text:
L'impurtant en curt
- Nov da 39 vischnancas rumantschas n'han betg ina pagina d'internet rumantscha.
- La Lia Rumantscha sco era la regenza vulan che tut quai ch'è public, saja en tut las linguas communalas – pia en rumantsch sco era en tudestg.
- Las vischnancas senza pagina rumantscha din ch'ina pagina rumantscha na rendia betg. La translaziun custia u saja fitg pretensiusa. Plinavant pretendani che mo ils pli paucs legian la pagina per rumantsch.
Vischnancas rumantschas
Vischnancas rumantschas èn quellas che han fixà la lingua rumantscha sco lingua uffiziala en lur constituziun. Damai er vischnancas bilinguas.
Tenor Andreas Gabriel da la Lia Rumantscha èsi cler, tge ch'ina vischnanca rumantscha u bilingua sto far: «Els ston almain communitgar tut per Rumantsch». Tras la lescha da linguas chantunala èn els obligads da far quai. Tut las leschas, communicaziuns u messadis ston esser en omaduas linguas. La pagina d'internet stuess fin tar ina tscherta profunditad esser en duas linguas.
Il cusseglier guvernativ Martin Jäger relativescha in zic: «La bilinguitad stuess ins duvrar pragmatic. Mintgatant èsi pli impurtant da translatar per rumantsch quai ch'è visibel anoravers che da translatar mintga lescha.»
Rumantsch en la rait? Betg dapertut
Nov da las 39, dimena pli u main in quart da vischnancas rumantschas, na porschan betg ina pagina rumantscha. Sin dumonda din els surtut, ch'i na fetschia betg da basegn. Ils Rumantschs en las vischnancas chapeschian era tudestg. Vinavant custa la translaziun d'ina pagina adina insatge, temp da lavur u ils custs per translatar. Pli pitschnas vischnancas investeschan quai pli gugent en auters lieus. «Per mai èsi surtut impurtant, ch'i vegn discurrì vinavant rumantsch en il vitg», uschia il scrivant da Trin, Jean-Marc Rietmann.
Era la dumonda suenter leschas rumantschas na saja betg avant maun. La vischnanca Silvaplauna per exempel, vuless ensemen cun ina midada da la constituziun era smetter da translatar leschas. Tut fiss mo per tudestg. La regenza n'ha però betg permiss quai, uschia ston els vinavant translatar tut.
RR actualitad 07:00


c: text/html

text:
El è creschì si a Sagogn, ha studegià istorgia e germanistica ed ha promovì en medievistica a l'universitad da Turitg. El ha collavurà per cudeschs da documents medievals dals chantuns Tessin e Grischun e scrit studis oravant tut da l'istorgia medievala dal territori alpin e sias relaziuns cun l'imperi e l'Italia. Sper quell'activitad professiunala ha el edì las ovras dal poet liric e satiric Gion Cadieli, scrit trais librets per operas dal cumponist Gion Antoni Derungs e publitgà poesias e raquints curts en periodicas ed antologias. Enfin tar sia mort ha Lothar Deplazes vivì a Küsnacht sper Turitg.
Intginas ovras:
- Enzennas dil cunfar (2004)
- Termagls dil temps (2009)
Librets:
- Il cerchel magic (opera en quatter acts, 1986)
- Il semiader (opera en quatter acts, 1996)
- Tredischin (opera da chombra en 6 maletgs, 1996)
Publicaziuns da poesias e raquints curts en periodicas ed antologias.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jon Semadeni ha scrit quest gieu auditiv per il Radio Rumantsch sa basond sin la tematica da ses raquint “Il giat cotschen”. Inscunters e baterladas nocturns tranter il vegl Chispar Rubar e Duri, in guardia da cunfin, mainan plaun a plaun enavos vers in accident da chatscha mai sclerì.
Participants: Jon Semadeni, Jacques Guidon, Josef Thomas Stecher, Mengia Semadeni
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Redacziun: Ernst Denoth
Scuntrada 12-1-1980
Numer d’archiv: 55086


text:
Ils giurists da la chanzlia Mishcon de Reya han publitgà la dumengia ina decleraziun en chaussa. En quella argumenteschan els che la regenza britannica na possia betg activar l'artitgel 50 da la constituziun da l’UE senza debatta e votaziun dal parlament a Londra. La chanzlia agescha en num da mandants anc betg enconuschents.
Il resultat da la votaziun na saja betg mess en dumonda, argumentescha la chanzlia vinavant. Dentant saja necessaria ina procedura che correspunda al dretg britannic per metter enturn la decisiun. Cunquai ch’il resultat dal referendum na saja betg liant fissi illegal da realisar quel, tant per il primminister actual sco era per ses successur .
RR novitads 08:00


text:
Il december passà èsi vegnì enconuschent che las cavernas a Rueun èn contaminadas cun Radon, in gas natiral radioactiv nuschaivel. Las mesiraziuns han mussà che las valurs surpassan per part 5 giadas la concentraziun lubida per lieus abitads. La vischnanca da Glion ha interess da l'areal dal militar a Rueun. Ella vul numnadamain stgaffir là ina zona da mastergn.
Pli bun martgà grazia al Radon?
Tge munta quai per in'eventuala vendita da quellas localitads? Tenor la pledadra da medias dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS) Jacqueline Stampfli, ha il DDPS fatg quella mesiraziun per pudair metter avertamain sin maisa ils resultats en cas d'ina vendita. Che quellas mesiraziuns hajan in'influenza sin il pretsch da cumpra valitescha Jacqueline Stampfli uschia: «Ellas èn senz’auter era in factur cura ch’i va per eruir il pretsch da cumpra per quels stabiliments.» En nagins cas vegni il militar a sanar quellas cavernas, quai na saja betg prevì.
Vischnanca na vul era betg sanar
Sco quai che Aurelio Casanova, il president da vischnanca da Glion ha ditg a RTR, fetschia ina sanaziun era pauc senn. Las cavernas sajan plitost quintadas sco deposits ni magasins, uschia ch'il problem da Radon n'haja betg prioritad. Casanova manegia schizunt che cun duvrar pli intensiv las cavernas, possia l'aria circular meglier e quai pudess perfin megliurar la situaziun da Radon.
RR actualitad 12:00


text:
di: Luigi Carcano
Signor Signor! Ma incoeu che stamberia!
L'è turca ò giò de lì, la toa parlada?
Me dis la gent che passa per la via.
Oh mamma! DimMel tì! L'è 'na trovada?
Mai pù, m'ha risponduu. L'è pròppi vera.
Ma mi son nassuu chì e l'abecee
a l'hoo imparaa de fioeu sù la ringhera.
Me senti in bòtt forèst tra i foresteer.
Del mè parlà...
gh'è pròppi pù l'usanza?
L'è nò 'na stravaganza,
la realtà l'è quèsta.
El tò parlà,
m'ha dit a mì 'na stèlla:
A l’è 'na fontanèlla
che l'è restada succia.
Ti noeuva Pòrta Cicca traditora,
ai locch de la liggera e a l’osteria
el nòmm te gh'hee cambiaa de sòtta e sora.
E mì de lor gh'hoo tanta nostalgia.
E de Milan, città che l'è pù mia,
mì senza andà lontan sont emigrant.
El mè dialètt adèss, l'è in angonia,
le parlarann tra pòcch in di camp sant.
Del mè parlà...
gh'è pròppi pù l'usanza?
L'è nò 'na stravaganza,
la realtà l'è quèsta.
El mè linguagg
l'è sòtta del Navili
con scarsa la speranza
de ritornà a pel d'acqua.


