text:
Sch’il turissem d’enviern perda l’enviern
- Dumengia, 4.12.2016, 17:25
Il turissem ha patì ferm il davos enviern: pauca naiv, pli paucs skiunzs, frequenzas bassas tar las pendicularas.
E co statti a l’entschatta da questa stagiun? È il davos enviern stà in’excepziun u conferma el be il trend negativ? Ils Cuntrasts van a la tschertga da naiv e da recepts per in turissem d’enviern prosperaivel. Tranter auter a Val S. Pieder: Las pendicularas avevan il mars 2016 il cuntè al culiez. Paula Nay è ida ussa anc ina giada en quel territori da skis, curt avant la nova stagiun. Entant è Casper Nicca ì a Brail ed a Veulden per prender sut la marella dus hotels che lavuran cun different success. Ma senza naiv na vegn era il meglier hotel betg bain tras l’enviern. Il redactur Ruedi Bruderer è perquai sa mess a la tschertga da recepts e models turistics da l’avegnir – sche la naiv n’avess propi betg pli da vegnir in bel di.
L’emissiun vegn moderada dad Anna Serarda Campell, correspundenta RTR en Chasa federala.


c: text/html

text:
Purtret da Theo Candinas il 1986
- Mardi, 2.2.2016, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 2.2.2016, 20:03, RTR
Avant 30 onns era il poet ed autur sursilvan Theo Candinas vegnì purtretà en il radio.
Quai cun dumondas persunalas sco era cun exempels ord sia litteratura. La morala dubla era in tema, lura ils dus pols dal negativ e positiv. Plinavant eran vegnids tematisads ils spierts existents e nunexistents e las autoritads d'antruras en ina societad stretga da noss vitgs e nossas vischnancas.
Vistas interessantas e provocantas da Theo Candinas ch'è vegnì enconuschent da sias uras ad ina vasta populaziun cun il cudesch cun las «Historias da Gion Barlac». El che vegniva numnà da pitschen «il Dosi dalla tatta».
Redacziun: Flavio Huonder

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'export da tals aviuns betg equipads vegnia dentant decis da cas tar cas uschia il minister da l'exteriur. Clients pussaivels n'èn dentant betg vegnids numnads. Tenor infurmaziuns da la gasetta "Washington Post" duain l'Italia, la Tirchia ed intginas monarchias dal golf avair interess.
La Svizra vul era cumprar dronas
Sin l'entir mund produceschan be paucs pajais dronas da cumbat, sper ils Stadis Unids èn quai tranter auter era l'Israel e la China. Era la Svizra vul cumprar dronas. Avant in'emna ha il Cussel federal decidì da cumprar 6 dronas dal producent israelian Elbit Systems per radund 250 milliuns francs. Il parlament ha anc da decider davart questa cumpra.


text:
Durant il campiunadi d’Europa en Frantscha, regia era in’atmosfera speziala en Islanda. Ins vesia fans cun vistas coluradas, cun bandieras e tricots. Quai di Andreas Baumgartner, ch’abita dapi 6 onns el nord da l’Islanda. Era saja igl interess vid ils sgols ed ils bigliets per ir a mirar il quart-final cunter la Frantscha fitg gronds.
Actualmain paran ils Islandais fitg euforics. Baumgartner manegia, ch’els sappian vegnir fitg or da savess en da quests muments. Pli fitg ch’ils Svizzers, manegia igl um da 47 onns. Ma tuttina, en il mintgadi sajan ils Islandais dentant plitost reservads.


text:
23 11
Ol dé 23 de noèmber l'è 'l 327 ( 328 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 39 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de noèmber al è ul dí da pòost 327 ( 328 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 39 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1983 - Alacant: ol Parlament al apröa la Llei d'Ús i Ensenyament del Valencià, (Les d'Üs e insegnament del Valencià).
2003 - Georgia: ol president Eduard Shevardnadze al bandona ol paes daspus d'öna reölta provocada per bröj int i elessiú sélebrade ol 02 11.
2004 - Saragossa (l'Aragó): Jesús Moncada al de·enta ol pröm scritur in Lengua Catalana conferit col Premio de las Letras Aragonesas.
1248 - conchesta de Sevilla per i tröpe Castejane del rei Ferran III ol Sant .
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1922 - Sueca (la Ribera Baixa): Fuster i Ortells, sasesta Valencià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
L'attatga da hackers sin ils democrats americans è pli vasta che supponì. Tenor l'agentura da novitads Reuters n’è betg sulet la rait dal team dal cumbat electoral da Hillary Clinton pertutgà, mabain er il comité dal cumbat electoral che rimna ils daners per l’emprima dunna nominada sco candidata per il presidi dals Stadis Unids. Omaduas attatgas vegnian intercuridas, ha ditg in pledader dals democrats americans.
Indizis sin hackers russ
Tge datas ch'ils hackers han propi engulà, n'è anc betg cler. Ma cura che visitaders vulevan vegnir sin la pagina d’internet dal comité per il cumbat electoral dals democrats vegnivan els sviads sin ina pagina ch’era probabel vegnida stgaffida da hackers russ cun relaziuns cun tar la regenza da la Russia.
Parallelas cun l’affera dad e-mail
Las attatgas han gronda sumeglientscha cun las atticas sin la suprastanza da la partida democratica. Là avevan ils hackers engulà las datas da radund 20’000 e-mails. Ord da quests mails era quai vegni conuschent che la suprastanza era cunter ina candidatura da Bernie Sanders e che la suprastanza favurisava ina candidatura da Hillary Clinton, era sche quella avess dad esser formalmain neutrala.
Moscau suspectà
Il team Clinton ed ils experts d’IT fan la Russia responsabla per las publicaziuns dals e-mails. Moscau refusa questas reproschas. Il mument investighescha l’FBI en omadus cas.
RR novitads 08:00


text:
Cun sajettar giu M13 haja la Svizra cuntrafatg a la convenziun da las Alps ed a la convenziun da Berna, la cunvegna dal cussegl da l'Europa davart la protecziun da plantas ed animals selvadis. Quai fa l’organisaziun a savair en ina brev tranter auter adressada a la cussegliera federal Doris Leuthard ed al cusseglier guvernativ grischun Hansjörg Trachsel. L'agir da las autoritads svizras saja inacceptabel, uschia Legambiente.
L'urs en il Grischun Protecturs da natira talians denunzian la Svizra
L'organisaziun taliana per la protecziun da l'ambient Legambiente denunzia la Svizra tar il cussegl da l'Europa a Strassbourg. Quai en connex cun il culp da l'urs M13, sco quai che la SonntagsZeitung rapporta.


text:
Quest’emprima organisaziun naziunala per cumbatter la dischoccupaziun da giuvenils «Check Your Chance» vegn sustegnida d’ulteriuras sis organisaziun nunguvernamentalas, communitgescha la Confederaziun.
Agid per tschertga da lavur
La finamira da l’organisaziun saja, da levgiar il pass en il mund da lavur per ils giuvenils. Tranter auter vulan ins mussar als giuvenils co metter ensemen ils documents d’annunzia u gidar d’exercitar in discurs d’engaschament.
Bassa quota da dischoccupads
Var 20’000 giuvenils n’han actualmain betg ina lavur en Svizra. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 3,5%. Cumpareglia cun ils pajais da l’UE è quai ina quota bassa.
Il 2009 aveva la Credit Suisse cumenzà cun in project per cumbatter la dischoccupaziun tar giuvenils, quel vegn uss manads vinavant en la nova organisaziun.
RR novitads 14:00


text:
Project da test
La nova purschida saja in test nua ch’i vegnia evaluà, sche l’interess saja avunda grond per in manaschi a lunga vista, han declerà ils responsabels da La Punt Chamues-ch. La Punt vacanzas porta sper il Parc Ela, Bravuogn Filisur Turissem e l’uffizi da traffic Grischun er in quart da la garanzia da deficit per il bus.
Sche las frequenzas dal bus sajan cuntentaivlas, vegnia evaluada l’opziun da daventar commember l’onn 2016 da l’uniun Bus Alpin, che ha differentas lingias da bus en l’entira Svizra.


text:
Nus resguardain surtut las vischnancas en il Grischun:
Las opiniuns èn divergentas. La vischnanca da Sumvitg giavischa che la pasculaziun en la zona centrala na dastgia betg vegnir reducida da 25 a 15 %.
Betg restricziuns en la zona centrala
Ina resalva che vegn fatga savens è ch'i na dastga be avair restricziuns en la zona centrala. Questa objecziun vegn surtut da Vrin e da Val S. Pieder. La vischnanca da Valragn fa valair che la perscrutaziun stuess vegnir fatga en la regiun dal parc e betg insanua en ina scol’auta.
Camona da Medel betg en la zona centrala
Ils chatschaders da Medel vulan che la chamona da Medel na saja betg en la zona centrala; ed ils purs vulan chargiar vinavant l’alp Lavaz.
Las duas vischnancas ch’èn pertutgadas pli pauc dal parc, Mustér e Trun sustegnan da principi il parc. La suprastanza da Trun vul dentant che las prescripziuns per la zona circumdanta ch’èn fixadas en la charta valian.
Svilup per la Val Blegn
La vischnanca che ha il grond territori en la zona centrala è il commune di Blenio. Sco il president Marino Truaisch ha ditg ad RTR sustegni la suprastanza il parc, perquai ch’ella quinti ch’i dettia in svilup economic. Il turissem da stad saja en la crisa ed il turissem d’enviern saja arrivà al cunfin.
Ina segunda versiun
Suenter ch’ils responsabels dal parc han rimnà tut las objecziuns e resalvas dat i ina segunda versiun. Sco il directur dal parc Martin Hilfiker ha ditg ad RTR n'èsi betg pussaivel da cuntentar mintgin.


text:
Sco quai ch'il cusseglier naziunal e president da la PPS Grischuna, Heinz Brand, ha ditg ad RTR, era Nigg in bun ami e collega da partida. El haja fatg bler per sia vischnanca durant ses temp d'uffizi.
Nigg haja dentant era fatg bler per il chantun. Durant 21 onns è Nigg stà deputà dal Cussegl grond. Sco in dals paucs deputads ha Nigg era betg midà la partida cura che la PBD è vegnida fundada. Tenor Brand haja Nigg giudì la simpatia d'autras partidas era, perquai ch'el haja fatg politica sur ils cunfins da l'atgna partida.
(RR actualitad mezdi)


text:
Guèr'n ad Vichy
Al Guèr'n ad Vichy, cgnusû anc cuma regìm ad Vichy o Repùblica 'd Vichy, ufisialmènt Stat Francéś (État Français) 'l è stâ 'n stat ch'l à guernâ 'l sud dla Frància dòp l'ucupasiòṅ tedésca durànt la secónda guèra mundiàla (1940-1944). A 'rmagnìva fóra 'l teritòri 'd Mentòṅ (cuntrulâ par l'Itàglia) e la còsta 'd sud-ovèst, su 'l Ucéan Atlàntic, ch'l'éra sóta a i tedésc. Al s dividìva da la repùblica francéśa da na riga ciamàda “lìnnea 'd demarcasiòṅ” e la sēd dal guèran l'éra a Vichy.
Durànt la guèra 'l à tgnû na puśisiòṅ neutràla militarmènt ma minga puliticamènt parchè, a dir dabòṅ, a s tratàva 'd un guèran “fantòs” dal Tèrs Reich naśìsta.
Al sò presidènt dal cunsìli 'l éra 'l maresiàl Philippe Pétain numinâ in quàt'r e quàt'r òt da 'l presidènt dla repùblica Albert Lebrun dòp l'invaśiòṅ tedésca dal 1940. Pétain al gh'iva carta biànca par far qvél ch'al vliva dòp ch'al 10 ad Luj al parlamènt al gh'iva dâ tut i putēr. Dòp avēr instaurâ un regìm cun 'l apòǵ di fasìsta, nasiunalìsta, sustenidōr dal rè e anti-semìta, al 24 'd Utóbar dal 1940 al maresiàl al strìnś na culaburasiòṅ cun la Germàgna dand la maṅ a Adolf Hitler a Montoire-sur-le-Loir.
Al Guèr'n ad Vichy al finìs al 25 'd Agóst dal 1944 dòp la liberasiòṅ ad Parì da part dal fòrsi aleàdi.


text:
- Chi ch’i soma
- La dëstrussion ëd l’identità
- La bataja për ël piemontèis
- Cors ëd lenga
- Tradussion
- Editorìa
- PIEMONTÈIS
>> Pdl 8 (2010)
L’órdin dël Di proponù da Gioventura Piemontèisa për ufissialisé la lenga piemontèisa
COMUNICÀ N’àutr arzultà amportant portà da la Prima Manifestassion për ël Piemontèis ufissial dij 26 d’otóber AN CONSEJ REGIONAL MAGIORANSA E OPOSISSION A SOTSIGNO L’ÓRDIN DËL DI PROPONÙ DA GIOVENTURA PIEMONTÈISA PËR UFISSIALISÉ LA LENGA PIEMONTÈISA La 1a Manifestassion për […]


text:
Dad Uolf Candrian (Giuru) - Sco cudisch cul tetel «Der Rätoromane» e mi’autobiografia aunc buca realisada sut bratsch, ni meglier getg el tgau, sun jeu ius gliendisgis suenter la davosa...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Rest Giacun Dermont - La religiun da noss temp è la moda. Ella dictescha co che l’uman ha da’s cuntegnair, tge ch’el traffica en ses temp liber e perfin...
Da Fadrina Hofmann - Sex, acts criminals e catastrofas - quai sun ils temas chi’s vendan statisticamaing il plü bain in gazetta. Schi’s lavura davent da l’Engiadina dvainta plü difficil...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...
Da Fadrina Hofmann - Esser redactura in Engiadina dürant ils champiunadis mundials da skis a San Murezzan es interessant – ed intensiv. Meis highlights da l’evenimaint nun han però da...


