text:
Budissem
Il budissem è ina tradiziun ductrinala e religiun che deriva oriundamain da l’India. En tut il mund sa decleran radund 500 milliuns sco aderents dal budissem che furma uschia la quart gronda religiun dal mund (suenter il cristianissem, l’islam ed il hinduissem).[1] Il budissem è derasà surtut en l’Asia dal Sid, dal Sidost e da l’Ost; radund la mesadad da tut ils budists vivan en China.[2]
Ils budists sa refereschan a la ductrina da Siddhartha Gautama ch’ha vivì en il 5avel u a l’entschatta dal quart tschientaner a.C. en l’India dal Nord. El vegn numnà ‹Buda istoric› per al differenziar da las figuras da Buda miticas che n’èn betg attestadas istoricamain. ‹Buda› (verbalmain ‹il sveglià›) è in titel d’onur ch’è collià cun in eveniment che vegn numnà bodhi (‹sa svegliar›). Manegiada è l’enconuschientscha profunda e liberanta dals fatgs fundamentals da tut la vita, cun agid da la quala l’esser suffrint sa lascha surmuntar. La finamira dal budissem è da cuntanscher quest stadi da resvegl spiritual tenor l’exempel dal Buda istoric cun suandar sia ductrina. I vegn dentant scusseglià da prender las vias extremas da l’ascesa u da l’edonissem u autras furmas radicalas; anzi duai vegnir suandada la Via d’amez.[3]
Cuntegn
- 1 Survista
- 2 Siddhartha Gautama
- 3 Istorgia e derasaziun dal budissem
- 4 Il fundament dal budissem
- 5 Scolas budisticas
- 6 Festas e firads dal budissem
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem è sa sviluppà sin il subcontinent indic partind da la persuna da Siddhartha Gautama. Tenor la tradiziun duai el avair cuntanschì en la vegliadetgna da 35 onns tras l’eveniment dal ‹resvegl› ina successiun d’experientschas ch’al han pussibilità da formular la ductrina dal budissem. Curt suenter ha el cumenzà a derasar la ductrina, ha gudagnà ils emprims scolars e fundà la communitad budistica. Fin a sia mort en la vegliadetgna da 80 onns – cun la quala ha gì lieu tar el il nirvana definitiv (parinirvana, ‹spirar›) – è Siddhartha viandà missiunond tras l’India dal Nord.
Dal nord dal subcontinent è il budissem l’emprim sa derasà sur l’entira India, a Sri Lanka ed en l’Asia Centrala. Sis concils budistics han gidà a ‹canonisar› las ductrinas ed han manà en il decurs da l’ulteriura derasaziun en l’Asia da l’Ost e dal Sidost al svilup da differentas tradiziuns. Il budissem dal nord (mahayana) ha cuntanschì sur la Via da saida l’Asia Centrala e da l’Ost, nua ch’èn sa sviluppadas ulteriuras tradiziuns sco chan (China), zen (Giapun) e budissem amitabha (Asia da l’Ost). En la regiun dal Himalaia è il budissem er arrivà directamain nà da l’India dal Nord; là è sa sviluppà il vajrayana (Tibet, Bhutan, Nepal, Mongolia e.a.). Tscherts aspects dal budissem èn penetrads en autras tradiziuns religiusas u han dà l’impuls d’instituziunalisar quellas (cf. bön e shintō resp. shinbutsu-shūgō). Da l’India dal Sid e da Sri Lanka è arrivà il budissem meridiunal (theravada) en l’Asia dal Sidost, nua ch’el ha remplazzà il mahayana. Il budissem ha interagì a moda multifara cun las religiuns e filosofias dals pajais, en ils quals el è vegnì derasà. Questas recumbinaziuns han er manà a variantas dal budissem che sa differenzieschan per part marcantamain dal budissem oriund.
Ductrina[modifitgar | modifitgar il code]
Il fundament da tutta teoria e pratica dal budissem furman las Quatter Noblas vardads: L’Emprima Nobla vardad è quella che la vita vegn per regla dominada da la suffrientscha (dukkha) che tanscha da la naschientscha sur malsognas fin a la vegliadetgna e mort. La Segunda Nobla vardad è che quest suffrir vegn chaschunà dals Trais Tissis spiertals engurdientscha, gritta e tschorventada. La Terza Nobla vardad constatescha che cun ir ord via a las causas menziunadas sa lascha evitar suffrientscha futura resp. ch’i nascha tras quai ventira. E la Quarta Nobla vardad di che la clav per evitar la suffrientscha e promover la ventira giaschia en il pratitgar ils exercizis da la Nobla Senda octupla. Quella consista da: dretga enconuschientscha, dretga intenziun, dretg discurs, dretg agir, dretga lavur, dretg exercizi, dretga premura e dretga meditaziun. Cun ‹dretg› è mintgamai manegià che la pratica duaja s’accordar a las Quatter Noblas vardads, pia gidar ad evitar suffrientscha.
Tenor la tradiziun budista èn tut las creatiras che n’èn betg illuminadas suttamessas ad in ciclus infinit da nascher e renascher (samsara). La finamira da la pratica budistica è da pudair sortir da quest stadi da suffrientscha cuntinuant. Questa finamira duai vegnir cuntanschida tras evitar suffrientscha pratitgond la Nobla Senda octupla, pia tras in cumportament etic, la cultivaziun da virtids (las tschintg silas), la pratica da la contemplaziun (samadhi, cf. meditaziun), tras sviluppar simpatia (betg be cumpassiun) per tut las creatiras ed ina sabientscha cumplessiva (prajna). En questa maniera vegn surmuntà tant la suffrientscha sco l’imperfecziun e cuntanschì tras illuminaziun (resvegl spiritual) il stadi dal nirvana che vegn er circumscrit sco absenza da suffrientscha resp. sco stadi da ventira.
Tgi che tschertga refugi tar buda (il stadi d’esser), tar il dharma (sco ductrina e via a quest stadi d’esser) e tar la sangha (la cuminanza dals pratitgants), confessa sia voluntad da renconuscher e da pratitgar las Quatter noblas vardads. La sangha sco tala è dividida en ils pratitgants laics ed en ils pratitgants ordinads en furma dad urdens da muntgs e da mungias.
Siddhartha Gautama[modifitgar | modifitgar il code]
Las datas da vita da Siddhartha Gautama valan tradiziunalmain sco punct da partenza per la cronologia da l’istorgia da l’Asia dal Sidost; ellas èn dentant contestadas. La dataziun tradiziunala (563–483 a.C.) na vegn strusch pli allegada. La perscrutaziun pli nova è da l’avis che Siddhartha saja naschì plirs decennis u forsa schizunt in tschientaner pli tard. Areguard la data da la mort varieschan las supposiziuns tranter ca. 420 e ca. 368 a.C.[4]
Tenor la tradiziun è Siddhartha naschì a Lumbini en il Principadi da Kapilavastu che fa oz part dal Nepal. El duai esser stà in figl da la dinastia da Shakya; perquai porta el er il surnum Shakyamuni, ‹sabi or da la chasa Shakya›.
En la vegliadetgna da 29 onns ha Siddhartha realisà che ritgezza e luxus na pon betg esser il fundament da la ventira. Ed el è s’accorschì che la vita è colliada inseparablamain cun suffrientscha en furma da dolur, malsogna, vegliadetgna e mort. Perquai è el sa mess en viadi per explorar differentas ductrinas religiusas e filosofias en tschertga da la vaira natira da la fortuna umana. Sis onns d’ascesa, da studi e da meditaziun al han la finala manà sin la Via d’amez. Sut ina planta dal gener dals fighers (la spezia correspundenta ha num Ficus religiosa u planta da Buda) a Bodhgaya en l’India dal Nord duai el avair fatg l’experientscha dal resvegl (bodhi). Pauc suenter ha el predegià per l’emprima giada ad Isipatana (la citad da Sarnath odierna) ed ha mess uschia en moviment la Roda da la ductrina (dharmachakra).[5]
Silsuenter ha Buda passentà il rest da sia vita cun instruir e dar vinavant la ductrina budistica, il dharma, a la cuminanza ch’el aveva fundà. Questa Cuminanza quadrupla consistiva dals muntgs (bhikkhu), da las mungias (bhikkhuni), dals laics masculins (upāsaka) e dals laics feminins (upasika). Cun l’onn da sia mort (presumtiv) en la vegliadetgna da 80 onns cumenza la cronologia budistica.
Istorgia e derasaziun dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims trais concils[modifitgar | modifitgar il code]
Trais mais suenter la mort da Buda èn ses scolars sa reunids a Rajagarha a l’emprim concil (sangiti).[6] Els han discutà ed empruvà da fixar il dhamma (la ductrina) e la vinaya (las reglas monasticas) tenor las instrucziuns da Buda. L’ulteriura tradiziun è succedida a bucca. Radund 100 onns pli tard ha gì lieu a Vesali il segund concil. Qua han ins surtut tematisà las reglas monasticas, damai ch’igl era gia vegnì a la furmaziun da pliras gruppaziuns ch’interpretavan quellas en moda differenta.
En il decurs dal segund concil e da las ulteriuras reuniuns èn sa furmadas fin 18 differentas scolas (scolas da nikaya) che sa referivan tuttas a la ductrina oriunda da Buda. Daspera è er sa constituida la mahasanghika ch’è s’exprimida a favur d’ina adattaziun da las reglas a las novas circumstanzas e che po valair sco precursur dal mahayana. Ils emprims dus concils vegnan renconuschids da tut las scolas budisticas; ils ulteriurs concils be d’ina part da las scolas. I dat però er scienziads moderns che dubiteschan, schebain i saja insumma giustifitgà d’attribuir istoricitad als emprims concils.
En il terz tschientaner a.C. ha gì lieu a Pataliputra (oz Patna) il terz concil. Quel è vegnì manà tras sut il protecturat dal retg Ashoka e sut l’egida dal muntg Moggaliputta Tissa. La finamira da questa reuniun è stada da puspè s’unir ed ina ductrina budistica unitara. Surtut duevan vegnir exclus eretichers da la cuminanza e refutadas faussas ideas. Per quest intent è vegnì scrit en il decurs dal concil il cudesch Kathavatthu che cumpigliava las expectoraziuns filosoficas e scolasticas. Quest text è daventà l’element central da l’Abhidhammapitaka, ina collecziun da texts filosofica. Ensemen cun il Suttapitaka – ils pleds da Buda – ed il Vinayapitaka – ina collecziun da reglas monasticas – furma el l’uschenumnà Tipitaka (u sanscrit: Tripitaka, per rumantsch: ‹trais chanasters›, er numnà Canon pali) ch’è vegnì scrit en pali e che furma la pli veglia collecziun cumplessiva da texts budistics. La lingua (litterara) pali era sa furmada, sco il sanscrit, or dal sanscrit vedic. Anc oz vegn il pali per part duvrà sco lingua sacrala en il budissem theravada (cumparegliabel al latin entaifer la baselgia catolica).
Sulettamain questas scrittiras èn vegnidas renconuschidas sco fundament autentica da la ductrina budistica, quai ch’ha be anc accentuà la divisiun tranter las differentas communitads monasticas. Entant ch’il theravada, la ductrina dals vegls, è stada d’accord da surpigliar la savida e las reglas oriundas senza nagins midaments, ha la mahasanghika desistì da definir in canon ed ha er resguardà scrittiras che na sa laschan betg attribuir cun tutta segirtad a Buda.
Derasaziun en l’Asia dal Sid e da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims tschientaners è la ductrina dal budissem sa derasada en l’Asia dal Sid e da l’Ost. Durant il temp da regenza dal retg Ashoka (terz tschientaner a.C.) vegniva il budissem pratitgà en tut l’India e lunsch sur quella ora. Er parts da l’Afganistan tutgavan tar ses reginavel. En il territori da cunfin vers il Pakistan è sa sviluppada – sut l’influenza da sculpturs ch’eran arrivads en il pajais cun Alexander il Grond – a Gandhara la cultura greco-budistica, ina maschaida d’elements indics ed hellenistics. En questa tradiziun èn tranter auter vegnidas creadas las Statuas da Buda da Bamiyan.
Ashoka ha tramess deputads en numerus reginavels da ses temp. Uschia è il budissem sa derasà pass per pass sur la regiun ora, en la quala Buda aveva vivì ed instruì. Vers vest èn ils mess dad Ashoka viagiads fin en il Proxim Orient, en l’Egipta, tar las inslas grecas ed en la Macedonia. Sur Sri Lanka è la ductrina da Buda arrivada successivamain en l’archipel malaisic (Indonesia, Borobudur) ed en l’Asia dal Sidost, numnadamain a Cambodscha (Funan, Angkor), en la Tailanda, a Myanmar (Pegu) e Laos. En il nord e nordost è il budissem daventà enconuschent en l’Auta planira dal Himalaja (Tibet) sco er en China, Corea ed en il Giapun.
