text:
Lenguv indoeuropej
I lengu indoeuropej i cumprendan una familia de cent e pü lengu imparentaa tra lur. Qula familia chì la ciapa drenta quasi tütt i lengu dl'Europa, el nord del cuntinent indian (Asia del Sud), el plató iranian (Asia del Süd-òvest), e un bel po de l'Asia central La familia indoeuropea la gh'ha el nümer püssè grand de parlant de tütt i famili linguistich ricunusü, e i so tusann j'hinn parlà da pü o meno tri miliard de gent.
Cuntegnüü
I Grüp Principal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Deent in de la fameja lenguistica induereupea sa pöden individüà diferent grupp:
Grüpp Neulatin o rumaanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cumprent l'area dii paes ca parlenn una lengua ca la vegn dal latin vulgaar (leench rumaanz); a inn metüü suratüt in de l'Europa del süd, föra che la Rumanía e la Muldavia. I grandi lench neulatin a hinn l'italian, ul spagnöö (castejan), ul frances, ul purtughes e ul rümen. I lench neulatin a hinn parlaa in di chii paes chì, püü un quaj tocch de olter staat: ul Belgi meridiunal (cjamaa anca Valonia), un quaj cumün in de la penisula de l'Istria in Cruazia, i cantuni Grisgjun e Tisin in Svízzera e un quaj sit in Ungaría indué sa parla ul rümen.
In part a lur gh'inn dii lench ca gh'hann no ul status de lench uficjaj, ma a hinn dumé lench regjunaj:
- lumbaart, furlan, venet, sicilian, sardegnöö, piemuntees, ligür, napuletan in Itàlia;
- catalan, aragunees, galizian, astürian in Spagna;
- arumanian in Rumanía;
- rumanc in Svízzera;
- cursiches e francu-pruvenzal in Francja, Svízzera e regjun de la Val d'Aosta;
- ul ladin a l'è parlaa in d'una quaj valada in dii Aalp italian, tirules e svízzer.
Grüpp Germanich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chel grupp chì al tegn deent tüta l'Europa de nurdovest e un tocch de quela central. Ul gross de l'Europa germanica l'è de religjun prutestant, anca se in del süüt de la regjun (Baviera, Austria, Svízzera) sa prufessa la religjun catolica
L'area germanica la quata la Germania, la Danimarca, la Svezzia, la Nurvegja, la Finlandia (dumé i cumün ca parlen ul svedees), l'Islànda, i isul Faroer, i Paes Bass, un tocch del Belgju (la regjun dii Fiander), l'Austria, la Svízzera tudesca, i dü isul britanich.
In dii sécul indree un badalücch de tudesch a inn naa a vif in de la Rüssia e in del Kazakhstan: adess a furmen ul grupp dii tudesch del Volga; ul tudesch l'è parlaa anca da i abitaant del Süüt Tiröö, in de l'Itàlia del nòort.
Dii dialett de urigin germanica a inn parlaa in part de la Francja (Alsazzia, regjun de la Musela, Lurena), in del Lüssemburg (lezeburjeesh); una quaj cumünitaa germanofuna la gh'è anca in Itàlia, in dii Dulumiit e in sü l'altupiaan de Asiach. Olter leench regjunaj germanich a inn duperaa in Germania (l'Alemann, ul voolt tudesch. ul frisun).
Una lengua curiusa, in del muunt germanich, a l'è l'yiddish: l'è una derivazziun del voolt tudesch, duperada da i gjüdee de l'Europa de l'est; la sa scriff cunt l'alfabet gjüdaich.
Grüpp Slaf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leench de urigin slava a inn spantegaa in tüta l'Europa urientaal e sa pöden spartì in trì broch:
- leench slaf meridiunaj: ul seerp, ul cruatt, ul sluven, ul macedun, ul bülgar; seerp, macedun e bülgar a duperen l'alfabett cirilich, vista la cultüra urtudossa, inveci ul cruatt e ul sluven, paees catolich, a duperen l'alfabett latin;
- leench slaf ucidentaj: ul pulacch, ul cech, ul sluvacch, ca duperen l'alfabett latin;
- leench slaf urientaj: ul rüss (cjamaa anca rüss graand), ul bielurüss (rüss bianch
1000
), l'ücrain (cjamaa rüss piscinin); vista la cultüra cristiana urtudossa de tütt e trì i paees, a inn scrivüü cunt l'alfabett cirilich.
In part a chii leench uficjaj chì, recugnussüü a livell nazziunaal, sa pöden incuntrà anca dii leench regjunaj, minga uficjaj, cumé ul cassübian (parlaa in de la regjun de la Pumerania in Pulònia) e ul surab, parlaa in d'un quaj cantun de la Germania de l'est.
Grüpp Baltich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al tegn deent i dü leench uficjaj de la Lituània e de la Letònia.
Grüpp Celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga fann part un pu' de leench, parlaa in de la zona dii isul britanich; chii leench chì g'ann minga ul status de leench uficjaj. I leench celtich a inn i leench Gaelich (parlaa in Irlanda, Scozzia, Galess, isul del Canaal, Curnuvaja) e ul bretun (parlaa in Francja, in de la regjun de la Bretagna).
Olter grüpp minuur[Mudifega | 1000 mudìfica 'l sorgènt]
Semper in de la fameja indueurupea gh'inn dii broch minuur, rapresentaa da dumé una lengua:
- greech, parlaa in Grecja, a Cipru e in d'un quaj sitt in Itàlia meridiunaal;
- albanees, parlaa in Albania e, anca lü, in d'un quaj cumün de l'Itàlia del süüt;
- armeen, parlaa in del staat de l'Armenia e in tütt i sitt indué a inn emigraa i armeen in de la sò stòria (diaspura armena).