text:
Sco quai ch'il president da la cumissiun Carlo Sommaruga ha ditg suenter la seduta, haja la cumissiun decidì cun 18cunter 0 vuschs che la cussegliera naziunala da la PLD n'haja betg cuntrafatg al secret d'uffizi. Il cuntegn dals documents dads vinavant saja gia stà enconuschent.
L'entschatta matg è vegnì enconuschent ch'ina agentura da PR aveva scrit in text d'in'interpellaziun da Markwalder. L'agentura ha scrit il text sin incumbensa d'ina firma dal Kasachstan.
Er davart il biro dal cussegl naziunal naginas sancziuns
Era il biro dal cussegl naziunal desista da sancziuns cunter la liberaldemocratica Christa Markwalder. Quai ha il president Stéphane Rossini ditg al cumenzament da la sessiun dal cussegl naziunal a Berna. Formalmain haja Markwalder bain cuntrafatg al secret d’uffizi, ma i sa tractia d’ina piculezza.
Il biro avess la pussaivladad da prender mesiras disciplinaras.
Grond levgiament
Christa Markwalder sezza ha ditg ch'ella saja zunt levgiada da las discussiuns objectivas. Ella haja emprendì sia lecziun da l'istorgia.
RR novitads 14.00


text:
Vìla Vilacòl
La Vìla Vilacòl (Villa Villacolle in itagliàn) l'è la cà in dû la và a stèr la Pippi Chelsilùnghi un bel dè, deśgnènd da luntàṅ.
A s in còunta in dal romàṅś śvedéś per putèin Pippi Långstrump, scrìt dala scritóra śvedéśa Astrid Lindgren. La putèina Pippi la gh'porta, a vìv'r in cà sēg, na simièina e 'n cavâl.
L'è na cà 'd lègn, cun un purdghìn in sul davànti, in dû al cavâl "Śièt" al pōl stèr-egh un puchìn al cuêrt ed dè. Dàinter, la caślèina la gh'à 'n mobìli incòri ed lègn, mia pregê mo c'm'a s in cata in di paiśèin dal nord Evròpa. Al sgnōr Nilsson e 'l cavâl i gh'giren dàinter in pina libertê, ch'a gh'sìa o meno anc la Pippi.
La caślèina druèda p'r el sèini dla séri tivù dal romàṅś la s cata in dla sitê 'd Vibble in dl'ìśla śvedéśa 'd Gotland.
Vóś lighèdi
- Pippi Chelsilùnghi
- Al sgnōr Nilsson
- Pippi Chelsilùnghi (romàṅś)
- Pippi Chelsilùnghi (séri televiśìva)
- Pippi Chelsilùnghi (séri animèda)
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Vìla Vilacòl
Colegamèint estèren
- (ŚVED) La puntèda dal telefìlm in dû a piōv tant che Dio 'l la manda in sìm'a 'l youtube


text:
Grazia al snowfarming datti gia ussa, la fin october, ina loipa da 4 kilometers a Tavau. Snowfarming vul dir cuvrir in mantun naiv artifiziala cun stalizzas en in lieu fraid e sumbrivaun ed uschia conservar la naiv sur la stad.
Cumenzà han ins a Tavau gia avant 10 onns cun il snowfarming. Ussa han ins perfecziunà il sistem, uschia che bun duas terzas da la loipa ch'ins dovra per la cuppa mundiala, il Tavau Nordic, è gia preparada. Sonda è stada l'inauguraziun cun ina cursa da test interna:
- Jöri Kindschi
- Roman Furger
- Dario Cologna
RR sportissimo 17:00


text:
Il zercladur 2014 avevan las discussiuns cumenzà e questa saira vegn decidì davart la fusiun. Las duas vischnancas sin la costa da Sursaissa furman geograficamain ina unitad, èn dentant ina part rumantscha ed ina part tudestga. Che quai n'è nagin impediment, han ellas gia mussà. Uschia è la scola vegnida fusiunada gia avant la fusiun da las vischnancas ed era la dumonda da la lingua e gia decidida. La nova vischnanca duai esser bilingua. Tut auter ch'in cler gea tar questa fusiun fiss ina surpraisa.
Surselva Fasa finala per fusiun Obersaxen Mundaun
Questa saira vegn decidì sur da la fusiun Obersaxen Mundaun. Ina fusiun preparada e quai en temp da record.


text:
Petiáttera
(nome differente)
Nome scendífeche[càgna | càgna surgente]
Coriandrum sativum L.
Descrezzione[càgna | càgna surgente]
Èrva annuale, áveta 20-50(60)cm, mbrefemata, che na rádeca fina fina; fušt ritt. Gl sciuore, ghiangh o ròsa, suó reštritt a mbrèlla e 4(5)-6(10) razz. Gl frutt suó prond a giugn-lugl.
Andó ze tròva[càgna | càgna surgente]
Ne vè da le zzòne sudd occedendale de gl Mediterranee. Fejuta da l'òrtera, z'è nateralezzata ne ccone appettutt. Cámbera, òrtera, da 0 a 1000 m. n.l.m.
Use[càgna | càgna surgente]
Mmedecina[càgna | càgna surgente]
Na vòta venéva addeprata condr a gl viérmene é gl delure articulare.
Cucina[càgna | càgna surgente]
- Frutt: pízzicane ne ccone é viéve addeprate a gl paise e gl Levand pe mbrefemà le magnà.
A l'Innia gl ammíšchiene che ate addore pe fà, presèmbie, gl curry o gl galam masala.
Ze ne puonn fa ciért lequore che siérvene pe alleggerì; ze míttene pure mmiés'a le pizz doce, dénd a le pane o dénd a le savecicc sécch.
- Frunn: tiéve ne sapore frisch assá particulare, deviérz ndutt da gl frutt, é z'addòprene comm a gl perdesine.
- Rádeche: z'addòprene a la Thailandia pe fà ne cunnemiénd anziém'a agl é pépe.


text:
Freitag, 4. November 2011
Trëi dumandes a Eugen Hofer, ambolt de S.Crestina y a Rainer Senoner Vice President dl Saslong Classic Club
Dumanda.: Ciuldì vëniel pa metù a jì garejedes nternaziuneles de podejé te Gherdëina?
Eugen Hofer: “Gherdëina ne ie nia me cunesciuda tres l sport dl schi alpin. Ulon fé cunëscer nosta valeda nce tres l schi nordich. Sun Mont de Pana ons drët n bel zënter nordich cun sauc y na majera rë de purtoies da podejé che ie da permò unì anjenià ca da nuef.”
D.: Cie ve aspietëissa da chësta manifestazions sportiva?
E.H.: “Cun la garejedes de Copa Cuntinentela FIS-OPA ulons, sciche de di, ti fé avëi al zënter nordich sun Mont de Pana na merca de cualità. On nce l’idea de mëter a jì proscimamënter na garejeda populera. Penson perchël a n culegamënt danter Mont de Pana y Mont de Sëuc passan per la streda forestela de Sautaria.”
D.: Ciuna ie pa Vosta vijion?
E.H.: „Podejé tla plu bela cuntreda de duta l’Elpes“... Per arjonjer chësc travert se ons sëurantëut la garejedes de Copa Cuntinentela FIS-OPA. Y per avëi suzes cun la garejedes ti ons dat l mëter a jì al cumité de Copa dl Mont de Gherdëina. L Saslong Classic Club à l savëi de urganisazion y possa se stizé sun n’esperienza de truep ani a mëter a jì manifestazions nternaziuneles de livel aut. Śën pudons nuzé chësta speriënza y de chësc ti sons recunescënc al cumité de Copa dl Mond. Tl mëter a jì la Copa Cuntinentela FIS-OPA vën l Saslong Classic Club sustenì dal Schiclub Gherdëina, dal Zënter de furmazion alpina di Carabinieri y da ex-atlec de gran inuem.
Trëi dumandes a Rainer Senoner, vizepresidënt Saslong Classic Club
Dumanda: L Saslong Classic Club, che fej la garejedes de Copa dl Mond de schi te Gherdëina, mët chëst ann per l prim iede a jì garejedes FIS-OPA de podejé. Ciuldì pa?
Rainer Senoner: „Co che l ambolt da S. Crestina a da permò spiegà te na ntervista, ie l Chemun unì da nëus se damandan de mëter a jì la garejedes de Copa Cuntinentela FIS OPA sun Mont de Pana. Al Saslong Classic Club fejel plajëi a pudëi mëter si savëi y cumpetënza a desposizion de chësta manifestazion de livel aut. Mplu nes fejel unëur a pudëi dé n cuntribut al bon garaté dla Copa Cuntinentela per l bën de duc trëi chemuns de Gherdëina.
Ciuna ie pa Vosta cumpetënza?
R:S.: “Cialon de mëter nosc sistem de lëur y nosta esperienza ti ani de Copa dl Mond de schi a desposizion dla Copa Cuntinentela FIS OPA. De chësc viers nes sustën i esperc dl Zënter de furmazion alpina di Carabinieri y dl Schiclub Gherdëina. Nosc culaburadëures ie dassënn mutivei, i ti va permez al lëur cun la medema pascion sciche pra la garejedes de Copa dl Mond, che vën chëst ann a se l dé per l 44esim iede.”
Cie ve apasciunea pa a mëter a jì na Copa Cuntinentela FIS OPA?
R.S.: “La ndesfideda ie de mëter a desposizion di atlec cundizions de garejeda che lascia pro la majera prestazions. Chësc uel di de mëter n pe garejedes metudes a jì ala perfezion. Che ti vede bën a duc chiche toca leprò.”
Eingestellt von Val Gardena Gröden um 09:48
Abonnieren Kommentare zum Post (Atom)


text:
Evilard
Evilard (en todèsch Leubringen) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland. La popolazion l'è de magioranza linguistega todèsca (60%) ma con una minuranza franséza importanta (35%). La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.70 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2371 abitant.
El cumün de Evilard al se tröva a una altitüden de 697 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Lamboing, Orvin, Twann-Tüscherz.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Evilard in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- (Todesch) Eidgenössische Hochschule für Sport Magglingen
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
VIX (ìndes)
Vix l’è le sìgla del Ìndes de la gulatilità (Volatility Index 'n inglés) del Mercàt di Càmbe di Opsiù de Chicago (ol Chicago Board Options Exchange) e l'è öna di mizüre piö dovràde per capì quat éla la gulatilità scundìda del ìndes Standar & Poor's 500 di opsiù. L’è piö cognusìt col nòm de ìndes de la pura o de manometer de la pùra e 'l iscòpo de chèsto ìndes l'è chèl de ìga 'n edèa de qual che l'è 'l sentimènt di mercàcc finansiàre americà e cioè ‘l mizüra quat se spèta che ghe sìes gulatilità söl mercàt asiunàre in di 30 dé che i gh’à de ègn.
Per calculàl se fà la média de le gulatilità de le opsiù a crumpà (call) e de le opsiù a ènder (put) sö l'indes Standard & Poor's 500. Con piö 'l valùr de chèsto indes l'è olt, con piö i mercàcc i è nervùs e dóca gh'è piö tàta pùra; con piö 'l valùr l'è bas, menimà, con piö 'l mercàt l'è quiét e dóca ghè piö tàta fidùcia. Amò de piö del valùr, che cönta l'è la variasiù de l'ìndes: semài che 'l crès völ dì che la crès la pùra, semài che 'l và zó la crès la fidücia.
Ol Vix l’è stacc inventàt dal profesùr Robert Whaley in del 1993 ‘ntat che l’éra a la Duke University.


text:
Trenn ( Trenno in italian) l'è on quartier de Milan, che 'l se troeuva in del Municipi 8.
A l'è situaa in de la periferia a ovest del centro comunal (pussee de vott chilometer del Domm). L'è cognossuu per i sò parch bei grand (el Parch de Trenn e 'l Boscoincittà).
L'è staa on comun indipendent infina al 1923: al temp di piev a l'era capp de voeuna de quei. In del 1869 gh'era staa taccaa i paes de Quint, Quart e Figin.
Al dì d'incoeu, anca se l'è on quartier popolar, l'è riessii a conservà anmò di vegg aspett del sò passaa de borgh de campagna.
Quarter de Milan
Municipi 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Municipi 2
Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech
Municipi 3
Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga
Municipi 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Municipi 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa
Municipi 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea
Municipi 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Municipi 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn
Municipi 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
Yeongju
Yeongju (Hangul: 영주시; Hanja: 榮州市) a l'è una cità in del nord de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 115,000 abitant.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rhododendron schlippenbachii
- Üsel: Gasgia
- Pianta: Gingko biloba
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la gh'ha un clima cuntinental ümed (Dwa in de la classifigaziun di clima de Koppen).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de növ distret (dong; 동), vün eup (읍) e növ myeon (면).


text:
Terminaziun giu Prau da Vitg denter ils particulars e la pastira da vischnaunca
Sut datum dils 2 da zercladur 1885 ein plirs particulars possessurs da funs giu Prau da Vitg stai sin quei plaz, per metter tiarms encunter la pastira cun la ludeivla vischnaunca, en num dalla quala ein stai presents president Christian Muggli e signur statalter Gion Paul Berther, sco terminatur dalla vischnaunca.
Suenter esser s’entelgi cun ils privats da metter ils tiarms tras ensi giudem la spunda, ei da quels vegniu tschentau si 11 en quella moda, ch’in encureva mintgamai in crap empau stabel e fageva ora sin quel ina crusch cul numer vitier.
Tuts tiarms schaian circa 20 – 25 pass in ord l’auter sco suonda:
Nr. 1 El grep giudem enzacons pass silla spunda.
Nr. 2 In crap empau da gries rodund giudem la spunda.
Nr. 3 In crap empau da ner ch’ei menaus cun la fatscha encunter Sedrun.
Nr. 4 In crap giudem la spunda, fatschada encunter Camischolas.
Nr. 5 In crap giudem la spunda, fatschada encunter Rueras.
Nr. 6 In carp giudem la spunda el plat culla fatscha horizontala.
Nr. 7 In crap tgietschen buca grond en la valetta ella spunda dadens encunter il Run.
Nr. 8 In crap empau da liung el fop, fatschada horizontala.
Nr. 9 In crap giudem la spunda giu tiel plat sper il péz sort da Hans Giachen Decurtins culla fatschada encunter S. Antoni.
Nr. 10 In crap culla fatschada enagiu encunter igl Uaul Surrein grad ora giu sut il crest oragiu dem dil prau dils calusters.
Nr. 11 In crap grond culla fatschada horizontala sco il péz dil prau dils calusters dat giu entadem.
Aschia terminau attesta
Christian Muggli, president da vischnaunca
Rueras, ils 2 da zercladur 1885


text:
L’iniziativa cunter abitaziuns secundaras ha era en Val Schons ina gronda influenza sin projects da construcziun auta. Sco differents impressaris remartgan, è la dumonda per bajegiar chasas d’ina ubain da pliras famiglias sa reducida fermamain.
Tuttina restan ils impressaris optimistics. Els observan che las lavurs per renovaziuns vegnan a pli curta vista ed emprovan d’augmentar lur purschidas en auters secturs sco per exempel cun surprender lavurs en il sectur da construcziun bassa.
Concurrenza ord autras valladas
Era Theophil Petrig da l'interpresa «Luzi construcziun SA» a Ziràn vesa ch’i dat be pacas dumondas en la construcziun auta. En general remartga el ch’il volumen da bajegiar saja restà sco ils davos onns.
Midà haja dentant la situaziun da concurrenza. Era impressaris d’autras valladas s’interessian ussa per ils projects da construcziun auta en Val Schons. Quai che haja per consequenza ch’ils pretschs vegnian sut squitsch.


