text:
Leventina
La Leventina (parnonziaa in ossolan: [lave'ntina][1]; in italian: Valle Leventina; in todesch istoregh: Livinental) l'è la vall del fiumm Tisin che la va de la Val Bidree fina a Biasca, indè la scomincia la Val Riviera.
L'è ona vall importanta perchè l'è quella indè che 'l nass el fiumm Tisin, che 'l ghe da el nomm al canton Tisin, le traversa tutt, el riva al lagh Maggior, el sbusa foeura arent a Sest e 'l va dent al Pò aproeuv a Pavia.
Inoltra, in la Leventina i se troeuven el giov del San Gottard, che 'l mena de la Svizzera Italiana al Canton Uri (de lengua todesca), e 'l Pass de la Nuvena, che 'l mena in del Canton Valles (anca quell lì de lengua todesca).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A nord la confina cont el Canton Uri, el Canton Grison (la Surselva) e 'l Canton Valles. A sud la confina con la Val Maggia e la Val Formazza (Piemont), a sud-ovest con la Val Verzasca e la Val Riviera, a est con la Val de Bregn.
I sò montagn pussee important a hinn:
- Pizz Redond, 3.192 meter.
- Camp Tencia, 3.072 meter.
- Pizz Gaina, 3.061 meter.
- Piz Blas, 3.019 meter.
- Luscender, 2.939 meter.
- Pizz Cristallina, 2.912 meter.
- Pizz Forno, 2.907 meter.
El fiumm pussee important a l'è, ovviament, el Tisin.
Compagn de tanti alter vai alpinn, anca in la Leventina a gh'è ona quai sotta-vall. La pussee importanta l'è quella de Bidree, che poeu l'è 'l sit indove che 'l nass de vera el Tisin.
In sui montagn a gh'è on bell poo de laghett alpin.
I comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pont de vista politegh, la Leventina la partegna a la Svizzera e, pussee precisament, al Canton Tesin. I comun de la vall hinn staa regolt in d'on unegh distrett, che 'l se ciama proppi distrett de Leventina. Quell distrett chì l'è 'l terz pussee grand del Canton, dopo de quell de la Valmaggia e quell de Locarno.
Al dì d'incoeu, i comun de la vall a hinn: Airoeu, Bidree, Boeuid, Dalp, Faid, Personegh, Pollesg, Praa, Quint e Sovri. El capploeugh a l'è Faid.
Alter paes important de la vall hinn Chisgiogna, Rossura, Calonegh, Anzonegh, Calpiogna, Campell, Cavagnagh, Chironegh, Mairengh e Vosch.
In tutta la vall, segond on censiment del 2011, a viven quasi desmilla personn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Leventina l'è stada bitada de on fracch de temp. A Vosch, Quint, Dalp e Chisgiogna hinn staa trovaa di tomb de l'età del ferr. Chighinscì la viveva la tribù di Leponz, che l'è stada romanizzada intorna al 200 prima de Crist. A Airoeu hinn staa trovaa di repert de l'età romana, e quest el ne fa pensà che 'l San Gottard el fudess on giov important gemò a quii temp là.
In del Medioev, la Leventina l'è stada dominada di canonegh del Domm de Milan. L'influenza milanesa a l'è stada inscì importanta che al dì d'incoeu in Leventina (compagn de la Val Riviera e la Val de Bregn) a se fa la messa cont el rit ambrosian.
A bon cunt, a quei de la Leventina ghe piaseva minga el domini de Milan, e inscì hann provaa pussee d'ona volta a rebellàss, vuttaa di canton svizzer de lengua todesca. L'è passada al Canton Uri per la prima volta in del 1403, ma per on quai desenni i Milanes hann provaa (e ogni tant gh'hinn anca riessii) a toeula sù anmò. Despoeu la battaja de Sgiornigh (1478), i Milanes hann moccaa coi sò tentativ de reconquista. De quell moment, l'è andada adree a la storia del rest de la Svizzera. In del 1803 l'è passada al Canton Tesin, e inscì a l'è anca 'dess.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la Leventina, anca se gh'è stada ona longa dominazion del Canton Uri, la lengua offizial l'è semper stada l'Italian, e anch adess a l'è inscì.
El dialett leventines inveci l'è ona variant alpina del Lombard, che 'l gh'ha di legamm cont i alter parlà del Canton (per esempi, con quell de la Valmaggia e con quell de la Val Riviera), ma anca cont el Romancc, e 'l gh'ha 'vuu anca 'na quei parolla in prestit de l'alemann parlaa in del Canton Uri.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DOSI - Leventina (parte I), Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona, 2005.


c: text/html

text:
Sniffing
El sniffing a l'è l'intercettazion passiva di pacchett che passen in su 'na red telematica, che 'l pò vess faa sia per di motivazion legittim, 'me el debugging de 'na red, o illegittim, per intercettà illegalment di dacc.
Tecnega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è possibil sniffà in sui red, sia Wifi sia cablaa, che doperen no di division logich o che doperen i hub. In sui red dividuu cont i switch a l'è, inveci, impossibil, perchè ogni macchina la ricev domà i sò pacchett e quej per l'adressa de broadcast. In d'on quaj switch però a gh'è di fonzion che permetten de mandà a on computer tucc i pacchett, per el debug de part di sistemista.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gesù e Nicodemo. Aora, a-i era n'òm d'ij Farisé ch'as ciamava Nicodemo e che a l'era un ëd ij cap dij Giudé. Sto-sì a l'é vënù ëd neuit da Gesù e a l'ha dije: "Rabbi, i savoma che ti 't ses ën magìster mandà da Nosgnor, përché gnun a podrìa fé ij sègn miracolos che ti't fas se Dé a fussa nen con chiel". E Gesù a l'ha risponduje: "An vrità, an vrità mi it diso: 'Se queidun a nass nen n'àutra vira [4] a podrà nen vëdde 'l regn ëd Nosgnor'". Nicodemo a-j dìs: "Com é-lo che quaidun a peussa nasse n'àutra vira quand ch'a l'é vej? Col-là sicur a podrìa nen intré torna ant la pansa 'd soa mare për nasse na sconda vira? Nen vera?". Gesù a l'ha rësponduje: "An vrità, an vrità mi it diso: 'Se quejdun a nass nen da l'eva e da lë Spirit a podrà nen intré ant ël regn ëd Dé. Lòn ch'a nass dla carn a l'é carn, e lòn ch'a nass da lë Spirit a l'é spirit. Sta nen stupì 'd lòn ch'i l'hai dite. A venta che vojàutri i nasse n'àutra vira. Ël vent a bofa andova ch'a veul, e ti't na sente ël son, ma ti 't sas nen da 'ndoa ch'a ven e andua ch'a va. A l'é l'istess për coj ch'a nasso da lë Spìrit. Nicodemo a l'ha domandaje: "Com é-lo che ste còse a peulo fesse?".) Gesù a l'ha rësponduje: "Ti 't ses ën magìster an Israel e ti 't conosse nen ste còse? An vrità, an vrità i't diso: 'Lòn ch'i savoma i lo disoma e i podoma testimonié mach ëd lòn ch'i l'oma vëddù. Për lòn vojàutri i peule nen aceté nòstra testimoniansa. Se i l'hai dive lòn ch'a l'é dë stò mond e vojàutri i-j chërde nen, com é-lo che i podreve chërde s'iv parlo ëd còse del cel? Gnun a l'é montà sù al cel sedësnò col ch'a l'é calà giù dal cel, visadì ël Fieul ëd l'Òm. Giusta coma Mosè a l'avìa alvà ël serpent ant ël desert, parèj a venta che 'l Fieul ëd l'Òm a sia alvà sù, për fé che chionque a chërd an Chiel a perissa [6] nen ma a l'abia vita eterna. Përché Nosgnor a l'ha tant vorsù bin al mond ch'a l'ha dàit Sò Fieul ùnich, për che chionque a chërd an Chiel a perissa nen ma ch'a l'abia vita eterna. An efet Nosgnor a l'ha nen mandà Sò Fieul ant ël mond për condané 'l mond, ma përché 'l mond al sìa salvà da Chiel. A-i é gnun-a condan-a për col ch'a chërd an Chiel, ma col ch'a chërd nen an Chiel a l'é già stàit condanà për avèj nen chërdù ant ël nòm ëd ël Fieul ùnich ëd Dé. Ël giudissi 'd condana a l'é fondà an sël fàit che la lus a l'é vnùa ant ël mond m' a l'han preferì 'l top a la lus, përché lòn ch'a fasìo a l'era nen bon. An efet, tuti coj ch'a fan lòn cha l'é nen bon a l'han la lus an òdio e as avzino nen a la lus përchè a l'han tëmma che lòn ch'a fan a sìa dëscuvert, ma coj ch'a fan lòn ch'a l'é giust a ven-o a la lus përchè dj'àutri a peusso vëdde che lòn ch'a fan a l'é second la volontà 'd Dé. (Gioann 3:1-21). Spiegassion an italian: Emettete la vostra sentenza (Giovanni 3:14-15).
La serp d'aram. "Antlora 'l pòpol d'Israel a l'é partì për ël Mont Hor an ciapand la stra ch'a va vers ël Mar Ross për argiré la tèra 'd Mòab. Ël viagi, però, a l'era tròp long e 'l pòpol a l'ha perdù la passiensa e a parlava contra Dé e contra Mosé. A disìa: "Përchè i l'eve fane seurte da l'Egit mach për meuire ambelessì ant ël desert? A-i é gnente da mangé ambelessì e gnente da bèive. E peuj i l'oma già la nàusia 'd sta mana ch'a sa 'd gnente!". A l'é parèj ch' ël Signor a l'ha mandaje 'd serp velenose ch'a-j mordìo, e vàire israelita a na son mòrt. E 'l pòpol a l'é vnù da Mosè e a l'ha dije: "I l'oma fàit un pecà quand ch'i l'oma parlà contra 'l Signor e contra ti. Prega 'l Signor ch'a fassa 'ndé via cole serp!". Mosé, antlora, a l'ha 'ntërcedù a favor dël pòpol, e 'l Signor a l'ha risponduje parèj: "Fate na réplica 'd na serp velenosa e tachla a na pertia. Tùit coj ch'a son stàit mordù a vivran se mach a la vardo!". Antlora Mosè a l'ha fàit na serp d'aram e a l'ha tacala ansima na pertia. Quand che quejdun a l'era mordù da na serp e a vardava la serp d'aram as salvava la vita!" (Nùmer 21:4-9).


text:
Il campiun mundial ha gudagnà en il sprint be per paucs centimeters avant il Norvegiais Alexander Kristoff. Ils ciclists svizzers, tranter quels er Fabian Cancellara sco sisavel, n'han gì nagina schanza en il sprint da la gruppa da testa cun 40 ciclists.
Il Brit Chris Froome è vegnì 14avel e resta vinavant a la testa dal Tour de France cun in avantatg dad ina minuta e 47 secundas sin il Hollandais, Bauke Mollema.
La 17avla etappa maina lura la mesemna, suenter il di da ruaus da damaun, sur 184 km da Berna en il Vallais fin il mir da fermada da Finhaut-Emosson.
RR novitads 20:00


text:
Exposiziun da puma al marcau da Sagogn dils 17-09-2016
Il pomolog Gaudenz Zanetti duront l'inventarisaziun dalla pumera a Sagogn
Sche Vus vuleis planter enfiarlas ni era mo mirar tgei sorts puma ch’ei dat a Sagogn, visitei il stan dalla Pro Sagogn al marcau dil vitg. Il spezialist da puma, Gaudenz Zanetti expona ca. 30 sorts meila e péra. El declara ils avantatgs e disavantatgs dils differents fretgs. Vus saveis era degustar differents fretgs e must da Sagogn. Sche Vus haveis fretgs nunenconuschents en Vies curtgin astgeis purtar els per schar eruir lur nums.


