text:
Novitês
10.10.2015 Presentaziun dl liber sön l'opereta "Le scioz da San Jênn"da pert dl Museum Ladin a La Pli de Mareo
Ciamo mai ne él gnü publiche cina sëgn l'opereta ladina "Le scioz de San Jênn". Tl contest dl proiet dl Museum Ladin Ciastel de Tor é sëgn la musiga y le test de chësta opera musicala gnüs elaborá danü. Le resultat final gnará presenté ai 10 d'otober tla Ciasa dles Uniuns a La Plí de Mareo. L'entrada é debann.
Te na iesta moderna cun na verjiun musicala recostruida danü publichëia le Museum Ladin Ciastel de Tor, en colaboraziun cun plü esperc de musiga y de lingaz, por le pröm iade l'opereta ladina "Le scioz de San Jênn" scrita dai auturs Angelo Trebo (1862 - 1888) y Jepele Frontull (1864 - 1930) dan da 130 agn. Les melodies por la publicaziun nöia é gnüdes completades da Fonso Willeit, le test é gnü arjigné ca dal professur Paul Videsott. N contribut important vëgn ince dal espert dl teater y dla musiga de cor ladina André Comploi che á inrescí la vita y l'opera di dui auturs, le svilup y la rezeziun dl'opera, le contignü, la dramaturgia y la musiga dl'opereta.
La verjiun nöia dl'opereta ladina "Le scioz de San Jênn" gnará presentada
en sabeda ai 10 d'otober dales 17
tla Ciasa dles Uniuns a La Pli de Mareo
dal diretur dl Museum Ladin Stefan Planker, adöm a André Comploi, Fonso Willeit y Paul Videsott. Implü gnarál presenté n'atra pert importanta dl proiet ampl dl Museum Ladin: l'orchestraziun menüda dl'opereta da pert de Alessandro Trebo. Al cianta fora dal toch le Cor de Dlijia da La Pli adöm cun i jobleri dles ultimes rapresentaziuns di agn 1995/1995. L'entrada é debann. Por plü informaziuns: www.museumladin.it


c: text/html

text:
L’aissa da tagliar da schiember per finas spisas e chauldas chazzettas. Singul, en retscha u ruchegiadas: Las planettas selain colliar grazia a la cua schualma en variusas combinaziuns. Specialmein adattai ei l’aissa da schiember per padealas cun pizochels cun chaschiel d’alp luau ni cun ina bien andutgel ord il martgà digital da la tabla. Producida vegnan las planettas da schember a Bravuogn en la scrinaria Schuler-Rozzi.
Prezi: 62.- CHF
Porto: 6.- CHF
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn gia en la romania submersa, vul dir en la Valragn songagliaisa per gronda part rumantschs. Ma discurrì vegn qua dapli blers onns be pli tudestg-svizzer. Sulet tschertas expressiuns sco «viva», «l'ora» u «gletsch» èn sa mantenids en il dialect – era tranter la giuventetgna. Per far attent nua che il territori rumantsch dad ozendi cumenza ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) lantschà cun in'acziun da guerriglia durant ina not d’inviern 2014 ina champagna cun tatgaders pincs cun scrit sisur «Per Rumantsch?» e tatgà quests sin tut las tablas inscrittas be per tudestg in territori rumantsch o biling. L'acziun ha provocà e chaschunà undas in las medias...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Do n valgügn mëisc che le curs ê rové me âl menè na e-mail, olache al me rengraziâ dles fotografies che i â partì cun düć mi compagns. Y dedô la domanda: foss mo valgügn de nos stè interessè da jì a insigné inglesc y yoga tla scora olache al ê diretur? Na scora privata, olache les leziuns gnô ćina śëgn ma tignides tratan les fins dl'edema y les vacanzes da d'isté, mo che ess orü deventè, cun la situaziun politica nöia, na scora privata cun n plann de stüdi ofizial tratan döt l'ann.
Chësta ocajiun ne podôi sambëgn nia me lascè sciampè y â atira scrit zoruch. Plü co n mëis ne podôi indere nia stè, mo chësc n'ê degun problem.
Intratan êl passè l'invern y i n'â dî alalungia nia plü aldì val', i â bele metü man da ponsè che al foss ma stè na matada, inće sce i conesciô Ganesh sciöche na porsona valënta y sinziera. Finalmënter êl rové la confermaziun, ai â albü n valgügn problems burocratics, mo śëgn êl döt apost. Por mè êl stè cuaji massa tert, tl ultimo momënt êi ćiamò stada bona da fà le visum y cumprè la cherta por le jore, y a mez aurì êra spo stada tan inant.
Do plü co n dé y mez söl iade arsesci finalmënter tl paîsc d'or. I à adorè scialdi dî da rové fora por düć i controi, le zagher dl'ora se möi bele dl vers de mesanöt. Vidya, l'ëra che dô me ospité por i pröms dis te süa familia y ess messü gnì a me do al aeroport ... n'é nia dailò! I aspeti ćiamò n pez y spo proi, zënza resposta, da cherdè sö le numer che i à ciafè cun le fonin de n taxist valënt. Insciö ne me réstel nia d'ater da fà co me lascè condüje te n hotel. Mo al é la Festa dl'Ega, l'ann nü birmann, che döra döta l'edema, y al é rî da ciafè na ćiamena. Insciö mëssi tó la pröma che i ciafi, n büsc che costa scialdi ćer. Cun cuntentëza, mo inće morvöia, vara da menè na e-mail a Vidya por ti dì olache i sun. Ćina dan da dui agn n’ê le wifi nia ćiamò rové chilò, mo le progrès é sciöche les ones de n gran mer. Sprigorada ne sunsi nia, sce le plann dla scora ne gareta nia, me feji mefo instëssa mi plann de iade.
Le dé do spo se mët döt apost. I sun rovada "dales stales ales stëres", sciöche an dij – pordërt dl ater vers – por talian. La bela ćiasa de Vidya n'é nia dalunć da mi hotel y por n'edema ài na bela gran ćiamena che tofa bun da röses. Döt é sarè tratan le Festival, olache düć se tira ega l'un cun l'ater y che se röia cun les zelebraziuns dl ann nü. Bele tratan la ditatöra militara ê chësta la festa dla purificaziun y dla liberté. Sön de plü paladines fora por le zënter dla cité po tratan chisc dis vignun baié de ći che al ô, inće critiché le sistem politich, scebëgn cun parores mosorades. Le trafich é blochè dala tröpa jënt che roda por les strades y se lascia trà ega sura le će jö. Indlunch él jogn che bala do i ritms de musiga moderna ozidentala, moscedada cun chëra plü tradizionala birmana, y Saroj, n insegnant de inglesc dl Nepal, se fej demorvöia de sciöche tan tröpa ega vëgn sprinzada incërch, deperpo che ara mëss gnì sparagnada tl Nepal y te tröc d'atri paîsc.
Canche la vita röia indô ite te so ritm da vigni dé, me trasferësci te n apartamënt tl zënter dla cité, che ti vëgn metü a desposiziun ai insegnanć che röia da foradecà da öna dles families che sponsorisëia la scora, y da olache i po arjunje a pé la scora y tröc posć che i vijitarà tratan chëstes edemes.
Vigni cultura n’à nia ma sües tradiziuns, mo ćiamò deplü sü tëmps. Inće sce an savô bele dan da plü co n mëis canche i foss rovada adalerch, n'àn nia ćiamò mudé l’orar scolastich por me integré tles leziuns. Insciö passi le danmisdé imparan da conësce colegs y scolars, y al me vëgn splighé olache al é döt le material d’insegnamënt. Al é śëgn le tëmp dles vacanzes, porchël vëgnel ma insigné na pert dles materies scolastiches: imprömadedöt l’inglesc cun leziuns de conversaziun y de gramatica, spo informatica, ert – chilò pon chirì fora danter musiga y depënje – y yoga. Por le tëmp che iö romagni dailò insëgni inglesc a un n grup de mituns y yoga a dui grups.
Baldi n’ài insciö nia tröp tëmp por vijité le paîsc, mo i toli dötes les ocajiuns che i ciafi. Inće ma bele a Yangon él da odëi tröpes cosses interessantes, y al me sa bel da spaziré por les strades dl zënter, olache an ciafa marćià dl'ordöra, de libri, stües dal tê y restoranć de strada. La cité à de gran sperses vërdes, y al me sa bel da ti jì do al flus de jënt söles spones dl Yangon River, canche sorëdl che florësc depënj sües eghes di plü bi corusc, y n gröm de pices barches a motor porta zoruch a ćiasa les porsones che é gnüdes a laurè o a cumprè ite a Yangon tratan le dé.
Vigni vëndres sëra toli la coriera de nöt por arjunje na destinaziun da jì a vijité, y la domënia domisdé vëgni indô zoruch. Söles corieres plënes él scialdi jënt dl post, che fej le medemo, por passè n dé tles pagodes plü conesciüdes, al mer o söles spones dl lêch de Inle. Le plü di iadi sunsi l’unica foresta, nia ma sön la coriera, mo inće te tröc posć che i va a vijité. La conescënza dl lingaz inglesc n’é nia ćiamò dër slariada fora, gnanca ti raiuns bele plü daverć al turism, mo i ciafi tres valgügn che é bun da me dè indicaziuns.
La Birmania, che à mudé l'inom do le 1990 te Myanmar, é n stat dl’Asia südorientala, che ćiara jö söl Golf dl Bengala y le Mer dles Andamanes y confinëia cun le Bangladesh, l'India, la Cina, le Laos y le Thailand. Do le colp de Stat dl 1962 éra gnüda controlada da n rejim militar. Chësc à tl 2006 inće spostè la capitala da Yangon a Naypyidaw (la Sënta di Resc). Tl 2007 àl metü man protestes cun a će i patri budisć, por mudé le rejim te na democrazia, mo al é ćiamò tröp da fà por rové veramënter söl tru democratich. Tl 2011 él gnü lité le pröm presidënt zivil, mo tröpes inćiaries vëgn ćiamò mantignides dai militars.
La Birmania é partida sö te de plü stać, y an ciafa plü co 100 etnies, cun so guant, sües tradiziuns, so lingaz. La maiù pert dles porsones é budistes. Dlungia chëstes ciàfon cristians y musulmans. Le mangé é influenzè dala spëisa cineja, nepaleja y tailandeja.
Le paîsc é un di plü püri dl monn, mo impò àl na gran richëza de peres, petröre y gas natural, i produć agricui é suradöt riji, spo inće blâ, soni, fajöis y ćiana da zucher. Ćina dan da püch él stè stlüt al turism, mo an à metü man da odëi ite che n turism sann y limité po portè plü bëgnester. Les scores publiches n’é nia bones y impormò śëgn mëton man da reconësce ofizialmënter chëres privates. Tröc mituns de families dal möt va ćiamò a scora te d’atri paîsc, sciöche tl’India, tl’Inghiltera, y.i.i.
La religiosité fej pert dla vita da vigni dé. Tröpa jënt dl post va a ti ćiarè a öna dles beles pagodes depëntes de or, che an ciafa te vigni cité, suradöt la Shwedagon Pagoda, la plü bela y grana de Yangon, che me pê inće a mè frabicada cun l’aiüt divin y me fej cuaji gnì les legremes dal’emoziun. Mo inće la gran pera d’or de Kyaikteyo (pron: Ciaiteyo) me fej daurì dassënn i edli de morvëia, ara pê alzada tl aier, sciöche sce ara se tigniss sö da sóra. Ma i ëi po ti jì pormez por tachè sö plates d’or dër sotides y perié do na bona vita. Al vëgn dit che sce n’ëra azica chësta pera, spo tómera jö. Por rové pro la strotöra religiosa feter tan grana co n pice paîsc, che é gnüda frabicada incëria, tólon un di camioncins che po condüje 20 porsones sö por la strada ërta y strënta. Söl iade vëighi n ater pice tëmpl d’or che slomina amesa le vërt, sot sorëdl sön n col apëna sura le paîsc de Kyaikteyo. Chësc poi arjunje a pé sö por na sëmena ërta y da peres, olache i incunti alplü 3-4 porsones. I me godi tl plü sot dl cör la pêsc, le chît y la bela odüda jö sön döta la planüda de bosć y ćiamps de riji.
Le lêch de Inle é n post bele plü conesciü inće da turisć foresć, mo impò ćiamò chît y plajor. Chilò ài la poscibilité da me imprestè fora na roda y jì jö por les spones dl gran spidl d’ega y ćiarè pro al busié dla jënt, che vir en gran pert söl’ega. I ti röii plü daimprò canche i me lasci portè dal’atra pert dl lêch da öna dles tröpes barches lunges che se möi fora por les strades de ega amesa les palafites y i urć sön l’ega, y le dé do tratan le rait dl lêch sön öna dles barches lunges cun d’atri turisć. I podun jì a vijité na tesciaria, na fujina de belijies d’arjënt, i s’architun tl paîsc olache al é incö dé de marćè y döta la jënt dla vijinanza röia adöm por marćiadè, vistida te sües beles trohts, y i jun inće a vijité le convënt di iać – de chi n'un odunse sambëgn gnanca un!
L’amizizia cun i colegs insegnanć y inće cun i mituns devënta tres plü sota. Ai pröms de mà él inće chilò n dé de festa, y la scora organisëia na bela jita a Bago, olache i jun a ti ćiarè ala bela Shwemawdaw Pagoda, che ê gnüda desdrüta tl 1917 da n tremoroz y spo recostruida. Spo podunse spaziré fora por i porti d’or dl Kanbawzathadi Palace, le palaz di resc, y por stlü jö le dé, passunse le domisdé tl bel parch dl Shwe Pyi Resort. La jita ne se desfarenziëia nia dales jites dla scora chilò da nos, an se archita pro i stonć de souvenirs, al vëgn fat jüć, an ćianta y mangia deboriada.
Mia esperiënza birmana va bel plan a piz canche al mët man la sajun dles plöies, y tres plü gonot é de gran perts dla cité sot ega. Mo la doman de mi ultimo dé vëgni saludada da n beliscimo sorëdl. Mai m’essi aspetè la bela festa che an à arjigné a scora por mè, cun rengraziamënć, poesies y ćianties y n bal tradizional portè dant ala perfeziun da öna dles scolares plü granes. I scolars me scinca dessëgns fać da d’ëi y duciaries, y da mi colegs ciafi de beliscimes scincundes che dess tres me recordè la bela esperiënza che i à podü fà adöm cun ëi, mo me fej inće pié ia cun le cör pesoch. Le mëis passè tla Birmania, cun süa natöra tropicala, i tëmpli cun sües cupoles d’or slominënt, mo dantadöt süa jënt tan valënta y da orëi bun, restarà por tres te mi recorć y te mi cör.


