text:
Ràbia (mâł)
La Ràbia o Idrufubìa l'è 'n mâł viràl, cgnusû bèla in dal dumìla prima 'd Crist, d'l óm e di àtar mamìfar a sangṿ cald ch'al culpìs al sarvèl. Al vìrus, ch'a 'l micruscòpi al pâr un didâl o 'n prujètil e ch'al fà part dal gènar Lyssavirus, al s cata in dla salìa di malâ che pò i al pàsan murśgànd. A gh'è dònca da star aténti a 'l bèsti, caṅ specialmènt ma anc gat, lóv, vólp, pruciòṅ e papastrèi, parchè la ràbia la i fà dvintàr catìṿ cun la vója 'd tiràr di murśgòt.
S'a n s fà minga quèl in présia, prima ch'i sìntum i végnan fóra, la mòrt l'è praticamènt un quèl sicûr parchè la riva a 'l 99% a 'l incìrca cupànd ssanta-mila parsòni 'l an[1], dagnóra tuti in Àśia e in Àfrica.
'L ùltim caś ch'a gh'è stâ in Itàglia 'l è dal 2008[2].
Descrisiòṅ
Al vìrus, c'n al mòrśag dna bèstia malàda o anc s'la salìa la finìs in dla bóca, in dal naś o in di òć, al s insfìlsa in dla carna in du al taca a multiplicàr-as sénsa ch'al sistéma imunitàri a gh faga a mènt. In dal punt dla frida a pōl vgnir dla spiùra e na sensasiòṅ 'd a n sintìr piò cla part dal còrp lè, in séguit a riva anc la févra. P'r arbasàr al nùmar di vìrus a gh sarév da lavàr la pèl in présia par déś o quìndas minùt cun dl'àqua e dal savòṅ, méj incóra druànd dal spìrit.
In séguit, in gènar da òṅ o tri méś ma anc da na stmana a 'n an, i vìrus i partìsan par rivàr a i nèruv perifèric e da lè a 'l sarvèl. A cal punt chè i sàltan fóra i sìntum dal mâł ch'i èṅ muimènt viulènt dal còrp, sù e śò d'l umōr, paùra dl'àqua (a s fà fadìga a mandàr śò parchè i vìnan di spàśsum duluróś e sōl al pinsēr al mét agitasiòṅ e la góla la s arvòlta), fadìga a mōv'r-as, cunfuśiòṅ e śvenimènt. Quànd al vìrus al finìs in di neuròṅ al fórma in dal céluli di còrp ad Negri, di còrp acìd e tónd.
In gèn'r al mâł al gh'à tri faś:
- Faś prodròmica: dòp al murśgòt a pōl vgnir la févra, mâł a la tèsta, dulōr a i mùscui, fadìga. In dal 60% di caś la part dal còrp cun la frida la pâr in na quàlc manéra indurminsàda. S'a s tulìs quèl par cumbàtar la ràbia a s guarirév sèmpar ma 'l prubléma 'l è ch'l è impusìbil rénd'r-as cònt 'd avér-la ciapàda.
- Faś dla "ràbia rabìda": a taca la paùra dl'àqua, a n gh s la cava pròpria briśa a bévar anc s'a s gh'à sē, mandàr śò lè praticamènt impusìbil (al vìrus al s cata in dal giàndli dla salìa).
- Faś terminàla: al vìrus 'l à ciapâ tut al sarvèl. In dal 75% di caś a gh'è la fórma furióśa dal mâł, a vîṅ arlìa, prubléma a tgnir 'l equilìbri, alucinasiòṅ, pèla ch'la reagìs a incòsa, meningît, làgarmi, bóca pîna 'd salìa, cas dûr e śburàdi da par lōr in di óm e paràliśi a 'l còrdi vucàli. In di àtar 25% di caś a gh'è na fórma muta o paralìtica.
In gèn'r a s mōr in dal gir ad dū o déś dè dòp ch'i èṅ saltâ fóra i sìntum. A s è vdû che miténd la gint in còma, dand dal tèmp asè a 'l sistéma imunitàri ad reagìr, na qualc parsòna la pōl anc scampàr ma i n rìvan gnanc a 'l 10%.
Par cumbàtar cal mâł chè in Śvisra e in Cànada i aṅ stramnâ in gir dapartùt dal magnàr, cuma dal tèsti 'd pui, cun dèntar dal vasèṅ viṿ arbasâ acsè da imuniśàr i mamìfar cuma 'l vólp o i pruciòṅ. A gh sarév da far àtar tant anc c'n al bèsti dumèstichi cuma i caṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ La ràbia di caṅ la masa 160 parsòni a 'l dè, campàggna p'r al vasèṅ Corriere della Sera, 22 'd Avrìl dal 2015
- ↑ Ràbia: sìntum, càuśi e curi Farmaco e Cura


c: text/html

text:
Intervista col vampiro
Intervista col vampiro (Intervìsta c'n al vampîr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1997 ad Neil Jordan trat da 'l rumànś umònim dl'Anne Rice. 'L è stâ numinâ par dū Prèmi Òscar, par la culòna sunóra e per la senugrafìa. Par la part ad Daniel Malloy a s éra sarnî River Phoenix ma 'l atōr 'l è pò mòrt soquànt dè dòp ch'i ìvan tacâ a giràr.
Custàda ssanta migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò muciâ sù da piò ad duśènt-vint-a-tri. In dal film i Guns N' Roses i càntan Sympathy for the Devil, cover di Rolling Stones.
Sunt
Louis de Pointe du Lac (Brad Pitt) al vèṅ intervistâ a San Francisco p'r al giurnalìsta Daniel Malloy (Christian Slater). Louis al taca a cuntàr la sò vita, dgénd ch'al pōl scampàr par sèmpar, esénd lò 'n vampîr, ma anc ch'a n è minga fàcil purtàr avànti la sò cunsidiòṅ.
In dal 1791 lò 'l éra pîṅ ad bèsi ch'al gh'iva di sit a New Orleans. Dòp la mòrt ad sò mujér e ad sò fiōl, a n gh in fargàva più gnint dla vita. 'L è a cal punt lè ch'al vampîr Lestat de Lioncourt (Tom Cruise), vlénd avér-ag 'n amìg, al decìd ad far-al dvintàr cuma lò ma mèntar lò 'l è sénsa cōr e 'l è bòṅ ad masàr sénsa scrùpui, Louis al fà fadìga a tgnir a drē a qvél ch'l è dvintâ. Piutòst che tōr la vita a i óm par bév'r-an 'l sangṿ, al sarnìs di sórag o da gl'atri bèsti parchè ad dèntar al s sènt incóra umàṅ.
Na nòt, mént'r al s cata p'r al stradi 'd un quartēr in du la gint la patìs la pèsta, al véd na putìna ciamàda Claudia (Kirsten Dunst) ch'la piànś davśèṅ a 'l cadàv'r ad sò màdar. Sénsa vlér-al dabòṅ dal tut, Louis al gh dà 'n murśgòt ciuciànd-ag via dagnóra tut al sò sangṿ tant ch'la baghéta la và in a risć ad murìr. Scampàda a la mòrt, anc lì lē la dvènta na vampìra e la vèṅ adutàda par Lestat e Louis. La Claudia la sumìlia dimóndi a Lestat parchè la tîṅ a drē a tut qvél ch'al gh diś e pò parchè la gh cata gust a cupàr al parsòni par scampàr lē.
Trént'an dòp la Claudia, vdénd al còrp dna dóna cavàda śò da 'd là da na fnèstra, la dmanda a i sò genitōr adutìṿ quànd è ch'la dvintarà granda anca lē ma i dū i gh rispóndan ch'i vampîr i n pōlan minga dvintàr vèć e che lē l'è destinàda a 'rmàgnar acsè par sèmpar. La putìna, ch'la vōl bèṅ a Louis, la s mét in dla suca ad masàr Lestat.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nebràska
Al Nebràska (a s lèś /nəˈbræskə/ in Ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1867. Al sò mòt 'l è „Equality Before the Law“ (Ugualiànsa prima dla léǵ).
La sò capitàl, e secónda sità dal stat dòp Omaha, l'è Lincoln. Al Nebràska, ch'al mùcia sù un migliòṅ e òt 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 200.520 km², 'l è divìś in nuànta-tri cuntèi e in sincsènt-trènt'òṅ cumùṅ.
Al cunfìna a nòrd c'n al Dakòta dal Sud, a èst cun 'l Iowa, a sud-èst c'n al Missouri, a sud c'n al Kànsas, a sud-òvest c'n al Culuràdo e a òvest c'n al Wyoming. Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è 'l republicàṅ Pete Ricketts.
AL 90% di cristiàṅ i èṅ cristiàṅ (61% e 28% catòlic), pò a gh'è 'n 9% ad gint ch'la n créd mia in Dio. Al stat 'l à abulî la péna 'd mòrt in dal 2015.
In dal Nebràska l'agricultùra l'è dimóndi impurtànta, specialmènt in dal camp dal graṅ, dal furmintòṅ, dla sòja e dla carna, qvéla di nimài in particulàr. Al tas ad diśucupasiòṅ 'l è 'l più bas di Stat Unî, sōl al 2,5% in d'l Avrìl dal 2015.


text:
Avant in onn era Sandro Simonet, il skiunz da Casti, anc en il cader B. Reussì è quest pass cunzunt pervi da ses terz rang en il slalom da Chamonix l'enviern passà. Il pass en la naziunala han era Justin Murissier e Priska Nufer fatg. Els cumpenseschan la relegaziun da Niels Hintermann, Joanna Hählen e Mélanie Meillard.
Appartegnair ad in cader da SwissSki ha cunzunt in avantatg sin la prestaziun finanziala.
En tut sa chattan 12 umens e 7 dunnas en l'equipa naziunala da skis:
Umens:
- Gino Caviezel
- Mauro Caviezel
- Beat Feuz
- Carlo Janka
- Urs Kryenbühl
- Loïc Meillard
- Justin Murisier
- Marco Odermatt
- Sandro Simonet
- Thomas Tumler
- Daniel Yule
- Ramon Zenhäusern
Dunnas:
- Aline Danioth
- Jasmine Flury
- Michelle Gisin
- Lara Gut-Behrami
- Wendy Holdener
- Priska Nufer
- Corinne Suter


text:
Asteroide
En asteròide l'è 'n còrp celèst de natüra ruciùza, carbonàcea o metàlica, piö pesèn de 'n pianeta e piö grant de 'n meteoroide, che 'l gìra entùren al Sul sönden òrbita che la stà al dedét de l'òrbita de Netuno. I piö tacc dei asteròidi del nòst Sistema Solar i g'ha 'n òrbita semi-stàbil colocàda 'ntra le òrbite de Marte e Giove, e töcc ensèma i fùrma chèla che vé ciamàt la fàsa dei asteròidi (o fàsa principàla). Se calcùla che ghe sàpe presapóch du miliù de asteròidi che g'ha 'n diàmetro piö grant de 'n chilòmetro apéna endela fàsa principàla, ma a mèter ensèma la màsa de töcc chèsti ogècc, el total el rìa apéna al 5 % de la masa de la Lüna. A pàrter de la redefinisiù de la terminulugìa dei còrp celèscc operàda endèl 2006 de la Üniù Astronòmica Internasiunàla, el concèt de asteroide l'è cumprindìt endel ensèma piö grant dei "còrp celèscc minur" del Sistema Solar, enséma co le comete, col gròs dei ogècc transnetünià e töcc i óter còrp che gìra entùren al Sul e che i sàpe piö pesègn de 'n pianeta nano.


