text:
Belgia
La Belgia (u Reginavel da la Belgia, ollandais Koninkrijk België, franzos Royaume de Belgique) è in stadi situà en l’Europa dal Vest. Il pajais cunfinescha en il nord cun ils Pajais Bass, en l’ost cun la Germania, en il sidost cun il Luxemburg ed en il sidvest cun la Frantscha. La Belgia dumbra radund 11 milliuns abitants; sia surfatscha munta a 30 528 km². La chapitala dal pajais è Brüssel.
Dapi l’independenza l’onn 1830 è la Belgia ina monarchia parlamentara. Il nord dal pajais cun ils Flams furma territori ollandais, il sid cun ils Vallons territori da lingua franzosa. En l’ost dal pajais è er derasà il tudestg.
Il conflict cuntinuant tranter Flams e Vallons caracterisescha er ils interess divergents entaifer la politica beltga. Dapi ils onns 1970 sa stentan ins da schliar quest problem tras decentralisar ils organs statals. Per quest intent han ins transfurmà la Belgia en in stadi federal che consista da trais regiuns e communitads. Las regiuns Flandra, Vallonia e Brüssel sco er las trais communitads linguisticas (flam, franzos e tudestg) furman oz la basa politica e sociala dal pajais.
La Belgia è stada in dals commembers fundaturs da la Communitad economica europeica, l’Uniun europeica odierna. A Brüssel sa chatta la sedia da las impurtantas instituziuns da l’Uniun europeica. Plinavant appartegna la Belgia, sper ils Pajais Bass ed il Luxemburg, al Benelux.
Num dal pajais e survista[modifitgar | modifitgar il code]
Il num da la Belgia deriva da la provinza romana Gallia Belgica. En questa part settentriunala da la Gallia vivevan pievels celtics e germans, numnads Belgae. En il 18avel tschientaner vegniva l’adjectiv franzos belge ni belgique duvrà sco translaziun da nederlands (‹ollandais›). Il stadi beltg ch’ha existì per curt temp enturn il 1790 vegniva per exempel numnà per franzos États belgiques unis e per ollandais Verenigde Nederlandse Staten. Pli tard èn ils terms belge e belgique vegnids applitgads pli e pli be per la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia odierna.
Da la fin dal temp medieval fin il 17avel tschientaner ha la Belgia furmà in center cultural ed economic da gronda fluriziun. Ma a partir dal 16avel tschientaner è il pajais er adina puspè vegnì perturbà da battaglias tranter las pussanzas europeicas (tranter auter la sconfitta da Napoleun a Waterloo il 1815 e numerusas battaglias durant l’Emprima Guerra mundiala e la Segunda Guerra mundiala). En il decurs dal 19avel tschientaner ha la Belgia furmà in dals motors da la revoluziun industriala ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner possedeva il Reginavel pliras colonias ordaifer l’Europa.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
En il sidost da la Belgia giaschan las Ardennas cun il Signal de Botrange (694 m) che furma il punct il pli aut dal pajais. Uschiglio è il pajais planiv. La riva per lung la Mar dal Nord ha ina lunghezza da 72,3 km. Il pajais è marcà da numerus flums (tr.a. Meuse/Maas e Sambre/Samber) e chanals.
La Belgia ha ina surfatscha da 30 528 km². Da quai vegnan utilisads radund 25 % per l’agricultura. In’ulteriura cifra marcanta or da la statistica dal pajais è il fatg che betg main che 95 % dals abitants dal pajais vivan en citads.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco provinza Belgica – in num che Caesar aveva introducì – ha il territori odiern enconuschì numerus dominis romans. A l’entschatta dal temp medieval è la regiun daventada ina part dal Reginavel dals Francs. Tar la spartiziun da quest reginavel è la Belgia odierna medemamain vegnida spartida politicamain. Pli tard ha la gronda part dal territori fatg part dal Sontg Imperi roman ed è sa dividì en singuls ducadis e contadis.
Dal temp autmedieval fin al temp modern tempriv han las citads da la Flandra cun lur industria da taila furmà in dals centers economics da l’Europa (sper las citads da l’Italia dal Nord). Politicamain èn ils singuls territoris vegnids sut il domini dals Burgognais, il qual han ertà il 1477 ils Habsburgais. A l’entschatta ha il rom spagnol dals Habsburgais regì il territori, pli tard ils Pajais Bass austriacs. L’onn 1794 ha la Frantscha revoluziunara annectà la regiun. Il 1815, en rom dal Congress da Vienna, è la Belgia vegnida attribuida als Pajais Bass.
Suenter la revoluziun beltga dal 1830 è il pajais daventà independent. Ins ha installà ina monarchia parlamentara e Leopold da Sachsen-Coburg è daventà l’emprim retg dals Beltgs. Ses figl Leopold II ha acquistà il Congo en l’Africa sco possess privat. Ma suenter che las atrocitads envers il pievel dal Congo èn vegnidas enconuschentas a nivel internaziunal, ha il monarc stuì ceder il territori sco colonia al stadi beltg. Durant il reschim da terrur en il Congo eran vegnids per la vita radund 10 milliuns persunas tras sclavaria e lavur sfurzada.[2] Il 1960 è il pajais lura vegnì relaschà en l’independenza.
En l’Emprima Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala. Ma tenor il Plan da Schlieffen furmava il pajais in impurtant territori da transit per l’armada tudestga ed è perquai vegnì annectà quasi dal tuttafatg. Sin resistenza en furma da guerra da partisans han ils Tudestgs reagì cun vendetga massiva. En il decurs da la guerra da posiziun èn plinavant vegnidas destruidas numerusas citads en la Flandra. E suenter che las forzas da lavur en l’Imperi tudestg vegnivan stgarsas, han ins sfurzà dieschmillis Beltgs da prestar servetsch en l’armada tudestga u da lavurar per l’industria d’armament tudestga.[3]
Suenter la fin da la guerra ha la Belgia annectà las regiuns enturn Eupen e Malmedy, nua ch’abitavan surtut Tudestgs. Ulteriuras pretensiuns territorialas da la Belgia fin al Rain han dentant gì nagin success. Percunter è la Belgia er sa participada pli tard a l’occupaziun dal territori da la Ruhr.
Er durant la Segunda Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala ed è puspè vegnida annectada da la Germania. Fin la liberaziun tras ils Alliads dal vest ha il pajais gì da patir sut la dictatura naziunalsocialistica; minoritads sco ils Gidieus, Sinti e Roma han ins deportà en champs da concentraziun.[4] Las citads e las cuntradas da la Belgia èn percunter restadas schanegiadas d’acziuns da guerra (cun excepziun da l’offensiva en las Ardennas l’enviern 1944/45).
Dapi la fin da la guerra è la politica dal pajais caracterisada da la stretga collavuraziun cun ses vischins e dal process d’unificaziun europeic. Il 1960 è entrada en vigur l’uniun economica e da duana da la Belgia, dals Pajais Bass e dal Luxemburg (Benelux). Plinavant ha la Belgia fatg part da l’entschatta ennà (1957) da la Communitad economica europeica. En il decurs dals onns è la chapitala Brüssel daventada la sedia d’organisaziuns internaziunalas sco la NATO e l’Uniun europeica.
A l’intern dal pajais sa stenta la politica dapi decennis da mitigiar las tendenzas secessiunisticas ch’existan tranter ils differents territoris linguistics. Per quest intent èn las structuras statalas vegnidas federalisadas fermamain. Ma adina puspè reusseschi a las partidas politicas che tendeschan vers l’independenza d’ina u l’autra part dal pajais da gudagnar grondas parts da las votantas e dals votants.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Furma statala ed instituziuns[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia è ina monarchia parlamentara a duas chombras organisada a moda federala. La legislativa consista dal retg e da las duas chombras parlamentaras (la chombra dals represchentants cun 150 ed il senat cun 71 commembers).
La gronda part da las partidas, en spezial da las pli grondas, han lur basa u en la Flandra u en la Vallonia. Las partidas da lingua tudestga èn be activas a nivel regiunal.
Il retg fa a medem temp part da l’executiva. Quella consista d’ina regenza federala da 15 persunas cun il primminister sco primus inter pares.
Las instituziuns federalas èn responsablas per la giustia, la politica da finanzas, la segirezza interna, la politica da l’exteriur, la defensiun e la segirezza sociala.
Divisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1993 furma la Belgia in stadi federativ ch’è sutdividì en trais regiuns (Flandra, Vallonia e Brüssel) e trais communitads (franzos, flam, tudestg). Be la chapitala Brüssel e bilingua. Las proximas unitads administrativas furman diesch provinzas e 34 arrondissements. L’autonomia locala vegn exequida da las radund 590 vischnancas.
Tant las regiuns sco las communitads furman members dal stadi federativ beltg. Els sa differenzieschan tras lur extensiun territoriala e lur cumpetenzas. Las regiuns (ollandais gewesten, franzos régions) èn responsablas per ils gronds secturs sco economia, ambient, traffic e politica agrara. Plinavant exequeschan ellas la surveglianza sur las provinzas, ils arrondissements e las vischnancas. Las communitads (ollandais gemeenschappen, franzos communautés; pli baud er numnadas communitads culturalas resp. linguisticas) èn responsablas per l’entir sistem da furmaziun, la politica da cultura ed ulteriuras ‹dumondas liadas a la persuna› (politica da famiglia, da sanadad e sociala).
En cumparegliaziun cun auters stadis federativs èn las cumpetenzas da las regiuns e communitads beltgas ordvart vastas. Er contracts internaziunals basegnan lur consentiment, sch’els tangheschan champs che cumpetan a las regiuns u a las communitads. Quai vala schizunt per las cunvegnas cun l’Uniun europeica. Tar las instanzas naziunalas èn restadas surtut la politica exteriura, la defensiun, la politica da finanzas, la preservaziun dal sistem social sco er la polizia e la giustia.
La determinaziun da las regiuns e communitads succeda tenor criteris linguistics: la regiun flama cumpiglia il territori da lingua ollandaisa, la regiun vallona il territori da lingua franzosa e tudestga. La regiun Brüssel enserra territori franzos ed ollandais. La communitad flama è cumpetenta per il territori flam e biling, la communitad franzosa per il territori franzos e biling, la communitad tudestga per il territori tudestg.
Tant las regiuns sco las communitads possedan mintgamai agens parlaments ed atgnas regenzas. La communitad flama e la regiun flama han percunter fusiunà lur instanzas, uschia ch’i dat be pli in parlament ed ina regenza flama che cumpiglia tut las cumpetenzas da la regiun e da la communitad.
Las diesch provinzas giaschan tuttas mintgamai entaifer il territori da las regiuns. Sin il territori da la regiun flama (ollandais Het Vlaamse Gewest) giaschan las tschintg provinzas Antwerpen (chapitala Antwerpen), Limburg (Hasselt), Flandra da l’Ost (Gent), Brabant Flamais (Löwen), Flandra dal Vest (Brügge). La regiun vallona (franzos: La Région Wallonne) cumpiglia las tschintg provinzas Hennegau (Mons), Lüttich (Lüttich), Luxemburg (Arlon), Namur (Namur) e Brabant Vallon (Wavre). La regiun Brüssel Chapitala (ollandais Brussels Hoofdstedelijk Gewest, franzos Région de Bruxelles Capitale) na furma nagina provinza, mabain exequescha sias cumpetenzas sco regiun.
Al nivel statal il pli bass èn situadas las radund 590 vischnancas ch’exequeschan l’autonomia locala.
Conflict flam-vallon[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern dal pajais è la Belgia segnada da dischuniun, en spezial tranter las duas gruppas linguisticas dals Flams e Vallons. Questas tensiuns èn plitost anc vegnidas pli grondas en il decurs dals onns. En spezial ils success che las partidas flamas separatisticas pon adina puspè registrar tar las elecziuns, sveglian la tema ch’i pudess dar en l’avegnir ina secessiun da la Flandra da l’ulteriura Belgia. Problematic fiss en quest cas tranter auter il status da la regiun da Brüssel ch’è segnada da la gruppa linguistica franzosa, ma ch’è orientada geograficamain plitost vers la Flandra. In’ulteriura tematica dispitaivla fiss il status da la Belgia entaifer las organisaziuns internaziunalas. E per finir sa tschentass inevitablamain la dumonda davart l’avegnir da la chasa roiala.
Politica europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia sa chatta en ina situaziun strategia en il cor da l’Europa (dal Vest), entamez ina zona d’aglomeraziun ed en vischinanza dals pli gronds ports da mar. Da quai resulta ina tscherta dependenza dal commerzi internaziunal, quai che fa da la Belgia ina da las economias publicas las pli avertas entaifer l’Uniun europeica. Quest tratg sa mussa en la stretga collavuraziun cun ils stadis vischins Pajais Bass, Germania e Frantscha, en il partenadi dals stadis dal Benelux sco er en la rolla da piunier da la Belgia entaifer il Cussegl da l’Europa, la NATO, l’Uniun europeica e l’Uniun monetara europeica. La chapitala beltga Brüssel è la sedia da la Cumissiun europeica, dal Parlament europeic, dal Cussegl da l’Uniun europeica, da la Cumissiun economica e sociala, da la Cumissiun da las regiuns sco er da numerusas gruppaziuns da lobbying ed organisaziuns nunguvernamentalas ch’èn activas sin il sectur da la politica europeica. Er la populaziun da la Belgia ha ina tenuta fitg positiva envers l’integraziun europeica, quai che sa mussa mintgamai en resultats d’enquistas che giaschan bundant sur la media europeica da radund 50 %.[5]
La regenza beltga è s’engaschada dapi il 1945 a favur da la reconstrucziun e da l’unificaziun europeica. Sut presidi beltg ha il Cussegl da l’Uniun europeica instradà il 2001 il process da stgaffir ina constituziun europeica. Suenter che la ratificaziun n’ha betg chattà il sustegn necessari en ils singuls stadis, è la Belgia s’engaschada per il mantegniment da la substanza centrala da la constituziun en il Contract da Lissabon, il qual è ì en vigur il prim da december 2009.
La politica da defensiun da la Belgia sa basa fermamain sin las structuras da la NATO e sin la politica da l’exteriur e da segirtad communabla da l’Uniun europeica. Brüssel furma la sedia tant dals organs principals da la NATO sco er da l’Agentura da defensiun europeica da l’Uniun europeica. Quai fa da la Belgia il center da las structuras da defensiun euro-atlanticas insumma. Tras sias relaziuns istoricas è la Belgia s’etablida entaifer l’Uniun europeica sco vusch principala areguard dumondas da l’Africa Centrala ed ha attribuì essenzialmain a la stabilisaziun paschaivla dal Congo da l’Ost.
