text:
Ils giubilars Medelins digl onn 2017
Ils giubilars Medelins digl onn 2017
Las giubilaras ed ils giubilars
Enamiez da seniester: Paulina Pally-Venzin e Luzia Beeli-Lutz
Davos da seniester: Hilda e Vincenz Giger, Toni Lutz, Monica Bundi, Guido ed Anna Bundi, Claudia Bearth e Pauli Pally da Mutschnengia
Danovamein han ils giubilars che festiveschan il 2017 in anniversari rodund astgau guder in suentermiezdi da tempra tut speciala. Dumengia da Palmas, ils 9 d'avrel da fina bial'aura, ha la Societad da musica envidau ad in inscunter pils giubilars da 75 onns e mintga 5 onns ensi. Po esser che quei ei ina particularitat en tiara romontscha dalla musica da Medel/Lucmagn da gratular a lur convischinas e convischins. Franc ei denton ch'ils giubilars selegran grondamein sin quei di e sin quei eveniment. Ein els gie stai quella generaziun che ha gidau a menar la vischnaunca da Medel leu nua ella stat oz. Quei duei era esser in engraziament per tut prestau. Mintgina e mintgin da nos giubilars ha cun siu engaschi persunal tenor siu meglier saver e puder, seigi quei en famiglia ni per la publicitad, gidau al prosperir d'ina cumminonza muntagnarda. Mintgin d'els ei staus ina ferma petga en vischnaunca e pleiv ed in grond sustegn per vitg e val.
La presidenta Silvana Monn beneventa cordialmein las giubilaras ed ils giubilars che han dau suatientscha agl invit ed ein serendi en casa da scola a Curaglia per assister alla fiasta. Per tuts ha la Silvana preparau in pign cuors da lur veta e tal presenta ella als giubilars.
Giubilaras da 90 onns
Paulina Pally-Venzin
La Paulina ei naschida ils 25 da fevrer 1927 a Drual. Ella ei la veglia da quater fargliuns. Igl onn 1952 marida ella il Rudolf Pally da Curaglia. Treis affons, in fegl e duas feglias fan bia plascher e cuort
uriala ad els dus. La mort prematura da siu mariu sforza la Paulina da manischar sia veta persula e quei dapi 44 onns. Oz gauda ella las visetas dil biadi e dallas 6 biadias e surtut portan ils 4 sutbiadis cuorturiala ad ella. Sia suppa da giutta seigi ina specialitad Medelina. La Paulina astga aunc adina guder siu tenercasa e habitescha persula en habitaziun. Ins astga pretender che la Paulina hagi aunc oz cun 90 onns ina ordvart buna sanadad.
Luzia Beeli-Lutz
Naschida ei la Luzia ils 17 da fenadur 1927 a Curaglia. Ses geniturs eran Gion Flurin e Luzia Lutz-Flepp. Ensemen cun 6 fargliuns passenta ella il temps d
affonza e da scola a Curaglia. Suenter ils onns da scola sedicida la giuvna Luzia per igl emprendissadi da spindrera. Glatun 1950 va ella giu Cuera el spital Fontana. Dus onns cuozza da gliez temps la scolaziun sin quei bi mistregn. Igl onn 1953 daventa ella successura dalla Tresa Lutz-Pally sco spindrera per la Val Medel. Ella ei stada la davosa spindrera en vischnaunca da Medel e quei tochen il onn 1984. Igl onn 1957 marida la giubilara il Giohen Beeli. 5 buobas ed 1 buob neschan ord lur lètg. 2005 miera il consort Giohen ella vegliadetgna da 93 onns. Ensemen han els astgau passentar 48 bials onns da lètg. Dapi igl onn 2007 viva la Luzia persula en casa paterna. Ella gauda e selegra sin las visetas dils affons, dils 9 biadis e surtut dils 2 sutbiadis. Era ella ha ina ordvart buna sanadad.
Il tierz giubilar da 90 onns ei Martin Giger da Pardé. El ei dapi in miez onn sesents en Casa Sogn Giusep a Cumpadials e la sanadad ha deplorablamein buca lubiu da serender a Curaglia alla festivitad. Il Martin festivescha ils 17 d'october siu natalezi rodund.
Giubilars da 80 onns
Guido Bundi-Pally
Il Guido ei naschius ils 20 da matg digl onn 1937 a Curaglia. Ses geniturs Giulia ed Aluis Bundi-Lutz han tratg si 9 affons. Suenter las scolas obligontas ha il Guido luvrau sco autist da camiuns. La gronda part tier la firma da baghegiar Mazzetta a Trun. En sia liunga veta professiunala eis el segirafranc carraus 100 ga entuorn il mund, quei sch'ins risguarda ils kilometers. Igl onn 1964 marida el la giuvna Anna Pally da Curaglia. L'Anna festivescha uonn siu 75avel onn da naschientscha e vegn perquei portretada intec pli tard. Els dus baghegian casa giudem il vitg da Curaglia. Treis buobs benedeschan lur lètg. Ina da sias grondas pissiuns ei la pesca. Tons pèschs sco el pigliava pli baul en ina sesiun dat ei oz gnanc pli el rein da Medel. Il Guido entaupan ins adina cun buna luna ed el pren era peda per in discuors. Gliez ei lu buca adina tier tuts pensiunai la regla. Pertgei il bia han lez pli pauca peda che avon la pensiun.
Pauli Pally
Il Pauli da Mutschnengia astga festivar il 27 da zercladur siu 80avel anniversari. El ei il 2. giuven dils 5 affons da Valentin e Cristgina Pally. Suenter ils onns da scola segida el cun ses geniturs el puresser. Differents onns lavura il Pauli tier la vischnaunca e lu era tier l
interpresa da baghegiar Berther. Duronts biars onns lavura el tier las pendicularas Mustér. Suenter sia pensiun segida el cun siu frar Luis a casa el puresser ed era als vischins porscha el agid nua ch'ei drova. Siu grond hobby ei adina stau il sunar ella musica. 52 onns ei il Pauli in fideivel commember dalla Societad da musica da Medel. Ussa eis el persuls el dacasa si Mutschnengia e las seras ein vegnidas pli liungas. Il scart troccas e las spassegiadas portan uss ad el cuorturiala. Plascher ha el adina dallas visetas da ses parents.
Toni Lutz-Camenisch
Il Toni ei naschius ils 29 da fenadur 1937 a Curaglia. Suenter ils onns da scola lavura el enzacons onns sco gidonter/mineur tier l
interpresa Bertschinger. Cu las lavurs ein idas a fin banduna el la Val Medel per serender el Tessin. Il Toni marida la Giuseppa Camenisch da Surrein. In buob ed ina feglia portan ad els dus gronda legria. Glonn 1983 sedicida il Toni d
entrar tier la guardia da cunfin. Suenter la scolaziun a Liestal vegn el staziunaus a Campocologna. Enzacons onns pli tard ha el stuiu bandunar la biala Val Puschlavigna. Siu niev plaz da lavur e dimora ei staus a Schaanwald el principadi da Lichtenstein. Leu eis el vivius ensemen cun sia dunna Giuseppa tochen chel ei ius cun mo 58 onns en pensiun. Cun la pensiun midan il Toni e sia dunna dimora e tuornan ella Val Medel. Ina gronda pissiun dil Toni era la catsch'aulta. Pervia d'ina maldispostadat ha el stuiu dar siu siu hobbi preferiu. In cuort temps ei il Toni era staus pescadur mo el ha lu ualti spert stuiu veser en che cumprar ils pèschs seigi pli sempel e cumadeivel che pescar sez els. Il giubilar ei staus ed ei aunc oz in fetg bien tiradur e sesa sin ina pulita pluna madaglias.
Ils 80 astgan ulteriurs treis giubilars festivar uonn. Ord motivs da sanadad ed ord auters motivs han tals denton buca saviu prender part quella dumengia. Quei ein Augustin Giger da Pardé, Sep Martin Lutz da Baselgia e Genoveva Hediger-Beeli da Curaglia.
Giubilars da 75
Anna Bundi-Pally
Noss'anteriura presidenta communala Anna astga gia festivar uonn siu 75avel. Buca da crer! L'Anna ei naschida ils 24 da schaner digl onn 1942. Ella ei vegnida tratga si da sia tatta Anna. L'affonza era da quels onns sempla e strentga. Las scolas ha ella frequentau a Curaglia. L`Anna ha luvrau en differentas plazzas ella gastronomia el Grischun. In temps ha ella era luvrau sco vendidra el consum da Curaglia tier il Fidel Lutz. Ella marida il Guido ch'ei gest vegnius portretaus. Els dus surprendan il menaschi puril dils fargliuns Giusep ed Adelina Pally. Aschia han els entschiet a far il pur cun in tschuat nuorsas. Quei denton sper la lavur. In'occupaziun che ha dau ad els dus tochen el temps dalla pensiun bia satisfacziun. 1992 e 1993 neschan ils biadis il Davide ed Andri. In grond plascher pil tat e la tatta. Sper la lavur sco mumma e casarina cun excellentas tratgas da tuttas sorts, in bien inschign per da tuttas lavurs a maun, eis ella segidada el service ellas ustrias dil vitg. In di ha ella decidiu da s'engaschar ella politica communala. Cun plascher e grond engaschi e cun sustegn da siu um Guido ha ella politisau 12 onns en Val Medel. Da quels 12 onns eis ella stada 9 onns presidenta communala. E jeu astgel s'incerar ch'ella ei stada ina ordvart buna presidenta che prendeva serius era ils problems dil sempel vischin. Per nossa vischnaunca eis ella s'engaschada cun tgierp ed olma e jeu sai s'imaginar ch'il Guido ei staus fetg bia seras persuls a casa ed ha deplorau fermamein igl engaschi politic da sia dunna. Il meini dall'Anna vegn aunc oz stimaus grondamein da nossas vischinas e vischins. Dapi entgins onns gaudan els ussa la bein meritada sera dalla veta ed igl engaschi politic ha ella era deponiu en truchet.
Claudia Bearth-Venzin
Claudia Bearth-Venzin nescha ils 22 da mars 1942 a Rueras sco feglia d'Ignaz e Theodosia Venzin. Cun ses 4 fargliuns passenta ella il temps d
affonza e la scola a Rueras. Cunquei ch'ils geniturs meinan in'atgna cascharia segida ella leu cun tgierp ed olma. Ils 5 da zercladur 1971 marida ella cul Franz Bearth d'Acla. Ord lur lètg neschan 4 affons. Da gliez temps eran els secasai si dAcla. Suenter la lavina da 1975 han els stuiu bandunar lur dimora e secasar a Curaglia. Igl onn 1982 baghegian els lur atgna casa a Curaglia sisum il vitg. La Claudia gauda uss leu las visetas dils biadis e della serenda mintga gievgia a dar in scart troccas en l'ustria dil vitg.
Monica Bundi-Lutz
La Monica ei naschida a Pardé ils 15 da settember 1942 sco emprem affon da Luzia e Placi Lutz. Ella ei carschida si en semplas relaziuns denton ha ella passentau ina bial'affonza ensemen cun ses 14 fargliuns. Terminau la scola a Platta hai giu num da serender egl jester a fadigiar. La Monica ha luvrau en plirs loghens sco cameriera. Igl onn 1965 marida ella cun Felix Bundi ed els ein secasai a Curaglia sur la stizun dil Consum, oz ei leu la Mazzleria Pally. Els han giu 4 affons dils quals 3 ein secasai a Curaglia ed in a Sumvitg. Avon dus onns han els dus astgau festivar lur nozzas d
aur el ravugl dalla famiglia. La Monica gauda bunamein minta di cun siu um ina spassegiada e schei sedat ina paterlada cun in vischin ni l`auter. In da ses gronds hobbys ei far mams e pettas da tuttas uisas. Grond plascher ha ella era dallas visetas dils 8 biadis. Avon in pèr meins ei la Monica vegnida basatta dalla pintga Noemi dalla qualla ella selegra tut apparti cu ella vegn sin viseta.
Giger-Spadin Hilda e Vinzens
La Hilda ei naschida ils 23 da settember 1942 a Razen. Ella ha passentau leu ensemen cun 4 fargliuns il temps d`affonza e scola. Gia sco buoba vegneva ella las stads si Medel. Da giuvna eis ella stada en differents loghens en plazza da Locarno a Platta suenter a Friburg ed a Basilea surtut era per emprender lungatgs.
Il Vinzens ei naschius ils 25 d
october 1942, ensemen cun 5 fargliuns eis el carschius si a Pardé. A scola eis el ius a Platta e suenter a Curaglia. Las stads veva ein num ir en plazza e quei sco fumegl e cavrer. Suenter ils onns da scola ha el fatg igl emprendissadi dinstalatur sanitar tier Aluis Werth a Mustér. Cun 20 onns ei Vinzens ius a Basilea nua ch`el ha luvrau en differentas branschas. Leu empren el d'enconuscher la Hilda.
Igl onn 1968 maridan els. Ord lur lètg neschan il fegl Manolito e la feglia Patricia. 1971 tuornan els ella Val Medel. La Hilda ha sper la lavur da mumma e casarina luvrau ella hoteleria e pli tard aunc sco pura pintga. Il Vinzens luvrava da gliez temps sin siu mistregn d'installatur. Igl onn 1979 surprendan els il Hotel vi Platta. Igl onn 1981 ha Vinzens entschiet en ina nov'incumpensa tier l'armada Svizra. Igl onn 1986 ei in dils gronds siemis da Vinzens daventaus realitad ed el daventa pur da nuorsas. El ha gudiu la lavur dil puresser aschi ditg sco pusseivel. Oz ei il Vinzens in tipic pensiunau. Adina da far enzatgei e pauca peda. La Hilda perencunter gauda ils 5 biadis e lez secapescha era la tatta. Cun la pensiun ha ella empriu d'astgar e buca da stuer. Per quei secuntener mereta la Hilda in cumpliment.
Alla Societad da musica eis ei reussiu danovamein da auda in resentiu Dieus paghi per quella festivitad als giubilars dalla vischnaunca da Medel. A tuttas giubilaras e tuts giubilars admettel da cheu anora ina sincera gratulaziun e buna sanadad pigl avegnir, pertgei gliez ei il pli impurtont scazzi che nus havein.
Ciprian Giger / 2017
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


