text:
Asiago
Asiago (en vèneto: Axiago; en cìmbro: Sleghe; en todèsch: Schlägen) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 6.496 abitàncc, 'na superfìce de 162 km² e 'na densità de 40 hab/km².
Asiago el cunfìna coi cümü de Borgo Valsugana (TN), Caltrano, Calvene, Castelnuovo (TN), Conco, Enego, Foza, Gallio, Grigno (TN), Levico Terme (TN), Lugo di Vicenza, Lusiana, Ospedaletto (TN), Roana, Rotzo, Valstagna, Villa Agnedo (TN).
El paés el ghe dà nòm a l'altipià omònim e al formài tìpich de la zòna.


c: text/html

text:
Vispulaa
Vispulaa (nom ufizial in italian: Vespolate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 105 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 17,8 km² e ona densità de popolaziun de 118 ab./km².
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Drent al teritori cumünal passen el turent Agogna, che ne segna part del cunfin ovest e 'l turent Arbogna, a est de l'abitaa, ultra a nümerus canai d'irigaziun artificiai. Poch püssee a urient el scur el canal Quintino Sella, emissari del canal Cavur. El teritori se presenta quas del tüt in pianüra, a eceziun de una zona argilusa de urigin glacial, alt una desena de meter, che da la cità de Nuvara la s'estend fina a l'area nord-ucidentala del cumün de Vispulaa. In di secui passaa quela zona chì, ufrend un teren püssee süt e al suu, l'era cultivada a vigna, menter incö l'è dedicada suratüt a la cultivaziun del ris.
Vispulaa la cunfina cun la Pruvincia de Pavia (cumün de Cunfienza e de Robi) e pö cun Burglavsàr, Granòss, Nibiula, Tardubiaa e Torgän.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vispulaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bauhaus
I Bauhaus i èṅ un grup muśicàl Post-punk/Gothic rock ingléś ch'al s è furmâ a Northampton in dal 1978. A 'l inìsi i ìvan sarnî al nóm ad Bauhaus 1919, nóm tòlt da la scóla 'd art tedésca fundàda pròpria in dal 1919.
Biugrafìa
Gl'inìsi (1978-1980)
I fradèi Haskins, Kevin (baterìa e percusiòṅ) e David J (bas), i ìvan bèla partecipâ a di prugèt muśicài cuma i Craze o i Submerged Tenth ma sénsa avér dal sucès. A chi lōr a s śònta pò al chitarìsta Daniel Ash ma al ròbi i n càmbian minga par gnint in fiṅ tant ch'i cgnósan la parsòna ch'la cambiarà al destìṅ dal grup: Peter Murphy. Pèla dimóndi śbiàvda cuma un cadàvar, grugn dasquadrâ, còrp da schéltar, màgar cum un ciòld, cavìi drit in sla suca tut négar: un umèṅ cumpàgn al n psiva minga pasàr sénsa èsar vdû da i tri ch'i al sarnìsan cuma cantànt.
Da 'd lè a pôc (Agóst dal 1979) a vèṅ fóra par la cà discugràfica Small Wonder Records al prim sìngul Bela Lugosi's Dead/Boys, na canta ch'la dura da piò ad nóṿ minùt in unór dal famóś atōr ungheréś ad film da scarésa Béla Ferenc Dezső Blaskó, dit Bela Lugosi, ch'al ś véd in sla cupertìna cun di ali da papastrèl.
Murphy al la canta ad parsòna anc dènt'r al film cult ad Tony Scott Miriam si sveglia a Mezzanotte (Miriam la s darséd a Meśanòt dal 1983) mèntar al vampîr David Bowie al diś a la sò cumpàra Catherine Deneuve «A n gh'è mia giàs». La canta la dvénta fiṅ da subìt un sucès in dal discutéchi underground e la s pòrta sèg la mòda p'r i śóvan ad vistìr-as ad négar scultànd cla mùśica lè acsè vilìda e scura.
In dal Nuvémbar dal 1979 i Bauhaus i fìrman pò un cuntràt cun l'etichéta 4AD dla Beggars Banquet e in dal Śnar dal 1980 i faṅ gnir fóra al sìngul Dark entries/Untitled dal stîl post-punk vèrs al dark śvélt e turturâ.
Al tèrs sìngul Terror couple kill colonel al dascór 'd un culunèl masâ in dla sò cà par maṅ dna còpia naśìsta. Da cl'atra banda dal disc a gh'è invéci Scopes, un braṅ misterióś ch'a n s capìs gnint.
In dal Setémbar dal 1980 a taca al sò prim tour in di Stat Unî. In cal mèntar a véd la luś la cover di T-Rex Telegram Sam e in Utóbar al prim àlbum dal grup, In the Flat Field (In dal camp tut cumpàgn). In dla cupertìna, in na cambra scura, a ś véd un risulèṅ cavâ śò nûd ch'al sòna un sibiulòṅ. Al disc uriginàl al gh'à dèntar nóṿ pès (fra i quài la title track, Double Dare, Spy in the Cab e Stigmata Martyr) ma in séguit l'è gnuda fóra n'edisiòṅ cun òt braṅ da piò, i tri sìngui precedènt e al sò b-side. Cal disc chè al finìs in di prim pòst dal clasìfichi di lavōr muśicài indipendènt e a 'l 72śum ad quéla uficiàla dal canti pop.
I ùltim an insém in di an Utànta (1981-1983)
Al sucès dal prim disc al pórta in élt i dū sìngui gnû fóra in séguit. Difàti Kick in the Eye e The Passion of Lovers (ch'i faràṅ part d'l àlbum ch'l éra drē a gnir fóra) i gh la càvan a 'ndar dèntar in di prim ssanta pòst dal clasìfichi ingléśi.
In d'l Utóbar dal 1981 al grup al fà catàr in di negòsi al sò secónd lavōr fat par la nóva cà discugràfica Beggar's Banquet Records, Mask (Mascra), un disc cun dal sulusiòṅ muśicàli nóvi (da 'l dub a la letrònica), cun di strumènt mai druâ prima (tastéri e chitàra acùstica), sénsa però luntanàr-as da 'l stamp dark di inìsi. La cupertìna la nas da un diśégn ad Daniel Ash. 'L àlbum 'l è stâ un sucès, tucànd al pòst 30 in dal clasìfichi dal Régn Unî, cun i dū sìngui vèć e al nóvi Hair Of The Dog, Dancing, Mask (a gh'è un vìddeo ad cla canta chè) e Hollow Hills braṅ ad punta.
Anc al 1982 'l è stâ 'n an fis ad sucès p'r i Bauhaus. In Mars a vèṅ fóra 'l EP Searching for Satori (45śum pòst in clasìfica) mènt'r in Istâ 'l è al tùran di sìngui Spirit e pò Lagartija Nick. Prima ad far gnir fóra al tèrs àlbum The Sky's Gone Out (Al cēl 'l è andâ fóra) in d'l Utóbar dal 1982, al grup al rigìstra na cover ad sucès dal braṅ ad David Bowie Ziggy Stardust (15śum pòst in clasìfica) ch'al pòrta in élt anc 'l àlbum (ch'al finìs drit a 'l quàrt pòst a sò vòlta). Al pès ch'al al vèra (Third Uncle) 'l è na cover a sò vòlta ad Brian Eno mèntar i èṅ dvintâ di clàsic dla banda i braṅ Silent Hedges, Swing The Heartache e la trista The Three Shadows part 2. La versiòṅ su CD, cum al sòlit, la gh'à dèntar anc soquànti b-side cuma la strana Party of the First Part in dua i Bauhaus i faṅ sōl la mùśica, śuntànd-ag dèntar un dascórs fra 'l Diàvul e na dóna ch'la vrév far la cantànta, tòlt diretamènt dal cartòṅ animâ canadéś The Devil and Daniel Mouse dal 1978.
La prima versiòṅ dal disc la gh'iva dèntar anc al disc dal viṿ Press the Eject and Give Me the Tape (Schisa Eject e dà-'m al nàstar), un lavōr gnû fóra anc par sò cònt in dal 1982 e ch'al mitìva insém al registrasiòṅ di cuncèrt ad Lóndra e ad Liverpool di ùltim dū an. La versiòṅ su CD la gh'à anc siē bonus tracks cuma Terror Couple Kill Colonel e la cover ad Lou Reed Waiting for the Man rigistràda a Manchester al 28 'd Utóbar dal 1981.
In dal 1983 Peter Murphy al s bèca na palmunìte e 'l è custrét a mulàr al sesiòṅ ad rigistrasiòṅ dal disc nóṿ (al più acùstic ad tut), lasànd spasi a Daniel Ash e David J che acsè i càntan anc in soquànt braṅ.
Al disc Burning from the Inside (Bruśànd ad dèntar) al véd la luś in dal 1983 cun al sìngul sarnî ch'l è She's in Parties. 'N àtar sìngul The Sanity Assassin al farà pò part dla versiòṅ su CD ad cal lavōr chè insém a àtar tri braṅ.
Na vòlta armìs, Murphy al pōl turnàr insém a la banda a far di cuncèrt in Giapòṅ. Subìt dòp i quàtar i vànan in Inghiltéra par la prumusiòṅ dal nóṿ disc ch'al gh la cava a finìr al 13śum pòst in clasìfica. In dal Luj dal stés an però al grup al s mòla lè, dand briśa na spiegasiòṅ dal parchè. A cal punt lè al cantànt al s mét insém a Mick Karn di Japan dand vita a i Dali's Car par pò tacàr na caréra da par lò. Dal cant suo Daniel Ash al taca a sunàr prima cun i Tones on Tail e pò cun i Love and Rockets insém a Haskins e David J.
La riugnòṅ (1998-2008)
Durànt al perìud dla separasiòṅ, i vénan fóra soquànti racòlti e dū disc dal viṿ: Swing the Heartache: the BBC Sessions (cun dèntar dal vèci registrasiòṅ fati par John Peel e David Jensen) dal 1989 e Rest In Peace: The Final Concert (cuncèrt rigistrâ a Lóndra in dal Luj dal 1983) dal 1992.
In dal 1998, a quind'ś an da la fiṅ di Bauhaus, al grup al decìd ad met'r-as insém incóra, e a partìs na tournée mundiàla in dua i vénan cantâ dū pès nóṿ: Severance e The Dog's a Vapour. Al prim ad quist dū chè 'l è na cover di Dead Can Dance e la s cata in dal disc dal viṿ Gotham gnû fóra in dal 1999 (in dal versiòṅ live e fata in studi).
A s trata però 'd un fōg ad paja parchè subìt dòp Murphy al cuntìnua la sò caréra da par lò, a part un tour incóra insém in dal 2005 e 2006, cun di disc rigistrâ in sal mumènt par la Instant live.
Sōl in dal Mars dal 2008 i Bauhaus i daṅ a la luś un nóṿ lavōr ad studi, Go away white (Và via biànc), sénsa però far di tour prumusiunài. I pès i èṅ déś, tut incìś in pôc dè, soquànt bèla sintî (Dog's a Vapour la fava part dla compilation Heavy Metal 2000, Adrenalin e Endless Summer of the Damned i éran stadi sunàdi dal viṿ in dal 2006). Al grup al diś però che cal disc chè al sarà 'l ùltim dla sò caréra e che la stòria di Bauhaus la finìs lè.
Mémbar
- Peter Murphy vóś e chitàra
- Daniel Ash chitàra e vóś
- David J bas e vóś
- Kevin Haskins baterìa
Discugrafìa
Àlbum
- 1980 - In the Flat Field
- 1981 - Mask
- 1982 - The Sky's Gone Out
- 1983 - Burning from the Inside
- 2008 - Go away white
dal Viṿ
- 1982 - Press The Eject And Give Me The Tape
- 1989 - Swing the Heartache: the BBC Sessions
- 1992 - Rest In Peace: The Final Concert
- 1999 - Gotham
Racòlti
- 1983 - The Singles 1981-1983
- 1985 - 1979-1983
- 1986 - 1979-1983 Volume 1
- 1986 - 1979-1983 Volume 2
- 1997 - Beneath the Mask
- 1998 - Crackle
Sìngui/EP
- 1979 - Bela Lugosi's Dead/Boys
- 1980 - Dark Entries
- 1980 - Terror Couple Kill Colonel
- 1980 - Telegram Sam
- 1981 - The Passion of Lovers
- 1982 - Kick In The Eye
- 1982 - Searching For Satori EP
- 1982 - Ziggy Stardust
- 1982 - Lagartija Nick
- 1982 - Beggars Banquet
- 1983 - She's In Parties
- 1983 - The Sanity Assassin
- 2007 - The fona's song
Videografìa
- 1992 - Archive
- 1995 - Shadow & Light
- 1999 - Gotham
- 2005 - Shadow of Light Archive
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Bela Lugosi's Dead in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Dark Entries in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Ziggy Stardust in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad She's in Parties in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Mask in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Telegram Sam in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ 'd Hair of the Dog/Stigmata Martyr in sal Youtube


text:
Àngol (BS)
Àngol (nòm uficiàl: Angolo Terme) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 2 477 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) , 'na süperfìce de 30 km², per 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sù (BG), Bùren, Castiù (BG), Còler (BG), Darf, Piancógn, Rógn (BG).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Angol l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Juglans nigra
Ol Juglans nigra (in Bergamàsch Nus americà o Nus nìgher ), specie de la famèa di Juglandaceae, lè öna pianta ólta fina a 30 e piö méter, che la é da l'Americadel nòrd e l'è stacia portada 'n Euròpa e l'è cultiada per ol sò lègn e per ornamènt.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet i gh'à da 10 fina a 21 foiuline (de sólet però i è 'n nömer pari: 10, 12, ... 20) i è a furma de öf 'mpó a pónta, ma piö strécie de chèle del Nus e i gh'à l'òrlo capetàt; la fòia compòsta l'è lónga fina a 60 ghèi e l'è érda.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus l'è monòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr maschìl gh'è de parlà de 'nfiurescènsa maschìl, ön insèma de tace fiùr maschìi. L'infiurescenza del nùs l'è ü gèner particulàr de spiga, l'è öna spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènto. L'è töta érda, lónga da sés a dés ghèi, la böta prima o 'nsèma a i fòie.
I fiùr feminìi i crès invéce desperlùr o 'n dù o trì e pò a lur i è töi vércc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i si maia mia, i è grancc 4 -6 ghèi, i è tóncc, i è de culùr prima ért e pò sèmper piö scùr de manimà che i marüda.
Ol Nus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus americà l'è mia de confónt col Nus, ol Juglans regia, che l'è ün ótra spéce ach se 'mpó la ghe sömèa al Nus americà.


