text:
Quâter Castē
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Quâter Castē (Quattro Castella in italiân) l'é un cmûn ed 12.955 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a 26 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la favurèvel puṣisiòun geogrâfica, al cunfîn tra la zôna ed la culèina e l'êlta pianûra, la zôna dal Cmûn ed Quâter Castē l'é stêda abitêda bèle a partîr da l'etê ed la prêda ch' l' à dê, cme frût, un móc 'd impurtânt rèst antîgh. Dimòndi sègn ed capâni ed l'êtê ed la prêda în stêdi catêdi ind la zôna intōren a Puianèl, divêrs lavōr fât a mân in prêda che 's pōlen arfêr a la préma època ed la prêda fîn a l'època rumâna în stê catê a Ròuchel, Magalân, Fôrchi e al Ghiardèl. Sègn evidèint ed l'eṣistèinsa, bèle ind l'època préma ed la Stôria, ed 'na strêda ed colegamèint tr'al fiòm Èinsa e al Sècia. Sta véia préma ed la muntâgna l'é stêda cunfermêda cme un naturêl percōrs stradêl ânca ind l'etê dal Brònz gnûda dôp, l'é stêda ânca òna dal véi ed comunicasiòun che àn favurî l'ingrandîres ed l'invasiòun rumâna int la regiòun. Ind l'etê medioevêla, gnûda dôp, as vèd furmêres dal cumunitê urganiṣêdi e as mèten insèm strutûri polétichi e cunômichi bèin precîṣi. Muciatèla, Muntchêvel, Ròunchel, Salvarân, Muntzâgn, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder în, a la fîn ed l'êlt Medioēv, i magiōr cèinter abitê ed la zôna ed Quâter Castē. Intōrna al Pēv ed Bibiân, Puianèl e al cunvèint ed Canòsa a gîra invêci l'urganiṣasiòun religiōṣa. L'é difècil stabilîr cun sicurèsa quând al quâter culèini més in fîla e quâṣi cumpâgn àn cumincêr a èser furtifichêdi: 's pōl pinsêr che al cambiamèint da curtesagrècoli a castra ed Muntvêder, Bianèl, Munzân e Muntlósi, la sia cumincêda ind l'etê longobêrda e la sia finîda tr'al X e l'XI sècol. Sté prém sistêma furtifichê ed difèiṣa vêrs la Pianûra Padâna al dvintrà ed préma impurtânsa per i fât stôrich ed tóta la zôna matéldica. In 'na nutésia dal 1285, Salimbene de Adam a fà i nòm dal quâter culèini arcurdân che ind i tèimp indrê fòsen stêdi: …sontuose dimore abitate da dame e cavalieri e attorniate da corti. Salimbêne 's riferés al peréiod ed mâsma ṣlarghêda quând i castē, ciaschedûn dutê ed 'n prôpria pēv, a cumincêven, a partîr da l' XI sècol, a girêr d'intōrna a i pusès ed la nôbila famja di Canòsa. Bianèl l'é dvintê in sègvit proprietê ed Matélda. A la figûra ed la Cuntèsa l'é lighê al famōṣ fât ch' l' à vést tirê dèinter Enrico IV e Pêpa Gregorio VII. Ché, ind al castrum Bianelli cun la mediasiòun ed Matélda, al Pêpa Gregorio VII l'à ricevû, int al 1077, Enrico IV ed Germâgna e al à ṣliberê ed la scumónica. L'é sèimper ché che, Matélda bèle vècia la ricêv, int al 1111, in vîṣita uficêla Enrico V, al nōv imperadōr fiōl ed còl préma. La vîṣita in amicésia e per mètres d'acôrdi la finirà cun l'incurunasiòun ed Matélda a vîce regîna d'Itâlia “super Ligures et Longobardes” oséja vicâria in Itâlia ed l'Imperadōr ed Germâgna. Cun la môrt ed la cuntèsa Matélda int al 1115, l'é cumincê al câl pr' al rôchi di Quâter Castē, al só tèri în stê un quèl per dal quistiòun tr'al Papêt a l'Impêr. As gh' à acsé 'na frantumasiòun in tânti céchi proprietê ind al mân di sòdit e 'd èint ed cēṣa, sibèin la râsa di Canòsa l'àbia cuntinvê a mantgnîr ind al só mân l'avtoritê insém a sté zôni. Int al 1160 a vîn invistî dal fèdev ed Bianèl la râsa di Da Canòsa che a n'în mantgnirân la giurisdisiòun per divêrs sècol. A j inési dal XV sècol al Duchêt ed Quâter Castē al pâsa a j Estèins che stréchen l'indipendèinsa ed la nobiltê dal pôst. Sōl a j inési del XIX sècol e, jostapûnt int al 1805, Quâter Castē 's costituès in cumunitê indipendèinta, ind al mèter insèm tót i teritôri fevdêl e zuntêregh soquânti burghêdi ed cunfîn, tra còsti còla ed Ròunchel. Int al 1796 dôp che i fèdev în stê scanṣlê, Quâter Castē al 's unés a diêter per mèter insèm 'na cumunitê indipendèinta. Int al 1859 as fa al Règn d'Itâlia e Quâter Castē al dvèinta Cmûn.
I Quâter Castē[modifica | mudéfica la surzéia]
Fôrsi la costrusiòun di quâter castē (Muntzân, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder) în cumincê sòta Atto Adalberto int la metê dal X sècol. Al costrusiòun di castē, secònd còl che dîṣen i documèint, în stêdi fât per di precîṣ mutiv stratègich, sibèin cun di cûmpit divêrs, as tratêva ed pôst in avânti che êren la préma difèiṣa ed Canòsa cûntra i perécol ed la Lumbardìa e di pâs alpèin. Sōl Bianèl incô l'é un castèl abitê, ed chiêter armâgnen sōl di pcòun pió o mēno rubóst dal tòri mèistri.
Muntzân[modifica | mudéfica la surzéia]
Muntzân l'é al prém, da matèina, di muntarôt di Quâter Castē. Prubabilmèint l'é a gh'êra la cēṣa ed Sân Nicolò dóve a s'în fât i pât ed l'incûnter ed Canòsa tra Enrico IV e al pêpa Gregorio VII. La cēṣa la figûra ind al Dècimi dal 1302 sòta a còla ed Bibiân. L'istès Muntzân al vîn numinê pió ed 'na vôlta ind al chêrti dal Cunvèint ed Marôla dal 1147, 1155, 1163 e via acsé. Int al 1024 al padròun dal castèlCorradodella Palude. Un êter ed la faméja della Palude int al 1296 l' al cunsègna al Cmûn ed Pèrma. Int al 1320 al cmûn ed Rèz, padròun dal castèl, al dà spuṣisiòun a j òm ed Caviân (Sân Pôl) e Bibiân ed restarvêr al mûri. Int al 1339 i Gunṣêga invèsten dal castèl Guglielmino Canòsa che l' al mantîn fîn a la fîn ed la só faméja. Int al 1497 sòta la dirésiòun ed Girolamo Casotti, inzgnêr ed la sitadèla ed Rèz, a vînen fât di lavōr al mûri, a la cà nôbil e a còla dal Podestê. Int al 1609 sōl la tòr la gh'à biṣògn ed justadûri. Intv al 1620 al chêrti dal cunvèint ed Marôla a cûnten che ind la tòr a figûren: "due camere, una sala e molti muri vecchi". Al fèdev al vîn unî a còl ed Muntvêder int al 1777.
Muntlósi[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al secònd da matèina dal quâter famōṣi culèini. Prubabilmèint a gh'êra, cme insém al j êtri sémi, 'na tòr 'd avistamèint o costrusiòin ed difèiṣa. Ânca sté castèl l'é stê di Canòsa. Int al 1297 Attolino da Canòsa al l'à vendû a i pramṣân. Dal Dècimi dal 1302 riṣûlta ch' al gh' avés 'na cēṣa insèm cun Muntzân, ch' la dipendîva da la Pēv ed Cavjân (Sân Pôl). Dôp che al castèl l' é stê butê zò da Azzo d'Este, sgnōr ed Rèz, int al 1307 l'é stê turnê a tirêr só. Al castèl ind al cōrs di sècol l'é cambiê in cà nôbil che int al 1778 spieghêda cme fâta da sînch câmbri, 'na cuṣèina, al piân trèin 'na cantèina al pôrdegh, la stâla, un cambaròun e un uratôri..
Bianèl[modifica | mudéfica la surzéia]
Bianèl l'é al têrs muntarôt, da matèina, di famōṣ Quâter Castē. Tr'al j ôvri ed furificasiòun tirêdi só a presédi di quâter muntarôt, l'é l'ònica a èsres mantgnûda in bòuni cundisiòun. Bianèl l'é stê ind di sècol la cà e la furtèsa di Canòsa fîn a la metê dal 700, cà sgnurîl. 'Na prêda a l'ingrès dal mûri la dîṣ che: "Castrum Bibianelli, comitissae Matllildis Opus", mó al castèl l'é stê fât préma, insèm a chiêter trî. L'urègin dal castèl cme tòr per vèder luntân l'é verifichêda bèle int al X sècol. Dôp al cròl sucès int al 1285, cme la dîṣ la Chronica ed Salimbene de Adam, la tòr l'é stêda arfâta cun la zûnta al cèinter ed 'na schêla a lumêga in prêda al pôst ed còli ed lègn che in urègin unîven i divêrs livê. Dôp sté restâver ind i sècol che în gnû dôp a s'é dirèt i lavōr vêrs al difèiṣi dal castèl. Sōl a la metê dal XVII sècol j intervèint a s'în vultê vêrs al valōr ed l'aspèt urnamentêl. Cun l'ôvra 'd arnuvamèint ed magiōr valōr vrûda da Gaetano Canossa intōrna a 1644, cun intervèint a la caplèina intêrna e préma ed tót a l'apartamèint al piân d'ed sōvra e la pêrta a matèina, cun j urnê ed Gian Giacomo Monti e Baldassarre Bianchi. Int al XVIII sècol è stê fât al lêregh scalòun. L' ûltem impurtânt intervèint architetônich, dê da fêr al Marchelli ind la préma metê dal XIX sècol, l'interèsa al colegamèint tr'a j êli ed mezanôt e 'd mezdé ch'al sègna al cunfîn, a matèina, la cōrt ed la cistêrna. Matélda la stêva quâṣi sèimper a Bianèl, ché a gh'é stê Enrico IV in penitèinsa, préma ed l'incûnter dal 1077, ché a ghé stê di pêpa e di prîncip e int al 1111 Matélda l'à ricevû Enrico V, quând l'é turnê indrê da l'incurunasiòun a Ròma, e l'é stêda da lò numinêda vicâria imperiêla in Itâlia: êren j inési ed la pês, ed dêṣ ân dôp, dal Cuncurdê ed Worms. Dôp la môrt ed Matélda al castèl l'é armêṣ a i Canòsa. L'à subî dimòndi cambiamèint che n' àn fât 'na ristocrâtica cà: la mantîn però interesânti strutûri ed la préma rôca e in 'na câmbra, un quêder dal XIV sècol, ch' al rapreṣèinta Matélda cun in mân un fiōrdal pòm granêr e al dét "tuetur et unit". La permanèinsa ed Matélda e la fermêda 'd Enrico IV int al 1111 àn dê urègin a 'na celebrasiòun dal fât ch' es tîn da un bèl pô, dóve a trât l'ucasiòun ed la nâsita dal Prèmi Matélda.
Muntvèc[modifica | mudéfica la surzéia]
(cgnusû cme Muntvêder)
L'é l'ûltem da matèina di quâter muntarôt. Cme ind al sémi atâch, an se schêrta mía che fîn dal la metê dal X sècol a'gh prés èser 'na tòra per guardêr luntân e dal j êtri costrusiòun ed difèiṣa. An se schêrta gnân che i prém proprietâri a síen stê i Canòsa mó int al 1296, quând l'é stê cunquistê da i pramṣân, l'êra in pusès di Fogliani. Al fiōl dal pôver Guido Savina da Fujân, Bonifacio, int al 1344 l'à vendû, per 250 fiurèin d'ôr, un têrs dal castèl a Albertino e Guglielmo da Canòsa. Int al 1349, sèimper Bonifacio, l' à vendû, per 1200 fiurèin 'na secònda pêrt a Gabriotto fiōl 'd Albertino da Canòsa e in fîn al têrs che gh'êra armêṣ, int al 1354, sèimper a Gabriotto che, l'intêr castèl, l'é armês a la só faméja fîn a la fîn ed la râsa. Int al 1469 l'é stê pasê a Cuntèia. Int al 1472 Gabriotto da Canòsa al ricêv da Ercole d'Este l'invistidûra cun al tétol ed Cûnt, ed la giurisdisiòun a fêven pêr Ròunchel, la zôna dal Ghiardèl e 'na pêrta ed Salvarân e Calensân. A la fîn dal Setsèint l'êra al sît dal Pretôri. Ind al vîṣita dal Vèschev Picenardi a j inési dal XVIII sècol a vîn arcurdêda la presèinsa 'd un uratôri dedichê a Sânt' Antòni da Pâdv, pó cunfermêda dal Balletti. Dal furtificasiòun dal castèl incô a gh' armâgnen un pcòun ed muradûra 'd la pêrt a mezanôt ed la tòr, soquânt sègn a piân ed campâgna dal cuntōren ed chiêter lê e, incòra, trât cûrt ed la cînta ed difèiṣa.
La sfilêda Matéldica[modifica | mudéfica la surzéia]
Un pó préma ed l'istê ed tót j ân, a Quâter Castē a vîn arcurdê un fât impurtânt per la stôria d' Eurôpa e arcurdê da Donizone, crunésta ed l'època, cme al prém pâs vêrs al Cuncurdê ed Worms, l' é un fât sucès insém al sagrê ed la cēṣa ed Bianèl tr'al 6 e al 10 ed mâg ed l'ân 1111. Enrico V, fiōl ed cl' Enrico IV che treintân préma l'à utgnû dal Pêpa Gregorio VII, cun la mediasiòun ed Matélda, al famōṣ perdòun ed Canòsa, l'é andê a Bianèl e l'à incurunêr la Grând Duchèsa vîce regîna vicâria d'Itâlia. La manifestasiòun la vîn fâta a dû pâs da dóve è sucès al fat dal 1111. Bèle dal prém dopmezdé pr'al strêdi dal paèiṣ as incûntren sintunêr ed cumpêrsi ind i tradisiònel custóm medioevêl. A s'în dê apuntamèint a i pē dal castèl ed Bianèl, per dêr véta a la mosionânt e spetacolêra arcurdânsa, cuntadèin e paiṣân, frê in penitèinsa, delegasiòun nôbil , cavalêr ed l'eṣêrcit ed Matélda; pó da Bianèl în andê, in sfilêda, vêrs al paèiṣ: Matélda e Enrico V a vînen ricevû int al câmp da i cavalêr, da i religiōṣ e dal pôpol. Dôp che i gunfalòun dal cuntrêdi invidêdi a i zôgh, segvî da i mès, taburèin, castlâni, j òm d'êrmi e dal Gualdâni di Quâter Castē àn sfilê in parêda, Matélda l'è incurunêda e dichiarêda regîna d'Itâlia davânti a i só devôt sódit. A la fîn ed la fèsta al Mèister d'Ermi al dà inési a i zôgh: i nôbil e valorōṣ cavalêr as afrûnten ind al Zôgh dal Pûnt. Ind i sô custòm ed tânt culōr i sbandiradōr es zibésen in spetaculōṣi figûri. Al tramòunt lòungh al strêdi ed l'antîga cuntrêda al pôpol in fèsta a pécen al mân a Matélda in sfilêda cun a drê quî che àn vînt e quî che àn pêrs a i zôgh. La stôrica sfilêda Matéldica la vín fâta tót j ân ind l'ûltma dumènica dal mèiṣ ed mâg.
Imparintê cun Quâter Castē[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Archivio di Stato, Reggio Emilia - Quattro Castella nella Storia Di Canossa. - [s.l.] : Tipolitografia, 1977
- Andrea Balletti - Le Quattro Castella : memoria storica - Reggio Emilia : Officine grafiche reggiane, 1937
- Loris Bottazzi - Il formarsi dei casati dopo il mille nei territori di Bibbiano, Quattro Castella e San Polo - S.l. : S.n., 2001
- Angelo Canovesi - Quattro Castella : città matildica : chiese e dintorni - Cavriago : Bertani, 1992.
- Fernando Fabbi - Quattro Castella : storia e leggende - Reggio Emilia : Bizzocchi, 1960
- Quattro Castella : guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
C (letera)
La C o c, nom in lubard ce ['tʃe] (al dì d'incö anca italianizaa a ci) l'è la terza lettera de l'abecee latin e de quel lumbard.
In lumbard la C la gh'ha mia un valur funemich singul, perchè la rapresenta sia l'africada postalveulara surda [tʃ] (de suvent ciamada c dulza) che la plusiva velara surda [k] (ciamada anca c düra a seconda del cuntest funulogich.
La letera 'c' la rapresenta anca el son plusiv palatale surd int l'alfabet funetich internaziunal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ‹C› la vegn da l'istessa letera de la ‹g›. I Semitich i la ciamaven gimel, un segn che l'è stat prubabilment adataa dal geruglifich egizian che 'l rapresentava un tira sass. Un'oltra pussibilità l'è che la füdess el disegn d'un camel, che in semitich l'eva dit gamal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Poitou-Charentes
La regiù Poitou-Charentes (nòm uficiàl en fransés: Région Poitou-Charentes ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,687,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 25,809 km², per 'na densità de 65 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Poitou-Charentes l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres e Vienne che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.464 cümü. La capital de la regiù l'è Poitiers.


