text:
Dialett valtelin
El valtelin (o valtolin) l'è on dialett ocidental del Lombard.
Difusion e variantModifega
El dialett valtelin l'è parlaa in Provincia de Sondri, in de la bassa e media Valtelina, pu o manch in del territori che 'l va de Morbegn (a ovest) a Tiran (a est): a partì de Grosott in su i dialett se vesinen al modell lombard alpin: poeudom dì che i dialett de Grosott, Gros e Sondel hinn de transizion tra i dò arei dialettai.
Quella division la respetta anca la veggia sudivision politega de la Valtelina in trii terzee (Morbegn, Sondri e Tiran), pu la contea de Bormi.
I dialett de la bassa vall (e soratutt el morbegnasch) hinn putost influenzaa del modell lombard ocidental "modern" e "milanes", intant che pussee che se va dent a la vall, pussee troeuvom caratteristegh "conservativ".
Dent al grupp dialettal valtelin a troeuvom anca el dialett pos'ciavin, parlaa in di comun de Brus e Pos'ciav, in del Canton Grison. Quell chì el gh'ha ona posizzion particolar per via di sò caratter arcaegh.
On'altra distinzion che se pò fà l'è quella tra dialett de la sponda destra de l'Adda (versant retegh) e dialett de la sponda de mancina (versant orobergh): i segond se vesinen ben pussee al modell lombard oriental.
El dialett de la città de Sondri, al contrari de quell de alter capploeugh de provincia, l'è minga riessii a deventà el modell lenguistegh per tutta la vall.
FonetegaModifega
MorfologiaModifega
L'articolModifega
- Determinativ:
- Indeterminativ:
- en, 'na
I sostantivModifega
La formazzion del pluralModifega
I verbModifega
La coniugazzion di verbi la gh'ha di caratteristegh che metten insemma el valtelin cont el bergamasch:
- La I prima persona plural la ghe va dree a la costruzzion HOMO CANTAT, e donca l'è l'istessa de la III persona singolar:
- mil. cantom, valt. en canta.
- La III persona plural l'è l'istessa de la III persona plural:
- mil. canten, valt. i canta
I verb (dialett sondrasch)Modifega
Verb vessModifega
- Indicativ present: mì sò, tì te seet, lu l'è, nun en s'è, viotri sii, lor i è.
- Indicativ imperfett: mì seri, tì te seret, lu l'era, nun en s'era, viotri serov, lor i era.
- Indicativ futur: mì saroo, tì te sareet, lu el sarà, nun en sarà, viotri sarii, lor i sarà.
- Congiuntiv present: che mì sies, che tì te sies, che lu el sies, che nun en sies, che viotri siov, che lor i sies.
- Congiuntiv imperfett: che mì fudess, che tì te fudesset, che lu el fudess, che nun en fudess, che viotri füdessov, che lor i füdess.
- Condizzional present: che mì saressi, che tì te saresset, che lu el saress, che nun en saress, che viotri saressov, che lor i saress.
- Infinii present: vess/ess.
- Participi passaa: stacc.
Verb avègghModifega
- Indicativ present: mì gh'hoo, tì te gh'eet, lu el gh'ha, nun en gh'ha, viotri gh'hii, lor i gh'ha.
- Indicativ imperfett: mì gh'eri, tì te gh'eret, lu el gh'era, nun en gh'era, viotri gh'erov, lor i gh'era.
- Indicativ futur: mì gh'aroo, tì te gh'areet, lu el gh'arà, nun en gh'arà, viotri gh'arii, lor i gh'arà.
- Congiuntiv present: che mì gh'abi, che tì te gh'abiet, che lu el gh'abia, che nun en gh'abia, che viotri gh'abiov, che lor i gh'abia.
- Congiuntiv imperfett: che mì gh'avaressi, che tì te gh'avaresset, che lu el gh'avaress, che nün en gh'avaress, che viotri gh'avaressov, che lor i gh'avaress.
- Condizzional present: mì gh'aressi, tì te gh'aresset, lu el gh'aress, nun en gh'aress, viotri gh'aressov, lor i gh'aress.
- Infinii present: avèggh.
- Participi passaa: avud.
I cuniugazzionModifega
- Indicativ present: mì vardi, tì te vardet, lu el varda, nün en varda, viotri vardii, lor i varda.
- Indicativ imperfett: mì vardavi, tì te vardavet, lu el vardava, nun en vardava, viotri vardavov, lor i vardava.
- Indicativ futur: mì vardaroo, tì te vardareet, lu el vardarà, nun en vardarà, viotri vardarii, lor i vardarà.
- Congiuntiv present: che mì vardi, che tì te vardet, che lu el varda, che nun en varda, che viotri vardii, che lor i varda.
- Congiuntiv imperfett: che mì vardassi, che tì te vardasset, che lu el vardass, che nun en vardass, che viotri vardassov, che lor i vardass.
- Condizzional present: mì vardaressi, tì te vardaresset, lu el vardaress, nun en vardaress, viotri vardaressov, lor i vardaress.
- Infinii present: vardà.
- Participi passaa: vardad.
II cuniugazzionModifega
- Indicativ present: mì vedi, tì te vedet, lu el ved, nun en ved, viotri vedii, lor i ved.
- Indicativ imperfett: mì vedevi, tì te vedevet, lu el vedeva, nun en vedeva, viotri vedevov, lor i vedeva.
- Indicativ futur: mì vederoo, tì te vedereet, lu el vederà, nun en vederà, viotri vederii, lor i vederà.
- Congiuntiv present: che mì vedi, che tì te vedet, che lu el ved, che nun en ved, che viotri vedii, che lor i ved.
- Congiuntiv imperfett: che mì vedessi, che tì te vedesset, che lu el vedess, che nun en vedess, che viotri vedessov, che lor i vedess.
- Condizzional present: mì vederessi, tì te vederesset, lu el vederess, nun en vederess, viotri vederessov, lor i vederess.
- Infinii present: vedé.
- Participi passaa: vedüd.
III cuniugazzionModifega
- Indicativ present: mì scrivi, tì te scrivet, lu el scriv, nun en scriv, viotri scrivii, lor i scriv.
- Indicativ imperfett: mì scrivevi, tì te scrivevet, lu el scriveva, nun en scriveva, viotri scrivevov, lor i scriveva.
- Indicativ futur: mì scriveroo, tì te scrivereet, lu el scriverà, nun en scriverà, viotri scriverii, lor i scriverà.
- Congiuntiv present: che mì scrivi, che tì te scrivet, che lu el scriv, che nun en scriv, che viotri scrivii, che lor i scriv.
- Congiuntiv imperfett: che mì scrivessi, che tì te scrivesset, che lu el scrivess, che nun en scrivess, che viotri scrivessov, che lor i scrivess.
- Condizzional present: mì scriveressi, tì te scriveresset, lu el scriveress, che nun en scriveress, che viotri scriveressov, che lor i scriveress.
- Infinii present: scriv.
- Participi passaa: scrivüd.
IV cuniugazzionModifega
- Indicativ present: mì senti, tì te sentet, lu el sent, nun en sent, viotri sentii, lor i sent.
- Indicativ imperfett: mì sentivi, tì te sentivet, lu el sentiva, nun en sentiva, viotri sentivov, lor i sentiva.
- Indicativ futur: mì sentiroo, tì te sentireet, lu el sentirà, nun en sentirà, viotri sentiree, lor i sentirà.
- Congiuntiv present: che mì senti, che tì te sentet, che lu el senta, che nun en senta, che viotri sentii, che lor i senta.
- Congiuntiv imperfett: che mì sentissi, che tì te sentisset, che lu el sentiss, che nun en sentiss, che viotri sentissov, che lor i sentiss.
- Condizzional present: mì sentiressi, tì te sentiresset, lu el sentiress, nun en sentiress, viotri sentiressov, lor i sentiress.
- Infinii present: sentì.
- Participi passaa: sentid.
El lesseghModifega
El lessegh de bas l'è quell in comun cont i alter parlà lombard. A segonda de la zona, el pò vesinass pussee a quell lombard ocidental o oriental: la zona de Tiran e la Briga la gh'ha di comunanz bei fort cont i dialett de la Val Camonega (per esempi Corten). Manchen minga prestet todesch (per via de la dominazzion grisona, durada fina al 1797), frances e paroll in comun cont el romancc, che l'è parlaa al de là di montagn.
Un esempi: gramatiga del dialet de TalamonaModifega
ArticulModifega
- Determinativ
- Mas'c: ul/l' ; i
- Donn: la/l' ; el/gl'
- Indeterminativ
- Mas'c: un
- Donn: uno/'na
El nomModifega
I nom trunch al plüral resten invariaa:
- Ul pum => i pum
- Ul cà => i cà
- Ul butun => i butun
- Ul biss => i biss
Un'eceziun impurtanta l'è quela de la parola um (ciuè "om"), che a plüral el diventa umegn.
Al cuntrari de l'Insübrigh central, i nom feminil finissen despess in o (cul plüral in i).
- La vaco: la vaca
- El vachi: i vach
Anca chì però a gh'è di eceziun:
- La femno: la dona
- El femen: i donn
I nom che finissen in al, öl ed el al plüral vegnen ai, öi ed ei.
I nom che finissen in et al plüral vegnen ecc.
- Ul bachet => i bachecc
I nom che finissen in en al plüral vegnen egn
- Ul coren => i coregn
L'alteraziun del nomModifega
- Cressitiv:
- Un libru => un librun
- Una femno => un femnun
- Sminüitiv
- Un lecc => un lecin
- Una tuso => una tusino
- Pegiurativ
- Un um => un umasc
- Una femno => una femnascio
I agetivModifega
I gradi de l'agetivModifega
- Cumparativ de magiuranza: La mio stala l'è püssee granda che la tua
- Cumparativ de minuranza: Ul mè cà l'è mingo vecc cumè ul tó
- Cumparativ de iguajanza: Mì sù fort cumè/'me tì
- Süperlativ:
- Relativ: l'è ul püssee bel dul mund
- Assulüü: el se furma in tri möd:
- Cunt el süfiss issem/issemo (rar): belissem/belissemo
- Cunt el süfiss entu/ento: bunentu
- Cun l'espressiun da mat: l'è bun da mat
PussessivModifega
SingularModifega
PlüralModifega
DemustrativModifega
NümeraiModifega
- Ügn
- Düü
- Tre
- Quatru
- Cinch
- Ses
- Set
- Vuot
- Növ
- Des
I averbiModifega
De löghModifega
- Denanz/davanti: denanz
- Dedent: denter
- Dedree/despus: indree
- Induè: induve
- Deföö: föra
- Gliò: lì/là
- Chilò/chilonscì: chì/chichinscì
- Luntà: luntan
- Apröv: apröv
De tempModifega
- Adess: adess
- Gliuro: alura
- Amò: anmò
- Dumà: duman
- Pusdumà: pusduman
- Giamò: giamò
I prunomModifega
Prunom persunaiModifega
- Mì
- Tì
- Lü
- Nün
- Votri
- Lur
Cumpagn del rest di dialet lumbard, anca el Talamunes el gh'ha di prunom rafurzativ denanz ai verb:
- Mì disi
- Tì tu diset
- Lü 'l dis
- Nün un dis
- Votri disev
- Lur glia dis
Esempi de lenguaModifega
I mes de l'an in püssee d'un dialetModifega
La parabula del Fiö Trasun in d'una quai variant del Votcent e del dì d'incöModifega
Dialet de TejModifega
Un om el gh'ha 'vüt dü s'ciet.
El piü piscen el gh'ha dicc al pà: "Pà, dem el cò de la roba che 'm tuca!" e 'l gh'ha spartit la roba.
E miga dopu tancc dì, ramat scià tüt, el s'ciet piü piscen l'è fügit ni paes luntà, e gliò l'ha majat el facc sò cul viv a l'ingranda, e da pursciel.
E dopu che l'ha majat tüt, l'è vegnit 'na gran puverigia in quii sit, e a lü l'ha cumensàt a vegnìgh besogn.
E l'è fügit e andat da ün de quel paes: e lü el l'ha mandat a pastürà i ciun.
E 'l ghe vegniva voja de empienì el sò ventru di giand, che mangiava i purscei, e nessün ghe 'n dava.
Turnat in sentina, el diseva: "Quancc famej che vanza pà en cà del mè pà, e mì chilò lüsissi de fam!
Em tuleroo fö di pee, endaroo dal mè pà e ghe diseroo: "Pà, hoo stravargat ai vü dicc, e a quii del ciel
già sun 'ca degn d'ess ciamat tò fiöl; fam biscì cume un di tò famej".
E levat sü el s'è inviat del sò pà. De che l'era amò luntà, el sò pà el l'ha vedüt e 'l s'è tracc a cumpassiun e, andacc incuntra a petecala l'è travacat sür el sò col e l'ha sbaiüsciat sü de basin.
E 'l fiöl el gh'ha dicc a lü: "Hoo stravargat ai vü dicc, e a quii del ciel; gh'hoo gnà lüssüria d'ess ciamat tò fiöl".
El pà el gh'ha pò dicc ai sò famej: "Purtee scià sübet i strasc piü bei e vestìl sü, e metìgh dent l'anel ni sò dii, e i sciavat sü in di sò pee!
E menee scià un vedel peciard e cupél, e m'el majerà, e fomen 'na piena!
Che 'stu mè fiöl el tegneven mort e l'è resüscitat; l'era perdüt e l'hoo truvat".
El gh'era pò el fiöl piü vegg, che 'l stava ni lögh; e quand che l'è vegnit apröv a la baita, l'ha sentit i cancc e i son.
E l'ha ciamat un di famej, e 'l gh'ha dumandat che bacà ch'i fava.
E lü el gh'ha dicc: "El tò fradel l'è vegnit e 'l tò pà l'ha facc fò un bel vedel, perchè 'l l'ha truvat sà e salv".
Lü ignura l'ha ciapat la futa e 'l vuleva brica andà de dent. El sò pà pò andacc da fò: "Da ura, calè, che te gh'eet?".
E lü l'ha turnat a dì al sò pà: "Vitu, l'è una mà d'agn che stoo chilò a sbedenà, e sò mai nacc fò di tò ubedienze, e tì te m'heet brica dacc biscì un uzöl de fugà fò cui mè amis.
Ma dopu che 'stu tò fiöl, che l'ha majat la sò sustanza cu le sgualdrine, l'è vegnit, te cupet el vedel piü bel".
Ma lü el gh'ha dicc: "S'cet, tì te seet sempru stacc cun mì, e tüt el facc mè l'è tò.
Bogna mangià e stà alegru, perchè 'stu tò fradel l'era mort e l'è resüscitat; l'era perdüt e l'è stacc truvat".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1845, pag. 411-412