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Filipeis/Filipeis 2
Filipèis[edit]
2[edit]
1Se donca a-i é na quài consolassion[1] an Crist, s'a-i é un quài solagi d'amor, s'a-i é na quài comunion dë spìrit, s'a-i é na quàich afession o compassion, 1fé che mia gòj a sia completa: sìe d'un medésim sentiment[2], avèj un medésim amor, sìe mach n'ànima sola, andé d'acòrdi[3] 3Al pòst ëd fé le ròbe mach për vojàutri[4] o për deve 'd blaga[5], i dovrìe, con umiltà, stimé j'àutri 'd pì[6] che voi medésim. 4A venta nen che ognidun a pensa mach për chiel, ma as s’ha da pensé 'dcò a j'àutri[7].
5Ch'a i sia donca an vojàutri l'istèss sentiment ch'a-i era an Gesù Crist. 6Chiel, an efet, combin ch'a l'era Nosgnor[8], a l'ha nen considerà l'egualiansa con Dé coma queicòsa da ambranchesse[9], 7ma a l'é sveudasse[10], a l'é bassasse coma 'n servidor[11], a l'é dventà parèj 'd tùit j'àutri[12], òm fra j'òm. 8A l'é umiliasse e a l'é dventà ubidient fin-a a meuire, ansi, gnente men-o che a meuire an s'na cros. 9A l'é 'dcò për lòn che Nosgnor a l'ha esaltalo fòra 'd mzura[13] e ch'a l'ha daje 'n nòm ch'a l'é dzora 'd minca d’àutri nòm, 10parèj che al nòm ëd Gesù tùit as buto an ginojon - a fà nen anté ch’a sio: an cel, an tèra o sot-tèra, 11e che minca lenga a confëssa che Gesù Crist a l'é 'l Signor, a la glòria 'd Dé 'l Pare.
Esse dij ciàir ant ël mond[edit]
12Donca, mè car amis, i l'eve sèmper scotame quand ch' i j'era antrames ëd vojàutri[14]. E adèss ch'i son da leugn[15], a l'é necessari ancora 'd pì . Travajé con ampegn për mostré j’arzultà 'd vòstra salvëssa[16] con n'ubidiensa marcà da na përfonda reverensa e tëmma për Nosgnor, 13përchè ch’a l'é Nosgnor col ch'a fa nasse[17] an voi tant ël desideri coma la forsa për fé lòn ch'a-j pias.
14Fé ògni còsa sensa 'd plente e 'd ciacòt, 115 parèj ch'i sie sensa rimprocc e pur, ëd fieuj ëd Nosgnor sensa macia - combin ch'i vive an mes na società[18] antamnà[19] e përversa[20]. I seve coma 'd ciàir an cost mond[21] 16ch'a ten-o àuta la Paròla dla vita. S'i fareve parèj, ant ël Di dël Crist i l'avrai rason ëd vanteme ch'i l'hai nen corù për gnente o travajà a dzoneus. 17Combin ch' i sia mé n'aspersion an sël sacrifissi[22] e servissi 'd vòstra fej, am n'arglegro e n'argiojisso ansem a tuti vojàutri. 18Ant la midema manera 'dcò vojàutri i dovrie esse content e arlegreve ansema a mi.
Modej 'd ministeri[edit]
19Ora, i spero, ant ël Signor Gesù, ëd mandeve bin tòst Timòt, parèj d'esse 'dcò mi ancoragià quand ch’i arseivrai 'd neuve 'd vojàutri. Përchè a-i é gnun ambelessì mej che chiel ch'a l'àbia j'istess mè sentiment për pijesse a cheur vòstra situassion. 21D'àutri a fan mach lòn ch'a serv pr’ ij sò tornacont e a servo nen Gesù Crist, 22ma i seve che Timòt a l'é stàit butà a la preuva e ch'a l'é përdabon n'òm consacrà al servissi dl'Evangeli ansema a mi, coma s'a fussa 'n fieul ch'a serv sò pare. 23A l'é parèj ch'i spero 'd mandev-lo sùbit quand ch'i savrai la diression ch'a pijerà mia situassion, 24combin ch'i l'abia la fiusa, an Nosgnor, che 'dcò mi i vnirai prest. 25Pr’ ël moment, nopà, i l'hai stimà necessari 'd mandeve Epafròdito, mè frel, mè compagn d'euvra, mè compagn d'arme, ch'a l'é 'dcò stàit mandà da part vòstra për provëdde a lòn ch'i l'hai da manca. 26Chiel a vorerìa tant torné a vëdd-ve e a l'é tant sagrinasse 'd savèj ch' i l'eve sentù 'd sòa maladìa. 27An efet, chiel a l'é stàit tant malavi e bin davzin a la mòrt. Nosgnor, nopà, a l'ha avù compassion ëd chiel, e nen mach ëd chiel, ma 'dcò compassion ëd mi, për nen feme gionté d'aflission a d'aflission. 28A l'é për costa rason-sì che mi i l'avìa ancora 'd pì d’anvia 'd mandev-lo, parèj che quand ch’i lo vëdreve i peusse arlegreve e mi i peussa esse liberà da l'afann ch’i l’hai. 29Deje donca 'l bin-ëvnù coma s’a lo fèissa Nosgnor, con granda gòj e onoré dj'òm parèj ëd chiel, 30dàit ch'a l'era për l'euvra 'd Crist che chiel a l'é stàit davzin a la mòrt. A l'ha pa avù 'd riguard a l'istessa soa vita për giuteme quand ch'a l'era nen possibil për vojàutri 'd felo[23].
Nòte[edit]
- ↑ O: "ancoragiament, confòrt".
- ↑ O: "avèj l'istessa ment".
- ↑ O: "avèj mach un propòsit".
- ↑ O: "Sie nen cissà d'ambission egoiste".
- ↑ O: "për vanaglòria", "sagna".
- ↑ O: "pì anportant che vojàutri".
- ↑ O: "nen mach për vòstr tornacont".
- ↑ Let. "Ant la fòrma 'd Dé", ant ël sens ëd na corispondensa a la realtà.
- ↑ Visadì "per tirene 'd profit o conveniensa".
- ↑ Visadì "a l'ha butà da part sua egualiansa con Dé".
- ↑ Let. "a l'ha pijà la fòrma"
- ↑ Visadì "coma l'àutra gent", "coma tuti ij mortal", let. "a smijansa dj'òm".
- ↑ O: "a l'autëssa màssima".
- ↑ O "an mia presensa".
- ↑ O "an mia assensa".
- ↑ O "seguité a travajé a vòstra salvëssa".
- ↑ O "ch'a produv".
- ↑ O "generassion".
- ↑ Let. "storzùa".
- ↑ O "guasta".
- ↑ O "stèile ch'a bërluso".
- ↑ Sossì as arfà ai rituaj ligà ai sacrifissi 'nt ël templ, visadì a j'oblassion, l'ofèrta volontaria 'd gran, euli o ancens. Pàul a parla dl'oferta 'd chiel medèsim a Dé.
- ↑ O "per suplì a vòstra mancansa 'd vòst servissi anvers a mi".


text:
Guido da Velate
Guido da Velate l' éra stê 'n arsivèscuv ed Milàṅ (m. 1071). Al vgnìva dòp 'd al vèscuv Aribèrt in dal 1045 per vlér 'dl imperadōr Enrîc III; al s' era catê ad avér da cumbàter cal mujmèint religiōś populèr ciamê dla patarìa, ch' la dèva còunter a soquànt aspèt litùrgic e 'd réghli, dòp che anc' a la simunìa, ed la Céśa 'd Milàṅ. In cl' arsérca chè d' piò purèsa in dal clēr, la patarìa la catèva dl' ajùt in dla Céśa d' Ròma e in soquànti curèinti arfurmadóri.
Dòp d' avér'gh'la cavèda ed catèr al cmandànt di pàtar Arièld, Guido 'l al 'l fèva masèr in dal 1066, mo sèinsa per quèst avergh'la vìnta in sìm' pâtar, ch' invéci i alśìven a lôr cmandànt 'l Erlembèld. Smintî in dal sô operèr, l' arsivèscuv Guido al duìva lasèr l' arsivescovê e turnèr in dal sô privê.


text:
2302 iadesc liet
La reforma dl statut de autonomia, na miseria per i ladins
La Convenzion ciacoleia oramai da plu de n ann sun la reforma dl Statut de autonomia dla region Trentin-Südtirol. La discuscion à metù man con na ligna de ‚Open spaces’ per chirì adum idees y propostes dla jent, spo éla juda inant ti grups de laour dl Forum di 100 y tla Convenzion di 33; chesta ultima à l’enciaria de tré adum dutes les idees y fé propostes concretes de reforma che ti vegnirà spo ortiedes al Consei dla provinzia de Bulsan.
Dlongia la Convenzion él vegnù metù su na organisazion jomelina ence a Trent, la Consulta, che ejamineia la reforma dl’autonomia dal punt de veduda dl Trentin. Da recordé él ence che tl Parlament a Roma végnel traté does propostes de leges costituzionales che à en pert l medem fin, anter chestes la „lege ladina“ de D. Alfreider.
Tla Convenzion él vegnù rejoné n puech de dut, de dut l poscibel y l imposcibel, cie che fova perauter volù dantfora da chi che l’à metuda su. Un di temesc zentrai fova y é a sconanza dles mendranzes, en particolar de chela ladina, la mendranza „par excellence“ dla region Trentin-Südtirol. Plu avisa: De cie vàl pa debujegn per garantì i derc y plu en general l souravive dla mendranza ladina sciche comunité linguistica-culturala autonoma? I ladins enstesc à abù la poscibelté de porté dant sies idees, tl ‚open space’ a la Ila (ai 07.03.2016) y tl Grup de laour n. 4 dl Forum di 100 (membri ladins: E. Ploner, Monica Willeit, H. Verginer, I. Lezuo) y tla Convenzion di 33 (membri ladins: E. Ploner y C. Perathoner).
L resultat , samben demé provisore, de chesta gran ciacoleda pòn lieje tla „Sinossi“ dla senteda dl 24.02.2017 „Tutela delle minoranze “ dla Convenzion di 33, al punt n. „5 I Ladini“; al paia la mueia de zité l test entier (al mancia na verscion ladina dl document, cie che desmostra ciamò n iade l puech respet per i ladins):
„5. Ladini
Il dibattito riguarda:
– l’insediamento di due giudici amministrativi ladini in aggiunta agli otto attuali. La composizione paritetica andrebbe tuttavia garantita;
– la possibilità di reclutare una parte dei giudici amministrativi tramite concorso;
– l’ammissibilità dei ladini a partecipare a determinati concorsi dai quali siano attualmente esclusi in ragione del rapporto rispetto alla popolazione complessiva (meccanismi di tutela);
– la possibilità di utilizzare, volendo, la lingua ladina al di fuori delle comunità vallive ladine (per es. la possibilità di usare la lingua ladina come lingua di lavoro nei consigli comunali);
– il sistema scolastico ladino, ormai consolidato e giudicato estremamente positivo. Potrebbe fungere da modello di riferimento per tutto l’Alto Adige e venire proposto anche al di fuori delle vallate ladine“.
Chest é dut cie che ti vegn pité per l moment ai ladins. Sce an tol fora i giudizes dl TAR méssen dì che al ne se trata nia d’auter che de bagateles! Bagateles sce an paridleia les propostes da Convenzion di 33 con cheles fates dal Grup de laour n. 4 dl Forum di 100 y dal espert Dr. H. Zanon, y dantaldut con cheles contegnudes tla „Declarazion dla Union General di Ladins dal Dolomites (UGLD) en cont dla revijion dl Statut dla Region Trentin-Südtirol“ . Te chisc documenc, sciche ence tl „Memorandum ladin“, sotescrit da plu de 200 persones, végnel proponù anter l auter, te na formulazion plu o manco sterscia y esplizita, chisc punc fondamentai per i ladins:
· Bujegn de n lingaz ladin scrit unitar
· Reconesciment y renforzament dla Lia di comuns ladins
· Valivanza de derc y reunificazion di ladins aldò dles ghiranzes dl referendum de Souramont dl 28.10.2007.
Tla declarazion dla UGLD végnel emplù damané n coordinament anter Bulsan y Trent per cie che reverda i ladins; chest punt é vegnù sourantout tles „Indicazions per la reforma del Statut de autonomia. Document dantfora“ dla Consulta (fauré 2017) che propon formalmenter „formes de colaborazion interprovinziéla e trans-regionéla tel ciamp dle ’istruzion e de autra scomenzadives linguistiches y culturéles, soraldut per renforzér l’unità linguistica e culturela ladina“.
Duc chisc punc essenziai é desparis tl document dla Convenzion di 33. Al é veir che la enciaria dla Convenzion é, per l moment, de chirì n consens anter siei membri y no de fé propostes concretes. Chest vel ence – pérel – per les chestions ladines; ma dal moment che i ladins é dlonch en mendranza ne él nia da se fé demarevueia che sies ghiranzes vae sot. Cie che fej demarevueia – perdret él n scandal – é plutost che chesta sotmiscion di derc dla mendranza ladina a l consens di autri grups ne desturba nia i membri ladins tla Convenzion di 33.
L ex-president dla provinzia de Bulsan L. Durnwalder à dit dant da puech dant la Convenzion di 33: “Wenn die SVP früher immer nur das gefordert hätte, was sie sicher bekommt, hätten wir die Hälfte der Autonomie nicht” ( cfr. Dolomiten 28.04.2017 ). Y ci fej pa i ladins? Nosc raprejentanc a Bulsan y a Roma se contenteia de pici varesc, brosces y bagateles empede s’emponté y bate i pugns sun meisa per defene i enteresc, i derc y l davegnì dla mendranza ladina. Na bona ocajion è juda arjumeda via y na bela figura ne ài dessegur nia fat. Al é da speré che l Consei provinzial se mostre plu enteressé y davert per ti garantì ai ladins tl Statut de autonomia duc chi derc fin a sen trascurés y che la Union Generela à metù ju te sia declarazion prejenteda ence a Roma.
Erwin Valentini
Al me plej(4)Al ne me plej nia(1)