c: text/html

text:
Canton Neuchâtel
El Canton Neuchâtel (denominasiù uficiàla en fransés: République et Canton de Neuchâtel e 'n todèsch: Republik und Kanton Neuenburg) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è giü dei cantù de la Svìsera Romànda, cioè la part ocidentàl de la Svìsera, 'ndoche se pàrla en magiorànsa 'l fransés.
GeografìaModifega
El cantù de Neuchâtel el se tróa 'ndèla part ocidentàl de la Svìsera, e 'l cunfìna a nordèst col cantù de Berna, a nòrt e nordèst co la Francia. A sudòvest el cunfìna via tèra col Canton Vaud. Endèla part sud-orientàla del cantù gh'è 'l Lach de Neuchâtel e sö l'ótra spónda del lach gh'è 'l cantù, ensèma a 'n quach cümü del Canton Vaud, gh'è apò 'n pér de distrècc del Canton Fribùrgo che i vé a cunfinà col Cantù de Neuchâtel mìa vìa tèra ma vìa àiva.
El teretóre de Neuchâtel l'è dividìt en dò regiù geogràfiche: chèla àlta l'è colocàda söl masìcio del Giüra e chèla bàsa ciamàda Plateau. La part àlta la cunfìna co la Frància, la se tróa a 'na altèsa de presapóch 1000 méter sùra 'l leèl del mar e l'è cunusìda per vìa dei paés de fabricàncc de orolòi (suratöt Le Locle e La Chaux-de-Fonds). La part bàsa la cuàrcia zó 'na bùna part de la còsta nordocidentàl del Lach de Neuchâtel. ?na part del cümü de Neuchâtel la rìa a tocà pò a 'l Lach de Bienne. El punto piö alt del cantù l'è 'l Chasseral, che 'l rìa a 1552 méter de altèsa söl leèl del mar.
StóriaModifega
L'òm el g'ha popolàt la regiù zamò 'n época antìca fés. 'Ntrà 'l 3.800 e 'l 3.500 prìma del Signùr. Söl teretóre del cantù de Neuchâtel g'ha ìt urìgin civiltà de Cortaillod, endèla quàl i òm i g'ha cuminciàt a fà sö dei cènter abitàcc, cultià i cereài e fabricà la ceràmica. Le scopèrte archeològiche ecesiunài fàde 'n ocaziù dei laurà de deviasiù de le àive del Giüra (1874-1881) endèl sit de La Tène (Marin-Epagnier) i è stàde de 'mpotànsa tal che la segónda Età del Fèr la vé ciamàda apò a col nòm de cültüra de La Tène (500÷50 prìma del Signùr).
A pàrte la preistória, 'nfìna a l'an mìla, rèsta póch materiàl che pàrle de la regiù. Se sà che 'ndèl an 998, i frà de Cluny i g'ha fondàt 'na capèla a Bevaix, e piö o méno 'ndèi stès agn gh'è stat fondàt apò a la cità de Neuchâtel. El nòm de Neuchâtel l'è mensiunàt la prìma ólta endèn at de donasiù che Rodolfo III de Borgògna 'l g'ha fat en favùr de sò moér Irmengarda.
Endèl 1531, Guillaume Farel el g'ha istindìt la rifùrma protestànta 'ndèl cantù che isé 'l s'è separàt de la diòcezi de Nantes. La part setentriunàla del cantù la g'ha ambiàt isé a popolàs a la svèlta. I rè che regnàa al época — i Orleans-Longueville — e suratöt Enrìco II i g'ha prestàt tàta atensiù a la regiù. Dòpo la mórt endèl 1707 de Marìa de Nemours, i abitàncc de Neuchâtel i g'ha catàt fò come sovrà 'l Rè de Prüsia.
Endèl sècol XVIII, el cantù 'l sè svelöpàt economicamènt gràsie a la fabricasiù dei orolòi e la creasiù de manüfàcc tèsii. La società tipogràfica de Neuchâtel la stampàa zó i lìber che gh'ìa prüibìt en Frància.
El principàt de Neuchâtel el g'ha aderìt a la Confederasiù Elvética 'ndèl 1815. El prim de Màrs del 1848, el cantù 'l se ìntegra del töt endèla Svìsera modèrna e 'l rómp ògna relasiù co la monarchìa prüsiana. El stès dé el cantù l'è turnàt a éser 'na repüblica. Chèsto perìodo de tranzisiù, cunusìt come quistiù de Neuchâtel, l'è regordàt per la fòrte tensiù 'ntra 'l goèrno svìser e 'l rè prüsià Federico Guglièlmo, che 'l vülìa recüperà 'l sò principàt.
DemografìaModifega
La popolasiù totàl del cantù l'è de 172085 (dato del Dicember 2010 e l'è quàze del töt de lèngua franséza (endèl 2000 i éra l'83%). El cantù l'è stàt storicamènt en fòrte magiurànsa de religiù Cristiàna Protestanta, ma 'ndèi öltem decèni gh'è stat 'n aflüènsa 'mportànta de Catòlich: endèl 2000, la popolasiù l'ìa quàze dividìda 'n dò parcc precìze: i Protestàncc i reprezentàa 'l 38% e i Catòlich el 31% del totàl de la popolasiù.
Sistéma aministratìfModifega
El cantù de Neuchâtel l'è furmàt de 53 cümü, ragrüpàcc endèi sés distrècc elencàcc ché sóta:
- Boudry, che g'ha per capolöch la citadìna de Boudry
- La Chaux-de-Fonds, che g'ha per capolöch la cità de La Chaux-de-Fonds
- Le Locle, che g'ha per capolöch la citadìna de Le Locle
- Neuchâtel, che g'ha per capolöch la cità de Neuchâtel
- Val-de-Ruz, che g'ha per capolöch la citadìna de Cernier
- Val-de-Travers, che g'ha per capolöch la citadìna de Val-de-Travers

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En in pled aveva Demirtas crititgà che la regenza haja arrestà dus prominents politichers curds. L’arrest dals dus presidents da la citad da Diyarbakir aveva era chaschunà grevas protestas cun confruntaziuns tranter ils protestants e la polizia.
Demirtas ha pretendì dal president la gievgia da survegnir mussaments persuenter ch'il dus umens sajan terrorists. El ha ditg che quai sajan tut manzegnas.
La regenza tirca ha relaschà il settember gia 28 presidents da citads en Tirchia. 24 dad els cun l'argument ch'i sajan aderents da la PKK, la partida dals lavurers ch'è scumandada, ed ils auters d'esser aderents dal moviment da Gülen.
Erdogan fa responsabel il moviment dal predicatur islamistic Fetullah Gülen per il putsch militaric da mez fanadur.
RR novitads 06:00


text:
Duas dunnas – ina pissiun
Lur lavurs mussan che las duas dunnas han ina pissiun communabla: far plascher als concarstgauns cun lur lavurs e lur ovras e realisar l’atgna idea dalla creativitad.
Ursula Huber gioga cun colurs e fuormas. Ses maletgs reflecteschan il plascher dalla veta.
La cheramicra Ursi Vincenz ha sefatg in num cun esser piuniera. Sias figuras da lenn ed arschela secolligian en ina harmonia nunusitada e raquentan historias meravigliusas.
Las artistas ein presentas duront tut ils dis d’exposiziun ed han plascher da numerusas sentupadas.
Introducziun: Iso Tuor
Musica: aunc aviertFlyer


text:
La suprastanza communala è cuntenta da pudair preschentar in quint annual positiv. Tar in gudogn da CHF 23‘488‘856.34 ed expensas da CHF 20‘517‘598.43 han ins cuntanschì in gudogn da CHF 2‘971‘257.91.
Chasa da tgira Promulins
La radunanza communala ha approvà in credit per projectar ina chasa d’attempads sin l’areal da Promulins per bunamain 1,5 milliuns francs. La part che Schlarigna surpiglia munta a 280’000 francs.
La tgira Engiadin'Ota ha elavurà in concept grob. Ins quinta che l'Engiadin'Ota dovra 120 fin 156 letgs da tgira. Tenor la planisaziun vegnan ils letgs scumpartids sin las duas chasas da tgira a Samedan e San Murezzan.
La chasa d'attempads e da tgira Promulins è vegnida construida l'onn 1980 ed engrondida l'onn 1992 cun in tract da tgira. La chasa actuala na correspunda betg pli a las las pretensiuns ad ina chasa da tgira moderna.
Ospital Engiadin'Ota
Plinavant ha la radunanza, tranter auter, decis da transfurmar l’ospital d’Engiadin’Ota en ina fundaziun da dretg privat.
Eroport regiunal Samedan
La radunanza ha era approvà la lescha per promover l’eroport regiunal da Samedan. L'eroport duai segirar il traffic aviatic en l'Engiadin'Ota.
RR novitads 08:00