Tras la structura ordvart federala dal stadi beltg èn tant las regiuns sco er las communitads participadas decisivamain a la furmaziun da la politica europeica da la Belgia. Ma er la realisaziun da las finamiras politicas da l’UE succeda a l’intern dal stadi a moda fitg decentrala. Tras lur cumpetenza sin il sectur da la politica da cultura pon las communitads per exempel far sin quest champ contracts cun auters stadis e sviluppar a l’exteriur in agen profil, tranter auter cun delegar agens referents da cultura en las ambassadas beltgas.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun da la Belgia vegn per regla attribuida a las gruppas linguisticas. Datas precisas davart la repartiziun linguistica n’èn dentant betg pli vegnidas eruidas dapi ch’ins ha fixà l’onn 1962 ils cunfins linguistics. Tenor questas cifras furman ils Flams da lingua ollandaisa la maioritad cun radund 60 % da la populaziun. Ils Vallons ed ils abitants da lingua franzosa en la regiun da Brüssel, che vegnan per regla subsummads sut la noziun ‹Beltgs da lingua franzosa›, cumpiglian radund 40 % da la populaziun. Vitiers vegnan la pitschna cumpart da la populaziun da lingua tudestga da stgars 1 % (radund 75 000 abitants) ed ina pitschna minoritad luxemburgaisa en la regiun d’Arlon. Als Voyageurs u Woonwagenbewoners vegnan attribuids en Belgia tant ils Jenics, ils Manouches e Roma sco er viagiants indigens. Il dumber da quests gens du voyage vegn stimà sin 15 000 fin 20 000 persunas, quai che correspunda a radund 0,15 % da la populaziun beltga.[6] L’ulteriura populaziun consista da persunas emigradas d’ulteriuras parts da l’Europa e da l’Africa.
L’onn 2012 avevan radund 25 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Dapi il 1945 èn radund 2,8 milliuns persunas oriundas da l’exteriur daventadas Beltgs. Da quai derivan 1,2 milliuns da l’ulteriura Europa ed 1,35 milliuns da pajais d’ordaifer l’Europa (Maroc, Tirchia, Algeria, Congo). Dapi che la Belgia ha schluccà las cundiziuns per pudair daventar burgais beltgs, han 1,3 milliuns migrants acquistà il dretg da burgais da la Belgia. La pli gronda gruppa furman ils Maroccans cun varga 450 000 persunas. La segund gronda ils Tircs cun radund 220 000 persunas.[7]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
En Belgia datti oz trais linguas uffizialas: l’ollandais, il franzos ed il tudestg. Dapi l’independenza dal stadi l’onn 1830 valeva sulettamain il franzos sco lingua uffiziala. L’onn 1873 è l’ollandais bain vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala, il franzos è percunter restà la lingua da l’administraziun e d’instrucziun en l’entir pajais. Il 1919 è vegnì vitiers il tudestg sco lingua uffiziala entaifer ils novs territoris en l’ost dal pajais. Pir silsuenter han ils Flams pretendì dad er resguardar l’ollandais sco lingua da l’administraziun e d’instrucziun. Il 1921 ha la regenza beltga lura renconuschì la monolinguitad territoriala da ses abitants en las trais zonas regiunalas: la zona ollandaisa Flandra, la zona franzosa Vallonia e la nova zona da lingua tudestga en la Belgia da l’Ost. L’ost dal pajais fascheva pli baud part da l’Imperi tudestg ed era vegnì attribuì a la Belgia en rom dal Contract da Versailles.
Il status da linguas regiunalas possedan dapi il 1990 il loren roman, il champenois, il loren francon (Francique), il picard ed il vallon.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 75 % dals burgais beltgs èn catolic-romans. 1 % appartegnan a las baselgias protestantas e radund 8 % fan part d’ina communitad islamica. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 16 %. Il 2011 viveva radund 1 milliun persunas muslimas en il pajais. A Brüssel munta la cumpart dals muslims a radund 30–35 % da la populaziun.[8]
La regenza beltga federala renconuscha e sustegna sis religiuns ed ina cuminanza betg religiusa: la baselgia anglicana, l’islam, il giudaissem, la baselgia catolic-romana, la baselgia ortodoxa, la baselgia protestanta unida e la cuminanza umanista.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da las vastas cumpetenzas da las singulas communitads è il sistem da scola beltg structurà detg different da regiun tar regiun. En rom dal process da Bologna è percunter il sistem universitar vegnì unifitgà ed adattà a las pretensiuns europeicas. Areguard las scolas popularas (ch’enconuschan in sistem primar ed in secundar) èn las instanzas federalas cumpetentas per l’obligaziun d’ir a scola (dal 6avel al 18avel onn da la vita), per fixar las pajas da la magistraglia sco er per definir la savida minimala necessaria per pudair acquistar in diplom.
En las scolas da la communitad flama emprendan ils uffants a partir da la 5avla classa franzos sco emprima lingua estra. En las scolas da la communitad franzosa pon ils uffants emprender a partir da la segunda classa ollandais sco emprima lingua estra. Las scolas da la communitad tudestga cumpiglian gia a partir da l’emprima classa er il franzos. A partir da la 8avla classa vegn vitiers sco terza lingua l’englais.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Economia en general[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia enconuscha ina situaziun economica relativamain stabila. Regenza e parlament èn sa stentads ils ultims onns da reducir ils debits dal stadi. Areguard il product naziunal brut, exprimì en standards da la capacitad da cumpra (SCC), cuntanscha la Belgia in index da 118 (25 stadis da l’UE: 100). Las persunas cun activitad da gudogn sa repartan suandantamain sin ils trais secturs: economia agrara 1%, industria 27%, sectur da servetschs 72%.[9]
Politica d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia ha ina da las pli autas quotas d’emissiuns da dioxids carbonics per persuna en tut il mund. Quai è tranter auter d’attribuir a la cumpart da producziun industriala ch’è relativamain auta. Ils ultims onns èn las autoritads sa stentadas da dar cuntrapais a questa situaziun cun promover energias regenerablas. En pli posseda la Belgia duas ovras atomaras ch’èn en funcziun. Gia il 1999 aveva il parlament decidì da sortir successivamain da la producziun d’energia atomara; il 2011 è questa finamira vegnida confermada.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem gioga en la Belgia ina rolla centrala. Il pajais vegn surtut visità da turists dals stadis vischins (Germania, Gronda Britannia, Luxemburg, Frantscha, Pajais Bass). Ils turists apprezieschan ils lieus da bogn a la riva da la Mar dal Nord (Knokke-Heist, Bredene, De Panne, Nieuwpoort, Oostende ed auters); in’ulteriura regiun da vacanzas furman las Ardennas. Ultra da quai vegnan citads sco Brüssel, Hasselt, Gent u Antwerpen visitadas stediamain. La citad ch’attira ils pli blers turists è dentant Brügge che vala sco Venezia dal nord. En spezial tar ils Brits è plinavant sa sviluppà in turissem da l’Emprima Guerra mundiala. En la Flandra dal Vest sa chattan blers monuments da guerra e santeris.
Disparitads regiunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Il conflict tranter Flams e Vallons ch’exista gia dapi il 19avel tschientaner ha per part er motivs economics. La Vallonia era oriundamain segnada da l’industria da charvun e da la siderurgia. Ozendi sa chatta questa regiun en ina fasa da recessiun, uschia che la quota da dischoccupaziun è bundant pli auta ch’en la Flandra. Ultra da quai vegnan dus terzs dal retgav naziunal brut generads en la Flandra. Ils Flams pajan perquai ina contribuziun da solidaritad che vegn duvrada en la Vallonia per finanziar prestaziuns socialas. Quests pajaments èn dentant dispitads politicamain en la Flandra. La malcuntentientscha areguard la flaivlezza economica da la Vallonia sa manifestescha en il moviment separatistic da la Flandra che vegn en spezial manà da la partida Vlaams Belang.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La Belgia furma in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Vest. Il pajais è stà l’emprim da l’Europa continentala cun colliaziuns da viafier. La societad da viafier statala SNCB/NMBS maina ina da las raits da viafier las pli spessas dal mund. Per l’aglomeraziun da Brüssel è en pli en planisaziun ina rait da viafier urbana.
Ad Antwerpen sa chatta in dals pli gronds ed impurtants ports dal mund. E quel da Brügge-Zeebrügge vala sco in dals ports centrals da l’Europa. Ad Ostende era tradiziunalmain d’impurtanza il traffic da navettas; quel è dentant sa sminuì dapi l’avertura da l’Eurotunnel.
Impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a Brüssel-Zaventem, Brüssel-Charleroi, Lüttich, Antwerpen ed Ostende-Brügge. La societad d’aviatica tradiziunala Sabena è ida bancrut il 2001, en connex cun la fin da la Swissair. Suenter pliras fusiuns e collavuraziuns è resultada la Brussels Airlines sco societad successura.
Er areguard il traffic sin via posseda la Belgia ina buna infrastructura, tranter auter ina rait d’autostradas fitg spessa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschents picturs da la Belgia èn Pieter Bruegel il Vegl (ca. 1525–1669), Peter Paul Rubens (1577–1640), James Ensor (1860–1949) ed il surrealist René Magritte (1898–1967). Da la Belgia derivan en pli Eugène Boch, l’ami da Vincent van Gogh, e sia sora Anna Boch.
Entaifer l’architectura meritan menziun speziala ils dus architects dal jugendstil Victor Horta (1861–1947) e Henry van de Velde (1863–1957).
Scripturas e scripturs da renum mundial èn Charles De Coster (1827–1879), Émile Verhaeren (1855–1916), Maurice Maeterlinck (1862–1949), Georges Simenon (1903–1989) ed Amélie Nothomb (*1966).
Enconuschents acturs da film èn Jean-Claude Van Damme (*1960), Benoît Poelvoorde (*1964), Johnny Galecki (*1975) e las acturas da film Cécile de France (*1975), Émilie Dequenne (*1981) e Jasmin Schwiers (*1982). Sco reschissurs èn sa profilads ils dus frars Jean-Pierre e Luc Dardenne (*1951 resp. 1954).
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner, il temp da la renaschientscha, èn numerus cumponists da la Belgia odierna stads d’impurtanza europeica. A quests uschenumnads ‹Ollandais› sa laschan attribuir: Guillaume Du Fay (ca. 1397–1474), Johannes Ockeghem (ca. 1420–1497), Josquin Desprez (ca. 1450–1521), Heinrich Isaac (ca. 1450–1517), Jacob Obrecht (ca. 1457–1505), Adrian Willaert (ca. 1490–1562) ed Orlando di Lasso (1532–1594).
Er il cumponist da la romantica César Franck (1822–1890) è naschì a Lüttich ed è gia stà activ musicalmain avant che la famiglia è ida a star il 1835 a Paris. Menziun speziala merita en pli Adolphe Sax (1814–1894), l’inventader dal saxofon.
Entaifer la musica moderna èn enconuschents il chantadur e chansonnier Jacques Brel (1929–1978) ed il chantadur da pop e crossover Helmut Lotti (*1969). Da renum mundial entaifer la scena da jazz èn Toots Thielemans (1922–2016), ghitarra ed orgelet da bucca, sco er il ghitarrist Philip Catherine (*1942).
Dapi la fin dals onns 1990 è sa fatga valair en la Belgia ina scena da trance ordvart innovativa ed impurtanta a nivel internaziunal.
Comics[modifitgar | modifitgar il code]
Da muntada tut speziala èn en Belgia ils comics. Las Bandes Dessinées (franzos, en furma curta er BD) u Strips (ollandais) èn preschentas a moda fitg prominenta en mintga libraria e supermartgà. A l’academia d’art a Brüssel ed en auters lieus pon ins schizunt studegiar comic che vala qua sco ‹novavel art›.
Enconuschents dissegnaders da comic beltgs èn Willy Vandersteen (Suske et Wiske), Jean Graton (Michel Vaillant), Morris (Lucky Luke), Hergé (Tintin), Peyo (Les Schtroumpfs e.a.), André Franquin (Spirou et Fantasio, Gaston et Marsupilami) e Philippe Geluck (Le Chat). Ad els ed a blers auters è deditgà il museum da comics a Brüssel (Centre Belge de la Bande Dessinée).
Gastronomia[modifitgar | modifitgar il code]
Ina cuschina tipica da la Belgia na datti betg. Las singulas spezialitads èn plitost d’attribuir u a la cuschina flama u a la vallona. Tuttas duas cuschinas èn mintgamai influenzadas dal stadi vischin. Da la Belgia derivan percunter ils pommes frites che duevan daventar in success en tut il mund. Enconuschentas èn er las guaflas e pralinas beltgas. Ina lunga tradiziun ha plinavant l’elavuraziun da las pli differentas bieras.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
In sport apprezià en Belgia furma il ballape. Er en auters sports sco il tennis u l’atletica leva cuntanschan sportistas e sportists beltgs resultats respectabels.
Il sport naziunal furma dentant il ciclissem. Eddy Merckx, Roger De Vlaeminck, Johan Museeuw, Peter Van Petegem e Tom Boonen èn nums enconuschents entaifer quest sport. Impurtantas cursas da velo ch’han lieu en la Belgia èn Lüttich–Bastogne–Lüttich ed il Tur da la Flandra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Populaziun tenor vischnancas, prim da schaner 2012.
- ↑ Dieter H. Kollmer: Die belgische Kolonialherrschaft 1908 bis 1960. En: Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (ed.): Wegweiser zur Geschichte Demokratische Republik Kongo. 2. ed., Paderborn e.a. 2006, p. 45.
- ↑ Cf. Jens Thiel: ‹Menschenbassin Belgien›. Anwerbung, Deportation und Zwangsarbeit im Ersten Weltkrieg. Essen 2007.
- ↑ Hans-Joachim Heuer: Geheime Staatspolizei: Über das Töten und die Tendenzen der Entzivilisierung. Walter de Gruyter 1995, p. 184.
- ↑ https://web.archive.org/web/20130716000227/http://ec.europa.eu/public_opinion/index_en.htm.
- ↑ Le stationnement des gens du voyage. senat.fr, consultà ils 16 da november 2011.
- ↑ BuG 155 – Bericht uit het Gewisse – 01 januari 2012. npdata.be, prim da schaner 2012.
- ↑ http://www.npdata.be/BuG/157 – Moslims-Brussel.htm.
- ↑ Indicaziuns tenor Eurostat.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Claus Hecking: Das politische System Belgiens. Leske und Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3724-9.
- Frank Berge, Alexander Grasse: Belgien – Zerfall oder föderales Zukunftsmodell? Der flämisch-wallonische Konflikt und die Deutschsprachige Gemeinschaft. Leske und Budrich, Opladen 2003 (Regionalisierung in Europa, tom 3), ISBN 3-8100-3486-X.
- Johannes Koll (ed.): Belgien. Geschichte – Politik – Kultur – Wirtschaft. Aschendorff Verlag, Münster 2007, ISBN 978-3-402-00408-1.
- Insa Meinen: Die Shoah in Belgien. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2009, ISBN 978-3-534-22158-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal federal da la Belgia
- Palaz roial – la monarchia en Belgia
- Infurmaziuns statisticas
- Belgieninfo – pagina cun novitads ed infurmaziuns actualas


