text:
Plinius il Giuven
Gaius Plinius Caecilius Secundus, er Plinius il Giuven, latin Plinius minor (* tranter ils 25 d’avust 61 ed ils 24 d’avust 62 a Novum Comum, uss Como, Italia Superiura; † ca. 113 u 115 probablamain en la provinza Bithynia et Pontus), è stà in advocat e senatur roman ch’è stà activ dal temp dals imperaturs Domitian, Nerva e Trajan. Sco ses aug, il perscrutader da la natira Plinius il Vegl, è el restà en memoria a la posteriuritad surtut en connex cun si’ovra litterara, en spezial pervi da las Brevs da Plinius.
Las brevs, las qualas Plinius il Giuven ha edì anc da ses temp da vita, furman in’impurtanta perditga areguard il pensar e la moda da viver entaifer ils circuls dals regents romans a l’entschatta dal principat. Spezialmain enconuschenta – sper sia descripziun da l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 – è daventada sia correspundenza cun l’imperatur Trajan (cumparida postum). Questas brevs ch’el ha scrit sco administratur da la provinza Bithynia et Pontus furman ina funtauna istorica d’emprima qualitad areguard l’administraziun da las provinzas romanas.
Nev da Plinius il Vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Gaius Caecilius Plinius è probablamain naschì l’onn 61 u 62 a Novum Comum, la citad da Como odierna. Dal temp da Gaius Iulius Caesar era l’Italia Superiura vegnida auzada en il rang d’ina colonia da burgais romans (colonia civium Romanorum). Sia mamma era la sora da Plinius il Vegl, ses bab probablamain Lucius Caecilius Secundus che vegn menziunà en in’inscripziun a Como. La famiglia appartegneva al stan dals chavaliers e possedeva enturn il Lai da Como plirs bains rurals e villas.
Suenter avair pers probablamain vaira baud ses bab, ha l’aug prendì il figl da sia sora en sia protecziun. La grond’impressiun che quest parent ha fatg sin l’adolescent resorta cleramain da las brevs publitgadas. Plinius il Vegl era gia vegnì da giuven a Roma ed en contact cun las famiglias dominantas da la chapitala. El era surtut s’occupà cun la filosofia stoica ed aveva sviluppà, visitond regularmain l’iert botanic d’in medi grec, in grond interess per las scienzas natiralas.[1] Suenter l’onn 52 è el sa deditgà a studis extendids ed ha publitgà pliras ovras, tranter auter ina scienza natirala che collectescha en 37 cudeschs la savida accessibla da ses temp. Davart l’activitad da ses aug rapporta Plinius il Giuven a moda detagliada e plain admiraziun:
«A partir da la festa da Vulcanus [22 d’avust] cumenzava el a lavurar cun illuminaziun, [...] e quai ditg avant l’alva dal di. L’enviern però lavurava el a partir da l’ina u las duas da la notg, savens gia a partir da mesanotg. El era però bun da durmir da tut temp e fitg bain – magari amez la lavur – per cuntinuar silsuenter ladinamain cun si’activitad. Avant il far di gieva el tar l’imperatur Vespasian – pertge che er lez duvrava la notg per lavurar – e procurava silsuenter la fatschenta ch’al era vegnida adossada. Returnà a chasa sa deditgava el il rest dal di a ses studis.»[2]
Plinius il Giuven attesta a ses aug in spiert viv ed attent e gronda diligenza. Per midar lieu a Roma ha Plinius il Vegl cusseglià a ses nev da far diever d’ina purtantina enstagl d’ir a pe, perquai ch’i giaja uschiglio a perder custaivel temp da studi. E sin viadi aveva il perscrutader da la natira adina a disposiziun in stenograf cun cudesch e tavla da scriver.[3]
«Perquai», uschia s’exprima Plinius il Giuven, «stoss jau rir sche tscherta glieud ma numna in scienzià diligent – jau che sun en congual cun el il pli grond smarschun. Ma sun forsa be jau distratg tras obligaziuns publicas e talas envers mes amis? Tgi da quels che deditgeschan lur entira vita a la scienza na stuess betg avair l’impressiun sper el d’esser quasi in siemiader e valanagut?»[4]
La vischinanza da Plinius il Vegl tar l’imperatur Vespasian è stada colliada cun surpigliar dapi l’entschatta dals onns 70 divers auts posts en l’administraziun da las provinzas. Il davos è el daventà l’onn 77 prefect da la flotta imperiala en la part occidentala da la Mar Mediterrana. En il quartier principal da questa flotta a Misenum al han er accumpagnà sia sora e ses nev.[5]
Perditga da l’erupziun catastrofala dal Vesuv[modifitgar | modifitgar il code]
L’erupziun dal Vesuv l’onn 79 ha muntà per Plinius il Giuven, il qual ha vis l’eveniment cun agens egls, ina vieuta en sia biografia. En il decurs da questa disgrazia ch’ha durà plirs dis è ses aug vegnì per la vita, empruvond quel d’evacuar sur la mar persunas che tschertgavan agid. Damai che Plinius il Vegl aveva adoptà ses nev tras testament, ha quel surpiglià a partir da quel mument sut il num Gaius Plinius Caecilius Secundus la facultad dal defunct, sia clientella e l’access da ses aug als circuls regents en l’Imperi.
Anc en in auter reguard era Plinius tuttavia conscient pli tard da la muntada da quest eveniment e da l’atgna rolla sco perditga. A l’istoriograf Tacitus, cun il qual Plinius tgirava contacts amicabels, ha el scrit:
«Ti ma supplitgeschas da ta scriver davart la mort da mes aug, sinaquai che ti possias far palais quella a moda tant pli vardaivla a la posteritad. Jau t’engraziel persuenter; pertge che jau sai che sia mort vegn a cuntanscher gloria immortala, sch’ella vegn descritta da tai. (...). Jau consideresch quels sco beads, als quals ils Dieus concedan ubain da far quai ch’è degn da vegnir scrit ubain da scriver si quai ch’è degn da vegnir legì; sco ils pli beads consideresch jau però quels che vegnan da far tant l’in sco l’auter. Tar quests ultims vegn a tutgar mes aug grazia a sias e tias scrittiras. Tant pli gugent ademplesch jau quai che ti giavischas, gea ta supplitgesch schizunt persuenter.»[6]
La descripziun dals eveniments cumenza cun l’avantmezdi dals 24 d’avust, cura ch’il perscrutader da la natira e sia sora èn vegnids rendids attents ad in nivel d’ina furma e grondezza tut speziala. El decida – per motivs da perscrutaziun – da s’avischinar a quel cun agid d’ina nav a vela rapida ed envida ses nev d’al accumpagnar; quel però preferescha da cuntinuar cun ses studis. Cura ch’ina enconuschenta che viva al pe dal Vesuv al dumonda en scrit da la vegnir a spendrar sur la mar, mida Plinius il Vegl ses plan e sa volva cun in bastiment a quatter rembladers directamain vers il territori da catastrofa. Sias observaziuns dal fenomen da la natira che sa preschenta a moda adina pli smanatschanta dictescha el a ses scrivant.
La plazza d’atterrament previsa è gia nunaccessibla. Enstagl da returnar a Misenum, sco che quai era vegnì tratg en consideraziun, debartgescha l’expediziun da salvament en in auter lieu. Là emprova Plinius il Vegl da quietar ils preschents, fa bogn e mangia insatge. E spetgond sin vent favuraivel sa metta el demonstrativamain a durmir; ma pli tard, giond els vers la mar, stenscha el.[7] Tenor Bütler haja Plinius il Giuven descrit ses aug tenor l’ideal dal sabi stoic: el sa lascha guidar da la sauna raschun e s’avischina al privel cun sang fraid; ses agir e segnà da la prontadad da gidar e da fidaivladad a ses duair fin la mort.[8]
Plinius il Giuven era restà suenter la partenza da ses aug vi da ses studis, aveva fatg bogn, mangià insatge ed era sa mess a ruaus. Ma bainbaud vegn el sveglià da squass da la terra che surpassavan per lunschor quai ch’ins era uschiglio disà en la Campania. Ensemen cun sia mamma inquietada è el sa mess davant chasa en direcziun da la mar ed ha reprendì la saira ses studis cun in cudesch da Livius. La proxima damaun marvegl, tar ina glisch dal di be fustga, èn ins s’accurschì il privel da sbuvada dals edifizis ed è perquai sa resolvì da bandunar Misenum. Entamez il chatschim privlus d’in’entira fulla da glieud e tirond la mamma cun sai ha Plinius observà fenomens nunenconuschents, sco la mar ch’era quasi vegnida chatschada enavos e traguttida dal terratrembel ed in grond dumber d’animals da la mar ch’eran restads enavos sin la riva. Malgrà las supplicas da la mamma da la bandunar e da fugir persul il pli spert pussaivel, è Plinius restà tar ella; e vegnind il tschiel adina pli stgir, èn els s’allontanads in pau da la massa e da la via per betg vegnir zappitschads en la stgirezza da la fulla en panica.
«Strusch che nus eran ans mess giu, èsi vegnì stgirenta notg – betg sco d’ina notg senza glina e nivlusa, mabain sco sch’ins stizza la glisch en stanzas serradas. Uss udiv’ins a cridar dunnas, a plirar uffants ed a sbragir umens; ils ins clamavan lur geniturs, auters lur uffants u lur consort; intgins han enconuschì in l’auter vi da las vuschs, quels han deplorà lur atgna disfortuna, ils auters quella da lur confamigliars e per spir tema da la mort desideravan intgins la mort. Blers auzavan ils mauns vers ils Dieus, auters pretendevan ch’i na dettia nagins Dieus pli e che la davosa e perpetna notg dal mund haja cumenzà.»[9]
Cura che fieu lontan ha sclerì in pau la cuntrada e la plievgia da tschendra e la fimera han laschà suenter, èn ins puspè returnà a Misenum. Là era en il fratemp tut sepulì sut ina grossa stresa da tschendra ch’ha fatg sin Plinius l’impressiun sco sche tut fiss cuvert cun naiv. «La tema ha però dominà, pertge ch’il terratrembel ha cuntinuà ed intgins mez nars han sgiamià lur atgna disfortuna e quella dals auters cun terriblas profezias.» Malgrà tut il succedì ed il fatg ch’il privel n’era anc betg passà, han Plinius e sia mamma decidì da restar a Misenum fin ch’els vegnian a savair novas davart l’aug resp. frar.[10]
Advocat e derschader[modifitgar | modifitgar il code]
Cun 18 onns (ca. l’onn 80) è Plinius gia passà si davant dretgira sco oratur. Sia scolaziun aveva el frequentà a Roma. Tranter ses magisters sa chattava il famus retoricher Quintilian. Suenter avair terminà sia furmaziun sco giurist ha el maridà si’emprima dunna, da la quala il num n’è betg enconuschent. Sia segunda dunna è stada la figlia dal ritg Pompeia Celerina, ma gia sut Nerva (96–98) era el puspè vaiv. La terza lètg ha Plinius serrà ca. l’onn 100 cun Calpurnia, a la quala èn drizzadas pliras da sias brevs.[11] Circa dal medem temp sco ch’ha cumenzà si’activitad sco oratur davant dretgira, ha Plinius surpiglià ses emprim uffizi public. Sco decemvir stlitibus iudicandis s’occupava el da cas da dretg civil.[12] Tuttina sco ils auters uffizis dal cussegl dals vigintivir steva quel per ordinari a l’entschatta d’ina carriera da senatur da pli tard.
Las experientschas ch’el ha pudì rimnar sin il sectur da la giurisdicziun tematisescha Plinius repetidamain en las brevs publitgadas. Tar ils agens pledoyers sa stentava el surtut da persvader cun tractar la materia minuziusamain ed en detagl. «Per pudair plaschair e persvader dovra l’oratur temp e peda; ma laschar enavos in guegl en il cor da l’auditori po be quel che na sgrifla betg be, mabain fora profund.»[13]
Fitg malcuntent sa mussa Plinius cun la tendenza da reducir adina pli fitg il temp da discurrer davant dretgira:
«Pertge che quels che discurran vulan pli gugent avair defendì che defender e quels che taidlan vulan pli gugent esser a fin che da sa far in’opiniun. Uschè gronda è la negligientscha, uschè gronda è la marschadetgna ed uschè grond è il spretsch envers la lavur ed ils ristgs dals advocats. U essan nus forsa pli sabis che noss perdavants, pli gists schizunt che las leschas che laschan tiers tantas uras, tantas sesidas, tantas suspensiuns? Eran quels apatics e terriblamain plauns, e discurrin nus pli cler, chapin nus pli spert, truain nus pli conscienziusamain che nus chatschain tras entaifer paucas uras d’aua cas, per ils quals i vegniva duvrà pli baud pliras sesidas?»[14]
Collià cun l’infurmaziun ch’el sez saja pli savens en funcziun sco derschader che sco advocat, accentuescha Plinius ch’el admettia adina il temp da discurrer maximal che vegnia giavischà. Ins na possia gea gnanc giuditgar las dimensiuns d’in cas avant l’audiziun. Pazienza saja la pli impurtanta qualitad dal derschader ed ina premissa essenziala per giustia.[15]
La moda da processar da quel temp crititgescha Plinius cun pleds clers. Blers da ses collegas pli giuvens numna el «giuvenots obscurs» (adulescentuli obscuri) che na vegnian betg introducids cun tut respect en la sfera da dretgira sco pli baud ils giuvens ils pli adattads, mabain che penetreschian en quella senza nagin respect. In’atmosfera correspundenta regia er en la sala da dretgira, nua che vegnian cumprads claqueurs che giajan vinavant da debatta tar debatta.
«Sche ti vas ina giada a spassegiond tras la basilica e vuls savair quant bain u mal ch’ils singuls oraturs discurran, na dovras ti betg l’emprim ascender il tribunal e na dovras betg tadlar tiers. Ti engiavinas quai tgunschamain; il mender oratur è quel, al qual vegn applaudì il pli dad aut.»[16]
Senatur en temps segnads d’ina vieuta politica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils uffizis che Plinius il Giuven ha percurrì en rom da ses cursus honorum avant e durant si’appartegnientscha al Senat roman, lur successiun e durada sa laschan per part reconstruir or d’indicaziuns che Plinius ha sez fatg en sias publicaziuns sco er or d’ina inscripziun ch’è sa mantegnida en sia citad natala Como. Tenor quai è el stà suenter il decemvirat ca. l’onn 82 – dal temp da regenza da Domitian (81–96) – tribun militar en Siria, ca. l’onn 88 questor, ca l’onn 92 tribun dal pievel e l’onn suenter pretor. Dal temp da la midada da regenza da Domitian a Nerva (96–98) era el, sco praefectus aerarii militaris, responsabel per l’administraziun da la cassa, or da la quala vegnivan pajadas las contribuziuns als legiunaris pensiunads. Sut Trajan (98–117) è Plinius stà responsabel ils onns 98–100 sco praefectus aerarii Saturni per l’aerarium, la cassa statala che vegniva tegnida en salv en il tempel da Saturn. L’onn 100 è el stà consul suffectus, parallel al terz consulat successiv da l’imperatur Trajan. L’onn 103 è Plinius stà en uffizi sco augur e dal 104 al 107 responsabel per la cura alvei Tiberis et cloacarum urbis, vul dir per la surveglianza dal letg dal flum e per il livel da l’aua dal Tiber sco er per la chanalisaziun da la citad da Roma.
