text:
Wikipedia:Drizzera
Creazion e dovradi da li drizzera
A gh'i da creà una pàgina da redirezion cul nomm curt ch’a la lia a la pàgina cul nomm largh. Par esempi, a pudi vuré WP:PCD ch'a la redireziona a Wikipedia:Pàgina da curdinament di dialett. Al scumenzament da la pàgina cul nomm largh, a gh'i da gjuntà el model Template:Drizzera, en tant che pro-memòria ch'al esist una drizzera par chela pàgina-là. Tornant indrée a l’istess esempi, el còdas al saress da chesta manera:
{{drizzera|[[WP:PCD]]}}
Da remarcà: a gh'i da scrif ul liamm a la drizzera en tant che paràmetar, dapress el tirett vertical "|": |[[WP:PCD]] in chest cas-chí.
Si vu creé una drizzera, par piasé repurté-la chí-da-sota, en la sezion apropriada!
NB: Drizere in russ: gnamò creade, a pudi i creà vu-istess, apó subit! Clichée sul liamm russ e pœui scrivée: #REDIRECT[[chí el nomm da la pàgina a che sa vœur rivà]]. In fin, salvaguardée la pagina: la drizzera a l'è bell-e-pronta!


c: text/html

text:
25 07
Ol dé 25 de löi l'è 'l 206 ( 207 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 160 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de löi al è ul dí da pòost 206 ( 207 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 160 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1992 - Barcelona: s'i inaügüra i Zögh Olímegh de la XXV olimpíada.
2000 - Paris (Fransa): 113 persone i mör fracassant-as ü Concorde d'Air France in la fasa da decolas de l'aeroport de Roissy-Charle de Gaulle.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Jaume, patrònn de Spagna e de Galíssia:
A Catalunya se solia sélebrar la veja de Sant Joan, incö in desüs.
Festa piö granda de Riudoms (ol Baix Camp).
Festa piö granda de Sant Pol de Mar (ol Maresme)
Fira de Sant Jaume a Reus (ol Baix Camp).
A Galíssia:
Dé de la Pàtria Galega.
I agn in che chèst dé al burla in doménega s'al sélebra ün An sant Compostelà.
Festa piö granda de Sant Jaume de Galíssia.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Trachselwald
Trachselwald a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.98 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1038 abitant.
El cumün de Trachselwald al se tröva a una altitüden de 685 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Langnau im Emmental, Lauperswil, Lützelflüh, Rüderswil, Sumiswald.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Todesch)Sit ufizial
- (Franzés)Album de foto del castel e de la gesa
- (Todesch)The Zither culture museum in Trachselwald


text:
Arnad
Arnad l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 313 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 28 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bard, Challand-Saint-Victor, Donnas, Hône, Issime, Issogne, Perloz, Pontboset, Verrès.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Küssnacht
Küssnacht a l'è un cumün e distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 12224 abitant.
El cumün de Küssnacht al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Greppen, Meggen, Adligenswil, Udligenswil, Meierskappel, Risch, Walchwil and Arth.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Küssnacht l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment dataa inturen a l'ann 840 col nom de in Chussenacho.[1]
In del 1424 Küssnacht l'è diventaa un distret del Canton Svit.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Val de Bregn
La Val de Bregn (anca Val de Blegn; parnonzi locai: [vɑl da breɲ] a Lontega, [val da breɲ] a Semion; Valle di Blenio in Italian; Val da Blegn in Romancc; Palenzertal o Bollenztal in Todesch storegh) l'è ona vall del Canton Tesin.
La toeu part al grupp di Alp Lepontinn e l'è traversada del Tesin de Bregn, vun di affluent pussee important del Tesin. La confina a nord e a est cont i vallad di Grison (la Surselva e la Calanca), con la Val Riviera a sud e con la Leventina a ovest.
I abitant de la vall i se ciamen bregnon.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val de Bregn la se troeuva strengiuda in tra la vall del Tesin a ovest (per vess pussee precis, la Leventina e la Riviera) e la Val Calanca a est. L'è traversada del fiumm Brenn (che in dialett l'è ciamaa anca tesin, in del sens de "gran fiumm"). In tra i sotta-vai pussee important a gh'è la Val Malvaja e la Vall de Camp. A nord a gh'è la Surselva (Canton Grison). Vun di giov de montagna che se troeuven in tra i dò vai l'è la Greina.
In tra i montagn pussee important de la vall a cuntom:
On alter pass proppi important a l'è quell del Lucmagn, che l'è staa doperaa on mucc de voeult in del passaa.
Paes de la Val de Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pont de vista politegh, al dì d'incoeu la Val de Bregn l'è on distrett del Canton Tesin, e la gh'ha trii comun: Aquarossa, Bregn e Sarravall.
Quei trii comun chì gh'hann on mucc de frazion, che fin a on quai ann fa eren anca lor di comun. I paes pussee important de la vall a hinn:
- Aquarossa
- Bregn
- Sarravall
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tutt el Canton Tesin, anca in de la Val de Bregn la lengua offiziala l'è l'Italian. La lengua local inveci l'è 'l lombard. In particolar, el dialett local a l'è de tipo alpin, e l'è puttost conservativ. El dialett bregnon el gh'ha on status litterari ben pussee vegg respett ai alter parlà tisines, perchè l'era drovaa de on grupp de poeta 'me lengua convenzional de l'Accademiglia dra Val de Bregn, comandada (in tra i alter), del pittor Paol Lomazz.
Religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val de Bregn la se troeuva dent a la Diocesi de Lugan. Per on bell poo de temp, però la s'è trovada sotta l'Arcidiocesi de Milan e, per 'sta reson, anch al dì d'incoeu in de la vall la se fa la messa cont el rit ambrosian. Donca, l'è voeuna di tre vai ambrosiann del Canton Tesin.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Canton Tisin
- Distrett de Bregn
- Tesin de Bregn
- Dialett de la Val de Bregn
- Accademiglia de la Val de Bregn


text:
Albiaa
Albiaa o Ulbiè (nom ufizial en italian: Albiate) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 6 300 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 2,9 km² e 'na densità de 2 172 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Caraa, Serègn, Triücc, Suvích e Lissún.
La cità a l'è svilüpada in sü la spunda drìtta del Lamber.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Albiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
America
L'Amèrica l'è vun dy countinent, counstitouïd de una part al Nord, vuna al Sud, e un touchel al cènter, che l'è en pràctica un istmo.
La se estend en latitùden del 82° parallel N (en Groenlandia) jo fina el 56° S (Cap Horn, ent la Terra del Foeg, Patagonia); en loungitùden envex la va del meridian 29° W (un'isouleta che la fa part del Brasil) al 178° E (la pusseir oucidentala de le ìsoule Aleutine, che se troeven per un toc ent l'emisfer est del mount). La couata coumpleissivament una superfix de 42.224.000 km².
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia la part a nord, che quella a sud èn caracterisad de l'aveir-g le mountagne a oucident (le Mountagne Rouçouse ent el nord e la Courdeyeira de le Ande ent el sud) e una pyanura (ou magara, coum ent el nort, un aultopyan che el se sbassa un grizinin a la voelta man-a-man che se va envers oul mar) a ourient.
L'Amèrica Centrala l'è faita de una part countinentala (cyamada ìstmica) e de una part in mez al Mar dy Caraibi; la part countinentala l'è per la part pu granda mountagnousa, e ent un quay pouint l'è ensì strença che l'è stà poussìbel tayar-g dénter un canal (canal de Panamá) che el met en coumunicazioun l'Oucean Atlàntic e l'Oucean Pacìfic. En Amèrica, vist y grand spazi, gh'èn dy fyum ch'èn y pusseir impourtant del mount, sia coum loungheza, sia per la superfix del baxin imbrìfer, sia per la pourtada; y dou pusseir gross èn oul Mississippi ent el Nord e oul Riou de le Amàzune ent el sud, ma ghe n'èn anca dy àulter un poc mein spectacoular ma sèmper de una certa dimensioun coum oul Colorado, oul Yukon, oul Mackenzie, oul Riou Grand, oul Sant Lourenz, oul Missouri ent l'Amèrica del Nord e l'Orinoco, oul Tocantins, oul São Francisco, oul Uruguay e oul Paranà ent l'Amèrica del Sud.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica, vist y so dimensioun, la tegn dénter tuit y varietad de clima che gh'è al mount, de quel poular ent l'Àrctic, quel temperad freid ent le doue zone subàrctiche (Patagonia e Canada central e septentriounal), quel temperad (latitùden medie, sia a N che a S), quy subtroupical (Pampa argentina e Stad Unid meridiounay), poe man-a-man che se va envers l'Ecuador coumpàren y clima troupicay e enfin quel equatourial ent l'Amazonia.
Poupulazioun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica la g'ha coumpleissivament pusseir de 800 milioun de abitant; oul gross de la so poupulazioun l'è fait de trei grup ètnic: y nativ american, y discendent dy euroupei ch'èn andad a coulounisar-la ent y sègoul passad (angleis, spagnoey, pourtugheis, italian, touïsc, scandìnav) e y discendent dy african transpourtad ent el countinent coum scyav.
Tuita sta varietad de gent la se reflect anca en su le lengoue, ch'èn per la majour part de ourìgen euroupeia (angleis al Nord e spagnoel al Centro-Sud), anca se souravìven anca al dì d'encoe le lengoue indìgene (per exempy oul quechua, l'aymarà, oul guaranì).
Per un pù pusseir de detay, varda:


text:
Biulugìa
La biulugía (dal greech BιoλoYίa, faa de Bίoς, bìos = "vida" e λόYoς, lògos = stüdi, descuurs") a l'è ul stüdi scentífich de la vida; la stüdia i caraterístich físich e de cumpurtameent dii urganiism, i maneer de classificài, la sò urígin e i maneer ca g'ann de viff insèma. La biulugía, uviameent, la g'à un gròss muntún de bròch e bruchètt, a segúnda del caamp de stüdi e del livèll de scara ca sa varda.
Dunca, ga pödenn vèss tanti difereent livèj:
- i scaar dii mulécul a inn de cumpeténza de la biulugía muleculaar, la biuchímica e la genética muleculaar;
- ul livèll celülaar a l'è stüdiaa da la citulugía e la biulugía celülaar;
- ul livèll mülticelülaar al vègn stüdiaa da la fisiulugía, l'anatumía e l'istulugía;
- ul livèll de l'urganiism de par lü l'è ul caamp de la biulugía del desvilüpp;
- a la scara dii pupulazziun, a g'inn la genética dii pupulazziun e l' etulugía (cumpurtameent); g'è anca una bròca, la sistemàtica, ca la varda la divisiun dii urganiism (ca síenn viff upüür gemò estiint) in difereent spéci, la stòria di 'sti spéci e i relazziun tra de luur;
- l'eculugía la stüdia i ecusisteem, saría a dí i relazziun tra i urganiism e ul sò ambieent;
- la g'è pöö un'óltra bròca de la biulugía, cunsideràda dumè da un quaj vünn, ca ga dísenn esubiulugía: l'è però vöja de cuntegnüü, vist ca la sa òcupa de la vida föra de la Tèra, e dunca l'è dumè una specülazziun a livèll quasi filusòfich.


text:
Nümar imaginari
Un nümar imaginari, al è chel nümar ch'al vé fö da l'ariis quadrada d'un nümar negatiif.
Par pudé fá l'ariis quadrada d'un nümar negatiif, sa la definiss una custanta numenada , da manera che . Geumetricameent, chesta custanta la representa un quaart da giir in sentüü antiurari: mültiplicada par la istessa, la dà la simetría par rapòort a l'urígen, i.e. -1.
Cuma che qual-sa-vöör nümar negatiif sa al pöö esprimm cuma , al resülta che , da manera che:
i è esempi da nümar imaginari: 1234 i, 5 i u -100 i
In eletrònica par mia sa scunfuunt cun la i (ütilizada par le curente) sa la dövra la j cuma ünitaa imaginària.
Uperazziú cun nümar imaginari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Suma e resta da nümar imaginari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar imaginari sa i suma e resta cuma si i füdess nümar reaj, cunservaant sémpar la i indicaduur da nümar imaginari. Par esempi:
i + 4 i= 5 i
2,3 i - 1,6 i + 5,7 i = 6,4 i
Mültiplicazziú da nümar imaginari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par mültiplicá düü nümar imaginari, s'a da tegní cüünt che:
Da chesta manera


text:
Germagn
Germagn (nòm uficiàl in italian: Germagno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 187 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 3,0 km² e ona densità de popolaziun de 62 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä, Luréa, Umegna, Quarna de Sura.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Germagn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
06 12
Ol dé 6 de dezèmber l'è 'l 340 ( 341 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 26 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de dezèmber al è ul dí da pòost 340 ( 341 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 26 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
== Aenimenc== :
1932, Barcelona - Se ghe cositüiss ol Parlament de Catalunya: Luís Compagn al n'è elesit president.
1961, Barcelona - Se ghe pöblega ol pröm nümar de la revesta "Cavall Fort".
1977, Barcelona - Se ghe cositüiss ol pröm Consej Esecütif de la Generalitat de Catalunya daspus ol franchism.
1978, teritoris d'aministrassiú Spagnöla - S'al sélebral referéndum ch'al plebissitarà la Costitüssiú Spagnöla. :
1534 - Equador: fondassiú de l'atüaal sità de Quito (San Francisco de Quito), per Sebastián de Benalcázar.
1998 - Venessöela: Hugo Chávez al adagna per la pröma ölta i elessiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Val-des-Prés
Val-des-Prés l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Briançon-Nord, del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 536 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 44,77 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1338 méter a 'na altèsa màsima de 2761 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Trattaa de Campoformio
El Trattaa de Campoformio l'è staa firmaa a Campoformido el dersett de ottober del 1797 (26 vendemmiar, ann VI de la repubbliga francesa) del Napoleon Bonapart e del cont Johann Ludwig von Cobenzl in reppresentanza de la Francia e de l'Austria. L'ha segnaa la fin de la prima coalizion e de la prima campagna d'Italia de Napoleon.
Cont el trattaa, l'Austria l'ha ceduu el Belgi, Corfù e alter isol veneziann in del Mediterrani, oltra a recognoss la Repubbliga Cisalpina e la Repubbliga Ligur; inveci l'ha ciappaa Venezia, l'Istria e la Dalmazia.


