text:
Marie Fredriksson è naschida ils 30 da matg 1958 en il sid da la Svezia. Gia durant ses studi da musica è ella stada part da la gruppa «Mamas Barn». Grond success ha ella dentant pir gì cun la gruppa «Roxette» ch'ella ha fundà 1986 ensemen cun Per Gessle. Durant ils onns 80 ed 90 èn els daventads ina da las pli impurtantas gruppas da pop e Marie Fredriksson ina da las pli enconuschentas vuschs da quella generaziun.
Emprim hit – in megahit
«The Look» da lur segund album «Look Sharp!» è per schabetg arrivà en ils Stadis Unids ed ha là gì grond success en ils radios da students. A partir da là ha la chanzun cuntanschì ils emprims plazs en las paradas da hits da blers pajais.
Ulteriurs hits da la gruppa che restan a blers en l'ureglia èn tranter auter «Listen to Your Heart», «It Must Have Been Love» u era «Joyride». En lur carriera han «Roxette» vendì var 75 milliuns portatuns, èn stads quatter giadas sin plaz 1 en l'America en la parada da Billboard ed han gì 19 chanzuns en ils top 40 da la Gronda Britannia. Cun quai èn els la gruppa svedaisa cun il pli grond success suenter ABBA ed han influenzà profundamain la musica da lur temp.
RTR semperverds 16:00


c: text/html

text:
Gnanc in toc da la Boeing è vegnì chattà. Er da las bun 240 persunas manca mintga fastitg.
Teorias davart il sgol MH 370
Tenor experts saja il pli probabel ch'il capitani Zaharie Ahmad haja fatg suicidi. I vegn supponì ch'il capitani haja tramess ses co-pilot ord il cockpit e serrà quel. Plinavant haja el sbassà en cabina, nua ch'ils passagiers eran, la pressiun uschia che tuts èn crudai en il coma.
Ma quai n’è betg la suletta teoria. Sco pussaivel vala era in act da terror u in brischament en l’aviun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per la vart da l'economia è la revisiun da la lescha d'egualitad surproporziunda, birocratica e nunnecessaria.
L'uniun sindicala svizra, SGB beneventa ch'il Cussegl federal vul prender mesiras pli liantas cuntger la discriminaziun da paja. El stoppia dentant smetter da vesair l'egualitad da pajas sco program da bel'aura, uschia la SGB.
Plinavant pretendan pliras organisaziuns da lavurants sancziuns en cas da surpassaments. Sancziuns u chastis n'è dentant betg previs en la revisiun da la lescha.
RR novitads 11:00


text:
Premissa per pudair far uschè autas deducziuns è
- ch’ils geniturs pajan insumma taglia federala directa
- ch’els han fitg auts custs da canorta
A quels geniturs na porti nagut
En Svizra pajan passa 40% da las famiglias nagina taglia federala directa. Ellas na profiteschan pia betg da pli autas deducziuns. I sa tracta er da famiglias da la classa mesauna, sco il quintader electronic da taglia da la Confederaziun mussa. Dus exempels:
- La famiglia da Cuira cun dus uffants: La mamma gudogna 80'000 francs, il bab lavura parzialmain e gudogna 40'000 francs. Ils uffants da 3 onns e 5 onns van trais dis l’emna en canorta. Ils geniturs pon gia oz deducir 10'000 francs dals custs da canorta per mintga uffant. Plinavant pon els deducir 5'000 francs per la terza pitga. Malgrà ina entrada brutta da 120'000 francs l’onn paja questa famiglia gia oz nagina taglia federala directa.
- La mamma da Samedan ch’educhescha persula dus uffants: Ella gudogna 100'000 francs l’onn. Er ella deducescha per mintgin da ses uffants 10'000 francs dals custs per la mamma dal di. Plinavant po era ella trair giu 5'000 francs per la terza pitga. Malgrà ina entrada brutta da 100'000 francs, na paja ella gia oz nagina taglia federala directa e na profitescha betg da pli autas deducziuns.
Per quels geniturs rendi
Duas deducziuns stattan en votaziun e duain vegnir auzadas. La deducziun generala che tuts geniturs pon trair giu – independentamain sch’els lavuran u betg. Ella vegn dauzada dad oz 6'500 francs sin 10'000 francs per uffant.
Geniturs maridads cun dus uffants pon profitar da quest auzament a partir d’ina entrada suttamessa a la taglia dad 80'000 francs, sco l’administraziun federala da taglia (AFT) mussa cun sias cifras aposta publitgadas per la votaziun.
Tar las cifras da l’AFT èsi dentant da resguardar ch’ellas inditgeschan adina sulet las entradas suttamessas a la taglia – e betg las entradas bruttas. Lezzas fissan pli autas.
La deducziun per la tgira dals uffants pon sulet geniturs far che laschan pertgirar ils uffants da terzas persunas durant ch'els van a lavurar. Oz cumporta questa deducziun 10'100 francs. Ella duai vegnir dauzada sin 25'000 francs. Ils geniturs dastgan be trair giu ils custs effectivs per la canorta u per la mamma dal di.
L’AFT ha calculà, tge che la deducziun porta ad ina famiglia cun dus uffants cun ina entrada suttamessa a la taglia da 150'000 francs. Era qua èsi da resguardar che l’entrada brutta da questa famiglia è pli auta.


text:
I sa tracta dal pli grond champ da sondas en la terra aifer il Grischun. En tut datti 73 sondas. Il project sa chatta en ils mauns da l’interpresa indigena «energia alpina».
Sco quai ch'il mainafatschenta Ciril Deplazes declera vegnan mintgamai 4 bischels en ina sonda. L’aua che circulescha prenda giu la chalira da la terra. Ella va giuaden cun 4 grads e vegn ensi cun var 10 grads.
Aua da 50 fin 60 grads
Las sondas vegnan manadas en ina centrala e quella spisgenta lura ils bajetgs, sco per exempel la chasa communala, la halla polivalenta, il bogn Sedrun ubain era privats. Ina pumpa da chalira furnescha l’energia, vul dir l’aua vegn stgaudada sin 50 fin 60 grads.
Regenerar sondas
Impurtant saja dentant er che la chalira vegnia puspè dada enavos a la terra. Ins na possia betg mo trair chalira ord la terra, uschiglio vegniss ella sfradentada, declera Ciril Deplazes.
Per evitar quai vegnan las sondas regeneradas cun ina pumpa da chalira da l’aria. Questa pumpa vegn messa en funcziun cun energia electrica, per part cun energia dad in implant fotovoltaic. Quai succeda alura en ina secunda etappa.
Custs da 3,4 milliuns francs
L’emprima etappa custa ca. 3,4 milliuns francs. L’energia alpina quinta da pudair furnir energia als prims bajetgs l’atun 2017. Venderdis, ils 8.7.2016 datti in di d’infurmaziun davart il project a Sedrun.
RR actualidad 07:00


text:
Tieu da muntogna
Il tieu da muntogna (Pinus mugo), per part er tieu alpin u tieu grisch, è ina spezia da planta dal gener dals tieus (Pinus) or da la famiglia dals Pinaceae. Il tieu da muntogna cumpiglia pliras sutspezias che sa differenzieschan ina da l’autra areguard lur furma.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
Il tieu da muntogna cumpara en almain trais sutspezias ed ulteriuras furmas intermediaras; quellas sa distinguan ina da l’autra surtut areguard lur fisionomia e derasaziun. Tut las trais sutspezias dal tieu da muntogna han il dumber da cromosoms 2n = 24.[1]
Las sutspezias furman bastards: ellas èn pia colliadas ina cun l’autra a moda ibridogena ed i dat in’entira retscha da furmas intermediaras.
Pinus mugo subsp. mugo (zundrin, zunder, tieu per terra)[modifitgar | modifitgar il code]
Questa sutspezia crescha per ordinari en furma da chaglia e cuntanscha autezzas da 1 fin 3 m. Ella è segnada da sia creschientscha torta cun bists e roms ruschnants u ad arvieut. Savens creschan blers zundrins a moda uschè entretschada che la surfatscha ch’els cuvran è quasi nunpenetrabla. Il bist dal zundrin è lung, ma crescha per terra e n’è strusch d’enconuscher.
La derasaziun principala dal tieu per terra furman las Alps, l’Erzgebirge, las Carpatas sco er la part settentriunala da las Apenninas e las muntognas dal Balcan en autezzas tranter 1000 m e 2700 m.
Zundrins creschan surtut en la zona subalpina da muntognas autas oceanicas ed èn socialisads là cun las crestas-cot. Ultra da quai colonisescha la planta lieus mez sitgs, grippus, fitg bletschs, fraids u segnads da moviments da la naiv destructivs. Ils roms elastics dal tieu da muntogna èn adattads perfetgamain a l’auta pressiun da la naiv sco ch’ella sa preschenta l’enviern en zonas autas. Tuttina sco l’ogn verd (draussa) pon tieus per terra schizunt crescher sin spundas nua che sa distatgan lavinas che destrueschan tut las autras spezias da plantas. En posiziuns sumbrivaunas (orientaziun vers nord) vegn il tieu per terra però donnegià fermamain dal bulieu Herpotrichia nigra sche la naiv resta ditg per terra; en quest cas vegn el per il pli remplazzà tras l’ogn verd.
En lieus ch’èn pli adattads per la creschientscha da plantas vegn il zundrin savens stgatschà da plantas pli pretensiusas che pon concurrer meglier en tals lieus (sco p.ex. il fau verd); l’excepziun furman lieus nua che las relaziuns da concurrenza natiralas vegnan influenzadas tras ruissas da selvaschina u tras l’economia d’alp u forestala. Sco bostgaglia da decoraziun vegnan zundrins plantads en curtins; sut tgira da l’uman e protegida da las spezias da concurrenza crescha la planta per ordinari meglier ch’en ses ambient natiral.
Pinus mugo subsp. uncinata (DC.) Domin (tieu da muntogna drizzà u en pe)[modifitgar | modifitgar il code]
Questa sutspezia crescha sco planta e cuntanscha autezzas da fin a 25 meters. D’intgins botanichers vegn ella considerada sco atgna spezia (Pinus uncinata DC.).[2]
Il tieu da muntogna en pe cumpara en las Pireneas, il Massiv Central franzos, il Giura svizzer, las Alps Centralas dal Vest e Centralas sco er en il Wimbachtal (Berchtesgaden). En il Giura colonisescha el stgalims d’autezza tranter 500 e 1700 meters, en il Vallais tranter 900 e 2300 meters. Per part furma il tieu da muntogna monoculturas da vasta dimensiun, en stgalims d’autezza pli bass cumpara el però er ensemen cun plantas sco il laresch, il schember ed il tieu da guaud.
Pinus mugo subsp. rotundata (Link) Janch. & H. Neumayer[modifitgar | modifitgar il code]
Questa sutspezia sa chatta areguard il habitus tranter il zundrin ed il tieu en pe. Tut tenor il lieu da derasaziun sumeglia la planta il zundrin (cun roma per terra u che s’auza levamain e senza bist principal visibel) ubain il tieu en pe (sco planta en pe cun plirs bists che cuntanscha in’autezza da 8–10 meters).
La sutspezia cumpara en las Vogesas, il Guaud Nair, las Prealps, il Guaud Bavarais, la Boemia dal Sid, il Fichtel- ed Erzgebirge sco er en la Lausitz. I sa tracta d’ina planta dal stgalim montan che crescha surtut en autezzas tranter 800 e 1200 meters. En las Alps da l’Allgäu munta ella fin a 1750 m.[3]
Guglias, puschas e sems[modifitgar | modifitgar il code]
Las guglias a piz èn da colur stgir verda, creschan pèr a pèr e cuntanschan lunghezzas da fin a 5 cm. Lur durada da vita munta a 5 fin 10 onns.
Tar il tieu da muntogna cumparan mintgamai tant puschas masculinas sco femininas vi dal medem individi. Il pollen vegn furmà al fund da giuvens chatschs lungs.
Las puschas femininas èn diras ed en furma dad ov e sa sviluppan datiers da la finiziun da giuvens chatschs lungs. Ellas na vegnan strusch pli lungas che 10 mm, èn d’in tun rosa fin cotschen e na creschan strusch fin l’emprim atun. Il segund onn creschan ellas e madiran; alura sorta il sem cun alas. Quest ultim ha ina lunghezza da 4 fin 5 mm. Ils furmasems sesan a moda averta sin carpels en furma da stgaglias, n’èn pia betg serrads en in ovari (quai che furma alura era la caracteristica principala dals gimnosperms envers ils angiosperms).
Las puschas han ina furma simmetrica, cun excepziun dal tieu en pe tar il qual ellas èn asimetricas. Ellas han ina grondezza da 3 fin 7 cm. Èn las puschas avertas, cuntanschan ellas ina ladezza da 2 fin 5 cm. Al temp da fluriziun durant il zercladur e fanadur suonda la madirezza dals sems vers l’october. Il svilup dals fritgs succeda sur in interval da temp da trais onns.
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain dal tieu en pe è dir e sa lascha fender be malamain, vul dir ch’el dispona d’ina buna stabilitad traversala ed è pauc elastic. Il lain cuntegna rascha e derasa er in’odur correspundenta. El sa cumpona d’in cor cotschnent che daventa pli stgir sut l’influenza da la glisch e d’in lain alv d’ina ladezza da 2 fin 4 cm e d’in tun melnent. Ulteriuras caracteristicas èn la surfatscha savunusa e la roma relativamain gronda da colur brin stgira.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain vegn utilisà a moda sumeglianta sco quel dal tieu da guaud. Damai ch’ils bists e la roma na vegnan betg fitg gross, sa lascha il lain tut il pli duvrar per lavurs da turnar e d’entagl, sco er per simplas mobiglias, sco lain da splanar per lavurs internas ed exteriuras e per la construcziun da fanestras. Taglià frestg vegn il lain alv però tgunschamain infectà da miffa.
Da guglias frestgas, pizs da frastgas e da roma vegn gudagnà ieli per products cosmetics (cun agid da la destillaziun a vapur d’aua). L’ieli vegn er vendì en furma pura e po vegnir applitgà exteriuramain ed interiuramain en cas da catars en la via respiratorica. En furma da bogns medicinals vegn l’ieli duvrà en cas da reumatissem (en stadi betg acut).
Spezias cultivadas[modifitgar | modifitgar il code]
- Pinus mugo (tieu da muntogna) – creschientscha bratga, conica, 4–5 m aut, per diever multifar, er sco protecziun cunter la vesida.
- Pinus mugo ‹nanin alpin› – creschientscha conica, cumpacta, plauna, fin 1,5 m aut, per vaschs e pitschens curtins.
- Pinus mugo ‹Carsten› – cumpact, fin 3 m aut e fin 6 m lad, las guglias èn melnas fin verd cleras.
- Pinus mugo ‹Gnom› – diromà fermamain, furma en pe che crescha plaun, fin 3 m aut e fin 2 m lad, las guglias creschan fitg stretg, verd stgir.
- Pinus mugo ‹Henry› – creschientscha fitg nanina e plauna, spess e da furma radunda, fin 40 cm aut e 50 cm lad, fitg pitschna distanza tranter ils singuls roms, crescha be 1 fin 3 cm ad onn, per relaziuns da spazi fitg pitschnas.
- Pinus mugo ‹Humpy› – creschientscha lada, spessa, fin 30 cm aut e 100 cm lad, guglias verd grischas fitg curtas che creschan spess, per pitschnas relaziuns da spazi.
- Pinus mugo ‹Mops› – creschientscha radunda, fin 1,5 m aut, crescha plaun, las guglias èn verd stgiras, adattà per vaschs.
- Pinus mugo ‹Mini Mops› – furma nanina, bassa, fin 50 cm aut e fin 1 m lad, crescha fitg plaun.
- Pinus mugo mughus (zundrin) – crescha main ferm, ma pli lad che Pinus mugo, 2–3 m aut e lad, per cuvrir e sco bassa protecziun cunter la vesida.
- Pinus mugo pumilio (tieu ruschnant) – creschientscha plauna e spessa, ultra da quai lad e bass, fin 80 cm aut e 150 cm lad, per pitschen spazi.
- Pinus mugo ‹Wintergold› – creschientscha bratga, spessa, fin 80 cm aut e 120 cm lad, las guglias èn la stad levamain melnas e l’enviern d’in bel mellen aurà.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ediziun cumplettada. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 94–95.
- ↑ Raab-Straube, E. von (2014): Gymnospermae. En: Euro+Med Plantbase – the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity. Pinus uncinata.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 1, p. 109. IHW-Verlag, Eching bei München, 2001. ISBN 3-930167-50-6.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Johanna Grassmann, Renate Spitzenberger, Susanne Hippeli, Renate Vollmann, Erich F. Elstner: Ätherische Öle aus der Latschenkiefer. Naturwissenschaftliche Rundschau. 55 (3) 2005, p. 127–133.
- Manfred A. Fischer: Exkursionsflora von Österreich. Ulmer, Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-3461-6.
- Ulrich Hecker: Bäume und Sträucher. 2. ed., blv, Minca 2012, ISBN 978-3-8354-0941-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Tieu da muntogna sin floraweb.de
- Tieu da muntogna sin flora-de
- Charta da la derasaziun en Svizra sin infoflora.ch