La muntada e la multifariadad dals divers uffizis mussan ch’igl era reussì a Plinius d’occupar la posiziun da ses aug e da tgirar las bunas relaziuns tar la dinastia flaviana. E la confidenza dals imperaturs en sia persuna è er sa mantegnida suenter la midada da la pussanza da Domitian tar ils imperaturs adoptivs Nerva e Trajan. La carriera armonica da Plinius ha per part manà entaifer l’istoriografia a critica envers sia persuna, damai ch’el na saja betg sa distanzià dal reschim despotic dals ultims onns da regenza da Domitian. Da vart da Plinius sez resorta en las brevs il maletg d’ina resistenza fitg secreta, la quala vegniva er pronunziada en la sfera privata be cun gronda precauziun. Ina da las brevs tracta la memoria a la malsogna e mort da ses bun ami Corellius Rufus. Rufus suffriva d’ina greva gutta ch’è sa derasada davent dals pes sur tut ils members. «Jau al hai visità ina giada dal temp da Domitian, cura ch’el giascheva malsaun en sia chasa da champagna. Ils sclavs èn sa retratgs da la chombra; quai era usità tar el cura ch’arrivava in da ses amis intims. E schizunt sia dunna ans ha bandunà, cumbain ch’el la confidava tut. El ha guardà enturn ed ha ditg: ‹Pertge crais ti che jau supportia uschè ditg questas terriblas dolurs? – Be perquai che jau vuless viver almain in di pli ditg che quest scroc.›»[17]
Da refusar explicitamain il terror che Domitian haja exequì dapi l’onn 92[18], uschia Plinius, saja stà pussaivel ad el ed a ses collegas en il Senat pir suenter che quest regent saja vegnì allontanà. Ils onns precedents saja il Senat stà in’assamblea tementada e daventada mitta, la quala l’imperatur haja convocà per banalitads ubain per commetter gronds malfatgs e la quala haja gì ina sort tant ridicula sco trista. Sasez e l’adressat da sia brev Aristo enserra Plinius explicitamain cura ch’el scriva da las incunvegnientschas ch’ins haja observà sur blers onns, «quai ch’ha fatg daventar noss spiert indifferent, al ha rut e demoralisà»:
«Il giuf dals onns passads ha, sco sur autras bellas tradiziuns, er rasà ora sur ils dretgs dal Senat il vel da l’emblidanza. Quants paucs han numnadamain la pazienza da vulair emprender insatge ch’els na pon tuttina betg duvrar pli tard! E vitiers vegn anc ch’i n’è betg simpel da mantegnair quai ch’ins ha emprendì sch’i manca l’exercizi. Perquai essan nus stads mal preparads e senza experientscha cura che la libertad è returnada, e fascinads da sia dultschezza essan nus sfurzads da far baininqual chaussa avant che nus savain endretg co l’applitgar.»[19]
En in’autra brev accentuescha Plinius però er in’atgna rolla activa en l’opposiziun cunter in dals acts arbitraris da Domitian, numnadamain cura che quel ha bandegià tranter il 88/89 ed il 93/94 ils filosofs da Roma. Cumbain che gia set da ses agens amis sajan vegnids executads u exiliads saja el, Plinius, stà fidaivel a ses ami expulsà Artemidoros, il schender dal stoic Musonius ch’el admirava fitg. Schizunt da ses temp ch’el era exponì spezialmain en sia funcziun da pretor, haja el rendì a quel ina visita en sia chasa ordaifer Roma ed al haja gidà cun in emprest senza tschains or d’ina stretga finanziala, entant che auters amis bainstants hajan esità.[20]
Sco consul suffectus ha Plinius pretendì l’onn 100 d’avair interrut sia carriera, cura che Domitian haja confessà sia «gritta envers ils buns» (odium bonorum).[21] En la perscrutaziun vegn quai per part resguardà sco mesa vardad e per part sco spira manzegna rendend attent al fatg che Plinius taschentia en las publicaziuns ch’èn sa mantegnidas ses davos uffizi sut Domitian, numnadamain la praefectura aeraris militaris ch’è documentada en inscripziuns. Sin quai sa basa il suspect che Plinius haja vulì zuppentar sapientivamain d’esser stà en la favur da Domitian fin l’ultim onn da ses principiat.[22] A moda pli moderada giuditgescha Beutel che na vesa en Plinius il Giuven bain nagin um da la resistenza averta, ma tuttina insatgi che steva datiers a l’opposiziun. Resguardond ses cumportament opportunistic or da questa posiziun dal ‹cumbattant da la resistenza› na saja quella betg stada uschè malonesta ch’el avess prendì donn da quai.[23]
Suenter che Domitian è vegnì assassinà, ha il Senat rut demonstrativamain cun quest regent cun bandegiar ses num (damnatio memoriae). Plinius il Giuven ha ultra da quai mess agens accents areguard la ruptura cun il passà sco ch’el suttastritga en las brevs publitgadas. Pertge ch’ad el è sa purschida la buna chaschun da «persequitar culpants, da prender vendetga per lur unfrendas e da trair uschia l’attenziun sin quellas».[24] Cun descriver si’interpellaziun correspundenta en il Senat metta Plinius accents dramatics e suttastritga sia prontadad da prender sin sai ristgas a favur da la giustia. Pertge che l’onn 97 na vulevan blers da ses collegas en il Senat betg pli vegnir confruntads cun il passà ch’ins aveva gist surmuntà ed han reagì a moda negativa cura che Plinius ha dumandà da midar l’urden dal di per pudair accusar in senatur. Ins al ha tranter auter admonì da tegnair en egl la situaziun politica generala che na saja betg anc sclerida dal tuttafatg e da betg sponder la broda cun candidats pussaivels per l’onur d’imperatur. Tant pli gronda sto alura esser stada l’impressiun cura che Plinius ha, suenter ch’il Senat aveva tractà en il fratemp autra materia, formulà si’accusaziun cunter Publius Certus, il qual el ha demascrà sco instigader principal tar la condemnaziun dal senatur Helvidius Priscus l’onn 93. La sentenzia da mort cunter el ed auters manaders da l’opposiziun vegniva tenor Plinius resguardada sco il crim il pli orribel da l’èra da Domitian insumma.[25] Anc avant ch’il num Publius Certus era insumma crudà, al ha ina retscha da commembers dal Senat defendì a moda preventiva. Dus auters percunter han sustegnì il plant a favur dals commembers da famiglia da Helvidius, ils quals eran uss returnads da l’exiliaziun e dals quals Plinius aveva procurà per sai in ulteriur mandat.
«Cura che jau sun stà en retscha da discurrer, sun jau stà en pe, hai cumenzà (...), hai respundì a las dumondas da mintga singul. Remartgabel cun tge tensiun, cun tge applaus ch’els han quità tut, els ch’avevan anc protestà avant curt; ina tala vieuta è stada pussaivla pervi da la muntada dal cas, pervi dal success da l’oratur u pervi da la resolutezza da l’accusader. Cura che jau sun a fin, emprova Veiento da respunder. Ma nagin n’al lascha vegnir a pled; ins al interrumpa, sbragia dad aut...»[26]
Il passà sut Domitian vegn bain tematisà be en singulas da sias brevs; quel è però restà actual per Plinius, pertge ch’el è adina puspè revegnì ad in u l’auter aspect durant l’entira perioda da publicaziun da sias brevs. En quest connex è el sa servì da la collecziun da brevs tant sco med da stilisaziun autobiografica sco er per far politica en atgna chaussa. E cun far la punt tranter referiments al passà e dumondas politicas actualas ha el adina er empruvà d’influenzar ils contemporans en in senn politic e moral.[27]
Panegiricher ed aderent d’in nov princip da pussanza[modifitgar | modifitgar il code]
La posiziun politica da Plinius suenter la fin da Domitian ed a l’entschatta dal temp da regenza da Trajan intendeva da restaurar il Senat sco organ da decisiun central da la politica romana. L’ideal che Plinius aveva avant egl n’è betg da tschertgar en ina fasa tempriva dal principat, sco che Beutel mussa, ed er betg tar Augustus, mabain en il Senat da la Roma republicana. En il ‹Panegyricus› beneventa Plinius l’imperatur Trajan tranter auter sco quel ch’ha reinstituì la libertad e la segirezza politica.[28] Suenter il referat en il Senat ha Plinius anc extendì ses pled da laud sin Trajan en furma scritta ed al ha alura declamà avant amis en ina prelecziun da trais dis. Quai rapporta Plinius en ina brev, en la quala el introducescha en il senn e la muntada da ses ‹Panegyricus›:
«Mes consulat m’ha adossà l’incumbensa d’engraziar al princeps en num dal Senat. Suenter avair fatg quai en il Senat tenor las isanzas dal lieu e dal temp, sun jau stà da l’avis ch’in bun burgais stoppia sa sentir obligà da nudar tut quai a moda pli detagliada e ritga en ina scrittira, per l’ina per preschentar a l’imperatur sias virtids en furma d’in laud sincer, per l’autra per clamar en memoria a prinzis futurs – betg gist en il tun da magister, ma tuttina cun als tegnair avant l’exempel – en tge moda ch’els possian aspirar il medem renum. Pertge che da vulair dar instrucziuns co ch’in princeps avess dad esser fiss bain in bel pensum, ma er in stentus e forsa in pau prepotent. Ma da ludar il meglier princeps e da mussar uschia a ses successurs sco d’ina tur ina glisch, la quala els pon suandar, ademplescha il medem intent e quai senza nagina impertinenza.»[29]
Il fatg che Nerva ha adoptà Trajan, ha Plinius stilisà ad in’elecziun dal princeps tras il pievel ed il senat sco er – e surtut – tras ils dieus. I sa tractia d’ina elecziun dal meglier tranter tut quels che sajan insumma qualifitgads per quest uffizi.[30] Tranter las qualitads che Plinius lauda vi da Trajan e las qualas duain suttastritgar che quel saja adattà spezialmain sco regent, tutgan il sentiment per giustia, la conscienziusitad, la tempranza, la prudenza e la dominaziun da sasez (iustitia, pietas, modestia, moderatio, disciplina). Munì cun questas qualitads saja Trajan abel d’ademplir sia rolla en rom da las leschas ed en concordanza cun il Senat.[31] Cun preschentar Trajan sco imperatur exemplaric emprova el a medem temp d’al liar a la rolla definida en quest senn e d’al statuir sco ideal per regents futurs.[32] Uschia daventa Plinius, tenor Beutel, il mentor d’in principat che saja da furmar da nov:
«L’adopziun e l’interpretaziun da quella sco elecziun d’in princeps or da las retschas dals senaturs tras ils senaturs sa mussa uschia sco impurtant element da la concepziun dal stadi tenor Plinius. Uschia (...) al reusseschi da revalitar il pais politic dal Senat e da limitar – almain apparentamain – la pussanza dal princeps. Sin basa da l’adopziun po Plinius fundar teoreticamain ses concept dal principat sco uffizi statal e la posiziun dal princeps sco primus inter pares.»[33]
Tar las expectoraziuns da Plinius en il ‹Panegyricus› sa tracti però main d’ina descripziun da la realitad che da desiderats programmatics; quels duain servir al Senat a reconquistar la cumpetenza da decisiun giavischada. Enstagl da la libertad republicana respectiv da la libertas senatus propagada da Plinius regiva en vardad la libertas Augusti, vul dir la libertad che l’imperatur concediva a ses pievel.[34] Che las atgnas pussaivladads d’agir sajan limitadas conceda lura tuttavia er Plinius sez:
«Er nossas brevs duain avair in cuntegn che surpassa l’ordinari, nunimpurtant e privat! Bain dependa tut da la voluntad d’in sulet [vul dir da l’imperatur], il qual ha prendì sulet ed en l’interess da tuts sin sai noss quitads. Ma da questa funtauna benedida culan er tar nus in pèr fils d’aua, ils quals nus pudain trair a niz ed offrir a noss amis en il lontan en furma da brev.»[35]
Il nov ideal dal principat sco ch’el s’exprima tant en il ‹Panegyricus› da Plinius il Giuven sco er en las ‹Historiae› da Tacitus n’ha betg rinforzà politicamain il Senat, mabain ha plitost gì in effect en la direcziun cuntraria: «L’ultima consequenza da l’ideologia da l’adopziun n’è stà nagut auter che da sclauder il Senat dal tuttafatg da la dumonda da la successiun. Ad el è be pli restada ina funcziun d’acclamaziun.»[36] Plinius il Giuven e Tacitus han pia empruvà sco ultims e senza success da preservar entaifer la politica romana la muntada dal Senat sco forza che cooperescha activamain a furmar la politica. Cun Tacitus finescha entaifer l’Imperi roman la fasa d’elavurar il passà en furma istoriografica. Suenter ses temp vegn la biografia dal regent a dominar entaifer la cronistica.[37]
Ambiziuns persunalas e moda da viver privata[modifitgar | modifitgar il code]
Tant en ses operar public sco er en sia vita privata sa spruvava Plinius da tegnair en egl l’atgna reputaziun (posteriura). Quai tematisescha el per part directamain en sias brevs e lascha magari er resortir en furma da motiv. Uschia scriva el per exempel:
«Tgi resguarda quel e tgi l’auter sco l’uman il pli ventiraivel. Jau da mia vart consideresch quel sco il pli fortunà che po gia s’allegrar durant ses temp da vita d’in bun num e che viva vinavant en la posteriuritad en furma da ses renum futur.»[38]
Da premissas optimalas per questa furma da fortuna disponiva tenor ses avis tgi che sa distingueva tant tras ovras a favur da la communitad sco er tras sia lavur publicistica. Surtut tar Cicero al pareva quai mess en vigur a moda exemplarica; per ses agen temp na sa laschava quai però betg pli realisar uschè tgunsch, e quai pervi dal princeps suveran:
«Sche quest curt spazi da temp passager ch’ans è dà na po betg vegnir impundì per prestaziuns gloriusas – la chaschun da prestar quellas na giascha gea betg en noss mauns – sche la vulain nus almain prolungar cun prestaziuns spiertalas; damai ch’i n’ans è betg concedì da manar ina lunga vita, sche vulain nus almain laschar enavos insatge che dat perditga che nus avain insumma vivì.»[39]
Pli pitschnas che las schanzas per il singul eran da prestar grondas ovras politicas e pli fitg ch’il singul «sa sentiva bittà enavos en la stanza da studi empruvond da cuntanscher l’‹immortalitas› giavischada»[40] (Butler). En quest reguard sa chattava Plinius però en ina situaziun ordvart confortabla, possedeva el gea en plirs lieus bains nua ch’el pudeva sa retrair. En in lieu rapporta el detagliadamain d’in bain situà en la Toscana al pe da las Apenninas:
«Sin la vart davos da la chasa ves’ins las Apenninas, ma vaira lunsch davent. Da quellas arriva dis clers e ruassaivels in ventin frestg, il qual n’è però betg memia ferm, mabain flaivlentà gist pervi dal lung viadi. La vart davant guarda vers sid ed envida il sulegl – la stad a partir da mezdi, l’enviern gia in pau pli baud – da vegnir sut in lad portic che guarda ora in pau. Davent da quel arriv’ins en bleras stanzas e schizunt en in atrium tenor la moda veglia. (...) Da l’autra vart dal portic, visavi la stanza da mangiar, sa chatta ina gronda chombra; ina part da las fanestras guardan vers la terrassa, l’autra sin la prada. Ma avant anc sin il lajet da peschs situà sut las fanestras che serva a delectar ureglia ed egl; pertge che l’aua che croda da l’autezza fa ina stgima alventa cura ch’ella vegn tschiffada en il batschigl da marmel. Questa stanza è fitg chauda l’enviern, damai ch’ella è exponida al sulegl. In local da stgaudar è er avant maun e cura ch’il tschiel è cuvert po la chalur che vegn manada natiers remplazzar il sulegl. Alura suonda ina gronda ed empernaivla gardaroba per il bogn, silsuenter il bogn cun aua fraida cun in grond batschigl sumbrivaun. Sch’ins vul dapli plazza u aua pli chauda per nudar, alura sa chatta in batschigl en la curt e daspera ina cisterna, cun l’aua da la quala ins po puspè sa sfradentar cura ch’ins ha avunda dal chaud. (...) Ti sas uss ils motivs, daco che jau preferesch mes bain en la Toscana a las villas a Tusculum, Tivoli e Praeneste. Pertge che sper tut quai che jau hai rapportà qua vegn anc il profund ruaus senza disturbi e senza quitads. Nagin squitsch da stuair trair en la toga, nagins uman mulestus en vischinanza; tut è paschaivel e quiet, quai ch’attribuescha gist uschè a la sanadad da la cuntrada sco il clima pli miaivel, l’aria pli pura. Là sa chattan mes spiert e mes corp en il meglier stadi. Pertge che cun lavur scientifica tegn jau alert mes spiert e cun la chatscha mes corp.»[41]
Sco champ il pli avantagius per studis e per laschar enavos scrittiras las pli gloriusas giuditgava Plinius l’istoriografia, «perquai ch’i ma para inditgà sur tut ora da betg laschar ir en emblidanza quels ch’han merità l’immortalitad e da derasar il renum d’auters cun l’agen. (...) Pertge che la retorica e la poesia valan be pauc, sch’ellas n’èn betg formuladas a moda perfetga; l’istorgia però delectescha en mintga furma.»[42]
L’exempel da l’aug ch’aveva scrit duas ovras istoricas da plirs toms al ha stimulà supplementarmain. Ma la finala possia el tuttina far be ina chaussa: ubain elavurar per la posteriuritad ses blers impurtants cas da dretgira en tala moda che ses pledoyers na giajan betg en emblidanza cun sia mort, ubain sa deditgar a l’istorgia. La retorica e l’istoriografia sajan bain segnadas da tratgs cuminaivels, ma tuttavia er da tscherts cuntrasts. Entant ch’i vegnian savens debattadas avant dretgira chaussas indegnas, s’occupia l’istoriograf dal custaivel e sublim. E quai vegnia mintgamai fatg en in auter tun, structurà autramain e cun duvrar auters pleds. En il senn da Thukydides saja quai tuttina insatge auter, sch’in fatg u in schabetg vegnia mess ora sco possess cuntinuant en furma da l’experientscha istorica ubain sco prestaziun giuridica orientada al mument. Plinius ha sinaquai animà Capito, l’adressat da sia brev, d’al proponer ina materia istorica adattada, damai ch’el sez aveva dubis areguard questa dumonda.[43] La finala na dueva Plinius però betg realisar quest project.
Cun la publicaziun da sias brevs ha Plinius chattà in’autra via da segirar l’atgna survivenza en la posteriuritad. El vala numnadamain sco emprim represchentant da la litteratura europeica ch’ha publitgà brevs privatas – ed en quest senn sco emprim autur d’ina autobiografia en il vair senn dal pled.[44] En quest connex resorta a moda evidenta la finamira da Plinius da preschentar sasez en la dretga glisch. Per part descriva el extendidamain si’atgna generusadad e giustifitgescha las reflexiuns en scrit ch’el fa davart quai:
«Pertge che tras quai hai jau cuntanschì primo che jau restia tar patratgs onuraivels, alura che l’occupaziun cun quels manifesteschia lur entira bellezza e la finala che jau ma preparia cunter la ricla, l’accumpagnadra da mintga regal spontan, ed or da tut quai è naschì in tschert exercizi en il spretschar ils daners. Tut ils umans sa sentan gea da natira ennà obligads da tegnair ensemen lur daners; mai percunter ha l’amur per la generusadad, davart la quala jau hai ponderà ditg ed intensivamain, liberà dals lioms da la ranvaria. E mia generusadad stueva cumparair sco tant pli ludaivla tras quai ch’ella na derivava betg d’ina luna, mabain da reflexiun profunda.»[45]
Sia generusadad ha tranter auter cumpiglià aliments d’uffants basegnus, la confinanziaziun da magisters da retorica, la construcziun ed il mantegniment d’ina biblioteca publica, la restauraziun d’in sanctuari da Ceres e la construcziun d’in tempel; plinavant ha el gidà en ses ambient privat cun mesiras da sdebitaziun e cun stipendis da promoziun.[46] Sco premissa per la generusadad che vegnia demussada envers auters, ha Plinius inditgà il tegnair mesira ed il manar l’agen tegnairchasa tenor criteris economics. Per las immensas summas ch’el ha regalà, al stevan però – sper diversas iertas – be a disposiziun las entradas dals agens bains. Correspundentamain ston quels esser stads da fitg gronda dimensiun.[47]
Ses decurs dal di durant in segiurn da stad sin ses bain rural en la Toscana ha Plinius descrit sco suonda: Cun l’alva dal di ha el l’emprim reflectà en tut ruaus e nundisturbà davart las lavurs da scriver che spetgavan. Alura ha el clamà ses scrivant ed al ha dictà. A la medema occupaziun è el sa deditgà en il decurs da l’avantmezdi al liber e sin excursiuns en il char. Ed el cuntinuescha:
«La tensiun sa mantegna, e quai gist er grazia a las midadas che vivifitgeschan. In pau dorm jau puspè, vom alura a spass, pli tard legel jau dad aut in pled grec u latin, betg tant per la vusch sco per la digestiun; ma er quella vegn rinforzada a medem temp. Alura vom jau puspè a spass, ma unsch en, fatsch gimnastica e vom en il bogn. Sche jau sun durant la tschavera ensemen cun mia dunna ed intgins paucs amis, vegn prelegì in cudesch; suenter avair mangià sa preschenta in actur u in sunader da la lira e pli tard fatsch jau ina spassegiada cun mia glieud, tranter ils quals sa chattan er erudits. Uschia vegn la saira passentada cun divers discurs e cumbain ch’il di è stà fitg lung, è el svelt a fin.»[48]
En sias stentas publicisticas da metter sasez en scena a moda positiva fa Plinius magari diever da la varianta da laschar dar insatgi auter ina sentenzia bainvulenta davart sia persuna.[49] Là nua ch’el fa resortir l’anteriur consul Corellius Rufus sco il pli onuraivel, incontestabel e fin da tut ils contemporans, agiunta el a medem temp che quel al haja gia tractà sco um giuven sin il medem nivel, gea cun auta stima.[50] Tacitus percunter dumonda el senza far grondas da pudair vegnir perpetnisà en sias ovras:
«Mes char Tacitus. Jau smin, e mes presentiment na ma engiona betg, che tias ovras istoricas vegnian ad esser immortalas; tant pli – jau confess quai avertamain – giavisch jau da chattar ina plazza lien. Pertge che sche nus giavischain che noss tratgs vegnian reproducids mo dals megliers artists, na stuain nus alura betg giavischar che nossas ovras vegnian affidadas ad in scriptur e laudatur che sumeglia tai?»[51]
Tge ch’el giavischa da Tacitus da vegnir resguardà sco ovra onurifica, è il sustegn che Plinius ha concedì a ses collega en il Senat Herennius Senecio davant ils consuls en quel mument che quel è vegnì attatgà da Baebius Massa en ina moda e maniera ch’avess er pudì daventar privlusa per Plinius.[52] «Schizunt Nerva ch’è vegnì auzà tranter ils dieus», fa Plinius a savair a Tacitus, «ha gratulà en in scriver ordvart onuraivel betg be a mai, mabain a noss entir tschientaner per in tal exempel degn dals temps vegls.»[53]
En l’entira publicaziun da brevs è Tacitus l’adressat che vegn pledentà il pli savens.[54] Sias abilitads admirava Plinius, al empruvond d’imitar gia sco giuvenil, e quai d’ina vart sco «il proxim en lunga distanza», ma da l’autra vart er mettend sasez sin il medem stgalim sco quel:
«Tant pli ma legrel jau che nus vegnin numnads ensemen, cura ch’ins discurra da litteratura, che mes num vegn immediat endament a quels che discurran sur da tai. (...) Gea, ti stos avair remartgà che nus survegnin schizunt en testaments – danor sch’insatgi fiss stà collià casualmain tut spezial cun in da nus dus – ils medems legats, e quai adina ensemen. Tut quai èn indizis che nus ans duessan charezzar anc pli fitg, sche l’activitad scientifica, il caracter, il renum e la finala la davosa voluntad da la glieud ans unescha cun tants lioms.»[55]
Er sco cussegliader divertent sa porscha el a Tacitus:
«Ti vegns a rir e ti dastgas rir: Jau – ti m’enconuschas gea – hai tschiffà trais vers, e quai animals da vaglia. […] Jau seseva sper las raits; en vischinanza na giascheva nagina lantscha da chatscha, mabain griffel e tavla da notizias; jau hai reflectà davart insatge e nudà quai – sche jau returnava gia cun mauns vids, vuleva jau almain purtar enavos paginas plainas. Questa moda da lavurar n’è betg da spretschar. Igl è remartgabel, co ch’il spiert vegn animà tras activitad corporala e moviment; be gia ils guauds, la solitariadad e gist quest ruaus che tutga tar la chatscha envidan ordvart a pensar. Pia, sche ti vas a chatscha, sche prenda tenor mes exempel chanaster da paun e buttiglia, ma prenda er ina tavla da notizias! Ti vegns a far l’experientscha che betg be Diana gira enturn en la muntogna, mabain er Minerva.»[56]
Cura che Plinius na scriveva però betg a Tacitus, mabain davart el, fa el quai en in tun dal qual resorta main intimitad famigliara e gronda stima. Ludolph constatescha en quest connex che Plinius haja agì cun bler calcul envers ses concurrent il pli impurtant.[57]
Per si’auta vegliadetgna ha Plinius prendì il consul Vestricius Spurinna sco exempel. Quel aveva el enconuschì en la vegliadetgna da 77 onns sco persuna ordvart activa, tant corporalmain sco er spiertalmain. La damaun fascheva el regularmain ina spassegiada da trais miglias, alura suandavan discurs u lecturas, in gir en il char e la lavur vi da poesias en la stanza da lavur. Al bogn dal suentermezdi procediva in’ulteriura spassegiada sco er ina fasa da moviment intensiv durant il gieu da balla. Fin il past vegniva prelegì e silsuenter stà ensemen da cumpagnia fin la notg. – Ina tala vita giavischia el er per sasez, scriva Plinius, anticipond quella en patratgs, entant ch’el era anc occupà cun nundumbraivlas fatschentas. Ma er en quai al furmia Spurinna in exempel, pertge che quel haja «uschè ditg sco che quai ha pudì succeder a moda onuraivla, ademplì sias obligaziuns, occupà uffizis, administrà provinzas e gudagnà quest temp liber cun blera lavur.»[58]
Administratur da Trajan a Bithynia[modifitgar | modifitgar il code]
En la vegliadetgna da stgars tschuncanta onns è Plinius il Giuven vegnì nominà l’onn 111 da l’imperatur Trajan sco administratur extraordinari da la provinza Bithynia e Pontus (legatus pro praetore provinciae Ponti et Bithyniae consulari potestate) e munì cun plenipotenzas spezialas. Fin qua era questa provinza vegnida administrada dal Senat; tenor il model dal temp republican aveva quel instituì là proconsuls che midavan mintg’onn. Ils ultims onns eran però sa mussads divers abus, surtut en connex cun l’urden da finanzas da las citads. Sco anteriur responsabel per la cassa statala pareva Plinius spezialmain adattà per puspè metter en urden questas relaziuns. Là nua che auters avevan disditg, sa purscheva uss ad el la chaschun da surpigliar sco incumbensà persunal da l’imperatur in impurtant post en la part orientala da l’Imperi roman. Suenter esser arrivà là ils 17 da settember 111 è el viagià davent da sia residenza a Nicaea u Nicomedia en pliras etappas tras la provinza.[59]
Surtut or da questa activitad da Plinius sco administratur da provinza, elegì cun tschertas aspectativas e munì cun plenipotenza extraordinaria, è sa mantegnida ina collecziun da brevs (il cudesch X) da tut auter caracter che quai che represchenta la publicaziun da las brevs en ils cudeschs I fin IX, ils quals Plinius sez ha edì cun tschertas ambiziuns litteraras. Il cudesch X è cumparì pir suenter la mort da Plinius, e quai sut circumstanzas che n’èn betg scleridas. Cuntegnidas n’èn betg be las dumondas da Plinius en furma da brev, mabain per ordinari er las respostas da l’imperatur Trajan.