text:
El 19avel tschentaner duvrava in nievnaschiu cletg per surviver ils emprems dis. Sch'ei deva cumplicaziuns, era negin miedi per peis. Da spindreas ni hebamas plaida il protocol da 1847 l'emprema ga. "Vegn proponiu dalla vischnaunca da tarmetter silmeins duas ni treis femnas per schar emprender da spindreras, cun seporscher da dar 20 fl. per ina, sch'ellas vulan ir, cun la cundiziun aber ch’ellas ston star en nossa vischnaunca e survir silmeins nov ni diesch onns. Igl onn 1853 fuva la hebama Giacometta responsabla ella val. Sin quei sectur ei la vischnaunca stada activa e procurau per agid allas femnas. Deplorablamein muncava il miedi! Encunter la fin dil 19avel semida quei empau. Aschia ei Giachen Casper Muoth vegnius incumbensaus ils onns 1880 da translatar in cudisch per la scolaziun da spindreras. El medem temps publichescha era la Gasetta Romontscha artechels che tractan la mortalitad dils affons.
Tenor pader Placi a Spescha "miravan ins memia pauc tier ils affons. Tschuf eri ei e paucs che devien breigia da schubergiar". Ils Tuatschins dil 19avel tschentaner eran pia ualti tschufs. Alla fin dil 19avel tschentaner ha Josef Steiner (scolast a Selva) scret ch'ei stevi "avon in triep onns fetg mal culla propertat e schubradat". Steiner va vinavon: "In um ei ius en ina casa per fitschentas. Cheu ha quei um jester observau ch'enta letg sut ils pons er'ei enzatgei che seregudava. Meinsanual ei lu vegniu orasut il tepet in purschi. La mumma da casa ha detg a quei um: nus havein stuiu prender si da nuegl ils purschals e metter enta letg, giu nuegl stevan ei schelar. Cheu er'ei aschia . . . ils purschals stuevan buca schelar e per quels che mavan en quei letg la sera er'il letg scaldaus e vevan cheu lu cauld e bien".
Era sch'ei vegn ad esser stau in toc meglier culla schubradad alla fin dil 19avel, certas disas eran buc aunc ragischadas ora dil tut. Per exempel quella "che ual sper igl esch casa cur ch'ins arveva igl esch, sch'era leu il begl dils salvanoris. Quels vegnevan pervesi cheu per bucca far fadigia da purtar en nuegl la maglia da quels. Lu stevan savens si pigl esch casa purtgiuns sco uors e spetgavan silla maglia da maniera ch'ei fageva sterment d'ira vitier".
"Tgei miserabel uorden ch'ei era cun vestgir ils affons aunc els onns 1860 e 1870 ch'jeu savens hai viu. Ei vegneva tschuppels buobanaglia en Surpalits a partgirar thiers dis de ferdaglia plievgia e suffel senza sin tgau, senza chiltscheuls e senza calzers e gl'auter resti rut e scarpau; mo perquei devan ei nuota is dil freid e pauc stem per esser aura ruha. Denton sai jeu era dir affons tuttavia bucca maltschecs u sfarfatgs".
Quei schliet tractament survivevan biars buc.
Mortalitad d'affons 1837**-1900:
* inclusiv naschi morts, fontauna: cudischs da baselgia
** indicaziuns da vegliadetgna per a partir da quei onn
Mortalitad duront gl'entir 19avel:
Media 11.5
Paucs contonschevan aschia la vagliadetgna da maridar. Mintg'autra sepultura era ina sepultura d'in affon!
Per ina val isolada sco Tujetsch, nua ch'ils avdonts producevan aunc sez lur da viver, eran schliats onns da raccolta ina catastrofa. Per surviver igl onn dalla fom (1817) stueva il carstgaun midar sia natira:
Natira da charstgieun,
Cun fuorma da thier sevistgir,
Sco quells tschercar il peun.
(G. Cadisch).
Onns da scartezia spossavan e per in fleivel era mintga infecziun prigulusa. Ils fleivels eran ils paupers, las mummas e dunnas che stuevan luvrar sco biestga ed ils affons che vegnevan alla cuorta. Denton buca mo duront onns trentels, mobein onn per onn vegn la mort a ver eligiu sias unfrendas ellas stivas dils fleivels - che cartevan sco consolaziun - che quel che mieri dalla fom vegni directamein enta parvis.
La repartiziun sils meins digl onn ei quasi uliva, zatgei dapli ils meins schaner tochen il matg, lu pli paucs ils meins da stad ed ina leva carschen ils meins digl atun. La survesta di tut:
Mortoris tenor ils meins
"Ussa lessel jeu era scriver enzatgei sur dil viver e sur dallas spisas avon 50 onns.
Igl unviern:
Pli che duas gadas a di vegnev'ei buca cuschinau e quei er'il bia ina broda dira cun frina groppa avonmiezdi, suentermiezdi ina padella flutgets u fermentins cun dalla medema frina groppa da dumiec ch'era ina spisa semeglionta alla smizza dallas tissunzas.
La stad:
La stad vevan ei latgiras e sedevan giu il bia cun gliez. Jamnas e meins ora vevan ei negin paun. Igl ei vegniu raquintau che duas femnas vegnevan mintga sera en stiva da filar. Ellas tenevan lu cussegl da far ina sera in bien puschegn. Suenter ditg secussegliar tgei ellas duessien far, han ellas concludiu dalla suandonta dumengia vegnir a Sedrun a messa e lu cumprar leu in paun (s'entelli paun segal) e lu magliar ina sera paun detgavunda ... Semegliontas raquintaziuns han ins udiu pliras da Dadens gl'Uaul. Cronica Josef Steiner
Encunter la fin dil 19avel vegn era il provediment medicinal megliers. Insumma il carstgaun sa dapli - quei era entras dapli lectura ed informaziuns ella Gasetta Romontscha ed el Calender Romontsch che cumparan ella secunda mesadad dil 19avel. Stivas e la vestgadira pli schubras ed ina cuschina pli varionta declaran era quei progress.
Tuts vevan denton buca las medemas schanzas. Mendras aspectativas da vegnir vegls vevan buc mo ils paupers ed ils affons, mobein las dunnas en general ed en special las mummas. Sco quei ch'il nievnaschiu duvrava cletg per surviver ils emprems dis, duvrava sia mumma cletg per surviver la pigliola. Memia savens mureva ella d'ina infecziun. Ch'ei fussi bien, sche las Tuatschinas vessien dapli e megliers orts, scrivevan "scolasts" beinmanegionts. Ei dessi verduras e salata che cuntegnien las vitaminas necessarias. Las tratgas tuatschinas seigien bein stuffias e grassas, mo pauc sanadeivlas. Orts deva ei veramein buc biars e quei aunc all'entschatta dil 20avel tschentaner.
Ina dunna maridada veva duront ils onns 1840 -1900 in'aspectativa da veta pli bassa ch'ils umens. La pli biaras murevan denter 31 e 60 onns da vegliadetga, il pli savens d'ina pigliola.
Cumparegliaziun Femnas-Umens
L'indicaziun dalla vegliadetgna tier la mort vegn nudada dapi 1837, pia sur 63 onns ora. Las cefras muossan: sut 1 onn mieran pli bia buobas, denter 16 e 20 onns medemamein. Denter 31 e 60 onns survarga la mortalitad dallas femnas quella dils umens. Tiels umens ei da remarcar il suandont: denter 1 e 15 onns mieran pli bia giuvenils; da 76 ensi mieran pli bia umens, els vegnan pia pli vegls che las femnas.
Cumparegliaziun: femnas - umens
Morts ella vegliadetgna denter 1 e 98 onns, femnas ed umens: sut 1 onn mieran 97 buobas e 68 buobs; ni cun 20 onns meiran 6 femnas e 3 umens (denter 1837 e 1900)
Engrondir per veser meglier las duas curvas: femnas (blau) ed umens (brin)
Ils uemns vegnevan intragliauter entgins onns pli vegls. La mort dalla pigliola declara quella differenza. Las femnas che stevan persulas - e che parturevan per ordinari buc - vegnevan intragliauter biabein 60 onns, pia e buc aschi veglias sco ils umens maridai. La declaraziun la pli probabla per quella differenza ei la repartiziun da lavur; ina repartiziun malgesta che puppergnava ils umens e spossava las dunnas.
"Las femnas pon vertir tut dano bien", di il proverbi ch'astgass esser staus enconuschents als Tuatschins. Da principi era la dunna responsabla per il tenercasa, per ils tiers manedels, las gaglinas, il curtin da flurs, e cun excepziun dallas lavurs las pli strentgas per l'entira agricultura (ver quitau dalla semenza, semnar, zerclar, raccoltar, l'entira cultura da semglin ed aunc bia vitier). Il zerclar ils ers, quella lavur da piertg che vegneva prestada en schanuglias 2 - 3 ga ad onn da tut aura ed enzatgi ha giu scret che las Tuatschinas seigien enconuschentas pervia da lur premura e cunscienziusadad ch'ellas hagien da far quella lavur - fuva semplamein malsauna.
Igl unviern, cu ils umens sesevan sin baun pegna, filavan e tessevan ellas da cuminonza - per spargnar la seiv! - tochen suenter mesanotg. La sera da ruccas - sco in exempel per pliras lavurs communablas - era lu nuota aschi romantica sco quei ch'ei sedi. Ils umens han en tuttacass mai giu grondas marveglias dalla lavur sco tala. Poda ch'ina ni l'autra selamentava mintgaton - forsa suenter far fein. Per ils umens che savevan ch'ei "detti buca femnas e cavals senza mals" era quei buc enzatgei alarmont.
Encunter la fin dil 19avel tschentaner ei la repartiziun da lavur semegliurada plaun a plaun. Bunas fieras e las pusseivladads da fadigia supplementara han purtau daners. Enstagl da far tut sez, han las dunnas saviu entscheiver a cumprar e quei ha descargau.
(Fontauna impurtonta: Cudisch da Tujetsch: Il moviment demografic dil 19 e 20avel tschentaner)
Ils registers da mortoris dalla pleiv
Remarca: Ils registers dils mortoris dalla pleiv han munconzas. Per part mauncan entirs onns. Ils plevons e caplons han magari era semplamein emblidau da registrar. Pli consquents ein els stai cun las naschientschas. Era mortoris d'ordvart ein entgins onns vegni registrai. Quels hai jeu schau naven per dar in pli clar maletg demografic dalla val. Igl onn 1837 ha ei dau novs cudischs e quels cuntegnan dapli informaziuns. Aschia vegnan ils geniturs nudai, il liug da mort e la raschun dalla maort, sco era l'exacta vegliadetgna. Tochen 1874 ha la pleiv funcziunau sco registratura da tuts fatgs civils. A partir da quei onn ha il stadi surpriu. La pleiv ha denton cuntinuau e registerscha aunc oz ils battens, mortoris e letgs che succedan ella pleiv.
Mortoris dil 19avel tschentaner tenor ils registers dalla pleiv
Survesta grafica dils mortoris 1780-1920, tgietschen il 19avel tschentaner. Las impurtaziuns mauncan pils onns 1806-1809 e 1822-1828.
Mortoris tenor la vegliadetgna
Mortoris tenor ils vitgs dalla val
Rueras ils onns 1890! Baselgia cul clutgeret! Casa sin Crestas! Chischners empleni cun graun, dumiec/segal! (Foto sin platta da glas da Gion Giusep Deplaz, Baviera)


text:
Ulteriur Grischun
-
Label «Citad europeica da la refurmaziun» per Cuira
Cuira daventa sco 8avla citad svizra «Citad europeica da la refurmaziun». La chapitala grischuna vala uschia uffizialmain sco impurtant lieu da novaziuns refurmatoricas. Quai ha communitgà la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun.
Il medem label porta gia la citad da Glion. Il label «Citad europeica da la refurmaziun» vegn surdà en vista al giubileum da 500 onns refurmaziun l'onn 2017. Citads interessadas ston s'annunziar e preschentar in program turistic en connex cun il giubileum.
RR novitads 20:00