text:
Salesch alv
Il salesch alv (Salix alba) è ina planta entaifer il gener dals saleschs (Salix) ch’appartegnan a la famiglia dals Salicaceae. Tar il salesch alv sa tracti d’ina da las paucas spezias da saleschs che na sa sviluppan betg en furma da chaglia, mabain creschan ad aut cun in bist principal.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Il salesch alv po cuntanscher sco planta da feglia in’autezza da fin a 35 meters; be excepziunalmain crescha ella en furma da chaglia. Ins ha chattà saleschs alvs d’ina vegliadetgna da ca. 200 onns. Tar plantas pli giuvnas è la tschima da furma conica; plantas pli veglias han ina curuna senza furma.
Il bist cuntanscha in diameter da fin ad 1 meter; tar plantas pli veglias è quel surtratg cun ina scorsa da colur grischenta e rubagliada profundamain. Uschiglio è la scorsa da colur grisch stgira e surtratga cun strivlas ladas, ordinadas a moda fitg spessa. Las sromaziuns stattan mintgamai en in angul giz. Romins giuvens èn da colur melna fin brin (cotschnenta), portan in fin pail ed èn flexibels. Roms pli vegls daventan nivs.
Ils fegls verds cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 12 centimeters. Els èn graschels e tagliads en furma da lantschetta; la pli gronda ladezza dal fegl è situada en la part centrala; vers las fins daventa quel dad omaduas varts tuttina graschel. Ils urs dals fegls èn resgiads a moda fitg fina; sin ils pizs dals dents sa chattan glondas. La vart sura dal fegl è surtratga cun in pail fin e da saida; sin la vart sut è il pail fitg spess ed orientà a moda longitudinala. Quai dat als fegls da la vart sut ina cumparsa alva (perquai il num botanic ‹alba› resp. per rumantsch ‹alv›) resp. d’argient (cf. tudestg ‹Silberweide›). Il moni dal fegl ha ina lunghezza da ca. 5 mm.
Las flurs bichasanas cumparan l’avrigl/matg, suenter che la feglia ha cumenzà a pruir. Las flurs masculinas èn melnas, las femininas verdas e pli tard alvas e da launa. Las minas cuntanschan ina lunghezza da fin a 7 centimeters ed èn da furma cilindrica. Ils stamins portan a la basa in pail spess. Ils ovaris èn nivs, senza moni u munids cun in moni fitg curt. Ils fegls da la flur èn mellens e da furma lunghenta. Ils sems madiran tranter il zercladur ed il fanadur e portan lungs chavels da colur alva che servan sco agid da sgular.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 76.[1]
Derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Il salesch alv è derasà en tut l’Europa cun excepziun da la Scandinavia, en l’Africa dal Nord e vers ost fin en l’Asia Centrala. En l’Europa Centrala cumpara la planta da la planira fin en las muntognas mesaunas (per ordinari fin ca. 850 m s.m.). En las Alps da l’Allgäu è la planta da chattar fin en in’autezza da 1150 m s.m.[2]
Il salesch alv crescha sco planta ch’ha gugent la glisch ed il chaud en zonas d’inundaziun, en regiuns da riva, sper auas mortas, flums e lais. La planta preferescha funs che vegnan inundads periodicamain e ch’èn uschia ritgs da substanzas nutritivas (terrens d’arschiglia, glitta).
Sco planta pioniera colonisescha il salesch alv er lieus secundars sco foss u anteriuras chavas da crappa ni da glera. Ins la po er duvrar per recultivar gondas u sco protecziun cunter il vent.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
En las zonas d’inundaziun da gronds flums creschan savens gronds exemplars dal salesch alv. Ils effectivs èn dependents d’inundaziun regularas e gidan, ensemen cun autras spezias da lain lom che creschan en regiuns umidas, a mitigiar ils donns tras las inundaziuns ed a stabilisar la riva. Cun sias fermas ragischs che sa derasan sur ina vasta surfatscha po il salesch alv gidar a reducir l’erosiun. Plantas giuvnas pon crescher fin a 2 meters per onn. Roma che vegn en contact cun il terren cumenza fitg spert a far ragischs, uschia che la planta po sa multiplitgar tgunsch a moda vegetativa. Ma er ils sems èn segnads da fitg bunas abilitads scherminativas.
Il lain da cor, vul dir las parts d’amez che na mainan nagin’aua pli, n’èn betg protegidas tras tannins da marschira e pon sa decumponer vaira svelt. Perquai èn veglias plantas savens chavortgas endadens. Talas taunas servan ad animals sco refugi. Er il castur bajegia sias turs d’abitar savens en vischinanza da saleschs ed als tira a niz sco funtauna da nutriment.[3]
Il fatg che bleras zonas umidas èn vegnidas drenadas ha sminuì considerablamain ils effectivs da saleschs alvs.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Dal salesch alv èn enconuschentas intginas sutspezias resp. varietads sco Salix alba subsp. alba, Salix alba subsp. caerulea (Sm.) Rech.f., Salix alba subsp. vitellina (L.) Schübl. & G.Martens u Salix alba var. sericea Gaudin.
Ensemen cun il salesch fragil (Salix fragilis) po il salesch alv furmar l’ibrid (Salix × rubens Schrank). In ibrid fitg rar cun il salesch da chanasters (Salix triandra) è il (Salix × undulata Ehrh.). Enconuschents èn er ibrids cun spezias da saleschs ch’èn vegnidas importadas da la China.
Damai ch’i vegnan emplantads oz dapertut saleschs da fitg differenta provegnientscha, han las plantinas savens geniturs da differentas sutspezias. Quai maina ad ina tscherta unificaziun areguard la cumparsa (fenotip), na munta però nagina reducziun da la variaziun genetica.
Furmas cultivadas[modifitgar | modifitgar il code]
Dal salesch alv existan diversas furmas cultivadas che vegnan duvradas en l’orticultura:[4]
- ‹Liempde›: La curuna da questa gronda planta d’in’autezza da fin a 30 meters ha ina furma graschla, conica. La scorsa è melnenta e pli tard brin clera. Ins la dovra sco emplantaziun sper vias ed aleas.
- ‹Sericea›: Questa furma che vegn er numnada ‹Argentea› è da chattar savens en curtins e parcs. Ils fegls d’ina lunghezza da fin a 10 cm han dad omaduas varts in lung pail da saida; uschia dat la planta gia en egl da lunsch cun sia colur glischanta alv-argientada.
- ‹Tristis›: Tar questa furma ch’è vegnida tratga en Frantscha vers il 1815 sa tracti dal salesch pendus ch’è enconuschent generalmain. Quel vegn plantà savens sper auas ed en parcs. La planta cuntanscha in’autezza da fin a 22 m. La curuna ha ina furma fitg vasta ed irregulara; ils roms èn lungs e satigls e penderleschan engiu. La scorsa è clera, da colur grisch brina. La roma è la primavaira d’in ferm mellen, la stad da colur mellen clera. La feglia chatscha pli baud che tar il salesch alv sco tal; els èn er pli lungs e pli lads. Tar la gronda part dals saleschs pendus sa tracti da clons masculins.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pertgas da salesch e lain[modifitgar | modifitgar il code]
Per utilisar la roma vegniva il salesch alv savens taglià pli baud fin il bist. Quai deva a la planta ina creschientscha caracteristica. Las pertgas da salesch vegnivan duvradas per lavurs d’entretschar. Il lain dal bist na vegn percunter betg utilisà uschè savens. Quel è lom e flexibel, ma pauc resistent. Per part vegnan fatgs londeror protesas u zochels; per il pli vegn lain da salesch però duvrà sco lain da brisch u en l’industria da palpiri.
Planta medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
La scorsa dal salesch alv cuntegna salicin, in med calmant e che gida a reducir la fevra. En il 12avel tschientaner ha Hildegard von Bingen cusseglià da baiver té da scorsa da salesch cunter la fevra, la gutta e reumatissem da las giugadiras. En il 17avel tschientaner han ins er duvrà la scorsa per producir medicaments cunter la gutta ed il reumatissem.
Cosmetica[modifitgar | modifitgar il code]
En la cosmetica vegn fatg diever dal salesch alv per tractar chavels vegnids grischs, colurads u tractads cun clor (per che quels na survegnian nagin tun melnent).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 305.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 1, p 408. IHW-Verlag, Eching bei München, 2001, ISBN 3-930167-50-6.
- ↑ Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt. 7. ed. curregida ed extendida, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1, p. 686s.
- ↑ H.-D. Warda: Das große Buch der Garten- und Landschaftsgehölze. Bruns Pflanzen, Bad Zwischenahn 2001, ISBN 3-9803833-3-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Andreas Rohloff: Biologie und Ökologie der Silberweide (Salix alba L.). En: Klaus Höppner (ed.): Baum des Jahres 1999 – Silberweide. Landesforstanstalt, Eberswalde; Ministerium für Landwirtschaft, Umweltschutz und Raumordnung des Landes Brandenburg, Potsdam 2001, ISBN 3-933352-38-X, p. 11–18, datoteca pdf.
- Norbert Lagoni: Die Weidenrinde als pharmazeutischer Rohstoff – gestern und heute. En: Klaus Höppner (ed.): Baum des Jahres 1999 – Silberweide. Landesforstanstalt, Eberswalde; Ministerium für Landwirtschaft, Umweltschutz und Raumordnung des Landes Brandenburg, Potsdam 2001, ISBN 3-933352-38-, p. 52–57, datoteca pdf.
- Volker Zahner: Biber und Weiden – eine Beziehung zum gegenseitigen Nutzen? En: Christian Wild (ed.): Beiträge zur Silberweide. Tagungsband zum Baum des Jahres 1999. – Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft 24. Freising 1999. (datoteca pdf).
- M. Bächtiger, E. Trachsel, S. Bilger: Salix alba. En: Urs-Beat Brändli (ed.): Übungen Gehölzportrait. Wintersemester 2003/04. Zürcher Hochschule für Angewandte Wissenschaften Wädenswil, Institut für Umwelt und Natürliche Ressourcen, Studiengang Umweltingenieurswesen, datoteca pdf.
- Margot Spohn, Marianne Golte-Bechtle: Was blüht denn da? Die Enzyklopädie: über 1000 Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10326-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Höppner (ed.): Baum des Jahres 1999 – Silberweide.
- Christian Wild (ed.): Beiträge zur Silberweide. Tagungsband zum Baum des Jahres 1999.


text:
L'entschatta fan ils Mölltalers cun «Auf geht’s Buam». Plinavant tadlain nus ils Stoakogler cun «Stoakogler Reggae», Stefanie Hertel e Stefan Mross cun lur hit «Mambofieber», la Francine Jordi cun ses hit «Tanz, Alexis tanz», la Melissa Naschenweng cun «El fuego» e blers auters stars dal schlagher popular cun hits che stgaudan il cor da tutt'aura.
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Set cusseglieras federalas e cussegliers federals furman dapi l'onn 1848 cuminaivlamain il Cussegl federal, ensemen regian ellas ed els la Svizra. Mintga cussegliera federala e cusseglier federal administrescha in departament. La repartiziun dals departaments fan las cusseglieras federalas e cussegliers federals tranter dad els.
Set cusseglieras federalas e cussegliers federals furman dapi l'onn 1848 cuminaivlamain il Cussegl federal, ensemen regian ellas ed els la Svizra. Mintga cussegliera federala e cusseglier federal administrescha in departament. La repartiziun dals departaments fan las cusseglieras federalas e cussegliers federals tranter dad els.
Collegi da set commembras e commembers da la regenza e scheffas e schefs dals departaments
Il sistem guvernativ n'è quasi betg sa midà dapi l'onn 1848. Il princip collegial ed il princip presidial valan anc adina. Las cusseglieras federalas ed ils cussegliers federals han ina funcziun dubla. Ellas ed els èn commembers da la regenza ed èn uschia – sco collegi – responsabels cuminaivlamain per l'activitad guvernativa. Ma els mainan er in departament e represchentan las incumbensas e las incaricas da quest departament en il collegi.
Rolla dubla dapi l'onn 1848
La chargia da questa rolla dubla (commembra u commember da la regenza e scheffa u schef dal departament) ha en il decurs dal temp adina puspè dà andit a discussiuns. Dapi il cumenzament dal stadi federal èn las incumbensas da la regenza creschidas fermamain. La chargia da las scheffas e schefs dals departaments è daventada pli gronda. Pretensiuns d'adattar il sistem u d'augmentar il dumber da cusseglieras federalas e da cussegliers federals èn perquai adina puspè vegnidas articuladas. Fin ussa èn vegnids realisads in rinforz da la Chanzlia federala, in augment da l'autonomia dals Servetschs dal parlament e l'introducziun da secretarias e secretaris da stadi.
Set departaments – pli baud ed ussa
Il dumber da cusseglieras federalas e da cussegliers federals sco er da departaments è restà il medem fin ussa. En il decurs dal temp èn sa midads la chargia ed ils champs d'incumbensa dals departaments. Uschia èn sa midadas per exempel l'impurtanza dal Departament federal da l'intern (DFI) cun la creaziun da las assicuranzas socialas e quella dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (DATEC) cun il svilup dals meds da transport e da communicaziun moderns e da las dumondas d'energia. Ils nums dals departaments èn in bun indicatur per las midadas. Uschia aveva il DATEC actual (Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun) per exempel num l'emprim Departament federal da posta, alura Departament federal da posta e da viafier e pli tard Departament federal da traffic e d'energia.
Repartiziun dals departaments
Las cusseglieras federalas ed ils cussegliers federals vegnan elegids en il collegi e betg en in departament. Mintgamai suenter las elecziuns sa cunvegnan las cusseglieras federalas ed ils cussegliers federals davart l'assegnaziun dals departaments.
Cumposiziun dal collegi dapi l'onn 1848
Tge cusseglieras federalas e cussegliers federals han regnà ensemen? Tge commembra u commember dal Cussegl federal ha manà tge departament? Tge cussegliers federals han manà la Svizra tras l'Emprima u tras la Segunda guerra mundiala? Tgi ha manà la Svizra en la ONU, tge cusseglieras federalas e cussegliers federals èn stads responsabels per las revisiuns da la Constituziun e.u.v.?
Ultima midada 21.09.2017


text:
En Svizra naschan mintg'onn fin 1'700 uffants cun impediments, perquai che lur mamma ha bavì alcohol durant la gravidanza. Quai stima l'Uffizi federal per la sanadad. Ils uffants pateschan d'in uschenumnà disturbi dal spectrum d'alcohol fetal.
Els han in chau pli pitschen èn iperactivs u han problems d'emprender, en il mender cas è schizunt lur sistem da la gnerva disturbà. Gia il 2018 aveva l'uffizi constatà che prest 18% da las dunnas ch'èn en speranza u che dattan latg baivan almain ina giada l'emna alcohol.
Ord l'archiv da SRF
RTR novitads 12:00