text:
Orinoco
L'Orinoco l'è un fiümm del'America del Süüt, lünch 2.151 km e cunt un basin imbrìfer de 948.000 km²; l'è cumprees per intrech in del stat del Venezuela. Al nass in dela Serra Parima, e ul sò prim tocch de cuurs l'è in pratica un ünich curvun tüt aturnu ai Muntàgn dela Guayana; dopu chel curvun chì al cumencja a puntà deciss inver Nordest fin a che al riva a svujass dent in del Maar dii Caraibi, cunt un delta de 25.000 km².
L'Orinoco l'è famuus per ul Casiquiare, un fiümm c'al sa destaca da lü un quai chilometru dopu la surgeent, e al và a svujà la so acqua in del Riu Negher, un aflüeent del Riu dii Amazzun; l'è l'ünich caas al muunt de cumünicazziun natüral tra dü fiümm de chela dimensiun lì.


text:
"Da drüben hinter den Bergen" – cun muments ord la Val Stussavgia
-
- Zoom
- Il viver d'abitants da las 4 vischnancas da Stussavgia, Tenna, Valendau e Versomi vegnan preschentads en quest film. Qua vesan ins la vischnanca da Valendau. (valendas.ch)
"Nus na vivain betg a la fin dal mund, mabain en in dals pli bels lieus dal chantun Grischun". Quai san ins leger sin la pagina d'internet da la Val Stussavgia.
En las 4 vischnancas Stussavgia, Tenna, Valendau e Versomi vivan oz anc 1'041 abitants. Il film "Da drüben hinter den Bergen" mussa muments or da la Val Stussavgia. Il selvicultur giuven che paina pegns. La mamma da 2 uffants che lavura independent e fabritgescha schlondas. La tatta che stgauda la pigna cun las restanzas da las schlondas.
Regiun isolada
Il film da Michael Casutt less preschentar las persunas che vivan en quella regiun plitost isolada. Co vesa il mintgadi da las persunas ora? Daco stattan ellas en la Val Stussavgia?
"Da drüben hinter den Bergen" preschenta las bellas cuntradas vastas e selvadias. Dentant èn las istorgias dals protagonists memia sparpagliadas, ì manca in raquintader che maina tras il film. (ah/fc/rtr)


text:
Casa Rosada
La Casa Rosada la se tróa a Buenos Aires sö la Piasa de Mayo e l’è la residènsa del Presidènt de la Repüblica de l’Argentina.
L’è isé ciamada per ol sò colùr ròsa, che l’vé mia dal material dovràt per fala sö, ma da öna mà de ernìs che i gh’à dacc a la fì del mèla e òt (1800).
La Casa Rosada isé cóme me la èt incö l’è nasida ‘n del 1898 grasie al progèt del architèt Francèsc Tambürì che l’éra stai ciamàt dal presidènt Luis Sáenz Peña. Infati prima de ès ü palàs adóma la Casa Rosada l’éra facia da piö palàs, chèl del goèrno e chèl di poste, e da chèl che l'restàa de öna fortèsa coloniala; ol Tamburì l’à progetàt ol grant arch de triónf che gh'è ‘n del mès e ‘l tòch de palàs che gh'è de dré; l’arch e ‘l tòch de palàs i è stai fai sö sura öna strada, la Calle Balcarce.
L’arch de triónf l’ taca ‘nsèma i dù tòch de la fasada che se èt amò al dé de ‘ncö che i è mia stès, desà che i éra dù palàs diferèncc.


text:
Casalàcc’
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Template:Demografia/Casalecchio di RenoDati ISTAT - elaborazione grafica Wikipedia.
Casalàcc' l è 'na cmònna ed 34.524 abitànt ch'as trova int 'la pruvénzia ed Bulåggna, in Emégglia-Rumagna.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nomm ed Casalàcc' al vén da Casaliculum ('n insàmm ed caslén) såura al "Raggn". Al sît l'à di quî prezius chi än uréggin int'al Paleoléttic e chi arànn fâtt i Vilanoviàn. Ai é anch quèl che fénn i Etròssc.
La batàja ed Casalàcc' l'è suzèsa qué al 26 ed zòggn dal 1402.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Rouen
Rouen (inscì anca in Frances e Normann; Ruan in spagnoeu; Ruão in portoghes; Roano in italian storigh; Rouaan in olandes storigh; Rotomagus in latin; PatόuaYoϛ/Ratómagos in grech antigh) l'è ona città de la Francia del nord. La gh'ha ona popolazion de 111 553 abitant (dato del ginee 2011 [1]).
L'è voeuna di pocch città a 'vèggh la Legion d'Onor. L'è sede de on'arcidiocesi, e 'l sò vescov l'è 'l primatt de Normandia.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rouen la se troeuva in de l'Alta Normandia (dipartiment de la Senna Marittima), de la qual l'è anca el capploeugh.
L'è traversada de la Senna e de alter trii cors d'aqua, cioè l'Aubette, el Robec e 'l Cailly.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On primm sitt el s'è sviluppaa ai temp di Celta, e l'era la capital di Veliocass, on popol celtigh che 'l gh'eva on territori che 'l se spantegava per tutta la vall de la Senna, de Caudebec-en-Caux fina a Pontoise. La città vera e proppia l'è stada fada in sù la riva de destra de la Senna ai temp de l'August, e l'è vegnuda la segonda città pussee importanta de la Gallia dopo de Lugdunum (cioè Lion).
In del III secol la città l'ha vist on fort svilupp: se sa che 'l gh'era on anfiteater e di termi bei grand. A la fin del secol hinn scominciaa i invasion barbarigh e l'è saltaa foeura el primm vescov, el San Vitrisc.
El quattordes de magg del 841 Rouen l'è stada brusada di Vichingh (come la dis ona croniga del temp). I Vichingh hinn tornaa anca duu ann dopo; in del 911, dopo el trattaa de pas tra el Rollon e 'l re frances Carlo III, i Vichingh n'hann faa la capital del noeuv ducaa de Normandia.
In del 949 Rouen l'è stada sediada di Frances, ma el duca Riccard I (el Senza Paura) l'è riessii a batt i nemis.
Ai temp del duca Guglielm el Conquistador (anca re d'Inghilterra) la capital del ducaa l'è stada spostada a Caen. Intant Rouen l'era vegnuda on port bell important per i contatt con la region de Paris, oltra che on mercaa de s'ciav. El 26 de genar del 1096 i Giudee de Rouen (la comunità giudea pussee granda a nord de la Loira) hinn staa massacraa.
Anca dopo la conquista de l'Inghilterra, i duca de Normandia hinn staa despess a Rouen; l'è chì che l'è conservaa el coeur de Riccard I d'Inghilterra (ciamaa el Coeur de Leon).
In del 1150 Rouen l'ha ottegnuu el status de comun: l'era governada de on grupp de cent personn, e i sò abitant eren reggruppaa in corporazion de mestee. De Rouen el passava la saa per Paris e 'l vin per l'Inghilterra.
In del 1200 tacchen sù i lavorà per fà sù de noeuv la cattedral de Rouen, che l'era stada brusada.
In del 1203 Rouen l'è stada occupada di Frances (che hann costruii on noeuv castell, dopo d'avè traa giò quell vegg); la città però l'ha conservaa i sò libertà comunai, almanch fina al temp de Filipp el Bell, che trai alter robb l'ha faa scascià via on'altra voeulta i Giudee de Rouen.
I Ingles hinn tornaa in Normandia ai temp de la Guerra di Cent Ann: e defatt l'è staa chichinscì che l'è stada brusada viva la Giovanna d'Arch, el trenta de magg del 1431. La città però l'è tornada francesa vers la fin de la guerra, in del 1449.
Duranta el Renassiment Rouen l'ha conossuu on certo splendor coltural e economigh: per esempi, l'è vegnuda el port frances pussee important per el commerz cont el Brasil.
Intorna al 1530, on terz de la popolazion la vegn protestanta (ugonotta, cioè calvinista): la tension la cress semper pussee e la s'cioppa intorna al 1560; in del 1562 i Protestant ciappen el podè de la città. I Cattoligh hann sediaa Rouen, e i sò governant allora gh'hann domandaa aiutt ai Ingles, che hinn rivaa. A bon cunt, i Cattoligh hinn riessii a conquistà la città istess. In del 1591 el re Enrigh IV l'ha faa trà giò el castell, col lassà in pee domà ona torr.
De 'sto moment, Rouen l'è andada 'dree a la storia del rest de la Francia. In del 1870 l'è stada occupada di Prussian, menter ai temp de la Prima Guerra Mondial l'è servida 'me base di Ingles. I todesch l'hann occupada el noeuv de giugn del 1940 e s'hinn andaa via el trenta de agost del 1944.
Gent nassuda a Rouen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pierre Corneille, omm de spettacol.
- Gustave Flaubert, scrittor.
- Théodore Géricault, pittor.
- François Hollande, politigh e president frances.
- David Trezeguet, giugador de ballon.


text:
Valsesia
La Valsesia (inscì anca in Italian e Piemontes; Tseschrutol in Walser) l'è ona val alpina situada in la Provincia de Vercei, de la qual l'òccupa la banda settentrional. I sò aqui finissen in del fiumm Sesia, che 'l dà nòmm a tutt el territòri. Anca se la troeuva in del Vercelles, fann part de la vall anca i comun novares de Romagnan, Praa e Grignasch.
La val l'è stada voeuna di primm zònn latin colonizzaa de la popolazion de Walser.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val la s'estend del Mont Roeusa (e donca al confin con la Val d'Aòsta) fina a Romagnan e la comprend vari valloni laterai, traversaa de riaa che finissen tucc in de la Sesia.
La val prinicipal la se ciama Val Granda, la gh'ha ona forma de S sdraiada e la finiss cont el comun de Alagna. Trai vari valloni minor a cuntom a mancina la Val Mastallon e la Val Sermenza, a dritta la Val Sòrba, la Vall Artògna, la Val Vògna e la Val d'Òtro. Arent a El Borgh se troeuva la Val Sessera. La val l'è conossuda 'me la val pussee verda d'Italia.
Mont principai de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val l'è circondada de montagn di Alp Penninn, in particolar del massiv del Mont Roeusa. I sò scimm pussee alt a hinn:
- Ponta Gnifetti - 4554 m.
- Ponta Parrot - 4432 m.
- Ludwigshöhe - 4342 m.
- Còrno Negher - 4322 m.
- Piramid Vincent - 4215 m.
- Ponta Giordani - 4046 m.
- Ponta Grober - 3497 m.
- Còrno Bianch - 3320 m.
- Mont Tajaferr - 2964 m.
- Scima Carnera - 2741 m.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Valsesia a l'è specializzada in la produzion tessil, di rubinett e di lavorazion meccanich. I industri se troeuven soratutt in di comun de Varall, El Borgh, Quaròna, Valduggia e Grignasch, in la bassa val.
In de l'alta val, sora de Varall, l'industria la lassa el pòst al turismo, sia d'estaa che d'inverna. Varall, l'antiga capital de la Valsesia, l'è conossuda per el Sacro Mont (Sël Mont in valsesian), fondaa in del XV secol del fraa Bernardin Caimi, che 'l voreva realizzà a Varall ona Gerusalemm Noeuva per i pellegrin che podeven pù andà in Terrasanta, finida in man ai Turch. In del 2003 el Sacro Mont de Varall a l'è staa deciaraa de l'UNESCO patrimòni universal de l'Umanità.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storicament taccada al Sacro Roman Imperi e al Ducaa de Milan (e de fatt el dialett valsesian el gh'ha di influenz lombard), la Valsesia l'entra a fà part del Ducaa de Savòia domà a partì del 23 febrar del 1707, quand che, dòpo la fin de l'assedi de Turin del 1706 e la sconfitta di Frances, el Vittòri Amedee II el ricev e l'imperador i territòri noeuv de Valsesia, Monferraa, Lissandria e de la Lomellina. In epoca napoleòniga la marcava el confin tra Francia e Italia.
Comun de la Valsesia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alagna, Balmuccia, Bocciolet, El Borgh, Campertògn, Carcòfor, Cei, Cervatt, Civiasch, Cravajana, Fobell, Gattinara, Grignasch, La Mòja, Pila, Piòv, Praa, Quaròna, Rassa, Rima, Rimasch, Rimella, La Riva, Romagnan, Rossa, Sabbia, Scova, Scopell, Sarraval, Valduggia, Varall (el capploeugh) e Vocca.


