text:
L’investigaziun da la cumissiun ha cumenzà l’october 2012 cun perquisiziuns da la chasa. Sco quai che la WEKO communitgescha saja sa mussà, che la Foffa Conrad SA, la Hohenegger SA ed ulteriuras firmas, tranter quellas era interpresas da construcziun schliadas, èn sa cunvegnidas davart offertas dal 2004 fin il 2012. Uschia han quellas firmas manipulà las publicaziuns da projects publics e privats da construcziun auta e bassa en la Val Müstair.
Tenor Roland Conrad, president dal cussegl administrativ da la Foffa Conrad SA, hajan ins agì durant onns cun resguardar in a l’auter en la branscha da construcziun. Quai che è stà tut normal durant decennis, saja suenter l’introducziun da la lescha da submissiun, ì vinavant.
Jau n’hai nagina nauscha conscienza, nus vain adina fatg offertas onestas, en urden e seriusas.
Tar las cunvegnas betg lubidas han las interpresas barattà lur interess per projects da construcziun auta e bassa. Èn ellas vegnidas perina han las interpresas decidì sezzas tgi che survegn la lavur.
Societad dals impressaris betg involvida direct
Las ulteriuras interpresas han lura offrì lur lavurs per pli auts pretschs d’offerta. Enfin il 2008 è quella collavuraziun succedida en pre-sedutas, organisadas da la Societad grischuna dals impressaris constructurs. Silsuenter han las interpresas cuntinuà cun la collavuraziun senza cooperar cun la societad grischuna.
Las persunas ch’han fatg las pre-sedutas èn sa tegnidas vid il reglament che scumonda cleramain cunvegnas da pretsch.
President na sa da nagut
Che las interpresas da construcziun bassa ed auta da la Val Müstair hajan fixà ils pretschs e las lavurs en questas pre-sedutas, na lascha il president da la Societad grischuna dals impressaris constructurs, Markus Derungs betg valair. Bain hajan ins organisà e tegnì da questas sedutas fin il 2008, cunvegnas da pretsch n’hajan ins dentant mai fatg là.
Uniun grischuna d’impressaris sa dosta
En connex cun las rinfatschas ch’interpresas da construcziun hajan fatg giu pretschs en la Val Müstair è era l’Uniun grischuna dals impressaris vegnida crititgada. L’Uniun pretenda uss da la cumissiun da concurrenza che quella curregia publicamain las rinfatschas ch’ella saja sa participada a cunvegnas da pretschs e saja insumma stada part da las investigaziuns, quai scriva l’Uniun en ina communicaziun als meds da massa.
Chantun è dependent da la WEKO
Tenor cusseglier guvernativ e schef dal departement da construcziun, Mario Cavigelli, haja il chantun reagì immediat suenter che la cumissiun ha cumenzà cun las examniaziuns l'onn 2012. Els hajan tranter auter intercurrì la procedura da surdar lavurs, instradà ina persuna nua ch'emploiads pon annunziar indizis per cunvegnas illegalas ed er preparà per evetuals cas giuridics envers firmas da construcziun. I dettia però dapertut anc dumondas avertas. Il motiv e simpel: Il chantun n'è betg part da las examinaziuns da la WEKO.
Sch'il chantun ha pers insatgè na savain nus anc betg... Nus n'avain betg idea tge che la WEKO ha examinà concretamain.
Il chantun ha perquai inoltrà ina dumonda per invista en las actas. Pir sch'el survegn quella èsi pussaivel da preparar ulteriurs pass. La cumissiun è numnadamain la suletta instituziun che dastga intercurir actas e computers da fatschenta per prutar a la glisch quai ch'è i fallà. Il chantun na disponia betg da questas pussaivladads e saja perquai dependents da la WEKO, uschia Mario Cavigelli. Perquai saja impurtant che quella fetschia talas examinaziuns e controlleschia uschia il sistem da concurrenza e commerzi liber.
Ina da diesch investigaziuns en il Grischun
Sco la WEKO communitgescha vinavant, desistia ella da sancziunar questas cunvegnas en la Val Müstair. Ad in’interpresa saja il chasti vegnì relaschà damai che quella haja annunzià sco emprima las cunvegnas ed uschia cooperar cun las autoritads da concurrenza. La segunda interpresa haja medemamain cooperà. Quella sa chattia en il concurs. La decisiun da la cumissiun po vegnir tratga vinavant a la dretgira administrativa federala.
L’investigaziun en la Val Müstair è in da diesch en il chantun Grischun. Tut ils process han cumenzà la fin october 2012 cun perquisiziuns da chasas en l’Engiadina Bassa.
RR novitads 10:00


c: text/html

text:
Per il rectur da l’Universitad da Turitg, Michael Schaepman, na datti naginas alternativas al certificat da Covid-19 en ils auditoris. Quai ha el ditg en in’intervista cun la NZZ. Dentant avess el beneventà ch’ils tests da corona fissan vinavant stads gratuits per persunas betg vaccinadas. Quai enfin che l’obligatori da certificat valia a las scolas autas. L’incumbensa da l’universitad saja numnadamain da scolar persunas che garanteschian la persistenza da la Svizra. L’obligatori da certificat da Covid-19 na dastgia betg sutminar il dretg da furmaziun, ha suttastritgà il rectur da l’universitad da Turitg.
Var 80 fin 90% vaccinads
Tenor Schaepman manca en Svizra ina finamira da vaccinaziun: «Quai è in problem». I dettia bain scenaris da sortida, el craja dentant che blers na pon entschaiver cun quai nagut. Meglier fiss da dir, tar ina quota da vaccinaziun da tant pertschient vulair sortir. Las autoritads duessan communitgar pli avert. Schaepman part dal fatg, che a l'universitad da Turitg tranter 80 e 90% da las studentas e students èn vaccinads. Ins haja fatg ina retschertga cun 2'000 persunas. E la quota da vaccinaziuns creschia anc.
Prolungà per 10 dis
La Confedeaziun vul vinavant retegnair vid ses plans, che betg vaccinads che dovran in certificat, ston pajar sez ils test. El ha uss prolungà il termin: Ils tests da corona restan uschia gratuits per diesch ulteriurs dis. Il Cussegl federal propona era che tests per persunas ch'èn vaccinadas ina giada, restian gratuits fin la fin da november. El è dentant vinavant da l'avis ch'i na saja betg l'incumbensa da la generalitad da pajar tests per persunas che na sa laschan betg vaccinar.
Ord l'archiv
A partir da glindesdi, ils 13 da settember, dovri en l'entira Svizra in certificat per tschertas activitads.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pelopunés
Ol Pelopunés (Πeλoπόvvnσoς in lèngua gréca) ciamàt ach Moréa a partì dal medioéf, l’è öna penìzula de la Grécia che la se tróa tra ‘l mar Ionio e ‘l mar Egéo e che l’éra tacàda al continènt ‘nfina al 1893 quando i à scaàt fò ‘l canàl de Corìnt, isé l’è dientàda, de fato, ön ìzola.
L’è ciamàda Pelopunés ach öna di 13 periferée de la Grécia; gh’è però öna bèla diferènsa tra la regiù geograféga Pelopunés e la periferéa Pelopunés, dezà che chèsta l’è dóma ‘l tòch a mesdé (süd) de la prima.
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pelopunés in lèngua gréca l’ völ dì ìzola de Pélope; Pélope, che l'éra ‘l s-cèt del Tantalo rè de la Lidia, l’éra ün eròe mitologìch gréch e l’avrès conquistàt per prim töt ol Pelopunés.
Moréa menimà l’è ‘l nòm che i gh’à dacc i Venesià e i cruziàcc al Pelopunés in del medioéf, dezà che chèsta penìzùla la ghe sömèa a öna fòia de Morus o Murù e dezà che la Moréa l’éra pièna de Murù.
La periferéa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Pelopunés l’è öna di trédes periferée de la Grécia e la capitàl l’è Tripoli.
L’è facia sö da sich prefetüre, chèla de l’Arcadia, de l’Argolide, de la Corinsia, de la Laconia e de la Mesenia.
Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 15.490 km² e öna popolasiù de 650.310 persùne al censimét del 2005.
La Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stòria del Pelopunés l’è ligàda al nòm de Sparta, la sità grèca de l’antichità che dòpo ì conquistàt ol Pelopunés la s'é scontràda con Atene in d’öna guèra che l’è tacàda in del 431 a.C. e che ‘è finìda 31 agn dòpo, in del 404 a.C. e che l’è cognusìda cóme la Guèra del Pelopunés.
Chèsta guèra, che l’è stàcia enzìda da Sparta, l’è stàcia combatüda da i dò polis (sità) piö ‘mportànte de la Grécia antiga, dezà che töte e dò i völia riàga a comandà sö töta la Grécia de alùra.
Piö tarde ol Pelopunés l’è finìt sóta i Macéduni e po’ sóta i Romà fina a ché ‘n del 396 l’è stacc traersàt da i Vizigòcc del Alarìch ch i l’l’à devàstàt. L'è po’ pasàt sóta ‘l contròl di Romà d’Oriènt ‘nfìna al 1204.
Co la quarta cruzàda l’è pasàt in di mà di cruziàcc dal 1204 ‘nfina al 1430 per turnà a i Romà d’Oriènt per öna quach agn prima de finì sóta i Türchi Otomà e restàga fina a l’indipendènsa de la Grécia fò che per öna trentìna d’agn tra ‘l 1685 e ‘l 1715 quando Venésia la gh’è riarda a portàghel vià a i Otomà co la Guèra de Moréa e la gh’è riàda a goernà ol Pelopunés ciamàt alùra Règn de Moréa.


text:
O in amur dalla Sencha Trinited, amo figl lascha uossa d’ vart quellas gramazchusas, pecaminusas ovras, per mazzer e roviner la povra glieud, e chi saron tia rovina e la nossa.
Schi ma Nina, quista vouta a’ t d’un tout’ la radschun, dschet Gudenz soriand, tuot containt d’avair savieu cun ün’inozainta manzögna l’impedir da savair que ch’el faiva suot il tol.
Ma tü sest bain, cha in ün sulet di nun poss güst smetter tuots mieus adüs da sês ans, e tü hest bain vis cha gia er nun he let, ne’ tucho speda, e hoz fatsch listess, eau part dalun uossa, pass vi il piaunch dal Platz, vegn our da Champagna fin Samedan, e par Cristulais e Buottels tuorn a chesa, est containta, di ma Nina?
Ün dubi però, avet Nina, bainbod zieva cha Gudench füt partieu, Pü chi me se sgür da vair in touts affers pü dalöntsch chi resi tuots oters dschet ella, ma tüottüna in quaist affer nun vez güst tuot clêr.
Qualchosa d’insolit as passa tar Gudench sgür e tschert.
Nè er, e pêra nell’hoz nun ho’ l stüdgio, nè s’ho batieu alla speda cul tol, ed er e hoz darcho ais el ieu a spass, chi so mê scha que nun ais forsa la Signurina da Zuoz chi comainza al ir par la testa?
E cur ch’el ais gnieu suot our il tol eira’ l teribelmaing inbarazzo e balbagiaiva parfin in am tschantschand dal inimih, e zieva cur ch’eau l’avet fat la predgia, avaiva’ l ün giö, ün sfrign, üna vöglia da rir ch’el nun savaiva quasi zupper, e chi sgür vulaiva dir qualchosa.
Chi sò mê, scha forsa d’inua ch’el eira suot il tol nun as vezzan ils munts da Zuoz, ù il piz del clucher?
E hoz hò l’ dit ch’el vo a spass our da Champagna, Cristulais e Buottels, d’inua ün vezza fich bain ils munts da Zuoz cun las aclas, e las chesas giosom vschinauncha.
O mieu Dieu, que’ m pêra cha piglessans l’affer digia bainischem stipp.
Dsche’ m üna stria, vegn’arsa cha l’ais digia piglio aint per ella sainza niencha l’avair visa, schi, schi, el ais gia nella trapla, que nun po esser oter, perche per vair scha l’inimih gniss vers Schlarina, nun ho’ l bsögn d’ir as rampcher suot ils tols, dsche’ m ün’otra, cha que ais be sto üna bell’e buna s-chüsa, per cha nun sapcha que ch’el faiva suot il tol
Mo, mo, mieu Signur Curunel, sch’eir a’ t crajast fin, schi ans cognuosch üna, chi sch’eir nun ais stêda a Paris a’ t vendess aint in ün sach, a tè e a bgers oters.
D’üna maniera ù l’otra am rampch bain eir eau suot il tol, per vair que ch’ün vezza da lò.
Durante tuott’eivna, ogni damaun, nels momaints ch’el eira quasi sgür cha Nina nun gniss, Gudench giaiva suot il tol, ma a sieu grand


text:
«Ils hotels eran emplenids, ils giasts devan ora bler ed els eran cuntents», di Ernst Wyrsch, president da hotelleriesuisse Grischun. Uschia resumescha el ils resuns, ch'el ha survegnì da hotels da dus fin tschintg stailas da tut il chantun.
Tenor el eran las ultimas duas emnas quest onn anc pli bunas che l'onn passà. Be las emprimas duas emnas dal december na sajan betg stadas uschè bunas, di el envers RTR.
Anc naginas cifras concretas – dentant buns resuns
La statistica en detagl dal mais december fan las uniuns da turissem pir durant il schaner. Per il mument n'han ils directurs da turissem da las regiuns anc betg ina survista cumpletta. Betg tut las reservaziuns van sur lur organisaziuns. Envers RTR din dentant er divers dad els, ch'els sajan cuntents cun ils dis da festa. Per part sajan tut las stanzas stadas occupadas.
Motiv per ils buns dis da festa saja dad ina vart la naiv. Tenor Bruno Fläcklin, il directur da turissem da Lai, sajan ils dis da festa er stads repartids bain.
RR novitads 17:00


text:
Per porscher in post da consultaziun nuncumplicau stat la presidenta communala a disposiziun a vischinas e vischins. Aschia san habitontas e habitonts exprimer lur damondas a moda nunbirocratica. L'audienza ha mintgamai liug gievgia dallas 17.00 entochen las 19.00 en casa cumin a Glion.
In'annunzia preliminara per e-mail info@ilanz-glion.ch ni telefon 081 920 15 15 ei necessaria. Ils termins dall'audienza cun la presidenta communala vegnan mintgamai publicai sin questa pagina d'internet sut «Publicaziuns > Publicaziuns ufficialas» ed el Fegl ufficial Surselva.


