text:
Arbeitsblatt: istorgia per chanter aint
Material-Details
Quist'istorgia vain quinteda cun fer adüna darcho rumuors per s-chuder la vusch. As tracta d'ün di normel chi cumainza cun ster sü e finischa a scoula illa lecziun da chaunt.
Rumantsch
Musica
3. Schuljahr
1 Seiten
Statistik
105409
1347
1
19.10.2012
Autor/in
Lydia Beutter
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
Istorgia per chanter aint Ad es auncha schüra not. Dadoura es que fraid. Eau dorm auncha respir quiet reguler. Minchataunt am sdasdi svelt dod our da la chambra daspera mia bap, chi grofla. Ma svelt mindrumainzi darcho. Dandettamaing sclingia il svagliarin! Plaunet stuni sü Auncha ün poïn staungla tiri our mia pigiama cumainz trer aint las chotschas suot, ils stinvs, las chotschas, il tshirt el pullover. Sustand vegni giò da schela per ir in chadafö. Illa chadafö am tschainti vi da la maisa baiv mia Ovomaltina, chi es auncha fich choda. Speratiers mangi mia culazchun Zieva vegni il bagn per am preparer per la scoula. Il prüm lavi mia fatscha (vista). Alura guardi il spievel vez, cheau guard aunchadüna our staungla. Zieva cunagi ils daints. Ouh, ad es già tard ed eau stögl ir scoula. Svelt tiri aint las scharpas la giacca. Pigl mia sach da scoula cuorr ourd chesa. Eau cuorr cuorr uschè svelt cu cheau riv. Già da dalönch davent vezzi, cha ningün es pü sülla plazza da scoula. Ed in mias uraglias tuna eir già la sclinga. Merda, daroch memma tard. Cur cheau vegn aint da porta es la classa già vi dal chanter la chanzun Gutet Morge, good morning trer aint il fled darcho oura grofler as spaventer grrrriiiiing grrrrriiiiiing stender as trer aint susder chaminer undagiand baiver buffer (fff) manger mtgl, mtgl schfruscher (rubbeln) la fatscha splatter (tätscheln) schschschsch as trer aint cuorrer Huhhuhhuhhuh grrrrriiiiii chanter Guete Morge, good morning


c: text/html

text:
- Al Piz Segnas sur Flem è crudà giu in aviun dal tip Junkers JU-52 numnà «Tante Ju». 20 persunas perdan lur vita.
- A bord eran 11 umens e 9 dunnas tranter 42 ed 84 onns. Nagin n'ha survivì la disgrazia. 17 unfrendas èn da la Svizra e 3 da l'Austria.
- La raschun per la crudada n’è anc betg clera.
- L'interpresa JU-Air ha communitgà ch'il traffic aviatic saja suspendì ad interim.
L’aviun era sin il sgol da return davent da Locarno a Dübendorf. Sco la gestiunaria dal aviun JU-Air ha communitgà. L'aviun saja crudà cun gronda spertadad sin terra. Ins po excluder ina collisiun u ina influenza da dador. Ils dus pilots da l'aviun hajan gì grond'experientscha da sgular cun l’aviun dal tip JU-52. Tuttas persunas a bord èn mortas, ellas èn oriundas dals chantuns Turitg, Turgovia, Lucerna, Sviz, Zug e Vad sco era in pèr cun lur figl da l'Austria.
La gestiunaria JU-AIR ha suspendì tut il traffic aviatic da l’interpresa ad interim. La raschun per la crudada n’è anc betg clera. Las lavurs da scleriment vegnan a cuzzar pliras emnas. Igl è il pli grev accident da l’aviatica svizra dapi l’onn 2001.
La polizia ha installà ina hotline per confamigliars 081 256 56 56.
Ju-Air tgi è quai?
La Ju-Air è in'uniun dals amis da l'aviatica militara cun radund 4'000 commembers. Cun ils aviuns dal tip JU-52 vegnan fatgs sgols panoramics. L'uniun ha sia basa sin la plazza aviatica militara da Dübendorf.
L'aviun ha plaz per fin a 17 persunas e durant ils mais da stad vegnan la sonda regularmain purschidas sgols panoramics sur la Surselva e la Val Lumnezia. Quai scriva SRF. L'Uffizi federal da traffic aviatic ha ordinà per il territori in scumond da sgular.
RR novitads 20:00++

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qua chattais in pitschen guid per viver en temps extraordinaris. Tranter auter avain agiuntà dumondas frequentas (FAQ) da l'Uffizi federal da sanadad BAG, il link avra en ina nova fanestra.
Cumportament social
La fin da mars è in tipic termin da far midada. Dastg jau uss midar abitaziun?
Far midada n'è betg scumandà. Quai ha ditg Martin Tschirren dal Uffizi federal d'abitaziuns durant ina conferenza da pressa ils 23 da mars. Fertant ch'ins resguarda la situaziun igienica e la distanza da dus meters saja midar chasa vinavant pussaivel. (stadi ils 23 da mars)
Ina tschaina cun amis a chasa? U ina runda da troccas?
Tschainas privatas u rundas da gieus en gruppas pitschnas n'èn betg scumandadas. En la situaziun critica actuala stoppian però tuts reducir ils contacts socials il pli pussaivel, scriva il BAG. Lez appellescha a la responsabladad da la populaziun: «Evitai tuttas activitads socialas che n'èn betg urgentamain necessarias» (stadi ils 23 da mars)
Dastg jau anc ir ord chasa?
«I fiss il meglier sche la glieud stess uss a chasa», di Daniel Koch manader partiziun malsognas transmissiblas tar l'Uffizi federal per sanadad. Da principi duess ins star là, nua ch'ins na metta naginas autras persunas en privel, en spezial betg las persunas periclitadas pli ferm. Ins possia dentant ir giuadora, sulet u cun quels parents ch'ins è uschè u uschia ensemen. (stadi dals 17 da mars)
Entant ha il Cussegl federal dentant scumandà gruppas da dapli che tschintg persunas en il spazi public. Ed er tranter questas persunas duess ins tegnair en la distanza da 2 meters. (stan dals 20 da mars)
Arrest da chasa per la tatta?
Il Cussegl federal recumonda da restar a chasa, oravant tut a persunas attempadas e malsaunas. Danor
- sche Vus stuais ir a la lavur e sch’i n’è betg pussaivel da far home-office
- sche Vus stuais ir tar la media resp. tar il medi u en l’apoteca
- sche Vus stuais ir a far cumpras u sche Vus stuais gidar insatgi
A quai agiunta Daniel Koch che persunas pli veglias e quels ch'èn periclitads pon bain ir ord chasa. Per els valia en spezial: «Tegnair distanza, tegnair distanza, tegnair distanza». (stadi dals 17 da mars)
Daco sa tegnair vid las reglas?
Il coronavirus è in virus nov. Cunter quel, n'è il carstgaun anc betg immun. Uschia pon bleras persunas s'infectar e bleras pon vegnir malsaunas. Perquai èsi necessari da franar la derasaziun.
Cunzunt persunas en la gruppa da risico ston vegnir protegidas. Quai èn persunas cun 65 onns u pli veglias, persunas cun ina malsogna pre-existenta (pressiun dal sang auta, diabetes, malsognas dal cor e da la circulaziun, cancer, malsognas che indebleschan il sistem d'immunitad).
La finala contribueschia mintgin che sa tegn vid las reglas al fatg che persunas cun grevas malsognas pon vinavant vegnir tgiradas en las instituziuns da sanadad. Pertge sin las staziuns intensivas saja il plaz e las resursas limità, concluda il BAG.
Dastg jau ir en ina baselgia?
Igl è scumandà da far servetschs divins. Sche Vus vulais visitar persul ina baselgia, lura pudais vus far quai. Dentant, tegnair distanza da 2 meters e resguardar las reglas d'igiena. (stadi dals 23 da mars)
Scumond da sortir per la giuventetgna?
«Giuvenils han fitg bler contact in tranter l'auter ed èn fitg mobils. Els èn cun quai dentant er quels ch'infecteschan il pli tgunsch autra glieud.» Perquai appellescha Daniel Koch da spustar festas cun collegas. Ses cussegl: Star a chasa e far il gamen.
Sin ina biera cun in collega?
Cun collegas na duain ins il mument betg s'entupar en il temp liber, da quai scusseglia Daniel Koch. «Contacts tranter famiglias e generaziuns na duessan ins il mument betg promover.» Contacts socials ordaifer il circul il pli stretg duessan avair lieu be sur telefon u sur medias socialas. Scumandà èn dentant be s'entupadas cun dapli che 5 persunas. Uschiglio èsi da tegnair en la distanza da 2 meters e resguardar las mesiras d'igiena. (stadi dals 23 da mars)
Poss jau returnar mes bigliet da la SBB?
Gea. La branscha dal traffic public è il mument culanta. Bigliets per tren, bus, tram etc. vegnan restituids gratuitamain, quai tenor retschertgas da SRF Espresso.
Il mument na sa mida nagut vid las reglas d’abunaments: Ins po deponer l’abunament general per maximal 30 dis. Er tar ils auter abunaments valan las disposiziuns sco enfin qua. La branscha dal traffic public infurmescha cuntinuant. (stadi dals 19 da mars)
A la plazza da lavur
Far vegnir a chasa il coiffeur u la coiffeusa?
Na. Igl è scumandà explicitamain. Tgi che visita tuttina la clientella a chasa po quintar cun in chasti che privescha da la libertad (fin trais onns), quai tenor l'ordinaziun dal Cussegl federal. Il medem vala er per cosmeticras e cosmetichers, massadras e massaders etc.
Mes schef ha cumandà vacanzas. Va quai?
Gea e na, uschia respunda l’emissiun da SRF «Espresso» quella dumonda. Ord vista giuridica na va quai betg. Dentant po quai esser en l’interess da tuts, sch’ins prenda uss ina part da las vacanzas. Quai pudess gidar da salvar plazzas. En tals cas na fa quai strusch senn, da sa dustar cunter vacanzas.
Tge vala per plazzals?
Patruns èn obligads da limitar il dumber da persunas sin plazzals u en manaschis, uschia il Cussegl federal envers patruns en l’industria da construcziun. Ils patruns èn plinavant obligads d'impedir che dapli che tschintg persunas èn en stanzas da pausa u cantinas. Er tals manaschis sajan obligads da resguardar las cussegliaziuns dal Cussegl federal che pertutgan l’igiena e la distanza.
Ils chantuns han la pussibilitada da serrar singuls manaschis u plazzals, sche quels na resguardan betg las reglas. (stan dals 23 da mars)
Dumondas en connex cun uffants
Pon mes uffants anc ir giuadora?
Da principi èsi cler, il Cussegl federal recumonda da restar a chasa. Inscunters da damain che 5 uffants èn pussaivels. Era qua duajan las mesiras d'igiena dentant vegnir respectadas. Il pli impurtant saja che ils geniturs u auters creschids na sa rimnian lu betg. Cunzunt persunas en la gruppa da risico na duajan betg tgirar uffants. (stadi dals 23 da mars)
Guntgir plazzas da gieu e parcs?
Daniel Koch fa cler: Il virus na spetga betg en tscherts lieus sin ins. «Igl èn ils carstgauns che dattan vinavant il virus in tranter l'auter.» Uschia giascha quai er vid nus da franar la derasaziun. Perquai valia er en parcs e sin plazzas da gieus: Tegnair distanza! (stadi dals 17 da mars)
Purschida per uffants
Fin cura èn las scolas serradas?
La Confederaziun communitgescha che las scolas popularas restan serradas enfin ils 19 d'avrigl en il Grischun. (La regenza grischuna aveva oriundamain serrà las scolas enfin ils 4 d'avrigl, quella data na vala però betg pli.) Sco ch'i va vinavant ils 19 d'avrigl dependa er dal svilup actual.
Ristgs d'infecziuns
Èsi privlus da leger la gasetta u autra posta?
«Na, il virus na vegn betg tramess cun posta», ha ditg Daniel Koch, il manader da la partiziun per malsognas transmissiblas al BAG. El ha agiuntà ch’il virus na sa derasa betg tras palpiri sco gasettas u brevs. La posta vegn valitada sco nunprivlusa. I na dovra naginas mesiras da protecziun per leger la gasetta u mirar tras la posta. (stadi dals 24 da mars)
Purtar ina mascra igienica?
Na, persunas saunas na dauin betg purtar ina mascra en la publicitad (marscas chirurgicas, mascras da OP). Quellas na protegian ina persuna sauna betg effectiv da s'infectar cun il virus. Perquai possian ins survegnir ina fallì sentiment da segirtad, cun purtar ina mascra.
Excepiuns: Persunas cun ina malsogna da las vias respiratoricas, u persunas che ston purtar a la lavur ina mascra (tgira da sanadad). (stadi dals 23 da mars)
Guants/vons durant far las cumpras?
En general n'èsi betg necessari da purtar guants/vons. Quels han però l'avantatg ch'ins tutga pli pauc en fatscha, gliez possia sminuir il privel d'infecziun, uschia il post da communicaziun coronavirus dal Grischun. (stadi dals 17 da mars)
S'infectar cun tutgar fritgs u auters objects?
Da princip pon virus vegnir sin ils mauns sch'ins tutga in object. Sch'ins va silsuenter cun ils mauns en fatscha, po il virus vegnir en contact cun pels mucosa (Schleimhäute), gliez po chaschunar ina infecziun.
Il post da communicaziun coronavirus dal Grischun cusseglia da lavar regularmain e manidlamain ils mauns. Plinavant saja er prudent da lavar fritgs e legums ch'ins ha cumprà en la vendita averta avant che mangiar quels. (stadi dals 17 da mars)
Cornavirus ed animals
Pon animals s'infectar cun il virus?
Animals da chasa e biestga na pon betg s'infectar cun il coronavirus e vegnir malsauns. Tge che po dentant esser: Sco era sin ina sava d'isch ubain sin ina cuppina po il virus era «seser» sin in giat ubain sin in chaun - pia po l'animal esser contaminà cun il virus senza avair sez el, di Giochen Bearth, il veterinari chantunal. Qua chattais dapli.
Infurmaziuns per la populaziun
- I, il link avra en ina nova fanestranfoline davart vaccinaziuns 058 377 88 92
(mintga di 06:00 – 23:00)
- Infoline per dumondas frequentas - betg medicinalas 058 463 00 00
(mintga di 06:00 – 23:00)
- Infoline per persunas che viageschan en Svizra 058 464 44 88
(mintga di 06:00 – 23:00)
Ulteriuras infurmaziuns:
- Pagina d'internet dal chantun:
www.gr.ch/coronavirus, il link avra en ina nova fanestra
- Pagina d'internet da la Confederaziun:
www.bag-coronavirus.ch, il link avra en ina nova fanestra
Gruppas da risico
Il chantun Grischun vul surtut proteger gruppas da risico dal coronavirus. Tar quellas tutgan persunas sur 65 onns e persunas cun malsognas sco
- pressiun dal sang auta
- diabetes
- malsognas dal cor e da la circulaziun
- cancer
- malsognas che indebleschan il sistem d’immunitad


