text:
Castelnōv ed Sòt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castelnōv ed Sot (Castelnovo di Sotto in italiân) l'é un cmûn ed 8.503 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é a nôt e a 16 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Stòria
La stòria antîga
L’òm al gh’é gnû a stêr bèle da l’etê ed la prêda, cme al gh’êra anch in còl dôp l’etê dal brònz (terimêri) al dîṣen al catêdi fâti ind la secònda metê ed l’otsèint. Dop la costrusiòun ed la via Emélia fâta int al 187 p.C., i Rumân în andê avânti cun la spartisiòun agrâria (centuriasiòun) ed lêrghi zôn ed teritôri. I sègn de sté grandiōṣ lavōr a’s vèden incòra incô ind al strêdi che s’incrōṣen a ‘d angôl rèt a distânsi cumpâgni tra ‘d lōr, cun i relatîv fôs sculadōr e daquadûra, che fân tânt pès ed tèra quadrê (centòri) ed 710 mêter ed lê. La cunsègna a i dimòndi cuntadèin rumân, préma ed tót suldê cungedê, di pès ed tèra acsé utgnû l’à purtê a ‘na lavuraziòun e un popolamèint de sté campâgni mai cgnusû préma. La caschêda ed Ròma, sucèsa int al 476, al j invasiòun barbârichi, al tanti aluviòun dal Po, diṣastrōṣa còla ed l’ 859, àn purtê a la ruvîna al j ôvri ed bunéfica rumâna cun al lôgich impantanêres e l’abandòun dal campâgni. Sibèin còst in soquânti tèri che s’égh prîva stêr în andêdi a stêregh ed la gînta che cun un lavōr lèint mó tgnés ed risanamèint e ‘d l’arnōv ed vècia bonificasiòun rumâna a ‘gh l’àn cavêda, ânca cun l’incuragiamèint e cun la dréta di frê Benedetèin dal badéi atâch cme Bresèl, Pèrma Rèz a fêr turnêr a nâser sté cuntrêdi. Al nutési ed la stôria lochêla a vôlen che al risanamèint dal tèri àn fât la lōr pêrta ânca dimòndi Longobêrd che scapêven dal sitê cun l’arîv di Frânch int al 774 che ché s’în lughê e che pó a gh’în armêṣ per sèimper. Schêrsi în al nutési dal j invasiòun barbârichi fâti da Eruli, Goti, Greci, Longobêrd e Frânch dal V al IX sècol. A ‘s sà che per difèndres dal j invasiòun d’ j Óngher al divêrsi comunitê, i pusedimèint civîl o ‘d la Cêṣa e i divêrs cèinter abitê, per la difèiṣa di lōr bèin a s’în fât tót intōrna dal j ôvri ed difèiṣa, per lo pió dal j imperdghêdi, magâra circundêdi da di fusòun, dōve a prîven mètres al sicûr i cuntadèin sòta ed lōr. A’s bóten acsé i fundamèint di prém castê a la bòuna, la costrusiòun le cuntinvêda ânca dôp la batûda d’ j Óngher int al 955, a nâsen acsé, dôp i castê, ânch al prémi cōrt. A Melètol, sòta i Canônich ed S.Maria ed Pèrma, a s’é tirê só al castèl, prubabilmèint ind la pêrta tra mezanôt e matèina dal teritôri, dōve a s’é catê sègn ed la teramêra e ‘d la centuriasiòun rumâna.
Al peréiod di fèdev
Int al 1602 sté Castèl insèm a la Cōrt l’é stê dê in fèdev a i Sgnōri Wiberti che l’ àn tgnû fîn al 1160. Secònd G.B.Pallaia Sigifredo da Lóca, patriêrca di Canòsa, vêrs la fîn dal IX sècol l’à cumincê a cumprêr dal tèri int l’arzân, int al mudnèiṣ e dimòndi anch a Castelnōv in dōve l’à tirê só anch un castèl (mó an gh’ é nisûn documèint insém a l’argumèint). A’ s gh’à però nutésia, in un documèint dal 980, ‘d un Castrum Novum, mèinter, in un documèint dal 955, a fugûra sōl S. Savèin tra i bèin canosiân. In tót al manēri Sigifredo l’aré furtifichê ânca Curnèdel, Cugrós e Lèmit. Per quânt riguêrda al teritôri ed Cugrós a’s pōl dîr ch’ l’é stê interesê al’ôvra ed centuriasiòun rumâna dal IV sècol, e ânca a la bunéfica fâta dal cōnsol Marco Emilio Scauro dal 15 p.C. L’à subî al guâst in sègvit a la ruvîna ed Ròma, mó l’é dvintê cèinter abitê bèlo vêrs la fîn ed l’otêv sècol e l’à ‘vû al só deciṣîv ṣviló int al X sècol cun tōr al nòm ed La Véla. Secònd G.B. Pallaia[1]al pusès di da Canòsa insém a Castelnōv ed Sòt al s’é purtê avânti cun Adalberto, Tedaldo, Bonifacio fîn a Matilde. Mó l’é pió fâcil che fósen ...alcuni milites dei da Canossa, i cosiddetti figli di Frogerio, consorteria nobiliare che si evolverà poi nella famiglia da Correggio a ‘d avèir al cuntròl insém al Castrun Novum fîn a la fîn dal X sècol d’ed sōvra a ch’al j êtri faméj. La Rôca l’é strêda arfâta in muradûra da i Sgnōr da Curèz ind al tèimp da lōr pusesiòun ed Castelnōv ed Sòt, che s’în preocupê d’ed là de slarghêr i pusedimèint ânch ed dêregh al giósti difèiṣi, àn tirê só ‘n lêrga tòra quadrêda da druvêr cme furtèsa e uservatôri, àn custruî per la popolasiòun ‘na Cêṣa dedichêda a S.Andrèia Apôstol. Soquânt di da Curèz în stê ed cà ind la Rôca ed Castelnōv, cme Gilbêrto al Difensōr (Sgnōr ed ‘na lerga zôna padâna cun cèinter Pèrma ch’al metîva al sicûr in Castelnōv ôghi vôlta al só vicèndi ed guèro e polétichi andêven vêrs al pêṣ, cme a tôr só nōvi fôrsi per la rivîncita e in dōve l’é môrt int al 1321. Al sôrti de sté famèja în pasêdi int al mân di fōl ed Gilbêrto, in particulêr ‘d Azzo, amîgh dal Petrarca e dal lètri, mó mêno dal j êrmi, un ajót indspensâbil per al cmând in cl’ època lé. Int al 1454 l’é finî al pusès di da Curèz quând, i Sforza, a la fîn ed la guèra ed la sucesiòun pr’ al Duchêt ed Milân (Pêṣ ed Lodi) a n’în dvintê Sgnōr insèm a teritôri a mateina ed l’Èinsa.
J Este
Int al 1479 j Estèins, che mirêven a rinfursêr al lōr Stêt fîn a l’ Èinsa, j àn fât un scâmbi cun i Sforza, ch’ al metîva d’acôrdi Milân e Frêra, purtând Castelnōv e Bresèl sòta ed lōr in câmbi ed Castelnōv ed Turtòuna. A i da Curèz a sté pûnt an gh’é armêṣ êter che ripieghêr ind la Cuntèia ed Curèz. Mó dôp ed pôche ânch j Estèins àn duvû cêder al pâs al j êrmi: còli dal Stêt ed la Cêṣa, decîṣ d’impònrês in Emélia. Acsé dal 1512 al 1523 Castelnōv e Bresèl e al frasiòun în stê gvernê per mèz ed Cumisâri dal Vaticân (tra quisché Valerio Pellicani, ch’l’à fundê e fât tirêr só, int al 1519, ind la strêda d’ed Sōver, adèsa via XX ed setèmber, al Cunvèint dal Sōri agostiniâni dal Corpus Domini. Int al setèmber dal 1523 a gh’é stê al ritōren d’ j Este in quânt la sitê ed Rèz, a l’arîv sòta al mûri dal trópi dal dóca Alfonso ch ‘al s’êra aleê cun i Francèiṣ, la gh’à avêrt ed só volontê al pôrt ed la Sitê. In cunseguèinsa Castelnōv insèm a Bresèl, Muntèc e a i Castê ed la muntâgna în pasê subét a j Estèins. In cól peréiod, ed turmintêdi vicèndi, la Cumpagnía ed la Misericôrdia, socetê ed civîl ed divêrsi râsi socêli, la sintû la necesitê ed fêr ( o turnêr a fêr, secònd la tradisiòun) un Hospitale per i pôver malê e dedichêregh l’impègn ed caritê di sôsi. I crunésta în mìa d’acôrdi int al giudési só i nōv Gvernânt: delûṣ Gian Battista Pallaia: ...si disse che avessero cambiato il rame in oro, ma oggi si potrebbe dire l'oro in rame. Sudisfât Giuseppe Colombi: ...governo fecondo di benessere e miglioramenti tanto morali che materiali. Fôrsi, cme sèimper, la veritê la stà int al mèz. Int al peréiod dal gvêren d’Ercole I° d’Este în stê més a pôst i pûnt alvadōr dal dō pôrti dal Paèiṣ: Sant’Andrèia e Sant’Agustèin. A’s tratêva sicuramèint ed necesâri amṣûri ed difèiṣa, acsé cme în stêdi rinfursêdi dal j êtri prutesiòun. L’é stêda tirêda só la Cêṣâ ed Sânt’Agustèin atâch al simitèri dal dé d’incô: per comodo dei castelnovesi di fuori, int al 1489 a gh’é stê zuntê un cunvpint céch ed frê Agostiniân armês in funsiòun fîn al 1666. Int al 1559 é finî la lònga guèra tra Frância e Spâgna, che cun la pêṣ ed Catéau-Cambresis l’à avêrt un relatîv perèiod de stabilitê, ind al ‘stès tèimp al nōv Dóca Alfonso II° d’Este l’à més mân a l’ arnuvamèint aministratîv di só pusès cun al rifurmêr j Antîgh Statût ed la Cumunitê per fêri dvintêr pió adât ai nōv tèimp. Dôp la rifōrma di Statût al Cunséli di Sêv ed Castelnōv, fât da 18 câp ed faméja tirê só a sôrt ân per ân in rapreṣentânsa dal Castèl e dal frasiòun (cumprèiṣ Campéṣen), cun al Podestê, numinê dal Dóca, cme presidèint, al curêva al bòun andamèint di bèin póblich, dal cuntròl dal j âchev (bunéfica, daquadûra, mêṣni), a la manutensiòun dal strêdi, al rifurnimèint dal sêl e dal farèini, al funsionamèin di fōren; e ânca la tirêda só anvêla dal Nudêr (segretâri dal Cunséli), dal Dutōr ed cundòta, dal Masêr, dal Piasêr, dal Còunsol, e via acsé. Int al 1581 al Dóca, per favurîr e mèter in règola al ṣvilóp dal Comêrc e dal j ativitê l’à dê a la Comunitê, ind al cunfermêr la tradisiòun, al privilèg ed tgnîr al fêri ed Sant’Agustèin (28 ‘d agòst) e Sant’Antòni (13 ed zógn), in zûnta al marchê dal martedé, ch’a s’în purte avânti fîn al secònd dôp guèra, quând còla di Cavâi e còla dal Sânt Prutetōr Sânt’Andèia a’s fêve bèlo da quêṣi un sècol. Int al 1930 al merchê, ch’al ghîva dèinter ânch al comêrc dal bestiâm, al vîn fât fêr préma per mìa intrametrés cun còl ed Rèz, quând al bestiâm al gnîva sōl tratê a la fêra di Cavâi, cun còst al marchê lochêl e gh’é armêṣ sōl al comêrc dal bèsti da curtîl, d’ed là ed tót chiêter gèner. Ind la secònda metê dal 1500 per cōlpa ed la rivalitê dal proprietê lochêli ch’ a’s dêve dan a vicènda, e a câṣva dal parsiêli bunificasiòun fâti, la situasiòun di canêl dal j âchev ind la bâsa pianûra a dréta dal Po fîn al la via Emélia l’êra dvinteda crética tânt ch’ an n’êren mìa bòun de smaltîr al j âchev de scôl, né ed tgnîr bôta al divêrsi aluviòun dal Po. Per cavêregh la rêva a sti prublêma in tóta la zôna al Marchèiṣ ed Gualtēr Cornelio Bentivoglio l’à pinsê ed fêr ‘n’ôvra grandiōṣa per chi tèimp. St’ôvra, la bunéfica Bentivoglio, l’é stêda fâta dal 1561 al 1589 e per quânt riguêrda Castelnōv é stê fât principalmèint còst: incanalamèint e arznadûra dal Cróstel fîn al Po (préma al Cróstel pió a matèina in divêrs râm e fusadlèin); fêr andêr int al Cróstel al j âchev d’ed sōver diretamèint o per mèz dal chêv Chêva; inviêda dal j âchev bâsi ind al chêv Fióma, che atravêrs ‘na Grând Bòta adâta ch’ la pâsa sòta al Cróstel al li scârga ind la Parmigiana-Moglia, liberând la lêrga zôna a sîra dal Cróstel ‘stès da l’ impantanamèit. In cól peréiod, fôrsi ed bundânsa duvû a i grând lavōr ed bunéfica, e grâsia ânch a ‘na vantagiōṣa e meritèvola ativitê d’asistèinsa la Cumpagnía ed la Miṣericôrdia l’à prû tirêr só ind j ûltem dêṣ ân dal 1500, insém a un trèin ed só proprietê davanti a la piâsa Grânda dal paèiṣ, la Cêṣa dedichêda a la Beêta Vêrgin. La Cêṣa l’é stêda pó dubêda cun di quêder ed Palma il Giovane, Lionello Spada, Lorenzo Franchi e ‘dêter bòun artésta e dutêda ‘d un ôrghen e côro. La pèsta dal 1630 (còla dal Manzoni ind i Promessi sposi)ch’ l’à culpî ânca Castelnōv e al só véli l’à fât un móc ed môrt, al tânti fôsi a ‘sîn scavêdi atâch al Pilâster ed Sân Fransèsch. Int al 1635 – 36, ind l’ambiĵnt ed la guèra di trèint’ân, Castelnōv e al só véli a gh’àn avû ‘n’ ocupasiòun militêra piotôst pèiṣa da pêrt dal trópi frânco-piemuntèiṣi che per difènder Pèrma a s’în fermêdi int al paèiṣ, e a s’în més a turmintêr la popolasiòun cun al sequestrêr bèsti, prudòt e scôrti ed magnêr tânt che al Dóca d’ Este al s’é aleê cun i Spagnôl per prèir liberêr al só tèri.