text:
La Bridoire
La Bridoire l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Le Pont-de-Beauvoisin, del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 185 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6,18 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 250 méter a 'na altèsa màsima de 527 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Calóls e Cùrt
Calóls (nom ufizial in italian Calolziocorte) l'è ü cümù de 14 162 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992. In chèsto pais l'è nàsida Michela Vittoria Brambilla (1967).
Ol paés a 'l g'ha ü pó de frasiù, ciamàde: Cornèl, Cùrt, Föpenìch, Galaéza, Lurentì, Pàscol, Russì, Sàla e Suracòrnola.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Calóls e Cùrt l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Archeologî
Artéccol in dialatt bulgnais
L'archeologî (o siänza dî ritrovamént) l'è una siänza umèna ch'la stûdia i schèv e i materièl lasè dai òmen: quî, nèv, cà, sît... Par fèr st'amstîr l'archeòlog l'à bisåggn d'na moccia ed mèz, ed strumént par fèr äl dataziån in laboratòri druvànd al carbån 14, l'à da savairen ed dendrocronologî, e vî acsé. An s scurdän brîsa anch i scrétt cuntempurèri ai sît studiè. Aitands con sti mèz l'archèolog l'è bån d'analizèr i materièl par strulghèr i ligâm strai òmen e indòvv l'à abitè.
L'archeologî in Emégglia-Rumâgna[modifica | mudéfica la surzéia]
In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.


text:
Còrred
Còrrid o Còrred (nom ufizial in italian: Corrido) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 839 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,3 km² e 'na densità de 133 ab./km².
El paes el se troeuva in di vallad che colleghen el Lagh Maggior al Lagh de Còmm.
Ai temp di piev el faseva part de la Piev de Porlezza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còrred l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nigeria
La Nigeria a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacada al Benin, al Ciad, al Camerun e al Niger 'l la bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Abuja. Un'altra cità impurtanta a l'è Lagos.
La gh'ha una süperfiss de 923.768 km² e una pupulaziun de pressapoch 140 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Nigeria a l'è stada un pussediment del Regn Ünii fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Nigeria (nom ufizial: Federal Republic of Nigeria) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è l'Goodluck Jonathan (del 2010).


text:
Trevir
Trevir (Trier in todesch; Treviri in italian; Trèves in frances; Tréier in lussemburghes; Tréveris in spagnoeu, portoghes e catalan; Augusta Treverorum in latin) l'è ona città de la Germania occidental.
L'è sede de on'università (fondada in del 1483 e sarrada sù in del period 1796-1970) e de ona diòcesi cattòliga.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del Land de la Renania-Palatinaa e anca se l'è foeura de tucc i circondariaa, l'è la sede de quell de Trevir-Saarburg.
Trevir l'è situada longh el fiumm Mosella, a quindes chilòmetri del Lussemburgh.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De origin molto antigh (di leggend disen che 'l fondador el sia staa vun di fioeu del re assir Nino, Trebata), l'è stada voeuna di città pussee important de l'Imperi Roman.
De fatt prima l'è stada el capploeugh de la Gallia Belgiga, poeu, con la tetrarchia, l'è vegnuda voeuna di quatter capitai de l'Impero. L'è staa anca la prima sede vescovil de la Germania.
Al temp del Sacher Roman Imperi, el vescov de Trevir l'era vun di princip elettor de l'imperador. A Trevir hinn nassuu el Karl Marx (el pader del comunismo) el vescov de Ascoli Piceno Sant Emidi e soratutt el sant patrònn de Milan, Sant Ambroeus.
I monument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di quatter capitai de la tetrarchia romana (con Milan, Sirmi, Nicomedia), Trevir l'è quella con pussee trasc stòrigh anmò in pee al dì d'incoeu. Per esempi, pòdom trovàggh la Porta Nigra, on pont sora el fiumm, i rest de on anfiteater e di term imperiai e la Basiliga de Costantin.
De on period pussee recent a gh'è vari ges compagn de quella de San Paolin o anca la cà indè che l'è nassuu el Karl Marx.
Tant de 'sti monument hinn consideraa de l'UNESCO patrimòni de l'Umanità.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ascoli Piceno, Italia.
- Metz, Francia.
- Gloucester, Regn Unii.
- 's-Hertogenbosch, Paes Bass.
- Pòla, Croazia.
- Forth Worth, Statt Unii.
- Weimar, Germania.
- Nagaoka, Giappon.


text:
Ho lagàt la mè cà zo n'del Kentucky
E ma so trasferìt sota Clüsù
E 'nvece di nisüline a maie i cachi
E 'nvece di serpencc a go i bisù
A ghìe ü pick-up enorme piè de polver
Che 'nvece i ma dacc ön Ape rot
A fa la cùa ai Fiurine coma ü màrter
Oter che la fa eta on the road
Ma mè sto bè po a chè
Semper inàcc e 'ndrè
E 'nvece de des miglia
Rìe fo al bar a pè
Ma mè sto bè po a là
E mpo' per ol parlà
A mè i ma ciàma amò l'Americà
Ardàe ol basket in dol Kentucky
E che al ma toca ardà zügà a balù
In Las Vegas very Lucky
In Alsöre cülatù
Purtàe ol capèl de cow boy stèle e stese
E chè l bretì BBob Marley col canù
Andà a vensì i rodeo l'ìa 'l me èse
Che 'nvece 'ndo söl Dalmen col furgù
Ma me..
I left my home Kentucky
I left my home far away
There Elvis Presley here Don Backy
Pessi Cola & casonsèi


text:
Baden-Württemberg
Al Baden-Württemberg (Baade-Wiirdebäärg in Alemàn) l'è na regiòṅ dla Germâgna, la tèrsa più granda dal paéś anc par l'ecunumìa, ch'la s cata in dal sud-ovest dal stat. La sò capitàla l'è Stucàrda cun Mannheim, Karlsruhe e Fribûrg atri sità impurtànti. La cunfìna cun la Śvisra a sud, la Frància a òvest e al regiòṅ tedéschi dla Renàgna Palatinâ (òvest), Bavéra (est) e Àssia (nòrd).
Al stat al nas in dal 1952 dòp un referendum ch'l à mis insém i stat stòric dal Baden cun qvél dal Württemberg. Prima i gh 'n éran tri (Württemberg-Baden, Württemberg-Hohenzollern e Baden), sóta 'l cuntròl di Stat Unî e dla Frància a séguit dla fiṅ dla secónda guèra mundiàla. Al gh'à 25 sircundàri e nóṿ sità fóra sircundàri.
In tut la mùcia sù da piò ad déś migliòṅ 'd abitànt e na superfìsi ad 35.750 km².
Al presidènt dal stat 'l è Winfried Kretschmann di Vérd.
Persunàǵ famóś ligâ a 'l Baden-Württemberg i èṅ Albert Einstein, Carl Benz, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Johannes Kepler e Joschka Fischer.


text:
Elt Égg’
L'Elt Égg’ (in itagliàn Alto Adige; in tudàssc Südtirol; in ladén Südtirol o Sudtirol) l'è 'na regiån geogrâfica dl'Itâglia, ch'la cunprànnd la pruvénzia autònoma ed Bulzàn (in tudàssc Autonome Provinz Bozen; in itàglian Provincia autonoma di Bolzano; in ladén Provinzia autonòma de Balsan; ), ch'l è onna däl dåu pruvénzi dal Trentén-Elt Égg’, e l'è la pió granda d'l Itâglia dåpp che la pruvénzia ed Sàssari l'è stè ridimensiunè. L'Elt Égg’ al g'à 485.000 cristiàn.
L'Elt Égg’ l'è una pruvénzia indòvv ai é al trilinguisum, send ch'as dscårr tudàssch, itagliàn e ladén:


text:
Peio
Peio (Péj 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 1 877 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 160 km², per 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Martello (BZ), Valfurva (SO), Rabbi, Pónt Dalègn (BS), Vermiglio, Ossana, Pellizzano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Greppen
Greppen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.25 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1021 abitant.
El cumün de Greppen al se tröva a una altitüden de 447 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Küssnacht (SZ), Meggen, Weggis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Greppen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- J. Muheim-Büeler, J. Studhalter: Greppen. 1997.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ufizial (in Tudesch)
- Greppen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- "Fusion" Project Website (in German)


text:
Pereànse
El pereànse (paròla che vé del gréco e furmàda de perí, che völ dì entùren e anthós, fiùr) l'è 'na strütüra del fiùr che la corespónt a la part che stà entùren ai òrgani sesuài; l'è la part mìa reprodutìva dal fiùr.
L'è furmàda de du tìpi de elemèncc:
- La coròla, furmada dei pétali, che i è i elemèncc che de sòlet i è culuràcc. La sò funsiù l'è chèla de atirà i insècc pulinizadùr.
- El càles, la part vérda del fiùr, la g'ha 'na cunsistènsa piö gaiàrda che nó la coròla e i sò elemèncc i se ciàma sépali. En sèrte fiùr i pétali e i sépali i è mìa diferensiàcc, cioè i g'ha 'l stès culùr, la stèsa cunsistènsa e la stèsa funsiù. En chèsto càzo i vé ciamàcc tat i sépali che i pétali col nòm de tépali, e l'ensèma de chèsti elemèncc el vé ciamàt peregóne.


