text:
Le Coteau
Le Coteau l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Perreux, del circondàre (arrondissement) de Roanne| e del dipartimènt de l'Loira|.
El g'ha 'na popolasiù de 6 871 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4,89 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 265 méter a 'na altèsa màsima de 317 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Le Coteau l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
{{Dipartiment de Loira|}}


c: text/html

text:
Grupp del carbòni
I elemeent del grupp del carbòni a inn quii del grupp 14 (püssee giüüst sa sa cunsidera i nòmm IUPAC) in de la taula periòdica:
Chii elemeent chí g'ann 4 eletrún in del sò livèll energétich püssee de föra, e g'ann la tendénza a mètii insèma cunt i ólter àtum; de menemàn ca l'àtum al vègn gròss, la crèss la tendénza de pèert i eletrún.
Del grupp, dumè ul carbòni a l'è bun de furmà aniún (C4-); ul silíci e ul germàni, tütt e dü mèzz-metàj, a fúrmenn jún pusitíff (catiún (Si4+ e Ge4+); ul stàgn e ul piuump a inn metàj e da ültimm l'unünquàdi a l'è un elemeent sintétich, radiuatiif.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
07 12
Ol dé 7 de dezèmber l'è 'l 341 ( 342 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 25 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de dezèmber al è ul dí da pòost 341 ( 342 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 25 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sett da Dicémbar/Dicembru (Ticinées)
- (gjuntée ul Vòost!)
Avenimeent[mudìfica 'l sorgènt]
- 1941 - Pearl Harbor (Oahu, illes Hawaii, EUA): l'aviazziun e la flota Gjapunese i bumbarda chesta basa navala di Statt Ünii, la qual cosa la pròvuca que cheest paees al vaga deent a la Segunda Guera Mundiala (bataja da Pearl Harbor).
- 2004 - Milan: cun la representazziun d'Europa riconosciuta, d'Antonio Salieri, dirigida par Riccardo Muti, ul teàtar La Scala al rederviss le porte dapress una remudelazziun miliunària ch'a l'a cumportaa düü agn e mezz d'övre dirigide par l'architett Svízzer Mario Botta.
- 2004 - l'Afganistan: Hamid Karzai al töö pussessiun cuma presideent dal paees.
Nassimeent[mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[mudìfica 'l sorgènt]
Feest e cumemurazziun[mudìfica 'l sorgènt]
- Ul patronn da Milan: Sant Ambröös
- Festa Lucala da Vacarisses a la comarca dal Vallès Occidental (Catalunya)


text:
Curesciàna
Curesciàna (Correzzana in Italian e Milanes) al è un cumün da la Pruvincia da Munza e Brianza cun 2 941 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,5 km² e ona densità de 1 176 ab./km².
L'è tacaa ai comün de Besana, Casanööf (LC), Triügg, Lesm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curesciàna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Point Break - Punto di rottura
Point Break - Punto di rottura (Punt ad śbrag) 'l è 'n film 'd asiòṅ dal 1991 dla Kathryn Bigelow prudót par James Cameron.
Al film 'l è custâ vint-quàtar migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò 'd utànta-tri.
Sunt
Na banda ad quàtar rapinadōr da tri an la fà di cólp in dal banchi ad Los Angeles e i al faṅ miténd-'s adòs al mascri ad quàtar vèć presidènt americàṅ, Ronald Reagan, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon e Jimmy Carter. L'FBI la gh'è adòs ma la n è minga bòna ad capìr chi sìan dabòṅ.
'L ambisióś agìnt Johnny Utah (Keanu Reeves), péna diplumâ c'n i vōt più élt, insém a 'l ex veteràṅ dal Vietnam Angelo Pappas (Gary Busey) i gh'ànan da ciapàr-i. Angelo, faghénd far di anàliśi a dla tèra e dla sàbia che lōr i aṅ stramnâ sénsa vlér durànt i cólp, al créd ch'i sìan di surfìsta ch'i śgrànfgn'n i bèsi 'd Istâ par pagàr-as di viàś in tut al mónd 'd Invèran par tgnir a drē a 'l spòrt ch'a gh piàś tant. Johnny 'l è 'd acòrd sèg e al decìd ad misćiàr-'s a qvéi ch'i faṅ al surf da 'l sò bandi.
Al pulisiòt al cgnós acsè Bodhisattva, dit Bodhi (Patrick Swayze), òṅ di più braṿ. La sò ex muróśa, la Tyler (Lori Petty), la 'l ciàma "pascadōr" parchè 'l è sèmp'r a drē a pascàr l'ónda parfèta.


text:
DO (nòta müsegala)
Ul Do l è una nòta müsegala indala scara diatònica dal Do, che l è l'ünica scara magiuur che la gh'a mia i diesis e i bemòll.
Ul nom che l gh'eva una völta l eva Ut indala nutazziúna druvava da Guido d'Arezzo; chel nom chi al vegn druvaa ancamò adèss in Francia. Ul nom dal dì d'incöö al vegn atribüii a Giovanni Battista Doni ch'al eva introdüü indal XVII sécul; ul nóm nöuv, püssee duulz e cantabil, l s'á prupagaa in pressa in tüta Europa.
Indala nutazziúna che la sa dröva indi paees da lengua inglesa e tudesca, ul Do l vegn segnaa cun la létra C. La resún l è che prima dal Guido d'Arezzo, la nutazziúna che la sa druvava l eva alfabetica e la létra "c" la curispundeva al "Do" da incöö. L'alzada d'ingegn dal d'Arezzo la gh'á vüü dii cunsegueenz süla manéra da druvá i nom cumpòst da dó o tri létar par ciamá i nóot müsegal. Quísti in druvaa da Guido d'Arezzo e sa pódan facilmént argüí dai prim dó o tri caratér dai vèrs da un salma dedicaa a san Giuánn dal Fraa Lungubaart Paolo Diacono, che l vegniva cantaa cun l'intunazziun dala scara müsegala:
- ut queant laxis
- resonare fibris
- mira gestorum
- famuli tuorum
- solve polluti
- labii reatum
- Sancte Iohannes (par ul Si).
- labii reatum
- solve polluti
- famuli tuorum
- mira gestorum
- resonare fibris
La manera da dí Do da mézz la deségna ul Do che l curespuunt al tast da mézz indüna tastadura de un pian-fòrt a 88 tast, upüür Do3 (li adré a 261.6 hertz, ciamaa C4 indala nutazziúna inglesa). Da spéss al vegn segnaa anca Do3 degiá che la nümerazziún dii utaaf la cumencia dal La-1 e la següta cunt i utaaf 0, 1, 2 e chéla da mézz, la 3.
L è ciamaa 'da mézz' anca parchè indi caart de müsega par pian-fòrt, al sa tröva süla riga che gh'è tra la ciaaf da Sol e chéla da bass. Dafatt l è traverzaa dal taj anca se l è mia nestaa in nissün dai dó pentagramm.
Ul Do muvíbil l è un métut dal dí d'incöö par designá i nòot müsegal alzaa d'ingegn in manera che la fudessa püssé facil e svelta la letüra dala müsega; in Itàlia l sa dröva dai agn '70 grazzia a Roberto Goitre e al sò metut titulaa Cantar Leggendo.


text:
Brünisried
Brünisried a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 644 abitant.
El cumün de Brünisried al se tröva a una altitüden de 875 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alterswil, Oberschrot, Rechthalten, Sankt Ursen, Zumholz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brünisried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mar Caspi
El mar Caspi (Rüss Kacпийckoe Mope Kaspijskoe more, Azer Xəzər dənizi, Farsi دریای خزر, Kazak Kacпий Teңiзi Kaspij Tenizi, Türkmén Hazar deňizi) l'è la püssee granda massa d’acqua seraa sü int la Tera, e cun 371.000 chilometer quaderl'è classificaa cume 'l püssee grand lagh del mond. Se tröva a 28 meter sota al livel di ucean. El se slunga per 1.200 km da nord a süd, e 'l riva a vess prufund quasi 1.000 meter. L'è spartii fra cinch stat: Rüssia, Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaigian e Iran; i cità püssee gross che 'l varden hin Baku, capital de l'Azerbaigjan e Machačkala, in Rüssia. In del Mar Caspi se svöjen dü gross fimm: l'Ural e 'l Volga.


text:
Questa pagina-web ramassa ed utilisescha infurmaziuns per analisar l'activitad sin la pagina e per meglierar quella. A maun da questas infurmaziuns na pudais Vus però betg vegnir identifitgà. Vus pudais controllar co ch'ellas vegnan ramassadas ed utilisadas.
Pagina d’agid
Qua sutvart chattais Vus intginas infurmaziuns che Vus stuais savair en connex cun deactivar la reclama online basada sin il cumportament:
- Sche Vus As decidais da deactivar la reclama online basada sin il cumportament a maun da nossa pagina d’agid, èsi impurtant da savair che quai na signifitga betg che Vus na survegnis nagina reclamapli, sche Vus navigais en l’internet. Las reclamas che Vus vesais sin las paginas-web na vegnan però betg adattadas a Voss interess e pon perquai esser pli pauc relevantas per Vus.
- Sche Vus As decidais da deactivar la reclama online basada sin il cumportament che deriva d’ina tscherta interpresa, deactivais Vus la relevaziun da datas e l’utilisaziun da quellas unicamain per il navigatur che Vus duvrais gist en quel mument. Sche Vus As decidais da deactivar tut la reclama online basada sin il cumportament da las interpresas enumeradas, vegn quest cumond medemamain applitgà unicamain per il navigatur che Vus duvrais gist en quel mument. Per deactivar cumplettamain la reclama online basada sin il cumportament stuais Vus As deconnectar da mintga navigatur che Vus duvrais sin il medem e/u sin auters computers u apparats. Sch’igl existan en in tegnairchasa differents contos d’utilisaders sin in computer, pudais Vus adattar las preferenzas a mintga conto. Vesair noss tschintg toptips.
- Sche Vus avais deactivà la reclama online basada sin il cumportament, ma survegnissas tuttina gugent reclama adattada a Voss interess, pudais Vus puspè activar quella a maun da nossa pagina d’agid. Vus pudais era stizzar ils cookies memorisads sin Voss navigatur. Vesair noss tschintg toptips.
- Sche Vus avais difficultads cun nossa pagina d’agid per deactivar reclama online basada sin il cumportament, legiai p.pl. noss tips sutvart.
Avais Vus difficultads cun nossa pagina d’agid per deactivar la reclama online basada sin il cumportament?
- I dat ina retscha da facturs che pon influenzar la funcziun da la pagina per deactivar la reclama online basada sin il cumportament. Deplorablamain na pudain nus betg influenzar las suandantas difficultadsche reguardan Vossa connexiun d’internet, la segirtad dal coporatenetwork u las preferenzas dal navigatur.
- Sch’i na funcziuna betg da deactivar la reclama online basada sin il cumportament a maun da las colliaziuns che figureschan sin questa pagina-web, As cussegliain nus dad anc empruvar ina giada.
En cas che Vus na pudais betg schliar la difficultad:
- Ils utensils per deactivar la reclama online basada sin il cumportament sa fundan sin cookies. Perquai stuais Vus endrizzar Voss navigatur uschia ch’el accepta cookies da terzs.Legiai noss tschintg toptips per ulteriuras infurmaziuns co che Vus pudais endrizzar ils parameters da la protecziun da datas per Voss navigatur.
- Ulteriuras infurmaziuns e sustegn survegnis Vus era sin las paginas d’agid dals navigaturs respectivs: Internet Explorer, Firefox, Safari e Chrome
- En cas che la difficultad na po betg vegnir schliada, pudais Vus telechargiar nossa glista da controlla per schliar difficultads u ans contactar via yoc@edaa.eu.


text:
Biblioburro
El Biblioburro (Àsen cun i lìber) l'é 'na bibliuteca mòbil, inventada da Lüìs Soriano, un prufesùr de scola culumbiàn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ch'el prugràma chi l'esìst a La Gloria, Colombia, e el pudarèss sembrà curiùs, ma l'è ütil asèe[1].
El prufesùr Soriano, dòpu che l'eva sentìd Juan Gossaín a lègg una sò nuvela da La Balada de María Abdala, el g'ha scrìtt per vèghe un po' de copia de dàgg gratis ai fiulìn de la cità.
El prugètt l'è nasìd insì: a la fìn d'i ann '90, cun i dü asen Alfa e Beto l'ha cumenciàd a purtà in gìr ai fiulìn püsèe pòver una stantìna de lìber, e in del 2008 l'è rivàd a vèghen 4800.
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ "Acclaimed Colombian Institution Has 4,800 Books and 10 Legs", The New York Times, October 19, 2008. Accessed October 20, 2008


text:
Fredej Marx
I fredej Marx hinn stàa on grup de fredej american, atturi e comegh diventà famus in di ann 30 a teater e sopprattut al cinema cunt i primi film cunt el sonoro.
i fredej in tutal even in cinc, ma vun el sè ritiràa per tacàa a fa el suldat, insci dumà gli alter quater hinn diventàa famus. se chamaven :
- Harpo Marx - cunt la soa perucca (di volt biunda, di volt russa) el sonava l'arpa e el faseva la pantomima, defatt l'ha mai parlà una parola. Sia in teater , che in tuti i film el faseva el muto , ma l'era bun istess de fa rit grasie a la soa mimica e ai so stravagansi, cumè l'impermeabil da induè estraeva tuch scoss , el so bastun a trumbeta , el so capelash a cilinder
- Chico Marx
- Grouch Marx
- Zeppo Marx
- Gummo Marx


text:
La gesa de Bruzzan, dedicada a la Madònna Assunta
Bruzzan (Bruzzano) l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia nòrd de la città. El partegn a la zòna de decentrament 9.
Bruzzan l'è staa a longh on paes de economia agricola in sù la strada che de Milan la pòrta a Còmm.
Per on bell poo de temp l'è stada el centro de ona piev milanesa.
In del period napoleònigh (1810) l'è stada prima unida a Brusuj, poeu (1811) a Bress insema a Corman. La situazion l'è tornada quella de l'Ancien Régime cont el Regn Lombard- Venet.
Con l'Unità d'Italia Bruzzan l'ha ciappaa el nòmm offizial de Bruzzano Due Borghi, per evità de fà confusion cont el comun calabres de Bruzzano Zeffirio.
L'indipendenza comunal de Bruzzan l'è durada fina al 1869, quand che 'l paes l'è staa unii ad Affer insema a Bress e Derghen.


