text:
Lengua lombarda
La lengua lombarda a l'è ona lengua romanza occidentala parlada principalment in Lombardia e alter canton arent e, per effett de l'emigrazion lombarda, anca in d'on poo de comunità del Sud America.
Per via de la mancanza de ona koiné i vari dialett del lombard han avuu on desvilupp independent in tra de lor, però cont el mantegnì de la mutua intelligibilità e de 'na solida bas fonetica e grammatical in comun.
El termin lengua lombarda a l'è donca doperaa per indicà el cluster, ossia l'insemma di variant che fan su la lengua.
In la lenguistega italiana a l'è ciamaa despess "dialett", per el sò utilizz minga offizial e tipicament sottamiss a la lengua toscana.
Cuntegnüü
- 1 Distribuzion geografica
- 2 Storia de la lengua
- 3 Varietà
- 4 Morfologia e grammatica
- 5 Fonetica
- 6 Scrittura
- 7 Recognossiment
- 8 Varda anca
- 9 Referenz
- 10 Ligamm de foeura
Distribuzion geografica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard a l'è parlaa in la pupart de la Lombardia, foeura che 'na quaj part meridional di provincc de Pavia e Mantoa, e in del Canton Tesin, in del Grison Italian, in la inscì ciamada Lombardia svizzera, in di provincc de Novara e VCO in Piemont e in di vaj ocidentai del Trentin.
In pratega i confin del lombard a hinn quej del Ducaa de Milan finna al 1426, che 'l gh'eva dent la Lombardia orientala, el Tesin e la Lombardia savojarda, terr che poeu l'ha perduu ma che l'ha tegnuu on fort influss coltural.
Per l'emigrazion el s'è spantegaa anca in Brasil e in Argentina.
Storia de la lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm testimonianz de l'evoluzion del latin volgar de la Lombardia ja troeuvom in del secol quell de 13, cont el Sermon divin del Peder de Barsegapè.
L'influenza de la lengua occitana a l'era assee forta, e tanc la drovaven inveci che el lombard, e anca quej che scerniven el lombard ghe metteven dent di occitanism.
In realtà el letteraa lombard pussee important a l'è staa Bonvesin de la Riva, autor del Liber di Tre Scricciur, che 'l parla de l'aldilà e 'l mett ona prima introduzion del contrappass in la letteradura romanza.
In quej agn la letteradura religiosa a l'era ciarament la pussee importanta, cont di componiment 'me la Leggenda de San Bassian a Lod o el Mayor gremeza a Bressa, che parlaven de Gesù o di Sant.
I primm citazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm citazion del lombard, probabilment in quej agn pussee grand de la lengua d'incoeu, resalissen semper a quej agn.
La prima citazion cognossuda a l'è del 1280 in d'on test del Salimbene de Adam, e se legg:
Ossia "parlava ben franzes, toscan e lombard". Anca el codes poetich occitan Leys d'amors el cita el lombard insemma a di alter lengov d'Europa in la fras: "Apelam lengatge estranh coma frances, engles, espanhol, gasco, lombard".
El period de mezz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di secoi dopo a gh'è staa on perdes del lombard in favor del toscan, lengua favorida anca del riv di omen fiorentin de coltura a Milan voruu del Lodovigh el Mor, però on quaj letteraa, comé el Lancin Curt, l'ha suttaa a doperaa el lombard in di sò composizion. Semper ligaa a Lodovigh on sonett del 1499 in su la sò fin.
A partì del 1500 el lombard l'è staa pussee doperaa, ma a la fin del midemm secol on retorn del latin l'ha menaa tanc intellettuai, 'me el Carlo Boromee, a difend e promoeuv el toscan.
In del 1610 el sortiss el Varon Milanes, dizionari etimologich, compagnaa poeu del Prissian, intregament in milanes, che 'l mett i bas de la grafia milanesa classega.
L'età moderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tra el 1600 e 'l 1800 i figur de Carlo Maria Maggi e de Carlo Porta han cambiaa la letteradura lombarda: El primm, drammaturgh, l'ha fondaa la moderna ortografia milanesa, inveci el segond, burocrat, l'ha portaa a on nivell pussee volt la letteradura milanesa.
Di alter personn important per el Lombard a hinn staa Giusepp Parin, Domenegh Balestree, Carl'Antoni Tanz e Francesch Cherubin, autor de on dizionari milanes e de ona antologia in 12 volum in sui oeuver milanes.
El 1900[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1900 on poo de gent l'ha scrivuu in lombard, in vari maner. Poeudom cità el Franco Loi, Gioann D'Anzi, Giorgio Strehler, Enzo Jannacci, Dario Fo, Nanni Svampa, Ivan Della Mea, Francesco Magni.
Al principi del 1900 di member lombard del Partii Liberal, comé el Bortol Belott, scriven di poesij in Lombard.
Incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incoeu el lombard l'ha vist l'unega legg de tutela in sò favor, fada de la Region Lombardia a settember 2016.
A gh'è on poo de band e cantant che sonen e canten in lombard, comé el Dellino Farmer e 'l Longobardeath. A gh'è staa anca di traduzion di liber in lombard.
A gh'è staa, in di agn 2010, anca di tentativ de standardizzazion de la lengua, comé la Scriver Lombard o i adattament de la grafia milanesa.
In del 2017 la Region Lombardia l'ha patrocinaa l'iniziativa de Spiran del Noeuv Festival de la Musica Lombarda.
Varietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tipicamente el Lombard a l'è spartii in dò varietà:
Cont division l'Adda. Al di d'incoeu a l'è tipicament giontaa el lombard alpin, e di voeult a l'è anca scorporaa el dialett trentin ocidental del lombard oriental.
Lombard ocidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard ocidental el gh'ha dent i dialett che han avuu 'me dialett de riferiment el dialett milanes, comé el dialett paves, el dialett lodesan o 'l dialett tesines.
I sò tratt tipegh a hinn:
- Evoluzion de la u latina in /y/
- Lenizion di l in di formi "olu" del latin (milanes: Fioeu, bergamasch: Fioeul)
- Elision de la e in del plural femminil (milanes: la gatta - i gatt, bergamasch: la gatta - i gatte)
Lombard oriental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard oriental a l'è parlaa in quej territori de lengua lombarda ch'hinn staa governaa de Venezia. L'ha avuu mai on center linguistich ciar e nett.
I sò caratteristich a hinn:
- Lenizion de v e n (milanes: can, bergamasch: cà)
- Plural de t in c (gatt - gacc)
- Evoluzion de la u latina in /ø/ (milanes: unich, bergamasch: oeunegh)
- Evoluzion de la i latina in e (latin: hinc hodie, milanes: Incoeu, bergamasch: Encoeu)
- Participi in t (milanes. Parlaa, bergamasch: Parlat)
El lombard oriental, per via de la dominazion veneta, el gh'ha on poo de venetism e gh'è di formi ciappaa de la lengua veneta anca in la grammatica.
Trentin ocidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El trentin ocidental el conserva di tratt fonetich arcaich respett del lombard oriental. Per esempi:
- La n a l'è lenida men respett al lombard oriental (lomb. occ. [ta:nt], lomb. or. [tat], giud. [tat], rend. [tant]) e la resta semper a la fin
- On quaj dialett l'ha perduu la /y/
- Conservazion di ness latin "pl" e "fl" (bergamasch: fior, Trentin ocidental: flor)
A gh'è anca di venetism per la svesinanza cont la venetofonia trentina. Per esempi "inscì" se dis "cossì", comé in veneto.
Lombard alpin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard alpin a l'è parlaa in di vaj de confin cont el romancc, e l'è influenzaa del retoromanz.
I sò caratteristich a hinn:
- Despess i ness latin "cl", "pl", "gl" e "fl" a hinn guarnaa (milanes: pussee, pos'ciavin: plussee)
- A hinn guarnaa i r a l'infinii (milanes: scriv, bregajot: scrivar)
A gh'è di particolarità in di singoi dialett a nivell del plural: Se la pupart la seguiss el modell lombard, on quaj dialett el muda l'articol (per esempi la vacca - lan vacca) o dopera el suffiss -en comé in todesch: (la vacca - la vacchen)
Morfologia e grammatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard, comé la pupart di lengov romanz, a l'è ona lengua SVO.
I verb i gh'ha quater coniugazion, che in d'on poo de dialett se resoeulven in trè realizzazion. La negazion, foeura de on quaj cas eccezional, a l'è domà postverbal e singola. A l'è present anca la forma interrogativa cont inversion de verb e pronomm, voramai perduda in di dialett pussee cittadin.
A gh'è 8 pronomm: 7 a hinn comun a tutta la lengua, 1 a l'è tipich domà de on quaj dialett e l'è "lore", ossia la terza plural femminina.
Articol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Lombard a gh'è i articoi determinativ, indeterminativ e partitiv.
L'articol determinativ l'indica on soggett giamò ciar e nominaa in del descors, inveci quell indeterminativ in soggett noeuv e minga definii. El partitiv a l'è domà el plural de l'indeterminativ e 'l indica on numer indefinii de soggett: Per esempi in la fras "l'è entrada ona mosca, la mosca l'è andada in sul cavagn con dent del pan" se troeuven tucc i modalità de l'articol.
Aggetiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aggettiv a hinn spartii in dò categorij:
I aggettiv qualificativ spieghen ona qualità del soggett, e i gh'ha di grad. Tucc i alter, 'me quej de possess, a hinn determinativ.
Singolar e plural[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard el gh'ha on sistema plural che l'è puttost sofistegaa e variegaaee arent a quell di lengov italoromanz.
De fatt, el plural de om el presenta diferent soluzion, a segonda de la zonna e del termen. Quell de donna l'è un cicininn püssee sempliz.
On quaj esempi per el Lombard Ocidental:
El Pont, i Ponc - Tutt, tucc - Tant, tanc
El Taovolin, i Tavolitt - El Cadreghin, i Cadreghitt - El Tognin, i Tognitt
El Vegett, i Vegitt - El Martinett, i Martinitt - El Povarett, i Povaritt
L'Ann, i Agn - El Pann, i Pagn - El Dann, i Dagn
El Basell, i Basej - el Tarell, i Tarej - El Cavall, i Cavaj
El Sistema, i Sistema - El poemma, i Poemma - El Barista, i Barista
El Mur, i Mur - El Savon, i Savon - El Moron, i Moron
El Lavandee, i Lavandee - El Sentee, i Sentee - el Pensee, i Pensee
El Fioeu (ö curta e overta), i Fioeu(j) (ö longa e streccia) - El Fasoeu(ö curta e overta), i Fasoeu(j) (ö longa e streccia)- la Ninoeu(ö curta e overta), i Ninoeu (ö longa e streccia)
La Massera, i masser - la Ringhera, i Ringher - la Portera, i Porter
La Tosa, i Tosann - l'Omm, i Omen - el Pè, i Pée
Fonetica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vocai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lombard el gh'ha 9 vocai parnonziaa in d'ona quaj manera differenta e a hinn:
In d'on quaj dialett de confin a gh'è anca la vocal neutra schwa, tipega de la lengua piemontesa.
Longhezza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la pupart di dialett lombard la longhezza vocalica la gh'ha ona quaj importanza.
In tanc dialett occidentai la definiss anca el participi passaa, per esempi /par'la/ l'è infinii, inveci /par'la:/ l'è participi.
In d'on quaj dialett tesines e cremones, la longhezza a l'è importanta anca in mezz di paroll. Tipicament però a l'è minga scrivuda, foeura di cas di participi.
Consonant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sistema consonantich del lombard a l'è assee normal per ona lengua romanza ocidental. Gh'è, in tucc i dialett lombard, 26 consonant, de che dò a hinn tipich di dialett particolar de la zona bressana.
Scrittura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'è no, al di d'incoeu, on sistema grafich unich doperaa de la pupart di lombardofon. Finna al 1900 circa la pupart di dialett lombard la compartiva on sistema grafich arent di indicazion del Varon Milanes, ma poeu tanc dialett, soratutt del lombard oriental o del Tesin, a hinn passaa a di ortografij ciappaa de l'italian.
Al di d'incoeu donca a gh'è trii sistema doperaa:
- El sistema milanes classich cont i sò variant
- I sistema fonetich
- L'ortografia polinomica Scriver Lombard
Recognossiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard a l'è recognossuu comé lengua individual de part de l'ISO, cont el codes "lmo". Anca l'UNESCO la recognoss el lombard comé lengua a ris'c de descomparì.
El lombard a l'è pienament dent de la definizion de lengua minoritaria de la Carta Europea di Lengov Regionai o Minoritari, carta che però l'Italia l'ha no ratificaa, e donca la resta minga tutelata del Stat Italian. L'è inveci recognossuda e salvaguardada de la Region Lombardia dal settember 2016.
Nanca in Svizzera el lombard a l'è recognossu offizialment, anca se l'è salvaguardaa anca di orghen cantonai e federai 'me la television.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lumbard ucidental
- Lumbard uriental
- Urtugrafia del CLL
- Storia de la lengua lombarda
- Letteradura lombarda
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La lingua lombarda esiste? - Patrimoni linguistici
- Dialetti lombardi - Treccani
- UNESCO RED BOOK ON ENDANGERED LANGUAGES: EUROPE
- L'oltretomba senz'anima di Bonvesin
- Scope of denotation for language identifiers
- Piemontese, 100 e lode
- UNESCO Atlas: Lombard
- Policy and Planning for Endangered Languages
- lmo - SIL
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana
- RTSI: Acquarelli popolari, sitt ticines cont intervist e contegnuu in ticines.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858
- LinguaLombarda.it, bibliotega digitala dedicada a la produzion in lengua lombarda