text:
Aeschi
Aeschi a l'è un cumün svizzer del distret de Wasseramt. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 1213 abitant e una süperfiss de 3.79 km², e al se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar.
El cumün de Aeschi a l'è tacaa ai cumün de Bolken, Etziken, Heinrichswil-Winistorf, Hersiwil, Niederönz (BE), Herzogenbuchsee (BE), Seeberg (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Aeschi SO in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Burgäschi in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pò
El Pò (in latin Padus) l'è on fiumm de l'Italia del nòrd.
El nass dal Pian del Re (comün de Crissolo, in Pruvincia de Cüni), pròppi sota al Monvis, e el corr vers orient per tutta la granda pianura che la ciappa el nòm de lù; dòpo 652 chilòmeter de percors el se trà dent in del Mar Adriatich cont on delta spartii fra l'Emilia Romagna e el Veneto. I fiumm pussee important che se trann dent hinn la Dora Baltea, el Tisin, l'Adda, el Bremb, l'Òli, el Mincio da manzina e el Tanaro, el Taro, el Panaro da dritta.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cadì idrogràfich del Po l'è de lè de 71.000 km² e la sò portàda l'è bèla bondànta perchè 'l càta sö 'na gran part de l'àiva del versànt meridiunàl de le Alpi (el sò cunfì orietnàl l'è 'l grùpo de l'Ortles-Cevedale), gràsie ai sò aflüèncc de mansìna che i è chèi che i ghe pórta la pàrt piö gròsa.
De sòlet el fiöm l'è piö gròs en primaéra e autùno e l'è piö sèch a le fì de l'istàt. Le piéne piö dizastrùze de sòlet el i a fà 'ndèi més utunài.
La portàda màsima l'è stàda registràda endèle inondasiù del 1951 e del 2000, con de piö de 13.000 m³/s endèl córs medio-bas del fiöm.
El Pò 'l streèrsa trè cità capolöch de pruvìncia Türì, Piacènsa e Cremùna, ma 'l ghe pàsa derènt a divèrsi óter cèntri 'mportàncc compàgn de Pavìa, Feràra, Rovìgo ecc.
Endèla zòna de Feràra, el Pò 'l cumìncia a slargàs endèn dèlta bel deèrt e grànt, 'nfìna a cuarcià zó 'na superfìce de 380 km². El se divìt en sich ram principài (Po de Maestra, Po de la Pila, Po de le Tole, Po de Gnoca e Po de Goro), En óter ram segondàre (el Po de Volano) el pasàa per la cità de Feràra.
El delta del Po, per vìa del sò valùr ambientàl, l'è stat deciaràt endèl 1999 Patremóne de l'Umanità de l'Unesco,
-
-
El Pò a Türì
-
Dré al Pò a Casale Monferrato
-
El Po a Boretto
Dré al sò percórs endèla Pianüra Padana, el Po 'l se divìt de spès en divèrsi ram, isé de furmà ìzole fluviài, la piö grànda de chèste, se se làsa fò chèle del Delta, l'è l'Ìzola Serafini, sitüàda en corespondènsa co la conflüènsa de l'Arda e che la mizüra presapóch 10 km².
Töt ensèma, el Po 'l streèrsa (de la sorgènt enfìna al mar) 13 pruvìnce: Cuneo, Türì, Vercelli e Alesàndria (endèla regiù del Piemónt), Pavia, Lod, Cremùna e Màntoa (endèla regiù de la Lombardìa), Piacènsa, Pàrma, Regio Emìlia e Feràra (endèla regiù de l'Emilia-Romagna) e Rovigo (endèla regiù del Vèneto). I cümü tocàcc del fiöm i è 183.
Aflüèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aflüèncc de mansìna i vé zó töcc de le Alpi e i è:
- Pellice
- Dora Riparia
- Stura di Lanzo
- Malone
- Orco
- Dora Baltea
- Sesia
- Agogna
- Tisin
- Lamber
- Ada
- Brèmb
- Òi
- Mincio
I prim aflüèncc de dèstra i vé zó töcc de le Alpi Còsie e Lìguri, dei quài i piö 'mportàncc i è:
piö 'n zó 'l Po càta sö le àive che vé zó dei Apenìni setentriunài, i piö 'mportàncc i è:
Curiuzità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pò l'è sèmper stat cunsideràt el fiöm piö lónch d'Itàlia, ma l'è mìa 'l fiöm piö lónch che 'l tóche alméno per en ciapèl e teretóre italià, perchè la Drava, che la nas endèl cümü de Dobbiaco, e che dòpo la và a sbötàs endèl Danubio, coi sò quàze 750 chilòmetri, l'è piö lónga. El Pò 'nvéce l'è 'l fiöm piö lónch che 'l scóre per entréch söl teretóre italià.


text:
Anàlisi cumplessa
L’anàlisi cumplessa a l’è la branca da la matemàtica ch’a la invèstiga i funziun da nümar cumpless.
L’anàlisi cumplessa la sa referiss particülaarmeent a i funziun analítich da variàbil cumpless, cugnussüüt cuma funziun olomòorf.
Cuntegnüü
Funziun cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziun cumplessa a l’è una funziun in che la variàbil independeent e la variàbil dependeent i-è tüti-e-dò di nümar cumpless. Cun plüü da precisiun, una funziun cumplessa a l’è una funziun definida int un sübcungjuunt dal plan cumpless, a valuur cumpless.
Par cada funziun cumplessa, taant la variàbil independeent cuma inscí la variàbil dependeent i-sa pöö separá int i söö cumpuneent reala e imaginària.
- e
- int úe
Da chí sa dedüiss che i cumpuneent da la funziun,
- i
i-sa pöö interpretá cuma funziun reaal da do varàbil reaal i .
L’estensiun da funziun reaal (espunenziaal, lugarítm, funziun trigumumétrich) al dumini cumpless a l’è duvrada nurmalameent cuma intrudüzziun a l’anàlisi cumplessa.
Funziun ulumòorf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funziun ulumòorf i-è di funziun cumpless definiit int un sübcungjuunt deerf dal plan cumpless, ch'i-sies diferenziàbil in sentüü cumpless. La diferenziabilitaa cumplessa la gh'a di cunsegueenz fisc plüü fòort che la diferenziabilitaa üsüala (reala). Par esempi, i funziun ulumòorf i-è infinitameent diferenziàbil, un fatt ch'al è luntan dal vess ceert par i funziun diferenziàbil reaal. La plüpaart di funziun elementaar, cun deent la funziun espunenziala, i funziun trigunumétrich i tüti i funziun pulinumiaal i-è ulumòorf.
Resültaa principaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un ütiil centraal in l'anàlisi cumplessa al è ul camin integraal. La integrala sü un camin saraa d'una funziun ch'a síes ulumorfa in tücc i puunt da l'àrea invultada pal camin saraa a l'è sempru zero (Teurema integraal da Cauchy). I valuur d'una funziun ulumorfa int un diisch i sa pöö calcülá mediaant una fórmüla integrala da camin sura la fruntera dal diisch (Fórmüla integrala da Cauchy). I integraal da camin íntal plan cumpless i-è duvraa da spess par determiná di integraal reaal cumplicaat: chí al è ul sitt int úe la teuría di resídü, intra i òolt, a l'è ütil (vidée métuud d'integrazziun da cuntuurn).
Si una funziun la gh'a di 'pòol' u 'singülaritaa' int un puunt, vargott al vöör dí che in cheest puunt ul valuur da la funziun al 'scapa via' e al è mia finii. In cheest caas-chí al sa pöö calcülá ul resídü da la funziun in cheest pòol, i cheest resídü i sa pöö druvá par calcülá di integraal da camin ch'i-invòolf la funziun. Cheest-chí al è ul cuntegnüü dal teurema di resídü. Ul cumpurtameent di funziun ulumòorf vesin a i singülaritaa essenziaal al sa descriif íntal teurema da Weierstrass-Casorati. I funziun ch'i gh'a noma pòol, però mia singülaritaa essenziaal, i sa nòmina merumòorf: in cheest caas-chí i-è duvraat i seri da Laurent, símel a i seri da Taylor però cunt anca puteenz negatiif, par stüdiá ul cumpurtameent di funziun vesin a i singülaritaa.
Una funziun limitada ch'a sies ulumorfa in tütt ul plan cumpless al è necessariameent custaant: cheest-chí al è ul Teorema de Liouville. Al sa pöö druvá par dá una demustrazziun natürala e cürta dal Teurema fundamentaal da l'Àlgebra, ch'al diis che ul còorp di nümar cumpless al è algebraicameent saraa.
Una pruprietaa impurtaant di funziun ulumòorf a l'è che, si una funziun a l'è ulumorfa int un dumini simplameent connex, alura i söö valuur i-è determinaa paj söö valuur int un qual-sa-vöör sübdumini. (Al è assee un sübcungjuunt cunt un puunt d'acümülazziun). Vargott al permett l'estenziun da la definizziun da funziun cuma la funziun zeta da Riemann, inizzialemeent definiit in tèrmin da summ infiniit cunvergeent noma in di dumini limitaa, a bott tütt ul plan cumpless. A i vöölt, cuma íntal caas dal lugariitm in caamp cumpless al è impussíbil cuntinüá analíticameent una funziun a un dumini mia simplameent cuness dal plan cumpless, però al è pussíbil la esteend a una funziun ulumorfa sü una süperfiis da Riemann, a che a pudemm pensá chí cuma un dumini dal plan cumpless a fisc fujett.
Fin chí l'anàlisi cumplessa int una variàbil. Apó la gh'è una turia fisc rica in divèers variàbil cumpless, intúe di pruprietaa analítich, cuma l'espansiun in séria da puteenz, i sigüta a varí, però un bell puu da oltri prupietaa i-è mia plüü vàlid. Ul teurema da la mapa da Riemann, sura i relazziun cunfuurm da ceert dumini dal plan cumpless, forsi ul resültaa plüü impurtaant in la teuria ünidimensiunala, al è luntan dal vess veer in dimensiun süperiuur.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'anàlisi cumplessa a l'è vüna di braanch clàssich da la matemàtica, cunt i söö ariis al sécul XIX, malgraa che anteriuurmeent s'eva gjanmò faa vargott sü chesta línia. Di matemàtich impurtaant in chesta branca i-è Euler, Gauss, Riemann, Cauchy, Weierstrass, i fisc òolt al sécul XX, Tradizziunalameent, l'anàlisi cumplessa, in particülaar la teuria da l'aplicazziun cunfurma, la gh'a susseen aplicazziun in l'ingegnería e in la teuría di nümar. Receentmeent, ul sücess da la dinàmica ulumorfa al a rendüda fisc pupülara: regurdemm i fractaal par l'iterazziun da funziun ulumòorf, intra che ul cungjuunt da Mandelbrot. Una altra aplicazziun impurtaant da l'anàlisi cumplessa al dí d'incöö a l'è la teuría di còord, una teuría da caamp quantístega cunfurmameent invarianta.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Refereenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Needham T., Visual Complex Analysis (Oxford, 1997).
- Henrici P., Applied and Computational Complex Analysis (Wiley). [Three volumes: 1974, 1977, 1986.]
- Shaw, W.T., Complex Analysis with Mathematica (Cambridge, 2006).
Liamm da fö (in Anglees)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Complex Analysis -- textbook by George Cain
- Complex analysis course web site by Douglas N. Arnold
- Example problems in complex analysis
- A collection of links to programs for visualizing complex functions (and related)
- Complex Analysis Project by John H. Mathews
- Wolfram Research's MathWorld Complex Analysis Page


text:
Sent
Sent l'è un cumün Sgüissera del destret de l'Inn, in del Canton Grisun. A 'l gh'ha pü u manch 896 abitant e una süperfis de 111.74 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1440 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Sent l'è tacaa ai cumün de Graun im Vinschgau (IT-BZ), Ftan, Ischgl (AT-7), Malles Venosta (IT-BZ), Ramosch, Scuol.
L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi de suta:[1]
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sent in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cristianesim
El Cristianesim a l'è una religiun munuteista basada sü la vita e i insegnament de Gesü de Nazaret.
I cristian creden che Gesü a l'è el fiö de Diu e'l Messia 'me prufetizaa in de l'Antigh Testament. El cristianesim a l'è munuteista ma per la püssee part di fed cristiann Diu a l'è in trì personn: Diu Pader, Diu Fiö (Gesü) e'l Diu Spirit Sant. Questa dutrina a l'è ciamada la Santissima Trinità.
El cristianesim a l'è spartii in diferent cunfessiun o ges che gh'hann una bas cumüna ma diferent aspet de la dutrina o anca de l'urganizaziun.
I simbuj del Cristianesim a hinn un bel poo, ma quel principal e püssee significativ a l'è la Crus, che la rapresenta la mort de Gesü. Per quela resun chì, la Crüs la cumpar in d'un frach de bander e stem di paes de religiun cristiana.
El Cristianesim l'ha avüü un röl impurtant per la storia e la civilizaziun del "Mund Ucidental".
Una stima di cristian incö a l'è de pressapoch 2.100 miliun de gent.[1]
Ges Cristiann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristianesim a l'è spartii in d'un bel poo de ges che nassüü in diferent mument de la storia e per diferent questiun de dutrina, suciaj e de cultüraj. I ges principaj a hinn fa sü in quij grüp chì:
- Gesa Catoliga Rumana, la püssee numerusa, che l'aceta l'uturità del Papa. La gh'ha pressapoch cincent miliun de member batezaa, cunt dent anca fedej de tradiziun latina e de alter cumünità Catoligh Urientaj, per esempi la Gesa Catoliga Marunita, la Gesa Catoliga Melkita e la Gesa Catoliga Sira.
- Ges Prutestant, che hinn un frach de ges indipendent, nassüü in general cun la Refurma (secul quel de XVI) o poch dopu, che aceten minga l'uturità del Papa e meten al center del cült e de la dutrina dumà i test de la Bibia.
- Cristianesim Urtudoss, che'l gh'ha dent la Gesa Urtudossa Greca e alter ges de rit uriental;
- I ges urientaj di trì cuncili, che hinn nassüü dopu che avevev minga acetà i cunclüsiun del Cuncili de Calcedonia del 451. Tiren dent la gesa Copta, la Gesa Nestoriana e la Gesa Apustoliga Armena, e alter.
- Restauraziunism, grüp 'me Discepul de Crist o i Ges Indipendent, nassüü principalment in di Stat Ünii in del secul quel de XIX. De quel grüp chì fan part anca alter grüp 'me i Adventista e i testimoni de Geova.
- Murmunism, quij che van adree ai revelaziun del Joseph Smith che se tröen dent in del Liber de Mormon.
- Antitrinitarism, o ges che refüden el dogma de la Santissima Trinità e la divinità de Gesü.
Dutrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se gh'hinn di diferenz intra i ges cristiann, la gh'è una dutrina de bas cumüna a tüt. Questa dutrina chì la stabiliss che'l Cristianesim a l'è el cumpiment del Giudaism, e che Gesü a l'è el Messia prufetizaa in di scritür de l'Antigh Testament.
La credenza centrala del Cristianesim a l'è che per mez de la fed in de la mort e resüreziun de Gesü, i omen poden vess salvaa de la mort, fisiga e spiritüala, per la redenziun di sò pecaa, che hinn la disubidienza e rebeliun cuntra de Diu. Per la grazia de Diu, per la fed e'l pentiment, i omen poden recunciliass cun Diu per mez del perdun e la santificaziun.
I aspet che hann furmaa i fundament dutrinaj del Cristianesim (anca se di grüp ja aceten minga tücc) a hinn:
- Diu a l'è una Trinità, un vess etern che l'esist in trì personn: Pader, Fiö (el Verb incarnaa, Gesü Crist) e Spirit Sant.
- Gesü a l'è a l'istess temp, cumpletament Diu e cumpletament üman.
- Maria Vergin, la mader de Gesü, l'ha avüü Gesü per mez del Spirit Sant, e l'era vergin.
- Gesü a l'è el Messia che speraven i Giüdej, l'ered al tron del Re David.
- Gesü a l'è inucent de tücc i pecaa. Per mez de la mort e resüreziun de Gesü, i credent a hinn perdunaa di sò pecaa e vegnen recunciliaa cun Diu. Per mez de la fed, i credent riceven el Spirit Sant
- Gesü al returnarà cunt el sò corp in sü la Tera per el giüdizi de l'Ümanità, e per purtà i fedej a la presenza de Diu.
- La Bibia a l'è la Parola che l'ha ispirada Diu, ma che l'hann scrivüda i omen.
Vita cristiana e rit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristian al gh'ha de viv la sò vita de tücc dì in acordi a la mural cristiana e'l gh'ha de relaziunass cun Diu cun l'uraziun, che la pö vess un dialogh persunal o basaa sü furmul pre-stabilii e tradiziunaj 'me el Pader Noster. Fundamentaj a hinn i sacrament, che ja ufizia un sacerdot 'me intermediari cun Diu. I nom di sacrament cambien a segunda de la Gesa Cristiana; quij püssee acetaa a hinn el batesim e la cumüniun, ma per el Catolicesim a hinn püssee, a hinn set.
La furma de preghiera cumünitaria a l'è la messa. La messa la vegn ufiziada tücc i dì ma quela de precet a l'è quela de la dumeniga e di dì de festa per el tacuin litürgich, cuma la Pasqua e'l Nadal. La messa la cambia a segunda de la cunfessiun cristiana e, dent a una cunfessiun, la pö anca cambià fina a un cert punt (el tema di letür e'l schema general a l'è quel del messal litürgich).
Presenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristianesim a l'è la religiun cun püssee fedej, pressapoch un 33% de la pupulaziun mundiala[2]. El 17,5% se disen catoligh, un 5,6% urtudoss e un 3,6% anglican. In del temp i credent a hinn vegnüü giò de nümer in Europa e cressüü in America.[3].
Quij stat chì hann deciaraa el Cristianesim religiun ufiziala: Argentina, Bulivia, Costa Rica, Danimarca, El Salvador, Finlandia, Grecia, Inghiltera, Islanda, Liechtenstein, Malta, Monach, Nurvegia e Cità del Vatican. El paes cun püssee cristian a hinn i Stat Ünii, e dopu al gh'è el Brasil.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Adherents.com, Stima di credent d'ogni religiun(Ingles)
- ↑ World Christian Trends (2001)
- ↑ Putnam, Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society, p. 408.