text:
Regenza dal chantun Grischun
Tenuta da la regenza
La regenza dal chantun Grischun sa legra d'astgar esser er quest onn l'ospitant dal world economic forum (WEF). Tar la dieta annuala dal WEF a Tavau sa tracti d'ina plattafurma preziusa per la politica exteriura da la Svizra e d'ina da las occurrenzas economicas e sociopoliticas las pli impurtantas en Svizra. La regenza dal chantun Grischun fa tut per garantir ch'il world economic forum vegnia realisà a moda ordinada. En il rom da sias pussaivladads vuless la regenza ultra da quai crear las premissas per che las criticras ed ils critichers dal world economic forum e da la globalisaziun possian intermediar en in rom adequat ed a moda paschaivla lur interess a la publicitad sco er a las represchentantas ed als represchentants da l'economia e da la politica.
Cun lur tenuta per realisar il congress a Tavau expriman la regenza e las autoritads da la confederaziun e da la vischnanca da Tavau la voluntad da pussibilitar a Tavau per tuts la libertad d'exprimer l'opiniun. Latiers tutga – en il rom da las pussaivladads – da permetter ina demonstraziun a Tavau u en in auter lieu en il Grischun.
Segirezza e libertad durant il WEF
Er per las dietas annualas dal WEF dattan las autoritads dal chantun Grischun e dal circul da Tavau pais a l'avertura. A medem temp attribueschan ellas dentant – sco durant ils ultims onns – ina impurtanza fitg gronda a la segirezza da las participantas e dals participants dal congress dal WEF sco er a la segirezza da la populaziun e dals giasts da Tavau. Els tuts – las participantas ed ils participants dals congress, la populaziun indigena ed ils giasts – duain pudair sa sentir bain er durant la dieta annuala dal WEF a Tavau. La vita da mintgadi duai pudair ir a Tavau ina via ordinada er durant questa occurrenza impurtanta. Per pudair ademplir las obligaziuns da protecziun tenor il dretg internaziunal e per pudair garantir a tuts il dretg da segirezza èsi necessari da far controllas polizialas.
A Tavau duain er circuls ch'èn critics vers la globalisaziun survegnir il pled. Però pretendain nus dad els ch'els exprimian lur protesta cunter ils effects negativs da la globalisaziun a moda paschaivla.
Tuttina na po betg vegnir exclus – ni a Tavau ni en in auter lieu dal Grischun – ch'ina minoritad da demonstrantas e da demonstrants cun intenziuns violentas saja pronta da chaschunar acts da violenza e donns. Cunter quai sa preparan las forzas da segirezza minuziusamain. La finamira sto dentant esser quella ch'i na dat insumma betg tals acts. Per quest intent èsi dentant indispensabel da sa respectar vicendaivlamain e d'observar ils dretgs da libertad, dals quals i vegn fatg diever.
Tar la preparaziun conscienziusa tutga il giudicament cuntinuà da la situaziun da segirezza. Ensemen cun las instanzas da la confederaziun e dals auters chantuns duain las ristgas pudair vegnir eruidas e giuditgadas a temp.


text:
da Flurina Cavegn-Tomaschett
Igl evangeli cuntegn ina part dil grond discuors profetic denter Jesus e ses giuvnals. El tematisescha la devastaziun dil tempel da Jerusalem 70 onns suenter Cristus; ina catastrofa schibein religiusa sco era politica. Jesus drova maletgs apocaliptics en fuorma dad enzennas, enconuschents a nus ord la Palentada.
Ils maletgs paran buca dad ir a prau cun il plascher che biars sentan all’entschatta digl advent. Plitost stattan els en cuntrast cun l’idilla da quei temps da preparaziun per Nadal. E tuttina: Ils plaids «Stei sidretg ed alzei vos tgaus, pertgei vies spindrament ei damaneivel» dattan curascha e speronza e gidan a mirar anavon viers igl avegnir. Els animeschan da buca star eri el stgir, mobein sedrizzar viers la glisch divina che vegn encunter a nus.
Lc 21,25–28.34–36
25Ed ei vegn a dar enzennas vid sulegl, glina e steilas. Sin tiara vegn a reger anguoscha denter ils pievels ed embrugl pervia dil fraccass dalla mar e dallas undas. 26Ils carstgauns vegnan a snarrir dalla tema en vesta da tut quei che seprepara per il mund; pertgei las forzas dil tschiel vegnan zaccudidas. 27E lu vegn ins a veser il Fegl dil carstgaun a vegnend sin ina nebla dil tschiel cun gronda pussonza e maiestad. 28Cura che quei entscheiva a daventar, stei sidretg ed alzei vos tgaus, pertgei vies spindrament ei damaneivel.
34Fagei adatg che vos cors vegnien buc engreviai cun eivradad e stuornadad e cun quitaus terresters, e che gliez di tschaffi buca vus tut anetgamein sco in latsch. 35El vegn numnadamein sur da tut ils avdonts digl entir mund. 36Vegliei pia ed urei senza calar, per che vus pudeies mitschar da tut quei che daventa e subsister avon il Fegl dil carstgaun.


text:
Dario Cologna ha manchentà cleramain in plaz tranter ils top 10 tar l'emprima cursa da la cuppa mundiala a Falun en la Svezia. Il campiun olimpic ha stuì sa cuntentar cun plaz 18 sur ils 15 kilomters stil liber cun partenza singula. Ses collegas da team Jason Rüesch e Beda Klee èn vegnids 19avel e 20avel.
Cologna ha pers sco meglier svizzer 1 minuta e 45 secundas sin il victur Alexander Bolschunow. Il Russ po cunquai festivar sia 7avla victoria da questa stagiun. Segund e terz èn ils dus Norvegias Simen Hegstad Krüger e Sjur Roethe.


text:
Gioann Galeazz Sforza
El Gioann Galeazz Maria Sforza (Biaa, 20 de Giugn del 1469 – Pavia, 21 de Ottover del 1494), de sovent ciamaa anca nomà Gian Galeazz, l'è staa el duca de Milan quell de ses.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Primm agn[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Gioannin l'è nassuu in del Castell de Biegrass in del 1494, fiœù del duca Galeazz Maria Sforza e de la soa miee Bonna de Savoja.
L'è staa battezaa in del 25 de Luj in del Domm de Milan e cressuu in del Castell Sforzesch insemma cont i sò genitor. De la soa educazzion el se occupava el Giovanni Agostino Olgiati[1]. In del 1471, el Galeazz Maria e el Ferdinand I d'Aragona, rè de Napoli, s'eren accordaa per fàggh sposà al Gioannin la nevoda del rè, l'Isabella d'Aragon, fiœula de l'Alfons de Calabria e de l'Ipòlita Maria Sforza, ultima sorella del Galeazz Maria.
Intuitù del sò nomm, gh'era proabilment staa mettuu "Galeazz" tant 'mè reverenza al primm duca de Milan, el Gian Galeazz Viscont, e "Maria" per la vergen.
El sconter dinastegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Despœù che el sò pà l'era staa sassinaa in del 26 de Desember del 1476, el Giovannin l'è vegnuu duca de Milan a nœuv agn apena. Degià che luu l'era ancamò proppi on fiolin, soa mader Bonna de Savoja l'è stada proclamada regenta de Milan el 9 de Sgenee del 1477 infina a la magior etaa del fiœù. Bonna l'era vuttada de on consej de regenza creaa de omen de fiducia in tra i quaj gh'era el Cicco Simonetta.
Ben prest el Simonetta l'era vegnuu quell che ciappava i decision in del ducaa e, per seguràll di fradej del Galeazz Maria, el j'aveva mandaa in esili in del 25 de Masg del 1477 despœù che aveven provaa a tœù controll del Ducaa cont la forza. I trii Sforza allora, hann marciaa contra el Ducaa in tra el 1478 e el 1479 intratanta che el Simonetta el provava a defend el territori. Per fà varè pussee i diritt del Gioannin, el Simonetta l'aveva organizaa ona cerimonia de incoronazzion offizziala per el bagaj in del Domm de Milan, ancaben se quest chì el fuss nomà on pretest per ciappà pussee poder a l'interna del Ducaa. Cont el temp l'avversion al Simonetta l'è vegnuda semper pussee granda e la duchessa Bonna, che la gh'aveva temma di cugnaa, l'ha ciamaa a Milan el Lodovigh el Moro cont l'intenzion de mett sgiò on trattaa de paz. El Simonetta, che oramai gh'era staa sbattuu adoss tutt i colp de la guerra, l'è staa arestaa e, in del 30 de Ottover del 1480, gh'è staa tajaa via el coo a Pavia.
Sotta al Moro[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1480 a la Bona gh'è staa portaa via anca la regenza del Ducaa e mandada in esili in del castell de Biegrass. Cont la scomparsa de la mader gh'era cambiaa tuscoss in de la vita del Gian Galeazz: el Moro, degià che l'era deventaa el tutor del nevod, l'ha scomenzaa ancasì a curàss de la soa educazzion. L'intenzion del zio l'era quella de fàll vegnì sù vizziaa e fàggh perd consens in di œugg di cittadin; per quella reson chì, el l'aveva confinaa in del castell de Pavia indè che l'aveva istituii ona cort piena de vizzi e piasè.
I ultem agn[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Moro el gh'aveva però de mantegnì ona quaj parvenza de vess ancamò el tutor legitem del duca e, donca, de fà anca i interess del nevod. Per quella reson chì, el Moro l'ha faa fee a la promessa de matrimoni fada a l'Isabella d'Argona tancc agn adree; la bagaja, rivada a Vigeven in del 5 de Fevree del 1488, l'è stada dada in miee al Gian Galeazz cont ona fonzion celebrada direttament in del Domm de Milan.
Despœù de la celebrazzion del matrimoni, i duu spos a eren andaa a stà de cà in del Castell Sforzesch a Milan, ma subit hinn staa forzaa del Lodovigh a menàss primma a Vigeven e pœù ancamò in del castell de Pavia. In resultaa, s'era creaa dò cort rivaj: quella de Pavia, indè che viveva la coppia ducala de jure (el Galeazz e l'Isabella), e quella de Milan, indè che gh'era la coppia ducala de facto (el Lodovigh e la Beatriz d'Este). Se de ona banda el Giann Galeazz ghe dava minga tanta importanza a quella robba chì, a l'Isabella inscambi ghe dava fiss fastidi e, forta in de la soa ideja de tœù indree el sò rœul de duchessa offizziala, l'ha scomenzaa a frontà el Moro che, intratanta, l'era dree a andà inanz cont la soa campagna per descredità el Gian Galeazz in di œugg de la gent.
A despett di fadigh del Moro per fàll vegnì infeminaa, el Gian Galeazz e l'Isabella hann avuu trii fiœù: Franzesch, Ipòlita e Bona. Quij bagaj chì eren on pericol per i ambizzion del Moro, degià che i eren proppi lor a vess destinaa al poder. In reazzion, el Lodovigh l'aveva impienii sù la cort pavesa cont ona muccia de spij per riessì a fàlla vegnì semper pussee piscinina, infina a che, in del Luj del 1494, a la cort gh'era restaa nomà on member: el Dionisio Confalonieri, spia del Moro.
La mort del duca la somejava on poo tropp sospetta: malagn vari, infesciadur, fever e atonia muscolara eren i primm sintomi che el gh'aveva el duca quand che l'era a Pavia, menter se faseven semper pussee debol quand che el se slontanava de la cort. El sospett el s'era faa pussee fort quand el Giann Galeazz l'ha licenziaa on serv che ghe dava de bev cont el vegnì improvisament a stà mej. Despœù de on quaj dì però, l'istess serv, l'era tornaa al sò post per vorè del Moro e de quell dì chì inanz el Giann Galeazz l'è entraa in agonia, con di fort maa al stomegh, insensibilitaa ai man, anemia, convulsion, gomet, cagarella, fever, fadigh a respirà, sed e sbalzi d'umore. L'è mort in di cinch dì lì dedree, in del 21 de Ottover in del sò Castell de Pavia.
Che l'era staa el Moro a fàll invelenà l'era ciar anca de quell che succedeva a nivell politegh: al Carlo VIII che l'era dree a vegnì giò in Italia per tœù el Regn de Napoli gh'era staa permettuu el passagg del Moro, el qual l'era staa ancasì recognossuu duca del rè franzes. El titol de duca del Moro, l'è staa de maross recognossuu de l'imperador Massimilian, che gh'era stada dada in miee la sorella del duca Bianca Maria, anca cont el passà fœura la legitima succession.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Francesca M. Vaglienti, Gian Galeazzo Maria Sforza nel Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 54, Treccani, 2000.


