text:
Duminica 4 Otòber 2020 – Leture bibliche
Duminica, ël 4 d’Otòber 2020 – Duminica apress la Pancòsta ch’a fà 18
Leture bìbliche: Salm 19; Surtìa 20:1-20; Filipèis 3:4-14; Maté 21:33-46 con le vos ëd Paolo Castellina, Marco Moretti, Massimo Marietta, Anin Ferrero,
Gianni Marietta.
Nosgnor Dé a l’ha parlà e a parla an manere svarià e an mostra cola ch’a l’é la via dla vita. I lo podoma sente për ël mojen ëd l’osservassion dël creà, an conossend e conformandse a soa lej moral, cola ch’a l’ha diciarala ant la Bibia e, dzurtut, an fidand-se a la përson-a e a l’euvra dël Signor e Salvator Gesù Crist. Chiel a l’é l’l valor pì grand ch’i podrìo avèj. Le leture bìbliche dë sta duminica a lo buto bin an evidensa. E-lo chi lo stoma a sente quand ch’a parla, o nojàutri i soma coma ij personagi dla paràbola ‘d Gesù (nòstra quarta letura ancheuj)? Ij mëssagé ‘d Nosgnor coj-lì a j’avìo pa scotaje e fin-a bastonaje. Tutun, a-i é coj ch’a j’arsèivo con fiusa. Mach lor a n’arseivran ël premi.
I.
A-i é doe manere che Nosgnor an parla: l’arvëlassion general (l’osservassion ëd la natura, dël creà) e l’arvëlassion ëspecial (le Sacre Scriture: ch’a conten-o soa lege moral e, dzurtut, ël Signor e Salvator Gesù Crist). Ël Salm 19 an parla ëd tute doe coste arvëlassion. Lë scritor ëd cost Salm a dà soa testimoniansa dj’efet benéfich che la conossenza ch’a l’ha arseivù ‘d Nosgnor a l’ha avù an sù chiel medésim.
“Ij cej a nunsio la glòria ‘d Nosgnor, la vòlta del cel an fà conòsse l’euvra ‘d soe man.Un di a fà passé ‘d conossensa a l’àutr di, e na neuit a ‘rvela la grandëssa ‘d Nosgnor a n’àutra neuit. A l’é pa na lenga, a son pa ‘d paròle ch’as peusso nen antendje. Soa vos a ‘rson-a da na part a l’àutra dla tèra, soe paròle a viagio fin-a a l’orisont ël pì lontan. Ant ël cel Nosgnor a l’ha piantà na tenda për ël sol. Tanme në spos, ël sol a seurt da soa stansia da let. A l’é tanme n’òm fòrt ch’a l’ha gòj ‘d fé soa corsa. Chiel a ven fòra da l’orisont ël pì lontan e a va da na part a l’àutra dël cel; a-i é gnente ch’a peussa scapé da sò calor. La lej ëd Nosgnor a l’é përfeta e a guerna la vita ‘d coj ch’a la osservo. Ëd le régole che Nosgnor a l’ha stabilìe as peul fidess-ne. A dan ëd sapiensa a coj ch’a l’han nen d’esperiensa. Ij precet ëd Nosgnor a son giust e a dan ëd gòj al cheur. Ij comandament ëd Nosgnor a son pur e a ‘nlumino j’euj. Ij comand ëd tëmme Nosgnor a son giust e a duro për sèmper. Ij giudissi ch’a l’ha dàit Nosgnor a son degn ëd fiusa e dël tut giust. A l’han un valor pì grand che l’òr, fin-a ‘d na granda quantità d’òr. A son pì doss che l’amel, fin-a pì doss dl’amel ch’a ven diret da ‘n cotel d’avije. A l’é pròpi vera: tò servitor a treuva ambelelà na guida moral sicura. Coj ch’a-j scoto a treuvo na granda arcompensa. Chi é-lo ch’a podrìa comprende tùit ij sò eror? Përdon-me ij pecà ch’i l’hai fàit për fala. Ëd pì, ten lontan ij tò servitor dal comëtte dij pecà ‘d presunsion, parèj che lor a la faso nen da padron an mia vita. Anlora i sarai sensa rimpròcc, nossent da ‘d trasgression grossere. Che le paròle ‘d mia bòca e la meditassion ëd mè cheur a sio agreàbil ëdnans ëd Ti, Nosgnor, mia fòrsa e mè Redentor!” (Salm 19).
II.
Ij Des Comandament, ch’as diso ‘dcò “ël Decàlogo”, a son la sìntesi, l’arsunt, ëd l’ética ebràica e cristian-a e ‘d sicur ëd nòstra sivilisassion. Ël capìtol 20 dla Surtìa, an efet, a l’é un-a dle session an tra le pì famose dla litratura religiosa dël mond antregh. Costi comandament a dan espression a ‘d prinsìpi ‘d condòta ch’a cangio mai, prinsìpi che nen mach a son ël fondament dël Pat an tra Nosgnor e sò pòpol elèt, ma che noi i confëssoma esse coj che Nosgnor a l’ha dàit a l’umanità antrega për garantine la vita e l’armonìa ‘d sò fonsionament.
“Anlora Nosgnor Dé a l’ha pronunsià tute ste paròle-sì: “Mi, ël Signor, i son tò Dé, col ch’a l’ha fate seurte da la tèra d’Egit, da la tèra andoa ti it j’ere në s-ciav. It l’avras nen d’àutri dio dë ’dnans ëd mi. Ti it faras nen ëd mistà scurpie o ch’a l’abio na quàich smijansa dle còse ch’a stan su an cel, o an sla tèra o sot-tèra. Ti ’t butras nen an ginojon dë ’dnans a cole ròbe-là për adoreje, përchè mi ël Signor, i son un Dé gelos, ch’a castiga la colpa dij pare an sij fieuj fin-a la tersa e la quarta generassion ëd coj ch’am arnègo. e che a smon soa benevolensa a mila ‘d generassion ëd coj ch’am veulo bin e ch’a ubidisso ai mè comandament. I dovreras nen ël nòm dël Signor fòra ‘d leu, përché ‘l Signor a lasserà nen andé impunì chionque a deuvra ‘l nòm dël Signor fòra ‘d leu. It visaras dël di ‘d Saba e it lo tenras da cont coma ‘n di fòravìa.Ti ’t podras travajé ses dì e fé an coj di-là tut tò travàj, ma ël di ch’a fà set a l’é un di consacrà a Nosgnor tò Dé. An col di lì it faras nen dij travaj, nì ti, nì tò fieul, nì toa fija, nì ij tò servidor, nì toa serventa, nì toe bestie, nì ‘l forësté ch’a stà an toa ca. Përchè an ses di Nosgnor a l’ha fàit ij cej e la tèra, e ‘l mar e tut lòn ch’a jë stà, e a l’ha arposasse ’nt ël di ch’a fà set, parèj che Nosgnor a l’ha benedì ‘l Saba e a l’ha consideralo fòravìa coma un di sant. Rend onor a tò pare e a toa mare, parèj che ti ’t peusse vive motobin d’agn an sla tèra che ‘l Signor tò Dé at dà. It sassineras nen. It comëttras nen d’adulteri. It roberas nen.
It rendras nen na fàussa testimoniansa contra n’àutr. It susneras nen la ca ‘d n’àutr. It susneras nen la fomna ‘d n’àutr, nì sò servent, nì soa serventa, nì ijsò beu, nì ij sò aso, nì ‘d ròba qualsëssìa ch’a sia ‘d n’àutr.
Tut ël pòpol a sentìa ij tron e ‘l son dël còrn e a vëdìa le lòsne e le fiame dla montagna ch’a fumava. Dë ’dnans a tut cost ëspetàcol ël pòpol a tramblava e as na tenìa a distansa. A l’han dit a Mosè: «Ti parl-ne e noi i të scotroma, ma lassa nen che Nosgnor an parla diret, dësnò i na podrìo meuire». E Mosè a-j dis: «Avèj nen tëmma, përchè Nosgnor Dé a l’é vnù për buteve a la preuva, parèj che la tëmma ‘d chiel av tratnissa dal peché». Anlora ‘l pòpol a l’é restà a distansa, ma Mosè a l’é avzinasse al top ëspèss anté ch’a stava Nosgnor Dé” (Surtìa 20:1-20).
III.
Bele se l’apòstol Pàul a l’avèissa, da la mira uman-a, ëd chërdensiaj ëd tut rispèt e tante rason për vantess-ne, chiel a fortiss che ‘l valor ël pì important ëd soa vita a l’è col ëd conòsse ‘l Signor e Salvator Gesù Crist. An comparision con lòn ch’a l’é, a fà, e a dà Gesù, për chiel tut ël rest a podrìa mach esse considerà dë mnis. Gesù a l’ha implicalo për soa grassia ant n’aventura ch’a finirà pa an sla tèra, ma ch’a l’avrà ‘d prospetive eterne.
“Se quaidun a pensa ‘d podèj fé afidament a ‘d chërdensiaj uman-e, mi i podrìa felo ‘ncora ‘d pì. An efet, a l’han sgetame a la circoncision eut di da la nàssita; i son n’Israelita pur-sangh ëd la tribù ‘d Beniamin, Giudé da Giudé. Al rësguard ëd la lej i l’hai vivù coma ‘n Farisé. Al rësguard ëd mè angagg për Nosgnor, i l’hai daje adòss a la cesa. Al rësguard ëd la giustissia che la lej a pretend, i son stàit sensa rimpròcc. Nopà, da la prospetiva dël Crist, tut lon ch’i l’avrìa podù bin consideré coma ‘n vantagi, n’atìv, a l’é ‘rvelasse mach na pèrdita, un passiv. Ancora pì ‘d lòn, (ancheuj) i stimo che an confront ëd l’ecelensa ‘d conòsse Gesù Crist, mè Signor, tut ël rest a sìa na pèrdita. Për chiel i l’hai arnonsià a tut e a lo considero mach ëd drugia – e sossì përchè i peussa vagné ‘l Crist, d’esse trovà ‘n comunion con Chiel, nen përchè mi i sìa da consideré n’òm giust për motiv ëd mia osservansa dla lej, ma përchè i l’hai arseivù la giustissia ch’a ven da la fidelità dël Crist – na giustissia nen mia, ma ch’a ven da Nosgnor e ch’ as fonda an sla fidelità dël Crist. Mè propòsit a l’é ‘d conòsse chiel, fé l’esperiensa dla potensa ‘d Soa arsurression, partessipé ai sò patiment e d’esse tanme chiel an Soa mòrt, 11e parèj, an quàich manera, rivé a l’arsurression dai mòrt. Nen ch’i sia già rivaje o ch’ i sia già përfet, ma i vad anans për procuré ‘d riveje e ciapé col premi tant coma mi i son stàit ciapà da Gesù Crist. Frej e seur, i penso nen d’avejlo già ciapà col premi, ma, an dësmentiand lòn ch’a më stà daré, i tiro anans con determinassion. I son an corsa vers col traguard për ciapé ‘l premi dla màssima vocassion ëd Nosgnor an Gesù Crist. A l’é për lòn che coj ch’ an tra ‘d noi a chërdo d’esse përfet a farìo bin d’aceté cost ponto ‘d vista. S’ i pense divers, Nosgnor a v’arvelerà l’eror ch’ i feve” (Filipèis 3:4-14).
IV.
Ant n’àutr vangel, col ëd Gioann, a l’é fortì che Nosgnor Gesù Crist “A l’é vnù dai sò, ma ij sò a l’han nen arseivulo”. Gesù a l’avìa la cossiensa dël destin ch’a l’avrìo arzervaje e, ant la Paràbola dij Vignolant, chiel a conta na stòria ch’a l’é n’ilustrassion ëd soe vicende. Dàit che chiel a sarà pa nen arseivù da la magioransa dj’Israelita, e fin-a massà, Gesù a fà la professìa che soa “vigna” a sarà fidà a d’àutra gent “ch’a la fassa mej fruté”.
La paràbola dij vignolant. “Sté a sente n’àutra paràbola. A-i era ‘n proprietari ch’a l’ha piantà na vigna. A l’ha faje tut d’antorn na bussonà, a l’ha scavà na tampa për sò tòrcc e a l’ha ‘dcò fabricà na tor ëd guardia. Peui a l’ha fitala a ‘d vignolant e a l’é partì për un viagi fòra dal pais. Quand ch’a l’é rivà ‘l temp ëd la vëndëmmia, a l’ha mandà ij sò servitor ai vignolant për arsèive la produssion ch’a jë spetava ‘d soa vigna. Ij vignolant, nopà, a l’han pijà i servitor dël padron, a l’han bastonane un, a l’han massane n’àutr e a l’han prassane a mòrt n’àutr ancora. Ël padron a l’ha torna mandà d’àutri servitor, an pì granda quantità dij prim, ma a l’han trataje ‘nt l’istessa manera. A la fin, a l’ha mandà anvers ëd lor propi sò fieul, an disand: ‘A l’avran ëd rispèt almanch për mè fieul’. Quand che ij vignolant a l’han vëddù ‘l fieul, a son disse tra ‘d lor: ‘Sto-sì a l’é l’ardité. Vnì, massomlo e ciapomne l’ardità. A l’han donca pijalo, a l’han campalo fòra dla vigna e a l’han massalo. Anlora, quand che ‘l padron ëd la vigna a sarà vnù, còsa farà-lo a sti vignolant-sì? A l’han dije: “A-j farà ëd sicur meuire dla pes manera, coj miseràbij. Peui a fiterà soa vigna a d’àutri vignolant che a la vëndëmmia a-j rendran ij frut ëd competensa. E Gesù a-j dis: “I l’eve mai lesù ‘nt le Scriture: la pera che coj ch’a fabricavo a l’han campala via, a l’é dventà la pera d’àngol. Sossì a l’é stàit fàit da Nosgnor, e costa a l’é na còsa maravijosa dë ‘dnans a nòstri euj. Për costa rason iv diso che ‘l Règn ëd Dé av sarà gavà via e dàit a na nassion ch’a lo fassa mej fruté. Col ch’a caschërà an su sta pera a na sarà fracassà, e cola pera midéma a sgnacherà col ch’a-j drochërà adòss. Apress d’avej scotà sta paràbola, ij cap dij prèive e ij Farisé a l’han capì ch’a parlava ‘d lor,. A l’avrìo vorsù felo aresté, ma a l’avìo tëmma, për motiv che ‘l pòpol a lo chërdìa ‘n profeta” (Maté 21:33-46).
Orassion
Nosgnor tut-potent e etern! Ti ‘t ses sèmper dispòst a scotene pì ‘d lòn che nojàutri lo soma ‘d preghete, e dispòst a doné pì ‘d lòn che nojàutri i l’oma piasì d’avèj o ch’i meritoma. Arvërsa dzura ‘d noi l’abondansa ‘d toa misericòrdia. Përdonane lòn che nòstra cossiensa a l’ha tëmma, e dane cole bon-e ròbe che nojàutri i soma nen degn ëd ciamete, s’a fussa nen pr’ij mérit e la mediassion ëd Gesù Crist, nòst Salvator; ch’a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, për sèmper e sèmper. Amen.