text:
Soe la strada de Briénn visénn al Crott dii Plàten
ai pé de la muntagna gh'è un quajett
ai tempi del Far West fra Sfrusaduu e Burlànda
passàven sacch de juta e sigarett
Omen cumè aspis scundüü tra i rami e i sàss
mai ciamàss per nömm mai fa' frecàss
ömen cun la facia segnada cume'l laagh
ömen cargaa cumé lümaagh
el Cimino l'era scià cun la bricöla in spàla
che gh'era giò la barca de cargà
ed veed la facia griisa del mutuscàff de la finanza
el veed anca un'Alfa lampeggià
Pudeva mea scapà, pudeva mea gulà, pudeva dumà sultà in del laagh... e alura... tuffo da delfino
l'impatto come un'orca
e l'ha batüü anca el record del Maiorca
Arrenditi Cimino
i t'hann ciapa... seet circundàa
"pütost che fass ciapà a ca' mia
troevi un anguila de maridà"
Stai attento Cimino
el laagh l'è frècc te manca'l fiaa
incoe g'ho quatru pulmoni
e gh'ho anca i bàll per galegià
La finanza preoccüpada riüssiva pioe a truvàll
ma lüü l'era giamò dree a rampegà...
soe per el quaiett cui müdaand e i scarp de tennis
e'l rest di so vestii in soel fuund del laagh
Quajveon l'ha poe sparaa, quajvoen l'hann poe ciapaa
ma lüü l'era scundüü lé suta un ciàpp
come un cinghiale in tanga
un lüff cun söe i Superga el pruvava a vardà foe ma mea tropp
Cugnusséva la muntagna na inscé l'era foe de post
e i péss i gh'eren giò la sua Lacoste
l'era béla la mia majéta ma tropa culurada
me despiaas "cun quèll che l'ho pagàda"
Arrenditi Cimino
che te seet biuut e masaraa
"nissoen m'ha cugnussüü perciò nissoen me accüserà"
Che scuse avrai Cimino
che te seet in müdaand in una vàll
el mé alibi l'è questo
"Sciur Finanzieer seri dree a menàll!".


text:
11 09
Ol dé 11 de setèmber l'è 'l 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 112 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de setèmber al è ul dí da pòost 254 ( 255 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 112 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1297 - Batàia de Stirling Bridge - I Scosés de William Wallace i bat i Inglés.
- 1541 - Santiago del Cile la vé sbatìda pelària de le tribù indìgene.
- 1609
- Vé proclamàt l'ùrden de espulsiù cùtra i musulmà mìa cunvertìcc de Valencia; el sarà l'inìsio de l'espulsiù de töcc i musulmà de la Spàgna.
- l'esploradùr Henry Hudson el sbàrca per la prìma ólta sö l'ìzola de Manhattan.
- 1683 - Batàia de Viènna: Jan III Sobieski 'l lìbera Vièna de l'asédio dei Otomà e 'l férma per sèmper l'avansàda otomàna 'n Euròpa.
- 1709 - Batàia de Malplaquet - Gran Bretàgna, Paés Bas e Àustria i bat la Frància.
- 1714 - Barcelóna la se arènt a le fórse spagnöle e franséze, endèl córs de la Guèra de sücesiù spagnöla.
- 1795 - A Crich, 'n Inghiltèra, part el prim protòtip de Tram a caàl, per òpera de Benjamin Outram.
- 1800 - Luisa Sanfelice la vé giüstisiàda a Palermo del re Ferdinando I de le Dò Sicìlie per i facc de la Repüblica Partenopèa.
- 1802 - Fì de la Repüblica Subalpìna, el Piemónt el vé anitìt a l'Impér Fransés.
- 1857 - Colòni Murmù e Indiàni Paiute i fa fò 120 piuniér a Mountain Meadows (Utah).
- 1858 - George Mary Searle el scòpre l'asteròide 55 Pandora.
- 1890 - "Revulusiù" endèl Canton Ticino. I radicài i ciàpa 'l potére. I golpìsti i vegnarà ciamàcc "setembréste".
- 1914 - L'Australia la invàde la Nöa Britània, e la bat el contingènt todèsc che gh'ìa stansiàt.
- 1922 - Cumìncia 'l Mandàt britànic en Palestìna.
- 1926 - Falés en tentatìf de copà Benito Mussolini.
- 1931 - Salvatore Maranzano 'l vé copàt dei sicàri de Lucky Luciano.
- 1940 - George Stibitz l'ezégue la prìma operasiù a distànsa condèn elaboradùr.
- 1941 - Cumìncia i mestér per la custrusiù del Pentàgono.
- Segónda Guèra Mondiàl: La marina militàr americàna la ricéf l'ùrden de atacà i sotamarì todèsc.
- 1943 - Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe todèsche le òcupa la Corsica e 'l Kosovo-Metohien, àmbia la liquidasiù del ghèt de Minsk e Lida de part dei nazìsti.
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Le prìme trüpe americàne le streèrsa 'l cunfì ucidentàl de la Germània nazìsta.
- 1951 - Florence Chadwick la streèrsa 'l strèt de la Mànega a nuòto de l'Inghiltèra a la Frància, e la deènta la prìma fómna a fà la streersàda en töte dò le diresiù.
- 1972 - Fenés a Mònaco de Baviera i zöc de la XX Olimpìade.
- 1973 - Cile: golpe militàr de Augusto Pinochet. El presidènt Salvador Allende el mör envèr la fì de le operasiù de atàco al Palàs Presidensiàl
- 1989 - Ungherìa; dòpo 'l Picnic Paneuropèo del més de óst precedènt, la Curtìna de fèr la vé dirvìda e àmbia l'ézodo dei todèsc de la DDR vers l'Ucidènt
- 1992 - La Foiba de Basovizza (Pruvìncia de Trièste) la deènta Monümènt Nasiunàl.
- 1997 - La Scòsia la vóta per rimèter en pé 'l sò Parlamènt, dòpo de 290 agn de uniù co l'Inghiltèra e 'ndèl 700° aniversàre de la Batàia de Stirling Bridge.
- 1999 - Püblicasiù 'n Gran Bretàgna del prim vülüm de l'Archivio Mitrokhin.
- 2001 - Atàco terurìsta de l'11 de setèmber del 2001: Endèi Stàti Ünìcc, vé dirotàcc quàter aparèchi e du de chèsti i vé fàcc scuntrà cutra le tor zemèle de New York. Giü 'l vé fat na zó sùra 'l Pentàgono e giü 'l burlarà zó 'n Pennsylvania, prima de rià söl sò obietìf. Töt ensèma ghe sarà de piö de tremìla mórcc.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Verhnee Zhilino (Rössia): Gherman Titov, astronauta Röss.
1940 - Newark (Nöa Jersey, [[UEUA]): Brian de Palma, diretur de sínema Stadünindench.
1945 - Múnich (Zermania): Franz Beckenbauer, futbolesta e alenadur Todèsch.
1945 - Lares (Puerto Rico): José Feliciano, cantant Portorichench.
1951 - Buenos Aires (l'Arzentina): Hugo Porta, ol mejur rugbiér Arzentí.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1684 - Roma (Itàlia): Miquel Gran Peris, cognossit come Beat Bonaventura Grant, frér fransiscà, proclamat beat per la Gesa catòlica.
1978 - Barcelona: Gustau Muñoz, zúen mort a mà de la polisséa Spagnöla.
1823 - Londra (Anglatèra): David Ricardo, economesta Angles del corent de pensament clàssegh.
1888 - Asunción (ol Paraguaj) - Domingo Faustino Sarmiento, polítegh e scritur Arzentí.
1971 - Moscòa (Rössia) - Nikita Khrusscev, president de la Üniú Soviétega.
1973 - Santiago (Sile): Salvadur Allende, president de Sile, mort defendent ol Palassio de la Muneda davant l'esèrsit söleat.
1987 - Kingston (Zamaica): Peter Tosh, mösegh Zamaicà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1A d'a slajun̈il c'ual yic slajun̈il uj, ayic sb'alun̈ilxo ab'il quic'jicot d'a Babilonia tic, ata' ix lolon Jehová d'ayin, ix yalan icha tic: 2Ach anima, tz'ib'ejcani tas c'ual yed' jantac yoch uj ticnaic, yujto a d'a jun c'ual tic ix och vin̈ sreyal Babilonia yac' oval d'a Jerusalén. 3Alcanel jun ab'ix tic d'a ch'oxnab'ilal d'a jun chon̈ab' te pit chi'. Tzalan icha tic: A Jehová Yajal tz'alan icha tic: Ac'jocab'q'ue junoc q'uen chen d'a yib'an̈ c'ac', ac'jocab'paxem a a' d'a yool. 4Ac'jocab'em noc' chib'ej d'a yool, aton noc' nib'ab'il, c'olquixtac tz'aj noc'. Aocab' noc' xub' yed' noc' sb'ac'chil yich spatic tz'emi yed' pax noc' sb'aquil te vach'. 5Ic'jocab'b'at junoc noc' calnel te vach', nivanocab' c'atzitz tz'ac'chajoch d'a yalan̈ jun chen chi' yic vach' xej sic'lab'il, masanto stajib'at noc' b'ac chi'. 6Yujto a in Jehová Yajal in sval icha tic: Ob'iltac jun chon̈ab' milumcham anima. Lajan icha junoc chen c'ustacxo. A sc'ustaquil chi' maxtzac el-laj. D'a junjunal tz'aj ic'anq'ueta noc' chib'ej chi', man̈ a sic'lejlaj noc'. 7B'ud'jinacxoel jun chon̈ab' chi' yuj schiq'uil eb' anima smiljicham d'ay. Man̈oc d'a sat lum tz'em chic' chi' yic smucchaj yuj lum pococ, palta to d'a yib'an̈ q'uen q'ueen malaj tas ay d'a yib'an̈, ata' stob'emi. 8Ol cann̈ej schiq'uil eb' anima chi' d'a yib'an̈ q'uen q'ueen chi' vuuj yic chequeln̈ej yaji, yuj chi' ol cot yoval in c'ool, ol vac'an spac icha d'a smojal. 9A in Jehová Yajal in sval icha tic: Ob'iltac val jun chon̈ab' te milumcham anima chi'. Ichato ol vac'och jun nivan c'ac' d'a yalan̈. 10Cotocab' nivanoc te' c'atzitz, ochocab' sc'ac'al te'. Icha chi' tz'aj staji noc' chib'ej chi', masanto ol yal stupxej masanil yaal, yic stz'ab'at noc' b'ac ayem d'a yol chen chi'. 11Canocab' jun q'uen chen malaj tas ayem d'a yool d'a yib'an̈ c'ac' chi', masanto schacb'iel stz'ai. Icha chi' ol aj sacb'i yel smictaquil, masanto tz'el sc'ustaquil chi'. 12Nab'an̈ej ix in c'unb'i vic'anel sc'ustaquil jun chen chi', palta maj el-laj, vach'chom d'a te' c'ac', palta max el-laj. 13A jun sc'ustaquil chi' sch'oxanel yajmulal chon̈ab' Jerusalén. Ix vac' vip in b'icanel schucal chi', palta man̈ jab'oc ix eli. A ticnaic, man̈xa tas syal yic'aneli, masanto ol lajvoc vac'anb'at yoval in c'ol d'a yib'an̈, ichato chi' ol sacb'occaneloc. 14A in Jehová in svala': Toxo ix javi stiempoal vac'anoch syaelal, man̈xo ol in yamoch vaan in b'a. Man̈xalaj voq'uelc'olal, man̈ ol in na in b'a. A in svala' to ol vac' val och syaelal icha val smojalil yuj sb'eyb'al, xchi Jehová d'ayin. 15Ix yalanxi Jehová d'ayin icha tic: 16Ach anima, a ix etb'eyum te xajanab'il uuj, elan̈chamel ol cham ix, a in ol viq'uec' sq'uinal ix chi'. Palta man̈ ol a ch'oxel-laj a cusc'olal yuj ix, man̈ ol ach oc'paxlaj. 17D'a elc'altac ol ab' syail, palta man̈ ol a ch'oxel-laj a cusc'olal chi' icha sc'ulej juntzan̈xo anima. Ayn̈ejq'ue smusil a jolom, ayn̈ejoch a xan̈ab' ol ach ec'oc. Man̈ ol a musej a sat yuj a ch'oxanel a cusc'olal, man̈ ol a va vael svaji ayic ay chamel, xchi d'ayin. 18A d'a q'uin̈ib'alil ix in lolon yed' eb' anima, axo d'a yemc'ualil ix cham ix vetb'eyum. Axo d'a junxo q'uin̈ib'alil ix in c'ulan icha ix yal Jehová d'ayin. 19Axo masanil eb' anima d'a chon̈ab' tic ix alan d'ayin: Al d'ayon̈ tas syalelc'och juntzan̈ tas tza c'ulej chi', xchi eb' d'ayin. 20Ix valan d'a eb' to a Jehová ix lolon d'ayin, ix yalan icha tic: 21Al d'a eb' etisraelal to a in Dios Yajal in sval icha tic: Ol vac' ixtaxb'at in templo scham e c'ol eyilani, tze te nib'ej paxi, ay val och snivaniloc eyelc'ochi yed' eyipumaloc. A eb' eyuninal yed' eb' eyisil ix can d'a Jerusalén, ol miljoccham eb' d'a oval, xchi Jehová. 22Palta ol e c'ulej pax a ex tic icha tas tzin c'ulej tic. Man̈ ol e musej e sat yuj e ch'oxanel eyaelal, man̈ ol e va pax vael svaji ayic ay chamel. 23Man̈ ol eyiq'uel-laj smusil e jolom, man̈ ol eyic'paxel-laj e xan̈ab'. Man̈ ol e ch'oxel-laj e cusc'olal, man̈ ol ex oc'paxlaj. Ol te el eyip yuj e chucalil, junjun ex ol ex te cusoc. 24A in Ezequiel in tic, a in tzin och ch'oxnab'ilal d'ayex. Masanil tas tzin c'ulej tic, a' ol e c'ulej pax a ex tic. Ayic ol ujoc masanil juntzan̈ tic, ol nachajel eyuuj to a Dios Yajal toni, xin chi d'a eb'. 25Ix yalanxi Jehová d'ayin icha tic: A d'a jun c'ual ayic ol vic'anel yipumal Israel, aton in templo, yelxo val ste tzalaj eb' yuj svach'il yilji, ayoch spensar eb' d'ay, snib'ej val eb', ol vac'pax satel yalyuninal eb'. 26A d'a jun c'ual chi' ay jun mach ol elcan ta', ol ul yal yab'ixal d'ayach. 27A d'a jun c'u chi' ol yal a lolonxi, yuj chi' ol ach lolon yed' jun mach ol elcan chi'. Icha val chi' ol aj och d'a ch'oxnab'ilal d'a eb' etisraelal, yuj chi' ol nachajel yuj eb' to a in ton Jehová sDiosal in eb', xchi Jehová d'ayin.