text:
Ils investiders teman er, che la decisiun mettia sut squitsch ils cunfins da producziun che l’OPEC, l’organisaziun dals pajais stadis ch’exporteschan petroli, era sa messa. Ils Stadis Unids possian uss largiar lur activitads da furar per ieli e quai augmentia il privel, ch’er auters stadis, ch’avevan suttascrit la cunvegna da l’OPEC, sa distanzieschan da quella cunvegna.
Dapi l’annunzia dal president american la gievgia è crudà il pretsch per la marca d’ieli Brent, che vala sco marca d’orientaziun, per 1,3%. El è crudà sin 49,96 Dollar e cun quai sut la marca da 50 dollars per «barrel».
La gievgia aveva Donald Trump annunzià da sa retrair da la convenziun da clima da Paris e betg pli sustegnair finanzialmain ad auters pajais en lur cumbat cunter il midament da clima.
RR novitads 12:00


text:
La davosa stagiun è stada la meglra stagiun dal snowboardist Nevin Galmarini. Per l’emprima giada ha il sportist ch'abita ad Ardez gudagnà ina cursa da la cuppa mundiala. Ina segunda medaglia ha el gudagnà tar il campiunadi mundial en Sierra Nevada. Ed era sia rangaziun sin il quart post tar la cuppa mundiala generala ha persvadì.
Cun buna speranza parta il snowboardist alpin quest’emna en la nova stagiun. Ina stagiun cun punct culminant en favrer – ils gieus olimpics a Pyeongchang en la Corea dal Sid. Galmarini ha avisà in'ulteriura medaglia. Suenter la medaglia d’argient tar ils gieus olimpics a Sotchi e quella dal campiunadi mundial en Sierra Nevada vul Galmarini era en la Corea dal Sid brigliar.
Emprim mussar bunas prestaziuns en la cuppa mundiala
Suenter avair cuntanschì la quarta plazza da la cuppa mundiala generala da snowboard da l'onn passà, vul Nevin Galmarini far il proxim pass – il pass sin il podest. Da terminar la rangaziun da l’entira stagiun perfin sin plazza dus u lura sco emprim fiss anc meglier.
La cuppa mundiala generala è per mai fitg impurtanta.
Galmarini vul ir cun snowboard sco la stagiun vargada, dentant era far in ulteriur svilup. Era la concurrenza na dorma betg. Tuts lavuran anc pli intensiv vi dals detagls, perquai na vegni segir betg pli simpel.
Las emprimas cursas da la cuppa mundiala da snowboard alpin èn a Carezza en las Dolomitas. Suenter spetgan cursas a Cortina d’Ampezzo.
RR actualitad 17:00


text:
Il territori da las anteriuras Trais Lias è caracterisà d’ina istorgia numismatica unica en Svizra. Las diesch differentas instanzas da batter munaida che pratitgavan lur dretg en quest sistem statal federalistic han procurà per bleras variaziuns da munaida. Il 958 ha l’imperatur Otto accordà a l’uvestg Hartpert da Cuira il privilegi da batter munaidas, in dretg ch’ils uvestgs han exequì fin il 1767. Cun sa liberar da l’avugadia imperiala, in pass succedì cunter la veglia da la diocesa da Cuira, è era la citad da Cuira s’acquistada il 1529 quest dretg ch’era in element tipic dals centers politics.
(Foto: Till Westermayer from Freiburg, Germany / CC BY 2.0)


text:
Biotop
Il term biotop (grec Bíoς bíos ‹vita› e tόπoς tópos ‹lieu›) designescha in spazi da viver determinà d’ina biocenosa entaifer in tschert territori. Biotops furman las pli pitschnas unitads da la biosfera. Sin il champ da la protecziun da la natira e da la tgira da la cuntrada vegnan biotops attribuids per motivs pragmatics a tscherts tips da biotops. Il term ha Friedrich Dahl introducì il 1908 en la scienza.
Cuntegn
Determinaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹biotop› vegn da princip duvrà senza valitar. Sco biotops designeschan ins pia tant parts da la cuntrada ch’èn sa furmadas a moda natirala (dutgs, guauds maschadads etc.) sco era – cuntrari al diever dal term en la lingua da mintgadi – parts da la cuntrada ch’èn vegnidas furmadas da l’uman (sco per exempel quartiers d’abitar u cuntradas citadinas). Ulteriurs exempels frequents da biotops furman rivas umidas, deserts, costas dal watt u prads sitgs. Per propi pretenda la definiziun d’in biotop da sa referir ad ina spezia da plantas, da bulieus u d’animals specifica u ad ina cuminanza da tals (ina biocenosa). En la pratica s’orienteschan bleras denominaziuns e determinaziuns però main als organissems visibels u zuppads che populeschan il biotop che a las cundiziuns abioticas che sa laschan tschiffar meglier (sco costa, prada, flum etc.). Tenor la biologia sco disciplina scientifica sa tracti però tar in biotop en mintga cas d’in spazi da viver d’organissems – da tractar in ‹biotop per sai› na fa nagin senn ed in ‹biotop senza vita› n’è nagin.
In biotop po porscher spazi a plirs habitats u far sez part d’in u da plirs habitats. El po influenzar la biocenosa avant maun ed er esser influenzà sez da quella; perquai discurran ins adina da l’effect reciproc tranter vita e spazi vital.
Biotops sco furmas pitschnas sa laschan attribuir a bioms resp. ecozonas specificas. Quants bioms ch’i dat e co che quels sa differenzieschan in da l’auter èn dumondas che pon vegnir respundidas differentamain. Begon per exempel differenziescha tranter otg bioms terresters: tundra arctica, guaud da coniferas nordic, guaud da la zona temprada, guaud tropic, guauds da monsun, steppas, savannas tropicas, vegetaziun mediterrana, desert, muntogna.[1]
L’expressiun concreta da la biocenosa lubescha er da tschiffar las influenzas abioticas ed umanas (hemerobas) d’in lieu. Lieus ch’èn apparentamain senza vita, sco deserts u grippa, sa differenzieschan bain in da l’auter surtut tras criteris abiotics; ma er qua sa tracti tuttavia da lieus che pon vegnir colonisads, pia da ‹lieus da la vita› u biotops. Sut tge circumstanzas che pon s’etablir biocenosas è ina dumonda che fa part da las discussiuns entaifer l’ecologia e la protecziun da la natira. Dapertut sin il mund nua ch’ins ha tschertgà suenter vita, han ins però er chattà tala (almain microorganissems), e quai schizunt en sfessas da crappa da plirs tschients meters profunditad.
En la lingua da mintgadi vegn il term ‹biotop› er duvrà dapi la debatta davart la protecziun da la natira dals onns 1970 per in sectur da la cuntrada ch’è reservà – e savens vegnì creà da nov – sco spazi da viver per spezias da plantas e d’animals periclitadas (surtut amfibis). Quest diever dal pled na correspunda betg a sia muntada scientifica; tuttina è el magari preschent a moda indirecta en la discussiun scientifica, numnadamain en quel mument ch’ins discurra da biotops betg en in senn neutral, mabain sco term occupà semanticamain a moda positiva.
Cunfinaziun envers auters terms[modifitgar | modifitgar il code]
Tratgs generals da la biosfera[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹biosfera› designescha quella part d’in corp celest che cuntegna vita. Per ch’i possia insumma sa furmar ina biosfera ston pia esser ademplidas numerusas premissas (terren, aua, atmosfera e.a.). Ed er là nua ch’è sa furmada vita, dependa quella vinavant da las relaziuns climaticas localas e da lur svilup futur.
Sin la Terra, nua ch’èn ademplidas questas premissas da basa, dependan il svilup e la varietad da la vita a moda centrala da la durada ed intensitad locala da la radiaziun dal sulegl. Tenor quella vegn il planet sutdividì en zonas da vegetaziun che tanschan – pli u main – per lung dals grads da ladezza, da las tropas sur la zona temprada fin a las regiuns polaras. (Localmain pon questas zonas variar per motivs climatics, p.ex. sche las mars mainan aua chauda vers regiuns polaras u sche chadainas da muntognas retegnan ils vents e las precipitaziuns. Ins discurra en quest connex da las zonas climaticas da la Terra).
Entaifer las zonas da vegetaziun varieschan la flora e fauna supplementarmain en regiuns muntagnardas, damai che quellas èn exponidas pli ferm a facturs che reduceschan la temperatura (per exempel è l’aria pli fina, uschia che la chalur dal sulegl che vegn irradiada da la terra sa perda pli spert). Ins discurra qua da stgalims d’autezza, tar ils quals sa laschan constatar tschertas analogias tar las zonas da vegetaziun resp. zonas climaticas.
Biocenosa, biotop ed ecosistem[modifitgar | modifitgar il code]
Il term biocenosa ha Karl August Möbius introducì il 1877. El aveva observà ils organissems che vivevan sin in banc dad austras ed aveva empruvà da chapir quels sco ina cuminanza da vita.
‹Biocenosa› numn’ins ina cuminanza d’organissems da diversas spezias che viva entaifer in biotop cunfinabel. La biocenosa ed il biotop furman ensemen l’ecosistem. Las singulas creatiras d’ina tala cuminanza stattan en relaziuns reciprocas multifaras ina cun l’autra; en pli vegnan ellas influenzadas da facturs da l’ambient abiotics ed influenzeschan quels er da lur vart. Da quai naschan relaziuns da dependenza ed i sa furma in equiliber biologic resp. ecologic.
Habitat, lieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹biotop› è da differenziar dal temp ‹habitat›[2] (abitadi, spazi da viver). Entant ch’il biotop furma ina cumponenta funcziunala, sa tracti tar in habitat dal spazi da viver d’ina spezia u d’ina cuminanza da spezias, per part er be d’ina part da quel (p.ex. habitat da stad u d’enviern). Habitats e biotops na dovran betg esser congruents. Il biotop d’ina cuminanza da viver (p.ex. in guaud) po porscher per las pli differentas spezias habitats fitg divers (in guaud sa cumpona da structuras sco foras da roma, tschimas, terren...), per exempel per insects. In habitat po da l’autra vart cumpigliar plirs biotops, per exempel habitats cumplementars per peschs, per utschels migrants u per mammals che frequentan quartiers da stad e d’enviern. Habitats parzials u cumplementars enconuschan tut ils animals, dals quals ils habitats sa laschan sutdivider en spazis funcziunals, per exempel per l’ingestiun, la multiplicaziun u sco lieus da retratga.
Sut il term dal lieu vegnan resumadas tut las cundiziuns da l’ambient ch’influenzeschan in organissem. Quest term vegn surtut duvrà en connex cun la flora (scienza dal lieu, ecologia da la vegetaziun), damai che quella è liada al lieu e dependa perquai a moda pli directa dals facturs abiotics dal terren. I vegn però er differenzià qua tranter facturs biotics ed abiotics, uschia ch’il term ‹lieu› po er vegnir chapì sco sinonim da ‹habitat›. En general vegn il term ‹habitat› applitgà pli savens sin singulas spezias, entant ch’il term ‹lieu› è usità per la descripziun da cuminanzas da viver.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
In biotop, chapì sco extensiun territoriala d’in tschert tip da spazi da viver, furma la pli pitschna unitad territoriala entaifer l’ecologia da la cuntrada. In fitg pitschen biotop po per exempel esser in clutger-baselgia u ina planta mez pirida (sco habitats parzials p.ex. per utschels mezmieur u per insects). Malgrà quai pon tscherts biotops, tut segund la sistematica da registraziun, cumpigliar fitg grondas surfatschas (p.ex. lais, watt). Tut tenor la dumonda u la problematica che vegn tractada entaifer l’ecologia, pon biotops er vegnids restrenschids a fitotops (abitadis da plantas) u zootops (abitadis d’animals). Questa terminologia n’è però betg usitada generalmain.
In biotop (u plirs) cun las plantas ed ils animals che vivan en el(s) e tut las interacziuns tranter quels furman ensemen in ecosistem (u ina biogeocenosa, ma quest term n’è betg pli uschè frequent).
Qualificaziun e periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Biotops e tips da biotops vegnan savens giuditgads tenor lur raritad, lur qualificaziun sco spazi da viver per spezias periclitadas u areguard la dumonda quant fig ch’els èn vegnids influenzads tras l’uman (hemerobia).
Haibtats (spazis da viver) da spezias d’animals mobilas sa cumponan savens da plirs tips da biotops (en furma da habitats parzials). Èn differents biotops natirals situads in sper l’auter, sa furman uschia cumplex da biotops ch’èn fitg ritgs da spezias. Cuntradas culturalas che vegnan elavuradas a moda extensiva e ch’èn entretschadas en furma da mosaic remplazzan per part biotops sco ch’els han pudì sa furmar senza influenza umana en il decurs da la successiun (svilup dals ecosistems). Talas cuntradas ritgas da structura èn savens periclitadas tras interess economics (traffic, urbarisaziun, explotaziun da materias primas, agricultura e selvicultura intensiva).
Bleras spezias d’animals mobilas èn ultra da quai dependents d’ina grondezza da surfatscha minimala. Surtut spezias d’animals che sa movan per terra u ch’èn fitg spuretgas basegnan spazis da viver pli gronds ch’èn coerents. Vias da traffic, monoculturas ed abitadis muntan d’ina vart ina sperdita da surfatscha da biotop e pon manar a l’extincziun locala da spezias ch’èn relativamain resistentas (sco che quai è il cas per la gronda part dals insects, dals filiens e d’autras creatiras fitg pitschnas che cumparan en massa). Da l’autra vart han talas intervenziuns però in’influenza negativa sin la qualitad e la cuntanschibladad dals biotops restants (isolaziun), uschia che bleras spezias sensiblas u mobilas (p.ex. il luf-tscherver, il luf, l’evla da mar e bleras spezias da peschs) èn mortas ora u periclitadas e n’èn betg pli bunas da colonisar ils biotops, e quai malgrà grondas stentas.
Protecziun da biotops[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la protecziun da biotops sa tracti d’ina strategia entaifer la protecziun da l’ambient. Sia finamira è per ordinari da mantegnair populaziuns d’animals e da plantas ch’èn periclitads u degns da vegnir protegids entras mantegnair e proteger lur spazis da viver. La strategia cuntraria (resp. cumplementara) è la protecziun da las spezias directa.
L’instrument tipic da la protecziun da biotops è l’extensiun da territoris da protecziun. Per quest intent vegn empruvà da definir territoris en ils quals la protecziun da la natira ha la preferenza visavi l’utilisaziun dal terren u en ils quals i ston almain vegnir resguardads tar l’utilisaziun interess da la protecziun da la natira. Tipicas mesiras da protecziun da las spezias pon lura vegnir realisadas entaifer quests territoris per promover intenziunadamain tschertas spezias u gruppas da spezias, sco per exempel endrizzar in puz per amfibis u laschar per terra laina morta en il guaud per proteger tschertas spezias d’insects. Mesiras da protecziun da las spezias èn però er pussaivlas en territoris, en ils quals la protecziun da la natira è da muntada secundara, sco per exempel cun endrizzar chasettas da gnivar en curtins per promover ils utschels chantadurs.
Per ordinari na stattan ils biotops sezs betg en il center da la protecziun da biotops, mabain la protecziun dals animals e da las plantas che dependan da quels. Entaifer la protecziun da biotops vegnan persequitadas differentas strategias. La protecziun da la natira conservanta emprova da mantegnair spazis da viver ch’èn actualmain spezialmain ritgs da spezias a moda uschè intacta sco pussaivel. A quest intent serva surtut il mantegniment da spazis da viver che derivan da furmas d’utilisaziun dal terren extensivas, sco ch’ellas eran en general usitadas pli baud (p.ex. pastgiras, prads sitgs, prads da palì, pumicultura sparpagliada e.a). Per mantegnair questas culturas èn per ordinari necessarias mesiras da tgira ch’intervegnan en il svilup natiral. Per garantir che quellas vegnian exequidas, fa il stadi (u organisaziuns da la protecziun da la natira) savens contracts cun ils utilisaders da terren (per ordinari purs).
L’autra via furma l’uschenumnada protecziun da process. Quella emprova da stgaffir territoris entaifer ils quals las forzas natiralas pon s’effectuar senza impediments u influenzas exteriuras. Ins spera alura che quai mainia da sez a la furmaziun da spazis da viver che cunvegnan a las spezias periclitadas. La pli impurtanta strategia da la protecziun da biotops furma, entaifer la protecziun da la natira statala, la creaziun da territoris natirals protegids. La furma la pli consequenta da persequitar quest princip è la stgaffiziun da parcs naziunals da gronda surfatscha. Areguard la protecziun da biotops pervegna però a quels plitost ina funcziun cumplementara; interessants èn els surtut ord vista da la protecziun da process.
Ultra da quai definescha la lescha davart la protecziun da la natira tips da biotops spezialmain custaivels ch’èn protegids generalmain, pia er senza als designar explicitamain sco territoris da protecziun. Da princip èn scumandadas tuttas intervenziuns en tals territoris protegids (sco palids, rivas, pastgiras alpinas e.a.). Sch’in «interess public prevalent» renda necessari da cuntrafar a questa determinaziun (p.ex. en in territori da skis) ston tut las intervenziuns vegnir cumpensadas en in auter lieu.
A l’entschatta han las mesiras da la protecziun da biotops gì in success plitost restrenschì. Igl è bain reussì da mantegnair u da restabilir biotops custaivels; ma quels èn savens restads isolads pervi dal traffic u abitadis. Perquai n’han els betg pudì contribuir essenzialmain a cuntanscher las pretensiuns da grondezza minimalas che bleras spezias tschentan a lur habitats. Sco ulteriura mesira è perquai la colliaziun da biotops daventada ils ultims onns ina finamira centrala da la protecziun da la natira.
Cun colliar in cun l’auter biotops existents duain vegnir sbassadas u eliminadas las barrieras ch’èn anc avant maun per il return da tschertas spezias d’animals. Ina tala rait da biotops consista d’uschenumnadas passeras (per spezias mobilas sco p.ex. utschels), d’elements linears (saivs vivas, dutgs e flums, sdrimas da rievens), da surfatschas da colliaziun (p.ex. territoris ritgs da structura per selvaschina) e dals biotops protegids sco tals. Per pudair colliar biotops èn surtut necessarias mesiras en territoris abitads u vi da stabiliments da traffic. Mesiras singulas furman per exempel punts verdas u tunnels per rustgs; quellas duain pussibilitar als animals da mantegnair a moda rudimentar lur pretensiuns al spazi da viver, malgrà l’utilisaziun intensiva dal territori circumdant.
Critica e resistenza[modifitgar | modifitgar il code]
La protecziun da biotops è ina finamira da la societad e da la politica ch’è legitimada a moda democratica e francada en la lescha. Da l’autra vart èn il mantegniment e la tgira da biotops prezius colliads cun auts custs che vegnan per ordinari purtads da la generalitad. Cuntradas cultivadas ch’èn da gronda valur ord vista ecologica, ma da pitschna muntada ord vista economica sa laschan be mantegnair cun agid d’instruments politics. L’observatur d’ordaifer n’ha betg adina l’encletga per l’effect da mesiras da protecziun e da tgira e resguarda quella sco in «sfarlattim senza senn».
Ina da las raschuns centralas per la resistenza cunter la protecziun da biotops giascha en quai ch’ils custs externs che naschan n’èn betg internalisads en ils custs da producziun (p.ex. da products agriculs) u en ils pretschs dals consuments. La tgira dals biotops fiss bundant pli simpla, sche lur utilisaziun resp. cultivaziun vegniss egualisada en furma da pretschs pli auts. En il passà ha in augment da l’effizienza, ch’è stà collià cun ina diminuziun da la qualitad da la natira e da la cuntrada, fatg liber resursas che n’èn betg vegnidas impundidas suffizientamain per tgirar e mantegnair la natira e la cuntrada sco basas da viver da l’uman.
Ina strategia che faschess senn, fiss quella d’endrizzar territoris da protecziun da gronda dimensiun, entaifer ils quals tscherts biotops sa furmassan e mantegnessan da sasez. A medem temp crescha però il squitsch da cultivaziun ed urbarisaziun permanentamain. La construcziun sparpagliada ed il basegn da recreaziun da la populaziun en las zonas cunfinantas fan ch’i daventa adina pli grev da vulair realisar questa finamira.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ M. Begon, J.L. Harper, C.R. Townsend: Ökologie. Individuen-Populationen-Lebensgemeinschaften. Birkhäuser Verlag, Basilea 1999.
- ↑ En il territori da lingua englaisa vegn il term ‹habitat› (habitat) per ordinari duvrà en la muntada dal term ‹biotop›. En cudeschs spezialisads cumpara il term ‹habitat› alura en omaduas muntadas (‹habitat› e ‹biotop›). Pli tard è er il term biotop (biotope) vegnì importà en il territori da lingua englaisa – però main en sia muntada oriunda, scientifica, mabain plitost en la muntada qualifitganta tenor ses diever en la lingua da mintgadi.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Atushi Iwasawa: Preservation of biotope from zoological view point: Introduction: What is biotope?, en: Biological Science News, schaner 2005, cf. la versiun archivada ils 5 da favrer 2012 (Wayback Machine).