Regress en l’India[modifitgar | modifitgar il code]
Entant ch’il budissem è uschia penetrà en adina dapli pajais e reginavels, è el tschessentà en l’India sezza a partir dal 10avel tschientaner. Per l’ina èn blers umans s’orientads vers il hinduissem, per l’autra eri relativamain simpel da flaivlentar ils aderents dal dharma cun mazzar ils muntgs ed islamisar sfurzadamain ils commembers da la cuminanza budistica. Perquai han las davosas bastiuns dal budissem sin il subcontinent indic (Sindh, Bengala) er fatg part relativamain spert da las zonas islamisadas. Er en l’archipel malaisic (Malaisia, Indonesia) regordan oz (cun excepziun da Bali) be pli ruinas a l’anteriura cultura budistica.
Ulteriur svilup[modifitgar | modifitgar il code]
L’ulteriur svilup multifar dal budissem è stà predestinà tras ils pleds da Buda sez: sco ductrina che po explicitamain vegnir messa en dumonda, è el sa maschadà quasi a moda natirala cun autras religiuns, per part er preservond l’idea da divinitads u observond main sever ils cumonds da la tempranza.
Il theravada (‹ductrina dals vegls›) sa tegna vi da la ductrina da Buda sco ch’ella è vegnida fixada en rom dal Concil da Patna. Questa furma dal budissem è derasada fermamain en ils pajais da l’Asia dal Sid e dal Sidost (Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha). Il mahayana (‹grond vehichel›) è sa maschadà pli ferm cun las religiuns e filosofias da las culturas en las qualas il budissem è entrà. En China èn per exempel vegnids vitiers elements dal daoissem, quai ch’ha manà al budissem da chan e pli tard en il Giapun al zen.
Il colonialissem dal 19avel tschientaner ha manà en blers pajais asiatics ad ina renaschientscha dal budissem. Expressiun simbolica ha quest svilup chattà il 1885 en furma da la bandiera budistica. Sin iniziativa surtut da la Tailanda e da Sri Lanka è vegnida fundada il 1950 la World Fellowship of Buddhists (WFB).
Derasaziun odierna en l’Asia[modifitgar | modifitgar il code]
Oz vivan en tut il mund radund 500 milliuns budists. Questa cifra (maximala) n’è però betg lianta, damai che las singulas statisticas divergeschan fermamain ina da l’autra. Ils pajais cun la pli gronda derasaziun dal budissem èn: China, Bhutan, Giapun, Cambodscha, Laos, Mongolia, Myanmar, Sri Lanka, Corea dal Sid, Taiwan, Tailanda, Tibet e Vietnam.
En l’India declera main ch’in procent da la populaziun d’appartegnair al budissem. Ultimamain è però puspè sa fatg valair en tschertgels scolads in interess intellectual areguard la ductrina budistica. Er entaifer ils dalit (ils nuntutgabels) datti in moviment che vesa en la conversiun al budissem ina via da mitschar da la suppressiun ch’è colliada cun il sistem da castas. Quest’idea è vegnida iniziada il 1956 da Bhimrao Ramji Ambedkar, il ‹bab da la constituziun indica›.
Situaziun en autras parts dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 19avel tschientaner ed en spezial en il decurs dal 20avel tschientaner è creschida en ils stadis industrialisads da l’Europa, en ils Stadis Unids ed en l’Australia la tendenza da sa volver al budissem. Cuntrari a la situaziun en ils pajais asiatics cumparan las differentas furmas e ductrinas dal budissem en il vest savens ina sper l’autra.
Organisaziuns sco l’Uniun europeica budistica (ch’è vegnida fundada il 1975) sa stentan da colliar questas gruppas ina cun l’autra. A lunga vista vul ins promover uschia in process d’inculturaziun che duai favurisar la furmaziun d’in budissem europeic. In’ulteriura finamira è l’integraziun en la societad europeica per che las organisaziuns budisticas possian viver lur engaschament spiritual, umanitar, cultural e social senza nagins impediments.
En blers pajais da l’Europa è il budissem vegnì renconuschì vers la fin dal 20avel tschientaner sco religiun publica e statala. L’emprim stadi ch’ha fatg quest pass è stà l’Austria (1983).[7] En Germania ed en Svizra n’ha il budissem percunter betg anc retschet la renconuschientscha statala.
Il fundament dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Tant en sia furma oriunda – che sa lascha però reconstruir be parzialmain or da las tradiziuns las pli veglias ch’èn sa mantegnidas – sco er en las variantas multifaras ch’èn sa sviluppadas en il decurs dal temp sumeglia il budissem ina filosofia u tradiziun da pensar applitgada en la pratica.
Buda sez na sa resentiva ni sco Dieu ni sco purtader d’ina ductrina da Dieu. El di cleramain ch’el n’haja betg retschet la ductrina, dhamma (pali) resp. dharma (sanscrit) tras revelaziun divina, mabain ch’el saja arrivà tras contemplaziun meditativa a sia chapientscha dal spiert uman e da la natira. Questas enconuschientschas sajan accessiblas a mintgin che suondia sia ductrina e sia metodica. Quella na saja dentant betg d’applitgar a moda dogmatica. Il cuntrari avertescha el da suandar autoritads a moda tschorva ed appellescha a l’atgna responsabladad da l’uman. Medemamain ha el declerà ch’i saja invan da vulair chapir il mund cun agid da noziuns e da la lingua. Envers il pled scrit e ductrinas prefixadas ha el recumandà ina sceptica radicala sco ch’ella è strusch da chattar en autras religiuns.
Da las religiuns monoteisticas (giudaissem, cristianissem, islam) sa differenziescha il budissem a moda fundamentala. Il budissem n’enconuscha ni in Dieu tutpussant ni in’olma eterna. Quai, sco er la nunobservaziun dal sistem da castas, al differenziescha er dal hinduissem e dal brahmanissem; percunter enconuschan tant il budissem sco er questas duas religiuns la ductrina dal karma. Naschì en l’ambient da questa ductrina, vegn il budissem per part er vesì sco in cuntramoviment als sistems da cretta vedics ch’eran derasads en l’India.
La ductrina: dharma[modifitgar | modifitgar il code]
Dharma (sanscrit) resp. dhamma (pali) designescha entaifer il budissem duas chaussas:
- La ductrina da Buda (en il theravada sa restrenscha quella sin Buda sez; en il mahayana e vajrayana tutgan er tiers las sentenzias dals bodhisattvas e dals gronds maisters dal budissem). La basa dal dharma furman las Quatter noblas vardads. Il dharma furma in dals Trais giuvels, dals uschenumnads ‹objects da refugi› che consistan dal magister, da la ductrina e da la communitads dals muntgs (buda, dharma e sangha). Il dharma fa er part da las Diesch Contemplaziuns (anussati).
- La totalitad da tut ils fenomens dal mund, da la natira sco tala e da las reglas a la quala ella è suttamessa (cf. sutvart ‹Origin en dependenza›).
Las Quatter noblas vardads e la Senda octupla[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la ductrina da Buda stattan las Quatter noblas vardads ch’el sez ha denominà. Da la quarta da questas vardads resulta la Senda octupla sco via da sortir dal ciclus da suffrientscha. L’element central da las Quatter noblas vardads furma la suffrientscha (dukkha), sias causas e la via da la far spirar. La Senda octupla è partida en trais parts: la chapientscha da la ductrina, ses fundaments etics ed il trenament spiertal (meditaziun/attenziun).
Origin en dependenza[modifitgar | modifitgar il code]
L’Origin en dependenza, er numnà nexus cundiziunà (pali: Paticcasamuppada, sanscrit: Pratityasamutpada) è in dals concepts centrals dal budissem.[8] El descriva l’esser da tut ils fenomens, lur genesa e svilup en furma d’ina chadaina da 12 elements entretschads in en l’auter. L’essenza da questa ductrina sa lascha resumar en la sentenza: «Quai è perquai che l’auter è.»
Causa ed effect: karma[modifitgar | modifitgar il code]
Kamma (pali) resp. karma (sanscrit) munta ‹ovra, acziun› e designescha il garegiament sensual e l’esser orientà a las apparientschas dal mund (engurdientscha, gritta, egocentrissem) sco er las ovras ed ils effects morals che resultan d’acziuns e da pensaments correspundents, en spezial areguard lur repercussiuns sin l’actur sez. Il karma correspunda pli u main al princip da causa ed effect e sa referescha a tut las furmas d’agir sco er a tut ils livels dal pensar e sentir. Tut quai schendra bun u nausch karma u po esser neutral areguard il karma.
Tant il bun sco il nausch karma effectueschan la successiun da las renaschientschas, il samsara. La finamira absoluta dal budissem è da mitschar da questa circulaziun tras schendrar nagin karma – acziuns na laschan alura enavos nagins fastizs pli en il mund. En il budissem vala quai sco entrada en il nirvana.
En il decurs da l’istorgia dal budissem hai adina puspè gì num ch’i na saja strusch pussaivel da cuntanscher questa finamira en il decurs dad ina vita. Perquai vegn il senn da la vita – surtut tar laics – savens definì sco accumulaziun da tant bun karma sco pussaivel e main da vulair cuntanscher il nirvana anc en questa vita. Collià cun quai è la cretta ch’i saja er pussaivel da dar vinavant ils merits accumulads (far bunas ovras, appartegnair temporalmain al sangha, dar almosnas a muntgs, copiar sutras e.a.) a moda rituala ad autras persunas, er a defuncts ed ad entiras naziuns.
Il ciclus da la vita: samsara[modifitgar | modifitgar il code]
Il term samsara enconuschan tut las impurtantas religiuns da l’India. El munta ‹chaminar cuntinuant› e designescha il ciclus permanent da nascher e murir. La finamira da la pratica budistica è da bandunar quest ciclus. Samsara cumpiglia tut ils livels da l’existenza, tant quels che nus enconuschain sco umans sco er tut ils auters dals abitants da l’enfiern (niraya) fin als Dieus (devas). Tut las creatiras èn empraschunadas en il ciclus da la vita e liadas vi da quel tras il karma che nascha dad ovras, patratgs ed emoziuns, da giavischs e garegiaments. Be tras enconuscher e surmuntar questas forzas carmicas èsi pussaivel da bandunar il ciclus. En il mahayana è ultra da quai naschida la teoria da l’identitad da samsara e nirvana (tenor ils terms da la filosofia occidentala pia immanenza enstagl transcendenza).
Na-sez e renaschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Las scolas d’astika da la filosofia indica docivan il ‹sez› (pali attā, sanscrit ātman) ch’è cumparegliabel cun l’idea d’in olma persunala. Buda percunter ha snegà l’existenza dad ātta sco entitad persunala e cuntinuanta. Il cuntrari ha el discurrì dal ‹na-sez› (pali anattā, sanscrit anātman). L’impressiun d’in ‹sez› perdurant fetschia part da l’illusiun davart la constituziun dal mund. Tenor Buda consista la persunalitad cun tut sias experientschas e percepziuns en il mund da las Tschintg gruppas (pali khandhā, sanscrit skandhas): corp, sentiments, percepziuns, impressiuns mentalas e schientscha. Ord vista dal budissem na furma il ‹sez› nagina entitad constanta, mabain è segnà d’in process cuntinuant da daventar, sa transfurmar e svanir.
Sut l’influenza da questa concepziun è l’idea da la renaschientscha (pali punabbhava; puna ‹puspè›, bhava ‹vegnir›) – ch’existiva gia dal temp da Buda – vegnida redefinida en il budissem. Entaifer la tradiziun vedica era il concept da la reincarnaziun lià a l’idea da la migraziun da l’olma. Il budissem na chapescha la reincarnaziun però betg sco cuntinuitad d’in esser individual ed er betg sco migraziun d’ina schientscha suenter la mort. Il cuntrari radieschan impuls carmics nunpersunals d’ina existenza vi sin l’autra ed influenzeschan quella a moda indirecta.
Il resvegl (bodhi)[modifitgar | modifitgar il code]
Bodhi denominescha il process da ‹resvegl› che vegn savens circumscrit cun il term nunbudistic da l’‹illuminaziun›. Premissas èn la chapientscha cumpletta da las Quatter noblas vardads, da surmuntar tut ils basegns e las illusiuns liads a quest mund e da dissolver uschia tut las forzas carmicas. Cun agid dal bodhi vegn bandunà il ciclus da la vita e da la suffrientscha (samsara) e cuntanschì il nirvana.