text:
Lavurs
En la domena da la construcziun d’implants e d’apparats vegnan fabritgads differents products sin basa da dissegns tecnics: chaschas da maschinas, stgaffas da metal, indrizs d’aria cundiziunada, sistems da bischens, tocca d’indrizs da producziun, tocca da construcziun per aviuns, chars da viafier, ascensurs euv.
Construiders e construidras d’indrizs e d’apparats s’occupeschan savens d’in product sin tut ils stgalims da la furmaziun, da la fasa da la projectaziun, fabricaziun e montascha finala fin al metter en funcziun dal product. En collavuraziun cun auters spezialists elavureschan els incumbensas e construeschan ils documents tecnics. Per ordinari surpiglian els era il mantegniment e la reparatura dals indrizs.
Il material da lavurar il pli impurtant per construiders d’indrizs e d’apparats è il metal. Els elavureschan tola, profils da metal e bischens tant cun guaffens tradiziunals sco era cun maschinas dirigidas dal computer, roboters da buglir ed indrizs da tagliar da laser. Per la montascha da la tocca singula dovran els tecnicas da colliaziun sco il struvegiar, rebatter, lutegiar ed il buglir.
Construiders d’indrizs e d’apparats ston elavurar la tocca minuziusamain per che la montascha funcziunia senza difficultads. Era la planisaziun exacta dal process da lavur è indispensabla. Tar tut quai garanteschan construiders d’indrizs e d’apparats che las prescripziuns davart la protecziun da las persunas, da las maschinas e da l’ambient èn resguardadas.
La plipart dal temp lavuran construiders d’indrizs e d’apparats en hallas da fabricaziun. La montascha finala fan els dentant savens ordaifer, al lieu definitiv da l’indriz. Per ordinari lavuran els en ina gruppa e stretgamain ensemen cun auters experts sco constructurs ed automatichers.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 5-11-2012
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas e metal.
En ils dus emprims onns da furmaziun han lieu la furmaziun da basa e la furmaziun supplementara. La furmaziun davart almain in sectur d’occupaziun dal manaschi da furmaziun è purschida entaifer il 3. e 4. onn.
Furmaziun en scola
1-2 dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- Basa tecnica (matematica, informatica, tecnica d’emprender e da lavurar, fisica, electrotecnica e tecnica da regulaziun, englais tecnic)
- tecnica da materials e tecnica da fabricaziun
- tecnica da dissegn e maschinas
- instrucziun supplementara davart la tecnica da proceder
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider/ construidra d’indrizs e d’apparats AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign artisanal
- chapientscha da la pratica
- capacitad d’imaginaziun spaziala
- enclegientscha tecnica
- naginas allergias cunter metals, grass u ielis
- capacitad da lavurar en in team
- autonomia
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da la Swissmem-Kaderschule e d’ulteriurs purschiders da furmaziun en la domena tecnica
Examen professiunal (EP)
p.ex. spezialist / spezialista da buglir cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da process cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da producziun cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da mantegniment cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister / maistra d’industria, manader da mantegniment diplomà / manadra da mantegniment diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas (profundaziun en tecnica da producziun), tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS process d’interpresas (profundaziun en tecnica da manaschis)
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da sistems
Cundiziuns da lavur
Construiders d’indrizs e d’apparats lavuran dapertut nua che apparats e maschinas vegnan producids u manads: en la construcziun da maschinas e vehichels, en manaschis d’electricitad (fabricaziun da tavlas electricas), en la tecnica aviatica, en la chemia, en l’industria d’aliments euv.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è fitg gronda per il mument e vegn a crescher previsiblamain.
Constructurs d’indrizs e d’apparats da professiun èn fitg dumandads sin il martgà da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: 052 260 55 00
URL: www.swissmem-berufsbildung.ch
URL: tecindustry.ch
Revistas dal fatg professiunalas:
"Metall"


text:
Liżàn
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Liżàn (in itagliàn Lizzano in Belvedere) l é na cmóṅna ed 2250 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna.
Al dialàtt ed Liżàn l é un dialàtt col såu caraterésstichi particulèri a mèża vî stra l tuscàn e l emigliàn (anc se, a guardèr pulîd, l é na längua dimónndi pió cunpâgna dl emigliàn).
In cla cmóṅna ché al nasé al giurnaléssta Enzo Biagi.
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
Il coc dal club da sutgas cun roda Curia èn set enfin 10 persunas che s'inscuntran mintg'emna il mardi saira per far sport en cuminanza. Els fan sport popular sco balla arsa, basket ubain unihockey. Era l'aspect social ha ina gronda valur per ils commembers e las commembras che chattan la via en la sala da gimnastica Sand a Cuira.
Betg tut ils commembers èn en sutga cun roda
Era dus peduns sa participeschan al trenament polisportiv. Els han era la funcziun da gidanters per exempel per installar material grev. Sin l'emprima egliada na vesan ins sco aspectatura u aspectatur betg, tgi ch'è in pedun. Visitadras e visitaders vegnan bainprest dumandads, sch'els vulessan sa participar activamain al trenament. Immediat è pronta ina sutga cun rodas per il giast che po empruvar e far atgnas experientschas.
Sutgas cun roda spezialas
Per far sport dovran las sportistas ed ils sportists autras sutgas cun rodas che en lur mintgadi. Quellas èn pli adattadas per far sport. Uschia han quellas ina pintga roda davostiers che dat dapli stabilitad. Las rodas da la vart èn montadas en in auter angul per che la sutga cun rodas saja pli movibla. Ins po cumparegliar la cumbinaziun dal material cun in velo: ina rama, duas rodas ed ina sella. Dentant custan las sutgas cun rodas per far sport tranter 8'000 e 10'000 francs. Ils sportists e la soportistas vegnan sustegnids dad ina fundaziun.
Ils giuvens mancan
Empè che las cifras da commembers activs crescha, s'augmenta be la vegliadetgna media dals commember adina pli e pli fitg. Mintgina e mintgin, vegl e giuven, peduns u en sutga cun rodas è bainvegnì tar il club da sutgas cun rodas per far sport.


text:
Paucs onns suenter avair fixà en la lescha in obligatori da sport en las scolas populars duai quai obligatori sco i para puspè vegnir dismess. Quai scriva la NZZ da la dumengia. Il president da las conferenza dals chantuns, Benedikt Würth, ha confermà ils plans.
Per ils chantuns saja l'obligatori dad almain trais lecziuns sport per emna, fixà da la Confederaziun, gia adina stà nunnecessari. E l'instrucziun da sport en las scolas popularas, en ils gimnasis ed en las scolas professiunalas custia ils chantuns var 1,4 milliardas francs.
Plinavant è Würth da l'avis che «la responsabladad tematica e finanziala tutgian ensemen».
Il reglament valaivel tar il sport violescha ferm cunter questa lescha.
Spargnar tar il sport
Alarmà èn percunter politichers da sport en il Cussegl naziunal. Els teman ch'ils chantuns pudessan spargnar en il futur tar il sport, quai sch'il obligatori vegniss stritgà.
L'atun 2018 vegn il Cussegl federal a decider sche in project nov davart ina separaziun d'incumbensas fa senn u betg.
RR novitads 07:00


text:
Radund 340 umens e dunnas vegnan quest atun a frequentar la scolaziun da locomotivist. Quest dumber correspunda a 10% dal persunal da locomotiva da la SBB. Malgrà las stentas da las Viafiers federalas da recrutar novs locomotivists, restia la situaziun da persunal en quest sectur critica, ha la SBB communitgà la mesemna.
La pandemia da corona engrevgeschia anc questa situaziun, perquai ch'ins stoppia resguardar concepts da segirezza tar la scolaziun dals novs locomotivists. La scolaziun en la cabina da manischunz possia per exempel vegnir manada tras be cun pli paucs participants che previs. Uschia sa retardeschia la scolaziun da la classa da diplom per dus fin quatter mais. Perquai che las annadas dals baby-boomers van en pensiun, dovra la SBB ils proxims onns var 1'000 novs locomotivists.
La mancanza da persunal da locomotiva ha er influenza sin l'urari da las Viafiers federalas. Differentas colliaziuns da tren ch'èn vegnidas reducidas ils ultims mais pervia dal coronavirus, pon uschia fin tar la midada da l'urari il december betg vegnir prendidas en funcziun. Tranter auter na datti uschia nagins trens supplementars durant il temp da grond traffic tranter Turitg e Lucerna sco er en la regiun da Losanna/Genevra e Brig.


