text:
Adam Smith
Adam Smith [smɪθ], (battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy, contadi da Fife, Scozia; † 17 da fanadur 1790 ad Edinburgh), è stà in filosof da la morala ed illuminist e vala sco fundatur da l’economia naziunala classica.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Davart la vita da Smith è enconuschent bundant pli pauc che davart si’ovra. Ses bab ch’aveva il medem num sco el era in funcziunari da duana a Kirkcaldy ed è mort avant sia naschientscha. Sia mamma, Margaret Douglas, era la figlia d’in possessur da funs bainstant. Adam Smith e sia mamma han tgirà in cun l’auter ina relaziun fitg stretga. Ella dueva er intimar e promover el en sia furmaziun da pli tard. Adam Smith è vegnì battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy. En la vegliadetgna da quatter onns duai Smith esser vegnì rapinà. Durant lur persecuziun al hajan ils rapinaders però pers, uschia ch’el haja pudì vegnir manà a chasa entaifer curt temp. Ultra da quai è enconuschent ch’el ha absolvì la scola fundamentala a Kirkcaldy.
Studi[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da ses 14avel onn da vita ha Adam Smith studegià dal 1737 fin il 1740 a l’universitad da Glasgow. Tranter auter ha el frequentà las prelecziuns da Francis Hutcheson ch’al ha influenzà tant en sias ponderaziuns filosoficas sco er economicas. Glasgow era segnà da quel temp d’in ferm svilup economic ed ha er servì pli tard a Smith per far sias observaziuns economicas. Smith ha terminà la scola l’onn 1740 cun bunas notas, quai ch’al ha purtà en in stipendi che dueva pussibilitar ulteriurs studis.
Dal 1740 al 1746 ha Smith studegià filosofia al Balliol College ad Oxford. Fitg bain n’è el però betg sa sentì ad Oxford ch’era da quel temp in lieu vaira contemplativ. En cumparegliaziun cun Glasgow ha el resentì l’atmosfera sco antiquada e la citad sco sutsviluppada. Tranter ses commilitons n’aveva el strusch amis. Ultra dals vegls pregiudizis antiscots ha la sullevaziun dals jacobits dal 1745 pegiurà la situaziun. Adina puspè pativa el er da problems da sanadad. En ina brev rapporta el a sia mamma d’in «scorbut endinà collià cun in trair en il chau».
Activitad d’instrucziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1746 è Smith returnà a Kirkcaldy. El è sa stentà d’obtegnair ina plazza, ma n’ha chattà nagut che fiss stà adattà. Pervi da las bunas relaziuns da la famiglia da vart da la mamma e grazia a la recumandaziun dal giurist e filosof Lord Kames ha el la finala gì il 1748/49 la pussaivladad da tegnair ina seria da prelecziuns publicas ad Edinburgh; quai furmava da quel temp la premissa per pudair exequir in’activitad sco docent universitar. Il spectrum tematic era fitg vast: da la litteratura e retorica englaisa sur la filosofia fin a la giurisprudenza. Entaifer ils circuls academics èsi reussì a Smith da s’acquistar in grond dumber d’aderents. Ses contemporans rapportan d’ina immensa fulla da students, e quai cumbain ch’ils referats na tutgavan betg tar il program d’instrucziun uffizial. Davart il cuntegn da las prelecziun n’è strusch enconuschent insatge; quellas han be pudì vegnir reconstruidas approximativamain a basa da manuscrits dals students.
L’onn 1751 (u tenor in’autra funtauna il 1750) è Smith daventà en la vegliadetgna da 27 onns professer per logica a l’Universitad da Glasgow; il 1752 è suandada la professura per filosofia da la morala. El ha uschia surpiglià la posiziun da Hutcherson ed è er vegnì pajà meglier che quel. La filosofia da la morala cumpigliava in vast spectrum che tanscheva da la teologia sur l’economia politica fin tar l’etica. Ses students eran tranter 14 e 16 onns vegls; il nivel d’instrucziun da Smith vegniva resentì sco pretensius. Lingua d’instrucziun furmava il latin; sco in dals emprims ha Smith però bainbaud cumenzà ad instruir per englais. Da quel temp è er sa sviluppada si’amicizia cun il filosof David Hume.
Si’emprima ovra pli gronda, ‹The Theory of Moral Sentiments› (1759), ha gì grond success ed ha bainspert fatg daventar famus ses autur. L’ovra tracta la natira umana en sia relaziun envers la societad. Betg in’instanza superiura, mabain l’uman tschentia a sasez terms. L’illuminist Smith aveva in’idea plitost positiva dal cumportament uman e n’era betg pront d’acceptar il maletg dal mund in pau rubiesti sco ch’el sa manifestescha per exempel en il ‹Leviathan› da Thomas Hobbes (1651).
Viadi da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1763 è Smith sa retratg da sia professura per surpigliar il post lucrativ dal tutor dal giuven Henry Scott, 3rd Duke of Buccleuch. Tar quel sa tractavi dal figliaster da Charles Townshend ch’era fitg impressiunà da Smith. El è vegnì accumpagnà da Smith da l’entschatta 1764 fin la fin 1766 sin ses viadi da furmaziun tras il continent europeic (Frantscha, Svizra). Quest’activitad da Smith al ha purtà en ina renta da 300 glivras sterlinas per vita duranta.
Durant l’emprima part dal viadi ha el passentà in entir onn ensemen cun ses protegì a Toulouse, nua ch’igl existiva ina colonia englaisa. Damai ch’el na chapiva anc betg bain franzos, n’al èsi betg reussì da fitgar pe en la societad franzosa da questa citad ch’era da quel temp fitg impurtanta. El ha perquai gì bler temp liber ed ha cumenzà a scriver l’onn 1764 in cudesch (‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›).
Ulteriuras staziuns dal viadi èn stads visitas tar Voltaire a Genevra e Paris, nua che ses vegl ami David Hume – ch’era da quel temp attasché en l’ambassada britannica – al ha introducì en ils saluns. Da quel temp ha el fatg l’enconuschientscha persunala dals economs naziunals Turgot e François Quesnay, ils represchentants principals dal fisiocratissem. Quest contact ha segiramain furmà in eveniment decisiv per ses agens studis areguard l’economia publica. Il 1766 ha il viadi stuì vegnir interrut andetgamain, damai ch’il frar giuven dal duca ch’era sa participà a quest viadi è vegnì andetgamain malsaun ed e mort curt temp suenter.[1]
Ils ultims onns[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ses return en la Gronda Britannia è cumparì ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations› (1776). Il cudesch è daventà in success incumparegliabel; gia bainbaud èn suandadas translaziuns en diversas autras linguas. Danovamain descriva Smith l’effect da l’agen interess sin la societad. L’uman saja interessà da meglierar sia situaziun da viver e tendeschia perquai vers il commerzi ed il barat. La ritgezza resultia da la lavur umana. Smith accentuescha la muntada da la divisiun da la lavur e da la spezialisaziun per cuntanscher bainstanza.
La gronda part dals onns ch’èn suandads ha Smith passentà en sia citad natala Kirkcaldy. Cura ch’el è vegnì tschernì il 1778 sco cumissari da duana da la Scozia è el ì a star en la citad dad Edinburgh vischinanta. En ses cumbat cunter ils cuntrabandists da té e vinars militants è Smith sa mussà sco cumissari ordvart rigurus. En brevs è cumprovà co ch’el ha clamà en agid il militar ed ha laschà endrizzar a la costa vegls bists da navs sco basas militaras. Entaifer dus onns al èsi reussì da sanar las finanzas marodas dal pajais. Da quel temp dateschan er sias amicizias cun il chemicher Joseph Black ed il scienzià da la natira e geolog James Hutton.
Il triumf da la maschina da vapur da l’inventader James Watt, che tutgava medemamain tar ses amis, n’ha Smith betg pli vesì; el è mort il 1790. Suenter sia mort èn numerusas scrittiras privatas vegnidas disfatgas, sco che Smith aveva giavischà en ses testament.
Smith sto avair correspundì al maletg dal professer distract. Igl existan numerusas anecdotas che descrivan co ch’el manava in’existenza plitost spiertala. Uschia duai el per exempel avair manà durant l’entira vita monologs ed ina giada al hajan ins er scuntrà sin via en la mantella da chombra. Pervi da sias ideas criticas sto però er vegnir remartgà che Smith na vegn betg be ad avair sa fatg amis tranter ils impressaris; igl è perquai tuttavia er pussaivel ch’intgins da quels han tratg a niz lur influenza per stgaffir in maletg scurril e sfalsifitgant da sia persuna – da la quala ins sa oramai pauc – per pudair metter en dumonda sias tesas. Da l’autra vart duai Smith tuttavia esser stà ina persuna curtaschaivla. Ses ami David Hume al descriva en ina brev suandantamain: «Vus vegnis a chattar en el in um ordvart meritaivel, cumbain che sia moda da viver sesenta e retratga han turblà in pau sia cumparsa e demananza sco galantum.»[2] Smith ha fatg pliras dumondas da maridar, las qualas èn però tuttas vegnidas refusadas. En il decurs da sia vita ha el endrizzà ina biblioteca privata da grondezza respectabla.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Smith ha gì in effect impressiunant e fitg vast entaifer l’economia. Ses temas centrals eran la rolla da la spartiziun da la lavur e la rolla dal martgà liber, la dumonda da la repartiziun, dal commerzi cun l’exteriur e la rolla dal stadi.
Las prelecziuns da Smith en filosofia da la morala han furmà il 1759 la basa per la publicaziun da si’ovra principala filosofica ‹The Theory of Moral Sentiments›. En quella definescha el la simpatia per ils conumans sco il fundament da la morala e sco motor da la lavur umana.
Il 1776 è cumparida l’emprima ediziun da sia famusa ovra principala economica ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›, vi da la quala el aveva lavurà dapi ses viadi en Frantscha. La cumpariziun da quest’ovra vegn resguardada sco ura da naschientscha da l’economia naziunala englaisa. Las scrittiras economicas ch’eran vegnidas publitgadas avant Smith na valevan numnadamain betg sco scientificas, mabain formuladas or da la perspectiva dal stadi (vul dir en in tun cameralistic) ubain da tscherts participants da l’economia (p.ex. manuals per commerziants). Tranter las duas ovras centralas da Smith vesan intgins economs ina cuntradicziun, la quala vegn tematisada en la litteratura dal fatg sco ‹problem dad Adam Smith›.
En l’ovra ‹Wealth of Nations› designescha Smith la lavur (latin industria, englais industry, perquai er la denominaziun dal sistem da Smith sco ‹sistem industrial›) sco funtauna e mesira per la valur dals bains. Cun quai ha l’economia cumenzà a sa distatgar da la natira sco la pli impurtanta resursa per la producziun da bains; per ils fisiocrats aveva numnadamain la natira anc furmà la suletta funtauna da tutta valur. Cuntrari a l’opiniun dals mercantilists e fisiocrats considerescha el mintga lavur nizzaivla sco productiva (betg part da quella fan pia tenor Smith per exempel la lavur d’ina chantadura d’opera u d’in scriptur). Ensemen cun ils fisiocrats franzos ha el considerà la concurrenza libra senza intervenziuns statalas severas sco basa per ina spartiziun da la lavur che mainia a la bainstanza da la societad. Il traffic liber tant a l’intern sco er a nivel internaziunal mainia tenor Smith betg be ad ina repartiziun adequata, tant locala sco temporala, da las forzas e resursas ed a la gulivaziun dals pretschs e gudogns, mabain promovia a medem temp er il meglier pussaivel il bainstar public. Smith era da quel temp activ sco cummissari da taglia e pledava er per la restricziun la pli massiva dal commerzi cun l’exteriur tras l’acta da navigaziun englaisa; quai na stabiliva per el però nagina cuntradicziun cun sia teoria economica, damai ch’el accordava a la defensiun dal pajais ina pli gronda prioritad che a la ritgezza. La libertad da commerzi na considerava el betg sco in princip che dueva valair adina ed independent da svilups economics reals, mabain che dueva esser lià a situaziuns politicas ed economicas actualas. Uschia ha Smith per exempel defendì l’idea da suttametter las martganzias che vegnivan importadas da l’exteriur a la medema taglia sco ils products indigens. En ses cudesch tracta el per l’emprima giada er dumondas da la paritad dals curs da stgomi, la quala era colliada per el cun l’egualitad dals debits tranter dus stadis.
Sco fundatur da l’economia sco scienza vala Smith surtut perquai ch’el ha collià cun quella in puntg da vista da l’entira societad (enstagl d’interess particulars). L’economia appartegneva als champs ch’el instruiva en rom da la filosofia da la morala. Ina da las dumondas cardinalas aristotelicas da l’etica filosofica, cun la quala Smith è s’occupà sco filosof da la morala, sa cloma sco suonda: «Tge è pli impurtant: la ventira generala da l’entira societad ubain la ventira persunala da l’individi?» Smith ha elavurà questa dumonda en ‹Wealth of Nations› cun agid da conclusiuns empiricas. Ses facit: La ventira generala da l’entira societad vegnia maximada tras quai che mintga individi emprovia d’augmentar sia ventira persunala entaifer ils terms da la societad. Quests terms da la societad èn quai ch’el numna il ‹derschader intern›, il qual sa tschentia avant mintg’acziun la dumonda, schebain quella saja renconuschida e legitimada tras la societad. Smith anticipescha uschia il sur-jau da Freud, il qual è pli tard vegnì explitgà e descrit a moda socio-istorica tar Norbert Elias.[3] Tras il maun invisibel ch’augmenta sur las activitads dal martgà la bainstanza da la societad vegnia a medem temp er augmentada la ventira generala da l’entira societad – cumbain a moda pli u main casuala. Pertge che la repartiziun dals bains sur il martgà na renda betg tuts tuttina ritgs; ma ils servients e schurnaliers pon profitar dal possess dals possessurs da terren perquai ch’ils ritgs na pon betg mangiar dapli che quai che lur magun tschiffa. L’idea da generalisar il martgà ad in princip directiv universal na po perquai betg vegnir messa senza resalvas en bucca ad Adam Smith e resta dispitada fin oz.