text:
Nods (BE)
Nods a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 26.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 746 abitant.
El cumün de Nods al se tröva a una altitüden de 885 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Prêles, Diesse, Lamboing, Orvin, Corgémont, Cortébert, Courtelary, Cormoret, Villeret, Villiers, Lignières.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nods l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1255 col nom de Nos.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Nods al Wikimedia Commons


text:
Gir de la Padania
Ol Gir de la Padania l'è öna córsa de bici de lièl internasiunàl per coridùr profesiunìscc inserìt in del calendare de gàre de l’UCI Europe Tour 2011, organizàt da l’UCI, l'Üniù ciclìstega 'nternasiunàl. L'è öna gàra a tàpe, de categoréa UCI 2.1, che la se tè ‘n del mis de setèmber, dal 6 al 10.
Cuntegnüü
I organisadùr
Ol Gir de la Padania l'è organizàt da la Sociasiù Sportìa per diletàncc Monviso - Venezia insèma a la Società de Bici Alfredo Binda, che töcc i agn la cüra i Tre Valli Varesine e l’à promüìt ol Campiunàt del Mónt de bici del 2008 a Varés.
Ol percórs
- 1) Paisan-a (CN) – L’Aigheuja (SV), ensìda dal Sacha Modolo de la Colnago-CSF.
- 2) Löa (SV) – Avgévan (PV), ensìda dal Elia Viviani de la Liquigas-Cannondale.
- 3) Lonaa Pozzoeu (VA) – Säls (PR), ensìda dal Sacha Modolo de la Colnago-CSF.
- 4) Nozèi (PR) – San Valentì de Brentonech (TN), ensìda dal Ivan Basso de la Liquigas-Cannondale.
- 5) Roveredo (TN) – Montecio Majore (VI), ensìda dal Andrea Guardini de la Farnese Neri.
La gradüatòria finàl
Ol Gir de Padania 2011 l'è stacc venzìt dal Ivan Basso a 52 segóncc ol Giovanni Visconti, tèrs a ü menüt e 8 segóncc ol Francesco Masciarelli.
- Ivan Basso (Liquigas-Cannondale)
- Giovanni Visconti (Farnese-Neri) a 52"
- Francesco Masciarelli (Astana) a 1'08"
- Fortunato Baliani (D'Angelo&Antenucci) a 1'17"
- Davide Rebellin (Miche-Guerciotti) a 1'24"
- Emanuele Sella (Androni-CIPI) a 1'32"
- Simone Stortoni (Colnago-CSF) a 2'34"
- Domenico Pozzovivo (Colnago-CSF) a 2'53"
- Marek Rutkiewicz (Nazionale Polacca) a 2'57"
- Riccardo Chiarini (Androni-CIPI) a 3'08"
I squàdre
Al vìa i s'è prezentàde 25 isquàdre de 8 coridùr ognöna per ü totàl de 200 coridùr; tra i 25 squàdre gh'è ach trè formasiù nasiunài, chèle de l'Australia, de la Polonia e de la Slovenia. I squàdre che i partècipa i è:
- Acqua & Sapone Caffè Mokambo
- Amore & Vita
- Androni Giocattoli Cipi
- Astana
- Cajasur
- Christina Watches
- Colnago Csf
- D'Angelo & Antenucci Nippo
- De Rosa Flaminia
- Farnese Vini Neri Sottoli
- Itera Katusha
- Lampre ISD
- Landbouwkrediet
- Liquigas Cannondale
- Meridiana Kamen
- Ora Hotels – Carrera
- Vc La Pomme Marseille
- Miche
- Saur Sojasun
- UnitedHealthCare
- Voralberg
- Wit
- Nasiunàl aüstraliana
- Nasiunàl polàca
- Nasiunàl Sloéna
Ol sito üficiàl
Contestasiù
La córsa zamò dal prim dé l'à dözìt fà i cöncc con di contestadùr polìtech, sùra de töcc militàncc de Rifondasiù Comünista e di sindacàcc. Ol prim dé ol segretàre de Rifondasiù Comünista, Paolo Ferrero l’s’è bötàt zó 'n mès a la stràda denàcc a i coridùr per fermà la gàra.
Ol segónt dé i coridùr i à ciapàt sö di bòte sèmper da manifestàncc de Rifondasiù Comünista, papìne e pò ach ü pögn e 'n di dizùrdegn ü polisiòt l'è stacc investìt.
Ol tèrs dé amò constestasiù, amò di manifestàncc i à sircàt de fermà la gàra e i s'è picàcc co i polisiòcc, fò sùra 'l sìndech de Piacènsa l’à mìa dacc ol permès de fà pasà 'l Gir de la Padania per la sò sità.
I contestadùr i protèsta perchè i dis che 'l Gir de la Padania l'è öna manifestasiù de propagànda de la Lega Nord e mia öna gàra de bìci.


text:
Honduras
L' Honduras a l'é un paes del'America centrala.
Al cunfina cunt el Guatemala, El Salvador e'l Nicaragua. L'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) bagnen i sò cost.
La capital a l'é Tegucigalpa.
Al gh'ha una süperfiss de 112.492 km² cunt una pupulaziun de quas 7.500.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del sò quart viacc el Cristofur Culumb l'è rivaa ai cost del Honduras.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Honduras (nòm ufizial: Repübliga del Honduras) a l'é una repüblica.
El president a l'é el Juan Orlando Hernández (del 2014).