text:
Catalògna
Catalògna (in Catalàn: Catalunya; Spagnoeu: Cataluña; Occitan: Catalonha), l'è ona region de la Penisola Iberica che la partegn al Regn de Spagna anca se la Generalitat de Catalunya la reclama la sovranità del territori.
L'area de la Catalògna l'é 32,114 km² e la populazion offiziala l'è 7,210,508, al 12.3% hinn imigraa. La confina con la Francia e Andorra a nord, Aragona a ovest, con la comunidaa de Valensia a sud, e cont el mar Mediterani a est.
I lengov ofiziai hinn Catalan, Spagnoeu, Aranes e Ocitan. La capital l'è Barcelona.
El president de la Catalògna l'è Quim Torra, quell del Parlament l'è el Roger Torrent e l'inn l'è Els Segadors.
El 27 de ottober del 2017 la Catalogna l'ha proclamaa l'independenza, e l'ha dervii donca on contenzios in tra la Spagna, che in vertù de la sova Costituzion la considera la Catalogna 'me comunità utonoma e la gh'ha sospenduu l'utonomia cont l'articol 155 e 'l Governa de la Catalogna, che per i resultaa del referendum per l'independenza l'ha ciappaa on mandaa per fà su on Stat sovran.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Catalogna, dal 718, l'è stada sota 'l controll di arab, ma poeu in del 801 i Carolingg hann liberaa 'l territori.
Despoeu, la Corona de Aragona e quella Catalana s'hinn giontaa, anca s'hinn restaa cont i different govern. Quel paes lì el diventa vun di pussee important in Uropa.
Finn ai Borbon, la Catalogna l'è restada ligada a la Castija, ma semper assee libera e cont i sò legg.
El Re Filipp VI, vist el sostegn catalan ai Asburgh, l'aboliss i istituzion catalan e 'l tra biotta la lengua catalana.
In de la Segonda Republega Spagnoeula, la Catalogna l'ha ciapaa de noeuv la sò autonomia, e 'l catalan l'è devegnuu 'ncamò lengua offiziala.
El regim franchista, al contrari, l'ha abolii tutt i libertaa del paes, tant de fà ilegal el catalan.
In del 1975 i catalan han deciduu de toeu part a la formazion de la democrazia spagnoeula, e la Catalogna l'è stada on motor progressista del Stat spagnoeu.
Independentism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Catalogna in del 2010, dopo del recors del governa del Mariano Rajoy contra del Statut d'Autonomia de la Catalogna del 2006, assee utonomista e che 'l definiva la Catalogna "nazion del Stat spagnoeu", a l'è nassuu on fort moviment independentista, che l'ha faa on referendum consultiv in sul devegnì politegh de la Catalogna in del 2014 e l'ha vengiuu i elezion catalan del 2015 cont la lista Junts pel Sì (giontaa per el si) che l'ha formaa on governa traa inanz del Carles Puigdemont insemma al partii de estrema manzina CUP.
Chell govern chi l'ha faa on referendum vincolant in su l'independenza, minga recognossuu de la Spagna.
El 10 de ottober del 2017 el Carles Puigdemont e 72 Deputaa independentista hann sotascrivuu 'na deciarazion simbolega de independenza, sospenduda per provà a trattà cont la Spagna.
Politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parlament e Govern[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Parlament de Catalunya l'è 'l parlament catalan. El pò avegh da 100 a 150 parlamentar.
- La Presidència de la Generalitat l'è el president del paes, el gh'ha el podè esegcutiv, e l'è el pussee volt reppresentant de la Spagna in Catalogna.
- El Consell Executiu a l'è el governo catalan
Partii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I partit catalan hinn:
- Partit Demòcrata Europeu Català
- Esquerra Republicana de Catalunya
- Partit dels Socialistes de Catalunya
- Partit Popular Català
- Iniciativa per Catalunya Verds - Esquerra Unida i Alternativa
- Ciutadans - Partit de la Ciutadania
- Candidatura d'Unitat Popular
Ai elezion del 2012, el parlament l'era componuu inscì:
- CiU: 50 segg
- ERC: 21 segg
- PSC: 20 segg
- PPC: 19 segg
- ICV-EUiA: 13 segg
- C's: 9 segg
- Candidatura d'Unitat Popular: 3 segg
Giustizia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Polizia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Catalogna, el servizzi de Polizia l'è principalment faa de la Comunidaa: In tutta la Catalògna a gh'è el corp di Mossos d'Esquadra, gestii localment, anca se di voeult la polizia spagnoeula la fa di intervent. A Barcelona a gh'è anca la Guardia Urbana.
I Parch e i zonn naturai de la Generalitat a hinn protegiuu del Cos d'Agents Rurals.
Tribunai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La giustizia l'è per la pupart gestida del Stat, l'orghen pussee volt in la Comunidaa a l'è el Tribunal Superior de Justícia de Catalunya. La reforma del Statut del 2006 l'avaria faa del TSJC la massima istanza di process catalan, reforma poeu s'cepada del Tribunal Costituzional spagnoeu.


text:
Surava, Vuorz, Mustér, Sedrun, Trun – tut quels lieus hai fabricas serradas che devan pli baud lavur a bleras persunas.
Dapli che 100 onns vegniva fatg biscotg a Surava. Suenter in pèr onns senza producziun vegn oz fatg glatsch a Surava.
Ina schanza da siglir cun skis na datti betg a Mustér? Cler datti, dapi var 50 onns. Mo duvrar ella na pon ins betg.
1970 ha questa firma cumenzà a producir surtut nizzas per tagliar chavels e tarpuns.
Enfin 1974 deva i a Vuorz ina fabrica da palettas che produciva 200 fin 250 palettas da lain per di.
Anc oz è Surava ina da las vischnancas impurtantas en Val d’Alvra. Differentas interpresas profitan dal lieu central.


text:
Suenter che la construcziun e la renovaziun da quatter vias chantunalas da colliaziun èn terminadas, ha la regenza approvà l'augment dals pais maximals permess. D'ina vart dastgan ins charrar da nov cun vehichels da 32 tonnas sin la via da Siat: access a la via sursilvana fin Siat, e sin la via d'Andiast: access a la via sursilvana fin Andiast, en il district Glion.
Il medem vala per la via d'Alvaschagn, davent da l'interpresa da construcziun en lain Projer fin a la via chantunala, en il district Tusaun. Da l'autra vart vegn augmentà il pais maximal permess a 28 tonnas sin la via da Rossa, davent da la via da Calanca fin tar la basa da l'Uffizi da construcziun bassa, en il district Mesauc. Questas mesiras entran en vigur, uschespert che la signalisaziun è adattada.
RR novitads 14:00


text:
Surselva: Rimnar palpiri e chartun
- Venderdi, 28.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 28.4.2017, 11:45, RTR
En Surselva rimnan oravant tut las scolas il palpiri e per part era chartun. Quai porta intgins daners en cassa.
La Regiun Surselva sustegn la rimnada da palpiri e chartun cun indemnisar quellas. I saja ina sort contribuziun da solidaritad, declera Duri Blumenthal, il maina gestiun da la Regiun Surselva. Las scolas n'hajan betg simpel da vegnir tar daners ed uschia possia la Regiun Surselva gidar in pau.
L'onn passà è uschia vegnì pajà a las scolas u vischnancas var 220'000 francs per il palpiri e chartun rimnà. Entant che la Regiun Surselva paja tranter 11 e 16 raps per kg, survegn ella sin il martgà be 3 fin 5 raps per kg. Ma tuttina sa paja quai. Sco Duri Blumenthal di, saja quai era in patratg economic. Pertge sch'il palpiri ed il chartun vegniss dismess sco rument ordinari en satgs da rument, custass quai dapli per la dismessa.
Consorzi da scola Sumvitg-Trun
Era a Trun e Sumvitg rimnan las scolas palpiri e chartun. Entras quai survegnan las scolettas e las classas tranter 500 e 1'000 francs, di Armon Bearth ch'è responsabel per l'organisaziun da las duas rimnadas per onn. Ils daners vegnian duvrads da las classas u per projects ni era per viadis.
Contribuziuns
-
Tgi paja quant a tgi e pertge?
-
Ils scolars da Trun durant la rimnada