text:
Velèta
La velèta l' è cal vêl cìc (giùst 'na strìsa) ch' a s' puntèva, infìn a soquànt an fà, in 'na manéra anca pruviśòria, in dal caplèin dal dòni ch' la gh' piaśìva. In di fàt, un quelc e-cmànd 'dla mòda 'd fin Otsèint e inìsi Nóṿsèint al permitìva e ind un quèlc chèś (cumemorasiòun d' un defùnt) 'l eśortèva, chél dòni ch' i vlìven èser dimòndi precìśi, a druèrla. Al dè 'd incō però, 'l è 'n acesòri ch' al n' s' dróva piò.
La psìva èser tisùda cuma un pìs u anca 'n tùl uvrè e 'd séda u in tùt i chèś 'd un fîl alśér.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Velèta


text:
Abadìa
Abadia Sarìt (Abbadia Cerreto in italiàn) l'è un cumün de la pruincia de Lod, Lumbardia, cun 289 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) .
StoriaModifega
El num Abadia el gh'è perché sül só teritóri a gh'era un'abasìa benedetina, e Sarìt perché gh'era pien de Quercus cerris.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Abadia Sarìt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
cuntegn
Artg musical
-
Franz Schubert ed ils Rumantschs
Chors virils da vallada chantan Franz Schubert.
El è stà mudregià da malsognas, ha vivì en la miseria e tuttina: sia musica è plain energia. Franz Schubert (1797-1828) – il classicher da la chanzun d'art e da la chanzun per chor – el stat en il center da quest Artg musical. Sia musica cunvegn itg bain a la moda e maniera da noss chantar. Quai demonstreschan ils trais gronds chors virils da vallada: Lumnezia, Ligia Grischa e Surses. Dad els udin nus enconuschentas chanzuns da Schubert messas per part en rumantsch: Deletg dalla natira, Pasch vespertina, La pasturetta, Mumma da miu car Salvader, Serenada e Schubertiada. E lura chanta il chor viril da Trun anc la Serasontga. Per ils intermezzos segna in dals gronds pianists, Alfred Brendel. (rep. Artg dals 15-03-2020).
Ils titels en l'emissiun


text:
Charta 77
Charta 77 a l'è staa el moviment de dissens pussee important de la Cecoslovacchia, nassuu in reazion a l'arrest de la band Plastic People of the Universe e che in d'ona carta, ciamada appont Charta 77, el criticava el mancaa rispett del governo cecoslovacch di sò impegn per i diritt uman. I sò aderent, per vess minga denonziaa per avè faa opposizion, se definiven ona sociazion informala. El moviment, giudaa de Václav Havel, Jan Patočka, Zdeněk Mlynář, Jiří Hájek e Pavel Kohout, l'ha vist la firma de 147 zittadin.
L'ha menaa al nass de on Comitaa per la Defesa di Processaa Ingiustament, de che i member a hinn staa accusaa de sovversion e condanaa de 1 a 5 agn de preson.


text:
La gruppa anonima da Facebook «Gegen Bikeverbot Muntatsch» ha publitgà fotografias da differents objects ch’èn vegnids posiziunads cun intenziun sin la senda per impedir il passagi. Cumenzà cun laina plunada, sur gronda crappa, fin tar in entir bloc d’ina planta, han nunenconuschents mess entamez la senda. Ina senda ch'è dada libra uffizialmain da la vischnanca sco biketrail.
Privlus e primitiv
Christoph Bütler da la Bike School Engadin ha declerà ad RTR ch’el e ses collegas hajan gia gì dad allontanar pliras giadas ils impediments privlus sin il trail. Tenor el possian ins discurrer d’ina acziun primitiva e surtut privlusa. Entant haja era la gruppa da lavur communala mess puspè ord via ils impediments. Ni la vischnanca, ni la Bike School Engadin veglian actualmain purtar plant encunter nunenconuschent tar la polizia.
Destinaziun turistica renviescha responsabladad
Sin dumonda dad RTR declera Roberto Rivola, pledader da la destinaziun Engiadina San Murezzan, ch’ins deploreschia quests eveniments, ch’il cas sco tal restia dentant en la cumpetenza da la vischnanca da Samedan.
Fatgs giuridics pussaivels
Persunas blessadas:
- blessura corporala simpla > enfin 3 onns praschun ubain multa
- blessura corporala greva > 10 onns praschun ubain multa
Accident mortal:
- mazzament per negligientscha > enfin 3 onns praschun u multa
- mazzament intenziunà > almain 5 onns praschun
Sche nagin subescha donns:
- disturbi dal traffic public > enfin 3 onns praschun u multa


text:
Il cussegl d’administraziun n’ha betg confermà quest fatg e renvià a la communicaziun uffiziala. Davart ils motivs per la relaschada nagin che piglia posiziun.
Rudolf Horn ha lavurà durant quatter onns a Savognin sco schefmedi. Dasperas dat el curs da diagnostica dad ultrasun en il spital chantunal da Cuira.
Avant quatter onns aveva Rudolf Horn ditg en in’intervista cun RTR, ch’el veglia lavurar a la front e surpigliar responsabladad ils davos onns da sia carriera a Savognin. Il schefmedi partent ha tranter auter gia lavurà sco medi a Sent, a Samignun ed a Son Gagl.


text:
Las elecziuns per il cussegl communal da la vischnanca da Mustér vegnan ad esser propi in'elecziun, conferma la presidenta da la cumissiun electorala Rita Huonder. Uschia stettian 19 candidatas e candidats a disposiziun per ils 15 posts vacants. Quai saja fitg allegraivel ch’era bleras persunas giuvnas stettian a disposiziun per il parlament communal.
Per il presidi datti sulet in candidat
Per il presidi communal datti cun René Epp dentant sulet in candidat. Sumegliant vesa quai ora per la suprastanza communala:
- Clemens Berther (fin uss)
- Wendelin Jacomet (fin uss)
- Iris Lombris-Manetsch (fin uss)
- Paul Flurin Schmidt (nov)
Qua stat Paul Flurin Schmidt a disposiziun per il sulet post vacant ch’era d’occupar. La cumissiun da gestiun era sa retratga en globo, uschia che tut ils trais posts eran d’occupar. Qua han ins chatta trais candidatas e candidats per ils trais posts vacants, scriva la vischnanca da Mustér.


text:
Per la Svizra ha Benaglio dà 61 gieus internaziunals ed ha dà giu ses post sco goli da la naziunala suenter l'otgavelfinal dal campiunadi mundial il 2014, nua che la Svizra ha pers encunter la Brasilia. Fatg part da l'equipa ha el a trais rundas finalas dal campiunadi mundial, in campiunadi europeic ed als gieus olimpics 2012 a Londra.
Per il VfB Stuttgart, Wolfsburg, Nacional Funchal e Monaco ha Benaglio absolvì prest 500 gieus obligatorics. Dapi sia midada en la Ligue 1, la stad dal 2017, n'è el dentant betg vegnì en acziun regularmain per ils Monegass. Er perquai ha el constatà:
Igl è temp per in nov chapitel. Jau sun fitg engraziaivel per tut ils temps ch'jau hai pudì passentar e quai ch'jau hai pudì cuntanscher durant ils ultims dus decennis en il ballape. Uss ma legr jau dentant sin novas sfidas.
Tranter auter vegn Benaglio partenari da la DB Sports SA e duai lavurar sco ambassadur da la Sport Community Sportlifeone.


text:
Passa in mez milliun persunas en Svizra han ponderà las ultimas duas emnas da far suicidi. 200'000 han gia fatg ina prova da suicid, 33'000 ils davos 12 mais.
Il dumber en il zuppà è dentant pli probabel anc pli aut. D'ina vart perquai ch'ils dumandads dian per il pli ord turpetg betg adina la vardad. Per l'autra cumpiglia la statistica da l'oberservatori per sanadad svizzer betg las persunas ch'èn cunzunt periclitadas da far suicidi, sco per exempel praschuniers, pazients en clinicas psichiatricas u era requirents d'asil.
Depressiun è in dals motivs
Las raschuns principals da vulair far ina fin cun l'atgna vita èn tenor statistica cunzunt malsognas, sa sentir persul, betg crair en sa sez ed esser senza lavur. Differenzas tranter um e dunna, u era pertutgant vegliadetgna datti betg tenor statistica. En egl dat dentant che 7 da 10 persunas cun patratgs da suicidi en Svizra pateschan da depressiuns.
Fimaders han damain curaschi ch'alcoholichers
Surprendent detagl: Persunas che han gia empruvà da prender la vita consumeschan tenor analisa damain alcohol per di che quels che n'èn betg periclitads d'in suicid. Persuenter fiman persunas che vulan far suicid pli savens che auters – 27,1% fiman. Percunter be 17,8% che n'èn betg periclitads da far suicidi fiman.
RR novitad 18:00