text:
Claudi II el Gòtich
El March Aureli Valeri Claudi, conossuu anca come Claudi II ò come Claudi el Gòtich (Marcus Aurelius Valerius Claudius ò Claudius Gothicus in Latin; 10 mâgg 213 ò 214 - Sirmi, 270) l'è staa on imperador roman, che l'ha regnaa del 268 al 270; l'è staa el primm de ona seri de imperador Illirich, famos per avè cercaa de fà tornà l'Imperi al sò vegg splendor.
I origin e i caregh milidar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu ò in Dalmazia ò in Illiria, a l'era el fioeu del Flavi Numeri, de famiglia illuster, e de la soa miee Claudia. Sòtta el regn del Deci (249-251) l'è staa tribun milidar, carega grazie a la qual el s'è renduu famos, per esempi in de la difesa di Termòpil in del 250. Duranta el regn del Valerian (253-260) l'è staa tribun de la Legio V Martia e poeu governador de l'Illiria (dux totius Illyrici), che l'ha difenduu per des ann contra i invasion di Gòtt.
La salida al podè e i sò guerr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268, a la mòrt del Gallien (253-268) l'era tribun a Pavia (che se ciamava Ticinum). Gh'è chi dis che l'è staa vun di autor de la mòrt de l'imperador, che l'era dree a assedià a Milan el general ribell Aureol. Sentuda la mòrt del Gallien, l'esercit, insemma al Senaa, l'ha eleggiuu el Claudi come noeuv imperador.
Avuda questa carega, el Claudi II (per sconfondes nò con l'imperador Claudi, che l'aveva regnaa tra 'l 41 e 'l 54) l'ha consideraa come sò primm impegn quell de difend cont energia i confin e i territòri de l'Imperi del numer cressent de invasion barbaregh. Quest obbiettiv l'è staa in part completaa grazie a batali come quella arent al Lagh de Garda contra i Alamann ò quella de Naiss contra Erui, Gepid e Gòtt (l'è staa ciamaa el Gòtich pròppri dòpo la vittòria a Naiss, incoeu Niš, in Serbia).
El Claudi II l'è anca riessii a reportà sòtta l'Imperi Roman i provincc de la Spagna e de la Galia Narbonesa, ma l'ha poduu nò conchestà tutt l'Imperi di Gali.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Claudi II l'è mòrt in de l'agost del 270 a Sirmi per pest, menter che l'era dree de andà contra di Barbar che aveven traversaa el Danubi. La soa mòrt l'è stada font de desgrazia per l'imperi, che l'aveva finalment trovaa on capp che 'l piasess a tucc: pòpol, esercit e Senaa. Gh'è succeduu el fradel Quintill, che l'è duraa men de on ann.
On quaj de desenn dòpo, l'imperador Costantin l'ha dii de vess on discendent del Claudi II per part de mader, ma gh'hinn minga di proeuv per testimoniàll.


text:
Corea del Nòrd
La Curea del Nord a l'è un paes de l'Asia urientala.
A l'è tacada a la Rüssia, a la Sina e a la Curea del Süd.
La capital a l'è Pyongyang.
La gh'ha una süperfiss de 120.540 km² e una pupulaziun de pressapoch 23 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Curea del Nord l'è una repübliga (nom ufizial:Chosun Minjujui Inmin Gonghwaguk = Repüblica pupulara demucratiga de Curea).
El president del Cumitaa de Difesa Naziunala (de facto, el president de la repübliga) a l'è, del 2011, el Kim Jong Um, fiö del precedent cap de Stat, ciuè Kim Jong Il (1942-2011).
El sò nonu, Kim Il Sung a l'è mort in del 1994 e 'l cunserva el titul de President Etern del paes.


text:
Lipari (ME)
Lipari l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina. El g'ha presapóch 10.240 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 116 ab/km².
El teretóre del cümü 'l töl dét töte le ìzole del arcipélago de le Ìzole Eolie, àle ólte ciamàde apò a Ìzole Lipari, sitüàde 'ndèl mar Tirreno, a nòrt de la Sicilia.
Óltre a 'lìzola de Lìpari, le ótre ìzole che fà part del cümü i è: Alicudi, Filicudi, Stromboli, Panarea, Vulcano e Basiluzzo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
D. H. Lawrence
David Herbert Richards Lawrence (11 Setember 1885 – 2 Mars 1930) l'è stat un autur, pueta, scritur, sagista e critich leterary ingles. El so laur el rapresenta una riflession sura di efet de la de-ümanizzazion che l'è purtaa da la mudernità e da l'indüstrializzazion. Lawrence l'ha cunfruntaa question de salüt, vitalità, spuntaneità, sessüalità e istint.
I so upinion i gh'han fat guadagnaa tant nemis, e de suent l'è stat vitima de la censüra. Al periud de la so mort l'era stimaa ben poch, e tanta gent i la cunsideraven un autur purnugrafich. Ma al mument de la so mort, el E. M. Forster l'ha criticaa quel pont de vedüda chì, quand che l'ha scrivüü che Lawrence l'era "El püssee grand e imaginativ nuvelista de la nossa generazion". Al dì d'incö Lawrence l'è cunsideraa un pensatur visiunari e un gran resgiuu del mudernism de la leteradüra inglesa.


text:
Chieti
Chieti (Chijtë endèla parlàda locàl; en latì: Teate) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de l'Abruzzo, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Chieti 'l g'ha presapóch 56.000 abitàncc, 'na superfìce de 58 km² e 'na densità de 865 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bucchianico, Casalincontrada, Cepagatti (PE), Francavilla al Mare, Manoppello (PE), Pescara (PE), Ripa Teatina, Rosciano (PE), San Giovanni Teatino, Torrevecchia Teatina.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chieti la se tróa 'ndèla part centro-orientàla de l'Abruzzo, a 330 méter söl leèl del mar, söndèna culìna che la sepàra le àive del fiöm Aterno (a nòrt) de chèle del fiöm Alento (a sud).
La cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è spartìda 'n du nùclei ciamàcc Chieti Alta e Chieti Nöa.
Chieti Alta l'è colocàt söndèna culìna e l'è la part piö antìca de la cità..
Chieti Nöa 'nvéce l'è la part a vocasiù piö comerciàla. Sitüàda endèla valàda a nòrt de la culìna la rìa 'nfìna a lìàrzen dèster del fiöm Aterno. L'è popolàda apò a de divèrsi stüdèncc del Campus de l'Università Gabriele d'Annunzio (che 'ndel'an académich 2007-2008 la cöntàa 30.000 iscrìcc).


text:
10 03
Ol dé 10 de mars l'è 'l 69 ( 70 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 297 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de mars al è ul dí da pòost 69 ( 70 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 297 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
988 - (chèst o ergü óter dé del mes de mars) Catalunya: Borrel II al renöa mia al zürament de fideltà al rei Franch: al diénta, de facto, cont independent e al scumensa a inconiá muneda pròpia; chèsta independensa la confirmarà legalament ol tratat de Corbeil (1258).
241 aC - mar Tiré, apröf i ísole Égade: i romà i trà zò la flota cartasinesa: la finiss la pröma guèra pönega.
1959 - ol Tibet: daspus de 10 agn d'ocüpassiú Sinesa ghe scumensa öna reölta che la costarà la vida a sentenér de miér de sitadí e che la portarà a l'esili ol dalai-lama Tenzin Gyatso.
1977 - Ithaca (Nöa York, SÜA): ün equip d'astrònom de la Üniversità de Cornel, lideracc per Jame L. Eliot, la confirma l'esistensa d'anej al öltant del planeta Ürà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1854 - Polença (Mallorca): Miquel Costa e Lobera, pueta Majorchí.
1452 - Sos (Aragó), Spagna: Ferran ol Catòlich, rei de la Corona d'Aragó.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Barcelona: Salvador Seguí i Rubinat ol Bagaj del Söcher, aocat laoralesta Català, sassinat (n. 1886).
1995 - Barcelona: Ovidi Montlor i Mengual, atur e cantant alcoià (n. 1942).
1832 - Evesham (Worcestershire), Granda Bretagna: Muzio Clementi, compositur.
1872 - Pisa, Itàlia: Giuseppe Mazzini, polítegh, periodesta e patriota italià.
1940 - Moscòa, Rössia: Mikhaïl Bulgàkov, scritur.
1962 - Madrid, Spagna: Joan March i Ordinas, cuntrabandesta e finansér Majorchí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Diada de solidarità col Tibet
Efeméride astronòmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1982: i 9 planete del Sistema Solar i forma öna conzunsiú planetària che la consistiss in del fat che töcc i è al istess costat del Sul.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Grischun: Cunzunt manaschis gronds dovran antibiotica
-
- Zoom
- Cunzunt a vadels en manaschis gronds, cumprads da differents puressers, vegn antibiotica dà profilacticamain. (Keystone)
Er per puressers grischuns n’è il diever d’antibiotica tar ils animals betg evitabel. Manaschis che dovran cunzunt antibiotica èn manaschis che produceschan charn vadè.
Quels èn dentant tenor Giochen Bearth, il substitut dal veterinari chantunal uschè survesaivels en il Grischun, che blers purs na dovrian betg gronds quantums d'antibiotica. Tar autras furmas da manaschi, per exempel tar chauras e nursas u manaschis che produceschan biologicamain, vegni l'antibiotica duvrada anc pli scart ed era betg profilacticamain.
Fabricas pitschnas dovran pli stedi
Da constatar saja dentant: Pli gronds ch'in manaschi saja e pli fitg ch'el produceschia charn sc'ina fabrica e pli blera antibiotica dovra il manaschi. Manaschis gronds, uschenumnadas "fabricas pitschnas", dettia quai er en il Grischun, en il conturn da Cuira.
Nagins cas da maldiever
Cas da maldiever d’antibiotica n’èn dentant betg enconuschents a Bearth. Da principi vesia il veterinari il pazient u almain saja la situaziun dal pazient enconuschenta ad el avant ch'el dettia ils medicaments. Cas nua che manaschis avessan cumprà antibiotica d'in auter veterinari, perquai ch’il veterinari responsabel n’haja betg vulì dar antibiotica, n’hajan ins betg gì en l Grischun. (gc/fc/rtr)