text:
Gea, il Openair Lumnezia è vendì ora ed uschè bleras persunas n’han simplamain anc betg in bigliet. Nagin problem, nus pudain gidar. En quels dus Livestreams dal «der Berg bebt!» ed dal «Polenta Jam» avain nus zuppà chavazzins che vus stuais cumbinar en ina construcziun. Guardai ils Livestreams e vus vegnis 100% a chattar ils pleds – jau empermet!
Da tut quels che tramettan la correcta construcziun ad battaporta@rtr.ch, il link avra en ina nova fanestra u sin 079 528 44 58 train nus la sort e regalain lura 2x2 bigliets per il open air. E sche ti n’has nagin cletg vegns ti adina ad esser «up to date» cun quai che capita sin noss facebook, snapchat e tut il rest!


text:
Suenter il success istoric dals Verds a las elecziuns dal parlament han tuts spetgà cun tensiun, tge che capita il december, a las elecziuns dal Cussegl federal. Survegn la Svizra l’emprim cusseglier federal ubain l’emprima cussegliera federala verda? Suenter avair targlinà, ha la presidenta dals Verds, Regula Rytz, annunzià sia candidatura. Dentant bainprest èsi stà cler che tut resta sco enfin qua. Ils 7 cussegliers en uffizi vegnan reelegids senza problems. L'elecziun cun la candidatura da Regula Rytz ha chaschunà pauc riz raz.
Impressum
Illustraziuns: Jon Bischoff
Selecziun: Flavio Bundi
Text: Valentin Schmed
Elavuraziun: Ursin Cadisch/Carla Gartmann


text:
I saja stà cundiziun da far betg be in pitschen «parc naziunal», in territori protegì, mabain er porscher insatge per il turissem, di il biolog ed anteriur magister, Jost Fallet:
Là datti però il conflict tranter quant vulain nus proteger e quant vulain nus mussar.
I funcziuna dentant detg bain il mument, uschia il biolog. E quai giaja er bain a prà cun ina tscherta lingia da Bever che vul mantegnair ina natira intacta e genuina. Ins haja mai vulì gronds projects turistics sco en autras vischnancas en l'Engiadin'Ota, schegea che plirs fissan vegnids en dumonda.
Spazi da viver per peschs, utschels, vipras e casturs
Betg be per peschs ed utschels porscha la zona renatiralisada da l'En in refugi. Era auters animals chattan ins en la vischinanza. In problem èn stadas las vipras cruschadas, che vivevan pli baud en ils rempars che chanalisavan l'En.
Uschia èn quellas avant la renatiralisaziun vegnidas allontanadas e dischlocadas en la regiun. Cun agid da chips vegn uss controllà, sche las vipras turnan e schegea cura. Tenor Jost Falett dettia pauc conflicts tranter la glieud e la vipra cruschada, schegea ch'ella saja derasada en la regiun.
Era la ludra ed il castur han chattà la via en la zona renatiralisada. I vegn speculà ch'il pled Bever vegn dal pled gallic Beberos (Biber = castur) ed uschia savess quai esser, ch'il castur è turnà en in da ses origins.


text:
Silvia ed Edi Hess èn ils emprims che dastgan prender encunter il premi turistic da l’Uniun Gruppa d’interess Tujetsch. In premi creads da l'artist indigen Hubert Venzin.
Daco gest in bain puril?
Il bain puril da Silvia ed Edi Hees a Rueras è in bain puril da bio innovativ. Uschia è Edi Hess vegnì enconuschent cun ses runal da skis da chavals, è qua sur il cunfin da noss chantun.
Lur bain puril è avert per in e scadin che ha interess dal puresser e dals animals. Sco purs da bio han ils Hess sin lur bain puril chavals chauras e vatgas.
Giuria ha elegì il victur
Ils 300 commembers da l'uniun IG Tujetsch han inoltrà varga 20 projects per il premi. Ord da quals ha ina giuria fatg ina selecziun e restads èn tschintg projects. La finala han puspè tut ils commembers da l'uniun savì eleger online tgenin da quels tschintg che plascha il meglier.
Ils trais emprims
Il Lai da Claus, la tegia da Maighels ed il bain puril da bio da Silvia ed Edi Hess a Rueras han survegnì ensemen 80% da la vuschs. Werner Strebel commember da la suprastanza da l'uniun che ha preschentà la surdada dal premi, ha detg che 60 % dals commembers, bunamain 200 sajan sa participads a questa votaziun online. L'Uniun IG Tujetsch vegn en dus onns puspè a surdar in tal premi.
RR novitads 12:00


text:
In consorzi da bajegiar austriac surpiglia las lavurs da perfuraziun da la Hochtief Infrastructure GmbH vi da l'ovra idraulica sur cunfins da la GKI (ovra idraulica En). Il consorzi consista da la Strabag AG, la Jäger Bau GmbH da Schruns e la G. Hinteregger & Söhne Baugesellschaft m. b. H. da Salzburg.
L'entschatta da l'onn avevan la GKI e la Hochtief Infrastructure GmbH decidì da schliar lur contract da collavuraziun. Igl è planisà da cuntinuar cun las lavurs da perfuraziun ils proxims mais. Ils lavurers da la regiun ch'èn stads engaschads da Hochtief vegnan surpigliads dal nov consorzi.
RR novitads 15:00


text:
L'Austriaca Mirjam Puchner ha gudagnà a San Murezzan l'emprima cursa da sia carriera. La Svizra Fabienne Suter vegn segunda. Terza è la Taliana Elena Curtoni.
Il podest
- 1. Mirjam Puchner (Ö), 1:40,39
- 2. Fabienne Suter (Sz), +0,13
- 3. Elena Curtoni (It), +0,17
Las ulteriuras Svizras: Corinner Suter suonda sin plazza 8. Lara Gut n'ha gì naginas schanzas e daventa 13avla. Per Fabienne Suter è quai gia stà il 5avel podest da questa stagiun.
Culla pitschna per Vonn e nov record
La decisiun dal classament da la cursa rapida è gia crudada avant l'ultima cursa da la stagiun a San Murezzan: Ella va ina giada dapli a Lindsey Vonn dals Stadis Unids ch'è blessada il mument. Vonn ha gudagnà cleramain cun 117 puncts avantatg sin Fabienne Suter e 173 puncts sin la Canadaisa Larisa Yurkiw. Lara Gut è vegnida quarta en il classament final da la cursa rapida da questa stagiun. Lindsey Vonn ha gudagnà la culla pitschna da la cursa rapida quest onn per l'otgavla giada. Tut en tut ha l'Americana rimnà fin uss 20 cullas. Quai è in nov record.
RR novitads 14:00


text:
Las relaziuns per chattar il mument bulieus en ils guauds grischuns èn optimalas. Surtut ils bulieus-tschep èn quasi da chattar en massas.
Las relaziuns cun plievgia e chaud èn stadas optimalas per il bulieu-tschep.
Optimalas relaziuns cun plievgia e chaud
Bruno Tschuor va gia dapi passa 30 onns per bulieus ed enconuscha uschia pliras sorts da bulieus. Era ha el gia fatg plirs curs da bulieus. Ma la varietad da bulieus saja immensa e perquai saja bun ch’i dettia la controlla da bulieus nua ch’ins po purtar exemplars ed uschia engrondir la savida, di Bruno Tschuor.
RR actualitad 07:00


text:
Marco Giger vul restar a chasa e giudair tut persul l’emprima episoda da l’ultima stafla. Ma propi persul n’è el betg: En ils chats ed en las foras marschan chaudas discussiuns e speculaziuns. Suenter l’emprima episoda vegn Marco Giger a discutar cun ils auters fans mintga detagl – fin las sis a bun’ura. Lura sto el ir a lavurar.
Per Game of Thrones vali la paina da star nanavant.
Per Marco Giger cuntegn la saga tut quai ch'i dovria – amur, sgarschur e snavur. La seria sa basa sin ils cudeschs da George R.R. Martin. L’autur american n’ha anc betg terminà l’ultim tom da sia saga da fantasy. La settavla stafla ch’era cumparida il 2017 ha gia filà vinavant il raquint. Ils amaturs da la seria intervegnan ils 19 da matg cun l’ultima episoda.
RR actualitad 08:00


text:
L’elita dal sport da skis da turas sa mesira actualmain a Villars en il chantun Vad tar ils campiunadis mundials. Arina Riatsch è part da la squadra naziunala ed uschia è ella era da la partida tar questa occurrenza gronda. Il campiunadi mundial è l’inscunter dals megliers dal mund. Gia en l’emprima cursa ha ella pudì cumbatter per las medaglias. La sportista da Sent è vegnida vice-campiunessa mundiala dal sprint en la categoria sut 23 onns. Ella ha gudagnà la medaglia d’argient.
Ariana Riatsch – In talent polisportiv
Arina Riatsch da Sent è segir in talent polisportiv. Ils emprims success ha ella pudì festivar sco giuvna atleta sin ils skis. Suenter diversas feridas ha ella dentant mess ils skis d'ina vart e fatg passlung. Suenter il passlung ha la sportista chattà sia gronda passiun en il sport da far cursas cun skis da tura. Quest sport unescha gist trais chaussas en ina. Ina buna atleta è ferma en currer ed en ir cun ils skis.
RR actualitad 07:00


text:
La Dretgira chantunala cumbatta cunter in culm da pendenzas. Quai n'è nagut da nov e tranter auter ha er in'examinaziun mussà quai. Actualmain cuzza quai per part onns fin ch'in cas è liquidà. Quai duai sa midar cun agid da dapli persunal, ha il nov president da la dretgira, Remo Cavegn, ditg envers il schurnal regiunal da SRF. La politica vegnia probablamain a metter a disposiziun a la dretgira derschaders extraordinaris per in temp limità.
La politica quinta ch'ils derschaders extraordinaris vegnan duvrads dus onns ed er las ulteriursas plazzas supplementaras èn limitadas sin dus onns. Suenter quest temp duess la Dretgira chantunala puspè pudair midar en il courant normal.
Sch'i dat propi dapli resursas persunalas, vegnia il Cussegl grond a discutar en la sessiun dal favrer, uschia Remo Cavegn vinavant. Las plazzas vegnian ad esser limitadas sin dus onns – lura duai il culm da pendenzas esser liquidà. Quai er grazia al fatg che las plazzas d'actuars sajan vegnidas dotadas pli aut.
Vent frestg tar la Dretgira chantunala
Remo Cavegn ha cumenzà sia nova plazza sco president da la Dretgira chantunala il cumenzament da l'onn. El remplazza uschia Norbert Brunner ch'è ì en pensiun la fin da l'onn 2020. Brunner era vegnì en la critica, perquai ch'el duai avair midà il dispositiv d'ina sentenzia uschia, che la decisiun finala saja sa midada. Quella midada haja el fatg senza consultar ses conderschaders. Brunner sez ha adina refusà quella renfatscha.


text:
Il cussegl d'administraziun da la Posta ha elegì Christian Plüss sco manader da l'interpresa Auto da Posta SA. Il medem mument fa el part da la direcziun da la Posta. Christian Plüss a tranter auter lavurà fin uss tar il concern d'energia Alpiq e tar la SBB.
Nova entschatta senza chargia
Cun eleger Plüss veglia il cussegl d'administraziun da la Posta procurar per ina nov'entschatta senza chargia, scriva la Posta. Il nov manader cumenza il pli tard da Bumaun 2019 tar Auto da Posta.
RR novitads 16:00


text:
Da Puntraschigna enfin Schlarigna giu per l’Engiadina enfin Valsot ed era en Val Müstair, il tradiziunal Chalandamarz e vegni stritgà, nagins cortegis ed era naginas chanzuns sin las plazzas communalas. Ma per pudair tuttina dar als uffants mo in zichel sentiment da Chalandamarz organiseschan quasi tut las scolas in program per lur scolaras e scolars, mintga classa per sasezza, quai per evitar inscunters.
Ils ins van culs skis, ils auters tematiseschan il Chalandamarz en scola, autras classas guardan in film da «Uorsin da la stgella».
Per la davosa classa ina trumpada
Oravant tut per las scolaras e scolars da la davosa classa è il Chalandamarz ina impurtanta festa. A Valsot ed era en Val Müstair prevesan ins perquai da spustar simplamain il termin dal bal e realisar l'avrigl u matg ina bella festa u event per els, curt avant ch’els bandunan las scolas da vischnanca.