Qua cumpara Plinius, en congual cun las brevs ch’el ha sez edì, en ina tut autra glisch. Entant ch’el tschenta en sias atgnas ediziuns savens si’atgna persuna en la rolla dal cussegliader sabi, è el qua l’entir temp la persuna che tschertga cussegl e che reassicurescha sasez. Apparentamain sa stenta el da far en questa impurtanta missiun nagins sbagls per betg periclitar tar l’imperatur ses renum e sia reputaziun. Da quai resulta ina «conscienziusadad pedanta» e «flaivlezza da decisiun eclatanta» – quai che n’al vegn betg be reproschà da la perscrutaziun pli nova.[60] Gia or da las respostas da l’imperatur resorta per part in tun admonint areguard il far diever da las atgnas cumpetenzas da decisiun e trair a niz ils meds e las forzas avant maun al lieu.
Plinius rapporta per exempel a l’imperatur da l’erecziun d’in nov teater a Nicaea che custia ordvart bler, ma che n’avanzia betg pervi dal fund dubius e sfessas gravantas en la substanza; en pli d’in gimnasi, tar il qual la statica vegnia messa en dumonda sco er d’in bogn public da grondas dimensiuns a Claudiopolis che vegnia erigì en in lieu discutabel, e quai or da meds da fundaziun imperials. Cura ch’el dumonda da trametter in architect, survegn el per resposta:
«Tge ch’ins duaja far en connex cun il teater ch’ins ha cumenzà a Nicaea vegns ti a savair giuditgar e decider il meglier al lieu. A mai tanschi da vegnir a savair tge decisiun che ti has prendì. (...) Tge ch’ins duaja cussegliar als abitants da Claudiopolis areguard lur bogn ch’els han, sco che ti scrivas, cumenzà en in lieu uschè nunadattà, vegns ti sez a stuair decider. I na ta vegnan gea betg a mancar ils architects; mintga provinza dispona numnadamain da glieud qualifitgada e cun experientscha. Na crai betg ch’i giaja pli spert da trametter tals da Roma; er tar nus vegnan els gea per ordinari or da la Grezia.»[61]
Tar in’autra chaschun survegn Plinius d’udir che ses agir targlinant saja deplazzà, damai ch’el enconuschia gea bain avunda la tenuta da Trajan «da betg vulair sa far respect tar ils umans tras tema ed anguscha u tras process pervi d’offensiun da maiestad.»[62] Anc en ina da las ultimas brevs da Trajan a Plinius ch’èn sa mantegnidas vegn quel bain confermà en sia valitaziun ch’i saja da dar cuntrapais a las memia grondas societads da festa privatas ed als custs che sajan colliads cun quellas; ma a medem temp al vegn clamà en memoria ch’el saja vegnì elegì en questa funcziun pervi da sia sabientscha, «sinaquai che ti prendias sez mesiras per regular il cumportament dals provinzials e relaschias decrets che servian a calmar a lunga vista questa provinza.»[63]
Da l’autra vart datti er brevs cun propostas da Plinius che n’han betg chattà suatientscha e che mussan ch’igl era tuttavia giustifitgà da sa laschar confermar da surengiu la moda da proceder. En in lieu descriva Plinius il problem da plazzar meds da credit statals tar il tschains usità da 12 % e dumonda sch’i saja meglier da sbassar il pertschient dal tschains ubain d’adossar als commembers dal cussegl communal (decurions) emprests sfurzads. Sin quai ha Trajan respundì:
«Jau na ves sez nagin’autra soluziun, mes char Secundus, che da sbassar il tschains, sinaquai ch’ils daners da vischnanca possian vegnir investids pli tgunsch. La dimensiun da questa sbassada vegns ti a fixar resguardond il dumber da quels che tschertgan in emprest. Da sfurzar la glieud da surpigliar cunter lur veglia in emprest, il qual fiss per els forsa be chapital mort, na correspunda betg al senn da giustia da noss temp.»[64]
La pli enconuschenta part da las brevs da Plinius insumma furma bain sia dumonda co proceder cunter ils cristians:
«A debattas giudizialas cunter cristians n’hai jau anc mai assistì; perquai na sai jau betg tge e quant fitg ch’ins chastia u ha la disa d’intercurir. Jau era er vaira malsegir, schebain la vegliadetgna vegnia resguardada, vul dir sche glieud giuvna vegnia tractada tuttina sco creschids; sch’i vegn perdunà a la persuna che s’enricla, ubain sch’i na gida nagut a quel ch’è insumma stà insacura cristian da betg pli esser quai; schebain gia il num ‹cristian› basta per vegnir punì, er sch’igl èn enconuschentas naginas cuntravenziuns, ubain sch’i vegnan be punidas cuntravenziuns ch’èn colliadas cun il num.
Per entant sun jau procedì sco suonda cunter quels che m’èn vegnids denunziads sco cristians. Jau als hai dumandà, schebain els sajan cristians. Tgi ch’ha confessà, hai jau dumandà ina segunda e terza giada sut smanatscha da paina da mort; quel che steva tar ses confess hai jau fatg manar davent. Pertge che stinadadad ed in cumportament chaprizius hai jau en tutta cas vulì punir, independent da quai ch’els allegavan. Auters ch’avevan tschiffà la medem obsessiun, ma ch’èn burgais romans, hai jau prenotà per transferir a Roma.»
Persunas che vegnivan denunziadas a moda anonima sco cristians, citava Plinius avant sai per truar sur dad els suenter avair guardà sch’els sajan pronts d’unfrir al purtret da Trajan ed a las statuas dals dieus romans tradiziunals intschains e vin e da sbittar Cristus. Er tgi ch’inditgava d’avair vieut il dies al cristianissem vegniva schanegià da Plinius, sut la cundiziun che las unfrendas dumandadas vegnivan prestadas. I sa tractia bain, uschia ses giudicat, da betg dapli che d’ina superstiziun senza mesira. Novas observaziuns mussian però ch’i saja tuttavia pussaivel da tegnair pitg en las citads ed ils vitgs a l’auta rata da derasaziun da questa superstiziun contagiusa. En vista al grond dumber d’accusads haja el per il mument suspendì ulteriurs process per dumandar l’imperatur per cussegl. En la famusa resposta da Trajan hai num:
«Ti has, mes Secundus, applitgà la dretga moda d’agir tar l’examinaziun dals cas da quels che t’eran vegnids annunziads sco cristians. Ins na po numnadamain betg determinar in proceder general ch’avess quasi da furmar ina regla fixa. Ir a tschertgar els na duain ins betg; vegnan els denunziads ed è lur culpa cumprovada, als duain ins punir, ma uschia che quel che snega d’esser in cristian e mussa quai cun unfrir a noss dieus (...) duaja retschaiver perdun sin fundament da sia ricla. Scrittiras anonimas na dastgan percunter betg vegnir resguardadas davant dretgira. Pertge che quai è in nausch exempel e betg degn da noss tschientaner.»[65]
Durant il terz onn che Plinius era en uffizi sco prefect, rumpa la correspundenza tuttenina giu. Ins sto perquai supponer ch’el saja mort durant ses temp d’uffizi.
Il publicist e si’ovra[modifitgar | modifitgar il code]
Plinius ha tranter auter scrit cun 14 onns ina tragedia greca ed intginas poesias; da quests texts litterars n’èn però nagins sa mantegnids. Sut l’imperatur Nerva ha el publitgà in dumber da pleds che quel ha tegnì, en atgna versiun repassada ed extendida. Ma er quels èn ids a perder.
Uschia furman ils agens pleds e las brevs la part centrala da la lavur publicistica da Plinius il Giuven ch’è sa mantegnida fin oz. Igl eran quai da ses temp occupaziuns parentadas, «pertge che la brev tutga tar la producziun litterara, fa pia sco tut la litteratura antica part da la retorica.»[66]
Las funtaunas, da las qualas è inspirada la producziun da brevs litterara da Plinius èn multifaras e na sa laschan betg adina identifitgar en il detagl. Tenor Bütler ha Plinius reprendì tant en las brevs sco er en il ‹Panegyricus› «numerus patratgs ed ideas, dals quals l’origin na sa lascha betg pli tschiffar ozendi, ch’èn navigads senza patrun en il current da la tradiziun e che tutgavan da quel temp tar ils bains spiertals generals». Ina rolla tut speziala giugava tranter auter la teoria da la morala tenor la stoa. Ma «d’in autur al qual ils patratgs prevegnan da tuttas varts a moda talmain libra», uschia Bütler, «na dastga betg vegnir spetgà – en in temp dominà sin tut ils champs dal sincretissem – ina concepziun dal mund serrada e concisa: el alleghescha quai ch’el dovra gist, senza dar mintga giada pled e fatg da sia funtauna.»[67] Ina u l’autra cuntradicziun areguard ils puntgs da vista che Plinius fa valair en il decurs da sia correspundenza è bain er d’attribuir a la brev sco gener litterar; la finala na sa tracti betg d’in text coerent, mabain d’ina collecziun da singuls tocs ch’èn segnads da disposiziuns e da circumstanzas mumentanas.[68]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Roderich König, Gerhard Winkler: Plinius der Ältere. Leben und Werk eines antiken Naturforschers. Minca 1979, p. 10.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,5.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,5.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,5.
- ↑ Roderich König, Gerhard Winkler: Plinius der Ältere. Leben und Werk eines antiken Naturforschers. Minca 1979, p. 19s.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,16.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,16.
- ↑ Bütler 1970, p. 80.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,20.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,20.
- ↑ Judith Hindermann: Similis excluso a vacuo limine recedo – Plinius’ Inszenierung seiner Ehe als elegisches Liebesverhältnis. En: M. Formisano, T. Fuhrer (ed.): Gender-Studies in den Altertumswissenschaften: Gender-Inszenierungen in der antiken Literatur. Trier 2010, p. 45–63 (Iphis 5).
- ↑ Etienne Aubrion: La ‹correspondance› de Pline le jeune. Problèmes et orientation actuelle de la recherche, en: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, part II, tom 33, 3, De Gruyter, Berlin e New York 1989, p. 306.
- ↑ Plinius: Epistulae 1,20.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,2.
- ↑ Plinius: Epistulae 6,2.
- ↑ Plinius: Epistulae 2,14.
- ↑ Plinius: Epistulae 1,12.
- ↑ Karl Christ: Geschichte der römischen Kaiserzeit, 5. ed. repassada, Minca 2004, p. 282.
- ↑ Plinius: Epistulae 8,14.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,11.
- ↑ Plinius: Panegyricus 95,3.
- ↑ Ludolph 1997, p. 45ss.
- ↑ Beutel 2000, p. 235.
- ↑ Plinius: Epistulae 9,13.
- ↑ Plinius: Epistulae 9,13.
- ↑ Plinius: Epistulae 9,13.
- ↑ Beutel 2000, p. 177 e 269.
- ↑ Panegyricus VIII, 1: sed libertas et salus et securitas fundabatur.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,18.
- ↑ imperaturus omnibus elegi debet ex omnibus (Panegyricus VII).
- ↑ Beutel 2000, p. 99–101.
- ↑ Beutel 2000, p. 77.
- ↑ Beutel 2000, p. 112.
- ↑ Beutel 2000, p. 68.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,20.
- ↑ Karl Christ: Geschichte der römischen Kaiserzeit, 5. ed. repassada, Minca 2004, p. 288.
- ↑ Beutel 2000, p. 18.
- ↑ Plinius: Epistulae 9,3.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,7.
- ↑ Bütler 1970, p. 23.
- ↑ Plinius: Epistulae 5,6.
- ↑ Plinius: Epistulae 5,8.
- ↑ Plinius: Epistulae 5,8.
- ↑ Ludolph 1997, p. 16 e 35.
- ↑ Plinius: Epistulae 1,8.
- ↑ Bütler 1970, p. 123.
- ↑ Bütler 1970, p. 120.
- ↑ Plinius: Epistulae 9,36.
- ↑ Ludolph 1997, p. 16.
- ↑ Plinius: Epistulae 4,17.
- ↑ Plinius: Epistulae 7,33
- ↑ Beutel 2000, p. 216.
- ↑ Plinius: Epistulae 7,33.
- ↑ Ludolph 1997, p. 80.
- ↑ Plinius: Epistulae 7,20.
- ↑ Plinius: Epistulae 1,6.
- ↑ Ludolph 1997, p. 81s.
- ↑ Plinius: Epistulae 3,1.
- ↑ Helmut Kasten (ed.): Plinius: Briefe. 1995, p. 665s.
- ↑ Ludolph 1997, p. 54s.
- ↑ Plinius: Epistulae 10,39 e 10,40.
- ↑ Plinius: Epistulae 10,82.
- ↑ Plinius: Epistulae 10,117.
- ↑ Plinius: Epistulae 10,54 e 10,55.
- ↑ Plinius: Epistulae 10,96 e 10,97.
- ↑ C. Plinius Secundus: Sämtliche Briefe. Ed. da Walter Rüegg. Artemis Verlag, Turitg e Minca 1969, p. 14.
- ↑ Judith Hindermann, Orte der Inspiration in Plinius’ Epistulae, en: Museum Helveticum 66 (2009), p. 223–231.
- ↑ Bütler 1970, p. 8.
Ediziuns da texts, commentaris e translaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Helmut Kasten (ed.): Plinius: Briefe. Lateinisch-Deutsch. 7. ed. Artemis & Winkler, Turitg e.a. 1995, ISBN 3-7608-1577-4.
- Mauriz Schuster (ed.): C. Plini Caecili Secundi epistularum libri novem. Teubner, Stuttgart/Lipsia 1992, ISBN 3-8154-1657-4.
- Adrian Nicholas Sherwin-White: The letters of Pliny. A historical and social commentary. Clarendon Press, Oxford 2003, ISBN 0-19-814435-0.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Michèle Ducos: Plinius Caecilius Secundus (C.). En: Richard Goulet (ed.): Dictionnaire des philosophes antiques. Tom 5, part 1, CNRS Éditions, Paris 2012, ISBN 978-2-271-07335-8, p. 871–876.
- Frank Beutel: Vergangenheit als Politik. Neue Aspekte im Werk des jüngeren Plinius (= Studien zur klassischen Philologie, tom 121). Lang, Francfurt a.M. e.a. 2000, ISBN 3-631-36103-3.
- Hans-Peter Bütler: Die geistige Welt des jüngeren Plinius. Studien zur Thematik seiner Briefe (= Bibliothek der klassischen Altertumswissenschaften, nova seria, retscha 2, tom 38). Winter, Heidelberg 1970.
- Luigi Castagna, Eckard Lefèvre (ed.): Plinius der Jüngere und seine Zeit (= Beiträge zur Altertumskunde, tom 187). Saur, Minca/Lipsia 2003, ISBN 3-598-77739-6.
- Matthias Ludolph: Epistolographie und Selbstdarstellung. Untersuchungen zu den ‹Paradebriefen› Plinius des Jüngeren (= Classica Monacensia, tom 17). Narr, Tübingen 1997, ISBN 3-8233-4876-0.
- Katrin Schwerdtner: Plinius und seine Klassiker. Studien zur literarischen Zitation in den Pliniusbriefen (= Beiträge zur Altertumskunde, tom 340). De Gruyter, Berlin e.a. 2015, ISBN 978-3-11-041740-1.


