text:
Le Landeron
Le Landeron a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.31 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4441 abitant.
El cumün de Le Landeron al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cressier, Enges, Gals (BE), La Neuveville (BE), Lignières. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Le Landeron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
Lat
El lat (anca lacc) l'è un liquid bianch prudut da la gandula mamaria d'le femine di mamifer. El sò ubietiu l'è de dà da mangià ai picinin in di prim mument de la vita.
Le femine di mamifer, donca anca le done, i gh'àn d'le gandule mamarie che servissun par fà sü el lat che i picul apena nassüd i ciüciaran. In di mamifer magiur 'ste gandule i en urganisade a furmà la ciücia.
Sübit dopu el part, el corp d'la mama el darà cun el lat d'le riserve de nütriment faie sü in gestassion par quarcià el temp de desvilüp d'le capacità edul di sò fiöi.
El picul del mamifer el gh'à de solit un istint urmunal-ulfatiu che'l ghe fà truà la teta, da la qual el pudarà ciücià el liquid.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Véder
El veder l'è un material solid amorf, che de solit l'è el prudot d'una sulidificaziun svelta d'un material viscus. La conseguenza d'una svelta sulidificaziun l'è che la se furma minga una strütüra cristalina regulara.
Se l'è pür, el veder l'è trasparent, dür assee, e'l gh'ha anca una granda inerzia chimica e biulogica, e la sua süperfiss l'è propi liscia. El sò difet a l'è che'l se rump in tòch tajent, anca se cunt un tratament termich o cun la giunta de alter element la se pö sistemà questa magagna.
El veder di finester a l'è'l veder de silici, che l'è dupraa anca 'me cuntenidur, material de fà i decuraziun, etc. L'è faa de diossid de silici (SiO2), ciamada anca siliss, e de la sua furma policristalina, la sabia. La siliss püra la gh'ha un punt de füsiun de quasi 2000 °C ma de spess per sbassal se giunten alter sustanz 'me la soda (carbunaa de sodi Na2CO3) o la putassa (carbunaa de putass) che riessissen a tirà giò la temperadüra anca de 1000 °C. El prublema de la soda l'è che la fà dislenguà el veder in del aqua: dunca se met dent anca de la calcina (ossid de Càls, CaO).


text:
Annecy
Annecy l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Annecy-Centre e Annecy-Nord-Est e del circondàre (arrondissement) de Annecy. La se tróa 'ndèl dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 51 012 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16,02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 418 méter a 'na altèsa màsima de 926 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bayreuth, Germania
- Cheltenham, Regn Ünit
- Liptovský Mikuláš, Slovàchia
- Sainte-Thérèse, Cànada
- Vicenza, Italia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La Raid däl Raid
Artéccol in dialatt bulgnais
La raid däl raid l'è al nomm d'na raid ed pâgin publichè e mess in cmugnån cun tott i zarvlón ch'i én lighè. La raid däl raid la permett ed snadrazer, mander e arzavver däli informazión d'una pèrt a cl'ètra dal månd sänza paser par di nûd centrèl.
L'è nèda par l'esêrcit americàn dal 1969 col nomm ed Arpanet. Int'i ân stänta i nâsen i prémm sistêm par mander däli informazión luntän a chi èter utént. Int'i an utänta la nass anch Telnet, la prémma raid ed comunicaziån in tänp reèl.
Al protocôl piò utilizè par snadrazer adess l'è la Gran Tlarè mundièl (WWW). Ai n é anch di piò cénn, mo i n én mégga piò adruvè, cme FidoNet o Gopher.


text: 1Aj pu'i Jesús aj a'ucáanye aa tɨ a'avastɨme ɨ jaj tɨ'ij ajtahua'a tihua'amua'aten. Aj mu mi eihua ajtyáxɨɨraca'a ɨ tyaɨte a'u tɨ a'utyavaaca'a. Tyamua'a mu tí'ityamui'icaa ɨ tyaɨte. Aɨj pu cɨn atyajraa ɨ baarcu jetze tɨ jaata'a a'acáva'acaa. Majta maɨn ɨ tyaɨte, aa mu a'ucaitɨma'aca'a a'apueiri japua. 2- 3Eihua pu tihue'ixaatya'aca'a aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari. Ayaa pu tihue'ixaa seij cɨme'e ɨ nyuucari. Ayan tɨcɨn: ―Xaanamuajri'i muan. A'atɨ tɨ nu'u ti'ihuastyahua'a, u pu á'umej tɨ tyaja'ahuaste'en, 4Aa pu auma'acaa ratáhua'anáa ɨ imue'eri. Seica pu juye jetze a'uvatzɨ́jraa. Aj mu mi pina'ase utya'ɨmɨ ava'acanyáa, maraara'aje'ipɨ. 5Ajta nu'u seica huavatzɨ́jraa tyetye tzajta'a a'u tɨ cai eihua chuej á'uca. Yaa pu'i tyaja'ure'enye, a'ini capu huatyetyee ɨ chuej tɨ tzajta'an iru'ucarutixɨ'ɨn ɨ jiinya'ara'an, ca'anacan pu huara'apɨstaca'a ɨ chuej. Aj pu'i ca'anacan ajnyajxɨ ɨ imue'eri. 6Ajta tɨ'ɨj u e'ire'enye ɨ xɨcaj, tɨ'ɨqui huara'ahuaa xɨcaj cɨme'e ɨ tɨ tyu'unyej. A'ini capu ajtánaana'ajma'aca'a, aɨj pu cɨn huara'ahuaa. 7’Ajta seica ɨ imue'eri, au pu a'uvatzɨ́jraa a'u tɨ tzicare'e a'uvaatɨma'acaa. Tɨ'ɨj aɨn tzicare'e huavaujse. Tɨ'ɨqui aɨn tzicare'e ra'ava'ana aɨjna tɨ tyu'unyej. Aɨj pu cɨn cai huacɨɨraca'a. 8Aru seica pu nu'u aun a'uvatzɨ́jraa a'u tɨ a'uré'en ɨ chuej. Aɨ pu huanyej. Tɨ'ɨj huavaujse, aj pu'i tyamua'a tyu'ucɨɨraca'a. Seica ɨ imue'eri, ayaa pu caté'etejma'aca'a ɨ cuuxa'a jetze seij tɨ ajtanyéj i'icɨɨri a'achu cumu seite japuan tamuaamuata'a ɨ jatzi. Ajta seica ayan caté'etejma'aca'a a'achu cumu hueicate. Ajta seica anxɨte pu caté'etejma'aca'a seij ajta seij. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a ɨ Jesús. 9Ajta ayan tihue'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a a'atɨ huityajnamua, che'e aɨn raanamua tyamua'a naa. 10Matɨ'ɨj mi a'ucɨj ɨ tyaɨte. Aru camu naijmi'i. A pu a'utyajturaa ɨ Jesús. Majta seica ɨ maj naijmi'i á'ujhua'anya'a hua'a jamuan ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua a'ara'ase. Matɨ'ɨj mi meyan tiraataihua'uri'i a'ij tɨ huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari tɨ raaxajtaca'a. 11Ajta aɨn Jesús, ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Muejmi pu Dioj tyu'ixaa a'ahuaritaacan cɨme'e aɨjna ɨ tɨ huatáuravaataca'a ɨ Dioj jemi a'iqui ti'iseira'a a'ame ajna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj Dioj ti'itaitya'a a'ame iiyan chaanaca japua. Aru amɨmej má maj a'utyáuu pua'aque, nain pu tihué'itiira nyuucari cɨme'e. 12Ayaa pu tihua'aruure. Tɨ'ɨj tihue'ixaate'en ɨ nyuucari jetze, seica mu meyan tyu'umua'ati tɨcɨn: “Cu xuee teyau'eite ityan.” Ajta matɨ'ɨj ranamuaaran, meyan tɨcɨn: “Tu'ityájnamua ityan.” Aru capu xaa nya'u. Camu yau'eite, camu majta tanamua. Dioj pu tihué'itiira nyuucari cɨme'e mej mi cai yau'eitaa mua'ara'ani, mej mi cai raanamuaa, a'ini camu a'atzu raxe'eve'e mej saɨque tirajtyauni a'ij mej ye'i huarɨni, tɨ'ij aɨn cai tihua'utauuni'i ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi. 13Ajta Jesús pu ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni tzaa sacai yau'eitaa xa'araa eijna i nyuucari? Tɨ pua'a sacai yau'eitaa xa'araa, ¿A'ini ti'irɨ'ɨri sej si seyan yau'eitaa xa'ara'ani ɨ seica ɨ nyuucari? Nu'uri ijii amuaata'ixaate'esin huataujnyátacan cɨme'e a'ij tɨ huataujmua'a i nyuucari tɨ cɨme'en raxa aɨjna ɨ a'atɨ tɨ nu'u ti'ihuastyahua'a imue'eri cɨme'e. 14’Aɨjna ɨ imue'eri tɨ huaste'e, ayaa pu seijre'e tɨj ɨ a'atɨ tɨ a e'etyécha'acanye'e hue'ixaate'e ɨ nyuucara'ara'an cɨme'e tɨ Dioj jemi a'uve'eme. 15Ajta seica ɨ tyaɨte, yaa mu e'en cumu ɨ imue'eri tɨ aun a'uvatzɨ́jraa juye jetze. Aɨ mu naa ti'ijnamua ɨ nyuucara'ara'an tɨ raaxajtaca'a ɨ a'atɨ. Aru, matɨ'ɨj meyan ranamua, aɨ pu tiyaaru'u hua'ari'iraca. Aɨ pu hua'ari'iraca ɨ nyuucari ɨ maj rú'umua'areeracaa ɨ rutzajta'a. 16Majta seica, yaa mu e'en tɨj aɨjna ɨ imue'eri tɨ huahuásti'ihuaca'a ɨ tetej tzajta'a. Anacai pu hua'aranajchaca'a ɨ nyuucari ɨ maj raanamuajri'i. 17Aru cumu cai eihua ajtanáana'ajme, aɨj mu cɨn rajpueitzi mua'aye'i maɨjna cɨme'e mej seica hua'axaahuari'ira cɨme'en ɨ nyuucari, na'ari tɨ pua'a seica a'ij pua'a mahua'aruure, cɨj mu'u te'eviicue'i. Ca'anacan mu ma yuuraini. 18’Majta seica ɨ tyaɨte, ayaa mu e'en tɨj ɨ imue'eri tɨ huahuásti'ihuaca'a a'u tɨ a'utzicare'ejmee. Aɨ mu ranamua ɨ nyuucari. 19Aru eihua pu hua'a jetze ruxe'eve'e a'ij maj rujɨɨmua'a mana'a tirajtyauve iiyan chaanaca japua tyej japuan seijre'e. Ayaa mu huaujmua'amua mej ti'ituava'a. Majta meyan ti'inyacua'atze mej chijtyaani pueenye'en. A'ini tɨ'ɨj pɨ na'a mu meyan ti'imua'atze a'ini ayaa mu ti'ixe'eve'e, capu che'e tya'uve ɨ hua'a tzajta'a mej japuan tyu'umua'ati ɨ nyuucari. Aɨj pu cɨn cai che'e rɨ'ɨri tɨ hua'utavaɨre'en ɨ nyuucari ɨ hua'a tzajta'a. 20’Majta seica, ayaa mu e'en cumu aɨjna ɨ imue'eri tɨ huavatzɨ́jraa japuan ɨ chuej tɨ a'uré'en. Aɨ mu xaa ranamua ɨ nyuucari, majta ɨ rutzajta'a raatyatuasin ɨ rumua'ariira'a cɨme'e. Ayaa pu een tɨj een ɨ imue'eri tɨ huacɨɨraca'a eihua. Seica mu tyu'utyavaɨre'esin eihua. Seica mu tyu'utyavaɨre'esin cumu ɨ imue'eri tɨ huacɨɨraca'a a'achu cumu seite japuan tamuaamuata'a tɨ caté'etejme, seij ajta seij. Majta seica cumu ɨ tɨ huacɨɨraca'a a'achu cumu hueicate tɨ caté'etejme, majta seica meyan e'en cumu ɨ tɨ huacɨɨraca'a achu cumu anxɨte, seij ajta seij. 21Ajta ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿A'ini tyajamua'amitejte'e muejmi? Tɨ pua'a a'atɨ ye vé'eme'en, aparaatu tɨ tijajna, ¿A'uni jetze ya'aruuren aɨjna ɨ aparaatu? ¿Ni sicu'u jetze ru'utyáratza, na'ari utaatzi jete ye'iráchajtza?. Capu xaa nya'u aa ya'utya'avaata, silu an pu eijre'e ya'ujchájtza, ánɨmɨ tɨ'ij a'ɨmɨ a'atányeeri'icɨj. 22Ti'itɨ tɨ a'ij tyi'aviitzi'i, capu ayan eenye'en a'ame tɨj na'a rusen cɨme'e, silu huataujseijrata a eijre'e. Na'ari ti'itɨ tɨ a'ij aviitzi'i cɨn ti'imuari'ihua, aj pu'i mua'areeri'ihuan. 23Muan xu saj rarɨ'ɨrejve. Xaanamuajri'i. ―Yaa pu tihue'ixaa ɨ Jesús. 24Ajta ayan tihue'ixaa tɨcɨn: ―Rɨ'ɨ xu'u tiraanamua i sej ti'inamua. A'achu saj caj ti'ijnamua ɨ nyuucari, ayaa pu che'eta na'a Dioj tyajamuaata'asin muejmi sej si eitze'e yau'eitaa xa'ara'ani. Ajta aɨn, auche'e pu eitze'e tyajamuaata'asin i sej ranamua. 25Ayaa pu te'eme. Tɨ pua'a a'atɨ rɨ'ɨ ti'ijnamuajrave, Dioj pu raata'asin tɨ eitze'e yau'eitaa a'ara'ani. Ajta, tɨ pua'a a'atɨ cai rɨ'ɨ ti'ijnamuajrave, Dioj pu rá'ari'ira a'achu tɨ caj ari tiyau'eite. 26Ajta ayan tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'irɨnyaca matɨ'ɨj meyan rɨjca a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj. Yaa mu'u huatamui'iraca tɨj huavaujse'en ɨ imue'eri tɨ a'atɨ raahuaste. Aɨjna ɨ a'atɨ ratáhua'anáa pu auma'acaa ɨ imue'eri. 27Tɨ'ɨqui huatacutzi aɨjna ɨ a'atɨ. Aj pu ijta'i í'ijɨsti tɨ'ɨjta'i ájchesin. A'ateeri tɨ huacáitɨma'a a'ame. Aj pu'i ajnyejsin, tɨ'ɨj i vaujse'en. Aru aɨjna ɨ a'atɨ, aɨ pu cai ramua'aree a'ij tɨ ye'i te'ejnyej ɨ imue'eri. 28Aɨjna ɨ chuej pu hui rusaɨj rɨ'ɨ raruuren tɨ huavaujse'en ɨ imue'eri. Anacai pu ajnyejsin ɨ huaacɨxa'a. Aj pu'i ɨ huijmueeyu. Tɨ'ɨqui ijta'i mueiyujra'an jetze cányejsin ɨ jatzi. 29Tɨ'ɨj aɨn huaca'anáa ɨ jatzi, aj mu mi u ya'atzaanan. Pu'uri ijii tyaja'ure'enye a'anaj xɨcajra'a jetze mej jetzen ti'itza'anaca. 30Ajta ayan tyu'utaxajtaca'a ɨ Jesús tɨcɨn: ―¿A'ini ye'i ti'irɨ'ɨri tyej ti teyan raataxaj a'ij tɨ ye'i tie'ijta ɨ Dioj? ¿Ti'itajqui nyuucarijra'a ruxe'eve'e tyaj raataxaj a'ij tɨ ye'i ti'irɨnyaca Dioj tɨ e'eseijre'e? 31Ayaa pu een cumu ti'itɨ tu'upi tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn mostaasa. Ayaa pu e'en tɨ eitze'e cɨle'en cai maa seica jatzijra'a tɨ yan seijre'e iiyan chaanaca japua. 32Tɨ'ɨj huasti'ihua aɨjna ɨ jatzi, aj pu'i vaujse'en. Tɨ'ɨj huavaujse'en, eitze'e pu maj ajtɨtɨ'ɨ a'aye'i cai ɨ pi'ista tɨ yan seijre'e iiyan chaanaca japua. Tyamua'a pu ti'ipuápua'amee ɨ cɨya'ara'an. Ajta ɨ xamue'ira'an, tyamua'a pu tya'antajíya'umee. Aɨj pu cɨn rɨ'ɨri maj pina'ase jetzen tihuaurituajte'en tɨ huaquen tzajta'a. ―Ayaa pu tihue'ixaa ɨ Jesús. 33Ayaa pu tihua'amua'atyahua'a ɨ nyuucara'ara'an cɨme'e tɨ Dioj jemi e'ema'acan. Eihua pu tihue'ixa'atyahua'a nyuucari cɨme'e a'achu maj caj té'eviicue'iracaa maj raanamua. 34Ti'itɨ tɨ a'ij tɨ tihue'ixa'atyahua'a ɨ tyaɨte, Jesús pu ayan tihue'ixa'atyahua'a nyuucari cɨme'e tɨ cai a'ahuauritaa. Aru aɨ pu tihue'ixa'atyahua'a aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a a'ij tɨ huataujmua'a naijmi'i ɨ nyuucari huataujnyátacan cɨme'e. 35Ajna xɨcajra'a jetze, tɨ'ɨj ari tyechumua'ari, Jesús pu hua'uta'ixaa aɨme ɨ mej jamuan á'ujhua'anya'a. Ayan tɨcɨn: ―Tiche'e antacɨɨnye utan pujme'en. 36Matɨ'ɨj mi a huaja'uhua'axɨ ɨ tyaɨte. Aj mu mi yá'utɨɨ ɨ Jesús jetzen ɨ baarcu aun tɨ a'utyavaaca'a. Majta seica a'ucɨj sei jetze ɨ baarcu. 37Aj pu'i huata'aacaraca'a tyamua'a ca'anin cɨme'e. Apuutzari pu tyamua'a á'uxɨjva'a. Aj pu'i vivejmá'a tyujta'ahua'a ɨ jaj. Tɨ'ɨj i atyáxɨra'axɨ ɨ baarcu jetze. Pu'uri tɨn ava'ɨstijma'a ɨ baarcu jetze. 38Ajta aɨn Jesús, aɨ pu a'acujcaa cɨtzajta'an pujme'en ɨ baarcu. Timu'utzi pu huama'acaa. Aj mu mi raajɨste. Meyan tɨcɨn: ―Maeestru, ¿ni cai a jetze ruxe'eve'e tyej teri tɨn cui'ini? 39Aj pu ca'anacan ájche ɨ Jesús. Aj pu'i raatyápua'ari ɨ aaca. Ajta ayan tiraata'ixaa ɨ jaj, tɨcɨn: ―Capej che'e sihuajna. Xaatapuá'ajta. ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a. Aj pu'i huatyapua'araca'a ɨ aaca. Ajta a'uráujjé'iyi a'araa ɨ jaj tyamua'a naa. 40Aj pu ijta'i Jesús hua'uta'ixaa ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, ayan tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn huapɨ'ɨ setyu'utatzɨn?. ¿A'ini een cɨn sacai ra'atzaahuate'e ɨ Dioj? ―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a. 41Tyamua'a mu mi eihua tyu'utatzɨn. Majta meyan tyú'urixaatya'acaa maɨjna cɨme'e mej tyu'utatzɨn. Meyan tɨcɨn: ―¿Ti'itajni tevijra'a pueen? Amɨ pu tihue'ijte'e ɨ aaca, ajta ɨ jaj. Nain mu cɨn ra'aste. ―Yaa mu tyu'urixaatya'acaa.


