text:
Cunzunt giuvenils che n’han anc betg il dretg da vuschar sco er quels ch'han gist da nov quest dretg spetgan bler da discussiuns davart temas politicas. Quai demussa ina retschertga che l'institut gfs.Berna ha fatg sin incumbensa da l'Uniun tetgala dals parlaments da giuventetgna.
Ils temas ch'occupeschan ils giuvenils il pli fitg èn la politica dals esters e d'asil. Er fitg impurtant è tenor la retschertga la discussiun generala davart il sistem politic en Svizra.
Motivaziun è qua
Motivads da sa fatschentar cun la politica vegnian ils giuvenils cunzunt dals geniturs e da parents, ma er adina dapli dad amis e da camerats da scola. Quai communitgescha la plattafurma «easyvote» che vul porscher in agid da votar. Quai cun infurmaziuns neutralas, formuladas en ina lingua bain chapibla cun maletgs e filmins.
Linguatg cumplex sco impediment
Da l'autra vart tegnia la cumplexitad dal linguatg politic davent blers giuvens da las urnas. Ultra da quai existia er ina tscherta disfidanza envers il process politic u sia effizienza.
La retschertga da l'atun passà sa basa sin intervistas cun 1'477 giuvnas e giuvens da 15 fin 25 onns da 25 scolas differentas en Svizra.
RR novitads 07:00


c: text/html

text:
L’onn 1967, ils 21 da mars la notg da las 1:15, è la lavina da Cartatscha ida a val. I aveva bischà entaifer in di passa 1 meter e la situaziun era precara. Che la fracziun da Cartatscha pudess esser en privel n'ha nagin supponì.
La trista nova la damaun dils 21 da mars: 3 morts - in bab e ses dus figls - en la lavina. Ina chasa e plirs clavads destruids e da quai da 30 chaus biestga medemamain sut la lavina.
Nagin avess cret
Ch’i ha tutgà il vitget da Cartatscha è sta ina surpraisa per l'entira populaziun. Ins enconuscheva gia differentas lavinas, uschia 1962 quella da Punteglias u la lavina da platta cotschna che datescha dal 1720. A Cartatscha, gist sper la chasa dals Decurtins ch'è vegnida destruida da la lavina, steva fin ils onns 1944 ina chasa che valeva sco ina da las pli veglias da la vischnanca da Trun.
Sco quai che Gieri Schmed, il biadi dal possessur da questa chasa, ha ditg, era quella chasa 450 onns veglia. Suenter ch'ella è brischada giu han ins construì ina chasa nova var 11 meters pli encunter la val Quadra. E gist quels 11 meters èn la finala stads en la fallada direcziun.
Segirar il vitg
Sco consequenza da la lavina dal 1967 han ils da Trun entschet cun grondas investiziuns per la segirtad dal vitg. A Cartatscha sez è vegni scumandà d'abitar durant l'enviern, quai è anc oz uschia. Il vitg è vegnì segirà cun lavineras e cun rempars. En tut ha la vischnanca da Trun investì 20 milliuns francs en questa segirtad. Trun sez ha dentant stuì pajar mo 5% da quella summa, la Confederaziun ed il chantun han pajà il rest.
RR actualitad 12:00
Uschia han la medias rapportà da la lavina
- NZZ 21.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- NZZ 22.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Die Tat 22.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Walliser Bote - Briger Anzeiger 22.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Feuille d'Avis du Valais 22.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- La Liberté 22.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Le Peuple - La Sentinelle 23.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Walliser Bote - Briger Anzeiger 24.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Schweizer Illustrierte 27.03.1967 , Telechargiar la datoteca
- Schweizer Illustrierte 21.02.1972 , Telechargiar la datoteca

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La bova è vegnida giu suenter in stemprà curt avant las 18:00 en la vischnanca Cormayeur. La Val Ferret ch'è pertutgada n'è betg pli cuntanschibla cun l'auto. Passa 200 persunas èn stadas bloccadas sur notg en la Val Ferret.
Las autoritads na sclaudan betg ch'i pudess avair dà anc dapli unfrendas. La via era frequentada bain, cura che la bova è ida a val. Emprims sgols sur la regiun hajan mussà che anc auters autos èn pertutgads.
Tar ils dus morts sa tracti tenor l'agentura da novitads taliana Ansa d'in turist da Milaun da 71 onns e sia dunna. Lezza valeva l'entschatta anc sco sparida. Ils sgols eran vegnids interruts durant la notg per motivs da segirezza.
RR novitads 06:00


text:
25 12
Ol dé 25 de dezèmber l'è 'l 359 ( 360 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 7 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de dezèmber al è ul dí da pòost 359 ( 360 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 7 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
800 - Carlmagn al è coronat a Roma imperadur de l'Impere Romà d'Ossident per ol Papa Leú III
1989 - Nicolae Ceauşescu, president de Rumania al è föselat conzuntament con la sò dona, Elena, a Targoviste
1991 - Mikhaïl Gorbacov al dimissiuna come president de la Üniú Soviétega
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1933 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà, polítegh e militar Català, president de la Generalitat de Catalunya.
1948 - Prada de Conflent (ol Conflent): Pompeu Fabra, filòlegh e inzegnér Català.
1983 - Gjoan Miró i Ferrà, pitur
1977 - Corsier-sur-Vevey (Losana, Svízzera): Charle Spencer Chaplin, cognossit come Charle Chaplin (e popülarment apó come Charlot, ol sò principal personas), atur de sínema Stadünindench d'orísen Anglesa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nadal: per la Cristianità ossidentala, comemorassiú del nassement de Zesücrist, la festa cristiana plö importanta.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il Talian Dominik Paris ha gudagnà la cursa rapida a Bormio en l'Italia. Paris è stà per 4 tschientavels pli spert ch'il Norvegiais Aksel Lund Svindal e po uschia festivar sia 9avla victoria en la cuppa mundiala. Terz è vegnì l'utlteriur Norvegiais Kjetil Jansrud.
Meglier Svizzer è vegnì Beat Feuz sco quart. El ha manchentà in plaz sin il podest per mo 14 tschientavels. Il Glarunais Patrick Küng è vegnì 9avel ed ha uschia quest onn per la segunda giada cuntanschì in plaz tranter ils top 15. Il Grischun Mauro Caviezel è daventà 14avel.
RR novitads 14:00


text:
Ils 4 da mars elegia l'Italia ses nov parlament. Trais gronds blocs politics cumbattan per ina maioritad per lura er pudair furmar ina regenza.
- Allianza center dretg
L'allianza ord la plitost centristica «Forza Italia», la populista da la dretga «Lega» ed ils dretg-naziunals «Fratelli d'Italia» vegn tar las davosas retschertgas sin 36% da las vuschs.
- Movimento 5 Stelle
Il moviment fundà dal comicher Beppe Grillo vegn sin radund 28% da las vuschs.
- Partito Democratico
La partida è il mument a la testa ed ha cun Paolo Gentiloni er il primminister, tenor las retschertgas vegn ella dentant be pli sin 23% da las vuschs.
Tenor il correspundent dad SRF en l'Italia, Franco Battel, stoppian ins interpretar a moda precauta questas retschertgas. Blers Talians na sappian numnadamain anc betg a tgi ch'els vulan dar lur vusch.
40% per furmar regenza
Per pudair furmar ina regenza duvrass in da quels blocs radund 40% da las vuschs, tenor Franco Battel, saja quai dentant probabel che nagins da quels blocs cuntanscha quai. Perquai saja quai er pussaivel ch'i dat lura ina coaliziun gronda.
Empermess vegn bler
Tut las partidas empermettan da sbassar las taglias, quai è attractiv en l'Italia, nua che las taglias èn gia adina stadas fitg autas. Sper quai empermettan blers er che las rentas vegnian pli autas. Er quai è in bun argument en in pajais ch'ha fitg blers pensiunads.
Tge fa Silvio Berlusconi?
El tutga simplamain vitiers tar elecziuns en l'Italia: Silvio Berlusconi. Gia quatter giadas è el stà primminister da l'Italia. Tar las elecziuns actualas n'è quai dentant betg pussaivel. El è numnadamain serrà fin il 2019 per uffizis politics, quai pervi da fraud da taglia. Davent da l'auter onn, cura Silvio Berlusconi ha 82 onns, fissi dentant pussaivel ch'el vul puspè surprender in uffizi. Schef da la partida «Forza Italia» è el numnadamain anc adina. E quella pudess vegnir ina da las fermas forzas en il nov parlament.
RR actualitad 11:00


text:
Star da cumpagnia
Avant paucas emnas era la festa da chant chantunala. Uss la stad è il temp dals festivals in temp per sa scuntrar cun ses amis e far festa. Star da cumpagnia e festivar in zic, quai fan er «Noss Chors» oz.
Legenda da maletgs:
Festa d'october en tenda
Keystone
Nus Rumantschs stain bain savens da cumpagnia e faschain festa, e sche quai è il cas, lura vegn bainprest chantà cun corp ed olma. Perquai possedain nus era in vast repertori da chanzuns da cumpagnia. Insaquantas da quellas udin nus oz en l'emissiun «Noss Chors».
Ils titels en l'emissiun


text:
Ils animals eran durant tut il di en ina stalla sper la plazza da lutga. Tranteren èn ils animals era vegnids preschentads al public en la arena. Quai va mo sche ils animals vegnan tractads bain ed han fiduzia en lur allevaturs. Che quai è stà il cas, ha il president dil comité d’organisaziun ch’è il medem mument er il veterinari chantunal Rolf Hanimann vis gest sez.
Chantun Vigor, Huda e Holiday – Ils premis vivs da la lutga ad Aschera
En il sport da lutga èsi ina tradiziun: Ils megliers pon ir a chasa la saira cun in premi viv, cun in animal. Tar la lutga grischuna glarunaisa ad Aschera eran quai il taur Vigor, la trima Hulda e la mugia Holiday.


text:
Sco quai ch'il possessur da las nursas, Aluis Cavegn haja detg a l'Agentura da Novitads Rumantscha, hajan ins perfin vis il luf la dumengia vers saira en il conturn dal Plaun Miez. Sin fundament da questa observaziun saja el lura vegnì contactà. La dumengia marvegl sajan las nursas anc stadas quietas.
Sco quai ch'il guardiaselvaschina, Martin Cavegn ha detg sin dumonda da l'ANR saja il luf vegnì fotografà cun agid d'ina trapla da fotografias a Plaun Miez a Rueras e quai mintga notg dapi ch'el haja stgarpà las nursas. Medemamain hajan ins vis il luf ina notg cun agid d'ina apparatura speziala.
Quai n'è er betg stà l'emprim cas da nursas stgarpadas sisum la Surselva questa primavaira. Avant radund trais emnas aveva il luf stgarpà e blessà nursas a Valzeinza sut Mumpé Tujetsch.
RR novitads 15:00


text:
Il Club da golf Engiadina è il pli vegl en Svizra ed è cun passa 1’300 commembers er in dals pli gronds. Superbi è il president dal club, Dumeng Clavuot, surtut da la secziun da juniors cun 150 commembers. Quai demussia er ch’il sport saja daventà ils davos onns in sport per mintgin.
Er indigens infectads
Durant ils onns 50 han er ils indigens scuvrì il sport da golf per els. Cunquai che quel era fin là reservà als giasts englais ch’avevan inizià il sport en Engiadina ed a glieud pli bainstanta, han ils Samedrins fundà in agen club da golf: il Club da golf Samedan.
Plazza memia pitschna
Suenter ch’il sport da golf ha gì ina fasa cun in grond svilup, aveva er il club da golf engiadinais da tschertgar lieu per ina segunda plazza da golf, sper quella existenta a Samedan. Il 2003 è lura stada l’avertura da la plazza da golf Zuoz / Madulain e cun ella er la fundaziun dal club da golf Zuoz.
Ord 3 fatg 1
Per simplifitgar la gestiun ed er las structuras, han ins lura fusiunà ils trais clubs existents ad in unic: Club da golf Engiadina. In pass ch'è stà collià cun bleras discussiuns ed er emoziuns. Oz scriva il club cun las duas plazzas cifras nairas. Ins haja dentant adina da persvader giugaders da daventar commember d’in club. Quai ch'è gist il cuntrari dal trend actual en la societad.
Temp è il problem
Midà s’haja bler ils ultims decennis en il sport da golf, ha declerà il president Dumeng Clavuot. In fatg è dentant fitg marcant ed impedescha adina puspè il plan da giugar sin ina da las duas plazzas. Numnadamain il temp! Entant che duas fin trais uras bastavan per ina runda sin plazza da 18 foras, dura il gieu ozendi fin sis uras.
Implantà lareschs
Per finanziar tut las differentas occurrenzas a chaschun dal giubileum da 125 onns, ha il club er lantschà in’acziun speziala. Per l’onn da festa duain vegnir implantads 125 lareschs sin ina u l’autra plazza da golf e mintga planta sponsurada cun 1000 francs.
Turnier da giubileum
Festa per il giubileum da 125 onns fa il Club da golf Engiadina durant tut la stagiun. Il punct culminant vegn ad esser il turnier il prim d’avust. Quai betg pervi da la festa naziunala! L’emprim turnier dal club documentà en scrit è stà il prim d’avust 1893. E quel saja vegnì giugà en furma d’in team mixt: um e dunna!
RR actualitad 06:00