I marchèiş Gherardini
Int al 1652 Francesco I° d’Este la invistî al marchèiş Angelo Gherardini ed Castelnōv e al só véli. La faméja dal Marchèiş l’ēra bèlo dal 1633 fevdatâria ed Sân Pôl, e Scurân a mansèina ed l’ Èinsa, cun ânca Baṣân, Mûnchi, Piâns e Runcàj. I Gherardini cun l’ucaṣiòun în andê a stêr ind la Rôca ed Castelnōv, préma stêven a Veròuna da dó cmandêven i lōr fèdev, dōve àn istituî ânca la figûra dal Gvernadōr diretōr ed l’ativitê ed la Comunitê. La cèca Cōrt, ch’ l’ à purtê lóster al paèiṣ, l’à mantgnû al pôst dal Marcheṣêt ind la Rôca fîn al 1796, mēno un intervâl tr’al 1707 e al 1708 quând al marchèiṣ Francesco per prutēṣer la faméja dal vicèndi ed guèra ind la sucesiòun spagnôla ch’l’à tirê dèinter ânca Castelnōv, al s’é spustê int al castèl ed Sân Pôl. Al marchèiṣ Gian Carlo ch’ l’à gvernê tr’al 1750 e al 1755 l’à ristruturê l’uspdêl che per divêrsi vicèndi tra còli la guèra, al zêl al cultûri, i mulèin fêrom, carestéia, âfta l’êra mêl ridòt. Còl ch’ l’ é gnû dôp Antonio ch’l’à gvernê dal 1755 al 1773 dôp dêṣ ân ed tranquilitê al s’é catê ed fêr frûnt a òna dal pió diṣastrōṣi aluviòun dal Po che a chi tèimp a s’arcurdés. L 11 nuvèmber 1765 l’âcva l’a ròt j êrṣen a Gualtēr l’à quacê in pió ed Gualtēr ânca dimòndi pêrta dal teritôri ed Castelnōv, Puvî, Burèt, e Bresèl.[2] L’ûltem marchèiṣ Maurizio II° (môrt a Turèin int al 1798) diplomâtic imbasadôr d’Austria in dal Règn Sabaudo, amânt dal lètri, amîgh ed leterê e artésta l’à restarvê i castê di sō fèdev e l’à cumincê a ’d arfêr ânch l’êla a sîra ed la Rôca ed Castelnōv mó la môrt la gh’à impidî ed cuntinvêr al restavêr. L’êla a matèina dôp l’é stêda tirêda zò per vcêra e la facêda a mezdé l’é armêṣa cun i bûṣ che a srén servî per sustgnîr al j impalcadûri per fêr la stablidûra.
Al Risorgimèint
Al 1796 l’à sgnê l’ arîv dal trópi napoleònichi cun la scanṣladûra di fèdev e l’inési dal Risorgimèint. Dimòndi castelnovèiṣ àn tôt pêrta al rivulusiòun dal 1824, 1831 e 1848 e tânt a la guèra d’indipendèinsa. ‘Na figûra impurtânta de sté peréiod l’é stê Luigi Amedeo Melegari ed Melètol, fundadōr cun Giuseppe Mazzini ed la Giovine Italia e ‘d la Giovine Europa, Minéster d’ j Estér dal prém Gvêren Depetris (1867-77). Finî al peréiod napoleònich al paèiṣ l’é turnê sòta a j Estein fîn al 1859. L’é dvintê cmûn cun l’Unitê d’Itâlia.
Cultûra
Al Caranvêl ed Castelnōv ed Sòt l’é ûn di Caranvêl pió antîgh d’Itâlia cun urègin che s’ arfân al XVI sècol
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- G. Chierici - Le antichità preromane nella provincia di Reggio Emilia, Reggio E., 1871
- O. Siliprandi - Segni della centuriazione romana del territorio reggiano, Modena, 1941
- Giuseppe Colombi - Cenni storici corografici ed idrografici di Castelnovo di Sotto dell'Emilia, Castelnovo Sotto, 1891
- Flaminio Longagnani - Meletole dalle origini al 1479, Castelnovo di Sotto, 1982, edizione dattiloscritta
- Gian Battista Pallaia di Sant'Agata - Breve racconto istorico della vera fondazione di Castelnovo di Sotto a cura di Ivan Chiesi, Castelnovo di Sotto, 1995, in editing.
- Lino Chiesi - Meletole feudo dei Wiberti e comune rurale del Medioevo, Reggio Emilia, 1915
- P. Torelli - Le carte degli archivi reggiani, Reggio Emilia, 1921
- Aldo Zagni - Cogruzzo, Reggiolo, 1984
- Fernando Manzotti - Giberto da Correggio e la mancata Signoria sul medio corso del Po in Atti e Memorie, Deputazione Storia Patria Province Modenesi, Modena, 1955
- Odoardo Rombaldi - Correggio Città e Principato, Modena, 1979
- I. Chiesi - A. Bertolotti - Assistenza e carità a Castelnovo Sotto - Dall'antico Hospitale degli infermi alla moderna Casa Protetta, Brescello, 1993
- Mario Iotti - S. Polo d' Enza, Feudatari e Comunità, S. Polo, 1988
- Odoardo Rombaldi - Luigi Amedeo Melegari (1805-1881), Reggio E. 1981.
(manca):
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
Domënia, 05. novëmber 2017
Jumé ia na poscibilité
Do la devënta cun l’Rina foss sté la partida cuntra le Valdaora na bona ocajiun pur rové do ales scuadres amesa l’classamënt, mo ara ne á nia orü ester. Ince sce la Val Badia á costruí deplü ocajiuns á i sogadus mancé dales concretisé. La scuadra da Valdaora deperpo è stada plü efizëntia y se porta a ciasa 3 punc.
Sciöche al è bel gonot sozedü te chësc campionat, mëss la Val Badia tosc recuperé en gol de svantaje. Ince sce ti pröms menüc pro la Val Badia da fa druch, toma le gol dl 0 a 1 tl 6’menüt da na puniziun cun na trata sëcia y bassa dl atacant Steinmair. La Val Badia chir atira le per y le ciafa ince al 11’ menüt. Fontanive passa a Matthias S. che è bun a salté le portier y mët la cogora te porta por le 1 a 1. Al 24’ vëgn metü jö n aversar te area ladina y l’arbiter conzed l’önescmetri pur i gesc. Ferdigg n’è nia bun a abiné la trata y le resutat se mët söl 1 a 2. La Val Badia pro ensciö indo da chirí le per y röva a deplü ocajiuns. Al 28’ röva Prada ala deviaziun de cé che röva püch dlungia stangia de porta ia y al 36’ menüt y na trata de Felder da buna posiziun che röva massa centrala y le portier è bun a paré. L’pröm tëmp se röva söl 1 a 2.
Tl secundo tëmp gestësc le Valdaora le vantaje y pro da sughé defensiv cun ripartenzes por chirí le terzo gol. La Val Badia fej inant druch y ince sce la defenjiun è alta ne vëgn i atacanc aversars nia progorusc. La orenté dla Val Badia ne vëgn nia premiada, mo al 82’menüt è la paziënza di gesc che porta sü früc. Sön en contrast recuperëia n atacant aversar la cogora y tira atira te porta do lesc sciaples de Ferdigg por le 1 a 3. L alenadú Curti pro ciamó a mët te ciamp na scuadra plü ofensiva, mo le resultat ne cambia nia y la partida se röva y la scuadra ladina resta tla pert bassa de classamënt. La proscima partida è fora de ciasa cuntra le Sest ola che i sogadus ladins mëss ciamó en iade dé döt ci che ai á sce ai ne ó nia ruvé l’andata te na posiziun dër da sté ert.
ACD Val Badia - ASD Olang: 1 - 3
Formaziun: 1. René Ferdigg, 2. Matteo Ploner (dal 86’ Roberto Lorenzini), 3. Andrea Conrater, 4. Alex Stampfer, 5. Samuel Vittur, 6. Paolo Adami, 7. Gabriel Prada (dal 61’ Nicola Zuliani), 8. Alex Felder 9. Davide Fontanive, 10. Matthias Stampfer capitan, 11. Gianluca Lorenzini (dal 85’ Alexander Ploner).
Alenadú: Cristian Curti
Gol pur la Val Badia: Stampfer Matthias (11'menüt).
Proscima partida: en domënia 12.11.2017 dales 14:30 a Sest cuntra la scuadra de ciasa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fascia – Borgo 0 – 3
Formazion del Fascia: Lorenz Manuel, Bernard Manuel, Cincelli Federico (30’ s.t.Cincelli Patrick), Deflorian Giovanni, Riz Gianni (1’ s.t. Cigolla Patrizio), Debertol Cristoforo, Lorenz Matteo (40’ s.t. Rasom Pierpaolo), Pezzei Michael, Rasom Sebastiano, Kola Pietro (20’s.t. Deluca Daniele), Riz Gabriele.
L’aane scrit la setemèna passèda che per fèr ponc te la endesfida contra l Borgo fossa servì n mez miràcol per l Fascia. La desferenza tecnica la era massa grana e i resultac dei valsuganoc dant de chesta partida rejonèa da soi: 9 partides, 9 ventes, 38 goi fac, 4 ciapé. Nesciuna squadra aea mai ciapà manco de trei goi. N resultat scrit donca ma che sul ciamp no l’é stat coscì sorì da arjonjer per i ghesć che à troà te la formazion de cèsa n aversarie zach che, saan de esser de n livel mender, à abù l’umiltà de fèr na partida de defendura se tolan a om i jiadores più forc e ge lascian pech post per la jièdes de atach. L prum temp l’é stat dut da man del Borgo che à schicià i ladins te sie mezciamp proan sobito a serèr la endesfida. Ampò, dò n remenat ciapà tei prumes menuc co na trata da man dreta, Bernard e compagnes se à defenù con orden zenza conzeder autra ocajions enscin a la mesora canche co na bela azion e mingol de bona sort su n par de ressauc, Caumo à troà l giust varech per l’un a nia. I joegn de mister Chelodi no i se à petà jù e à seghità a se defener delvers fin al carantacincheisem. De contra se cogn dir che se a defener no la é jita mèl, la fasa de atach la é stata deldut zompa con demò doi sortides inant zenza che vegnisse fora na soula ocajion.
Tel secondo temp la formazion de cèsa à proà a mudèr zeche, lascian da na man vèlch marcatura a om per fèr mingol più jech inant. L nef schierament tatich e vèlch mudament de jiadores con Cigolla e Deluca te ciamp, à segur didà l Fascia a meter ensema vèlch bona azion ence te la fasa de atach olache l’é ruà dotrei ocajions con Lorenz, Riz e Pezzei. A se spenjer inant sessaben vegn lascià più lèrga vindò e l Borgo no se l’à fat dir doi outes de se trèr tei spazies lascé vec dai fascègn metan ensema de bona jièdes ma la cobia de defenjores zentrèi de cèsa, Deflorian-Cincelli, à semper rebatù delvers. Pecià che su doi trates da cet, i jiadores de cèsa no i sie stac coscì ascorc desche te autra ocajions e i se abie lascià tor l temp dant da Dalsasso e dò da Ferrai che con trates de cef à petà l balon tedò la schena de Lorenz che dassen nia à podù.
L trei a nia l’é restà l resultat finèl che da na man à confermà la braura e la forza del Borgo ma che da l’autra no à revalutà negativamenter l’ultim bon meis del Fascia. Alincontra la bona prestazion en cont de gaissa e spirit coletif, no pel che esser na segureza ence per la partida de chesta domenia, da mesa les trei contra l Piné sul ciamp de Bedollo.
Per chel che verda la squadra mendres, zacan l’é ruà endò na venta de la Juniores, 1 a 0 contra l Solteri (gol de Julian Aleksi), i Arleves à perdù 6 a 1 contra l Valcembra (gol de Mattia Lastei) e i Giovanissimi à perdù 10 a 1 contra l’Anaune (gol de Franco Bogni). Ventes per la squadres di Esordienc A e B, contra Perjen e Fiem.
Chest fin de setemèna, la Juniores jia sabeda a Borgo da les sie, i Arleves paussa, i Giovanissimi per chest an i à fenì, i Esordienc “A” jia sabeda a Vich da les cater contra la VIPO Trent e i Esordienc “B” jia domenia da mesa les undesc a Masen di Giovo contra l Verla.