text:
Dialett ticines
Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).
In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.
Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l'altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.
Vist che gh'è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.
In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.
Cuntegnüü
- 1 Carateristigh e variant
- 2 Ortografia e prunüncia
- 3 Dialet dal Ticinees
- 4 Esempi da dialet dal Votcent
- 5 Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines
- 6 Varda anch
- 7 Ligam de föra
- 8 Bibliografia
Carateristigh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Besogna dì che 'l nom "tisines" el gh'ha una funziun suratüt pulitiga e 'l serviss a ciamà in d'un modu cumpagn tücc i parlà del Cantun: intant podum truvà una bela diferenza tra i dialet che se tröven a nord e a süd del Munt Scender: quei de sota (ciuè quei de la zona de Mendris e de Lügan, ma anca quei de la cità de Belinzona e de Lucarn), se sluntanen minga tant del mudel insübrigh central (ciuè quel de Milan, Brianza, Com, Lech, Vares); quei de sura inveci (dunca i parlà di distret de Belinzona, de Lucarn e di vai) gh'han di carateristigh "alpinn", e hin el tisines ver e propi. Inultra di vai Magia, Unsernun, Cent Vai e Verzasca (che varden in direziun del Lagh Magiur) gh'han una sua inflüenza sura l'Alt Ussulan, intanta che quei de la Riviera e di vai Bregn e Leventina hin ligaa a quei de la Mesulcina e de la Calanca e, in fund, anca un poo al Rumancc.
Tendenzialment, i dialet "tisines", cume 'l diseva anca l'abaa Pietro Monti in del 1841, cunserven di carateristigh püssee arcaigh respet ai dialet de la Lumbardia, püssee inflüenzaa di inuvaziun del Milanes (e dunca, de luntan, de l'Italian):
- Despess i A tonigh se trasfurmen in E (sia avert che saraa), cume 'l che süced ancamò in del milanes pienta (e cume 'l che 'l sücedeva al dialet lüganes fina al Votcent).
- Per vess o begna näss (per vess besogna nass).
- El se cunserva el son dür de la Z, sparii a Milan tra el Ses'cent e 'l Setcent.
- Al cuntrari del Milanes e de l'insübrigh central, la O sarada l'è ben püssee cunservada, anca in pusiziun atoniga.
- Se dupera despess el prunom clitigh u/o per la terza persona singular maschil.
- La schwa la tend püssee vers la pütost che a la E.
- In d'una quai valada gh'è 'l plüral metafunetigh.
- un rat, dü rät.
- In d'una quai zona, la Ö la se trasfurma in E sarada.
- ins. fögh = tic. fégh.
- ins. bögna = tic. bégna.
- ins. ögg = tic. égg.
- L'articul determinativ el pò vess ul, ur, or, ol, er, el, al.
- La S denanz ai cunsunat la se prunüncia 'me una SC, cumpagn de quel che 'l süced anca in Laghee, Valtelines e Verbanes (föra che a Malvaja e in certi zonn del Lüganes).
- Gh'è un fort rutacismu, che 'l vör dì che la L tra dò vucai la se trasfurma in d'una R (föra che in de la Valmagia, in de la Val Unsernun, in di Cent Vai, in di Ter de Pedemunt, in del bass Mendrisiot, in Val Mesulcina e in Val Calanca).
Una roba interessanta l'è che in certi paes, spantegaa un poo per tüt el Tisin (ma suratüt in de la zona central, in Val Mesulcina e in de la Bassa Leventina), la [y] la s'è perdüda e la ven pü druvada, sustitüida de una nurmal [u]. Quel lavurà chì el süced a Belinzona (in de la fraziun de Carass) Pronz, Lümin (in dialet, Lumin/Limin), Molen, Cree, Crescian, Ludrin, Iragna, Personegh, Bodi, Sovri, Cavagnai, Anzonegh, Chironegh, Isurn (in di fraziun de Arvess, Lögh e Berzona), Musogn, Brissagh, Runch, Scona, Lusun, Mergöscia, Alt Malcantun (fraziun de Fescogia e Bren), Cavriasca (in di fraziun de Cagial, Lupagn, Bidogn e Ruvered), Sunvigh, Lügan (in de la fraziun de la Vila), Cader, Cama, Gron, Legia, Ruree, San Vitur, Verdabi, Lustal, Suazza e Mesoch.
De norma quei là a hinn anca i sit induve la spariss anca la [ø], che la vegn una [e] semplis (o 'na [o], a segunda de la pusiziun). Anca in d'un quai paes de l'Ossula el se ved quel mestee chì (per esempi a Dravegn, che un temp el se ciamava Dravögn). In ogni cas, cul passà del temp l'è nassüü una specie de dialet cumün, una koinè basada suratüt sül dialet de Lügan e de Belinzona, i cità püssee grand e impurtant del Cantun.
In di alter zonn de la Svizzera italiana (Val Bregaja e Val Pus'ciav) se parlen alter variant de l'Insübrigh: in de la prima val, un dialet de transiziun cunt el Rumancc, in de la segunda un dialet valtelines.
Ortografia e prunüncia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I létri i sa prunüncia cumè l italian, ma:
- A gh è in pü i són ö e ü
- La s prima da n altra cunsunant a la sa prunüncia sc; ma prima da b, d, g, v la sa prunüncia sg (cuma la j francésa)
- I cunsunant b, d, g, v' ala fin di paròll i sa prunüncia p, t, c (dulza), f. Esempi: viv sa dis viif
- I vucai acentaa i pò vèss lungh u cürt cuma ad esempi par pés (lunga) o péss (cürta).
- Na sóla n ala fin di paròll la sa dís cuma in "panchina". Cfr. man e Mann.
- Ala fin di paròll c, g e sc i è sémpar dulz, se no sa scriv ch, gh e sch.
- s'c al sa dís sc-c (quan che la c l'è dulza) e s'g l'è sg-g. Esempi: s'cepà (rompere) e s'giafón (schiaffo).
Dialet dal Ticinees[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet da la Val Magia
- Dialet da la Val Leventina
- Dialet da la Val da Bregn
- Dialet da la Val Verzasca
- Dialet lucarnes
- Dialet ussulan
- Dialet da la Val Calanca
- Dialet da la Val Mesulcina
Esempi da dialet dal Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula dal Fiöö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet da la Val Verzasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un omen ul gh'ieva düü fiöö.
El piü ponzel de 'sti düü u gess al pà: "Pà, dam er part der mè robe ch'am vengg a mì!" e 'l pà u 'j dividè e de longh ugh dè 'r part.
Da gnò a poich dì, el piü ponzel el se tirè el tut sot lüi e 'l se 'n giè da luntagn, dove 'l burdigò er sostanze malament con or bozerre.
Quand u iva 'biüü magjou el tut, in quii part u vignè una gran carestia, e cominsiè a balà biot.
L'è näicc ad atacàss ad una cà d'un bon starent de quel paes, e u l'ha mandou a pastürgà i purghi.
Là a l'auress volüü impinì er büseghe der corobia che maghiavan i porsei, ma nessün i 'gh davan brigh.
Finalment, avend rifletrii, ul dis: "Quäncc famej in er cà du mè pà i maghien assessenn, e mì assidi qui der fam!
A vuj levà, e pù a vuj nà dal mè pà, a 'gh vuj dì: Pà, hoo pecou contra er siel e contra tì;
mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö; fam servizzi de metem co gli tuò famej".
El s'è vultou intant, e l'è vegnüü con er pà. E l'era ach mò da lungg e 'l sò pà ul vidè, u s'è metüü in compassion, l'è corüü a vetàss sül ciul e u l'ha pasciou sü.
"Pà", ugh dis el filiu, "hoo pecou contra er siel e contra tì; mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö".
Ma 'l pà ugh dis ai servitor: "Portè chilò una sgiaghe 'r piü boriola e vestìl, metìgh nel dit un anel, e metìgh sü i calzei in di pee;
Menègh fuori un videl grass e strübièl giù, maghièm e stèm alegri.
Perchè 'sto mì fiöö l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e u s'è troväicc" e i han incominsiaa a fà festin.
Intant el fiöö maiuu, che l'era in er campagna, l'è tornäicc e quand l'è stäicc aprö der cà, l'ha sentii ch'i sonavan e cantavan.
E domandè a vügn di sò servitor: "Quel chi fan in cà mea?"
Ugh dis el servitor: "Qui l'è vegnüü el sò fradel, e 'l sò pà l'ha fäicc mazzà el videl piü grass, perchè l'ha ricüperou el filiu sagn e sald".
Quest ignora, rabiou, u n'ìva volüü piü nà en er cà; e lo pà, näicc fora, u l'è metüü dress a pregàl.
Ma lüi u gi ha respondüü al pà: "Guarda, quäncc agn l'è che mì son er tò comandament; e ti m'è mai däicc un iörì perchè stassom alegro con i mè amis;
Ma l'è vegnüü el tò fiöö, che ti ha gh'la maghiou tut er sò part der robe con i pitann, e tì ti j'è fäicc strübià giü er videl piü grass".
El pà u gh'ha respondüü: "Fiöö, tì ti see semper stäicc con mì, e tut el mè l'è tò;
Ma bentava ch'a stassom alegri e che a festeggiassom, perchè 'l tò fradel l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e 'l s'è tornaa a trovà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 44
Dialet da la Val da Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün um o gh'eva doi fant.
E r'ha dicc ol pü piscen de quigl: "Oh, pà, dem ra part dra roba ch'o 'm toca!" e lü o gh'ha spartii ra roba.
E 'd lì a poch, miss insema tücc cuss, ol fant pü piscen o l'è nacc viagiand 'n ügn pais luntagn, e là r'ha bütou ol facc sò vivend in bagurd.
E dapù ch'r'ha 'biüü consümou tücc cuss, r'ha facc 'na gran carestria in col pais, e corü r'ha 'menzou a ess nessità.
E r'è nacc e o s'è miss con ün zitadin 'd col pais; e 'l r'ha mandou a ra soa campägna a pass i pörsc.
E o bramäva d'impì ol sò botasc dil scörsa ch'i majava pörsc, e onzügn ga 'n dava.
Ma lü, tornou in sè stess, r'ha dicc: "Quancc famej in cà dol mè pà i gh'ha pagn a sbach, e mì chì sbasiss dra fam!
Am drizzrò e narò al mè pà, e 'gh dirò: O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi;
Mò 'n sun mia degn d'ess ciamou vust fant; fèm cum vügn di vust famej".
E o s'è alzou e r'è nou da sò pà. E r'era ancamò luntagn lontagn che sò pà o r'ha vist e o s'è möss a compasgion e, corend, o gh'è saltou al cöl, e o r'ha basou.
E ol fant o gh'ha dicc: "O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi; mò 'n sun degn d'ess ciamou vust fant".
Ma ol pà r'ha dicc ai sò famej: "Prest, tirei fora ol sgiupogn dra festa, e meteigla indöss, e meteigh ügn anil in deit, e i calze in pee.
E tirei fora ol vedil ingrassou e mazzèl, e majem e fem past.
Ché 'sto mè fant r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou". E i ha 'menzou a fà past.
Intratant ol sò fant majoo r'era in campägna e, quand r'è tornou e r'era arent a cà, r'ha sentüü ol sangh e ol bal.
E r'ha ciamou vügn d'igl famej e o gh'ha dmandou cuss i era 'sti cuss.
E corü o gh'ha dicc: "Vust fradil r'è tornou e vust pà r'ha mazzou ol vedil ingrassou, perchè o r'ha ricovrou sagn e salv".
E o gh'è 'gnüü ra räbia e no 'r vurìa mia nà in cà; donca sò pà, vegnüü 'd fò, r'ha 'menzou a pregà.
Ma lü, rispondend, r'ha dicc a sò pà: "A ra fé, da tancc agn mi a ov servia, e n'hoo maigl trapassou ugn vust prezet; e maigl no m'hei dacc ugn cauret da fà past coi mè amis.
Ma dapù che 'sto vust fant, ch'l'ha majou ol facc sò coi sgualdrign, r'è vegnüü, hii mazzou per lü ol vedil ingrassou!".
Ma lü o gh'ha dicc: "Oh, fant, tì t'è sempra con mì, e tüta ra roba mia r'è tou;
Ma 'zügnäva bé fà past e stà alegro, perchè 'sto tò fradil r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou".
ibidem, pag. 46
Dialett da Locarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On um a l'ha 'vüd düü fiöö.
E 'l piü giovan da custor o gh'ha dii al padar: "Pà, dem la mea part ch'a 'm toca!" e 'l padar o gh'ha fai fora i part.
Da lì a poch dì, dop che l'ha metüü insema tütcoss, el fiöö piü giovan o s'è toi sü e o 's n'è andai via luntan, e lì l'ha fai balà tütcoss in stravizzi.
E pö, quand l'ha 'vüd finid da sgürà tant com o n'aveva, l'è vegnüda ona gran carestia in quel paes, e lü l'ha comenzad a sentìssla in di cost.
O 's n'è dunca 'ndai e o s'è tacad adree a on sciur da quel paes, ch'o l'ha mandad in d'ona sova vila a cürà i porscei.
E costü o voreva pür anch podèss intesnà la büseca con quii giandasse ch'a mangiava i porscei: ma nissün a ga 'n dava.
Alora l'è tornad in sè stess e l'ha dii: "Quanta servitoraja là in cà 'd mè padar la noda in bondanza, e mì intant chinscì a crep da fam!
A vöj propi tòm sü, e andarò dal mè pà e a 'gh dirò: Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü;
Ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö; fèm come vügn di vost servitur".
E, tojendas sü, l'è vegnüd dal sò pà. Quand pö l'era anch mò lontan, o l'ha vedüd el sò pà, e o s'è movüd a compassiogn e, corendagh incontra, o si gh'è bütad sül col e o 'l basà sü.
E 'l fiöö o gh'ha dii: "Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü; ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö".
Ma el padar l'ha dii ai servitur: "Presto, portee chì el piü bel vestid e vestìl sü, metìgh l'anel in did e i scarp in pee;
E menee scià on vedel ingrassad, e mazzèl sgiò, e mangem e fem past;<br perché 'sto mè fiöö l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad". E lì i s'è metüd adree a fà past.
L'era mò el sò fiöö magiur in campagna e, in dal vegnì e in dal vesinàss a la cà, l'ha sentid a sonà e cantà.
E l'ha ciamad on servitur e o gh'ha domandad quel ch'l'era 'sta roba.
E costü o gh'ha dii: "L'è vegnüd el vost fredel, e 'l vost pà l'ha mazzad sgiò 'n vedel ingrassad, perché l'è tornad salv".
L'è donca andai in colera, e o no voreva miga andà in cà; peró l'è vegnüd fora el sò pà, e o s'è metüd adree a pregàl.
Ma costü, respondend, o gh'ha dii al sò pà: "Ecco, i è già tanci ann che mì av stagh in obedienza, e a no son mai andai fora ona volta dai vost comand; e a m'hii mai dai on cavret par stà on poo alegar coi mè amis.
E inscambi, apena ch'o l'è rivad 'sto vost fiöö, che l'ha consümad tüt el fat sò coi strasciunn, a gh'hii mazzad sgiò 'n vedel ingrassad".
Ma lü o gh'ha dii: "Fiöö, tì te seet sempar con mì, e tüt el mè l'è tò;
Ma bisognava fà past e stà alegar, perché 'sto tò fredel l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad".
ibidem, pag. 47
Una nuvela dal Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629
Dialet da Unsernon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispresi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631
Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc quei pruverbi chì hin staa ciapaa del Vucabulari di Dialet de la Svizzera Italiana.
Cent Vai e Ter de Pedemunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A l'opera u 's cugnóss l'operari.
- Dai früit u 's cognóss la planta.
- Tüt u 's cónscia, men l'oss du col.
- Sa ti seet cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Se ti véi stà san e cuntint, sta luntant dai té parint.
- A 'sto mond, a s'ha sempru da tribulà; quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signor u j'ha i mai da fer e i péi da stópa, indù ch'u riva u cópa.
- Quand u Són u fa ogjign, u vegn sgiü l'aqua pal copign.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.
- Per fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Dona bianca, dona negra e dona brüna, sota la cova i è tüt'üna.
- Chi mangia üga d'avóst, i la caga a sö cóst.
- A cà sóa a sa scalda il cjüü e ancja la cóa.
- Un bon mercant u cumpra a credit e vind in cuntant.
- In fign, a drémum tut sot a una cuverta.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Còrp piegn u vòo ripòs.
- Par fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Dui fradéi, dui cortéi.
- Cun pizz e curai, a 's marida i tusai.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- La campana la sóna mia se ti tiri mia la corda.
- I corni i è come i dint, i fa maa ma i serviss per cagnà.
- D'april gnanca un fil, magg adagg adagg, da sgiügn slarga 'l pügn.
- Par Sant'Agnesa va la rapola sü la scesa.
- Per San Sgiuan, gropèe l'aj.
- Il cazzuu usa chel ca gh'è int la padela.
- Pulenta e festa, e carn a la festa.
Val Unsernun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai efet u 's cunuss i fät.
- I ucéi i 's cunuss al cant.
- Cumè ch'i 's cunscia sot, i dérm dent.
- Cher cuntint al suspira suvint.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul al va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pozz.
- S'a piòu al dì de la Scension, per quaranta dì i è bon.
- S'a piò al dì de la Scensa, tüt al grägn perd la sumenza.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culma u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culma.
- Cun l'art e l'ingan a sa viv mezz l'an, cun l'ingan e l'art sa viv l'altra part.
- Avost l'è cap d'invern.
- Avost u salta cumè i ligrost.
- A gj'è megja sabut senza sol, cumè ch'a gj'è megja amor senza absit.
- Égg ch'a ved mégna, chér ch'a dòo mégna.
- Dopu set an e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Tüt i rob i viegn a taj, fign i ungg da pelà l'aj.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn u pò migja mantignì cagn.
- Rispeta ul cjän pal padron.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i moscj.
- Digrazzia du cjägn, furtuna du luu.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv de carna morta.
- Carlavà a cà de l'äit, Natal a cà suva.
Val Verzasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'è asen da natüra chel ch'a chignuss miga er sù scritüra.
- Dar pianta i 's chignóss i früt.
- Er consolazióm d'um desperóo l'è vedèn un altro a nä in malóra.
- Content el cör, content tüt.
- Via di ögg, fòra dal cör.
- Sant Andrea, se 'r nev u 'r trova in piagn u 'r cascia in colma; e se u 'r trova in colma u 'r cascia in pagn.
- Er nev de Sant André, tüt l'invern intorn al pé.
- Er aqua da verì l'è tant öri sül pråv, l'è tant fögh sül covign di cjauri.
- Con püssee l'è oncia, con püssee la passa sgiü corenta.
- Quand u piòv d'aost, u piòv most; se piòv ai des l'è amär, sa piòv ar Madona l'è ancamò bona, a San Bartremé l'è pü nemà de lavà i pé.
- Er alba rossa, er sira la bofa, er matign la gota.
- Om bom cjavree o fà desgropà i nesel de fevree.
- Un óm sanza barba u n'è nè nech nè cavra, e una femna sanza tet la n'è nè cavra nè bech.