text:
Coranism
El Coranism a l'è la tendenza de l'Islam che la recognoss 'me test sacher domà el Coran e che cred che domà luu el po vesser a la bas de la fed e de la lesg islamega, senza donca tegnì de cunt i hadith e tuta l'autorità che la se fonda in su de lor.
Per i coranista el Coran a l'è intregh deperlu e gh'è minga de besogn de la Sunna per completà la religion e per quella reson chi inn retegnud eretich de la pupart del mond musulman e inn despess perseguitad.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Aisha Y. Musa, Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam, New York: Palgrave, 2008. ISBN 0-230-60535-4.


text:
Surtut il cumbat encunter la corrupziun tar las fatschentas d'export saja sco gia avant dus onns «dischillusiunant». Suenter passa 20 onns convenziun encunter la corrupziun da l'Organisaziun da cooperaziun e svilup economic OECD, saja l'economia mundiala lunsch davent dad esser libra da corrupziun.
Sin buna via tar cumbat encunter corrupziun
En la cumparegliaziun internaziunala fa la Svizra però ina buna figura. Dals 47 pajais ch'èn vegnids examinads sa chatta la Svizra sin plazza trais davos ils Stadis Unids e la Gronda Britannia. Ma la Svizra haja anc adina pensums da schliar.
Vitiers tutgia er che whistleblowers che scuvran malgistadads tar interpresas ed administraziuns, vegnian protegids meglier. Il champ d'applicaziun tar la lescha davart la lavada da daners saja memia stretg. Er vegnir cumpigliads stoppian advocatas ed advocats, en spezial sche quels fundeschan ed administreschian societads da domicil.
Revisiun vid far naufragi en parlament
Ina restricziun da la lescha è il mument sin buna via da far naufragi en il parlament. Il Cussegl dals chantuns aveva stritgà las fixaziuns per advocatas ed advocats or da la proposta. La cumissiun da dretg dal Cussegl naziunal è uss encunter la revisiun, perquai ch'ella saja flaivlentada talmain.
Valitaziun da Transparency International
Per valitar ils pajais dovra l'organisaziun Transparency International sentenzias e process giuridics. La Svizra è cun 16,5% cumpart al martgà d'export in dals quatter megliers pajais en il cumbat encunter corrupziun. A pajais cun 36,5% cumpart als exports mundials attestescha l'organisaziun u nagin u pauc engaschi encunter la corrupziun.
Tranter quels pajais è er la China sco segund gronda pussanza economica. Il pajais na fa dentant betg part da la convenziun.
Ord l'archiv:
Il 2012 ha il Minisguard declerà als uffants tge ch'in whistleblower è e tge che quels dastgan u apunta betg, qua tar l'exempel da la banca.


text:
Illnau-Effretikon
Illnau-Effretikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.28 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 15 965 abitant.
El cumün de Illnau-Effretikon al se tröva a una altitüden de 516 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fehraltorf, Kyburg, Lindau, Russikon, Volketswil, Weisslingen, Winterthur. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Illnau-Effretikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 745 col nom de Illenavvia e anca Erpfratinchova.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Illnau-Effretikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La lescha davart las ustrias dalla vischnaunca Ilanz/Glion regla las lubientschas, ils temps d'avertura sco era las taxas per exequir activitads d'ustria ella vischnaunca per mantener il ruaus public, igl uorden e la segirtad sco era per schurmegiar la giuventetgna.
La damonda per la cumpartgida d'ina lubientscha tenor art. 3 dalla lescha d'ustrias dil cantun Grischun (LU, DG 945.100) ei d'inoltrar alla vischnaunca silmeins in meins avon l'avertura ni la surprendida dil menaschi d'ustria. Sin basa digl art. 3 dalla lescha d'ustria dil cantun Grischun ei ina lubientscha necessaria per:
- vender spisas ni bubrondas per il consum el liug;
- surschar localitads per il consum da spisas ni da bubrondas atgnas ni furnidas.
Per la realisaziun dad eveniments ed occurrenzas dad in ni plirs gis sco ustrias occasiunalas ni da fiastas nua ch'ei vegn consumau atgnas spisas ni bubrondas ni talas che vegnan furnidas, drov'ei ina lubientscha dalla vischnaunca. Per dar giu spisas e bubrondas en spazi privat e serrau drova ei medemamein ina lubientscha aschinavon che quei succeda a moda commerciala.