text:
Peider Lansel
Peider Lansel (* ils 15 d’avust 1863 a Pisa; † ils 8 da december 1943 a Genevra) è s’engaschà sco poet, essaist e politicher durant quasi tut sia vita per il mantegniment e la renconuschientscha dal rumantsch. Durant passa trent’onns ha el publitgà in grond dumber da collecziuns da poesias, divers essais e referats e tgirà differentas ediziuns da lirica e prosa rumantscha. Per ses grond engaschament per la lingua e cultura rumantscha è el vegnì onurà da l’Universitad da Turitg cun il doctor honoris causa, per si’ovra litterara ha el survegnì il grond premi da la Fundaziun Schiller.
Uffanza e giuventetgnaEdit
Peider Lansel è naschì ils 15 d’avust 1863 a Pisa sco figl primnaschì (da tschintg figls e duas figlias) d’Andri Töna Lansel da Sent (1831–1900) e d’Emilia Steiner da Lavin (1837–1901). Andri Lansel ha fundà a Pisa ina filiala da l’affar Lansel da Firenza.
Fin a la vegliadetgna da nov onns ha Peider Lansel vivì a Pisa; las stads passentava el savens a Sent. Cun nov onns è el lura vegnì en la scola da Sent. Suenter ha el visità la Scola chantunala a Cuira e la Scola commerziala a Frauenfeld ed è ì per in onn en pensiun en Svizra franzosa a Rolle. L’onn 1879, cun 16 onns, è el entrà en ils affars da las famiglias Könz e Lansel ad Arezzo e Livorno. En quels affars ha el fatg il giarsunadi da commerzi. Cur che ses bab è sa retratg dals affars ed è turnà en Svizra, ha Peider Lansel surpiglià cun mo 21 onns l’affar da Pisa e manà quel cun success.
Return en SvizraEdit
Suenter paucs onns ha Peider Lansel pli u main surlaschà ils affars a ses frars Andri ed Emil. L’onn 1893 ha el maridà Emma Curdin (Corradini) da Sent. Els han gì quatter uffants: Erica, Bignia ed Andri Albert (la figlia primnaschida ch’aveva medemamain num Erica è morta cun in onn). L’onn 1906, cun 43 onns, è Lansel sa retratg cun sia famiglia en Svizra, l’emprim a Sent e suenter a Genevra per pussibilitar a ses uffants l’ulteriura instrucziun. Ma el passentava adina ina gronda part da l’onn en Engiadina ed en viadi.
Activitad a favur dal rumantschEdit
A partir da quest temp è el sa deditgà quasi entiramain al studi da la cultura rumantscha ed a sia lavur da poet. Cun ses scrits ha el cumbattì a favur d’ina renaschientscha dal rumantsch, ha empruvà da liberar la lingua scritta da las influenzas talianas e tudestgas e defendì ella cunter scienziads da l’irredentissem talian. En il temp tranter las duas Guerras mundialas vulevan scienziads talians numnadamain cumprovar ch’il rumantsch saja in dialect talian e ch’il territori rumantsch stoppia vegnir integrà en il stadi talian.
Lansel ha publitgà atgnas ovras en ediziuns bibliofilas, ha procurà per las ediziuns da las ovras da Giovannes Mathis e Gian Fadri Caderas ed ha edì las antologias da lirica Musa Ladina e Musa Rumantscha. Dasper ha el augmentà persunalmain las subvenziuns per questas ediziuns e per ediziuns d’autras ovras rumantschas, per exempel da la grammatica e dal dicziunari d’Antoine Vellemann.
L’onn 1911 ha el fundà ensemen cun reverenda Otto Gaudenz il Chalender Ladin. Lansel sez è stà in dals impurtants collavuraturs e promoturs da quest organ annual uffizial da l’Uniun dals Grischs che porta sin il frontispizi ses motto «Tanter Rumantschs, be rumantsch!». Cun l’ir dals onns ha el rimnà in’impurtanta collecziun da manuscrits e cudeschs rumantschs (numerusas dublettas ed ina collecziun unica da gasettas da l’Engiadina Bassa dal 19avel tschientaner èn arsas l’onn 1921 en il fieu da Sent). A l’Exposiziun Naziunala da Berna l’onn 1914 ha Peider Lansel reunì e preschentà en ina vitrina differents objects or da sia biblioteca persunala.
Lansel sco collecturEdit
Lansel ha en pli rimnà e publitgà chanzuns e poesias popularas rumantschas. Cun in fonograf dad Edison ha el registrà tranter il 1912 ed il 1915 passa traiatschient chanzuns popularas en Engiadina, a Bravuogn ed en Val Müstair. Dasper è el era stà in piunier da la fotografia en Engiadina ed ha intimà fotografs enconuschents sco per exempel Rudolf Zinggeler da documentar sin fotografias la vita e las isanzas da l’Engiadina. El è stà l’iniziant dal moviment per la reintroducziun dal vegl costum engiadinais sco costum da festa, è s’occupà da la chasa engiadinaisa, da si’architectura e decoraziun ed ha collecziunà veglias mobiglias engiadinaisas da valur artistica. Suenter il fieu da Sent dal 1921 ha el promovì e subvenziunà la concurrenza da projects per la reconstrucziun da la part arsa da la vischnanca segund las normas da la Protecziun da la patria.
Consul svizzer en ItaliaEdit
Suenter la mort da ses quinà Oscar Corradini e da ses agen figl Andri Albert (cun mo 26 onns) è Peider Lansel stà obligà da returnar l’onn 1926 en Italia. Cun betg main che 63 onns è el anc s’engascha ina giada en ils affars da sia famiglia, e quai sco directur da la fabrica Lansel e sco administratur-delegà da la S.A. Corradini. Cun sia dunna e sia figlia Erica è el sa stabilì a Livorno, nua ch’el è en pli vegnì nominà l’onn 1927 Consul da la Svizra. Suenter otg onns, l’onn 1934, è el turnà definitivamain en Svizra.
Fin da la vita ed onuraziunsEdit
L’onn 1933, a l’occasiun da ses 70avel anniversari, ha l’Universitad da Turitg numnà el doctor honoris causa. Quest’undrientscha ha Lansel retschet en renconuschientscha da ses gronds merits per la defensiun dal rumantsch e per si’ovra poetica. Diesch onns pli tard, l’onn 1943, ha er la Fundaziun Schiller undrà el cun ses grond premi. Ils 9 da december dal medem onn è el mort.
EdiziunsEdit
- Andri Peer (ed.): Poesias originalas e versiuns poeticas. (Ouvras da Peider Lansel, tom 1). Cuira 1966.
- Rico Valär (ed.): Prosa, essais, artichels e correspundenza. (Ouvras da Peider Lansel, tom 2). Cuira 2012.
ColliaziunsEdit
- Peider Lansel
- Peider Lansel en il Lexicon istoric retic
- Vischnanca da Sent – Peider Lansel
- Primulas (P. J. Derin.)


text:
Autras partidas na sajan betg en la posiziun da dubitar la pretensiun da la PLD sin quest sez, ha ditg il president da la PCD, Gerhard Pfister, a l'agentura da novitads SDA. La partida liberaldemocratica haja gudagnà vitiers a las ultimas elecziuns, uschia ha Pfister argumentà sia tenuta.
La PLD tschertga explicitamain ina candidatura ord la Svizra latina. Per blers è il temp madir per in cusseglier federal dal Tessin.
Il minister da l'exteriur Didier Burkhalter aveva annunzià ils 14 da zercladur da vulair sa retrair sco cusseglier federal sin ils 31 d’october. Il Neuchâtelois Burkhalter è dapi il 2009 per il PLD en il Cussegl federal.
RR novitads 06:00


text:
In project da studi duai examinar quant ferm ch’ils umans influenzeschan cun caneras il rapport tranter ils utschels. Surtut la communicaziun tar ils utschels durant il temp da cuar pudess vegnir influenzada e perfin disturbada tras dapli traffic e canera. Durant il temp da lockdown hajan ins udì per exempel en las citads a chantar ils utschels uschia sco anc mai.
Il depurtament sa mida
Er ils utschels s’adattian a las circumstanzas actualas, ha declerà il vice-directur dal Parc Naziunal Svizzer, Flurin Filli. Tut tenor clima e situaziun sa midian er tscherts adis tar ils utschels.
Il cumbat per buns lieus da cuar sumeglia a quel ch’ils giasts han en vacanzas per reservar cun il sientamauns da bogn la meglra plazza.
Dentant na duess l’uman sche pussibel betg sa maschadar en memia fitg en la vita dals animals. Quels èn numnadamain per regla buns da sa dustar sezs. Uschia è il pavlar utschels durant l’enviern da principi betg necessari. Dentant datti uschia in lieu per observar ils utschels, els che cloman adina sco emprims la primavaira.


text:
Péf
Péf (nòm uficiàl en Italià: Pieve di Coriano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 035 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]), cond'öna süperfis de 12,6 km² e 'na densità de 82 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Quingèntuli, Réar, Schifnòia, Seravàl, Vìla Póma.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de la Péf l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Svizra s'engascha per ina schliaziun globala tar la repartiziun da vaccins futurs cunter il coronavirus. Ella fetschia ussa part da «l'iniziativa Covax», ha communitgà il Cussegl federal. La finamira da questa iniziativa è da metter a disposiziun enfin la fin dal 2021 sin l'entir mund radund duas milliardas purziuns da vaccin.
Cun far par da l'iniziativa po la Confederaziun procurar per vaccin per radund 20% da la populaziun svizra.
En tut ha il Cussegl federal concedì 300 milliuns francs per acquistar in vaccin.


text:
Il siemi da mintga lutgader è da participar almain ina giada en sia carriera ad ina Festa federala da lutga. Be ils megliers cumbattan mintga trais onns per il titel dal retg da lutga. E be ils megliers han la schanza da cuntanscher quest siemi.
La Festa federala da lutga è dentant bler dapli che mo ina concurrenza sportiva, in cumbat gigantic tranter ils pli ferms umens dal pajais. A la pli gronda festa populara da la Svizra ils 27 e 28 d'avust a Pratteln vegnan spetgads mintga di passa 100’000 persunas.
En la seria da discussiun «3 en il resgim» tematiseschan Paula Nay, Andreas Wieland e Roman Dobler dumondas las pli actualas en connex cun la Festa da lutga federala.
Guardar sez, co quai va…
Per rapportar uschè bain sco pussaivel da la lutga, èsi bun, sch'ins sa, co quai è. Quai ha pensà era nossa redactura Paula Nay ed ha da curt trenà cun lutgadras.


text:
Varal (VC)
Varal (nom ufizial in italian: Varallo, o anca Varallo Sesia, in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 7 407 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 88,7 km² e ona densità de popolaziun de 84 ab./km².
El paes a l'è cunsideraa el caplögh de la Valsesia, e 'l se tröva induve che se incrusen el Mastalun e 'l Sesia. Inultra el cunfina cun la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula (cumün de Cesara, Bulèj, Gnugn, Quarna de Sota e Struna).
L'è un sit che l'üniss atività indüstriai e türistigh: a Varal de fat el se tröva l'umonim sacher munt, vün di center püssee impurtant del catulicesim in Piemunt, ultra a vess un sit fundamental per la storia de l'art italiana.
Varal l'è gemelada cul cumün frances de Die (dipartiment de la Drôme, in de la regiun Roden-Alp).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Varal l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Accents - uschia sa numna la gasetta da chasa da RTR e da la societad purtadra SRG.R. Il titel da la gasetta ed ils titels da las rubricas fan allusiuns a titels d'emissiuns da RTR, d'emissiuns d'antruras, e da talas ch'èn oz en noss programs.
La gasetta è patratgada sco med da communicaziun tant intern so extern. Intern per nossas collavuraturas e noss collavuraturs che lavuran a Scuol, Samedan, Savognin, Glion, Mustér, Cuira ed a Berna e che vivan en tut las regiuns dal Grischun e per part er ordaifer.
In'interpresa cun passa 170 collavuraturas e collavuraturs è in'interpresa dinamica, in'interpresa ch'è adina en moviment. Igl è da communitgar decisiuns, igl è da preschentar acziuns e programs ed igl è dad annunziar midadas e mutaziuns dal persunal. Accents è dentant er ina gasetta che duai crear il liom cun l'uschenumnada societad civila represchentada entras nossa societad purtadra, la SRG.R. Accents duai far punt tar nossas collavuraturas e noss collavuraturs e punt tar persunas-clav da la societad civila rumantscha e tar persunas attaschadas a RTR. Accents cumpara quatter giadas ad onn.
La gasetta cumpara 4 giadas ad onn (mars, zercladur, settember, december). Las versiun electronica chattais Vus mintgamai sin questa pagina.
Gugent resguardain nus Voss giavischs per ulteriurs abunaments, midadas d'adressa etc.


text:
Vatgas ed auters animals da bains purils vegnan ozendi savens tegnids en stallas libras – stallas avertas che dattan als animals quasi mo in suttetg. Grazia a quai èn ellas l'entir onn ordavert ed èn disadas da s'adattar a l'aura. Tenor Robert Albin, in pur da bio a Tersnaus che posseda ina tala stalla libra, cumenzian sias vatgas a bajegiar si in pail d'enviern cura che las temperaturas sa sbassian d'atun. Perquai na hajan ellas nagins problems sche las temperaturas sa sbassian sut nulla.
Magliar dapli e star ensemen
Las temperaturas bassas senta Robert Albin cunzunt vid il sa cuntegnair da las vatgas. Per ina giaschian ellas pli stretg ina da l'autra, quai per dar chaud ina a l'autra. E per l'autra maglian las vatgas era dapli cura ch'i fetschia pli fraid. Per stgaudar il corp dovrian ellas dapli energia e perquai stoppian ellas magliar dapli.
RR actualitad 06:00


text:
Ella preschenta a las dumengias da votaziun a partir da las 12.00 permanentamain resultats actualisads da las votaziuns naziunalas e chantunalas. Cun l'app survegnan las votantas ed ils votants svizzers in nov access mobil a las infurmaziuns uffizialas davart las votaziuns federalas e chantunalas. Sin lur smartphone chattan ellas ed els – ultra dals resultats da las votaziuns – er explicaziuns tar tut ils projects naziunals e chantunals. «VoteInfo» è online a partir d'immediat e cuntegna las explicaziuns tar la votaziun dals 10 da favrer 2019.
Mobil, persunalisà ed activ
Ultra da l'access mobil a tut las infurmaziuns uffizialas davart las votaziuns federalas e chantunalas, porscha «VoteInfo» la pussaivladad drizzar en las explicaziuns ed ils resultats or dals chantuns sco favurits tenor interess persunals. Las utilisadras ed ils utilisaders pon abunar messadis push. Quellas rendan attent a novas infos, a videos u a resultats finals. Las votantas ed ils votants pon er laschar sa regurdar ch'els possian anc ir a votar.
Resultats sco open-government-data
Cun lantschar l'app han la confederaziun ed ils chantuns er concepì da nov en reguard tecnic ed organisatoric la transmissiun dals resultats e l'eruida dals resultats provisorics da las votaziuns. Tut ils resultats vegnan publitgads permanentamain a partir da las 12.00 sin www.opendata.swiss, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser sco open-government-data. Els stattan directamain a disposiziun a las medias ed a la publicitad sco datas legiblas da maschinas.
RR novitads 18:00


text:
Lot (dipartiment)
Lot l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Midi-Pyrénées, che g'ha 174 754 abitancc, 'na superfìce de 5 217 per 'na densità de 33 Ab./km².
El dipartimènt de Lo (nömer identificatìf: FR-46) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 31 cantù e 340 cümü. I circondàre i è: Cahors, Figeac, Gourdon. La prefetüra l'è: Cahors.
Turìsmo[Modifega | modifica 'l sorgent]
El turìsmo, per la regiù del Lot l'è 'na atività aconòmica de prìma 'mportànsa. La gròta de Pech-Merle a Cabrerets con dele pitüre rupèstri e l'òrido de Padirac i è de le atrasiù natüralìstiche e stòriche.
I paés de Autoire, Loubressac, Saint-Cirq-Lapopie e Carennac i è 'nserìcc endèla lista dei pio bèi paés de la Francia . Rocamadour (1 miliù de vizitadùr a l'an) l'è 'l segont pòst de pruvìncia pio vizitàt de töta la Francia dòpo mont Saint-Michel.
Viticültüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sudòvest del dipartimènt (la àl del Lot) l'è giöna de le regiù vitìcole piö antìche de la Francia. I vì de Cahors i è cunusìcc en töt el mónt.