text:
La retschertga vegnia a durar anc divers dis, communitgescha la scheffa dals pumpiers da Londra, Dany Cotton. La raschun per il fieu na saja anc adina betg enconuschenta. Las investigaziuns hajan cumenzà, i saja dentant anc massa adura per dir insatge.
Sco temì crescha la cifra dad unfrendas ad almain 30
Almain 30 persunas èn mortas en l’incendi dal Grenfell Tower a Londra. Quai ha comunitgà la polizia da Londra il venderdi a mezdi. 12 baras han pudì vegnir recuperadas, ina persuna è morta en l'ospital. Ils auters morts restan en la ruina. Dapli n’ha la polizia, che maina las investigaziuns, betg ditg.
Sin la dumonda, sch’el quintia cun ina tschientina da morts, ha respundì il schef da la polizia da Londra Stuart Candy, ch’el «ristgia da sperar, che nus na cuntanschian betg ina cifra da trais posiziuns».
Actualmain èn anc 24 persunas blessadas en l'ospital, 12 dad ellas sa chattan en stadi critic.
Lavurs per segirar la ruina cuntinuan
Tenor lur ultima communicaziun èn teams spezials dals pumpiers londervi da segirar la ruina uschè bain sco pussaivel per che las equippas possian ir vi da la retschertga detagliada da las singulas auzadas. Orvant tut vegni ad esser grev da segirar u cuntanscher las auzadas sisum, ha ditg la scheffa Dany Cotton.
Las autoritads temian da chattar cunzunt en las auzadas pli autas anc bleras unfrendas da l’incendi devastus.
Demonstraziun da solidaritad «Giustia per Grenfell!»
La chas’auta era ina chasa cun abitaziuns sozialas. La critica vi dal nausch stadi da segirezza, en il qual la chasa saja stada, vegn adina pli vehementa.
Per il venderdi suentermezdi han activists clamà ad ina demonstraziun tar il ministeri per communitads ch’è er responsabel per la fabrica d'abitaziuns. Passa 1’900 persunas han annunzià via la rait sociala Facebook da vulair sa participar a l'acziun da solidaritad «Justice for Grenfell!». A las autoritads vegn rinfatschà da betg avair controllà sufficaintamain il Grenfell Tower.
Analisas ed investigaziuns
En ina curta visita sin il lieu aveva la primministra britannica Theresa May annunzia da vulair sclerir la tragedia a fund e dad instradar las mesiras necessarias.
Tenor la gasetta The Guardian da venderdi avantmezdi haja Scotland Yard avert in'investigaziun da la tragedia.
Il fieu ha devastà en la notg sin mesemna en il ost da Londra il sgrattaschiel Grenfell Tower – ina chasa da 24 plauns e 120 abitaziuns.
RR novitads 10:00


text:
L'emprim d'avust 2014 è stà in di da malura a Riein. Pervia d'ina frestgera defecta è il stan da tir Bual a Riein ars. Il bajetg che cumpigliava era ina pitschna ustaria, avevan commembras e commembers da l'Uniun da tir Riein-Sevgein renovà per gronda part cun far lavur cumina.
Per tut ils involvids è quai dentant stà cler, ch'il stan duai puspè vegnir reconstruì. E per spargnar daners hai ina segunda giada gì num far lavur cumina. Las lavurs èn ussa per gronda part finidas, uschia ch'il stan da tir po vegnir inaugurà ils 25 da zercladur 2017.


text:
In sia prüma novella chi cumpara dal 1940, intitulada La chastlauna, dà l’autura Selina Chönz spazi ad üna giuvna duonna benestanta chi decida da tscherchar üna via be sia, d’independenza ed emancipada e nouva, al cumanzamaint dal temp da la refuorma in Engiadin’Ota.
Desch ons plü tard, dal 1950, publichescha Selina Chönz sia terza Chasa Paterna. I sun quatter raquints ch’ella preschainta suot il titel cumplessiv Scuvierta da l’orma. In quels texts ans dà ella ün’introspecziun filigrana ill’orma umana in diversas fasas da la vita. – No gnin a cugnuoscher ils dubis e las dumondas dulurusas dad adolescents, giuvens creschüts, da persunas d’età madüra ed illa fasa da la vegldüm. Il motiv chi unischa ils quatter raquints pudess esser la forza creativa cha l’individuum tschercha, in che fasa da sia vita cha quai saja.
Culs duos volüms cumparüts dal 2017 e dal 2018 illa chasa editura editionmevinapuorger, es üna bella part da la prosa da Selina Chönz darcheu accessibla!
Las reediziuns sun chüradas e munidas dad üna glossari da Jachen Andry.
Las postfacziuns da l’editura dessan situar pel lectur dad hoz a l’autura putera e sia ouvra narrativa.
Las cuvertas da las duos nouvas ediziuns sun extrats da purtrets da Constant Könz.
Reediziun chürada da
Mevina Puorger e Jachen Andry
160 paginas, lià
editionmevinapuorger turich 2018
ISBN 978-3-9524584-4-0
Vendita e spediziun:
Lia Rumantscha, Cuira
tel. 081 258 32 22


text:
Il candidat da la PBD Jon Domenic Parolini è elegì sco tschintgavel cun 15'904 vuschs en la regenza. Walter Schlegel da la PPS vegn sin 15'836 vuschs. Quai èn mo 68 vuschs pli pauc. La lescha chantunala davart ils dretgs politics pretenda ina nova dumbraziun sche la differenza è pli pitschna che 0,3%.
Sco Daniel Spadin, schef da la chanzlia chantunala, di stoppian ins uss spetgar giu ils protocols da las vischnancas e lura anc ina giada controllar quels. Quels protocols ston esser enfin mardi saira tar la Chanzlia chantunala dal Grischun. Sche las cifras restian uschia sco uss, lura vegnia quai a dar ina nova dumbraziun. Daniel Spadin fa quint venderdi proxim cun ils resultats definitivs.
Il scandal da construcziun sco motiv principal
El haja schon fatg quint ch'i vegnia stretg per el, di Jon Domenic Parolini. Il resultat saja dentant d'acceptar. Era tar Walter Schlegel datti nagut auter che dad acceptar il resultat. Ch'ina nova dumbraziun savess anc midar il resultat na crai Schlegel plitost betg. El saja realist e sappia, ch'ina nova dumbraziun savess exact uschè bain mussar ina pli gronda differenza tranter els dus.
Tant Walter Schlegel sco er Jon Domenic Parolini èn da l'avis, che l'istorgia enturn las cunvegnas da pretsch en la branscha da construcziun hajan custà ad els vuschs.
RTR elecziuns


text:
La Frantscha renconuscha las consequenzas da ses tests nuclears en la Polinesia Franzosa. En in pled en la chapitala Papeete ha il president franzos François Hollande ditg ch'ils tests dals onns 1966 fin il 1996 haja influenzà l'ambient e gì consequenzas per la sanadad.
Tuttina nagina perstgisa
Il president franzos n'è dentant betg s'exculpà per l'agir da la Frantscha. Ils abitants da la Polinesia Franzosa planschan dapi onns dals effects sco leuchemia ed autras furmas da cancer. Il ministeri da defensiun enumerescha passa in tozzel incaps durant ils tests, nua che radioactivitad è vegnida libra.
RR novitads 07:00


text:
Suenter il Tessin è il chantun Son Gagl uschia il segund en Svizra che scumonda da zuppentar la fatscha en il spazi public. Quai ch'è enconuschent sut la scursanida «scumond da burca» è pli concret: in scumonda da zuppar la fatscha en il spazi public, sche quel act «smanatscha u periclitescha la segirezza publica u la pasch religiusa u sociala». Cura ch'i sa tractia insumma dad in tal act smanatschond u periclitond, saja da sclerir da cas a cas, scriva l'agentura da novitads SDA.
La votaziun hai dà, perquai che las partidas giuvnas da la PS, dals Verds e dals Verdliberals han prendì il referendum. Il cussegl dal chantun aveva decidì il scumond da sa velar la fin dal 2017 cun las vuschs da la PCD e PPS.
RR novitads 14:00


text:
Ina fitg buna chatscha da tschiervs e da chavriels ed ina buna chatscha da chamutschs caracteriseschan la chatscha auta da quest onn. Tuttina dovri en bunamain tut las regiuns ina chatscha speziala sin tschiervs. Ina chatscha speziala sin chavriels è necessaria mo pli en bundant la mesadad da las regiuns.
Tut en tut han las chatschadras ed ils chatschaders grischuns sajettà 11'548 tschiervs, chavriels, chamutschs e portgs selvadis. 230 chatschadras e 5'302 chatschaders èn sa participads a la chatscha auta.
Chatscha 2017 (en parentesa las cifras dal 2016)
Dumber considerabel da tschiervs sajettads
A la chatscha auta tradiziunala dal settember èn vegnids sajettads 4'838 tschiervs, quai ch'è in resultat da record. Il grond dumber da tschiervs, la buna participaziun da las chatschadras e dals chatschaders grischuns sco er cundiziuns da chatscha favuraivlas han contribuì essenzialmain a quest fatg, scriva l'Uffizi da chatscha e pestga.
Cun in resultat da record da 2'871 taurs-tschierv sajettads e da 1'967 vatgas-tschierv sajettadas n'è la relaziun tranter ils animals masculins e feminins betg equilibrada. Ils dumbers da tschiervs vegnan regulads prioritarmain cun sajettar animals feminins.
Segund grond dumber da chavriels sajettads insacura
Cun 3'706 animals sajettads è il resultat da la chatscha da chavriels cleramain sur la media da blers onns. Quai mussa che la situaziun dal dumber d'animals è actualmain auta er tar questa spezia da selvaschina. Er tar ils chavriels resta la relaziun tranter animals masculins e feminins sajettads a la chatscha auta dischequilibrada.
Buna chatscha da chamutschs
Cun 2'989 animals sajettads è vegnida cuntanschida ina buna chatscha da chamutschs. Quella sa mova en il sectur previs. Tar la spessezza dals dumbers da chamutschs datti grondas differenzas regiunalas. En intginas regiuns dal chantun è danovamain vegnì constatada ina derasaziun epidemica da la tschorvadad da chamutschs.
Chatscha speziala indispensabla
Pervia dals envierns miaivels dals ultims onns datti gronds effectivs da tschiervs, cunzunt en il Grischun dal nord, en il Grischun central ed en Surselva. Quels èn cunresponsabels che la situaziun da la regiuvinaziun dal guaud è per part nauscha e ch'i resulta donns da selvaschina en quest connex, en spezial en il guaud da protecziun.
Il plan per la chatscha speziala da quest onn è cleramain sur quel dals ultims onns. Durant la chatscha auta èn vegnids sajettads dapli tschiervs masculins che planisà, percunter pli paucs tschiervs feminins che previs. Perquai dovri en bunamain tut las regiuns dal Grischun ina chatscha speziala sin tschiervs.
Chatscha speziala sin chavriels
Ina chatscha speziala sin chavriels è necessaria en bundant la mesadad da las regiuns. Tar ils chavriels sa concentreschan las intervenziuns anc necessarias cunzunt sin la correctura d'ina chatscha dischequilibrada tranter animals masculins e feminins sco er animals giuvens.
Per la chatscha speziala èn s'annunziads 3'406 chatschadras e chatschaders (onn precedent: 3'078). Era quai è in nov record.
RR novitads 10:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Segunda victoria per FCZ en il segund gieu
Er en il segund gieu da l'Europa League sa mussa il club da ballape da Turitg sco maister da l'effizienza. Il FCZ gudogna cunter Ludogorez Rasgrad da la Bulgaria grazia ad in gol da Victor Palsson en l'84avla minuta cun 1:0.
Grazia a la victoria cunter il probabel concurrent direct per la segunda plazza en la gruppa ha l'FCZ ussa ina buna situaziun da partenza avant ils dus duels cunter Bayer Leverkusen. Il club da la Bundesliga ha medemamain gudagnà ses emprims dus gieus.
RR novitads 21:00


text:
Accessoris tipics u segn da marca?
- Glindesdi, 11.12.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 11.12.2017, 19:00, RTR
Tgi na va betg senza ses givlars ord chasa – l'auter betg senza ses portafortuna – ed auters han il segn da marca che na dastga betg mancar.
Er las interpretas ed ils interprets da l'emissiun dad oz han tuttas e tuts gia dapi blers onns il medem accessori u in segn da marca cura ch'els èn sin tribuna. Avais vus gia vis ina giada DJ Ötzi senza sia chapitscha alva, u Heino senza ils egliers da sulegl nairs, u forsa la Mireille Mathieu cun in'autra frisura ch'il «Bubikopf». Dapli dals stars e lur segns da marca tradin nus en La stailalva.


text:
L’iniziativa ch'era vegnida lantschada da las uniuns da scolasts, ha gì nagina schanza tar la populaziun. Cun 60,8% ha il suveran refusà quella.
Ils scolars e las scolaras da Turitg emprendan pia vinavant davent da la segunda classa englais e davent da la tschintgavla classa sco segund linguatg ester franzos. Fiss l’iniziativa vegnida acceptada vessan ils da Turitg spustà il franzos sin il stgalim superiur.
Cun questa decisiun ha il suveran da Turitg confirmà sia posiziun. 2008 aveva el ditg cleramain gea al concordat da Harmos ch’aveva sco finamira d’introducir duas linguas estras en scola primara.
Il tema interessescha era il chantun Grischun. Il cumenzament da matg ha il Tribunal federal decidì che l’iniziativa grischuna per mo ina lingua estra en scola primara saja valaivla. Il chantun Turgovia ha gia decidì da spustar l’instrucziun dal linguatg franzos sin il stgalim superiur.
RR novitads 15:00


text:
Cun quels pleds ha il president da la secziun, Beat Cantieni, beneventà ils radund 40 preschents a la radunanza generala da la societad.
Schliar la secziun regiunala
En globo ha la radunanza confermà la suprastanza da la secziun. Quai anc per in temp d’uffizi d’in mez onn. A la radunanza generala da l’uniun grischuna d’impressaris il 1. da mai 2015 duain las differentas secziuns numnadamain vegnir adattadas a las novas regiuns politicas. Perquai duai la secziun Engiadin’Ota e valladas talianas vegnir schliada.
Secziun Engiadin’Ota è la pli ritga
Cunquai che la societad engiadinaisa ha ina bella facultad sin il conto, ha la radunanza decis da stritgar quest onn la contribuziun annuala per las interpraisas. Plinavant vegnan ils impressaris a giudair in viadi cun la societad a Milano.
Tge ch’ins vul far cun il rest dals raps, na saja anc betg cler. Probabel saja, tenor Beat Cantieni, ch’ins fundass in fondo per promover la lavur dals giarsuns. Quella resta numnadamain ina da las pitgas las pli impurtantas dal sectur da construcziun, ch’ins vul er mantegnair e promover vinavant intensivamain.