c: text/html

text:
Filàch
Filàch l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 15 km de la sità e a 190 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 3 218 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,3 km² e 'na densità de popolasiù de 607 ab./km²
Ol paìs l' se tróa 'n de l'Ízola bergamàsca e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca sö la rìa a drécia del Brèmb. Per Filàch l' pàsa 'l Durt. El cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Botanüch, Brembàt, Cavriàt, Dàlmen, Madù, Ös de Sura e Ös de Sóta.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del bórgh de Màren ol castèl a pich sö 'n d'öna còrna scaàda fò dal Durt,
- In del bórgh de Màren la céza parochiàl de San Bartolomé co l'abside romànech.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Filàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Góren
Góren (Gorno in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana a 29 km de la sità e a 600/700 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 612 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 9,9 km² e 'na densità de popolasiù de 163 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casnìch, Colgiàt, Onéda, Nòsa e Prémol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Góren l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Uni dat daners a hackers
- Mesemna, 8.6.2016, 21:13
L'universitad da Calgary en il Canada ha pajà enturn 15milli francs a hackers per puspè survegnir la controlla sur da l'agen sistem dad e-mail.
Ils hackers eran arrivads en il mail-server da l'universitad ed han codà quel digitalmain. Students e professers n'han 10 dis a la lunga gì nagin access a lur mails. Per decodar il server han ils hackers pretendì daners che l'universitad ha la fin finala pajà.
Autras universitads han crititgà quest agir. Damai ch'ins haja dà suatientscha, creschia ussa il ristg per ulteriuras attatgas.
RR novitads 22.00


text:
La jamna 33 ha la secziun da catschadurs fenau il Munderschei. En quater seras e la sonda avon miezdi ein bunamein 2 hectaras prau vegnidas cultivadas. Uonn ha S. Pieder manegiau bein cun nus, aschia ch’ins ha fatg la sonda duas dètgas meidias cun fein sec da buna qualitad. Viaden egl unviern proxim vegnan ins puspei a dar liber las meidias per las selvaschinas en cunvegnientscha cun la survigilonza da catscha. Quei succeda denton buca per svegliar l’idea da pavlar las selvaschinas duront igl unviern. Ed en tutta cass less jeu appelar mintga lectur da buca pavlar pils vitgs entuorn. Il sulet che la selvaschina drova igl unviern ei il ruaus ed il schurmetg da disturbis artificials (skis, gianelas, fotografs….)
Per la secziun da catschadurs Vallatscha
Ursin Venzin, president
actualisau: 18-01-2018/pap
Uffeci da catscha e pesca Kt. GR


text:
Il jazz da Ella Fitzgerald
- Venderdi, 28.4.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 28.4.2017, 19:00, RTR
La gronda corifea vocalica dal jazz avess 100 onns.
Ella vegniva magari numnada la «First Lady Of Song». Sia vusch era pura e perfetga, sia frasaziun ed intunaziun impeccabla, e surtut aveva ella in dun improvisatoric straordinari, la famusa Ella Fitzgerald. Ella ha embellì las big bands da Chick Webb e da Benny Goodman, ella ha popularisà en l'èra dal bebop il uschenumnà scat – il chant improvisà cun silbas da nonsense, ella ha duettà cun Louis Armstrong ed ha la finala perfin ristgà d'intunar il pop modern. Ils 25 d'avrigl avess Ella Fitzgerald cumplenì 100 onns – in purtret musical.


text:
Custanta da Lévy
In matemàtega, la custanta da Lévy (a völte cugnussüda sota ul nomm custanta da Khinchin-Lévy) la pariss int una espressiú cunserneent ul cumpurtameent asintòtich di denuminaduur cunvergeent da le frazziú cuntínüade. In 1936, ul matemàtich Francées Paul Lévy al mustra che i denuminaduur cunvergeent di desvilüpameent da le frazziú cuntínüade da dabot töcc i nümar reaj i satisfà:
La custanta da Lévy a l'è la custanta dal custaa dritt da chesta espressiú, e a l'è apprussimadameent iguala a 3,275 822 918 7... Ul tèrmin al è apó a völte druvaa par fá referenza al lugariitm dal custaa dritt da chesta espressiú, ch'al è apprussimadameent iguaal a 1,186 569 110 4...


text:
Spediziun a viafier e NEAT enstagl da 2. tunnel al Gottard
- Mesemna, 16.12.2015, 17:55
Construir in segund tunnel al Gotthard è memia char ed ostil envers l'ambient. Da questa persvasiun è il comité «Burgais cunter in segund tunnel». Alternativas fissan spediziun per viafier u spustar la sanaziun e nizzegiar las capacitads da la NEAT.
Il tunnel da via dal Gottard possia vegnir duvrà per almain 2 decennis senza stuair serrar el in soli sulet di dal tut, ha ditg Stefan Krebser (president Railvalley) a la conferenza da medias a Berna. Là hani era preschentà lur propostas:
- Dad in nov rapport da l'Uffizi federal per vias ASTRA concluda il comité ch'il plafond dal tunnel è tuttina en in meglier stan che spetgà. Perquai la proposta da spustar la sanaziun totala dal tunnel e nizzegiar la NEAT.
- L'alternativa fiss da metter il traffic sin ils binaris cun ina staziun a Göschenen ed in'autra ad Airolo. Ils camiuns duain ir sur l'uschènumnada «via rullonta».
Il comité quinta da pudair spargnar uschia radund 2 milliardas francs.
Ils 28 da favrer votescha il pievel svizzer davart in segund tunnel da via al Gottard. Igl è la terza giada ch'il suveran po decider direct u indirect davart quest tema. Fin ussa ha el ditg na.
RR novitads 18:00


text:
LĖUR GARATĄ PER LA CASSA RAIFFEISEN!
13.04.2007
Nce chėst ann ons pudł realisé l cudejel cun la bilanz 2006 dla Casses Raiffeisen de Neva y Vintl.
L mėns de auril ie te nosta provinzia nce l mėns dla bilanz dla banches y nce chėst ann ą l studio Pentagon pudł realisé per n valguna Casses Raiffeisen la relazions 2006. L ie bele n valgun ani ca che la Cassa Raiffeisen da Neva (Welschnofen) ti ą sėurandat al studio Pentagon la ncėria de mėter adum y stampé si revistes che vėn mandedes a duc i cumėmbri.
Sota la direzion dl diretėur da dant dr. Hubert Obwegs de Al Plan de Mareo iel unģ repurtą te na bela revista a culėures no mé l andamėnt economich dla banca, ma mustrą su nce n valgun aspec dleconomia locala, la situazion di cumėmbri, l sustėni ala comunanza, l lėur cun i jėuni y la manifestazions metudes a jģ via per l ann. A chėsta maniera ie na tel revista nce mpue n spiedl de n luech y de na valeda. Tres l merit dl dr. Obwegs ie chėsta revista ti ultimi ani unida publicheda no mé per tudėsch ma nce tla rujeneda ladina. La Cassa Raiffeisen de Neva ą nfati tla Val de Fascia doi flieles -una a Vich y lautra Pera- y plu de 175 cumėmbri. Chėsta bela realtą fova na rejon mplu y l sforz de publiché l rendicont per fascian ie unģ tėut su drėt positivamėnter dala populazion. Da l ann passą ie l dr. Obwegs unģ numiną diretėur tla Cassa Raiffeisen de Vintl/Vandoies y l studio Pentagon ie unģ nciarią de se dé ju nce te chėsc cajo cun l aspet grafich y la produzion dla bilanzes stampedes. Nstadģ ie Alex Runggaldier y Georg Mussner, patrons dla Pentagon jic a Vintl a dé jł la revistes y l diretėur Obwegs se ą detlarą drėt cuntėnt cun l prudot dijan che l vėn laurą profesciunalmėnter y cun na boniscima cualitą y che l se stima dantaldut la bona cunsulėnza sciche nce la flessibltąy l tenģ ite di termins.


text:
Codesch funsil
Igl uffezi digl register funsil è cumpetent da manar igl codesch funsil digl cumegn da Surses e cotras responsabel pigl antier andamaint da contracts tgi stattan an connex cun tarragn e schaschant.
Igl codesch funsil dat sclarimaints e stat a disposiziun per discurs e cunsegliaziuns tgi pertotgan affars cun bagns funsils. Pianavant è igl codesch funsil cumpetent da rediger e legalisar affars da dretg e testificaziuns notarialas.
Igl codesch funsil cattez a Savognin agl Stradung 50.


text:
Basa Francònia
La Bàsa Francònia (en todèsch: Unterfranken) l'è giü dei sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirk) del Land de la Baviera, 'n Germània. La capital del distret l'è la cità de Würzburg.
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de la Bàsa Francònia l'è dividìt en 9 circondàre (en todèsch: Kreise) e 3 cità extra-circondariài (kreisfreie Städte) che aparté a nisü circondàre.
- Circondàre (Kreise):
- Aschaffenburg
- Bad Kissingen
- Haßberge
- Kitzingen
- Main-Spessart
- Miltenberg
- Rhön-Grabfeld
- Schweinfurt
- Würzburg
- Cità extra-circondariài (kreisfreie Städte):


text:
Viktoryja Azaranka
Viktoryja Fëdorovna Azaranka (BikTopыя ФëдopoBHa AзapaHka in bielurùs, a s lèś [vʲikˈtɔrɨja aˈzaranka]) l'è na tenìsta dla Rùsia Biànca, nada a Minsk al 31 ad Luj dal 1989. L'è élta 183 cm e la péśa 66 chilo.
L'è stada la nùmar òṅ dal mónd par dū vòlti: da 'l 30 ad Śnar dal 2012 a 'l 10 ad Śugn dal 2012 e da 'l 9 ad Luj dal 2012 a 'l 17 ad Favràr dal 2013. Adès l'è la nùmar 2 da drē da la Serena Williams.
In dla sò caréra l'à vins 16 turnèo ad singulàr, in mèś a i quài i gh'èṅ anc gl'Australian Open dal 2012 e dal 2013, e òt ad dópi, cun anca chè dū tìtui dal Grand Slam, in dal misć. A gl'Ulimpiàdi dal 2012 ad Lóndra, p'r al sò paéś, l'à purtâ a cà na mdaja ad brónś in singulàr e una 'd òr in dal dópi misć insém a Maks Mirny.
Caréra
L’Azaranka la taca a far al sò primi partìdi in d'l àmbit di turnéo ITF in dal 2003 par pò śugàr al sò prim WTA in dal Setémbar dal 2005 a Calcutta ma la và fóra subìt p'r òpra dla Galina Voskoboeva. In dal 2007 la riva a 'l tèrs tùran di Australian Open baténd anc la Marion Bartoli. La riva a Parì p'r al Roland Garros cuma nùmar 50 ma la pèrd subìt da la tenìsta d'l Élt Édǵ Karin Knapp. Dòp un tèrs tùran a Wimbledon la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar cun un 6-0 in dal tèrs sèt la Martina Hingis a gl'US Open.
In dal 2009 la s pòrta a cà al sò prim turnéo a Brisbane baténd in finàl la Marion Bartoli cun al puntéǵ ad 6–3, 6–1 e pò l'ardópia vinsénd anc Memphis cóntar la Caroline Wozniacki par 6-1, 6-3. La gh'à da cédar a 'l tèrs tùran di US Open a la Francesca Schiavone par 4-6 6-2 6-2, finénd 'l an a 'l sètim pòst dla clasìfica WTA.
In dal 2010 la gh'à dimóndi prubléma fìśic e la gh'à da cuntintàr-as vinsénd a Stanford cóntar la Marija Šarapova. In dal 2011 la taca la stagiòṅ a Sidney andànd fóra a i quàrt par maṅ dla Kim Clijsters e pò a 'l quàrt tùran a gl'Australian Open batùda par la cinéśa Na Li. La và mâl anc Dubai quànd la patìs na scunfìta da la Flavia Pennetta. Invéci a Miami la vins al turnéo baténd prima la numàr 2 dal mónd Kim Clijsters e la Marija Šarapova in finàl par 6-1, 6-4 e pò anc a Marbella, rivànd a èsar la nùmar quàtar dal mónd. In Setémbar la śóga al turnéo ad Tokyo pardénd in semifinàl da la Agnieszka Radwańska. In Utóbar la vins in Lusembûrg e la riva in finàl a Ìstanbul lasànd strada a la Petra Kvitová par 5-7, 6-4, 3-6.
Al 2012 'l è 'n an fantàstic par lē: al 13 ad Śnar la bat la Na Li a Sydney par 6-2, 1-6, 6-3 e dū stmani dòp la vins al sò prim Slam cóntar la Marija Šarapova par 6-3, 6-0 dvintànd acsè la nùmar òṅ dal mónd. La fà 'l vōd anc in Dubai in dua la vins tut al partìdi sénsa lasàr par strada gnanc un sèt: in finàl l'è la Samantha Stosur a lasàr-'g al péni par 6-1, 6-2. Al 18 ad Mars la fà suo anc al turnéo 'd Indian Wells baténd incóra na vòlta la rusa Marija Šarapova par 6-2, 6-3. A 'l Roland Garros però la gh'à da mandàr śò al ròsp parchè la perd in di utàṿ cóntar la Dominika Cibulková par 6-2, 7-6 e la Šarapova, ch'la vins al turnéo baténd in finàl la bulgnéśa Sara Errani, la gh pòrta via al prim pòst dla WTA. La tórna lē a 'l prim pòst dòp Wimbledon in dua la riva in semifinàl pardénd da la Serena Williams ch'la gh mòla lè 24 aces stablénd al record p'r al fémni. La gh pèrd sèg incóra in dla finàla di US Open, dòp èsar rivàda lē lè lè par vìnsar, a dū punt da 'l match: l'americàna la vins par 6-2, 2-6, 7-5. La finìs 'l an sémpar da numàr òṅ vinsénd al China Open e a Linz.
In dal 2013 la fà incóra la sò part vinsénd incóra gl'Australian Open (cóntar la Na Li) e a Doha in finàl cóntar la Serena Williams ma l'è pò qvésta chè, par sōi 40 punt, ch'la gh la cava a turàr a 'l prim pòst dal clasìfichi dal tennis dal fémni.