c: text/html

text:
Tit Flavi Domizian
Tit Flavi Domizian (Titus Flavius Domitianus; Roma, 24 otober 51 - Roma, 18 setember 96), l'è staa on imperador roman del 14 setember 81 al 18 setember 96 cont el nòmm de Ceser Domizian August Germanegh (Cæsar Domitianus Augustus Germanicus). L'è staa l'ultim imperador de la dinastia Flavia. L'è cognossuu cont el nòmm de Domizian.
I origin e fameja[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Domizian l'è nassuu a Roma quand che'l sò pader Vespasian, che poeu el sariss diventaa imperador, l'eva anmò on militar. L'è staa cressuu comè vun dij futur senator. L'ha studiaa retòrega, leteratura, legg e l'art del governà. El Svetòni el scriv che l'era on bagaj istruii ed educaa. Menter el sò fradel magior, Tit, l'ha seguii el pader in dij guèrr in Afrega e in Giudea, lù l'è restaa a cà. La soa mader l'era la Flavia Domitila Magior.
La vita duranta i regn del pader e del fradel[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de l'Ann dij quatter imperador (69), quand el sò pà l'ha sconfigiuu i òlter pretendent, lù l'ha faa l'ambassador dij Flavi al Senaa, prima che'l Vespasian rivass a Roma. Quand Vespasian l'è diventaa imperador, l'importanza del Domizian l'è cressuda. L'ha sposaa la Domizia Longina, tôsa del general Gnee Domizi Corbulon, dòpo che lé l'ha lassaa el sò vegg marii, l'Eli Lamia.
L'è staa consul on quaj de vòlt, ma l'era on incarich onorifich. Infatt, vessend el segon fioeu de l'imperador, l'era liber dij responsabilitaa. Ma quand el fradel, anca lù imperador, l'è scomenzaa a morì, lù l'ha sercaa (e trovaa) l'ajutt dij Pretorian per diventà el noeuv princip (el Tit el gh'aveva minga dij fioeu).
Domizian imperador[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand el Tit a l'è mòrt, el Domizian l'è staa content, perchè l'amava nò, soratutt perchè l'era el favorii del pader. Donca, quand l'è diventaa imperador, l'ha voruu vendicàss de tucc i tòrt che l'aveva ricevuu. L'è staa nemis del Senaa, ritegnuu de lù contrari al poder imperial. L'è staa on disaster comè amministrador econòmich, l'ha cassaa via la soa miee (che l'era stada trovada cont on amant, l'ator Paris), l'ha faa sù a Roma circa cinquanta costruzion monumentaj (traj quaj anca el Colossee), l'ha sposaa la tôsa del fradel (s'ciopada in del 91), l'ha fondaa Prima Legion Minervia.
Traj sò nemis, e donca lù l'ha perseguitaa, gh'hinn staa i Giudee, i Cristian, el sò cusin Flavi Clement (che l'aveva cercaa de diventaa imperador) e i nòbil, che hànn faa on gran numer de congiur. L'ultima, in del 96, con l'ajutt de la soa vegia miee, el gh'ha avuu success: on servitor l'ha massaa insema al Stefan, l'aministrador de la Giulia, la soa segonda miee. El noeuv imperador l'è diventaa donca el vegg senator Nerva.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Three Dog Night
I Three Dog Night (cioè la nocc di trii can) l'è on grupp musegal american, nassuu in del 1968 e fondaa de Danny Hutton, Cory Wells e Chuck Negron.
El gh'ha 'vuu on bell poo de sucess in tra la fin di Agn '60 e 'l princippi di '70. In tra el 1976 e 'l 1981 l'ha pu sonaa, per poeu tornà in su la scena, fina a rivà al dì d'incoeu.
El sò repertori l'era de musega rhytm and blues, oltra che ona serie de cover de olter cantant del temp. In tra i sucess pussee cognossuu a gh'emm Joy to the World e Mama Told Me.


text:
Tera
La Tèra (simbul astronomico: ) l'è 'l tèrs pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul. L'è el quint per grandèsa dei òt pianéti del nòst Sistema Solar, ma l'è chèl che g'ha la densità piö àlta. 'Ntra i quàter pianéti ruciùs l'è chèl piö grant, apéna póch de piö de Venere).
L'è el pianéta söl quàl vif töte le spéci vivénti cunusìde, l'ünech ogèt celèst del Sistema Solar che g'ha le caraterìstiche adàte a la vita isé come la conosóm nóter. Sö la superfìce del Tèra de fat gh'è àiva en töcc tré i stacc (sòlido, lìquit e gasùs) e 'n atmosféra cumpunìda perlopiö de azòto e osìgeno. Chèsta, ensèma al sò camp magnétich, la la schìa dei ràgi còsmich e de le radiasiù che vé del Sul.
La formasiù de la Tèra l'è stemàda en 4,54 miliardi de agn fà. De satèliti natürài la ghe n'ha giü, la Lüna. L'as de rotasiù de la Tèra l'è 'nclinàt en relasiù al pià de l'eclìtica de 23,439 ° e chèsto en cumbinasiù col sò müimènt de revulusiù entùren al Sul el dà urìgin al cambiàs de le stagiù.
Le cundisiù de l'atmosféra al prensépe dòpo la sò formasiù i è cambiàde perlopiö per vìa de la formasiù de fùrme de vìta, che le g'ha creàt 'n equilìbrio ecològich diferènt e mudifucàt la superfìce del pianéta. Entùren al 71% de la superfìce l'è ocupàda dei océani de àiva salàda, el 29% che rèsta l'è reprezentàt dei cuntinèncc e de le ìzole.
La grösta estèrna l'è spacàda sö en divèrsi segmèncc rìgidi, ciamàcc plàche tetòniche, che le se möf l'öna en rapórt a lótra de póch milìmetri ogna an ma endel arch dei miliù de agn de azistènsa del pianéta, le s'è spostàde en cuntinuasiù e cambiàt divèrse ólte la fiziunumìa de la superfìce de la tèra.
La part dedét, atìva del pónt de vìsta geologich, l'è cumpunìda de 'n leèl bèl spès, ciamàt mantèl, e de 'n nùcleo, dividìt a sò ólta en nùcleo estèrno, endóche se gènera el camp magnétich, e nùcleo intèrno sòlido, custitüìt perlopiö de fèr e nìchel.


text:
Tge intenziuns che l'interpresa turistica ha cun cumprar in anteriur bajetg da l'armada svizra ed il terren, saja anc avert. Quai ha ditg il pledader Stefan Kern. Probablamain veglian els nizzegiar bajetg e terren per in intent turistic. Sche quai saja lura in'ustaria, in alloschi u uschiglio insatge saja anc tut avert. Er il pretsch che l'interpresa ha pajà a la vischnanca per l'anteriura stalla da chavals sin il pass Alpsu resta secret. L'alloschi, che sa chatta sin passa 2'000 meters sur mar, ha ina surfatscha da var 1'190 meters quadrat.
Ils ulteriurs bajetgs en il conturn tutgan a l'Armada svizra. Eventualmain fissi quai lura er insacura in tema per l'Andermatt-Sedrun Sport SA da cumprar er quels, sche l'armada als vendess.
Il december 2019 era vegnì enconuschent, che Tujetsch haja cumprà l’anteriur alloschi da truppas da Armasuisse.
Lura aveva la vischnanca pajà 217'000 francs per ils stabiliments. L'alloschi sajan da quel temp vegnì cumprà per in intend turistic. Che Samih Sawiris e sias interpresas hajan er interess vi da l’object, era gia lura enconuschent.


text:
Tägerig
Tägerig a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 363 abitant e una süperfiss de 3.30 km², e al se tröva a una altitüden de 396 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tägerig a l'è tacaa ai cumün de Hägglingen, Mellingen, Niederwil, Stetten, Wohlenschwil.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Tägerig in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Tägerig in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bainvegni tar la partiziun promoziun da la sanadad e prevenziun
La partiziun promoziun da la sanadad e prevenziun s’engascha per Vossa sanadad. Nus infurmain, sensibilisain e motivain la populaziun grischuna da tgirar in stil da viver che promova la sanadad en atgna responsabladad. Al medem mument procurain nus per cundiziuns da lavurar e da viver che promovan la sanadad ensemen cun las vischnancas, las scolas ed ulteriurs acturs. En il center stattan la sanadad e las determinantas da la sanadad (salutogenesa). Plinavant realisain nus mesiras per impedir malsognas, per las enconuscher ad uras u per las retardar (prevenziun).
Ils programs chantunals
• Program per la promoziun da la sanadad en la vegliadetgna d’uffants e da giuvenils
• Program per promoziun da la sanadad en la vegliadetgna
• Program grischun da la dependenza
Basa legala
En il sectur da la promoziun da la sanadad e da la prevenziun è il chantun responsabel per
- incumbensas intercommunalas;
- il sustegn spezialisà da las vischnancas;
- la coordinaziun da las activitads da las vischnancas;
- la cussegliaziun gratuita da mammas e babs tar la tgira e l’assistenza da poppins ed uffants pitschens.
Profil directiv per la promoziun da la sanadad e da la prevenziun en il chantun Grischun
Il profil directiv mussa co che acturs da tut ils secturs politics pon esser activs per la promoziun da la sanadad e per la prevenziun. El motivescha la populaziun per in cumportament conscient per la sanadad.
Download
Empustaziun
Vus chattais tut las purschidas sin la plattafurma d’infurmaziun da l’Uffizi da sanadad dal Grischun per la promoziun da la sanadad e da la prevenziun


