text:
Sempervivum arachnoideum
Sempervivum arachnoideum l'è 'na piànta erbàcea, perène, sempervérda e suculènta de la famìa de le Crassulaceae. El sò areàl de difuziù l'è l'Euròpa sudocidentàl. El nòm specìfech el fà riferimènt ai péi lónch che 'l g'ha sö le fòie che i fà pensà a 'na talamóra de 'n ragn. Chèsta piànta l'è stàda discriìda la prìma ólta 'ndèl 1753 del Linèo.
Fùrma Biologica: Ch succ - Camèfite suculènte.
La prezènta dei stulù che g'ha 'nsìma de le rüzitìne (diàmetro de rar de piö de 2,5 ghèi) de fòie, bèle compàte de fùrma subsferoidàla che g'ha tendènsa a tapesà le préde 'ndóche la se fà dét; i gamp dei fiùr i stà 'n pé bèi dricc, con tàte fòie, alcc 6-10 ghèi.
Le fòie le g'ha 'ndèla part vizì a la pùta de le ghiàndole che böta fò 'na sostànsa filamentùza che, quan che la rözèta la se dèrf, la fùrma 'na sórt de talamóra de ragn. Endèle rözète piö grànde la talamóra l'è méno spèsa.
I fiùr i è ermafrudìcc, de fùrma regolàr, pétali de culùr ròza \ pórpora. I stam i è 'n nömer de 10-20, i g'ha 'l filamènt culùr pórpora e le antére i è zàlde. I è reünìcc en curìmbi che pöl portàn de 3 a 8. La fiuridüra 'l la fà 'ndèi més càlcc, 'ntra zögn e óst.
El fröt l'è a fulìcol.
Habitat: el crès en mès a le préde, en pòsti sèch e picàcc al sul, 'ntra i 300 e 2900 méter s.l.m. El preferés i teré silìcei.
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[1]


c: text/html

text:
Muntnegher
El Muntenegher (Crna Gora o ЦpHa Гopa in muntenegrin) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacaa a la Serbia, al Kosovo, a la Albania, a la Cruazia e a la Bosnia e Erzegovina. El Mar Adriatich el bagna i sò cost..
La capital a l'è Podgorica.
El gh'ha una süperfiss de 13.812 km² e una pupulaziun de pressapoch 600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muntenegher (nom ufizial: Peпyблиka ЦpHa Гopa / Republika Crna Gora) a l'è na repübliga.
El president a l'è el Filip Vujanović (de l'indipendenza).
El Prim Ministr a l'è el Milo Đukanović (del 2012).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Teater a Rueras
Il temps da Pastgas ei il temps da legria, levada, nova veta. Segir in dils puncts culminonts en la liturgia. Quel ei il temps che era la natira sesviluppescha danovamein ed ils pigns verdins cuchegian schenadamein ord la tiara. Quel temps ei era fetg adattaus en nos vitgs per porscher ad jasters ed indigens concerts ni era teaters. Duront uras ed uras ein ins sepreparai cun exercitar e modullar, seigi quei en cant, musica, tocs humoristics e teaters, per aschia saver porscher al publicum interessau in per uras da recreaziun e deletg. Suenter il liung temps d’unviern fa quei segir bein ad in e scadin.
La cumedia — zatgei dil cuntegn
La gruppa da teater da Rueras ha era entschiet avon entgin temps ad emprender teater, quei vul dir ina cumedia. Il toc senumna: «Bia canera a Chiozza». Igi ei ina cumedia en 3 acts cun 9 maletgs da Carlo Goldoni translatau en romontsch da Hubert Venzin, Rueras. Las cumedias da Goldoni ein enconuschentas entras numerusas presentaziuns alla televisiun. El capescha da dar neu il pievel ch’el elegia els tocs a moda sempla, denton cun ina certa ironia ed era satirica.
L’acziun da quella cumedia succeda a Chiozza en l'Italia e quei el 18avel tschentaner. Ei setracta d’in pievel da pescadurs da Chiozza. Duront che quels ein silla mar per pescar lur preda ein lur dunnas, soras e feglias a casa, occupadas cun lavurs a maun. Cheu vegn ei tier ina dispeta. La cascnun da quella ei ina zétga, enzatgel aschi pauc, ch’ins ha schizun emblidau il davos. Quella dispeta meina lu tier rizraz. Tier |’arrivada dils pescadurs dat ei lu mo surpresas, viriveris e carplinas. Il lungatg ei cungius cun teccas e nauschas ualti satiricas, denton sco fatgs per in tal pievel. Tut las scenas ein variaziuns da temas humans
— carezla ed odi
— rivalitad ed amicezla
— sinceradad e malezia
— tuppadad e prudientscha
— separaziun e reunlun
— Carplina e reconciliaziun
Lein denton buca tradir dapli, vegni, admirei, sesmarvegliei e sediverti da cor.
La translaziun
Il translatur dil toc, Hubert Venzin, ha capiu oreifer da dar al toc il ver suer ed era anflau fetg bunas expressiuns romontschas e tuttina per in e scadin fetg capeivlas. Ad el seigi da cheu anora fatg in compliment per sia buna ed ordvart bein gartegiada lavur. Cun schar risdar in giugadur schizun il lungatg tuatschin, ha el segir vuliu mussar che era si en nossas valladas sappien ins aunc mantener cultura e dueigi salvar il lungatg dils babuns. Entras il lungatg da quei pescadur ha gl’entir toc survegniu variaziun.
Dattan stupent lur rollas
La gruppa da teater da Rueras, sut la capavla reschia dil bab dil translatur, Duri Battesta Venzin, ha schau ora cups e purschiu als aspectaturs ina cumedia da vaglia. Ins ha saviu seperschuader ch’ei ha aunc buns talents da far teater a Rueras. Giugaduras e giugadurs han dau lur rollas stupent. Il toc sco tal ha fetg biaras acziuns ed igl ei nuota schi lev da far cuser quellas in’en l’autra senza incaps. Gi’entir toc ei staus cungius cun tuccas e teccas a moda fetg humoristica. Entras las risadas dils aspectaturs va il text forsa tscheu e leu empau a piarder. En general ei la pronunzia stada clara e capeivla. Quei che ei curdau si agl aspectatur alla bial’entschatta ein ils bellezia costums dalla firma Möller da Turitg stai. Entras quels savevan ins seviver en el 18avel tschentaner nua ch’ins deva gronda peisa sin resti niebel, denton tuttina sempel. Era las bialas culissas e la sempla sminca han fatg impressiun als presents. Tut priu astg’ins duvrar il superlativ tier quella cumedia.
Prestaziun da vaglia
Da Pastgas-sera ei la sala stada fulLanada. Far menziun lessel jeu era che massa giuventetgna ha anflau peda per la musa ed assistiu a quella cumedia. La disciplina ei stada fetg buna. Trasatras han ins saviu rir da cor, quel che fa segir bein ad in e scadin, oravontut ozildi, el temps da fuolas e stress. Alla fin da mintga maletg han ils giugadurs saviu raccoltar in applaus frenetic, quei che ei il meglier engraziament per las biaras uras e sacrifecis d’emprender en ina tala cumedia.
Al regissur, al translatur sco a tuts giugadurs e giugaduras, san ins mo gratular per la buna prestaziun. Remunerar lur lavur san ins sulettamein entras esser fervent aspectatur d’ina tala cumedia. Che quella remuneraziun semuossi era duront las proximas producziuns cun ina sala fullanada, san ins giavischar da cor alla gruppa da teater da Rueras.
N. V.
Bia canera a Chiozza 1981
Teater a Rueras


text:
Reglas veglias da traffic che na valan betg pli
- Mesemna, 6.1.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.1.2016, 11:15, RTR
Ils onns 60 han ins definì las reglas per colonnas da peduns. Quellas reglas han ins sin il nov onn stritgà.
Betg pli adattada al temp dad oz
«Da temp a temp ston ins far urden cun tut las reglas. Uschiglio han ins lura cun il temp in grond dischurden.» Uschia il pledader da la polizia chantunala grischuna, Daniel Zinsli. Era sch'i dat natiralmain colonnas da peduns en furma da marschs da militar ni prozessiuns, na ston ins betg pli far reglas spezialas per quai. Dapi quest onn valan simplamain las medemas reglas sco tar ils peduns normals. Vul dir sa tegnair vi da las reglas da traffic e betg metter en privel sa sez ni auters.


text:
Stan Getz & Joao Gilberto & Astrud Gilberto: «The girl from Ipanema»
- Gievgia, 2.2.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 2.2.2017, 9:30, RTR
Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim, naschì ils 25 da schaner dal 1927 a Rio de Janeiro è mort ils 8 da december 1994 a New York, el è quai cumponist brasilian ch'ha fatg vegnir enconuschenta la musica da ses pajais en tut il mund, surtut il Bossa Nova.
Da sia penna vegnan blers semperverds, pero il pli grond è senza dubi «The girl from Ipanema» cumparì il 1964 en la versiun dal saxofonist american Stan Getz ch'è naschi avant 90 onns e ch'e vegnì accumpugnà da Joao ed Astrud Gilberto. Registrà la chanzun han els a New York. Cun ina versiun cun text portugais ed ina per englais è quella lura rivada sin il disc «Getz/Gilberto» che cuntegniva per gronda part tocs da Jobim. La chanzun è subit stada in hit mundial, ha gudagnà in Grammy per la meglra chanzun il 1965 e cun ses tuns loms e calms è ella daventada in semperverd e standard dal jazz.


text:
Emprim terz
Il CDH Engiadina è ì en avantatg be suenter duas minutas. Quai grazia ad in gol da Diego Dell'Andrino. Radund tschintg minutas pli tard ha San Murezzan pudì egualisar. Il gol ha fatg Prisco Deininger. En la 16avla minuta ha fatg Harrison Koch il 2:1 per San Murezzan. Quai durant ina fasa da powerplay. Ina minuta pli tard ha San Murezzan pudì augmentar sin 3:1. Il terz gol per San Murezzan ha fatg Marc Camichel.
Segund terz
En il segund terz ha il CDH Engiadina mussà ina ferma reacziun ed ha augmentà la pressiun sin il EHC San Murezzan. En la 32avla minuta èsi uschia gartegià a Dario Schmidt da far il segund gol per Engiadina.
Ultim terz
Il EHC San Murezzan ha dominà il davos terz. Gist al cumenzament dal davos terz ha San Murezzan augmentà sin 4:2. Quai a la fin dad ina fasa da powerplay. Il gol ha sajettà Jan Tichy en la 41avla minuta. En la 54avla minuta ha Gudench Camichel fatg il 5:2 per San Murezzan.
Derby cun tradiziun
Dapi blers onns cumbattan il EHC San Murezzan ed il CDH Engiadina per la curuna da hockey en Engiadina. En segunda liga sa duelleschan las duas equipas per il titel da retg da hockey en Engiadina.
La tabella mussa cler tgi ch'è meglier
L'emprim duel tranter San Murezzan ed Engiadina da questa stagiun ha San Murezzan gudagnà. L’equipa ch'è actualmain sin plazza dus da la tabella è er questa giada stada il favurit. Il CDH Engiadina è actualmain sin plazza set da la tabella. L’equipa da l’Engiadina Bassa è uschia er da la partida en ils playoffs e n’ha betg da temair da vegnir relegada en ina liga pli bassa.
Dapi duas stagiuns e mez spetga Engiadina sin ina victoria
La davosa giada ch'il CDH Engiadina ha gudagnà il derby encunter San Murezzan è stà ils 9 da november dal 2013. Dapi lura spetga l’equipa da l’Engiadina Bassa sin in success. Er questa stagiun ha l'equipa da San Murezzan gudagnà fin uss omadus duels directs.
Derby en in lieu istoric
Per l’emprima giada han giugà las equipas engiadinaisas il derby sin il glatsch avert dal Kulm. Il lieu nua ch'i ha dà dus turniers olimpics, il 1928 ed il 1948. Las equipas han dà il gieu en tricots spezials. San Murezzan cun il tricot da giubileum da 100 onns. Engiadina cun tricots en il stil retro, da l’entschatta da l’equipa cun il logo dal HC Sent.
RR novitads 23:00


text:
Brinzauls
Brinzauls (uffizialmein: Brienz/Brinzauls) è ina vischnanca politica en il chantun Grischun en Svizra.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Igl cumegn da Brinzauls consista or dallas dus vischnanchettas Brinzauls ved la veia Lantsch-Tavo ed Vazarouls sper la veia digl Gelgia Lantsch-Casti da vart dretga dalla Val Alvra sen la costa digl Piz Linard (2768 m s.m.) Igl territori sa restrenscha digls binaris dalla viafier tranter Casti e Surava anfignen segl Corn da Lantsch (2906 m s.m.).
Er sen territori digl cumegn sa tgatta la ruigna da Belfort.
La vischnanca Brinzauls e situeida sen “igl Rutsch”, ena costa cun tarratsch instabil tgi sa muainta mintg’onn par en per cm cunter la val.
Sur igl rutsch sa tgattan las aclas da Pigni, Propissi Sot, Propissi Saura, Schautschen, Ruoinas ed Hetta da las Nuarsas L’Alp Manuir pitescha da mancanza d’ava e so angal gneida cargeda cun nursas. Igl cumegn da Brinzauls posseda er alps ad Altein sen territori da Tein (oz Tavo).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Brinzauls era prubabel gio abito digl taimp digls romans. Menziuno per l’amprema geda anturn igl onn 840. Lantsch, Brinzauls e Surava furmavan la dartgeira “Belfort dafora”. Anfignen 1883 tutgeva Surava politicamantg tar Brinzauls. La notg digls 30 segls 31 da marz 1874 ò en fia destruia la baselgia ed 24 dallas 37 tgesas.
Lung taimp valeva Vazarouls scu igl “Rütli grischunes”, parchegl tgi las Treis leias seian a co sa uneidas. La scienza moderna sbatta pero chela thesa.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Brinzauls è oz ena vischnanca bilingua. La scola vign pero anc adegna manada an rumantsch, an en consorzi ansemmen cun Lantsch. Igl dialect da Brinzauls e fitg sumiglant a chel da Lantsch.
Igl surnom digls abitands da Brinzauls è “igls tgirauels”.
Literatura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kaspar Egli: Die Landschaft Belfort im mittleren Albulatal, Geographisches Institut der Universität Basel, 1978


text:
Radiosongs
- Venderdi, 16.2.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 16.2.2018, 19:00, RTR
Gloria e beffas per il vegl med auditiv.
Cun «Video Killed The Radio Star» avevan ils Buggles englais commentà il grond midament dals meds musicals davent dal radio tar la televisiun, anno 1979. En quella perioda han blers artists dechantà il radio, e quai betg adina en moda nostalgica glorifitganta, mabain er crititgond magari la commerzialisaziun u la tendenza superfiziala e banala dal med.
Titels sco «Radio Ga Ga» dals Queen ubain «Shit On The Radio» da la Nelly Furtado (foto) discurran qua ina lingua detg clera. Ma a la fin datti tuttina in pèr tuns da veneraziun, per exempel là, nua ch'ils Beach Boys tardivs confessan «That's Why God Made The Radio». Il radio – quasi in med divin!