c: text/html

collection: archivebot

text:
Manifest da las Svizras e Svizzers che sustegnan l’iniziativa
«Per ina Svizra senza pesticids sintetics »
Nus, Svizras e Svizzers, independentamain da nossa professiun e da nossa orientaziun politica, essan conscients che:
- Dapi ils onns 40 e dapi ch’il DDT vegn duvrà, èn blers pesticids sintetics vegnids producids e mess sin il martgà. A l’entschatta vegnivan els vis sco betg nuschaivels ma cun il temp èsi vegnì constatà che quai n’è betg vair.
- Quests pesticids sintetics èn vegnids mess sin il martgà senza testar lur consequenzas a lunga vista per la sanadad e quant ditg ch’els restan en ils sistems natirals.
- Quests products èn in privel per la sanadad dals purs. Ma ils purs sezs n’èn betg adina conscients da quai.
- Var 80% da la biomassa d’insects èn svanids pervi dals pesticids sintetics e l’interacziun stretga tranter il terren, las plantas ed ils animals è periclitada. Quai è visibel empiricamain ed ussa era cumprovà scientificamain.
- La crisa actuala da l’agricultura en Svizra e utrò è ferm liada cun l’agricultura industriala ch’è en stretg contact cun ils pesticids sintetics.
- La Svizra, ch’è represchentada en blers secturs da l’auta tecnologia, ha la pussaivladad unica da daventar in leader per il diever dad alternativas da pesticids sintetics (mezs biologics, robotica euv.).
- La Svizra è l’unic pajas en il mund, che ha politicamain la pussaivladad da manar ad ina midada da paradigma en l’agricultura e da daventar uschia in pionier e precursur.
- La Svizra ha la pussaivladad da tscherner ina via che ha, en tut il mund, ina influenza decisiva sin il mantegniment da l’equiliber natiral e la sanadad da tut las generaziuns futuras.
Per quest motiv appellain nus a las Svizras ed als Svizzers da suttascriver l’iniziativa «Per ina Svizra senza pesticids sintetics» per garantir in auter avegnir a noss pajais e a noss planet.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dretgs umans
Sco dretgs umans vegnan designads dretgs subjectivs che cumpetan a moda eguala a mintga uman. Il concept dals dretgs umans parta dal fatg che tut ils umans sajan munids pervi da lur esser uman cun ils medems dretgs e che quests dretgs egalitars sajan universals, inalienabels ed indivisibels.[1] L’idea dals dretgs umans è colliada stretgamain cun l’umanissem e cun l’idea dal dretg natiral ch’è sa sviluppà dal temp da l’illuminissem.
Da princip renconuschan oz quasi tut ils stadis l’existenza da dretgs umans. L’universalitad da quels furma però tuttina la basa da debattas e cuntraversas politicas.
Ils dretgs umans vegnan oz per ordinari sutdividids en dretgs da defensiun dal burgais cunter il stadi per proteger sia sfera da libertad (1. generaziun), dretgs da pretensiun areguard in standard degn d’in uman (2. generaziun) ed en tipics dretgs umans collectivs (3. generaziun).[2]
Perquai che dretgs umans vegnan er smanatschads da vart da terzs, vegn partì dal fatg ch’igl existia tar mintga dretg uman er in’obligaziun da protecziun statala; pir uschia sa laschan ils singuls dretgs umans realisar cumplettamain. Tras la ratificaziun da convenziuns dals dretgs umans internaziunalas e lur fixaziun en constituziuns naziunalas s’obligheschan ils stadis da metter en vigur ils dretgs fundamentals e dretgs dal pievel e da realisar quels en furma da dretg accusabel.
En in senn pli vast è il term ‹dretgs umans› er da chapir sco extensiun dals ‹dretgs da burgais›: el stat lura per dretgs fundamentals che cumpetan a mintg’uman independentamain da la naziunalitad.
Cuntegn
- 1 Caracteristicas dals dretgs umans
- 2 Valur normativa dals dretgs umans
- 3 Istorgia dals dretgs umans
- 3.1 Las ragischs dals dretgs umans en l’antica
- 3.2 Ragischs gidieuas e cristianas
- 3.3 Ils dretgs umans dapi l’illuminissem
- 3.4 Structuras da legitimaziun filosoficas dals dretgs umans suenter l’illuminissem
- 3.5 Cronologia
- 3.6 Classificaziun tenor ‹generaziuns›
- 4 Protecziun dals dretgs umans tras las Naziuns unidas
- 5 ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics›
- 6 Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas
- 7 Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans
- 8 Documents e cunvegnas en versiun rumantscha
- 9 Annotaziuns
- 10 Litteratura
- 11 Colliaziuns
Caracteristicas dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Universalitad[modifitgar | modifitgar il code]
Universalitad munta en connex cun ils dretg umans ch’els han valaivladad generala; quai vul dir ch’ils dretgs umans èn valaivels dapertut e per tut ils umans. Per che l’emprima muntada subjectiva sa laschia realisar en la pratica sto er esser ademplida sia segunda muntada pratica, numnadamain ch’il dretg uman vegnia renconuschì e valia per mintga uman. Quai sa lascha be realisar cun obligar mintga uman da respectar ils dretgs umans da ses conumans. Pertge che sch’insatgi sa referescha als dretgs uman, ma quels na vegnan betg renconuschids en ses ambient, n’è l’appellaziun da mintga singul uman sin ils medems dretgs umans per proteger ses interess elementars betg ve 1000 gnida ademplida. Perquai vegnan duvrads instruments solids e legalmain liants per pudair garantir la renconuschientscha generala dals dretgs umans. En quest senn èn tut ils stadis ch’èn daventads commembers da las Naziuns unidas vegnids obligads da metter en vigur ils dretgs umans en lur sistems da dretg naziunal a moda cumplaina.[3] Cunter la pretensiun universala, sco ch’ella è surtut cuntegnida en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, sa drizza il relativissem cultural.
Egualitad[modifitgar | modifitgar il code]
Il princip da l’egualitad statuescha che mintga uman haja ils medems dretgs. Nagin na dastga pia vegnir dischavantagià u privilegià pervi da sia schlattaina, sia derivanza, sia razza, sia lingua, sia patria, sia cretta, sias opiniuns religiusas u politicas u ses impediment. Ils dretgs umans scumondan en pli mintga discriminaziun areguard la facultad, la naschientscha u in auter status.
L’egualitad da las schanzas na fa percunter betg part da la regulaziun. Da vulair cuntanscher quella da vart dal stadi sin l’in u l’auter champ u champ parzial collidescha inevitablamain cun la maxima centrala dals dretgs umans, numnadamain cun ses princip universal resp. cun il scumond da differenziaziun.
Indivisibladad[modifitgar | modifitgar il code]
En cumplettaziun da la maxima da l’universalitad dals dretgs umans vegn er statuida la pretensiun da lur indivisibladad. Tenor quella ston ils dretgs umans adina vegnir realisads a moda cumpletta. Da vulair metter en vigur ils dretgs da libertad n’è betg pussaivel, sch’i na vegn betg realisà a medem temp il dretg a nutriment. E violaziuns da dretgs economics u culturals – sco bandischadas, scumonds da linguas u la privaziun da basas da viver – èn savens er colliadas cun la violaziun da dretgs burgais e politics.
Valur normativa dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Funtaunas da dretg[modifitgar | modifitgar il code]
La funtauna centrala areguard il cuntegn e la cuntinuitad dals dretgs umans a nivel internaziunal furma l’‹International Bill of Human Rights› das las Naziuns unidas. Sper la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[4] da l’onn 1949 – tar la quala i sa tracta però be d’ina decleraziun ch’è vegnida relaschada da l’Assamblea generala e che n’è betg directamain lianta per ils stadis commembers – èn cuntegnids en quest corpus ils suandants instruments centrals areguard ils dretgs umans:
- il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics
- il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals
Omadus patgs èn vegnids deliberads il 1966 da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas e mess en vigur diesch onns pli tard, suenter ch’els eran vegnids ratifitgads d’in dumber suffizient da stadis commembers. Per tut ils stadis commembers ch’als han ratifitgà, furman quests patgs dretg liant.
Ultra da quai datti in grond dumber da convenziuns che reglan a fund la protecziun da singuls dretgs umans, sco per exempel
- la ‹Convenziun da Genevra davart il statut dals fugitivs›
- la ‹Convenziun davart ils dretgs da l’uffant›
- la ‹Convenziun davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da la dunna›
- la ‹Convenziun da las Naziuns unidas cunter la tortura›
- la ‹Convenziun internaziunala davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da las razzas›
- la ‹Convenziun per la preservaziun e la puniziun dal genocid›
- la ‹Convenziun internaziunala per la protecziun dals dretgs da tut ils lavurants migrants e da lur cunfamigliars›
- la ‹Convenziun davart ils dretgs da las persunas cun impediments›
Vitiers vegnan sin ils differents continents cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans. En l’Europa è quai la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› (er numnada ‹Convenziun per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›).[5] Quella cuntegna in catalog da dretgs fundamentals e dretgs umans. La convenziun è vegnida elavurada dal Cussegl da l’Europa, suttascritta il november 1950 a Roma ed è ida en vigur il fanadur 1953. Er l’Africa ed il continent dubel american disponan d’atgnas cunvegnas regiunalas davart ils dretgs umans.
Dretgs dal burgais e politics[modifitgar | modifitgar il code]
Dretgs persunals (dretgs fundamentals)[modifitgar | modifitgar il code]
- il dretg da la vita e d’integritad corporala
- il dretg da protecziun cunter tortura, experiments cun umans senza il consentiment dal pazient, cunter la sterilisaziun e chastraziun sfurzada, protecziun cunter chastis corporals ed in tractament degradant (sco per exempel chastis sin l’onur) sco er cunter puniziuns en l’educaziun ed en scola
Dretgs da libertad[modifitgar | modifitgar il code]
- il dretg sin libertad, proprietad e segirezza da la persuna
- la libertad d’agir generala che sa lascha be limitar tras lescha
- la libertad cunter intervenziuns arbitrarias en la sfera privata (inviolabilitad da l’abitaziun, secret da posta e.a.)
- la libertad d’opiniun
- la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun
- la libertad da viadi
- la libertad da reuniun
- la libertad d’infurmaziun
- la libertad da professiun
Dretgs umans giudizials[modifitgar | modifitgar il code]
- la protecziun giuridica efficazia en cas da violaziuns dal dretg
- il dretg sin ina procedura faira davant in tribunal independent e nunpartischant cun derschaders legitims
- il dretg sin udida giuridica (audiatur et altera pars)
- nagina puniziun senza lescha (nulla poena sine lege)
- la presumziun d’innocenza (in dubio pro reo)
[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las normas da 492 dretg ch’èn vegnidas fixadas en il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals tutgan t.a.
- il dretg sin autodeterminaziun (art. 1)
- l’egualitad tranter um e dunna (art. 3)
- il dretg sin lavur e sin ina paja adequata (art. 6/7)
- il dretg da fundar sindicats (art. 8)
- la protecziun da famiglias, dunnas en speranza, mammas ed uffants (art. 10)
- il dretg sin in standard da viver commensurà, incl. in nutriment adequat (art. 11)
- il dretg sin il meglier stadi da sanadad che sa lascha cuntanscher (art. 12)
- il dretg sin furmaziun (art. 13)
- il dretg sin la participaziun a la vita culturala (art. 15)
Cunter l’existenza da dretgs economics, culturals e socials vegn per part mess en discussiun ch’il vegl dretg da defensiun (status negativus) cupitgia qua en in status positivus (l’‹empermischun› ch’i vegnian concedidas prestaziuns socialas positivas).
Da vulair caracterisar ils dretgs dal burgais e politics sco dretgs puramai ff8 n defensivs maina però betg main en errur che da vulair reducir ils dretgs economics, socials e culturals sin l’aspect da la ‹garanzia›.
Uschia èn per exempel er la garanzia da la segirezza interna ed externa e d’ina giustia che funcziuna da resguardar sco prestaziuns statalas positivas. Quai vegn però resguardà per ordinari sco intent dal stadi sco tal e vala per quai per se sco giustifitgà. Il medem vala per la realisaziun d’elecziuns generalas e libras.
Da l’autra vart cumparan dretgs socials, economics e culturals savens en ina funcziun sco dretgs da defensiun. Quai è per exempel il cas sch’i vegn desistì en cas d’in conflict a l’intern dal pajais da far bandischadas sfurzadas; u er sch’i vegn respectà il dretg d’in pievel indigen da mantegnair e promover sia lingua, ses sistem da dretg u sias instituziuns.
A basa da questas ponderaziuns prevesan ils princips da Limburg, ils quals ina gruppa d’experts da dretgs umans da las Naziuns unidas ha elavurà il 1986, per tut ils dretgs umans trais geners d’obligaziuns, ils quals in stadi ha d’observar:[6]
- L’obligaziun d’als respectar: ils stadis èn obligads da tralaschar violaziuns dals dretgs.
- L’obligaziun da protecziun: Il stadi ha da proteger ils dretgs cunter violaziuns da vart da terzs.
- L’obligaziun da garanzia: Il stadi ha da procurar per la realisaziun cumpletta dals dretgs umans là nua che quai n’è anc betg il cas.
L’interpretaziun dals dretgs umans sco dretgs da caracter unicamain defensiv cumpiglia be l’emprima da questas trais obligaziuns. Entaifer il sistem da dretgs umans da las Naziuns unidas è però renconuschida en il fratemp la chapientscha pli vasta dals dretgs umans, sco ch’ella resorta dals princips da Limburg.
En general pon ins ultra da quai constatar che la tradiziun europeica interpretescha ils dretgs dal burgais e politics savens sco ils sulets ‹vairs› dretgs. En pajais en ils quals la fom, bandischadas u l’access a l’aua furman problems centrals, vegn percunter savens dà dapli pais als dretgs economics, socials e culturals. La ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› lascha per exempel davent dal tuttafatg quests aspects, entant che la convenziun africana als attribuescha ina rolla centrala. E cun quai è er pledentà il problem fundamental, schebain dretgs da libertad individuals sa laschian pir trair a niz a moda efficazia a basa da standards collectivs minimals.[7]
Istorgia dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dals dretgs umans en l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’antica hai gia da fitg baud en l’Europa emprovas da sviluppar ina basa statala en il senn dals dretgs umans. L’onn 624 a.C. è la giurisdicziun arbitraria vegnida limitada ad Athen. Dapi il 6avel tschientaner è vegnì pussibilità ed accordà a tut ils burgais il dretg da cundecisiun politica, a l’entschatta en ina graduaziun tenor possess. E suenter che la democrazia attica è stada sviluppada, èn la finala bunamain tut ils uffizis vegnids attribuids als umens libers legitimads cun trair la sort. Tar la surdada da posts e repartiziun da lavurs èn uschia tuts vegnids resguardads a moda eguala.
Sco pajais d’origin per propi dals dretgs umans vala però la Persia. L’onn 539 a.C. han las armadas da Kyros il Grond, l’emprim retg da la Persia veglia, conquistà la citad Babilon. El ha liberà ils sclavs e declerà che tut ils umans hajan il dretg d’eleger lur atgna religiun. Medemamain ha el accentuà ch’ils umans da tut las parts dal mund enconuschent sajan tuttina. Quests ed auters decrets èn vegnids nudads sin in cilinder da ton – il Cilinder da Kyros – che vegn renconuschì uffizialmain da vart da las Naziuns unidas sco emprima decleraziun dals dretgs umans.[8] Ses cuntegn è vegnì translatà en tut las sis linguas uffizialas da las Naziuns unidas; las determinaziuns correspundan als quatter emprims artitgels da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.
Exclus dals dretgs eran en l’antica en general tut ils abitants senza dretgs da burgais (p.ex. sclavs, dunnas ed uffants), pia la maioritad da la populaziun. En si’ovra ‹Politica› (1. cudesch, chap. 5, 1254b) fa Aristoteles valair l’opiniun che tscherts umans sajan da natira ennà sclavs e subdits. Sa basond sin la filosofia da la stoa èn sa sviluppadas en la Roma antica emprimas ideas d’in dretg che cumpetia a tut ils umans. Ma d’ina emprova per propi da far valair dretgs eguals per tut ils umans pon ins pir discurrer dapi l’epoca da l’illuminissem.
Ragischs gidieuas e cristianas[modifitgar | modifitgar il code]
In’ulteriura premissa pe 1000 r recepir pli tard en il vest a moda uschè vasta l’idea filosofica dals dretgs umans ha furmà la Bibla. Gia en il Vegl Testament, pia en la part da la Bibla che vala sco sontga scrittira tant per ils gidieus sco er per ils cristians, vegn ditg che Dieu haja creà um e dunna tenor sia sumeglia (Gen 1,27). Ma er il dretg biblic na vegniva betg applitgà a moda universala: reglamentaziuns spezialas valevan per stgatschar ed extirpar pievels d’autra cretta (Ex 23,23-32) e per sclavs (Lev 25,44). Tuttina enconuscha gia il Vegl Testament l’obligaziun da betg supprimer persunas da l’exteriur (Ex 22,20 e 23,9), mabain d’als charezzar (Lev 19,34, Dtn 10,19), da proteger sclavs envers lur signurs (Ex 21,20-32) e da metter en libertad uschenumnads sclavs ebraics suenter sis onns (Ex 21,2).
Cun questa tradiziun ha cuntinuà il Nov Testament, per exempel cura che Paulus prenda en protecziun Onesimus ch’era scappà da ses signur (Filem 1,1ss.) u sch’el scriva als Galats ch’i dettia en Cristus ni sclavs ni libers (Gal 3,28). Ultra da quai vegnan las ideas dal giudaissem extendidas en il cristianissem ad ina purtada universala; quai cumenza cun l’incumbensa da Jesus da missiunar (Mt 28,16-20) e culminescha en ils viadis da missiun da Paulus (Gal 2,1-10).
Ils dretgs umans dapi l’illuminissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp da l’illuminissem èn surtut ils filosofs Thomas Hobbes, John Locke, Jean-Jacques Rousseau ed Immanuel Kant stads da muntada centrala per sviluppar l’idea dals dretgs umans e fullar via a l’implementaziun da quella en il dretg statal.
Il term sco tal ha gia duvrà il muntg dominican Bartholomé de Las Casas il 1552. Cun l’intenziun da proteger il pievel autocton peruan cunter la sclavaria dovra el en in scriver l’expressiun «las reglas de los derechos humanos».[9]