text:
Seewis im Prättigau
Seewis im Prättigau a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1385 abitant e una süperfiss de 49.63 km², e al se tröva a una altitüden de 937 meter sura al livel del mar.
El cumün de Seewis im Prättigau a l'è tacaa ai cumün de Brand (AT-8), Fanas, Grüsch, Jenins, Maienfeld, Malans, Nenzing (AT-8), Schiers, Valzeina, Vandans (AT-8).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Seewis im Prättigau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1224 col nom de de Sevve.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Seewis im Prättigau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
Se stanòcc vù in Paradiis
Mi devi ringraziat par ul tò suriis
E va innanz a durmì
Che tòrni gio e sa séti visin a ti
Ma un angiar se l'è?
L'è un boff da memoria
Denta ul vent di tò pensee
Ma dumà se stanòcc vù in Paradiis
Se stanòcc vù in Paradiis
Lassa mia bòrlà una lacrima sura ul tò viis
E se riessat mia a durmì
Ciama ul mè nom e sübit sarù chi
E ga pensarù me
A bofà via l'aria
Da tristeza che hu lassaa a drè
Ma dumà se stanòcc,
E al su gnanca se stanòcc,
Ma dumà se stanòcc vù in Paradiis
E pö lee la ma diis:
Ma chi è che ta vöör sü in Paradiis?
E mocala da cüntà ball
Gh'è mia ul Paradiis dopu ul füneral!
Però se ta veet via
L'è 'na bèla storia
Tanti saluti e così sia
E duman chì al sarà
Speri che chì al sarà
E duman chì al sarà un Paradiis
Ma dumà se ta veet in Paradiis


text:
Giuliano Amato
Giuliano Amato (Türì, 13 de màgio del 1938) l'è 'n òm pulìtich, giürìsta custitusiunalìsta, mèmber de l'Asociasiù Italiàna dei Costitusiunalìsti e docènt üniversitàre italià.
El g'ha ìt 'na cariéra pulìtica de prim lièl: l'è stat en mèmber del Partìt Socialìsta Italià, el g'ha aderìt a l'Ulivo e per öltem al Partìt Democràtich.
L'è stat apò:
- Presidènt del Consiglio dei Minìster d el 1992 al 1993 e del 2000 al 2001);
- Quàter vólte Minìster del Tezór endèi goèrni: Goria e De Mita (1987-89), D'Alema I e II (1999-2000);
- Minìster per rifùrme istitusiunài endèl Goèrno D'Alema I (1998-99, prim de turnà a ciapà 'n mà 'l Ministéro del Tezór);
- Minìster de l'Intèrno endèl goèrno Prodi II (2006-08);
- Presidènt de l'Autorità garante de la concorènsa e del mercàt (Autorità "Antitrust") (1994-97);
- Vicepresidènt de la Convensiù europèa (2001-03);
- Cuurdinadùr del Comitat de asiù per la democrasìa europèa, ciamàt «Gruppo Amato» (2006-07).
Endèi agn Otànta el giornalìsta Eugenio Scalfari el g'ha tacàt el scötöm de dottor Sottile, col dópe riferimènt al sò acùme pulìtich e a la sò magrèsa fìzica.
Ai 2 de zögn del 2008 el g'ha anunciàt püblicamènt che 'l se slontanàa definitivamènt de la pulìtica itàliana. Endèl 2009 l'è stat numinàt presidènt de l'Istituto de l'Inciclopedìa italiàna Treccani.


text:
EuroBillTracker
EuroBillTracker (EBT) l'è un sito web vèrt dè 'l pröm de zenàar 2002, 'ndu sa pöl cuntrulà la circulassiù d'i banconote dè l'euro. I sò culaburadùr i sègna zó al nömer de serie dè la banconota, per cuntrulà se l'è zemò stacja segnalàda dè ergü d'oter, dè n'ótra bànda. Chi ca 'nserés 'na banconota al pöl decìt de ricéf 'na risposta via posta eletronica quanda ca ergü d'óter la tróa.
Det an dè 'l sito gh'è pò d'i pàggine con töcc i tipi de infurmassiù statistiche sö la circulassiù d'i banconote 'nde l'Eurozona.
Incontri annuali[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dè 'l 2004 i è stacc urganizacc d'i incontri annuali de la community:
- 2004: a Bruxelles, an Belgio
- 2005: a Helsinki, an Finlandia
- 2006: a Amsterdam, an Ulanda
- 2007: a Berlino, an Germania
- 2008: a Ljubljana, an Slovenia
- 2009: a Bològna e Ferrara, an Italia
Dè 'l 2007 pò la comunità italiana la g'ha al sò incontro annuale: al prömm al s'è tegnìt al 25 de aprél 2007 a Bològna.


text:
11 04
Ol dé 11 de bril l'è 'l 101 ( 102 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 265 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de bril al è ul dí da pòost 101 ( 102 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 265 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - la Sità del Vaticà (Roma): Gjoan XXIII al pöblega l'ensíclega Pacem in Teris.
1977 - Spagna: Gabriel Pita de Veiga y Sanz, miníster de Marina, al dimissiuna a causa de la legalisassiú del PCE du dé pröma.
2002 - Venessöela: massàcher del Puente Laguno e colp de stat liderat per l'impresare Pedro Carmona Estanga contral goèrn costitüssional d'Hugo Chávez.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1993 - Montanejos (l'Alt Millars): Guilem Agulú, zúen nassiunalesta da mansina (polítega) sassinat a mà d'ü gröp d'öltradrita (polítega).
1890, Londra, Regn Ünit: Joseph Merrick, cognossit come L'Òm Elefant. Al mör decapetat a causa del pes del sò grand crane deformat per la Síndroma de Proteus.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de la Vall de Bianya, a la comarca de la Garroca
Festa locala de Llívia, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
06 02
Ol dé 6 de febrér l'è 'l 37 dé de l'an del calendare gregorià; manca 329 (330 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 6 de febrér al è ul dí da pòost 37 dal an dal calendari gregurian; i manca 329 (330 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1521 - Mallorca: i empresona Joanot Colomb e óter dirigeenc liacc, ergot che l'indumà al provoca la reölta di Germané·e.
2004 - Moscòa (Rössia): ün atentat al metró, atribuït a independentist cecé, al provoca öna quarantena de mort e plö d'ü sentenér de fericc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1412 - Orleans (Paes de la Lòira, Fransa): Zòana d'Arch.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
540 - Gaston de Arras, sant francés nasìt in del 453.
2005 - Todolela (I Ports): i mör 18 persone int ün albergh per mala combüstiú da stüe de bütà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bellerive
Bellerive a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.25 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 632 abitant.
In del mes de nuvemeber del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand et Villars-le-Grand han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Vully-les-Lacs. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Bellerive al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar e quand che l'eva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cudrefin, Vallamand, Constantine, Montmagny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- sit ufizial
- Bellerive (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cornol
Cornol a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.43 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 916 abitant.
El cumün de Cornol al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courgenay, Alle, Miécourt, Fregiécourt, Asuel, Montmelon.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cornol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La Péna
Artìcol in dialètt rumagnòl
La Péna (Pennabilli in italièn) l'è un cumòn ad 3.098 abitìnt. Fin al 2009 la era dal Marchi ma in seguit ad un referendum con altr 6 comòn (Castèl d'Elci, Marcaden dla Marecia, Majòl, San Lè, Sant'Egta e Talamel) la e paseda sot la Rumagna.
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·


text:
Providence
Providence a l'è la capital e la cità püssee granda del Rhode Island, vün di stat di Stat Ünì d'America. A Providence a l'era nassüü el grand scritur Howard Phillips Lovecraft.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Providence l'ha fundada el Roger Williams in del 1636 cunt el nom de Providence, Pruvidenza in lumbard, cume refügi per i gent perseguitaa per questiun religius. La cità la se tröa in d'un teritori che l'era sota el domini di indian Narragansett.
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üniversità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Üniversità de Brown
- Johnson & Wales University
- Providence College
- Rhode Island College
- Scöra de Dissegn de Rhode Island
- Üniversità del Rhode Island


text:
Antil
I Antil a hinn un rosc de isul (225.000 km², 21.550.000 abitant) in di Caraib.
I isul furmen un arch che'l scumincia al süd de la Florida e'l riva fina ai cost de la America del Süd. A gh'hinn pensee geugrafich che metarien in di Antil anca i isul Bahamas e Turks e Caicos.
I Antil a hinn faa in dü part:
Etnulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che'l Culumb l'era rivaa in 'sti isul chì, gh'eren di abitant che faseven part de dü famej etnich del America del Süd:
L'ucüpaziun di spagnöj l'ha faa scumparì sübit i Arawak, menter i Caribi eren rimast fina al 1799, quand che i ültim de lur eren staa depurtaa.
Intratant, l'era stada purtada in de l'arcipelagh una quantità granda de abitant de l'Afriga negra, che ghe lavuraven cume s'ciav e, in di isul sota l'aministraziun inglesa, anca abitant de l'India. Inultra tanti culon eurupei s'hin mes'ciaa cui abitant del lögh, cun culon de alter naziun d'Europa e cunt i african, cunt el creà una sorta de növ grüp etnich, quel di creul. Al dì d'incö, la part magiur de la pupulaziun di Antil l'è de urigin africana o mista.


text:
Emmanuel de Grouchy
L'Emmanuel de Grouchy (1766-1847) l'è staa on nobil e militar frances.
L'era 'ndaa dent a l'esercit in del 1781 e, dopo ses ann, l'è 'ntraa a fà part de la Guardia Real; per quella reson chì l'è staa scasciaa via in del 1793, ma dopo duu ann l'è staa ciamaa indree e l'è vegnuu general.
L'ha tolt part a la spedizion in Irlanda, poeu l'è staa in Italia per combatt a Novi Ligure; chì l'è staa ferii e faa presonee.
El fatto che 'l fudess bon de combatt el s'è viduu a Eylau e a Friedland; l'è staa anca governador de Madrid. L'ha combattuu anca a Wagram.
In del 1812 l'è staa vun de quei che s'hinn comportaa mej sia duranta l'invasion de la Russia (per esempi in de la Battalia de Borodino) che in de la retirada.
El s'è retiraa per reson de salud, ma in del 1814 l'è tornaa 'nmò indree per vess ferii on'altra volta in de la Battalia de Craonne. L'ha lavoraa anca cont i Borbon, quand hinn tornaa: ma duranta i Cent Dì l'è passaa anmò cont el Napoleon, che l'ha faa vegnì Maresciall. Ma duranta la Battalia de Waterloo l'è staa minga bon de fermà i Prussian del Blücher: l'error che 'l gh'è costaa ai Frances la vittoria.


text:
Franciacürta
La Franciacürta (Italià: Franciacorta) l'è 'na zòna geogràfica de la Pruvìncia de Brèsa che la töl dét töt o alméno 'na part del teretóre dei cümü de Àder, Breó, Cavreöl, Castegnàt, Casàch, Salàdega, Cocài, Cològne, Córt Frànca, Erbösch, Gösàch, Montezèi, Óme, Padéren, Paràdech, Pasirà, Polàen, Proài d'Izé, Rodènch-Saià, Roàt. El teretóre de vergü de chèsti cümü l'è completamènte en Franciacürta, envéce sèrte óter i è tocàcc apéna 'n pàrt (còme per ezèmpe i cümü de Cocài e Roàt endóche apéna la pursiù Nort l'è cunsideràda Franciacürta).
El teretóre l'è perlopiö furmàt de culìne che al dé d'encö i è cultiàde a ìcc per la prudusiù dei vì che i è giü dei fiùr al büzèt de la prudusiù vinìcola italiàna. Difàti i prudutùr de vì de la zòna i s'è custitüicc endèn consòrse per la protesiù e la garansìa de la qualità dei sò vì che i è: Franciacorta D.O.C.G. (vì de tìpo spumànte) e Terre di Franciacorta (biànch e rós).
Al cunfì Sud de la Franciacürta gh'è el Mont'Òrfen, de ciàra urìgin morénica, che 'l rìa a 451 méter de altèsa màsima.


text:
Codi SIL
El SIL International (Summer Institute of Linguistics, Istitut estiv de lingoistica) l'è on'organizazion minga governativa de confession cristiana evangelica. El so obietiv principal l'è de studià, svilupà e docomentà i lenguv minoritari e de voltà la Bibia in quej lenguv lì per podè mandà in gir pussee che se poeu el messag evangelich. De pu, la furniss i so ricerch per mez del sit Ethnologue.com
La laora ancasì in America latina, e l'è ativa in mila e mila comunità linguistich del Terz mond, induè che i so lenguv j'hinn no ancora miss giò per scritt.


text:
Energia
Per la fìsega e i àlter scéns, l' energìa (del Gréch ἐvέpYeιa - enérgeia, "atività, uperasiùn" e del ἐvepYός - energós, "atif, che'l laura") a l'è 'na quantità fisega scalara che l'è 'na prupietà di ugèt e di sistéma che l'è cunservàda in natüra. Despèss, l'energìa a l'è definìda cúme l'abilità de fà 'n laurà.
Un bèl puu de furm de energìa, cúme l'energìa cinétiga, l'energìa putensiàl, l'[energia termiga|[energìa tèrmega]], l'energia gravitasiunàl, l'energìa del son, l'energia lüminùsa, l'energia chímega, l'energia nücleàr e la màssa a hin staa definii per spiegà tücc i fenòmen natürài che se cunùssen.