text:
La regenza grischuna ed il cusseglier federal Ignazio Cassis èn sa scuntradas a Berna per in discurs. Ils puncts principals da questa discussiun eran la promoziun da las linguas minoritaras sco era la cunvegna da basa cun l'Uniun europeica UE.
Promoziun dal rumantsch e talian
Tar quest inscunter ha Ignazio Cassis accentuà quant impurtant ch'i saja da rinforzar la quadrilinguitad da la Svizra. Quai ha il Departament federal d'affars exteriurs communitgà. Finamira principala da la visita è da discutar ils giavischs e las sfidas dal chantun en vista a las linguas minoritaras e d'intensivar il barat d'infurmaziuns.
Suenter mia elecziun en il Cussegl federal sco represchentant da la Svizra taliana e da las regiuns perifericas hai jau garantì ch'jau m'engasch per las linguas minoritaras talian e rumantsch. Uss lasch jau suandar fatgs als pleds.
Per rinforzar il rumantsch existan actualmain gist plirs projects: in program da barat per la magistraglia sco era offertas da furmaziun rumantscha ordaifer il chantun.
Ulteriurs temas
Plinavant ha Cassis infurmà davart il stan da las tractativas da la politica exteriura en connex cun la cunvegna da basa cun l'Uniun europeica. Oravant tut la cunvegna en connex cun la forza electrica interessescha la regenza grischuna. Il Grischun è sco chantun muntagnard e lieu cun bleras ovras idraulicas pertutgà ferm da questa cunvegna.
RR novitads 20:00


text:
Sin il traject da la Val S-charl èn vegnidas giu pliras bovas e donnegià fermamain la via. Plinavant è er la lingia da la forza electrica vegnida stgarpada giu. Qua tras è la fracziun da S-charl serrada en ed è per il mument anc senza forza electrica. Pertutgà da quai èn en emprima lingia ils dus hotels a S-charl e las radund 50 persunas ch’èn serradas en la Val S-charl.
Persunas ch'eran sin viadi han stuì vegnidas evacuadas
Sonda saira eran differents autos da viadi sin il traject tranter Scuol e S-charl cura che la bova è ida a val. Quels èn vegnids serrads en e 15 persunas han stuì vegnidas evacuadas cun in helicopter. Duas da quellas pir dumengia a bun’ura. Naginas persunas èn dentant vegnidas feridas. Quant temp che la Val S-charl resta serrada n'è anc betg cler.
Donns er en la Val d’Uina
Er en Val d’Uina ha la bova procurà per gronds donns. La via è serrada. Plinavant èn vegnids chaschunads donns en la Val Lischana. D’ina vart èn duas punts vegnidas stgarpadas davent e da l’autra vart è in enchaschament dal provediment d’aua da Scuol vegnì donnegià.
Radund 50 persunas vegnidas evacuadas
Dumengia èn vegnidas evacuadas or da la Val S-crhal cun il helicopter radund 50 persunas. Vul dir, tut quellas persunas che han vulì bandunar S-charl ha pudì far quai. Tenor Christian Fanzun il president communal duessi esser pussibel da reparar las lingias da la forza electrica fin damaun la saira. Quant ditg che la via resta serrada n'è anc betg cler.
Infurmaziuns detagliadas datti sut www.scuol.net, il link avra en ina nova fanestra
Er las Ovras Electricas d'Engiadina èn pertutgadas
Era pertugà da las malauras èn las Ovras Electricas d'Engiadina.
Pervia da bovas sajan pliras tschiffadas d'aua vegnidas messas ord funcziun, scrivan las Ovras Electricas. Las lavurs da rumir e da puspè metter en funcziun ils implants vegnian a cuzzar plirs dis.
RR novitads 06:00


text:
Vor 50 Jahren betrat der erste Mensch den Mond. Es war ein Rennen zwischen den USA und der Sowjetunion. Nun hat ein neuer Wettlauf zum Mond begonnen. Mehrere Nationen und private Unternehmer wollen bald wieder dorthin. Auch Schweizer sind vom Mondfieber angesteckt.
Markus Storrer
DOK (SRF)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Il 2007 elegia il parlament a Berna la Grischuna Eveline Widmer Schlumpf en il Cussegl federal. Sia elecziun è il punct culminant da tensiuns ch'i dat gia dapi in temp en la Partida populara svizra. Cun acceptar l'elecziun vala Widmer Schlumpf sco traditura per baininqual en la PPS. I dat ina separaziun en la partida. En il Grischun sco er en auters chantuns vegnan fundadas partidas chantunalas burgais-democraticas.
Schlumpf, Janom Steiner e Hassler
En il Grischun èn sper la nov elegida cussegliera federala Widmer Schlumpf er Barbara Janom Steiner e Hansjörg Hassler players impurtants per la naschientscha da la PBD grischuna. Els èn d'auters avis che la partida mamma, la PPS e fundeschan la partida chantunala. Il november 2008 datti lura la PBD Svizra. Enfin il 2013 vai ensi cun la partida giuvna. Ella gudogna en tut 88 mandats sin nivel chantunal.
Spirala negativa
Suenter suonda dentant il trend negativ. Cun la demissiun d'Eveline Widmer Schlumpf vai en tschella direcziun. La partida perda ses chau ed er bain inqual mandat, en il Grischun dentant er en auters chantuns e sin nivel naziunal. Vitiers vegn che la PBD grischuna vegn il 2018 avant las elecziuns da regenza en ina schletta glisch. Quai en connex cun il cartel da construcziun en Engiadina Bassa. A lur dus candidats Jon Domenic Parolini ed Andreas Felix vegn renfatschà d'avair savì dapli da las cunvegnas da pretsch. L'entira istorgia munta donn d'image per la partida. Ultra da quai sto Andreas Felix retrair sia candidatura durant il cumbat electoral.
Er sin nivel naziunal na vai betg bler meglier. Il sulet cusseglier naziunal da la PBD, Duri Campell na dumogna betg la reelecziun a Berna. Er en auters chantuns perdan ils burgais democrats mandats, e cunquai la finala er la grondezza da fracziun en il parlament.
Or da l'archiv
Il 2010 han ils Cuntrasts rapportà da l'istorgia da la PBD grischuna.


text:
Franza
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaiṡa, la cunféṅna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Ṡvézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza a s pôl andèr in Inghiltèra a travêrs dla galerî dla Mândga.
La Repóbblica franzaiṡa l é 'na democrazî fâta cme repóbblica preṡidenzièla. La zitè capitèla l é Parîṡ. La Franza ai é dänter ai pajîṡ pió dṡvilupé dal månnd e incû la sèsta putänza dl economî mundièla. I ideèl dla Repóbblica franzaiṡa i én rapreṡentè da la dichiaraziån di drétt di òmen e dal zitadén.
La Franza l é stè un pajaiṡ fundatåur dl Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber dla Francofonî, dal G8 e dl Ugnån Latéṅna. La Franza incû l é un pajaiṡ permanänt int al Cunsélli ed sicurazza däl Naziån Uné, e anc óṅna däl putänz nucleèri arcgnossó. L'Eṡâgon l é la destinaziån di viâż pió cgnossó dal månnd.
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Ludra
Tar la ludra (Lutra lutra) sa tracti d’ina spezia da la famiglia da las Mustelidae ch’è s’adattada a la vita en l’aua e che tutga tar ils megliers nudaders da tut ils predaturs da la terra. La ludra cumpara quasi en tut l’Europa e cuntanscha incl. la cua ina lunghezza da ca. 130 centimeters. Ina denominaziun pli precisa per questa spezia è ludra eurasiana per la distinguer p.ex. da la ludra da l’India u da la ludra americana.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La ludra ha ina lunghezza dal chau e dal bist da ca. 90 centimeters; vitiers vegnan anc 40 centimeters cua. Durant nudar serva la cua musculusa sco organ da timunar e da stabilisar.
Ludras han in’autezza da las spatlas da ca. 25 fin 30 centimeters. Animals creschids pon cuntanscher in pais da fin a 12 kilos; en media paisan las femellas 7,4 ed ils mastgels 10,5 kilos. Il corp è lunghent e las chommas curtas, il chau radund ed il gnif mut. Vi da quest ultim sa chattan lungs pails da palpar; quels furman in impurtant organ sensual en auas turblas. La detta-pe è colliada tras pels da nudar. Il pail è da colur brin clera; cun ils onns daventan la gula e la part davant dal culiez alvents.
Pervi da la structura extraordinaria da ses chavels porscha il pail da la ludra in’isolaziun spezialmain effizienta cunter il fraid ed il bletsch: sco tar ina serranetga èn ils chavels endentads in en l’auter tras cugns e crennas da grondezza microscopica. Uschia sa furma in tessì da pail extremamain spess, il qual retegna vaschiettas d’aua ch’han in effect isolant, ma che tegna a medem temp davent l’aua. En questa moda resta la pel da la ludra sitga ed il corp chaud, e quai cumbain che l’animal na dispona – cuntrari a delfins, balenas, urs da glatsch u liuns da la mar – da nagina stresa da grass isolanta. Tut en tut protegian 80 fin 100 milliuns chavels la ludra d’ina perdita da chalur; quai èn fin a 50 000 chavels per centimeter quadrat. La midada dal pail succeda tar la ludra be fitg plaun e radund 10 procent dal temp che la ludra è alerta è l’animal occupà cun la tgira da ses pail.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La ludra è da chasa en quasi tut l’Europa. Ella manca sulettamain en l’Islanda e sin las inslas da la Mar Mediterrana. En l’Asia è ella derasada vers nord fin al circul polar ed anc intgins kilometers sur quel ora. Percunter evitescha ella las steppas ed ils deserts da l’Asia Centrala. Ultra da quai cumpara la ludra en il Giapun ed en l’Africa dal Nord (Maroc ed Algeria). En la muntogna la scuntran ins fin en autezzas da 2500 meters.
Entaifer il territori da derasaziun è la ludra però smanatschada en blers lieus. En l’Europa Centrala datti anc populaziuns pli grondas en la Tschechia, en la Germania da l’Ost ed en la Baviera. En Svizra è la ludra svanida l’onn 1989, ma è en il fratemp puspè sin via da returnar.
Entaifer quest grond territori da derasaziun vegnan descrittas fin a 13 sutspezias. La taxonomia precisa da quellas n’è anc adina betg sclerida dal tuttafatg. En l’Europa Centrala viva la sutspezia Lutra lutra lutra ch’è stada la furma da basa per la descripziun da Carl von Linné l’onn 1758.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Il spazi da viver preferì da la ludra èn flums pauc profunds cun rivas surcreschidas e planiras inundadas. Il fatg che tals habitats èn ids enavos e ch’igl è vegnì fatg chatscha sin la ludra, ha fatg daventar quella fitg stgarsa en tscherts lieus u disparir dal tuttafatg. La ludra vegn però a frida cun tut ils spazis da viver d’aua dultscha, uschè ditg che l’aua è clera e ritga da peschs e ch’i sa porschan per lung da la riva avunda pussaivladads da sa zuppar.
Ludras vivan dal reminent er en aua da sal: Ins las chatta a las costas da la Germania, en la Scandinavia ed en Scozia.
Sia preschientscha tradescha la ludra tras sortidas da l’aua bain zuppadas per lung da la riva. Sin ils trutgs da las ludras, ch’èn magari vaira zappitschads, chattan ins excrements, secret da marcaziun e restanzas da la preda. Sin fund belmus u sin la naiv na vesan ins betg be passidas, mabain er il fastiz serpegiant da la cua.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Ina moda da viver unitara che valess per tut las ludras na datti betg: Tut tenor l’ambient (cuntrada, disturbis) e las preferenzas individualas adatteschan las ludras quella per pudair surviver il meglier pussaivel. Ellas èn tant activas da notg sco er da di. Entant ch’ellas ruaussan a la riva, sa movan ellas durant il temp da lur activitad quasi be en l’aua. Ils animals èn buns nudaders e sfunsaders. Els pon restar fin otg minutas sut l’aua, sch’els na vegnan betg disturbads. Cun nudar tanschan il chau ed il culiez or da l’aua, entant che l’ulteriur corp sa chatta sut l’aua.
A la riva chava la ludra ina tauna, da la quala l’entrada è situada radund 50 centimeters sut la surfatscha da l’aua. La chombra d’abitar sa chatta sur il livel d’aua gronda e resta uschia sitg. In bural da ventilaziun collia quella cun il mund exteriur.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La ludra maglia quai ch’ella po tschiffar il pli tgunsch. Ina gronda part da ses spectrum da preda furman peschs, e quai spezias da peschs pitschnas e tranter quellas surtut animals plauns e flaivels. La ludra ha uschia in’impurtanta funcziun per mantegnair la sanadad dals effectivs da peschs. Er sin autras spezias fa la ludra chatscha: fulcas, andas, muettas, undatras, mieuruns, lindornas, raunas, giombers da flum ed insects, magari mangia ella er capiergnas e conchiglias. Pitschens animals da preda vegnan magliads en l’aua, pli gronds manads l’emprim sin terra.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las ludras na sa pareglian betg en l’aua, mabain sin terra. Il temp da paregliaziun principal furman ils mais favrer e mars. Durant quest temp s’uneschan ils mastgels cun las femellas e sa trategnan tut il temp en lur vischinanza.
Il temp da purtanza da las femellas munta tranter 58 e 62 dis. Alura naschan per ordinari in fin quatter pitschens. Ils animals pitschens naschan tschorvs, paisan radund 80 fin 100 grams ed han ina lunghezza dal corp da darar dapli che 15 centimeters. Suenter duas emnas cumenzan ils animalets a sa ruschnar enturn en la tauna; ils egls avran els pir suenter bundant 30 dis. Las emprimas emprovas da nudar fan els en la sisavla emna. La mamma als lascha tettar tranter 8 e 14 emnas; per ordinari restan ils pitschens però quattordesch mais en vischinanza da la mamma. Durant quest temp emprendan els d’ir sezs a chatscha.
Ludras masculinas cuntanschan la madirezza sexuala cun dus onns, las femellas en ina vegliadetgna tranter 18 e 24 mais. L’emprima giada sa multiplitgeschan ludras cun ca. dus onns e mez.
Durant trair si ils pitschens, tar cumbats da revier e cura ch’ils pitschens giogan in cun l’auter produceschan ludras in’entira retscha da differentas ramurs e tuns.
Inimis ed aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Tegnidas en fermanza cuntanschan ludras ina vegliadetgna da fin 22 onns. En libertad na vegnan ellas betg uschè veglias; be 15 procent dals animals giuvens d’in’annada cuntanschan ina vegliadetgna da dapli che trais onns. En media vegnian ludras tranter 8 e 13 onns veglias.
Tar ils inimis da las ludras tutgan il luf, il luf-tscherver, l’evla da mar e chauns che na vegnan betg tegnids vi da la corda. Tar las unfrendas sa tracti per gronda part d’animals giuvens cun pauc’experientscha.
L’inimi il pli privlus da la ludra è però l’uman. Il motiv principal daco che ludras n’han betg in’auta aspectativa da vita èn la destrucziun dal spazi da viver, la contaminaziun da las auas, la stgarsezza da vivonda, il traffic sin via e pestgeras.
Evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
La famiglia da las fiergnas (Mustelidae), a la quala appartegna er la ludra, ha cumenzà avant radund 38 milliuns onns a sa divider en pliras lingias. D’ina da quellas èn sa sviluppads ils chatschaders pitschens ed extremamain agils, als quals appartegnan er la ludra. Fossils dal gener da las ludras chatt’ins l’emprima giada en il pleistocen mesaun, pia ca. avant in milliun onns. Ils paleontologs èn però persvas ch’ils chats da fin qua na represchentan nagins perdavants directs da las spezias da ludras odiernas.
Restanzas che sa laschan attribuir cleramain a la ludra eurasiana han ina vegliadetgna da 120 000 onns e derivan dal temp interglazial Riss-Würm. Ulteriurs chats da fossils, tranter auter da l’Austria, èn cun 18 000 fin 10 000 onns bundant main vegls. Quels mussan che la ludra furmava gia en il temp preistoric in element tipic da la fauna alpina.
Svilup dals effectivs[modifitgar | modifitgar il code]
Sur lung temp ha la ludra gì in nausch num. I vegniva pretendì ch’ella mazzia agnels e tiria chauns da chatscha sut l’aua per als najentar. Durant il temp medieval valeva la chatscha sin ludras sco nizzaivla e ‹divertenta›. En il 19avel tschientaner ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner è la chatscha sin questa spezia da fiergna s’intensivada, quai tant pli che pellitschers elavuravan gugent pails da ludras a chapitschas, culiers e mantels. La fin dal 19avel tschientaner è la chatscha sin il rubadur da peschs apparent per exempel vegnì promovì en Svizra cun premias dals chantuns e da la Confederaziun. Regulaziuns sumegliantas devi er en auters pajais.
Oz è la ludra protegida vastamain. Cura che la protecziun è entrada en vigur, eran ils effectivs gia decimads fermamain e la spezia valeva en blers pajais sco smanatschada. Ed er malgrà la protecziun ha il dumber d’individis cuntinuà a tschessar en blers lieus. A quai han contribuì correcziuns da flums e rempars d’auals, drenaschas da spazis da viver ch’eran per els impurtants e runcadas per lung da las rivas. A medem temp ha la contaminaziun cun metals grevs e bifenils policlorads (PCB) gì l’effect che bleras ludras n’eran betg pli ablas da sa multiplitgar.
En Svizra sa chattan projects per la reintroducziun da la ludra en la fasa da planisaziun. Dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner datti observaziuns sporadicas, sco per exempel il 2004 en il Seeland (BE/NE/SO).[1] L’enviern 2009/10 èsi reussì da cumprovar ina ludra en il Grischun. La videosurveglianza da la stgala da peschs da l’ovra electrica Reichenau/La Punt l’ha filmà repetidamain. L’animal n’ha betg pudì vegnir observà ad egl, ma ins ha chattà sias passidas en la naiv.[2] Il 2016 han ins ultra da quai pudì cumprovar ina ludra en la Tumleastga/Mantogna.[3]
Sco en Svizra sa lascha er observar en l’ulteriura Europa Centrala ch’ils effectivs pudessan sa restabilir a mesa vista. L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas taxescha la ludra tut en tut sco ‹betg fermamain periclitada›.[4]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Uffizi federal da l’ambient: Ein Fischotter zu Besuch im Seeland, 3 d’avrigl 2005.
- ↑ Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun: Observà ina ludra al Rain alpin, 5 da matg 2010.
- ↑ Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun: Cumprova d’ina ludra en la Tumleastga/Mantogna, 3 da matg 2016.
- ↑ IUCN: Red List of Threatened Species. Version 2012.1, consultà ils 21 da fanadur 2012.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Otter-Post. Zeitschrift der Aktion Fischotterschutz e.V. , Hankensbüttel (cumpara mintga quartal).
- Claus Reuther: Das Otter-Zentrum Hankensbüttel. En: Museen und Ausflugsziele im Raum Gifhorn-Wolfsburg. Sparkasse Gifhorn-Wolfsburg, Gifhorn 1989.
- Claus Reuther, Antal Festetics (ed.): Der Fischotter in Europa. Ergebnisse des 1. Internationalen Fischotter-Kolloquiums vom 28. bis 31. Oktober 1979 in Göttingen. Selbstverlag, Oderhaus e Göttingen 1980.
- Kriegs, J.O. e.a.: Aktuelle Vorkommen des Fischotters Lutra lutra (Linnaeus, 1758) in Nordrhein-Westfalen und Hinweise auf ihre genetische Herkunft. En: Natur und Heimat 70(2010):131–140.


