text:
A propos
Vossa istorgia quinta: quellas che raquintan Vossas fotografias persunalas e quellas or da l'album da famiglia, Voss videos ed ils films sin bindels d'antruras, las registraziuns e natiralmain Voss raquints scrits. Cun parter Vossa istorgia sin questa plattafurma participais Vus ad in project unic – dar vita a l'istorgia dal Grischun cun Vossa atgna istorgia.
Quest project sa drizza a persunas, uniuns ed instituziuns dal patrimoni cultural che vulan parter lur documents e lur interess, barattar commentaris, enritgir ils cuntegns publitgads cun lur savida, dar anim a l'activitad editoriala – e quai cun l'accumpagnament ed il sustegn d'in curatur.
nossaistorgia.ch preschenta era ina vasta selecziun dals archivs da radio e televisiun da RTR. Ils documents che cuvran plirs decennis da nossa istorgia cuminaivla èn era qua per revelar Voss documents. Tenor il princip participativ da nossaistorgia.ch pudais Vus acceder als archivs da RTR e crear collecziuns tematicas ensemen cun auters documents.
nossaistorgia.ch han ins lantschà il 2017 cun agid da FONSART (Fondation pour la sauvegarde du patrimoine audiovisuel de la RTS) en collavuraziun cun RTR. La plattafurma nossaistorgia.ch è bilinguala rumantsch/tudestg ed è averta per tuts: persunas singulas, instituziuns, uniuns, medias. Ins po consultar ed utilisar nossaistorgia.ch gratuitamain. Per telechargiar, commentar e cumplettar cuntegns e per crear collecziuns tematicas ston ins sa registrar.
Suenter che noss commembers han avert in conto telechargian els sin nossaistorgia.ch fotografias scannadas, films, videos, audios sco era raquints scrits u autras funtaunas istoricas. Els publitgeschan lur documents sin la plattafurma ed als collecteschan en collecziuns tematicas ensemen cun auters documents. Grazia a quellas pon ins cumparegliar funtaunas ed approfundar ils temas istorics dal Grischun. Dumondas en connex cun nossaistorgia.ch pon ins trametter per email a info@nossaistorgia.ch .
Las collecziuns promovan la dimensiun participativa impurtanta per la plattafurma. Ils commembers èn ils editurs da lur agen conto e da lur atgnas colleczuiuns tematicas ch'els han lantschà u a las qualas els participeschan.
Ils medems projects sco nossaistorgia.ch en il Grischun existan era en Svizra romanda cun notreHistorie.ch ed en il Tessin cun lanostraStoria.ch. Ina ulteriura quarta plattafurma unsereGeschichte per la Svizra tudestga è en elavuraziun.
Impressum Editura: Fondation pour la sauvegarde du patrimoine audiovisuel de la RTS (FONSART). President: Marc Savary - secretaria generala: Patricia Herold – chauredactur FONSART: Claude Zurcher - responsabla communicaziun e partenadis FONSART: Marion Brown - reporter FONSART: David Glaser - editura-web responsabla per notreHistorie.ch: Valérie Clerc – moderaziun da notreHistorie.ch: Albin Salamin – responsabel tecnic FONSART: Ian Prince – design e navigaziun: High On Pixels
L’istorgia dal chantun Grischun...


c: text/html

text:
Gettnau
Gettnau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.06 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1025 abitant.
El cumün de Gettnau al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Ohmstal, Schötz, Willisau, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
StoriaModifega
Gettnau l'è menziunaa la prima volta in del secul IX col nom de Kepinhouva.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Gettnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ìzula
Isola (Ìzula in Cremones; Isola Dovarese in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona con 1 159 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,4 km² e ona densità de 123 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Canneto sull'Oglio (MN), Casalromano (MN), Drissuna, La Pessina, Torre de' Picenardi e Ulònch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nomer de abitant del comun de Isola l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Per pudair far la stad preschentaziuns da success, drovia quai buna planisaziun e collavuraziun tranter tut ils partenaris. La situaziun actuala na permettia dentant betg quai, perquai è la suprastanza vegnida a la conclusiun da spustar l'Opera Viva per in'ulteriur onn.
La decisiun da betg far preschentaziuns d'opera il 2021 saja stada ina greva, uschia vegn cità il president da l'uniun Opera Viva Claudio Pfister.
Las producziuns da l'Opera Viva han lieu il fanadur ed avust 2022 cun l'opera planisada «Semiramide» da Gioachino Rossini.


text:
Ils tschintg titels van a:
- Martina Wick (SG), emploiada da restauraziun
- Sonja Durrer (OW), pasternera-pastiziera
- Renato Meier (AG), tschentaplattas
- Florian Baumgartner (BE), electronist
- Mario Enz (OW) e Fabian Hodel (LU), ortulans da cuntrada
En total èn stads 39 Svizras e Svizzers da la partida. Sper 16 medaglias hai dà 13 diploms. In da quels hai er dà per il fresader Markus Hintermann da Panaduz e l'installatur electric Boije Widrig da Cuira.
Ils resultats svizzers
Cun ses success ha la Svizra cuntanschì en la rangaziun da las naziuns il plaz trais davos la China e la Corea. En total èn 1'600 giuvens cun emprendissadi terminà ord 63 naziuns sa participads als World Skills, al campiunadi mundial da professiuns.
L'informaticher da Genevra, Nicola Ettlin ha gudagnà la medaglia d'argient. Cun 17 onns è el tenor las indicaziuns da l'organisaziun il pli giuven participant svizzer ed il sulet che n'ha anc betg terminà ses emprendissadi.
Ord l'archiv
RR novitads 21:00


text:
Quint da gudogn e sperdita 2018
Suenter entradas da 16'458'550 francs ed expensas da 11'817'300 francs sa resulta in gudogn da 4'641'250 francs per la vischnanca da Breil. Quai gudogn sa resulta cunzunt ord la contribuziun da fusiun da 4'050'000 francs. Senza questa contribuziun fiss il surpli d’entradas 591'250 francs.
Er approvà ha la radunanza communala da Breil il pe da taglia. Quel munta a 100% da la taglia chantunala simpla. Plinavant ha la radunanza communala detg gea la revisiun parziala dal plan da zonas a Breil-vitg.
RR novitads 06:00


text:
La societad d’aczias dal Rufalipark Sursaissa Mundaun veva survegnì in emprest da 1,5 milliuns francs dal maun public en connex cun la Nova politica regiunala. Quai era ina part per finanziar il project da 7,1 milliuns francs. La vischnanca da Sursaissa Mundaun veva dà ina garanzia da deficit per quest emprest. Quai saja in cundiziun dal sistem da la Nova politica regiunala, di Ernst Sax. El è president da la societad ed era president da vischnanca. Quella ha ca. 60% aczias tar la societad dal Rufalipark.
Nagin conflict d'interess
Sch'ina persuna ha dus u plirs mandats, ston ins sa dumandar, sch'i dat in conflict d'interess. L'advocat da Glion Josef Brunner di ch'i saja normal ch'ina vischnanca cun ina maioritad da las aczias saja represchentada en in cussegl d'administraziun dad ina societad.
Sco Ernst Sax sajan era las anteriuras vischnancas da Sursaissa e Mudaun stadas represchentadas en il cussegl d'administraziun da la societad dal Rufalipark. Questa practica hajan els mantegnì cun la vischnanca fusiunada. I saja impurtant che la vischnanca saja represchentada sco acziunari principal. pertutgant il tema dal conflict d'interess stoppian el e ses collega en la suprastanza respectar l'obligaziun da recusaziun, vul dir: sche la suprastanza prendia decisiuns en connex cun il Rufalipark na dastgan els dus betg esser preschent.
8 giadas 136'000 francs
Perquai che la societad na po betg pajar il rest da l’emprest, quai è anc in milliun francs (in mez milliun è vegnì pajà), vegn la garanzia da deficit da la vischnanca en vigur. Uss sto ella pajar enavos l’emprest, concret mintg’onn 136’000 francs durant ils proxims otg onns.
Cunquai na sajan ils problems dal Rufalipark dentant betg schliads. Tenor l'inizianta dal project Antonia Tschuor saja da pajar giu ils debits mo ina part. I saja da midar strategia e da lavurar cun entusiassem - uschiglio na funcziuna il concept dal Rufalipark betg a lunga vista.
A la tschertga d'acziunaris
Ina segunda mesira è che la societad vul tschertgar vinavant acziunaris. Mo quai stoppia la radunanza generala decider. E perquai n'ha il president dal cussegl d’administraziun era betg pudì numnar ina cifra concreta.
La finamira da questas mesiras è che la societad pudess investir; e la finala stuess ella era far gudogns per pudair pajar alura sezza il rest da l’emprest.
La societad dal Rufalipark na saja periclitada ch’ella stuess annunziar concurs, di Ernst Sax. Perquai ch’ella haja fatg sperditas haja quai dà in maletg tort. Ils dus onns passads saja il manaschi dentant stabil.
Il Rufalipark cun in lajet, in restaurant cun ina termagliera per uffants ed ina plazza da tennis è vegnì avert il december 2011. Il project ha custà 7,1 milliuns francs.
RR actualitad 17:00


text:
Paula Casutt-Vincenz è oriunda da Breil e viva cun sia famiglia a Falera. L'onn 2005 è vegnì or ses cudesch da poesias «Muments / Augenblicke» cun illustraziuns dal pictur artist Guido I. Tomaschett. La dunna da 49 onns ha frequentà ina scolaziun da «scriver litterar» ed gughegià uss da far il pass da scriver in roman.
L'istorgia
Raquintà vegn l'istorgia da la giuvna Durana che fa ina visita a sia amia Anna a Falera. Durant las spassegiadas tras il Parc la Mutta capitan chaussas misteriusas. Durana vegn stratga enavos en il temp da bronz nua ch'ella para dad avair sia segunda vita, bunamain in'existenza en la sumbriva.
Il sumbrival dal temp passà s'avra e dat invista en la vita da mintgadi d'in mund da pli baud. Durana resta mo in’emna a Falera tar sia amia. Ma en quel temp datti intginas midadas impurtantas en la vita da las duas dunnas.
RR actualitad 08:00


text:
Cortina d'Ampezzo
Cortina d'Ampezzo (en ladì: Anpezo o Ampez; en vèneto: Cortina d'Anpezo; en todèsch Hayden; en latì: Cortina Ampecanorum) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 5.954 abitàncc, e l'è cugnusìda per véser öna famùza stasiù sciìstega. La se estènt per ön'àrea de 254,51 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Auronzo di Cadore, Badia (BZ), Braies (BZ), Colle Santa Lucia, Dobbiaco (BZ), Livinallongo del Col di Lana, Marebbe (BZ), San Vito di Cadore.


text:
Jura (isola)
Jura (scozzes: Diùra) l'è on'isola di Ebrid de Dent.
La se troeuva in de l'Ocean Atlantegh, minga delonsg de l'isola de Islay e de la costa ucidentala de la Scozzia. L'è granda 368 km², in gran part montagnosa e minga fertil con bona part de la superfis ocupada de torbiere.
Ghe viven domà 170 personn, che viven soratutt in del paesin de Craighouse. In de la località de Barnhill gh'è la cà indove che 'l George Orwell l'ha finii de scriv el sò liber 1984. El sò nomm gaelich l'è "Diùra" (prununciàt [ˈtʲuːɾə]) e 'l riva del nors antigh dýr, che 'l voeur dì "cerv" (varda l'ingles deer, ma anca el todesch Tier, cioè "bestia"). Defatt in su l'isola a gh'è on gran numer de cerv, anca al dì d'incoeu.