Las tradiziuns budisticas enconuschan trais furmas da bodhi:
- Pacceka-bodhi vegn cuntanschì or d’agen impuls, senza agid da magisters. Tgi ch’è sveglià en questa moda vegn numnà pratyeka-buda.
- Savaka-bodhi denominescha il resvegl cun agid da magisters. Tgi ch’è sveglià en questa moda vegn numnà arhat.
- Samma-sambodhi vegn cuntanschì d’in bamma-bambuddha (‹sveglià cumplettamain›). Ina tala persuna svegliada cumplettamain vala sco furma perfetga, empatica e tutsaviaivla d’in Buda. Er il Buda istoric vala sco samma-sambuddha.
Sa stizzar: nirvana[modifitgar | modifitgar il code]
Nirwana (sanscrit) resp. Nibbana (pali) vegn numnà il pli aut stgalim da realisaziun da la schientscha, en il qual tut l’individualissem e tuttas concepziuns correspundentas èn stizzads. Il nirvana na sa lascha betg descriver cun pleds, el sa lascha be resentir sco resultat da meditaziun e d’attenziun intensiva e constanta. Il nirvana n’è betg in lieu; el na sa lascha pia betg cumparegliar cun l’imaginaziun d’in paradis en autras religiuns, el n’è er betg ina sort tschiel ed er betg ina beadientscha en l’auter mund. Da l’autra vart na sa lascha il nirvana er betg declerar cun in concept nihilistic, cun in ‹nagut› – sco quai che interprets dal vest han pensà a l’entschatta da la recepziun dal budissem. Anzi descriva il nirvana la dimensiun dal pli profund ch’è perceptibel per la schientscha. Il Buda istoric sez ha anc vivì ed instruì 45 onns suenter avair cuntanschì il nirvana. La dissoluziun finala en il nirvana suenter la mort vegn numnada parinirvana.
Meditaziun ed attenziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ni la chapientscha intellectuala da la ductrina ni il suandar directivas eticas bastan per pratitgar il budissem cun success. En il center dal buddha-dharma stattan perquai la meditaziun e l’attenziun. Las differentas scolas budisticas han sviluppà fitg differentas furmas da meditaziun che tanschan da la respiraziun attentiva sur la recitaziun da mantras e visualisaziuns fin a contemplaziuns tematicas. La finamira da la meditaziun è da rimnar e quietar il spiert (samatha), d’exercitar ina percepziun clera e sapientiva, da ‹vesair profund› (vipassana), da cultivar simpatia envers tut las creatiras, da scolar l’attenziun (vul dir dad esser dal tuttafatg en il preschent e da percepir tut a moda clera e senza giuditgar) e da schliar pass per pass tutta fixaziun a sasez.
Scolas budisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer il budissem datti trais direcziuns principalas: hinayana (‹vehichel pitschen›) – da la quala tradiziun exista fin oz la furma dal theravada (‹ductrina dals vegls›) –, mahayana (‹vehichel grond›) e vajrayana (ch’è enconuschent en il vest sco budissem tibetan). En tut ils trais ‹vehichels› èn urdens monastics ils purtaders principals da la ductrina e responsabels da dar vinavant quella a las proximas generaziuns. Per regla vegn er il vajrayana definì sco part dal ‹vehichel grond›. Il term hinayana vegn refusà da las scolas correspundentas, damai ch’el deriva dal mahayana.
Hinayana[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem hinayana (sanscrit हीनयान, hīnayāna, ‹vehichel pitschen›) designescha ina da las duas direcziuns principalas dal budissem. Il hinayana è pli vegl che l’autra direcziun principala, il mahayana. En il hinayana sa sfadia l’uman da cuntanscher il resvegl per sez betg pli stuair suffrir. Il hinayana sa referescha pia be ad ina singula persuna ch’emprova da daventar perfetga. En quest reguard sa differenziescha el dal mahayana, en il qual vegn empruvà d’er manar autras creatiras vers il resvegl.
Theravada[modifitgar | modifitgar il code]
Theravada munta ‹ductrina dals vegls da l’urden monastic›. Il term sa referescha als muntgs ch’avevan anc udì directamain ils pleds e las ductrinas da Buda, sco per exempel Ananda, Kassapa ed Upali. Il budissem theravada è la suletta scola da las differentas direcziuns dal hinayana ch’exista anc oz. Sia tradiziun sa nutrescha tant en la ductrina sco er en la pratica exclusivamain da las pli veglias scrittiras dal budissem ch’èn vegnidas rimnadas en il Tipitaka (pali) (era Tripitaka (sanscrit) u Canon pali). Quest ‹chanaster tripel› (pitaka: chanaster) consista da las reglas per las communitads monasticas da muntgs e mungias, da las ductrinas da Buda e d’ina sistematisaziun filosofica da las ductrinas da Buda (abhidhamma).
Entaifer il theravada vegn l’accent mess sin la via da liberaziun da mintgin or d’atgna iniziativa tenor l’ideal da l’arhat sco er sin il mantegniment e la promoziun dal sangha. Theravada è surtut derasà en ils pajais da l’Asia dal Sid e Sidost (Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha) e furma là la varianta dominanta dal budissem.
Mahayana[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem mahayana (‹vehichel grond›) deriva surtut da la mahasanghika (‹cuminanza gronda›), ina tradiziun ch’è sa sviluppada suenter il segund concil budistic (ca. 100 onns suenter la mort da Buda). Sper il Triptaka fa il mahayana er diever d’ina retscha da texts scrits en sanscrit (‹Sutras›) che furman il Canon sanscrit. Ina part da questas scrittiras èn sa mantegnidas be en furma da translaziuns chinaisas u tibetanas.
Cuntrari a la tradiziun dal theravada, nua ch’il cuntanscher bodhi or d’atgna iniziativa stat en il center, occupa entaifer il mahayana l’ideal dal bodhisattva ina rolla centrala. Bodhisattvas èn creatiras ch’han gia cuntanschì pli baud bodhi, ma ch’han desistì d’entrar en il parinirvana per pudair gidar auters umans e tut las creatiras da medemamain cuntanscher questa finamira.
Impurtantas scolas dal mahayana èn per exempel quellas dal budissem zen, dal budissem nichiren e dal budissem amitabha.
Vajrayana[modifitgar | modifitgar il code]
Il vajrayana (‹vehichel diamant›) fa atgnamain part dal mahayana. En il vest è el enconuschent sut las denominaziuns budissem tibetic u lamaissem, ma en vardad sa tracti d’ina noziun collectiva per differentas scolas ch’èn er preschentas – sper il Tibet – en il Giapun, en China ed en la Mongolia (istoricamain er en l’India ed en l’Asia dal Sidost).
Il vajrayana sa basa sin ils fundaments filosofics dal mahayana. Quels vegnan cumplettads tras tecnicas da tantra che duajan gidar a scursanir la via al resvegl. Da questas tecnicas fan part projecziuns spiertalas, recitar mantras ed ulteriurs exercizis tantrics, rituals ed iniziaziuns.
Questa vart dal mahayana dat pais a rituals, scrittiras e praticas secrets, en ils quals ils praticants vegnan introducids be pass per pass. Perquai vegn il vajrayana numnà entaifer il mahayana ‹ductrina esoterica› per la cunfinar da las ‹ductrina exotericas› che cumpiglian praticas accessiblas per tuts (sco per exempel il nenbutsu dal budissem amitabha).
Il budissem tibetan dat pais al transfer da savida direct tranter magister e scolar. Las quatter scolas principalas dal budissem tibetan èn sa furmadas tranter il 8avel ed il 14avel tschientaner. In’autoritad impurtanta entaifer il budissem tibetan è il Dalai Lama. Oz è il budissem tibetan derasà en ils suandants pajais e regiuns: Tibet, Bhutan, Nepal, India, Ladakh, Sikkim, Mongolia, Buriazia, Kalmukia sco er a Tuwa ed en la Republica Altai.
A partir dal 9avel tschientaner è il vajrayana er sa derasà en China. Là n’ha el betg pudì sa far valair sco atgna scola, ma ha influenzà autras tradiziuns. Pir durant la dinastia Qing (17avel fin 20avel tschientaner) è il vajrayana dals Mandschu vegnì renconuschì sco religiun statala.
Medemamain en il decurs dal 9avel tschientaner è il vajrayana arrivà en il Giapun. Là vegn el docì en la scola shingon. Daspera ha el dentant er influenzà il tendai e tut las direcziuns principalas dal budissem giapunais ch’èn sa sviluppadas pli tard.
Festas e firads dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ceremonias, festas e firads dal budissem vegnan celebrads a moda differenta. Intginas han la furma d’ina puja, quai che correspundess entaifer il cristianissem ad ina devoziun. Autras festas vegnan organisadas sco processiuns e pon er avair il caracter da festas popularas cun stans da vendita, fieus artifizials e.a. Ils termins per las festas sa drizzavan oriundamain surtut tenor il chalender lunisolar. Oz percunter enconuschan intginas festas datas fixas entaifer il chalender solar.[9]
Las festas las pli impurtantas, che vegnan festivadas en tut ils pajais budistics, èn:
- Visakha Puja (Vesakh): Questa festa che vegn er numnada ‹di da Buda› ha lieu la fin matg u l’entschatta zercladur. I vegn festivà la naschientscha da Buda, ses resvegl spiritual e sia entrada en il nirvana. Igl è quai la pli auta festa budistica da tut l’onn.
- Uposatha: Quest di da la retratga interna e da la renovaziun da la pratica dal dhamma ha lieu – tut tenor chalender – mintga 5 fin 7 dis. El vegn suandà surtut en il budissem theravada e sa lascha cumparegliar cun il sabbat giudaic u cun la dumengia cristiana.
- Vassa: Temp da retratga dals muntgs budistics che dura trais mais (fanadur fin october); ina sort ‹curaisma› budistica.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Religions by adherents: Buddhism, consultà ils 26 da schaner 2010.
- ↑ Johnson, Todd M.; Grim, Brian J. (2013). The World's Religions in Figures: An Introduction to International Religious Demography. Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, p. 35. Internet Archive.
- ↑ Hans Wolfgang Schumann: Der historische Buddha. Leben und Lehre des Gotama, Minca 2004, p. 82s. (cun funtauna).
- ↑ Heinz Bechert: The Date of the Buddha Reconsidered. En: Indologica Taurinensia 10, 1982, p. 29-36; Richard Gombrich: recensiun da Heinz Bechert: Die Lebenszeit des Buddha. En: Göttingische gelehrte Anzeigen 246, 1994, nr. 1/2, p. 86-96.
- ↑ Klaus-Josef Notz: Herders Lexikon des Buddhismus, p. 133, 2007, Erftstadt: Hohe.
- ↑ Davart ils emprims trais concils cf. Schmidt-Glintzer, Helwig (2005). Der Buddhismus, p. 42. Minca: C.H. Beck.
- ↑ Buddhismus in Österreich, consultà ils 16 da schaner 2010.
- ↑ Cf. Hans Wolfgang Schumann: Buddhismus. Stifter, Schulen und Systeme (p. 87–98.). Eugen Diederichs Verlag, Olten 1998, ISBN 3-424-01461-3.
- ↑ Buddhistische Fest- und Feiertage, consultà ils 16 da schaner 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ovras da consultaziun
- Robert E. Buswell: Encyclopedia of Buddhism. Macmillan Reference 2003, ISBN 0-02-865910-4.
- Damien Keown (ed.): Encyclopedia of Buddhism. Routledge, Londra e.a. 2009, ISBN 0-415-55624-4.
- Tomohiro Matsuda (ed.): A Dictionary of Buddhist Terms and Concepts. Nichiren Shoshu International Center, Tokio 3. ed. 1988, ISBN 4-88872-014-2.
- Nyanatiloka (1988): Buddhist Dictionary – Manual of Buddhist Terms and Doctrines, Kandy/Sri Lanka: Buddhist Publication Society. ISBN 9552400198 PDF
- Sutra Translation Committee of the United States and Canada, The Seeker's Glossary of Buddhism, Taipei: The Corporate Body of the Buddha Educational Foundation/Buddha Dharma Education Association Inc., 2. ed. 1998.
- Ovras biograficas
- Helwig Schmidt-Glintzer: Die Reden des Buddha. dtv C.H. Beck, Minca 2005, ISBN 3-423-34242-0.
- Hans W. Schumann: Der historische Buddha – Leben und Lehre des Gotama. Diederichs, Minca 2004, ISBN 3-89631-439-4.
- Introducziuns ed ideas fundamentalas
- Michael von Brück: Einführung in den Buddhismus. Verlag der Weltreligionen. Frankfurt/Lipsia 2007, ISBN 978-3-458-71001-1.