text:
Prèmi Oscar
L'Acadèmia Award (in Ingles Acadèmia Award) [1], cunusüda cume Oscar, l'è forse el premi de cinema püsè impurtànt al mùnd, e sicüramèn el püsè vecc, perchè l'ha cumenciàd in del 1929
I Prèmi i'enn dài da l'Academy of Motion Picture Arts and Sciences, un'urganisasiòn de cultüra de gent che l'ha fài tüta la vita l'atùr, el regista e i'enn semper restài in del camp del cinema: in del 2007 i'èren püsè de 6.000 a vutà per l'Oscar.[2].
La famusìsima Nòtt d'i Oscar l'è una cermonia elaburàda indùe riva tütt i atùra candidàd al Prèmi, e la pàsa in sü le television de tütt el mund. La prima volta l'è stai el 16 de màgg del 1929 e l'ültima el 26 de febràr del 2012. Dal 1934 i'enn candidàd al Prèmi i film che i'enn stài püblicàd l'ann prima.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Academy Award l'è pròpi el nùm de l'Academia che dà el Prèmi Oscar.
- ↑ Cfr. Academy Awards Voting Members


text:
L'onn 2014 vivevan en il chantun Grischun passa 3’000 persunas cun demenza u ina furma sumeglianta a questa malsogna. L’Associaziun Alzheimer Grischun calculescha che questa cifra vegn a sa dublar fin l’onn 2035.
En il chantun Grischun vivan tenor l’Associaziun Alzheimer Grischun radund 1’500 persunas cun demenza a chasa, per regla cun sustegn da confamigliars. Ed en las chasas da tgira Grischunas èn passa la mesadad dals cussedents e las cussedentas pertutgads d'ina furma da demenza.
Uschè agreabel sco pussaivel
Damai che la cifra da persunas cun demenza crescha saja quai impurtant da porscher en las chasas da tgira ina plazza a questas persunas. L'architect Martin Bauer ha construì differentas partiziuns serradas per persunas cun demenza. Per exempel era quella da la chasa da tgira «Da Casa» a Vella. I saja impurtant da crear in ambient agreabel e confortabel per las persunas pertutgadas.
RR Actualitad 11:00


text:
Sin l’areal nua che l’ARA Staz è anc, datti il futur in parcadi per bunamain 100 autos. Ier saira ha la radunanza communala da Schlarigna approvà in credit per cumprar la parcella pertutgada sco er in credit per construir là in parcadi. I va per ina summa totala da 570'000 francs. 200'000 francs èn per cumprar la parcella e 370'000 francs èn per construir il parcadi sin l'areal.
En quest senn vegnia er reducì la pussaivladad da parcar tar la baselgia San Gian. Ils parcadis per lung la via vegnian schliads cumplettamain. Restar duai in dumber pitschen per parcar davant baselgia sco er sper la plazza da sport. Perquai duai dar ils 99 parcadis sin l'areal da l'ARA Staz. Quel duai vegnir creà cun glera e pastget, uschai ch'el s'adattescha opticamain al conturn cura ch'i n'ha betg blers autos sin il parcadi.
Ord l'archiv:


text:
La gruppa da teater Valendau ha giugà il 2015 dus tocs. Da Hofmannsthal «Bauer Jedermann» e «La visita da la dunna veglia» da Dürrenmatt. Il 2016 puspè dus tocs da renum ed era il 2017 vegn giugà duas giadas. «Amadeus» è passà ed ussa entschaivan las emprovas per la pli nova producziun «Die Henkersmalzeit zu Valendas».
La gruppa da teater Valendau è uschia daventada, entras l’activitad, era attractiva. Cura ch’els annunzian in nov toc s’annunzian persunas per giugar e gidar sco ord dal nagut.
Quai è era ussa il cas tar la pli nova producziun. I dovra passa 40 giugadras e giugaders, e sco quai ch’il reschissur ha ditg haja el sulettamain 3 rollas anc betg occupadas.
Il toc «Die Henkersmahlzeit zu Valendas» è in toc scrit aposta per la gruppa da Valendau. Il toc da Martin Valär tracta la sentenzia da mort per il prinzi da Razén. Quella sentenzia e crudada l'onn 1451 a Valendau, sin il plaz nua ch’i vegn giugà.
Valär ha duvrà ils fatgs istorics e cumbinà quels cun l'istorgia da l’ustiera. Ina persuna dominanta, che ha ils fatgs da l'entir vitg enta maun. Il reschissur Arthur Bühler inscenescha il toc questa stad sin ed enturn la funtauna entamez il vitg da Valendau.
RR actualitad 08:00


text:
Ils campiunadis mundials da ciclissem 2020 e 2024 vegnan en Svizra. En dus onns en la regiun da Aigle/Martigny ed il 2024 cun Berna u Turitg sco lieu principal, quai communitgescha l'Uniun da ciclissem internaziunala UCI. Igl è in novum ch'in pajais survegn gist l'incumbensa dubla.
Ils campiunadis mundials il 2020 eran oriundamain previs en l'Italia a Vicenza. Quests ha la Svizra surpiglià. L'ultima giada che la Svizra ha organisà questa concurrenza è stà il 2009 a Mendrisio ed il 1996 a Lugano.
RR novitads 15:00


text:
A Tujetsch, a la staziun a val da la sutgera da Mulinatsch, è in emploià da las pendicularas sa blessà vi da la bratscha. Pervi da l'aura n'ha il helicopter betg pudì sgular uschia ch'ins ha transportà il blessà cun ina schlieusa a motor fin a Dieni e silsuenter cun l'ambulanza en l'ospital a Glion. Quai ha communitgà la Polizia chantunala dal Grischun.
L'accident è succedi cura che l'um da 59 onns era sin ina stgala per unscher il chargiaterra. L'um è crudà da trais meters autezza par terra. Il blessà ha pudì clamar sez il servetsch da salvament. El è sa blessà lev vid omadus bratschs.