text:
Per l'80avel da Carlo Simonelli
-
Gievgia, 20.9.2018, 19:00
Il cumponist ed accordeonist dals Engadiner Ländlerfründa ha anniversari.
Legenda da maletgs:
MAD
La populara dad oz è deditgada plainamain a Carlo Simonelli che po festivar questa sonda ses 80avel. Perquai udis in'emissiun cun bleras da sias cumposiziuns enconuschentas sco «Am Dorffescht z'Celerina», «Dr Ohraspitzer» ed il grond semperverd «Im Felsa-Schuss». E cler che sia chapella, ils Engadiner Ländlerfründa, suna la gronda part da quels tocs. Dapli da Carlo Simonelli e sia musica udis Vus questa gievgia saira a las 19.00 al Radio Rumantsch.
Ils titels en l'emissiun


text:
Dal vehichel da mintgadi al vehichel dal temp liber
Pli baud era la moto surtut in vehichel per charrar bunmartgà d’in lieu a l’auter. Ozendi è il vehichel da duas rodas per blers in hobi. Strusch ch'ils pass avran vegni charrà sur culms e vals. In viadi cun töf po anc adina dar in sentiment da libertad. Quai sentiment vegn savens partì cun auters en clubs ed uniuns da motociclists.
La moto munta libertad. Ed exact per quai vai.
Clubs da motociclists en il Grischun
En il Grischun existan praticamain en mintga vallada gruppas u clubs da töfs. Per exempel il «Club da Töffs Engiadina Bassa», ils «Grischa Bikers» u il «Grischa Chapter Switzerland». A Cuira datti era in club da Vespas. Ils ultims onns han era ils mopeds vegls puspè chattà ina renaschientscha.
Scuntradas da töfs
Ina sentupada legendara da töfs en il Grischun era quella dal «Fat Tire» sin l’alp Plaun sur Laax. Pervia da mancanza da finanzas è quella vegnida organisada la davosa giada il 2006. Il club dals «Töffists Jauers» aveva fatg part il 1996 ad ina sentupada internaziunala da l’autra vart dal pass dal Stelvio. La Televisiun Rumantscha aveva accumpagnà ils bikers sur il pass.
Per ün töfist es quai musica. Quai nun es ningüna canera. Plü dad at chi’d es i meglder cha quai tuna.
Preveder accidents cun la moto
«Libertad ed individualitad» – è il motto da blers che van cun la moto. Per pudair viver quests sentiments da libertad ed individualitad hai dentant era num da respectar tschertas reglas. La polizia na vul betg mo incassar chastis per motociclists che surpassan la spertadad lubida, mabain era gidar d’evitar accidents. Per exempel il 2011 cun l’occurrenza «Biker-Prävi-Days».
La fascinaziun töf
L’ir cun töf fascinescha giuven e vegl. Il giuven vul charrar svelt en las stortas, il pli vegl prenda pacific la via sur ils pass cun la Harley Davidson. Tar omadus sesa adina era il privel sin la maschina. Dus motociclists ed ina motociclista avevan raquintà avant passà 30 onns en il Radio Rumantsch da lur passiun sin lur maschinas da duas rodas.
Seser si davos drova dapli curascha che dad ir sezza cul töf.
Ina passiun per la vita
Ses megliers amis enconuschan el mo sut il num Bimbo. Edwin Schnoz, uschia è ses num burgais. El è gia da pitschen ensi stà fascinà da las maschinas sin duas rodas. Surtut ils fabricats da la Gronda Britannia cun nums sco «Norton» e «Triumph» han attirà ses interess. Il 1996 aveva il Bimbo raquintà en il Radio Rumantsch da sia passiun per ils töfs. Era sia dunna Giuliana aveva gì in pled en chapitel.
In che mava pli baul cun töf era in individualist. In tip tut special.


text:
Chi sa el perché?
Chi sa el perchè? Chi sa el perché?
La colpa a l'è mai mia
L’è semper tua!
Perchè i mè, scus hinn tanti
ghe n’hoo on repertòri che finiss mai
I hoo inparaa a scoeula.,da bagaj.
Se la maestra la me taccognava sù
mi ghe respondevi pront:
L'è staa quel là !Son minga staa mì!
E inscì faseven tutt i compagn de mì.
Chi sa el perchè? Chi sa el perché?
Vorariom che la colpa
la fuss semper de on quajvun d’alter
Perché nun semm “esseri superiori”
Nun sbagliom mai!
Ne sul laora, ne a giuogà e
nanca a parlà, tant per dilla giusta!
Nun gh’hemm semper reson!
Come quel là,che poeu l’hann tacca su,
per i pee.
Semm semper pront
a cinquantalla sù. A dì ; L'è staa lù!
Chì sa el perche? Chì sa el perché?
NONNO BERTO


text:
Guardà sin l’entir onn hai gia dà 18 morts en las Alps svizras. Sco quai che Gian Darms, perscrutader naiv da l'institut per naiv e lavinas a Tavau di, dastgian ins dentant na betg interpretar memia bler en ina cifra. In grond accident cun blers morts procuria numnadamain immediat, ch’il dumber vegn pli auts. Il dumber d’accidents saja dentant plitost sa sminuì ils davos onns. Ozendi giajan simplamain bler dapli glieud a far turas, declera Gian Darms.
Actualmain è la situaziun da lavinas en il Grischun precara. I regia in privel da lavinas considerabel – il terz aut stgalim. Quai è dentant nagut spezial. Circa la mesadad dals dis d’enviern hajan numnadamain in privel da lavinas considerabel, di il perscrutader da naiv.
(Actualitad 17:00)


text:
L’advocat Chrostopher Wray è tenor Trump in candidat cun «referenzas impeccablas»:
Il schef da la polizia federala sto però anc vegnir confermà dal senat cun ina maioritad simpla. Wray duai suandar a James Comey che Trump aveva relaschà per immediat l'entschatta da matg.
Wray lavurava gia per George W. Bush
Wray lavura actualmain en ina chanzlia d’advocats privata. Pli baud era el en il ministeri da giustia in dals responsabsels primars per il cumbar cunter criminalitad e terror. Quella giada aveva el collavurà strettamain cun il FBI.
En il minsteri da giustia era Wray durant il temp d’uffizi da George W. Bush responsabel tranter auter per la coordinaziun da las mesiras anti-terror suenter las attatgas dals 11 da setember 2001 a New York.
FBI amez investigaziuns tar pussiblas intervenziuns russas
Wray duai surprender il post en in temp che quel è expost a turbulenzas politicas intensivas. La polizia federala investighescha pussiblas intervenziuns russas en il cumbat electoral a favur dal president american Trump. Damaun gievgia vegn l’anteriur schef dal FBI James Comey a testimoniar en chaussa en il congress.
RR novitads 14:00