text:
Sân Pôl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sân Pôl (San Polo d'Enza in italiân) l'é un cmûn ed 5.858 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Indice
Al teritôri e la cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dà insém al fiòm Èinsa e l'é zachê insém a dōlsi culèini ed l' Apenèin arzân, Sân Pôl l'é cunsiderê ûn di pió bê paèiṣ ed la pruvîncia prôpria grâsia a la só furtunêda puṣisiòun geogrâfica. Al sît in dó l'é Sân Pôl, ch' al rapresèinta un impurtânt pûnt ed comunicasiòun tr'al teritôri Arzân e còl Pramṣan e tra la pianûra e l' Apenèin, l' à 'vû un pôst impurtânt ind la stôria dal cmûn. Bèle ind l' etê ed la prêda lésa, dal pêrti ed Sân Pôl, a vînen tirê só di pôst per stêr atèinti a l'ingrès ed la vâl. L'é ché che dôp ed l'etê dal brònz a vîn só Servirôla, al pió impurtânt cèinter etrósch ed l' Emélia cgnusû fîn a incô e pôch pió in só al céch cèinter rumân ed Luserìa. Porta d' ingrès a la zôna matéldica, al preṣèinta impurtânt munumèint stôrich. Incô Sân Pôl l'é un paèiṣ modêren, atîv sia culturalmèint che conomicamèint, cun un cèinter comercêl naturêl al cèinter dal paèiṣ, un merchê setimanêl in flôra, e 'n impurtânta zôna artigianêla. Dimòndi ṣvilupê l'é ânca al setôr agrécol cun la prudusiòun e difèiṣa di prudòt dal pôst cme al Grâna, al Lambrósch, al scarpasòun e i famōṣ salóm. Sân Pôl l'à utgnû la stèla d'ôr e al diplôma dal cunsèli d' Eurôpa pr'avèir dê 'na mân a fêr cgnòser l'dèja ed l'Eurôpa unîda atravêrs scâmbi culturêl e cunômich cun al sitê imparentêdi ed Eisingen (Germagna) e Litomysl (Repóblica Ceca). J abitânt în divîṣ tr'al cèinter e al trèi frasiòun ed la Barcâsa, Grasân e Puntnōv, tóti cun divêrsi carateréstichi: la Barcâsa dal stimêdi cultûri agrécoli, Grasân dal culèini e al turîṣem, e Puntnōv da la zôna artigianêla.
Stôria antîga[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi bèin documentêda l'é la stôria antîga ed Sân Pôl ch' la partés da dimòndi luntân adiritûra da préma ed l' Homo sapiens difâti în stê catê di sègn dal pió antîgh ed la nôstra râsa ind al fònd Mazzali, a Funtanêt, a Servirôla, a câmp Santâgin e tra Pēv e Curnâcia. A 's pâsa pó a l'etê ed la prêda lésa cun i stódi fât da don Gaetano Chierici ind l' Otsèint ch' àn verifichê la preṣèinsa ind al pôst ed l' Homo sapiens-sapiens int al 4.000 p.C.. Ind al câmp ed Servirôla Chierici l'à catê un grând vilâg ed l'etê dal brònz e in sté peréiod a 's vède i prém usvéj in metâl cme un céch manarèin catê dal studiōṣ 'stès. În stêdi catêdi fōrmi ed fusiòun in prêda e i rèst ed 'n a funderéia; tra i rèst in brónz catê a gh'é: pugnêl, manarèin, curtê, pûnti ed lânsi e frèci, anê, fébi, spéli. La teramêra ed Servirôla l'à dê indrê pió ed 200 bagâj in brónz, còst l'é la prōva sicûra che ind al sît a gh'êra la lavurasiòun di metâl e 'n' intèinsa ativitê industriêla. Ind l' istès câmp în stê catê só ânca dimòndi rèst ed prêda lavurêda, ed prêda ed vulcân schegêda, e impurtânt rèst dal peréiod tra l' etê ed la prêda e còla dal brónz. Mó al peréiod ed la stôria antîga ed sicûr pió impurtânta per Sân Pôl l'é stêda l'etê dal fèr cun l' arîv ed la civiltê etrósca. Al Chierici, sèimper a câmp Serviôla, là scuacê un grôs cèinter abitê etrósch impiantê secònd un precîṣ piân ed sitê, cun strêdi diresiònêdi, abitasiòun fâti só rubóst fundamèint, impiânt prudutîv e 'na zôna sâcra. In stêdi catêd dal scudèli in teracôta, cun al scréti Vea e Rat ṣgranfgnêdi sòta al pè, figurèini, gâmbi vutîvi e 'na stâtva in brònz ed l'atlēta nûd cun ras'cèt. Dal peréiod etrósch dal sît ed Servirôla, ch' la cgnusû la mâsima flôra tr' al têrd VII sècol e la préma metê dal IV sècol p.C., a deṣvînen tra l'êter dō fr' al pôchi scritûri cun nòm ed divinitê catêdi in tóta la zôna padâna. L'é stêda catêda ânca 'n' agrafe (spéla) 'd urègin cêltica. A Sân Pôl a gh' é diêter sît dóv' a 's câten di rèst ed l' antichitê cme: al mûnt Psōla dóve, grâsia al materiêl catê só, a 's gh'à la sicurèsa che l'é gh'êra un impurtânt vilâg teramêr; dóve al Chierici l 'à catê e turnê a scavêr un pòs, materiêl cerâmich cun dal scréti dimòndi impurtânti; al vilâg Torlonia dóve ultmamèint în stê fât di schêv cun impurtânti squêrti.; al castèl ed Sân Pôl che in un pòs, catê int al 1914 e ṣvudê, în stê arcatê rèst ed vês in brònz e pcòun ed vastèin in cerâmica.; i pòs ed câmp Razzi, a câmp Dionigi, a la Curnâcia, a Vedrós-Fusòun e ind al viasōl di Tedeschi un pòs e materiêl ed furnêṣ ed grôs amzûra; a Puntnōv catê un réch simitèri longobêrd ch' l' é stê scavê e studiê da la Diresiòun di Bèin Culturêl; insém a la culèina ed Muntfalcòun l'é stêda arcatêda, dôp soquânt ân de stódi, sia d' archévi che insém al teritôri, l'antîga Pēv ed Sân Stêven, în stê catê i fundamèint ch ' a gh' àn cîrca ûn mêtr de spesōr; la cēṣa l'é diresionêda da sîra a matèina cun l'âbsida a matèina cun antîghi tòmbi cristiâni. Dal peréiod rumân, a Sân Pôl, în stêdi fâti dimòndi catêdi cme: véli, véli ed campagna, tòmbi e materiêl ed furnêṣa
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm al deṣvîn in pêrt da Sân Pôl, ch ' a gh' é stê dedichê 'na capèla int al castèl (Castrum Sancti Pauli), e in pêrt da l' Èinsa, al fiòm ch' égh tòca apèina i cunfîn. L'é stê abitê fîn da i tèimp antîgh, cme testimuniê da l'impurtânt cèinter abitê etrósch ed Servirôla ( a cîrca ûn chilômeter dal cèinter), a 's spèinsa ch' l'âbien fundê j Etrósch vêrs al V sècol p.C.. I prém documèint che pêrlen dal teritôri ed Sân Pôl a fân riferimèint a 'n' antîga Avilianum pó Cavianum, d'ed ché Sân Pôl in Caviân cme l'êra ciamê tèimp indrê al paèiṣ. L' antîgh nòm dal paèiṣ, Plebes de Caviliano al vîn numinê per la préma vôlta in un diploma dal 14 otòber dal 980 ed l'Imperadōr Ottone II. Int al 1070 l'é pasê da la Cēṣa ed Rèz al pusès dal Marchèiṣ Bonifacio ed Canòsa. Documèint stôrich da 1092 a dîṣen che gh' êren, bèle a l'època, al capèli ed Grasân ed Cadgnân e int al 1116 còla ed Sedgnân. A Muntfalcòun tr' al 1217 e al 1218 é stê tirê só un cunvèint francescân, ché tr' al 1285 e al 1288 l'à pasê j ûltm ân ed la só véta al famōṣ crunésta Salimbene de Adam da Pèrma ( Pèrma 1221 – Muntfalcòun 1288). A la fîn dal XIII sècol Azzolino Canòsa al cunsègna la Rôca a Pèrma, mó int al 1315 la tōrna a fêr pêrt dal teritôri arzân. Int al 1335 la dvèinta proprietê ed la faméja Fogliani, che, int al 1354, al la dà a i Canòsa. Int al 1527 a gh'é stê 'na diṣastrōṣa saczêda dal castèl da pêrta ed la suldaréia ed Carlo ed Borbòun. Tr' al XVI e al XVIII sècol în stê tânt i sgnōr che àn impôst la lōr avtoritê só Sân Pôl : tr' al 1576 e al 1591 Giovanni Riccio da Montepulciano, tr' al 1591 e al 1632 i Gunṣêga e ûltem i Gherardini tr' al 1633 e al 1796. Int al XIX sècol a Sân Pôl în sucès soquânt fât trâgich: int al 1827 la miarèina, int al 1829 'na stôrica zlêda, int al 1831 al teremôt e int al 1862 un préiod ed grôsa crîṣi cunòmica pr ' al paèiṣ cavṣêda da la fûga ed l'eṣatōr comunêl cun la câsa póblica. Sōl a la fîn dal sècol a s' în cumincê a vèder i prém segnêl ed la riprèiṣa, quând Sân Pôl l'é arcgnusû cme pôst turéstich dóve a s'é cumincê a tirêr só d' j albêregh lucândi e dimòndi cà sgnurîli. Int al 1910 al teritôri comunêl al vîn servî dal Ferovéi Arzâni cun al trât Rèz – Canòsa.
Palâs e cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca[modifica | mudéfica la surzéia]
An gh'în mìa di document uficêl da dóve savèir cun precisiòun la dâta ed quând l'é stê tirê só al Castèl, mó tót al fà pinsêr che còsta la sia dôp ed còla ed la vècia Plebs ed Caviân. Fâta tânt tèimp fà l'é stêda tirêda só in 'na puṣisiòun stratègica cun la mîra ed controlêr al cruṣîl ed la strêda cla pâsa a i pē di mûnt cun còla ed la Vâl d 'Èinsa. Int al turiòun, ch' l'è 'd Otsèint, incòra intêr a's vèden: al purtêl magiōr ch' al servîva per l'ingrès di câr, còl pió céch per quî ch' andêven a pê e dal grân fisûri dóv' êren mési al cadèini pr'al recóper dal pûnt alvadōr. I stôrich cunfêrmen che ché, ind l'otòber dal 1902, a s'é fermê Enrico IV préma dal scûnter cun al trópi ed la cuntèsa Matélda. La rôca la riṣûlta circundêda da fusòun dimòndi fònd, cun al mûri d'intōrna e dal tòr. La zôna dal castèl l'êra dimòndi grânda pôst che d'ed la ed la rôca vèira e prôpria dèinter al mûri intêrni, a gh'êren divêrsi tòri, abitasiòun e la capèla Marchesi cun la Cēṣa dal Satèsim Sacramèint atâch dèinter a còli d'ed fôra. Bèin prèst é stê tirê só a l'intêren dal Castèl 'na capèla dedichêda a Sân Pêvel , ch ' l'à pó dê al nòm al Castrum Sancti Pauli. La stôria gnûda dôp al la vèd prutagonésta ed ruvîni e 'd saczêdi. Dôp al peréiod matéldich la Rôca l'é stêda spianêda int al 1199 dal Cmûn ed Rèz. Arfâta int al 1633 l'é pasêda a la faméja Gherardini. L' é stêda butêda zò da j Austrìach int al 1707 e arfâta da i Gherardini a la fîn dal XVIII sècol. Grôs restâver e mudéfichi în stêdi fâti tr' al XVII e al XVIII sècol vrûdi da la faméja Gherardini ch' àn fât arfê i fusòun, arfât ed nōv al pûnt alvadōr, restarvêr al mûri d'intōrna e tirêr só la tòra ed l'ingrès a matèina, dóve în stê més 'na campâna e 'n arlòj. A la fîn dal XVIII sècol al castèl l'à ciapê l'aspèt ed 'na cà sgnurîl, adèsa a gh'é j ufési comunêl e al Muséo ed la Reṣistèinsa
La Cēṣa ed Sân Zvân Batésta[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'intêren dal castèl, int al 1494, a vîn fundê l'uratôri ed Sân Zvân Batésta, incô l'é la cēṣa Parochiêla. La cēṣa l'an gh'à mìa la facêda e la pôrta d'ingrès l'é int al mûr ch'al guêrda al piasêl. L'intêren ed la cēṣa, dal XVII, a 's preṣèinta cun 'na sêla cun la vôlta a cruṣêra. Dèinter ind la parèida ed mansèina a 's pōl vèder 'na pitûra a frèsch cun l'Adorasiòun di Mâgi l'é ôvra ed Nicolò dell'Abate, 'na lâpida l'arcôrda cme la capèla ed Sân Zvân Batésta l'é stêda vrûda dal nôbil mudnèiṣ Simone Marchesi. Ind l'incavadûra ed 'na tòra simêda, ch ' l' é ind al mûr ed la cēṣa vultê vêrs al paèiṣ, é stê sistemê al batistèri. Ind la préma metê dal 1983 a vîn fât al restarvêr dal pitûri ed Sân Zvân.
La Pēv ed Sân Pēder e Pêvel[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pôst dóve l' é la Pēv, a cîrca ûn chilômeter a mezanôt dal bōregh ed Sân Pôl ind la pêrt spiâna dal Cmûn, a 's ciamêva Caviân e cun al nòm Cavilianum l'é arcurdêda int al chêrti antîghi. La pēv l'é stêda tirêda só arèint a 'n' antîga véia ch' l' andêva lòungh la Vâl ed l' Èinsa, in ûṣ prubabilmèint ânca in època eumâna. In urègin l'êra dedichêda a i Sânt Pēder Pêvel e a Sânta Maria. La Pēv l'é citêda fîn dal 980 in un diplôma ed l'Imperadōr Ottone. Vêrs la metê dal XI sècol al Ve'schev Adalberto al cunsâcra la cēṣa. Cme Pēv ed Sân Pēder l'é arcurdêda, dal vôlti, int al XV sècol, pó só còsta a vîns còla ed Sân Pêvel ch 'l armâṣn per sèimper. Al Marchèiṣ Bonifacio ed Canòsa int al 1070 l' utîn a livèl.
Al cuvèint ed Muntfalcòun[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uṣânsa, cetêda da la magiorânsa di stôrich dal pôst, la vōl che ché San Francèsch d'Asîṣi, int al 1217, l'âbia fundê un cunvèint céch, cme la fà da testimòni la Cronica ed Salimbene de Adam da Pèrma, ûn di léber pió impurtânt ed la leteradûra latèina- medievêla. L'é cunsiderê ûn di prém pôst frencescân ed l'Emélia, almēno ed l'istès tèimp ed la costrusiòun dal cunvèint ed Mòdna. Ind al cōrs di sècol l'impurtânsa dal fabrichêt ed Muntfalcòun l'é stêda grôsa e dimòndi în stê i cambiamèint: l'é stê Cunvèint Francescân ṣcanslê int al 1652.; dê a i Pêder Gesvéta, al dvèinta pôst estîv dal Seminâri dal Vèschev, Universitê cun quâter facoltê: teologéia, lèg, medzèina, e filoṣoféia; bandunê da i Gesvéta int al 1859 dôp tânt restâver al pâsa al Minicèpi ed Rèz e al dvèinta pôst dal cunvét ed la Minicipalitê ed Rèz. Bandunê ind i prém dêṣ ân dal XX sècol, l'impunèint munumèint pôch a la vôlta al và in malōra. Al fabrichêt l'é fât a ûn piân a U, cun la cēṣa ind la pêrta a mezdé. La lêrga zôna dal curtîl centrêl, in pêrta purdghêda, l'é avêrta a sîra vêrs la Vâl ed l' Èinsa. Al grôsi ôvri ed restâver, cumincêdi int al 1999, a farân in môd che al fabrichêt ed Muntfalcòun al pôsa avèier incòra la dignitê 'd 'na vôlta.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Loris Bottazzi - Il formarsi dei casati dopo il mille nei territori di Bibbiano, Quattro Castella e San Polo - S.l. : S.n., 2001
- Mario Iotti - Il comune di San Polo d'Enza in eta' napoleonica : (1796-1814) - San Polo d'Enza : Comune, 1993.
- San Polo d'Enza : Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991.
- James Tirabassi - L'età del bronzo nel territorio di San Polo d'Enza - Reggio Emilia : Musei Civici, 2003
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Antoine Laurent de Jussieu
Antoine Laurent de Jussieu (nasìt a Lióne (Frància) ai 12 de Bril del 1748 – mórt a Parigi (Frància) ai 17 de Setèmber del 1836), dutùr e botànic fransés.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa niùt de Bernard e Joseph de Jussieu che i éra ac botànic. El s'è trasferìt a Parìgi per stüdià de dutùr, e 'l s'è laureàt endèl 1770. L'è stat profesùr de botànica al Jardin des Plantes del 1770 al 1826.
L'òpera de reviziù sùra la clasificasiù de la piànte de la famìa de le Ranunculaceae (1773) la g'ha pirmitìt de véser prupunìt e pò iligìt come componènt de la Académia de Scènse. El ghe nàa dré a le edèe del sò zìo Bernard sùra 'l Sistéma Natüral, al qual el g'ha dat 'na bàze teòrica che dòpo 'l g'ha aplicàt endèla pràtica a la anàlizi tasonòmica de divèrse famìe de piànte.
La sò òpera principàl l'è stàda 'l «Genera plantarum secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in horto Regio Parisiensi exaratum anno 1774» (Parigi, 1789). Chèsta òpera la g'ha custitüìt la bàze per migliurà e estènder el Sistéma Natüral de clasificasiù de le piànte, che 'l g'ha ìt 'na 'nflüènsa importànta sùra divèrsi ricercadùr fransés, compàgn del Cuvier e 'l de Candolle, e apò todèsc e inglés che 'n presépe i gh'ìa mìa tàta fidùcia perchè i la idìa come 'l fröt de la rivulusiù franséza.
Sò fiöl Adrien-Henri l'è ac stat en botànic.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam, anno 1774. MS. notes. París, 1789.
- Principes de la méthode naturelle des végétaux. París, 1824.