text:
Trescùr Balneàre
Trescùr Balneàre (Trescore Balneario in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàasa Al Caalina a 15 km de la sità e a 271 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 906 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 13,3 km² e 'na densità de popolasiù de 745 ab./km²
Ol pais l'è famus per i tèrme. El cunfìna coi cümü de Albì, Caròbe, Cenàt Sura, Cenàt Sóta, Credér, Entràdech, Gandòss, Gorlàgh, Lössàna, San Pól d'Àrgon e Zandòbe. .
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Trescùr Balneàre l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Al lunedè meti deent la prema
spazzeti'l muund cui tergicristai
pizzi i fanai per majà la cürva
banana negra che la voer scapà
ma me la ciapi cunt el vulaant
el me mutuur la digerirà
i cupertoni san giamò a memoria
ogni chilometro de spetascià
All'autogrill prima del Gottardo
gh'è Johnny Cash che voe sultà soe
el voer un passagg fin in funt al tunnel
verdi la porta el foe setà giò
el paltò l'è negro cume la chitara
la facia düra cume sti muntagn
el dis me spiàs sun dumà un fantasma
ma svolza la radio che me canti amò
Hey Johnny Cash scià che vèmm scià che vèmm
e tant anca 'l Gottardo l'è un oltru anell de fööch
e canta cry cry cry ghost rider in the sky
e visto che te seet te te lassi anca fümà
In sull'autostrada a Casalpusterlengo
gh'è una gran pulver se veed nagott
l'è menga nèbia l'è menga foemm
l'è tüta sabia e in mezz gh'è un omm
el gh'ha soe un capell che'el par quasi un strasc
el gh'ha i salopett i scarponi gross
el riid un zicc e po'l tussis
g'ha la tera in facia e in fuunt ai pulmòni
Hey Woody Guthrie scià che vèmm scià che vèmm
questa tèra l'è la tua tèra ma adess però mangen pioe
l'onda verde la diis nagott ma questa nigula finirà
de dree gh' è mia la California ma a Cesenatico podum
ruva
All'usteria visén a Faenza gh'è un fio elegant cun't i
oecc de matt
el beev gio whisky cume beev gazusa
la sua chitara par che la va a tocch
el g'ha i dii cume dees anguillla pèll maron
e la vuus de dona
el me diis g'ho de scapà del diavul c
he'l me cerca cun scià el me cuntratt
Hey Robert Johnson scià che vèmm scià che vèmm
Comacchio non è la Louisiana ma i zanzar i henn püssèe catiiv
gnanca el diavul el se fa vedè quaand l'è scià l'ura del tramuunt
e non temere per il crocevia che che in Italia urmai i henn tücc rondò
E rua voenn in fund alla pianüüra che l'è vestiì cume un arcubalen
la sua chitara a l'è incendiada de dre de lüü pasa el tempuraal
el dupèera i tron el dupèera i fulmin i a liga insema i a sona amo
la tèra gialda la paar el so palco e tutt el cieel un amplificaduur
Hey Jimi Hendrix scià che vèmm scià che vèmm
Forli l'è menga Woodstock e fra un po' brüset anca te
e a suon de purple haze little wing e woodoo child
adess gh'è scià la grandin e i cuntadini i henn mea taant cunteent
E al casell de Cesena Nord la stradal l'ha ma fermà
fann el giir del camion varden l'abitacul
varden departutt e poe se varden luur
"ma è strano sembravate in cinque
dentro la cabina un minuto fa"
"ci son solo io con tutti i mei dischi ma prego pòduf cuntrulà"


text:
Viano
Viano (endèla parlàda locàl: Viân) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia.
El g'ha 3 419 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 45,2 km² e 'na densità de 76 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albinea, Baiso, Carpineti, Casina, Castellarano, Scandiano e Vezzano sul Crostolo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Viano l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hallau
Hallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 2035 abitant e una süperfiss de 15.32 km², e al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallau a l'è tacaa ai cumün de Eggingen (DE-BW), Neunkirch, Oberhallau, Stühlingen (DE-BW), Trasadingen, Wilchingen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hallau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori. Mudel:As of, 14.3% of the population belonged to the Roman Catholic Church and 67.9% belonged to the Swiss Reformed Church.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat
- ↑ Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pordenon
Pordenon, pr: Purdenùn (inscì anca in lengua Veneta e Forlan; Portus Naonis in Latin; Pordenun in Sloven; Portenau in Todesch stòrich) l'è on comun forlan che 'l cunta 51.517 abitant, capploeugh de l'omònima provincia.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In epoca romana el nucli urban se trovava in sul cors alt del fiumm Noncell, pressapòcch in del loeugh indove incoeu la gh'è la frazion de Torr, come l'è staa dimostraa del ritrovament di rest de ona villa romana. El sitt l'è staa scernii probabilment per la presenza pussee a nòrd de on passasg in sul fiumm puttòst largh.
Cont el princippi del period del Medioev Alt, i strad fluvial hann ciappaa on'importanza maggior e 'l nucli de la città el s'è spostaa, de conseguenza, vers la vall, in d'ona posizion che la permettess el rivà de barch pussee gròss. La città la s'è sviluppada donca in su la sponda destra del Noncell, arent on golf. La soa vocazion de pòrt l'è testimoniada anca del sò vegg nòmm latin: Portus Naonis, var a dì Pòrt in sul Noncell.
Tutt el temp che 'l va de l'epoca romana fina a circa el X secol l'è, a bon cunt, pòcch documentaa. Retrovament recent in l'area del dòmm de San March, e in particolar in l'area denanz el municipi e sòtta el Palazz Ricchieri, fann vedè che Pordenon l'era abitada, duranta elregn del Berengrari, de popolazion che vegniven de la Carinzia, che al temp l'era de coltura slava.
Dòpo, duranta el XI e 'l XII secol, la cort l'è stada in di man di duca e marches de Austria, Carinzia e Stiria. El castell de Torr, cont on territòri pinin intorna l'era, inveci, de proppietà di patriarca de Aquileia, che dòpo l'avarien conceduu in feud ai nòbil de Prada. El paes de Valnoncell inveci el partegniva al vescov de Salisborgh.
Tra 'l XIII e 'l XIV secol la frammentazion politiga de la zòna l'è aumentada anmò pussee perchè el comun de Còrva (che al dì d'incoeu l'è ona frazion de Azzan) l'è stada dada ai de Prada, che poeu hann ciappaa anca di territòti che adess hinn de Fiumm Veneto.
In del 1282 Pordenon l'è 'gnuda patrimòni personal di Asborgh, cont el diventà on'exclave de l'Arciducaa d'Austria in del territòri del Patriarcaa de Aquileia.
El 23 agost del 1318 on incendi furios l'ha traa giò i cà de legn de la città. In del 1347 l'è staa inauguraa el campanil, faa sù arent al dòmm de San March.
La città l'ha subii - come quas tutt i città del temp - anca sossenn pestilenz ed epidemii (in del 1444, in del 1485, in del 1556 e in del 1576), ma quella peggior l'è stada quella del 1630, quand che l'è mòrta quas la medà de la popolazion.
In del XIV secol Pordenon la s'è slargada grazie ai commerz portaa del fiumm e in del 1314 el status de città.
El 20 april 1508 el capitan Bartolomeo d'Alviano l'è entraa a Pordenon per cunt de Venezia, e l'ha tòlta via ai Asborgh. Venezia l'ha mantegnuu la città domà per on ann, perchè in del 1509 Pordenon l'è tornada a l'Austria. A bon cunt, in del 1514 el Bartolomeo d'Alviano l'ha reconquistada. Venezia l'ha minga governaa direttament la città, ma l'ha dada pròppi al d'Alviano. A la soa mòrt (1515) gh'è succeduda la miee Pantasilea Baglioni, e poeu el fioeu Liviano, fina al 1537.
In quell ann Pordenon e i sò territòri aproeuv hinn passaa sòtta el contròll dirett de la Repubblica de Venezia e gh'hinn restaa per pussee de duu secol e mezz. La Serenissima l'ha mantegnuu i statut de la città e la n'ha reconossuu i privilesg che Pordenon l'aveva ciappaa sòtta l'Austria e l'ha faa in moeud che l'economia pordenonesa la fioriss, cont el realizzà on pòrt noeuv e cont el rend pussee fòrt l'artisanaa.
Con la borlada de Venezia, Pordenon l'ha vist on primm retorna a l'Austria, segutaa de la parentesi napoleòniga. Dòpo el Congress de Vienna, Pordenon l'ha faa part del Regn Lombard-Venet, fina al 1866, quand che l'è passada al Regn d'Italia.
Dòpo l'Unità d'Italia, Pordenon l'è diventada ona città industrial.