Dialet de BusagiaModifega
Ün om al gh'eva du fioi.
E 'l piü piscen al gh'ha dicc al pà: "Pà, dem la part de quel ch'um vee del fat mè!" e lü l'ha facc la divisiù in tacc culundei de la roba.
E d'ailò a poch dì, ol fiöl piü piscen l'ha tocc sü el facc sò, e pò l'è caminat ja lontà en ün paes, e l'ha facc andà iscé tüt cun tüt li cumpagnii cativi a l'osteria.
De ca l'ha abüt finit tüt, en quel paes j'eva ramat nient, e là i gh'eva nient da viv.
L'è 'ndacc da ün citadìi de quel paes, e 'l l'ha mandat ent ön sò lögh a cüràa i ciü.
E ilò ghe tucava da majà implinìss el vetro de quili giandi che maja i ciü, e 'l gh'eva nient otru.
E gh'è pò vügnüt sü e l'ha dicc: "En cà del mè pai al gh'è bunune lauree ca i maja pàa fin ca i nö völ, e mì stoo chilò de murì de fam!
Levaroo sü e pö andaroo en ghe pà, e 'gh diroo a lü: Pà, hoo fac' pecat cuntra 'l ciel e cuntra vó.
Duca só 'ca degn s'ca 'm disedev voss fiöl; fém almanch ön di voss famei .
E levat sü, al s'è mess al sò pà. Lü l'era fin la ja e 'l sò pà üu l'ha idüt e 'l s'è tracc a cumpassiù, e andacc incuntra a birlu, üu 'l gh'è saltat adoss al col, e 'l gh'ha facc basìi.
E 'l fiöl al gh'ha dicc a lüu: "Hoo facc pecat cuntra 'l ciel e cuntra vó; gh'hoo fidegh d'ess dicc tò fiöl".
E 'l padri l'ha dicc ai sò servitur: "Fee debot cerchee scià la giacheta piü aldricc, e pò mitigla scià, e pò mitìgh ent al dit l'anel, e i culser ai pee;
Cupée 'n vedel grass, e pò majèl, e se staghi alegri!;
Parchè 'stu mè fiöl l'era mort e l'è resüscitat, al s'è perdüt e pò el s'è truvat da pee".
L'otro fiöl ol piü vecc l'era l'aitee fó per i lögh par i càap, e int ol vegnì a cà l'ha sentüt a sunà e balà.
E l'ha ciamat en servitor, e 'l gh'ha domandat chèl ca l'era chèst.
E lü el gh'ha respundüt ca l'era ruvat el sò fradel, "e 'l tò pà l'ha mazzat en vedel grass parchè l'ha truvat sà".
E lüu l'ha ciapat la rabia e 'l vuleva 'ca andà di té. Ol pà ilura l'è 'ndacc fó a pregàl.
Ma lüu l'ha respundüt e 'l gh'ha dicc al sò pà: "L'è già tancc agn che stöo chilò a fàv ol servitor, e nu v'hoo mai desubedit ai voss cumancc, e vuu m'hii mai dacc biscì 'n caurèt da good coi mè amis;
Ma di ca l'è vügnüt quest tò fiöl ca l'ha facc endaiscé tüt cun tüt li femni in quai maneri, hii mazzat per lüu en vedel grass".
Ma 'l pà el gh'ha dicc: "Fiöl, tì te see sempre stacc ensem a mì, e tüt chèl ca gh'hoo l'è tò;
Ma erel ca giüst a fà 'na ligria ensema a i paré e amis, parchè 'stu tò fradel l'era mort e l'è resüscitat; el s'era perdüt e 'm l'ha truvat".
ibidem, pag. 412-413
Dialet Bósac'- Dialetto di Albosaggia by Vittorio Crapella
Dialet de MuntagnaModifega
Un cert om el gh'ha abüt dü fiö.
El ciü piscen de 'sti dü l'ha dicc al pà: "Dém la roba che me ven!" el pà el gh'ha dacc quel che ghe pertucava de sò parti.
Da ilò a poch dì, ramat scià tücc i robi che 'l gh'aveva, el ciü giuven l'è andacc per i pais luntan e, a fà la baraca, l'ha majat in poch temp tüt el facc sò.
In quel pais l'è vignit la carestia, e lü el gh'eva ciü nagot; l'ha cumensat a patì la fam.
E l'è andacc a metes a famej d'un sciur de quel pais, che 'l l'ha facc andà in di sö lögh a dà a mangià ai ciun.
E 'l saress stacc cuntent de pudè mangià i giandi che mangiava i ciun, se 'l ghe n'ess abüt.
Pensandegh sü, alura l'ha dicc intra de lü: "Quanci famej in cà del mè pà i gh'ha pan che ghe vanza, e mì me tuca murì de fam.
Ah! 'Sta vita del fulet la vöj ciü fà; vöj andà a truvà el mè bun vegg e ghe vöj dì che hoo ufes el Signur, e pö anca lü;
mì pretendi brich d'ess ciü tegnüt, ma piscì per un famej".
Dicc e facc l'ha ciapat la strada sut ai pee e l'è andacc dal pà. L'era ancamò luntan da cà quand el l'ha vedüt a vignì el sò bun pà, che 'l s'è sentit a cur int el sangh vergot, che 'l ghe diseva: "L'è 'l mè fiö!" e senza guardà che 'l füss gnè vegg, gnè bun de stà sü int i ginogg, el gh'è curüt incuntra, e 'l gh'è andacc sül col cui brasc a strengel e basàl, e 'l ghe diseva: "Te seet scià, mè car fiö?".
"Sì, pà, sun scià; ma mì sun stacc trop cativ cun vù e cul Signur, gnè ciü pretendi d'ess voss fiö".
"Fenissela un bot da ciangg, tas giò, bardassa! Dégh scià sübet", l'ha dicc a quei de cà, "i sö strasc, che l'è giot e mort del fregg, dégh el sò müsciet da met in testa e metìgh sü i culzee!
Tulìgh giò la pel a un vedel grass, mangemel e stem alegri!
Perchè 'stu snercc l'era andacc e adess el gh'è ancamò; majem de galantom e ciuchemegh sura!"
El fiö ciü grand l'era andacc int i camp a lavurà; int el vignì a cà el sent a cantà e a sunà el scigurel;
E 'l dumanda al famej: "Che diavul fai?"
"L'è vignit el tò fradel san e salv, e 'l tò pà l'ha facc mazzà per alegria un bel vedel".
L'ha ciapat sü i nocc e nu 'l vuleva brich andà de dent; ma el sò pà l'è vignit de fö a pregàl.
E l'oltru el ghe diseva: "A n'hoo a feda a feda che vöj brich vignì; l'è de mè regord che lavuri a fà quel poch che poss senza mai disübidìt un bot, e vü m'hii mai dacc un ulzö da majà cui mè amis;
e adess, che 'stu bindun d'un voss fiö l'ha majat cui pütani el facc sò, hii facc mazzà un bel vedel".
Ma el pà el gh'ha respost: "Tì, car fiö, te seet sempru stacc cun mì, e te seet sempru stacc patrun de tüt;
Adess maja e bev e sta' alegru, perchè 'stu tò fradel l'era mort e l'è resüscitat, l'era andacc, e adess el gh'è ancamò".
ibidem, 413-414
Dialet de GrosModifega
Al gh'è stacc ün omen che 'l gh'eva dü matej.
El püssee piscen l'ha dicc al padri: "Dém la mia part de quel che 'm toca!" e lü el gh'ha partii la roba.
Dopu ün pit de temp, el püssee gioven l'ha ramasciä tüt quel che 'l gh'eva e pö l'è andacc int ün paes luntan, e ilò l'ha cunsümä tüta la sua fagultà, a viver insì da ligozz e andà a badent.
E sübet che l'ha 'biüü cunsümä tüt, l'è vegnüü in quel paes üna gran fam; e ilora l'ha scumensä a pruvà una gran barloca.
E l'è andacc famej in baita d'ün scior de quel paes, e a l'ha mandä int i sè lögh a pastürà i purscei.
E 'l s'è ridücc tant in miseria che l'aress majä fin i giand che majavan i cion; ma negün ghe 'n dava.
E ilò l'è turnä in se stess e l'ha dicc: "Quancc famej che mangen el pan in cä del mè padri, e mì chilò möri de fam!
Vöj tom ìa de chilò e vöj andar in cä de mè padri e vöj dìgh: Padri, mì hoo pecä contra el siel e contra vü;
Nu son minga degn d'esser ciamä per voss fiol; ma metém bessì nel nümer di voss famej".
E l'è levä sü e l'è andacc dal sè padri; e denänt che ch'al vness a cä, el padri el l'ha vedüü un bel toch da luntan; el s'è metüü a cumpassion, el gh'è andacc incontra e 'l l'ha brasciä sü.
El fiol ilura el gh'ha dicc al sè padri: "Padri, mì hoo pecä contra el siel e contra vü, nu son minga degn d'esser ciamä per voss fiol".
Ilura el padri l'ha dicc ai sè servidur: "Anden, prest! Tulee fò el püssee bel vestii che gh'è in cä, e metéghi sü; purtee ün anel e metéghi sü; metéghi sü anca ün bel para de scarp;
E tulee ün vedel grass, cupél, ch'em possa mangiar e fà festa;
perchè 'stu mè fiol l'eva mort e adess l'è resüscitä; l'eva perdüü e l'hoo truvä". E i ha scumensä a fà üna gran festa.
Ilura el fiol püssee vegg che l'era int el cämp e che 'l turnava a cä, l'ha sentii a sunà e cantà.
L'ha ciamaa ün servitù, e 'l gh'ha dumandä cossa che l'eva quel burdeleri.
E 'l servitù el gh'ha dicc: "El tè fradel l'è turnä e 'l tè padri l'ha cupä ün vedel grass, perchè 'l l'ha truvä san e salv".
E lü l'ha ciapä tant la rabia, che 'l vuleva miga andä in cä; ilura el padri l'è andacc fò e l'ha scumensä a pregàl, che l'andass int.
Ma lü el gh'ha respundüü: "Vü sev che v'hoo servii tancc agn, e nu v'hoo mai facc gnà crià contra quel che cumandauv, e nu m'hee mai dacc bessì ün chissot o ün cauret, che pudess mangiàl cui mè cumpagn;
E quel alter voss fiol, che l'ha furnii tüta la sua part a viver da lüssürius, per lü hev scanä ün vedel grass!"
Ilura el padri el gh'ha dicc: "Veta, el mè fiol, ti seet semper insem a mì, e quel che gh'hoo l'è tè;
Ma 'dess gh'hoo de stà alegher e fà past, perchè 'stu tè fradel l'eva mort e l'è resüscitä; l'eva perdüü e l'em truvä".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 39
Un dialugh teatral (dialet sundrasch)Modifega
- Padron: E bee, Batista, heet facc tüt quel che t'hoo dicc de fà?
- Servitor: Scior, mì poss assicüràt d'ess stacc puntüal piü che hoo pudüt. Stamatina, ai ses e ün quart seri già in viagg, e ai set e mezza seri a mezza strada, e ai ot e trii quart entravi in cità; ma se l'è pö piuvüt!
- P: Sichè, second el solet, te seva stacc int ün'ustaria a fà 'l pultron per specià el zessàss de piöv! Perchè heet minga tolt dret l'umbrela?
- S: Per nun purtà quel impicc; e pö iersira, quand sont andacc a lecc, al piuveva piü u, se 'l piuveva, al piuveva puchissim; 'sta matina, quand son levat sü, l'era tüt seree, e numa dopu la levada del Sù l'è turnat a vegnì nigul. Piü tardi l'è dacc sü 'n gran vent, ma inscambi de cascià via i niguli, l'ha purtat üna tempesta che l'è dürada mezz'ura, e pö dopu aqua a trituch.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, a partì de pag. 53
Una nuvela del BucascModifega
Dialet de SundriModifega
Dunca hii de savé che quand che gh'era el prim re de Cipro, despö che Gofred de Büjon l'ha liberat la Tera Santa, l'è sücess che 'na sciura de Guascogna l'era 'ndacia per divuzion al Sepolcro. In del turnà indree la passava per Cipro, e lì 'l gh'è stacc di baloss che i gh'ha facc di gran desprezzi. Lee igliura, pudend minga viàla giù, l'ha pensat de 'ndà dal re; ma gh'è stacc de quii ch'i gh'ha dicc che la pudeva sparmì la fadiga, perché l'era 'nscì 'n magherlu, sloi e de nigüna cunclüsion, che 'l s'en lassava fà a lü de tücc i sort: scì che che 'l vuleva giüsta sculdàssela per i oltri! E 'nscì tücc quii che i gh'aveva vergot sul stomegh, i se sfugava col fàgh a lü 'n quai desprezzi. La sciura, a sentì 'sta roba, de già che nu gh'era oltru de fà, per cunsulàss in quai manera, la s'è messa 'n crapa de cantàghela sü. E 'nscì l'è 'ndacia de lü e, in mezz a 'na caragnada, la gh'ha dicc: "Oh lü, mì só minga vegnüda chì perché gh'abi speranza che lü 'l m'abia de vendicà de la figüra che i m'ha facc a mì; Ma, inscambi, el preghi biscì de 'ndiciàm come 'l fa lü a vià giù i desprezzi che hoo sentit che i ghe fa a lü. Inscì me tegnaroo anca mì 'n corp el desprezzi che m'è tucat cun santa pascienza. E 'l la sa 'l Signor se saress cuntenta de fàghen ün regal a lü ì, postu che 'l gh'ha boni spali".
El re, che l'era sempre stacc inscì manfrech e pigru, el s'è cumè dessedat fö, e a bun cünt l'ha scumenzat a fàghela pagà a quii che gh'aveva facc la balussada a quela femna. E pö l'è deventat ün can de Diu contra tücc quii che ghe manca de rispet.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 453-454
Dialet de TiranModifega
Donca mì digh che ai temp del prim re de Sipri, quand che Gotifrè de Büglion el gh'ha facc l'aquist de Tera Santa, l'è nassüü che 'na femna de scior de Guascogna l'è andacia a pee al Sepolcro; e pö, turnacia indree, l'è arvada a Sipri e ilò, da dei omen propi cativ e vilan, gh'è staa facc dei despressi. Per quest la sciora, propi desperäda, la se ufes, e gh'è vegnüü in ment de dar giò querela al re; ma vergün gh'ha dicc "Fadiga inütil, propi temp pers", perchè 'l re no 'l ghe badava gnanca, ün ligozz che l'era, no miga dei facc de altri, ma el se trava giò per spali anca tücc i gran despressi che i ghe fava a lü, e insì tücc quei che gh'aveva la rabia con lü, i sentiva tant de piaser a vendicàss. Co la sciora ha capii 'sta roba, desperäda ge da vendicàss, per sulevàss ün poo gh'è vegnüü in ment de tacàl dei sò miseri, e l'è andacia a piänsger inänz a lü disendugh: "Scior mio, mì no vegni denänt a vü per vendicàm de quel che che i m'ha facc, ma me cuntenti che me dise cume ch'a fev a supurtar quei despressi che i ve fa a vü, cume che i dis, perchè impari anca mì da vü a supurtar i mia; e 'sti mia despressi, se pudessi, el sa il Signor, t'ej daria propi üntera, perchè t'es insì brav".