text:
Birr (AG)
Birr a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 179 abitant e una süperfiss de 5.05 km², e al se tröva a una altitüden de 352 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birr a l'è tacaa ai cumün de Birrhard, Brunegg, Lupfig, Möriken-Wildegg.
L'andament storegh de la popolazion de Birr l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Colegamèncc estyrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Val Dever
La Val Dever (Val Dvèr in ussulan; Simplontal, ciuè Val del Sempiun, in tudesch) l'è vöna di set vai laterai de l'Ossula.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lungh la val la passa la via del Sempiun, che la culega la Val Padana a la Val del Roden.
Anca se la fa tüta part de la regiun geugrafiga italiana, la val l'è spartida sü tra Italia (Piemunt) e Svizzera (Cantun Vales). L'è traversada del fiüm Deveria, che 'l nass arent al Pass del Sempiun e 'l va dent a la Tos.
I sò munt (che fan part di Alp Lepuntinn) principai hin:
- Fletschhorn (3993 m)
- Munt Leun (3552 m)
- Lagginhorn (4010 m)
- Pizz Piultun (2610 m)
Trai vai laterai de la Val Dever la gh'è la Val Cairasca in Italia e la Zwischbergental in Svizzera.


text:
Roeuda
La roeuda o roeuva (pernonziaa ['rɔːda] in di dialett tesines, novares e verbanes[1]) l'è on ogett circolar intorn'a on ass central.
L'è doperaa soratutt in di trasport, ma anca in alter lavorà meccanegh. L'è considerada vuna di invenzion pussee important de l'intrega storia de l'omm.
I primm roeud eren in legn, menter al dì d'incoeu poeuden vess de vari materiai (ma soratutt de metall).
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla roeuda la riva del latin rota, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov romanz (italian ruota, spagnoeu rueda, catalan e portoghes roda, frances roue, forlan ruede, romen roată, sicilian rota, venet roa o rua, sardegnoeu arroda). Del latin l'è rivada anca in de l'albanes (rrota) e breton (rod).


text:
Nivola
Ona nivola o nigola o anca nigol (in bressan, parnonziaa ['nigol]) o nugra (in val de Bregn) l'è on'idrometeora. A l'è fada de tanti gott piscininn de aqua condensada e/o de cristai de giazz, sospenduu in de l'atmosfera sora la superfis de la terra (ma anca de alter pianeta), e che donca de solet tocchen minga terra.
Quand che gh'è tanti nivoi (per reson dovuu a temperadura, umidità e pression) el ciel a l'è tutt quattaa. Se l'è nivol, el pò suced che 'l pioeuva.
I nivoi poden vess classificaa in des tipi e trii grupp. La classificazion la ven foeura col vardà l'aspett, la forma, el color, la grandezza e l'altezza indè che se troeuven.
Se poden formàss di strutur compagn di nivol anca in del spazzi interstellar, ma a hinn minga aglomeraa de gott d'aqua: quei chì se ciamen nivol interstellar.


text:
Vila de Sciavena
Vila de Sciavena (nom ufizial in talian: Villa di Chiavenna) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 010 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 32 km² e 'na densità de 32 ab./km². A l’è tacaa a Nuaa, Piür e Bargaja (CH-GR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vittorio Emanuele Orlando
El Vittorio Emanuele Orlando (Palermo, 1860 - Roma, 1952) l'è staa on giurista e omm politigh italian.
S'ceraa cont i liberai, l'è staa minister on bell poo de voeult e l'è vegnuu capp del governo in del 1917, dopo de la desfada de Caporett. L'ha conservaa la cariga fina al 1919, col toeu part a la Conferenza de Versailles in tra i podenz ch'even vinciuu la Prima Guerra Mondial.
Oppositor del Fascismo, el s'è dimettuu del Parlament e del sò mestee de professor per minga giuràggh fedeltà al regimm.


text:
Wildhaus-Alt St. Johann
Wildhaus-Alt St. Johann a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 87.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2604 abitant.
El cumün de Wildhaus-Alt St. Johann al se tröva a una altitüden de 895 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden, Grabs, Nesslau-Krummenau, Quarten, Stein, Walenstadt. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alt St. Johann Sit ufizial
- Wildhaus website
- Alt St. Johann in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Róssa (VC)
Róssa (nom ufizial in italian: Rossa) a l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 182 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,6 km² e ona densità de popolaziun de 16 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Balmücia, Buciulèi, Cervàt, Cravajan-a, Fubeli, Rimasch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Róssa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Mudel:Demografia/Rossa (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lengua Islandesa
L'islandes (nom nativ íslenska) l'è una lengua del ram Nord Germanic, e l'è la lengua de l'Islanda. I so parent püssè stret j'hinn i dialett nurveges ucidental.
L'islandes el gh'ha un bel po' d'inflession gramatical ins i nom, al cuntrari dla magiur part di lengu dl'Europa ucidental. El gh'a un sistema numinal paragunabil a qul del Latin, o mej incura del Nors Antich.
Dati Storich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è na lengua indoeuropea dal ramm di lengu gérmànich. Giamò che i geent che'i parlaven l'Islandes i hènn mai na via da l'Islànda, la lengua l'è restada l'istessa ch'a l'eva 200 ann fa. Da fatt se'n abitaant da l'Islanda al legia vüna di stori nordich, anca se al se trata da'n test scrivüü in dal IX° secul d.C., al pò capill. Restaant isulada cum'al è, l'Islandees al è propi restaa cungelàa in dal temp; dunca quan che sa parla cunt'un islandes sa def savé che s'è dré parlà la stesa lengua che i pupulaziun germanich i parlavan mila e pasa ann fa.
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica islandesa l'é mia vüna di püsé facil a'mparà. A l'è dabon multu antica e la üsa ul caso. A diferenza da tanti altri lengu germanich muderni, al à preservàa na declinaziun verbala par persona e mia sulament par modu e teemp. Da püssee la üsa ul congiuntif, che i altri lengu i han perdüü.
I Pronomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ti = þú
Lü = hann
Lee = hún
Al = það
Nüm = við
Vi = þið
I = þeir/þær/þau
(chi a ghè da besögn che sa faga na tabéla).
Al Pader Noster Islandés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Faðir vor, þú sem er á himnum.
Helgist þitt nafn,
til komi þitt ríki,
verði þinn vilji,
svo á jörðu sem á himni.
Gef oss í dag vort daglegt brauð.
Fyrirgef oss vorar skuldir,
svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.
Og eigi leið þú oss í freistni,
heldur frelsa oss frá illu, amen.