text:
Svizra
La Svizra (tudësch Schweiz, franzëus: Suisse, talian Svizzera, rumanc Svizra) ie n stat de l'Europa zentrela. La ie na cunfederazion de 26 ciantons che cunfina a nord cun la Germania, a est cun l Liechtenstein y l'Austria, a sud cun la Talia y a vest cun la Franzia.
L inuem ufiziel ie Cunfederazion elvetica (per tudësch Schweizerische Eidgenossenschaft, per franzëus Confédération Helvétique, per talian Confederazione Svizzera y per rumanc Confederaziun Svizra, la sigla CH vën dal latin Confoederatio Helvetica). La capitela ie Bern, che ie al medem tëmp ence l cë-luech dl cianton omonim.
I svizri ne ie donca nia na nazion coche cumenanza de na grupa etnica, linguistica y religëusa. L sentimënt de perteniënza se basa plutosc sun l troi storich chemun, sun la condivijion de mic naziunei y de fundamëntes istituzioneles (federalism, democrazia dreta, neutralità), sun la geografia (l'Elpes), sun la pitla dimenscions amesa i jeanc européesc y pert sun l stolz de reprejenté n caje particulèr te Europa.
La Svizra ie stata na cunfederazion de ciantons mé fin dl 1848. Da chësta data iela de facto na republica federela cun 26 ciantons.
Cun na reunida pro persona de 52.600 francs svizri dl 2004 (33.000 Euro), ie la Svizra un di paejes economicamënter plu pruspèrs al mond. Trëi cherc dla forza lëurativa ie atifs tl setëur terzièr.
La pulitiga furesta ie carateriseda dala neutralità tradizionela. La Svizra fej pert dla Nazions Unides, dl'EFTA, dl Cunsëi europée, dl'Urganisazion mundiela dl cumerz ma nia dl'Union européa.
Geografia[mudé | muda l codesc]
Storia[mudé | muda l codesc]
Lingac[mudé | muda l codesc]
La Svizra ie spartida te cater raions geografics, lenguistics y culturei desferënc: l raion tudësch, l raion franzëus, l raion talian y l raion grijon.
L tudësch, l franzëus y l talian ie i lingac ufiziei; l rumanc vën cunsciderà coche lingaz naziunel, y gode dl status de lingaz ufiziel tla Grijon. I documënc ufiziei dl'aministrazion federela muessa vester a disposizion ti trëi lingac ufiziei, na verscion per rumanc iel mé sun dumanda. L lingaz arpetan vën cunsciderà coche lingaz de mendranza. Variantes dl lingaz lumbard ie rujená tla raions dl cianton Tesin et dl Grijon.
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Shugart, Matthew Søberg (December 2005). "Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns". French Politics. 3 (3): 323–351. doi:10.1057/palgrave.fp.8200087. S2CID 73642272.
- ↑ Elgie, Robert (2016). "Government Systems, Party Politics, and Institutional Engineering in the Round". Insight Turkey. 18 (4): 79–92. ISSN 1302-177X. JSTOR 26300453.
Vocabolar dl ladin leterar[mudé | muda l codesc]
Svizra 6 1833 Svizzera (DeRüM, TütParecé1833-1995:255)
gad. Svizera grd. Svizra fas. Svizra fod. Svizera amp. Svizera LD Svizra MdR Svizera
topon.
(gad. DLS 2002, grd. F 2002; DLS 2002, fas. DLS 2002; DILF 2013, fod. DLS 2002, amp. DLS 2002, LD DLS 2002, MdR) Ⓘ Svizzera Ⓓ Schweiz ◇ a) Chëst ćiajó é delicat. Ći ćiajó él? / Ël é de la Svizera. Quest çhiaŝó é delicat. Çhi çhiaŝó él? / Ël é de la Svizzera. DeRüM, TütParecé1833-1995:255 (MdR).


text:
Québec (pruinsa e nasiù)
Ol Québec (Quebec in Ingles; Kupek in Cree; Kupaik in Inuit), suernominàt la Belle Provincie, l’è öna pruinsa e dal 2006 pò öna nasiù francòfuna del Canada.
Geograféa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Québec l’se tróa 'n del tòch a matina (èst) del Canada sö i rie de ‘l Atlàntech e l’ cunfina co i Stacc Ünìcc a mesdé (sud) e co i ótre pruinse canadése del New Brunswick a matina (èst), de Terranova a mut (nòrt) e de 'l Ontario a sira (òvest).
Ol Québec l’è quase töt pianegiànt e ‘l tòch piö a mesdé l’è caraterişàt da la al del fiöm San Lorèns che l’ se slarga fò a fà ü estüare pròpe grant. L’è pròpe sö i rie del fiöm che la stà la gran part de la popolasiù quebecuasa e che i se tróa i sità piö ‘mportànte: la capitàl Qubéc e la gran sità de Montreal.
Ol Québec l’è la pruinsa piö granda del Canada e la segónda per popolasiù (piö o méno sèt miliù de persune) dòpo 'l Ontario e i abitàncc del Québec i è ciamàcc Québécois i òmegn e Québécoise i fómne.
La lèngua[Modifega | modifica 'l sorgent]
- In del Québec se parla per lo piö 'l Fransés e la lèngua üficiàla l’è pròpe e dóma ‘l Fransés, desà che ‘n Québec ‘l Inglés l’è mia lèngua üficiala; ol Québec de fati l’è l’ünica pruinsa del Canada che la recognòs mia 'l Inglés come sò lèngua üficiala.
- In Québec i stà però pò piö de mès miliù de persune che i gh’à come lèngua màder 'l Inglés e i è ciamàcc Anglo-quebecoise.
- I gh’è po’ sirca 160 méla persune che i parla amò i lèngue di nativi.
Ol Francés del Québec l’è stai portàt dai imigràcc fransès riàcc in Québec in di sècoi XVI – XVIII e che i vegnìa per lo piö da i tère a mut – sira (nòrt -est) de la Fransa, perciò ol Francés del Québec l'è basàt er lo piö sö di patois d’oil, sura de töt normand, picard, poitevin e saintongeais.
La stòria: da la preistòria a la Nouvelle France[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Québec l’éra abitàt şamò 2000 agn prima de Crést e sömèa che i prim esploradùr riàcc in Québec da l’Eüròpa i sìes istàcc i Vichinghi, po’ fòrse i è riacc pò i Normani, ma de sìgùr gh’è che in del 1524 Gioàn da Verrazano ‘ntàt che l’ sircàa tra la Florida e Terranova öna via che l’ la menès ‘nfina al Pacìfech l’è menimà finìt in del estüare del San Lorèns e l’à scuprìt ol Québec che la söbet ciamàt Nouvelle France che l' völ dì Nöa Fransa.
Ol Jacques Cartier, che l’ rìa ‘n del 1534, l’è ‘l prim esploradùr di tère del Québec e a chèl època abitade da popolasiù ‘ndigene come i Inuit, Irochés (Mohawks), Innus, Cris, Algonchì, Atikamekw, Mi'kmaq, Ürù-Wendat, Abenaki, Malécites e Naskapi.
Ol Cartier l'à esploràt la al del fiöm San Lorèns in del 1535, ma la prima colonia l' stacia fundada dóma ‘n del 1540.
A chèl època col nòm de Canadà se intènt dóma la al fiöm San Lorèns e da lé i Fransés i rierà fina al Mar di Caraibi, desà che i conquisterà öna fèta de tèra 'n del mès di Stacc Ünìcc per lo piö la al del Misisipi, che le rierà şó fina a la Lüisiana e a New Orleans. La Nouvelle France l'éra facia dal Québec, da l'Acadia e da la al del Misisipi.
La storia: ol Québec sóta i 'nglés[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Québec l'è restàt fransés ‘nfina al 1763, quando a la fì de la Guèra di Sèt Agn l'è pasàt a i Inglès: co la Proclamation royale del 1763 i ‘nglés i à stabilìt che ‘n Québec la religiù üficiala l’éra dóma chèla Protestànt e i pòscc statài i spetàa dóma a i protestàncc.
I à però döşìt a la svèlta ricognòs, col Acte de Québec, la lèngua fransésa e la religiù catòlega in del 1774 per pura che i Québecuas i ciapès a fà di riòlte compàgn di colòni di 13 colònie americane che i sarès prèsto dientàcc i Stacc Ünìcc.
Dòpo che i è nasìcc i Stacc Ünìcc i colòni 'nglés che i völia restà fedéi a la Gran Bretagna i s’è rifügiàcc a sira del Québec e l'è nasìt isé l' Ólt Canada (adès Ontario) e ‘l Québec l’è dientàt ol Bas Canada. L’è nasida isé la distinsiù tra ü Canada ‘nglés e ü Canada fransés, legalişàda col Costitutional Act del 1791.
Ol Costitutional Act però l’à mia portàt la democrasia e la parità tra Inglés e Fransés, tat che ‘n del 1834 ol Parti Patriote l’à presentàt a i istitusiù britàneghe ü docümènt con 92 richièste per rià a igà ü Gouvernement Responsable, cioè ü goèrno che l’ pödès fà desperlü i legi e catà fò i ministri per ol Bas Canada, menimà de ès sèmper töt in di mà del goernadùr inglés.
I canadés - fransés i lamenta pò che l’éra malfà per lur riaga a ciapà di tòch de tèra in di nöf teritòre che de manimà i vegnia conquistàcc a sira (est).
In del 1835 l'è riàt ol Lord Gosford per tratà con chèi del Parti Patriote che i èra facc i richièste, ma dòpo che Londra la s'è refüda ach adóma de considerà i 92 richièste, l'è s-ciopada fò riolusiù guidada dal Louis-Joseph Papineau. Pò i canadés – inglés de ‘l Ólt Canada i se ribelàcc a i ‘nglés e i éra güidàcc dal William Mackenzie, ma i dò riòlte i è però stace schisade da i Inglés.
L’è da chèl momènt ché che i canadés - fransés i taca a emigrà in di Stacc Ünìcc tat che in del sécol XIX piö de ü miliù de canadés - fransés i è ‘ndàcc in di Stacc Ünìcc.
Da Londra l’ ria alura ‘l Lord Durham per fà ön inchièsta che la porterà al famùs rapòrt Durham, ‘ndóe se sögeria de asimilà i Francés e per fal gh’éra de mèt ‘nsèma i dù Canada, chèl inglés e chèl francés.
In del rapòrt Durham se lès ach che i Canadés fransés i èra ü pòpol inferiùr, sènsa stòria e sènsa cültüra.
Isè ‘n del 1840 Londra l’à otàt l’Act of Union che l’ à decidìt de mèt insèma i dù Canada con ü parlamét adóma, 'ndóe che i Canadés inglés e i Canadés fransés i gh’avrès üt l’istès nömer de depütàcc, ach se la popolasiù franséşa l’éra de piö de chèla ‘ngléşa.
Pròpe ‘n chi agn lè i ‘nglès i à tacàt a ciamàs Canadès e i Fransès, che i s’è fàa ciamà dóma Canadés da piö de 200 agn, per mia ès confondìcc, i à tacàt a fas ciamà Canadès fransés.
In del 1849 l’è nasìt ‘l prim goèrno responsàbel, ma uramai i Canadès fransés i éra de méno de chèi ‘nglés: ol goèrno responsàbel per lo mèno l’à però permetìt de mantègn la calma tra i dò anime del Canada e dal 1864 s’è tacàt a parlà d'öna üniù federala che la gh'è söbet piaşida a Londra.
La storia: la Confederasiù Canadéşa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Isé, co l’Acte de l’Amérique du Nord britannique, s’è creàt öna confederasiù canadeşa che l’è stacia proclamada ol prim de löi del 1867: a i dò Canada, che i à cambiàt nòm, dezà che ‘l Bas l’è dientàt ol Québec e l’ Vólt l’è dientàt ‘l Ontario, i s'è tacàcc ‘nsèma pò 'l Nöf Brunswick e la Nöa Scosia.
La creasiù d'ü Stat Québecuas, ach se pruinsàl, l'à permetìt a i Canadès fransés de riaga a perdès mia 'n del nömer sèmper piö grant di Canadès Inglés, desà che 'n del Québec i gh'è riàcc a conservà la magiuransa e a goernàs alméno 'mpó desperlùr, ach se i éra sèmper sóta ü goèrno sentràl bèl fórt.
La lège costitusiunàla del 1867 l’à confermàt i dispozisiù che i permètia de ricognòs ol caràter particolàr e diferènt del Québec, de fati la ricognusìt ol Code civil du Québec, ol Còdes sivìl del Québec, l’à permetìt de dovrà ‘l Fransés in del Parlamènt e in di tribünài del Québec.
In del 1931 ol Canada l’è dientàt indipendènt dòpo che ‘l Règn Ünìt, co l’Statüt de Westminster, l’à fai nas ol Commonwealth.
Apéna l’è s-ciopàda fò la crisi del Utùer 1970, ol goèrno federàl l’à proclamàt la lège marsiàl e l’à tacàt a mèt ‘n galéra la zèt sènsa
La Gendarmerie royale du Canada (GRC) l’à trafegàt in manéra mia legàl cóntra i ‘ndipendentìst canadés cóme l’è pò stacc stabilìt da la Comisiù Keable.
In del 1976 l’è ‘ndàcc al potèr ol prim goèrno secesiunìsta güidàt dal René Lévesque che ‘n del 1980 l’ ghe riàt a tirà ‘n pé ol prim referèndum per l’indipendènsa del Québec
In del 1982 ol Québec l’à refüdàt la nöa Costitusiù Canadéza.
In del şögn del 1995 ol BQ, ol Parti Québécois, e l'Asiù Democratéga del Québec i à portàcc inàcc ü referendum per l'indipendènsa del Québec. Al referendum ol NO l’à enşìt dóma per ol 0,8% (50,4%) piö o méno 45.000 vóti.
In del 2006 ol goèrno sentràl canadés l’à döşìt ricognòs ol status de nasiù al Québec e i sostenitùr de l’indipendènsa i à prometìt che i turnerà a domandà ün óter referendum. E s'è pò saìt che fòrse in del referèndum del 1995 ghe sarès istài dét di imbroiàde fàcie da la Option Canada, öna spéce de organizasiù mèsa clandestìna del goèrno federàl
La bandéra[Modifega | modifica 'l sorgent]
La bandèra üficiala del Québec, suernominada le Fleurdelisé, l’à gh’à öna crus d’arşènt (che la diènta bianca sö la stòfa) sö ü fónt blö; sö töcc i quàter quarcc blö gh’è sö ü fiurdalìs d’arşènt, che l'è 'l sìmbol de la Nuovelle France.
La crus d’arşènt la stà a significà ü paìs catòlech e l’è ü sìmbol che l’nas in del mèdioéf, menimà ‘l colùr blö, a parti dal an méla, l’ regórda la Fransa.
La bandèra l’è stacia istitusiunalişada dal goèrno de Maurice Duplessis, ol 21 de şenér 1948.
I óter sìmboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol motto del Québec l’è Je me souviens che l’ völ dì me regórde.
Ol Québec l’ gh’à mia ün ino üficiàl, ma se considera Gens du pays di Gilles Vigneault come ino e de spès l’è sunàt sura de töt dai ‘ndipendentìst.