text:
Politica
Il term politica designescha la regulaziun da las fatschentas publicas d’ina cuminanza tras decisiuns liantas.[1] Formulà a moda fitg generala sa lascha mintga furma privata e publica da prender influenza, sviluppar e far passar atgnas pretensiuns e finamiras caracterisar sco politica.[2] Per ordinari na vegn il term però betg applitgà sin il sectur privat, mabain be sin la publicitad e la cuminanza. Alura sa lascha la vita publica dals burgais, lur acziuns e stentas da manar las fatschentas publicas a l’intern e vers l’exteriur sco er il process da furmaziun da la voluntad e la procedura da decisiun areguard chaussas publicas descriver sco politica.[3] En in senn pli stretg designescha il term politica las structuras (polity), ils process (politics) ed ils cuntegns (policy) che servan a manar unitads politicas, per ordinar stadis, a l’intern ed en lur relaziun in cun l’auter.
Entaifer la politologia è sa messa tras la persvasiun che politica defineschia la summa da tut las interacziuns ch’han en mira la repartiziun autoritativa (vul dir generalmain lianta a basa d’ina pussanza renconuschida) da valurs materialas (sco daners) u immaterialas (sco democrazia).[4] L’agir politic sa lascha caracterisar sco suonda: In agir social ch’è orientà a decisiuns e mecanissems da regulaziun ch’èn generalmain liants e che servan a reglar la convivenza dals umans.[5]
Cuntegn
- 1 Derivanza dal term
- 2 Definiziuns ed ideas centralas da la politica
- 3 Noziun pluridimensiunala da la politica tenor la discussiun politologica pli nova
- 4 Il cunfin tranter ils aspects politics e socials – politica en il senn pli stretg u pli vast
- 5 Survista istorica dal svilup d’impurtantas concepziuns politicas
- 6 Pensaders politics classics
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Derivanza dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹politica› è vegnì furmà – indirect sur il latin (politica, politicus) – or da la noziun greca πoλιtιkά (politiká). En las citads-stadi da la Grezia antica signifitgava quest term tut las activitads, tut ils fatgs e tut las dumondas ch’eran colliads cun la polis. Correspundentamain fiss la translaziun verbala da politiká ‹chaussas che concernan la polis› resp. ‹chaussas politicas›. En questa muntada sa lascha il term ‹politica› cumparegliar cun il term roman da la res publica, dal qual è resortì il term da la ‹republica›. In diever spezialmain prominent ha il term ‹politica› chattà sco titel da l’ovra principala dal filosof grec Aristoteles (‹Πoλιtιkά›).
Definiziuns ed ideas centralas da la politica[modifitgar | modifitgar il code]
Exempels d’enconuschentas definiziuns dal term[modifitgar | modifitgar il code]
- Pussanza
«La politica è la summa dals meds ch’èn necessaris per arrivar a la pussanza, per sa tegnair a la pussanza e per trair da la pussanza il pli grond niz pussaivel.»
– Machiavelli, vers il 1515
«La scienza politica (...) sa lascha definir sco il rom spezial da las scienzas socialas ch’examinescha il stadi a moda objectiv-critica sut ses aspect da pussanza e che tracta er ils ulteriurs fenomens da pussanza sut l’aspect da lur correlaziun cun il stadi.»
– Ossip K. Flechtheim, 1958
«La politica è la stenta sa participar a la pussanza u d’influenzar la repartiziun da la pussanza.»
– Max Weber, 1919
- Stadi
«La politica è la scienza dals intents dal stadi e dals megliers meds (instituziuns, furmas, activitads) che servan a lur realisaziun.»
– ‹Brockhaus›, 1903
«La politica è il cumplex dals process socials che servan en spezial a garantir che decisiuns administrativas vegnian acceptadas. Politica duai responsar, legitimar e furnir la basa da pussanza necessaria che serva a far passar las decisiuns dal fatg administrativas.»
– Niklas Luhmann
- Direcziun
«Sut politica chapin nus l’art d’ordinar e da realisar la direcziun da gruppas da persunas.»
– Arnold Bergstraesser, 1961
«Politica signifitga da diriger ina cuminanza a basa dal possess da pussanza.»
– Werner Wilkens, 1975
- Ierarchia / pussanza
«La finamira da la politologia è d’intercurir las relaziuns da sur- e subordinaziun e lur influenzas sin il cumportament dals umans.»
– Georges Burdeau, 1964
- Urden
«Politica è il cumbat per il dretg urden.»
– Otto Suhr, 1950
- Pasch
«L’object e la finamira da la politica è la pasch. (...) La pasch è la categoria politica per propi.»
– Dolf Sternberger, 1961
- Libertad
«Scienza politica è la scienza da la libertad.»
– Franz Neumann, 1950
- Democrazia
«Ina politologia critica-pratica ha en mira ina teoria politica ch’integrescha ils aspects da la critica sociala. En il term da la democrazia gudogna ella la noziun-clav per l’analisa da las structuras da pussanza sociala ch’èn politicamain relevantas.»
– Jörg Kammler, 1968
- Consens
«La politica è la summa da tuttas activitads che servan a preparar e realisar decisiuns ch’èn liantas per l’entira societad e/u che s’orienteschan al bainstar public e che servan a l’entira societad.»
– Thomas Meyer
- Conflict
«Politica è in agir social (...) ch’intenda da reglar conflicts socials a moda lianta cun agid da valurs.»
– Gerhard Lehmbruch, 1968
«Politica è la repartiziun ordinada a moda autoritativa (tras regenzas) da valurs materialas ed immaterialas en la societad.»
– David Easton, 1954/1964
- Cumbat
«Politica è il cumbat per il midament u il mantegniment da relaziuns existentas.»
– Christian Graf von Krockow, 1976
- Cumbat da las classas
«Politica è il cumbat da las classas e da lur partidas, stadis e sistems dal mund per realisar lur interess e finamiras socio-economicas en tut ils secturs da la vita sociala.»
– ‹Wörterbuch der marxistisch-leninistischen Soziologie›, 1969
Las differentas concepziuns e definiziuns dal term politica sa laschan ordinar en trais dimensiuns che n’excludan betg ina l’autra:
Guvernamental versus emancipatoric[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la concepziun guvernamentala dal term politica tutgan las definiziuns che focuseschan sin ils concepts pussanza, domini e direcziun da las fatschentas publicas. En il 19avel tschientaner valeva il stadi e sia pussanza sco element central da la politica. Ins empruvava d’attribuir al stadi tut ils fenomens da pussanza. En las relaziuns internaziunalas furma la pussanza fin oz in dals pilasters principals da la furmaziun da la teoria. Kurt Sontheimer (1962) renda attent che questa concepziun da la politica enserria il privel che la politologia vegnia instrumentalisada tras la pussanza ed ils pussants.
Concepziuns emancipatoricas da la politica sa concentreschan percunter sin limitar la pussanza tras participaziun, egualitad e democratisaziun sco cuntrapais a la pussanza ordinanta. Da quai fa er part l’analisa critica da las structuras da pussanza prevalentas e la critica sociala.
Normativ versus descriptiv[modifitgar | modifitgar il code]
Ils concepts normativs cumpiglian l’urden, la pasch, la libertad, la democrazia sco er tut las definiziuns da politica emancipatoricas. I na sa tracta betg be da descriver ils fenomens politics, mabain d’applitgar ina cumparegliaziun evaluativa tranter valur effectiva e valur prevesida. Il concept da la libertad po per exempel vegnir chapì sco cuntraconcept a la pussanza u al domini. Savens vegnan proponidas ideas d’in interess public unitar ch’èn strusch cumpatiblas cun las cundiziuns da la societad pluralisticas sco ch’ellas sa preschentan oz. In problem spezial da la categoria ‹pasch› è che quella na po betg be sa referir a l’absenza da pussanza, mabain er a la diminuziun d’inegualitads.
Las concepziuns da politica puramain descriptivas refusan da definir e d’applitgar valurs prevesidas (cf. p.ex. survart las definiziuns da Lehmbruch e dad Easton). Tuttina sco tar la concepziun guvernamentala exista er qua il privel che las definiziuns servian als regents actuals e gidian a stabilisar il status quo.
Orientà al conflict ubain al consens[modifitgar | modifitgar il code]
Concepziuns orientadas al conflict partan da l’existenza da conflicts sco apparientscha nunmidabla e necessaria da la vita politic-sociala. Quests conflicts stoppian vegnir reglads cun agid dals process politics. Premissa per pudair applitgar la categoria dal conflict è ch’i saja avant maun ina structura da la societad stabila e flexibla avunda per reglar conflicts tranter las differentas gruppas socialas cun lur interess divergents. Tar las concepziuns orientadas al conflict tutgan d’ina vart las teorias da sistem descriptivas, da l’autra vart las teorias da conflict da Ralf Dahrendorf e Lewis Coser che vesan en ils conflicts la forza motorica da mintga midada sociala. Er la concepziun marxistica sa basa sin il conflict sco categoria fundamentala, numnadamain sin il cumbat da las classas e da lur partidas per far passar lur interess ch’èn en emprima lingia da natira socio-economica.
Tenor la concepziun da la politica orientada al consens sa lascha il bainstar public percunter realisar be tras consens. L’exempel classic furma la concepziun emancipatorica da la politica tenor Jean-Jacques Rousseau; medemamain a questa concepziun sa lascha attribuir la definiziun da Thomas Meyer preschentada survart.
Noziun pluridimensiunala da la politica tenor la discussiun politologica pli nova[modifitgar | modifitgar il code]
Er senza sa decider per ina da las categorias principalas da la politica sa laschan distinguer trais dimensiuns che pussibiliteschan da sclerir e differenziar la realitad cumplexa da la politica. Per quest intent èn s’etablidas en la discussiun internaziunala ils trais terms englais polity, policy e politics.[6]
Policy: la vart normativa[modifitgar | modifitgar il code]
Differentas chapientschas normativas (co ch’insatge duai esser) areguard il cuntegn, las incumbensas e las finamiras da la politica han, pervi da las resursas limitadas, per consequenza che betg tut ils giavischs pon vegnir accumplids. Quai maina a conflicts d’interess tranter ils differents champs da la politica, sco politica da segirezza, politica economica, politica sociala e blers auters. En il senn da la stabilitad dal sistem politic ston quests conflicts vegnir schliads tras cumpromiss e tras decisiuns ch’èn liantas per tuts.
Policy stat pia per la dimensiun da la politica che reguarda ils cuntegns. Applitgà sin la politica d’ina partida u d’ina regenza cumpiglia la noziun quai che quella intenziunescha da far resp. fa era. Da quai fan er part, sper ils meds materials che vegnan distribuids e concedids d’ina regenza, aspects immaterials. Damai che la gronda part da las mesiras da la politica ha ina vart materiala-economica, èsi però pussaivel d’obtegnair dals budgets publics in’impressiun da la policy ch’in pajais resp. ina regenza sa stenta da realisar.
Sch’i vegn discurrì en il mintgadi da ‹buna› u ‹nauscha› politica, alura è per ordinari manegià la policy da la regenza. Sche la populaziun prenda en mira tge che resulta per tgi tar ina tscherta politica, sa tracti pia da la perspectiva da quels ch’èn pertutgads da las decisiuns politicas. Ils criteris per giuditgar ils resultats èn per regla fitg differents entaifer la societad pluralistica; els dependan da las ideas divergentas areguard las valurs e la gistadad e da la dumonda cun tge gruppa sociala, tge classa u tge collectiv naziunal u surnaziunal che las singulas parts da la societad s’identifitgeschan.
Damai ch’i sa tracta tar la policy adina da cuntegns, valurs ed interess da la societad, na vai qua mai per dar resposta a la dumonda suenter la meglra politica. En il focus da l’analisa stattan las gruppas ch’èn cumpigliadas en il process da decisiun e las consequenzas da las decisiuns per ils singuls participads. Consequentamain stat er en il center la dumonda suenter ils favurisads ed ils engrevgiads.
Categorias: problems politics/dumondas politicas; programs, finamiras, schliaziuns; resultats/effects da la politica; giudicament da la politica.
Politics: dimensiun processuala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils process da furmaziun da la voluntad e d’intermediar tranter ils differents interess influenzeschan a moda decisiva ils resultats pussaivels da la policy. Surtut la pussanza e la moda da far passar quella en rom da las reglas formalas ed informalas èn da muntada decisiva areguard quests process da politics (l’art da reger en il vast senn dal pled). En sistems liberaldemocratics (democrazia moderna cun stadi da dretg ed economia da martgà) vegn l’acceptanza da la furmaziun da cumpromiss augmentada tras quai che betg mo las partidas, mabain er gruppas d’interess e persunas singulas vegnan involvids gia baud en la procedura da decisiun.
Analisond co che sa sviluppa la policy e co che las differentas gruppas e persunas emprovan da prender influenza sin quella, fan ins qua l’enconuschientscha d’ina vart da la politica cun bler potenzial da conflict. E per ch’ils programs d’acziun possian vegnir realisads dovri sper il cumbat per la pussanza er il persunal directiv adattà sco er la coordinaziun cuntinuanta cun las pretensiuns ed ils interess sin auters champs da la politica. Quai pretenda da resguardar permanentamain l’opiniun d’autras persunas (electurs, collegas da partida e.a.), per pudair anticipar lur reacziun pussaivla gia en la fasa da svilup e da realisaziun da la policy. Gist en sistems democratics furma pia il process da chattar il consentiment e l’approvaziun da programs d’acziun in impurtant element da la lavur politica.
Politics gioga però er ina rolla en sistems autoritars, en ils quals ils regents n’èn betg suttaposts al medem squitsch da prender resguard sin l’opiniun da la populaziun. Da politics sa lascha numnadamain discurrer en mintga situaziun, en la quala ils acturs politics emprovan da stgaffir consentiment per lur finamiras e lur moda d’agir. La moda e maniera co che quest’approvaziun vegn stgaffida (resguard d’interess divergents, cumpromiss, persvasiun, squitsch e.a.) po tuttavia esser ina norma per valitar la politica sco ‹buna› u ‹nauscha›. «In politicher prudent ed inschignus n’è apparentamain betg be in expert capabel, il qual chapescha bler d’ina chaussa – sche quai è il cas sche tant meglier – mabain ina persuna che vegn da persvader la glieud d’approvar tscherts programs d’acziun e da dar suatientscha a quels.»[7]