text:
L’Engiadinaisa (30) ha parturì ina poppa cun il num Anna Nina Catarina. Sco quai che Campell ha infurmà las medias saja lur figlia naschida ils 21 da favrer. La fin da fanadur, duas emnas suenter la maridaglia, avevan Campell e ses um Marc Müller (34) annunzià la gravidanza.
Dapli da Annina Campell
- Annina en visita tar Corin Curschellas
- Annina en visita tar Ursina Haller
- Annina en visita tar René Schnoz
- Annina en visita tar Duri Vital
- Annina a l'Agrischa
- Annina a San Murezzan
- Annina al maraton: avant la partenza a Malögia
- Annina al maraton: a l'arrivada dal maraton a S-chanf
- Annina al Maraton en discurs cun cusseglier federal Ueli Maurer
- Battaporta a la festa federala da musica populara


text:
Chanaster per lescha pli severa per reclama per tabac
- Mardi, 14.6.2016, 11:21
Il Cussegl dals chantuns vul refusar la lescha federala da products da tabac enavos al speditur Alain Berset. Il commerzi liber saja pli impurtant che la prevenziun.
La chombra pitschna ha refusà il scumond da far reclama per tabac en ils kinos e sin placats; quai cun 28 cunter 15 vuschs. Sustegn ha la lescha nova da survegnì mo da la sanestra da la chombra pitschna. La raschun per il na: L'economia da martgà liber saja quai da valitar pli fitg che la prevenziun.
Sco proxim decida lura il Cussegl naziunal. Sche lez refusa er la lescha da products da tabac sto il Cussegl federal anc ina giada sur ils cudeschs.
RR novitads 10:00


text:
Iveta Benešová
L’Iveta Benešová (Most, 1 ad Favràr dal 1983, a s lèś [ˈɪvɛta ˈbɛnɛʃovaː]) l'è na tenìsta céca prufesiunìsta da 'l 1998. L'è élta 170 cm e la péśa 56 chilo. L'è mansìna e la dróa 'l arvèrs a dū maṅ.
Al sò film preferî 'l è Forrest Gump méntar 'l atōr ch'a gh piàś da piò 'l è Ben Affleck. Par lē al magnàr più bòṅ 'l è qvél itagliàṅ.
In dla sò caréra 'l à vins un turnèo dal Gran Slam ad dópi misć a Wimbledon in dal 2011 insém al sò murōś in alóra Jürgen Melzer. I aṅ batû la còpia furmàda da la rusa Elena Vesnina e da 'l indiàṅ Mahesh Bhupathi par 6–3 6–2. L’Iveta l'à pò spuśâ al tenìsta austrìac al 14 ad Setémbar dal 2012, tgnénd la serimògna in un castèl ad Laxenburg. L'à anc śugâ òt finàli WTA vinsén-an dū.
La céca l'è stada la nùmar vint-sinc dal mónd al 6 'd Avrìl dal 2009.
Caréra
La śōga la sò prima finàl WTA a Bratiślàva ma la la pèrd da la Maja Matevžič par 0–6 1–6. Al sò mumènt bòṅ al riva dū an dòp in sla tèra rósa 'd Acapûlc in dua la bat la Flavia Pennetta par 7–6 6–4. Sèmpar in dal 2006 la pèrd al finàli a Esturìl e Forest Hills.
In dal 2006 la riva in finàl a Hobart e pò la fà dimóndi strada anc a gl'Australian Open baténd a 'l tèrs tùran la nùmar sinc dal mónd Mary Pierce par 6–3 7–5 ma pò la céd 4-6 1-6 da la Martina Hingis.
In séguit la śōga àtar tri finàli: in dal 2008 la pèrd a Esturìl da la Marija Kirilenko par 4–6 2–6, in dal 2009 la céd 5–7 1–6 a la Petra Kvitová a Hobart méntar la pōl far finalmènt fèsta a Fès parchè lè la dà la paga a la ruména Simona Halep 6–4 6–2.


text:
Karl kam bereits im Alter von sechs Jahren an die Theresianische Ritterakademie...
Portal tematich 1809
Cun plü o manco 120 articui de lexicons orunse ves pité informaziuns scientifiches sön i avenimënc incër le 1809. Chilò à le Südtiroler Landesarchiv metü jö na lista de porsones dezisives, de posc y de fac, che ti ogâ ai auturs canche ai metô man da scrcí sü articui. Pro vigni contribut ciafëise implü indicaziuns leterares, ince cotan de material fotografich y da iade a iade na gran racoiüda bibliografica fora dl patrimone dla biblioteca provinziala Dr. Friedrich Tessmann da desc iarié.


text:
Iris graminea
Iris graminea l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Iridaceae tìpich de l'Euròpa, 'nfìna a la Rüsia ucidentàla. L'è bastànsa frequènte a le altèse medio-bàse de l'arch alpì orientàl, méno 'nde chèl ucidentàl. La pöl crèser enfìna ai 800 méter söl lièl del mar.
L'è 'na spéce che crès de sòlit en mèza ómbra. La fà sö dei fiùr de 8 ghèi de larghèsa
Le fòie tacàde a la bàze i è erète. I è lineàre, piàte e lónghe tra i 25 e i 80 ghèi. Del gamp pöl vègne fò de 1 a 3 fòie lónghe che sorpàsa 'l fiùr.
I fiùr i g'ha 'l gambì condèna spàta carenàda che ghe à dré töt entùren. El peregóne l'è furmàt de 'n tübo cürt e de lacìnie estèrne ovài che tìra al biànch con dèle striadüre zàlde e viòla e lacìnie intèrne de culùr viòla e erète. I fiorés tra màgio e zögn e i è prufumàcc.
El fröt l'è 'na càpsula elìtica, con sés còste, e la g'ha dét divèrsi granì de somésa maròn.


text:
Crear umor è ina chaussa fitg setga
- Mardi, 8.12.2015, 14:05
Umor è individual. Umor è da religiun a religiun, da pajais a pajais, da regiun a regiun e da persuna a persuna auter. Al festival dad umor ad Arosa essan nus ids suenter als fastizs da l'umor cun Andreas Thiel, Beat Schlatter ed Andrea Zogg.
Andreas Thiel - umor dispitaivel
Andreas Thiel è in dals pli enconuschents satirichers svizzers. El è in um dispitaivel, tals ins bainvis e tals auters malvis. Tranter auter pervi da ses umor.
« Jau ri sur da tut quai che deprimescha, è trist e brutal. »
Andreas Thiel
satiricher
Andreas Thiel è ina persuna che dat en ureglia ed en egl. En egl cun ses irokes, che mida adina puspè colur ed en ureglia pervi da ses pleds critics envers il mund. Uschè spezial sco sia persuna è era ses umor.
Il satiricher Thiel ha publitgà in cudesch dal umor ed ha era deditgà ses nov program da comedy al umor.
Andrea Zogg e Beat Schlatter - crear umor
Umor è quasi il mintgadi dals acturs e cabarettists Beat Schlatter ed Andrea Zogg. Cun quai ston els savair cura che nus stuain rir. Però cun inventar pointas na san ins mai sch’ils aspectaturs vegnan a rir u betg. Garanzia na datti nagina.
« Var 9 da 10 pointas elavuradas procuran per in rir. »
Beat Schlatter
comicher
E da rir na datti betg bler cun crear umor. Quai saja ina lavur fitg pretensiusa. Il pli impurtant per crear e preschentar umor saja en mintga cas ch’ins stoppia sez rir da las sgnoccas. Ed impurtant, sche betg, ina premissa centrala è da pudair rir da sa sez. Beat Schlatter ed Andrea Zogg stattan per il mument ensemen sin il palc cun il teater da comedy «Polizeiruf 117».
« Crear umor è ina chaussa fitg setga. »
Andrea Zogg
actur
Il festival dad umor ad Arosa ha lieu sin 2000 meters sur mar. Il festival dura dals 3 enfin ils 13 da december 2015.


text:
Siria è sco i para pronta per armistizi ad Aleppo
- Mesemna, 18.2.2015, 7:15
Il reschim dal president sirian Baschar al-Assad è para pront da betg pli attatgar la citad d'Aleppo per 6 emnas. La regenza a Damaskus haja dà signals correspundents, ha ditg l'incumbensà spezial da l'ONU per la Siria, Staffan de Mistura.
El veglia discurrer cun ils rebels per che er quels frainian las attatgas sin la citad, ha Mistura ditg plinavant. Las Naziuns Unidas emprovan dapi mais da negoziar in armistizi per la segund gronda citad da la Siria.
En il pajais regia dapi 4 onns guerra civila. Qua tras èn gia passa 200’000 persunas mortas.
RR novitads 07:00


text:
«No Billag» fiss er in culp per la Somedia
- Mesemna, 1.11.2017, 5:59, actualisà a las 7:51
Andrea Masüger, CEO da la chasa da medias Somedia di: RSO e TSO stuvessan chalar tar in «gea» a l'iniziativa ed uschia stuvessan circa 60 plazzas da lavur vegnir reducidas.
L'iniziativa che vul abolir taxas da radio e televisiun, numnada curt «No Billag», tutgass en il Grischun betg sulet RTR, RSI e las parts da SRF, mabain er la chasa da medias Somedia. La Somedia producescha tant products da print sco las gasettas «Südostschweiz», il «Bündner Tagblatt» e la «Quotidiana», sco er ina purschida online, «Radio Südostschweiz» e «Tele Südostschweiz». Or dal pot da taxas survegn la Somedia radund 7 milliuns francs. La «Tele Südostschweiz» vegn finanziada per 70 pertschient da quellas taxas, il «Radio Südostschweiz» per bun la mesadad. «Senza quels daners, na fiss quai betg pli pussaivel dad emetter», di Andrea Masüger, il CEO da la Somedia.
I na dat nagin plan B
Er in program reducì na fiss betg pussaivel da far cun ina mancanza da daners tant gronda: «Lura stuvessan nus reducir uschè fitg, che nus pudessan forsa anc far in'ura program per di, e quai n'è betg pli attractiv», di Masüger. Ed er subvenziunar RSO e TSO a travers, entras autras spartas da la Somedia saja betg realistic: «Nus na pudain betg prender 7 milliuns francs da zanua auter.»
In cler «Na» er da la PCD
Il referat d'Andrea Masüger è stà il mardi saira ina part dal program da la radunanza da delegads da la PCD, ch'ha gì da decider davart l'iniziativa «No-Billag». Tschiffar quella parola n'haja betg chaschunà grondas discussiuns. La votaziun e la pli gronda part dals delegads sajan cleramain stads per refusar l'iniziativa.
RR actualitad 07:00


text:
Südtirol
Previjion per ncuei, mierculdi 17/01/2018
Al romagn instabil
Situazion dl tëmp n generel
Cun n flus alt sterch da nord-vest arjunj n frunt frëit le raiun dles Alpes.
L tëmp ncuei
Da nord-vest vëgnel tres indô la nëi, le plü nëiel sön la Ciadëna zentrala dles Alpes da Reschen al Staller Sattel. Plü a süd pól ester che al se desfantes les niores ia por le de. Les temperatöres arjunj ia por le de danter -2 y +5°.
Previjions per duman, juebia 18/01/2018
Sorëdl y niores
Situazion dl tëmp n generel
Le flus da vest vëgn por intant n pü' plü assüt y alalt röiel adalerch masses plü tömies.
L tëmp duman
En jöbia él tla paiú pert dla provinzia assüt cun n moscedoz de sorëdl y niores. Sön la Ciadëna zentrala dles Alpes romagnel plü variabl, mo ince chiló vëgnel dötalplü n valgügn floc de nëi. Da doman él feter indluch frëit, domisdé é les temperatöres mascimales danter -1° y +5°.
Previjion di proscimi dis
Variabl
En vëndres dál aboc sorëdl. Tratan la fin dl'edema él bonamënter n moscedoz de niores y sorëdl. Cuntra la domënia él bonamënter tl nord indô plü instabil.


text:
Melodias miaivlas
- Mesemna, 2.11.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 2.11.2016, 19:00, RTR
Nus envidain vus da passentar cun nus in'ura cun musica instrumentala ch'empermetta ina atmosfera cumadaivla e patgifica sco fatga per ina saira da november.
D'udir èn chanzuns da saira, chanzuns meditativas, chorals, imnis, ina motetta ed in psalm. Differentas furmaziuns da Brass sunan per vus enconuschentas melodias sco «Der Mond ist aufgegangen», «Allas steilas», ma era igl enconuschent choral «Abide With Me».
Giudai «L'instrumentala» per ina giada in pau auter.
Redacziun: Christa Soliva