text:
Tuvaia
La Tuvaia (anca Tuaia) l'è un toch de pann cul burd druada par quacià el taul. De furma simil a quela dal pian dal taul (retangular, quadra o tunda) ma de dimenssion püssè grand, de modu che i burd i rigulun föra, de solit de 'na trentina 'd ghei o püssè rarament, ind al casu de un alestiment particularment elegant, fin a 25 ghei da tera, par lassa el spassi par i pé dai cumensal, o al paviment se gh'è miga da setass a taula.
La tuvaia la gh'ha tri ubietiu: l'è prutetiva, parchè la prutegg el pian dal scunsümàss par sfregament, liquid acidentai o roba colda, l'è igienica e l'è decurativa.
Una tuvaia püssè picinina, che la se ciama quarciamacia, la pöd es sistemada in sü a vüna püssè granda.


text:
Dominà il gieu avevan ils Young Boys da la bell'entschatta. L'emprim gol curt suenter la pausa sajetta però Christian Schneuwly per Lucerna. Pauc pli tard ha Guillaume Hoarau egualisà cun in penalti betg propi giustifitgà.
Ed i ha duvrà il goli Marco Wölfli che YB na vegnia betg anc ina giada en retard. En la 76avla minuta maina el in penalti dal Lucernais Valeriane Gvilia vi da la latta. Il goli da 35 onns ha uschia gist procurà sez per ina sort curunaziun da sia carriera.
Ils Young Boys daventan per la 12avla giada campiuns svizzers. La davosa giada è quai stà il 1986. Els succedan uschia al FC Basilea, ch'è stà las otg davosas stagiuns campiun svizzer.
RR novitads 21:00


text:
Moselle (dipartiment)
El dipartimènt de la Mosella (en fransés: Département de la Moselle) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Lorena, che g'ha 1 045 146 abitancc, 'na superfìce de 6 216 per 'na densità de 168 Ab./km².
El dipartimènt de la Mosella (nömer identificatìf: FR-57) l'è furmàt de 9 circondàre (en fransés: arrondissements), 51 cantù e 730 cümü. I circondàre i è: Metz-Ville, Metz-Campagne, Boulay-Moselle, Château-Salins, Forbach, Sarrebourg, Sarreguemines, Thionville, (2 circondàre: Thionville-Est, Thionville-Ouest). La prefetüra l'è: Metz.


text:
Laufenburg (DE-BW)
Laufenburg l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 23.58 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 8 658 abitàncc.
Laufenburg la se tróa ai cunfì co la Svìsera, a sud de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 337 méter sura 'l leèl del mar.
La citadina de Laufenburg la se tróa sö la spónda setentriunàla del fiöm Reno endóche chèsto 'l segna 'l cunfì col Canton Argovia (Svìsera). Sö l'ótra rìa del fiöm, pròpe 'n mìra gh'è la citadìna svìsera omònima de Laufenburg. Le dò cità, enfìna al prensépe del sècol XIX i éra 'na cità sùla. L'è stat ai tép del Napuliù che 'l Reno l'è stat cunsideràt el cunfì 'ntra Svìsera e Germania e de alùra la cità l'è stada separada 'n dò parcc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cunzunt giaja per il temp tranter las indesch e mesanotg. Fin la fin da l’auter onn duai il dumber da partenzas vegnir reducì per la mesadad durant quest’ura. D’augmentar il scumond da sgular la notg da las indesch la saira enfin las sis la damaun, na saja però betg planisà. In tal scumond datti a la plazza aviatica da Turitg.
Sche insaco pussaivel na vul l'eroport nagins sgols suenter las 23:00.
La mira saja da reducir marcant la canera en las vischnancas vischinantas. Quai na dastgia dentant betg periclitar l'impurtanza economia publica da l'eroport da Basilea. Dals 6'400 emploiads abiteschian 19% en Svizra e 75% en l'Alsazia. Gia en il plan da stad 2018 sajan blers sgols vegnids spustads.
L'EuroAirport quinta cun in creschament cuntinuant tar la fatschenta da passagiers, vitgira aviatica, vitgira express. Perquai ston era ils stabiliments vegnir schlargiads. Fin 2030 pudess il dumber da passagiers s'augmentar da 8,4 milliuns il 2017 sin 11 fis 13 milliuns. La vitgira aviatica pudess schizunt sa dublegiar.
RR novitads 18:00


text:
Il Cussegl federal vegn elegì da l'Assamblea federala plenara en Svizra. L'elecziun ha lieu mintga 4 onns il december, e quai durant la sessiun suenter l'elecziun per la renovaziun totala dal Cussegl naziunal.
Premissas per l'elecziun en il Cussegl federal
- En il Cussegl federal po vegnir elegì mintga Svizzer cun dretg da votar. Ina candidatura precedenta è gist uschè pauc indispensabla sco ina commembranza en il parlament.^
- Tar l'elecziun sto l'Assamblea federala dar attenziun che las regiuns e las cuminanzas linguisticas èn represchentadas adequatamain. Reglas exactas na datti betg per quest intent.
- Ils commembers dal Cussegl federal na dastgan betg surpigliar in'autra funcziun en il servetsch da la Confederaziun u dals chantuns: Els ston pia sa decider suenter l'elecziun.
Andament da l'elecziun dal Cussegl federal
Andament da l'elecziun dal Cussegl federal
- Las commembras ed ils commembers dal Cussegl federal en uffizi vegnan reelegids en la successiun da lur vegliadetgna d'uffizi.
- En ils emprims 2 scrutinis po mintga persuna che po vegnir elegida (vesair qua survart) survegnir vuschs.
- Las commembras ed ils commembers dal Cussegl federal en uffizi vegnan reelegids en la successiun da lur vegliadetgna d'uffizi.
- Davent dal terz scrutini n'èn admessas pli naginas ulteriuras candidaturas. I pon mo pli vegnir elegidas persunas che han survegnì vuschs en ils emprems 2 scrutinis. Sche nagin cuntanscha la maioritad absoluta (q.v.d. dapli che la mesadad da las vuschs valaivlas), vegn exclusa dal proxim scrutini la persuna cun las pli paucas vuschs.
- Quai vegn repetì uschè ditg, fin che in persuna ha cuntanschì la maioritad absoluta ed è uschia elegida.
- Las commembras ed ils commembers dal Cussegl federal vegnan elegids da l'Assamblea federala plenara per ina perioda d'uffizi da 4 onns.
- Alura vegnan elegids la presidenta u il president da la Confederaziun sco er la vicepresidenta u il vicepresident per il proxim onn.
Elecziun dal president da la Confederaziun
Mintga onn il december elegia il parlament 1 dals 7 commembers dal Cussegl federal sco president da la Confederaziun. Quel pratitgescha quest uffizi in onn.
Ultima midada 06.06.2017


text:
UMTS
L'Universal Mobile Telecommunications System (UMTS) a l'è la tecnulugia di telefun celülar de terza generaziun (3G), che la vegn dopu del GSM. Questa tecnulugia chì la dupra el standard base W-CDMA cume interfacia de trasmissiun, a l'è cumpatibil cunt el standard 3GPP e'l rapresenta la resposta europea al sistema ITU per i telefun celülar 3G. L'UMTS l'hann metüü in sül mercaa anca cun la sigla 3GSM per fà vidè la cumbinaziun de la tecnulugia 3G e'l standard GSM (e pöö l'UTMS al ghe ciaparà el sò post cume standard).


text:
Lyndon B. Johnson
Lyndon Baines Johnson, cgnusû méj cuma Lyndon B. Johnson o anc scurtâ in LBJ (Stonewall, 27 'd Agóst dal 1908 - Stonewall, 22 ad Śnar dal 1973, a s lèś /ˈlɪndən ˈbeɪnz ˈdʒɒnsən/ in ingléś) 'l è stâ 'n pulìtic americàṅ dal partî demucràtic. 'L è dvintâ 'l 36śum presidènt di Stat Unî al 22 ad Nuvémbar dal 1963, data dla mòrt ad John Fitzgerald Kennedy masâ in 'n atintâ a Dàllas. Dimóndi ambisióś, c'n i sò 1,93 cm 'd altésa 'l è stâ 'l presidènt americàṅ più élt ad tut dòp Abraham Lincoln.
'L è armàś in carga anc p'r un secónd mandâ pîṅ in fiṅ a 'l 20 ad Śnar dal 1969 quànd 'l à decìś ad ritiràr-as da la pulìtica, stuf e cun di prubléma 'd salùt, sénsa vlēr cumpétar c'n al republicàṅ Richard Nixon. 'L è arcurdâ p'r èsar stâ 'l presidènt di “dirìt sivìl” anc p'r i négar, lò ch'al daśvgnìva da 'l sud, par la lòta a la miśèria e p'r avér ślargâ la quaciadùra dal sistéma sanitàri nasiunàł dand vita a 'l Medicare (p'r i vèć) e a 'l Medicaid (p'r i puvràs) prima dla rifórma dal 2000 ad Barack Obama, 'l Obamacare.
In pulìtica furastéra al s è invéci insaplâ dal tut in dla guèra dal Vietnam.
Biugrafìa
Nâ in un paiśèṅ dal sèntar dal Tèxas, Lyndon da pìcul al s adàta a far tut i mistēr più pòvar cuma 'l muradōr, al custôd e 'l lavadōr 'd pavimènt. Sò nunòṅ 'l éra 'n cowboy ch'al tgniva adrē a 'l bèsti méntar sò pàd'r al fava 'l cuntadèṅ.
Dvintâ più grand, al s davśìna a la pulìtica laurànd cuma segretàri dal deputâ texàṅ Richard M. Kleberg. Johnson al taca a studiàr léǵ a la Georgetown University, pò al spóśa gl'idéi ad Franklin Delano Roosevelt dand-ag na maṅ p'r al prugràma dal New Deal anc s'in séguit al ténd a lasàr da na banda la cumpunènt liberal par dvintàr un pulìtic ch'al guàrda da piò a 'l sèntar, esénd lò 'n óm dal sud.
In dal 1934 al spóśa la Claudia Alta Taylor dita Lady Bird ch'la gh dà dū fiōli, la Lynda Bird e la Luci Baines.
Servìsi militàr, elesiòṅ a 'l cungrès e apòǵ a Kennedy
In dal 1937 Lyndon al vîṅ elèt a la Càmbra di Rapreśentànt ma pò al partìs par la Secónda guèra mundiàla faghénd 'l ufisiàł in marìna. In dal 1949 al dvènta senadōr dal Tèxas baténd p'r 87 vōt su dagnóra un migliòṅ al republicàṅ rasìsta Coke R. Stevenson.
Johnson al tgnarà strica cla carga lè in fiṅ a 'l 3 ad Śnar dal 1961 quànd al senadōr dal Massachusetts John Fitzgerald Kennedy 'l al sarnìs cuma vice par cùrar in dgl'elesiòṅ presidensiàli dal 1960. Johnson 'l éra a 'l cmand dal partî demucràtic da 'l 1953 ma 'l ivâ pardû listés al primàri sèg. Anc se fra i Kennedy, specialmènt Robert, e lò i rapòrt i n éran minga tant bòṅ, a s pōl dar che John 'l àppia ciamâ lò par dar-ag na maṅ a muciàr sù di vōt in dal sud. E i vōt da cal bandi là i rìvan dabòṅ in Tèxas, in Luiśiàna, in Arkànsas, in Geòrgia, in Carulìna dal Nòrd e in Carulìna dal Sud, mént'r al Missisìpi e 'l Alabàma i ìvan vutâ invéci p'r un demucràtic di suo, Harry F. Byrd.
Batû al republicàṅ Richard Nixon, al 20 ad Śnar dal 1961 Lyndon al dvènta acsè vice-presidènt di Stat Unî.
La mòrt ad Kennedy
Al 22 ad Nuvémbar dal 1963 al presidènt Kennedy al mōr cupâ mént'r al giràva in màchina p'r al stradi 'd Dàllas insém a sò mujér, la Jackie Kennedy, e a 'l guvenrnadōr dal Tèxas John Connally ch'l armàgn frî gravemènt. A sparàr-ag 'l è 'n èx militàr ciamâ Lee Harvey Oswald. Lyndon al dvènta presidènt a 'l sò pòst cla nòt lè giurànd in d'l aparéć ch'l éra drē a purtàr al cadàv'r a Washington.
A 2 ad Luj dal 1964 Johnson al firma la léǵ su i dirìt sivìl p'r i négar cun 'l ajùt deciśìṿ di republicàṅ (specialmènt qvéi dal nòrd e dla còsta òvest) parchè vint di vint-i-òṅ senadōr demucràtic dixie i gh'ìvan vutâ cóntar méntar qvéi di àtar stat i éran tut da la sò banda (a part òṅ su quarànta-siē).
Elesiòn presidensiàli dal 1964
In di elesiòṅ presidensiàli dal 1964 cóntar Barry Goldwater, Johnson 'l è bòṅ ad purtàr a cà 'l 61,1% di vōt e tut i stat a part 'l Ariśòna, al stat ad cà dal sò rivàl, e 'l sud ad Dixie Land da la Luiśiàna a la Carulìna dal Sud, ch'i gh vòltan al spali in blòc dòp che lò 'l iva firmâ al “Civil Rights Act of 1964”, dand i dirìt sivìl anc a i négar. Johnson 'l è stâ acsè 'l ùnic candidâ demucràtic dla stòria a vìns'r in Alàska e 'l ùltim dal sò partî a vìns'r in Dakòta dal Nòrd, Dakòta dal Sud, Idaho, Kànsas, Nebràska, Oklahoma, Utah e Wyoming.
Cunfermâ presidènt a la granda, Lyndon al dà vita a 'n prugèt ciamâ “Great Society” (Sucietà Granda) par cumbàtar la puvertà e l'ingiustìstia rasiàla tirànd fóra di bèsi par finansiàr l'istrusiòṅ, dand anc dal bórsi 'd studi, la salùt pùblica e i traspòrt.
In camp èstar al dà fidùcia a 'l generàl William Westmoreland par dar-ag dèntar cun la guèra in Vietnam. Tròp tard al s rénd cònt dal śbali pruànd a far la paś sénsa sucès. Johnson al decìd acsè ad dar-'g a muć cun la pulìtica c'n un dascōrs televiśìṿ a la nasiòṅ in dal Mars dal 1968 e 'l tórna a vìv'r in dal sò ranch a Stonewall in du 'l murà sinc an dòp p'r un atàc ad cōr dòp ch'l iva tacâ incóra a fumàr anc s'l iva patî 'n infàrt.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Lyndon B. Johnson
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lyndon B. Johnson


text:
A la fin da la vita
- Dumengia, 6.5.2018, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.5.2018, 8:06, RTR
Decider sez sur da l'atgna mort – quai è forsa ina da las grondas libertads ch'il carstgaun po avair. Decider cun ina disposiziun da pazients per exempel.
Ma quai para pli simpel en la teoria ch'en la pratica: In studi dal Fond naziunal svizzer (NFP 67 Lebensende) ha perscrutà la situaziun da carstgauns a la fin da la vita e pretenda ch'ils basegns da moribunds vegnian resguardads meglier. La finamira fiss ina mort digna.
Contribuziuns
-
Novitads vita e cretta
-
Pled sin via Magnus Schleich


text:
En la Catalugna è il naziunalist da la sanestra, Roger Torrent vegnì elegì sco parsura dal nov parlament regiunal. L'um da 38 onns appartegn a la gruppa dals separatists. Torrent sto ussa prender decisiuns impurtantas. Oravant tut vai per la dumonda, schebain l'anteriur schef regiunal Carles Puigdemont po vegnir reelegì en absenza sco president regiunal.
Puigdemont anc adina a Brüssel
Puigdemont sa chatta anc adina a Brüssel per mitschar d'ina arrestaziun en Spagna. El aveva annunzià da declerar ses program da regenza la fin dal mais per conferenza da video u sa laschar substituir d'in represchentant. La regenza centrala a Madrid ch'ha mess la Catalugna sut administraziun giudiziala, vul ir cun il cas avant il pli aut tribunal. La regenza da Madrid vul exnum impedir, che Puigdemont vegnia danovamain en uffizi.
RR novitads 15:00


text:
Smokie: «Living next door to Alice»
- Mesemna, 22.2.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 22.2.2017, 9:30, RTR
Stuair observar sco l'Alice sesa en ina limusina e parta per adina, quai rumpa il cor al giuven che ha vivì 24 onns porta sper porta cun Alice. Tant pli perquai ch'el è durant tut quels onns mai vegnì d'exprimer ad ella ses sentiments. El vegn mai a s'endisar vidlonder da betg pli viver porta sper porta cun Alice, vid quai na vegn era la Sally da midar nagut – la Sally che fiss anc libra ed avess gugent il giuven.