Smith cumenza l’emprim chapitel da ‹Wealth of Nations› cun in’examinaziun da la spartiziun da la lavur, la quala è tenor el da muntada centrala per bainstanza creschenta.[4] L’effect da la spartiziun da la lavur illustrescha el a l’exempel da la producziun da gluvas – in exempel ch’el ha chattà en l’‹Encyclopédie› franzosa. Sche la spartiziun da la lavur n’avess betg fatg da la producziun da gluvas in agen mastergn cun maschinas spezialisadas, sche pudess in lavurer che na fiss betg furmà spezialmain en quest mastergn «segiramain betg producir vegn gluvas a di e forsa schizunt gnanc ina». En ina pitschna manufactura spezialisada produceschian diesch lavurers percunter radund 48 000 gluvas a di, pia mintga lavurer radund 4800. «E quest’immensa creschientscha da la producziun en tut ils mastergns, en consequenza da la spartiziun da la lavur, maina en in stadi bain regì a bainstanza generala, la quala vegn schizunt sentida en las gruppas socialas las pli bassas.»[5]
La spartiziun da la lavur sa sviluppia pervi da l’inclinaziun innata da l’uman da stgamiar: «Tuttina sco ch’il negoziar, barattar e cumprar furma il med da proveder in l’auter cun prest tut ils servetschs nizzaivels che nus basegnain, uschia dat l’inclinaziun da barattar la finala er il stausch a la spartiziun da la lavur.» Be l’uman haja tenor las observaziuns da Smith l’inclinaziun natirala da stgamiar. «Nagin n’ha vis insacura in chaun a barattar undraivlamain e ponderadamain in oss cunter in auter...»[6]
Popular è daventà il term dal ‹maun invisibel› che vegn savens collià cun l’ovra dad Adam Smith. Smith dovra questa metafra, ch’era usitada da ses temp, però be gist en ina passascha da ‹Wealth of Nations›. El tracta en quella restricziuns commerzialas e mussa ch’il singul augmentia gist cun vulair augmentar sia productivitad e ses gudogn per interess persunal er l’interess da la societad a moda pli ferma che sch’el avess vulì promover quest interess a moda directa: «El vegn guidà en quest sco er en blers auters cas d’in maun invisibel per promover in intent, il qual el n’aveva insumma betg l’intenziun da promover.»[7]
Smith differenziescha tranter il pretsch natiral ed il pretsch che vegn pajà effectivamain, il pretsch da martgà. El parta dal fatg ch’igl existian en mintga societad tariffas usitadas u natiralas areguard il salari, il gudogn da chapital e la renta da basa. «Ina martganzia vegn vendida per quai ch’ins numna ses pretsch natiral, sch’il pretsch correspunda precisamain a la summa ch’i dovra per pajar tenor las tariffas natiralas la renta da basa, la paja ed il gudogn da chapital ch’i dovra per producir, elavurar ed ir sin il martgà cun il product.» Il pretsch da martgà è per Smith «il pretsch effectiv, per il qual ina martganzia vegn vendida per ordinari. Quel po esser pli aut u pli bass ch’il pretsch natiral u correspunder precisamain a quel.» Sch’il pretsch da martgà sa chatta sur il pretsch natiral vegn la purschida a crescher, damai ch’i vala la paina da producir questa rauba. Sa chatta el però sut quel, alura na bastan las entradas betg per cuvrir ils custs da producziun. L’agen interess dals singuls possessurs da terren, commerziants e lavurants procura pia ch’il pretsch e l’offerta s’adatteschian in a l’auter. «Per quest motiv è il pretsch natiral il central, vers il qual tendeschan ils pretschs da tut las martganzias.» Quest mecanissem vegn per ordinari circumscrit sco il maun invisibel dal martgà (cumbain che Smith sez dovra, sco gia vis, questa metafra en in’autra passascha da ses cudesch).
Monopols e cartels ch’impedeschan la concurrenza libra resguardava Smith sco spezialmain nuschaivels. «Tras lescha na sa laschan talas cunvegnientschas betg scumandar, almain betg cun talas ch’èn cumpatiblas cun libertad ed egualitad u che fissan er be exequiblas. Ma sche reuniuns da persunas dal medem mastergn na sa laschan betg evitar tras leschas, sche duain quellas almain betg vegnir simplifitgadas u schizunt rendidas necessarias tras leschas.»[8]
Dal temp da Smith ha quel bain constatà che la producziun è creschida in pau, ma la povradad da grondas parts da la populaziun era anc adina frappanta. A la perscrutaziun da quella è Smith sa deditgà intensivamain. «Savens hai jau udì ch’i na saja en ils Highlands Scozais nagut extraordinari ch’ina mamma vegnia da tegnair en vita be dus da ses ventg uffants.»[9]
Tar tractativas da paja vesa Smith ils lavurants en ina posiziun bler pli flaivla ch’ils impressaris. Quai explitgescha el cun la constataziun ch’ils impressaris – damai ch’els sajan bler pli paucs – possian s’unir bler pli tgunsch ad in tschert cartel da paja ch’ils lavurants. Ultra da quai eran reuniuns da lavurants scumandadas da quel temp tenor lescha. Ma er là nua ch’ils lavurants èn tuttina s’unids e sa revoltads, è Smith da l’avis che quai haja purtà ad els pauc: «Ils lavurants han damai be darar in niz da questas colliaziuns violentas e furiusas. Pervi da l’intervenziun da las autoritads, l’insistenza dals patruns e perquai che la gronda part è sfurzada da sa suttametter per gudagnar il da viver, han quellas per ordinari nagin auter effect che da punir u far ir en malura ils agitaturs.»
Enstagl pledescha Smith per il martgà da lavur liber, en il qual dumonda ed offerta stabileschan l’autezza da la paja: «Sche la dumonda suenter quels che vivan da la paja – lavurants, giarsuns, serviturs – crescha en in pajais cuntinuadamain, sch’i dat mintg’onn ina pli gronda purschida d’occupaziun che l’onn precedent, alura n’han ils lavurants nagin motiv da sa colliar per augmentar la paja. La mancanza da mauns maina tar ils patruns ad ina concurrenza ed els chatschan ad aut las pajas per pudair obtegnair lavurants, uschia che schizunt la cunvegna natirala dals patruns da betg laschar crescher la paja perda ses effect.»
Auzaments da la paja, uschia Smith, furman ina consequenza logica da la creschientscha economica. Decisiva en quest mecanissem na saja betg l’autezza absoluta da l’entrada naziunala, mabain ina creschientscha cuntinuanta: «I n’èn perquai betg ils pajais bainstants, en ils quals il salari è il pli aut, mabain quels che sa sviluppan il pli spert u daventan il pli spert ritgs.» Smith illustrescha quai a l’exempel da l’America dal Nord che sa sviluppava da quel temp fermamain. Là eran las pajas pli autas ch’en l’Engalterra ch’era da quel temp pli ritga. Partind da sias observaziuns dals svilups da ses temp examinescha Smith la relaziun tranter l’autezza da la paja ed il svilup da la populaziun. «L’uman è dependent da pudair viver da sia lavur e sia paja sto almain esser uschè auta ch’el po exister da quella. Per ordinari sto quella schizunt anc esser pli auta, damai ch’i na fiss uschiglio betg pussaivel ad in lavurer da fundar ina famiglia; sia classa sociala muriss alura ora cun la proxima generaziun.» Cura che la paja crescha, pon ils povers proveder meglier lur uffants e consequentamain trair si pli blers dad els. «Ins na duess però betg survesair che quai è be pussaivel en quel grad che la dumonda [dals impressaris] suenter lavur crescha. [...] Restass la paja ina giada sut l’autezza basegnaivla, alura la chatschass la mancanza da forzas da lavur bainprest puspè ad aut. Fiss quella però ina giada pli auta, la smatgass la multiplicaziun surproporziunala bainprest puspè sin l’autezza basegnaivla. En l’emprim cas fiss il martgà sutdotà cun forzas da lavur, en il segund surdotà, uschia che las forzas dal martgà vegnissan a gulivar la paja sin in nivel che correspunda a las relaziuns dal pajais respectivas.» Ina fixaziun da las pajas en la lescha refusa Smith, damai ch’i na saja betg pussaivel «da fixar quella raschunaivlamain tras leschas, cumbain che quai vegn savens pretendì.»[10]
Significativ per Smith è ses proceder empiric ed istoric. Tut sias conclusiuns vegnan savens cumprovadas cun observaziuns e sa basan per part sin in studi da funtaunas intensiv davart il svilup da pretschs da pli baud.[11]
Ulteriuras publicaziuns dad Adam Smith èn tranter auter ‹A Dictionary of the English Language by Samuel Johnson› ch’el ha publitgà il 1755 a moda anonima e divers essais sut il titel ‹Essays on Philosophical Subjects› ch’èn vegnids publitgads postum il 1795. En preschientscha da ses amis ha Smith ars tut las notizias ed ils manuscrits. El vuleva evitar uschia da surlaschar a la posteriuritad insatge nunfinì.
Martgads da chapital[modifitgar | modifitgar il code]
Smith era cunter in scumond da tschains general: «Sco che l’experientscha mussa, ha in scumond da tschains be anc augmentà l’usuraria, enstagl da l’impedir.»[12] Da fixar in tschains maximal, sco quai ch’igl era il cas da ses temp en l’Engalterra, al pareva però tuttavia nizzaivel. Tenor el dueva quest tschains maximal fixà en la lescha adina giaschair in pau sur il tschains da martgà usità (vul dir sur quel ch’ils debiturs pajan per ordinari per l’emprest da daners). Vegniss el fixà pli bass, alura fiss el tuttina u prest tuttina nuschaivel sco in scumond da tschains general.
Il tschains maximal na dueva però er betg vegnir fixà memia aut sur il tschains da martgà usità. «Vegniss el fixà en l’Engalterra per exempel tar 8 u 10 %, alura giessan ils daners ad emprest per gronda part a glieud d’affars dubiusa ed a planisaders (original englais: prodigals and projectors), damai che be quels fissan pronts da pajar in tschains uschè aut.»[13] Qua sa mussa l’experientscha che Smith ha fatg cun la scufla dal martgà da chapital a l’entschatta dal 18avel tschientaner, l’uschenumnada South Sea Bubble. El era da l’avis ch’in tschains maximal impedeschia ch’il chapital d’in pajais vegnia retratg da la glieud da fatschenta solida, vul dir da quels ch’al applitgeschian cun gronda tschertezza cun gudogn ed avantatg. «Dapertut là nua ch’il tschains legal è fixà be pauc sur il tschains da martgà il pli bass, dattan ils emprestaders la preferenza a la glieud da fatschenta solida, damai ch’els survegnan dad els prest tuttina bler tschains sco quai ch’els ristgassan d’obtegnair da la glieud da fatschenta betg seriusa, e quai bain savend che lur daners vegnan investids uschia a moda bler pli segira.»
Teoria dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Smith sa lascha la bainstanza da la societad realisar il meglier en in sistem che conceda grondas libertads. Quesnay aveva clamà suenter la libertad da commerzi per far vegnir pli char la granezza e gidar tras quai l’agricultura; tar Smith daventa or da quai l’utopia d’in commerzi liber ch’augmenta la bainstanza dal pajais.
Sia teoria dal stadi parta da quai che la spartiziun da la lavur cumplitgeschia las relaziuns da producziun talmain ch’ina planisaziun en il detagl tras il stadi na fetschia nagin senn pli. I saja perquai meglier da permetter da persequitar interess privats, pertge ch’uschia vegnia la finamira da stgaffir la ritgezza da l’entira societad cuntanschida il meglier.
La consequenza logica da quai è in stadi da dretg burgais che na suonda nagins agens interess, mabain metta be a disposiziun a la societad las cundiziuns da basa. Al stadi cumpetan tenor Smith quatter incumbensas centralas:
- L’organisaziun da la defensiun dal pajais.
- La protecziun da mintga commember da la societad cunter ingiustia e suppressiun.
- L’installaziun ed il mantegniment d’instituziuns publicas che na pudessan betg vegnir mantegnidas tras privats, ma ch’èn tuttina da muntada per la generalitad, sco per exempel scolas u vias.
- La realisaziun e defensiun dal possess privat.
Da segirar la furmaziun generala tras il stadi, ha furmà per Smith in tema impurtant, damai ch’el veseva tuttavia ils privels da la spartiziun da la lavur ch’el propagava. Il stadi duaja perquai render accessibel al ‹simpel pievel› ina scolaziun da basa: «La furmaziun da las classas socialas bassas dumonda forsa en ina societad civilisada e commerzianta suenter ina pli gronda attenziun da vart dal stadi che la furmaziun dals nobels e bainstants. (...) Facilitar po il stadi l’acquist da las enconuschientschas da basa cun endrizzar en mintga plaiv u district ina pitschna scola, en la quala ins uffants vegnan instruids per in pitschen daner, il qual er il pli simpel schurnalier po pajar. (...) E la finala po il stadi endrizzar la scola populara sco indispensabla per il pievel cumin cun far passar mintgin in examen che vul s’acquistar il dretg da corporaziun u che vul cumenzar in commerzi en in vitg u ina citad.»[14]
Tras questas purschidas da furmaziun vegnia pussibilità a l’um cumin da surmuntar tras atgna diligenza la situaziun en la quala el sa chattia tras naschientscha. En il medem senn s’exprima Smith er a favur d’ina concurrenza tranter las universitads.
Ord vista odierna datti en egl che Smith n’ha betg resguardà sco incumbensa centrala dal stadi da procurar per occupaziun, e quai cuntrari a blers da ses contemporans sco per exempel James Stewart. Smith è partì da la supposiziun (sbagliada) ch’i dettia ina relaziun fixa tranter la dotaziun cun chapital d’in pajais ed il grad d’occupaziun, la quala saja nunmidabla e sa laschia be augmentar sch’i vegnia impundì chapital a moda pli bunmartgada. En cas da libertad da commerzi vegnia quai promovì tras imports favuraivels ils quals sforzian la producziun indigena en il concurs e mainian forzas da lavur e chapital vers auters roms industrials – in effect da la spartiziun da lavur internaziunala. Demobilisaziun e transferiments da chapital sforzian bain da midar plazza, ma qua sa mussian ils lavurants pli flexibels ch’ils schuldads, er perquai che las lavurs en las manufacturas na sa differenzieschian betg tant ina da l’autra.
Ch’i sa tracta qua d’in mecanissem che na sa lascha betg dumagnar da tut ils pertutgads tuttina bain, è Smith però tuttavia conscient. Entant ch’il finanziader po transferir ses daners senza pli gronds problems d’ina fatschenta a l’autra, èsi tant per l’impressari sco er per il lavurant bundant main simpel da midar: L’emprim n’è per ordinar betg sez commerziant, mabain ha stabilì ina structura da spartiziun da lavur cumplexa ed il segund ha sviluppà in’attaschadadad envers ses lieu da lavur, ses conumans e ses ambient. Perquai di Smith cleramain ch’il commerzi che vegnia restrenschi tras il commerzi cun l’exteriur stoppia vegnir sustegnì temporarmain.