El re, fin adess che l'è stacc tardiv e pigher, cume che 'l se foss dessedä, el scumensà da la despressa facia a 'sta femna, el se l'ha facia pagar salada, e pö l'è deventacc tant cativ con tücc quee che dapè avess dicc vergot da mal de lü.
ibidem, pag. 454-455
Dialet de GrosModifega
Disi donca che cuntè che 'l gh'era el prim re de Cipri, dopu che Gutifrè de Büglion l'ha ciapaa la Tera Santa, l'è sücedüü che üna sciora de Guascogna l'è andacia in divuzion al Sant Sepolcru. Int el turnar indree, cuntè che l'è ariväda a Cipri, el gh'è stacc ün quai bindon che i ghe n'ha facc dree de tüt i sort. Per 'sta roba lee la 'gh n'ha 'vüü 'n gran permal, e l'ha pensä de andar a cuntàghela al re. Ma vergün i gh'ha dicc iscì che l'aress traa ìa 'l fiä per gnent, perchè lü l'era iscì paürus e iscì ün por laor, che no 'l se svendicava minga noma dei mai che i ghe fava ai altri, ma gnanche de quii che i ghe fava a lü. In 'sta manera tücc quii che i gh'eva vergot dree a lü i ghe 'l fava pagar car e salà. Cuntè che la sciora l'ha sentii iscì, per la rabia de miga pudè fàghela pagar, l'è vignida russa cume ün brescon de fögh e, per fàssela spassar ün pitin, la s'è risolta de casciàghela propi in gula al re, e de fàl vergugnàss dei sua azion. Difati l'è andacia piengiand denänt a lü e la gh'ha dicc: "Car el mè scior, mì vegni miga denänt a tì perchè che t'abies de fàghela pagar a quii bindon che i m'ha dacc d'impacc; ma, inscambi de i figüri che hoo ricevüü, mì te preghi de insegnàm cum'èl che te fas tì a supurtar quili che mì soo che i te fa a tì, perchè iscì podia imparar anca mì a supurtar i mia. El la sa pö noma el Signor quant vuluntera et daress a tì el mè afront, postu che t'es iscì mai bravu de purtati ìa!".
El re, che fin inlora l'era stacc ün poo cujon, a 'sti paroli l'ha capii sübet la sunada, e 'l s'è dessedä fò in ün mument. Difati l'ha cuminciä a dàgh ün bon regord a quii che i gh'eva dacc d'impacc a la sciora, e pö el s'è facc ün can de Diu versa tücc quii che i se alescava de fàgh apena vergot a lü.
ibidem, pag. 452-453
PruverbiModifega
RugulModifega
- L'è mej vanzà d'en baloss che duè dàghen a 'n galantum.
- Se la vipera la ghe sentess e l'urbanela la ghe vedess, poca gent ghe saress.
- Chi trop stüdia, mat el diventa e chi nu stüdia porta la brenta.
- La maraveja la gh'ha cürt i pee: la va lagliò, pò la turna indree.
- A fà el duminee ghe vöö 'n sach de danee. Quand el duminee l'è facc, lü l'è facc e i otri i è macc.
- Se 'l piöv a San Lurenz l'aqua l'è vegnüda a temp; a la Madona l'è ancamò bona, a San Roch la gh'ha spetaa trop; se la vee dopo San Bartulumee, l'è bona de lavà i pee.
- ...
- Ul dì San Martin, l'è scià ul zop cumè ul ladin.
- Quand i nass i è tücc bei, quand i mör i è tücc dabee.
TraonaModifega
- Ginè e fevrè, la nev ai pee.
- A Gabinat, el dì se slunga el pass d'un gat.
- Ginè, ginerin, spazza i scrign e i masun.
- L'aparenza ingana e la gent se la cognóss cun pratigàla.
- Töcc i grüp i ven al pécen.
- Töcc i can ai mena la cóa, töcc i asen ai vò dì la sóa.
- ...
- La scighera la lassa el temp cumè l'era.
- Se prima de Natal fregg no fa, dopo 'l de Natal el fregg al va.
- Prima de Natal se mangia töcc egual, dopo de Natal i mangia cöi che ghe n'ha.
- Natal in piazza, Pasqua sü la brasca.
- Natal coi tö, Pasqua con chi te vö.
- Se prima de Natal fregg no fa, dopo 'l Denatal el fregg al va.
- Dopo Natala, töcc i dì l'è carneval.
- Da Natal a l'Epifania se fa minga economia.
- La nev dicembrina per trii mes l'è visina.
- Quand se fa un servizzi an gh'ha da smentegàl; quand se 'l recev, se gh'ha de recompensàl.
GerölaModifega
- L'ann bisest o el mür i femen o che 'l seca i giunest.
- I grazzi glia fa i Sant e i mateli quand i è grand.
- Quela cavagna che la se vanta, l'è senza cüü o poch ghe manca.
- A cur el capita miga apena ai asen, anca ai cavai.
- I ciacer i fan miga sü uva.
- Püssee 'l carel l'è vegg, mej el gira.
- Pagà i debet, se aquista credet.
- Chi giüga de caprizzi, paga de bursin.
- Musch e tavan i gh'è ses mes a l'an, i rumpicujón i gh'è tüt l'an.
- I vizi de natüra i se porta a la sepultüra.
- Danee e fiö: chii gh'uj ha i è sö.
- El val püssee la lapa che la zapa.
- A la sira canta el luch, a la matina el dis nagut.
- L'è minga tücc i dì festa.
- I russ, gnanca el diavul glia cugnuss.
- Una cui brisö l'è bona de fà fiö.
- Gh'è gnì fen gnì paja per stupàgh la buca a chi baia.
- Fin che ghe n'è, viva el re; quand ghe n'è pü, crepi l'asen e quel che gh'è sü.
- Chi se scota con l'aqua colda, el gh'ha pagüra de quela fregia.
- Cussè ghe ne pò la gata, se la massera l'è mata?
- Se pò miga cantà e purtà la crus.
- Con el fögh se prova l'or, con l'or se prova la dona, con la dona se prova l'um.
- San Gregori Papa, la runden la passa l'aqua, la passa l'aqua e la marina e la riva in Valtelina.
MelModifega
ReguleeModifega
- Se te vö desfàss de la miee, mandela al suu de febree.
-
- ...
- Se 'l ciöv el dì de San Dumenigh, el porta quarantena.
- ...
- Novembri, novembrin, un bel dì el principi, un bel dì a la fin.
- Pescaduu, casciaduu e menalüna se i ne ciapa l'è 'na gran fortüna.
- A San Giuvan, chi gh'ha lana fa pagn.
- Ci nu se lava né pecéna dürant l'an, el dì de San Silvestru 'l faran.
MurbegnModifega
- Pasqueta, n'ureta.
- El dé de Pasqueta, ognün sö la sua bancheta.
- Ginee, ginerun, spazza i scrign e i masun.
- Se genee nu 'l genegia e febree nu 'l febregia, marz e april la cuva végia.
- Erba febroröla, dona piazzaröla.
- San Sebastian, el Suu in munt e in pian.
- A diventà végg, la va a la pégg.
- ...
- Marz pulverent, tant segal e tant furment.
- S'ceta marüda, bona ventüra.
- Al cativ zapaduu, tücc i zap i ghe da duluu.
- Quand el pà 'l fa Carnevaa, el fiö ghe toca fà quaresma.
- Bisogna sumnà cun la maa e miga cul sach.
TalamonaModifega
- Pà e pagn, bun cumpagn.
Val TartenModifega
- Fà e desfà l'è töt lavurà.
- I ha facc gnà 'l Dom de Milà töt int üna völta.
- Cula fede e se sposta 'l muntagn.
- Diu ved e pruved.
- Quel che Diu vö l'è gnì trop, gnì trop poch.
- La prima rusada d'avóst la rinfresca 'l bósch.
- Quand l'asen l'è piee, ul fee l'è müf.
- L'aqua ch'äs möv mia la fa belma.
- Sant Andrea da la gran fredüra, San Lurens da la gran calüra: l'ön e l'otru poch i düra.
- Indè 'l gh'è braga, scussal nu paga.
SustilaModifega
ArdenModifega
- Ogni ann che uee, fa sperà 'n bee.
- Tücc i salmi i finiss in gloria.
- La befana porta i belee, ma l'è la mama che la spend i danee.
- Se 'l piöv de San Mudest, la fa pössee maa l'aqua che i tampest.
- Sant Antoni da la barba bianca, fam truvà quel che me manca.
- Sant Antoni da la barba grisa, fam truvà quel che gh'huu miga.
- Sant Antoni da la barba bianca, i è rar i agn che la ghe manca.
- Un bel ginee el fa piangg in febree.
- Genarun, spazza sulee e balcun.
- ...
- Ann bisest, ann fünest.
- Quand che 'l Suu 'l tramunta, la mata la se 'mpunta.
- Giüdizzi chi ghe n'ha.
- Dü gai en d'en pulee, i va miga bee.
- A San Gregori Papa el manca amò un car de fee per uaca.
- Tücc i salmi i finiss en gloria.
- Galina vegia la fa bun brö.
- ...
- Mej fà 'nvidia che fà péna.
- L'estaa de San Martin la düra trii dé e un pitin.
- Se 'l piöv de Santa Bibiana, el piöv per 'na setimana.
- Natal cui fradei, San Stèfen cui curtei.
FurculaModifega
- A San Gregori Papa un car de fee per vaca.
SirtaModifega
- Ogni an che uee fa sperà in bee.
- Ginér de gacc, feurér de macc.
- San Vincens de la gran fregiüra, San Lurens de la gran caldüra: l'ön e l'òtru poch el düra.
- Un bel ginér el fa pciansg in feurér.
- ...
- Se 'l mars el baltroca, 'n dé 'l piöv e l'oltru 'l fioca.
- Mars puluerét, poca paja e tant furmét.
- Ogni an che uee, fa sperà in bee.
- Giögn el slarga el pögn.
- Giögn, la ranza in pögn.
- A giögn dà i asegn gross mui uederà prumoss.
- A San Gregori Papa el manca amò 'n car de fee per uaca.
CulurinaModifega
- Sant Antoni uen debot, gh'hoo gnì scarpi gnì sciambrocc.
- Sant Antoni e San Giuvan, tuca tera sensa fà dagn.
- ...
- Quand la lüna la gh'ha inturen la curuna, la niv la se inmuntuna.
- Se la niv la resta sü li pianti, al uöl dì che al ne uee de l'ótra.
CastiunModifega
- Giné fa i punt, fevré ja rump.
- Giné e fevré, la nev ai pee.
- San Sebastian con la viöla en man, el Su al munt e al pian.
- ...
- Da Natal a l'Epifania se fa minga ecunumia.
- Al mör tacc cabrét a Pasqua cume tanti cabri uegi San Martin.
- Natal a la brasca e Pasqua a la piazza.
CaiöModifega
- Abrii gnanca un fil, magg adagg adagg, giügn slarga el pügn, lüj giò in del büi.
- A San Martin, l'invernu l'é visin.
BusasgiaModifega
- L'invernu i l'ha mai majad i luf.
- Chilò tàac' proèrbi Bosàc'
Val MalenchModifega
- 'L dé de Santa Lüzia l'è 'l dé püssee cürt che ghe sia.
Cagnulet (Tur)Modifega
- Genar sech, vilan rich.
SundriModifega
MuntagnaModifega
- El prüm de l'ann, el pass d'ün can.
- El ginee s'ha ciapàl cume l'è.
- Sant Antoni da la barba gianca, u ch'al fioca u poch al manca.
- De Sant'Agnes, la lüserta la cor gió per la sces.
- ...
- A fà de sò tésta se scampa ciüssee.
- Chi che cüra malin, cüra malun.
- Feuree, feuret, cürt e maledet.
- Tussin, tusseta la ciama casseta.
- I è tücc prufessur s'in la pel di oltri.
- Quand la Quaresma la tuca trii mes, al fa sü roba anch i sces.
- De marz de sicür el cold l'è amò ün poo scars.
- A mezz agn, el cüü al fa scagn.
- El dutur al vegn e 'l va, el mal al le tegn chi ch'al ghe l'ha.
- Quand al ciöv inscì ben al ghe rid el cüü ai verza.
- A San Lurenz l'üga pensc.
- A San Lurenz i pincerö a cent a cent, i nus alegrament e i castegna cum'ün dencc.
- ...
- Per viv san e scampà vegg al ghe völ tre roba: tanta papa, poca pipa e niente pepa.
- A nuembra, al temp di mort, prega el Signur ch'al te daghi cunfort.
- A San Martin, tüt el must l'è già deventad vin.
- La nev l'è la grassa di purét.
- Gnè 'l cold gnè 'l fregg a i j'ha mai mangiad i lüf.
- El bröd se 'l mord brica.
- Quand che i fèma i va a cunfessàss, a i ghe dis sü al prèvet i pecaa di oltri.
- Ai vegg al ghe rincress murì perché a i ne impara üna tücc i dì.
- Tre fèma int in cà a i va ben: üna viva, üna morta e üna petürada sü la porta.
- Cume gh'è miga galena senza bech, gh'è miga persona senza difet.
- I magagna e la cativeria ai gh'ha i pee: ai va, ai va ma pö ai turna indree.
- Scüier la calenda, ciaier el mes.
- El ladrun, per sladràl, per la bètula s'ha a ciapàl.
- Nu se pò s'ciüdà dulz se s'ha l'amar in buca.
- Per fà, s'ha da ess pregn.
- La femna espertina la fa sü 'l lecc a la matina, quela pultrunenta la fa sü 'l lecc e la se 'ndurmenta.
- Sut l'aqua fam, sü la nev pan.
- Chi völ vaghi, chi nu völ mandi.
- S'ha da cred metà de quel che se vèd e gnent de quel se sent.
- Al gh'è miga 'na bela scarpa che cu l'anda de temp la nu diventi 'na sciavata.
- Quand che se gh'ha vöja de parlà, l'è mej tas giù.
- S'ha da stà a sentì tücc e pö fà cume 's n'ha vöja.
- A fà divers dai oltri, se ciapa giù del mat.
- Fidàss de tücc l'è 'na bela roba, ma fidàss de nigün l'è amò mej.
- A Milan, quel che i fa miga incö ai le fa duman.
- A 'stu mund s'ha da savé sarà 'n ögg e dervì quel òltru.
- Se se cumenza a fà l'ost e 'l fraa cercot, nu se desmét ciü.
- A fàgh del ben a l'asen se ciapa la cuva sül müs.
- Se te völet che 'l Signur al te guardi, van a lecc dubot e leva sü tardi.
- Al busagg de la buna fortüna, d'estaa 'l Suu, d'inveren la lüna.
- L'è mej rump la scarpa che lenzö.
- La fam la cascia fö 'l lüf da la truna.
- Valtelin pecatur, senza Maduna e senza Signur, i ha brüsad la crus de legn per fà brüsà i castegn.
- I cavii de la cupa ai fa verì la buta.
- A vestì un pal, al par ün cardinal.
- Mangià da crepà, stà mal da murì.
- A dì tüt e a mangià tüt, a coo de 'n an se vanza nagut.
- A sempru tön e a mai met se svöida ogni cassét.
PuntModifega
- Femna marüda, bona cungiuntüra.
- Quand el tira el vent, se pò miga dì che l'è bel temp.
- Ogni fiö el nass cul sò cavagnö.
- Per ogni agnel el sò pradel.
- L'è mej un bon müs che 'na bona vigna.
- Quand s'è végg, tüt i mai i va a la pégg.
- San Simon e Giüda, strépa la rava che l'è marüda; marüda u de marüdà, strépa la rava e pòrtela a cà.