text:
Drizz divin
El drizz divin a l'è quella idea, fioeula de l'assolutism monarchich, che la pensa che 'l drizz a governà del monarca el riva direttament de Dio, e de nissun'altra forma de governo esistent in su la Terra.
El primm cas cognossuu a l'è quell de Papa Esteve II, che in del 753 l'ha daa 'sto epitet a Pipin el Brev, impegnaa in la guerra de Roma contra di Longobard.
Religiosament a l'è stada minga accettada universalment, Tommas d'Aquin el giustificava la lotta e anca el regicidi in cas de malgoverno.


text:
Eyjafjallajökull
L'Eyjafjallajökull [ˈɛɪjaˌfjatlaˌjœkʏtl̥] è, cun 1'666 m d'autezza, il sisavel grond glatscher da l'Islanda. El è situà a la costa meridiunala extrema, al vest dal Mýrdalsjökull en la vischnanca da Rangárþing eystra. Sut il glatscher sa chatta in vulcan cun in'atgna chombra da magma ch'è stà activ ils onns 1612, 1821 fin 1823 e l'ultima giada il 2010.
Cuntegn
- 1 Num
- 2 Il glatscher Eyjafjallajökull
- 3 Il vulcan sut l'Eyjafjallajökull
- 4 Istorgia d'erupziuns
- 5 Correlaziun dad Eyjafjallajökull e Mýrdalsjökull
- 6 Alpinissem sin l'Eyjafjallajökull
- 7 Eyjafjöll
- 8 Þórsmörk
- 9 Vesair era
- 10 Litteratura
- 11 Referenzas
Num[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Eyjafjallajökull, per rumantsch glatscher da las muntognas da las inslas, deriva da si'approximitad tar las Vestmannaeyjar (tud. Westmännerinseln). Questas inslas sa chattan var 10 km al sidost dal massiv muntagnard en l'Atlantic. Las pli pitschnas muntognas als pes da l'Eyjafjallajökull han num Eyjafjöll, q.v.d. las muntognas da las inslas.
Il glatscher Eyjafjallajökull[modifitgar | modifitgar il code]
Il chapitsch da glatsch ha ina surfatscha da var 78 km².[1] Il pli aut dals pizs, che pizzan ora dal glatscher sco pitschens nunataks, è il Hámundur cun in'autezza da 1'666 m.
Dal chapitsch da glatsch da l'Eyjafjallajökull van intginas glatschers da val e lieungas da glatscher fin a 1'000 m giu en las valladas.[2] Las pli impurtantas da quellas lieungas da glatscher èn il Steinholtsjökull ed il Gígjökull che s'extendan vers nord en direcziun dal current Markarfljót. Il num da la davosa lieunga da glatscher signifitga glatscher dal crater e deriva dal fatg che la lieunga da glatscher vegn dad ina sfessa en il crater dal piz. Gígur è il pled islandais per crater. La lieunga da glatscher stippa e sfendagliusa tanscha fin a 1'200 m giu en la val dal Markarfljót.
Als pes dal Gígjökull è sa furmà in lai glazial. Il lai glazial, numnà Lónið, è circumdà da morenas autas. Il pitschen flum Jökulsá curra or dal lai en il current Markarfljót damanaivel.[3]
Il vulcan sut l'Eyjafjallajökull[modifitgar | modifitgar il code]
Sut il glatscher sa chatta in vulcan ch'è raramain activ. Il num Eyjafjallajökull designescha tant il glatscher sco l'entir massiv vulcanic cun pliras muntognas pitschnas sut quai. La descripziun islandaisa sa lascha translatar per rumantsch il meglier sco "En u sut l'Eyjafjallajökull datti in'erupziun". La denominaziun dal vulcan sco Eyjafjallajökull sco tal n'è betg correcta, perquai che Eyjafjallajökull sasez descriva il glatscher e vul dir glatscher da las muntognas da las inslas per rumantsch.
Classificaziun dal vulcan[modifitgar | modifitgar il code]
Il vulcan è situà en l'uschenumnada "zona vulcanica meridiunala" da l'Islanda.[4] Ils vulcanologs n'èn betg perina davart la classificaziun dal vulcan. Þorleifur Einarsson al classifitgescha sco stratovulcan.[5] Thor Thordarson pleda dad in vulcan en furma d'in scut (Schildvulkan)[6] entant che Ari Trausti Guðmundsson descriva el sco "edifizi vulcanic planiv e lunghent".[7]
La chaldera dal vulcan ha in diameter dad enturn trais fin a quatter kilometers. La seria da sfessas ch'appartegna al vulcan s'extenda cun ses craters per var 30 km dal vest vers l'ost.[8] Intgins craters novs èn sa furmads il mars 2010 durant l'erupziun la pli recenta.[9]
Crappa, lava e tschendra[modifitgar | modifitgar il code]
La crappa la pli veglia da l'Eyjafjallajökull ha ina vegliadetgna da dapli che 700'000 fin 800'000 onns. I sa tracta dad uschenumnads basalts transiziunals (tip da transaziun tranter Alkalibasalt e Tholeiitbasalt) ma era crappa differenziada ad in nivel pli aut, sco per exempel dacit.[10] La tips da basalt da quest vulcan eran liquid sco lava chauda enturn 1'200 °C ed han in cuntegn aut da SiO2 da var 50 pertschient e parts dad Al2O3, MgO, FeO, Ka e Na2O. La lava liquida sfraida daventond basalt. Cumposiziuns chemicas sumegliantas sa chattan en la lava dals vulcans a Hawai ed en il parc naziunal vulcanic dad Undara.
Istorgia d'erupziuns[modifitgar | modifitgar il code]
L'Eyjafjallajökull ha in'istorgia d'erupziuns da var 800'000 onns. Er en il temp suenter la colonisaziun, davent da l'onn 870 s.C., era el fin l'onn 2010 be trais giadas activ; el n'appartegna perquai betg als vulcans ils pli activs da l'Islanda.
Erupziuns preistoricas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da glatsch sa laschan constatar dudesch fasas eruptivas, da las qualas tutgan sis a periodas interglazialas ed ulteriuras sis a periodas glazialas.
Durant la davosa èn sa furmads per exempel Hyaloklastite e lavas da plimatsch (Kissenlava, Pillowlava) che fan era part da l'edifizi vulcanic.
Durant las periodas libras da glatsch èn s'accumuladas las stresas da lava. Ellas èn per exempel vesaivlas en ils anteriurs spelms dal mar sin la vart meridiunala dal massiv.
Suenter il temp da glatsch avant enturn 10'000 onns han gì lieu duas erupziuns effusivas durant las qualas ils currents da lava da Hamragarður e Kamragil èn vegnidas producidas.[11]
Erupziuns istoricas[modifitgar | modifitgar il code]
Be quatter erupziuns enconuschentas èn succedidas dapi la colonisaziun da l'Islanda. L'emprima ha gì lieu l'onn 920,[12] la segunda il 1612/13. Da quest'erupziun è pauc enconuschent. En las Skarðsannalen vegn l'erupziun descrit uschia: „Da sprang plötzlich der Eyjafjallajökull an der Ostseite bis ins Meer vor, da kam Feuer hoch, das sah man fast überall nördlich von Land.“[13]
L'erupziun dals onns 1821–23[modifitgar | modifitgar il code]
La penultima erupziun ha gì lieu tranter il december 1821 ed il schaner 1823.[14] Durant questa èn vegnidas producidas 4 milliuns meters cubics tschendra da colur grisch stgir, a grauns fins e daciticas ch'ins chattà oravant tut en il sid da l'Islanda. Quest'erupziun plitost pitschna ha tuttina chaschunà tscherts donns. La tschendra era surtut ritg da fluor che nuscheva la biestga. Plinavant ha l'erupziun provocà jökulhlaups e quai surtut en il Markarfljót ma era en il flum Holtsá.
L'erupziun è entschetta ils 19 e 20 da december cun ina fasa explosiva che durava intgins dis e che ha gì plievgias da tschendra sco consequenza, surtut en ils territoris populads al sid e vest dal vulcan.
L'erupziun ha perdurà fin il zercladur da l'onn suandant ma senza esser percipida particularmain en ils abitadis cun excepziun dal livel da l'aua augmentà per exempel en il Markarfljót.
A partir da la fin dal 1822 hai dà in'autra fasa explosiva durant la quala las erupziuns explosivas avevan lieu en seria. L'erupziun ha tranter auter manà in nivel en autezzas considerablas. I ha dà giu tschendra en l'Eyjafjörður ma era sur Seltjarnarnes, la peninsla sin la quala sa chatta Reykjavík.
I para che l'erupziun era pli debla en il temp tranter avust e december. Tuttina è morta biestga en l'Eyjafjörður causa tissientada da fluor ed en la Holtsá han ins observà jökulhlaups. Era en il Markarfljót han ins constatà in jökulhlaup considerabel. Las funtaunas existentas na permettan betg dad eruir la data exacta.
L'onn 1823 èn intgins umens raivids sin l'Eyjafjallajökull per examinar ils craters minuziusamain. Els han chattà ina sfessa eruptiva in zichel al nordvest dal piz Guðnasteinn. Ils umens han temì che la muntogna possia rumper dapart perquai che la sfessa sa chattava en approximitad tar l'ur dal piz e tranter ella ed il precipizi hai dà be ina paraid-crap satiglia.
Suenter las erupziuns han ins constatà che la muntogna è sa midada e ch'è sa furmada ina foppa enorma en la cuntrada sper il piz, nua ch'el pareva planiv ordavant.
La primavaira 1823 è il Katla en il Mýrdalsjökull rut ora ed a medem temp è puspè ascendì dapli vapur da l'Eyjafjallajökull, oravant tut ord la sfessa d'erupziun principala.
Erupziuns dal 2010[modifitgar | modifitgar il code]
→ Artitgel principal Erupziun da l'Eyjafjallajökull dal 2010
Cumenzond ils 20 da mars hai dà pliras erupziuns dal vulcan cun ina gronda emissiun da tschendra. Sco consequenza è il traffic aviatic sur l'Europa settentriunala e centrala en grondas parts stuì vegnir interrut per pliras dis.
Correlaziun dad Eyjafjallajökull e Mýrdalsjökull[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las davosas duas erupziuns da l'Eyjafjallajökull en il 17avel e 19avel tschientaner han ins constatà che a medem temp u pauc suenter è era rut ora il vulcan Katla sut il Mýrdalsjökull. Ins presuma perquai ina connexiun tranter ils dus vulcans. Sin il Fimmvörðuháls (rum. "dies da muntogna dals tschintg umens da crap"), il pass tranter l'Eyjafjallajökull ed il Mýrdalsjökull, è en ils onns passads savens vegnida mesirada ina tscherta activitad seismica.
Il geofisicher Páll Einarsson renviescha al basegn dad observar minuziusamain il Katla, il vulcan sut il glatscher Mýrdalsjökull perquai che erupziuns da l'Eyjafjallajökull dal mars 2010 possia provocar in'autra erupziun dal Katla.[15]
Alpinissem sin l'Eyjafjallajökull[modifitgar | modifitgar il code]
I dat diversas pussaivladads d'ascender. Ari Trausti Guðmundsson descriva ina tura d'ascender davent da la pista Þórsmörk ord il NNW sur il Grýtutindur.[16] Plinavant maina ina senda dal pass Fimmvörðuháls sin il glatscher.
Eyjafjöll[modifitgar | modifitgar il code]
Eyjafjöll (rum. muntognas da las inslas) ha num la totalitad dal flanc meridiunal dal massiv vulcanic Eyjafjallajökull che s'extenda da la cascada Seljalandsfoss en il vest fin il flum glazial Jökulsá á Sólheimasandi en l'ost. Las Eyjafjöll consistan da paraids-crap stips cun in'autezza fin plirs tschient meters sco era dad intgins premunts che furmavan suenter la fin da l'ultima epoca glaziala avant 10'000 onns l'emprim ina costa taissa e che oz mussan indumbrablas cascadas. Tras l'agiustament postglazial da var 60 meters è la lingia da la costa oz sa spustada per tschintg kilometers vers il sid ed igl è sa furmada ina planira da costa. Quai sa mussa particularmain en las cascadas Skógafoss e Seljalandsfoss. Il num Eyjafjöll deriva dal fatg che, vesì da las inslas Vestmannaeyjar, il massiv sa distatga cleramain da la siluetta da l'insla principala islandaisa. L'intschess als pes da las muntognas (undir Eyjafjöllum = rum. sut las muntognas da las inslas) vegn protegì cunter vents fraids tras las muntognas autas en il nord. Cunter il qual portan vents temprads ed umids ord il sid blera plievgia. Pervia da quai tutga la regiun tar las pli tempradas e fritgaivlas da tut l'Islanda e la primavaira vegn savens bleras emnas pli baud ch'en il conturn pli lontan. Causa lur passà sco costa taissa mussan las muntognas oravant tut en la part inferiura cuvels pitschens che l'undada da la mar ha rut en la crappa loma. Il pli enconuschent è il Paradísarhellir (rum. cuvel-paradis). En il 19avel tschientaner saja el stà la scena dad in'istorgia d'amur captivanta. Davart questa ha il scriptur islandais Jón Trausti scrit il roman Anna von Stóra-Borg.
Þórsmörk[modifitgar | modifitgar il code]
Sin la vart settentriunala vegn l'Eyjafjallajökull limità da la val dals flums Markarfljót e Krossá sco era dal dies aut Þórsmörk ch'è cuvert da bler guaud.
Vesair era[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sturkell et al.: Katla and Eyjafjallajökull Volcanoes. Developments in Quaternary Science. Volume 13, 2010, Pages 5-21. (Springerlink)(englais)
- Hjaltadottir, S., K. S. Vogfjord and R. Slunga, 2009. Seismic signs of magma pathways through the crust at Eyjafjallajokull volcanoe, South Iceland, Icelandic Meteorological office report, VI 2009-013 (datoteca PDF)
- Hooper, A., R. Pedersen, F. Sigmundsson, Constraints on magma intrusion at Eyjafjallajökull and Katla volcanoes in Iceland, from time series SAR interferometry, In: The VOLUME project – Volcanoes: Understanding subsurface mass movement, eds. C. J. Bean, A. K. Braiden, I. Lokmer, F. Martini, G. S. O‘Brien, School of Geological Sciences, University College Dublin, p. 13-24, 2009
- Larsen, G., 1999. Gosið í Eyjafjallajökli 1821-1823 (The eruption of the Eyjafjallajökull volcano in 1821-1823). Science Institute Research Report RH-28-99. 13 p. Reykjavík. (datoteca PDF)
- Oskarsson, Birgir Vilhelm 2009. The Skerin ridge on Eyjafjallajökull, South Iceland: Morphology and magma-ice interaction in an ice-confined silicic fissure eruption. M.Sc. thesis, Faculty of Earth Sciences, University of Iceland. 111 p. (datoteca PDF)
- Pedersen, R., Freysteinn Sigmundsson and Páll Einarsson, 2007: Controlling factors on earthquake swarms associated with magmatic intrusions; Constraints from Iceland, Journal of Volcanology and Geothermal Research,162,73-80.
- Pedersen, R., Sigmundsson, F., Temporal development of the 1999 intrusive episode in the Eyjafjallajökull volcano, Iceland, derived from InSAR images, Bull. Volc., 68, 377-393, 2006.
- Pedersen, R., F. Sigmundsson,InSAR based sill model links spatially offset areas of deformation and seismicity for the 1994 unrest episode at Eyjafjallajökull volcano, Iceland, Geophys. Res. Lett., 31, L14610, doi:10.1029/2004GL020368, 2004. (online)
- Sigmundsson, F., Geirsson, H., Hooper, A. J., Hjaltadottir, S., Vogfjord, K. S., Sturkell, E. C., Pedersen, R., Pinel, V., Fabien, A., Einarsson, P. Gudmundsson, M. T., Ofeigsson, B., Feigl, K., Magma ascent at coupled volcanoes: Episodic magma injection at Katla and Eyjafjallajökull ice-covered volcanoes in Iceland and the onset of a new unrest episode in 2009, Eos Trans. AGU, 90(52), Fall Meet. Suppl., Abstract V32B-03
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Vegahandbókin. Landmælingar Íslands, 2006, p. 135
- ↑ cf. Ari Trausti Guðmundsson: Land im Werden. Reykjavík, Vaka-Helgafell, 1996, p. 42
- ↑ Vegahandbókin. Landmælingar Íslands, 2006, p. 163
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: Lebende Erde. Facetten der Geologie Islands. Reykjavík, Mál og Menning, 2007 , p. 205
- ↑ Þorleifur Einarsson: Geology of Iceland. Rocks and landscape. 2005 (3), p. 70
- ↑ Thor Thordarson, Armann Hoskuldsson: Iceland, Classic Geology in Europe 3. Harpenden 2002, p. 98.
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: ibid., p. 204
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson, ibid.
- ↑ cf. video sin la website da Morgunblaðið: http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/03/24/hraunslettur_theytast_hatt/ , clamà ils 25.3.2010
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: ibid., p. 204 s.
- ↑ Thor Thordarson, Armann Hoskuldsson: Iceland. Classic Geology in Europe 3. Harpenden 2002, p. 98 s.
- ↑ Website dal Morgunblaðið, communicaziun dals 21 da mars 2010: „Þrisvar sinnum hefur gosið í Eyjafjallajökli á sögulegum tíma, þ.e. árið 920 …“ (clamà ils 21 da mars 2010)
- ↑ Translaziun ord la Vichipedia tudestga, Text islandais: „Sprakk fram Eyjafjallajökull austur allt í sjó; kom þar upp eldur; hann sást nær alstaðar fyrir norðan land.“ „Land“ sa referescha qua a la cuntrada da Vík í Mýrdal fin a Kirkjubæjarklaustur, cf. era il num da la gruppa da craters Landbrótshólar.
- ↑ Descripziun tenor: Guðrún Larsen: Gósið í Eyjafjallajökli 1821. Stutt samantekt. 1999
- ↑ Website, Morgunblaðið: [1] (clamà ils 28 da mars 2010)
- ↑ Ari Trausti Guðmundsson: Íslensk fjöll. Reykjavík 2004, p. 58–59.