c: text/html

text:
En il Grischun vegn la lescha da chatscha discutada il pli controvers da tuttas tschintg votaziuns federalas. Il suveran decida ils 27 da settember 2020.
Il Cussegl federal recumonda d'acceptar la revisiun, perquai ch'ella saja in bun cumpromiss. Il parlament federal ha debattà ditg e lung ils ultims onns.
Da la moziun Engler enfin oz
Gia l'onn 2014 ha il cusseglier dals chantuns Stefan Engler (PCD) inoltrà ina moziun a Berna cun la pretensiun da pudair regular lufs problematics. Il Cussegl federal è sa mussà pront d'adattar la lescha federala ed omaduas chombras han perquai acceptà la moziun.
Il zercladur 2018 ha il parlament federal debattà per l'emprima giada il sboz co reveder la lescha da chatscha. Silsuenter hai dà ina lunga discussiun vi e nà tranter las duas chombras – enfin ch'il cumpromiss è stà sut tetg ils 27 da settember 2019. Uss – exact in onn pli tard – vegn il pievel a pled: Damai che differentas organisaziuns d'ambient (Pro Natura, WWF Svizra, BirdLife Svizra, la gruppa Wolf Svizra) han rimnà 65'000 suttascripziuns decida il suveran ils 27 da settember 2020 davart la revisiun da la lescha da chatscha.
Da las set partidas grondas manca anc la parola uffiziala da la Partida liberaldemocratica.
Dossier online rtr.ch/votaziuns
Sin in clic tut las fatschentas federalas e communalas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann y la Lia di auturs y dles auturies dl Südtirol inviëia bele por le setimo iade tla curt de letöra dla Teßmann. Trëi sabedes danmisdé de setëmber presentëia la ligna de letöra Halbmittag indô formes atuales de lirica, prosa y leteratöra performativa. Pro n bun gosté lí auturies y auturs conesciüs y che é tl laur da se fá conësce dla Talia, dl’Austria y dla Svizera fora de sües operes y cunta de sü scric. La varieté stilistica y linguistica y la vëia da esperimenté sot forma de jüch é tl zënter dl’ediziun da chësc ann che ti vá do al “alzé“, “trá ia y ca“ y “zupfené“ tla leteratöra.
10.9.22 „Lupfn“
Cun ci mesi che ara vá da alzé sö modí de perzeziun y pinsier normalisá, desmostra Jakob Kraner, che cheriëia cun süa pröma cosmologia publicada chësc ann n’interpretaziun nöia y dër virtuosa dla realté, y Julian Messner, che alza fora cun odüdes demorvëia la realté y la müda completamënter a na manira plajora. Ti tesć performatifs de Francesca Gironis devënta l’“alzé” leteralmënter na pert integrala dla rapresentaziun.
17.9.22 „Schupfn“
Dl trá ia y ca zënza meses parores le lingaz y le monn nen vára le secundo danmisdé. Anaïs Meier lí fora de so ultimo roman “Mit einem Fuß draußen”, che á ciafé le pest “Komische Literatur 2022”. Claus Soraperra se möi a na manira particolara tl’aventöra danter leteratöra, ert figurativa y performance. Y Anja de Falco porta dant n valgügn de sü tesć insistënc y rasanc.
24.9.22 „Zupfn“
„Zupfené“ a na moda sotida é la manira de espresciun leterara dles auturies y dl autur dl ultimo danmisdé. Katja Renzler, conesciüda por süa lirica delicata y conzisa nes lascia ciütié ite te so roman nia ciamó publiché. Claudia Polver laora te sües miniatöres liriches a na moda inovativa cun dui lingac. Matthias Vesco cunta tl roman publiché dl 2021 “Feng-Shui: Impossible” dles conseguënzes de n hobby sciöche al pe da nia.
La matineé de letöra mët man dales 10.00 (entrada: dales 9:30) tla curt de letöra dla Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann tla strada A. Diaz 8 a Balsan.
Dla ligna de letöres y de süa moderaziun se crüzia Eeva Aichner y Matthias Vieider.
Tres le sistem de prenotaziun sön la plata web dla biblioteca provinziala pól gní resservé posć da senté.


text:
Pieve di Teco
Pieve di Teco l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 377 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 40,6 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Armo, Aurigo, Borghetto d'Arroscia, Borgomaro, Caprauna (CN), Caravonica, Cesio, Pornassio, Rezzo, Vessalico.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pieve di Teco l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pier Giorgio Perotto
El Pier Giorgio Perotto (Turin, 24 de dicember 1930 – Genoa, 23 de genar 2002) a l'è staa on ingegnee elettrich e informatich italian, progettista de l'Olivetti e pioniee de l'informatega destribuida, inventor de la Programma 101, vun di primm desktop computer de l'istoria.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassuu a Turin de 'na familia de origin de Cavaglià, in del 1956 el se laurea in ingegneria elettrotecnica al Politecnich de Turin, indova che l'ann dopo el se laurea anca in ingegneria aeronautica. In del 1958 el deventa liber docent de meccanica.
Carriera in Olivetti[Modifega | modifica 'l sorgent]
In l'april 1957 a l'è ciappaa dent de la Olivetti che 'l mett a lavorà al laboratori elettronich de Barbaricina, arent de Pisa. In la progettazion de l'Elea 9003 el progetta el Convertitore Bande Schede, bon de interfacciàll ai macchin meccanich de fatturazion. El studia anca on sistema de OCR, mai completaa per i volt cost commercial.
La Programma 101[Modifega | modifica 'l sorgent]
El progett pussee important del Perott a l'è staa, a bon cunt, la Programma 101, el primm computer de tavol a avègh success commercial. Desviluppaa in tra el 1962 e 'l 1965 a l'è staa vun di primm esempi de computer, anca se limitaa, fazil de doperà e de cost contegnuu. Intant la part elettronica de l'azienda a l'era stada venduda a la General Electric, ma per via de l'ideja de computer personal e monoutent a l'è staa lassaa in Olivetti. In del desvilupp de la P101 l'ha perfezionaa la cartolina magnetica, giamò pensada in di primm studi elettronich, e i micromoduj.
La direzion de l'Olivetti[Modifega | modifica 'l sorgent]
El deventa dopo vun di dirigent de la Recerca e Desvilupp de l'azienda eporediesa, e 'l giuda l'evoluzion de la ditta de meccanica a elettronica e 'l rienter di collega ex-GE dopo che l'azienda l'ha bandonaa, in del '70, i computer.
In tra i sò noeuv prodott i successor de la Perottina (P602 e P652), i computer a BASIC P6060 e 6040 e i terminaj intelligent Olivetti TC 800.
In del 1979 a l'è nominaa president de la neonassuda ELEA SpA, azienda de consulenza e de didattica aziendala.
Dopo Olivetti[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1993 el sortiss de l'Olivetti per andà dent in la SOGEA, scoeura de commercc e pocch agn dopo el releva la FINSA, società de consulenza di aziend. In del 1995 el scriv el liber "P101. Quando l'Italia inventò il personal computer" indova el cunta su la storia de la Programma 101.
El moeur el 23 de genar 2002 a Genoa per on tumor.
Recognossiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La soa città de origin, Cavaglià, el gh'ha dedicaa di giardin cont di antich dolmen. Genoa el gh'ha dedicaa 'na via e a Turin a l'è in la lista de attesa di nomm per ona via.
L'Università del Molise el gh'ha dedicaa on'aula. L'Osservatorio San Vittore l'ha dedicaa l'asteroid 12222 Perotto a lu.
Liber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Manager 2000, Sperling & Kupfer Editori, 1987
- Il darwinismo manageriale, Edizioni Il Sole 24 ORE, 1988
- L'origine del futuro, FrancoAngeli, 1990
- Il paradosso dell'economia, FrancoAngeli, 1993
- Cambiare pelle per salvare la pelle, FrancoAngeli, 1994
- Programma 101. L'invenzione del personal computer: una storia appassionante mai raccontata, Sperling & Kupfer Editori, 1995
- Come fare carriera nelle aziende dell'era digitale. Manuale scandaloso di management, Franco Angeli, 2001
- P101. Quando l'Italia inventò il personal computer, Edizioni di Comunità, 2015
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Morto Pier Giorgio Perotto, il padre del Personal Computer
- Piergiorgio Perotto
- Cavaglià ricorda Pier Giorgio Perotto
- Dai grandi calcolatori al primo vero "computer personale"
- TC 800: un sistema innovativo per l'automazione di agenzia
- 12222 Perotto (1982 WA)
- Erzelli: intitolazione della nuova strada a Piergiorgio Perotto
- Torino, vie da intitolare: sì al papà del computer, no a Michael Jackson


text:
Piev de San Steven de Mezana
La piev de San Steven de Mezana a l'è stada una piev de l'Arcidiocesi de Milan con sed a Mezana. In principi part autonoma de la piev de Soma, in del cinchcent a l'è fada su 'me piev autonoma, con dent i parochie de Mezana, capopiev, Caidaa, Casal, Cimber e Villa Dòsia. 'Me tute i piev, a l'è stada desligada in del 1972 cont el sinod Colombo e incoeu i parochie a inn part de la zona pastoral de Vares, in del decanad de Soma.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vos corelade[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il traffic public duai, tenor lescha federala, esser accessibel er per persunas cun impediments. En il Grischun èn 12% da las staziuns da bus e 37% da las staziuns da tren prontas. Fin il 2023 duai quella quota vegnir auzada sin 24%, resp. 40%.
Sco la regenza grischuna ha respundì sin ina dumonda or dal Cussegl grond, duajan las ulteriuras staziuns vegnir sanadas suenter l'onn 2023. Staziuns che vegnian pauc frequentadas en regiuns muntagnardas na duain betg vegnir sanadas. L'impundiment saja memia aut, uschia la regenza grischuna vinavant.
Lescha federala na vegn betg ademplida
Fin 2030 sajan 70% da las staziuns da la Viafier retica adattadas als basegns da persunas cun impediment. Da la Viafier Matterhorn-Gottard èn gia tuttas, cun excepziun da la staziun da Sedrun, adattadas.
Il termin per ademplir a la lescha federala davart l'accessibladad è la fin da december 2023. Tenor il chantun èn las las vischnancas responsablas per bajegiar enturn las staziuns, cun paucas excepziuns.
Or da l'archiv:


text:
Ina suletta victoria manca anc al meglier mountainbiker dal mund per far il pass sin il medem stgalim sco Julien Absalon ch’è stà durant sia carriera 33 giadas sisum il podest. En l’emprima lingia vul Schurter dentant triumfar a Lai, avant ses fans da chasa, sco quai ch’è reussì ad el avant in onn en la cursa dal campiunadi mundial. Egualisar il record d’Absalon saja lura simplamain in supplement ha Nino Schurter ditg suenter la cursa da short track dal venderdi saira nua ch’el è vegnì terz davos Mathieu van der Poel e Henrique Avancini. Mo cler che quest record saja ina da sias finamiras per il proxim temp. La gronda finamira a lunga vista è lura da defender ses titel da campiun olimpic la stad 2020 a Tokio.
Il Federer dal mountainbike
Nino Schurter ha dominà la scena da mountainbike ils davos onns, sco quai che Roger Federer ha dominà il tennis durant ses megliers onns. E malgrà ch’il mountainbiker da 33 onns ha gia gudagnà tut e pli che tut e pudess uschia metter las chommas ad aut ha Schurter adina novas finamiras. Il perfecziunist na anc betg avunda, ed uschè ditg sco el ha plaschair vid il sport da mountainbiker e po cumbatter per victorias fa el quai vinavant, ha Schurter laschà sentì a lur da la cuppa mundiala a Lai. Dapi la stagiun passada senta el dentant er il squitsch dals giuvens, oravant tut dal grond talent ollandais Mathieu van der Poel ch’ha gia battì pliras giadas il campiun olimpic da Rio en questa stagiun. Oravant tut en las cursas da short track è van der Poel il mument in classa per sasez. Mo era en la cursa roiala da cross country a Lai la dumengia a las 13.50 uras vegn Mathieu van der Poel ad esser il pli grond concurrent da Nino Schurter.
Sportissimo 17:00