text:
Atari 2600
L'Atari 2600 a l'è stada 'na console a 8 bit de la Atari venduda dal 1977 al 1991. A l'è stada vuna di primm a doperà i cartocc comè mezz de salvatagg di gioeugh e l'è regordada 'me console de success, cont 30 milion de vendit.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ideja de 'na console per i cà la vegn al Nolan Bushnell dopo del success di arcade de l'azienda, anca dopo del relativ success de la limitada Magnavox Odyssey. In del 1975 a l'è donca sortii el PONG, ma l'ideja finala a l'era 'na macchina per fà giugà tutta la familia in cà.
A mità 1976 la sortiss la Fairchild Channel F e 'l Bushnell el capiss che 'l pò finì no in temp el progett el vend Atari a la Warner, che la spingg assee in sul progett dopo de la sortida in del 1977 de la RCA Studio II.
El success commercial[Modifega | modifica 'l sorgent]
La console a l'è stada venduda dal 11 de settember del 1977 cont el nomm de Video Computer System per 199$, a l'epoca ona cifra assee alta. Dent de la confezion, oltra a la console, ghe seren 2 joypad, 2 paddle e 'n gioeugh: Combat. 8 gioeugh se podeven crompà a part.
L'ha subit venduu ben, ma domà in del 1979, cont el boom di videogioeugh, a gh'è staa el picch di vend de l'Atari 2600, anca grazia ai conversion di arcade ch'han faa sarà l'azienda con on fatturaa de 5 miliard in del 1982.
In del 1979 la Mattel la presenta Intellivision, pussee innanz de l'Atari ma con men gioeugh, che la mena l'Atari a desviluppaa el successor Atari 5200 in del 1982. In del frattemp el nomm del VCS a l'è cambiaa in Atari 2600, comé da progett original.
El declin[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1982 la sortiss la ColecoVision e la concorrenza la deventa semper pussee guerrida: L'Atari 2600 el riess a vend domà per el sò largh parch gioeugh e per i esclusiv arcade e cinematografich. A sto filon partegnen i gioeugh Pac-Man e ET The Extra Terrestrial, che per la bassa qualità han venduu pocch e han lassaa la ditta cont on bus de 536 milion de dollar e han menaa a la crisi di videogioeugh del 1983.
La sezion computer e console de l'Atari a l'è stada poeu crompada de Jack Tramiel, appena sortii de la Commodore International, che l'ha trasformaa in la Atari Corporation, che l'ha suttaa a vend la console 'me fascia bassa a 50$, cont on redesign, ciamaa popolarment Atari 2600 jr dal 1986.
Hardware[Modifega | modifica 'l sorgent]
CPU[Modifega | modifica 'l sorgent]
El gioeugh a l'è eseguii de 'na CPU MOS 6507, ona version redotta del MOS 6502, bon de indirizzà finna a 8 kB, redotta a 4 kB di caratteristich di port de l'Atari. L'input-output a l'è gestii de 'n coprocessor MOS 6532, che 'l da anca 128 Byte de RAM, doperaa per salvà temporaneament pontegg e posizion di sprite.
Grafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
La grafica a l'è gestida del chip apposta Television Interface Adaptor desviluppaa del Jay Miner. El permett de gestì on quaj sprite: 1 "ball", 2 "missile" e 2 "player", oltra a 'n ogett statich "playfield". El gh'ha ona tavolozza de 128 color NTSC e PAL-M, doperaa in Brasil, ma domà 108 in PAL e 8 in SECAM. A gh'è no 'n frambuffer, donca l'immagin la se pò modifegà de voeulta in voeulta. El TIA el gestiss anca i joypad e du canai audio.
Cartocc[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm cartocc gh'even 2 kB de spazzi liber, e per la vita prevista de la console se pensava che sarien bastaa 4 kB, el massim che 'l processor el podeva indirizzà.
Cont el slongàss de la vita de la console, però, i gioeugh hinn deventaa pussee gross e l'è staa doperaa el sistema del bank switching per doperà cartocc finna a 64 kB.
Specifich[Modifega | modifica 'l sorgent]
- CPU: MOS 6507 a 1,19 MHz
- MOS RIOT cont 128 byte de RAM e gestion d'I/O
- Coprocessor MOS 6532
- 6 interruttor de gestion: Accension, color/BN, difficoltà manzina, difficoltà drizza, scerna del gioeugh e reset
- ROM: cartoccia de massim 4 KB
Espansion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I espansion pussee doperaa seren:
- Spectravideo CompuMate, che 'l doperava on BASIC redutt per trasformàlla in d'on computer semplis
- Supercharger, che 'l aumentava la RAM de 16 voeult e 'l permetteva de caregà i gioeugh a cassett
- Mastermodule, on modem
Gioeugh[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la sortida ghe seren 9 gioeugh disponibij, inclus quell in la confezion. Cont el temp hinn sortii pussee de 550 gioeugh, in tra conversion arcade 'me Breakout e Asteroids e gioeugh spezifich ch'han faa gran success 'me Adventure e Yars' Revenge.
Boeugna anca cità di gioeugh ch'hinn staa di gran flop, 'me E.T. the Extra-Terrestrial, desviluppaa in 5 semann per sfruttà la mania de E.T, e 'l clon de Pac-Man, che han menaa a on mugg de cartocc invenduu e a 'n perd de milion de dollar.


text:
David Jordan viva dapi var 10 onns en Svizra. El lavura en l'ustaria «Vino y mas» a Cuira. En l’ustaria vegnan servidas tipicas tratgas spagnolas – tranter auter las tapas. Declerà simpel èn quai da tutta sorts buccadinas u «heplis» – dal paunin garnì fin a tratgas da charn.
Las Tapas
I vegn ditg che las tapas derivan dad ina istorgia dal retg da la Spagna, Alfonso igl otgavel. Tar ina visita en ina ustaria sper la mar haja el empustà in Sherry. Il camarier haja purtà ad el la bavronda cun ina talgia schambun, quai per proteger la bavronda da la pulvra. Quai haja plaschì uschè bain al retg ch'el haja sinaquai adina empustà sia bavronda «con tapa» – pia cun cuverta.
En Spagna mangiain nus pli simpel e partin in cun l'auter las tratgas. En Svizra dovra tut dapli temp e mintgin mangia mo ses agen menu.


text:
Trais da quatter persunas en Svizra han cumprà l'onn passà almain ina giada insatge en l'internet – quai correspunda a 4,9 milliuns persunas. Avant set onns cumprava anc mo mintga segunda persuna rauba u servetschs online. I dat ina gronda differenza tranter las vegliadetgnas: Da las persunas tranter 25 e 34 onns cumpran passa 9 da 10 mintgatant insatge en l'internet – da las sur 75 onns èsi main che 2 da 10.
Bigliets da viadi e pernottaziuns èn il hit
Il pli savens cumpran Svizzers bigliets da tren e tickets da sgols en l'internet – quai han gia dus terzs dals consuments fatg. Er las cumpras da vestgadira u stgarpas, pernottaziuns da vacanzas sco er bigliets per occurenzas vegnan adina pli savens fatgas via internet. Pli pauc savens cumprà online vegnan credits, medicaments, servetschs d'investiziuns, lottarias, segiranzas u films.
Mo darar problems pli grevs
Problems tar cumpras online datti tenor rapports da consuments surtut pervi da pitschens disturbis tecnics sin la pagina d'internet u sistems da reclamaziun stentus. Pli grevs problems datti mo darar. Pli pauc che 3% dals consuments èn stads confruntads cun cugliunarias da pajament u da rauba. En cifras totalas èn quai dentant tuttina 120'000 persunas.
RR novitads 11:00


text:
Mo ussa cumenza tut tar nulla, ils gieus da preparaziun na dumbran nagut pli. Ils davos onns èn ils Svizzers vegnids intginas giadas sut las rodas al campiunadi mundial suenter ch'els vevan fatg ina buna figura en la preparaziun. La missiun a Moscau è pia delicata, mo la finamira è clera. La Svizra mira da gieu tar gieu e vul ina gia cuntanscher il quartfinal, quai la finamira minimala. Silsuenter è tut pussibel sco gia il 2013 cura ch'ils Svizzers eran vegnids franads pir en il final da la Svezia.
Blers debutants e giugaders dal HCD
La naziunala Svizra ha fatg il viadi en Russia cun in’equipa giuvna. Gist 9 giugaders èn debutants, dattan pia l’emprima gia in campiunadi mundial cun ils gronds. La gronda delegaziun vegn da Tavau. Dal HCD ha Patrick Fischer nominà 6 giugaders, sper il capitani Andrès Ambühl èn quai ils defensurs Félicien Du Bois e Noah Schneeberger ed ils attatgaders Samuel Walser, Dino Wieser e Marc Wieser. Er da la partida è Nino Niederreiter. Il giugader da Cuira è sa decidì da giugar al campiunadi mundial suenter che la stagiun è ida a fin per Minnesota Wild en la NHL.
Las diras nuschs a la fin
En la fasa da gruppa frunta la naziunala Svizra che vegn trenada dal trio Patrick Fischer ensemen cun Felix Hollenstein e Reto von Arx l'emprim sin il Kasachstan, lura sin la Norvegia, il Danemarc, la Lettonia ed a la fin suondan lura ils gronds calibers. L'emprim adversari dal top trio è la Russia, lu spetga la Svezia e sco dessert la Tschechia. L’emprim gieu encunter ils Kasachs è sonda, ils 7 da matg, a las 11:15 uras.
Per la Russia dumbra sulet aur
La naziunala Svizra n’auda betg tranter ils top favurits al campiunadi mundial a Moscau e St. Petersburg. Ils gronds trumfs en la Russia ed il Canada, quellas duas naziuns ch’han giugà il final avant in onn. Durant ch’ils Canadais vulan defender il titel emprovan ils Russ da vegnir per la quarta gia campiuns mundials en l’agen pajais e per la 28avla gia insumma.