text:
Entrada senza visum en ils Stadis unids
Dapi il 1. d'avrigl 2016 pon ins entrar senza
visum en ils Stadis Unids mo pli cun in passaport biometric.
Tut las viagiaturas e tut ils viagiaturs che viageschan en il rom dal program Visa Waiver (dimora sco turistas e sco turists fin max. 90 dis) en ils Stadis unids, èn obligads da dumandar a partir dals 12 da schaner 2009 ina permissiun electronica da viagiar, avant ch'els ascendan in med da transport aviatic u maritim per cuntanscher ils Stadis unids.
As annunziai online sin la pagina d'internet da l'ESTA sut https://esta.cbp.dhs.gov/
empleni la dumonda per englais.
Ulteriuras infurmaziuns
Questas indicaziuns valan per persunas che pon profitar da l'entrada simplifitgada en ils Stadis unids en il rom dal program Visa Waiver (dimora sco viagianta u sco viagiant da vacanzas fin max. 90 dis). Ellas na valan dentant betg per studentas e per students u per collavuraturas e per collavuraturs da las medias ch'entran en ils Stadis unids per motivs da lavur. Infurmaziuns liantas davart las disposiziuns d'entrada dat l'ambassada dals Stadis unids a Berna.
Dapi il 1. da fanadur 2009 acceptan ils Stadis unids ils passaports provisorics senza chip da datas mo pli en cumbinaziun cun in visum. Quai vala er per il passaport svizzer provisoric actual.


text:
Beat Roeschlin è daventà candidat sin ina moda in pau nunusitada. El è s’annunzià sin l’inserat per il post da president da vischnanca che la vischnanca da Tujetsch aveva publitgà. El ha dapi 7 onns ina abitaziun da vacanzas a Rueras e sa senta bain tar ils Tujetschins. Roeschlin è maridà e bab da dus uffants creschids. L’econom da manaschi ha 60 onns ed è pensiunà. El surpiglia il post da presidi communal per immediat.
Tschertgà cun laterna in candidat
L’odissea da chattar in persuna per il post da presidi communal ha cumenzà cun las elecziuns communalas da l’avrigl 2014. Lura han las tujetschinas ed ils tujetschins betg reelegì lur president actual Pancrazi Berther. Per 24 vuschs aveva el manchentà l’absolut pli ch’i avess duvrà per vegnir elegì. Sinaquai aveva Pancrazi Berther decidì da na betg star a disposiziun vinavant sco candidat per il presidi communal. La tschertga è stada stentusa. Era tar il segund scrutini n’aveva quai nagins candidats per il presidi. La finala è la plazza per i presidi communal vegnida scritta ora cun in inserat. Ord las annunzias ha la suprastanza lura elegì dus candidats. In da quels ha dentant retratg sia candidatura uschia che Beat Roeschlin è restà il sulet candidat per las elecziuns.
RR novitads 12:00


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Giudes/Giudes 1
Liber dij Giudes[modifiché]
1[modifiché]
Ël pòpol d’Israel a ócupa ‘l pais ëd Canaan[modifiché]
1Dòp la mòrt ëd Giosuè, j’Israelita a l’han consultasse con Nosgnor. A l’han ciamaje: “Cola ch’a l’ha da esse la tribù ‘d nojàutri ch’a l’ha da comensé la guèra contra ij Canané?” . 2Ël Signor a l’ha rësponduje: “A l’é Giuda ch’a l’ha da comensé la guèra. I l’hai butà ‘l pais an soe man”. 3Antlora la tribù ‘d Giuda a l’ha dit a la tribù ‘d Simeon, ij sò frej: “Vnì e combatoma ansema contra ij Canané ant ël teritòri ch’a l’é tocà a vojàutri. Apress, ëdcò nojàutri i vniroma a combate ant ël teritòri ch’an n’é tocà”. Coj ëd Simeon, donca, a son giontasse a coj ëd Giuda. 4A l’han comensà la guèra e ‘l Signor a l’ha butaje ant le man ij Canané e ij Perisita. A l’han massane des mila a Besech. 5Con lor a-i era ‘l rè Adoni-Besech; a l’han combatù contra chiel e a l’han butà an derota ij Canané e ij Perisita. 6Adoni-Besech a l’ha tentà dë scapé, ma lor a l’han ëtnije dapress, a l’han ciapalo e a l’han tajaje ij pòles dle man e dij pé. 7Antlora Adoni-Besech a l’ha sclamà:”Stanta rè, con ij pòles dle man e dij pé copà, a ramassavo ij vansòir da sota mia tàula. Ora Dé am arpaga ‘d lòn ch’i l’avìa fàit”. A l’han antlora mnalo a Gerusalem, andoa che peui a l’é mòrt.
8Apress, coj dla tribù ‘d Giuda a l’han butà l’assedi a Gerusalem. Pijala ch’a l’han avula, a l’han ëstërminane j’abitant e a l’han daje feugh a la sità. 9Peuj coj ëd Giuda a son calà për combate in Canané ch’a stasìo an sle montagne, ël Negheb e ‘l Bass-Pais. 10A son andàit ëdcò a combate ij Canané ch’a vivìo a Ebron, che na vira as ciamava Chiriat-Arba, e a l’han butà an derota ij clan ëd Sesai, Achiman e Talmai. 11Da là, a l’han marcià contra j’abitant ëd Debir, che na vira as disìa Chiriat-Sefer. 12Caleb a l’ha promëttù ch’a l’avrìa dàit soa fija Acsa pët fomna a col ch’a l’avèissa conquistà Chiriat-Sefer. 13Col ch’a l’ha conquistala a l’é stàit Otniel, fieul ëd Chenas, ël frel pì giovo ‘d Caleb, e Caleb a l’ha daje soa fija Acsa për fomna. 14Ant ël dì che Acsa a intrava antëcà d’Otniel coma soa sposa, chila a l’ha faje a sò marì la propòsta ‘d ciameje a Caleb sò pare un cert teren. Antlora chila a l’é dësmontà da so aso e Caleb a l’ha ciamaje:”Còs veus-to?”. 15Chila a l’ha rësponduje:”Fame ‘n piasì. Dagià che it l’has confiname ant ël Negheb, dame adonch d’adoss”. E Caleb a l’ha donaje le sorgiss d’eva, tant cola an àut, coma cola pì an bass.
16Ij Chenita, dissendent dël mëssé d Mosè, a j’ero montà da la sità dle Palme con coj dla tribù ‘d Giuda, fin-a al desert ëd Giuda, ch’a l’é ant ël Negheb d’Arad, e a son ëstablissje con soa gent. 17J’òm ëd Giuda e coj ëd Simeon, sò frel, a l’han butà an derota ij Canané ch’a vivìo a Sefat. A l’han destinà a lë stërmini cola popolassion, e për lòn a l’han daje a la sità ‘l nòm ëd Corma. 18Giuda, peuj, a l’ha conquistà Gasa, Aschelon, Ecron e ij sò teritòri. 19Nosgnor a l’era con Giuda e për lòn a l’ha conquistà la Montagna, ma a l’han nen podù dësproprié j’abitant dla pian-a, përchè a l’avìo ëd cher ëd guèra. 20Com a l’avìa dit Mosè, a l’han assegnà Ebron a Caleb, ch’a l’ha mandà vìa ij clan dij tre fieuj d’Anach. 21Për lòn ch’a rësguarda ij Gebusé ch’a stasìo a Gerusalem, coj ëd Beniamin a l’han nen podù mandeje vìa e fin-a al dì d’ancheuj ij Gebusé a l’han abità a Gerusalem con ij Beniaminita.
22Ëdcò la tribù ‘d Giusep, për soa part, a l’ha marcià contra ‘d Betel e Nosgnor a l’é stàit con lor. 23A l’han fàit fé n’arcognission a Betel, sità che na vira as ciamava Lus. 24Jë spion a l’han vëddù n’òm ch’a sortìa da la sità. A l’han dije: ”Fane vëdde d’andova ch’as peul penetré ant la sità e i l’avroma compassion ëd ti. 25Antlora col-lì a l’ha mostraje la stra për intré ant la sità, e j’òm ëd Giusep a l’han ëstërmià j’abitant dla sità, ma a l’han lassù andé col òm con tota soa famija. 26A l’é andass-ne ant ël pais d’Itita, andoa ch’a l’ha peui fabricà na sità e a l’ha daje ‘l nòm ëd Lus. Cost a l’é sò nòm ancora al dì d’ancheuj.
27A l’opòst, la tribù ‘d Manasse a l’é nen riussì a mandé vìa j’abitant ëd Bet-Sean e ‘d soe dipendense, ni j’abitant d’Ibleam e soe dipendense, nì coj ëd Tanach e soe dipendense. Ij Canané a l’han seguità a stess-ne ant ël pais. 28Quand j’Israelita a son vnùit pì fòrt, a l’han sogetà ij Canané a ‘d travaj forsà, ma a l’han nen poduje fé fòra. 29Gnanca la tribù d’Efraim a l’é riussìa a taparé vìa ij Canané ch’a stasìo a Gheser, ëd manera che ij Canané a stan ancora an tra j’Efraimita. 30La tribù ‘d Zabulon a l’ha nen podù mandé vìa j’abitant ëd Chitron, nì coj ëd Nalol; ij Canané, sogetà a ‘d prestassion forsà, a l’han seguità a vive an tra la gent ëd Zabulon. 31La tribù d’Aser a l’ha gnanca podù taparé vìa j’abitant d’Aco, nì coj ëd Sidon, ëd Macaleb, d’Aczib, d’Elba, d’Afich, nì coj ëd Recob. 32J’Aserita a son adonch an mes ai Canané ch’a stasìo ant ël pais, përchè a l’han nen poduje mandé vìa. 33Gnanca Neftali a l’ha podù mandé vìa j’abitant ëd Bet-Anat, e a l’é stabilisse an mes ai Canané ch’a stasìo ant ël pais, ma j’abitant ëd Bet-Semes e coj ëd Bet-Anat a son ëstàit obligà a travajé pr’ ij neuv padron. 34J’Amorita a l’han arpossà coj dla tribù ‘d Dan an sle montagne e a l’han nen lassaje calé ant la pian-a. 35J’amorita, parèj, a son andàit anans a abité a Ar-Cheres, a Ajalon, e a Salbin, ma, quand le tribù ‘d Giusèp a son ëstàite pì fòrte, a l’han sogetaje a prestassion forsose. 36Ël teritori dj’Edomita as dëstendìa da la montà d’Acrabin a la Ròca e a andasìa ancora anans, montand da Sela an sù.


text:
Vietnam
Il Vietnam (vietnamais Việt Nam, q.v.d Viet dal sid; uffizialmain Republica socialista dal Vietnam, vietnamais Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) è in stadi da l'Asia dal Sidost. Vietnam cunfina cun China, Laos, Cambodscha e la Mar da la China meridiunala.
En il 10avel tschientaner ha il Vietnam cuntanschì l'independenza da la China. Silsuenter è el vegnì guvernà da diversas dinastias ed è vegnì l'onn 1880 sut regenza franzosa. Conquistà l'onn 1941 dal Giapun, è el vegnì dividì l'onn 1945 en il Vietnam dal Nord communist cun la chapitala Hanoi ed il Vietnam dal Sid sustegnì dal vest cun la chapitala Saigon. Suenter la Guerra dal Vietnam è il pajais l'onn 1976 vegnì reunì e Saigon è vegnì renumnà tenor il schef da stadi defunct dal Vietnam dal Nord en Citad Ho Chi Minh.
ReferenzasEdit
- ↑ DSW Datenreport 2009, consultà ils 23 da schaner 2009