text:
Indunada Generala dla Cassa Raiffeisen Val Badia 2018
Le Presidënt dla Cassa Raiffeisen raj. Alfons Pezzei á podü saludé te chësta ocajiun bëgn 624 sozi che é ruvá adarlerch por l’ocajiun.
Te süa relaziun él jü ite sön la situaziun bancara en general. Al á ince baié di mëmbri: dl 2017 á la Cassa tut sö 105 sozi nüs, 25 n’él jü demez, rovan insciö a 2.270. Al á ince porté dant na panoramica dl bilanz sozial, di contribuc che é gnüs partis fora y dl personal dla Cassa che ala fin d’ann é de 53 colaboradus a tëmp plëgn y 13 a tëmp parzial. Le Presidënt á spo porté dant na picera retrospetiva dal Cassa Raiffeisen pian ia dala fujiun.
Le diretur Dr. Obwegs Hubert, á porté dant i dac de bilanz y dles assiguraziuns dl 2017. Chisc pon ince ciafé tl monü tla relaziun che é gnüda partida fora a düc i mëmbri adöm a d’atres informaziuns.
Le Presidënt dl consëi de control raj. Verginer Frotunato á porté dant na relaziun atestan la regolarité dles scritöres contables. Le bilanz é insciö gnü aprové dai sozi presënc.
Le punt zentral dl’indunada generala é sënz’ater sté le lita dl nü consëi d’aministraziun y de control.
Pro le consëi de control é passada la presidënza da Dr. Fortunato Verginer a Rag. Pasquale Verginer.
Mëmbri efetifs é insciö:
L’indunada generala é gnüda arichida da na bela relaziun da pert de Konrad Palla che é ste pur tröc agn diretur general dl Raiffeisenverband. Al á recordé la buna colaboraziun danter Cassa Raiffeisen Val Badia y le Raiffeisenverband y é jü ite te iniziatives, ince pioneristiches che é piades ia propi dal presidënt Pezzei Alfons y dal diretur da en laota Androlo Renato en particolar pur ci che reverda le setur dl assiguraziun. Al á ince recordé y rengrazié pur le tröp tëmp che ai á dediché cun savei y profescionalité a gremiums bancars fora dla Val Badia, sciöche Icrea Roma, Raiffeisen Landesbank, Raiffeisenverband, Raiffeisen Versicherungsdienst y ii.
Insciö esun spo passá ala surandada dles onoranzes pur 54 agn de sorvisc a Alfons Pezzei y 48 agn de sorvisc de Renato Andriolo
La reuniun é jüda a piz cun les onoranzes ai colaboradus August Kaneider, Paul Erlacher, Thomas Deiaco, Reinhold Pescoller, Manfrd Vanzi, Hubert Obwegs y Roland Pitscheider por sü 25 agn de sorvisc tla Cassa y cun l’estraziun di sozi che podará tó pert da d’altonn a na bela jita.
En jöbia, ai 3 de ma se á spo induné le nü consëi d’aministraziun pur voté le Presidënt y vize presidënt.
Le Consëi d’aministraziun é sëgn metü adöm insciö:
La Cassa Raiffeisen rengrazia ciamó düc i mëmbri pur la gran partezipaziun y la crëta che ai á demostré.
POR UDEI ATERS FOTOS DLA REUNIUN:
www.valbadiaonline.it/galaria/indunada-generala-dla-cassa-raiffeisen-val-badia-2018.html


text:
Exact 51.89% da la populaziun da la Gronda Britannia ha votà per il Brexit avant exact in onn. Suenter l'emprim schoc regia gronda malsegirtad en il pajais.
«Sa midà è plitost pauc – la vita va vinavant»
Cler haja il Brexit dà bler da discutar – mo actualmain fatschentian plitost ils acts da terror e l'incendi dal sgrattatschiel la glieud. Quai di l'engiadinaisa Anna Lee-Famos che viva dapi l'onn 1961 a Londra.
Blers che hajan votà per il Brexit avant in onn na sajan betg stads infurmads bain, hajan sa laschà manar d'emoziuns. Ozendi audia ella da persunas che s'enriclian d'avair votà per sortir da l'Uniun Europeica, di la docenta d'art pensiunada.
Gia avant in onn aveva Anna Lee-Famos accentuà che la votaziun dal Brexit saja ina decisiun dal cor u dal chau.
Chaos politic en Gronda Britannia
Era in onn suenter la votaziun da Brexit, na saja anc insumma betg cler, tge che la Gronda Britannia veglia propi. Quai di Stefanie Walter, profesra per relaziuns internaziunalas a l'universitad da Turitg. Per l'ina regia in chaos politic, cunquai che la primministra Theresa May haja pers sustegn e simpatia. Per l'autra perquai che votantas e votants hajan vulì sortir da l'UE ord ils pli differents motivs ed uss saja grev d'unir tut quels interess.
Economicamain na sentia la Gronda Britannia anc betg grondas consequenzas. Quai fa surstar la politologa. Surtut ils consuments hajan stabilisà l'economia.
Actualmain dettia dentant indizis ch'il Brexit pudess avair influenza sin l'economia.
«Cun l'UE vai bler meglier ch'avant in onn»
Avant bun in onn aveva la politologa Stefanie Walter ditg ad RTR, che l'Uniun Europeica sa chattia en sia pli greva fasa dapi la fundaziun. Ussa saja quai dentant sa midà, accentuescha la politologa. L'emprim trend saja sa mussà l'atun 2016 cura che Alexander Van der Bellen saja vegnì president da l'Austria e dacurt cun l'elecziun dad Emmanuel Macron sco president franzos.
Dentant gist era il Brexit haja unì l'Europa. Blers hajan cumenzà a stimar las valurs europeicas pir enten vesair tge ch'els perdissan cun bandunar l'UE.
Era pervia da Donald Trump sto l'Europa star ensemen.
Donald Trump saja incalculabel sco president e l'Europa na possia betg pli sa fidar ch'ils Stadis Unids regleschian tut sin il mund.
RR actualitad 07.00ff


text:
Raritads da la musica classica
- Dumengia, 3.6.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 3.6.2018, 19:00, RTR
Reznicek, Rossini, Czerny , M. Haydn, Rosetti e Juon – ils cumponists.
L'istorgia numna el «der Ein-Werk-Komponist»: Emil Nikolaus Joseph, Freiherr von Reznicek. In'opera ha el cumponì: Donna Diana. Ed el ha ditg da sia atgna cumposiziun «soeben habe ich ein Stück komponiert, das mich weltberühmt machen wird». Nagut da «weltberühmt»! L'opera è emblidada, l'uvertura restada! Carl Czerny e sias etudes enconuscha mintgin ch'ha insacura emprendì da sunar clavazin. El ha era cumponì bler, passa 1'000 ovras. 0z èn quellas tant sco emblidadas! Daspera udin nus musica dal teolog Frantisek Antonin Rossetti, da Gioacchino Rossini, Michael Haydn e Paul Juon.


text:
Sco la regenza communitgescha, duai il studi purtar clerezza en la pratica da las autoritads avant il 1981 che ha savens purtà gronda dolur.
Pertutgads èn stads tranter auter uffants plazzads, uffants ch'èn vegnids mess en chasas d'uffants u tals ch'èn vegnids adoptads per sforz.
RR novitads 14:00
Dapli dal studi
La finanziaziun dal studi munta a 220’000 francs. Ina mesadad surpiglia il fond d’agid social, l’autra la lottaria naziunala.
Il studi vegn accumpagnà d'ina gruppa da project sut il presidi da l'archiv statal dal Grischun e duai vegnir publitgada il prim quartal 2017.


text:
L'America dal nord haja franà Lindt & Sprüngli. Il producent da tschigulatta ha bain pudì augmentar il gudogn e la svieuta, el è dentant restà sut la media spetgada dad analists. Lindt & Sprüngli discurra da cundiziuns da rama fitg grevas en l'entira industria durant l'emprim mez onn.
Il producent da tschigulatta ha fatg in gudogn da 76,3 milliuns, quai èn 5,7% dapli ch'en la medema perioda da l'onn passà. Svieuta ha Lindt & Sprüngli fatg en tut 1,5 milliardas. Quai èn 3,1% dapli che l'onn avant.
Analists ch'eran vegnids dumandads da l'agentura da novitads da finanzas AWP avevan preditg in creschament solid. Concretamain avevan els dentant spetgà ina svieuta dad 1,6 milliardas francs ed in gudogn da 78 milliuns. Uschia resta Lindt & Sprüngli sut las spetgas mediocras.
Ils martgads na creschan betg uschè svelt
Dasper martgads da tschigulatta che stagneschan u creschan be plaunet e consuments che sa retegnan plitost sco era midaments en la cuntrada dal commerzi saja er Russell Stover stà in problem. La realisaziun da la nova orientaziun da la fatschenta americana Russell Stover giaja pli ditg che calculà. Senza Russell Stover avess Lindt & Sprüngli fatg in gudogn da 6,6%.
Fitg bunas fatschentas ha il producent fatg en ils martgads europeics, er en Svizra ed en ils martgads novs sco la Brasilia, la China, il Giapun e l'Africa dal Sid.
Per la segunda mesadad da l'onn spetga Lindt & Sprüngli bain in creschament da la svieuta. Pervi dal svilup en l'America dal nord vegnia la svieuta sur l'entir onn dentant ad esser pli bassa che quella da l'onn avant.
RR novitads 08:00


text:
Tenor il concept da staziunament 2013 eri previs che l'armada svizra serra il chantunament a Breil. Quella decisiun è vegnida spustada. Mo con ditg che l’armada stat dentant a Breil, decida il Cussegl federal alura; cura n'è betg anc cler. Ils motivs da mantegnair quest chantunament sajan:
- Ils sistems da defensiun cunter aviuns vegnan duvradas pli ditg.
- Il center da recrutaziun vegn spustà da Losanna a Payerne, e perquai ston ins dar alloschi ad intginas truppas en auters lieus - tranter auter era a Breil.
«Bun ch'il chantunament vegn duvrà»
Il president communal da Breil, Clau Schlosser è led che l’armada svizra stat pli ditg en vischnanca: «Per l’ina è il militar schon là dapi ils onns 1950 ed ils onns 90 han ins renovà ils stabiliments.» Per l’autra dettia quai avantatgs economics: surtut per las stizuns ed ustarias. El speria dentant ch’il chantunament vegnia nizzegiar dapli en l’avegnir.


text:
I Blondie (a s lèś /'blɒndi/ in
In dla sò caréra, ch'la gh'à abû 'n taj in di an dal 1983 a 'l 1996, i aṅ fat vgnir fóra déś àlbum in studi (Parallel Lines dal 1978 'l è qvél più cgnusû), tri da 'l viṿ e trédas racòlti, vindénd da piò 'd quarànta migliòṅ ad disc in tut al mónd.
Fra i sò sìngui più cgnusû a 'rcurdém Hanging on the Telephone, Heart of Glass, One Way or Another, Call Me (scrita par lōr da Giorgio Moroder e finìda in soquànti culòni sunóri cuma qvéli 'd
In dal 2006 i èṅ stâ mis in dla Rock and Roll Hall of Fame.


text:
Il concern da farma Novartis vul cumprar per 3,9 milliuns francs l'interpresa da farma franzosa Advanced Accelerator Applications (AAA), ch'è sa spezialisada sin medischina nucleara. Novartis porscha als acziunaris dad AAA 41 dollars per aczia ubain 82 dollars per in American Depository Share, che correspunda a duas aczias. Las aczias dad AAA vegnan negoziadas a la bursa da tecnologia Nadaq a New York. Tranter auter tegn l'interpresa da participaziun HBM Healthcare cun sez a Zug ina part da las aczias da l'AAA.
Engrondir il sectur da fatschenta cunter cancer
L'AAA è spezialisada sin medischina moleculara nucleara, che serva a la diagnosa ed il tractament da grevas malsognas da cancer. L'interpresa dispona da la terapia da radio-ligand-luthater, ch'è admessa dapi il settember en Svizra. In'admissiun per ils Stadis Unids vegn actualmain examinada. Cun il medicament vegnan tractads tumors neuro-endocrins. L'onn passà ha l'interpresa fatg ina svieuta da 109 milliuns euros. La gruppa gestiunescha 21 lieus da producziun e perscrutaziun cun radund 550 impiegads en 13 pajais – tranter auter era en Svizra.
Per Novartis munta l'acquisiziun in schlargiament dal sectur da fatschenta che cumbatta las malsognas da cancer. E quai betg sulet cun singuls products, mabain gist cun ina nova plattafurma da tecnologia cun pussaivlas applicaziuns per divers programs oncologics.
RR novitads 09:00