text:
Enego
Enego (en vèneto: Enego; en cimber: Ghenebe; en todèsch: Jeneve) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 2.018 abitàncc, 'na superfìce de 52 km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arsiè (BL), Asiago, Cismon del Grappa, Foza, Gallio, Grigno (TN), Valstagna.
Cuntegnüü
Il Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enego se troeuva in sü l'Altupiàn di Sett Cumün (ciamàa anca "Altupian de Asiàagh"), a 768 meter d'altezza. Ulter che'l paes de Enego, gh'hin anca olter fraziùn piscinini: Piovega, Culdarch, Foss, Valdifaber, Cost, Valdicina, Valgoda, Dori, Marcesina, Enego 2000 (staziùn sciistica) e Stoner, la pussee grand.
L'ecunumia de Enego la se basa sü l'agricultüra e su l'alevament di besti, specialment di vacch, chi fann el lacc ch'el vegn dupràa per fà el furmagg Asiàagh.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Inturn a l'ann Milli hin rivàa da la Germania di pupulaziùn da lingua e tradiziùn cimbra che s'hin stanziàa in divers sitt de l'Altupian: inscì anca a Enego.
Tra'l 1310 e'l 1807 Enego l'ha fàa part de la Lega di Sett Cumün, insemm a Foza, Gaj, Asiàagh, Lusiana, Conch, Ruana e Rözz. 'Sta Lega chì l'ha mantegnüü üna certa autonomia anca quand la gh'èra la Repüblica Veneta.
In de la Prima Guera Mundiàal Enego l'è stada bumbardada pussee volt cunt i canùn piazzàa sül Munt Grappa.
Tra i düü gueri e dopu la Segunda Guera Mundiàal ün frach de Eneghees hin nàa a l'ester a lavurà (in Germania, Francia e Svizera), specialment cumè muradur.
I munument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La gesa de Santa Giustina, che suvrasta'l paes; per fàa sü el sò noeuf campanil, in di ann Cinquanta del XX secul, han dupràa i matùn del Fort Lisser, fàa sü durant la Prima Guera Mundiàal. La gesa l'è stada seriament danegiada in del 1983 da'na trumba d'aria, che l'ha tiràa via la cupola e'l tecc. Dopu l'han sistemada.
- La tur del vecc castèl del XIII secul, incoeu demulìi, ch'el se truvava in duvè che incoeu ghè la piazza San March.
- Il Punt de la Val Gadena, il terz pusse vôlt d'Europa (175 meter), inauguràa in del 1990 e che'l culega Enego a Foza.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diego Dalla Palma (1950), trucadur famùs a livell internaziunàal;
- Lucio Boscardin, autur de "Ciao", la "mascotte" di Mundiai de calcio de Italia 1990.


text:
L Museum Gherdėina lecorda Luis Trenker
Ai 12 de auril 2015 iel 25 ani che bera Luis Trenker, zitadin de unėur dl chemun de Urtijėi, ie mort a Bulsan tletą de 97 ani.
n ucajion di 25 ani dala mort
Per l 25ejim aniverser dala mort de bera Luis Trenker ie la mostra tl museum unida reurganiseda da nuef: La/I vijitadėures possa se sentģ sciche da Trenker a cėsa, danter si mubilia y la lecurdanzes dl arpizadėur, dla star dl film, dl scritėur y dl contastories. N possa sentģ si carisma canche n l vėij y aud cuntan sun l scherm dla televijion.
Luis Trenker ie nascił a Urtijėi l ann 1892. Da jėunn ąl fat belau na dessėina de vies nueves ti crėps tla Dolomites. Do la viera ąl finį de studiė y ą giaurģ cun Clemens Holzmeister n studio de architetura a Bulsan. Mpue per cajo, mpue per talėnt y pascion iel da alpinist y architėt che l fova ruvą a fé l atėur y reghisser deventan un di gran pioniers dl film da mont tudėsch di ani 1920-30. Plu tert iel unit criticą per se avėi lascią ite cun tramedoi rejims fascisć pur de pudėi relalisé si proiec cinematografics, mpede emigré a Hollywood. Scebėn che l ova ala fin mo optą per l Reich tudėsch ąl tl 1940 perdł si lizėnza de lėur y ie jit a lauré a Roma. Dal 1959 nchin su per i ani 1970 fej Trenker na segonda cariera pra l medium nuef dla televijion. Te na lingia de trasmiscions per i programs di Paesc Tudėsc, dlAustria y dla Svizera contel de si lecorc dinfanzia y de si crėps, de si esperienzes da saudé tla front dla Dolomites y dantaldut de si ntraunides y aventures pra l film. Chėsta trascmiscions ą purtą pro dassėnn al svilup dl turism tl Südtirol, fajan cunėscer i crėps dla Dolomites cun si belėzes naturalitiches y tradizions cultureles a n gran publich delą dal Prėner. L ie nce n pert si merit sce la Copa dl Mond de schi alpin ie tl 1970 unida cunzeduda a Gherdėina. Tl medem tėmp ie Luis Trenker nce stat un di prims a se mpeniė publicamėnter per la scunanza de nosc ambiėnt.
Bera Luis ą abł n liam sot y strėnt cun Gherdėina y si ncėsa. L Museum a Urtijėi cunservea dal 1990 incą na gran cumpėida de si cosses persuneles y dal 2004 nce l Archif Luis Trenker cun na lingia de ducumėnc y fotografies, si scrivania y bibliotech privata, si mėisa da taiė y dut i autri njins che ėl ova abł dala man a filmé o sarpizé.
La mostra permanėnta dedicheda a Luis Trenker vėn per l aniverser dla mort njinieda ca da nuef. Na instalazion audio y televisiva fajerą reviver l tėmp dla prima televijions ruvedes ite tla cėses y stues, y la faszinazion dl publich per la cuntģes de Luis Trenker.
La mostra nueva tl Museum Gherdėina vėn inaugureda n dumėnia, ai 17 de mei 2015 cun n Di de porta davierta y n program interatif ntėur al tema dl alpinisms y dl fim adatį en speziel per i jėuni y per la families. Vijites menedes ala mostra nueva unirą pitedes tres dut l dinstą uni vendėrdi domesdi.
Per lucajion dla mostra nueva uniral nce dat ora n cudejel per lecurdé l multitalėnt Luis Trenker al publich de aldidancuei.
Dal prim de juni inant saral oradechėl da udėi sun la vedla trassa dla ferata a Urtijėi la mostra de fotografies alalergia Luis Trenker backstage. N culaburazion cun la Lia dl turism de Urtijėi presentea l Museum Gherdėina sun gran tofles na selezion de 50 fotografies tl blanch y fosch di ani danter l 1920 y l 1930 ora dl Archif Luis Trenker, che sarą en gran pert da udėi per l prim iede.
Ai 2 de lugio da sėira uniral mustrą sun plaza Stetteneck l film de Luis Trenker dl 1931 Berge in Flammen y l dģ do, ai 3 de lugio, puderan audģ tl Museum Gherdėina na cunferėnza dl prufessėur american Kamaal Haque sun la relazion danter l Bergfilm, l film da mont, y l film de viera cun stories vivudes da Trenker y dautri saudeies sun tramedoi pertes dla front. Per i jėuni uniral pitą n workshop sun la stories de saudeies tla realtą storica y tl film. (Chėsta manifestazion fej nce pert dl proiet Gherdėina y la Gran Viera dl Sevisc de Furmazion Gherdėina).
Ai 2 de utober 2015 aran mo n ultim iede lucajion de unģ tl Museum Gherdėina per na cunferėnza che stlujerą ju la lingia dla iniziatives dedichedes a Luis Trenker per i 25 ani dala mort:
la sėira cun la referėnta Dr. Ingrid Runggaldier, esperta de storia dl alpinism y film, sarą dedicheda ala reprejentazion dlėila ti prim films da mont da Ernst Lubitsch a Luis Trenker.
Download COMUNICAT STAMPA
Info:
Museum Gherdėina
3904 Urtijėi, Cėsa di Ladins, Str. Rezia 83
Tel +39 0471 797554
info@museumgherdeina.it
www.museumgherdėina.it
© Museum Gherdėina
Mascra dl surėdl, recuisit dl film Der verlorene Sohn, cun chėl che Luis Trenker ą senią l svilup dla cinematografia.
Luis Trenker cun la miss world Petra Schürmann sun Resciesa. Placat de retlam dla Lia dl turism de Urtijėi dl 1970.


text:
Amici & vicini
Amici & vicini (Amìg & vśèṅ) 'l è na cumèdia americàna dal 1998 ad Neil LaBute ch'al l'à anc scrita. Custàda sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, l'à dagnóra fat cònt para purtànd-'n a cà quàt'r e sèt.
In di tìtui ad cóa a s pōl sintìr, fra i àtar braṅ, la dla mùśica di Metallica sunàda par gl'Apocalyptica.
Sunt
Jerry (Ben Stiller) e la Terri (Catherine Keener) i viv'n insém a New York. Lò ad mistēr al fà 'l insgnànt ad teàtar, 'l è sèmpar precìś in di quèi e al pénsa sōl par lò, lē invéci l'è stufa e rabìda. I èṅ amìg dla còpia furmàda da Barry (Aron Eckhart), 'n óm 'd afâr ch'a s fà da spés dal pugnéti da par lò, e dla Mary (Amy Brenneman), na scritōra ch'a dir-la tuta a gh in ciàva gnint dal sès, ma sò marè al n sà gnint. Na sira, dòp ch'i quàtar i ìvan snâ insém, Jerry al dmanda a la Mary 'd andàr fóra sèg e lē, ch'la n in pōl piò, la diś ad sè, tacànd acsè na relasiòṅ.
In cal méntar la Terri la cgnóś la galerìsta 'd art lèśbica Cheri (Nastassja Kinski) e la s gh mét insém. Barry al gh'à 'n amìg in dal dutōr Cary (Jason Patric), òṅ ch'a gh piàś purtàr-'s a lèt dal dóni cun di prubléma emutìṿ par pò dascargàr-li p'r al piaśēr ad véd'r-li piànśar. Ma quànd al s véd in dal bagn tûrc cun chi àtar dū amìg al gh cunfèsa ch'la ciulàda più bèla ch'l à fat in dla sò vita l'è stada cun 'n óm.
A pasa 'l tèmp e la Mary la sa stufa anc ad Jerry che però al n sà minga cuma scuśàr-as cun Barry. In tut al manéri chi lò al vrév listés salvàr al matrimòni. Anc cun la Terri la decìd ad mulàr la Chery.


text:
Luserna
Luserna (Lusern en cìmbro e todèsch, apò al dé d'encö) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 292 abitàncc, 'na süperfìce de 8 km², per 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Levico, Caldonazzo, Lavarone, Rotzo (VI), Pedemonte (VI), Valdastico (VI).
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luserna l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch bavarés aüstrièch compàgn de chèl di 13 cümü cìmbri del verunés, di 7 cümü cìmbri del vicentì e di muchéni e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118 e 119.


text:
Queen: «Bohemian Rhapsody»
- Gievgia, 24.11.2016, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 24.11.2016, 9:30, RTR
Oz avant 25 ons è mort in dals pli gronds musicists, chantadurs e cumponists da la musica da rock. Freddie Mercury ha bandunà il grond palc pervi da sia malatia da SIDA, ed il mund ha pers ina da las vuschs las pli marcantas, expressivas ed imposantas.
Ina da las chanzuns las pli impurtantas dal rock, il pli grond hit da sia band Queen e sia capoovra sco cumponist è «Bohemian Rhapsody», ina chanzun enorm cumplexa, la producziun la pli chara da quel temp. Mercury ha cumponì la chanzun pass per pass en differents segments e perquai datti sis parts : in intro a capella, cun in part da clavazin, suenter 49 secundas segua ina ballada, tar 2 minuts e 35 in solo da ghitarra da Brian May. Las proximas parts: ina classica, ina da rock dir ed in outro pli plaun cun chant, piano e ghitarra.
Durant las registraziuns vegniva numnada la chanzun «Freds Thing», pertge ils auters commembers da Queen han registra lur parts senza savair tge intenziuns che Mercury aveva. A la fin hai lura er dà in'ovra monumentala tenor ses gust. Ella è cumparida ils 21 da november dal 1975 sil disc «A Night at the Opera».


text:
Deux-Sèvres
Deux-Sèvres l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha 370 939 abitancc, 'na superfìce de 5 999 per 'na densità de 62 Ab./km².
El nòm (che 'n lombàrt el signìfica le Dò Sèvre) l' vé dei du fiöm che se ciàma töcc du Sèvre: La Sèvre nantaise (cioè: Sèvre de Nantes), öltem grant aflüènt de la Loira, e la Sèvre niortaise (cioè: Sèvre de Niort), fiöm che se sböta 'ndèl Océano Atlàntico de le bànde de l'ansa de l'Aiguillon.
I abitàncc de le Deux-Sèvres en fransés i è ciamàcc i "Deux-Sévriens".
El dipartimènt de le Deux-Sèvres (nömer identificatìf: FR-79) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 3 cantù e 30 cümü. I 3 circondàre i è: Niort, Bressuire e Parthenay. La prefetüra l'è: Niort.