text:
Creschì è era il dumber da las persunas che han fatg sco voluntaris ils transports. Quai scrivan ils responsabels da «Nez Rouge». Quest onn èn radund 10'000 voluntaris e voluntarias sa mess a disposiziun.
La saira da Nadal ed il di da Nadal han ins purtà a chasa 3'900 persunas. Il team dal servetsch porta a chasa persunas che n'èn betg pli ablas da charrar. L'acziun cumenza ils 30 da november e finescha il di da Bumaun.
Nez Rouge
Il servetsch Nez Rouge datti dapi bunamain 30 onns en Svizra. L'emprima giada han ins manà tras l'acziun en il chantun Giura. L'iniziativa per quest servetsch deriva da Québec en il Canada.
La finamira è da reducir il dumber d'accidents ch'i dat en connex cun persunas che n'èn betg pli ablas da charrar sin via.
RR novitads 15:00


text:
Il glindesdi saira è sa derasada panica sin ils martgads d'aczias americans. Il Dow Jones ha pers durant il di per temp fin a 6,25% sin 23'940 puncts. Quai correspunda a tut ils gudogns ch'el ha fatg dapi l'entschatta da l'onn. Anc ils 26 da schaner aveva il Dow Jones notà in record da 26'616 puncts. I sa tracta da la pli gronda crudada dapi il 2015. Il curs dal Dow Jones è sa quietà fin il glindesdi saira sin in minus da 4%.
Il motiv è ch'ins tema ina midada da la politica da tschains da la Banca naziunala americana – la FED. Il glindesdi ha il nov schef da la FED surpiglià ses uffizi. Sin giavisch dal president american Donald Trump suonda Jerome Powell a Janet Yellen. La midada da tschains pudess far pli attractivas investiziuns en emprests ch'en aczias.
Chas'alva tuttina optimistica
Malgrà la crudada dals curs a la bursa da New York – è la Chas’alva optimistica areguard la situaziun economica dals Stadis Unids. Il focus dal president Trump saja sin ils indicaturs economics a lunga vista che sajan anc adina extremamain buns, ha ditg sia pledadra Sarah Sanders. Tranter quests indicaturs sajan tranter auter la dischoccupaziun ch’è fitg bassa e las pajas che creschian.
Trump aveva adina puspè ditg, ch’ils records sin ils martgads d’aczias dals ultims mais sajan la conferma per sia politica politic-economica. L’emna passada aveva el ditg en ses pled davart la situaziun da la naziun, ch’il martgà d’aczias haja battì in record suenter l’auter dapi sia elecziun.
Reacziun da la bursa en l'Asia
La bursa a Tokyo ha reagì be uras pli tard medemamain cun in minus. En las emprimas 15 minutas è il Nikkei-Index sa sbassà per quasi 1'000 puncts – quai èn 4.03%. Il Nikkei-Index ha la finala serrà il mardi cun ina sperdita da bunamain 5%. Er il pli vast index Topix ha pers 4.05% la bun'ura. Plinavant ha er la bursa en l'Australia cumenzà il di cun in minus da 2,74%.
RR novitads 06:00


text:
Silvio Berlusconi
El Silvio Berlusconi (Milan, 29 setember 1936), l'è on imprenditor e politegh milanes, fondador del Popol de la Libertà e de Forza Italia e President del Consili di Minister italian per quater mandaa. L'è staa vun di pioner de la television privada in Italia, e l'è popolarment ciamaa Cavaliere, soranomm inventaa del Gianni Brera, perchè 'l gh'ha avuu l'onoreficenza de Cavalier del Lavorà.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Primogenit de 'na familia de la piccola borghesia milanesa, l'ha passaa la soa infanzia in la bassa bosina, in tra Saronn e Lomazz, indova che l'è staa durant de la guerra e l'ha vist no el pader, Luis, dirigent de la Banca Rasini refugiaa in Isvizzera per trii agn. La mader, Rosa Bossi, l'era 'na casalinga e, in precedenza, secretaria a la Pirelli.
Cressu in del quartee Isola, el se diploma al licee classich al licee di Salesian e 'l se laurea in del 1961 a l'Università di Studi de Milan in giurisprudenza cont 110 e lod, cont ona tesi in sul dirizz commercial cont relator el Remo Franceschelli. A l'è esentaa del servizzi militar 'me primm fioeu.
In del 1964 el cognoss la Carla Elvira Lucia Dall'Oglio che l'ha maridaa e de che la gh'ha 'vuu du fioeui: La Maria Elvira e 'l Pier Silvi. In del 1980 el cognoss l'attris Veronica Lario e scomincen 'na relazion, in del 1985 el divorzia de la miee per sposàss civilment in del 1990, cont el Bettin Craxi e miee, el Gianni Letta e 'l Fedele Confalonieri a fà de testimon. Prima de sposàss gh'han avuu trii fioeui: La Barbara, l'Eleonora e 'l Luis. In del 2009 la Lario la domanda la separazion e in del 2012 el tribunal el decid per la separazion cont on gross assegn de manteniment, che però a l'è, dòpo di ricors, tolt via. In del 2011 el nonzia de avègh 'na noeuva morosa e in del 2012 el nonzia che l'è la Francesca Pascale, showgirl, candidada in del 2009 cont el PdL ai elezion provinciai e fondatris de 'n fan club del Berluscon.
Dal 1974 al 2013 el gh'ha avuu la soa residenza in l'istorega Villa San Martin de Arcor, in del settember 2013 el se trasferiss a Palazz Grazioli, a Roma.
Attività de imprenditor[Modifega | modifica 'l sorgent]
Immobiliar[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dopo di sò primm lavorà comè intrattenitor in sui nav de crosera insemma a l'amis Fedele Confalonieri e 'me venditor de scov porta a porta cont el Guido Possa, el tacca a lavorà 'me agent immobiliar e 'l fonda i Cantieri Riuniti Milanesi Srl in del 1961 e 'l fa el primm acquist de terren cont ona fidejusson de la Banca Rasini, indova che 'l lavorava el pader. In del 1963 el fonda la Edilnord e in del 1964 el scomincia a fà su la città modell de Brughee con 4'000 post de viv, cont i primm condomini giamò pront in del 1965 ma che venden no con semplicità.
In del 1968 la derva 'n oltra Edilnord, fondada de la cusina del Berluscon, che la crompa 712'000 meter quader in tra Milan e Segraa e in del 1971 el scomincia a costruì el quarter residenzial de Milan 2, cont ona forta attività de lobbying a Romma per spostà i rott di repolan de Linaa per fà mia rumor. Dopo di alter lavorà in del 1977 l'è nomenaa cavalier del lavorà del president de la Republega Giovanni Leone.
Television[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fornida la soa esperienza in del camp edilizzi el scerniss de spostàss in del camp di media e de la comunicazion degià che in del 1976 'na sentenza de la Cort costituzional l'ha vert el settor, in precedenza esclusiv del Stat, e donca el crompa Telemilan del fondator Giacomo Properzj, che l'era la red televisiva via cav de Milan 2, che pocch dopo la deventa el Canal 5 e la se slarga a nivell nazional e in del 1978 la nass la holding Fininvest che la coordena tucc i sò investiment.
In del 1982 el sò investiment el se slarga e 'l crompa Italia 1 de l'editor Edilio Rusconi e in del 1984 la Red 4 del Grupp Mondadori, che 'l tacca a deventà 'n pol alternativ a la television de Stat. In del 1984 i pretor de Turin, Pescara e Romma fermen la trasmission perchè in violazion di legg che vieten ai privaa de trasmett a nivell nazional, situazion sanada du dì dopo del Bettin Craxi cont on decrett legg e definitivament in del 1990 con la Legg Mammì.
El grupp el s'è slargaa anca in Europa con La Cinq (1986-1992) in Franza, Tele 5 (1987-1992) in Germania e Telecinco in Ispagna, ancamò in pee.
Editoria e alter media[Modifega | modifica 'l sorgent]
El deventa el pussee grand editor di liber e giornai d'Italia quand che in del 1990 el crompa la pupart di azion de la Mondadori, che l'ha poeu ciappaa dent el Silvio Berlusconi Editore, ma giamò prima l'eva crompaa in del 1977 el 12% de il Giornale per deventà poeu in del 1979 l'azionista de riferiment cont el 37,5%.
In del camp di film l'ha posseduu del 1994 al 2002 di quott de Blockbuster Italia e l'è anca proprietari de Medusa Film. L'ha partecipaa anca al desvilupp de 'na video-enciclopedia ciamada OVOpedia, che però el gh'ha avuu minga de success.
Sigurazion e granda distribuzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1988 el crompa i supermercaa Standa de la Montedison e in del 1991 i Supermercaa Brianzoeui. In del 1995 el grupp Standa el vend l'Euromercaa al grupp GS.
In del 1998 el divid la Standa e 'l vend el settor minga alimentar a Coin e la part alimentar al Gianfelice Franchini, vegg proprietari di Supermercaa Brianzoeui. Dopo el deciara che l'è staa costrett a vend perchè dopo de la soa entrada in politega i comun de center-sinistra ghe daven no i licenz per dervì i noeuv pont de vend, ma per i critegh a l'è staa inveci per dà de liquidità a la Fininvest che l'era in difficoltà.
El sò grupp, cont i partecipazion in la Mediolanum, l'è impegnaa anca in di sigurazion.
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se in predecenza l'eva provaa a crompà l'Inter el deventa in del 1986 proprietari de l'AC Milan, che 'l vend in del 2017 a la holding de l'imprenditor cines Li Yonghong.
Durant de la soa proprietà el Milan l'ha vengiuu vott campionaa, ona Coppa Italia, 7 supercopp italiann, 5 UEFA Champions League, 2 Copp Intercontinentai, 5 Supercopp UEFA e 'na coppa del mond per club e l'ha anca slargaa l'attività del Milan in sens polisportiv che però, dopo de la soa elezion in del 1994, fornissen e i vari società se separen.
In del 2018 el crompa, a travers de la Fininvest, l'AC Monscia, de 'l che el deventa proprietari e 'l da la presidenza al fradell Paolo. In del 2022 la riva in la Serie A.
Attività politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sostegn al Partii Socialista Italian[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm posizion politegh de Berlusconi resalissen al 1977 quand che 'l sostegn che 'l Partii Comunista Italia el gh'abia de restà confinaa in d'ona opposizion a 'n governo guidaa de la Democrazia Cristiana renoeuvada inscì de tirà dent el Partii Socialista Italian, che in del 1976 l'ha vist el Bettin Craxi salì a la secreteria, che l'eva cognossuu pocch temp prima grazia a l'omm de fiducia del Craxi, el Silvano Larini. Craxi e 'l PSI eren a favor de 'na vertura ai television privaa deventada poeu el decrett Berlusconi che l'ha regolarizzaa la posizion de la Fininvest.
In di agn '80 e finna al 1992 el Berlusconi el sostegn con la soa red l'amis Craxi e l'è, in del 1984, guidazz de la fioeula Barbara e l'è testimon di nozz del Berlusconi con la Lario in del 1990 e tant de fà capì la svesinanza in tra i dò in del 1992 l'è staa giraa 'n spot de 12 menut de mandà in sui red Mediaset indova che 'l Berlusconi, arent a 'n pianofort, el commenta l'operaa di governi Craxi inscì: "Ma la gh'è 'n oltra roba che la me par importanta e l'è quella de la granda credibilità politega de 'sto governo. La granda credibilità politega in sul pian internazional che l'è - per chi de imprenditor el lavora in sui mercaa, on vergott che l'è necessari per podè lavorà in manera positiva in di ambient politegh despess assee gramm per nunch italian, di voeult finna ostil".
Infinna, in del daree period politegh del Craxi, a l'ennesima autorizzazion a proced negada de la Cambra di Deputaa l'ha espress la soa solidal soddisfazion.
L'ingress in politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
In l'invern del 1993, a seguit del scandol de Tangentopoli, el decid de "scend in camp" cont on messagg videoregistraa, publegaa el 26 de genar 1994. De l'esperienza di Sociazion ligaa al Berluscon e di personagg che lavoraven in Mediaset el nass donca el moviment Forza Italia, che 'l gh'eva de donà de noeuv reppresentanza ai elettor moderaa e combatt el center-sinistra. In del midemm period el se dimett di incarich esecutiv in di sò aziend.
El primm governo (1994)[Modifega | modifica 'l sorgent]
I elezion del 27 de marz del 1994, contrariament ai pronostich, dann la vittoria a la coalizion del Berluscon, che 'l correva insemma a la Liga Nord de l'Umbert Bossi e 'l Moviment Social Italian del Gianfranco Fini. In la pupart de la campagna elettorala di personagg de la Mediaset s'hinn deciaraa publegament a favor de Forza Italia, ròba che l'ha menaa a di legg per la par condicio.
El 10 de magg 1994 el giura el Governo Berlusconi I, che però el finiss giamò a dicember, degià che l'è lassaa de la Liga, che 'l tacca e 'l dis che l'è vesin a la mafia. El 22 de dicember el se dimett e 'l president Scalfaro el dà l'incarich al Lamberto Dini per el primm governo tecnegh italian. In d'on primm period el Berluscon l'ha daa la colpa de la fin de l'esecutiv al Bossi menter che dòpo, quand che la Liga e Forza Italia s'hinn svesinaa, l'ha daa la colpa a 'n progett di magistraa e del Scalfaro.
L'opposizion (1996-2001)[Modifega | modifica 'l sorgent]
I elezion dopo a hinn vengiuu de L'Oliv guidaa del Romano Prodi e sostegnuu de la Refondazion Comunista e donca el guida l'opposizion finna al 2001. El collabora cont el Massimo d'Alema a la bicameral che la se occupa di riformi giudiziari e costituzionai.
El segond e 'l terz governo (2001-2006)[Modifega | modifica 'l sorgent]
I elezion del 2001 menen la Cà di Libertà, coalizion unida de tutt el center-destra, a la vittoria. Durant de la campagna elettoral el firma el Contratt cont i Italian a Porta a Porta del Bruno Vespa, ciovè 'n impegn in tra luu e i sò elettor indova che 'l se impegna, se 'l vincc, a fà di important sgravi fiscai, el smezzament de la disoccupazion, pussee de pension minim e men de criminalità.
El 11 de giugn 2001 l'è nomenaa per la segonda volta president del consili e 'l dà inizzi al Governo Berlusconi II e in del segond semeter del 2003 l'è President del Consili de l'Union europea.
Dopo de 'na forta sconfitta de la Cà di Libertà in del 2005 el se dimett e 'l dà inizzi a 'n noeuv governo per guidà el Pajes finna ai elezion de l'ann dopo, el Governo Berlusconi III, che 'l ricalca per la pupart la composizion politega del Berlusconi II.
L'opposizion (2006-2008)[Modifega | modifica 'l sorgent]
El period pre-elettoral del 2006 l'è caratterizzaa di sondagg che dann innanz L'Union del Romano Prodi, foeura che per on quaj sondagg commissionaa del Berlusconi istess. In del marz 2006 l'è ciamaa in visita al Congress di Stat Unii indova che 'l dà on descor in sul roeul american in la liberazion d'Italia. El se descovriss poeu, di document de l'imbassada americana relassaa de WikiLeaks, che 'l descor a l'era vorzuu del Berlusconi 'me ocasion de propaganda elettoral per pontà in su 'na politega pro-Stat Unii e altantista, inversa a quella europeista del Prodi.
El Berlusconi e 'l Prodi s'hinn afrontaa in di dibattit televisiv assee seguii indova che 'l nonzia de vorè abolì l'Imposta Comunal Immobil e la tassa in sul ruff. I elezion se caratterizzen de 'na granda incertezza ma a la fin l'ha vingiuu, de pocch, la coalizion del Prodi. El Berlusconi el denonzia donca di broeuj e 'l insubiss 'na granda coalizion in sul modell todesch, che però l'è refudada de la Liga Nord e de la pupart del center-sinistra. La gionta di elezion la deciara regolar el resultaa del vot ma el ghe recognoss no la vittoria ai avversari.
El quart governo (2008-2011)[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del november 2007 l'insubiss 'na petizion per andà a di elezion anticipaa, che per el Sandro Bondi l'ha faa pussee de 7 milion de firm, anca se cont di dubbi in su l'effettiv resultaa e in su la validità di vot via Internet e SMS. Con 'sto mandaa el Berlusconi el 18 de november el desliga Forza Italia per fondà el Popol de la Libertà, insemma al Gianfranco Fini, e l'ha dii de vorè sostegnì on modell proporzional cont on sbarrament volt.
El 14 de april 2008 'na coalizion in tra el PdL, la Liga Nord e 'l Moviment paj Autonomij che la candidava el Berlusconi la vincc i elezion cont el 47% di consens e 'n ampia maggioranza, inscì el 8 de magg el Berlusconi el giura in di man del president Giorgio Napolitano: el nass inscì el Governo Berlusconi IV.
In l'agost del midemm ann el firma, insemma al colonnell Mu'ammar Gheddafi, on trattaa de mesizzia e de collaborazion a Bengasi, indova che l'Italia la accetta de pagà 5 miliard in cambi de pussee controll de part de la Libia in su l'immigrazion clandestina, trattaa poeu ratifegaa in del 2009.
In del 2010 l'è 'l primm leader italian a parlà a la Knesset, indova che 'l definiss i legg razziai on'infamia e l'ha siguraa che i italian varden ai giudee 'me di fredej pussee grand.
La sira del 12 de november 2011, dopo avè approvaa la legg de stabilità del 2012 in di dò camber el se dimett, inscì 'me deciduu cont el Napolitano, degià che 'l retegniva de avè perduu la fiducia di camber per la grama crisi economega. Del 16 november el va su el governo Monti.
I condann e la noeuva Forza Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dopo vessès dimettuu, el sutta a fà el deputaa, ma el se fa vedè no inscì tant in publegh. In del 2012 el dis de renonzià a la corsa 'me premier per el center-destra e 'l derva a di primari de coalizion per cattàll foeura, ma poch dopo se cambia idea e 'l Berlusconi el torna in lizza, in di elezion del 2013 la sinistra del Pier Luigi Bersani la riva prima, ma no inscì in alt per governà deperlee, inscì se forma on governo de coalizion, el governo Letta. Dopo de la sconfita el Berluscon el fa refondà Forza Italia 'me soggett politegh autonom, e la va a l'opposizion del governo Letta, inscì de menà a 'na scission.
El 1 de avost 2013 a l'è condanaa in via definitiva per gabola fiscal in del process Mediaset e la Cort d'Appell el condanna a l'interdizion di publegh offizzi per do agn, cont el Senad che poeu el fa borlà de Senator, e l'è sostituii del primm di minga elegiuu, ciovè Ulisse Di Giacomo. In del 2014 el se auto-sospend del titol de Cavaler del Lavorà e l'è assegnaa ai servizzi sociai per scontà la pena, che la finiss in del 2015. El resta però incandidabel per la lesg Severino fina al 2019.
La fin de la leadership de center-destra[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di elezion politegh italian del 2018 la Liga del Mattee Salvin la supera Forza Italia: Degià che 'l Berluscon a l'era incandidabel el se decid che 'l candidaa del partii pussee votaa el saria staa premier in cas de vittoria, e 'l sò candidaa a l'era l'Antonio Tajani. El Salvin el deventa donca candidaa premier per el center-destra. Ai consultazion, dopo 'na visita autonoma, deciden de presentàss 'me coalizion, cont el Salvin leader, e compagnaa de la Giorgia Meloni.
El 12 de magg 2018 el Tribunal de Sorvelianza de Milan el deciara an'mò candidabel el Berluscon, che 'l pò tornà in la vita politega dòpo 6 agn.
Europarlamentar (2019)[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di elezion europee del 2018 el se candida 'me capolista in tucc i circoscrizion italian, foeura che per quella centrala, indova che metten el Tajani e l'è el segond pussee votaa dopo del Salvin, che ciarament el renonzia al segg degià che l'era minister, in Italia, in del midemm moment. El scerniss de entrà in la circoscrizion Nord-Italia ocidental, e l'ha tolt via el post a la Lara Comi. Cont i sò 82 agn a l'è el deputaa pussee vegg de la legislatura.
Scandol sessuai[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Berluscon l'è staa quattaa de 'n quaj scandol sessual. El primm cognossuu, vegnuu foeura in del 2009, a l'è quell de la Noemi Letizia, ona tosa al che compliann quell de desdott el s'è presentaa, reson che poeu l'ha menaa la miee, la Veronica Lario, a domandà la separazion e a scriv indignada ai giornai per l'ideja del marii de candidà di bej tosann in di elezion europee. Sgiamò in del 2008, però, eren vegnude foeura di foto del Berluscon cont on alter omm, se pensa el Mirek Topolanek, a l'epoca permier cecch, che 'l se divertiva con di tosann in costumm o in topless.
Pussee innanz in del 2009 el sgiornal L'Espresso el publega di incercetazion del Berluscon che 'l parlava cont ona escort, ai che l'ha responduu che "son minga on sant e speri che quej di sgiornai el capissen".
In del 2010 el s'cioppa el cas pussee important, quella de la Ruby, ona tosa marocchina minorenna ciamada Karima El Mahroug ma dida Ruby Rubacuori e fermada per robarizzi a Milan. El Berluscon l'ha otegnuu el sò relass a dì che l'era la nevoda de l'Hosni Mubarak e l'è dada in custodia a la consejera regional de PdL Nicole Minetti. La tosa la dis poeu de cognoss el Berluscon e de vess stada a ca soa a longh, in cambi de cadò, roba che la mena la Procura de Milan a dervì 'n indagin contra del Berluscon in del 2011 per prostituzion minoril.
Alter controversij[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è staa di alter controversij ligaa al comportament del Berluscon in di agn. Per esempi, dopo di attentaa del 11 de settember del 2001 l'ha deciaraa che la società ocidental a l'è superior, roba che l'ha faa inversà i Pajes de la Liga Araba.
In del 2002 el fa i corna al premier spagnoeu per fà ghignà 'n grupp de boy scout.
Assee controversa la rispoeusta dada al Martin Schultz in del 2003 al Parlament europee, dopo che 'l socialdemocrategh todesch l'aveva critegaa el so conflitt di interess in l'informazzion, indova che gh'ha dii de cognoss on regista in Italia che l'era dree a fà 'n film in sui camp de concentrament di nazista e che l'avaria suggerii per el roeul de kapò. Poch dopo l'ha dii che in Italia giren on mugg de storiell in su l'Olocaust perchè ai italian ghe pias rid, roba che l'ha faa inrabì la comunità ebraica.
In del 2006 l'ha faa inrabì el governo chines dopo che l'ha dii de lensg el liber negher del comunismo per savè che in la China de Mao se mangaven no i fiolitt, ma se bolliven per dàj 'me ledamm ai camp e in del 2008, intant che 'na sgiornalista 'l intervistava in Russia e gh'ha domandaa se divorziava, l'ha faa el gest del mitra, roba condanada di sgiornalista, per el volt numer de reporter mazzaa in del Pajes.
L'ann dopo, quand che el Barack Obama a l'è elegiuu president di Stat Unii, el deciara che 'l gh'ha tucc i element per andà d'acordi cont el Medvedev, desgià che l'è anca abbronzaa, roba che 'n quajvun l'ha vist 'me offensiva contra el vess negher de l'Obama. In del 2008, in d'un inconter del G20 a Londra, l'ha ciamaa Obama a vosà e l'ha faa inrabì la Regina.
Despess l'è staa anca scorrett cont i istituzion, l'ha ciamaa la magistratura "cancher del Pajes" e i magistraa "metastasi" e l'ha dii che i italian "hinn no inscì cojon de votà contra di propi interess". In del 2011 a l'è intercettaa a dì che l'Italia a l'è "on Pajes de merda" e in del 2013 el dis che i lesg razziai a hinn staa faa de 'n leader, ciovè Benito Mussolini, che per el rest l'ha faa ben, roba che l'ha faa inrabì i partigian.
Procediment giudiziari[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Berluscon l'è staa oggett de 'na fracca de procediment giudiziari, per vari reson, ma per adess domà vun l'è passaa in giudicaa, quell relativ ai bilancc de la Mediaset, indova che in del 2013 l'è sta condanaa a 4 agn, de che 3 scuntaa per l'indult.
Gh'è stada inveci sentenza de minga proced in vari cas, compagn de la corruzion giudiziaria in del Lod Mondadori, per fals in bilancc, per corruzion, finanziament illecit al PSI del Craxi e falsa testimonianza in del cas de la P2.
L'è staa inveci assolt per vari riat, compagn de fals in bilancc, reciclagg de danee, apropriazzion indebita e alter, relativ a di terren a Machee, al cas Sma-Ariosto, a Telecinco e a part del cas Ruby.
Hinn staa inveci archiviad vari cas, compagn d'abus de offizzi per i sgor de Stat, strage, concors esterno in sociazion mafiosa, traffegh de droeuga e diffamazion agravada.
El gh'ha una condanna, minga passada in giudicaa, per corruzion de l'ex senator Sergio De Gregorio, per fàll passà in del Popol de la Libertà, e gh'è in cors i process per el cas Ruby, indova che l'è accusaa de avè pagaa di testimoni per dì el fals, per finanziament illegal de 'n partii e per corruzion di senator Antonio Razzi e Domenico Scilipoti.