- Hansjörg Pfister: Philosophische Einführung in den frühen Buddhismus. Verlag Reith & Pfister, Bötzingen 2004, ISBN 3-9805629-9-9.
- Verena Reichle: Die Grundgedanken des Buddhismus. 11. ed. Fischer, Frankfurt 2003, ISBN 3-596-12146-9.
- Istorgia e ductrina
- Heinz Bechert / Richard Gombrich: Der Buddhismus: Geschichte und Gegenwart. 2. ed. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-42138-5.
- Edward Conze: Der Buddhismus: Wesen und Entwicklung. 10. ed. Kohlhammer, Stuttgart 1995, ISBN 3-17-013505-8.
- Wilhelm K. Essler, Ulrich Mamat: Die Philosophie des Buddhismus. 1. ed. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, december 2005, ISBN 3-534-17211-6.
- Oliver Freiberger, Christoph Kleine: Buddhismus. Handbuch und kritische Einführung. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2011, ISBN 978-3-525-50004-0.
- Lambert Schmithausen: Buddhismus und Glaubenskriege. En: Peter Herrmann (ed.): Glaubenskriege der Vergangenheit und Gegenwart. Referate, gehalten auf dem Symposium der Joachim-Jungius-Gesellschaft der Wissenschaften. Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1996, ISBN 3-525-86272-5.
- Hans W. Schumann: Handbuch Buddhismus: Die zentralen Lehren – Ursprung und Gegenwart. Diederichs, Minca 2000, ISBN 3-7205-2153-2.
- Gerhard Szczesny: Die eine Botschaft und die vielen Irrwege. Notizen zur Geschichte buddhistischer Erkenntnis- und Erlösungssuche. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, ISBN 3-8260-2707-8.
- Volker Zotz: Geschichte der buddhistischen Philosophie. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1996, ISBN 3-499-55537-9.
- Geo Epoche, ediziun nr. 26, 05/07: Geschichte des Buddhismus.
- India
- Heinz Bechert: Der Buddhismus I: Der indische Buddhismus und seine Verzweigungen. Kohlhammer, Stuttgart 2000, ISBN 3-17-015333-1.
- Edward Conze: Buddhistisches Denken. Drei Phasen buddhistischer Philosophie in Indien. 2. ed., Insel, Frankfurt am Main e Lipsia 1988.
- Sukumar Dutt: Buddhist Monks and Monasteries in India. Their History and their Contribution to Indian Culture. Allen & Unwin, Londra 1962.
- Aspects interculturals
- Christian Thomas Kohl: Buddhismus und Quantenphysik – Schlussfolgerungen über die Wirklichkeit. Windpferd-Vlg., 3. ed., Oberstdorf 2013, ISBN 978-3-86410-033-8.http://philpapers.org/rec/KOHPIE
- Marco S. Torini: Apophatische Theologie und göttliches Nichts. Über Traditionen negativer Begrifflichkeit in der abendländischen und buddhistischen Mystik. En: Tradition und Translation. Zum Problem der interkulturellen Übersetzbarkeit religiöser Phänomene. De Gruyter, Berlin e.a. 1994, p. 493-520.
- Recepziun dal budissem en il vest
- Roger-Pol Droit: L’oubli de l’Inde, une amnésie philosophique. Presses universitaires de France, Paris 1989.
- Roger-Pol Droit: Le culte du néant, les philosophes et le Bouddha. Le Seuil, Paris, 1997.
- Volker Zotz: Auf den glückseligen Inseln. Buddhismus in der deutschen Kultur. Theseus, 2000, ISBN 3-89620-151-4.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Charles Muller (schefredactur): Digital Dictionary of Buddhism
- Internet Sacred Text Archive: Buddhism
- Online Netzwerk der DBU (Deutsche Buddhistische Union)
- Axel Michaels: Kommentierte Bibliographie zum Buddhismus, Heidelberg, 5. ed. 2001.
- Dossier budissem – Weltreligionen bei wdr.de


c: text/html

text:
En il dialog cun l'economia, la scienzia, la perscrutaziun e la societad civila duai la strategia sa sviluppar in cuntin. L'idea da la strategia è che las abitantas ed ils abitants en Svizra pon nizzegiar las tecnologias modernas d'infurmaziun e communicaziun, quai a moda cumpetenta e segira. Perquai saja necessaria ina politica da datas persvadenta, scriva il Cussegl federal.
Er l'economia duai profitar
Profitar na duai betg mo la persuna singula mabain er l’economia. Quella duai pudair sa sviluppar uschè liber sco pussaivel en il spazi digital.
Il departament federal per economia, furmaziun e perscrutaziun analisescha las consequenzas da la digitalisaziun per l’economia e sclerescha las cundiziuns da basa necessarias. Latiers vai surtut per il dretg da concurrenza, dumondas da regulaziun e l’effect sin il martgà da lavur.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suenter Tokio il 1991, Osaka il 2007 e Daegu il 2011 è il campiunadi mundial d’atletica leva per la quarta giada en l’Asia. Sin Peking aveva il mund da sport gia mirà avant set onns. Il 2008 aveva Peking organisà ils gieus olimpics da stad. Ed en set onns, il 2022, organisescha la citad principala da la China lura ils gieus olimpics d’enviern.
16 atletas ed atlets svizzers
Tranter ils bun 2’000 atlets che van a la partenza a Peking ils proxims nov dis sa chattan era 14 atletas e 2 atlets svizzers. Al davos campiunadi mundial il 2013 a Moscau eran anc 18 atlets svizzers stads da la partida. Las grondas speranzas svizras giaschan sin las spatlas da Kariem Hussein, il campiun d’Europa en la cursa da 400 meters sur obstachels e sin la spatlas da Selina Büchel che parta en la cursa da currer sur 800 meters.
Trais giadas aur per Bolt?
Il superstar dal campiunadi mundial pudess danovamain daventar Usain Bolt. Il sprinter Jamaican aveva gia fatg gronda furora als gieus olimpics a Peking. Il 2008 aveva el lantschà sia carriera cun trais medaglias olimpicas dad aur. Procurar per in nov record mundial pudess il franzos Renaud Lavillenie en siglir cun l’asta. El ha gia dumagnà duas giadas l’autezza da 6 meters quest onn. Il record mundial è tar 6,14 meters tegnì da l’Ucrain Serhij Bubka.
Per spectacul vulan plinavant er Genzebe Dibaba procurar sur las distanzas da currer da 1’500 e 5’000 meters ed il Brit Mo Farah, il defensur dal titel e dubel campiun olimpic sur 5’000 e 10’000 meters.
En tut datti 47 decisiuns, vul dir i dat da gudagnar a Peking 141 medaglias.


text:
Mia vita – mia musica: cun Silvio Hunger
- Sonda, 5.8.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.8.2017, 9:03, RTR
«Süls texts da schlagher nu's po propi tadler.»
E tuttina chanta Silvio Hunger da Champfèr chanzuns da schlagher e dat era pitschens concerts. Uschia è el durant la stad sin turnea tras las festas dal vitg da las vischnancas da l'Engiadin'Ota.
Cumenzà ha questa «carriera» cun ina dumonda da la televisiun svizra al chor La Cumbricula. L'emissiun è dentant vegnida emessa live durant l'avust ed il chor consistiva surtut da magisters ch'èn stads en vacanzas. Uschia ha l'um da 61 onns surpiglià questa incumbensa sulet ed ha chantà «Que sera, sera» da Doris Day.
En l'emissiun «Mia vita – mia musica» raquinta Silvio Hunger dal cumenzament difficil en Engiadina sco mat, dals bels temps sin ed a l'ur da la bobera a San Murezzan e dal chant.


text:
e-POCT, quai che tuna sco in nov virus da computers è gist il cuntrari. e-POCT è in'applicaziun per telefonins e tablets che duai gidar il persunal da sanadad en tiaras dal terz mund da chattar la dretga terapia sch'in uffant ha fevra. Quai che saja en Svizra rutina – grazia a tests da saun ed autras analisas – saja per exempel en la Tansania ina veritabla sfida, di Alexander Schulze, in dals responsabels per ils projects da sanadad da la DEZA. «Avant devi mo consultaziuns sin basa da sintoms. Ins na pudeva però betg far ina buna diagnosa cun tests. Quai è uss auter.»
Sbassar resistenzas
Avant l'introducziun da e-POCT vegniva en nov da diesch cas simplamain dà antibiotica. Quai malgrà che mo diesch pertschient pativan propi dad in'infecziun da bacterias. La consequenza: pliras visitas tar il medi, auts custs da sanadad ed adina dapli resistenzas cunter antibiotica. Gist qua gida la nova app, di Schulze. «Ins sto dar en ils sintoms e lura survegnan ins ina proposta tge tests ch’ins duai far. Stos jau far in test da malaria ni plitost in test per inflammaziuns? Silsuenter di l’applicaziun tge diagnosa ch’è probabla e tge terapia ch’è la gista.»
Era la Svizra profitescha
Ils emprims resultats mussian che e-POCT funcziuneschia. Grazia a la dretga terapia sajan ils uffants pli spert puspè sauns, i vegnia prescrit nov giadas pli pauc antibiotica ch’avant ed era ils custs da la sanadad publica sajan sa sbassads. E tut quai saja era en l'interess da la Svizra, è Alexander Schulze persvas. «En Svizra avain nus plitost infecziuns dad ospital, nua ch’i dat resistenzas cunter antibiotica. Ma tras la mobilitad mundiala vegnan era autras resistenzas tar nus.»
Favuraivel e flexibel
e-POCT saja in bun exempel per mussar tge effect che innovaziun e tecnologia sappia avair en il context da l’agid al svilup. E quai tar custs modests. Tut ensemen haja il project custà pli pauc che 500'000 francs. Ina buna part è vegnida finanziada tras partenaris externs. «Uschia è quai propi ina schliaziun favuraivla che ha era in effect mundial, perquai che il privel da resistenzas sa sbassa uschia.»
Sco proxim veglian els ussa introducir l'applicaziun era en autras regiuns dal mund. Per quai stoppia l'algoritmus vegnir adattads. Ils daners per quai proxim pass sajan ensemen.
RR actualitad 12:00


text:
Surabundanza da persunas d'instrucziun
Era sche la noziun mancanza da scolasts è omnipreschenta, igl ha era dà temps cun ina surabundanza da scolasts. Quai è stà difficil surtut per persunas d'instrucziun che avevan gist terminà la scolaziun. Bleras n'han chattà nagina plazza. Il chantun da Turitg porscha pervia da quai programs d'occupaziun en furma da furmaziuns supplementaras u rescolaziuns. En il chantun da Schaffusa ston persunas d'instrucziun perfin anc absolver in onn ina professiun pratica, cura ch'ellas han terminà la scolaziun al seminari – pir lura survegnan ellas in engaschament sco persuna d'instrucziun.


text:
Asa – um u dunna?
- Venderdi, 2.2.2018, 15:00
Survegnì ha ella il num Stina. In num da dunnas, u betg? Ma ella sa senta ni sco dunna ni sco um. Perquai ha ella tschernì in num pli neutral. Ella sa sentia bain gist tranteren.
-
Profil dals 03.02.2018, 9:03
Asa Stina Hendry: «L’annada 99 è cool – quai n'è betg dal tut 100»
Profil dals 03.02.2018, 9:03
La pli giuvna victura dal premi da litteratura Term Bel ed era in dals pli giuvens giasts dal Profil. Da numnar ella dunna na fiss betg dal tut correct per ella. Da numnar ella in um era betg. Ella sa sentia insaco tranteren.


text:
"Via da bara, via da nozzas".
Tgi che leva maridar el 19avel tschentaner duvrava terren per far il pur. Da temps nua che mintga runtga vegneva fatga, nuota aschi sempel. Principalmein saveva ina lètg per sefar, cura ch'ina autra veva calau d'exister. Ella perioda da 1840-1870 vevan strusch 1/4 dallas famiglias partiu lur fatg, avon ch'il bab - ni igl ugau - fuva morts. Per dus che levan maridar, tuccava ei - tonpli che la glieud vegneva pli e pli veglia - da ver pazienzia e spitgar - ils umens intragliauter tochen circa 31 onns, las femnas tochen pressapauc 27 onns.
Suenter periodas da gronda mortalitad, vess ei stuiu dar tenor quellas ponderaziuns bia nozzas. 1887-1891 ein stai onns scarts cun bia mortoris e mo treis nozzas; ils treis suandonts denton han ils Tuatschins saviu festivar 27 nozzas. Secapescha ch'ins astga buc survaletar quella relaziun, pertgei ch'en temps da crisa maridavan ins generalmein pli pauc.