text:
Hardcore punk
L'Hardcore punk (ciamaa anca dumà hardcore) a l'è un sota-gener del punk rock che l'è nassüü in del America a la fin di agn '70. L'hardcore a l'è püssé pesant e svelt (i canzun poden anca vess lungh men d'un menü) del punk e'l parla de pulitiga, libertà, viulenza, alienaziun de la sucietà, straight edge, e guera.
L'Hardcore Punk el gh'ha anca lü i sò sota-gener e gener mes'ciaa, anca de sücess, cume el melodic hardcore, metalcore, sludge metal e thrash metal.
I pader del generModifega
I pader del Hardcore Punk a eren:
- Black Flag
- Bad Brains
- I Minor Threat, ispiradur del gener e del etiga straight edge (nom che'l vegn d'una sua canzun che la se ciama propi inscì)
Cà discugrafich de Hardcore PunkModifega
- 625 Thrashcore
- Alternative Tentacles
- Alveran Records
- Amphetamine Reptile Records
- Bad Taste Records
- Blackout! Records
- Bridge 9 Records
- Burning Heart Records
- BYO Records
- Dischord Records
- Deathwish Inc.
- Ebullition Records
- Epitaph Records
- Equal Vision Records
- Eulogy Recordings
- Facedown Records
- Frontier Records
- Gravity Records
- Havoc Records
- Hellcat Records
- Hydra Head Records
- Indecision Records
- Level Plane Records
- Lifeforce Records
- Mystic Records
- New Red Archives
- Posh Boy Records
- Revelation Records
- Rivalry Records
- Roadrunner Records
- SideOneDummy Records
- Slap-a-Ham Records
- Spook City Records
- SST Records
- Striving For Togetherness Records
- Taang! Records
- Touch and Go Records
- Uprising Records
- Vermiform Records
- Victory Records


text:
Post da stab per l'egualitad da las schanzas
Dapi l'onn 1981 è l'egualitad da las schanzas da dunna ed um francada en la constituziun federala. Ma la realitad è in'autra. Er en il Grischun n'è l'egualitad da las schanzas anc betg realisada dal tuttafatg. Perquai ans engaschain nus per l'egualitad da dunna ed um en tut ils secturs da la vita sco er per l'eliminaziun da tut las furmas da discriminaziun directa u indirecta.
Nus cussegliain persunas, organisaziuns, interpresas, autoritads e scolas en tut las dumondas concernent l'egualitad da las schanzas (p.ex. egualitad da las pajas, cumpatibilitad da la professiun cun la famiglia, mobing, mulestas sexualas, furmaziun professiunala, return en la vita professiunala, diever da la lingua e.u.v.).
Nus realisain projects, savens en collavuraziun cun auters posts e cun autras instituziuns.
Nus infurmain la publicitad cun campagnas, cun broschuras e cun studis.
Nus documentain temas da l'egualitad ed als rendain accessibels en nossa biblioteca.
Nus lavurain en ina rait e tgirain ina stretga collavuraziun cun differentas organisaziuns ed instituziuns.
Imagebroschüre


text:
Per ina segunda giada porta l’Artg musical chant e musica che RTR ha registrà l’onn passà. Nus udin:
- il Calamus Trio cun musica da Béla Kovacs, il renumà Amar Quartett cun musica da Beethoven a Falera en la baselgia da s. Rumetg, la chantautura ladina Martina Linn e dus titels dal concert rumantsch a Segl-Maria.
- Per finir questa part cun atgnas registraziuns lura musica dada a Cuira en il teater: d’Armin Schibler (1920-1986) il melodrama «Das Mädchen mit den Schwefelhölzchen» ed in schatg da ses concert per fagot ed orchester, e da Beethoven parts da la musica tar il drama Egmont. Letizia Scherrer, Muriel Schwarz e Thomas Schibler èn ils solistAs, la Filarmonia da chombra dal Grischun suna e Mario Schwarz dirigia. Filmins ord quest concert savais guardar qua:
- Il settember 2020 ha Corsin Tuor edì cun la BBO il disc cumpact «Für immer uf di». Quel cuntegna tranter auter la cumposiziun da Gion Andrea Casanova «Canzun senza plaids», e da Tuor sez il marsch «Rickenbach 62-21».
Ils titels en l'emissiun
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Agid social economic
L'agid social economic As vegn concedì, sche Vus n'avais betg il dretg da survegnir autras prestaziuns u sche quellas n'arrivan betg a temp. L'agid social economic garantescha in minimum d'existenza social che permetta la participaziun a las activitads socialas. El sa basa sin las leschas chantunalas sco er sin las directivas da la conferenza svizra da l'agid social (directivas da la COSAS). El sa cumpona sco suonda:
- custs d'abitar
- provediment medicinal da basa
- basegn fundamental per ils custs da viver
- agid individual (p.ex. custs per la tgira d'uffants u expensas en connex cun la professiun)
Survegnir agid social economic è collià cun dretgs ed obligaziuns. Per exempel survegn ins agid social, sch'ins ademplescha las premissas. Las obligaziuns cumpiglian per exempel l'obligaziun da cooperaziun: Per examinar il dretg sin agid social stuais Vus dar infurmaziuns e preschentar documents davart Vossa situaziun persunala e finanziala (p.ex. contract da locaziun, mussaments da banca). Sche Vus As stentais da meglierar Vossa situaziun e d'As integrar en il mund da lavur, survegnis Vus sustegn finanzial supplementar. Vus pudais er vegnir obligada u obligà da pratitgar in'activitad da gudogn supportabla. Uschiglio po l'agid social economic vegnir reducì.
Vossa vischnanca da domicil decida davart l'import e davart la durada da l'agid social economic. Essas Vus en ina situaziun da miseria finanziala? Ils servetschs socials regiunals As gidan a far ina dumonda per agid social economic. Els sclereschan Vossa situaziun finanziala, professiunala, famigliara e persunala. Els As infurmeschan davart Voss dretgs e Vossas obligaziuns, calculeschan il basegn da sustegn e fan la dumonda a la vischnanca cumpetenta. Sin fundament dals documents e d'eventuals scleriments supplementars dispona la vischnanca cumpetenta l'import e la durada da l'agid social economic.
Las prestaziuns d'agid social ston da princip vegnir restituidas (cf. document «Restituziun e surannaziun da prestaziuns d'agid social»). Ultra da quai examinescha la vischnanca l'obligaziun da sustegn tenor il dretg da famiglia (sustegniment da persunas parentas).
Contact
Avais Vus dumondas u problems? Fixai in termin da cussegliaziun. As drizzai per plaschair al servetsch social regiunal da Vossa regiun.
Survista dals servetschs socials regiunals en il chantun Grischun
Documents
Dumonda per agid social economic a partir dal 2022 (mo per tudestg)


text:
Contignü prinzipal
Contać
Cunsëi provinziel
Plaza Silvius Magnago 6, 39100 Bulsan
tel. 0471 946 111
fax 0471 946 011
info@landtag-bz.org
PEC: Zertifizierte E-Mail-Adresse
Ufize de Presidënza
Presidënta dl Cunsëi provinziel
Rita Mattei
0471 946 204
praesidentin@landtag-bz.org
Ufizies
- Secretariat generel
- Ufize afares legislatives y legai
- Ufize aministrazion
- Ufize traduzions
- Ufize zeremonies, comunicazion y relazions cun la jënt
Vijites y ancuntedes
Ester lapró pro na sentada dl Consëi provinzial, gní alsavëi sciöche nosc parlamënt provinzial funzionëia, baié cun n'aconsidëssa o n aconsiadú o porvé fora personalmënter sciöche al foss da rapresenté la popolaziun y fá na discusciun sön de na moziun: insciö podëise odëi da daimpró sciöche al vëgn lauré tl Consëi provinzial y dé na odlada iadô les culisses.


text:
Bënunì
DOLOMITI
Despar Dolomiti, l supermarket che possa vester udù coch n supermarket tlassich.
N team da druch ulëssa fé ora de chësta butëiga tl zënter de Urtijëi y de Fíe na butëiga che se fajerà inuem, no mé per si netijia y l bënulëi de si cunlauranc, ma nce per la bela vela de prudoc frësc, prudoc dl Südtirol, prudoc bio y d'autra delicatësses.
PLAZES DA LASCÉ JU I AUTI DEBANT
On sambën pensà nce a chiche ruva adalerch cun l auto.
Garage Central/Stazion a 300 m, parché debant.
Tl garage Central iel 14 lueges da parché debant resservedes per nosc tlienc ntan che i compra ite tl supermarket Despar Dolomiti. L bonn per parché debant giapen ala cassa canche n paia mustran su la cherta da parché: l bonn vel avisa 3 ëura.
Ejëmpl: sce furnëis ite dala 9 daduman, pudëis furné ora de garage debant nchin dala 12.
Ocio: sce furnëis ora plu tert, po vën calculedes duta la ëures efetives y nsci ne ie deguna ëures debant. Perchël cialëde prëibel de lascé l garage dan che toma la 3 ëura!
L garage ie a 300 m dal supermarket.
A paiamënt possen lascé l auto:
sun plaza S. Antone, a feter 50 m
tl garage Cavallino Bianco, a feter 70 m
tl garage Mont Sëuc, a feter 100 m
tl garage Pana, a feter 200 m.
»
Chësta butëiga "dan porta" tl raion da jì a pe de Urtijëi y tl zënter de Fíe, de gran mpurtanza per la jënt da tlo che va a cumpré ite uni di, ie da udëi coche n supermarket tlassich. Nia n supermarket sciche tanc, cun linges de jënt, prëscia y busiamënt. Nëus ulon fé velch de miec dainora.
» »
Chësc supermarket uel vester na butëiga dl luech che luna ora per si netija, per si simpatia y si prudoc frësc, n pert di luesc da paur de Gherdëina y dl Südtirol. L uel vester na butëiga mpue autramënter dl solit, na butëiga ulache n se ncunforta a jì ite.
» » »
Se aspiton na butëiga dinamica y si merca dëssa vester la cura cun chëla che la vën meneda, la cualità di prudoc pitei y l vester daulëibon di cunlauranc da tlo.
L ne ie nia mé n cajo che l ie unì a s'l dé l supermarket Dolomiti. Na bela sburdla ie unida dal diretëur dla butëiga Theo Mahlknecht de Fie, na persona tacheda a nosc raion y ala natura y cunesciuda a Urtijëi per avëi menà truep ani l supermarket Despar tal Fever. Do avëi menà cun suzes dal scumenciamënt l Despar Dolomiti tl raion da jì a pe de Urtijëi se ncunfortel sën a ti sauté ite nce a chësta nueva ndesfideda: ti dé n'ana ala butëiga nueva a Fíe.
Theo à da for na pascion per la maiadives y ti dà na gran mpurtanza a n servisc daulëibon, ala netija y ala cumpetënza. L ti sta a cuer l cunlauré tl team, l cuntat cun l tlient y la prejentazion di prudoc.
L ti juderà a arjonjer si mira n team cris ora do criters rigurëusc, cunlauranc sun chëi che l possa se lascé.
Chiche ulëssa se pité per na tel stiera ie prià bel de cuntaté info@despar-dolomiti.it


text:
Curt e concis
- La Svizra e l'Indonesia vulan suttascriver ina cunvegna da commerzi liber.
- Ina coaliziun d'organisaziuns pretenda en ina brev averta a Johann Schneider-Amann ch'ins excludia ieli da palmas da la cunvegna.
- L'import d'ieli da palmas ad in pretsch favurisà haja ina influenza negativa per tuts dus pajais, argumentescha la coaliziun.
La Svizra e l'Indonesia en curt avant suttascriver ina cunvegna da commerzi liber. Ieli da palmas duai dentant betg far part da la cunvegna da commerzi liber, pretendan organisaziuns d'umans, da l'ambient, dals consuments e da purs. Questa pretensiun ha la coaliziun d'organisaziuns adressà a Johann Schneider-Ammann en ina brev averta.
Consequenzas negativas per tuttas duas varts
En la brev avertescha la coaliziun a las consequenzas d'in import dad ieli da palmas da l'Indonesia ad in pretsch favurisà. Sche la dumonda dad ieli da palmas creschia, cuntinueschian las interpresas da stgatschar la populaziun indigena per emplantar palmas d'ieli sin il terren, argumentescha la coaliziun opponenta. E cun la producziun augmentada pateschia l'ambient supplementarmain.
Ma er per la Svizra haja l'import dad ieli da palmas favuraivel consequenzas negativas: Ils purs pitschens gudagnassan pli pauc daners cun ieli indigen. La fiera dad ieli da raps e da flurs sulegl patiss.
RR novitads 11:00


text:
Sarnen
Sarnen a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 76 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 9891 abitant.
El cumün de Sarnen al se tröva a una altitüden de 473 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach, Entlebuch (LU), Flühli (LU), Giswil, Hasle (LU), Kerns, Sachseln. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Sarnen in Numbers (Todesch) accessed 3 September 2009
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sarnen Official site (Todesch)
- Sarnen Tourism
- Local companies:


text:
Sco ils gronds pioniers èn ils Grischuns vegnids celebrads, cura ch’els han introducì avant prest in onn ils tests da massa. En fatschentas ed en scolas èsi vegnì spidà diligentamain en ils cups.
Testar, testar ed anc ina giada testar è stà il credo. Tut quai per interrumper la chadaina d’infecziuns ed uschia franar il virus.
Ed oz han quels ch'èn vegnids celebrads sco pioniers stuì conceder – i na fa betg pli senn.
Ed oz han quels ch'èn vegnids celebrads sco pioniers stuì conceder: I na fa betg pli senn.
Quai fa mal da stuair capitular. Dentant èsi consequent e sincer. Ils labors èn als cunfins e na vegnan betg da furnir ils resultats aifer in temp raschunaivel. Tge gida quai schon da survegnir in resultat pir 3 u 4 dis suenter avair spidà en il cup?
Era questa giada è il Grischun in dals emprims chantuns che conceda che omicron ha prendì surmaun e na sa lascha betg franar pli. Ulteriurs chantuns vegnan a suandar.
Valentin Schmed
Manader programmaziun RTR
Valentin Schmed è vice-schefredactur da RTR e persequitescha dapi onns l'actualitad regiunala, chantunala e naziunala. Sco manader programmaziun è el responsabel per metter accents a media vista en il program da radio, televisiun ed online tar RTR.