Tar Smith chattan ins pia motivs etics che pretendan che dazis vegnian be reducids precautamain, sch’in commerzi ch’era fin qua protegì da la concurrenza da l’exteriur era sa sviluppà uschè bain ch’el aveva pudì emploiar lavurants en grond dumber. Pertge ch’ina «aboliziun andetga dals auts dazis e scumonds d’import pudess manar tut surura ad in’inundaziun dal martgà intern cun martganzia bunmartgada da l’exteriur. Uschia perdessan millis da noss cumpatriots dad oz sin damaun lur plazza da lavur e tras quai lur existenza.» Er per ils impressaris tschertga el ina schliaziun gista: «L’impressari d’ina gronda manufactura vegniss senza dubi a subir grondas sperditas sch’il martgà intern vegniss andetgamain avert per concurrents da l’exteriur ed el vegniss tras quai sfurzà da dar si ses manaschi. Quella part da ses chapital ch’el aveva impundì fin qua per cumprar materias primas e per pajar ses lavurants vegniss el a pudair investir senza pli grondas difficultads en auters manaschis; ma quella part ch’el aveva investì en lavuratoris e maschinas na vegniss el strusch a pudair vender senza ina pli gronda sperdita. Per resguard da ses interess giustifitgads èsi perquai necessari da far tals midaments mai a moda andetga, mabain adina plaunsieu, en plirs pass e pir suenter als avair annunzià ditg ordavant.»
La funcziun centrala dal stadi resta da proteger il possess privat d’usurpaziuns e da garantir che contracts stabilids vegnian tegnids. Smith ha però vivì dal temp dal mercantilissem europeic, il qual sa concentrava surtut sin la controlla dal commerzi cun l’exteriur e che pratitgava uschia in intervenziunissem, cunter il qual Smith argumentava vehementamain. Malgrà quai ha Smith giuditgà il mercantilissem sco ch’el vegniva pratitgà en l’Engalterra en general sco pli liberal che quel da blers stadis vischins, sco per exempel la Frantscha.
Intgins politichers englais da ses temp han stimà autamain la persuna e l’ovra dad Adam Smith. Suenter ses return da la Frantscha è el daventà cussegliader dal chancelier dal tresor britannic. L’onn 1787 è el sa scuntrà repetidamain cun il primminister William Pitt, il qual era in grond admiratur da ‹Wealth of Nations› e che sustegneva decididamain ils princips da commerzi liber da Smith.[15] Ultra da quai steva Adam Smith en contact cun Benjamin Franklin, il bab fundatur dals Stadis Unids. A chaschun dal segiurn da Franklin a Londra ha Smith discutà cun el (e cun auters) mintga chapitel da si’ovra ‹Wealth of Nations› ch’era anc en planisaziun. Plinavant è Smith stà collavuratur dal Political Economy Club, il qual il commerziant a l’engrossa Andrew Cochrane of Brighouse (1693–1777) aveva fundà. En rom da questa collavuraziun ha Smith er obtegnì infurmaziuns economicas, las qualas el ha integrà en si’ovra.
Smith ha crititgà massivamain la politica coloniala da l’Engalterra e d’auters stadis europeics, surtut da la Spagna: «Sco ch’i para èn tuppadad ed ingiustia stads ils motivs centrals ch’han dominà ils plans d’endrizzar las colonias: la tuppadad da currer suenter ad aur ed argient e l’ingiustia da vulair posseder in pajais, dal qual ils indigens innocents na fissan mai vegnids sin l’idea da vulair offender in European.»[16] Cuntrari als mercantilists na resguardava Smith betg sco incumbensa statala da sustegnair l’import dad aur e d’argient. Per el n’eri schizunt betg segir che las quantitads dad aur che vegnivan importadas sur la Spagna nà da l’America dal Sid sajan d’avantatg per l’Europa: Bain daventian products dad aur sco cliniez e pusada d’argient pli bunmartgads; ma da l’autra vart sa sminueschia il niz da l’aur sco med da pajament. Ins stoppia adina purtar cun sai pli grondas quantitads dad aur per disponer da la medema capacitad da cumpra.[17]
Tant per motivs morals sco er per motivs da l’effizienza economica pledescha Smith er per abolir la sclavaria: «L’experientscha da tut ils temps e da tut ils pievels cumprova, sco che jau crai, che la lavur d’in sclav è la finala la pli chara.» Be plantaziuns fitg profitaivlas sco tubac u zutger, uschia Smith, vegnian (anc) da purtar ils auts custs da tegnair sclavs. Per mussar che la sclavaria saja incumpatibla cun ils princips liberals ch’el propaghescha, fa Smith er valair ch’in sclav saja protegì meglier en in stadi cun ina regenza arbitraria – la quala intervegn en dumondas privatas – ch’èn in stadi libertin che protegia il possess privat e sa tegna davent da quel.
Las scrittiras da Smith furman, sper autras, il fundament teoretic dal liberalissem da Manchester da pli tard.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Joseph Schumpeter scriva en sia ‹History of Economics› davart l’ovra da Smith che quella na cuntegnia «gnanc ina idea u metoda analitica e nagin princip analitic che fiss stà il 1776 dal tuttafatg nov». En in’autra ovra caracterisescha Schumpeter la contribuziun da Smith sco sociologia istorica senza relevanza economica.
La pli gronda critica envers Smith e la perscrutaziun da Smith sur radund 170 onns ha probablamain formulà Murray Rothbard il 1995. Tenor Rothbard n’èsi insumma betg giustifitgà da numnar Smith in exponent da l’economia da martgà libra. Sia critica centrala sa drizza cunter la conclusiun da Smith che la valur vegnia stabilida tras ils custs da producziun objectivs e betg tras il giudicament subjectiv dals consuments. Cun quest sbagl fundamental haja Smith tschentà il fundament teoretic per il marxissem ed ultra da quai negà ils progress da ses antecessurs talentads e manà uschia las scienzas economicas sin la faussa via.
Envers societads cun responsabladad limitada, surtut societads d’aczias, aveva Adam Smith ina tenuta fitg critica. P.J. O’Rourke ha perquai fatg la remartga che Smith n’haja betg previs la gronda muntada che las societads d’aczias duevan avair pli tard ed haja perquai valita faussamain quest’instituziun. Medemamain haja Smith betg previs la dimensiun che la Revoluziun industriala dueva cuntanscher (la quala ha da princip cumenzà pir suenter sia mort). E quai cumbain che Smith enconuscheva James Watt ed admirava si’invenziun. Tenor O’Rourke n’haja Smith betg previs la Revoluziun industriala perquai che Smith saja stà da l’avis che quella haja gia gì lieu durant ses agen temp da vita.[18]
James Buchan crititgescha che Smith descrivia in mund static che na fetschia quint ni cun creschientscha ni cun diminuziun da la populaziun ed en il qual na cumparian er betg impressaris innovativs. Innovaziun descriva Smith exclusivamain en la furma da meglieraments che succedan en pitschens pass. Impressaris che realiseschan invenziuns fitg innovativas, sco per exempel Thomas Edison, – als quals vegn savens attribuì ina funcziun centrala en analisas economicas modernas – vegnan spretschads da Smith sco projectors che sfarlattian chapital per ideas nunrentablas.[19]
Tant James Buchan sco er Helen Winter & Thomas Rommel crititgeschan plinavant che Smith laschia quasi da la vart dal tuttafatg la muntada da las dunnas sco participantas a la vita economica. Questa constataziun sto però vegnir relativada en quel senn che Smith suonda en questa dumonda la chapientscha generala dal temp.[20]
Cun tutta acribia ha Adam Smith attatgà las restricziuns, cun las qualas stadis mercantilistics impedeschian il traffic transcunfinal da raubas e chapital. Alan Wolfe ha remartgà che Smith n’haja percunter strusch appellà d’allontanar ils impediments areguard l’immigraziun e l’emigraziun da persunas.[21]
En ‹Wealth of Nations› argumentescha Smith extendidamain cun exempels istorics; tenor R.H. Campbell ed A.S. Skinner na correspunda ses proceder però betg a las reglas da la scienza da l’istorgia. Il materia istoric che Smith dovria, saja be relevant per render chapiblas sias analisas. Problematic daventia quest proceder en cas, nua ch’il material istoric daventia central per l’argumentaziun da Smith.[22]
Alan Greenspan percunter è surstà co che nossa chapientscha odierna da l’effect dal martgà e da la concurrenza libra saja per gronda part gia cuntegnida en las ponderaziuns dad Adam Smith. Per Greenspan furma ‹Wealth of Nations› ina da las pli grondas prestaziuns da l’istorgia spiertala.[23]
Amartya Sen è da l’avis che ‹Wealth of Nations› da Smith haja influenzà a moda monumentala nossa chapientscha da quai che dueva vegnir numnà pli tard ‹chapitalissem›. Sias enconuschientschas hajan mantegnì lur muntada fin il di dad oz. Tenor Sen è Smith stà da l’avis ch’il mecanissem dal martgà be per sai na bastia tuttavia betg. Per che l’economia da martgà funcziunia saja ultra da quai indispensabla la fidanza tranter ils acturs inclusiv las bancas. Smith explitgescha en si’ovra ils mecanissems ch’han per consequenza che questa confidenza vegn magari disturbada. Ils problems actuals da firmas e bancas, uschia Sen, na fissan tuttavia betg misterius per Smith.[24]
Commemoraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il purtret da Smith cumpara sin ina bancnota da 50 glivras pli veglia d’ina banca da la Scozia e sin la bancnota da 20 glivras sterlinas da la Bank of England ch’è vegnida preschentada il 2006.[25] Ad Edinburgh sa chatta dapi il 2008 en vischinanza da la catedrala da St. Giles in monument che regorda ad Adam Smith.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- The Theory of Moral Sentiments. 1759 (tud.: Theorie der ethischen Gefühle. Transl. ed edì da Walther Eckstein. Meiner, Hamburg 2004, ISBN 978-3-7873-1671-7).
- Considerations Concerning the Formation of Languages and the Different Genius of original and compounded Languages. 1767.
- An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. 1776 (tud.: Untersuchung über Wesen und Ursachen des Reichtums der Völker), UTB, 2005, ISBN 3-8252-2655-7 (ediziun en facsimile).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Reinhard Blomert: Adam Smiths Reise nach Frankreich. Die Andere Bibliothek, 2012.
- ↑ 7. Gebot der Entwicklungspolitik.
- ↑ Norbert Elias: Über den Prozess der Zivilisation, 2 toms, Suhrkamp Verlag.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 2.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 10.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 8.
- ↑ Wealth of Nations, emprim cudesch, chapitel 8.
- ↑ Cf. Ian Simpson Ross: Adam Smith, chap. 14.
- ↑ Wealth of Nations, segund cudesch, chapitel 4.
- ↑ Wealth of Nations, segund cudesch, chapitel 4.
- ↑ Wealth of Nations, tschintgavel cudesch, chapitel 1.
- ↑ Cf. D.D. Raphael: Adam Smith.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 1.
- ↑ Wealth of Nations, quart cudesch, chapitel 1.
- ↑ P.J. O’Rourke: On The Wealth of Nations. New York, 2007, ISBN 978-0-87113-949-8, p. 82–83.
- ↑ James Buchan: The Autentic ADAM Smith. New York 2006, ISBN 0-393-32994-1, p. 119.
- ↑ Helen Winter, Thomas Rommel: Adam Smith für Anfänger: Der Wohlstand der Nationen. 3. ediziun, Minca 2006, p. 143–146.
- ↑ Alan Wolfe: The Future of Liberalism. 1. ed., New York 2009, p. 202.
- ↑ R.H. Campbell, A.S. Skinner: An inquiry into the nature and causes of the wealth on nations. Indianapolis 1979, p. 50–60.
- ↑ Alan Greenspan: The Age of Turbulence. Penguin Books, 2008, p. 260–261.
- ↑ Amartya Sen: Capitalism Beyond the Crisis. En: The New York Review of Books, tom 56, nr. 5, mars 26, 2009.
- ↑ Vannessa Allen: Why not Winston: Anger as little known Scot gets on new note. En: Daily Mirror. 31 d’october 2006, p. 17.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Katrin Marçal: Who Cooked Adam Smith’s Dinner? A Story of Women and Economics. 2016, Pegasus.
- Michael S. Aßländer: Adam Smith zur Einführung. (Retscha: Zur Einführung, 341). Junius, Hamburg 2007, ISBN 978-3-88506-641-5.
- Reinhard Blomert: Adam Smiths Reise nach Frankreich oder die Entstehung der Nationalökonomie. Die Andere Bibliothek, 2012.
- Thomas Rommel, Helen Winter: Adam Smith für Anfänger: ‹Der Wohlstand der Nationen›. dtv, Minca 1999, ISBN 3-423-30708-0.
- Thomas Rommel: Das Selbstinteresse von Mandeville bis Smith. Ökonomisches Denken in ausgewählten Schriften des 18. Jahrhunderts. (Retscha: Anglistische Forschungen, 367). Winter, Heidelberg 2006, ISBN 3-8253-5239-0
- Karl Ballestrem: Adam Smith. (Beck’sche Reihe: Denker, 561); C.H. Beck, Minca 2001, ISBN 3-406-45976-5.
- Peter Bendixen: Der Traum vom Wohlstand der Nationen. Kritik der ökonomischen Vernunft, Facultas / Wiener Universitätsverlag, Vienna 2005, ISBN 3-85114-887-8.
- Gerhard Streminger: Adam Smith. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. (Rowohlts Monographien, 440); rororo 50440 Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1989, 2. ed. cumpl. 1999, ISBN 3-499-50440-5
- Gerhard Streminger: Der natürliche Lauf der Dinge. Essays zu Adam Smith und David Hume. Metropolis, Marburg 1995, ISBN 3-89518-048-3. Reed. 2010.
- Norbert Waszek: Adam Smith in Germany, 1776–1832. En: Hiroshi Mizuta, Chuhei Sugiyama (ed.): Adam Smith: International Perspectives. Macmillan, Londra; St. Martin’s Press, New York 1993, ISBN 0-312-08937-6, p. 163–180.
- Bernd Otto Weitz: Bedeutende Ökonomen. Oldenbourg, Minca 2008, ISBN 978-3-486-58222-2.
- Ian Simpson Ross: Adam Smith. Leben und Werk (Titel original: The Life of Adam Smith. Transl. da Hans Günther Holl). Verlag Wirtschaft und Finanzen, Düsseldorf 1998, ISBN 3-87881-123-3.
- Patric Jake O’Rourke: Adam Smith. Vom Wohlstand der Nationen. dtv, Minca 2008, ISBN 978-3-423-34459-3.
- David Daiches Raphael: Adam Smith. Campus, Frankfurt am Main 1991, ISBN 3-593-34487-4.
- Eleonore Kalisch: Von der Ökonomie der Leidenschaften zur Leidenschaft der Ökonomie. Adam Smith und die Actor-Spectator-Kultur im 18. Jahrhundert. Avinus, Berlin 2006, ISBN 3-930064-68-5.
- Nicholas Philippson: Adam Smith. An Enlightened Life. Yale University Press, 2010, ISBN 978-0-300-16927-0.
- Siegmund Feilbogen: Smith und Turgot. Ein Beitrag zur Geschichte und Theorie der Nationalökonomie. Vienna 1892 (Reprint Genevra 1970).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- MetaLibri Digital Library:
- Las ovras da Smith sco ediziun online – Liberty Fund.
- Josef Bordat: Adam Smith – Eine erste Orientierung zu Leben und Werk.
- Ein ‹Band der Freundschaft› knüpfen. En: Humanistischer Pressedienst. Gerhard Streminger davart l’actualitad da Smith e da si’etica (economica), intervista dals 10 da fanadur 2010, parts 1–7.