text:
Cortaccia sulla Strada del Vino
Cortaccia sulla Strada del Vino (Kurtatsch an der Weinstrasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.084 abitàncc, 'na superfìce de 29 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Coredo (TN), Egna, Magrè sulla Strada del Vino, Roverè della Luna (TN), Termeno sulla Strada del Vino, Ton (TN), Tres (TN), Vervò (TN).
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Da nov duai l’ANR era s’engaschar per il barat tranter las communitads linguisticas en il Grischun. Ina via per cuntanscher quai pudess esser, da furnir novitads or dal territori rumantsch en il territori da linguatg talian, e viceversa. Quella nova incumbensa na duai dentant betg vegnir realisada sin donn e cust dals servetschs rumantschs d’enfin uss.
L’Agentura da novitads rumantscha ANR ha actualmain la finamira da sustegnair ils meds da massa rumantschs. Ella duai uschia rinforzar l’intermediaziun d’infurmaziun per rumantsch.
RR Novitads 14:00


text:
Las dronas na dastgan betg pli sgular sur il lai la Cauma. Il motiv sajan reclamaziuns d’indigens sco era da turists, di il president communal da Flem Adrian Steiger. Las dronas sajan memia dad aut. Plinavant disturbian ellas la sfera privata dils osps. En il mender cas po ina drona era crudar per tiara e tutgar visitaders.
Pertutgads dal scumond da dronas èn: il lai la Cauma, il lai la Cresta, il lai Prau Pulté, il campadi Prau la Selva, lai Tuleritg e la Muttahöhe. En cas d'in surpassament da las reglas ston ins quintar cun in chasti.
En quests lieus ha la suprastanza communala plinavant scumandà da tadlar musica cun boxas sco era da grillar.
RR actualitad 12:00


text:
L’acziun da prevendita cun pretschs fitg bass haja gì pliras finamiras. Surtut hajan ins vulì pledentar la giuventetgna, uschia il directur da las pendicularas da Breil, Beat Zenklusen. Ins veglia dentant en general dumagnar dapli giasts sin il culm. Uschia possian ins era auzar las entradas en la gastronomia.
Sche l’acziun è fin la fin in success u betg, dependa da blers facturs. Uschia po era Beat Zenklusen anc betg trair in facit economic. Quai possia ins lura natiralmain pir far suenter l’enviern.
Canibalisaziun da pretschs
Il cussegliader Roland Zegg manegia che l’acziun pudess gartegiar. Dentant mo sche l’offensiva da pretschs vegnia era accumpagnada d'autras acziuns ed activitads. Uschiglio procuria l’acziun tut tenor per ina canibalisaziun dal pretsch. Ed era envers ils vischins da Sursaissa ed ils auters partenaris en Surselva saja quai tenor Zegg schon spezial da lantschar ina tala acziun.
RR actualitad 12:00


text:
Sch’ins pudess cun optimar las cundiziuns reducir ils custs en Svizra lura vegnessan era ils pretschs reducids. Quai fiss il meglier recept cunter il turissem da cumpra. Quai ha ditg il cusseglier federal Johann Schneider-Ammann vers la gastta Schweiz am Wochenende. La politica haja duas pussaivladas da stgaffir meglieras cundiziuns da basa numnadamain da reducir la birocrazia e da dismetter barrieras per il commerzi.
Pachet da mesiras
Cusseglier federal Johann Schneider-Ammann ha laschà elavurà in pachet da mesiras, cun il qual ils custs pon vegnir reducids ed uschia era ils pretschs quai che frainia il turissem da cumpra. Vinavant ha Schneider-Ammann ditg ch’el na possia betg scumandar da cumprar en l’exteriur ma mintg’in che cumpria en Svizra segireschia plazzas da lavur e la bainstanza en Svizra.
RR novitads 06:00


text:
Teater a Sedrun
(Corr.) Pastgas annunzia legria e veta nova. La primavera ei a strada e dedesta flurs e verdins. Il cor human vul sesarver a quella fluriziun e bellezia.
Onn per onn procureschan nossas uniuns ina u l'autra distracziun, che vul gidar a cultivar quella legria. Aschia ha era nies Chor mischedau Sedrun ughegiau uonn d'ascender la tribuna. Gliendisdis Pastgas ha quel envidau nus a sia cumedia populara »La matta romontscha giul Schuob«. Ei setracta d'in giug aunc pauc enconuschent, che sur dr. Carli Fry da pia memoria ha giu arranschau per nossas relaziuns tenor in original tudestg. Igl ei in sempel toc, construius en claras lingias e screts en biala viarva. Igl ei era in toc instructiv e serius, che muenta veramein ils cors dils aspectaturs. Cun smarvegl havein nus saviu constatar, che quella cumedia, cun spirontamein rollas da femnas, anfla gronda attracziun. Il regissur Felici Monn ha saviu raccoltar bialas arbagias per sias biaras stentas. Las numerusas giugaduras, grondas e pintgas han gie dau il toc cun cor e perschuasiun. Igl ei vegniu prestau lavur seriusa e nus gratulein sinceramein per tonta breigia e sacrificontadad! Il chor mischedau ha introduciu quella cumedia cun treis emperneivlas canzuns plein veta e vigur. Sut la direcziun dil niev dirigent scolast secundar Ludivic Hendry ha quei chor cantau ch'igl ei stau in ver deletg da tedlar. Quellas bialas vuschs sonoras han resunau aschi frestgamein ed aschi natural sco il cant da nos utschals el temps da primavera. Nus giavischein pia cumplein success era tier las proximas producziuns.
D.


text:
La lia dles uniuns dl sport de Südtirol
La lia dles uniuns dl sport de Südtirol Verband der Sportvereine Südtirols (VSS) é gnüda metüda sö ai 28 de novëmber dl 1970 sciöche organisaziun tët dles uniuns dl sport todësces y ladines de Südtirol. Aladô dl statut é le compit prinzipal dl VSS chël de tó sö y fá valëi les ghiranzes de sü mëmbri te dötes les chestiuns che á da nen fá cun le sport. Sc’al ê tl ann dla fondaziun 91 uniuns, é sëgn le numer dles uniuns che fej pert dl VSS bele rové a 516, cun 1.133 seziuns y rodunt 85.500 mëmbri. Tres la colaboraziun cun organisaziuns y grups soziai, cun la politica, cun les autorités y cun d’atres organisaziuns sportives dëida la lia da cherié les condiziuns che vá debojëgn por les ativités sportives dles uniuns dl sport. La direziun dl VSS é tles mans dla Surastanza cun le presidënt dr. Günther Andergassen, le vize presidënt dr. Michael Pichler y i ot rapresentanc di raiuns. Le VSS é sciöche organisaziun tët dl sport te Südtirol le portausc y le rapresentant di interesc dles uniuns, al dëida cherié les condiziuns che é debojëgn por les ativités sportives y la vita dles uniuns tres la colaboraziun cun organisaziuns y grups soziai, cun la politica, cun les autorités y cun d’atres organisaziuns sportives. Implü organisëia la lia n’ativité de jüch y de sport regolara y ordinara tla forma de programs por la promoziun dl’ativité jonila y promöi a chësta manira le sport de massa. Tres i cursc de formaziun y de ajornamënt profescionai y interdisciplinars y i cursc de spezialisaziun por maestri de sport, arbitri y alenadus se fistidiëia le VSS dla cualificaziun di dirigënc, di colaboradus y di tecnics.
Sambëgn ti dá la lia ales uniuns dl sport de Südtirol ince n aiüt concret te chestiuns iuridiches, fiscales y de assiguraziun y ara pita consulënza sön chestiuns che á da nen fá cun la medejina sportiva, la costruziun de strotöres sportives, les finanzes, l’organisaziun de manifestaziuns sportives, la presentaziun de domandes ales autorités, contrac y convenziuns. Ara dá consëis da mëte sö uniuns, da lauré fora statuc y regolamënc y ara á contac internazionai cun organisaziuns sportives y cun assoziaziuns y se dá da fá da agn incá te na manira intensiva por arjunje l’autonomia dl sport y süa sconanza iuridica.
(Kopie 1)
Programs sportifs
La lia dles uniuns dl sport de Südtirol mët a jí programs por la promoziun dl’ativité jonila te disciplines sportives desvalies. Al vëgn organisé campionac, turniers, sojornanzes da d’isté por jogn y tröp d’ater. Les ativités vëgn metüdes a jí dales seziuns dl VSS. Al momënt se fistidiëia la lia dles uniuns dl sport de Südtirol de 17 seziuns:
- Badminton
- Sport por porsones cun bojëgns particolars
- Palé
- Palé a man
- Canoa
- Chidlé
- Atletica lisiera
- Roda
- Combatimënt
- Stlopeté
- Nodé
- Sport por jënt atempada
- Tennis
- Ping-pong
- Ginastica
- Volley
- Sporc da d’invern
Vignun de chisc programs sportifs á n so presidënt che laora sciöche volontar y che é la pröma porsona de referimënt por les uniuns/scuadres che toca lapró. L’ofize VSS cun a ce so aministradú Klaus von Dellemann se fistidiëia de düc i programs sportifs.
(Kopie 2)
Formaziun
I cursc de formaziun y de ajornamënt profescionai y interdisciplinars y i cursc de spezialisaziun por maestri de sport, arbitri y alenadus vëgn organisá por garantí la cualificaziun di dirigënc, colaboradus y tecnics. Implü dá le VSS informaziuns sura i svilups nüs ti seturs plü desvalis tratan convëgns y seminars. Tl setur dla consulënza ales uniuns dá le VSS n aiüt concret te chestiuns legales, fiscales y de assiguraziun, y al pita consulënza te chestiuns che reverda la medejina sportiva, la costruziun de strotöres sportives, i finanziamënc, l’organisaziun de manifestaziuns sportives, la presentaziun de domandes ales autorités, contrac y convenziuns y implü dál consëis da mëte sö uniuns, da lauré fora statuc dles uniuns y regolamënc.
Proteziun che vëgn pitada dal’assiguraziun
Da agn incá ti stál a cör al VSS dantadöt da ti pité a sü mëmbri na proteziun che vëgn pitada dal’assiguraziun aladô di bojëgns y di cos?. Les uniuns che fej pert dl VSS é automaticamënter curides da n’assiguraziun de responsabilité zivila globala cuntra terzi y da n’assiguraziun de proteziun iuridica, olache la lia dles uniuns dl sport de Südtirol se surantol döta la premia d’assiguraziun, zënza cos? por les uniuns. Implü él la poscibilité da fá n’assiguraziun facoltativa cuntra inizidënc.
(Kopie 3)
Proiec y iniziatives
La lia dles uniuns dl sport de Südtirol mët tres indô a jí scomenciadies nöies. Dal 2000 incá vëgnel metü a jí vigni ann l’aziun laur ejemplar cun i jogn tl’uniun dl sport. Les uniuns che fej pert dl VSS pó mené ite sü proiec fac por la promoziun dl’ativité jonila. Na iuria nominëia les 3 uniuns che á fat n laur ejemplar por i jogn y che á albü tröp suzes. A chëstes ti vëgnel surandé na premia de incorajamënt de 5.000, respetivamënter 2.500 y 1.500 euro metüda a desposiziun dala Cassa Raiffeisen.
Dal 2004 incá vëgnel ince premié l’alenadú y l’alenadëssa dl ann. Les uniuns pó mené ite sües propostes y na iuria chir fora i davagnadus. Cun chësc pest dessel gní onoré cun n trofé particolar l’ativité preziosa di alenadus/dles alenadësses tl setur jonil.