text:
Cristianissem
Il cristianissem è ina religiun mundiala ch’è sa sviluppada or dal giudaissem. Ils aderents dal cristianissem vegnan numnads ‹cristians›. L’entira communitad cristiana vegn er numnada ‹cristianadad›. Er il term rumantsch ‹carstgaun› deriva da ‹cristian› (lat. cristianus).
Da muntada centrala per il cristianissem è Jesus da Nazaret, in predicatur ambulant gidieu che sa lascha tschiffar dapi ca. ils onns 28–30 a.C. El dueva la finala vegnir sentenzià a la mort e crucifitgà a Jerusalem. Ses giuvnals han vis en el suenter sia crucificaziun e levada il figl da Dieu ed il messias che vegn spetgà en il giudaissem. En lur confess al numnani Jesus Cristus. La cretta en el furma la basa da las diversas scrittiras dal Nov Testament. Per lunschor la gronda part dals cristians craja en in dieu (monoteissem)[1] che sa manifestescha en la trinitad da bab, figl e sontg spiert[2]. Daspera datti entaifer il cristianissem pitschnas gruppaziuns antitrinitaras.[3]
Las numerusas confessiuns resp. baselgias entaifer il cristianissem sa laschan gruppar en quatter direcziuns principalas: la baselgia catolic-romana, las baselgias ortodoxas, las baselgias protestantas e las baselgias anglicanas. Cun radund 2,25 milliardas cartents furma il cristianissem avant l’islam (cun 1,57 milliardas) ed il hinduissem (radund 900 milliuns) la religiun la pli derasada en tut il mund.[4]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Denominaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹cristianissem› (dal grec xpισtιavισuός, christianismós) vegn menziunà l’emprima giada en il segund tschientaner en ina brev da l’uvestg sirian Ignatius dad Antiochia. Il term è furmà analog als terms pli vegls iouδaισuός (Ioudaismós, giudaissem) e Ἑλλnvισuός (hellēnismós, grecissem). Tenor ils Fatgs dals apostels (11,26) han ils abitants da la citad siriana Antiochia a l’Orontes, ch’appartegneva da quel temp a l’Imperi roman, numnà sco emprims ils giuvnals da Jesus Cristus xpισtιavόι (christianói, cristians). En questa citad eran ils cristians fugids suenter las emprimas persecuziuns ch’avevan gi lieu en la Palestina. Apparentamain resguardav’ins la confessiun da Cristus sco element caracteristic da la cretta dals giuvnals da Jesus. Ils cristians han bainprest er duvrà els sezs questa denominaziun (cf. Fatgs dals apostels 26,26 ed Emprima brev da Petrus 4,16). Las linguas neolatinas han surpiglià il term nà dal latin. Il term tudestg ‹Kristentûm› è cumprovà l’emprima giada tar Walther von der Vogelweide (vers il 1200).[5]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dal cristianissem giaschan en il giudaissem dal prim tschientaner a.C, dal temp che Israel vegniva dominà dals Romans. Ils origins da la religiun van enavos sin ils aderents dal predicatur ambulant Jesus da Nazaret. Cun il giudaissem è il cristianissem surtut collià tras l’emprima part da sia Bibla, il Vegl Testament, che correspunda a las sontgas scrittiras gidieuas dal Tanach. Senza il Vegl Testament mancass a la cretta cristiana in’impurtanta part da si’istorgia ed ina gronda part da ses cuntegns restassan nunchapibels; la lectura dal Vegl Testament da vart dals cristians è però orientada fermamain a la persuna da Jesus Cristus (interpretaziun cristologica). Il cristianissem è sa derasà entaifer curt temp en il territori da la Mar Mediterrana. Durant quest svilup ha surtut il hellenissem influenzà a moda decisiva il pensar cristian.
Identitad cristiana[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la religiun cristiana stat – tenor il maletg da sasez dals cristians – la charezza senza resalva da Dieu envers ils umans e l’entira creaziun. La relaziun tranter l’uman, il mund e Dieu vegn explitgada a basa da questa charezza, en rom da la quala Dieu è sa manifestà als umans en furma da l’uman Jesus da Nazaret. L’empermischun dal salid vala per ils umans da tut las naziuns, independentamain da lur razza, appartegnientscha ad ina classa, schlattaina u posiziun sociala (cf. Brev da Paulus als Galats 3,28).[6] Il cristianissem sa chapescha pia sco religiun universala ed a medem temp sco il lieu, en il qual Dieu è sa manifestà als umans en l’istorgia e sa lascha pertschaiver. A questa chapientscha resp. a l’appel da missiunar exprimì da Jesus (Matteus, 28,19–20) correspunda il caracter missiunar dal cristianissem.
Ductrina[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la cretta cristiana è Jesus a medem temp vair Dieu e vair uman. La ductrina cristiana che sa basa sin la perditga biblica ha il sequent cuntegn central: En l’incarnaziun da ses figl Jesus Cristus è Dieu sa drizzà a l’umanitad che viveva en putgà; la mort da Jesus Cristus vi da la crusch ha spendrà ils umans cun als liberar da la culpa e dal putgà.
Per ils emprims cristians era la tschertezza da la cretta da chattar en ils eveniments ch’èn succedids il terz di suenter la crucificaziun da Jesus. Da Pasca – uschia la persvasiun dals cristians – ha Dieu realisà vi da Jesus sco emprim da tut ils umans la levada ed ha confermà uschia il messadi da Jesus areguard la vegnida dal reginavel da dieu (Brev da Paulus a la raspada da Filippi 2,5–11). Ils aderents da Jesus han fatg l’experientscha che Jesus als è cumparì ed ha empermess sia preschientscha restanta (1 Cor 15,3–8). Sin quest’experientscha da Pasca resp. da la resurrecziun sa basa la communitad cristiana (baselgia), la quala è vegnida munida da Tschuncaisma cun l’abilitad d’ademplir l’incumbensa da missiunar.
Questa cretta sco er la regurdientscha vi da l’operar da Jesus da Nazaret sco annunziader da l’evangeli da Dieu è vegnida exprimida en furma dad imnis cun caracter da cult divin sco er en furmlas da confess ed en pregias. En quests confess vegnan attribuidas a Jesus titulaziuns da maiestad che derivan per part dal Vegl Testament: ‹signur›, ‹unschì› (grec Christos, ebraic Messias), ‹figl da Dieu› ed auters. Pass per pass èn vegnids scrits ils texts dal Nov Testament. En il decurs dals emprims tschientaners èn quels vegnids fixads e conservads – ensemen cun la Bibla dals Gidieus – en in canon biblic. Quel furma la basa unitara da la ductrina cristiana. Areguard la renconuschientscha da l’ulteriur svilup da la ductrina datti però differenzas confessiunalas.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Concernent il dumber dals cartents furma il cristianissem la pli impurtanta religiun mundiala. A quella appartegna ca. in terz da tut ils umans.[7]
Sin la gronda part dals continents s’augmenta il dumber dals cristians actualmain fitg ferm. Questa creschientscha è però sa spustada dal ‹vegl› continent Europa vers ils ‹novs› continents. La pli auta quota da creschientscha enconuschan l’Asia e l’Africa. Quest avanzament sa reparta a moda eguala sin la baselgia catolica, las communitads evangelicas e las baselgias dal moviment da Tschuncaisma. La cumpart dals luterans sa reducescha pia plaunet. L’Europa è actualmain segnada d’ina diminuziun da las naschientschas, d’in dumber creschent da sortidas da la baselgia sco er d’ina unda da migraziun; tut quests facturs han per consequenza ch’il dumber total dals cristians sa diminuescha en l’Europa.
Coesiun, organisaziun e direcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira cristianadad vegn resguardada sco ekklesia, vul dir sco corp da Cristus cun Cristus sco chau. Mintga singul cristian furma in member da quest corp mistic.
Entaifer il cristianissem èn però sa furmadas gia baud pliras gruppaziuns resp. direcziuns, magari per motivs politics u pervi da cundiziuns geograficas, ma savens er pervi da divergenzas areguard la ductrina. Approximativamain sa laschan questas direcziuns gruppar en confessiuns e denominaziuns. Ad ina confessiun u denominaziun appartegnan ina u pliras baselgias u communitads. Il singul cristian è commember d’ina baselgia u communitad determinada. Sper las confessiuns datti er direcziuns teologicas che pon cumpigliar tut las parts dal cristianissem sco ‹liberal›, ‹evangelical› u ‹carismatic›.
Bleras baselgias sa chattan en in stgomi pli u main liber cun autras baselgias; questa furma da collavuraziun sa basa sin parts da la ductrina che vegnan renconuschidas d’omaduas varts, senza però necessitar l’ina u l’autra part da desister da ductrinas specificas u d’atgnas tradiziuns e rituals. Exempels per talas cuminanzas furman il Cussegl ecumenic da las baselgias, l’Allianza evangelica ed il Concordat da Leuenberg. Sin in nivel surordinà datti er cuminanzas da baselgias che cumpiglian la renconuschientscha vicendaivla cumpletta dals sacraments, da la commembranza e dals uffizis. Exempels per talas cuminanzas furman la communitad anglicana, las baselgias ortodoxas e las baselgias evangelicas unidas.
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
En il mund antic existivan tschintg patriarcats cristians, als quals eran mintgamai subordinads ils metropolits, archuvestgs ed uvestgs locals: Roma, Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem. Cura ch’igl aveva num da decider davart dumondas da ductrina centralas, vegniva convocà in concil, vul dir ina reuniun dals uvestgs. La pli auta stima giudevan ils concils ecumenics che cumpigliavan uvestgs da tut ils patriarcats. A plirs concils che consideravan sasezs sco ‹ecumenics› è quest status però vegnì annullà pli tard, damai che betg tut las baselgias èn idas d’accord cun ils conclus. En tut hai dà tranter ils onns 321 e 787 set concils ecumenics che vegnan renconuschids fin oz da las baselgias catolicas, ortodoxas, anglicanas e da la gronda part da las baselgias evangelicas; intginas baselgias protestantas refusan però il Segund Concil da Nicea pervi da sias decleraziuns areguard l’aduraziun d’imagens.
En il quart tschientaner ha surtut l’arianissem (tenor il teolog Arius) dividì las opiniuns: Cuntrari a la ductrina trinitara uffiziala, ch’è vegnida stabilida en rom dals concils da Nicea e Constantinopel, eran quests ‹eretichers› da l’avis ch’il figl ed il Sontg Spiert na possian betg vegnir mess teologicamain a pèr al bab, damai che quai cuntradia a l’idea dal monoteissem.
Tar in emprim schisma per propi èsi alura vegnì l’onn 431 suenter il Concil dad Efesus (separaziun da la baselgia apostolica da l’ost, er numnads ‹nestorians›). Il proxim concil ecumenic da Chalcedon ha definì che la natira da Cristus saja a medem temp umana e divina. Quai han tranter auter refusà la baselgia coptica (Egipta) e la baselgia sirian-ortodoxa ch’accentueschan l’unitad da la natira umana e divina da Cristus. La baselgia imperiala ha percunter recepì la ductrina da las duas natiras (en ina furma moderada), uschia che quella fa part da la dogmatica da la gronda part da las confessiuns ch’existan oz.
En il decurs dals proxims tschientaners è l’alienaziun entaifer la baselgia imperiala avanzada talmain ch’igl è vegnì a la ruptura tranter la tradiziun da l’ost e quella dal vest. La tradiziun dal vest è sa sviluppada en l’antica tardiva ed en il temp medieval tempriv en l’Imperi roman occidental; la tradiziun orientala è sa furmada a Constantinopel, en l’Asia Minura, en la Siria ed en l’Egipta (Imperi bizantin). Las differenzas dogmaticas sco talas èn bain restadas pitschnas, ma la baselgia latina aveva sviluppà en il fratemp ductrinas che n’eran betg vegnidas confirmadas tras concils ecumenics (p.ex. areguard il putgà original, il purgiatieri, l’agiunta Filioque davart l’operar dal Sontg Spiert sco er il primat papal). Ulteriuras differenzas existivan dapi daditg en connex cun il conturn politic, la lingua e dumondas dal ritus e da la liturgia (gigina da la sonda, paun senza levon). La situaziun è s’accentuada talmain en il decurs dal 11avel tschientaner ch’il papa ed il patriarc han excommunitgà il 1054 in l’auter. Questa data vala per ordinari sco cumenzament dal schisma oriental.
La baselgia dal vest è ultra da quai vegnida dividida a moda profunda tras la refurmaziun dal 16avel tschientaner. La mira dals refurmaturs eri surtut da reveder la chapientscha da la baselgia, dals sacraments e da la ductrina da la giustificaziun. Il moviment refurmatoric ha manà parallelamain a la furmaziun da pliras baselgias, da las qualas duevan puspè sa schliar ulteriuras gruppaziuns (ch’èn lura per part s’unidas en il decurs dals proxims tschientaners a cuminanzas da baselgias).
Suenter emprimas tentativas en il 19avel tschientaner (p.ex. Conferenzas d’uniun da Bonn) han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner in’avischinaziun tranter las confessiuns e furmas da dialog e da collavuraziun che sa laschan subsummar sut il term ‹moviment ecumenic›. En quest spiert sa considereschan ozendi baselgias ch’acceptan ils elements centrals da la ductrina cristiana sco ‹baselgias-sora› e s’engaschan en forums ecumenics, sco per exempel il Cussegl ecumenic mundial.
La tradiziun orientala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils patriarcats da Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem ed intginas baselgias naziunalas ch’èn vegnidas tiers pli tard suondan la medema teologia e spiritualitad, la quala è strusch sa midada en il decurs dal temp, e considereschan sasezs sco part da la baselgia oriunda, fundada da Cristus. Tuttas baselgias orientalas celebreschan la liturgia en lur lingua naziunala respectiva. La pli gronda baselgia ortodoxa è oz quella da la Russia. Al patriarc da Constantinopel cumpeta facticamain dapi la fin da l’Imperi roman occidental il primat tranter ils patriarcs ortodox. Oz han ils patriarcats savens er baselgias a l’exteriur ch’als èn suttamessas. I dat differenzas significantas tranter las baselgias ortodoxas e quellas dal vest; da quellas fan part la posiziun dal Sontg Spiert en vista a la sanctificaziun dals cartents ed areguard la materia da consecraziun, la spiritualitad, las iconas e la ductrina davart la baselgia. Las baselgias ortodoxas han lur center istoric en l’Europa dal Sidost e da l’Ost, en il Proxim Orient, en l’India ed en l’Africa dal Nord ed èn da chattar oz en tut il mund (en furma da baselgias d’emigrants).
Cristians ortodoxs attribueschan a l’uvestg da Roma ina posiziun d’onur entaifer la pentarchia, però be uschè lunsch che quella na cumpiglia betg er in primat giuridic. Per pudair ademplir quai sto il papa renconuscher la ductrina ortodoxa e resguardar sasez sco primus inter pares.
En la baselgia ortodoxa vegnan ils trais sacraments d’integraziun (batten, uncziun cun mirra ed Emprima Communiun) spendids en rom d’ina singula festa. Il celibat è prescrit be per ils uvestgs, per conventuals e per dunschellas ordinadas, e quai tant en las baselgias ortodoxas sco er en las baselgias da l’ost ch’èn unidas cun Roma. La ductrina sa basa sin l’idea che la tradiziun possia progredir sut l’egida dal Sontg Spiert. I vegn però differenzià tranter ina traditio constitutiva ch’è nunmidabla ed ina traditio divino-apostolica, da la quala fan part las adiafora (vul dir las chaussas ch’èn eticamain ni bunas ni nauschas). La baselgia ortodoxa restrenscha la traditio constitutiva a las determinaziuns ch’èn vegnidas stabilidas en rom dals concils ecumenics renconuschids.
La tradiziun occidentala[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da l’antica tardiva è sa sviluppada la ductrina che l’uvestg da Roma saja munì cun in’autoritad che derivia directamain da l’apostel Petrus. Tras quai saja el da resguardar sco substitut da Cristus e possedia la pussanza suprema en la baselgia cristiana tant areguard la giurisdicziun, la ductrina sco er la pastoraziun. En rom da l’Emprim Concil vatican (1870) èn l’infallibilitad papala en connex cun artitgels da cretta e ses primat en dumondas da giurisdicziun vegnids auzads ad in dogma liant.
Vers il 1500 èn sa sviluppads en divers lieus da l’Europa occidentala (Martin Luther ed Ulrich Zwingli en il territori da lingua tudestga, Johannes Calvin en il territori da lingua franzosa e Thomas Cranmer en il territori da lingua englaisa) moviments refurmatorics che sa drizzavan cunter abus entaifer la baselgia catolica. Suenter la refurmaziun è la baselgia dal vest pia stada sutdividida supplementarmain en ina tradiziun romana (ch’è stada fidaivla a Roma en il decurs da la refurmaziun) ed ina tradiziun refurmatorica (ch’è sa schliada da Roma).
Suenter l’Emprim Concil vatican èn ultra da quai ils inimis da l’infallibilitad papala sa spartids da Roma resp. èn vegnids excommunitgads; quels furman dapi lura atgnas baselgias vegl catolicas (ch’èn s’unidas en l’Uniun dad Utrecht da las baselgias vegl catolicas). Lur classificaziun è difficila: d’ina vart enconuschan questas baselgias ina tradiziun istorica ch’è sa sviluppada tranter il 16avel ed il 19avel tschientaner parallelamain a quella da la baselgia catolic-romana; da l’autra vart resguardan els sasezs sco direcziun refurmatorica ch’als ha avischinà als anglicans ed al curs ecumenic entaifer il protestantissem.
La tradiziun catolic-romana[modifitgar | modifitgar il code]
A la baselgia catolic-romana appartegnan en tut il mund radund 1,1 milliardas cartents. Tenor l’atgna chapientscha è l’‹unica, sontga, catolica ed apostolica baselgia› (tenor la confessiun da cretta niceica-constantinopolitana) il ‹pievel da Dieu› che furma sut l’egida dal papa (sco successur da l’apostel Paulus e substitut da Cristus sin terra) «il scherm indestruibel da l’unitad, da la speranza e dal salid».[8] Il Segund Concil vatican (1962–1965) ha cumplettà il dogma da l’infallibilitad papala tras la suandanta decleraziun: «La totalitad dals cartents ch’han retschet lur unschida dal Sontg (tenor 1 Gion 2,20.27) na sa betg errar en dumondas da cretta.»[9]
Ils trais sacraments d’integraziun en la baselgia catolica furman il batten, l’Emprima Communiun e la craisma. Tenor l’idea da la successiun apostolica è la cuntinuitad dapi la baselgia primara garantida tras quai ch’ina chadaina da consecraziuns tanscha dals apostels sur blers uvestgs da temps passads fin als uvestgs odierns. Perquai dastgan be uvestgs che stattan en la successiun apostolica spender il sacrament da consecraziun.
Servetschs divins catolic-romans èn accessibels a tuts; la communiun è però reservada a catolics sco er ad aderents da baselgias ortodoxas ed orientalas, sche quels han la dretga disposiziun. A commembers d’autras baselgias dastga vegnir dada la communiun en cas da privel da mort, sut la cundiziun ch’els renconuschian areguard quest sacrament la cretta catolica. Uschiglio è l’uschenumnada intercommuniun – pia retschaiver la communiun en ina baselgia a la quala ins n’appartegna betg – scumandada.
La tradiziun evangelica[modifitgar | modifitgar il code]
Las baselgias evangelicas defineschan sasezzas sulettamain or da las scrittiras biblicas (sola scriptura), entant che la baselgia catolic-romana sa basa tant sin la scrittira sco er sin la tradiziun. Malgrà quai renconuschan las baselgias evangelicas las tradiziuns ecclesiasticas dals emprims tschientaners, lur sinoda ed ils confess che resultan da quella (confessiun da cretta apostolica resp. niceica). Quests elements da cretta vegnan però be approvads perquai ch’els coincidan cun la chapientscha evangelica da la scrittira e betg pervi dals uffizis dals auturs correspundents.
La cuntraversa publica da Luther cun la tradiziun catolic-romana ha cumenzà – suenter in svilup teologic da plirs onns – cun las 95 tesas dal 1517. Sia ductrina è cuntegnida en dus catechissems formulads dad el sez (catechissem grond e catechissem pitschen) sco er en ulteriuras scrittiras. Luther sez approvava anc il batten d’uffants, il sacrament da penetienza e la veneraziun da Maria. A basa da sia furmaziun teologica sco pader augustin ha el però scrit ina nova ductrina da giustificaziun che sa fundescha sin Augustinus da Hippo. Tenor quella fa ‹sulettamain la cretta› (sola fide) meritaivel l’uman davant Dieu (coram Deo) ed al preserva da la puniziun.
Sa basond sin questa giustificaziun sco er sin il princip sola scriptura renconuscha la gronda part dals cristians evangelics be dus sacraments: il batten e la Sontga Tschaina. Per omaduas acziuns èn constitutivs in pled u in element che sa laschan deducir – tenor la revelaziun biblica – directamain d’in cumond da Jesus. En la tradiziun evangelica datti differentas chapientschas da la Sontga Tschaina; tenor la chapientscha da las baselgias commembras dal Concordat da Leuenberg n’èn questas differenzas però betg uschè grondas ch’ellas giustifitgassan ina separaziun da las baselgias. La tradiziun refurmatorica vesa en la communiun ina celebraziun commemorativa da caracter puramain simbolic; entaifer la tradiziun luterana vegn però accentuada l’idea da la preschientscha reala da Jesus «en, cun e tranter» ils elements paun e vin (consubtanziaziun). Ma er ils luterans na van betg uschè lunsch sco la baselgia catolica, tenor la quala paun e vin sa transfurmeschan en charn e sang da Cristus (transsubstanziaziun). Ultra da quai èsi er pussaivel entaifer la tradiziun evangelica da prender penetienza e da retschaiver l’absoluziun; cuntrari a la baselgia catolica na vegn quai però betg resguardà sco absolutamain necessari e na vala er betg sco sacrament. En tschertas baselgias evangelicas è il batten d’uffants minorens vegnì remplazzà tras il batten da cartents, damai ch’ins è da l’avis en questas baselgias ch’ina cretta persunala da la persuna che vegn battegiada saja necessaria tenor il Nov Testament per pudair retschaiver il batten (sola fide). Instituziunalmain èn las diversas confessiuns evangelicas autonomas. Ed ellas na disponan ni d’ina ductrina cuminaivla che tanschess sur la Sontga Scrittira ora ni d’in parsura communabel auter che Cristus.
Las quatter ponderaziuns communalas che collian las baselgias evangelicas sa laschan resumar en furma dals ‹quatter soli›:
- sola fide: sulettamain la cretta giustifitgescha davant Dieu.
- sola gratia: sulettamain la grazia da Dieu porta spendrament.
- sola scriptura: sulettamain la Bibla furma la regla e la directiva da la cretta (regula fidei).
- solus Christus: sulettamain la persuna, l’operar e la ductrina da Jesus èn ils fundaments da la cretta.
In cas spezial furma la baselgia anglicana che sa tegna vinavant a la successiun apostolica, a blers rituals catolics entaifer la liturgia sco er a la preschientscha reala da Cristus en ils duns eucaristics.
Areguard la relaziun envers la tradiziun e la Bibla datti tut ils pass intermediars pussaivels che tanschan da la baselgia anglicana fin a las baselgias refurmadas e calvinisticas che refusan mintga tradiziun ecclesiastica ordaifer la Bibla.
Davart la ductrina e la pratica vegn decidì en la gronda part da las confessiuns en furma da sinodas u da conferenzas a nivel internaziunal, en autras confessiuns però a nivel da las baselgias localas.
Ozendi èn las differenzas tranter las alas liberalas e conservativas entaifer ina confessiun savens pli grondas che las differenzas tranter singuls liberals resp. singuls conservativs da differentas confessiuns.
Entant che las confessiuns evangelicas accentuavan pli baud vaira ferm lur differenzas, datti oz emprovas d’avischinaziun: Bleras confessiuns evangelicas en l’Europa èn s’unidas en il Concordat da Leuenberg e confessiuns evangelicas collavuran en l’Allianza evangelica. Er bleras baselgias independentas collavuran en l’Uniun da las baselgias evangelic-independentas. En singuls cas han schizunt gì lieu reuniuns (United Church of Canada or dals luterans, metodists e presbiterians; Uniting Church of Australia or da presbiterians, congregaziunalists e metodists; United Church of Christ or da set differentas confessiuns). En furma dal Cussegl ecumenic mundial exista er in gremi da collavuraziun ecumenica che na sa restrenscha betg al dialog tranter las baselgias evangelicas, mabain cumpiglia er las baselgias vegl catolicas, ortodoxas e vegl orientalas.
Autras confessiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Cuminanzas apostolicas[modifitgar | modifitgar il code]
Cuminanzas apostolicas vegnan numnadas communitads cristianas ch’han lur origin en ils moviments da resvegl dals onns 1820, en consequenza dals quals èn sa furmadas communitads apostolic-catolicas. La finamira da quests moviments da resvegl è stada da reoccupar l’uffizi dals apostels. Surtut durant ils emprims onns è la ductrina e la pratica da las cuminanzas apostolicas vegnida influenzada tant dal catolicissem sco er dal protestantissem. En il decurs dal temp èn sa sviluppadas – sper la ductrina da l’uffizi dals apostels – ulteriuras ideas exclusivas, per exempel areguard l’eschatologia ed il stadi dals umans defuncts. In’atgnadad teologica da tut questas cuminanzas furma en pli il sacrament da la sontga sigillada che saja necessari per cuntanscher il salit cumplain (cumbain che las singulas cuminanzas sa differenzieschan qua en lur parairi).
Tar ils represchentants ils pli impurtants da quest moviment tutgan oz la Baselgia novapostolica e l’Associaziun da las communitads apostolicas. Intginas da las communitads sa participeschan al moviment ecumenic ed èn vegnidas integradas, malgrà resalvas teologicas, en las cuminanzas da lavur da las baselgias cristianas.
Cuminanzas novreligiusas[modifitgar | modifitgar il code]
Diversas autras confessiuns considereschan sasezzas sco appartegnentas ni a la tradiziun ortodoxa, ni a quella catolica ni a quella evangelica. Gruppas che sa defineschan en quest senn èn per exempel ils quechers, la baselgia da Jesus Cristus dals sontgs dals ultims dis, la cuminanza dals mormons, la cuminanza dals cristians, la baselgia da l’unificaziun, l’associaziun dals perscrutaders da la Bibla, las communitads biblicas libras ed ils testimonis da Jehova. Il term ‹unitars› cumpiglia oz gruppaziuns che represchentan ina tenuta antitrinitara (ils unitars en il senn tradiziunal) sco er aderents d’ina religiun umanistic-panteistica, en la quala Cristus na gioga betg pli ina rolla centrala.
Questas cuminanzas novreligiusas èn savens segnadas d’ina exegesa che sa differenziescha da las surmenziunadas. Ellas fan per exempel valair en connex cun la trinitad ideas che n’èn betg cumpatiblas cun ils concils ecumenics, acceptan sper la Bibla scrittiras da muntada equivalenta u enconuschan tschertas ductrinas spezialas ch’ins na chatta betg en questa furma en las autras confessiuns u en la Bibla u che stattan schizunt avertamain en cuntradicziun cun quellas. Pervi da talas divergenzas èsi dispitaivel, schebain questas gruppaziuns – che vegnan savens er numnadas ‹gruppas u cuminanzas religiusas (resp. cristianas) spezialas› ubain ‹sectas› – duain insumma vegnir attribuidas a las confessiuns cristianas.
Ductrina[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la ductrina cristiana stattan l’incarnaziun da Dieu, la mort vi da la crusch e la resurrecziun da Jesus Cristus. Ils cristians crain che quests eveniments furmian la basa da l’operar divin ch’haja la finamira da reconciliar l’umanitad cun Dieu. La mort da Jesus vi da la crusch vegn resguardada sco ovra da spendrament. Che Dieu è daventà uman ed è s’unfrì da libra veglia vegn interpretà sco expressiun da l’immensa charezza da Dieu envers l’umanitad persa. Correspundentamain stat en il center da l’agir cristian la charezza (grec aYάπn; latin caritas) envers Dieu ed envers ils conumans (amur per il proxim).
Tratgs cuminaivels da las diversas confessiuns furman las suandantas sentenzias da cretta:
- I dat be in Dieu e Dieu è trinitar – in singul esser perpeten en trais persunas: bab (creatur), figl (mediatur, salvader) e Sontg Spiert (forza, sustegn, accumpliment).
- Jesus Cristus è il figl da Dieu ed il Messias empermess.
- Jesus Cristus è a medem temp vair Dieu e vair uman (ductrina da las duas natiras).
- Jesus Cristus ha annunzià la vegnida dal reginavel da Dieu, il qual ha cumenzà cun si’apparientscha.
- La directiva per ina conduita da vita cristiana è l’unitad da l’amur per Dieu e per il proxim ch’includa er da charezzar ils inimis.
- Tras il fatg che Jesus è s’unfrì vi da la crusch è perdunà a tut ils umans il putgà original ch’els portan cun sai dapi la naschientscha. Cristus conciliescha ils umans cun Dieu, sch’els èn pronts d’al acceptar.
- Il batten succeda cun aua e tenor la furma da battegiar trinitara (Matteus 28,19). Tras la cretta vegnan las persunas battegiadas leventadas da la mort en ina vita perpetna.
- Cun crair en Cristus retschaivan ils umans er il Sontg Spiert, il qual porta speranza e maina els (resp. las baselgias) vers la vardad divina e tenor las intenziuns da Dieu.
- Il Jesus resuscità sesa da vart dretga da Dieu. El vegn a returnar per manar ils cartents en la contemplaziun eterna da Dieu. Fin a quest return ha la baselgia l’incumbensa d’annunziar a tut ils umans e pievels l’evangeli (dal term grec eὐaYYέλιov eu-angelion che signifitga ‹buna nova›).
- La Bibla è inspirada sco pled da Dieu da Dieu sez. En ella èn cuntegnids ils messadis areguard Jesus e Dieus sco er las directivas per in cumportament dals cartents confurm a la voluntad divina.
- Maria, la mamma da Jesus, ha parturì il figl da Dieu, il qual è vegnì schendrà tras l’operar dal Sontg Spiert.
Origin ed influenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims cristians eran gidieus ch’èn s’unids en lur cretta en Jesus. En el han els renconuschì il Messias (ebreic maschiach, grec Christos, latinisà Christus) che vegn annunzià en la profezia biblica e sin il qual ils gidieus spetgan fin oz. L’emprim cristianissem ha surpiglià da la tradiziun gidieua l’entira sontga scrittira (il Tanach) sco er la cretta en in messias. Dals gidieus provegna er la furma da l’aduraziun da Dieu, la furma d’uraziun dals psalms e bler auter. In ulteriur tratg cuminaivel cun il giudaissem exista en l’aduraziun dal medem dieu creatur. Ils cristians resguardan Dieu però sco trinitad che furma in’entitad (homo-ousisos). La cretta en Jesus Cristus ha manà a tensiuns e la finala a la spartiziun tranter ils gidieus ch’han acceptà quest nov confess e tals ch’al han renvià. Quests ultims han tranter auter refusà d’adurar in uman, pertge ch’els n’han betg resguardà Jesus Cristus sco messias empermess ed anc bler main sco figl da Dieu.
Il cristianissem tempriv è però er segnà d’influenzas betg gidieuas, e quai en in senn dubel: Per l’ina datti tschertas parallelas tar ulteriuras tradiziuns religiusas dal Proxim Orient (u ch’eran arrivadas en il Proxim Orient) sco per exempel tar la religiun monoteistica persiana da Zarathustra. Per l’autra èn tschertas ideas resp. orientaziuns entaifer il cristianissem segnadas d’influenzas nà da la filosofia antica. Surtut l’effect da la filosofia greca resp. dal hellenissem sa fa valair en tschertas scrittiras dal Nov Testament.
La Sontga Scrittira ed ulteriuras funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
La funtauna centrala per il cuntegn ed ils tratgs caracteristics da la cretta cristiana furma la Bibla. La posiziun da quella e sia lectura (exegesa) varieschan però fermamain da confessiun tar confessiun.
La Bibla consista da duas parts: il Vegl Testament ed il Nov Testament. Il Vegl Testament correspunda areguard il cuntegn al Tanach giudaic (cun excepziun da singuls detagls) ed è vegnì resguardà tant da Jesus sco er dal cristianissem originar sco Sontga Scrittira. Il Nov Testament cuntegna rapports davart la vita da Jesus (Evangelis), la baselgia tempriva (Fatgs dals apostels), brevs dals apostels e la Palentada da Gion. Ils terms ‹vegl› e ‹nov› tegnan quint dal fatg ch’i dat ord vista dals cristians ina veglia lia ed ina nova lia tranter Dieu ed ils umans. Il Vegl Testament è oriundamain vegnì scrit en ebraic e translatà pli tard (però anc en il temp precristian) en il grec vegl (uschenumnada Septuaginta). Il Nov Testament è percunter vegnì scrit en la koiné, ina furma speziala dal grec vegl. Pli tard èn omadus testaments vegnids translatads en latin (Vetus Latina, Vulgata). Dal temp da la refurmaziun èn alura suandadas translaziuns (savens da caracter confessiunal) en las singulas linguas dal pievel e/u linguas naziunalas (p.ex. Bibla da Luther, Bibla turitgaisa, Translaziun unitara, Bibla da King James), e quai per ordinari a basa dals texts originars.
La dimensiun dal Vegl Testament vegn interpretada da tschertas confessiuns a moda differenta, damai che la Septuaginta cuntegna er divers texts che na fan betg part da la tradiziun ebraica. Las parts che cumparan be en la Septuaginta vegnan numnadas scrittiras deuterocanonicas resp. apocrifas.
Davart las scrittiras che fan part dal Nov Testament datti in consens tranter tut las grondas confessiuns cristianas. Quest canon è sa sviluppà en il decurs dals emprims quatter tschientaners.
A basa da divers chats da codexs e papirus dals dus davos tschientaners sa lascha il text originar dal Nov Testament reconstruir oz cun gronda exactadad tenor criteris scientifics. Ma las opiniuns dals teologs e cristians divergeschan oz fitg areguard la dumonda, quant lunsch ch’i sa tractia tar las singulas passaschas da rapports exacts ed autentics dals evangelists ed apostels ubain d’agiuntas (normativas) da vart da la baselgia primara. Medemamain divididas èn las opiniuns en connex cun la dumonda davart la ‹dretga› metoda da translatar la Bibla a basa dals texts originars.
Er quai che concerna l’interpretaziun dals texts biblics (exegesa) e lur applicaziun pratica – en la vita da mintgadi ed en l’etica – exista in’entira paletta d’opiniuns che divergeschan tant da confessiun tar confessiun sco er tranter ils singuls cartents.
Sper la Bibla giogan en la gronda part da las confessiuns er auters elements ina rolla centrala tant en la pratica ecclesiastica sco er persunala. Igl èn quai confessiuns da cretta, catechissems, tradiziuns, la liturgia ed exempels cristians en furma da la vita ed ovra dals sontgs.
Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
Il cristianissem ha influenzà autras religiuns, da las qualas ils aderents na sa reguardan betg sco cristians, ma che vesan tuttina en Jesus in profet da Dieu. Quai è surtut il cas en l’islam; tschientaners da cuntraversas islamic-cristianas han però rendì indistinct il maletg da Jesus en il Coran. D’ina vart vegnan attribuids a Jesus en il Coran titels positivs sco messias, pled da Dieu u er spiert da Dieu; medemamain vegn el resguardà – sper autras figuras biblicas – sco profet. Refusada cleramain vegn però en il Coran l’idea da la trinitad e mintga furma d’aduraziun da Jesus. Er sia crucificaziun è contestada e vegn per part snegada dal tuttafatg.
Ordaifer il cristianissem vegnan en general attribuids a quel tant tratgs positivs sco negativs. A moda positiva vegn per ordinari valitada l’amur per il proxim sco er l’engaschament da blers cristians en tut il mund a favur da la pasch e per concepts da misericordia cunter la povradad. Sco aspects negativs vegnan resguardads entaifer l’istorgia dal cristianissem las cruschadas, las brischadas da strias, las inquisiziuns e l’antigiudaissem. Las posiziuns areguard dumondas eticas dispitaivlas (sco cuntracepziun artifiziala, omosexualitad u interrupziun da la gravidanza) èn er contestadas a l’intern da la cristianadad.
L’avat budistic Mongkut, il retg da la Tailanda da pli tard, ha tgirà enturn il 1825 in intensiv contact cun l’uvestg catolic Jean-Baptiste Pallegoix. El ha commentà: «Quai che vus instruis ils umans da far è admirabel. Ma quai che vus als instruis da crair è tgutg.»[10]
Igl è il giavisch da bleras baselgias cristianas da sa reconciliar ina cun l’autra e da stgaffir ina basa communabla (ecumenica). Ultra da quai tschertgan intginas il discurs cun autras religiuns (dialog interreligius). La finamira da questas stentas è ina convivenza paschaivla da las differentas communitads religiusas.
Ils emprims cristians èn vegnids persequitads per tscherts temps a moda vehementa. Er oz, surtut en pajais communistics ed islamics, datti ina ferma persecuziun da cristians.
Al cristianissem vegn per part fatg la reproscha d’esser conculpaivel areguard la persecuziun dals gidieus, damai ch’ins als haja per exempel persequità en il temp medieval per esser stads la culpa da la mort vi da la crusch da Jesus. Faschond quai n’è betg vegnì differenzià suffizientamain tranter la culpa istorica e la discussiun contemporana che sto esser da gener teologic (e na dastga betg tutgar la descendenza dals gidieus ch’han vivì dal temp da Jesus). Davart la dumonda tgi che portia la culpa istorica, è la scienza ozendi unanimamain da l’avis che las autoritads giudaicas n’avevan da quel temp nagina cumpetenza d’executar delinquents; la responsabladad per decider davart quest pass giascheva en ils mauns da la pussanza d’occupaziun romana. Ed ord vista teologica vegn la dumonda respundida en quest senn che mintga culpant portia per sai la culpa vi da la mort vi da la crusch da Jesus.
Influenzas culturalas dal cristianissem[modifitgar | modifitgar il code]
En l’istorgia da l’Occident han la cretta, la cultura e l’art influenzà in l’auter a moda reciproca – in fenomen che sa lascha er fastizar per autras religiuns en autras parts dal mund. In’impurtanta staziun ha per exempel furmà il disput davart ils maletgs ch’ha gì lieu en il temp medieval tempriv. En l’entir Occident è l’art s’occupà savens cun temas cristians, e quai malgrà ch’ins ha er recurrì a partir da la renaschientscha a motivs betg cristians or da l’antica.
La musica appartegna da vegl ennà a las furmas d’expressiun liturgicas da la cretta cristiana. En tut las epocas da l’istorgia da musica han ils pli impurtants musicists da lur temp er stgaffì ovras per la musica sacrala, sco per exempel Georg Friedrich Händel, Wolfgang Amadeus Mozart u Felix Mendelssohn Bartholdy; surtut merita però menziun en quest connex Johann Sebastian Bach. Poets sco Martin Luther u Paul Gerhardt han stgaffì en il territori da lingua tudestga texts d’auta qualitad ch’han influenzà da lur vart l’ulteriur svilup da la musica sacrala. E l’influenza da la cretta cristiana na sa restrenscha er betg a la musica classica sco che mussa l’exempel dal gospel ch’ha recepì en l’intschess american stils fitg divers e sviluppà quels vinavant.
Er en connex cun il svilup da la lingua sa lascha attribuir al cristianissem en blers pajais ina rolla decisiva. En il territori da lingua tudestga ha Martin Luther influenzà cun sia translaziun da la Bibla a moda centrala il svilup e la derasaziun dal tudestg da scrittira. La Bibla è il cudesch da la litteratura mundiala ch’è vegnì translatà en las pli bleras linguas insumma. En territoris linguistics pli pitschens ha il basegn da pudair leger la Bibla en l’atgna lingua savens insumma pir necessità da sviluppar ina lingua scritta. Ed ina giada che quest pass è stà realisà, ha quai gidà a promover la valur e l’identitad da questas linguas er sin auters champs.
A la missiun cristiana è vegnì reproschà pli baud d’exportar ensemen cun la cretta cristiana er la cultura da l’Occident (p.ex. en furma da prescripziuns da sa vestgir). Oz percunter s’orientescha la missiun plitost al term da l’inculturaziun, vul dir ch’ella emprova d’enragischar il pensar ed operar cristian en la cultura dal lieu.
Sco ina da las influenzas culturalas centralas dal cristianissem po plinavant valair la cronologia odierna ch’è s’etablida en tut il mund (per part sper ulteriuras cronologias). Quella parta da l’onn da naschientscha supponì da Jesus (a.C. – avant Cristus resp. s.C. – suenter Cristus). Il term ‹Anno Domini...› ch’ins chatta en funtaunas pli veglias sper l’annada signifitga ‹en l’onn dal Segner...›.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Theodore M. Ludwig: Art. Monotheismus, en: Lindsay Jones (e.a.) (ed.): Encyclopedia of Religion. 2. ed. revedida. New York (e.a.) 2005, tom 9, p. 6155–6163.
- ↑ Gisbert Greshake: Der dreieine Gott – Ein trinitarische Theologie, Freiburg/Basilea/Vienna, 5. ed. 2007.
- ↑ Lothar Ullrich: Antitrinitarier, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ed. repassada, Freiburg 2009, coll. 776–777.
- ↑ CIA (ed.): The World Fact Book 2009. 33,32 % da 6,790 milliardas umans populaziun mundiala.
- ↑ Max Seckler: Christentum I–III, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1105ss.
- ↑ Max Seckler: Christentum I–III, en: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. ediziun, 1993–2001, segund tom, coll. 1113s.
- ↑ Il dumber da la populaziun sa basa sin indicaziuns da las Naziuns unidas dal 1998. Las cifras davart l’appartegnientscha religiusa derivan da Gebet für die Welt, ediziun dal 2003. (Las datas correspundentas èn dals onns 1998–2000). La gronda part da las statisticas statalas sa basan sin atgnas indicaziuns dals singuls burgais u sin calculaziuns approximativas, per part er sin glistas uffizialas. En ina part dals pajais dal mund vegnan ils cristians persequitads, uschia ch’i dat da là cifras be fitg intschertas.
- ↑ Cf. Lumen Gentium, Apostolicae Curae e Dominus Jesus.
- ↑ Dogmatische Konstitution über die Kirche ‹Lumen Gentium›, nr. 12.
- ↑ Manuel Sarkisyanz: Die Kulturen Kontinental-Südostasiens. Kambodscha, Birma, Thailand, Laos, Vietnam, Malaya. Akademische Verlagsgesellschaft Athenaion, 1979, p. 95.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Micha Brumlik: Entstehung des Christentums. Verlagshaus Jacoby & Stuart, Berlin 2010, ISBN 978-3-941787-14-8.
- H.-P. Hasenfratz: Das Christentum. Eine kleine Problemgeschichte. Theologischer Verlag, Turitg 1992, ISBN 3-290-10151-7.
- Werner Heinz: Der Aufstieg des Christentums. Geschichte und Archäologie einer Weltreligion. Konrad-Theiss-Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1934-6.
- Klaus Koschorke, Johannes Meier e.a.: Art. Christentum. En: Religion in Geschichte und Gegenwart. 4. ed., tom 2, 1999, coll. 183–246, ISBN 3-16-146942-9.
- Hans Küng: Das Christentum. Wesen und Geschichte. Piper Verlag, Minca 1995, ISBN 3-492-03747-X.
- Joseph Ratzinger: Einführung in das Christentum. Vorlesungen über das apostolische Glaubensbekenntnis. dtv, Minca 1971, ISBN 3-423-04094-7.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
- Cambridge History of Christianity. Plirs editurs. 9 toms. Cambridge 2005ss.
- Die Geschichte des Christentums. Religion Politik Kultur. Ed. da Jean-Marie Mayeur, Charles e Luce Pietri, André Vaucher, Marc Venard. Ed. tudestga edida da Norbert Brox, Odilo Engels, Georg Kretschmar, Kurt Meier, Heribert Smolinsky, 14 toms, Verlag Herder, Freiburg i.Br. 1991ss.
- Handbuch der Kirchengeschichte. Edì da Hubert Jedin e.a., 7 toms, Freiburg 1962–1979, ISBN 3-451-20454-1.
Manuals[modifitgar | modifitgar il code]
- Theologische Realenzyklopädie, Religion in Geschichte und Gegenwart [4. ed.], Lexikon für Theologie und Kirche [3. ed.] e Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon.
- Metzler Lexikon christlicher Denker: 700 Autorinnen und Autoren von den Anfängen des Christentums bis zur Gegenwart. Ed. da Markus Vinzent. Metzler, Stuttgart e.a. 2000.
Interpretaziuns filosoficas[modifitgar | modifitgar il code]
- René Girard: Ich sah den Satan vom Himmel fallen wie einen Blitz. Eine kritische Apologie des Christentums. Hanser, Minca 2002.
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Frühe Schriften. Werke in zwanzig Bänden, tom 1. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1971.
- Michel Henry: Inkarnation: Eine Philosophie des Fleisches. 2. ed., Alber, Freiburg 2004.
- Jean-Luc Nancy: Dekonstruktion des Christentums. Diaphanes, Turitg/Berlin 2008.
- Slavoj Žižek: Das Reale des Christentums. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-06860-1
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Sinopsa davart las influenzas culturalas dal cristianissem
- Dossier davart il cristianissem – religiuns mundialas tar wdr.de