text:
Cun l'avertura dal bajetg nov dal Museum naziunal svizzer a Turitg stettia in «project dal tschientaner» avant sia realisaziun. Quai scriva il Museum naziunal en ina communicaziun a las medias.
Il bajetg impressiunant saja in schlargiament dal bajetg vegl. Da cuminanza furmian els in ensemble da vegl e nov. Tut en tut ha quest engrondiment custà 111 milliuns francs. Ils architects èn stads il duo basilais Christ e Gantenbein.
Inaugurà vegn il bajetg nov questa fin d’emna. Dasper la notg da las portas avertas e la festa per l’entira populaziun, tegna il cusseglier federal Alain Berset il pled festiv il prim d’avust.
RR novitads 12:00


text:
La fabrica da palpiri Landqart SA stritga 55 da 260 plazzas da lavur. Raschun per questa mesira sajan surcapacitads sin l'entir mund en il sectur da producir bancnotas. Ils collavuraturs èn vegnids infurmads il mardi. Ils represchentants dals lavurants ed ils partenaris socials han avert ina procedura da consultaziun. Per ils lavurants che perdan la plazza, vegnia elavurà in plan social, ha communitgà la Lanqart SA.
L'interpresa da Lanquart era avant in onn vegnida en mancanza da liquiditad perquai ch'in project grond internaziunal era vegnì sistì. Per segirar la stampa da las bancnotas novas ha la Banca naziunala svizra surprendì la fabrica da palpiri. Lanqart è l'unic producent dal uschenumnà Durasafe-Substrat per la nova seria da bancnotas svizras.
RR novitads 11:00


text:
Questa purschida-web vegn terminada la fin da fanadur 2018
Timeline – Cronica multimediala da la Svizra
As interessais Vus per l’istorgia da la Svizra a partir dal 1931? La Timeline da la SRG SSR porscha numerusas truvaglias en sun e tun davart ils pli differents temas – cultura, furmaziun, economia, politica, protecziun da l’ambient, fatgs da la sanadad, sport e temp liber. Cumenzai il viadi che As maina tras l’istorgia da radio e televisiun dals ultims 80 onns!
Dossiers
Ils ultims onns è sa midà bler en las scolas svizras. Oz èsi evident che mattatschas e mattatschs frequentan ils medems roms ed ils plans d'instrucziun èn en tut ils chantuns pli u main tuttina. Ma co era quai pli baud, avant sessanta, settanta onns? Faschai en quest dossier in'excursiun tras la scola dals ultims decennis cun tut sias innovaziuns e sfidas.
Mancanza da scolasts en il chantun ArgoviaDurada: [04'06''] SF
La mancanza da persunas d'instrucziun è in problem en tut la Svizra, ma nagliur n'è la dumonda...
Novs meds d'instrucziun en la scola primara dal VadDurada: [01'35''] TSR
Las scolas vadaisas cumenzan l'onn da scola cun experimentar novs meds d'instrucziun. Ins vul...
Zutgerins da vitamins per uffants da scolaDurada: [00'59''] Schweizer Filmwochenschau
Durant temps fraids e temps da grippa èn surtut ils uffants periclitads. Sco emprim chantun svizzer...
L'emprim di da scola l'onn 1968Durada: [17'26''] TSI
Co sa sentan las scolaras ed ils scolars l'emprim di da scola? Co po la scola far quest eveniment...
La scolarisaziun da pli baud – in'invista en l'emprim di da scola l'onn 1961. L'emprim di da scola...
Instrucziun en lingua tudestga per Romands pervia da mesiras da spargn?Durada: [03'17''] SRF
En consequenza da mesiras da spargn en il chantun da Berna na duain scolaras e scolars francofons...
Mancanza da persunas d'instrucziun en il chantun GrischunDurada: [02'45''] TSI
Suenter che la mancanza da scolasts en il chantun Grischun è gia stada actuala sin il stgalim...


text:
Nagina paja il december e naginas prestaziuns socialas - 27 da totalmain 40 miniers han lavurà in mais vi dal tunnel d'Alvra da la Viafier retica senza vegnir indemnisads. Els spetgan anc sin totalmain enfin 700'000 francs. Lur daners n'èn dentant betg dal tut pers - i po esser ch'els retschaivan l'entschatta da matg la paja.
Patruna ha deponì la bilantscha
Il motiv ch'els n'han betg survegnì la paja è, che la patruna taliana, la firma Condotte haja stuì deponer sia bilantscha. Ils daners èn uschia schelads en. Sco proxim decida la dretgira da Roma tgi ch'ha dabun tge.
Arno Russi da l'Unia Cuira e Engiadina è dentant da buna speranza ch'ils lavurers vesan anc lur paja: «La dretgira decida uschia ch'els pajan probalamain l'emprim ils lavurants e pir suenter las bancas.» La buna novitad en il tumult da la firma taliana: Ils lavurants pon er finir las lavurs vi dal tunnel d'Alvra, simplamain sut ina nova patruna. La Viafier retica ha numnadamain surdà las lavurs ad in consorzi e betg sulettamain a la firma taliana.
RR actualitad 17:00


text:
L'uomo che sapeva troppo (film 1956)
L'uomo che sapeva troppo (’L óm ch'al saìva tròp) 'l è 'n thriller dal 1956 'd Alfred Hitchcock, arfacimènt 'd un sò film umònim dal 1934 prudót in dal Régn Unî.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l nôn Fèstival ad Cannes.
Al film, girâ par gl'intéran in di studi dla Paramount e par gl'estéran in Maròc e a Lóndra, 'l à muciâ sù da piò 'd ùndas migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ sōl òṅ e dū.
Sunt
Dū turìsta americàṅ, al dutōr Ben McKenna (James Stewart) e sò mujér Jo (Doris Day), i èṅ i viàś in Maròc insém a 'l sò putèṅ Hank (Christopher Olsen). In sla curéra ch'la i pòrta a Marrakech i cgnósan un persunàǵ strâṅ, Louis Bernard (Daniel Gélin), ch'al taca a ciacaràr sèg. Più tard, rivâ in d'l albêrg, i McKenna i màgnan in un risturànt un pui c'n i dî, cum a s fà da cal bandi là, insém a na còpia ingléśa, Edward (Bernard Miles) e la Lucy Drayton (Brenda De Banzie). I pàsan la sira sèg dòp avér vdû che anc Bernard al s cata lè.
Al dè dòp, faghénd un gir p'r al marcâ dla sità, i védan 'n óm ch'al s gh para incóntar cun un curtlàs insfilsâ in dla schina. Prima ad murìr, chi lò al gh diś che 'n impurtànt óm ad stat al sarà fat fóra a Lóndra e al s arcmànda 'd andàr a pascàr là "Ambrose Chapel". Chi lò al n è àtar che Louis Bernard cun i pagn adòs 'd un maruchèṅ e cun al grugn piturâ ad scûr.
La pulisìa la ciàma gl'americàṅ in cumisariâ par 'n interugatòri ma prima chi lōr i ricévan na telefunàda ch'la diś 'd a n dir gnint su qvél ch'al gh'iva dit Bernand o sinò al sò putèṅ Hank, ch'in cal méntar 'l éra stâ purtâ via, al gnarà cupâ.
La canta Qué Será, Será
In dal film la Doris Day la canta al braṅ Whatever Will Be, Will Be (Qué Será, Será) (Qvél ch'a sarà, a sarà) che pò al vins'rà al Prèmi Òscar.


text:
Questa purschida-web vegn terminada la fin da fanadur 2018
Timeline – Cronica multimediala da la Svizra
As interessais Vus per l’istorgia da la Svizra a partir dal 1931? La Timeline da la SRG SSR porscha numerusas truvaglias en sun e tun davart ils pli differents temas – cultura, furmaziun, economia, politica, protecziun da l’ambient, fatgs da la sanadad, sport e temp liber. Cumenzai il viadi che As maina tras l’istorgia da radio e televisiun dals ultims 80 onns!
Dossiers
Ils ultims onns è sa midà bler en las scolas svizras. Oz èsi evident che mattatschas e mattatschs frequentan ils medems roms ed ils plans d'instrucziun èn en tut ils chantuns pli u main tuttina. Ma co era quai pli baud, avant sessanta, settanta onns? Faschai en quest dossier in'excursiun tras la scola dals ultims decennis cun tut sias innovaziuns e sfidas.
Sch'ina scolasta survegn ina carta da gratulaziun, perquai ch'ella instruescha dapi 25 onns. Quai è...
Las stanzas da scolasts en Svizra sa svidan memia spert. Las largias che sa furman en consequenza...
Persunas d'instrucziun da l'Italia per vischnancas da muntogna tessinaisasDurada: [23'05''] TSI
La mancanza da scolasts è actuala er en vischnancas da muntogna tessinaisas. Perquai vegnan...
Instrucziun en lingua tudestga per Romands pervia da mesiras da spargn?Durada: [03'17''] SRF
En consequenza da mesiras da spargn en il chantun da Berna na duain scolaras e scolars francofons...
Mancanza da persunas d'instrucziun en il chantun GrischunDurada: [02'45''] TSI
Suenter che la mancanza da scolasts en il chantun Grischun è gia stada actuala sin il stgalim...
Surabundanza da persunas d'instrucziunDurada: [11'47''] SR DRS
Era sche la noziun mancanza da scolasts è omnipreschenta, igl ha era dà temps cun ina surabundanza...
Novs meds d'instrucziun en la scola primara dal VadDurada: [01'35''] TSR
Las scolas vadaisas cumenzan l'onn da scola cun experimentar novs meds d'instrucziun. Ins vul...


text:
Maranèl
Artéccol in dialètt mudnés
Maranèl (Maranello, in italiàn) l'è un cumùn ed 16.501 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Luntàn 18 km da Mòdna, al cumùn l'è un di prinsipèli sèinter dla industria automobilistica dl'Italia, la Ferrari la g'à la sò sed propria ché, al fa pèrt del cusidèt cumprensòri dal ceràmichi.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Keane
I Keane i è öna band müzicàla britànega che l’è nasìda in del 1997 a Battle in del East Sussex contéa del Inghiltèra.
I è ‘n trì: ol compositùr e pianista Tim Rice-Oxley, ol cantànt Tom Chaplin e ‘l baterista Richard Hughes.
I à catàt fò Keane cóme nòm, dezà che al prensépe, quando i éra gnamò mia cognusìcc, nisù l'pensàa che i pödès fà cariéra, fò che öna amiza de la màder del Tom, la sciura Cherry Keane, e alura ‘n sò onùr i s’è ciamàcc prima Cherry Keane e pò dóma Keane.
La muzéga de i Keane l’è pròpe particolàr e dièrsa da chèla de töte i ótre band, dezà che i Keane i gh’à mia ol chitarista e gnà 'l basista, isé la müzèga l’è bazada sö la pianöla: per chèla rezù ché i è ciamàcc “la band sènsa chitara”.
In gh’à üt cóme basista ol Dominic Scott fina al Löi del 2001, ma dòpo che chèsto ché l’à lasàt la band, i n’à piö sircàt ün óter e i à facc a méno del basista/chitarista.


text:
14 (nùmer)
Al 14 (quatórdeś), ("quattordici" in itagliàn, "quattuordecim" in latèin) 'l è al nùmer naturêl () ch'al seguìs al 13 (trédeś) e 'l vin prìma dal 15 (quìndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt XIV. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quatordicéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 14 'l è 'n nùmer cumpóst, send la multèplica dal 2 c'n al 7:
Fatoriśasiòun:
Al nùmer 14 in dla geometrìa
Al polìgon ch'al gh'à quatòrdeś cô in dal só perìmeter 'l è al tetradecàgon.
I poliéder ch'i gh'àn quatòrdes faci in dal só estèren j ìn i prìśma dodecagonêl e 'l piràmid cun la bêś tridecagonèla, sìa regulêr che mìnga.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su 14 (nùmer)
- (IT) La vóś in sìm'a 'l Wikisiunàri
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l Vucabulàri Treccani
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it


text:
Il sguard sin l'emna
- Sonda, 8.4.2017, 12:06
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 8.4.2017, 12:06, RTR
Sur da giuventetgna che demonstrescha, mirs da fermada e palids protegidas e las difficultads da fotografar ina fora naira.
Scolaras e scolars van sin via e protesteschan cunter mesiras da spargn en la furmaziun e scolaziun. La dretgira federala decida encunter la protecziun da palids e per l'auzament dal mir da fermada al Grimsel. Scienziads emprovan da fotografar ina rusna naira, ina pli gronda sfida che quai chins manegia. Ed intginas ponderaziuns sur dal luxus d'ina vischnanca sco Laax che fa in gudogn da 1.9 milliuns francs ed abitants che san strusch tge ch'els faschessan cun il gudogn.