- O scampa püssee 'nä cjavra magra che un ción grass.
- Chi che ha magliò i cander, ch'i 'gh pénsigja a cjagà i stopit.
- U 'n va pissèe de sgióna carna al macél ca de végia.
- Sira de Denedaa e de Carnavaa, tücc adree al sö frugaa.
Val Magia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al poltrón a sa stanta mia a cognóscial.
- Prima da cunussan vügn, u s'ha da mangià inséma un sacj ad saa.
- L'è püsséi cjünsc a scund um mulinèe che um morós.
- L'è püsséi cjünsc a mòv al montagn che rostà l'invidia.
- Mint a 's cunscia sü lu lecc, u sa dörm int.
- Vastid cunsciäo, onor dla femna.
- A 'sto mond u j'è nassügn ad cuntent.
- Cör cuntint, colp d'acidint.
- La regola la mantegn al convent.
- Se 'l corp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Tosa pientada e vacja dascuvada i na val pü nuta.
- Se 'l còrp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Chi i ha fradéi, i ha curtéi.
- Lingua ingiüriosa, coscinzi tignosa.
- Cul fiur da la curnaa, u näsc lu dalauraa.
- Chi ch'a j'ha pressa, ch'i córi.
- L'è mia 'l cor ch'a fa, ma lu rüà a temp.
- La vólp, la léura la ciäpa senza cór.
- Quand parla 'l còr, u täs tüt.
- A cör cuntint, nauta u 'j mancja.
- O 's vér el còr di chiält quand o 's vér el sö.
- El còr o j'ha da fà la carità quand che la magn la pò mia.
- Chi che ha bóm còr, i 'l muscia.
- Cand ch'a piòva a l'Ascensiom, sgent e bes'ci i va burlom.
- Se ch'a fioca 'l da Sant Andrè, tüt l'an la vederè.
- L'om l'ha i än in di bräsc.
- An d'erba, an da merda.
- Quand ch'a truna d'aurì, lauree i cröv da starnì.
- Aurìa u 'j n'ha trenta, ma s'a piovess trentün u faiess maa a nissün.
- Quand ch'u piòu d'aóst, o piòu a mil e móst.
- Palta ed mansg, spii d'aost.
- Ul mes d'aust u va cumè una brancada 'd musch.
- La prima aqua d'aost la va cum ur car d'pülasc e ügn ad musch.
- Pa la metà d'aost, cu ch'a s'ha moss, a s'ha moss.
- La fam e l'amor i fa nà d'acordi cul Signor.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'amor e la merda gl'è düi serpint: ügn u scärpa 'l còr, cal alt i cundint.
- In basest, tüt quint i ha dò test.
- L'an bisest a 's marida tüt i tampest.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'afeziom e 'l raspet nè i 's crumpa nè i 's vind.
- Chi agnel a 's fa, dal lüu sa fa majà.
- Sant'Agnesa e Sant Antoni, gli è marcantui ad la nev.
- San Güstign loda la fign.
- Test in l'är e i fa mai ciär.
- L'airom o porta tüt per ari.
- L'è mej fà cul cazz che cul brazz.
- Quand la léurs l'è in per, tüt i cjii i buia dree.
- Cand i nìul i va in montagna, ciapa la sapa e va in campagna; cand che l'acqua la vegn ad sot, ciapa la sapa e tirat sot.
- L'è l'om ça cüra i camp.
- A cjünta pissèi un vegg in un canton che un sgióan in un cjampon.
- Cjärn ch'a cress no la pò stà in sest.
- La cjarn al diau e i öss al Signor.
- Carnavaa in piazza, Pasqua in brascja.
- Cjarn senz'öss u gn'è mia.
Verban e Lucarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I sgent i 's cunuss mia cul parlà.
- Chi mangia üga d'avost, i la caga a sö cóst.
- I parol romp mia i còst.
- La femna bona la var una corona.
- Par cognóss la tosa bisógna guardà la mam.
- La mort la cónscia tanti rob.
- L'óm savi u 's contenta del poch.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta in convent.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- L'è mej vess mórt che senza credit.
- La féma bóna la var una coróna.
- Mört el corp, mört el porch.
- Sangh de fredél, sangh de cortél.
- Fign ch'a pudii, tegnii al curtél in magn, s'a vorii mia restà sinza un töch da pan.
- De coscienza ä n'è comè on grän de formenton in tut el mond.
- La coscienza l'è comè la tripa, la vegn da tücc i part.
- El coragg u 's pò migja crompàl.
- Chi ch'a gj'ha coragg da fà el maa, i gj'ha la fascia da fàl vedé.
- I tosann dal bon costüm i va a drömì senza la lüm.
- I cavii da la cópa i fan dervì la bóca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
- El cör e l'ögg i vò la sò part.
- Chi ch'è bon da chér, i far à mai furtuna.
- Quand che una cà l'ha da fundàn, u manca mai aqua.
- Se piòv per l'Ascension, ä piov per tucc i funzion.
- Se ch'u piòv per l'Ascension, u piov per tücc i messon.
- Quand che piòv al dì de l'Ascension, tuta la fruta la va in d'un canton.
- Sant Andrea l'è un gran ladrón, Sant Antoni l'è un bon padron.
- Ogni an u 'n passa vön.
- Ai donn u se 'gh cünta mia i an.
- L'an de nev l'è an de begn.
- L'an biset l'è l'an da tücc i pest.
- Avrì pioverent, avrì fiorent.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua va vin come aqua.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Er rusada d'aust la fa maa.
- L'an bisest l'è l'an da tücc i pest.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- Quand ch'i perd l'afezion, i fa più navot da bon.
- Prima da crä el gnel, el Signor el crea el motarel.
- S'ti vögn un bel ajegn, fal in del mès de feuregn.
- Dò femen e un cjò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- U va püssee cavrit a Pasqua e cauri a Natal.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mosch.
- Chi che dérm coi cäi, i 's dessèda coi pures.
- El cuntedin ch'u va gög, in del camp u 'n vegn fòra göb.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- Questa l'è la reson dal becher, che atò la catn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e 'in mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss, la mängie daspéss,
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- Quand ch'u gh'è la festa, u 's taca sü el caldirö dra carn per tücc.
Belinzunes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chii che i è ricununscent, i 's cugnuss in sül mument.
- A 's cugnuss prima um busard ch'um zop.
- Agost, setembar e otobar i è trii mes che no 's conóss né spus né tusann.
- In fevrè u va 'l Sua per la cuntrada, la marìenda l'è turnada.
- La rìegula l'è quéla che mantegn lu cunvìent.
- E nà inanz e 'm rump er buca, e nà indree e 'm rump er cupa.
- Chel ch'o 's gh'ha in bóco, l'è pós la cópo.
- I cavii de la cópa i fa vèrd la bóca.
- Er oli u sta de surevia ä r'aqua.
- L'aqua la gh'ha mighi i ram.
- Se pióv el dì da Senze, per quarante dì u n'em s'è senze.
- Se u pciöv el dì de Sensiun, tücc i vacj i va burelun.
- Sant Andria cu la nìev ai pìa.
- An da fonsg, an da bastard.
- Agn besest, fegn per tücc i crest.
- L'agnel üman u teta la su mama, e un pò inca quela di ältra.
- A la Ziriöra, da l'inverno sem föra.
- I è semproi strasc che va in aria.
- Quand el Pizz da Clar al gh'ha sü el capel, met via la ranza e tö scià el rastel.
- Ai cauri, a dàgh paja i fa lacc da baia; a dàgh föja i 'n fa s'i 'gh n'ha vöja; a dàgh fen, sa 'n fa tücc i begn.
- Per Pentecost es va 'e ris'c de rump i cost.
- El tossigh u sta in la covo.
- I umen i 's ciapa pe le parolo, i femen pii cuvazz.
- El gat a la credenza, tal qual che u fa u pensa.
- La hata da la cardinsi, da la qual ca la ha, la pinsi.
- El ladru de la cardenza, inscì el fa e inscì el pensa.
- Quand s'è giovin, tut i débat i soméa credit.
- A pagà débat, sa quista credit.
- Chi de curtél feriss, de curtél periss.
- Er cuscienza i 'gj l'ha in buca dumà i baloss.
- Curbat ä cent, o u fioco o vegn el vent.
- I bés'c o sa i ciapa pai chérn, la sgint pai parol.
- Avrì, tre gót al dì.
- April, aprilin, tüt i dì un gutin.
- Tempesta d'agost, gh'è piü né vin né most.
- I sir d'aost i gh'ha sgià lun' i gäm'.
- I nüri de ust i va tö legn de ruru.
- Ä cräpe 'r caura d'un pòuru mustru, ma migja quele d'un sciur.
- Chi che mangia la semenza, i caga la recolta.
- Can che vusa, el mord miga.
- Quand che la levre la perd el pass, la va in boche al can.
- I pom da tera i dev sentì amò i campann.
- Per San Gutard i fasö i gj'ha de vess in dal camp.
- Ä gj'è migje carn in mazzulerie che prest o tard lä vagja vie.
- Gj'è migja carn äl macél che prest u tard lä vaja migja via.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l'è um cativ an da regulä.
- Denedaa e Carnavaa, ognitun al sò fogoraa.
- Quand ch'u tira l'ariun, l'aqua la piöv sgiü in del spazzacà.
- Sant'Ana no la manca mai da fà la sù rümada.
- A Sant'Ana i arisc i 's vegh un tir de s'ciop a la lontana.
- El meis da masg l'è 'l meis di asen.
- I amis i 's cugnuss in di besögn.
- Aurì, aurì, i bedri a lüsì.
- Se 'l cucù u ne canta a mezz aurì, u che l'è mort u ch'u vò urì.
- Se i castegn i fiuriss da lüj, sa 'n cata là gnanca un fregüj.
- La castegna penina la carga la graa.
- Chi che semina vent, cata sü tempest.
- Par Santa Caterina sa pizza la pigna.
- Santa Catarina, met i vach a la cassina; vegn sgiù la provina.
- Donn che piangg, cavai che süda, falz come Giüda.
- A 'n caval magru u 'gh va drè tüt i mósch.
Riviera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La fortüna la gh'ha la cova.
- Tromba da cüü, sanità da corp.
- Fò ad só boca, sgiü in sé corp.
- Quand che o 's pò miga cjapä 'l cortél pal mänigh, convegn miga cjapàl pal fir.
- Sgiögh da cortél, sgiögh miga bél.
- A cünta miga corì, par rüvä in temp.
- Sant Ambrös l'è om grand marcant da nev.
- A Sant Endrè, rä nev äl pè.
- Quand che bofa el mes da óst, bona l'üga e poch el most.
- In avost i nüri i va comè i mosch.
- I nüri d'agost i è balord come i oman al temp da most.
- L'è miga l'abet ch'a fa el frä.
- Quand el Möt da Polensg o met sü el capel, l'ha finid de fä bel.
- Senza cazzuu, va la cä cul fond i su.
- An' i pobi i vögn alt, pöü a 'gh piscia là i cäi.
- Par Sant Ambröüsg, castegn sciücc e carn ed pörsc.
Val Leventina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La femna ciola l'è com un svej senza còst: la tegn int nóta.
- U 's conóss la castegna a la pèrtia, ul pörcj dopo mazzoo e ul neguzziant dopo crapoo.
- I zop e i ross gnä 'l diauru u 'j cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Ci l'é cuntent, l'é sciur.
- La volp la cambia ol per ma mia i costüm.
- Ogni cjä l'ha la sò crapa.
- I pörsc e i creatüü u i va tegnii reguläi.
- U nass 'na creatüra e u Signur u 'j da giä la sò pastüra.
- Mia cred al sant, s'o no 's ved al miracro.
- 'Véj débat e mia pajài l'è cumé 'véj crédat e mia ciapài.
- Ross de 'd zora, tö sü la faucc e va a lavorà, ross de 'd zot, tirat sot i cuvert e sta sot.
- Sgiü 'l re, sgiü la cort.
- S'u 's ved i cori a cent a cent, o ch'u fioco o ch'u vegn u vent.
- I marcäncc de 'd cuscienza, de 'd la roba di autri i henan mäi senza.
- Tücc a gh'han la coscienza e nissün agh l'han istéssa.
- I böi u 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i óman pa la parola.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa.
- S'u piòu 'l dì de la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.
- Se piòu al dì dl'Ascension, i vach van sgiù pal valon.
- Se u piòu u dì dl'Ascension, u va tütcòss in perdizion.
- Sant Andrea marcant da neu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- A Sant Andrea u monta l'ivern an cadrea.
- Scova nova scova begn, ma scova piü iscì l'än ch'u vegn.
- I oman a gh'han i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- Än de nev, än de fegn.
- Quänd ch'a l'è an basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- U pò mia mancä ul can d'aurì.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majoo 'l lüu.
- La neu d'aurì l'è tanto ledam.
- Gnè de 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- A Carend d'aurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- La fam, l'amor e la toss i péissan lou a fàss cunóss.
- L'än basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Al pardon o rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- I nuri niri ä fan tupu l'aria.
- Dré l'älba rossa, o ch'u fioca o ch'u bofa.
- Se la Fibia la met u capel, büta la faucc e ciapa u rastel.
- Quand la bedra la büta ul büton, la cjaura la scüsa senza ul padron.
- Cjaura che mängia, la vegn a cjà daparlei.
- U ved piond pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
- A 'j va malfidäss du can ch'u bòia mia.
- Pan e nos, mangiä di spos; pan e curtel, mangiä da cägn.
- Sa nò èl luf, al sarà can.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e boi bräsc.
- Cärn cürva fa bon sangu.
- Carnavä tüzzon, Pasqua gentil.
Val Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Per ross, chi nu i crumpa nu i cugnuss.
- Bisögna mangià insema un stéi 'd scendra per cognòsses.
- Ra pulènta la cuntènta, ra pulantina la ruvina.
- Cu ch'a 's cuntinta l'è piüsséi sciur.
- A contantåss da tüt a sa stå ben dapartüt.
- Ra craianza la stå ben anga a cå dal diåval.
- Ul Signor l'hä fou prima ra pastüira ca ra craiatüira.
- Amor da fradil, amor da curtil; amor da sroo, amor da rasoo.
- Cörv a cènt a cènt, o ch'a piòv o ch'a få bel temp.
- Ra cussenza l'è cume un gran ad mej, mità agh r'ha ul papa e mità agh r'am noi.
- Borsa a cussenza l'è un cativ giüdicä.
- Guardatan dal såss pandènt, dal fögh ardènt e dr'aqua curènta.
- Christe cunctorum, domina pulenta: cun püssèi l'è vóncia, püssèi la pessa sgiö curenta.
- Chi va curend, u 's rump i dent.
- Chi nu gh'ha cör, i gh'ha gamb.
- Sant Ambrös, taja sgiü e met a cöss.
- Cu ch'è nacc a Sant Ambrös i ha perdüü la roca e 'l fös.
- Chi ch'è nacc a Sant Ambrös, i perd ul lögh.
- S'a Sant Andrea nu 'gh saròm a Sant Ambrös nu mancarò.
- Chi mòr d'april, mòr d'invern.
- S'a sbrousa in camadra ur prim d'april, prepara legne fegn pa 'r meis 'd maisg.
- Aurì piovos, mes gioios.
- In agóst a 's va a ròst.
- Lüj e agòst, ol timp l'è mat.
- Snai ra gran fradüra, avòst ra gran caldüra: r'üna a r'altra poch i düra.
- A la Madona d'agost a scäpa un car d'püres.
- Aló ca r'amor la gh'è, ra gamba la tirà ul pè.
- An besest, donn e chiöu ben poch i 'n rest.
- Quand cha Simån u få capil, bütee via ra folcc e ciapee ul rastil.
- Ra chiåura la prafariss ra neiv a ra spala ca una bóna stala.
- I chiåur i dis: fin a marz menum menum, marz e aurì fenum fenum.
- Ra néuv dicembrina la mena i chiåur a la ruvina.
- In maisg ra chiåura la vå al bósch e pü la få ul iö.
- Stå luntån dal cån ch'a tas, ma mia da quel ch'a giopa.
- Can nu maja can.
- Cjempäne lgije, cjempäne disligje.
- Donn, ralogg e campånn, i è débat tüt r'ånn.
- Quand ca i nügra i vå in Calanca, aqua nun manca.
- S'a få bel a Carnavà, a gh'è ra Pasqua sül fugarà.
- Carnavä in piäzza, Päsqua al tizzon.
Val Calanca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà l'amor coi gióvan l'è uno gran consolazion.
- Avó che l'ögg i vegj miga, cör i dó miga.
- Chi ch'é stacc scotä da l'aqua calda, i 's cüra da l'aqua fregia.
- S'o pciòv ol dì da l'Ascenzion, mogna om bel bocon.
- Megl nà al bosch a segà che a segà d'agost in di prä.
- San Lorenz o güzza om dent, San Bernard o 'n güzza on alt, San Bartolomè o 'n güzza tre.
- Quand el Pizz Campel el gh'ha su el capel, nee miga via de cà senza l'ombrel.
- I matan de la Calanca i la mola per ono palanca.
Val Mesulcina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I sant s'i cognóss ai miracol.
- Per chel sant de là de l'aqua che n'un conóss miga, ora pro nobis.
- El prim an a brasc a brasc; el second an patusc e fass; el terz an già a i an pò più, el quart an i s'è mai vist né conossuu.
- El val pissee 'l cher cuntent che tut l'or e l'argent.
- Contrat facc, mai pciù desfacc.
- I rob facc a còtom i è rob facc a mezz.
- La castegna la gh'ha la cova, el prim che la ciapa l'è la soa.
- Chi gh'ha debet, gh'ha credet.
- Se fevrei no fevresgia, marz marzesgia; e se marz marzesgia, april vegn dré con la curesgia.
- El var pissee 'l chér content che tut l'or e l'argent.
- Se 'l pciòv el dì de l'Ascens, per quaranta dì sem miga sens.
- Se 'l trona d'avril, tucc i meis u 'm gh'ha la neiv ai fil.
- Se 'l trona in april, prepara 'l baril.
- A San Bartolomee, la montagnen lasselen dedree.
- Chi de lugl i ne fena, d'agost i fa la pena.
- Testa d'agnel, gamba d'uscel.
- Caura grassa sta mai begn fin che magra no la vegn; cand che magra l'è vefnuda, la voriss gnanca vess nassuda.
- Caura gióna e monton végg i impiniss cà e técc.
- Quand el Pizz Combi el gh'ha su 'l capel, lascee la ranza e ciapee 'l rastel.
- Inziga miga i can.
- Tucc i can i mena la cóa, tucc i cojon i vó dì la sóa.
- L'égg dal padron l'ingrassa el camp.
- El bacilarà el governo, ma miga la Calanca d'inverno.
- Se i nivol el va verz Calanca, tut el mond s'enlanca.
Varda anch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Koinè ticinesa
- LSI
- Lessico.ch
- Lengua lumbarda
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- CDE - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Lessico.ch
- Sit cunt un lessigh del dialet de Sovri, in Val Leventina
- Sit cun dent pruverbi de animai de la Val Mesulcina e Calanca
- Filastroch e pruverbi de la Val Verzasca
- museovalverzasca.ch
- Contributo alla conoscenza dei dialetti della Val Calanca
- Glussari de parol del dialet de Mesoch
- sit dul TEPSI - Teatru pupular da la Svízzera Italiana
- Racolta da pruverbi in ticines
- Altri pruverbi ticines
- Dizziunari dal dialett da Quint, in Val Leventina
- Vün di fascìcul dal Vucabulari di dialett da la Svízzera Italiana
- Carlo Salvioni, Saggi intorno ai dialetti di alcune vallate all'estremità settentrionale del Lago Maggiore, in Archivio glottologico italiano, vol. IX, ed. Loescher, 1886
- Puesia in ticines
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio-Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.
- Piccolo Dizionario Illustrato Del Dialetto Dell'alta Leventina