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Maté/Maté 11
11[edit]
1Quand che Gesù a l'ha finì sti amaestrament ai sò dódes dissépoj, a l'é partisne da col pòst për andé a mostré e a prediché ant soe sità 'd lor.
Gesù e Gioan Batista[edit]
2Ora, Gioan, che ant la përzon a l'avìa sentì parlé 'd lòn che 'l Crist a fasìa, a l'ha mandaje doi 'd sò dissépoj për dije: 3"Ses-to Col ch'a l’ha da ven-e ven-e, o i l’oma da spetene n'àut?". 4E Gesù a-j rëspond: "Andé e fé vòsta relassion a Gioan ëd lòn ch'i l'eve vëddù e sentì: 5Ij bòrgno a s-ciàiro, ij sòp a marcio, ij lebros a son mondà, ij ciòrgn a sento, ij mòrt a son arsussità, e l'Evangèli a l'è predicà ai pòver". 6A l'é beat col ch'a sarà nen scandalisasse 'd mi".
7Antramente ch'as n'andasìo, Gesù a l'ha comensà a parlé a la gent ëd Gioan: "Còsa seve andàit a vëdde ant ël desert? Na cana sopatà dal vent? 8Ancora, còsa seve andàit a vëdde? N'òm vestì 'd manera spatussanta? Coj ch'a son vestì parèj a son ant ij palass reaj. 9Còs' i seve andàit a vëdde? Un profeta? Eh, iv diso, e 'd pì d'un profeta? 10Sto-sì a l'é col ch’a l’é scrivùne: ‘Vardé, iv mando mè ambassador dëdnans a ti ch ' at prontrà la strà’. 11In vrità iv diso, che fra coj ch'a son nassù da na fomna, a-i é stàine gnun pì grand che Gioan Batista; ma 'l pì cit ant ël Regn ëd Nosgnor, a l'é fin-a pì grand che chiel. 12Dal temp ëd Gioan Batista fin-a 'l dì d'ancheuj, ël Regn dël ciel a l'ha patì violensa e a-i rivran coj ch'a lo ciapo a fòrsa; 13përchè tùit ij profeta e la Lej a l'han profetisà fin-a a Gioan. 14E s'i veule capila, a l'é col-li l'Elìa ch'a dovia ven-e. 15Chi ch'a l'ha d'orije për sente, ch'a senta.
16Ma a chi avraj-ne da paragoné sta generassion? A smija a coj fieuj ch'a stan setà 'n piassa e ch'a crijo l'un l'àutr: 17Për vojàutri i l'oma sonà la fluta e i l'eve nen balà. I l'oma cantà 'd canson da fé pioré e i l'eve nen piorà. 18Përché Gioan a l'é vnù e a l'ha nen smangiassà ni sbeivassà, e a diso: A l'é 'mposessà da 'n demòni. 19A l'é peui vnù 'l Fieul ëd l'Òm ch'a mangia e a bèiv, e a diso: Vardé-là 'n mangion e 'n beivon, amis dj'esator dl'impòste e dij pecator. La sapiensa, nopà, a l'é stàita giustificà da soe euvre[1]".
Guaj a cole sità ch'a veulo nen pentisse[edit]
20Antlora Gesù a l'é butasse a arprocé a le sità, andoa a l'avìa fàit motobin ëd miracoj, ma ch'a l'ero nen pentisse. 21"Guaj a ti Corasin! Guaj a ti, Betsaida! Përché s'ij miracoj ch'a son operasse tra 'd voi a fusso rivà a Tir o a Sidon, lor a sarìo già da temp pentisse con ròbe 'd sac e ant la sënner. 22Ma it diso che ant ël Di dël Giudissi a sarà pì tolerabil për Tir e Sidon che për ti! 23E ti, Capèrnaum, ses-to stàita 'lvà fin-a al cél? No, ti 't saras campà giù fin-a 'nt l'infern[2], përché se ij miracoj ch'a son stàit fàit an ti, a fusso rivà a Sòdoma, cola sità a sarìa ancora là ant ël dì d'ancheuj. 24Ma iv diso che ant ël Dì dël Giudissi, a sarà pì tolerabil për la region ëd Sòdoma che për ti".
L'anvit ëd Gesù[edit]
25An col temp là, Gesù a l'ha dit: "It diso grassie[3], Pare, Signor dël cél e dla tèra, për lòn ch' it l'has stërmà ste còse da coj ch'as chërdo d' savèj e d'esse inteligent e ch'it l'has arvelaje a le masnà. 26A l'é parèj, Pare, përchè parèj a l'é piasute[4]. 27Ël Pare a l'ha dame tute le còse an man[5]. Gnun a conòss ël Fieul sednò 'l Pare e gnun a conòss ël Pare sednò 'l Fieul e chi 'l Fieul a l'avrà bin vorsù féje st' arvelassion. 28Vnì da mi tìuti vojàutri ch'i seve strach e carià, e mi iv daraj arpòs. 29Buteve an sël còl mè giov e amprendeve da mi, ch'i son gentil e ùmil ëd cheur, e i trovreve l'arpòs che vòstr' ànime an n'han da manca[6], 30përchè mè giov a l'é belfé ‘d portelo e mè càrich a l'é nen grev".


text:
Talamello
Talamello (endèla parlàda locàl: Talamèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha presapóch 1.093 abitàncc, 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 109 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maiolo, Mercato Saraceno (FC), Novafeltria, Sogliano al Rubicone (FC).
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini. Chèsto provedimènt, aisebé che 'l sàpe operatìf sóta töcc i póncc de vìsta, l'è però stat empugnàt de la Regiù Marche e isé 'l rèsta per el momènt sub judice.


text:
Roncobèl
Roncobèl (Roncobello in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 47 km de la sità e a 1007 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Ardés, Brans, Doséna, Fundra, Lèna, Mòi, Ultra 'l Còl, Serina.
El g'ha 'na popolasiù de 424 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 25,5 km² e 'na densità de popolasiù de 17 ab./km².
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Roncobèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils Copts
- Glindesdi, 10.4.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 10.4.2017, 8:40, RTR
Ils Copts èn ina minoritad cristiana en il pajais muslim Egipta. Gnanc 10% dals Egipzians èn Copts. Els vegnan persequitads e han da cumbatter cun gronda intoleranza.
Il pli enconuschent egipzian qua tar nus è probabel Samih Sawiris ed er el è Copt e tutga tar quella minoritad. La baselgia copta è vegnida fundada da l'evangelist Marcus. El era tenor la tradiziun er l'emprim uvestg dad Alexandria, nua che la baselgia copta ha anc oz sia sedia. Ils Copts vegnan dentant persequitads en Egipta ed i dat adina puspè attentats ed attatgas sin els e lur baselgias e claustras. Quai vegn crititgà fermamain d'organisaziuns per dretg umans. La regenza da l'Egipta na fetschia betg avunda encunter quella discriminaziun.


text:
Project da lescha per uordens da vischnaunca per igl onn 1823 (pagina sco PDF)
1. Duei sin mintga specia da tiers vegnir il temps da primavera mess pastur, cunzun sils s.h. tiers casa e cauras els mises, nua ch’igl ei caschun ni prighel che tals tiers pudessen far donn.
2. Dueien ils s.h. tiers casa, il temps da primavera ed encunter igl atun esser enferrai; mintga vischinadi duei uardar da ver sin quels in special pindrer ed en cass ch’el pindrass tals tiers, sche duei el haver 4 x per l’emprema gada e leudenvia, sch’ei fuss in negligent, sche mintgamai il dubel.
3. Era duei mintga vischinadi haver in sufficient pindrer sin tuttas specias da tiers.
4. Las cauras dueien era vegnir ord ils mises tier il pastur general cura che la vischnaunca ordeina da cargar las vaccas.
5. Dueien las nuorsas e cavals vegnir cargai da calonda fenadur, ils cavals vegnan cargai enta Pardatsch cun ils Uauls Cavorgia entochen ora la Val Vallatscha; sin igl atun ni cura ch’ei muncass jarva, duei ei vegnir dau vitier, per l’entschatta eis ei manegiau mo il Plaun Pardatsch e buca il Pardatsch da Stiarls.
6. Cura che la vischnaunca ordeina da cargar ad alp, sche dueien ils mises vegnir bandunai e frietai cun tuts tiers entochen che la vischnaunca tuorna buc a slargar; ils loghens che ston star frietai ein quels sco suonda: dador las Petgas da Val e sco il Stavel Sum fila ora encunter il Stavel Plaun Fontaunas encunter il sulom dalla tegia da Barclamiu de Palli p.m. e leu sut, sco era da leu naven a filar ora encunter la tegia dil Stavel dil Bostg e leu sut, da leu naven giu encunter il Crest da Tiarms, da leu naven enagiu encunter il Crest d’Alp a Mulinatsch e leu dadora sco era las Surauas, plinavon dador il Crest Liez e quei sut il Plaun Liez en ed ora entochen orasum las Plauncatscha: item la Malamusa, il Mila entochen ils Druns, Sur Prau e la pastira da Camischolas, Valtgeva, Cungieri e la Val Bugnei ed Udatsch, era il Pardatsch da Stiarls, Plaun Miez, (plitard strihau) item era ils Plauns Selva sco la pastira da casa va.
7. Tonaton pon ils vischinadis sin las pastiras da casa, mintga fiug, tener in per bos, ni armauls per in, e tgi che ha cavals po era tener in cavagl enstagl da bos, sch’ei plai agli, aber buc cavagl e bos, aber pastur sin quels, ed en cass ch’ei fagessen tonaton donn, seigi da di ni notg, sche possi in obercheit sin lur beinmanegiar ordinar autr’uisa e sco quel ordeina stoppien quels vegnir suenter.
8. Damai che Camischolas ha quest onn paucs vischins, (muort il barschament da 1822) e la pastira da casa ei bein gronda, sche han ins manegiau, per levgiar empau ils vischins da Gonda e Sedrun, ch’ils vischins da Gonda dueien ceder ils dretgs (: per quest onn :) d’ira vi Ruina Plauna ed encuntercomi, possien quels segidar cun la pastira da Camischolas sco ils vischins ch’ein stai da Camischolas en garegien la Valtgeva.
9. Tuts tiers ston vegnir cargai ensemen, quels d’in pur mintgamai, resalvond quei che po vegnir teniu a casa e quels tiers che pon vegnir teni a casa, seigi bos, cavals ni tiers casa, ni tiers malsauns ston vegnir teni sin quella pastira da casa, nua che quei patrun ei vischin. Ils vadials aber pon vegni teni sin tgei alp ni pastira ch’ei plai al patrun, cun ses tiers, ni separai, aber exactamein vegni teni ord donn. (Ils vadials che stattan suren ed ora, oreifer sin las pastiras da casa, ston esser sut pastur dalla vischnaunca. Amplificau cun autra scartira.)
10. Tuccond tier il pastur da casa ei schau sura a mintga vischinadi da sedeliberar sco ei anflan per bien.
11. Negin duei duvrar uaffens per far fein sin pastiras, avon che la vischnaunca lubescha quei; sco era vessen ins manegiau tenor ils strapazs ch’ein vegni fatgs, da scumandar il spelar fein, surtut temps en pastg da vaccas (strihau naven da: sco era…); bein aber en pastg da cauras, schau tier era en pastg da vaccas sco antruras.
12. Suenter Nossadunna d’uost duei ei esser lubiu da segar fein a pastg, en quels loghens enconuschents, sco enta Strem dadens ils Bauns, a Mila dadens ils Druns, en Val dadens Plaunca da Mesiras, e dadens la Val da Plaunca Secca, la Val Dadens, aber adina mo en pastg da cauras ni nuorsas.
13. Negin duei puder metter ora cultem avon che otg dis suenter la descargada d’alp.
14. Mintga vischinadi duei uardar d’haver in bov entir (igl avon ei strihau atras e remarcau: quei ei buca approbau pervia dils vischinadis -), tier quels dils geraus e statalter silmeins temps d’unviern.
15. Tgi che vul duvrar calderas dalla vischnaunca sto pagar 4 R. per duvrar ina da quellas ina stad.
16. Negin po vegnir en cun tiers silla jarva, resalvond sut quels dretgs, ch’ein concedi vid la taglia dils zenns.
17. Negin duei puder prender nuorsas ord l’alp la stad senza mussar la noda ad ina persuna digl obercheit, il pastur duei tener ellas sin nies intschess, en cass aber ch’ei succedess dispetas u pindradiras per sia cuolpa, sche stoppi quel haver vid sesez.
18. Ils firaus dueien exactamein vegnir observai, surpassaders crodan en castitg d’in obercheit da vischnaunca u da cumin.
19. Negin po vegnir en cun tiers suenter il marcau da s. Andriu (30-11) e quei duei esser il davos termin, ils 20 da quei medem meins, resalvond ils vadials da latg dueien haver tierm entochen il marcau mars u sil pli lunsch ils 20 dil medem meins, aber buc pli vegls che treis jamnas.
20. Negin po far si cultem sin alps e pastiras sut castitg digl obercheit.
20. Quels tiers che vegnan schai ad unviern e nossa vischnaunca han buc la pasculaziun en quella pli ditg che la fiera d’Ursera.
22. Tgi che vegn en cun nuorsas e cauras schetgas, ni bucs, ni tiers casa silla jarva sto pagar 1 fl. arvè, anseuls jasters duei negin puder prender si. Cauras da latg per guder sez han aber negin arvè, dueien aber buca puder vegnir en avon ch’igl ei fatg mundi.
23. Tgi che piarda in tier, venda ni lai ord vischnaunca in, po en termin da treis jamnas procurar in auter da quella qualitad, brattar in tier dalla medema specia ha era la pasculaziun.
Tgi che cunterfa als sura uordens croda en castitg d’in ludeivel obercheit da vischnaunca e duei star tier quei che quels signurs fan senza revisiun ni appalaziun.
1823, ils 29 da matg, legiu avon alla vischnaunca ils sura screts uordens e da quella vegni approbai.
in feda Thomas Beer, gerau