text:
Il december 2016 ha la regenza fatg ina consultaziun tar la revisiun parziala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas. Ils puncts da revisiun han per gronda part chattà accoglientscha. Perquai ha la regenza concludì da far ina revisiun totala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas empè da la revisiun parziala.
Simplifitgar la lescha
Grazia a la revisiun totala formala vegn meglierada considerablamain la survesaivladad ed uschia la chapaivladad e la legibladad da la lescha. En spezial crodan davent las lingias vidas ch'èn restadas perquai che numerus artitgels da la lescha èn vegnids abolids sco er las tabellas da las midadas da pliras paginas.Ultra da quai è vegnida meglierada la sistematica da la lescha envers la lescha vertenta.
La revisiun totala da la lescha cuntegna da nov 61 artitgels envers la lescha vertenta cun 101 artitgels.
Il tractament da la missiva tar la revisiun totala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas è tractandà per la sessiun d'avust 2017 dal cussegl grond. La nova lescha duai entrar en vigur il 1. da schaner 2018.
RR novitads 09:00


text:
Enturn Franco Cavegn èsi vegnì ruassaivel dapi ch'el ha terminà sia carriera il 2005. L'anteriur skiunz da Vella n'è betg pli da chattar en il circus da skis. Suenter sia carriera activa è el ì sia atgna via. Oz maina el la firma «Franco Cavegn events». Franco Cavegn che abita a Maiavilla offerescha viadis d'aventura sin il champ da carving, dad ir en naiv entira, heliskiing u da dar golf – saja quai en Svizra, en ils Stadis Unids u en il Canada.
Dus plazs da podest
Franco Cavegn è durant sia carriera stà activ en las disciplinas spertas. Surtut en la cursa rapida ha è el tutgà sur onns tar l'elita mundiala. Sia staila è ida si il 1994 a Kitzbühel, nua che Cavegn è surprendentamain vegnì tschintgavel cun il numer da partenza 36.
Duas giadas ha il Sursilvan fatg il pass sin il podest. Il 2001 è el vegnì terz a Garmisch ed il 2002 medemamain terz a Kvitfjell. Sia meglra stagiun ha el gì il 2001/2002. En sis cursas è Franco Cavegn stà classà tranter ils megliers 10. A la fin da la stagiun è el stà il quart meglier skiunz en la cursa rapida.
Durant sia carriera è il Lumnezian arrivà en 35 cursas tranter ils top 10. Per in plaz sisum il podest hai dentant mai tanschì durant ils 16 onns da sia carriera.
Blessuras han franà il Lumnezian
Il 1989 ha il skiunz dà ses debut en la cuppa mundiala a Sestriere. Sia carriera è deplorablamain era vegnida accumpagnada da grevas blessuras. Duas rupturas dal liom cruschà han adina puspè bittà enavos il Grischun. Blessuras èn era stadas il motiv, pertge che l'atlet da Vella ha terminà sia carriera il 2005. Tenor Franco Cavegn èn blessuras dentant insatge che tutgan simplamain tar la vita d'in skiunz.
Ord l'archiv:


text:
Suenter la girlgroup spontana P.I.A., las pli giuvnas interpretas d’in Top Pop Rumantsch, vegnan ussa ils chantauturs-tats. Ils trubadurs Benedetto Vigne e Paulin Nuotclà festiveschan omadus quest onn lur 60avel anniversari.
La chanzun ha Benedetto Vigne scrit: ina melodia simpla en il stil quasi western cun finas allusiuns a gronds classichers sco «Lola» dals Kinks u «Good Vibrations» dals Beach Boys. Il text guarda enavos sin la carriera dals dus chantauturs, quai cun in surrir sin bucca: trubadur da num, ti palaisas dal passà, trubadur da pum, ti manchentas il martgà.
Benedetto Vigne e Paulin Nuotclà
Omadus chantauturs han cumenzà lur carrieras avant passa 40 onns, omadus han publitgà la fin dals onns 70 lur emprims portatuns: Paulin Nuotclà ses «Che fain oz?» e Benedetto Vigne sias «Carezzas» cun Benni & Others. Omadus èn adina puspè sa preschentads sin tribuna ed han publitgà chanzuns ed albums. Paulin è sa deditgà ils ultims onns pli intensivamain als sgrafits en l'Engiadina, entant che Benedetto ha intensivà la lavur da translatar chanzuns. Cun «Lain fabular - ils Beatles per rumantsch» ha el realisà in grond e bel project.
Eu giaiv’ün zich pel muond intuorn, ‘na tscherta buscha sül givè, ‘na gitarra nauscha suot il bratsch, cul tren, per stop ed eir a pè, uschia l’emprima strofa dal novischem Top Pop Rumantsch, il medem mument in omagi e revista. Benedetto Vigne e Paulin Nuotclà èn ils dus chantauturs ch’han creà e sviluppà ina schientscha per la chanzun da rock e pop en rumantsch.
Realisaziun
Chant: Benedetto Vigne e Paulin Nuotclà
Ghitarra: Jean-Pierre von Dach
Bass: Dany Hertach
Battaria: Muso Stamm
Chor: Madeleine Raschèr
Cumposiziun: Benedetto Vigne
Text: Benedetto Vigne e Paulin Nuotclà
Producziun: Manfred Zazzi
Text da la chanzun: Trubadur
eu giaiv’ ün zich pel muond intuorn
’na tscherta buscha sül givè
’na gitarra nauscha suot il bratsch
cul tren, per stop ed eir a pè
i' gieva cun igl satgados
la ghitarra cotschna sen givi
cantava cun na vocsch da rom
digls tgangs da barba gianandri
da glioirs ed er da preditgants
en stavel d'animals
e tot igls giouens da la val
'na canorta bel anturn igl fi
trubadur da num
ti palaisas dal passà
trubadur da pum
ti manchentas il martgà
sül palc mandura da rebel
chavels nairs fin circa gio pro’l schnuogl
a chantar sü la mort dal non
sainza resguard sün chenin ravuogl
munaida d’eira rarità
importeiva zuond pac in fuond
in vist’a la necessità
d’urgiaintamaing müdar il muond
trubadur da num
ti palaisas dal passà
trubadur da pum
ti manchentas il martgà
i' gieva se pigl microfon
na pigüra scu d'en spivintegl
cantava sur digl mond balurd
e mintgatant er digl smarvegl
i' gieva alloura translatond
igls gronds ed anc pi gronds
co stung e vard oz anavos
e crei betg ple igl mez da chegl
trubadur da num
ti palaisas dal passà
nua stas
cura vas
e tge fas
trubadur
trubadur
trubadur da num
ti palaisas dal passà


text:
Cun 107 vuschs ha il Cussegl grond approvà unanim la revisiun parziala da la lescha davart las taglias communalas e da baselgia. Quella prevesa sper la taxa da cura, ch’ha da nov num taxa da giasts, er anc la pussaivladad d’ina taxa d’alloschament. La midada da lescha duai ir en vigur il fanadur, uschia che las vischnancas han anc temp da realisar ella sin il cumenzament dal 2019.
Nova taxa d'alloschament
La taxa d'alloschament na sa basa betg pli sin il dumber da las pernottaziuns, mabain sin la grondezza da l'abitaziun u sin il dumber da las chombras d'in hotel. La taxa vegn incassada pauschalmain ed i n'emporta betg quants giasts ch'han pernottà. Uschia saja quai pussaivel da serrar las foras ch'i dat enfin uss cun la taxa da giasts.
Vischnancas èn libras
Las vischnancas han dentant vinavant la pussaivladad da restar tar il sistem cun taxas da giasts, nua ch'i vegn pia incassà tenor pernottaziuns. En il futur duain ellas dentant avair la pussaivladad da midar tar la taxa d'alloschament. I vegn surlaschà a las vischnancas da decider, tge sistem ch'ellas prefereschan. Er davart l'autezza da la taxa èn las vischnancas uschè lunsch libras. La taxa per promover il turissem (Tourismusförderungsabgabe) n'è betg tangada da quella midada.
Taxa da giasts na correspunda betg pli al temp
Per finanziar il turissem incasseschan las bleras vischnancas grischunas actualmain ina taxa da cura respectiv ina taxa da giasts. I na correspundia dentant betg pli al temp dad incassar la taxa tenor il dumber da pernottaziuns. Quai er perquai ch'i è strusch pussaivel per las vischnancas da controllar sche hotels u possessurs d'abitaziuns da vacanzas inditgeschan endretg las pernottaziuns.
Discussiun davart il pled «detaglià»
Grondas discussiuns n'ha la revisiun sco tala betg dà. Dentant il pled «detaglià" quel ha dà da discutar. La lescha revedida prevesa numnadamain che vischnancas ston mussar «detaglià» per tge ch'ils daners da las taxas vegnan duvrads. Quai saja er uss gia il cas, uschia la deputada Claudia Troncana. Auters han lu manegià tar bleras vischnancas saja quai uschia, tschertas na mussian dentant betg en lur quint per tge ch'ils daners vegnan duvrads, er sch'ellas stuessan en sasez far quai. Radund ina mes'ura hai dà in vi e nà - e la finala vegnì votà. 73 deputads han vulì laschar en il pled «detaglià» mo 39 vulevan stritgar el - uschia ch'i resta: Vischnancas ston mussar «detaglià» tge che capita cun ils daners, quai ch'ellas stuessan gia far tenor lescha vertenta.
NA a la TAG il 2012
Avant bun tschintg onns aveva il suveran grischun ditg cun 65,4% fitg cler NA a la taxa turistica chantunala (TAG). Il chantun vuleva introducir quella giada ina taxa unifitgada che cuntegna la taxa per promover il turissem e la taxa da giasts per far urden cun las taxas turisticas ch'èn regladas dapertut fitg different.
RR actualitad 17:00


text:
Cesarò
Cesarò l'è 'n cümü de la Pruvincia de Messìna, endèla la regiù Italiana de la Sicilia, el se tróa a 120 km a èst de Palermo e a 80 km a sudòvest de Messina. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na populasiù de 2.709 e 'na superfìce de 216,5 km².[1]
Cesarò 'l cunfìna cói cümü de: Alcara li Fusi, Bronte, Capizzi, Caronia, Cerami, Longi, Maniace, Militello Rosmarino, San Fratello, San Teodoro, Troina.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Referènse[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Otalènch
Otalènch (en Italià: Gottolengo), l'è 'n cümü de quaze 5 249 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 31 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Otalènc al se tróa arènt ai cunfì de le pruvìnce de Cremùna e de Màntoa. e l'è töt pià, enföra che la zòna del Castelér, che l'è custitüìda de 'na culinèta.
I prìm abitàncc de Otalènch i g'ha lasàt divèrsi sègn de la sò prezènsa, Nömerùs rèscc i è stàcc ritroàcc endèla località ciamàda Castelér che la se tróa söndèn dusilì che pò l'è el pónt piö alt de töt el teretóre del cümü. En chèsto sit gh'è saltàt fò divérsi repèrcc riferìbii ai Gài e ai Romàni. El Castelér l'è stat de menemà abandunàt a cumincià de la fì del Impéro romàno en favùr de la zòna 'ndóche gh'è el cèntro del paés del dé d'encö.
Del teretóre de Otalènch fa part apò a la frasiù de Solér, sitüàda piö a nòrd del cèntro principàl.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La sonda «Chang'e 4» saja sa platgada cun success sin la glina, annunzia l'emettur statal chinais. Excursiuns da navs spazialas ed astronauts hai gia da bleras sin la glina. La China è dentant l'emprima naziun ch'è s'atterrada sin la vart davos da la glina. Il manever d'atterrar vala sco success istoric per il program spazial da la China.
Communicaziun è l'obstachel
Experts chinais avevan gia avant classifitgà la missiun sco pretensiusa. Sco obstachel grond vala la communicaziun senza incaps cun il mund, perquai ch'i n'è betg pussaivel da bajegiar si ina communicaziun directa cun la vart davos da la glina. Perquai aveva la China mess en posiziun il matg il satellit «Queqiao» (punt da giazlas) , per pudair trametter signals or da la sumbriva dal func.
Cun la missiun cumplitgada vul la China cumprovar ch'il program spazial dal pajais haja fatg gronds svilups.
RR novitads 06:00


text:
Il Cussegl federal ha la mesemna danovamain discutà davart il proceder en las relaziuns cun l’Uniun europeica. El haja dà l’incumbensa da preparar l’uschenumnada «Agenda da la Svizra», ha confermà il president da la Confederaziun Ignazio Cassis.
En ina da sias proximas sesidas vul il Cussegl federal approfundar il tema. Quai ha agiuntà il pledader dal Cussegl federal, André Simonazzi.
Dapi ch’ils discurs davart ina cunvegna da basa han fatg naufragi il matg passà, spetga l’UE sin ina proposta da la Svizra. Ina data per in inscunter na dettia anc betg, ha communitgà la cumissiun da l’UE sin dumonda da l’agentura da novitads Keystone-SDA.