text:
La terza madre
La terza madre (La tèrsa màdar) 'l è 'n film ad scarésa dal 2007 ad Dario Argento ispirâ a 'l lìbar Suspiria De Profundis ad Thomas de Quincey. Al cònta la stòria dla tèrsa màdar infernàla, Mater Lacrimarum, srand al sérć dal tri màdri dòp Suspiria dal 1997 e Inferno dal 1980.
Al film 'l à muciâ sù 2 migliòṅ 'd Euro in tut e 'l è stâ prudót par la Medusa e Opera Film.
Sunt
La Sarah Mandy (Asia Argento), na śóvna archeòluga americàna, la vèṅ ciamàda a Róma da la sò amìga Giselle Mares (Coralina Cataldi Tassoni) par vèrar na scatla vècia tiràda sù durànt di scâṿ in un campsànt a Vitèrub e ch'l'éra dla Mater Lacrimarum, ultma dóna incóra in vita 'd un grup ad tri strìi négri. Lè dèntar chi lōr dū i gh càtan al statṿi in pìcul dal tri màdar, un vistî rós dna vòlta e un pugnàl cun al mànag in òr. Tut 'd un trat, méntar Sarah l'è in n'atra cambra, i sàltan fóra na dóna, na simmia e tri dèmun ch'i ciàpan sòdi la pòvra Giselle śbragànd-ag la bóca e strusànd-la druànd i sò lat tirâ fóra da la pansa. Sarah la véd incòsa ma la n pōl far gnint in sò ajùt, sōl scapàr via e ciamàr la pulisìa. Al cumisàri Enzo Marchi (Cristian Solimeno) al fà però fadìga a créd'r-ag.
Sarah e Michael Pierce (Adam James), al curadōr dal muśèo ch'al gh'à 'n fiōl da par lò, i s métan a investigàr par cònt lōr parchè lè in sità i tàcan a sucédar dal ròbi ad c'l àtar mónd: masamènt sénsa di mutìṿ, gint ch'la dvénta mata e epiśòdi 'd eśurcìśum. Soquànti strìi i rivàn lè da tut al mónd parchè la Mater Lacrimarum (Moran Atias) la s è daśdàda incóra. Al munśgnór Brusca (Franco Leo), ch'l iva spidî la scatla a Michael, al patìs 'n ìctus pròpria méntar 'l éra drē a scrìvar al nóm dla strìa insìma a 'n fujét.
Armàsta da par lē parchè al strìi i ìvan tòlt Michael e sò fiōl Paolo par masàr-i, Sarah la cgnós a cà dal prevòstar Johannes (Udo Kier) la Marta Colussi (Valeria Cavalli), na strìa biànca ch'la la mét in cuntàt cun al spìrit ad sò màdar, Elisa Mandy (Daria Nicolodi), una che soquànt an prima la s éra misa còntar la Mater Suspiriorum, surèla dla Mater Lacrimarum. Anca Sarah l'è na strìa biànca e la gh'à da purtàr avànti l'òpra. Mént'r al prêt 'l è drē a cuntàr la stòria dal tri madri, al vèṅ cupâ a cólp ad manarèṅ p'r òpra dla Valeria (Barbara Mautino), la guernànta ucraìna. A riva anc al tùran ad Marta (insfilsàda cun na lansa in dla pèpa) e dla sò amànta Elga (Silvia Rubino).
Par saltàr-ag fóra, Sarah la và a dascórar cun 'l architét e alchimìsta Guglielmo De Witt (Philippe Leroy) ch'al gh diś 'd andàr a védar al Palàs Varelli in dua a gh stava la Màdar dal Làgarmi.


text:
Mar Egee
'L mar Egee (in grech: AιYaίo ΠέλaYoς, Aigaío Pélagos, [eˈʝeo ˈpelaɣos], in türch: Ege Denizi ) l'è un mar che l'è part del mar Mediterani e 'l se tröva intra la part sud de la penisula balcanega e quela ovest de l'Anatolia. In alter parol, intra la Grecia e la Türchia. A nord l'è tacaa al mar di Marmara e donca cun 'l mar Negher per via de l'istrec di Dardanel ed il Bosfur. Int 'l mar Egee gh'è i isul egej, e a sud a gh'è i isul de Creta e Rod.
L'Egee l'è cugnussüü tradiziunalment cun 'l nom de Arcipelagh (in grech antigh, ApxιπέλaYoς, dal grech πέλaYoς= mar), nom che pöö i hann tacà a druvà per ciamà i so isul, e adess l'è druvaa per indicà un qualsìa grüp d'isul.


text:
Palasàch
Palasàch (nòm uficiàl en italià: Palazzago ) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem. e l'se tróa a 16 km de la sità e a presapóch 400 méter söl lièl del mar. L'è ai pé e sö i còste a mesdé de l'Albènsa.
El g'ha 'na popolasiù de 4 457 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 318 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Imbìer, Barsana, Cavrì, Mapèl, Püntìda e Róncola.
Bèrghem Baghèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Palasàch la gh'à la sò sède la Bèrghem Baghèt, la prima bànda de baghèt al mónt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'òrghen de Bürlìch.
- La céza de San Ròch e de San Sebastià de Grömlónch co i afrèsch tard-gòtech e la faciàda baròca de la prima méta del méla e sés (1600).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Palasàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Post da stab per l'egualitad da las schanzas
Dapi l'instituziun dal post da stab per l'egualitad da las schanzas l'onn 1996 renconuscha il chantun Grischun l'egualitad da dunna ed um. Cun quest post cumbatta el la discriminaziun pervia da la schlattaina e s'engascha per meglras schanzas da svilup e per dapli pussaivladads da tscherna per mattas e per mats, per dunnas e per umens en il Grischun. La via vers l'egualitad è in process che sto vegnir percurrì da las dunnas e dals umens communablamain.
Il chantun e las vischnancas s'engaschan per l'egualitad da las schanzas per tuts, spezialmain per l'egualitad da dunna ed um. Uschia statti en l'artitgel 75 alinea 2 da la constituziun chantunala.
Sco center da cumpetenza central dal chantun Grischun è il post da stab cumpetent per promover, per realisar e per garantir l'egualitad da dunna ed um e l'egualitad da las schanzas en tut ils secturs da la vita.
- El elavura las infurmaziuns da basa, meglierescha la basa da las datas ed evaluescha ils resultats pertutgant ils deficits da l'egualitad da las schanzas en il chantun Grischun. Ils resultats da sia evaluaziun vegnan publitgads.
- El integrescha enconuschientschas spezialisadas dal sectur da l'egualitad da las schanzas en las fatschentas, en ils projects ed en las proceduras da legislaziun da l'administraziun chantunala ed el sviluppa concepts, strategias ed instruments concrets en ils secturs politics che han effects externs.
- El è in post public da documentaziun e da cussegliaziun per tut ils aspects da l'egualitad da las schanzas ed el promova l'infurmaziun e la sensibilisaziun da l'entira populaziun per dumondas da l'egualitad da dunna ed um.
- El promova e sustegna ina politica da persunal orientada a l'egualitad da las schanzas tranter las collavuraturas ed ils collavuraturs da l'administraziun chantunala.
- El è participà a las posiziuns ed a las consultaziuns davart projects chantunals e federals ch'èn relevants per l'egualitad da dunna ed um.
- El fa part da tut las raits regiunalas, naziunalas ed internaziunalas che s'occupan da l'egualitad da las schanzas e da l'egualitad da dunna ed um.


text:
Bisbin
El Bisbin (Bisbino) l'è on mont di Prealp Luganes che l'è alt 1.325 meter.
El se troeuva al confin tra l'Italia e la Svizzera (Provincia de Comm e Canton Tisin): i comun intorna al Bisbin a hinn Caraa, Cernobbi, Maslianigh, Moltras (italian), Brengia, Ciass e Vacall (svizzer).
Se riva a la scima cont ona strada che la partiss de Cernobbi (in sul lagh de Comm) e la passa di frazion de Rovenna e Madrona. Ai temp de la costruzion del sentee, on tocch del percors el faseva part de la Ligna Cadorna (e se ved ancamò on quaicoss de quest arent al cimiteri de Rovenna).
In sù la scima la se gh'ha ona vista (in di giornad cont el Sô) sora tutt el lagh de Comm e la Pianura Padana fina ai Appennin e anca al Monvis.


text:
ISO 639
L'ISO 639 l'è un standard internaziunal de codes cürt per i nom di Lenguv.
ISO 639-1[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Püblicaa per la prima volta del 2002. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv: Alpha-2 code.
L'è un codes cun dü leter ch'el semplifica l'ISO 639-2. 'Sta cudifica chì l'è staa rivedüü e curegiüü fin al ann 2003.
ISO 639-2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Püblicaa per la prima volta del 1998. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv. Alpha-3 code.
In quela cudifica chì gh'hinn ventidü lenguv cun dü codes e tri leter. Per quej lenguv chì el prim codes a tri leter l'è per mutiv bibliugrafich (ISO 639-2/B), menter el second l'è per mutiv de terminulugia (ISO 639-2/T). 'Sta cudifica chì l'è staa rivedüü e curegiüü fin al ann 1999.
ISO 639-3[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pübblicaa per la prima volta del 2005. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv. Alpha-3 code.
El cudifica el grüp püssee cumplet de lenguv ricunussüü uficialment, cumpres quej ativ, quej estint, quej artificial e quej antich. L'è un codes cun tri leter basaa ins la version de prima, la ISO 639-2, e el so fin l'è quel de cumpletà e retificà la division. Tüt j'ann la ISO la püblica una version agiurnaa gh'i ciamen "Draft International Standard" (scürtaa a DIS int l'ISO/DIS 639-3).


text:
John Buscema
John Buscema, nâ Giovanni Natale Buscema (New York, 11 ad Dicémbar dal 1927 - 10 ad Śnar dal 2002), 'l è stâ un diśegnadōr ad fumét americàṅ, cun di urìgini sicigliàni, cgnusû specialmènt p'r i sò lavōr cun i supereroe dla Marvel Comics cuma Silver Surfer, i Quàtar Fantàstic, i Vendicadōr e Conan al Bàrbar. 'L è arcurdà anc cun i scutmaj ad Michelàngil di Fumét e Big John. Al gh'à un fradèl più śóvan, Sal Buscema, anca lò diśegnadōr ad comics.
Biugrafìa
Pasiunâ da sèmpar ad fumét cuma Prince Valiant 'd Hal Foster, Flash Gordon 'd Alex Raymond o al Tarzan diśgnâ da Burne Hogarth, John al nas a Brooklyn, famóś quartēr ad New York. Da śóvan al stùdia a 'l licèo High School of Music and Art ad Manhattan e pò al tōś al diplòma a 'l Pratt Institute muciànd sù na pasiòṅ p'r i mìstar dal Rinasamènt itagliàṅ. In sèguit al stùdia diśégn a 'l Brooklyn Museum par 'n an ciapànd sù da di artìsta da na vòlta cuma Michelàngil, Leonardo Da Vinci, Raffaello Sanzio e Pieter Paul Rubens ma anc da chi nóṿ cuma Norman Rockwell e Al Dorne.
Dòp soquànt diségn fat par di lìbar e rivìsti, in dal 1948 al taca a lauràr p'r un pôc ad tèmp par la Timely Comics/Atlas Comics (che pò la dvintarà la Marvel Comics). In dal 1951 al fà al servìsi militàr par la U.S. Army ma 'l è custrét a turnàr a cà cungedâ par n'ùlcera. Dū an dòp al tōś mujér.
Dòp soquànt lavōr publicitàri, in dal 1966 al tórna a diśgnàr a tèmp pîṅ par la cà ad Stan Lee curànd la culàna ad Silver Surfer e purtànd avànti da par suo i fumét di Quàtar Fantàstic dòpa che Jack Kirby 'l iva mulâ tut. In séguit al s dèdica, in dū mumènt difarènt, anc a i Vendicadōr, cun al chini ad Tom Palmer.
Ma al sò persunàǵ favurî 'l è sèmpar stâ Conan al Bàrbar. Buscema al 'l à diśgnâ in di an Stanta e Utànta, gnénd dòp ad Barry Windsor-Smith.
Buscema 'l è armàst a la Marvel in fiṅ a 'l 1996. Malâ ad càncar a 'l stómag, al mōr in dal Śnar dal 2002, lasànd sò mujér Dolores e dū fiōi John Jr. e Dianne.
John Buscema 'l éra dimóndi ligâ a l'Itâglia e dal vòlti al sa stablìva in dal raguśàṅ a Pozzallo a cà di sò parènt.