text:
Roncafrèr
Articol in dialet mantuan
Roncafrèr o Roncafràr (Roncoferraro in Italiàn) l'é un comün italian, dla regiùn adla Lumbardìa, da 7.309 abitant in Pruincia da Mantua.
Legamm da föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
See-Gaster (distret)
El Distret de See-Gaster l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, L'è stat creàt endèl 2003 e 'l corespónt precizamènt ai ex-distrècc See e Gaster.
L'è sitüàt endèla part ucidentàl de cantù, sö le spónde dei lach de Zurìgo e de Walensee, entrmès entrà le preàlpi Apezeléze e le Alpi Glarunéze. El cunfìna a nordèst col distret de Toggenburg, a sudèst col distrèt de Sarganserland, a sud col Canton Glaruna e coi distrècc de March e Höfe (Canton Svit), a òvest col distrèt de Meilen (Canton Zürigh), e a nordèst col distrèt de Hinwil (Canton Zürigh).
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de See-Gaster el g'ha 'na popolasiù de 63 106 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 14 cümü:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a See-Gaster (distret) al Wikimedia Commons


text:
Aktuelle Position
Furmaziun
Cun sia vasta paletta d'emissiuns da radio e televisiun intermediescha la SSR savida e procura per la furmaziun dal public. Ma er ordaifer ils programs contribuescha ella a la furmaziun: ella sustegna museums, exposiziuns ed occurrenzas.
La furmaziun e la savida èn facturs da success: els han in'influenza directa sin la perscrutaziun ed il svilup, sin la lavur e l'economia, sco era sin il cumportament social u l'organisaziun dal temp liber dals umans. Perquai èn las tematicas instructivas ed educativas ina da las pitgas principalas da l'incumbensa da service public da la SSR.
Basas legalas
L'artitgel 93 da la Constituziun federala (CF) determinescha ch'il radio e la televisiun ston contribuir al svilup cultural, a la furmaziun libra da l'opiniun ed al divertiment.
En l'artitgel 24 da la lescha da radio e televisiun (LRTV), sco er en la concessiun, statti scrit che la SSR contribuescha a la furmaziun dal public, cunzunt cun emetter regularmain emissiuns cun in cuntegn instructiv.
Incumbensa da furmar l'opiniun politica
Ina democrazia funcziunanta dovra burgais bain infurmads. Perquai giogan las emissiuns d'infurmaziun da la SSR ina rolla impurtanta: ellas pussibiliteschan al public ina vista ord optica svizra sin la politica en Svizra ed a l'exteriur. Ultra da quai è la constanza, cun la quala la SSR tematisescha dumondas essenzialas, in agid d'orientaziun per il public.
In'incumbensa da la SSR è d'infurmar il public davart votaziuns federalas e da promover la furmaziun da l'opiniun dals votants. Perquai èn ils rapports da las debattas parlamentaras ina part integrala dals programs da radio e televisiun da la SSR. Era las elecziuns da l'Assamblea federala e dal Cussegl federal emetta la SSR adina en directa e las lascha commentar dad experts. Per pussibilitar rapports regulars e directs or da la Chasa federala ha la SSR endrizzà en il Center da medias da la Confederaziun in studio da televisiun e plirs studios da radio – l'uschenumnà Center da producziun Chasa federala.
Savida e furmaziun grazia a radio e televisiun
La gronda part da las emissiuns da radio e televisiun da la SSR na vegn betg producida cun l'intenziun da scolar il public, ellas han però in effect instructiv: da quellas fan part emissiuns davart la protecziun dals consuments, davart la medischina, animals e la natira, sco era magazins da viadi, da cultura u d'economia. La SSR porscha damai mintga di emissiuns da radio e televisiun d'auta qualitad cun cuntegns educativs ed ademplescha ina funcziun da cussegliadra per differentas gruppas da vegliadetgna.
- Radio: SRF porscha p.ex. emissiuns sco «Kontext», «Perspektiven», «Echo der Zeit», «Doppelpunkt», «Espresso» e «Ratgeber»; per uffants datti tranter auter il program «Zambo». RSR transmetta emissiuns sco «Atlas», «Impatience», «On en parle», «Histoire Vivante», «Médialogues» ubain l'emissiun per uffants «Les Zèbres». RSI producescha las emissiuns «Dentro le cose» ubain «Natura sott’occhio» e Radio Rumantsch las emissiuns «Forum», «Marella» ubain «Tavulin litterar».
- Televisiun: In cuntegn instructiv han tar SRF las emissiuns «DOK», «Horizonte», «Einstein», «NETZ NATUR», «kulturplatz», «Puls», «Kassensturz», «Rundschau» e «SRF Wissen mySchool»; tar RTS èn quai emissiuns sco «A Bon Entendeur», «36,9°», «Geopolitis», «Histoire des savoirs», «Passe-moi les jumelles», «TTC» ubain «Les docs»; RSI transmetta l'emissiun «Il giardino di Albert» u «Il filo della storia» e RTR «Cuntrasts».
- Interactivitad: Numerusas da las emissiuns da radio e televisiun menziunadas sura integreschan dumondas dal public en il program e creeschan uschia in contact direct cun il public. Via hotlines u forums d'internet pon persunas interessadas far dumondas individualas ad experts durant u era suenter l'emissiun, p.ex. ad in team da medis en l'emissiun da SRF «Puls» ubain a spezialists en l'emissiun da radio da RTS «On en parle».
- Visitas en il studio: Las unitads d'interpresa da la SSR organiseschan regularmain per classas ed autras gruppas visitas guidadas tras ils studios da radio e televisiun.
Savida e furmaziun grazia a l'internet
La SSR renda accessibla en l'internet sia savida fundada. Tras quella offerta extenda ella a moda marcanta si'incumbensa da furmaziun. La basa da sia purschida furman emissiuns da radio e televisiun actualas, las qualas ins po clamar giu sco podcast u stream. Per esser anc pli datiers dal public publitgescha la SSR tscherts cuntegns era sin plattafurmas estras sco p.ex. YouTube. L'onn 2014 èn las offertas d'internet da la SSR vegnidas visitadas en total 1,5 milliuns giadas (visits) per di.
Questas plattafurmas èn interessantas tant per scolasts e scolars, sco era per persunas privatas. Ellas cuntegnan numerusas contribuziuns e dossiers davart ina vasta paletta da temas, da la medischina, il clima, l'energia e la perscrutaziun sur l'economia, la politica e la religiun fin al sport.
Promoziun da la furmaziun ordaifer il radio e la televisiun
En il senn d'ina promoziun da la furmaziun datti cooperaziuns cun autras instituziuns e per part partenadis da medias da blers onns:
- Fondation du Centre Romand de Formation des Journalistes: La SSR è commembra fundatura dal Centre Romand de Formation des Journalistes (www.crfj.ch).
- MAZ – la Scola svizra da schurnalissem: La SSR fa part dal cussegl da fundaziun dal MAZ (www.maz.ch).
Memoriav: Memoriav è in'associaziun per il mantegniment dal patrimoni audiovisual da la Svizra (www.memoriav.ch).
- Fonoteca Naziunala Svizra: Ella ha l'incumbensa da collectar, render accessibels e metter a disposiziun al public tut ils portatuns che han tras lur cuntegn in liom cun l'istorgia e la cultura da la Svizra (www.fonoteca.ch).
- FSFA – Fundaziun svizra per la furmaziun tras purschidas audiovisualas: La FSFA ha la funcziun d'ina rait. SRF è commember dapi blers onns (www.ssab-online.ch).
Paginas d'internet da la SRG SSR
- Timeline (RM)
Extracts dad emissiuns dals davos 75 onns
- SRF mySchool
- SRF Wissen
- SRF Wissen
- RTS découverte


text:
Lainaa
Lainaa (nom ufizial in italian: Lainate) l'è on comun de la Provincia de Milan con 25 708 abitant e che'l confina con la Provincia de Vares (comun de Carònn Pertusella e Origg). Derent'al comun la gh'è la famosa Villa Viscont Borromee Ares Litta, cont el sò ninfee del XVIII secol. L'è stada sòtta el domini di cont Borromee e Litta che gh'aveven comè proprietaa privada ona gran part del territòri comunal. Quand l'è mòrt l'ultim Signor (a la fin del Vòttcent), el Duca Antòni Litta, i sò ben hinn staa venduu. Part de quest j'ha compraa el nòbil verones Ignazio Weil Weiss, che poeu l'è anca diventaa sindich del comun.
Trai alter avveniment important de la stòria de Lainaa se regòrda quand, intel 1859, dòpo la bataja de Magenta e prima de rivà a Milan, hinn passaa de chì el re de Sardegna Vittòri Emanuel II de Savòja e l'imperador di Frances Napoleon III Bonapart.
On temp, Lainaa l'aveva comè limit i duu picol fiumm Lura e Bozzent che adess le traversen insema al Canal Villoresi. El gh'hà tré frazion: Barbaiana (domà a partì del 1870), Grancia e Pajera ai quai se giontava fina al 1928 anca Passirana, che adess l'è dent al comun de Rò.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lainaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Quadràt (geometrìa)
Ol quadràt l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, l'è ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr, che 'l gh'à quàter vèrtici, quàter làti töi quàter lónch istès e quàter àngoi che i è töi quàter de 90 gradi.
Ol quadràt l'è ü rómbo particolàr pròpe perchè 'n piö di rómbi l' gh'à ach i quàter àngoi grancc istès.
Ol perìmeter e l'àrea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter s' fà "lato x 4".
Per troà l'àrea del quadràt s'fà "lato x lato", menimà per troà 'l lato l'è asé fà la raìs quadràda de l'àrea.
I diagonài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quadràcc i gh'à dò diagonài che i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia a metà tra de lùre e i è tra de lùre perpendicolàr. Per troà la longhèsa di diagonài l'è asè moltiplicà 'l "lato x la raìs quadràda de 2".


text:
Saintes-Maries-de-la-Mer
Saintes-Maries-de-la-Mer (en ocità provensàl : Lei Santas / Lei Santei Marias de la Mar segont la nòrma clàsica o Li Santo / Li Sànti Marìo de la Mar segont la nòrma mistraliàna; en ocità medievàl La Vila de la Mar / Nòstra Dòna de la Mar) l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e la fà part del circondàre (arrondissement) de Arles e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône. L'è la capitàl de la regiù geogràfica de la Camargue.
El g'ha 'na popolasiù de 2 396 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 374,61 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 6 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Preśèpi
Al Preśèpi (presepe in Itagliàn) 'l è na rapreśentasiòṅ cun dal statvi pìculi dla vgnuda a 'l mónd ad Geśù Crist ch'la pògia al raìś in di tèmp antìg dal Mediuêv. La paròla la vèṅ da 'l Latìn praesaepe ch'la vōl dir grépia (literalmènt prae = in frònt e saepes = ricìnt). In particulàr, in dal Vangél ad San Luca a s cònta ch'la Madóna, dòp avér-al fat nàsar, l'à fat sù al putèṅ in na fasa e la 'l à mis in un "praesepe".
La Madóna la gh'iva 'd andàr a Betlèm par via dal Censimènt ma, a n catànd minga pòst in gnanc 'n albêrg, l'è stada custréta a mét'r a 'l mónd Geśù Bambèṅ dént'r a na spelònca.
In di preśèpi, par réndar l'idéa dl'èrba, a s dróa dal musć e in gènar ad sóta i ś métan dal luś. I s dróan tut i persunàǵ dal Nadâl: la Madóna, San Giuśèp, 'l àśan, al bō, i pastōr, i rè mâś, gl'agnèi, gl'àngii e via acsè.
A dir-la tuta però, in di quàtar Vangéi a n s dascór mai ad spilònchi, ad bō, 'd àśan e ad Mâś, ma la tradisiòṅ la gh i mét listés.
In Itâglia i èṅ dimóndi famóś i preśèpi napulitàṅ, bulgnéś e genuvéś mént'r a 'l èstar quéi catalàṅ, pruvensàl e tedésc.


text:
Harald V de Norvegia
El Harald V de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (palazz de Skaugum, Asker, 21 de febrar del 1937) l'è 'l re de Norvegia del dì d'incoeu.
A l'è suceduu al pader Olav V in del 1991. A l'è 'l primm re norveges a vess nassuu in del sò paes dopo de Olav IV (1370–1387).
L'è staa on velista, e l'ha tolt part ai Olimpiad de Tokyo, Città del Messich e Monegh de Baviera. In del 1968 el s'è sposaa con la Sonja Haraldsen.
El gh'ha duu fioeu:
- Marta Luisa (1971).
- Haakon Magnus (1973), el princip ereditari.


text:
Arles
Arles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de du cantù: Arles-Est e Arles-Ouest e del circondàre (arrondissement) de Arles. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra.
El g'ha 'na popolasiù de 52 510 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre, el g'ha 'na superfìce de 758,93 km² che völ dì che l'è 'l cümü piö grànt de töta la Frància metropolitàna.
L'è sitüàda sö la spónda del Ròdano endóche chèsto el vàmbia a slargàs per furmà la sò fóce. Arles l'è cunsideràda pò a la pórta de la Camargue.
La cità la g'ha ìt 'na 'mportànsa bastànsa grànda ai tép dei Romàni, quan che l'ìa ciamàda Arelate e l'ìa 'nserìda endèla pruvìncia de la Gallia Narbonensis. I monümèncc de l'época romàna i è 'nserìcc endèla lìsta del patremóne de l'umanità de l'UNESCO.
El pitùr olandés Vincent van Gogh l'è stat a Arles endèi agn entrà 'l 1888 e 'l 1889 e 'n chèl perìodo lé 'l g'ha fat presapóch 300 'ntra quàder e desègn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Carl Gustav Jung
Carl Gustav Jung (Kesswil, 26 de löi del 1875 – Küsnacht, 6 de zögn del 1961) l'è stat en psichiàtra, psacanalìsta e antropòlogo. La sò maniéra de afrontà 'l probléma e la sò teurìa de derivasiù psicoanalìtica l'è ciamàda "psicologia analitica" o "Anàlizi Junghiàna".
Jung l'è stat per agn vizì a le edèe del Sigmund Freud, ma 'l s'è destacàt de menemà e 'ndèl 1913 el g'ha abandunàt 'na ólta per töte l'asociasiù del Freud, dòpo che 'ndèl '12 el gh'ìa püblicàt el lìber La lìbido: sìmboi e trasformasiù col quàl el ghe nàa cùtra en maniéra ciàra e nèta a le edèe el maèstro vienés.
Jung l'è famùs per divèrse edèe che 'l g'ha portàt endèl setùr de l'anàlizi me la mènt de l'òm, l'è stat giü dei piuniér de la psicologìa profónda, e giü dei stüdiùs de chèsta disciplina piö lizìcc del sècol XX. I sò stüde teòrich e clínich i mitìa 'n ciàr el ligam funsiunàl 'ntra la strütüra de la psìche e chèla dei sò prodócc (cioè, le sò manifestasiù cültürài). Chèsto 'l mìna a 'ncorporà 'ndèla sò metodologìa de le nusiù che vé de l'antropologia, de l'alchimìa, i 'nsòme, l'art, la mitologìa, la religiù e la filozofìa.
Carl Jung l'è mìa stat el prim a 'nteresàs al stüde dei ensòme, però le edèe che 'l g'ha portàt a l'anàlizi dei ensòme i è 'n gran tàte e de prìma 'mportànsa.
Endèla sò vìta 'l s'è 'nteresàt apò a divèrsi óter argomèncc ligàcc a l'atività intelutöàla de l'òm, compàgn del stüde comparatìf de le religiù, la filozofìa e la sociologìa, per rià 'nfìna a la crìtica de l'art e a la leteradüra.