text:
Differentas famiglias da Brusio e conturns tramettan lur uffants empè da la canorta a Poschiavo, al Nido a Tirano.
Custs decisivs per tgira d’uffants
Las tariffas da las canortas en Svizra vegnan stimadas tenor gudogn. En l’Italia è quai per famiglias «estras» er uschia. Dentant èn las tariffas cumparegliadas cun quellas en Svizra var tschintg giadas pli bassas.
La spierta a Tirano è gronda
A Tirano datti duas differentas sorts dad «Asili». In è dal stadi ed è public, l’auter è ina canorta-scolina privata – «il Giardino d’infanzia». Quel metta pais sin in’educaziun religiusa, siond in’organisaziun che vegn menada da mungias. Ils bun 200 uffants che vegnan tgirads durant tschintg dis l’emna, han tranter 0 e 6 onns.
Differents stils
Entant che las instituziuns talianas mettan surtut pais sin l’educaziun religiusa e linguas (a partir da trais onns vegn cumenzà cun l’instrucziun d’englais), è il contact cun la natira, projects da Montessori ed il svilup natiral da l’uffant la finamira da la canorta a Poschiavo.
Problem per la Valposchiavo
Il fatg che differentas famiglias tramettan lur uffants en Italia a Tirano al Nido, è per la canorta a Poschiavo in problem.
L’organisaziun ed il sforz sajan stads gronds per realisar ina canorta en la val Puschlav, ha declerà Danila Bontadelli, da l’associaziun famigliara, Valposchiavo . Entant avessi er anc plaz per dapli uffants e la purschida pudess tenor dumonda er vegnir engrondida.
RR actualitad 12:00


text:
Instradada è quella visita vegnida da la procura publica. Sco RTR ha observà, han pliras persunas bandunà oz a mezdi il biro communal cun plirs ordinaturs e documents. Ils motivs per quest’acziun n'èn betg enconuschents.
Procedura penala
La procura publica ha confermà oz ad RTR ch’igl è vegnì instradà ina procedura penala encunter il selvicultur dispensà da S-chanf.
Riet Campell, il president communal da la vischnanca da S-chanf n’ha oz betg vulì prender posiziun en chaussa. La vischnanca veglia però communitgar proximamain davart il cas.
Per tadlar curt e cumpact


text:
Portal da la furmaziun professiunala
En il portal da la furmaziun professiunala pon manaschis d'emprendissadi:
- endatar contracts d'emprendissadi,
- inoltrar contracts d'emprendissadi per l'approvaziun,
- inoltrar prolungaziuns da contracts d'emprendissadi,
- inoltrar schliaziuns da contracts d'emprendissadi,
- prender invista da datas da contracts d'emprendissadi ed elavurar talas,
- endatar ed adattar datas davart furmaturas e furmaturs da la professiun,
- inoltrar dumondas per permissiuns da furmaziun,
- modifitgar datas per l'indicatur da las plazzas d'emprendissadi libras (LENA).
Qua vai al portal da la furmaziun professiunala
Administraziun da las utilisadras e dals utilisaders
Support
Numer da telefon: +41 81 257 62 00 (cuntanschibel da glindesdi fin venderdi da las 8.00 – 12.00 e da las 13.30 – 17.00)
E-mail: portalsupport@afb.gr.ch
Tgi dal manaschi duai survegnir in login?
L'administraziun da las datas sin il portal è ina chaussa da confidenza. Correspundentamain èsi impurtant tgi che vegn autorisà d'administrar las datas dal manaschi d'emprendissadi u da las emprendistas e dals emprendists.
Tgi è cumpetenta u cumpetent en Voss manaschi per las lavurs administrativas menziunadas qua survart? Questa persuna dovra in login. Quai na sto pia betg esser la furmatura professiunala u il furmatur professiunal.
Il cumenzament vegn surdà in login per manaschi d'emprendissadi. Utilisadras supplementaras ed utilisaders supplementars pon vegnir registrads pli tard.
Manaschis affiliads
Manaschis d'emprendissadi cun plirs lieus (filialas) han la pussaivladad d'avair access a tut ils manaschis affiliads cun in sulet login. Questa gruppaziun sto vegnir fatga ordavant da l'uffizi per la furmaziun professiunala.
Manaschis d'emprendissadi che vulan duvrar questa funcziun, s'annunzian per plaschair per telefon tar il portal da support sut il numer +41 81 257 62 00 u per e-mail a portalsupport@afb.gr.ch.
Indicatur da las plazzas d'emprendissadi libras (LENA)
Las mutaziuns da las plazzas d'emprendissadi pon vegnir fatgas directamain sin il portal da la furmaziun professiunala. Las adattaziuns vegnan publitgadas il di suenter sin www.cussegliaziun.ch.
Infurmaziuns
Handbuch Berufsbildungsportal (Übersetzung folgt in Kürze)
Handbuch Login und Benutzerverwaltung (Übersetzung folgt in Kürze)


text:
Walter Bachmann
Copyright: SRG SSR
Secretari general SSR
En la direcziun generala schlargiada dapi il 2021 (senza dretg da vuschar), preschent a las sedutas da la direcziun generala dapi il 2011,
naschì il 1963, Svizra
Carriera
Walter Bachmann crescha si a Wil (SG). Il 1989 terminescha el a la HSG Son Gagl il studi sco giurist cun profundaziun en dretg da medias. Il 2002 finescha el al SGMI Management Institut Son Gagl il studi da diplom supplementar sco controller. Dal 1980 fin il 1989 lavura Walter Bachmann sco redactur e producent tar la televisiun locala Wil. Il 1989 va el tar il Schweizer Fernsehen. Là maina el fin il 1994 la partiziun Onuraris e licenzas/sponsuradi. Fin il 1999 è el schef dal stab Ficziun e divertiment e fin il 2005 maina el ils servetschs da program ed è schef dal stab directur da program/servetschs da program. Il davos maina el il center da multimedia ed è responsabel per la commerzialisaziun e per partenadis.
Mandats
Nationale Nachrichtenagentur der Schweiz (Keystone-SDA), Viasuisse AG, commembra dal cussegl d'administraziun en il Cussegl svizzer da la pressa, Swiss Radioplayer GmbH.


text:
I ejams de bilinguism y l Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac
Pra i ejams de bilinguism vëniel valutà la cunescënzes linguistiches aldò dla descrizion de cumpetënza dl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac.
Tlo pudëis udëi la descrizions de cumpetënza dl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac.
Tlo iel na grilia per l'autovalutazion di lingac aldò dl Cheder de referimënt europeich per crì ora l livel d'ejam adatà.
Cun la valutazion cuntemporera dla cunescënzes de doi rujenedes reprejentea l ejam de bilinguism na forma d'ejam unica che ne ie nia da cunfrunté cun n auter ejam.