text:
Sércc
Ol sércc (o sércol) l'è öna figüra geomètrica piàna, facia sö da töcc i póncc che i se tróa dét in d’öna sirconferènsa, cioè da töcc i póncc che i è luntà dal cèntro de méno de la longhèsa del ràgio, per dìla ‘n d’ön ótra manéra l’è l’àrea che la stà dét ‘n d’öna sirconferènsa.
La córda, ol ràgio, ol diàmeter, 'l arch[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La córda l'è ü segmènt che 'l part e 'l fenés sö la sirconferènsa.
- Ol ràgio l'è ü segmènt che 'l part dal cèntro del sércc e 'l fenés sö la sirconferènsa.
- Ol diàmeter l'è öna córda che la pàsa per ol cèntro del sércc e cioè l'è lónch compàgn de dù ràgi.
- 'l arch l'è chèl tòch de sirconferènsa delimitàt da öna córda.
La sirconferènsa del sércc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà quat l'è lónga la sirconferènsa d'ü sércc gh'è de fà:
'ndóe r l'è 'l ràgio del sércc e 'l π l'è 'l pi gréch che piö o méno 'l val 3,14159265...
L'àrea del sèrcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà l'àrea d'ü sércc gh'è de fà:
'ndóe r l'è 'l ràgio del sércc e 'l π l'è 'l pi gréch che piö o méno 'l val 3,14159265...


text:
Castelnuovo
Castelnuovo a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
- Castelnuovo – cümü de la pruìnsa de Trènt,
- Castelnuovo Belbo – cümü de la pruìnsa de Asti,
- Castelnuovo Berardenga – cümü de la pruìnsa de Siéna,
- Castelnuovo Bocca d'Adda – cümü de la pruìnsa de Lodi,
- Castelnuovo Bormida – cümü de la pruìnsa de Alesàndria,
- Castelnuovo Bozzente – cümü de la pruìnsa de Còm,
- Castelnuovo Calcea – cümü de la pruìnsa de Asti,
- Castelnuovo Cilento – cümü de la pruìnsa de Salerno,
- Castelnuovo del Garda – cümü de la pruìnsa de Verùna,
- Castelnuovo della Daunia – cümü de la pruìnsa de Foggia,
- Castelnuovo di Ceva – cümü de la pruìnsa de Cuneo,
- Castelnuovo di Conza – cümü de la pruìnsa de Salerno,
- Castelnuovo di Farfa – cümü de la pruìnsa de Rieti,
- Castelnuovo di Garfagnana - cümü de la pruìnsa de Lucca,
- Castelnuovo di Porto - cümü de la pruìnsa de Roma,
- Castelnuovo di Val di Cecina – cümü de la pruìnsa de Pisa,
- Castelnuovo Don Bosco – cümü de la pruìnsa de Asti,
- Castelnuovo Magra – cümü de la pruìnsa de la Spezia,
- Castelnuovo Nigra – cümü de la pruìnsa de Turì,
- Castelnuovo Parano – cümü de la pruìnsa de Frosinone,
- Castelnuovo Rangone – cümü de la pruìnsa de Modena,
- Castelnuovo Scrivia – cümü de la pruìnsa de Alesàndria.