Adina n’èsi betg pussaivel da trair in cunfin cler tranter policy e politics. I n’exista betg l’emprim in program cun tut ses cuntegns e pir lura emprov’ins da chattar il consentiment per quel; en la pratica sa furman las coaliziuns d’interess parallel al svilup dal program. Ina partida politica ch’emprova da vegnir a la pussanza e ch’intenda da realisar u d’impedir tschertas refurmas socialas vegn er a preschentar ulteriurs puncts da program che la paran main impurtants, ma che vegnan considerads sco necessaris per augmentar las schanzas da vegnir elegids. Quai na sa lascha betg sparter da l’‹art da reger›. Da differenziar en ponderaziuns teoreticas tranter policy e politics sa giustifitgescha però tras quai che questas noziuns gidan «a far urden en il reflectar davart la politica».[8]
Categorias: acturs politics, participads e pertutgads; participaziun; conflicts; cumbat per la pussanza e per la cumpetenza da decider; elecziun, articulaziun, intermediaziun e realisaziun d’interess; stgaffir la basa da legitimaziun tras contractivas, la tschertga da cumpromiss e da consens.
Polity: la dimensiun formala, instituziunala[modifitgar | modifitgar il code]
Las instituziuns ch’èn avant maun en in sistem politic, sco ils parlaments u la scolas, vegnan determinadas da tradiziuns e da l’urden da dretg vertent. La moda e maniera co che questas instituziuns èn furmadas influenzescha da sia vart il process da furmaziun da la voluntad ed il spazi d’agir da las ulteriuras dimensiuns. Politica en il senn da policy e politics sa splega adina entaifer quest spazi d’agir. Quel n’è betg nunmidabel, ma tuttina uschè stabil ch’el na stat betg a disposiziun tenor plaschair e da tut temp.
En stadis moderns s’exprima quest spazi d’agir en emprima lingia tras la constituziun. Quella vegn chapida en quest connex sco instrument organisatoric che reglescha la relaziuns dals organs statals tranter pèr e main sut l’aspect dals dretgs fundamentals stabilids en quella (constituziunalitad, separaziun da las pussanzas, garanzia dals dretgs da libertad e da burgais e.a.). Ultra da la constituziun reglan er diversas leschas l’organisaziun e collavuraziun dals gremis politics (parlament, regenza, administraziun, chantuns, vischnancas etc.) ed èn perquai d’impurtanza sut l’aspect da la polity.
Tar la polity tutgan er ils cunfins che vegnan mess a l’agir politic (p.ex. tras ils dretgs da burgais u ils cunfins statals). Tar ina ‹constituziun› statala tutga uschia er in’unitad (ina populaziun) che vegn constituida; polity cumpiglia pia adina er aspects da la limitaziun e cunfinaziun.
Sper las collecziuns da reglas uffizialas (constituziun, leschas) sa fa er valair en mintga pajais la cultura politica respectiva, uschia ch’ins ha er gia discurrì d’ina ‹dubla constituziun politica›. Uschia po la constituziun scritta per exempel prevesair ina democrazia parlamentara, ma pervi da dischinteress da la populaziun u maldiever dals regents po il stadi esser constituì a moda autoritara. Quai ha mussà a moda eclatanta l’emprova da transferir suenter il 1945 a moda memia simpla ideas constituziunalas dal vest sin pajais dal Terz Mund, quai ch’ha per part fatg dal tuttafatg naufragi.
Reglamentaziuns giuridicas ed instituziuns politicas sco talas, quant raffinadas che quellas sajan, na bastan betg per stabilisar in sistem politic e per explitgar la moda da funcziun effectiva da quel. Normas ed isanzas da la societad, sco per exempel da betg attatgar adversaris politics cun in culp bass, èn savens almain uschè impurtantas per mantegnair bunas demananzas politicas e la stabilitad dal sistem politic sco la pussaivladad da pudair proceder cunter disfamaziuns politicas a basa constituziunala. Tar la cultura politica d’ina societad tutga ina vasta paletta da musters d’orientaziun e da cumportament politic.
Categorias: Cunvegnas e regulaziuns internaziunalas; princips constituziunals centrals; instituziuns politicas; leschas e normas da dretg; cultura politica.
[modifitgar | modifitgar il code]
Dumondas politicas sa tschentan per ordinari bain en connex cun problems concrets; ma ellas na sa laschan betg respunder da persunas dal fatg a moda puramain scientifica u tecnocratica. Per chattar ina soluziun èsi necessari da pasar tranter pretensiuns ch’èn da princip equivalentas e da prender decisiuns da basa normativas, tar las qualas i na dat nagin endretg u fallà en il senn d’ina vardad absoluta. Tar dumondas politicas vai adina er per dumondas da la convivenza tranter ils umans. Sper opiniuns subjectivas e persvasiuns areguard interess e dretgs è perquai adina decisiva la voluntad da far passar quellas. Sco meglier agent dals agens interess resguarda la teoria da la democrazia liberala nus sezs e perquai stabilescha ella la necessitad dal dretg fundamental da cundecisiun. Tar dumondas politicas sa tracti pia da dumondas normativas che na sa laschan betg decider a moda scientifica.
Ma betg tut ils problems interumans furman er problems politics. Sco agir uman vegn definì en general in cumportament, cun il qual l’actur collia in senn subjectiv; e sco agir social vala in agir dal qual il senn intendì sa referescha al cumportament dad auters (Max Weber). Per quest’ultima furma d’agir è necessaria empatia, vul dir l’abilitad da sa metter en la situaziun dal partenari d’interacziun e da vesair la situaziun ‹cun ses egls›.
Quest cumportament social daventa en quel mument politic cura che la convivenza dals umans sco tala daventa in problem (tenor ina chapientscha da la politica orientada al conflict). En tut las relaziuns socialas (p.ex. tranter collegas) po pia esser necessari in proceder specific per reglar conflicts. Tut las stentas che servan ad intermediar tranter las partidas sa laschan definir sco politica en il vast senn dal pled. Tar questa furma da politica na sa tracti però betg da l’intent primar da talas gruppas informalas u organisaziuns socialas (p.ex. uniun da sport).
Pir al nivel da la societad anonima che na sa basa betg sin enconuschientschas persunalas daventa la politica l’intent sco tal, damai che la convivenza dal grond dumber da gruppas socialas, interess e concepziuns dal mund è adina exponida al privel da conflicts che basegnan regulaziuns. Tut l’agir social che serva a stgaffir regulaziuns ch’èn liantas per l’entira societad vegn definì sco politica en il stretg senn dal pled.
Survista istorica dal svilup d’impurtantas concepziuns politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Antica[modifitgar | modifitgar il code]
Gia baud èn ils erudits s’occupads cun la dumonda co che la politica haja da vesair ora; en il center da la discussiun stevan dumondas sco ‹Tge furma statala è la pli buna e gista?› u ‹Co cuntansch’ins pussanza en il stadi?›. Gia en l’antica ha per exempel Aristoteles (384 fin 322 a.C.) cumpareglià tut las constituziuns (sistems politics) ch’al eran enconuschentas e sviluppà ina tipologia che vegn citada fin il di dad oz.
Sper il dumber da las persunas che duain esser participadas a la pussanza (in, paucs, tuts) ha el differenzià tranter in bun urden d’utilitad publica (monarchia, aristocrazia, politia [= buna regenza dal pievel]) ed in nausch urden statal orientà als agens interess (tirannia, oligarchia, democrazia [= nauscha regenza dal pievel]). Emprimas leschas scrittas cumprovan che la politica n’è betg be s’occupada dals regents, mabain gia baud da reglas socialas. Il Codex Hammurapi (Babilon, ca. 1700 a.C.) u la Lescha da las dudesch tavlas (Roma, ca. 450 a.C.) èn exempels per reglas liantas che pon senz’auter valair sco resultat da process politics. S’occupond cun ils politichers da la republica romana e dal temp dals imperaturs dattan en egl quatter elements communabels cun la politica dad oz: I vegniva scrit cun crida propaganda d’elecziun vi da las paraids-chasa (p.ex. a Pompei); igl existiva in apparat executiv cumplex e rivalitads tranter ils singuls magistrats; corrupziun era in tema tant en la legislaziun romana sco er en las tractativas avant dretgira; brevs da Cicero ad in enconuschent cumprovan quant intenziunadamain che l’elecziun en in uffizi statal vegniva er preparada tacticamain.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fin da l’Imperi roman ha la politica pers en l’Europa in pau da sia cumplexitad; las communitads èn puspè daventadas pli survesaivlas, ils conflicts pli regiunals. Dal temp da la migraziun dals pievels e durant il temp medieval tempriv era la politica segnada pli ferm da politica da pussanza guerrila e main d’instituziuns e da reglas acceptadas generalmain. Cun l’impurtanza creschenta dal commerzi a gronda distanza, dals daners e da las citads è puspè s’augmentà il basegn da posseder centers da pussanza fixs ed instituziuns. Per exempel è sa furmada la Hansa sco associaziun d’interess e da pussanza da citads pussantas ed autonomas. In impurtant center da pussanza relativamain constant ha er furmà la baselgia catolica. Or da cuminanzas socialas ch’eran colliadas tras l’engirament da fidaivladad èn sa sviluppadas plaunsieu monarchias ereditaras cun cunfins fixs.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
En Frantscha è sa sviluppà l’exempel tipic dal regent absolutistic. En l’Engalterra percunter la monarchia constituziunala liada a dretg e lescha; quella ha participà gia baud uffizialmain ils burgais bainstants a la politica. Cun l’ir dal temp è il dretg d’eleger tenor la facultad vegnì extendì sin pli grondas parts da la populaziun. Dal temp da l’illuminissem èn vegnids sviluppads novs models da l’art da manar in stadi. Al lieu da la pussanza absoluta tenor ‹Il Principe› da Niccolò Machiavelli ha John Locke postulà il model da la separaziun da las pussanzas. Cun la decleraziun dals dretgs umans da Thomas Jefferson e la constituziun dals Stadis Unids da l’America ha cumenzà il temp dals stadis constituziunals moderns. La Revoluziun franzosa e las guerras da coaliziun han manà ad ina vieuta en tut l’Europa. Cun il Code civil ha la Frantscha introducì l’emprim cudesch da leschas che sa basa sin ils dretgs umans. Dapertut èn plaunsieu svanids ils cunfins tenor ils stans; malgrà la restauraziun ed il naufragi da las revoluziuns liberalas è la politica daventada plaun a plaun ina chaussa da l’entir pievel. Igl èn sa furmadas partidas, las qualas han l’emprim organisà in’opposiziun d’ordaifer ed han pli tard pudì tschentar sezzas la regenza.
En il 20avel tschientaner èn alura sa furmadas organisaziuns internaziunals ch’han cuntanschì adina dapli pussanza en la politica. L’emprima emprova da stgaffir ina cuminanza dals pievels en furma da la Societad da las naziuns ha fatg naufragi cun il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala. Oz exista sper las Naziuns unidas in grond dumber d’ulteriuras organisaziuns internaziunals. In cas spezial furma l’Uniun europeica; quella è segnada d’in pli aut nivel d’integraziun ch’ina organisaziun internaziunala classica, ma na furma tuttina nagin stadi federalistic.
Pensaders politics classics[modifitgar | modifitgar il code]
Platon – Aristoteles – Niccolò Machiavelli – Baruch de Spinoza – Jean Bodin – Hugo Grotius – Charles de Montesquieu – Jean-Jacques Rousseau – Thomas Hobbes – John Locke – John Stuart Mill – Karl Marx – Michail Bakunin – Max Weber – John Rawls – Hannah Arendt
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Dieter Fuchs/Edeltraud Roller: Politik. En: Dieter Fuchs/Edeltraud Roller (ed.): Lexikon Politik. Hundert Grundbegriffe. Reclam, Stuttgart 2009, p. 205–209.
- ↑ Politik. En: Klaus Schubert/Martina Klein: Das Politiklexikon. 5. ed. actualisada, Dietz, Bonn, consultà ils 6 da favrer 2015.
- ↑ Cf. Manfred G. Schmidt: Politik. En: Manfred G. Schmidt: Wörterbuch zur Politik. 2. ediziun elav. da nov, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, p. 538s.
- ↑ Frank Schimmelfennig: Internationale Politik. Verlag Ferdinand Schöningh GmbH & Co. KG, Paderborn 2010, p. 19–21.
- ↑ Thomas Bernauer et al.: Einführung in die Politikwissenschaft. (Studienkurs Politikwissenschaft). Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2009, p. 32.
- ↑ Cf. Karl Rohe 1994: p.61ss. al qual suondan las expectoraziuns en quest chapitel.
- ↑ Karl Rohe 1994: p. 64.
- ↑ Karl Rohe 1994: p. 65.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Giorgio Agamben: Herrschaft und Herrlichkeit. Zur theologischen Genealogie von Ökonomie und Regierung. (Homo sacer, part 2, tom 2), Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3518125206.
- Mathias Albert: Zur Politik der Weltgesellschaft. Verlag Velbrück Wissenschaft, Weilerswist 2002, ISBN 3-934730-49-3.
- Ulrich von Alemann/Erhard Forndran: Methodik der Politikwissenschaft. Eine Einführung in Arbeitstechnik und Forschungspraxis. Verlag Kohlhammer. Stuttgart, Berlin e Cologna 1995.
- Dieter Fuchs/ Edeltraud Roller (ed.): Lexikon Politik – Hundert Grundbegriffe, Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-010628-0.
- Niklas Luhmann: Die Politik der Gesellschaft. Ed. dad André Kieserling, Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Darmstadt 2002, ISBN 3-518-29182-3.
- Karl Rohe: Politik – Begriffe und Wirklichkeiten. Stuttgart 1994.
- Manfred G. Schmidt: Wörterbuch zur Politik. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2004, ISBN 3-520-40402-8.
- Christine Schulz-Reiss: Nachgefragt: Politik. Basiswissen zum Mitreden. Loewe Verlag, Bindlach 2005, ISBN 3-7855-5387-0.
- Bernhard Sutor: Kleine Politische Ethik. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 1997, ISBN 3-89331-268-4.
- Dushan Wegner: Talking points Oder: Die Sprache der Macht. Mit welchen Tricks Politiker die öffentliche Meinung steuern. Westend-Verlag, 2015. ISBN 978-3864890956.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Werner Goldschmidt: Politik (PDF; 176 kB), en: H.J. Sandkühler (ed.): Enzyklopädie Philosophie, Hamburg 1999.
- politik-digital
- Portal für Politik und Demokratie