c: text/html

text:
Perquai che las correcturas da la Chessirüfe vegnan er da bun a la via chantunala H3, sa participeschia il Grischun supplementarmain cun ina contribuziun per la construcziun da vias da 27’850 francs, scriva la regenza vinavant.
La Chessirüfe è in torrent activ che passa tras la part sid da Zizers. Qua passan sper la via chantunala er la via naziunala A13 e las lingias da las Viafiers federalas e da la Viafier retica.
Ils ultims onns hajan urizis locals donnegià tut en tut 17 rempars da quest torrent. Per pudair garantir la segirezza en cas d'aua gronda er en l’avegnir, ston ils donns dals rempars vegnir reparads. Quai capitia per part cun novs mirs directivs per manar l’aua en moda controllada envers ils rempars, per part bastia dentant da refar u reparar ils rempars existents, infurmescha il chantun.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Libri di orares sciche download
Tabeles di orares per la pertes singules dla provinzia
I libri di orares stampei tl format saurì da fuià ie d’avëi debant pra i infopoints y pra la lueges de venduda südtirolmubilità, te truepa istituzions publiches y tla stazions. N giapa cudejiei per la pertes defrëntes dla provinzia, per la curieres de zità dla SASA y nce n cudejel aposta per la ferates.
I cudejiei singui ie nce da garat tlo per té coche download.
Indicazion: i cunliamënc dla curieres che va mé n i dis de scola ne ie nia cuntenii te chisc cudejiei ajache i ie sometui a truep mudamënc pervia dla despusizions-corona. La tabeles a pert cun i viages per i sculeies ie da udëi tlo.


text:
Sch’i duai esser in um u ina dunna, n’ha la fracziun betg annunzià. Plinavant n’èsi betg enconuschent, sch’ella vul ir en il cumbat cun in u cun dus candidats. Fin ils 24 d’october pon las partidas chantunalas annunziar lur candidatas e candidats.
Sco candidatas cun bunas perspectivas vegnan numnadas adina puspè Karin Keller-Sutter dal chantun Sogn Gagl e la scheffa da la PLD Petra Gössi (SZ). Il parlament federal elegia ils 5 da december il successur u la successura da Johann Schneider-Ammann.
RR novitads 14:00


text:
Saja quai en moda culinarica, creativa u activa, qua chattais Vus ideas ed inspiraziuns per Vossa festa dal 1. d'avust dal tuttafatg persunala.
Recepts
Ina buna buccada fa bain a l'amur, er a l'amur per la Svizra. Qua chattais Vus ina tscherna da recepts simpels svizzers sco alternativa als pasts da chaschiel renumads.
Decoraziun
Tar ina festa dal 1. d'avust cun ina buna atmosfera tutga ina decoraziun en cotschen ed en alv! Qua in pèr ideas da zambregiar simplas, per ch'ina atmosfera da festa sa derasia immediatamain tar Vus a chasa.
Activitads
Per in 1.d'avust "activ" avain nus cumpilà per Vus ina tscherna d'activitads pli u main tipicas per la Svizra che fan segiramain plaschair.


text:
Cun 147 kilometers l'ura è in automobilist Finlandais vegnì tschiffà sin la via principala en l'Engiadina. Lubids fissan stads 80 kilometers l'ura. La procura publica ha confiscà ses vehichel. Latiers ha el stuì deponer 6'000 francs ed il permiss da charrar da l'exteriur è vegnì annullà.
Bler memia spert - lura valan ins sco rowdy
A trais ulteriurs Finlandais è lur permiss medemamain vegnì annullà ed er in Svizzer ha stuì dar giu il bigliet gist al lieu. Els èn charrads cun tranter 110 e 138 kilometers l'ura. Quai è bain er in grev surpassament da la limita, ma pir cun charrar ordaifer ils vitgs cun passa 60 kilometers l'ura da memia valan ins sco rowdy.
Ord l'archiv
Tgi che va memia spert cun auto sto quintar ch'ils apparats da radar fetschian ina fotografia e la polizia possia identifitgar el e far responsabel el.


text:
- Umens e dunnas duain lavurar fin 65 onns.
- Il temp dal pensiunament vegn flexibel.
- La taglia sin la plivalur duai vegnir augmentada.
Augmentar la vegliadetgna da pensiun per las dunnas sin 65 onns ed auzar la taglia sin la plivalur per 1,5%. Tranter auter cun questas propostas vul il cusseglier federal Alain Berset refurmar l'AVS. Il president da la Confederaziun vul uschia segirar la finanziaziun da l'AVS fin il 2030.
Vitiers duai il pensiunament vegnir flexibel. Tranter 62 e 70 onns pudess ins uschia retrair l'entira renta d'AVS u almain ina part. Las propostas dal Cussegl federal van uss en consultaziun.
Emprimas reacziuns
Per la Partida socialdemocratica n'èn las mesiras dal Cussegl federal betg acceptablas. Las dunnas stuessan pajar la refurma bunamain be persulas, hai num en ina communicaziun da la PS.
Per la Partida cristiandemocratica van las propostas dal Cussegl federal en la dretga direcziun – malgrà intginas flaivlezzas. Vinavant dovria l'AVS dentant ina sanaziun da las structuras.
La Partida populara svizra percunter refusa d'augmentar la taglia sin la plivalur. Er la PLD e la PCD han resalvas. Ils daners per stabilisar l'AVS duain tenor la PPS vegnir or da la cassa federala.
La Partida liberaldemocratica vul integrar las mesiras ch'il «Project da taglia 17»prevesa. D'augmentar la vegliadetgna da renta è tenor la PLD in pass fair e raschunaivel.
RR novitads 12:00


text:
Loading...
50 ni 80 onns?
Cura ch'ina gruppa da giuvens sportists ha fundau igl onn 1954 l'Uniun sportiva Breil era il sport da skis gia dapi varga 50 onns enconuschents el vitg silla terassa sulegliva. Sco la cronica dil club ch'ei gest cumparida far da saver, ein ils emprems skiunzs vegni a Breil avon 100 onns. Prospects da vacanzas da quei temps dattan perdetga. 1926 han 19 skiunzs fundau il Club de skiturs Breil e gia in onn pli tard ha la suprastonza inoltrau la damonda da vegnir recepida ella Uniun grischuna ed ella Uniun svizra da skiunzs.
Il Club de skiturs Breil ha giu avon la secunda uiara mundiala in temps fetg activ. Damai ch'ei deva secapescha negins runals a Breil, han ils skiunzs encuretg enzatgi che tili els ed han anflau ils cavals. Ellas gasettas havevan els legiu co ils rehs seschavan trer da cavals a S. Murezi ed Arosa. Cavals deva ei da quei temps avunda a Breil ed ils giuvenils ein sededicai al "skijöring". A Breil han schizun grondas concurrenzas da "skijoring "giu liug.
Duront la secunda uiara han ils umens giuvens da Breil giu auters quitaus ed il sport da skis ei vegnius negligius. Era suenter l'uiara ha igl interess muncau e 1949 ein mo sis commembers vegni alla radunonza generala. A caschun da quella radunonza han ils commembers decidiu d'extrar dalla Uniun grischuna da skiunzs ed in onn pli tard ha l'uniun giu neginas activitads.
Mo quater onns ein vargai ed ina gruppa da giuvenils ha fundau ina nova uniun culla finamira da promover il sport da skis. Quella uniun ei vegnida numnada Uniun sportiva Breil. Il sport da skis era daventaus pli populars e l'uniun nova ha profitau da quei, denton era dil grond engaschi. Gia igl emprem onn ha il club organisau ina cuorsa rapida e 45 skiunzs ein stai alla partenza. El protocol stat ei scret: "Malgrad la grischa dumengia da schaner han ins saviu far beinvegni a 45 skiturs ed amitgs". Ins ei propi staus surstaus dalla frequenza. Mo beinenqual ha survegniu empau battacor mon el dalla dira e lada pista siado viers las tegias dado dall'Alp Quader. Mo tut ei vargau senza rumper l'ossa, tgi cun bien cletg, tgi meins bien ed auters cun pigns discletgs. Tgi che manegia ch'ei detti pér ils davos onns negina neiv, quel sto leger la cronica dil Club da skis Breil. Igl onn 1957 ha la cuorsa stuiu vegnir sistida per munconza da neiv. Era 1964, 66 e 70 ei quei stau il cass.
Igl onn 1972 han runals e sutgeras transportau ils skiunzs dallas plauncas dil Péz d'Artgas siadora, ina nova era ha entschiet a Breil e per l'Uniun sportiva Breil. L'uniun ha midau num ed ei senumnada Club da skis Breil. 1975 ha l'Uniun grischuna da skiunzs surdau al club l'organisaziun dils campiunadis grischuns. "Mo ils commembers che han luvrau el comite d'organisaziun san tgei enorma lavur che las preparaziuns da quei campiunadi han caschunau. Era la lavur vid las pistas ei stada stentusa, pertgei las maschinas da pista da lu eran aunc buc aschi modernas. Perquei ha ei giu num luvrar bia cun pala e stria da neiv".
1981 1987 ein ils campiunadis svizzers dallas damas vegni organisai a Breil ed il territori da skis dil Péz d'Artgas ei vegnius pli e pli enconuschents. Bugen havessen ils da Breil organisau cuorsas dil cup mundial. Bunamein fuss ei era vegniu schi lunsch. La FIS ha numnadamein renumerau igl engaschi dil Club da skis Breil e surdau ina cuorsa rapida ed in super-G dallas damas. Igl onn 1990 haveva ei denton buca neiv a Breil e las cuorsas dil cup mundial ein vegnidas menadas atras el Valleis. Il medem onn ha ei dau ina secunda trumpada pil Club da skis Breil. Ensem cun Laax haveva Breil candidau pils campiunadis mundials da skis digl onn 1995. Ils campiunadis mundials ein vegni surdai a Sierra Nevada en Spagna.
Suenter quella terrada ei il Club da skis Breil secuntentaus culla organisaziun da cuorsas pli pintgas fan quei denton cul medem engaschi sco sch'ei fuss cuorsas dil cup mundial.


text:
Per tut las partidas da la liga regiunala dal hockey sin glatsch vala a partir da sonda in obligatori da purtar mascras. Quel vala per tut ils aspectaturs e visitaders senza excepziun. Quai han decis ils responsabels sco reacziun sin ils cas da corona che s’augmentan puspè ferm en Svizra. In obligatori da purtar mascras vala gia per partidas da la National League e da la Swiss League.
Cun questa decisiun vul Swiss Eishockey contribuir per franar la derasaziun dal coronavirus. Entant possian perfin fans puspè entrar en ils stadions e quai duai er restar uschia. Perquai vulan ils organisaturs garantir a fans sco era als giugaders la segirezza.