text:
Il motiv daco che la natira è cunzunt durant l’atun interessanta dependa da plirs facturs, declera Jürg Ackermann da SRF Meteo. Ils pli enoncuschents fenomens en survista:
Sulegl pli bass
Cuntrari a la stad stat il sulegl durant l’atun pli bass. Durant la stad stat il sulegl quasi vertical al palantschieu. Durant l’atun sa mida la posiziun dal sulegl e splendura en in angul pli bass. Quai chaschuna che las sumbrivas (p.ex d’ina planta) vegnan tratgas per lung. Sper quai mida la feglia la colur e crodan giu da planta: Quai mix chaschuna in spectacul da colurs.
Vista lunga
Tar buna aura poi esser ch’ins vesa l’atun pli lunsch da la val en. Quai ha medemamain da far cun l’angul dal sulegl. Durant la stad, nua ch’ils radis da sulegl èn pli ferms, sa stgauda la terra pli fitg e vegn uschia da trair l’umiditad ord dal palantschieu. Quels daguts d’aua van lura en l’aria e creeschan brentina. Quai impedescha ch’ins vesa lunsch. L’atun na po il sulegl betg stgaudar uschè ferm.
Dapli vent
L’atun porta era fenomens ch’èn damain paschaivels. Per exempel èsi da remartgar dapli vent intensiv. Cuntrari a l'enviern datti durant l’atun grondas differenzas da temperaturas tranter il nord ed il sid da l’Europa. Per gulivar quellas zonas da pressiun auta e bassa sufla il vent spezialmain ferm.
Nivels da la damaun
Era ch’i dat dapli nivels intensivs da la damaun ha da far cun il sulegl. Durant l’atun èn las notgs cleras ed adina pli fraidas. Savens vegni enturn il palantschieu uschè fraid che l’umiditad da l’aria condensescha. Sche las temperaturas creschan puspè durant il di, lura sa schlian quests nivels.
Ord l'archiv:
Il Minisguard ha declerà ils fenomens en in'episoda da l'onn passà.


text:
L'hotel Piz Mitgel è vegnì renovà per radund tschintg milliuns francs. Finanziada è la renovaziun vegnida da la Fundaziun Piz Mitgel Val Surses, 250'000 francs ha la vischnanca da Surses pajà. L’avertura è planisada ils 12 da december.
Sco quai che Luzi Thomann, il president da la fundaziun ha ditg envers RTR, ins haja realisà tut ils giavischs en l’intern dal hotel. L’auter onn saja planisà da renovar la fatschada. La fundaziun saja il mument anc adina sin la tschertga da donaturas e donaturs.
Naginas plazzas libras pli
Sco quai che Marlies e Michael Gehring, ils novs ustiers han ditg, ins haja pudì occupar tut las 20 plazzas. Sco schef cuschinier ins haja emplojà il tiroles Ernst Schmidt, che lavurava avant en il Principadi dal Liechtenstein.L'hotel da trais stailas veglia sa posiziunar sco hotel per pèrs, l’ustaria saja averta per tuts. Ins pondereschia il mument era sch’i duess dar in menu da mezdi per lavurantas e lavurants. Betg pli avert per il mument è il bogn cuvert. L’auter onn vegnia decidì sch’i vegnia a dar in’alternativa. Ina pitschna zona da wellness dettia quai gia ussa en il hotel. En tut ha l'hotel Piz Mitgel passa 40 chombras. Avert vegn il hotel ils 12 da december da quest onn.


text:
annada 45, nr. 17 dils 25 d’ avrel 1901
Il nunstunclenteivel uregiader pil project d’ ina viafier sur il Lucmagn Sgr. vegl cus. naz. Bolla ha puspei publicau ina rietscha artechels en favur dil vertent proiect Lucmanier ne Greina, els quals el muossa era si, co la svilupaziun e prolongaziun della viafier dil Gottard encunter la viafier alpina dil Simplon ed encunter Genua e la Frontscha meridionala savessi metter en favoreivla communicaziun tuttas viasfiers alpinas e far secompletar quellas vicendeivlamein.


text:
Ord la Gasetta Romontscha dils 13 da fevrer 1919:
Ils 9/10 d. q. ha, tenor rapports generals, il Fevrer puspei mussau inaga ils dents cun ferdaglias de 15—35°C., tenor situaziun ed altezia dils differente loghens. A Mustér mussav’ il thermometer p. ex. -18 °, a Medel -20, a Sedrun -23, …
Ord la Gasetta Romontscha dils 24 d’avrel 1919:
La domengia vargada han ils purs della vischnaunca de Mustér fundau in’ Uniun purila. Era il pur vesa plaun e plaun en, che la forza schai ell’ uniun. Ord igl intent tschentaus el statut vesein nus il vast camp de lavnr. Semegliontas …
Ord la Gasetta Romontscha dils 9 d’october 1919:
Il davos di de catscha aulta ha deplorablamein aunc custau ina greva, tresta unfrenda ella Vall Medel. II mardis vargau cull’ alva di di ei Sgr. scolast Benedetg Venzin d‘ Accla,dapi onns versau catschadur, serendias sils quolms de „denter corns“ dell’alp Ganneretsch …
Ord la Gasetta Romontscha dils 5 da fevrer 1919:
Ils 2 d. q. ei seconstituiu a Mustér ina „Uniun dellas classas d’ acquist e gudogn“. Quell’ union ha igl intent de cooperar en in senn e spért cristian e de defender ils interess economics dellas sura numnadas classas, senza denton …
Ord la Gasetta Romontscha dils 9 d’october 1919:
Ils vischinadis de Selva e Tschamutt han survegniu uonn ina stupenta casa nova de scola. Ella ei baghiada a Sutcrestas sper 1’ enconuschenta caplutta de „Maria digl agid“ ne „Maria Hilf“. Igl ei ina casa lenn bein luvrada ora e stupent decora …
(da P. Baseli Berther).
In tschancun enasisu igl uclaun de Funs, sper Mustér, stat ina pintga caplutta dedicada a s. Catrina d‘ Alexandria. Tut persula stat ella cheu sin pistira al pei dil Muntatsch. Ina bufatga via, avon che baghiar il stradun dell’Alpsu, via de bara per ils vischins d’Acletta, …
Publlcau da Gion Disch, secr. guv., ella Gasetta Romontscha 1928/99.
Oz, ils 10 da matg, sil di che la hodierna numera della Gasetta Romontscha compara puspei, secompleneschan gest 25 onns gia, in quart tschentaner pia, che Dr. Placi Berther de Mustér ha dau si siu niebel spért. Segiramein seregordan aunc …
Ordinaziuns per la guardia de fiug
dil vischinadi dil vitg Mustér e Sontget.
La redunonza dil vischinadi de vitg dals 11 de Zercladur 1904 ha reorganisau igl uorden de pompiers e quei basond quel sin sequents puncts fundamentals.
I.
Tuts ils umens, burgheis ed asesents dil vitg Mustér e …
ord Gasetta Romontscha nr. 40 dils 2-10-1913
A Trun ei il glendisdis vargau sut gronda participaziun vegniu surdau alla fossa sgr. Josef Desax, morts leu ella vegliadetgna de 67 onns. Il defunct, oriunds da Mustér e domiciliaus a Trun, fuva fegl de sgr. assistent Chr. Desax de Segnes. Ina liunga …
ord Gasetta Romontscha nr. 34 dils 21-8-1913
El cantun su engiuviars della plazza elevada de gara a Mustér vegn presentamein eregiu dalla V. R. [Viafier retica] ina remisa cun laboratori. Duront ch’entgins luvrers talians digl accordant fuvan igl glendisdis sera quort avon las 6 occupai cun finir a cavar ora …


text:
La direcziun da l'uffizi dal servetsch social sa chatta a la Grabenstrasse 8 a Cuira. Las indicaziuns generalas da contact sco er la charta cun l'adressa vegn preschentada qua sutvart.
Contact
Avais Vus dumondas en connex cun umans cun impediments? Tramettai per plaschair in e-mail a behindertenintegration@soa.gr.ch.
Il sectur spezial "Famiglias, uffants e giuvenils" sco er il post spezialisà per famiglias da tgira ed adopziuns pudais Vus contactar sut familie@soa.gr.ch.
Post da coordinaziun cunter violenza a chasa: haeusliche.gewalt@soa.gr.ch
Post da contact da la CIIS: ivse@soa.gr.ch
Avais Vus dumondas davart il tema migraziun? Ans contactai per plaschair sut migration@soa.gr.ch.


text:
Cumpareglià cun il 2019 pon sulettamain il Grischun ed il Tessin nudar in plus tar las entradas. Il Grischun dumbra in'augment da 24% ed il Tessin ha 21% dapli entradas. La svieuta è s'augmentada tar omasdus chantuns per radund in tschintgavel, cumpareglià cun il onn 2019, avant corona.
En las autras regiuns èn las svieutas sa reducidas, per part schizunt per 62%, sco per exempel en la Svizra Centrala. Quai mussan las novas cifras da las Pendicularas Svizras. Ils mais avust e settember sajan da principi stads buns mais – quels possian però betg far bun ils deficits dal mais da plievgia – il fanadur.
Las vacanzas da stad èn a fin en tut la Svizra ed en las bleras regiuns n'han las vacanzas d'atun anc betg entschet. Uschia manchian las famiglias che stettian plirs dis u in'entira emna, scrivan las Pendicularas Svizras. Persuenter vegnian puspè dapli persunas pensiunadas e sportists e sportistas en ils culms.
En la Svizra Centrala ed il Oberland Bernais hajan ils giasts da l'exteriur mancà. Perquai sajan las cifras negativas.


text:
Il start da la chatscha da quest onn è ils 3 da settember. Chatschadras e chatschaders cumenzan perquai cun lur preparativas. Betg be cun spievlar e sajettar en las armas. Igl è er d'organisar ina patenta da chatscha. Nua ch'ins po retrair quella, publitgescha l'Uffizi da chatscha e pestga ils 12 d'avust sin sia pagina online u er en il Fegl uffizial.
En il Museum da la natira dal Grischun datti las patentas a partir dals 17 d'avust. Pajar pon ins las patentas sco fin uss cun daners bluts, u cun cartas da Maestro, da la Posta, cun cartas da credit sco er via Twint.
Quai dovri per ir per ina patenta
Per retrair ina patenta da chatascha en Grischun han ins da mussar:
- la carta d'identitad
- il cudeschet per las patentas da chatscha
- il document davart l'assicuranza da responsabladad
- il formular cun la conferma ch'i na dat naginas raschuns da refusar
- il formular che la buis è vegnida sajettada en
- la conferma da l'obligaziun da tir e segirezza da culp
- per Grischuns, la conferma che la residenza principala è en Grischun.


text:
annada 60, nr. 24 dils 15 da zercladur 1916
La sepultura de nies Mgr. avat Benedetg ha ual giu liug, oz, gevia a miezdi, ed ei stada in viv mussament della gronda veneraziun da tuttas varts per il meriteivel, grond defunct prelat. La participaziun de pievel e clerus indigen, sco de spiritualesser e pievel jester e de dignitaris ecclesiastics e civils ei stada fetg gronda; la baselgia claustrala fuv’ emplenida giu bass, el chor e sin las laupias tochen sil davos plaz. Havend avat Benedetg sez giu giavischau de vegnir satraus sper ses confrars, eis el vegnius mess en fossa el senteri claustral avon porta baselgia, enstagl en baselgia sezza.
Suenter igl uffeci de morts en baselgia claustrala, nua ch’ igl ault defunct schischeva, circumdaus da flurs, en bara el chor, ha rev. Sgr. canc. episc. Dr. L. Vincenz teniu allas 10 1/2 giud scantschalla in stupent e commuentont riug funeral romontsch. El ha animau tuts de suondar il bien exempel dil car defunct e giavischau, che siu bien spért regi era pigl avegnir vinavon ella familia claustrala.
La suondonta messa pontificala de morts, accompignada d’ in solemn Requiem de quatter vuschs, ei vegnida celebrada da nies carezau cau diocesan ed amitg special dil defunct, Mgr. uestg Georgius, el medem temps ha Mgr. avat Fidelis de Stotzingen, avat-primas digl entir uorden de S. Benedetg, schiglioc residents a Roma, mo ussa, sco Tudestg, muort l’ uiara setratgs en Svizzera, celebrau ina messa bassa sin igl altar de S. Benedetg.
Las benedicziuns ed absoluziuns de bara han lu alternativamein dau: avat-primas Fid. de Stotzingen, celebrant, avatpraeses Thomas de Nossadunnaun, uestg Georgius, avat Baseli d’ Engelberg e domdecan Müller de S. Gagl. — ils avats de Muri-Gries e Mariastein-Briganza ein stai impedi de comparer muort uiara e malsogna. Enstagl ein ils paders rectors dils resp. collegis benedictins de Sarnen ed Altdorf e P. Placidus de Mariastein stai presents.
El suondont imposant til de bara tras la baselgia ed ora sin il pign senteri claustral sesanflavan, ultra dils gia allegai dignitaris, aunc in grond diember aults representants ecclesiastics e seculars, dals quals nus havein d. a. observau ils sequents: sco delegai offic. della regenza grischuna ils Sgrs. pres. guv. Vonmoos, Dr. Dedual e j Dr. Bossi; dapli Sgr. cus. d. cantuns ed adjutant general col. Dr. Brügger, en uniforma; il presid. actual dil corpus catolicum Sgr. pres. Casp. Willi de Domet; il President della partida conservativa grischuna Sgr. cus. naz. Dr. Steinhäuser; Sgr. cus. naz. Dr. Schmid sco ugau administr. claustral; la dertgira cirq. della Cadi, ina delegaziun dil magistrat d’ Ursera cun lur saltes en colurs e la suprastonza de Mustér; da part dil capetel catedral de Cuera ils rev. Sgrs. domdecan Laim e domcantor Cavelti; regens Dr. Gisler e mod. Dr. Tammo per il seminari de S. Leci; plinavon ils rev. canonis extraresidenz. Vieli, Beer, Derungs, Chistell; dalla missiun retica de P. caputschins il rev. P. Prefect Fidelis, cun ulteriurs confrars; da Dörnach il rev. decan giubilat Probst, al qual avat Benedetg ha aunc giu teniu il priedi festiv il Matg 5 vargau tier siu giubileum a Dörnach; sco delegau dal collegi de Sviz rev. Sgr. prof. Giger; da Basel rev. Sgr. plev. Käfer; da S. Murezi rev. Sgr. plev. Lanfranchi; da Turitg rev. Sgr. vic. Dr. Zanetti; dad Ursera il rev. P. plevon; da Baar il fabricant Meyenberg, grond benefactur della claustra; da Mustair era present Sgr. pres. Ruinatscha ed in nevs ed ina niaza de Mgr. avat Benedetg. Sut ils serius e commuentonts psalms rituals, sut tuchiez claustral e sut pietus suffragi dil grond pievel present ei la bara de nies meriteivel e nunemblideivel avat Benedetg vegnida sfundrada en fossa, accompignada da bia larmas d’ encreschadetgna, mo era da buna, stateivla memoria. El ruaussi en paisch!
Era l’emprema pagina dalla gasetta dedichescha igl entir frotispezi alla veta dil trapassau.