text:
La midada dal clima vegnia a metter avant grondas sfidas las regiuns da muntogna. E la populaziun en la regiuns da muntogna stoppia s'adattar a quest svilup. L'augment dal cunfin da la schelira permanenta e dals privels da la natira sajan be intgins exempels. Perquai che quest svilup na possia però betg vegnir franà immediatamain, stoppian las regiuns da muntogna s'adattar. Cun il fonds dal clima, ch'è previs en la nova lescha da CO2, vegnian sustegnidas las mesiras necessarias.
Part dals chantuns da muntogna fan las regenzas dals chantuns Uri, Sursilvania, Sutsilvania, Glaruna, Appenzell Dadens, Grischun, Tessin ed il Vallais. Il suveran svizzer decida ils 13 da zercladur.
Ord l'archiv:


text:
Piübega
Piübega (nòm uficiàl en Italià: Piubega) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 699 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 16 km², per 'na densità de 111 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Casalòlt, Sarezére, Gasòlt, Mariàna e Redundèsch.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tempio Pausania
Tempio Pausania (Tempiu 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na citadìna italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch — ensèma a Olbia — de la Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 14 367 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 213 km² e 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aggius, Aglientu, Arzachena, Berchidda, Bortigiadas, Calangianus, Erula, Luogosanto, Luras, Oschiri, Palau, Perfugas, Santa Teresa Gallura, Tula.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sco post da stab dal Cussegl federal organisescha la Chanzlia federala las sesidas da la regenza ed infurmescha davart ils conclus. Ella publitgescha ils texts uffizials e garantescha ch’ins possia far diever dals dretgs politics e che las elecziuns e votaziuns federalas vegnian realisadas en moda correcta.
Sco post da stab dal Cussegl federal organisescha la Chanzlia federala las sesidas da la regenza ed infurmescha davart ils conclus. Ella publitgescha ils texts uffizials e garantescha ch’ins possia far diever dals dretgs politics e che las elecziuns e votaziuns federalas vegnian realisadas en moda correcta.
Tranter il Cussegl naziunal, l’administraziun, il parlament e la populaziun
La Chanzlia federala (ChF) è il post da stab dal Cussegl federal e funcziuna sco scharnier tranter la regenza, l’administraziun, l’Assamblea federala e la publicitad. Ella prepara ed evaluescha las sesidas dal Cussegl federal. Plinavant coordinescha ella l’infurmaziuns da las medias e da la publicitad davart ils conclus e las posiziuns da la regenza. La Chanzlia federala garantescha er che las burgaisas ed ils burgais possian far diever da lur dretgs politics e che las elecziuns e votaziuns federalas vegnian realisadas en moda correcta. Ella edescha publicaziuns uffizialas, presta/metta a disposiziun servetschs linguistics e gioga ina rolla centrala en la transfurmaziun digitala da l’administraziun federala.
Communicaziun da la regenza
La Chanzlia federala coordinescha la communicaziun da la Confederaziun cun las medias, la publicitad, ils chantuns ed il parlament. En coordinaziun cun ils departaments procura ella ch'il Cussegl federal infurmeschia a temp sco er en moda unitara, cuntinuada e cumplessiva davart sias activitads e davart ses conclus. Il pledader dal Cussegl federal e vicechancelier André Simonazzi maina la conferenza da medias suenter la emnila dal Cussegl federal.
Dretgs politics
Las Svizras ed ils Svizzers han dretgs politics che tanschan zunt lunsch. Els pon lantschar e/u suttascriver iniziativas e referendums. Trais fin quatter giadas per onn pon els votar davart dumondas politicas e mintga 4 onns elegian els las commembras ed ils commembers dal Cussegl naziunal. En la gronda part dals chantuns han lieu a medem temp las elecziuns dal Cussegl dals chantuns. La Chanzlia federala infurmescha la populaziun davart ils dretgs politics en general e davart ils cuntegns da projects da votaziun federals en spezial. Ella procura che las votaziuns federalas hajan lieu senza incaps e publitgescha ils resultats da questas votaziuns.
Publicaziuns uffizialas
En consentiment cun ils departaments ch'èn mintgamai cumpetents en chaussa è la Chanzlia federala responsabla per las explicaziuns dal Cussegl federal avant las votaziuns federalas. Ella publitgescha plinavant ils texts giuridics, il Fegl uffizial federal ed autras publicaziuns uffizialas. Cun broschuras sco "La Confederaziun en furma concisa" sco er cun differentas paginas d'internet infurmescha la Chanzlia federala la publicitad davart il sistem statal svizzer.
Transfurmaziun digitala
Dapi il cumenzament da l’onn 2021 è il sectur Transfurmaziun digitala e direcziun da las TIC (TDT) affilià a la Chanzlia federala. Sia incumbensa èsi da far avanzar – en collavuraziun cun ils departaments – la transfurmaziun digitala da l’administraziun federala e da garantir la direcziun da las TIC.
Cifras pertutgant la Chanzlia federala
Var 280 plazzas a temp cumplain (cumenzament da l’onn 2021)
L’onn 2021 importa il preventiv da la Chanzlia federala 84,2 milliuns francs.
Ultima midada 28.12.2020


text:
Gràta
Endèla terminulugìa botànica, la gràta (grappèll in lombard occideintal) (o racemo) l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che la g'ha la caraterìstica de ìga 'n as (o ràchide) che 'l crès indefinitamènt e de le dò bànde nas dei böcc pedezelàcc che i se dèrf de menemà che l'as el se svelöpa. La fiuridüra se dis che l'è 'n sènso "acròpeto", cioè, se dèrf prima i fiù che stà sóta e la madürasiù va và 'n nacc 'nvèrs la pónta de la 'nfiurescènsa.
I óter tìpi de 'nfiurescènse recemùze sèmpie (spìga, amènt, ombrèla, ecc.) se i pöl derivà facilmènt de chèsta strütüra. La 'nfiurescènsa cumpunìda furmàda de 'na gràta de gràte (gràta cumpunìda) la ciàpa el nòm de panòcia, compàgn de chèla de l'ùa.
RiferimènccModifega
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
Sco la Polizia chantunala ha communitgà, era il motociclist da viadi davos in camiun ed in auto da persunas en direcziun da Tumein. El ha surpassà l'auto da persunas e silsuenter il camiun. Tar il manever da surpassar il camiun è il motociclist collidà mez-frontal cun in auto che charrava ensi. Suenter è el vegni sin il vial oppost e collidà cun la saiv directiva sco er cun la vart davant dal camiun.
Malgrà che persunas al lieu sco er ils teams da pliras ambulanzas e da la Rega han empruvà da reanimar il motociclist è quel mort anc en il lieu. L'automobilista e dus passagiers èn sa blessads levamain, ina passagiera mez-grev.
Il traffic è vegnì svià durant duas uras sur Panaduz e Glion.
RR novitads 12:00+


text:
Ils dus contrahents Christian Constantin e Rolf Fringer hajan decidì ad in inscunter inizià dal Sonntagsblick da far pasch, scriva la gasetta.
Constantin aveva attatgà a Fringer cun pajadas e schleppas
Raschun per la discordia era stà il president dal FC Sion: Suenter il gieu da ballape tranter il FC Lugano ed il FC Sion ils 21 da settember aveva Constantin attatgà Fringer cun pajadas e schleppas. Rolf Fringer, l’anteriur trenader da la squadra da ballape naziunala svizra, era sin il lieu sco co-commentader per l’emettur da televisiun Teleclub.
Smanatschas da plants e chastis
Suenter l’attatga da Constantin aveva Fringer annunzià da vulair purtar plant pervi da blessura corporala. Constantin percunter smanatschava da purtar plant pervi dad insulta.
Il tribunal da sport aveva sentenzià in consequenza a Christian Constantin: Dapi ils 12 d’october na po el per nov mais betg pli ir en stadions da ballape ed el ha da pajar in chasti da 30’000 francs.
RR novitads 12:00+


text:
Casalbütàn
Casalbuttan (Casalbütàn in Cremones; Casalbuttano ed Uniti in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona che 'l cunta 3 905 abitant (dato del Desember 2015[1]), cont ona süperfis de 23,2 km² e ona densità de 168 ab./km²..
El se troeuva in de la bassa pianura padana, tra i fiumm Òli e Pò, a 14 chilòmeter de distanza in linea d'aria de la cittaa de Cremona. El Navili Civich el divid el capploeugh de la frazion de San Vit, menter l'altra frazion, Polengh, l'è situada a 2 km pussee a sud.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nomer de abitant del comun de Casalbuttan l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Giuseppe Verdi
Giuseppe Verdi (Busé o Busèi, 10 Otobor dal 1813 - Milàn, 27 znär dal 1901) l'è stè al pu important muzicista nassù in Emilia.
Vitta
A gh'è qualchidón ch' a pensa ch'al sia nassù dal 9 , ma còst al n'è miga ciär.
Par còl ch' à da fär con l'Emilia, l'à passè in t' la región la pu longa pärta 'd la vitta: fin a 14 an l'è restè a Róncal äd Busé, indò l'era nassù e a s' pol ancòrra vizitär la so ca; podopa l'è passè in citè a Busé par studiär, infinn al 1839 quand ch'al s'è spozè con la Ghita Barezzi e l'è andè stär a Milàn;
dal '47 l'è bél e tornè indrè a 'l s'è comprè la pu béla ca 'd Busé, Palazzo Orlandi, mo al n'è gh'è miga restè dentor bombén, parchè al ghe vrèva stär con la Giuseppina Strepponi c' la n'era miga ancòrra so mojera (i s'én spozé solament dal 1859) e donca tuta la genta la gh' fis'ciäva adrè e la fäva dil protésti;
dal 1850 infinn al 1901 l'à abitè fora 'd Busèi, a Villa Sant'Agata (n'ätra ca c' a s'pol vizitär e gh'è dentor tutta la so roba).Al fäva di gran viag, al pasäva l'inveron al mär, mo pò al gniva sémp'r indrè a ca sòvva.
Però quazi par cäz l'è mort a Milàn, al Grand Hotel ef de Milan, parchè al gh'era andè (che la Strepponi l'era bél e morta dal 1897) par pasär il fésti 'd Nadäl dal 1900 coj so amiz e 'l gh'era restè anca in znär.
Cò l'à scritt
Dilj òperi famozi al n'j à fatt un mucc; fòrsi il pu conosudi da la so genta j én al Rigolètt, la Traviata, al Trovator, la Forsa, al Bal, l'Otello e l'Aida. Mo l'è dal Nabucco ch'a vén al coro pu cantè, Va pensiero, che quand j al canton a Pärma gh'è la tradisión che un qualchidón, propria sul pianissimo finäl, al zbraja: "Viva Verdi"- e po a vén zo 'l teator.
I dan l'Otello
La pu béla poezia in dialètt, ch'a s' vèdda tuta la pasión di Pramzàn par Verdi, l'è "I dan L'Otello" 'd Renzo Pezzani.


text:
La Scola politecnica è il mument vi dal sviluppar las tecnologias da stampar en trais dimensiuns. Quai vul dir ch'igl è pussaivel da stampar cun agid d'in computer elements da betun per construir chasas. Origen vul nizzegiar questa tecnologia per stampar objects da betun per il festival cultural. Uschia duai vegnir construì a Riom gia la stad proxima in guaud da pilasters ornads ch'ins po percurrer sutor. Ils Pilasters duain era vegnir nizzegiads per tocs da teater. L'onn 2020 allura duai vegnir construì cun la medema tecnologia in salv pli grond che deriva dal tuttafatg dal stampader da trais dimensiuns. Quest salv duai lura vegnir exponì en l'hotel Liun a Mulegns.
In project ch'il professur Dillenberger da la ETH ha realisà
RR novitads 12:00


text:
Quai vala dentant mo en connex cun la statistica. Patentas han els vendì radund 350, l'interess è pia stà grond e quai è impurtant. Era n'hai dat naginas reacziuns negativas durant ils 20 dis durant ils mais schaner fin mars, di Antonio Walther.
Tge din Pro Lej da Segl e chantun?
In'impressiun ch’era Jost Fallet, il president da la Pro Lej da Segl ha. L'entschatta saja la societad stada fitg sceptica, perquai ch'els na vesian betg il senn d'era stuair pestgar l'enviern.
Il ruaus dals pestgs n’è betg vegnì disturbà.
La finamira dal project, numnadamain da reducir la populaziun dal Namaycush, n'è er betg vegnida ademplida.
Tenor il chantun na possian ins il mument anc betg dir co ch’il futur dal project vesia or. L'onn proxim vegn almain puspè pestgà. Tge che capitia suenter, saja il mument anc avert. Quai ha ditg il survegliader da pestga Reto Gritti.
RR actualitad 12:00


text:
Il vaccin da Pfizer/Biontech per ils uffants ha survegnì il venderdi glisch verda da l'institut per medicaments Swissmedic. Las dosas dal vaccin per uffants duain arrivar durant las proximas trais fin quatter emnas en Svizra – a partir da l'entschatta schaner duain quellas star a disposiziun. En Svizra datti radund 600'000 uffants tranter 5 e 12 onns.
Chantuns pon decider
Ils chantuns pon decider e communitgar sez cura e nua ch'ils geniturs pon annunziar lur uffants per la vaccinaziun. Quella vegn ad esser, tuttina a la vaccinaziun per creschids, gratuita.
La recumondaziun vala cunzunt per uffants, ch'han da sbatter cun ina malsogna cronica. Prioritad han er uffants ch'han contact cun persunas fitg vulnerablas, per exempel a chasa.
In terz da la dosa
La vaccinaziun per uffants cuntegn in terz da la dosa da quella per giuvenils e creschids. Els duain survegnir en total duas dosas durant trais emnas. Tenor il studi d'admissiun da Swissmedic protegia la vaccinaziun «bunamain cumplainamain» dad ina greva malsogna pervia da Covid-19.
Effects secundars dettia pli paucs che tar giuvenils e creschids. I possia dar cas da stancladad, mal il chau, fevra e mal las giugadiras. Ils sintoms cuzzian per regla mo curt.