text:
Il club da hockey da Tavau vul tegnair ils agens juniors en il Grischun. Perquai ha l’equipa da tradiziun suttascrit gist cun tschintg giugaders da l’atgna partiziun da juniors contracts da profis. Tranter quest quintet èn era dus giugaders engiadinais: Marino Misani da Samedan e Fabian Ritzmann da Scuol.
Jau vuleva gia adina vegnir profi da hockey
Gia cun 16 midà tar la U17 dal HCD
Ils dus hockeyans engiadinais han fatg fin uss quasi la medema via. Omadus han ristgà gia cun 16 onns il pass da l’Engiadina a Tavau. Tant Misani so era Ritzmann han alura era gist fatg la scolaziun, respectivamain il giarsunadi a Tavau. Ritzmann il giarsunadi da commerzi tar il secretariat dal HCD, Misani la scola da commerzi tar la Scola media alpina a Tavau. Uss suenter ils onns da giarsunadi/scola han omadus suttascrit lur emprim contract da profi.
Jau crai che la schanza da dar per il HCD vegn
Via Biasca forsa tar il HCD
L’idea dals responsabels da Tavau èsi da nominar Marino Misani e Fabian Ritzmann per l’equipa da partenadi da Biasca en la Swiss League. Quai è la segund auta liga da hockey en Svizra. Sche il duo mussa bunas prestaziuns tar Biasca è la via vinavant tar il HCD segir pussaivla. L’emprim han omadus dentant da mussar lur classa en la Swiss League.


text:
Rumantsch dal Grischun
Il rumantsch dal Grischun che vegn discurrì en il chantun Grischun fa part da las linguas neolatinas e vegn numnà en la lingua da mintgadi ‹rumantsch› (sursilvan: ‹romontsch› / puter: ‹rumauntsch› / sutsilvan: ‹rumàntsch›). Il term ‹rumantsch dal Grischun› vegn duvrà en la linguistica, perquai che tscherts linguists attribueschan era il furlan ed il ladin da las Dolomitas a la gruppa da varietads retorumantschas (sin basa da tschertas sumeglientschas tranter las trais gruppas dialectalas). Questa tesa è dentant contestada entaifer la scienza (guarda: Questione Ladina).
Derasaziun dal rumantsch[modifitgar | modifitgar il code]
Il linguatg rumantsch vegn discurrì en diversas valladas dal chantun Grischun. A chaschun da la dumbraziun dal pievel svizzer dal 1990 han 66 356 persunas inditgà il rumantsch sco lingua discurrida (en famiglia u a la lavur), da quels l’han 36 632 definì sco lingua principala. L’onn 2000 han 60 561 persunas inditgà il rumantsch sco lingua discurrida e 35 095 era sco lingua principala.
Pervi da l’isolaziun e separaziun geografica da blers lieus e valladas grischunas èn sa furmads differents idioms rumantschs che sa laschan classifitgar en tschintg gruppas:
- Sursilvan: derasà en la Val dal Rain Anteriur e sias vals lateralas. En la Val Tujetsch ed en la Val Medel discurran ins dialects d’atgna tempra.
- Sutsilvan: derasà en territoris dal Rain Posteriur, numnadamain en las vischnancas en ils auts da la Tumleastga e da la Mantogna sco era en la Val Schons ed en la Val Ferrera. En il Plaun (vischnancas da Domat/Ems, Razén, Panaduz e Trin) vegn discurrì sutsilvan, en scola scrivan ins dentant tradiziunalmain sursilvan.
- Surmiran: derasà en la Val d’Alvra, en la vischnanca da Vaz ed en il Surses. A Bravuogn discurran ins in dialect parentà cun il surmiran, tradiziunalmain scrivevan ins a Bravuogn dentant puter.
- Puter: derasà en l’Engiadin’Ota
- Vallader: derasà en l’Engiadina Bassa. En la Val Müstair discurran ins jauer; sco lingua da scrittira vegn duvrà il vallader.
Quest’enumeraziun dals idioms correspunda a la derasaziun dal vest a l’ost. Il puter ed il vallader ensemen vegnan era numnads rumantsch ladin (sco per exempel en la chanzun: «Chara lingua da la mamma, tü sonor rumantsch ladin...»). Il sursilvan ed il sutsilvan ensemen vegnan era numnads ‹schilover› (da: tschell’aua). Mintg’idiom ha sviluppà si’atgna lingua da scrittira che furma dentant savens sezza in cumpromiss tranter ils differents dialects regiunals e locals.
L’istorgia dal rumantsch[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain era il territori actual dal rumantsch populà da Celts e probablamain be dal tut en l’ost dal Grischun era da Rets. Davart ina classificaziun pussaivla dals Rets e da lur lingua èn ils scienziads intscherts. Ins suppona dentant che la lingua dals Rets n’era betg ina lingua indoeuropeica. Constataziuns segiras n’èn strusch pussaivlas a basa dals paucs testimonis fragmentars ch’èn avant maun.
L’onn 15 a.C. èn ils pievels che vivevan en il territori dal Grischun odiern vegnids suttamess dals Romans durant lur campagna militara tras las Alps. Ensemen cun ils conquistaders è la lingua latina sa derasada en ils territoris suttamess (oravant tut en furma dal latin vulgar, vul dir da la lingua discurrida dal pievel e dals schuldads).
Quest process da latinisaziun ha cuzzà tschientaners, ma el ha gì per consequenza che las linguas preromanas eran apparentamain mortas ora vers la fin dal domini roman. Uschia èn sa mantegnids be paucs pleds d’emprest en las linguas neolatinas modernas. En il rumantsch èn quai surtut toponims (nums da lieus), terms specifics da la flora e fauna e da la descripziun da la cuntrada (exempel: ‹crap›) e pleds che sa refereschan a la terminologia dal puresser.
A partir dal 8/9avel tschientaner è l’anteriur territori rumantsch vegnì influenzà da las linguas germanas. En il decurs dal temp è il tudestg daventà pli e pli ina lingua uffiziala sper il latin. Ch’il rumantsch era pli baud bler pli derasà pon ins percorscher tranter auter vi da blers nums locals e pleds d’emprest en regiuns ch’èn oz tudestgas, sco en il chantun Glaruna ed en il chantun Son Gagl. Quests pleds demussan ch’il cunfin linguistic giascheva fin al temp medieval, e per part anc pli ditg, bler pli al nord. Uschia era per exempel la regiun dal Lai Rivaun rumantscha, sco quai ch’il num ‹Walensee› demussa anc oz. (Il pled è parent cun welsch, in term ch’ils germanofons duvravan per designar persunas da tschantscha latina, era en Svizra franzosa. En il temp medieval han germanofons numnà il rumantsch churwelsch. Cun il pled Kauderwelsch è Martin Luther sa referì en il 16avel tschientaner explicitamain al churwelsch.) En il nordost tanscheva il territori linguistic rumantsch fin al Hirschensprung datiers da Rüthi e fin en la Val dal Rain Songagliaisa. Era grondas parts dal Vorarlberg e dal Tirol eran vinavant rumantschas. Territoris cun nums locals dals quals la segunda silba vegn accentuada, p.ex. Sargans, Bad Ragaz, Vaduz (dal latin aquaeductus, aquaduct/lingia d’aua), Plona, Salez, Vasön, Vadüra, Montafon, Tschagguns e Galtür èn vegnids germanisads sco ultims (suenter il 11avel tschientaner).
Ils emprims documents enconuschents che cuntegnan pleds rumantschs èn pregias latinas cun annotaziuns rumantschas (Emprova da plima da Würzburg). Pir durant il temp da la refurmaziun èn sa sviluppadas per propi las linguas da scrittira dals differents idioms, cun las emprimas traducziuns da la Bibla e dals Psalms en Engiadina e suenter era en Surselva.
In motiv ch’i n’è betg sa sviluppada ina lingua da scrittira cuminaivla per tut ils idioms – quai che furma era in dals motiv per il regress dal rumantsch visavi al tudestg – è la mancanza d’in center spiertal-politic per tut la Rumantschia. La citad da Cuira che fiss vegnida en dumonda sco suletta per ina tala funcziun è – sco sedia episcopala – stada gia baud sut influenza tudestga ed è vegnida germanisada cumplettamain suenter in incendi da la citad l’onn 1464. Pir dapi la fin dal 19avel tschientaner è sa furmà en la chapitala grischuna insatge sco in center per la lingua e cultura rumantscha; da Cuira sortan oz impurtants impuls per il territori da tschep. Quest svilup va ensemen cun ina conscienza linguistica creschenta che mancava per gronda part avant il 19avel tschientaner.
Vers la fin dal 19avel tschientaner ha entschavì in process che vegn era numnà ‹renaschientscha rumantscha›. Quest svilup ha manà a l’expansiun da la pressa rumantscha e da la producziun da texts litterars rumantschs, a la fundaziun da diversas uniuns e lias rumantschas, a l’acquisiziun d’ina nova schientscha per la lingua e la cultura rumantscha en general ed a la votaziun per il rumantsch sco quarta lingua naziunala svizra l’onn 1938.
Er la noziun ‹retorumantsch› (Rätoromanisch) è vegnida introducida pir en il 19avel tschientaner. Ella deriva dals Rets e fa er allusiun a la provinza romana Raetia che cumpigliava dentant in territori bler pli vast che l’abitadi dals Rets suttamess. Tenor la perscrutaziun actuala vivevan lezs sulettamain en l’ost dal Grischun dad oz, numnadamain en l’Engiadina Bassa ed en la Val Müstair; lur center era situà en il Tirol dal Sid. La colliaziun dal rumantsch cun il retic dastgass pia esser per gronda part in mitus. Igl è dentant da supponer che la lingua e cultura dals abitants da las Alps ch’ils Romans han suttamess hajan laschà fastizs en il rumantsch. Sco quai che 1500 onns germanisaziun n’han betg pudì far sparir dal tut il rumantsch, n’han 600 onns da colonisaziun romana (tuttavia betg cumpletta en il Grischun odiern) betg pudì stizzar dal tut la lingua e la cultura da las populaziuns preromanas.
Regress dal rumantsch[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ch’ils cunfins linguistics èn restads relativamain stabels tranter il 15avel ed il 18avel tschientaner, vegn il rumantsch stgatschà dapi 150 onns adina pli fitg dal tudestg. La pli gronda part da la Sutselva è entant germanofona; giuvens pledaders dal rumantsch chatt’ins là quasi be pli en la Muntogna da Schons. Era en l’Engiadin’Ota è il rumantsch gia dapi la fin dal 19avel tschientaner en la defensiva, spezialmain pervia da l’expansiun dal turissem en questa regiun.
En il territori surmiran ston ins differenziar tranter il Surses e la Val d’Alvra: En il Surses è il rumantsch anc francà fermamain e betg periclità imminentamain. Il cuntrari vala per la Val d’Alvra. Ils centers ferms dal rumantsch sa chattan en las regiuns main turisticas dal tut en il vest, respectivamain dal tut en il sidost dal Grischun: la Surselva (cun la Lumnezia che dumbra passa 90 % Rumantschs), l’Engiadina Bassa e la Val Müstair.
Rumantsch Grischun[modifitgar | modifitgar il code]
Il rumantsch grischun è la lingua da scrittira cuminaivla per tut ils idioms rumantschs. Sia basa è vegnida sviluppada l’onn 1982 dal linguist Heinrich Schmid sin iniziativa da la Lia Rumantscha. Dapi lura è il rumantsch grischun vegnì sviluppà cuntinuadamain. L’onn 1986 è il rumantsch grischun daventà lingua uffiziala da la Confederaziun per la communicaziun cun la populaziun rumantscha, e lura era lingua da scrittira uffiziala en il chantun Grischun. En las vischnancas rumantschas èn dentant ils idioms, savens sper il tudestg, restads la lingua uffiziala.
L’avust 2003 ha il parlament chantunal dal Grischun decidì d’introducir il rumantsch grischun sco lingua da scrittira en las scolas rumantschas e d’edir novs meds d’instrucziun per las scolas rumantschas mo pli en rumantsch grischun. Fin a qua èn tut ils meds d’instrucziun vegnids edids en tut ils tschintg idioms tradiziunals. Ils onns da scola 2007, 2008 e 2009 han la Val Müstair, la Val d’Alvra ed il Surses sco era las vischnancas en la part sut da la Surselva (da Trin enfin la Foppa) cumenzà cun l’introducziun dal rumantsch grischun. L’onn 2011 è la decisiun d’edir ils meds da scola be pli en rumantsch grischun dentant fruntada sin ina vasta opposiziun ed ha necessità il Cussegl grond d’er resguardar puspè ils idioms tar l’ediziun da meds da scola obligatorics.
Posiziun dal rumantsch en las constituziuns da la Confederaziun, dal chantun e da las vischnancas grischunas[modifitgar | modifitgar il code]
Sin plaun federal è il rumantsch la quarta lingua naziunala, ella vegn dentant duvrada mo en la correspundenza cun la populaziun rumantscha sco lingua uffiziala. La populaziun rumantscha ha uschia la pussaivladad ed il dretg da communitgar cun l’administraziun federala per rumantsch a bucca ed en scrit. Publicaziuns da la Confederaziun vegnan edidas en rumantsch grischun. (Cf. Artitgel da linguas federal e Lescha da linguas federala).
Sin plaun chantunal (en il Grischun) è il rumantsch (tut ils tschintg idioms cun ils medems dretgs) ina da las trais linguas uffizialas (sper il tudestg ed il talian). Dapi il 1996 fa il chantun Grischun be pli diever dal rumantsch grischun per la correspundenza cun la populaziun, per exempel per publicaziuns (collecziun da leschas, fegl uffizial dal chantun etc.). (Cf. Artitgel da linguas chantunal e Lescha da linguas chantunala).
Sin plaun communal (vischnancas grischunas) vegn il diever da las linguas reglà da mintga vischnanca en l’atgna constituziun. Da la(s) lingua(s) uffiziala(s) da mintga vischnanca dependan era las linguas da scola. Il rumantsch grischun na vegn duvrà en nagina vischnanca rumantscha sco lingua uffiziala.
Promoziun da lingua e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Sco organisaziun da tetg da tut las differentas uniuns rumantschas è la Lia Rumantscha l’instituziun centrala per dumondas da promoziun da lingua e cultura e vegn per quai era sustegnida dal maun public. Las differentas uniuns rumantschas en il Grischun ed en la Svizra tudestga porschan in vast program d’activitads, publicaziuns, servetschs ed inscunters. Sper cudeschs, gasettas e revistas rumantschas datti era musica rumantscha, cudeschs auditivs e films rumantschs. Il teater Origen a Riom è in project da teater rumantsch professiunal.
Rumantsch en la rait[modifitgar | modifitgar il code]
I da diversas paginas d’internet en rumantsch. Las pli tschertgadas èn probablamain ils pledaris (www.pledarigrond.ch e www.mypledari.ch); plinavant la pagina da Radio e Televisiun Rumantscha e quella da la Lia Rumantscha. La pagina chattà.ch porscha ina banca da datas actualisada cun texts en rumantsch grischun. Vichipedia e la maschina da tschertgar Google han medemamain surfatschas rumantschas. Il producent da software Microsoft ha pussibilità ina versiun rumantscha da Microsoft Office cun in pledari ed ina controlla d’ortografia integrada (colliaziun).
Cumparegliaziun dals idioms rumantschs[modifitgar | modifitgar il code]
Rumantsch Grischun[modifitgar | modifitgar il code]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: «Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts.»
Sursilvan[modifitgar | modifitgar il code]
L’uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: «Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts.»
Sutsilvan[modifitgar | modifitgar il code]
La vualp eara puspe egn’eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: «Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts.»
Surmiran[modifitgar | modifitgar il code]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: «Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots.»
Puter[modifitgar | modifitgar il code]
La vuolp d’eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho’la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho’la penso, ed ho clamo al corv: «Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots.»
Vallader[modifitgar | modifitgar il code]
La vuolp d’eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha’la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha’la pensà, ed ha clomà al corv: «Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots.»
Furlan[modifitgar | modifitgar il code]
La bolp e jere di gnuf famade. Cuant che e viodè suntun pin un corf che al tigneve un toc di formadi intal so bec. Che al mi plasarês, e à pensàt,e e clamà il corf: "Ce biel che tu sês! Se tu cjantis cussì ben sicu tu aparis, alore tu sês il plui biel ucel di ducjs.
Tudestg[modifitgar | modifitgar il code]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: «Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln.»
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lingua rumantscha en il Lexicon istoric retic
- Rumantsch – Facts & Figures (pdf)
- Rumantschia en il Lexicon istoric retic
- Radio e Televisiun Rumantscha RTR
- Pledari online fitg vast; rumantsch tudestg, be rumantsch grischun
- Pledari online main vast rumantsch englais, rumantsch tudestg, rumantsch talian, rumantsch franzos, cun tut ils idioms e rumantsch grischun
- Giuventetgna Rumantscha
- chattà.ch