text:
Il Cussegl federal ha decidì:
A partir dals 11 d'october finanziescha la Confederaziun
- ils tests da persunas sut 16 onns.
- ils tests da persunas che spetgan sin la segunda dosa (fin la fin da november).
- ils custs dal certificat per firmas che fan tests repetitivs
Il Cussegl federal trametta en consultaziun:
In plan per in'offensiva da vaccinar
- cun 170 posts da vaccinar mobils supplementars
- cun 1'700 persunas supplementaras che cusseglian persunas indecisas
- cun dar in bon da 50 francs a persunas che vegnan da persvader auters da sa laschar vaccinar
Era sch'il dumber d'infecziuns saja regressiv per il mument, restia la situaziun sin las staziuns intensivas vinavant tendida, communitgescha il Cussegl federal. Il ristg d'in'ulteriura unda saja però anc real – surtut ussa durant ils mais pli fraids d'atun ed enviern. Ed ina tala strapatschassia puspè las capacitads dals ospitals.
Tests pajads mo per minorens sut 16 e tgi che spetga sin la 2. dosa
Ussa èsi definitiv: A partir dals 11 d'october custan ils tests da corona ch'i dovra per il certificat. Excepziuns datti mo pli per persunas che spetgan sin la segunda dosa – quai anc fin la fin da november. Era persunas sut 16 onns pon vinavant sa laschar testar senza stuair pajar sez. Quai ha decidì il Cussegl federal.
Offensiva da vaccinar per e cun l'entira populaziun
En Svizra èn radund 58,5% da la populaziun vaccinads cumplainamain (en il Grischun èsi bun 58%). Quai saja ina da las quotas las pli bassas da tut ils stadis en l'Europa. Cun schlargiar l'obligatori da certificats saja il dumber da vaccinaziuns bain creschì. Ils ultims dis saja quel però puspè regressiv. Per surmuntar la pandemia dovria quai però autras quotas da vaccinar.
Concret duvrassi tenor las calculaziuns dals experts tar las persunas sur 65 onns ina quota da vaccinaziun tranter 90 e 95% (actualmain èsi 88.5%) e tar la populaziun tranter 18 e 65 onns ina quota dad 80% (actualmain èsi 71%).
Perquai planisescha il Cussegl federal ina offensiva da vaccinar ensemen cun ils chantuns. Quai tranter auter cun in'emna da vaccinar naziunala, ulteriurs 170 posts da vaccinar mobils, offertas d'infurmaziun persunalas e cun bons da 50 francs per persunas che vegnan da persvader autras da sa laschar vaccinar. Questas propostas van ussa en consultaziun tar ils chantuns. En duas emnas vul il Cussegl federal lura decider.


text:
Wikipedia:Benvegnuu
Benvegnüü in sü la Wikipedia, l'enciclupedia libera, in lengua lumbarda
Dagh na man a la Wiki[modifica 'l sorgent]
El bel de la Wikipedia l'è che tücc, ma propi tücc, poden dagh na man a la Wiki a devegnì 'ncamò püssee bela, scrif na vus, met apost di erurit, e, in general, fà sentì la sua vus in de la cumünidaa.
Rob de scrif minga[modifica 'l sorgent]
- Vus che pertuchen in d'un vucabulari, per quell gh'em el Wikizionario
- Nöf, scrivij in sü Wikinews
- Trascrissiun de test, metij in sü Wikisource
- Upiniun
- Reclam
Scrium cumè, alura?[modifica 'l sorgent]
Vün che 'l vör scrif in sü la Wikipedia 'l gh'ha minga d'iscrives, però 'l saria mej.
T'ela chi na lista de regul de tegnì a ment in sü la LMOWiki:
Grafij[modifica 'l sorgent]
In sü la Wikipedia Lumbarda gh'em dij grafij testaa e recugnussüü, e hin:
- Lumbard Ucidental
- Grafia Milanesa
- Insübrega Ünifigada (chela druada in chela vus chi, per esempi)
- Lumbard Uriental
- Grafia Uròbiga Ünificada
- Grafia del Dügaa de Piassa Puntida
- Versiun Semplificada
- Koiné Grafega
Gh'heet ancamò di dübi? Vegn a truàn in sül Wikipedia:Grott!
Marca la tua varianta[modifica 'l sorgent]
Quand che te scriver in sü la Wikipedia te gh'he de marcà la varianta (dialett) de Lumbard che te se dré a duperà. I template püssee duperaa hinn:
- {{MILCLASS}} per la milanesa
- {{LOCC}} per l'insübrica ünificada (l'urtugrafia de questa guida)
- {{SL}} per Scriver Lombard
- {{LORUNIF}} per l'orientala ünificada
- {{NOL}} per la Növa Grafia Lumbarda
Enciclopedicità[modifica 'l sorgent]
In la vus gh'hem de capì sübit perchè el suggett el gh'ha de stà in sü la Wikipedia. Un bun incipit l'è: "El Mario Rossi (Lügan, 31 de febrar del 1987) l'è un dutùr tesines, inventur de la Hichoc, cüra definitiva al sangutt".
El fà vidè sübit el mutiv de enciclupedicità del suggett, e i alter infurmaziun poden andà in la biugrafia.
Tutor[modifica 'l sorgent]
Se te gh'het di dübi scriv a vün di 'sti ütent chi de suta:
FAQ[modifica 'l sorgent]
Mi su minga ben el dialèt, pòdi jütà istess?[modifica 'l sorgent]
Si, anca se te set mia bun de parlà un perfèt lumbard, i ütent pussee espert metteran a post i tò errùr. E a bun cünt se pò dì che scriv in sü la Wikipedia el pò jütà a imparà mej el lumbard.
Hu paüra de fà un rebelòtt...[modifica 'l sorgent]
Nissün prublema, vün di principi de la Wikipedia l'è de vess francun, o bold, 'me disen i ingles. L'è mej fà un erur che fà nagòtt! :)
L'è un'enciclopedia in milanes?[modifica 'l sorgent]
No, te pòdet scriv in tücc i dialett lumbard. Se 'l tò dialett el gh'ha minga un'urtografia recungossüda, pröva a duperà Scriver Lombard o a dumandà in sül Grott.
Legg[modifica 'l sorgent]
Legg la Wikipedia l'è fazil e l'è una manera svelta per imprend, o fà püssee bell, el tò lumbard. Te pòdet duperà la casela de recerca per truà i informasiun che te vöret. Se gh'è una pagina cunt el titul cercaa te vegnaret purtaa, se la gh'è no te pudariet cercà la parola in di pagin o anca scriv la vus.


text:
Trais finalists, trais innovativs models da fatschenta, in victur: Franco Jenal e Daniel Kohler da la firma Buyfresh han gudagnà il premi d’interprendiders giuvens dal Grischun 2016.
Cun lur plattafurma che venda spezialitads regiunalas online, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser en l’entira Svizra èn els sa mess atras cunter l’agentura Eventfieber e Professional Assistance Schlumpf, scriva il Bündner Tagblatt.
Vast sortiment culinaric
Buyfresh è dapi radund 15 mais online. Cun il slogan «Coolinahrig» porscha la stizun en l’internet products da radund 70 purschiders. Il sortiment è fitg dependent da la stagiun e cumpiglia products sco Single Malt da l’Engiadina sur charniez da delicatessa appenzellais fin chaschiel Vacherin dal Friburg.
En il focus schai adina la producziun che schanegia l’ambient e resursas e ch’è d’auta qualitad. Er la tegnida d’animals adequata a lur natira è in dals puncts centrals.
RR novitads 07:00