text:
Ernesto Che Guevara
Artécol in dialèt arzân
Al só nòm l’êra: Ernesto Rafael Guevara de la Serna, pió cgnusû cme Che Guevara, l’êra nê a Rosario in Argintèina al 14 zógn dal 1928 l’é môrt a La Higuera in Bolévia al 9 utòber 1967
Al scutmâj "Che", o tót intêr "Che Guevara", al gh’é stê dê da i só cumpâgn ed lôta cubân in Mèsico, e al deṣvîn dal fât che Guevara, cme tōt j argintèin, al ‘d gîva despès la parôla "che". La parôla la deṣvîn da la léngua ‘’Mapuche’’ a la vôl dîr ‘’òm’’, ‘’ persòuna’’, e l’é druvêda ânca ind al spagnôl parlê in Argintèina e in Uruguay, per arciamêr ûn ch’ét ghê biṣògn, o pió in generêl, cme un vêrs cumpâgn a "Oh!". Curioṣamèint la parôla spagnôla "che" (ch’ as prunûcia "ce") la gh’à al ‘stès significhê ed la parôla italiâna "ciò", ch’as drôva cme un môd ed dîr e sèimper còl sia in Vènet che in Rumâgna. Guevara l’é stê un cumpunèint dal Muvimèint da 26 ed lòj e, dôp la riuṣîda ed la rivolusiòun cubâna, l’à 'vû un pôst ind al nōv gvêren, secònd per impurtânsa sōl a Fidel Castro. Ind la préma metê dal 1959 (fra znêr e zógn), l’é stê al responsâbil, al procuradōr generêl ed la furtèsa militêra ed La Habana dóve a s’é fât i procès a di militêr dal regém inculpê ed crémin ed guèra, mèinter al gh’îva sta cârica l’à decîṣ la cundâna a môrt cun la fuṣilaziòun ed cîrca 55 perṣunêr. Secònd Orlando Borrego [1] Guevara al fêva rispetêr tóti al règoli procesuêli e l’é stê acuṣê da soquânt ed ralentêr i procès per "esigere eccesso di elementi probatori". Secònd Tony Saunois [2] în stê cundanê quî che s’êren rèiṣ responsâbil ed tortûri e masamèint quând a gh’êra la ditatûra ed Batista. Dôp al 1965, l’é andê vìa da Cuba per purtêr fôra la rivolusiòun, préma ind al vèc Congo Bêlga (adèsa Repóblica Democrâtica dal Congo), pó in Bolévia. L’ 8 utòber 1967 l’é stê frî e ciapê da un repêrt anti-partigiân ed l’eṣêrcit boliviân asistî da Fôrsi specêli ed l’eṣêrcit americân oséja agînt specel ed la CIA a La Higuera, ind la pruvîncia ed Vallegrande dipartimèint ed Vera Cruz. Al dé dôp (9 utòber) l’é stê masê ind la scōla dal vilâg. Al só cadâver, dôp èsser stê fât vèder a la gînt a Vallegrande, l’é stê suplî in un pôst segrêt e pó arcatê da un gróp de studiōs dal côrp umân dal tribunêl argintèin e cubân, autoriṣê dal gvêren boliviân ed Sanchez de Lozada, int al 1977. Da alōra i só rèst a’s câten int al Mauṣolèo ed Santa Clara de Cuba.
Indice
- 1 Véta
- 2 Materiêl pr'andêregh in fònda
- 3 Colegamèint estêren
Véta[modifica | mudéfica la surzéia]
I fât in ōrdin ed tèimp[modifica | mudéfica la surzéia]
- 1928-1930 – Al nâs a Rosario al 14 zógn[1], prém ed sînch fiō, da Cecilia de la Serna e Ernesto Guevara Lynch. L’à pasê i prém dû ân ed véta int al Nord ed l’ Argintèina, ind la zôna abandunêda e salvâdga ed Misiones.
Al patés ed ‘na fōrma crônica d’âsma e la faméja la se spôsta inséma a la ‘’Sierra di Alta Gracia’’ atâch a Córdoba.
- 1945-1950 – Al se spôsta a Buenos Aires insèm a la faméja e al lavōra cme impieghê municipêl sibèin che al frequèinta la Facoltê ed Medzèina. Al fà al prém viâṣ ed 4.500 km in motociclèta cun al só miōr amîgh Alberto Granado.
- 1951-1952 – Al viâṣa atravêrs al Cile e l’Amèrica meridionêla fîn a la Flòrida.
- 1953 – Al tôṣ la lâvrea e al partés per un têrs viâṣ atravêrs l’Amèrica meridionêla, sta vôlta in cumpagnía ed ‘n’êter amîgh Carlos Calica Ferrer. Al cumîncia a interesêres ed la polética e al s’ aṣvèina al cumunîṣem.
- 1954 -1956 – Al cgnòs la zòvna peruviâna Hilda Gadea ch’ al la spuserà int al 1956. Da lê al gh’à ‘na fiōla, Hildita. Al se spôsta a Sitê dal Mèsico. Al cgnòs Fidel Castro e al vîn arestê insèm a di êter cubân. L’é liberê dôp cîrca dû mèiṣ ed perṣòun.
- 1957-1958 – Cme “dutōr partigiân” al tôṣ pêrta a fiânch ed Castro a l’invaṣiòun ed laSierra Maestra a Avana e a la Batâlia ed Santa Clara
- 1959-1960 – Al dvèinta sitadèin cubân e al fà pêrt dal gvêren cme minéster ed l’Indóstria e presidèint ed la Bânca Nasionêla. Al spôṣa Aleida March ch’ l’ agh dà quâter fiō (Aleidita, Camilo, Celia, Ernesto). Al fà dimòndi viâṣ diplomâtich a l’èster
- 1961-1964 – Al tôṣ pêrta a la cunferèinsa di stêt americân a Punta del Este. Al vîn més al cmând ed la Difèiṣa ind al tèimp ed la crîṣi ed la Baia dei Porci. L’incûntra ad Algeri Ben Bella, al tôṣ pêrta a Mòsca ai festegiamèint pr’al 47.em aniversâri ed la Rivolusiòun d’Utòber l’intervîn a New York a l’asembléia ed l’ONU. In sté ucaṣiòun al prunûncia a la televiṣiòun americâna un durèsim discōrs in dóve al dîṣ la só puṣisiòun cûntra al capitalîṣem. Al partés per un viâṣ in Âfrica
- 1965 - A mêrs al tôrna a Cuba e al s' vèd per l'ûltma vôlta in póblich. Al 1 avîl, in 'na lètra a Castro, al dà al dimisiòun da ògni cârica e da sitadèin cubân. Al mèiṣ dôp al và segretamèint in Congo per ajutêr militarmèint i rivulusionâri ind la crîṣi dal Congo. Al gh'ermâgn fîn a novèmber quând, etertânt de sfrûṣ, al tôrna incòra a Cuba. Insèm a un gróp ed fedêl, tra quî Tania, e al prepêra un piân ed guèra per purtêr la rivulusiòun in Bolévia.
- 1966 - A novèmber al và, sòta fêls nòm, in Bolévia e al cumîncia a scréver al "Diario".
- 1967 - A câṣva ed soquânti spéi a vîn segnalê da la stâmpa la só preṣèinsa in Bolévia.
Sibèi sti avertimèint, l'eṣêrcit boliviân, l'é stê ciapê ed surprèiṣa mèinter êren a drê fêr 'n' ispesiòun ind la zôna dal Ré Ñancaguazu, ch' al và a dêr int al Ré Grând. Dimòndi în stê i môrt ind l'eṣêrcit tânt che, in preṣèinsa ed cusiliêr militêr nordamericân, a vînen arnuvê i cmând. Sibèin sti prém sucès, la guèra partigiâna l' an câta mìa l'apôg sperê. Al cuntrâst ed soquânt cumpunèint dal partî cumunésta boliviân, che reclamêven la diresiòun dal j operasiòun, al pôch sustègn dal pôpol cuntadèin boliviân, martlê da 'na prupagânda nasionalésta, cûnter l'invasiòun furastêra, da pêrt dal gvêren dal generêl Barrientos, al regiòun selvâdeghi, quacêdi da buscàj pîni ed bôch e deṣêrt, e l'arèst e dôp la spiêda, ânca sòta tortûra, ed soquânt elemèint ed la guèra partigiana, indeblésen l'asiòun dal Che. L'eṣercit ind al fratèimp l'irubustés al puṣisiòun e l’aumèinta al nòmer di suldê e di mèz. Tra agòst e setèmber, bèle brachê da fôrsi in sustânsa pió grôsi, la só preṣèinsa la vîn segnalêda da soquânt cuntadèin ind al valêdi tr’al ré Grând e Pucarà. L’ 8 utòber in ‘na batâlia al vîn frî al gâmbi e ciapê ind la "quebrada del Yuro". Al dé dôp al vîn masê a sângov frèd ind la scōla dal vilâg ed La Higuera per ōrden ed Barrientos. Felix Rodriguez, agînt ed la CIA d’urègin cubâna, cunsiliêr militêr ed l’eṣêrcit boliviân, al fà al j ûltmi fôto in véta dal Che.
I prém ân e la gioventó[modifica | mudéfica la surzéia]
Ernesto Guevara de la Serna l'é nasû a Rosario, in Argintèina, da 'na faméja d'urègini spagnôli, bâschi e irlandèiṣi. I genitōr êren Ernesto Guevara Lynch e Celia de la Serna. Per còl che riguêrda la dâta ed nâsita a's gh'àn nutèsi divêrsi: ind la stòria ed la só véta pió cumplêta e ducumentêda, còla scréta da Jon Lee Anderson, a vîn citê la dichiarasiòun ed la mêdra, ch 'la dîṣ che la dâta giósta l'é al 14 mâg. L'êra al prém ed sînch fiō (trî mâs'c e dō fèmni). (Mó al pêder l'avrà, da un secòn matrimóni cun la pitrîṣ argintèina Ana Maria Erra, êter trî fiō, Ramon, Maria Victoria e Ramiro) In sta faméja, benestân e poleticamèint ed sinéstra, bèle da céch al futûr Che a's fêva cgnòser pr'al spêrit e al simpatèi radichêli. Sibèin che al patés d'aṣma (mêl ch'al custrensrà i Guevara a spustêres a Còrdoba e l'al turmintrà tóta la véta), al s'é dê al sport, specialmèint al "rugby", cun di bòun riṣultê. Êtra pasiòun da zôven în stê i scâch, zògh ch'al gh'à insgnê al pêder. Da l'etê ed 12 ân l'à partecipê e divêrs tornéi de scâch lochêl. Ind l'etê ed la chersmònia, al s'é pasiunê a la poeṣéia, specialmèint còla ed Pablo Neruda. Cme dimòndi sudmaericân ed la só râsa socêla e culturêla, ind al cōrs di ân Guevara l'à scrét divêrsi poeṣéi. L' êra, dal rèst, ûn ch' égh piaṣîva dimòndi lêzer, cun interèsi che andêven da i clâsich ed l'avintûra ed Jack London e Jules Verne a i sâg ed Sigmund Freud e a i tratêt filoṣôfich ed Bertrand Russell. Un pô pió grând al s'é pasiunê al la fotograféia, pasând dimòndi ōri a fotografêr persòuni e pôst. Ân dôp, l' aré fotografê i sît dal j antichitê visitê ind i só viâṣ. L'à studiê dal 1941 int al "Colegio Nacional Deán Funes"e, int al 1948, al s'é iscrét al ' Universitê ed Buenos Aires per studiêr mezdèina. Dôp divêrsi interusiòun, l'à tôt la lâvrea int al mêrs 1953, mó, probabilmèint, an n'à mìa cunclûṣ la prâtica necesâria per fêr la profesiòun.
Al Sudamèrica in motociclèta[modifica | mudéfica la surzéia]
Quân l'êra incòra studèint, Guevara l'à pasê dimòndi tèimp a viaṣêr in Amèrica Latèina. Int al 1951 un só vèc amîgh Alberto Granado, un chèmic, al gh'à prupôst ed tôr un'ân ed pâvṣa da i stòdi ed medzèina per fêr un viâṣ atravêrs al Sudamèrica l'êra un viâṣ che per ân îven pinsê ed fêr. Guevara e al só amîgh Alberto în partî da la sitê Alta Gracia a cavâl ed 'na motociclèta Norton ed 500 cc dal 1939. Al mèz al se s'ciamêva La Poderosa II ("La Potente II"). La lōr idèia l'êra ed pasêr soquânti stmâni int al lebroṣâri ed San Pablo, in Perù, inséma al rîvi dal "Rio delle Amazzoni", a fêr ativitê ed volontariê. Guevara l'arcûnta sté viâṣ ind al diârio "Latinoamericana" (Notas de viaje) da dóve, int al 2004, àn trât al félmI diari della motocicletta. Dôp avèir vést la povertê ed mâsa, a gh'àn 'vû dal pèiṣ al letûri inséma al teoréi ed Marx, l'îva cunclûṣ che sōl la rivulusiòun l'aré prû catêregh la rêva ind al diversitê socêli e conômichi ed l'Amèrica Latèina. I só viâṣ agh'àn dê ânca l'idèia d'an vèder al Sudamèrica cme 'na sòma ed divêrsi nasiòun, mó cme un ònich insèm, che per la só liberasiòun l'êra necesâri al stódi ed 'na guèra in tóta la zôna. L'à cumincê a imaginêr la pusibilitê ed 'na Amèrica Latèina unîda e sèinsa cunfîn, lighêda da 'na 'stèsa cultûra (mestizo), un'idèia ch' la ciaparà 'na grôsa impurtânsa ind al só ûltmi ativitê rivulusionâri. Turnê in Argintèina, l'à cumpletê i stódi pió prèst pusèbil, decîṣ a cuntinvêr i só viâṣ ind l'Amèrica meridionêla e ind l'Amèrica centrêla.
Al Guatemala[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp la lâvrea a la scōla mèdica ed l’ Universitê ed Buenos Aires int al 1953, Guevara l’à turnê a viaṣêr, l’é andê a vèder la Bolévia, Perù, Ecuador, Panama, Costa Rica, Nicaragua, Honduras e El Salvador. L’é rivê finalmèint in Guatemala dóve al presidèint Jacobo Arbenz Guzmán al guidêva un gvêren populésta che al serchêva ed purtêr avânti ‘na rivulusiòun socêla cun divêrsi rifōrmi, préma ed tót ed la tèra. Intōren a sté peréiod a Guevara a gh’àn tachê al famōṣ scutmaj "Che", perché al druvêva despès al môd ed dîr argintèin "Che". Secònd Jon Lee Anderson, al principêl cuntât ed Guevara in Guatemala l’é stêda la socialésta peruviâna Hila Gadea, ch’ al l’à fât andêr dèinter in abiĵnt aṣvèin al gvêren Arbenz, Hilda la fêva pêrta ed l’American Popular Revolutionary Alliance (APRA), un muvimèint polétich guidê da Víctor Raúl Haya de la Torre. Guevara al tôṣ ânca cuntât cun divêrs prôfugh polétich cubân, lighê a Fidel Castro, tra quisché Antonio "Ñico" López, ch’ l’îva tôt pêrt a l’ asêlt ed la caṣêrma "Carlos Manuel de Céspedes" a Bayamo, ind la pruvîncia cubâna ed “Oriente”, e ch’al saré môrt al pûnt” Ojo del Toro” pôch dôp al ṣbêrch a Cuba dal Granma. Guevara al s’é unî a sti "moncadistas” ind la vèndita ed bagàj religiōṣ lighê a la religiòun dal Crést Nîgher a l’à ânca ajutê dû dutōr venesuelân spacialésta ed la malâria Vega e Peñalver. La só situasiòun conômica l’êra crética e l’é stê custrèt a dêr in pègn soquât giuiê d’ Hilda. Al 15 ed mâg 1954, cun la nēva ṣvedèiṣa Alfhem, l’é rivê un câregh d’êrmi d’ êlta qualitê per la fanterèia e per l’artilierèia alzêra ed mêrca Skoda, inviê da la Cecoṣlovâchia cumunésta al gvêren Arbanez. Al câregh l’é stê stimê in 2.000 tonelêdi da la CIA [2] e, abastânsa stranamèint, in apèina dō tonelêdi da Jon Lee Anderson [3] (a’s pèinsa però che la stéma d’ Anderson la sia un erôr de stâmpa). Guevara l’êra andê per pôch tèimp ind al Salvador per procurêres un nôv vést e in sègvit l’êra turnê in Guatemala. Ind al mèinter l’îva avû inési al côlp de stêt ed Carlos Castillo Armas, més in ât cun al sustègn ed la CIA. .[4] Al fôrsi cuntrâri a Arbanez êren mìa stêdi bòuni ed fermêr al traspôrt dal j êrmi cecoṣlovâchi per ferovéia. In sègvit però, a s’în urganiṣêdi ed mèj e cun l’ajót ed l’aviasiòun àn cumincê a vînser. Guevara al s’é unî a ‘na milésia armêda urganiṣêda da zòven cumunésta, mó bèin prèst l’êra turnê a i só impègn mèdich. Dôp al côlp de stêt, Guevara al s’êra preṣentê vuluntâri, mō Arbenz l’à cunsiliê a i sustgnidōr cun la citadinânsa furastêra d’ andêr via dal paèiṣ. Dôp che Hilda l’é stêda arestêda, Guevara per un pô ed tèimp al s’é rifugê ind al consolê argintèin e pó al s’é spustê in Mèsico. Al côlp de set cûntra Arbens, sustgnû da la CIA, l’à cunvînt incòra di pió Guevara che i Stêt Unî fósen ‘na potèinsa imperialésta, ch’ la sré sèimper stêda cûntra a i Gvêren ch’ a gh’îven l’intensiòun d’ardûṣer al diferèinsi conômichi, carateréstichi in Amèrica Latèina e ind i êter paèiṣ adrê svilupêres. Còst l’à rinfursê incòra di pió la só cunvinsiòun che sōl al socialiṣem, avû cun la lôta armêda e difèiṣ dal pôpol cun al jêrmi, l’aré ctatê la rêva al problêma di paèiṣ pôver.
La Rivolusiòun cubâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Pôch dôp l’ arîv in Mèsico, l’îva arnuvê la só amicésia cun Ñico López e cun chi êter prôfugh cubân ch’ l’ îva incuntrê in Guatemala. Lòpez al l’à més in cuntâch cun Raúl Castro. Dôp èsser stê mulê, Fidel Castro l’é arivê a Sitê dal Mèsico e Ràul al gh’à preṣentê Guevara. Dôp ‘na calurōṣa cunversasiòun durêda tóta la nôt, Guevara al s’é cunvînt che Castro l’êra al câp rivolusionâri che ló al serchêva e al s’inscrév Al Muvimèint dal 26 ed lòj ch’al gh’îva in progrâma ed butêr zò al ditadōr cubân Fulgencio Batista. Ânca se i piân êren che al sré stê sōl al dutōr dal gróp, Guevara l’à tôt pêrta a l’adestramèint militêr imsèm a chi êter elemèint dal muvimèint e, a la fîndal cōrs, l’é stê segnalê da l’istrutōr, al colonèl Alberto Bayo, cme al miliōr d’j aliēv. Ind al mèinter, ânca Hilda Gadea l’êra rivêda dal Guatemala e l’ é turnêda insèm a Guevara. Ind l’istê dal 1955 la gh’à dé ch’ l’êra incînta e ló al gh’à prupôst de spuṣêres. Al matrimòni l’ é ste fât al 18 agòst 1955 e la fiōla, che ciamarân Hilda Beatríz, l’é nêda al 15 fervêr 1956. Quând, al 25 novòmber 1956, la nēva Granma l’é partîda da Tuxpan, in Mèsico (ind la pruvîncia ed Veracruz, per andêr a Cuba, Guevara l’êra l’ ònich mìa cubân imbarchê. Al 2 dicèmber é stê fât al sbêrch a La Playa de las Coloradas, ‘na zôna pantanōṣa atâch a Niquero (Cuba sudorientêla). Pôch dôp în stê atachê da i suldê ed Batista e la metê ed lōr in môrt in cubatimèint o în stê masê dôp èsser stê ciapê. I scampê, cîrca ‘na vintèina, a s’în turnê a urganiṣêr e în scapê inséma al muntâgni ed la Sierra Maestra, per purtêr avânti la guèra partigiâna cûntra al regèm. Guevara l’êra dvintê un câp tra i rivulusionâri, un Comandante (magiōr), rispetê da i cumpâgn pr’ al só curâg e temû per èsser sèinsa pietê e per i sô scât ed râbia che ‘na vôlta a gh’àn fât, secònd ‘na famōṣa sturièla, curtlêr al mól ch’ l‘ al traspurtêva. L’é stê responsâbil dal masamèint ed divêrs diṣertōr, infurmadōr e spéi. Dal só prémi speriĵnsi ed guèra partigiâna al 'gh n'à ‘na fôrta impresiòun, l’impêra d’èsser sevêr e d’èsser spietê ind l’afruntêr al situasiòun, préma ed tót ind al j asiòun militêri, al scrév: "L'odio come un elemento di lotta; odio incrollabile per il nemico che spinge un essere umano oltre le sue naturali limitazioni rendendolo una macchina mortale ed efficace, violenta, selettiva, ed a sangue freddo".
Ind j ûltem dé dal dicèmber 1958, l'à dirèt l'atâch fât da la só "squêdra vutêda a la môrt" (un repêrt ch' la fêva al misiòun pió ris'ciōṣi ed l'eṣêrcit rivulusionâri) [5]só Santa Clara. L'é stêda òna dal batâli deciṣîvi ed la rivulusiòun, ânca se la sèria d' imbuschêdi cun môrt e frî, préma ind la ofensiva inséma a la "Sierra Madre" pó inséma a la "Guisa" e l'intêra capâgna dal pianûri ed "Cauto" prubabilmèint àn avû 'n' impurtânsa militêra pió grôsa. Dôp ch' al s'é acôrt che i só êlt uficêl, cme Cantillo ch'îva incuntrê Castro a la fâbrica dal sócher bandunê "Central America", êren drê fêr 'na pēṣ separêda cun Castro, Batista, al 1 znêr 1959, l'é scapê ind la Repóblica Domenicana.
Int al gvêren cubân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 7 fervêr 1959, al nōv gvêren l’à numinê Guevara “Sitadèin per dirét ed nâsita”. Pôch dôp, Guevara l’à cumincê al prâtichi per divursiêr, ânca per dêr un tâj cêr al só matrimoni cun Hilda Gadea, ch’al s’êra separê, ind i fât, bèlo préma ed partîr pr’ al Mésico cun al Granma. Al 2 zógn 1959, l’à spuṣê Aleida March, ‘na cubâna ch’ la fêva pêrt dal Muvimèint dal 26 ed lój , e ch’êren insèm da la fîn dal 1958. L’é stê numinê cmandânt ed la perṣòun ed La Cabaña, e per i sê mèiṣ ch’ al gh’à ‘vû l’incâregh (dal 2 znêr al 12 zógn 1959),[6] l’à dirèt i procès a l’ j esecusiòun ed dimòndi persòuni, cumprèiṣ ex uficêl dal regém Batista, elemèint dal BRAC (Buró de Represión de Actividades Comunistas, "Ufési represiòun ativitê comunésti", ‘na pulisía segrêta), acusê ed delét ed guèra, e di polétich cuntrâri. In sègvit, Guevara, l’é dvintê dirigînt ed l’Istitût Nasionêl per la Rifōrma agrâria e pó presidèint ed la Bânca Nasionêla ed Cuba (in un cêrt sèins, un schêrs dal destîn, lò l’îva despès cundanê i sôld. L’à fât vèder al só imbarâs firmând i bilièt ed bânca cun al scutmâj “Che”). In sté peréiod, l’é turnêda fôra la só pasiòun per i scâch e la tôt pêrta a dimòndi tornèi nazionêl e internasionêl ch’a’s tgnîven a Cuba.[7]. Al vrîva dimòndi incuragêr i zòven cubân a ṣvinêres a i scâch e l’à urnaniṣê dimòndi ativitê per spénṣêr al lôr interèsi vêrs al zògh. Bèle dal 1959, Guevara l’à jutê a urganiṣêr di tentatîv rivulusionâri, a Panama e pó ind la Repóblica Dominicana. In sti tentatîv a môr Ramón López (Nené), ajutânt dal Cmandânt Camilo Cienfuegos. Soquânt a dîṣen che sté operaziòun sién stêdi 'na "pûrga" per i fedêl ed "Camilo". Int al 1960 Guevara l'à tôt pêrta a i sucōrs al vétmi ed l'esploṣiòun ed la nēva La Coubre. Mèinter l'operasiòun ed salvatâg l'êra in cōrs, agh'é stê 'n'êtra esploṣiòun. I môrt în stê pió ed sèint.[8] L'é stê in cl'ucasiòun ché che Alberto Korda l'à scatê la só fotograféia pió famōṣa. An n'é mìa cêr se la nêva l'é stêda sabotêda o s' l'é scupiêda per un incidèint. Quî che a sustînen la teoréia dal sabotâg a dîṣen che sia stê la CIA ( Central Intelligence Agency)[9] e despès a dân la côlpa a William Alexander Morgan [10]ûn rivêl ed Guevara int al fôrsi cûntra Batista dal pruvînci centrêli, che pió têrdi al sré andê int la CIA. Soquânt prôfugh cubân a pôrten avânti la teoréia che l'atentê al sré stê fât da soquânt amîgh ed l'uniòun soviètica, nemîgh ed Che Guevara [11]. Dôp i falimèint cme diretōr ed l'Isitût Nasionêl per la Rifōrma agrâria e 'd la Bânca Nasionêla ed Cuba, Guevara al vîn numinê minéster ed l'indóstria. In còsta puṣisiòun, l'à dê al só ajót a mudlêr al socialîṣem cubân, dvintând òna dal figûri pió impurtânt ed l'iṣola. Ind al só léber Sulla guerriglia, Guevara l'à sostgnû al mudèl cubân ed rivulusiòun, cumincê da gróp céch ed partigiân, sèinsa la necesitê de dmandêr ajót a grôsi urganiṣasiòun a sustgnîr la rivulusiòun armêda. Sta tâtica la sré falîda in Bolévia. Ind al léber El socialismo y el hombre en Cuba (1965) l'à sustgnû la necesitê ed fêr un "òm nōv" (hombre nuevo) insèm al stêt socialésta. Ind l'invasiòun ed la Baia dei Porci (1961), Guevara an n'à mìa tôt pêrta a i cumbatimèint principêl, perché Castro al gh'îva dê al cmând ed la pruvîncia pió a sîra ed Cuba, Pinar del Rio, dóve l'à respînt un tentatîv d'invasiòun (l'êra un diversîv, pinsêd per spustêr l'atensiòun di cubân dal pôst dal fetîv sbêrch). Ind al svolgimèint de sté incâregh, l'à patî 'na frîda a la ghégna, caṣvê, l'à dét, da un côlp che gh'é partî sèinsa vrèir da la só rivultèla. Guevara al gh'à 'vû 'na pêrta impurtânta ind al méter, a Cuba, i mésil baléstich soviètich armê cun al testêdi nucleêri, caṣva ed la crîṣi ed l'utòber 1962.
Al ṣluntanamèint da Cuba[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al dicèmber 1964 Guevara l'é andê a New York in qualitê ed câp ed la delegasiòun cubna e l'à tgnû un discōrs a l'asmblèia generêla ed l' ONU (ascolta, A 'gh vôl RealPlayer; opòr lêz). In cl'ucasiòun, a l'àn fât vèder int al prugrâma d'infurmasiòun ed la dumènica Face the Nation insém a la CBS l'à ânch incuntrê divêrsi personalitê e rapreṣentânt ed gróp polétich Tra 'd lōr, al senatōr statunitèns Eugene McCarthy, elemèint dal gróp guidê da Malcolm X e da la radichêla canadèiṣa Michelle Duclos [12][13]. Al 17 dicèmber l'é andê in aparèc a Parigi, d'ed ché la cumincê un viâṣ ed trî mèiṣ, dóve l'à viṣitê la Repóblica Popolêra Cinèiṣa, l'Egét, l'Algerèia, al Ghâna, la Guinéia, al Mâli, al Dahomey, laRepóblica da Congo e la Tansânia, al s'é fermê in Irlânda, a Parigi, e a Praga. A 'd Algêri, al 24 fervêr 1965, al s'é vést per l'ûltma vôlta in póblich, a l'èster, parlând al "Secònd seminâri conômich inséma a la solidarietê afro-asiâtica". Ind al só discōrs l'à dichiarê: "In questa lotta fino alla morte non ci sono frontiere. Non possiamo rimanere indifferenti di fronte a quanto accade in ogni parte del mondo. Una vittoria di qualsiasi nazione contro l'imperialismo è una nostra vittoria, come una sconfitta di qualsiasi nazione è una nostra sconfitta" [14][15]. L'à fât meravéja dòunca i só scultadōr dichiarând:"I paesi socialisti hanno il dovere morale di liquidare la loro tacita complicità con i paesi sfruttatori del mondo occidentale".L'à butê zò ânca 'na sèria de mzûri che, secònd ló, i paèiṣ dal blôch cumunésta avrén duvû tôr per utgnîr sté prupôṣit.[16][17]. L'é turnê a Cuba al 14 mêrs, ricevû a la grânda a l'aeropôrt ed L'Avana da Fidel e Raúl Castro, Osvaldo Dorticós e Carlos Rafael Rodríguez. Dō stmni dôp al 's ritîra da la véta póblica e al sparés. Dóve al fós l'é armêṣ un grând mistēr cubân per tó t al 1965 ânca se l'êra sèimper cundiderê in môd sprecîṣ al nòmer dû” dal regém dôp Castro. La côlpa dal só stêr lughê a l’àn dêda a divêrs argumèint cme al relatîv fiâsch dal piân d’industrialiṣasiòun ch l’ îva purtê avânti da minéster ed l’indóstria, al presiòun fât inséma a Castro da i Soviètich, alarmê dal pîga vêrs i cinèiṣ ed Guevara, in un brót mumèint dóve la diviṣiòun tra Mòsca e Pechino la se ṣlarghêva, opór a grôsi quistiòun tra Guevara e al rèst di dirigînt cubân inséma al ṣvilóp ed l’ìṣola e inséma a la só lénia polética. L’è ânca pusébil che Castro al fós stê rèiṣ difidèint da la popolaritê ed Guevara, ch’la prîva fêrel dvintêr ‘na minâcia. I crétich ed Fidel a dîṣen che al só spiegasiòun só la scumpêrsa ed Guevara în sèimper stêdi suspèti e dimòndi a’s meravéjen che Guevara an n’à mai dichiarê in póblich al só intensiòun, mó sōl cun ‘na lètra sèinsa dâta a Castro La pîga vêrs i cinèiṣ ed Guevara la dêva sèimper pió problêma a Cuba, mân di mân che la conuméia dal paèiṣ la dvintêva sèimper di pió dipendèinta da l’Uniòun Soviètica. Da i prém dé ed la rivulusiòun cubâna, Guevara l’êra stê cunsidrê un sustgnidōr ed la tâtica maoésta ind l’Amèrica Latèina. Al só piân per ‘n ṣvêlta industrialiṣasiòun ed Cuba per tânt l’êra da paragunêr a la campâgna cinèiṣa dal “grând sêlt in avânti”. Secònd divêrs oservadōr ocidentêl ed la situasiòun cubâna, l’opusisiòun ed Guevara l’ arcmandasiòun e al cundisiòun soviètichi, che Castro l’îva duvû acetêr, pré èsser la ragiòun dal só ṣluntanamèint da la véta póblica. A d’ògni môd, sia Guevara che Castro sustgnîven l’ idèia ‘d un frûnt ònich tra Uniòun Soviètica e Cina, pruvând ânca, sèinsa sucès, ed méter d’acôrdi al dō magiōri putèinsi cumunésti. Ind la crîṣi ed l’otòber 1962, Guevara la sintî cme un tradimèint soviètich la diciṣiòun, tôta da Nikita Khruščëv sèinsa sintîr Castro, ed ritirêr i mésil da Cuba. L’é dvintê pió suspetōṣ ind i cunfrûnt ed l’Uniòun Soviètica URSS. Cme é gnû fôra dal só ûltem discōrs a ‘d Algêri, la cumincê a vèder la pêrta in êlta dal mònd, guidê a sîra da i Stêt Unî e a matèina da l’Uniòun Soviètica, cme quî che duvîven sfutêr la pêrta in bâs dal mònd. Ed frûnt i pió divêrsi pinsêr inséma al destîn dal rivulusionâri argintèin, Castro, al 16 zògn 1965, l’à dét che l’opiniòun póblica la sré stêda infurmêda só Guevara quând al ‘stès Guevara l’aré ritgnû cuveniĵnt fêrel. Intânt al vōṣ a se ṣparpagnêven sia a Cuba che a l’èster. Al 3 utòber dal ‘stès ân, Castro la fât cgnòser ‘n lètra sèinsa dâta[18] prubabilmèint a gh’l’ îva scréta Guevara mèiṣ préma, dóve còst a turnêva a dîr la só amicésia cun Cuba, mó al dicharêva ânc la só intensiòun ed bandunêr l’ìṣola e ‘d andêr da n’êtra pêrt a cumbâterper la Rivulusiòun. Al spieghêva: "Altri paesi nel mondo necessitano dei miei modesti sforzi". Ind la ‘stèsa lètra Guevara al fêva savèir ed dimètres da tóti al cârghi ch’al tgnîva, int al gvêren, int al partî, e int l’eṣêrcit. L’à rinuncê ânch a la citadinânsa ed Cuba, ch’ la gh’êra stêda dêda int al 1959 per i sômêrit ind la rivulusiòun. In ‘n’ intervésta cun quâter giurnalésta furastêr al 12 novòmber, Castro là dét ch ‘ al saîva indó l’êra Guevara e al gh’à zuntê, per via dal vōṣ só ‘na pusébil môrt dal vèc cumpâgn d’êrmi, che còst, al cuntrâri, al gudîva bòuna salót. In dó al fós Guevara l’é armêṣ, in tóti al manēri, un mistêr per i dû dôp e per tót còl tèimp i só spustamèint în armêṣ segrêt.