text:
Flòrida
La Flòrida (a s lèś /ˈflɒɹɪdə/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dal sud-èst di Stat Unî. La s è unìda a la federasiòṅ in dal 1845 e 'l sò nóm, ch'al riva da 'l spagnōl, a vōl dir Tèra di fiōr. La quàcia dagnóra tuta la penìśula ch'la pòrta 'l sò nóm.
La mùcia sù dagnóra vint migliòṅ 'd abitànt, al tèrs stat cun più cristiàṅ dal paéś, par na superfìsi ad 170.304 km². In Flòrida a gh'è dimóndi cubàṅ ch'i èṅ vgnû via da 'l sò paéś (al 6,5% dla sò pupulasiòṅ) e anc un muć ad pensiunâ ch'i aṅ decìś ad pasàr a 'l cald i ùlt'm an dla sò vita. La gh'à dimóndi ìśuli lè dintóran cuma Key Biscayne, teàtar 'd 'n impurtànt turnèo ad tènis śugâ in Mars su cimènt.
La cunfìna a nòrd cun la Geòrgia e cun l'Alabàma, p'r al rèst l'è bagnàda da 'l Ucéan Atlàntic e da 'l Gōlf dal Mèsic.
La sò capitàl l'è Tallahassee ma l'è Jacksonville la sò sità più granda rivànd a cuntàr utsènt-sinquantamìla abitànt cóntar gnanc sènt-nuantamìla. Àtri sità impurtànti i èṅ Miami, Tampa, Urlànd e Fort Lauderdale. L'è divìśa in ssanta-sèt cuntèi e in quatarsènt-sèt cumùṅ. Al sò mòt 'l è „The Sunshine State“ (Al stat dal Sōl luśènt).
Da spés la Flòrida la gh'à da patìr di uragàṅ ch'i pàsan da 'd lè cuma 'l Uragàṅ Andrew, ad categurìa 5, ch'in d'l Agóst dal 1992 'l à spasâ via la sò part meridiunàla, cun di stravènt ch'i rivàv'n a 280 km/h, faghénd ssanta-sinc mòrt e cauśànd di dan par vint-siē migliàrd e mèś ad dòlar 'd in alóra.
L'ecunumìa dal stat la pōl cuntàr su 'l turìśum esénd pîna 'd spiàgi dimóndi famóśi cuma Siesta Key, Clearwater, Key West e Palm Beach. A Urlànd a gh'è Disneyworld, 'n impurtànt parc ad divertimènt. Esénd un paéś cald l'agricultùra la furnìs dimóndi fruta cuma i purtugài. In Flòrida a gh'è anc dal minéri 'd fusfâ. Da quànd la NASA la s è stablìda a Cape Canaveral in dal 1962 a s è śvilupàda anc na granda indùstria spasiàla.
Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è Rick Scott dal partî republicàṅ. In Flòrida a gh'è la péna 'd mòrt ch'la vîṅ fata cun dgl'iniesiòṅ ad vlèṅ ma 'l cundanâ, s'l al vōl, al pōl sarnìr par lò la scrana lètrica.


text:
Il gastronom Ueli Pircher da Lai, il manager d’events Maurin Malär da Lai e l'anteriur veterinari chantunal Kaspar Jörger da Valbella che discurra era rumantsch, vulan daventar president communal.
La vischnanca da Vaz ha publitgà la glista definitiva per las elecziuns dals 29 d’avust. Elegibels èn mo candidatas e candidats ch’èn gia sin la glista.
Per la suprastanza communala datti tants posts sco candidats: Quai èn ils trais novs Beat Fausch da Valbella, Kilian Margreth da Lain e Romano Paterlini da Lai. Thomas Parpan da Lai ch’è gia en suprastanza candidescha danovamain.
Per ils 15 posts en il cussegl communal datti 18 annunzias. Da quellas 18 persunas èn 10 persunas novas.
Probablamian in segund scrutini
Maurin Malär va sco favurit e speranza dals giuvens en l'elecziun, per Kaspar Jörger discurra l'experientscha da vita ed Ueli Pircher vegn a procurar per in segund scrutini. Che Malär è da favurisar mussa il meglier resultat dad el avant trais onns per il cussegl communal e ch'el è bain collià en il turissem da Vaz. Kaspar Jörger po far valair sia experientscha da manar in uffizi chantunal e federal e d'avair l'experienstcha da vita. Ueli Pircher è cleramain il candidat da surpraisa – ma gia avant trais onns ha el vulì far il pass en la suprastanza communala, ha dentant fatg las pli paucas vuschs. El vegn dentant ad engular vuschs a Malär e Jörger, uschia che – probablamain – in segund scrutini decida l'elecziun ils 26 da settember.


text:
December – Il mais dal gö da ballarait
Il mais december es a Sent – dasper il mais dal Niculaus, dal Nadal e dal Silvester – il mais dal gö da ballarait. La seguonda fin d’eivna da december as chattan raduond 70 Sentiners a Sent in sala da gimnastica per giovar il turnier tradiziunal da ballarait. Quist on ha lö il turnier pella 38avla jada. A quel turnier as partecipeschan üna gronda part da las scolaras e’ls scolars dal s-chalin ot da Sent, però eir blera giuventüna ed oters amaturs dal gö da ballarait. L’atmosfera in scoula dürant quella fin d’eivna d’Advent es bellischma. Organisà vain il turnier da 2 magisters dal s-chalin ot, l’usteria mainan las scolaras e’ls scolars da la 5 e 6avla classa da Sent.
Il di davo il turnier tradiziunal a Sent haja nom pel s-chalin ot: Turnier da Nadal a Scuol. Il magister da sport da la scoula da Scuol, Berni Gredig, organisescha per tuot ils s-chalins ots da la regiun ün turnier da ballarait per scolaras e scolars. Quel ha lö quist on als 11 da december (davomezdi) illa sala da gimnastica da la scoula da Scuol. Quia as masüran las scolaras e’ls scolars da Martina fin Guarda giovond il gö da ballarait. Quai es adüna üna bun’occasiun pellas scolaras, pels scolars e pella magistraglia da las singulas scoulas per s’imprender a cugnuoscher.
In quel sen as giavüscha ün paschaivel temp d’Advent e bun divertimaint cul gö da ballarait.
Gian Caviezel, mainascoula Sent


text:
En pli ha la dretgira retratg ad el ils dretgs politics. El haja sutminà l’autoritad dal stadi – uschia la renfatscha. L’advocat che s’engascha per ils dretgs umans è gia dapi passa trais onns en praschun. Durant in’acziun gronda da la polizia il 2015 era el vegnì arrestà ensemen cun auters activists. Wang aveva tranter auter represchentà persunas ch'avevan stuì dar giu sfurzadamain lur terren a la China. L’organisaziun per la defensiun dals dretgs umans, Amnesty International, ha immediat crititgà la sentenzia. Numerus politichers da l’entir mund eran sa mess en per Wang, tranter auter er la chanceliera tudestga Angela Merkel.
RR Novitads 08:00


text:
Il president da la Banca naziunala svizra Thomas Jordan ha declerà ch'ina tala midada da la politica monetara stoppia vegnir surprendentamain. Quai tranter auter era per evitar eventualas fatschentas «dad insiders» illegalas. Pia che persunas ch'han dapli infurmaziuns pudessian profitar da la situaziun e manipular il martgà.
Jordan ha era puntuà che la Banca Naziunala Svizra cunscienta che la midada vegnia ad avair consequenzas negativas sin la bursa ed era sin l'economia svizra.
- Pertutgant la bursa è el però persvadì che la crudada da l'index vegnia ad esser mo a curta vista - pia che la situaziun sa normaliseschia.
- Pertutgant l'economia svizra puntuescha Thomas Jordan che questa haja pudì sa revegnir durant il temp da la limita dal curs en vigur, ed era sa preparar sin la situaziun ussa. A lunga vista na saja ina tala limita betg raschunaivla.
Las mesiras centralas
L'avantmezdi aveva la Banca naziunala communitgà da schliar per immediat la limita da curs da l'euro da CHF 1.20 che valeva fin ussa. Persuenter ha la banca sbassà ina segunda giada il tschains directiv. Quai suenter la reducziun dal tschains directiv en in negativ il december passà. Questa mesira gidia il franc, uschia il president da la Banca naziunala svizra Thomas Jordan.
Las reacziuns dals martgads èn per part massivas
Reacziuns vehementas ha quai dà tar ils curs monetars. L'euro è per part crudà sin 85 raps. Pli tard è'l però sa stabilisà sin 1 franc e 03 (tar ils curs actuals). Il dollar era anc d'avair per 70 raps. L'ultima giada era l'euroa crudà uschè massiv l'avust 2011 - curt avant l'introducziun dal curs minimal.
Experts quintan ch'il curs a val da l'euro dastgassia anc vegnir accellerà las proximas emnas, quai sche la banca centrala europeica decida da schluccar sia politica monetara.
Schneider-Ammann: «Hai confidenza che firmas dumognan»
Il minister da l'economia Johann Schneider-Ammann è stà surprendì da la decisiun da la banca naziunala d'abolir il curs minimal da CHF 1.20 per l'euro. La decisiun mettia il turissem e l'economia avant grondas sfidas. Mo Schneider-Ammann è dal maini che l'economia svizra vegnia a s'arranschar cun la nova situaziun. Pli impurtant saja quai ussa che la Svizra possia segirar ils contracts bilaterals cun l'Uniun Europeica.
Partidas ed uniuns reageschan critic
Las partidas burgaisas èn plitost cuntentas cun l'agir da la Banca naziunala, las partidas da la sanestra vesan surtut ina smanatscha. La ministra da finanzas, Eveline Widmer-Schlumpf, n'ha per il mument betg vulì prender posiziun en chaussa.
L'Uniun sindicala fa quitads per plazzas da lavur e pajas. L'Uniun dals patruns ha declerà ch'il temp da bandunar il curs minimal saja mal tschernì. Grondas malsegirtads politicas sco era economicas engreveschian gia ussa avunda las fatschentas da l'economia.
Plinavant creschia il privel per ina deflaziun e per ina spirala negativa da pretschs sbassants, quai che mainia ad in consum pli pitschen.