text:
Musica populara dal Valais
Cun las furmaziuns «Genderbüebu»,«Älplerbüebu», «Ländlerfrinda Aletsch» ed ils «Oberwalliser Spillit».
Legenda da maletgs:
MAD
La chapella «Genderbüebu» vegn dal Valais, da la vischnanca da Mund. Quella è enconuschenta pel safran, in product dauta qualitad. Er la musica dals «Genderbüebu» cun bleras da lur atgnas cumposiziuns è sin in aut livel. Dal Valais vegnan er las furmaziuns «Älplerbüebu», «Ländlerfrinda Aletsch» ed ils «Oberwalliser Spillit». Dapli udis questa gievgia saira a las 19.00 al RR.. e sin rtr.ch sco podcast.
Ils titels en l'emissiun


text:
Abigliament
Abigliament a l'è 'na ròbba putost che 'n tessuu faa per quattà-sòtta tòcch del còrp uman. I omen a hinn i unegh animai che tegnen-adòss di vestii, e squas tucc i persònn se vesten.
El còrp el pò vess quattaa cont ona camisa, i brasc cont i manigh, i gamb cont di calzon putost che cont ona sòcca, i man cont di guant e i pè cont di scarp. In quand el fà fregg, i persònn se vesten pesant cont i paltò e i capej.
L'abigliament el protegg el còrp uman dal cald del sô e di temperadur alt in di paes tropegai. I vestii comè paltò de lana e i strivaj tegnen el còrp al cald in dove i temperadur a hinn fregg comè ('me al pòlo nòrd). El se pò, donca, dì che l'abigliament el protegg i gent da dann per el soeu còrp.
L'abigliament a l'è anca tegnii-adòss comè decorazzion, per la mòda. I persònn de cultur divers se vesten cont vestii divers e a gh'hann idej e costumm desferenziaa resguard a che tipo de vestii mettes-sù. Per tant persònn l'abigliament a l'è comè on "simbol de staa" perchè ajuta a fà vedè ai alter comè che vun a l'è. De spess, l'abigliament a l'è ona forma de autoespression. I òmen-faa in divers situazzion sociai putost che de lavô presenten divers maner de fass vedè mersì al vestii che gh'hann-adòss. Spess i gent semplicement vann-adree a la mòda pussee popolara inscì e se adatten a lee. Donca, l'abigliament a l'è minga domà ona mezz che 'l protegg el nòster còrp.


text:
Grosswangen
Grosswangen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.70 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3028 abitant.
El cumün de Grosswangen al se tröva a una altitüden de 585 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buttisholz, Ettiswil, Mauensee, Menznau, Oberkirch, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grosswangen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 893 col nom de Wanga.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grosswangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
News
2 livels al MINT-Camp GR 2018
17. avrigl 2018 / Identitad digitala / MINT
Ils students da la Scola auta da pedagogia GR pon gia dapi tschintg onns emprender dad ir enturn cun uffants ed ils uffants vegnan gia fitg baud en contact cun professiuns da MINT. Per 20 uffants ch'eran gia l'onn passà al MINT-Camp datti uss il nivel 2.
AlpConnectar
13. avrigl 2018 / Good Practice / Cumpetenza da medias
Il program da barat naziunal sustegnì da Movetio - AlpConnectar - utilisescha las tecnologias digitalas per emprender linguas. Cun agid da tablets, da conferenzas da video ed cun arcuns da cloud sa communitgeschan classas primaras da differentas regiuns linguisticas.
App per l’egualitad da las schlattainas
11. avrigl 2018 / Ambient d'emprender digital / Cumpetenza da medias
L’associaziun Plan international ha sviluppà Sheboard, in’applicaziun da tastatura per Android. Cun simpels inputs vul l’app influenzar a moda positiva la moda e maniera da scriver davart mattatschas e dunnas. Questa app è disponibla unicamain en englais.
easyvote - magra participaziun politica
11. avrigl 2018 / Publicaziun
Las conclusiuns da l'ultim monitoring politic dad easyvote da la Fedaraziun svizra dal parlament da giuventetgna mussa cleramain che las medias han purtà in midament enorm. Davart temas politics s’infurmescha la giuventetgna pauc ed ella mussa ulteriuramain in problem da confidenza en la politica.
Glisch verda per la Federaziun dals servetschs d’identitad
5. avrigl 2018 / Identitad digitala / educa.ch / Publicaziun
Ils 22 da mars ha l’assamblea plenara da la CDEP approvà il concept detaglià per realisar FIDES. L’agentura spezialisada educa.ch ha elavurà quest concept e vegn ad implementar la fasa da svilup. Il zercladur 2019 vegn la CDEP a decider definitivamain sur da l’andament da FIDES.
FinanceMission
1. avrigl 2018 / Resursa didactica
Quest gieu educativ vul promover las scolaras ed ils scolars da 13 a 15 onns da s'occupar a moda responsabla cun daners. Sco eroxs sviluppeschan ils giugaders cumpetenzas durablas pertutgant finanzas. Sper il gieu stattan a disposiziun material didactic ed in carnet da lavur per ils scolars.
i-CAMP: Camp d’informatica a Flem
26. mars 2018 / Occurrenza
Cun sustegn ed accumpagnament da docents e students da la SPF e da la SAPGR pon 60 uffants e giuvenils emprender da programmar. «i-CAMPs Flem» porschan in curs emnil concentrà per scolars da la terza fin la novavla classa durant la stad 2018.
Mobile Stories
26. mars 2018 / Concurrenza da scola / Cumpetenza da medias
Per la segunda giada lantscha SRG SSR ina concurrenza da Mobile Stories per giuvnas e giuvens tranter 15 e 24 onns. Las producziuns duain esser low-cost ed integrar tipics elements da mobile-devices (filter, emojis, etc.). Il termin per inoltrar il project è ils 20 da matg 2018.
Potenzial cultural da gieus da video
22. mars 2018 / Cumpetenza da medias / MINT
Il Cussegl federal approvescha il rapport davart gieus da video «Games. Ein aufstrebender Bereich des Kulturschaffens». Quest document propona er mesiras per megliurar la promoziun da l’industria da gieus da video sco domena culturala innovativa e transversala.
European Schoolnet sin Twitter
22. mars 2018 / Societad d'infurmaziun
Future Classroom Lab ha creà «@fcl_euschoolnet». Qua chattan ins infurmaziuns ed exempels pratics ed innovativs concernent ils trends educativs, tecnologias novas ed occurrenzas che han lieu a Brüssel.
Simposi #digitale21
19. mars 2018 / Ambient d'emprender digital / Furmaziun professiunala / Furmaziun cuntinuada
Tge effects ha la digitalisaziun en la furmaziun ed en la lavur? Respostas pussaivlas a questas dumondas vegnan discutadas dals 11 als 13 d’avrigl 2018 a Lugano entaifer il simposi «#digitale21 - The Effects of Digitalization on Training, Learning and Working in the 21st Century».
Rait naziunala per la furmaziun MINT
19. mars 2018 / MINT
La Scola auta spezialisada da la Svizra dal nordvest (FHNW) è vi da crear - en collavuraziun cun autras scolas pedagogicas - ina rait naziunala deditgada als roms MINT. La mira è d’augmentar l’interess da la magistraglia e dals students per ils champs da la tecnica e da la scienza natirala.
Open Data Student Award
15. mars 2018 / Open source / Concurrenza da scola / Cumpetenza da medias
opendata.ch realisescha l’emprima concurrenza per studentas e students da las universitads svizras u per tals che han terminà ils studis ils ultims trais onns. Ils participants inoltreschan ina lavur u in studi nua ch’els han utilisà open data u open government data fin ils 31 da matg 2018.
Summer School
13. mars 2018 / Occurrenza / Cumpetenza da medias / Furmaziun cuntinuada
La Summer School «Medias ed informatica» pussibilitescha furmaziun supplementara e barats cun collegas ed experts a medem temp: tranter ils 9 ed ils 13 da fanadur organisescha la SAP da Lucerna in’occurrenza da 5 dis che metta il focus sin la digitalisaziun ed ils midaments en scola.
Digitalisaziun en la scola – schanzas e cunfins?
12. mars 2018 / Ambient d'emprender digital / Occurrenza
En l’ambient da scola datti numerusas iniziativas sco workshops da programmar per scolars e scolasts. Er il Plan d’instrucziun 21 va en quella direcziun. Co po la scola reagir sin tut questas pretensiuns? La discussiun da podium ha lieu ils 3 da matg 2018 en il B12 a Cuira.
Uffants e moniturs
4. mars 2018 / Publicaziun / Societad d'infurmaziun
Ils uffants en Svizra prefereschan activitads senza moniturs, era sch’els utiliseschan intensivamain smartphones e tablets. Quai èn ils resultats dal studi MIKE davart l’utilisaziun da medias tar uffants da 6 fin 13 onns. Quest studi recumonda da controllar e limitar il temp avant ils moniturs.
E-voting per il Grischun
22. favrer 2018 / Societad d'infurmaziun
Il Cussegl grond dat glisch verda per introducir e-voting. Cun 98 cunter 3 vuschs han deputadas e deputads revedì la lescha. Introducì vegn il votar electronic a partir dal 2020. Er vinavant duain Grischunas e Grischuns avair la pussaivladad da votar a scrit u il di da votaziun a l'urna.
Forum svizzer per la furmaziun
21. favrer 2018 / Occurrenza
Tenor il motto «maschina vs. uman – e la furmaziun?» discuteschan ils participants a la Scola auta spezialisada da Son Gagl suandantas dumondas: Vegnan las maschinas ina giada a stgatschar ils umans? Tge cumpetenzas èn necessarias per il futur? Co sa midan las pretensiuns vi da la furmaziun?
Emprender d’enconuscher il mund da film
16. favrer 2018 / Resursa didactica
La pitschna scola da kino che mussa savida cinematografica è vegnida fundada sin iniziativa da la Laterna magica cun numerus partenaris bain enconuschents. La seria da films curts realisada da cineasts da renum è fatga aposta per in giuven public.
«Parlo un’altra lingua, ma ti capisco»
12. favrer 2018 / Concurrenza da scola / Cumpetenza da medias
La Fundaziun Coscienza Svizzera organisescha ina concurrenza davart la plurilinguitad per las classas dal stgalim secundar I. Las scolaras ed ils scolars pon trametter in manuscrit fin ils 2 da mars 2018. Sche quel gudogna, survegnan els ils meds per realisar in film curt durant l’onn 2018.


text:
RTR ademplescha in'incumbensa sociala sin basa da la constituziun, da la lescha e da la concessiun e survegn per quella daners da la taxa da radio e televisiun. Quella taxa vegn incassada da la Billag per l'incumbensa da la Confederaziun. Tge incumbensas che RTR ha d'ademplir en il rom da sia incumbensa regleschan la Lescha federala davart radio e televisiun (LRTV) e – detagliadamain – l'ordinaziun correspundenta e la concessiun:
RTR sto en pli ademplir pretensiuns spezialas da la qualitad e da l'etica en ses programs per sa distinguer dals purschiders commerzials.
Las activitads, l'organisaziun e la finanziaziun da RTR vegnan principalmain definidas da la Confederaziun e survegliadas da l'Uffizi federal da communicaziun (Ufcom). RTR na po pia betg agir libramain. En il rom che la lescha e la concessiun furman è ella però independenta. Questa ordinaziun da l'independenza da radio e televisiun è fixada en la Constituziun federala. Nagin, era betg deputads da la politica u da l'administraziun federala, na po intervegnir en la lavur redacziunala da las medias ed uschia er en la lavur redacziunala da RTR.