text:
Cumpareglià cun l’onn avant è la svieuta s’augmentada per 1,6% sin 25 milliuns francs. Il gudogn munta a 295’000 francs. L’onn avant avevan las Pendicularas Arosa anc fatg ina perdita da 1,3 milliuns francs. Quai han communitgà las Pendicularas Arosa SA.
Construcziun da nova sutgera sut cundiziuns
Per sviluppar la regiun turistica vulan las pendicularas construir ina nova sutgera da sis sin il Brüggerhorn. Quella duaja remplazzar la veglia sutgera da dus. Ils custs per la nova sutgera muntan tenor las pendicularas tranter 6,5 e 7 milliuns francs. Cundiziun per construir ella è dentant ch’il chapital d’aczias possia vegnir augmentà per 4,5 milliuns francs. Sche tut giaja tenor plan, duess la nova sutgera da sis sin il Brüggerhorn esser pronta fin l’enviern 2018/2019, uschia las pendicularas vinavant.
RR novitads 18:00


text:
En «il Clasico», la partida cunter Barcelona, aveva Ronaldo survegnì ina frida sin l’oss radund. El aveva anc giugà fin la pausa, n’era suenter dentant suenter betg pli returnà sin il plaz.
Quant temp che Ronaldo vegn a far pausa, na saveva il trenader anc betg. Ronaldo haja ditg ad el, ch’el sa fetschia intgins pensiers, ma ch’igl na saja «nagut pli serius» – uschia Zidane.
Zidane saja persvadì, che Ronaldo vegn a giugar en il final da la Champions League cunter Liverpool ils 26 da matg. Quai scriva l’agentura da novitads svizra SDA.
RR novitads 12:00


text:
Beat Feuz ha pers en il segund trenament 1,3 secundas sin Vincent Kriechmayr. Il Svizzer ha dentant er fatg in zic il pokern. Avant l'arrivada ha Feuz numnadamain franà pulit, e tuttina hai tanschì per il segund meglier temp. Bunamain duas secundas han perencunter Carlo Janka e Patrick Küng pers sin l'Austriac.
Suenter 24 skiunzs era il trenament vegnì interrut pervia dal traject. Passa in'ura pli tard ha la FIS dentant decidì da cuntinuar cun il trenament. Dapli che sis skiunzs n'han dentant betg astgar parter.
Mani ha dastgà - Hintermann betg
Per il davos plaz da partenza cumbattan anc Niels Hintermann e Nils Mani. Durant che Mani ha dastgà ir a la partenza en quest trenament ed è la finala vegnì 7avel davos Carlo Janka n'ha Hintermann betg astgà trenar sin la pista da la Corviglia. Er betg dastgà trenar ha Mauro Caviezel ch'è dentant gia sa qualifitgà per la cursa rapida, quai ensemen cun Beat Feuz, Carlo Janka ed il campiun actual Patrick Küng.
La cursa rapida dals umens è sonda a las 12:00.
RR novitads 15:00


text:
Il martgà ha lieu en las localitads da l'Ufficina a Samedan, ina da quatter ufficinas da la societad Movimento. I saja ina lavurada da preparar tut per il martgà, di Seraina Camichel envers RTR. Tut las localitads vegnian midadas durant il venderdi dad ufficinas en locals da vendita.
La glieud schazegia però, ch'il martgà haja lieu en l'Ufficina e betg ordaifer perquai fetschian els gugent questa gronda lavur. Al martgà venda l'Ufficina tut ils products ch'ils clients produceschan, products tessids, cusids, da lain, chartas da Nadal, cranzs d'advent u chandailas.
Tgi che vul in cranz d'advent sto vegnir la sonda.
Betg mo per ils clients ed ils tgiraders saja il martgà d'advent in punct fix ed in highlight da l'onn, mabain era per blers Engiadinais. Ils responsabels spetgan enfin 500 visitaders e visitadras.
RR actualitad 06:00


text:
Matematega discreta
La matematega discreta a l'è quella branca de la matematega che la studia i struttur che hinn discrett, cioè che han minga de besogn de la continuità o la supporten proppi no. A l'è fondamentalment ligada al studi di insemma numerabil e l'è doperada soratutt in l'informatega, che per la soa natura la gh'ha de doperà di mesur discrett.
La studia soratutt la logica, la teoria di insemma, la teoria di numer, la combinatoria, i algoritm, la teoria di graf, la teoria de l'informazion, la teoria de la probabilità, l'algebra lineara e i concett de complessità e computabilità.
La troeuva applicazion in la programmazion, in del studi de la musega, in la topologia e in la crittografia.


text:
Rubus ulmifolius
El roved (Rubus ulmifolius Schott, 1818), cognossuu in Lombardia anca cont el nomm de roveda o raza[1], a l'è ona pianta spinosa che la fa part de la fameja di Rosaceae.
I butt[2] del roved (inscì 'mè quij del lovertis) hinn despess cataa su in magg e a vegnen drovaa per cusinà vari rezzett, compagn de frittad o insalad.
El nommModifega
In la pupart de la Lombardia occidental a gh'è spantegaa di variant del nomm roved, compagn de roveda, rovid e ruida.
In la part oriental a se troeuva despess spin de mur, anca luu cont i sò variant (spin de mora, spin morer, pianta de mur).
In del cremones e in del mantovan a l'è drovaa soratutt el termen raza, che el se troeuva anca in del paves e a l'è compagn di dialett emilian raza, razara e ragg.
El nomm scientifegh a l'è faa su del nomm del gener Rubus e de quell de specie ulimifolius.
Rubus (del latin ruber, ross) al poeu vess che el faga riferiment al color di frutt marud di olter speci del gener medemm, tant 'me el fambros, o domaa a la forma minga nancamò maruda del frutt de quella specie chì istessa.
Ulmifolius (del ladin ulmus, olma e folia, foeuja), al vegn de la similituden cont i foeuj de la pianta Ulmus minor.
DistribuzionModifega
A l'è spantegada in tutta l'Uropa, l'Africa del Nòrd e l'Asia del sud. A l'è stada mittuda denter anca in l'habitat del l'America e de l'Oceania, La pianta a l'è indess de teren profond e on zicch umed. A l'è considerada infestanta e la se troeuva a i margin di bosch e aproeuv ai sentee.


text:
La Gronda Britannia pudess esser pertutgada d’ina segunda unda da corona anc pli fitg che fin qua. Uschia avertescha l’Academia britannica da las scienzas medicinalas. Perquai ch’ils umans sajan l’enviern plitost endadens, possia il coronavirus sa derasar anc pli spert. Il mender cas pudessan fin a 120'000 persunas murir pervi da Covid-19 tar ina segunda unda l’enviern, stima l’academia.
Ier saira ha la regenza a Londra annunzià che l’obligatori da purtar mascras valia er en butias a partir dals 24 da fanadur. Fin uss vala l’obligatori mo en il traffic public.


text:
La Procura publica federala maina il mument bun 60 proceduras cunter dschihadists supponids en Svizra. Quai è bunamain il dubel dal november passà. Lura aveva il schef da la Procura publica Michael Lauber discurrì da 33 proceduras.
Ils blers cas pertutgian propaganda e sustegn d'organisaziuns da terror sco il «Stadi islamic» u «Al-Kaida». Quai ha Lauber ditg en in'intervista cun la gasetta «Tages-Anzeiger».
In cas sumegliant grev sco quel dals umens iracais ch'èn vegnids sentenziads da curt na dettia dentant betg il mument.
RR novitads 06:00


text:
Salisburgh
Salisburgh (Salzburg in tudesch; Såizburg in bavares; Salisburgo in italian; Salzburgo in spagnö e purtughes; Salzbourg in frances; Solnohrad in cech; Soľnohrad in sluvach; Solnograd in sluven) a l'è la capital del stat austriegh del Salisburghes. Al gh'ha una pupulaziun de pressapoch 150.000 abitant. La cità a l'è famusa perchè chì a l'è nassüü el Wolfgang Amadeus Mozart.
A Salisburgh al passa el fiüm Salzach.
La cità la fa part di cità patrimoni de l'ümanità de l'UNESCO: sit interessant a hinn:
- el Palaz Mirabell (Schloss Mirabell)
- la cità vegia (Altstadt)


text:
Ins partia dal fatg che las pretaisas dals crediturs da la prima e segunda classa - sco ils lavurants e la cassa da dischoccupads - possian vegnir pajads enavos cumplainamain. Quels da la terza classa possian quintar cun ina dividenda. Quant auta che quella è na saja però grev da stimar, uschia l'uffizi da concurs.
L'hotel da 5 stailas aveva deponì sia bilantscha l'entschatta avrigl.
Fatschentas van actualmain bain
Actualmain giajan las fatschentas dal hotel però bain, ha ditg il schef da la societad da salvament Gion J. Fravi a la «Südostschweiz am Sonntag». Uschè bain ch'el quinta da pudair vender il hotel anc quest onn, quai muntass ch'i na dess nagin ingiant. I dettia era investiders, ils nums na vul Fravi però betg tradir.
RR novitads 11:00 / 17.08.2015 - 10:00


text:
Horst Seehofer vul cun controllas al cunfin reducir las entradas illegalas en Germania. Ed en futur duai dar talas controllas era al cunfin tranter la Svizra e la Germania. Quai ha ditg il minister da l’intern tudestg Horst Seehofer envers «Spiegel».
Jau vegn ad instradar tut, per pudair far controllas intelligentas al cunfin.
Seehofer reagescha cun quai sin il mazzament a la staziun da Frankfurt. In Eritreer che viva en Svizra aveva stuschà in buob da 8 onns avant in tren. Sin dumonda da SRF ha il ministeri da l’intern dentant communitgà che las mesiras na stettian en nagin connex direct. Fin il settember vul Horst Seehofer preschentar in concept correspundent.
RR novitads 15:00


text:
Serègn
Seregn (nom ufizial in italian: Seregno) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 44 651 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 13,01 km² e 'na densità de 3 432 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Meda, Caraa, Giüssàn, Mariàn (CO), Lissún, Albiaa, Dees, Séves e Cabiaa (CO).
I sò abitant i g'hann la scurmagna da cupinatt.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Seregn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vignun
Vignón (nòm uficiàl in italian: Vignone; Vijon o Vignon in Piemuntes) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 193 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 3,6 km² e ona densità de popolaziun de 331 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Riscian, Bee, Cambiasca, Cavrèsc, Ntragna, Premen e Verbania.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vignun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'administraziun federala da duana ha communitgà in record da documents falsifitgads. Tranter auter han las guardias da cunfin confiscà permiss d'ir cun auto sfalsifitgads, cartas d'identitad sfalsifitgdas e lubientschas da dimora da differentas naziunalitads.
En dus cas han controllas pli exactas mussà che las persunas eran registradas en Germania pervia da differents delicts. En tut han las guardias da cunfin surdà trais persunas a la polizia.
In dals cas pertutga in um che las guardias han chattà 27 chartas da credit en las chautschas sut da quel. Duas da questas eran registradas en il sistem sco enguladas.
RR novitads 11:00


text:
Wikipedia:Vedrina
La Vedrina l'è 'l canton indova che i vos pussee bei scrivud da la comunità de la Wikipedia in lombard inn mostrad. La sostituiss el "Parlemm on poo de num".
Regolle[modifica 'l sorgent]
Regolle per entrà in de la vedrina[modifica 'l sorgent]
- La vos la gh'ha minga de havégh di avis 'me {{sbozz}} e {{Da netà}}
- La vos la gh'ha de vesser enciclopedega
- La vos la gh'ha de vesser categorizzada
- La vos la gh'ha de vesser scrivuda in d'una ortografia accettada di regolle de la Wikipedia
- La vos la gh'ha de vesser fontada
Consej util[modifica 'l sorgent]
- El saria mej se la vos la gh'habia di wikilink de dent e de foeura
- L'è assee bell se la vos la gh'ha di imaagin e di alter element se servissen (per esempi di citazzion)
Regolle per cavà una vos da la vedrina[modifica 'l sorgent]
Una vos in vedrina la pò vesser cavada se inn cambiad i situazzion che l'hann portada in vedrina.
La votazzion[modifica 'l sorgent]
Una parpoeusta la passa se nissun l'è contra in 7 dì o se almanch in d'un para de dì gh'è un consens ben formad.
Parpoeuste[modifica 'l sorgent]
Parpoeuste per meter in vedrina[modifica 'l sorgent]
Parpoeuste per cavà da la vedrina[modifica 'l sorgent]
Gestion de la vedrina[modifica 'l sorgent]
Sginer[modifica 'l sorgent]
- Svìzzera
- Dialett milanes
- Liechtenstein
- Václav Havel
- Ducaa de Milan
- Storia de l'ortografia lombarda
- ...
Fevrer[modifica 'l sorgent]
Marz[modifica 'l sorgent]
Avril[modifica 'l sorgent]
- Referendum Costituzional del 2016 in Italia
- Matteo Salvini
- Drüidi
- Bagg
- Assede de Bergem (1437)
- Union di Republegh Socialista Sovietegh
- ...
Magg[modifica 'l sorgent]
Giugn[modifica 'l sorgent]
Luj[modifica 'l sorgent]
- Cusina lombarda
- Elio e le Storie Tese
- Giovann Adamm II del Liechtenstein
- Strapòrt a Milan
- Storia de Mantoa
- ...
- ...
Avost[modifica 'l sorgent]
- Gramàtica bergamàsca
- Céza de San Bernardì a Lai
- Cusina milanesa
- Ferovia rapida urbana de Berlin
- Ghisa (Milan)
- ...
- ...
Setember[modifica 'l sorgent]
- Attentaa del 11 de settember del 2001
- Brèsa
- Kate Beckett
- Jann Galeaz Viscont
- Bonvexin de la Riva
- ...
- ...
Otober[modifica 'l sorgent]
- Sicurezza informatega
- Cristina Trivulz de Belgiojos
- Tranvia Berghem-Albin
- Scrittura giapponesa
- Santuare de Santa Maria de la Crox
- Silvio Berlusconi
- ...
November[modifica 'l sorgent]
- Linia M2 (metropolitana de Milan)
- Rivignano Teor
- Québec (pruinsa e nasiù)
- Rivulüziun de Liegi
- Fabrizio De André
- ...
- ...