text:
Il giavisch dals iniziants fiss ch’ins chattass bainspert in lieu adattà uschia ch’ins possia elavurar en in proxim pass in pre-project per ina halla da sport d’enviern en Engiadin’Ota.
Il basegn d’avair ina halla da glatsch en Engiadin’Ota exista gia dapi passa 25 onns. Adina puspè è il tema vegnì stumplà dad ina vischnanca a l’autra, ha declerà Andry Niggli, in dils co-iniziants. Cun surdar l’iniziativa veglian ins ussa far squitsch tar las instanzas responsablas. Tenor Martin Aebli, che presidiescha quest onn tar la Regiun Malögia, na saja la Regiun dentant betg la dretga adressa.
Questa lezia duess surpigliar ina gruppaziun d’interess e betg la Regiun Malögia.
Grond sustegn
Per ils represchentants da la societad «Pro Eishalle Engadin» è dentant cler, ch’il sustegn da la populaziun saja grond. Per inoltrar in’iniziativa avessi numnadamain duvrà be 500 suttascripziuns. L'interess na saja dentant be davart dals commembers dal EHC San Murezzan d'avair bainspert in glatsch cuvernà. Era numerusas autras societads fissan cuntentas d’avair ina halla da glatsch en l'Engiadin’Ota. Uschia na fiss ins betg pli dependent da l’aura e da las temperaturas.
Pass per pass...
Il dossier cun l’iniziativa «halla da glatsch» vegnia uss examinà, ha declerà Aebli. En ina da las proximas sesidas da la Regiun Malögia veglian ils presidents da las 12 vischnancas tranter Bregaglia e S-chanf lura tractar la dumonda. Sche l'iniziativa saja valida, vegnia tschertgà il contact cun ils iniziants.
RR actualitad 17:00


text:
Antonio Di Pietro
Antonio Di Pietro (Montenero di Bisaccia, 2 de utùer del 1950) l'è 'n òm pulìtich, aocàt e ex magistràt italià.
El g'ha fat part del pool de "Mani Pulite" come Püblich Ministéro. Endèl 1996 el g'ha cuminciàt la cariéra pulìtica e 'ndèl 1998 el g'ha fondàt el müimènt Italia dei Valori.
Endèl 1996, ciamàt de Romano Prodi, el g'ha acetàt de deentà Minìster del sò Goèrno, sustignìt de la coalisiù de l'Ulìvo. Ghe é dat l'encàrech de Minìster dei Lavori Pubblici, ma 'l decìt de prezentà le dimisiù dòpo de apéna sés més perchè 'l g'ha risiìt 'n avìzo de garansìa del Tribünàl de Brèsa. El vegnarà asulvìt de le 27 acüze en töcc e dés i procès perchè "il fatto non sussiste".
Ai 17 de Màgio del 2006 el vé numinàt Minìster de le 'Nfrastrütüre endèl segónt goèrno Prodi.


text:
Cose molto cattive
Cose molto cattive (Quèi dimóndi catìṿ) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1998 ad Peter Berg ch'la tōś ispirasiòṅ da 'n lìbar ad Gene Brewer.
Al film al gh 'l à cavàda a parśàr i cònt, déś migliòṅ 'l à spéś e déś migliòṅ 'l à purtâ a cà.
Sunt
A gh'è sōl na stmana e pò Kyle Fisher (Jon Favreau) e la Laura Garrity (Cameron Diaz) i dvintaràṅ marè e mujér. Chi lē specialmènt la gh tîṅ dimóndi e la s mét a tgnir a drē a tut par far in manéra ch'al sò matrimòni al sia parfèt cuma la s éra sèmp'r insugnàda.
In rispèt a la tradisiòṅ, Kyle al vōl invéci festegiàr a Las Végas i sò ùltim dè da put insém a i sò amìg ad sèmpar: Robert (Christian Slater), Charles (Leland Orser) e i fradèi Michael (Jeremy Piven) e Adam Berkow (Daniel Stern). Méntar chi àtar i s la spàsan in d'l albêrg, fra bvudi a róta 'd còl e dròga, a riva lè la vacàsa che lōr i aṅ ciamâ par far-la cavàr śò par di bèsi e Michael al s la pòrta in bagn par gusàr-la. Durànt la ciulàda però, la ragasōla la śbat la tèsta atàc a 'n rampèṅ e la mōr lè. I sinc, ch'i gh s la faṅ sóta da la paùra, i decìdan, dòp na discusiòṅ pēśa, ad saplìr-la in dal deśèrt ma in cal mént'r a riva lè na guàdia dla sicurésa ch'l'iva sintî di stus; al vèṅ cupâ anca lò.
Dòp avér purtâ via i còrp, i sinc i s càtan a 'l rinfrésc dal matrimòni ad Kyle. Adam al gh'à 'l magòṅ parchè al pénsa a i dū fiōi dla guàrdia armàś òrfan ma Robert, ch'l iva pinsâ lò a tut, al próa a calmàr-al.


text: Dapi il zercladur 2006 pon ins telechargiar la surfatscha d'utilisader rumantscha per ils programs Word, Excel, Outlook e PowerPoint da Microsoft Office 2003.Per Windows 7 e Vista vegn questa purschida remplazzada da la tecnologia CLIP (online mars 2011). L’element il pli impurtant da l’entir pachet furma dentant il program da correctura integrà en las quatter applicaziuns numnadas: Cun agid da l’unda cotschna che marchescha pleds scrits fallà emprend’ins rumantsch grischun scrivend texts e mails... L’entira purschida è gratuita ed è vegnida realisada sco collavuraziun tranter Microsoft, il chantun Grischun e la Lia Rumantscha. Dapi il mars 2010 exista il Spell Checker er per Office 2007 e dapi il december 2011 per Office 2010.


text:
Habkern
Habkern a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfis del teritori del cumün l'è de 51.1 km² e in del Dicember 2010 el gh'eva una pupulaziun de 638 abitant.
Insèma 'l cumün, in de l'istess sit, gh'è anch una cumünidaa evangelega refurmada che la gh'ha 'l medèm nom.
El cumün de Habkern el se tröva a una altitüden de 1055 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Schangnau, Flühli (LU), Oberried am Brienzersee, Niederried bei Interlaken, Unterseen, Beatenberg e Eriz.
Istoria del PaesModifega
El nom Habkern el gh'ha i so redis in di termen generegh germanegh antigh habuh (ciuè Astur, Sparvee u Folch) e la desinensa -arra (che 'l vör dì "un quejcoss che ghe n'è na mota"). Habkern dunca l'è "un sit indua gh'è 'na mota de astur".[1]
GeugrafiaModifega
L'andament isstoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Ligam de föraModifega
- Habkern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Per l'Associaziun svizra da las ovras atomaras è la proposta dal lieu per in deposit final in crap da miglia. Ussa possian ins far ulteriurs pass en direcziun permissiun generala e dismessa segira da rument radioactiv, hai num en ina communicaziun. La regenza dal chantun Turitg vul accumpagnar il process a moda critica e constructiva – il pli impurtant saja la segirtad da la populaziun. Per il chantun Argovia è la decisiun plausibla.
Quai era ina decisiun clera, la situaziun geologica è a Nördlich-Lägern la meglra.
Per la Fundaziun svizra d'energia ed autras organisaziuns nunguvernamentalas è la decisiun dal lieu vegnida memia baud. I dettia anc memia bleras dumondas avertas che na pertutgan betg il lieu.
La regiun Nördlich Lägern sa chatta en la Bassa e cumpiglia 12 vischnancas dal chantun Turitg e 3 da l'Argovia. La populaziun pertutgada è vegnida infurmada dumengia directamain da las autoritads ch'i duai vegnir construì là il deposit final da rument atomar. Per construir il deposit final per il rument atomar ston 22 proprietaris dar giu terren. Quels possessurs èn er gia vegnids infurmads. 18 possessurs èn al lieu Nördlich Lägern tar Stadel en il chantun Turitg. 4 ulteriurs possessurs ston dar giu lur terren a Würenlingen en il chantun Argovia. Là duai vegnir engrondì l'implant per pachetar il material radioactiv ch'i dat gia dasper il deposti temporar. Quants daners che quests possessurs survegnan n'è dentant anc betg cler.
Tge è la Nagra?
La Nagra è la Societad naziunala per il deposit da ruments radioactivs. Ella è vegnida fundada il 1972 da tut ils producents da tals ruments cun il patratg: Tgi che producescha rument radioactiv, sto er dismetter quel. Quai prescriva er la lescha federala davart energia nucleara.
Dapi la sia fundaziun sa fatschenta la societad cun la tschertga dal lieu ideal per deponer a moda segira il rument radioactiv.
Dapi il 2000 pajan ils possessurs d'ovras atomaras contribuziuns en in fondo. Quai per ch'ils daners sajan lura er avant maun cura ch'i va per la dismessa.
Sche tut va tenor plan è il deposit final en funcziun a partir dal 2050. Ed il 2125 duess lura tut l'infrastructura sur terra esser demontada ed il deposit final emplenì e serrà.
Critica da la Germania
Quai procura ussa dentant per critica en la Germania. Il deposit saja mo paucs kilometers davent dal cunfin. Quai saja in grond pais per 67'000 persunas, rapporta l’agentura da novitads DPA sa referind sin plirs presidents da vischnanca tudestgs. Tar in accident cun transportar rument atomar vers il deposit final saja l’aua sutterrana e cun quai era l’aua da baiver periclitadas. Plinavant teman las politicras e politichers in grond donn da la reputaziun per il turissem.
Trais lieus eran en discussiun
Dapi prest 50 onns han ins tschertgà en Svizra in lieu adattà per il deposit final dal rument radioactiv che vegn producì da las ovras atomaras. Sco ultim hai dà trais opziuns: Dasper Nördlich Lägern eran anc en discussiun la regiun Terra da vignas da Turitg sco er la regiun Giura Ost en il chantun d'Argovia.
Nördlich Lägern era vegnì stritgà per in temp da la glista, è lura dentant puspè vegnì en dumonda sco deposit final. Qua duain vegnir magasinads ruments radioactivs per diesch-millis fin tschient-millis onns, profund en la terra, fin ch'els n'èn betg pli donnegius.
Lunga procedura d'approvaziun
Suenter che la Nagra è sa decidida per quest lieu, vegn ella probablamain ad introducir il 2024 la dumonda da construcziun tar la Confederaziun. Pir il 2029 vegn il Cussegl federal lura probablamain a prender la decisiun definitiva per il lieu. Suenter sto er anc il parlament approvar il deposit final.
Probablamain vegn quai lura er anc a dar ina votaziun dal pievel. Il start per construir il deposit final è previs per l'onn 2045. Tenor la planisaziun da la Nagra pudessan ils emprims ruments lura vegnir magasinads là a partir dal 2050. Suenter suonda in temp d'observaziun, che duai cuzzar 50 onns. L'onn 2115 duai il deposit lura vegnir serrà.
Partidas han anc dumondas avertas
Per la Partida populara e la Partida socialdemocratic dal chantun Turitg e per ils Verds da la Svizra datti anc dumondas avertas en connex cun in deposit final per rument atomar a Nördlich Lägern. Quai scrivan las partidas en communicaziuns.
La PPS da Turitg pretenda sur tut ch'ins communitgeschia a moda transparenta chapibla e cumplaina ils resultats da las retschertgas davart la segirezza. La PS da Turitg numna ils temas protecziun da l'aua sutterrana profunda u eventuals chats da gas natiral che mettan en dumonda la construcziun d'in deposit final sutterran. Per ils Verds da la Svizra n'è il problem cun il rument atomar betg schlià. I dettia dumondas avertas davart segirezza e custs.