c: text/html

text:
Saint-Marcel-lès-Annonay
Saint-Marcel-lès-Annonay l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Annonay-Nord, del circondàre (arrondissement) de Tournon-sur-Rhône e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 1 384 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16,61 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 411 méter a 'na altèsa màsima de 860 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ACF Fiorentina
L'ACF Fiorentina, pussee semplicement Fiorentina, l'è 'na squadra de folber de Firenz, fondaa in del 1926.
Stòria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamada cul nòmm Associazione Calcio Firenze, la società la nas 29 de Agóst del 1926 quando i squadre de la PGF Libertas e de la CS Firenze i s'è metide 'nsèma. La prima partida l'è staa zögada ol 3 de ottèmber del 1926, in Prima Division.
Jogadors e Alenadors[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:
Jogadors
- Stefano Pioli (1989-1995)
- Luis Muriel (2019)
Alenadors
- Giovan Trapattoni (1998-2000)
- Cesare Prandelli (2005-2010)
- Stefano Pioli (2017-2019)
Palmarèss[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Titoi nazionai[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Campionad italian - 2 titoi
- Coppa Italia - 6 titoi
- Supercoppa italiana - 1 titol
- Campionad italian de Serie B - 3 titoi
Titoi internazionai[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coppa di Copp - 1 titol


text:
Münchringen
Münchringen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 588 abitant.
El cumün de Münchringen al se tröva a una altitüden de 522 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hindelbank, Jegenstorf, Kernenried, Mattstetten, Zauggenried.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Münchringen is first mentioned around 1261-63 col nom de Munderchingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münchringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Las Viafiers federalas svizras desistan da dar colur alva als binaris per proteger els da la chalira. Quai suenter avair fatg tests da pilot. La colur alva n’haja nagin effect signifitgant. Quai ha ditg il pledader da la SBB, Daniele Pallecchi en l’emissiun «Heute Morgen» da Radio SRF.
La Viafier retica cuntinuescha project
Tar autras viafiers vesi ora auter. La Viafier retica e las viafiers da l’Appenzell fan ina bilantscha positiva. Omaduas interpresas cuntinueschian a dar colur alva als binaris. Tenor Gilbert Zimmermann da la Viafier retica hajan ins fatg l'experientscha ch'ils binaris sa stgaudian per tschintg enfin set grads pli pauc. Quai possia impedir defurmaziuns ed augmentar il confort per ils passagiers. Ils custs per la metoda sajan minimals, uschia ch'els fissan perfin giustifitgads, sch'ils effects fissan be pigns, uschia Zimmermann vinavant.
La stad pon binaris daventar fin 60 ad 80 grads chauds e sa schlargiar tras quai.


text:
Cané
Cané (nòm uficiàl en Italià: Canneto sull'Oglio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 455 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 25,9 km² e 'na densità de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Àsula, Calvatone (CR), Casarimàn, Drizzona (CR), Isola Dovarese (CR) e Piadena (CR).
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Cané l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Corgémont
Corgémont a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.6 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1548 abitant.
El cumün de Corgémont al se tröva a una altitüden de 663 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Tramelan, Mont-Tramelan, Cortébert, Nods, Orvin, Sonceboz-Sombeval, Tavannes.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föraModifiché
- Corgémont in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
RiferimentModifiché
- ↑ Corgémont in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
A la chaschun da la fiera emnila da Samedan avain nus dumandà ils vischins da Bever tge che vegn endament sco emprim sch'els pensan vid il vitg:
Il center dal vitg e fitg bels, uschia era la Chasa Salis.
Bever ha fitg bler sulegl.
A Bever dat i bleras bellas fluras vid las fanestras ed era paucas chasas da segunda abitaziuns tge na van betg uschè bain a prà cul purtret dal vitg.
Cunzunt per ils uffants è Bever per nus bel per ir a giugar. Igl n'a betg uschè blers autos e bellas plazzas là, ideal dad ir cun velo.
Ils resuns dal vitg èn per gronda part stads positivs. Era las Bevrottas ed ils Bevrots vegnan davent bain en ils facits da lur vischins.
In abitant da Zuoz ha cun in surrir dentant menziunà ch'in zichel tentar tranter las vischnancas fetschian ins bain anc. Uschia detgian ils da Zuoz a las abitantas ed ils abitants da Bever qua e là:
Ils Bevrots - mez crivs e mez cotgs


text:
Suenter il 5:0 cunter Benfica Lissabon ha l'FC Basilea er gudagnà il gieu da la Champions League ordaifer cunter il ZSKA Moscau. Il campiun svizzer ha mussà a Moscau ina buna prestaziun e battì l’equipa russa cun 2:0. L'emprim goal ha Taulant Xhaka sajettà, il segund Dimitri Oberlin en la 90avla minuta.
En l'auter gieu da gruppa ha Manchester United er gudagnà il terz gieu. ManU ha battì Benfica Lissabon ordaifer cun 1:0.
Ulteriurs resultats da la saira
Anderlecht perda cunter Paris Saint Germain cun 0:4
Bayern München batta Celtic Glasgow cun 3:0
Karabach ed Atletico Madrid giogan pari 0:0
Chelsea e l'AS Roma giogan pari 3:3
Barcelona batta Olympiacos cun 3:1 e
Juventus Turin gudogna cunter Sporting Lissabon cun 2:1
RR novitads 06:00