text:
18-19.09.
Salut e Rengraziament suor Beata
Chest fin de setemèna te la sènta messes de la sera, da les 18:00 en sabeda a Poza e da les 18:30 en domenia a Pera, la comunanza rengrazia e saluda suor Beata, che jirà a Roma per n'autra encèria e la ge dèsc l benvegnù a suor Gabriella e suor Maddalena che les restarà te val al post de suor Beata e de suor Livia, jita demez de jugn.
21.09.
Marcià de S. Matië
N merdi dala 8:00 daduman inant tl zënter de Urtijëi gran marcià tradiziunel.
Atualmënter
Museum Gherdëina, orar da d'autonn
Dai 20 de setëmber inant nchin a mez utober sarà l Museum Gherdëina tla Cësa di Ladins a Urtijëi daviert da lunesc nchin vënderdi dala 10:00-12:30 y 14:00-18:00. Per vijites ora dl orar reguler y vijites menedes pòssen cherdé su l 0471 797554.
Atualmenter
Cors de ginastica
Dai 28 de setember ai 28 de otober te palestra de la scoles mesènes de Ciampedel vegn endrezà n cors de 10 lezions de ginastica doucia da les 18:45 a les 19:45 e n cors de total body G.A.G. e stretching da les 20:00 a les 21:00 ti dis de mèrtesc e jebia. Info e iscrizions a Lucia dant dai 22 de setember al 348 9363505.
Atualmenter
Corsc e Open Day Pentagramma
La Scola de Musega Il Pentagramma à avert la enscinuazions per l'an 2021-22 ai corsc de strument, ciant (lirich, modern o jazz), orghen, aviament a la musega, cor e laboratories per picoi e gregn. Open Day te la senta de Sèn Jan ai 18 de setember. Info al 0462 814469 o su www.scuolapentagramma.it
26.09.
Vijita teatralisèda al Museo de Fascia
En domenia ai 26 de setember vegn endrezà na vijita teatralisèda al Museo Ladin de Fascia dal titol 'Do l vièl del saer–Père Frumenzio vel te dir vèlch' da na idea de David Dorich, test e regia de Ilaria Chiocchetti. Vegn endrezà doi vijites, da les 17:00 e da les 19:00. Prenotazions al 0462 764267.
Chino
Atualmenter
Al chino de Cianacei
Insnet vender ai 17 e sabeda ai 18 de setember da les 21:15 e domenia ai 19 da les 17:00 e da les 21:15 se pel veder »Shang-Chi e la leggenda dei dieci anelli«. Mercol ai 22 da les 21:15 l'é »Come un gatto in tangenziale 2«, jebia ai 23 da les 21.15 l'é »The night house«, sabeda ai 25 da les 17:00 l'é »Space Jam-New Legends« e da les 21:15 »The night house«.
Uni vënderdi
Literakino
Tla
View the embedded image gallery online at:
https://www.lausc.it/manifestazions-y-evenc/17098-manifestazions-atuales#sigProId51cde2cdd1
https://www.lausc.it/manifestazions-y-evenc/17098-manifestazions-atuales#sigProId51cde2cdd1
24.09.
Avatar con Lum Cinema
En vender ai 24 de setember Lum Cinema de Vincent Frattini fèsc veder al chino de Cianacei l film Avatar tel lengaz original coi sotitoi per talian. L film taca ite da les 20:30. Se cogn se prenotèr sul sit www.lumcinema.co.uk.
Cursc
20.09.
Scola de Criatività
Nchin ai 20.09. iel da se scrì ite per i cursc criatifs per sculeies cun ziplé, depënjer, mudelé, dessenië, metui a jì da La Vëta ntan dut l ann de scola de mierculdi domesdì dala 14:00-15:30 per sculeies dla 4. y 5. elementera y dala 16:00-17:30 per chëi dla mesana, tla ex scola elementera a Urtijëi. Nfurmazions y iscrizions: Nëus Jëuni Gherdëina, tel. 0471 799006.
27.09.-03.12.
Curs de tudësch per chëi che scumëncia
For de lunesc dala 8:30-10:30 y de vënderdi dala 8:30-10:00 a Urtijëi tla Cësa de Cultura (cun green pass y mascra). Na cunlaurazion danter i Chemuns de Urtijëi, S. Cristina, Sëlva, la Consulta per l'Integrazion y l Servisc Furmazion Gherdëina. Iscrizions nchin ai 28.09. pra l Servisc Furmazion Gherdëina, tel. 0471 773225, e-mail furmazion.gh@micura.it o cherdan su l 333 7564531.
29.09.-03.12.
Cunversazion de tudësch per chëi che sà bele
For de mierculdi dala 8:30-10:30 y de vënderdi dala 10:15–11:45 a Urtijëi tla Cësa de Cultura (cun green pass y mascra). Na cunlaurazion danter i Chemuns de Urtijëi, S. Cristina, Sëlva, la Consulta per l'Integrazion y l Servisc Furmazion Gherdëina. Iscrizions nchin ai 20.09. pra l Servisc Furmazion Gherdëina, tel. 0471 773225, e-mail furmazion.gh@micura.it o cherdan su l 333 7564531.
5.10.-30.11.
Curs de ladin per chëi che scumëncia
For de merdi dala 18:00-19:30, de ndut 8 iedesc tl Istitut Ladin te Sëlva. L curs vën tenì n presënza, perchël ie l green pass y la mascra d'ublianza. Sun dumanda vëniel nce lascià pro vel'un online. Iscrizions nchin ai 28.09. pra l Servisc Furmazion Gherdëina, tel. 0471 773225, e-mail furmazion.gh@micura.it.
Leteratura
17.09.
La picia iarina dal bun cör
L'Istitut Ladin Micurá de Rü inviëia ala presentaziun dl liber »La picia iarina dal bun cör – Canche dötes les creatöres röia adöm te n cërtl«, incö vëndres ai 17 de setëmber dales 15:00, pro paiun da San Martin. Le liber é metü adöm da Giulia Moling, Simon Emanuel Aichner y Maria Kammerer. Por tó pert ól ester le green pass. Sce al foss bur' tëmp, é la presentaziun te salf dl Istitut Ladin.
Musiga
22.09
»Donauwellenreiter« dui iadi te Südtirol
Le grup cun la ciantarina y musizista Maria Craffonara sará da odëi y ascuté sö en sabeda, ai 18 de setëmber 2021, dales 20:00, tl Stadttheater a Bornech y en mercui, ai 22 de setëmber 2021, da sëra tl Club of Mult a Plawenn sura Mals.
24.09.
I Sons de la Dolomites
En vender ai 24 de setember da les 12:00 aló dal refuge Micheluzzi te Duron conzert del ciantautor Niccolò Fabi, venjidor del 2020 con sia ciantia 'Io sono l'altro' del Pest Amnesty 2020 'Ousc per la libertà'. Se l'é catitemp da les 17.30 al teater Navalge de Moena con prenotazion dant da les 12:30.
Televijion
21.09
Biografies: Virgilio Soraperra de la Zoch le respet por l'ert
Da les 20:50 ca. Virgilio Soraperra de la Zoch é nasciü a Delba tl 1937 y al é mort tl 2015. Al é conesciü dantadöt por sües pitöres sön i mürs dles ciases de Fascia y de atres valades y por avëi ziplé les mascheres da carlascé. Al n'á nia albü na vita saurida, al é nasciü te na familia dër püra y al n'á nia albü le möt da fá la scora d'ert, mo al é impo sté bun da arjunje sü obietifs y al é deventé un di artisc importanc dla valada. Süa bercstot a Gries de Cianacëi é ciamó plëna de sües operes artistiches: chedri, mascheres, scoltöres y altá. N program de Erika Castlunger, camera y tai de Fulvio Pinter de Martin.
22.09
Trail spezial
Da les 20:50 ca. A cura de Margherita Detomas
23.09
Tassìe – Èrc con reijes vives
Da les 20:50 ca. La tradizion la é testamonia de stories, memories e pensieres. La se porta do n gran scrign de cognoscenzes e la va inant tolan sù de neves saeres. Èrc, èrt, ric e rituèi, i passa fora la generazions e, con neva parbuda, i slaria fora la reijes de noscia cultura amò anchecondì. Program de Cinzia Pistoia, a cura de Anna Mazzel
RADIO
LADINIA LIVE: microfons davierc sun atualità y cultura. Da aldí vigni mertesc y mercui da les 13:45 ales 14:00
La trasmiscion »DAI CRËPS DL SELA« ie da audì uni di dala 19:05 ala 19:30 sun la frecuënzes de RAI LADINIA
19.09
Martina Rifesser – suné l'erpa ie sciche julé
Da les 19:05. La ie n'ëila drët
View the embedded image gallery online at:
https://www.lausc.it/manifestazions-y-evenc/17098-manifestazions-atuales#sigProId51cde2cdd1
https://www.lausc.it/manifestazions-y-evenc/17098-manifestazions-atuales#sigProId51cde2cdd1
22.09
Mie Museo – Arpejon per l davegnir
Da les 19:05. Con chest titol è vegnù avert na mostra col zil de ge jir do a la storia del Museo che à sia reijes tel 1981 e na senta neva dal 2001. Vegn metù al luster i toc de maor enteres che la jent à donà o emprestà per ge sporjer n develpai a duc chi che à dat so contribut. Na veièda sun dut de chel che l é stat, che l é e che sarà l Museo Ladin de Fascia, fata de condivijion e confront, aldò del slogan del cedean »mia majon, mia storia, mia parlèda«. Program de Anna Mazzel
23.09
Cuartet leterer: »La Natura esposta« de Erri De Luca
Da les 19:05. L cuartet leterer, program de descuscion sun opres letereres, cun autores y critics de leteratura ladina prejënta l'autor Erri De Luca per rejoner de so liber »La natura esposta«. N program de Rut Bernardi cun Ruth Videsott, Roland Verra e Mateo Taibon, a cura de Anna Mazzel
Iadi, jites
19.09.
Jita te Val
La Cunsulta per l'Integrazion nvieia a na jita te Val cun marënda ora de flucion. La ie nce adateda per pitli y badli. Brigitte Perathoner cunterà dl parch naturel y fajerà de biei juesc! N se urta dala 11:00 te Val sun plaza dai auti o dala 10:48 sun Plaza Nives per chiche vën cun la curiera. Nfurmazions: Servisc Soziel tel. 0471 798015. Da bur' tëmp vën la jita spënta a n dumënia ai 26.09..
26.09.
Jita sun l Pasubio
La Lia da Mont de Gherdëina mët a jì chësta jita, ulache ln furnea a Rovereto y ite per la Vallarsa, va pona do troi nchin ala Bochetta Camiglia ulache n pëia su per la galaries nchin sal Rifugio Papa. Juvier vënien per la Strada degli Eroi nchin al jëuf Pian delle Fugazze.
Da jì saràl n 5 ëura cun 900 m de deslivel. Se nuté su tla butëighes Ciofs Inge, Sport Bruno Riffeser y Sport Malsiner nchin ai 24.09. Cun green pass.
Mostres y Ert
19.09.
»Anima Mundi« èrt pro natura
Fin ai 19 de setember al Museo de èrt contemporana de Ciavaleis se pel veder la operes de l'artist de Gherdena Gregor Prugger e de David Aaron Angeli, Stanislaw Brach, Leonardo Nava, Marco Nones, Giuliano Orsingher e Federico Seppi. La mostra é averta dal mèrtesc a la domenia da les 15:30 a les 19:00.
Atualmenter
N scrign o na fior
Enscin ai 16 de otober aló da la ostaria Rampeèr de Ciampedel l'Istitut e l Museo ladin propon la mostra d'èrt a la reversa, che vegn inaudèda la dì che la vegn serèda.
L'é fora operes de l'artista ladina Veronica Zanoner Piccoliori.
Atualmenter
Mostra de retrac de la Fondazion Unesco
Fin ai 8 de otober te strada Jumela a Pera, vejin al Molin de Pezol, dut l dì se pel veder la mostra de retrac di fotografs sostegnidores de la Fondazion Dolomites Unesco: Alessandra Bello, Alessia Bortolameotti, Alessandro Caon, Moreno Geremetta, Nicolò Miana, Patrick Odorizzi, Franco Oliveri, Anton Sessa, Andreas Tamanini e Georg Tappeiner.
Atualmënter
»The Psychedelic Experience«
Mirko Insam de Urtijëi se dà ju te chësta mostra cun pensieres soc che reverda l scumenciamënt dla cosses, l se multipliché zënza fin tla natura de formes geometriches medemes, ma nce cun la psiche y sustanzes psicoatives. Da udëi tla sala dla Lia Mostra d'Ert a Urtijëi nchin ai 25.09. uni di dala 18:00-22:00.
Atualmënter
»Bienenstich«
N ucajion di 40 ani dl Fotoclub Gherdëina y di 100 ani dla Lia dal'Eves de Gherdëina iel da udëi, tla sala »Luis Trenker« dla Cësa di Cungresc a Urtijëi basite, na mostra de fotografies y de massaria de chëi dal'eves. La mostra ie mo davierta nchin n dumënia ai 19.09. uni di dala 16:00-19:00 y dala 20:30-22:00.
Atualmënter
Transizions, de Gotthard Bonell
Nchin ai 26.09. iel te Tublà da Nives te Sëlva na mostra dl depenjadëur cunesciù Gotthard Bonell de Truden, che ova nce fat la Scola d'Ert a Urtijëi. La tematica de transizion y trasfurmazion fej referimënt ala dumandes filosofiches de nosta ejistënza: »Da ulà unions'a, ulà jons'a?«. Davierta uni di, ora dl lunesc, dala 16:00-19:00, de dumënia nce danmesdì dala 10:00-12:00.
Atualmënter
»Anima Mundi–Arte Pro Natura« cun Gregor Prugger
La mostra tl Museum d'ert cuntemporana a Ciavalëis, ulache l mët ora l artist Gregor Prugger de Urtijëi deberieda cun David Aaron Angeli, Stanislaw Brach, Leonardo Nava, Marco Nones, Giuliano Orsingher y Federico Seppi, ie da udëi nchin ai 19.09. da merdi nchin dumënia, dala 10:00–12:00 y 15:30-19:00.
Atualmënter
Markus Vallazza y Dante
Tla Hofburg a Persenon iel la mostra »Markus Vallazza y Dante. L'opra tla opra«, che ie da udëi nchin ai 07.11. y unirà acumpanieda da plu manifestazions.
Atualmënter
Al
View the embedded image gallery online at:
https://www.lausc.it/manifestazions-y-evenc/17098-manifestazions-atuales#sigProId51cde2cdd1
https://www.lausc.it/manifestazions-y-evenc/17098-manifestazions-atuales#sigProId51cde2cdd1
Tla Ciasa dl Parch Natural a Al Plan él da odëi la mostra »Le monn ne basta nia« cun retrac de Fabian Haspinger da Türesc. Al mostra sö la merscia che la porsona á lascé tla contrada naturala, fajon sö de vigni sort de strotöres ince te munt. Info: 0474 506120.
Atualmënter
»Simbol, podëi, movimënt – Tirol tles chertes storiches«
Tl Museum Ciastel Tirol dlungia Maran él da odëi cina ai 21 de novëmber na mostra che pîta na racoiüda de chertes geografiches storiches. Lapró ince zacotan de esponac de localités ladines, cun chertes cënc d'agn vedles.
Atualmenter
Cedean al Museo Ladin de Fascia
Da sabeda ai 11 de setember l Museo Ladin a Sèn Jan é avert al publich con l'orarie da d'uton: dal mèrtesc a la sabeda da les 15.00 a le 19.00. Da en mèrtesc ai 14 se podarà veder la mostra »Mie Museo. Arpejon per l davegnir« per zelebrèr i 20 egn de la neva senta espositiva de l'Istitut Cultural fascian.
Dotors y Apoteches
Dutor Gherdëina
L dutor de servisc da n sada ai 18.09. dala 8:00 daduman nchin la 8:00 daduman de n lunesc ai 20.09. ie l dutor Simon Kostner de Sëlva, streda Nives 2, tel. 347 2297492.
Doturs Val Badia
Tla fin dl'edema él en sorvisc ti cin' comuns dla Val Badia: ai 18 de setëmber la doturia Margarete Mahlknecht, La Val, tel. 349 0667034 o 0474 523018 y ai 19 de setëmber le dotur Luca Galiazzo, Corvara, tel. 342 5181295.
Apoteca Gherdëina
L'apoteca che ie de servisc ora dl orar ordiner de giaurida, da n vënderdi ai 17.09. nchin n vënderdi ai 24.09. ie chëla de Urtijëi, tel. 0471 796125 (orar de giaurida 8:00-12:00/15:00-19:00).
Apoteches Val Badia
L'apoteca en sorvisc fora dl orar ordinar, dal vëndres ai 17 de setëmber dales 19:00 al vëndres ai 24 de setëmber ales 19:00, é chëra da Corvara, tel. 0471 830237.
Sport
18.09.
Di dla roda
Duman sada saràl l »Sella Ronda Bike Day« da d'autonn y l unirà inò dsarà al trafich la stredes di jëufs ntëur al Sela. Te Sëlva vën l stradon dsarà da Plaza Nives dala 8:30, da Plan permò dala 10:00 inant, nchin la 15:00. Per rejons de segurëza cunsieien de fé la raida contra l'ëura, praticamënter de viers dl jëuf de Sela y inant.
18.09.
Partides dl HC Gherdëina
Duman sada dala 18:30 tl stadio Pranives de Sëlva saràl la partida dl campiunat AHL danter l Hocky Club Gherdëina y l Zell am See.
Setëmber
Arpizeda sportiva
L »AS Gherdëina–Gardenaclimb« fej al savëi che n mët inò man śën de setëmber cun i cursc y i alenamënc. Chi che ëssa ueia de scumencé cun chësc bel sport possa cherdé su l 333 5235675 o l 0471 786181 per giapé nfurmazions plu avisa.
Referac
17.09.
La forza dla craitles
Referat cun la esperta de alimentazion Silke Runggaldier dala 20:30 te cësa de chemun a S. Cristina. Craitles de verzon y ierbes salveres possa unì metudes tla spëisa o te buandes, les ie de utl per l'apoteca de cësa y ie da for incà unides tëutes ca per se curé. L vën cuntà dla sustanzes, dla fazion y co tò ca la craitles desferëntes.
17.09.
Apiterapia, l'eva sciche terapeuta
Ncuei vënderdi dala 20:30 tla Cësa di Cungresc a Urtijëi. La Lia dal'Eves de Gherdëina mët a jì na sëira cun l espert Anton Reitinger, che cun si savëi y si cunsëies pratics sà da dé inant truepa nfurmazions. Pra l'apiterapia vëniel tëut prudoc dl'eves, nce si tuesse, per schivé y varì malaties o desturps.
20.09.
Sëira cun la misciunera Maria Prean
N lunesc dala 20:00 te dlieja de Urtijëi. Cun si bon umor cunterà Maria Prean, mamma Maria, de si vita, de si liam sterch cun Chël Bel Die y de si esperienzes fates tl'Africa. Si maniera de pensé positivamënter y si filosofia de vita ie n bel ejëmpl de coche n possa ti vester a situazions ries tla vita da uni di.
Religion
19.09
Mëssa de comemoraziun de Siur Heinrich Videsott
En domënia ai 19 de setëmber sarál dales 14:30 tla dljijia da La Val na santa mëssa solena de comemoraziun de Siur Heinrich Videsott.
30.09
Pelegrinaje a Steinhaus
L'Uniun dles porsones vëdues y sores dla Val Badia inviëia al pelegrinaje tradizional, en chësc ann a Steinhaus, en jöbia, ai 30.09. An vá cun trëi corieres, la pröma pëia ia a San Ciascian dales 8:00, la secunda a La Val dales 8:30 y la terza a La Pli de Mareo dales 8:30. Dales 11:00 él preodü la santa mëssa a Steinhaus, da misdé marëna y dales 14:00 vijita al museum dles cripeles. Al vëgn damané le green pass. Prenotaziuns anter i 25.09 al 0474 590069.
Temp Liede
18.09.
Festa dla castanies
L sarà nce l »Ludobus« duman sada sun la plaza dai juesc dan la scola elementera de Urtijëi, pra la festa dla castanies metuda a jì dal VKE Gherdëina danter la 14:00 y la 17:00.
25.09.
VKE Festival cun teater
N sada che vën sun Plaza de Chemun de Sëlva. Bele dala 14:30 inant saràl mesun de fé juesc dl VKE-Spielbus. Dala 16:30 saràl da udëi l teater »Le sorellastre di Cenerentola« cun l FEBO teatro de Padova. Ntreda liedia per duc i nteressei danter 4 y 99 ani.
18.09.
Sellaronda Bike Day
La sabeda ai 18 de setëmber vëgn les strades incër le Grup dl Sela resservades ai ziclisć y stlütes ai auti dales 08:30 cina les 15:30. Al ne ó ester degöna iscriziun y al vëgn aconsié da fá la roda tla direziun anti orara.
19.09.
Munt de Boé en festa
La domënia ai 19 de setëmber vëgnel tigní na festa de fin de sajun tl raiun de Boé y Vallon. Dales 9 inant saral musiga dal ví pro les üties che tol pert ala iniziativa y al gnará tenü sö de bun patüc da mangé y da bëre.
19.09.
Nos Ladins
L'iniziativa Nos Ladins se stlüj jö cun l'apuntamënt adöm a Matteo la domënia ai 19.09. Cun ël podaran descurí la tradiziun dl gní de munt cun i tiers da Sciaré cina a Badia. Iscriziuns ti ofizi turistics.
Atualmënter
Saus dl'altonn:
Iniziativa che se desfira tratan le mëis de setëmber tl'Alta Badia. Tratan l'edema pon vijité deplü lüsc da paur por descurí i produc locai y tó pert a na presentaziun te na ütia da munt de n taí cujiné da n cogo da stëres cun n produt local. Por informaziuns: www.altabadia.org.
Sozieles
Atualmenter
Laboratories al Bar Educante
L Bar Educante de la Coprativa sozièla le Rais al Zenter Cotura a Sèn Jan é avert de lunesc, mercol e vender da les 14:00 a les 18:00 e de mercol ence da les 9:00 a les 12:00. De jebia l'é avert dadoman e da les 9:30 a les 12:00 se pel disnèr e tor pèrt a laboratories col legn de la Coprativa sozièla Oltre.
Atualmënter
Val Badia: Bancareles dl mangé
La Bancarela dl Mangé a Badia é daverta vigni jöbia dales 9:30 ales 10:30, tl frabicat dla Ciasa di Pici a San Linert. La Bancarela dl Mangé da Picolin é daverta vigni vëndres dales 9:30 ales 10:30, tl local dlungia la Ciamena dal Guant.
Atualmënter
Contribuc »Cörs dla Val Badia«
Porsones/Families dla Val Badia á la poscibilité da damané do contribuc finanziars por cunc/fatures de bojëgns primars (scialdé, afit, spëises sanitares, de scora, etc.) Le formular por fá domanda ciafon sön www.solidariete.it, an pó ince fá domanda ti ofizi KVW de Badia y Al Plan. Infos: info@solidariete.it