text:
Normas tschentadas si dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch 1900, ils 3 da december
Havend la vischnaunca priu si l’Alp Curnera, sche ha la cumissiun stada eligida, anflau per bien da metter avon alla ludeivla vischnaunca las sequentas normas
I. co s’aranschar cun las nuorsas pil temps da stad e
II. co ins savessi aunc trer a nez la respectiva alp cun auters tiers.
I. Per quei fa la cumissiun la proposiziun che la vischnaunca duei fixar 2 cautegias da nuorsas che dueien haver quitau che las nuorsas vegnien pertgiradas cun tutta premura ed era mirar ch’ei vegni dau bien uorden pil cass da neivs.
Plinavon dueien quels umens haver la cumpetenza da cumandar al nurser cura ira cun las nuorsas d’in liug en l’auter sco cheu suonda pressapauc e quei era entras entelgientscha cun la suprastonza.
Ils 28 da zercladur dueien las nuorsas vegnir cargadas en Curnera e star leu tochen miez fenadur circa, respectiv entochen ch’igl ei sufficientamein maglia sin la Puzza e lu puspei suenter esser finiu la maglia sin la Puzza, also suenter 3 jamnas circa, turnar en Curnera.
En Curnera dueien las nuorsas pascular pli u meins la jarva si dad ault ord pastg da biestg, essend la jarva buna per nuorsas egl ault. Mo pil cass da basegns, essend ruh aura ni schiglioc scart da maglia, era magliar giu da bass, aschia che las nuorsas hagien sufficientamein maglia per tut temps a motiv che l’alp ei primarmein prida si per las nuorsas.
Essend ils stiarls naven da Maighels, sche dueien las nuorsas era magliar si Maighels, l’Alp Tschamut, Val Val e Val Giuv, aschia da temps a temps tenor ordinaziun dils cautegias.
Il nurser dueigi da tut temps pli u meins depender dils cautegias ed ira en liug a l’auter cun las nuorsas.
II. Per recavar ina resursa alla cassa da vischnaunca ha la cumissiun proponiu da prender si stiarls tochen sco la stagiada da Maighels porta e lura cun quels era far diever dall’Alp Curnera, senza pregiudezi dallas nuorsas.
III. Proposiziun fatga dalla cumissiun concernent il pladir il nurser. Per tal e qual che surpren da pertgirar las nuorsas temps da stad, tschenta la vischnaunca las suandontas obligaziuns.
Il nurser duei per aschiditg sco il survetsch cuoza star sulettamein vid siu uffeci da pastur e haver tut pusseivel quitau per pertgirar bein las nuorsas ed a motiv da quellas ordinaziuns resalva la vischnaunca il cumpetent dretg, da en tut cass da cuntents mussaments ch’il nurser hagi buca adempliu sias obligaziuns, seigi en in grau ni l’auter da strufegiar quel pil donn cun trer ad el giud la pagaglia 1 – 2 raps per nuorsa.
Plinavon ha il nurser l’obligaziun da far maner las nuorsas sin pastira da biestg tenor ordinaziun dils cautegias silmeins temps d’atun, la quala obligaziun ei medemamein suttamessa a castitg.
Ch’il sura seigi legiu avon alla ludeivla vischnaunca ed approbau sut il sura datum attesta
il vicepresident
Gion Andriu Berther
Claus per la zavrada a Dieni.
Mira: Cunvenziun davart la zavrada 1873


text:
Synonyms
Hypernyms
Typos
gyperadrenalism, yyperadrenalism, jyperadrenalism, nyperadrenalism, byperadrenalism, htperadrenalism, hgperadrenalism, hhperadrenalism, huperadrenalism, hyoeradrenalism, hyleradrenalism, hypwradrenalism, hypsradrenalism, hypdradrenalism, hyprradrenalism, hypeeadrenalism, hypedadrenalism, hypefadrenalism, hypetadrenalism, hyperqdrenalism, hyperwdrenalism, hypersdrenalism, hyperzdrenalism, hyperasrenalism, hyperaerenalism, hyperafrenalism, hyperacrenalism, hyperaxrenalism, hyperasrenalism, hyperadeenalism, hyperaddenalism, hyperadfenalism, hyperadtenalism, hyperadrwnalism, hyperadrsnalism, hyperadrdnalism, hyperadrrnalism, hyperadrebalism, hyperadrehalism, hyperadrejalism, hyperadremalism, hyperadrenqlism, hyperadrenwlism, hyperadrenslism, hyperadrenzlism, hyperadrenakism, hyperadrenaoism, hyperadrenapism, hyperadrenalusm, hyperadrenaljsm


text:
Mus musculus
El Mus musculus (in Insübregh: Murigiö (de cà), Ratìn o Murgiö; in Bergamàsch: Rat; in Bressan: Sorèc; in Camün sorés o horèc), l'è un animal ruditur ben piscinin che'l pertuca a la fameja di murinae, la qual, a sua völta, la pertuca a la fameja di muridae (rat). I murigiö gh'è in asquas tücc i paes de'l mund.
I murigiö vegnen druaa int i laburatori in del fà esperiment.
Parensa di Murigiö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El murigiö, de'l crapin fin a'l dedree, a l'è lungh de set a vündes ghei, e'l gh'ha na cua che l'è lunga de set a des ghei. El pesa de vint a vintcinch gram. Però i murigiö bianch druaa int i laburatori hin de solet ben püssee gross. I dinc de sura de'l murigiö hinn un puu intajaa. El corp de sura l'è gris, gris-marun, però de suta a l'è d'un culur püssee ciar. La cua l'è ben squamada e la gh'ha anca un puu de pej. Quand ch'i murigiö de cà hinn chersüü sü de'l tüt, la difarensa cunt i murigiö de campagna la vegn ciara e patent già che i murigiö de campagna gh'han un cuin che l'è ben püssee cürt de la cua de'l murigiö de cà adült.
Möd de Viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Murigiö 'l va no a drumì d'inverna, però quand che l'è ben fregg giazzaa u 'l gh'ha poch de majà, a l'è bun de crudà in una trance e de restà inscí un bel puu de temp. I murigiö che viv in di sit indua gh'è tant de majà fan minga una scorta inscí granda. De solet i murigiö vegnen föra di sö pertüs de nocc, quand che i omen hinn in de'l lecc a drumì, però se senten ben segür u gh'han na bela fam, vegnen föra anca de dí.
Dürada de la sua Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i laburatori, i murigiö poden viv ánca püssee de düü-trii agn, però quij che viven deparlur poden minga speciass de viv inscí a lungh: gh'han desegür na vida ben püssee cürta.
Nemis Natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nemis natüral nümer vün di murigiö a l'è 'l gat. Pö gh'è anca 'l martur (anca ciamaa fuin), e in di er la stria bianca (che la cascia anch int i edifizzi). Delunsg di cà i murigiö vegnen casciaa anca di üsej rapazz, di strii de tücc i tip, di martur, e fignanch di gulp russ.


text:
Wetzikon
Wetzikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.73 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 22 669 abitant.
El cumün de Wetzikon al se tröva a una altitüden de 535 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bäretswil, Gossau, Hinwil, Mönchaltorf, Pfäffikon, Seegräben. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
Aabach in Wetzikon
-
Auslikon and its Strandbad (lido) on Lake Pfäffikon shore
-
-


text:
Register penal pli sever
- Mardi, 14.6.2016, 15:52
Sch'i va per grevs cas da violenza u dad acts sexuals resta l’annotaziun en il register penal per vita duranta. Uschia è il parlament sa cunvegnì cunter la veglia dal Cussegl federal.
Uschia è il parlament sa cunvegnì cunter la veglia dal Cussegl federal. La segirtad publica ed ils interess da la persecuziun penala sajan da valitar pli ferm ch'il dretg dad emblidar, uschia l'argumentaziun.
Ultra da quai ha il parlament reglà da nov l'access a las infurmaziuns dal register penal. En l'avegnir duain polizias chantunalas, las organisaziuns chantunalas da las autoritads d'uffants e creschids e las autoritads da migraziun avair invista, dentant mo tar infurmaziuns ch'ellas dovran propi.
RR novitads 15:00


text:
Custs da sanadad - in problem acut
- Gievgia, 4.2.2016, 9:42, actualisà a las 11:26
Ils custs da sanadad creschan ad in crescher. Per intginas vischnancas saja quai in problem acut, di il president da vischnanca da Mustér Francestg Cajacob.
Ils custs dal maun public per persunas en chasas da tgira èn repartids sco suonda : 25 % paja il chantun, 75 % las vischnancas. Per midar questa clav da repartiziun ha i gia dà intervenziuns en il Cussegl grond.
Chantun decida tariffas
Cura ch’ina persuna va en chasa da tgira, decida surtut il medi quanta tgira che questa persuna dovra. Ils custs da la tgira vegnan definids tenor in sistem da puncts da 0 -16. Il chantun ha fixà las tariffas, e dapli tgira ch’ina persuna dovra e dapli che quai custa. 16 puncts, pia la tariffa maximala, muntan custs da 504.- francs per di.
Furmas d'abitar alternativas
Tar la vischnanca da Mustér èn ils custs da sanadad creschids fermamain ils ultims trais onns. 2013 era quai anc 230'000 francs ad onn, 2015 passa 500'000 francs.
Francestg Cajacob manegia, ch’ina schliaziun fiss, da procurar ch’ils attempads pudessan passentar la saira da la vita en l’atgna abitaziun u chasa cun sustegn da la Spitex. Era il manader da l’uffizi da sanadad dal Grischun Rudolf Leuthold propona ina schliaziun sumeglianta cun furmas d’abitar alternativas. Impurtant saja da far ad uras intgins patratgs sur da l’atgna situaziun e da na spetgar fin che quai saja memia tard.


text:
Ultra da quai vegn garantida ina contribuziun chantunala da 124'571 francs. Cun renovar il sectur dals batschigls interns sco er da las gardarobas e da las duschas duai vegnir terminada la renovaziun totala dal bogn da cura ch'è vegnida cumenzada avant in pèr onns. La finamira da la renovaziun è quella da porscher als giasts ina impressiun generala unitara cun duvrar las medemas materialias natiralas davent da l'entrada fin al sectur extern. Cun renovar il bogn da cura po il potenzial da valurisaziun vegnir duvrà meglier e novas gruppas en mira pon vegnir attratgas. Da quest augment da l'attractivitad vegnan er a profitar ils ulteriurs purschiders turistics da la regiun.
Grischun Central Daners da la confederaziun e chantun per bogn Andeer
Cun resalva d'ina finanziaziun totala segirada vegn concedì, en il rom da la nova politica regiunala da la confederaziun (NPR), in emprest da 740'000 francs a la Bogn da cura Schons Andeer SA per la renovaziun dal bogn da cura Andeer. Quai scriva la regenza en ina communicaziun.


text:
Antigh Testament
L'Antigh Testament a l'è la prima part de la Bibia cristiana, che la cünta la storia de la creaziun de la Tera e del pupul israelita, e che la gh'ha dent i prufezij de la vegnüda del Messia.
El cànon de l'Antigh Testament a l'è un insema de liber che'l cambia a segunda di cunfessiun cristiann. La Gesa Catoliga e quela urtudossa van adree a un cànon püssee grand e antigh, ciamaa Alessandrin, che'l vegn de la versiun di Setanta de la Bibia, menter i cumünità nassüü cun la refurma prutestanta del secul quel de XVI dupren generalment el cànon che'l vegniva dupraa in del II secul in del grüp ebraigh di farisei, i ünegh che eren restaa dopu de la rebeliun cuntra i ruman e che hinn l'urigin del mudern ebraism rabinigh.


text:
Par
Par (nòm uficiàl en italià: Parre) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 30 km de la sità e a 640 méter söl lièl del mar. Ol paìs l' se tróa sö 'n de l'ólta Al Seriàna e l'è sö sö ün altipià sö la rìa a drècia del Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 2 751 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 22,5 km² e 'na densità de popolasiù de 122 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Ardés, Clüsù, Piér, Nòsa, Prémol e Éla d'Ògna.
Parra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del teritòre cümünàl de Par i stöde archeològich portàcc inàcc dal 1983 al 1994 sö 'n d'öna süperfìce de 3 pertéghe i à troàt chèl che ‘l rèsta de öna sità protostòrega che la gh’avrès de ès la Parra di Oromobi che l’è löminàda in de la Naturalis Historia del Plino 'l vècc (III 124-125). Parra l’è stàcia abitàda da la fì de l'età del bróns 'nfìna a che la sità, insèma a töte i ài alpìne, l'è stàcia conquistàda da i Romà in de l'època aügüstéa e pò la sarès turnàda ad ès abitàda, fòrse gnà töta, tra ‘l sécol II e ‘l secól IV .d.C. Sèmper gràsie a i stöde archeològich s'è egnìt a saì che Parra l'éra grànda quàze 20 pertéghe, l'éra öna sità minerària e i sò cà i éra fàce co i mür sóta de préda e sùra de lègn compàgn di bàite del dé de 'ncö [2].
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Par l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Poggiani Keller F., 2007, L'età del Ferro. Dall'oppidum degli Orobi alla formazione della città sul colle, pag. 147 - 163 del lìber I primi millenni - Dalla Preistoria al medioeveo in de la colàna Storia Economica e sociale di Bergamo, Ed. Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bèrghem.