In Congo[modifica | mudéfica la surzéia]
In un incûnter, durê tóta la nôt tr'al 14 mêrs e al 15 mêrs 1965, Guevara e Castro a’s câten d’acôrdi sul fât che al “Che” l’aré guidê personalmèint la préma asiòun militêra cubâna in Africa. Da soquânti vōs, ed sôlit sicûri, a dîṣen che Guevara l’à cunvînt Casrto a dêregh sté imprèisa, mèinter dal j êtri vōṣ, etertânt sicûri, sustînen ch’ l’ é stê Castro a cunvînser Guevara a fêr la misiòun, ragiunând che al cundisiòun socêli di divêrs paèiṣ latîn americân tôt in cunsiderasiòun cme pusèbil “fôg “ ed guèra partigiâna an n’êran mìa incòra favurèvol. Al ‘stès Castro l’à dét che l’êra vèira la secònda situasiòun. L’operasiòun cubâna ind al vèc Congo Belga (pió têrdi Zaire e adès Repóblica Democrâtica dal Congo) l’êra mirêda al sustègn dal muvimèint marchsésta di Simba favurèvol a Patrice Lumumba. Ind la misiòun africâna, per un cêrt peréiod ed tèimp Guevara l’é stê ajutê dal câp partigiân Laurent-Désiré Kabila, ch’ l ‘ ajutêva i sustenidōr ed Lumumba a pertêr avânti ‘na rivôlta, fermêda da l’eṣêrcit congolèiṣ ind al nòvember ind al ‘stès 1965. Guevara l’à cunsiderê Kabila da pôch, cun al scrivènd ed ló: "Niente mi fa credere che sia l'uomo adatto al momento". [19] Guevara al gh’îva 37 ân an gh’îva mìa ‘n’ istrusiòun militêra sicûra. La só âṣma la gh’îva difâti fât schivṣer al servési militêr in Argintèina, un fât, còst, in dòve l’êra cuntèint, vést al só upiniòun polétichi cuntrâri al gvêren. Al gh’îva, però, al só atîv al speriĵnsi ed la rivulusiòun cubâna, in particulêr la vituriōṣa mêrcia só Santa Clara, ch’ l’ é stêda la principêla ind la vitôria finêla dal fôrsi castrésti. Suldê ed mistêr sudafricân e inglèiṣ cme Mike Hoare e prôfugh cubân ân lavurê cun l’eṣêrcit congolèiṣ per impidîr i piân ed Guevara. În stê bòun de scultêr al cumunicasiòun di repêrt a ôrdin dal rivulusionâri argintèin, ed fêre dal j imbuschêdi a i rivulusionâri e al trópi cubâni tóti al vôlti che serchêven ed fêr un atâch, ed tajêr al léni ed rifurnimèint ed Guevara. .[20][21] Al prupôṣit ed Guevara l’êra còl ed purtêr a l’èster la rivulusiòun cubâna indutrinând i Simba a la dutrèina cumunésta e insgnând a lōr al stódi ed la guèra partigiana. L’icumpetèinsa, al fanatîṣem al lôti intêrni dal divêrsi pêrti congolèiṣi êren stêdi sgnêdi da Guevara cme al principêli ragiòun dal falimèint ed la rivulusiòun. Dôp sèt mèiṣ, malê, melmés per l’âṣma e avilî da la sfurûna, Guevara al bandòuna al Congo cun i cubân scampê ( sê elemèint ed la só clòuna êren môrt). A un cêrt pûnt, Guevara l’îva pinsê ed fêr turnêr a Cuba sōl i frî, e armâgner lé a cumbâter da per ló fîn a la fîn, per dêr un eṣèimpi a i rivulusionâri. I só cumpâgn d’êrmi e dû més ed Fidel Castro a l’àn cunvînt a andêr vía. Dal mumèint che Castro l’îva fât cgnòser ‘na lètra che Guevara al gh’îva inviê, dóve al rivulusionâri argintèin al scrivîva ed la só intensiòun ed tajêr tót i ligâm cun Cuba per dêres dal tót a la rivulusiòun in êtri pêrti dal mònd, al “Che” an s’ l’é mìa sintîda muralmèint a turnêr inséma a l’ìṣola e l’à pasê i sê mèiṣ dôp a vivêr de sfrûṣ a Dar-es-Salaam, Praga e int la Repóblica Democrâtica Tedèsca. In sté peréiod, l’à scrét al só memôri inséma a la speriĵnsa in Congo e l’à cumincê a fêr êter dû lèber, ûn ed filoṣoféia (Apuntes Filosóficos) e ûn ed cunuméia (Notas Económicas).
In tót sti mèiṣ, Castro l’à cuntinvê a cucêrel intânt che al turnés a Cuba, mó Guevara l’à acetê sōl quând l’à capî ch’al sré armêṣ inséma a l’ìṣola per i pôch mèiṣ necesâri a preparêr ‘na nōva imprèiṣa rivulusionâria in Amèrica Latèina e che la só preṣèinsa la sré armêṣâ a tóti al manēri riservêda.
In Bolévia[modifica | mudéfica la surzéia]
La guèra partigiâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j idèj só dóve Guevara al prîva èsser în gnûdi fôra òna a drê clêtra per tót al 1966 e i prém mèiṣ dal 1967. Rapreṣentânt dal muvimèint indipendentésta munṣambicân FRELIMO arcûnten d’incûnter cun ló a la fîn dal 1966 o a l’inési dal 1967 a Dar es Salaam, dôp ed còst àn rifiutê la só ufêrta d’ajót al lōr prugèt rivulusionâri. In un discōrs tgnû ind la manifestasiòun dal Prém ed Mâg 1967 a L’Avana, al sositût dal minéster dal fôrsi armêdi, magiōr Juan Almeida, l’à dét che Guevara l’êra drê servîr la rivulusiòun da ‘na quêlch pērta ind l’Amèria Latèina. Al nutési, sèimper pió susgnûdi, che a dgîven che l’êra drê diréger la guèra partigiâna in Bolévia i êren dvintêdi sicûri. Só dmânda ed Fidel Castro, un pcòun ed tèra ind ‘na zôna dmòndi luntân l’êra stê cumprê da i cumunsta boliviân perché Guevara al li druvés cme pôst e câmp d’adestramèint.Prubabilmèint, per Guevara e i cubân ch'al cumpagnêven, la siēlta ed cumincêr mìa a cumbâter subét, mó preparêres in sté câmp ind la regiòun ed Ñancahuazú l'à purtê dimòndi rés'c. Pôch l'êra stê fât per preparêr un eṣêrcit partigiân. La cherdûda spéia ed la Stasi (qualitê neghêda dal j avtoritê ed la DDR, incô dôp al crôl ed la DDR a gh'în mìa infurmasiòun che pôsen fêr pinsêr cla fés pêrta ed la STASI) Haydèe Tamara Bunke Biderpió cgnusûda cun al nòm ed batâlia ed Tania, ch' l'êra andêda a La Paz cme principêl agînt ed Guevara, a s'é parlê inséma a 'na só colaborasiòun cun al KGB e s'é despès pinsê ch' l' âbia, sèinsa vrèir, interési soviètich, purtând al avtoritê boliviâni inséma a i pâs di partigiân. Tania l'é môrta in Bolévia pôch tèimp préma ed Guevara. Al diâri catê adôs al só cadâver, l'aré ajutê i boliviân a squacêr i muvimèint di cubân. Al tânti fôto ed Guevara e di jêter elemèint dal gróp, lassêdi ind l ‘acampamèint dôp che còst l’é stê bandunê dôp i prém scûnter cun l’eṣêrcit boliviân int al mêrs 1967, àn dê al preisidèint René Barrientos Ortuño la prôva ed la preṣèinsa dal rivulusionâri argintèin int al paèiṣ. A’s dîṣ che, dôp avèirli vésti, Barrientos al vrîva vèder la tèsta ed Guevara pintêda iséma a’na péca e fâta vèder int al cèinter ed La Paz. L’à urdnê a l’eṣêrcit ed dêr la câsa al gróp cubân. Al repêrt ed Guevara, fât da cîrca 50 cumbatèint e ciamê (Ejército de Liberación Nacional de Bolivia), l’êra bèin equipagê e inisialmèint l’à fât un cêrt nòmer ed sucès cûntra al fôrsi boliviâni, ind al trèin difècil e muntagnôṣ ed la regiòun ed amiri. In setèmber, però, l’eṣêrcit a gh’ l’ à cavêda a eliminêr dû gróp ed partigiân, masând un di cmandânt. Sibèi la natûra viulèinta ed la guèra, Guevara l’à curê tót i militêr bolivian che i partigiân a fêve perṣunêr, dôp, a i mulêva. Â dôp l’ûltma batâlia, dóve l’é stê frî e ciapê, quând l’é stê purtê in un cèinter ed perṣunìa pruviṣôria e l’à vést che l’é a’s catêven divêrs suldê boliviân armêṣ frî int al cumbatimèint, al s’é ofêrt ed curêri (ofêrta rifiutêda da l’uficêl boliviân in cmând) )[22] Al piân ed Guevara per pijêr la rivulusiòun in Bolévia a’s pugêva só soquânt pinsêr sbaliê:
- Al se spetêva ed duvèir afruntêr sōl al gvêren lochêl e al só eṣêrcit, mêl armê e pôch equipagê. Al cuntrâri, apèina al gvêren americân al gh’ à ‘vû cunfermêda al só preṣèinsa in Bolévia, l’à inviê personêl ed la CIA e d’êtri agensèi per ajutêr a urganiṣêr la guèra cûntra i partigiân. L’eṣêrcit boliviân l’é stê adestrê da cunsiliêr dal Fôrsi specêli ed l’ US Army, cun dèinter un nōv bataliòun di “Rangers” espêrt ed cumbatimèint ind la forèsta. I repêrt specêl statunitèins prubabilmèint àn tôt pêrta ânch a cêrt cumbatimèint.
- Al se spetêva ed ricêver asistèinsa e coperasiòun da la gînta ch’l’ êra cûntra al gvêren. Sté sperânsa în stêdi mandêdi a l’âria e al Partî cumunésta boliviân, amîgh di soviètich e mìa di cubân, an l’à mìa ajutê, âmca se soquânt elemèint cme Rodolfo Saldana, Serapio Aquino Tudela e Antonio Jimenez Tardiolo a l’àn fât a tètol personêl o s’în fât suldê in di só repêrt, cûntra la volontê ed la tèsta dal partî.
- Al se spetêva d’armâgner in cuntât cun l’arâdio cun l’ Avana. Al cuntrâri, al dō trasmitèint a òndi cûrti ch’ a gh’êren stêdi dêdi êren difetōṣi, a gh’àn impidî al cumunicasiòun cun Cuba. Dôp quèlch mèiṣ, al registradōr a nâster che druvêven per registrêr e dzifrêr i mesâg che deṣgnîven da Cuba l’é stê pêrs mèinter traversêven un fiòm. In pió, la só pîga al cunfrûnt pió che al cumprumés a l’à jutê a ‘n èsser mìa bòun de ṣvilupêr un bòun rapôrt ed lavōr cun i dirigînt boliviân, cme l’êra sucès ânch in Congo[23] . Sté môd ed fêr l’êra gnû fôra ânch int al tèimp ed la guèra partigiâna a Cuba, mó l’êra stêda tgnûda sòta contròl da Fidel Castro. .[24]
In realtê al pinsêr che Guevara al fós a drê a preparêr la rivulusiòun in Bolévia l’à sembrêva èsser sbaliêda. L’é pió prubâbil, cme cunfêrmen ânch al ricêrchi dal giurnalésta boliviân José Luis Alcázar, che al fós drê preparêr ‘na scōla d’adestramèint per partigiân, per purtêr in un secònd tèimp sté fôrsi dèinter al só paèiṣ, l’Argintèina. [25]
L' arèst e l' eṣecusiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Bèle da pió ‘d un mèiṣ, dal 31 agòst, la vanguârdia ed Guevara l’êra ermêṣa da per lê dôp la sfrantumasiòun da pêrt ed l’eṣêrcit ed la retroguârdia cmandêda da Joaquin, a Puerto Muricio, inséma al Rio Grande. L’imbuschêda l’à cuntê inséma a’na spiêda ‘d un cuntadèin Honorato Rojas che, sòta la minâcia ed l’eṣêrcit (la mujêra la s’é lamerntêda pr’al bôti dêdi al marî), l’à dét in dóve l’êra al pôst dó l’êra pusèbil che i partigiân pasésen al fiòm. Guevara ind i prém d’utòbert, bèle cun pôchi infurmasiòun, sèinsa magnêr e cun pôchi véi de scâmp, a’s lôga in un canalòun (quebrada) dóve l’é circundê da fôrsi militêri pió grôsi ed ló. Ché Guevara l’é ciapê da l’eṣêrcit boliviân, insèm a di êter partigiân, l’8 utòber dal 1967 ind la “quebrada del Yuro”, apôch chilômeter dal vilâg ed La Hguera. Al s’é arèiṣ dôp èsser stê frî al gâmbi e dôp che al só s’ciôp l’é stê ròt da un cōlp. Barrientos, apèina infurmê ed l’arést, l’à dê ôrdin ed masêrel, mó l’à mandê fôra un cumunichêt dóve al dgîva che Che Guevara l’êra mort in cumbatimèint. Guevara l’é stê tgnû perṣunêr ind la céca scōla dal paèiṣ, in dóve l’à durmî. L’é stê masê ind al dôp mezdé dal dé dôp. A masêrel l’é stê Mario Terán, un sergînt ed l’eṣêrcit tirê a sôrt tra soquânt volontâri. Só còl ch’ l’é sucès dôp. Quelchidûn a dîṣ che Terán l’êra trôp nervōṣ, al pûnt che l’é andê fôra dal lochêl e che a l’àn duvû turnêr a purtêr dèinter cun la fôrsa. Per di êter, an n’à mìa vru guardêr in fâcia a Guevara, acsé da sparêregh int la gôla, frîda ch’ la sré steêa murtêla Per di êter incòra, al sergînt l’aré ‘vû bisògn d’ imberiaghêres, per fêr còl che al gh’îva da fer. La versiòun pió ed valór l’arcûnta che a Guevara gh’àn sparê divêrs cōlp al gâmbi, sia per vansêr ed ruvinêregh la ghégna acsé da argcnòser chi l’êra, sia per fêr fînta che fósen frîdi avûdi in cumbatimèint, cun còst lughêr al masamèint in môd spéc dal perṣunêr. Cme cōlp ed grâsia, agh’àn sparê al stòmegh: frîda ch’ la gh’à impî i polmòun ed sângov. É stê dét che l’aré ricevû acsé al só asasîn: "So che sei qui per uccidermi. Spara dunque, codardo, stai solo uccidendo un uomo".[26] Al só côrp l’é stê lighê a i pâtin ed ‘n’ elicôter e purtê a Vallegrande, dóve l’é stê pugê inséma a un piân ed lavâg ed l’uspedêl e fât vèder a la stâmpa. "So che sei qui per uccidermi. Spara dunque, codardo, stai solo uccidendo un uomo".[27] Al fôto tôti alōra àn fât nâser fôli cme còli ed San Ernesto de La Higuera e El Cristo de Vallegrande.[28]. Dôp che un dutōr militêr l’à tajê al mân al cadâver, l’eṣêrcit boliviân l’à fât sparîr al côrp, rifiutândes ed rivelêr se i rèst fósen stê suplî o cremê. La câsa a Guevara in Bolévia l’é stêda guidêda Félix Rodríghez, un agînt ed la CIA ch’ l’êra stê infiltrê a Cuba per tôr cuntât cun i cuntrâri di Mûnt Escambray e cun ambiĵnt cuntrâri a Castro ed l’ Avana préma ed l’invasiòun ed la « Baia dei Porci » e ch l’ êra stê, cun sucès, fât gnîr fôra da l’ìṣola dôp al falimèint dal sbêrch. .[29][30] Rodrighez l’à dê la nutésia ed l’arést al quartêr generêl ed la CIA a Langley in Virgìgna, druvând divêrsi stasiòun ed l’Agenséia ind l’Amèrica Meridionêla. Dôp l’eṣecusiòun, Rodrighez l’à tôt per ló al côṣi personêli ed Guevara, tra quî al só Rolex. Ind ‘j ân dôp, l’aré fât vèder cun argòj a i giurnalésta sti ricôrd. Un êter fât, ed valōr pió céch, coleghê a l ‘arèst e a la môrt ed Guevara l’é stê l’arèst ed Langley. Ind l’avrîl 1967 al fôrsi gvernatîvi boliviâni àn ciapê Debray, un zòven francèiṣ, profesōr ed filoṣoféia a l’Universitê ed l’Avana, che l’îva studiê a l’ École Normale Supérieure cun al filôṣof marcsésta Luis Althusser, [31] acusândel ‘d ajutêr i partigiân. Debray l’à dichiarê cun fôrsa ed lavurêr sōl cme giurnalésta e l’à rivelê che Guevara, sparî da tèimp, al guidêva la guèra partigiâna. Al prucès a Debray (ch’l’êra dvintê un chês internasionêl) l’êra pèina cumincê quând al j avtoritê boliviâni, l’ 11 utòber, àn cuntê che Guevara ind di dé préma l’êra stê masê ind al scûnter cun al fôrsi gvernatîvi. Al 15 utòber Castro l’à arcusûn poblicamèint la môrt ed Guevara e l’à dichiarê trî dé e lóto nazionêl. La môrt dal he l’é stêda vésta cme un grôs falimèint per i muvimèint rivulusionâri ed sègn socialésta che êren in Amèrica latèina e ind al rèst dal têrs mònd.
Int al 1997 i rèst dal cadâver ed Guevara în stê cavê atâch a la pésta ed vōl a Vallegrande e purtê a Cuba. Al 17 utòber 1997 i sô rèst, insèm a quî ed sê êter cumbatèint cubân môrt ind la campâgna in Bolévia, în stê suplî cun tót j unōr militêr in ‘na tòmba monumentêla fâta fêr apôsta ind la sitê ed Santa Clara, dóve treitenōv ân l’îva vînt còla ch’ l’ êra stêda cunsiderêda la batâlia deciṣîva ed la rivulusiòun cubâna. Al monumèint l’é coredê da ‘na grând stâtva cun la scréta: "Hasta la victoria siempre" e da ’na lâpida cun scrét al préma pêrt dal tèst dal famôṣ ôrden ed servési firmê da Fidel Castro al 21 agòst 1958, dóve a gnîven cumunichêdi al j istrusiòun operatîvi per la clòuna nòmer 8, cmandêda da Guevara: "Se asigna al comandante Ernesto Guevara la misión de conducir desde la Sierra Maestra hasta la provincias de Las Villas una Columna rebelde y operar en dicho teritorio de acuerdo con el plan estratégico del Ejército rebelde".
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
Léber ed Che Guevara
- Prima di morire - Appunti e note di lettura
- Diario della rivoluzione cubana (Pasajes de la guerra revolucionaria), Newton & Compton (ISBN 88-8289-753-2)
- Latinoamericana (Notas de viaje), Feltrinelli (ISBN 88-07-81259-2)
- La guerra di guerriglia (La guerra de guerrillas), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-347-5)
- Politica e sviluppo (Politica y desarrollo), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-509-5)
- L'economia (Che y la economía), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-510-9)
- Diario in Bolivia (Diaro del Che en Bolivia), Feltrinelli (ISBN 88-07-80580-4)
- Poesie, Liguori (ISBN 88-207-3464-8)
- La conquista della speranza (scritto con Raúl Castro), Net (ISBN 88-515-2227-8)
- I giovani (Che y la joventud), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-348-3)
- Creare due, tre, molti Vietnam (Mensaje a los publos del mundo a través de la Tricontinental), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8089-156-1)
- Cuba: eccezione storica o avanguardia nella lotta al colonialismo? (Cuba, ¿excepcion historica o vanguardia en la lucha contra el colonialismo?), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8089-106-5)
- Il socialismo e l'uomo a Cuba (El socialismo y el hombre en Cuba), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8089-108-1)
(manca):
- ↑ La dâta ed nâsita registrêda inséma al só certifichêt ed nâscita l’é al 14 zógn 1928, sibèin che ‘na têrsa vōṣ (Julia Constenla, citêda da Jon Lee Anderson) la dîṣ che in realtê l’êra nê al 14 mâg dal ‘stès ân. (Constenla la dîṣ che sta nutésia la gh’é stêda dêda da ‘na persòuna, ch’ a s’à mìa chi l’êra, e che só mêdra, Cecilia de la Serna, l’êra bèlo incînta quând lê e Ernesto Guevara Lynch a s’în spusê e per quéndi la dâta ed la nâsita ed só fiōl la sia stêda spustêda un mèiṣ pió têrdi per schivṣêr un scândel). Fûnt: Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life, New York: 1997, Grove Press, pp. 3 and 769.
- ↑ U.S. Department of State, "Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954". Online, vést al 4 mêrs 2006
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life, New York: 1997, Grove Press, p. 144
- ↑ U.S. Department of State, "Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954". Online, vést al 4 mêrs 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara, "Suicide Squad: Example Of Revolutionary Morale (pés trât da Episodes of the Cuban Revolutionary War - 1956-58). The Militant Online, vést al 27 mêrs 2006.
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life, New York: 1997, Grove Press, p. 372 and p. 425
- ↑ chessgames.com, Miguel Najdorf vs Ernesto Che Guevara". Online at chessgames.com, vést al 5 znêr 2006.
- ↑ Cuban Information Archives, "La Coubre explodes in Havana 1960". Online, vést al 26 fervêr 2006. A'S pōlen vèder al fotograféi al sît cubân fotospl.com.
- ↑ Defensa Nacional, "SABOTAJE AL BUQUE LA COUBRE" Online,vést al 26 fervêr 2006
- ↑ The Miami Herald, "Dockworker set ship blast in Havana, American claims". Online, vést al 26 fervêr 2006
- ↑ Guaracabuya.org, "Recuento Histórico:El porque el PCC ordenó volar el barco "La Coubre".Online, vést al 26 fervêr 2006
- ↑ Montreal Gazette, "Liberals picked the wrong issue". Online, vésta al 26 fervêr 2006
- ↑ Guaracabuya.org, "TERRORISTS CONNECTED TO CUBAN COMMUNIST GOVERNMENT". Online, vést al 26 fervêr 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara (curatori Rolando E. Bonachea e Nelson P. Valdés), Che: Selected Works of Ernesto Guevara, Cambridge, MA: 1969, p. 350.
- ↑ Ernesto Che Guevara, "English Translation of Complete Text of Algiers Speech", Online su Sozialistische Klassiker, vést al 4 znêr 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara, (curadōr Rolando E. Bonachea e Nelson P. Valdés), Che: Selected Works of Ernesto Guevara, supra, pp. 352-59.
- ↑ Ernesto Che Guevara, "English Translation of Complete Text of Algiers Speech", Online su Sozialistische Klassiker, vést al 4 znêr 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara, "Che Guevara's Farewell Letter", 1965. Tradusiòun inglèiṣa: Su Wikisource.
- ↑ BBC News,"Profile: Laurent Kabila", 26 May 2001. Online at BBC News, vést al 7 agòst 2006.
- ↑ African History Blog, "Che Guevara's Exploits in the Congo", Che Guevara's Exploits in the Congo Online at African History, vést al 5 znêr 2006.
- ↑ Sît ed "Mad" Mike Hoare, "Mad Mike". Online at Geocities.com, vést al 5 znêr 2006.
- ↑ Taibo, Paco Ignacio II. Ernesto Guevara, también conocido como el Che, Barcelona, 1999: Editorial Planeta, p 726.
- ↑ Ernesto Che Guevara, "Excerpt from Pasajes de la guerra revolucionaria: Congo", Online at Cold War International History Project, vést al 26 avrîl 2006.
- ↑ Castañeda, Jorge G. Che Guevara: Compañero, New York: 1998, Random House, pp 107-112; 131-132.
- ↑ José Luis Alcázar. Ñacahuasu, la Guerrilla del Che en Bolivia.
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press, 1997.
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press, 1997.
- ↑ El Nuevo Cojo Ilustrado, "Galeria Che Guevara". Online, vést al 27 avrîl 2006
- ↑ Rodriguez, Felix I. and John Weisman. Shadow Warrior/the CIA Hero of a Hundred Unknown Battles (Hardcover), New York: 1989, Publisher: Simon & Schuster
- ↑ MaxNews, "Félix Rodríguez:Kerry No Foe of Castro". Online, vést al 27 fervêr 2006
- ↑ marxists.org website, "Louis Althusser" Online, vést l' 11 mêrs 2006.
Colegamèint estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
- L'Eredità di Che Guevara - Rasègna ed fât in ucasiòun dal 40° aniversâri ed la môrt d’ Ernesto Che Guevara (1967-2007)
- "Il Che...era mio padre" - Pêrla Camillo Che Guevara, al fiōl.
- Che, Guía y Ejemplo: - Colesiòun ed fotograféi, video, lètri e cansòun dedichêdi al Che
- Che Guevara: anatomia di un mito - Video atâch al pusisiòun di prôfugh cubân, crétich ind i cunfrûnt ed Che Guevara
- Lettere
- Opere di Che Guevara
- marxists.org Colesiòun d’infurmasiòun, tèst e fotograféi inséma al Che
- Trascrizione di discorsi e testi scritti da Che Guevara
- Articolo di Alvaro Vargas Llosa su Che Guevara apparso originariamente su The New Republic e, in italiano, su Il Corriere della Sera
- Il Socialismo e l'uomo a Cuba in italiano
- Articolo di N. Chomsky sull'aggressione USA a Cuba subito dopo la rivoluzione