text:
DJ BoBo
Peter René Baumann, cugnusüü cumè DJ BoBo (Kölliken, 5 genar 1968) l'è 'n cantànt, cumpusitùr e balarìn svizzer.
L'è vün dij poch cantànt del gener Eurodance che fìn a incöö gh'han publicàa cunt succèss dij disch vün adree a l'olter. Per 'sta resùn chì l'è ciamàa daj sò fan "King of Dance", anca se i sò canzùn in dij ültim temp gh'han denter anca müsica pop e rock. In de la sò müsica mèt insèmm pop e dance.
Cuntegnüü
- 1 Cariera
- 1.1 I primm temp
- 1.2 1992-1994: Somebody Dance With Me
- 1.3 1994-1996: There Is a Party e Just for You
- 1.4 1996-1997: World in Motion
- 1.5 1998-1999: Magic
- 1.6 1999-2000: Level 6 e Mystasia
- 1.7 2001: Planet Colors
- 1.8 2002: Celebration
- 1.9 2002-2004: Chihuahua e Visions
- 1.10 2005: Pirates of Dance
- 1.11 2006: Greatest Hits
- 1.12 2007: Eurofestival
- 1.13 2008: Vampires
- 1.14 2010: Fantasy
- 2 Vita privàda
- 3 Premi
- 4 Spetàcul
- 5 Disch
- 6 Video e DVD
- 7 Liber
- 8 Film e spetàcul televisìif
- 9 Varij
- 10 Funt
- 11 Culegament de föra
Cariera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm temp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dij ànn Vutanta Peter René Baumann gh'ha scuèrt la sò passiùn per la müsica e in del 1985 l'è nàa a fà 'l DJ in de la cà dij giùvin "Tuchlaube" de Aarau. El sò nòmm d'art l'era la sò firma che'l duperàva quand fasèva i disègn sül mür: a sentì lüü se gh'ha ispiràa da persunàgg dij fümètt "Bobo, el re dij evasiùn".
Gimò l'an dopu l'è rivàa segund in del campiunàa svizzer de DJ.
El gh'èva anca la passiùn per la breakdance, che gh'ha imparàa in d'üna discoteca dal sò manager d'incöö Oliver Imfeld.
In dij ànn dopu l'è diventàa DJ de mestee in dij discotech "Don Paco" de Wohlen (1986 e "Hazyland" (incöö "The Loft") de Lucerna (1990-1991).
In quej temp lì gh'han fàa la pruposta de fà el sò primm CD singul. In del 1989 l'è venüü föra in dij negòzi ca canzùn I Love You: la vùs de dòna l'èra de Sandra Studet, che dopu la gh'ha lauràa in de la televisiun cumè muderatrìs. Oltri düü canzùn hin venüü föra in del 1991: Ladies in the House e Let's Groove on.
Intant DJ BoBo laurava cumè DJ resident in de la discoteca "Oxa" de Zurigh e 'na quaj vòlta nàva in olter discotech cunt i sò canzùn. In quej temp lì gh'eran anca insèmm a lüü in dij seràdi i balarìn Kurt Burger ("Curtis") e Daniel Burkart ("Dani"), che anca incöö fan part del corp de bal de DJ BoBo e prugèten i turné, Burger aj cureografij e Burkart a la realisaziùn de la grafica e dij scenografij.
1992-1994: Somebody Dance With Me[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La canzùn dopu, Somebody Dance With Me, l'è stàda fàda per la prima vòlta in d'ün stüdi de registaziùn prufesiunàal, insèmm al famùs ingegnèr del sùn Axel Breitung, che anca incöö el culàbura a scriif e fà canzùn. Gimò a la prima esibiziùn in de la discoteca "Oxa" la gh'ha avüü succèss e l'è nàda in gir per tütta la Svizzera. El 10 genar 1993 la canzùn l'è nàda denter in de la hit parade svizzera a la 36ª pusiziùn e'l 14 marz 1994 l'è rivàda al nümer 1. I apariziùn de DJ BoBo insèmm a Curtis, Dani ed a la cantànt Emel Aykanat (la vùs de dòna de la canzùn) in dij olter discotech svizzer eren diventàa ün frach.
La cà discugrafica tedesca "EAMS" la gh'ha purtàa la canzùn anca in Germania, in duvè l'8 giügn 1994 l'è entràda al nümer 32 de la hit parade. L'interèss per DJ BoBo l'èra cresüü e l'era suvent in sü giurnàj cumè "Bravo" e "Popcorn".
In de l'estàa 1993 la cà discugrafica del cantànt americàn Rockwell gh'ha fàa causa perchè segund lee el riturnèll de Somebody Dance With Me l'èra quasi l'istèss de la canzùn Somebody's Watching Me. A la fin i se gh'han metüü d'acordu föra dij tribunaj.
In de l'autün 1993 l'è vegnüü föra anca el primm album, Dance With Me, fàa in 200 ur insèmm ad Axel Breitung; gh'han pigliàa part anca Gutze Gautschi e Mark Wyss, de la casa discugrafica "Fresh Music". 'St'album chì gh'aveva denter anca i canzùn Keep on Dancing!, Take Control ed Everybody, che gh'ha avüü succèss in de l'estàa 1994.
El tour "Mega Dance Festival" gh'ha purtàa DJ BoBo in gir per la Germania insèmm ad olter artist de la müsica Eurodance cumè Haddaway ed i Culture Beat. Dürant 'sti cuncert chì Baumann gh'ha cugnusüü la sò miee d'incöö, Nancy Rentzsch, che la cantàva per Haddaway e che la culaburàva cunt el prugèt müsicàal 3-o-matic.
1994-1996: There Is a Party e Just for You[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò in de l'autün 1994 l'è vegnüü föra el segund album, There Is a Party; la prima canzùn tiràda föra l'è stàda Let the Dream Come True; in pü gh'èren denter anca Love Is All Around, There Is a Party e Freedom.
In de l'autün 1995 DJ BoBo gh'ha tacàa a girà in Europa per la prima vòlta cunt ün tour tücc sò; i cuncert èren fàa in strutùri de 2.000-4.000 post e al'inizi gh'era l'esibiziùn dij Backstreet Boys, che in quij temp èren minga cugnusüü.
Semper in de l'autün 1995 l'è stàa publicàa el terz album, Just for You, che gh'aveva denter quaj remix dij sò canzùn e la sò prima balàda, Love Is the Price, publicàda anca cumè singul e presentàda in de la trasmissiùn televisiva "Wetten, dass...?".
In del setember 1996 el nòmm de DJ BoBo l'èra in del prugrama d'avertüra dij cuncert de l'"HIStory Tour" de Michael Jackson fàa a Praga, Budapest, Bucarest, Musca e Varsavia: 'sti cuncert chì èren stàa seguìi anca da 150.000 persuni.
1996-1997: World in Motion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In utuber 1996 DJ BoBo gh'ha publicàa el sò quart album, World in Motion, cunt i canzùn Pray, Respect Yourself, It's My Life e Shadows in the Night (insèmm a la Vienna Symphonic Orchestra Project). De 'st'album chì gh'ha vendüü 300.000 disch cunt la cupertina tridimensiunàal, fàda in del Musée dij Egizi de Berlìn da Igor Tillmann, fotograf specializàa in 'sti rob chì.
Prima de fa vegnì föra el disch, DJ BoBo gh'ha tacàa a lìt cunt la "Fresh Music" e l'è nàa via per creà la sò növa cà discugrafica, la "Yes Music". Dopu Gutze Gautschi e Mark Wyss gh'hann fàa dij publicaziùn cunter el succèss de DJ BoBo (növa ediziùn de Dance with Me e'l liber Die vergessene Jahre, che'l vör dì "I ànn desmentegàa").
El tour "World in Motion" l'è partìi in de l'autün 1996 cunt adree quater camion a rimorchi e 50 persùni; in pü, in del prugrama d'avertüra, cantàven i *NSYNC de Justin Timberlake, ch'i èren cugnusüü gnanca amò. El primm cuncert in Svizzera l'è stàa fàa in del stàdi cuvèrt de Zurigh-Oerlikon; el 20 utuber 1996 tücc i post hinn stàa vendüü: per i artist svizzer el sucedeva minga dal cuncert dij Krokus del 1982. Dopu quel dì tücc i tour de DJ BoBo se fèrmen almanch üna vòlta in quel sitt lì.
1998-1999: Magic[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El quint album, Magic l'è vegnüü föra in de l'april 1998, e gh'aveva i singul Where Is the Love e All Around the World. In de l'autün 1998 l'è iniziàa el tour "Magic", che gh'aveva ün palch cumè ün paes ed üna pedana de 15 meter che la nàva in mèzz a la gent.
In quel temp lì l'è stàa publicàa anca el CD "Tour Edition" de Magic, che gh'aveva denter anca la növa canzùn Celebrate.
In del marz 1999 l'è vegnüü sül mercàa el disch www.djbobo.ch - The Ultimate Megamix '99, cunt denter vint canzùn ligàa insèmm.
In del giügn 1999 gh'è stàa la versiùn a l'avert del tour "Magic" in cinch sitt.
1999-2000: Level 6 e Mystasia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand l'èra adree a fà el sò tour "Magic" DJ BoBo lauràva gimò al sò nööf album, Level 6, publicàa in de l'utuber 1999. Gh'hann tiràa föra i singul Toghether e la balàda Lies. Per la prima vlta gh'ha culaburàa cunt oltre prudutùr: trìi canzùn (Last Dy of 1999, Best of My Life e Nightfly) hinn stàa registràa a Goteborg cunt Jonas Berggren dij Ace of Base. La cà discugrafica vurèva Nightfly cumè prima canzùn de Level 6, ma DJ BoBo gh'ha dìi de no; Nightfly l'è stàda inscì tiràda via da la tracklist de Level 6 e publicàda dumà in del 2002 cumè bonus track de l'album Celebration.
El tour "Mystasia" l'è iniziàa in del dicember 1999 e gh'aveva cinch scenari diferent.
2001: Planet Colors[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La preparaziùn de 'st'album chì l'è iniziàda gimò in del magg 2000, quand l'èra stàa dumandàa ai fans dal sò sitt internet qual canzùn de succèss dij ann Vutanta vurèven in del nööf disch. A la fin la canzùn l'èra What a feeling, che l'è stàda registrada cunt la cantànt uriginàal, Irene Cara. Insèmm a lee DJ BoBo gh'ha presentàa la canzùn in del prugrama "Wetten, dass...?".
L'album Planet Colors l'è stàa publicàa in del febrar 2001 e gh'aveva denter anca i canzùn Hard to Say I'm Sorry e Colors of Life.
El tour "Planet Colors", che gh'aveva quater scenugrafij diferent, gh'ha purtàa DJ BoBo in gir per i pussee grand palazzètt de la Germania e de la Svizzera. In del prugrama d'avertüra gh'èren i No Angels e Marque.
2002: Celebration[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2002 DJ BoBo festegiava i sò des ann de cariera a grand livèll. In de l'album Celebration gh'èren denter la növa versiùn de la canzun dij Kool & The Gang cunt l'istess nomm ed olter toch de DJ BoBo in part refàdi da olter cantànt cumè Melanie Thornton, Gölä, Emilia ed ATC. Ün pàr de canzùn cumè Somebody Dance With Me e Pray hinn vegnüü föra cunt üna "versiùn 2002".
El spetacul "Celebration" l'è stàa fàa in de l'april 2002 a l'Arena de Oberhausen, in Germania; i èren stàa invitàa ün frach de cantànt e dopu 'stu cuncèrt chì gh'è minga stàa ün tour.
El segund cuncèrt del 2002 l'è stàa fàa a Ulan Bator, in Mungolia, in duvè DJ BoBo l'è stàa el primm artista ucidentàal a cantà in del stàdi centràa de la cità, dinànz a'n frach de spetadùr. Anca se DJ BoBo gh'aveva minga publicàa i sò CD in Mungolia, el sò succèss l'èra rivàa anca lì cunt la difusiùn dij "bootleg".
2002-2004: Chihuahua e Visions[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Coca Cola Spagna vurèva 'na canzùn per la sò rèclame de l'estàa 2002, a cundiziùn che la füss prunta in des dì e mandàda in furmàa MP3; DJ BoBo gh'ha mandàa la canzùn mambo Chihuahua, che dopu l'è stàda dàda ai radio: in poch temp l'è rivàda al primm post dij classifich spagnöö e messicàn.
In quel temp lì DJ BoBo l'èra adree a preparà el sò nööf album Visions. A l'inizi de genar 2003 l'è vegnüü föra el primm singul, I Believe, che l'èra denter in del disch inèmm a Let's Come Together (We Are Family) ed a la canzùn uficiàal dij Campiunàa Mundiaj de Sci Alpìn 2003, fàa a Sankt Moritz.
El tour "Visions" l'è cuminciàa in del magg 2003 e gh'aveva trìi scenari diferent. La roba növa del tour l'èra la "band": per la prima vòlta sunàven dal vif la part pussee granda dij canzùn cunt strument musicaj cumè chitàra, baterìa, percussiùn, tastèri e bass; la vùs de dòna l'era anca amò in playback, ma i vùs de òm èren dal vif da la fìn dij ànn Nuanta.
El segund singul l'è stàa anca in Svizzera Chihuahua, che l'è diventàda la canzùn pussee vendüda e la hit de l'estàa 2003. Anca in Francia Chihuahua l'è stàda duperàda cumè canzùn de la rèclame Coca Cola, la hit de l'estàa 2003 e la canzùn pussee vendüda (750.000 disch) per vündes setimànn. Chihuahua gh'ha avüü succèss anca in Italia e in de la Republica Ceca, in duvè l'è rivàda in segunda pusiziùn in tücc düü i sitt. In de l'autün 2003 l'è stàda publicàda anca in Gran Bretagna (36m post) e Irlanda (11m post), e dopu anca in Australia e Giapun. In Svizzera l'è vegnüda föra 'na versiùn techno-remix ed anca 'n'album ciamàa Chihuahua, cunt denter i succèss d'estàa de DJ BoBo.
In de l'autün 2003 l'è stàa publicàa el disch Live in Concert, el primm album dal vif de DJ BoBo.
In del 2004 DJ BoBo se gh'ha ritiràa a preparà el sò nööf disch.
2005: Pirates of Dance[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gimò a fìn de nuvember 2004 DJ BoBo gh'ha preparàa quaj canzùn növa e anca i scenugrafij del sò tour quand gh'èra ün showcase a Engelberg: l'argument del tour l'èra i piràa, e alura el palch pareva 'na nàaf dij piràa cunt quatter sceni diferent; la "nàaf", lunga 32 meter e larga 10, la nàva in mèzz a la gent.
L'album Pirates of Dance l'è stàa publicàa in del febrar 2005 e gh'aveva denter la canzùn cunt l'istèss nòmm ed anca Amazing Life.
El tour "Pirates of Dance" l'è iniziàa in de l'april 2005 e l'è nàa in gìr per la Svizzera, la Germania e la Pulonia; düü cuncèrt hinn stàa fàa in Francia a Disneyland Paris. In del prugràma d'avertüra gh'èren Nicole da Silva e i Virus Incorporation, che fasèven part anca del spetàcul principàal cumè grüpp acrubatich.
2006: Greatest Hits[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se DJ BoBo gh'aveva gimò publicàa ün CD de remix e ün disch per festegià i sò des ànn de cariera, in del febrar 2006 l'è vegnüü föra el sò primm Greatest Hits. Cumè primm singul l'è stàa tiràa föra Secrets of Love, cantàa insèmm a Sandra, che l'è stàda anca a l'ultim cuncèrt del tour "Pirates of Dance".
El 1 agust 2006, dì de la festa naziunàal svizzera, DJ BoBo gh'ha fàa ün cuncèrt speciàal "Greatest Hits"; i bigliètt per 'stu spetàcul chì èren vendüü dumà insèmm a l'album Greatest Hits, e alura l'è stàa ciamàa anca el "cuncèrt del ringraziament". DJ BoBo vureva che la gent la venìss vestìda de russ in de la part sura, perchè 'l palch pareva 'na crùs bianca: inscì tücc insèmm fasèven la bandera svizzera.
2007: Eurofestival[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand l'èra nàa in ün prugràma de la televisiùn svizzera in de l'utuber 2006 DJ BoBo gh'ha dìi che vurèva presentàss cumè rapresentant de la Svizzera a l'Eurofestival 2007 de Helsinki. I Svizzer gh'hann dìi de sì e DJ BoBo gh'ha presentàa 'na canzùn a la giuria.
A la metà de dicember 2006 la giuria la gh'ha ametüü la sò canzùn Vampires Are Alive a l'Eurofestival 2007 cumè rapresentant de la Svizzera. El singul l'è vegnüü föra in Svizzera el 9 marz 2007 e in del rest d'Europa el 20 april 2007, ma l'è stàa buicutàa da quaj radio[1]. L'Aleansa Evangelica gh'ha dumandàa de müdà el test de la canzùn u de ritiràla adiritüra perchè periculusa per i giùvin; cunt üna petiziùn i cristiàn preucupàa e l'Uniùn Demucratica Federàal gh'hànn tiràa sü 49.083 firmi per fà ritirà la canzùn; in pü i se gh'ha apelàa al Cunsili Federàal per salvà la pàas püblica[2] [3]. Ma 'l 25 marz 2007 la canzùn l'è rivàda al segund post de la clasifica svizzera[4]. El Cunsili Federàal per rispùnd a la petiziùn se gh'ha riferìi a la libertà d'opiniùn, a l'autonomia de la giuria e a la libertà dij operi de la ment: alura se pudèva minga ritirà la canzùn[5].
Üna giuria inglesa la pensava che Vampires Are Alive la rivàss al segund post de l'Eurofestival, ma la canzùn le rivàda dumà ventesima e l'è stàda eliminàda in dij semifinaj[6]. DJ BoBo gh'ha cumentàa l'eliminaziùn cunt la pruposta de müdàa el regulament de la gara[7].
2008: Vampires[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'album Vampires l'è stàa publicàa el 11 magg 2008 e gh'aveva denter i singul Vampires Are Alive, We Gotta Hold On e Because of You.
Gimò a la fin de nuvember 2007 DJ BoBo gh'ha presentàa el sò nööf tour a l'Europa-Park de Rust; el tour "Vampires Are Alive" l'è iniziàa a la fin de april 2008 e gh'aveva in del prugràma de avertüra i Room2012 e in quaj sitt anca i Magic Artists.
La prima part del tour l'è finìda a Erfurt el 29 magg 2008 perchè iniziàven i campiunàa d'Europa de balùn in Svizzera e Austria.
La segunda part l'è cuminciàda a Ginevra el 6 setember 2008. Dal 25 utuber al 2 nuvember DJ BoBo l'è nàa a l'Halloween Festival, in duvè gh'hann fàa vedè i imàgin pussee impurtant del cuncèrt a l'Europa-Park. L'ultim sitt del tour l'è stàa a Berna ai primm de nuvember 2008, in duvè gh'ha festegiàa la fìn del tour e l'inauguraziùn de la "PostFinance Arena". Per 'stu tour chì gh'ha vendüü pussee de 150.000 bigliètt.
In de l'april 2008 l'è stàapublicàa el singul Olé Olé, tiràa föra de l'album Olé Olé - The Party. El singul gh'aveva minga 'n videoclip ma l'è rivàa l'istess a la 12a pusiziùn de la hit parade svizzera e a la 58a de quèla tudesca.
2010: Fantasy[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del febrar 2010 l'è vegnüü föra l'album Fantasy, cunt denter el singul Superstar. Per presentà el sò disch, DJ BoBo l'ha fàa dij cuncert riservàa a poca gent: a Speyer, Lipsia, Berlin, Amburgh e Zurigh in febrar 2010, a St. Anton e Monach de Baviera in marz 2010.
El tour "Fantasy" - el 12m de DJ BoBo - l'è cuminciàa in de l'estaa 2010 e l'è nà in gir per la Germania e la Svizzera; la gh'èra stàda l'anteprima el 21 e'l 28 nuvember 2009 a l'"Europa-Park" de Rust, in duvè l'è stàa fàa el videoclip de Superstar. In mezz al palch - granda 14,5 X 12,5 meter - gh'èra üna statua gigantesca de Buddha cunt sès brasc. Da questa tournée la canta dal viif Jane Bogaert.
Vita privàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Peter René Baumann l'è cresüü a Kölliken, in del Cantùn Argovia, dumà cunt la sò mama: el so pà l'è turnàa in Italia (el sò Paes) quand lüü l'èra gnanca amò nasüü. Quand l'era ün giuvinòt giugava al balùn e l'è stàa anca el capitàn de la sò squadra. I sò primm danee i gh'ha guadagnàa a cürà el camp de balùn de l'FC Kölliken, danee che dopu faseva föra in discotech e muturètt. In del 1984 gh'ha iniziàa a fà la scöla de ofelee e prestinee, che gh'ha finìi cunt succèss.
El gh'ha cugnusüü el sò pà dumà in del 2001; anca incöö gh'hann dij rapòrt.
DJ BoBo gh'ha la cà in del Cantùn Lucerna, in duvè el vìif insèmm a la sò segunda miee Nancy Renztsch, che la laùra in del sò staff e che in dij ànn Nuanta gh'ha cantàa in del prugètt 3-o-matic. I gh'hann düü bagaj.
Da l'utuber 2006 DJ BoBo l'è ambasciatùr del Prugrama Alimentàar dij Naziùn Ünìi, e per 'stu prugètt chì gh'ha fàa el sò primm viàgg in Etiopia in de l'april 2007 e in Kenya in de l'utuber 2009.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
DJ BoBo gh'ha vingiüü pussee de 260 disch de or e 28 disch de plàtin in tücc el mund, gh'ha fàa nà 31 canzùn in dij hit parade e l'è stàa premiàa des vòlt cunt el "World Music Award" cumè "Artista svizzer che gh'ha vendüü pussee disch in del mund".
In de la metà dij ànn Nuanta gh'ha vingiüü ün frach de "Bravo Otto" cumè cantànt pussee bràaf o spetàcul pussee bèll; in del 2002 gh'hann dàa l'"Ehren-Otto" ("Otto d'Unur") cumè artista de l'ànn[8].
In del 2006 i gh'hann dàa ün disch de diamànt perchè gh'ha vendüü ün miliùn de CD in Svizzera. In de la sò cariera DJ BoBo gh'ha vendüü pussee de 14 miliùn de disch.
Spetàcul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tour de DJ BoBo vègnen fàa cunt ün frac de atenziùn e ghe vöör 'n annètt bun per prugetàj. I vègnen semper fàa 'n ànn sì e 'n ànn no. A cumincià dal tour "Visions" del 2003, suna dal viif ün grupp de musicist. La formaziùn l'è furmàda da Alex Vesper (bateria), Andreas Sigrist (chitara), Pierangelo Crescenzio (bass) e Thomas J. Gyger (tastée); üna völta gh'èren Phil Dankner (tastée), Zlatko Perica (chitara) e Hilko Schomerus (percussiùn). Dal 1998 insèmm a DJ BoBo cantava in dij cuncert dal viif Anthony "Tone" Moriah; dopu che l'è mort, in del 2009, l'è stàa rimpiazzàa da Jane Bogaert, che la cantava giamò in quaj cuncert de DJ BoBo.
Disch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Singul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Love You (1989)
- Ladies in the House (1991)
- Let's Groove On (1991)
- Somebody Dance With Me (1992)
- Keep on Dancing (1993)
- Take Control (1994)
- Everybody (1994)
- Let the Dream Come True (1994)
- Love Is All Around (1995)
- There Is a Party (1995)
- Freedom (1995)
- Love Is the Price (1996)
- Pray (1996)
- Respect Yourself (1996)
- It's My Life (1997)
- Shadows of the Night (1997) cunt la Vienna Symphonic Orchestra Project
- Where Is Your Love (1998)
- Around the World (1998)
- Celebrate (1998)
- Together (1999)
- Lies (1999)
- What a Feeling (2001) cunt Irene Cara
- Hard to Say I'm Sorry (2001)
- Way to Your Heart (2001)
- Colors of Life (2001)
- Celebration (2002)
- I Believe (2003)
- Chihuahua (2003)
- One Vision One World (2003)
- Pirates of Dance (2005)
- Amazing Life (2005)
- Secrets of Love (2006) cunt Sandra
- Vampires Are Alive (2007)
- We gotta Hold On (2007)
- Because of You (2007)
- Olé Olé (2008)
- Superstar (2010)
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dance with Me (1993)
- There Is a Party (1994)
- Just for You (1995)
- World in Motion (1996)
- Magic (1998)
- The Ultimate Megamix '99 (1999)
- Level 6 (1999)
- Planet Colors (2001)
- Celebration (2002)
- Visions (2003)
- Chihuahua (2003)
- Live in Concert (2003)
- Pirates of Dance (2005)
- Greatest Hits (2006)
- Vampires (2007)
- Olé Olé - The Party (2008)
- Fantasy (2010)
Video e DVD[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Das Live Video (1994)
- Live on Stage (1995)
- World in Motion (1997)
- Magic - The Show (1998)
- Mystasia (1999)
- The Videos & Making of (2000)
- Planet Colors - The Show (2001)
- Celebration - The 10th Anniversary Show (2002)
- Visions - Live in Concert (2003)
- Remember Hazyland (2003)
- Pirates of Dance - The Show (2005)
- Greatest Hits (2006)
- Vampires Alive - Making the Show (2008)
- Vampires Alive - The Show (2008)
- Fantasy - Making the Show (2010)
- Fantasy - The Show (2010)
- Publicàa cunt la sò cà editrìis
- Specials Volume 1 (2006)
- The Videos & Making of Part 2 (2006)
Liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- DJ BoBo - Gestatten, René Baumann (2000, biugrafia uficiàal)
- DJ BoBo - Die vergessenen Jahre (publicàa dai prudutùr del prìmm album)
- DJ BoBo - Der Star mit der Mega-Power
- DJ BoBo - Magic Moments ("EarBook" cunt 4 CD/DVD)
Film e spetàcul televisìif[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Handyman (Svizzera, 2006): DJ BoBo va al casting de "Be a Star" cumè "René Baumann de l'Argovia" e'l canta la sò canzùn There Is a Party; ma el ciàpen minga
- In de la versiùn tudesca del film Beverly Hills Chihuahua DJ BoBo dùpia el càn chihuahua Montezuma
- In de l'estàa 2009 DJ BoBo presenta el sò prugràma televisìif "Germany's Next Showstars" sü Pro7. DJ BoBo l'è in de la giuria insèmm a Verona Pooth e Elton. La canzùn d'avertüra l'è Take Me to the Top de DJ BoBo.
Varij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la part dedicàda a la Svizzera del "Miniatur-Wunderlands" de Amburgh l'è stàa fàa in piscinìn ün cuncèrt del tour "Vampires Are Alive"[9].
Funt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.blick.ch/sonntagsblick/sounds/artikel57340
- ↑ SF-Tagesschau: 28'000 Unterschriften gegen DJ Bobo - 21 marz 2007
- ↑ http://www.netzeitung.de/entertainment/music/574391.html
- ↑ http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=DJ+Bobo&titel=Vampires+Are+Alive&cat=s
- ↑ 20 Minuten: Leuenberger: BoBo darf weiter Vampir sein - 7 magg 2007
- ↑ Risultàa dij semifinaj de l'Eurofestival 2007 sü eurovision.de
- ↑ Stern: DJ Bobo nach Grandprix aus – Die türkische Flagge hätte gereicht - 11 magg 2007
- ↑ http://www.bravo-archiv.de/auswahl.php?link=ottosieger.php
- ↑ http://www.miniatur-wunderland.de/anlage/abschnitte/schweiz/highlights/open-air-konzert-dj-bobo/
Culegament de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mont de l'Aion
El Mont de l'Aion (Italian: Monte Leone) l'è ona montagna di Alp Lepontinn, quella pussee alta (3.552 meter).
El se troeuva al confin in tra el Piemont e 'l Canton Valles, anca se 'l se troeuva intregament in de la region geografega italiana. A ovest a gh'è 'l Sempion, a est inveci l'Alp de Veja, in de la Val Cairasca.
El sò nomm original el dovaria rivà de on'alp (Aion) che la se troeuva ai sò pee e che l'è vun di ses nucli de l'Alp de Veja[1]. El nomm italian o che 'l vegn de on error di quei che hann scrivuu i cart geografegh, o che 'l vegn de ona faccia de leon che se dovaria riessì a vedè in tra i prei de la montagna.