text:
Crosa Capiz – Śën d’instà che n va al mer possen povester abiné una o l’autra crosa. Na crosa drët prijeda ie la crosa Capiz, tlameda Placuna placenta. Chësta ie na crosa dla familia dla Placunidae y viv tl ozeann indian dal golf de Anden nchin al mer cinëisc. L inuem ala dala provinzia Capiz sun la ijula Panay tla Filipines ulache n la possa abiné da trëi a vint metri sot a l mer. La crosa Capiz à na grandëza da 5 a 18 cm, ie bëndebo’ plata, sutila y belau turonda. La possa nce avëi de pitla perles che vën adurvedes tla industria farmaceutica. La crosa Capiz ie fata de calciumcarbonat y lascia tres la lum dl surëdl. Propi per chësta carateristica àla na gran mpurtanza economica. Bele tl 16ejim secul univa la croses adurvedes dai spanuei per fé scipes di vieresc. Ti ultimi ani se à l numer de croses dassënn smendrì. Mé tla Filipines vën la croses de Capiz dassënn scunedes dal stat, che à metù su lizënzes y zones de prutezion. Nteressant iel nce coche la crosa Capiz se multiplichea: la croses dà ju i spermies o i ueves tl’ega ulache l se fej pona i pitlischimi ueves. Do doi enes ie pona nasciù n tier nuef, che sta sun l paltan.
L artejanat
La produzion de decurazions y giuei cun croses Capiz ie n gran lëur. Cun na mascin vën la croses taiedes ju a na maniera che les giape la forma che n uel. Do che les ie unides lavedes vënieles metudes adum cun d’autri materiai per fé lumes, “candelieresc” o d’autra decurazions y giuei. Datrai vën i prudoc nce ntënc. A fé taieresc, vases o copes ne tleca nia mé una na crosa: n valguna croses muessa unì blandedes y platedes ora sun la forma che n uel giapé. Do che l prudot ie sut, l lëuren mo ora nchin che l ie njenià per l trasport. La luegia de produzion a Minglanilla, dlongia Cebu tla Filipines à 70 lauranc y laurantes y fej decurazions, vases, taieresc y giuei ora de croses de Capiz. Nce chësc partner dl marcià rëidl à coche obietif de garantì n lëur zënza discriminazion dl’ëiles y dla persones cun handicap o amaledes de HIV. I lauranc lëura 48 ëura al’ena y giapa n davani rëidl cun chël che l possa n gran pert unì schivà l lëur di pitli mutons. I lauranc vën nce paiei sce i se amala o sce i à vel’auter nzidënt. Sëuraprò giapi nce l furnimënt adatà per scuné si sanità, n’assegurazion de malatia y na pension. Prodoc cun croses Capiz possen cumpré tla Butëiga dl Mond a Urtijëi.
Butëiga dl Mond


text:
Vasto
Vasto (Uast endèl dialèt locàl; en Grech: Ἱσtόvιov; en Latì: Histonium, Istonium, o Histonios; zà cunusìda apò come Guastaymonis, Il Vasto, o Il Vasto d'Aymone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 35.116 abitàncc, 'na superfìce de 70 km² e 'na densità de 502 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalbordino, Cupello, Monteodorisio, Pollutri, San Salvo.
Dòpo de Chieti, l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia e 'l quart per estensiù de töta la regiù.


text:
In quists prüms sessanta ons bleras persunas cuntschaintas sun stattas sco giasts a l’hotel Bellavista. Tanter oter Marlene Dietrich, Yehudi Menuhin, Hans Albert Einstein (il figl dad Albert Einstein), Margrit Rainer, Ruedi Walter e blers oters plü. Dafatta il prinzi Charles es stat in visita pro giasts dal 1963. Chi sà sch’el s’algorda?
A bunura cullaziun cun üna vista pompusa e la saira pizza da giavüsch
Cumanzai il di cun nos buffet da culaziun sülla terrassa da lain cun vista sül muond alpin.
Giast externs sun adüna bainvgnüts.
nossa culaziun es vasta, cun blers prodots fat in chasa o regiunals.
A partir da las 17.00 es averta nossa Pizzaria. Dasper las pizzas sün giavüsch spordschaina eir „Flammkuchen“, salata dal buffet, schoppa dal di, liongias o üna variaziun da Hamburgers.
BUN APETIT
Nos hotel
Nos hotel drizzad’aint modestamaing spordscha plazza per 50 persunas. A disposiziun stan chombras dublas, chombras da familia e 2 suitas da 46m2, tuottas cun üna duscha o bogn e tualetta.
Ot da nossas 16 chombras han ün balcun cun „bella-vista“ sur la val. Las duos suitas han ün balcun cun sulai da la saira.
Il local da lain cun access direct gion üert, chi’d es gnü fabrichà dal 2008, vaina drizzà aint sco „Lounge“ cun blera plazza per giovar, leger ed as divertir. La terrassa cuvernada in fuorma üert d’inviern cun grondiusa vista sül muond alpin invida da restar.
Nouv vaina eir ün lift pitschen per transportar voss bagagl o manar vossas chommas stanglas ün o duos plans plü ot.
Aint il Restaurant vaina 3 locals, la stüva da dschember cun lö per ca 25 persunas, la stanza da sezzüda o da gruppas cun lö per ca 16 persunas, ideal per festagiar ün aniversari o mangiar in gruppa ün „pizza potpourri“, e la sala prinzipala culla „Bellavista“. Quia esa lö per ca 60 persunas.
Il conzept simpel e persunal es fat per familias, turists activs e gruppas


text:
Sco l’onn passà sa preschenta la chasa da medias rumantscha cun la Microlotta a l’Agrischa, l’exposiziun purila che ha lieu a Cuira l’entschatta d’avrigl 2018. Tar RTR pon las visitadras ed ils visitaders s’infurmar davart la lavur quotidiana da RTR e davart la purschida per famiglias ed uffants. Ils pli pitschens pon chattar sbagls en in maletg, ils pli gronds uffants pon chantar lur chanzun d’uffants preferida che vegn integrada sin la pagina rtr.ch/uffants. Tuts dus fan part da l’olimpiada – la concurrenza interna da l’Agrischa.
Vus chattais nus al stan 18
Uras d’avertura: 09.00 – 17.00
Vossas chanzuns – Voss versets
RTR tschertga Vossas chanzuns e Voss versets d’uffants da pli baud. Tge chanzuns chantavas Vus sco pitschens ed ussa cun Voss uffants? Vus pudais trametter a nus il text da la chanzun, las notas ubain era in video. Il formular chattais Vus qua.
E qua pudais vesair la 1. e 2. classa bilingua da la chasa da scola Lachen a Cuira che chanta la «Chanzun dal mais».


text:
Sirtol
Sirtol o anca Sirtor (nom ufizial in italian Sirtori) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch che 'l cunta 2 819 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,3 km² e ona densità de 656 ab./km².
El comun el gh'ha ona frazion, Bevera. L'è tacaa ai comun de Barzagh, Barzanò, Castell de Brianza, Massaja, Peregh, Rovagnaa e Viganò.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Sirtol l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il december 2016 ha la regenza fatg ina consultaziun tar la revisiun parziala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas. Ils puncts da revisiun han per gronda part chattà accoglientscha. Perquai ha la regenza concludì da far ina revisiun totala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas empè da la revisiun parziala.
Simplifitgar la lescha
Grazia a la revisiun totala formala vegn meglierada considerablamain la survesaivladad ed uschia la chapaivladad e la legibladad da la lescha. En spezial crodan davent las lingias vidas ch'èn restadas perquai che numerus artitgels da la lescha èn vegnids abolids sco er las tabellas da las midadas da pliras paginas.Ultra da quai è vegnida meglierada la sistematica da la lescha envers la lescha vertenta.
La revisiun totala da la lescha cuntegna da nov 61 artitgels envers la lescha vertenta cun 101 artitgels.
Il tractament da la missiva tar la revisiun totala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas è tractandà per la sessiun d'avust 2017 dal cussegl grond. La nova lescha duai entrar en vigur il 1. da schaner 2018.
RR novitads 09:00


text:
L’um da 70 onns ha scrit numerus texts umoristics sco er criminals ed el è co-redactur dal Chalender Ladin. Il premi da reconuschientscha è dotà cun 8’000 francs.
Premi per Laura Zangger e Curdin Nicolay
En la sparta musica e litteratura vul la cumissiun surdar a la Samedrina Laura Zangger il premi da promoziun da 4’000 francs. La musicista professiunala s’engascha en differents chors, bands, ensembles ed orchesters. Plinavant duai er il musicists Curdin Nicolay da Bever survegnir quest onn in premi da reconuschientscha.
La surdada dals premis ha lieu en in rom festiv ils 30 d’october 2015 a Samedan.