text:
1° partida ritorno 3.cat 2011
In dumënia ai 20 de Merz él gnü sughé la 1° partida dl ritorno dl campionat 2010/2011 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada cuntra le Wiesen. La partida é jüda fora 1 a 0 por Wiesen. Na partida che La Val éss bele messe stlü jö atira cun deplü poscibilitês nia scfrutades. In püces parores, la partida é gnüda scincada ai aversars.
La partida á metü man dër bun por La Val, bel dô püć menüć é Romeo che á la poscibilité da porté La Val in vantaje, al á podü se stoppen la pala tl area, mo le tiro röia de püch dlungia le palo ia. Frenes Daniel á na buna jornada, deplü iadi él bun da sciampé in velocité al aversar, che mëss tres le fermé cun en fallo. Dô le terzo fallo, se ciafa finalmënter n' amoniziun le sogadú da Wiesen. Les beles posiziuns che La Val á ciafé da fa les poniziuns, ne é nia bugn da scfruté i sogadusc da La Val. Deplü bi crosc de Frenes Daniel röia ite dl area, mo püć iadi él le pal prigorus. Rubatscher Romeo cun na bela testa de püch sura la traversa fora foss prësc sté bun da porté La Val in vantaje. Depüch dedô él Rubatscher Florian cun na bela sugada bun da se scmarché y jí cuntra porta, le bel tiro é bun le portier da paré, cun na gran parada. Wiesen ne é nia tan prigorusc, l'unico prigorus él le bun atacant che ai á. Deplü iadi é bugn i centrocapisć da Wiesen, cun tres la medema aziun, da spizuré le pal inant cun le cé al atacant, mo püć iadi essi prigorusc. Le prüm tëmp se stlüsc jö sön le 0 a 0. Tl secundo tëmp él La Val che aumentëia le druch (suradüt cun i cambi che é gnüs fać) y Wiesen se lascia ia bel plan. Sön en bel cross de Frenes Daniel ne abina de püch nia Frenes Michael le pal de cé, che ess ma podü gní apogé te porta. Dedô él Schuen Filippo che passa en bel pal, depüch massa lunch ite a mez sön le rigore, Sottara Freddy ne röia ne püch nia ala conclujiun. Mô la plü gran poscibilité a Schuen Filippo che röia da sú dan le portier, al é ma plü bun da le spizuré y le portier é insciö bun da paré. Sciöche al é gunot tl calcio, canche an ne scfrutëia nia les poscibilites se ciafun le gol decuntra. Bel avisa insciö era stada. L'unico iad che la difesa da La Val ne é nia metüda sö bun, el le bun atacant da Wiesen che röia te area, Sottara Werner pro ciamó da le fermé cun en fallo, le arbiter dá le rigore y tira fora la cöcena por Werner. Insciö é la partida ten tëmp de 1 en menüt che á ot plata. Le rigore vëgn fat ite, ince sce Vallazza Merche le ess prësc paré. La Val mëss insciö purvé ciamo da arjunje le pareggio ince sce al é ma plü püch tëmp a disposiziun. En bel tiro de Sottara Freddy fora dl area röia de püch sura la traversa fora. Ala fin dla partida se ciafá ciamó Frenes Daniel na cöcena por portesta, les dös cöcenes ne é zigü nia val de bun por la proscima partida, le derby da Rit cuntra Al Plan. La partida se stlüsc jö sön le 0 a 1 por Wiesen.
Cun chisc trëi punć lasciá sön trú se porta La Val al 7° post te tlassifica.
La formaziun titolara dla partida:
In cürt ciamó les sostituziuns dla partida:
al 55° Verginer Franzi por Elzenbaumer Alex
Al 60° Sottara Freddy por Sottara Stefan
Al 75° Schuen Filippo por Rubatscher Florian
Al 80° Castlugner Marco por Ploner Werner
Por ciaré ala tlassifica y i resultać dles artres partides clicca. Resultać y tlassifica


text:
I sa tractia dad ina schanza singulara, che la Svizra possia far pli enconuschent sias fermezzas en l'entira regiun, communitgescha il schef da «Präsenz Schweiz». L'exposiziun mundiala dura sis mais – 192 pajais en da la partida. Il pavigliun svizzer ha ina front cun spiaghels en furma d'in dratguir ed in tarpun da bainvegni cotschen da 700 meters quadrat.
En l'intern vegni mussà destinaziuns turisticas. Plinavant sa preschenta la Svizra sco center d'innovaziun cun differents projects che vegnan preschentads. Il budget per la preschientscha da la Svizra munta a radund 15 milliuns francs. La mesadad dals daners vegnan tranter auter dad interpresas svizras, sco per exempel Schindler, Rolex AG, Clariant, Novartis, Nestlé u er Roche.
Critica gia ordavant
La participaziun e cunzunt il sponsoring per il pavigliun svizzer avevan gia avant dus onns chaschunà grondas discussiuns. Il 2019 era vegnì enconuschent ch'il concern da tubac Philip Morris vegnia a sustegnair il paivgliun cun plirs tschientmillis francs.
Suenter critica da differentas partidas, da l'Organisaziun mundiala da sanadad WHO ed er pliras organisaziuns svizras ha alura il minister da l'exteriur Ignazio Cassis decis da desister sin il sustegn da 1,8 milliuns francs.


text:
Il concern da farmazia Pfizer na vul betg pli che ses meds vegnan duvrads per execuziuns en ils Stadis Unids. Per tscherts products che vegnan duvrads u almain considerads per squittas da tissi valan en l’avegnir reglas pli rigurusas da furnir.
Pfizer refuseschia che ses products vegnian duvrads sco injecziuns mortalas tar execuziuns, ha communitgà il pli grond concern da farmazia dals Stadis Unids.
Tenor la gasetta «New York Times» ha uschia er il davos furnitur da tals meds scumandà da duvrar ses products per execuziuns. Avant Pfizer avevan passa 20 concerns da farmazia europeics ed americans decis da far quest pass.
RR novitads 06:00


text:
bigT, il niev, vegl local da sault e d'après-ski a Sedrun/Dieni alla staziun dalla arena da skis Andermatt Sedrun
ha aviert sias portas, ils 29 da fenadur 2017.
Il bigT sepresenta en niev vestgiu e survescha sco local da sault e party, sco bar d'après-ski ni semplamein sco
liug da sentupada per giuven e vegl per „chillar“ ella lounge ni sedivertir tier in billiard, tschutti ni dart.
Duront la stad 2017 vegnan differents events organisai. Sper
l'avertura dils 29 da fenadur ha liug la „Summer Night Party“, ils 26 d'uost l`emprema „fiasta d`october“, ils 14 d'october. Duront igl unviern ei il
bigT aviarts mintgadi naven dallas 15:00 - 21:00 uras sco bar d'après-ski. Las fin d`jamnas e sur Nadal e Daniev ei la disco aviarta tochen tard viaden ella notg.
In’ulteriura purschida ei d`affittar la localitad cun entir inventar, seigi quei per nozzas, apéros, natalezis,
sesidas ni per occurrenzas specialas. Bugen stein nus a disposiziun per damondas ni offertas.
Nus selegrein fetg sin Tia viseta el bigT!
Il team dil bigT