Thomas Hobbes (1588–1679) merita da vegnir menziunà qua, cumbain ch’el n’è betg stà in filosof cun intenziuns illuministicas. Tar el na chattan ins bain nagina formulaziun concreta areguard ils dretgs umans; ma pervi da sia filosofia dal stadi vegn el resguardà sco precursur dals dretgs umans. Tenor quella cumpeta a mintga uman en il stadi natiral il dretg da conservar sasez. Ma pervi da la malsegirezza e dals privels dal stadi natiral desista l’uman da quel ed affida ses dretgs natirals al stadi. Uschia surdat el a quel ina pussanza illimitada e suttametta il dretg uman a la pussanza statala. Malgrà ch’il dretg uman ha tar Thomas Hobbes ina posiziun flaivla, ha be gia l’idea ch’i possia dar in tal dretg influenzà blers filosofs. Las ideas da Hobbes han intimà il 1679 il parlament englais da pretender dal retg Charles II l’Acta da Habeas Corpus.
Samuel Pufendorf è l’emprim illuminist che resguarda la ‹dignatio›, la dignitad umana, explicitamain sco part dal stadi natiral, en il qual ils umans èn eguals e libers: «A l’uman cumpeta la pli auta dignitad, perquai ch’el ha in’olma ch’è segnada da la glisch da l’intelletg, da l’abilitad da giuditgar las chaussas e da sa decider tenor atgna voluntad e la quala è da chasa en blers arts.»[10]
Sa basà explicitamain sin las ideas fundamentalas da Hobbes è John Locke (1632–1704). El ha però interpretà quellas autramain, damai ch’el ha attribuì al stadi natiral ina muntada pli auta, pli positiva ed a la colliaziun cun il stadi ina muntada main impurtanta. Tenor Locke ha il stadi la funcziun da segirar e mantegnair il dretg natiral da l’uman. En il cas ch’el n’è betg bun da far quai, perda el sia legitimaziun. Locke na surdat al stadi nagina pussanza illimitada, mabain pretenda da divider quella en legislativa ed executiva; pli tard ha Charles de Montesquieu (1689–1755) anc agiuntà a quai la giudicativa. Tar Locke stattan ils dretgs natirals da l’individi sur il stadi ed il singul po far valair quels envers il stadi. Las ideas da John Locke han gì gronda influenza sin la Decleraziun d’independenza americana dal 1776. Quella è vegnida formulada da Thomas Jefferson e statuescha ils dretgs inalienabels da la vita e libertad sco er d’aspirar la fortuna.
Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) è l’emprim illuminist che discurra directamain da dretgs umans, cumbain ch’el ha in’imaginaziun fitg specifica da quels. Per Rousseau è la libertad il fundament da l’esser uman. Damai che tut ils umans èn da natira libers ed eguals, duain els er esser quai entaifer il stadi. Rousseau differenziescha tranter libertad natirala, burgaisa e morala. En il stadi natiral, munì cun la libertad natirala infinita, n’è l’uman betg liber per propi, damai ch’el vegn dominà da ses regls e da ses egoissem. Vairamain liber è el pir en quel mument ch’el sa decida sco creatira morala da sa suttametter da libra voluntad a leschas ch’el ha sez stgaffì. A favur da la libertad morala desista el uschia sapientivamain da la libertad natirala. La transiziun da la libertad natirala a la libertad morala furma quasi il perfecziunament da la libertad entaifer il stadi. Ils burgais, munids cun libertad morala, furman la basa da la legislaziun; damai ch’els èn moralmain libers, sa tegnan els vi da las leschas ch’els han sezs statuì. En quest senn è Rousseau da l’avis ch’ils dretgs umans na sajan betg accusabels visavi il stadi. Il dretg uman da la libertad furma la basa dal stadi, senza il qual il stadi na sa lascha betg imaginar. Las ideas da Rousseau han giugà in’impurtanta rolla a chaschun da la Revoluziun franzosa. Il fanadur 1789 ha Marquis de La Fayette, cumandant da la garda naziunala, preschentà in sboz d’ina decleraziun dals dretgs umans. Quella aveva el elavurà cun sustegn da Thomas Jefferson ch’era da quel temp ambassad 1000 ur a Paris.
In ulteriur cunfundatur tant da l’illuminissem sco er da l’idea dal stadi da dretg è Immanuel Kant (1724–1804). Per el furma la libertad il sulet dretg uman; sin quel sa basan tut ils auters dretgs umans sco egualitad u independenza. Quest dretg na sa lascha betg deducir da la natira da l’uman. I sa tracta pia d’in dretg da la raschun che sto valair independentamain da l’ambient istoric, cultural, social u religius. La legitimaziun ed incumbensa primara dal stadi da dretg è tenor Kant da segirar e mantegnair ils dretgs da libertad. Uschia n’èsi betg pussaivel al stadi da metter en dumonda ils dretgs umans, damai ch’el tangass tras quai si’atgna legitimaziun. Ils dretgs umans daventan en quest senn la legitimaziun sco tala dal stadi. In cuntrast in pau curius furma però il fatg che Kant ha refusà decididamain il dretg da far resistenza cunter leschas statalas che violeschan ils dretgs umans.
Contemplond las ideas da quests filosofs, sa lascha constatar in svilup da la renconuschientscha dals dretgs natirals tar Hobbes, che vegnan però suttamess al stadi, sur la surordinaziun dals dretgs umans sur il stadi tar Locke fin a la renconuschientscha dals dretgs umans sco basa e legitimaziun dal stadi tar Rousseau e Kant.
Structuras da legitimaziun filosoficas dals dretgs umans suenter l’illuminissem[modifitgar | modifitgar il code]
Er suenter l’illuminissem èn divers filosofs sa fatschentads cun la dumonda co legitimar la validitad universala dals dretgs umans. Da numnar è qua surtut l’etica dal discurs ch’è vegnida sviluppada da Jürgen Habermas e Karl-Otto Apel. Er Heiner Bielefeldt ha publitgà davart questa tematica cumparegliond structuras da legitimaziun areguard la validitad dals dretgs umans. La filosofa irlandaisa Mette Lebech ha argumentà en sia lavur ‹On the problem of Human Dignity› (2011) che la dignitad umana saja in axiom en il senn dad Aristoteles, partind dal qual i saja pir pussaivel da deducir tut las autras valurs.[11]
Cronologia[modifitgar | modifitgar il code]
- Ca. terz millenni a.C.: La pli veglia collecziun da dretg ch’è vegnida dada vinavant en furma scritta, il ‹Codex dad Ur-Nammu›, prevesa l’egualitad dals burgais.
- Mesadad dal 6avel tschientaner a.C.: L’uschenumnada ‹Scrittira da sacerdots›, in document fundamental dal Pentateuch, discurra ch’ils umans sajan creads en sumeglientscha da Dieu. Um e dunna vegnan resguardads sco partenaris eguals (Gen 1, 27). Ils diesch cumandaments (Ex 20) tschentan la vita, la lètg, il possess ed il bun num (onur, dignitad) da l’uman sut protecziun divina.
- 1215: ‹Magna Charta›. Il retg englais John I sto confermar en furma constituziunala da proteger ses subdits cunter l’arbitrariadad da l’aristocrazia. Il possess, il dretg fiscal e l’access a la persuna vegnan reglads per l’emprima giada dal stadi sco dretgs da protecziun dal subdit envers la curuna.
- 1525: A Memmingen vegnan cumpilads ils ‹Dudesch artitgels› che furman l’emprima decleraziun dals dretgs umans en l’Europa.
- 1542: A basa da las propostas da Bartolomé de las Casas relascha Karl V las ‹Leyes Nuevas› a favur da la libertad dals Indios ed in scumond general da lavur sfurzada. Sut pressiun dals colonisaturs spagnols vegnan las novas leschas puspè abolidas il 1545.
- 1628 ‹Petition of Rights› (Engalterra)
- 1679: ‹Habeas Corpus Act›. L’act da metter en fermanza burgais vegn lià a reglas fitg strictas. Nagin na dastga pli vegnir mess a ferm arbitrariamain.
- 1689: ‹Bill of Rights› (Engalterra, 23 d’october)
- 1776: Ils 12 da zercladur relascha la Virginia Convention of Delegates la ‹Virginia Bill of Rights›.
- 1776: Il Congress da las 13 anteriuras colonias englaisas da l’America dal Nord approvescha ils 4 da fanadur la ‹Decleraziun d’independenza dals Stadis Unids da l’America› che furma la dissoluziun uffiziala da la Gronda Britannia. Il document enumerescha sco dretgs inalienabels la vita, la libertad e l’aspiraziun da la fortuna.
- 1789: Ils 26 d’avust relascha l’Assamblea naziunala franzosa la ‹Déclaration des droits de l’homme et du citoyen› (‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais›) sco dretg constituziunal. Il sboz dal document avevan preparà Marquis de La Fayette e Thomas Jefferson.
- 1791: ‹Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne› (‹Decleraziun dals dretgs da la dunna e da la burgaisa›) tras Olympe de Gouges cun l’intenziun da laschar approvar quella tras l’Assamblea naziunala franzosa.
- 1791: Ils ‹Bill of Rights› vegnan recepids dals Stadis Unids da l’America sco agiuntas a la constituziun (15 da december).
- 1794: ‹Codex civil prussian›: «Ils dretgs generals da l’umanitad cumpetan er als uffants nunnaschids anc avant il temp da lur concepziun.»
- 1948: L’Assamblea generala da las Naziuns unidas deliberescha la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[12] (10 da december). In impuls decisiv per far quest pass han furmà las violaziuns dals dretgs umans durant la Segunda Guerra mundiala. Blers stadis han recepì questa decleraziun en lur constituziuns. Dapi lura vegn celebrà ils 10 da december il di dals dretgs umans.
- 1966: Las Naziuns unidas delibereschan ils 19 da december duas convenziuns davart ils dretgs umans che furman dretg internaziunal liant: il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› (‹Patg civil›) ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› (‹Patg social›). Omaduas cunvegnas entran en vigur il 1976, suenter ch’ellas èn vegnidas ratifitgadas d’in dumber da stadis suffizient.
- 1979: ‹Convenziun davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da la dunna›.
- 1993: Suenter la conferenza dals dretgs umans mundials a Vienna vegn endrizzà l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils dretgs umans.
- 2000: L’Uniun europeica relascha sia ‹Charta dals dretgs fundamentals› (7 da december a Nizza).
Classificaziun tenor ‹generaziuns›[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner èsi daventà usit da divider ils dretgs umans en trais ‹generaziuns›.[14]
Questa sutdivisiun è bain vaira frequenta, ma er dispitaivla, perquai che la successiun da las ‹generaziuns› implitgescha ina valitaziun ed ierarchisaziun dals singuls dretgs umans. Tenor quella pudessan ils dretgs da ‹l’emprima generaziun› valair sco ils dretgs umans ‹per propi›, entant che quels da la segunda e terza generaziun pudessan vegnir mess en dumonda. Ultra da quai sugerescha il term da las ‹generaziuns› ina successiun cronologia che na correspunda betg al svilup istoric 1000 effectiv.
Emprima generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Questa categoria cumpiglia ils dretgs dal burgais e politics, vul dir ils dretgs da defensiun liberals e da cundecisiun democratics. Partind dal concept classic dals dretgs umans or dal temp da l’illuminissem han ils pajais dal vest resguardà quels sulets sco dretgs ch’il singul individi duaja pudair far valair envers il stadi be gia sin fundament da si’existenza sco esser uman. Questa perspectiva restrenschida resorta per part er da las constituziuns dals stadis dal vest, en la teoria dals dretgs fundamentals liberala u en la giurisdicziun dal Tribunal europeic dals dretgs umans.
A l’emprima generaziun appartegnan ils suandants dretgs:
- la dignitad umana
- il fatg ch’ils dretgs valan per tut ils umans en tut ils pajais e territoris, independent da lur posiziun internaziunala
- il dretg sin vita, libertad e segirezza
- il scumond da sclavaria u serviladad
- il scumond da tortura u d’in tractament crudaivel ed inuman
- il dretg da vegnir renconuschì sco persuna giuridica
- l’egualitad davant la lescha
- il dretg da protecziun giuridica
- il scumond da vegnir arrestà u expulsà a moda arbitraria
- il dretg d’ina procedura publica davant in tribunal legal ed independent
- las garanzias dal stadi da dretg: la presumziun d’innocenza e nagina puniziun senza lescha
- la protecziun da la sfera privata
- il dretg sin libra circulaziun a nivel naziunal ed internaziunal
- il dretg d’asil
- il dretg da naziunalitad
- il dretg da matrimoni e la protecziun da la famiglia
- il dretg sin possess
- la libertad da religiun
- la libertad da manifestar l’atgna opiniun
- la libertad da reuniun e d’associaziun
Secunda generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La segunda generaziun furman ils dretgs da prestaziun economics, socials e culturals en il senn da dretgs da pretensiun e da participaziun. Quels vegnan ademplids da vart dal stadi en furma da prestaziuns positivas (p.ex. lavur, segirezza sociala, nutriment, abitaziun, furmaziun, sistem da sanadad).
A quels appartegnan:
- il dretg da pudair sa participar a la concepziun da l’urden public
- il dretg sin segirezza sociala
- nutriment
- il dretg sin lavur pajada e sin in’indemnisaziun eguala per lavur equivalenta.
- il dretg sin recreaziun, temp liber e vacanzas pajadas
- il dretg sin ina moda da viver suffizienta, sin segirezza en cas da dischoccupaziun, malsogna, invaliditad, vaivanza e vegliadetgna sco er ina protecziun specifica da mammas ed uffants
- il dretg sin furmaziun 8 e scolaz ff8 iun
- il dretg da pudair sa participar a la vita culturala; la libertad da la scienza e furmaziun
Terza generaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La terza generaziun furman ils dretgs collectivs dals pievels. Igl è quai ina pretensiun dals pajais dal sid global che sa lascha deducir da l’art. 28 da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›: «Mintga persuna ha il dretg ch’i regia sin il champ social e sin il champ internaziunal in urden, en il qual ils dretgs e las libertads menziunads en la preschenta Decleraziun possian cuntanscher in effect cumplain.»
Enstagl da be survegliar ch’ils dretgs umans vegnian observads, duain ils stadis dal vest plitost garantir envers il sid global dretgs da solidaritad collectivs, per pudair gidar uschia a moda effizienta tar la realisaziun dals dretgs umans. Tar ils dretgs collectivs fundamentals sa tracti dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels e lià cun quai il dretg sin svilup, il dretg sin pasch, sin in ambient schuber, sin la communicaziun sco er sin ina cumpart gista als stgazis natirals e culturals. En connex cun la debatta davart la renconuschientscha dal dretg sin svilup sto vegnir tratg en consideraziun che l’effect da la politica naziunala na sa ferma da princip strusch pli als cunfins statals.
Il 2010 han las Naziuns unidas er declerà il dretg sin aua schubra sco dretg uman, quai però en rom d’ina resoluziun che n’è betg lianta tenor dretg internaziunal.
Protecziun dals dretgs umans tras las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
‹Charta da las Naziuns unidas›[modifitgar | modifitgar il code]
Als commembers fundaturs da las Naziuns unidas n’èsi betg reussì da formular in catalog da dretgs umans cumplessiv. En la ‹Charta da las Naziuns unidas› sa laschan perquai be chattar singulas disposiziuns d’ina protecziun dals dretgs umans internaziunala. En il preambel affirmeschan ils pievels da las Naziuns unidas la «cardientscha en ils dretgs fundamentals da l’uman, en la dignitad e la valur da la persunalitad umana, en l’egualitad dals umens e da las dunnas e da tut las naziuns, grondas e pitschnas» e decleran da vulair promover «il progress social ed in meglier standard da viver en pli gronda libertad». En pli statuescha l’art. 1 sco ina da las finamiras da las Naziuns unidas da «promover e rinforzar il respect dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts, senza differenzas da razza, schlattaina, lingua u religiun».
L’artitgel 55 sa cloma: «Per cuntanscher il stadi da stabilitad e bainesser necessari per garantir tranter las naziuns relaziuns paschaivlas ed amicablas fundadas sin il respect dal princip da l’egualitad e da l’autodecisiun dals pievels, promovan las Naziuns unidas a) in meglier standard da viver, l’occupaziun cumplaina e las premissas per in progress economic e social; b) la soluziun da problems internaziunals da caracter economic, social, da la sanitad publica ed auters problems sumegliants sco er la collavuraziun internaziunala sin ils champs da la cultura e da l’educaziun; c) il respect general e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
E per pudair realisar quai statuescha l’art. 56: «Tut ils stadis commembers s’obligheschan da collavurar cun l’organisaziun cuminaivlamain e per sasez per cuntanscher las finamiras determinadas en l’artitgel 55.»
En l’art. 13 vegn la via, co che la realisaziun, il svilup e la cooperaziun areguard il tema dals dretgs umans duaja avair lieu concretisada sco suonda: «L’Assamblea generala procura per studis e fa recumandaziuns (...) per promover la collavuraziun internaziunala sin ils secturs economics, socials, culturals, sin ils champs da l’educaziun e da la sanadad e per garantir ils dretgs umans e las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
L’art 62 autorisescha il Cussegl economic e social da «far recumandaziuns per promover per tuts il respect e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas.» En pli incumbensescha l’artitgel 68 il Cussegl d’instituir ina cumissiun «per la promoziun dals dretgs umans». Quella è vegnida fundada da nov il 2006 e sut in auter num.
Dal temp da la fundaziun da las Naziuns unidas ed uschia er dal temp che la ‹Charta da las Naziuns unidas› è vegnida formulada n’existivan anc naginas cleras ideas areguard in concept dals dretgs umans. Las perscripziuns numnadas survart servivan plitost a preparar la via al svilup e la realisaziun dals dretgs umans. Ord vista giuridica correspunda quai plitost ad ina decleraziun d’intenziun politica che ad in’incumbensa giuridicamain lianta. Suenter il 1945 èn vegnidas publitgadas diversas declerazi 1000 uns dals dretgs umans ed èn vegnids sviluppads divers standards minimals concernent ils dretgs umans. La communitad internaziunala exprima regularmain sia fidaivladad envers las decleraziuns dals dretgs umans; perquai datti vuschs ch’attribueschan als standards minimals areguard ils dretgs umans la qualitad da dretg internaziunal abitual, uschia che quels avessan dad esser liants per tut ils pievels.
‹Decleraziun universala dals dretgs umans›[modifitgar | modifitgar il code]
Ina da las emprimas decleraziuns internaziunalas che concerna ils dretgs umans è vegnida deliberada da la radunanza plenara da las Naziuns unidas en furma d’ina resoluziun, numnadamain la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.[15] Quella è vegnida acceptada ils 10 da december 1938 cun 48 vuschs, naginas cuntravuschs ed 8 abstenziuns.