text:
Avant la votaziun hai dentant dà ina debatta animada en il Cussegl grond.
Dapli infurmaziuns, dapli alternativas e pli paucs custs
Che la chasa d'abitar per scolars a Cuira sto vegnir renovada, gliez han tuts acceptà. La critica è plitost sa drizzada vers l'agir da la regenza: Plirs commembers dal Cussegl grond avessan gì gugent dapli infurmaziuns, avessan gì gugent sche la regenza avess preschentà alternativas per il project.
Era il fatg ch'il credit è vegnì pachetà en il quint chantunal 2016 e betg sco tractanda singula cun in messadi, ha disturbà deputadas e deputads. Legalmain possia quest agir bain esser correct - i fissia dentant da giavischar che la regenza chattia ina pratica per tractar tut las fatschentas tuttina.
«Il convict è en in miserabel stan»
Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli (PCD) è sa giustifitgà ed ha surtut accentuà ch'il convict dovria urgentamain ina renovaziun. Surtut ils indrizs sanitars e las installaziuns tecnicas stoppian vegnir adattadas al temp. Il bajetg dal convict datescha da l'onn 1968 e porscha circa 100 letgs.
Sustegn ha Cavigelli survegnì da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Lezza ha preparà la fatschenta damai ch'il credit da 31.4 milliuns francs era integrà en il quint chantunal 2016. La votaziun è la finala stada clera - malgrà tutta critica. Era perquai che la fracziun cristiandemocratica e socialdemocratica han vuschà serrà per il credit per renovar il convict a Cuira.
Gia la stad 2018 vul il chantun cumenzar a renovar il convict, che sa chatta sin la spunda sur la citad da Cuira. L'october 2020 duain scolaras e scolars lura pudair retrair il bajetg renovà.
RR actualitad 20.00


text:
La Colonna d’agid Sedrun-Tujetsch è vegnida fundada sin giavisch da la colonna d’agid Mustér e la secziun dal Club Alpin Svizzer Piz Terri. Sco Ignazi Schmid raquinta creschiva la populaziun en la val Tujetsch ed adina dapli persunas, sajan quai turists ubain era indigens, gievan en las muntognas. Uschia deva quai era dapli acziuns da salvament en Tujetsch. Perquai saja vegnì fundà ina colonna d’agid per la Val Tujetsch. Questa ha Ignazi Schmid timunà 25 onns.
Ti stoss pudair prender la chaussa sco ella è ed esser dir cun tatez
Al cumenzament haja quai duvrà material andant ed uschia hajan ins dumandà la vischnanca, l’uniun da cura e traffic e la scola da skis per agid finanzial. Sco Ignazi Schmid di, hajan ins suenter pudì cumprar tut quai ch’i haja duvrà per pudair ir en las muntognas.
La lavur en la colonna d’agid na saja betg adina stada simpla. Cunzunt betg sch’i gieva per acziuns da salvament nua vischins eran cumpigliads. Uschia èsi adina puspè capità ch'Ignazi Schmid ha stuì vegnir enavos cun convischins ch’eran sa disgraziads mortalmain. «Ti stoss pudair prender la chaussa sco ella è ed esser dir cun tatez» declera el. Uschiglio sajan ins en il fauss lieu.
Malgrà quai na s’enricla Ignazi Schmid betg d'avair timunà la colonna d’agid Tujetsch durant 25 onns. I haja era dà bler satisfacziun. Quai cunzunt cura ch’els hajan pudì vegnir a chasa e tut era i ora en bain.
Ord l'archiv ...
Festa da giubileum
Ils 10 da zercladur 2017 davent da las 10 fin las 17.00 vegn festivà il giubileum a Milez. La sutgera davent da Dieni è en funcziun durant quai temp. I vegn demonstrà co la colonna d’agid lavura ed ins po sez empruvar co quai fiss da salvar insatgi. Era per ils uffants datti bleras attracziuns.


text:
Piemontese/Elisioni ed apostrofi
Elisioni ed apostrofi[modifica]
L’argoment a col ëd l’apòstrof ch’a ven dovrà an vàire ocasion ch’i vado a elenché:
As buta an sostitussion ëd na vocal an testa a j’artìcoj «ël, un» o le preposission «al, an, ëd». Foma d’esempi tant për capisse mej:
Forma antrega
- Mi i l’hai ëd pom ross.
- Ël mè quàder a l’é ël pì bel
- Andé an sël pont
- Lor a l’han finì un gir
- Va a catete un cassul
- Noi i soma andàit an piassa
Forma scursà
- Mi i l’hai ’d pom ross
- Ël mè quàder a l’é ’l pì bel
- Andé ’n sël pont
- Lor a l’han finì ’n gir
- Va a catete ’n cassul
- Noi i soma ’ndàit an piassa
Quand ch’a l’é ch’as peul butesse l’apòstrof nopà dla vocal? La régola a l’é assè sempia, sbaruvomse nen. L’apòstrof al pòst ëd la vocal as peul butesse (e a l’é an géner la mej còsa da fé) quand che la paròla anans a finiss con na vocal. Se la paròla anans a finiss con na consonant (e con le consonant as considera ’dcò la «J» ch’a l’é na semi-consonant) a venta scrive tut complet, dzortut se la paròla o l’artìcol a s’ancamin-o con la «ë».
A l’é bon segn se quaidun ëd vojàutri a veul ciameme ’l përchè. Mi, che an fond i son sì ’n piantin d’erba brusca ma ’dcò con na frisa ’d bon cheur, i vë smon-o lòn ch’a l’avìa scrivù ’l médich Morissi Pipin ant soa «Gramatica Piemontese» dël 1783 e ch’a l’avìa dedicà a sua Altezza Reale Maria Adelaide Clotilde Saveria di Francia Principessa di Piemonte. An costa ch’a l’é sensa dubi la pì veja fra le gramàtiche piemontèise, a pàgina 15/16, ant ël Capo III «Articoli, segnacasi, generi, e declinazioni», ant la vos ëd le «Declinazioni degli articoli- Articolo definito», a scrivìa parèj: «Avvertasi. Primo. Che in luogo della ę muta (cola che noi ancheuj i marcoma con ël grafema ë) formante in colla l l’articolo ęl ben sovente sentesi un suono picciolo, ed oscuro, ed analogo all’apostrofo degli Italiani, in questo caso invece della suddetta ę muta si porrà un apostrofo, e si scriverà ’l, come ’l Re,’l Prinsi, ec.»
Ël bon Pipin a l’é dësmentiasse dë spieghé la facenda dla paròla prima ch’a dev finì con vocal, ma peui, miraco a l’é sdasne o a l’avìa nen veuja dë scrive doe vire la midema papardela, a cor ai arpar a la vos «Articolo indefinito» con costa precisassion (sèmper a pàgina 16): «In questo articolo talvolta non si pronunzia alcuna vocale, né semivocale, ed è alloraquando o la parola antecedente termina, o la susseguente principia per vocale, ed in tal caso si preporrà nel primo un apostrofo alla n, e si posporrà nel secondo, come l’è ’n bon Medich, l’ha ’n brav Avocat, n’Abate, n’Esorcista, ec.»
Costa règola a l’é peui stàita tenùa bon-a dai compilator ëd le gramàtiche ch’a son ëvnuje apress e a val ancora ancheuj.
Dato che l’aptit a ven mangiand, a l’é peui spantiasse la costuma ’d sëmné j’apòstrof coma ch’as sëmno ij sarsèt e jë spinass, visadì a la spatarada. Donca i podoma trové ant jë scrit l’apòstrof butà al pòst ëd la a ’d j’averb ant, al, andoa, ansema, ansima, andrinta e an, al pòst ëd la u dël nùmer un e via fòrt con d’autre situassion andoa ch’a-i sio d’element ëd la scritura ch’a l’han (boneur o dësgrassia) la vocal inissial. Tant për nen perde la man a-i son ëdcò ’d përson-e ch’a fan la midema sostitussion (abreviassion) a le paròle ch’a ancamin-o con vocal quand ch’as treuvo apress a n’àutra vos ch’a finissa sèmper con na vocal.
Sòn a l’é giust o sbalià? Consultand le vàire gramàtiche a-i é nen na posission sicura su costa gòj ëd fé tut pì curt.
Ambelessì i lasserìa duverta la dëscussion a tuti coj ch’a veulo dì la soa e mi, për nen influensé gnun, i diso nen mia opinion an mérit. L’ùnica còsa da nen buté sla gratìcola a l’é cola dj’artìcoj ch’a më smija bin motivà e spiegà.
Dato che costa question ëd grafìa as colega s-ciassa con le problemàtiche dla fonetica a më smija da aceté ’l prinsipi che, parland piemontèis (ma ’dcò ambelessì a venta fé ’d distinsion, coma ch’an mostrava Pare Gasca, an fonsion ëd «andoa e quand» e donca an minca pòst ëd nòstr bel Piemont i podoma trové ’d situassion ëd pronunsie e, an conseguensa, dë scriture diferente), quand che i l’oma due paròle tacà e che un-a a finiss con la vocal e l’àutra a ’ncamin-a ’nt la midema manera, la pronunsia a dventa pì legera sla sconda.
Sèmper a propòsit ëd cost «benedet» apòstrof a-i é ancora n’àutra còsa ch’a më smija giust da arcordé e ch’as cobia a lòn ch’i l’hai dit anans. Quand ch’a s’anandia na riga dë scritura, dzortut quand ch’a-i é l’inissi d’un vers ëd na poesìa, a venta nen dovré l’apòstrof, bele se la paròla ch’a l’é l’ùltima dla riga o dël vers prima a finisso con na vocal e sòn përché a-i é nen na continuità direta. Tante vire a càpita ’d vëdde d’articoj o ’d paròle ch’a ancamin-o con l’apòstrof sùbit dòp a ’d segn ëd puntegiatura o dë scritura (ponto, virgola, ponto esclàmativ, ponto d’anterogassion, parentes, virgolëtte, tre pontin e via fòrt), costa a l’é n’àutra còsa ch’a l’é mej nen fé, sèmper për ël midem motiv ëd mancansa ’d continuità fra le paròle.
Spetand ëd lese tante opinion su costi apòstrof, i veuj mach dé ’n consèj (o mej n’avertiment) a coj ch’a scrivo dovrand la claviera dl’ordinator (compiùter). S’i feve cas an sla claviera a-i é un tast con ansima ’l cròch ëd domanda (ponto anterogativ) e sota l’apòstrof; s’i lo sgnache sensa dovré la maiuscola a veno fòra doi segn, un a l’é l’apòstrof giust «’» e l’àutr a l’é n’apòstrof al contrari «‘». Se i sgnache ’l tast ëd l’apòstrof dòp ëd na paròla e ven fòra col giust, ma se, coma ’nt ij cas dont i l’oma parlà anans, i veule butelo al pòst ëd la vocal inissial av ven col sbalià.
Vojàutri i dirìe ch’a l’é na falabracada da apòstrof, ma a l’é nen vera përchè s’i varde un test con j’apòstrof giust iv ancorzereve ch’a le pì bon fé a lese. Peui, conseguensa nen da trascuré, coj ch’a l’han da buté giù n’artìcol për cost giornal o un test për un lìber a devo butesse lì con santa passiensa e cambieje tuti.
Për buté col giust a-i son vàire manere, ma mi iv na diso mach doe: për scrive «Andé ’n sël pont» as peul scrive prima «Andé’n sël pont» e peui gionté lë spassi dopo «andé», opura scrive «Andé ‘’n sël pont» sgnacand doe vire ’l tast ëd l’apòstrof e apress canceland ’l prim.


text:
La stad datti nagins accidents dad ir cun skis u cun aissa, i n’ha è betg tants turists en il Grischun sco l’enviern ed operaziuns planisablas vegnan era betg fatgas la stad. Uschia èsi pli ruassaivel en l’ospital. Il persunal sto retrair sururas, far vacanzas u lavurar servetschs pli curts.
Il persunal appreziescha questa soluziun
La fluctuaziun da pli pacs pazients la stad saja usitada, di Julius Risch, manader dal servetsch da persunal da l’ospital chantunal. E la soluziun cun dapli vacanzas u temp liber vegni pratitgada mintg’onn, ed appreziada dal persunal. Uschia possian collavuraturs ch'èn geniturs per exempel ir ina giada a far bogn cun ils uffants in suentermezdi. Plinavant na sajan ils collavuraturs er betg trists ch’els stoppian far vacanzas la stad.
RR actualitad 12:00


text:
Las autoritads svizras avevan refusà d'entrar en la dumonda d'asil d'ina famiglia da l'Irac perquai che lezza aveva l'emprim inoltrà la dumonda en la Germania.Cunter questa decisiun ha la famiglia iracaisa fatg recurs. Il Tribunal administrativ federal vegn a la conclusiun ch'in recurs en Svizra saja legal.
En l'avegnir pon requirents d'asil far en general recurs sch'els èn da l'opiniun che la Svizra haja surdà lur cas a moda malgista ad in auter stadi. Sin fundament da questa decisiun dal Tribunal administrativ federal survegnan requirents d'asil dapli protecziun giuridica.
Manchentà termin
Suenter che la famiglia ha inoltrà la dumonda d'asil avess la Svizra stuì entaifer trais mais inoltrar a las autoritads da la Germania ina dumonda per surpigliar la dumonda d'asil. Quest termin ha la Svizra manchentà, sco la famiglia ha fatg da valair avant dretgira.
Era sche la Germania ha entant surpiglià il cas, sto la Svizra examinar sezza sia dumonda d’asil. Quai decida il Tribunal administrativ federal, e mida sia pratica en vista ad ina decisiun dal Tribunal europeic.
RR novitads 14:00