text:
En las fatschentas a Cuira chatt’ins strusch la nova bancnota da 10. Betg en il Coop, betg en il Manor ed n'er betg en la Migros. Er la vendidra dal H&M na po betg gidar. Ella saja leda, ch’els n'hajan betg anc la nova bancnota, quellas sajan memia pitschnas.
Pir en l’Amavita, l’apoteca en il sutpassadi da la staziun, chattain nus ina da las novas bancnotas da 10. Ella mussa ils mauns d’ina dirigenta, il tunnel dal Gotthard ed in mecanissem d’in’ura.
Quella da 10 n’è betg uschè tschertgada
Ì haja bain dà dapli clientella la damaun cura che la nova da 10 è cumparida, di Sven Cortesi, cussegliader da clientella privata tar la banca chantunala en la sedia principala a Cuira. Grondas fullas n'haja quai dentant betg dà. Ì pari, che la clientella saja sa disada, che las bancnotas actualas vegnian midadas ora.
Ma cunquai ch’ins na chattia per regla betg las bancnotas da 10 en ils bancomats saja quai schon pussaivel, che la nova bancnota da 10 haja pli ditg da sa derasar che la nova da 20 ni da 50.
Il tip per tgi che vul vesair ella tuttina immediatamain...
Tgi che less avair la bancnota immediatmain en il maun po ir tar las bancas vi dal spurtegl per far sia transacziun. Ultra da quai datti dus bancomats da la Banca Chantunala che cuntegnan bancnotas da 10, in a Cuira ed in a Glion.
RTR Telesguard 17:40


text:
Malgrà la situaziun actuala senta il president da la confederaziun Guy Parmelin insatgè sco speranza ed optimissem per l'onn nov. El ha appellà a la solidaritad da la populaziun en la crisa la clav latiers saja la furmaziun, ha ditg Parmelin en ses pled da Bumaun al radio e la televisiun. La furmaziun saja la premissa per il dialog e per il barat. Ella faciliteschia da schliar a moda paschaivla conflicts. Ultra da quai ha il president da la confederaziun accentuà ch'i saja impurtant che la Svizra saja unida en sia diversitad.
Ord l'archiv
Pleds da Bumaun ord l'archiv da RTR da politichers grischuns per l'entschatta da l'onn.


text:
Autorisaziun ajuntada por tó sö jogn sot i dejedot agn
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Sön le post de laur ne pó i mendri de regola nia avëi da nen fá cun agënc fisics, chimics, biologics, amiant y plom o fá ativités prigoroses. Chisc agënc, chëstes sostanzes, chisc materiai y chëstes ativités é tl’injunta I dla lege n. 977/1967.
L’articul 6 dla lege nominada dessura prevëiga te certes situaziuns na ezeziun a chësta limitaziun y plü avisa te düc i caji olache l’esposiziun al prigo é coliada ala formaziun di mëndri: chësc a vigni moda canche la formaziun vëgn fata tles classes y ti laboratori dla scora profescionala y cun l’autorisaziun dl Ispetorat dl laur sce ara vëgn fata tl’aziënda.
L’autorisaziun por la formaziun di mendri tl’aziënda vel cin agn y vëgn relasciada por n cer numer de mendri y porchël pó i mëndri che n’á nia plü forzes o che á complí 18 agn gní sostituis. L’autorisaziun prevëiga condiziuns spezifiches desvalies aladô dl profil profescional damané y vëgn relasciada do avëi ciafé n arat positif dl dotur dl laur. L’obietif é garantí la formaziun di mendri cun la majera proteziun y ghiré porchël che al vëgnes adoré i echipamënc de proteziun individuai y coletifs, proibí l’esposiziun di mëndri ales ativités o ai prighi che ne vá nia debojëgn por la formaziun y smendrí les ativités de prigo che romagn al minim (por ejëmpl bolí).
Ala fin mësson dí che tratan la valutaziun dl’autorisaziun vëgnel ejaminé ince la completëza dla valutaziun di prighi y l’ademplimënt da pert dl datur de laur di dovëis preodüs dles normes (por ejëmpl la nominaziun de n formadú tl’aziënda, la nominaziun dl dotur competënt, la nominaziun dl RSPP, la frecuënza di cursc de segurëza, la valutaziun dla vera, dles vibraziuns, dl stöp y i.i.).
-
domanda d’autorisaziun por l’assunziun de porsones sot i dejedot agn
-
2 martli da bol da 16,00 euro
Pro la domanda él da injuntè dui martli da bol da euro 16,00 €.
Formulars
Jogn sot I dejedot agn - Domanda por conzesciun ajuntada por la ocupaziun de jogn sot I dejedot agn
Sconanza di jogn - Condiziuns por la formaziun de jogn sot I dejedot agn por ativitês prigorores (situaziun 10/15)
- D’atres injuntes
- Desćiaria jö l'injunta (pdf) [62 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 20/01/2017)
Ënt competëntIspetorat dl laur
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 85 40
0471 41 85 41
E-mail: arbeitsinspektorat@provinz.bz.it
PEC: arbeitsinspektorat.ispettoratolavoro@pec.prov.bz.it
Website: http://www.provinz.bz.it/arbeit
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: dales 9.00 - 12.00
Jöbia: dales 8.30 - 13.00 y 14.00 - 17.30