text:
Creaziun u evoluziun
- Dumengia, 6.3.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 6.3.2016, 8:06, RTR
Il mument èn las elecziuns per l'uffizi dal president american in dals top temas en las medias. In dals candidats republicans è Ted Cruz. In conservativ fin sin il magugl e fitg religius: «Igl emprim la bibla e lura la politica» è ses motto. El è l'erox dals evangelicals, sa basa dal tuttafatg sin la bibla, prenda ella pled per pled e defenda la creaziun - meglier la teoria da la creaziun - cun tutta forza. E cun questa tenuta para el da tutgar la noda en ils stadis uni. Là crai la gronda part da la populaziun en la teoria da la creaziun e snega quella da l'evoluziun tenor Charles Darwin.
Il predi fa Giusep Venzin.
Redacziun: Gabriela Desax
Contribuziuns
-
Predi da Giusep Venzin


text:
Conferenza d'intermediaziun per cumpromiss tar budget 2016
- Mardi, 15.12.2015, 15:11
Il parlament ha suenter 3 rundas betg chattà ina soluziun, co cumpensar las expensas supplementaras per l'agricultura. La conferenza d'intermediaziun ha ussa da chattar in cumpromiss.
La dumonda dispittaivla è, schebain finanziar las expensas supplementaras per l'agricultura sur tut ils departaments, ubain betg. Il Cussegl dals chantuns aveva refusà questa varianta il. Il Cussegl naziunal ha mardi percunter decidì en favur da questa varianta.
Conferenza d'intermediaziun sto chattar soluziun
Il budget 2016 vegn ussa discutà mesemna en ina sesida communabla da 13 commembers da las cumissiun da finanzas da las duas chombras parlamentaras. Quels vegnan alura a tschertgar in cumpromiss.
Cas da differenza: il preventiv pli bass
La proposta da la conferenza d'intermediaziun vegn lura mesemna en il Cussegl dals chantuns e gievgia en il Cussegl naziunal. Sche ina da las chombras refusescha la proposta, lura vala il preventiv decidì en la 3. runda - e da quests il preventiv che prevesa las summas pli bassas.
RR novitads 12:00


text:
Svizzers èn loschs dad esser svizzers
- Mesemna, 2.12.2015, 13:11
96% da las votantas e dals votants en Svizra èn loschs da la neutralitad dal pajais. 94% èn loschs dad esser Svizzers, tants sco anc mai.
Da la neutralitad n'èn ils Svizzers dentant betg mo loschs, mintg'auter vesa ella sco fermezza principala, mintga terz sco caracteristica principala.
Tenor il barometer da quitads da la Credit Suisse vegnan plinavant la pasch e la furmaziun consideradas sco pli grondas fermezzas dal pajais. Quitads fa dentant l'egoissem. Quel pericliteschia l'identitad da la Svizra.
RR novitads 14.00


text:
Naranz (culur)
El culur naranz (cugnussüü anca cun el talianism (a)ranción) l'è vön di culur del speter visibil che l'om el pö ved. L'è intra el russ e el giald e 'l gh'ha una lunghezza d'onda de circa 620-585 nanometer. L'è l'istess culur del früt cunussüü cume naranz (o pertügal) dal qual el ciapa el so nom. Prima de la descuverta del pertügal, gh'eva mia una nuzion precisa de 'stu culur, che'l vegniva de suvent cunsideraa russ. Per quel mutiv chì i henn restaa in üsagg espression cume "pess russ", "gat russ", "cavej russ", impunemanch i paren naranz pütost che russ.


text:
Gidar la populaziun siriana duai vegnir pli simpel
- Mesemna, 23.12.2015, 8:11
Il Cussegl da segirtad da l'ONU ha renovà sia resoluziun areguard l'agid umanitar en la Siria. Ils 15 commembers dal cussegl, tranter quels era la Russia, han approvà unanimamain la resoluziun.
Dapi l’onn passà arriva agid or dals pajais vischinants la Tirchia, la Jordania e l’Irac en la Siria, quai tras regiuns ch’èn sut la controlla da rebels sirians. La nova resoluziun prevesa, sco gia quellas da pli baud, ch'i dettia furniziuns d'agid era senza il consentiment da la regenza en la chapitala Damascus.
Il Cussegl da segirtad da l’ONU ha crititgà, che las mesiras da fin qua n'hajan betg purtà il success giavischà. Da quai da 4,5 milliuns persunas vivian anc adina en territoris grev accessibels.
RR Novitads 06:00


text:
Rogored FS (metropolitana de Milan)
Rogored FS l'è ona stazion de la linia 3 de la metropolitana de Milan.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è verta dal 12 de magg del 1991, in l'ambit del segond tratt de la gialda.
Struttura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stazion la gh'ha du binari in d'ona canna, e, 'me tucc i stazion de la metro gialda ghe poden entrà anca i handicappaa.
L'è spartida in du: El primm tocch l'è conness a la stazion de Rogored, e 'l segond ai banchin ferroviari.
Servizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stazion la gh'ha:
- Ascensoeur
- Biliettaria automatega
Interscambi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di vicinanz gh'è di fermaa de la ATM:
- Stazion ferroviaria (Milan Rogored)


text:
Dus Svizzers blessads tar sajettim
- Sonda, 7.3.2015, 10:24
Tar l'attentat sin in restaurant a Bamako, la chapitala dal Mali, èn dus commembers da l'armada svizra vegnids blessads. Omadus sajan vegnids transportads en in ospital.
Ils dus umens sajan tar sasez ed ins haja pudì discurrer cun els, conferma il Departament da defensiun federal. Ils schuldads sajan en in stadi stabil, dentant critic.
Sajettim en restaurant
La notg passada eran quatter persunas armadas entradas en in restaurant ed avevan cumenzà a sajettar sin ils giasts. Almain quatter persunas èn mortas. In d’els è in Beltg sco il ministeri da l’exteriur a Brüssel conferma.
RR novitads 10:00


text:
En ils cedels da votar da la Lumnezia valaivels?
- Mardi, 3.3.2015, 11:31
Ils cedels da votar èn Lumnezia en repartids, ed els procuran per discussiuns. Tenor ils iniziants che vulan abolir il tempo 30 en las fracziuns da Cumbel e Degen n'è la dumonda sin il cedel da votar betg correcta, gea ella irriteschia las votantas ed ils votants.
La dumonda sin ils cedels da votar è sco suonda: «Vulais vus instradar la procedura per abolir tempo 30 entaifer la vischnanca Lumnezia». Alura pon ins dir gea u na sin quella dumonda.
Gionin Caduff, in dals iniziants, sa dumonda daco che la formulaziun n’è betg mo simplamain la dumonda «Vulais vus acceptar l’iniziativa che vul abolir il tempo 30». Tenor Duri Blumenthal, il president da vischnanca da la Lumnezia, n’è la decisiun gea u na tempo 30 betg els mauns da la vischnanca. E perquai saja la formulaziun era uschia, che las votantas ed ils votants san davart tge ch’els voteschan.
La vischnanca da Lumnezia ha laschà sclerir giuridicamain, sche sia dumonda saja correcta. Ils iniziants che vulan abolir tempo 30 n’excludan betg, d’eventualmain trair il cas avant dretgira.


text:
Postfinance stritga definitivamain 45 plazzas
- Mardi, 14.11.2017, 11:29
Pervia da digitalisaziuns ed automatisaziuns stritga la Postfinance proxim onn 45 plazzas. Ulteriuras 208 plazzas èn pertutgadas da transferiments da lieus da fatschenta.
La Postfinance maina a fin sia reducziun da plazzas. En la procedura da consultaziun ch'è entant terminada, n'haja dà naginas propostas che pudessan remplazzar las mesiras planisadas. Il proxim onn vegnan uschia 45 plazzas stritgadas, quai pervi da automatisaziuns e digitalisaziuns. La reducziun da plazzas duai succeder tant sco pussaivel cun fluctuaziuns natiralas e senza relaschar glieud.
208 plazzas pertutgadas da transferiments
Ultra da quai vegnan serrads la fin da zercladur dal 2018 ils lieus da fatschenta da Kriens LU e Münchenstein BL. Il center da contact da Son Gagl duai vegnir integrà sin la fin dal 2018 en quel da Netstal GL. Tenor indicaziuns da pli baud sajan var 208 impiegads pertutgads dals transferiments. Ad els vegnia la Postfinance ad offrir novas plazzas da lavur. 120 ulteriurs impiegads vegnan sin l'entschatta da mars dal 2018 transferids da la Postfinance a la Swiss Post Solutions, ina filiala da La Posta.
Tractativas cun Syndicom e Transfair
Per il mument tracta la Postfinance ils pass concrets dals transferiments dals lieus da fatschenta cun ils sindicats Syndicom e Transfair. Sco Postfinance declera en ina communicaziun a las medias, sajan ils discurs enfin ussa stads constructivs. Cura che las tractativas sajan serradas giu, vegnia la Postfinance ad infurmar ils impiegads e la publicitad.
RR novitads 10:00


text:
Onna Maria Beer (22-3-1773 – 31-5-1849) s’udeva tier ils paupers da Tujetsch. Ella habitavan tenor la dumbraziun da 1796 a Surrein/Tujetsch. Ils 7 d’uost 1794 veva ella maridau il Gion Battesta Beer (20-5-1773 – 1827). Tenor ils acts da dertgira fuva el igl onn 1816 el Schuobalan. Insumma ei pauc d'intervegnir dil Gion Battesta. Ils onns 1805 e 1806 dat ei in salter Gion Battesta Beer a Surrein en funcziun da "cleger" dalla vischnaunca. Il bab dil Gion Battesta ei staus "sechelmeister" Martin Beer, la mumma ina Cangina e stevan 1768 vi Surrein (Ca(o)ngina = da Schluein, tenor remarca 1777)
En quella situaziun, il bab sto ir egl jester per fadigiar il paun da mintga di, pitescha l’entira famiglia dalla fom. Ella va pils vitgs en Tujetsch, ella Val Medel ed a Mustér a rugond ed engulond. Dils acts da dertgira savein nus leger, tgei ch’ella anflava ellas combras da carn ed els tschalers da magnuc quella stad digl onn 1816. La finfinala vegn ella trapplada e sentenziada alla mort. Sin intervenziun da differentas varts vegn ella denton graziada. L’Onna Maria Beer miera igl onn 1849, ils 31 da matg. Il plevon noda: morta da timpanites=Trommelwassersucht.
Ils affons:
Protocol dalla dertgira cun Onna Maria Beer
Onna Maria Beer
Enguladetschs tenor acts da dertgira


text:
Anno 1855 ein las alps partidas giu e terminadas sin sequenata moda.
Val gauda l’entira Val Val cun il Tiarms tochen oragiu sum il Stavel da Muschaneras e dil Stavel Muschaneras naven tochen ora encunter las Pegnas, sco era las Puzzas dil Lag, ei aber entelgiu che tochen ils stiarls ein buca i a Maighels, pon ils da Tiarms buca guder las Muschaneras e las Puzzas dil Lag, ni quei che penda encunter Muschaneras, bein aber suenter pon las Muschaneras e las Puzzas dil Lag vegnir gudidas ensemen encunter ils da Val Giuv. Las Pallas da Tschagrun sur il trutg da Puzza Pintga, las Bostgias cun ils da Val Giuv ensemen, sco il Stavel dil Bostg taglia via encunter Plaunca Biala, ni sco il fistatg da Plaunca Biala e naven dil Stavel dil Bostg, quei vul dir giudem taglia viagiu encunter Crest da Tiarms e via suenter il trutg che va via encunter il Crap Gries da Milez Sut.
Il Cuolm da Vi, ha untgida tochen ch’ein sin Cuom da Vi cura ch’igl ei neiv, las Foppas ed igl atun ni cura ch’ei vulan stent permanent si Cuolm da Vi, ei dau il Bostg ed igl Udatsch sco il trutg da quel taglia enagiu encunter il Plaun dalla Val e dil maun dil Crest la Metga sur il trutg miez tochen en sum il Crest la Metga, han aber ils dretgs da schar tgaumar egl Uaul la Tgauma, aber buca pascular.
Val Giuv gauda sco ils otg onns vargai Culmatsch cun il Nual e Mut vitier, la determinaziun encunter l’Alp da Val sco sura ei scret. Ils da da Val Giuv han il dretg mo duas gadas e quei cura ch’ei vegn paschentau la Plaunca Biala da catschar dallas Bostgas enagiu.
Il Nual gauda encunter il Tgom sco il fil dalla Puzza taglia giu tochen giu tier il trutg miez la Puzza che vegn encunter la Gonda, quei sut il trutg gaudan els tut tochen ora tier l’aua dalla Puzza. Per untgida han ils da Nual ils Plauns Selva, la determinaziun encunter las pastiras da casa ei sco vidavon.
L’untgida dils da Surpalits ei ora ils Plauns Selva denter l’aua dalla Puzza e l’aua Nual.
Il Cuolm Cavorgia ei dau il Tgom cun Stavelsecs vitier, quels dil Tgom encunter Nual sco sura ei scet encunter Pardatsch tochen giusum ils trutgs da Palits e sco fila ora encunter Crest da Bostg.
L’untgida dil Tgom ei giu Pardatsch da Stiarls e Cuolm Cavorgia giu il Plaun Pardatsch da Vaccas encunter la pastira da casa, a Cavorgia pon ei guder la Rieda cun ils Neidis cun ils da casa en cuminonza.
Las alps da vaccas ein stagiada sco suonda.
Maighels e Surpalits ei stagiau 175 stiarls
Il Caschlè cun las duas vals Mila e Strem 160, quei fuss 80 per val
Ils da Strem pon guder da maun da Valtgeva tochen il Drun da Plaunca Mala, da l’auter maun tochen ils Bauns e quei tochen miez settember e lura dil maun da Valtgeva tochen ils Dutgs da Valtgeva, da l’auter tochen il Crest digl Uaul Siaras. Per untgida en cass da neiv oragiu la Gonda Dadens, untgida cura ch’ein sil Cuolm da Caschlè tuts ensemen han ei giu igl Uaul Flurin, sch’ei tuornan aunc pli sil Cuolm da Caschlè, ston ei succesivamein turnar ensi suenter la neiv. El cass ch’ei turnassen buca pli a Caschlè, sche ston ei quels zavrar, ils da Mila ira encunter lur alp ed ils da Strem era ira vinavon encunter Strem.
Untgida per la Val Mila ei oratier il clavau la Tschuppina cun igl Uaul Flurin e Mila.
Otg dis avon cargar duei vegnir caschau en neginas alps da vaccas, oreifer sin il Tgom, Strem e Mila ei era scumandau ed era Caschlè.
Las nuorsas dueien vegnir cargadas quater dis avon las vaccas.
En cass che quels pursanavels da Va Val e Val Giuv stuessen vegnir oragiu per temps da neiv, sche han quels buca il dretg da turnar dils praus enasi entochen ch’il fein ei buca fatgs.
Da brattar l’alp ei era schau tier cun adual diember da tiers.
A Surpalits duei era puder vegnir caschau entochen cargar.