text:
Wangenried
Wangenried a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 397 abitant.
El cumün de Wangenried al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Deitingen (SO), Inkwil, Röthenbach bei Herzogenbuchsee, Subingen (SO), Walliswil bei Wangen, Wangen an der Aare.


text:
Tettnang
Tettnang l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Bodenseekreis.
La süperfìce aministràda de la cità l'è de 71.22 km² e 'ndel Dic 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 18 216 abitàncc.
Tettnang l'è sitüàda a 7 km del Lach de Costànsa a 'na altèsa de 466 méter sura 'l leèl del mar.
La regiù de Tettnang l'è famùza per la sò prudusiù de luertìs, esportàt en töt el mónt e dopràt endèla fabricasiù de la bìra.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de Tettnang l'è stàda mensiunàda per la prìma ólta col nòm de Tettinang o Tettinac endèl an 882 endèn docümènt de l'Abasìa de San Gal.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Óter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Edward mani di forbice
Edward mani di forbice (Edward maṅ ad fòrbśa) 'l è 'n film fantàstic dal 1990 ad Tim Burton, al prim di tant girâ da lò cun Johnny Depp.
'L aspèt dal persunàǵ 'd Edward, specialmènt in di cavìi e in dal truc, al tōś ispirasiòṅ da 'l cantànt di The Cure, Robert Smith. Tim Burton al gh'iva anc dmandâ ad scrìvar la culòna sunóra dal film ma lò 'l éra impgnâ in alóra in dla registrasiòṅ dal disc Disintegration e al n à briśa psû far-la.
Sunt
Un već inventōr dimóndi straṅ (Vincent Price), ch'al viṿ da par lò in un castèl insìma a na muntàgna, al decìd ad dar vita a 'n putòć ch'al pâr un ragasōl e 'l al ciàma Edward (Johnny Depp), insgnànd-ag anc a star a 'l mónd. Purtròp chi lò al mōr prima ad finìr-al dal tut, e Edward al s cata acsè dal fòrbśi "pruviśòri" a 'l pòst dal maṅ.
Dimóndi an dòp na dóna ch'la vénd di cuśmètic a cà dla gint, la Peggy Boggs (Dianne Wiest), la finìs là e la 'l cata. Pasâ 'l spavènt d'l inìsi, chi lē la decìd ad purtàr-'s-'l a cà sèg. Al ragàs al cgnós acsè sò marè Bill (Alan Arkin) e sò fiōl Kevin (Robert Oliveri) e al taca a far al giardinēr par lōr dasfrutànd al fat 'd avér-ag dal fòrbśi còmdi par tajàr al sēv e anc dimóndi fantaśia in dal far-al, dand vita a dal figùri e dal statṿi dimóndi bèli fati ad fój e èrbi. Anc al vśini i èṅ cuntènti 'd lò parchè 'l è bòṅ ad tajàr anc i cavìi e far incòsa.
Ad ritóran da 'l campéǵ, la fiōla ad Peggy, la Kim (Winona Ryder), la gh'à subìt paùra 'd lò e pò anc vargóggna. Invéci al sò muróś Jim (Anthony Michael Hall), fiōl 'd òṅ pîṅ ad bèsi, al al sfruta par far-ag far un furt in dla sò cà, a n esénd lò minga tant śmalisiâ. Quànd la pulisìa la 'l ciàpa, la gint la gh vòlta 'l spali tut 'd un cólp, batśànd-al cuma 'n móstar e òṅ minga nurmàl.


text:
Polygalaceae
Le Polygalaceae i è 'na famìa botànica de piànte anöàle o perèni distribüìde 'n töte le regiù temperàde, tropicài o subtropicài, föra che 'n Polinesia e 'n Nöa Zelànda.
Cuntegnüü
Caracterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fòie sèmpe, altèrne, opòste o vertezelàde. Fiùr che se nsomèa 'n pó a chèi de le leguminùze; càles con 3+2 sépali; coròla con 2+1 pétali, chèl centràl carenàt e con crèste a la bàze; androcèo de (8) stam; gineceo súpero, bicarpelàr, sincárpic; en òvulo per ògna cavità; placentasiù asiàla e fröt a cápsula.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diclidantheraceae, Moutabeaceae, Xanthophyllaceae


text:
Castiù (MN)
Castiù (Castigliòn en Mantoà; Castiglione delle Stiviere en Italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 23 212 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de popolasiù de 553 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BS), Carpenédol (BS), Castèl, Lonàt (BS), Médule, Munticiàr (BS), Sulfrì.
Castiù l'è cunusìda come la pàtria de san Luigi Gonzaga (patrono mondial de la Zoentü) e de la Crus Rósa, nasìda de l'edèa de Jean Henri Dunant pròpe dòpo ìga ést el coràgio e la bùna olontà de le fomne de Castiù che dòpo la Batàia de Sulfrì del 1859 per prìme le g'ha sucurìt i i sentenér de ferìcc.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Porchabella
- Sonda, 30.7.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 30.7.2016, 12:45, RTR
Datti si Porchabella propi bellas portgas?
En ina exposiziun en il Museum retic pudain nus vesair tge ch'il glatsch che sa sminuescha lascha enavos. Sin il vadretg da Porchabella sper il Piz Kesch è sa disgraziada avant passa 200 onns ina giuvna. Ella è vegnida numnada tenor il lieu sco l'Ötzi, senza saccorscher che quest num è vaira vulgar per ina dunna. Tge ha in glatscher da far cun portgs u tgi ha qua propi fatg la portgaria?
Redacziun: Chasper Pult