text:
A la fin dals gieus olimpics a Pyeongchang ha la Svizra anc in’ulteriura schanza da gudagnar ina medaglia, quai entras Nevin Galmarini en il slalom gigant parallel da snowboard.
A chasa penda gia la medaglia d’argient
Gieus olimpics e Galmarini è dal reminent in’istorgia da success. Avant quatter onns a Sotschi era il snowboardist da 31 onns daventà segund ed aveva uschia gudagnà la medaglia d’argient. Gugent turnass Galmarini era da Pyeongchang cun ina medaglia.
Schanzas survegn Nevin Galmarini questa giada be ina. A Pyeongchang è sulet il slalom gigant anc olimpic, betg sco anc avant quatter onns cun il slalom ed il slalom gigant. Il slalom è vegnì stritgà dal program. Per el na saja quai nagin problem, ha Galmarini manegià a la conferenza da medias. Sia disciplina da parada saja uschia ni uschia il slalom gigant.
RR actualitad 17:00


text:
Betg mo per la band Patent Ochsner è «Belpmoos» in lieu che sveglia fantasias. Dapi prest 100 onns è l’eroport il portal al mund dals da Berna. Dapi il grounding da la societad aviatica SkyWork avant trais onns manca dentant la colliaziun regulara tar destinaziuns en l’Europa. Sche la nova societad aviatica virtuala FlyBair po puspè dar nova vita a l’eroport da la chapitala e dentant pli che intschert.
Maletg
1 / 7
Legenda:
L'eroport è vegnì fundà l'onn 1929. Qua ina fota dal 1937.
Keystone
Maletg
2 / 7
Legenda:
Oz posseda l'eroport ina pista da catram da 1730 m e dasperas ina pista da tschispet per ils aviuns senza motor.
Keystone
Maletg
3 / 7
Legenda:
Betg bler dapli che in bajetg - l'eroport da Berna tutga tar ils mesauns da la Svizra.
Keystone
Maletg
4 / 7
Legenda:
Pitschen e simpatic - a l'eroport da Berna è tut in pau pli simpel e speditiv.
Keystone
Maletg
5 / 7
Legenda:
Enfin l'onn 2018 ha la societad aviatica SkyWork collià Berna cun las citads europeicas.
Keystone
Maletg
6 / 7
Legenda:
Duai puspè procurar per dapli passagiers a l'eroport da Berna - la societad aviatica virtuala FlyBair.
Keystone
Maletg
7 / 7
Legenda:
Era la Confederaziun appreziescha la vischinanza da l’eroport Berna. Per exempel il cusseglier federal Ignazio Cassis. L'onn 2020 èn vegnids nudads passa 3000 sgols.
Keystone


text:
Il pli savens sajan uffants fin quatter onns e persunas tranter 30 e 64 onns pertutgads. L'emna vargada han ils medis annunzià passa 62,9 cas da suspect da la grippa sin 1'000 consultaziuns. Quai correspunda bunamain a passa 331 cas sin 100'000 abitants.
Il dumber da persunas cun indizis da grippa haja cun quai cleramain surpassà la valur ch'inditgescha in'epidemia per la stagiun actuala.
Grischun è zunt pertutgà
En il Grischun ed en il Tessin hai ensemen dà l'emna vargada passa 900 consultaziuns da grippa sin 100'000 abitants. En la Svizra franzosa 470. Pli pauc periclitads da la grippa èn abitants en las regiuns da Basilea, Argovia e Soloturn. Là hai dà 140 consultaziuns da grippa sin 100'000 abitants.
Engrevgiant saja quest onn plinavant che bun la mesadad da las vaccinaziuns na gidian betg cunter il virus actual – scriva l'Uffizi federal da sanadad.
Contribuziuns ord l'archiv RTR
RR novitads 06:00
Epidemia da grippa
Il cunfin per in'epidemia giascha tar 68 cas da suspect sin 100'000 abitants. Il cunfin è gia vegnì cuntanschì avant trais emnas. Dapi lu crescha il dumber da suspects. L'epidemia actuala è cumparegliabla cun quella da l'enviern passà.


text:
Analisi Logica –Riccardo Favaro (text), Fabio Condemi (reschia)
Other Lands – curatà da Paola Tripoli
«Nus ans imaginain gia uss in mund, en il qual noss corps n'existan betg pli. Il computer vegn ad esser nossa memoria. Nus ans sentin sco perditgas d'ina fin: Tenor nus èsi necessari ch'il teater e la tecnica restian en in dialog, per ch'ils rituals da la fin sajan vegnids analisads per in'eventuala resurrecziun.»
Il mund sco quai che nus enconuschevan el è rut dapart en la crisa da corona ed il teater è vegnì condemnà a taschair precis en quel temp che nus al avessan duvrà pli che mai. Quest connex sventirà da malsogna e publicitad/reuniun è stà ina da las experientschas las pli dolurusas per tut quellas e quels che vivan per e dal teater. Profund en nus avevan nus teatristas e teatrists la tema da laschar la societad a mesa via en il mument decisiv. Cun in tschert retard èn ins s'orientà da nov. Numerus teaters e bleras cumpagnias che han l'entschatta refusà la transmissiun digitala, il streaming e l'emissiun davent da chasa èn la finala tuttina sa decidids per questas tecnicas. Mintgatant èn ils resultats era stads surprendentamain divertents.
Il LAC Lugano Arte e Cultura n'ha betg vulì sa suttametter a quest dictat. E tuttina ha era questa instituziun da teater giuvna stuì sa far la dumonda co ch'ella possia nizzegiar cun responsabladad quest «temp mort». Ella ha dentant refusà da considerar pussaivladads digitalas sco remplazzament valabel per eveniments en directa. Ins ha vulì nizzegiar en in'autra moda las forzas intellectualas ed artisticas da las artistas e dals artists stgatschads giu da tribuna. Carmelo Rifici, directur dal LAC, e Paola Tripoli, manadra artistica dal festival internaziunal FIT a Lugano, han perquai fundà ina rait da las artistas e dals artists dal LAC cun il num «Lingua Madre». La finamira da la rait è stada da ponderar e crear da cuminanza – cun agid da la tecnica e per la tecnica, betg en ses servetsch. «In pact cun la tecnica sto esser in pact da savida e betg in pact da consum», han els formulà. Uschia è naschì il project digital da pliras parts «Lingua Madre. Capsule per il futuro.» – ina sort da rizom artistic cun las pli differentas furmas d'expressiun e connexs subcutans, dentant senza structura lineara u limitada. Il project sa cumpona da reflexiuns en scrit, films, contribuziuns audio, referats e maletgs sco era da material resultà en il process.
Da quest grondius construct che crescha vinavant e che enzuglia las preschentaziuns che han ussa puspè lieu en directa sco era variaziuns digitalas mussain nus dus projects en il rom da l'Inscunter dal teater svizzer: il film «Analisi Logica» da Riccardo Favaro (text) e Fabio Condemi (reschia) sco er il project cun pliras parts «Other Lands», curatà da Paola Tripoli. Quel sa basa sin il princip da laschar vegnir a pled quellas e quels ch'ins ha fatg taschair.
Scuvri las differentas stresas dad «Other Lands» che mainan Vus en l'Africa dal Sid, l'Egipta, en Palestina ed en Pologna. Tut tenor pajais datti en l'installaziun digitala chartas geograficas interactivas cun contribuziuns audio, texts da profundaziun e films curts. Il spazi da reflexiun poetic dal film «Analisi Logica» s'occupa en spezial cun l'analisa linguistica, ma sco en in siemi dastg'ins sa perder cumplettamain per in mument.
(Julie Paucker, direcziun artistica)


text:
Suenter ch'ins aveva fatg tests da massa a San Murezzan pervia da la versiun mutada dal coronavirus hai dà tests posterius tar il persunal da hotel e scola da skis en l'Engiadina'Ota. Quels tests mussan che var 0.8% da las bun 1'900 persunas testadas èn stadas positivas, uschia scriva l'Uffizi chantunal da sanadad. Tar ils test da massa en la populaziun da San Murezzan era 1% da las persunas stadas positivas.
Testà han ins il persunal da hotel a San Murezzan e Schlarigna sco era scolastas e scolasts da skis che lavuran en ils territoris Corviglia e Corvatsch. Tar 3 da las en tut 15 persunas positivas han ins constatà la varianta mutada dal virus. Quels tests posteriurs èn stads ina mesira da segirtad suenter ch'il chantun aveva fatg tests da massa a San Murezzan pervia ch'ins aveva constatà plirs cas da la varianta mutanda en hotels da luxus a San Murezzan.


text:
Sco il manader da la secziun superaziun da crisas dal BAG, Patrick Mathys, ha ditg, datti actualmain 5 infecziuns confermadas cun la nova varianta dal coronavirus ch'è vegnì chattà en la Gronda Britannia. I saja dentant dad ir or da quai, ch'ils cas confermads na sajan betg las unicas infecziuns cun la nova varianta en Svizra. I na saja betg pussaivel dad evitar che quella varianta sa derasia en Svizra.
Ackermann: «Nus duvrain ina reserva da segirezza»
I cunvegnia uss dad investir bler per che las cifras da novas infecziuns, ospitalisaziuns ed er mortoris crodian, ha accentuà il president da la task force naziunala da Covid-19, Martin Ackermann. I valia uss da vegnir ord la zona da ristga ed uschia obtegnair ina reserva da segirezza.
La nova varianta dal coronavirus saja bler pli contagiusa e gia ferm derasada en la Gronda Britannia. Il dumber d'ospitalisaziuns a Londra saja uschia sa dublegiada en be ina emna. «Dapli ospitalisaziuns muntan adina er dapli persunas sin la staziun intensiva ed uschia er dapli mortoris,» ha ditg Ackermann.
Evitar novas infecziuns
Il mument van ins tenor Martin Ackermann or da quai che la nova varianta dal virus è per 50% pli contagiusa. Ord quest motiv tira el la conclusiun ch'i saja uss exnum dad evitar novas infecziuns. Per che las infecziuns possian vegnir smesadas mintga emna, dovria uss las dretgas mesiras. Uschia ha Ackermann anc ina giada pledà per dapli homeoffice ed er per in cumenzament da las scolas pir a partir dals 11 da schaner. Cun quella mesira duai vegnir evità ch'infecziuns durant ils dis da festa vegnan purtadas en scola.
Auta rata da mortoris en Svizra
Las cifras da novas infecziuns sajan anc adina memia autas ed er il svilup na saja anc betg positiv, ha ditg Mathys. Er per Ackermann èn las cifras d'infecziun anc adina bler memia autas. En Svizra morian mintga di en media 80 persunas en connex cun Covid-19. La Svizra saja en quest reguard en cumparegliaziun internaziunala sin il trist settavel plaz.
Er il mardi passa 4'000 novas infecziuns
L'Uffizi federal da sanadad BAG ha annunzià il mardi 4'197 infecziuns novas cun il coronavirus per la Svizra ed il Principadi dal Liechtenstein. 131 persunas èn mortas en connex cun covid-19 e 220 ston da nov vegnir tgiradas en l'ospital.
En il Grischun han ins registrà 92 novas infecziuns ed in mortori. En ospital sa chattan 46 persunas, 3 dapli ch'il di avant. 7 èn sin la staziun intensiva e 5 survegnan agid da respirar.
Far part da la runda d'experts fan:
- Patrick Mathys, manader da la secziun superaziun da crisas e collavuraziun internaziunala da l'Uffizi federal da sanadad BAG,
- Martin Ackermann, president da la task force naziunala da Covid-19,
- Raynald Droz, brigadier e schef dal stab da commando d'operaziuns da l'armada,
- Linda Nartey, media chantunala da Berna e vicepresidenta da l'Uniun da medis e medias chantunalas.


text:
Cumpareglià cun l’onn avant èn quai 37 firmas u 15% dapli. Sco gia l’onn avant sa tracti tar bunamain la mesadad da las firmas da talas ord la branscha da l’infurmaziun e communicaziun e dal sectur «Life Sciences».
Malgrà ch’igl è vegnì nudà in cler minus tar las plazzas novas ch’èn vegnidas stgaffidas, possia vegnir discurrì dad in trend positiv tar la recrutaziuns da novas firmas.
Prest 400 milliuns fin il 2023
Per ils proxims trais onns prevesa il Cussegl federal ina summa da 373 milliuns francs per promover vinavant l’attractivitad e la capacitad da concurrenza da l’economia svizra.
RR novitads 17:00


text:
Pellicola fotografega
La pellicola fotografega a l'è on support per l'impression de immagin drovaa in de la fotografia analogega[1]. Generalment a l'è faa su d'ona banda de material plastic trasparent, quattaa in su ona part cont ona emulsion geladinosa che la contegn particell microscopeghe de alogenur d'argent, un compost chimegh che a l'è sensibil a la lus. I caratteristegh d'i particell determinen la luminositàa, el contrast e la resoluzion de l'immagin final.
In de le pellicole in bianch e negher gh'è domà on soeul d'emulsion fotosensibil, mentre in de le pellicole a color ghe servissen tri soeul different, vun per ognidun d'i frequenz luminos drovaa in de la sintesi cromatega sottrattiva per componn l'immagin final. I soeul hinn mettuu vun sora l'alter cont el primm che a l'è sensibil a i frequenz del ross, el second a quei del verd e el terz a quei del bloeu.
L'emulsion a l'è generalment fada su per percepii la lus visibil, ma la po vess tarada anca per i frequenz de l'infraross, de l'ultraviolett, de i ragg X e de i ragg gamma.


text:
Cobalto
El cobàlto l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Co. El g'ha nömer atòmich 27, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cobàlto el g'ha 27 prutù.
L'è 'n metal de tranzisiù de culùr gris ciàr che tìra apéna apéna al celèst. Se 'l tróa de spès ensèma al nìchel. El g'ha proprietà feromagnétiche e l'è dür fés. L'è inèrte del pón de vìsta chìmich; a temperadüra ambiènt l'è stàbil tat a cotàt co l'ària come a contàt co l'àiva; el vé atacàt póch a póch de àcidi clurìdrich (HCl) e solfòrich (H2SO4).