text:
Sco quai che Claudio Stgier, il patrun da la furnaria «Stgier» ha ditg sin dumonda da RTR, rendian las butias a Lai ed a Savognin adina pli pauc. Quai perquai che la stagiun bassa daventia adina pli curta, e perquai ch'i dettia main clients surtut da la branscha da bajegiar.
Uschia reducescha Stgier era il persunal. Da las actualmain 18 plazzas restan a partir da primavaira anc 15 plazzas da lavur cumplainas tar la furnaria. I na dat però naginas relaschadas: Ina emploiada giaja en pensiun, e las autras emploiadas possian lavurar enavant en in dals auters lieus.
Surdar furnaria en auters mauns
Plinavant è Claudio Stgier (52) a la tschertga d'ina successiun. El na veglia en mintga cas betg lavurar sur la vegliadetgna da pensiun ora. Anc na saja nagut decidì. I dettia però ideas per surdar ses manaschi en auters mauns.
RR actualitad 06:00


text:
Uss tschertga la cumissiun er ordaifer la val candidatas e candidats. Probabel dettia er in inserat. Fin la fin da zercladur stuess Medel avair ina suprastanza nova cun trais commembers. Uschiglio vegniss la vischnanca sut la curatella dal chantun. Las fatschentas impurtantas faschess lura in administratur. Per evitar quai scenari pudess ins far ina roschada en suprastanza: Ina persuna daventa presidenta per in onn e surprendess silsuenter il post en la suprastanza communala.
Quint communal e quint da l'Ovra electrica èn approvads
Plinavant ha il suveran da Medel approvà il quint communal da l'onn 2017. Quel serra cun in gudogn da stgars 15'000 francs, tar entradas totalas da bun 4,5 milliuns francs. Il cashflow munta a strusch 800'000 francs. La radunanza ha er approvà il quint da l'Ovra electrica Medel. Quel serra cun in gudogn da 17'000 francs. Plinavant han votantas e votants detg Gea a la revisiun parziala da la planisaziun locala.
RR novitads 06:00


text:
Las persunas ch'emprovian da cugliunar discurrian tudestg da scrittira e sa dettian per policists da Cuira. Sin ils displays dal telefon cumparia per il pli il numer da telefon 081 117 ubain ina cumbinaziun da cifras sumeglianta. En il decurs dal discurs fetschian ils cugliunaders a savair ch'i haja dà en il conturn infracziuns e che laders sajan gia vegnids arrestads. Els na sappian dentant betg excluder ch'auters infracturs sajan anc activs. La persunas en mira vegnian silsuenter avisadas dals fauss policists da surdar tut ils daners a la polizia sco deposit segir.
La Polizia chantunala na dumonda mai daners
La Polizia chantunala accentuescha en sia communicaziun, ch'ella na dumondia mai per daners ni per tegnair en salv ni per investigaziuns. En cas da tals telefonats cusseglia la polizia dad esser fitg sceptic – surtut sch'i sa tractia da persunas che discurrian tudestg da scrittira e pretendian d'esser policists. Plinavant cusseglia la polizia da betg dar scleriment sur da la situaziun famigliara u finanziala e da betg surdar daners a persunas estras. Persunas che survegnan tals telefonats, duessan annunziar quels a la polizia.
RR novitads 20:00


text:
Rèz
Artécol in dialèt arzân
Indice
- 1 Un pô de stória
- 2 Cunuméia
- 3 I savōr ed Rèz
- 4 Al cèinter stôric
- 5 Pôst impurtânt
- 6 La zôna comunêla
- 7 Istrusiòun
- 8 Sport
- 9 J arzân famōs
- 10 Traspôrt
- 11 Sitê imparentêdi
- 12 Dal j êtri fotograféi
- 13 Materiêl pr'andêrgh in fònda
- 14 Nôti, informasiòun e êter sît
Evoluzione demografica
Rèz (Reggio nell'Emilia in italiân) l'é 'na sitê ed 172.886 abitânt, e cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L’é a cavâl ‘d la Via Emélia tr’al Sècia e l’Èinsa, a méza via tra Pèrma e Mòdna.
L'é famōsa pr'èser la sitê in dô l'é nê al Triculôr Italiân e pr' al só Teâter Municipêl. La zôna comunêla l'é tóta in pianûra, sistemêda ind la Pianûra Padâna, e l'é traversêda dal turèint Cróstel. La sitê la cgnós un avméint stabîl ch’al riguêrda sia l’andamèint ed la popolasiòun sia la sitê 'stèsa a fêres da i prém dal XX secól al dé d’incô.
Al strêdi principêli, oltre la Via Emélia ch’l' atravêrsa da matèina a sîra, a gh'é l’ Avtostrêda dal Sōl ch’la cór pêra a la Via Emélia, la Statêla 63 che al’albasèin la và vêrs Mântva, a mezdé la và vêrs La Spésia, po’ ghé la SS467 vêrs Sasōl, la SS468 vêrs Curèz in diresiòun ed Chèrp.
Un pô de stória[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai tèimp di rumân l'ēra ciamêda Regium Lepidi, al nôm al deṣvin da còl ed Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) cól ch'l'à fât la sitê e la via ch'la dà al nôm a la regiòun dal dé d'incô.
Dôp la cunquésta longobêrda (VI sec. d.C.) e pó ind al tèimp dal Medioêv, la sitê l'à tôt al nôm ed Rèz ed Lumbardìa. Ste nôm ché l'armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, fîn al'uniòun di Teritôri Estèins al Règn ed Sardègna ind al 1859 (l'ân ed quând l'é stê inventê al nôm dal dé d'incô). Rèz dal vôlti l'é ciamêda "Sitê dal Triculôr" dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê (ind al téimp dl'occupasiòun Napoleònica).
La sitê l'é stêda municépi rumân. Cun la rèiṣa dl'Impêr Rumân la sitê l'é stêda quêsi abandunêda. Dvintêda pôst veschvêl, ind al tèimp dal medioêv l'è stê ûn cmun léber, ma cun dal guêri civîli al d'ed dèinter in continvasiòun, che j àn purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j Este, e dôp a Duchê; in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed Rèz ed Lûmbardìa, al nôm al gh'à al sô urégin ind l'Êlt Medioêv, e gh'é dal prôvi in bundânsa, fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal 1859.
Int al XIX sècol Rèz l'à tôt pêrta a la Repóblica Ciṣalpèina e a la Repóblica Cispadâna. L'é stêda pò unîda, dôp 'na parénteṣi sót a la faméja reéla d’Austria-Este, al Règn ed Sardègna.
Int al XX sècol, dôp la Secónda Guèra mundiêla, Rèz l'é stêda gvernêda da 'na magiurânsa ónica dal Partî Comunésta Italiân e, da j ân Nuvânta, da l'unióun dl'Ulîv.
I tétol d’unōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Réz l'é tr'al sitê italiâni decorêdi al Valôr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun, gh'é sté dê la Mdaja d'Ôr al Valôr Militêr pr'al sacrifési dla só gînta e per l'ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al 1 d'avrîl dal 1950, l'è stêda decorêda cun al segvèint mutîv:[1]
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz gh’é ‘na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica, ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d’aziêndi cooperatîvi in diferèint câmp. L' agricultûra e l'alevamèint j in flôra, préma ed tót l'alevamèint di nimêl (Fêra Internasionêla dal Nimêl), la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj (Grâna) e la coltûra dla frûta e dla verdûra.
Al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna e lavûren in diferèint câmp. In môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica, dal mâchini avtomâtichi, dla cerâmica (Casalgrând e Castlarân) e ind la tesdûra (masmamèint in pruvîncia).
In pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed Ferrarini, Veroni, Smeg, Landini e Lombardini sōl per numinêr al pió grôsi. In pió a gh' é un móc 'd imprèişi ed gèner coperatîv, ânca lōr dimòndi impurtânti cme Coopsette, Coopservice, Unieco e la centrêla 'd òna dal pió grôsi coperatîvi d'Itâlia la Coop Consumatori Nordest.
La disocupasiòun l’é ridòta (grêd ed disocupasiòun atâch al 3,5%); préma ed tót cóst al fà arivêr, da la Bâs’ Itâlia e dal’èster, di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia. Secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l’è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna.
L’intrêda dal stipéndi mzân l’é piotôst êlt grâsia a‘na disocupasiòun che in sustânsa l’an gh’è mìa, la pruvîncia l’a’s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl’ andamèint dla véta, secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l’è sèimper tr’al prémi 10 sitê italiâni.
I savōr ed Rèz[modifica | mudéfica la surzéia]
La tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna, scèta e naturêla, l'a's câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōve l'è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d’in pêder in fiôl. I prodòt principêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti, per còst a's pêrla ed “cuṣèina pôvra”. A's trâta ed savōr fôrt nê da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch'égh va més chêr e delichê. Prèma tra tót la fujêda, fâta cun la farèina, j-ôv dal cuntadèin, ‘na canèla rubósta e… dal mân cun al calôr gióst. Al caplèt in brôd l'è al rè dal mnèstri, mó s’in câta ânch cundî in môd divêrs. Tót i piât, da i pió cumûn ai pió stimê, în insavûri e cumpagnê cun al Grâna, ch'al só urègin as fân indrê adiritûra ai tèimp di Rumân. Per chi an al sà mìa, l'è un furmâj a pâsta dûra, mèz grâs, côt, a lèinta stagiunadûra, cun dimòndi sustânsi bòuni, al vîn fât ind i casê cun 'na tètnica incòra artigianêla. Ind i secònd piât a s'impòn sèins'êter al chêrni ed nimêl (a Rèz tót j-ân a gh'è la Fêra Internasionêla dal Nimêl). A tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt, cudghîn, sampòun, ecc.., in sèma al bânch di salumêr la vaschèta di grasōl, salâm e persót. Al turésta ch'al vîn a Rèz e al vôl fêr brènda a's égh pōl cunsiliêr 'na specialitê tóta arzâna: al scarpasòun. As trâta 'd'n'impâst, côt al fōren, cun spinâs o bēdi, sigulôt, lêrd e Grâna, més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida. Tra i vâri dōls a gh'è: la spunghêda, e al bisòun, un dōls cun al mandòrli, sócher, ôv frèsch, ch'al vîn preparê per Nadêl. La spunghêda uriginêla, ed Bresèl, lê adiritûra dal XV sécolo. Sèimper a Nadêl j arzân a prepêren i turtlèin, frèt o al fōren, cun dèinter al pést, o cun la marmêlata ed nôsi o ed castâgni. Finî ed magnér a’s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa, sibèin al nòm al sia furastêr, l'è un dôls arzanèsim. Al vèin 'd la cusèina arzâna, che bèin a's acumpâgna al sô bâgni l'é al Lambrósch Arzân, ròs ch'al spóma naturêl, incô protèt da un mêrch D.O.C. Al Biânch de Scandiân, ed góst dôls e mèz sèch, l'é fât ind al tîpo ch'al spóma e al spumânt.
Al cèinter stôric[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter stôric dal dé d'incô ed la sitê al gh'à 'na piânta cun 'na fôrma geomètrica ed sê lê slunghêda, atraversê da la via Emélia, carateréstich dal sînch - setséint. I principél munumèint, d'ed là dal Teâter Municipêl, j în al basélichi ed San Prôsper e dla Beata Vergine dla Giêra, al Dôm e dimòndi palâs.
In môd particulêr interesânt l'è al colegamèint tr'al piâsi. Al colegamèint tra la piâsa principêla, in dō gh'è al Dôm e al Municépi, ciamêda Piâsa grânda o Piâsa Prampulèin [2], cun Piâsa céca (Piâsa San Prôsper), in dō gh'è al marchê, al vîn fât cun 'na strêda a purtghêl ciamêda Via dal Brulèt. Piâsa Prampulèin l'a's colêga ânca cun Piâsa Casôt, che 'na vôlta l'êra la piâsa dal marchê dal pólghi (Pìasa di Savaj) cun n'êtra strêda a purtghêl. Da nutêr ânca Piâsa Fontanèis rifâta da pôch cun d’atôrna di pôrdegh. Ed valôr ânca: la via Emélia c'la gh'à, da tóti al dô pêrti, di palâs d’architetura ed valôr cun ind al mèz Piâsa dal Mûnt, l'antîgh côrs davanti a la cēsa dla Madòna dla Gêra, ciamê Côrs Garibaldi, in dō 'na vôlta pasêva al Cróstel, desviê fôra dal mûri, in dō gh'è ânca al palâs duchêl (adèsa a gh'ân pôst la Provîncia e la Prefetûra). Impurtânt ânca i giardèin póblich, un pérch ed l’Otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl'antîga sitadèla militêra.
Ind la sèla dal Setsèint dal Municèpi, ciamêda Sèla del Triculôr, al 7 de znêr dal 1797 l'è stê siēlt al prém triculôr dla Repóblica Cisalpèina, d'ed lé desvîn la bandêra dal dé d'incô dla Repóblica Italiâna.
Pôst impurtânt[modifica | mudéfica la surzéia]
La zôna comunêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La zôna comunêla l’è aministrêda da 8 circoscrisiòun, che unesén al j antîghi "Véli", oséja la divisiòun 'l a zôna ed campâgna cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia. Al dé d’incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch’la s’è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla , masmamèint: l’Uspési, Sânta Crōṣ, Sân Pelgrèin, San Prôsper Strinê, e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia 'd la sitê.
Al Véli[modifica | mudéfica la surzéia]
- Bagno
- Cadè
- Canali
- Castellazzo
- Cavazzoli
- Cella
- Codemondo
- Coviolo
- Fogliano
- Gaida
- Gavassa
- Gavasseto
- Mancasale
- Marmirolo
- Masone
- Massenzatico
- Ospizio
- Pieve Modolena
- Pratofontana
- Rivalta
- Roncadella
- Roncocesi
- Sabbione
- San Bartolomeo
- San Maurizio
- San Pellegrino
- San Prospero Strinati
- Santa Croce
- Sesso
Al circoscrisiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Istrusiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz gh’è presèint 'na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê: l'Universitê ed Mòdna e Rèz e l'Universitê ed Bològna. La sitê l’è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda Reggio Children pr’al prém cuntât cun la manêra d’insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân, inspirêda ai stódi iséma a l’argomèint ed l’arsàn Loris Malaguzzi e l’è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l'êlt livél dl’insegamèint ed l’educasiòun ind al scôli ed l’esîlo. Ind al licéo Ariôst al s’è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d’incô Romani Prodi.
Sport[modifica | mudéfica la surzéia]
- A.C. Regiâna, nêda ind al 1919 e falîda ind al 2005. La tôrna nâser da la categorèia C-2 sfrutând al Lodo Petrucci. In tàl 2009, l'è in testa à la clasifica p'rander in B
- Bâschet Regiâna
- Regiâna Fódbal a Sînch
A Rèz a’s câta un impurtânt câmp e-spurtîv pr’ un zôgh americân che lôr ciamên baseball, druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in Itâlia e ciamê coliseum da j americân per la fatûra dal tribûni che s’arvîsen al teâter al’avêrta ed Ròma ciamê Colosseo.
Lésta di Séndech[modifica | mudéfica la surzéia]
Al gvêren estèins dla sitê al finés al 12 ed zôgn dal 1859 e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò ‘na Comisiòun cumunêla cun Podestê Pietro Manodori, s’êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al 25 ed setèmber dal 1859.
Cósta l’è la lêsta di câp dl'aministrasiòun cumunêla ch’ in pasê a Rèz .
J arzân famōs[modifica | mudéfica la surzéia]
Traspôrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Servési nasionêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Rèz l'é unîda cun tóti al grôsi sitê dal Nord Itâlia per mèz ed l' Avtostrêda dal Sōl (A1 Milân-Napoli, usîda ed Rèz e Terre di Canossa-Valdenza a Cavrêra int al cmûn ed Capèşen. I traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun F.S., ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê, aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun Bològna e Milân per mèz ed trêno Interregionali e Intercity e colegamèint dirèt cun Napoli e Milân per mèz d' Eurostar. In pió a s' é drê fêr la nōva stasiòun pr' al trêno a êlta velocitê (T.A.V.) ch' la gh' à al nòm de Stasiòun Mèdio Padâna dóve al prugèt l'é stê firmê dal famōş architèst spagnôl Santiago Calatrava ch' l' à prugetê, dèinter in un grôs prugèt ciamê Le Vele, anca i trî pûnt a campêda ònica (bèle fât) e la futuréstica quaciadûra (mìa ancòra fâta) dal casèl ed l'usîda a Rèz ed l'Avtostrêda dal Sōl.
Traspôrt ind la sitê[modifica | mudéfica la surzéia]
I servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l'aşièda municipalişêda ACT (Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt [3]) che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno, l'é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia (cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed Mòdna, Pèrma e Mântva) e dal traspôrt feroviâri per mèz dal Ferovèi Arzâni cun la gestiòun dal léni Rèz-Ciân, Rèz-Sasôl e Rèz-Guastâla. În in gestiòun ed l'ACT ânca i parchèg scambiadōr pr'al cèinter (cun servési gratuî ed Minibus e nolèg biciclèti) e al nolèg ed mèz elètrich. Al trâfich privê só gòma al cunténva a 'd èsregh insém a la Via Emélia (la vècia S.S.9) ch'la travêrsa la sitê da matèina a sîra, insém a la strêda dal Pâs da Cerêto ch' la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch'l'unés Guastâla cun Aóla in pruvînca ed Massa Carrara, e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin.
Trâfic e intuşgamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al trâfich sitadèin l'é dimòndi sostgû e, in soquânti ōri ed la giurnêda, ingumbrê, a câşva ed sèimper pió gînta ch'la và a lavurêr in mâchina, i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr'al 1997 e al 2007. Rèz l' as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch'la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra (PM10) ind l' âria (fât ch' l' é preşèint in tóta la Pianûra Padâna). L'é in prugèt, bèle da divêrs ân, l' arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê. Un impurtânt investimèin in sté sèins l'é stê l'avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch'la và da Sîra a Matèina (cun 'n' ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş), despès impidîda ânca lê. L' ònica vèira tangesiêla, còla a mezanôt (la nōva S.S.9), da divêrs ân an n'é mìa finîda dal tót.
Sitê imparentêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Rèz l’è imparentêda cun:
- Bydgoszcz, Pulógna
- Chiṣinău, Moldavia
- Cutro, Italia
- Digione, Franza
- Fort Worth, Stêt Unî d'Amèrica
- Girona, Spagna, dal 1982
- Kragujevac, Serbia
- Rio Branco, Brasil
- Toluca, Messico
Dal j êtri fotograféi[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêrgh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Baricchi, Rolando Cavandoli, Attilio Marchesini - Reggio Emilia : la città dall'età romana al 20. secolo - Walter - Reggio Emilia : [S.n.], 1978
- Reggio Emilia : medaglia d'oro al valor militare per la Resistenza : 8 settembre 1943-25 aprile 1945. - Reggio Emilia : [S.n.], 1950.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia : vicende e protagonisti - Bologna : Edison, 1970
- Paolo Camellini. Reggio Emilia antica e moderna e i suoi comuni - Reggio Emilia : Centro studi di storia Regionale per l'Emilia-Romagna, 1972
- Reggio Emilia Circuito Castelli Matildici e Corti Reggiane. - [s.l.] : Matilde di Canossa SpA, 2002.
- Reggio Emilia la città gemella : la storia, l'economia, il Comune. - Reggio Emilia : Comune di Reggio Emilia, 1983
- Ugo Bellocchi. Reggio Emilia nell'Ottocento - Roma : Editalia, 1994
Nôti, informasiòun e êter sît[modifica | mudéfica la surzéia]
- La cmûna la scrév al fòj "Rèz in nómer".
- Al sît ed l'anâgrafe dla cmûna: [4]
- Al sît dal giurnêl dal cmûn: "Reggio Comune"
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Artg musical fa visita ad Andeer 1. part
- Dumengia, 19.4.2015, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.4.2015, 14:03, RTR
Dumengia passada avain nus visità Andeer. Là en l'Hotel Fravi han sis furmaziuns da musica en stil popular chantà e sunà. L'Artg musical porta las producziuns musicalas ed ils discurs da quella sairada moderada da Hugo Schär. En l'emprima part udin nus ils frars Curdin e Domenic Janett cun invenziuns e l'ensemble vocal incantanti (dir. Christian Klucker) cun chanzuns rumantschas dad Armon Cantieni, Tumasch e Benedetg Dolf e cun chants esters.
Redacziun Giusep G. Decurtins