text:
Lengua gallica
El gallich a l'è staa ona lengua celtega (incoeu descomparida), che l'era parlada in di territori che incoeu corresponden a la Francia e a l'Italia del nord, prima de vess sostituida del latin.
A cognossom quaicoss de quella lengua chì grazzie a vari iscrizzion in su la preja, vas de ceramega, moned e in sul metall. Inoltra a poeudom trovà testimonianz del gallich in de la toponomastega di paes indè che l'era parlada, oltra che a on quai termen che l'è resistii in di lengov locai (frances, ocitan, catalan, lombard...).
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gallich a l'è consideraa vuna di variant del celtegh continental (diferent de quell insular), insema al celtiberich, el lepontegh e 'l galata.
I primm iscrizzion che cognossom a hinn del VI secol a.C. e hinn in lepontegh (che despess l'è consideraa on dialett del gallich). L'è staa scrivuu cont i abecee italich, gregh e latin.
A daggh a trà al San Grigoeu de Tours, a gh'era anmò on quaivun che 'l parlava quella lengua chì invers a la fin del VI secol.
Lessegh[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Confront cont i olter lengov indoeuropei[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- epos, cavall (cf. latin equus, irlandes each)
- mapos, fioeu (cf. irlandes mac, todesch mädchen)
- touta, tribù (cf. irlandes tuath, galles tud, latin totus, anglosasson théod)
Paroll de origin gallica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come emm giamò scrivuu, a gh'è on bell rosc de paroll gallich che, a travers del latin, hinn passaa anca in d'ona quai lengua moderna: per esempi el frances, el lombard, ma anca l'ingles.
- beccos (cf. latin buca) -> lat. beccum -> becch (it. becco, fr. bec, ingl. beak)
- brennos -> brenn (fr. bren, pms. bren, lig. brénno, ingl. bran)
- bulga -> bolgiott (fr. bouge, it. bolgia, ingl. bulge)
- karros -> lat. carrus -> carr (it. carro, fr. ant. carre, ingl. car)
- kramon -> lat. cramum -> crema (fr. crème, it. crema, ingl. cream)
- pettia -> it. pezza, fr. pièce


text:
Nümar natüraal
Un nümar natüraal (Lumbart Orientàl: nömer natüràl) al è ü quaal-sa-vöör di nümar 0, 1, 2, 3... , 19, 20, 21, 22, ..., 1059.... un miliú, che sa i pöö druvá par cüntá i elemeent d'un cungjuunt. Par esempi, 24 pomm, 2 camiú u 1123 pess i è da le sitüazziú indúe sa cünta cun di nümar natüraj. Ul cungjuunt da tücc i nümar natüraj sa al simbuliza cun la lètera .
Vargügn matemàtegh (spescjalameent a la teuría di nümar) i preferiss mia recugnuss ul zeru cuma nümar natüraal, cura ca d'òolt (spescjalameent a la teuría di cungjuunt, lògica e infurmàtega), i gh'a la pusizziú uposta. In cheest artícul zeru al è cunsideraa un nümar natüraal.
Congjuunt di nümar natüraj[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa qual-sa-vöör nani s·cett al inténdes vargott ch'a cugnussemm par nümar natüraal, la suva definizziú a l'è mia sémplis. I pustülaa da Peano i descriif da manera ünívuca ul cungjuunt di nümar natüraj:
- 0 al è un nümar natüraal
- Cada nümar natüraal a al gh'a un sigütaant, denutaa par a + 1
- A gh'è nissü nümar natüraal da che ul sigütaant al síes 0
- Si düü nümar natüraj i è difereent, alura i söö sigütaant apó l'i è, vargott a dí: si a ≠ b, alura a + 1 ≠ b + 1
- Una prupietaa ch'a la síes sudisfada par 0 e par al sigütaant d'un qual-sa-vöör nümar par che a l'è sudisfada, a l'è sudisfada par tücc i nümar natüraj.
Cheest darée pustülaa al assüra la validezza da la tèg·nica da demustrazziú cugnussüda cuma indüzziú matemàtega u recürenza.
In la teuría di cungjuunt al è cumü definí cada nümar natüraal cuma ul cungjuunt da tücc i nümar anteriuur a chel. Cheest al permett da stabilí una relazziú d'úrden intra i elemeent dal cungjuunt di nümar natüraj: al sarà magjuur ul nümar ch'al cuntegna plüü da nümar.
Al è pussíbil definí par indüzziú la suma mediaant l'espressiú:
a + (b + 1) = (a + b) + 1,
vargott ch'al cunveert i nümar natüraj (, +) int un munòit cumütatiif, cun elemeent néutar 0, ul numinaa Munòit líbar a un generaduur. Cheest munòi al sudisfa la prupietaa anülativa e par taant sa al pöö mett deent un grupp. Ul minuur grupp ch'al cuntegn i nümar natüraj al è chel di nümar intreegh.
Da manera anàluga, la mültiplicazziú × la pöö vess definida par: a × (b + 1) = a×b + a .
Vargott al cunveert (, ×) int un munòit cumütatiif; suma e mültiplicazziú i è cumpatíbil grazzia a la prupietaa distribütiva, che sa la espressa cuma:
a × (b + c) = (ab) + (a×c).
Da plüü, sa al pöö definí un úrden tutaal scriveent a = b si e noma si al esiist un òolt nümar natüraal ch'al sudisfa: a + c = b. Cheest úrden al è cumpatíbil cun le uperazziú aritmétighe in la sigütaant manera:
si a, b e c i è nümar natüraj e a = b, alura a + c = b + c e a×c = b×c.
Una prupietaa impurtaant di nümar natüraj a l'è che i è bé urdenacc, i.e. qual-sa-vöör cungjuunt mia vöj da nümar natüraj al gh'a un elemeent mínim (ü plüü zich di òolt).
Cura ca in generaal al è mia pussíbil dividí un nümar natüraal intra qual-sa-vöör òolt e che chesta uperazziú la dàghes un nümar natüraal, par qual-sa-vöör düü nümar natüraj a e b, cun b≠0 , a pudemm truvá òolt natüraj q e r taal che
- a = b×q + r e r < b.
Ul nümar q al numinemm quozzieent e r ul resídü da chesta divisiú da a intra b. I nümar q e r i è ünivucameent determinacc par a e b.
Otre prupietaa plüü complesse di nümar natüraj, cuma la distribuzziú di nümar primm par esempi, i è stüdiade par la teuría di nümar.
I nümar natüraj i è duvracc par düü prupòsit fundamentalameent: par descriif la pusizziú d'un elemeent int una sücessiú urdenada, ch'a designaremm par un nümar urdinaal; e par specificá la grandezza d'un cungjuunt finit, pal quaal a druvaremm un nümar cardinaal. Int i cungjuunt finicc, chiist düü cuncett i è cuincideent, cura ca a l'infinit i è mia.
In acordi a Kronecker, un matemàtich Tudeesch (1823-1891)
"Die ganze Zahl schuf der liebe Gott, alles Übrige ist Menschenwerk".
Déu al a creaa i nümar intreegh, tüta la resta a l'è övra dal omm. in tücc caas, següür che Kronecker sa referiva aj natüraj, si a la suva épuca la numenclatüra la füdess l'atüala). Inscí, al dí d'incöö al aress dii:
Déu al a creaa i nümar natüraj, tüta la resta a l'è övra dal omm.
(Cajori, History of Mathematics (London 1919)


text:
Mordhau
Indela sqerma tradizionala tedesca ol Mordhau (di volte Mordstreich o Mordschlag), colp assassin in tedesc, l'è la tecnica de tegnir la spada al contrare, con tœte do i man sœ la lama, e colpir l'aversare col pomell e la guardia. Qesta tecnica la dovra la spada come se la fœss un sgur o un martell da guerra.
Ol Mordhau l'è dovrad ind i duei intra spadacin con le armadure a piastre, per i quai i colp de tai i g'ha mìa efet, o ind i combatiments da vexin, per ciapar de sorpresa l'aversare.
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Codex Wallerstein, ed. Zabinski, Paladin Press, (2002), ISBN 1-58160-339-8.


text:
Tut ils problems cun l'informatica custan a las interpresas en media passa 600 milliardas dollars ad onn, quai èn radund trais giadas dapli che che stemprads e terratrembels cun ina media da 208 milliardas dollars ad onn.
Uschiglio han er las malsegirtads politicas en bleras regiuns dal mund laschà fastizs en l'enquista. Midadas giuridicas sco conflicts da commerzi, dazzis u il Brexit èn sin posiziun quatter dals pli gronds quitads.
Per la retschertga a l'Allianz dumandà 2'400 managers da l'entir mund.
RR novitads 17:00


text:
L'affare s'ingrossa
L'affare s'ingrossa (Al bagàj al śgrandìs) l'è na cumèdia eròtica a epiśòdi dal 1977 scrita e dirèta par Giovanni Narzisi. In séguit 'l è anc stâ distribuî c'n al tìtul ad Maschio latino... cercasi.
In dal film a s pōl sintìr dū canti 'd Elvius Prickli, Latin Lover e Give Me.
Sunt
Prim epiśòdi: Accadde a Napoli
Un turìsta tedésc (Gianfranco D'Angelo) al finìs a Nàpuli pascànd dal baghéti ad quatór'ś an da ciulàr. Carmine (Vittorio Caprioli) 'l al fréga vindénd-'l a 'n travestî (Mauro Vestri).
Secónd epiśòdi: Stanotte o mai più
Al sgnōr Bislecchi (Gino Bramieri) 'l è 'n vèć imprenditōr inamurâ dna śuvnòta ch'la fà di film eròtic cuma Vìrgin ma sōl in di òć, la Gigia (Gloria Guida). P'r al fat che chi lē la n in vōl pròpria savēr par via dla difarénsa di an, 'l óm al decìd ad far-'s arfàr par parēr più śōvan. Al dmanda acsè ajùt a 'n mèdag ch'al tîṅ adrē a 'l naśiśum, al dutōr Himler (Gino Bramieri). 'L intervènt al và bèṅ ma 'l mèd'g al gh diś ad spetàr almànc dū stmani prima 'd gusàr o sinò al và in a risć ad frustàr incòsa e ch'a cróda śò tut. Putròp la ragasōla, quànd l'al véd, la gh'à na vója e la 'l vōl far subìt.
Tèrs epiśòdi: L'amnistia
Al làd'r Amilcare (Aldo Maccione), dòp èsar vgnû fóra 'd parśòṅ, al vōl a tut i cóst viulèntàr la sò avucàta (Dayle Haddon), mujér 'd un culunèl in pensiòṅ (Luciano Salce). Ma prima al vōl savēr quànt aṅ i gh darévan par cal reàt lè sprand invéci ad ciapàr l'amnistìa.
Quàrt epiśòdi: Gennarino l'emigrante
Gennarino (Orazio Orlando) 'l è 'n napulitàṅ emigrâ in Germàgna cun sò mujér, l’Anna (Stefania Casini). Par muciàr sù di bèsi abàsta par vìvar 'l è custrét a giràr un film pòran ma 'l fà fadìga a gusàr, a part quànd 'l al pōl far cun l’Anna ch'alóra sè ch'al gh dà dèntar.
Quìnt epiśòdi: Scambio made in Germany
Al baròṅ sicigliàṅ Nicolino di Castropizzo (Carlo Giuffrè) 'l è spuśâ cun la Sisina (Adriana Asti). Un dè lò al decìd ad far un scambi ad còpia cun di tedésc e acsè al partìs par la Germàgna cun sèg la sò dóna che però la n in vrév savēr. Quànd i èṅ là però la Sisina la gh cata gust e la gh dà dèntar dimóndi tant che sò marè al gh dà pò dla rója nimàla.