text:
Castigliòn
Castiglion (Castelleone in Italian, Castigliòn in castigliones, Castigliù in Cremasch) a l'è un cumün de la Pruvincia de Cremuna con 9 455 abitant (dato del Dicember 2015[1]).
El cumün de Castigliòn al cunfina cont i cumün de Capela Cantòn, Fièsch, Gombii, Isan, Rivoltela, San Basàn, Suresina, Trigol e Madignan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 967 dopo del Signur, un docüment l'atesta che in quel lögh chi gh'è una cort, "Brixianorum" (Bressanoro), ciamada inscì perchè l'eva colocada in sü la strada per Bressa. Al de dent de la cort, al post de la gesa de S. Maria in Bressanoro del dì d'incö, gh'eva una Piev, intitulada a San Lorenz.
A Castiglion gh'eva anca do altre cort: quela de Fepeniga e quela de Castel Manzan. Püssee tard, al vegn faa sü un castel, ciamaa "Castel Manfredi", de prupietà del Vesch de Cremuna. El dos inde che l'eva pustaa l'è ancamò esistent.
In del 1186, l'imperadur Federich I Barbarossa, in d'üna de le sue guere in del Nord de l'Italia l'ha sbatüü gio tüt el Castel Manfredi, föra che una tur: la Tur Isso, che i abitant de Castiglion i ciama “Turàs”. Du an püssee tard, al 18 de abril del 1188, el Vesch de Cremuna, Sicardo, l'ha metüü gio la prima preia de un catel tüt növ, ciamaa "Castrum Leonis", che facilment l'ha dat el nom al paes: "Castelleone". Al prim del mes de mas del stes an, quan che anca una gesa növa l'eva stada trada in pé quel tant assee per pudee dì sü la Messa, Sicardo l'ha celebraa 'n maniera sulenn e i sant de quel dì lì: i Sant Filip e Giacum, i henn devegnüü i patron de la cità növa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L’Europa sto spetgar fin a in milliun fugitivs
- Mardi, 22.9.2015, 14:13
L'Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l'Europa OECD stima ch'igl è vinavant da quintar cun blers fugitivs, quai independent da la crisa en la Siria.
La raschun sajan las bleras crisas che na possian betg vegnir schliadas a curta vista. Fin la fin da quest onn quinta l'organisaziun perquai cun fin in milliun fugitivs en l'Europa. E quels hajan il dretg sin protecziun.
La politica stoppia far tut il pussaivel per integrar ils migrants, scriva la OECD. L'Europa haja profità da las undas da fugitivs suenter la segunda guerra mundiala.
RR Novitads 14:00


text:
Il tschiel stailì
- Mardi, 13.9.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 13.9.2016, 19:00, RTR
L'avust ed il settember èn enconuschents per lur uradis da stailas crudantas. Ed era senza stailas crudantas è il tschiel nocturn fascinant e bel. «Noss chors» sa fatschentan oz cun il temp tranter la rendida e la levada dal sulegl.
Mez avust han insaquants da nus observà ils Perseids e pli probabel giavischà in u l'autra chaussa da las stailas crudantas. Era il settember pudain nus observar insaquantas stailas crudantas. Ina sguard sin il firmament renda dentant adina.
Perquai chantan era «Noss chors» oz da lur observaziuns astronomicas.
Redacziun: Gion Dominic Pohle


text:
Medias e democrazia
- Venderdi, 25.9.2015, 17:51
En la dieta naziunala da la SRG SSR, ch’è stada oz a Cuira en l’auditori da la BCG, è vegni discutà l’entir di davart la rolla da las medias en la democrazia. Davart quest tema han pliras persunas referì.
Per exempel Walter Thurnherr, secretari general dal departament federal d’ambient, traffic, energia e communicaziun u Martin Schulz (per video), president dal parlament europeic.
I ha era dà discussiuns cun divers politichers e cun divers schefredacturs da la SRG SSR davart il service public e la rolla da las medias en in pajais democratic sco la Svizra.


text:
Architectura
Mürs da crap, fnestras in fuorma da padriöl, sgrafits
Mürs a da crap imposantas, fnestras pitschnas in fuorma da padriöl e sgrafits caracteristics intuorn ed intuorn: Que chi voul esser üna chesa engiadinaisa genuina muossa caracter e determinescha daspö tschientiners l’aspet dal lö da vschinaunchas scu Zuoz. Suot il larg tet a piz univa il pur engiadinais pü bod sieu inter possess: Chesa d’abiter, stalla pel muvel, talvo, murütsch, chamineda ed ün davauntporta cuviert. L’entreda da la chesa tres üna porta principela orneda maina in sulèr e da lo illa chesa d‘abiter. Il sulèr serviva scu local da deposit e da lavur, la sted dafatta scu staunza da manger. Qualche s-chelin pü insü as riva in stüva – üna stüva pelpü tavlageda cun lain da dschember, l’oget da parada da mincha chesa engiadinaisa.
Ün’ulteriura particularited sun ils sgrafits – las decoraziuns plain fantasia vi dals mürs da las chesas. Ils ornamaints artistics vegnan sgrattos our da la liadüra auncha ümida. Els resortan bain grazcha al contrast traunter cler e
s-chür da duos differentas culuors da liadüra. La tecnica dal sgrafit deriva oriundamaing da l‘Italia ("sgraffiare" voul dir "sgratter"), es però riveda in Engiadin’Ota già düraunt il 16evel tschientiner culs lavuraints migrants. Ella vain aunch’adüna applicheda.


text:
Aadorf
Aadorf a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.0 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 8418 abitant.
El cumün de Aadorf al se tröva a una altitüden de 517 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bichelsee-Balterswil, Frauenfeld, Hofstetten bei Elgg (ZH), Elgg (ZH), Hagenbuch (ZH), Matzingen, Turbenthal (ZH), Wängi.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial of Aadorf (Todesch)
- Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Aawangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Ettenhausen TG in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Ettenhausen (Todesch)
- Guntershausen bei Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Guntershausen (Todesch)
- Website of Wittenwil (Todesch)


text:
Maissana
Maissana (en lìgure: Maissann-a) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 641 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,4 km² e 'na densità de popolasiù de 14 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carro, Casarza Ligure (GE), Castiglione Chiavarese (GE), Ne (GE), Varese Ligure.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Maissana l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Contract per l’erecziun dalla casa da scola a Rueras 1850
Tujetsch, ils 8 da matg, eis ei daventau in marcau denter las sequentas parts, numnadamein signur mistral Gieriet, signur statalter Paul Wenzin, signur statalter Hans Giachen Decurtins, en num dalla cumissiun da scola, e da l’autra vart meister Lezi Muclj e zuar sco suonda:
Meister Lezi Muclj interpren da baghegiar si la casa da scola da Rueras, la quala duei vegnir baghegiada sin quella moda. L’emprema alzada ina stiva d’otg bratscha sin mintga maun, ed in stebli dasperas d’otg bratscha en lunghezia e tschun en ladezia, num ch’ei massi memia grond pregiudezi pervia da memia cuorta lenna. L’altezia sto restar tredisch quartas. Dapli sto ei esser ell’emprema alzada mess en ischenchels per plantschius dubels. La secunda alzada vegn il medem, resalvond l’altezia da mo dudisch quartas senza plantschius dubels. Tier il gang e cuschina dall’emprema alzada vegn ei fatg ell’emprema alzada mo „rigelspan“, ella secunda cun preit ed aunc ina preit per miez en che sparti il zuler dalla combra u cuschina sura. Il „gang“ e cuschina duei esser en lunghezia sco stiva e stebli e largezia da quarta bratscha denter las preits, aschia ston las autras sura mesiras era esser denter las preits.
El gebel sto ei aunc vegnir menau en ina combra, sco quei ch’ei po en. Finalmein sto el aunc metter si ils isiarchels, canals e tablegiar sut si entuorn la casa sin mintga quater mauns, ed avon las fatschadas tschentar en las slondas dil tetg.
Per quella lavur eis ei schau ad el temps da baghegiar enten igl onn present ni per igl onn 1849, bein ch’en cass che lessi buca baghegiar en quest onn sappi tonaton la lenna vegnir surdada e messa ensemen per saver metter sut tetg.
Per quella lavur sura paga la cumissiun da scola 230 fl. e 10 fl. remess, scrivel duatschien e trenta renschs ed ina dubla remess. Duess el mo surdar la lenna quest onn, sche vegn ei fatg il pagament mo proporziun da quella lavur, baghegia el aber si sche vegn ei sin d’atun d’anno 1848 pagau duas tiarzas, ed in tiarza sto el dar peda.
Cun quei pagament duei lura esser cumpigliau en tut e la cumissiun da scola resalva da ver neginas autras obligaziuns u grevezias encunter il sura. Dapli eis ei aunc resalvau sin la cumissiun da scola d’approbar ni refusar.
En fide da quei suttascrivan las parts
Joseph Anton Durgiai
Paul Josef Wenzin
Hans Giachen Decurtins NB: eis era aunc schau ad el in di las stialas senza pagament
Lezi Antoni Muccli 1850, ils 23 da november, pagau la sura summa 230 fl., ei aunc da far ora la dubla remess e per ina crusch piarsa.


text:
Igl è stà in veritabel di da festa, ils 22 da december. La ministra da traffic svizra Doris Leuthard ed il minister da traffic talian Graziano Delrio han inaugurà la nova colliaziun da tren sur cunfin. 11 km binari collian Mendrisio en il sid dal Tessin cun la citad da Varese en il vest da l'Italia.
Evitar tensiuns cun il tren
L'avertura saja in simbol per las relaziuns stretgas tranter la Svizra e l'Italia, uschia Leuthard. «Ella reducescha natiralmain il temp da viadi. Mo in auter avantatg è che fitg blers cunfinaris pon ussa prender il tren. Nus savain che las vias èn qua savens stuppadas.» Ils autos dals cunfinaris che vegnan da l'Italia per lavurar en il Tessin e che turnan la saira puspè enavos blocheschan las vias ed occupeschan ils parcadis. Cun in tren possian ins evitar tensiuns. Ils pendularis duain pia laschar l'auto a chasa e prender il tren, giavischa la cussegliera federala.
Ils trens n'èn betg plains – anc betg
Uschè plains sco ch'ils trens eran tar l'inauguraziun n’èn ils trens che circuleschan dapi quest'emna tenor urari betg. «Anc betg», manegia in dals passagiers. En las proximas emnas vegnia quai segir a sa midar.
Quai che stoppia dentant vegnir meglier saja l'infurmaziun, di in auter pendulari. El haja vulì s’infurmar davart ils temps da partenza, n’haja dentant chattà nagut. Uschia saja el vegnì a la staziun sin bun gartetg. Era il directur dals trens regiunals TILO Denis Rossi è persvas ch'ins stoppia ussa far enconuschent la nova purschida e promover la glieud da midar da l’auto sin il tren. Anc quest'emna vegnia lantschada ina campagna d'infurmaziun per ils pendularis e per la populaziun sin tuttas duas varts dal cunfin. E per ils 20 da schaner envidian els ad in di da las portas avertas.
Prolungaziun enfin Milano
In'ulteriura midada dettia questa stad: Lura na circulescha il tren betg mo enfin Varese – mabain enfin agl eroport da Milano-Malpensa. Tenor Rossi augmentia quai l'attractivitad da la colliaziun nova considerablamain e saja ultra da quai era ina schanza per il turissem en il Tessin.
La Mendrisio-Varese è realtà
RR actualitad 12:00


text:
Fraxinus ornus
El Fraxinus ornus (en bresà: Fràsen; en lombart ocidental: Fràssin) l'è 'na piànta de la famìa de le Oleaceae de 4-8 méter de altèsa, uriginàre de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr,
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El trónc el va sö drit apéna apéna 'n pó storzegnàt, cói ram opòsti che àrda 'n sö. La scórsa le lìsa ma mìa löstra e la tìra al grìs. I böcc i tìra al rós e i è peluzècc. La chiòma l'è grànda e l'è furmàda de fòie che d'envéren le cröda.
Le fòie i è opòste e imparipenàde, cón 5-9 fuiulìne (piö de spès i è 7). Le fuiulìne laterài i è lónghe 5-10 cm, le g'ha la fùrma de 'n öf piötòst bislónc col gambì cürt e i è làrghe 'na tèrsa part de la longhèsa. La fuiulìna centràl, envéce, l'è làrga presapóc la metà de la sò longhèsa; la bànda de 'n sìma de la fòia l'è d'en bèl culùr vért chèla de sóta 'nvéce l'è piö ciàra e 'n bris pilùza dré a le nervadüre.
Le 'nfiurescènse i è a fùrma de canù del furmintù, che de sòlit le vé söla pónta del ram o a la sèa de la fòia; i fiùr de sòlit i è ermafroditi, pröfömàcc e biànc
El fröt l'è 'na sàmara bislónga de 2-3 cm de longhèsa, condèn giandì apéna de presapóc en centìmetro.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l tróa endel'Euròpa meridiunàl e 'ndel'Asia minùr. El cunfì setentriunal de 'l sò areàl i è le Àlpi e la àl del Danubio, chèl orientàl l'è Siria e l'Anatòlia.
'N Itàlia se 'l tróa facilmènt en töta la penìzola, de la fàsa prealpìna del Cars, enfìna ai lac lombàrcc; el rìa nfìna al cör de le Àlpi 'nfìna 'nvers i 600-700 m de altèsa. Endèla pianüra padàna 'nvéce se 'l tróa de rar fés,
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Fraxinus ornus l'è 'na spéce specie ütil per la silvicültüra, perché la pöl véser cunsideràda 'na spéce piuniéra, dàto che la rezìste bé a cundisiù climàtiche difìcii e la se adàta bé per rimboscà i teré sèc, calcàrei o argilùs.
El sò lègn l'è bù per brüzà 'ndèla stüa, ma l'è apò doperàt per la custrusiù de la mubìlia.