text:
Dopo desnat al lac
Vive ha poc minuc dal lac, quand al laorà al ma la permitiò le semper stat on piaser andagò.
Orò che però so pensionat ogne setemanò ciape la machinò e quase semper al gioede, chel sies ona giornadò fredò o caldò me pase al pomerigio en so compagniò, an do mio apenò quando al piòf.
Ma ferme primò a Desensà, dopo pase ha Maderno, e sare semper la me giornadò ha Limù doe ma sente so su ona predò ad ardà la belesò del lac che ghe le sotò.
An cò le calmo, sò la me destrò ghè òna picola barchetò, doe du ansià pescadur i gha an ma le so cane da pescà, ma la sòmeò òna giornadò trop caldò ed i pes i bocò miò.
E so la me sinistrò ghè tre barche ha velò, ed al vent an chel moment che, al someò dagò lur ònò mà, al vede dale face dè chè le persune che ghè an simò che le rit, le ha come ona freciò quand le pasò sotò de me, le sòmeò come trè grose ale de gabbià.
Orò però al cominciò a deentà scur, è me go de tornà a casò.
Quando comincie ad allontanam me gire per dago on òltòmò ociadò, e ma sòmeò che lac con dele picole onde al vol ricordam e dè miò desmentegam, la setemano dopo de turnà amo per che la viò ha fago on po de compagniò.
Filed under: Racconti |


text:
Prima cas perda la memoria, e lai fave an disegn cui numer, parei ades e polu spiegheve cume giugavu nuiautri a Setu, Settimo Torinese a ca mia Via Vercelli 22.
Al Giogh a dle Sinch Nus.
Dunque, prima ad gioghe ed duvie mangete cume minim sinch persi e tente la nus. feje seche pulideje da le frise ad persi e da le filure e purtetie darera an tla tasca.
Poi duvie truvè naut gagnu da sfidè, ma l'era nen an prublema, tuti l'aviu le nus an tasca, e sa i'aviu nen, pudiu giughe cun le tue, anche se tuti preferiu gioghe cun le proprie nus, per nà quistiun d'abitudine e ad man granda e man cita, cat fasia serne le nus grande o cule cite.
Gioghe a l'era facil, sat tucava a ti, pudie gioghe finche e ta sbaiave nen, poi a tucava a l'aut, al to aversari.
Regole, al giogh a dle sinch nus as giogha cun na man sula, ca campava la nus a n'aria e a pia i'aute e poi a ripia cula ca casca, pase a la mossa sucessiva, se a casca niente an tera e set rispete le mosse di vari Gir, altrimenti tuca a l'aut.
Ad ogni Gir ed deve tire le cinch nus per tera, e a val nen tireie trop pian, ma a deu spataresse per da bin, se ti tire trop pian al tò aversari a ciama ad tireie turna, e d'fè nen la stasi, che chiel a la ne scrivù Jo Condor an tla frunt e gnanca Sali & Tabacchi.
Elench ad dle mosse da fè cul le Sinch Nus:
Prim Gir Facil: Duvie pie la nus numer 1, campela n'aria cul la man e mentre ca vola pie sempre cun la stesa man n'auta nus, es. la 2, poi pie la nus, can tal mes an caminava a casche, sempre cun la stesa man, ca a la gia an man la 2. ala fine e duvie avei an tla man due nus la 1 e la 2. posa la due e fa la stesa cosa per 3 e 4, se at casca mai gnente per tera las fai al Prim gir Facil.
Secund Gir an poc pi dificil: Pia sempre la nus numer1 , tla campe n'aria e mentre ca vola , ciapa dui nus, es. la 2 e la 3 ansema. poi sempre cun la stesa man , ciapa cula ca le li ca casca, a la fin e deve truvete cu tre nus an man, posa la 2 e la 3 e ripet la storia con 1-4-5.
Ters Gir: Ancamina a fesi dura, Pia la nus numer 1, campla a n'aira e recupera tre nus al 2-3-4 poi ciapa anche cula ca a le li ca casca per tera se tla pie nen tì. se ti la fase an tla man a lè restate le nus 1.2.3.4 posa 2.3.4. e pia la 5 cume per al prim gir.
Quart Gir Dificil: Pia sempre la nuer 1, campla a n'aria e recupera lestu lestu le altre nus per tera 2-3-4 e 5 tute en sema e poi pia ancura cula ca le li ca casca per tera. Se a la fin e tlas 5 nus an man pole pase a l'ultim gir...
Quint Gir Verament Dificil: Pia la nus numero 1, campla a n'aria e pia la 2, poi campa n'aria la 1e2 e pia la 3 , poi campa n'aria la 1e2e3 e pia la 4, poi campa n'aria la 1e2e3e4 e pia la 5 se a la fin a le nel cascate niente et se tlas 5 nus an tla man, la vinciù ti, et pole feie fe na penitensa al tò aversari.
Al gioch a lera propi bel e stagiunal, perchè a duviu esie i Persi da mangiè, quan ca fasia trop caud per gioghe a balun, truvavu qualche bel post a l'umbra e partiu a gioghe.
A ieru sempre ad discusiun perchè a ieru cui ca fasiu i furb e a tiravu pian, per avei le nus facili da piè.
Praticament a l'era an gioch ad curdinasiun e quad che tan parave, et guardave le nus prima da pieje ma poi duvije pieje , senza guardè perchè la nus da guardè a l'era cula ca vulava.
Mi mudestament a iera an Mago, cun le sinch nus e ammnisiu da iaute curt a sfideme, ma jera niete da fè, mi cun le le cinch nus oltre che Mago e jera anche an Super Barbis, e l'ai finì, mia lunga carriera ad giugadur anbatù, e se i foisa na "All of Fame" dle "Sinch Nus" cume an America a je cula dal Basket, dal Baseball, dal Football e dl'Ice Hockey, al 'ura e tuca che i bute mia foto.
Sperand che la storia au sia ad vostr gradiment, eu salutù tuti, cun mia facia suridenta tra le le Sinch Nus dla mia Storia, suta eu butu i mei riferiment dal ueb per parlene cun i'Amis.
Che a je stu "fenomeno" d'pitur ad Turin, ca l'en ventase da scrive di storie n'Piemunteis tant per divertise e per ricurdese, d'na volta quanche cun niente es divertiu cume d' mat.