Tut en tut sa cumpona l’Universal Declaration of Human Rights da 30 artitgels. Ils artitgels 1 e 2 tractan dumondas organisatoricas. Alura suonda in catalog da dretgs da libertad (art. 3–20) e da dretgs da participaziun politica (art. 21) sco er ils dretgs d’egualitad areguard ils champs economics, socials e culturals (art. 22–28). Ina garanzia da proprietad sa lascha chattar en l’artitgel 17, il qual è però integrà en ils dretgs da libertad. L’art. 19 enumerescha limitaziuns admissiblas dals dretgs numnads. Impurtant è en quest connex però l’art. 30 che di cleramain che las pussaivladads da restricziun na possian betg manar a la dissoluziun cumpletta dals dretgs tenor ils art. 3–28.
A basa da questa glista da dretgs fitg vasta han las Naziuns unidas relaschà il 1966 ils dus impurtants pacts davart ils dretgs burgais e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals.
La ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› furman ensemen l’Universal Declaration of Human Rights u ‹Charta internaziunala dals dretgs umans›, la quala po valair sco fundament da tut las normaziuns da dretgs umans a nivel universal.
‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics›[modifitgar | modifitgar il code]
Betg tut ils dretgs umans èn vegnids renconuschids a medem temp sco tals. Per quest motiv differenziesch’ins tranter trais generaziuns da dretgs umans. L’emprima generaziun cumpiglia ils dretgs da defensiun liberals dal burgais cunter il stadi, pia ils dretgs da libertad burgais e politics classics, sco ch’els vegnan pretendids dapi la Revoluziun franzosa. Ils dretgs da la segunda generaziun furman ils dretgs economics, socials e culturals ch’èn 1000 sa sviluppads en rom da la Revoluziun industriala. Tar ils dretgs da la terza generaziun sa tracti da dretgs collectivs sco per exempel il dretg sin svilup, pasch, protecziun da l’ambient, participaziun, communicaziun ed autodeterminaziun. Il concept dals dretgs da la terza generaziun ed ils dretgs sco tals èn contestads en la litteratura, èn però vegnids tractads dapi il 1969 tras las Naziuns unidas.
Dretgs e libertads entaifer il patg civil[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gronda part dals dretgs e da las libertads ch’èn cuntegnids en il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› existivan gia en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›. Da quels fan t.a. part:
- l’egualitad tranter um e dunna areguard l’execuziun da tut ils dretgs ch’èn cuntegnids en quest patg (art. 3)
- il dretg da la vita innata (art. 6)
- il scumond da tortura (art. 7)
- il scumond da la sclavaria (art. 8)
- il dretg sin libertad e segirezza persunala (art. 9, alin. 1)
- ils dretgs da persunas che vegnan messas en fermanza (art. 9, alin. 2, 3 e 4)
- il dretg da sa mover libramain (art.12)
- il dretg da vegnir tractà a moda eguala davant dretgira (art. 14)
- la garanzia da standards minimals en il cas d’ina persecuziun penala (art. 14, 15)
- il dretg dad um e dunna da maridar e da fundar ina famiglia (art. 16)
- la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun (art. 18)
- la libertad da sa radunar paschaivlamain (art. 21)
- il dretg da s’alliar libramain cun auters (art. 22)
- la garanzia d’in dumber da dretgs spezialmain per uffants (art. 24)
- il dretgs da pudair sa participar ad elecziuns u d’er sez vegnir elegì (art. 25 b).
Il dretg dals stadis da limitar ils dretgs e las libertads garantidas[modifitgar | modifitgar il code]
Art. 4 prevesa in’excepziun dals dretgs garantids, dal qual ils stadis pon far diever sut tschertas circumstanzas. In exempel per ina tala pussaivladad da limitar ils dretgs furma in stadi d’urgenza public. I dat però in dumber da dretgs, sin ils quals questas restricziuns na sa laschan betg applitgar, numnadamain il dretg da vita, il scumond da tortura, il scumond da sclavaria, la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun sco er plirs dretgs da libertad e garanzias giuridicas. Ultra da quai sto in stadi, uschespert ch’el vul limitar sa basond sin l’art. 4 ils dretgs garantids, infurmar il secretari general da las Naziuns unidas.
Pussaivladad da far valair ils dretgs e las libertads dal Patg civil[modifitgar | modifitgar il code]
En la pratica èsi relativamain difficil da far valair ils dretgs ch’èn cuntegnids en contracts internaziunals. Il Tribunal internaziunal po derschar sur da stadis ed uschia er sentenziar quels. Ma quai vala be, sch’ils stadis correspundents han dà lur consentiment latiers.
Igl è evident ch’ils creaders dal Patg avevan ponderà ina retscha da mecanissems per far valair il Patg. Divers artitgels prevesan per las parts contrahentas obligaziuns spezialas. Tenor art. 2 alin. 1 èn ils stadis per exempel obligads da renconuscher e da garantir ils dretgs cuntegnids en il Patg. Medemamain ston ils stadis prender las mesiras ch’èn necessarias per ch’ils dretgs ch’èn cuntegnids en il Patg cuntanschian lur vigur legala (art. 2 alin. 2) e garantir pussaivladads da far recurs per il cas che las perscripziuns dal Patg vegnan surpassadas. Da questas formulaziuns resorta ch’ils concepiders dal Patg na vulevan betg laschar ruassar ils dretgs cuntegnids en quel sin in nivel da decleraziuns d’intenziun.
Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Giuridicamain n’è la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› bain betg lianta per ils stadis ed i n’exista er nagina pussanza surordinada che pudess procurar ch’ils stadis sa tegnian vi da quella; tuttina ha il document ina gronda muntada tant politicamain sco moralmain. Las determinaziuns cuntegnidas en quella èn vegni 1000 das integradas en bleras constituziuns naziunalas. E bleras convenziuns e contracts ch’èn vegnids concludids dapi il 1848 partan da las definiziuns da basa da la Decleraziun.
Ils dus patgs internaziunals davart ils dretgs civils e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals sco er las convenziuns spezialisadas han il status da cunvegnas internaziunalas e furman uschia acts giuridics liants. Da survegliar che quels vegnian observads è l’incumbensa da l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils dretgs umans (UNHCHR) a Genevra, dal qual fan part otg comités. Il Cussegl dals dretgs umans da las Naziuns unidas po decider da trametter observaturs en in stadi commember per observar al lieu la situaziun dals dretgs umans.
Cun segnar las cunvegnas respectivas s’obligheschan ils stadis da rapportar periodicamain davart l’observaziun da lur obligaziuns areguard ils dretgs umans. Per ordinari succeda quai mintga tschintg onns. Parallelamain pon organisaziuns nunguvernamentalas inoltrar rapports alternativs che vegnan medemamain resguardads dal comité. Sco resultat d’in ciclus d’observaziun publitgescha il comité in catalog d’observaziuns finalas e da recumandaziuns per mauns da la regenza respectiva. Tar quest instrumentari sa tracti bain d’in mecanissem da sancziuns ordvart miaivel; ma tuttina ha quel gia pudì cumprovar repetidamain ses effect.
Per il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics exista ultra da quai la pussaivladad d’inoltrar in recurs individual tar il comité dals dretgs umans da las Naziuns unidas a Genevra. La medema pussaivladad emprov’ins d’etablir per il Patg social.
A nivel europeic è vegnì stgaffì ensemen cun la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Dapi il 1998 po mintga singula persuna recurrer cunter ina violaziun da ses dretgs che resultan da la Convenziun. Daspera han er ils stadis commembers la pussaivladad d’inoltrar in plant cunter in auter stadi commember.
Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard il discurs davart ils dretgs umans datti ina critica che sa drizza cunter differents aspects. Discussiunadas vegnan surtut las furmas d’instrumentalisaziun politica dals dretgs umans. Quai è spezialmain il cas là nua ch’il discurs davart ils dretgs umans legitimescha intervenziuns militaras. La dumonda che sa tschenta qua è, schebain ils dretgs umans na vegnian betg malduvrads sco alibi per auters interess politics. Il status dals migrants e da las persunas senza naziunalitad ha gia Hannah Arendt prendì sco basa per ina reflexiun critica areguard il fatg ch’ils dretgs umans vegnan liads al construct d’ina naziun. Ella ha constatà che persunas sin la fugia ed en champs da fugitivs n’hajan betg la pussaivladad d’accusar ad ina dretgira in dret 1000 g uman ed ha pretendì il «dretg da pudair avair dretgs». En la medema direcziun va la critica da Giorgio Agamben che cumpareglia il status dals migrants cun la situaziun proscrita dal homo sacer en l’antica.
Thomas Carlyle (1795–1881) ha rendì attent a l’urden ierarchic en la natira ed a la giustia perpetna che sa fundescha sin la tutpussanza. Partind da quest concept ha el ditg ch’i saja in privilegi dals tups da vegnir regids dals sabis e da vegnir manads sin la dretga via da quels ch’enconuschian quella meglier ch’els sezs; quai saja l’emprim dretg dals umans ed en congual cun quel sajan tut ils auters dretgs irrelevants.[16] Tegnend quint da talas ponderaziuns na fai betg surstar che blers auturs da la critica postcoloniala renvieschan ad ina relaziun ierarchica dal vest e da l’Europa envers las autras regiuns e ch’els tractan il discurs davart ils dretgs umans sin fundament d’ina istorgia coloniala e d’in temp preschent postcolonial. Da menziunar èn en quest connex surtut auturas ed auturs sco Frantz Fanon, Stuart Hall, la titulara dal Premi Nobel Toni Morrison, Homi K. Bhabha, Edward Said, Gayatri Chakravorty Spivak u Gauri Viswanathan.
Collià cun quai è ina critica envers l’eurocentrissem, tranter auter areguard il fatg ch’il concept dals dretgs umans haja sias ragischs en la filosofia dal vest. Ils filosofs da l’illuminissem n’hajan betg mo suandà projects emancipatorics, mabain er tals ch’hajan giustifitgà la politica da colonisaziun. En quest connex vegn renvià al fatg ch’i saja s’etablida en il decurs dal temp ina cultura da dominanza alva. E tar ils mecanissems da segirar ils privilegis da quella tutgia er il fatg ch’ils alvs fantiseschian davart la dumonda tge che saja bun per ils umans e las culturas ch’als sajan esters. I correspundia ad ina percepziun reducida da resguardar umans en autras regiuns permanentamain or da la perspectiva da las unfrendas. Cun quai è manegià in process social, il qual auturs sco Slavoj Žižek[17] u Alain Badiou[18] numnan ‹victimisaziun›.
Ma betg be envers sasez, mabain er envers tut ils auters, en spezial envers las elitas en il Terz Mund vegnia sugerida questa buna finiziun da l’istorgia: «The promise of human rights to the Third World is that problems of cruel conditions of life, state instability, and other social c 1000 rises can be contained, if not substanially eliminated, through the rule of law, grants of individual rights, and a state based on constitutionalism. (...) Salvation in the modern world is presented as only possible through the holy trinity of human rights, political democracy, and free markets.»[19]
In’autra lingia da la critica emprova da tschiffar las consequenzas problematicas che resultan dal fatg ch’ils dretgs umans vegnan codifitgads pli e pli a nivel internaziunal. I vegn tschentada la dumonda sch’i na resultia da quai betg ina legitimaziun creschenta da tutta pussanza statala e da tut las relaziuns da proprietad d’enfin qua sco er in’extensiun cuntinuanta da l’infrastructura dals stadis industrials.
Quai mainia al fatg ch’ina vasta paletta d’imperis, valurs e concepts differents e da princip eguals en tut ils pajais dal mund vegnia omogenisada, e quai en furma d’ina clera ierarchisaziun: «In a sense the United States chief executive sits atop a global empire. It is an empire governed by the cultures, traditions, and norms of the European West.»[20]
Or da quest dretg resultian normas e decisiuns che possian er manar a la svalitaziun e schizunt al cumbat cunter tut quai che na correspundia betg a las valurs postuladas. Tgi che promovia famiglias, abitaziuns e scolas, quel cumbattia – en ina moda u l’autra – culturas che n’enconuschian naginas famiglias, abitaziuns e scolas. Quai che cumparia a l’emprima egliada sco dretgs sa transfurmia uschia en obligaziuns. Da quellas fetschia part il pensar en spezias (cun ils animals, las plantas e la natira senza nagins dretgs), il naziunalissem, la famiglia, il stadi federativ ‹Naziuns unidas› sez, il possess, la vita sedentara, l’urden e l’autoritad, l’indoctrinaziun dals agens ideals, la scola, las votaziuns, la tutpreschientscha da las medias, puniziuns e praschuns, creschientscha economica resp. svilup e las scienzas.
Ch’i na vegnian betg resguardadas las generaziuns futuras (giustia tranter las generaziuns) e l’ambient natiral (er numnà interspecies justice[21][22]) vegn er crititgà dal moviment da la ‹Charta da la terra›[23]. Quel è sa furmà en il context da la conferenza da l’ambient da las Naziuns unidas il 1992 a Rio de Janeiro. Il moviment è da l’avis ch’i saja impurtant d’integrar ils aspects numnads en la giurisdicziun futura per evitar crisas socialas ed ecologicas. En cumplettaziun da las convenziuns dals dretgs umans duaja perquai vegnir munida la ‹Charta da la terra› cun il status da soft law resp. dal dretg da disa dals pievels. Ultra da quai vegn crititgà che las convenziuns actualas prevesian surtut acturs statals sco garants dals dretg umans; er qua vul la ‹Charta da la terra› satisfar ad in basegn cun resguardar organisaziuns da la societad civila, interpresas ed individis.[24]
Ma la finala croda la critica co che vegnian tractadas las parts dal mund ‹main sviluppadas› e ritgas e la natira er enavos sin il vest sez e sin ses fundaments statals: En grondas societads cun spartiziun da la lavur vegnian ils umans represchentads dals intellectuals sco «animal artistic che furma stadis». Uschia vegnia nutrida en la populaziun la cretta ch’i na sa tractia tar l’uman en mintga cas betg d’ina creatira che vivia en gruppas pitschnas (stirpas, tribes).
Ultra da quai sa laschia l’existenza sco «animal da triep che lavura en ina massa organisada a moda ierarchica» cumportar meglier cun avair la persvasiun d’esser in individi ff6 unic e gea betg in purtader da dretgs umans che stat forsa sut in dictat ester. Da qua resortia l’aduraziun da la raschun e dal construct da l’‹atgna voluntad›. Partind da talas constataziuns vegn er crititgà che la filosofia dals dretgs umans haja cuntanschì, surtut en ils stadis dal vest, in status quasi religius (‹religiun statala adascusa›) che sclaudia entaifer las atgnas instituziuns mintga critica envers quella.[25]
Documents e cunvegnas en versiun rumantscha[modifitgar | modifitgar il code]
- ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›
- ‹Convenziun europeica per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas›
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Matthias Koenig: Menschenrechte. Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37186-3, p. 9.
- ↑ Knut Ipsen: Völkerrecht. Minca 2004, p. 788.
- ↑ Was heisst ‹Universalität der Menschenrechte›?, consultà sin humanrights.com ils 7 da favrer 2011.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ The Limburg Principles on the Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.
- ↑ Knut Ipsen: Individualschutz im Völkerrecht. 5. ed., Minca 2004, p. 791.
- ↑ Cf. un.org Human Rights Day.
- ↑ Gleiches Recht für alle.
- ↑ Samuel Pufendorf: De iure naturae et gentium. 1672, 2. cudesch, 1. chapitel, § 5, tenor: Uwe Wesel: Die Geschichte der Menschenrechte, (PDF; 833 kB).
- ↑ Mette Lebech: On the Problem of Human Dignity. Verlag Königshausen & Neumann, 2011, ISBN 978-3-8260-3815-0.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Cf. latiers Manfred Nowak: Einführung in das internationale Menschenrechtssystem. Graz 2002, p. 35ss., 90.
- ↑ Cf. il link sut ‹Documents e cunvegnas en versiun rumantscha›.
- ↑ Thomas Carlyle: Latter-Day Pamphlets. 1.2.1850. The Present Time.
- ↑ Slavoj Žižek: Jenseits von Gut und Böse: Politische Moral. En: Die Gazette, 13 da schaner 2002, Menschenrechte.
- ↑ Menschliches Abseits. En: taz, 5 da december 2006.
- ↑ Cf. Makau Mutua: Human Rights. A Political & Cultural Critique. University of Philadelphia Press, Philadelphia 2002, p. 5s. e 155.
- ↑ Mutua 2002, p. 6.
- ↑ B. Almond: Rights and Justice in the environmental debate. En: D. Cooper, J. Palmer (ed.): Just Environments. Intergenerational, international and interspecies justice. Routledge, Londra 1995, p. 1–17.
- ↑ T. Hayward: Interspecies Solidarity. En: T. Hayward, J. O’Neill (ed.): Justice 1000 , Propery and the Environment. Aldershot Publ., Ashgate 1997.
- ↑ Cf. la versiun rumanscha sut Charta da la terra
- ↑ Van Genugten, Willem, Lambooy, Tineke: The Universal Declaration of Human Rights: Catalyst for Development of Human Rights Standards. En: Ruud Lubbers, Willem Van Genugten, Tineke Lambooy (ed.): Inspiration for global governance: the Universal Declaration of Human Rights and the Earth Charter. Kluwer, 2008, ISBN 978-90-13-06305-9, p. 62.
- ↑ Cf. per exempel Carrithers, M. / Collins, S. / Lukes, S. (ed.): The Category of the Person. Anthropology, Philosophy, History, Cambridge 1985.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans Jörg Sandkühler: Menschenrechte (PDF; 64 kB), en: id. (ed.): Enzyklopädie Philosophie, Hamburg 1999.
- Studien zu Grund- und Menschenrechten – texts cumplessivs tar il Menschenrechtszentrum der Universität Potsdam.
- Menschenrechte/Menschenrechtspolitik – texts cumplessivs en la Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung Bonn.
- Universalität, Diskriminierungsverbot, Gleichstellung Frau – Mann, Rassismus, Minderheitenrechte, Sozialrechte, Transnationale Unternehmen, WTO – dossiers tematics tar humanrights.ch.
- Subjektive Rechte und Menschenrechte. Trivium, Zeitschrift für Geistes- und Sozialwissenschaften, nr. 3, 2009. Ed. Catherine Colliot-Thélène & Christoph Menke.
- Igumen Philaret Bulekov: Die ökumenische Diskussion über die Menschenrechte.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Amnesty International, rapport annual davart ils dretgs umans (PDF; 3,7 MB)
- Bundeszentrale für politische Bildung: Menschenrechte, Informationen zur politischen Bildung, nr. 297, 63 p. (consultà ils 12 da favrer 2008)