text:
Per l'Arena da biatlon a Lantsch datti da nov ina fundaziun, la Fundaziun Arena da biatlon Lai. Quella haja surtut la finamira da sustegnair e promover ils giuvens biatlets svizzers, communitgescha il cussegl da fundaziun. La fundaziun veglia però er investir en l'infrastructura ed il manaschi da l'Arena da biatlon cun il «Nordic House» – quai per crear cundiziuns optimalas per ils atlets e per ch'il biatlon daventia pli popular en Svizra.
La fundaziun vegn represchentada da 5 sportists, che profitan gia da las cundiziuns da trenament e l'infrastructura da l'arena. Tranter quels è er la biatleta grischuna Selina Gasparin, ch'ha gudagnà la medaglia d'argient a l'olimpiada a Sotschi sco er Serafin Wiestner, ch'è commember da la squadra naziunala da biatlon.
RR novitads 16:00


text:
Eurovision Song Contest 2018: Termin d'annunzia
Grazia fitg per las grondiusas chanzuns.
La giuria taidla tut las chanzuns inoltradas che correspundan a las reglas e tscherna en pliras rundas da discussiun e da decisiun or da tut las candidaturas ils finalists.
Per motivs organisatorics contactescha la SSR exclusivamain ils finalists tschernids. Quai succeda l'october/il november 2017. Tgi che n'ha enfin la fin da november 2017 udì nagut da la SSR n'è betg vegnì resguardà en la selecziun.
Tut las infurmaziuns davart la selecziun svizra chattais vus sut srf.ch/eurovision


text:
Scola Cavorgia – contract da baghegiar 1848 e mobiliar 1849
Ei daventau in contract denter la cumissiun da scola d’ina vart e meister Gion Antoni Schmedt da l’autra vart, meister Gion Antoni Schmedt surpren da baghegiar ina casa da scola a Cavorgia en largezia denter las preits 10 ½ bratscha en largezia da mintga maun, che duei vegnir fatg ina stiva, in stebli da treis e miez bratscha e la stiva siat bratscha sin mintga maun, cun aunc ina combra el gebel, duei lura vegnir mess si isiarchels e canals e tablegiau las grundas sin tuts mauns sut si. La stiva e stebli dueien restar l'altezia da tredisch quartas. Per quella lavur paga la cumissiun al detg Schmedt in capital da 85 fl. ditgel otgontatschun risculdis, e dus talers remess. Il capital vegn pagaus, duas tiarzas sin d’atun proxim, ed ina tiarza duei vegnir dau empau pli liung temps, nunessend el cass da saver pagar tut. Il meister ei lura obligaus da far la lavur sco ei auda. La lenna duei vegnir dulada sco quella dil Mucli ei stada dulada.
Tujetsch, ils 3 d’avrel 1848.
Joseph Ant. Durgiai, farrer
Johann Jacob Beer, actuar
Tujetsch, ils 23 d’avrel 1849, eis ei daventau il sequent accord da lavur denter signur Lucas Caveng e signur scarvon Monn en num dalla cumissiun da scola e meister Gion Antoni Schmedt a risguard il pinar ora la casa da scola da Cavorgia ed ei sco suonda:
1mo. Sto il meister Gion Antoni far ella casa dus plantschius piars en stiva e stebli castrai, e dus surengiu, dapli dus suren en il medem stebli e stiva. Item on cuschina in plantschiu suten naven digl esch casa entochen dadens igl esch stiva, e suren avon combra era il medem, sco era il plantschiu sura dalla combra dil gebel.
2do. In esch casa fatergiau, dus eschs cun tablas sin la stiva e stebli ed in cun arigels “Rigelspan”? sin la combra. Tuts quels eschs sto el enferrar e metter si.
3tio. Ina scala per ira sin combra e far otg barcuns e quels enferrar e metter si els, item tabliar entuorn la pegna e far in finistrel sut quella en.
4to. Suppias entuorn la stiva naven d’in esch entochen l’auter ed era ina meisa, dalla stiva liunga. Sco era ina suppia da quella lunghezia. En stebli in letg ed ina meisa ordinaria e duas suppias pintgas cun artg. Fuss ei era aunc da basegns da metter en ischenchels, sche eis el era tier quei obligaus.
Tut quella Lavur sto lura esser buna e solida. Per quella lavur paga la cumissiun da scola, 55 fl. ditgel tschuncontatschun renschs, sin igl atun proxim da quest onn. Duess aber la lavur per munconza dallas aissas buca saver vegnir fatga entira en quest onn, sche vegn il pagament fatgs mo suenter dalla proporziun dalla lavur.
Per confirmaziun dil sura suttascrivan las parts contrahentas.
Il meister Gion Antoni Schmedt, nunsavend scriver fa si sia noda casa.
Lucas Cavegn
sco cumissionau da quella vart


text:
Baśèti
El baśèti gl'ìn du pcòun ed bèrba ch'i s lasen chersû cumpàgn in di fiànc dal ganàsi, davànti agli urèci.
La mòda 'd tgnìr-es el baśèti più o méno lunghi la nn'è minga sàimp'r uguèla in dal tèimp e difât a s è vìst un Fransèsc Giuśèpe imperadōr dl Àvstria tgnìr el baśèti dimòndi lunghi a finìr davànti tachèdi in di só śbafi o 'n Elvis Presley anca lò tgnìr-i dimòndi lunghi a calèr négri śò in dla ghìgna, mo al dè 'd incō, i s caten el più del volti gnanc tant originèli.
Manéri 'd dìr
Curiośitê
- In di fumèt ed Topolino, al Cumisàri Basettoni al tin pròpia el baśèti bianchi bèli gròsi śò in dla ghigna.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Baśèti
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Baśèti»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Beàt John Henry Newman
Ol John Henry Newman (Londra, 21 de Fevrér del 1801 – 11 de Aóst del 1890, Edgbaston) l’è ü beàt de la Céza Catòlega.
Nasìt a Londra ol 21 de Fevrér del 1801 l’éra ‘l is-cèt d’ü banchér, menimà sò màder la egnìa d’öna famèa de Ugonòcc francés. In del 1817 l’è ‘ndàcc a stödià al Trinity College de Oxford ‘ndóe l’à ciapàt ol tìtol de baccellierato of arts. Ol 13 de Zögn del 1824 l’è stacc urdinàt diàcon de la Céza d’Inghiltèra e dal Mars del 1828 infina al [[1843] l’è stacc ol pàroco de la céza üniersitària de Saint Mary.
In del 1832 l’è partìt per ü viàgio ‘n Eüròpa, riàt a Roma l’à cognusìt in del Colégio ‘nglès ol Nicholas Wiseman che l’ sarès dientàt ‘l Arcièscof de Westminster, pò riàt in Sicilia l’ s’è malàt e l’éra metìt pròpe mal tat che l’ se l’ispetàa gna lü de riàga a guarì e quando l’è turnàt a stà bé l’à ciapàt ol vése de pregà ‘n chèst manéra: Insègnem la stràda, Lüce gentile, in del fósch insègnem té la stràda.
Turnàt a Oxford l’è s’è metìt insèma a di óter anglicà che i ragiunàa sö di argomèncc de céza, ma i sò pensér i è stài sconfesàcc da öna quarantìna de èscof anglicà. Rinünciàt a la sò paròchia, ‘l 8 de Utùer del 1845 l’à pronünciàt l’abiüra del anglicanézem in di mà del pasionìsta Domenico Barbieri, l’è dientàt catòlech e l’è turnàt a Roma l’àn dòpo per indà dét in del Oratòre del San Filippo Neri e dientà sacerdòt ol 2 de Fevrér del 1847 .
In del 1864 l’à scricc ol sò lìber piö ‘mportànt, ol sò capolaùr, intitolàt Apologia pro vita sua e nel 1879 ol Papa Leù XIII l’à luminàt cardinàl.
De regordà che in di sò öltem agn l’è s’è fai sènt e mia póch cóntra 'l relativìsm e ‘l liberalìsm che in del cap de la religiù i pórta a considerà piö la fede compàgn d’ü laùr concrèt e miracolùs, ma i l’ la sbàsa a öna manéra de pensà.
Ol John Henry Newman l’è mórt a Edgbaston (Birmingham) ‘l 11 de Aóst del 1890.
Ol Papa Benedèt XVI l’ l’à luminàt beàt ol 19 de setèmber del 2010 a Rednal.
Referense[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Domenica, 19 settembre 2010


text:
Communitgà la retratga ha il president dal parlament da Zimbabwe Jacob Mudenda. El ha legì avant la brev als deputads ch’eran vi da discutar ina procedura per allontanar Mugabe da la pussanza. La novitad ha procurà en il parlament e sin las vias per allegria.
L'emna passada aveva l’armada fatg in putsch, e dapi lura è Robert Mugabe en las stretgas. Tgi che surpiglia uss la responsabladad per il pajais cun 14 milliuns abitants, n’è il mument betg cler. Tenor il president dal parlament ston ins anc sclerir dumondas giuridicas. Finamira saja d’avair in successur en uffizi fin mesemna saira, ha ditg Jacob Mudenda.
RR novitads 17:00


text:
Litteratura
La litteratura è l'art dal pled e la memoria da la cultura. Texts litterars reflecteschan la varietad culturala e linguistica. En la litteratura ans enconuschain nus nus sezs ed explorain il mund. La litteratura sveglia las mirveglias ed è l'istorgia ed il preschent. Litteratura è service public.
En emissiuns da litteratura dain nus in sguard sin il martgà da litteratura actual e purschain ina plattafurma a la lavur dad auturas svizras e d'auturs svizzers. Emissiuns sco «Il Tavulin litterar», «Impuls dal di» u «Magazin da cultura» permettan in'invista en ovras veglias e novas ed animeschan da leger. La scena da litteratura svizra muventa, e quai dat era vita al martgà da cudeschs svizzer.
Nus promovain la litteratura svizra
En il rom d'in partenadi da medias promovain nus dapi il 2007 ils Dis da litteratura da Soloturn ed il Salun da cudeschs da Genevra. Là surdat RTS dapi la mesadad dals onns 80 il «Prix des Auditeurs» e gia per la quarta giada il «Prix RTS Littérature Ados» – il sulet premi da litteratura per giuvenils en lingua franzosa.


text:
Avant aveva il papa festivà la messa da Pasca per la levada da Jesus Cristus ed annunzià ses messadi da Pasca. En quel ha el supplitgà per pasch en las regiuns da crisa e da conflict en il mund e per levgiament per Cristians persequitads.
«In pass definitiv en direcziun d’in mund pli segir»
Areguard la cunvegna d’atom cun l’Iran ha ditg il papa ch’el speria che quai saja «in pass definitiv en direcziun d’in mund pli segir».
Franciscus ha supplitgà ils umans da s’inscuntrar cun respect ed umilitad. El ha crititgà la tenuta «da sa metter atras per tut pretsch, da concurrer, da sa far valair».
La benedicziun ed il messadi da Pasca han milliuns da cartents era suandà sur televisiun ed en l’internet. Igl è il punct culminant da las festas tradiziunalas da Pasca a Roma.
Uvestg Huonder predegia cunter Exit
A Cuira ha uvestg Vitus Huonder predegià en la messa pontificala cunter la mort libra pussibilitada entras organisaziuns sco «Exit». El ha ditg che la cardientscha na lubeschia betg da persequitar ina tala ideologia. Gist Pasca e la passiun da Jesus mussian ch'il punct da l'atgna mort saja da laschar en ils mauns da Dieu.
RR novitads 14:00


text:
Igl ei stau sco in schabetg. En casa paterna d'Alexander Caviezel-Koch, ch'era emigraus igl onn 1900 a Catania, Sicilia, ha miu frar Andreas Caviezel spindrau ils cudisch da notas da nies basat, Lucas Caviezel, 1849 – 1932, ed da siu fegl Gion Caviezel,1887 – 1953. Ed quei il di che la casa ei vegnida rumida diltutafatg, aschia ch’ils cudischs ein buca vegni dismess ella deponia Plaun Grond a Rueun! En quels cudischs ha mintga musicant stuiu purtar en sez las notas e tetels dils tocs sin las lingias. Forsa giu dalla tabla en scola ni da fegls ch’il dirigent cumprava. Componists ein buca numnai! Quel da Lucas cuntegn 83 tocs, quel da siu fegl Gion mo ca. 40. Sin 50 fegls ein las lingias vitas. Entschiet a sunar ha Lucas duront il temps da scola. Denton ca. 40 tocs, all’entschatta dil cudisch, ha in auter cun ina fetg biala scartira scret las notas ed ils nums dils tocs.Tut ina autra scartira che Lucas. Ils Caviezels ha darar in che ha giu ina biala scartira! In mussament dapli ch’ei deva a Pitasch ditg avon che Lucas, naschius 1849, musicants! Tut ils tocs ein numnai. Sco emprem: die lustigen Ehrlander, Schlitten Mazurka ed aschia vinavon. Sin in fegl segna Leonhard Nold da Pitasch ils 14 da matg 1902, scolast sekundar a Glion, cun siu num. Igl ei da supponer ch’el segidava da quei temps cun scriver notas per ils musicants, era el scolast ed staus dirigent dil Chor Ligia dil Glogn ed era dirigent dil Chor Viril Ligia Grischa. In um cun ina udida per cant e musica tut speciala. Il bellezia e grondius tuchiez digl onn 1932 dalla baselgia reformada s. Margreta da Glion ei vegneus intonaus suenter ina proposta da Leonhard Nold da Pitasch.
1845
Pitasch
317
0
Posses d'Andreas Caviezel
Vulais Vus stizzar quest document?


text:
Cobalto
El cobàlto l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Co. El g'ha nömer atòmich 27, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cobàlto el g'ha 27 prutù.
L'è 'n metal de tranzisiù de culùr gris ciàr che tìra apéna apéna al celèst. Se 'l tróa de spès ensèma al nìchel. El g'ha proprietà feromagnétiche e l'è dür fés. L'è inèrte del pón de vìsta chìmich; a temperadüra ambiènt l'è stàbil tat a cotàt co l'ària come a contàt co l'àiva; el vé atacàt póch a póch de àcidi clurìdrich (HCl) e solfòrich (H2SO4).