text:
Il sid da l'Italia na cumbatta betg be cunter grondas chaliras mabain era cunter plirs brischaments da guaud. Sin la Sicilia en la regiun Messina e Palermo s'extendan ils brischaments. Era en la regiuna da la Calabria brischan plirs guauds. Sin la Sicilia hai il mument temperaturas da fin a 40 grads.
Dapi venderdi saira cumbattan ils pumpiers las flommas. Il vent chaud scirocco envida adina puspè ellas. En la regiun da Messina sin la Sicilia han las autoritads stuì evacuar ina chasa d'attempads e tozzels d'ulteriuras chasas. Pliras vatgas èn morts en las flommas. In vent chaud envidia adina puspè ils fieus.
- A Palermo è in guaud da pinias en flommas. Aviuns gidan da stizzar il fieu.
- En la regiun da la Calabria han ins annunzià plirs fieus. Trais famiglias han stuì bandunar lur abitaziuns pervia dal fieu.
RR novitads 11:00


text:
Ils chantuns Friburg, Neuchâtel, Turgovia e Basilea-Citad vulevan duvrar il sistem da La Posta per pussibilitar a lur burgais en l'exteriur da pudair sa participar a las elecziuns federalas da quest october. Quai croda ussa en l'aua. Sco quai che l'agentura da novitads SDA scriva, èn ils responsabels da Friburg e Neuchâtel gia en contact cun La Posta Svizra. La Turgovia e Basilea-Citad sajan anc vid ponderar lur proxims pass.
Quant autas che las pretensiuns per indemnisaziuns èn, na vuleva nagin tradir. Fatg è dentant ch'il chantun Friburg ha investì ils ultims trais onns prest in mez milliun francs en e-voting.
«No comment» da La Posta
La Posta Svizra sezza na vul il mument betg prender posiziun en connex cun eventualas indemnisaziuns. Ins saja dentant en stretg contact cun ils chantuns pertutgads, hai num.
Avant diesch dis ha gia il chantun Genevra sistì ses sistem dad e-voting, uschia ch'i na dat il mument en l'entira Svizra nagina pussaivladad pli da votar a moda electronica.
RR novitads 18:00


text:
Cler, giugaders da hockey dattan pli gugent gieus che trenar. La pausa haja dentant era sias avantatgs, manegia il defensur dal HCD Claude-Curdin Paschoud. I saja impurtant da puspè vegnir buna furma. Ils davos quatter gieus avant la pausa olimpica ha Tavau numnadamain pers. Tranter auter era il final da la cuppa Svizra encunter Rapperswil da la Swiss League – e quai gist cun 2:7.
Nus lain chattar nossa furma durant questa lunga pausa.
Quatter giugaders mancan dentant al HCD durant la pausa olimpica. Andres Ambühl, Enzo Corvi e Félicien Du Bois èn en acziun cun la Svizra a Pyeongchang. E Broc Little è sin il glatsch per ils Stadis Unids da l’America.
Tenor l'attatgader Marc Wieser èsi perquai grev da trenar chaussas specificas. «Sche quatter dals megliers giugaders mancan èsi grev da trenar il powerplay u il boxplay». Dentant han giugaders pli giuvens la pussaivladad da trenar durant questas emnas cun l’emprima equipa dal HCD. Quai saja bun per els ed els possian era gia sa disar vi dal tempo pli aut.
La finamira è da puspè vegnir en furma enfin fin favrer. Suenter la pausa olimpica stattan anc trais gieus da qualificaziun sin il program e lura cumenzan gia ils playoffs.
RR actualitad 11:00


text:
Brebbia
Brebbia (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 3 254 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,3 km² e 'na densità de 517 ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond de sira del Lagh Maggior, e 'l confina coi comun de Besózz, Ispra, Malzess, Travedone Monaa e cunt quel piemontes de Belgiraa (provincia de Verbania).
Oltra al center comunal, Brebbia la gh'ha vari frazion: Bòzza de Lagh, Brebbia de Sora, Cassina Cucô, Cà Pian, Giggerima, Giardinett, La Gesoeula, Ronchee, Ronch, Usellera, Villagg Euròpa.
Brebbia l'è stada 'l center de voeuna di piev de l'arcidiòcesi de Milan.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Brebbia l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cirrostrato
On cirrostrato (in latin cirrostratus, scurtàa con Cs) a l’è ‘na nivola de l'istèssa natura di cirri, ma fada su d’on vèll continuv, trasparent, che ‘l quatta del tutt o in part el ciél.
El sò spessór è molto limitàa e ‘l sò color a l’è de nòrma biancaster; di vòlt a l’è possibil vedènn ‘na trama fibrósa. In del caso che ‘l spessor el sia ridòtt a ‘n vèll e la quattadura la sia spantegada in tutt el ciél visìbel, el cirrostrato el risulta difficil de vèss distint, de già che l’indebolìss domà el color azzur del ciel in del cors del dì o el fa vegnì el ciel lattós de nòtt. In quèll caso chì se pò anca parlà de vèll. El cirrostrato el ciapa di color cangiant che vann del giald al ross, a l’alba e on poo prima e l’istèss al calà del sol.
El cirrostrato l’è fàa su de cristaj de giazz ad on'altèzza comprésa tra 6000 e 12000 m. A l’è despèss compagnàa di alter nivol stratiform compagn di altostrati ai latitudin de mèzz e di nembostrati e i strati de bassa altèzza.
La formazion d’on cirrostrato la pò succed per condensa e de lì adrée cristallizzion del vapor che ‘l vegn di strat giò de bass de l’atmosfera oppùr de l’estension progressiva di cirri ‘me ‘l Cirrus fibratus in condizion de vent debol; in quèst caso chì la formazión del cirrostrato a l’è caosada d’on front che ‘l ven innanz. Al cirrostrato a ghe associada nissuna precipitazion.
Speci[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quèll gener de nivola chì la gh’hà domà dò speci, scrivùd chichinscì con de fianch la soa abbreviadura:
- Cirrostratus fibratus (Cs fib)
- Cirrostratus nebulosus (Cs neb)
Varietaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cirrostratus duplicatus (Cs du)
- Cirrostratus undulatus (Cs un)
Despèss el cirrostrato a l’è compagnàa, in presenza del Sol o de la Luna, de on serc e, pussée rarament, de fenòmen òttich associàa a cheeschì.
Galleria d'immagin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Salvatore Abate, Lezioni di meteorologia generale, 2, Napoli, Liguori editore, 1986. 978-88-08-07315-0
- (EN) Cloud Atlas → Cirrus. URL consultato in data 15 agosto 2014. (archiviato dall'url originale in data 3 novembre 2013)
- Brian Choo, Enciclopedia della Terra per ragazzi, Milano, Areagroup, 2008.