text:
Il chantun Grischun na vegn betg ad elavurar ina candidatura per ils gieus olimpics d'enviern 2026. La regenza deplorescha bain il na cun 60,1%, puntuescha però ch'i saja d'acceptar la decisiun dal suveran grischun.
Adversaris cuntents discurran da «sforz»
Il suveran grischun ha pia definitivamain ditg na al credit da 25 milliuns francs. La Partida socialdemocratica (PS) ed il comité cunter gieus olimpics 2026 èn satisfatgs dal cler na da la populaziun grischuna. Silva Semadeni ch'è en quest comité crai ch'i saja surtut stà il sforz che haja manà a questa decisiun. Suenter quatter onns anc ina giada turnar cun la medema idea, quai na fetschia nagin senn.
Aderents na pon betg chapir il resultat
Lorenzo Schmid, president communal d'Arosa na po betg chapir la decisiun. La populaziun n'haja qua simplamain betg gì la perspectiva per il futur. Gist da las vischnancas che fissan stadas involvadas femamain sco San Murezzan, Tavau ed Arosa saja el trumpà.
Era l’uniun d'artisanadi e mastergn dal Grischun deplorescha il resultat da la votaziun. Els èn da l’avis ch’il Grischun dettia davent uschia ina buna schanza da promover il chantun ils proxims onns. La gronda part da la populaziun vesia quai auter. Cun il na per la candidatura Grischuna survegnia uss il project dal Valais meglras schanzas.
RR novitads 13:00


text:
L’ingaschamaint da la societed da promoziun Zuoz es per sgürer l’infrastructura dals lifts a Zuoz a lungia vista e dad augmanter l’attractivited da Zuoz per indigens e possessuras e possessuors da seguondas abitaziuns in dialog cullas autoriteds. Impü vain promovieu il barat ed il discuors traunter indigens e possessuras e possessuors da seguondas abitaziuns cun evenimaints da cumpagnia.
La societed es gnida fundeda dal 2003 cur cha ca. 20 fundaturas e fundatuors – indigens e possessuras e possessuors da seguondas abitaziuns – sun tschantos vi dad üna maisa per discuter imsüras pussiblas per sustegner l’implaunt da skis a Zuoz. In quist connex es gnida fundeda la societed da promoziun. Quista ho in seguit pudieu sustegner la modernisaziun dals lifts cun imports considerabels.
Per la fabrica da la nouva s-chabellera da Chastlatsch ho la societed da promoziun eir sustgnieu la tschercha da nouvs sponsuors. Ulteriurs imports sun gnieus spüerts per la nouva s-chabellera dad Albanas e per l’infrastructura da l’innaivaziun, üna part cha nu’s po renunzcher in üna destinaziun da skis moderna.
Per cha la destinaziun da skis per famiglias a Zuoz resta attractiva saron nouvas fabricas eir ün bsögn in futur. La societed da promoziun es pront da sustegner imsüras adattedas eir in futur.
La societed da promoziun ho actuel 277 commembras e commembers.
Societed da promoziun Zuoz
Patrick Steger
c/o Gemeinde Zuoz
Plaz 113
CH-7524 Zuoz
info@foerderverein-zuoz.ch
Tel. +41 81 851 22 29
Cò chattan Els ils statüts actuels da la societed da promoziun.
Organisaziuns, dittas e locals chi sun collios culla societed da promoziun:
Sessel- und Skilifte Zuoz AG
Schweizer Skischule Zuoz – La Punt
Restaurant Pizzet
Bar Buera
La suprastanza as cumpuona our dad indigens e possessuras e possessuors da seguondas abitaziuns chi haun grand interess vi dal svilup da l’implaunt da skis. La suprastanza es tschernida per trais ans.
(v. l.) Patrick Steger, Andrea Thür-Suter, Gudi Campell, Barbara Koch, Flurin Wieser, Ueli Leemann (Na sül purtret:Andri Schwerzmann)


text:
Ils ins spassegiavan atras be per guardar in zic, auters cumpravan mintgatant ina u l' autra chaussa ed anc ina giada auters eran clients regulars dal Globus.
Als blers manca la stizun dentant anc adina – er suenter sis mais. «Quai era nossa stizun», respunda per exempel ina passanta sin via. Na, betg per far las cumpras per mintga di, oravant tut per chaussas spezialas sco delicatessas, giaccas spezialas u perfin peschs.
Pli fetg ch'il Globus muventa ils blers dentant ch'il bajetg è restà vid suenter ch'il Globus ha serrà sias portas. «Igl è veramain ina vargugna per la glieud ch'arriva a Cuira e vesa sco emprim in grond bajetg ch'è vid», uschia in' autra passanta.
RR actualitad 17:00


text:
Il Tribunal federal ha approvà dus recurs da l'organisaziun Helvetia nostra. Tar duas dumondas da bajegiar abitaziuns en il territori da skis Ovronnaz en il Vallais datti numnadamain indizis ch'il dretg n'è betg vegnì respectà.
Primas u segundas abitaziuns?
Il Tribunal ha constatà ch'ins vul forsa empruvar da sviar la lescha davart las abitaziuns secundaras. Dus proprietaris avevan dumandà la permissiun per bajegiar 14 respectivamain 40 unitads d'abitar en furma d'emprimas abitaziuns. Concret eran planisads plirs gronds chalets en il terrotori da skis Ovronnaz en il Vallais Sut.
Las passa 40 abitaziuns eran l'emprim planisadas sco abitaziuns secundaras.
Suenter la votaziun avev'ins però autorisà ellas sco emprimas abitaziuns. Las dumondas da bajegiar van ussa enavos a las autoritads vallesanas per valitar ellas da nov.
Cunter las dumondas da bajegiar aveva Helvetia nostra fatg recurs. Lez era dentant vegnì refusà sin l’instanza giudim. Sco l’organisaziun scriva na sa tractia quai a Leytron betg da cas singuls. Ils ultims mais haja quai à plirs tschients dumondas da bajegiar, cunzunt en ils chantuns da Vad e Vallais – malgrà ch’i na dettia betg avunda dumondas per emprimas abitaziuns.
Autoritads vallesanas en critica
A chaschun d’ina cussegliaziun publica avevan ils derschaders pliras giadas crititgà las autoritads vallesanas. Ellas hajan tralaschà lur obligaziun d’examinaziun a moda chastiabla.
Plinavant haja la preinstanza refusà il recurs da la Helvetia nostra cun ina mesa construcziun. Uschia na dettia quai nagina suffizienta e chapibla giustificaziun per la sentenza.
RR novitads 14:00


text:
Svizra
La Svizra (per tudësch Schweiz, per franzëus Suisse, per talian Svizzera, per rumanc Svizra) ie n stat dl'Europa zentrela. La Svizra cunfina a nord cun i Paejes tudësc, a est cun l’Liechtenstein y l'Austria, a sud cun la Talia y a vest cun la Franzia.
L inuem ufiziel ie Cunfederazion elvetica (per tudësch Schweizerische Eidgenossenschaft, per franzëus Confédération Helvétique, per talian Confederazione Svizzera y per rumanc Confederaziun Svizra, la sigla CH vën dal latin Confoederatio Helvetica). La zità-cë ie Berna, che ie al medem tëmp ence l cë-luech dl cianton omonim.
I svizri ne ie donca nia na nazion coche cumenanza de na grupa etnica, linguistica y religëusa. L sentimënt de perteniënza se basa plutosc sun l troi storich chemun, sun la condivijion de mic naziunei y de fundamëntes istituzioneles (federalism, democrazia dreta, neutralità), sun la geografia (l'Elpes), sun la pitla dimenscions amesa i jeanc européesc y pert sun l stolz de reprejenté n caje particulèr te Europa.
La Svizra ie stata na cunfederazion de ciantons mé fin dl 1848. Da chësta data iela de facto na republica federela cun 26 ciantons.
Cun na reunida pro persona de 52.600 francs svizri dl 2004 (33.000 Euro), ie la Svizra un di paejes economicamënter plu pruspèrs al mond. Trëi cherc dla forza lëurativa ie atifs tl setëur terzièr.
La pulitiga furesta ie carateriseda dala neutralità tradizionela. La Svizra fej pert dla Nazions Unides, dl'EFTA, dl Cunsëi europée, dl'Urganisazion mundiela dl cumerz ma nia dl'Union européa.
Lingac[mudé | muda l codesc]
La Svizra ie spartida te cater raions geografics, lenguistics y culturei desferënc: l raion tudësch, l raion franzëus, l raion talian y l raion grijon.
L tudësch, l franzëus y l talian ie i lingac ufiziei; l rumanc vën cunsciderà coche lingaz naziunel, y gode dl status de lingaz ufiziel tla Grijon. I documënc ufiziei dl'aministrazion federela muessa vester a disposizion ti trëi lingac ufiziei, na verscion per rumanc iel mé sun dumanda. L lingaz arpetan vën cunsciderà coche lingaz de mendranza. Variantes dl lingaz lumbard ie rujená tla raions dl cianton Tesin et dl Grijon.
Vocabolar dl ladin leterar[mudé | muda l codesc]
Svizra 6 1833 Svizzera (DeRüM, TütParecé1833-1995:255)
gad. Svizera grd. Svizra fas. Svizra fod. Svizera amp. Svizera LD Svizra MdR Svizera
topon.
(gad. DLS 2002, grd. F 2002; DLS 2002, fas. DLS 2002; DILF 2013, fod. DLS 2002, amp. DLS 2002, LD DLS 2002, MdR) Ⓘ Svizzera Ⓓ Schweiz ◇ a) Chëst ćiajó é delicat. Ći ćiajó él? / Ël é de la Svizera. Quest çhiaŝó é delicat. Çhi çhiaŝó él? / Ël é de la Svizzera. DeRüM, TütParecé1833-1995:255 (MdR).


text:
cuntegn
Surselva
-
Nova tariffa d'indigens per tut ils da Glion
Breil-Vuorz-Andiast e Sursaissa-Mundaun beneventan ils da Glion sco indigens per retrair ils abunaments da skis.
Il parlament da la vischnanca Glion ha acceptà la cunvegna che la suprastanza da Glion ha elavurà ensemen cun las pendicularas da Breil-Vuorz-Andiast e Sursaissa-Mundaun.
Entras quella cunvegna pon tut ils convischins da la vischnanca fusiunada da Glion far diever dal status d'indigens per retrair ils abunaments annuals da skis. Quai vala en las regiuns da skis cunfinantas a Glion che fan part da Surselva Turissem. Questa cunvegna va en vigur cun la stagiun d’enviern 2016/17.
Pretschs dals abunaments*
RR novitads 06:00


text:
Gardù Riviéra
Gardù Riviéra (nom uficiàl en italià: Gardone Riviera) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 660 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 125 ab./km². El cunfìna coi cümü de Salò, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Boàren. L'è colocàt sö la spónda bresàna del Lach de Gàrda a 40 km de la cità de Brèsa.
El monümènt piö cunusìt de Gardù Riviéra l'è de sigür el Vitoriàl (Il Vittoriale degli Italiani), rezidènsa del poeta Gabriele D'Annunzio, che del 1925 l'è cunsideràt monümènt nasiunàl, progetàt de l'architèt Giancarlo Maroni.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gardù Riviéra l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
ON ARTISTA MILANES
IN DE LA VITA FRANCES
Roberto Sironi, artista, cantautor, pittor e regista, l’è staa definì dai giornài francés ” On italian gentilòmm”.
M’ è capità de chattee con Roberto in d’ on famòs sit e hoo capì sùbit d’ aver conossù on vero artista, umil e gentil, passional e sincer. El sò nom me’l ricordavi e l’hoo collegà al Festival Internazional del film de Cannes 2008 indoe el Studio 13 el haa proiettaa el primm film, scritt e dirett da Roberto Sironi “Film di notte“. Ma Roberto a l’è pussee: el scriv canzon e le interpreta cont grand stil. El sé trasferì a Parigi, la città dell’arte, della musica, dei sonador de strada, el sè esibì per pochi franc. Poeu l’artista el se sposta in Germania, in Svizzera, in Belgio e in Inghilterra indoe el haa partecipà con Ennio Morricone al Festival “Only Connect” al Barbican Centre de Londra, el trova consens da part della critica e del pubblic.
L’artista che el haa al sò attiv vòtt Albums, el sé aggiudicà il Premio Lunezia 2009 per la qualità musical-letteraria di sò canzon, el Premio Id&m 2009 – identità e musica-, el Premio Dino Gabiazzi 2010 per la cultura milanes.
Roberto Sironi a l’è milanes e nella sua Milan el è tornà a viv, dando vita a on progètt per fa on omagg ai sò origin e alla Francia, el paes che l’ ha accettà e scopèrt, cont el spettacol “Swing, manouches e baùscia” in “lingua” milanes.
In ona ’intervista Roberto Sironi el dis: ” La roba ch’el ma strià di mè origin milanes a l’è la lingua milanes, che in Italia a l’è considerada cume on dialett ch’el ven dalla lingua italiana…l’è minga vera! Bisogna ricercà le origin della lingua milanes in di lingu gallo-roman, indoe troeùvom el frances che l’è sicurament la lingua straniera pussee visina al milanes.”
Roberto Sironi el ha scritt canzon in italian e poeu in frances e dopo avègh troeùva di assonanz, di accent e di similitudin che hann certificà on’origin linguistica comun el ha vorsuu da on sens al sò noeuv spettacol teatral e poeu el ha realizzà on album registrà in presa diretta, intitolà “Paradìs”. La canzon l’è minga dumà on test e ona musica, ma qualsiasi sia la storia che la racconta, a l’è prima de tutt on’interpretazion sintetica d’on mond al quale appartegnen sia l’interprete ch’el scoltador La canzon a l’è on linguagg ch’el rispetta le diversità tra etnie, e la rappresenta le identità de tucc i popoli e le lor cultur.
Paradìs a l’è stà registrà allo Spazio Teatro 89 de Milan a dicembre 2009 e prodòtt da Roberto Sironi. I test e le musiche sont de Roberto Sironi. La musica de Maigret e i arrangiament de Alessandro Sironi, raffinà pianista e fioeu de Roberto.
Gli artista che hann collaborà alla sua realizzazion sont:
Roberto Sironi, vos e ghitara / Alessandro Sironi, piano e tastere / Elisabeth Boudjema, violin e còri / Alberto Ferrari, clarinett, sassofono sopran/alto/tenor, sassofono baritono / Andrea Mandelli, clarinett e sassofono tenore/ Roberto Mattei, contràbass.
El CD el contegn 16 brani in ” lingua “milanes e l’è minga in commercio. Per gustà la musica bisogna andaa a scoltà l’artista in concert!