text:
Far fieu senza palpiri e lain (pitschen)Ils quadrins d'envidar d'oPaHo vegnan producids cun bler lavur a maun en Svizra. Il product da basa è ina platta da fibras da lain senza colla (FSC).
Quella vegn bagnada tar oPaHo en in parafin raffinà autamain (q.v.d. senza naginas restanzas d'ieli). Il parafin è sco tschaira, levamain inflammabel, senza savur e gust, betg da tissi ed idrofob. Il parafin dovran ins surtut per producir chandailas da gronda qualitad, ma era per diversas autras applicaziuns industrialas.
Suenter che las plattas da fibras da lain bagnadas cun parafin èn sitgas, las stanzain nus a quadrins e las pachetain nus en stgatlas da chartun praticas. Ils quadrins d'envidar d'oPaHo èn conservabels illimitadamain, ecologics (senza substanzas toxicas) e pratics.
Cun products d'envidar d'oPaHo duvrais Vus in product da qualitad svizzer d'emprima classa:
- Senza substanzas toxicas
- Ecologic
- Senza savur
- Applicaziun simpla e netta
- Conservable illimitadamain
- Durada dad arder: ca. 7 minutas
- Spediziun senza custs da porto davent d'ina valur d'empustaziun da 140.– CHF
- Cumprovà dapi pli che 70 onns
- Product da qualitad svizzer
- Fitg blers clients cuntents


text:
El ha procurà a Barcelona per la gronda sensaziun. Cun be 18 onns e 228 dis è Max Verstappen daventà il pli giuven victur d’in GP en l’istorgia da la furmla 1. El ha substituì Sebastian Vettel sco purtader dal record. Lez aveva gudagnà ses emprim GP il 2008 a Monza en ina vegliadetgna da 21 onns e 73 dis.
Cun quai n’avess’jau mai fatg quint. Igl è simplamain i si tut ideal. Incredibel!
L’Ollandais è sa distanzià la dumengia a Barcelona dal Finlandais Kimi Räikkönen (Ferrari) e dal quatterdubel campiun mundial Sebastian Vettel (Ferrari).
Il manader da la cuppa mundiala e quatterdubel victur da stagiun Nico Rosberg e campiun mundial Lewis Hamilton eran gia collidads in cun l’auter en l’emprima runda. Omadus pilots da Mercedes èn crudads or.
RR novitads 16:00 / RR Sportissimo 17:00


text:
Pervia da la pandemia da corona ha la liga da hockey decis da midar in zichel il modus da qualificaziun per ils playoffs. Mo las emprimas sis equipas suenter la qualificaziun èn da la partida. Las squadras sin las plazzas set fin diesch cumbattan en ina seria da maximalmain trais partidas per las davosas duas plazzas da playoff.
HCD pli probabel encunter il SC Berna
L’equipa da la chapitala federala è puspè en quarantina. Perquai na dat il HCD betg la davosa partida da qualificaziun encunter Berna. Il HCD s’entaupa pir a partir da l’emna proxima cun il SC Berna – lura dentant en ils «pre-playoffs». Sche gie ch’i dat anc ina pitschna schanza per Rapperswil-Jona da far il pass avant Berna en la tabella n’è quai betg uschè probabel. Rapperswil avess da gudagnar las davosas duas partidas da qualificaziun encunter Lugano e Losanna per vegnir anc sin plazza nov da la tabella.


text:
Il Cussegl dals chantuns è suandà la lingia dal Cussegl naziunal cun 27 a 13 vuschs (5 abstenziuns).
La midada da la lescha pertutga il process d’annunziar la taglia anticipada. Enstagl d’annunziar quellas pon interpresas affiliadas annunziar pajaments da dividendas internas a l’uffizi da taglia.
En il futur na ston las interpresas betg pli pajar il tschains da retard da 5%, er sche l’annunzia succeda suenter il termin da 30 dis.
Cunter l'effect retroactiv era s'exprimida la sanestra.
RR novitads 11:00


text:
Da promover il linguatg e chattar lavur duai er esser en il center dal segund program per integrar esters. Quai communitgescha la regenza grischuna. Per promover l'integraziun d'esters en il Grischun prevesa il chantun custs da 960'000 francs ad onn. In terz dals custs ston las vischnancas surpigliar, dus terzs surpiglia il chantun. Il segund program d'integraziun vala per ils onns 2018 fin 2021.
Emprim program 2014-2017
Cun l'emprim program chantunal d'integraziun è il Grischun s'obligà da rinforzar sias stentas per l'integraziun da persunas estras. Quai en ils trais puncts centrals infurmaziun e cussegliaziun, furmaziun e lavur sco er chapientscha ed integraziun sociala.
En pli ha ella formulà finamiras correspundentas en chaussa. Quellas cumpiglian emprimas infurmaziuns per persunas novarrivadas, la promoziun linguistica per persunas creschidas e per uffants da la vegliadetgna prescolara fin a la translaziun interculturala u l'integraziun en il martgà da lavur.
L’emprim program dura da l'onn 2014 fin l'onn 2017. Gia oz fa la regenza grischuna bilantscha positiva da quest program.
RR novitads 10:00


text:
La raschun per sia demissiun saja, ch’el saja fundamentalmain d’autra opiniun ch'il president Donald Trump, scriva Mattis en sia brev da demissiun. Ina brev da demissiun che Mattis ha publitgà, suenter che lez aveva communitgà la demissiun da Mattis via Twitter …
Speculaziuns ch'i sa tractia d'ina reacziun directa sin l'annunzia da Trump da retrair tut ils schuldads americans da la Siria, n'ha Mattis betg confermà. Tant politichers dals democrats sco er dals republicans èn schoccads da la demissiun dal minister da defensiun. Tenor els vala Mattis sco «vusch raschunaivla» en il cabinet.
James Mattis, anteriur general da quatter stailas, è schef dal Pentagon dapi che Trump è en uffizi. El vala sco persuna discreta ed integra ed ha sustegn da republicans e democrats.
RR novitads 06:00


text:
I stettia liber a mintgina ed a mintgin da candidar per la regenza Grischuna, sa chapescha er a Linard Bardill. Quai è il tenor general tar tut ils ulteriurs sis candidats.
Ils candidats tranter ils regents actuals
Mario Cavigelli, il president da la regenza è candidat cristiandemocratic manegia, che la candidatura dal candidat independent dettia in zic colur al cumbat electoral e ch'i dettia forsa er dapli attenziun per las elecziuns.
Il liberaldemocrat Christian Rathgeb sa legra sin las debattas cun il chantautur. Tenor el èsi impurtant, ch'er candidats senza partida pon candidar.
Il collega da regenza Jon Domenic Parolini, candidat burgaisdemocrat, enconuscha Linard Bardill gia dapi blers onns e beneventa el sco candidat. El manegia, ch'il candidat independent exprimia sias tenutas da maniera fitg pointada.
Ils candidats novs èn uss en quatter – tuttina...
Da trais candidats novs èsi uss vegnì quatter – tuttina prendan ils candidats novs si gugent a Linard Bardill en lur circul.
Per il socialdemocrat Peter Peyer èsi bun ch'i dettia ina concurrenza per ils sezs en la regenza.
Walter Schlegel, il candidat da la partida populara manegia, ch'el saja spanegià sin il nov candidat.
Er Marcus Caduff, il segund candidat dals cristiandemocrats, prenda serius la candidatura. El sa dumonda dentant sche Bardill possia en uschè curt temp anc mussar a la glieud per tge ch'el stà u sch'ils votants stoppian cumprar il giat en il satg.
RR actualitad 17:20


text:
Sco quai ch’in collavuratur dal hotel Cube, che na vul betg vegnir numnà, ha ditg envers RTR, n’hajan anc betg tut ils radund 20 collavuraturs da l'hotel survegnì la disditga. Er il persunal na saja betg vegnì infurmà davart las raschuns da la serrada da l'hotel cun 270 letgs.
Vendì Cube en l’Austria
A Tröpolach en il stadi federativ da Kärnten è avant radund dus onns vegnì vendì pervi da problems finanzials il hotel Cube ad in impressari austriac. Vi da quel n'è il fundatur da la marca Cube Rudolf Tucek ch'ha bajegià il Cube a Savognin e quel en l'Austria betg participads. Suenter la vendita è l'hotel a Tröpolach vegnì restaurà per radund 15 milliuns francs – el sa numna uss hotel Franz Ferdinand.
RR actualitad 12:00


text:
I para da daventar in cumbat da David cunter Goliat. Ma che vul l'iniziativa davart il servetsch public insumma? E tgenins èn ils cunterarguments?
Service empè da profit - quai è la devisa dals iniziants da l'iniziativa «Pro Service public». Davos l'iniziativa cun il titel lusingiant stattan schurnalists e schurnalistas da magazins da consuments sco il K-Tipp e Saldo.
Ina survista dal project da votaziun
La finamira «Service empè da profit» è formulada cun las trais pretaisas suandantas:
- La posta, la SBB e la Swisscom na duain betg aspirar in gudogn.
- Renditas duain vegnir reinvestidas en las gestiuns sezzas e betg fluir en la cassa da la Confederaziun.
- Ils schefs e las scheffas da questas gestiuns liadas al stadi na duain betg survegnir ina paja pli auta che quella d'in commember dal Cussegl federal.
«Pro Servic public è contra service public»
Quest recept na persvada betg Kurt Fluri dal PLD - e cun el insumma nagin dal parlament. L'iniziativa è vegnida refusada tant dal Cussegl naziunal sco dal Cussegl dals chantuns senza cuntravuschs. Fluri declera pertge:
Senza gudogn, nagins raps per investiziuns ed innovaziuns. E senza subvenziuns cruschadas stuessan vegnir serradas per exempel filialas da la posta en la periferia che na rendan betg u las lingias da tren che na rendan betg en regiuns ruralas vegnissan abolidas. Il facit da Fluri è perquai era cler: «Pro Service public è contra Service Public.»
Betg «aspirar» da far gudogn
Peter Salvisberg da l'iniziativa Pro Service public bitta sia fatscha en ils mauns sch'el auda quest'argumentaziun.
«Subvenziuns cruschadas èn absolutamain giavischadas. Era en l’avegnir duai vegnir subvenziunada la lingia da tren en la periferia che na renda betg cun raps da la lingia da tren citadina che renda. Quai è il cor dal service public.» El veglia ch'ils raps da la Swisscom restan tar la Swisscom, quels da la Posta tar la Posta.
Ed er l'externaziun dals contrahents da l'iniziativa che l'iniziativa veglia introducir in scumond da far in gudogn per las gestiuns liadas al stadi saja simplamain faussa, di Salvisberg. En il text da l'iniziativa stettia nair sin alv ch’in gudogn na duai betg vegnir aspirà - tut tenor il model da la Migros u dal Coop. E cun quest model saja quai pussibel dad er vinavant far investiziuns, di Salvisberg.
Dependa la paja dal servetsch u viceversa?
E lura datti anc la terza dumonda: Dastgan schefs e scheffas da gestiuns liadas al stadi gudagnar dapli ch’in cusseglier federal? Gea, chatta Kurt Fluri dal PLD. Ils 1,3 milliuns francs paja dal schef da la Swisscom per exempel correspundia al martgà da pajas en Svizra. En cumparegliaziun: Ina cussegliera federala gudogna radund 450'000 francs per onn.
Per Peter Salvisberg percunter mussa la paja d’in schef bler davart la cultura d’ina gestiun: «Sch’in schef curra be suenter a ses bonus n’è la prioritad betg tar in bun service public.»
Gist quest argument para da svegliar bleras simpatias en la populaziun per l'iniziativa «Pro Service public». Tenor la retschertga da trend da l'SRG la pli actuala schessan 46% dals interrogads e da las interrogadas gea a l'iniziativa.
RR actualitad 17:00


text:
Lavurs
Cuntellers e cuntelleras èn experts per utensils da tagliar. Els fabritgeschan, gizzan e reparan per exempel cuntels e forschs per il tegnairchasa e per secturs dal temp liber, utensils professiunals sco cuntels da mazlers, cuntels da maisa u forschs per tagliar chavels, instruments chirurgics ed instruments da la tecnica dentala, nizzas e cuntels da diversas maschinas ed isegls d’iert, schlusigls da patins euv.
Incumbensas da gizzar e da reparar tutgan tar las lavurs las pli frequentas da cuntellers. En il sectur da la fabricaziun exequeschan els tant producziuns da serias sco era fabricaziuns unicas tenor ils giavischs da la clientella. Ultra da quai restaureschan els mintgatant objects d’amaturs sco veglias spadas u cuntels da chatscha.
Cuntellers lavuran principalmain cun differentas sorts d’atschal ch’els elavureschan cun utensils manuals u cun maschinas spezialas dirigidas dal computer. Per quai utiliseschan els rudellas da smerigliar, da mular e da pulir, differents barschuns, glimas, maschinas da furar, da copiar e da mular sco era pressas da stanzar e pressas da fis euv.
Cuntellers planiseschan per mintga incumbensa la metoda da fabricaziun ed ils pass da lavur, creeschan las skizzas necessarias ed ils documents necessaris, tschernan l’atschal adequat e taglian il material. Els programmeschan las maschinas e las endrizzan. Sche necessari demonteschan els la tocca en elavuraziun sco las nizzas u ils cuntels. Sinaquai furman, lutegian, gizzan e puleschan els la tocca a moda professiunala. Tar mintga pass da construcziun controlleschan els la qualitad da la tocca. A la fin mettan els puspè ensemen la tocca e nettegian l’utensil da tagliar finì.
Per la lavur da cuntellers èsi indispensabel da lavurar exact e d’avair in bun egl ed in fin sentiment. Cura ch’els utiliseschan maschinas, las controlleschan els durant l’entira producziun. Tar lavurs sco furmar, nettegiar u endirir protegian els sasezs cun vestgadira ed egliers da protecziun.
En in affar cusseglian cuntellers la clientella e vendan la rauba. Els surdattan ils utensils da tagliar a moda segira a la clientella e l’instrueschan professiunalmain.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 18-7-2012
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En ina cuntellaria
Furmaziun en scola
1 fin 1½ dis per emna a la scola professiunala, ensemen cun ils polimecanists / las polimecanistas AFQ (profil G u E, pretensiuns da basa resp. pretensiuns extendidas)
Roms professiunals
- Planisaziun da las incumbensas e cussegliaziun da la clientella
- elavuraziun d’utensils da tagliar
- garanzia da la segirezza da lavur, da la protecziun da la sanadad e da l’ambient
- basa tecnica
- englais tecnic
- tecnica da materials e da fabricaziun
- tecnica da dissegn e da maschinas
- electrotecnica e tecnica da regulaziun
- projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "cunteller / cuntellera AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim mesaun per profil G, stgalim superiur per profil E
Pretensiuns
- plaschair vi da l’elavuraziun da metal
- buna e ferma constituziun
- inschign manual
- moda da lavurar precisa
- perseveranza
- naginas allegrias cunter metals, ielis u dissolvents
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la Swissmechanic, da la Schweiz. Metall-Union SMU e da diversas scolas professiunalas e scolas spezialisadas
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada construcziun da metal
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da sistems, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Cuntellers lavuran en manaschis industrials che mainan per part ina stizun u en l’industria sco gizzaders u installaturs. Cun experientscha adequata pon els era lavurar sco capolavurers, schefs dal lavuratori u sa spezialisar sco fravis d’art.
Il martgà da lavur è fitg pitschen per cuntellers. Perquai vegnan purschidas mo uschè bleras plazzas d’emprendissadi sco quai ch’i vegn pli tard duvrà glieud professiunala. Per onn vegnan duas plazzas d’emprendissadi occupadas. Interessads ston s’infurmar ad uras.
Ulteriuras infurmaziuns
Verband Schweiz. Messerschmiedmeister
c/o Lorenzi Messer GmbH
Stampfenbachplatz 4
8006 Zürich
Tel: +41 44 362 38 43
URL: www.schweizer-messerschmiede.ch