text:
L'Uffizi federal per statistica ha publitgà oz l'index da pajas 2015. Sch'ins lascha dentant davent la chareschia negativa, sa mussa in maletg main positiv per ils emploiads. L'augment da las pajas nominalas da 0,4% è stà il pli bass dapi il 1999. Per la quarta giada en seria è el stà sut 1%.
Bleras branschas ed interpresas hajan desistì d'augmentar marcantamain las pajas perquai che la conjunctura mundiala era anc fitg instabila la fin 2014, cur ch'ins ha decidì las pajas per il 2015.
RR novitads 10:00


text:
En tut ha l’Italia investì radund 10 milliardas euros en tut ils projects da ed enturn l’ExpoMilano. Tar quels tutgan er novs trajects da vias, punts e sanaziuns da trottuars.
Corrupziun e la mafia
Ils ultims trais onns eran las lavurs da construcziun adina puspè interruttas. Dad ina vart causa ch’ellas èn sa retardadas pervi da scandals da corrupziun, da l’autra vart ha la procura publica er investigà pervi da la supposiziun che la mafia haja infiltrà tut ils projects.
Pavigliun svizzer è pront
Il pavigliun svizzer cun sias quatter turs da vaider è dentant gia pront per l’avertura. Il project che custa 23 milliuns francs a la Svizra, han ils represchentants gia inaugurà inuffizialmain avant in’emna.
L’exposiziun mundiala a Milaun cumenza il prim da matg 2015 e dura fin la fin d’october.


text:
Bob Dylan e l'onn 1968
- Venderdi, 23.2.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 23.2.2018, 19:00, RTR
Da Manfred Mann enfin tar Jimi Hendrix.
Enturn l'onn 1968 èn cumparidas numerusas represas da chanzuns oriundas da Bob Dylan, chanzuns ch'ins n'enconuscheva per part anc betg en lur versiuns originalas: «Mighty Quinn» da Manfred Mann u «I Shall Be Released» dals Tremeloes figureschan tranter quellas, tuttas elegidas a ses temp or d'in pool da cumposiziuns betg publitgadas. Ma er or da l'album regular da Bob Dylan «John Wesley Harding» – cumparì curt avant Bumaun dal 1968 – tadlain nus in pèr represas, surtut la fenomenala «All Along The Watchtower» da Jimi Hendrix.


text:
Las vacanzas da stad han cumenzà. Ils scolars e las scolaras han bandunà lur stanzas da scola e giaudan per gronda part giuador lur temp liber.Mo tge resta enavos? Con blers fastizs dals scolars restan en la chasa bandunada? E cunzunt: Tgi schubregia alura quai che resta enavos?
En la chasa da scola dal stgalim superiur a Savognin – nua che radund 100 uffants van a scola – è il pedel Markus Margreth responsabel che la chasa da scola daventa puspè schubra. Durant 3 emnas ha el da schubregiar - ensemen cun ina gidantra - la chasa da trais auzadas.
Tge è il mender da nettegiar?
Fastizs resistents dals uffants, sco per exempel schlogns sut il pult, stritgs da fieuters u sdrimas da chalzers sin ils palantschieus sajan betg u uschè in grond problem en la chasa da scola secundara a Savognin, di Markus Margreth. E uschiglio dettia en sasez per mintga merda in med da far davent.


text:
Cäsàal dlä Cort Cèrä
Cäsàal dlä Cort Cèrä (Piemuntes: Casal dla Cort Cèra; Italian: Casale Corte Cerro) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 3 480 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,1 km² e ona densità de popolaziun de 288 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Germagn, Gravaluna, Luréa, Umegna, Urnavass.
El cumün se tröva adree a la strada che da Gravaluna la porta a Umegna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Zambezi
Ul Zambesi l'è un fiüm de l'Africa meridiunala, lünch 2.574 km e cunt un basin de 1.570.000 chilometer quader spartii sü sett stat: Zambia, Angola, Namibia, Zimbabwe, Muzambich, Botswana e Malawi.
Al vègn fö da un laghètt palüduss in del nurdòvest del Zambia e al partiss in direzziun süt per 800 chilometer circa, fin a la cunflüenza del sò aflüent Cuando. Dopu de lì al gira inver Est e al mantegn chel'urientameent, cunt una cürva lingera inver südest per i olter 1.600 km del sò curs fin a che al finiss la cursa in de l'Ucean Indian in del staat del Muzambich, cunt un delta.
In del sò curs al furma rapid e cascat: i püssee famus a inn i Cascat Vitoria, in sül cunfin fra Zimbabwe e Zambia.
Ul fiümm l'è duperaa di pupulazziun lucàj anca cumé funt de energia, ca la vègn daj dü sbarament de Cabora Bassa in Muzambich (ca la ga dà l'energia a la Repüblica Südafricana) e da chèla de Kariba, ca la quata Zambia e Zimbabwe.


text:
In dals motivs per las paucas annunzias è segir il viadi, di Barbara Camichel. Ella è ina da las organisaturas dal project da chant. Be paucs èn pronts da far in viadi relativ lung be per ina prova da chor. Plinavant fissan tut las provas la sonda u la dumengia. Surtut giuvenils che fan in emprendissadi vulan nizzegiar quels dis auter. Ils blers dad els perdan suenter la scola obligatorica il contact cun il chant.
Surtut scolars dal gimnasi
Tut ils 10 giuvenils ch'eran s'annunziads per il chor èn scolars d'ina scola media. Là han els dapli contact cun musica e cun chors. La motivaziun dad ir en in auter chor saja uschia pli gronda. Era ils chors da giuvenils enconuschents en Grischun, l'Ensemble vocal incantanti ed il Chor da giuvenils Grischun, chattan la plipart da lur chantadurs en ils gimnasis.
In problem chantunal
En tut il chantun han il chors memia paucs chantadurs. Surtut giuvenils èn stgars. L'Uniun da chant chantunala studegia dapi ditg, co motivar ils giuvens e las giuvnas da chantar. Ina metoda fiss, da sustegnair dapli ils chors d'uffants. La speranza è, ch'els chantan uschè gugent, ch'els vulan era pli tard chantar vinavant.
RR actualitad 08:00


text:
La skiunza da Samignun vegn terza en il Super-G e gudogna bronz. La Grischuna perda 0,63 secundas sin la campiunessa mundiala Kajsa Lie da la Norvegia. La medaglia d'argient va a Franziska Gritsch da l'Austria. Bleras skiunzas n'èn betg vegnidas fin en l'arrivada da quest Super-G mundial da las junioras. Da las 6 Svizras a la partenza èn gist 4 crudadas ora. Tranter ellas è er Aline Danioth dal chantun Uri ch'ha gudagnà mesemna la medaglia da bronz en il slalom.
En la cuppa d'Europa ha Stephanie Jenal fin uss fatg 28 cursas. Ses meglier plaz è stà in 14avel. En la cuppa mundiala è la skiunza dal cader C da Swiss Ski anc mai stada en acziun.
4 medaglias d'aur per Odermatt al CM dals juniors
Marco Odermatt è quatter-dubel campiun mundial. Al campiunadi mundial dals juniors a Tavau gudogna Odermatt era la cumbinaziun. Suenter il slalom era il skiunz da la Sutsilvania anc 6avel. En il super-g da quella cumbinaziun ha Odermatt declassà la concurrenza e gudogna aur avant ses cumpatriot Semyel Bissig.
La medaglia da bronz va a l'Austriac Raphael Haaser. Ils ultims dis è il junior Marco Odermatt vegnì campiun mundial en la cursa rapida, il super-g ed en l'event da team. Uschia ha la Svizra uss gudagnà 8 medaglias a quest campiunadi mundial da skis dals juniors.
RR novitads 14:00


text:
Viale del tramonto
Viale del tramonto (Viàł dal tramònt) 'l è 'n film dramàtic in biànc e négar dal 1950 ad Billy Wilder.
La pelìcula, custàda un migliòṅ e sèt ad dòlar 'd in alóra ch'la 'n à pò frutâ sinc, l'è stada candidàda a ùndas Prèmi Òscar vìnsénd qvéi par la senegiadùra, p'r al séni e par la culòna sunóra 'd Franz Waxman. Inóltar 'l à purtâ a cà quàtar Golden Globe e 'n Nàstar 'd Argìnt.
In dal 1989 'l è stâ sarnî da la National Film Registry dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî p'r èsar tgnû dacàt. In dal 1998 'l American Film Institute al 'l à mis a 'l 12śum pòst di sènt film americàṅ più bèi ad sèmpar.


text:
Desi
Dési (nom ufizial in italian: Desio in Italian, Decium in Latin;) l'è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con 41 865 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 14,8 km² e ona densità de 2 829 ab./km².
L'è tacaa ai comün de Bovis-Masciagh, Cesan, Lisson, Muggiò, Nòa, Seregn e Vared.
I sò abitant i g'hann da scurmagna de goss.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Desi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vares
Varés (tajan: Varese; latin: Baretium; frances: Varèse; piemuntes: Varèis; tudesch storich: Väris) a l'è ‘n comùn de la Lumbardia de 80 799 abitant (dato del Dicember 2015[1]), capital de la pruìncia cunt l'istess nomm. Ul sò nomm ul par che 'l riva sü de la paròla celtiga, var (aqua), per via d' ul fat che 'l sa tröa arent a un lagh, che 'l gh'à l'istess sò nomm. La zona de l'interland l'è ciamaja Varesòtt.
Giugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citàa de Varés la sa tröa a i pé dul Sacher Munt de Varés, che l'è 'n tòcch de la cadéna de munt dul Camp di Fiur. La cità la varda giò sül lagh de Varés. Ul sò territori ul sa tröa de sotta i Alp e l'è furmàj de bricch (par ul 46%) e de munt (32%). I sa tröen anca di fiüm (Tesin e Olona) e sètt lagh: tri hinn grand (lagh Magiur, lagh de Lügan e lagh de Varés) mentar quater hinn püssee pinitt (lagh de Cümabi, lagh de Munàa, lagh de Ghirla e lagh de Gana). Ul teritori meridiunal de la pruìncia l'è un tòcch da la pianüra padana.
Simboi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vares l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Amministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul sindich da Vares l'è Davide Galimberti, dul 2016.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Papua Növa Guinea
Papua Növa Guinea (Papua New Guinea in ingles; Papua Niugini in tok pisin) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è tacaa a ovest a l'Indunesia.
La capital a l'è Port Moresby.
La gh'ha una süperfiss de 462.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.887.000 abitant.
La Papua Növa Guinea la se tröa per la püssee part in de la metà urientala de l'isula de la Növa Guinea, ma la gh'ha dent anca alter isul piscininn de l'Ucean Pacifich.
In de l'altra metà de la Növa Guinea a gh'hinn i pruinc indunesiann de Papua e de Papua Ucidentala.
El pais a l'è staa minga espluraa cumpletament. A l'è pussibil che in di zonn püssee dent de l'isula ghe sien di pupulaziun, piant e besti che se cugnussen minga.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El toch setentriunal del paes a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 fina a la prima guera mundiala, quand che l'ha ucüpaa l'Australia, che del 1904 la ministrava giamò, per cünt del Regn Ünii, el toch meridiunal.
In del 1975 el paes l'ha utegnüü l'indipendenza.
Lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Papua Neuva Guinea a l'è vün di paes cunt la püssee granda diversità de cultür: a gh0'hinn püssee de 850 lenguv indigen, ognidüna d'un grüp etnich cun la sò cultüra tradiziunala. Dumà el 18% de la pupulaziun la viv in di cità.
I lenguv ufiziaj a hinn l'ingles, el tok pisin e l'hiri motu.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Papua Növa Guinea (nom ufizial: Independent State of Papua New Guinea / Independen Stet bilong Papua Niugini) a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El Prim Minister a l'è el Michael Somare (del 2002).