text:
Christina McHale
La Christina McHale (Teaneck, 11 ad Maǵ dal 1992) l'è na tenìsta americàna, prufesiunìsta da 'l Avrìl dal 2010. L'è élta 170 cm e la péśa 58 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
La stà a Englewood Cliffs in dal stat dal New Jersey ma da pìcula l'à pasâ sinc an a Hong Kong parchè sò pàdar al lauràva là. L'è bòna ad dascórar anc in spagnôl e 'n pôc in Cinéś mandarèṅ. A gh piàś scultàr al rap e l'hip-hop.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar vint-quàtar dal mónd al 20 'd Agóst dal 2012. L'à vins un turnèo ITF a Róma in dal 2011.
Caréra
In dal 2010 qvéi 'd Indian Wells i gh dànan na carta salvàdga ma lē la pèrd a 'l prim tùran da la Vania King par 5-7 3-6. In Avrìl la pasa al qualificasiòṅ a Charleston baténd la Galina Voskoboeva 6-1 6-3. In dal tablòṅ prinsipàl la bat subìt la rusa Alla Kudrjavceva e pò la s in prufìta dal bandòṅ dla Viktoryja Azaranka ch'la gh dà a muć in dal secónd sét quànd l'éra avànti 6-2 2-2. In dal tèrs tùran la pèrd da la Melanie Oudin 4-6 0-6. A Stanford la céd a la Samantha Stosur a 'l secónd tùran. In Agóst la s fà strada a Cincinnati parchè la bat prima la Nadia Petrova 7-6 5-3 bandòṅ e pò la giapunéśa Ayumi Morita 6-2 6-4. A 'l tèrs tùran la vèṅ batùda nét 6-1 6-1 da la Kim Clijsters. A Quebec City la riva in semifinàl (2-6 2-6 da la Tamira Paszek) e a Tokyo la và fóra subìt par maṅ dla Flavia Pennetta 3-6 1-6. La sèra 'l an a 'l 115śum pòst dla clasìfica dal fémni.
In dal 2011 la pasa 'l qualificasiòṅ a Brisbane ma la pèrd pò a 'l prim tùran da la Roberta Vinci 2-6 6-7. Incóra na vòlta la śōga a Indian Wells par via dna carta salvàdga. Prima ad pèrdar a 'l tèrs tùran da la Nadia Petrova la s cava la sudisfasiòṅ ad bàtar la Svetlana Kuznecova (nùmar trédas dal mónd) par 7-6 7-6. A Charleston la fà méj d'l an prima rivànd a i quàrt baténd la Daniela Hantuchová 7-6 6-1 ma pò la céd a la Jelena Janković 2-6 0-6. A Róma la pasa 'l qualificasiòṅ faghénd arbasàr la crésta a la Coco Vandeweghe mandàda a cà 6-1 6-4 ma pò la léva bandéra biànca cun la Francesca Schiavone (nùmar sinc dal mónd) ch'la vins a 'l secónd tùran 6-3 6-1. La pèrd incóra da n'atra itagliàna, Sara Errani, a 'l prim tùran dal Roland Garros ma chè la pōl pròpria ruśgàr-as gl'ungi parchè l'éra avànti 5-0 in dal tèrs sét, faghénd anc la furba a n sgnand briśa al bucìni nóvi a la bulgnéśa. A Birmingham (èrba) la rumagnōla la la manda incóra a cà, 7-6 4-6 6-2 a 'l secónd tùran. Par lē secónd tùran anc a Wimbledon: dòp avér batû l'Ekaterina Makarova 2-6 6-1 8-6, la pèrd pò da la Tamira Paszek. A Carlsbad (Stat Unî) la cata a 'l tèrs tùran na Agnieszka Radwańska cun al diav'l adòs ch'la la sćiànca 6-1 6-0. A Cincinnati la fà 'l cólp baténd la nùmar òṅ dal mónd Caroline Wozniacki 6-4 7-5 ma pò la céd a la Nadia Petrova. La danéśa la s tōś l'arvìnsida sèg baténd-la in di quàrt a New Haven. La Christina la pasa dū tùran a gl'US Open mandànd a cà Aleksandra Wozniak e Marion Bartoli prima ad lasàr strada a la Marija Kirilenko 2-6 3-6. La finìs la stagiòṅ da nùmar quarànta-dū dal mónd.
La taca al 2012 pardénd a 'l secónd tùran a Auckland (1-6 1-6 da la Svetlana Kuznecova) e a 'l tèrs tùran a gl'Australian Open (2-6 0-6 da la Jelena Janković). In Favràr la pòrta a cà facilmènt i sò dū singulàr ad Fed Cup śugâ cóntar la Rùsia Biànca: 6-0 6-4 a la Nastas'sja Jakimava e 6-0 6-1 a la Dar'ja Kustova. A Doha la ciàpa incóra la paga da l'Agnieszka Radwańska (6-1 6-1 in di quàrt). A Indian Wells la bat l'Elena Vesnina 6-3 7-5 e la Petra Kvitová 2-6 6-2 6-3 ma pò la pèrd p'r un pēl da l'Angelique Kerber 3-6 6-3 6-7. In Avrìl la vins incóra dū punt p'r al sò paéś impgnâ in Ucraìna cóntar Lesja Curenko e Elina Svitolina. In sla tèra ad Madrid e Róma la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Samantha Stosur e dla Marija Šarapova. A 'l Roland Garros la vins al prim sét cóntar la campiunésa in carga Na Li ma pò la céd 6-3 2-6 1-6. A Birmingham e Eastbourne i èṅ al rusi Elena Vesnina e Anastasija Pavljučenkova a mandàr-la a cà a 'l secónd tùran. A Wimbledon la pasa dū incóntar prima ad lasàr strada a l'Angelique Kerber 2-6 3-6. La finìs mâl 'l an cun quàtar prim tùran a Cincinnati, US Open, Pechîn e Uśàka.
Al 2013 al taca a 'l arvèrsa par lē pròpria cum 'l éra finî al 2012. L'americàna la fà sù àtar tri pìm tùran a Auckland, Sydney e Australian Open. A Parì la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli 7-5 6-1. A Doha la taca bèṅ al turnèo vinsénd facilmènt cóntar la Vera Duševina 6-1 6-2 e la Lucie Šafářová 6-4 6-2 ma pò la vèṅ asfaltàda 6-0 6-0 da la nùmar òṅ dal mónd Viktoryja Azaranka. A Indian Wells e Miami la mùcia sù dū secónd tùran (6-4 4-6 1-6 da la Marija Kirilenko e 7-6 1-6 3-6 da la Roberta Vinci), incóra pèś a Charleston in dua la Varvara Lepchenko la la manda fóra subìt 3-6 6-4 2-6. La taca la stagiòṅ in sla tèra rósa a Madrid pasànd p'r al qualificasiòṅ. A 'l prim tùran la bat la Shuai Peng cun al puntéǵ ad 7-5 5-7 6-1 ma pò la n pōl far gnint cun la Marija Šarapova (pò finalìsta) ch'la vins 6-1 6-2. A Róma la fà sua in dū sét la partìda cóntar la Karin Knapp par pò catàr la nùmar siē dal mónd Sara Errani. La bulgnéśa la la bat a fadìga in tri sét 7-5 5-7 6-2 dòp avér butâ a gl'urtìghi sinc match point in dal secónd sét (l'éra avànti 7-5 5-2 e servìsi).


text:
Lepus europaeus
La legora, ciamada anca levora o legor (nomm scientifegh: Lepus europaeus, Pallas, 1778) l'è on animal, on mamifer lagomorf de la fameja di Leporidae.
L'è ona bestia de la forma putost slanzada (el riva a 70 cm de longhezza, senza cuntà la cova), cont i scianf denanz pussee curt de quei dedree: quell lavorà chì le fa vegnì on animal bell svelt e viscor. La legora la gh'ha anca dò oregg bei longh. El pò rivà a pesà sett chili. I sò dimension le fann vegnì el Leporida pussee grand che gh'è al dì d'incoeu.
La legora la viv soratutt in Europa e in Asia, e la preferiss i praa e i zonn che gh'hann arent di cespuli indove podè scondes. La va in gir soratutt de nott e la viv in di bus del terren, profond circa 20 cm. Grazzia al sò pel, l'è bona de mimetizzàss. Quand la corr per scappà, la pò rivà a 60 km/h.
La maja domà vegetai: erba, piantinn, frutt e fonsg.


text:
Cerveteri
Cerveteri l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha 37 230 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 278 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anguillara Sabazia, Bracciano, Fiumicino, Ladispoli, Santa Marinella, Tolfa. L'è cunusìda per le sò necròpoli etrüsche che i è 'nserìde 'ndèl patremóne stòrich de l'umanità de l'UNESCO.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Francesch Giusepp I de Austria-Ungaria
El Francesch Giusepp de Asburgh-Lorena (todesch: Franz Josef; ungheres: Ferenc Jószef; in Lombard anca Cecco Beppe; Schönbrunn, 18 de agost 1830 - 21 de ottober 1916), l'è staa l'imperador de l'Austria-Ungheria, oltra che re de Croazia e Boemia e del Regn Lombard-Venet (fina al 1866).
L'è salii al trono imperial a desdott ann d'età, e 'l sò regn el n'è duraa 68: vun di pussee longh de la storia.
In del 1854 l'ha sposaa la soa cusina Elisabetta de Wittelsbach (ciamada anca Sissi). Fina al 1866 la soa politiga l'è stada quella de conservà i sò possediment italian e todesch, ma poeu l'ha dedicaa a maggior attenzion al problema de l'Ungheria, che in del 1867 l'ha ciappaa on'indipendenza maggior.
Dopo d'avè perduu in del 1866 la guerra contra i Todesch e i Italian, el s'è faa amis de 'sti dò nazion, cont ona leanza firmada in del 1882.
Quand, in del 1914 a Sarajevo, l'è staa coppaa el sò nevod e 'rede al trono, l'ha taccaa la Serbia, col dàggh origin a quella che poeu l'è vegnuda la Prima Guerra Mondial. Però lù l'è mort (l'era proppi vegg) prima de la fin de 'sta guerra, e inscì l'ha minga vist la fin del sò imperi.


text:
Option Canada
L’ Option Canada l’è stàcia öna organizasiù tiràda ‘mpé de nascondù e finansiàda dal Goèrno del Canada e per ès piö precìs dal Consèi per l’Ünità Canadéza e che la sé dàcia de fà per ötà chi del NO al referèndum per l’indipendènsa del Québec.
L’è stai tiràt ‘n pé ol 7 de setèmber del 1995 piö o méno 8 setimàne prima del referèndum e l’è stai facc isparì öna quach mis dòpo e töt chèsto l’è stai fai a dispèt di lègi del Québec.
Ol presidènt de l’Option Canadà l’éra ol Claude Dauphin che l’ lauràa per ol Paul Martin a l’època Ministro di Finànse.
In de l’Option Canada i gh’éra dét òm de afàre e i trì piö ‘mportàncc partìcc federalìst ol Parti libéral du Canada, ol Parti libéral du Québec e ‘l Parti progressiste-conservateur du Canada.
L’Option Canada l’à ötàt la zét che la stàa piö de cà ‘n Québec da méno de dù agn a restà ‘n di léste di vòtàncc del Québec per ìga l'istès ‘l dirit de otà segónt chèl che la dis öna lège del 1989.
Söbet dòpo ‘l referèndum ol Diretùr di elesiù del Québec l’à acüzàt l’Option Canada de i mia rispetàt i lègi del Québec, ma dòpo che la Curt Costitusiunàla l’à dicc che ‘n de la lège eletoràl dal Québec gh’éra dèt di laùr mia legài l’à dözìt lasà pèrt.
Ol lìber Les Secrets d'Option Canada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria de l’Option Canada l’è egnìda fò amò turna in del 2006 quando ol Normand Lester e ‘l Robin Philpot i à püblicàt ü lìber ‘ntitulàt Les Secrets d'Option Canada. I dù scritùr i ghe sarès riàcc a mèt i mà sö öna casa de docümèncc segrécc piéna de lètere e de fatüre.
Ol giödes Bernard Grenier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è pò stacia facia ön inchièsta portàda ‘nacc dal Bernard Grenier, ü giödes ‘n pensiù de la Curt Söperiùra del Québec. A la fì l’è saltàt fò che ‘l lìber l’à esageràt ‘n del daga di cólpe a tace pulìtech che sömèa che i ghe entràa mia o che i éra fai negóta de mal, ach se i dù scritùr i à domandàt de 'ndagà mèi.
In töte i manére l’è egnìt fò che, se ach l’Option Canada l’à mia spendìt in manéra mia legàl i 3.500.000 dòlari che i dizìa ol Normand Lester e ‘l Robin Philpot, de sigür segónt ol Bernard Grenier, n'à spendìt però almanch 539.000 dòlari.


