text:
Raits localas da moviment e da sport
graubündenSport sustegna raits localas da moviment e da sport (RMS) cun cussegls e cun finanzas. La finamira è quella da rinforzar la promoziun locala resp. regiunala dal sport.
Davos la RMS stat ina coordinatura resp. in coordinatur da sport. La persuna da contact per il sport funghescha sco center en il sectur dal moviment e dal sport. Ella coordinescha las dumondas concernent il sport, collia acturs da sport in cun l'auter (p.ex. uniuns, scolas, vischnancas) ed optimescha uschia la promoziun locala dal moviment e dal sport
En il mussavia "Raits localas da moviment e da sport" vegnan descrits pli detagliadamain la RMS, la cussegliaziun ed il sustegn finanzial. La broschura "Ab nach Netzhausen" dat ulteriuras ideas per realisar ina RMS.


c: text/html

text:
Serina
Serina l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a i pé del Àlben 'n de la Al Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 2 122 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 27,5 km² e 'na densità de popolasiù de 77 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 30 km de la sità e a 820 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àlgua, Cornalba, Còsta Serina, Doséna, Ultra 'l Còl, Roncobèl e San Pelegrì.
Per Serina la pasàa la Strada Mercatorum che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la AL Telina, pròpe per chèsto 'n del cümü de Serina gh'è ü bórgh che l' se ciama Traficàncc. La Strada Mercatorum l'è pò stacia bandunada quand i a fai sö la Strada Priula.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parochiàl co i quàder del Palma 'l Vècc e Palma 'l Zùen.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Serina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En il Jemen dura dapi il mars 2015 ina guerra civila ch’ha chaschunà fin uss passa 10'000 unfrendas, tranter quellas 4'000 civilists. In'allianza sut il commando da l’Arabia Saudita sustegna il president Abd-Rabbu Mansur Hadi en il cumbat cunter ils rebels da Huthi che vegnan sustegnids da l’Iran. Era las organisaziuns terroristicas «Stadi islamic» ed «Al-Kaida» nizzegian il vacum da regenza.
RR novitads 06:00
Exteriur Armistizi da trais dis en il Jemen
Las Naziuns Unidas han annunzià ina pausa da cumbat per il Jemen. A partir da mesemna duaja quella valair almain per trais dis. Quai ha ditg il represchentant spezial da l’ONU per il Jemen. Las partidas da conflict hajan empermess da respectar la pausa da cumbat.
En il Jemen dura dapi il mars 2015 ina guerra civila ch’ha chaschunà fin uss passa 10'000 unfrendas, tranter quellas 4'000 civilists. In'allianza sut il commando da l’Arabia Saudita sustegna il president Abd-Rabbu Mansur Hadi en il cumbat cunter ils rebels da Huthi che vegnan sustegnids da l’Iran. Era las organisaziuns terroristicas «Stadi islamic» ed «Al-Kaida» nizzegian il vacum da regenza.
sda/li


text:
Numerusas giadas ha Duri Casty da Zuoz gudagnà la concurrenza da skijöring al White Turf a San Murezzan. Sco um pensiunà na chavaltgescha Duri Casty betg pli sez. El lai dentant chavaltgar. Ses chaval Bergonzi è in da quels che parta a las cursas da giubileum a Maiavilla.
In prezi favuraivel per ses chavagl da success
Bergonzi saja stà ina buna cumpra ha Duri Casty raquintà al Radio Rumantsch. Malgrà ch’el haja pudì cumprar Bergonzi per in pretsch favuraivel en Frantscha haja el gì gia divers success. Tranter auter haja quai chaval gudagnà diversas giadas al White Turf.


text:
Chardonnay: Top-Weine 2012 aus Südtirol in Italien
-
2012 Appius DOCKellerei St. Michael-EppanKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, Italien96
-
2012 Südtirol Terlaner I Grande Cuvée DOCKellerei TerlanKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, Italien96
-
2012 Südtirol Chardonnay Riserva Baron Salvadori DOCNals MargreidNals MargreidSüdtirol, Südtirol, Italien94
-
2012 Südtirol Chardonnay Riserva Baron Salvadori DOCNals MargreidNals MargreidSüdtirol, Südtirol, Italien94
-
2012 Riserva Südtirol DOC Extra BrutArundaArundaSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Chardonnay Löwengang DOCAlois LagederAlois LagederSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Terlaner Riserva Nova Domus DOCKellerei TerlanKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Chardonnay Riserva Burgum Novum DOCCastelfederCastelfederSüdtirol, Südtirol, Italien92
-
2012 Südtirol Chardonnay Linticlarus DOCTiefenbrunnerTiefenbrunnerSüdtirol, Südtirol, Italien92
-
2012 Südtirol Chardonnay Linticlarus DOCTiefenbrunnerTiefenbrunnerSüdtirol, Südtirol, Italien92
-
2012 Südtirol LR DOCSchreckbichl - ColterenzioSchreckbichl - ColterenzioSüdtirol, Südtirol, Italien92
-
2012 Südtirol Stoan DOCCantina TraminCantina TraminSüdtirol, Südtirol, Italien92
-
2012 Südtiorl Cornell Chardonnay Formigar DOCSchreckbichl - ColterenzioSchreckbichl - ColterenzioSüdtirol, Südtirol, Italien91
-
2012 Südtirol Chardonnay Flora DOCKellerei GirlanKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, Italien91
-
2012 Südtirol Sanct Valentin Chardonnay DOCKellerei St. Michael-EppanKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, Italien91
-
2012 Südtirol Terlaner Chardonnay Sophie DOCManincorManincorSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, Italien91
-
2012 Südtirol Chardonnay Maso Reiner DOCKettmeirKettmeirSüdtirol, Südtirol, Italien90
-
2012 Südtirol Tschaupp Riserva DOCWeingut SchweitzerWeingut SchweitzerSüdtirol, Südtirol, Italien(89-91)
-
2012 Ateyon Chardonnay IGTWeingut LoackerWeingut LoackerSüdtirol, Südtirol, Italien89
-
2012 Südtirol Chardonnay Flora DOCKellerei GirlanKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, Italien89


text:
Il giubileum da 100 onns Musica da Vignogn en cumbinaziun cun la Festa da musica sursilvana avess gì da carmalar passa 3'000 aspectaturs. Pervi dal coronavirus è però l'entira festa dada en l'aua ed ha stuì vegnir spustada per in onn.
Tut era pront
Las preparativas per la festa eran sin buna via. Anc avant che la construcziun da l’infrastructura ha cumenzà, ha l’entira festa stuì vegnir spustada per in onn. Ina situaziun ch'ha prendì davent in pau la motivaziun, sco il vicepresident dal comité d’organisaziun, Gion Casanova ha concedì.
A l’entschatta avain nus pensà che quai na tutgia betg nus e che nus possian schon manar atras la festa. Cura ch’igl è stà cler che la festa n’ha betg lieu sco planisà, èsi l'emprim mument stà in schoc.
Spustà per in onn – plus in
Suenter avair magunà la situaziun che la festa da musica na po betg avair lieu, ha il comité d’organisaziun decidì da spustar la festa per in onn sin ils 28 fin ils 30 da matg 2021. La festa da musica salva dentant il num: 100 onns festa da musica Vignogn, plus 1.


text:
Palermo
Palermo (en sicilià: Palermu; en gréch antìch: Πάvopuoς/Pánormos; en latì: Panormus; en català: Palerm; en fransés: Palerme; en àrabo: بلرم/Balharm) l'è 'na cità de la Sicilia, capolöch de la pruvincia omònima e de la regiù. L'è la cità piö grànda de la Sicilia e l'è sitüàda sö la còsta setentriunàla de l'ìzola.
La popolasiù del cümü de Palermo l'è de 721.163 abitàncc (ISTAT, 2005), la superfìce l'è de 158 km² e la densità de popolasiù l'è de 4.564 ab/km²
L'è la quìnta cità d'Italia per popolasiù dòpo de Roma, Milà, Nàpoli e Türì,
Galerìa de fóti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra de folber principal de Palermo l'è el Palermo Football Club.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
La Secziun da communicaziun da la Chanzlia federala guarda cun grond quità che las infurmaziuns publitgadas sajan correctas. Tuttina na poi vegnir surpiglià nagina garanzia che questas infurmaziuns sajan correctas, exactas, actualas, fidaivlas e cumplettas. La Secziun da communicaziun sa resalva expressivamain il dretg da midar dal tuttafatg u per part, da stizzar u da prender or da la rait per in tschert temp cuntegns, e quai da tut temp e senza annunzia. Dretgs da responsabladad pervia da donns da gener material u immaterial ch'èn resultads da l'access u da l'utilisaziun resp. da la nunutilisaziun da las infurmaziuns publitgadas, da l'abus da la colliaziun u da disturbis tecnics, refusa la Secziun da communicaziun.
Copyright: Chanzlia federala, anno 2021
Illustraziuns: Bruno Fauser, Tom Künzli
Cun chargiar giu u cun copiar cuntegns, maletgs, fotografias u autras datas na vegnan transferids nagins dretgs vi dals cuntegns. Ils dretgs d'autur areguard ils cuntegns, ils maletgs, las fotografias u autras datas sin las paginas da ch.ch èn expressivamain proprietad da la Chanzlia federala u da las titularas u dals titulars dal dretg menziunads explicitamain. Per la reproducziun da datas dovri ordavant il consentiment en scrit da las titularas e dals titulars dals dretgs d'autur.
Sa basond sin l'artitgel 13 da la Constituziun federala e sin las leschas davart la protecziun da datas ha mintga persuna il dretg da la protecziun da sia sfera privata sco er il dretg da la protecziun cunter l'abus da sias datas persunalas. La Secziun da communicaziun observa strictamain questas disposiziuns.
Las datas persunalas vegnan tractadas dal tuttafatg confidenzialmain e na vegnan ni vendidas ni dadas vinavant a terzas persunas. En stretga collavuraziun cun noss hosting-providers ans stentain nus da proteger uschè bain sco pussaivel e cun tut ils meds las bancas da datas cunter intrusiuns externas, cunter perditas, cunter abus u cunter sfalsificaziuns. Tar l'access sin nossa pagina d'internet na vegnan arcunadas naginas datas persunalas.
Per pudair meglierar nossa purschida faschain nus in’analisa dal web. Perquai utilisain nus in Matomo. I na vegnan betg utilisadas datas per in’auter intent u dadas vinavant ad ina terza persuna.
Renviaments e links a paginas d'internet da terzas persunas na tutgan betg en il sectur da responsabladad da las autoritads federalas. L'access e l'utilisaziun da talas paginas d'internet vegnan fatgs sin agen ristg da l'utilisadra u da l'utilisader. La Secziun da communicaziun declera expressivamain ch'ella n'haja nagina influenza sin la concepziun, sin il cuntegn e sin las purschidas da las paginas d'internet ch'èn accessiblas tras in link. Las infurmaziuns ed ils servetschs da questas paginas d'internet stattan cumplainamain en la responsabladad da las terzas persunas respectivas. Las autoritads federalas refusan tutta responsabladad per talas paginas d'internet.