text:
Lies economiches
La Lia di Paures de Sëlva (Bauernbund)
Bele dan passa cënt ani, dl 1904, fovel unì metù su l “Tiroler Bauernverband” che tulova ite dut l Tirol storich. N lecurdanza iel unì urganisà l ann 2004 doi de gran defiledes, una a Sterzing y l’autra a Dispruch. L fin de chësta urganisazion fova de crië n liam plu sterch danter i paures y dé na usc tlera per ressolver i problems sozio-economics y politics de chëi tëmps y nce l mantenimënt dla tradizions di antenac. La ntraunides dla doi gran vieres mundieles à spartì chësta urganisazion. Do la prima viera, canche l Tirol ie unì spartì, fova Sudtirol ruvà pra la Talia cun la cunseguënza che sota l fascism fovel unì pruibì duta la lies storiches y nsci nce l “Bauernbund”. Permò do la segonda viera, ntëur i ani 1950, fova chësta lia inò renvenida. Tlo possen dì che l scumëncia l’atività dla lia di paures de Sëlva, ajache da moinla fovel na strutura dl “Südtiroler Bauernbund” a livel de luech, raion y de provinzia. L prim sëurastant dla lia di paures de Sëlva fova Batista Vinatzer, vulgo “Tita dla Krone” che ova cialà che i paures giape inò duta la rejons che l fascism ti ova tëut. Nsci chëla dl mesc stlut scrit su da nuef tl liber fundier l ann 1954-55.
L ann 1968 fovel pona unì metù su n cunsëi cun a cë Matthias Mussner dl Schlosser. Ël ova gran legrëza a zidlé bestiam. L ann 1971 iel nasciù la Lia per la seguranza dl bestiam (Viehversicherungsverein Wolkenstein). Dal ann 1972-76 fovel pona unì lità Martin Senoner de Santuel, sëurastant dla Lia di paures de Sëlva. Si merit ie stat chël de nvië via i lëures per la revalutazion dla pastura de “Sëura Frëina - Tramans”.
Dal 1976 al 2000 à menà Ferdinand Perathoner da Guton chësta lia. Cun gran pascion ova ël bele l ann 1972 metù su la Lia dla biesces de raza. Cun mpëni per la cuestions di paures, savëi y ardimënt politich a livel dl Chemun de Sëlva al arjont la metuda n droa dl dërt de adurvanza publich (“Usi civici - Gemeinnutzungsrechte”). Rejons che fova sun papier, ma che ne n’univa nia for respetedes. Sota ël à la vita y l lëur da paur fat gran mudazions tla forma dla mecanisazion y tl svilup di prudoc da paur. Dal ann 2000 inant nchina ncueicundì iel sëurastant di paures de Sëlva Georg Lardschneider da Larciunëi de sot. Ël à cialà de cunlauré cun la lies da paur di doi autri luesc de Gherdëina, metan a jì plu sëires de nfurmazion y descuscion sun duta la problematighes da paur, sensibilisan i paures a tò si destin te si mans se la fajan valëi cun argumënc cuncrec per valorisé miec chël che ëi fej per l bën de duta la cumenanza y l bel cialé ora dla cuntreda.
La lia di paures de Sëlva à ncueicundi 60 scric ite.
L cunsëi da sën:
Ferdinand Perathoner, che ie nce reprejentant ladin tl “Landesbauernrat”
Ivo Perathoner da Plazola che ie nce reprejentant ladin tl cunsëi dl raion dla Val de Isarch
Adrian Senoner da Cësanueva, scrivan y reprejentant di paures tl Chemun de Sëlva
Walter Perathoner de Col (cassier)
Heinrich Comploi da Tublà (cunselier per i paures tla lia de turism de Sëlva)
Leo Comploi da Tieja y Matthias Senoner da Daunëi (reprejentant di paures jëuni)
La Lia di Paures Jëuni
I paures jëuni de Sëlva se à urganisà te na lia permò ai 18 de nuvëmber dl 1986, ti ani ulache la ne cialova nia ca drët bona cun i paures y te de plu luesc univel lascià jì ora l bestiam per se dediché a na atività che se mpaiova deplù: l ziplé o vel’lëur tl turism.
L se ova mpo abinà adum na grupa de 30 jëuni y jëunes, mutons y mutans de paures che ova pona metù Clemens Senoner dl Ploc prim presidënt. Chësta lia se ova pona cruzià dl 1987/88 de pudëi dé ju l lat ala Mila, scumenciadiva che fova unida pona slargëda ora a duta la valeda. Chësc ie dessegur stat un di vares che à garantì ai paures mo atives de avëi n davani segur y da chël mumënt inant ne n’à l bestiam te Sëlva nia plu tëut ju. L ie nce stat na scumenciadiva di paures jëuni deberieda cun la lia dl turism de mëter a jì dal setëmber dl 1988 inant la bela manifestazion dl desmunté dl bestiam. L prim iede ti prei da Nives y pona plu tert per gaujes de segurëza te Val. Na scumenciadiva drët bën ududa dai seniëures, ma povester mo deplù dala jënt dl luech y dla valeda che se abina for drët gën a passé n domesdì danter l bestiam.
La Lia di paures jëuni à nce plu iedesc judà a mëter a jì de bela defiledes storiches pra festes folcloristiches metan a despusizion si massaries, guanc y jënt. Presidënc de chësta lia jëuna iel stat damprovia feter duc i mutons di paures dla Vila y dl Daunëi mpue a rotazion coche l fova bele plu da giut te chësc raion ulache l univa a rotazion y do regules centeneres metù l regulant, l paster, tenì l manz y nsci via.
La Lia di Osć (HGV)
La Lia di osc de Sëlva ie unida metuda su dl 1967 cun l mpëni de reprejenté miec a livel pulitich i nteresc de chësta categuria y nce per fé pea a abelì manifestazions y nfrastrutures dl luech. A livel provinziel fova la prima urganisazion di osc (ntlëuta “Wirtegenossenschaft”) bele unida metuda su dl 1883 a Maran, Bulsan, Burnech, Persenon y tosc do a Tluses. I prim osc de Gherdëina fajova per l plu referimënt a Tluses. Na lia unitera di osc de dut l Tirol ie unida metuda adum dl 1908. La urga-nisazion di osc dl Tirol dant, dl Trentin sota l fascism y de Sudtirol do à for laurà inant sambën cun vel’deficultà y nteruzion ti tëmps dla doi vieres.
Presidënc y presidëntes dla lia iel stat:
Pepi Pitscheider dl hotel Des Alpes dal 1967 al 1969
Andrea Senoner dla Villa al Sole dal 1969 al 1985
Alberta Callegari dl hotel Genziana dal 1985 al 1993
Günther Prinoth dl hotel Piccolo dal 1985 al 2009
Doris Pycha dl hotel Astor dal 2009
La Lia di Buteghieres de Sëlva
Sciche te dut Sudtirol se à nce nosc buteghieres urganisà te na lia per purté inant y defënder si nteresc.
La sezion de Sëlva dla Lia di buteghieres ie unida metuda su dl 1966. L ie sciot che chësta lia ne n’à mei abù protocoi ufiziei y nsci possen mé se lascé sun vel’lecort di cumëmbri plu vedli. La lia se à plucheauter cruzià de unifurmé l’ëures de giaurida dla butëighes, de dé ju prupostes y minonghes al’aministrazion cumenela sun mudazions ala regules, al plan dl frabiché y al plan dl cumerz dl Chemun de Sëlva.
Presidënc dla lia iel stat:
Walter Demetz da Maciaconi dal 1966 al 1970
Willi Senoner dl Sartëur dal 1970 al 1978
Pepi Bernardi dl Fever dal 1978 al 2000
Bruno Pitscheider dl Gardena Center dal 2000 inant
La Lia di Artejans
La prima senteda te Sëlva dla Lia di artejans, sciche sezion dl raion dl “Handwerkerverband Südtirol” ie stata ai 18 de jené dl 1979. N sentiva for plu y plu l bujën de se senté adum per rujené ora i problems dl artejanat che deventova for plu sterch y se slargiova ora sun plu sortes de artejans: scultëures, zipladëures, moleri, marangons, mecanicri y nsci via. De chësta lia fej pert de plu sezions, sciche l artejanat artistich, i zipladëures a mascin, i moleri y duta l’autra formes de artejanat tradiziunel. Ti ultimi ani se à chësta lia urganisà a livel de valeda.
Presidënc de chësta lia plutosc jëuna iel stat:
Franzl Senoner de Santuel (scultëur) - dal 1979 al 1985
Hermann Mick (marangon) dal 1985 al 1999
Manfred Ploner (mecanicher) dal 2000 al 2008
Ivo Insam dl Galina (marangon) dal 2008 inant
LIES ECONOMICHES A LIVEL DE GHERDËINA
Unika
Metuda su dl 1994 per judé i scultëures de Gherdëina a vënder miec si atività artistica y l ziplé a man. La lia à da ntlëuta incà for metù a jì ai prims de setëmber la mostra dla scultura Unika tl Zënter dal tennis a Urtijëi y ora de chël fat pea pra d’uni sort de mostres y cuncorsc ora per dut l mond. Pra chësta urganisazion iel scrit ite passa 45 scultëures de Gherdëina. Danter chisc n iel nce 4 de Sëlva. Presidënt ie dal 2005 ncà Roland Perathoner da Lech.
Lia dl’eves Gherdëina
Chësta lia ie bele unida metuda su dl 1921 tla ustaria da Mauriz a Urtijëi y à da ntlëuta incà for sustenì cun referac y ancuntedes duc chëi che zidla eves te nosta val. Dal 1989 ie l presidënt Leo Mussner de Curzelon.
Lia dai ciavei de Gherdëina
Metuda su dl 1984 da Luis Prugger di Coi ala al didancuei 58 cumëmbri cun de ndut passa 100 ciavei. De Sëlva ie Werner Perathoner da Guton, Karl Senoner dl luech de Ciampac, Hansi Planker da Larjac y Ubald Senoner de Pozzamanigoni che à ciavei al didancuei.
LIES DL TËMP LIEDE A LIVEL DE GHERDËINA
Lia da Mont de Gherdëina
L fova l ann 1954 canche 7 uemes dl AVS (Alpenverein Südtirol- Sektion Gröden) y dl CAI (Club Alpino Italiano-Sezione Val Gardena) à metù su la Lia da Mont. Chisc fova Batista Vinatzer de Val, Flavio Pancheri, Hans Sanoner da Mauriz, Norbert Mussner dl Sit, Alex Moroder dl Rusina, Heinrich Moroder de Dos y Bruno Moroder dl Cunfolia. I fundadëures sibe dl CAI che dl AVS fova avisa la medema persones; tl at de fundazion resulta nfati l reprejentant dl CAI sciche vizepresidënt dl AVS Gherdëina y l reprejentant dl AVS al incontra sciche vizepresidënt dl CAI Gherdëina. Permò do l ann 1978 iel unì metù su n coordinadëur per tramedoi grupes, che ova pona nce la ncëria ufiziela de presidënt dla Lia da Mont Gherdëina. La Lia da Mont cumpëida al didancuei passa 1.100 cumëmbri. L cunsëi ie de 14 persones y mplu vëniel tëut ite n reprejentant di Judacrëp, di Jëuni dla Lia da Mont, di manco jëuni, “Nëus jon pa bel plan”, dl GAG (Grupa Alpinisc Gherdëina) y dl AS (Grupa Arpizeda Sportiva).
La Lia da Mont se tol dant de fé cunëscer la montes y de nsenië a se muever cun respet tla natura. Truepa mpurtanza ti vëniel dat ala defendura dla natura sustenian azions de sensibilisazion ai problems dl ambient. Gran pëis ti vëniel dat nce ai jëuni che vën daniëura sustenii te si ativiteies. Te chëstes iel da udëi ora nce na funzion soziela y educativa, ti dajan ai jëuni la puscibltà de se devertì y de passé l tëmp liede n cumpania. N auter mpëni che la Lia da Mont se à tëut sëura ie chël de mantenì i troies y la tofles. Te Gherdëina ons mpue passa 300 km de troies. Nce la vies fieredes tol si lëur, davia che les vën suvënz danejedes dal tëune y dai sasc. Ntan dut l ann vëniel metù a jì dala Lia da Mont truepa jites, nce dala grupa di jëuni y “Nëus jon pa bel plan” y nce cursc de schi alpinism y de jì a crëp.
Presidënc iel stat:
Hans Senoner da Mauriz (AVS) dal 1954 al 1955
Hans Senoner da Mauriz (AVS) y Flavio Pancheri (CAI) dal 1956 al 1958
Luis Stuffer da Sabedin (AVS) y Edmund Moroder Tannenheim (CAI) dal 1959 al 1960
Hermann Keim (AVS) y Luis Piazza da Cudan (CAI) dal 1961 al 1962
Hermann Keim (AVS) y Peter Demetz da Fëur (CAI) - 1963
Hermann Keim (AVS) y Oswald Mussner da Cyrill (CAI) dal 1964 al 1965
Hermann Keim (AVS) y Ludwig Moroder de Val (CAI) dal 1966 al 1967
Arnold Lardschneider (AVS) y Peter Moroder de Oswald (CAI) dal 1968 al 1969
Toni Santifaller da Banch (AVS) y Vinzenz Malsiner de Pra (CAI) dal 1970 al 1975
Norbert Mussner dl Sit (AVS) y Pius Malsiner (CAI) dal 1976 al 1977
Karl Perathoner dla Rossa dal 1978 al 1979
Georg Pitscheider da Menza dal 1980 al 1981
Adolf Kasslatter dl Cit dal 1982 al 1983
Giuani Kasslatter dl Cit dal 1984 al 1985
Christian Stuflesser de Petlin dal 1988 al 1993
Hugo Moroder dal 1994 al 1995
Fabian Demetz dal 1996 al 1999
Armin Kostner dal 2000 al 2003
Tullio Mussner da Plazola dal 2004 inant
Lia di Ciambonfs de Gherdëina
La lia ie unida metuda su dl 1973 y se à dat chësc inuem l tulan ora dl vedl vocabuler de Arcangiul Lardschneider ulache l spiegova l senificat de “jì dut a ciambonf“ che ulëssa prësciapuech di jì drët a sparon ti la vagan mpue ju per na riva ërta. La lia se tol dant de mëter adum la jënt che à legrëza de jì a pe y de ti urganisé la puscibltà de fé pea pra manifestazions nia cumpetitives naziuneles y nternaziuneles, urganisedes sota la diretives dl IVV. Chësta lia à urganisà dal 1974 inant uni ann ai prims de setëmber la marcia populera “Luis Trenker” te un di luesc de Gherdëina fajan unì adalerch nce plu milesc de persones. Per plu ani dal 1973 al 1990 ie la marces populeres te duta Europa states drët de moda, tan che uni gran luech urganisova si marcia. Al didancuei ie la marcia de Gherdëina una dla pueces te Sudtirol.
Presidënc iel stat:
Hans Perathoner dl Mondschein dal 1974 al 1977
Willi Senoner dl Sartëur dal 1978 al 1984
Tita Insam da La Sëlva tl 1985 y dal 1988 al 1990
Bernhard Perathoner da Guton dal 1986 al 1987 y tl 1991
Angelo De Biasio dl Pis dal 1992 al 1996
Reinhold Bernardi dl Fever dal 1997 inant
La grupa di Ex Alpini A.N.A. Sëlva y S. Cristina, chëi che à fat l saudé sota l’erma di Alpini, che per la Talia y nosc raions à abù na gran storia tla segonda viera mundiela y nce daldò nfin a canche l ie unì tëut ju l militer de ublianza dl 2006, se à metù adum te Sëlva tla ustaria Grisi (hotel Wolkenstein) ai 21 de utober 1957. Dut ie pià via dal sportif y campion olimpionich dl pudejé Vinzenz Demetz (Zenz de Tita de Odl) che ie stat nce l prim presidënt. Chësta grupa se tol dant de mantenì l sprit dl alpino, la bona cumpania y de judé pra vel’ntraunida. Zënzauter ie l majer merit stat chël de avëi fat su la capela sun Jëuf de Frea (benedida dl 2004).
Presidënc di Ex Alpini iel stat:
Vincenzo Demetz dal 1957 al 1966
Piero Zancanaro dal 1966 al 1968
Gianni Marzola dal 1968 al 1973
Pietro Forni dal 1973 al 1976
Matthias Mahlknecht dal 1976 al 1979
Alfredo Murer dal 1979 inant
L Fotoclub Gherdëina ie unì metù su dl 1981 cun a cë Claudio Wanker y l club à al didancuei passa 50 cumëmbri. Presidënt ie Claudio Cainelli dla cësa INA de Sëlva.
La Lia Naziunela Carabinieri ie unida metuda su dl ann 1972 cun a cë Albert Kasslatter de S. Cristina y cumpëida passa 160 cumëmbri danter efetifs y simpatisanc. La grupa che à cumëmbri de duta trëi la rujenedes (talian, tudësch y ladin) se tol dant de judé y sustenì scumenciadives sozieles y tenì su la tradizion dl’Erma di Carabinieres. Presidënt ie al didancuei Giancarlo Zanotti.