text:
Muntavégia
Muntavégia u anca Muntaégia (nom ufizial in italian Montevecchia) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 2 623 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 445 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Cernösch, Meraa, Massaja, Ulgiaa, Usnach, Peregh, Rovagnaa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntavégia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Aquafrèda
Aquafrèda (en Italià: Acquafredda), l'è 'n cümü de 1 591 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna orientàl a 32 km a Sudèst de la cità de Brèsa al cunfì co la pruvìncia de Màntoa.
El nòm el somèa vègner del fat che endèla zòna gh'è divèrse surtìe (sorgèncc de àiva bùna de béer). El ritroamènt de 'na necròpoli romàna 'l fà pensà che Aquafrèda l'éres en abitàt de urìgin romàna, postàt söl càrden Àzola-Carpenédol-Lonàt. Aquafrèda 'l compàr per la prìma ólta söndèn docümènt del 970 col nòm de Aquafrigida.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Acquafrèda l'è ilüstràt endèla tabèla reprezentàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Paolo Giacometti ha annunzià l’entschatta da l'onn da vulair sa retrair sin la fin da quest settember. Sco quai ch'el ha ditg envers RTR saja el led sco quai ch'il parc da natira haja sa sviluppà. Il parc saja sin buna via. Sco success valitescha il president partent la prolungaziun dal contract dal parc per ils proxims diesch onns. Gugent avess Giacometti anc realisà la Tgesa Parc Ela – in center da visitaders e biros per il parc – ma i haja sa mussà ch'i saja pli cumplitgà che spetgà da realisar quest giavisch. El saja però da buna speranza che la chasa dal Parc Ela daventia ils proxims onns anc realitad. En mintga cas vegnia el era suenter sia pensiun a persequitar cun interess il svilup dal parc, per il tal ch'el è stà dudesch onns en suprastanza.
Nagin cumbat per il presidi
Patrizia Zanini ch’è gia tschintg onns suprastanta da l'uniun Parc Ela, è stada l'unica candidata da l'uniun Parc Ela. Ella è suprastanta communala da la vischnanca Albula/Alvra e vesa sin dumonda da RTR in avantatg en questa situaziun. Uschia enconuschia ella er la suprastanza communala da Surses. Il Parc Ela e las vischnancas duessan tenor ella en mintga cas cuntinuar cun la buna collavuraziun.
Suenter umens suonda ina dunna
Paolo Giacometti chala – suenter dudesch onns en suprastanza, dapi 2016 sco president – per la fin da settember ed uschia dus onns avant la fin da la perioda d'uffizi. El ha surpiglià il presidi suenter la mort andetga da Luzius Wasescha.
Zanini è uschia la terza persuna en questa funcziun da l'uniun Parc Ela. Da nov en suprastanza dal Parc Ela è vegnì elegì Samuel Lorenz. El è il vicedirectur da las pendicularas da Lai, e commember dal cussegl d'administraziun dals Implants da sport da Bivio.


text:
Il vaccin da corona da la firma Novovax è a partir dad immediat era lubì per uffants a partir da 12 onns. Er ina vaccinaziun da rinfrestgament cun Nuvaxovid per persunas creschidas è uschia a partir dad immediat pussaivla.
Swissmedic ha examinà las datas clinicas sin efficacitad, segirezza e qualitad – ed approvà quellas. Quai ha communitgà l’Institut svizzer per products terapeutics. Il vaccin pon ins dar cun duas dosas. Latiers duai la segunda dosa suandar trais emnas suenter l'emprima.
Nuvaxovid è l'emprim vaccin sin basa da protein ch'è vegnì lubì en Svizra. El cuntegn ina part betg infectusa dal coronavirus. Previs è el per umans che na fidan betg als vaccins dal tip mRNA.


text:
Ils var 60 delegads da la PLD ch'èn stats preschents a la radunanza generala a Domat eran inchantads dal project dals gieus olimpics 2026 en il Grischun. Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha preschentà il project a la radunanza.
Dentant n'han ils delegads betg vuschà davart ina parola per ils gieus olimpics. Ma la direcziun da la partida ha decidì che la PLD sustegnia ils gieus.
Per la PLD sa chapescha da sasez che nus stain davos la candidatura per ils gieus olimpics.
Che la partida liberaldemocratica ha ina tenuta positiva envers ils gieus n'è betg ina surpraisa. La partida aveva era gia beneventà gieus olimpics 2022 en il Grischun. La dumonda dals gieus olimpics 2026 vegn per l'emprima giada ils 12 da favrer avant il pievel.
Energia nucleara
La PLD na sustegna betg l'iniziativa per l'abandun da l'energia nucleara. Cun 53 cunter duas vuschs ed ina abstenziun decida la PLD la parola na.Per ils delegads va la sortida da l’energia nucleara memia svelt e n'è betg coordinada avunda. Era vesan els cun la sortida ina dependenza da l’energia da l’exteriur ch'è colliada cun memia blers custs. Cun la decisiun suondan ils liberaldemocrats grischuns a la PLD svizra che ha era refusà l'iniziativa.
La votaziun davart l'energia nucleara è ils 27 da november 2016.
RR novitads 22:00


text:
di: Nino Rossi
Gh’è in del coeur de Milan ona casètta
che in di bèi nòtt seren d’aria nètta
coi palazz che ghe fann de coròna
la cunta quèll che gh’ha cuntaa soa nòna.
Quand riva la cicògna sui tècc de la città
in del fagottin de tela la pòrta minga i cà
a men che sòtta i verz se troeuva i bèi palazz
gigant che su in del ciel van con baldanza a spass;
la cunta la leggenda che per fà nas i cà
se mètt ‘na portinara in mèzz a on praa
de sora on tècc e intorna quatter mur
palpita la materia se dent palpita on coeur.
Gh’è in del coeur de Milan la casètta
in di bèi nòtt seren d’aria nètta
ona moral important la tramanda
e quèsta l’è ne stòria ne leggenda.
Senza la portinara la cà l’è senza coeur
a l’è ona ròbba frèggia che a pòcch a pòcch la moeur
fa nient se la barbòtta e i coronin la mètt,
ma almen la cà l’è viva e intorna tutt l’è nètt;
de cèrt l’è minga vera che per fà nas ‘na cà
se mètt ‘na portinara in mèzz a on praa,
ma quand gh’è on tècc e sòtta quatter mur
con lee de sentinèlla se pò dormì sicur.
musica
ma quand gh’è on tècc e sòtta quatter mur
con lee de sentinèlla
se po’ dormì sicur.


text:
Resultats per Traffic sin via
Auto vs. viafier
Ditg è la viafier in pau ordavant, ma cun l'avertura dal tunnel da via dal Gottard, l'onn 1980, concurrenzescha il traffic sin via transalpin la viafier.Guardar l'eveniment
Traffic da rauba cumbinà
La Hupac è l'offerenta la pli gronda en il traffic da rauba cumbinà tras las Alps. Ella sa fa valair cunter l'opposiziun da la viafier e dals camiunists.Guardar l'eveniment
Vieuta da la politica d'ambient
Durant ils onns 1970 vegn la populaziun sensibilisada ecologicamain: Muria dal guaud e protecziun da las Alps èn las devisas. La NVTA profita da quai.Guardar l'eveniment
Cunvegna cun l'Europa
Avant che la NVTA vegnia concludida dal pievel, introducescha la politica il project en las tractativas cun l'Europa.Guardar l'eveniment
Il grond spustament
Tras l'engrondiment da la NVTA vegn il traffic da rauba tras las Alps spustà cuntinuadamain da la via sin la viafier, dentant pli plaun che planisà.Guardar l'eveniment
La fin da la limita da 28 tonnas
Da nov dastgan traversar la Svizra camiuns d'in pais da 40 tonnas. Persuenter accepta la UE la taxa sin il traffic da camiuns pesants.Guardar l'eveniment
Fieu cun consequenzas
L'incendi en il tunnel da via dal Gottard è in schoc. Silsuenter vegnan rendidas pli severas las mesiras da segirezza er en ils tunnels da viafier. L'incendi facilitescha il segund tunnel da via.Guardar l'eveniment


text:
Alt Milanes
L'Alt Milanes a l'è on territòri de la Lombardia nòrd-occidental che 'l comprend ona zòna spartida tra la provincia de Milan, quella de Còmm e quella de Vares. La correspond in bòna part a la region del Sever. I sò center principai a hinn Busti Grand, Legnan, Gallaraa, Sarònn, Parabiagh, Sest e Tradaa.
Comun de l'Alt MilanesModifega
Busti Grand, Legnan, Gallaraa, Sarònn, Parabiagh, Cassan Magnagh, Nervian, Somma, Tradaa, Samaraa, Castellanza, Scerr, Rescaldina, Bust Piccol, Cardan, Carònn Pertusella, Canegraa, San Giòrg, Lonaa Pozzol,Olgiaa, Fagnan, Castan, Ubòld, Gerenzan, Cislagh, Vergiaa, Inverun, Pojan, Magnagh, Cuggiòn, San Vittor, Cairaa, Turbigh, Corbetta, Cesan Boscon, Mozzaa, Ferno, Origg, Villa Cortesa, Marnaa, Carnagh, Solbiaa Olòna, Arconaa, Casoraa Sempion, Albizzaa, Vanzaghell, Gòrla Maggior, Gòrla Minor, Besnaa, Cavaria con Premezz, Ieragh cont Oragh, Casorezz, Dairagh, Arsagh, Robecchett cont Indun, Oggiòna San Steven, Buscaa, Angera, Lonaa, Solbiaa Arno, Locaa, Bernaa, Carbonaa, Golasecca, Castel Sever, Gornaa, Castion, Nosaa, Vizzoeula, Sest, Tain, Cadrezzaa, Usmaa, Mercall, Mornagh, Sumiragh, Comabbi, Ares, Cesaa, Solee, Cerian, Cojaa, Misint, Lazzaa, Lainaa, Garbagnaa.


text:
L’onn 2010 ha la Polizia chantunala stgaffì il post da servetsch da giuvenils. Finamira da quest post è l’elavuraziun da cas criminals da giuvenils. Sper la lavur repressiva han ins dacurt era cumenzà cun lavur preventiva. Pia, visitas en scolas e far attent ils scolars. La Polizia chantunala discurra davart ils cas che fatschentan ella il pli savens en connex cun giuvenils. Sper vandalissem ed armas illegalas è quai era mobing. E quai è il focus principal tar las visitas en scolas. Far attent ils scolars nua ch’els pon ir per agid sch’els èn pertutgads da mobing, sco era far attents tge che schabegia sch’els sezs fan mobing.
Tar las scolas in med popular
Il resun da la lavur da prevenziun en las scolas è positiv tenor Marcus Corai da la Polizia chantunala. En cooperaziun cun la lavur sociala da las scolas retschaivia la Polizia chantunala bleras dumondas per ina visita en la scola.
Uschia era a Schluein, nua che Marcus Corai ha referì avant la 5avla e la 6avla classa da la scola primara. Durant radund in’ura ha il policist discurrì cun ils scolars, dà in pitschen excurs en il dretg penal e dà scleriments davart mobing en l’internet.
Criminalitad - statistica da l'onn 2016 (ord l'archiv)
RR actualitad 11:00


text:
Heilbronn
Heilbronn l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La g'ha 125 113 abitàncc (dato del 31. des 2016) e l'è übicàda 'ndèl nòrd del sò Land, endèla val del fiöm Neckar che 'l streèrsa la cità.
Heilbronn l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Heilbronn el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.