- Quand el gal el canta fö de ura, se l'è seren el se nigùla.
- Santa Barbara e San Simun, Diu te salvi di saet e trun.
L'AbrigaModifega
- Mai lagà la strada sigüra par quela incerta.
- Al pà bagnad cun al südur da la propia front l'è pü savurid.
- Al sol da giner, al manda li fomni a pulér.
- A 'ndà 'n gió, ogni uaca trauaca.
- ...
- À 'n sciüch, bee uistit, al diuenta 'n bel püt.
- Mai lagà la strada sigüra par quela incerta.
- Ne 'ncumincià an fond a la tina a cumpensà la farina.
- Chi ca gh'ha miga uantadör, i sa uanta daparlör.
- I mai, cume uee, i ua.
- ...
- Al laurà de la 'ndumènaga al finiss an crüsca.
- Al prim ch'a 's ua, a 's cagia miga.
- Chi ca öl i uaghi, chi ca öl miga i mandi.
- Sa 'l fioca sü la fója, da l'anveran a 's perd la ója.
- Al Signor l'é sü da sóra.
- L'impurtant lé miga rüà prim, ma rüà 'n tép.
- Quandu al Sul al tramonta, l'asan al s'ampunta.
- A la dumà mangià da ré, a misdì da principi, a la sera da pór diau.
CiürModifega
- La roba del cumün l'è roba da gnigün.
- L'è mej 'na bona lengua che 'na bona vigna.
- I burei s'i cünta giò 'n fond al valgel.
- 'L piöv e 'l fa sul, el se marida la gulp.
- La Befana la porta i belee, ma l'è la mama che la spend i danee.
- A Gabinat, el pass de 'n gat.
- L'acfa la va sempri 'n giò.
- Quel che Diu vör l'è mai trop.
- Se 'l truna prima de piöv, puca aqua 'l se möv.
- D'agost, gió 'l sul l'è fosch.
TejModifega
- Se parla del diavul e 'l cumpar la pel.
- Nev en ginee, gran a stee.
- Diu me 'n salve de 'n bel giné.
- Sant Antone de la barba grisa, mét sü la maglia sota la camisa.
- Quand el Su el tramunta, la lavurenta la s'empunta.
- A parlà s'entend, a mangià se spend.
- ...
- El val piü en bun müs che 'na buna vigna.
- L'è tüt mund e paes.
- A febree: set de bei, set de brüch, set de de vent e set de paciügh.
- El pan di otre 'l gh'ha set croste e 'n crustin, e quela di set l'è brüsada anca quela.
- A lavàgh el col a l'asen se trà via l'aqua e 'l savun.
- San Lurenz de la gran caldüra, Sant Antone de la gran fregiüra, l'ün e l'otru poch i düra.
- A San Lurenz, castegne cume dencc.
- ...
- A vess tróp bun, se diventa cojon.
- San Simon e Giüda, strepa la rava che l'è marüda; marüda u de marüdà, strepa la rava e portela a cà; se te speceree 'l dì di Sant, te la streparee piangiand; se te speceree a San Martin, te la steparee cul zapin.
- Quand che 'l sul el tramonta, l'asen el se 'mpunta.
- Güss fina ai ginögg, fam fina ai ögg.
- La cativa lavandera la truva mai 'na buna preda.
- Magg sciücc, gran per tücc.
- I ögg i völ la sò part.
- Parla pür mal di fant, ma laga stà i sant.
- Diu ved e pruved.
- Men s'ghe n'ha e mej se sta.
- L'é l'ögg del padrun ch'engrassa el caval.
BianzunModifega
- Ross de la sira, bel temp se spera; ross del matin, aqua a cadin.
StazzonaModifega
- Se a febree 'l sa fa miga la lüna, da trii vachi sa 'n tee üna.
- I mestee fat an presó i val 'na vesó.
Vila de TiranModifega
- Nigula russa, u ca 'l piöv u ca 'l bufa.
- L'è mej ampelegà che vess ampelegaa.
- L'è mej vin d'archet che vin da s'ciupet.
- Andè ca gh'è 'na bela sciota gh'è anca 'n bel badil.
- Surgu rar, pulenta spessa.
- Ginee ginerun, spazza scröni e masun.
TiranModifega
- Ai büsadri sa ga cred gnanca cura che i dis la verità.
- Vargut al va sempru rut.
- A fà 'l galantum sa diventa miga sciur.
- ...
- L'è miga el mument de sculdàss, cu la brüsa la cà.
- L'è minga um se l'è minga crapun.
- L'è 'n bel mestee, se sa völ bee.
- Malann e guai i manca mai.
- Mangia poch ma grigna tant.
- Maridàss e murì s'ha sempru 'n temp.
- Mej ess anvidiaa che cumpatii.
- Per savè viv bee s'ha de savè fà a parè.
- Par spusàss s'ha de vess an trii: lü, lee e 'na mota de ghei.
- A fà i cüncc sensa l'ustee sa ris'cia de fài dui volti.
- A vignì vegg sa 'matìss.
- Vardat del vent e de l'um che parla lent.
- Al bel al va e 'l vegn, al brüt al sa mantegn.
- 'N d'üna cà gh'è sempru de fà.
- A 'ngrassà cura l'erba vee, sa ciapa sempru tücc i fee.
- Al cüch al porta bee anduva sa ferma, ma mal anduva 'l canta.
- Al diavul al ta giüta a fàli, ma miga a desfàli.
- Al gat grafigna à cura ta 'l carezzet.
- Al preputent l'è cuma 'n bachet stort, al völ 'vègh rasun à cura 'l gh'ha tort.
- Lodà i bon temp da 'na volta, l'è di vegg la moda.
- Al temp rüva par chii che sa specià.
- An de nev, an de fee.
- An fiur fa miga primavera.
- A fà cuma ta völet al ta vee miga fò 'l goss.
- Furtunada chela matela chi nass alegra, buna e bela.
- La buna fema l'è un tesor in una cà, e furtünuu l'om chi la sa truva.
- La nev angrassa i campagni.
- Ai büsadri sa ga cred gnanca cura che i dis la verità.
- Vargut al va sempru rut.
- D'estaa 'l fa 'n cold de murì, e d'inveran an fregg de crepà.
- Quel che te imparet de giuventü, te 'l desmentegareet mai pü.
- Angrassà cul gel l'è cuma 'mbucà 'n mort.
- Sura 'l giasc i slita tücc.
- Al dulur de gumbad e de femna morta 'l düra de l'üss finu a la porta.
- Al mal di otri al fa miga mal.
- A fà mal ai otri sa sta mal.
- A majà dumà pulenta mat sa pò diventa.
- A tö miee sa pö pü turnà indree.
- Valtelin, scarpa grossa e scervel fin.
- Al bee al fa mai fracass, e 'l fracass al fa mai bee.
- A criticà i è bun tücc.
- Al can scutaa 'l bufa anca sül suraa.
- Al danee resta cun chi che i l'ha guadagnaa.
- Al fiöl carezzaa, l'è mezz vizziaa.
- Al perdunà l'è de bun cristian, al desmentegàss l'è de 'n can.
- Amur e cativaeria l'è roba seria.
- An bel dì al düra sempri poch.
- Cava la vegna d'avust, ca t'ha guadagnad amù 'l must.
- Cura rüa 'l dì di Morcc, al sfiuriss anca l'ort.
- Cura ta 'ndee, ta turnat pü 'ndree.
- A strasà de giuvan, sa vee a patì de vegg.
- De l'oltra part sa töl ree gnent, duma li robi buni faci a la gent.
- Al bun e 'l gram al gh'è departüt.
- Al culmu de la strenceria l'è cupà i piöcc par tögh fò 'l cusc.
- Al fa pü mal chel che va fò de buca de chel che va int.
- I dis che de l'otra part i sta bee; nigügn l'è mai turnaa 'ndree
- Al mund i l'ha miga facc an de 'n dì.
- I disgrazzi li sa cur sempri 'ree.
- La mort la vee de int sensa picà l'üss.
- Al ricunuscent s'al cunuss sül mument.
- Al saréss bel 'vègh amis à a cà del diau.
- La mort varda sül müs nigügn: ancö a mì, domà a tì.
- Al vestii al fa miga la spusa.
- Al veterinari cüra 'l bes'ciam, al dutur cupa i cristian.
- Se 'l gela prest, l'è scià l'invernu cun tüt al rest.
- An cà di ladri sa roba miga.
- An cà ga sarà mai pas, se la femna la cumanda e l'um al tas.
- Aria russa a l'anduman, a la sira ta gh'ee scià paltan.
- Cèrca mai de 'ndrizzàgh i gambi a 'n can, se l'è gavel.
- Cura de föj l'è 'n gran crudà, tant patüsc sa gh'avarà.
- Cura 'l can al dorma 'n pè, l'è scià aqua.
- Chi gh'ha giüdizzi, i lu dopri.
- Chi gh'ha goba, gh'ha roba.
- Chi nass asan, al mör asan.
- Chi nu fa, nu fala.
- Chi sent e 'l tas, mantagn la pas.
- Chi sgula trop olt, al ri'scia da crudà giù.
- Ciel cui steli, aqua a sadeli.
- Ciel trop stelaa, an gh'ha scià aqua.
- Cura l'aqua la rüva al bumbuliv, sa 'mpara a nudà.
- Cura 'n um an gamba diventa vegg, pü nigügn i lu rispeta.
- Cura 's völ, sa pöl.
- A fà bun müs sa fa metà de la spesa.
- Duma 'l spegg al ta dis tüt.
- Dumandagh mai a 'n mercant se la sua roba l'è buna.
- Du gai an de 'n pulee i va miga bee.
- A durmì cuma 'n sciüch s'diventa 'n poo gnüch.
- I danee i gh'ha li ali.
- I danee vingiüü al giögh i düra poch.
- A chi gh'ha furtüna anca 'l gal ga fa öv.
- L'asan de natüra al cugnuss miga la sua scritüra.
- La bela matela la gh'ha sempri chii che ga cur 'ree.
- A Santa Caterina, nev u brina.
- A cüntà sü bali s'ga völ 'na gran memoria.
- Al Signur al manda 'l fregg a segunda di pagn che ta gh'eet.
- Al Signur al rüva departüt.
- L'è duma 'l corv che 'l vee mai bianch.
- L'um al s'adata a tüt, al bel e al brüt.
- L'um furest al vee vardaa cuma 'n mulest.
- Mort al gat, bala 'l rat.
- Chi che al fa al sò duver, al fa abot.
- Se i galini li sa spiögia, l'è scià la piöva.
- Se 'l canta 'l gal prima da scéna, se l'è nigul al sa serena.
GrosModifega
- Sant Antoni padovan, salva nualter e al noss bes'ciam del fogh, di ladri, di löf, di can e di mal cristian.
- A Sant Antòni un'óra bóna e a Santa Nesa un'ora distesa.
- Sant Antòni e Santa Nesa l'é i mercant de la nev.
- ...
- I dì de feurer i gh'ha d'esser: set bruchegn, set gelegn, set feuregn e set remulegn.
- I ultim tre dì de la luna de mars e de quela de setembre i domina ses mes per un.
- Sän Gregori al mena quarantena giusta, se Sän Giusef no la des'giusta.
- ...
- Per San Simon e Giuda, strépa i ravi da la cultura; se te species fin ai Sant, ti streperas piangend; se te species fin a San Martin, ti streperas cul zapin.
- Se i sant e i Mort i ven cun i pè negri, i va cun i pè bianch; ma s'i ven cui i pè bianch, i va cun i pè negri.
- La nibia l'è la tempesta segreta.
- Cent sciudee i ha mai facc un mort.
- La vaca insciutada che la tra la cóa, la insciota anca gli altri.
- I rat del muliner i è i ultim a murir.
- A Sant Andrea dal gaban, se al fioca miga incö al fiucherà duman, se al fioca gnè duman gnè dopu, la vegnerà per i fest per böcc e per finestri.
- Se al fa bel a Santa Bibiana, al farà bel un mes e 'na stemana.
- Löf no 'l maja löf.
- L'invern i l'ha mai maäda gnä i löf.
- Quand i se sbassa i cauri, i disegna la nev.
- I amis i gh'ha legaa la bórsa con un fil de ragn.
SundelModifega
- Tal paes, tal usänza.
- Al café al va biuu boent e per nient.
- Tucc i me varda, tucc i me völ, ma negun me tö.
- Quänta che se cree da esser a caval, s'é gnänca a pee.
- Né donn né tela al ciar de la candela.
- Van in piazza a tör consej, torna a cà, fa quel ch'é mej.
- Chi ch'è asvelt a mangiar l'è asvelt a lavorar.
- Al lavorar de la festa al ven int de la porta e pl va fò de la fenestra.
- La befa li ven pagada tuta a 'sto mond.
- A farghe del ben ai asen se ciapa pedada.
- Trentun che n'hoo, me 'n faroo prestar quai da avril e te faroo crepar li feda in de l'ovil (chi che parla a l'è 'l mes de marz)
- Fò da un sciuch al ven fò de varia asteli (schej).
- La mort la varda sul mus a negun: incö a mì, dumän a tì.
- Li furmiga in procession li induvina 'n aquazzon.
- Un per l'altro se pò miga morir.
- Amor de fradei, amor de curtei.
- Al temp l'è 'l prim bon lavoränt.
- Simenza in tera, speränza in Dio: se Dio vol, ne vegnerà.
- El sparägn l'è un gran guadägn.
- Noma 'na mola la masna miga.
- Al bon e al gräm i gh'è dapertut.
BibliugraféaModifega
- Istituto di Dialettologia e di Etnografia Valtellinese e Valchiavennasca
- BIBLIOGRAFIA DIALETTOLOGICA ED ETNOGRAFICA VALTELLINESE E VALCHIAVENNASCA a cura di Gabriele Antonioli
- Pier Carlo e Leonardo della Ferrera, Vocabolario dei dialetti di Chiuro e Castionetto.
- Remo Bracchi, Dai sentieri dei campi ai guadi della storia. Profili di dialetti delle alpi lombarde: Tirano, Montagna in Valtellina, Premana.
- Guido Borghi, analisi di Toponimi valtellinesi di origine celtica.
- Remo Bracchi, Toponomastica valtellinese di origine latina: prodromi e prolungamenti.
- Dizionario etimologico grosino - Gabriele Antonioli - Remo Bracchi Biblioteca comunale Grosio - 1995
- IL DIALETTO DELLA VAL SAN GIACOMO (VALLE SPLUGA)
- Laura Valsecchi Pontiggia, Saggio di vocabolario valtellinese, Sondri, Banca Popolare di Sondrio, 1960.
Varda ancaModifega
Ligam de föraModifega
- Disionàre online del dialèt de Abrìga
- Fòi de Google online dialèt Bosàc' del Bosagia
- 'L sìt del dialèt del Bosagia
- Infurmasiù söl "barilòt", ol dialèt de Albarét
- Pàgina 'n söl de la Bànca Popolàr de Sùndri sùra i dialècc de la àl
- Disiunàre del dialèt de Ciör
- paesidivaltellina.it
- öna quài poezéa 'n valtelinés
- Remo Bracchi, Convergenze e discrepanze lessicali tra Valtellina e Rezia, 2004
- Öna racòlta de poezée 'n valtelinés (Tirà)
- Proèrbe de Pedezìna (bàsa Altelìna)
- Disiunàre del dialèt de Vìla de Tirà
- Parolàse 'n tiranés
- Proèrbe de Castiù (Altelìna de mès)
- Proèrbe de Grós (ólta Altelìna)
- Öna poezéa 'n del dialèt de Grós
- A proposet del dialett de Bianzon
- Dialet Busac coi fotografii