text:
Tangenzial
Una tangenzial a l'è una strada svelta che la permet, in d'un ambient assee urbanizad, de passà per la cità senza havégh de passà per el trafegh urban. Despess, soratut in di cità pussee grand, formen un anell intorna a la cità, che 'l permet de conligà i varie autostrade e superstrade che gh'è intorna e de conligà insema tut l'hinterland.
I tangenziai poden vesser di autostrade vere e proprie, di superstrade o anca di strade ordinarie, a segonda di necessità, e poden vesser cont el pedagg o senza. Di voeulte a inn anca el limit del confin de la cità, l'è stad per agn el cas del MKAD a Mosca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su tangenziale


text:
Wikipedia:Pàgina d'üsüari
La Wikipedia la mett a despusizziun di pàgini d'üsüari par fá plüü fàcil la cumünicazziun intra participaant al prugett. Si ul Vòost nomm d'üsüari a l'è Esempi:
- La Vosta pàgina d'üsüari a l'è la pàgina a Druvat:Esempi (u Special:Mypage)
- La Vosta pàgina da descüssiun d'üsüari a l'è la pàgina a Ciciarada Druvat:Esempi (u Special:Mytalk)
- I Vosti sota-pàgini d'üsüari i è i pàgini da la furma Druvat:Esempi/Lipsum (Special:Mypage/Lipsum) u Ciciarada Druvat:Esempi/Lipsum (Special:Mytalk/Lipsum).
- Ul Vòost spazzi d'üsüari a l'è la culezziun da tütt-coss chí-da-sura.
I pàgini specjali Special:Mypage e Special:Mytalk i purtarà cada üsüari a i söö pàgini d'üsüari e da descüssiun, respetivament. Di òolt i sarà mia bun da truvá la Vosta pàgina d'üsüari druvaant Special:Mypage, però i gh'arà da druvá Druvat:Esempi.
Detaj sura Vuu i gh'à da mia ná generalament íntal spazzi prinçipaal, ch'a l'è reservaa par cuntegnüü enciclupédich.
Vargott podi-a gh'í sü la mè pàgina d'üsüari?
La Vosta pàgina d'üsüari a l'è par tütt-coss cumpatíbil cul prugett Wikipedia. Al è un eruur da pensá-la cuma una pàgina persunala: la wikipedia a l'è mia un òspit gràtis, pruvedituur da spazzi da ragna u un sitt da reet sucjala.
Al cuntrari pensii-la cuma una manera d'urganizá ul laurá ch'a síi drée a fá sü i artícuj in Wikipedia, e anca cuma una manera da jütá di òolt edituur a capí cun chi è che i è drée a laurá.
Vargüna persona la gjunta anca un zich d'infurmazziun sura sí-istess, pussibilament inclüdeent infurmazziun da cuntatt (cureel, messagería istantània, evi), una futugrafía, ul sò nomm reaal, la sò lucazziun, infirmazziun a prupòsit di sò àrei d'esperienza e interess e via inscí. Si Vuu síi cuncerníi cun la privatezza, a pudaríi mia vurí emülá chest.
Vuu pudíi anca druvá la Vosta pàgina d'üsüari par druvá Wikipedia plüü efetivament:
- infirmazziun sü roba da fá sü;
- laurá in prugress;
- pro memòria;
- liamm ütil...
A l'è anca buna par sperimentá cul lenguagg marca-sü (markup), i.e. un Sabiun persunaal.
Un òolt üüs a l'è par fá savé a la geent sura i Vosti ativitaa e upiniun sü la Wikipedia. Dunca a pudíi ga mett deent prugett cureent, un gjurnaal da receent ativitaa sü la Wikipedia e i Vosti (custrütivi) upiniun sü cuma ceert artícuj u pulíteghi da Wikipedia i gh'aress da vess cambiaa.
Si a saríi mia drée a editá Wikipedia par un puu, lassíi gjò una nota a chel efett.
Vuu pudíi anca vurí gjuntá di citazziun ch'i va piaas, un disegn, u vargün di Vàost preferíi artícuj u imàgen da Wikipedia (noma a licenza líbera, vardíi la sezziun #Vargott podi mia í sü la mè pàgina d'üsüari? chí-da-sota?), u vargott cuma chel.
Intal caas che i Vòost privilegi d'edizziun i è staa revucaa, una nutizzia da cheest la pöö vess plazzada sü la Vosta pàgina d'üsüari.
Si Vuu vuríi relassá i Vosti cuntribüzziun sota una licenza adizziunala u i declará dumini püblich, metíi una nutízzia a chest efett sü la Vosta pàgina d'üsüari. Par via di bueti larghi e di nomm da categuría luungh, di edituur i mööf i bueti da licenza a una sota-pàgina. Cura che vuu includíi una licenza esplícita u no, da tüta manera, tüti i Vosti edizziun a la Wikipedia i è gjamò licenziadi sota la licenza da ducümentazziun líbera GNU.
Vuu pudíi anca inclüüd vüna u plüü categuríi da wikipedista, cuma Category:Wikipedist müsiciist. I categuríi da wikipedista i è intendüdi a jütá i Wikipediist cun laargh interess símel a sa cungregá e cunversá. I gh'à vargüni similaritaa aj Wikiprugett, però i è fisc maanch furmali.
I categuríi da Wikipedista i gh'aress da mia sa suraponn a i categuríi d'artícul. Al è impurtaant da inclüüd la parola Wikipedista in chiist nomm da categuría. Da plüü, i gh'aress da vess di categuríi cun la categuria generala da Wikipedista.
Vardíi anca Wikipedia:Categurizazziun d'üsüari. Fisc d'üsüari i inclüüd di menziun di lengui in che i è flüeent (vardíi Wikipedia:Babel).
Vuu síi anca benvegnüü da inclüüd un liamm a la Vosta pàgina persunala a la ragna, malgraa a gh'aressuf d'evitá da circundáll cun vargün linguacc prumuzziunaal.
Nota I pàgini d'üsüari i è da spess rivadi a travès i signadüri d'üsüari sü i pàgini da descüssiun.
Vargott sura i sota-pàgini d'üsüari?
Si vuu gh'i büsögn da plüü pàgini, a pudíi creá di sota-pàgini.Plüü u maanch, a pudii vegh chí tütt-coss ch'a pudarèssuf vegh sü la Vosta pàgina d'üsüari u pàgina da descüssiun.
Esempi:
- un laurá in prugress, fincura ch'al sia pruunt da vess relassaa (chest a l'è mia tipicament necessari, malgraa vargün al faga inscí)
- archivi da descüssiun;
- teest; par testá una bueta, fasii una sota-pàgina separada;
- Sezziun da la pàgina d'üsüari grandi assée par dumandá la sò pròpia pàgina, i.e. una pàgina da premi ch'íi recevüü u futugrafii ch'íi cjapaa.
Vargott podi-a mia vegh sü la mè pàgina d'üsüari?
Generalament, Vuu gh'aressuf d'evitá cuntegnüü süstanziaal sü la Vosta pàgina d'üsüari ch'al sía descurelaa a la Wikipedia.
La Wikipedia a l'è mia un servizzi generaal d'uspitá, inscí la Vosta pàgina d'üsüari a l'è mia una pàgina persunala da ragna. La Vosta pàgina d'üsüari a l'è sura Vuu cuma Wikipedista.
Esempi da cuntegnüü descurelaa i inclüüd:
- Un diari da ragna cüntaant sü i Vosti ativitaa non-Wikipedia
- Descüssiun intensivi descureladi a la Wikipedia
- Ecessiva infurmazziun persunala (plüü d'un para da pàgini)
- Statüimeent persunaal ch'i pudaress vèss cunsideraa pulémich, cuma upiniun sü matérii descurelaa a la Wikipedia
- Artícuj d'upiniun descurelaa a la Wikipedia u d'òolt materiaal mia enciclupédich
- Gjöögh, sessiun da gjöögh da röö, d'oltri robi partegneent al "intratenimeent" plütòost che a "scriif una enciclupedia", particülarament si i invòolf persuni ch'i è mia atiif participaant íntal prugett.
- Cumünicazziun cun personi desinvulüdi íntal prugett
- Imàgeni che Vuu a síi mia líber da druvá (vardíi da sota).
In generaal, si Vuu gh'í dal materiaal ch'a desidríi mia editaa da i òolt, u altrament inaprupriaa par la Wikipedia, al gh'aress da èss plazzaa sü un sitt da ragna persunaal.
Fisc òspit e diari da ragna, servizzi da curèl gratis i è largament dispuníbil e i è una buna olternativa par cuntegnüü descurelaa a la Wikipedia. Vuu pudarèssuf anca vurí cunsiderá Wikia par culaburazziun da cumünitaa wiki-stiil.
La cumünitaa da la Wikipedia a l'è generalament tuleranta e la ufriss larga elasticitaa aplicaant chesti línii guida aj participaant regülaar. In particülaar, ativitaa da custrüzziun da cumünitaa ch'i è mia strègjament "sü sügett" i pöö vess permetüdi, specjalament cura inizziadi per impegnaa Wikipediist cun buna stòria d'edizziun. In la mejur di ipòtesi, chesti ativitaa i na jüta a fá sü la cumünitaa, vargott ch'al jüta a fa sü l'enciclupédia.
Però, íntal istess teemp, si l'ativitaa da pàgina d'üsüari la deventa destrütiva a la cumünitaa u sa la mett in mezz al travaj da fá sü una enciclupédia, la gh'a da vess mudifegada par impedí la destrüzziun.
La redirezziun da la Vosta pàgina d'üsüari a una oltra pàgina (oltra che la Vosta pàgina da descüssiun u una sota-pàgina da la Vosta pàgina d'üsüari) la dà fastidi a vargüni personi. Faseent inscí al fà difícil ná drée aj liamm a la Vosta pàgina d'üsüari e dunca va lassá gjò di messagg u vardá aj Vosti cuntribüzziun.
Una ecezziun, natüralament, a l'è si Vuu redirigíi la pàgina d'üsüari d'un vegg cüünt di Vòost a la pàgina d'üsüari dal Vòost cüünt cureent.
Inclüdíi mia di imàgini mia líberi (imàgini mandadi sü senza la permissiun dal titülaar dal drecc da còpia, u sota licenzi mia permeteent üüs cumerziaal) sü la Vosta pàgina d'üsüari, u vargüna sota-pàgina (chesta a l'è pulítega uffizziala e la üsüala larga elasticitaa sa l'aplica mia, vardíi Wikipedia:Fair use par detaj.)
I imàgeni mia líberi truadi sü una pàgina d'üsüari i pöö vèss tradi vía (preferíbilment remplazzant-i cunt un liamm a l'imàgen) da chèla pàgina sensa aviis (e, si mia druvadi int un artícul da la Wikipedia, tradi via interament)
Pusíi mia la Vosta pàgina d'üsüari, iclüdeent artícuj in prugress, deent di categurii druvadi paj artícuj da Wikipedia. Stíi-gh ateent ai bueti e nutizzi da sbozz ch'i mett un artícul in prugress int una categuria.
A pudíi "citá" di categurii gjuntaant una culòna (:) prima da "Category", cuma inscí: [[:Category:Bridges]]. Chest-chí al cambia-l int un liamm urdinari. I bueti e i nutizzi da sbozz i pöö vess giradi in liamm a sí-istess meteent tl


text:
L’emprim da november celebrescha ella tut ils sontgs. Perquai ch’i na dat betg avunda dis durant l’onn per mintga sontg vegnan els onurads tuts per la festa da Numnasontga. Ils dus da november, il di da las olmas, sa regordan ils catolics da lur defuncts. «Noss chors» chantan oz chanzuns en memoria da tut ils sontgs e da las olmas.
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ferm per la vita
Il battisem es ün segn da vita vantüraivla. Cun el
bivgnantain nus da maniera amuraivla l’uffant sün terra, illa famiglia ed in
nossa cumünanza cristiana. Nus ingrazchain pel miracul da la vita e rovain
pella benedicziun e pella furtüna da Dieu. Pro’l battaisem bogna la/il ravarenda
trais jadas il frunt da l’uffant cun aua. Nus battiain in nom dal Segner, dal
Figl e dal Spiert Sonch.
Pro’l battaisem survain l’uffant sün sia via da la vita ün vers da la Bibla e suvent eir üna chandaila da battaisem. Ils genituors impromettan pro’l battaisem dad educar lur uffant da maniera cristiana. Il ritual dal battaisem vain manzunà fingià i’l Nouv Testamaint. Gesu svess es gnü battià ed el ha dat uorden als apostels da battiar. Il battaisem es illa baselgia evangelic-refuormada ün sacramaint.
Sch’Els vöglian battiar Lur uffant schi chi fetschan il bain da tour sü contact cun la ravarenda da Lur raspada. I’l rom dad ün discuors pon Els manzunar Lur ideas e Lur giavüschs. Id es eir pussibel da battiar a creschüts e dar la benedicziun ad uffants.