text:
James Cook
James Cook (Marton, Yorkshire, 27 de utùer del 1728 – Hawaii, 14 de febrér del 1779) l'è stat 'n esploradùr, navigadùr e cartògrafo britànich.
Cook l'è stat el prim a cartografà l'ìzola de Tèra Nöa, prìma de 'mbarcàs per i sò tré viàs endèl Océano Pacìfich coi quài el g'ha realizàt e prìm contàto europeèo co le còste de l'Australia e le ìzole Hawaii e pò a la prìma circumnavigasiù uficiàla de la Nöa Zelànda.
Cook el s'è 'mbarcàt endèla marìna mercantìl quan che l'ìa amò 'n s•cèt e 'l sè aruolàt endèl Marìna Militàr Ingléza (Royal Navy) 'ndèl 1755. El g'ha partecipàt a le operasiù de la Guèra dei Sèt Agn, e piö tàrde, el g'ìha ambiàt a esplorà e a cartografà l'entràda al fiöm San Lorèns ai tép de l'asédio de Quebec. Chèsto g'ha pirmitìt al generàl Wolfe de mèter en òpera l'atàco a sorpréza famùs a le Pianüre de Abraham, e g'ha sintìt car a Cook per tirà sö de lü l'atensiù de l'Amiragliàt e de la Società Real. Chèsto l'è sücidìt endèn momènt crüciàl tat per la sò cariéra come per la pulìtica de espansiù ingléza envèrs i teretóre de là del mar, e 'l g'ha significàt la sò nòmina, endèl 1766, a comandant de l'HM Bark Endeavour per el prim dei sò tré viàs endèl Pacifich.
Cook el g'ha cartografàt divèrse regiù e 'l g'ha registràt l'ezistènsa de divèrse ìzole e linee de còsta sö càrte europèe per la prima ólta. Chèsti rezültàcc i pöl véser mitìcc en cönt a 'na cumbinasiù de art marinarèsca, en gran talét per l'esplorasiù e per la cartografìa, coràgio endèl nà a esplorà pòscc periculùs per confermà i facc (per ezèmpe l'è riàt divèrse ólte 'nfìna al Cìrcol Polàr Antàrtich e 'l g'ha circumnavigàt la Gran Bariéra Coralìna), la braüra a guidà i sò òm en situasiù difìcii, e coràgio tat per la grandèsa de le sò esplorasiù, tat per la olontà de nà pò a de là de le istrusiù che gh'ìa dat l'Amiragliàt.
Cook l'è mórt a le ìzole Hawaii en ocaziù de 'na batàia co le popolasiù locài rndèl córs del sò tèrs viàs endèl Pacìfich, endèl 1779.
I prim agn de vìta[Modifega | modifica 'l sorgent]
James Cook l'è nasìt endèna famìa mìa tat sciùra, sò pàder (che 'l se ciamàa pò a lü James Cook), de urìgin scoséza, l'ìa 'n masér empiegàt endèna faturìa e sò màder la se ciamàa Grace e l'ìa ingléza. L'è nasìt a Marton endèl North Yorkshire, citadìna che al dé d'encö l'è tacàda 'nsèma a Middlesbrough. L'è stat batezàt endèla céza del paés (St Cuthberts Marton), e 'l sò nòm l'è segnàt endèl regìster dei batès. La famìa alùra la cöntàa zamò sich fiöi (i spus Cook i ghe n'harà nöf), e la s'ìa stabilìda a la faturìa Airey Holme à Great Ayton. El padrù de sò pàder el g'ha finansiàt la formasiù del zùen James a le scöle primàrie. A l'età de 13 agn, el g'ha ambiàt a laurà con sò pàder a la gestiù de la faturìa[1].
Endèl 1745, a 17 agn, Cook l'è stat aprendìsta endèna mercerìa de Staithes, en paés de pescadùr. Segont la legènda, Cook el g'ha sintìt per la prìma ólta el riciàm del mar a ardà föra dela finèstra del magazì. Endèl gir de 'n an e mès, William Sanderson, el padrù de la mercerìa, el s'è cunvincìt che Cook l'ìa mìa taiàt per el comèrcio e 'l l'ha minàt al pórt de Whitby endóche l'è stat prezentàt a John e Henry Walker, du quàcher che comerciàa carbù e padrù de divèrsi batèi. Cook l'è stat engagiàt come aprendìsta de la marìna mercantìl endèla sò compagnìa. El pasarà isé quach agn a fà la spöla 'ntra el Tyne e Londra. Entàt però, el stüdiàa l'algebra, la trigonometrìa, la navigasiù e l'astronomìa.
A la fì dei tré agn de aprendistàt, Cook el g'ha lauràt sö dei batèi comerciài endèl mar Baltich. L'è stat crisìt de gràdo bastànsa 'n frèsa, e 'ndèl 1755, gh'è stat prupunìt de comandà 'l batèl Friendship. El decidarà 'nvéce de aruolàs endèla marìna reàl ingléza (la Royal Navy). La Gran Bretagna a chèl tép là l'ìa dré a preparàs per la Guèra dei Set Agn e Cook el pensàa che la sò cariéra la sarès progradìda piö 'n frèsa endèla marìna militàr che nó 'n chèla comerciàl. Chèsto 'l comportàa però de ìga de ricumincià del bas de la gerarchìa e difàti l'è come marinér sèmpe che l'è saltàt sö la HMS Eagle, ai ùrdegn del Capitàno Hugh Palliser. El vegnarà prumuvìt en póch tép al gràdo de Master's Mate. Endèl 1757, dòpo de du agn pasàcc endèla Navy, el g'ha pasàt l'ezàm de perìsia che 'l ghe pirmitìa de püdì ciapà 'n mà 'l comàndo de 'na 'mbarcasiù de la flòta reàl[2].
Endèl cors de la Guèra dei Sèt Agn, James Cook el g'ha partecipàt al asédio de la cità de Québec prìma de la batàia de le Pianüre de Abraham endèl 1759. El g'ha dimustràt en chèsta ocaziù en talét sigür per la topografìa e la cartografìa: difàti el gh'ìa cartografàt 'na gran part de la 'mbocadüra del fiöm San Lorèns, e chèsto 'l g'ha pirmitìt al generàl James Wolfe da minà l'atàco decizìf a le Pianüre de Abraham. Quach agn dòpo 'l g'ha stabilìt le càrte de la còsta de Tèra Nöa, e del pasàgio a Nord-Ovest (1763 – 1764), la còsta meridiunàla 'ntra la penìzola de Burin e Cap Ray (1765 – 1764), e pò amò la còsta ocidentàla en 1767. Endèi sich agn pasàcc a Tèra Nöa el g'ha mitìt zó le prìme cartes percìze sö scàla grànda de le còste de l'ìzola.
El prim viàs (1768-1771)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl 1766, la Royal Society la l'ha 'ncargàt de fà 'n viàs endèl Océano Pacìfich per püdì oservà Venere pasà deànti al Sul e per nà a sercà le pröe de l'ezistènsa de 'n cuntinènt ciamàt "Terra Australis" che sèrte lüminàre del tép i pensàa che duzìes ezìster.
L'è salpàt endèl 1768 sö la naf HMS Endeavour, (en brigantì a tré àlber, che stà a l'urìgin del nòm che ai nòst dé gh'è stat dat al Space Shuttle Endeavour) e ai 13 de bril del 1769, dòpo ìga pasàt Capo Horn, l'è riat a Tahiti, endóche 'l g'ha fat fà sö 'n furtì e 'n oservatóre en previziù de l'evènt astronòmech che 'l gh'ìa ùrden de oservà.
L’oservasiù l'ìa dirigìda del Charles Green, asistènt del Nevil Maskelyne, astrònomo reàl, e la gh'ìa l'obietìf principal de catà sö de le mizürasiù che g'harès pirmitìt de determinà con piö tàta preciziù la distànsa che gh'è 'ntra Vènere e 'l Sul. 'Na ólta cunusìda chèsta distànsa, el sarès stat pusìbol calculà la distànsa pò a dei óter pianéti, sö la bàze de le òrbite de ognü. Però le tré mizürasiù rileàde le variàa 'n tòch de piö del màrzen de erùr che se pensàa. Quan che l'è stàda de comparà chèsti dati con chèi rileàcc endèl stès momènt endèi óter pòscc del mónt, el rizültàt l'è mìa stat isé precìs de chèl che se speràa.
'Na ólta portàt a fì l'encàrch de le oservasiù, James Cook el g'ha dirvìt la büsta co le istrüsiù per la segónda part del sò viàs: chercher le pröe de l'ezistènsa de la "Terra Australis", el corespondènt meridiunàl ipotétich de l'Euràzia. La Royal Society, e suratöt l'Alexander Dalrymple, l'ìa cunvìnta de la sò ezistènsa e la gh'ìa töte le intensiù de fà che la bandiéra de Regn Ünit la svintulàes prìma de ògna ótra. Per chèsta rizù, s'ìa pensàt de doprà 'na 'mbarcasiù che, per le sò dimensiù, la res•ciàa mìa de fà nàser dei sospècc, e a 'na misiù scentìfica come copertüra. Cook però 'l dübitàa che 'n cuntinènt con chèle caraterìstiche lé l'izistìes.
Aidiàt de 'n tahitià de nòm Tupaia che 'l cunusìa bé la geografia locala, l'è riàt enfìna a la Nöa Zelanda. L'ìa 'l segónt Europeo (dòpo del Abel Tasman endèl 1642) a mitìga pè. Cook el n'ha desegnàt le còste condèna preciziù ecesiunàla per chèl tép là, föra che per en pér de erùr: la penìzola de Banks che lü 'l gh'ìa töt fò per 'n ìzola e l'ìzola de Stewart che lü 'l pensàa tacàda a l'ìzola del Sud e 'nvéce l'è destacàda. El scopresarà 'nvéce 'l strèt che sepàra l'Izola del Nord de chèla del Sud, che Tasman el gh'ìa mìa scuprìt e che 'l ciaparà 'l nòm Strèt de Cook en sò unùr.
A chèsto pónt Cook el ciaparà diresiù òvest, per sercà de rià a la tèra de Van Diemen (al dé d'encö ciamàda Tasmania), che l'ìa stàda avistàda per la prìma ólta del Tasman, per rià a capì semài che la fàa part o nò del lezendàre cuntinènt austràl. Gh'è tocàt però tègner 'na róta piö setentriunàla per vìa dei vèncc fòrti che 'l g'ha 'ncuntràt. Quan che a la fì i è riàcc a troà tèra, Cook el ghe darà nòm Pónta Hicks, dezà che 'l prima 'ntraidìla l'è stat Leuit Hicks. Cook el pensàa che la püdìes véser la Tèra de Van Diemen, ma 'nvéce l'ìa la costa sudorientàla de l'Australia, e isé i è stacc i prim europèi cunusìcc a troà la còsta orientàl de l'Australia.
De lé Cook el g'ha ciapàt diresù nord sènsa mai pèrder de vìsta la còsta per cartografàla e dàga 'n nòm ai pòscc che ghe sömeàa piö significatìf. Dopo de 'na setemàna o póch de piö, la spedisiù la s'è 'mbüzàda dét endèn fiòrdo lónch ma póch profónt. Dòpo ìga sbatìt zó l'àncora denàcc de 'na pónta bàsa con deànti dele düne de sàbia — pòst che al dé d'encö 'l pórta 'l nòm de Kurnell, a 'na vintìna de chilòmetri a sud de Sydney — el Cook e i sò òm i sbàrca per la prìma ólta 'n Austràlia: l'è 'l 29 de bril del 1770.
Cook el repartarà e 'l ciaparà amò la diresiù nòrt, sèmper co la còsta a vìsta. Ai 11 de zögn l’Endeavour, endèl pasà per la Gran Bariéra Coralìna, l'è restàt danegiàt 'n maniéra bastànsa séria. La spedisiù la g'ha duzìt fermàs per sèt setemàne sö la spiàgia (encö endèl cümü de Cooktown) per mèter a pòst i dagn. Joseph Banks, Herman Spöring e Daniel Solander i 'na prufitarà per catà sö 'n bèl pó de campiù de la flora locàla, per lùr completamènt descunusìda.