text:
Ils auters cun nossa correspundenta Battina Secchi-Fluor
- Sonda, 21.11.2015, 12:15
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.11.2015, 12:15, RTR
En il Tessin è l'atun oransch – e na betg grisch e brin
Il november vala en sasez sco mais grisch e trist. Ma na betg en il Tessin. Là è el oransch – insumma betg or da motivs politics, mabain natirals. Ditg pli precis: grazia ad in fritg oriundamain asiatic che daventa propi plain suc per suenter l'emprima schelada, il kaki. E quai n'è betg tut. In retg tut spezial prenda tgira da las squisitas cullas oranschas.


text:
Suenter la greva schleppa tar las elecziuns dal parlament en l'Italia è l'anteriur primminister da l'Italia, Matteo Renzi sa decidì da sa retrair da la testa dal Partito Democratico.
Igl èn stads quatter grevs, dentant bels onns
A la gasetta «Corriere della Sera» ha Renzi confermà avant la sesida da la partida, ch'el na stettia betg a disposiziun per ina reelecziun sco president da la partida.
Renzi aveva annunzià sia demissiun gist suenter las elecziuns d'avant in'emna. Ils socialdemocrats eran vegnids sin in schlet resultat istoric da be 19%. «Uss èn auters vidlonder», ha ditg Renzi. Il medem mument ha el puspè accentuà che sia partida na vegnia betg a sustegnair il moviment critic vers l'Europa, «Cinque Stelle» cun ina coaliziun.
Il moviment «Cinque Stelle» sco era la coaliziun da mez cun la dretga ch'èn ils victurs da las elecziuns dovran dentant sustegn dad autras partidas per pudair reger. Il Partito Democratico vala sco unic partenari che pudess procurar per els per ina pluralitad en il parlament.
Renzi è sta dal 2014 fin il 2016 schef da regenza e blers han sperà ch'el mainia l'Italia or da la crisa.
RR novitads 06:00


text:
Il 2017 hai dà en il chantun Grischun 2'220 accidents da traffic, registrads da la polizia. Quai correspunda circa a la media dals onns 2012 fin 2016. Cun resguardar ch'i haja dà en Grischun l'onn passà 2'100 novs vehichels, saja quai da valitar a moda positiva.
Dapli accidents cun persunas – pli paucs cun donn material
Ils accidents nua che persunas èn vegnidas blessadas èn s'augmentads per 3,5%. Quels cun donns da material èn sa sbassads per 4,7%. Legraivel saja ch'il dumber da persunas grev blessadas è sa sbassà cumpareglià cun ils ultims onns (-5,5%). Cun en tut 19 persunas mortas durant l'onn passà è il dumber pli aut che l'onn avant. Da 5 persunas dapli sa tracti numnadamain. Quai è in plus da 36%.
Pli bass è er il dumber d'accidents entras persunas sut influenza da meds narcotics u medicaments. Er ils accidents sut l'influenza d'alcohol van lev dentant cuntinuadamain enavos. Plinavant legraivel è ch'ils accidents sin autovias èn sa reducids per 22%.
Dapli accidents da töf mortals
Il dumber d'accidents cun töfs è s'augmentà levamain cumpareglià cun il nivel da l'onn avant. Fertant ch'i ha dà dapli morts (+2) è il dumber da töffists blessads ì enavos (-7).
Il dumber da persunas ch'èn sa blessads cun velos u e-bikes, sco era il dumber da peduns blessads è s'augmentà. Morts èn dentant pli paucs peduns durant accidents da traffic.
Memia spert u distracziun sco ristgs
279 accidents da traffic (-20%) èn capitads pervi d'in tempo memia aut. Sco indizi per questa sminuziun valitescha il chantun tranter auter las controllas pli severas da la polizia. Dad esser distract durant ir cun auto è in dals ristgs ils pli auts per chaschunar in accident. 10% da tut ils accidents vegnan chaschunads entras betg esser concentrà u perquai ch'ins vegn distract d'insatge.
RR novitads 11:00


text:
Avant la votaziun hai dà ina discussiun ensalada. Gia l'emna passada hai dà gronda critica davart ils plans da reorganisaziun. Il Cussegl naziunal ha approvà ina moziun che pretenda in stop immediat en il cas Agroscope.
Dal «po» al «sto»
En la moziun da Géraldine Savary, PS/VD, vai en emprima lingia persuenter d'incumbensar explizitamain che la Confederaziun ha da manar instituts da perscrutaziun agriculs. Oz è la lescha d'agricultura formulada en quest punct pli luc: «La Confederaziun po manar instituts da perscrutaziun».
Il cusseglier federal Johann Schneider Ammann è stà mal davart la panna da communicaziun e la moda e maniera co las infurmaziuns dals plans anc betg madirs èn vegnids en la publicitad. Cunquai che las medias hajan survegnì ils documents haja el stuì reagir a curta vista.
La moziun approvada va uss en il Cussegl naziunal.
RR novitads 14:00


text:
- L'incumbensà per la protecziun da datas porta proximamain plant cunter l'assicuranza Helsana.
- Raschun è l'app dispitaivla Helsana-Plus. Cun quella pon assicurads rimnar puncts per l'assicuranza da basa, per uschia survegnir enavos daners.
- La protecziun da datas ha pretendì da la Helsana da betg pli porscher l'app. Per restituir daners da l'assicuranza da basa na dettia nagina basa legala. Helsana sa dosta.
L'assicuranza Helsana avess gì 30 dis temp per exequir las pretensiuns da l'incumbensà per la protecziun da datas. Quel aveva la fin d'avrigl pretendì tranter auter da la Helsana da betg pli porscher l'app als assicurads da basa. Quai cun l'argument, che per restituir daners da l'assicuranza da basa na dettia nagina basa legala.
RR novitads 07:00


text:
Daivets che sa liquideschan tut da sez
- Gievgia, 8.12.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 8.12.2016, 11:15, RTR
L'emprim da schaner 2017 scadan milliuns da certificats da daivets en Svizra chèn vegnids tschentads ora avant l'onn 1997. L'emprim da schaner èsi 20 onns dapi che la lescha è vegnida midada.
Fin uss avevan quels certificats nagin termin da scadenza. Na vegnan quels ch'han dabun daners betg activs, daventan ils pertutgads libers da daivets. Activs vul dir ch'i sto vegnir instradà ina nova procedura tar l'uffizi da scussiun. Lu cumenza il termin da scadenza da 20 onns puspè tar nulla.
Passa 2 milliuns francs a Cuira
Ina survista da tut ils certificats da daivets en Svizra na datti betg. Il biro d'incasso Creditreform schazegia il diember dals certificats pertutgads da quest termin sin 3 milliuns. La summa da daivets a radund 15 milliardas. La citad da Cuira è vegnida activa ils ultims onns ed ha registrà tut ses certificats da daivets che sa schliassan cun la fin da l'onn. E vegnids ensemen èn 1'100 certificats ed ina summa totala da 2,5 milliuns francs.
Dentant ha Cuira fatg ses pensums per na laschar ir a perder ils milliuns. Numerus debiturs han dentant pajà lur daivets a la citad. Cun auters è vegnì fatg ina cunvegna a lunga vista da pajar enavos en ratas lur daivets. E per il rest ha la citad inoltrà ina nova procedura tar luffizi da scussiun.


text:
Actual: radunanza generala 2019
La radunanza generala da la ULR ha lieu ils 4 da matg 2019 da las 10.15 en Chasa Rumantscha a Cuira (Via da la Plessur 7).
Suenter datti in apéro riche/marenda e suentermezdi ina prelecziun.
Dapli infurmaziuns suondan.
Intent e profil
L’intent principal da la ULR è la promoziun integrala da la litteratura rumantscha davent dal lectorat professiunal enfin a la vendita da cudeschs.
a ULR s’engascha spezialmain
- per ina chasa editura rumantscha
- per realisar ils Dis da litteratura
- per edir la revista Litteratura
- per porscher in lectorat ad auturas ed auturs
- per sustegnair prelecziuns
Purschida
Commembras e commembers da la ULR sustegnan cun lur contribuziun annuala las activitads da l’uniun per la promoziun dalla litteratura rumantscha
La ULR porscha ultra da quai
- mintg’onn nossa revista Litteratura gratuitamain en chasa
- invitaziun als Dis da Litteratura
- entrada reducida sin il pass general dals Dis da litteratura
- infurmaziun davart novas publicaziuns ed acziuns litteraras
- sustegn per prelecziuns e lectorats (formulars giusut)
- sustegn tar dumondas litteraras
Daventar commember da l’ULR
Commembers pajan CHF 80.- ad onn (studentAs CHF 40.-) e sustegnan l’engaschi per il sustegn e la promoziun da la litteratura rumantscha. Cumpigliada en il commembradi è la revista „Litteratura“ che cumpara ina giada l’onn. Dapli da la „Litteratura“ qua.
Per daventar commember per plaschair emplenir il formular qua.
La suprastanza da la Uniun per la Litteratura Rumantscha
L’Uniun per la Litteratura Rumantscha vegn presidiada da Viola Nesa Pfeiffer. La Radunanza Generala dals 29 d’avrigl 2017 l’ha elegida ed ultra da quai confermà en suprastanza Benedetto Vigne (cassier), sco era Flavia Hobi e Walter Rosselli.
La suprastanza da l’Uniun per litteratura rumantscha 2017: Walter Rosseli, Flavia Hobi, Dumenic Andri (partent) Benedetto Vigne e Viola Pfeiffer (da san.).
Delegads èn:
Viola Nesa Pfeiffer, Dumenic Andry, Silvana Derungs, Flurin Bundi
Suppelants dals delegads èn:
Flavia Hobi, Anetta Zini, Arnold Rauch, Michele Badilatti
Statuts, reglaments, formulars
reglament per la revista Litteratura
reglament per il comité dals Dis da litteratura
reglament per il sustegn da prelecziuns
formular per sustegn da prelecziuns
reglament per il sustegn da lectorats


text:
I na fiss betg responsabel da metter ussa ver 4 milliuns francs en in project turistic, nua ch'ins haja ina ristga finanziala pli grond. Uschia argumentescha Aurelio Casanova, il president da la vischnanca, quest na al project. La situaziun da l'euro
flaivel saja in ulteriur motiv da desister sin il project campadi Glion.
Autras prioritads
Pli impurtant sajan auters projects sco per exempel la sanaziun da l'aquaduct, la sanaziun
da differentas scolas e da differentas vias. En 3 fin 4 onns possian ins puspè discutar sur dal campadi. La societad acziunaria na vegn betg schliada. I dovria simplamain in temp da ponderaziun, uschia Casanova.


text:
Cornaceae
Le Cornaceae Dumort. i è 'na famìa de piànte angiospèrme dicotilédone. I è suratöt àlber o boscài de le regiù temperàde e subtropicài. Endèle zòne tropicài le colonìza le àree de mut.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la Clasificasiù APG II del 2003, la famìa de le Cornaceae l'è furmàda de 7 zèner:
- Cornus
- Alangium
- Davidia
- Camptotheca Decne.
- Diplopanax
- Mastixia
- Nyssa L.
I öltem 5 zèner i pöl véser discriìcc come part de 'n ótra famìa, chèla de le Nyssaceae.


text:
Sco quai che Rudolf Gerhard ha ditg sin dumonda dal schurnal regiunal da SRF, saja el cuntent cun quai ch’el haja cuntanschì ils davos 15 onns. Uschia haja el pudì organisar ina bella festa da giubileum da 100 onns en ses temp d’uffizi ed era la problematica da las auas restantas dals lais da fermada saja vegnida meglier. Grond potenzial vesa el tar la giuventetgna. Qua dettia anc grond potenzial da gudagnar novs commembers.
Tenor Rudolf Gerhard èn il mument organisads circa 2'500 pestgaders dals radund 5'500 pestgaders en il Grischun, ha ditg Rudolf Gerhard.
RR actualitad 08:00


text:
Festa dal fraid a La Brévine
- Dumengia, 14.1.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 14.1.2018, 12:45, RTR
La Brévine è enconuschent per records da temperaturas bassas il schaner u favrer, er sche la vischnanca è be sin 1'046 meters sur mar. Il surnum da la vischnanca è la «Siberia da la Svizra».
Ils responsabels da la vischnanca han gì l'idea da far or da quest fraid in concept turistic per carmalar la glieud a La Brévine er sch'i han fradaglias. Dapi l'onn 2012 exista pia la «Festa dal fraid» a La Brévine ed els proponan tuttas sorts activitads per pitschen e grond, da schlittadas fin ir cun pattinas sin il lai u la construcziun d'ina sculptura da glatsch. Chamonas da lain vegnan messas sin il lai e la festa va a fin la saira cun in fieu artifizial.
Mintg'onn speran els ch'i ha naiv ed è fraid avunda per che la festa saja la pli bella. Vulain sperar che questa festa ils 3 da favrer 2018 saja bella! Naiv hai avunda il mument, sch'i na vegn betg a plover. Il fraid na vegn betg ad esser terribel, ma la festa è segir in success.