text:
In da quels exchavaturs tutga a la «Kies SA Bonaduz». Datiers da La Punt, gist avant ch’il Rain Anteriur sa reunescha cun il Rain Posteriur. En quai lieu extira il producent da crappa e glera dapi 50 onns material ord il Rain. Il chantun ha dà la lubientscha da explotar 7'000 tonnas material l’onn, quai èn circa 580 camiuns material.
Material da buna qualitad
La crappa e glera dal Rain è d’ina buna qualitad, di igl anteriur manader da fatschenta Walter Capatt. In ulteriur avantatg saja che quai material na stoppia betg vegnir schubregià avant d’elavurar el vinavant. Uschia spargnian els temp e daners. Las lavurs vegnian fatgas tranter favrer e fin avrigl, cura ch’il Rain haja pauca aua.
Lubientscha fin 2022
La lubientscha actuala da la «Kies SA Bondauz» è vegnida prolungada avant 3 onns ed è valaivla enfin l’onn 2022. Lura vegn il chantun ad analisar da nov la situaziun e decider, sche la lubientscha vegn prolungada danovamain.


text:
Cocài
Cocài o Cucài (Coccaglio en Italià) l'è 'n cümü de 8 767 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 25 chilòmetri a Sud-Ovest de Brèsa, en Franciacürta, ai pè del Mont Òrfen.
El sò teretóre el cunfìna coi cümü de Castrezàt, Ciàre, Cològne, Erbösch e Roàt.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ròden-Alp
El Ròden-Alp (Frances: Rhône-Alpes; Occitan: Ròse-Aups; Arpitàn: Rôno-Arpes) l'è ona region francesa che, cont i sò 43698 chilòmeter quadraa l'è la segonda pussee granda de tuta la Francia, dòpo quèlla del Midi-Pyrénée. La cunta puu de cinch milion de abitant. El sò capploeugh l'è Lion, che l'è anca el comun pussee grand. Alter citaa important hinn Saint-Étienne, Grenoble, Villeurbanne e Valence. L'è vuna dij region pussee ricch de l'Euròpa, insema a la Lombardia, el Baden-Württemberg e la Catalògna.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ròden-Alp el confina cont i region de Provenza-Alp-Còsta Azura, Lingoadòca-Rossejon, l'Alvernia, la Borgògna, la Franca Contea, el Canton Ginevra, el Canton Vaud, el Canton Vales, la Val d'Aòsta e'l Piemont. L'è traversaa del fiumm Ròden traj montagn che gh'hinn dent el gh'è anca el Mont Bianch, la montagna europea pusee òlta.
El Ròdan-Alp el gh'hà vòtt departement:
- Ain, con capploeugh Bourg-en-Bresse
- Ardèche, con capploeugh Privas
- Drôme, con capploeugh Valence
- Isère, con capploeugh Grenoble
- Lòira, con capploeugh Saint-Étienne
- Ròdan, con capploeugh Lion (Patrimòni Mondial de l'UNESCO)
- Savòja, con capploeugh Chambéry, giamò capital del Ducaa de Savòja
- Alta Savòja, con capploeugh Annecy