text:
Sanremu
Sanremo (en lìgure: Sanrému; en latì: Villa Matutiæ) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 55 498 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 54,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 015 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Apricale, Bajardo, Ceriana, Ospedaletti, Perinaldo, Seborga, Taggia.
L'è 'na località türìstica rinomàda, famùza per la prudusiù de fiùr (celebràda töcc i agn co la manifestasiù Sanremo in Fiore), tat de éser suranomenàda Città dei Fiori. La òspita la córsa 'n bìci 'n lìnea piö famùza d'itàlia, la Milano-Sanremo (la fà part del circùito de le clàsiche piö 'mportànte del mónt) e 'l Festival de la cansù italiàna. L'è apò a séde del Casinò (giü dei quàter che gh'è 'n Italia). San Remo l'è a 24 km de Imperia e 150 km de Gènova.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sanremo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Da la radunanza da delegads han els elegì 4 novs commembers en il vicepresidi, numnadamain: las duas cusseglieras naziunalas Isabelle Chevalley (VD) e Kathrin Bertschy (BE), il cusseglier naziunal Jürg Grossen (BE) ed il co-president dals la Giuvna partida verd-liberala, Pascal Vuichard (GE).
Fin uss han ils Verd-liberals mo gì dus vicepresidents. Omadus n’han però betg pli candidà per in'ulteriura perioda d'uffizi.
Il president da la partida, Martin Bäumle è vegnì confermà en ses uffizi. Plinavant han ils Verd-liberals dà or las parolas per las votaziuns il zercladur. Els din gea a la midada da la Lescha d’asil e na a l’iniziativa dal pievel “Per in’entrada da basa nuncundiziunada.
RR novitads 20:00


text:
Bain haja la polizia constatà segns d'ina radicalisaziun, i na saja dentant betg stà da spetgar che l’um saja curt avant far insatge privlus. Quai ha ditg il minister da l'intern da la citad da Hamburg. La polizia ha avis sin motivs religius. Ella ha dentant era observà che l'um è psichicamain labil. Il cuntè che l’attatgader ha duvrà, è ord il center da cumpra nua che l’um ha fatg l’attatga.
Suenter l'attatga era il delinquent fugì. Perditgas han dentant alarmà la polizia uschia che quella ha pudì arrestar el.
Perquisiziun en center per requirents d'asil
Suenter l'attatga cun in cuntè a Hamburg ha la polizia perquirì in center per requirents d’asil. Sch’ella ha chattà insatge, n’ha la polizia betg communitgà. L’attatgader probabel haja vivì en quest center.
Motiv anc betg cler
Tar l'attentader sa tracti tenor la polizia da Hamburg d'in um da 26 onns che saja naschì en ils Emirads Arabs Unids. Sche sia attatga ch'ha custà la vita d'in um da 50 onns e blessà ulteriuras quatter persunas haja in motiv terroristic na saja fin ussa anc betg cler.
RR novitads 20:00++


text:
A la radunanza da delegads da la partida liberaldemocratica a Bienna ha la presidenta da la PLD Petra Gössi appellà a respect avant las instituziuns e dapli quietezza e stil en la politica. Gössi sa dosta er cunter attatgas populisticas e disfamaziuns cunter ils cussegliers federals.
In cler «na» a l'iniziativa No Billag
En il center da la radunanza da delegads a Bienna è er stada la parola da la PLD davart l'iniziativa No Billag. Ils delegads han decidì in cler «na» a l'iniziativa suenter ina discussiun da podium tranter dus aderents da la PLD giuvna ed ils cussegliers naziunals Christa Markwalder e Hugues Hitpold, ch'han pledà per in «na» a l'iniziativa.
Dapli martgà en la politica da medias
Plinavant vulan ils delegads da la PLD dapli martgà en la politica da medias. A la radunanza ha la partida deliberà in palpiri che vul dar a medias privatas pli pauc regulaziun, dentant dapli spazi. Vitiers duain las interpresas vegnir deliberadas da la taxa da medias.
RR novitads 14:00+


text:
Lumbardia
La Lumbardia (Lombardéa in Bergamasch; Lombardia in Italian) l'è una regiun de l'Italia del nord; la gh'ha una süperfis de 23.861 km2 e una pupulaziun de 9.973.397 abitant (2013).
La cunfina cunt i regiun italian del Piemunt a ovest, del Veneto a est, de l'Emilia-Rumagna a süd e del Trentin-Süd Tirol a nordest; a setentriun la cunfina cun la Svizzera.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò teritori l'è furmaa da una part de muntagna a nord, cunt i Alp e i Prealp e da un tocch de la Pianüra Padana a süd; el cantun de südovest (Pruvincia de Pavia) el riva a tucà i muntagn de l'Apenin.
La Lumbardia l'è rica de aqua: gh'hinn tanti fiümm che vegnen giò da i muntagn e gh'hinn anca di lach, che hann ciapaa el post di giazzee che gh'eren in di ann indree. Tra i fiümm, i püssee gross hinn el Po, l'Ada, el Tisin, l'Oli, el Minciu, el Lamber, el Bremb, el Seri; i lach püssee impurtant hinn quei de Comm, Lügan, Garda, Magiur, Isee.
El clima l'è pütost temperaa: d'invernu el fà un pu' püssee frecc che in di cost del Mar Mediteran, inveci in estaa la temperadüra l'è l'istessa. In di muntagn el clima l'è de tipu alpin, püssee fresch che in pianüra.
La Lumbardia l'è piena de gent (l'è la segunda in Italia per densità de pupulaziun, dopu de la Campania); tüta la zona inturna a Milan la tegn dent püssee de quater miliun de abitant, e la sò conürbazziun ne gh'ha ses milliun e mezz; ma anca el rest de la pianüra l'è bell pien, cun tanti cità e paes. La part de muntagna l'è inveci püssee vöja, föra che in di valad.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è pupulada da un muntun de temp: gh'eren di omen fin da la preistoria, cumè per esempi i antichi Camüni, che hann lassaa anca in eredità el simbul de la regiun (la rösa camüna).
Dopu, la Lumbardia l'è stada pupulada da i Etrüsch e dopu ammò, un quai secul prima de Cristu, da i Celti, ch'hinn staa quiet de per lur per un para de secul (e hann fundaa anca di cità, cume per esempi Milan). Inturna al 200 a.C. hann cuminciaa a rivà i Ruman, che in d'una quai desena de ann hann cunquistaa tüta l'Italia del nord.
L'Imperu Ruman l'è düraa fin al 400-500 dopu Cristu; quand l'è cruaa, el sò post l'hann ciapaa prima i Lungubard, una pupulaziun germanica che gh'ha daa anca el nomm a la regiun, e pö dopu i Franch de Carlu Magn, ch'hinn restaa fin a un bel tocch dopu l'ann mila.
Dopu de lur, i lumbard hinn staa guvernaa da i cumün e da i signurii, cume ad esempi i Viscunt a Milan e i Gunzaga a Mantuva; in del Rinasciment la Lumbardia l'ha vist passà i Frances, i Spagnöö, i Asburgh, fin al 1861 che l'è entrada in del növ staa italian ünii.
Region Lombardia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1970 a l'è istituida offizialment la Region Lombardia 'me Region a Statut ordinari de la Republega Italiana.
Dal 2015 a l'è vert on percors per domandàgh al Stat pussee autonomia comé da articol 116 de la Costituzion. Ind el 22 de ottober del 2017 l'è staa votaa 'l referendum autonomista, che l'ha vest ona vitoria del sì. El 28 de fevrer del 2018 Maroni l'ha firmaa l'accord col govern per fà partì 'l process.[1]
Aministraziun e pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è spartida in dudes pruvinz e 1.546 cumün (el püssee pupulaa l'è quell de Milan, quell men pupulaa l'è Murterun, in Pruvincia de Lech, sota al Resegon).
La Lumbardia l'è una regiun a statüt urdinari, e l'è guvernada da una Giünta; el president l'è el Attilio Fontana.


text:
Nuedraa
Novedraa (nom ufizial in italian: Novedrate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 892 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 033 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carimaa, Figin, Lentaa (MI) e Marian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Nuedraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il president dal cussegl d'administraziun, Urs Schwaller ha prendì posiziun davart l'incap da l'AutoDaPosta SA e sias cugliunarias. Igl ha gia dà intginas mesiras immediatas dal cussegl d'administraziun. En il center da questas mesiras stat in'organisaziun fundada aposta per las examinaziuns en il cas da l'AutoDaPosta SA. Quella organisaziun u taskforce ha d'intercurir las responsabladads ed è suttamessa directamain al president dal cussegl d'administraziun, Urs Schwaller ed a nagin auter.
La Posta è confruntada cun in cas unic en sia istorgia. Qua sa tracti d'in disdir sur blers onns.
Il cussegl d'administraziun ha dentant decidì da laschar en uffizi la scheffa da l'AutoDaPosta SA, Susanne Ruoff. El haja cumplaina fidanza en Ruoff. Il manader da l'AutoDaPosta SA, Daniel Landolf ed il manader da Finanz AutoDaPosta han gia stuì bandunar lur posts. Per els vala la presumziun d'innocenza. Bonis per las posiziuns autas da la Posta na vegnian quest onn betg pajads.
Finamira è da survegnir puspè la fidanza. Quai vegn dentant ad esser ina lunga via.
Schwaller garantescha ch'ils 78 milliuns francs vegnian pajads enavos. I vegnia ultra da quai introducì in nov program da Compliance per segirar che las regulaziuns vegnan respectadas. In cas sco l'actual na possia mai pli dar. La Posta vul plinavant installar in post intern «Post Courage» nua che collavuraturas e collavuraturs pon annunziar irregularitads.
RR novitads 15:00


text:
Pro - Gea a No Billag
Ils aderents da l'iniziativa No Billag èn persvas che la SRG SSR po er exister senza daners da taxas. Els han preschentà lur plan B che metta en spezial sin abunaments e reclama.
Cun far reclama en il radio ed online sco era cun vender abunaments per emissiuns po la SRG SSR tenor nus era surviver senza taxas.
Il comité s'engascha per abolir las taxas da radio e televisiun cun il slogan «Gea SRG: No Billag Gea». La SRG saja posiziunada bain tar il public sco er en il martgà da reclama. Il service public possia perquai vegnir finanzià per gronda part or da las entradas dal martgà.
Contra - Na a No Billag
L'iniziativa No Billag saja in'attatga radicala sin il service public e la democrazia directa, quai din ils adversaris che han lantschà oz il cumbat da votaziun cunter l'iniziativa che vegn avant il pievel ils 4 da mars. Dal comité «Na a la No Billag» fan part 160 parlamentarias e parlamentaris da la dretga fin la sanestra.
Mal il chau tract'ins era cun aspirin e betg cun la guillotina.
L'iniziativa che vul abolir las taxas da radio e televisiun saja memia extrema, muntia la fin da la solidaritad ed in'attatga frontala sin la SRG SSR ed ils 34 emetturs da radio e televisiun locals ch'èn dependents da la taxa per radio e televisiun, fan ils adversaris a savair. Parlament e Cussegl federal proponan era da dir da na a l'iniziativa.
RR actualitad 18:00