c: text/html

text:
Atualità
-
Impëgn volontar por l’assistënza da d'isté: Partezipaziun nezesciara
Ince sce al é la crisa Corona él ofertes da d’isté por mituns y jogn. Mo al n’é nia assá personal. L’assessur Achammer y l’assessur Alfreider spera che al sides porsones volontares danter le personal.
-
Regoles nöies por proes, musighes, cors y teater
Les proes dles musighes y di cors pó indô gní fates. Ince spetacui, presentaziuns de films y rapresentaziuns dan n publich pó gní metüdes a jí te döta la provinzia respetan les mosöres de segurëza.
-
#IpiunindôSüdtirol: n miliun por les artistes y i artisć
I trëi Departimënc por la cultura á aprové n secundo pachet cun aiüc economics sciöche impuls y oportunités de performance por artistes y artisć. Ok al program provinzial por n miliun de euro.
-
Concurs d'idees söl plurilinguism: "Da n lingaz al ater zënza fadia"
L’Aministraziun provinziala dl Südtirol á scirt fora n concurs d’idees por jones y jogn che dess fá gní vëia de lingac y plurilinguism.
-
Ejam de maduranza: la regules per l ejam de Stat ie ruvedes
Ai 17 de juni meterà man l ejam de Stat che sarà mé a usc y zentrà sun cin’ materies liedes danter d’ëiles. Na valutazion cumplessivamënter nueva per l ejam de Stat.
-
Scolines ladines: vela di posć per l ann de scolina ai 22 de mei
La vela di posć per l ann de scolina 2020/2021 ie n vënderdi ai 22 de mei 2020 dala 8:00 inant. Per gauja dl’emergënza Covid-19 unirà la vela di posć fata esclusivamënter online.
-
Segurëza garantida: sorvisc d'emergënza pëia ia ai 18 de ma
La segurëza de düc é la priorité plü alta pro le sorvisc d’emergënza por scolines y scores che piará ia ai 18 de ma. Les iscriziuns é dan man.
-
Sorvisc d’emergënza por scolines y scores elementares: les dates
Da en lönesc, ai 18 de ma sarál atif le sorvisc de emergënza tles scolines y scores elementares cina la fin dl ann de scora ai 16 de jügn. L’isciriziun sará poscibla ma indoman, ai 13 de ma.
-
Sorvisc d’emergënza tles scolines y scores elementares
Geniturs che laora podará fá domanda plüssigü da en mercui inant por l’assistënza d’emergënza por mituns. La tematica é indoman söl ordin dl de dla Junta.
-
100 agn bandira ladina, Alfreider: “Deboriada unse arjunt tröp”
Le vizepresidënt ladin dla Provinzia Daniel Alfreider sotlignëia en gaujiun dl aniversar de 100 agn dla bandira ladina: “Scomenciamënt cun tröpes dificoltés, l’autonomia á garantí dërc importanc”

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cuntegnids en questa summa èn credits per projects pli gronds (p.ex. Crissier VD, Bypass Lucerna sco er il sviament Le Locle NE) sco er las expensas per manaschi, mantegniment ed adattaziuns vid la rait da vias naziunalas ils onns 2020 fin il 2023. Perquai che adina dapli umans èn sin via dovria pli grondas capacitads, ha ditg la cussegliera federala Doris Leuthard. L'Uffizi federal da vias ASTRA prioriseschia ils giavischs da las differentas regiuns tenor il credo: Levgià là nua ch'ils pli blers umans èn pertutgads.
La sballunada tragica da la punt a Genua ha mussà, quant impurtant ch'igl è d'avair quità da l'infrastructura da traffic e da prender mesiras per mantegnair la substanza.
A decider definitiv vegn il parlament. Las investiziuns duain vegnir finanziadas entras il fond da vias naziunalas e d'agglomeraziun. In augment dal pretsch da carburant n'è betg previs fin il 2025.
RR novitads 17:00


text:
L'interpresa Hamilton cun filialas a Panaduz e Domat ha annunzià in ulteriur record da fatschenta. L'onn da fatschenta 2019, ch'è ì a fin per l'interpresa la fin da november, haja Hamilton fatg in plus tar la svieuta da var 8%. En vista a la situaziun difficila dal martgà, sa mussa il directur Andreas Wieland fitg cuntent cun las cifras da fatschenta. Quai scriva la Hamilton, ch'è tranter auter activa en la tecnica medicinala. A Panaduz ed a Domat lavuran radund 1'250 persunas per la Hamilton.
Dus bajetgs novs
Sin l'areal Vial a Domat cumenza l'onn proxim la construcziun d'in nov magasin. Quai ha confermà il schef da la Hamilton Andreas Wieland a la gasetta «Südostschweiz». En planisaziun saja in'ulteriura halla da producziun a Vial.
RTR novitads 15:00


text:
Quest onn ha il president da la Regenza Mario Cavigelli manà la Regenza en la Foppa ed en Val Lumnezia. La Regenza ha visità la vischnanca burgaisa da Cavigelli, Glion, ed ha guardà l'anteriura baselgia da tut la Val Lumnezia «Sogn Vintschegn» a Pleif/Vella sco er differents ulteriurs edifizis sacrals en Val Lumnezia.
Per la sesida champestra da quest onn ha la Regenza fatg viadi a Glion ed en Val Lumnezia. Accumpagnada da la presidenta communala Carmelia Maissen sco er d'ulteriuras commembras e d'ulteriurs commembers da la suprastanza communala da la vischnanca da Glion ha ella visità l'emprim di la citad veglia da Glion. Là ha ella er scuntrà l'interprendider ed investider Theo Schaub ch'è sa tschentà la finamira da mantegnair ils edifizis da la citad veglia da Glion ch'èn prezius per il maletg da la citad e d'als attribuir a novas utilisaziuns e per part ad utilisaziuns publicas.
Il segund di han ils commembers da la Regenza ed il chancelier visità l'anteriura baselgia da tut la Val Lumnezia «Sogn Vintschegn» a Pleif/Vella ed han visità silsuenter differents ulteriurs edifizis sacrals en Val Lumnezia. Per finir è la Regenza sa permessa da prender ina pitschna buccada tar il cusseglier guvernativ Marcus Caduff e da sa barattar cun il president communal da Lumnezia Daniel Solèr e cun ulteriuras commembras ed ulteriurs commembers da la suprastanza communala da la vischnanca da Lumnezia.
Fotografia agiuntada:
Infurmaziuns:
president da la Regenza dr. Mario Cavigelli, schef dal Departament d'infrastructura, energia e mobilitad, tel. +41 81 257 36 01, e-mail Mario.Cavigelli@diem.gr.ch
Responsabladad: Regenza


text:
Serigrafìa
La Sérigrafìa l'è na manéra 'd stampèr un quèlch mutîv o dal scrìti in sìm'a na variétê dimòndi granda ed materiē, fènd pasèr dl inciòster a travèrs un sdâs (tlêr) strulghê apòsta, sènd queschè śbuśî sōl indû a gh'à da gnîr la stàmpa dla scrìta o dal disègn.
Procedimèint
Prima 'd tùt 'l è fundamentêl al tlêr ed stampa serigràfica (al sdàs), che al dè d'incō al vìn preparê cun di sistéma dimòndi śvélt e precîś: da na pelìcula preparèda 'l piò dal vólti fènd stampèr un fòj trasparèint da na stampànta a 'l cumpùter, a s va a impresiunèr al tlêr prìma emulsionê cun dla śladèina sinsìbla ala lûś; l'impresiòun fotogràfica la fìsa la śladèina atâc a 'l tlèr sōl indû a n'gh'è minga la scrìta négra dal disègn ind la pelìcula, fend gnìr fòra, dôp 'd un lavâǵ a l'àqva, al tlêr finî, śbuśî sōl indû a gh'à da pasèr 'l inciòster, pròunt p'r andèr a stampèr.
Dôp ch'a s è preparê al tlêr, a s pól finalmèint andèr in stampa, cun na racla (spatla) ch'la spèlma 'l inciòster dàintr'in dal tlèr e-cmandènd-egh ed pasèr sōl a travèrs el maj dla séda coi spasi lasê śbusì da la śladèina prima impresiunèda col disègn.
'L inciòster al vin śò dal tlêr in sìm'a 'l materiêl ch'a vlòm stampèr cun la fôrma prìma impresiunèda in dal tlêr, al s egh pògia lè in sìma, pò a bsògna però anca sughér-el cun dal chèld o dl'aria 'sùta, per la só polimeriśasiòun.
Coi inciòster speciē ch'a gh'è al dè 'd incō, el stampi in serigrafìa i gh'àn dimòndi tgnùda, a la lûś, ai lavàǵ, ai śgranfègn, a 'l lavâǵ col prédi, e vìa discurènd.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Serigrafìa
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
California
La Califòrnia a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 410.000 km² e una pupulaziun de 35.893.799 abitant. A l'è el stat püssee pupulaa de tücc i stat amerigan.
A l'è tacada a nord a l'Oregon, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd al Messich, a est al Nevada, e a l'Arizona.
La capital a l'è Sacramento (407.018 abitant); la cità püssee pupulada a l'è Los Angeles (3.798.981 abitant). In sücessiun i alter cità püssee pupulaa a hinn San Diego, San José, San Francisco, Fresno, Long Beach, Oakland, Santa Ana, Anaheim, Bakersfield, Riverside, Stockton, Chula Vista, Modesto, Fremont, e Glendale.
Urganizaziun pulitigaModifega
Guernadur: Jerry Brown.
La Califòrnia la gh'ha 55 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Elaburazion y uni sort de tai tl leniam turont!Bënunì a duc sun mi nueva plata internet.
Ie é tëut la dezijion de me dediché al ciamp dl’elaburazion dl leniam y nsci é stlù ju na formazion a Kuchl (Salzburg).
Tl ann 2011 é giaurì mi atività y me é spezialisà tl tai y tla costruzion de cëses de lën, tla produzion de scintles de leresc da tlo, tl cumerz dl leniam de leresc turont sciche nce te uni sort de tai dl leniam turont.
Ie lëure dantaldut cun lëns de autëza da tlo coche l leresc, l pëc, l zirm…
Mi zil ie de cuntenté la tlientela y si dejideresc cun la miëura cualità puscibla.


text:
Nigol de Oort
El Nìgol de Oort l'è 'l nòm dat a 'na regiù ipotética e mai oservàda per vìa de la scàrsa lüminuzità, de 'ndoche se pènsa pöde rià le cométe de perìot lónch (compagn de la Hale-Bopp e la Hyakutake). La sarès dividìda en dò regiù, chèla intèrna, de fùrma toroidàla colocàda 'ntra 2000 UA e 20000 UA e chèla estèrna de fùrma sférica colocàda amò piö delóns, 'ntra 20000 e 50000 UA. L'ipòtezi de la sò ezistènsa l'è stàda fàda per spiegà l'urìgin e la stória de le cométe che g'ha 'n perìot. Sedna l'è 'n ogèt de dimensiù piö o méno pari a 2/3 de Plutone che segónt i sò scupridùr el pödarès apartègner al nìgol de Oort perchè l'è tròp delóns per véser cunsideràt part de la fàsa de Kuiper, però sö chèsta enterpretasiù gh'è mìa tata concordànsa.


text:
Ajache l’Aisciuda Ladina tol semper ite i 5 de mé, festa de la bandiera dai trei colores brun, bianch e vert, che l’an passà à fat 100 egn, l’Union di Ladins de Fascia porta dant te chesta setemèna na azion promozionèla, ge dajan l met a duc de se tor a n priesc spezièl la bandiera ladina da poder meter fora ti dis de l’Aisciuda e ence più inant. Per ejempie a la fin del meis de mé, en ocajion del passaje del »Giro d’Italia«, fossa bel veder fora l simbol de noscia jent ladina.
Troède la Union di Ladins ence sui social Facebook e Instagram; se volede saer vèlch de più, chiamà pura te senta de l’Union al 0462/764545.


text:
La novas mesiras da covid en stadas ina surpraisa per ils chors. Chantar en in chor cun varga 70 commembers sco il chor viril Ligia Grischa è pussaivel mo cun certificat. La ristga da perder in chantadur u l'auter pervia da las novas mesiras è dada.
Ils chantadurs sa legran da puspè pudair chantar, suenter la pausa sfurzada da varga in onn.
I dat dentant era avantatgs cun las novas mesiras. Uschia dastga il chor grond far exercizis cun tut ils chantadurs ensemen e quai senza distanza e senza mascrina.
Jau crai’l ch’igl é impurtant da pudair cumenzar a chantar, sche tut cuzzass anc in onn lura fis la ristga gronda ch'in grond dumber da chantadurs chalass da chantar.