text:
Le partí "Süd-Tiroler Freiheit" se detlarëia cuntra la eliminaziun dla convenziun de abitaziuns tl comun de Badia - n provedimënt, che vëgn ghiré da zitadins influënc dl post.
Cristian Kollmann, mëmber dl comité provinzial dl partí "Süd-Tiroler Freiheit" dij: "Por i patruns dles abitaziuns convenzionades nen vara ma da podëi ti afité resp. ti vëne a turisć interessá y dal mö’ les zirca 200 abitaziuns. Chësc ó dí svenüda dla patria! Porsones jones dl post vëgn sforzades plü y plü da jí a chirí da abité tl comun de San Martin de Tor, ajache les tröpes abitaziuns ti paisc dl comun de Badia é ma a desposiziun di zitadins dl post ti mëisc d’aurí-ma, y nia zënza - che iló vëgneres afitades ia a turisć.
L’aconsiadú provinzial Bernhard Zimmerhofer recorda te chësta ocajiun a süa proposta de lege dl 2014. Cun chëra gnô le govern provinzial invié da deliberé n limo cuntra la svenüda, mo al gnô dejaproé dales usc dla SVP.
"Lapró orunse recordé che le Comun de Badia ó cina aldedaincö evité i controi da pert dla Provinzia dlvers dles abitaziuns convenzianades", deltarëia le partí "Süd-Tiroler Freiheit". Y inviëia i aministradus politics dl Comun de Badia da lascé tomé les intenziuns de desconvenzionamënt: "Le mantignimënt y la sconanza dl popul ladin mëss ester plü importanc co i interesc finanziars de püc aministradus de comun!"
Bernhard Zimmerhofer, aconsiadú provinzial
Cristian Kollmann, mëmber dla direziun provinziala de partí
No ala svenüda dla patria ladina!
Data
06 de dezember 2017
Galaria retrac
Grandeza scritura
Social
Apel da pert dl partí "Süd-Tiroler Freiheit" en gaujiun dla trataziun dl argomënt da vëne o manco les vincolaziuns söles abitaziuns tl comun de Badia
Galaria retrac
View the embedded image gallery online at:
http://lausc.it/valedes-ladines/val-badia/6267-no-ala-svenueda-dla-patria-ladina#sigProId2174515ad1
http://lausc.it/valedes-ladines/val-badia/6267-no-ala-svenueda-dla-patria-ladina#sigProId2174515ad1