text:
Dialet piasentin
El dialet piasentin (dialët piasintëin) l'è el dialet parlaa int la pruincia de Piasenza e el fa part de la familia di lenguv gallo-italich. L'è una parlada de cunfin tra la lengua emilian rumagnöla e el lumbard insübrich, e l'è quindi dificil de classificà. Seconda el Biondelli el fa part de l'emilian-rumagnöl.
Cuntegnüü
Difüsion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El piasentin ver e propi, cont una quai diversità lesicala o legada a la parnunzia di vucai, l'è parlaa int la cità de Piasensa, in Val Nür fina pü o men al Punt de l'Oli , in Val Trebia fina a Trau, int i cumün de Carpanee e Cadé, int la Val Tidon, int la Val Lüreta, indue se registra un quai müdament vucaligh. Un temp, int la sula Piasenza esisteven ben quater variant diferent, menter int i frazion l'era difüsa la parnunzia vucaliga de la campagna, che i piasentin a ciamen dialët ariùs.
Int'la Val d'Arda (zonn de Castél Arquà e Fiurenzöla), cume incasì int un quai cumün de la Pruvincia de Parma cumpagn de Fidenza e Sàls, el dialet el pò vess anmò cunsideraa piasentin, anca se 'l gh'ha di particularità che 'l socien al parmesan.
Int la zona de la pianüra nord-ucidentala, quela de Muntsei e Castelveder, la parlada la diventa asquas cremunesa.
I parlad lumbard de un quai paes de la Pruvincia de Lod (San Roch, Caseli Landi e Guardamei) el gh'ha giamò carateristich piasentin.
El Penin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet del Penin piasentin (int l'alta Val Nür, Val Cen, Val Trebia e Val d'Avet) resülten despess intelegibil per i abitant di coi e de la pianüra, perchè la parlada la se vesina a la lengua ligür, a 'na sua variant o a bun cünt a 'na furma de transizion tra piasentin e genues. Per esempi, a Piasenza "malaa" se dis malä, int el cumün di Farin inveci marottu.
Int i paes del Penin indue i frazion hen semper püssee distant dai caplögh cumünai o se tröven al cunfin cun la Ligüria, i cadenz genues hin semper püssee fort. Per esempi la parola piasentina al gat la diventa u gat al Ferèr e u gattu int i sò frazion. A Uton se pò dì che 'l dialet el sia propi ligür.
A Bobi, infin, se parla un dialet un poo diferent dal piasentin, perchè Bobi l'è semper staa un center de scambi sitüaa longh la Via de la Saa, al cunfin tra l'Ultrepò, la Ligüria e 'l Piemont: l'è la zona di Quater Pruinc.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un fenomen lenguistich tipich del Piasentin l'è la prostesi de la a, e per quest un poo de parol giunten questa vucala a la furma tradiziunala, per esempi:
- Bsont > absont (= bisont)
- Sporch > asporch (= spurch)
Un alter trat del piasentin, cumün a tüt i parlad emiliann (ma chì un poo men marcaa) l'è la sincup di vucai minga acentad, specialment la e, per esempi:
- Rësga (= resega).
- Lcä > alcä (= lecà).
- Rsintä > arsintä (= resentà).
Una terza specificità del Piasentin, questa volta rispet ai alter dialet emilian, l'è la presenza di vucai türbaa ö e ü: la prima l'è presenta suratüt föra de Piasenza, la seconda inveci la se tröva depertüt.
Fenomen funetich se 'stu tipu poden vess truaa incasì in del Piemuntes e in del Lumbard meridiunal (cumpagn del dialet paves, alter dialet de dificil classificazion lenguistiga).
Funetica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El piasentin el gh'ha minga una cudificazion urtugrafica definitiva. Per esempi, l'è staa minga ciarii se 'l son de la s sunora el vaga scrit con la s o con la z (se scriv cesa o ceza? Piasëinsa o Piazëinsa?); o se 'l son /k/ in fin de parola el vaga scrit c o ch (se scriv pratich o pratic?).
Int un impurtant diziunari piasentin-italian s'è decidüü de met i cunsunant dubi, in analugia con l'Italian (ma anca con l'urtugrafia classica milanesa), anca se in realtà hen parnunziaa cume sempliz: decision che l'è stada ciapada in bas ai cumpuniment di dü pueta dialetai püssee impurtant.
I cunvenzion urtugrafigh chì sota gh'han minga pretesa de vess precis e curet, e anzi hen staa tolt da vari font. Inultra reguarden dumà i variant citadinn e de la pianüra, lassanda perd i dialet di munt Penin, che a volt hen trop diferent.
- a: in final de parol la sumeja indistinta, sfümaa, poch acenaa. L'istess fenomen pò süced a inizi de parola, per esempi in al (l'articul determinativ mascülin singular) o adiritüra pò vess scunfundüü con la ë (La Varnasca/La Vërnasca).
- ä: de norma le 'na via de mez tra 'na a e 'na e multu averta. In Val Tidon (che lè influenzada dal Dialet de l'Ultrepò) l'è 'na a longa, menter in Val d'Arda e int la bassa nord-uriental l'è parnunziaa 'me 'na a nurmala. Int la zona de Vigulzon e del Pont de l'Oli l'è de parnunziàla 'me a nurmala dumà in di ditungh con la i (es.: mäi, caväi, tuäia).
- e: gh'è di diferenz de la parnunzia de Piasenza con quela di paes inturna. In cità la e l'è quasi semper serada (suréla), menter föra di mür citadinn l'è despess averta (surèla). Uviament però gh'è di parol che hen parnunziaa int l'istess möd sia in cità che in campagna (cumpagn de vérd).
- ë: a Piasenza e a Curt Magiur (che 'l gh'ha un dialet poch diferent da quel del caplögh) la gh'ha un son che l'è quel de 'na o sarada. Föra de la cità inveci l'è 'na semivucala, despess present sota la furma de 'n ditungh (Piasëinsa). Di volt el pò 'vegh un son intermedi tra 'na a e 'na o. Certi volt gh'è indecision se un son el sia a o ë, e in quei cas la parola pò vess scrita in tücc e düü i maner (bëgulëin o bagulëin).
- ö: in cità e a Curt Magiur quel son chì el gh'ha minga diferenz da quel de la ë, e donca l'è parnunziaa cumpagn de 'na o sarada: per 'sta reson, i parol pont, biciclëta e vöia gh'han la medema parnunzia. Inveci in campagna 'stu funema l'è dit cume int el Lumbard e int el Piemuntes.
- ü: l'è l'istess son del Lumbard.
- n: in fin de parola l'è nasala, cume in Frances. Quand che l'è segütaa dal ditongh ëi la va minga parnunziada.
- cc': l'è un son cumpagn del lumbard c de "tücc".
- gg': el gh'ha i medem carateristich de quel de sura.
Esempi de piasentin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Deciarazion üniversala di dirit de l'om, articul n. 1:
Tüt i om e il don i nàsan lìbar e cumpagn in dignitä e dirit. Tüt i g'han la ragion e la cusciinsa e i g'han da cumpurtäs voin cun l'ätar cmé sa fìsan fradei.
Un quai pruerbi:
- Se april an metta l'üga, gnanca stëimbar an la marüda.
- Utubar in cantëina da la sira a la matëina.
- Pri Sant la nev l'è pri camp.
- Santa Lüzia, la giurnä pö cürta c'ag sia.
- Märs mat, al na fa ad tüt il raz.
- Chi 'g n'ha mia ad quinzëina a 'g n'ha mia ad trintëina.
- La prima galëina ca canta l'ha fat l'öv.
- Val mia cur, ma rivàg in temp.
I mes de l'an[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Znar
- Farvar
- Mars
- April
- Magg
- Giügn
- Lüj
- Agust
- Stëimbar
- Utubar
- Nuvëimbar
- Dzëimbar
La parabula del Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Atezion: prubabilment i norm urtugrafigh i hen minga quei marcaa püssee sura. Inultra a gh'è anmò el passaa remot, che al dì d'incö l'è sparii
Un òm al gh’ava dü fiö.
E ‘l pö gióvan al diss a só pädar: "Papä, dèm la porziòn di mè bèin ch’a ‘m tócan!" E ‘l pädar al ga fé la pärt a tüt dü.
E dä lé a poch dé al pö gióvan, miss insöm tüt al só, al ‘s n’andé via ind un pais lontàn, e lamò al dsüpé tüt al só in stravizzi.
E dop d’avìl consümä tüt, vèins una gran calastrìa ind cól pais e lü al prinsipié a troväss ins la süta.
E l’andé e ‘l s’ha miss con vöin ad cól pais ch’a la mandé ind una só campägna a mnä föra i animäl.
E lü l’ariss vorì leimpass la pansa dil giänd ch’ mangiävan i grèin; ma nsöin gh’in däva.
Finalmèint, mtèind zä testa, al diss: "Quanta sarvitór in cà ‘d mè pädar i gh’han dal pän da trassen adree, e mé son ché ch’a mör ad fäm!
Ma mé a ‘m todrò süsa e andrò da mé pädar e ‘gh dirò: Papä, mé vöd ch’a i ho falä contra Dio e dnänz a vó.
Mé zä a ‘n son pö degn d’iess ciämä voss fiö; tgnìm cmé vöin di vòstar sarvitór."
E ‘l s‘ toss sö, e ‘l vèins da só pädar; e l’era ancamò da lontàn, che só pädar el l’ha vist, e ‘l s’ha gomi, el gh’ha cors incontra, e ‘l ga tré i brass al col e ‘l la basé.
E ‘l fiö al ga diss: "Papä, a i ho falä incontra la Signór e incontra ‘d vó; e ‘n son pö degn d’iess ciämä voss fiö".
Ma al pädar al diss ai sarvitór: "Svelti, tiree föra al vistii pö bèl e mitìgal sö, e dègh l’anèl in man, e mtìgh il scärp in pè!
E todi un vidél grass e mazzél, ch’a vöi ‘ch mangióm e ‘ch fóm altolè.
Parché al mé fiö ‘ch l’era mort l’è risüssitä; n’a ‘s sava dova ‘l fiss, e ‘l s’è trovä". E i prinsipièn a sganassà.
Ma ‘l fiö pö grand l’era pr’i camp; e cm’al vèins indree, quand al fé arand a cà, al sintì ch’i sonavän e i cantavän.
E ‘l ciamé vöin di só òm e ‘l ga dmandé coss l’era.
E cóst al ga rispondé ch’era gnii só fradél e só pädar l’ava mazzä un vidél grass, parché al fiö l’era tornä a cà san e sälav.
E lü al vèins nech, e ‘l n’a vriva pö andä in cà; e ‘l pädar gnì föra lü e ‘l cminsé a imbonìl.
Ma al fiö a rispondé a só pädar: "Tól, l’è tanta n ch’a ‘v sèrav e ch’a fagh tüt a vòstar möd e ‘n m’hii mäi dat gnan un cravöt tant ch’a podiss gódal coi mé compàgn,
Ma ‘pena ch’è gnii ‘st vòstar fiö ch’al s’è mangiä tüt al só con dil varän, hii bèin mazzä par lü un vidél grass!"
Ma ‘l pädar al ga diss: "Al mè fiö, tè ta stee sèimpar con mé, e cól ch’è mé l’è anca tó;
Donca l’era bèin giüst ch’ fassam festa e stèssam alégar, parché ‘st tó fradél ch’ l’era mort, l’è risüssitä, al s’era pers e ‘l s’è catä".
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet de Fiurenzöla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fiurenzöla (Fiurinsöla) l'è un paes de la Val d'Arda, minga luntan de la Pruvincia de Parma.
Donca a digh che ind i temp dal prim re ad Cipro, dop che Gutifrè 'd Büglion l'ha tot la Tera Santa, è sücess che üna bela siura 'd Guascogna l'è andaa in pelegrinagg al Sepulcar e, in dal turnà indree, di baloss ad vilan i l'ha insültaa fandgan ad mil generasion; e lee, in colra par na pudèss miga sfugà, l'ha pensaa bin d'andà dal re; ma i gh'han dit ch'l'era timp pers e rev cunsüm, parché al l'era ün umera e tant sinsa caratar, ch'al lassava cur tant s'i 'gh pardivan al rispet a lü, cmè s'i favan üna quaich asion ai sò südit; ansi, se a quaich d'on i 'gh favan dil munadi, al sa sfugava adoss a lü. Lee, quand l'ha sintii csì, rabiusa d'an pudèss vendicà, gh'è 'gnii in mint d'andà dal re a tucàgh al timp e stüssigàl; e la 's gh'è missa dadnans a caragnà ind asta manera: "Ch'al diga: mì 'n vegn miga da lü cun la speransa ch'al la faga pagà a quii baloss ch'i m'han insültaa; ma, tant pr'avè üna sudisfasion, vurev ch'al m'insegnes cm'al fa a passà sovar a tüt cul ch'i 'gh fan e ch'i 'gh disan, parché csì impararò anca mì a supurtà cun pasinsa la birichinada ch'i m'han fat; e 'l sa 'l Signur sa 'gh la matrev ad cör ind al sò spali, post ch'al gh'iva csì boni".
Al re, che fin alora l'ava durmii dla grossa, quasi ch'al sa fiss dassdaa d'ün sogn, l'ha prinsipiaa, a quii ch'han fat la truiada a cla siura, a fàgla pagà agra e salaa; dop pò al la tota ins al seri da bon, e a quii ch'n'astavan miga in regula tant cun lü, cmè cun i atar, a dàgl'adoss sinsa tant ciaciar.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 356-357
Dialet de Muntisei[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Muntisei (Muntsé) l'è un paes de la bassa piasentina, minga luntan del Pò e de la cità lumbarda de Cremona.
Dighi donca che ind i temp dal prim re ad Cipri, dop che Gotifrè ad Büglion l'ha cunquistaa la Tera Santa, è 'gnii che üna gran sciöra 'd Guascogna l'è andata in pelegrinagg al Sepulcar e, ind al turnà indree dal Sepulcar e rivada in Cipri, l'ha cataa di sciancon ch'i agh n'han fat üna carta 'd tüt i giögh; lee, dasprada e ciarida dal dulor, l'ha pensaa ben da ricur al re; ma da cui i gh'han dit ch'l'era tüt fiaa trat via, parchè lü l'era acsè stüpid e imbecile che al s'na tudiva poch par lü, e men par i atar; e pò av dirò fin tant che tüt cui a gh'andava mal i sò intaress, an savend miga con chi sfugàss i sa sfugavan cuntra 'd lü. La dona, sentend acsè dandas persa d'an pudìss vendicà, par sgüràss almen ün dent, la s'è missa in testa d'andàgh'n a dì ad tüt li sort, e lee la gh'è andata dadnans ch'la cridava, e la gh'ha dit: "Cara 'l mè sciör, mé vegni miga chì da lü par fà ch'al ma faga fà vendeta ad tüt i insült ch'i m'han fat a mé; ma, par 'vìggh almen üna qualch sudisfasion, al preghi che lü al m'insegna cm'al fa a purtà pasiensa ad tüt col che mé senti ch'i fan a lü; parchè acsè impararò da lü a purtà con pasiensa tüt col ch'i m'ha fat a mé; ma 'l Signor a la sa lü, sa pudiss, cma vuluntera a gh'al dariss a lü da purtà, parchè a ved ch'al gh'ha li boni spali".
El re, che fin a col dé l'era acsè imbecile, cmè vön ch'a 's dasdess alora alora, cuminciand dal tort fat fat a cla dona, ch'a l'ha vendicä ben, ma ben dò volte, l'è 'gnii rigurus contra tüti cui che contra l'unur dla sò curona i avissan fat quaicoss da col de lee andand avanti.
ibidem, pag. 356-357
Dialet de Piasenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A digh donca che al tëimp dal prim re 'd Cipri, dop la presa 'd Tera Santa fata da Gufred ad Bulion, vëins che üna siora 'd Guascogna l'andé in piligrinagg al Sipolcar e, ind al turnä indree, rivä che la fé in Cipri, di balusson infam i 'gh fen üna figüra; tant che lee, lamintandas sëinsa pudéss dà pas, agh vëins in mëint d'andä a fà riport al re; ma quarcdöi agh diss ch'la saré stä fadiga trata via, parché l'era tant ün lasagnon e csè 'd poch spirit, che miga almà 'l fava giüstisia ad quii ch'i favan a lü; al pont che chi gh'ava un quarch magon al s'la sfugava con lü, fandagh quarch daspet o vargogna. Sintëind acsé la siora, an cüntand mai pö d'avé sudisfasion, tant par fäss passä la maga, la 's miss in testa 'd vuré trägh ind i ogg a 'stu re la sò miseria: e, fatas inans a lü pianzëind, la 'gh diss: "Al mè sior, me 'n vegn miga dadnans a té parché m'aspeta vindöta dla figüra ch'm'è stä fata ma, tant pr'ün bris ad cunsulasion, at pregh ch'at m'insegn com'at fee a purtät via quili ch'i 'm disan ch'i 't fan, che csé imparand da té, mé pössa purtä cun pasinsa la mia: che (al Signor al sa) s'a pudiss, at la dunarev bëin vluntera, zà ch'at ja port acsé bëin".
Al re, che fëina alora l'era stä ün liscon, un pissafröd, cmé s'al sa dasdass, prinsipiand da la figüra fata a 'sta siora, ch'al la fé pagä bëin salä, al n'in lassé pö passä vüna a chissisia, ch'n'in fäss par l'avegn contra l'unor dla sò curona.
ibidem, pagg. 357-358
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Piccolo Dizionario del Dialetto Piacentino, Luigi Bearesi, Editrice Berti, 1982
- Vocabolario Piacentino-Italiano, Lorenzo Foresti, Piacenza, 1883
- L'ottonese: un dialetto ligure, in: Studi linguistici sull'anfizona ligure-padana, L. Zörner, Alessandria, 1992
- Vocabolario Piacentino - Italiano, Guido Tammi, Ed. Banca di Piacenza, Piacenza, 1998
- Piasintinäda coi barbis, Luigi Paraboschi, Editrice Sigem, Modena, 2000
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lumbarda
- Lengua emiliana-rumagnöla
- Lengua ligür
- Piasenza


text:
Pianell (CO)
Pianell (nom ufizial in italian: Pianello del Lario) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 058 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,8 km² e ona densità de 108 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh de Còmm e 'l confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich, Derv e Dòr).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pianell (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pin (VA)
Pin (nom ufizial in italian: Pino sulla Sponda del Lago Maggiore) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta Erùr: Còdice sbagliàt012 112 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de Errore nell'espressione: operatore < inatteso, ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh Maggior e l'è l'ultim comun italian prima del confin svizzer (comun de Gambarögn, Brissagh e Ronch sora Ascòna). L'è el comun pussee settentrional del Varesòtt e quell che in Italian el gh'ha el nòmm pussee longh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Midi-Pyrénées
El Midi-Pyrénées (nòm uficiàl en fransés: Région Midi-Pyrénées ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2,687,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 45,348 km², per 'na densità de 59 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Midi-Pyrénées l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Ariège, Aveyron, Gers, Haute-Garonne, Hautes-Pyrénées, Lot, Tarn, Tarn-et-Garonne che i ragrùpa 22 circondàre (en fransés: arrondissements) e 3.020 cümü. La capital de la regiù l'è Tolosa.