text:
Guglielmo I d'Inghiltèra
Guglièlmo 'l Cunquistadùr (en inglés: William the Conqueror; en fransés: Guillaume le Conquérant), nasìt a Falaise, vers el 1027 e mórt a Rouen ai 9 de setèmber del 1087, l'è cunusìt apò coi nòm de Guglièlmo 'l Bastàrt (perchè fiöl ilegìtim), Guglièlmo II de Normandìa e Guglièlmo I d'Inghiltèra.
L'è 'l fiöl de Robèrto 'l Magnìfich e de «Herleva» o «Arlette», 'na frilla, cioè 'na segónda spùza segónt la tradisiù danéza (more danico).
Düca de Normandìa zà de l'età de òt agn (l'è stat el quint a ricéver formalmènt el tìtol de Düca de la Normandìa) col nòm de Guglielmo II, el g'ha portàt chèsto tìtol del 1035 enfìna al 1087.
Dopo la batàia de Hastings endèl utùer del 1066 el deènta 'l prim rè d'Inghiltèra de stìrpa Normàna e 'l regnarà dei 25 de dezèmber del 1066 enfìna al dé de la sò mórt, ai 9 de setèmber del 1087. L'è stat giü dei monàrchi piö 'mportàncc de l’Europa ucidentàla.


text:
Grischun: Ina limita da peschs pli bassa
-
- Zoom
- Las secziuns vulan reducir la limita quotidiana per 2 peschs al di. (RTR)
Ils pestgaders grischuns sa radunan a Scuol per la radunanza da delegads. En quella han els da tractar 2 moziuns da las uniuns da pestgaders da Zernez e da l’Engiadina Bassa.
Questas 2 secziuns proponan da reducir la limita quotidiana da peschs da 6 sin 4 peschs al di. Els vulan ultra da quai introducir ina limita annuala da 60 peschs. Tut quai be per auas cun dis da protecziun. La suprastanza da l’Uniun chantunala fa ina cuntraproposta a la limita da 60 peschs e propona ina tala da 100 peschs l’onn. (ht/rtr)


text:
Vanuatu
Vanuatu a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è un rosc de 83 isul.
La capital a l'è Port Vila.
Al gh'ha una süperfiss de 12.189 km² e una pupulaziun de pressapoch 210.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vanuatu a l'è staa un "Condominium" del Regn Ünii e de la Francia, cunt el nom de Növ Èbrid, del 1906 al 1980, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vanuatu al gh'ha trì lenguv ufiziaj: el bislama, l'ingles e 'l frances.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vanuatu (nom ufizial: Ripablik blong Vanuatu / Republic of Vanuatu / République de Vanuatu) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Iolu Johnson Abil (del 2009).
El prim minister a l'è l'Sato Kilman (del 2011).


text:
Pilsner
Pilsner, Pilsener, Pilsen o abreviàt en Pils l'è 'n stil de bìra lager (cioè a bàsa fermentasiù) elaboràt en urìgin endèla cità de Plzeň (en tudèsch Pilsen) endèla part ucidentàla de la Repüblica Ceca.
L'è fabricàda co malt che vé la Moravia de tipo ciamàt apò a chèl "pilsen", àiva de dürèsa bàsa e sura de töt co fiùr de luertìs cultiàt de le bànde de la cità de Žatec (Saaz en tudèsch). La fermentasiù l'è fàda conden leàt che laùra a bàsa temperadüra (leàt a bàsa fermentasiù).
La bìra elaboràda segont el stil pilsen la g'ha 'n culùr ciar, en amàr médio-bas ma 'n profùmo bèl nèt de luertìs. El gràdo alcòlich l'è de sòlet entrà i 3 e i 5% en volüm.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El procès de elaborasiù de tipo Pilsner l'è stat ideàt del màster birér todèsch Josef Groll e mitìt en òpera per la prìma ólta ai 5 de utùer del 1842 endèl Bürgerlichen Brauhaus (che öl dì presapóch "birerìa cumünala"), a Plzeň (en todèsch Pilsen), en Boémia.
Chèsto tìpo de bìra el deènta sübit giü dei preferìcc 'ntra la zét, tat che 'ndèl 1859, la Bürgerlichen Brauhaus la pènsa de depozità 'l nòm todèsch Pilsner (che öl dì "de Pilsen"), come màrchio de urìgin.
Chèsto procès nöf de elaborasiù de la bìra el permèt de fà 'na bìra bèla ciàra e trasparènta, quan che 'nvéce le conoscènse de chèl tép là le pirmitìa de fà bìre piötòst scüre de culùr e trübie per vìa del leàt che restàa 'n sospensiù 'ndèle butìglie o 'ndèle bócc.
La difarensa, in sghej, cuma se dis, intra la Pilsner e e ij olter Lager (ciuè ij olter bir de media densitaa, a bassa fermentassiun e "invegiaa" di düü ai ses mis in lögh bej fregg - ciuè cunt temperadür arent ai 0 grad), l'è che la Pilsner l'è fada cunt giota moltada in d'una manera dulsa, tipega de la Buhemia, che la ghe da un culur ciar e net e un saur bel s'cet, e cunt un nümer ben püssee volt de laurtìs che 'l ghe da un bouquet e un saur pütost agher.


text:
28 09
Ol dé 28 de setèmber l'è 'l 271 ( 272 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 95 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de setèmber al è ul dí da pòost 271 ( 272 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 95 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Figueres (l'Alt Empordà): gh'i inaügüra ol Museu Dalí.
2003 - Salses (ol Rosselló): sensa la presensa d'ergü representant del stat Franses, ol cunsejée in cap de la Generalitat, Artur Mas e i autorità mönissipale de la éla gh'i inaügüra la Porta dels Països Catalans.
2004 - el Prat de Llobregat (ol Baix Llobregat): se ghe la inaügüra la tersa pesta del aeroport.
1542 - Califòrnia: al ghe ría ol pröm Öropé, l'esploradur Portughes João Rodrigue Cabrilho.
1821 - Sità de Mèssich (Mèssich): se ghe signa l'at d'independensa del paes.
1864 - Londra (Anglatèra): se ghe la funda l'Associassiú Internassiunal di Trabascadur.
1867 - Toronto (Ontàrio, ol Canadà): chèsta sità al de·enta la capitala del paes.
1868 - Còrdova (Andalusia, Spagna): i tröpe revolüssionàrie comandade per ol zeneral Serrano i trà zò chèle fidele a Isabela II, comandade per ol zeneral Novaliches, a la bataja del Pont d'Alcolea.
1929 - Praga (Céchia): se ghe la inaügüra la catedral de Sant Vit.
1992 - Katmandú (ol Nepal): se gh'al fracassa ün Airbus-300 pakistanes i en mör assé come 167 viasadur e equipas.
2000 - Palestina: ghe la scumensa la Segonda intifada daspus che Ariel Sharon al visite la Splanada di Moschete de Zerösalèm.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1819 - Figueres (l'Alt Empordà): Narcís Monturiol, inventur e polítegh Català (m. 1885).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Barcelona: Enric Gensana, futbolesta Català (n. 1936).
2003 - Nöa York (SÜA): Elia Kazanjoglou, cognossit come Elia Kazan, diretur de Teàter e de sínema Stadünindench d'orísen Grego-Armena (n. 1909).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Diavol
El Diavol' o Diavel (in de la Bassa) o Diavro (in del Tesin), ciamaa anca Demoni, Bao, Barlott o Berlicch, l'è 'l nomm cont el qual vari religion a ciamen on esser cativ, destruttor e bosiard: el simbol del Mal, el contrari de Dio, del Ben e de la Verità.
I tre religion monoteistegh, ma anch el zoroastrimo e 'l bahaismo hann formulaa ona soa vision del Diavol. A gh'è anca di grupp de personn che l'adoren tant 'me on dio, e se ciamen satanista (de "Satana" el nomm cristian e giudee del diavol).


text:
Po
Artìcol in dialètt frarés
Al Po l'è al fium più lung d'Itaglia (652 chilomatri).
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
I Greci i g'avea miss nom Eridano, po dòp i antich rumàn i à tacà a ciamaral Padus (i dìs c'al sia parché a gh'iera un mucc ad pin salvadagh da vsin al fium), cl'è dvantà "Po" in tal vulgar, e inquò al's ciama cumpagn in italiàn e in tutt i dialett d'il pòst in du'c al pasa.
Al Po al vien zò dal Monviso, in Piemont, e al traversa par al lungh tutt l'Altitalia, da ovest a est, e al và a finir in tl'Adriatic, tra Frara e Ruìg: al's verz in't un gran delta in sett rami difarent. A'l g'ha un mucc d'afluént, parché tutt i fium dal nord-ovest (cuii dal Piemont e dla Lumbardia e dla Liguria e d'i Apenìn emiliàn) e anc'un par dala Svìzera i va a finir in tal Po.
Tuta la pianura par du c'ag pasa al Po, c'al va da Turén infin al mar, la's ciama Pianura Padana, la più grand pianura dl'Italia e in du c'ag a stà anca Frara, c'lè una dil zità più impurtant da vsin al Po (anc parché la stòria ad Frara la dipend purasà dal sò fium); altar pòst impurtant sul Po j è: Turén, Piasëinsa, Cremùna, Viadana, Gualtieri, Guastala, Ostilia e Revere, Gòr; mo anca Pavia, Mantua, Parma e Ruìg i è brisa tant luntan (a Parma a gh'è la sede dl'"Agenzia interregionale per il Po", quél ca prima a's ciamava al "Magistrat par'l Po").
In pianura al Po l'è quasi dapartutt navigabil; da Cremùna infin al mar a pò zirar anc il "drag", di gran barcun ch'i và su e zò con dil cargh ad merzz. La Pianura Padana l'è una dil terr più fertil d'Italia e l'è pina d'industri, par quest l'è sempar stada na zona purasà rica, specialment dop il bunifigh dil secul pasà.
Frara, a s'è dit ad dsòra, l'è la zità più ligada al fium: l'è sorta in tal Medioevo pròpria in sla riva dal fium, c'alòra la i'éra al cunfin tra'l Regn Lungubard e l'Impero bizantin. Il sò strad le i'éra quasi tutt d'il vie d'acqua cumpagna a Vnezia e al temp d'i Estens al Po al difandea la zità da i nemigh furastiér; par difendars dai Veneziàn i Estens i avea infin fat spustar al cors dal fium da sott ad sora ad Frara (in du'c l'è ancor'adess), acsì c'anc la foce l'è cambiada: prima la i'éra da vsin a Ravêna (e al Rén, al fium ad Bulògna, a'l iera n'afluent dal Po), mentr'adess l'è al Delta c'a gnussen tutt.
Ligam ad fora[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Po ('na volta l'era ciamè Eridano) l'è al fiòmm piò long d'l Itaglia, che l'è l'estensiån dal basén piò granda e la piò granda masa d'acua stra i fiòmm itagliàn. Al nass in Piemånt e dåpp avair traversè totta la Basa Padèna al s caza int'l Adriatic int'la pruvénzia ed Ruvîg.