text:
Casnìch
Casnìch l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö ü teràs aluviunàl in de la média Al Seriana, sö la ria mansina del fiöm Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 3 273 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 13,5 km² e 'na densità de popolasiù de 242 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 23 km de la sità e a 514 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cazzà, Scé, Colgiàt, Fiorà, Gandì, Góren, Nòsa e Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Casnìch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Epigraf
Con epigraf (del grech antigh: ἐπιYpaφή, epigraphè, scrivud sora) o iscrizzion se intend de solet un test esponid publegament in su un suport de material minga deperibel (soratut marmol o preda, o anca metall).
El test el gh'ha de solet el fin de tegnì viva la memoria de un event storegh, de un personagg o de un at; i parole poeuden vesser incise, dipingiude o fade a mosaich; l'epigraf la se poeud trovà sia in d'un sit sarrad (gesa, capella, palazzi) sia a l'avert (piazza, via, cimiter), o la poeud vesser in su un oget. De solet i iscrizzion inn fade in letere maiuscole, a caraterizzàie però l'è minga domà el stil de la scritura ma anca l'adozzion de particolar register lenguistegh, despess con concision e solenitaa, in fonzion del contegnud, del contest e del fin comunegadiv.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La tradizzion epigrafega l'è carateristega de la civiltaa classega greca e romana e la testimonia el grad spantegad de alfabetizzazzion de quei societaa chì: senza una bas compagna de quella chì i epigraf havarien minga podud havé la fonzion de comunegazzion publega.
Inn rivade in fina a num circa trecent-milla iscrizzion romane, domà una part picinina de l'insema origenari che, spantegad in sul vast territori de l'Imper roman, l'è inscambi valutad di studios in divers milion de esemplar.
In del Medioev el declin de l'alfabetizzazzion e di istituzzion publeghe el se acompagna a quell di epigraf che, senza la so fonzion, vegnen manch in numer in fina squas a descomparì.
L'usagg di epigraf el fa la so recomparsa a principià de l'XI secol e el se spantega con l'Umanesim e el diret recuper de la forma epigrafega de Roma. Del 1471 l'epigrafia publega per i strade de Roma la gh'ha un fort impuls de l'oeuvra del papa Sisto IV. El tratad De Divina Proportione, publegad in del 1509 del matemategh Luca Pacioli, el deta i regole matemateghe per l'imitazzion di modell antigh.
Studi di epigraf[Modifega | modifica 'l sorgent]
El studi di epigraf l'ha toeu cont el temp un'importanza semper pussee granda, soratut per la so rilevanza coma font storeghe. El lavorà malfà de interpretazzion e datazzion l'ha menad a la maturazzion de un'autonoma dissiplina scientifega che la ciapa el nom de "epigrafia".
I tante tipologie de epigraf hann fad pensà un quai studios a di definizzion che se basen minga in sul material o in su la modalitaa de scritura ma in su criteri imateriai, prim in tra tucc el perchè un'iscrizzion la vegn creada. El Giancarlo Susini e l'Angela Donati i parlen, per esempi, de «scritura esponida» che l'ha in sé «i requisid de la perenitaa»,[1] inscambi el Silvio Panciera el noda el carater unidirezzional del messagg epigrafegh, che 'l se revolg minga a un grup picinin ma a una colletivitaa.[2] El Marci Grossi l'osserva inscambi che i epigraf tenden a trasmeter un'informazzion a tante persone con poche copie materiai del test, e che un'iscrizzion, a diferenza de un liber, la poeud vesser lensgiuda anca in manera involontaria: «l'è iscrizzion un test formulad o copiad cont el fin de spantegà una comunegazzion per rivà al numer pussee grand de letor, fin involontari, cont el numer pussee picinin de copie».[3]
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ G. C. Susini-A. Donati, La scrittura esposta: i modi della scrittura romana, in G. R. Cadorna (a cura di), Sulle tracce della scrittura. Oggetti, testi, superfici dai Musei dell’Emilia-Romagna, Casalecchio del Reno (Bologna) 1986, pp. 65–78
- ↑ S. Panciera, What Is an Inscription? Problems of Definition and Identity of an Historical Source, in Zeitschrift für Papyrologie und Epigrafik 183 (2012), pp. 1–10.
- ↑ M. Grossi, ἜYpaψe δὲ kaὶ tίtλov ὁ Πιλᾶtoς» (Gv 19,19). Verso una nuova definizione di iscrizione, in Zeitschrift für Papyrologie und Epigrafik 197 (2016), pp. 85-95.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Armando Petrucci, Le epigrafi. Medioevo da leggere, Einaudi, Torino, 1992
- Iscrizioni funerarie, sortilegi e pronostici di Roma antica, a cura di L. Storoni Mazzolani, [Torino], G. Einaudi, [1973]; rist. Iscrizioni funerarie romane, [Milano], BUR, [1991].


text:
Suenter che la stagiun d'enviern passada è stada la pli schleta en l'istorgia dal Club alpin svizzer CAS, èn las chamonas «mitschadas cun ina noda» la davosa stagiun da stad, sco il CAS ha communitgà l'entschatta da quest onn. Questa stad èn ils cudeschs da reservaziun da las chamonas bain emplenidas, ma i dat adina puspè annullaziuns pervi da la situaziun da l'aura instabila.
Dependa nua che la chamona è situada
I dependa nua che la chamona è situada e tge intent ch'ils giasts han, datti dapli u pli paucas annullaziuns pervi da l'aura. Sch'ina chamona è accessibla simpel e sche la chamona è la finamira dals giasts, lura vignan els malgrà la plievgia. Quels che han planisà dad ir en muntogna e viandar na vegnan plitost betg, sche l'aura na constat betg.
Ils turists dal di mancan
En la chamona Maighels e la chamona Kesch mancan surtut ils turists dal di, quels portan ina gronda part da la svieuta. Quels mancan pervi da l'aura u probabel era, perquai ch'ins po puspè far vacanzas en l'exteriur. Era sche 90% dals giasts èn Svizzers è il public sin las chamonas da CAS quest onn puspè pli internaziunal. Las fins d'emna èn per il solit pli fermas ch'ils dis da l'emna. Durant la stagiun auta na sent'ins dentant betg ina fitg gronda differenza.
Normalitad
Las mesiras da corona na fan betg pli gronda fadia a las chamonas da CAS, quellas sajan schon prest daventadas normalas. La gronda sfida resta la capacitad limitada che tut las 22 chamonas han anc adina. Ina stad bletscha cun nausch'aura poi adina dar, independent da la situaziun da pandemia. Ils guardiachamonas prendan sco ch'i vegn e fan il meglier ordlonder.


text:
Kinshasa
Kinshasa a l'è la capital de la Repüblica Demucratica del Congo.
A l'è anca la prima cità del paes per impurtanza cultürala, ecunomiga e cumerciala e per pupulaziun, cun 7.500.000 abitant (2005).
La sua impurtanza a l'è favurida perchè a l'è arent a Matadi, ai alter cità principaj del paes e al fiüm Congo, che l'è navigabil per püssee de 2900 chilometer.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Kinshasa a l'è in sü la spunda meridiunala, quela manzina, del fiüm Congo, propi denanz a Brazzaville, la capital del Còngo.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Kinshasa l'ha fundada in del 1881 l'Henry Morton Stanley e ciamada Léopoldville (in frances, e Leopoldstad in ulandes), del nom del rè del belgi Leupuld II.
Avampost militar, la cità a l'ha scuminciaa a cress de impurtanza quand che'l s'è dervii el trafich in sül fiüm fina a Stanleyville (al di d'incö Kisangani), e hann faa sü la feruvia (1898) e'l metandot (1914), che l'hann culigada al port de Matadi, in sü l'Ucean Atlantich.
In del 1920 a l'è divegnüda la capital del Congo belga e l'è restada anmò la capital quand che'l paes a l'è vegnüü indipendent in del 1960.
In del 1966 a l'è staa müdaa el sò nom in Kinshasa.


text:
Per las visitas e las consultaziuns en la Fonoteca ans contactai per plaschair ordavant sut fnoffice@nb.admin.ch u per telefon sut il numer +41 58 465 73 44.
Grazia fitg per Vossa chapientscha.
Raising the Q-bar
La Fonoteca iniziescha, promova e participescha sut il slogan "Raising the Q(uality) - Meglierain la qualitad" a divers projects che han la finamira da meglierar la qualitad da reproducziun da registraziuns sonoras per contribuir uschè ad intensivar las emoziuns da las persunas che las taidlan.


text:
Il Cussegl federal decida davart las reglas da reentrar en Svizra suenter vacanzas sch'ins n'ha betg in certificat da Covid. A discussiun stattan duas variantas. In segund test 4 fin 7 dis suenter l'entrada en il pajais u ina quarantina da 10 dis. Il chantun Grischun vul ni quarantina ni tests, sco quai ch'il cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha ditg. Ils custs per ulteriurs tests sajan gronds ed er l'organisaziun fissia greva.
I vegn pli cumplitgà
Fitg probabel è che vacanzas vegnan pli cumplitgadas per persunas betg vaccinadas u guaridas, davent da gliendisdi – cunquai che omaduas variantas en consultaziun prevesan almain in test negativ.


text:
La scolaziun ed il perfecziunament han ina gronda impurtonza ella PUNTREIS. Nus encurin ina relaziun a liung temps cun nos colluvrers ed investein egl avegnir.
Aschia segirein nus buca mo la qualitad dall’instituziun mobein era quella da nossas colluvreras. Pertgei entras ina buna scolaziun dallas resursas socialas dat ei buca sulettamein ina pli valur per nossas cussadentas mobein era per nos colluvrers sezs.
Nus purschin svilup individual. Perfecziunaments pratics interns vegnan menai d’experts al liug. Duront scolaziuns externas purschin nus agid finanzial activ. Ils scolars e las studentas profiteschan duront l’entira scolaziun d’in accumpignament e support entras nossas persunas dil fatg professiunalas.
Sut ils suandonts links anfleis Vus informaziuns en connex cun nos perfecziunaments e nossas scolaziuns.


text:
Roarbèla
Roarbèla (nòm uficiàl en Italià: Roverbella) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 8 571 abitàncc (dàto del des 2015 [1]), 'na superfìce de 63 km² e 'na densità de 136 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castèi, Marmiröl, Mozzecane (VR), Nogarole Rocca (VR), Pòrt Mantuàn, San Sòrs, Trevenzuolo (VR), Valeggio sul Mincio (VR).
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Roarbèla l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il lieu da l'explosiun en il port da Ludwigshafen è era 2 dis suenter l'explosiun betg accessibel. La scheffa da persunal da BASF aveva gia declerà che las restricziuns da producziun sajan substanzialas. Là producescha il concern tudestg bleras substanzas da basa per numerus auters materials.
La disgrazia ha chaschunà fin uss trais morts. Dus pumpiers dal manaschi avevan ins chattà curt suenter la disgrazia. Ina terza bara han sfunsaders chattà la mesemna, i sa tracta probablamain d’in um sparì dapi la disgrazia. 8 persunas èn vegnidas blessadas grevamain, 17 levamain.
RR novitads 16:00


text:
Venegón da Sura
Venegon de Sura (Venegón da Sura in Busin; Venegono Superiore in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vares che 'l cünta 7 293 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6 km² e 'na densità de 1 216 ab./km²..
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Com (cumün de Binagh).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Venegón da Sura l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La serrada saja ina consequenza indirecta da la pandemia da corona. Pervia da quella sajan adina pli paucs letgs occupads. Plinavant sentia il center da sanadad grondas retegnientschas tar las entradas novas. Er la tschertga da persunal spezialisà saja ina gronda sfida.
La gruppa da tgira Prasas-chèr
La gruppa da tgira Prasas-chèr a Scuol datti dapi l'onn 2007. Ella porscha plazza per nov persunas cun basegn da tgira. Il mintgadi da las persunas sa drizza tenor ils principis da viver a chasa.
Il pass da serrar na saja betg stà simpel, scriva la direcziun dal CSEB. I saja dentant in pass necessari. Cun serrar la gruppa da tgira Prasas-chèr possia il center planisar meglier lur resursas. Las sis persunas ch'eran en tgira vegnan en autras instituziuns equivalentas.
Er tut las emploiadas e emploiads pertutgads lavurian vinavant per il CSEB. Las localitads vegnan duvradas temporarmain sco abitaziuns per il persunal.


text:
La dretgira administrativa grischuna refusa en ina decisiun dals 16 da december 2019 in recurs da Remo Stoffel. L’interprendider aveva inditgà en sia declaraziun da taglia per l’onn 2005, d’avair ni entradas suttamessas a la taglia ni facultad. Quai rapporta il schurnal regiunal da SRF.
L'administraziun da taglia e la dretgira èn dentant da l'avis, che Remo Stoffel haja fatg ina distribuziun da gudogn zuppada. E per quella duai el pajar suenter 36,6 milliuns francs. La pretensiun da taglia scroda cun la fin da l’onn 2020.
Ina da pliras dispitas
I sa tracta gia da la segunda sentenzia da la Dretgira administrativa chantunala che sa fatschenta cun in quint da taglia da Remo Stoffel. Era l'emprima sentenzia aveva l’interprendider tratg enavant. Ed il Tribunal federal aveva dà almain per part dretg a Stoffel il december 2018. Enstagl dals oriundamain otg milliuns francs, ha el stuì pajar per l’onn 2003 quatter milliuns francs taglia.
RTR novitads 14:00


text:
Chant e musica èn materia viva! E gist per Rumantschas e Rumantschs muntan chant e musica identitad. Identitad che creescha cuminanza. Promover, tgirar e collectar questa materia è ina da las incumbensas da RTR. Las emprimas registraziuns da chors ch’èn da chattar en l’archiv da RTR dateschan da l’onn 1938, l’onn da la votaziun dal rumantsch sco lingua naziunala.
Il 1984, pia avant 35 onns, ha RTR fatg sia emprima atgna producziun da musica. Natiralmain èn era vegnidas fatgas avant il 1984 differentas registraziuns rumantschas da chant e musica, da singuls concerts u era registraziuns da repertori – ma da lez temp anc dal radio DRS. Dapi lura è sa midà bler e l’archiv da registraziuns e creschids sin passa 11'000 tocs.
Durant la saira da cumpagnia a Falera vegn guardà enavos sin ils ultims 35 onns - natiralmain era cun dar in sguard en l’archiv. Nus mussain il redactur da musica Giusep Giuanin Decurtins e ses team en acziun durant ina registraziun. Chantaduras, dirigents e musicists raquintan anecdotas: “In radio cun musica indigena fatga da nossa glieud, quai è insatge dal pli bel ch’i dat.” Mario Pacchioli sa regorda anc da sia emprima registraziun cun RTR il 1995. “Jau n’aveva anc mai chantà avant in microfon. Igl è stà l’emprim pass en mia carriera.”
Tgi che na po betg ir a Falera ils 09-11-2019 ha la pussaivladad da suandar l’act festiv a partir da las 20:15 via livestream sin rtr.ch.


text:
San Murezzan di cleramain Na al dretg da vuschar per esters. Cun quai na riva il president communal da San Murezzan betg d’accumplir ina da sias empermischuns, ch’el aveva fatg durant il cumbat electoral.
Igl è perquai ina sconfitta persunala per Christian Jott Jenny. Durant ses cumbat electoral avant radund dus onns, aveva el numnadamain empermess da vulair integrar e dar ina vusch a mintgina e mintgin - era a persunas estras en vischnanca.
Vuschs da persunas estras n'han ins dentant strusch udì durant il cumbat da votaziun – vuschs ch'avessan forsa pudì influenzar il resultat da votaziun dad oz.
Per pudair interagir sin nivel communal resta als stgars 800 esters a San Murezzan vinavant be la via tradiziunala, quella d’acquistar il dretg da burgais svizzer.
Anna Caprez
Producenta Engiadina
Anna Caprez lavura per RTR sco correspundenta da l'Engiadina. Dal biro a Samedan anora maina ella il team regiunal cun redacturas e redacturs da radio e televisiun.