text:
Spagna
La Spagna - nòmm official in Spagnoeù Reino de España (Regn de Spagna) - l'è un Stat formaa da una monarchia parlamentàri ch'el se tróva a sudòvest de l'Europa. La capital l'è Madrid. Insèma al Portogal, Andòrra e Gibiltèrra la forma la Penisola Ibèrica. A nordest la gh'ha i mont Pirenei, e la confina con Francia e Andòrra, inveci a sud la confina con Gibiltèrra (che l'è ona colonia del Regn Unii). In di sò territòri african, la confina per tèrra e per mar con Marocch Fin dal 1561 la capital l'è Madrid, che la gh'ha pussee o meno 3 milion d'abitant, e l'è ancasì la città con pussee gent. La lengua oficial del stat l'è el spagnoeù, e se parla anca el catalan/valenzan, el basch, el galizian, occitano che hinn lengu official int i sò region, e hinn prottèt da la Costituzion spagnoeùla. Gh'hinn ancasì alter parlà che lor hinn prottèt ma lor hinn mingaa riconossuu officialment come lengu. Quèsti hinn: Asturian, Leones, Estremadurian, Cantabrian e Aragones.
EtimologiaModifega
El nòmm de Spagna deriva de Hispania (en milanes Ispània, nòmm latin con che i Roman nominàven geograficament a l'insèma de la Penísola Ibérica. Ispània l'é anca on adattament del nòmm grècch impiegaa da Artemidor d'Éfes (sècol I a. C.), autor del pussee antigh màppa d'Occident dove se descriv la Ispània romàna.
Govèrno e polìticaModifega
GovèrnoModifega
Spagna l'è stabilii come ona monarchia parlamentàri da fondazion de la sóa Costituzion in del 1978. Quèst Alt Istituzion del Stat hinn:
- La Cà Regal (in spagnoeù: Casa Real)
- I Cort Generài (in spagnoeù: Cortes Generales)
- La Càmera Bàssa nominaa Congrèss di Deputaa (in spagnoeù: Congreso de los Diputados)
- El Senaa (in spagnoeù: Senado)
- El Consìli Superior del Potere Giudizziàri (in spagnoeù: Consejo Superior del Poder Judicial)
- Tribunal Costituzional (in spagnoeù: Tribunal Constitucional)
La sóa fonzion l'è articolà i poteri del Stat (esecutiv, legislativ e giudizziàri) ed equilibrà i lor relazion de potere.
PolìticaModifega
I partii polìtich e coalizion che attualment gh'hann rappresentazion in del Congrèss o in del Senaa hinn, per órdin alfabètich int i sò rispettiv lengu spagnoeúl:
- Bloque Nacionalista Galego (BNG) (galizian; Alleanza Nazionalista Galiziana)
- Coalición Canaria (CC) (spagnoeù; Coalizion Canària)
- Convergència i Unió (CiU) (catalan; (Convergenza e Union)
- Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) (catalan; (Sinistra Repubblicàna de Catalogna)
- Izquierda Unida (IU) (spagnoeù; Sinistra Unii)
- Iniciativa per Catalunya Verds (ICV) (catalan; Iniziatìva per Catalogna Verd)
- Nafarroa Bai (Na-Bai) (basch; Navarra Sì)
- Nueva Canarias (NC) (spagnoeù; (Noeuva Canàrie)
- Partido Nacionalista Vasco (PNV-EAJ) (spagnoeù; Partii Nazionalista Basch)
- Partido Popular (PP) (spagnoeù; Partii Popolar)
- Partido Socialista Obrero Español (PSOE) (spagnoeù; Partii Socialista Operàri Spagnoeù)
- Unión Progreso y Democracia (UPyD) (spagnoeù; Union Progrèss e Democrazia)
I partii polìtich e coalizion present domà in municippi o parlament Autonòmich attualmente, ólter i sora menzionaa, lor hinn:
- Alternativa Popular Canaria (APC) (spagnoeù; Alternativa Popolar Canaria) (Canarie)
- Andecha Astur (AA) (Asturian; Solidarietà Astur) (Principaa d'Asturie)
- Bloc Nacionalista Valencià (BNV) (Valenzian; Alleanza Nazionalista Valenziana) Comunità Valenziana
- Centro Democrático y Social (CDS) (spagnoeù; Cénter Democràtich e Social)
- Chunta Aragonesista (CHA) (Aragones; Giunta Aragonesista) (Aragona)
- Euskal Herritarrok (EH) (Basch;) (Paes Basch; Cittadin Basch); attualment illegalizzaa per apologia del terrorismo.
- Eusko Alkartasuna (EA) (Basch; Libertà Basca) (Paes Basch)
- Iniciativa por La Orotava (IpO) (spagnoeù; Iniziativa per La Orotava) (Canarie)
- Partido Andalucista (PA) (spagnoeù; Partii Andalusista) (Andalusia)
- Partido Aragonés Regionalista (PAR) (spagnoeù; Partii Aragones Regionalista) (Aragona)
- Partiu Asturianista (PAS) (Asturian; Partii Asturianista) (Principaa d'Asturie)
- Partido Nacionalista Canario (PNC) (spagnoeù; Partii Nazionalista Canari) (Canarie)
- Partido Regionalista de Cantabria” (PNC) (spagnoeù; Partii Regionalista de Cantabria) (Cantabria)
- Partit Socialista de Mallorca-Entesa Nacionalista (PSM-EN)(Catalan; Partii Socialista de Maiorca-Collaborazion Nazionalista) (Ìsol Ballear)
- Tierra Comunera-Partido Nacionalista Castellano (TC-PNC) (spagnoeù;Terra Comunera-Partii Nazionalista Castiglian) (Burgos)
- Unió Valenciana (UV) (Valenzian; Union Valenziana) (Comunità Valenziana)
- Unión del Pueblo Leonés (UPL) (spagnoeù; Union del Pòpol Leones) (León)
- Unión del Pueblo Navarro (UPN) (spagnoeù; Union del Pòpol Navarro) (Comunità Foral de Navarra)
- Unión Renovadora Asturiana (URAS) (spagnoeù; Union Rinnovatris Asturiana) (Principaa d'Asturie)
Comunità autònom e provinciModifega
El Stat, second la Costituzion in vigor attualment, l'è ona nazion formaa ona altra volta da “nazionalità” e region. I orìgin del Stat Spagnoeù lor se pòden trovà in de la union matrimonial di regn medioevài de Castiglia e Aragona (formaa ona altra volta da la union d'álter regni anterior) in final del sècol XV in temp di Rè Cattòlich, quand la se completa la unificazion polìtica, che la finiss con la union del Regno de Navarra, del Regn de Granada e d'álter territori. On princippi d'unificazion istituzional posterior el succed in del regnaa de Filipp V de Spagna, che el crea ona forma de stat centralizzaa che el se mantegna fin la Costituzion attualment in vigor.
El Stat el se divid in dersett Comunità Autònom e dò Città Autònom che lor fórmen ona organizzazion anàloga a la di stat federái. Lor posséden on grand livell d'autonomia, poteri legislativ, de bilancio, amministrativ ed esecutiv in di competenz esclusiv che el Stat Central el garanta a ogni comunità per mezz d'on Statutt d'Autonomia. Ogni comunità autònoma la se divid in ona o in vari provinci, fasend on total de 52. I communità autònom e i sò capital hinn:
GeografiaModifega
Situaa in Europa Occidental, la occupa la maggior part de la Penìsola Ibèrica e, foeura de questa, duu arcipèlagh (el di Ìsol Canarie) in del Ocean Atlàntich ed el di Ìsol Ballear in del Mar Mediterràneo e dò città, Ceuta e Melilla, in del nord d'Àfrica. In estension territorial l'è el terz paes d'Europa (esclusa Russia), dedree Ucrania e Francia, ed el second maggior de la Union Europea. I fronter fìsich de Spagna lor hinn, principalment, i de la Penìsola Ibèrica, ólter la che la confina con Portogal. Quest stat e l'Ocean Atlàntich al ovest, el Mar Mediterràneo al est, el Strett de Gibilterra al sud ed i Pirenèi, insema al Golf de Biscaglia ed al Mar Cantàbrich al nord. I principài sistemm montuos lor hinn: Pirenèi, Sistema Ibèrich, Carpetana, Oretana e Cadenn Bètich (Subbètica e Penibètich).
EconomiaModifega
Cont on PIL de 798.672 milion d'euro (2004) ed ona rèddit pro càpite de 22.690 dòllar USA (2004), Spagna l'è ona di grand economi europee e la ottava mondial. La speranza de vita de la soa popolazion l'è tra i trè pussee alt del mond e la mortalità infantil tra i pussee bass.
DemografiaModifega
Spagna la cuntava con 40.499.791 abitant el primm de genar de 2000, 45.116.894 abitant el primm de genar de 2007. In 2003 la gh'a ricevuu el 50% de la immigrazion estracomunitaria vers la Union Europea, sora tutt de cittadin in situazion illegal, Maghrebin, subsaharian e latinoamerican. La società spagnoeula la fronta allora i sfid generaa dai difficoltà e integrazion de questi lavorador.
Àree metropolitannModifega
I àree metropolitann che lor gh'avéven pussee de 300.000 abitant in 2003 lor hinn i seguent:
- Madrid 5.603.285
- Barcelona 4.667.136
- Valenzia 1.875.288
- Sevilla 1.294.081
- Màlaga 1.019.292
- Bilbao 946.829
- Asturie (Gijón-Oviedo) 850.097
- Alicante 676.237
- Saragoza 656.922
- Baia de Cadis (Cadis-Jerez de la Frontera) 623.528
- Las Palmas de Gran Canaria 609.628
- Murcia 557.583
- Palma de Mallorca 462.010
- Granada 450.439
- Valladolid 427.562
- Vigo 420.672
- Santa Cruz de Tenerife 409.621
- San Sebastián 395.758
- La Coruña 388.692
- Tarragona 348.921
- Còrdova 318.628
Fest NazionàiModifega
Ólter di festività nazionài, ogni comunità autònoma la gh'ha duu dì festiv, ed ogni comun álter duu pussee, cont on nùmer total de fest officiài in Spagna de 15.


text:
Prest la mesadad da tut ils spazis da viver e passa in terz da tut las sorts d'animals e plantas ch'èn vegnids intercurids èn periclitads. Quai è la conclusiun d'in rapport da l'Uffizi federal per l'ambient ch’è vegnì publitgà la gievgia a Berna.
Diever memia intensiv – immissiuns memia autas
Per il nausch stadi da la biodiversitad sajan responsabels plirs facturs, argumentescha l'uffizi. Ina rolla impurtanta gioghia il basegn da terren creschent per abitadis ed infrastructuras ed il squitsch da l’agricultura intensiva.
Adina pli aut vegn dentant er il squitsch tras sorts invasivas, micro-contaminaziuns e midaments dal clima.
«La biodiversitad pertutga a nus tuts»
L’uffizi admonescha da las consequenzas irreparablas ch’ina biodiversitad che vegn pli e pli pitschna haja per la vita en il mund. Grazia a la biodiversitad haja la societad aua da baiver, aria netta, fund fritgaivel, nutriment e protecziun da privels da la natira.
Da cumpensar questas prestaziuns saja per quant pli char che pajar per la protecziun da la biodiversitad, scriva l’uffizi en sia communicaziun a las medias.
Proxims pass a favur da la biodiversitad anc quest onn
Per realisar la strategia, ch’il Cussegl federal ha sviluppà per proteger la biodiversitad, han la Confederaziun ed ils chantuns prendì gia differentas mesiras. Uschia èn vegnids dublegiads ils daners per sanar e revalitar ils spazis da viver da muntada naziunala.
En pli duajan sustegnair tranter auter er novs reservats da guaud, spazis betg cultivads tranter il terren cultivà e la renaturalisaziun dad auas a la diversitad dad animals e plantas.
En in proxim pass la segunda mesadad dal 2017 vegn il Cussegl federal a tractar in plan d’acziun e decider ulteriurs pass, concluda l’uffizi sia communicaziun.
RR novitads 12:00