text:
Süd Sudan
Ël Süd Sudan (South Sudan in in ingles) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa a la Repüblica Centrafricana, a la Repüblica Demucratica del Congo, a l'Uganda, al Kenya e al Südan.
La capital a l'è Giüba.
Al gh'ha una süperfiss de 619.745 km² e una pupulaziun de pressapoch 7/8 miliun d'abitant.
Storia muderna[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Süd Südan a l'è staa un pussediment del Regn Ünii e, furmalment, de l'Egit del 1899 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza insema al rest del Südan. A l'inizzi però i Ingles vureven che 'l Süd Sudan el füss tacaa a l'Uganda.
La pupulaziun del Süd Sudan a l'è cristiana o animista, menter al nord hin tücc müsülman: l'era ben dificil che i rob tra de lur andassen ben, e de fat l'è minga staa inscì.
Dopu cunflit, guer civil e vari tensiun per tücc i deseni sücessiv, in del 2011 a l'è staa faa un referendum che l'ha faa vegnì el Sud Südan (che giamò de un pezz l'era una pruvincia autonuma) finalment un stat indipendent.
El John Garang l'è stacc el capp de la pupulaziun del Süd Südan in di ann de la riolta contra el rest del Südan e el prim president del Süd Südan.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Süd Sudan (nom ufizial: Republic of South Sudan) a l'è una repüblica.
El president a l'è 'l Salva Kiir Mayardit (del 2011).


text:
Infurmaziuns generalas davart emprests da daners
Emprests da daners vegnan concedids mo a persunas maiorennas en scolaziun.
A persunas che fan ina segunda scolaziun u ina furmaziun supplementara pon vegnir concedids emprests da daners.
A persunas che fan in'emprima scolaziun sin il stgalim terziar pon vegnir concedids emprests da daners en l'ultim onn da scolaziun.
A persunas che fan in'emprima scolaziun sin il stgalim secundar II pon vegnir concedids excepziunalmain emprests da daners en l'ultim onn da scolaziun.


text:
Corea del Nòrd
La Corea del Nòrd a l'è on paes de l'Asia orientala.
A l'è tacada a la Russia, a la Cina e a la Corea del Sud. La gh'ha ona superfiss de 120.540 km² e ona popolazion de pressapocch 23 milion d'abitant. La soa capital l'è Pyongyang.
Offizialment l'è ona republega socialista a economia pianificada, ma in di facc l'è ona dittadura, vuna di pussee gramm che la storia l'ha vist, cont di violazion di diritt uman costant in del temp.
El Capo de Stat de facto l'è 'l Kim Jong-un dal 2011, anca se de jure l'è anmò el vegg President Kim Il-sung, mort in del 1994.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Politega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Corea del Nord a l'è 'na republega socialista de stamp stalinista e maoista, che la reclama el governo de tutta la Corea intrega. El partii pussee important a l'è el Partii del Lavorà de Corea, che 'l concorr per l'elezion de l'Assemblea Popolara Suprema insemma a di alter partii e sociazion. La Corea del Nord l'è guidada di politegh de Juche, ossia autosufficienza, e Songun, ossia la supremazia di soldaa.
Division territoriala[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Corea del Nord, stat unitari, a l'è dividuda in 9 provincc, 3 città governaa direttament e trii region speciai:
- Pyongyang
- Pyongan Meridional
- Pyongan Settentrional
- Chagang
- Hwanghae Meridional
- Hwanghae Settentrional
- Kangwon
- Hamgyŏng Meridional
- Hamgyŏng Settentrional
- Ryanggang
- Rasŏn
- Namp'o
Relazion forestee[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Economia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esercitt[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Informazion e comunicazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'informazion in Corea del Nord a l'è fortement controllada e gh'è pocch giornài, television e sitt de informazion, tutt gestii del governo.
El giornal principal del Stat a l'è el Rodong Sinmun, l'agenzia de stampa a l'è la Korean Central News Agency, la television la Television Centrala Coreana. Di sitt gestii de la Corea del Nord a hinn Uriminzokkiri e Naenara.
A bon cunt, però, la pupart de la Corea del Nord la gh'ha mìnga access a Internet ma la dopera ona intranet de Stat ciamada Kwangmyong.
El sistema operativ offizial del Paes se ciama Red Star OS e l'è fondaa in sul Linux.
Vos corelaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Oppligen
Oppligen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 665 abitant.
El cumün de Oppligen al se tröva a una altitüden de 560 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brenzikofen, Heimberg, Herbligen, Kiesen, Wichtrach.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oppligen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1234 col nom de Oppelingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oppligen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Latin
Introduzion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
I origin[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El Paternoster[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
adveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.


text:
La mort de George Floyd, negher american sofoié col janoge da n poliziot biench ntan n arest, l à fat iaro vignì fora l problema del razism ntei USA con grande manifestaziogn de protesta, che le s´à slargé fora n pressa al rest del mondo. Da sto fato l é vignù fora na gran rabia, che l à spent tanta de jent a rebaltà o sporcé su statue de personagi storich considerai aldidancuoi razisć o che à fat robe azetade senza problemi a suo temp e che ades no se pol gnanca pensà de le dì a os auta: come l giornalist talian Indro Montanelli, che, ntei agn del fascismo co l eva soldado n Abissinia, l ava comprà na tosata de 12 agn che i lavasse le massarie. Sta rabia,che la va contra l razism e l tratament desvalif che ven ncora da spes
resservà ai negher n America darè 150 agn da l'abolizion de la sciavitù, la é però deventada valch de grotesch, che vol ció de mez duc i segn del temp passà che no i comoda a chi che vol giudicà i fac de n autra epoca come se i suzedesse ncuoi: sto modo de fà l é rua incia nte noste vai, co la »Negerhütte« a Corvara, che ades la se ciamarà domà »Capanna Nera«. Ma se la volontà de ció demez segn che a na grossa part de la popolazion i regorda comportamenc che no à pi da suzede la pol ester capida, bogna incia mete dei limic. A jì inavant nte sta maniera, no manciarà tant che valgugn domande che vegne demolì l Colosseo, ulà che l é stat copà zentener de gladiator e prijonier de guera coi romagn che i se godeva a i vede morì, o la Colona Traiana, che la regorda le stragi dei Daci, antenac dei rumeni. L é passà doimile agn, ma l problema l é semper ilò. Però chel che l é stat, l é stat: no podon l mudà. Podon domà se provà de l capì, de cugnesse l contest storico ulà che n event l é suzedù o ulà che na persona l à fat valch per l mete nte la giusta lum, parceche la memoria de chel che l é stat la devente l fondament per laurà a n prejent e n futuro desferenc e pi biei. (de Martino Pezzei)


text:
Rhodesia
La Rhodesia a l'è staa on Stat de l'Africa in pee dal 1965 al 1979.
Precedentement colonia inglesa, l'ha deciaraa unilateralment l'indipendenza, senza vess recognossuda, e l'è stada governada per la pupart de l'elite bianca guidada de l'Ian Smith. Anca se la guerra de Rhodesia a l'era militarment vinciuda del governo a la fin el nass, cont el consens internazional in del 1979 el Zimbabwe-Rhodesia, che 'l deventa poeu on Stat socialista a partii unich.
A l'éra on Paes proppi ricch, despess ciamaa in Occident "la Svizzera de l'Africa" ma controvers perché el gh'eva di formi de discriminazion elettorala in di confront di negher men istruii: A bon cunt, però, per el rest eren assee emancipaa: I negher eren la maggioranza de l'esercit e 1/5 del Parlament.
L'inn nazional a l'éra Rise, o Voices o Rhodesia e 'l motto "Sit nomine digna", riferii al Cecil Rhodes.


text:
La lescha davart la promoziun da la cultura da Cuira è da l’onn 2002, e quella fixescha sulet ils duairs fundamentals pertutgant la promoziun da la cultura. Uss ha la citad elavurà ensemen cun la cumissiun da cultura e sut la direcziun dal post spezialisà per la cultura in sboz d’ina strategia da cultura per ils onn 2017 fin 2020. A la consultaziun pon sa participar tut ils interessents, quai fin ils 20 da favrer 2017.
Propostas detagliadas
Il sboz da la strategia da cultura enumerescha en tut 27 prioritads per la promoziun. Ina proposta è che Cuira sustegnia dapli occurrenzas culturalas trilinguas. Vinavant vulan ins per exempel optimar il diever da las immobiglias da la citad che servan a la cultura. En spezial duai l’infrastructura dal teater da Cuira vegnir modernisada.
RR novitads 16:00


text:
4ª partida de campionat rit. - Mühlwald
Do döes partides debles se lascia La Val ince tó dal Mühlwald i trëi punc. I ladins va en vantaje tl pröm tëmp mo vëgn rosedà dai aversars y dales dezijiuns dl’arbiter tla secunda pert.
La scuadra da La Val ne á mai albü gran simpatia por i aversars da Mühlwald. Intres é les partides decuntra dër sintides sides da pert dl publich, sides da pert di sogadus y caraterisades da en jüch gro y da stritaries. I ladins ó se refà dles ultimes döes pordüdes, cina les prüm tëmp sumëia che La Val à la partida tles mans, mo cun l’aiüt dl’arbiter che conzed dui önescmetri der tl dübe sce nia inesistënc, ti gareta ai aversars de rosedé le resultat.
Atira é La Val che va al’atach, sön na trata dal ciatun é Stefan che rebat de cé cuntra porta mo la reaziun dl portier aversar è ejemplara y salva le resultat. Al ne passa nia tröp, al 20^ conzed l’arbiter la mascima puniziun sön en fal defensif dl Mühlwald, ala trata se presentëia le defensur Marco che tira bun sön la man dërta, le portier é bun da se destrá a deloj le palé te ciantun. La medema trata dal ciantun vëgn abinada da Stefan che crossëia amez y Marco deloj inant de cé por Adrian, chësc ultim á ma plö bria de spizuré le curan te rëi. Sön le vantaje ladin devënta i aversars nervusc y fej gran druch cuntra la defenjiun. Prigorosa la puniziun dal limit al 40^, le portier Sepl desfantëia la trata indirizada sön le pé de porta.
Le pröm tëmp se stlüj jö sön le 1 a 0 por La Val.
A mët man bun le secundo tëmp é i pustri, che ne lascia nia sughé le palé ai ghesc. En palé arlungé röia a trëi atacanc daldöt fora de jüch, le arbiter ne archita nia y i lascia jì súsc cuntra porta. Gran fortüna che Sepl é bun de archité la trata. Al 55^ vëgn Luca P. sorví cun na passaja filtranta cuntra porta, le control ne é nia le miú y le palé cogora ados al portier. Al 60^ se fej le sogadù puster lerch da na pert it y toma a tera, l’arbiter posizioné dalunc á udü che le defensur à stracé jö l’atacant cun le brac, la protesta por l’invenziun dl’arbiter ne é por nia: le önescmetri conzdü dër tl dübe vëgn trasformé. Al passa püc menüc che al suzed la secunda morvöia, sön na crossada toma l’atacant ados al defensur da La Val, te n gran cajin amez area se vëiga l mandl fosch chilò n fal de man daldöt inesistënt, al conzed la secunda mascima puniziun. I ladins dessenà por la dezijiun subësc le secundo gol. L’ultim gol che ti taia les giames ai ghesc röia al 80^, dal mezciamp pëia ia na bela crossada por l’atacant che rebat de cé le curan te porta. Ti ultims menüc regnëia sön le ciamp cajin y nervosism. I sogadus da La Val lascia insciö le ciamp sot i scrai d’esultaziun dl publich de ciasa, dessenà por la debla direziun arbitrala mo ince cosciënc de avëi lascé dô la deteminaziun desmostrada dl pröm tëmp.
Mühlwald – La Val : 3 - 1
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Werner Sottara 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger, 6. Christian Dapoz, 7. Luca Pescollderung, 8. Max Nagler (dal 75^ Felix Nagler), 9. Adrian Miribung (dal 45^ Alexander Miribung), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Franz Tolpeit (dal 80^ Samuel Winkler)
Gol por La Val: Adrian Miribung al 20^
Proscima partida: La Val süga en domënia ai 30 de aurì dales 16:00 a La Val cuntra le Percha
Atri resultac:
Altherren (La Val): La Val – Terenten 0-3
Juniores (Val Badia): Val Badia – Vahrn 2-1
Aliefs (La Val): Eggental – La Val 1-3
Giovanissimi (la Val): La Val – Porsenù 1-0
U10 (S. MartinLa Val): S. Martin/La Val – Taufers 0-6


text:
01 11
Ol dé 1 de noèmber l'è 'l 305 ( 306 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 61 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de noèmber al è ul dí da pòost 305 ( 306 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 61 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialeccModifiché
AenimencModifiché
- 1604 - Londra (Inghiltèra): Wiliam Shakespeare el met en scena l'Otello.
- 1755 - Lisbona (Portogal): el piö fòrte teremòt mai registràt en Euròpa a memória de òm, seguìt de 'n tsunàmi, el sbat pelària töta la cità. Stimàt de 8 gradi e mès de magnitùdo el g'ha fat miér de mórcc apò 'n Africa setentriunàla e segont le testemognànse del tép l'è stat sintìt enfìna 'n Norvegia.
- 1922 - Imper Otomà: Atatürk l'abolés ol sültanàt e 'l Mehmed VI l'è ubligàt a nà 'n ezilio: l'è la fí de l'Imper Otomà e l'at de nascita de la Türchia modèrna.
- 1981 - Le ìzole de Antigua e Barbuda le oté la 'ndependènsa del Regn Ünit.
NassimencModifiché
NecrolòseModifiché
FesteModifiché
Fira de Töcc Sants de Cocentaina
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Candela
Ona candela (o candera, candila, candira) l'è ona sorgent de lus che l'è fada su de on stoppin mettuu denter a 'na colonna de scira o d'on quei alter material solid che 'l pò vess brusaa.
Al dì d'incoeu se dopera soratutt la paraffina, ma anca la scira di avigg o quella trada foeura di piant.
La scira che l'è in sul stoppin la brusa e la vegn vapor: rivada al statt de gas, la se messeda con l'ossigen de l'atmosfera e la fa su la fiamma. Quand che la scira a l'è stada tutta vaporizzada, la lus la se smorza, già che gh'è pù nissun combustibel.
I candel poeuden avèggh vari fosg, color e formi, e poeuden vess doperaa per vari reson. Quella pussee cognossuda a l'è, naturalment, quella de fà lus: prima de la scoverta de l'elettricità, i candel i even la manera pussee comoda de fà lus, insema al lamped a oeuli. Vegnen doperaa despess anca al dì d'incoeu, per esempi 'me decorazion o per fonzion votiv in gesa.