text:
A Vienna daventan Nina Betschart e Tanja Hüberli campiunessas europeicas. En il final battan ellas Katja Stam e Raïsa Schoon dals Pajais Bass en dus sets, cun 21:15 e 21:12.
Las duas atletas svizras fan uschia revantscha, trais onns suenter lur terrada en il final dal campiunadi europeic cunter in auter pèr ollandais, Madelein Meppelink e Marleen van Iersel. L’onn passà avevan Joana Heidrich ed Anouk Vergé-Dépré gudagnà il titel europeic, ed uschia vegn quel per la segunda giada en fila en mauns svizzers.
In dir cumbat per vegnir en il final
Il duo svizzer Nina Betschart e Tanja Hüberli ha giugà in mezfinal dramatic cunter las Tudestgas Karla Borger e Julia Sude en il mezfinal. La finala han las duas Svizras gudagnà, suenter ch’ellas han pudì bloccar pliras ballas da matsch – cun 21:9, 22:24 e 16:14.
Las Ollandaisas Katja Stam e Raïsa Schoon da lur vart, han procurà en lur mezfinal per ina pitschna surpraisa. Ellas han bittà ora las quartas dal turnier olimpic Anastasija Kravcenkova e Tina Graudina da la Lettonia.


text:
Dasper tut ils lauds da l'ultim temp datti dentant era puncts da critica. Il concert al Open Air Lumnezia ha, malgrà la victoria dal contest da la Startrampe, betg pudì persvader dal tut. Al Open Air Malans ha Mattiu Defuns gì la sfida da cumenzar sco opener avant in areal quasi vid. Ed era qua ha el betg persvas noss criticher da musica Patrick Capaul.
Suenter il concert avain nus confruntà il musicist da Trun cun nossa critica «dovri in proxim pass». Quai vesa Mattiu era en sez. La gronda dumonda saja be co e tgenin?
Ins po dentant anc avair siemis. E sch'el pudess giavischar, lura fissi d'ina vart da pudair ina giada ir sin turnea da clubs durant l'enviern. Quai saja dentant pli grev d'organisar che ina turnea da festivals durant la stad. Ed il segund giavisch fiss da survegnir in management che coordinescha ed organisescha concerts, turneas ed autra rauba. Il mument fa quai il musicist numnadamain anc sez. E quai na saja betg insatge ch'el fatschia uschia gugent.
RTR/ Turnea da festivals


text:
Cultura: Nü miliuns de euro por pié indô ia
Scritto da Red.azione il 20 Maggio 2021
La Provinzia á stabilí n pachet de mosöres de nü miliuns de euro por ti dé impulsc ala cultura por pié indô ia. I assessurs Alfreider, Achammer y Vettorato á presenté incö i detais dles mosöres.
La cultura y l’ert é na pert fondamentala de nosta vita, n setur fondamental por nosta sozieté y por düc trëi i grups linguistics dla Provinzia. Por sostigní che les ativités culturales pois indô pié ia él la Provinzia che á preodü n plan cun mosöres cun cinch linies de aziun. I assessurs competënc tl ciamp dla cultura Daniel Alfreider, Philipp Achammer y Giuliano Vettorato á presenté incö ai 16 de aurí te na conferënza stampa i detais dles mosöres.
Le pachet é gnü aprové en mertesc ai 13 de aurí dala Junta provinziala y prevëiga n import complessif de nü miliuns de euro. Danter les scomenciadies preodüdes él preodü na sovenziun straordinara a düc i artisć y artistes de dötes les categories y de düc i grups linguistics de 5.000 euro. Le plann prevëiga implü scomenciadies por fá indô pié ia les ativités culturales, contribuc por les organisaziuns culturales che á pordü entrades o davagns porvia dla pandemia. Implü él ince preodü sovenziuns por les organisaziuns y por i ënc che fej investimënc, sciöche por ejëmpl tl svilup dles ofertes culturales digitales o tl’atuaziun de mosöres de sigurté cuntra la defujiun dl Covid.
Al vëgn implü ince sostigní le volontariat cultural. Le dërt da presenté domandes á lies de volontariat che renforza la vita culturala locala de n comun organisades te grups sciöche por ejëmpl cors, musighes, teatri, grups de musiga poplara y de bal poplar. N documënt cun i detais dles mosöres é gnü injunté.
L’assessur por la cultura ladina Daniel Alfreider á sotligné le gran impëgn da fá indô pié ia les ativités culturales en presënza. “I messun mët en pratica vigni mosöra por podëi scomencé cun les ativités en presënza. Le govern á bele confermé che al sará poscibl da ti ciaré ales partides dl palon dl Europeo a Roma cun na presënza dl 25 porcënt de spetadus y chësc se damanunse ince por le setur cultural. Al é gran ora da stabilí diretives concretes sön co che les manifestaziuns pó gní fates d’isté y da d’altonn.”
L’assessur por la cultura todëscia Philipp Achammer á recordé che la pandemia á smendri de cotan la vita culturala y artistica en presënza. “La cultura á la nezescité da pié indô ia y de prospetives nöies y tl mëis de ma sarál poscibl da pié indô ia cun les ativités. Le pachet aprové incö contëgn sovenziuns por sostigní l’ert y la cultura sciöche seturs economics te chi che al laora tröpes porsones”.
Por l’assessur por la cultura taliana Giuliano Vettorato él important che ince les assoziaziuns culturales che se fistidiëia di jogn y les biblioteches pois indô lauré sciöche denant. “Al ne sará nia saurí mo i sun sigü che man man sarál poscibl da daurí tres deplü”, insciö Vettorato che á rengrazié i colegs Achammer y Alfreider por la buna colaboraziun.


text:
Assa Abloy AB è il leader global per automats da portas e la segirtad d'access. Il 1994 è la firma sa furmada ord la fusiun da l'intepresas svedaisa Assa e l'interpresa finlandaisa Abloy. Assa Abloy è ina gruppa internaziunala cun radund 44'000 collavuraturs en passa 70 pajais.
Purschider internaziunal
Cedes è vegnì fundà il 1986 da Brigitte e Beat De Coi a Landquart ed è sa sviluppà en quests 30 onns ad in purschider internaziunals da schliaziuns da sensor per ascensurs, ischs e portas. Cedes è activ en passa 60 pajais, occupescha radund 400 collavuraturs. Da quests èn 230 a Landquart.
RR novitads 16:00


text:
A la fin han sulettamain trais vuschs fatg la differenza. 20 delegadas e delegads èn stads il glindesdi saira per la libertad da votar, 17 èn stads per in Na a la refurma e sulettamain 6 per in Gea.
Sco il president da la PCD Grischuna, Kevin Brunold, ha ditg envers RTR, mussia questa votaziun er la malcuntentientscha cun la proposta da proporz ch’è uss sin maisa e vegn era il zercladur a l'urna. Quest model na cuntegna naginas da las pretensiuns da la PCD.
La partida sappia dentant era, ch’il chantun stoppia tar in Na a la refurma stgaffir ina schliaziun provisorica per las proximas elecziuns. Quest scenari veglian ins dentant evitar, uschia ch'ins saja a la fin vegnì tar la decisiun da dar liber la vusch per la votaziun dals 13 da zercladur.
Nus dain liber la vusch cun in ferm accent Na
Cunter la «chatscha etica», per abolir las contribuziuns da maternitad
Pli cleras èn stadas las decisiuns per las ulteriuras parolas. In cler Gea hai dà per abolir las contribuziuns da maternitad, in cler Na a l'iniziativa per ina chatscha etica che sa cumporta cun la natira. Quellas decisiuns èn vegnidas prendidas da la suprastanza da la partida.
Er da la suprastanza è vegnida la decisiun davart la lescha da Covid-19 e la lescha per cumbatter il terrorissem – omaduas giadas in Gea.
Las duas iniziativas agraras n'han gì nagina schanza tar la radunanza da delegads e delegadas. Omaduas vegnan refusadas. La lescha da CO2 ha percunter survegnì il sustegn da la delegada.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
Il film «Swiss Love», disponibel sin DVD, è vegnì realisà oriundamain per l'Expo.02. Il pavillon da «Swiss Love» cumpigliava 12 kinos e purscheva a visitadras e visitaders la pussaivladad da decider sez co il film duaja cuntinuar. Las quatter emprimas sequenzas, suandadas da quatter segunds e quatter terzs chapitels porschan pia 4x4x4=64 pussaivladads da guardar il film. Il film gioga sur tut en l'Engiadina Bassa e resguarda tut las quatter linguas naziunalas. Ils suttitels en avant maun er en versiun rumantsch grischun.
(Foto simbolica: Katharina Wieland Müller / pixelio)


text:
La scola actuala da San Murezzan, la scola Grevas, ha entant 50 onns e na correspunda betg pli a las pretaisas dad oz. La vischnanca ha laschà far plirs studis ils davos 10 onns. Entant èsi cler, ch’i dovra in nov edifizi. Dapi l’avrigl 2019 è enconuschent il project victur d’ina concurrenza d’architectura per il nov center da furmaziun.
Il nov stabiliment per quest center cun ina dimensiun da radund 8’000 meters quadrat, duai vegnir realisà al lieu existent da la chasa da scola Grevas. Actualmain discurran ins d’ina investiziuns da 70 milliuns francs.
I vul blers cumpromiss
La cumissiun «Center da furmaziun Grevas» ha entant evaluà numerus lieus pussibels, nua che la scola pudess far midada durant il temp da construcziun. Il lieu il pli ideal saja tenor la cumissiun la plazza da Polo a San Murezzan Bogn. Previs fiss in provisori sin dus plauns cun ina surfatscha totala da 4’000 meters quadrat. En quellas localitads na fiss dentant betg prevesida ina sala da gimnastica ed era betg in’aula. Per il temp transitoric avess la scola da San Murezzan da chattar alternativas.
Opposiziun cunter ils plans da realisar ina scola provisorica sin la «Polowiese» è gia vegnida intunada durant la saira d’infurmaziun. Numnadamain da l’hotel Sonne, che sa chatta en vischinanza.
Dapli detagls davart il project na datti dentant betg. En in proxim pass vegn suttamess a la populaziun da San Murezzan il schaner u il favrer 2020 ina dumonda da credit per la planisaziun concreta dal project.
RR actualitad 12:00