text:
News
-
Concurs leterar "SCRIBO": Tëmp cina ai 31 de ma
La Repartiziun Cultura y Intendënza ladina á scrt fora n concurs leterar por porsones apascionades de leteratöra. An pó dé jö l’opera cina ai 31 de ma dl 2018
-
Tosc Wikipedia ince por ladin, le proiet é pié ia
Tosc Wikipedia ince por ladin, le proiet é pié ia
-
EUREGIO Writers Corner - Paladina daverta ales minunghes
Comentars implis de sënn, insultes y condanes generalisades á gonot sciöche conseguënza n paltan de parores insultënt che se desleria fora por l’internet te na manira asvelta y zënza control. Tutes de posiziun che ofënn de porsones che se ascogn do le computer porta para a lovines de comentars de sënn che arjunj l’opiniun publica zënza propi degöna finalité publica.
-
Contrast: daurida la mostra nöia cun 13 artisć ladins
Cun na vernissage él incö ai 4 d’agost gnü daurí la mostra “Contrast” tl Istitut Ladin Micurá de Rü a San Martin de Tor.
-
Trilinguism: ejam de ladin te n format europeich nü
Ai 4 de agost dl 2017 vëgnel fat i pröms ejams de ladin aladô di standarg europeics pro le Sorvisc ejams de bi- y trilinguism.
-
Museum Ladin: Presenté le liber nü sön Catarina Lanz de Lois Craffonara
Ara é gnüda presentada en sabeda ai 16 de aurí a Al Plan de Mareo la publicaziun nöia de Lois Craffonara y de Helga Dorsch dedicada ala figöra storica de Catarina Lanz, l’eroina ladina dles batalies de liberaziun tirolejes. Le liber é gnü dé fora dal Museum Ladin y é le resultat de plü agn d’inrescides sön i aspec desvalies che reverda la „fancela ladina de Spinges“.
-
Trienala Ladina 2016, iscriziuns davertes - Co se candidé
La promoziun dl’ert ladina é le fin prinzipal dla mostra coletiva Trienala Ladina che gnará metüda a jí dal mëis de setëmber dl 2016 inant tl Museum Ladin Ćiastel de Tor. I artisć y les artistes che ó tó pert ala mostra pó dé jö süa candidatöra cina ai 8 de merz dl 2016. La bandida dl concurs é da püch gnüda publicada dal Museum Ladin.
-
Inovaziun y Consulënza: "Storiesapp" da sëgn ince por Android
Do le gran suzes cun 10.000 desćiariades bele fates por le sistem iOS de Apple pó sëgn "Storiesapp", l’app dada fora da Inovaziun y Consulënza por imparé i lingac te na manira plajora, ince gní desćiariada por android da GooglePlay. Le proiet didatich pita indöt set cunties interatives che favorësc l’insegnamënt plurilinguistich y pó gní anuzé por ladin, todësch, talian y inglesc.
-
Profugs, Kompatscher s’incunta a Viena cun Mikl-Leitner y Fischer
La situaziun di migranc, les mosöres planificades dal’Austria por controlé sü confins y les conseguënzes sön les trëi Provinzies dl’Euregio: chisc é stá i temesc tl zënter dles incuntades incö (ai 16 de forá) a Viena danter i presidënc Arno Kompatscher, Günther Platter y Ugo Rossi cun la Ministra por i afars interns Johanna Mikl-Leitner y cun le presidënt dla Republica, Heinz Fischer.
-
Euregio unida: al Prener mosöres de transiziun y limitades tl tëmp
Les mosöres de control spezifiches sön le Prener messará avëi n carater straordinar, transitore y limité tl tëmp: chësc é chël che i presidënc Arno Kompatscher, Ugo Rossi y Günther Platter ti damana ala Talia y al’Austria cun na deliberaziun y reuniun incö (ai 15 de forá) a Balsan dl GECT Euregio. Incuntades preodüdes ince a Viena y Roma.


text:
Enfin uss è quai stà la quart sitga stad dapi las mesiraziuns tenor SRF Meteo. Ed ella saja schizunt stada pli sitga che la stad 2003. Il matg 2018 saja quai anc ì. Lura haja quai pluvì en media circa in terz pli pauc.
La setgira ha cumenzà il fanadur
Sch'ins prendia l'exempel da Cuira sche san ins sin basa da las cifras dir ch'i ha ils davos dus mais pluvì bunamain quatter giadas pli pauc quest onn. Ma er en autras regiuns na vesa quai betg or meglier. A Scuol per exempel hai ils davos dus mai be dà 80 millimeters plievgia, sco las cifras da SRF Meteo mussan.
In dals lieus ils pli sitgs è Tusaun. Ils davos trais mais hai a Tusaun dà la plievgia ch'i dat uschiglio aifer in mais.
Cura che la plievgia manca ...
Qua chattais tut davart la setgira en il Grischun.