text:
L’abitaziun da vacanzas na saja betg la raschun principala ch’ils Austriacs treneschan quest’emna en Surselva, ha ditg il trenader naziunal Marcel Koller.
Suenter ils resultats excellents en la qualificaziun saja l’euforia uschè gronda en l’Austria ch’els na possian betg trenar en ruaus en l’atgna tiara. Quai ruaus ha Marcel Koller chattà sin la plazza da ballape a Schluein.
Gieu da test encunter Schluein-Glion live sin ORF 1
Dals divers trenaments sin la plazza da ballape a Crap Gries èn mo paucs publics. Bler public vegni dentant a dar gievgia saira cura che la naziunala austriaca dat in gieu da test encunter l’Uniun sportiva Schluein Glion. Il gieu encunter l’equipa da la segunda liga regiunala n’ha per Marcel Koller betg in’enorma impurtanza sportiva.
Mo quest gieu saja in segn d’engraziament envers il club che mettia a disposiziun ses plaz da ballape ed envers ils numerus voluntaris che s’engaschian davos las culissas.
L’Austria pudess daventar ina da las equipas da surpraisa
Sco emprim trenader insumma ha Marcel Koller manà l’Austria ad in campiunadi d’Europa. Il 2008, cura che la Svizra e l’Austria han organisà l’Euro, è l’Austria stada qualifitgada automaticamain. Cun nov victorias e mo in pari è l’Austria marschada tras la qualificaziun.
L’Austria ha il potenzial da daventar ina da las surpraisas positivas da l’Euro. Ni sco Marcel Koller di: Els na giajan betg en Frantscha mo per giudair il sulegl, il vin, il chaschiel ed ils baguettes.
RR actualitad 17:00


text:
La vischnanca da Rheinau sustegna il test privat. L'experiment ha dentant anc da superar intginas difficultads. La finanziaziun n'è anc betg segirada. Ils organisaturs vulan rimnar daners cun agid da Crowdfunding e fundaziuns. Plinavant sto almain la mesadad da la populaziun sa participar per ch'il test po vegnir realisà.
Prender part a l'experiment pon be persunas che vivan gia uss a Rheinau. Dapli detagls duain suandar a chaschun d'ina occurenza la fin d'avust. Pir lura pon interessents s'annunziar liant.
Experiment en detagl
Tgi che prenda part, survegn l'entschatta dal mais 2'500 francs (creschids sut 25 onns survegnan pli pauc). Tgi che gudogna tiers sto era puspè pajar enavos daners. Vul dir, tgi che gudogna dapli che 2'500 francs survegn la fin finala nagina entrada da basa senza cundiziuns. I na gioga nagina rolla sche las entradas èn paja, renta d'AVS u prestaziuns socialas.
Tgi che na paja betg enavos il daners vegn exclus. L'experiment cuzza in onn – da schaner fin december 2019.
Avant dus onns aveva il suveran svizzer refusà ina entrada da basa senza cundiziuns cun 78%.
RR novitads 06:00


text:
Cuntat
RAS – Radioa Azienda Südtirol
Siemensstrasse 19 164A
I – 39100 Bulsan
Tel. +39 / 0471 54 66 66
Fax +39 / 0471 20 03 78
E-Mail info@ras.bz.it
Problems de rezezion
Tl cajo de problems de rezezion o desturbs d’uni sort, fajënes preibel debota al savëi: support@ras.bz.it
Nosta e-mail zertificheda (PEC): info@cert.ras.bz.it
Persones o firmes che à nstësses n’adres e-mail zertificheda possa l’adurvé per nes mandé si e-mails tla cassëta dla posta eletronica zertificheda. La trasmiscion de e-mails nsci zertifichedes à mé valor giuridich sce sibe l mitënt che l adressat à da garat na cassëta per la posta eletronica zertificheda.
Orares de ufize
Viade
Co nes abiné
- Per vegnì a nes chirì con la ferata: Da la stazion dla ferata con l bus de zità linia 5, vegnì fora tla streda Europa. L gran stradon Europa à doi de gran stredes con amesa su na striscia de vert. Aldò dl trafich dura l viade dai 15 ai 20 menuc.
- Per vegnì a nes chirì con l auto: Vegnì fora da l’autostreda a la sortida sud, furné inant sun la superstreda de vers de Maran, dapò vegnì fora a la sortida de Eppan, debota do l tunel. Furné inant de vers de Bulsan, pro l prum semafer inant de vers dl zenter (encrojeda dles stredes Drusus y Reschen). Jide inant per en 500 metri y storjede ite a man dreta tl raion artejanel, olache vedeis da l’autra pert la entreda dla caserma Huber. A la fin dla streda che ne va nia plu inant, é l’ultima ciasa a man ciancia nosta senta.


text:
- Il zain pitschen e vegnì culà dal Meister Kaspar Brandenberg l'onn 1768
- 1961 han ils mats da Sagogn tutgà talmain ferm ch'el è sfess.
- 130'000 francs ha custà l'entira restauraziun dal tutgiez. Quai cumpiglia il zain fess ed ils tschintg auters ch'èn vegnids tschentads da nov.
La plaiv da Sagogn ha sco quai ch'il president Augustin Beeli ha ditg, stuì far quella restauraziun pervi da la segirtad. La restauraziun dal zain pitschen saja plitost stada in act nostalgic. La festa da la dumengia da palmas è stada en l'ensaina dal zain pitschen. Ils suns da tut ils 6 zains, quel vegn dentant pir ad esser en funcziun enturn Pasca.
RR actualitad 08:00


text:
Il Cussegl federal vul extender la rait da vias naziunalas fin il 2030. Cunzunt en las aglomeraziuns duain las autostradas vegnir construidas per dapli autos. Per quest intent vul il cussegl federal impunder prest 13,5 milliardas francs. En tut sustegn il cussegl federal 32 aglomeraziuns.
En il center stettian l'uschenumnà bypass Luzern , il schlargiament dal sectur Rotsee-Buchrain (LU), sco er l'eliminaziun da la stretga enturn Crissier (VD) ed il sviament da Le Locle (NE). Quels projects sajan avanzads en la planisaziun uschè enavant, ch'ins possia uss dar liber ils daners per la realisaziun, ha ditg la cussegliera federala Doris Leuthard la mesemna a Berna a las medias.
Pretsch da benzin vegn auzà pli tard
La basa da finanziaziun è il fond da vias naziunalas e traffic d'agglomeraziuns ch'il pievel ha approvà avant in onn. Quel prevesa era d'augmentar il pretsch da carburant. Quest augment vegn ussa pli tard. Novas calculaziuns han demussà ch'ils meds supplementars vegnan duvrads pir a partir dal 2024, ha declerà Leuthard. Oriundamain era l'auzament dal pretsch da benzin stà planisà per il 2019 u 2020.
RR novitads 12:00


text:
L’emprim mez onn 2019 èn cleramain pli paucas persunas mortas u sa blessadas grevamain sin vias svizras.
Dal schaner fin il zercladur èn mortas 75 persunas en accidents da traffic. Quai èn 27 pli pauc cumpareglià cun l'emprim mez onn da l'onn 2018. Il dumber da las persunas grev blessadas è sa reducì en questa perioda per 13% sin radund 1'550.
Privlus a pe u cun velo
Uschè paucas unfrendas dal traffic sin via n’haja el betg nudà fin uss, communitgescha l'Uffizi federal da vias Astra. Entant ch’i ha dà pli pauc mortoris en connex cun autos e motos ha l’Astra registrà dapli accidents mortals tar persunas ch'eran sin viadi a pe u cun il velo electric.
Ils resultats da questa statistica dals accidents sin via èn provisorics. Las cifras definitivas publitgescha l’Astra lura la primavaira 2020.
Rapport da SRF davart las cifras 2019:
RR novitads 14:00


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da quest artitgel. Damai ch’il temp da vacanzas, il temp da (forsa) puspè pudair viagiar, s’avischina, faschain era nus in viadi tras il DRG, ans deditgond a tschintg bels pajais che han laschà enavos lur passidas en la lingua rumantscha.
1. il Tirol
Per cumenzar giain nus be ina giada sur il cunfin grischun: or en il Tirol. Per tschertins po quai gia esser in lung, in fitg lung viadi. Perquai enconuschan il Grischun Central e la Surselva la locuziun «ir or dal mund ed en il Tirol» betg mo per ir fin sur cunfin, mabain en general cura ch’i va lunsch davent. Er a Ftan sani nua ch’il mund chala e cumenza, numnadamain «giò Martina, ingio chi glivra il muond e cumainz’il Tirol».
Gea, per tschertins po il Tirol propi esser quasi in auter planet. Ma per quels da Müstair èn ils Tirolais mintgatant pli dastrusch che quels da la Val «inaint»: els han numnadamain la varianta «ir or dal mond ed aint a Valchava».
2. la Cappadozia en Tirchia
Sch’i fan bancrutta en Val Müstair, lura vani però lunsch lunsch sur il Tirol or, fin en Tirchia, en la regiun Cappadozia. «Ir in capadozis» vegn duvrà per ir concurs ed er insumma, sch’insatge va a la malura. Ma betg mo cun la malura materiala van ins a capadozis, er ils umans en lur sgurdin corporal fan quai: «Nu gnin vegls e planet jaraini in capadozias.»
Ed a la fin dals quints n’èn las duas regiuns gnanc uschè differentas: omaduas, tant la bella Cappadozia sco la bella Val Müstair cun sia claustra da Son Jon, fan part dal patrimoni mundial da l’UNESCO.…»
3. Calcutta en India
Entant ch’ils Jauers van a frusta en Tirchia, fan ils Sursilvans il medem en India, a Calcutta. Per exempel dini a Trun, sch’ina vatga è ida a la malura: «La vacca ei ida alla calicula.»
Normalmain vegn Calcutta duvrà per trametter (u almain per giavischar) lunsch davent in conuman mulestader. Quel vegn lura tramess vers ost cun ils pleds: «Va alla calicutta!»; a Sumvitg vegnani tramess «a cantalicut», a Lavin «a calticuc», a Sent smaladeschani «cha’l ia in carlicuc!» ed a Schlarigna «vo impo in canicut!». Mintgatant vai però er en la direcziun cuntraria, vers vest: «Va toch en California!» Starmentus e detestabel stoi er esser là.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
4. la Croazia
Entant che auters idioms balbegian, sbarbuttan u han simplamain la lieunga grossa, crabottan ils Valladers. In crabot ladin n’è lura nagut auter che in balbegiader. Er in uffant pitschen po esser in crabot. A Tarasp vegnan era numnads crabots ils peschs pitschnins, quels sut mesira. Quels na valan nagut. Perquai èn a Tarasp ils valanaguts era gist anc crabots. Ed il pir: in crabot n’è nagut auter che in Croat (derivant dal pled tirolais krawot, krawat per in Sloven) … Ed ussa pudais lignar, danunder che la cravatta vegn!»
5. l’Engalterra
Sco i para – almain tenor funtaunas lumnezianas – eran ils Englais ina naziun exposta a situaziuns dischagreablas. A Vignogn pudevi tunar suandantamain, sch’ina persuna n’era betg mo en embarass, mabain propi en ferma miseria: «Quel vegn aunc en fatalitads englesas, sch’ei fa aschia vinavon.»
Si Tujetsch clamavani percunter: «Als englenders vegnan!» Quai n’era lura nagina chavallaria che vegniva sur l’Alpsu. Na, uschia commentavan ils Tuatschins, sch’ils pors eran scappads da l’alp e vegnivan a chasa. En Engiadina ed a Scharans èn ils englais (la razza da portgs, bainchapì!) caracterisads uschia: «Ils anglenders: curts, gross, cugl grugn ansei.»
Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: Fotografia: Gist dus pajais lontans sin ina pagina dal DRG. Cliccai sin ils nums per arrivar sin ils artitgels da la Capadozia u da la California.
Forsa er insatge per vus:
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai…18 d'avust 2021436 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la…21 da fanadur 2021571 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da…16 da zercladur 2021617 giadas
-
5 giadas in chau ed ina cua Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Era durant la primavaira en ils puzs, nua ch’i bricl’e…19 da matg 2021790 giadas


text:
Il constructur da tecnica per far mesiraziuns Landis+Gyr tira il frain dals custs.
Il concern cun sedia Zug stritga radund 700 da las 5'800 plazzas da lavur. Quai correspunda a 12% da tut las plazzas.
Landis+Gyr
Landis+Gyr è in concern cun sedia a Zug ed occupescha 5'800 persunas sin l'entir mund. 300 da quellas en Svizra. L’interpresa è spezialisada sin mesiraziuns da consum d’electricitad, gas, chalira, fradaglia ed aua.
Anc il decurs da l’onn da fatschenta current veglia l'interpresa realisar il program da spargn e restructuraziun, sco l'interpresa ha communitgà. La finamira saja da garantir la posiziun sin il martgà er en l'avegnir. Dapli detagls davart las mesiras concretas vul Landis+Gyr communitgar la fin d'october, cura ch'il resultat semestril vegnia publitgà.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Juventus Torino è il segund finalist
Il club da ballape da Juventus Torino ha cuntanschì il final da la Champions League. Mesemna ha Juventus giugà ordaifer pari 1:1 cunter Real Madrid. Suenter la victoria a chasa dad 2:1 ha il pari tanschì per far il pass en il final.
Cristiano Ronaldo, il star da Real Madrid, ha sajettà en avantatg Real cun in penalti en la 23avla minuta. Suenter 57 minutas ha il Spagnol Alvarò Morata pudì egualisar la partida.
Ils 6 da zercladur vegni tar il final a Berlin tranter il FC Barcelona e Juventus Torino.
RR novitads 7:00


text:
Castellanza
Castellanza (in del dialett del sit: [kaste'lantsa]; scrivuu inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 295 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 2 072 ab./km².
El paes el se troeuva in la region de l'Alt Milanes, a la fin de la Vall Olòna e 'l confina con la Provincia de Milan (comun de Legnan e Rescaldina). Inoltra el gh'ha dò frazion, var a dì Castegnaa e Cassina Cagnoeula (che in Italian la se ciama Buon Gesù e che l'è spartida cont i comun de Olgiaa e de Busti Grand).
Castellanza inscì come la conossom numm l'è nassuda in del magg del 1869, dòpo l'union de quell comun chì con quell de Castegnaa. Castellanza la gh'ha el titol onorifich de città a partì del 1974.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Castellanza l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sierra Leone
La Sierra Leone a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacada a la Guinea e a la Liberia e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Freetown.
La gh'ha una süperfiss de 71.740 km² e una pupulaziun de pressapoch 6 miliun d'abitant.
Storia muderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Sierra Leone a l'è stada un pussediment del Regn Ünii fina al 1961, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Sierra Leone (nom ufizial: Republic of Sierra Leone) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Julius Maada Bio (del 2018).