text:
Prujezziun da Hammer
La prujezziun da Hammer l'è una prujezziun cartugràfica pseudo-azimütala equivaleent (la preserva i propurziun di àrei), mía cunforma (la distursiona i àngul).
Chesta prujezziun l'è un artefatt matemàtich, mía una representazziun d'una custrüzziun geumètrica. La sa fa sü cun l emisferi centraal da la prujezziun azimütala equivaleent a tòcch (par caart lucaal) ul reest dal globus, dupiaant la scala urizuntala finn a furmá una eliss ul dòpi larga che alta.
Süpuneent una scala a l'Equatuur escala e un meridian centraal da lunghezza long0, sti chí a inn i equazziun per catá fö i cuurdenaat x , y intal plan pal lööch cun longitüüt long e latitüüt lat:
d = sqrt( 1+cos(lat)*cos( (long - long0)/2) ) x = scala * 2 * ( sqrt(2) * cos(lat) * sin( (long - long0)/2) ) / d y = scala * ( sqrt(2) * sin(lat) ) / d


text:
Vladimir Vladimirovič Nabokov
Vladimir Vladimirovič Nabokov (en lèngua rùsa: BлaдиMиp BлaдиMиpoBич HaбokoB prununciàt [vlʌˈdʲimʲɪr nʌ'bokəf]; San Pietrobùrgo, 23 de bril del 1899 – Montreux, 2 de löi del 1977) l'è stat en scritùr, sagìsta, crìtich leteràre, entomòlogo, dramatùrgo e poéta ruso natüralizàt americà.
El g'ha scriìt i sò prim lìber en ruso, ma l'è stat coi sò romàns en inglés che l'è deentàt famùs.
L'òpera piö cunusìda de Nabokov l'è de isgür el romàns Lolita del 1955, de spès lüminàr come giü dei tèscc de naratìva piö 'mportàncc del sècol XX (l'è l'òpera de la quàla el regista Stanley Kubrick el g'ha tiràt fò 'l cine omònim).
El g'ha scriìt però apò a dei tescc sö argomèncc töt diferèncc, compàgn de sèrte stüde sö l'entomologìa e söl zöch dei scàchi.


text:
Unterlunkhofen
Unterlunkhofen a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 289 abitant e una süperfiss de 4.49 km², e al se tröva a una altitüden de 401 meter sura al livel del mar.
El cumün de Unterlunkhofen a l'è tacaa ai cumün de Arni, Hermetschwil-Staffeln, Oberlunkhofen, Oberwil-Lieli, Rottenschwil, Zufikon.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Luras
Luras l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 2 628 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzachena, Calangianus, Luogosanto, Sant'Antonio di Gallura, Tempio Pausania.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Merano
Merano (Meran en todèsch; Maran en ladì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 33.404 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 1285 ab./km². Dopo de Bolsàno, l'è la cità con piö tacc abitàncc de la pruvincia.
El cunfìna coi cümü de Avelengo, Cermes, Lagundo, Lana, Marlengo, Postal, Scena, Tirolo, Verano.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit üfizial de'l Cumün de Meran
- Azienda Autonoma di Cura e Soggiorno della Città di Merano
- www.meran.com
- Musee del türism
- Giardin de'l Castel Trauttmansdorff
- Sit üfizial de'l Meranerland


text:
Bloodhound Gang
^ o ta t bèc du pòlas in sù
° ’l è un piàt ad patàchi e sigóli tajàdi a cunsèṅ e pò friti
I Bloodhound Gang i èṅ un grup hard rock/rap americàṅ ch'i sònan cun la cretinìśia adòs e la vója ad far rìdar, cantànd di braṅ cun dimóndi śóg ad paròli. I s èṅ furmâ a Quakertown in dla Pennsylvania in dal 1992 p'r òpra ad Jimmy Pop Ali e quàtar sò amìg tulénd al nóm da na traśmisiòṅ televiśìva, 3-2-1 Contact, in du a gh'éra un sipariét ciamâ The Bloodhound Gang. I aṅ vindû da piò ad 6 migliòṅ ad disc in fiṅ adès.
Durànt un cuncèrt a Udésa in Ucràina in d'l Agóst dal 2013, al basìsta Jared Hasselhoff al 'n à fat una dal sui miténd-as na bandéra rusa in dal mudàndi, cun al minìstar dla cultùra rus ch'al s è alrliâ dimóndi e l'à dâ dispuśisiòṅ ad scanślàr al spetàcul a vgnir in di dintóran a Krasnodar[1].
Biugrafìa
La caréra di Bloodhound Gang la taca in dal 1995 quand la Columbia Records la i mét sóta cuntràt. Al prim disc 'l è Use Your Fingers (dróa i tò dî) e al gh'à dèntar la cover ad Kids in America ad Kim Wilde, You're pretty when I'm drunk (At sē bèla quand a sòṅ imbariàg) e al sìngul Mama say (La mama la diś). In cuperìna a ś véd na baghéta in majéta e mudàndi ch'la magna na còsa ad puj.
In dal 1996 a véd la luś One Fierce Beer Coaster (Un sótbicèr catìṿ) un disc ch'al vénd dimóndi, specialmènt par mèś dal sìngul Fire water burn, druâ anc da Michael Moore in dal sò film dal 2004 Fahrenheit 9/11. Al disc al gh'à dèntar di pès cun di tìtui quài I wish I was queer so i could get chicks (A m piaśrév èsar fnòć acsè a prév avér dal pulàstri), Why's everybody always pickin' on me? (Parchè i gh 'l àṅ sèmpar tut mèg?) e Kiss me where it smells funny (dà-'m un baś in dua a s sènt al divertimènt).
In dal 1999 i Bloodhound Gang i s fànan cgnósar anc in Europa cun 'l àlbum Hooray For Boobies (Urrà p'r al téti). Al sìngul The bad touch (Al tóc catìṿ) al vénd dimóndi, specialmènt in Germàgna in du al riva al prim pòst in clasìfica, anc par mèś 'd un vìddeo in dua i èṅ vistî da simmi e i ciùlan dapartùt. I nòstar Eiffel 65 i aṅ pò rimixâ al braṅ. Al disc al gh'à dèntar anc di àtar pès famóś cuma The inevitable return of the great white dope (Al ritóran sénsa psér far-ag gnint dla granda dròga biànca, diretamènt da la culóna sunóra dal film Scary movie), I hope you die (A spér ch'at mōr), Mope (Vilî, un misćiùs ad Relax di Frankie Goes To Hollywood e For Whom the bell tolls di Metallica!), The ballad of Chasey Lain (La balàda ad Chasey Lain) e Along comes Mary (E pò l'è rivàda la Mary).
P'r al disc nóṿ a gh'è da spetàr al 2005 quand a vèṅ fóra Hefty Fine cun i sìngui Foxtrot Uniform Charlie Kilo (gl'inisiài dal paròli misi insém, FUCK, i vólan dir "fótar" in ingléś), Uhn Tiss Uhn Tiss Uhn Tiss (druàda in Itàglia in na recàm dla Blaupunkt) e No hard feelings. In dal braṅ Something Diabolical a gh'è anc al cantànt di H.I.M., Ville Valo. In dla cupertìna dal disc a ś véd un budlòṅ nûd stric in un scatlòṅ.
Cumpunènt
'd adès
- Jimmy Pop - vóś, chitàra
- DJ Q-Ball - vóś, disk jockey, campiunadór, prugramasiòṅ
- Evil Jared Hasselhoff - bas, secónda vóś
- Daniel P. Carter - chitàra, tastéri, sintetiśadór, pianofórt, secónda vóś
- Adam "The Yin" Perry - baterìa
quéi vèć
- Lüpüs Thünder
- Bubba K Love
- Blue
- Byron
- Daddy Long Legs
- Foof
- Lazy I
- M.S.G.
- Piddly B
- Skip O'Pot2Mus
- Slave One
- Spanky G
- Tard-E-Tard
- Willie The New Guy
- White Steve
- Mr. Stinky Boots
Discugrafìa
- 1995 - Use Your Fingers
- 1996 - One Fierce Beer Coaster
- 1999 - Hooray for Boobies
- 2005 - Hefty Fine
- 2010 - Show Us Your Hits
- 2011 - Fifth studio album
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Grup americaṅ al s mét la bandéra rusa in dal mudàndi e Mósca la s arlìa: indagâ e tòlt sóta Corriere.it, 5 'd Agóst dal 2013


text:
Alytus
Alytus (Olita in polacch e in russ storigh; Aliten in todesch storigh; Alita in bieloruss; אליטע/Alite in yiddish; Alīta in letton) l'è ona città de la Lituania oriental, cont ona popolazion de quasi 70.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de la contea omonima. L'è anca el centro de la region storiga de la Dzūkija e l'è traversada del fiumm Nemunas.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm document storigh che 'l dis on quaicoss de Alytus l'è ona croniga del 1377 del cavalier teutonigh Wigand de Marburg, che le ciama Aliten. Lù el cunta sù che Aliten l'era on fortin al confin tra i terr de l'Ordin e la Lituania. El fortin a l'è cressuu adasi adasi, perchè l'era in sù ona terra de confin e donca l'era despess taccaa de tucc duu i esercit. El Trattaa del Lagh Melno (1422) el gh'ha daa el paes ai Crosaa, ma l'è stada ona robba che l'è durada pocch.
In del 1581 (el quindes de giugn) el re de Polonia e Granduga de Lituania Steven I Báthory el gh'ha daa a Alytus l'autonomia comunal reconossuda di Legg de Magdeburgh, occasion che l'è on dì de festa in città anca al dì d'incoeu.
Sotta el regn polacch-lituan, la città l'è vegnuda on centro bell important in la soa region. In del 1795 l'è stada spartida foeu tra el Regn de Prussia e la Russia. Dopo del Trattaa de Tilsit l'è passada al Ducaa de Varsavia e, finii el period napoleonigh, l'è tornada sotta la Russia.
In del 1915, duranta la Prima Guerra Mondial, l'è stada occupada di Todesch e, per la prima volta del 1795, i duu tocch de la città hinn tornaa taccaa insema. In del 1919, quand i Todesch s'hinn andaa via, gh'è rivaa i Bolscevigh, che hinn restaa lì fina al dodes de febrar, quand i soldaa lituan l'hann liberada. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del sò paes.
Duranta la II Guerra Mondial a Alytus a gh'era on camp de concentrament de presonee polacch e russ (poeu dopo de quei todesch). Arent a Alytus, in la foresta de Vidzgiris, i nazista hann coppaa 60.000 personn.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rochester, Statt Unii.
- Berdyčiv, Ucraina.
- Botkyrka, Svezia.
- Cėsys, Lettonia.
- Polonia:
- Lida, Bielorussia.
- Mandal, Norvegia.
- Næstved, Danimarca.
- Petrozavodsk, Russia.
- San Martín, Argentina.


text:
Eschenbach (SG)
Eschenbach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.25 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5647 abitant.
El cumün de Eschenbach al se tröva a una altitüden de 485 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Goldingen, Rapperswil-Jona, Rüti (ZH), Sankt Gallenkappel, Schmerikon, Uznach, Wald (ZH). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eschenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 775 col nom de Esghibach. In del 829 l'è staa menziunaa col nom de Esgithorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Eschenbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
In the Cut
In the Cut (In dal taj) 'l è 'n thriller eròtic americàṅ dal 2003 dla Jane Campion trat da 'n rumànś dla Susanna Moore ciamâ Dèntar.
La Nicole Kidman, ch'la gh'iva da far la part dla Frannie, l'à pò decìś ad tiràr-'s indrē, tgnénd a drē sōl a la prudusiòṅ e lasànd-la a la Meg Ryan ch'la s cava via i pagn dla ragàsa "àqua e savòṅ" par giràr un film malnét asè.
Al film, custâ dódas migliòṅ ad dòlar, 'l à finî cun 'l ardupiàr-i.
Sunt
La Frannie (Meg Ryan), insgnànta ad létri ad New York ch'l'è drē a butàr śò soquànti paròli ch'i fànan part dal linguàǵ bas druâ in di quartēr malfamâ dla sità par dar vita a 'n disiunàri ad "slang", la vèṅ farmàda da 'l investigadōr ad pulisìa Giovanni A. Malloy (Mark Ruffalo) ch'al gh'à da indagàr su 'l masamènt dna dóna ardùta a pès in un giardèṅ davśèṅ a cà sua.
La Frannie la sira prima l'iva vdû na còpia ciulàr in un bar, cun lē ch'la gh'iva i cavìi rós cuma la vitma e lò un tatuàǵ cumpàgn a qvél dal pulisiòt, la pénsa ch'al prév èsar pròpria Malloy 'l asasèṅ ma la n al para minga via quànd pò qvést chè al gh fà la cōrt. La gh và anc a lèt.
Al killer al và avànti e al cópa anc la sò surelàstra, la Pauline (Jennifer Jason Leigh), e anc da gl'atri ragasōli. Persuàśa ch'al manìac al sia pròpria Giovanni e dòp èsar dvintàda n'imbariagòsa p'r al daspiaśēr, la dóna la gh śibìs n'atra nòt spurcaciòna quànd invéci la gh vōl far un tîr. Quànd lò al riva a cà sua e al s cava śò, lē la gh mét al manéti a i pōls, in dal méntar ch'la cur via par denusiàr-al.