La cefra da maridaglias munta pigl entir 19avel tschentaner a 5 per melli; mintg'onn deva ei intragliauter 5 - 6 nozzas. Quella constanza indichescha in cunfin da partiziun (e populaziun) - ina certa grondezia minimala stueva in menaschi gie ver.
Maridar era pia buca sempel epi tgi? La statistica di che varga 80% dallas lètgs erien propi tuatschinas - e quei pli u meins tochen els onns 1950 dil 20avel tschentaner. Quella endogamia (maridar enteifer la val, parentella) era necessaria. Per la cumbinaziun dad omisduas iertas possibilitavan ina nova existenza. "Maridar per bellezia ei nuot en cazzetta." Ina buna partida dependeva meins dallas qualitads persunalas dils partenaris che da lur frusts. Il pli ideal per in um era ina vischina beinstonta. Perquei che "quel tge vo gliunsch a mattauns, stu i gliunsch a parvai". Mo tgi veva ton cletg?
Per ordinari stuevan ils menaschis vegnir arrundai, u cun brattar ni cun vender e cumprar. Sche la dunna veva buc bia dapli ch'igl um, vegneva la part da quella vendida a sia famiglia - quei era motivaziun per ils frars da sustener ina lètg. Arrundaziuns han adina custau. Parcellas da pauca valeta vegnevan remplazzadas da bunas e caras. Ina lètg entscheveva perquei savens cun in tschuat deivets. Maridar era pia buca mo buc sempel, mobein era ina resca. Per quels ch'eran danvonz e che stuevan bandunar la val, era quei forsa ina consolaziun. Giachen Martin Hendry, igl emigrant da Cavorgia ell'America scriva a ses geniturs: "Lau ora an ei la moda mo de maridar mo per la rauba, aber tscheu ei buca aschia, maridar suenter plischer et ina femna de ferstan et che sa luvra et taner chasa et tema de Diu".
Survesta grafica dallas letgs 1780-1920, tgietschen il 19avel tschentaner. Las impurtaziuns mauncan pils onns 1785, 1805-1809 e 1816-1837.
Quater da tschun letgs schabegian denter Tuatschins. Possess fuva sper la carezia la pli gronda calamita. Pil pli vegneva ei maridau economic - en la letg muntava l'existenza tut ed affons eran l'obligaziun era neu dalla baselgia! Endogamia ei buca seresultada ord munconza da dunnas, mobein per mantener la structura d'existenza. Cun la cumbinaziun dils dus artadis deva ei ina existenza.
Derivonza dils partenaris
58% dils umens e 40% dallas dunnas maridan ella vegliadetgna da varga 30 onns. Sut 20 onns vegneva quasi mai maridau, denton deva ei letgs en aulta vegliadetgna, igl um vegnius vieus encureva ina dunna per tgirar ils affons. Il pli vegl spus ei mistral ....... staus cun 77 onns e sia dunna fuva la giuvna ...... da 22 onns (tgei muntada ha "mistral" giu tier quella letg!!!).
Cumparegliaziun
Naschientschas (blau) - mortoris (brin) - letgs (verd)
Fontauna principala:
Viehzüchter - Dorfpolitiker und Emigranten
Wirtschaft und Bevölkerung des Bündner Bergtals Tujetsch um die Mitte des 19. Jahrhunderts
Lizentiatsarbeit am historischen Seminar der Universität Zürich
Prof. Dr. R. v. Albertini
da Guido Decurtins, Turitg il fevrer 1986
Cudischs civils e cudischs dalla pleiv (registers da battens, mortoris e letgs)


text:
Leivi
Leivi (en lìgure: Leivi) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 431 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,9 km² e 'na densità de popolasiù de 246 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carasco, Chiavari, San Colombano Certénoli, Zoagli.
El cümü l'è furmàt de le frasiù de Bocco, Curlo, Mezzo, Rostio, San Bartolomeo, San Rufino di Leivi e Solaro (sede del cümü) e l'è sitüàt ai pè del Apenìno ligure endèna val minùr de la val Fontanabuona, a 41 km de Genova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Leivi l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Era en il Grischun dal 16avel e 17avel tschientaner han superstiziun, istorgias da strias e dal diavel manà bleras giadas tar accusaziuns, process ed execuziuns pervi da striegn. L’autur citescha ord protocols che menziuneschan lieus allegads per bals nocturns da strias. Vitiers vegnan abilitads e praticas che tradeschan il patg cun il diavel e co quellas èn cumprovadas tras interrogaziun sut tortura e la finala chastiadas.
Redacziun: Felici Maissen
Radioscola 1-3-1972
Numer d'archiv: 2103
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Mustér
Mustér ( [muˈʃteː]?/i, tudestg Disentis, num uffizial: Disentis/Mustér) è ina vischnanca politica en il chantun Grischun en Svizra. Il num Mustér deriva dal latin «monasterium» quai che vul dir tant sco claustra, baselgia u catedrala. Il num Disentis perencunter deriva dal pled latin «desertina» quai che munta desert u regiun nuncultivada.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Istorgia
- 3 Politica
- 4 Traffic e turissem
- 5 Scola
- 6 Scola claustrala (gimnasi)
- 7 Natira
- 8 Funtaunas
- 9 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La vischnanca ha ina surfatscha da 9089 hectaras. La staziun da la Viafier retica e da la Viafier Matterhorn-Gottard è sin in’autezza da 1133 m. s. m. L’onn 2006 dumbrava la vischnanca anc 2122 abitants. 80% da quels discurran rumantsch u pli precis: rumantsch sursilvan.
Fracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la vischnanca da Mustér na tutgan betg mo il vitg sez mabain era las suandantas fracziuns: Madernal è la fracziun che giascha il pli bas (969 m. s. m.) en l’ost da la vischnanca. Da l’autra vart dal Rain, vul dir da vart dretga, sa chatta Pardomat. In pau pli aut sur Pardomat chattain nus sin in a collina Cavardiras. La chaplutta da Sontg Antoni che paradescha là vesa ins gia da lunsch enturn. Sche nus cuntinuain noss viadi envers il vitg da Mustér, lura vegnin nus tar la fracziun Caprau ora en la quala ch’ins ha blers onns betg pudì abitar durant l’enviern pervi dal privel da lavinas. Uss è quai scumond puspè schlià si. En il cugn nua che il Rain mez, che vegn or da la Val Medel ed il Rain s’uneschan vesan ins Mompé-Medel. Da questa fracziun anora han ins ina bella survista sur prest l’entira vischnanca da Mustér. Bandunain nus la vart dretga dal Rain e vegnin puspè en il vitg da Mustér. Per cuntanscher la proxima fracziun stuain nus dentant cuntinuar il viadi vinavant vers Sedrun. Cuoz, Buretsch e lura Segnas. Quai è la dretga successiun sch’ins vul visitar ina fracziun suenter l’autra. Cun Segnas avain nus lura era cuntanschì la pli gronda fracziun da Mustér. Quella ha era anc gì sco ultima in’atgna scola. Dapi var insaquants onns vegn quella mo pli duvrada da las uniuns da Segnas. L'ultima e cunquai era la fracziun che giascha il pli aut en la vischnanca da Mustér è la Fracziun da Mompé-Tujetsch.
Quartiers[modifitgar | modifitgar il code]
Ils quartier dal vitg da Mustér sa numnan: Faltscharidas, Sontget, Chischliun, Scaletta, Carcarola, Davos-Mustér, Vitg, Cons, Raveras, Gonda, S. Gions, Dulezi, Latis, Acla da Fontauna, Funs, Clavaniev ed Acletta.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L'istorgia da Mustér[modifitgar | modifitgar il code]
Il lieu nua che Mustér è ussa da chattar èra antruras cuntrada nuncultivada. Quai di gia il num Disentis. L’onn 700 è in pader sa mess sin viadi da la Val dal Rain siadora. El è arrivà a Desertina ed è sa chasà là sco eremit. Il pader cun num Sigisbert derivava d’ina claustra cun l’urden da Son Martin. Dal num e da l’urden sa resulta che l’um derivava da la Franconia (regiun en il sid da la Germania).
Sigisbert ha obtegnì agid da Placi ch’era da quai temp in dals pli ritgs indigens. Ensemen han els bajegià ina chaplutta. Il tiran Victor ha temì che sia pussanza en la regiun pudessi esser en privel ed ha laschà mazzar Placi. La legenda raquinta che Placi saja vegnì stgavazzà e ch’el haja suenter prendi ses chau en ses mauns e purtà quel in toc envers la claustra. El haja deponi quel là avant ils pes da Sigisbert e saja mort. Là nua che quai duai esser capità stat oz la baselgia da Son Placi. En quella baselgia sa chattan era maletgs che raquintan la legenda.
L’avat Ursicin ha fundà en la mitad da l’otgavel tschientaner l’emprima claustra en la quala ch’ils paders vivan tenor l’urden da Son Benedetg. Tenor il cudesch da fraternisaziun da Reichenau-La Punt dumbrava la claustra l’onn 810 gia 93 paders che vivevan actualmain là e 71 ch’eran gia morts. Ils nums dals paders laschan sminar ch’ils paders eran alemans, francs, langobards u indigens. La claustra ha obtegnì bler terren ch’ins ha cumenzà a runcar e cultivar. Uschia è era il vitg da Mustér naschì. La claustra era da quest temp la suletta plaiv per las regiuns da Medel, Tujetsch, Andermatt e Mustér.
Ils buns onns per la claustra da Mustér èn ids a fin cun l’invasiun dals Saracens l’onn 940. Ils paders èn fugids en il Grossmünster a Turitg, èn dentant returnads per puspè bajegiar si tut. La povradad e la politica dal Pass dal Lucmagn che regiva da quai temp ha attratg l’attenziun dals imperaturs tudestgs sin la claustra. Otto I. e Friederich I. Barbarossa èn viagiads sur il Lucmagn. La claustra ha obtegnì grondas donaziuns. La regiun subdita tanscheva en l’ost enfin Breil, en il vest enfin il Pass dal Furca ed en il sid enfin en la Lumbardia.
L'invasiun dals franzos[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim da mars 1799 ha la Frantscha declerà la guerra. Quai è sta la segunda guerra da coaliziun da 1799 enfin 1802. Las truppas austriacas avevan l’incumbensa da sustegnair las truppas da nossa terra ed uschia segirar ils cunfins ed ils pass. Las truppas franzosas han attatgà il Grischun dal sid, dal nord e dal vest. Uschia èsi vegnì ils 7 da mars 1799 tar ina battaglia a Mustér. A Mustér eran in corp da chatschaders e duas cumpagnias austriacas staziunadas. La battaglia en las streglias da Mustér è stada ina victoria per Mustér. Ils Franzos èn vegnids cumbattids enavos enfin il Pass da l’Alpsura. Dals Franzos han mo in quart survivì quella battaglia. La perdita da las truppas austriacas ed indigenas è dentant stada fitg pitschna.
En il nord han las truppas franzosas dentant gì dapli success. Ils 8 da mars eran quellas a Reichenau. Ins è sa cunvegnì cun general Demont tar in armistizi en il qual ins ha garantì la vita ed il possess dals indigens. General Demont è sa retratg cun sia truppa uschia che general Loison ha pudì occupar cun 600 umens il vitg. Il general è sa mussà sco engraziaivel giast da la claustra. El ha cumandà a ses umens da respectar ils indigens sco engraziament ch’els hajan tractà bain ils arrestads ed ils blessads. Cun quella relaziun amicabla èsi dentant spert stà a fin.
Ils 16 da mars 1799 è vegnì pretendì d’in incumbensà da la Frantscha ina contribuziun da guerra da 100’000 francs franzos. La claustra na pudeva betg pajar quella immensa summa ed ha regalà l’entira facultad.
La populaziun sperava sin in success dals Austriacs che vulevan attatgar ils Franzos en la vischinanza da Cuira. L’emprim da matg ha il pievel da Mustér cumenzà a rebellar ed han mazzà tut ils arrestads franzos. Entant n’han ils Austriacs betg gì success cun lur attatga. Quatter dis pli tard èn ulteriuras truppas arrivadas a Mustér ed han fatg vendetga per lur camarats mazzads e dà fieu a la claustra ed a l’entir vitg. Entras il fieu e las armas dals Franzos han era 20 indigens pers lur vita. Ils Austriacs han danovamain attatgà ils Franzos e quella giada cun success. Ils 17 da matg èn els arrivads a Mustér.