text:
La regenza grischuna ha approvà in mandat da prestaziun tranter il chantun e la fundaziun. Il chantun concretiseschia il mument il basegn dad ulteriuras purschidas da dar sut tetg e tgirar requirents d’asil minorens e saja en tractativas cun ulteriurs purschiders, communitgescha la regenza.
Giuvenils na duai betg daventar in burdi finanzial per il stadi
Cun il concept «Uffants e giuvenils betg accumagnads» vul il chantun dar als requirents d'asil minorens ina perspectiva a lunga vista en Svizra. Ina gronda part da quests giuvenils duai survegnir in dretg da restar duraivlamain en Svizra. Per che quels na daventian betg in burdi finanzial per il stadi, saja indispensabel da prender mesiras d'accumpagnament e d'integraziun, uschia la regenza.


text:
«Nus na pudain betg franar il svilup, sin il pli retardar el», ha ditg Hansjakob Furrer, schefmedi da la Clinica per infecziologia da l’Universitad da Berna. La raschun è che mintga diever d’antibiotica auza il privel da resistenzas.
Duvrar antibiotica mo tenor basegn
Ina pussaivladad èsi perquai da duvrar antibiotica mo cura ch’i fa propi basegn. Tant ospitals ed er medis da chasa duai vegnir sensibilisads da dar antibiotica a lur pazients.
Malgrà questas stentas crescha il diever d’antibiotica vinavant en la medischin’umana. En ospitals acuts en Svizra è il dumber da dosas quotidianas creschì per 36% tranter il 2004 ed il 2015. Ina raschun per quest svilup è tenor Furrer che la populaziun crescha e vegn adina pli veglia. In’autra è ch’il temp da tractament vegn pli lung perquai ch’i dat adina dapli resistenzas.
Prevenziun per evitar infecziuns
Fin ussa hajan ins prendì a mauns dus terzs da las mesiras decidias. Tranter quellas tutgian er mesiras da prevenziun, uschia ch'i na dat gnanc infecziuns, scrivan ils uffizis federals responsabels.
In labor naziunal duai identifitgar e survegliar furmas da resistenza. Plinavant lavuran experts vid criteris, co e cura ch'igl è da prescriver antibiotica.
RR novitads 14:00


text:
Sappada
Sappada (en vèneto: Sapada; Plodn endèl dialèt todèsch locàl; Pladen en todèsch; Sapade 'n furlà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 1.355 abitàncc, 'na superfìce de 62 km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Forni Avoltri (UD), Prato Carnico (UD), Santo Stefano di Cadore, Vigo di Cadore. Sappada el se tróa a 'na altèsa de 1.245 méter söl leèl del mar sö la pónta nord-orientàl de le Dulumìcc, 'ntra 'l cadóre e la Càrnia, al cunfì 'ntra 'l Vèneto, 'l Friuli-Venesia Giulia e la Carìnsia (Austria). L'è 'na stasiù türìstica famùza tat per le vacànse estìve come per chèle 'nvernài.
El paés el se svelöpa en diresiù est – ovest per töta la àl streersàda del fiom Piave, che 'l nas pròpe endèl teretóre del cümü a 1.800 méter de quòta a le fàlde del mut Peralba.
Endèn referèndum tignìt ai 9 e 10 de mars del 2008, la popolasiù de Sappada la s'è manifestàda 'n favùr de la propòsta de pasà sóta la aministrasiù del la regiù Friuli-Venesia Giulia, endèla pruvincia de Udine.
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sappada l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch de la famèa pùstero carinsiàna compàgn de chèl che s'pàrla a Sauris e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
-
-
El Mut Peralba
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118.


