt (el ràgio, la velocità) l'è ciamàda variàbil endependènta.
En anàlizi matemàtica, el concèt generàl de funsiù, aplicasiù o mapamènt el se referés a 'na lége che asègna a ògna elemènt de 'n ensèma en ünech elemènt de 'n segónt ensèma (corespondènsa matemàtica). Per ezèmpe, ògna nömer entréch el g'ha ünech quadràt, che l'è 'n nömer natüràl (zéro inclùzo):
Chèsta asegnasiù la costetöés 'na funsiù 'ntra l'ensèma dei nömer entréch Z e l'ensèma dei nömer natürài N. Aisebé che le funsiù che tràta i nömer le sàpes le piö cunusìde, i è mìa l'ünech ezèmpe: se pöl emaginàs 'na funsiù che a ògna paròla de la lèngua lombàrda la asègne la sò lètera inisiàla:
Chèsta l'è 'na funsiù 'ntra l'ensèma de le paròle del lombàrt orientàl e l'ensèma de le lètere de l'alfabéto.
La maniéra piö dopràda per denotà 'na funsiù f l'è:
- f: A → B
- a → f(a),
endoche A l'è 'l dumìnio de la funsiù f, el sò prim ensèma o ensèma de partènsa; e B l'è el codumìnio de f, el sò segónt ensèma o ensèma de arìvo. Con f(a) se denòta la lége o algoritmo per otègner l'imàgin de 'n sèrte ogèt arbitràre a del dumìnio A, cioè, el (ünech) ogèt de B che ghe corespónt. A ólte chèsta espresiù l'è suficènte per specificà la funsiù en töcc i sò aspècc, e se capés el dumìnio e codumìnio del contèst. Endel ezèmpe de prìma, le funsiù «quadràt» e «inisiàla», ciamómele f e g, le negnarès denotàde come:
- f: Z → N
- k → k2, o en maniéra piö sèmplice f(k) = k2;
- g: V → A
- p → Inisiàla de p;
semài che se convé che V = {Paròle del lombàrt} e A = {Alfabét lombàrt}.
'Na funsiù la pöl véser reprezentàda en maniéra diferènta: per mès del algorìtmo lüminàt prìma o equasiù per otègner l'imàgin de ògna elemènt, per mès de 'na tabèla de valùr che mète 'nsèma ògna valùr de la variàbil endependènta co la sò imàgin —compagn de chèle mostràde che sùra—, o come en gràfich che 'l dòghe 'na imàgin de la funsiù.