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Pestgada d'Aarau
Descripziun
La pestgada - la «Bachfischet» - d'Aarau, è tenor la mastergnanza da Wirri ad Aarau l'usit il pli vegl da la Svizra ch'è vegnì pratitgà cuntinuadamain. En il protocol dal Cussegl dad Aarau dals 3 da settember 1526 vegn il nettegiament da l'aual menziunà per l'emprima giada en scrit. Per tschientaners è l'aual da citad stà in'avaina da vita impurtanta (aua da baiver, da diever e da stizzar). Perquai èsi stà indispensabel da nettegiar el da merda e da sablun. Ozendi ha la pestgada lieu mintgamai il settember. Observond la lunga tradiziun dura la rumida da l'aual circa 4 dis. Terminada vegn ella il penultim venderdi avant las vacanzas d'atun cun in cortegi dals uffants da scola che portan ils lampiuns ch'els han fatg sezs tras la citad veglia dad Aarau stgira. Quest exodus per beneventar l'aual da citad è documentà dapi il 19avel tschientaner. Durant il cortegi chantan ils uffants la chanzun da la pestgada. Alura survegnan els insatge da mangiar e da baiver. In fieu artifizial è il punct culminant da la festa che vegn terminada uffizialmain cun in schlop final tradiziunal, cun l'uschenumnà «Mordschlapf».
La noziun da la pestgada, pia dal «Bachfischet», ha sias ragischs en il fatg che tut ils peschs da l'aual pudevan vegnir tschiffads avant che cumenzar cun il nettegiament. La giuventetgna giugava en l'aual e squittava cun aua. Er ozendi dovran ils uffants l'aual per sa divertir e l'occupan sco lur plazza da giugar natirala e divertenta. Bleras istorgias e blers eveniments tractan da l'aual. Quai mussa la gronda impurtanza che l'aual che curra tras la citad dad Aarau ha per la populaziun.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Il film mussa la «Pestgada» da l'onn 2011 e l'istorgia da quest usit © Mastergnanza da Heinerich Wirri, Aarau 2011
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Interview mit Urs Bänziger, Bachfischet-Obmann der Heinerich Wirri-Zunft vom 27. Juli 2011. Dokumentation im Aargauer Kuratorium
Franz Xaver Bronner: Der Kanton Aargau historisch, geographisch, statistisch geschildert. Beschreibung aller in demselben befindlichen Berge, Seen, Flüsse, Heilquellen, Städte, Flecken, Dörfer und Weiler, so wie der Schlösser, Burgen und Klöster. Nebst Anweisung, denselben auf die genussreichste und nützlichste Weise zu bereisen. Ein Hand- und Hausbuch für Kantonsbürger und Reisende. St. Gallen, 1844
Andreas Dietsch: Der Aarauer Bachfischet. Humoristisch dargestellt. Aarau, 1841 (älteste Beschreibung des aktuellen Bachfischet)
Hermann Rauber: «Fürio, de Bach brönnt». Der Aarauer Bachfischet. Aarau, 2000
Eduard Hoffmann-Krayer: Feste und Bräuche des Schweizervolkes. Zürich, 1940
- Dossier
- Aarauer Bachfischet
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 29.05.2018
Dimensiun: 215 kb
Tip: PDF
- Aarauer Bachfischet


text:
Il giugader da hockey Simon Knak ha suttascrit in contract da dus onns tar il Club da hockey Tavau. Il chapitani da la naziunala svizra U20 è vegnì selecziunà dal draft dals 25 da fanadur dal club da la NHL Nashville Predators.
Tant ils Predators sco er l'atlet sez èn da l'avis che Knak haja tar il HCD perspectivas optimalas per sa sviluppar. Gia la stagiun passada aveva Knak dà 25 gieus per Tavau. Dapi l'entschatta da la stad trenescha il Turitgais ensemen cun ils giugaders dal HCD e sa prepara sin la proxima stagiun.


text:
La musica da Vignogn è cun Sagogn e Falera, ina da las sulettas musicas sursilvanas che sunan en segunda classa. Quai è sa sviluppà cun il dirigent e promotur da la musica da brass en Lumnezia, Remo Derungs. El viva per la musica da brass ed ha cun engaschi adina puspè pudì motivar giuvnas e giuvens da far musica era en ina societad.
Musica giuvenila Lumnezia da gronda impurtanza
La scolaziun tras la scola da musica furmia la basa, ma lura saja la musica giuvenila da fitg gronda impurtanza per pudair promover las scolaras ed ils scolars. Ch’el dirigia era la musica giuvenila saja da grond avantatg, ma betg il sulet factur che la musica da Vignogn haja gist pliras musicantas e musicants sut 20 onns. Impurtant saja era da mussar il plaschair e da pledentar la giuventetgna che saja per exempel a concert dad era far musica, e qua na sajan betg sulet la suprastanza u ils dirigents responsabels. Quai saja il pensum da tuttas musicantas e musicants da mussar il plaschair, di Remo Derungs.
Il plaschair è la basa
Il pli impurtant saja ch’il plaschair saja avant maun, quai saja la basa per tut. Alura sa mussian pliras vias per far musica. Il sa mesirar a festas na saja betg adina sulet d’avantatg. In dirigent d’ina musica stoppia sentir il puls e lura empruvar da far il meglier ord la situaziun. Ma dumandà saja l’engaschi da mintgin, di Remo Derungs che posseda era ina stizun d’instruments a Glion.
100 onns musica da Vignogn
La musica da Vignogn po quest onn festivar il giubileum da 100 onns. Quai fa ella cun organisar la festa districtuala da la Surselva ils 23 da matg. Sco regal a las musicantas ed als musicants datti ina nova unifurma e per gronda part era instruments novs. Quai saja ina investiziun necessaria era per il svilup da l’uniun. Talas occurrenzas communablas mantegnian la collegialitad entaifer l’uniun, accentuescha Remo Derungs.
RTR actualitad 11:00


text:
Bullet
Bullet a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.85 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Bullet al se tröva a una altitüden de 1137 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fiez, Fontaines-sur-Grandson, Grandevent, Novalles, Vugelles-La Mothe, Sainte-Croix.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bullet in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Glion
Glion (tudestg: Ilanz) è ina vischnanca politica ed ina citad svizra en il circul Glion en il district da Surselva dal chantun Grischun en Svizra.
Glion[modifitgar | modifitgar il code]
il marcau[modifitgar | modifitgar il code]
Il marcau da Glion ei in marcau ella Surselva. El schai gest sper il Rein anteriur. Sur il Rein Anteriur sesanfla ina punt, che vegn mintga di druvada da persunas, autos ed dalla Viafier retica. A Glion dat ei differentas stizuns, ina plazza da giug, ina scola ed aunc bia dapli caussas. Glion ei mo in marcau perviada ch‘ei deva pli baul ina citad veglia. Oz habiteschen entgins carstgaus en quella citad veglia. Leu dat ei era ina baselgia reformada, ed agl ur dalla citad veglia sesanfla la casa cumin. La citad veglia ha 4 portas. Oz vivan era biars carstgauns sper la citat veglia, aschia che Glion ei aunc carschiuns intec.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Fracziuns e quartiers da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
populaziun 31. december 2003: 2161
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Las linguas uffizialas da la vischnanca Glion èn il rumantsch ed il tudestg.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- La pagina da la vischnanca
- Artigel Glion en il Lexicon Istoric Svizzer


text:
Qua chattais gratuitamain la meglra selecziun da films, serias e documentaziuns svizras. Scuvri istorgias surprendentas da l’entira Svizra!
Scuvri la nova moda da guardar televisiun.Registrar gratuitamain
Faschai in viadi d'exploraziun tras l'entira Svizra ed As laschai surprender d'istorgias fin oz mintgatant nunenconuschentas.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Play Suisse porscha in access illimità als programs da la SSR senza custs supplementars. La plattafurma offra a Vus las meglras producziuns e coproducziuns da RTR, SRF, RSI e RTS. Play Suisse vegn finanzià cun il budget regular da la SSR. Per las utilisadras ed ils utilisaders na resultan damai nagins custs supplementars.
Play Suisse è cumpatibel cun ils apparats suandants:
Computers
Voss computer sto disponer da las versiuns actualas da Microsoft Windows u da MacOs. En pli duvrais Vus in navigatur actual.
Smartphones e tablets
IOs
Android
Actualisai il sistem operativ.
Smart TV
Apple TV (quarta generaziun)
Android TV (a partir da la versiun Android 6)
App blue TV da Swisscom (versiun box IP1400 u 2000)
Chromecast
L'app per la televisiun intelligenta da Samsung (Tizen) è disponibla proximamain. Nus essan en discussiun cun ulteriurs produciders da televisiuns intelligentas e cun differents purschiders d'internet.
Persunas domiciliadas en Svizra ch'èn temporarmain en in pajais da l'UE (p.ex. durant las vacanzas) pon laschar avrir l'access als cuntegns da Play Suisse.
Play Suisse porscha ina vasta paletta da films, serias, documentaziuns, reportaschas e contribuziuns d'archiv da las differentas parts da la Svizra – en lingua originala e cun suttitels, e quai en trais fin quatter linguas. La plattafurma reunescha en in sulet lieu il meglier da tut las regiuns e fa punts tranter las differentas culturas. En il catalog da Play Suisse chattan las utilisadras ed ils utilisaders numerusas producziuns dals secturs cultura e furmaziun – dals «Cuntrasts» rumantschs sur las «Storie» talianas fin al «Temps présent» da la Svizra franzosa e l'emissiun da savida «Einstein» da la Svizra tudestga. Grazia a la structura tematica dal catalog ed a sistems da recumandaziun persunalisads pon las utilisadras ed ils utilisaders scuvrir purschidas da las autras regiuns linguisticas da la Svizra fin qua nunenconuschentas e profitar d'ina purschida da program bler pli vasta – e quai cura, co e nua ch'els vulan.
Grazia al Login SSR avais Vus access en il futur a numerus servetschs ed a diversas purschidas da la SSR e da sias unitads d'interpresa (RTR, SRF, RSI, RTS, SWI) che pretendan in conto d'utilisader.
Vus duvrais in conto d'utilisader per acceder a Play Suisse e per profitar dals servetschs persunalisads. Vus pudais p.ex. sincronisar las glistas dals favurits sin tut ils apparats, guardar vinavant videos e survegnir recumandaziuns da cuntegns persunalas. Grazia al login pon persunas domiciliadas en Svizra laschar avrir l'access als cuntegns da Play Suisse era per in segiurn temporar en in pajais da l'UE.


text:
Tranter mintga sutga hai distanza, ils collegas a dretga ed a sanestra èn dus meters davent. Ed uschia na pon ins er betg dumandar spert tranter las retschas da deputadas e deputads, tge che auters pensan da quai e da tschai.
E quai manca suenter las emprimas uras en la halla da la citad da Cuira – che serva sco suttetg temporar per il parlament – er in zic als deputads: «Gea, jau tschantschass gugent magari cun mes collegas dretg e sanester», di Gabriela Tomaschett da la PCD. Dentant il positiv vid la distanza saja, «ch'jau hai uschia almain plaz avunda per mia mappa».
Ed er il salidar in l'auter è stà in zic curius. «Per mai èsi insatge fitg persunal da dar il maun in a l'auter, ed uss stuain nus far quai insaco auter», di per exempel Urs Marti da la PLD. Pascal Pajic da la PS emprova da salidar ils collegas cun in surrir e lascha en sasez plaschair la nova sala da debattar. Quella portia cunzunt era schanzas: «Per exempel pon ins questa giada suttascriver moziuns electronicamain, quai fiss er ina schanza per las proximas sessiuns.»


text:
Sin basa dal midament al timun da l’interpresa hajan er ulteriuras collavuraturas e collavuraturs, ch'hajan gì ina stretga collavuraziun cun Bruno Marinoni, decis da bandunar la scola da skis.
Pervi dal midament al timun han decis pliras collavuraturas e collavuraturs da bandunar la scola da skis
Quest pass deploreschia il cussegl administrativ. Mintga midament possia però er esser ina schanza. Els sajan persvads ch'ins possia chattar novas collavuraturas e collavuraturs, uschia Suter vinavant.
Tiziano Zeller è il nov directur
Sco nov directur è vegnì elegì l’indigen Tiziano Zeller. El lavura gia divers onns sco magister da skis tar l’interpresa ed è dapi trais onns part dal cussegl administrativ. La primavaira 2020 ha el absolvà la scola spezialisada superiura da turissem. Dapi lura lavura el sco manager d’events tar Schlarigna Turissem. Sia nova sfida cumenza l'avust da quest onn.
Nova participaziun finanziala
Ultra da quai duai en avegnir vegnir schlargiada la collavuraziun cun la Skiservice Corvatsch SA. Ella è dapi divers onns in partenari da la scola da skis San Murezzan e duai sa participar en avegnir er finanzialmain vid la Snowsports San Murezzan SA.


text:
- I dat plans per realisar in museum per Alois Carigiet en la chasa Desax ina chasa istorica da Trun.
- La chasa Carigiet gist sper il Museum Cuort Ligia Grisch è brischada, ils 19 da favrer da quest onn.
- Il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun ha survegnì ina ierta cun 62 maletgs per part originals dad Alois Carigiet.
L'iniziant Thomas Imboden
I dovra in concept che resguarda tut las pussaivladads ch'èn avant maun en la vischnanca da Trun. Perquai han ils iniziants creà ina gruppa da lavur. En quella èn tut ils represchentants da la cultura involvids.
Ils interess dal Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa – che ha da curt survegnì 62 ovras dad Alois Carigiet – vegnan represchentads da la fundaziun dal museum:
Quest museum per Alois Carigiet è uss en tut las buccas, ma igl è tut anc betg concret, sco Fundaziun Cuort Ligia Grischa essan nus mo ina part da questa cumissiun che elavura in concept.
RR actualitad 12:00


text:
Sorts de prozedimënc
Descriziun cörta di prozedimënc aministratifs desvalis cun indicaziun dla normativa d’öga; indicaziun dla strotöra organisativa competënta cun misciun, numer de telefon y misciun de posta eletronica istituzionala, orar de daurida y d’ofize, recuisic d’azes, tomanzes, documënc damaná, formulars, cosc y termins.
Prozedimënc aministratifs cun n termin plü lunch por stlü jö le prozedimënt 2018 - deliberziun dla Junta provinziala n. 169 di 27.02.2018
- Prozedimënc aministratifs cun n termin plü lunch por stlü jö le prozedimënt - deliberaziun dla Junta provinziala n. 1245 di 15.11.2016
Ezeziuns pro l'aplicaziun dl istitut iuridich dl'autorsaziun chita - deliberziun dla Junta provinziala n. 1512 di 27.12.2016
Porsona a chëra che al ti vëgn surandé, sce l'aministraziun ne fej nia, le podëi sostitutif (art. 4-bis, lege provinziala n. 17/1993):
Alexander Steiner
Diretur general
Palaz provinzial 1, Plaza Silvius Magnago 1
39100 Balsan
Tel.: +39 0471 41 10 40
E-Mail: generaldirektion@provinz.bz.it
PEC: generaldirektion.direzionegenerale@pec.prov.bz.it
Desposiziuns sön la regolamentaziun dla dorada dl prozedimënt aministratif, la strotöra organisativa y le responsabl dl prozedimënt, les modalités cun chëres che les porsones interessades pó ciafé informaziuns sön i prozedimënc corënc che i reverda y i stromënc de sconanza aministrativa y iudiziara, aladô dla lege provinziala di 22 d'otober dl 1993, n. 17 "Regolamënt dl prozedimënt aministratif ":
- Articul 4 (Dureda dl prozedimënt)
- (link forest)Articul 4/bis (Pudëi sustitutif)
- Articul 9 (Recurs gerarchich)
- Articul 10 (Strutura urganisativa respunsabla dl pruzedimënt)
- Articul 11 (Respunsabl dl pruzedimënt)
- (link forest)Articul 11/bis (Comunicazion dla rejons de mpedimënt per l'amiscion dla dumanda)
- Articul 12 (Funzions dl respunsabl dl pruzedimënt)