text:
Donald Trump gudogna l’elecziun primara dals Republicans en il stadi federativ Nevada. Suenter che tut las vuschs èn dumbradas, vegn Trump sin 45,9% da las vuschs. Quai communitgescha la cumissiun electorala.
L'interprendider da 69 onns survegn uschia cleramain dapli vuschs che ses concurrents Marco Rubio (23,9%) e Ted Cruz (21,4%).
Nevada è uschia gia il terz stadi suenter South Carolina e New Hampshire ch’è per Donald Trump. Sulet en il stadi federativ dad Iowa ha Ted Cruz triumfà.
Al «Super Tuesday» il prim da mars datti in veritabel maraton d'elecziuns primaras dals republicans. Lura datti elecziuns en 12 stadis federativs.
Tar ils democrats n’hai oz dà naginas elecziuns. La proxima elecziun primara dals democrats è ils 27 da favrer a South Carolina.
RR novitads 07:00


text:
Ina maioritad absoluta ha vuschà per l'anteriura ministra da l'exteriur. Uschia è Clinton l'emprima dunna en l'istorgia dals Stadis Unids che vegn tramessa en la cursa per la Chas'Alva d'ina da las grondas partidas.
Cun Bernie Sanders ha Clinton gì be in cuntracandidat uffizial. En in appel als delegads è il senatur da Vermont sa mess davos sia collega da partida e ditg che Hillary Clinton stoppia daventar la nova presidenta dals Stadis Unids. Tar l'elecziun il 8 da november 2016 candidescha la democrata cunter il republican Donald Trump.
Dissonanzas avant la nominaziun
Ordavant avevan adherents da Bernie Sanders empruvà d'occupar il center da medias dals democrats al di da partida a Philadelphia. La polizia ha chatschà davent plirs 10 delegads.
La finala han quels protestà a moda paschaivla davant ils locals da lavur e discurrì da «malobedientscha civila» ch'els prestian. Els han crititgà che la partida democratica haja torpedà il process da las preelecziuns. Sanders n'haja davent da l'entschatta gì nagina schanza, uschia l’argumentaziun da ses adherents.
RR novitads 06:00


text:
Toponims surmirans
- Sonda, 10.3.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 10.3.2018, 12:45, RTR
Durant ina saira davart ils toponims a Savognin han insaquantas persunas preschentas vulì savair la derivanza da tscherts nums da lur aclas. Tscherts toponims dattan d'engiavinar, auters pudain nus declerar, era grazia a las retschertgas che de Planta e Schorta han fatg.
Uschia derivan ils culms da Nesch e Nassegl da veglias schlattainas che n'existan betg pli. Il num dal terrain palidus Maranga sur Parsonz deriva probablamain dal latin Majoriana ch'è la migiuria, precis sco a Segl-Maria. Auters èn plain misteris sco Tussagn, e tgi sa anc tgi ch'il Gion da Prada era ch'aveva in faner?


text:
Psyco
Psycho (Psyco) 'l è 'n film thriller dal 1960 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Robert Bloch d'l an prima. La pelìcula l'è stada candidàda a i Prèmi Òscar dal 1961 par la regìa, par l'atōra minga prutagunìsta (Janet Leigh), par la futugrafìa (John L. Russell) e par la senugrafìa, sénsa però vìns'r-an gnanc òṅ. La Janet Leigh la s è pò arfàta vinsénd invéci al Golden Globe par cal film chè.
'L è òṅ di più grand sucès cumerciài dal „mìstar dal śgriśōr“, cun tri séguit (Psycho II ad Richard Franklin dal 1982, Psycho III 'd Anthony Perkins dal 1986 e Psycho IV ad Mick Garris dal 1990), un remake girâ cumpàgn a 'l uriginàl ma a culōr (Psycho ad Gus Van Sant dal 1998) e 'n spin off (Il motel della paura ad Richard Rothstein dal 1987).
Al persunàǵ ad Norman Bates al tōś ispirasiòṅ da Ed Gein, al Killer dal Wiscònsin dit anc al Maslàr ad Plainfield.
Sunt
La Marion Crane (Janet Leigh), na segretària ch'la tîṅ a drē a i cònt dn'aśiénda ad Phoenix (Ariśòna) ch'la vénd dal cà, la ruba i 40.000 dòlar ch'la gh'iva da purtàr al dè dòp in banca par cònt dal sò cap George Lowery (Vaughn Taylor) e la scapa via in màchina cun i bèsi sèg.
Dòp un dè e mèś ad viàś, tòlta da la stufìśia, la s férma a punsàr in dal motel ad Norman Bates (Anthony Perkins), un stangòṅ put ch'al viṿ da par lò insém a sò màdar, na dóna scarabùtica e bòna sōl a dar-ag di órdan, in na vila lè atàc.
Cla sira lè, méntar la Marion l'è drē a far-as na dócia, na dóna ch'la par la sgnóra Bates la s insfìlsa dént'r al bagn dla sò cambra e la la scurtèla a mòrt. Quànd più tard Norman al la véd, tòlt da paùra e scarésa, par diféndar sò màdar, al decìd ad scanślàr tut al trasi e ad lugàr al sò cadàvar, faghénd sparìr incòsa ma sénsa savér che lē la gh'iva da na banda cal muć ad bèsi là.
Soquànt dè dòp, a n catànd-la piò, la surèla dla puvréta, Lila (Vera Miles), la và a dmandàr nutìsi da 'l amànt ad chi lē, Sam Loomis (John Gavin), ma gnanc lò al sà gnint.
In pinsēr par la Marion chi dū lè i tàcan a pascàr-la, pròpria cuma 'l detective privâ Milton Arbogast (Martin Balsam) pagâ da Lowery ch'al vliva indrē i sò bèsi.
Rivâ a 'l Bates Motel 'l investigadōr al capìs subìt che lè a gh'è quèl ch'a traśa e al decìd 'd andàr a dascórar cun la sgnóra Bates parchè Norman al gh s éra mis còntar. Ma quànd al và in cà, la dóna ch'l'iva cupâ la Marion la gh dà adòs tirànd-ag na scurtlàda in sal grugn, faghénd-al strabucàr śò da 'l scali, par pò masàr-al.
Subìt dòp Sam e Lila, ch'i ìvan dascórs a 'l telèfun cun Arbogast prima ch'al murìs, i rìvan là anc lōr e i dmàndan na cambra faghénd finta 'd èsar marè e mujér. Méntar Loomis al pèrd dal tèmp in dla hall cun Norman, Lila la và in dla vila par pascàr la véra ma Norman al capìs incòsa e al cur in cà anca lò par farmàr-la. La dóna la s lóga subìt in cantìna e lè la véd na vècia sintàda in sna pultróna. Quànd la prila la scrana però la véd ch'a s trata 'd un cadàvar mumificâ.


text:
Omadus sets ha l'Ollandaisa anc pudì manar suenter che Bacsinszky era ordavant. Kiki Bertens aveva gia battì la Svizra en il quartfinal dal French Open a Paris.
Golubic per la prima giada en in final da WTA
En il mezfinal aveva Victorija Golubic battì sia cunpatriota da 16 onns, Rebeka Masarova, cun 6:3 e 6:2. En il quart final aveva Golubic battì la tudestga Carina Witthöf cun 7:6 e 7:6. Timea Bacsinszky n'aveva laschà nagina schanza a la Svedaisa Johanna Larsson cun 6:0 e 6:1.
RR novitads 14:00 +


text:
Chant da primavaira e musica da Vienna
-
Dumengia, 29.4.2018, 14:03
L'Artg musical cun chant e musica per l'entschatta da la primavaira.
Legenda da maletgs:
Primavaira - la stagiun dal prosperà
MAD
Chants da primavaira: Furmaziuns indigenas dechantan la stagiun dal prosperar, chatschar e dal flurir. Nus udin: l'Ensemble vocal Schons-Mantogna-Tumleastga, Chor da concert grischun, Cantio Antiqua Samedan, Rudè da chant Engiadina, Cor baselgia Müstair, cantus firmus surselva, chor masdo Stierva ed il chor mischedau Suraua. Lura ils virils: Ligia Grischa, Surses, Lumnezia, Mustér, Riom-Parsonz-Cunter e Savognin. Musica da Vienna: ils Philharmonichers da Vienna arrundeschan il chant rumantsch.
Ils titels en l'emissiun
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Sco il rapport da l’advocat Ulrich Weber mussa, sajan 547 uffants e giuvenils vegnids maltractads corporalmain e per part era sexualmain da spirituals catolics. Quests cas sajan capitads durant la scola primara tranter il 1945 ed ils onns novanta.
Enconuschents eran ils emprims cas vegnids l’onn 2010. Cun quest rapport speran pertutgads da finalmain pudair serrar giu quest trist chapitel. Ils pertutgads duain survegnir indemnisaziuns d'enfin 20’000 euros.
Lung temp da scleriment
L’uvestg actual ha dumandà per perdun a las unfrendas. Quel ha era procurà che las investigaziuns èn idas vinavant e vegnidas tar ina fin. A ses predecessur eri vegnì rinfatscha ch’el haja impedì da sclerir ils maltractaments.
RR novitads 14:00


text:
Trump vul remplazzar il schef dal team transitoric. Da nov duai il vicepresident american, Mike Pence manar quest team che ha l'incumbensa da furmar la nova regenza. Il guvernatur dispitaivel da New Jersey Chris Christie resta dentant en la squadra transitorica, simplamain betg sco schef. Tranter auter fan er part da quest team da 16 persunas: l'anteriur burgamester da New York, Rudolph Giuliani e l'anteriur parsura da la chombra dals represchentants, Newt Gingrich. Ultra da quai èn er ils uffants da Trump en quest team, vul dir la figlia Ivanka ed ils figls Eric e Donald Jr., sco er il schender da Trump, Jared Kushner.
Tut en tut sto Trump occupar da quai da 4'000 uffizis.
RR novitads 7:00


text:
Era ina gronda part dal center vegn la Landi a duvrar, numnadamain 900 meters quadrat. Dasperas vegnia quai anc a dar ina pasternaria cun cafetaria, ina mazlaria e diversas autras fatschentas localas. La finamira è da porscher sut in tetg tut quai ch’ins dovra mintga di. Igl entir areal cun ils parcadis ha ina surfatscha da 17’000 meters quadrat.
Investur grond è la fundaziun da famiglia Toni Hilti
L’interpresa che ha projectà il center da cumpra ed che ha tschertgà investurs è la Schluein Isla Immobilien SA.
Tenor il president dal cussegl d’administraziun, Conradin Rüegg, vegn il project finanzià da la fundaziun da la famiglia Toni Hilti, il fundatur da la enconuschenta interpresa da maglia Hilcona. «La famiglia ha grond interess vi da la regiun e vesa in grond potenzial per la zona d’industria Isla», uschia Rüegg.
Fermada dal bus e temps d’avertura prolungads
Il nov center da cumpra sa chatta sin il territori da Schluein. Per attrair fatschentas, è la vischnanca promta, da discussiunar cun la Schluein Isla Immobilien SA sur d’ina fermada da bus sper il center e sur da temps d’avertura prolungads. Dentant mo sche l'interess dals locataris è avant maun. Las lavurs da stgavament han cumenzà ils 16 d’avrigl. L’avertura dal nov center da cumpra è planisada il pli tard per la fin da favrer 2016.


text:
Lain (CO)
Lain (nom ufizial in italian: Laino) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 499 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,8 km² e 'na densità de 73 ab./km². L'è situaa in la Val d'Intelv.
A Lain l'è nassuu el pittor Giuli Quaj el Giovin (1668-1751).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lain (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cun la midada da l'urari il december 2017 porscha la Viafier retica dapli colliaziuns la saira tard e la damaun baud. Sch'insatgi less dentant nizzegiar l'ultim tren da Sumvitg si Mustér ha in viadi da bunamain duas uras. Il motiv è ch'ins sto ir cun il tren giu Glion e lura midar sin in bus che va si Mustér.
Be ina purschida per sortir
La Viafier retica ha decidì da porscher l'ultima colliaziun da Glion si Mustér cun il tren enfin Glion e da là cun in bus enfin Mustér. Quai bus fa dentant be il viadi sch'insatgi è en il bus. Ed el va er be fin quella destinaziun ch'il davos giast va ora. Uschia va il bus magari gnanc quella lingia. Quai è er il motiv che la colliaziun vegn be purschida per sortir.
Uschia possian vegnì optimads ils custs, di Simon Rageth da la communicaziun da la Viafier retica. Sco els hajan analisà ensemen cun il chantun dovrian be paucas persunas quella colliaziun. Uschia ch'ina tala purschida saja la soluziun pli effizienta.
Strusch reacziuns dals passagiers
Tenor Simon Rageth saja quella purschida tuttina Service Public. El conceda dentant ch'in viadi da Sumvitg a Mustér che cuzzia bunamain duas uras na saja betg cumadaivel. Ma tuttina, la Retica porschia la colliaziun tard. Enfin uss ha la Retica be survegnì ina reacziun en questa connex. Era quanta glieud che dovra la lingia n'è actualmain betg cler. Per quai motiv datti tenor Rageth per il mument nagina raschun da far ina midada en connex cun questa colliaziun.
RR actualitad 17:00


text:
Sco quai che Renata Geronimi ha ditg envers RTR, na saja betg stà pussaivel da chattar ina persuna che vul surpigliar il presidi. Ella crai che las chantaduras ed ils chantadurs sajan memia bain disads, forsa haja ella fatg memia bler, u forsa hajan els tema da stuair investir memia bler temp en il presidi. Ella crai che cun radund duas uras temp da lavur, saja il presidi franc pussaivel da far per in e mintgin. Ussa ha ella decidì da star presidenta enfin il pli ditg tar il giubileum da 25 onns ch’è l’onn 2021. Lura saja definitiv finì.
RR Total local 11:45