text:
10 10
Ol dé 10 de utùer l'è 'l 283 ( 284 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 83 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de utùer al è ul dí da pòost 283 ( 284 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 83 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
879 - Ripoll (ol Ripollès): Guifré el Pilós, cunt de Barcelona, al funda ol monastér.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Grassa (la Provença): Édith Giovanna Gassion, cognossida come Édith Piaf, cantant Fransesa (malgrat ofissialament al consta che la mör a Paris l'indomà, ol istess dé che ol sò grant amis Jean Coteau).
2003 - Washington (SÜA: Eugene Istomin, pianesta (Stadünindench, dessépol e amis de Pau Casals, ch'al sarà interat al Vendrell (ol Baix Penedès).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial de la salüt mentala
Dé di potense de 10
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dopmezdé
Artécol in dialèt arzân
Al dopmezdé (pomeriggio in italiân) l'é al mumèint ed la giurnêda ch' l'é tr'a mezdé e al tramûnt, ch' al cumbîna cun al têrs quêrt ed l'deêla divişiòun dal 24 ōri dal giōren. Al j ōri dal dopmezdé, cme 'd acôrdi, în dèinter al tèimp ch' a gh'é tr'al 13:00 e al 17:00.
Cme vînen sgnêdi al j ōri dal dopmezdé[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al sistēma italiân e dal cèinter Europa al j ōri dal dopmezdé (intèişi da mezdé a mezanōt) în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da 13 a 23, cun còla dal vintquâter sgnêda cun al 0. Int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer, cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé, da 1 a 12 e cun al zûnta, dôp i nómer, dal lètri PM (post meridien) per divédri da còli ed préma dal mezdé. Però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s' intènd al peréiod ed tèimp tr'al mezdé e al tramûnt.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Dopmezdé
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Pomeriggio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Pierre-Joseph Proudhon
El Pierre-Joseph Proudhon (Besançon, 15 de Sgenee del 1809 – Passy, 19 de Sgenee del 1865) l'è staa un pulitegh e filosof frances.
L'è nassüü a Besançon in de la regiun Franche-Comté in Fransa. L'eva 'l bagaj d'un butee e de 'na serva de cüsina e finn che 'l gh'ha 'vüü dudes agn, de mestee, l'ha menaa i bö a la pastüra. Cunt una bursa de stüdi l'ha faa cünt de andà a scöra, pö però, già che ghe calaven i danee, l'ha desmetüü prima del temp. Pö, però, l'ha faa anmò cünt de imparà 'l mestee de technegh tipugrafegh, tüt lü deperlü. Pö, 'na völta andaa a Paris, l'ha tacaa sü a püblegaa liber in sül sucialism e in sü l'econumia.
Düranta la revulüziun de Fevree del 1848 l'ha incuntraa per la prima völta 'l Michail Bakunin e l'ha anca scüsaa de depüdaa del parlament franses. La sua mira l'è semper stada de rià al Sucialism, senza volzà i man, ma cunt la libera scernida de la gent. L'è anca staa semper cuntra qualsessía furma de viulensa guernativa, cunt la cunvinsiun anarchega che dumà la libertaa pü intrega de l'om la po menà in sü la via d'una suciedaa sucialista.
Quand che 'l Louis Blanc la tolt pè intra la gent, el Proudhon l'ha ingasgiaa 'l Napoléon III in de la speransa de metegh i tarej intra i röd.
In del 1849 el Proudhon l'haa fundaa 'na "banca pupulara" che la dava via credet a gratis, inscí de pruà a met in pratega 'l so pensee ümanista. Però dopu gnanca ses mis la banca l'ha saraa sü già che'l Proudhon l'hann metüü in galera per trii agn (la resun l'è stada vöna u do di so scrít)


text:
Ne
Ne (en lìgure: Né) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 64,1 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borzonasca, Carasco, Casarza Ligure, Cogorno, Lavagna, Maissana (SP), Mezzanego, Sestri Levante, Varese Ligure (SP).
El cümü de Ne, el quàrt per superfìce 'ndèla pruvìncia, l'è sitüàt en val Graveglia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla. El fà part apò a del Parco natüràl regiunàl de l'Aveto.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ne l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Chambéry
Chambéry l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è séde de prefetüra e capital del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
La g'ha 'na popolasiù de 58 437 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 20,99 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 245 méter a 'na altèsa màsima de 560 méter s.l.m.
L'è stàda la capitàl de la Contèa prìma e del Dücàt de Savòia dòpo 'ndèi agn del 1295 al 1563, quan che pò la capitàl l'è stàda portàda a Türì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Türì, Italia
- Albstadt, Germania
- Ouahigouya, Burkina Faso
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
11 09
Ol dé 11 de setèmber l'è 'l 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 112 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de setèmber al è ul dí da pòost 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 112 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1297 - Batàia de Stirling Bridge - I Scosés de William Wallace i bat i Inglés.
- 1541 - Santiago del Cile la vé sbatìda pelària de le tribù indìgene.
- 1609
- Vé proclamàt l'ùrden de espulsiù cùtra i musulmà mìa cunvertìcc de Valencia; el sarà l'inìsio de l'espulsiù de töcc i musulmà de la Spàgna.
- l'esploradùr Henry Hudson el sbàrca per la prìma ólta sö l'ìzola de Manhattan.
- 1683 - Batàia de Viènna: Jan III Sobieski 'l lìbera Vièna de l'asédio dei Otomà e 'l férma per sèmper l'avansàda otomàna 'n Euròpa.
- 1709 - Batàia de Malplaquet - Gran Bretàgna, Paés Bas e Àustria i bat la Frància.
- 1714 - Barcelóna la se arènt a le fórse spagnöle e franséze, endèl córs de la Guèra de sücesiù spagnöla.
- 1795 - A Crich, 'n Inghiltèra, part el prim protòtip de Tram a caàl, per òpera de Benjamin Outram.
- 1800 - Luisa Sanfelice la vé giüstisiàda a Palermo del re Ferdinando I de le Dò Sicìlie per i facc de la Repüblica Partenopèa.
- 1802 - Fì de la Repüblica Subalpìna, el Piemónt el vé anitìt a l'Impér Fransés.
- 1857 - Colòni Murmù e Indiàni Paiute i fa fò 120 piuniér a Mountain Meadows (Utah).
- 1858 - George Mary Searle el scòpre l'asteròide 55 Pandora.
- 1890 - "Revulusiù" endèl Canton Ticino. I radicài i ciàpa 'l potére. I golpìsti i vegnarà ciamàcc "setembréste".
- 1914 - L'Australia la invàde la Nöa Britània, e la bat el contingènt todèsc che gh'ìa stansiàt.
- 1922 - Cumìncia 'l Mandàt britànic en Palestìna.
- 1926 - Falés en tentatìf de copà Benito Mussolini.
- 1931 - Salvatore Maranzano 'l vé copàt dei sicàri de Lucky Luciano.
- 1940 - George Stibitz l'ezégue la prìma operasiù a distànsa condèn elaboradùr.
- 1941 - Cumìncia i mestér per la custrusiù del Pentàgono.
- Segónda Guèra Mondiàl: La marina militàr americàna la ricéf l'ùrden de atacà i sotamarì todèsc.
- 1943 - Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe todèsche le òcupa la Corsica e 'l Kosovo-Metohien, àmbia la liquidasiù del ghèt de Minsk e Lida de part dei nazìsti.
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Le prìme trüpe americàne le streèrsa 'l cunfì ucidentàl de la Germània nazìsta.
- 1951 - Florence Chadwick la streèrsa 'l strèt de la Mànega a nuòto de l'Inghiltèra a la Frància, e la deènta la prìma fómna a fà la streersàda en töte dò le diresiù.
- 1972 - Fenés a Mònaco de Baviera i zöc de la XX Olimpìade.
- 1973 - Cile: golpe militàr de Augusto Pinochet. El presidènt Salvador Allende el mör envèr la fì de le operasiù de atàco al Palàs Presidensiàl
- 1989 - Ungherìa; dòpo 'l Picnic Paneuropèo del més de óst precedènt, la Curtìna de fèr la vé dirvìda e àmbia l'ézodo dei todèsc de la DDR vers l'Ucidènt
- 1992 - La Foiba de Basovizza (Pruvìncia de Trièste) la deènta Monümènt Nasiunàl.
- 1997 - La Scòsia la vóta per rimèter en pé 'l sò Parlamènt, dòpo de 290 agn de uniù co l'Inghiltèra e 'ndèl 700° aniversàre de la Batàia de Stirling Bridge.
- 1999 - Püblicasiù 'n Gran Bretàgna del prim vülüm de l'Archivio Mitrokhin.
- 2001 - Atàco terurìsta de l'11 de setèmber del 2001: Endèi Stàti Ünìcc, vé dirotàcc quàter aparèchi e du de chèsti i vé fàcc scuntrà cutra le tor zemèle de New York. Giü 'l vé fat na zó sùra 'l Pentàgono e giü 'l burlarà zó 'n Pennsylvania, prima de rià söl sò obietìf. Töt ensèma ghe sarà de piö de tremìla mórcc.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Verhnee Zhilino (Rössia): Gherman Titov, astronauta Röss.
1940 - Newark (Nöa Jersey, [[UEUA]): Brian de Palma, diretur de sínema Stadünindench.
1945 - Múnich (Zermania): Franz Beckenbauer, futbolesta e alenadur Todèsch.
1945 - Lares (Puerto Rico): José Feliciano, cantant Portorichench.
1951 - Buenos Aires (l'Arzentina): Hugo Porta, ol mejur rugbiér Arzentí.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1684 - Roma (Itàlia): Miquel Gran Peris, cognossit come Beat Bonaventura Grant, frér fransiscà, proclamat beat per la Gesa catòlica.
1978 - Barcelona: Gustau Muñoz, zúen mort a mà de la polisséa Spagnöla.
1823 - Londra (Anglatèra): David Ricardo, economesta Angles del corent de pensament clàssegh.
1888 - Asunción (ol Paraguaj) - Domingo Faustino Sarmiento, polítegh e scritur Arzentí.
1971 - Moscòa (Rössia) - Nikita Khrusscev, president de la Üniú Soviétega.
1973 - Santiago (Sile): Salvadur Allende, president de Sile, mort defendent ol Palassio de la Muneda davant l'esèrsit söleat.
1987 - Kingston (Zamaica): Peter Tosh, mösegh Zamaicà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
San Lisander de Bergum
Lisander de Bergum l'é stai un suldá de l'esercit de Tebe, prubabilment el portabandiera de tüta la Legión militar.
L'é stai martirizàd a Bergum el 26 d'agùst del 298. L'é patròn de Berghem e de la sò Diocesi, de Cervignan d'Ada (LO), e de Capriá. La só festa l'é propi el 26 d'agùst, el dì chi ghann taiád la testa.
Cése de Sant Alisànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo 'l martirio i Bergamàsch i è söbet dientàcc devòti de Sant Alisànt, tat che l'éra dedicada a lü la basìlega paleocristiàna del IV secòl che la se troàa 'n sità ólta, sö 'n sima a bórg Canàl e che l'è stacia bötada zó 'n del 1561 quando Énesia l'à decidìt de fà sö i müre.
Lé apröf gh'éra 'n di ègie müre del medioéf pò la Pórta de Sant Alisànt e isé pò 'n di müre ènete öna pórta l'è stacia dedicada a Sant Alisànt.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper a Sant Alisant i è dedicade amò 'ncö dò cése 'n Bèrghem: Sant Alisànt in Colòna che l'è 'n contrada Sant Alisant (öna ólta bórg San Leonàrd) Sant Alisànt de la Crus che l'è 'n bórg Pigöl
Pò la féra di bèstie del 26 de Agóst l'è dedicada al Sant.


text:
Szeged
Szeged (pronunciaa Sèghed; Seghedino in italian; Segedin in todesch, cech, serb, turch e croatt; Seghedin in romen; Segedín in slovacch; Segedyn in polacch; Partiscum in latin) l'è ona città de l'Ungheria, tra i pussee important. Ghe viven 170.285 personn e donca l'è la terza città pussee granda del paes.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Szeged la se troeuva in del sud del Paes (a 170 km de Budapest), minga lontan del confin con la Serbia e con la Romania e là indè che se incontren i fiumm Maros e Tibisch. L'è 'l capploeugh de la provincia de Csongrád.
Per la soa posizion, Szeged l'è voeuna di città che la sta pussee sotta el Sô (pussee de 2000 or de bell temp a l'ann): per quest l'è ciamada anca la città di ragg del Sô.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Szeged l'è stada fondada di Roman cont el nomm de Partiscum. L'era in mezz ai traffegh tra la Pannonia e la Dacia, e probabilment l'è stada on fortin al confin con la Dacia fina a quand i Roman hann minga conquistaa quella region.
El nomm Szeged l'è saltaa foeura per la prima volta in d'on document del 1183. Gh'è tre ipotesi de l'origin del nomm ungheres de la città:
- El vegnaria de ona veggia parola ungheresa (szeg) che la voeur dì "canton": Szeged la se troeuva in d'on canton tra el Tibisch e 'l Maros.
- El vegnaria de l'Ungheres sziget, che 'l voeur dì "isola".
- El vegnaria de sötétszőkés, che 'l voeur dì biond scur, compagn di aqui di duu fiumm.
La città l'è stada trada giò di Mongol in del XIII secol, ma poeu l'è stada refada sù dopo pocch. Sotta el regn del Luis I de Ungheria, Szeged l'è vegnuda la città pussee importanta del sud del paes: la soa importanza l'è cressuda de bon quand i Turch hann scominciaa a fàss vedè arent al confin. El re Sigismond el gh'ha faa tutt intorna on bell mur. In del 1498 la gh'ha 'vuu el status libera città real.
I Turch l'hann ciappada ona prima volta in del 1526 (28 de settember), ma l'hann occupada de vera domà in del 1543. De quell moment l'è vegnuda on centro ministrativ de l'Ungheria ottomana. L'è stada liberada el 23 de ottober del 1686, e l'ha poduu avèggh anmò el sò titol de città libera real domà in del 1715. Quattr'ann dopo el re Carlo III el gh'ha daa on stemma offizial, che l'è drovaa anca al dì d'incoeu. Szeged l'è tornada a cress: semper in del 1719 gh'è rivaa i fraa piarista, che in del 1721 hann fondaa voeuna di sò scol. In del XVIII secol gh'è staa faa el pussee grand process di strii de l'Ungheria.
In del 1848 l'ha giugaa on roeul important in la Revoluzion Ungheresa. In del luj del 1849 l'è stada la sede del governa revoluzionari del Lajos Kossuth. Anca se poeu i Austriegh hann punii de bon i capp de la città, la città l'ha segutaa a cress: in del 1854 gh'hann faa sù la stazion di treni. In del 1878 el Tibisco l'è esondaa e l'ha traa giò on fracch de robb a Szeged. L'imperador Francesch Giusepp l'ha promettuu de fàlla tornà pussee bella de prima, e inscì l'è staa. Szeged la conserva ancamò i bei cà e costruzion de quell temp là.
Dopo la Prima Guerra Mondial a Szeged s'hinn spostaa di istituzion che se trovaven in città ungheres passaa a la Romania, compagn de l'Università de Koloszvár e la diocesi de Temesvár. I Romen l'hann occupada per on quai mes in del 1919.
L'è stada conquistada in del 1944 di Sovietegh. Duranta el period comunista, Szeged l'è stada on centro de la produzion de robb de mangià (compagn de la paprika) e de oli. Anca incoeu de Szeged el partiss el 67% de l'oli consumaa in Ungheria.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ucraina:
- Nizza, Francia.
- Turku, Finlandia.
- Romania:
- Cambridge, Regn Unii.
- Parma, Italia.
- Darmstadt, Germania.
- Toledo, Statt Unii.
- Liegi, Belgi.
- Cattaro, Mont Negher.
- Łódź, Polonia.
- Pola, Croazia.
- Szabadka, Serbia.
- Weinan, Cina.
- Larnaca, Ciper.
- Rotterdam, Paes Bass.
- Varna, Bulgaria.
- Smirne, Turchia.