text:
Pel
La pel (grec derma; latin cutis) è areguard la funcziun l’organ il pli multifar da l’organissem uman u animalic. La pel serva a cunfinar l’interiur da l’exteriur (organ da cuverta), a la protecziun cunter influenzas da l’ambient, a la represchentaziun, a la communicaziun (sensibilitad u palp sco tschintgavel senn) ed al mantegniment da l’equiliber interiur (uschenumnada homeostasis). Ultra da quai surpiglia la pel impurtantas funcziuns sin il champ dal metabolissem e da l’immunologia e dispona da mecanissems d’adattaziun multifars.
Cuntegn
- 1 Etimologia
- 2 Structura da la pel
- 3 Funcziuns da la pel
- 4 Malsognas da la pel e tgira da la pel
- 5 La pel d’animals
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹pel› deriva dal latin pellis (sper cutis in segund term per pel), cf. era talian pelle u franzos peau. Il term tudestg Haut deriva dal german vegl hūt e va enavos sin la ragisch indogermana [s]keu- (‹cuvrir, enzugliar›) cumplettada cun in t (cf. era englais skin).
Structura da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La grossezza da la pel umana tanscha da 1,5 fin 4 mm. La surfatscha da la pel d’in uman creschì mesira en media 1,73 m². Ella paisa tranter 10 e 14 kg.
Las singulas stresas da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La pel exteriura sa divida en trais stresas principalas: Epidermis, pel-tgirom (latin corium) ed ipodermis (latin subcutis). Epidermis e pel-tgirom furman ensemen la cutis.
Epidermis[modifitgar | modifitgar il code]
L’epidermis tutga tar ils tessids d’epitel. I sa tracta d’in epitel a plattas da pliras stresas che po vegnir cornus e ch’ha normalmain ina grossezza da 0,03 fin 0,05 millimeters. Las palmas-maun e las solas-pe pon avair ina stresa cornusa da plirs millimeters che vegn numnada en la lingua da mintgadi pel dira.
Da dadora vers anen vegnan differenziadas las suandantas stresas (ils bustabs renvieschan a l’illustraziun):
- Stresa da corna (Stratum corneum, A)
- Stresa glischanta (Stratum lucidum, B) (è be avant maun vi da la pel d’eglias en la vart dadens dals mauns e dals pes)
- Stresa granulusa (Stratum granulosu, C)
- Stresa spinusa (Stratum spinosum, D)
- Stresa basala (Stratum basale, E)
La stresa spinusa e la stresa basala furman ensemen la stresa schermiglianta (Stratum germinativum).
Pel-tgirom[modifitgar | modifitgar il code]
La pel-tgirom consista per gronda part da fibras dal tessì colliant e serva a nutrir e francar l’epidermis. Qua proveda il sistem d’avainas capillar la zona da cunfin vers l’epidermis. La pel-tgirom inferiura cuntegna la musculatura glischa ch’è impurtanta per regular la temperatura sco er avainas.
La pel-tgirom vegn sutdividida en ina stresa papillara (Stratum papillare) ed en ina stresa recticulada (Stratum reticulare).
Appendixs da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Ils appendixs da la pel naschan en la pel-tgirom. Da quels fan part ils chavels cun lur glondas da grass ed il muscul dal follicul (Musculus arrector pili), las unglas, ils corns sco er glondas da grass e da suaditsch; questas ultimas vegnan sutdivididas en glondas da suaditsch ecrinas ed apocrinas. Er tar la glonda da latg sa tracti d’ina glonda da la pel modifitgada. Las glondas da grass e da suaditsch sa chattan en la pel-tgirom inferiura.
Ipodermis[modifitgar | modifitgar il code]
L’ipodermis furma il fundament per las stresas da pel situadas survart e cuntegna las avainas pli grondas ed ils gnervs per la pel sura sco er il grass subcutan e tessì colliant luc. En l’ipodermis sa chattan cellas sensitivas che reageschan sin ferms stimuls da pressiun, per exempel ils corps da lamellas.
Structura da la surfatscha da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Observ’ins la pel pli precis u sut ina marella, vegn visibel in fin reliev. Tenor la structura da quel vegnan distinguids dus tips da pel:
Pel cun lingias papillaras[modifitgar | modifitgar il code]
Quest tip da pel cumpara vi da la detta, vi da la vart dadens dals mauns e vi da la planta-pe. L’epidermis mussa qua finas lingias papillaras; quellas derivan da quai che las papillas da la pel-tgirom s’ordineschan en retschas longitudinalas. Sut mintga lingia da la pel sa chattan mintgamai duas retschas da corps papillars. Las lingias papillaras furman in muster individual che sa cumpona da diversas figuras geometricas (turnigls, artgs, bindels, bindels dubels). La dactiloscopia (identificaziun da las improntas dal det) fa diever da quests musters en la tecnologia criminala sco ina furma da datas biometricas. Cun excepziun da glondas da suaditsch na cuntegna la pel cun lingias papillaras nagins appendixs da la pel.
Pel pailusa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel pailusa cuvra las ulteriuras surfatschas da la pel. Qua è la surfatscha surtratga da champs en furma rombica (Areolae cutaneae) che vegnan cunfinads da finas chavas. Las chavas sa furman en las parts da l’epidermis ch’èn libras da papillas e svaneschan sche la pel vegn stendida pli ferm. Ellas servan sco faudas da reserva, damai che l’epidermis è main elastica che la pel-tgirom. La grondezza dals champs da la pel variescha tut tenor regiun. La pel pailusa cuntegna ils appendixs da la pel ed ha ina grossezza da main che 0,1 mm. Spezialmain satiglia è ella en la regiun dals egls e dals organs sexuals.
Funcziuns da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
La pel protegia tranter auter da la perdita da chalur e d’influenzas exteriuras e serva a la percepziun da stimuls sensitivs.
Las funcziuns da singulas parts da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
Las singulas parts da la pel adempleschan funcziuns specificas.
Appendixs da la pel e stresas:
- Chavels: Protecziun cunter la perdita da chalur, la radiaziun dal sulegl e l’umiditad; funcziun da communicaziun e da camuflagi tras la pigmentaziun
- Plimas: Quellas han las medemas funcziuns sco chavels, ultra da quai sustegnan ellas la capacitad da sgular
- Rasada da corna: Protecziun cunter blessuras e deidraziun
- Tessì da grass en l’ipodermis: Protecziun cunter pressiun e sfradentada
- Rasada schermiglianta: Refurniment da cellas da la pel
Ulteriuras cumponentas:
- Glondas da suaditsch: Producziun da suaditsch, protecziun cunter surstgaudada tras svapuraziun
- Glondas da grass: Producziun da grass
- Musculs dals folliculs: Servan a drizzar si il pail
- Melanocits: Protecziun da las infurmaziuns geneticas en il nuschegl da la cella cunter radis ultraviolets
- Avainas: Regulaziun da la temperatura e provediment da las cellas da la pel cun substanzas nutritivas ed oxigen
Recepturs sensitivs:
- Recepturs da fraid: Recepziun da stimuls da temperaturas bassas
- Recepturs da chaud: Recepziun da stimuls da temperaturas autas
- Finiziuns da gnerva libras: Recepziun da stimuls da contact e dal sentiment da dolur
- Corpuls dal palp: Recepziun da stimuls da contact
- Corps da lamellas: Recepziun da stimuls da pressiun
La pel sco organ da cunfin[modifitgar | modifitgar il code]
La pel protegia l’organissem cunter scherms infectus che pudessan entrar, sco er cunter substanzas estras – en furma da gas, liquida u ferma – en il vast senn dal pled. En pli vegn il corp protegì cunter blessuras mecanicas, donns da radiaziun, ma er cunter la perdita da liquid, d’electrolits e da proteins (la quala po cuntanscher en cas da grevas arsentadas dimensiuns mortalas). La pel vegn colonisada da l’uschenumnada flora da la pel residenta che sa cumpona da bacterias e bulieus, ma er da pitschens insects. Sco cellas ch’identifitgeschan e preschentan antigens èn en funcziun en la pel las cellas da Langerhans.
Parts da l’epidermis setgan vi en furma da squamas, vegnan muladas giu a moda mecanica u van a perder tras corrusiun chemica (p.ex. tras fermas soluziuns alcalicas). Pel nova crescha suenter al cunfin inferiur da la pel sura. È la pel sura isada giu quasi dal tuttafatg, reageschan las cellas da la gnerva en la pel a moda extremamain sensibla. Vegn la pel duvrada isada en in lieu sur lung temp a moda vaira intensiva, vegn quella rinforzada localmain tras diritschas. È la pel blessada localmain, emprova il corp da surcollar la plaja cun agid da fibrin. Crustas sin la pel sian en, sa tiran ensemen e tras quai er ils urs da las plajas. En cas che la pel vegn stendida fitg ferm tras deposits da grass dal corp u en cas d’ina gravidanza, po il tessì colliant stgarpar repetidamain a travers; suenter ch’il volumen dal corp è sa reducì, po quai restar visibel en furma da sdrimas da gravidanza.
Stgomi da substanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Sur la surfatscha dal corp recepeschan ed absorbeschan las differentas spezias d’animals substanzas da l’ambient. Tut tenor la spezia d’animal succeda quai pli fitg u pli pauc, pon vegnir absorbadas substanzas en furma da gas, liquida u cumpacta ed ha quest stgomi lieu a moda activa (cun impunder energia) u passiva (en direcziun d’ina differenza osmotica).
Tar ils gas poi sa tractar da l’absorpziun dad oxigen e da la diffusiun da dioxid carbonic (respiraziun sur la pel), ma er da nitrogen u da gas inerts. Aua po vegnir prendida si u dada giu per regular la cumpart d’aua en il corp u sco med da transport da substanzas cumpactas u schliadas en furma da gas. Tar substanzas schliadas poi sa tractar da sals, nutriment, products da secreziun, ma er da substanzas toxicas or da l’ambient.
Bilantscha da chalur[modifitgar | modifitgar il code]
Sur la pel po il corp regular sia bilantscha da chalur. Ad ina surstgaudada prevegna la pel cun agid da las glondas da suaditsch. Tras la producziun da suaditsch e la svapurisaziun da quel vegn chalur manada davent da las avainas capillaras che sa chattan gist sut la pel; per quest intent èn quellas avertas il pli fitg pussaivel. Cun agid dal tessì da l’ipodermis e per part er cun ils chavels po chalur er vegnir tegnida enavos. Sch’i fa fraid circulescha be pli pauc sang tras la pel ed il tessì da l’ipodermis; omaduas parts servan uschia sco stresa d’isolaziun. Damai ch’il pail è sa reducì fermamain tar l’uman, pon ils chavels be pli surpigliar ina pitschna funcziun d’isolaziun. Tuttina sa lascha il princip d’in vestgì da pail anc observar bain: Tar la pel-giaglina che sa furma cura ch’ins ha fraid drizza il Musculus arrector pili sidretg ils chavels. In pail spess pussibilitescha en quest cas ina protecziun bundant pli efficazia cunter ina sfradentada.
Protecziun cunter radis ultraviolets[modifitgar | modifitgar il code]
La fermezza da la radiaziun ultravioletta sin la surfatscha da la terra dependa da las uras, da la posiziun geografica, da la stagiun, da l’autezza sur mar, da la grossezza da la stresa d’ozon, da la spessezza dals nivels e da blers ulteriurs parameters locals. Cunter in effect nuschaivel dals radis ultraviolets sin la pel ed il tessì situà sut quella existan ils suandants mecanissems da protecziun:
- Il pail dals mammals ed il vestgì da plimas dals utschels protegia a moda fitg effectiva cunter effects negativs da la radiaziun ultravioletta, damai che quel absorbescha u reflectescha la gronda part dals radis. L’uman senza vestgadira è percunter per gronda part nunprotegì.
- La rasada da corna da la pel da l’uman absorbescha e reflectescha normalmain radund 10 % dals radis ultraviolets dal tip B e la mesadad dals radis ultraviolets dal tip A. Sche la pel è exposta sur lung temp ad autas radiaziuns ultraviolettas, reagescha ella l’emprim cun engrossir la rasada da corna. Quai è surtut il cas suenter in’arsentada dal sulegl.[1]
- La protecziun da la pel tras pigmentaziun sa basa sin l’absorpziun fisicala da radis ultraviolets tras pigments. Blers animals possedan ina pigmentaziun da la pel. La pigmentaziun variabla da la pel da l’uman furma però entaifer il reginavel dals animals ina pussaivladad d’adattaziun e da protecziun singulara cunter la radiaziun ultravioletta. I na dat strusch animals, dals quals la pel è abla da midar uschè ferm la pigmentaziun sco che quai è il cas tar l’uman.
- Sco uschenumnà ‹embrinir immediat› (englais immediate pigment darkening) vegn designà l’embrinir a curta vista suenter che la pel è stada exposta ad ina radiaziun ultravioletta. Quel deriva tant d’ina midada da la confurmaziun chemica dals moleculs da melanin sco er d’ina redistribuziun dals corpuls da pigment en l’epidermis; el tegna però be paucas uras e na porscha quasi nagin effect da protecziun cunter la radiaziun violetta.
- L’embrinir per propi cumenza pir ca. 72 uras suenter che la pel è stada exposta a radis ultraviolets. Ils melanocits da la pel reageschan sin la radiaziun cun producir e dar giu dapli eumelanin (resp. feomelanin tar umans dal tip da pel 1). Quai dat a la pel ina colur brina (resp. cotschnenta en cas da feomelanin) ed absorbescha fitg bain la radiaziun ultravioletta (main ferm tar feomelanin). Las differentas colurs da la pel etnicas da l’uman resultan dals differents tips da pel.
- Il suaditsch dal corp uman cuntegna acid d’urocanin ch’absorbescha radiaziun ultravioletta dal tip A.
Ils emprims ominids avevan eventualmain ina pel pigmentada be levamain ch’era cuverta da chavels stgirs, sco che quai è il cas oz tar ils schimpans. Relativamain baud entaifer l’evoluziun dals ominids pudess alura esser sa sviluppada ina pel niva, pigmentada a moda stgira che serviva sco protecziun cunter ils radis ultraviolets. Cun la derasaziun vers nord en regiuns cun damain sulegl ha la pigmentaziun pudì sa reducir, probablamain per pudair generar meglier vitamin D. Surtut durant il temp da gravidanza e da tezzar pudessan esser resultats da quai avantatgs da surviver.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv[modifitgar | modifitgar il code]
La pel furma la part visibla dal corp uman. Sco tala ademplescha ella in’entira retscha da funcziuns communicativas. Per recepir stimuls (sensibilitad da la surfatscha) è la pel munida cun differents tips da recepturs:
- Recepturs da dolur: Quels sa chattan en la pel-tgirom; lur spessezza variescha tut tenor la regiun dal corp (fin a 200/cm² pel).
- Recepturs da pressiun (corpuls da Pacini): Els sa chattan en l’ipodermis; lur spessezza munta a fin a 100/cm².
- Termorecepturs (finiziuns da gnerva libras): A moda spezialmain spessa cumparan tals sin il mintun, il nas, la conchiglia da l’ureglia, il piz da l’ureglia (9 fin 12/cm²) ed ils lefs (> 15/cm²). Tut en tut dispona la pel da l’uman da radund 250 000 recepturs da fraid. Il dumber da recepturs da chalur è bundant pli bass (be ca. 1/10), ultra da quai lavuran quels bundant pli plaun ch’ils recepturs da chalur.
- Recepturs d’elastificaziun (corpuls da Ruffini): Els registreschan il grad d’elastificaziun da la pel e sa chattan en la pel-tgirom; lur spessezza munta a fin a 2/cm².
- Recepturs dal palp (corpuls da Meissner e cellas da Merkel): Recepturs dal palp èn da chattar en la pel che n’è betg cuverta cun pail. En grond dumber cumparan els surtut sin ils pizs da la detta, sin ils lefs, la lieunga, ils chavadels, ils organs sexuals exteriurs e la regiun anala.
- Recepturs da folliculs da chavels: Els registreschan surtut la posiziun dals chavels.
La percepziun sensitiva ch’ha lieu sur ils recepturs menziunads sa lascha subsummar sut il term da la sensibilitad u dal palp (er sentiment/sentir), la quala furma in dals tschintg senns da l’uman. Dals ulteriurs senns sa differenziescha la sensibilitad tras quai che la percepziun na succeda betg sur in organ sensitiv spezialisà (sco l’egl, l’ureglia, la pel mutschignusa da l’odurat u la lieunga), mabain sur sensurs sco finiziuns da gnerva libras ch’èn repartids en differenta spessezza sur l’entir corp.
La sensibilitad en il vast senn sa lascha sutdivider en la sensibilitad viscerala ed en la sensibilitad somatica. La sensibilitad viscerala percepescha process che reguardan il dadens (la beglia, las avainas e.a.), per exempel la valur da ph u la pressiun parziala da O2 e CO2. La sensibilitad somatica cumpiglia la sensibilitad profunda (ossa, musculs e tarscholas) e la sensibilitad da la surfatscha. Entant ch’i sa tracta tar la sensibilitad viscerala e tar la sensibilitad profunda da process vegetativs che na sa laschan betg influenzar directamain, furma la sensibilitad da la surfatscha il tschintgavel senn per propi (numnada sensibilitad u palp). Quel sa cumpona dal sentir sur la pel, inclusiv la termocepziun e la nocicepziun (dolur).
Entaifer il palp sa lascha differenziar la percepziun tactila (il vegnir tutgà a moda passiva) da la percepziun aptica (il tutgar a moda activa). Tar l’exploraziun d’in object, per exempel cun il maun, vegnan applitgadas las suandantas proceduras: stritgar cun il maun sur la surfatscha, smatgar, tschiffar e suandar las conturas. Caracteristicas che pon vegnir tschiffadas u stimadas en questa moda èn tranter auter la grondezza, il pais, las conturas, las caracteristicas da la surfatscha e dal material, la consistenza e la temperatura.
Tar la percepziun aptica è la part dal cortex cumpigliada adina activa, quai che n’è betg il cas tar la percepziun tactila, pia passiva. Correspundentamain sa differenziescha er il punct d’irritaziun marcantamain d’ina furma da percepziun a l’autra: Sco che experiments han mussà, percepescha l’uman ch’explorescha ina surfatscha a moda activa gia singulas malgulivezzas da radund 1 µm (1 mm = 1000 µm). Tar la percepziun tactila sa chatta quest cunfin percunter tar 1 mm, e quai er en ils lieus dal corp ils pli sensibels (ils pizs dals dets ed ils lefs).
Il palp, en furma da reacziuns nunspecificas sin vegnir tutgà, è l’emprim senn che sa sviluppa tar il fetus: gia 6 emnas suenter la fructificaziun reagescha quel sin contact.
En il process da percepziun aptic èn cumpigliads ils pli divers recepturs (cf. l’enumeraziun survart). Sper las infurmaziuns dals mecanorecepturs da la pel vegnan er integradas las infurmaziuns dals recepturs d’elastificaziun, da pressiun e da vibraziun che sa chattan en las giugadiras, en las tarscholas ed en la musculatura. Vitiers vegnan las finiziuns da gnerva libras en l’epidermis che registreschan sper stimuls mecanics surtut er stimulaziuns da temperatura e da dolur.
Gia il dumber da recepturs che sa chattan en las differentas stresas da la pel vegn stimà sin 300 fin 600 milliuns. En pli è er mintgin dals radund 5 milliuns chavels dal corp da l’uman munì cun ca. 50 sensurs da contact che registreschan mintga defurmaziun dal chavel respectiv. Cuntrari a las ulteriuras percepziuns sensitivas èsi pia necessari tar la percepziun aptica d’integrar infurmaziuns multiplas che derivan da diversas regiuns dal corp e da differents sistems da recepturs.
Tut las infurmaziuns dals mecano- e propriorecepturs dals musculs, da la giugadira e da la pel vegnan manadas sur la gnerva sensorica afferenta dal magugl dal dies sur il talamus en la scorsa dal tscharvè grond (cortex). Sin stgalims d’elavuraziun inferiurs vegnan dirigids process sco la controlla motorica; a la fin da la chadaina d’elavuraziun stattan ils process cognitivs che sa basan sin la percepziun sensitiva.[2]
La pel sco reservuar da cellas da basa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel cuntegna cellas da basa (cellas-tschep) adultas che sa laschan transfurmar tras quatter gens supplementars che vegnan introducids tras retrovirus en cellas da basa plenipotentas. Tras quai pudess la pel servir sco funtauna per terapias da la medischina regenerativa.[3]
Malsognas da la pel e tgira da la pel[modifitgar | modifitgar il code]
I dat numerusas malsognas da la pel (dermatosas) che derivan d’in donn direct da la pel, ma er talas che vegnan chaschunadas tras malsognas generalas u d’organs. Fitg darar datti er malsognas da la pel innatas.
La valur da ph che la pel da l’uman supporta il meglier è 5,5; quella è relevanta en connex cun la tgira da la pel, surtut en cas d’allergias.
Per la tgira exteriura da la pel ston las substanzas activas penetrar la pel dira morta per pudair avanzar en las stresas da la pel viventas. Igl existan trais vias da transport tras la pel dira: La diffusiun tras averturas da glondas e follichels da chavels, la via transcellulara tras las corneocitas e la via intercellulara tras la matrix da lipids che sa chattan tranter las corneocitas. Quest’ultima è la via da transport per lunschor la pli impurtanta per pitschens moleculs da caracter lipofil.
La pel sco organ da represchentaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la pel marchescha fermamain la parita da l’uman, è ella l’object principal da la cosmetica. Apparientschas natiralas furman lentinas (er: tachels da primavaira), flatgs epatics (er: nodas da naschientscha) e flatgs da vegliadetgna. A moda artifiziala vegn l’aspect da la pel midà tras radiaziun ultravioletta en il solarium resp. tras sclerir la pel. Ultra da quai po la pel vegnir tetovada e purtar da tuttas sorts cliniez (piercing e.a).
La pel d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Mammals[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la gronda part dals mammals èn vastas parts da la pel surtratgas cun pail, uschia che quella po esser vaira satiglia. Tar bleras razzas da chauns è ella quasi alva.
La pel dal portg, ch’è da colur rosa, cuntegna sper ils chavels er in dumber (bundant pli pitschen) da zaidlas. Las poras che quellas furman èn in tratg caracteristic da la pel dal portg (er en furma da tgirom).
La pel da l’urs da glatsch è al gnif e sut il pail fitg stgir fin nair. Ensemen cun ils chavels alvs reusseschi uschia d’absorbar fitg bain la radiaziun dal sulegl e da reducir il pli fitg pussaivel la sperdita termica tras vent e convecziun.
Las schimgias da la spezia mandrill han vi dal chau e vi dal davos pel da colur blau clera e cotschna; quella furma in dals tratgs caracteristics da la spezia.
La pel da las balenas, surtut dals delfins che nodan spert, mussa in fin reliev. Ins suppona che quel reduceschia – ensemen cun la stresa da grass sut la pel e cun reacziuns dals musculs supponidas – la resistenza dal current e pussibilitescha uschia a nudar pli spert.
Amfibis[modifitgar | modifitgar il code]
La pel dals amfibis è satiglia, niva ed umida. Tar raunas e salamanders è la surfatscha da la pel glischa, tar rustgs e rustgets variclusa. La pel d’amfibis mussa ina gronda variaziun da colurs. Intginas spezias – tranter quellas er spezias indigenas sco la raunetta verda – èn schizunt ablas da midar la colur a moda sumeglianta sco ils cameleons. Quest’abilitad deriva da cellas da pigment spezialas che sa chattan sut l’epidermis e ch’èn ablas d’arcunar differentas substanzas colurantas sco melanin (brin fin nair), pteridin (mellen) e carotinids (oransch fin cotschen).
Da temp en temp midan ils amfibis l’epidermis (spaletschada). La pel veglia croda davent toc per toc u er enina (surtut tar piutschas). Intginas partidas da la pel d’amfibis èn spezialmain elasticas e lubeschan da furmar vaschias da tun.
Las atgnadads da la pel dals amfibis han lur avantatgs e dischavantatgs. Sco avantatgs èn da numnar:
- La pel satiglia lubescha da prender si oxigen directamain sur la surfatscha dal corp (respiraziun sur la pel); il medem vala per l’aua.
- Ina pel glischa chaschuna be ina pitschna resistenza cunter il current e pussibilitescha uschia da nudar pli spert.
- Tar blers amfibis, surtut tar raunas, vegn la pel umidifitgada cun agid d’ina stresa da mucosa glischnusa, quai che gida a fugir d’inimis.
- Las glondas da la pel dals amfibis èn ablas da secretar tissis da la pel; quels furman ina protecziun effizienta cunter vegnir mangiads. Ma surtut protegian quels la pel umida cunter infecziuns tras bulieus e bacterias – schizunt tar las spezias da raunas che produceschan tissis extremamain ferms duai quai furmar il motiv principal per la secreziun da tals.
Tar ils dischavantatgs tutgan:
- La pel satiglia po tgunsch vegnir blessada.
- Damai che la pel è dependenta d’umiditad, po quella setgar ora en il sulegl; perquai èn blers amfibis activs da notg.
- La pel satiglia na lubescha betg be d’absorbar aua, mabain lascha er penetrar tissis. Durant la migraziun a las plazzas da frega pon meds per squittar, ladim artifizial, ma er puschina e plievgia ascha tgunschamain chaschunar la mort.
Peschs[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tar auters animals era, cuntegna il tessì dals peschs sal en furma dissolvida. Peschs che vivan en aua dultscha absorbeschan sur lur pel semipermeabla aua ch’els ston puspè secretar sur auters organs per mantegnair stabil il cuntegn da sal en lur corp e prevegnir a surpressiun osmotica. Tar peschs che vivan en aua da sal capita precis il cuntrari: Qua perdan ils peschs permanentamain moleculs d’aua ch’èn pli movibels, uschia ch’il cuntegn da sal a l’intern dal corp pudess daventar memia aut. Perquai ston els, cun impunder energia, gudagnar aua dultscha e secretar activamain sal. Salmuns vivan per pli lung temp en aua da sal e van alura a fregar en aua dultscha; perquai ston els disponer dad omadus mecanissems da stabilisar il cuntegn da sal da lur corp.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns en quest chapitel tenor Peter Fritsch: Dermatologie und Venerologie. 2. ed. Springer Verlag, 2004, ISBN 3-540-00332-0.
- ↑ Infurmaziuns tenor Hsiao, S., & Yau, J. (2008). Neural basis of haptic perception. En: M. Grunwald (ed.), Human Haptic Perception (pp. 103–112). Basilea, Boston, Berlin: Birkhäuser.
- ↑ Stammzellforschung: Pluripotente Stammzellen aus der Haut, sin spektrum.de, 20 da november 2007.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Bernd Kardorff: Gesunde Haut − Lexikon von A bis Z. Springer Verlag, Berlin/Heidelberg 2004, ISBN 3-540-20565-9.
- Gerhard Deutschmann: Die Haut und ihre Anhangsgebilde. Springer, Vienna 2005, ISBN 3-211-83670-5.
- Ernst G. Jung (ed.): Kleine Kulturgeschichte der Haut. Steinkopff Verlag, Darmstadt 2007, ISBN 978-3-7985-1757-8.
- Martin Grunwald, Lothar Beyer (ed.): Der bewegte Sinn: Grundlagen und Anwendungen zur haptischen Wahrnehmung. Birkhäuser, Basilea e.a. 2001, ISBN 3-7643-6516-1.
- Martin Grunwald (ed.): Human Haptic Perception. Basics and Applications. Birkhäuser, Basilea e.a. 2008, ISBN 978-3-7643-7611-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Maletgs da la pel fatgs cun microscop electronic, tenor l’atlas da Dr. Jastrows
- Portal d’infurmaziun davart il tema pel e tgira dal corp sin www.haut.de
- Ils differents recepturs da la pel
- Pel – campagna da prevenziun da l’Assicuranza d’accidents da la Germania