text:
Il club finlandais da HPK Hämeenlinna vegn quest onn ad esser per l'emprima giada da la partida a la Cuppa Spengler. La davosa giada ch'ina equipa finlandaisa ha giugà a Tavau è stà il 2004 cun l'IFK Helsinki.
Mountfield HK per la Tschechia
Sco il comité d'organisaziun communitgescha, vegn Mountfield HK da la Tschechia medemamain ad esser a la Cuppa Spengler tranter Nadal e Bumaun. Per il club tschec èsi la segunda participaziun suenter il 2016.
Squadra naziunala er da la partida
Ultra da quai fa la squadra naziunala svizra quest onn part da la Cuppa Spengler a Tavau. Il turnier da tradiziun servia sco preparaziun per ils gieus olimpics il 2018 a Pyeongchang. Quai aveva communitgà la federaziun Swiss Ice Hockey gia la stad passada. Igl è l'emprima giada dapi il 1979 che la naziunala svizra gioga puspè a la Cuppa Spengler.
RR novitads 08:00


text:
La loipa tranter Trun e Surrein duai vegnir averta l'enviern 2017/18 il cumenzament december.
Dus chanuns da naiv duaian producir 5'000 m3 naiv
Sco quai che l'agentura da novitads rumantscha ANR rapporta, succeda quai cun dus chanuns da naiv a Trun/Pustget e Surrein/Igniu. Quels produceschan radund 5'000 meters cubic naiv ch'èn necessaris per cuvrir la loipa da 4,1 kilometers lunghezza e 4 meters largezza cun 30 centimeters naiv. Davent dal november duai la naiv vegnir producida e repartida cun camiuns e tractors sin la loipa.
In'emprova per 45'000 francs
Ils custs per quai project d'emprova, inizià da l'uniun Nordic Surselva, muntan a radun 45'000 francs. Purtads vegnan ils custs da Nordic Surselva, dal Club da skis Trun e las vischnancas da Trun e Sumvitg.
Ils radund 2'500 meters cubic aua necessaris per producir la naiv retiran ils chanuns da las raits d'aua da Trun e Rabius. La producziun d'avunda naiv per preparar la pista duai durar radund 70 uras – in chanun producescha numnadamain enturn 36 meters cubic naiv per ura.
Loipas ennavadas sa cumprovan en Surselva
La loipa ennavada tranter Trun e Surrein è la terza loipa cun naiv artifiziala en Surselva. A Mustér/Fontanivas hai dà in project d'emprova per ennavar ina loipa l'enviern passà. In'emprova che ha gì success e che duai vegnir repetida tenor basegn er quest enviern. Ed a Sedrun exista dapi l'onn passà ina loipa da 3 kilometers cun naiv artifiziala tranter la serenera ed il campadi en il funs da la val.
RR actualitad 17:00+


text:
L'artista da tastatura nundumagnabla...
Vera Kappeler da Haldenstein è ina da 15 artistas ed artists svizzers che vegnan onurads quest onn cun il premi da musica da l'Uffizi federal da cultura (BAK). Il premi è dotà cun 25'000 francs. Il premi vegn surdà ils 22 da settember 2017 en la caserna a Basilea.
Sco quai ch'il BAK scriva en sia argumentaziun, saja Vera Kappeler «in'artista da tastas betg domesticabla ch'ins na possia betg metter en in truchet». En tut sias ovras saja da sentir sia creativitad. Kappeler è naschida il 1974 a Basilea.
...ed il poet plain fantasia
Jürg Kienberger è naschì il 1958 a Segl ed autodidact. El numna sasez «giugader da musica» e fascinescha cun sia vusch da tenor e giug virtuos sin tut quai che ha tastas. Passa 125 tocs ha el mess en musica (rezitativist en «Figaro» da Mozart u sias lavurs cun Christoph Marthaler «Murx den Europäer»). Er solo, adina en collavuraziun cun sia dunna Claudia Carigiet, sa mussa Kienberger adina sco artist cun fina ironia e musicalitad (per exempel en «Galgaboda» u la chatscha da strias).
RR novitads 11:00


text:
Ballape è in gieu da balla che vegn giugà tranter duas squadras. La finamira da mintga squadra è da far dapli gols che l’adversari per gudagnar uschia il gieu. Per regla dura ina partida duas giadas 45 minutas; vitiers vegn il temp supplementar e tut tenor la prolungaziun. Ina squadra sa cumpona dad indesch giugaders, dals quals in è il goli. La balla po vegnir giugada cun l’entir corp, cun excepziun dals bratschs e dals mauns; il pli savens vegn la balla tratga cun ils pes. Be il goli (entaifer l’atgna zona da chasti) ed ils giugaders da champ che bittan en la balla dastgan tutgar quella cun ils mauns.
Il ballape è sa sviluppà en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner en la


text:
Nemo a l'Open Air Lumnezia
- Sonda, 4.11.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 4.11.2017, 19:00, RTR
Ins po caracterisar el sco uffant schenial: Nemo il giuven rappunz da Bienna. El suna gia clavazin e battaria, producescha e fa musica da rap ed el chanta era.
E quai cun grond talent e success: Il musicist da 18 onns ha gia cuntanschì ina massa en sia vita musicala. Sco ch'el ha procurà per super atmosfera en Val Lumnezia a chaschun da l'Open Air Lumnezia il fanadur passà mussa il «Soundcheck».


text:
Lign celer de l'Adda
I lign celer de l'Adda hinn staa on progett de dò lign ferroviari che avarien collegaa Milan a Berghem e Vimercaa e sostituii i tramvij interurban Milan-Vapri e Milan-Vimercaa.
Del progett a l'è stada realizzada domà la tratta da Milan a Gorgonzoeula originariament gestida cont i tram, a l'è stada poeu integrada in la linia 2 de la Metropolitana de Milan, anca se in regim provvisori s'hinn doperaa i treni de la M1.
L'era ispirada al premetrò de Bruxelles, ossia on servizzi suburban servii cont di mezz tranviari, ma l'era prevista la ferroviarizzazion a la fin de l'oeuvra, mai finida.
I treni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lign droeuvaven di treni bloccaa faa cont i tocch di tram di agn '40 e '50, precisament 22 motriss e 44 convoeuj. Ogni treno el gh'eva 340 post per setàss e l'era coloraa de gialdin avori in la zona di finestrin e de giald fort in del rest de la vettura.
Dodes treni i eren di ATM 500 e des di ATM 800. In di period de volta affluenza i treni podeven vess unii e fà di treni de pussee de 1000 post.
Cont la metropolitanizzazion del servizzi i treni hinn staa doperaa in di tranvij Milan-Vimercaa e Gorgonzoeula-Vapri.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Azienda Tranviaria Municipale - Milano, Le ferrovie dell'Adda
- Renzo Marini, Le ferrovie dell'Adda, in "Ingegneria Ferroviaria" aprile 1968, pp. 345–348
- Elio Ceron, Sergio Farné, La progettazione e la costruzione delle Linee Celeri dell'Adda, in "Ingegneria Ferroviaria" novembre 1995, pp. 1001–1022
- Giovanni Cornolò, Fuori porta in tram, Albertelli, Parma, 1980.


text:
Il culp da partenza per questa lavur veglia il cussegl da fundaziun dar pir cura che la dretgira administrativa a Minca haja decidì davart la contestaziun dal testament. La cusrina da Cornelius Gurlitt, Uta Werner, aveva numnadamain contestà il testament che vul far si al museum d'art da Berna ses entir relasch.
Cornelius Gurlit è mort il matg 2014 ed aveva destinà il Museum d'art da Berna sco sulet ertavel. Sia collecziun cumpiglia passa 1600 maletgs, tranter quels ovras custaivlas da Matisse, Picasso, Renoir e Monet.
Gidieus en Svizra èn cuntent
La Federaziun svizra da las communitads israelitas SIG e la plattafurma dals Gidieus liberals da la Svizra beneventan ch'il Museum d'art a Berna ed il stadi tudestg fetschian lur perscrutaziuns davart art spoglià e ch'ins veglia turnar ils maletgs a lur possessurs legitims. Sch'ins na possia betg turnar singulas ovras d'art duain quellas - tenor cunvegna - vegnir signadas durant exposiziuns cun ina descripziun sco objects d'art spoglià. D'exposiziuns da "entartete Kunst" cun ovras ord l'ierta da Gurlitt stoppia plinavant resortir che questas ovras eran scumandadas durant il temp dals Nazis. Uschia han communitgà las duas organisaziuns.


text:
Cun 225 vuschs è Thomas Pinchera vegnì elegì nov en il cussegl communal. Tgi che vegn ad occupar ils proxims trais onns il segund sez liber, vegn a decider la sort, cun quai che tant Lucian Schucan sco er Peider Andri Vital han cuntanschì exact medem bleras vuschs, numnadamain 186.
La fortuna decida
Sco quai ch’il president actual, Flurin Wieser ha declerà ad RTR, na saja questa situaziun anc mai vegnida avant ed ins haja l’emprim gì da sclerir tut cun in advocat ed uffizis chantunals. En ina da las proximas sesidas dal cussegl communal vegnia tratg la sort e decis, tgi che fa finalmain la cursa.
Nov en la cumissiun da construcziun è Lothar Camichel cun 267 vuschs. Heinz Masüger e nov Gian Reto Rainalter èn elegids per il proxim trienni en la cumissiun da gestiun da la vischnanca da Zuoz.
Tradiziun speziala
Las elecziuns communalas han lieu a Zuoz adina da Chalandamarz. Pli baud finiva perfin il rendaquint da la vischnanca ils 28 da favrer e betg ils 31 da december. Entant che l’uffizi dals nov-elegids cumenzava gist il di suenter il prim da mars, è la surdada uss trais mais pli tard.
Andrea Gilli vegn a surpigliar il timun da Flurin Wieser l’emprim da fanadur 2018.
RR novitads 17:00


text:
Cun in 6:3, in 3:6 ed in 6:7 ha L'Australian Thanasi Kokkinakis battì il star da tennis svizzer Roger Federer. Kokkinakis, che dastga mo sa participar als gieus grazia ad ina wildcard, ha uschia eliminà il defensur da titel gia en la segunda runda. Pertge quai è gia la segunda terrada per Federer en questa stagiun. Avant in'emna aveva Federer pers il final ad Indian Wells encunter l'Argentin Juan Martin Del Porto. Quai è l'emprima giada dapi il 2014 ch'il sportist svizzer perda duas giadas en seria.
Federer sto però betg mo dar giu il titel ch'el aveva gudagnà l'onn avant, mabain croda el er enavos sin plaz dus da la glista da tennis mundiala. Ses surpiglia il Spagnol Rafael Nadal.
Nagin French Open
Suenter ses baud «out» nunspetgà ha Federer lura communitgà da desister al segund Grand Slam da l'onn, il French Open a Paris. Gia l'onn passà aveva l'um ch'ha gia gudagnà 20 giadas in titel da Grand Slam desistì a la stagiun sin la plazza da sablun.
RR novitads 06:00


text:
Jim Croce: «Time in a bottle»
- Glindesdi, 20.11.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 20.11.2017, 9:30, RTR
Ina da las pli bellas balladas dal chantautur Jim Croce è daventada in grond semperverd, ella ha in'istorgia allegraivla ed però er zunt trista. Cumenzà ha tut il 1970. Jim Croce vegn a savair che sia dunna Ingrid è en speranza. El scriva ina chanzun per ses figl Adrian, che daventa pli tard er in chantautur enconuschent cun il num A.J. Croce.
La chanzun da ses bap, «Time in a bottle», fina e melancolica e be cun ghitarra acustica, cumpara il 1972 sin l'emprim disc da Jim Croce «You Don't Mess Around with Jim». Il settember dal 1973 capita però ina tragedia: Croce mora en in accident d'eroplan durant ina da sias turneas, sin in viadi da be 70 miglias d'ina citad a la proxima. Sia chanzun, che descriva l'esser passager dals umans ed il giavisch d'avair dapli temp en la vita, quella cumpara lura er sco single e daventa spert in hit nr.1 en il Stadis Unids ed en Canada.


text:
R.E.M.: «Man on the moon»
- Glindesdi, 4.12.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 4.12.2017, 9:30, RTR
En la sparta da musica dal uschenumnà Alternative Rock è R.E.M. ina da las bands cun il pli grond success. Durant sia carriera ha la band americana gia vendì var 85 milliuns albums. In dals albums il pli enconuschents è cumparì avant 25 onns e sa numna «Automatic for the people». Part da quel fa la chanzun «Man on the moon». Quella è in omagi ad ina persunalitad speziala americana: Andy Kaufman. In um che ha fatg furora durant sia vita e ch'è er anc plirs onns suenter sia mort tema da pliras legendas modernas.