text:
Agricultura
Agricultura è il num per il sectur economic da la producziun primara. La finamira da quest sectur è da producir a moda intenziunada products vegetals ed animalics sin surfatschas che vegnan cultivadas per quest intent. En l’economia ed en la pratica dal fatg vegn er duvrà sinonim il term ‹economia agrara›.
L’agricultura furma in dals pli vegls secturs economics da l’umanitad. Ozendi cumpiglia la surfatscha da la Terra che vegn cultivada radund 48 827 330 km². Quai èn stgars 10 % da l’entira surfatscha u radund 1/3 da la surfatscha da terren da l’entir planet.[1]
Sco sectur economic fa l’agricultura part d’in sistem general pli vast cun secturs situads davantvart (p.ex. l’industria da maschinas agriculas) e secturs posteriurs (p.ex. l’elavuraziun da products agriculs tras l’industria alimentara).
‹Pur› u ‹agricultur› è la denominaziun per ina persuna ch’è activa en l’agricultura. Igl è quai ina professiun che po vegnir emprendida en furma d’ina scolaziun pratica professiunala. Daspera porschan numerusas scolas autas professiunalas ed universitads la pussaivladad da studegiar scienza agrara u agronomia; quest studi prepara tant sin la direcziun da manaschis agriculs sco er sin la lavur en secturs economics parentads e fa part da las scienzas d’inschigner.
Secturs[modifitgar | modifitgar il code]
En general sa lascha l’agricultura divider en ils dus roms da producziun ‹cultivaziun da plantas› ed ‹allevament d’animals›. Tgenin da quests dus secturs che dominescha al nivel local variescha da regiun tar regiun. Sch’ils terrens èn da main buna qualitad u difficils d’elavurar, alura è l’allevament da muvel pli cumpetitiv; en cas da terrens da buna qualitad è la cultivaziun da plantas la furma la pli economica.
Cultivaziun da plantas[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part da la cultivaziun da plantas serva a moda directa u indirecta a la producziun da mangiativas (per l’uman e/u pavel per l’allevament d’animals). En il cas da la producziun indirecta vegnan producidas materias primas che vegnan silsuenter elavuradas en l’economia alimentara (p.ex. l’elavuraziun da granezza a farina per la producziun da paun). Ultra da quai vegnan products primars da l’agricultura elavurads tras l’industria da vestgadira (p.ex. plantas da fibras sco mangola u glin).
In’ulteriura pussaivladad d’utilisar products agrars furma la fermentaziun da biomassa. L’energia che resulta po per exempel vegnir transfurmada en electricitad. En rom da la midada sin il sectur da l’energia vegn la muntada da quest sectur anc a crescher. En il cas ideal cumplettescha la transfurmaziun da biomassa en energia la producziun da mangiativas e na concurrenzescha betg quella (cun utilisar parts da las plantas che na servan betg sco nutriment resp. cun far diever da lavadiras e rument verd).
La cultivaziun da plantas en il pli vast senn dal pled cumpiglia sper la cultivaziun dad ers er l’orticultura (incl. la pumicultura, la viticultura e la cultivaziun da plantas decorativas).
Allevament d’animals[modifitgar | modifitgar il code]
Er l’allevament d’animals (sinonims: ‹economia d’animals› u ‹producziun d’animals›) serva surtut a la producziun da mangiativas (p.ex. latg, ovs, charn). En segunda lingia vegnan medemamain producidas materias primas per la producziun da vestgadira. Avant l’invenziun da fibras artifizialas vegniva la vestgadira da l’uman elavurada en emprima lingia or dals products animalics tgirom, pellitscha e launa (sper las fibras vegetalas dal chonv e glin).
Per ordinari vegn l’economia d’animals sutdividida tenor las spezias d’animals en producziun da portgs, d’arments, da giaglinom, da nursas, da peschs etc.
Agricultura extensiva ed intensiva[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura extensiva è segnada d’in diever relativamain ferm dal factur da producziun terren, entant che auters facturs da producziun vegnan duvrads be a moda marginala. Tar praticamain tut las furmas d’agricultura tradiziunala sa tracti da sistems extensivs. Quels han alimentà l’umanitad sur millennis e segireschan er anc a l’entschatta dal 21avel tschientaner l’existenza da radund 40 % da la populaziun mundiala.[2]
Tar l’agricultura intensiva sa tracti dal proceder cuntrari, vul dir ch’ins emprova da gudagnar cun agid da meds auxiliars uschè bler sco pussaivel or d’ina surfatscha limitada. La differenziaziun tranter elavuraziun extensiva ed intensiva na vegn betg be applitgada areguard la cultivaziun da plantas, mabain er tar l’allevament d’animals. Il cunfin tranter questas duas furmas d’elavuraziun variescha tant al nivel global sco er regiunal.
Furmas tipicas d’agricultura extensiva èn l’alpegiaziun, la cultivaziun da plantas en furma migranta e la cultura da rimnaders. Istoricamain èn l’agricultura extensiva ed il nomadissem (er stagiunal) savens colliads fermamain in cun l’auter. Pass tipics che marcheschan la transiziun a l’utilisaziun intensiva furman la sauaziun, la drenascha, la runcada, la cultivaziun sin terrassas e la ladada intenziunada – tut quests process muntan in’intervenziun evidenta e considerabla en relaziuns oriundamain natiralas. Malgrà quai pon però er furmas da cultivaziun extensivas avair a lunga vista in’influenza gravanta sin l’ecosistem. Uschia èn per exempel las cuntradas da pastgira en la planira u las alps en il territori muntagnard bain furmas da la cuntrada da l’Europa Centrala ch’èn tipicas per in’utilisaziun extensiva, ma che furman incontestablamain cuntradas culturalas antropogenas.
Per part vegnan ils terms ‹agricultura intensiva› ed ‹agricultura extensiva› er duvrads per cunfinar l’agricultura convenziunala da l’agricultura ecologica. En quest connex èn ils terms però nunprecis e perquai main adattads.
Sistems da gestiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la classificaziun da manaschis agriculs differenziesch’ins vinavant tranter divers sistems da gestiun. Tut tenor il rom da la producziun ch’attribuescha principalmain a las entradas dal manaschi pon ins per exempel differenziar tranter:
- manaschis da producziun da pavel: dapli che la mesadad da las entradas derivan da l’economia da latg, da l’engrasch d’arments u da l’allevament da nursas/chauras u chavals;
- manaschis d’orticultura;
- manaschis maschadads: nagin dals roms da la producziun contribuescha a dapli che 50 % da las entradas da manaschi;
- manaschis cumbinads: la cumpart da l’agricultura, orticultura e selvicultura giascha ensemen sut 75 %, ma uschia ch’ina da questas spartas giascha sur 50 %;
- manaschis da plantas da martgà: l’accent principal dal manaschi furma la cultivaziun da plantas da martgà sco furment, ierdi, ravas, tartuffels, fritga d’ieli, tubac u legums;
- manaschis da culturas spezialas: producziun da vin, virtit, fritga e.a. sco er cultivaziun da plantas per diever farmaceutic;
- manaschis da tegnida d’animals: en il center stattan l’allevament d’animals u products animalics;
- manaschis da nobilisaziun: surtut engrasch da portgs ed allevament da giaglinom.
Gudogn principal e gudogn accessoric[modifitgar | modifitgar il code]
In ulteriur criteri per differenziar manaschis agriculs furma la cumpart che las entradas dal manaschi attribueschan a las entradas totalas d’ina famiglia. In manaschi da gudogn principal è in manaschi agricul da famiglia che vegn manà sco professiun principala e ch’attribuescha dapli che 80 % a las entradas. Tar in manaschi puril da gudogn supplementar èn quai dapli che 50 % e tar in manaschi da gudogn accessoric main che 50 %.
Professiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La denominaziun professiunala generala è ‹agricultur›, en la lingua da mintgadi ‹pur›. Sco professiun renconuschida uffizialmain differenziesch’ins per exempel tranter l’agricultur cun attestat federal da qualificaziun, l’agrotecnicher (scola spezialisada superiura) ed il spezialist da l’agricultura biodinamica.
Ulteriuras professiuns ch’èn colliadas cun l’agricultura èn tranter auter[3]:
- perscrutaziun da basa: biolog, zoolog, botanicher, paleontolog, inschigner da l’ambient, scienzà da l’ambient
- economia: agronom, scienzià dal management dal guaud e da la cuntrada, commerziant agricul
- cultivaziun da plantas da martgà e da pavel: ortulan da verdura, spezialist da la branscha fritgs/legums; tecnolog da mulin; mircobiolog, biotecnolog, biochemicher; lavurer spezialisà da magasinaziun
- culturas spezialas: pumicultur; viticultur, tschalerer; destillatur da vinars
- tegnida, allevament e tgira d’animals: veterinari; allevatur da giaglinom; pastur; pestgader professiunal; pavlunz da chavals, chavalgiader; tecnolog en la producziun da latg; apicultur; tecnicist d’inseminaziun
Ultra da quai datti in grond dumber da professiuns ch’èn situadas en il conturn pli vast da l’agricultura, sco per exempel ortulan, lavurant da guaud, guardiaselvaschina, mecanist da maschinas agriculas, cussegliader agricul, martgadant da muvel, dissegnader da construcziun e conturn, tgirader d’animals ed auters.
Istorgia da l’agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia tempriva[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da l’agricultura cumenza cun la transiziun da la moda da viver sco chatschader e rimnader a quella da l’agricultur ed allevatur d’animals. La cultivaziun da plantas sistematica ha probablamain entschavì avant radund 12 000 onns, a la fin dal davos temp da glatsch. Igl è probabel ch’il svilup ha inizià quasi a medem temp ed independentamain in da l’auter en l’America, en la China ed en il Proxim Orient. Sco facturs ch’han favurisà quest svilup vegnan resguardadas las midadas climaticas tras la fin da l’epoca fraida, la creschientscha demografica ed il cumenzament da la moda da viver sedentara.
La Cultura da la cheramica da bindel ha purtà l’agricultura vers il 5500 a.C. sur il Balcan e per lung dal Danubi en l’Europa Centrala; gia avant aveva la Cultura da la cheramica da cardial (er: Cultura d’impresso) manà l’agricultura per lung da la costa da la Peninsla Taliana fin en la Frantscha dal Sid e da là vers il nord ed en Spagna. Ina cultura che vegn numnada tenor il lieu franzos La Hoguette è arrivada anc avant la Cultura da la cheramica da bindel fin a la Maas ed al Rain. A l’entschatta èn vegnidas cultivadas plantas surtut sin terrassas fluvialas ed en territoris cun terrens da pulvra da crap. L’ulteriura urbarisaziun è lura succedida per gronda part en furma da runcada da guaud.
A partir dal 6avel millenni a.C. ha cumenzà a sa derasar l’agricultura cun l’arader e pli tard la cultivaziun alternanta. Per augmentar la productivitad dal terren è vegnì ladà cun grascha d’animals, a la quala vegnivan agiuntads tocs da tschispet.
Da chats cuntegnids en veglias cheramicas (objects da fossa e.a.) sa laschan scuvrir intginas plantas che vegnivan cultivadas dals Celts: tredi, furment dubel, furment d’in graun, papaver, ierdi, panitscha paniclada, lentiglias e glin per gudagnar ieli e fibras.
En l’antica èn vegnids cultivads en il territori mediterran furment, vin e plantas dad ieli, cumbinà cun tegnida da muvel en las regiuns ch’eran fermamain debostgadas. Ultra da quai ha cumenzà la cultivaziun da legums e verdura ch’è vegnida manada dals Romans ensemen cun la viticultura en l’Europa Centrala. Ils Arabs han introducì en la Spagna la cultivaziun da mangola e da channa da zutger sco er la tecnica da sauar.
En l’Europa dal Nord e da l’Ost ha ultra da la runcada er la drenescha da palids cun agid da foss furmà in’impurtanta funtauna per arrivar a novs terrens arabels.
Istorgia pli nova[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 8avel tschientaner è sa fatga valair en l’Europa la cultura da trais semenzas. Quella consista per ordinari da la successiun da granezza d’atun e da primavaira, suandà d’in temp da paus dal terren dad in onn. Al nivel local hai però er dà diversas autras furmas da midada da fritg.
En il temp modern tempriv derivava la gronda part da las entradas dals purs da l’agricultura; l’allevament d’animals è percunter vegnì negligì. Il motiv ha furmà il pretsch da granezza ch’è creschì cuntinuadamain a partir dal 16avel tschientaner (cun excepziun da curtas periodas suenter il 1650 ed il 1800 nua ch’il pretsch e crudà andetgamain fin a 50 %). In ulteriur motiv per negliger l’allevament d’animals ha furmà il problem dal pavlar d’enviern; quel ha sfurzà ils purs da tegnair be in pitschen effectiv da muvel.
A partir dal 16avel tschientaner èn las metodas da cultivaziun vegnidas intensivadas pli e pli. La cultivaziun en trais semenzas è vegnida remplazzada en il 18avel tschientaner tras la midada da fritg alternanta. En il medem temp croda era la meglieraziun da tecnicas agriculas existentas e l’introducziun da novaziuns (p.ex. arader a rotaziun u fiers-chaval; il chaval ha remplazzà successivamain las manadiras cun bovs da trair). La selecziun intenziunada da semenza e d’animals da razza ha medemamain attribuì ad augmentar la rendita. Ultra da quai han ins tratg a niz terren nuncultivà ed èn sa derasadas novas plantas da cultura (ravas, traifegl, ravun, tartuffel).
Il 19avel e 20avel tschientaner èn stads segnads d’ina ulteriura tecnisaziun e spezialisaziun da l’agricultura. L’onn 1840 ha Justus von Liebig descrit la pussaivladad d’applitgar en l’agricultura ladims minerals. Vers la fin dal 19avel tschientaner è reussida la fabricaziun da ladim sintetic ch’è pli bunmartgà. Quai sco er il svilup da novas maschinas ed ils success en la cultivaziun da plantas e d’animals ha manà a racoltas ch’èn pliras giadas uschè grondas sco pli baud. Quest svilup ha però er manà ad ina discrepanza tranter territoris cun agricultura moderna e tals cun agricultura tradiziunala e sfurzà da dar si blers manaschis nunrentabels.
La mecanisaziun è l’emprim sa messa tras en ils Stadis Unids, nua ch’eran da cultivar grondas surfatschas cun in dumber limità da forzas da lavur umanas. Cun la revoluziun industriala ha la mecanisaziun medemamain tschiffà ils ulteriurs pajais industrials e dapi ils onns 1960, en rom da l’uschenumnada ‹revoluziun verda›, er ils pajais en svilup.
Svilups globals[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli tard a partir da la scuverta da l’America il 1492 è sa sviluppà in stgomi global da products agrars ch’è stà collià quasi per tut ils pievels cun midaments radicals. Cun la colonisaziun europeica da l’America, ma er da l’Africa, da l’Asia e da l’Australia èn er vegnidas introducidas sin quests continents las furmas da producziun agriculas da l’Europa; en la gronda part da questas regiuns èn sa sviluppadas furmas da manaschi orientadas a l’export ed al chapital (economia da plantaschas), e quai savens a donn e cust da l’autoprovediment da la populaziun indigena. Plantas da cultura ed animals da niz èn vegnids derasads lunsch sur lur territori d’origin ora (uschenumnà columbian exchange).
Cumparegliaziun da singuls pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Muntada da l’agricultura en il mund[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2008 èn vegnids generads en l’agricultura 3 % dal product naziunal brut da tut il mund. En pajais pli povers munta la cumpart da l’agricultura al product naziunal brut en media 26 %, quai ch’è bundant dapli ch’èn ils pajais ritgs (1 %). En rom dal svilup economic d’in singul pajais ha lieu a lunga vista ina midada da structura, en rom da la quala la muntada relativa da l’agricultura sa sminuescha. Da quest svilup è er pertutgada la cumpart da las persunas occupadas en quest sectur. Quai illustrescha il suandant exempel: En la Tansania lavuravan l’onn 2006 75 % dals occupads en l’agricultura, en ils Pajais Bass però be 1 %.[4]
Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 70 % da la surfatscha da la Svizra è d’attribuir a la regiun da collinas ed a la regiun muntagnarda (Alps, Prealps, Giura). Quai limitescha la grondezza dals manaschis, l’utilisaziun dal terren, ma er la mecanisaziun ed industrialisaziun da l’agricultura svizra. La surfatscha agricula dal pajais munta a 23,9 %, quella da l’economia alpestra a 13 % da l’entira surfatscha da la Svizra (situaziun dal 1997). Radund 55 % dals manaschis sa chattan en territori muntagnard/da collinas e 45 % en la Bassa. La grondezza da manaschi è s’augmentada tranter il 1905 ed il 2008 da 4,7 a 17,4 ha.
Las structuras pitschnas, il terren dischavantagius, il nivel da paja relativamain aut e las prescripziuns severas (tegnida d’animals, protecziun da la cuntrada) s’effectueschan a moda negativa sin la capacitad da concurrer al nivel internaziunal. La cultivaziun dal territori da muntogna serva a medem temp al mantegniment da la cuntrada cultivada, la quala è impurtanta per il turissem e per la prevenziun da catastrofas da la natira (sbuvaditschs, lavinas, inundaziuns, erosiun). Per questas prestaziuns supplementaras paja la Confederaziun als purs pajaments directs. Radund 30 % dals bains purils en Svizra vegnan manads sco segunda occupaziun.
L’agricultura en Svizra sa chatta entamez in grond temp da midada. Dal 1990 al 2008 èn sa sminuids ils bains purils da 93 000 sin 60 900 ed il dumber dals emploiads en l’agricultura da 254 000 sin 168 500. A medem temp èn las entradas sa reducidas per radund 30 %, entant ch’ils consuments han stuì prender en cumpra in auzament dals pretschs da be 14 %. A 40 % dals manaschis restants mancan las perspectivas per il futur.[5]
11 % da l’entira surfatscha cultivada vegn elavurada en furma da surfatscha da cumpensaziun biologica. I vegnan duvrads oz 30 % main products fitosanitars e 68 % main fertilisaders minerals che avant 15 onns. 6000 bains agriculs èn certifitgads sco producents da bio (label Brumbel bio). En media cumpran ils consuments svizzers products da bio per 160 francs ad onn; tenor Bio Suisse è quai record mundial. (Tut las indicaziuns sa refereschan al 2008).
La politica agrara actuala ha en mira in’ulteriura reducziun dals products agriculs. Tge effects che las contractivas cun l’Organisaziun mundiala da commerzi vegnan ad avair n’è anc betg previsibel; medemamain vegn il svilup da las convenziuns da commerzi liber (en spezial cun l’Uniun europeica ed ils Stadis Unids) ad influenzar l’orientaziun da la politica agrara naziunala.
Germania ed Austria[modifitgar | modifitgar il code]
Enturn il 1900 produciva in pur en l’Imperi tudestg il nutriment per 4 ulteriuras persunas; il 1950 eran quai en la Republica federala tudestga gia 10 persunas ed a l’entschatta dal 21avel tschientaner (2004) 143 persunas. Malgrà quai surmunta l’import da products agrars l’export per 9 milliardas euros (situaziun dal 2008).[6]
En cumparegliaziun cun la Germania e cun l’entira Uniun europeica è l’agricultura segnada en l’Austria d’ina auta cumpart da prads, da structuras pitschnas e d’in grond dumber da manaschis biologics (che genereschan entradas ch’èn ca. 30 % pli autas ch’en manaschis convenziunals). I vegnan cultivadas radund 44 % da l’entira surfatscha dal pajais; var 5 % da las persunas cun activitad da gudogn lavuran n l’agricultura, orticultura e selvicultura (che vegnan tractads en l’Austria sco sectur economic communabel).[7]
Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Durant il temp da fundaziun valevan ils farmers sco incarnaziun da las virtids lavurusadad, iniziativa ed independenza. En il decurs dal 20avel tschientaner è l’agricultura sa sviluppada ad in impurtant factur industrial, surtut er sco furnitur da materia prima a l’industria d’ulteriura elavuraziun. Ma l’agricultura ha er giugà in’impurtanta rolla en rom da la Guerra fraida: Da l’entir territori statal da l’Uniun sovietica pudevan vegnir tratgs a niz per l’agricultura radund 27 %; en ils Stadis Unids cuntanscheva il terren agricul percunter ina quota da 45 %. La cumpart dad ers muntava en l’Uniun sovietica a radund 10 %, en ils Stadis Unids percunter a 20 %.[8]