text:
Il falcun pelegrin è il pli svelt utschè dal mund. Cun ina sveltezza d'enfin 300 kilometers l'ura attatga il falcun sia preda en l'aria. Cun sias griflas gitas po el tschappar ils auters utschels e lura magliar quels en in lieu segir. Cun ina ladezza da las alas avertas d'enfin 1,1 meters ed ina lunghezza da 40 fin 50 centimeters, è il falcun pelegrin il pli grond falcun indigen. La femella è in zic pli gronda ch'il mastgel. L'utschè da l'onn actual ha sco tut ils utschels da preda fitg buns egls e griflas fitg gitas.
Gnieus sin turs da sfradentar
En Svizra cuan ils blers falcuns pelegrins en paraids-crap en la Bassa ed il Giura. Paucs pèrs cuan er sin bajetgs auts en citads u nizzegian perfin las turs da sfradentar d'ovras atomaras. A partir dal mars mettan las femellas trais fin quatter ovs. Suenter 36 fin 40 dis sgolan ils pitschens ora l'emprima giada. La stad bandunan els lura ils geniturs.
Effects desastrus da pesticids
A partir dal 1950 è il falcun pelegrin stà pertutgà fermamain dal pesticid DDT. Pervi da quel mettevan ils falcuns ovs cun crosas memia satiglias. Uschia è l'utschè prest mort ora en l'entira Europa. Cun scumandar il DDT ils onns 70 ha il falcun pelegrin pudì sa revegnir.
Novas smanatschas
Sur ils ultims onns ha BirdLife registrà passa in tozzel tissientadas da falcuns pelegrins. Intgins allevaturs da columbas hajan preparà a posta lur columbas cun tissi fitg potent. Enfin uss èn dus allevaturs vegnids identifitgads e chastiads. La cifra zuppada pudess dentant esser pli gronda. Blers gnieus en las citads èn numnadamain vits, ed il dumber da falcuns è sa reducì per 15% ils ultims onns.
Vitiers vegnan ulteriuras smanatschas per ils falcuns pelegrins, sco parcs da vent, dapli disturbis en las paraids-crap, fanestras da vaider ed autras raschuns.
Dapli dal falcun pelegrin
RR novitads 12:00


text:
Da l’enfiern en il parvis – quai pass ha il SC Berna fatg en la stagiun da hockey, la quala è ida a fin ier saira. Sco otgavla ed ultima equipa èn ils da Berna sa qualifitgads per ils playoffs. Là han els spuranà davent tuts ed han festivà il 14avel titel da lur istorgia.
Berna ha gudagnà a Lugano cun 3:2 e cuntanscha uschia in resultat final da seria da 4:1.
Quai è dentant be in’istogia da pliras istorgias spezialas. Ina bella è franc er quella dal trenader assistent Lars Leuenberger, ch’è daventà scheftrenader en il decurs da la stagiun. Uss sto el bandunar il SC Berna – malgrà il titel da campiun.
RR novitads 23:00 / 06:00


text:
Var 825 meters bischens èsi da plazzar davent da St. Joseph (Sursaissa) fin a Tavanasa. Sin quest tschancun surmunta la lingia ina autezza da 425 meters. Tenor il manader general dal project, Daniel Kressig, è la pendenza en il pli stip lieu pli che 100%. Quai è ina sfida per ils lavurers. I vegn lavurà en plirs lieus en il medem mument. Uschia ston ils lavurers avair quità da na betg metter en moviment crappa che pudess tutgar lur collegas che lavuran plinengiu. Adina puspè èsi perquai da montar rempars che piglian si il material sche quel rodla da la plaunca giu.
Ils bischens d'atschal che paisan fin 5 tonnas ed han ina lunghezza da fin 12 meters vegnan transportads cun ina suga sin la plaunca. Là resta il bischen vid la suga enfin ch’il bischen è buglì e fermà. Tar la lingia da pressiun veglia, ch’è vegnida construida avant passa 70 onns, eran ils bischens vegnids tratgs siadora a maun. Tenor Daniel Kressig eran da lez temp dentant era dapli glieud sin il plazzal da lavur.
Optimà ed engrondì
L’ovra electrica Tschar vegn adattada uschia ch’ella po producir dapli energia. Uschia è l’ovra electrica vegnida cumplettada cun ina ulteriura tschiffada sin il territori da Sursaissa ed ina nova centrala a St. Josef nua ch’i vegn fatg l’emprima giada electricitad. Suenter va l’aua tras la lingia da pressiun a Tavanasa nua ch’i vegn fatg la secunda giada energia cun l’aua. Uschia po la producziun d’energia vegnir auzada da 18 sin 22,8 gigawatts uras per onn. Quai è energia per var 1'000 chasadas dapli che avant. Uschia po vegnir producì da nov energia per var 4'500 chasadas.
En tut investescha l’Axpo 46 milliuns francs. La concessiun dura fin 2097. Sche tut funcziuna sco giavischà, producescha l’ovra electrica Tschar davent dals 6-6-2017 puspè electricitad.


text:
Sco Sigmar Gabriel ha communitgà sez, haja el infurmà la direcziun da la SPD davart quella decisiun. El restia vinavant deputà dal «Bundestag», scriva el vinavant. Il temp ch'el haja ademplì incumbensas directivas tar la SPD saja dentant uss a fin.
Dapi il december dal 2013 era Gabriel commember da la regenza e substitut da la chanceliera Angela Merkel.
Confermà las speculaziuns
Gia dapi ditg deva quai speculaziuns che Gabriel fetschia betg part da la nova regenza. Er pervia da critica envers l'anteriur schef da la SPD Martin Schulz n'ha el betg fatg be amis en l'atgna partida.
RR novitads 12:00


text:
Sco quai che Michael Hartmann dal comité d’organisaziun ha ditg, dettia quai in program vast, tranter auter vegn era marschà sin la Voa Davos Lai. Ils tocs da pag e il marschar vegn valità da trais experts. La festa vegn organisada da la societad da musica Vaz/Lai, ch'i dat dapi 151 onns. Il district da musica III è territorialmain il pli grond dal Grischun e tanscha da Cuira fin Beiva e d'Arosa fin Roveredo.
RTR rapporta
L'instrumentala dals 08.06.2016 e dals 22.06.2016 rapporta cun suns e tuns da la festa da musica disctrictuala sco era da la chantunala da giuvenils, quai mintgamai davent da las 19:00 enfin las 20:00 en il Radio Rumantsch.
RR novitads 20:00


text:
Novitês
Giaurida dla Mostra Oswald von Wolkenstein in art 1961 - 2011
L Museum Ladin Ciastel de Tor y l Chemun de Sëlva nvieia duta la popolazion ala giaurida dla mostra “Oswald von Wolkenstein in Art in art 1961 – 2011”, na mostra d’ert cun lëures de truep artisc’ da Südtirol, Svizra y Germania che se à lasciá ispiré artisticamënter dal ciavalier, ciantautor, ciantarin y musizist Oswald von Wolkenstein.
La giaurida unirà fata n vënderdi ai 12 de agost dala 6 dassëira tl Zënter manifestaziuns cultureles Tublà da Nives te Sëlva. La mostra sarà da udëi nchin ai 09 de utober 2011 dal merdi ala dumënia dala 10.00 – 12.00 y dala 16.00 – 18.00.


text:
Far cripto-munaida è in grond boom e da quel vul era il Grischun profitar. Sco la «SonntagsZeitung» scriva carmalia il chantun firmas da cripto-munaida cun rabats fiscals generus. L'administraziun da taglia dal Grischun menziunescha en ina brev ad ina tala firma in levgiament da taglia da 100 pertschient per ils emprims dus onns, suenter che la firma è vegnida fundada. Ed auts rabats da taglia duaja er anc dar pli tard.
Bancs teman conflicts cun la lescha
Interess da vegnir en il Grischun ha la branscha da cripto-munaida tranter auter - perquai che la forza electrica è bunmartgada en blers lieus. In impediment per talas firmas èn dentant las bancas. Ellas èn scepticas vers la nova branscha ed han per part desditg a las firmas tut las relaziuns da fatschenta. Las bancas teman surtut conflicts en connex cun la lescha davart la lavada da daners suspectus.
RR novitads 10:00


text:
La cursà è vegnida fatga en connex cun il campiunadi mundial da cursas d’orientaziun da juniors a Scuol. Ils 670 curriders èn sa participads en differentas categorias da vegliadetgna sco er en differentas distanzas dals trajects. La pli lunga cursa è stada 3,9 kilometers cun 15 posts.
Engiadina 14’740 francs per la classa da sport da l’Institut autalpin Ftan
Tras ina cursa d’orientaziun da benefizi ha la classa da sport da l’Institut autalpin Ftan survegnì 14’740 francs. Quella donaziun è vegnida da la cassa da sanadad EGK. «Run for HIF», uschia sa numna quell’acziun. Per mintga currider hai dà 22 francs. En tut èn stads a la partenza 670 curriders.


text:
Gieus olimpics 2018: Il team neutral
- Glindesdi, 5.2.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 5.2.2018, 8:40, RTR
169 atlets van quest onn sut la bandiera neutrala als gieus olimpics. En il team neutral èn atlets ed atletas da pajais ch'èn vegnids exclus. Quest onn èn quai surtut atlets da la Russia. Quella è vegnida exclusa perquai che quest stadi ha dopà sistematicamain ses atlets.
Dapi l'onn 1992 datti il team neutral. E dapi lura datti adina puspè in team neutral, per il solit cun 6 fin 7 atlets ed atletas. Lur bandiera èn ils 5 rintgs, il simbol uffizial dals Gieus olimpics. Cur ch'in da quels atlets u da quellas atletas gudogna, vegn sunà u chantà l'imni olimpic uffizial.


text:
Ella saja in grond fan dal president Donald Trump, di ina dunna da l'America che ha pudì laschar signar al WEF in cudesch dal president persunalmain. Ella schess ad el, da far enavant uschia, dentant sa tegnair enavos cun statements emoziunals.
Auters èn pli pauc fan: In um schess a Donald Trump, da reponderar sia posiziun per in commerzi avert. Ina dunna na chatta betg ils gists pleds, perquai schess ella pli gugent nagut e dess nagina attenziun a Donald Trump.
Er in um da la Spagna na sa betg tge ch'el schess. Donald Trump n'haja betg respect da tut las persunas, dentant fissi da respectar mintgin e perquai respectia el Trump sco president, dentant betg dapli.
RR actualitad 07:00


text:
La Giapunaisa Naomi Osaka e l'American Jack Sock eran il dubel decisiv per ils resultats dal duel da gruppa. Els han dentant stuì capitular lur singuls il mardi ed n'han uschia betg savia influenzar la valitaziun. Perquai ha la giuria gì da decider a la cuppa Hopman: Il team dals Stadis Unids han cumbattì il team Giapunais cun in 2:1. L'argument è che Osaka s'haja retratga avant.
Sco finiziun da la fasa da gruppa dat il team dals Stadis Unids cunter il team svizzer.
RR novitads 09:00
Hopman
La cuppa da Hopman è ina cumparaziun naziunala da tennis. Giugà vegnan in singul dals umens, in singul da las dunnas ed in mixed.


text:
El sarà vera fors quell ch’el dis lu,
che Milan l’è on paes che mett ingossa,
che l’aria l’è malsana, umeda, grossa,
e che nun Milanes semm turlurù.
Impunemanch però el mè sur Monsù
hin tredes ann che osservi d’ona cossa,
che quand lor sciori pienten chì in sta fossa
quij benedetti verz no i spienten pù.
Per ressolv alla mej sta question,
Monsù ch’el scusa, ma no poss de men
che pregall a addattass a on paragon.
On asen mantegnuu semper de stobbia,
s’el riva a mangiá biava e fava e fem
el tira giò scalzad fina in la grobbia.


text:
In termin exact n'ha el però betg pudì numnar. Er la ruta da sgol per la proxima etappa n'è anc betg fixada. U che l'aviun sgola da Hawaii a Vancouver en il Canada u en ina da las citad americanas, San Francisco, Los Angeles u Phoenix. En mintga cas duai l'aviun silsuenter sgular vinavant a New York per lura traversar l'Atlantic.
Il «Solar Impulse 2» era sa tschentà il fanadur a Hawaii suenter in sgol da 118 uras dal Giapun. Pervi da la surstgaudada da las battarias e las reparaturas ha l'aviun stuì passentar l'enviern sin l'insla.
RR novitads 09:00


text:
Cumpareglià cun il schaner da l'onn avant è la quota da dischoccupaziun dentant sa sbassada per 0,1%. Il dumber da dischoccupads cumpareglià cun il schaner 2017 è er sa sbassà da 2'117 persunas sin 1'940 persunas.
Er en Svizra resta quota stabila
En l'entira Svizra è il dumber da dischoccupads creschì per radund 2'000 cumpareglià cun il december 2017, sin 149'000. La quota da dischoccupaziun resta però vinavant tar 3,3%.
Cumpareglià cun il schaner 2017 è la quota da dischoccupads sa sminuida per 9,3%. Là eran quai anc 15'305 dischoccupads.
RR novitads 09:00


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
La collecziun mineralogica documentescha ils minerals ch'existan en il Grischun e tut ils chats extraordinaris da minerals. Uschia èn p.ex. ils silicats da mangan (parsettensit, tinzerit, sursassit) ch'èn vegnids chattads ils onns 20 dal tschientaner passà ed ils arsenats da mangan (grischunit, geigerit) dals deposits da mangan dal Surmeir objects da collecziun impurtants. Els èn er part integrala da l'exposiziun da minerals dal museum grischun da la natira.
Persuna da contact: Ueli Eggenberger, Cuira.
Per infurmaziuns sur nossas collecziuns cliccai qua.


text:
Il dretg canonic da la Baselgia catolica definescha, tgi che po daventar padrin u madritscha. En vista a la craisma da l’auter onn en Surses, ha il vicari Philipp Isenegger fatg attent ils geniturs sin l’artitgel 874 dal dretg canonic. Quel prevesa ch’in padrin u ina madritscha deriva da la religiun catolica.
Excepziuns pussaivlas
Sin dumonda dal Radio Rumantsch ha il vicari confermà, ch’el acceptia excepziunalmain era padrins e madritschas da la religiun refurmada. Quellas persunas n'hajan dentant betg il dretg da s’inscriver en il cudesch da craisma, quai saja previs mo per catolics, uschia Isenegger.
Preparaziun è impurtanta
Da discutar ha era dà il fatg, ch'ils uffants che spetgan la craisma ston visitar in curs dad otg dis e far in viadi cultural obligatoric a Roma. Sco quai ch'il vicari ha ditg ad RTR saja quai fitg impurtant ch'ils uffants visitan tut ils curs da preparaziun. Els stoppian oramai sa decider sch'els veglian sa preparar bain sin la craisma, u sch'i saja pli impurtant per exempel da betg manchentar curs da sport.
RR actualitad 07:00