text:
Temp da crap
Il temp da crap è la pli veglia epoca da l’istorgia da l’umanitad. Ella è segnada dals utensils da crap ch’èn sa mantegnids ed ha cumenzà – tenor il stadi da la perscrutaziun actual – cun ils pli vegls utensils da crap da la cultura dad Oldowan avant 2,6 milliuns onns.[1] Sco producents d’utensils da crap valan las emprimas spezias d’umans Homo rudolfensis e Homo habilis sco er tut las posteriuras sco per exempel Homo ergaster / Homo erectus, l’uman da Neandertal ed er l’uman anatomicamain modern (Homo sapiens).
La denominaziun ‹temp da crap› ha introducì Christian Jürgensen Thomsen l’onn 1836 cun il sistem da trais periodas (temp da crap, temp da bronz e temp da fier) cur ch’el ha sutdividì la preistorgia dal Danemarc tenor il material ch’è vegnì duvrà en emprima lingia per utensils, armas e cliniez. Per l’Africa en il sid da la Sahara exista in’atgna sutdivisiun da l’epoca – Early Stone Age, Middle Stone Age e Later Stone Age – che sa differenziescha da las epocas respectivas che valan per l’Europa.
A la fin dal temp da crap è situà il temp d’arom; quel cumenza da regiun tar regiun pli baud u pli tard e tutga anc tar il temp da crap. Pir cun il temp da bronz tempriv finescha il temp da crap en intginas parts dal mund; en l’Europa Centrala è quai il cas vers 2200 a.C.
Temp da crap tempriv u paleoliticum[modifitgar | modifitgar il code]
Il paleoliticum u temp paleolitic cumpiglia – sco l’Early Stone Age en l’Africa – la gronda part da l’istorgia da l’umanitad a partir dals chats africans d’avant ca. 2,6 milliuns onns. Probablamain l’emprima unda da migraziun or da l’Africa documenteschan chats d’utensils e da fossils en la Georgia (lieu da chat Dmanissi), per ils quals ins ha calculà ina vegliadetgna da 1,8 milliuns onns. En l’Europa han las pli veglias cumprovas d’ominins enconuschentas ina vegliadetgna da ca. 1,1 milliuns onns (Sierra de Atapuerca, Spagna)[2], en l’Europa Centrala da maximalmain 600 000 onns (missella sut da Mauer). Il temp da crap va a fin cun la transiziun dal pleistocen a l’olocen avant ca. 12 000 onns.
Paleoliticum tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor definiziun cumenza il temp da crap cun l’emprim diever d’utensils fatgs or da crap tras antenats temprivs da l’uman anatomicamain modern (Homo sapiens). Utensils sa laschan definir en quel senn ch’il material da basa è vegnì midà en ina furma u l’autra per intent da diever. Tenor quai èn ils utensils da glera da l’Oldowan, ils quals han survegnì tras paucas fridas urs gizs, ils emprims utensils da l’umanitad documentads. Schebain ins ha manà natiers da l’entschatta ennà questas midadas intenziunadamain u sch’ellas èn succedidas per casualitad na sa lascha betg dir cun tschertezza. En tutta cas han lur utilisaders realisà il niz da quai ed han probablamain er bainbaud dà vinavant ils utensils e la metoda da producir quels. Ils pli vegls chats dal paleoliticum tempriv che valan sco incontestads derivan dal lieu da chat Kada Gona en l’Etiopia ed han ina vegliadetgna da 2,6 milliuns onns. Schebain ossa entagliada d’ina vegliadetgna da 3,4 milliuns onns, che deriva medemamain da l’Etiopia, sa lascha interpretar sco elavurada tras l’uman è contestà en la scienza.[3] Sco cumprovà vala che Homo habilis duvrava gia utensils da crap, per Homo rudolfensis vala quai sco probabel e tut tenor derivan intgins dals chats ils pli vegls er da Paranthropus robustus, ina spezia or dal circul dals Australopithecina.
Sur blers millennis è l’inventari be sa midà pauc. Avant ca. 600 000 onns è la cultura d’utensils alura sa sviluppada vinavant: igl ha cumenzà l’Acheulean cun si’industria da cugns a pugn, medemamain puspè l’emprim en l’Africa. Er durant quest’epoca datti sur in lung temp praticamain naginas midadas; l’Acheulean dura fin ca. avant 100 000 onns ed è collià en l’Europa cun l’uman da Neandertal.
L’emprima giada vegn utilisà en il paleoliticum tempriv il fieu – in’impurtanta premissa per pudair colonisar regiuns pli fraidas e per render nutriment pli digestibel per l’uman.[4] Las pli veglias fuainas cumprovadas ch’èn senza nagin dubi vegnidas fatgas da l’uman, derivan da l’Africa dal Sid ed han ina vegliadetgna da 1,7 milliuns onns. Sco indizi servan scalgias dad ossa brischada e restanzas da plantas situadas en il profund dal cuvel.[5]
Paleoliticum mesaun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils cugns a pugn da l’Acheulean sa midan avant ca. 130 000–120 000 onns – els daventan asimetrics. Ins discurra uss da l’emprim stgalim dal paleoliticum mesaun, dal Micoquien. A medem temp è sa sviluppada ina nova furma d’elavurar ils utensils: ins ha producì stgaglias ch’eran pli pitschnas e pli levas e sa laschavan utilisar a moda pli flexibla (Moustérien cun tecnica da Levallois). En general vegn il paleoliticum mesaun associà cun l’uman da Neandertal; en il Proxim Orient cumparan però dapi ca. 90 000 onns er umans anatomicamain moderns. Ils umans eran vinavant chatschaders e rimnaders; i vegniva surtut fatg chatscha sin selvaschina. Armas cumponidas (lain e crap, collià tras ina cola fatga da rascha da badugn) ed il fieu eran medemamain enconuschents. Ins ha creà las emprimas ovras artisticas (Venus da Berekhat Ram[6]), ils umans han sepulì lur morts (Shanidar, Teschik-Tasch, Gross Fredenwalde) ed han probablamain er gia agiuntà objects da fossa, quai ch’implitgescha la cretta en ina vita suenter la mort. Utensils da lain, ossa e corn vegnivan probablamain utilisads intensivamain; quels n’èn però strusch sa mantegnids.
Paleoliticum tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il paleoliticum tardiv cumenza avant ca. 40 000 onns. Per l’emprima giada sa laschan constatar differenzas regiunalas en il svilup – quai ch’era forsa er gia avant il cas, ma na sa lascha betg cumprovar per mancanza da chats. Cuntels lungs, graschels cumparan en l’Aurginacien en l’Europa Centrala, dal Vest e dal Sid; purtader da questa cultura è l’uman modern. Pictura da cuvels tempriva è cumprovada en l’Aurginacien tardiv en Frantscha. La pli veglia cumprova d’ina sepultura fatga cun gronda premura deriva da la Russia (Sungir) ed ha ina vegliadetgna da ca. 30 000 onns. Er utensils fatgs or da substanzas organicas daventan uss bundant pli frequents.
En Frantscha ed en la Spagna dal Nord chatt’ins a medem temp il Châtelperronien (fin avant ca. 34 000), dal qual l’inventari cumpiglia sper elements dal paleoliticum tardiv sco tar l’Aurignacien (fin avant ca. 28 000 onns) er anc cleramain tradiziuns da la tecnica da Levallois dal paleoliticum mesaun. Intgins perscrutaders vesan en las atgnadads da questas duas culturas la differenza tranter l’uman da Neandertal e l’Homo sapiens en sia furma tempriva sco uman da Cro-Magnon. En l’Europa da l’Ost ed Europa Centrala sa laschan differenziar a medem temp las culturas dal Bohunicien e dal Szeletien. A partir da ca. 28 000 fin 21 000 onns cumpara il Gravettien; simbols da fritgaivladad u tut tenor er represchentaziuns da dieuas sco la Venus da Willendorf inditgeschan la preschientscha d’imaginaziuns religiusas.
En Frantscha, Spagna e Portugal percunter è sa derasà da ca. 22 000 fin 16 500 il Solutréen ch’è segnà da lamellas e da pizs cun surfatschas retuschadas; dissegns sin grip (petroglifas), ossa engravada e figuras cumparan medemamain. En il Magdalénien, l’ultima perioda dal paleoliticum tardiv, va l’ultim temp da glatsch plaunsieu a fin. Tipic èn variantas da nizzas cun emprims indizis da la microlitisaziun che daventa alura fitg frequenta en il mesoliticum. Dal Magdalénien derivan er las pli enconuschentas picturas da cuvels (cuvel da Lascaux); medemamain in dumber creschent d’ovras d’art pli pitschnas moviblas. Er restanzas da tendas èn sa mantegnidas, en pli lampas cun lamegl, armas da chatscha e cliniez da meglra qualitad; cun quest ultim vegniva gia fatg commerzi lunsch enturn.
Temp da crap mesaun u mesoliticum[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fin dal temp da glatsch ed il cumenzament da la regeneraziun dal guaud dal temp da l’olocen (a partir da ca. 9600 a.C.) cumenza en l’Europa Centrala il mesoliticum. L’extincziun da la selvaschina gronda dal temp da glatsch dumonda suenter novas tecnicas da chatscha per pudair tschiffar ils animals che vivan en ils guauds e che sa derasan ensemen cun quels. Quai na sa mussa betg il davos cun la cumparsa da pitschens pizs da frizzas, d’uschenumnads microlits. Ina cultura tempriva da l’Europa dal Nord ha furmà la cultura da Maglemose, in’autra enconuschenta cultura en la fasa tardiva è per exempel stada la cultura dad Ertebølle. Il mesoliticum va a fin en l’Europa Centrala cun il cumenzament da la cheramica lineara, la quala è sa derasada a partir da 6000 a.C. en la Pannonia ed en il decurs dals proxims 2000 onns fin en l’Europa dal Nord.
Periodas da transiziun cumparegliablas existan en differentas parts dal mund durant fitg differents temps. En la Levanta per exempel datti be in fitg curt temp da transiziun fin ca. 6000 a.C., il qual na sa numna qua er betg mesoliticum, mabain epipaleoliticum.
Temp da crap tardiv u neoliticum[modifitgar | modifitgar il code]
Il cumenzament dal temp neolitic vegn oz definì sur la transiziun vers la moda da cultivar producenta, vul dir vers la cultivaziun da plantas e l’allevament d’animals (revoluziun neolitica). Questa transiziun ha lieu en las differentas parts dal mund durant fitg differents temps. En la Levanta per exempel ha il temp da crap tardiv cumenzà cun il neoliticum precheramic ca. 9500 a.C., è alura sa derasà en l’Anatolia e sur il Balcan, fin ch’el ha cuntenschì vers 5600 a.C. l’Europa Centrala. Intgins abitants da regiuns allontanadas sa chattan anc oz tecnologicamain en il temp da crap tardiv.
Spazis culturals regiunals e temporals unitars sa laschan uss definir bundant pli savens a basa dals chats archeologics che quai ch’igl è il cas en las epocas precedentas.
En l’Europa Centrala cumenza il neoliticum cun la cheramica lineara tranter ca. 5600 e 4900 a.C. Sin terren tudestg suonda la Cultura da Rössen, vers ost la cheramica ornamentada cun pitgs. En l’Europa dal Sidost ed en il spazi dal Danubi sa furman da las culturas neoliticas temprivas atgnas culturas (p.ex. la cultura da Lengyel e la Cultura da Baden fin vers las culturas tardivas dal neoliticum da Vinča en il spazi serb-rumen e Tisza en l’Ungaria).
Emprimas emprovas d’elavurar metals han gì lieu en il 8avel millenni a.C. L’emprim èn quellas sa limitadas a metals prezius purs sco aur, argient ed arom ed a l’elavuraziun da cliniez. Per utensils ed armas n’eran quests metals loms betg adattads senza legas.
Enconuschents chats d’umans dal temp neolitic ch’èn sa mantegnids bain furman tranter auter l’um da Kennewick ed Ötzi.
Transiziun vers l’epoca da metals[modifitgar | modifitgar il code]
A la fin dal temp da crap han ins cumenzà a duvrar in material fitg different, il metal. Caracteristicas dal tuttafatg novas, fin qua nunenconuschentas, han pussibilità novas furmas d’utilisaziun, ma han er dumandà suenter ina manipulaziun e tecnologia pli cumplexa e pretendì in commerzi a gronda distanza per pudair acquistar il material che n’era betg avant maun dapertut. Quest temp da transiziun vegn numnà temp d’arom. El va a fin cun il cumenzament dal temp da bronz.
Blers utensils ed armas èn anc vegnids producids cun las materialias cumprovadas, per part er cun il nov material en il vegl linguatg da las furmas; ma relativamain spert cumparan furmas innovativas per propi. Ins ha sviluppà tecnicas d’elavuraziun da metal fundamentalas sco il culaditsch da metal. Quel ha pussibilità da producir per l’emprima giada en seria utensils da cumparsa sumeglianta.
Medemamain han ins sviluppà emprimas tecnicas da la prospecziun (vul dir da la tschertga sistematica suenter giaschaments) e da gudagnar minerals d’arom en chavas avertas (minieras). Il svilup da l’elavuraziun d’arom ha pussibilità da mitigiar la stretga da provediment d’arom pur. Questa tecnica ha pli tard er servì a gudagnar zin, zinc e plum ed ha tschentà la basa tecnologica per il temp da bronz da pli tard. Igl ha gì lieu in’emprima ierarchisaziun cumprovabla, ina classa superiura è sa furmada, la quala controllava l’explotaziun ed elavuraziun dal metal ed ils commembers da la quala vegnivan mintgamai sepulids cun objects da fossa ordvart ritgs.
Las colonias en l’Europa Centrala vegnan tendenzialmain pli pitschnas, ma èn persuenter fortifitgadas pli ferm. Quellas sa chattavan oravant tut sin collinas. Surtut en la regiun da la Mar Mediterrana ha il svilup da la tecnologia d’arom manà ad in commerzi a lunga distanza adina pli intensiv.
Cunfinaziun temporala[modifitgar | modifitgar il code]
Igl è ordvart difficil da vulair definir ils cunfins temporals da las singulas epocas e stgalims. Quai è per l’ina d’attribuir a la situaziun da chats che dependa da las relaziuns geologicas, da l’utilisaziun u surbajegiada posteriura da terren ed auter. Ils cunfins dals stgalims e las fasas da transiziun sa differenzieschan er d’ina regiun a l’autra. E tschertas sutdivisiuns cumparan be en tscherts territoris. Malgrà tuttas difficultads suonda qua l’emprova da porscher ina survista dal temp da crap en furma cronologica:
- Temp da crap tempriv (paleoliticum)
- Paleoliticum tempriv
- Africa: 2 500 000–1 000 000 avant oz
- Oldowan 2 500 000–1 000 000 avant oz
- Acheuléen 1 500 000–200 000 avant oz
- Europa: 1 200 000–600 000 avant oz
- Protoacheuléen ubain Abbevillien 1 500 000–600 000 avant oz
- Acheuléen vegl 600 000–350 000 avant oz
- Acheuléen giuven 350 000–150 000 avant oz
- Acheuléen tardiv 150 000–100 000 avant oz
- Africa: 2 500 000–1 000 000 avant oz
- Paleoliticum mesaun 125 000–35 000 a.C.
- Europa
- Micoquien 125 000–38 000 a.C.
- Moustérien 125 000–38 000 a.C.
- Gruppa da pizs en furma da fegls 50 000–35 000 a.C.
- Szeletien 50 000–35 000 a.C.
- Africa dal Nord
- Atérien 40 000–18 000 a.C.
- Ibéromaurusien 17 000–8000 a.C.
- Capsien 9000–3000 a.C.
- Europa
- Paleoliticum tardiv 35 000–8000 a.C.
- Europa
- Aurignacien
- Europa Centrala ed Europa dal Sidost 45 000–25 000 a.C.
- Frantscha e Spagna 30 000–25 000 a.C.
- Châtelperronien/Périgordien 35 000–30 000 a.C.
- Gravettien 26 000–19 000 a.C.
- Solutréen (Spagna e Frantscha) 19 000–16 000 a.C.
- Magdalénien
- Frantscha dal Sidvest e Spagna dal Nord 16 000–9500 a.C.
- Germania 13 000–9500 a.C.
- Germania
- Cultura da Hamburg 13 000–12 000 a.C.
- Gruppa dals tagliaplimas 10 000–8700 a.C.
- Cultura da Bromme 9700–9000 a.C.
- Cultura dad Ahrensburger 9500–8500 a.C.
- Danemarc
- Temp da Hamburg 13 000–10 000 a.C.
- Cultura da Lyngby 10 700–10 000 a.C.
- Cultura da Bromme 11 700–9000 a.C.
- Cultura dad Ahrensburg 9000–8000 a.C.
- Aurignacien
- Europa
- Paleoliticum tempriv
- Temp da crap mesaun (mesoliticum) 8000–4000 a.C.
- Germania
- Beuronien 7700–5800 a.C.
- Cultura da Maglemose
- Gruppa da Duvensee 7000–5800 a.C.
- Gruppa dad Oldesloe 6000–5000 a.C.
- Danemarc
- Cultura da Maglemose 8300–6000 a.C.
- Cultura da Gudenå 8000–4000 a.C.
- Klosterlund (Jutland) 8000–7000 a.C.
- Cultura da Kongemose 6000–5200 a.C.
- Cultura dad Ertebølle (pli veglia) 5200–3000 a.C.
- Scandinavia dal Nord
- Cultura da Fosna 9000–2000 a.C.
- Cultura da Komsa 8000–3000 a.C.
- Askola vers 7500 a.C.
- Frantscha
- Sauveterrien 8000–4000 a.C.
- Tardenoisien 4500–3500 a.C.
- Campignien vers 4000 a.C.
- Spagna
- Azilien 8500–5000 a.C.
- Asturien 8500–5000 a.C.
- Africa dal Nord
- Natufien 12 000–7000 a.C.
- Capsien 9000–3000 a.C.
- Germania
- Temp da crap tardiv (neoliticum)
- Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Nord
- Cheramica lineara 5500–4500 a.C.
- Cheramica ornamentada cun pitgs 4900–4500 a.C.
- Cultura dad Ertebølle 5000–4300 a.C.
- Cultura da Rössen 4600–4300 a.C.
- Cultura da Michelsberg 4300–3500 a.C.
- Cultura da vaschs en furma da dratguir 4300–2700 a.C.
- Cultura da las amforas en furma da culla 3100–2700 a.C.
- Cheramica da cordas 2800–2400 a.C.
- Cultura da vaschs en furma da zains 2500–2200 a.C.
- Temp da stilets 2300–1600 a.C.
- Danemarc
- Ertebølle pli giuven 3000–2000 a.C.
- Cultura da maneras da cumbat 3000–2500 a.C.
- Temp da stilets 2500–1600 a.C.
- Svezia e Norvegia
- Cultura da maneras da cumbat 2800–2300 a.C.
- Frantscha
- Chasséen 4600–2400 a.C.
- Tardenoisien 4500–3500 a.C.
- Svizra
- Emprimas influenzas umanas a partir da 6900 a.C. (runcadas, cultivaziun da glin e granezza)
- Gruppa da La Hoguette 5800–5100 a.C.
- Cultura da Cortaillod 4000–3500 a.C.
- Cultura da Pfyn 3900–3500 a.C.
- Cultura da Horgen 3300–2800 a.C.
- Cheramica da cordas 2800–2300 a.C.
- Cultura da vaschs en furma da zains 2500–2200 a.C.
- Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Nord
Umans dal temp da crap[modifitgar | modifitgar il code]
Sco emprims represchentants dals ominins ch’utilisavan utensils valan Homo habilis e Homo rudolfensis; singuls chats d’utensils vegnan però er attribuids a Paranthropus robustus or dal circul dals Australopithecina. Il Homo erectus ch’als suonda è gia sa servì tant d’utensils sco er dal fieu. Il Homo floresiensis da cumparsa plitost pitschna – ch’ins ha scuvert pir il 2003 e ch’ha vivì fin avant radund 50 000 onns sin l’insla indonaisa Flores – è tut tenor stà in descendent direct dal Homo erectus. Tut questas spezias dal gener Homo èn d’attribuir al paleoliticum vegl ed a sias culturas d’utensils a glera e da cugns a pugn. A basa d’extrapolaziuns suppon’ins ch’igl existivan da quel temp sin terra be paucs dieschmilli individis.
Sco tip d’uman dal paleoliticum mesaun per propi vala per blers umans l’uman da Neandertal ch’è sa sviluppà avant radund 200 000 onns en l’Europa or da Homo erectus / Homo heidelbergensis. A medem temp ha gia gì lieu da quel temp en l’Africa la transiziun dal Homo erectus al Homo sapiens, pia a l’uman modern.
Ils emprims umans moderns en l’Europa – avant radund 35 000 onns – èn stads ils umans da Cro-Magnon. Al cumenzament dal paleoliticum tardiv han l’uman da Neandertal e l’uman modern anc vivì varsaquants millennis in sper l’auter; intgins perscrutaders vesan en las culturas da l’Aurignacien (Homo sapiens) e dal Châtelperronien (uman da Neandertal) che cumparan quasi a medem temp ina differenziaziun pussaivla areguard lur relasch material, quai ch’è però contestà. Avant ca. 30 000 onns è l’uman da Neandertal mort ora; l’uman modern è sinaquai daventà il purtader da tut las culturas che duevan suandar.
Cultura materiala dal temp da crap[modifitgar | modifitgar il code]
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Funtauna da nutriment dals chatschaders e rimnaders ha furmà sur lung temp tut quai che sa laschava chattar en l’ambient natiral da l’uman: plantas, fritgs, sems, ragischs, bulieus, mel, ovs, charn, pesch e molluscs. Latg e products da latg na stevan betg a disposiziun avant la domesticaziun d’animals da pastgira; medemamain mancavan da quel temp las furmas cultivadas da fritgs, legums e graun che duevan pli tard daventar la funtauna da nutriment principala.
Ils umans vivevan en pitschnas stirpas che giravan cun lur preda en il ritmus da las stagiuns. Studis pli novs han mussà che l’uman dal temp da crap retirava radund dus terzs da si’energia da nutriment animalic e be in terz da funtaunas vegetalas.
A la fin da l’ultim temp da glatsch è la fauna en l’Europa sa midada cumplettamain: Ils animals gronds sco ils mamuts e diversas spezias da rinoceros ed elefants, sin ils quals ins aveva fatg chatscha fin qua, èn morts ora. Animals pli pitschens sco tschiervs, bovs, chavals e portgs han furmà da qua davent las spezias da preda impurtantas. Gia en il decurs dal mesoliticum han ils umans tegnì emprimas da questas spezias d’animals en lur lieus d’abitar ch’èn uss daventads stabels. Nutriment vegetal ha survegnì pass per pass ina pli gronda muntada, damai ch’il clima miaivel ha laschà crescher dapli plantas ed en ina pli gronda variaziun.
Ina da las pli impurtantas invenziuns da l’uman ed ina cesura ordvart marcanta ha furmà la revoluziun neolitica, vul dir la cultivaziun intenziunada da nutriment (agricultura) e l’allevament d’animals. Pir quai ha pussibilità da daventar sedentar per propi, da cultivar ulteriura vivonda, da duvrar l’avanzament per far provisiuns e da far cun tut intenziunadamain ed a lunga distanza commerzi. E betg il davos ha quest svilup manà ad in’explosiun demografica, perquai che dapli umans pudevan vegnir saziads. Per ils singuls individis è la situaziun alimentara però sa pegiurada uschia en media (pli pitschna cumpart da proteins, fominas tras nauschas racoltas), quai ch’è tranter auter sa mussà en il fatg che la grondezza dals umans è sa reducida in pau en cumparegliaziun cun ils chatschaders e rimnaders.[7] Tals svilups perscrutescha la paleopatologia. Quella mussa er che la populaziun ch’aveva vivì avant a moda pauc concentrada è uss daventada l’unfrenda da malsognas infectusas che n’eran betg stadas enconuschentas fin qua. L’agricultura ha er pussibilità ina pli gronda differenziaziun sociala, damai che betg pli l’entira populaziun creschida era occupada cun gudagnar nutriment.
In’ulteriura consequenza ha furmà la derasaziun da l’uman er en territoris che n’eran betg vegnids populads fin qua, damai che la populaziun restanta da chatschaders e rimnaders ha stuì guntgir en regiuns main adattadas per l’agricultura.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Nua che sa purschevan sin fundament da las premissas geologicas taunas, han ins fatg diever da vegl ennà da quellas sco refugi e suttetg. Uschiglio han ins fin uss chattà per il paleoliticum tempriv be tschertgels da crappa artifizials che sa laschan interpretar sco restanzas d’avdanzas. Probablamain han ins cumenzà gia avant 2 milliuns onns a fixar roma u pitschens bists tras crappa ed a construir en tala moda emprimas avdanzas. La pli veglia chamona da l’Europa ha ina vegliadetgna da radund 600 000 onns ed è situada a Přezletice (sper Prag). Las chamonas a Terra Amata sper Nizza en la Frantscha dal Sid han ina vegliadetgna da radund 400 000 onns, quellas a Bilzingsleben da radund 370 000 onns.
Dal paleoliticum mesaun èn sa mantegnidas chamonas da chatschaders da mamuts fatgas dad ossa e dents lungs – probablamain en colliaziun cun pitgas ed ossa – cun fuainas a l’intern. En la Grotte du Lazaret en Frantscha ha in plan orizontal d’ina chamona ina grondezza da ca. 35 m² ed è munida cun duas fuainas; quella purscheva plaz a radund diesch persunas.
En il paleoliticum tardiv fruntan ins sin foss d’abitar. Quels tanschan da foss chavads profund en la terra fin a chamonas quasi al nivel dal terren. Per ordinari èn sa mantegnidas fuainas e foras per pals ordinadas a moda regulara, las qualas mussan ch’igl era avant maun ina surstructura stabla. Ins suppona che las chamonas sumegliavan tendas u avevan ina furma tranter tenda e chamona.
En il decurs da neoliticum, cun las emprimas culturas da purs vers 10 500 a.C., han alura er existì avdanzas solidas en las qualas vegniva abità tut l’onn. Tut tenor regiun consistivan quellas d’arschiglia, crap u lain. Avdanzas d’arschiglia èn cumprovadas da l’Orient fin en l’Ungaria, avdanzas da crap dapi passa 10 000 onns en l’Orient, edifizis da lain cun paraids fatgas d’aissas u d’entretschada surtratga cun arschiglia en territoris cuverts cun guaud. En l’Europa Centrala furmavan edifizis cun pals la moda da construir usitada.
Naginas avdanzas, mabain fossas e/u lieus da cult furman ils megalits u dolmen derasads surtut en l’Europa dal Vest.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Picturas[modifitgar | modifitgar il code]
Petroglifas numnan ins maletgs e represchentaziuns graficas ch’èn vegnidas engravadas sin crap. Ins suppona che quellas avevan per la societad ina gronda muntada culturala e religiusa. Talas represchentaziuns chattan ins sin tut ils continents. La muntada dals simbols n’è per gronda part anc betg sclerida. Ina dataziun precisa è difficila, en general attribuesch’ins però las petroglifas al temp da crap tardiv ed als temps da metal.
Betg engravà, mabain picturà cun colur han ins las picturas da cuvels (er: picturas muralas en cuvels). Pervi da l’aura e l’erosiun èn tals maletgs sa mantegnids – sco ch’il num di gia – praticamain be en cuvels. Sco colurs han ins surtut duvrà ocher, charvun da lain sco er divers minerals; sco lioms aua, raschas e sucs da plantas. Bleras picturas mussan gia il diever da perspectivas ed er tecnicas da sfruschar e da sprinzlar èn gia vegnidas applitgadas. Enconuschents lieus da chat datti en tut il mund, uschia per exempel las bunamain 15 000 picturas muralas en la planira auta da Tassili n’Ajjer en l’Algeria, l’Uluru en l’Australia, ils enconuschents cuvels da Lascaux en Frantscha u il cuvel d’Altamira en Spagna. Cun agid da la metoda da C-14 (analisa da las colurs e dals lioms ch’èn vegnids duvrads) sa laschan las pli veglias da questas picturas datar en l’Aurignacien, pia plirs dieschmilli onns avant oz.
Sculpturas[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas sculpturas mussan per il pli animals ubain figuras da dunnas cun caracteristicas sexualas fermamain accentuadas sco in grond pèz u ina batschida lada (figurinas da Venus). Quellas èn vegnidas fatgas da crap u arschiglia, ma er da material passager sco lain u ossa, sco la pli veglia represchentaziun d’in uman, la Venus vom Hohlen Fels ch’ins ha chattà sin la Schwäbische Alb. Tschertas parts da las statuettas femininas èn darar furmadas en detagl, uschia per exempel la fatscha u la bratscha. La tesa ch’i sa tractia tar questas figurinas da dieuas da la fritgaivladad e d’indizis per in matriarcat na vegn strusch pli fatga valair en la scienza.
Las figuras d’animals ch’èn vegnidas chattadas èn percunter segnadas d’in natiralissem surprendent; savens vegnan ils animals represchentads en posiziun da fugia u il mument dal culp mortal. Ozendi vegnan quellas interpretadas sco objects per evocar il success da chatscha.
Ina da las pli enconuschentas sculpturas dal paleoliticum tardiv è la Venus von Willendorf (Austria) d’in’autezza dad indesch centimeters. Daspera exista er ossa engravada, la quala na sa lascha però strusch interpretar. Represchentaziuns dad umens èn bundant pli stgarsas; tar quellas n’èn las caracteristicas sexualas per ordinari betg accentuadas spezialmain, simbols da fallus sco sculpturas cumparan pir pli tard. Bain però existan picturas da cuvels davart questas tematicas.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pli vegls instruments da musica ch’èn sa mantegnids valan flautas d’ossa ch’èn medemamain vegnidas chattadas sin la Schwäbische Alb e ch’han ina vegliadetgna da ca. 35 000 onns. Ulteriuras flautas derivan dal cuvel Hohle Fels sper Schelklingen[8] e dal cuvel da Geißenklösterle. Tar las flautas da quest ultim lieu da chat datti indizis ch’ellas na derivian eventualmain betg da l’uman modern (Homo sapiens da l’epoca da Cro-Magnon), mabain da l’uman da Neandertal: Las lavurs da collar ed isolar èn numnadamain – uschia suppon’ins – vegnidas fatgas cun rascha da badugn.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Premissa per il svilup da religiun è in’abilitad da discurrer avanzada che cumpiglia er noziuns abstractas. Gia ils umans dal paleoliticum mesaun han apparentamain sepulì lur morts. Accumulaziuns da pollen pon vegnir interpretadas sco flurs u plantas agiuntadas a la fossa, er ocher sco materia prima custaivla vegniva agiuntada, en pli utensils duvrads u novs. Areguard las imaginaziuns davart ina vita suenter la mort u ils sentiments religius na san ins praticamain nagut, ils chats cumprovan tuttina l’existenza da talas ideas. Rituals u ceremonias religiusas considerescha la scienza, malgrà la situaziun da chats difficila, sco pussibels. Tscherts fastizs laschan supponer ch’i sajan vegnids inscenads sauts accumpagnads da chants.
Stgomi e commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Il stgomi da nutriment, material ed utensils en proxima vischinanza sa lascha gia supponer per las emprimas culturas dal temp da crap. Impurtants bains han ins gia transportà baud sur lungas distanzas. Chats da conchiglias a l’intern dal pajais vegnan interpretads sco parts da cliniez; crap da fieu (silex) ed autras materias adattadas per la construcziun d’utensils e d’armas èn, sco impurtantas materias primas dal temp da crap, schizunt vegnidas derasadas sur rutas da commerzi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Sileshi Semaw: The World’s Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2,6–1,5 Million Years Ago. En: Journal of Archaeological Science, tom 27, 2000, p. 1197–1214.
- ↑ Eudald Carbonell e.a.: The first hominin of Europe. En: Nature, tom 452, 2008, p. 465–469.
- ↑ Yonatan Sahle, Sireen El Zaatari e Tim White: Hominid butchers and biting crocodiles in the African Plio–Pleistocene. En: Proceedings of the National Academy of Sciences, tom 114, nr. 50, 2017, p. 13164–13169.
- ↑ Peter S. Ungar (ed.): Evolution of the human diet: the known, the unknown, and the unknowable. Oxford: Oxford University Press 2007.
- ↑ Peter B. Beaumont: The edge: More on fire-making by about 1.7 million years ago at Wonderwerk Cave in South Africa. En: Current Anthropology, tom 52, nr. 4, 2011, p. 585–595.
- ↑ F. d’Errico, A. Nowell: A new look at the Berekhat Ram figurine: implications for the origins of symbolism. En: Cambridge Archaeological Journal, tom 10, 2000, p. 123–167.
- ↑ Diamond, 1994, III.10: Das zweischneidige Schwert der Landwirtschaft.
- ↑ Nicholas J. Conard, Maria Malina e Susanne C. Münzel: New flutes document the earliest musical tradition in southwestern Germany. En: Nature, tom 460, 2009, p. 737–740.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Almut Bick: Die Steinzeit. (Theiss WissenKompakt), Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.
- Alexander Binsteiner: Rätsel der Steinzeit zwischen Donau und Alpen. (Linzer Arch. Forsch., tom 41), Linz 2011, ISBN 978-3-85484-440-2.
- Hansjürgen Müller-Beck: Die Steinzeit. C.H. Beck, Minca 2004, ISBN 3-406-47719-4.
- Ernst Probst: Deutschland in der Steinzeit. Jäger, Fischer und Bauern zwischen Nordseeküste und Alpenraum. C. Bertelsmann, Minca 1991, ISBN 3-570-02669-8.
- Marshall Sahlins: Stone Age Economics. Aldine de Gruyter, New York 1972, ISBN 0-202-01098-8.
- Friedemann Schrenk: Die Frühzeit des Menschen. C.H. Beck, Minca 2003, ISBN 3-406-48030-6.
- Friedemann Schrenk, Timothy G. Brommage: Adams Eltern. Expeditionen in die Welt der Frühmenschen. C.H. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-48615-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Renviaments a paginas che tractan il temp da crap, sin: www.archaeologie-online.de
- JungsteinSite
- Savida da basa davart il temp da crap (pagina privata)
- Introducziun en il temp da crap, sin: www.landschaftsmuseum.de
- Steinzeit, sin: swr.de