text:
Il braschun da dents
autur: Franz Hohler
Joseph MacSellery da la Scozia aveva si’entira vita mo in unic braschun da dents.
Quel aveva el survegnì cun set onns da sia onda per l’anniversari. L’emprim era el fitg dischillus da quest regal. Ma ses braschun veseva adina ora sco nov e na perdeva gnanc ina suletta zaidla. Cun 86 onns è Joseph MacSellery mort, ma avant da murir ha el regala ses barschun a ses sutbiadi. Quel è oz 57 onns e nettegia ses dents anc adina - exact, cun il braschun da dents da ses basat Joseph. Tgi sa sch’il braschun è forsa immortal?
© Franz Hohler


text:
Schnaus
Schnaus a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 123 abitant e una süperfiss de 2.99 km², e al se tröva a una altitüden de 720 meter sura al livel del mar.
El cumün de Schnaus a l'è tacaa ai cumün de Falera, Ilanz, Ladir, Rueun, Ruschein, Siat.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Schnaus L'è menziunaa la prima volta in de l'an 840 col nom de Scanaues.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Schnaus in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Eror de sintassi: Eror in l'utilizazzion del marcador
: a l'è stad indicad nissun test per el marcador
GR_Numbers
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Schnaus in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La citad da Cuira duai installar tualettas stgaudadas per las prostituadas al Rossboden. Il parlament da la citad ha acceptà la proposta da la regenza. Ils custs per la fasa da pilot da sis mais muntan a 32’500 francs.
Inoltrà l’incumbensa aveva la parlamentara Xenia Bischof da la PS. Ella aveva pretendì in local da protecziun per che las prostituadas al Rossboden possian ir en il sitg e hajan in lieu da pausa. La regenza è però s’exprimida per ina varianta mo cun tualettas. L’argumentaziun: il dumber da prostituadas saja sa reducì pervia da corona.
Be tualettas per las prostituadas en il Rossboden?
En in rapport ha la citad evaluà quatter variantas:
- container
- rulotta
- container cun tualettas separadas
- be tualettas
Tar las emprimas trais variantas pudess la citad en pli anc porscher cussegliaziun ed accumpagnament a las prostituadas. Gliez custass sper l’infrastructura da 36’000 francs anc var 110’000 francs per la fasa da pilot da 6 mais.
Varianta minimala
La quarta varianta – be tualettas stgaudadas – è la pli favuraivla cun custs da radund 32’000 francs en la fasa da pilot. L’executiva da la citad favurisescha quella varianta e propona quella al parlament. L’argument principal: cun corona saja il dumber da prostituadas sa sminuì. I lavurian be pli fin duas prostituadas en il Rossboden.
Realitad è in'autra
Tenor l’Agid cunter aids grischun, l’organisaziun che s’occupa regularmain da las prostituadas, n’èn questas cifras dentant betg pli actualas. Il dumber saja gia s’augmentà sin trais fin tschintg dunnas.
Era la media e parlamentara da Cuira Xenia Bischof crai che la prostituziun sin via s’augmentia puspè: «Bleras dunnas cunzunt da pajais da l’ost da l’Europa sa chattan da preschent en ina greva situaziun finanziala e vegnan puspè chatschadas en la prostituziun per insumma avair ina entrada».
Xenia Bischof aveva inoltrà l’incumbensa parlamentara ch'ha pretendì in local da protecziun per che las prostituadas en il Rossboden possian ir a sust u hajan in lieu per far pausa. En in tal local avess la citad era pudì porscher cussegliaziuns a las prostituadas, uschia l’idea.


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Preparar il plazzal
- preparar il material, ils guaffens ed apparats tenor instrucziuns
- chargiar e segirar ils vehichels, transportar e deponer il material sin il plazzal
- gidar d'installar las maschinas e da segirar il plaz da lavur
Cuvrir ed isolar tetgs
- gidar da far l'elecziun dal dretg material per cuvrir ils tetgs, p.ex. quadrels da tun, plattas da metal u plattamorta
- mesirar las surfatschas dal tetg e far simpels plans
- fixar las subconstrucziuns or da lattas da lain cun agid da struvas e montar material d'isolaziun
- transportar ils quadrels u auter material sin il tetg, gidar ils cuvratetgs / las cuvratetgs da tschentar, adattar e tagliar quels sch'i fa basegn
- enconuscher e resguardar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur
- exequir lavurs da finiziun vid chavas e colliaziuns
- rumir ils plazzals e scriver rapports da lavur
Lavurs da reparatura
- renovar e nettegiar ils tetgs, stuppar stgarps
- remplazzar quadrels ruts u auter material
- mantegnair guaffens e maschinas
- dismetter ils ruments a moda adattada a l’ambient
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-10-2016 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun en scola
Curs en bloc a la scola professiunala a Uzwil/SG u Les Paccots/FR
Roms professiunals
- prescripziuns e mesiras davart la segirezza da lavur e la protecziun da la sanadad e da l’ambient
- installaziun da stresas e sistems vi da paraids e mirs exteriurs
- tschentar ils sistems da tetg
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attest federal professiunal "practicist / practicista cuvratetgs AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- enclegientscha tecnica
- sanadad robusta
- flexibilitad corporala
- esser senza sturnizi
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e scolas professiunalas, da l’uniun Polybau sco era da manaschis da la branscha da paraids e mirs d’exteriur d’edifizis
Cuvratetgs AFQ
Practicists cuvratetgs AFP pon frequentar ina furmaziun scursanida sco cuvratetgs AFQ (entrada al 2. onn da furmaziun da basa).
Silsuenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco cuvratetgs AFQ.
Cundiziuns da lavur
Practicists e practicistas cuvratetgs lavuran en manaschis da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis u en uschenumnads manaschis maschadads (mirs exteriurs d’edifizis e tolaria). Quai èn per ordinari manaschis pitschens u mesauns.
Practicists cuvratetgs pon era lavurar en manaschis d’industria che fabritgeschan products per paraids e mirs exteriurs.
La branscha da paraids e mirs exteriurs gioga ina impurtanta rolla per la strategia d'energia da la Confederaziun. Tar la construcziun u sanaziun d'edifizis contribuescha ella per exempel che quels vegnan pli effizients areguard l'energia. Per persunas dil fatg èn las perspectivas professiunals bunas.
Ulteriuras infurmaziuns
Verein Polybau
Lindenstr. 4
Postfach
9240 Uzwil
Tel: +41 71 955 70 41
URL: www.polybau.ch


text:
Landesmeisterschaften
Ai 20 - 21.02.2010 él gnü fat a St. Magdalena Villnöss les Landesmeisterschaften dles lüses bases (Sportrodeln). Chesta ê la chance pur i concorenć che ne é nia stá bugn da fa de bugn resultać dales Europameisterschaften l'edma da denant. Les prümes gares é gnüdes fates la sabeda ulache al ne nia cis bel temp. Mo la dumenia, le secundo dé á i concorenć pudü sfruté le bel temp y la nöia pista Ranuier Rungg fajon insciö de bugn tempć. Tschaffert Diego é sté la gran sorpresa dl fin dl edma. Cina segn ne êl nia cis ste bun da ruvé a ciasa cun de bugn resutlać, mo a Villnöss él sté bun da davagné trames döes gares, dan dal Vizeeuropameister Arnold Waldboth. Tla tlassifica dles scuadres á la scuadra da La Val rajunt le bun secundo post.
Pur ciaré ales foto clicca. FOTO
Pur ciaré ala tlassifica finala clicca. Landesmeisterschaft_-_Villnss2010.pdf


text:
Il Cussegl federal ha tranter auter agiuntà ina limita da radis per ina da las novas frequenzas da 5G. Tar las limitas existentas na datti dentant naginas midadas.
Vitiers ha la regenza decidì da laschar observar la radiaziun che deriva da las antennas dal func mobil. Cun quella midada sto l'uffizi federal regularmain infurmar davart la situaziun actuala. Ch'ins veglia observar la radiaziun, haja surtut da far cun las malsegirezzas davart 5G en la populaziun.
Gia enconuschent è ch'ina gruppa da lavur manada da l'Uffizi federal d'ambient prepara per questa stad in rapport. Quel duai analisar ils basegns ed ils ristgs en connex cun il func mobil e la radiaziun.
RR novitads 12:00


text:
La Controlla federala da finanzas crititgescha uss dentant en in rapport che quella plattafurma per medicaments na saja betg avunda detagliada e cumplessiva. Tenor opiniun da la controlla federala stuessan era meds d’agid medicinal vegnir tschiffads sin quella plattafurma, sco per exempel respiraturs. Gist la pandemia da corona haja numnadamain mussà fitg bain, quant impurtant che quai fiss.
En pli pretenda la controlla da finanzas che la glista cun stretgas da medicaments vegnia extendida sin medicaments per animals. Essenzial saja era che las datas vegnian tschiffadas a moda betg cumplitgada ed a moda automatisada.


text:
Ripper - Lettera dall'inferno
Ripper - Lettera dall'inferno (Al scurtladōr - Létra da 'l Infèran) 'l è 'n thriller ad scarésa dal 2001 ad John E. Eyres.
'L è stâ girâ in Cànada a Victòria.
Sunt
La śōvna Molly Keller (A.J. Cook) la scampa par miràcul a 'n masèl 'd un manìac ch'al fà fóra tut i sò amìg durànt na vacànsa su n'ìśula. Sinc an dòp la s iscrìv a 'n cōrs ad psiculugìa furèns in dua 'l prufesōr Marshall Kane (Bruce Payne) al cònta vita, mòrt e miràcui di sasèṅ seriài più catìṿ dla stòria cuma Jack al Squartadōr. Lì lò al sà incòsa 'd lōr e al gh'à anc scrit un lìbar.
In clas a tgnir adrē a cal lesiòṅ a gh'è anc Jason Korda (Ryan Northcott), la Chantal Etienne (Claire Keim), la Marisa Tavares (Kelly Brook), la Mary-Anne Nordstrom (Daniella Evangelista), l’Andrea Carter (Emmanuelle Vaugier), Aaron Kroeker (Courtney J. Stevens) e Eddie Sackman (Derek Hamilton) ch'al gh próa subìt cun la Molly.
Na sira, durànt na fèsta, la Marisa la s fà śbàt'r in dal cèso da 'n óm mascrâ, pò a gh vîṅ mâł a la tèsta e la vrév turnàr a cà ma in dal tasèl la vîṅ cupàda a scurtlàdi. A s fà viṿ 'l agìnt Kelso (Jürgen Prochnow), ch'l iva jutâ la Molly sinc an prima, e 'l detective al diś ch'al sasèṅ dl'ìśula 'l è turnâ.
Soquànt dè dòp a mōr anc la Mary-Anne, butàda śò da na maśàgna. Al grup al decìd ad lauràr insém par véd'r ad catàr al sasèṅ.


text:
Club da Jass Schlans
Il Club da jass ei gia dapi varga vegn onns activs. Duront igl unviern vegn dau diesch seras jass el local "La Sentupada" en casa parvenda. Suenter dirs cumbats survegn il victur dalla stagiun il tetel campliun digl onn da jass. A caschun dalla finiziun digl onn da jass ha liug in turnier da jass e la sera finala per in e scadin. Quei ei era la sera dalla premiaziun dils victurs digl onn. Mintga participont sa quella sera ir a casa cun in bien toc carn piertg.
Uniun da giuventetgnaL'uniun da giuventetgna ei adina stada activa ed innovativa. Mintga onn fan els Sontgaclau per las famiglias ed ils davos onns visetan els las casadas senza affons. Ina ulteriura activitad ei lur participaziun alla parada da perdanonza ed igl apperitiv sin plaz cadruvi. Igl onn 2020 han els organisau cun la populaziun dil vitg finiastras decoradas d'Advent.
Club da skis Schlans
Il Club da Skis Schlans ei vegnius fundaus gia igl onn 1959. Igl onn 2021 eis el aunc adina la pli gronda uniun dil vitg. En quls varga sissonta onns ha il Club giu pér quater presidents. Nicolaus Maissen (1959-1979), Bernard Maissen (1979-1989). Andreas Pfister (1989-2009). Dapi igl onn 2009 ei Norbert Caduff president dil Club.