text:
Wawrinka en il mezfinal dal US Open
- Gievgia, 8.9.2016, 7:33
Stan Wawrinka ha cuntanschì il mezfinal al grand slam da tennis, il US Open a New York. Wawrinka ha battì en il quartfinal l’Argentin Juan Martin Del Potro en quatter sets cun 7:6, 4:6, 6:3 e 6:2.
Per Stan Wawrinka èsi il terz mezfinal a Flushing Meadows ils davos quatter onns. Gia il 2013 e l’onn passà vev’il Romand cuntanschì la runda cun ils megliers quatter.
En il mezfinal frunta Stan Wawrinka sin Kei Nishikori. Il Giapunais e numer 7 dal mund ha battì surprendentamain il campiun olimpic da Rio e victur da Wimbledon, Andy Murray. Nishikori ha battì il Scot en tschintg sets cun 1:6, 6:4, 4:6, 6:1 e 7:5.
En l’auter mezfinal vegni tar il duel tranter il numer 1 dal mund, il Serb Novak Djokovic ed il Franzos Gaël Monfils.
RR novitads 8:00


text:
Gara dla lüsa dles Uniuns
Ai 14 de Furá el gnü organisé la gara dla lüsa dles uniuns it en Ramëi. Düt adüm êl nü Uniuns: Stüdafüć, Uniun dl Sport, Musiga, Uniun Ei, Uniun Eres, Schira Jonila, Jagheri-Peiapesc y la jöneza da paur. Dales 13:30 à i concorënć podü piè jö y porvè fora la bela nëi dla pista dla lüsa Aôi. La gara ne nia ma da jí jö cun la lüsa, mo al ê inće dui jüć a mesa ite. Pro le prüm jüch messa i concorënć tra fora plü pësc poscibili te 40 secunć, vigni pësc trat fora valo 3 secunć pur i ëi y 7 secunć pur les eres e i mituns, che gnê spo trać jö dal tëmp total.
Pro le secundo jüch messa i concorënć chidlé, ai â ma un en tiro a disposiziun, vigni chidel mazè jö valo 3 secunć pur düć. Dô la gara à ćiafè düć i concorënć val da mangè e da bere. Da sera èle gnü partì fora les copes y medaies ai plü svelti dl salf dles manifestaziuns a La Val. En bel giulan alla Cassa Raiffeisen pur les copes y les medaies y düc a chi che á daidé organisé la gara che é zigü garatada.
Pur ciarè ales foto clicca chiló. FOTO


text:
Mamma Teresa vegn sontga
- Sonda, 3.9.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.9.2016, 8:40, RTR
Mamma Teresa. In num che quasi mintgin ha schon udi. Avant 19 onns è la muniessa e missiunara morta. Damaun vegn mamma Teresa canonisada, da Papa Franzestg. Vul dir: Ella vegn numnada sontga.
Mamma Teresa è naschida il 1910 a Skopje en la Macedonia. Quai sut il num «Agnes Gonxha Bojaxhiu».
Enconuschenta è ella vegnida, cunquai chella ha sa gidà cun glieud paupra e malsauna. Il 1979 ha ella survegni il premi nobel da la pasch.
Ma tuttina – sia lavur è era stada dispitaivla.


text:
PPS annunzia referendum cunter la refurma d'asil
- Venderdi, 25.9.2015, 11:13, actualisà a las 11:46
La Partida populara svizra vul ch'il pievel svizzer haja l'ultim pled pertutgant la refurma d'asil. Il schef da fracziun Adrian Amstutz ha annunzià che la partidia lantschia il referendum. Sco raschun ha el numnà tranter auter ils «advocats gratuits» per ils requirents d'asil.
Cun tals advocats vegnia la Svizra anc pli attractiva sco pajais d'asil ha ditg Amstutz. El crititgescha er la limitaziun da las cumptenzas chantunalas tar la tschertga da lieus adattads per centers d'asil.
Las ulteriuras fracziuns na mussan nagina chapientscha per questa decisiun. Ellas rinfatschan a la PPS da betg esser interessada vid schliaziuns. Il cusseglier naziunal dal PCD Stefan Müller Altermatt scriva per exempel sin twitter: «Il PPS na vul betg proceders accelerads, na vul betg meglras structuras, il PPS vul problems.»
La nova lescha d’asil empermetta proceduras d’asil acceleradas che duran maximalmain 140 dis. Per che quellas sajan tutina legalas è previs ina cussegliaziun giuridica gratuita per ils requirents d’asil.
En il parlament ha la PPS cumbattì senza success cunter la refurma d'asil da la cussegliera federala Simonetta Sommaruga.
RR novitads 11:00


text:
Euskal Herria
Il Pajais basc (oransch) sa cumpona da trais provinzas: Bizkaia, Gipuzkoa e Araba. La chapitala è Victoria-Gasteiz. Basc vegn dentant era discurrì en la provinza da Navarra (mellen) ed en trais provinzas en Frantscha (blau): Lavurdi, Zebra e Nafarroa/Beherea. Tut las provinzas bascas vegnan numnadas Euskal Herria. Il quint 4+3=1 vul dir: las quatter provinzas bascas en Spagna plus las trais en Frantscha en ina unitad.
Basc = euskera
En il Pajais basc discurran 30% da la populaziun basc. Quai è in bun tant dapli ch'avant 30/40 onns. Gia durant la dictatura franquista han ils bascs fundà scolas bascas, las ikastolas. Oz èn quellas scolas fitg derasadas ed ils uffants discurran meglier basc che la generaziun da lur geniturs.
Gernikako Arbola
Il vegl ruver da Gernika è tschentà en ina sort tempel. Il ruver è il simbol per la libertad dals Bascs. En il temp medieval sa radunavan ils represchentants da las regiuns sut quest ruver per decider sur da lur fatgs. In pau sco ils libers da la Cadi a Trun sut l'ischi. Entant ch'en Spagna regiva il feudalissem avevan ils bascs gia da lezzas uras ina sort democrazia.
Eskupilota
Il gieu naziunal dals Bascs è l'eskupilota, il bal a maun. Avant il gieu preparan ils profis ils mauns, questa procedura cuzza var in'ura. Il gieu sez ha lieu en in 'fronton', ina plazza verda ch'è 35 meters lunga. Mintga vitg basc ha ina baselgia e gist dasperas in 'fornton'. La televisiun basca (Euskal Telebista) emetta en direct ils gieus dals profis. En il Pajais basc è l'eskupilota pli popular ch'il ballape.
Bertsolari
Ina spezialitad dals Bascs èn ils 'bertsolaris'. Quai èn persunas che chantan vers en rima improvisads. Ils ultims onns hai dà in vair boom tar ils 'bertsolaris'. Blera giuventetgna sa participescha. En tut datti 120 scolas da 'bertsolari', ils pli giuvens scolars han 10 onns. Tar ils gronds campiunadis sa rimnan passa 10'000 aspectaturs.
Minoritads en l'Europa Ils Bascs en Spagna
La redactura Bertilla Giossi da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Bascs en Spagna.


text:
Il candidat per la suprastanza da Cuira, Marco Tscholl (PBD), n'è betg pli il schef da sia firma Cosi Tscholl AG. Era sch'el n'è anc betg elegì per la suprastanza da Cuira, ha Tscholl gia dà giu sia participaziun vi da la firma da communicaziun e marketing. Da nov tutga la firma a Romano Cosi.
Auter e la situaziun da l’adversari da Tscholl per il terz sez en la suprastanza da Cuira. Patrik Degiacomi (PS) maina la partiziun da prevenziun, cussegliaziun e tgira da Cuira. Sch'el vegn elegì en la suprastanza dat el si sia plazza. Dentant dess el era si divers mandats nua ch'el è participà.
Las leschas da Cuira obligheschan ils suprastants da Cuira da betg avair participaziuns vi da firmas.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Sco adina durant las davosas stagiuns cumbatta il Cdh Engiadina era questa stagiun puspè cun la relegaziun. L’equipa da l’Engiadina Bassa ha bain gudagnà l'entschatta da la stagiun ils trais gieus encunter Son Gagl, Lai ed Urdorf. Dapi quellas victorias spetga l’equipa dentant sin ils proxims puncts. Pervi dad ina seria da sis sconfittas è l’equipa puspè crudada sut il stritg sin ina plazza da relegaziun.
Per il mument na faschain nus betg gols
Per turnar sur il stritg sin ina plazza da playoff ed uschia esser segir da pudair restar en la segunda liga dovri puncts. La pli gronda schanza da gudagnar puspè in ni l’auter punct ha l’equipa durant las proximas trais emnas. Lura s’entaupa l’equipa cun ils adversaris Son Gagl, Lai ed Urdorf. Quai èn quellas equipas che il Cdh Engiadina ha gia batti en l’emprima mesadad dal campiunadi.
In problem è segir che nus na avain betg golis che treneschan cun l’equipa
La situaziun ch'il goli dal Cdh Engiadina na viva betg en la regiun e po perquai be trenar avant ils gieus cun l’equipa n'è segir betg ideala. Savens ha l’equipa da trenar cun il goli da juniors, u perfin senza in goli. Quella situaziun è difficila e na sa laschia per il mument betg midar. L’equipa veglia ussa dentant puspè mussar las medemas prestaziuns encunter ils proxims adversaris sco gia il november. Lura duessi tanscher per l’equipa da l’Engiadina Bassa.
RR Sportissimo 17:00


text:
Arrestà attentader sin il bus dal BvB
- Venderdi, 21.4.2017, 7:56
La polizia tudestga ha arrestà l'attentader supponì da l'attatga sin il bus dal club da ballape da Borussia Dortmund. I sa tractia d'in um tudestg-russ ha confermà la procura publica generala tudestga. L'um duai avair commess l'attentat ord engurdientscha.
El haja probablamain vulì influenzar il curs da l'aczia dal club da Borussia Dortmund. La procura publica generala reproscha a l'um tranter auter d'avair vulì mazzar.
En consequenza da l'attatga sin il bus dal club da ballape tudestg l'emna passada eran in giugader ed in policist vegnids blessads. Curt suenter l'attatga aveva la polizia arrestà in um iracais. A lez n'ha la procura dentant betg pudì cumprovar ch'el saja involvì.
RR novitads 08:00


text:
En l’ultima radunanza communala da la legislatura actuala han ils da Haldenstein giu da decider davart ina revisiun da la planisaziun locala. Cunzunt l’integraziun da la tgira da monuments en il project ha dà bler da discutar, scriva la vischnanca da Haldenstein.
Uss han las votantas ed ils votants decis da vulair l'emprim dapli infurmaziuns e da far ina saira d’infurmaziun. Per pudair sclerir tge novas pussaivladads che la tgira da monuments survegniss tar renovaziuns e sbuvadas parzialas. La finala han ils da Haldenstein approvà il quint annual 2015, che serra cun in surpli da 127’000 francs tar amortisaziuns supplementaras da passa in mez milliun francs.
Ditg adia al president communal Robert Giger
L’ultima radunanza communala da la legislatura è era stada l’ultima radunanza dal president communal Robert Giger. La vischnanca ha surdà ad el sco er als ulteriurs commembers partents ina present. La nova perioda da legislatura cumenza l’emprim da fanadur 2016 cun la president nova Gerda Wissmeier-Gasser.
RR novitads 15:00


text:
Duas Lumnezianas scrivan il roman da fantasia
- Dumengia, 6.12.2015, 19:24
«Emalio» – Quai è il roman da Flurina Albin e Stina Hendry. Il retg stgir smanatscha e conquista cun si’armada da dragants adina dapli regiuns e pievels. Perquai sa metta il giuven uldaun Emalio sin viadi per cumbatter il nausch.
Ellas hajan adina legì istorgias e guardà films da fantasia, dian las duas giuvnas che van a la scola chantunala. Perquai sajan ellas sa decididas da scriver in roman. I saja stà grev da tegnair atras, mo en duas saja quai ì bain. Problems n'haja quai mai dà, Stina Hendry.
Project da la «Scola superiura Lumnezia»
Quai ch’è daventa in cudesch da quasi 350 paginas ha cumenzà sco project a la «Scola superiura Lumnezia». La scolasta Carin Cadruvi aveva dà l’incumbensa als scolars da l’emprima secundara da scriver ina istorgia da 30 paginas. Sco ella ha ditg ad RTR, n'avevan las duas scolaras betg finì l’istorgia.
I vegnevi ideas ed ideas, ed uschè saja l’idea naschida da far in cudesch tar la «Chasa Editura Rumantscha» (CER). Ella possia mo smirvegliar, tge fantasia che las duas scolaras hajan gì.
Gronda premura
Sco quai che Anita Capaul da la CER ha ditg sonda a la vernissascha a Vella, dovria quai gronda premura e perseveranza da scriver in tal cudesch. Stina Hendry e Flurina Albin han plaschair dal resultat. I saja in sentiment grondius.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Donald Trump - segn da l'onn 2016
- Mesemna, 28.12.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 28.12.2016, 8:40, RTR
La Federaziun svizra dals surds FSS ha elegì per l'emprima giada ses segn da l'onn. Il segn «Donald Trump» ha gudagnà envers alternativas sco per exempel «vegan» u «Netflix».
En il lexicon da segns per surds datti mintg'onn radund 250 novs segns. L'onn 2016 eran quai tranter auter in segn per vegan, in per Guy Parmelin, in per Netflix ed er in per Donald Trump. Per quest segn han ils surds sa laschà inspirar da la frisura da Trump.


text:
Il Chardun e vegnì fundà l’onn 1971. 20 onns è quel cumparì en furma da gasetta. Lura hai dà ina pausa da 13 onns. Dapi il 2004 è Il chardun vegnì publitgà per part en las gasettas rumantschas ed en emprima lingia er en furma electronica. L’interess è ì ferm enavos ils ultims onns, uschia ch'ils responsabels han decidì da chalar. Il mais avrigl 2015 e stada l’ultima ediziun, ussa la finiziun uffiziala. Tge che resta è anc la pagina ilchardun.com che tutga a la chasa editura e quai per acziun spezialas.
Engiadina Il Chardun mora per la segunda giada
La gasetta critica ed independenta «Il Chardun» è istorgia, ils 17 avrigl 2015 è stada la sepultura.