Quan che 'l viàs l'è riprindìt l'Endeavour el riarà a la fì a pasà per el pónt piö setentriunàl del Capo York, e dòpo 'l se metarà per el strèt de Torres, 'ntra l'Australia e la Papua Nöa Guinèa. A sté pónt del viàs el Cook el gh'ìa gnemò pirdìt gne 'n òm per el scorbùto, malatìa tìpica a chèi tép là per i òm che stàa 'n mar per isé tat tép. Difàti 'l Cook, sö 'na recomandasiù de la Royal Society püblicàda 'ndèl 1747, el gh'ìa fat adotà ai sò òm 'n alimentasiù a bàze de cràuti e agrùmi. Se saìa alùra che 'l scorbùto l'ìa cauzàt de 'na alimentasiù poch variàda ma 'l ligàm co la carènsa de vitamìana C l'ìa gnemò stat scuprìt. Per éser riàt a mantègner en bùna salùte i i sò òm, a Cook endèl 1776 ghe egnarà consegnàt la medàia Copley.
El streersamènt del strèt de Torres el darà la pröa finàl che l'Australia e la Nöa Guinèa i éra mìa tacàde 'nsèma. Dòpo tré setemàne de sòsta a Savu, l'Endeavour el partarà per Batavia (al dé d'encö Giakarta), la capitàl de le Indie orientàle olandéze, per fà 'n quach riparasiù. Batavia l'ìa famùza come 'n pòst empestàt de la malària e prim de ambià 'l viàs de ritórno, 'ndèl 1771, divèrsi òm del equipàgio i s'ìa malàcc e i éra mórcc. 'Ntra chèsti ghe sarà 'l Tahitià Tupaia, el botànich Herman Spöring, l'astrònomo Charles Green e l'ilüstradùr Sydney Parkinson.
L'Endeavour la 'mbocarà 'l canàl de la Mànega ai 12 de zögn del 1771.
La püblicasiù dei diàre de la spedisiù la ghe darà al Cook 'na gran popolarità 'ndèla comunità dei scensiàcc.
El segónt viàs (1772–1775)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pasàt póch tép dòpo che l'ìa turnàt del sò prim viàs, el Cook l'è stat pasàt de gràdo e 'l g'ha ciapàt chèl de Comandànt (en inglés: Master and Commander) e pò l'è stat encargàt, sèmper de la Royal Society, de turnà a nà a sercà la "Terra Australis". Col sò prim viàs el gh'ìa zabèla demostràt, co la circumnavigasiù de la Nöa Zelanda, che l'ìa mìa tacàda a nesöna màsa cuntinetàla e co 'l laurà de cartografìa che 'l gh'ìa fat el gh'ìa ach demostràt che l'Australia la gh'ìa la dimensiù de 'n continènt. Dalrymple, col sostègn apò a de divèrsi óter mèmber de la Society, i éra östès cunvìnti che gh'ìa de ésega 'n cuntinènt amò piö grant e che 'l gh'ìa de troàs amò piö a sud.
En chèsto viàs, Cook l'ìa 'l comandànt de la naf HMS Resolution, e Tobias Furneaux el comandàa la HMS Adventure. La spedisiù la g'ha circumnavigàt la tèra a 'na latitùdine sud bèla àlta, 'nfìna a sorpasà (la prìma ólta per en òm) el cìrcol polàr antàrtich: ai 17 de zenér del 1773, l'è riàt a tocà i 71º 10' sud. En chèsta spedisiù 'l g'ha scuprìt Georgia del Sud e le ìzole Sandwich del Sud.
Endèle nèbie de l'Antàrtich, le dò 'mbarcasiù le s'è pirdìde de ìsta. Furneaux 'l g'ha dicidìt isé de puntà sö la Nöa Zelànda, endóche 'l g'ha pirdìt quach vergü dei sò òm endèna batàia cùtra i Maòri, e dòpo 'l g'ha ciapàt la róta per la Gran Bretàgna. Cook envéce l'è nat en nacc a esplorà i mar de l'Antàrtich. L'è pasàt arènt al cuntinènt ma la spedisiù l'è mai riàda a avistàl. Riàcc a 'n sèrto pónt el Cook el g'ha duzìt turnà 'nvèrs de le latitüdegn piü bàse, 'nvers Tahiti, per fà rifurnimènt de pruìste.
Dòpo la sòsta a Tahiti Cook el tùrna a ciapà la róta del sud co la sperànsa de troà a la fì 'l cuntinènt mìtich, ma amò 'na ólta sènsa riàga.
El percórs del ritórno el la minarà a le ìzole Tonga, a l'ìzola de Pàsqua, a l'ìzola Norfolk, endèla Nöa Caledònia e a le Nöe Ébridi. El sò rapórt el permetarà de esclùder 'na ólta per töte l'ezistènsa de la "Terra Australis" isé come che i se la figüràa i scensiàcc de chèl tép là.
A la cuncluziù del sò segónt viàs, Cook l'è stat pasàt amò 'na ólta de gràdo e l'è stat fat capitàno de vascèl (el tèrmen giöst en inglés l'è: "captain") a la Royal Society la g'ha izibìt 'na pinsiù onorària come uficiàl del Greenwich Hospital. La stèsa Società Reàl la la ametarà come mèmber e la la premiarà co la Medàia Copley. Pò a la Càmera dei Lord la la unurarà col tìtol de piö grant navigadùr de töta Euròpa.
Ma lü 'l püdìa mìa stàga delóns del mar, e 'l g'ha ambiàt prèst a preparà 'l sò tèrs viàs, l'öltem. El progèt el prividìa de troò 'l pasàgio a Nord-Ovest. De l'Océano Pacìfich, el g'harès navigàt en diresiù Est co l'intensiù de rià a sbüzà fò amò 'ndèl Océano Atlàntich, e al stès momènt 'n ótra 'mbarcasiù la ghe sarès nìda 'ncùtra per el stès percórs ma 'n diresiù contrària.
El tèrs viàs (1776-1779)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per el sò öltem viàs el Cook el comandàa tùrna la HMS Resolution e al sò fiànch gh'ìa el capitàno Charles Clerke che 'l comandàa la HMS Discovery. La rizù uficiàl del viàs l'ìa de riportà a la sò cà el tahitià Omai, embarcàt endèla segónda spedisiù quach agn prìma. Le dò 'mbarcasiù le g'ha esploràt per prìme le ìzole Kerguelen endóche le g'ha sbatìt zó l'àncora el dé de Nedàl del 1776, pò le g'ha fat scal en Nöa Zelànda.
'Na ólta lasàt zó Omai a Tahiti, Cook el fà róta 'nvèrs el Nord, el scoprés a la igìlia del Nedàl del 'an dòpo (1777) l'ìzola de Christmas e 'l deènta el prim òm Europèo a mèter pè sö le ìzole Hawaii endèl 1778.
Piö tàrde 'l s'è spostàt envèrs la còsta ucidentàl del cuntinènt nord-americà, e 'l g'ha discriìt endèl sò diàre le tribù indiàne de l'ìzola Vancouver, de le còste de l'Alaska, de le ìzole Aleutìne e de le dò spónde del strèt de Béring.
Dòpo de divèrsi tentatìf, el strèt de Béring el s'è mustràt empusìbil de streersà per vìa del giàs che gh'ìa amò a 'ndèl més de óst.
El magù che 'l gh'ìa per mìa püdì rià a fà chèl che 'l gh'ìa 'ndèl có e fórse apò a per el fastìde che ghe dàa 'n distürbo al stòmech che gh'ìa saltàt fò, Cook el g'ha cuminciàt a dà sègn de 'n comportamènt difìcil de comprènder: en dé l'è riàt a sercà de ubligà i sò òm a maià la càrne dei trichéchi, ma chèsti i s'è rifüdàcc.
La spedisiù l'è riturnàda a le Hawaii l'àn dòpo e dòpo de òt setemàne pasàde a esplorà l'arcipélago, Cook e i sò òm i g'ha dicidìt de sbarcà a Kealakekua Bay se chèla che al dé d'encö l'è ciamàda la Big Island (ìzola grànda) 'ndóche i se fermarà per en més.
La spedisiù de Cook la g'ha de éser riàda a le ìzole Hawaii quan che le popolasiù locài i éra dré a festegià la stagiù ciamàda Makahiki consacràda a Lono 'l sò dìo de la pàce. Se pènsa che 'n pó per el momènt en che i éra capetàcc lé, en pó fórse apò a per el percórs che i gh'ìa fat (i gh'ìa fat en gir entréch töt entùren a l'ìzola e chèsto el se 'nsomèaa a 'na seremónia che i locài stès i fà 'n unùr al sò dìo), i Hawaià i g'ha tratàt el Cook compàgn che se 'l födès stat 'na persunificasiù del dio Lono e i g'ha tratàt lü e i sò òm con töte le atensiù e le gentilèse.
Dòpo de 'na sòsta de 'n més, le dò naf del Cook le g'ha turnàt a ciapà 'l mar per 'nà 'n nacc col viàs, ma dòpo póch 'na avarìa a giü dei àlber de la HMS Resolution la g'ha ubligàt la spedisiù a turnà 'n dré per riparà 'l dan. I ciaparà isé la deciziù de turnà amò sö la Big Island dàto che i éra stacc tratàcc bé dei abitàncc. L'acogliènsa chèsta ólta però la sarà mìa isé bùna come poch tép prìma, fórse apò a perchè la stagiù dedicàda al dio Lono l'ìa finìda e idìs a turnà 'ndré el Cook (asimilàt al Lono) g'ha de ésega someàt ai Hawaià 'na sórt de türbamènt de l'ùrden natüràl.
Ai 14 de febrér del 1779 al Cook gh'è nit a mancà giöna de le sò scialùpe; per fàsela dà 'n dré, 'l Cook el g'ha pensàt, come che 'l gh'ìa zabèla fat divèrse ótre ólte en ocaziù sìmii, de ciapà 'n ostàgio en quach locài per dòpo molài quan che la scialùpa la vignìa portàda 'ndré. I Britànich i gh'ìa pensàt de ciapà 'l càpo de l'ìzola, el Kalaniopu'u, ma a 'n sèrto pónt gh'è s·ciopàt fò 'na béga coi abitàncc che i g'ha atacàcc co le lànce e co le préde. Gh'è partìt a 'n quach tir de s·ciòp ma ai òm de Cook ghe tocàt ritiràs de töta frésa 'nvèrs la spiàgia. Endèla baraónda el Cook l'è stat culpìt al có e l'è burlàt zó 'n tèra. I Hawaià i gh'è ulàcc adòs, i l'ha 'mpinìt de pète e de scortelàde 'nfìna a copàl e pò i g'ha portàt vià 'l sò còrp[3]. La tradisiù Hawaiàna la cönta che l'è stat copàt del càpo ciamàt Kalanimanokahoowaha[4]
Sö quàla che la sàpe stàda la fì del sò corp gh'è de le ipòtezi che le pàrla apò de canibalìsmo, l'è piö fàcil però che 'l sàpe stat tratàt compàgn che i locài i éra üs tratà le personalità per le quàle i gh'ìa 'n sentimènt de reverènsa e timùr (del rèst póch més prìma l'ìa stat töt fò per la presunificasiù de 'na divinità), cioè se pènsa che 'l sàpe stat ödàt de le bödèle, cüzìt per püdì destacà piö facilmènt la càrne e i òs snetàcc bé e conservàcc ad üzo de 'na relìquia. I sò òmm i riarà a fas dà 'ndré dei locài 'na quach rèscc per püdì dàga 'na sepultüra formàl endèl mar[5].
El sarà 'l Charles Clerke, comandànt de la HMS Discovery a ciapà 'n mà la situasiù e a comandà la spedisiù per la cuntinuasiù del viàs. El prufitarà de l'ospitalità de 'n pórt rùso de la Kamciàtka per pröà amò 'na ólta a troà la stràda per pasà 'l strèt de Bering, ma sènsa fürtüna. Quan che pò a Clerke el mör de tìzi 'ndèl més de óst del 1779 el sarà el luogotenènt John Gore a ciapà 'l comàndo e a guidà la spedisiù per el rèst del viàs. Endèl més de dezèmber i diàre de bórdo i è stacc cunfiscàcc al scal de Macao e Canton per vìa de la guèra de 'ndependènsa dei Stati Ünìcc. Gore però 'l riarà scundìn 'na còpia. La HMS Resolution e la HMS Discovery le riarà 'n Gran Bretagna ai 4 de utùer del 1780. El rapórt de Cook el sarà completàt del capitàno James King.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Pàgina XIII (Intrudusiù: Life of James Cook) The Voyages of Captain James Cook, James Cook (co contributi de William Smith), Oxford University, 1842
- ↑ G. Williams (2002)
- ↑ V. Collingridge (2003) page 410 et seq. Obsession and Betrayal
- ↑ Sheldon Dibble (1909). History of the Sandwich Islands. Honolulu: Thomas George Thrum. p. 61
- ↑ V. Collingridge (2003) page 413 Obsession and Betrayal