text:
Un giovedì grasso perfetto o quasi Una temperatura perfetta e un timido sole ha accompagnato il corteo delle maschere affascinanti e multicolorate. Quando però tutto era pronto per iniziare lo sproloquio un acquazzone ha colto di sorpresa tutti e costretto la famiglia pavironica a rinviare la sua apparizione sul balcone. Il tutto si è comunque svolto tra l'entusiasmo dei bambini, moltissimi in maschera, lancio di coriandoli, stelle filanti e caramelle.
Di seguito il testo dello sproloquio
SAND.: Mudnés ed Mòdna, Zemiàn “made in Italy” e Zemiàn cuntrafat, Mudnes ch’a descurî in dialàtt, e Mudnés che “a noi ci piacciono i tortelein“, resideint del moderni “zone periferiche” e zitadèin “del decrepito centro storico”, lavuradór ch’a-n vdî l’ora d’ander in pensioun e pensionê ch-a gh’avî al bisàgn ed turnèr a lavurèr, oriundi d’ogni raza, culor e religioun che per un chès ed dla vétta a sî capitê a Mòdna e badanti ch’a sî gnudi chè per màtter al porch a l’ora, a-v salut tótt quant in masa. Scusê al riterd, ma c’sa vliv, stamateina préma ed gnir chè, a-i-ho vlû fèr un selt al M.E.F, al museo casa Enzo Ferrari perchè a i aviva sintî dir che anch seinza al teremot l’éra adrê ch’a-l trabalèva, ma dato che Montezemolo al s’è decis a fèregh chél soquanti puntur ed vitamina ch’l aviva imprumés, adèsa a sàmbra che al malê al staga dimandi méi. Speram ch’a l guaréssa dal tótt anch se del volt a s seint dir che la cura le cuntèda, ma al malê l’è mort listàss. Però al riterd le stê sovratótt colpa d’un vigil. Oh!!! A-m vliva fèr la multa per sosta non autorizzata, sól perché Erio, al noster caval, al s’éra fermê in dla zona ZTL a tirer fiê... A-l m’ha spieghê ch’i sréven stê 80 Euri ed contravenzioun, ma s’a paghèva subétt a-m fèva al 30 % de scount. La Pulonia ch’l ha sintî, la g’ha dmandê s’a gh tuchèva anch i punt, per tór i piat e i bicér a gratis come al supermerchê. La “Gafa” la s’é tant arabida ch’a l-la vliva máter agli arresti domiciliari per oltraggio a pubblico ufficiale. La s’ha lasê ander via perché a gh’avam détt che al sô cmandant, l’éra a scóla cun noster fiôl e ch’l’è stê promos sól perchè Sgurgheghel a gh pasèva i coumpit. Zemian, la v b48 à mèl!!! La và mèl e pò la crass!!! Piove sul bagnato, a-n bastèva al teremot, a-s gh’è méss anch l’alluvioun.....Mè a dégh che ueter Mudnés ed dla basa in sti ultem teimp a sî seimper sàtta pressioun.... A vói però ch’a savidi che Sandroun e tótt i Zemian i v’én avsein e i v’han seimper in dal cór....
Sgur.:Nueter a-s mitam ‘na man in dal cór... Speram che quî ‘d Ràma la man i s’arcòrden ed màtterla in dal portafoi!!!!
Sand.: Speram propria!! E vueter zitadein cum’a stèv.?? Oh la céra l’a-n n’è menga dél miori, a-s vad ch’l’è un bel pòch ch’a strichê la zengia, ma preparèv mudnés, perchè qual ch’a i avam passê a-n n’è gninta cunfrount a qual ch’ha da gnir. I noster ministrador i van avanti a impires egl’uràcc ed proméssi, i-s disen che la crisi l’è finida.....
Sgur.: La crisi l’è finida, adèsa a taca la miseria!!!
Sand.: I disen ch’i han calê el tàs, pò cun ‘na man i s’i dan e cun cl’etra i s’i tosen: i pinsaran ch’a sàmma tótt di galbeder. A mè i-m piesen quand i vinen in televisioun e i disen tótt seri che dobbiamo fare le riforme. E l’è a cal punt chè, che mè a-n capéss piò se a dév lavurèr in campagna o a dév fèr le riforme. Ma pò a peins:... se al riformi a li fagh mè, lor c’sa fani ??? Dio, mè a gh-l’avrév quel da fèregh fèr.... a-i-avàm tant bisàgn ed braz in campagna…
Pulo.: Taca bein a stèr chelem....
Sand.: Ma cuma vot ch’a faga a stér chèlem. Guerda sol come i s ‘han ardótt!! A sam in bulatta come i quai, i disen che bisàgna aumenter i consumi, ma s-a n- gh’avam gnanch i sold per fèr la spesa.A s’è armès sól i occ da pianzer, po’ zuntègh che Sgurgheghel a-n cata brisa da lavurer....
Pulo.: Ma vót ch’a l s’adàta a fèr al cuntadèin o al spazèin? Infin ch’a psam a gh’aiutam nueter cun la pensioun....
Sand.: La pensioun? A te Pulonia a pèr ch’i-t l‘arbàssen anch s-te tir la minima.... a vrev saver in duv’andram a finir ....
Pulo.:E!!Quanti stori, pinsam piotòst a la salut ch’l è mei!!
Sand.: La salut ??? S’i-s la lassen… con tótta la violeinza ch’a ghè in gir... Scippi, rapine, s-t’en stè menga ateinti i vinen in cà tua e i-t porten via anch i s’ciavarô del scran. E pò mè a degh, ma c’sa vin-n i a fèr a Mòdna tótt chi delinqueint stranier, chi porten via al lavor ai noster lèder nustran!! Se almeno i boun da gninta i fossen mudnés a fareven un lavor in cà.... gninta, l’è tótta maràia ch’l a vin ded via che oltre a ruber i en cativ come di spózzel. Che tristáza!!!
Sgur.: A sam passê dalla dolce vita… al caro vita… alla malavita! Almeno ‘na volta, quand i ciapeven i delinqueint, i mitiven in galera e i gh-i lasèven, adesa col decreto “svuota carceri” i van deinter, i témbren al cartlein pò i tornen fóra.....
Sand.: Mà c’sa vliv, l’è tant ch’a-m lameint ma a n cambia gninta. I ciacareven ed rutamer..... invece i cambien la pgnata ma a bóier a gh’è seimper chi fasô. L’è vera che seimper cla mnestra la stófa.....ma anch cal minestroun chè al fa gnir di piò brótt sgumbei in dla panza.....andràla bein?! A mè a-m bala un occ.... Per cambier quèl bisgnarév ch’a-m mitéssa in lésta anca mè per dvinter séndech, ma a sun tant puvràtt che al massim a prév fèr un movimento a due stelle. Pulo.: Per l’amor di Dio,Sandroun a gh mancarév èter, guerda sól Giorgio… te-n vàd che dòp des an da séndech a-n réd gnanch piò.
Sand.: Ma peinsa
Pulonia: tótta Mòdna pina ed manifest cun la mê ghégna e sàtta la scrétta : “ Vota Sandrone Pavirone. Se chi eter i-n v’han dê gninta mè a-v prumàtt al dàppi!!! “
Pulo.: Scolta Sandroun, ma è vera che in Comuna a Mòdna a gh’è del dann che-l vólen dvintèr sindacàssi ?
Sand.: San Merch!!! Di am adat a-n s’n è presentê gnanch un!! A dirla come la vól détta, a-s n’era fat avanti dû: ma un, ovvia... al mira d’andèr a stèr a Firenze, cl’eter, gnû zà da la muntagna, adèsa ch’a-l s’è sistemê bein a mod a Bulàgna..... Tè-m capéss.... A vedram cus’è boun ed fèr al gentil sesso....
Pulo.: Ma sani pò chel dann lè fèr la sfóia, mónzer el vach e vidmèr ? Sandr.: Vidmèr a-n crad menga, ma a sun sicur chi la cgnàssen l’istàss l’óvva bianca. Pulo.: Alora prévia fèr la “sindachessa” anca mè!?
Sand.: Sicura!! Bisagna però te-t cambi vistî e che- t vagh da la petnadóra. E s’te vô dvintèr la préma zitadeina ed Mòdna t’è da fèr come ch’egli-ètri… a-t vól un nuovo look . Pulo.: Però Sandroun a t’ho da dir ch’a m’indespiès dimandi chi làssen Giorgio acsè in mèz a la strèda….
. Sand.: Va là, va là, a-n t’i n tór, te n-a’l sê che tótt el strèdi el pòrten a Ràma….
Sgor.: Beh…. mè a degh ch’l éra méi che Giorgio al restés in pésta.
Sand. Per caritè,Sgurgheghel,a-n ciacarèr menga ed pésta. Te n n’a-l sê che Giorgio cun qualla ed Marzaia l’ha fat un frontèl ch’a-n savam gnanch s’a gh tira fóra i pê. Bein Zemiàn basta descàrer ed desgrazi, guardam avanti e zercam d’éser otimesta. Dounca, come ogni giuvidè grass a sun gnû a Mòdna prestein per vàder el nuvitè. A ot or a i ho tòlt al cafè in ceinter e a nov e mèz aviva bèle finî al gir. La Pulonia la vliva sbraghirèr in dal vedrèini...... ma a gh’è sól dél saracineschi srèdi....
Sgur.: Popà i butgher han-i srê perchè i han ciapê abasta o s’éni stufê d’armàttregh?
Sand.: L’è colpa dla crisi...... Per al rest a Mòdna a-n gh- è gninta ed nóv: Piaza Mazini e Piaza Mateoti, égli én seimper quilli, in dla zona fonderie i-n gh’han ancàra mess el man, per piaza Ráma finora i han fatt sól del ciacher, l’ex A.M.C.M. l’è lè ch’l’aspèta che un quelchidùn a-s decida.... e intant i progèt dla nova e moderna architettura mudnésa i selten come dal bucini da ping pong da un tèvel a cl’èter di noster ministrador. L’è vera ch-i han sistemê la zona ed la Pelta ma a Mòdna a gh vól quel ed nóv, ed bèl, ch’i-n descàren tótt. Soia mè, ‘na nóva porta Sant’Agustein, el piazi arnuvèdi ed frasch, moderni, cun dal bel vérd, del funtan e del scultur d’artésta nustran, bisàgna avrir el cési danegèdi dal teremot, bisàgna…….
Sgor.: E-t dî bein popà, ma in dóve peinset chi càten i sold??
Sand.: Vàddet, Sgurgheghel, diriger ‘na zitê l’è come gestir ‘na famia. Se di sold a gh n’é poch bisàgna fèr in manéra da-n cazèri ménga via.... Sgnor Ministrador, vést che finalmeint la nostra zitê l’è adrê ch’la dveinta un arciàm per i turésta chi vinen da tótt al mand, l’è ora ch’a-v decididi ed màttregh al vistî da la festa . S’a-n gh’avî menga gli euri, tachê a vànder quèl, soia mè, al tlòun ed Paladino préma ch’a-l marzéssa dal tótt. S-l’éra cl’opra d’ èrt ch-i given, i faran a gara per cumprerel!!!! E se propria a n gh’avî menga degli idei, tulî eseimpi dai noster cunfinant ed Rázz. I-v vest la stazion dl’èlta velocitê?? La srà bein un bel lavor!!! I l’han fata quadrèda per mantgnir la tradizioun, ma bisàgna dir che a Rázz i lavor i fan daboun!!
Sgor.: Anch quast chè l’è un bel mistér. I Arsan i càten di milion per Cala-Trava, meinter a nueter a-s “cala”.... i sold per fèr tôtt. Sand.:Per mè,invece, la difereinza la stà in dla dàppia P. Lor i gh han Prodi, nuèter a gh’avam Pighi . Tè guèrdi.... a gh’è ‘na bela diferèinza ed pes!! Pulo.: Dai mo Sandroun, dagh un tai ed descàrer sól ed lavor fat a l’arversa, a gh’è anch tant lavor fat bein: ad eseimpi al “festival dla filosofia”....
Sgur.: L’è vera mama, st’an ch’a-s ciacarèva ed l’amor, Mòdna l’era pina ed ragazóli che l zerchèven l’anima gemella. Quî come mè ch’i-n l’han menga catèda i s’én consolê cun di boun panein cun la murtadèla al merchê ed via Albinèli. Pulo.: Ma tès un poch.. E po’ a vliva dir che a gh’avam avû Modena gusto, i conzért, al conzért per Pavarot, al vintnov ed Setàmber, Mòdna a tèvla, Modena motori…..
Sgor.: Oh !!! A quala lè i g’han cambiê nam. Adèsa, vest cuma la và la Ferari, i la ciamaran Modena dolori!!!
Sand.: Certo, Zemiàn, che la crisi l’a n mola ménga. Guardê sól i vigil. Préma i andèven in machina, pò in moto, pò a caval, adèsa, i fan andèr in ciclo. A capirî, col fat chi ciàpen meno sold perchè l’è finida la storia di semafor col giallo selvaggio, i li stròlghen tótti per fèr casa. Figurèv che st’istê, ai giardein pubblich, i han dê la multa a un pensionê perché a ‘na vigilàssa a gh cantèva… ‘’ma dove vai bellezza in biclicletta’’. Mè a dégh che quasta chè l’è ‘na bela fam. Zemiàn a gh’eren anca mè e mê muiera chè in piaza Granda al 6 ed setàmber al conzért per arcurder Luciano Pavarott; mè a degh ch’a gh n’era dla geint.... Bein, a v’ho da dir ch’a m’è gnû al magoun quand Michele Placido, in dal lézer la làttra scrétta da Lucianoun, al m’ha numinê anca mè!!! Anch s’a n-n’ho menga studiê, a-i.ho capî che Luciano, in dal fèr al mê nam, l’ha vlû salutèr e ringrazièr tótt i Zemiàn... sè, propria ueter ch’a sî chè in piaza e che come mè al purtê seimper in dal cór....
Pulo.: A proposit ed Pavarott, al fàmia o a n-n’al fàmia ste benedàtt monumeint al piò grand tenor dal mand?? I stan a pensèr dove màttrel, chi al farà, chi al dev paghèr… Pochi fótti, decidiv a la svelta!!!! Nicoletta, da dànna a dànna, tó mò in man la situazion e fai decider tè!!!!! A-l sèt quant turésta i dmanden : “ Dove essere statua di grande Pavarotti?
“ Sand.: T’è dét di lavor gióst!!! La statua a Luciano la vól fata e s’a-n savî in dóve màterla a va-l dégh mè: la vól méssa in dla nova piaza Ráma. Da una pèrt, Ciro Menoti vultê vers l’Accademia, ch’a-l fa’ i coren al Dóca, da cl’ètra Lucianoun coi braz avert, al sô fazulátt bianch in man vultèe vers al teater Comunel dóve l’ha tachèe a cantèr e che incô al porta al sô nàm. Zemiàn, cambiand descors, cum’è-l stê risolt al problema dl’inceneridor ed via Cavazza? Gh’l han i cavèda i noster ministradór a fèr al selt ed qualitê e aumentèr la brusadura dal rósch da 180 a 240 méla tonelèd a l’an? A-i-ho sintî ch’a gh’è stê tóta ‘na polemica e del gran discussioun, perché a pariva ch’a rivéssa a Mòdna tótt al rósch d’Italia, po’ la partida la sê ridimensionèda, ma i giornê i aviven bèle scrétt: “Modena la città pattumiera dell’Emilia”, “Modena da città del lambrusco a città del rusco”. Meno mèl che la not dal 14 d’agàst, al Presideint dla Provincia, Sant’ Emilio, con un miracol, l’ha trasformèe l’impiant per la brusadura dal rósch in un impiant ed recupero energetico.... Un lavor da fèr invédia a 1b5f San Gennaro.
Sgor.: San Gennaro al protettor di Napoletan?! Alora faràni l’ampuléina col sanghev ch’a-s desfà anch per Sant’Emilio ?
Sand.: No, perché a gh vól almeno dû miracol per aver dirétt a la reléquia: al premm a l’ha fat con l’inceneridor, adèsa a guardam se cun al secand a gh la chèva a tgnir in pê la provincia. Mudnés a v dév dir che a ghè di mumeint ch’a m ciapa la malinconia.... perché la mê Mòdna l’a n-n’è piò qualla ed ‘na volta. Va bein che al mand al va avanti, ma vliv màter quand a gh’éren sól nuèter cuntadein, soquant brèv dutor e dû o trî bancari onest??… Quî lè veh i éren bê teimp!!! Mè a dégh ch’la s’é cambièda!! Adèsa di cuntadein a n ghe n’è quèsi piò, dai dutor le méi stèregh luntan e i bancari onest, i én in via d’estinzioun. L’andèva méi quand l’andèva péz!!!! Guardèv sól d’atorna… Da quand i fan al festival dla filosofia, chè in piaza a n-s-cata piò un ignorant per fèr dô ciàcher.
Pulo.: Ma smátla cun tótti st’el fótti. Sgàget piòtost ch’a vói andèr in piaza d’èrem a vàder s a gh’è merchê.
Sand.: Ecco… vuètri dann sól ch’a catèdi la manéra ed spànder di sold a sî cunteinti..... Scolta Pulonia… ma tè vot andèr al merchê per fèr spesa o per imparèr ‘na quelch lengua nóva…
Pulo.: Ma va là.... A vliva sól andèrem a cumprèr un scampol per fèrem ‘na mèza stanèla a vintai come a custóma adèsa.... qualla che come te’t prél la fa ‘na bèla campana rotanda come a g’ha cal spirlungouni ch’a s vàd per tv... s’a dev dir la veritê, nuetri ch’a gh’avam al scaváz poch pronuncê... el s’aiuten poch..... a-n vrév menga che in dal girèrem Sandroun a m géssa ch’a pèr un tindoun da circo..... Ragazzoli e vuetri cuma stèv??....
Sand.: Oh Pulonia, t’è bèle déscors abasta!! A-n t’sámbra ménga d’aver esagerê? Da quand vuetri dann avî conquistê anch al dirét ed dèr al voster cugnàm ai fiô, a n’ve-và piò a la testa nisun !!! Pulo.: A-n fèr ménga al spiritos..... o vót ch’a déga a tótt ed cla volta ch’a t’ho dmandê ed purtèrem in crociera in nèva e tè ed mè fat fèr un gir cun la navetta che dal Novi park la porta in ceinter.....
Sgur.: Ragàz, tifós, polisportivi d’ogni ordine e grado un salut dal voster Sgorghi. St’an preferiv ch’a-v ciacàra ed brótt lavor o tachia cun el desgrazi? Al Sasól a l- s-guerda dall’alto dla serie A e al zóga in un stadio togo cun del lus ch’a-l per un Casinò ed Las Vegas, nueter invece dal basso dla classifica ed la B, a zugàm al Braia che sól ch’a tira ‘na silta, armagnàm a l’orba. Per la Ferrari a-i-ho bèle dét la mia, in dla Pallavolo a funziouna sól chel dann. Per fortuna che l’an passê Mòdna l’è stèda la zitê Europea dello Sport!!!! Ogni modo tifos Canarein, qual che stê l’è stê: scordiamoci anche il presente!! Guardam avanti e seimper forza Modena!!!!! A voi fèr un salut e un avgóri al grande SCHUMI.....speram ch’a-l s’armáta prest; e a salut anch Raikkonen ch’a-l torna a Maranel per riabbracciare i suoi due rossi “amori”: la Ferrari e al Lambrosch!!!
Sand.: Oh è-t dét la tua? .... Mudnés adèsa a-v salutam e andam a cà préma ch’a vegna zà la fumana..... Lassèm mander un salut al nóv Prefet,al nóv Rettor ed l’Universitè e al nóv Cmandant di Pumpér, pensê l’è un vigil in gonnella!!! E a ve dmand un gross piaser: fê cunteint al noster séndech préma ch’a-l cambia sît. Andê a fèr dû pàss inzéma al punt dla ciclopedonale su la via Emilia Est, in dove a n’è gh va- mai nissun, in manéra ch’al vaga via cunvint che tótt i sold ch-i han spes per fèrel i sien servî a quel. E per finir dèm a meint : vlî-v bein, a-n tgnidi brisa al grógn e dê ‘na man a chi n’ha bisàgn!!! E mè,come seimper,a-v fagh la solita arcmandazioun: Zemiàn tgniv ancàra de piò stréch a la piopa ch’l è cla piopa èlta e sáca piantèda in dl’umbréghel ed Mòdna e ch’l’a s’ciama “ Ghirlandèina”!!!