text:
Marön
Maran (Marön in Nuvares; Maren in Piemuntes; Marano Ticino in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 552 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,9 km² e ona densità de popolaziun de 196 ab./km².
Maran la se tröva al cunfin cun al Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Dimian, Mismarich, Vlésc, Pumbia e Vizzoeula (VA).
Esempi del dialet de Maran[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om a gh'ha biö dü matai.
Al sgónd l'ha dii a su par: “Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!” e lü gh'ha fai al parti.
Dopo poch giornai, fai sü 'n fagot ad tüt, al mataa pisnin l'è andai int un pais lontan, e là l'ha consümà tüt al fat sö.
E dopo d'avé mangià tüt, gh'è stai 'na gran caristia, e lü l'ha cmanzipià a végh dabsögn.
E l'è andai e s'è matü in cà d'un scior da cul pais, che l'ha mandà a la so massaria a cürè i porscei.
E a gh'eva voja d'impinì la panscia 'd giandli ch'i mangiavan i porscei e anzün agh an dava.
Alóra, fai giudizio, l'ha dii: “Tücc i sarvitói in cà 'd mu par i vivan int la bondanza, e mì i mor ad fam!
I 'm farò coragg, e i andarò da mu par; par, i 'gh zirò: Par, ho fai 'na futa contra 'l Signor e contra vü;
adess i merto mia 'd vess ciamà vöst mataa; tgnìm in cà cóme vün di vöst sarvitói”.
L'è 'lvà sü e l'è andà da su par. E quand l'eva ancora lontan, su par a l'ha vüst e a gh'ha 'vü compassion; e gh'è andà incontra, e a gh'ha bütà 'l brasci al cöl e a l'ha basà.
E al mataa a gh'ha dii: “Par, ho fai maa e contra al Signor e contra vü, e adess i merto piü ad vess ciamà vöst mataa”.
E al par l'ha dii ai sarvitói: “Prest, tirè fora 'l vistì püssee bé e matìgal sü, matìgh l'ané int al dii e al scarpi 'n pè.
E andè a tò al manzö püssee grass e ch'as mangia e a 's staga alegar!
Perchè cóst mè mataa l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e l'è trovà” e hann cmanzà a stè legar.
Al mataa prüm l'eva int i chimpi, e quand l'è tornà e l'è stai a riva a cà sóga, l'ha sintü a sonì e balè.
E l'ha fai segn a ün di sarvitoi, a gh'ha ciamà che roba l'eva.
E lü l'ha rispondü: “L'è gnì a cà tö fradé, e tu par l'ha mazzà 'l manzö püssè grass, parchè l'ì gnü a cà san”.
E lü l'è andai in corla, e al voreva mia andè in cà; e al par alora l'è andà fora, e s'è matü a praghèl.
Ma lü l'ha rispondü e a gh'a dii a su par: “Inn tanci agn che mì i 'v fass al sarvitóo, e j'ho mai disübidì e i m'ii mai dai un cravin par fè la marenda con i mè amisi.
Ma parchè l'è gnü a cà óst vöst mataa, ch'l'ha mangià tüt al fat sö com al fumni ad mala vita (com al pütani), ii mazzà par lü al manzö püssee grass.”
Ma 'l par al gh'ha dii: “Mataa, tì t'è sempar stai con mì, e tüta la roba meja l'è tüta tóga;
L'eva pena 'nca giüsta da stè legar, ad divertìss, perchè óst tö fradé l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e a s'è truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Marön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Schifnòia
Schifnòia (nòm uficiàl en Italià: Schivenoglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 1 203 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü l'è colocàt endèla pónta piö a sudest de la Lombardia. El se tróa a presapóch 40 km de Màntoa e a piö o méno 5 km del cunfì co la pruvincia de Modena. A poch chilòmetri scór el Po (che 'l streèrsa töta la pruvincia de Màntoa de òvest a est.
Schifnòia l'è 'ntra 12 e 16 méter sùra 'l leèl del mar, la sò estensiù l'è de 13,17 chilòmetri quadràcc e l'è strersàt de 'na lìnea feroviària, la Süsèra - Ferrara, che la divìt el centro del paés de Brasöl, frasiù de Schifnòia.[2]
L'escursiù altimétrica a cunsiderà töt el cümü l'è de 4 méter.[3]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ El teretóre de Schifnòia - Cümü de Schifnòia
- ↑ Comune di Schivenoglia - La Lombardia in dettaglio