text:
Sussurri e grida
Sussurri e grida (Susùr e sîg) 'l è 'n film dramàtic śvedéś dal 1972 'd Ingmar Bergman, vinsidōr 'd un Prèmi Òscar in dal 1974 par la futugrafìa ad Sven Nykvist e dimóndi àtar in gir p'r al mónd.
Cun al nóm 'd Ingrid von Rosen in dla pelìcula a gh'è anc l'Ingrid Bergman ch'la fà la part dna spedadōra.
Sunt
La pòvr’Agnese (Harriet Andersson) la gh'à 'n brut mâl e l'è drē a murìr. I gh tîṅ adrē al surèli Karin (Ingrid Thulin) e Maria (Liv Ullmann) e la badànta Anna (Kari Sylwan).
I patimènt dl’Agnese i dasquàcian dal tut i prubléma ch'i gh'ènan in dla famìja. La Karin e la Maria i gh'àṅ di cumpurtamènt difarènt quànd i tràtan la surèla ma tuti e dū i s dastàcan facilmènt da lē. Anc cun i marè al ròbi i n vànan minga tant bèṅ. La Karin l'è na dóna fréda ch'la n s cumpatìs ninsòṅ e la n gh'à minga di cuntàt cun Fredrik (Georg Årlin), più vèć ad lē, parchè a gh fà schiva al sès méntar la Maria la n dà minga a mènt, o śò da 'd lè, a Joakim (Henning Moritzen) e la n s fà minga di scrùpui quànd a s trata ad far-'g i còran c'n al dutōr David (Erland Josephson).
L'ùnica parsòna ch'la s tōś a cōr la vita dla malàda l'è l’Anna ch'la la sarvìs da dimóndi an. La gh dà anc al lat cuma s'la fus na putìna, fórsi arcurdànd la sò baghéta mòrta śóvna. Quànd pò l’Agnese la mōr dabòṅ, la badànda la vèṅ mandàda via in quàt'r e quàt'r òt parchè a gh'è da vénd'r al sit.
Al dū surèli i s làsan cuma s'i n fùsan gnanc parénti.


text:
Malgraa
Malgraa (nom ufizial in italian Malgrate in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia de Lecch cun 4 296 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,0 km² e ona densità de 2 148 ab./km². Gh'è nasüü ul Cardenal Angelo Scola, Patriarca da Venezzia.
L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Lecch, Valmadrera.
La scurmagna di abitant l'è fideghètt. Ul cumün al gh'ha dò fraziun, Port e Gacc. A lur al gh'avariss de vess giüntaa anca ul paes da La Roca, ca però al è drent al teritòri cumünal da Valmadrera.
A Malgraa a l'è nassüü ul cardinàl Angelo Scola ca, dopu vess staa prima Vescuv da Grussee e pö Patriarca da Venezia, a l'è staa Arcivescuv da Milan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Malgraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
James Prescott Joule
James Prescott Joule (Salford, Manchester, 24 de dezèmber del 1818 - Salford, 11 de utùer del 1889) l'è stàt en fìzich inglés, giü dei piö 'mportàncc de la sò época. L'è cunusìt sura de töt per le sò ricérche sö l'eletricità e la termodinàmica.
Joule el g'ha stüdiàt el magnetìsmo, e 'l g'ha scuprìt la relasiù che gh'è 'ntrà chèsto e 'l laurà mecànich. Chèsti stüde i l'ha minàt a formulà la teorìa de de l'energìa. L'ünità de mizüra 'nternasiunàla de l'energìa, del calùr e del laurà, la pórta 'l sò nòm.
Joule el g'ha lauràt apò 'nsèma al Lord Kelvin per svilüpà la scàla asolùta de la temperadüra, el g'ha fat dele oservasiù sùra la teorìa de la termodinàmica e 'l g'ha troàt la relasiù che gh'è 'ntra la corènte elètrica che streèrsa 'na rezistènsa e 'l calùr che vé disipàt. Chèsta relasiù l'è ciamàda "lége de Joule".
El g'ha risiìt divèrse unurificènse de üniversità e società scentìfiche de töt el mónt. I sò scrìcc scentìfich (2 volüm) i è stacc püblicàcc endèl 1885 e 1887.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
James Prescott Joule l'è nasìt de 'na famìa dedicàda a la prudusiù de la bìra. De caràter tìmit e sèmplice, 'l g'ha frequentàt dei córs individuài a la sò cà de fìzica e matemàtica. El sò profesùr l'ìa 'l chìmich britànich John Dalton; l'alternàa le sò lisiù co la sò atività profesionàla 'n bànda a sò pàder endèla fàbrica de bìra, e de la quàl en dé l'è deentàt apò a cundutùr. Dalton el l'ha 'ncoragiàt 'nvèrs la ricérca scentìfica, al pónt che 'l Joule el g'ha fat i sò prim esperimèncc endèn laboratóre póch delóns de la fabrichèta, e 'ndèl stès tép el nàa 'n nacc co la formasiù a l'Università de Manchester.
Joule el g'ha investigàt söi aspècc relatìf al magnetìsmo, suratöt chèi che riguàrda la magnetizasiù del fèr.
Ma la matéria de ricérca che g'ha dat i rezültàcc piö 'mportàncc l'è stàda chèla de le divèrse fùrme de energìa: coi sò esperimèncc el g'ha stabilìt che quan che 'na corènt elètrica la pàsa per en cundutùr, chèsto 'l söbén 'n incremènto de la temperadüra; a pàrter de chèsta oservasiù l'è riàt a capì che se la fónt de energìa elètrica l'è 'na pìla eletrochìmica, l'energìa 'n zöch la gh'ìa de ègner per fórsa de la trasformasiù cauzàda de le reasiù chìmiche, che i la trasfurmàa 'n energìa elètrica e de chèsta dòpo la se trasfurmàa 'n calùr. Semài che 'ndèl circùito se mitìa dét 'n elemènt nöf, el mutùr elètrich, se trasfùrma l'energìa 'n zöch en energìa macànica.
Chèste esperiènse i la pórta a l'enünciasiù del prensépe de conservasiù de l'energìa, e aisebé che gh'è stat a dei óter fìzich de fàma che i g'ha cuntribüìt a stabeléser chèsto prensépe (compàgn de Meyer, Thomson e Helmholtz), l'è stat el Joule a dà 'l contribùto piö 'mportànt.
Endèl 1840 Joule el g'ha püblicàt "Prudusiù de calùr per mès de eletricità Voltaica", endèl quàl el g'ha determinàt la lége che la pórta 'l sò nòm e che la dis che 'l calùr che se gènera endèn cundutùr per vìa de la corènte che ghe pàsa dét, l'è prupursiunàl al prodót de la rezistènsa del cundutùr multiplicàt per el quadràt de l'intensità de corènte. Endèl 1843, dòpo divèrsi esperimèncc, l'è riàt a determinà 'l valùr nümèrich del equivalènt mecànich del calùr, che 'l gh'ìa calculàt endèl valùr de 0,424 che 'l corespónt a 'na calurìa. Chèsto 'l pirmitìa de fà la conversiù de le ünità mecàniche e tèrmiche; l'è 'n valùr che ghe à derènt a chèl adotàt al dé d'encö che l'è de 0,427. 'N chèsta maniéra vignìa stabilìt la relasiù che gh'è 'n tra 'l calùr e 'l laurà mecànich, zà figüràda del Rumford, che la g'ha ìt 'n importànsa fondamentàl per püdì svilüpà la termodinàmica statìstica. Per chèsti sò stüde 'l Joule e se bazàa sö la lége de la conservasiù de l'energìa, che 'l gh'ìa scuprìt endèl 1842.
Aisebé che 'ndèl 1848 el gh'ìa zabèla püblicàt 'n artìcol che tratàa de la teorìa cinética dei gas, endóche per la prìma ólta se fàa 'na stìma de la velocità de le molécole de gas, el g'ha abandunàt l'investigasiù e 'l g'ha deentà aiutànt del William Thomson (Lord Kelvin), e, a fröt de chèsta colaborasiù, s'è riàt a scopréser l'efèto Joule-Thomson, segónt el quàl l'è pusìbol rafredà en gas che se espànt semài che se rìa a mèter dét endèl sistéma 'l laurà nesesàre per separà le molécole del gas. Chèsto 'l portàt a capéser come che se püdìa fà per rià a la liquefasiù dei gas e 'l g'ha portàt a formulà la lége de l'energìa intèrna de 'n gas pèrfèt, segónt la quàl l'energìa intèrna de 'n gas perfèt la depènt mìa del sò vülüm e 'nvéce la depènt de la sò temperdüra.
Joule el mör ai 11 de utùer del 1889 a Salford, en Inghiltèra.


text:
Geometrî
Artéccol in dialatt bulgnais
La parôla geometrî La ven dal grîg Yewuetpeίv ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra. Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.
Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî. Ste process l'à purtè a la redaziån dî 'Elemént d'Euclîd. Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.
Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza. Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée. Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami. Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.
Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.
La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.
'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).


text:
Gron
Gron (Grono in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 959 abitant e una süperfiss de 14.83 km², e al se tröva a una altitüden de 336 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gron a l'è tacaa ai cumün de Cama, Castaneda, Doss (IT-CO), Legia, Rorè, Santa Maria in Calanca, Verdabi.
L'85% de la popolaziun de Gron l'è de lengua italiana o lombarda, el 6% l'è de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219. In de l'ann 1395 inveci l'eva staa menziunaa cume Agrono.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Gron l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Provincia de Verona
- Süperfiss: 3.120 km²
- Pupulazziun (2001): 826.582 ab.
- Densitaa: 265 ab./km²
- Nümer de cumün: 98
- Capitaal (pup. 2001): Verona (253.208 ab.)
L'è la pruvincja püssee ucidentaal del Veneto, bagnada a nurdòvest dal Laach de Garda; la cunfina cunt i pruvinz de:
- Brèssa a òvest (in mezz al laach de Garda);
- Mantua a südòvest;
- Ruviich e Padua a südest;
- Vicenza a est;
- Treent a nòrd.
Ul teritori sa pö spartìll in trì tocch:
- I muntagn a setentriun, bagnaa dal laach de Garda a ucideent, cunt i grüpp del muunt Bald e i muunt Lessitt;
- La pianüra volta, duperada per l'agricultüra intensiva, l'è la zona püssee pupulada e svilüpada;
- La pianüra bassa, paludüsa in dii ann indree, bunificada (Vall graand verunees) e incöö cultivada.
Tüta la pruvincja l'è traversada dal fiümm Adiss.
L'ecunumìa l'è rica: l'agricultüra l'è intensiva, specjalizada e urientada a i cultür indüstriaj; l'indüstria l'è svilüpada sü praticameent tütt ul teritori; in de la zona de muntagna e in sül Laach de Garda una resursa a l'è ul türiism.
I paees püssee impurtaant a inn la capitaal Verona, Legnagh, Vilafranca, Isola de la Scala.


text:
Roeudin
Ròden (Roeudin in del dialett del loeugh; Rodano in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4 650 abitant. Ròdan el se troeuva a 13 km a est de Milan. El paes el gh'ha vari frazion.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I center abitaa che partegnen al comun d'incoeu eren o sotta a la Piev de Segraa o a quella de Piev de Settara: dòpo vess staa taccaa insema in la Piev de Gorgonzoeula, hinn staa tutt regruppaa in del feud de Melz. El Galeazz Maria Sfòrza, cont on decrett del 9 genar 1475, l'ha deciduu che tutt i terr de quell feud, conceduu a la Lucia Marlian, chì fudessen liberaa de tucc i legamm de sudditanza de Milan. La division formal del feud l'è vegnuda in del luj del 1533.
Dòpo vari controversi longh i secoi in merit a la division del feud, el comun del Ròdan inscì 'me l'è adess l'è staa faa sù el 21 giugn 1869 cont on Regg Decrett del re Vittòri Emanuel II, che inscì el mudava on decrett del medemm ann in del qual i territòri de Carevass, Ròdan, Briavacca, Segraa e Limit gh'avarissen avuu de vess unii a Pioltell.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Roeudin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Culubian
Culubian (Colobian in Piemuntes; Collobiano in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 97 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,1 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes l'è strengiüü tra el curs del fiüm Cerv a nord-ovest e quel de l'Elv a süd (che pö se incuntren minga luntan de lì).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Culubian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Donnas
Donnas l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 2 638 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Bard, Carema (TO), Hône, Perloz, Pont-Saint-Martin, Pontboset, Quincinetto (TO), Trausella (TO), Traversella (TO).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Magnitogorsk
Magnitogorsk (in rüss MarHиTorópck) l'è una cità indüstrial de la Rüssia (pruvincia de Čeljabinsk), in di munt Ürai de la part uriental (Siberia), in sül fiüm Ural; la gh'ha una pupulaziun de 418545 abitant (censiment 2002).
La citaa l'è nassüda in di ann '30, cumé cunseguenza de la presenza de un muntun de minier de minerai de fer in de la zona; Stalin gh'ha faa custrüii stabiliment per lavuràll e l'ha pupulada cunt i lavuradur di stabiliment (che eren quasi tücc paisan trapurtaa a lavurà in di fabrich). La citaa l'è dunca muderna, e la gh'ha una strutüra tipica di citaa-stabiliment (ch'hin staa custrüii anca in alter part de la vegia Üniun Suvietica), cunt i abitaziun propi arent di stabiliment.
Daj sò stabiliment a hin vegnüü föra la metà di pruietil duperaa da l'Armada Rusa in dela segunda guera mundial.
Al dì d'incöö de minerai de fer ghe n'è pü; adess i rüss a i importen da i giaciment del visin Kazakistan.
La cità la gh'ha un aeruport e tre üniversità.