text:
Gandì
Gandì (Gandín in Insübregh) l'è un cumün de la Val Seriana che 'l se tröa a vint-quater chilometer de Berghem a 550 meter sura 'l nivel del mar. El cünta 5 434 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 29,1 km² e ona densità de popolaziun de 187 ab./km².
L'Istoria del Paes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gandì 'l par che 'l gh'abia i so redis in de la prima mitaa del quint secul inans de Crist. El prenzipi del so clu istoregh, Gandì 'l ghe l'ha 'vüü in de l'etaa de mezz: l'è del 6 de Lüj de l'an 1233 l'at de emanzipassiun, cunt el qual el popul gandines el s'è ciapaa la libertaa di duè füdataj. El palpee de l'at, lungh un bel 6,5 meter, l'è ancamò tegnüü in paes al didincö.
Düranta la segunda guera mundiala, in di agn de l'ucüpassiun di nazi-fascista, hin staa scundüü a Gandì di Giüdee vegnüü de föra. La gent che l'ha tolt part a chel' uperassiun de jüd chi l'è stada tanta e, anca se 'l paes l'è staa restelaa di fascista pü völt, la red de prutessiun l'è restada franca e de Giüdee n'è 'gnüü depurtaa gnanca vün. El 25 de avril del 1948, i Giüdee traa al segür a Gandì, gh'han daa al cumün un palpee de rengrassiament. El 9 de avust del 2004, l'Istitüt Yad Vashem de Gerüsalem el gh'ha daa al Vincenzo Rudelli, al Giovanni Servalli e ai spus Francesco Lorenzo e Maria Chiara Nodari e Bortolo e Battistina Ongaro, la volta unurifescensa de giüst intra i nassiun.[2]
Lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parlada de Gandin l'è vöna de quij parlad lumbard un puu particular già che, tra l'olter, l'ha mantegnüü, fin al didincö, la cumbinassiun cunsunantega "pl", "cl", "fl", "bl" (plöf, "claf", "glazz", "flur", "blàa", inscambi di püssee cumün "piöf", "ciaf", "giazz", "fiur", "biàa") e 'l spustament vucalegh de "a" a "e" ("egua" inscambi di püssee cumün "agua" u "acqua"): düü trat tipegh e cumünabej del Rumanc e del Lumbard Alpin.[3]
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer dei abitant del cumün de Gandìn l'è mostraa in de la tabela chì suta
Abitàncc censìcc
Galleria de Foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Referens[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Israel Gutman, Bracha Rivlin e Liliana Picciotto, I giusti d'Italia: i non ebrei che salvarono gli ebrei, 1943-45 (Mondadori: Milano 2006), pp.178-80.
- ↑ Bergamaskische Alpenmundarten, Karl von Ettmayer
Ligam in sü la Red[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Durant ses emprim di da lavur ha il nov president Joe Biden annunzià da puspè far part da la cunvegna. Plinavant veglia el cuntanscher ch’ils Stadis Unids sajan a la testa en il cumbat cunter il stgaudament dal clima. Il secretari general da l’ONU, Antonio Guterres, ha numnà il return dals Stadis Unids in mument decisiv.
La Cunvegna da Paris pretenda da limitar il stgaudament dal clima sin sut dus grads. Suenter la China han ils Stadis Unids la segund gronda emissiun da gas cun effect da serra dal mund.