text:
Dominika Cibulková
La Dominika Cibulková (Bratiślàva, 6 ad Maǵ dal 1989) l'è na tenìsta śluvàca prufesiunìsta da 'l 2005. L'è élta 160 cm, la péśa 58 chilo e la stà a Bratiślàva. A gh piàś dimóndi śugàr in sla tèra rósa e in sal sintètic e la śōga 'l arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins tri tìtui WTA in tut. In di turnèo dal Gran Slam l'è stada bòna ad rivàr in finàl a gl'Australian Open in dal 2014, in semifinàl a 'l Roland Garros in dal 2009, e in di quàrt a Wimbledon (2011) e a gl'US Open (2010).
L'è la murōśa dal tenìsta austrìac Jürgen Melzer dòp ès'r-as misa p'r un pôc anc cun al francéś Gaël Monfils. La gh'à un cagnulèṅ ch'al s ciàma Pupi e la gh'à 'n débul p'r al burséti.
Caréra
In dal 2008 la riva in finàl in sla tèra vérda 'd Amelia Island pardénd però da la rusa Marija Šarapova cun al puntéǵ ad 7-6, 6-3. La śluvàca la s tōś però l'arvìnsida sèg 'l an dòp a 'l Roland Garros quànd in di quàrt la la spasa via par 6-0, 6-2 dòp avér abû anc sinc match point in sal 6-0, 5-0. In semifinàl però la pèrd da la rusa Dinara Safina.
In dal 2010 la céd in di quàrt a la Kirsten Flipkens in d'l UNICEF Open e a la Caroline Wozniacki a gl'US Open dòp avér batû la Svetlana Kuznecova.
La vins al sò prim turnèo al 23 'd Utóbar dal 2011 a Mósca baténd in sal cimènt a 'l quèrt l'èstuna Kaia Kanepi par 3-6 7-6 7-5 dòp avér pardû la stmana prima la finàla ad Linz da la Petra Kvitová par 4–6 1–6.
In dal 2012 la céd a la Sara Errani al tìtul ad Barcelóna par 2-6 2-6 ma la gh la cava listés a purtàr a cà quèl in d'l an a Carlsbad (Stat Unî) quànd la dà la paga a la Marion Bartoli 6–1 7–5.
La taca dimóndi bèṅ al 2013 cun la finàla ad Sydney (11 ad Śnar), in dua l'è bòna ad bàtar la Petra Kvitová, la Sara Errani e l'Angelique Kerber, ma la la pèrd cóntar l'Agnieszka Radwańska a n cavànd-gh-la a far suo gnanc un śōg. A 'l quàrt tùran ad Miami la fà sudàr dimóndi la Serena Williams pardénd sèg sōl par 2-6 6-4 6-2. La śluvàca la cata incóra l'americàna in di utàṿ a Róma ma 'sta vòlta la ciàpa n'imbarcàda finénd par pèrdar par 0-6 1-6. In sl'èrba la riva a 'l tèrs tùran a 'S-Hertogenbosch e a Wimbledon pardénd da la Garbiñe Muguruza Blanco par 4-6 4-6 e da la Roberta Vinci par 4-6 4-6. La Dominika la fà méj in dal cimènt americàṅ ad Stanford in dua la bat prima l'Urszula Radwańska e pò anc sò surèla Agnieszka in finàl par 3-6 6-4 6-4. A Turònt la riva invéci in di quàrt cun la Na Li ma almànc l'è bòna ad far fóra l'Angelique Kerber e la Roberta Vinci. Dòp tri prim tùr'n ad fila, a Tokyo la cata incóra al surèli Radwańska in sla sò strada: dòp avér batû l'Urszula la pèrd in di utàṿ cun l'Agnieszka.
In dal 2014 la taca faghénd i quàrt a Brisbane (3-6 3-6 da la Serena Williams) e prim tùr'n a Sydney (6-7 5-7 da l'Angelique Kerber). A Melbourne la i sćiànca tuti par rivàr in finàl, pardénd sōl un sét lung la via. La Cibulková la manda a cà in d'l órdan la Francesca Schiavone 6-3 6-4, la Stefanie Vögele 6-0 6-1, la Carla Suárez Navarro 6-1 6-0, la Marija Šarapova 3-6 6-4 6-1, la Simona Halep 6-3 6-0 e l'Agnieszka Radwańska 6-1 6-2. Dòp un prim sét dimóndi lutâ, la céd pò in finàl cun la cinéśa Na Li par 6-7 0-6.
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
- (EN) (FR) (IT) (ES) (CA) Al sò sit uficiàl
- (EN) La sò schéda in sal sit dla WTA


text:
Rüschegg
Rüschegg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 57.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1656 abitant.
El cumün de Rüschegg al se tröva a una altitüden de 890 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Därstetten, Guggisberg, Oberwil im Simmental, Rüeggisberg, Rüti bei Riggisberg, Wahlern.
StoriaModifega
Infina al 1860 Rüschegg l'è staa part del cumün de Guggisberg.[1]
RiferimentModifega
- ↑ Guggisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La Stailalva beneventa la primavaira, e quai cun bleras bellas melodias. As legrai sin il hit «So a schöner Tag» cun die Jungen Zillertaler, il valser «Frühlings Grüsse» sunà dad Igor und seine Oberkrainer, «Schwalben im Wind» cun ils Mölltalers, «Blau, blau muss der Himmel sein» cun die Grubertaler ed era la «Putzpolka» cun la Miss Helvetia na manca betg.
Ils titels en l'emissiun
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
- President Donald Trump planisescha da sa participar al WEF.
- Tenor indicaziuns da la Chas'alva saja quai il cas, sch'i dettia in cumpromiss areguard la dispita dal budget.
- Ina maioritad dal senat è da princip s'exprimida per il cumpromiss.
Il president dals Stadis Unids vegn a tegnair quest venderdi il pled final al Forum mundial d'economia 2018. Premissa è dentant che l'uschenumnà «Shutdown» è abolì fin lura.
Trump è l'emprim president dals Stadis Unids dapi Bill Clinton il 2000 che visita il WEF. Accumpagnà vegn el tranter auter dal minister da l'exteriur Rex Tillerson, dal minister da finanzas Steve Mnuchin, il minister da commerzi Wilbur Ross ed il cussegliader dal president Jared Kushner.
Fin dal «Shutdown» en vista
En il senat han ils republicans ed ils democrats chattà in cumpromiss pertutgant la dispita dal budget. Cun 81 cunter 18 vuschs è il senat s’exprimì da princip per il cumpromiss. Quel prevesa che la regenza a Washington haja puspè daners a disposiziun. Quai almain ils 8 da favrer. Percunter duaja in program da sanadad d’uffants vegnir prolungà plirs onns. Ultra da quai duaja vegnir preparà in program da protecziun per plirs 100millis d’immigrants ch’eran vegnids sco uffants en ils Stadis Unids. Per terminar l’uschenumnà «Government Shutdown» sto er la chombra dals represchentants approvar il cumpromiss. Silsuenter stuess il president suttascriver il sboz da lescha.
Uschia pudessan ils emploiads da la regenza americana puspè ir a lavurar. Pervi dal «Shutdown» han els sfurzadamain stuì star a chasa.
RR novitads 21:00


text:
Cunsunant
Int la funetica de l'articulazion, una cunsunant (o cunsunanta) l'è un son linguistich che 'l vegn articulaa saranda in manera parzial o intrega la cavità urala, insì da creà una türbulenza de l'aria. La parola «cunsunant» la vegn zü dal latin consonans, che 'l vör dì "che la sona insema".
Storia de la definizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che la linguistega l'eva basada interament ins la lengua latina, se pensava che una consonant la pudiss esist dumà se gh'eva arent una vucal, e donca che la pudeva mia vess de per lee.
De tüta manera, de maniman che i stüdi linguistegh i hann tacaa a cumprend anca alter lenguv, s'è capii che questa idea de cunsunant l'eva mia giüsta, giamò che esisten lenguv che i gh'hann di son de natüra cunsunantega che però i pören vess parnunziaa senza besogn d'una vucal, cume presempi int la lengua sluvena la parola Trst (Triest).
Möd e lögh d'articulazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cunsunant i se distinguen in diversi categurij:
Möd de articulazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lögh d'articulazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cunsunant i se diveden pöö anca intra sunor e surd, a seconda de la presenza o assenza de vibrazion di cord vucal in el menter che la passa l'aria al mument de l'articulazion.


text:
Testi Accori Spartiti Chitara Lando Fiornini Ciumachella de Trastevere
tabs chords lyrics
Sib Dom Mib Fa Sib Rebdim Dom7 Ciumachella, ciumachella de Trastevere Mib Mibm sei l'ottava meraviglia de Roma mia, Sib Sol7 Dom se 'n pittore te volesse pitturà La7 Re Mim La7 Re nun saprebbe da che parte incomincià Sib Rebdim Dom7 Ciumachella, ciumachella de Trastevere Mib Mibm che miracolo che ha fatto la mamma tua Sib Rebdim Dom a crea sto nun plus ultra d'armonia, Fa7 Sib Sol7 ciumachella, ciumachella de Roma mia Dom7 Rebdim Sib Sol sei na rosa sei 'n biggiù 'na sciccheria Dom Fa Sib ciumachella tu sei nata pe' 'n ncanta' Sib Re#m Dom7 Mib Mibm Sib Sol7 Dom sei na rosa sei 'n bijoux 'na sciccheria Fa7 Sib Sol7 ciumachella ciumachella de Roma mia, Dom7 Mib Re Sol se 'n pittore te volesse pittura' Dom Fa Sib butta tutti li pennelli e sta a guarda' Dom Mibm Fa Sib Rebdim - 323200


text:
Era en il Grischun dal 16avel e 17avel tschientaner han superstiziun, istorgias da strias e dal diavel manà bleras giadas tar accusaziuns, process ed execuziuns pervi da striegn. L’autur citescha ord protocols che menziuneschan lieus allegads per bals nocturns da strias. Vitiers vegnan abilitads e praticas che tradeschan il patg cun il diavel e co quellas èn cumprovadas tras interrogaziun sut tortura e la finala chastiadas.
Redacziun: Felici Maissen
Radioscola 1-3-1972
Numer d'archiv: 2103
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Vila de Sciavena
Vila de Sciavena (nom ufizial in talian: Villa di Chiavenna) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 010 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 32 km² e 'na densità de 32 ab./km². A l’è tacaa a Nuaa, Piür e Bargaja (CH-GR).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
(1) La sconanza dla ćiacia y dantadöt la verda sön le respet dles normes dla ćiacia ti speta ai verdaćiacia y ai vardians volontars dla Provinzia, dl’Assoziaziun sciöche inće di aministradus di reviers privać, sce al ti vëgn reconesciü aladô dles desposiziuns sön la segurëza publica la cualificaziun de vardian iuré, ai comëmbri dl Corp forestal provinzial 63) sciöche inće ai ofiziers y funzionars de polizia iudiziara.
(2) Ti reviers de dërt mëss l’Assoziaziun se cruzié diretamënter o tres personal di reviers adatè che al vëgnes vardè la ćiacia te na manira efiziënta y a vigni moda garantì la presënza de almanco un n verdaćiacia por vigni 10.000 hectars de spersa de ćiacia. Tl respet de chësc limit pol gnì tut sö n su verdaćiacia por plü reviers de dërt sce al vëgn garantì na sconanza dla ćiacia regolara, costanta y che tleca. Te vigni caje, sce le verdaćiacia vëgn tut sö da un n revier o da de plü reviers mëss l’assunziun y le lizenziamënt gnì autorisà dal’Assoziaziun.
(3) L’assessur provinzial competënt por la ćiacia po autorisé por singui reviers ezeziuns ales desposiziuns nominades tl coma 2 a condiziun che la verda dla ćiacia é impò garantida y che la spersa che mëss gnì ćiarada sura da n verdaćiacia ne vais nia de plü co 20% sura la mosöra dada dant tl coma 2.
(4) Sce al ne vëgn nia garantí por passa 3 mëisc te n revier dla ciacia na verda regolara dla ciacia, revochëia l’ofize provinzial competënt por la ciacia les lizënzes de ciacia dades fora, do avëi avisé l’Assoziaziun. Te chisc caji vëgnel inciarié, sce al mëss gní copé sorts de salvarjina ciaciabla por rajuns biologiches o de sconanza dla ciacia o por la proteziun dles coltivaziuns agrares y forestales, dal ofize provinzial competënt por la ciacia verdaciacia o le Corp forestal provinzial. 99)
(4/bis) 100)
(5) I verdaćiacia che é gnüs inćiarià aladô dl coma 1 dla verda sön le respet dles normes dla ćiacia varëntes tol ite la cualificaziun de funzionars de polizia iudiziara tl eserzize dles inćiaries preodüdes dal articul 28 dla lege di 11 de forà dl 1992, n. 157. 101)
Te döta la lege él gnü sostituì les parores “organns de polizia forestala” cun les parores “comëmbri dl Corp forestal provinzial”, dal art. 5, coma 1 dla l.p. di 23 d’otober dl 2014, n. 10.
L'art. 31, coma 4 é gnü sostituí insciö dal art. 2, coma 13 dla l.p. di 23 de dezëmber dl 2021, n. 14.
L'art. 31, coma 4/bis é gnü injunté dal art. 2 dla l.p.di 11 de novëmber dl 2000, n. 4, y spo abroghé dal art. 2, coma 24 dla l.p. di 23 de dezëmber dl 2021, n. 14.
Le coma 5 é gnü ajuntè dal art. 6 dla l.p. di 28 de novëmber dl 1996, n. 23.


text:
Lauerz
Lauerz a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1055 abitant.
El cumün de Lauerz al se tröva a una altitüden de 457 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth, Gersau, Ingenbohl, Steinen, Steinerberg, Svit.
StoriaModifega
Lauerz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 col nom de Lowertz.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]