text:
Tar il 8:0 da las dunnas svizras cunter las dunnas coreanas ha Alina Müller (19) giugà ina rolla centrala: La Svizra ha fatg entaifer nov minutas ils emprims trais gols.
La victoria Svizra n'era betg d'emprim ennà clera
La victoria clera è vegnida surprendentamain. En ils dus gieus da preparaziun en la Corea dal Sid avevan las Svizras be pudì far in gol. Cunter la Corea dal Sid avevan las Svizras reussì l'atun be stgars.
Suenter ils emprims trais gols dad Alina Müller aveva la partida cumenzà da perder tensiun. La squadra cun las Coreanas dal Nord e dal Sid n'era betg capabla da sa dustar cunter las Svizras. La relaziun da culps è stada tar 52:8.
In gieu da hockey cun grond potenzial da propaganda politica
Sin la tribuna dals giasts d'onur, nua ch'il president dal IOC Thomas Bach seseva sper la sor dal schef da la Corea dal Nord, da Kim Jong Un, na saja la luna dals aspectaturs betg pli stada uschè buna sco al cumenzament. Be anc «l'armada da la bellezza», la cumpagnia da cheerleaders nordcoreana, haja ballà e chantà plain entusiassem fin a la fin da la partida.
La squadra svizra gioga il glindesdi, ils 12-02, las 08:40 temp svizzer encunter il Giapun. Sche las Svizras gudognan quest gieu èn ellas gia en il quart final. Las Giapunaisas han numnadamain perdì cun 1:2 cunter la Svezia.
RR novitads 16:00


text:
Ils musicists e las musicistas da l'Engiadina Bassa èn nominads en la categoria Musica populara – quai sper il clarinettist Dani Häusler e l'accordeonist Martin Nauer.
Ils Fränzlis da Tschlin eran «ün pa stuts»
Ils Fränzlis da Tschlin – quai èn actualmain ils frars Domenic e Curdin Janett cun lur figlias Anna Staschia (da Domenic) e Cristina e Madlaina Janett (da Curdin). «Il prüm eschna stats ün pa stuts d’esser gnüts nominats», ha ditg Curdin Janett a l'ANR, «no vaivan il sentimaint chi gnian onurats cul Prix Walo in prüma lingia ils stars dal showbusiness svizzer.»
Er eran in zic surprendì cun vesair, ch'i dettia er ina categoria per musica populara e che lur chapella fetschia part da quella. Els na sajan betg uschia suvent en la televisiun e «quai nun es neir na uschè simpel, illa televisiun es il privel grond chi gnia da quai artificial.»
Sch'els hajan schanzas na sappia Curdin Janett betg dir
«A Dani Häusler ch’eu cugnuosch persunalmaing e chi’d es üna capacità as vezza adüna darcheu illa televisiun, perquai dschessa chi füss bod da suppuoner ch’el survegna il premi.» A Martin Nauer n'enconuschia el betg, raquinta Janett a l'anr, el sappia dentant, che quel saja in enconuschent musicist da la Svizra centrala.
Ils Fränzlis da Tschlin datti dapi radund 35 onns
Al principi dals onns 1980 avevan ils frars Domenic, Duri e Curdin Janett registrà ensemen cun ils musicists Flurin Caviezel e Men Steiner ina platta da grammofon cun intgins tocs da Franz Waser. Quella constellaziun dals Fränzlis è restada enfin che Flurin Caviezel ha bandunà la chapella. El è vegnì rimplazzà da Madlaina Janett.
Avant paucs onns han lura Duri Janett e pauc pli tard er Men Steiner terminà lur carriera da Fränzlis. Per els èn vegnidas Cristina ed Anna Staschia Janett. La furmaziun è instrumentada cun clarinetta, bratscha, gìa, cello e giun.
Proxim project cun Corin Curschellas
«Actualmaing eschna landervia ad elavurar ün program per ün disc cun Corin Curschellas», tradescha Curdin Janett, «ella vaiva fingià avant lönch dit ch’ella fess jent alch cun no, ma lura nu vaivna mai temp, o ella o no d’eiran adüna inclur ingaschats.»
Tar il project cuminaivel sa tractia da chanzuns d’uffants rumantschas: «Il prüm cumpara il disc e davo eir amo il cudesch cun quistas chanzuns in tuot ils idioms rumantschs.»
Il Prix Walo...
... vegn surdà la dumengia, ils 13 da mai, per la 44avla giada en 8 categorias: Quellas èn «Pop/Rock », «Newcomer », «Cabaret/Comedy», «Producziuns sin il palc», «Producziuns da films», «Producziuns per la televisiun», «Acturas ed acturs» e la categoria «Musica populara». Il Prix Walo è il premi pli impurtant dal showbiz svizzer. la notg da gala e la surdada dals premis vegn organisada da la Show Szene Schweiz. Il nom ha il premi causa ils merits da Walo Linder, il fundatur e schef da divertiment da Radio Beromünster.
RR novitads 17:00


text:
Proiet Gherdëina: Ti dé tëmp al tëmp
potrebbe interessarti...
2018
Der Besuch
Teater de figures cun Irene Moroder y Georg Malfertheiner
Mutans y mutons, unide a nes crì! Nvion dantaldut la laves y i nëinesc a jì pea cun i mutons. Se ncunferton sun vosc unì! Chësta manifestazion fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp"
Santa Cristina, Bibliotech Tresl Gruber, 15:00 - 16:00>
Ref.: Irene Moroder
Org.: Bibliotech „Tresl Gruber“
Santa Cristina Teater Hobby y aurela cörta
2018
Wer innehält, bekommt von Innen Halt (Laotse)
Über Achtsamkeit und Gemeinwohlökonomie
Moderazion: Andreas Delago Chësta manifestazion fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp"
Urtijëi, pitla sala Cësa de Cultura , 20:00 - 22:00>
Ref.: Simone Tarneller, Terra Institute Brixen
Org.: Lia per natura y usanzes
Urtijëi Referat Desvalies
2018
Turnoi „Blitz“ de scioh cun referat
Deplù jugadëures garejea contra l averser
Sëlva, Tublà da Nives, 15:00 - 18:00>
Ref.: Lia Schach Gherdëina
Org.: Tublà da Nives
Sëlva Desvalies • degöna categoria •
2018
„Ne n’é nia dl’aurela de avëi dl’aurela“
Na sëira de paroles y mujiga danter i zogri dl tëmp cun Marco Forni y l Malfertheiner-Miglioranza Duo. La bibliotech „Oswald von Wolkenstein“ meterà ora libri che à da nfé cun l tëmp. Urganisazion: Lia culturela „Tublà da Nives“, Istitut Ladin y Bibliotech „Oswald von Wolkenstein“ Manifestazion che fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp"
Sëlva, Tublà da Nives, 20:00 - 21:45>
Ref.: Marco Forni
Org.: Tublà da Nives
Sëlva Desvalies Leteratöra
2018
Die geheimen Schätze des Waldes
Zeit im Wald - der Wald und die Zeit
Viver la natura cun cë, cuer y man cun Georg Kirchmaier, espert de pedagogia forestela L ie da se scrì ite tla Butëiga dl Mond a Urtijëi danter i 22 y i 25 de mei (max. 20 persones dai 6 ani insù). Da tò pea iel velch da bever y da maië Chësta manifestazion fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp".
Sëlva, Val, 10:00 - 16:30>
Ref.: Georg Kirchmaier
Org.: Lia per natura y usanzes
Sëlva Desvalies Natöra
2018
Cronos e Kronos - La misura del tempo e il tempo della vita
Prejentazion dla mostra cun cunferënza de Danila Serafini sun i portaëures de Gherdëina dl prim Otcënt per la borghesia europeica
L referat fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp".
Urtijëi, Museum Gherdëina - Cësa di Ladins, 18:00 - 20:00>
Ref.: Danila Serafini und Museumsdirektorin Paulina Moroder
Org.: Museum Gherdëina
Urtijëi Mostra Ert
2018
"Fahrt ins Ungewisse"
Ena SAKL 02. – 06.07.2018
Chi: mutans y mutons nasciui ti ani 2002 – 2002, al plu 8 y almanco 4 Priesc: 100,00 € Ancunteda danora: mierculdi 13 de juni dala 18:30 tl SAUT Iscrizions: vënderdi 06.04. dala 14:30 tla scola mesana Sëlva y juebia 12.04 dala 19:00 tl ufize NJG Te plej pa la aventures, la spontanità y i road trips? Pona ie chësc zeche per té! L bel ie che l se trata de n viac mo dut da udëi, ajache tulon cun TÉ la dezijion de ulà jì, cie che fajon cun nosc tëmp y l budget de scioldi dla grupa, coche ulon arjonjer nosc travert tan dejidrà, ulache stajon sëuranuet y coche se la meton a jì. L budget de scioldi dla grupa ie metù adum dal priesc paià da uniun y vën perchël aministrà da DUC DEBERIEDA. Lascete ite y te fajeres dessegur na bela epserieza per ti vita, ajache: „Sce te ues viver zeche che ne te es mo mei vivù, muesses fé zeche che ne te es mo mei fat" L workshop fej pert dl proiet „dé tëmp al tëmp“ urganisà a livel de valeda Chësta scumenciadiva fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp".
Urtijëi, 10:00 - 18:00>
Ref.: Sabrina Kasmi, Aron Moroder
Org.: Nëus Jëuni Gherdëina
Urtijëi Desvalies Educaziun
2018
Theaterworkshop
Schnuppere auch du in die Welt eines Schauspielers
Coach de atëures: Hannen Huber Luech: sënta dla Nëus Jëuni Gherdëina, Str. Rezia 102 Ëura: dala 9:00 ala 12:00 Chi: mutans y mutons nasciui ti ani di ani 2003 – 2006, al plu 15 y almanco 5 Priesc: 95,00 € Urganisazion: Nëus Jëuni Gherdëina y Grupa de teater Urtijëi Iscrizions: vënderdi ai 6.04. dala 14:30 tla scola mesana de Sëlva y juebia 12.04. dala 19:00 tl ufize NJG Workshop de teater de doi enes che ne dà nia mé na udleda al mond di autëures, ma nce dl mpruvisé, tres flash mob spontans y da rì tëuc su danter la jënt. L ie nce udù dant na prejentazion tl raion da jì a pe de Urtijëi ai 3 de agost 2018. Tres chësc workshop possen se senté ite for inò te d’autra pertes cun legrëza, se devertian y lascian jì la fantasia. L workshop fej pert dl proiet „dé tëmp al tëmp“ y ie adatà per duta trëi la grupes de rujeneda.
Urtijëi, sënta dla Nëus Juni Gherdëina, 09:00 - 12:00>
Ref.: Hannen Huber
Org.: Nëus Jëuni Gherdëina
Urtijëi Workshop Teater
2018
Domesdì Leterer Ladin Alalergia
"Poetry Slam" cun autëures ladins y cunzert
Urtijëi, Cësa di Ladins, 17:00 - 18:00>
Ref.:
Org.: Union di Ladins de Gherdëina
Urtijëi Desvalies Cultura
2018
„L tëmp ie per mé ...“
Uniun/a possa scrì su si pensieres sun la tofles che ie metudes ora alalergia
Manifestazion che fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp"
Urtijëi, te Sëlva - dan la bibliotech „Oswald von Wolkenstein“, a S. Cristina - dan la bibliotech „Tresl Gruber“ y a Urtijëi - sun parëi dla Lia Mostra d’Ert, 01:00 - 24:00>
Ref.:
Org.: Nëus Jëuni Gherdëina
Urtijëi Desvalies Desvalies
2018
Nosta vita nes dà dant la streda
Mëisa turonda
I ghesc' dla mëisa turonda ie persones dl luech che conta de si esperienzes de vita y coche cërta ntraunides à mudà si cunzet dl tëmp. Tres la sëira mëina Leo Senoner Chësta manifestazion fej pert dl proiet "Ti dé tëmp al tëmp"
Urtijëi, sala de calonia Urtijëi, 20:30 - 22:30>
Org.: KVW Urtijëi
Urtijëi Referat Personalité


text:
La fin da l'onn passà ha la Svizra dumbrà en total 53'200 manaschis purils. Quai èn 800 ubain 1,5% pli pauc che la fin dal 2014. Surtut ils manaschis purils pitschens e mesauns èn pertutgads. Quai resulta da l'enquista da structura da la Confederaziun.
La surfatscha agricula che vegn nizzegiada è dentant restada stabila sin 1 milliun hectaras. Sa sminuì per 2% è il dumber da las persunas che lavuran sin ils bains purils. La fin da l'onn passà han ils manaschis dà lavur a 155'000 persunas.
RR novitads 11:00