text:
Made in China
Einzelheiten
GenerSocietad
Tgi che vul tschertgar in pled en l’ovra da consultaziun rumantscha la pli cumplessiva, quel sto sfegliar. Il Dicziunari Rumantsch Grischun DRG exista numnadamain mo sco cudesch stampà. A partir dad uss chattan ins ils pleds dentant era cun in clic. Dapi ils 10 da december 2018 datti numnadamain ina versiun online dal DRG. Per ch’ils pleds vegnian en il computer hai duvrà la China. Sis datatipistas da Nanjing han entaifer deschnov mais scrit giu pled per pled l’ovra voluminusa da 8517 paginas. Lur lavur è la basa per realisar il DRG online. Tgi èn quellas dunnas e pertge vegn tut scrit giu en la China? Ils «Cuntrasts» han documentà l’entir process da digitalisaziun dal DRG – dal Grischun enfin en la China ed enavos.
Bertilla Giossi
Cuntrasts (RTR)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Carulìna dal Nòrd
La Carulìna dal Nòrd (North Carolina in ingléś, a s lèś /ˌnɔɹθ kæɹəˈlaɪnə/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1788. L'à ciapâ 'l nóm da 'l rè 'd Inghiltèra Carl I.
Al sò mòt in latìn 'l è „Esse quam videri“ (Èsar piutòst che parēr) mént'r i sò scutmàj i èn „Old North State“ (Al vèć stat dal nòrd) e „Tar Heel State“ (Al stat c'n al catràm in di garét).
La sò capitàl e secónda sità più granda dòp Charlotte l'è Raleigh. Àtar sènt'r impurtànt ch'i pàs'n i sènt-mila abitànt i èṅ Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville, Cary e Wilmington. La Carulìna dal Nòrd la gh'à sènt cuntèi e sincsènt-quarantanóṿ cumùṅ, par na superfìsi 'd 139.390 km² e na pupulasiòṅ ad déś migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca, al 68,5% ad biànc e 'l 21,5% ad négar.
La cunfìna a nòrd cun la Virgìgna, a èst cun 'l Ucéan Atlàntic, a sud cun la Carulìna dal Sud (la s è dastacàda sèg in dal 1729), a sud-òvest cun la Geòrgia e a òvest c'n al Tennessee.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su la prudusiòn di brustlèṅ americàṅ, dal cutòṅ, dal furmintòṅ e dal tabàc, al prim prudutōr di Stat Unî. Anc al turìśum dal sò còsti e dal sò muntàgni (i mònt Apalàc) 'l è impurtànt acsè cuma 'l alevamènt di nimài. Al clima al và da 'l subtrupicàł ùmid a 'l uceànic.
Al sò guvernadōr, da 'l 2013, 'l è Pat McCrory dal partî republicàṅ, partî che chè 'l à sèmpar vins gl'elesiòṅ presidensiàli da 'l 1980 in avànti a part 'l an 2008 in du Barack Obama 'l à batû John McCain par quatórdas-mila vōt a 'l incìrca (0,2%). Cuma tut i stat sudìsta, qvéi dla secesiòṅ, na vòlta la Carulìna dal Nòrd l'éra deciśamènt da la banda di demucràtic (da 'l 1876 a 'l 1964 i aṅ vins chè par par vint-a-dū vòlti su vint-a-tri) ma pò, quànd al presidènt Lyndon B. Johnson 'l à fat dvintàr léǵ al prugèt su i dirìt sivìl p'r i négar, l'è pasàda da la banda dal GOP.