text:
Treni Amorosi (Collegamenti ferroviari da / per Amorosi)
Treni Apice (Collegamenti ferroviari da / per Apice)
Treni Apollosa (Collegamenti ferroviari da / per Apollosa)
Treni Arpaia (Collegamenti ferroviari da / per Arpaia)
Treni Arpaise (Collegamenti ferroviari da / per Arpaise)
Treni Baselice (Collegamenti ferroviari da / per Baselice)
Treni Benevento (Collegamenti ferroviari da / per Benevento)
Treni Bonea (Collegamenti ferroviari da / per Bonea)
Treni Bucciano (Collegamenti ferroviari da / per Bucciano)
Treni Buonalbergo (Collegamenti ferroviari da / per Buonalbergo)
Treni Calvi (Collegamenti ferroviari da / per Calvi)
Treni Campolattaro (Collegamenti ferroviari da / per Campolattaro)
Treni Campoli del Monte Taburno (Collegamenti ferroviari da / per Campoli del Monte Taburno)
Treni Casalduni (Collegamenti ferroviari da / per Casalduni)
Treni Castelfranco in Miscano (Collegamenti ferroviari da / per Castelfranco in Miscano)
Treni Castelpagano (Collegamenti ferroviari da / per Castelpagano)
Treni Castelpoto (Collegamenti ferroviari da / per Castelpoto)
Treni Castelvenere (Collegamenti ferroviari da / per Castelvenere)
Treni Castelvetere in Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Castelvetere in Val Fortore)
Treni Cautano (Collegamenti ferroviari da / per Cautano)
Treni Ceppaloni (Collegamenti ferroviari da / per Ceppaloni)
Treni Cerreto Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Cerreto Sannita)
Treni Circello (Collegamenti ferroviari da / per Circello)
Treni Colle Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Colle Sannita)
Treni Cusano Mutri (Collegamenti ferroviari da / per Cusano Mutri)
Treni Dugenta (Collegamenti ferroviari da / per Dugenta)
Treni Durazzano (Collegamenti ferroviari da / per Durazzano)
Treni Faicchio (Collegamenti ferroviari da / per Faicchio)
Treni Foglianise (Collegamenti ferroviari da / per Foglianise)
Treni Foiano di Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Foiano di Val Fortore)
Treni Forchia (Collegamenti ferroviari da / per Forchia)
Treni Fragneto L'Abate (Collegamenti ferroviari da / per Fragneto L'Abate)
Treni Fragneto Monforte (Collegamenti ferroviari da / per Fragneto Monforte)
Treni Frasso Telesino (Collegamenti ferroviari da / per Frasso Telesino)
Treni Ginestra degli Schiavoni (Collegamenti ferroviari da / per Ginestra degli Schiavoni)
Treni Guardia Sanframondi (Collegamenti ferroviari da / per Guardia Sanframondi)
Treni Limatola (Collegamenti ferroviari da / per Limatola)
Treni Melizzano (Collegamenti ferroviari da / per Melizzano)
Treni Moiano (Collegamenti ferroviari da / per Moiano)
Treni Molinara (Collegamenti ferroviari da / per Molinara)
Treni Montefalcone di Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Montefalcone di Val Fortore)
Treni Montesarchio (Collegamenti ferroviari da / per Montesarchio)
Treni Morcone (Collegamenti ferroviari da / per Morcone)
Treni Paduli (Collegamenti ferroviari da / per Paduli)
Treni Pago Veiano (Collegamenti ferroviari da / per Pago Veiano)
Treni Pannarano (Collegamenti ferroviari da / per Pannarano)
Treni Paolisi (Collegamenti ferroviari da / per Paolisi)
Treni Paupisi (Collegamenti ferroviari da / per Paupisi)
Treni Pesco Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Pesco Sannita)
Treni Pietraroja (Collegamenti ferroviari da / per Pietraroja)
Treni Pietrelcina (Collegamenti ferroviari da / per Pietrelcina)
Treni Ponte (Collegamenti ferroviari da / per Ponte)
Treni Pontelandolfo (Collegamenti ferroviari da / per Pontelandolfo)
Treni Puglianello (Collegamenti ferroviari da / per Puglianello)
Treni Reino (Collegamenti ferroviari da / per Reino)
Treni San Bartolomeo in Galdo (Collegamenti ferroviari da / per San Bartolomeo in Galdo)
Treni San Giorgio del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per San Giorgio del Sannio)
Treni San Giorgio La Molara (Collegamenti ferroviari da / per San Giorgio La Molara)
Treni San Leucio del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per San Leucio del Sannio)
Treni San Lorenzello (Collegamenti ferroviari da / per San Lorenzello)
Treni San Lorenzo Maggiore (Collegamenti ferroviari da / per San Lorenzo Maggiore)
Treni San Lupo (Collegamenti ferroviari da / per San Lupo)
Treni San Marco dei Cavoti (Collegamenti ferroviari da / per San Marco dei Cavoti)
Treni San Martino Sannita (Collegamenti ferroviari da / per San Martino Sannita)
Treni San Nazzaro (Collegamenti ferroviari da / per San Nazzaro)
Treni San Nicola Manfredi (Collegamenti ferroviari da / per San Nicola Manfredi)
Treni San Salvatore Telesino (Collegamenti ferroviari da / per San Salvatore Telesino)
Treni Santa Croce del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per Santa Croce del Sannio)
Treni Sant'Agata De' Goti (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Agata De' Goti)
Treni Sant'Angelo a Cupolo (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Angelo a Cupolo)
Treni Sant'Arcangelo Trimonte (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Arcangelo Trimonte)
Treni Sassinoro (Collegamenti ferroviari da / per Sassinoro)
Treni Solopaca (Collegamenti ferroviari da / per Solopaca)
Treni Telese Terme (Collegamenti ferroviari da / per Telese Terme)
Treni Tocco Caudio (Collegamenti ferroviari da / per Tocco Caudio)
Treni Torrecuso (Collegamenti ferroviari da / per Torrecuso)
Treni Vitulano (Collegamenti ferroviari da / per Vitulano)


text:
Crèma
Crèma (Crema in Italià e Latì; Krem in Tudèsch) l’è 'na cità da 34 284 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) da la Pruincia da Cremuna.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par che Crèma la sìes nasìda 'n da i témp di Lungubard, 'n dal 600 dòpo Gesö. Al sò nóm 'l vègn pròpi da 'na paròla lungubarda, "crèm" che la 'ól dì "dòs". 'Na tradisiù la disarès che la cità l'è nasìda al 15 d'agóst dal 570, quand le persune che le stàa sö l'isola Mòsa (o Isola Fulcheria) i è scapade so 'n dòs vizì 'l Sère. 'L capo da chèste persune 'l sa ciamàa Creméte, cunt da Palàs. Gh'è pò 'n ipotesi che la parla dala fundasiù che l'e stacia 'n dal 400, quand Milà l'era la capitàl da l'Impero Rumà ucidental. Gh'è po' 'n ótre stüde che 'l dìs che ché i stàa i cèlti, o magari i etruschi.
La pröma carta che la parla da Crèma però l'è dal méla e la dis che Crèma l'è 'na tèra che la partenìa ai Cunt da Camisà. Dòpo gh'è ignìt Bunifas da Tuscana e la sò fióla Matilda. 'N dal 1098 Matilda regala Crèma al Vèscof da Cremuna.
'N dal 1159, dopo che Crèma la sa aleàda con Milà e mia con Cremuna, la cità l'è stacia sbatìda zó dal Barbarósa, che 'l g'ha pò tacat fóch. L'asédio l'è stacc própe bröt: i tudèsch i g'ha pò tacat via dèle persune cremasche a le sò machine e tante persune i è mòrte.
'N dal 1185 gh'è ignìt la Pace da Custansa e la cità l'è stacia trada sö amò. Crèma la dienta 'n Libero Cümü e i gh'a facc da nóf le müra, i fòs e l pòrte (1199). 'N dal 1200 i gh'a tirat sö po' al Dòm e al palàs cümünal.
Crèma 'n dal 1335 la diènta pusés da Gian Galeas Viscunt. 'N chèi agn che (1361) sa ricorda pò la pèste. Tra al 1405 e 'l 1423 Crèma la diènta Signoria da la familia Benzuna. Dòpo Crèma la diénta amò pusès di Viscunt e 'nfine, 'n dal 1449, l'è 'n pusès da la Repüblica da Venesia.
Quanta Crèma l'è dientada 'na pruincia da la Repüblica da Venesia l'ecunumia l'è fiurida e i gh'a facc sü da nóf le müra, al palas cümünal e'l Palas di Nudar, che adès l'è dientat al Palas dal Vescof. 'N dal 1490 i ga tirat sö 'l Santüre da Santa Maréa e 'n dal 1580 i gh'a facc pò la Diocesi.
'N dal 1797 la finès la Repüblica da Venesia e 'n cità i vé i francés. 'N dal 1814 'l finés l'impero da Napuliù Bunapàrt e i ria i striaci e la vè facia la pruincia da Crèma e Lód.
'N dal 1861 Crèma la diènta italiana.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Monümènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Piasa dal Dòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le cése[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La ècia césa da San Mènech, 1463-1471, che adès i ga facc déte 'l teatro.
- Al Santüare da Santa Maréa, 1490-1500.
- La ècia césa da San Spìret e Santa Madaléna, 1511 (adès l'è serada sö).
- La césa da Santa Ciara. 1514.
- La césa da San Bernardì 'n cità, 1518-1534.
- La césa da San Giùan Batista, 1583-1584.
- Al Santüare dèle Grasie, 1601-1611.
- La césa da San Benedèt 1621-1623.
- La capèla dal Quartierù 1717.
- La césa dala Trìnita 1737-1740.
- La ècia césa da Porta Ripalta, 1743.
- La césa da San Giàcom 1749.
- La césa da Sant'Intòne da Padua, metà dal '700.
- La cesìna da Santa Maréa Stèla 1834.
- La césa da San Piéro con la faciada trada sö 'n dal 1939.
Palàs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palàs di Benzù (1627) (adès gh'è déte la Bibliotéca).
- Palàs di Maràs (1422).
- Palàs di Benzù (1504).
- Al vècc Palàs dal Munt da Pietà (1569).
- Palàs Cumpustèla (1585).
- Palàs di Vimercàt. (1602).
- Palàs di Fòia (1650).
- Palàs di Zurla (metà dal '600).
- Palàs di Crüèi (1663).
- Palàs di Bundént (sö la fine dal '600).
- Palàs di Vimercat-Zurla (pröma dal 1685).
- Palàs di Prèmol (sö la fine dal '600).
- Palàs di Buns (1710).
- Palàs di Tèrni (1711).
- Palàs di Albergù (1756).
- Palàs di Vailàt (1840).
Fére e fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al 2 da febràr gh'è la Madòna da la Serióla 'n du i sa benedés le candéle. Sö la fine da mars visì al santüare da Santa Maréa gh'è la féra. Al 10 da giögn sa fà la fèsta a San Pantigliù, co la procesiù. 'N da la metà d'agost gh'è la "turtelada", 'n du sa mangia i turtèi. A setémbre gh'è la sagra da la bertulina. La sera dal 12 da dicémbre gh'è la féra da Santa Lüséa, cò le bancarèle 'n Piasa dal Dòm. Dala metà da dicémbre a la fine da genàr gh'è 'l presepio di Sabiù.
La cüsina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töcc i cunós i turtèi: i ga 'l ripié duls e per fai i dróa i amarècc, le üghète, i mentì e 'l mustasì. Gh'è pò 'l salva, che l'è 'n furmài che l'è facc da chèste bande che. Sa parla pò da la spongarda e dala bertulina, che l'è facia co l'öa mericana. Quand gh'è 'l carneàl sa fa i chisói (o chisulì), fai sö co 'l limù, 'l póm e 'l strüt.
Pagine tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
12 11
Ol dé 12 de noèmber l'è 'l 316 ( 317 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 50 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de noèmber al è ul dí da pòost 316 ( 317 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 50 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1660 - la Cerdanya: in compiment del tratat di Piriné signat ol 7 11 del an pröma, Fransa ocüpal ergot che adess al è l'Alta Cerdanya e la éla de Llívia se la convertiss in ün enclavament.
2004 - Miravet (la Ribera d'Ebre): i líder di particc parlamentare Català se gh'i reüniss per prepará la redassiú del nöf statüt de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1817 - Teheran (l'Iran): Bahà'u'làh, religjus iranià, fondadur de la Fe Bahà'in.
1896 - Orsha (Bielorössia): Lev Vygotsky, pedagogh e psicòlegh.
1929 - Filadèlfia (Pennsilvània, SÜA): Gracia Patricia Kelly, cognossida come Grace Kely, atura de sínema Stadünidenca e prinsessa consorta de Mònaco.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Anna Tatangelo
Anna Tatangelo (Sora, 9 ad Śnar dal 1987) l'è na cantànta itagliàna dal Lasi ch'la s è fata cgnósar in dal 2002 quànd l'à vins a quind'ś an al Festival di Sanremo dal 2002 in dla sesiòṅ di śóvan cun al braṅ Doppiamente fragili e pò par 'l àlbum Attimo x attimo dal 2003.
Al sò repertòri al s baśa principalmènt in sla mùśica pop (cun di pcòṅ melòdic in di braṅ scrit par lē dal napuletàṅ Gigi D'Alessio), ma anc fusion in dal sò quìnt lavōr Progetto B. In di sò tèst a s dascór 'd argumènt suciài e dal dè 'd incō cuma al cundisiòṅ dal fémni, 'l òdi in di cunfrònt di fnòć, i distûrb in dal magnàr e al viulénsi còntra 'l dóni. A partìr da 'l 2007 l'à anc tacâ a scrìvar soquànt di sò pès.
Par siē vòlti l'à cantâ a 'l Festival ad Sanremo. In dla sò caréra l'à vindû da piò ad sinc-sènt-mila còpi.
L'è cumpagnàda a 'l cantànt Gigi D'Alessio (che par lē 'l à mulâ sò mujér) e sèg la gh'à 'n fiōl, Andrea, nâ al 31 ad Mars dal 2010.
Biugrafìa
Discugrafìa
Àlbum
- Attimo x attimo 2003
- Ragazza di periferia 2005
- Mai dire mai 2007
- Nel mondo delle donne 2008
- Progetto B 2011
Televiśiòṅ
- Sanremo Top Raiuno, 2002 - Cundutóra
- Playlist Italia Video Italia, 2004/2006 - Cundutóra
- X Factor Raidue, 2010 - Giùdas
- Ballando con le stelle Raiuno, 2012 - Cuncurénta