text:
Muimènt Sinc Stéli
Al Muimènt Sinc Stéli (MoVimento Cinque Stelle) 'l è un partî pulìtic itagliàṅ che però al preferìs ciamàr-as „libra asuciasiòṅ ad sitadèṅ“. 'L è stâ fundâ al 4 'd Utóbar dal 2009 tgnénd a drē a l'esperìnsa dal muimènt Amìg ad Beppe Grillo, in pē da 'l 2005 e preśentâ a gl'elesiòṅ dal 2008 cun soquànti listi civìchi a Sinc Stéli.
Al muimènt 'l è 'l ùnic òrgan pulìtic arcgnusû uficialmènt da 'l còmic Beppe Grillo, cun lì lò ch'al dà al sò apòǵ a 'l batàji purtàdi avànti in si téma culturài e suciài, par mèś di sò spetàcui teatrài e druànd al blòg ch'al gh'à in sal sit beppegrillo.it a far data dal 2005.
'L è par cal mutìṿ lè ch'i militànt dal muimènt i èṅ anc ciamâ da i giurnài Grilèṅ.
Al sinc stéli dal nóm i èṅ lè par dascórar di sinc téma sentrài p'r al muimènt: àqua pùblica, traspòrt, śvilùp, cunét'r-as insém e ambiènt.
Un punt ad śvòlta p'r al muimènt al gh'è al 14 ad Śugn dal 2007 quànd Beppe Grillo al buta lè l'idéa dal V-Day o Vaffanculo Day (Al dè ad mandàr a dar via al cûl), a sò dita, na via ad mèś fra 'l V-Day dal śbarc in Nurmandìa e V cuma Vindéta, da tgnir-as 'l 8 ad Setémbar p'r arcurdàr che «da 'l 1943 a gnir a 'dès a n è cambiâ gnint. Ajér al rè 'l éra in fuga e la Nasiòṅ a 'l śband».
In Setémbar Grillo al dascór da la piàsa ad Bulógna, una dal duśènt piàsi dal V-Day, e al cata sù al firmi (350.000) par purtàr in Parlamènt tri Léǵ vludi da 'l pòpul:
- No a i cundanâ in Parlamènt;
- A 'l màsim dū legiśladùri e pò basta;
- Elesiòṅ dirèta di parlamentâr, scanślànd i numinâ da i partî.
In dal Nuvémbar dal 2008 Grillo al fà catàr al sò sìmbul in di elesiòṅ p'r i cumûṅ e in dal sità dla nòstra regiòṅ al mucia sù dal 3 al 4 % di vōt.
Al 12 ad Luj Grillo al fà savér ch'al s vōl candidàr a 'l primàri dal Partîd democrâtic ma dū dè dòp al PD al gh diś ad no.
In d'l Utóbar dal 2009 a nas uficialmènt al Muimènt Sinc Stéli ch'al ciàpa al 6% di vōt in di elesiòṅ dla regiòṅ Emégglia-Rumâgna, cun al candidâ presidènt, al bulgnéś Giovanni Favia, elèt cunsiliér a Mòdna.
Al Muimènt al crés incóra a gl'elesiòṅ cumunài dal 6 e 7 ad Maǵ dal 2012, cavànd-gh-la a vìnsar al sìndic in dal cumùṅ ad Sarego cun al 35,20%. Dū stmani dòp, in séguit a i balutàǵ, i s śòntan anc i sìndic ad Cmać, Mira e dla sità ad Pärma dal dòp Pietro Vignali, in du 'l à vins Federico Pizzarotti cun al 60,22% di vōt.


text:
Luscinia megarhynchos
El rossignoeu (Luscinia megarhynchos) al è on usel de la fameja di Muscicapidae che viv indela foresta, de preferenza arent a l'aqua, però se poeul troval anca int i giardin, i boschett e i ort. El sò cant al è l'un di pussée melodiós, ma anca di pussée compless: se dis ch'al canta, grignòta o trilla, da dí comè da nòcc. Al ha fassinaa i ressercadór, ch'i han cuntaa entra 120 et 260 sequens diferent, ch'i duren de 2 a 4 second. El mas-c gióin al impara a cantà scoltant i pussée anzian e al marca iscí el sò territòri, o al tenta a seduí i fémin. Da quand che i s'han cobiaa, i mas-c i desmeten generalment de cantà la nocc. Vargòt al lassa supònn che ul celéber cant de nocc al serviss dabord a tirà i fémin. I tréj del rossignoeu i era revudaa calmà la dolór, accelerà i varison e dolsà la mort, comè l'evoca la cunta del Hans Christian Andersen, l'imperadór de Cina e el rossignoeu'
Aspett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò avertura la mesura entra 22 et 24 cm per ona altura d'arent 16 cm ; al pesa da 18 à 27 g. El sò piumagi al è brun, i sò gamb lóngh.
Alimentazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al mangia bacch, d'aragn o d'insett piscin.
Nidifiation[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La toeu loeugh da magg a giugn. El sò nid al è pòch ordinaa e bass (rarament sora de 30 cm), a vidé parfin al soeu. La fémina la ponn 4 o 5 œuf chi'a hinn bloeu- o verdaster, on poo magiaa. L'incubazion la dura aproeuf 14 dí. L'emancipazion la dura 11 a 12 dí e el gór al siguta a poeu pré. La prima nidifiazion la vegn a la prima dopu e i rossignoeu i viven finn a 6 agn.
Migrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Setember, al migra vers l'Afriga sotasahariana passant par el strecc da Gibraltéra, o per di sitt che la sò estension marina a l'è mia importanta.
Liamm esteriór[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ BirdLife International (2004). Luscinia megarhynchos. 2006 Lista Rósa de le spéci menasàde IUCN]]. IUCN 2006. Consültàt ai 18 febrero 2011.


text:
Carbunèra (MN)
Carbunèra (en italià: Carbonara di Po) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 319 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 15,2 km² e 'na densità de 87 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bergantino (RO), Bufrànch, Castelnovo Bariano (RO), Magnacavàl, Sèrmad.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Carbunèra l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Michee (sant)
San Michee (de l'ebraigh מיכאל) l'è vun di trii arcangiol nominaa in de la Bibbia. El nòmm Michee 'l vegn de l'ebraigh Mika-El, che 'l voeur dì quell che l'è 'me Dio. L'arcangiol Michee l'è regordaa per avè defenduu la fed contra i esercit del Diavol.
La soa festa, segond el lunari de la Gesa Cattòliga, l'è 'l 29 settember, insema ai alter duu arcangiol (Raffael e Gabriel). L'è veneraa anca de la Gesa Ortodòssa e de l'Islam.
Cuntegnüü
I font bibligh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canònigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Michee l'è citaa in del Vegg Testament in del Liber del Daniel (12, 1). L'è anca nominaa in del Liber del Giosuè (5, 14-15) 'me 'l capp di esercit del Signor e in Zaccaria (3, 2), anca se lì el ven minga ditt el sò nòmm.
In del Noeuv Testament inveci l'è ciamaa "arcangiol" in de la Lettera del Giuda (9), menter in de l'Apocaliss (12, 7-8) l'è quell che 'l mena i angiol in de la battalia contra el drago (cioè 'l demòni) e che le batt.
Apòcrif[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La figura de San Michee la se troeuva sia in di apòcrif del Vegg Testament tant 'me in quei del Noeuv. In de l'Apocaliss siriaca del Baruch gh'è scritt che l'è quell che 'l tegn i ciav del Paradis; in de la Vita de Adamo ed Eva se dis che l'è staa lù a insegnàggh a l'Adamo a coltivà la terra; in de l'Apocaliss del Mosè se dis che l'ha ditt ai fioeu de Adamo ed Eva 'se gh'even de fà per onorà i mòrt.
In del Vangel del Bòrtol se dis che l'è staa lù a portà in sù la terra i ròbb necessari a Dio per fà sù l'òmm; in de l'Ascensa de l'Isaia el saria staa quell che l'ha tòlt via la preia che la gh'era denanz a la tomba del Iesuss; in de l'Apocaliss de la Mader de Dio el compagna la Madònna in d'on viagg per fàggh vedè 'me l'è che patissen i peccador a l'Inferno.
Patronaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Michee l'è 'l sant patrònn de la polizzia e de vari città come Coni, Alghero e Bari. In Lombardia l'è 'l patrònn de Antegnaa, Calvisan, Figin, Leff, Magnagh, Castiraga Vidard e Pontiroeu. A lù l'è dedicaa el Castel Sant'Angelo a Ròma.


text:
Renato Brunetta
Renato Brunetta (Venésia, 26 de màgio del 1950) l'è 'n òm pulìtich e economìsta italià.
Fiöl piö zùen d'en vendidùr ambulànte el se làurea en Sciènse Pulìtiche e Econòmiche a l'Üniversità dei Stüde de Pàdova ai 2 de Löi del 1973, e l'è deentàt profesùr urdinàre de Economìa del Laurà a ł'Università dei stüde de Roma Tor Vergata.
De formasiù socialìsta, el colàbora, come consigliér econòmich, coi goèrni Craxi I, Craxi II, Amato e Ciampi.
Endèl 1999 el vé iligìt deputàt al Parlamènt Europèo endèle lìste Fórsa Italia. L'è iscriìt al grùpo europèo PPE-DE,
Endèl 2008, el vé numinàt Minìster de per la Aministrasiù Püblica e l'Inovasiù per el quàrt goèrno Berlusconi e con chèsto 'ncàrech el se mèt en evidènsa per el propózet de migliurà la trasparènsa 'ndèla aministrasù püblica e per la sò asiù cùtra l'asenteìsmo.


text:
Guglielmo I d'Inghiltèra
Guglièlmo 'l Cunquistadùr (en inglés: William the Conqueror; en fransés: Guillaume le Conquérant), nasìt a Falaise, vers el 1027 e mórt a Rouen ai 9 de setèmber del 1087, l'è cunusìt apò coi nòm de Guglièlmo 'l Bastàrt (perchè fiöl ilegìtim), Guglièlmo II de Normandìa e Guglièlmo I d'Inghiltèra.
L'è 'l fiöl de Robèrto 'l Magnìfich e de «Herleva» o «Arlette», 'na frilla, cioè 'na segónda spùza segónt la tradisiù danéza (more danico).
Düca de Normandìa zà de l'età de òt agn (l'è stat el quint a ricéver formalmènt el tìtol de Düca de la Normandìa) col nòm de Guglielmo II, el g'ha portàt chèsto tìtol del 1035 enfìna al 1087.
Dopo la batàia de Hastings endèl utùer del 1066 el deènta 'l prim rè d'Inghiltèra de stìrpa Normàna e 'l regnarà dei 25 de dezèmber del 1066 enfìna al dé de la sò mórt, ai 9 de setèmber del 1087. L'è stat giü dei monàrchi piö 'mportàncc de l’Europa ucidentàla.


text:
Foeja de remuliiv, foeja che la lusìss,
slarga la pista dell'oecc quaand el suu el marcìss
Foeja de la bedoia che nel buff de veent la trèma
Fàmm sentì la vuus de quaand la loena ciàma
Quattru sguardi per damm un centru
Quattru sogn per damm un fiaa
Quattru brasc de aria noeva
Quattru coer lanciaa in del cieel ..
Foeja de plàten cun pussee puunt che curvi,
Fa' parlà el mè coer e fa' tasè i m' nervi...
Foeja, foeja de rugul foeja penèna de pianta antiiga
Famm restà fermu ne la tempesta anca quaand la me scascìga
Rit


text:
Mantua
Mantoa o Mantua (inscì anca in Latin; Mantova in Italian; Mantoue in Frances; Màntua in Catalan) l'è ona cità de la Lombardia de 48 588 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), capital de la provincia cont l'istess nòm.
Situada in sul Mincio, l'è stada fondada in del 2000 avanti Crist; pusee tard l'è staa on vilagg etrusch che gh'han daa el nòm ciapaa del diu Mantus. I Roman l'hann ocupada in de la prima e in dela segunda guèra punica, e el famos poetta Virgili l'è nasuu visin a la cità.
Nel temp del rinasiment Mantua l'era governada de i Gonzaga, e pusee tardi dij Austriach.
Napuleon l'haa dovuu combatt vòtt mes per conquistala in del 1796; poeu Mantua l'è entrada a fà part de la Republica Cisalpina (formada de l'union de la Republica Transpadana cont la Republica Cispadana), del Règn d'Italia sòta Napuleon e del Règn Lombard-Vènet. A la fin de la Terza guèra de indipendenza, in del 1866, Mantua l'è entrada a fà part del Règn d'Italia sòta i Savoja.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mantua l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Àzula
Àsula (en Italià Asola; en Bresà: Àzola; en latì: Ansula) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 10 113 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 73 km², per 'na densità de 138 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Cané, Casalmòr, Casalòlt, Casarimàn, Castèl, Fiès (BS), Gàmbara (BS), Mariàna, Piübega, Remedèl (BS).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Àsula l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castel Gandolfo
Castel Gandolfo (Castrum Gandulphi 'n latì; Castéllo 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 6.927 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 495 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albano Laziale, Grottaferrata, Marino, Rocca di Papa e Roma (5 km). L'è cunusìda 'n töt el mónt perchè l'è 'l pòst endóche 'l papa 'l pàsa le férie 'n istàt. La rezidènsa del Papa l'è 'n palàs del sècol XVII de l'architèt Carlo Maderno fat sö per ùrden del Papa Urbano VIII.
Castel Gandolfo l'è sitüat sö le spónde del Lach Albano.