text:
Ün viagë, ër si era üna fanteta - Oh la aurà avü magara sinch o seej ani, pa dëmai - e la era tant bëlina e brava cun se pai e sa mai. Li a ciamavu Rösalìnda, li a ciamavu. Se pai e sa mai li n'eru mati. L'era a sa ünica fanteta. Ma margradu chë la fuss avüa cuscì brava, li së fagin istes tant dë quer marì sangu për ela përché- vatè acapìi - la në vurìa pa ciü mangiàa, nu. E sa mai, mëschina, la së dunava tant da fàa për farlì üna bona mënestra, ma l'era dëlongh r'istessa cousa : a mërenda com për la sena, ër në si era ren da fàa, la virava a testa d'ün leirée a r'autr apena ün avëjinava ër cüyée, e nësciün në pìa farlì drövu a sa buca, tarment la tënìa i sei lerfi strenti strenti. Se pai e sa mai li së dëspëravu, e a pëciuna la vënìa dëlongh ciü magra, dëlongh ciü dèbura. La avìa ciü dëma a pèe sciü ri sei totu, e la n'avìa pa ciü dë mùsculi. Për pruvàa dë farlì vënìi a fam, i sei parenti li a së rabëlavu suègn a so da marina ; li a fagin caminàa d'ën Magnan fin lasciü ënsima ën « Rauba Capéu » chë l'é ün post ëndund ër bufa dëlongh ër vent. E quand aa seira li së rëcampavu, li avin dëlongh a spëransa chë la urìa mangià. Ma la mangiava ren dër tüt istes. E ün bër di chë li arivavu sciü'r post, ër vent sciusciava, gayard. Ër si era di bufurun förti ch'e gente dëvin tënursè chine për arësistu. E Rösalìnda, mëschineta, la era tüta ecitàa chë quela prumënada la i agradava tant. La guaitava sta marina grama cun e sei undasse chë vënin a jbatu e roche davàa. Aa lögna, ër li avìa cüche barche a vela chë rafëgavu contra'r vent për tiràa a arëcamparsè ar port. Sta marina, cun quele scüme gianche, la s'assëmeyava ün celu a pan. Se pai i strëgnìa ben a sa pëcina man sutìa, ma pöi, ela la era tant cuntenta chë la s'é scapàa për purée avëjinarsè e veiru ciü ben quer spëtàculu. E bel e li a stë mument, ün gros bufurun ciü förti ch'i autri l'a scatà e Rösalinda la s'é truvàa ën aria com se la fuss staita ün payügh. La s'é messa a jgügiàa : « Papà ! Mamà ! Mi e m'ënvor ! Agiüt, agiüt ! » Se pai e sa mai li rayavu fìa ili : « Rösalìnda, Rösalìnda, Oh fanteta nostra, cara abas ! » Ma sëgüü chë, li avin bër jvujarsè tant chë li pin, Rösalìnda la së fagìa sempre ciü ënsima. Cuscina e gente le s'eru amüyàe e ciascün dijìa a sùa. Cücün pruvavu ben d'apaijàa i povu parenti, ma la ! Vatè a apaijàa ti di parenti chë veiru, ëmputenti, a sa fanteta sparìi ën lë celu ! D'autri puntavu ër dé vers quer punt pëcin pëcin chë s'alianava lögn ar'autessa de nege. Mamai, che drama ! Se pai e sa mai li eru cumplëtament nechi, dësfaiti, murtificài, chë li në purin manch ciü dìi üna parola. Ün së rëpruciava d'avërlì lascià scapàa a man, e r'autra dë nun essu staita bona a prëpararlì de couse bone chë le i urin dunait r'ënvegia dë mangiàa e dë nun lasciarsè gramëgàa cuscì. E Rösalìnda, ela, mëschineta, lëngera com la era, la tacava amunt. La muntava, la muntava, la muntava. Ün temp ün temp la s'é artruvàa a ün'autessa chë manch i ujeli li në poru ëndàa, nu. E alura, r'aria së fagìa scarsa, e pöi la s'é jvanüa. Ëntant, la cuntinüàva a fàa camin. La vurava sciü a marina, sciü a marina, turna a marina, dëlongh quela marina.... E pöi - dopu magara üna giurnàa ëntera - ër vent chë sciusciava dëlongh, a man a man, ër vënìa ciü caud. E dëssut, ër n'i era ciü, nu, a marina. L'era a tera. Sci. A tera. E dopu ëncòo na pessa, la vurava ënsima d'ün bosch. Ün bosch grand, grand chë n'ën finìa ciü, nu. Ër vent cumënsava a mulàa, e Rösalìnda la cumënsava a tacàa avàa cian cianin. E quer vent ch'a purtava ades, l'era ër vent d'ën Àfrica. Mamai ! Rösalìnda la era staita purtàa fin curà ën Àfrica ! Ër vent a vurìa sëmunu ar se amigh, ër re d'üna tribü dë sarvaighi... L'é cuscì ch'adaji adaji, Rösalìnda la s'é truvàa pausàa për tera dar vent, ën bër megë dër paìsë di sarvaighi, e a st'ura la era ëncòo jvanüa. E i sarvaighi, ili, li guaitavu stunài quela facenda. Ün viagë për tera, Rösalìnda la s'é dëjvëyàa. La a ünvèrt i öyi e sciübìt la a vist tüti quili müri tinti ch'a cunturnavu. Certi avin de pintüre sciü ri pumeli, certi avin di grössi denti gianchi apuntài, certi - guaita ! squasi tüti - li eru patanüi crüi. La era tant surpresa e spaurìa chë la në pìa manch ciagnu. La pënsava se pai e sa mai e la s'argurdava ades dë quand ër vent ër l'avìa arancàa aa sa famiya. E cuscina ün om pansun, neir com ün carbunée, chë vëstìa üna manera dë pitoca faita cun a pèe d'üna pantera, üna spece dë capa dër istessa fassiun, üna curuna d'our sciü ra testa, ër s'é amurà sciü ela, ër l'aciapà cun na man sula e ër l'a issàa cuscì ën l'aria. L'era ée, ër re dër paìsë, quée a chi ër vent avìa fait quest arëgal. E alura l'a diit cuscì : « Ma lo chë l'é quer ujèe s-ciümà ch'ër m'a sëmusë ër me amigh ër vent ? » Pöi, l'a guaità ciü ben sta pëciuna, e ër s'é acort chë la n'era, nu, ün ujèe sensa ciüma. L'era ben üna fanteta, cun a pèe gianca, ma la era magra, magra, magra. E alura, piyà da cumpassiun dënant quela povra creatüra, ër la s'a piyàa a bras e ër la s'a purtàa ën lë se casun faghend ben atent dë nun rumpurlà, e pöi ër l'a curcàa sciü na payassa. E l'a cumënsà farlì de dumande : E chi la era ? E la arivava d'ëndund ? E se la avìa di parenti ? E përche la era magrulina cuscì ? E përche la era staita dëraubàa dar vent ?.. E cuscì ades adessa Rösalìnda la cumënsava a starsè ëngech ën cunfiansa, e alura la dunava rësposte ar re : cuscì la i a diit chë li i dijin Rösalìnda, chë la stagìa tant lögn, curà dëdëla da marina, ënt üna bela sità chë së ciamava Nissa. La i diit fìa quant la vurìa ben a se pai e a sa mai, e quant ciagrin gros li së dëvin patìi dalura chë la era staita dëraubàa dar marì vëntas. E pöi la i a fìa cüntà ch'ün bër di - la në savìa manch ela përche - la s'era ficà ën testa dë në ciü mangiàa, nu. E dalura, la avìa cumënsà a vënìi sempre ciü magra, lo chë dëspërava i sei parenti, chë a purtavu a prumënàa a so da marina për farlì vënìi a fam, e patatin cufin... e pöi a storia a cunuscema, vualà. Ër re ër l'avìa lasciàa sfugarsè sensa tayàa cürt. Ma ün viagë chë la avìa avü fënì, sensa trop gàrib, ër li avìa diit d'üna manera brüsca : « Ënsuma, se ti esti cussina ëncöi, a curpa la é tùa ! Fin ades, mi e të ciagnìa, ma ti në'r të mëritu, nu. I tei parenti, mëschinassi, për ili sci ch'e ai da cumpassiun, mi. Ma për ti, ades mi e sagh lo ch'ër më toca fàa » L'avìa diit so cun a sa vujassa grama ch'avìa fait arëfërnìi RÖsalìnda. L'é sciurtì dëfora e l'a diit ae sei gente : « Piyài ër peiròo grand, e ëncirù d'aigua e pöi assëndé ër fögh. Ëndài a cöyu i ciü beli lümnàighi, e piyài fìa ün sach dë risë, cuscì e prëparëré üna bona mënestra e a mangërema e starema alegri » Mamai ! Che paùu la avìa a pëciuna a sentu lo chë l'avìa diit ër re ! Përche la s'arëgurdava dëche ben tüte e storie chë li i avin cüntàe i sei parenti : de storie di sarvaighi mangia-crëstian chë së jbërlëcavu surtù cun a carn tenra di fantiti... E ela ëncöi, cun quer vëntas, la së truvava përjunera dë quela rassa dë mangia- crëstian ! La së vìa gia cöju ën megë ae urtaye, e la së ciagnìa ën pënsend aa pena di sei parenti. Quand ër re l'é turna ëntrà ën lë casun për vënirlà a sërcàa, ela, mëschineta, la së ciagnìa dëlongh. Ma la era rassëgnàa. La a manch sërcà dë dëfendursè. Ër re ër l'a rüsàa : «Oh, ma la ! Chita ëngech dë ciagnücàa cuscì !» Ela ades, la era tarment cunvinta chë li a gëchërin bela viva ënt quer gros peiròo neir ch'era a scaudàa sciü'r fögh sciü a ciassa dër paìsë, chë la n'avìa manch ëncòo anastà quer bon udùu dë mënestra ch'ër li së në scapava. E sensa farlì manch abad, la s'é artruvàa assëtàa a ün desch, cun dëdënant, üna grossa scüèla cena a rasée dë mënestra. E a sa fèmëna dër re, la i era assëtàa davëjin, ün cüyée ën man. « Fèmëna, ër li a diit ër re, ti, ër të toca fàa mangiàa quela fanteta, neh. Ma se la në vòo, nu, lascia pöi perdu, ma nuiautri a së mangërema ela, dëma chë magra com la é, e në mangërema pa guair, nu ! » Cun quele pouche parole, Rösalìnda, chë la n'avìa pa vist però ër batu d'öy ch'ër re avìa fait aa sa fèmëna, la s'é messa a ëngutìi a sa mënestra ënt ün jlaus, e pöi la n'a fìa arciamàa ün'autra scuèla, e pöi dopu turna ün'autra ! E l'é a fèmëna dër re chë la i a rëfüsàa a quarta scuèla chë la ciamava ëncòo, përche la në vurìa chë la i fassess màa, vist chë la s'era staita da mangiàa da tant temp. E alura, tüti i di dopu, ër re ër fagìa prëparàa quela bona mënestra, e Rösalìnda la s'ëngurfava dëlongh. Ër n'é passà guair chë la artrov e sei forse e chë la arpiy dër pesë. I di passavu ; e sëtimane, pöi fìa i misi. Ma Rösalìnda tüti i di chë Dìu fagìa, la pënsava i sei parenti e ün magun gros i vënìa. Ili, curà a Nissa, sensa dübi li a crëdin morta. Mamai ! Ma quant li dëvin essu malürüsi ! E cuscì ün ber di ër re l'é vënü a truvarlà e ër li a diit : « Oh Rösalìnda, ades ti esti ën bona salüt, e l'ëndërìa chë ti pessu arëcampartè a ca ! ». E quer di apunt - ün casu, podama - ün prevu gianch - ün missiunari - passava ën lë paìsë për vangëlisàa i sarvaighi. Ee, ër purërìa scrivu üna lètra ai sei parenti dë Rösalìnda për farlì savée d'ela chë la era viva e ën bona salüt e chë la së rëcampërìa fra pouch. Ër prevu ër s'é fìa sëmusë për acumpagnarlà fin ën a sità ëndund ër li avìa ün tëren d'aviassun cun i aviun grössi chë s'ëndagin ën Fransa. Diit e fait, ër di da partensa l'é arivà dëregiu. Ër li tucava fàa i arveiru ar re, aa sa fèmëna, e pöi a tüti i autri sarvaighi dër paìsë : tüti quili chë li a avin arcüyìa, cüràa, nurìa e sarvàa. L'era ün di mës-cià dë gioia e dë tristessa : chitàa i sei amighi, i sei sarvaùu, sci, ma për artruvàa se pai e sa mai. Tüti quanti së ciagnin ënsem. Li në s'arveirërin mai ciü, nu ! Dopu cüchi di dë piroga, ër prevu e a fanteta li sun arivài aa sità di aviun grössi. Ër prevu ër s'é ucüpà dë tüt, e pöi ër l'a messa ënt ün dë quili aerei da dùe grosse èliche.
Dopu avée vuràa tante ure, l'é arivà ër mument chë r'aviun l'a atërà. E dopu essursè fërmà, li an ünvèrt i üsci, li an mes a scara, e li an fait caràa Rösalìnda. E alura li, la a cunusciü i sei parenti ën megë ae tante gente. La i ëndaita sciübìt ën contra. Ma ela la avìa tarment cambià, ch'i sei parenti li an mes cüch temp anant dë cunusciurlà. Ma ün viagë a bras, li së sun dëregiu acort chë la era ben ela, cun deej chili dë mai, a sa pëcina Rösalìnda, a sa cara fanteta chë li i vurin tant ben e chë li a crëdin morta dëspì. Tüti i trei stracuntenti, li së sun dëregiu arëcampài ën a sa ca e Rösalìnda la a pusciü artruvàa tüti i sei giüghìti, a sa càmëna, e sei pëtite.
Li eru tüti ürüsi. Ma li pënsavu suègn a quele gente, curà ën Àfrica, quili ch'i dijema sarvaighi, ma chë li avin sarvà Rösalìnda e përmes chë li s'artruvessu tüti i trei. Cuscì li an scriit ar prevu dùe longhe lètre : üna për éé, për arëmërsiarlù d'essursè ucüpà dër viagë dë Rösalìnda, e pöi ün'autra për ch'ër la pöscë legiu ai sei amighi dër paìsë, quili chë li i avin ardunait r'apëtit e a salüt. E Rösalìnda, dopu quel'avëntüra, la në s'é mai ciü fait prëgàa për mangiàa tüt lo ch'i fagìa sa mai. Cuscì la é vënüa üna bela giuvna e quand l'é stait ër mument, la s'é ben mariàa e li an avü di beli fantiti.


text:
Suenter las duas grondas pannas d'IT tar la Swisscom na sclauda il schef Urs Schaeppi betg pli consequenzas persunalas. Davart quellas vegnia però pir anc decis, cura che tut ils detagls da la panna da l'emna passada sajan enconuschents, ha ditg Schaeppi envers la «SonntagsZeitung». Per el na saja ina demissiun però nagina opziun. El saja però cunscient d'avair la responsabladad per ils incaps.
Nus savain ussa che plirs specialists han valità sbaglià la ristga tar ina midada vid la rait.
El possia mo sa perstgisar per las pannas e procurar per remedura. La panna da l'emna passada saja stada ina incatenaziun da cundiziuns suboptimalas. En l'avegnir dovria quai en mintga cas dapli segirtad tar las colliaziuns. Schaeppi annunzia da vulair evaluar sistems da reserva ensemen cun ils servetschs d'urgenza.
Pannas malgrà investiziuns en infrastructura
Schaeppi punctuescha che la Swisscom investeschia mintg'onn 1,6 milliardas francs en l'infrastructrua. Da quai passa 0,5 milliardas en il mantegniment. La panna da la notg sin mesemna haja quai dà, perquai che pliras persunas dal fatg hajan valità fauss la ristga tar las lavurs da mantegniment.
RTR novitads 09:00