text:
Reichenbach im Kandertal
Reichenbach im Kandertal a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 125.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3433 abitant.
El cumün de Reichenbach im Kandertal al se tröva a una altitüden de 700 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Diemtigen, Frutigen, Kandergrund, Kandersteg, Lauterbrunnen, Wimmis.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Gerlafingen
Gerlafingen a l'è un cumün svizzer del distret de Wasseramt. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 4888 abitant e una süperfiss de 1.91 km², e al se tröva a una altitüden de 451 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gerlafingen a l'è tacaa ai cumün de Bätterkinden (BE), Biberist, Derendingen, Kriegstetten, Obergerlafingen, Zielebach (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Gerlafingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sco collavuratur da Garaventa è el stà involvì tar omadus projects. Mintga project saja auter e tar talas dimensiuns saja quai anc ina pli gronda sfida da realisar, declera il giuven da 26 onns. Il squitsch da temp saja enorm. I vegnia lavurà 12 uras per di e 7 dis per emna. Be mintga mais e mez dettia quai tut tenor intgins dis liber.
Era il lavurar cun ils indigens na saja betg adina uschè simpel. Sco Fabio Wetzel di sajan quels pajads fitg mal ed uschia saja era la motivaziun magari pitschna. I saja adina da guardar ch’els hajan lavur. Cun lavurar tantas uras ed uschè intensivamain in cun l’auter daventian ins dentant collegas che sa gidian lura era in cun l’auter. Tschertins dals lavurers sajan uschè paupers ch’els n’hajan gnanc chalzers u resti endretg. «Lura devas magari in per chalzers u insatge vestgadira. Persuenter faschevan els lura era per tai diversas chaussas» declera Fabio Wetzel.
Da chasa en la Tailanda
Omaduas pendicularas èn vegnidas a fin quest onn ed en ussa avertas. Fabio Wetzel ha dà giu la plazza tar Garaventa e fa ussa in pau vacanzas. El è sa chasà cun sia amia da la Tailanda a Kathu sin l’insla Phuket. Ses da chasa saja ussa la Tailanda. L’idea è da metter en pè ina fatschenta en il sectur d’immobiglias e fitgar pè en la Tailanda. Dapi ch’el ha fatg avant 7 onns l’emprima giada vacanzas en la Tailanda è el fascinà dal pajais e sia populaziun.
La pendiculara da Halong
La pendiculara sur il golf da Halong pussibilitescha als milliuns da turists che visitan quest lieu en il nord dal Vietnam da vegnir dad ina vart dal golf sin l’autra, nua ch’igl è vegnì erigì in parc da divertiment cun ina roda gigantica nua ch’ils turists pon era guardar sur il golf da Halong. La pendiculara è vegnida concepida e bajegiada aifer 19 mais.
Datas tecnicas
La pendiculara sin il Fansipan
Il Fansipan è cunzunt per ils indigens ina destinaziun fitg tschertgada. Arrivar sin il pli aut culm dal Vietnam (3143 m. s. m.) pudeva cuzzar tras la tschungla plirs dis. Ussa vegn ins en 15 minutas prest sin il piz – il tetg da l’Indochina.
Datas tecnicas
RR actualitad 08:00


text:
Il cusseglier guvernativ, Mario Cavigelli, n'aveva dentant betg infurmà il parlament grischun. Gian Michael, schef da fracziun da la Partida burgais-democratica, Vera Stiffler, Partida liberaldemocratica e Marcus Caduff da la Partida cristiandemocratica avessan bugen gì quellas infurmaziuns, sco quai che la «Südostschweiz» ha rapportà.
Cavigelli ha prendì posiziun
Mario Cavigelli n'haja betg fatg public las infurmaziuns da l'Uffizi federal da l'ambient, perquai ch'el haja dà dapli paisa a l'expertisa biologica e giuridica dals agens experts. Plinavant è Cavigelli da l'avis che las infurmaziuns retegnidas n'avessan betg midà l'avis dals deputads.
La profunditad da las explicaziuns dal scriver da l'Uffizi federal da l'ambient n'è betg stà da cumparegliar cun la lavur da noss experts.
Il scriver da l'Uffizi federal da l'ambient na saja betg cumparegliabel cun las expertisas da l'expert da selvaschina e las expertisas giuridicas. Cavigelli cumpareglia il dumber da paginas: Il scriver da l'Uffizi federal haja be quatter, l'expertisa da selvaschina dentant 60-70 e l'expertisa giuridica 50-60 paginas.
L'Uffizi federal da l'ambient aveva infurmà Cavigelli...
Mario Cavigelli haja dumandà l'Uffizi federal d'ambient per ses punct da vista davart l'iniziativa che vul abolir la chatscha speziala. En scrit saja el lura vegnì infurmà da l'Uffizi federal d'ambient. Uschia saveva il cusseglier guvernativ che l'iniziativa da chatscha speziala na cuntrafetschia betg a la lescha subordinada.
... Cavigelli n'ha dentant infurmà nagin
Tenor la «Südostschweiz» saveva Cavigelli quai gia in mais avant che l'iniziativa è vegnida discutada en il parlament grischun. La resposta n'haja el dentant betg partì en la cumissiun predeliberanta dal parlament grischun.
Il Cussegl grond aveva declerà l'iniziativa sco nunvalaivla ed ils iniziants han lura tratg vinavant il cas. Sin fundament d'ina decisiun dal Tribunal federal è l'iniziativa da la chatscha speziala valaivla e po uschia vegnir en votaziun.
Per la PPS – in affrunt
La posiziun da l'Uffizi federal da l'ambient n'haja betg plaschì a Mario Cavigelli, cunquai che quella represchentia in avis cuntradictoric a ses agen davart l'iniziativa, crititgescha la PPS l'agir da Cavigelli. Ed era las 11'000 persunas cun dretg da votar che han suttascrit l'iniziativa n'hajan betg impressiunà il cusseglier guvernativ. Tenor la PPS è in tal cumportament in affrunt envers ils burgais dal Grischun. La regenza grischuna saja ida enturn fitg luc cun ils dretgs dal pievel ed haja decidì autoritar. Era in dals iniziants Christian Mathis è da l'avis ch'il cumportament da Cavigelli n'a saja betg stà correct. El avess stuì infurmar. In u l'auter deputà avess uschia forsa er vuschà auter, manegia Mathis.
Evitar polemica
Era il schef da fracziun da la PCD Marcus Caduff conceda che Mario Cavigelli vess stuì infurmar – almain la cumissiun responsabla. Tenor el avess il cusseglier guvernativ stuì communitgar davent da l'entschatta transparentamain per uschia evitar la polemica ch'i dat uss en connex cun l'iniziativa da la chatscha supplementara.
RR novitads 06:00


text:
Dasper il post da president, il landamma, che vegn actualmain occupà da Tarzisius Caviezel, datti 4 ulteriuras persunas en l’executiva da Tavau. 5 persunas avessan gust sin ils 4 posts. Dals suprastants actuals vulan ils suandants restar en uffizi: «Kleiner Landrat»
- Simi Valär da la PLD
- Stefan Walser da la PS
- Herbert Mani da la PBD
Reto Dürst che n’appartegn betg ad ina partida na stat betg pli a disposiziun.
Plinavant vulan 2 persunas vegnir da nov en suprastanza:
- Valérie Favre-Accola da la PPS
- Walter von Ballmoos da la PVL
La secretaria da la PPS Grischun Valérie Favre-Accola vul far directamain il pass en la suprastanza. Quai senza esser stada avant en il parlament da Tavau, il «Grosser Landrat». Ella na vesa dentant betg quai sco dischavantatg. Ella haja avunda experientscha politica, uschia Favre-Accola.
Walter von Ballmoos ha gia experientscha en il parlament da Tavau ed è er en il Cussegl grond. El è gia stà avant 4 onns candidat per la suprastanza da Tavau. Lura aveva el gì in bun resultat e cuntanschì il pli absolut. Per l’elecziun n’avevi dentant betg tanschì.
Simi Valär ed il «cas Rega»
Per il suprastant actual e candidat Simi Valär è la dumonda, sche las discussiuns enturn la basa da la Rega a Tavau èn in dischavantatg per el en l’elecziun. La basa vegn actualmain bloccada da possessurs dad in mises en la vischinanza. La tegia è en ils mauns dad ina cuminanza d’ertavels, tar quella tutga era Simi Valär.


text:
Myanmar
El Myanmar (ciamaa anca Birmania) a l'è un paes de l'Asia meridiunala.
A l'è tacaa al Bangladesh, a l'India, a la Cina, al Laos e a la Thailandia.
La capital a l'è Naypyidaw.
Al gh'ha una süperfiss de 676.756 km² e una pupulaziun de pressapoch 51 miliun d'abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes al se ciamava Birmania fina al 1989.
Dumà Birmania (o Burma, nom ingles del periut culunial) al pareva trop culigaa a la püssee granda etnia del paes, i Bamar, che hinn el 68% de la pupulaziun.
Un quejdün al dis che'l nom Myanmar al vegna del sanscrit Brahmadesh, che'l vör dì paes de Brahma (el diu indù de la creaziun); alter disen che Myanmar e Burma vegnen de l'istessa parola birmana: Myanma (che la saria la furma scriüda) e Bama (che la saria la furma parlada).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Myanmar (nom ufizial: = Üniun del Myanmar) a l'è una ditadüra de militar.
El cap de la giunta militara a l'è el Thien Sein (del 2011).


text:
Ivrea
Ivrea (en piemontés: Ivrèja, localmènt Nvreja, en latì "Eporedia")) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 23.507 abitàncc, 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de 784 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiaverano, Montalto Dora, Burolo, Bollengo, Cascinette d'Ivrea, Fiorano Canavese, Banchette, Salerano Canavese, Pavone Canavese, Albiano d'Ivrea, Romano Canavese, Strambino, Vestignè.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc (en miér)


text:
Ina fin da l'exodus n'è tenor il rapport betg en vista. La raschun: Actualmain èn passa 50 pertschient da las persunas giuvnas greccas senza lavur.
Bleras persunas giuvnas emigreschan
L’unda d’emigraziun saja dentant differenta da quella dals onns 60 e 70 dal tschientaner passa. Da lez temp eran radund in mez milliun Grecs emigrads sco lavurers d’industria, cunzunt en Germania e Belgia.
Questa giada sa tractia quai en spezial da medis ed inschigners sco er d’autras persunas giuvnas cun buna furmaziun. Tenor il studi van ils blers en la Gronda Britannia, en la Germania ed en ils Emirats Arabs Unids.
RR novitads 14:00


text:
Sco quai che la regenza scriva è vegnida approvada la zona speziala Catrina che pussibilitescha a las pendicularas da Mustér da construir il ressort cun var 700 letgs administrads, ustarias e butias. Las lavurs da construcziun per il ressort duain cumenzar la primavaira 2017.
Vinavant è era l’engrondiment da la zona da mastergn Pignola/Marias vegnida acceptada. Questa po vegnir engrondida per 6839 m2 e pussibiliteschia uschia a l’interpresa «Rhomberg Sersa Rail Group» da domiciliar in nov lieu da manaschi en la vischnanca da Mustér, communitgescha la regenza enavant. Tar l’interpresa sa tracta quai d’ina interpresa ch’è realisescha infrastructura da viafier. Sco quai che la pledadra da «Rhomberg Sersa Rail Group», Helene Rapold ha dentant confermà a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha n'è quai project dentant betg pli uschè actual, perquai che Mustér na giaschia betg uschè ideal.
L’enzonaziun dad ulteriurs 20’000 m2 è vegnida sistida per il mument dal chantun. L’emprim stoppian las surfatschas da zona da mastergn existentas esser surbajegiadas avant che ulteriuras parcellas pon vegnir inzonnadas.
Era il hotel Disentiserhof che vul realisar in hotel da cura sper l’hotel existent è in pass enavant. La midada da zona enturn l’hotel ha stgaffì la basa persuenter. Sco quai che Rolf Engler, il president dal cussegl d’administraziun da la Mettlen Immo SA, la possessura da l’hotel, ha ditg avant curt ad RTR, vegnia ina concurrenza d’architectura lantschada suenter che il plan da zonas saja approvà.
Midada da zona el territori da skis da Mustér che lubescha da construir indrizs d’ennavar è anc betg vegnida approvada da la regenza. Sco quai ch’il president da vischnanca da Mustér, Francestg Cajacob ha ditg dovria quai dapli temp pervia da las organisaziun d’ambient che n’èn betg d’accord cun quai.
Il pievel da Mustér aveva approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala ils 29 da november 2015.


text:
L’é l ladin da Moena Mirko Felicetti e si compagnes più cognosciui: Nadya Ochner, Aaron March, Christoph Mick, Roland Fischnaller, Edwin Coratti e Maurizio Bormolini. Apede l’é ence i atlec de la neva generazion desche Daniele Bagozza, Marc Hofer, Giulio Gasparri, Elisa Caffont, Vivien Santifaller e Alice Lombardi.
Chisc “snowboarder” fazile i sarà chiamé ence per chesta pruma garejèda de Copa del Mond a scomenz sajon olache, apede ai “azzurri”,
View the embedded image gallery online at:
http://lausc.it/sport/6270-felicetti-e-i-azzurri-sun-ciareja-per-la-copa-del-mond#sigProIda9b849c012
http://lausc.it/sport/6270-felicetti-e-i-azzurri-sun-ciareja-per-la-copa-del-mond#sigProIda9b849c012
Te la lista di partezipanc l’é jà ite desvalives inomes de foresć che vel se arcedèr ence per i Jeghes Olimpics che sarà de firé del 2018.
Apede ai sacotences atlec, ence tenc giornalisć internazionèi se à credità. Demò da la Republica Ceca cognessa ruèr na dejina de reporter. L motif prinzipal de chest gran enteress da pèrt di cechi l’é de segur la partezipazion de Esther Ledecka, per doi outes campionessa del Mond de brea e che da pech la se à fat cognoscer per aer fat l mior temp te l'ùltima proa de la libera a Lake Louise.
L program per la Copa del Mond de brea sun Ciareja
en mercol ai 13 de dezember del 2017
da les 18.00: festa de scomenz con estrazion di numeres de gara
en jebia ai 14 de dezember del 2017
da les 8.45: calificazions slalom lèrch paralel
da les 12.30: slalom lèrch finèl paralel
da les 13.45: premiazion
en vender ai 15 de dezember del 2017
da les 20.00: festa per la fin de la Copa del Mond 2017
(vr)


text:
La cumissiun ad hoc dal Tribunal internaziunal da sport TAS ha suspendì la decisiun davart il plant da 32 atlets russ. Quai suenter che 15 ulteriurs atlets russ han communitgà ch'els portian plant tar il TAS, perquai ch'els èn vegnids exclus dals gieus olimpics a Pyeongchang.
Els èn s'associads al plant da 32 ulteriurs cumpatriots. Malgrà che lur serradas per vita duranta eran vegnidas abolidas dal TAS, ha il Comité olimpic internaziunal refusà a 13 d'els da sa participar als gieus olimpics. Tranter ils accusaders è er il campiun olimpic da passlung, Alexander Legkow.
RR novitads 09:00