text:
Gresciagh
Gresciagh (parnonzia local: [gra'ʃaːk]; nomm ofizial in italian: Grezzago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 2 930 abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grezzagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Cina
La Cina a l'è un paes del Asia urientala. La sua capital a l'è Pechin.
La cunfina cun la Curea del Nord, la Rüssia, la Mungolia, el Kazakistan, el Kirghizistan, el Tagikistan, l'Afghanistan, el Pakistan, l'India, el Nepal, el Bhutan, el Myanmar, el Laos e'l Vietnam.
A l'è el terz paes al munt per süperfiss (9.596.960 km²) e'l prim per pupulaziun (püssee d'un miliard e tresent miliun d'abitant).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'inflaziun in Cina a l'è al 7,1% (genar 2007).
El PIL pro-capit a l'è de 2.034 dòlar a l'ann. De la fin del 2001 l'ha aderii a l'Urganizaziun mundiala del cumerci.
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La muneda ufiziala a l'è el yuan, che'l gh'ha una quotaziun ligada al dolar.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cina (nòm ufizial: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó = Repübliga Pupulara de la Cina) a l'è una repübliga sucialista.
El president a l'è el Xi Jinping (del 2013).
El prim minister a l'è el Li Keqiang (del 2013).


text:
Burkina Faso
El Burkina Faso a l'è un paes de l'Africa ucidentala sub sahariana. A l'è tacaa al Ghana, al Mali, a la Costa d'Avori, al Togo, al Benin e al Niger, la capital a l'è Ouagadougou e al gh'ha una süperfiss de 274.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 13.300.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Burkina Faso a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de Volt Vòlta, fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Burkina Faso a l'è una repübliga, el president a l'è el Blaise Compaoré (del 1987) e 'l prim minister a l'è el Luc-Adolphe Tiao (del 2011).


text:
Hausen
Hausen el pöl vìga chèsti significàcc:
- Hausen am Bussen: cümü todèsch del circondàre de Alb-Donau, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen am Tann: cümü todèsch del circondàre de Zollernalbkreis, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen ob Verena: cümü todèsch del circondàre de Tuttlingen, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen im Wiesental: cümü todèsch del circondàre de Lörrach, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen (Miltenberg), cümü todèsch del circondàre de Miltenberg, stat federàl de la Baviera
- Hausen (Kelheim), cümü todèsch del circondàre de Kelheim , stat federàl de la Baviera
- Hausen (Forchheim), cümü todèsch del circondàre de Forchheim , stat federàl de la Baviera
- Hausen (Rhön-Grabfeld), cümü todèsch del circondàre de Rhön-Grabfeld, stat federàl de la Baviera
- Hausen bei Würzburg, cümü todèsch del circondàre de Würzburg, stat federàl de la Baviera
- Hausen (Eichsfeld): , cümü todèsch del circondàre de Eichsfeld, stat federàl de la Türingia
- Hausen bei Brugg, cümü svìser del Canton Argovia.


text:
Nevada
El Nevada a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 286.585 km² e una pupulaziun de 2.334.771 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Oregon e a l'Idaho, a ovest e a süd a la California, a est a l'Utah e a l'Arizona.
La capital a l'è Carson City (52.457 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Las Vegas (534.847 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Reno, Paradise, Sunrise Manor, North Las Vegas e Spring Valley.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nevada a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1864.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nevada al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Nevada


text:
394
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol 6 de setèmber - Bataia del Frigido 'ndóe l'imperadùr romà Teodosio I l' vèns e l' fà copà l'usurpatùr Flavio Eugenio e 'l sò generàl franch Arbogaste.
- 'l imperadùr Teodosio I l' serà fò i zöch ulìmpech e l'oràcol de Delfi.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guṇabhadra, monaco budhista e tradutùr indià, mórt in del 468.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arbogaste, generàl romà.
- Libanio, filòsof sirià, nasìt in del 314;
- ol 6 de setèmber ol Flavio Eugenio;
- ol 6 de setèmber ol Virio Nicomaco Flaviano, gramàtech e storico romà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Mar Russ
El mar russ (in arab البحر الأحمر Baḥr al-Aḥmar, al-Baḥru l-’Aḥmar; in ebraich ים סוף Yam Suf), a l'è un gulf o brasc da mar de l'ucean indian tra l'Africa e l'Asia. La cunessiun cun l'ucean la se tröva a süd, a travers el stregg de Bab al-Mandab e 'l gulf d'Aden. Al nord a gh'è la penisula del Sinai, sitüada tra 'l gulf d'Aqaba e 'l gulf da Suez al funt del qual el se derviss el canal de Suez, che 'l porta al mar mediterani. Quest mar chì a l'è lungh circa 1900 km e, al punt püssee largh, 300km. El fund marin el gh'ha una prufundità massima de 2500 m in la fossa centrala e una prufundità media de 500 m, però el gh'ha anca di piatafurm pocch fund, famus per la vita marina e i cural. La süperfis marina l'è de circa 450.000 km². A l'è l'habitat de püssee de 1000 specii d'invertebraa e 200 de cural.
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mar a l'era numinaa gulf Arabich in la püpart di fund europei fin al secul XX, nom derivaa dai antigh funt grech. Erodut, Strabun e Tulumee numinaven quest brasc de mar Arabicus Sinus, menter reservaven el termin mar d'Erythrias per i aqui che bagnaven a süd la penísula d'Arabia, cunusüü atüalment cume ucean indian. El nom del mar a l'indica minga el culur di aqui, già che a hin ben blö da luntan e trasparent a la man. Forsi el fa alüsiun a la fluraziun staziunala di cianubateri numinaa Trichodesmium erythraeum, che se tröven sü la süperfis da l'aqua. Vargün al sügeriss che 'l se referiss ai muntagn russ del circundari, rich de mineral, ciamaa "הרי אדום" (muntagn di Edumit o muntagn rübin in ebraich).
Prupietà fisich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La temperatüra de l'aqua in süperfis la resta custant a 21-25 °C e la visibilità l'è buna fina a circa 200 m, però el mar al è cunussüü per i vent fort e i curent periculus. El mar el se crea quand che l'Africa la se separa da l'Arabia, un muviment scumenzaa circa 30 miliun d'ann fa: adess a l'è dree a deventà püssee grand e, in acord al mudel del Tuzo Wilson, al deventarà un ucean.
Paes e cità de la costa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I paes de la costa del mar russ a hin:
- Costa nord:
- Costa ovest:
- Costa est:
- Costa süd:
- Cità:
Assab e Massaua, in Eritrea; Port Sudan, in del Sudan; Hala'ib, dispütada tra Sudan e Egit; Port Safaja, Hurghada, Suez, Sharm el-Sheikh e Dahab, in Egit; Eilat, in Israel; Aqaba, in Giurdania; Gidda, in l'Arabia Saudita, e Hudaida, in del Yemen.


text:
Calvatòn
Calvatòn (nòm uficiàl en Italià: Calvatone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha 1 254 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 13,5 km² e 'na densità de 93 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra (MN), Bòsul (MN), Cané (MN), Piadena e Turnada.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Calvatòn l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cile
El Cile (Chile in spagnöl) a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun l'Argentina, la Bulivia e'l Perù. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Santiago del Cile.
El gh'ha una süperfiss de 756.950 km² e una pupulaziun de quas 16.500.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1973 al 1990 el Cile a l'era una ditadüra de militar, che la cumandava el general Augusto Pinochet.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cile (nom ufizial: Républica de Chile) a l'é una repübliga presidenzial.
El president a l'è la Michelle Bachelet (del 2014).


text:
Gignés
Gignés (Italian: Gignese; Latin Medieval: Zinexium) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 981 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,9 km² e ona densità de popolaziun de 66 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Armagn (NO), Bruvél-Campugnin, Umegna e Stresa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gignés l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Roncafrèr
Articol in dialet mantuan
Roncafrèr o Roncafràr (Roncoferraro in Italiàn) l'é un comün italian, dla regiùn adla Lumbardìa, da 7.309 abitant in Pruincia da Mantua.
Legamm da föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Zel (MI)
Zel (nom ufizial in italian: Zelo Surrigone) l'è on cumün de la Provincia de Milan. El gh'ha 1 675 abitant e l'è tacaa ai cumün de Vermezz, Gud e Marmond. El se tröva a 19 km da Milan. La süperfis del teritori del cumün l'è de 4,4 km² e el se tröva a 114 meter sora el nivel del mar.
El nom par che 'l vegni de la parola latina "agellum", camp piscinin, forsi per el faa che el se tratava de un tuchel de terren afidaa cume liquidazion de un suldaa veteran anmò in de l'epuca dei Roman. La seconda part del nom la vegn de "Serugono" che l'è el nom de una fameja nobil medieval.
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zel, insema cunt i cumün de Calvignasch (anca lü de la provincia de Milan) e de Alzano Scrivia (provincia de Alessandria), el pöö vess cunsideraa el cumün püssee pian d'Italia, perchè el gh'ha on dislivell massim del territori comunal de 1 meter.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Zel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Geulugia
In general[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geulugia, dal grech Yῆ- (gê-, "tèra") e λoYoς (lógos, "discurs"), l'è la scienza che la stüdia la cumpusiziun, la strutüra, la storia e l'evulüziun del pianeta Tera, a partì da quand al s'è indürii fin al dì d'incö; la geulugia la tegn dunca cünt anca de fenomen fisich, biulogich e chimich. Da la fin del secul XX, la geulugia l'ha cumenciaa a met i man anca in del stüdi di alter pianeta e alter corp del Sistema Sular.
La geulugia l'è, in tüt i möd, dumà una broca di scenz de la tera: i alter scienz ligaa sü stregg cun la geulugia a hin:
- la geufisica, che la varda el dent de la Tera, duperand istrüment metüü in sü la süperfis upür in di puzz fin a poch chilometer suta tera; la geufisica muderna la dupera anca rilevament da satelit;
- la mineralugia, che la stüdia i minerai cuntegnüü in dii prei;
- la paleuntulugia, che la stüdia l'evulüziun di urganismi vivent che han vivüü in sü la Tera;
- l'astrunumia, quand i fenomen geulogich a vegnen da l'interaziun de la Tera cun di alter corp spazziai (per esempi cunt un meteurit).
Broch de la geulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geulugia la pò vess spartida in d'un badalüch de broch diferent, semper dent in del grüp dii scienz de la tera:
- Geulugia general: stüdi di mecanism e di prucess che han faa nass e han mudificaa la Tera;
- Litulugia: la varda, la descriv e la classifica i prei segund i sò carateristich de culur, tessidüra, urganizaziun di sò element (fabric);
- Sedimentulugia: la stüdia i prucess e i ambient ca permeten la furmaziun di prei sedimentari;
- Stratigrafia: a l'è 'l stüdi de l'urganizaziun in del temp e in del spazi dii sücessiun de tipi diferent de prei e de la sua età. Sa sa duperen i fossil, sa va dent in del camp de la biustratigrafia; sa sa cunsidera anca el temp, e sa meten in urdin in sequenza i straa de preia, se lavura in del camp de la cronustratigrafia;
- Geucrunulugia: el stüdi de l'età di prei, in sens assulüt;
- Geulugia tetonica: la stüdia i maner de sturziàss de la crusta de la Tera;
- Geulugia strutüral: la stüdia i maner de sturziàss di préi;
- Geumurfulugia: a l'è 'l stüdi di furm de la süperfiis de la Tera e de tüti i fenòmen che ghe dan urigin;
- Vulcanulugia: la stüdia, uviament, i vülcan;
- Climatulugia: la ciapa in esam el clima, saria a dì i andament de la cumpunent atmusferica de la Tera;
- Idrulugia: la stüdia l'aqua che gh'è nurmalment in natüra, e tüt i sò manifestaziun; (precipitaziun, fald idrich, basitt idrich);
- Pedulugia: la stüdia i teren, cusa hin, cume s'hin furmaa, la sò distribüzziun;
- Geuchimica: la stüdia i distribüziun di element chimich in tüti i cumpart de la Tera.
A gh'hin di alter südivisiun, duperaa per definì el camp de lavurà di geolugh: ghe poden vess la geulugia ürbana, che la varda i ambieent di cità, la geulugia aplicada, che la dupera i cugnussenz geulogich per met a pòost i prublema de l'om, la geulugia marina, per stüdià i mar, la geulugia mineraria, che la varda cunt l'ögg del geolugh i maner de mandà inanz i minier, e.v.i..


text:
Corda
Ona corda (gorda in d'on quai dialett tesines[1][2]) a l'è on rosc de fil intrezzaa vun con l'alter, che l'è bona de sostegnì sforz de trazion.
La pò vess fada su de materiai fibros (naturai o sintetegh) o metallegh: in tra i primm a cuntom anca la seda, la caneva, la juta e 'l nylon.
Etimologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla corda la vegn del latin popolar chorda, de origin greca[3] (chórdē in grech el voeur dì "budei"). L'è doperada anca in tanti alter lengov romanz (italian, portoghes e catalan corda, frances corde, spagnoeu cuerda, ocitan e piemontes còrda, forlan cuarde). El nomm latin classegh de la corda l'eva funis, che 'l se troeuva anca 'dess in de l'italian (e toscan) fune e in del sardegnoeu vune.