text:
Solbiaa Arno
Solbiaa (nom ifizial in italian: Solbiate Arno) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 212 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3 km² e ona densitaa de 1 404 ab./km².
El paes a l'è traversaa del riaa Arno ò Arnetta.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Solbiaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Marte (pianeta)
Marte l'è 'l quart pianeta del sistema solar en ùrden de distànsa del Sul e l'öltem dei pianeti de tipo terestre dòpo de Mercurio, Vènere e la Tèra. L'è ale ólte ciamàt el Pianeta Rós per vìa del sò culùr tìpich che l'è cauzàt de la gran quantità de òsido de fèr (rözen) che gh'è sö la sò superfìce.
El g'ha 'na atmosféra ràra fés e temperadüre médie al leèl del söl piötòst bàse ('ntra i −140 °C e i 20 °C), ma l'è 'ntra töcc chèi del Sistéma Solàr el pianéta che se 'nsomèa de piö a la Tèra.
El ràgio a l'equatùr de Marte l'è de 3397 km, presapóch la metà de chèl de la Tèra e la màsa l'è dés vólte de méno. El prezènta 'n inclinasiù de l'as de rotasiù e 'na longhèsa del dé paragunàbii a chèle de la Tèra. La superfìce la móstra formasiù vulcàniche, vài, calòte polàre e dezèrcc de sàbia, ma apò sèrte formasiù geològiche che le làsa pensà che 'ndèn época pasàda ghe püdìes véser stat pò a l'àiva al stat de lìquit.
Entra le formasiù piö enteresànte sènsa döbe gh'è el Mut Olimpo, el vülcà piö grant che se conós de töt el sistéma solàr, che 'l rìa a 27 km de altèsa söl leèl médio del pianéta, e le Vài Marineris, 'na sórt de canyon piö grant de chèi che se conós sö la Tèra.
A l'oservasiù, Marte el prezènta dei cambiamèncc de culùr, che 'na ólta se pensàa duzìde a la prezènsa de vegetasiù stagiunàla, perchè ligàde ai perìodi de l'an marsià. Chèste ipòtezi i è stàde scontradìde endel córs de le divèrse misiù spasiài de oservasiù, fàde co le sonde e coi satèliti artificiài che gh'è stat mandàt de l'òm a stüdià Marte.
Entùren a Marte gìra du satèliti natürài, Fobos e Deimos, de dimensiù picinìne e co la fùrma iregolàra tat che se pènsa che i pöde véser du asteròidi catüràcc del camp gravitasiunàl del pianéta.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Donald. K. Yeomans. Al sito selezionare "web interface" in seguito "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" e "Center: Sun". HORIZONS System. 13 luglio 2006. URL consultato in data 16 aprile 2009.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 NASA. MarsFact Sheet. 29 novembre 2007. URL consultato in data 17 aprile 2009.


text:
Tenor questa retschertga valitescha be mintg'autra dunna las cundiziuns da lavur tar l’agen patrun da lavur sco attractiv per famiglias. Las schanzas da far carriera valiteschian duas da tschintg dunnas sco egualas per omaduas schlattainas.
Umens han anc adina dapli avantatgs
72% da las dumandadas sajan da l'avis, ch'umens hajan en general anc adina dapli avantatgs. Quai è en l'entira Europa ina da als grondas cifras. Las rollas classicas dad um e dunna sa mussan tenor il studi er anc adina a chasa. Uschia stettia ina gronda part da las lavurs da perchasa a pender tar las dunnas, e quai independent dal job.
Mammas pli pauc cuntentas
Malgrà l'inegualitad è la gronda part cuntenta cun lur vita. Plitost pli pauc cuntentas èn mammas en perchasas da famiglia. Ellas hajan sur tut memia pauc temp per sasezzas.
La retschertga
Per la retschertga ha Sotomo dumandà passa 6'000 dunnas sur 16 onns per l’incumbensa da l’illustrada «Annabelle». La retschertga è vegnida fatga tranter ils 21 ed ils 31 da schaner 2021.


text:
Poaceae
Le Poaceae Barnhart (ciamàde apò Gramineae) i è ìna famìa botànica de piànte erbàcee, o de rar fés lignùze, che le aparté al ùrden de le Poales, (Liliopsida). Con de piö de 670 zèner e quàze 10.000 spéci discriìde, le Poaceae i è la quàrta famìa con piö tàta richèsa de spéci dòpo de le Asteraceae, le Orchidaceae e le Fabaceae (leguminùze); però, i è la prìma per emportànsa económica globàl.[1] De fat, la diéta dei òm l'è furmàda per 'na gran part de derivàcc de le poaceae. En piö se se cunsìdera che apò a le bès•ce i è alimentàde suratöt co le granàie o col fé che i è ac per lo piö de la famìa de le poaceae, se capés che se tràta de 'na famìa de piànte de 'mportànsa capitàl.
L'è 'na famìa cosmopolìta, che la g'ha cunquistàt la gran part de i ambièncc ecològic dispunìbii söl nòst pianéta, de le zòne dezèrtiche 'nfìna ai ecosistémi de àiva salàda, e de le depresiù palüdùze 'nfìna ai sistémi muntagùs piö alcc. Chèsta braüra 'ndèl adatàs la g'ha dat come rezültàt 'na biodiversità enòrme che la s'è manifestàda ta endèla morfologìa, che 'ndèla fiziulugìa, che 'ndèi sistémi de reprudusiù e 'ndèle asociasiù condei óter organìsmi, isé che le graminàcee i è de cunsiderà 'na famìa 'nteresànte, m,ìa apéna per la sò 'mportànsa económica, ma apò a per la releànsa biológica.
DescrisiùModifega
CaraterìsticheModifega
En generàl i è èrbe, che de rar le pöl rià a véser lignùze compàgn dei bambú tropicài, cespitùze, rizomatùze o stulunìfere. El cìclo vitàl el pöl véser anuàl, bienàl o perène. Chèle anöàle, come che se pöl capì, le se reprodùce apéna 'na ólta endèl sò ciclo vitàl (compàgn che 'l formét o avena, per ezèmpe). Le spéci perèni 'nvéce le pöl reprodücìs divèrse ólte o 'na ólta apéna.
El gàmpModifega
El gamp l'è cilìndric o condèna sesiù trasversàl elìtica, condèi gróp pié e la part tra 'n gróp e l'óter (internódo) öda (però quac spéci le g'ha 'l gamp töt pié compàgn del furmintù o 'n quac bambú). I gróp i è 'n bris piö gròs che i internòdi e söi gróp vé fò le fòie e i böcc. I internòdi àle ólte i è 'n pó schisàcc endóche se svelöpa le ramificasiù. En brizinì piö 'n alt del gróp gh'è 'n meristema intercalàr a fùrma de anèl che 'l detèrmina el slongamènt del gamp. Endèn quac zèner gh'è de 2 a 6 gróp bei tacàcc 'ntra de lur (che i se ciàma gróp compòsti), ognü co la sò fòia. Endèl Cynodon dactylon, per ezèmpe, i gróp i stà 'nsèma a dù a dù isé le fòie le sömèa opòste. En general i internòdi bazài i è piö cürcc de chèi ensìma; quan che gh'è divèrsi gróp bazài tacàcc giü a l'óter, le fòie le sömèa dispunìde endèna rözèta, che sömèa le rözète bazài tìpiche de 'n quac ótra famìa botànica. Le sórcc de gamp de le poaceae i è chèsti:
- Gamp aèrei:
- Gamp erèti o ascendèncc, de sòlit co internòdi cürcc a la bàze de de menemà piö lónc envèr la sìma. I pöl véser sèmpe o ramificàcc.
- Gamp rampicànte: che crès postàt al teré, che trà fò raìs a l'altèsa dei gróp; de spès i g'ha i gróp compòsti, compàgn che 'ndèi Stenotaphrum e i Cynodon. Quan de i gamp rampicanti vé sö piantìne nöe a ògna gróp alùra se i giàma stulù.
- Gamp galegiàncc, i quài i galègia sö l'àiva gràsie a i internódi öcc o a prezènsa de aerenchyma.
- Gamp soterànei:
- Rizòmi: gh'è dò sórcc de rizòmi 'ndèle gramineae. En prim tìpo cürt e 'ncürvàt, de svelöp definìt, che 'l zènera piantìne nöe arènt a la pianta uriginàla isé che 'l sò diàmetro 'l crès, per ezèmpe la Arundo donax e la Spartina densiflora. L'óter tìpo de rizòma l'è lónc, a svelöp indefinìt isé che la piànta la se propàga a 'na sèrta distànsa de la piànta uriginàla. Ezèmpe de chèsto segónt tìpo i è 'l Sorghum halepense e 'l Panicum racemosum.
- Pseudobulbi, i è 'ngrosamèncc de i internòdi bazài enciurciàcc sö 'ndèle sò guàine foliàre. I piötòst ràre 'ndèle gramineae, 'n quac ezèmpe i è l'Amphibromus scabrivalvis e 'l Phalaris tuberosa.[2][3]
FòieModifega
Le g'ha fòie a dispuzosiù alternàda, dìstiche, furmàde de sòlit de guàina, lígula e làmina. La làmina la stà bèla tacàda töt entùren al gamp, i sò òrli i se 'ncaàla però i se fónt mìa 'nsèma (l'è rar fés che se tróe spéci 'ndóche i se tàca onsèma a furmà 'n tübo). La lígula l'è 'na apendìce picinìna membranùza, o de rar n grüpèt de pilizì, sitüàt endèla zòna de üniù de la làmina co la guàina. La làmina l'è sèmpia, de sòlit lineàr, co la nervadüra paraléla. La pöl véser piàta o 'n quac vólte 'nridulàda sö a furmà come 'n tübo. La pöl véser cuntìnuasiù de la guàina o ìga 'n gambì. En piö, se pöl troà 'na sèrta variabilità per ognü de chèsti órghegn:
CiöfModifega
I ciöf i è l'unità strütüràla tìpica de quàze töte le spéci de poaceae. I se fùrma a pàrter dei böcc a le sèe o de chèi segondàre del meristéma bazàl del as principàl. Ognü de chèst böcc segondàre i àmbia a furmàs quan che la piànta la g'ha dò o tré fòie. Ognö de chèsti böcc, dòpo che i g'ha fat fò le prìme fòie, 'l fùrma 'l sò stès sistéma de raìs. La sóma de töcc chèsti böcc l'è chèl che dà strütüra e la la fùrma de ciöf de 'na piànta de le poaceae. Quan che la piànta l'è 'ndèl peìodo de vegetasiù la seghéta a fa sö ciöf e fòie nöe. Ògna ciöf, quan che l'è 'l sò momènt, el cuminciarà a fa sö ciöfècc nöf.
La spighètaModifega
La nfiurescènsa elementàr de le gramineae l'è 'na spìga picinìna furmada de giü o piö fiùr sùra 'n ràchide articolàt (ciamàt rachìla), de spès cürt fés e prutigìt de le bràtee stérii ciamàde glöme. Chesto tìpo de 'nfiurescènsa la ciàpa 'l nòm de spighèta. I fiùr i pöl véser ermafrodìcc o unisesuài e i g'ha 'n pereànse rüdimentàl de 2 o 3 elemèncc, le glömète. Chèste glömète i è i órghegn che, quan che i vé gròs, i fà dèrver la cazèla fiuràla a la fiuridüra, per permèter de mèter fò 'l stìgma piümùs e i stam. Le cazèle fioràle i è furmàde de la lèma, tacàda a la rachìla, e de la pàlea 'nserìda sùra l'as fiuràl che 'l nas sùra a la rachìla a la sèa de la lèma e 'l té sö i órghegn fiurài véri e pròpri. La lèma (o glömèta inferiùra) la g'ha la fùrma de 'na chìglia e coi sò òrli la bràsa sà la pàlea. La arìsta la nàs ensìma a la lèma o söl sò dòrs. La pàlea o glömèta superiùra l'è lanceolàda, binervàda e l'è come 'n coèrcc che 'l cuàrcia zó 'l fiùr. Le glöme i è 'nserìde sùra la rachìla, giöna de sóta de l'ótra.
Enfiurescènsa segundàriaModifega
Le spighète i è a sò ólta reünìde en enfiurescènse compòste a la maniéra de 'na gratèla. Le sórcc piö frequènte i è:
- panòcie làse, i è gratèle de spighète con pedezèi bèi lónc. Ezèmpe: Avena.
- Panòcie dènse, i è gratèle de spighètre con pedezèi cürcc cürcc. I pöl véser contìnui o interumpìcc. En ezèmp del prim tìpo l'è el Phalaris, e del segónt el Dactylis.
- Panòcie spateolàde, endóche ògna gratèla terminàla o ògna panucìna la g'ha 'na bràtea che la la té destacàda de le ótre. Ezèmpe: Schizachyrium.
- Gratèle spicifùrme, co le spighète póc pedezelàde dispunìde de le dò bànde o de 'na bànda apéna del ràchide. Ezèmpe: Paspalum.
- Spìga de spighète, co le spìghe sèsii dispunìde de 'na bànda apéna del ràchide o spìghe unilaterài; en dò sfìlse che le se altèrna de le dò bànde del ràchide, o spìghe dìstiche (Lolium), o en vàrie sfìlse sùra 'l ràchide, o spìghe cilìindriche (Zea).[2][3]
FrötModifega
El fröt o grà de le gramineae l'è cariòside, fröt sèc indeiscènt, condèna somésa co la capöcia saldàda al perecàrpe 'nfìna a furmà 'na copertüra sitìla. Chèsta copertüra la stà töta 'ntùren a l'embriù e a l'endospèrma. Chèsto fröt l'è 'n sostànsa la variasiù del achénio, aisebé che gh'è 'na bèla varietà de fröcc endèla famìa (éder apò Werker 1997). Endèn quac zèner, cóme Zizianopsis o Eleusine, el perecàrpe l'è mìa saldàt enséma a la somésa, isé che 'l fröt l'è de fat 'n achénio (o en utrícol a segónda del autùr). Endèn quac Bambùseae el fröt l'è 'na nus o 'na bàca, envéce 'ndèl zèner Sporobolus el perecàrpe l'è mucilaginùs e 'l làsa nà fò la somésa quan che 'l se 'mpiómba de àiva. Divèrse zèner, compàgn de Aristida, Stipa, Piptochaetium, Oryza e quàze töte le Paníceae lew g'ha i carióse che se destàca de la piànta 'nciurciàcc sö 'ndèla lèma e 'ndèla pàlea. Endèle Andropogoneae i è le glöme che rèsta 'nseràde dét endèl carióse. Endèl Pennisetum e 'ndèl Cenchrus se destàca töta la spighèta con entùren 'n invòlucro de spìne. La fùrma del carióse la vària fés a segónda del zèner, e 'l pöl véser quàze rotónt come 'ndèl Briza, bilónc come 'ndèl Hordeum, lanceolàt compàgn che chèl de la Poa o adiritüra quàze lineàr come 'ndèla Vulpia. Endèla part bàsa del carióse a vardàl de schéna, se èt l'embriù piö o méno elìtic cuarciàt zó del perecàrpe trasparènt. De l'ótra bànda, a l'altèsa de la sütüra carpelàr, se pöl véder, ac en trasparènsa, la mácula filar o fil (o zòna de uniù de la somésa col carpèl), che la pöl vése puntifórme, compàgn che 'ndèla Poa e 'ndèle Paniceae, a öf, compàgn che 'ndèla Briza subaristata, o lineàra, compàgn che 'ndèl Hordeum, Vulpia o Festuca.
Colegamèncc estèrniModifega
NòteModifega
- ↑ Judd, W. S., Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. (2002), «Poaceae» Plant systematics: a phylogenetic approach, Sinauer Axxoc, 287-292. ISBN 0-87893-403-0.
- ↑ 2,0 2,1 Parodi, L.R. 1987. Gramíneas. En: Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires, PP: 108-182
- ↑ 3,0 3,1 Cabrera, A. L., Cámara Hernández, J., Caro, J.; Covas, G.; Fabris, H., Hunziker, J., Nicora, E., Rugolo, Z., Sánchez, E., Torres, M. (1970), «Gramineae, parte general.» Flora de la Provincia de Buenos Aires: Gramíneas., Colección Científica del INTA. Tomo IV, parte II., 1-18.