text:
L'um era sin via en direcziun Tumain ed è collidà cun la paraid da vart dretga dal portal vest. Quai communitgescha la polizia chantunala. Il salvament da via da Flem è stada en acziun cun 14 persunas. L'automobilist da 73 onns n'è betg sa blessà. Sco motiv per la collisiun ha el inditgà a la polizia, ch'el saja vegnì giu dal vial pervi d'ina occupaziun durant charrar.
Ulteriur Grischun Trin: Auto collidescha cun il portal dal tunnel
La mesemna suentermezdi è in automobilist charrà cun ses auto en il portal vest dal tunnel da Trin.
CDM / Hugo Schär


text:
Marie Curie
Maria Salomea Skłodowska, cunusìda piö de spés col sò nòm de spuzàda Marie Curie (Varsàvia, 7 de noèmber del 1867 – Passy, 4 de löi del 1934), l'è stàda 'na chìmica e fìzica polàca, natüralizàda franséza. Endèl 1903 la g'ha insìt el prémio Nobel per la fìzica (ensèma al sò spus Pierre Curie e a Antoine Henri Becquerel) e, 'ndel 1911, del prémio Nobel per la chìmica per i sò stüde söl radio.
Le urìgign[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nasìda a Varsavia, fiöla de Wladyslaw Skłodowski (1832-1902) e de Bronislawa Boguska (1834-1879); en Polonia, la g'ha ambiàt i sò stüde ensèma col sò bubà, de autodidàta, e pò l'è nàda 'n nacc a Varsavia e piö tàrde a l'Università de la Sorbóna de Parigi. La s'è laureàda en chìmica e fìzica. Maria l'è stàda la prìma fómna a 'nsegnà 'ndèla università parigìna, 'ndóche la g'ha apò cunusìt en óter docènt, Pierre Curie, col qual i se spuzarà.
Le scopèrte[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dòpo che Antoine Henri Becquerel el gh'ìa scuprìt che le làstre fotogràfiche che 'l gh'ìa mitìt en bànda 'nsèma al solfàt de potàsio-uranile i éra restàde 'mpresiunàde, e che 'l gh'ìa capìt che l'impresionamènt l'ìa stat cauzàt del uranio cuntignìt endèl solfàt, Maria Skłodowska la g'ha ambiàt a mizürà la radiasiù de l'urànio per mès de la piezoeletricità, scuprìda del sò spus Pierre, en colaborasiù col sò fredèl Jacques. L'è stàda Maria Skłodowska a propunì la paròla radioatività per indicà la proprietà de l'uranio de emèter radiasiù. La dimustrarà apò che la prezènsa de chèsta radioatività apò a 'nden óter elemènt: el torio. Ensèma col sò spus Pierre i g'ha troàt che a fà mizürasiù söi campiù de pechblenda col fì de rafinàla, saltàa fò che sèrte campiù i emitìa piö tàta radioatività che nó se i éres facc de urànio pür, e chèsto vülìa dì che 'ndèla pechblenda gh'ìa dét dele quantità mìnime (mìa rilevàbii de le anàlizi chìmiche normài) de elemèncc amò piö radioatìf del urànio. El pas dòpo l'è stat chèl de ezaminà tonelàde de pechblenda (de le miniére de Joachimstal en Cecoslovàchia). Endèl 1898, difàti i spus Curie i riarà a izolà 'na quantità picinìna de pólver négra che gh'ìa 'na radioatività presapóch 400 vólte piö àlta de chèla de l'urànio. Chèsta pólver l'ìa custitüìda de 'n elemènt chìmich nöf che gh'ìa dele caraterìstiche che se 'nsomeàa a chèle del telùrio e che 'l vegnarà ciamàt polonio, en unùr al paés endóche l'ìa nasìda la Maria, la Polonia. Nàndo 'n nac co l'investigasiù i g'ha scuprìt amò che 'l polònio 'l püdìa mìa giustificà dei leèi isé alcc de radioatività come chèi che i gh'ìa troàt, e alùra, sèmper endèl 1898, i troarà amò 'n óter elemènt, condèna radioatività amò piö àlta de chèla del polonio, e proprietà chìmiche che se 'nsomeàa piötòst a chèle del bario. L'elemènt nöf el vegnarà ciamàt ràdio per vìa de la sò radioatività isé fòrte. El rendicönt de chèsti stüde l'è deentàt, endèl 1903, la tézi de duturàt de la Maria Sklodowska.
I premi Nobel[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ensèma col sò spus e con Antoine Henri Becquerel, Maria Sklodowska-Curie la g'ha ciapàt — prìma fómna endèla stória — el prémio Nobel per la fìzica endèl 1903:
Òt agn dòpo, endèl 1911, la g'ha turnàt a ciapà 'l prémio Nobel, staólta per la chìmica.


text:
Dapi l’emprim da schaner 2015 ha la vischnanca da Bravuogn in nov contract per la furniziun da zinslas per l’implant da chalur a distanza. Sco la suprastanza ha infurmà a la radunanza communala è il pretsch per las zinslas sa reduci levet e la qualitad da las zinslas è meglierà. Cun il nov contract ademplescha la vischnanca la pretensiun da la regenza Grischuna da far in nov contract cun il furnitur.
La cumissiun da gestiun da Bravuogn aveva pretendi ch’il chantun laschia examinar sche l’auzament dal pretsch per zinslas è stà giustifitgà. Il chantun ha engaschà sin custs da la vischnanca l’advocat Thomas NIevergelt per laschar far l’examinaziun. El è vegnì tar la conclusiun ch’i fiss previs in auzament dal pretsch per las zinslas, na dentant betg l’autezza da quest auzament. Uschia avess la vischnanca gì da contractar in nov contract. Ultra da quai avess l’adattaziun dal pretsch per las zinslas duvrà la lubientscha dal chantun ed era l’infurmaziun da la suprastanza a la radunanza communala saja stada insuffizienta.


text:
Ins na dastga strusch dir – dunnas dirigentas eran fitg, fitg stgarsas qua tar nus. Oz èn ellas anc adina en la minoritad. En ina seria emprova l'Artg musical da s'avischinar al tema «La dunna Rumantscha en la musica»; la dunna sco dirigenta, interpreta u solista, sco cumponista u poeta (furnitura da texts per cumposiziuns). L'emprima part da questa seria è deditgada a la dunna dirigenta a festas da chant e musica en il Grischun. Nossas festas districtualas da chant e musica dals decennis passads, mussan qua in maletg trist e monoton. Surtut tar las musicas era la quota da dirigentas pli che magra ed ils davos decennis n'hai strusch dà in augment. Tar noss chors vesa quel svilup ora in zic meglier. L'Artg musical ha cumpareglià las emprimas festas registradas da RTR (entschatta dals onns 1980) cun las davosas (2014-17). (Artg 14-03-2021 – La dunna dirigenta, 2. part).
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Lur stil è innovativ e tradiziunal. In stil grischun, sco cusseglier guvernativ Martin Jäger numna el a la vernissascha da l'exposiziun speziala. Ins haja vulì mussar ch'ins construescha en Grischun auter che a Turitg u a Basilea.
Ils trais impressaris ed architects, surtut il pli giuven dad els han influenzà la cultura da construcziun e la cuntrada grischuna da 1850 fin 1950. Surtut en Engiadina èn lur construcziuns prominentas.
Tschients fabricats
Ils trais Nicolaus Hartmann's han construì hotels, chasas da scola e d'abitar, staziuns, stabiliments da sport, baselgias e museums. Uschia èn tranter auter ils hotels Kulm e la Margna a San Murezzan, Castell a Zuoz u il Waldhaus a Vulpera or da lur pennas. La halla da chavaltgar e la chasa da scola a San Murezzan han els construì, ed era il museum engiadinais ed il museum Segantini. In dals pli enconuschents fabricats è l'edifizi d'administraziun da la Viafier Retica a Cuira.
Exposiziun sin basa d'in cudesch
Kristiana Hartmann è l'abiadia dal pli giuven dals trais architects Nicolaus Hartmann. Durant plirs onns ha ella retschertgà ses perdavants. Resultat è in cudesch che metta en relaziun las lavurs dals architects cun il temp da lur construcziun.
Uschia è l'introducziun dal turissem en Grischun stada la basa per la lavur dals Hartmann's e grazia al turissem han els pudì far part da quest spert da pionier che regnava quels onns. Il temp principal da ses perdavants saja stà da 1896 fin 1914, uschia Kristiana Hartmann.
L'exposiziun en il Museum Engiadinais a San Murezzan dura anc enfin ils 20 d'october 2019.
RR actualitad 17:00


text:
L'IOC aveva acceptà ina delegaziun russa da 271 atlets. Quai èn radund 70% dals atlets russ. 100 sportistas e sportists ha l'IOC sclaus. Il Tribunal internaziunal dal sport CAS ha perencunter decis che 3 sportists russ ch’èn gia vegnids punids pervi da doping pon far part: La campiunessa mundiala en nudar, Julia Jefimova, ils rembladers Anastassija Karabelschtschikowa ed Ivan Podschiwalow. Il CAS ha approvà lur recurs. Els eran gia vegnids sentenziads pli baud pervi da doping, han dentant expià il chasti.
RR novitads 06:00


text:
Belinda Bencic cuntanscha la segunda runda dal turnier da WTA a Charleston en ils Stadis Unids. En gnanc in'ura ha la Svizra battì la qualificanta australiana Destanee Aiwa cun 6:3 e 6:0. En la segunda runda dat Bencic cunter l’Americana Allie Kiick.
Vögele vinavant a Monterrey
Stefanie Vögele ha gudagnà l'emprim gieu al turnier a Monterrey en il Mexico. L'Argoviana da 29 onns ha gudagnà cunter la Rumena Ana Bogdan en dus sets cun 7:6 e 6:2. En l'otgavel final frunta Vögele sin la Slovaca Magdalena Rybarikova.
06:00+


text:
Suenter ina preschentaziun detagliada dals fatgs vegn la regenza grischuna a la conclusiun che:
- la procedura da vendita saja stada correcta
- la vischnanca po decider sezza davart il pretsch da vendita da la terma
Uschia che la regenza na possia betg dar suatientscha al recurs da surveglianza e n'intervegnia perquai betg tar la vischnanca, ha ditg la presidenta da regenza, Barbara Janom Steiner.
Il chantun haja en mintga cas prendì serius las rinfatschas gravantas durant sa fatschentar cun il recurs da surveglianza. Cunquai ch'i na saja però betg stà pussaivel da dumandar perditgas u d'avair invista en autras actas, na saja quai betg stà pussaivel da giuditgar il cas ord vista penala.
Per che las rinfatschas da corrupziun possian però vegnir scleridas definitivamian, ha la regenza inoltrà denunzia penala cunter nunenconuschent, quai sin cussegliaziun da Mark Pieth, l'expert dal dretg penal e d'anticorrupziun. Las actas èn ussa tar la procura publica grischuna.
Il recurs e las renfatschas
Quest recurs era vegnì fatg il 2015 d'in abitant da Val per laschar sclerir las circumstanzas da la vendita da la Therme. Rinfatschà ha el tranter auter il pretsch da vendita memia bass e che l’interpresa 7132 SA da Stoffel na sto betg pajar il tschains d’aua. La rinfatscha principala da la regenza grischuna davart la vendita è ina decleraziun d'intenziun tranter l'investider Remo Stoffel ed il cussegl d'administraziun da la terma da lura. Quel aveva concedì a Stoffel in dretg da tractativas exclusiv e suttascrit in'obligaziun d'indemnisaziun (500'000 francs) sch'i na vegniss tar ina vendita.
Il cussegl d'administraziun saja stà pront da sa liar vid Stoffel anc avant ch'ins enconuscheva sia offerta da cumpra, ha declerà Pieth. E quai mettia en discussiun dumondas.
Ils indizis existents
Problematic è para er stà la politica d'infurmaziun dal cussegl d'aministraziun: Cura ch'ina segunda offerta da cumpra - cun la cuminanza d'interess enturn l'architect Peter Zumthor - è vegnida sin maisa, n'ha quella betg survegnì ina invista cumplexa en las actas da fatschenta, sco avant Stoffel.
Qua chattais ina cronica da Val Son Pieder e da Remo Stoffel.
RR novitads 12:00


text:
La cumissiun d’economia dal Cussegl naziunal va uss tuttina d’accord ch’ils purs survegnan damain daners l’onn che vegn. Uschia duajan star a disposiziun per ils onns 2018 fin 2021 subvenziuns per 13,56 milliardas francs. Quai èn 232 milliuns francs damain che fin uss. Quai communitgeschan ils servetschs parlamentars.
Il Cussegl federal vuleva spargnar anc dapli ed aveva budgetà respargns da 514 milliuns francs. Quai aveva il Cussegl naziunal sin proposta da la cumissiun refusà.
Uss para questa reducziun da 232 milliuns francs, ch’è vegnida decidida dal Cussegl dals chantuns, a vegnir introducida sco cumpromiss. Dals meds finanzials èn 11,250 milliardas francs previs per pajaments directs. Producziun e vendita duain vegnir promovids cun 1,747 milliardas francs. 563 milliuns francs èn reservads per meglieraziuns da basa e mesiras socialas.
RR novitads 14:00


text:
En ils centers d’asil da fin qua saja quai mintga 10avla persuna. Sco il pledader dal secretariat statal da migraziun, Martin Reichlin ha ditg, saja quai probabel ina da las consequenzas da l’infurmaziun pli transparenta e pli svelta en il nov sistem.
Tgi che sa da l'entschatta ch'el ha schlettas chartas, svanescha pli gugent che da spetgar.
Ch’ils requirents d’asil svaneschian, na sajan dentant betg in problem, ha ditg Fredy Fässler, directur da polizia dal Son Gagl. I dettia ferms indizis che las persunas che svaneschian, bandunian per gronda part la Svizra.
Sch'il pievel di gie ils 5 da zercladur a la nova lescha d'asil vegn il proceder d'asil a funcziunar en l'avegnir en l'entira Svizra uschia sco en il center che vegn testà actualmain a Turitg.
RR novitads 07:00


text:
La Svizra e l’Italia han fatg ensemen ina razzia cunter l’organisaziun da la mafia da la Calabria N’drangheta. Quai ha communitgà la Procura publica federala. Radund 700 policists sajan stads en acziun. 75 persunas sajan vegnidas arrestadas, da quai 74 en l'Italia ed ina en Svizra. La polizia haja perquirì chasadas en ils chantuns Argovia, Soloturn, Zug e Tessin. L'arrestaziun en Svizra saja succedida en l'Argovia. La polizia haja tranter auter confiscà armas, muniziun e daners bluts.
Las persunas arrestadas derivan da la regiun Lamezia Terme e da la provinza Vibo Valentia. Ellas han para traffitgà cun drogas, lavà daners e commess ulteriurs delicts. Las autoritads discurran en quest connex da criminalitad organisada. Tenor la Polizia federala è l’operaziun anc en acziun. L’agentura da novitads Ansa rapporta da rauba confiscada d’ina valur da bunamain 170 milliuns euros.