text:
Per 2,7 milliuns francs vegn realisà en il territori God Arvins, al pè dal pass da l’Alvra in nov lavuratori forestal. Cunquai vegnan remplazzads ils dus lavuratoris existents da Madulain e La Punt Chamues-ch.
Lavurs duain esser a fin l'autra stad
Sco Ralf Fluor, il selvicultur ha ditg ad in inscunter da medias, sajan quels dus edifizis memia pitschens per metter sut tetg tut las iseglias e maschinas. Per la finanziaziun han la regenza grischuna e la Confederaziun garantì ina contribuziun da 60% u maximalmain 1,4 milliuns francs vid ils custs. La nova basa tecnica forestala duai esser pronta la stad da l’onn 2022.


text:
Las visitadras ed ils visitaders portan lur sems. Quels mettan els or sin ina da las quatter maisas. Sch'insatgi vul prender cun sai in pèr sems, dastga el simplamain pachetar en in pèr. Ils sems na custan nagut, sch'ins ha sez manà agens sems. Uschiglio pajan ins ina pitschna summa simbolica.
L'organisatura da la bursa da barat è Karin Roth. Ella fa part a la gruppa «Permacultura Grischun». Cun la bursa vul ella promover la biodiversitad en ils ierts.
Mintga ortulan ha a chasa ina pluna sems. Qua po ins dentant parter ils sems e procurar uschè per ina pli gronda biodiversitad.
Uschè ina bursa saja vinavant in'occasiun ideala per chattar insatge nov per implantar a chasa. Ils sems che vegnan barattads chattan ins per part era en butia. Insaquants èn dentant pli specifics, adattads ni spezialisads per ina regiun. Sems ch'èn vegnids cultivads e cruschads na dastgan ins betg barattar.
RR actualitad 12:00


text:
Gastropoda
Gastropoda l'è 'l nòm de 'na clas de molùschi. L'è la clas che g'ha ìt el söcès evulutìf piö nèt, suratöt per vìa dei adatamèncc anatòmich che i sò mèmber i g'ha svelöpàt e che i ha facc nì bèi diferèncc dei Monoplacofori dei quài l'è fàcil che i se sàpe uriginàcc.
Gh'è al mónt de piö de 75.000 spéci amò ìe e gh'è stat discriìt alméno 15.000 fòsii che fà part de chèsta clas.[1]
Se i tróa en töcc i ambièncc, enfìna 'ndèi dezèrti, ma perlopiö i vif endèl'àiva tat dólsa come salàda. Ghe n'è pò a che gh'è riàt a colonizà la teraférma, e i è l'ünica clas de molùschi che gh'è riàt a fal.
De chèsta clas fà part le lömàghe, i lömagòcc e divèrsi óter animài marì che se conós piö che óter per i sò gös, aisebé che tàte spéci, compàgn dei Opistobranchia e i Nudibranchia, i l'ha pirdìt endèl córs de l'evulusiù.
Tasonomìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La tasonomìa dei Gastròpodi l'è amò sóta reviziù, e de menemà se abandùna la clasificasiù tradisiunàla. La situasiù l'è cumplicàda e se pöl parlà de 'na "giùngla tasonòmica" quan che se và 'ndèi lièi tasonòmich piö bas, perchè la clasificasiù la càmbia a segónda dei autùr. En piö, coi stüde piö modèrni de le sequènse de DNA gh'è de spetàs amò divèrse reviziù pò a dei lièi de clasificasiù piö alcc.


text:
Mahatma Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (en devanagari मोहनदास करमचन्द गांधी, Porbandar, 2 de utùer del 1869 – Nöa Delhi, 30 de zenér del 1948) l'è stat en òm pulìtich indiàno.
Guìda spiritüàla de prìma 'mportànsa per el sò paés, se 'l conós suratöt col nòm de Mahatma ("ànema grànda" 'n lèngua sànscrita), scötöm che gh'è stat dat per la prìma ólta del poéta Rabindranath Tagore. Gandhi l'è stat giü dei piuniér e dei teòrich del satyagraha, la rezistènsa a l'opresiù per mèzo de la dizübidiènsa civìl de màsa che la g'ha portàt l'India a la 'ndependènsa. El satyagraha l'è fondàt sö la satya (verità) e sö la ahimsa (nonviolènsa). Có le sò asiù 'l Gandhi 'l g'ha ispiràt divèrsi müimèncc de diféza dei dirìcc civìi e grànde personalità compàgn de Martin Luther King, Nelson Mandela e Aung San Suu Kyi.
'N India, 'l Gandhi l'è stat ricunusìt come pàder de la nasiù e 'l dé che l'è nasìt (el 2 de utùer) l'è 'n dé de fèsta. Chèsta dàta l'è stàda proclamàda apò a Zurnàda 'Nternasiunàla de la Nonviolènsa de l'Asemblèa generàl de le Nasiù Ünìde.


text:
Dapi intgins onns vegnan coordinadas las stentas da Swiss olympic en il sectur da la promoziun da la generaziun giuvna. Swiss olympic ha stgaffì per quest intent ina rait che consista d'incumbensadas ed incumbensads chantunals per la promoziun da la generaziun giuvna e da represchentantas e represchentants da las federaziuns naziunalas da sport. Communablamain duain ins empruvar da cuntanscher che la promoziun da la generaziun giuvna vegnia realisada en l'avegnir en Svizra en moda sistematica e tenor las resursas.
Per pudair ademplir la rolla en la rait da la promoziun da la generaziun giuvna en Svizra confurm a las pretensiuns e per satisfar als basegns dals differents acturs en il sport da la generaziun giuvna en il Grischun, ha graubündenSport fixà la finamira da coordinar ils divers interess e da procurar per enconuschientschas unitaras.
Promoziun individuala da sportistas e sportists
En il rom dal sectur da promoziun dal fond da sport "Contribuziuns a sportistas e sportists" pon persunas che retschaivan contribuziuns da promoziun da l'agid da sport vegnir sustegnidas supplementarmain cun ina contribuziun dal fond da sport. Plinavant pon sportistas e sportists che possedan ina carta actuala da "Swiss olympic talents", stgalim naziunal, survegnir ina contribuziun da sustegn dal fond da sport. Las directivas correspundentas e las dumondas respectivas chattais Vus qua.
Per atletas ed atlets da la generaziun giuvna che possedan ina carta naziunala da talent da Swiss olympic e che ston frequentar pervia da lur disciplina da sport ina scola extrachantunala dal label "swiss olympic", paja il chantun ils daners da scola effectivs. Ils documents necessaris respectivs chattais Vus qua.
Promoziun da las structuras (centers da prestaziun)
Il chantun Grischun vuless garantir a lunga vista structuras professiunalas per il sport da prestaziun e sustegnair perquai l'installaziun e la gestiun da centers da prestaziun regiunals e naziunals. Per sustegnair quests centers da prestaziun è perquai vegnì creà in nov instrument da promoziun en il rom da la nova lescha da promoziun dal sport. A centers da prestaziun en il chantun Grischun ch'èn previs en il concept da juniors da la federaziun naziunala e che vegnan determinads da l'uffizi federal da sport en ina disposiziun valaivla concernent la «promoziun da juniors da G+S», pon vegnir pajadas contribuziuns. Las directivas correspundentas e las dumondas respectivas chattais Vus qua.


text:
Villa (CO)
Villa (nom ufizial in italian: Albavilla) l'è on comun de 6 449 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,6 km² e ona densità de 608 ab./km² ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. A l'è nassuu in del 1928 de l'union di comun de Villa Albesa e Carcan.
El dialett[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la Villa se parla ona variant brianzoeula setentrional del lombard. Te 'l chì on quai esempi de diferenz cont el milanes.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Villa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dedicata a Luciano Lutring, da milanès a milanès. Gli alter, capissen nagotta. De ti. De la ligera. De Milan. Di temp andaa. Tucc contaball. Quei danee, danee e danee t'an ciolaa, por Lucianin, t'i è mangià tucc, semper in macchina, lu, semper in sciambola, a spend e spanc el bell maghetta...te ciamen anchmò "solista del mitra", e disen, l'è mort el ligera, l'è andaa, quell l'era on galantomm, on pittùr, l'è s'cioppàa, se te fà de savè in due te vett, adess te ve incontra a on poo de pâs.
Un commento
tanto idiota il precedente post...quanto simpatico il presente!
(Leo resta un enigma...)
Un commento
Devi essere registrato per postare un commento.


text:
Tera
La Tèra l'è 'l tèrs pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul. L'è el quint per grandèsa dei òt pianéti del nòst Sistema Solar, ma l'è chèl che g'ha la densità piö àlta. 'Ntra i quàter pianéti ruciùs l'è chèl piö grant, apéna póch de piö de Venere).
L'è el pianéta söl quàl vif töte le spéci vivénti cunusìde, l'ünech ogèt celèst del Sistema Solar che g'ha le caraterìstiche adàte a la vita isé come la conosóm nóter. Sö la superfìce del Tèra de fat gh'è àiva en töcc tré i stacc (sòlido, lìquit e gasùs) e 'n atmosféra cumpunìda perlopiö de azòto e osìgeno. Chèsta, ensèma al sò camp magnétich, la la schìa dei ràgi còsmich e de le radiasiù che vé del Sul.
La formasiù de la Tèra l'è stemàda en 4,54 miliardi de agn fà. De satèliti natürài la ghe n'ha giü, la Lüna. L'as de rotasiù de la Tèra l'è 'nclinàt en relasiù al pià de l'eclìtica de 23,439 ° e chèsto en cumbinasiù col sò müimènt de revulusiù entùren al Sul el dà urìgin al cambiàs de le stagiù.
Le cundisiù de l'atmosféra al prensépe dòpo la sò formasiù i è cambiàde perlopiö per vìa de la formasiù de fùrme de vìta, che le g'ha creàt 'n equilìbrio ecològich diferènt e mudifucàt la superfìce del pianéta. Entùren al 71% de la superfìce l'è ocupàda dei océani de àiva salàda, el 29% che rèsta l'è reprezentàt dei cuntinèncc e de le ìzole.
La grösta estèrna l'è spacàda sö en divèrsi segmèncc rìgidi, ciamàcc plàche tetòniche, che le se möf l'öna en rapórt a lótra de póch milìmetri ogna an ma endel arch dei miliù de agn de azistènsa del pianéta, le s'è spostàde en cuntinuasiù e cambiàt divèrse ólte la fiziunumìa de la superfìce de la tèra.
La part dedét, atìva del pónt de vìsta geologich, l'è cumpunìda de 'n leèl bèl spès, ciamàt mantèl, e de 'n nùcleo, dividìt a sò ólta en nùcleo estèrno, endóche se gènera el camp magnétich, e nùcleo intèrno sòlido, custitüìt perlopiö de fèr e nìchel.