text:
Európa
Artéccol in dialètt mudnés
L’Európa l'è na regiòṅ geugràfica dal mónd, ad sòlit batśàda cuma 'n cuntinènt da par lò separâ da 'l supercuntinènt euroaśiàtic esénd la sò part più a òvest. La gh'à na superfìsi 'd 10.180.000 km² e la mùcia sù 734.183.926 abitànt (dat dal 2014).
La ciàpa 'l sò nóm da 'n persunàǵ dla mitulugìa gréca, Europa, fiōla 'd Agènure, rè ad Tîr.
In dal cōrs dal XVI sécul, gl'abitànt dal „Vèć Cuntinènt“, òṅ di sò scutmàj, i aṅ culuniśâ di àtar pòst in gir p'r al mónd cuma l'Amèrica e l'Uceàgna.
I pòpui ad cal cuntinènt chè i dascóran in léngui difarènti, al più druàdi i èṅ al tedésc (dagnóra sènt migliòṅ ad parsòni), al turc, 'l itagliàṅ, al francéś, 'l ingléś, al rus, al spagnōl, al pulàc e 'l rumên.
La religiòṅ cun più cardènt l'è 'l cristianéśum (555 migliòṅ ad parsòni), pò a gh'è da śuntàr-ag 32 migliòṅ 'd musulmàṅ, tri migliòṅ e quàtar 'd ebrèj e via dascurénd.
I sò cunfîṅ stòrig i èṅ Cap Nòrd (Nurvégia) a nòrd, Punta 'd Tarìfa (Spaggna) a sud, i Mònt Urài a èst e Cap Slea (Irlànda) a òvèst. L’Európa la mét insém sinquànta stat in tut, tirànd dènt'r anc di cunsèṅ dla Rùsia, dla Turchìa e dal Kazàkistan. Vint-i-òt ad qvist chè i s èṅ unî via via dòp la secónda guèra mundiàla dand vita a l'Ugnòṅ Európea ma in dal 2016 al Régn Unî 'l à decìś ad dastacàr-as dòp al referendum dla Brexit.
• A s cònta sōl al teritòri ch'al s cata in Európa e minga in Àśia.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Európa
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Per il mument èn las sairas ditg empernaivlas e chaudas. Ins sa giudair lungas spassegiadas, grilladas en buna cumpagnia ubain star patgific e tadlar in pau buna musica. Quella deriva da «Noss Chors» che dechantan il bel temp da la saira.
Bellas sairas
La saira è tar ils blers la lavur vargada, ins ha temp da star patgific e giudair la cumpagnia dals chars u po sa deditgar ad in hobi. «Noss Chors» chantan perquai oz da la saira, da la notg e las stailas.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L'agid finanzial per l’economia en connex cun la pandemia dovria ina coordinaziun tranter chantuns e Confederaziun. Quai scriva la regenza grischuna. E per ils custs haja num da chattar ina repartiziun gista.
En emprima lingia saja dentant da prender en mira soluziuns sin plaun naziunal, che vegnian cunfinanziadas da la Confederaziun. Vias singularas d’in chantun, u mesiras betg coordinadas cun Berna – na sajan betg effectivas. Talas refusia il chantun, scriva la regenza grischuna vinavant.
Gidar custa
Il quint chantunal 2020 vegn tenor las conuschientschas actualas engrevgià cun 65 milliuns francs, pervia da la pandemia. E per l’onn current quinta il Grischun cun grevezzas supplementaras d'enturn 90 milliuns francs. Da quai èn circa 50 milliuns francs perditas da taglia da l'onn fiscal 2020.


text:
Sur da nus
Alla Scola professiunala industriala Surselva retscheivan miradurs e miraduras sco era scrinaris e scrinarias ina scolaziun per:
- instrucziun dil fatg
- instrucziun generala e gimnastica.
Plinavon vegnan emprendistAs attribuidas per l'instrucziun generala e gimnastica en princip alla Scola professiunala industriala Surselva sch'il liug d'emprendissadi ei en Surselva, sut la condiziun ch'els habiteschan en ina vischnaunca cun ina scola romontscha (naven da Laax encunter la Cadi). Quei model vegn era numnaus "model da splitting".
Cun ina damonda a scret agl Uffeci per la formaziun (AfB) san era emprendistAs da lieunga romontscha ord autras regiuns (buca exnum cun scolas romontschas) era vegnidas attribuidas alla scolaziun bilingua a Glion.
Nies liug da scola
Scola professiunala industriala Surselva
Schulstrasse 22
7130 Glion
+41 (0)81 926 25 55
admin@bzs-surselva.ch


text:
Organisar il 50avel Maraton da skis engiadinais è en sasez sco organisar mintg'autra ediziun da la pli gronda cursa da passlung populara en Svizra – ina sfida. Quai di il CEO dal maraton Menduri Kasper. Organisar il 50avel maraton è dentant ina sfida anc pli speziala. Gia be pervi da la fulla da persunas. Las 14'200 annunzias han purtà enorm blera lavur als organisaturs.
Ed anc bler dapli glieud avess vulì far il maraton. Il secretariat dal maraton è vegnì inundà cun telefonats. Ussa sa legran ils organisaturs sin dumengia, cura che la cursa da giubileum va finalmain liber. Il meglier che po capitar per Menduri Kasper è, che tut ils curridurs e tut las curriduras arrivan cuntents en l'arrivada a S-chanf.
RR actualitad 12:00


text:
Il fieu saja entant sut controlla. Blessads n'haja dà nagins. Quai rapporta l'agentura da novitads greca ANA.
Ordavant avevi para dà dispitas tranter migrants. Quai suenter currellas ch'i saja planisà ch'ulteriuras persunas vegnian tramess enavos en Tirchia.
Medias grecas rapportan che la situaziun saja escalada e ch'il fieu saja vegnì mess intenziunadamain.
La Grezia dat il mument dimora a passac 60'000 fugitivs. Ils blers dad els vulan ir vinavant en Germania u en auters pajais da l'Europa dal Vest.
RR novitads 22.00


text:
Sco quai che las pendicularas scrivan, haja la stad mo ina pitschna muntada en congual cun la stagiun d’enviern. Dus fitg buns dis da l’enviern tanschian per far las medemas entradas sco l’entira stad.
Pauca naiv - paucs sportists
La stagiun d’enviern n’è betg stada buna. Nagina naiv natirala enfin il mez da schaner e suenter bler’aura cun pauc sulegl las fins d’emna hajan laschà star a chasa ils sportists d’enviern. Il retgav da gestiun è sa reducì per 4.8% sin 26.8 milliuns francs.
Ulteriur potenzial la stad
En tut han radund 700’000 giasts visità il territori da skis da Lai, quai èn 3.3% pli pauc che l’onn avant. In record saja stà la stad: La svieuta da traffic saja s’augmentada per tschintg pertschient sin 1.5 milliuns francs. Malgrà questas bunas cifras vesan las pendicularas anc dapli potenzial da svilup la stagiun da stad.


text:
Rumantsch
Protecziun da la patria
Onn da fundaziun
1905
Commembers
La Protecziun da la patria dumbra ca. 27'000 commembers e donatuors. Ella è l’organisaziun da tetg da 25 secziuns chantunalas ed è averta per tuts interessads.
Intent
La Protecziun da la patria s’engascha per la promoziun da la cultura da construcziun. En emprima lingia vul ella mantegnair las impurtantas perditgas da la cultura da construcziun, promover il svilup da l’ambient architectonic ed ina buna furmaziun dals edifizis.
Actividad
La Protecziun da la patria vul cuntanscher sia mira cun la lavur publica, cun l’ediziun da publicaziuns, cussegliaziun professiunala tar projects da construcziun, collavuraziun en la planisaziun dal territori, cun prender posiziuns, far diever da meds legals e cun contribuziuns finanzialas vi da projects exemplars. Cun surdar premias (premia Wakker, premia protecziun da la patria, premia Schulthess per curtins) premiescha la Protecziun da la patria engaschaments exemplars. Communablamain cun la Pro Natura venda ella dapi passa 50 onns annualmain ils talers da tschigulatta.
Revista
La Revista "Heimatschutz/Patrimoine" cumpara mintga quartal e tracta ultra d’infurmaziuns actualas adina in punct tematic central.
Infurmaziun
www.heimatschutz.ch ed info(at)heimatschutz.ch


text:
1911
El 1911 a l'è 'n ann del secol quell de vint.
Cossa l'è sucedud[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 28 de ottober: la gesa de San Peder a Galaraa, dopo agn de restaur, la vegna consacrada torna.
- 14 de dicember: la spedizzion comandada del norveges Roald Amundsen a l'è la prima che la riva al Pol Sud.
Chi l'è che l'è nassud[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 de dicember: Nino Rota, composidor.
Chi l'è che gh'è mort[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su 1911


text:
Canton Friburgo
El Canton Friburgo l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, l'è sitüàt endèla part ocidentàla del paés. El cunfìna a ucidènt col lach de Neuchâtel, che 'l la sepàra del Cantù de Neuchâtel, piö a sud el cunfìna col Canton Vaud e a nòrt e a èst el cunfìna col Canton Berna.
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù catòlica (73%). Endèl teretóre del canton Friburgo gh'è divèrsi convèncc, e gh'è apò a l'ünica Üniversità Catòlica de Svìsera, l'Üniversità de Friburgo.
El cantù 'l se tróa a la frontiéra linguìstica (Röstigraben) 'ntra la zòna che pàrla 'l fransés e chèla che pàrla 'n todèsch. El cunfì 'ntrà le dò àree l'è segnàt del fiöm Sarine (en todèsch: Saane), a ucidènt del fiöm gh'è i du tèrs de popolasiù che pàrla fransés e a èst el rèst che pàrla todèsch.
El Canton Friburgo 'l g'ha aderìt a la Confederasiù Svìsera zamò 'ndèl an 1481. l'è stat el prim cantù a magiurànsa de lèngua franséza.
Südiviziù aministratìvaModifega
El cantù l'è spartìt en 7 distrècc:
- Broye, che g'ha per capitàl la citadìna de Estavayer-le-Lac
- Glâne, che g'ha per capitàl la citadìna de Romont
- Gruyère (en todèsch: Greyerz) , che g'ha per capitàl la citadìna de Bulle
- Sarine (en todèsch: Saane) , che g'ha per capitàl la cità de Friburgo
- See (en fransés: District du Lac) , che g'ha per capitàl la citadìna de Murten
- Sense (en fransés: Singine) , che g'ha per capitàl la citadìna de Tafers
- Veveyse (en todèsch: Vivisbach) , che g'ha per capitàl la citadìna de Châtel-Saint-Denis
Colegamèncc estèrniModifega
- Official Statistics
- Sit Uficiàl (Franzés) (Todesch)
-
- Media relaa a Canton Friburgo su Wikimedia Commons


text:
Da Romana Ganzoni - Uossa suna rivats a Landquart. Il figl da 12 ons dumonda a la mamma, scha quist „village“ plain roba plü bunmarchada, plain marcas, plain „labels“, plain prodots...
Dad Annatina Nay - ... dalla Spagna, Italia, Grezia, dad Amsterdam ni New York! Cu has ti scret tia davosa carta postala, a maun, cun taccar si ina marca? Tgi...
Da Romana Ganzoni - La guida, Maria Rita, muossa a giasts seis cumün Sant'Angelo Muxara in Sicilia. Ella fa quai per raps, 60 euros la persuna. Uschigliö nu's rivessa pro...
Dad Annatina Nay - Jeu sun uss anti-fitness e stoi conceder. Il center da fitness hai jeu gia daditg buca pli viu da dadens. Tschei di ha ina dil center perfin...
La biera stagiunada, na filtrada vain prodütta daspö il 2004 a Tschlin e quai cun üna qualità constanta. Ella vain fatta exclusivamaing our da malt «Granalpin», our dad offa biologica...
Da Bettina Vital - In tschercha dals uors chi vivan pacific in libertà e dad otras aventüras cul camper, quinta Bettina d’ün pajais vastischem chi ha las listessas duos culurs...
Dad Annatina Nay - In onn niev cun massa novs propiests. Varga in dudischavel digl onn 2017 ei uss denton gia historia. Suandeis aunc adina vies plan? Buca fimar, beiber alcohol...
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein...


text:
Bos taurus
El Bos taurus, piö cunusìt col nòm popolàr de àca (in Lumbard Ucidental vaca, u anca vacja, in Lumbard Alpin - pr IPA: /'vakɒ/, /'vaçɒ/) per i ezemplàr fèmina, tòr per i ezemplàr màscc, bò per i ezemplàr màscc castràcc (in Lumbard Ucidnetal anca Böf) i e vedèl per i ezemplàr zùegn (Büscin in Lumbard Ucidental), l'è 'na spéce de mamìfer erbìvor artiodàctilo de la famìa dei Bovidae. L'è 'na bès·cia demestegàda de l'òm, ma 'n sèrte zòne del mónt se pöl troàl amò al stato salvàdech.
L'è stat demestegàt presapóch 10.000 ans fà 'ndèl Medio Oriènt, e de lé l'aleamènt de chèste bès·ce 'l s'è difundìt en pó 'n töt el mónt.
L'òm el la léa fò per doprà la sò càrne e 'l sò lat come nütrimènt, per la sò pèl (el cüràm), ma 'ndèla stória (e amò al dé d'encö 'n sèrte pàrcc del mónt) l'è stat apò dopràt per trasportà dei càrech gréf e per laurà la campàgna.