text:
Ronald Reagan
Ronald Wilson Reagan, cgnusû méj cuma Ronald Reagan (Tampico, 6 ad Favràr dal 1911 - Los Angeles, 5 ad Śugn dal 2004, a s lèś /ˈrɒnəld ˈwɪlsən ˈreɪɡən/ in ingléś) 'l è stâ 'n atōr e 'n pulìtig americàṅ, 33śum guvernadōr dla Califòrgna e 40śum presidènt di Stat Unî p'r al partî republicàṅ da 'l 1981 a 'l 1989.
Prim an e caréra da atōr
Nâ in Illinòis, da śōvan Ronald al taca a lauràr cuma crunìsta 'd partìdi 'd baseball. In dal 1937 al fà 'n pruvèṅ da atōr par la Warner Bros e al vîṅ ciapâ firmànd un cuntràt ad sèt an. Al taca a giràr dimóndi film cuma Tramonto (1939) cun la Bette Davis, I pascoli dell'odio (1940), L'avventura impossibile (1942), Delitti senza castigo (1942), par lò 'l sò film più bèl, e 'l western La regina del Far West (1954), insém a la Barbara Stanwyck. In cal méntar, in dal 1940, al sa spóśa cun l'atōra Jane Wyman ma pò al s divìd sèg òt an dòp tulénd la Nancy Reagan cuma mujér in dal 1952. Prima 'd pasàr a la pulìtiga al gira dgl'atri pelìculi cuma 'l pulisiésc Contratto per uccidere ad Don Siegel (1964) in du 'l fà la part dal “catìṿ”. Al gh'à na stéla in d'l Hollywood Walk of Fame, a 'l n. 6374 'd Hollywood Boulevard.
I an dla pulìtiga
Dòp 'n inìsi in di an Quarànta in du 'l éra da la banda di demucràtic, 'l éra stâ 'n sustenitōr ad Harry S. Truman, in dal cōrs di an Ssanta al s davśìna invéci a i republicàṅ.
Durànt la guèra fréda, c'n al nóm 'd “Agìnt T-10”, al fà i nóm a 'l FBI ad soquànt sò culéga suspetâ 'd èsar di cumunìsta cuma Larry Parks, Howard Da Silva e Alexander Knox ch'i vìn'n acsè casâ via da Hollywood. In séguit, anc se registrâ incóra in dla lista di eletōr demucràtic, Reagan al dà 'l sò apòǵ a i candidâ presidènt republicàṅ Dwight D. Eisenhower (in dal 1952 e in dal 1956) e Richard Nixon (in dal 1960).
A la fiṅ di an Ssanta al vîṅ elèt guvernadōr dla Califòrgna e in dal Stat 'd Òr al gh armàgn par dū mandâ pò in dal 1976 al próa a ciapàr la nomination dal sò partî par dvintàr presidènt di Stat Unî ma 'l pèrd al primàri cóntar Gerald Ford, subentrâ a Richard Nixon. In tut al manéri un grand eletōr dal stat ad Washington al vōta par lò in dal dè dl'elesiòṅ ad Jimmy Carter.
Ronald al gh próa incóra in dal 1980 e 'sta vòlta al gh la cava a bàtar Carter ch'al s pòrta a cà sōl siē stat e 'l Distrét ad Culùmbia. muciànd sù al 41% di vōt cónt'r al 50,7% ad Reagan. Par la prima vòlta da 'l 1952 i republicàṅ i ciàpan la magiurànsa a 'l senàt ma minga a la cambra.
Al 30 ad Mars dal 1981 un mat ciamâ John Hinckley Jr., ch'al vliva ciapàr l'atensiòṅ dla Jodie Foster, al gh spara a Washington śbuśénd-'g al palmòṅ sinìstar ma Reagan al la scampa. Prima 'd ès'r uperâ 'l à dit a i cirùśig «Mè a spēr ch'a siàdi tut republicàṅ».
Tgnénd adrē a la sò lìnea liberìsta e dal pōls férum, al sò manifèst pulìtig al dgiva „Al guèr'n al n è minga la sulusiòṅ dal nòstar prubléma, al guèran 'l è 'l prubléma“, al 5 'd Agóst al lasa a cà tut 'd un cōlp 11.345 cuntrulōr ad vōl ch'i ér'n in siòpar. In séguit, par dar na squasàda a l'ecunumìa americàna, al taca a 'rbasàr a róta 'd còl al tasi ispirànd-as a la Curva 'd Laffer, ardupiànd acsè al déficit federàł ma dand un cuć a la carsùda dal sò paéś. Al mét anc soquànt di suo a la Cōrt Supréma cuma la Sandra Day O'Connor prima dóna a tōr-'g-an part.
Quàt'r an dòp al vîṅ cunfermâ presidènt spasànd via 'l candidâ demucràtic Walter Mondale ch'al vins sōl a cà sua in Minneśòta, par sōi 3.800 vōt e 'l 0,18% ad difarénsa, e in dal Distrét ad Culùmbia, rocafòrt sèmpar demucràtica, in dua però Reagan al gh la cava a rivàr a 'l 13,73% (tant par dir, in dal 2016 chè Donald Trump al s è farmâ a 'l 4% cónt'r al 90,5% dl'Hillary Clinton).
Durànd al sò secónd mandâ al fà la paś cun 'l URSS ad Michail Gorbačëv, al bumbàrda la Lìbia tintànd ad cupàr Muammar Gheddafi dòp 'n atintâ a na discutéca 'd Berlîṅ frequentàda da di suldâ americàṅ e 'l finìs in mèś a 'l scàndal Iran-Contras in du la sò aministrasiòṅ, par liberàr di ustàǵ americàṅ parśunēr in Iràn, l'ivâ vindû 'd nascòst dgl'armi a Teheran durànt i an d'l embârg. C'n i bèsi muciâ sù Reagan 'l iva finansiâ la lòta arvultóśa di Contras in Nicaràgua.
Finìda la sò caréra pulìtiga, da èx presidènt, Reagan al fà savēr 'd èsar malâ 'd Alzheimer, murénd al 5 ad Śugn dal 2004 dòp déś an a 'l incìrca. C'n i sò 69 an chi lò 'l è stâ in alóra 'l presidènt elèt più vèć ad sèmpar (batû sōl par Donald Trump in dal 2016 quànd al Tycoon 'l iva bèla cumpiû 70 an) e 'l presidènt ch'l è scampâ da piò (93 an) dòp Gerald Ford.