text:
Dapi onns vegn speculà nua ch'il nov campus per la HTW pudess vegnir. Ils schaner 2017 ha la regenza grischuna decidì ch'el vegnia en mitga cass a Cuira ed uschia serrà or la varianta Landquart. Actualmain èn las localitads da la scol'auta derasadas èn 9 differents lieus en tschintg bajetgs a Cuira. Igl è in grond giavisch da la HTW da diminuir il dumber da localitads, er quellas prendidas a fit.
Chantun preferescha dus lieus
Il chantun preferescha la varianta d'engrondir il bajetg principal da la HTW a la Pulvermühlestrasse e da nizzegiar l'areal da la Neumühle gist sper la staziun per novs indrizs. Er la varianta da stgarpar giu la Stadhalle per eriger in nov Campus è tenor il rectur da la scol'auta Jürg Kessler anc sin la glista. Per la HTW n`è l'areal da la Stadhalle dentant betg propi ina opziun. I giess memia ditg fin ch'ins pudess cumenzar a bajegiar, uschia Kessler.
La praschun dal Sennhof è ina varianta sco tut tschellas
A partir dal 2019 dessi plaz en la praschun Sennhof gist sut ils orts da l'Uvestg cura ch'ils praschuniers midan en la nova praschun a Cazzas / Realta. Tenor Jürg Kessler vegnia quella varianta examinada sco tut tschellas ch'èn sin la glista dal chantun. Sch'il Sennhof è propi sin questa glista e tge lieus ch'èn ultra dals enconuschents anc sin la glista n'han ni Jürg Kessler ni Mario Cavigelli il schef dal departament da construcziun vulì tradir. Mario Cavigelli quinta dentant cun ina decisiun da la regenza l'avust u il settember.
Cuntinuar cun la via en l'independenza
Tenor la presidenta dal cussegl da la scol'auta professiunala, Brigitta Gadient, resta la strategia vinavant da porscher scolaziuns da buna qualitad ch'ins possia far nagliur auter che a Cuira. L'exempel dals studis da bachelor en Digital Business Management e Photonix mussian che quai haja success. L'onn passà sajan 60 students s'inscrits per quels.
Il mument è la HTW anc part da las scolas autas professiunalas da la Svizra orientala. Finamira a lunga vista è dentant da vegnir independenta e sin quella via sajan ils novs studis unics in impurtant pass. Il process d'accreditaziun è gia instradà e tenor Brigitta Gadient sin buna via. Il proxim pass è la decisiun dal cussegl d'accreditaziun. Cun quella quenta Gadient il pli baud vers la fin da l'onn. Sche quella è positiva po il chantun suenter far la dumonda tar la Confederaziun.
RR actualitad 06:00


text:
Meierskappel
Meierskappel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.23 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1258 abitant.
El cumün de Meierskappel al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Küssnacht (SZ), Risch (ZG), Root, Udligenswil, Walchwil (ZG), Zug (ZG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
StoriaModifega
Meierskappel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Cappell.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Meierskappel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Interpretads vegnan questas chanzuns d’amur dentant betg da Lewis Capaldi, Gotthard, Adele ni da Robbie Williams, mabain dad enconuschentas furmaziuns da brass.
Redacziun: Christa Soliva
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Suenter che Hans Kaspar Schwarzenbach aveva dà enconuschent sia demissiun a la fin da l'onn aveva cuzzà in mument da chattar in remplazzament adattà. Cun Simona Barmettler è la suprastanza uss dentant persvadida d'avair chattà la candidata ideala. D'ina vart hajan els vulì ina persuna scolada sin il sectur e da l'auter vart ina persuna che viva en la regiun e na vul betg bandunar il territori memia spert. Simona Barmettler saja perquai ina candidata da siemi, ha la presidenta Corinne Staub ditg.
La nova directura ha 27 onns ed è spezialista d'hotellaria. Sias ragischs ha ella en il chantun Zug, nua ch'ella ha er cumenzà sia carriera professiunala. L'onn passà ha ella lura fatg il pass vers il Grischun ed ha cumenzà a lavurar tar Grischun Vacanzas. En questa funcziun ha ella gia ses emprim contact professiunal cun Sedrun Mustér Turissem: ella ha surluvrà il marketing. Gia là la saja dà en egl quant multifara che la destinaziun saja.
Jau ma legr fitg sin la nova sfida e tschertg gia in'abitaziun.
RR novitads 18:00


text:
Curt e concis
- Cunquai ch'il senat n'ha betg acceptà il preventiv provisoric èsi en ils Stadis Unids vegnì tar in «Shutdown».
- Blers servetschs public ston uschia metter en il manaschi.
- Er la participaziun dal president american Donald Trump e malsegira.
La regenza federala dals Stadis Unids haja cuntanschì la limita maximala da daivets. Uschia stoppian servetschs publics sco uffizis, museums, zoos ed era parcs naziunals serrar ni porscher in servetsch limità. Il militar, la polizia ed il servetsch secret na stoppian betg reducir lur lavur.
Senat n'accepta betg preventiv transitoric
I na dat nagin cumpromiss enfin tar la deadline da la sis la damaun: La votaziun davart il preventiv transitoric ha fatg naufragi en il senat. Il senat saja da l'avis ch'ils custs dal militar sajan memia auts. Plinavant vulan ils democrats che president Trump empermettia da sustegnair 700'000 immigrants ch'èn vegnids sco uffants illegalmain en il pajais. Il senat tschertga vinavant ina schliaziun – almain per las proximas trais emnas.
Trump pudess tuttina vegnir al WEF
Era tar ina stretga finanziala da la regenza pudess il president american Donald Trump teoretic vegnir al Forum d'economia mundial, uschia collavuraturs da la regenza. Quai tutgia tar ils pensums constituziunals d'in president. Sco quai che SRF scriva sin sia pagina d'internet n'han ils organisaturs dal Forum mundial d'economia nagina conferma sche Trump vegn a Tavau. Ins sa stentia per infurmaziuns, uschia hai num.
Il davos president american, Barack Obama, aveva ditg giu tar il davos «Shutdown» in viadi en l'Asia.
RR novitads 06:00


text:
Lierna
Lierna (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 141 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,3 km² e ona densità de 189 ab./km² che se troeuva sul lagh de Còmm.
L'è tacaa ai comun de Isen, Mandell, Olivee, Varéna.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Lierna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lavurs
Installaturs sanitars ed installaturas sanitaras èn responsabels ch'edifizis vegnan provedì a moda segira e fidada cun aua da baiver igienicamain senza menda e gas natiral tenor las directivas valaivlas. Els prestan uschia in'impurtanta contribuziun per la sanadad ed il bainesser dals abitants e las abitantas.
Entras ina planisaziun exacta garanteschan las installaturas sanitaras la qualitad dumandada ed in decurs effizient. Ellas rimnan infurmaziuns, prendan mesiras, construeschan plans da lavuratori, dissegnan detagls da montascha e retschertgan il material necessari. Ellas resguardan las pretensiuns en connex cun la segirezza, l'isolaziun cunter canera, la protecziun cunter incendis, igiena e l'effizienza d'energia.
En la construcziun criva mettan els conducts per aua, aua persa e gas. Suenter vegnan quels mirads en. Ils conducts fabritgeschan els il pli en lavuratori. Installaturs sanitars enconuschan fitg bain las tecnicas da lavur da l’elavuraziun da material. Els storschan bischens, taglian crennadiras, collian singuls elements da construcziun cun colliaders da struvas, colliaders da contact e colliaziuns dentadas ed isoleschan conducts.
En cuschina, bogn e tualetta collian installaturs sanitars ils apparats sanitars e las armaturas. Spezialmain tar la montascha da parts visiblas sinteticas, da cheramica u d’atschal cromà èn installaturs sanitars premurads da lavurar a moda fitg exacta: bogneras e duschas, lavabos, tualettas u armaturas sco spinas d’aua e spinas da maschadar.
Installaturs sanitars fan er lavurs da mantegniment e reparatura e sanaziuns. Tar la clientella remplazzan els p. ex. spinas d’aua u sifons che daguttan. En connex cun las lavurs administrativas emplainan els rapports da lavur, scrivan protocols e documentaziuns. Uschia elavuran els la basa per la facturaziun e per il success economic da lur manaschi.
Sin il plazzal lavuran installaturs sanitars en dus u en teams pli gronds. Els enconuschan ils privels sin il plazzal e protegian sasez ed ils collavuraturs cun resguardar las prescripziuns da segirezza, cun prender mesiras davart la prevenziun d’accidents e cun purtar l’equipament da protecziun persunal. Tar tut las lavurs sa tegnan els vi da las prescripziuns davart la protecziun da l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 1-7-2019
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi per installaziuns sanitaras u en in manaschi maschadà stgaudamant-ventilaziun-installaziuns sanitar
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Cumpetenzas da'agir
-
Planisaziun da las lavurs
-
Installaziun da las lingias da provediment d'aua
-
Installaziun da las lingias da provediment da gas
- Installaziuns da las lingias d'allontanament
- Montascha d'indrizs ed apparats sanitars
- dissegn spezialisà
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "installatur sanitar / installatura sanitara AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns mediocras u autas
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- movibilitad corporala
- sanadad robusta
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, dals centers da furmaziun da suissetec sco er d’interpresas da la branscha da tecnica d’edifizis
Furmaziun da basa scursanida
en ina professiun parentada, p.ex. toler / tolera AFQ, installatur / installatura da stgaudaments AFQ, construider / construidra da ventilaziuns AFQ u planisader / planisadra da tecnica d’edifizis AFQ
Examen professiunal (EP)
mintgamai cun certificat professiunal federal) schefmontader sanitar / schefmontadra sanitara, cussegliader energetic / cussegliadra energetica en edifizis, manader da project / manadra da project tecnica d’edifizis e.a.
Examen professiunal superiur (EPS)
maister sanitar /maistra sanitara dipl. planisader sanitar / planisadra sanitara
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicher / tecnicra dipl. SSS tecnica d’edifizis
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’edifizis
Cundiziuns da lavur
Installaturs sanitars lavuran en manaschis sanitars u en manaschis cumbinads dad installaziuns sanitaras-stgaudament resp. installaziuns sanitaras-tolaria. I sa tracta da manaschis pitschens, mesauns u gronds. Els en sin plazzas dals projects u lavuran en il lavuratori da lur manaschi. Il pli lavuran els en dus u en teams pli gronds.
In contract collectiv da lavur (CCL) per la branscha da tecnica da construcziun svizra reglescha las relaziuns davart il dretg da lavur tranter ils partenaris socials.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerisch- Liechtensteinischer Gebäudetechnikverband (suissetec)
Auf der Mauer 11
Postfach 1768
8021 Zürich 1
Tel: 043 244 73 00
URL: www.suissetec.ch
Revistas professiunalas:
"HK-Gebäudetechnik"
"Planer + Installateur"


text:
L'emprim turnier da las dunnas, sin sablun è ils 3 d'avust a Palermo l'emprim dals umens ils 14 d'avust a Washington - quai han communitgà las organisaziuns dals profis ATP e WTA. Suenter suondan il «Masters 1'000» da Cincinnati e l'US Open, omadus turniers èn a New York. Il French Open a Paris è lura ils 27 da settember.
Betg da la partida vegn ad esser Roger Federer ch'ha stuì laschar operar avant intginas emnas vid il schanugl dretg. Il svizzer vegn a returnar sin il pli baud l'entschatta 2021 sin il plaz da tennis.


text:
Era sch'il project stat anc pir a l’entschatta pretendan possessurs da terren da Segl dapli cooperaziun. Quai tenor ina charta dad in advocat messa a disposiziun era a las medias. Entras quest project fissan pertutgadas differentas parcellas e quellas pudessan tenor ils possessurs perder valita.
Anc in project «general» e betg «d'exposiziun»
Reto Knuchel, il schef da l'Uffizi da construcziun bassa dal chantun Grischun ha ditg envers RTR ch'i sa tractia qua d'in project general e betg anc dad in project d’exposiziun. Perquai sajan fin oz vegnids contactads las vischnancas, la regiun ed organisaziuns d'ambient per avair ina prima posiziun da quels. Cur ch'il project vegnia transfurmà en in project d’exposiziun dettia era per possessurs e pertutgads la pussaivladad da prender posiziun sco er da far eventuals recurs.
Il project prevesa in tunnel da radund 2,2 kilometers lunghezza tranter Segl e Plaun dal Lej. Quel dess proteger la via principala da Malögia encunter crudada da crappa e lavinas. La via sto vegnir serrada regularmain per motivs da segirtad.