text:
Per il Parc Naziunal Svizzer ha l'onn 2020 er gì bunas varts, malgrà u gist pervi da la pandemia. Quai resorta dal rapport annual. Anc mai durant ils davos 25 onns hajan tantas persunas visità il parc. E quai haja er gì in effect positiv sin las finanzas.
Pudì curreger sballantscha finanziala
Las perditas pervi dal manaschi restrenschì da la «Chamanna Cluozza» e las expensas supplementaras pervi da las mesiras da protecziun sajan pli che vegnidas cumpensadas. Ensemen cun las contribuziuns da las 14 vischnancas da la regiun ed il sustegn finanzial dal chantun Grischun per il 2021 ha il Parc Naziunal Svizzer pudì curreger la sballantscha finanziala dals davos onns.


text:
La giuria da la CIPRA è fascinada dal caracter da pionier dal center da Salecina e da ses success sur in talmain lung temp. Auters criteris per il premi èn era la voluntad per la persistenza ecologica e l’effizienza economica e sociala dal center Salecina.
La purschida da Salecina
Il center da vacanzas e da furmaziun è vegni fundà il 1971 en vischinanza da Malögia per porscher ina chasa da vacanzas per persunas na bainstantas.
Uss porscha Salecina sur tut l'onn in program da seminaris cun lavuratoris da chant, d’istorgia, politica, cultura e sport e generescha qua tras 9'000 pernottaziuns.
L’impurtanza regiunala da Salecina
Tenor la giuria gioga Salecina ina rolla impurtanta per la regiun. Salecina cumpria bler tar producents regiunals e furniturs da la regiun, lauda la CIPRA.
Cronologia
RR actualitad 17:00
Tge u tgi è la CIPRA
La CIPRA Svizra è l’uniun tetgala da pliras uniuns activas en la protecziun da las alps. Sco per exempel l’Iniziativa da las Alps, Mountain Wilderness, la Pro Natura, il Club Alpin Svizzer, il BirdLife Svizra ed il WWF Svizra.


text:
Nintendo Entertainment System
El Nintendo Entertainment System a l'è stada 'na console de videogioeugh a 8 bit de la terza generazion sortida in del 1983 in Giappon e in del 1985 in di Stat Unii.
A l'è considerada la console che l'ha risollevaa el mercaa dòpo de la crisi di videogioeugh del 1983 cont di tìtoi 'me Super Mario Bros. e The Legend of Zelda e dònca forsi la console pussee importànta de la storia, oltra che la pussee venduda.
StoriaModifega
Finna di primm agn '80 la Nintendo, vist el success di gioeugh arcade, l'ha pensaa a 'na soa console a cartocc removibij. Vist che in Giappon seren no di novità el President de la Nintendo l'ha voruu 'na console inscì potenta de podè no vess superada prima de on ann e men costosa di alter.
Per fàll a l'è staa doperaa el MOS 6502, insemma a on coprocessor grafich, che sbassaven i cost del sistema e 'l faseven pussee potent de la concorrenza e bon de gestì on mugg de sprite. Per el design a l'è staa subit scernuu on design arent a quell di gioeugh.
Dal 15 de luj 1983 a l'è stada venduda per 65 dollar, l'ha surclassa a la svelta l'Atari 2600 e la SG-1000 ma poeu on circuitt faa mal l'ha impost el reciamà de tucc i console, che però l'ha ripagaa Nintendo in termen de credibilità.
El lanz in AmericaModifega
Nintendo la voreva fà vend el Famicom in America a la Atari, e i dò aziend s'eren squasi accordaa per fàll. Quand che però i reppresentant de la Atari han vist el Donkey Kong in su 'n Coleco Adam, de che gh'even la licenza lor, han pensaa che la Nintendo la fuss dree a fà el dobbi gioeugh, e han molla la trattativa. La Nintendo l'ha donca scernuu de commercializzà indeperlee la console.
In del giugn 1985 a l'è presentada al mercaa statunitens, e grazia ai sò gioeugh e al controll de qualità anca se costos l'ha avuu on success determinant a salvà i videogioeugh dopo de la crisi del 1983.
CaratteristichModifega
SpecifichModifega
- CPU: Ricoh 2A03/2A07 a 8 bit
- Grafica: Processor a 5 MHz
- 64 sprite in contemporanea
- RAM: 2 KB
- VRAM: 2 KB
- 256 byte per i sprite
ControllerModifega
El gamepad standard a l'è rettangolar cont i botton "A" e "B" a drizza, i fresc a manzina e al center i botton de fonzion, ispiraa a quell del Game & Watch. A l'era possibil doperà di accessori 'me el NES Zapper, che se podeva doperà cont el famos gioeugh Duck Hunt e di alter titoi.
In d'ona revision successiva a l'è staa miss on controller different a forma de oss.
CartoccModifega
I cartocc, ciamaa Game Pak, gh'even i dimension 13,3×12×2 cm e gh'even i informazion in sul gioeugh: Originariament saraa cont 5 vid, a hinn staa poeu faa di sistema messedaa cont di linguett per fà pussee gramm dervìj.
La pupart di cartocc a l'era grisa, ghe seren anca di cartocc dor con dent 'na batteria tampon per salvà record e salvatagg, di cartocc negher o celest per i clon o giald, per i test de la Nintendo.
Quej del Famicom, inveci, eren pussee piscinintt, per via di pieditt in men, seren 7×10,8 cm.
ClonModifega
In di primm agn '90 a gh'è staa on gran mercaa di clon, ciamaa informalment "Famiclones", dovuu anca al facc che la Nintendo l'ha venduu no el sò NES in d'on quaj Stat 'me el Brasil.
In l'ex Union Sovietega l'ha avuu gran success el clon taiwanes Dendy, che l'ha avuu on success compagn de l'original in Ocident, tant de vess toleraa de la Nintendo in cambi de la commercializzazion esclusiva di sò prodott e minga de quej de la Sega.
El mercaa di clon a l'è sutaa anca dopo de la fin del NES e l'ha menaa a di console compatibij pussee potent de l'original, on monitor integraa o el BASIC.
Ghe seren anca di console senza cartoccia ma cont i gioeugh integraa, particolarment perseguii de la Nintendo. Han avuu success finna al 2000 e anca pussee innanz, per i appassionaa o per di console senza tropp pretes.
FamicomModifega
El Famicom a l'era la version giapponesa del NES. Anca se l'hardware a l'era sostanzialment l'istess a ghe seren di differenz:
- I cartocc del Famicom a hinn different de quej del NES e pòden supportà anca l'audio integraa. I cartocc del NES han 'na protezion anticopia, ossia la 10NES
- I controller del Famicom eren saldaa direttament, seren numeraa e 'l segond controller l'era senza tast de "start" e "select" ma cont on microfon e 'n regolator de volumm
- El sistema Famicom a l'era dotaa de Family BASIC, modem e Famicom Disk System, ossia el lettor di dischett
- La version americana ed europea la gh'aveva la Miracle Piano Teaching System, ossia 'na tastadura MIDI


text:
La nova constituziun communala mantegna mo pli l'urden fundamental da la vischnanca. Disposiziuns e detagls vegnan reglads cun leschas. Cun quai daventa la constituziun da San Murezzan pli simpla, e midaments pon ins far pli levamain.
En la nova constituziun vegnan la suprastanza ed il cussegl communal rinforzà en lur lezias e cumpetenzas. La radunanza communala perencunter ha en avegnir mo pli la cumpetenza per decider davart il pè e la tariffa da taglia e per deliberar il preventiv.
Sur dal dretg da vuschar per esters duai definitivamain vegnir decidì en ina votaziun separada. Quai ha il cussegl communal decidì en sia seduta dals 27 d'avust suenter lunga discussiun – e cun quai confermà la decisiun da l'emprima lectura dal messadi ils 11 da zercladur.
Ulteriuras decisiuns
Il cussegl communal da San Murezzan ha en pli deliberà la nova cunvegna da prestaziun cun la scola da musica da l'Engiadin'Ota. Ed el è sa decidì unanimamain da betg pli far protocols detagliads en scrit da las sedutas – mabain da porscher en avegnir protocols dad audio, ed en scrit mo pli protocols cun las decisiuns.


text:
Cooperaziuns
La SSR augmenta la derasaziun da ses cuntegns via cooperaziuns e rinforza era la plazza da medias svizra. Las prestaziuns da cooperaziun da la SSR èn u l'access a cuntegns u in sustegn finanzial direct.
Presse TV
La fanestra da televisiun naziunala dals editurs svizzers. La SSR metta a disposiziun temp d'emissiun a Presse TV per far in'atgna fanestra da program.
3sat
Derasaziun d'in program da satellit tudestg da ZDF, ARD, ORF e SSR. La SSR furnescha cun programs da cultura e prestaziuns redacziunalas var 10% dal program cumplet.
Arte (Association relative à la télévision européenne)
Fonoteca naziunala svizra
La Fonoteca naziunala svizra ha l'incumbensa da rimnar e da render accessibels portatuns che han in cuntegn che sa referescha a l'istorgia ed a la cultura da la Svizra.
La SSR è tant commembra fundatura sco era commembra da la fundaziun da la Fonoteca naziunala svizra.
Chadaina da Fortuna
La Chadaina da Fortuna è il bratsch caritativ da la SSR. Ella rimna daners en cas da catastrofas – chaschunadas da l'uman u da la natira – e sa participescha a la finanziaziun da programs d'agid dals partenaris da la Chadaina da Fortuna, las ovras d'agid svizras.
La SSR è tant commembra fundatura sco era commembra da la fundaziun da la Chadaina da Fortuna.
Memoriav
Memoriav è in'uniun che duai mantegnair il bain cultural audiovisual da la Svizra. La SSR è tant commembra fundatura sco era commembra da la fundaziun da Memoriav.
MAZ La scola da schurnalists svizra
Il Center da scolaziun da medias MAZ è la pli impurtanta scola da schurnalists da la Svizra tudestga. La SSR sustegna il MAZ mintg'onn cun 250 000 francs. Ultra da quai partan las collavuraturas ed ils collavuraturs da la SSR lur savida: las partiziuns da scolaziun da Schweizer Radio und Fernsehen realiseschan curs communabels cun il MAZ.
Axel Springer, nzz.ch, Ringier, sda
Ils emetturs da la SSR mettan a disposiziun a lur partenaris en ina cooperaziun da videos novitads actualas dals eveniments ils pli impurtants da la Svizra e da l'exteriur.
Partenadis da medias
La SSR promova cun ses partenadis da medias la producziun e la vita culturala en Svizra. La SSR sustegna surtut occurrenzas d'impurtanza naziunala. En las regiuns cumpletteschan ils emetturs da la SSR quest engaschi cun ulteriurs partenadis individuals.
- Allianz Di dal kino
- Dis dal film curt da Winterthur
- Dis dal film da giuvenils
- Dis da film da Soloturn
- Dis da litteratura da Soloturn
- Fantoche
- Festival dal film didactic
- Festival International de Films de Fribourg (FIFF)
- Geneva International Film Festival (GIFF)
- Gässli Film Festival
- Locarno Film Festival
- Neuchâtel International Fantastic Film Festival (NIFFF)
- Premi dal film svizzer
- Shnit
- Visions du Réel


text:
L'auto charrava en direcziun sid, cura ch'el è collidà en la regiun dal tunnel Isla Bella cun in um ch'era sin il vial da l'autostrada. Tgi che quest peduns è, n'è betg enconuschent. Tenor la polizia haja el bandunà vers las 20:25 in camiun blau cun in char annex alv. Sco la Polizia chantunala ha ditg sin dumonda dad RTR, haja il char annex ina furma speziala, dapli na saja dentant betg enconuschent. La polizia tschertga perditgas e persunas che pudessan dar scleriment davart tgi che quest um è stà.
Polizia tschertga indizis
Malgrà ch'ina squadra d'ambulanza ha guardà da l'um, è quel mort anc sin il lieu. Las persunas che charravan en l'auto n'èn betg vegnidas blessadas.
RR novitads 11:00