text: 1Rü yemawena ga Cori ga Ngechuchu rü nayadexechi ga 72 ga to ga norü ngúexü̃gü. Rü taxrechigü inayamugü na yoxni guxü̃ ga yema ĩãnegü rü nachicagü ga Ngechuchu nawa ũxchaü̃xü̃wa na naxĩxü̃ca̱x. 2Rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcümaxü̃chi nangẽxma i muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü i ímemaregüxü̃ na yaxõgüãxü̃ natürü nanoxree̱xpü̱x i orearü uruü̃gü na namaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i Tupanaãrü ore. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i duü̃xü̃güarü yora ya Tupanana naxca̱x peca i perü yumüxẽwa na namugüãxü̃ca̱x i norü puracütanüxü̃ i orearü uruü̃gü, na ngẽma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yanaxugüxü̃ca̱x i ore i mexü̃. 3—¡Rü ipexĩãchi rü ngẽ́ma pexĩ! Rü dücax, ñoma carnerugü i aigütanüwa imugüxü̃rüü̃ nixĩ i pexü̃ chimugüxü̃. 4—¡Rü tãũtáma choca ípinge, rü bai i perü dĩẽru, rü bai i perü chapatu! Rü tama chanaxwa̱xe i namagu penuxcü i ngẽxguma namawa texéxü̃ perümoxẽgügu. 5—Rü ngẽxguma wüxi ya ĩwa pengugügu, rü ñaããcü tá nüxü̃ perümoxẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü: “Tupana pexü̃ rüngü̃xẽẽ̱x”, ñaperügügü tá. 6—Rü ngẽxguma ngẽ́ma nangẽxmagu i duü̃xü̃gü i Tupanaxü̃ cua̱xgüchaü̃xü̃ rü Tupana tá nüxü̃ narüngü̃xẽẽ. Natürü ngẽxguma ngẽ́ma natau̱xgu i duü̃xü̃gü i Tupanaxü̃ cua̱xgüchaü̃xü̃, rü pexca̱x tá nixĩ i ngẽma norü ngü̃xẽẽ ya Tupana. 7—¡Rü wüxi ya ĩgutama perücho, rü ngẽ́ma pechibüe rü pexaxegü i ngẽma nüxü̃́ ngẽxmaxü̃ i ngẽma ĩcü̱̃ã̱xgü! Erü wüxi i puracütanüxü̃ rü name nixĩ na nayauxãxü̃ i norü natanü naxca̱x i norü puracü. Rü yima ĩãnewa pengẽxmagüyane rü tama chanaxwa̱xe i náĩ ya ĩgu peyapegü. 8—Rü ngẽxguma wüxi ya ĩãne ya nawa meã pexü̃ nayaxunewa pengugügu, ¡rü penangṍ i ngẽma õna i pexna naxãgüxü̃! 9—¡Rü penameẽxẽẽ̱x i ngẽma iḏaaweexü̃ i yima ĩãnewa ngẽxmagüxü̃! ¡Rü namaã nüxü̃ pixu rü ñapegügü nüxü̃: “Tupanaãrü pora rü marü pexna nangaicama rü napexü̃tagu”, ñapegügü nüxü̃! 10—Natürü ega nawa pengugügu ya wüxi ya ĩãne i ngextá duü̃xü̃gü tama meã pexü̃ íyauxgüxü̃wa, ¡rü ngẽma cayegu ípechoxü̃ rü ñapegügü nüxü̃ i ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱x!: 11“Rü woo ñaã perü ĩãneãrü üxaxü̃ i tocutüwa yaxṹxü̃, rü itanapagü, na ngẽmawa nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x na Tupana rü tama pemaã nataãẽxü̃. ¡Natürü tama nüxü̃ ipeyarüngümaẽ na marü pexna nangaicamaxü̃chichiréxü̃ ya Tupana na perü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃”, ñaperügügü tá nüxü̃ i ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱x! 12—Rü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma ngunexü̃ i nagu nagúxü̃ i naãne, rü Chodomacü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güarü yexera Tupana tá nanapoxcue i ngẽma duü̃xü̃gü i tama meã pexü̃ yauxgüxü̃. 13—Rü wüxi i ngechaü̃ nixĩ i pexca̱x, Pa Corachĩ́cü̱̃ã̱x rü Bechaídacü̱̃ã̱x i Duü̃xü̃güx, yerü yexguma chi Tiruarü ĩãnewa rü Chidã́ũãrü ĩãnewa chanaxü̱xgu ga yema mexü̃gü ga cua̱xruü̃gü ga Tupanaãrü poramaã petanüwa chaxüxü̃, rü woo ga na poraãcü yachixexü̃ ga yema Tirucü̱̃ã̱x rü Chidã́ũcü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü rü nuxcümama chitama nüxü̃ narüxoe ga nacüma ga chixexü̃, rü poraãcüxüchi chima nügümaã nangechaü̃gü rü naxauxe, yerü chi nügü nicua̱xãchitanü ga na yapecaduã̱xgüxü̃. 14—Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma ngunexü̃ i Tupana nagu napoxcuexü̃ i pecaduã̱xgüxü̃, rü ngẽma ngunexü̃gu rü Tirucü̱̃ã̱x rü Chidã́ũcü̱̃ã̱xãrü yexera tá pexü̃ napoxcue i pemax. 15—Rü pemax, Pa Capernáũcü̱̃ã̱xgü i Duü̃xü̃güx ¿e̱xna pema nagu perüxĩnüẽgu rü daxũguxü̃ i naãnewa tá pexĩxü̃? Pemaã nüxü̃ chixu rü naãnetüü̃wa i ngextá Tupana Chatanáxü̃ ípoxcuxü̃wa tá nixĩ i pewogüxü̃. 16Rü ñu̱xũchi norü ngúexü̃güxü̃ ñanagürü: —Rü yíxema pega ĩnüẽxẽ, rü chauga rü ta taxĩnüẽ. Natürü yíxema tama pega ĩnüẽxẽ, rü chauga rü ta tama taxĩnüẽ. Rü yíxema tama chauga ĩnüẽxẽ, rü tama naga taxĩnüẽ ya Chaunatü ya núma choxü̃ mucü —ñanagürü ga Ngechuchu. 17Rü taãẽãcüma nawoegu ga yema 72 ga norü ngúexü̃gü ga yamugüxü̃. Rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Corix, ngẽxguma cuégagu tidexagügu, rü a̱i̱xrüxü̃ i ṉg̱oxogü rü toga naxĩnüẽ —ñanagürügü. 18Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽmáãcü aixcüma nixĩ. Yerü nüxü̃ chadau ga Chataná ga daxũguxü̃ ga naãnewa na natáexü̃ wüxi ga ãẽmacürüü̃. 19—Rü choma nixĩ ga pexna chanaxãxü̃ ga pora na tama chixexü̃ pemaã naxügüxü̃ca̱x ega woo ãxtapegüwa rü e̱xna tuxchinawegüwa pengagügu. Rü yexgumarüü̃ ta pexna chanaxã ga pora na nüxü̃ perü- yexeraxü̃ca̱x i guxü̃ma i Chatanáãrü pora na ngẽmaãcü taxucürüwama ṯacü rü chixexü̃ pemaã naxüxü̃ca̱x. 20—¡Natürü tãxṹ i petaãẽgüxü̃ naxca̱x i ngẽma na pega naxĩnüẽxü̃ i ṉg̱oxogü! Rü narümemaẽ nixĩ i petaãẽgü naxca̱x na marü naxümatüxü̃ i peéga i Tupanaãrü poperawa i daxũguxü̃ i naãnewa —ñanagürü. 21Rü yexgumatama ga Tupanaãẽ ga Üünexü̃ rü poraãcü Ngechuchuxü̃ nataãẽxẽẽ. Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —Pa Chaunatü, Pa Daxũguxü̃ i Naãne rü Ñoma i Naãneãrü Yorax, cuxü̃ chicua̱xüü̃, yerü ñaã chorü ngúexü̃güxü̃ nüxü̃ cucua̱xẽẽ i ñaã ore ga naxchaxwa iquicúxü̃ ga duü̃xü̃gü i ñoma i naãnewa nüxü̃ cua̱xüchigüxü̃. Rü yemaãcü cunaxü, Pa Chaunatüx yerü yemaãcü nixĩ ga cunaxwa̱xexü̃ —ñanagürü. 22Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —Chaunatü choxna nanaxã i guxü̃ma i ṯacü i ngẽxmaxü̃. Rü taxúema choxü̃ tacua̱x na Tupana Nane chiĩxü̃. Rü Chaunatüxicatama nixĩ ya choxü̃ cuácü na Nane chiĩxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxúema nüxü̃ tacua̱x na texe yiĩxü̃ ya Chaunatü. Rü choma ya Nane rü ngẽma duü̃xü̃gü i Chaunatüxü̃ nüxü̃ chadauxẽẽchaü̃xü̃xĩcatama nixĩ i nüxü̃ cua̱xgüxü̃ na texe yiĩxü̃ —ñanagürü. 23Rü yexguma norü ngúexü̃güxü̃ nadawenü, rü namaãxĩca ñanagürü: —Tataãẽgü ya yíxema tümaxẽtümaãxü̃chi nüxü̃ daugüxe i ñaã ñu̱xma pema nüxü̃ pedaugüxü̃. 24—Erü pemaã nüxü̃ chixu, rü muxü̃ma ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü rü ãẽ̱xgacügü ga tacügü, rü nüxü̃́ nangúchaü̃ ga nüxü̃ na nadaugüchaü̃xü̃ i ñaã ñu̱xma pema chauxü̃tawa nüxü̃ pedaugüxü̃. Natürü tama nüxü̃ nadaugü. Rü nüxü̃́ nangúchaü̃ ga nüxü̃ na naxĩnüẽchaü̃xü̃ i ñaã ñu̱xma pema chauxü̃tawa nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. Natürü tama nüxü̃ naxĩnüẽ —ñanagürü. 25Rü yexguma inachi ga wüxi ga ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü Ngechuchuxü̃tawa naxũ na namaã yanadexaxü̃ca̱x. Rü Ngechuchuxü̃ naxüxchaü̃, rü yemaca̱x nüxna naca rü ñanagürü: —Pa Ngúexẽẽruü̃ ya Ngechuchux, ¿Ṯacü nixĩ i mexü̃ na chanaxüxü̃ na choxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürü. 26Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¿Ñuxũ ñaxü̃ i ngẽma ore i Moĩchéarü mugüwa ümatüxü̃? ¿Rü ṯacüxü̃ i cumaã yaxuxü̃? —ñanagürü. 27Rü yema ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —¡Nüxü̃ nangechaü̃ ya Cori ya curü Tupana i guxü̃ma i curü maxü̃maã, rü guxü̃ i cuãẽmaã, rü guxü̃ i curü poramaã, rü guxü̃ i nagu curüxĩnüxü̃maã! ¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü ngẽma na cugütama cungechaü̃xü̃rüü̃! —ñanagürü. 28Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽma ore i choxü̃ namaã cungãxü̃xü̃ rü marü name. Rü ngẽxguma ngẽma ore quinguxẽẽ̱xgu, rü tá cunayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃ —ñanagürü. 29Natürü ga yema ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü nügüétüwa nachogüchaü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna naca, rü ñanagürü: —¿Rü texé tixĩ ya chomücü? —ñanagürü. 30Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Wüxi ga yatü Yerucharéü̃wa ne naxũ, rü Yericú ga ĩãnewa naxũ. Rü namagu nüxü̃ nangaugü ga ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃. Rü guxü̃ma ga norü yemaxü̃ca̱x nangĩ̱xgü, rü a̱i̱xrüxü̃ ga naxchiru rü ta naxca̱x nangĩ̱xgü. Rü nanac̱uaixgü, rü nayayuãchixẽẽgü, rü yemaãcü yéma nanata̱xgü. 31—Rü yematama namawa naxüpetü ga wüxi ga Yudíugüarü pai. Natürü yexguma yema yatüxü̃ nada̱u̱xgu rü nüxü̃ yéma naxüpetümare. 32—Rü yéma naxüpetü ta ga wüxi ga Lebítanüxü̃ ga tupauca ga taxü̃newa puracüxü̃. Rü yexguma yema yatüxü̃ nada̱u̱xgu, rü nüma rü ta nüxü̃ naxüpetümare. 33—Natürü yixcüra rü wüxi ga Chamáriaanecü̱̃ã̱x ga yatü rü yematama namawa naxüpetü. Rü yexguma guma yatüxü̃ nada̱u̱xgu rü nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃. 34—Rü guma yatüca̱x nixũ. Rü chixü̃ rü binumaã nanaxüxü̃ ga norü o̱xrigü, rü meãma nayana̱ĩ̱xgü ga yema norü o̱xrigü. Rü ñu̱xũchi norü cowarugu nanamunagü, rü wüxi ga pegüchicawa nanaga. Rü yéma nüxna nadau. 35—Rü moxü̃ãcü ga yexguma inaxũãchigu ga yema Chamáriaanecü̱̃ã̱x, rü ngĩxü̃ nayaxu ga taxretachinü ga norü dĩẽru, rü yema pegüchicaarü yorana ngĩxü̃ naxã. Rü ñanagürü nüxü̃: “¡Nüxna nadau i ñaã yatü! Rü ngẽxguma yexeragu naxãtanügu na nuã nangẽxmaxü̃, rü choma tá cuxü̃́ chanaxütanü i ngẽxguma chataeguxgu”, ñanagürü. 36Rü ñanagürü ga Ngechuchu nüxü̃ ga yema ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃: —Ñu̱xma chanaxwa̱xe i chomaã nüxü̃ quixu i ngẽxü̃rüüxü̃ ga yema tomaẽ̱xpü̱xtanüwa ga aixcüma namücü ixĩxü̃ ga yema yatü ga ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃ ima̱xgüxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 37Rü yexguma ga yema ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃ rü ñanagürü: —Yema Chamáriaanecü̱̃ã̱x nixĩ ga yema yatümücü ixĩxü̃, yerü nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃ —ñanagürü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ñu̱xma rü íixũ rü yema Chamáriaanecü̱̃ã̱x üxü̃rüü̃ naxü! —ñanagürü nüxü̃. 38Rü yexguma Ngechuchu namagu ixũxgu norü ngúexü̃gümaã rü wüxi ga ĩãnexãcüwa nangu. Rü yéma guma ĩãnexãcüwa rü wüxi ga nge ga Martagu ãẽ́gacü ngĩgüpatawa inanguxẽẽ. 39Rü Martaaxü̃́ iyexma ga wüxi ga ngĩẽya̱x ga Maríagu ãẽ́gacü. Rü ngĩma rü Ngechuchucutüxü̃tawa irüto na inaxĩnüxü̃ca̱x ga Ngechuchuarü ore. 40Natürü ga Marta rü itaarü puracüã̱x rü yemaãcü ngĩrü puracüguama irüxĩnü. Rü yemaca̱x Ngechuchuca̱x iyaxũ, rü ngĩgürügü nüxü̃: —Pa Corix, ¿tama e̱xna nagu curüxĩnü i ngẽma na chataarü puracüã́xü̃ rü ngẽma chaueya̱x rü choxnaxĩca na natáãxü̃ i guxü̃ma i ngẽma puracü? ¡Rü namaã nüxü̃ ixu na choxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x! —ngĩgürügü. 41Natürü Ngechuchu rü ngĩxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü ngĩxü̃: —Pa Martax, cuma rü poraãcü curü puracüca̱x cuxoegaãẽ, rü muxü̃ma i ngẽmaxü̃gu curüxĩnü. 42—Natürü wüxixicatama nixĩ i guxü̃ãrü yexera i mexü̃ na nagu rüxĩnüxü̃. Rü María iyixĩ i ngẽmagu rüxĩnücü. Rü taxúetáma ngĩxna tayanuxü̃ i ngẽma —ñanagürü ga Ngechuchu.