text:
En ina communicaziun sin sia pagina en la rait infurmescha la CH Media ch’ella veglia «sa posiziunar per l’avegnir e metter enturn ils proxims 24 mais in program d’integraziun».
Minus 200 plazzas sin 2'200 collavuraturs
Questa annunzia signifitga per ils 2’200 collavuraturs da CH Media, che 200 plazzas cumplainas vegnan stritgadas ils proxims dus onns. Uschia vul la chasa da medias spargnar en tut la chasa 10% dals custs – en francs e raps èn quai 45 milliuns francs. La CH Media haja infurmà ses collavuraturs la gievgia avantmezdi.
Ella veglia reagir uschia sin la situaziun tendida da la branscha sin il martgà e nizzegiar il potenzial da sinergia, scriva la CH Media en sia communicaziun. Questa annunzia fa la CH Media radund sis emnas suenter ch’ella ha cumenzà sia lavur il prim d’october 2018.
CH Media: «Far tut per stgaffir clerezza per ils collavuraturs»
Dapli detagls tar la reducziun da plazzas na dettia actualmain anc betg. La chasa da medias vegnia dentant a «far tut per stgaffir uschia spert che pussaivel clerezza per las collavuraturas ed ils collavuraturs» sa lascha citar Axel Wüstmann, il CEO da la CH Media en la communicaziun.
Las persunas che perdan la plazza vegnian sustegnidas cun in plan social, rapporta l'agentura da novitads SDA.
Dapli tar la CH Media
Tar la CH Media tutgian tenor la pagina en la rait 80 marcas da medias, 2’200 collavuraturas e collavuraturs, che cuntanschian cun lur products radund duas milliuns persunas en la svizra tudestga.
Questa cooperaziun tranter la AZ Medien e la gruppa da medias NZZ è operativa dapi il prim d'october 2018.
La chasa da medias edescha tranter auter la AZ Aargauer Zeitung, il St.Galler Tagblatt e la Luzerner Zeitung, respundia dentant er portals da novitads online, applicaziuns mobilas, emetturs da radio e televisiun e stamparias.
RR novitads 11:00


text:
Cordial beinvegni silla pagina dalla Pleiv Tujetsch. Nus selegrein da Vossa viseta. Nies survetsch ei da porscher a Vus informaziuns actualas davart nossa pleiv.
Cheu anfleis Vus las informaziuns las pli impurtontas sur dalla pleiv. Ils survetschs divins e l’agenda anfleis Vus sut publicaziuns.
La Pleiv da Tujetsch cumpeglia il territori dall’entira vischnaunca da Tujetsch. La baselgia parochiala cul santeri per l’entira val sesanfla a Sedrun.
Tiegl intschess dalla pleiv s’audan plinavon la baselgia da s.Giachen a Rueras, la caplania da Selva ed otg capluttas repartidas els divers uclauns dalla val.
Declaronza davart la protecziun da datas
Secretariat Pleiv Tujetsch
Via Curtin/Niregl 13a
7188 Sedrun
telefon 076 415 15 53
email


text:
Pont (CO)
Pont Lamber ò anca domà Pont, in italià Ponte Lambro, l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 4 334 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,4 km² e ona densità de 1 275 ab./km².
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El comun el se troeuva in la giusta medà di duu ramm del Lagh de Còmm, in la Brianza Alta, in del Triangol Larian. L'è traversaa del fiumm Lamber e l'è situaa sòtta el Mont Pusc. Pont la gh'ha anca vari frazion, ciovè Busnigall, Fusina, Lescia, Mazzòni e S'cepp.
Personagg legaa a Pont[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Leopoldo Metlicovitz (1868-1944), pittor de origin trestin-dalmata.
- Roberto Lepetit (1906-1945), industrial e member de la Resistenza.
- Don Luigi Monza (1898-1954).
Città gemellaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Zawiercie, de la region del Voivodaa (Polònia), del 2004.
- Kamjanec'-Podil'skyj, de la region de la Podòlia (Ucraina), del 2006.
- Cortal, in Provincia de Catanzar (minga formalizzaa).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Pont (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La garda naziunala possia lura surpigliar ils engaschis anti-terror en l'intern ch'il militar aveva fin ussa. Fin a 10’000 schuldads patruglieschan actualmain tras las citads franzosas.
Il president franzos François Hollande aveva menziunà l'idea d'ina garda naziunala gia suenter las attatgas da Paris il november passà. L'emna passada ha el annunzià uffizialmain da crear quella uschè svelt sco pussaivel.
Millis guardians a Londra
Ed er en la Gronda Britannia han las attatgas terroristicas en Frantscha e Germania consequenzas. La tema d'ina attatga a Londra crescha medemamain. Sco Scotland Yard ha communitgà hajan uss ils emprims dals 600 policists armads supplementars cumenzà lur servetsch a Londra.
Entaifer 2 onns duain en tut 2’800 guardians armads patrugliar en la vias da Londra.
RR novitads 15:00


text:
Er sch'ils giasts studegian vi da vacanzas d’atun e betg propi vid vacanzas da skis han ins tuttina gia vendì 3’000 dis da skis. Il CEO da Engadin Mountains AG, Markus Meili e cuntent. Il sistem funcziuna, la reclama è lantschada oravant tut per giasts svizzers, talians e da la Germania.
3 facturs fan il pretsch
Per mintga di e fixà in pretsch da basa. È la dumonda per in di da skis pli gronda lura s’augmenta era il pretsch quel di ed il terz factur, pli baud ch'il giast reserva sia carta da skis e pli bunmartgada vegn ella.
Nagin pretsch fix
Las pendicularas Corviglia, Corvatsch/Furtschellas, Diavolezza/Lagalb e Zuoz sa participeschan a quest nov model d’empustar cartas da skis, ch' è vegni lantschà il prim da settember. Tenor las pendicularas è quest in basegn dals giasts, che vulan sez decider quant pajar per ir culs skis.
RR novitads 12:00


text:
Festlicher Abend in der Nervenklinik Randlingen. Am Tag danach findet man den Patienten Herbert bewusstlos auf und Direktor Borstli ist tot. Was ist geschehen? Ein Unfall oder Mord? Wachtmeister Jakob Studer, ein bodenständiger Pragmatiker, hat die Aufklärung des Falls übernommen.
Leopold Lindtberg
Praesens-Film AG, Zürich
Alfred Neumann
Leopold Lindtberg
Heinrich Gretler
Heinz Woester
Irene Naef
Adolf Manz
Olaf Kübler
Elisabeth Müller
Johannes Steiner
Hans Kaes
Mathilde Danegger
Hans Gaugler
Schaggi Streuli
Emil Hegetschweiler
Max Haufler
Emil Gerber
Sigfrit Steiner
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Quai generass radund 10'000 pernottaziuns l'onn a l ‘Engiadin’Ota.
Mainagestiun da "Santasana St.Moritz" e Christoph Schlatter, il manader da l'hotel Laudinella e Reine Victoria. Ensemen cun l'hotel Kempinski èn quai entant ils hotels da cooperaziun dal project.
In program individual accumpagnà da spezialists
L'idea è numnadamain ch'ils pazients vegnan en Engiadin'Ota apaina ch'els èn stabils e pernotteschan en in dals hotels ni era in auter u l'abitaziun da vacanzas. Santasana metta sin quai ensemen in program da terapia individual en il clima d'autezza da l ‘Engiadin’Ota. Adina accumpagnads da medis.
Plinavant duain ils pazients era vegnir accumpagnads scientificamain per mussar si che effects che l'autezza ha.
A partir da quest'enviern
Tenor l'iniziant dal project, Viktor Fässler duai tut esser pront per questa stagiun d'enviern. Fässler è affarist da Turitg, posseda ina segunda abitaziun a San Murezzan ed era savess pazient dal cor. El ha gì in infarct ed è sin quai vegnì en Engiadin'Ota per sa remetter. Quai saja stat il meglier ch'el haja pudì far. E quai duai esser pussaivel era per auters.


text:
Guarda Veneta
Guarda Veneta (en vèneto: Guarda Vèneta) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 1 192 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 17,3 km² e 'na densità de popolasiù de 69 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bosaro, Crespino, Polesella, Pontecchio Polesine, Ro (FE).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Guarda Veneta l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il pass Pigniu u pass dal Veptga, sco quai ch'el vegn era numnà è ina ruta populara per viandants, ma er ina via cun ina ritga e lunga istorgia. Igl è bunamain in pau in dals «must-haves» per in Sursilvan d'esser stà ina giada sin il pass Pigniu che collia il Grischun cun Elm en Glaruna. Renumà è quest pass oravant tut era perquai ch'il general russ Suworow ha traversà el sco manever da guntgir las truppas franzosas.
Curt avant la partenza
Il romanist Arnold Spescha e sia dunna èn omadus da Pigniu, creschids si a Pigniu ed era passentà l'uffanza e giuventetgna a Pigniu. Dapi bunamain 50 onns vivan els ussa dentant a Cuira. Sch'els van da Cuira a Pigniu hai num:
Oz giain nus a chasa.
Il pass Pigniu u pass dal Veptga è per Arnold Spescha ina part dad el sez. Il pass per excellenza. El ha traversà quest pass nundumbraivlas giadas. Ed el collià il pass cun bler bellas regurdientschas.
Sin l'alp Ranasca
Arnold Spescha e Gierina Gabriel èn arrivads sin l'alp Ranasca (1925 meters sur mar). In zichel han els pudì ir cun auto, il rest a pe. Ussa èn els avant ina tavla cun segns russ - ina tavla commemorativa quai en regurdientscha dal general russ Suworow. Tal aveva fatg 1799 in manever d' untgida sur il pass Pigniu per mitschar dals Franzos. Damai ch' ei aveva naiv e glatsch ha el pers uschibain carstgauns sco er chavals.
«Tgaus la crusch»
Sco il num sugerescha, chatt'ins sin «Tgaus la crusch» ina crusch da lain. Pli baud vegniva en quest lieu era per far ina pausa cura ch'ins transportava biestga sur il pass.
«Crap digl au»
Tras la pli privlusa part dal pass maina il trutg tras ina paraid crap ch'è entagliada. Tar questa passascha ha il general Suworow pers il pli grond dumber dad umens, sco quai che Spescha declera. Vinavant maina la via sur il plaun da chavals, ina planira, avant che la part la pli taissa cumenza.
Sin il pass
Cura ch' ins ha muntà la tessaglia cavauns na vai betg pli usché lunsch fin sin il pass. Sin il pass è ina chamona da schurmetg ch'è tenor Spescha averta per tuts e fin dudesch persunas han plaz. Da l'autra vart entschaiva la via vers Dialma (Elm). «Sin la vart glarunaisa è la cuntrada plitost in couloir», uschia Arnold Spescha. Sch'ins fetschia l'entir pass cusseglia el perquai plitost dad entschaiver a Dialma ed ir en direcziun da Pigniu.
RR actualitad 07:00


text:
Center da perscrutaziun d’energia alpin AlpEnForCe
Il Center per la perscrutaziun d’energia alpin AlpEnForCe ei ina fundaziun da retscherca senza la finamira da far gudogn cun sedia a Mustér che ei vegnida fundida la promavera 2016. La fundaziun promova la retscherca interdisciplinara dall’energia cun risguard special dils cantuns da muntogna e las regiuns alpinas.
Ella s’occupa d’aspects tecnics, economics, giuridics e politics che stattan en connex cun l’energia cun risguard particular dalla zona alpina. La fundaziun collaborescha cun instituziuns da retscherca naziunalas ed internaziunalas sco era cun associaziuns che han ils medems interess.


text:
Plirs utilisaders èn ids avant dretgira en ils stadis da California e d’Illinois. Els renfatschan a Yahoo da betg avair fatg avunda per segirar lur datas e d’avair infurmà ils utilisaders memia tard. Gievgia aveva Yahoo fatg enconuschent l’attatga da hackers che datescha da l’onn 2014. Là avevan ils hackers pudì engular nums, adressas, numers da telefon, termins e pledsclav.
Fin ussa n’èsi betg enconuschent dapi cura ch’il concern ha savì da l’attatga. L’avust han hackers pretendì da posseder las datas da passa 200 milliuns utilisaders da Yahoo.
Il fanadur aveva il concern da Yahoo vendì sia fatschenta da coc al concern da telecommunicaziun american Verizon. Quai suenter ina lunga perioda da crida.
RR novitads 11:00


text:
Las interpresas da construcziun svizras han l'emprim mez onn 2016 puspè gì marcantamain dapli lavur. Cumpareglià cun l'emprim semester da l'onn passà, haja il sectur da construcziun fatg 5,4% dapli svieuta, communitgescha l'Uniun svizra dals impressaris. En tut correspunda quai a la summa da 9 milliardas francs.
Dapli lavur haja quai dà en l'entir sectur da la construcziun auta (+6,7%), in pau damain tar la construcziun bassa (+4,2%). L'uschènumnada «Baisse» da l'onn 2015 saja cunquai surmuntada. Il nivel da record dal 2014 na saja però betg anc cuntanschì.
Tenor impressaris però vistas mediocras
L'uniun dals impressaris en Svizra quinta che quest svilup positiv cuntinueschia. Quest quartal current vegnian las svieutas il pli probabel era a crescher, cunquai che las pustaziuns creschian era.
A media vista quintan ils impressaris svizzers però cun svilup negativ. La quota d'abitaziuns vidas vegnia a crescher tras damain immigraziun, quai che frainia la dumonda da bajegiar novas abitaziuns. Da l'autra vart perdian abitaziuns l'attractivadad sco object per investiziuns, perquai che la rendita vegnia a sa sminuir.
RR novitads 10:00


text:
Donald Trump
Donald John Trump [ˈdɒnəld d͡ʒɒn tɹʌmp] (*ils 14 da zercladur 1946 a Queens, New York City, New York) ei in anteriur interprendider ed era il 45avel president dils Stadis Uni tranter 2017 e 2021.
El ei il possessur dil conglomerat Trump Organization ch'el ha menau denter 1971 e 2017 sco CEO.
Tenor il schurnal d'economia Forbes ha el accumulau cun sias activitads en las branschas dad immobilias e dil divertiment ina facultad da rodund 3 milliardas dollars americans[1]
Cun sa presentar en emissiuns da televisiun sco The Apprentice ni WWE eis el s'etablius sco ina dallas pli renomadas persunas dils Stadis Uni.
Trump ha gudignau il cumbat electoral per igl uffeci dil President dils Stadis uni igl onn 2016 cun 304 encunter 227 umens electorals[2]. Malgrad che Hillary Clinton haveva 2'868'691 vuschs dapli che Trump[2] ha el gudignau pervia dil sistem electoral dils Stadis Uni.