text:
Laureana di Borrello
Laureana di Borrello l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Reggio Calabria. El g'ha 5 263 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 35 km² e 'na densità de 150 ab./km². El cunfìna coi cümü de Candidoni, Feroleto della Chiesa, Galatro, Rosarno, San Pietro di Caridà, Serrata.
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Amur (fiüm)
El Amur (Rüss: AMyp, Amur) l'è un fiüm de l'Asia urientala: lünghèzza 4.444 km, basin imbrìfer 1.855.000 km². Al sa furma in sül cunfìn tra la Rüssia e la Cina, a la cunflüenza di fiümm Shilka e Argun; da lì al cumencia a descrif una cürva prima vers südest, pöö dopu ver nurdest fin a che al sa trà deent in del Strècc dii Tartar, pròpi in facia a l'isula de Sahalin.
L'Amur l'è navigabil per quasi tüt ul sò cuurs, anca sa gh'è ul prublema ca l'è geraa per un quater-cinch meess a l'ann.
In del sò cuurs al marca ul cunfin Rüssia-Cina per quasi 1.800 km, e al bagna quater citaa d'una certa impurtanza, tüt in Rüssia:
Grassetto


text:
Le Chenit
Le Chenit (Lo Chenit in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 99.22 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4386 abitant.
El cumün de Le Chenit al se tröva a una altitüden de 1013 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arzier, Bassins, Berolle, Bière, Bois-d'Amont (FR-39), Chapelle-des-Bois (FR-25), Chaux-Neuve (FR-25), Gimel, L'Abbaye, Le Lieu, Longirod, Marchissy, Montricher, Mouthe (FR-25), Saint-George.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le Chenit in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Made in Heaven
Made In Heaven (Fât in dal Paradîś in Emigliàn) 'l è al quindicéś'm e ùltem àlbum ed studi 'd al grùp ingléś 'd i Queen. C'n el stesi caraterìstig 'd al disc precedèint, cal disc chè 'l è stê 'l ùltem publichê ch' al vdìs i cuntribû 'd al cantànt Freddie Mercury e 'd al basìsta John Deacon. Al vgnìva fòra al 5 ed novèmber 'd al 1995.
Dòp ed la mort 'd al Mercury in dal novèmber 'd al 1991 cauśèda da 'l AIDS, al John Deacon, al Roger Taylor e 'l Brian May i avìven lavurê cun el perti 'd cant e 'd piàṅ che lò 'l ìva già registrê, śuntènd-eg el lór sunèdi.
Tùti e dū 'l pert 'dl' inciśiòun, prìma e dòp ed la mort 'd al Freddie, i éren stèdi cumpletèdi in dal stùdi 'd al grùp a Montreux, in Śvisra. 'L album al rivèva al prìm post in dal Règn Unî e 'l tulìva 4 volti al disc ed plàtin. Al giurnèl The Guardian al scrivìva che 'l disc 'l iva vindû 20 miliòun ed copi in tut al mond.
Braṅ
- It's A Beautiful Day - 2'32
- Made In Heaven - 5'25
- Let Me Live - 4'45
- Mother Love - 4'49
- My Life Has Been Saved - 3'15
- I Was Born to Love You - 4'49
- Heaven for Everyone - 5'36
- Too Much Love Will Kill You - 4'20
- You Don't Fool Me - 5'24
- A Winter's Tale - 3'49
- It's A Beautiful Day (reprise) - 3'01
- Yeah - 0'04
- Untitled Hidden Track - 22'33
Furmasiòṅ
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa


text:
06 11
Ol dé 6 de noèmber l'è 'l 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 56 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de noèmber al è ul dí da pòost 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 56 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1264 - Ol rei Jaume I al scomensa la conchesta del Regn sarrassí de Múrcia.
1844 - La Repüblega Dominicana se la independisa de Spagna.
1889 - Fransa: inaügürassiú de la tur Eiffel a Paris.
1918 - Polònia: se la proclama la Segonda Repüblega Polonesa.
1975 - Maroch: la scumensa la Marsa Verda.


text:
Gorgonzoeula
Gorgonzoeula (Gorgonzola in Lengua italiana) l'è on comun de la Provincia de Milan con 19 953 abitant.
Probabilment el sò nòmm el vegn de la dea Concordia, trasformaa in Concordiola e dòpo Gorgonzola.
Gh'è dò fest principal in del paes: quella del formagg Gorgonzoeula, a la fin de settember, e quella de Santa Caterina, al 25 de november
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gorgonzoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Lengua longubarda
La lengua longubarda l'era la lengua di longubard (ciamà di volt incasí lumbard). I longubard j'eran un popul germanich che j'hinn rivà int l'alt'italia int el sest secul. La so lengua la cumincià a vess druvà poch a partì dal setim secul, ma prubabilment l'è 'ndata avanti fin squasi l'ann 1000 d.S. (dop dal Signur). Al dí d'incö gh'è restà dumà di frament de quela lengua chí, principalment una quai parola chi e là int i scritt latin. Vist che ghe mia tanta testi in lungubard, l'è impussibil induvinà che tipo de murfulugia e de sintassi el gh'ava. E donca la classificassion linguistica l'è basaa dumà ins la funulugia. Vist che el lungubard el mustra un tipo de cambiament de cunsunant che le cumpagn de cul ch'el se veda in tudesch, la classificassion la meta el lungubard con i dialett de l'Elbe germanic. Gh'è un mügg de nom de la familia real lungubarda che i mustran cui cambiament chi di cunsunant, presempi:
- pert < bert: Aripert, Godepert
- perg < berg: Perctarit, Gundperga (tusa del re Agilulf)
- prand < brand: Ansprand, Liutprand
La lengua lungubarda l'à lassà in eredità ai parlà lumbard d'incö un bel pu de paroll, cuma per esempi mucà, vardà, guastà, arnés, guera, trincà, grattà, zanna, marchés, sala, etc.


text:
Schweinfurt
Schweinfurt l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Francònia (Unterfranken).
Schweinfurt l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del circondàre omònim ma del pónt de vìsta aministrtìf la na fà mìa part.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è colocàda sö la spónda dèstra del fiöm Méno, a presapóch 27 km a nordèst de Würzburg e 20 km a nord de Gerolzhofen. Dòpo de Würzburg e de Aschaffenburg l'è la tèrsa cità con piö tacc abitàncc de la Bàsa Francònia.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Châteaudun, Francia
- Seinäjoki, Finlandia
- Motherwell, Scòsia
- Castel Lagopesole, (frasiù de cümü de Avigliano), Italia
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Baden-Württemberg
El Baden-Württemberg l'è giü dei sédes stàcc (en todèsch: Land, pl. Länder) de la Repüblica Federàl de la Germània. L'è sitüàt endèla part Sud-ocidentàl de la Germània e 'l cunfìna a sud co la Svìsera e a òvest co la Frància. A èst l'è tacàt a la Baviéra e a nòrt l'è tacàt a la Renània-Palatinàto e a l'Assia.
La capitàl del Baden-Württemberg l'è la cità de Stocàrda.
Cuntegnüü
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Distrècc aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Baden-Württemberg l'è spartìda 'n quàter distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirke):
- Stocàrda (Stuttgart) (che g'ha per capitàl la cità de Stocàrda)
- Fribùrgo (Freiburg) (che g'ha per capitàl la cità de Fribùrgo)
- Karlsruhe (che g'ha per capitàl la cità de Karlsruhe)
- Tübinga (Tübingen) (che g'ha per capitàl la cità de Tübinga)
Circondàre e cità extra-circondariài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I distrècc aministratìf i reönés 35 circondàre (Landkreise) e 9 cità extracircondariài (kreisfreie Städte):
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
22 05
Ol dé 22 de magio l'è 'l 142 ( 143 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 224 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de magio al è ul dí da pòost 142 ( 143 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 224 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1640 - Barcelona: i contadí reöltacc contra i terços i va det a la sità col pretest de perseguí i soldacc che i ía atacat la paròchia de Sant Andreu de Palomar e i líbera ol dipütat militar Francesc de Tamarit, presonér di Castejà: al è ol prelüde de la Guèra di Ranzadur.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1924 - Paris, Fransa: Charles Aznavour, cantant, atur, compositur, copionesta e ambassadur a perpetüità d'Arménia per la UNESCO.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Büron
Büron a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2207 abitant.
El cumün de Büron al se tröva a una altitüden de 511 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Geuensee, Knutwil, Schlierbach, Triengen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Büron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1130 col nom de Burron.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Büron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ieragh cont Oragh
Ieragh cont Oragh (nom ufizial in italian: Jerago con Orago) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 194 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4 km² e 'na densità de 1 299 ab./km²..
I duu center che formen el paes, che l'è situaa in de l'Alt Milanes, on temp eren duu comun indeperlor.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ieragh cont Oragh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Guera d'independenza estun
La guera d'independenza estun l'è staa un cunflit internaziunal che gh'è staa tra l'Estonia e la Rüssia in del 1918-1920.
L'Estonia, vers la fin de la prima guera mundial, col esercit de l'Imper Russ en ritirada e coi tudesch che avanzaven, la s'è deciarada indipendenta (un par de mes dopo de la Finlandia) el 24 febrar del 1918. La burghesia tudesca, preocupada per i so pusediment in Estonia la gh'ha minga reconossüü la dichiarazion estun, fina al november del 1918, quand che uramai la guera l'eva perdüda per i tudesch.
I rüss i hann pensaa de ricunquistaa i territori perdü col trataa de Brest-Litovsk e i han tentaa de invadij. L'Estonia l'è stada iütada di Ingles e i Svedes. A la fin l'è riessida a vincc e i rüss i han duvüü recugnuss l'indipendenza de l'Estonia.
El periud d'indipendenza l'è finii in del 1940, quand l'Üniun Suvietiga, poch prima de la Segunda guera mundial, col pat Molotov-Ribbentrop, l'ha ucüpaa militarment l'Estonia insema cun la Lituania e la Letonia, fin al 1991 quand la s'è liberada turnad indipendente.
L'Estonia la festegia tüt i an l'indipendenza del 24 Febrar 1918.


text:
Area metrupulitana
El cuncet de area metrupulitana, ciamada anca zona metrupulitana, area urbana o aglumeraziun urbana, al se riferiss a una metropul granda e tüt i sò zonn de inflüenza o anca püssee cità vesin, tüt cunt i sò zonn de inflüenza. I zonn de inflüenza poden vess paes de cunfin o cità satelit, e ciapen anca el nom de cunurbaziun.
Cuntegnüü
I arei metrupulitann püssee gross[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Questa chì a l'è una lista di arei metrupulitann püssee grant del mund a l'ann 2005. Vist che la gh'è minga una definiziun ünega per quantificà la dimensiun d'un area metrupulitana, ghe poden vess list diferent. 'Sta chì la vegn del Raport de Urbanizaziun Mundial di Naziun Ünì [1] (2003).
- Tokio, Giapun, 35,2 miliun
- Cità del Messich, Messich, 19,0 miliun
- New York, Stat Ünì, 18,4 miliun
- São Paulo, Brasil, 18,3 miliun
- Mumbay, India, 18,3 miliun
- Delhi, India, 15,3 miliun
- Calcuta, India, 14,3 miliun
- Buenos Aires, Argentina, 13,3 miliun
- Jakarta, Indunesia, 13,2 miliun
- Shanghai, Cina 12,6 miliun
- Dhaka, Bangladesh, 12,6 miliun
- Los Angeles, Stat Ünì, 12,1 miliun
- Karachi, Pakistan, 11,8 miliun
- Rio de Janeiro, Brasil, 11,5 miliun
- Osaka, Giapun, 11,3 miliun
- El Cairo, Egit, 11,2 miliun
- Lagos, Nigeria, 10,9 miliun
- Pechin, Cina, 10,8 miliun
- Manila, Filipinn, 10,7 miliun
- Musca, Rüssia, 10,7
- París, Francia, 9,8 miliun
- Istanbul, Türchia, 9,6 miliun
- Seul, Curea del Süd, 9,5 miliun
- Tianjin, Cina, 8,7 miliun
- Chicago, Stat Ünì, 8,7 miliun
- Lima, Perù, 8,2 miliun
- Lundra, Regn Ünì, 7,6 miliun
- Bogotà, Culumbia, 7,6 miliun
- Teheran, Iran, 7,4 miliun
- Hong Kong, Cina, 7,2 miliun
Percentual[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord a un stüdi di Naziun Ünì la prupurziun di gent che viven in di arei metrupulitan de püssee de 10 miliun de abitant a l'è piscinina rispet cun la pupulaziun mundial: in del 2003 a l'era del 3%. El nümer a l'è però 'dree vegnì semper püssee grant e la stima a l'è del 4% in del 2015.
Nümer di arei metrupulitann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2005 el nümer di arei metrupulitann cun püssee de 5 miliun de abitant a l'era de 46. In del 2015 se pensa che saran 61. Cun püssee de 10 miliun de abitant eren 20 in del 2003, e se pensa saran 22 in del 2015.
Prujeziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acord ai tass de cressita de la pupulaziun d'incö, se pensa che la cità püssee pupulada del mund in del 2015 la sarà Tokio; la segunda la sarà Mumbay e la terza Dehli; la quarta Cità del Messich e la quinta São Paulo, che gh'avaran una cressita ben ligada al desvilüp sucial e ecunomich del Messich e del Brasil.


text:
Aléf
Aléf (nòm uficiàl en italià: Valleve) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n de la ólta Al Brembana a 53 km de la sità e a 1141 méter söl lièl del mar.
El g'ha 136 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 15,0 km² e 'na densità de popolasiù de 9 ab./km².
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aléf l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.