text:
Se ta cati ta copi
Se ta cati... ta copi! - titul uriginal in ingles: The searchers (I cercaduu) - l'è un cinema western del 1956 diret da John Ford. Int el 2009 l'è surtii la version in lumbard cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana).
Ricunussiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int el 1989 l'è stat scernii per la preservazion int el National Film Registry de la Libreria del Cungress di Stat Ünii d'America.
Int el 1998 l'American Film Institute el l'ha metüü al post nümer nuvantases de la classifega di 100 cinema püssee bej d'America, ma des agn dop, int la lista növa, l'è rivaa adiritüra al dudicesim post.[1]
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l 1868 e i henn passaa tri agn da la fin de la guera de secession americana. Un üss el se ver ins la prateria de l'ovest american. Ethan Edwards el turna a cà, e 'l tröva so fradel Aaron, la cügnada Martha, i so du fiöl Lucy e Debbie, el fiö penin Ben e 'l fiö adutiv Martin, d' urigin indiana. Cus'è che l'abia fat Ethan intra la fin de la guera e 'l mument del so riturn l'è mia ciar; de segür el gh'ha un bel poo de danee in gajofa. De surapüü, la divisa che 'l gh'ha sü l'è fata dai calzon de la cavaleria nurdista, e da un surtuu cun i galon da sergent cunfederaa. Ethan el salüda la so famia e suratüt el basa Martha ins el front, che la töva el bas seranda i ögg. La müsega de sutafond in 'stu mument l'è Lorena, una canzon in voga de quij temp là intra i suldaa de tüt dü i esercit, che la parlava de l'amur lassaa a cà per via de la guera. Quest i henn i prim segnal del fat che intra Ethan e Martha gh'è un sentiment prufond, prubabilment una relazion da prima del matrimoni e nonanmò quietada.
Dop la sena, Debbie la ghe dumanda a so barba Ethan de regalàgh un turnacol cume quel de so surela Lucy, e Ethan el tira fö da la baga una medaja de guera. Sta medaja lì l'eva mia una medaja di cunfederaa, l'eva l'Urdin de Santa Guadalüpa che in quij temp là l'eva la segonda medaja messicana püssee impurtanta.
El dì dop el riva 'l reverend Clayton, che'l rapresenta la legg int la zona, e 'l cunvinc Ethan e Martin a andàgh adree a la cacia d'una banda d'indian che i aveven apena fat un'incürsion int un ranch de la zona.
Critega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö l'è recugnussüü a nivel mundial cume vön di caplavur del John Ford, o adiritüra vön di caplaur püssee grand gener western, ma quand l'è surtii per la prima völta al cinema l'ha causaa reazion parecc diferent. De segür, gh'è di carateristegh mia trop bon, cume presempi certi bögg crunulogegh intra una scena e l'altra che i pören sfasà la storia anca de parecc agn. Ma i mutivazion principaj per la critega negativa i henn stat ideulogegh, cume presempi l'ambiguità ideologega de la storia, che l'ha causaa anca acüsazion de razzism, o la cumplessità psicologega del prutagunista principal, tüt rob che i le renden un cinema pütost dificultus de cumprend.[2]
Version in lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La version dupiada in lumbard, cürada dal TEPSI, l'e stada realizada suta la direzion del Yor Milano, che l'ha anca interpretaa di persunagg del film. La variant druvada per el dupiagg l'è la Koiné da la ferovia[3], per via di so trat linguistegh püssee omogeni, e donca püssee facilment cumprensibil in tüt i zonn lumbardofun de la Svizera.
Ligam in sü la red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (Ingles)AFI's website listing Top 100 films
- ↑ (Ingles) Studlar, Gaylyn. "What Would Martha Want? Captivity, Purity, and Feminine Values in The Searchers," in Eckstein & Lehman, pp. 179-182
- ↑ (IT) Il Giornale di Monza, Martedì 23/02/2010


text:
Gymnadenia conopsea
Gymnadenia conopsea l'è 'na piànta erbàcea de dimensiù picinìne che fà part de la famìa botànica de le Orchidaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta a portamènt bèl slanciàt, co le fòie che crès drìte, perpendicolàre al teré. La 'nfiurescènsa l'è bèla spèsa, cilìndrica, de 20 a 80 fiùr pesègn culùr lìla o che tìra al viòla, àle ólte pò a piö ciàr, condèn sperù 'ncürvàt envèrs el bas. 'Nvèrs séra i sènt de bù,
La fiurés 'ntrà la fì de la primaéra e l'istàt, 'nfìna al més de óst a segónt dei pòscc.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La preferés i pracc de mut, ma pò a le radüre 'ndèi bósch (boscài de pì o de zenéer). La crès tat sö teré calcàreo che silìceo ma col pH piötòst nèutro, teré bastànsa màgher e mìa tròp ömet ma mìa gne sèch.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa facilmènt sö le Alpi, l'è 'nvéce ràra söi Apenì; Se la càta facilmènt pò a 'n töta Europa föra che 'ndèl'àrea Dinàrica, e pò a 'n Asia endèla part setentriunàla a nord de l'Himalaya.
La crès del pià culinàr enfìna a chèl subalpì, la pöl rià 'nfìna ai 2400 méter söl leèl del mar.


text:
266
Avveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gallien e Sabinill consoi.
- El Paterno el finiss el sò mandaa 'me præfectus urbi.
- A la mòrt de l'Odenaa, coppaa del Meòni, la miee Zenòbia la nòmina el sò fioeu Vaballaa signor del Regn de Palmira, stat oriental secessionista de l'Imperi Roman.
- L'imperador roman Gallien ghe manda a Palmira on esercit comandaa de l'Aureli Eraclian, che però l'è battuu del general de la Zenòbia, el Zabdas.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrològi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Paradoss da Banach-Tarski
Ul paradoss da Banach-Tarski al mustra che al è pussíbil da tajá una bala da int un nümar finii da tocch e da rassemblá chiist tocch par furmá dò bale idénteghe à la prima, à maanch d'una isumetría. Cheest chí al mustra che al esiist di tocch mia-mesüràbil, senza che sa la utegnaress una cuntradizziú (la lunghezza, la süperfiis e ul vulümm i è di esempi da misüre). Cheest chí al remet in causa la nosta nuzziú intütiva da vulümm, gja che al gh'è mia da « créazziú » da matéria, dunca al esiist da le parte dal spazzi () par le quale la nuzziú da misüra (e dunca da vulümm) la gh'a mia da sentüü. Par iga una idea aprussimada intütiva da vargot ch’al sa passa, al cuventa dí che cheest chí al è inscí « paradussaal » che a dí che l’intervall [0, 1] al cuntegn « taant » puunt che tütt intreegh.
La demustrazziú da cheest paradoss la dröva l’assioma da la scèrnida, ch’al è staa e al è sémpar cuntestaa par un ceert nümar da matemàtich. D’otra manera, cada tentatiif par esibí di cungjuunt mia mesüràbil al dröva cheest assioma. In d’òolt tèrmen, u bé sa cunsidera che l’assioma da la scèrnida a l’è faalsc, u bé al cuventa amet che al esiist di cungjuunt mia mesüràbil .
Enunziaa dal paradoss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes A,B dò parte d’un cungjuunt E. Sa diis che A e B i è equidecumpusàbile seguunt un grup da trasfurmazziú G si al esiist dò sequenze finide da cungjuunt e tale che :
(par esempi, cada paralelugrama al è equidecumpusàbil à un retàngul)
L’equidecumpesabilitaa a l’è una relazziú d'equivalenza, dunca a l’è simétrica, reflessiva e transitive. À nutá chí che al saress mia interessaant da ga mett deent le umutetíe in G. Sa töö dunca generalameent ul grup da le isometríe (traslazziú e rutazziú).
Un cungjuunt E al è dii « dubiàbil » si al esiist düü cungjuunt A e B mia vöj taj che E=AB (üniú dis&midot;gjunta) e A,B,E i síes equidecumpusàbil .
Mustrá ul resültaa da Banach Tarski al vöör dí à mustrá che la bala ünitaa da al è dubiàbila seguunt ul grup da le isumetríe da .
Al cuventa infí da remarcá ul röö essenziaal gjügaa in cheest resültaa pal fatt che ul grup da le rutazziú dal spazzi al è mia cumütatiif : sa demustra che ul paradoss al è mia pussíbil íntal plà.
Un esempi da cungjuunt mia mesüràbil [Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes R una relazziú d'equivalenza definida par :
Sa al custrüiss inscí ul cungjuunt quozzieent , che sa l nota apó ( in cheest caas, la relazziú d'equivalenza a l’è sota intendüda.. ).
Al síes Sn un cungjuunt taal che Sn al cuntegn ün e noma ün elemeent da cada classa d’equivalenza da R. (Al è chí che sa al dröva l’assioma da la scèrnida, in efett sa saa mia custrüí una funziú da tala che la renvía ün e noma ün elemeent da cada classa d’equivalenza, dunca a semm obligaa a druvá l’assioma da la scèrnida.
Sa pöö mustrá che Sn al è mia mesüràbil (i.e. che al partegn mia à la tribü da Lebesgue).


text:
Rap italian
Ül Rap italian l'è la traspusisiün dal rap american, legà anca lü a la cùltura hip hop. In Italia al sa svilùpa in di prim ann '80 passand dai testi in ingles (es. Let get dizzy opur Ontha Run dai Radical Stuff, in dal 1992) a quei in lengua italiana, ma l'è in di ann nuvanta che i grupp appartenent a la scèna hip hop incidan i prim CD: Dj Gruff cun la cumpilation Rapadopa (1993) e Sangue Misto cun SxM (1994). In di ann 2000 ül rap italian l'ha riscuntrà una crescita cumercial cun ül lancc mediatic da tanti rapper e la nascita dai cumpetisiün cum'é TecnichePerfette e 2TheBeat.
Cuntegnüü
Gli ann '80: La Old School[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jovanotti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jovanotti (ver nom: Lorenzo Cherubini), che a Roma l'ha cugnusü ül rap, in dal 1987 incid ül sö prim disc: Jovanotti for President.
Gli ann Nuvanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primi ann '90[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'inisi di ann '90 sa movan i rapper di "Posse", termin ingles cal significa "grupp".
La fin di ann '90[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
V'un di prutagunist da l'età d'or dal rap italian l'è Joe Cassano, rapper cresüü musicalment tra New York e Bulogna.
Dopu ül 2000[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Categurji[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül Rap italian udiern l'è divisibil in 3 categurji:
- L'hip hop underground classic
- L'hip hop da massa
- La categuria impegnada


text:
Cungjuunt vöj
In matemàtica, ul cungjuunt vöj al è ul cungjuunt cuntegniint nissü elemeent.
Cuntegnüü
Nutazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj al pöö vess nutaa (ch’al deriva da la lètera Ø da l'alfabet Nurvegées e ch’al è da le völte cunfundüda cun la lètera Grega Φ), u sémplismeent {}, düü acolade dervaant e saraant cuntegniint... nagott. La nutazziú Ø al è stada intrudüida pal matemàtich Français André Weil dal grup Burbaki.
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Par cada cungjuuntA, ul cungjuunt vöj al è un sübcungjuunt da A :
- A cungjuunt, .
- Par cada cungjuuntA, la üniú da A cul cungjuunt vöj a l’è A :
- A cungjuunt, Ø .
- Par cada cungjuuntA, l'intersezziú da A cul cungjuunt vöj al è ul cungjuunt vöj :
- L’ünich sübcungjuunt dal cungjuunt vöj al è ul cungjuunt vöj sí-istess. :
- A cungjuunt, A ⊂ Ø ⇒ A = Ø
- Ul cardinaal dal cungjuunt vöj al è 0, in particülaar ul cungjuunt vöj al è finii :
- Card(Ø) = 0
I matemàtich i preferiss parlá dal cungjuunt vöj plütòost che d`un cungjuunt vöj. In efett, in la teuría di cungjuunt, düü cungjuunt i è iguaj s'i cuntegn i istess elemeent : inscí, al pöö vess noma ü cungjuunt cuntegniint nissü elemeent.
Dificültaa da la nuzziú da cungjuunt vöj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj la curespuunt mia a nagot ; al è da fatt un cungjuunt ch’al cuntegn nagot, però in tant che cungjuunt al è mia nagott. Cheest puunt al è da spess difícil a capí al guur. Sa pöö, al fí da mej al cumpreent, cumpará un cungjuunt a un sach : un sach vöj al è vöj, però ul sach in sí istess al esiist.
In l’istessa manera, la nutazziú {Ø} la gh'a mia l istess sentüü che Ø. La darera nutazziú la descriif un cungjuunt ch’al cuntegn nagot cura che la prima la descriif un cungjuunt cuntegniint un elemeent : ul cungjuunt vöj. Sa pöö, al fí da mej cumpreent, retöö l'analugía dal sach vöj. Un casset cuntegniint un sac vöj - {Ø} - al è mia vöj - Ø - e al cuntegn bé un uget.
Sa pöö apó vess scjocaa par la prima prupietaa chí-da-sura, i.e. ul fatt che ul cungjuunt vöj al síes un sübcungjuunt da qual-sa-vöör cungjuunt A. Dapress la definizziú d'un sübcungjuunt, cheest chí al vöör dí che par tütt elemeent x da Ø, x al partegn a A. Resunemm a cuntrario: si ul cungjuunt vöj al è mia cuntegnüü in A, alura al esiist almaanch un elemeent dal cungjuunt vöj ch’al partegn mia a A. Adess, a gh’è nissü elemeent íntal cungjuunt vöj, dunca plüü particülarameent nissü elemeent dal cungjuunt vöj ch’al partegn mia a A. Sa en cunclüüt dunca che cada elemeent da Ø al partegn a A e dunca che Ø al è un sübcungjuunt da A. Plüü generalament, tüta prupusizziú scumenzaant par « par cada elemeent da Ø » al è vera.
Ul cungjuunt vöj in la teuría assiumàtega di cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj al è essenziaal in la teuría assiumàtega di cungjuunt u teuría ZFS, La suva esistenza a l’è assürada par l'assioma dal cungjuunt vöj. La suva ünicitaa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
Da plüü, sa pöö demustrá druvaant ul schéma d'assioma da séparazziú , che cada assioma ch’al al afirma l'esistenza d'un qual-sa-vöör cungjuunt al implica l'assioma dal cungjuunt vöj.
Ul puunt da vista categòrich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj al pöö vess caraterizaa fisc semplismeent cuma uget da la categuría dij cungjuunt. Al è in efett l'ünich uget igaant la prupietaa sigütanta:
Par cada cungjuunt E, al esiist una e noma una flezza da Ø veers E.
Bé intendüü, íntal caas da chesta categuría, flezza al signifía aplicazziú . Plüü generalament, un uget che, int una categuría, al gh'a chesta prupietaa a l’è cjamaa un uget inizziaal.