text:
Diod Zener
El diod Zener a l'è un diod a gionzion p-n che 'l permet de fà passà corrent eletriga a l'invers in manera afidabel quand che l'è passada una certa tension. Se fonden in su l'efet Zener e, di voeulte, in su l'efet valanga.
'Sti diod chi inn in tra i element pussee important di circuit del dì d'incoeu, vist che permeten de havégh una tension pussee bassa in manera afidabel de 'na tension pussee volta, e protegen anca el circuit del soravoltagg e di scareghe eletrostateghe.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su diodo Zener


text:
L'Abergement
L'Abergement a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.74 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 238 abitant.
El cumün de L'Abergement al se tröva a una altitüden de 653 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baulmes, Rances, Sergey, Les Clées, Lignerolle.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'Abergement in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Quadràt (geometrìa)
Ol quadràt l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, l'è ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr, che 'l gh'à quàter vèrtici, quàter làti töi quàter lónch istès e quàter àngoi che i è töi quàter de 90 gradi.
Ol quadràt l'è ü rómbo particolàr pròpe perchè 'n piö di rómbi l' gh'à ach i quàter àngoi grancc istès.
Ol perìmeter e l'àrea[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà 'l perìmeter s' fà "lato x 4".
Per troà l'àrea del quadràt s'fà "lato x lato", menimà per troà 'l lato l'è asé fà la raìs quadràda de l'àrea.
I diagonài[Modifega | modifica 'l sorgent]
I quadràcc i gh'à dò diagonài che i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia a metà tra de lùre e i è tra de lùre perpendicolàr. Per troà la longhèsa di diagonài l'è asè moltiplicà 'l "lato x la raìs quadràda de 2".


text:
Malgrà la situaziun difficila han blers bains da vin pudì finir l'onn 2020 senza grondas perditas. La situaziun variescha però tranter ils viticulturs, hai num tar l'Associaziun da vin grischuna.
Walter Fromm, cumissari da viticultura dal Plantahof a Landquart concretisescha e declera, che las svieutas dals bains hajan dependì da la clientella. Bains da vin che furneschan lur vin surtut a la gastronomia, hajan gì ina situaziun pli difficila, che producentas e producents che vendan ils vins a persunas privatas.
Ina gronda rolla gioga la spierta en l'internet
Intgins viticulturs han pudì cumpensar lur perditas en la gastronomia cun augmentar la svieuta en lur shops d'internet, uschia per exempel il bain da vignas von Tscharner dal chastè Reichenau. Tenor Gian Battista von Tscharner n'ha il bain fatg nagina perdita. Il shop online e la vendita directa a la clientella privata haja numnadamain funcziunà bain.
Durant l'onn da pandemia han viticulturas e viticulturs sper las experientschas digitalas er pudì far experientschas cun la situaziun en general. A Zezras sin il bain «Im Tschalär» è uschia la malsegirezza stada durant l'emprim lockdown pli gronda, manegia Philipp Grendelmeier.
Cun 60% svieuta en hotels e restaurants sun jau natiralmain anc adina pertutgà fermamain.
Sper quitads e problems hajan ins durant quest onn er chattà soluziuns e conclusiuns sin ils bains da vin grischuns. E sco effect secundar hajan ins gì dapli temp per las vignas. Heinz Kunz, viticultur a Fläsch sin il bain «Gatluzi» vesa er la vart positiva. Els hajan uschia pudì metter il focus pli ferm sin la lavur sco tala.
Las cifras suttastritgan las experientschas
Cifras concretas davart perditas n'ha l'Associaziun da vin grischuna betg. Ma firmas da vin pli grondas dattan in'invista: Tar Davaz hai num, ch'els n'hajan fatg naginas perditas il 2020. Cottinelli percunter ha fatg tut en tut var 18 fin 20% damain svieuta. E tar Von Salis è la vendita da vin en la gastronomia sa reducida per 60%.
Per il 2021 fan producentas e producents prognosas reservadas. I vegnia a dar in onn difficil, surtut sche la gastronomia na possia betg avrir bainbaud. Ultra da quai speran ils viticulturs sin ina stad cun mesiras main severas, per uschia pudair cumpensar l'enviern difficil.