L’onn 1940 devi en ils Stadis Unids ca. 6 milliuns manaschis agriculs; l’onn 2000 è il dumber sa reducì a radund 2 milliuns. En il medem temp èn las farmas vegnidas en media trais giadas pli grondas. Ils producents principals furman oz var 150 000 impressaris agriculs; dasperas datti radund 2 milliuns manaschis da gudogn accessoric.
Politica agrara[modifitgar | modifitgar il code]
La politica agrara enserra tut las mesiras ch’intendan a furmar e sviluppar las cundiziuns da basa ed ils process economics entaifer il sectur agrar. La politica agrara sa lascha sutdivider en divers champs politics: dumondas da structura, dumondas da politica sociala, dumondas d’ambient, dumondas da martgà e da politica da pretschs. En pli sa reparta la politica agrara sin ils pli differents nivels statals: regiuns/chantuns, stadis, organisaziuns surnaziunalas (Uniun europeica), politica agrara al nivel internaziunal (WTO, OECD, FAO). La politica agrara vegn fatga ed influenzada da differents acturs, sco per exempel instanzas statalas e parastatalas, federaziuns ed associaziuns purilas, organisaziuns ed uniuns per la protecziun da l’ambient.
Da princip sa laschan differenziar trais pussaivladads d’intervenziun e furmaziun dal sectur agricul da vart dal stadi: mesiras che dirigian l’urden economic, mesiras ch’influenzeschan ils process economics sco er la realisaziun da tschertas activitads tras il stadi sez.
Tar las mesiras centralas che dirigian l’urden economic tutgan or da l’optica da l’agricultura d’ina vart las leschas ed ordinaziuns che sa refereschan als manaschis agriculs ed als tegnairchasa (p.ex. dretgs da proprietad e d’utilisaziun da terren, dretg d’ierta, dretg da lavur, segirezza sociala, sistem da taglia e.a.), alura l’urden giuridic che regla la relaziun tranter singulas interpresas (associaziuns, societads da producents, cooperaziuns e.a.) e la finala la legislaziun che sa referescha al martgà da products ed als facturs da producziun (urdens da martgà, dretg da fittanza, instituziuns da credits agrars e.a.).
Da las mesiras ch’influenzeschan ils process economics fan part la stabilisaziun ed il sustegn dals pretschs agrars tras mesiras da protecziun vers l’exteriur (duanas, prelevaziuns) e sin il martgà naziunal (fixaziun da pretschs minimals). Ulteriuras mesiras furman las subvenziuns agraras e contribuziuns directas sco er contingentaziuns e quotas.
Activitads e mesiras sin il sectur agrar che vegnan surpigliadas ed exequidas directamain dal stadi èn per exempel la furmaziun e cussegliaziun, la perscrutaziun agrara u il svilup da l’infrastructura rurala (megliuraziuns, regruppaments dal funs, construcziun da vias e.a.).
Istorgia da las ideas[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da las differentas ideas e tendenzas che duevan influenzar la politica agrara cumenza en il 16avel fin 18avel tschientaner cun artitgels en chalenders populars. En quels vegnan descrittas las relaziuns sin manaschis purils e dà cussegls per tut las domenas da la vita quotidiana. Dumondas economicas cumparan però be a l’ur. In’autra perspectiva è quella dals cameralists ch’avevan en vista surtut ils aspects fiscals da l’agricultura; lur mesiras da promoziun duevan schlargiar las funtaunas d’entrada dal stadi. In auter moviment da quel temp dirigì da surengiu ha furmà il mercantilissem ch’aveva en mira da promover il commerzi ord vista da l’economia naziunala.
Vers la mesadad dal 18avel tschientaner suondan alura las tendenzas illuministicas ch’èn s’exprimidas tranter auter en scrittiras da societads economicas. Partind dal raziunalissem e da la fisiocrazia ha Adam Smith sviluppà il liberalissem che furma la scola classica da l’economia naziunala moderna. Cuntrari a la promoziun statala da l’economia en furma dal mercantilissem, propagava questa nova scola da liberar ils singuls acturs da l’economia or dals latschs statals, sinaquai che las forzas productivas entaifer l’economia publica possian sa sviluppar. Questas ponderaziuns e maximas duevan er valair per l’agricultura, a la quala na vegniva betg attribuida ina posiziun particulara. In auter accent ha mess la romantica cun metter en il center betg tant l’idea naziunala, mabain il singul individi. In dals predecessurs centrals da quest moviment è stà Justus Möser cun sias ‹Patriotische Fantasien› dal 1787. El aveva en mira ina renovaziun dal pievel en il senn conservativ ed a basa d’in fundament autocton e puril e sa drizzava sapientivamain cunter las tendenzas raziunalisticas da ses temp. Ils romantichers da pli tard (p.ex. Adam Müller u Ernst Moritz Arndt) han transfurmà questas ideas en in’ideologia da la puraria ch’ha stilisà ils purs libers a conservaturs da las valurs fundamentalas a favur da l’entira societad.
Da la fin dal 18avel e surtut da l’entschatta dal 19avel tschientaner dateschan lura differentas contribuziuns che duevan fular via a moda decisiva al svilup da l’agricultura e da l’economia naziunala en general. Sa basond sin Adam Smith ha Albrecht Daniel Thaer sviluppà il 1806 sias ideas d’in manaschi puril che duaja avair la finamira – sco auters secturs da l’economia era – da recaltgar in retgav net. Thaer vala er sco fundatur da la teoria da manaschi agricula. In’ulteriura ovra-clav ha furmà ‹Der isolierte Staat in Beziehung auf Landwirtschaft und Nationalökonomie› (Thünens, 1826) che sviluppa ils fundaments d’ina teoria microeconomica.
Cura che la situaziun da l’agricultura e sa pegiurada en il decurs dal 19avel tschientaner, è sa derasada la persvasiun che la politica economica liberala muntia in privel per quest sectur. Pervi da la povradad che regiva per part è la situaziun en l’agricultura vegnida resguardada sco problem social, uschia per exempel da Wilhelm Heinrich Riehl ch’ha propagà en si’ovra ‹Naturgeschichte des deutschen Volkes als Grundlage einer deutschen Sozialpolitik› da renovar la structura sociala en in senn conservativ. En il medem temp croda er la fundaziun d’uniuns purilas e da las associaziuns da la Raiffeisen. Il 1879 èn vegnids introducids en Germania dazis sin furment; cun quest pass è vegnida instradada ina politica da protecziun per l’agricultura (intervenziunissem) ch’attribuiva a quella – sa fundond sin ideologias agraras – ina posiziuns speziala.
Er l’economia naziunala generala ha cumenzà da quel temp a s’occupar pli intensivamain da la politica sociala. Il 1872 è per exempel vegnida fundada en Germania in’uniun per politica sociala. Vers la vieuta al 20avel tschientaner han represchentants d’ina politica agrara protecziunistica ed economs liberals alura instradà in disput da princip davart la dumonda ‹stadi agricul› u ‹stadi industrial›; in pau pli tard è la discussiun sa spustada sin la dumonda, tge sustegn da l’agricultura che saja adequat.
Er en las teorias agraras dal socialissem datti differentas opiniuns. Il marxissem e leninissem vesan ils purs pitschens be sco stgalim intermediar sin via vers in’agricultura organisada a moda industriala cun manaschis gronds manads en furma da cooperativas. Ils revisiunists percunter han defendì la posiziun speziala da l’agricultura; tenor els èn ils manaschis pitschens e da famiglia da preferir, perquai ch’i sa tracta tar la producziun agricula d’in process organic che na sa lascha betg cumparegliar cun l’industria.
Il naziunalsocialissem ha promovì a moda speziala l’agricultura, e quai en il context da l’uschenumnada politica d’autarchia. L’ideologia da ‹Blut und Boden› ha stilisà il pur sco funtauna da sang da la naziun.
L’introducziun da l’economia da martgà sociala a l’entschatta dals onns 1950 ha danovamain manà ad ina discussiun da princip davart la posiziun da l’agricultura entaifer l’economia publica. Puspè èn sa mussadas duas tenutas oppostas: D’ina vart ina posiziun liberala cun l’intent da stabilisar ils pretschs a l’intern, ma da promover il commerzi liber a l’exteriur (uschenumnada politica agrara neoliberala). Da l’autra vart ina posiziun protecziunistica che preveseva intervenziuns massivas sin il martgà. Suenter lungas discussiuns politicas èn ins sa decidì per in’orientaziun plitost protecziunistica; quella è sa manifestada en furma da l’urden da martgà ch’è vegnì stabilì per la gronda part dals products agrars.
Gia paucs onns pli tard è la discussiun sa tschentada danovamain en vista a la conjunctura auta e la gronda creschientscha generala da l’economia. Quant fitg dueva er l’agricultura s’adattar a questa midada da structura? E co dueva il stadi intervegnir areguard la disparitads d’entradas en il sectur agricul? La gronda part dals politichers era da l’avis ch’ils problems da l’agricultura sa laschian schliar tras adattaziuns dals manaschis a l’economia da martgà e tras in augment da la productivitad. Surtut ils represchentants da las cuminanzas d’interess da l’agricultura han però accentuà che l’agricultura saja per motivs natirals ed economics betg abla da concurrer cun auters secturs da l’economia e saja perquai vinavant dependenta da mesiras da sustegn.
Las leschas d’agricultura ch’èn vegnidas deliberadas ils proxims onns e decennis sa basan per gronda part sin il princip ch’intervenziuns stabilisantas tras il stadi sajan necessarias. En il decurs dal temp è il cuntegn da las leschas però vegnì adattà successivamain a novas invistas e cundiziuns da basa. Ed er oz influenzeschan las duas modas da pensar numnadas la discussiun, uschia che la politica agrara è segnada tant da mesiras da sustegn sco er dal sforz da s’adattar a las cundiziuns dal martgà (mundial) en transfurmaziun.
Ils ultims onns èn las singulas posiziuns entaifer la politica agrara segnadas adina pli ferm da la discussiun ecologica e d’ina critica envers il dumping agrar. Sper la finamira primara da l’agricultura da proveder la populaziun cun mangiativas a pretschs stabils, èn uschia s’agiuntadas en il decurs dal temp novas finamiras secundaras sco:
- la protecziun da las resursas natiralas terra, aua ed aria,
- far reviver regiuns ruralas a moda infrastructurala, economica, sociala e culturala,
- la tgira da la cuntrada cultivada ed il mantegniment da la varietad da las spezias,
- la producziun d’energias regenerativas (p.ex. implants da biogas)
- metter a disposiziun materia primara per l’elavuraziun cuntinuanta en l’industria.
Problems[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils onns 1950 sa chatta l’agricultura en l’Europa en in process da midada vers unitads da manaschi pli grondas. Ils custs creschents per ils meds da producziun sco er la pressiun sin il pretsch dals products elavurads han sfurzà blers purs da sa decider tenor il motto ‹crescher u ceder›. Tranter ils numerus motivs per quest svilup èn da numnar[9]:
- L’augment da la productivitad en l’agricultura che munta en media a 2 % per onn.
- Il progress tecnic en la tecnica agrara che maina ad in ferm augment da la productivitad da lavur.
- La creschientscha demografica tschessentanta ha per consequenza ch’er la dumonda suenter vivondas na crescha betg pli uschè ferm sco pli baud.
- La ferma concentraziun entaifer la branscha che producescha meds auxiliars per l’agricultura maina a dependenzas e situaziuns quasi monopolisticas.
- La concentraziun da vart dals clients da l’agricultura è colliada cun ina pressiun augmentada sin il pretsch (en tut l’Europa existan radund 3 milliuns manaschis agrars, ma be 100 centralas da cumpra da lur products).[10]
- Ils pretschs garantids per products agriculs ch’existivan pli baud èn per gronda part vegnids abolids.
- Las prescripziuns administrativas ed obligaziuns areguard l’ambient s’augmentan cuntinuadamain.
Sur tschientaners ha l’autoprovediment cun mangiativas furmà la finamira principala da l’agricultura en l’Europa. Igl èn s’etablidas structuras da lavurar e da viver correspundentas che vegnivan dadas vinavant d’ina generaziun a l’autra.
Cun il cumenzament da l’industrialisaziun dal sectur agricul vers la fin dal 19avel tschientaner ha inizià in process da midadas che n’è anc oz betg a fin. A l’entschatta dal 20avel tschientaner lavuravan radund 80 % da la populaziun en l’agricultura; oz èn quai main che 5 %. Quai ha er gì per consequenza che la muntada da questa gruppa da la populaziun per las partidas politicas è ida a perder.
Tuttina è sa mantegnida la finamira politica da garantir in tschert grad d’autoprovediment; tras quel duai il stadi disponer sin quest champ d’ina tscherta independenza. Dapi ils onns 1960 vegn quai garantì tras urdens dal martgà che prevesevan oriundamain pretschs minimals per products agriculs e pli tard pajaments directs als purs.[11]
Er en il 21avel tschientaner intervegn la politica decididamain en l’agricultura en furma da mesiras da sustegn. Tar tscherts tips d’agricultura surpassa il transfer d’entradas or da la cassa publica l’atgna creaziun da valur; e l’economia da latg è segnada da manaschis da nobilisaziun che concurrenzeschan in l’auter e smatgan ils pretschs lunsch sut la cuvrida dals custs.
Dapi il 1950 sa fa valair la tendenza da modernisar tecnicamain ils manaschis e d’als engrondir. Questa concentraziun è progredida en tscherts pajais vaira spert (Gronda Britannia, Stadis Unids), en auters en pass pli pitschens (Germania, Frantscha, Svizra). En il decurs da quest svilup è er sa midada la moda da producziun vers ina spezialisaziun sin paucs secturs.
Las garanzias da pretschs ch’existivan pli baud per products agriculs èn quasi svanidas dal tuttafatg. Oz èn ils manaschis exposts al squitsch sin ils martgads mundials e confruntads a medem temp cun pretschs creschents per ils meds da manaschi e cun pretschs da vendita intscherts per ils products agriculs. Per dar in cuntrapais a quest svilup han blers manaschis midà sin la commerzialisaziun directa; ultra da quai porscha la crisa d’energia als purs novas funtaunas d’entradas (p.ex. cun agid d’implants da biogas).[12] Ma tut quai na basta betg per schliar a moda substanziala ils problems d’entradas da l’agricultura. En blers cas resti als purs be l’opziun da schliar il manaschi a chaschun da la proxima midada da generaziun u d’al engrondir.
La crisa mundiala da l’agricultura vegn anc engrevgiada tras ils pretschs d’energia creschents. Sin ils martgads mundials exista ina surproducziun da victualias; ils pretschs da quellas èn però colliads stretgamain cun ils pretschs d’energia. En il fratemp vegn granezza er commerzialisà sco material da brisch; tirc e channa da zutger furman medemamain plantas d’energia tschertgadas. Schizunt pajais en svilup ch’èn dependents d’agid alimentar pondereschan da sa participar al martgà d’energia cun plantaziuns correspundentas. Malgrà la surproducziun mundiala da victualias èn ils terrens fritgaivels limitads en blers pajais; vitiers vegn ina digren smanatschanta areguard l’access a l’aua. Quai èn be dus dals motivs ch’i dat anc oz radund 800 milliuns umans che pateschan fom.[13][14]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor la Banca mundiala – World Bank Data
- ↑ Urs Fankhauser: Mystery. Lokal, selbstbestimmt und nachhaltig. Weltweite Bedeutung des Family Farming. éducation21, Berna 2014, p. 8.
- ↑ Survista da la situaziun professiunala en Svizra
- ↑ World Development Indicators 2010, Banca mundiala, 2011
- ↑ Indicaziuns statisticas tenor Uffizi federal da statistica
- ↑ Landwirtschaft in Deutschland und der Europäischen Union 2009, consultà ils 26 da december 2010.
- ↑ Bundesministerium für Land- und Forstwirtschaft, Umwelt und Wasserwirtschaft (ed.): Grüner Bericht 2007. Eigenverlag, Vienna 2007.
- ↑ usa.usembassy.de
- ↑ Tenor Indicaziuns statisticas da l’Uniun europeica
- ↑ Gemeinsame Agrarpolitik – Fluch oder Segen? Documentaziun – Arte; Frantscha 2013.
- ↑ Friedrich Golter: 35 Jahre für die Bauern. Verlag Ulmer Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-4190-6.
- ↑ Erneuerbare Energie vom Land kommt an, communicaziun dals 30 d’avust 2013.
- ↑ Manfred Raupp: Energiepreise und Nahrungsversorgung
- ↑ Statistica FAO dal 2009
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Wilhelm Abel: Agrarkrisen und Agrarkonjunktur in Mitteleuropa vom 13. bis zum 19. Jahrhundert. 3. ed., Hamburg e Berlin 1978.
- Wilhelm Abel: Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert. Ulmer, Stuttgart 1962.
- Walter Achilles: Landwirtschaft in der Frühen Neuzeit, (Enzyklopädie Deutscher Geschichte, nr. 10), Oldenbourg Verlag, Minca 1991, ISBN 3-486-55702-5
- Isabel Alfonso (ed.), The Rural History of Medieval European Societies. Trends and Perspectives, Brepols, 2007.
- Landwirtschaft (PDF; 2,1 MB). En: Aus Politik und Zeitgeschichte. 5-6/2010.
- Edith Ennen, Walter Janssen: Deutsche Agrargeschichte. Vom Neolithikum bis zur Schwelle des Industriezeitalters. Wiesbaden 1979.
- Peter H. Feindt et al.: Nachhaltige Agrarpolitik als reflexive Politik. Plädoyer für einen neuen Diskurs zwischen Politik und Wissenschaft, Berlin, Edition Sigma 2008, ISBN 978-3-89404-556-2
- Günther Franz (ed.): Deutsche Agrargeschichte. 6 toms. Eugen Ulmer, Stuttgart 1993ss.
- Wilhelm Henrichsmeyer, Heinz-Peter Witzke: Agrarpolitik, Band 1: Agrarökonomische Grundlagen, Stuttgart, 1991, ISBN 3-8001-2483-1
- R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: Landwirtschaft und Umweltschutz. Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9
- Manfred Hesse, Bundesministerium für Ernährung, Landwirtschaft und Forsten: Statistisches Jahrbuch über Ernährung Landwirtschaft und Forsten 1990. Landwirtschaftsverlag, Münster-Hiltrup 1990, ISBN 3-7843-1357-4
- Uwe Hoering: Agrar-Kolonialismus in Afrika. Eine andere Landwirtschaft ist möglich (PDF; 980 kB), Hamburg: VSA, 2007, ISBN 3-89965-248-7
- Dieter Kirschke, Gerald Weber: Agrarpolitik. En: Stephan Beetz et al.: Handwörterbuch zur ländlichen Gesellschaft, Wiesbaden 2005, ISBN 3-8100-3749-4
- Ulrich Kluge: Agrarwirtschaft und ländliche Gesellschaft im 20. Jahrhundert. (Enzyklopädie deutscher Geschichte, nr. 73). Oldenbourg Verlag, Minca 2005, ISBN 3-486-56605-9
- Ulrich Köpke: Umweltleistungen des Ökologischen Landbaus. En: Ökologie & Landbau. 2/2002, p. 6–18.
- Melanie Kröger: Die Modernisierung der Landwirtschaft. Eine vergleichende Untersuchung der Agrarpolitik Deutschlands und Österreichs nach 1945, Berlin: Logos, 2006.
- Marcel Mazoyer, Laurence Roudart: Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine. Seuil, Paris 2002, ISBN 2-02-053061-9. (engl. A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis. Monthly Review Press, New York 2006, ISBN 1-58367-121-8).
- Thomas Miedaner: Von der Hacke bis zur Gen-Technik. Kulturgeschichte der Pflanzenproduktion in Mitteleuropa. DLG-Verlag Frankfurt 2005, ISBN 3-7690-0645-3
- Peter Moser: Der Stand der Bauern. Bäuerliche Politik, Wirtschaft und Kultur gestern und heute. Frauenfeld 1994.
- Daniela Münkel: Nationalsozialistische Agrarpolitik und Bauernalltag, Frankfurt am Main/New York: Campus, 2001.
- Antonio Saltini: Agrarian sciences in the west. Firenze 2015.
- Eberhard Schulze: Deutsche Agrargeschichte: 7500 Jahre Landwirtschaft in Deutschland. 3. ed. cumpl., Shaker-Verlag, Aachen 2014 ISBN 978-3-8440-2636-8
- Alois Seidl: Deutsche Agrargeschichte. DLG-Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 978-3-7690-0655-1
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Agricultura sin chattà.ch
- Uffizi federal da statistica – Agricultura (Svizra)
- Uffizi federal d’agricultura (Svizra)
- Statistisches Bundesamt: Daten zur Landwirtschaft e Beiträge zum Thema ‹Landwirtschaft› aus der Monatszeitschrift ‹Wirtschaft und Statistik› des Statistischen Bundesamtes (Germania)
- Agricultura svizra
- Pagina d’internet che preschenta las lavurs dal pur (blog, fotos e films)
- meine-landwirtschaft.de
- Greenpilot: Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar
- Dokumentationsprojekt zur regionalen Landwirtschaft