text:
Fülereen
Ul fülereen a l'è una furma alutròpica del carbòni; in de la sò versiun püssee cumün, 60 àtum de carbòni sa mètenn insèma in dii trii dimensiun per furmà una strutüra a furma de balèta. Chèla urganizazziun chí la vègn dal vècch anca, asca la strutüra esagunaal, anca una pentagunaal e una utagunaal.
I prupietà del fülereen ann munàn de vèss staa descuveert tütt; a inn staa truaa anca dii ólter materiàj de la sò famèja, anca se püssee cumplicaa ammò, cumè per esémpi ul fülereen a tübu (nanotübi), cun la strutüra de la grafiit sarada sü a furmà un tübètt, duperàda in del caamp dii nanutecnulugii.


text:
John Garang
Ol John Garang de Mabior (Bor, 23 de zögn del 1945 – New Site, 30 de löi del 2005) l’è stacc ü òm polìtech del Südan che dal 1983 al 2005 l’à fondàt e l’è stacc a càpo del Spla, ol Sudan People's Liberation Army, cioè l'Esercito de Liberasiù de la zèt del Südan, in de la segónda guèra civìl südanéza, cioè l’è stacc a càpo di popolasiù del süd del Südan, cristià e animìscc, che i s’è reoltàcc cóntra ‘l goèrno islàmech integralést de Khartoum. Prima de fondà ‘l Spla l’éra ü colonèl de l’esèrcito südanés.
Dòpo tace agn de guèra ol goèrno de Khartoum l’à capìt che l’ ghe sarès mia riàt a schisà i rioltùs e isé l’à sircàt de troà la manéra de ‘ndà decórde col John Garang e col sò Spla. L’è söcedìt isé che ‘l John Garang l’è dientàt ol vice presidènt del Südan e 'l prim presidènt del Süd Südan, in del zenér del 2005, ma quàze söbet l’è mórt ‘n d’ü misteriùs incidènt co l’elicòter in del löi de l’istès an.


text:
1944
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 de gjügn: l'Islànda la riva a l'indipendenza
01 08 - Polònia: a i ciinch de la sira a scomenza la insürezziun popülara contra l'ocüpazziun nazzi; i combatimeent, che düraran fin al 02 10, a provocaran la moort de 180.000 civiil, la destrüzziun de Varsòvia e la deportazziun de 250.000 di söö abitaant a caamp de concentrameent.
29 09 - Jugoslàvia: a scomenza l'entrada de l'esèrcit Soviétich, ch'al ocüpáà cheest staa düraant l'otóbar e al trarà via de la inflüenza Todesca (II Guèra Mondiala).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 05: Yorkshire (Anglatera): Joe Cocker, cantaant Anglées.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Drancy (Seine-Saint-Denis, Ísola de Francja, Francja): Max Jacob, pituur, poeta e scrituur Bretun in lengua Francesa, dapress de vess deportaa paj nazzi (n. 1876).
07 03 - Buenos Aires (l'Argentina): Miguel Andrés Camino, cognossüü coma Milon E. Mújica, poeta Argentin (n. 1877).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengua rumagnöla
El Rumagnö (nom nativ: Rumagnol) a l'è un lenguagg neulatin, parlaa in Rumagna, in d'una quai part di pruvinz emilian de Bulogna e Ferara, e in de la Repüblega de San Marin. L'è caraterizàa da un gran nümer de vucài rispett a l'Italian. Bisogna dì che però gh'hinn un bun nümer de variant: el dialètt de Ravena l'è different de quell de Faenza ecc.
El Dant Alighiee el cunsiderava el center del Rumagnö la citaa de Furlì (Furlè in rumagnö).
Cuntegnüü
- 1 Difüsiun
- 2 Evulüziun funetiga dal Latin
- 3 Esempi de dialet
- 4 Gramatiga
- 5 Vus curelaa
- 6 Ligam de föra
Difüsiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A nord-ovest el rumagnöö el cunfina cui dialet emilian. El cunfin ucidental l'è marcaa dal riaa Sillaro (Selar in rumagnöö), che 'l spartiss la Pruvincia de Bulogna in düü toch: a ovest (Castel San Pietro Terme) se parla bulugnes, a est (Imola) se parla rumagnöö. 'Stu dialet, in la Pruvincia de Bulogna l'è parlaa in set cumün: Imola (Iomla), Castel del Rio (Castel d'e Rê), Mordano (Murdän), Fontanelice (Funtana), Borgo Tossignano (Borgh Tussgnan), Dozza (Dozza) e Casalfiumanese (Casäl Fiumanes).
A nord inveci el cunfin l'è marcaa del fiüm Reno, ultra al qual se parla el ferares.
A süd el cunfin lenguistigh l'è cul Dialet marchesan setentriunal parlàà in di March setentriunal. A bun cünt inflüenz rumagnöö poden vess truvaa anca in del nord de l'Ümbria.
Inultra un temp el rumagnöö l'era parlaa in d'un bel toch de Tuscana, che però adess l'è stada redota a poch cumün: Marradi (Marä), Palazzuolo sul Senio (Palazzol) e Firenzuola (Firenzola) in Pruvincia de Firenze; Badia Tedalda (La Badì) e Sestino in Pruvincia de Arezz. Per de pü, a Firenzuola el rumagnöö l'è parlaa dumà in di fraziun de San Pellegrino, Giugnola e Piancaldoli.
El Rumagnö el porta la sua inflüenza lenguistega anca föra del mund gal-italegh: de fat in d'un quai dialet de l'Ümbria del nord (per esempi a Perügia e a Città di Castello) se poden sentì di carateristegh rumagnö; e l'è istess per i parlà de muntagna de la Pruvincia de Arezz.
Evulüziun funetiga dal Latin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cità püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una parabula in d'una quai variant del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Faentin: U 'j fó un sgnor, ch'aveva dû ragäzz: un dé 'e pió pznen u 'j dess: “Bab, dem la mi pärt dla roba ch'a 'm toca!”. E 'e pädar e fé sobit a'e mod d'e fiol. E quand che l'eb e bel e che avû quel che oléva, 'e tos sò, e u 's mess a viazzär a mond, e a divartìsla a pió non poss.
- Ravenad: Un om l'aveva dû fiui. E 'e pió zoven d'lor dess a'e päder: “Bab, dasìm la mi pärt ch'a 'm toca!” E ló 'e fasè al pärt. Dop a puc dé e pió zoven, fat 'e fagot, u 's n'andè int un paes lontan, e dasè fond a tot, vivend da gran sgnorazz.
- Dialet de Lugo (Ravena): Un om l'aveva dû fiol. 'E pió pznen 'e dess a su pädar: “Bab, dasìm la pärt dla mi roba ch'a 'm toca!”. E ló 'e fasè al pärt tra d'ló dal su sustänz. Da lä a puch dè, mess insen ch'l'avét ogni cósa, u 's n'andè int un pajes luntän, e 'e strascinè tot quel ch'l'aveva int i vezzi.
- Imules: Un om l'aveva dû fiuó. E 'e pió zuvnazz u 'j dess: “Bab, deem la pärt dla roba ch'u 'm tocca!”. E ló u 'j fé la partizion dla roba. Dop puoch dé, cstó 'e tuosc só la só pärt, e u 's n'andè in viazz lontan lontan, e 'e dé 'e fom tota la só roba, fasend 'na vita da scausträ.
- Furlives: U 'j fop un om ch'l'avè dû fiul. E 'e piò pecul 'e giè a'e su bab: “Bab, ch'a nu 'm dasì la pärte 'd quel ch'u 'm toche?” E ló u 'j la dasè. Dopo a quäich dé, 'e piò pecul, racolt ch'l'avè tot quel ch'e su bab u j'aveva dä, e tuss só, e l'andèp int un pajes luntan, e ilè u 's strusciè ignaquäl, mnänd una vite da baracon.
- Rimines: J'era un zert om ch'l'aveva dô fiol. 'E più pznein d'lór 'e dess m'e pädre: “Bab, dasìm la pärta dla roba che 'm toca!”. E 'e sò bab 'e sparté la roba, e 'e 'j desè su pärta. E dop poch giorne e mané tot 'ni cosa st'fiol più pecul e 's mité in viazz, e l'andasé t'una zità da luntän, e ilà 'e strusciò tot la su roba, vivend cun un grän luss.
- Dialet de Cervia: Un zert om aveva dû fiul. 'E più zovan dess a'e pader: “O bab, dasìm la part ch'a 'm toca 'd mi porsion!” E ló 'e fez ai parti fra i dû fiul. Dop poch gioran fasè fagot 'e più zovan 'd tot ai su coss, e u 's portò vagand in lontan paes, dov'e strussiò tot al sò sostanzi, tnend una vita lussuriosa.
La deciaraziun di dirit de l'om in Sanmarines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tot i esseri umän i nass lebri e cumpagn in dignità e diret. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i ha da operä, ognun t'i cunfrunt at chii ilt, sa sentimint ad fratelänza.
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet de Imula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Päder nostar, che 't sé in zel,
ch'e seia santificä 'e tu nom,
ch'e vegna 'e tu regn,
ch'la seia fata la tu vuluntä,
tänt in sel cumpägn in tera.
Dass 'e nostar pän tot i dé,
scanzela i nostar debat,
cumpägn che nó a fè cun i nostar debitur.
No fäss cascä in tentazion,
e täss luntän da tot i mäl, amen.
Dialet de Faenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nostar bab, che 't sì 'n zil,
ch'e seia santificä 'e tu nom,
ch'e vegna 'e tu regn,
ch'la seia fata la tu vuluntä,
tant in zil, acsè in tera.
Dass 'e nostar pän tot i dé,
scanzela i nostar debit,
cum nó a fasé cun i nostar debitur.
No fäss cascä in tentazion,
e täss luntän da tot i mäl, amen.
[1]
Pruverbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dop avé dbû, ignun vô dì la su.
- Dai do ch'la pessa e lassa ch'la patessa.
- 'E Signor dla muntagna u li fa e pù u li acumpagna.
- I baioch i fa 'ndä l'aqua d'insó.
- Indov ch'u 's magna, u 's ragna.
- La dona l'è come l'arenga: l'è bona, ma u 't fa murèi.
- La piadena s'al parsat a la piäs un po' m'a tot.
- Dividëm da bun fradê: a té la cagna e a mé 'e pursel. S' t'ha paiura ch'a t'ingana, a mé 'e pursel e a té la cagna.
- L'è mej avè 'e cul sän sot i calzun rot che i calzun sän sovra 'e cul rot.
- 'E fugh, la tävla e 'e let i fa impigrì la zenta.
- 'E väl pió 'na bona fazza che 'na pussion.
- Ad carneväl, ogni burla väl.
- 'E sbaglia nänca 'e prit a d' la messa.
- Donca donca, par fär 'e murador u 'j vò la conca.
- Erchbalen da cant dla sera 'e fa ars'ciarä la vela, erchbalen da cant de la matena 'e fa rimpì la psculena.
- Contra i pinsir un gran rimedi l'è 'e bichir.
- L'aqua la fa mäl, 'e ven 'e fa cantä.
- Una bona bvuda la 't fa rompar mej l'äria e la 't fa vdé 'e mond pió bel.
- Fa' quel che dis 'e prit, ma non quel che fa!
- Quand che al nuval al va a Bulogna, 'e piov ch'u 'n s'vargogna.
- Chi dscur a tävla e t'al let, l'è un mat perfet.
- Chi ch'u n'ha, u 'j da, chi ch'u 'n n'ha a i guärda.
- I parint i è cume 'e pess, dop tre dé i pozza.
- La pulizia la sta ben d'impartot, a l'infura d'e portafoj.
- A lavurä s'la vanga e s'e badil, u 's magna poch e u 's cäga stil.
- L'è mej un mort ad cäsa che un marchigiän s'la porta.
- L'è mej campä un dé da lion che zent da pigra.
- Da chi trop spess i va a cunsä, bsogna sempra difidä.
- Pri campä sän, bsogna psä spess come i cän.
- La sera urs, la matena ärs.
- La sera leun, la matena quaun.
- Mej puzzä 'd ven che 'd zera.
- Se 't vò perd un amigh, vein poch bob e legna 'd figh.
- In cumpagnia l'ha tolt moj anche un frä.
- Chi 'n pessa in cumpagnia, l'è un lädri e 'na spia.
- L'erba cativa la 'n mor mai.
- Se t'an cägh, t'cagherè, se t'an pess, t'murirè.
- Se ta t'incazz, t'fé dopia fatiga.
- I sold l'è come i dulur, chi j'ha i s'i ten.
- Remin da navigä, Cesena da cantä, Furlé da balä, Ravena da magnä, Lugh da imbrujä, Jemula da fä l'amor.
- 'E sgnor 'e magna quand ch'l'ha fam; 'e puret quand ch'u n'ha.
- La nebia e i prit i 'n fa mai viazz par gnint.
- Chi ch'l'è sculazzä da la nebia, u 'l sculazza änca 'e vent.
Gramatiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leter de l'abecee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leter che gh'ha minga spiegaziun se prunüncien cumpagn del curispundent lumbard.
- a
- à: son avert
- â: son nasal (dopu m, n, gn)
- b
- c
- d
- e
- ë: son multu avert, che in certi zonn el va vers la a.
- è: son avert
- ê: son saraa che 'l tend vers la a.
- é: son saraa bel slungaa
- f
- g
- gh: cumpagn del lumbard denanz a i, e. Püssee dulza de la gh lumbarda in finala.
- h
- i
- ì: acent tonigh
- î: son nasal
- j
- l
- m: in di terminaziun nasai l'è semimüda
- n: in di terminaziun nasai l'è müda, föra che dopu la ô.
- o
- ò: son avert
- ö: son semiavert cun terminaziun evanescent (dunca minga 'me la ö lumbarda, piemuntesa o piasentina)
- ô: son saraa che 'l tend a la u. Denanz a n el gh'ha un son nasal.
- p
- q
- r
- s
- ş: son cumpagn de la s de rösa
- s-c: son cumpagn de s'c
- t
- u
- v
- z: son dür cumpagn de la z de atenziun in del lumbard setentriunal
- ź: son dulz, cumpagn de la z de zücher in del lumbard setentriunal
I articul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Articul determinativ singular
- Mas'c: 'e/l'
- Feminn: la/l'
- Articul determinativ plüral
- Mas'c: i/j
- Feminn: al/agli
- Articul indeterminativ singular
- Mas'c: on
- Feminn: onna
- Articul indeterminativ plüral
- Mas'c:
- Feminn:
I sustantiv e i sò plürai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De norma al singular i nom maschil finissen per cunsunant e quei feminil cun la letera a.
Per el plüral i rob hin püssee cumplicaa.
- Nom maschil cun la a 'centada:
- Can => chen
- Gatt => ghett
- Car => chêr
- Ann => ènn
- Cumpagn => cumpegn
- Nom maschil cun la e averta 'centada
- Pèzz => pézz
- Prê => prë
- Mès => mis
- Nom maschil cun la e sarada 'centada
- Cavéll => cavéll
- Nom maschil con la o acentada
- Òcc => ócc
- Anvód => anvùd
- Òrt => urt
- Mónt => munt
- Óss => òss
- Öv => ôv
- Nom maschil cun la i o la u acentada
- Prit => prit
- Frut => frut
- Nom feminil che finissen in a
- Éla => él
- Pèrta => pêrt
- Nom feminil che pudrien avègh di ambiguità cul plüral maschil
- Êva => êvi
- Furmiga => furmighi
- Amiga => amighi
- Zovna => zovni
- Nom feminil cun particular grüp cunsunantigh a la fin di parol
- Èrma => èrum
- Serva => seruv
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess (ëssar/èssar/essr/ess)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present
- Indicativ imperfet
- Indicativ fütür
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- dialettiromagnoli.it
- Giovanni Tozzoli, Dizionario domestico imolese-italiano, Imula, 1857
- Libero Ercolani, Vocabolario Romagnolo-Italiano
- L'argaza - 'E dialet rumagnol in linea
- Romagna Mania
- expina.it
- Puesii in rumagnö
- Sit cunt infurmaziun sura el dialet de Cattolica
- Infurmaziun sura el dialet de Saludecio
- Infurmaziun sura el dialet de Rimini
- Puesii in del dialet de Riccione
- Curs de Rumagnö