text:
Il Grischun enconuscha l'um da radio dapi il 1992. Pervia da l'amur era el vegnì lezza giada en il Grischun. Propi sa domicilià è el dentant pir dapi 4 onns. Sco uffant haja el fatg bleras midadas da lieu. Pli tard saja quai restà. Uschia sappia el s'orientar spert en in nov lieu. Tuttina restia el adina esters qua, di Törkott.
Cuira ma plascha fitg ed jau viv gugent qua.
Ina giada per emna fa il schef oz anc sez radio. «Aussenstelle Schweiz» sa numna l'emissiun. Là fetschia el in cordial bainvegni a tut ils Tudestgs che lavuran en il Grischun – e quai sajan blers manegia el riend.
RR actualitad 07:00


text:
Il center a Laax vegn preparà quests dis per retschaiver ils emprims requirents d’asil. I dovra novs cundrizs da segirtad per alarm da fieu e las mobiglias vegnan midadas ora. Enstagl da stanzas da duas persunas vegn fatg stanzas da 4 fin 6 persunas en il hotel Rustico. Il chantun quinta cun investiziuns da 80’000 francs.
Nova unda da requirents
La Svizra quinta cun varga 30'000 dumondas per asil per l'onn 2015. Quai munta ch' il chantun Grischun sto porscher plaz per radund 800 persunas. Sco quai che Marcel Suter il manader da l' uffizi da polizia e stadi civil di, haja il chantun gia en mira novas localitads. Da tge localitads che quai sa tracta n'ha Suter betg tradì.


text:
La Confederaziun sto destruir 10 milliuns dosas dal vaccin da corona da Moderna – quellas han surpassà la data da scadenza. Quant che quellas valan, na di l'Uffizi federal da sanadad BAG betg. Tenor ina funtauna dal Beobachter, possian ins dentant quintar cun 28 francs per dosa – pia totalmain 280 milliuns francs.
Per Marcel Dobler, cusseglier naziunal da la PLD da Son Gagl saja vegnì sfarlatà enorm daners ed il BAG haja prendì quai risico sapientivamain cun empustar tar plirs furniturs. El haja dentant era chapientscha per la decisiun, pervi da la situaziun malsegira da gliez temps.
Tenor il BAG na saja betg stà d'evitar da cumprar da memia, ins haja investì en differentas tecnologias, en cas ch'in product na fiss betg stà bun.


text:
Dapi l'october creschan las dumondas per lavur curta puspè en il Grischun – dentant betg uschè ferm sco la primavaira passada. Quai ha Gian Reto Caduff, il manader l'Uffizi chantunal per industria mastergn e lavur KIGA, confermà al schurnal regiunal da SRF.
Pertutgads da lavur curta èn sco gia la primavaira surtut manaschis da la gastronomia e hotellaria sco er dal commerzi en detagl e servetschs da divertiment e recreaziun, pia las branschas che pateschan il pli ferm da la crisa da corona.
Dumber da concurs pudess s'augmentar
Tar il KIGA sper'ins sin ina buna stagiun d'enviern, uschiglio pudessan pliras firmas stuair deponer lur bilantscha. Las indemnisaziun per lavur curta cuvran numnadamain be las perditas da pajas e betg ils ulteriurs custs da las firmas.
Fin ussa sa mussa l'economia grischuna dentant pulit robusta. Il dumber dals concurs n'è betg s'augmentà marcantamain.
Anc fin la fin da l'onn pon interpresas annunziar lur dumondas per lavur curtas cun in proceder simplifitgà. Perquai ch'il dumber da dumondas crescha dentant puspè pudessi esser che la Confederaziun prolungheschia questa regla per in pèr mais, manegia Gian Reto Caduff.


text:
La firma Cafè Badilatti da Zuoz survegn ina directura. Il prim da november surdat Daniel Badilatti il timun da la brassaria da café a Sabina Cloesters ch'è actualmain responsabla per l'administraziun. Quai annunzia la firma.
Daniel Badilatti resta president dal cussegl d'administraziun ed uschia vinavant activ en il sectur strategic. Da nov part dal cussegl d'administraziun fan ils dus figls da Daniel Badilatti, Livio ed Aligi Badilatti. Cun els entran dus chaus da la quarta generaziun en l'interpresa da famiglia.
RR novitads 06:00


text:
Normalmain èn las cifras commerzialas dal fanadur pli bassas perquai ch'igl è vacanzas da stad. Questa giada han ins dentant fatg tant commerzi cun aczias sco mai il mais fanadur dapi il 2008.
Dapi l’entschatta da fanadur na dastgan bursas cun sedia en l’Uniun europeica betg pli far commerzi cun aczias svizras. Quai sco reacziun sin l’equivalenza da la bursa svizra che n’è betg vegnida prolungada da l’UE. Sco cuntramesira ha il Cussegl federal decidì che aczias svizras ston vegnir martgadadas al commerzi en Svizra. Uschia han las bursas da l'UE pers volumen da commerzi a la bursa svizra.
RR novitads 09:00


text:
Las minoritads periclitadas en Svizra duain survegnir sustegn finanzial da la Confederaziun. Il Cussegl federal ha decidì da sa participar mintg'onn cun in mez milliun francs per proteger minoritads sco per exempel las cuminanzas giudaicas u muslimas, u er il pievel viagiant u persunas omosexualas, da violenza extremistica u terroristica.
Cun ils daners vul ins pajar indrizs d'alarm, saivs u cameras da surveglianza. Ma er la scolaziun per enconuscher ristgs u per pudair guntgir ristgs po la Confederaziun sustegnair. Er infurmaziun e sensibilisaziun tutgan tar las pussaivlas investiziuns. La consultaziun dura anc fin il matg.
RR novitads 12:00


text:
Talina Gantenbein è uschia ina dals 170 atlets ed atletas che represchentan la Svizra a Pyeongchang. Ella cumbatta il venderdi, ils 23 da favrer per in bun resultat en la cursa da skicross. La sportista engiadinaisa na tutga betg tranter las favuritas, ma gia dastgar ir a la partenza a quest punct culminant ensemen cun Fanny Smith u Sanny Lüdi saja ina gronda chaussa, ha Gantenbein ditg durant retschaiver da Swiss Olympic la vestgadira per Pyeongchang.
Campiunessa olimpica da las junioras
Dal tut nov n’èn gieus olimpics dentant tuttina betg per Talina Gantenbein. Avant dus onns ha ella dastgà sa participar als gieus olimpics dals juniors a Lillehammer en la Norvegia. E da quests gieus olimpics è ella schizunt turnada a chasa sco campiunessa olimpica en il skicross, pia cun la medaglia dad aur enturn culiez. Malgrà ch’ils gieus olimpics a Pyeongchang sajan tut in auter mund speria ella schon era da pudair profitar in zic da las experientschas fatgas il 2016.
RR actualitad 17:00


text:
Tranter auter han ils hackers publitgà numers da telefonins ed adressas, ma er chats privats e detagls da cartas da credit. Sche tuttas datas èn propi autenticas è anc avert. Chattà il leak han las autoritads gievgia saira. Dapi lura èn ils chaus da las partidas en il Bundestag fatschentadas cun il tema. Sco quai che l’ARD rapporta, sajan politichers da tut las partidas auter che da l’AfD pertutgads.
Piglià posiziun uffizialmain n'han anc naginas partidas. Tgi ch'è responsabel per la publicaziun da las datas n'è anc betg enconuschent. Exact uschè pauc enconuschan las autoritads las raschuns per publitgar las datas.
RR novitads 10:00


text:
Rita Cathomas Bearth crescha si durant ils onns 1950/60 a Rabius. Ella è la veglia dad otg buobas. Otg buobas e betg in sulet buob. Per il bab ch'aveva ina interpresa n'eria quai betg simpel. Savens vegniva el ris ora.
Per el era quai plitost in frust d'avair tontas buobas ed el vegniva ris ora. Puspè ina buoba. Buobas valevan simplamain pli pauc. Ins na saveva betg s'imagniar che ina buoba avess forsa pudì manar ina fatschenta ubain far da scrinaria."
Era la scolaziun n'era betg in grond tema. Tochen la fin da la scola secundara ha la Sursilvana betg savì ch'ella havessi era pudì far in gimnasi, malgrad ch' ella fiss gugent ida vinavant a scola. Ella havess gugent fatg scolasta, ses geniturs n'hajan dentant ditg ad ella: «Tge vulas ti far scolasta, ti maridas tuttina e lu.... fai insatge che ti pos duvrar.» Suenter ina scolaziun da commerci lavura ella sin biro en la fatschenta da ses bab. Curt pli tard dentant va Rita Cathomas Bearth a Turitg per pudair far vinavant quella scolaziun ch' ella ha vulì.
L'onn 1971, igl onn che las dunnas han survegnì il dretg da vuschar en Svizra viveva Rita Cathomas Bearth ensemen cun sia famiglia a Turitg. Pli tard returnan els a Cuira. Là fa ella part sco giuvna dunna dal cussegl da la citad da Cuira. Da quest temp in gremi fitg masculin. Era savevia ella strusch co la politica funcziuni ed avevi betg emprendì co distuar en gremis uschè masculins. La tradiziun muncavia. Uschia saja stà da nudar in zic ed emprender zic a zic co far allianzas e discutar.
Rita Cathomas Bearth è s'engaschada per las dunnas, per fatgs socials, per l'architectura ed era per la lingua. En blers gremis haja ella pudì lavurar e quai cun grond plaschair.


text:
Sco la regenza ha communitgà pussibiliteschian las schluccadas dal Cussegl federal dals 26 da zercladur da realisar la proxima sessiun en l'edifizi a Cuira. I dettia reglas differenziadas pertutgant il dumber da persunas e la distanza ed er l'obligatori da mascrinas stoppia vegnir resguardà. La conferenza da presidents dal Cussegl grond ha uss decidì da realisar la sessiun che cuzza dals 25 fin ils 28 d'avust en l'edifizi dal Cussegl grond. La sessiun è er averta per il public.
In onn e mez sessiuns «extra muros»
Pervi da la pandemia èn las sessiuns vegnidas fatgas las ultimas tschintg giadas u en la halla da la citad a Cuira u en il center da conferenzas a Tavau. L'avrigl dal 2020 cura che la pandemia aveva gist cumenzà, avevan ins decidì da stritgar la sessiun d'avrigl. La proxima sessiun, dal zercladur 2020 è lura vegnida realisada en la halla da la citad a Cuira. Quella ha custà radund in mez milliun francs. Dapi lura han las sessiuns dal december, dal favrer, da l'avrigl e dal zercladur gì lieu a Tavau en il center da conferenzas.


text:
La regenza saja fitg commovida da la mort da la princessa Marie, ha ella communitgà. Durant la malencurada naziunala vegnan tut las bandieras dals edifizis publics mess ora en las colurs dal pajais. Plinavant vegnan tut las bandieras messas a mesa asta.
La dinastia na veglia dentant betg, che tut las festivitads e occurrenzas vegnian annulladas. Ellas duain però vegnir manadas tras cun discreziun ed il respect necessari. Era cun minutas da silenzi vul il Principadi da Liechtenstein commemorar a la princessa.
La princessa Marie da Liechtenstein è morta la sonda cun 81 onns. La dunna dal prinzi Hans-Adam II aveva gì in culp la mesemna passada. Ella sa mussava be anc darar publicamain. Ed era ses um è sa retratg da las fatschentas dal stadi. Gia il 2004 aveva il prinzi Hans-Adam II surdà l’uffizi guvernativ a ses figl il pli vegl e successur al tron – prinzi ereditar Alois.


text:
Lavin, Guarda ed Ardez en Engiadina Bassa èn vegnids onurads communablamain cun il titel «vitg d’alpinists». Quai èn lieus pitschens e ruassaivels ch’èn s’obligads al turissem miaivel cun ina natira intacta e senza gronds indrizs da sport d’enviern. Sper St. Antönien en il Partenz èn las fracziuns da Zernez e da Scuol il segund vitg d’alpinists en Svizra.
Clera strategia
Co ils vitgs vulan profitar concret dal titel, na saja anc betg cler, uschia Martina Stadler, directura da l’organisaziun turistica d’Engiadina Bassa. Ensemen cun las indigenas ed ils indigens vul ins stgaffir en in proxim pass ideas ed alura elavurar in concept cun ina clera strategia per trair a niz uschè bain sco pussaivel il label.


text:
La Luna (Luciano Ravasio)
Varda qe Luna bionda a l’è fiorida in ciel,
l’è piena l’è rotonda dolça come la mel,
stanoit la fa la rœda
per regalar emozion,
stanoit la fa la lœsa ma i ge fa miga atenzion.
Luna qe la te incanta, la toca i cœr mulxin,
insé i poeta i canta de l’om, del so destin,
i ge fa i serenade, pœ
i can qe i bor ai gats
insema ai grii ind i prads e ai done inemorade.
Luna qe la camina per tegner impiz ol mond,
quando l’è beriqina dei volte la se scond,
ai monts la ge fa i care la fa sberluxer ol
Bremb
e se ved ol firmament tremar su i aque ciare.
Luna la vagabonda amixa dei pastor,
là su in de noit profonda l’è intoren come lor,
la met in fila i stelle per disegnar ricam
forse per regordar-m
coss è-le i robe belle.
Luna come la mama la scolta sospirar
la jent qe spera e brama un poo de serenitaa,
la sdœgia i tenereze, i nosts moments sincer,
la spea baxin e careze mœta ind i so penser.
Luna e stelle i me segnala i senter del paradis,
col sentiment, i dix, a se pœl trovar la scala.
La Luna pelegrina tra grate de lumin
l’è prope la rejina de un mond senza confin,
de quante canzonete
i loda ol so ciaror
qe al fa bruxar d’amor ol cœr dei belle s-ciete.
Stanoit la Luna bionda l’è in fior per mé e per té
perqè la vagabonda la sa qe te vœle ben,
stanoit
la Luna bionda l’è in fior per mé e per té
l’eterna vagabonda la sa qe te vœle ben.