text:
Lavurs
La part da vaider en bajetgs è creschida cuntinuadamain ils davos decennis. Quai ha da far tranter auter cun las pussaivladads adina pli bunas e multifaras d'elavurar vaider. Uschia pon per exempel surtratgas fitg finas ed invisiblas augmentar las abilitads da l’isolaziun termica dal vaider. Era vaider che protegia cunter la glisch dal sulegl vegn utilisà savens.
En il lavuratori fan vaidreras e vaidrers or da vaider flottà, vaider culà e vaider spezial products d'auta qualitad per zonas a l’interiur ed a l’exteriur: fatschadas da vaider, tetgs da vaider, ischs da vaider, spundas da vaider, palantschieus da vaider, duschas da vaider, mobiglias da vaider, etc.
Cun indrizs dirigids dal computer taglian ils vaidrers cun gronda precisiun las tavlas da vaider che han ina dimensiun da fin a trais giadas sis meters e gizzan ils urs dal vaider cun maschinas sfradentadas cun aua. Els fan foppas en il vaider e foran rusnas per montar enferradira u scharniers. Per lavurs pli pitschnas utiliseschan els apparats electrics e pneumatics.
Vaidrers concepeschan lavurs da vaider. Per quai dissegnan els a maun u cun agid da programs CAD ils plans da construcziun ed elavuran ils documents per la producziun. Els resguardan la grossezza dal vaider staticamain correcta sco er ils basegns da segirezza specifics, cunzunt per stgalas e spundas da vaider.
Tar la clientella e sin il plazzal mettan vaidrers ensemen la tocca prefabritgada e la monteschan. Coordinar las lavur cun ils collegas dal fatg e cun auters mastergnants da construcziun è fitg impurtant.
Tut tenor l'interess e la preferenza pon vaidrers sa spezialisar sin lavurs da producziun u sin lavurs da montascha u era lavurar sco generalists; els lavuran damai en teams u era sulets.
Ils vaidrers resguardan las prescripziuns davart la protecziun da la sanadad, la segirezza da la lavur e la protecziun da l’ambient. Il vaider sco material ideal per reciclar motivescha els da tegnair en egl aspects ecologics.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 18-8-2011
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da vaider
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala ad Olten
Roms professiunals
- Elavuraziun da vaider e d’objects da vaider
- concepziun d’objects da vaider e lur utilisaziun
- enconuschientschas dals materials
- quints dal rom
- enconuschientschas da basa en fisica e chemia
- dissegn e skizzar
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar en la pratica las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "vaidrer / vaidrera AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en quints e geometria
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- interess tecnic
- senn da visualisaziun spaziala
- buna cundiziun fisica
- abilitad da lavurar en ina gruppa
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era d’associaziuns professiunalas, particularmain da l'Associaziun svizra dal vaider plat SFV u da l'Institut svizzer dal vaider en la construcziun SIGAB
Examen professiunal (EP)
schef / scheffa dal lavuratori e da la montascha (vaider) cun certificat professiunal federal, manader / manadra da project (vaider) cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra da vaidraria
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun e secturs parentads, p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da metal u tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS planisaziun da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
direcziun da studi en secturs parentads, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en inschigneria da construcziun
Cundiziuns da lavur
Vaidrers lavuran en manaschis da vaider pli gronds u pli pitschens. Cun experientscha correspundenta daventan els experts tschertgads che pon surpigliar responsabladad da manaders.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra dal vaider plat SFV
Rütistr. 16
8952 Schlieren
Tel: 044 755 50 40
URL: www.sfv-asvp.ch