text:
Igl è in inscunter d’ina gronda famiglia da magisters da skis. Cumparegliar las prestaziuns stat en il center da las occurrenzas dal Swiss Snow Happening. Ma per il directur da Swiss Snowsports, Riet Campell, è quest inscunter era ina plattafurma per barattar ideas e visiuns tranter ils magisters da skis moderns.
Mintg’onn absolvan radund 600 persunas la scolaziun da magisters da skis e da quels fan radund 100 il diplom federal. La lavur dal magister da skis resta vinavant impurtant malgrà ch'il dumber da skiunzs sa diminuescha en avegnir. Impurtant per il directur da Swiss Snowsports è da restar al current e chattar la purschida giavischada dal giast.
Empè da magister da skis – magister da disciplinas
Il directur Riet Campell prevesa da fusiunar differentas purschidas da basa. Il magister da bike, quel da riverrafting, la guida per far turas tras la natira e natiralmain il magister da skis, tut quels ston absolver ina scolaziun da basa. Tar quella tutgan per exempel curs d’emprim agid, enconuschientschas da linguatgs e la metodica d’instrucziun - la finamira da Campell èsi da coordinar quellas purschidas.
RR actualitad 12:00


text:
Nevin Galmarini guarda enavos sin ina stagiun d'enviern 2017/2018 sensaziunala. A Pyeongchang è l'Engiadinais vegnì campiun olimpic en il slalom gigant parallel. Plinavant ha Galmarini era anc gudagnà la cuppa mundiala generala.
Cun questa undraziun è Nevin Galmarini uss en ina liga cun Dario Cologna, Nino Niederreiter u Nino Schurter, ch'èn era gia vegnids undrads sco sportists grischuns da l'onn.
Ulteriura undraziun per in atlet engiadinais
Cun Luca Tavasci è in segund Engiadinais vegnì undrà venderdi saira. Il passlunghist ha gudagnà il premi sco meglier sportist grischun cun impediment.
Sco newcomer da l'onn è il freeskier da 18 onns Rafael Kreienbühl vegnì undrà. Il titel sco equipa grischuna da l'onn han ils Calanda Broncos dal american football survegnì. Ed il premi sco funcziunari da l'onn è i a Carl Frischknecht, ch'è vegnì undrà per sias diversas funcziuns en il sport da tir.
RR actualitads 06:00


text:
Violenza a chasa sa mussa en differentas furmas. Sper la violenza fisica, che sa mussa savens cun nodas blauas evidentas, datti er violenza psichica e violenza sexuala. Sarah Huder, coordinatura tar il post cunter violenza a chasa da l'uffizi dal servetsch social chantunal declera che violenza psichica sa mussia savens en pleds, per exempel en furma da smanatschas. Sut violenza sexuala tutgian tuttas acziuns sexualas che l'unfrenda na giavischa betg. Violenza a chasa è chastiabla e vegn persequitada d'uffizi.
Violenza a chasa en cifras
- Il 2020 hai dà en Grischun 254 delicts da violenza a chasa en Grischun.
- En 85% dals cas da violenza en Grischun èn u eran unfrenda e delinquent en ina relaziun amurusa.
- Dunnas èn pertutgadas pli savens da violenza a chasa. En 70% dals cas èn las unfrendas dunnas, en radund 30% dals cas umens, scriva l'Uffizi federal da statistica.
En in cas d'urgenza èsi il meglier da sa drizzar tar la polizia. Lezza po gidar e dar refugi da di e da notg.
Tgi che na veglia betg, na stoppia però betg ir tar la polizia. Uschia datti en Grischun differents posts che cusseglian unfrendas a moda confidenziala, per exempel il post spezialisà per l'agid a victimas u la chasa da dunnas. Il post da coordinaziun cunter violenza a chasa procura en il Grischun per ina collavuraziun interdisciplinara e professiunala.
Tar la cussegliaziun d'unfrendas na dettia nagina via da standard, quai saja da cas a cas auter. Impurtant saja da chattar ina schliaziun che correspunda er als giavischs da l'unfrenda. Cun agid da la polizia dettia er la pussaivladad che in um violent – u ina dunna violenta – na dastga betg pli turnar en la abitaziun communabla per duas emnas.
Remartgabel: Suenter in act da violenza na van betg tuts pèrins vias separadas. Uschia saja caracteristic che musters sa repetian: Suenter ina escalaziun da violenza suondia ina fasa da reconciliaziun, declera la dunna dal fatg.
Il pli impurtant è che unfrendas na sa sentan betg persulas.
Er terzas persunas pon gidar
Tar posts da cussegliaziun e tar la polizia na possian betg be persunas ch'èn sezzas pertutgadas da violenza s'annunziar, mabain er confamigliars u vischins da unfrendas ch'observa violenza a chasa. Qua valia però la devisa da betg sa metter sez en privel. La finala accentuescha la coordinatura dal post da violenza a chasa ch'i saja impurtant da discurrer dal tabu e che unfrendas na dastgian mai sa sentir persulas.