text:
La lescha da CO2 che vul reducir il sbuff da gas cun effects da serra è tenor il minister d'energia dal Grischun Mario Cavigelli ina schanza per il chantun. Per l'ina ord vista da l'ambient e per l'autra ord vista finanziala.
Privels da la natira
Sco chantun muntagnard saja il Grischun pertutgà pli fitg da la midada dal clima ed ils privels da la natira. Perquai saja impurtant da s'adattar e prender mesiras, uschia il minister d'energia Mario Cavigelli. Gist per la populaziun che viva en zonas muntagnardas saja impurtant ch'ins protegia l'ambient.
Betg be sfida finanziala
Malgrà ch'i dat taxas e la lescha da CO2 custa, n'è Mario Cavigelli betg da l'avis ch'i dettia be burdis finanzials. Per l'ina saja il Grischun gia bain da viadi quai che pertutga energia regenerabla e per l'autra dettia er pussaivladas da profitar da la lescha. Ins possia numnadamain er quintar cun sustegns finanzials. Uschia per exempel per planisaziuns en connex cun aua u sumegliant, di Cavigelli.


text:
Sco quai ch’il president communal da Surses Leo Thomann di, haja quai dà differentas dumondas per il terren, cumprà n’haja fin oz dentant nagin il terren, quai malgrà che differents indigens han bajegià utrò il davos temp.
Ch’il terren saja memia char cun las taxas da colliaziun na crai il president communal betg. Intgins interessents hajan dentant fatg valair, ch’i dettia memia bleras prescripziuns e restricziuns en il plan da quartier. Tenor quel ston per exempel tut las chasas avair in parcadi cun ina plazza da volver, ed era la colur che la chasa po avair è prescritta.
Nagina prescha
Leo Thomann di che midadas en il plan da quartier sajan pussaivlas, ma betg previsas il mument. Impurtant saja da pudair offrir terren da bajegiar attractiv ad indigens, prescha cun la vendita dal terren na fetschia quai il mument betg, uschia Thomann.
RR actualitad 17:00


text:
En la televisiun sajan cunzunt las emissiuns d'infurmaziuns stadas popularas. Surtut l'emissiun d'aura haja gì blers aspectaturs. Dentant han era emissiuns cun infurmaziuns pli profundas, sco er atgnas producziuns da televisiun e serias hajan attratg il public, uschia SRF.
Ballape e hockey
L’eveniment ch’ha attratg l’onn passà ils pli blers aspectaturs è stà il gieu da ballape al campiunadi mundial tranter la Svizra e Brasilia, quai cun 1,6 milliuns. Il final dal campiunadi mundial da hockey tranter la Svizra e la Svezia han 1,1 milliuns persunas persequità en la televisiun.
Radio ed online
Radio SRF haja cuntanschì tenor atgnas indicaziuns mintga di 2,6 milliuns persunas. Quai correspunda ad ina quota da participaziun al martgà da 54,6%. Mintg'emna hajan 79% dals abitants da la Svizra tudestga tadlà almain ina giada in dals sis emetturs da Radio SRF.
Tar las purschidas online saja cunzunt la dumonda d'audios e videos s'augmentada. La purschida online haja cuntanschì mintga mais 2,8 milliuns utilisaders. Quai è in plus da 12% cumpareglià cun l'onn precedent.
RR novitads 16:00


text:
Creschida si è Anna Mengiardi ad Ardez en Engiadina Bassa. Uss viva e lavura ella ad Ins, in vitg tranter Berna e Neuchatêl. In zichel sco ina randulina sa senta ella schon, di Anna Mengiardi. Ma ad Ins ha ella chattà in’insla per sai.
Ella viva en in vitg en il vitg. En 20 chasas d’ina fundaziun vivan artists ed artistas, pedagogas ed artisans che han furmà ina cuminanza libra, mintgin e mintgina cun ses project. Anna Mengiardi ha avert ina scola alternativa inspirada da la filosofia da Rudolf Steiner e lavura là cun corp ed orma sco mussadra. Ad Ins sez è ella vegnida tras il teater, vul dir ses temp sco actura en la cumpagnia Stradini cun quala ella è stada trais stads en viadi sco nomada artistica. «Jau viv schon in pau en ina bubble qua», di Anna Mengiardi, «ina bubble che fa bain.»
Nus giain en quest Profil a spass cun Anna Mengiardi tras «si’insla» ad Ins e tras differentas staziuns biograficas.


text:
Il TOP CHORS vol. 8 vegn preschentà ils 13-10-2015 a las 19:00 en l’emissiun «Noss chors» dal Radio Rumantsch.
Quest disc cumpact mussa in tagl represchentativ da la lavur dals davos 15 onns dal dirigent Luzius Hassler cun il Chor viril Surses. En l'emprima part sa deditgescha il chor al ciclus d`Antonín Dvořák «Tschintg chanzuns popularas lituanas per chor viril». Il conchantadur Mario Jegher ha procurà per ina translaziun rumantscha fitg precisa. Dal matg flurs cun maioran sur la chanzun dramatica da la matta dal pestgader, che ha pers ses frar en las undas da la mar, da la charina persa, che vegn tschertgada di e notg, enfin tar il pasler ardì e la tschuetta buglian las tschintg chanzuns d'amur da bleras midadas, da surpraisas ritmicas e d'in colurit acustic mirveglius.


text:
Goumoëns
Goumoëns a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 888 abitant e una süperfiss de 13.9 km², e al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de lüi del 2011 in cunseguensa de l'union dei cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux[1].
El cumün de Goumoëns a l'è tacaa ai cumün de Oulens-sous-Echallens, Bavois, Echallens, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Sociologia
La sociologia a l'è la scenza social che la studia i fenomen de la società umana, a indagà in su la soa causa e i so conseguenze, in raport con l'individov e 'l grup social o ben el studi scentifegh de la società.
El pader de la sociologia ante litteram a l'è considerad l'Ibn Khaldun, che in di so tratad l'ha provad a spiegà in manera razzional di comportament sociai, ma el termen l'è stad tirad foeura in del secol quell de XVIII de l'Auguste Comte, che 'l pontava a meter insema tute i scenze che ghe revardaven l'om.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su sociologia
- Wikiversità el gh'ha dent risorse su sociologia
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su sociologia


text:
Dixie
Dixie (a s lèś ['dɪksi] in ingléś), cgnusû anc cuma Dixie Land, 'l è 'l nóm druâ in di Stat Unî par batśàr i stat dal sud, specialmènt i ùndas ch'i aṅ fat la secesiòṅ a la fiṅ dal 1860 dand vita a i Stat Cunfederâ 'd Amèrica (CSA), dònca Carulìna dal Sud, Missisìpi, Flòrida, Alabàma, Geòrgia, Luiśiàna, Tèxas, Virgìgna, Arkànsas, Carulìna dal Nòrd e Tennessee. Vlénd a s prév śuntàr anc al Missouri, al Kentucky e 'l Oklahoma.
Tgnénd adrē a 'l disiunàri 'd ingléś 'd Oxford l'urìgin dal nóm la n è briśa ciàra, in tut al manéri al disiunàri di americanìśum dal 1951 ad Mitford M. Mathews al próa a butàr śò tri teurìi par dar na spiegasiòṅ a la paròla "Dixie". Cla paròla chè la prév far riferimènt:
- a i bòṅ da déś dòlar („Dix“ in francéś) druâ da la banca dla Luiśiàna;
- a 'n tisi 'd Manhattan ciamâ "Mr. Dixy" ch'l iva butâ śò dal règhli par tgnir di séruv;
- a Jeremiah Dixon che, insém a Charles Mason, 'l iva fat la riga 'd cunfìṅ ch'la dividìva i stat dal nòrd dal Maryland e dla Pennsylvania da i stat dal sud.
I Wish I Was in Dixie
Al braṅ sìmbul di stat dal sud, anc se scrit da 'n sunadōr dal nòrd uriginàri d'l Ohio, Daniel Emmett, 'l è „I Wish I Was in Dixie“, cgnusû anc cuma „Dixie's Land“, canta ch'l'éra dvintàda 'l inn minga ufisiàł di Stat Cunfederâ 'd Amèrica durànt la Guèra 'd secesiòṅ americàna. Par cal mutìṿ chè in na sèrta manéra 'l è anc cunsiderâ un pès rasìsta e discriminatòri in di cunfrònt di négar tgnû cuma séruv.
Al dixieland 'l è anc un stîl ad jazz fat da di sunadōr biànc.


text:
Quai è capità la sonda
Il segund di dal festival da la chanzun rumantscha ha cumenzà cun il chant en famiglia. In lavuratori che duai promover e dar ideas per chantar cun la famiglia. Anc il avantmezdi han sa preschentà l’ensemble vocal Lamaraviglia en baselgia San Luzi cun psalms da J. P. Sweelinck. Suenter gentar e chaschun da chantar sin via han demussà differents cumponists e cumponistas sch’els vegnan da cumponer entaifer in’ura ina chanzun. La saira eran lura puspè plirs concerts en baselgia. Questa giada cun il «Cor masdà Valsot», «Cor da seniorAs d’Engiadina», «Cor masdo da Puntraschigna» ed il «Cantus Firmus Surselva». Il di vegniva cumplettà cun la notg dals chantauturs e las chantauturas. Gianni Tschenett, Chiara Jacomet & Pascal Dittli, Prefix e Ganes s’inscuntran per concerts intims.
Nov cudeschet da chant – «Rebombs muntagnards»
Aposta per il segund festival da la chanzun rumantscha ha l'Uniun dals Grischs edì in cudeschet da chant. Quai sin dumonda dal comité d'organisaziun. La gruppa da lavur enturn Hermann Thom, ch'era president fin la fin da zercladur, ha contactà divers chantaduras e chantadurs, chantauturas e chantauturs ladins ma era autras valladas rumantschas. Il resultat è in cudeschin cun 34 chanzuns. Chanzuns novas, chanzuns pli u main enconuschentas, balladas ed er in rap. La speranza è, ch'il cudeschin vegn duvrà a partir da questa fin d'emna per chantar da cumpagnia, en classas da scola ed era en chors. Da cumprar datti il cudesch durant il festival a Zuoz e suenter tar l'Uniun dals Grischs online ed en il Chesin Manella.
Famiglias èn arrivadas per il chant en famiglia
Var 50 uffants e geniturs s’han radunads per il chant en famiglia. Sut la batgetta da las famiglias Würms e Janett han tuts ensemen chantà e sunà. Entant ch’igl è stà in success al festival da la chanzun rumantscha, para il chant en las famiglias rumantschas betg plì d’esser omnipreschent. La speranza da Ladina Würms è però – che quest chant da cumpagnia ha motivà ad in ni l’auter da prender cun sai las impressiuns e da chantar puspè dapli er privat.
Nossa chanzun: I vul anc in pau exercizi
L’emprima emprova per chantar cuminaivel «Nossa Chanzun» è gia gartegiada il venderdi saira sin plazza da scola a Zuoz. Passa 100 persunas han chantà sut la batgetta dal president dal comitè dal Festival da la chanzun rumantscha per l’emprima giada «Nossa chanzun», cumponì da Curdin Lansel ed il text è dad Alfons Clalüna.
Intervistas spontanas al festival
Cun enscuntrar adina puspè glieud che visitescha il festival, datti muments fitg prezius, nua ch’ina intervista finescha tut tenor cun chant spontan.
Il star da cumpagnia suenter ils concerts
Venderdi saira ha gì lieu il chant avert en in hotel a Zuoz. Surtut chors èn sa radunads a las 22:00 per chantar chanzuns rumantschas. Fin suenter mesanotg è vegnì chantà a tut pudair.
Ina differenza da vegliadetga da 60 onns
Marco Frigg da Zuoz, il giarsun da batger, è dapi passa in onn commember dal Cor Viril Guardaval. Cun ses 20 onns è el il pli giuven dal chor. Il pli vegl ha passà ils 80. Tuttina na gioga quai nagina rolla. L’impurtant saja per el da pudair chantar
Chant spontan dal Chor Patschifig
En pli u main mintga chantun è vegnì chantà al segund di dal festival. Tranter auter ha embellì il Chor Patschific da Cuira il suentermezdi cun sias chanzuns.
Cumponer a prima vista
En la sala da teater dal Lyceum Alpinum, il Zuoz Globe, ha il cumponist renumà Ruedi Lutz cumponì ina chanzun a prima vista. El ha survegnì ina poesia da la scriptura Engiadinaisa Gianna Olinda Cadonau, ed ha transfurmà quella en ina melodia, ina chanzun. Quai entaifer be in’ura. Cun ses clavazin e Gianna Olinda Cadonau, ch'ha prelegì toc per toc da la poesia, s'ha il cumponist laschà inspirar dals pleds, scrit si las notas e cumponì ina nova chanzun.
Voluntaris giuvens mancan
Per organisar il Festival da la chanzun rumantscha vuli er ina pluna gidantras e gidanters. Erna Romeril-Klarer è la scheffa dals voluntaris. Da chattar glieud giuvna che vegn a gidar saja stà ina rauba da l’impussibel. Dentant sajan ils commembers pli vegls da las societads immediat stads pronts.
Chanzuns preferidas
Suenter avair passentà in di entir cun chant e musica al segund di dal Festival da la chanzun rumantscha a Zuoz han ils visitaders rimnà ina pluna impressiuns. Uschia Milena Brasi dad Opfikon, ch'è vegnida express per il festival en Engiadina. Er la Zuozingra Nina Magni ha giudì l’atmosfera cun adina puspè chant e musica en differents lieus.