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Schefinschigner banduna Sauber
La squadra da furmla 1 svizra, Sauber, sto vegnir a frida cun in'ulteriura perdita. Il schefinschigner Timothy Malyon banduna Sauber suenter mo 3 mais e mez. Il brit Malyon ha fatg valair raschuns privatas per sia decisiun.
Timothy Malyon era daventà pir l'entschatta da l'onn successur dal Talian Giampaolo Dall'Ara. Curt avant che la stagiun da la furmla 1 aveva cumenzà ha Sauber gia stuì supportar la partenza dal directur tecnic Mark Smith.
RR novitads 16:00


text:
Holderbank (AG)
Holderbank a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 904 abitant e una süperfiss de 2.32 km², e al se tröva a una altitüden de 365 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holderbank a l'è tacaa ai cumün de Lupfig, Möriken-Wildegg, Scherz, Schinznach-Bad, Schinznach-Dorf, Veltheim.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Holderbank in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Purschidas transitoricas
La Lescha federala davart la furmaziun professiunala (LFPr) prevesa ch'ils chantuns prendian mesiras per preparar giuvenils, che han deficits individuals da furmaziun a la fin dal temp da scola obligatoric, per la furmaziun fundamentala professiunala. Per giuvenils che na pon betg cumenzar – suenter ch'els han terminà il stgalim secundar I – betg directamain ina furmaziun fundamentala professiunala u ina scola da cuntinuaziun dal stgalim secundar II pudair, stattan a disposiziun purschidas transitoricas.
Tras questas purschidas transitoricas duain ils giuvenils pudair chattar la dretga professiun e s'integrar en il mund da lavur, ed els duain vegnir preparads per entrar en la furmaziun professiunala u en scolas da furmaziun generala dal stgalim secundar II. Uschia vegnan promovidas qualificaziuns centralas e serradas largias individualas. Purschidas transitoricas èn facultativas e ston tut tenor vegnir pajadas. Ellas enconuschan proceduras d'admissiun specificas. Per regla duran ellas fin ad 1 onn.
Da las purschidas transitoricas datti differents models, tranter auter:
-
purschidas da scola: intermediaziun d'ina furmaziun generala senza part pratica
-
purschidas transitoricas d'integraziun: instrucziun per giuvenils da lingua estra cun in pais spezial sin l'acquist da la lingua naziunala sco er sin l'integraziun en la vita sociala, per part cun praticums
-
emprendissadis preliminars: activitad pratica en in manaschi cumbinà cun ina part da scola
-
curs preliminars sco furmaziun preliminara per ina tscherta scolaziun, sco p.ex. in curs preliminar per scolaziuns dal sectur creativ


text:
Il manader da l'opposiziun, Bill Shorten, ha gratulà al primminister Malcolm Turnbull tar ses pled avant adherents a Melbourne. El spetgia ch'il primminister vegnia a furmar ina nova regenza.
Il resultat definitiv da las elecziuns parlamentaras n'è però anc adina betg enconuschent. Suenter las prognosas da la cumissiun electorala dastga la coaliziun da la regenza conservativa quintar cun 76 u 77 sezs. Quai fiss avunda per cuntanscher la maioritad absoluta en il parlament cun 150 sezs.
L'opposiziun vegn probabel sin 69 sezs. Ils ulteriurs van a partidas pitschnas. En il vegl parlament avevan ils conservativs anc 90 sezs, l'opposiziun 55.
L'elecziun parlamentara è gia stada ils 2 da fanadur 2016. Pervi da la stretga differenza ha la dumbraziun da las vuschs però durà pli ditg ch'usità.
RR novitads 08:00


text:
Cun quai ch’il project 'Viols' al Lai Barnagn cumpiglia era la construcziun d’abitaziuns da vacanzas novas, ston ils patruns da construcziun resguardar la lescha da segundas abitaziuns ch’è ida en vigur l’emprim da schaner da quest onn. Las directivas d’execuziun dal departament chantunal sajan vegnidas relaschadas pir il zercladur, sin las talas ins haja stuì spetgar. «Ussa èsi anc ina giada da far la controlla e guardar sche quellas directivas han in’influenza sin il project da las abitaziuns da vacanzas», ha ditg Patric Vincenz. El quinta, ch’en il decurs da l’avust u settember ins possia communitgar dapli davart il project che prevesa investiziuns da 100 milliuns francs. L’investider principal Manfred Moschner haja durant sias visitas a Savognin adina puspè signalisà l’interess d’investir. «Ussa èsi da lavurar enavant e guardar ch’el saja era bun d’investir», ha ditg Patric Vincenz.
RR actualitad 12:00


text:
Mumpé-Medel: Reservuar d’aua nunconvenziunal
- Mesemna, 10.6.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 10.6.2015, 11:45, RTR
Il reservuar a Vitgeva sur Mumpé-Medel n'ademplescha betg pli las pretensiuns da segirtad ed igiena. Perquai ha la Corporaziun d'aua Mumpé-Medel decidì da remplazzar il reservuar dals onns 40 cun in nov. Empè da bajegiar in reservuar a moda convenziunala ord betun è dentant vegnì decidì da laschar construir in reservuar ord poliester rinforzà cun fibras da vaider. Il material ord ils quals ils tancs d'aua vegnan fabritgads è sumegliant al material per ils silos da fain e vegn era producì da las medemas firmas.


text:
Cungjuunt cüntàbil
Un cungjuunt al è dii cüntàbil si al è equiputeent al cungjuunt di intreegh natüraj , i.e. si al esiist una bigezziú da sü (u , vidé plüü in bass) ; cheest chí al equivaar a l'esistenza d'una bigezziú da (u ) sü .
Naïvemeent, dí che un cungjuunt E al è cüntàbil al signifía che al è pussíbil da cüntá ün a ün ognidü dij söö elemeent: sa i pöö nümerá i elemeent da E senza umissiú ni repetizziú , druvaant töcc i intreegh natüraj.
Ul cungjuunt di intreegh natüraj al è cüntàbil , par che un cungjuunt al è sémpar equiputent a sí-istess, e cada cungjuunt equiputent a un cungjuunt cüntàbil al è sí-istess cüntàbil .
Un cungjuunt cüntàbil al è infinii, par che equiputent a , ch’al è infinii. Però la recípruca a l’è falsa : al esiist di cungjuunt infinii mia cüntàbil . Ul matemàtich Cantor, ch’a l’a intrudüii la nuzziú da cüntabilitaa, al a demustraa che ul cungjuunt di nümar reaj, nutaa , al è mia cüntàbil.
Cuntegnüü
Vucabülari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'espressiú cungjuunt cüntàbil la gh'a dò definizziú :
- Vargüne püblicazziú i dröva chesta espressiú mia noma íntal sentüü vidüü chí-da-sura però apó par designá un cungjuunt fini
- D'òolt i dröva chesta espressiú ünicameent paj cungjuunt satisfaseent la definizziú, e i preferiss druvá l'espressiú cungjuunt al plüü cüntàbil par designá un cungjuunt u bé fini, u bé cüntàbil .
Al cuventa dunca töö atenziú a la cunvenzziú druvada a l’ura da la letüra d'una püblicazziú sül süget. In cheest artícul, al è la segunda acezziú ch’a la sarà druvada.
Cungjuunt üsüaj e cüntabilitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par definizziú , ul cungjuunt di intreegh naturaj al è cüntàbil .
Ul cungjuunt di intreegh naturaj mia nüj al è cüntàbil.
In efett, l'aplicazziú a l'è bigetia.
Ul cungjuunt di intreegh natüraj pari, nutaa , al è cüntàbil .
In efett, l'aplicazziú a l'è bigetiva.
Ul cungjuunt di quadraa parfett, nutaa chí , al è cüntàbil.
In efett, l'aplicazziú a l’è bigetiva.
Ul cungjuunt di intreegh relatiif al è cüntàbil .
In efet, l'aplicazziú a l'è bigetiva.
Ul cungjuunt di para d'intreegh naturaj al è cüntàbil, par che l'aplicazziú
a l'è bigetiva (tütt intreegh natüraal stregjameent pusitiif sa i faturiza da manera ünica sota furma dal prudüit d'una pudenza da 2, e d'un intreegh díspari).
Ul cungjuunt di nümar razziunaj al è cüntàbil (vidé plüü sota una demustrazziú da chesta afirmazziú ).
Ul cungjuunt di nümar algebraich (reaj u cumpless) al è cüntàbil . Cuma nissü di düü cungjuunt e al è cüntàbil , sa en dedüiss l'esistenza da nümar (reaj u cumpless) trascendeent.
Vargüne prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Paart d'un cungjuunt cüntàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada paart A da a l’è al plüü cüntàbil .
In efett, si al è finii, alura a fortiori al è al plüü cüntàbil .
Süpusemm adess infinii. Cuma ch’al è una paart mia vöja da , al amet dunca un plüü petit elemeent. Notemm-al .
Al síes . Sa süpusa da iga pruvaa l'esistenza d'elemeent da nutaa taj che:
-
- (i)
- (ii)
Ul cungjuunt al è mia vöj par che al è infinii, dunca al amet un plüü petit elemeent che sa l nota . Sa gh'a alura :
-
- dunca
Sa a inscí mustraa par recürenza l'esistenza d'una sequenza stregjameent cressenta. Punemm . al è cüntàbil e cuntegnüü in . Mustremm l'inclüsiú inversa. Al síes elemeent da . La sequenza a l’è stregjameent cressenta, dunca sa gh'a , dunca dapress (ii) , dunca e dunca .
Sa a inscí pruvaa che , e dunca che al è cüntàbil .
In töcc i caas, A a l’è dunca al plüü cüntàbil .
Tüta paart d'un cungjuunt al plüü cüntàbil al è al plüü cüntàbil .
Al síes un cungjuunt al plüü cüntàbil e una paart da . Al síes una bigezziú da sü una paart da . La restrizziú da a a l’è una bigezziú da sü ch’al è una paart da , dunca al plüü cüntàbil dapress la prupietaa chí-da-sura. étant equiputent a al è sí-istess al plüü cüntàbil .
Prudüit da cungjuunt cüntàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt prudüit cartesià d'una famèja finida da cungjuunt cüntàbil al è cüntàbil .
I síes e düü cungjuunt cüntàbil . Al esiist una bigezziú da sü e una bigezziú da sü . Definissemm:
Chesta aplicazziú a l’è bigetiva da sü ch’al è cüntàbil . Dunca al è cüntàbil .
Una recürenza la permett d'esteend cheest resültaa al prudüit cartesià da cada famèja finida da cungjuunt cüntàbil .
Imàgen e imàgen recípruca da cungjuunt cüntàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I síes e düü cungjuunt mia vöj, e una aplicazziú da in .
1. Si al è ingetiva e si al è al plüü cüntàbil , alura al è al plüü cüntàbil
a l’è ingetiva, dunca la indüiss una bigezziú da sü . Adess, al è una paart da e al è dunca al plüü cüntàbil . al è dunca al plüü cüntàbil .
2. Si al è sürgetiva e si al è al plüü cüntàbil , alura al è al plüü cüntàbil
E al è al plüü cüntàbil , dunca al esiist bigetiva, cun . Adess al è bé urdenaa, dunca E al pöö vess münii d'un bun úrden (definii chí esplicitameent, senza ul recuurs abitüaal a l'assioma da la scèrnida), pusaant ; alura, tüta paart mia vöja da E la gh’a un mínim.
Al síes , sürgetiva, al è un sübcungjuunt mia vöj da E. Sa la definiss alura :
-
- ( al è ul plüü petit antecedeent da y par f)
Par custrüzziú , par tütt , dunca l'aplicazziú g al è ingetiva. Ul cungjuunt al è al plüü cüntàbil , dunca al risülta da 1. che al è al plüü cüntàbil .
Curulari : le tré prupusizziú sigütante i è equivalente :
- ul cungjuunt al è al plüü cüntàbil ;
- al esiist una ingezziú da veers ;
- al esiist una sürgezziú da veers .
Reüniú da cungjuunt cüntàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tüta reüniú cüntàbil da cungjuunt cüntàbil a l’è cüntàbil
Plüü furmalameent, si al è un cungjuunt cüntàbil e si a l’è una famèja da cungjuunt cüntàbil , alura al è un cungjuunt cüntàbil . al è cüntàbil , dunca al esiist una bigezziú da sü , e par tütt da , veseent cüntàbil , al esiist una bigezziú da sü . Sa l ponn alura :
-
- .
a l’è bé una aplicazziú da che ul cungjuunt da rivada a l’è gja che , dunca .
Mustremm che al è sürgetiva. Al síes . Al esiist taal che . Al síes taal che . e al è una bigezziú da in , dunca , vargot ch’al dà bé
Inscí, al è sürgetiva e al è cüntàbil , dunca al è cüntàbil .
Tüta reüniú finida da cungjuunt cüntàbil al è cüntàbil
Íntal caas indúe al è finii, al è assée da retöö la demustrazziú precedenta, però cun sürgetiva da sü .
Tüta reüniú al plüü cüntàbil da cungjuunt al plüü cüntàbil al è al plüü cüntàbil
Íntal caas indúe vargü i è finii, al è assée da retöö la demustrazziú precedent<, però cun sürgetiva da sü .
Cüntabilitaa dal cungjuunt di razziunaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa la gjüstífega chí, cul jütt da vargüne da le prupietaa sura stabilide, la cüntabilitaa dal cungjuunt . Tütt razziunaal sa l scriif d'almaanch una manera sota la furma , indúe e ; cheest chí al signifía che l'aplicazziú a l’è sürgetiva ; adess e i è cüntàbil : ul sò prudüit cartesià al è dunca da l’istessa manera cünàbil, e l'esistenza da la sürgezziú f la implica che al è al plüü cüntàbil ; però al è infinii, dunca cüntàbil .
Sa pöö mustrá da l’istessa manera che la sequenza definida da la manera sigütaant la dà una bigezziú intra e ul cungjuunt di razziunaj positiif u nüj :
-
- cun , indúe al designa la paart intrega da .
Voici le prime valuur da la sequenza :