text:
Insnierìa
Artìcol in dialët piasintëin
L'insnierìa l'é una sciinsa ch' la g'ha al compit da risolv il prublematic ch' i sarvìsan par la sudisfassion di bisogn d' la gint. Donca l'é da intëindas tant cmé sinonim ad tecnica d'ält livél, e bisogna mia scunfondla cun la tecnulugia, ca l'é sia un ram ad la siinsa che, dl'insnierìa stesa. La dà i metud par la riprodüssion d'un bëin fisich (manüfatt), al svilüpp o 'l cuntrol d'un prucèss o in generäl d'un sistema urganisä. I tecnic ch' i pölan esercitä cla "prufession" ché, i en prufesiunìsta abilitä, ch' i g'ha un titul da stüdi ad indiriss tecnic, tant cmé cul d'insnìer, architët, geometar o perìt indüstriäl. Admä in Italia, al titul "insnier" l'e prutegì par legg' e riservä ai laureä in insnierìa.
In prinsìpi d'un prugèt d'insnierìa, i tecnic prugetista, i gh'an da capí i vincul che i cundisionan al prublema, tant che 'l sia un rob o ch' la sia un'applicassion püsé cumplicä. I vincul inclüdan il risurs dispunibil, il pruspetivi p'r al fütür e i limit fisich o tecnich. Capì chi vincul ché, gl'insniér i lavuran par tirä föra i particulär e i requisí ch' un rob, un cuntroll o una solüsion, i gh'an d'avéig, par iés fat o uperä in un camp specìfic.
I tecnich i tösan in prèstit gl'idei principalmëint dala fisica (tant che bota voti a s' riguärda al insnierèa tradisiunèla d' l'applicassiön d' la Fisica Aplicä) e dala matematica par truvä il sulüsion püsé adàt ai prublema ch' i s' catan dadnans. I drövan la statistica e 'l metud scientìfic-empìric par derivä e verificä i so solüsion. Sa la gh'é püsé d'una sulüsion, gl'insnièr i cunsìderan il decision diferëint d'ogni prugett, in base ai so merit e i sarnìsan cùla che mei la s'adàta a il carateristich.
I tecnic prugetista i prövan a prugetä in che manera, una sulüsion, la lavurará cui relativ particulär; par migliurä il so cunusiëinsi e la sicürësa dal prudut, dal cuntroll o d'la sulüsiön i drövan, par quant pusìbil, un mudél, esperimëint e prövi ad laburatori. In dal camp dil custrüssion civil, par esëimpi, i drövan dil pröv sperimentäi distrütivi e dil pröv da sfors: chil pröv ché i sércan da scuprì che un manüfatt, simil a cul da zamò fat, al fünsiona tant cmé l'é stä dmandä.
La parola "insnierìa" la deriva, dal latëin "ingenius", la radìs d' la parola mudèrna "ingegn". Un insniér l'era un om inteligiint, pratich, bon da risolv i prublema. L'urtugrafìa d' la parola l'é stä po inflüensä, in di paes in dua a s' pärla l'ingles, dala parola "engine" (mutur), e difàtti, al dé d'incö, in chi paes ché, i vegnan ciamä engineers. La parola l'é cambiä par cumprëind tüt i camp in duv i abilitä dal metud sientifìc ien druvä.
Al lavùr d' l'insniér l'é druvä a bota in d' l'indüstria e in d' la püblica aministrassion.
L'insnierìa, sturicamëint, l'ha catä spasi prima in d' l'ambit dil strütüri militäri, culi c'al dé d'incö i s' ciaman, repärt dal genio militär, e po l'é stä druvä in d' l'ambit civil, cul num ad genio civil. Cul pasä dal tëimp, da l'insnierìa civila, i s'en diferensiä i ätar tipu d'insnierìa. L'Italia la pö vantä una bona tradision in dil materi d'insnierìa.


text:
Viena
Vièna (Todesgh: Wien; Cech: Vídeň; Italian e Ingles: Vienna; Slovacch: Viedeň; Sloven: Dunaj; Frances: Vienne; Latin: Vindobona; Ungheres: Bécs; Croatt: Beč; Turch: Viyana) l'è la capital de l'Austria e a l'istess temp del sò staa de la federazion 'Bundesland Wien'. La se troeuva a l'est del paes, arent a la fruntera slovacca, in su la riva del Danubi. L'ha gh'ha una popolazion de 1.600.000 abitant, che la vegn 2 milion per tùta l'area urbana, e a l'è la cità pussee granda del paes. L'è anca el sò center coltural, econòmich e politich.
In Vièna gh'hann la sed diversi organizazion suranaziunaj: la OCSE, la OPEC, l'agenzia internaziunal de l'energia atomica e diversi apparad de i Nazion Unii.
Viena l'hann fondada i Celtegh e colonizada i Roman, che gh'hann daa el nom de Vidibona. In del 180 a Viena a l'è mort l'imperador Marc Aureli. In del quint secol l'hann devastada i Unn. L'è stada la capital de l'imperi austriach e, fina al 1803, la capital del Sacher Roman Imperi.
In del secul XIX la cità l'è stada abelida sòta de un punt de vista architetònich. Al center la gh'è la catedral de Sant Stéven.


text:
18 08
Ol dé 18 de óst l'è 'l 230 ( 231 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 136 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de óst al è ul dí da pòost 230 ( 231 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 136 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1868 - ol mar Ross, Aràbia, l'Índia e Malàisia: se la osserva l'eclissi de Sul che la permeterà che, de forma independenta, Lockyer e Janssen i descuvrisse l'eli a l'atmosfera sulara analisant-en ol spèctar (chèst element chémegh s'al tröarà mia a la Tera fí al 1895).
18 08 - Morhange (la Lorena, Francja): intuurn a Lunéville, a média sira, i trüpp Francées i scumenza una pudenta ufensiva par cuchistá cheest paées, in pudé di Tudeesch, ch'a la dürarà fin al dí 20 08 e che la finissarà cun la rota di Francées, ch'i purtava di pantalun russ e i era un bersaj fàcil.
1931 - Madrid (Spagna): i Corte Spagnöle i conclüt l'elaborassiú del proset de Costitüssiú de la Repüblega.
2005 - Colònia (Renània del Nord-Westfàlia, Zermania): Benedett XVI al fa ol pröm vias al sò paes nadif daspus d'èss stat elesit papa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lleó - (Spagna): Juan Rodríguez Lozano capità repüblicà föselat per i tröpe nassiunale, e granpàder e ispiradur polítegh de José Luis Rodríguez Zapatero.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nevada
El Nevada a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 286.585 km² e una pupulaziun de 2.334.771 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Oregon e a l'Idaho, a ovest e a süd a la California, a est a l'Utah e a l'Arizona.
La capital a l'è Carson City (52.457 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Las Vegas (534.847 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Reno, Paradise, Sunrise Manor, North Las Vegas e Spring Valley.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nevada a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1864.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nevada al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Nevada


text:
Sandròun
Artéccol in dialètt mudnés
Sandròun l'è la màscra ed Carnevêl ed Mòdna.
Sandròun 'l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich, con dû dèint e al nês ráss. Ed solit 'l è vistî con 'na giàca ed velûd, pantolòun al żnoc', un gilet, di calzètt a righi bianchi e rássi, di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch. So mujéra l'è la Pulónia, la clàsica reżdora, e sô fiōl al s ciama Sgorghìguel. Tòt i giuvidè gras Sandróun e la famìa Pavirònica i partèssen da Bòsch éd Satta c'n al trein e i vinen a Mòdna per fèr al famòś sproloqui ed Piaza Grand, in dû i pèrlen un poch ed tòt qual ch'l è sucess en l'an passeé.
L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun, vérs la fein dal Setzeint, con un nàm dimondi long: Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna.


text:
Rock
El Rock a l'è un gener de müsega pupulara che l'è sunaa de spess - ma minga per forsa - cun la ghitara eletriga, el bass e la bateria. Alter gener de müsega rock dupren quas tücc i alter istrüment müsicaj. Per la müsega rock la part de la ghitara eletriga a l'è fundamentala.
I radis de la müsega rock a hinn el rock and roll e'l rockabilly dij agn '40 e '50, che vegniven del country e del blues.
Un grüp rock a l'è de solit un quartet cunt un cantant, un ghitarista, un bassista e un baterista.


text:
Parch Sempiun (Milan)
El Parch Sempiun (Parco Sempione in Talian) a l'è un grand parch ürban a Milan. Metüü sö in del 1888, al gh'ha una süperfis de 386,000 m², e al se tröva in del senter storich de la cità.
El parch a l'è apröf ai giardin del Castell Sforzesch e a l'Arch de la Pas, dü di puncc de riferiment in Milan. L'istess prugett del parch de l'architecc Emilio Alemagna, l'è staa cuncepii cun l'intenziun de creà una visiun panuramega ch'a la tö dent tücc dü i munümencc. Un terz impurtant munüment del Parch Sempion l'è el Palazz de l'Art, metüü in pè in del 1933 e prugetaa del Giovanni Muzio, induve adess gh'è l'espusiziun artistega de Trienal de Milan.
In del parch gh'è l'Arena Civega, l'aquari püblich, e la Tur Branca.


text:
Montagny (CH-FR)
Montagny a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2083 abitant.
El cumün de Montagny al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Corcelles-près-Payerne (VD), Corserey, Léchelles, Noréaz, Payerne (VD), Ponthaux, Prez-vers-Noréaz, Russy, Torny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)


text:
Deslengualengua
On deslengualengua l'è una fraas che l'è difìcil de dì perchè gh'hinn di son che se ripeten, comè "Ti che te tacchet i tacch, tàccum i tacch. Mi tacà i tò tacch a ti, che te tacchet i tacch? Tàccheti ti i tò tacch, ti che tacchet i tacch". Di volt el deslengualengua el pò scernì quei che parlen la sò lengua materna da quei che la parlen perché l'han imparada pussee tard. El deslengualengua pussee cognossuu che gh'è al mond l'è quell cech e slovacch ch'el fa "Strč prst skrz krk" (pronunciaa 'stərʧ 'pərst 'skərs 'kərk ), ch'el voeur dì "Càsces giò on did in de la gola!".
Tra i deslengualengua in milanes l'è anca famos quel de la ciribiciaccola: "Sul pont de Ciaravall gh'è ona ciribiciaccola con cincentcinquantacinchmila ciribiciaccolitt. Val pussè la ciribiciaccola o i sò cincentcinquantacinchmila ciribiciaccolitt?".
El Lucian Ravasi el canta: "L'è de 'Lbì L'è de Albì Let it be".
In polacch, el deslengualengua pussee famos l'è: "Chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie", "El bordocch el friniss su de ona canna a Szczebrzeszyn". A dispett de l'apparenza grafega, in questa fraas chi gh'è mai de parnunzià pussee de tre consonant de fila.


text:
Macrumulecula
Una macrumulecula a l'è una mulecula de dimensiun grand e pes mulecular elevaa. I macrumulecul a hinn cumün in di sistema vivent e in de la scienza di materiaj.
I macrumulecul a hinn despess di pulimer sintetigh, artifiziaj o nadüraj.
Per la IUPAC, però, "macrumulecula" 'l saria mej dupral dumà per i mulecul ünegh de dimensiun grand e minga per i pulimer, che se duvarien ciamaa dumà pulimer.
I macrumulecul biulogigh püssee impurtant a hinn:
- i polisacarid, che pertuchen ai glücid (per esempi la celülusa);
- i pruteinn;
- el DNA e 'l RNA, che hinn acid nücleigh;
- i lipid cumpless.


text:
Cardan (VA)
Cardan (nom ufizial in italian: Cardano al Campo) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 768 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9 km² e 'na densità de 1 641 ab./km². .
El paes, situaa in de la region de l'Alt Milanes, el se troeuva arent al Tisin e a l'areopòrt de la Malpensa. L'è anca el sitt indove l'è mòrta la famosa cantant Mia Martini (1947-1995).
Oltra al center comunal, in del paes gh'è anca la frazion de Corisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se Cardan la se troeuva arent a Vorasecca (sede de on'antiga coltura preistòriga), i studi stòrich hann faa vedè che la soa origin l'è fess pussee recenta: el period tardoroman.
I document pussee antigh indove 'l ven foeura el nòmm de Cardan l'è del temp di Longobard. In del cors del XII secol el borgh el partegniva a la contea del Sever. De quell period chì probabilment la gh'ha origin la famiglia Cardan, che l'ha vist vun di sò member, el Milon, diventà arcivescov de Milan (1187).
A la fin del Medioev Cardan la faseva part del feud e de la piev de Gallaraa, per poeu passà a quell de Castelbarch in del XVIII secol.
In del XIX secol la gh'ha avuu on grand impuls l'industria.
Città gemellaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stiglian, in Provincia de Matera.
- Zarautz, comun spagnoeu del Paes Basch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cardan (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pescara
Pescara (Aternum en latì) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de l'Abruzzo, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Pescara 'l g'ha presapóch 115.197 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 3491 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chieti (CH), Francavilla al Mare (CH), Montesilvano, San Giovanni Teatino (CH), Spoltore.
Enfìna al 1927 el teretóre del cümü de Pescara del dé d'encö l'ìa spartìt 'ntra du cümü diferèncc: chèl de Pescara, a sud del fiöm omònimo, l'ìa sóta la pruvincia de Chieti, e chèl de Castellammare Adriatico, a nord del fiöm, che 'l restàa sóta la pruvincia de Teramo. Dòpo de l'ünificasiù dei dù cümü gh'è stat istitüìt apò a la Pruvincia.