text:
4 da 5 persunas en il Grischun Central èn da l'opiniun ch'i vegn intermedià dapli savida davart natira e cultura dapi ch'il Parc Ela è en funcziun. Quai resulta dad in'enquista betg represchentativa da la ZHAW, la Scol'auta per scienzas applitgadas da Turitg. 70% èn da l'opiniun che la purschida culturala saja pli vasta e che la regiun saja pli enconuschenta grazia al Parc Ela ch'i dat dapi il 2012.
Davart la retschertga
La retschertga ha fatg la ZHAW, la Scol'auta per scienzas applitgadas da Turitg. 416 persunas èn sa participadas. Qua quellas èn 48% indigens, 39% èn segund-dimorants.
La retschertga na vaglia dentant betg sco represchentativa. La ZHAW quinta, che plitost persunas cun ina tenuta positiva envers il parc èn sa participads persunas ch'èn sa participadas han plitost ina tenuta positiva envers il parc.
Il manader da fatschenta Dieter Müller sa mussa cuntent cun ils resultats da la retschertga. I dettia però vinavant puncts per meglierar. Uschia haja mintga 5avel dumandà inditgà, ch'il Parc Ela na fetschia pauc fin nagut davart mobilitad ed energia.


text:
Mirabella Imbaccari
Mirabella Imbaccari (en Latì: Imachara o Imacara) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 60 km a sudòvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 6.602 abitàncc e 'na superfìce de 15,4 km².[1]
Mirabella Imbaccari l'è tacàt ai cümü de Caltagirone e Piazza Armerina.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ersìli Tonini
Ersìli Tonini (Centuéra de San Giórg Piasentìn (PC), 20 de lüi 1914 - Ravenna, 28 de lüi 2013) l'è stài un Cardinal e Arcivèsc católic, Arcivésc emérit de Ravéna dal 1990.
BiugrafiaModifega
L'é diventàd prét el 18 d'aprìl 1937, quanch'el gh'aveva apéna 22 ann. L'é stài prevòst de la césa de San Vitál a Salsmagiùr (PC). El 2 de giügn 1969 l'é cunsacrà Vésc de Macerata-Tulentì.
El 22 de nuémber 1975 lé prumós a l'Arcidiocesi de Ravena-Cervia, e el ghe restarà fin al 27 utùber 1990. In ch'el periodo chì l'é stái anca (1988-1989) Aminsitradùr Apustólic de la Diocesi de Rimini.
TelevisónModifega
La só nuturietá l'é cuminciada in d'el 1991, quan che l'ha fài in televisión el prugrama I dés cumandamènt (I dieci comandamenti), cun Énso Biagi. Per ch'el prugrama chi l'é numinàd "...esempi d'el Catechismo mudérn...". Incö, el partecipa amòo in televisión a certi prugrámi, cume upiniunista.
CardinálModifega
El 26 nuémber 1994 el Papa Giuánn Pául II l'ha fái Cardinál cul tìtul del Santìsim Redentùr in Val Melania.
Dal 30 d'aprìl 2010 al 28 de lüi 2013, dì d'la sò mort, l'é stài el püsé vécc de tütt i Cardinái del mùnd.


text:
L'aura fa il mument in stritg tras ils quints dals organisaturs dal final da la cuppa mundiala a Lai. Ina segirezza dentant han els, ed uschia er las atletas ed ils atlets. «Il plan da cursas dal di resta» quai conferma il president dal comité d'organisaziun Peter Engler. Il punct 19.1 dal reglament da la FIS numnadamain scumonda in spustament dalas cursas sin in auter di.
Pront
L'organisaziun saja pronta, uschia Engler ed er la naiv nova na saja nagin problem sincerescha il president dal comité d'organisaziun. Per cass d'urgenza stattan a disposiziun 70 persunas che savessan vegnir per stumplar or culs skis la pista da cursa.


text:
Cun passa ina milliarda cartents è la baselgia catolic-romana la pli gronda organisaziun dal mund. Ella è structurada tenor in sistem dual: Ins distingua tranter la baselgia universala cun sedia a Roma e las baselgias localas cun structuras che sa differenzieschan d’in pajais a l’auter.
Il Nov Testament
Il 2016 ha Gion Tscharner edì ils cudeschs istorics dal Nov Testament (Evangelis da Matteus, Marcus, Lucas e Joannes, Fatgs dals Apostels). La publicaziun cumpiglia er in’introducziun en ils tschintg cudeschs istorics, in pèr fatgs da l’istorgia dal Nov Testament ed in disc cumpact.
La Passiun da Sumvitg dal temp dal domini franzos 1801
Il giurist Pieder Tuor (1876–1957) n’è betg be stà in’autoritad federala sin il champ dal dretg d’ierta, mabain er in Rumantsch fitg engaschà. In pitschen insatg da ses vast operar porscha ses tractat davart la Passiun da Sumvitg dal 1801 che sa legia sco in veritabel crimi.


text:
MUSEO SUL TERITORIe
Estra la senta zentrèla, l Museo tol ite ence na lingia de Sezions metudes a jir ti paijes de la val, olache l'é stat recuperà strutures de enteress etnografich e culturèl: la Sia a Penìa e l Molin de Pèzol a Pera.
Amò apede l'é doi neva sezions, nasciude co l'intendiment de analisèr tematiches spezifiches e de valorisèr a na vida didatica regoete etnografiches de particolèr enteress: L malghier a Pera, L segat a Sèn Jan e L Stònt a Ciampedel.
En ocajion del prum centené da canche l'é crepà fora la Pruma Vera, tel teater Navalge de Moena l'é stat metù a jir na mostra-event dal titol 1914-1918 "La Gran Vera". La Grande Guerra: Galizia, Dolomiti, nasciuda de gra al lurier de colaborazion anter enc, istituzions, sociazions culturèles e volantadives.
Istituto Culturale Ladino “Majon di Fascegn” Museo Ladin de Fascia
La Sia
INFO
La Sia de penia
str. de Ciamp Trujan
Penìa (Cianacei)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
10.00-12.00 / 16.00-19.00
Fora per l'an
su prenotazion
tel. +39.0462.760182
(d'invern la sia no pel jir)
La Sia de penia
La Sia de Penìa l'é la ùltima sia "a la venezièna" amò en funzion te duta Fascia. Documentèda jà tel sec. XVI, anchecondì la se prejenta te sia strutura realisèda del 1929 dal marangon Giochelon da Pardac.
L restaure portà inant ti egn 1985-88 da Giuseppe Longo da Tieser à permetù de reduperèr deldut la strutura: anchecondì estra che per vijites vidèdes ai enjignes metui a jir per desmostrazion, la sia pel ence esser durèda per i besegnes dei sentadins de la frazion de Penìa.
L Molin
INFO
l Molin de Pèzol
str. Jumela
Pera - Sèn Jan di Fassa (TN)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
10.00-12.00 / 16.00-19.00
Fora per l'an
su prenotazion
tel: +39.0462.764089 - 760182
l molin de pèzol
L Molin de Pèzol, de proprietà de la familia Rizzi (Salin) jà da l'Otcent, va amò aldidanché e sie enjignes per majenèr é formé da doi moles per la bièves e l pestin per l'orc, metui a jir da trei gran rodes da pèles.
Amò apede l'é ence la piles (n sistem primitif a moviment vertical per pestèr l'òrc), l molin da vent e duta l'autra massarìes del moliné.
Restaurà da l'artejan Giuseppe Longo da Tieser e inaugurà tel 1983, l Molin de Pèzol l'é stat la pruma sezion locala del Museo Ladin.
L Malghier
INFO
L Malghier
str. Dolomites 233
38036 Sèn Jan di Fassa
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
16.00-19.00
Vijites vidèdes
per gropes de amancol 15 persones con prenotazion tel +39.0462.760182
L Malghier
La neva sezion del Museo Ladin la é loghèda te la senta de la Mèlga de Fascia e la é dedichèda a la èrt veiora de l'arlevament e del fèr smauz e formai, ativitèdes che ti sécoi à caraterisà l sistem economich de la Comunità de Fascia.
L lurier col lat, col smauz e col formai e la gestion comunitèra di pèscoi e de la monts tel jir di sécoi i vegn despieghé tras ogec, tesć e fotografìes che vegn cà da l'atività de regoeta etnografica portèda dant da l'Istitu Cultural Ladin per passa trent'egn, per ruèr enscin aldidanché e poder veder, tras la sales de produzion, coche laora la Mèlga anchecondì.
Zenza desmentièr che se podarà cercèr duc chisc prodoc te la boteiga lò apede.
L Segat
INFO
L Segat
Strada de Ruacia
Meida - Sèn Jan di Fassa (TN)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
16.00-19.00
Vijites vidèdes e atività didatiches
demò su prenotazion. Se cogn se oujer ai Servijes Educatives de Museo
tel. + 39.0462.760182
L SEGAT
La neva Sezion sul teritorie de “L Segat” la é nasciuda, jà da sia projetazion, desche na strutura museèla caraterisèda da na gran atenzion a la didatica, che se compagna a la Sezion de “La Sia” ta Penia. Dedicà soraldut al confront anter la sies tradizionèles a èga e la tecniches modernes che se doura a lurèr l legnam, chest spazie dèsc ence l met de cognoscer duc i setores produtives leé al lurier del bosch.
A peèr via da la emportanza del desfrutament del bosch per la comunanza de Fascia ti sécoi, se podarà cognoscer la essenzes prinzipèles del post e cognoscer trei mestieres leé al lurier primèr del legnam: l boschier, l segat e l marangon.
Vigniun de chisc setores é portà dant da tesć, retrac storics, ogec etnografics e filmac touc sù ti egn da l’Istitut Cultural Ladin, e, anter chisc, se tol fora la gran colezion “Bepo e Jan Cherlo” da Moena, che vegn cà da na familia de marangons da cater generazions.
L’é stat possìbol meter a jir chesta sezion de gra a la colaborazion co l’A.S.U.C. de Poza che à metù a la leta la sales de la Sia de Meida, metuda a nef, e co la Scola Ladina de Fascia che à tout pèrt ai momenc
de projetazion e a la realisazion di materièi didatics col projet “Dò l troi del legn”.
La Gran Vera
INFO
Mostra
1914-1918 "La Gran Vera"
Moena, Teater Navalge
Orarie
h. 15.30-19.00
dai 26 de dezember ai 9 de jené
DUC I DIS
dai 10 de jené ai 3 de oril
da mèrtesc a domenia (serà de lunesc)
Priesc e vijites vidèdes
Atività Didattica de la Gran Vera
per endrez di Servijes Educatives del Museo Ladin
didattica@istladin.net
tel. +39.0462.760182
Desciarea la brochure di percorsc de la Didatica de la Gran Vera
1914-1918 "LA GRAN VERA" GALIZIA, DOLOMITES
Per i cent egn dal scomenz de la Gran Vera, l Comun de Moena, l'Istitut Cultural Ladin e la Sociazion culturèla “Sul Fronte dei Ricordi”, col sostegn del Comun General de Fascia, i à realisà n'esposizion tematica che porta dant i evenc de vera dal front austro-rus (Galizia-Bucovina-Volina) enfin a la vera a l’auta sui monts de Fascia e Fiem, per recordèr no demò i fac storics ma soraldut sie efec su la jent del post.
Cher de l'esposizion l’é dantdaldut la colezion “Simonetti - Caimi”, con passa 20 mondures da zacan, reperc, retrac, e c.i., en dut beleche mile tòc che é stac metui a la leta dal Museo Ladin de Fascia, con apede amò da etres reperc de colezions privates.
La mostra se dejouc sun cater sezions staboles (Galizia 1914, La trincea, Dolomites 1915 e Vera a la Vera!), che troa lèrga ti gregn spazies del Teater Navalge de Moena, olache vegn dant un dò l’auter diorames zis scenografics, vedrines tematiches, placac con tesć, retrac da zacan e gigantografìes, che met ensema na esposizion de presciapech 500 metres cadrac. Amò apede, ogne an la mostra tol ite na sezion temporana dedichèda a n tem particolèr: "Èrt e Standschützen", "1916: Taliegn a l'Assaut!" e per l'istà 2017 "Richard Löwy, n judier a Moena".
Ideatores e curadores de la mostra l’é Michele Simonetti Federspiel e Mauro Caimi, conservatores onorères del Museo Ladin; i alestiments é stac realisé col didament operatif di volontadives de la Sociazion “Sul Fronte dei Ricordi”, che se cruzia ence de endrezèr i percorsc vidé sui lesc del front sun Costabela, Sèn Pelegrin e Boce.
L Stònt
INFO
L Stònt
str. Pent de Sera
Campitello di Fassa (TN)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
16.00-19.00
su prenotazion
Info
Comun de Ciampedel
tel: +39.0462.750330
info@comune.campitellodifassa.tn.it
Museo Ladin de Fascia
tel.+ 39.0462.760182
museo@istladin.net
l stònt
Te duc i maores paìjes e te vigni zità del veie Tirol l’era n lech olache i omegn bogn de durèr èrmes da fech se arcedèa a trèr al tulac: n picol fabricat de legn o mur, con n gran avertor da olache se podea spièr i tulaces, metui a desvaliva distanzes.
L spirit de la veiora milizies populères che n’outa aea da defener la patria tiroleisa, recognosciudes da l’Emperador del 1511, l’é passà te l’Otcent te la libera sociazions di Standschützen, chiamé Scìzeres per ladin e “Bersaglieri immatricolati” per talian.
L Stònt imperièl-regio comunèl de Ciampedel l’é la soula testimonianza de na storia secolèra, conservà enscin aldidanché te val: fat sù del 1905, l’é stat en doura enscin canche l’é crepà fora la Gran Vera.