text:
Il resultat final da la repartiziun dals sezs sumeglia il svilup en il Cussegl naziunal, sche er en ina maniera pli moderada. Ils Verds han multiplitgà lur preschientscha ed han da nov tschintg sezs. Da nov sesan 12 dunnas en il Cussegl dals chantuns, quai èn dubel uschè bleras sco enfin uss. Grazia a 22 novs chaus en il Cussegl dals chantuns è la vegliadetgna media da quel sa sbassada.
Nov sang
Tut en tut pon ins dir ch'i dat in vent frestg en il Cussegl dals chantuns. A partir dal december sesan 22 cussegliers e cusseglieras novas en la Chombra pitschna, quai è bunamain la mesadad. 19 cussegliers e cusseglieras ch'èn stads enfin uss en uffizi, n'han betg pli candidà. Plinavant n'èn Werner Hösli (PPS/GL), Beat Vonlanthen (PCD/FR) e Filippo Lombardi (PCD/TI) betg vegnids reelegids.
PS perda – ala sanestra gudogna tuttina
La pli gronda perdenta è la Partida socialdemocratica che perda trais da ses 12 sezs. Quai ha er da far cun quai che la PS ha stuì remplazzar ils pli blers sezs: set cusseglieras e cussegliers d'enfin uss n'han betg pli candidà. Dentant han ils Verds pudì cumpensar quella perdita per l'ala sanestra. Els han gudagnà quatter sezs e tegnan uschia da nov tschintg sezs. Uschia è l'entira ala sanestra vegnida pli ferma ed ha da nov 14 sezs (enfin uss 13 sezs).
Cussegl dals chantuns anc adina bastiun burgaisa
Tuttina, la maioritad en il Cussegl dals chantuns han anc adina las partidas burgaisas. La pli ferma partida resta la PCD (13 sezs), malgrà che quella perda in sez. La PLD ch'ha pudì mantegnair ses 12 sezs resta er la segund ferma partida.
Auter ch'en Cussegl naziunal – PPS gudogna 1 sez
Suenter che la Partida populara svizra ha stuì laschar plimas en il Cussegl naziunal po ella crescher per in sez en il Cussegl dals chantuns. Da nov ha la PPS sis sezs, cun Thomas Minder (senza partida) èn quai set. En il chantun Berna ha la PPS pudì reconquistar il sez da la PBD che n'è betg pli represchentada en la Chombra pitschna. En il Tessin ha Marco Chiesa conquistà in sez a cust da la PLD, en l'Argovia ha la PPS reconquistà il sez che la PS aveva tegnì ils ultims otg onns. Persuenter ha la PPS pers en il chantun Sviz, nua che Pirmin Schwander n'ha betg dumagnà l'elecziun.
Gia suenter l'emprim scrutini, la dumengia d'elecziuns ils 20 d'october 2019, èsi stà cler che dapli dunnas èn represchentadas en il Cussegl dals chantuns.
RTR elecziuns 2019


text:
Tessin
Il 2013 ha il suveran tessinais ditg Gea ad in scumond da cuvrir la fatscha e quai cun 65,4%. La debatta era gronda ed ha polarisà. Auter saja quai questa giada en il Tessin di la schurnalista da RSI Sharon Bernardi. Uss è la debatta en il Tessin pauc preschenta. Quai è dentant betg da star stut. Per il Tessin na sa midass era nagut cun il scumond naziunal. Dentant era la situaziun er in'autra il 2013. La situaziun da segirezza era in'autra. Attatgas da terror en Europa pli preschentas.
Sch’ins guarda las cifras pon ins dir che per tut la polemica ch'i ha dà da lezzas uras è l'effect pitschen. Guardà ord in'autra optica pudess‘ins interpretar che grazia la lescha datti uschè paucs chastis.
En il Tessin n'haja il turissem betg patì dal scumond. Dentant accentuescha Sharon Bernardi ch'il turissem Arab en il chantun dal sid è pitschen ed ha pauc influenza. Quel na possian ins betg congualar cun il turissem Arab, per exempel, a Lucerna. Dapli chastis che per dunnas che han cuvrì la fatscha hai dà per cas da hooligans. Dentant la problematica cun ils caots na saja betg sa meglierada causa il scumond, di la schurnalista.
La pli nova retschertga da l'institut gfs.berna mussa ch'il chantun Tessin è era per introducir in scumond naziunal da cuvrir la fatscha. Mez favrer avessan 62% ditg Gea ad in tal scumond naziunal.
Grischun e Glaruna han ditg Na
Il suveran da Glaruna ha il 2017 ditg Na ad in scumond da cuvrir la fatscha en la publicitad. In onn pli tard ha il parlament grischun refusà in scumond da cuvrir la fatscha per occurrenzas publicas. Ils arguments eran stads ils medems sco tar l’iniziativa naziunala, che vegn uss davant il pievel.
Grischun
Il 2018 ha il parlament revedì la lescha da polizia. La maioritad da la cumissiun preoccupanta ha fatg la proposta d'introducir in scumond da cuvrir la fatscha per occurrenzas publicas, per exempel per demonstraziuns. L'argument principal è stà la segirtad. In scumond da cuvrir la fatscha haja in effect preventiv sin querulants, uschia l’argumentaziun. Persunas che fan part d'ina demonstraziun, duessan er mussar la fatscha.
Davart quest artitgel ha il parlament discutà
Art. 3b Scumond da cuvrir la fatscha
- Igl è scumandà da zuppentar la fatscha tar occurrenzas, reuniuns, demonstraziuns ed autras occurrenzas che ston vegnir lubidas.
- L’autoritad responsabla per la segirezza e l'urden po decretar in'excepziun dal scumond. Quai sch’i dat raschuns respectabels perquai.
Ils adversaris dal scumond, han argumentà cun ina surregulaziun. Anc mai haja dà problems pervia d’ina persuna ch’haja cuvrì la fatscha. Vinavant saja il scumond in privel per la polizia. Sch’ella avess da prender ord ina demonstraziun persunas cun fatschas cuvridas, pudess la situaziun escalar.
A la fin ha il Cussegl grond decidì cun 61 cunter 53 vuschs, tar 5 abstenziuns, cunter il scumond. Er la regenza grischuna è s’exprimida cunter il scumond.
Reglas en il Grischun
En Grischun na datti nagina basa legala per in scumond da cuvrir la fatscha. Er per singulas occurrenzas na po ina vischnanca betg ordinar in scumond. Quai di la pledadra da la Polizia chantunala, Anita Senti, sin dumonda. Fin uss n’haja tenor ella er mai dà in problem pervia d’ina persuna cuvrida.
Glaruna, 2017
Il 2017 ha il suveran da Glaruna decidì davart in scumond da cuvrir la fatscha en tut il chantun. La proposta è fitg sumeglianta a l’iniziativa naziunala. Tar la mastralia han differentas persunas prendì il pled. Ils ins han argumentà, ch’il scumond gidia dunnas che vegnan sfurzadas da purtar ina burca. Quellas na sajan er nagins simbols religius, dentant in simbol da suppressiun da las dunnas.
Ils adversaris han argumentà, ch’il scumond na gidia betg quellas dunnas. Sche quellas na possian betg purtar la burca, stoppian ellas restar a chasa. Quai na saja betg l’idea. Vinavant dettia en il chantun Glaruna strusch persunas che cuvrian la fatscha. Il pievel ha suenter ina debatta da bunamain in’ura sbittà la proposta. Quai savend, ch’intgins onns pli tard vegn l’iniziativa naziunala a l’urna.