text:
Ad Andermatt/Ursera vegn bajegià ils proxims onns ina massa edifizis. Sper il hotel da 5 stailas The Chedi Andermatt vegn il ressort da vacanzas Andermatt Swiss Alps da Samih Sawiris a cumpigliar anc 6 ulteriurs hotels da 4 e 5 stailas, 25 chalets e 42 chasas d’abitar cun totalmain circa 500 abitaziuns. Fin uss èn gia 1 chalet e 3 chasas cun abitaziuns bajegiads. Davent l’atun 2015 èn in nov hotel da 4* e 3 ulteriuras chasas cun total 60 abitaziuns en construcziun. Il plazzal da quest hotel e las 3 chasas è pli grond che 2 plazzas da ballape.
Betun da la val Ursera
Betg tut il material da construcziun per quai plazzal vegn transportà si da la bassa. Il betun ed era la crappa per construir l’hotel e las chasas vegn producì en la Val d’Ursera, datiers da Realp. Tenor il directur general da la Andermatt Swiss Alps è quai in grond avantatg e spargna blers transports. Tut il rest vegn dentant transportà cun camiuns tras la Chavorgia da la Scalina enfin il plazzal.
In transport cun la Viafier Matterhorn-Gottard n’è betg planisada. Tenor il CEO da la Andermatt Swiss Alps Franz Xaver Simmen fiss quai memia cumplitgà da stgargiar ils camiuns a Caschanutta e metter il material sin il tren. Ultra da quai stuessan era las staziuns da Caschanutta ed Andermatt/Ursera vegnir adattadas per far da quels transports.
Nova chanalisaziun pervia dal ressort
Pervia da la grondezza dal ressort da vacanzas ha la serenera d’Andermatt/Ursera stuì vegnir engrondida l’onn 2014. Ed era la chanalisaziun, ils conducts d’aua persa sco era da l’aua da plievgia e naiv, ha stuì vegnir planisads da nov. La nova chanalisaziun vegn era ad avair consequenzas per l’entira Val d’Ursera. A partir dal 2017 vegn tut l’aua persa mo pli rimnada en la serenera d’Andermatt/Ursera. La serenera da Realp vegn serrada.
RR actualitad 08:00


text:
Ils temas èn stads clers: Economia, immigraziun e democrazia. Quai èn era quels trais temas che domineschan las discussiuns actualas enturn in Brexit. Ils 8000 aspectaturs en il stadion da Wembley han bain pudì tedlar ina debatta viva e captivanta - novs arguments n'han ni adversaris ni adherents da l'Uniun Europeica purtà.
«Take back control»
Ils promoturs d'in Brexit, pia quels che lessan sortir da l'UE, han repetì cuntinuadamain lur motto "survegnir enavos la controlla". Els pretendan cunquai dapli suveranitad da la Gronda Britannia p.ex. per limitar l'immigraziun u era per l'economia. "In slogan n'è anc nagin plan", ha Sadiq Khan, il president actual da Londra respundì. El s'engascha vehementamain per che la Gronda Britannia restia vinavant en l'Uniun Europeica. Cunquai hai dà ina interessanta debatta cun ses antecessur: Boris Johnson, anteriur president da Londra ed in dals pli promiments promoturs d'in Brexit.
RR Actualitad 07:00


text:
18 acziunaris e cun els 13’738 vuschs d’aczias eran preschents il venderdi a la 14avla radunanza generala da la Bogn Engiadina Scuol BES SA, cura ch’il president dal cussegl d’administraziun Gion Fravi ha fatg bilantscha da l’onn da gestiun passà.
BES SA: curaschi malgrà las cifras
Malgrà che Fravi ha stuì annunziar «era quest onn» cun in - 6% in resultat main bun co l’onn avant haja el curaschi, cun quai ch’ins haja pudì constatar quest enviern «a Scuol i’l turissem malgrà la paca naiv mo in pitschen regress».
Gerhard Hauser, il directur dal BES, vesa sper l’aboliziun dal curs minimal da l’euro er anc in’autra raschun per il minus da 600’000 francs tar la svieuta – numnadamain las lavurs da revisiun. Previsa era la revisiun ordinaria da la halla dad entrada ed il batschigl extern. Cunquai che «la fundamenta da quel era en in stadi bainquant pli nausch che spetgà» hajan las lavurs durà 13 enstagl da 7 emnas.
Custs dad 1.35 milliuns per Scuol
Per Scuol signifitga las cifras cotschnas da la BES SA che la vischnanca ha da surprender il deficit da gestiun dad 1,35 milliuns francs.
La radunanza generala ha en pli elegì cun Joachim Koppenberg, il directur da l’Ospital da Scuol, in ulteriur commember en il cussegl administrativ da la BES SA. Koppenberg è manader designà dal Center da sandà Engiadina Bassa CSEB.
RR novitads 12:00


text:
Lago Maggiore
Il lago Maggiore è in lai da la Svizra (chantun Tessin) e da l'Italia.
GeografiaEdit
La surfatscha dal lai è 215 km² gronda.
Il flum principal è il Ticino
Auters flums èn la Verzasca, la Maggia e la Tresa
Il livel dal lai è a 193 m.s.m ed il punct il pli bass dal lai è a -372 m.
La cocla tranter Stresa ed Palanza sa numa il Golfo di Anghera, la peninsula tranter Ascona e Locarno sa numma il Delta dal Maggia , ed las zonas da palì al nord dal lai che van vers Bellinzona sa numan Bolle di Magadino ed Piano di Magadino.
La lunghezza maximala dal lai è radund 70 km ed la largezza maximala è ca. 15 km.
InslasEdit
Il lai ha pliras inslas : l'Isole di Brissago (Isola Grande, Isolino) en Brissago, l'Isole di Magadino en Magadino e Locarno, l'Isole Borromee, l'Isolino Partegora ed il Castello di Cannero.
NumEdit
L'emprim num è stà il num latin da Lacus Verbaus e datescha dal temp roman. Il segund num latin era Lacus Maior. Oz sa numna il lai surtut Lago Maggiore mains dovra er las expressiuns Lago Verbano u Lago di Locarno.
En rumantsch, il num è Lai Maioren, ma quai num è pauc duvrà.
Il num en auteras linguas —
Glista da las citads ed ils lieus enturn il lago MaggioreEdit
ColliaziunsEdit
- Artigel Lago Maggiore en il Lexicon Istoric Svizzer
- Commons:Lago Maggiore


text:
Militar
Far militar è l'expressiun usitada per survir en in'armada cun sistem da miliza. Caracteristic per il militar èn l'uniformaziun e l'ierarchia. Quai sa mussa cunzun entras ils grads militarics, il s'annunziar, las posas ("attent" e "repaus") ed ils cumonds. Tipic per il militar svizzer è il sistem da milizia, la scola da recruts obligatorica, il tir obligatoric annual ed ils curs da repetiziun.
Mintga burgais svizzer vegn a la recrutaziun examinà entras l'Armada svizra ed incorporà en ina secziun sche el vegn betg zavrà ora e partius en el survetsch civil u schurmetg civil tar limitas corporalas. Tgi che fa survetsch militar vegn a lura en ina caserna ingua ch'el absolvescha la scola da recruts (RS) che cuzza 18 u 21 emnas. Dapi curt daja er la pussibilitad da far survetsch lung per sa deliberar dals curs da repetiziun. Da distinguer es il term da organisaziuns paramilitaricas, dentant stattan questas organisaziuns medemamain sut il dretg internaziunal da guerra. Ils members da tals exercizis pon vegnir considerads militars, surtut sche ei vegnan organisads d'ina autoritat centrala stabilisada che procloma l'autoritat sur in territori determinà e, ina pretensiun nunremplazzabla, s'identificheschan sur x in tip d'uniforma.
Il term militar po sa referir, ad ina gruppa, a las instituziuns, installacziuns, equipament, vehichels e tut quai che fa directamain part da las forzas armadas, creads e organisads tenor la missiun fundamentala, dentant betg exclusiva, da defender la suveranitad territoriala dal stadi cun las armas en cas che quai fiss necessari.
La ideologia che defenda la ductrina da l'armada sur la societad porta il num militarissem.
Etimologia e muntada[modifitgar | modifitgar il code]
Il term «militar» deriva dil latin militarius, da miles (genitiv militis) che significa «schuldà».
Historia[modifitgar | modifitgar il code]
La figura dil guerrier es gia presenta en il temp prehistoric, a l'entschatta da las societads umanas, uschia entras cunfrontaziuns entras autras gruppas d'humans, inizialmain provocads tras cunflicts pertutgond la lutga per surviver. A l'entschatta en las societads collecturs-chatschadurs separticipavan tut members dal clan a la defensa da quest. Durant l'evoluziun cumparan la specialisaziun da la lavur e la differenciaziun tranter singuls individuums, ed è sefurma las differentas classas socialas u castas. Tranter questas, la casta guerrera u militara. Quella fuva normalmein situada en las classas dominantas da la societad, principalmain perviada las necessitads da defensa ed il surviver da la societad da la quala els fagevan part.
Era sche la discussiun cura che las empremas guerras han giu lieu vegn anc menada ferventamain, es è fitg probabel che quai fuva in resultad da la specialisaziun da las differentas gruppas d'umans en connex cun la svilluppaziun da l'agricultura che ha spartgí la carstgaunadad en duas gruppas, agriculturs e chatschadurs. Ferton ch'ils emprems èn sa domicilisads èn ils secunds restads nomads. En periodas da fom ési fitg probabel che gruppas da chatschadurs han attatgà culegnas e quels han s'organisà per la defensa. Da la medema maniera cumpara la figura dil schuldà cura che las societads agriculturas fan la divisiun sociala e da lavur e cumenzan a crear patents.


text:
Nagaśàki
Nagaśàki (長崎市 in Giapunéś, scólta'l chè) l'è na sità dal sud dal Giapòṅ ch'la s cata in dl'ìśula 'd Kyūshū, capitàla dla prefetùra c'n al stés nóm. Al sò nóm a vōl dir „pìcula pelìśula ślungàda“ mént'r al sò sìndig, da 'l 2007, 'l è Tomihisa Taue.
Fundàda in dal XI sécul cuma 'n vilàǵ ad pescadōr, la sità 'd Nagaśàki la s vèra vèrs al mónd estér'n in dal 1568 quànd la taca a far di cumèrs c'n al Purtugàl p'r òpra 'd Ōmura Sumitada, daimyō dal pòst ch'al s éra cunvertî a 'l cristianéśum. In séguit 'l à fat àtar tant anc cun l'Ulànda.
La gh'à na pupulasiòṅ stimàda 'd 412.643 abitànt, dimóndi carsùda da i an ssanta in avànti, par na superfìsi 'd 405.86 km².
Al 4 ad Śnar dal 2005 l'à tirâ dèntar siē sèntar dal distrét ad Nishisonogi: Iōjima, Kōyagi, Nomozaki, Sanwa, Sotome e Takashima.
Al 9 'd Agóst dal 1945, vèrs la fiṅ dla secónda guèra mundiàla, l'è stada teàtar dal secónd bumbardamènt atòmic dla stòria, tri dòp Hiroshima, da part di Stat Unî ch'i vlìvan dar un brut cōlp a la sò indùstria d'l asàł dla Mitsubishi anc s'al barsàj sarnî a 'l inìsi 'l éra piutòst la sità 'd Kitakyūshū-Kokura ma a gh'éra nùvul. La bómba l'à fat trénta-sincmìla mòrt.
In dal 1996 i giapunéś i aṅ finî ad tiràr sù al muśèo dla bómba atòmica 'd Nagaśàki in du i s pōlan védar dal futugrafìi, ducumènt e ugèt p'r arcurdàr c'l avenimènt là. 'N àtar munumènt famóś dla sità i èn i Sit cristiàṅ lugâ dla regiòṅ 'd Nagaśàki, bèṅ prutèt par 'l UNESCO, ch'l arcòrda i muimènt misiunàri cristiàṅ fra 'l XVI e 'l XIX sécul.