La povradad a Mustér era indescrivibla. Per la populaziun na devi betg la pussaivladad da metter la racolta sut tetg. Il medem onn èn anc ina giada schuldada marschada atras Mustér. General Suwarow è vegnì sur il Pass dal Lucmagn cun 6000 umens ed ì vinavant sur il Pass da l’Alpsura.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
La legislativa ed executiva da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
L’executiva da la vischnanca da Mustér furma ina suprastanza communala cun tschintg commembers. 1973 han las votantas ed ils votants da Mustér decidì d’introducir in cussegl da vischnanca enstagl da la radunanza da vischnanca che furmava enfin là la legislativa. Il cussegl dumbrava a l’entschatta 21 cusseglier(a)s è lura vegnì redimensiunà sin 15 cusseglier(a)s. Cun Cecilia Maissen-Desax ha il cussegl da vischnanca da Mustér elegì per l’onn 2008 l'emprima dunna sco presidenta dal cussegl da vischnanca. Tar las elecziuns da las autoritads communalas il november 2008 è ella vegnida elegida en la suprastanza communala. Uschia sesa era en l'executiva per l'emprima giada ina dunna.
Il cumin da la Cadi[modifitgar | modifitgar il code]
La tschentada da cumin da la Cadi che ha gì ina tradiziun da passa 600 onns vegniva adina manada atras en il curtin da la claustra da Mustér. Il circul da la Cadi (tud. Kreis Disentis) consista ord las vischnancas da Medel, Tujetsch Sumvitg, Trun, Schlans, Breil e Mustér. La populaziun da la Cadi ha decidì a l’urna ils 24 da settember 2000 da dismetter quella veglia tradiziun. Cunquai è la tschentada da cumin dals 7 da matg 2000 era stada l’ultima tschentada. Las elecziuns dal mistral e dals deputads che represchentan la Cadi en il cussegl grond dal chantun Grischun vegnan davent da là elegids entras votaziun a l’urna.
Traffic e turissem[modifitgar | modifitgar il code]
L'avertura dal trafic[modifitgar | modifitgar il code]
A Mustér ha il Pass dal Lucmagn giugà in’impurtanta rolla. En connex cun il Pass dal Lucmagn è era la claustra da Mustér stada entretschada fermamain. Ella valeva sco la protectura dal pass. Per pudair proteger quel ha la claustra construì en il 11 e 12avel tschientaner ils ospizis da Son Gagl, Son Gions e Sontga Maria. La fin da temp medieval era il Pass dal Lucmagn era la via dals commerziants milanais. Cun la martganzia èn era malsognas ed epidemias vegnidas importadas. Quai mussan las bleras chapellas cun ils patruns baselgia Son Bastiaun, Sontg Antoni, Son Roc e Son Cristoffel che valan tuts sco protecturs da la pesta. Cun l’avertura da la Chavorgia da la Scalina (Schöllenenschlucht) ha la concurrenza tranter il Pass dal Gottard ed il Pass dal Lucmagn cumenzà. La Val d’Ursera è uschia daventada pli ritga ed è sa cumprada libra da la claustra da Mustér. 1820 èn las emprimas vias vegnidas bajegiadas. La Via Sursilvana, ch’è oz ina via da viandar, è vegnida construida l’onn 1858 enfin Mustér ed ha cuntanschì l’onn 1863 il cunfin dal chantun sin il Pass da l’Alpsura. In onn suenter cursava la charrotscha da posta federala da Cuira enfin ad Ursera (Andermatt). La construcziun da la via dal Lucmagn è stada a fin da vart grischuna l’onn 1877.
La viafier sur il pass dal Lucmagn[modifitgar | modifitgar il code]
In’ulteriura giada scriva il Pass dal Lucmagn istorgia e quai pervi d’ina viafier. L’istorgia è prest ida en emblidanza. La mitad dal 19avel tschientaner pareva la Svizra d’esser predestinada per ils pioniers da viafier. La Svizra dueva daventar in corridor tranter las naziuns d’industria Germania, Belgia, Engalterra en il nord e l'Italia en il sid. Sco emprim han ins pensà davart ina lingia sur il Pass dal Spleia u sur il Pass dal Son Bernardin. Bain spert ha dentant il Pass dal Lucmagn attratg l’attenziun. Gia ils 30 d’october 1845 – quai è gia avant che l’emprima viafier è vegnida messa en funcziun en Svizra - è vegnì fatg in contract statal cun ils chantuns da Son Gagl, Tessin e Grischun. Il chantun Tessin è dentant sa collià cun ina gruppa d’aderents dal Gottard ch’è sa furmada 1863. Intgins onns pli tard (1869) è la decisiun lura crudada en favur da la viafier dal Gottard. Cunquai n’han ins betg pli discurrì d’ina viafier sur il Pass dal Lucmagn.
Las alternativas[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter quella sconfitta cun la viafier sur il Lucmagn ha in hotelier da Tavau prendi l’iniziativa. El ha fundà la firma «Rhätische Bahn AG». Uschia è il traject da Cuira a Glion vegnì avert l’emprim da zercladur 1903. En ils onns 1910 enfin 1912 è quella lingia vegnida prolungada enfin a Mustér. Anc il medem onn han la «Brig–Furka–Disentis-Bahn (BFD)» cumenzà cun la construcziun dals binaris en direcziun d’Ursera (Andermatt). Quella lignia è vegnida averta ils 19 da zercladur 1926 e var in mais pli tard è quella stada averta enfin a Brig. Ozendi è il «Glacier-Express» in’attracziun che cursescha sin las lingias da la Viafier retica (Rhätische Bahn, RhB) e da la Viafier Matterhorn-Gottard (Matterhorn-Gotthard-Bahn, MGB).
La funtauna da son Placi[modifitgar | modifitgar il code]
Mustér era gia la fin dal 17avel tschientaner enconuschent per la ritgezza da minerals. Oravant tut la funtauna da Son Placi attirava adina l’attenziun per via da sia aua da ruina. Decan Pader Maurus Cathrin aveva laschà endrizzar in bogn e laschava purtar per quel aua or da la Val Son Placi. In’analisa da l’aua è vegnida fatga pir l’onn 1878 da professer Haniman. 1898 ha il tractament cun radium gì ina gronda impurtanza en la medischina. Uschia che la scuverta che l’aua da la funtauna da Son Placi irradiescha radium è stada da gronda impurtanza. Quella irradiaziun da radium, ch’è vegnì numnà pli tard radon, è la pli ferma en l’entira Svizra.
Chasa da cura Disentiserhof[modifitgar | modifitgar il code]
Avant ch’i ha dà ina chasa da cura a Mustér abitavan ils giasts en la claustra u en in dals ulteriurs albierts. 1872 ha la firma «Gebrüder Condrau» vegnida fundada. La firma ha bajegià il hotel Disentiserhof, ch’è vegnì avert l’emprim da fanadur 1877. L’hotel cuntegneva l’entira infrastructura per bogns da cura. 1908 è l’hotel vegnì vendì a la famiglia Tuor. Lezza ha manà l’hotel cun ils bogns enfin 1967. Lura ha ella vendì l’hotel a la societad acziunara «Disentiserhof AG». L’uniun da traffic ha laschà elavurar 1965 in project che preveseva che Mustér dueva daventar in lieu da cura. Il cussegl da vischnanca aveva decidì ils 26 d’avrigl 1970 a favur dal project. Realisà è quel dentant mai vegnì. Il “vegl” hotel Disentiserhof è vegnì siglientà 1978 dad ina truppa da l’armada. Suenter è vegnì construì là in hotel senza bogns da cura. Uschia è l’epoca da Mustér sco lieu da cura stada a fin.
Mustér - lieu da sport d'enviern[modifitgar | modifitgar il code]
Mustér ha ina lunga tradiziun sco lieu da sport d’enviern e quai er sche l’infrastructura è vegnida construida pir en ils onns 70. La fin da 19avel tschientaner ha la Gasetta Romontscha rapportà da curaschus skiunzs che vegnivan dal chantun Glaruna sur il Sandpass a Mustér. En ils onns 50 manava l’armada atras blers curs alpins a Mustér ed ha uschia mess il crap da fundament per il sport d’enviern. In club da skis è gia vegnì fundà l’onn 1906 a Mustér. 1962 è schizunt vegnì bajegià ina schanza da siglir cun skis. En ils onns 70 è quella vegnida renovada. 1984 ha quella dentant stuì far plaz ad in rempar da lavinas. La confederaziun ha surdà 1963 la concessiun per ina pendiculara. 1969 è lura la societad acziunara Bergbahnen Disentis AG vegnida fundada cun in chapital da var 4 milliuns francs. Ils 23 da december 1971 èsi lura stà uschè lunsch. La pendiculara da Mustér a Caischavedra, ils runals 1 e 2 ed l’ustaria a Caischavedra èn vegnids averts. En ils onns suenter è anc vegnì bajegià dus ulteriurs runals e l’onn 1987 ina sutgera. En ils onns 1995/1996 è vegnì prendi en funcziun las duas sutgeras che han remplazzà ils emprims dus runals (Caischavedra - Gendusas e Gendusas - Lai Alv). Davent da 2005 enfin 2007 èn la staziun da val e la staziun da muntogna vegnidas renovadas. L’atun 2007 è vegnì inaugurà ina nova pendiculara. La capacitad da quella è 90 persunas u 940 persunas per ura.
Scola[modifitgar | modifitgar il code]
Gia 1580 manava la claustra ina scola primara per la vischnanca. 1842 ha la vischnanca introducì la scola obligatorica. La scola era gratuita ed ils uffants avevan da frequentar quella davent dal 7avel enfin il 15avel onn da vita e quai durant 24 emnas per onn. 1883 ha la vischnanca bajegià ina nova scola. 20 onns suenter duvravi gia puspè dapli plaz ed uschia vegniva anc da scola en autras chasas. Ils scolasts instruivan mintgamai pliras classas en il medem mument. Il dumber da scolars è creschì vinavant ed uschia è vegnì bajegià 1952 la «scola veglia» sco quai ch’ella vegn anc numnada oz e 1980 la «scola nova»
Scola claustrala (gimnasi)[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs da la scola claustrala chatt’ins en l’otgavel tschientaner. Pervi da l’invasiun dals franzosa mancan ils documents. Enfin il 16avel tschientaner existiva ina scola latina che dumbrava 25 students. Da quai temp na manava la claustra nagin internat. Ils students avevan suttetg en il vitg. 1804 è ina nova scola vegnida averta. Quella vala sco emprima scola chantunala. Quatter onns pli tard è quella vegnida dischlocada a Cuira. Davent dal 1833 enfin 1842 è quella scola puspè vegnida manada a Mustér. Davent da 1850 enfin 1856 hai dà a Mustér ina scola episcopala. A partir da 1856 è sulettamain vegnì manà ina pitschna scola privata. Dapi 1880 maina l’abazia benedictina in gimnasi. La scola claustrala a Mustér è ina scola media privata nua ch’ins po far la matura. La scola visitan tant scolaras e scolars da la regiun sco era da l’entira svizra. Dapi 30 onns vegnan era las mattas instruidas. Betg emblidar dastg’ins l’internat.
Natira[modifitgar | modifitgar il code]
Lavinas ed auas grondas[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da Mustér è era colliada cun la forza da la natira che po destruir possess e vita. 1458 ha ina lavina destruì la baselgia da Son Placi, differents bains purils e custà la vita a 16 persunas. Las lavinas da 1899, 1907 e 1951 èn anc enconuschentas e per part en buna memoria. L’avrigl 1975 ha la lavina da la Val Son Placi destruì 15 bajetgs d’economia e 25 ha guaud. Era 1978 ha ella cuntanschi il vitg. 1984 ha la medema lavina destruì il curtin dal hotel Disentiserhof. 1944 ha la lavina da la Val Clavaniev cuntanschì l’aual d’Acletta. En la Val Clavaniev èsi vegnì construì lavineras. Giudim la Val Son Placi gist davos la baselgia da Son Placi è vegnì construì in dam. Sur la Val Son Placi è lura era vegnì installà in sistem d’alarm.
Gronds donns han era auas grondas chaschunà en ils onns 1834, 1868, 1927, 1954 e 1987.
L'orcan Vivian[modifitgar | modifitgar il code]
In eveniment da la natira ch’è anc a bleras convischinas e convischins da Mustér e conturn en buna memoria è l’orcan Vivian. L’orcan ha destruì ils 27 e 29 da favrer 1992 aifer secundas 275 ha guaud. Ils onns precedents ha la vischnanca da Mustér manà la pli gronda gestiun forestala. Ils donns èn anc oz da vesair. La vischnanca ha Mustér ha gì cletg che l’orcan n’ha betg destruì il guaud sur vischnanca. Quai è numnadamain in guaud da protecziun. Sche quel fiss betg, stuess la vischnanca far gronds sforz cun construir lavineras che protegian il vitg da lavinas.
Funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
- Disentis/Mustér - Temps vargai / Temps present (romontsch)
- Disentis/Mustér - Geschichte und Gegenwart (deutsch)


text:
Ils ultims diesch onns sajan stads difficils per ils emploiads, di il president da l'Uniun sindicala svizra (SGB), Paul Rechsteiner. Las cundiziuns da lavur sajan vegnidas pli diras, il squitsch sin ils lavurers pli gronds. E quai squitsch cuntinueschi, malgrà che l'economia svizra creschi puspè. Las pajas hajan els pudì tegnair.
Emploiads duain pudair profitar dal bun svilup economic
Tar las branschas senza contract collectiv hajan els dentant vis ch’ils emploiads han ils ultims tschintg onns lavurà en media ina mes'emna dapli per onn. Quai sajan svilups malsegirs. Per Rechsteiner è perquai cler ch'era ils emploiads ston ussa pudair profitar dal bun svilup da l'economia. Quai cun pajas pli autas, ni era cun puspè reducir il temp da lavur ni far dapli vacanzas.
AVS duai cumpensar sperditas
In auter accent vulan ils sindicats metter tar las cassas da pensiun. Qua mussia la statistica ch'il chapital da renta dals emploiads vegni adina pli e pli pitschens, quai per exempel pervia da la reducziun da la tariffa da conversiun.
Ina refurma dal sistem da prevenziun che sto vegnir realisada suenter che la davosa ha fatg naufragi sto cumpensar quellas reducziuns. E quai va la fin finala puspè mo via l’AVS
Madame Égalité
Cumbatter vul l'Uniun sindicala svizra era l'inegualitad tranter um e dunna. Malgrà che la Constituziun pretendia quai, saja anc adina uschia ch'ina dunna gudogna per la medema lavur pli pauc ch'in um. Qua stoppia ussa schabegiar insatge, pretenda Rechsteiner. «I na po betg esser che la Svizra è sco tar il dretg da votar da las dunnas era tar l’egualitad da paja il Gion davos da l’Europa.» Ed el propona da stgaffir sco tar la surveglianza dals pretschs ina persuna responsabla. Pia analog al «Monsieur Prix» ina «Madame Égalité». Mo uschia possia vegnir garantì ch'il principi «medema paja per la medema lavur» vegni era respectà.
RR actualitad 12:00


text:
Abresé. La mòrt a l’é ‘d sòlit un soget ch’i voloma pa pensèje tròp përchè ch’i n’oma tëmma. Tutun, quand ch’i la vardoma da la mira biblica, i comprendoma coma la speransa cristian-a a na sia l’ùnica surtìa. Tre sòrt ëd mòrt che ‘l Salvator Gesù Crist a l’ha fane front con bon ésit. A l’ha falo për noi.Ëd sòlit la mòrt an fà tëmma, ma an diso ch’i l’oma da acetela përchè ch’a l’é ‘n fàit dla natura e ch’i l’oma da butesse ‘l cheur an pas e trovene ‘n motiv për considerela na ròba bon-a. An efet, ancheuj, për quaidun, la mòrt a l’é fin-a, an certe situassion, quaicòsa da avèjne d’anvìa përchè an darìa d’arlass. La vita an ësto mond a l’é considerà ‘l tut ch’i l’oma e an diso ch’i l’oma da fene ‘l mej ch’i podoma. Cola-lì, contut, a l’é la prospetiva dë sto mond. A corespond-la a la vrità? Nò, la prospetiva dla fej cristian-a biblica a dis pitòst che la prospetiva dël mond a l’é n’angann motobin arzigos.
Scond la Bibia, an efet, i l’oma tëmma dla mòrt përché, al contrari ‘d lòn ch’an fan chërde, la mòrt l’é nen quaicòsa ‘d natural. Nosgnor a l’ha fàit la creatura uman-a a soa imàgine e smijansa e a l’ha daje n’ànima ch’a meuir nen. Le creature uman-e a l’han l’aspirassion a vive për sèmper, ma la mòrt a fà terminé ‘d brut nòstra esistensa fìsica. Ël Salm 6 as lamenta con ëste paròle: “An tra ij mòrt a-i é gnun ch’at arcòrda. Chi podrìa mai laudete ant la tèra dij mòrt?”. Pì ‘d lòn, la Bibia a mostra che la mòrt a men-a a na separassion ch’a l’é nen natural an tra l’ànima e ‘l còrp. Lë scritor dël Coèlet a fa na descrission ëd lòn ch’a càpita quand ch’i meuiroma: “Antlora la póer a tornërà a la tèra, com a l’era anans, e lë spirit a tornërà a Nosgnor ch’a l’ha dalo” (Coèlet 12:7). A l’é peui vera ch’i l’oma tëmma dla mòrt përchè, a nòstra cossiensa, la mòrt a parla dël Giudissi ch’i l’oma da passeje e che gnun a podrà schivié. Lë scritor dla litra a j’ebreo a dis: “A j'uman a toca 'd meuire na vòta sola, e apress la mòrt a l'han da passé pr' ël giudissi” (Ebreo 9:27).
Dzortut, la Bibia a mostra che la mòrt a l’é ‘n castigh për motiv dël pëccà. Pàul a dis an Roman 5:12: “Ël pecà a l’é intrà ant ël mond për un sol òm, Adam, e da col pecà a l’é vnuje la mòrt, ch’a l’é peui spantiasse a tùit j’uman, përchè tuti a l’han pecà con chiel”. Quand Nosgnor a l’ha creà Adam, a l’avìa fàit con chiel un pat. Ës pat a butava a la preuva l’amor e l’ubidiensa d’Adam ant la proibission ëd mangé ‘l frut dl’erbo dla conossènsa dël bin e dël mal. Le conseguense dla trasgression ëd col comand a l’ero ‘dcò bin ciàire: “coma ch’ it na mange, bin sicur it meuireras” (Génesi 2:17). Adam e Eva, contut a l’han nen ëscotà Nosgnor; a son arvirassje e a l’han mangià ‘d col frut. An col moment-lì a l’han comensà a meuire, e tuti coj ch’a son dla sëppa ‘d lor, për generassion ordinària, a patisso ‘dcò l’istessa pen-a.
Lòn ch’a l’é, antlora la mòrt? La Bibia a deuvra ‘s tèrmin an manere diverse. Ël Catechìsm Ëscursà ‘d Westminster a definiss la mòrt ant la question 19:
“Cola ch’a l’é la misèria ‘d cola condission ch’a l’é cascaje l’òm? Tuta l’umanità, për motiv ëd soa croa, a l’ha përdù la comunion ch’a l’avìa con Nosgnor, a l’é sogetà a Soa ira e maledission e a l’é rendusse meritèivol për sèmper ëd tute le miserie’d costa vita, a la mòrt medésima e al castigh dl’infern”.
An ësto somari dle miserie ch’a calo dal pëccà, i trovoma le tre sòrt ëd mòrt mensionà da la Scritura: la mòrt ëspiritual, la mòrt fìsica e la mòrt giudissiaria.
An prim leu, Adam a l’é mòrt da la mira spiritual. Adam a l’é mort ant lë spirit, e tuti coj ch’a na son ij dissendent naturaj për generassion ordinaria, a patisso dl’istessa mòrt. Ël Catechìsim as arferiss a costa mòrt coma: “a l’ha përdù la comunion ch’a l’avìa con Nosgnor”. Mosè a pitura na figura dë st’alienassion-si an Génesi 3:8-10, andova ch’a dis che ij nostri Grand Antich a son ëstermasse da Nosgnor. Pàul a fà d’armarche an sla realità ‘d còsta perdita quand ch’a dis ai cristian d’Éfeso: “Ant coj dì là i vivìe separà dal Crist. I j'ere fòra dai privilegi dla sitadinansa dël pòpol d'Israel e i conossìe nen le promësse dl'Aleansa che Nosgnor a l'ha fàit con lor. I vivìe ant cost mond sensa Dé e sensa speransa” (Efesin 2:12).
La mòrt ëspiritual a l’é na spiegassion dla corussion dla natura uman-a e dla pèrdita ‘d soa conossensa përfeta, giustissia, e santità. Tuti nojàutri i soma nassù ant la servitù e corussion dël pëccà. A n’arzulta che nojàutri i podrìo disse “ij mòrt ch’a vivo”. Pàul a fà la descrission ëd nojàutri quand ch’a dis: “Tuti nojàutri na vòlta i vivìo 'dcò parèj: i seguitavo mach j'anvìe passionaj e j'inclinassion ëd nòstra natura 'd pecator. I j'ero 'd natura l'oget ëd l'ira 'd Nosgnor, tanme tuti j'àutri” (Efesin 2:3). A l’é për motiv ëd costa corussion, ch’i soma ‘d bòrgno da la mira spiritual e ch’i comprendoma nen l’Evangeli an manera ch’an salverìa (1 Corint 2:14; Gioann 3:3); ch’i l’oma Nosgnor an ghignon (Roman 8:6-7); ch’i l’oma gnun-a veuja ‘d dì che ‘d sì a Nosgnor con pentiment e fej, e i soma gnanca bon a felo (Roman 8:8; Gioann 5:40).
L’afrosa realità dla mòrt ëspiritual a l’é compendià ant ël Catechìsim Ëscursà parèj: “An còs consist-la la condission ëd pëccà anté che l’òm a l’é cascaje? La condission ëd pëccà che l’òm a l’é cascaje a consist ant la colpa dël prim pëccà d’Adam, ël manch dla giustissia originària, e la corussion ëd soa natura antrega. Sossì a l’é ciamà ‘d sòlit ël Pëccà dl’Origin; e a va ansema a tute le trasgression fative ch’a seurto da col-lì” (Question 18).
La separassion da Nosgnor a men-a ‘dcò a ‘n dëschilibri e n’alienassion da j’àutri. Nosgnor a l’avìa creane për esse an comunion con Chiel. Sensa costa relassion, i soma coma dësblà an nojàutri. Ël fàit dla mòrt ëspiritual a l’é la ciav për comprende ‘l gran bolversament psicològich e emossional ch’a crussia csì tanta gent. Costa separassion a càusa ‘dcò nòstra alienassion da j’àutri. Armarché coma, apress ël pëccà, Adam a sercava nen mach ëd stërmesse da Nosgnor, ma ‘dcò a -j dava la colpa a Eva për ël problema ch’a l’avìa chiel: "La fomna ch'it l'has dame, chila a l'ha dame 'l frut ëd col erbo e mi i l'hai mangiane" (Génesi 3:12). A càusa dël pëccà, coj che Nosgnor a l’avia creà për esse “na sola carn” a son alienasse, dividusse, l’un da l’àutra.
Ancora pì ‘d lòn, Giaco an dis che le guere a seurto da nòstra natura ‘d pëccà e da anvìe grame: “Da 'ndoa ch'a ven-o ij ciacòt e le polémiche ch'a-i son an tra 'd vojàutri? L'é-lo nen da j'anvìe grame ch'a combato ant ij mèmber ëd vòst corp? I veule lòn ch'i l'eve nen e, pur d'otnilo, i feve d'antrigh e i rive fin-a a massé. I seve invidios ëd lòn che d'àutri a l'han, ma a peude nen otnilo: parèj i combate e feve la guèra për portejlo vìa. I l'eve nen lòn ch'i veule përchè ch'i ciame nen” (4:1-2).
La mòrt ëspiritual a l’é la rèis, la càusa dla sconda conseguenza dla Croa, la mòrt fìsica. Sàtana a l’avìa dit a Adam e Eva: “A l’é nen vera ch’i meuirereve” apress d’avèj mangià dël frut proibì. É-lo ch’a l’avìa rason? Nò. Nosgnor, an soa misericòrdia a l’ha nen colpì a mòrt Adam e Eva an sl’istant, ma lor a l’han comensà a meuire. Ël process dël decadiment dël còrp a l’é comensà an sl’àtim ëd soa arvira.
Nosgnor a l’ha fortì a Adam: “Per ch'it l'has ëscotà toa fomna e 't l'has mangià 'l frut dl'erbo ch'i l'avìa comandate 'd nen mangene, për càusa toa la tèra a sarà sogetà a na maledission; ti 't na mangeras ij frut con motobin ëd pen-a tùit ij dì 'd toa vita. At porterà dë spin-e e ‘d ronze, e ti't mangëras ël forment dij camp. Con ël sudor dla front it mangëras tò pan fin-a a tant ch' it artornëras ant la tèra d'anté ch'it ses stàit ciapà, dàit che ti't ses póer e ti 't artornëras ant la póer" (Génesi 3:17-18).