text:
Entaifer il chantun è il svilup stà different: augments pli gronds hai dà cunzunt en las regiuns da Signuradi/Tschintg Vitgs (+1,8), Grischun dal Nord (+0,8%) ed en l’Engiadin'Ota (+0,9%). En l'Engiadina Bassa (-1,0%), Tavau (-0,7%) ed en la Surselva (-0,3%) è la populaziun dentant sa sminuida l’onn passà.
La citad da Cuira ha registrà l'onn2014 in augment da 0,6% e dumbrava il di da referenza da nov 34’547 abitants permanents. Da las vischnancas pli grondas cun passa 2’000 abitants è il dumber d’abitants creschì il pli fitg a Zizers, Domat ed a Landquart. Roveredo, Lumnezia ed Arosa han perencunter pers en questa gruppa ils pli blers abitants il 2014.
Augment mo tar la populaziun estra
Entant che la populaziun svizra en il Grischun stagnescha dapi onns sin il medem nivel (di da referenza 160’497 persunas), è la cumpart da las persunas estras che vivan permanentamain en il Grischun creschidas durant l'onn passà per 2,5% u per 870 persunas, da nov sin 35’389 persunas. Il pli fitg s’augmentà è la cumpact da la populaziun portugaisa e taliana: quai per 3,2 resp. schizunt per 3,9%. Il dumber d'abitants tudestgs n'è dentant strusch sa midà l’onn passà, sco durant ils ultims onns era.
La cumpart da las persunas estras che vivan permanent en il Grischun è uschia stada la fin dal 2014 tar 18,1%. En Svizra è la quota tar 24,3%. La gronda cumpart da persunas estras sa chattan en ils centers turistics Engiadina ed a Tavau, ma er la Mesolcina sco er il Grischun dal nord demussan parts surproporziunalas. Quotas da persunas estras pli pitschnas sa chattan en las regiuns plitost ruralas.
Be dus chantuns han anc pli pauc
En cumparegliaziun cun l'augment da la populaziun permanenta en Svizra (1,2%) è la midada en il Grischun stada modesta. Mo ils dus chantuns Appenzell Dadens e Sutsilvania nodan per l'onn 2014 in pli pitschen augment da la populaziun ch’il Grischun.


text:
El veglia enavos sia vita, quai saja la raschun ch'el sa retiria sco schef da la partida conservativa United Kingdom Independence Party Ukip. Quai ha communitgà Farage ad ina conferenza da medias. El haja cuntanschì la finamira da sia vita - numnadamain che la Gronda Britannia sortia da l’Uniun Europeica.
Jau hai accumplì mia missiun.
Farage ha però punctuà ch'el vegnia a restar commember da sia partida e sustegnair il cumbat politic da quella. Dapi il 2010 è el stà timun da la Ukip. Dasper l'anteriur burgamester da Londra è Farage stà il pli impurtant portavusch dals adherents per il referendum da l'UE ils 23 da zercladur. 52% dals Brits avevan vuschà per ina sortida da l'UE.
Pir avant intgins dis aveva Johnson annunzià ch'el desistia dad ina candidatura per l'uffizi da primminister.
La decisiun da Farage è sin segn da timiditad.
La demissiun da Nigel Farage ha provocà reacziuns per part massivas. Il miniter da l’exteriur dal Luxemburg Jean Asselborn discurra d’ina decisiun temelitga. Ella mussia ch’ins na dastgia betg crair ad opportunists politics.
Sin Twitter vegn la demissiun da Farage commentada cun tun da beffa e per part cun pleds nauschs. Tranter auter èsi da leger d’ina suppa ch’el laschia ussa magliar ora auters.
RR novitads 12:00 / 16:00


text:
Gieri Venzin
Das Tujetsch von 1880 - 1980
Zahlen zu Wirtschaft und Bevölkerung eines Bündner Bergtals
Lizentiatsarbeit am historischen Institut der Uni Bern
Janur 1987
Das Tujetsch von 1880 - 1980
Gieri Venzin fa l'empunadira e cutinuescha la lavur da Guido Decurtins Viehzüchter - Dorfpolitiker und Emigranten
Wirtschaft und Bevölkerung des Bündner Bergtals Tujetsch um die Mitte des 19. Jahrhunderts Decurtins
In schatg ord la lavur:
Els onns 1950-1960 da nies tschentaner entscheiva la revoluziun sexuala ella Val Tujetsch. Meglieras aspectativas economicas lubeschan da far l'amur pli libramein. Las concepziuns prenupzialas s'augmentan sur 25% - l'illegitimitad a 2,5%. «Ina letg senza affons ei sco ina casa senza tetg». Tut ils maridai che spitgavan buc aunc, savevan tgei ch'els vevan da far. Mo in ni dus affons tunscheva lu nuota. Ei para ch'in cert diember vegneva pretendius. Perquei che pli tard ch'ina dunna maridava, pli fetg festginava ella da survegnir affons. Ella perioda da 1929-1955 tuccava ei sin 1000 dunnas da 30-35 onns intragliauter 142 naschientschas ad onn, sch'ellas eran maridadas denter 20-24 onns. 493 naschientschas e denter 25-29 onns - e tier quellas ch'eran maridadas denter 30-34 onns schizun 529 naschientschas ad onn. Mintg'auter onn parturevan las pli biaras dunnas e quei malgrad ch'ellas eran cun ver 35 onns buca pli giuvnas.
La fritgeivladad dallas Tuatschinas ei adina stada fetg gronda. Tochen avon trent'onns naschevan intragliauter 6 affons en ina lètg - en quella vegliadetgna da maridar da 26- 27 onns ina detga massa! Con grondas eran denton las famiglias?
Tujetsch 1880-1980
Gieri Venzin


text:
Oberhallau
Oberhallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 416 abitant e una süperfiss de 6.04 km², e al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberhallau a l'è tacaa ai cumün de Gächlingen, Hallau, Neunkirch, Schleitheim, Stühlingen (DE-BW).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tant Hallau 'me Oberhallau i hinn staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Oberhallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tgei far cun las figuras sut il pigniel suenter il temps da Nadal? – Secapescha, prender e pachetar ellas bufatg en in scatla che va lu si surcombras ni giun tschaler. Biars han forsa gia fatg quei.
Cun dustar il pigniel, las cullas e las figuras da Nadal ein il patratgs magari gia tier il proxim Nadal. Aschia sesprovel jeu adina da metter naven tut tiptop ch'ei seigi ual semtgau per la proxima ga. La finala ei quei mintg'onn in mument tut special e festiv da puspei prender neunavon la decoraziun da Nadal.
Mintgin ha cheu ses rituals. Ils ins fan viandar Maria e Giusep las jamnas avon Nadal tras la habitaziun sco sch'els vessen da far il viadi a Betlehem. Ed ils auters fan si tut discus il pigniel e mettan suten las figuras sco sch'in aunghel vess giu en la detta.
Tals rituals avon e duront Nadal ein da gronda significaziun. Els dattan in'impressiun dalla muntada digl affon divin: Dieus ei daventaus a moda miraculusa carstgaun, in sempel carstgaun sco ti ed jeu. E per che Dieus daventi carstgaun han Giusep e Maria stuiu far ina via ed in process.
Aschia hai jeu uonn previu enzatgei niev. Jeu vi buca mo ver rituals cu ei va per far si pigniel e prender neunavon las figuras da Nadal. Na, era il mument da rumir duei survegnir sia atgna muntada.
Pia, va il bambin tier mei aunc buc ella scatla culla decoraziun da Nadal. El fa aunc ina via da siat gis cun mei. Duront quell'jamna duei el accumpignar miu dafar. El survegn in plaz special en miu mintgagi. Il meglier enzanua ch'el ei bein veseivels per tuts en casa. Forsa mettel jeu schizun ina fotografia ch'jeu vevel fatg cul bambin, sil visur la miu natel. Jeu vi pia far ina via cun el. Ed ensemen cun el vi jeu esser e daventar sapientivamain crastgaun, in carstgaun sco el.