text:
Vanzun
Vanzun (nòm uficiàl in italian: Vanzone San Carlo) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 428 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,2 km² e ona densità de popolaziun de 26 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Bani Ansin, Calasca-Castiun e Céch Muril.
El paes el se tröva in la Val Anzasca, a mancina de l'Anza. Vanzun e San Carlu hin staa tacaa insema dumà in del 1865.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vanzun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Comm
Còmm (in lengua italiana Como; Latin: Novum Comum; Francees: Côme) l'è una cittàa italiana de 83.200 abidant [1], capital de la sò pruincia. Sitüada in funt al Lach de Còmm, la cunfina a nord-ovest cun la Svizera.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'antichità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul prim centar l'han fundàa pruabilmeent i Orobi, en antiga populaziun ligüra o galica.
- Vers ul V secul prima de Crist, l'area l'è stada ucüpada d'ii Galli Insubri, che i ghe fundarun en oppidum, che al sarès en centar furtificaa.
- In del 196 a.C. la Gallia cisalpina l'è stada definitivameent conquistata d'ii Ruman.
- Dopp che gh'è stada la teribil invasion d'ii Reti, per vuluntà de Cesar l'è stada costrüida la Novum Comum, in del centar de la conval bunificada.
- In del 77 a.C. sa inn insedàa 5000 colon, ch'a 500 eren nobil grech, defat dal grech la vegn l'etimulugia de i paees cuma Lecch [Leucos], Corenn [Corinto], Lenn e Lemna [Lemnos], Ness [Nasso], Derv [Delfo].
- In del 49 a.C. Còmm l'è deventada en municipium.
- In del 354 al vegn esiliàa a Còmm quel che sarà l'imperaduur Giulian l'Apostata.
L'età da mez[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de la età da mez Còmm l'ha sübìi l'invasiun d'ii Goti prima e d'ii Lungubaard pöö; in del 951, l'è vegnìi giò in Italia l'imperaduur Utun I, e tra i sò susteniduur al gh'era anca Gualdon, vescuf de Còmm.
- In de l'era d'ii Comün, Còmm l'è stada cuntendüda de i grüpp rivai d'ii Rusca (Rusconi) e d'ii Vitani.
- Con Azzone Visconti, Còmm l'è entrada definitivameent in de l'orbita d'ii Viscuunt.
- A la moort de Gian Galeazzo Visconti (in del 1402), Franchino II Rusca al ha cercàa de istaurà a Còmm ena signurìa persunala. Pöö al ha seguìi en periud de devastaziun e stragi, in fin al 1416, quann Còmm la s'è cunsegnada a Filippo Maria Visconti.
Età muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de l'utober del 1525, Còmm l'è stada ucüpada de don Pietro Arias, inviàa di Spagnöö. Di chel mument lì, Còmm l'ha seguìi i soort del Dücaa de Milan, e pöö del Regn Lumbart Venet, fin a l'ünidà d'Italia.
- Ul 27 maarz 1859, dopp de la battaglia de San Fermu, Giüsepp Garibaldi, al cumaant d'ii Caciaduur d'ii Alp, l'ha liberàa la citàa de l'ocupaziun d'ii Austriach.
- In de la segunda guèra mundiala, Còmm l'è mai stada bumbardada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Note[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Foont: demo.istat.it, 31/05/2007


text:
23 01
Ol dé 23 de zenér l'è 'l 23 dé de l'an del calendare gregorià; manca 343 (344 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 23 de zenér al è ul dí da pòost 23 dal an dal calendari gregurian; i manca 343 (344 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1641 - Catalunya: íntal giir d'una semana dapress avé pruclamaa la Repüblega Catalana, ul presideent da la Generalitat de Catalunya Pau Claris sa al viit ubligaa -par pudé mantegní ul süpòort Francées- a pruclamá Luiis XIII da Francja cuma rei dal paées.
- 1579 - i Paées Bass: i pruviinz dal nòort dal paées i crea la Üniun d'Utrecht.
- 1719 - Liechtenstein: l'imperaduur Caarl VI al instaura cheest paées cuma principaa dal Sàcar Imperi Rumanu-Germànich fusiunaant i segnuríi da Vaduz e Schellenberg.
- 1958 - Venezzuela: un moviment cívico-militaar al finiss cun la ditadüra da Marcos Pérez Jiménez.
- 2006 - ul Canadà: sa ga i célebra di elezziun legislatiif vadagnaa pal Conservative Party of Canada, cumandaa par Stephen Harper.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1989 - Figueres (l'Alt Empordà Catalunya): Salvador Dalí, pituur Catalan.
- 1889 - Santiago (Cili): Ignacio Domeyko, geòlegh e mineralugista Cilées d'urígen Pulunesa.
- 1893 - Madrid (Spagna): José Zorrísula, pueta e dramatüürgh Spagnöö.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Luragh Marinon
Luragh (nom ufizial in italian: Lurago Marinone) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 581 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,8 km² e ona densità de 679 ab./km². Se gh'ha minga de sconfondes cont el comun comasch che 'l gh'ha el nòmm medemm, Luragh d'Erba.
L'è tacaa ai comun de Appian, Carbonaa, Fenegrò, Limid, Mozzaa e Venian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Luragh Marinon l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Gráfica poblacional
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov
El Michel Kutuzov (russ: Mиxaил ИллapиoHoBич ГoлeHищeB-KyTyзoB, Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov, 1745-1813) l'è staa on general russ. L'è regordaa soratutt per aver battuu l'esercit del Napoleon che l'aveva invas la Russia in del 1812 .
Ai temp de la terza coalizion l'era rivaa tròpp tardi per soccorr i Austrìach a Ulma, ma l'ha savuu tegnì foeura i sò òmen de ona trappola organizzada di Frances.
L'ha minga poduu partecipà a la battaglia de Austerlitz perchè l'era staa retardaa per spiegà i sò piàn a l'imperador Lissander II e al Re prussian, poeu l'è andaa a combatt contra i Turch, l'alter nemis stòrich de la Russia.
Quand el Napoleon l'ha invaduu el sò paes l'è staa ciamaa a ciappà el pòst del Barclay de Tolly dòpo de la bataja de Smolensk, e l'ha deciduu de retiràss senza combatt lassand peroo terra brusada intorna aj Frances. L'ha avuu un mucc de crìtich per questa decision che l'è poeu resultada giusta.
A Borodino l'è staa desconfigiuu e l'ha lassaa Musca al nemis, ma l'ha indebolii e el gh'ha lassaa indree nagòtt.
Intant che i frances se retiraven l'ha colpii durament e, cont on poo pussee de fortuna, el saria riessii a distrugg del tutt el nemis a la Beresina.


text:
Kyrie eleison
Ol Kyrie eleison l’è öna preghiéra cristiàna, che la é dal gréch antìch Kύpιe ἐλέnσov, manéra de dì che l’è stàcia tradüzìda con Signùr piéta, ach se ‘l sarès piö giöst Signùr, fàga ét ol tò bé, de fati öna ólta l’aspèt penitensiàl de chèsta preghiéra l’éra secondàre. De sólet chèsta preghiéra l’a sùna [ˈkirie eˈlɛjson] o ach [ˈkirje eˈlɛjzon] segónt i règole del gréch modèrn, menimà la manéra giösta de dìla la sarès chèla del gréch antìch che l’è ['kyrie eˈleɛːson].
In del rìto romà post conciliàr ol Kyrie eleison l’è stài tradüzìt e se ‘l sènt piö sunà in del originàl gréch, come l’éra in del rìto tridentì ‘ndóe prìma del at penitensiàl se dizìa ol Kyrie eleison in de la sò fórma piö tradisiunàla che l’è: Kyrie eleison - Christe eleison - Kyrie eleison. In del rit ambrosià amò al dé de ‘ncö se dis Kyrie eleison - Kyrie eleison - Kyrie eleison, sènsa ‘l Christe eleison al at penitensiàl e se ‘l dis amò per trè ólte a la fì de la Sànta Mèsa. Ol Kyrie eleison se ‘l dóvra ach in del rìto bizantì.


text:
Rùsc
Al rùsc[1] (pattume in itagliàṅ) 'l è tut cal materiêl che, in post diferèint, al n'es dróva più, e alòra a bśògna desfèr's-en e śbàt'r-el vìa; a s ciàma rùsc anc'al só cuntenidōr (in del cà la s ciàma anc "ruscaróla").
Mèinter che na vòlta a n'se śbatìva vìa quèśi gnìnt, ch'a gh'era dla miśéria e a s serchèva 'd druèr na secònda e na tersa volta tùt i lavōr, mo invéci in dal secònd Novsèint a s è śbatû vìa incósa e in dal manéri più stremnèdi e indiferèinti, ch'a gh'era 'l bum econòmic. In di sircundàri di paéś, dop ch'a s era tolt sù 'l rùsc ed lung el stredi e 'l cà c'n al só càmion, i s mucèv'n acsè, soquànt mùć ed rùsc a forma 'd culèini, cun soquànt dàn p'r al bliśgamèint di só liquàṁ śò 'd lung a l'àqua ch'a stà sòt tèra.
Mo però in di ùltem tèimp invéci, a s è guardê de piò a fèr calèr i diśàster per 'l ambînt, che 'l trôp rùsc mucê diśurdnê al pōl fèr gnìr: alóra, cun soquànti arcmandasiòun, in più cumùn a s è decîś ed cucèr vers dagli inisiatìvi per la racòlta diferensièda dal rùsc, d'indû al stès rùsc, diferensiê per qualitê in dal mumèint ch'a 'l s fica vìa e dòunca śbatû in diferèint casunèt divîś apósta, al gh'la chèva 'd gnìr śmaltî più in fuga, cun soquànt recùper ed matéria prìma, e cun meno dàṅ per 'l ambînt dintórna.
Manéri ed dìr
Vóś lighèdi
Referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Rùsc
- 'L en.wikisiunàri al tìn la vōś "rùsc"


text:
Léder
Léder l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent, istitüìt el 1 de zenér del 2010 de la fuziù de Piéf de Léder, Mulìna de Léder, Tiàren de Sùra, Tiàren de Sóta, Bezèca e Concei.
El g'ha 5 418 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'na süperfìce de 154,6 km². El cunfìna coi cümü de Rìa del Garda, Stor, Bondù, Cundì, Ciméch, Pieve di Bono, Bleggio Superiore, Fiavè, Ten, Tió, Zucol, Magàza (BS), Limù (BS), Nago Torbole, Tremùzen (BS).
Cümü 'nzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müllheim (Germania)
- Buštěhrad (Repüblica Ceca)
- Doksy (Kladno) (Repüblica Ceca)
- Milín (Repüblica Ceca)
- Nový Knín (Repüblica Ceca)
- Příbram (Repüblica Ceca)
- Ptice (Repüblica Ceca)
- Všeň (Repüblica Ceca)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spoleto
Spoleto (endèla parlàda locàl: Spuléti; en latì: Spoletium; en fransés: Spolète) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 38 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 349 km² e 'na densità de popolasiù de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Ferentillo (TR), Giano dell'Umbria, Massa Martana, Montefranco (TR), Sant'Anatolia di Narco, Scheggino, Terni (TR), Trevi, Vallo di Nera.
Galeria de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giovann Adamm II del Liechtenstein
El Giovann Adamm II de Liechtenstein (in todesch: Hans-Adam II von Liechtenstein; nomm intregh in todesch: Johannes Adam Ferdinand Aloys Josef Maria Marko d'Aviano Pius von Liechtenstein; Zurigh, 14 de febrar del 1945) a l'è 'l princip del Liechtenstein (a partì del 1989).
L'è 'l fioeu del princip Francesch Giusepp II e de la soa miee Giorgina de Wiczek.
Gh'è de dì che del 2004 l'ha lassaa el podè de toeu di decision ordinari al fioeu Luis, che donca a l'è 'l princip de facto.
A l'è president del grupp bancari LGT Bank e 'l gh'ha ona colezion d'art bella granda.