text:
Ronald Reagan
Ronald Reagan è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1981 enfin 1989. Republican dad Illinois, figl dad in vendider da chalzers irlandais. El sez era reporter da sport ed actur da film, l'emprim anc democrat. President dal sindicat dad acturs e pledader da General Electrics. L'onn 1966 è el daventà guvernatur da la California per duas periodas d'uffizi. El è vegnì inaugurà sco pli vegl president l'onn 1981 ed ha gist silsuenter survivì in attentat. La «revoulziun da Reagan» en l'intern e la strategia per sutminar l'Uniun sovietica cun rearmar han marcà ses presidi. L'onn 1983 ha el invasiunà la Grenada. Contract davart las rachetas da mesa distanza cun Gorbatschew. L'affera «Irangate» ha gì lieu durant la segunda perioda d'uffizi. Reagan è mort l'onn 2004.


text:
Testemonesc de Iehova: Chi sons’a?
Union da truepa realiteies etniches y linguistiches, ma son duc a una ajache on i medemi fins. Chël che ulon dantaldut ie dé unëur a Iehova, l Die dla Bibia, l Criator de uni cossa. Se sfurzon de jì do al ejëmpl de Gejù Crist y per nëus iel n unëur vester cristians. Uniun de nëus se dà ju a nsenië la Bibia y a rujené dl Rëni de Die. La nosta ie na opra de testemunianza per fé cunëscer Iehova Die y si Rëni y perchël ons inuem Testemonesc de Iehova.
Bënunì sun nosta plata internet. Tlo pudëis liejer la Bibia online y giapé nfurmazions sëuraprò sun nëus y nosta credënzes.


text:
Perdüttas da Jehova: Chi eschan nus?
Nus gnin bainschi our da differentas culturas e linguas, però a nus colliescha il listess böd. Nos plü grond giavüsch es d’onurar a Jehova, il Creatur chi’s preschainta illa Bibla. Dad esser cristians es per nus ünʼonur e nus dain nos meglder, per seguir a Gesu Crist. Pervi da quai ans pigliaina gugent temp da discuorrer cun glieud, chi vöglian gugent savair daplü sur da la Bibla, da Dieu Jehova e sur da seis Reginam. Perquai cha nus dain perdütta per Dieu e seis nom Jehova, eschan nus cuntschaints sün tuot il muond sco «Perdüttas da Jehova».
Bainvgnü sün nossa pagina d’internet. Quia as poja leger la Bibla online in sur 100 linguas. Chi chi vuless savair daplü da nus e che cha nus crajain, es quia al dret lö.


text:
Perdetgas da Jehova: Tgi essan nus?
Nus vegnin da tschiens culturas e lungatgs mo nus tuts havein la medema finamira: surtut vulein nus undrar Jehova — il Dieus, che ha scaffiu tut e che semuossa ella Bibla. Nus empruein era da setener el mintgadi schi bein sco pusseivel vid igl exempel da Jesus Cristus. Per nus eis ei ina honur da senumnar cristians e nus vulein incantar la glieud per il Reginavel da Diu. Nus sengaschein bugen per quei. Igl ei nies giavisch da discuorer sur da Diu, il qual senumna Jehova, e da dar perdetga sur da siu reginavel. Perquei nies num: Perdetgas da Jehova.
Beinvegni sin nossa pagina d’internet. Ins sa leger la Bibla online en tschiens lungatgs. Tgi che vul saver dapli sur da nossa cardientscha, sa s’informar cheu.


text:
Cannabis
#166
Posted 05 November 2003 - 08:37 AM
#167
Posted 05 November 2003 - 10:55 AM
#168
Posted 05 November 2003 - 02:18 PM
#169
Posted 05 November 2003 - 02:25 PM
#170
Posted 05 November 2003 - 03:07 PM
#171
Posted 05 November 2003 - 04:09 PM
cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt cunt
#172
Posted 05 November 2003 - 04:10 PM
#173
Posted 05 November 2003 - 04:15 PM
oh and the fact that i might see my woman.
#174
Posted 05 November 2003 - 04:18 PM
and you know u scream 4 more when i assrape u
#175
Posted 05 November 2003 - 04:20 PM
well i got work at 6 etc tomorrow night, and knowing me i'll forget and then be borked and i'll be a bum and i'll be like CUNT. we will do it, just, i dunno..wait and see...
#176
Posted 05 November 2003 - 04:24 PM
allrite m8, cya 2moz at cols
#177
Posted 05 November 2003 - 04:31 PM
#178
Posted 05 November 2003 - 04:46 PM
#179
Posted 05 November 2003 - 05:16 PM
#180
Posted 05 November 2003 - 06:11 PM
who was that actully aimed at booger?
1 user(s) are reading this topic
0 members, 1 guests, 0 anonymous users


text:
00006000
Mintgina e mintgin da nus ha l’onur be ina giada l’onn: da festivar anniversari. Ina buna raschun per «Cuntrasts» da render onur a quest di spezial. Ina turta survegn la Lia Rumantscha, l’uniun tetgala dals Rumantschs che po festivar quest onn ses 100avel anniversari. Tge giavischan ils giuvens da la Lia giubilara? Forsa giavischassan els ina detga party, sco quella che geniturs èn ozendi bunamain sfurzads dad organisar per lur uffants. Datti in boom da partys d’uffants a l’americana er en il Grischun? En mintga cas ina bella turta d’anniversari survegn la famiglia Ratti da Madulain – là han numnadamain la nona, il bab ed ils dus schumellins da 3 onns exact il medem di anniversari. En ils «Cuntrasts» datti uschia anniversaris da 3 enfin 100 onns. A tuttas e tuts: Tut il bel e bun!