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Thomas Zaugg gudogna a Cazas
Zaugg Thomas da Schangnau (BE) ha gudagnà la lutga da primavaira grischuna a Cazas. En la lutga finala ha Zaugg mess il Glarunais Rychen Roger en la resgiadira suenter bun 5 minutas. Ils megliers lutgaders grischuns èn Roman Hochholdinger e Curdin Orlik, omadus sin plazza 3
Betg preschents a la lutga a Cazas eran ils Grischuns Beat Clopath (blessà) ed Armon Orlik (malsaun).
En total èn 81 lutgaders sa participads a la lutga da primavaira che ha gì radund 1'100 aspectaturs.
RR novitads 22:00


text:
Börsa dles idees por les families, presentaziun ai 3 de ma
Database online cun les mosöres por les families tl Südtirol. Ai 3 de ma gnarál presenté le proiet dla Börsa dles idees.
Le Südtirol á tröp da ti pité ales families: dales sperses por fá jüc ales sovenziuns economiches, cina ales scolines aziendales. Les ofertes é dër tröpes y vëgn ince anuzades dales families. Por realisé chësc proiet che vëgn presenté él sté de plü istituziuns che s‘á metü adöm: la Provinzia, i Comuns, les assoziaziuns y organisaziuns söl teritore y aziëndes privates. Tl proiet Börsa dles idees, svilupé sön inciaria dl’Agenzia por la familia, vëgnel racoiü de plü scomenciadies por families te n database online. La Börsa dles idees gnará presentada
en jöbia, ai 3 de ma dl 2018
dales 10.00
tla sënta dl VKE
tla strada Macello 9 A,
a Balsan.
Al sará presënc l’assessuria provinziala por les families Waltraud Deeg, le diretur dla cooperativa Südtiroler Kinderdorf Heinz Senoner, la professuria de sciënzes soziales Susanne Elsen, l’ombolt da San Martin de Tor, Giorgio Costabiei y Eduard Huber, diretur dla Cassa Raiffeisen dl Überetsch.
USP


text:
La via dil tschut
- Dumengia, 9.8.2015, 17:25
Trun e sia fabrica
Il tschut che l’autur dal film Beat Manetsch manegia, è l’agnè che la Fabrica da Ponn a Trun ha duvrà sco emblem, il simbol per ponn da launa e ponn d’emprima qualitad. In vestgì da ponn da Trun tegn l’entira vita, premess ch’ins tegn sez tant enavant la furma. Durant l’entir 20avel tschientaner ha la fabrica furnì taila da launa e dà lavur a blers e bleras da Trun. Cun la fin dal secul è era la lung’istorgia dad ina da las raras industrias en ina val grischuna ida a fin.
Il film da Beat Manetsch mussa co che quai ha savì capitar, co che tut ha cumenzà e co che la fabrica è ida en malura.


text:
Suenter trais onns fusiun han ins cuntanschì bler. Tenor il capo communal Christian Fanzun sto il vitg daventar però anc pli effizient, tscherts projects ston vegnir realisads ils proxims onns, quels na dastgan betg restar lung temp sin la glista da pendenzas.
Las incumbensas dal promotur(a)
L’organisaziun e coordinaziun dal turissem tranter las fracziuns, l’integraziun dals possessurs da secundas abitaziuns, ma era l’effizienza da la lavur dal vitg sez sto anc sa meglierar. Ina promotura u in promotur d’economia duess esser il man dretg dal capo che analisescha e elavurescha propostas a man dal cussegl communal. Quella persuna vegn suttamessa directamain al cussegl communal e betg a la direcziun.
RR actualitad 17:00


text:
A sam po’ sicur che a discorrer dialett as capam mej?
Ier sira a pinseva ch’as pol der chi g’abien ragion i leghesta. Fors, um dgiva, a duvrev tgnir al me blog in do lengui: l’italian e al dialett ed Nunantla. In fond al dialett, dimondi mej che l’italian, l’è in gred ed tramander i tradizion dal post, e un omm senza radis –a i’ho semper pinsé– l’è un omm c’an pol ander da nisuna pert. Po’ però ai’ho anch pinsè n’eter quel: a la fin, mitand da na banda me nona e un poc me meder e me peder, me an gnas nisun c’al sava piò discorrer dialett (ed querchidun c’al sava cum al se screv e cum al se lez an in parlam gnanc). A dir la vrité, cunsiderè ch’ed gint c’la dega d’essere leghesta an in gnas gnanc un, as pol dir che, ca n’in sava me, d’al dialett ag n’in ceva un cazz a nisun. Al dialett l’ha da rester la lengua ca drov cun me peder quand la discussion l’as fa cumplicheda, l’è piò che a basta. Tot al rest i’en pugnett, boni par al zurnel dl’isté e gnint eter. La dimustrazion? A g’arò na vintena ed letor ed Modna, a sarev curios ed saver in quant i’an capì sa i’ho scrett.


text:
Stmâna
Artécol in dialèt arzân
La stmâna (settimana in italiân) cme peréiod ed tèimp ch' al tōrna, regolêr e a l'istèsa manēra ed sèt giōren al dipènd dal lunâri ed j efèt cumbinê 'd la Lûna e dal Sōl,[1][2] dâto che l'unitê ménima in ōrdin ed tèimp, 'na sōla fêş ed la luna dal quâter principêli int al mèiş, int l'asiòun cumbinêda tra stì dû côrp celèst. La gh' à ânch un valōr sâcher in tóta la zôna ed la Mesopotamia, cûna ânch ed la cultûra ed j ebrèj a dal só lunâri in dó la stmâna la rişûlta óna dal j istituisiòun pió antîghi. Al rispèt dal sâbet (al sètim giōren) e l'anquâna 'd la stmâna în verifichêdi sōl dôp l'eşéli da Geruşalèm in dó j ebrèj în stê custrèt da la cunquésta di Babilonèiş dal 586 p.C., mó prubabilmèint al gnîva druvê da dimòndi tèimp préma.
Stôria
La stmâna e al rispèt dal sâbet cme dé ed l' arpûnsa da cunsacrêr a Dio, as pôgen insém a la Bébia (Genesi) e insém a i cumandamèint («Ricordati del giorno di sabato per santificarlo»: Esodo (20, 8).
La stmâna l'é stêda druvêda ânca da i Caldei, mó, cme l'ēra carateréstich ed la lōr cultûra, cun 'na letûra astrolôgica. I Caldei àn unî ógni ôra dal giōren a un pianēta, che a n' în stabilés la qualitê; acsé l'uniòun a un pianēta stabilî la rènd un' ôra adâta a l'irasiòun e a la religiòun, ed j êter pianēta a cuntròlen j afâri, a i sentimèint, a via acsé.La véta ed quî che gh' andêven a drē la cumparîva un pōó cumplichêda vést al şvêlt sucesiòun, cun al pasêr dal j ōri, dal diferèint pusébili ativitê.
I pianēt, oséia i côrp luşèint ch'a s mōven int al cēl dal strèli fési (dal grēch πλavaσθaι, ch' al vōl dîr "girundlêr") în, per l' astronoméia antîga:
Chi nòm ché în 'd urégin latèina e în i nòm rumân cumpâgn a quî grēch. Ânca l'ōrdin l'é còl druvê da j astrônom grēch, e l'é cumpâgna a l'ōrdin di peréiod di gîr o dal distânsi in câl da la Tèra, stabilî a Alessandria 'd Egét prubabilmèint int al II sècol p.C..
A vdòm che Satûren l'é pêder ed Giôve e Giôve l'é pêder 'd Apòl (ch' al gh'à unî al Sōl), ed Vèner e 'd Mercóri. Un rōl a pêrt l' al gh'à la Lûna int l' Olimpo grēch (Selene) e rumân.
Al pinêtra ch' al gvêrna la préma ōra l'é per i Caldei al pianêta ch' al cmânda la giurnêda a n' i carateréşa la qualitê, al giōren al tōş al nòm da sté pianēta. Da la sucesiòun di pianēta dal prémi ōri utgnòm la sucesiòun di dé 'd la stmâna. Se la préma ōra 'd incō l'é unîda a la Lûna a vōl dîr che incō l'é lunedé; int al pasêr al 24 ōri e la sfîlsa dal pianēta cumpâgn as vèd che la pré ōra de dmân l'é unîda a Mêrt; dòunca dmân l'é martedé e via acvsé.
A la bòuna l'ōrdin ed la sucesiòun di giōren ed la stmâna a 's utîn s' es và a drē i lê 'd la strèla a sèt pûnti ed cla figûra ché int al sèins ed la frècia. Da i Caldei atravêrs i grēc i nòm di giōren ed la stmâna în rivê a i rumân in latèin in cla fōrma ché:
Il lunâri ed la stmâna l'é stê fâta cnòser int la Ròma antîga e in tót l' Impēr Rumân; l' é stê al só valōr astrolôgich a decretêren al sucès e a fêren 'n' istitusiòun dal lunâri; int al I sècol p.C. l'ēra bèle druvê a Ròma; ed sicûr al l'ēra dōp la cunquésta ed l' Egét per mêrit 'd Augusto (30 p.C.) se mia prémna.
A i tèimp ed la Repóblica i Rumân a druvêven un gir 'd 8 giōren ciamê nundinum che vōl dîr (peréiod) ed nōv giōren, préma ed druvê da i mercânt: i lunâri rumân a sgnêve al giōren dal nundinae' cun 'na lètra (A-H) ch' la cumpagnêva tót i dé 'd l' ân. Al nundinae' în stêdi druvêdi fîn al II sècol p.C., la stmâna l'à pó tôt al só pôst.
I prém cristiâşn ēren 'd urégin ebràjca, a druvêven la stmâna ebràjca e a rispètêven al sâbet. Al şluntanêrs da l'uriginêla sôca ebràjca ch'l'à caraterişê al şvilóp dal cristianèişêm antîgh, al s'é fât vèder in dimòndi sistēma e ânch int la funsiòun ed la cēşa per la fèsta. Al giōren sâcher l'é còl in dó Crést l'é turnê al mònd e còst secònd i Vangēl l'é sucès in un giōren dōp al sâbet; d'ed ché la decişiòun ed fêr dvintêr giōren festîv al dé dôp al sâbet, oséia al dies Solis ch'l'é dvintê al dies Domini.
I cristiân àn cuntinvê a druvêr la stmâna, ânca per lōr un istitût ed Dio, mó àn cambiê al giōren dedichê al Sgnōr e dôp àn pruibî ed festegêr al sâbet (cuncéli ed Laodicea, 360 cîrca)
La stmâna ed j Ebrèj la se spustêda dòunca, cun i cambiamèint citê, in còla cristiâna, che a Ròma la s'é şmercêda cun còla astrolôgica. L' astrologéia la s'é sparpagnêda int l'Impēr rumân préma e pió a la şvêlta dal cristianèişem, e, quând la Cēşa l'à cunquistê la superioritê int la religiòun int l' Impēr (inési dal IV sècol) l'ûş l'ēra bèle bèin piantê. I cristiân àn serchê 'd impòner di nòm nōv in pôst di nòm pagân mó a gh'l' àn mia cavêda a cambiêr 'n uşansa popolêra bèle rinfursêda. A gh'l'àn cavêda invēci i Cristiân ortodôs, ch'àn mantgnû di nòm quêşi cumpâgn a quî ebràjch.
A i cunfîn ed l'Impēr, per eşèimpi Britannia e in Germâgna, al sparpagnamèint dal cristianèişem l'é sucès pió têrdi, e ché, i nòm astrolôgich, în scampê: né al sâbet né la dumènica în stê druvê. I pôpol ed l' êlta Germâgna e quî pió in êlta àn tradòt i nòm di dio latèin int i nòm di dio cumpâgn dal pôst:
- Mêrt in Týr,
- Mercóri in Woden - Odino,
- Giôve in Thor - Donar - Thunar,
- Vèner in Freyja - (opór in Frigg),
- Lûna in Màni - Mona.
Int l' Inglèiş dal dé d' incō al sâbet l'é dedichê al dio rumân Satûren (Saturday), mèinter int al tedèsch la parôla "mercordé" (Mittwoch) al vōl dîr "metê 'd la stmâna" (a cumincêr a cuntêr da la Dumènica).
Dòunca la stmâna astrolôgica che nuêter a druvòm incō l'é nasûda da un insèm 'd ajót:
- ebràjch: cme istitusiòun sâcra
- egiziân: la divişiòun dal giōren in 24 ōri
- caldeo: i rapôrt astrolôgich
- grēch: l'ōrdin di pianēta
- latèin: nòm di pianēta
- cristiân: şvilóp ed la raîş ebràjca, decişîva cunsacrasiòun e sparpagnamèint ed la stmâna
J Ebrèj a ciâmen al pianēta Satûren Shabtai, oséia al pianēta dal sâbet: àn druvê un critèri a l'arvêrsa ed còl di Caldei, àn dê al pianēta al nòm dal giōren ed la stmâna.
Ânca l' Islam l'à druvê la stmâna, ânca se cun cambiamèint dal giōren festîv e dal só nòm, cumpâgn a còl ch' àn fât i cristiân.
La stmâna adesa
Int i lunâri modêren la stmâna l'é cumpâgn a sèt giōren.
Un ân l'é fât ed 52 stmâni e pôch ed pió:
- 52 stmâni e un giōren
- 52 stmâni e dû giōren int j ân bişestîl
Secònd al standard internasionêl ISO 8601, in un ân agh'é 52 o 53 stmâni.
La stmâna 01 ed l'ân l'é la préma stmâna ch'la gh'à dèinter quâter o pió giōren dal nōv ân.
A pōl èser cumpâgn s' la vîn spieghêda ânca cme:
- la stmâna ch' la gh'à dèinter al prém giovedé ed l'ân
- la stmâna ch'la gh'à dèinter al 4 de znêr
- la stmâna ch' la cumîncia cun al lunedé fr'al 29 dicèmber e al 4 de znêr.
A n'în deşvîn che se al 1° de znêr l'é lunedé, martedé, mercordé o giovedé alōra l'é la stmâna 01. Se venerdé, sâbet o dumènica alōra l'é 'd l'ûltma stmâna (52^ o 53^) ed l'ân préma.
Êter ûş ed la parôla
- La stmâna sânta per i cristiân l'é la stmâna ch' la và da la dumènica ed la Pâsqua rôşa a la dumènica ed Pâsqua. La só puşisiòun dèinter a l'ân an n'é mia fésa, mó la dipènd da cunsiderasiòun astronômichi bèin precîşi 'd l 'uşansa cristiâna.
- Al dé 'd incō, per "stmâna biânca" a 's intènd un peréiod pasê in muntâgna, generalmèint 'd invêren, per dedichêres al scí; al tèimp de sté peréiod an n'é mia necesâri ch' al sia ed sèt giōren.
Nôti
- ↑ Paolo Sacchi, I calendari ebraici, in AA.VV., Il tempo e la Bibbia, Humanitas 59 (2, 2003), in particolêr pp. 255-6. ISBN 88-372-1940-7; ISBN 978-88-372-1940-6.
- ↑ Suddivisione in origine del mese lunare, in Treccani.it.
Elèinch di léber
- Xavier Tilliette, s.j., La Settimana Santa dei filosofi, Morcelliana, 2003
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Stmâna
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Settimana trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.