text:
Nursas vegnan tegnidas per vender la charn e per cultivar la cuntrada. Pli baud vegnivan las nursas tegnidas era pervia da la launa. La launa è sco la laina, ina fibra natirala che crescha suenter, in material durabel. La nursa sto vegnir tundida duas giadas ad onn. Antruras vegniva la launa preziada, avant 10 onns vegniva ella bittada davent ed oz vegn questa fibra natirala scuverta danovamain. Cunzunt launa fina da la nursa Merino ha grond success e vegn duvrada per vestgadira. Quai ha era influenzà la relaziun cun la launa da la nursa da muntogna. En l’emissiun Cuntrasts visita Susanna Fanzun persunas che han tschertgà vias novas per far insatge cun la launa da nursas da muntogna, per che quella na vegni betg bittada davent.
Susanna Fanzun
Cuntrasts (RTR)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Sinistra (politega)
La sinistra a l'è l'insemma di idej politich de tipo socialista e socialdemocratich e oppost al liberalism e a la destra politega. A bon cunt in di democrazij liberai d'incoeu la manzina la reppresenta la part progressista de la politega, senza vorè cambià el sistema politich, cosa tipica de la sinistra primordiala o estrema.
El nomm el deriva de l'Assemblea Costituent dopo de la revoluzion francesa, indova i giacobitt, che voreven traformà el Stat in Republica, settaven a manzina.


text:
La dretgira ha declerà el culpant en tut ils puncts d'accusa. Sper la sentenzia a praschun ha la dretgira er sentenzià el ad in chasti da 180 taxas per di a 50 francs ed in chasti supplementar da 700 francs.
Il favrer 2016 ha il fan da l'FC Son Gagl bittà durant il gieu da bal en il stadion a Lucerna pliras petardas sin la plazza da ballape. In aspectatur era vegnì blessà grevamain. A l'aspectatur sto l'um pajar 12'000 francs reparaziun. Igl è l'emprima giada ch'il Tribunal penal federal a Bellinzona ha tractà in tal cas da violenza da hooligan.
RR novitads 14:00


text:
«Nus avain udì in sajet ed in vaider ch’è rut», ha il gardist american ditg a l’emettur da televisiun franzos BFMTV. «Jau hai guardà enavos ed hai vis co in um è vegnì viaden cun ina Kalaschnikow enta maun.»
Nus avain pitgà uschè ditg ad el sin la testa, fin ch’el è stà senza schientscha.
Els sajan alura stads a granugl e cura che l’um saja vegni sper els ora sa bittà sin l’um. «Mes ami è vegnì blessà cun in cuntè ed jau hai tschiffà la buis», di el. «Nus avain pitgà uschè ditg ad el sin la testa fin ch’el è stà senza schientscha.»
Er auters gidan
Er auters passagiers han gidà ils dus schuldads. Tranter quels in ami dals schuldads, in student american, ed in Brit da 62 onns che era vegnì vitiers. Avant ch’els hajan pitgà l’attatgader senza schientscha, haja quel be pli clamà «Dà a mai puspè mia buis, dà a mai puspè mia buis», uschia il student american.
Snega in motiv terroristic
Il schuldà american blessà cun il cuntè sco era in passagier ch’è vegnì blessà d’in sajet na sajan betg en privel da vita. La polizia ha arrestà l’attentader supponì a la staziun Arras en il nord da la Frantscha. El era entrà en il tren a Brüssel. La raschun daco ch'el ha sajettà enturn en il tren da Thalys n’è anc adina betg clera. Tenor indicaziuns da la polizia snega el dentant in motiv terroristic.
Ils umens han pli probabel evità in drama orribel.
Obama ed Hollande engrazian
Il president franzos, François Hollande, vul s’inscuntrar cun ils passagiers ch’han mess a ferm l’attentader. El haja telefonà la sonda l’avantmezdi cun in Franzos e plirs Americans ed engrazia per lur curaschi extraordinari, ha ditg il minister da l’intern Bernard Cazeneuve. Hollande vegnia a beneventar els ils proxims dis en ses sez uffizial per exprimer l’engraziament da la Frantscha.
Gia avant aveva il president dals Stadis Unids, Barack Obama, engrazià als schuldads per lur intervenziun curaschusa.
Polizia patrugliescha
Il mument patruglieschan policists en ils trens rapids. Er sin ils perruns a Brüssel, nua che l’attentader è entrà en il tren, è la polizia vi da patrugliar. Las autoritads franzosas e belgias han instradà las retschertgas. Ellas vulan er eruir sche quest'attatga è stada in act terroristic.
Era la procura publica da Paris che s'occupa dal cumbat cunter il terrorissem prenda part a las retschertgas. Il primminister da la Belgia ha convocà ina sesida dal Cussegl da segirezza naziunal.
RR novtidas 06:00/12:00/18:00
L'attentader probabel
Tenor ils investigaders sa tracti d’in um da 26 onns, oriund dal Maroc, che viveva per part en Spagna. Il servetsch secret da la Spagna haja valità el sco islamist radical ed alarmà las autoritads franzosas. Sco quai ch’i para è el stà avant l’attentat en la Siria.


text:
Da l'augment da chapital da 4,3 milliuns francs hajan ils Schlatters finanzià la plipart cun 4 milliuns francs, scriva la Laudinella SA. L'augment da chapital duai gidar a finanziar il project da radund 15 milliuns francs per engrondir e sanar l'hotel Laudinella. Previs è da renovar numerusas chombras e da construir 22 chombras novas. I dat ina nova entrada principala ed ina nova lobby.
Ulteriurs daners per realisar il project vegnan d'in consorzi da la Banca chantunala Grischuna, la Societad svizra per credits da hotel SGH e dal chantun Grischun.
Laudinella SA
La Laudinella SA è la purtadra dal hotel Laudinella cun tschintg ustarias, duas bars e maina a fittanza il hotel Reine Victoria sco Garni da quatter stailas. Il hotel Laudinella è il pli grond hotel da l'entir onn en l'Engiadina e dat durant la stagiun lavur a fin 200 persunas.
RTR novitads 11:00


text:
Sarès
Sarès (prununciàt [saˈrɛs] en bresà, e [haˈrɛh] o [heˈrɛh] endèi dialècc de la Val Trompia; en Italià Sarezzo) – l'è 'n cümü de 13 553 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) abitàncc dèla pruvìncia de Brèsa.
El se tróa endèla bàsa Val Trompia, a 13 km a Nort de la cità. Sarès el ciàpa dét pò a le frasiù de Crocevìa, Zanà, Put de Zanà e Nòboi. El teretóre del cümü l'è streersàt de Nort a Sud de la Mèla e a Est e a Ovest el rìa 'nfina söle crèste de mut che le delìmita la bàsa àl.
El paés de Sarès l'è nit sö pròpe a la bóca de giöna dèle ài laterài dèla Val Trompia, ciamàda Al de Sarès e streersàda dèla Redócla. Endèl 1850, de chèsto trut, che zà 'ndèi sécoi prìma 'l gh'éra fat en mòcc de dagn, gh'è nit zó 'na piéna che la g'ha proocàt 'na aluviù dizatrùza con ànche 'n pér de mórcc.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Oter progècc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ils parlamentaris elegids da nov en il Cussegl naziunal e dals chantuns èn plitost pronts d'inditgar lur entradas che quels dal parlament «vegl». Da 79 cussegliers novs, han 44 declerà lur entradas envers la plattafurma da transparenza «lobbywach.ch». Quai sajan 55,7%.
La differenza tranter las fracziuns saja dentant frappanta. Dals 23 novs parlamentaris dals Verds, han tuts auter che dus declerà lur entradas, quai correspunda a radund 91%. Sin plazza dus suonda la Partida socialdemocratica cun 54%. Dals verd-liberals e la fracziun da mez, èsi la mesadad che han stgaffì transparenza. Tar la PLD èsi radund 30%.
Sin l'ultima plazza è tenor l'organisaziun la Partida populara svizra. Nagin dals 11 novs parlamentaris han inditgà da tge mandats tar federaziuns, organisaziuns u interpresas che lur entradas vegnan.


text:
Enclave
L' Enclave, in Geugrafìa, a l'è un teritòri cl'è dëintar cumpletamëint in d'un ätar. Par esempi, d'm cumoin Itaglian in d'una pruvinza, e ch'i fann part d'un äta.
In d'al mònd a ghè trì Stät indipendëint, ch'i enn enclave:
- Al Lesotho, tutalmëint dëintar al Süd Africa,
- San Marein, tutalmëint dëintar a l'Itaglia,
- La Sitê dal Vaticân, tutalmëint dëintar a l'Itaglia, precisamëint al la sitä ad Ruma
- In Brasil a gh'è quätar cmoin enclave, e i'enn: Arroio do Padre, Águas de São Pedro, Ladário e Portelândia


text:
Tenor l'enquista schessan 17% segiramain Gea e 43% plitost Gea a la cunvegna. 15% refusassan segiramain ella e 20% schessan plitost Na.
Il resultat è stà per mai ina surpraisa.
Urs Bieri è stà surprais dal resultat da l'enquista che GfS Berna ha manà tras per incumbensa da l'associaziun Interpharma, l'uniun da las firmas farmaceuticas. La gronda maioritad dals dumandads na midass il pli gugent nagut vi dal sistem bilateral actual, ha declerà Bieri. Che tuttina 60% dals dumandads approvassan la cunvegna da basa haja da far cun la tema che firmas svizras pudessan avair in dischavantatg sin il martgà.
RR novitads 12:00


text:
Las chargias da fain rivaivan tras piertan aint ill'era. L'iral es plü ot co la quarta. II fain gniva svöda gio da las duos varts da l'iral illas quartas. Cur cha'I fain staiva pü ot co l'iral gnivan las masellanas (ils pons) trattas cun üna schirella sün charpenna ed il fain bütta sül toc. II tabla spordschaiva lö avuonda per tuot il fain. Aint illa quarta a dretta sun exposts urdegns agriculs co chi gnivan dovrats fin la mita da l'ultim tschientiner. Sül fuond da l'iral gniva scoss mincha utuon il gran. II muglin aint illa quarta schnestra es gnü integre cun drizzar aint il museum. EI renda attent sün l'importanza da la cultivaziun dal gran. Da la quarta as poja verer la transmissiun da la forza tras ün rouda daintada da lain chi faiva ir la moula.
Plaz 66B
7550 Scuol
Tel.: +41 779 438 36 64
(Herr Peter Langenegger)
info@museumscuol.ch
Öffnungszeiten:
Dienstag bis Freitag und Sonntag
von 1600 bis 1800 Uhr
22. Juni bis 22. Oktober
Eintrittspreise:
Erwachsene: 7.00 CHF
Erw. m. Gästekarte: 4.00 CHF
Kinder bis 16 Jahren: 3.00 CHF
Kinder unter 7 Jahren: Gratis
Gruppen: 4.00 CHF pro Person, eine Begleitperson gratis
Auskunft und Museumsführungen:
Jeden Montag Nachmittag: 1430 Uhr, ganzjährig
Erwachsene: 25.00 CHF
Erw. m. Gästekarte: 15.00 CHF
Kinder: 5.00 CHF
Treffpunkt: Schulhaus Quadras, Scuol
Anmeldung jeweils bis Montag 1100 Uhr bei der Gästeinformation Scuol
Tel.: +41 81 861 88 00