text:
6. I ani do l '68
La revoluzion di studënc tl ‘68 à nce abù si fazion sun l svilup dl Circolo. De nuvëmber dl 1969 iel zapà ite te cunsëi, do descuscions ciaudes y polemiches, maestri d’ert, artisć jëuni che ova stlut ju dan curt tëmp si studies tl’academies, ma nce artejans cun vijions avangardistiches dl’ert, che ova dut d’autra minonghes y manieres de nterpreté l’ert. L’atività da dant fova do si minonga deventeda massa tradiziunela y cunservativa; ëi al incontra dajova dant na diretiva nueva y ulova purté ite te Gherdëina ideies nueves da oradecà. Prumotëures de chësc mudamënt fova Franz Schrott, Albert Moroder, Manfred Mureda, Norbert Moroder, Adolf Kostner, Egon Moroder, Markus Schenk, Leander Piazza y Wilfried Senoner. Carlo Mussner y Hermann Josef Runggaldier, che fova bele dant te cunsëi, susteniva chësta ideies nueves. N possa propi dì che ti ani ‘68/’69/’70 iel stat n gran mudamënt tla lia. Cun si ideai y cun ardimënt ova l cunsëi donca purtà na tendënza nueva, che ti à dessegur fat bon ala vita culturela auternativa dl luech. Tres manifestazions vaghedes jiva l Circolo gën sëura barieres tradiziuneles ora. Per la jënt fova chësta scumenciadives suvënz n scandul. Les fajova sauté ora nia puecia polemiches. A truepa jënt ti savova chësta mudazion massa radichela.
L inuem “Kreis der Kunstschaffenden” ie tl ‘72 unì mudà a “Kreis für Kunst und Kultur - Circolo artistico e culturale - Lia Mostra d’Ert”, ajache l’atività ne fova te chëi ani nia mé plu artistica, ma n gran pert nce culturela. Ntant se ova la grupa “Ruscel” y nce la grupa “Indra” bel plan desfat. I artejans ova ntant giapà lerch tl palaz di cungresc, ulache i pudova mëter ora si lëures ntan dut l ann.
Te chëi ani àn cialà de se giaurì a duta la jënt cun scumenciadives cultureles che ne nteressova nia mé scultëures y depenjadëures. L univa metù a jì truepa mostres persuneles y coletives che à abù n gran suzes. La mostres plu mpurtantes de chëi ani ie states la mostra coletiva per i Campiunac dl Mond dl 1970 (Adolf Vallazza, Martin Demetz, Guido Sotriffer y Robert Scherer), la mostres de Franz Noflaner y de Max Radicioni. Nteressanta fova nce la mostra chinetica MAMALEEG de Manfred Mureda, Markus Schenk, Leander Piazza y Egon Moroder.
Sëuraprò unìvel pità performances, referac y viages culturei ju per la Talia, tla Franzia, ti Paejes Tudësc, tla Cecoslovachia y nsci inant.
Rica de argumënc d’uni sort fova la zaita de cultura “Sckat”, che ie unida data ora dal 1971 inant cun caricatures, tesć y poejies per ladin, tudësch y talian.
Dlongia la mostres y i viages unìvel metù a jì descuscions cun esperc de argumënc d’uni sort coche p.ej. n con’ dla situazion sanitera te Gherdëina, problematiches dla scola y dla rujeneda, dërt de lëur y scunanza dl ambient. Chësta descuscions dassova purté pro a descedé y giaurì l pensé dla jënt. Deberieda cun d’autra lies à la Lia Mostra d’Ert nce sustenì l’azion per la scunanza dl bosch de Mont Dedite sun Resciesa, che ie jita a bon fin. N auter avenimënt mpurtant fova la prutesta dl Circolo y de d’autra lies contra l recurs dla SVP pra la Chëurt Costituziunela per tò ju la scoles paritetiches tla valedes ladines. Chësta scumenciadiva iesen stac boni de fermé.
Coche dit fova la scumenciadives truepes te chëi ani. N ova njenià ite n pitl local per i apasciunei dla fotografia y giaurì na pitla discoteca. Sëuraprò unìvel nce metù a jì l Cineforum. La vetrina dla cësa, che n udova dala Plaza de S. Antone, univa nuzeda per taché ora placac che à fat unì su truepa descuscions.
Tosc fova l self dla biblioteca unit massa pitl. Davia che la biblioteca ova giapà na funzion de na biblioteca zivica, à l cunsëi, sot ala presidënza de Albert Moroder, fat ora tl 1973 de la fé majera y plu bela. Per ruvé pra i finanziamënc iesen jic da Roma nchin a Dispruch a petlé scioldi, pudan nscila lascé fé na bela biblioteca cun castli nueves per i passa 2.000 libri d’uni sort. Duta Gherdëina à nsci giapà na sënta de cultura per mpresté ora libri y s’ancunté. La dassova resté per truep ani la sëula bibliteca zivica dla val. I libri che ne n’ova nia da n fé cun l’ert, ti ie pona plu tert unic sëurandac ala bibliotech cumenela. Cun l frabicat nuef tl ann 2007 àla sambën mudà luegia.
Ala fin dl 1971 iel unì metù su n statut nuef, che dajova dant diretives nueves.
L Chemun ulova ti tò demez n local ala Lia Mostra d’Ert per ti l dé ala Mujiga coche local de proa. Ntlëuta iel unit a s’l dé l prim gran cunflit cun l Chemun. L Circolo udova bën ite l bujën dla Mujiga, ma n se damandova sce l fova drët a mëter ite una na lia culturela te n’autra. Sun chëla à l Chemun mpermetù de ti dé al Circolo 1.500.000 lire y ti à lascià fé ora l sotët dla cësa per dé plu lerch al’atività.
N auter gran cunflit, povester l majer tla storia dl Circolo, ie stat chël de agost dl ann 1977. La mostra dal titul “Südtirol 1977”, che fova na prejentazion satirica dla cumpania di scizeri de Urtijëi, ie unida criticheda dassënn. N bruntlova che l Circolo fej politica culturela de puech valor. La Lia Mostra d’Ert manaciova de messëi dé ju si sënta al Chemun. Per fertuna se à chësc stritoz inò chietà ju.
L ie unit su prutestes da pert dla Dlieja y da posizions politiches desferëntes. Do che diesc persones se à ancuntà pra na senteda tl Café Demetz, ti iel unì scrit na lëtra ala Lia Mostra d’Ert y al Chemun. N ova metù a jì na azion de sotscrizions contra la mostra. L Chemun à messù ntervenì. La mostra fova unida dsareda. L presidënt Gregor Prugger à dat la demiscions y Edgar Moroder à sëurantëut la presidënza mpede ël. L’eghes se à pona inò calmà; la lia à pudù jì inant cun si atività, nce sce cun deficulteies. I cuntribuc dl Chemun fova unic straichei.
Scebën che l fova n feter sotsëura danter la populazion dl luech, ie l’atività dla lia stata te chëi ani de gran mpurtanza per la maniera de pensé te Gherdëina. La jënt ova n pert scumencià a se giaurì y a tò su l bon de d’autra ideies.


text:
AL SCIOR AVVOCATT MARTINELLI
Al scior avvocatt Martinelli a Abano
Tra i tanc amis de casa Martinella,
che s'hin vodaa al gran Sant di Padovan*
per fà ch'el torna a cà viscor e san,
ghe sont anch mì sò servitor brighella.
E adess che grazia al Sant semm squasi a quella
d'avell, come el vorevem, in Milan,
troeuvem giust ognidun de tirà a man
quaj regall* de mandagh alla cappella.
Intant però che i sozzi hin in desputta
per inventà on regall che rappresenta
la spezia della grazia rezeputta,
mì in qualità de cavalier del dent*
ghe mandi per cunt mè a posta correnta
dò sguansc de azzal ch'hin mej che né d'argent.*


text:
A la da conferenza dals otg presidents da las plaivs evangelicas d’Engiadin’Ota èn stadas las elecziuns. Sco president è vegnì elegì unanimamain Gian Duri Ratti, president dal circul ed anteriur president communal da Madulain.
Ils commembers da suprastanza elegids da las singulas plaivs:
- Marcus Schnizler, Schlarigna
- Miranda Küng-Nunzi, Las Agnas
- Lorenz Lehner, Puntraschigna
- Kurt Fischer, Samedan
- Gian Duri Ratti, S-chanf e Zuoz-Madulain
- Gian Clalüna, Segl-Silvaplana-Champfèr
- Marius Hauenstein, San Murezzan
Ils 29 november 2016 vegn ad esser la radunanza constitutiva en la quala la nova plaiv ha d’eleger anc la cumissiun d’examinaziun. Per il emprim da schaner 2017 vegn la plaiv nova a remplazzar il model actual cun las plaivs singulas.