text:
Dopmezdé
Artécol in dialèt arzân
Al dopmezdé (pomeriggio in italiân) l'é al mumèint ed la giurnêda ch' l'é tr'a mezdé e al tramûnt, ch' al cumbîna cun al têrs quêrt ed l'deêla divişiòun dal 24 ōri dal giōren. Al j ōri dal dopmezdé, cme 'd acôrdi, în dèinter al tèimp ch' a gh'é tr'al 13:00 e al 17:00.
Cme vînen sgnêdi al j ōri dal dopmezdé[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al sistēma italiân e dal cèinter Europa al j ōri dal dopmezdé (intèişi da mezdé a mezanōt) în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da 13 a 23, cun còla dal vintquâter sgnêda cun al 0. Int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer, cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé, da 1 a 12 e cun al zûnta, dôp i nómer, dal lètri PM (post meridien) per divédri da còli ed préma dal mezdé. Però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s' intènd al peréiod ed tèimp tr'al mezdé e al tramûnt.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Dopmezdé
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Pomeriggio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Müntschemier
Müntschemier a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1288 abitant.
El cumün de Müntschemier al se tröva a una altitüden de 438 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brüttelen, Treiten, Kerzers, Ried bei Kerzers, Murten, Bas-Vully, Ins.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Müntschemier in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Verbania
Verbania l'è 'l capploeugh de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola. Verbania la se troeuva in sul Lagh Magior e l'è nassuda in del 1939 da l'union di comun de Intra e de Palanza. L'è capploeugh de provincia a partì dal 1992 e l'ha ricevuu el status de cità in del 2007.
El gh'ha ona popolazzion de 31 053 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 37,7 km² e ona densità de popolaziun de 824 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Riscian, Baven, Cambiasca, Cossoeugn, Ghifa, Gravellona, Laven-Mombell (VA), Mergoeuzz, Misgina, Santin, Stresa e Vignon.
Oltra ai duu vegg centri, la città la cunta anca i frazzion de Antoliva, Biganzoeu, Uncc, Cavandon, Fontos, Possagg, Suna, Torced, Trobas, Zoverall.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in su 'n promontori a forma de triangol inversaa al center del Lagh Magior, che 'l marca la ponta setentrional del golf Boromee, indè che la ghe va dent la Tos. In su la riva sud-ovest a gh'è i paes de Palanza e Suna, intant che a nord-est, separada del cors del riaa San Bernardin, a gh'è la frazzion de Intra. A nord, infina, a gh'è Trobas. La zona l'è circondada de mont: a est a gh'è 'l Mont Ross, intant che a nord la scomincia la Val Granda e 'l Zeda (2.156 meter) e 'l pizz Marona (2.051 m). In del territori comunal a gh'è anca la reserva natural de Fontos, apena de foeura de la città, in del pont indove la Tos la ghe va denter al lagh. El territori comunal el s'estenda de on'altituden che la va di 197 meter in su la riva del lagh ai 693 de la scima del mont Ross; impunemanch la pupart del center abitaa el se troeuva in tra i 200 e i 400 meter. Ona part bella granda del territori comunal l'è quattaa de bosch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El comun l'è nassuu in del 1939 de la fusion di comun de Intra e de Palanza. El nomm del noeuv comun l'è derivaa de quell del Lagh Magior, ciamaa anca Verban.
El 20 de giugn del 1944 Verbania l'è staa el teater de on massacher: 43 partigian hinn staa fusilaa di SS todesch a Fontos, dopo vess staa constringiuu a passà a pè a travers de Intra, Palanza e Intra con denanz on cartell con scià la scritta Quei chì hinn i liberador d'Italia opura hinn i bandii?. Vun di fusilaa el s'è salvaa perchè, ferii, l'è staa creduu mort.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Verbania l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Algeria
L' Algeria (الجزائر in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada al Maroch, a la Repübliga Saharawi, a la Mauritania, al Mali, al Niger, a la Libia e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Algeri.
La gh'ha una süperfiss de 2.381.741 km² e una pupulaziun de pressapoch 33 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Algeria a l'è stada un pussediment frances] del 1830 al 1962, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza dopu d'una guera de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Algeria (nom ufizial: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Abdelaziz Bouteflika (del 1999).
El prim minister a l'è l'Abdelmalek Sellal (del 2014).


text:
Pónt Dalègn
Pónt Dalègn (en bresà cunusìt perlopiö col nòm de Pont de Lègn o Put de Lègn; nòm uficiàl: Ponte di Legno) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 1 762 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) , 'na süperfìce de 100 km², per 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Édol, Peio (TN), Saviùr, Sondalo (SO), Spias (TN), Temù, Valfurva (SO), Vermiglio (TN), Èza, Viù.
El nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm uficiàl del paés el par fà riferimènt a 'n put fat de lègn ma 'n realtà el nòm el vé de la denuminasiù geogràfica piö antìca de Dalegno (el cümü el s'è ciamàt uficialmènt isé 'nfìna al 1810). La prìma atestasiù docümentàda de la fùrma Dalègn l'è del löi del 774, endèn diplóma 'ndèl qual el Carlo Magno el ghe afidàa la Al Camònega al Monastér de Tours:
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Pederburgh
San Pederburgh (CaHkT-ПeTepбypr/Sankt-Peterburg in rüss; Sankt Petersburg in tudesch; Saint Petersburg in ingles; Saint-Pétersbourg in frances; San Pietroburgo in italian; San Petersburgo in spagnö; Sint-Petersburg in ulandes; São Petersburgo in purtughes) a l’è, cun 4.568.047 abitant (2008), la segunda cità de la Rüssia per pupulaziun e 'l port püssee impurtant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è al nord-ovest de la Rüssia, in sül delta del fiüm Neva, in del toch püssee a est del Golf de la Finlandia.
Storia e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'ha fundada in del 1703 el zar Peder el Grant che'l vureva fala vegnì la növa capital de l'Imperi Rüss. El so nom al vegn de l'ulandes Sankt Piter burkh.
In del 1914, al principi de la Prima Guera Mundiala, la cità a l'è stada ciamada Petrograd (ПeTporpaд), perchè el sò nom uriginal al pareva trop tudesch.
In del 1924 l'ha müdaa el nom in Leningrad (ЛeHиHrpaд), in unur del Lenin.
A la fin, in del 1991, l'ha ciapaa anmò el sò prim nom, San Pederburgh.
I sò abitant la ciamen intra de lur Pìter (ПиTep).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Valentina Ivanovna Matvijenko (del 2003).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è gemelaa cun:
- Amburgh, Germania
- Belgrad, Serbia
- Danzica, Pulonia
- Debrecen, Üngheria
- Dresda, Germania
- Erevan, Armenia
- Göteborg, Svezia
- Isfahan, Iran
- Istanbul, Türchia
- Jeddah, Arabia Saudita
- Khartoum, Sudan
- Košice, Sluachia
- Lansing, Stat Ünì d'America
- Los Angeles, Stat Ünì d'America
- L'viv, Ücraina
- Manchester, Regn Ünì
- Melbourne, Australia
- Milan, Italia
- Mumbai, India
- Naypyidaw, Myanmar
- Osaka, Giapun
- Òslo, Nurvegia
- Plovdiv, Bülgaria
- Porto Alegre, Brasil
- Québec, Canada
- Rishon LeZion, Israel
- Rotterdam, Paes Bass
- Shanghai, Cina
- Sofia, Bülgaria
- Turku, Finlandia
- Varsavia, Pulonia
- Zagabria, Cruazia


text:
Saint-Maurice (VS)
Saint-Maurice a l'è un cumün svizzer del distret de Saint-Maurice, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4402 abitant.
El cumün de Saint-Maurice al se tröva a una altitüden de 414 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bex (VD), Collonges, Evionnaz, Lavey-Morcles (VD), Massongex, Mex, Vérossaz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
ohh yess yees in deed....


text:
Assioma da la scèrnida
L'assioma da la scèrnida, scürtaa in « AS », al è un assioma da la teuría assiumàtega di cungjuunt.
Cuntegnüü
Enunziaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Dada una famèja da cungjuunt mia vöj, al esiist una funziú che a ognidü da luur la assocja ü dij söö elemeent. »
( Vargot ch’al sa tradüiss furmalameent par : Par cada cungjuunt C cuntegnüü in P(E) (indúeP(E)al è ul cungjuunt da le parte d'un cungjuunt E ), al esiist una funziú cjamada funziú da scèrnida tala che : )
Al esiist d'otre furmülazziú, intra che le sigütante :
- Ul prudüit d'una famèja da cungjuunt mia vöj al è mia vöj
- Teurema da Zermelo : Cada cungjuunt al è bé uredenàbil (al pöö vess münii d'una strütüra da bun úrden)
- Lema da Zorn : Tütt cungjuunt indütiif al amet un elemeent massimaal
Particülaritaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cheest assioma al fa paart di assiòom upziunaj e cuntruversaa da la teuría di cungjuunt. In efett, l'esistenza d'un uget definii a partí dal assioma da la scèrnida a l’è mia una esistenza custrütiva, i.e. l'assioma al descriif mia cuma custrüí l'uget da che sa l’afirma l'esistenza. Inscí, dí che al esiist una basa dal spazzi veturiaal da le funziú cuntínüe al permett in nissüna manera da dí cuma descriif una tala basa. Da cheest puunt da vista, l'assioma da la scèrnida al pöö parí d'un interess limitaa e al è par cheest che di matemàtich sa i mustra plüü satisfaa d'una démustrazziú s'i pöö evitá da fá recuurs a cheest assioma da la scèrnida. Però la plüüpaart di matemàtich i dröva’l senza reticenza particülara.
L'assioma da la scèrnida al fa mia paart dal zöögh d'assiòom da la teuría di cungjuunt ZF. Sa la cjama teuría ZFS, la teuría ZF münida in plüü dal assioma da la scèrnida.
Esempi indúe l'assioma da la scèrnida a l’è necessari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al síes una aplicazziú sürgetiva d'un cungjuunt sü un cungjuunt . Alura al esiist una aplicazziú ingetiva da in . In efett, par tütt da , cunsidéremm la paart da E, custitüida dij antecedeent da par e ul cungjuunt da chesta paart . Dapress l'assioma da la scèrnida, al esiist una funziú da scèrnida tala che, par tütt da , sa àbies . Síes-la alura definida par . la socja a cada elemeent da un antecedeent particülaar da par . Sa pöö alura vérifiá che al è ingetiva.
- A nutá che, inversameent, si a l’è una aplicazziú ingetiva da mia vöj in , alura al esiist una aplicazziú sürgetiva da in , però cheest resültaa al dröva mia l'assioma da la scèrnida. In efett, cuma che al è mia vöj, al esiist in . Al è assée alura da definí da la manera sigütaant. si al gh’a cuma antecedeent (ünich) par , e si .
- Al síes R una relazziú d'equivalenza definida par : . Sa l definiss ul cungjuunt S cul töö ü e noma ü elemeent da cada classa d'equivalenza. Par vargot fá, s’è ubligaa a druvá l'assioma da la scèrnida par che sa la cugnuss mia da funziú ch’a la daga indrée ü e noma ü elemeent da cada classa d'equivalenza, dunca sa pöö noma afirmá l'esistenza da cheest cungjuunt par che sa è mia bú da ‘l custrüí in pràtica. Par di esempi cuncrets, vidé Cungjuunt mia mesüràbil.
- Ul cungjuunt esteriuur di ipereaj al deef la suva esistenza a l'assioma da scèrnida
Furme flébile dal assioma da scèrnida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist di furme flébil dal assioma da la scèrnida che ul matemàtich al dröva üsüalameent, la plüüpaart dal teemp senza s'en acòorg, a maanch da vess lògicih u « custrütivista »; i serviss a « custrüí » da le sequenze.e i è assulüdameent indispensàbile par esponn a la manera üsüala i fundameent da l'anàlisi.
Assioma da la scèrnida cüntàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cheest assioma, scürtaa in « AD », al è la restrizziú dal assioma da la scèrnida a le famèje cüntàbile :
-
- « Dada una famèja cüntàbil da cungjuunt mia vöj, al esiist una funziú che a ognidü da luur la socja ü dij söö elemeent. »
Al è par esempi druvaa par demustrá che una funziú f definida sü R a l’è cuntínüa in 0 si e noma si f(xn) al teend veers f(0) par cada sequenza (xn) tendeent veers 0. Al permett apó da demustrá che un prudüit cüntàbil da spazzi cumpat al è cumpat, u amò ul teurema da Hahn-Banach par un spazzi da Banach separàbil.
Assioma da la scèrnida dependeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cheest assioma, scürtaa in « DS », al assüra che, si R al è una relazziú sü un cungjuunt mia vöj E verifiaant
,
al esiist una sequenza (xn) d'elemeent da E tala che
.
L'assioma DC implica l'assioma AD, senza che cheest chí al síes évöjnt. Al è par esempi druvaa in assioma da fundazziú e plüü generalameent relazziú bé fundade par stabilí l'equivalenza da dò definizziú.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liamm internes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par plüü da detaj : teuría assiumàtega di cungjuunt.
Resültaa liaa a l'assioma da la scèrnida :
Una strana cunseguenza dal assioma da la scèrnida : Ul Paradoss da Banach-Tarski
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Canton Vaud
El Canton Vaud l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, sitüàt endèla part sud-ocidentàla del paés, endèl teretóre a magiurànsa linguìstica franséza. La capitàl è Losanna.
El cantù 'l rìa 'nfìna al Lach de Neuchâtel a nòrt, 'ndóche 'l cunfìna col Canton Neuchâtel e 'l Canton Fribùrgo, al Lach de Ginevra a sud, endóche 'l cunfìna col Canton Ginevra e l'Alta Savoia franséza.
Sö la cadéna del Giüra a ucidènt, el cantù 'l cunfìna coi dipartimèncc fransés del Ain , Giüra, e Doubs e col Canton Neuchâtel. A oriènt, el canton Vaud el cunfìna col Canton Friburgo, Canton Berna, e Canton Vales. La superfìce totàl del cantù l'è de 3.212 km² e 'ndèl Dicember 2012 la popolasiù totàla l'ìa de 729971 abitàncc.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Vaud l'è spartìt en 10 distrècc:
- Aigle, che g'ha per capolöch la cità de Aigle
- Broye-Vully, che g'ha per capolöch la cità de Payerne
- Gros-de-Vaud, che g'ha per capolöch la cità de Echallens
- Jura-Nord Vaudois, che g'ha per capolöch la cità de Yverdon-les-Bains
- Losanna, che g'ha per capolöch la cità de Losanna
- Lavaux-Oron, che g'ha per capolöch la cità de Cully
- Morges, che g'ha per capolöch la cità de Morges
- Nyon, che g'ha per capolöch la cità de Nyon
- Riviera-Pays-d'Enhaut, che g'ha per capolöch la cità de Vevey
- Ouest lausannois, che g'ha per capolöch la cità de Renens