text:
Quai mussa il segund trend da votaziuns da l'institut gfs.berna.
Tendenza vers in na per l'iniziativa da famiglia
L'iniziativa da famiglia da la PCD ha pers accoglientscha tar votantas e votants: Tar l'emprim trend da votaziun dals 20 da schaner eran anc 33% cunter l'iniziativa, ussa è la cifra creschida sin in na da 50%. Era sche 10% èn anc indecis tge votar, mussa l'experientscha che la cumpart che votescha na crescha mintgamai anc avant las votaziuns.
L'iniziativa da famiglia na persvada betg, era sche l'argument da sustegnair e distgargiar las famiglias vegn renconuschì da tuttas varts. Gnanc la PPS, che ha decidì la parola gea, vegn da mobilisar sia basa. "En quest cas politisescha l'elita da la partida sper la basa vi", di Claude Longchamp da l'institut gfs.berna. Sia interpretaziun: Sustegnair las famiglias è gist, i na dastga dentant betg custar memia bler ed i stuess esser in sustegn fair per tuts.
Nagina schanza per l'iniziativa dals verd-liberals
Creschì dapi l'ultim trend da votaziuns è era la cumpart da votantas e votants cunter l'iniziativa per ina taglia sin l'energia enstagl sin la plivalur: 73% avessan mess in na en l'urna sch'i fiss vegnì votà ils 17 da favrer. Per l'institut gfs.berna è in na a l'urna ils 8 da mars 2015 perquai gia ussa cler.
Il quint è numnadamain fitg simpel: Verd-liberals e verds vegnan ensemen sin in potenzial da vuschs da 14%. E be questas duas partidas sustegnan uffizialmain l'iniziativa dals verd-liberals. Als iniziants n'èsi definitivamain betg grategià da persvader ina gruppa da lur arguments. Il president da la Partida verd-liberala svizra Martin Bäumle aveva anc annunzià ch'in gea da 30% fiss in success e 20% fiss in flop. Il trend actual mussa in gea da 19%.
Suveran na vul nagins risicos
Il clima per midaments da sistems è il mument dischavantagius. Surtut dus eveniments da las ultimas emnas sajan decisivs per quest clima che ha rinforzà il trend vers in na: D'ina vart l'aboliziun dal curs minimal da l'euro e da l'autra vart l'annunzia dal Cussegl federal ch'ins stoppia per l'emprima giada dapi 15 onns preschentar in deficit dal budget.
En vista a temps economics malsegirs na veglian votantas e votants betg ir en risicos, concluda Claude Longchamp da l'institut gfs.berna.
Per il segund trend da votaziun ha l'institut gfs.berna dumandà 1’416 persunas e quai tranter ils 16 ed ils 21 da favrer 2015.
RR novitads 17:00


text:
Fin l’onn 2011 na stuevan ils purs betg pajar la taglia federala directa sin gudogns or da la vendita da terrens. Alura aveva il Tribunal federal limità quest privilegi. Uschia che per terren en zona da bajegiar sto ins, tenor la Constituziun, pajar taglia.
Liberaziun da taglia
Sinaquai ha il Cussegl naziunal empruvà d’introducir puspè la liberaziun da taglia. E quai cunter la voluntad dal Cussegl federal e dal Cussegl dals chantuns. Quests plans ha il Cussegl naziunal ussa dà si. La Confederaziun avess uschiglio gì mintg’onn 400 milliuns francs damain entradas.
RR novitads 17:00


text:
Ils Sorbs
Ils Sorbs èn l'unica minoritad slava en la Germania. Els èn ina minoritad ch'è circa tuttina gronda sco la Rumantschia. En la Oberlausitz che fa part da la Saxonia, discurran anc var 40'000 persunas il sorb. Ulteriurs 20'000 Sorbs vivan en la Niederlausitz en il Brandenburg. Ils Sorbs avevan bandunà avant 1400 onns durant la gronda migraziun dals pievels lur patria al nordost da las Carpatas. La pressiun d'assimilaziun è oz ferma. Durant il temp da la DDR eran ils Sorbs la minoritad da preschentaziun. En lur territori han ins explotà durant decennis charvun e transfurmà uschia l'entir pajais. Cun la reunificaziun da la Germania han ils dus pajais federals da Brandenburg e da la Saxonia garantì als Sorbs dretgs politics ed èn s'obligads da promover lur lingua e cultura.
Colonisaziun e territori
Avant passa 1400 onns s'èn stabilidas differentas stirpas slavas nov en la regiun a l'ost da la Germania fin al cunfin cun la Pologna e la Tschechia. Il cronist dals Francs, Fredegar, ha menziunà dal 631 l'emprima giada l'existenza dal pievel «Surbi» en la regiun al sid da Berlin, tranter ils flums Oder ed Elbe/Saale. Da quai temp vivevan ils Sorbs en in territori grond sco la Svizra, oz è quel anc circa la mesadad dal Grischun. Ils Sorbs abitan enturn Chosebuz/Cottbus en Brandenburg ed enturn Budysin/Bautzen en Saxonia. Ils Sorbs numnan sasez «Serbja» e «Serby», ils Tudestgs discurran da «Wenden».
Organisaziun
Ils Sorbs han fundà gia l'onn 1912 in'organisaziun tetgala, la Domowina, per represchentar ils interess dals Sorbs sin in livel naziunal. Durant il temp da la DDR era la Domowina vegnida instrumentalisada sco organisaziun ideologica dal stadi per promover ils interess culturals dals Sorbs. Contacts datti era cun organisaziuns da Sorbs ch'èn migrads la mesadad dal 19avel tschientaner en ils Stadis Unids ed en l'Australia. Cun la reunificaziun da la Germania han ils dus pajais federals da Brandenburg e da la Saxonia garantì als Sorbs dretgs politics ed èn s'obliagads da promover la lingua e cultura sorba. Per quest scopo datti la fundaziun dals Sorbs che survegn dal stadi (Germania ed ils dus pajais federals da la Saxonia e da Brandenburg) circa 26 milliuns francs l'onn per promover lingua e cultura sorba. Radio e televisiun vegnan finanziads cun ils daners da concessiun tras ils emetturs da dretg public: 30 minutas televisiun mintga duas emnas ed en media 5 uras radio al di.
Economia
Oriundamain era la regiun da la Lausitz in territori agricul e surtut era forestal. Durant il temp da la DDR han ins cumenzà ad explotar pli intensivamain il charvun. Uschia han ins midà e destruì fitg ferm quest territori. Passa 130 vischnancas èn vegnidas destruidas ils ultims 80 onns e quest svilup cuntinua anc almain fin l'onn 2030. Las chavas ch'èn explotadas vegnan revitalisadas: Ina part cun plantar danovamain guauds, autras chavas vegnan emplenidas cun aua che vegn schizunt transportada cun bischens da la Neisse che ha sia funtauna en i'l Isergebirge. L'intent è da stgaffir ina gronda cuntrada da lais per sviluppar in turissem da stad.
Geografia ed administraziun
Il territori dals Sorbs è oz limità sin ils dus pajais federals da la Germania da Brandenburg e da la Saxonia. I sa tracta da duas inslas sorbas enturn Cottbus e Bautzen. En omadus territoris regna ina pressiun immensa d'assimilaziun. Mo en ils onns tranter las dus guerras mundialas ha il sorb giudì enfin al 1937 ina spezia da renaschientscha. Durant il reschim dals Nazis era il sorb schizunt scumandà. Dal 1948 ha la Saxonia acceptà ina lescha che garantescha ils dretgs da la populaziun sorba. Ils Sorbs èn daventads ina minoritad da model da la DDR. Il medem mument ha la medema regenza destruì il territori tradiziunal cun explotar qua pli e pli il charvun.
Lingua, cultura ed identitad
Il sorb tutga tar la famiglia da las linguas slavas e sumeglia surtut il polac, slovac e tschec. Era ils Sorbs enconuschan differents dialects, els han però dapi la fin dal 18avel tschientaner ina lingua standardisada cun duas furmas (obersorbische und niedersorbische Schriftsprache). Durant il temp da l'illuminissem il 19avel tschientaner è era la conscienza naziunala dals Sorbs sa sviluppada. Il territori da la Lausitz è ina da las pli enconuschentas regiuns da costums da la Germania. Anc oz portan las dunnas pli veglias en vischnancas catolicas il costum da lavur, cur ch'ellas van a far las cumpras. Era cur ch'ellas van en baselgia u durant festas u tar usits portan ellas il costum da dumengia u da festa. Uschia è il costum oz in simbol d'identitad impurtant per ils Sorbs.
Minoritads en l'Europa Ils Sorbs en la Germania
Il redactur Ruedi Bruderer da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Sorbs en la Germania.


text:
Villaggio dei dannati
Villaggio dei dannati (Vilàǵ di danâ) 'l è 'n film ad scarésa dal 1995 ad John Carpenter arfacimènt 'd un film dal 1960 ad Wolf Rilla, Il villaggio dei dannati. Al tōś ispirasiòṅ da 'n rumànś fantasientìfic dal 1957 ad John Wyndham da 'l tìtul I figli dell'invasione.
'L è custâ vint-a-dū migliòṅ ad dòlar.
Sunt
A Midwich, na sitadìna in sal mâr dla Califòrgna, dòp un mancamènt generàł, déś dóni, cun in mèś anc dal vìrgin, i gh'aṅ tuti 'd avér fiōl. Nóṿ méś dòp i parturìs'n al stés dè di putèṅ fòrt cun di cavìi platinâ, di òć strâṅ e di putēr telepàtic ma una dal sinc fémni la n scampa briśa. Dvintâ baghét i tàc'n a far còpia fisa a part David (Thomas Dekker), fiōl dla prèsida dla scōla, la Jill McGowan (Linda Kozlowski). Chi lò 'l è armàś da par lò e 'l è anc 'l ùnic ch'al gh'à di sentimènt umàṅ quànd tut chi àtar i èṅ invéci sénsa cōr, specialmènt la Mara (Lindsey Haun) ch'l'è la più catìva dal grup. A s trata dla fiōla dal dutōr Alan Chaffee (Christopher Reeve) e ad sò mujér Barbara (Karen Kahn) che però la s è masàda dò avér-la dada a la luś.
Quànd i baghét i sèntar di pinsēr brut su 'd lōr o anc di sentimènt umàṅ i s arlìan dimóndi rivànd anc a far dal mâł o a cupàr la gint. Adès al grup al gh l'à cun la dutōra Susan Verner (Kirstie Alley) ch'l'iva tgnû dacàt al cadàvar dla putìna par studiàr-al.


text:
Gia essend campiunessa mundiala en la cursa rapida, e vice-campiunessa mundiala en il super-G è quai il terz titel al campiunadi mundial per la slovena Tina Maze. Las ulteriuras medaglias van a las Austriaccas Nicole Hosp e Michaela Kirchgasser.
Maze va per ses terz titel a Vail
La gronda favurita Tina Maze manava gia suenter la cursa rapida da la cumbinaziun. La finala ha Maze battì Nicole Hosp per 22 tschientavels e Michaela Kirchgasser per 35 tschientavels. Cun Anna Fenninger sco quarta e Kathrin Zettel sco 6avla han duas ulteriuras skiunzas austriaccas pudì persvader.
Gut sco megliera Svizra sin plaz 5
Lara Gut sco 5avla ha pers 94 tschientavels sin Tina Maze e manchentà ina medaglia per 59 tschientavels. Suenter la cursa rapida, sia disciplina da parada, era Lara Gut anc sin il segund plaz intermediar. En il slalom n'ha la Tessinaisa però betg pudì tegnair pitg a las spezialistas dal slalom.
Nufer e Vonn cun medem destin
L'ulteriura svizra Priska Nufer era suenter la rapida sin il plaz 19. En il slalom n'ha ella però betg cuntanschì l'arrivada pli. Betg cuntanschì l'arrivada en il slalom ha era la mattadura locala, l'americana Lindsey Vonn.


text:
Tump n'è betg bainvegnì. Sut quest motto han passa 1'000 persunas demonstrà questa saira cunter il WEF e surtut encunter la participaziun dal president american Donald Trump. La polizia saja stada al lieu cun ina truppa pli gronda, communitgescha la polizia da Turitg.
Curt suenter las 7 èn ils demonstrants marschads dal Helvetiaplatz en direcziun via da la staziun. La manifestaziun saja stada paschaivla. Suenter che la demonstraziun cunter il WEF era vegnida scumandada a Tavau han numerusas gruppaziuns da la sanestra sustegnì quella a Turitg. Er commembers da la PS dal Grischun èn sa participads a la demonstraziun.
Er a Genevra, Losanna e Friburg èn pliras tschient persunas idas sin via per demonstrar cunter il president american Donald Trump e sia visita al Forum economic mundial a Tavau.
RR novitads 20:00


text:
En ils playoffs da quartfinal frunta l’equipa da la chapitala grischuna uschia sin Zug United, ina dira nusch. Encunter Zug n’ha Piranha Cuira betg fitg bunas regurdientschas. En la qualificaziun ha Piranha numnadamain pers dus dals trais duels encunter l’equipa da la Svizra centrala.
Buna partenza – nauscha fin
Suenter ina buna partenza en il campiunadi cun 13 victorias en ils emprims 14 gieus n’è betg tut ir sco giavischà a la fin da la qualificaziun per Piranha. Dals davos 7 gieus ha l’equipa grischuna stuì magunar 4 terradas. Tuttina vala Piranha Cuira sco il grond favurit en la seria da playoff quartfinal encunter Zug United. La finamira è da cuntanscher il superfinal, ils 30 d’avrigl a Kloten. Sper Piranha Cuira vala oravant tut l’UHC Dietlikon sco in dals gronds favurits sin in titel.
Cuira Unihockey ed Alligator Malans avant in grev pensum
Ina dira seria da quartfinal spetga sin las duas equipas grischunas dals umens. Cuira Unihockey ch’ha terminà la qualificaziun sin il 6avel plaz frunta en il quartfinal sin il Grasshopper Club Zürich ch’astga lantschar quella seria da best of seven a chasa.
Alligator Malans ha terminà la qualificaziun sin il 7avel plaz e frunta en il quartfinal sin il SV Wiler-Ersigen. Er Malans sto cumenzar la seria ordaifer. Wiler-Ersigen è il grond favurit e defensur dal titel. Avant in onn vevan ils Bernais gudagnà il superfinal encunter Malans cun 6:5 e festivà il 10avel titel da campiun svizzer.