text:
Grafìa piemontèisa moderna
La grafìa piemontèisa moderna[modifiché]
Ël piemontèis a l'è stàit ëscrivù an vàire manere. Fin-a al 1930 ël problema dla manera dë scrive ël piemontèis a l'era soens arzolvù 'd fasson diferenta dai vàire scritor. Ant ël cors dël sècol ch'a fa XIX as peulo trovè tre scriture diferente:
- cola dovrà dal Sivaliè 'd Sant Albin ant ij sò dissionari,
- cola dovrà da Costantin Nigra an soa cheujta ëd canson popolar piemontèise,
- cola dovrà da dj'àutr ëscritor.
Da coj agn as fa stra e a l'é acetà e adotà da la pì part ëd la comunità literaria la grafìa piemontèisa moderna (o grafìa dij Brandé), soagnà da Pinin Pacòt e Andrea Viglongo. La dàita d'achit ëd costa adossion general as peul fissesse ant ël 1930, cand Pacòt a premëtt në studi dla grafìa piemontèisa a l'edission completa dj'euvre d'Edoardo Ignazio Calvo.
Costa grafìa-sì, ch'a sërca ëd rëspeté j'etimologìe e le tradission gràfiche dël passà (e për sòn a l'é ëdcò ciamà grafìa stòrica), con chèiche cite modìfiche e precisassion rivà con ël passé dj'agn, a l'é cola che da antlora a l'é dovrà da scasi tuta la produssion literaria piemontèisa (lìber, giornaj e via fòrt) e a l'é mostrà ant ij cors ëd piemontèis ant le scòle.
La grafìa "dij Brandé" a l'é cola ch'i dovroma an nòstra WikiSorgiss. S'an ancàpita d'àutre, i-j specificheroma!
Lese 'dcò: Përchè i lo scrivoma parèj
Schema comparativ[modifiché]
Ambelessì-sota a-i é në specc ch'a smon le diferense anfra scriture stòriche dël piemontèis. Anfra paréntesi ij son ch'as deuvro, ma che ant la codìfica dla colòna a l'han gnun-a rapresentassion daspërlor.
Nòte[modifiché]
- ↑ an gir quaich vira as treuva coma ö


text:
Musica da buna luna
- Glindesdi, 3.8.2020, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 3.8.2020, 19:00, RTR
Ina rimnada da chanzuns che laschan sa sentir in e scadin allegher e cuntent.
En il schlagher popular datti bleras chanzuns che derasan buna luna cun lur melodias e texts che fan bain a corp ed olma: «Es lebe Volksmusik» interpretà da die Grubertaler, «So a schöner Tag» da la band Die Jungen Zillertaler u era «Schnuderwibli» da la Miss Helvetia. En tutta cas ina Stailalva che procura per curturella.


text:
Carulìna dal Nòrd
La Carulìna dal Nòrd (North Carolina in ingléś, a s lèś /ˌnɔɹθ kæɹəˈlaɪnə/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1788. L'à ciapâ 'l nóm da 'l rè 'd Inghiltèra Carl I.
Al sò mòt in latìn 'l è „Esse quam videri“ (Èsar piutòst che parēr) mént'r i sò scutmàj i èn „Old North State“ (Al vèć stat dal nòrd) e „Tar Heel State“ (Al stat c'n al catràm in di garét).
La sò capitàl e secónda sità più granda dòp Charlotte l'è Raleigh. Àtar sènt'r impurtànt ch'i pàs'n i sènt-mila abitànt i èṅ Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville, Cary e Wilmington. La Carulìna dal Nòrd la gh'à sènt cuntèi e sincsènt-quarantanóṿ cumùṅ, par na superfìsi 'd 139.390 km² e na pupulasiòṅ ad déś migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca, al 68,5% ad biànc e 'l 21,5% ad négar.
La cunfìna a nòrd cun la Virgìgna, a èst cun 'l Ucéan Atlàntic, a sud cun la Carulìna dal Sud (la s è dastacàda sèg in dal 1729), a sud-òvest cun la Geòrgia e a òvest c'n al Tennessee.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su la prudusiòn di brustlèṅ americàṅ, dal cutòṅ, dal furmintòṅ e dal tabàc, al prim prudutōr di Stat Unî. Anc al turìśum dal sò còsti e dal sò muntàgni (i mònt Apalàc) 'l è impurtànt acsè cuma 'l alevamènt di nimài. Al clima al và da 'l subtrupicàł ùmid a 'l uceànic.
Al sò guvernadōr, da 'l 2013, 'l è Pat McCrory dal partî republicàṅ, partî che chè 'l à sèmpar vins gl'elesiòṅ presidensiàli da 'l 1980 in avànti a part 'l an 2008 in du Barack Obama 'l à batû John McCain par quatórdas-mila vōt a 'l incìrca (0,2%). Cuma tut i stat sudìsta, qvéi dla secesiòṅ, na vòlta la Carulìna dal Nòrd l'éra deciśamènt da la banda di demucràtic (da 'l 1876 a 'l 1964 i aṅ vins chè par par vint-a-dū vòlti su vint-a-tri) ma pò, quànd al presidènt Lyndon B. Johnson 'l à fat dvintàr léǵ al prugèt su i dirìt sivìl p'r i négar, l'è pasàda da la banda dal GOP.


text:
Cutòṅ
Al Cutòṅ (nóm sientìfic Gossypium) l'è na piànta dla famìja di Malvaceae, uriginària dal sub-cuntinènt indiàṅ e dal regiòṅ trupicàli e sub-trupicàli dl'Àfrica e dl'Amèrica. In Európa i gh l'aṅ purtàda gl'àrab.
A 'l stat salvàdag la piànta la pōl crés'r in fiṅ a 'n mét'r e mèś e pasa e la pō scampàr anc dimóndi. I cuntadèṅ i la tìn'n in di sò camp par tiràr via la bambàśa, ch'la crés dintór'n a la rumèla, ch'la sarvìs par far dl'uàta o par la prudusiòṅ di tisû e di vistî. Da la scménsa a s pōl tiràr fóra d'l òli.
Cla piànta chè la s divìd in quàtar sót-gènar:
- Gossypium
- Houzingenia
- Karpas
- Sturtia
Al Cutòṅ al crés bèṅ in di pòst in du a gh'è na stagiòṅ calda e séca e n'atra c'n un clima ùmid. La Cina e i Stat Unî (specialmènt in dla regiòṅ ad Dixie) i in prudùśan dagnóra la mità ad tut al mónd.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe setëmber 2019Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 71 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
VACANZES
Mancianzes te hotel – co scrí na reclamaziunNia dötes les porsones che é jüdes en vacanza s'á relassé. Na gran vera porvia de laurs, l'aredamënt rot, paz y cinamai antlüsc: le numer de mancianzes te hotel é veramënter alt. Co dess pa se comporté le ghest sce sües vacanzes da d'isté vá tan mal?
Al é important da se lascé sö atira sön le post y por scrit, ajache che che ne denunziëia nia n'á feter degönes poscibilités da ciafé n smendrimënt dl prisc o na retüda. Al ne tleca nia ma descrí la mancianza. An mëss cöie adöm les proes cun fotografies y video. Ti dé dant al ostí n termin che vais bun por tó y jí cun les mancianzes porta sovënz pro a podëi a vigni moda se gode la vacanza, ince tl caje de de pici problems tl scomenciamënt.
Sce la reclamaziun sön le post dl ghest ne porta degun resultat ves aconsiunse da ortié n iade che i sëis a ciasa na reclamaziun por scrit damanan n smendrimënt dl prisc o na retüda di cosć. I podëis tó öna dles lëtres scrites dant dala ZCE che vëgn metüdes a desposiziun debann y che i ciafëis sön le sit internet.
VACANZES
Co vëgn pa regolamentada la dejdita de n'apostaziun de n hotel?I consumadus damana la ZCE: “I á aposté n hotel, mo i ne sciafi nia da pié ia. Sëgn me damana l'ostí da paié döta la soma. Mëssi veramënter paié?“ La resposta a chësta domanda é normalmënter che na prenotaziun de n hotel ne pó nia gní desdita debann.
Tan che an mëss avisa paié, vëgn dé dant tles condiziuns d'apostaziun. La ZCE ti aconsiëia te chisc caji ai consumadus da chirí le dialogh cun l'ostí: damanan da sborlé la sojornanza o chirin zacai por ti surandé l'apostaziun y ne perde insciö nia i scioldi dla sojornanza.
De plü informaziuns sön chësc argomënt é danman sön le sit web dla ZCE .
TRAPOLADES SÖN INTERNET
Metede averda ai abonamënc-streaming che ingianaLa ZCE de Balsan ciafa tres inant segnalaziuns da pert de consumadus che á ciafé domandes de paiamënt da pert de sic todësc che pîta abonamënc de streaming. Ala fin dl tëmp de proa debann ciafa la porsona interessada naota na domanda de paiamënt por e-mail. Sce ara ne paia nia ciafa le consumadú telefonades o e-mails manacioses y sce le consumadú ne paia tres ciamó ne nia se ativëia agenzies de recuperada de credic falzes che manacia l'aboné da pluré dan signoria.
- No se lascede sprigoré da manaciades!
- No paiede!
- Tolede nostes lëtres debann por todësch che i podëis desćiarié da nosc sit web.
METEDE AVERDA DA NE GNÍ NIA INGIANÁ!
Milesc de euro pordüs porvia dl trading onlineAla ZCE ti röiel segnalaziuns de consumadus che á pordü sü scioldi ponsan da fá n bun investimënt sön plataformes de trading online. La maiú pert di consumadus é gnüda contatada al telefon: i consulënc ti cuntâ dant ai consumadus che ai ess davagné cun i investimënc de gran somes. D'atri consumadus cunta indere che ai é gnüs ingianá dal retlam sön i social media.
Ma te öna n'edema á la ZCE ciafé, sce an cumpëda adöm les somes, segnalaziuns por feter 600.000 euro pordüs dai consumadus. I paiamënc bancars devers l'ester é gnüs fac devers Dubai, Belize o l'Estonia y la poscibilité de recuperé chëstes somes é dër dër bassa. No se lascedé impizé sö dales ofertes, mo liede sön la plata web dla ZCE sciöche an pó gní trapolá!