text:
Cocài
Cocài o Cucài (Coccaglio en Italià) l'è 'n cümü de 8 757 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 25 chilòmetri a Sud-Ovest de Brèsa, en Franciacürta, ai pè del Mont Òrfen.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tipografìa
La Tipografìa (dal grèc tύπoς, "ségn" e Ypάφeιv, "scrîver") l' è na tènnica 'd stampa impurtéda chè in Itâglia a la fìn dal Quatersèint da soquànt tipógraf, che 'l piò famóś 'l era al venesiàṅ Aldo Manusio, e druèda dimòndi subìt in dla regiòun véneta per stampèr i prìm lìber c'n i caràter móbil.
Descrisiòun
Al mistēr dal tipógraf al s divîd in piò pert:
- Mèter śò 'na bòśa p'r avér cèri agli idéi dal riśultê ch' a s catarà;
- Preparèr na 'fòrma' cumpòsta c'n i caràter môbil u anca cun di polìmer, ed quèl ch'a biśgnarà andèr a stampèr (al furmê tipogràfic);
- Pasèr'gh in sìma dl inciòster, cun di rùl ch'i gh'al spèlmen; pò la fòrma, ch'l' è speculêr a quèl ch'a s'n andrà a léśer, la vìn presèda in na manéra unifòrma (a gh' è dimòndi manéri ed presèrla) in sìm'a 'l piàn, a 'l fój ed chèrta u 'd cartòun (mo al prèv anca èser un fój ed pergaména, ed séda, ed rêś, ed plàstica o 'd metâl), in dû a s và a pugèr 'l inciòster piò adàt al chèś, e 'l stampê 'l armagn acsè stampê in 'na manèra bastànsa stàbil (el deblèsi per la tgnùda dla stàmpa i prèven èser i strapàs, al bagnê, e 'na lunga 'spusisiòun a la luś, ch' la gh'śbiadirèv 'l inciòster);
- Al tipôgraf al gh' arà anca da cunfesiunèr i stampê in cla manéra ch' al vōl al cliìnt finêl: bluchèt, calendàri, lìber, manifèst, vulantèin, schèdi, e via descurènd.
P'r estensiòun, la tipografìa la nn' è mìa sól la tènnica 'd stàmpa, mo anc al laburatòri o la fàbrica in dû a se stàmpa.


text:
Wolfhalden
Wolfhalden a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.94 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1706 abitant.
El cumün de Wolfhalden al se tröva a una altitüden de 716 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Heiden, Lutzenberg, Oberegg (AI), Thal (SG), Walzenhausen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Page (German)


text:
Linz
Linz (a s lèś [ˈlɪnt͡s] in Tedésc) l'è na sità dl'Àustria ad 193.486 abitànt ch'la s cata in dal stat federâ dl'Àustria Élta. La gh'à na superfìsi ad 96,048 km² e la s cata a mità strada fra Viéna e Saliśbûrg. L'è bagnàda da 'l fiùm Danùbi.
Al sìndic 'l è al sucialìsta Franz Dobusch. La sità l'è divìśa in nóṿ śòni (Stadtteile) e in trènta-siē distrét (Stadtbezirken) e l'è śmèla ad Mòdna da 'l 1992.
I sò piàt più cgnusû i èṅ dū dōls, la Linzer Torte e al Linzer Augen (’L òć ad Linz), tórta granda 8-10 cm a 'l incìrca.
Da śóvan Adolf Hitler al s éra andâ a stablìr lè e durànt la secónda guèra mundiàla l'à dâ spasi a tri camp ad cuncentramènt p'r lavōr fursâ. Anc Giovanni Keplero al gh'à pasâ soquànt an e 'l éra lè al 15 ad Maǵ dal 1618 quànd 'l à catâ tri léǵ in si muimènt di pianéda.
In dla sità in Utóbar a s śōga al turnèo ad tènis p'r al dóni ciamâ Generali Ladies Linz. La superfìsi l'è al cimènt.
Persunàǵ ligâ a Linz
- Mateo Kovacic, śugadōr ad balòṅ d'l Inter
- Sybille Bammer, tenìsta
- Hermann Bahr, scritōr


text:
Elm (GL)
Elm a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 90.73 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 626 abitant.
El cumün de Elm al se tröva a una altitüden de 977 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andiast (GR), Betschwanden, Flims (GR), Laax (GR), Linthal, Luchsingen, Matt, Mels (SG), Pfäfers (SG), Pigniu (GR), Ruschein (GR), Schwanden, Siat (GR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Elm l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1344 col nom de Elme.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elm in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua italiana
L'italian o, de spess in Lombard Oriental taià (nòmm nativ: Italiano) l'è ona lengoa latina moderna. L'italian l'è efetivament ona lengoa franca, perchè i so parlant de spess parlen anca lengov regional e i doperen l'italian domà per parlà cun i gent forest. L'italian l'è lengoa offizzial de l'Italia, de San Marin, de la Svizzera (insema al franzes, al todesch e al romanc) e de la Citaa del Vatican (insema al latin). L'è lengoa offizzial in Istria insema al Croatt e al Sloven. L'è parlada anca in del Principaa de Monaco, a Malta, in Corsica, a Nizza e provincia, e minga tropp in Albania, Tunisia e in Libia. I so dialet de spess hinn influenzaa da vari lengov regional e local parlaa in 'sti teritori chì.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengoa italiana la vegn del dialett fiorentin del Toscan del XIV secol. A l'è pròpri duranta sto temp chì che l'è nassuda la literadura toscana, eree de quèlla siciliana (che l'è staa el primm volgar italian dopraa dij poeta). Hinn staa di autor comè Bonagiunta Orbicciani de Lucca e Guidon d'Arezz in d'on primm moment e poeu quij de la scoeura del Dolz Stil Noeuv a fà diventà el Toscan la lengoa literaria pussee importanta de la penisola. El pussee grand autor del temp l'è staa el Dant Alighiee, seguii del poetta Franzesch Petrarca e del scrittor Gioann Boccaccio. Duranta el Renassiment e in di secol dòpo, tucc i autor italian scriveven o in latin o cont el Toscan di quij trii litteraa. Donca se pò dì che l'Italian medieval l'è restaa in vida a longh (basta pensà a quij che in ann vesinn scriveven anmò degl'impiegati, de', allor che etc.).


text:
Fisica
Cuntegnüü
La scénza püssee impurtànta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La física (dal greech antích φuσιkός (phusikos), "natüraal" e φύσις (phusis), "natüra") a l'è la scénza ca la stüdia la natüra in del sò significaa püssee làrch, vist ca la vàrda ul cumpurtameent de la matéria, de l'energía e dii fòorz fundamentàj ca guvèrnenn i relazziun tra i partisèj. L'era inscí prufundameent mis'ciàda cunt ul cuncètt de natüra ca, fin almaanch al sécul XIX, a l'era ciamàda filusufía natüraal.
I físich a stüdienn dunca un ventàj fisc làrch de fenòmen físich: a partí da la ròba piscinína (i partisèj süb-atòmich) a rivà a i ròpp püssee graant (l'Ünivèers intréch). Tanti vöölt s'è rivaa a dí ca la física l'è la mama di tütt i ólter sceenz (la scénza fundamentaal), vist ca tràtenn de fenòmen ca ga ubedíssenn a i lécc físich; dunca, i descuvèert de la física g'ann aplicazziun anca in tütt i ólter sceenz natüràj.
La física a l'è ligàda sü in d'una manéra particulaar cunt la matemàtica, vist ca, a la fin de la féra, la física la descriff i lécc e i fenòmen natüràj duperaant la léngua matemàtica; quèla manéra chí de laurà la permètt de dimustrà la pussibilità u l'impussibilità d'un quaj fenòmen físich anca senza usservàll diretameent, ma dumè cunt i calcul matemàtich.
Ga vöör però tegnii spartii: la matemàtica a l'è no una scénza, vist ca la g'à minga cumè ubietiif la descrizziun del muunt materiaal, ma l'è dumè una "specülazziun", un "mèzz" duperaa da i sceenz reàj per parlà del muunt.
La física clàssica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La física clàssica la tègn deent i bròch tradizziunàj de la física, saría a dí tüta la visiun del muunt desvilüpàda dal Newton a i sò teemp, pöö "scancelàda" da i descuvèert del sécul XX; la g'à anca lé difereent tòcch:
- Mecànica clàssica, ca la vàrda a i fòorz e tütt i ròpp ca inn inflüenzaa de luur: g'è la bròca ciamàda stàtica, per i ròpp trigaa, cinemàtica, per i ròpp in muvimeent, ma ca ga vàrda minga ul perchè a sa mövenn, e la dinàmica, de stüdià ul muvimeent dii ròpp e i lécc ca ga fann efètt.
Un óltra spartizziun a l'è quèla in mecànica dii sòlit e mecànica dii flüit;
- l'acüstíca, ul stüdi del sun, cunsideràda de spèss una bròca de la mecànica vist ca ul sun al vègn dal muvimeent dii partisèj de aria in furma de uunt, ca seguíssenn i lécc de la mecànica;
- l'òtica, ul stüdi de la lüs, ma minga dumè la lüs visíbil ma anca de i infrarúss e ültraviulètt ca g'ann i stèss cumpurtameent de quèla visíbil;
- la termudinàmica, ca la stüdia i relazziun tra ul caluur (l'energía intèrna ca g'ann i partisèj ca fúrmenn una sustànza) e i ólter fuurm de energía;
- l'eletrumagnetiism, nassüü a l'inízzi del sécul XIX, dopu c'ann descuvèert i ligàmm tra ul magnetiism e l'eletricità.
La física mudèrna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La física clàssica la laúra in sü scaar nurmàj de usservazziun; d'óltra paart, la física mudèrna (ca la saría la física ca l'è vegnüda fö da tütt i descuvèert del princípi del sécul XX) la vàrda i cumpurtameent de la matéria suta cundizziun estreem (per esémpi velucità areent a quèla de la lüs) upüür sü scaar altertaant estreem (piscinítt, cumè i partisèj süb-nücleaar, u graant, cumè l'Ünivèers).
A chii scaar chí, i nòster nurmàj cuncètt de velucità, spazzi, teemp a vàrenn püü; i nöff fenòmen c'inn saltaa fö a vègnenn descrivüü da i bròch de la física quantística, da la relatività generaal e da la relatività stréncia.
Física teòrica e física sperimentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü bròch de la física del títul chí de sura a vörenn dí ca, in del muunt dii físich, ga n'è de chi c'al preferíss stüdià i teurii nöff per spiegà i resültaa utegnüü cunt i esperimeent e fà dii previsiun per ul futüür e chi c'al laúra per esperimeent, per esplurà muunt nöff e vedè sa i lécc teòrich a inn bun.
A sa capíss ca la teuría de par lé la pö minga dà resültaa sücüür, sa l'è minga cumpagnàda anca da i esperimeent, e la pö purtà föra de la stràda giüsta; però ga vöör dí ca suveent i riceerch teòrich a cunséntenn de pensà e fà sü dii esperimeent nöff, ca pödenn anca purtà a un quaj còss.
La física l'è l'ünica scénza induè l'è pussíbil de vèch teuría e pràtica inscí spartii: in tütt i ólter sceenz natüràj (biulugía, chímica, geulugía) la teuría e la pràtica a inn insèma, e vün al pöö minga vèss dumè l'un u dumè l'ólter.