text:
Bianca Mayer alias Bibi Vaplan ha fatg ina pausa creativa, ed uss è ella puspè da return cun gronds plans. Ella vul realisar in project che duai procurar per mirveglias e buccas avertas. L’artista engiadinaisa che viva en Lumnezia ha ramassà ideas ed ha zambregià en ses labor.
«Crazy Popcorn 1» sa numna ses project, sia sfida. Cun la «Popcorn-Opera» va ella vias nunusitadas e preschenta ina erupziun artistica cha va en diversas direcziuns.
Il punct da partenza è fatg, il punct final è anc avert e nagin sa quant ditg che tut vegn ad ir. Quai stat anc en las stailas.
Sia opera n’ha betg da far cun las operas classicas, pertge perquai èn sias ideas memia balurdas e sturnas. Bibi Vaplan vul sa mover sin las sendas sper vias dal mintgadi che nus enconuschain: cun creaziuns senza cunfin, da musica, litteratura, happenings, invenziuns e mini-festivals. E tut questas creaziuns duain esser grauns che schloppan, in suenter l’auter.
L’emprim plopp: Crazy Popcorn 1
Cun questa chanzun cumenza tut. Ina chanzun divertenta ed allegra, cun Bibi Vaplan che s’engascha per in mund plain libertad, che stira giu mirs, e sgola sin la glina. En il videoclip fa ella quai sco eroxa en in gieu da video a la veglia.
Il segund plopp: Extra Life! Roccobello e Leon
Il proxim pass: ella vul salvar ils dus vadels Roccobello e Leon.
Perquai ramassa ella schizunt raps per prolungar in pau lur vita. Per che quai vegni a funcziunar, ha ella lantschà l’acziun «Extra Life», e tgi che vul po far ina donaziun per che la finamira possa vegnir realisada. E tgi sa, sch’els daventan ils vadels ils pli renumads da la Svizra.


text:
En l'internet dat quai bain tips e trics tge far cunter vespras che disturban durant il mangiar, dentant ils blers da quels na funcziunian betg, di l'experta Silvana von Bergen da la firma «Insekt-Killer» a Cuira.
In tip è per exempel da carmalar ellas cun ina trapla da suc da fritgs. «Quai na gida nagut, ellas van tuttina tar quai che gusta per ellas il meglier», di dunna von Bergen. Ed er empruvar per exempel cun ina citrona e neglas da spaventar ellas na gidia betg. Il sulet è: Cuvrir bain il da mangiar e da baiver e metter sin maisa pir cur ch'ins maglia.


text:
Lara Gut-Behrami dominescha vinavant il super-G. Suenter Sankt Anton e Crans-Montana gudoogna la Tessinaisa er il super-G da Garmisch-Partenkirchen. Quai cun in avantatg da bunamain 7 dieschavels sin la Norvegiaisa Kajsa Vickhof Lie. Terza vegn surprendentamain la Canadaisa Marie-Michèle Gagnon – quai cun in retard da 0,93 secundas sin la victura.
Duas ulteriuras Svizras tranter las top ten
Tranter las meglras diesch sa chattan duas ulteriuras Svizras: Corinne Suter vegn cun in retard dad 1,21 secundas sin sia collega da team 7avla e Priska Nufer 8avla.
Damaun stat in ulteriur super-G sin il program a Garmisch-Partenkirchen. Partenza è er duman a las 11:00.


text:
Ladinia
La Ladinia ie n raion tla Dolomites, costituì dala cin valedes: Gherdëina, Badia, Fascia, Fedom y Ampëz. L ie n raion spartì su danter la provinzies de Bulsan, Trënt y Belum.
L raion ie belau dl dut te i crëps y la populazion vif a autëzes danter i 1.000 y i 1.800 metri sëura l livel dl mer. L vif zirca 30.000 persones tla Ladinia y i majeri luesc ie Cortina y Urtijëi.
Scialdi mpurtant ie l ciamp economich dl turism. Te Gherdëina ie ënghe la chiena scialdi mpurtanta per l'economia.
Da plu ani dal muvimënc per unifié la Ladinia. La majera pert de chisc se cunzentrea sun purté Anpezo y Souramont pra l Südtirol per avëi duc i chemuns ladins (ora de Fascia) pra Südtirol. Na minuranza sustën che duta la Ladinia adum dëssa furmé na provinzia autonoma cun l ladin coche rujeneda ufiziela.
Chemuns[mudé | muda l codesc]
De la Ladinia fej pert 17 chemuns. Leprò pudëssun mo cunté l chemun de Ciastel te Südtirol, che à na populazion ladina de plu de 500 persones, ma ulache l 80% de la populazion à l tudësch coche rujeneda de l'oma.
Liams[mudé | muda l codesc]
Referënzes[mudé | muda l codesc]
- Die Dolomitenladiner (Hrsg. Tobia Moroder), Folio Verlag, Bozen, 2018


text:
Tenor la regenza danaisa datti en la vischinanza da Copenhagen ina mancanza da terren per l'industria. Cun il project «Holmene» vegnia stgaffì in dals pli gronds, pli persistents ed innovativs areals da mastergn da l'Europa dal Nord. Quai ha la regenza danaisa communitgà il glindesdi ensemen cun la vischnanca Hvidovre. En tut duain vegnir stgaffidas 12'000 plazzas da lavur sin las inslas.
La realisaziun dal project vegn però anc a durar in temp: Il 2022 duai vegnir fatg l'emprima badigliada e fin il 2040 duain las pitschnas inslas «Holmene» esser a fin. Quant che l'entir project d'economia duai custar n'è betg vegnì tradì.
Lynetteholmen duai engrondir zona d'abitar
Gia l'entschatta october aveva il primminister dal Danemarc, Lars Løkke Rasmussen, preschentà in project per ina fitg gronda insla artifiziala che duess engrondir la surfatscha da la zona d'abitar da Copenhagen. La nova insla cun il num Lynetteholmen duess stgaffir lieu d'abitar per 35'000 persunas. En il medem mument duess quella er gist proteger da mar burascusa e dal livel da mar che s'auza.
Copenhagen ha gia pliras surfatschas artifizialas, uschia en il territori dal port dal nord ubain la insla Amager en l'ost.
RR novitads 16:00


text:
Il president da la Columbia, Juan Manuel Santos, vul suenter la cunvegna cun la Farc, era far ina cunvegna da pasch cun la pli pitschna gruppa da gueriglia ELN. Las contractivas duain cumenzar la fin d'october a Quito, la chapitala da l'Ecuador.
Quai communitgeschan represchentants da la regenza sco er da la ELN ch'èn s'inscuntrads a Caracas. Ils discurs duain vegnir sustegnids da las regenzas da l'Ecuador, Cuba, Chile, Brasilia e da la Norvegia. La regenza columbiana pretenda da la ELN tranter auter da laschar liber tut ils praschuniers.
Co vinavant suenter il na a l'urna
A l'urna ha il suveran columbian refusà l’entschatta d’october il plan da pasch da sia regenza cun ils rebels da la Farc. Suenter il naufragi dal referendum davart la cunvegna da pasch en la Columbia ha il president Juan Manuel Santos prolungà l’armistizi cun ils rebels da la FARC fin la fin da quest mais. El speria che fin là possian els concretisar la cunvegna e reglar il conflict, ha ditg il president Santos. Pervi da ses engaschi per la pasch cun ils rebels da la Farc vegn Santos undrà cun il Premi Nobel da pasch 2016.
RR novitads 06:00
Tgi è la ELN
La marxistica Ejército de Liberación Nacional (l’armada da liberaziun naziunala) è vegnida fundada il 1964 e s’orientava l’entschatta a las scrittiras dal revoluziunari Che Guevara. Cun circa 1’500 cumbattants ha ella in quart da la fermezza da la Farc.


text:
Il president vertent – Simon Willi
Simon Willi di, ch’el haja era suenter 10 onns en uffizi sco president, anc adina gust da cuntinuar cun sia lavur. Lantsch haja gì in bun svilup. El haja plaschair vi da ses uffizi, ed i saja in basegn da sviluppar enavant la vischnanca. I saja da cuntinuar cun quai ch’ins haja entschet, surtut la planisaziun locala ed il svilup da l’Arena da biatlon. Il model cun ina direcziun communala vesa Willi sco buna via per distgargiar la lavur en suprastanza. Che Lantsch n’haja betg fatg part a la fusiun avant set onns cun la vischnanca Albula/Alvra vesa el sco buna decisiun. La vischnanca haja ina buna collavuraziun cun Vaz sco era cun Albula/Alvra. Il svilup da la vischnanca saja però grategià fitg bain enfin oz ed ins haja la grondezza e la fermezza da restar independent.
E pertge duess il suveran dar la vusch a Willi? El haja in bun mussament da prestaziun dals davos diesch onns, las finanzas sajan fitg bunas, ins haja ina creschientscha da la populaziun. Era bleras famiglias giuvnas sajan vegnidas ad abitar a Lantsch, quai grazia ad ina zona per indigens u la zona d’abitadi. Era in hotel nov e l’Arena da biatlon vesa il president actual sco plus da Lantsch.
Il concurrent – Peter Nadig
Peter Nadig vul tranter auter meglierar la communicaziun da la vischnanca, e la collavuraziun en suprastanza. El veglia far tut il pussaivel da carmalar dapli glieud a las radunanzas communalas, che sajan oz visitadas memia pauc. El saja in tip communicativ, in «teamplayer», el veglia meglierar la communicaziun che saja oz flaivla. Il model d’ina direcziun communala vesa el sco avantatg per il futur. Ed era Nadig vesa sco avantatg, che la vischnanca da Lantsch n’haja betg fusiunà. La finala stettia la vischnanca bain, ins stoppia però esser ina vischnanca activa en l’entira regiun. Economicamain ed emoziunalmain saja Lantsch probabel pli da manaivel a Vaz.
E pertge duess il suveran dar la vusch a Nadig? El stettia per cumpetenza, transparenza ed ina collavuraziun cun tuts, plinavant saja in’infurmaziun averta impurtanta, ha el ditg envers RTR. Sch’il suveran veglia in’alternativa tar il status quo, alura duess el dar la vusch ad el.
Per ils quatter posts en suprastanza communala candideschan:
- Armon Margreth
- Fabian Simeon
- Sheila Karrer
- Mark Piccaluga
- Daniel Ulber


text:
Cortell
On cortell (variant locai: [kor'tɛl], [kur'tel], [kur'te], [kur'til][1]) l'è on arnes doperaa per tajà a man on queicoss.
L'è faa su de 'na lama con scià ona ponta e almeno vun di bord afilaa, e missa sora on manegh pu o meno curt.
I cortei hinn vun di arnes pussee antigh mai doperaa de l'omm: i primm lamm eren faa de seles o de ossidiana, intant che poeu hinn staa doperaa vari metai (aramm, bronz, ferr e, al dì d'incoeu, l'azzal - o l'argent).
L'ha semper conservaa la soa forma, e l'è present in sui tavol de cusina insemma al piron e al cugiar a partì del Medioev.
A l'è doperaa soratutt in del cusinà, ma l'è anmò on'arma in dotazion a tucc i soldaa del mond. El cortell el ven doperaa anca in de l'artisanaa, per esempi per intajà el legn.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla cortell la riva del latin volgar cultellus, che l'è on diminutiv del classegh culter (in origin, la lama de l'araa). L'è doperaa in tutt i lengov romanz (aragones cuitiello, asturian cuchiellu, catalan cotell o coltell, cors cultedda, frances couteau, spagnoeu cuchillo, normann couoté, ocitan cotèl, romen cuțit, sicilian cuteddu, vallon coutea, piemontes cotel, ligur cotello, venet corteło, romanc cuntè, napoletan curtiello, sardegnoeu gurteddu). La parolla latina l'è rivada anca in alter lengov, compagn del breton kontell e 'l galles cylell. In forlan se dopera la variant curtisc, intant che in portoghes ghe disen faca.


text:
Per il post sco president dal Cussegl naziunal vegn cun gronda probabilitad il Friburgais Dominique de Bumann elegì. El sesa sco politicher da la PCD gia 14 onns en il Cussegl naziunal.
Candidata per surprender il timun dal Cussegl dals chantuns è Karin Keller-Sutter da la PLD. Ses onn presidial pudess dentant prender ina vieuta nunspetgada: La parlamentaria da Son Gagl vala numnadamain sco successura favurita per cusseglier federal Johann Schneider-Ammann.
442 milliuns francs libers
Suenter las elecziuns presidenzialas sa deditgeschan ils cussegls quest'emna al budget per il 2018. In tema èn per franc ils 442 milliuns francs disponibels entras il «na» tar la refurma da rentas. Enfin la davosa emna da la sessiun ston il parlament esser perina davart il preventiv 2018. Savens è per quai ina conferenza da cunvegnientscha da basegns.
Iniziativas d'agricultura e velo
Tema durant la sessiun d'enviern èn era duas iniziativas dal pievel. Il Cussegl naziunal tracta l'iniziativa «per la suveranitad alimentara». Quella vul promover l'agricultura persistenta e scumandar ni far pli char imports da products che na van betg a prà cun las finamiras da persistenza da la Svizra.
Ed il Cussegl dals chantuns prenda nauadora il velo. L'iniziativa da velo vul promover l'ir cun velo. Quai cun dar a la Confederaziun la pussaivladad da sustegnair la construcziun da vias da velo.
RR novitads 11:00