text:
(1) Por ademplì sües inćiaries y chëres che ti é gnüdes delegades tl ćiamp di sorvisc soziai se jô i ënć de gestiun di sorvisc soziai de so personal o dl personal trasferì da n ater sorvisc o metü a süa desposiziun.
(2) Aladô dl articul 2 dla lege regionala di 25 de forà dl 1982, n. 2 y cun faziun dala data stabilida dala Junta provinziala cun le provedimënt aministratif aladô dl articul 10, coma 2 vëgn le personal dependënt dai ënć de assistënza comunai o da sü consorc trasferì ai ënć de gestiun di sorvisc soziai che surantol la gestiun di sorvisc tl raiun corespognënt.
(3) Ćina che al ne vëgn nia stabilì val’ d’ater cun lege provinziala, ti vëgn le personal, che laôra pro la provinzia y pro les unitês sanitares dl post che à da nen fà deplëgn o por la maiù pert cun funziuns tl ćiamp di sorvisc soziai, metü a desposiziun ai ënć de gestiun di sorvisc soziai. Le tëmp, les modalitês de passaje y la lista dl personal relatif vëgn determinà tl provedimënt aministratif dla Junta provinziala preodü dal articul 10, coma 2.
(4) Le personal dè dant tl coma 3 mantëgn, ćina che al ne vëgn nia desponü atramënter cun lege provinziala, la posiziun iuridica y le tratamënt economich che vel pro so ënt de provegnënza che se dà inće jö cun l’aministraziun dl personal instës.
(5) Ćina che le personal provinzial vëgn eventualmënter trasferì ai comuns o ai consorc di comuns surantol la Provinzia diretamënter les spëises por le personal metü a desposiziun. I ënć de gestiun di sorvisc soziai se crüzia da ti rete ales unitês sanitares dl post i cosć por le personal che ares à metü a desposiziun.68)
(6) I ënć de gestiun di sorvisc soziai po lascè pro che porsones volontares colaborëies tles strotöres y ti sorvisc. Les porsones volontares se tëgn ales istruziuns che ti vëgn dades dales porsones responsables; sce ara va debojëgn por le sorvisc spo ciàferes da mangé y eventualmënter inće da dormì debann; implü àres le dërt de ciafè les indenisaziuns y i rembursamënć che vëgn odüs danfora dales normes varëntes tl setur dl volontariat sozial. 69)
(7) I cosć por l’iscriziun ai cursc d’ajornamënt profescional y de recualificaziun profescionala por le personal di sorvisc soziai metü a desposiziun da pert dla Provinzia ai ënć de gestiun di sorvisc soziai, surantol la Provinzia sön le capitul de spëises aposta dl fonds sozial preodü dal articul 29. 69)
(8) I contrać de setur di ënć de gestiun di sorvisc soziai y di sorvisc sanitars vëiga danfora sciöche profil profescional l’aiutant sozial, l’assistënt sozial y l’educadù. 70)
(9) L’aiutant sozial laôra sciöche operadù che dëida pro l’acompagnamënt, l’assistënza y la cura de porsones singoles y families, y pro l’igiena dles strotöres de sorvisc y dl ambiënt abitatif, y surantol sües inćiaries en colaboraziun y sot la direziun de d’atri operadus di sorvisc soziai y sanitars, sciöche inće de d’atri sorvisc che colaborëia impara te na manira coordinada y integrada. Le diplom de aiutant sozial vëgn surandè do avëi stlüt jö n curs de formaziun profescionala pratica y teoretica de almanco 300 ores. 70)
(10) L’assistënt sozial laôra por l’acompagnamënt, l’assistënza y la cura de porsones singoles y families, y ademplësc sües inćiaries autonomamënter y en colaboraziun cun d’atri operadus di sorvisc soziai y sanitars, sciöche inće cun d’atri sorvisc che colaborëia cun chisc te na manira coordinada y integrada. Le diplom de assistënt sozial vëgn surandè do avëi stlüt jö n curs de formaziun profescionala pratica y teoretica de almanco 3000 ores. Por l’arjunjimënt dl diplom de assistënt sozial vëgn la formaziun de assistënt por porsones cun handicap, de assistënt por jënt atempada y por families, sciöche inće les atres cualificaziuns d’integraziun eventuales reconesciüdes sciöche credić de formaziun. 70)
(11) L’educadù laôra tl ćiamp dla consulënza, dl acompagnamënt y dla cura y assistënza sozio-pedagogica de porsones singules, families y grups y ademplësc sües inćiaries autonomamënter y en colaboraziun cun d’atri operadus di sorvisc soziai y sanitars, sciöche inće cun d’atri sorvisc che colaborëia cun chisc te na manira coordinada y integrada. Le diplom de educadù vëgn surandè do na formaziun - do la maturité - de almanco 2600 ores de formaziun pratica y teoretica. Por l’arjunjimënt dl diplom de educadù vëgn la formaziun de educadù por porsones cun handicap, de istrutur por porsones cun handicap, de educadù te n convit, y de operadù pedagogich tl sorvisc por la jonëza, sciöche inće les atres cualificaziuns d’integraziun eventuales reconesciüdes sciöche credić de formaziun. 70)
(12) I ënc che gestësc i sorvisc soziai pó stlüje jö cun le personal de assistënza soziala y sanitara contrac d’opera o de laur a tëmp determiné de alplü trëntesis mëisc, sce al é chëstes condiziuns: 71)
- l’ativité ne po nia gnì sburlada y al vëgn desmostrè che ara va debojëgn;
- l’oget dl contrat reverda n’ativité istituzionala dl ënt de gestiun por chëra che al n’é degun post corespognënt curì tl organigram;
- le concurs publich che é gnü scrit fora tl ann corënt por curì i posć corespognënć tl organigram, à albü resultać negatifs;
- al n’é nia poscibl da curí le post aladô dles normes varëntes; 72)
- i posć ne po nia gnì curis cun i mecanisms dla mobilité dl personal odüs danfora dales normes varëntes. 70)
(13) L’aministraziun provinziala po ti surandè al personal di ënć soziai publics dla Provinzia ativitês liades ai intervënć de assistënza y benefiziënza publica. 73)
(14) Le personal che é gnü metü a desposiziun po gnì sostituì da na suplënza. 73)
(15) La Junta provinziala stabilësc les modalitês che reverda la metüda a desposiziun dl personal preodü dal coma 1 y le contingënt relatif. Le personal mantëgn te vigni caje süa posiziun iuridica, economica y de previdënza. 73)
(16) Les spëises por le personal metü a desposiziun va a ćiaria dl bilanz provinzial. 73)
L’art. 23 é gnü mudé dal art. 2 dla l.p. di 10 de dezëmber dl 1992, n. 43; ćiara inće l’art. 38 dla l.p. di 11 de novëmber dl 1997, n. 16:
Art. 38
(1) Pian ia dal 1. de setëmber dl 1998 vëgn le personal provinzial metü a desposiziun di ënć de gestiun di sorvisc soziai aladô dl articul 23 dla lege provinziala di 30 d’aurì dl 1991, n. 13, y mudaziuns suandëntes, trasferì ai ënć relatifs tl respet dla posiziun iuridica y economica madorida pro la Provinzia.
(2) La Junta provinzila stabilësc les modalitês dl passaje sciöche inće la poscibilité da chirì fora sce stè pro la Provinzia, tl cheder di posć nia curis.
I comesc 6 y 7 é gnüs ajuntà dal art. 14 dla l.p. di 11 de novëmber dl 1997, n. 16; le coma 6 é plü tert gnü sostituì dal art. 9 dla l.p. di 9 de novëmber dl 2001, n. 16.
I comesc 8, 9, 10, 11 y 12 é gnüs ajuntà dal art. 8 dla l.p. di 9 de jügn dl 1998, n. 5.
Le titul dl art. 23, coma 12 é gnüda sostituida insciö dal art. 31, coma 2, 3 y 4 dla l.p. di 24 de setëmber dl 2019, n. 8.
La lëtra d) dl art. 23, coma 12 é gnü sostituí insciö dal art. 31, coma 5 dla l.p. di 24 de setëmber dl 2019, n. 8.
I comesc 13, 14, 15 y 16 é gnüs ajuntà dal art. 23, coma 1 dla l.p. di 21 de dezëmber dl 2007, n. 14.


text:
Stüd. Ma co? Nun vaivat tut sü ’l Stylo nouf? qualch’ün ’m ha pür gnü scrit à l’Università chia l’Engadina ’l veiva eir adoptà, e sun adüna stat in quista cretta.
Anv. Be l’Engadin’auta l’ha tut sü.
Stüd. Am displascha bain, chia no’ ns laschan surpassar in tuotas bunas chaussas da quist noss vaschins, chi pür habiteschen ün paiais plü ingrat co no.
Anv. Quanto a mai, vess eug huossa cret, chia Stylo velg, Stylo nouf, fuoss quasi l’istess: ma siand chia las natiuns las plü illuminadas han tut sü l’ultim, [p. 7] schi ’m impais lhura eir, chia sainza bunas raschuns nun vessen ellas fat quist tanto; e in seguito da quista suppositiun, vessen eir no, sainza dubi, fat bain dad imitar lur exaimpel.
S. Sgiüramaing, e in tuot cas stuessen ils ignorants imitar ils buns exaimpels da quels chi han pratica e savair dels fats. Per ils saimpels es la fede implicita quasi dapartuot necessaria. Però fa ün bain ta tour instructiun, e dad agir seguond cognoschentscha tuotas voutas ch’ün puo.
A. Eug sun eir da quist sentimaint, e vess perquai grand applaschair da savair la raschun da quist Stylo nouf. Vo, chi gnivat da quistas scoulas autas, nun ’m pudessat . . . .
S. Unguotta plü facil; be un pa d’ patientia, schi in quist puncto ’s poss dar intera satisfactiun.
A. Schabain sun bod velg, schi cur ch’eug poss imprender qualchaussa, nhai amo adüna dalet lapro. Pür nan coll’explicatiun.
S. Una bella prouva della dignità e eminentia d(c)[e]l Crastian es eir quista, dad havair sottomiss il Solai, la gliüna e las stailas a seis servezen, fand servir quist corps celests a mesürar il temp cun extezza, [f. 8] a seis plaschair e a sia granda commodità: ma eir a la conquista da quist prezius avantach es ell’arivà pür pac a pac e dopo nomber da Seculs.
La plü antiqua masüra del temp, della quala ’ls Crastians reunids in Società, haien fat uso, es quella d’ün’Eivna; probabelmaing in memoria della creatiun del muond in 7 dids.
Dopo, haviand els observà il cuors della gliüna ch’ella als appariva da 4 eivnas in 4 eivnas di novo nell’istessa maniera, partiten els gio il temp in Mais. Dasortchia l’ann dels prüms temps nun eira auter co ün mais.
Observand ils Crastians plü inavant eir il Solai, remarchetten els ils 2 Solstiziums e ’ls 2 Equinoxiums.
A. Che, che voul quai dir, quist Sols —?
S. Il Solstiz d’uviern, es il di il plü cuort dell’ann, cioe il 21 December S. n. Il Solstiz da stà es il di il plü lung, cioe ’l 21 d’ Giun. L’Equinoxio della prümavaira voul dir, di e not dell’istessa lungezza nel


text:
Inglesism
On inglesism (o anglicism) l'è on termen de la lengua inglesa che l'è rivaa anca in alter lenguagg. Al dì d'incoeu hinn bei present, per via de l'importanza de l'ingles in tucc i camp del savè uman.
Esempi de inglesism[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del lombard gh'è rivaa tutta ona serie de inglesism in de la segonda metà del Vottcent, quand che l'ingles l'ha scominciaa a vess ona lengua important in camp compagn del sport e di trasport. Compagn di francesism, anca i inglesism vegniven dattaa a la parnonzia e a la grafia doperada al temp: ona quai testimonianza di inglesism a poeudom trovàlla in di dizionari del Giuseppe Banfi (1856 e 1870). On quai inglesism doperaa al temp el s'è perduu, despess sostituii de italianism. Incoeu i inglesism hinn dree a tornà cont el lenguagg informategh e scentifegh.
On quai olter inglesism, spantegaa soratutt in del Tesin, l'è dovuu ai prestet rivaa con l'emigrazzion in paes de lengua inglesa.
- Boldocch (en. bulldog)
- Brumm (en. (Lord) Brougham)
- Folber o fobal (en. football)
- Mitingh (en. meeting)
- Sanguis (en. sandwich)
- Tramvai (en. tramway)
- Toeurchi: polon (en. turkey)
- Tracs: ruspa (en. trucks)
Gh'è anca di fals inglesism: Articioch, per esempi, l'è mia on anglicism, l'è ona parola lombarda de origin araba entrada in lengua francesa e poeu in ingles.
Italian[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Computer (e on mugg de paroll ligaa a l'informatega)
- Selfie
- Test
- Privacy
- Business


text:
Per orticulturas è la primavaira il temp il pli impurtant. Là pon ellas vender las fluras e plantins ch'els han producì las ultimas emnas da l'enviern. La pandemia dal coronavirus influenzescha però era las orticulturas. Ils affars ston restar serrads. Uschia pondereschan e lavuran blers vi da autras vias co vegnir cun lur rauba tar la clientella.
Differenzas tranter pitschen e grond
Schimun Neuheusler che maina ina giardinaria a Scuol schlia quai uschia ch'el metta ora las fluras ed ina cassa. Uschia po la glieud simplamain vegnir, pigliar e pajar.
La horticultura Schutz engrondescha l'onlineshop existent. Pertge la dumanda saja gronda, uschia il cumproprietari Christian Schutz. La dumonda ch'è tar els però anc in pau averta è: Co chatta la rauba la via da l'orticultura tar il client?
Er ils gronds èn pertutgads da la crisa. Uschia po la Landi p. ex. bain laschar avert sia partiziun d'agricultura, ma urden d'iert e curtin na tutga betg latiers. Quel pon ins be empustar online e laschar furnir a chasa.
Puspè auters preparan tut sco fin qua e spetgan co la situaziun sa sviluppa. Uschia p. ex. Regula Giger da la pitschna orticultura Flurs Sampaguita a Mustér. Pervi da l'autezza saja uschè u uschia anc in zic baud per cumenzar cun las lavurs en cunrtin. Ils blers spetgian anc in zic.


text:
La sonda aveva il president da la PS Christian Levrat attatgà Cassis, suenter che quel aveva fatg public sias ponderaziuns, sche las mesiras da sustegn per proteger las pajas svizras na possian betg vegnir adattadas.
Gist sco tessinais na vegnia betg endament a Cassis da stritgar talas mesiras flancantas. La protecziun da paja saja in tema enorm impurtant en il Tessin ed er ils auters chantuns da cunfin, ha ditg Petra Gössi. I stoppia dentant esser pussaivel da pudair ponderar novs process e novas tecnologias, damai che l'UE n'acceptia betg la posiziun da la Svizra en questa dumonda.
Ord vista liberala dettia sa chapescha retegnientschas envers mesiras flancantas. Ma sco cuntrapais a la libra circulaziun da persunas garanteschian quellas la pasch en l'intern dal pajais, ha ditg Gössi.
RR novitads 09:00


text:
Las equipas da hockey en l'Engiadina e las valladas dal sid duessan collavurar anc pli stretg. Per garantir il campiunadi en las differentas categorias da juniors duai dar en il futur in batschigl da giugaders da l’entira vallada.
Part dal project che cumpiglia las equipas dad U17 fin giu tar la U9 e la scola da hockey fan las equipas da San Murezzan, Engiadina, Alvra e Samedan. Er ulteriuras equipas da la vallada duain sa participar. La finamira saja dad avair in batschigl da circa 300 giuvens giugaders da hockey di il president da l'EHC San Murezzan, Roberto Clavadätscher.
Previs è che las equipas top da mintga vegliadetgna dattan lur partidas a San Murezzan, las equipas A giogan lur gieus a Samedan.


text:
Temp
Ol temp l'è un concet fiseg qe tuts a'm sperimenta quotidianament, qe però l'è malfar definir formalment. S'pœl partir de la nozion qe i events fiseg i vegn un dop de l'olter, e qe ol temp l'è la scala ind la quala qests events i è mesurads: s'pœl percepir o mesurar l'orden dei aveniments ind el temp, e anc la quantitaa de temp qe la passa intra duu de lor.
In fisega ol temp l'è una quantitaa scalara, con simbol t. L'unitaa de misura del sistema internazional l'è 'l segond. El sistema dei ore e menuts dovrad normalment ind la veta quotidiana al se basa in sul segond: un menut l'è fait de 60 segonds, e una ora de 60 menuts. A un olter livell, ol calendare al se strutura in dé, mis, e agn.


text:
Sco en il traffic public èsi a partir da glindesdi er obligatori da purtar ina mascra en pendicularas. Martin Hug, il president da l’uniun Pendicularas Grischun ha quintà cun quella decisiun dal Cussegl federal, uschia valian ussa dapertut las medemas prescripziuns. Pervi da l'obligatori da mascras na quinta Hug betg cun pli paucs giasts. Quels sajan sin viadi cun las pendicularas per regla mo 10 enfin 12 minutas.
Pendiculara Gea – sutgera Na
Mascras da protecziun ston vegnir montadas sulet en pendicularas e gondlas serradas. Sco en trens ed autos da posta èn ils giasts sezs responsabels d'avair cun sai las mascras necessarias. Naginas mascras dovri per il viadi cun sutgeras.