text:
00006000
Il 15 da zercladur 1919 èn partids dus Cars alpins da Reichenau en direcziun da Flem. Quai è stà l‘ura da naschientscha da l’auto da posta en il Grischun. 100 onns pli tard, en l’onn da giubileum, passenta l’interpresa AutoDaPosta dentant ina brava tempesta: il scandal da subvenziuns ed a Cuira l’incendi da la garascha da posta. Ils «Cuntrasts» sa fatschentan cun l’istorgia dals davos 100 onns dals autos da posta en il Grischun, in’istorgia da success che vegn però turblada dals embrugls cun subvenziuns dals davos onns.


text:
Testo:
A diesen la canzon la nass a Napuli
e francament g'han minga tutti i tort
Surriento, Margellina tucc'i popoli
i avran cantà on milion de volt
mi speri che se offendera nissun
se parlom un cicin anca de num
O mia bela Madunina che te brillet de lontan
tuta d'ora e piscinina, ti te dominet Milan
sota a ti se viv la vita, se sta mai coi man in man
canten tucc "lontan de Napoli se moeur"
ma po' i vegnen chi a Milan
Ades ghè la canzon de Roma magica
de Nina er Cupolone e Rugantin
se sbaten in del tever, roba tragica
esageren, me par on cicinin
Sperem che vegna minga la mania
de metes a cantà "Milano mia"
O mia bela Madunina che te brillet de lontan
tuta d'ora e piscinina, ti te dominet Milan
sota a ti se viv la vita, se sta mai coi man in man
canten tucc "lontan de Napoli se moeur"
ma po' i vegnen chi a Milan
Si vegni senza paura, num ve songaremm la man
tucc el mond a l'è paes e semm d'accord
ma Milan, l'è on gran Milan!


text:
razzismo becero contadino
In d'una foresta del Centro Katanga
gh'era la tribù dei Vacaputanga
L'era una tribù de negher del menga,
grandi, ciula e balabiott.
“O Vacaputanga! O Vacaputanga!
Ma guarda che razza de negher del menga!”
El gran capo Bantù Ballalunga el vusava semper inscì.
Al gran capo Bantù Ballalunga
ghe piaseva la donna bislunga.
El gh'aveva ona miee rotunda,
che la ghe 'rivava chì!
“O Vacaputanga! O Vacaputanga!
Ma varda che razza de donna del menga!
Voeuna di dò: o che la se slunga, o se nò mì la voeuri pù.”
El gran capo Bantù Balalunga
l'ha faa foeura un stremissi de fiunda,
l'ha piassada in d'el Centro Katanga,
poeu l'ha dii: “Adess vardee cosa fu!”
L'ha ciamaa la soa
donna rotunda,
l'ha piassada in del fund
de la fiunda,
poeu el g'ha daa una pesciada tremenda:
l'ha mandada a finì a Cantù.
“O Vacaputanga! O Vacaputanga!”
Intant che la vola, 'sta dona balenga
l'ha fà una stregoneria tremenda:
“tucc i Vacaputanga da incoeu el ghe tira pù”
In d'una foresta del Centro Katanga
gh'era la tribù dei Vacaputanga.
L'era una tribù de negher del menga:
adess l'è una tribù de cuu!
O Vacaputanga… o vacaputanga ..
dopo questa posso anche sparire


text:
00006000
Enta Schons tuts ch'enconuschan la Donata. Ina dunna tut speziala, adina in pass avant ils auters. Donata Clopath fascheva la pura bio e purscheva a Donat vacanzas sin il bain puril, cura che quai n’era anc nagin tema tar ils turistichers. Bertilla Giossi ha mussà il 2007 en ses film che tut quai n'è betg adina stà simpel e legher. Er sche Donata Clopath è oz pensiunada, è ella anc adina cun corp ed olma pura ed emploiada da ses successur. Il film «La Donata» è in dad 8 purtrets filmics che «Cuntrasts» mussa durant la stad sco reprisa.


text:
00006000
Pli baud numnav’ins el simplamain «il mister Beobachter». Hans Caprez era in schurnalist che gieva a fund a las chaussas, senza tema, ma cun in grond senn per gistadad. Suenter 30 onns schurnalissem ha el dentant ditg basta ed è emigrà cun 58 onns en il Piemunt. Arnold Rauch ha realisà il 2001 quest purtret da Hans Caprez ch’è en il fratemp puspè turnà a chasa a Castrisch. Il film «Caprez – enzatgi sto scriver quei!» è in da 8 purtrets filmics che «Cuntrasts» mussa durant la stad sco reprisa.


text:
Chabarovsk
Chabarovsk (in rüss XaбápoBck, a vöölt trasliteraa anca cumé Habarovsk u Khabarovsk) l'è una cità de l'estreem urieent rüss, in sü la spunda setentriunaal del fiümm Amur a la sò cunflüénza cunt l'Ussuri, a dumé 30 km dal cunfin cinees. L'è la capitaal del teritòri (kraj) cunt l'istess nòmm.
Al censimeent 2002 la gh'era 583.072 abitaant.
Fundàda in del 1858 da l'espluraduur Jerofej Chabarov, la s'è pöö svilüpàda cumé cénter indüstriaal; la g'a vüü anca la sò impurtanza, vist ca l'è stada capital de l'estremu urieent rüss dal 1926 al 1938, e pöö ammò dal 2002.


text:
Ils Psalms Da David
Suainter la melodia francêsa
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
schantaeda eir in tudaisch traes Dr. Ambrosium Lobvasser ; eir alchüns da'ls medems Psalms ils pü usitôs, cun bgerras bellas canzuns Ecclesiasticas & Spirituaelas suainter la melodia, & vêglia versiun tudaischa da Dr. Martin Luther, e d'oters ôt illetrôs homens ; da noef vertieus & schantôs in vers romaunschs da cantar, traes Lurainz Wietzel, Dr. da L ; cun ün cuort & simpel intraguidamaint per imprender l'art da cantaer, sün la fin da'l cudesch
Ort, Verlag, Jahr:
Squitschô in Basel : traes ils hertevels da Joh. Jacob Genath, 1661
Beschreibung:
36 ungezählte Seiten, 726 Seiten, 30 ungezählte Seiten : Musik ; 12°
Format:
Buch


text:
Mieu prüm dicziunari, cun sur 1200 pops e pleds
Igl mies amprem dicziunari, cun varga 1200 dessegns e pleds = Miu emprem dicziunari cun varga 1200 maletgs e plaids : [dicziunari ladin-surmiran-sursilvan]
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
da Richard Scarry ; tradüt in ladin da Rica e Gion Gaudenz-Ganzoni, assistieus da Reto R. Bezzola ; versiung surmirana da Ambros Sonder ; adattau al sursilvan da Alexi Decurtins e Giusep Decurtins
Ort, Verlag, Jahr:
Stuttgart : Delphin Verlag, 1977
Beschreibung:
77 S. : Ill. ; 31 cm
Format:
Buch
Ausgabe:
2. Aufl.
Loading...


text:
Chianzun, in la quæla vain introdüt à tschantschær cun lur Genituors, duos pitschens infaunts, chi da quasta vita sun rivôs all'eterna
L'ün in l'eted incirca da tschinch ans & mez, & que nel ann 1753. als 29. Decembris : Et l'oter d'eted d'ans trais incirca, in l'ann 1754. als 3. January : Sur malatia ais stæda la virola : S'chiaunta in la Melodia del Catechissem
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
Gadina, Jachen Not
Ort, Verlag, Jahr:
Stampô in Scuol : da Jochian Nott. Gadina, 1754
Beschreibung:
7 ungezählte Seiten ; 16 cm (8°)
Format:
Buch


text:
Crudeltaeds
Crudelissimas crudeltaeds, ù Nun udieus schfoarzs da faer crudaer. que ais Cuort éctract dellas horrendissimas persecutiuns..., cun ls' quaels, ls' inimichs da Dieu..., specielmaing da var trais anns inno, tschechian, in frauntscha, da faer crudaer la membra, ls' Confessurs & Confessuras da Jesu Christi, gio da la vardaet del Evangeli, tiers las schgrischurs papaelas.... Our da alchüns cudaschaets...clet insemmal, & à tuot l'muond da consideraer proponieu. Insemmal cun ûna Devota oratiun...our d'ün zuand nüzaivel cudasch...pilgaeda & in romaunsch vertida
Gespeichert in:
Ort, Verlag, Jahr:
[S.l.] : [s.n.], 1687
Beschreibung:
19 S. ; 4°.
Format:
Buch


text:
La Sacra Biblia, quai ais, Tuot la Sonchia Scrittüra dal Vegl et Nouf Testamaint
cun l'agiunta dall'apocrifa
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
vertida è stampada avant temp in lingua Romanscha d'Engadina Bassa tras comün cuost è lavur da Jacobo Antonio Vulpio & Jacob Dorta et ... Men Andrea Wilhelm Rauch, Nuot Nuot Schucan & Men Not Dorta
Ort, Verlag, Jahr:
Stampada in Scuol in Egadina Bassa : tras Iacobo N. Gadina & Jacobo M. Wilhelm Rauch, 1743
Beschreibung:
[XVI], 716, 271, [II], 342, 132 S. ; 33 cm
Format:
Buch
Ausgabe:
La 2. editiun ... es augmentada da Nott da Porta
Loading...
Loading...
Loading...
Loading...


text:
Nova grammatica ramonscha e tudeschgia u cuort e fundamental entruidament tier il lungaig tudeschg per commod et itel de tut quels, als quals plai ú podess survir il lungaig tudeschg
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
portau enzemen dad in conventual digl Uord. de s. Benedeg à Mustér, [B.V.]
Ort, Verlag, Jahr:
[Mustér], [Disentis] : Squicciau enten quella medema principala Claustra tras Gion Battista Gross, [Buchdruckerei des Klosters Disentis], 1771
Beschreibung:
VIII, 99 p. ; 18 cm
Format:
Buch


text:
Nouva relatiun, et vaira informatiun, davart quellas trais cometas, las qualas s'haun palantadas, & sun visas in quist onn dals 1661 in ilg mais januari & februari, in plüs, divers & disferentiadts lous & pagais dalg muond
sco eir auters fats blers
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
[quai tuot, con chianzuns chi sieugan ais stad stampad in Tudaischk et huossa miss in nos Ladin d'Engadina Bassa tras Johan Pitschen Salutz]
Ort, Verlag, Jahr:
[Scuol] : [Johannes Saluz & Jakob Dorta], 1661
Beschreibung:
[72] S. ; 16 cm
Format:
Buch (online)


text:
Philomela
quai ais canzuns spirituales sün divers temps & occasions in part da noev componidas & in part our da autras linguas vertidas
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
drizadas la plü part à 4 vuschs in las melodias dal cudesch musical dal'revd. Iohan Vilhelm Simler da Turi tras Johannem Martinum ; sun eir adjuncas alchünas canzuns .... componüdas da [Johann] Martino ex Martinis
Ort, Verlag, Jahr:
[Tschlin] : Stampô à Tschlin in Engadina Bassa tras Nuot. C. Ianet, 1684
Beschreibung:
2 t. ([36], [432]; [48] p.) ; 8°
Format:
Partitur


text:
Ils Psalms d'ilg soinc prophet a reg David
Suenter las melodias franzosas cun IV. vuschs da cantar... Messi giu enten vers rumonschs da la Ligia Grischa
Gespeichert in:
Verfasser / Beitragende:
Tras Johann Grass... Ad ussa la secunda gada Stampai sin Custs da Peter Walser ; ([Cun vignettas, in maletg ord il text ed in appendix:] Canzuns da Dumengias, da cantar avont a suenter priedi, sper ils Psalms... ansembel cun anzaquontas canzuns spiritualas or d'ilg Sellenmusic)
Ort, Verlag, Jahr:
Cuera : Bernard Otto, 1790
Beschreibung:
VIII, 592 S. + VI (= Register) + 20 S. ; 8°.
Format:
Buch
Ausgabe:
2da (editiun).


text:
RIME PRUSAICHE EN DIALÈT MEDULÉS
(Pensér e ricordi de un Medulés a Milà)
Quèl che go pensàt e m’é ignìt en mènt,
l’o mèss en rima e l’o nutàt ché dènt.
Sicóme mè piàs tant el dialèt del mè paés,
mè so fat curagio e go scrìt en Medulés.
Forse a Milà ‘l mè dialèt el s’è ‘mbastardìt.
So cuntènt istèss de töt chèl che go scrìt.
Quèi del quarantü, i cuscrìcc de la mè clas,
i m’à dit de scrìer, le me rime le ghe piàs.
Spére che argü pö brao e pö ‘n gamba de mé
envéce de criticàm, el se ghe mète a dré,
e che ‘l rièse a scrìer argót de tanto bèl
de rià a meritàs anche ‘l Premio Nobèl.
Per furtüna, nuàter del quarantü gom l’Armida,
che l’è un’attrice fàda e finìda
e töte le stüpidàde che scrìe,
lisìde da Lé, le deènta puisìe.
Perché basta mìa esser bu de scriìle,
bisògn catà anche chèl brao a lisìle.
Utavio Butòia fiöl de Martì
INDICE
COME SIEGN
Bügade de iér e d’encö
El bagn al bögn del purtadùr
El mur
El teatro di büratì
La pulènta
Pütelècc en pé per tèra
Quand riàa l’inv&e


text:
I Gotta Pee (Untraditional)NOFX
1, 2, 1, 2, 3. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. my blatter works! i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. i gotta pee. call 911 i gotta pee. i gotta pee. i gotta poop
About
Have the inside scoop on this song?
Sign up and drop some knowledge
Ask us a question about this song
No questions asked yet