text:
Aktuelle Position
Plazzas libras
La direcziun generala da la SRG SSR tschertga collavuraturas e collavuraturs qualifitgads, productivs ed engaschads cun senn per il service public. Per coordinar las tschintg interpresas Schweizer Radio und Fernsehem (SRF), Radio Télévision Suisse (RTS), Radiotelevisione svizzera (RSI), Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) e Swissinfo porscha la SSR numerusas professiuns ed activitads interessantas. Tut las purschidas correspundentas vegnan publitgadas sut plazzas libras .
La SSR è ina patruna innovativa e conscienta da la responsabladad. Ella porscha cundiziuns d'engaschament e da lavur attractivas e dat paisa a scolaziuns e perfecziunaments professiunals da las collavuraturas e dals collavuraturs.
Login per candidats
Avais Vus gia As registrà? Lura pudais Vus puspè As annunziar directamain via quest link en las Plazzas libras.
Abunament da plazzas
Vulais Vus vegnir infurmà/-ada regularmain davart las plazzas libras?


text:
Televisiån
Artéccol in dialatt bulgnais
La televisiån (parôla nôva ch'la vén dal grîg par "visiån luntèna") l'è ón dî mèz ed comunicaziån pió cgnossó e pió druvè int'al månd, ch'l è la trasmisiån e la difusiån luntèni d'imâgin e 'd són. L'è ón dî mèz ed comunicaziån ed mâsa. All'è stä invantä in dal 1925 a Lòndra, da John Logie Baird.
Considerè l'evoluziån d'la râdio, ch'la psêva trasmétter såul dî són, l'è stè strolghè par tant bâl d inventûr in di mondi 'd pajîs, prémma par l'esêrcit e pô i l'àn spargujè anch' a la zänt sóbbit dåpp la fén d'la secånda guèra mundièl.
Sénd ch'l è fâzil da druvèr e ch'la cåssta anch pôc, l'è stè druvè anch dai giurnalésst e däl staziån radio e anch par trasmétter tànt fôrm ed divertimänt, cme dî film, dî telefilm e varietè bän cgnossó.
Cme la funziånna[modifica | mudéfica la surzéia]
Mänter che pr'al sån as psêva druvèr la téttnica d'la radio, par riprànnder as avéva da druvèr däl nôvi soluziån. I strulghénn ed trasmétter såura un schermo däli imâgin eletrònichi ripraisi par 'na telecamera e 'd trasmétteri pr'äli ånnd d'la radio.


text:
Tarascon (FR-13)
Tarascon (Tarascona 'n italià; Tarascón en spagnöl; Tarascó 'n català) l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del del cantù omònim e 'l fa part del circondàre (arrondissement) de Arles e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône. El g'ha 'na popolasiù de 13 105 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 73,97 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 3 méter a 'na altèsa màsima de 200 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
San Pederburgh
San Pederburgh (CaHkT-ПeTepбypr/Sankt-Peterburg in rüss; Sankt Petersburg in tudesch; Saint Petersburg in ingles; Saint-Pétersbourg in frances; San Pietroburgo in italian; San Petersburgo in spagnö; Sint-Petersburg in ulandes; São Petersburgo in purtughes) a l’è, cun 4.568.047 abitant (2008), la segunda cità de la Rüssia per pupulaziun e 'l port püssee impurtant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è al nord-ovest de la Rüssia, in sül delta del fiüm Neva, in del toch püssee a est del Golf de la Finlandia.
Storia e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'ha fundada in del 1703 el zar Peder el Grant che'l vureva fala vegnì la növa capital de l'Imperi Rüss. El so nom al vegn de l'ulandes Sankt Piter burkh.
In del 1914, al principi de la Prima Guera Mundiala, la cità a l'è stada ciamada Petrograd (ПeTporpaд), perchè el sò nom uriginal al pareva trop tudesch.
In del 1924 l'ha müdaa el nom in Leningrad (ЛeHиHrpaд), in unur del Lenin.
A la fin, in del 1991, l'ha ciapaa anmò el sò prim nom, San Pederburgh.
I sò abitant la ciamen intra de lur Pìter (ПиTep).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Valentina Ivanovna Matvijenko (del 2003).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è gemelaa cun:
- Amburgh, Germania
- Belgrad, Serbia
- Danzica, Pulonia
- Debrecen, Üngheria
- Dresda, Germania
- Erevan, Armenia
- Göteborg, Svezia
- Isfahan, Iran
- Istanbul, Türchia
- Jeddah, Arabia Saudita
- Khartoum, Sudan
- Košice, Sluachia
- Lansing, Stat Ünì d'America
- Los Angeles, Stat Ünì d'America
- L'viv, Ücraina
- Manchester, Regn Ünì
- Melbourne, Australia
- Milan, Italia
- Mumbai, India
- Naypyidaw, Myanmar
- Osaka, Giapun
- Òslo, Nurvegia
- Plovdiv, Bülgaria
- Porto Alegre, Brasil
- Québec, Canada
- Rishon LeZion, Israel
- Rotterdam, Paes Bass
- Shanghai, Cina
- Sofia, Bülgaria
- Turku, Finlandia
- Varsavia, Pulonia
- Zagabria, Cruazia


text:
Famìa (biologìa)
En biologìa, la famìa l'è 'na unità sistemàtica e 'na categorìa tasonòmica colocàda entramès ai ranch principài de ùrden e zèner.
Isé come che söcét condèi óter leèi (categorìe) tasonòmich dei éser vivèncc, e per vìa de la dificoltà enòrme che se tróa quan che se g'ha de clasificà sèrte spéci, divèrse famìe le pöl véser ragrupàde en super-famìe, e i indivìdui de 'na famìa i pöl organizàs en sata-famìe (e chèste amò en infra-famìe).
La famìe l'è la categorìa tasonòmica piö 'mportànta dòpo del zèner e la spéce. I detài precìs de la nomencladüra formal i depènt dei "Còdes de Nomencladüra" (manöài che goèrna la nomencladüra biològica).
Nomencladüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm de 'na famìa l'è custitüìt de 'n radicàl e de 'na dezinènsa. Per dàga nòm a 'n taxón familiàr, el radicàl che se dopèra el sarà chèl del genitìf del nòm del zèner tìpich de la famìa (mìa chèl con piö tàte spéci o chèl piö cunusìt). Isé, del zèner Homo, che per genitìf el g'ha Hominis, se ciàpa el radicàl Homin-, e de chèl se derìa el nòm de la famìa Hominidae.
Per la dezinènsa, che l'è chèla che la permèt de capì che el taxon en quistìù el g'ha el ranch de famìa, la vària a segónda del grùpo de organìsmi.
Famìe botàniche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- En botànica la dezinènsa de le famìe l'è -aceae (per ezèmpe Asteraceae). Per sèrte famìe importànte ezìste dei nòm tradisiunài che i ìa zamò 'n üzo amò prim de la sistematizasiù de la nomencladüra che però i vé dopràcc sèmper de méno e sèmper come sinònim de nòm piö atuài. Per ezèmpe, el nòm tradisiunàl de Compositae l'è sinònim de chèl che al dé d'encö 'l se ciàma 'n maniéra piö corèta Asteraceae. Dei óter ezèmpe famùs: Gramineae (=Poaceae), Leguminosae (=Fabaceae), Umbelliferae (=Apiaceae), Guttiferae (=Hypericaceae), ecc.
Stória del concèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Famìa l'è 'na paròla de urìgin latì (familia, plural: familiae). El concèt de famìa come categorìa tasonòmica l'è bastànsa recènt. En botànica, la paròla familia l'è stàda coniàda del botànich fransés Pierre Magnol endèl sò Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur del 1689. En chèla òpera lé, el ciàma familiae 76 grùpi de piànte che 'l g'ha discriìt endèle sò tàole. El concèt de categorìa a chèl tép là l'ìa amò ai inìsi, e isé el prefàsio del Prodromus el pàrla de reönéser le sò famìe en zèner piö gràncc, e chèsto el sarès sbagliàt per l'üzo che se fà adès de la paròla.
El [[Linèoel g'ha dopràt la paròla "familia" endèl sò Philosophia botanica (1751) per rifeerìs a grùpi piö gràncc de piànte: àlber, piànte, féles, pàlme, ecc. Lü 'l g'ha dopràt chèsto tèrmine apéna endèla sesiù morfològica del lìber. Piö tàrde, endèle püblicasiù franséze de botànica, a pàrter de Michel Adanson (Familles naturelles des plantes, 1763) enfìna a le fì del sècol XIX, la paròla franséza famille l'è stàda dopràda come 'n sinònim de la paròla latìna ordo (ùrden). Bezògna tègner en cönt che ordo, endèle òper del sècol XIX compàgn del Prodromus del de Candolle e del Genera Plantarum de Bentham & Hooker, l'è stàda dopràda col significàt che adès se ghe dà al ranch de famìa.
Per la zoologìa, famìa l'è ach 'na categorìa 'ntermédia 'ntrà 'l ùrden e 'l zèner; e isé l'è stàda prezentàda de Pierre André Latreille endèl sò Précis des caractères génériques des insectes, disposés dans un ordre naturel del 1796. Lü 'l g'ha dopràt le famìe ('na part de chèste lasàde sènsa nòm) endèn quach vergü ma mìa 'n töcc i sò ùrdegn de "insècc" (che dòpo i g'ha töt dét töcc i artròpodi).
Adognimòdo, a pàrter del sècol XX, la pròla "famìa" l'è stàda dèmper dopràda endèl sènso modèrno. El sò üzo e le sò dezonènse caraterìstiche dei nòm dei taxon che aparté a chèsta categorìa i è definìcc endèi Còdes Internasiunài de Nomencladüra Zoològica e Botànica.


text:
Verden
Verden (Veern in bass todesch) a l'è ona città de la Germania.
La se troeuva in del Land de la Bassa Sassònia e la cunta 26 668 abitant (dato del 31. Dic 2013. L'è traversada del fiumm Aller.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Alt Medioev l'è stada el loeugh de on massacher tremend ordinaa del Carlo Magn. De fatt quell lì in del 782 l'aveva battuu i Sasson in d'ona battalia e poeu vist che quei là voreven minga giuràggh fedeltà a lù, l'ha ordinaa de coppànn circa 4500. I studios del dì d'incoeu però pensen che i font antigh che l'hann cuntaa sù 'sta stòtria pòden avè faa di error in de la narrazion e in de la traduzion: infatti se pensa che i Sasson sien staa esiliaa, e minga mazzaa.
In del XV secol Verden l'ha ciappaa el titol de città libera imperial, titol conservaa fina a la Guerra di Trent'Ann, quand che l'è vegnuu on territòri svedes cont el nòmm de Principaa de Verden. El principaa l'è duraa fina al 1866, quand che l'è entraa a fà part del Regn de Hannover. On quai ann dòpo l'è diventada todesca.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Polònia:
- Havelberg, Germania.
- Bagrationovsk, Russia.
- Saumur, Francia.
- Warwick, Regn Unii.


text:
Straubing
Straubing l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Baviéra (Niederbayern).
Straubing l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del circondàre de Straubing-Bogen ma del pont de vìsta aministrtìf de chèst öltem la na fà mìa part.
La cità l'è postàda sö le spònde del Danùbio e l'è 'l cènter piö 'mportànte del Gäuboden, 'na zòna de teré fèrtii, sitüàda a mesdé de la Forèsta Bavaréza.
L'è cunusìda perchè l'è séde del segónt fèstival fulclurìstich piö 'mportànt de la Baviera (dòpo de l'Oktoberfest de Mònaco), ciamàt Gäubodenvolksfest e che 'l vé celebràt töcc i agn endèl més de óst.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)