text:
San Iàcum
San Iàcum (San Giacomo delle Segnate) l'è 'n cümü de la pruvìncia de Màntoa, en Lumbardìa.
El g'ha 1 727 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 16,3 km² e 'na densità de 106 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Quistèl e San Giuànn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Iàcum l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bürglen (UR)
Bürglen a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 3968 abitant e una süperfiss de 53.14 km², e al se tröva a una altitüden de 525 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bürglen a l'è tacaa ai cumün de Altdorf, Attinghausen, Flüelen, Muotathal (SZ), Riemenstalden (SZ), Schattdorf, Sisikon, Spiringen, Unterschächen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bürglen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 857 col nom de Burgilla[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Bürglen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sussach
Sussach (nom ufizial in italian: Sozzago) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 071 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,9 km² e ona densità de popolaziun de 83 ab./km².
El paes, sitüaa in la Pianüra Padana, el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Pavia. L'è tacaa ai cumün de Cassö (PV), Sciarön, Garbagna, Tardubiaa e Tracaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sussach l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ufize stampa dla Provinzia
- Dé di museums dl Südtirol: Le 2015 é dediché ai jogn liejer inant ›
- Vire le Südtirol al Expo 2015: Presentaziun de stand y conzet liejer inant ›
- Scores de musiga: Iscriziuns por l’ann de scora 2015/16 ćina ai 31/03 liejer inant ›
- I parcs naturai chîr junior ranger liejer inant ›
- Regiuns ecosostenibles: Südtirol y Trentin é al pröm post liejer inant ›
› D'autra nutizies | Homepage Ufize Stampa
Comuns
- Conzesciuns por le frabiché - forá 2015 (Comun de Corvara) liejer inant ›
- Conzesciuns da frabiché forà 2015 (Comun de Badia) liejer inant ›
- Müdaziun dles udiënzes dal dot. Florian Mussner (Comun de Mareo) liejer inant ›
- Udiënza dla defensuria zivica doturia Gabriele Morandell (Comun de Badia) liejer inant ›
- Udiënza dla Defensuria zivica dot. Gabriele Morandell (Comun de Corvara) liejer inant ›
Manifestaziuns
Non ci sono eventi in questo momento
Video
Duc i video dl'Ufize Stampa


text:
Surman
Surman (nom ufizial in italian: Sormano in talian) l'è un comün del nord de l'Italia situat ne la pruvincia de Com.
Surman 'l gh'ha 638 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,0 km² e ona densità de 58 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Asso, Barni, Bellas, Caglio, Lasnigh, Magrèj, Ness e Gelbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Surman l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nosed
Nosed[1] (Nosedo) a l'è on quartee de Milan, situaa in de la periferia sud de la città. El se troeuva in de la zòna de decentrament 4.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò nòmm probabilment l'è riferii a ona presenza antiga de alber de nos.
El ven nominaa per la prima vòlta in del 1346 cont el nòmm de Nosea.
L'è staa a longh on comun indeperlù, che 'l partegniva a la piev de San Donaa.
L'è staa unii a Milan sòtta Napoleon (1808-1816), poeu in del Regn Lombard-Venet l'è tornaa anmò indipendent. In del 1870 la gh'è stada la fusion con Ceravall, taccada al capploeugh lombard in del 1923.


text:
Lengua corsa
La lengua corsa (corsu) l'è ona lengua romanza.
A l'è parlada in de l'isola francesa de la Corsega e in d'on tocchellin de la Sardegna del nord (in de la Gallura e a Sassari).
La partegn al grupp toscan, e l'è vuna di lengov pussee vesinn a l'italian.
A partì del magg del 2013 l'è lengua co-ofizial de la Corsega insemma al frances, anca se i autorità hinn minga inscì d'acordi.
Distribuzion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quatter variant pussee important del cors a hinn:
I ultem dò despess vegnen consideraa tant 'me lenguagg compagn ma diferent. On temp el cors l'eva parlaa anca in de l'isola de Capraia.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Padre nostru chi se' in celu,
sia santificatu u to nome,
ch'ellu venga u to regnu,
sia fatta a to voluttà,
in terra cume in celu.
Dacci oghje u nostru pane cotidianu,
e rimèttici i nostri dèbiti,
cume no' i rimittemu à i nostri debitori.
Ùn ci espone à a tentazione,
ma fràncaci da u male, amen.[1]


text:
Le Monêtier-les-Bains
Le Monêtier-les-Bains l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e la fa part del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes.
El g'ha 'na popolasiù de 1 023 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 97,87 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1397 méter a 'na altèsa màsima de 3659 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cap Verd
Cap Verd (Cabo Verde in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.
A l'è faa d'una desena de isul, minga tüt abitaa, in de l'Ucean Atlantich, 500 km a ovest del Senegal.
La capital a l'è Praia.
Al gh'ha una süperfiss de 4.033 km² e una pupulaziun de pressapoch 420.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cap Verd a l'è staa un pussediment del Purtugal del 1456 al 1975, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cap Verd (nom ufizial: República de Cabo Verde) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Jorge Carlos Fonseca (del 2011).
El prim minister a l'è el José Maria Neves (del 2001).


text:
Friburgh (DE-BW)
Friburgo 'n Brisgovia (nòm uficiàl en todèsch: Freiburg im Breisgau; en alemànich: Friburg im Brisgau) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, capitàl del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 218 043 abitàncc (dato del 31. Dic 2012), quàrta cità del Land e l'è übicàda al màrzen de la Forèsta Négra, endèla part sud-ucidentàla del Baden-Württemberg, a 15 km del cunfì co la Frància e 'na sinquantìna del cunfì co la Svìsera.
Fribùrgo l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) del Baden-Württemberg, che völ dì che la la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald el circonda quàze del töt el teretóre de la cità de Fribùrgo ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Besançon, Francia
- Innsbruck, Austria
- Padova, Italia
- Guildford, Régn Ünìt
- Madison, Wisconsin, Stàti Ünìcc
- Matsuyama, Giapù
- Leopoli, Ucraina
- Granada, Spagna
- Esfahan, Iran


text:
Ulm
Gl ulm, (pl.) l'olma.
Gl ulm è n'álbërë spëgliuand ë gl jènërë Ulmus, famiglia ë l'Ulmacëë (Ulmaceae). Šta da 65 mëlliun d'ann ngim'a la faccia ë la tèrra (da gl prëngipië ë gl Tërziarië). La rafios l'è quasc ndutt štrëchiat da l'Auròpa.
Nòm sciëndífëchë[càgna | càgna surgente]
Ulmus minor Miller (U. campestris Auct. non L.; U. carpinifolia Suckow).
Dëscrëzzion[càgna | càgna surgente]
Gl álbërë è ávëtë fin a 30 m. L'olma vècchië tiev la scòrza crëttata. Lë frunn suo allíttëchë e appëzzëtuat (2-3 x 3-5 cm), chë në përnucc ë 2 mm. Gl frutt chë suo tunn e chiatt (15-20 x 20-25 mm), tiev na scenna torn torn e náscënë prima ë lë frunn. Zë tròva dend a gl bbòsch e mmies a lë fratt, fin a 1.200 m.
Scërisc a fëbbrar e marz.


text:
Bargaja
Bargaja o anca Bragaja[1] (nom ufizial in Italian: Bregaglia, nom ufizial in Tudesch: Bergell, nom ufizial in Rumanc: Bergiaglia) a l'è un cumün sgüisser del distret del Malögia, in del Cantun Grisun. El gh'ha pü u manch 1583 abitant e una süperfis de 251.45 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1.015 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Bargaja l'è staa creaa 'l 1 de Sgenee del 2010 de la füsiun di cumün de la Val Bargaja, ciuè: Visavran, Stampa, Bond, Söj e Castascegna. El so teritori l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivi, Gesa (IT-SO), Nuvaa (IT-SO), Sils im Engadin/Segl, Val Masen (IT-SO), Piür (IT-SO) e Vila de Ciavena (IT-SO).
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Bregaglia su PortaleBregaglia.ch
- (IT) 5 milion per el növ Cumün de Bargaja in sul sit de la RSI


text:
Priscilla - La regina del deserto
Priscilla, la regina del deserto (Priscilla, la regìna dal deśèrt) l'è na cumèdia austragliàna dal 1994 ad Stephan Elliott ch'al l'à anc scrita.
L'è stada preśentàda a 'l 47śum Fèstival ad Cannes in dla sesiòṅ Un Certain Regard e l'à vins al Prèmi Òscar dal 1995 p'r i custùm dand pò vita anc a 'n musical ch'l à fat al sò debùt a Sydney in dal 2006.
Custàda dū migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à purtâ a cà da piò ad vint-nóṿ.
Sunt
La Bernadette Bassenger (Terence Stamp), la Mitzi Del Bra (Hugo Weaving) e la Felicia Jollygoodfellow (Guy Pearce) i èṅ i nóm 'd art ad Ralph, 'd Anthony Belrose dit "Tick" e 'd Adam Whitely, un transesuàł e dū drag queen ch'i s śibìs'n in un bar par fnòć ad Sydney. Dòp la mòrt dal cumpàgn dla Bernadette, i tri i partìsan a la vòlta 'd Alice Springs par far un spetàcul a 'l Lasseters Hotel Casino in dua a cmanda l'ex mujér ad Tick.
Cuma mèś ad traspòrt, i tri i tōś'n un vèć turpidòṅ, faghénd-al dvintàr dal culōr dla lavànda quànd prima 'l éra argintâ. Al nóm ch'i sarnìsan par lò 'l è “Priscilla, la regìna dal deśèrt”. Durànt al viàś, cal fèr vèć lè al gh'à un guàst in dal deśèrt austragliàṅ: par furtùna ch'i càt'n un mecànic ch'a gh dà na maṅ, Bob (Bill Hunter).


text:
Münchenstein
Münchenstein a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.18 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 11867 abitant.
El cumün de Münchenstein al se tröva a una altitüden de 297 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arlesheim, Basilea (BS), Muttenz, Reinach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]