Nosgnor a rend na ciàira testimoniansa dla realità dla mòrt an Génesi 5. Lì Mosè a anregistra l’afrosa realità dla mòrt fìsica con l’arpetission nojsa “...e peui a l’é mòrt” Gen. 5:5, 8, 11, 14, 17, 20, 27, 31). Ël Salmista a rend testimoniansa greva dla realità dla mòrt fìsica ant ël Salm 49:12-13: “Le tombe a saran soa ca për sèmper. A peudrà bin deje sò nòm a soe proprietà, ma soa fama a durerà bin pòch. A meuirerà, pròpi tanme le bestie”.
Pì ‘d lòn, la mòrt fìsica as dà a conòsse ant lòn che ‘l Catechìsim Ëscursà a ciama “le miserie dë sta vita”. Nosgnor a mension-a bin d’àutri sagrin ch’a-j càpiteran a la gent e al rest dla creassion. Ste miserie a comprendo: ij dolor ëd la grossessa; la stufìa e maledission dël travaj, e la corussion dël mond fìsich (Génesi 3:16-19). Nosgnor a fortiss a Adam: “për càusa toa la tèra a sarà sogetà a na maledission” (Génesi 3:17). An sossì Pàul a armarca: “La creassion a l'é stàita sugetà a la futilità, nen ëd soa volontà, ma a càusa 'd Nosgnor ch'a l'ha sugetajla” (Roman 8:20). Ëd taramòt, d’inondassion, dj’orissi, e la mòrt violenta dle bestie a son dj’esempi dla maledission fìsica an sla creassion.
Ël ters géner ëd mòrt a l’é la mòrt giudissiària. Coma ‘d pecator colpèivol (i soma colpèivol dël prim pëccà d’Adam e ‘d tuti ij nòstri pëccà përsonaj) i meritoma ‘l castigh ch’a l’é stàit stabilì për ël pëccà. Nòstra colpa an rend soget a la giusta ira e maledission ëd Nosgnor. Pàul a parla ‘d nostra colpevolëssa quand ch’a dis: “I j'ero 'd natura l'oget ëd l'ira 'd Nosgnor” (Efesin 2:3), o “fieuj d’ira”. L’apòstol Gioann a dis che tuti coj ch’a chërdo nen an Christ a resto soget a na condan-a (Gioann 3:18) e “Coj ch'a chërdo ant ël Fieul a l'han vita eterna, contut, coj ch'a j'ubidisso nen al Fieul a vëdran nen la vita ma l’ira 'd Nosgnor a-j sta adòss" (Gioann 3:36). Pàul an fà tuti n’acùsa quand ch’a dis: “...përchè tùit a l'han pecà e a son pì nen an condission ëd podèj conformesse ai glorios criteri 'd giustissia stabilì da Nosgnor” (Roman 3:23). Nòstra colpa an rende soget ai giudissi ‘d Nosgnor an ësta vita. Për tute le Scriture e ant la stòria, Nosgnor a l’ha manifestà ij sò giudissi contra dij pecator. Consideré la dëstrussion dël mond ai dì ‘d Noè, la dëstrussion ëd Sòdoma e Gomòrra, la dëstrussion dj’abitant ëd Canaan; l’anunsi che ij profeta a fan d’un giudissi temporal an sle nassion.
A l’é da comprendse naturalment l’at ùltim ëd mòrt giudissiaria che Nosgnor a ciama “la sconda mòrt” in Revelassion 20: “Peui i l’hai vëddù un gran tròno bianch, e un ch’a l’era astà ansima. Dëdnans a chiel la tèra e ‘l cél a son scapane, e a son pì nen fase vëdde, ma a l’han pì nen trovà ‘n leugh da stërmesse. I l’hai vëddù ij mòrt, grand e pcit, a sté dëdnans a Nosgnor, e a son deurbisse ij liber, comprèis ël Liber dla Vita; e ij mòrt a son ëstàit giudicà conform a lòn ch’a l’era scrit ant ij liber, second soe euvre ‘d lor. Ël mar a l’ha restituì ij mòrt ch’a tnisìa an chiel, e la mòrt e l’infern a l’han restituì ij mòrt ch’a l’avìo; e a l’é fasse ‘l giudissii ëd ciaschëdun conform soe euvre ‘d lor. E la mòrt e l’infern a son ëstàit campà ant na tampa ‘d feu: ch’a l’é la sconda mort. E chi ch’a l’é nen trovasse scrit ant ël lìber dla vita, a l’é stàit campà ant la tampa ‘d feu” (20:11-15).
Costi vers a fal la descrission dël Giudissi Final e dla realità dl’Infern. L’Infern a l’é ‘l leugh anté che Nosgnor, për l’eternità, a puniss tuti coj ch’a l’ha nen aplicaje la grassia dla redension an Crist. La Bibia a deuvra vèire nòm divers për descrive l’afror dla dannassion eterna: “ël lagh ëd feu ch'a brusa 'd sorfo” (Revelassion 19:20), “ël castigh dël feugh etern” (Giuda 7), “lë scur dël top për sèmper” (Giuda 13), “ël torment dël leugh dij mòrt” (Luca 16:23); “la përdission eterna, campà fòra da la presensa ‘d Nosgnor e da soa gloriosa majestà” (2 Tessalonian 1;23), “fòra ant ël top, anté ch'a-i sarà da pioré e d'argrigné ij dent” (Maté 22:13). Tut ël pèis dla giustissia ‘d Nosgnor a anzulta bin quand ch’is rendoma cont che coste sì a son motobin ëd pì che ‘d figure, d’anlustrassion, ma na realità ch’a l’é bin pes che cola-lì.
La Bibia, antlora, a l’é bin onesta e completa quand ch’a fà la descrission dla mòrt. A l’é nen che tut a-i sìa arvelà, ma lòn ch’a l’é arvelà a l’é bin ciàir, e pròpi nen csì stërmà coma che nòstra coltura agnostica a vorìa ch’i pensèisso.
Arlegromse che ‘l Salvator Gesù Crist a l’ha afrontà tuti j’oror dla mòrt përchè ch’i na fusso liberà. A l’é për costa radon ch’i l’oma da fidessje e andeje dapress!


text:
Oran
Oran (inscì anca in frances; وهران/Wahran in arab; Orano in italian; Orán in spagnoeu; Orã in portoghes; Orà in catalan) a l'è ona città de l'Algeria settentrional. L'è situada in sù la còsta del Mar Mediterrani.
L'è voeuna di città pussee grand e important del Paes, e al dì d'incoeu la cunta 645.800 abitant. L'è l capploeugh de la provincia omònima e l'è anca sede de ona diòcesi.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ricerch archeològigh hann mostraa che Oran l'è nassuda 'me città araba intorna al X secol. L'è subit diventada ona città-mercaa, on pont de traffigh tra el Mediterrani e 'l desert o tra la Spagna e l'Orient.
In del 1509 Oran l'è stada conquistada di Spagnoeu del general Francisco Jiménez Cisneros: e sòtta la dominazion spagnoeula l'è restada fina al 1708, quand che hinn rivaa i Turch. I Spagnoeu hinn tornaa in del 1732. In del 1790 però a gh'è staa on terremòtt violent, e la coròna spagnoeula, che la gh'aveva minga né voeuja né danee de spend per riparà i dann, l'ha venduu Oran ai Turch. I Ottoman hann lassaa andà in ruvina la città.
In del 1831 hinn rivaa i Frances, che l'hann fada vegnì ona città molto importanta. Quest l'ha faa sì che in del cors del Vòttcent Oran la fudess la città maghrebina con pussee abitant europee (frances, spagnoeu, giudee, italian).
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è finida in de la ministrazion del governo de Vichy. I Leaa hann cercaa giamò del 1940 de liberàlla, ma i Frances collaborazionista hann preferii vedè andà a fond la pròppia flòtta puttòst che consegnàlla ai ingles. A bon cunt l'è stada liberada in del 1942 e dòpo la guerra l'è tornada con tutt el rest de l'Algeria in man ai Frances.
In de la guerra d'Algeria, Oran l'è stada vun di centri de la lòtta antifrancesa. A partì del 1962 la fa part de l'Algeria.
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El romanz La Peste de l'Albert Camus l'è ambientaa pròppi a Oran, che 'l scrittor (on pied-noir) conosseva molto ben: chì l'aveva vivuu per on poo de temp e chì l'era nassuda la soa miee.


text:
Tumasch Planta è fitg cuntent cun questa decisiun dal tribunal chantunal. Ses arguments na sajan enfin ussa betg vegnids valitads avunda. Ussa haja el speranza che la procura publica valiteschia era sias argumentaziuns.
Hanimann n'ha betg fatg recurs cunter decisiun
Il veterinari chantunal Rolf Hanimann n'ha betg fatg recurs cunter la decisiun dal tribunal chantunal; quai ha el confermà a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Tenor el saja quai en urden dad ussa cumplettar la procedura cun ulteriurs fatgs. Quai saja era en il senn da la decisiun dal Tribunal federal da l'onn passà.
Avant 6 onns aveva il veterinari chantunal virolà per sforz las nursas da Planta cunter la malsogna da la lieunga blaua. Sinaquai aveva Planta inoltrà plant pervi da maldiever d'uffizi, maltractament d'animals e falsificaziun da documents.
RR novitads 12:00


text:
Under 9
N sada ai 3 de fauré ą l HC Gherdėina metł a jģ n turnoi U9 tl stadio Pranives de Sėlva. L fova coche for da jughé trėi partides y da fé parcour, che fej pert de chėsta fasa de ėuta dl campiunat. La scuadres che ą fat pea ie l SV Vinschgau, l HC Toblach, l HC Alta Badia y l HC Gherdėina. Scumencią ą l Gherdėina cun l parcour y riesc do la partida cun lAlta Badia. Do na pitla pausa ąi pona jugą cun l HC Toblach y lultima cun l SV Vinschgau. I mutons ą jugą scialdi bėn a pensé che i fova mé de puec, davia che n valgun jugadėures manciova. Pra l'ultima partida ąi mo lascią ora duta la forzes y la ueia che i ą a fé chėsc bel sport, vencian chėsta partida. L ie inņ stat n turnoi scialdi garatą y ulon rengraziė duc chėi che ą judą ntėurite.
U13 Gherdėina - Fassa 5:17 (1:5, 2:7, 2:5)
La scuadra dla U13 ą jugą n sada ai 3 de fauré n cėsa contra l Fascia. La partida ą scumencią bėn y i mutons ą desmustrą n gran mpėni. Ma l Fascia ova doi jugadėures scialdi stersc y nce granc y nosc pecs se fajova bėndebņ ert a i fermé. L prim tėmp ie jit ora 1:5. Tl segondo tėmp ova i jugadėures dl Gherdėina pona massa respet da chisc doi boni, che fova nce tresora sun dlacia. L Gherdėina se ą purvą nce tl terzo tėmp che ie jit ora per 2:5. I nosc ą jugą bėn, ma lautra scuadra fova plu sterscia y l ne nie stat nia da n fé. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Julian Kostner, Matthias Perathoner, Maximilian Moroder, Marcel Comploi y Nicolas Andriolo.
U15 Gherdėina - Val de Flėm 9:3 (2:1, 3:2, 4:0)
N dumėnia ai 4 de fauré ą la U15 jugą n cėsa contra l Fiemme. L Gherdėina ne ą nia scumencią bėn se giapan bel riesc do 2 menuc n gol. Ma da dedņ ąi jugą drėt bel deberieda y ą fat na bona partida, vencian cun merit per 9:3. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (4), Leo Rabanser (2), Andrej Kostner, Ben Linder y Tommy Delucca.
U17 Gherdėina - Kaltern 7:1 (2:1, 2:0, 3:0)
Partida scialdi bona da pert dla scuadra dla U17 n sada ai 3 de fauré. L Gherdėina ą drucą ite l averser te si chert tan che ntan duta la partida, vencian saurģ per 7:1. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Tobias Moroder (2), Lucas Glück, Tobias Fill, Leo Messner, Giordan Insam y Gabriel Stenico.
U19 Torino - Gherdėina 1:9 (0:2, 0:3, 1:4)
Vencił saurģ ą nce la U19 n dumėnia ai 4 de fauré a Torino. Nce sce n valgun jugadėures fova dessegur mo stanc da n sada, davia che i ie ruvei de reviers tert da Feldkirch cun la prima scuadra, fņvel na partida saurida contra n averser dėibl. N ą for jugą cun cater linies y vencił sėch per 9:1. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Damian Bergmeister (3), Diego Glück y Andreas Vinatzer (2), Bean Schmalzl y Tobias Moroder.
La proscima partides di jėuni n cėsa: N sada ai 10 de fauré dala 12.00 fajerą la U13 contra l Toblach y n dumėnia ai 11 de fauré dala 17.30 jugherą la U19 contra l Eppan.