text:
Sie sind hier
» Translaziuns
Translaziuns
teater
- Shakespeare: In siemi dalla notg sogn Gion / A midsummer night’s dream, Laax 2009
- E. Harris: Johnny Belinda, Cuera 1999
- Brecht: La veta da Galilei, 1997
- Molière: Il Ranver, 1987
prosa
- Martha Pabst: Il stgirat e Sontgaclau, Zürich 2020
Il stgirat sededesta da miez unviern. El schela ed anfla buca pli sias nuschs!
- Daniele Meocci: Ina cullina per Kaua, Zürich 2019
Kaua ei aunc buca ditg en Svizra. El ei reservaus e fa buca bugen termagls cun tschels affons. Emma porta in canaster plein caussas en scola. Denter quellas ei era in schurmegiacanera. Sa tgei ch’ella ha el senn cun quel?
- Martin Helg: Campiuns da ballapei 02 – Lionel Messi, Gianluigi Buffon, Ramona Bachmann, Zürich 2018
Campiuns da ballapei cura ch’els fan striegn culla balla va quei sco da far nuot. Denton la via tochen cheu ei fadigiusa. Lionel Messi era sco affon aschi pigns che negin quintava cun el. Gianluigi Buffon ei curdaus en ina nauscha crisa sco giuven giugadur. Era da Ramona Bachmann spitgavan ins ch’ella emprendi ina clamada raschuneivla. Da dar si lur finamiras pervia da quei fuss denton buca vegniu en damonda, a buc in: Quei ha fatg ord els campiuns.
- Lorenz Pauli / Kathrin Schärer: Suenter la fiasta, Zürich 2018
Quei ei stau ina biala fiasta ! Toch‘ il proxim natalezi Vai aunc 52 dumengias, 12 meins, 4 stagiuns. Oh! 365 dis… ni sei schizun 366?
- Martin Helg: Campiuns da ballapei 01 – Cristiano Ronaldo, Xherdan Shaqiri, Zlatan Ibrahimović, Zürich 2017
Els electriseschan lur fans, ein incalculabels e fan perquei pial gaglina a mintga adversari. Denton co ein Cristiano Ronaldo, Xehrdan Shaqiri e Zlatan Ibrahimović daventai ils stars sco nus adurein oz els? Segir buca cun s’adattar. Tier tut lur differenzas han quels treis numnadamein zatgei cumineivel: Els han gia sco talents giuvens fatg quei ch’els levan.
- Walter Benjamin: Rastelli raquenta…, Zürich 2016
Ei era inagada in schonglader, renomaus sigl entir mund, che fageva bunamein miraclas cun sia balla. In di denton eis ei capitau ch’il meister ha sez buca pli saviu, tgi che damogni tgi. El la balla ni la balla el?
- Heinz Lüthi: Il grond sgol da Marmottin (Murmelis grosser Flug), Cuera 2015
Finalmein, l’odur da primavera! Uss astga Marmottin seschluitar ord il staup e magliar ton sco el po. Denton eis ei era d’emprender massas: per exempel co ins fa guardia e co ins schula in tec scosauda cu igl ei prighel. Per cletg ei il tat in bien scolast. Ed ha leutier aunc plein aventuras el tgau.
- Lorenz Pauli e Laura Jurt: Na, naa! (Aber nein!), Zürich 2015
Eis ei in giug? Na, naa! Eis ei ina sgnocca? Na, naa! Eis ei scumandau? Na, naa!
- Lorenz Pauli & Kathrin Schärer: Vanda vul ir (Wanda will weg), Zürich 2014
Sa Vanda leger bein ni dir bein manzegnas? Emporta nuot! Ella sa viver bein. E Bubu vegn a ludar ella.
- Émile Zola: Il Mehel Grond (Le Grand Michu), Zürich 2014
La sera - ei era il di dil merluz en sosa brina - ha la cauma entschiet ella sala da magliar en ina unanimitad veramein impressiunonta. La historia d’ina vera revolta.
- Robert Walser Il rubadur ed autras historias, Zürich 2013
Ina dunna giuvna cun in caset plein liuns e butschins plein siarps careza in rubadur. In domptur vegn mazzaus dad in liun. Siu fegl, aunc in buob, surpren temerariamein la clamada da siu bab. Ei neiva – ni in uaul brischa e glischa en ina cotschnur sco sch’el fuss vegnius mess en flommas dad in stravagant hurlimuz surnatural.
19 historias cuortas da Robert Walser.
- Friedrich Dürrenmatt: Il tgaun (Der Hund), Zürich 2012
«Quei ei miu bab», di la buoba. Ella viva cun el en ina stanza-tschaler stgira. Las preits ein cuvridas cun cudischs. Era in grond tgaun ner cun egls mellens sco zuolper e dents dalla medema colur ei secasaus ina sera tier els.
- Franz Kafka: Ina cruschada (Eine Kreuzung), Zürich 2011
Eis el in gattegl ni in tschut? Sesenta el buc persuls ed ha el buca pigns? Quei damondan ils affons cura ch’els visetan igl animal aparti la dumengia. Ina historia cuorta da Franz Kafka.
- Franz Hohler: Jonas ed il tgaun (Jonas und der Hund), Zürich 2011
Jonas ei svanius. Il pedel ha viu el sco davos –
cun in tgaun. Mo Jonas ha bein buc in tgaun!
- Blaise Cendrars: Il retg dils orfans (Le roi des orphelins), Zürich 2010
Cu igl affon ha viu ch’ ins veva emblidau el, ha el detg: Engraziel! El ei staus si e turnaus el venter digl utschi. Mo cuninagada eis el puspei sortius cun mellis e mellis cumpogns, in pli tarlischonts che tschel, vestgi sco da fiug. Els ein sesalzai ell’ aria, els ein turniglai el sulegl, epi ein els sederschi sur il vitg per mudergiar ils carstgauns. Ina historia africana raquintada da Blaise Cendrars.
- James Joyce: Il giat ed il giavel (The cat and the devil), Zürich 2010
Ina punt? Clar ch’ils habitonts da Beaugency levan ina punt, denton tgei custava quella? Buca tschun raps, di il giavel, tut quei ch’jeu damondel ei che l’emprema persuna che passa sur la punt vi s’audi a mi. Ina legenda legra e maliziusa da James Joyce per ils pigns, ch’ils pli gronds legian cun deletg.
- Michel Tournier: Venderdis ni la veta selvadia (Vendredi ou la vie sauvage), Zürich 2008
Robinson vegn fiers a riva suenter in naufragi sin in’insla pignpintga dalla Mar meridiunala. El pren possess da quella e guvernescha ella. Lu anfla el Venderdis ch’el fa siu survient. Mo pli fetg che Robinson emprova da sfurzar si a Venderdis sias reglas e pli fetg ch’el sto schar secuvierer ellas cun sablun. Plaunsiu seremetta Robinson all’insla ed a Venderdis. Era la natira reconquista siu reginavel. E la puorla da sittar che representava per Robinson inagada segirtad e pussonza, drova Venderdis ussa per far cun Robinson il sault dil fiug.
- Esther Spinner: Melac, Turra Taga e signur Pemilleis (Malek, Dörte Klisch und Herr Sause-Flüsternd), Zürich 2007
Melac, Turra Taga e signur Pemilleis ein exact tuttina e tuttina differents: Els maglian meila, colan caugummi, cuschinan coccas, tuoschan tudi e manezzan bugen mazurcas. Ina historia cuorta cun anagrams ed allitteraziuns da leger e far teater.
poesia
- Lev Berinski: Igl effect da stereo dalla moschea Dshuma-Dshami el port da Jewpatoria, Wiesenbronn 2009
- Kurt Schwitters: Ad Anna Flura, in: A—–N—–N—–A!, Lüneburg 2000


text:
Regiun: paiá fora contribuc ai Consorc di Comuns dles döes Provinzies
Tratan na sentada tignida dan da püch á la Junta regionala tut la dezijiun da ti paié fora ales Provinzies de Trënt y de Balsan 580 mile euro porom ai dui Consorc di comuns.
Tla sentada dla Junta regionala tignida dan da püch (ai 17 d'aurí) sciöche videoconferënza él gnü deliberé sön proposta dl assessur regional, Claudio Cia, l’assegnaziun ales Provinzies de Trënt y de Balsan di fonds da destiné sides al Consorz di comuns trentins che al Consorz di comuns dla provinzia de Balsan por arjunje i fins istituzionai de gran interes publich preodüs dal articul 1 dla lege regionala di 25 de novëmber dl 1982 n. 10 sön i “Contribuc a bëgn dles delegaziuns provinziales UNCEM de Trënt y de Balsan”.
Cun le contribut ai dui Consorc provinziai dessel dantadöt gní coordiné i intervënc finanziars dla Regiun a bëgn di Consorc cun chi preodüs dales döes Provinzies a chisc. Ara nen vá inultima de n contribut por sostigní l'ativité istituzionala di Consorc por daidé i Comuns garantí i sorvisc publics, eserzité sües funziuns, formé i aministradus y le personal de comun.
Sön la basa dla deliberaziun aprovada dala Junta ti él porchël gnü assegné por l'ann 2020, ala Provinzia autonoma de Trënt y a chëra de Balsan la soma de 580.000 euro, da destiné ai Consorc dá dant dessura de vigni provinzia por arjunje i fins istituzionai de gran interes publich preodüs dala lege regionala. Por chësta rajun á la Junta regionala tut la dezijiun da impegné indöt la spëisa de 1.160.000 euro.
fg


text: «Sin la plazza fermavan ils mattets ils pli giagliards lur scarsolas vi da las schlieusas da la glieud che gieva sperasvi e sa laschavan trair suenter in toc. Quai gieva grondius. Cur ch’els eran entamez il gieu, è tuttenina vegnida sperasvi ina gronda schlieusa tut alva. En quella seseva insatgi cun en in mantè da pail alv e cun si ina chapitscha alva. La schlieusa è ida duas giadas enturn la plazza; Carli ha fermà vidlonder sia pitschna scarsola ed ussa laschava el trair suenter.» L'enconuschenta paraula dad Andersen è adattada per uffants pli gronds e fascinescha er lecturas e lecturs creschids.


text:
Arnad
Arnad l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 313 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 28 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bard, Challand-Saint-Victor, Donnas, Hône, Issime, Issogne, Perloz, Pontboset, Verrès.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lissander Manzon
El Lisander Manzon, un di scrittor e poetta pussee important de la litteradura taliana, l'è nassuu a Milan el 7 de marz del 1785, fioeu de la Giulia Beccaria. El sò avol l'eva el famos Cesar Beccaria. El sò pader official l'eva el Peder Manzon, ma per davera Lisander l'eva el fioeu de Giovann Verri, el fradèl del Peder Verri. I so lengov mader i eren el lombard e 'l frances, e per imparà l'italian l'ha dovuu studià minga poch.
I sò gent se separen quand che 'l Lisander l'è ancamò piscininn e la sura Giulia la va a viv insèmma al Carl Imbonati. El Lisander el va a scoeura in del colleg di pader Somasch a Lugan e poeu in del colleg di pader Barnabitt a Milan. In del 1808 a Milan, el toeu per miee l'Enrichetta Blondel che l'eva calvinista e tucc e duu deciden de andà a fà part de la Gésa Cattòlega. Per daggh cunt a tucc de la soa conversion el scriv i Inni sacri.
In del 1818 el Lisander el gh'ha de vend el patrimoni che l'heva ereditáa del pader. L'ann apôs el scriv ona tragedia Il Conte di Carmagnola e poeu in del 1821 el poemma Il cinque maggio in occasion de la mòrt de Napuleon Bonapart.
El sò liber pussee famos l'è el romanz I promessi sposi, ona storia de duu popolan in del Sesgent, che però la tratta de la storia europeja in chel period. El liber l'è staa scrivuu pussee d'ona volta; la prima volta l'eva intitolaa Fermo e Lucia, poeu 'l Lisander l'à deciduu in del 1822 de scrivel in toscann, perché el pensava che el dialett toscan el fudess l'italian pussee corregiuu. In tra i sò oeuver pussee important se regorden anca l'Adelchi e la Storia della colonna infame.
A la fin de la sò vida 'l Lisander el g'ha avuu di gross dispiasè: in del 1833 la moeur la soa miee, sò mader e anch on quejvun di sò fioeu. El Lisander el toeu miee ona segonda volta cont la Teresa Borri, ma anca lée la moeur. Domà duu di noeuf bagaj che 'l Lisander el g'ha avuu di sò duu matrimòni vivaran pussee a longh de lù.
Quand ch'el moeur anca el sò fioeu pussee grand, Pier Luis, in del 28 avril del 1873, el Lisander el ghe la fà pu. El 22 de magg el devegn malaa de meningitt e el moeur anca lù. Al sò funeral, a Milan, gh'è vegnuu anch i personalitaa pussee important de l'epoca.
In del 1874, Giusep Verdi l'ha scrivuu la Messa di requiem inscí de faggh onor al sò regord. El Sepólcher del Lisander Manzon, o don Lisander, coma ch'el ciamen i Milanes, el se troeuva in del sitt d'onor in del Famedi del Foppón Monumental de Milan.