text:
Il glindesdi a bun'ura hai dà vi dal tschiel ina stgiradetgna da la glina totala, che ha laschà glischà la glina cotschnent. Il spectacul da l'uschènumnada glina da sang ha cumenzà las 5:41 e durà fin las 6:43. Tenor SRF Meteo è la stgiradetgna da la glina stada da vesair en spezial en il Tessin ed il Vallais. Pervi da nivels n'èsi in blers lieus betg stà pussaivel da vesair il spectacul al tschiel.
Tar ina stgiradetgna da la glina totala èn il sulegl, la terra e la glina exactamain sin ina lingia. La proxima stgiradetgna da la glina totala datti il 2022.
RR novitads 06:00


text:
El n'haja betg prendì sapientivamain doping, di Matthias Flückiger stgars trais emnas suenter ch'el è vegnì disqualifitgà pervi d'ina controlla da doping.
Ils 5 da zercladur era vegnì constatà tar Flückiger ina minima quantitad da Zeranol e sinaquai n'ha el betg dastgà sa participar al campiunadi mundial. Ils 0,3 nanograms per mililiter èn 17 giadas pli pauc che la limita per ina eventuala contaminaziun chaschunada cun mangiar charn.
Renfatschas vers antidoping
Per Flückiger e ses team èsi cler: Sin basa da la quantitad ch'è vegnida constatada saja da discurrer d'in resultat «atipic» e betg «positiv». Quai prevesian las instrucziuns da la WADA, l'Agentura mundiala cunter doping.
Precis questas instrucziuns haja la WADA relaschà per evitar che sportistas e sportists vegnian condemnads prematurmain. Deplorablamain n'haja l'autoritad antidoping «Swiss Sport Integrity» betg resguardà questas reglas, hai num en ina communicaziun da medias.
Matthias Flückiger survegn uss invista en las actas ed el ha er pretendì tut ils documents dal labor a Losanna. Ad interim èn tut ils termins abolids – er quel per ina prova B.
Flückiger testà positiv
Swiss Cycling era vegnì infurmà da Swiss Sport Integrity a l'ur dal campiunadi europeic da quest surpassament encunter las directivas d'antidoping e sinaquai era Flückiger vegnì serrà provisoricamain.
«Nus essan tuts schoccads», uschia Thomas Peter, il mainafatschenta da la Federaziun svizra Swiss Cycling. «Jau na sai gnanc tge substanza che quai è ed en tge medicaments che zeranol vegn avant.»
Mathias Flückiger è vice-campiun olimpic da Tokio e victur dal classament general da la cuppa mundiala l'onn 2021. El è vegnì suspendì provisoricamain da ses team «Thömus maxon Swiss Mountain Bike Racing» suenter ch'el è vegnì testà positiv sin doping al campiunadi svizzer da cross-country l'entschatta zercladur a Leysin. Il Lumnezian Vital Albin è er en l'equipa da Flückiger.
Or da l'archiv


text:
Tenor igl uorden liturgic vegnan impurtonts texts biblics legi en in turnus da treis onns. Il ciclus ei definius cun ils bustabs A, B e C. Mintga onn ei dedicaus ad in dils evangelis sinoptics: onn A = Mattiu, onn B = Marc, onn C = Lucas. Igl evangeli tenor Gion ei oravontut previus pil temps d’advent, nadal, cureisma e pastgas.
Ils texts dils evangelis derivan dalla «Bibla romontscha ecumena». Ils ulteriurs texts biblics ein pri dils lecziunaris. Cheusut vegnan els ordinai successivamein tenor igl onn ecclesiastic:
Cun agid da quei simbol san las contribuziuns davart ils texts biblics vegnir abonnadas cun il sistem da RSS.


text:
L'onn passà èn radund 3'000 persunas vegnidas tractadas cun products da cannabis. Savens èn quai persunas pli veglias u persunas che pateschan da malsognas nuncurablas sco sclerosa multipla u cancer en il stadi final. Cannabis po qua mitigiar las dolurs.
Per mintga tractament dovri dentant ina lubientscha excepziunala. Quai vul il Cussegl federal uss midar ed ha incumbensà il departament federal da l'intern da preschentar enfin en in onn ina revisiun da la lescha correspundenta.
Ultra da quai vul el crear in artitgel spezial per emprovas da pilot cun cannabis. Quel na midia nagut vi dal scumond da consumar cannabis, pussibiliteschia dentant d'examinar a moda scientifica novas vias en la prevenziun ed en il cumbat da la criminalitad e duai esser limità sin 10 onns.
RR novitads 17:00


text:
Inspecturat districtual Engiadina-Val Müstair-Samignun
Tenor l'art. 91 da la lescha da scola promova e surveglia l'inspecturat da scola tut las spartas da la scola populara.
Ils tschintg inspecturats districtuals èn ils posts regiunals da consultaziun e da triascha per tut las dumondas che concernan la scola.
Cuntanschibladad
Temp d'infurmaziun
Glindesdì: 08.30 - 11.30 uras
Mardi: 08.30 - 11.30 uras
Mesemna: 13.30 - 16.00 uras
Durant l'ulteriur temp è il biro occupà mo per part.
Adressas dad e-mail
Curdin Lansel: curdin.lansel@avs.gr.ch
Urs Kühne: urs.kuehne@avs.gr.ch
Bettina Salutt: bettina.salutt@avs.gr.ch
Responsabladad per il sectur
Curdin Lansel, Manader
Zernez, Scuol, Valsot, Samnaun, Val Müstair
Scoulas privatas: Institut Otalpin Ftan (Sec I), Scoula Rudolf Steiner Scuol
Urs Kühne
Segl/Sils, Silvaplana, St.Moritz, Schlarigna/Celerina, Puntraschigna/Pontresina, Samedan, Bever, La Punt, Zuoz, Zuoz-La Plaiv, S-chanf
Bettina Salutt
Secretaria


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Ju de Ciaulunch: Laurs de prescia mët man, la strada resta daverta
Le Sorvisc Strades de Puster lascia alsavëi che i laurs de ressanamënt de prescia de n toch dla strada che porta al Ju de Ciaulunch mët man ai 6 de lugio. La zircolaziun é tres garantida.
-
Sorvisc provinzial Evaluaziun scores ladines: Direziun scrita fora
Cun na prozedöra de seleziun dess gní curida la störa de diretur/ia dl Sorvisc provinzial Evaluaziun dles scores ladines. La prozedöra é gnüda publicada sön le Boletin ofizial.
-
Bilanz dl ann de scora ai 6 de lugio a Balsan
Adöm ai rapresentanc dles scolares y di scolars y di geniturs fajará i assessurs por la scora Alfreider, Achammer y Vettorato n bilanz dl ann de scora stlüt jö y n’odlada al proscim ann de scora.
-
Scora da d’altonn: Tl Südtirol dai 7 de setëmber
Co che l’insegnamënt dess gní organisé por le proscim ann de scora é sté tl zënter de n’incuntada virtuala danter i rapresentanc dl Stat y dles Regiuns. La Provinzia laora por na soluziun autonoma.
-
Strada dla Val Badia, intervënc de segurëza a Mantëna todëscia
Dui é i intervënc preodüs sön la strada statala dla Val Badia al’incrujada un Mantëna todëscia a San Laurënz. I laurs é gnüs surandá dan da püch.
-
Presenté l’elaboraziun dl proiet mangé sann tles scolines
L’elaboraziun de n manual cun criters de cualité por le mangé sann, bun y natural tles scolines ladines é gnü presenté incö (19/06) a San Martin de Tor. Tl zënter la regionalité y produc locai.
-
Cuncors “Scrì y vënc – Werni y la storia dla TIERA”
N ch’sta di iel unì stlut ju l cuncors “Scrì y vënc – Werni y la storia dla TIERA”. La premiazion dla trëi tlasses che à venciù unirà fata d’autonn.
-
Coronavirus: Chestionar por zitadines y zitadins dles valades ladines
La Provinzia de Balsan mët a desposiziun n chestionar sön la situaziun generala tles valades ladines do l’emergënza coronavirus. L’assessur ladin Alfreider damana dötes y düc da fá para.
-
Proes de contlujiun por prësc 10.000 scolares y scolars dl Südtirol
Condiziuns particolares por 4132 scolares y scolars che metará man da indoman (17/06) cun les proes di Ejams de Stat dles scores altes y profescionales. Tles scores mesanes á les proes bele metü man.
-
Contlujiun de n ann de scora particolar
Indoman ai 16 de jügn se röia ofizialmënter l’ann de scolina y scora che gnará recordé porvia dla stlüta antizipada dl insegnamënt en presënza a gaujia dla defujiun dl coronavirus nü.


text:
- Ils cunfins tranter la Svizra, la Frantscha, l'Austria e la Germania avran a partir dals 15 da zercladur.
- Il cunfin cun l'Italia resta dentant vinavant serrà.
- Per pèrs maridads ch'èn actualmain separads tras il cunfin duai dar tant pli spert ina schliaziun.
La Svizra vul avrir ils cunfins cun la Germania, l'Austria e la Frantscha a partir dals 15 da zercladur. Premissa saja che la situaziun da la pandemia lubeschia quai, ha ditg la ministra da giustia Karin Keller-Sutter. Ils detagls vul il Cussegl federal eruir ils 27 da matg a chaschun da sia sesida.
Cura ch'il cunfin cun l'Italia po vegnir avert, n'è anc betg cler. En l'Italia sa preschentia la situaziun anc auter ch'en Svizra, la Germania e l'Austria. Er dettia entaifer da l'Italia anc restricziuns da sa mover.
Er n'èsi anc betg decis, cura ch'ils cunfins duajan avrir per ulteriurs pajais dal spazi Schengen ed auters.
Entant duaja er dà schliaziuns en favur da pèrs betg maridads che na pon il mument betg esser ensemen, perquai ch'ils cunfins èn serrads. Il Secretariat da stadi per la migraziun vegnia ad infurmar en quest reguard tant pli spert, ha communitgà la Confederaziun.
Da far cumpras en l'exteriur è però enfin ils 15 da zercladur anc scumandà.


text:
Oz mesemna, ils 3 da zercladur, ha l'Italia puspè avert ses cunfins. Persunas svizras dastgan ir en l'Italia ed er puspè turnar. Dad ir svelt sur cunfin per far cumpras resta però vinavant scumandà.
La Svizra n'avra dentant anc betg ils cunfins envers l'Italia. Ord vista svizra avra l'Italia numnadamain memia baud ses cunfins, communitgescha il Secretariat da stadi per migraziun.
La Confederaziun vul perquai far controllas pli severas als cunfins cun l'Italia ed er renviar persunas che na dastgan betg entrar en il pajais. Entrar en Svizra dastgan a partir da damaun be:
- Cunfinaris sin via a la lavur
- Svizzers sco er persunas da l'exteriur cun permissiun da dimora
- Persunas da l'exteriur sin via en lur pajais da derivanza
- Excepziuns datti per raschuns persunalas urgentas
Per tut las ulteriuras persunas restan ils cunfins da la Svizra anc serrads. Il Cussegl federal vul coordinar l'avertura dals cunfins vers l'Italia cun ils ulteriurs pajas vischins da l'Italia sco era cun ils chantuns pertutgads.
Ils cunfins cun la Germania, Austria e Frantscha duain vegnir averts ils 15 da zercladur, sch'il svilup da la pandemia lubescha quai.


text:
Vares
Varés (tajan: Varese; latin: Baretium; frances: Varèse; piemuntes: Varèis; tudesch storich: Väris) a l'è ‘n comùn de la Lumbardia de 80 799 abitant (dato del Desember 2015[1]), capital de la pruìncia cunt l'istess nomm. Ul sò nomm ul par che 'l riva sü de la paròla celtiga, var (aqua), per via d' ul fat che 'l sa tröa arent a un lagh, che 'l gh'à l'istess sò nomm. La zona de l'interland l'è ciamaja Varesòtt.
Giugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La citàa de Varés la sa tröa a i pé dul Sacher Munt de Varés, che l'è 'n tòcch de la cadéna de munt dul Camp di Fiur. La cità la varda giò sül lagh de Varés. Ul sò territori ul sa tröa de sotta i Alp e l'è furmàj de bricch (par ul 46%) e de munt (32%). I sa tröen anca di fiüm (Tesin e Olona) e sètt lagh: tri hinn grand (lagh Magiur, lagh de Lügan e lagh de Varés) mentar quater hinn püssee pinitt (lagh de Cümabi, lagh de Munàa, lagh de Ghirla e lagh de Gana). Ul teritori meridiunal de la pruìncia l'è un tòcch da la pianüra padana.
Simboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vares l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Amministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul sindich da Vares l'è Davide Galimberti, dul 2016.
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra de folber principal de Vares l'è staa el Vares Calcio, destrigaa in del 2019.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mauro Codussi
Ol Mauro Codussi (Lèna, 1440 - Venésia 1504) l'è stacc ün architèt e ü pìcapréda bergamàsch, che riàt a Venésia in del 1468 l'è dientàt ol piö 'mportànt architèt del Rinascimènt venesià, tat de i lasàt ol sò sègn ach in Piàsa San March 'ndóe l'è sò 'l progèt per la Tur del Leròi e l'è fòrse sò ach ol progèt di Procüratìe Ège.
In del sécol XV, Venésia l'éra öna di sità piö 'mportànte del mónt, ma 'n fàto de architetüra l'éra restàda 'n dré lìgàda cóme l'éra al stil gòtich, o' stil di palàs piö 'mportàncc de la sità, compàgn de Palàs Dücàl e de la Cà d'Óra; l'è pròpe gràsie al laurà del Codussi, ma ach a chèl di architècc Piero Lombardo e di sò s-cècc riàcc in lagüna piö o méno in di stès agn, che Venésia l'à bandunàt ol gòtich, per inviàs sö la stràda del Rinascimènt.
I sò lauràModifega
Tra i sò laurà e i sò progèt s'regórda:
- ol Palàs Zorzi a Venésia (1480),
- ol Palàs Loredan Vendramin Calergi a Venésia (1481),
- ol campanìl de la cèza de San Piéro 'n Castèl a Venésia (1482 - 1490),
- la cèza de San Michél in Ìzola a Venésia (1468 - 1479),
- la cèza de San Zacarìa a Venésia (1483 - 1500),
- la scöla de San March a Venésia (1490 - 1495),
- la cèza de Santa Maria Formosa a Venésia (dal 1492),
- la Tur del Leròi in Piàsa San March a Venésia,
- la cèza de San Gioàn Crizòstomo a Venésia (dal 1497),
- la scàla grànda de la scöla de San Giuàn Evaglésta a Venésia (1498).
Sèmper del Codùsi l'è la céza de San Giàcom de Sedrìna in pruìnsa de Bèrghem.