text:
2016 era l'uniun «Cuminonza romontscha Flem» curt avant sa schliar. A la radunanza generala aveva la suprastanza partenta gia tschentà la dumonda da schliar l'uniun sin la glista da tractandas. Quai malgrà che l'uniun aveva anc 70 commembers e n’aveva era betg problems finanzials.
La radunanza generala ha dentant elegì ina nova suprastanza e dapi lura ha l'uniun survegnì nov schlantsch.
Uschia datti sairas da discurrer rumantsch, sairas da gieus nua ch'i vegn era dà troccas, sairas da chant, excursiuns e novs servetschs divins per rumantsch. Era ina nova pagina d'internet è vegnida creada.
Tut quellas activitads han dà il davos onn nov schlantsch a l'uniun ed il dumber da commembers è creschì tenor il president Hans-Peter Meiler da 70 sin circa 90 persunas.


text:
Las raschuns per quest pass n’ha Transocean dentant betg numnà. La sedia vul il concern cun passa 136 plattafurmas e bastiments da perfurar dentant vinavant salvar a Steinhausen (ZG). Sias aczias duain vinavant vegnir martgadadas a la bursa a New York.
Fin a 3'657 meters sut l'aua
Transocean ha radund 13’000 collavuraturs ed ha fatg l’onn passà ina svieuta da passa 9 milliardas dollars. Il concern è sin l’entir mund sin la tschertga dad ieli e gas. Cun ses bastiment Discoverer Clear Leader po il concern furar suenter ieli en ina profunditad da fin a 3’657 meters sut l’aua.


text:
Autorisaziun y acreditamënt di sorvisc soziai por porsones cun handicap
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
La Provinzia autorisëia y acreditëia, aladô dla normativa provinziala en forza, i sorvisc soziai residenziai y semiresidenziai por les porsones cun handicap. L’acreditamënt vëgn fat tres na valutaziun profescionala, sistematica y periodica, a na moda da garantì che i sorvisc vais bun y che ai vëgnes tresfora miorà.
L’acreditamënt é la premissa fondamentala por ti podëi pormez al finanziamënt publich y ala stipolaziun de convenziuns o de d’atres sorts de contrać.
L’acreditamënt ne n’é nia vicolënt por i ënć publics por ći che reverda les convenziuns o i contrać cun i ënć che paia fora i sorvisc acredità.
L'autorisaziun y l'acrediatmënt mëss gní renová tl caje de trasferimënt, fujiun, trasformaziun, ampliamënt, restrotoraziun y mudada dla gestiun dl sorvisc.
La surandada dl acreditamënt é subordinada al control sce le sorvisc va a öna cun la planificaziun soziala provinziala, definida sön la basa dl bojëgn complessif, dles prioritês programatiches y dla destribuziun teritoriala di sorvisc bele dan man, inće por garantì l’azessibilité a chisc y por valorisé i raiuns de insediamënt prioritar.
L’autorisaziun y l’acreditamënt se damana che an ais chisc criters generai:
- al mëss gnì respetè les normes en forza en materia de: segurëza y sconanza dla sanité sön le laûr, igiena y sanité y barieres architetoniches.
La domanda de acreditamënt ti mëss gnì presentada ala Repartiziun Politiches soziales, Ofize Porsones cun handicap.
L’anuzaziun de chësc sorvisc é debann.
- Lege provinziala di 30 d’aurì dl 1991 n. 13 “Ordinamënt nü di sorvisc soziai tla Provinzia de Balsan” y mudaziuns y integraziuns suandëntes, art. 8, coma 1, lëtra x) y art. 14, coma 6
- Deliberaziun dal 18 messè 2017, n. 795 : " Criters pur l'autorisaziun y l'acreditamënt di sorvisc soziai por porsones cun handicap"
- Deliberaziun dla Junta Provinziala di 28 de jügn dl 2016, n. 740 (Revocaziun dla deliberaziun di 29.06.2009, n. 1753): Aprovaziun dla “Regolamentaziun de autorisaziun y acreditamënt di sorvisc soziai y sozio-sanitars".
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
(Sorvisc actualisá ai: 31/05/2018)
Ënt competënt24.3. Ofize Porsones cun handicap
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 82 70
Fax: 0471 41 82 99
PEC: disabilita.behinderung@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinzia.bz.it/familia-sozial-comunite
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
- Le provedimënt dl acreditamënt vëgn dè tl tëmp de 180 dis da canche an à ciafè la domanda.
- L’acreditamënt vel döt alplü cin agn
- L’acreditamënt po gnì renovè sce an presënta danfora la domanda che va debojëgn, almanco 60 dis denant che al tomes l’acreditamënt en forza.
- Do che i sorvisc dauris danü á presenté la domanda de acreditamënt ciafi n acreditamënt provisore por le tëmp che ó ester por ciaré do les ativités fates y la cualité pitada.


text:
Damai ch'il provediment electric è vinavant interrut e che benzin e diesel èn fitg stgars, vegnia la Svizra a purtar tranter auter panels solars sin l'insla. Ensemen cun apparats spezials possian ins uschia fabritgar clor e proveder aifer curt 10millis persunas cun aua schubra. Plinavant vegnian era furnids meds per controllar la qualitad da l'aua e per sterilisar quella, sco era tendas.
La Chadaina da Fortuna rimna il venderdi per las unfrendas dal tsunami. Cun las donaziuns vegn finanzià agid immediat sin l'insla.
RR novitads 06:00


text:
La Dretgira administrativa dal chantun Grischun ha uss prendì ina emprima sentenza en chaussa. Para sa tracta quai d'impostas betg pajadas dals onns 2003 e 2004, rapporta il schurnal regiunal da radio SRF.
Il 2003 aveva Stoffel survegnì in emprest da 22,5 milliuns francs d'ina banca dal Principadi dal Liechtenstein ch’el n’ha betg inditgà correctamain a las autoritads fiscalas.
Ils passa 100’000 francs da custs da dretgira sto Remo Stoffel bunamain pajar tuts sez. Stoffel ha gia annunzià da trair vinavant la sentenza al Tribunal federal.
RR novitads 16:00


text:
Il tunnel da via dal Gottard possia vegnir duvrà per almain 2 decennis senza stuair serrar el in soli sulet di dal tut, ha ditg Stefan Krebser (president Railvalley) a la conferenza da medias a Berna. Là hani era preschentà lur propostas:
- Dad in nov rapport da l'Uffizi federal per vias ASTRA concluda il comité ch'il plafond dal tunnel è tuttina en in meglier stan che spetgà. Perquai la proposta da spustar la sanaziun totala dal tunnel e nizzegiar la NEAT.
- L'alternativa fiss da metter il traffic sin ils binaris cun ina staziun a Göschenen ed in'autra ad Airolo. Ils camiuns duain ir sur l'uschènumnada «via rullonta».
Il comité quinta da pudair spargnar uschia radund 2 milliardas francs.
Ils 28 da favrer votescha il pievel svizzer davart in segund tunnel da via al Gottard. Igl è la terza giada ch'il suveran po decider direct u indirect davart quest tema. Fin ussa ha el ditg na.
RR novitads 18:00


text:
«Klang und Gloria» ina concurrenza per musica da baselgia
- Dumengia, 29.11.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 29.11.2015, 8:06, RTR
La baselgia refurmada e catolica dal chantun Turitg han scrit ora ensemen cun la scol'auta d'art ina concurrenza per musica da baselgia. «Klang und Gloria» è il titel. Tschertgads èn musicists ed artistas da tut la Svizra ch'interpreteschan in choral ed in text spiritual en maniera innovativa. Exclus n'è nagut, tut è pussaivel: Interpretaziuns da rap u slam, sauts, musica classica, populara u musica da pop – stil e furma èn averts.
Gudagnar pon ins CHF 3'000 e la pussaivladad da far concerts en la scol'auta d'art ed en differentas baselgias. En «vita e cretta» guardain nus davos las culissas dals organisaturs.
Il predi da questa dumengia fa Silvio Deragisch.
Redacziun: Chatrina Gaudenz
Contribuziuns
-
Predi da Silvio Deragisch