text:
Barénch
Barengh (nom ufizial in italian: Barengo) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 843 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 19,4 km² e ona densità de popolaziun de 43 ab./km².
Barengh l'è sitüada sota a vöna di dò dursai murenich de la pruvincia, e in la zona del fiüm Agogna. L'è tacaa ai cumün de Briun-ä, Cavajet, Cavaj, Farä, Mum, Vavru.
El paes l'è surastaa da un gran castel del Quatercent, che al dì d'incö l'è de prupietà privada. A Barengh inultra l'è nassüü e cressüü el calciadur e pulitich Giampiero Boniperti, president unurari de la Juventus.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Barénch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mintga vitg ha sia istorgia. Wolfin à Porta, Lüzza Glianschel, il pader Paulus, Chasper Chiampell ed anc auters han influenzà l’introducziun da la refurmaziun en l'Engiadina Bassa – e quella ha durà radund 50 onns.
Unic Tarasp è restà catolic
Che Tarasp è restà catolic è la consequenza dad ina decisiun en Austria: Politicamain era Tarasp attatgà a l’Austria, ma la baselgia avevan els ensemen cun il vitg da Scuol. Ils Austriacs han realisà la situaziun ed han fabritgà als da Tarasp in'atgna baselgia.
Tras questa decisiun da la regenza a Puntina (Innsbruck) èsi vegnì tar la separaziun tranter ils dus vitgs. Scuol e daventà l'onn 1530 refurmà. Tarasp è restà enclava austriaca fin il 1803. Anc oz vala Tarasp sco vitg catolic, malgrà che la dominanza catolica n'è betg pli uschia clera.
La germanisaziun sco mez encunter la cretta refurmada
Per sfurzar ils Engiadinais da surpigliar la cretta catolica han ils Austriacs germanisà il Vnuost, che tutga oz tar l'Italia. Quella giada vegniva discurrì en il Vnuost be rumantsch.
«Romanisch diese kezerisch barbarische Sprach» uschia il parair dals Austriacs. Ma tut è stat invan. Oz è il cunfin tranter ils pajais tant il cunfin tranter rumantsch e tudestg sco er il cunfin tranter catolic e refurmà.
RR actualitad 08:20


text:
Tenor stimaziuns da l’ONU è radund in mez milliun persunas bloccadas en citads e vitgs, e quai da differentas partidas da conflict. La pausa da cumbat porschia la pli gronda schanza a la populaziun siriana dapi tschintg onns.
Transports d'agid n'èn betg avunda
Il provediment cun rauba d’agid na vegnia dentant betg ad esser avunda per meglierar la situaziun. Per quai saja in process politic necessari, cun il qual la guerra civila possia vegnir terminada.
Ils transports d’agid duajan tenor in coordinatur da l’ONU cumenzar glindesdi a Moadamija e silsuenter er cuntanscher citads sco Sabdani, Kufreija, Fua e Madaja.
RR novitads 06:00


text:
Maurus Gauthier: «Jau viv mes siemi»
- Sonda, 28.4.2018, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 28.4.2018, 11:03, RTR
Maurus Gauthier da Giuvaulta / Rothenbrunnen è sautunz da professiun. Dapi 5 onns sauta Gauthier en l'ensemble dal teater da Stuttgart. Normalmain è l'artist da 26 onns da vesair sin tribunas internaziunalas. Quest glindesdi però sa preschenta el a Cuira, quai a chaschun dal festival da saut «Steps». Il Magazin da cultura ha discurrì cun Maurus Gauthier sur da sia passiun ed er qual pregiudizi.
En la rubrica litterara preschenta Esther Krättli il nov OSL «Suenter la festa». Il cudeschet d'uffants declera quants dis ch'i va fin il proxim anniversari.
Contribuziuns
-
Maurus Gauthier – sautunz passiunà
-
Il festival da saut «Steps» fa staziun a Cuira
-
Tips da cultura
-
Notg da films curts a Cuira


text:
Gyeongsangnam-do
Gyeongsangnam-do (Süd Gyeongsang; hangul: 경상남도; hanja: 慶尚南道) a l'è una pruvincia in del südest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Changwon.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al nord), Jeollabuk-do (al nordest), Jeollanam-do (al oest), e i cità metrupulitan de Daegu, Ulsan e Busan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gyeongsangnam-do l'è dividüda in 8 cità (si; 시) e 10 cunte (gun; 군).


text:
Il project era vegnì lantschà avant in onn sut il num «Souvenirs persistents per il Grischun». L'idea victura il «Graubündel» è vegnida preschentada ed undrada a sur 100 visitaders. Grischun vacanzas aveva decidì il 2014 da producir novs souvenirs per il Grischun.
Ins haja tschernì 6 souvenirs or da las 90 ideas che sajan vegnidas inoltradas, uschia Grischun vacanzas. Il project era vegnì lantschà sut il num «Souvenirs persistents per il Grischun». En producziun van ussa per exempel «il buc stinà» in capricorn che duai servir sco stopper per portas. U in gieu da memoria «Bündnertütsch - Hochdeutsch».
Tranter auter è il project per souvenirs persistents vegnì realisà cun plirs partenaris: sco per exempel la regiun dal Parc Ela, Sedrun Mustér Turissem, la Viafier retica u er hoteleriesuisse Grischun. La scol'auta da Lucerna ha coordinà scientificamain quest project.


text:
Sco quai che Cuira turissem communitgescha, saja la finamira da revitalisar la palì sin il Brambrüesch per pudair rinforzar il spazi da viver e da porscher ina plivalur turistica.
Palids e renatiralisaziun
Palids èn ambients da viver per fauna e flora spezialisada e deposits effectivs d’aua e carbon. En la Svizra èn bleras palids vegnidas destruidas tras l’explotaziun da turba. Cun l’agid da mesiras adattadas pon ils ambients puspè daventar palids per gronda part natiralas.
Porscher ina plivalur
Ultra da la renatiralisaziun classica sajan er planisadas sendas instructivas ed intermediaziuns da savida, numnadamain en furma da visitas guidadas e scolaziuns.
RR novitads 17:00


text:
Menzli Sport cumpra Casutt Velos
- Mesemna, 9.8.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 9.8.2017, 11:45, RTR
La cumpra da la Casutt Velos tras la fatschenta Menzli Sport è gia sut tetg. En vigur entra ella il favrer 2018.
Las stizuns restan fisicalmain separadas silmain fin che la las localitads da fatschenta da Menzli Sport midan en il nov bajetg «Center Marcau» ensemen cun la Posta e la Migros. Il termin fa far questa midada n'è anc betg fixads.
La fatschenta da Casutt Velos è dapi lonn 2000 els mauns da Sepp Hendry. El ha cun ses mecanist da velos Ignaz Arpagaus in tschep da clientella surtut enturn il club da velos Surselva. Ord da quel vegn il star Nino Schurter ma era atlets sco Ursin Spescha, Andrin Beeli e Vital Albin per numnar sulet inqual.
Tschep da clients duai vinavant vegnir tgirà
Il possessur nov da la fatschenta Menzli Sport Gian Marco Menzli vesa surtut potenzial tar questa clientella da sportists. Sco el ha detg ad RTR saja la cumbinaziun dal cumpetent vendider Sepp Hendry e ses mecanist Ignaz Arpagaus, renconuschì tar ils bikers, sco la groma sin la petta. Uschia èsi era cler che omadus vegnan era a lavurar en la fatschenta nova.
Sur dal pretsch da cumpra na dat i nagins detagls. Vendider e cumprader parevan dentant dat esser cuntents.


text:
Silvaplana
Silvaplana (Silvaplauna in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 1006 abitant e una süperfiss de 44.71 km², e al se tröva a una altitüden de 1815 meter sura al livel del mar.
El cumün de Silvaplana a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Samedan, St. Moritz, Sils im Engadin/Segl.
L'andament storegh de la popolazion de Silvaplana l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Silvaplana in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Raps na survegnia el betg per quai, di Urs Cadruvi. Ins haja dumandà ad el da prender posiziun per l'ustaria e cunquai ch'el stimia la purschida da quella ustaria haja el er fatg quai. In'autra raschun è tenor el ch’er autras persunas che stattan en la publicitad fan part a la campagna da reclama da l'ustaria.
Chantun Urs Cadruvi fa reclama per in'ustaria
Igl è stà be singuls inserats en gasettas grischunas. Però il messadi è cler. Il secretari general da la Lia Rumantscha Urs Cadruvi fa reclama per in'ustaria a Cuira.


text:
Portal:Matemàtega
Nümar, grandura e forma
« Vargott ch'al sía afermaa senza pröva al pöö vess negaa senza pröva. »
Eucliit da Megara
« Preucüpee-v mía par i vòost dificültaa in matemàtica, i mè a inn püssee graant anmò...»
Albert Einstein
Intrudüzziun :
Glussari :
Categurii : Àlgebra - Anàlisi matemàtica - Càlcül nümérich - Geumetría - Lògica matemàtica - Prubabilitaa - Matemàtich - Matemàtica elementara - Statística - Teuría di cungjuunt - Teuría di nümar - Tupulugía
Categurii culegaat : Física - Chímica - Ingegnería - Scenza di urdinaduur - Telecumünicazziun - Filusufía - Astrunumía - Linguística - Biulugía


text:
Ravanusa
Ravanusa l'è 'n cümü de la Pruvincia de Agrigento, en Sicilia. El se tróa a 110 km a sudest de Palermo e a 35 km a est de Agrigento. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 13.695 abitàncc e 'na superfìce de 49,6 km².[1]
Ravanusa l'è tacàt ai cümü de Butera, Campobello di Licata, Licata, Mazzarino, Naro, Riesi e Sommatino.
Ravanusa l'ìè mìa tat delóns del sit archeològic de Monte Saraceno, 'n insediamènt dei grécii antìc che se pènsa che 'l curispóndes a la cità antìca de Kakyron.


text:
Ils 10 da zercladur 2018 han las elecziuns dalla Regenza liug el Grischun. Sas Ti tgei incumbensas che la Regenza ha d’exequir, co ella ei organisada e co las elecziuns funcziuneschan? Na? Nus rispundin bugen quellas damondas.
Ina cuorta explicaziun davart la Regenza dil Grischun
Dapi igl onn 1848 dat ei en Svizra la separaziun dallas pussonzas. La separaziun dalla legislativa, executiva e giudicativa vala buca mo sin palancau federal mobein era per ils cantuns e las vischnauncas. Entras la separaziun dallas pussonzas vegn la concentraziun dalla pussonza sin singulas persunas ni instituziuns evitada.
Executiva: La Regenza metta entuorn las leschas
La Regenza ei l’autoritad suprema executiva dil cantun Grischun. Ella metta entuorn las leschas e disposiziuns dalla confederaziun e dil cantun.
Cumposiziun dalla Regenza dil cantun
Il cussegl guvernativ dil cantun Grischun consista da 5 commembers. Mintga commember ei cau d’in departament dall’administraziun cantunala. El mument secumpona la Regenza sco suonda:
departament da construcziun, traffic e selvicultura (DCTS)
- secretariat dil departament
- uffeci da construcziun aulta
- uffeci d'energia e da traffic
- uffeci da construcziun bassa
- uffeci d’uaul e prighels dalla natira
- uffeci da catscha e pesca
departament d’economia publica e fatgs socials (DES)
- secretariat dil departament
- inspecturat dil register funsil e register da commerci
- center da formaziun e cussegliaziun d’agricultura Plantahof
- uffeci d’agricultura e da geoinformaziun
- uffeci per la segirezia da victualias e per la sanadad d'animals
- uffeci per industria, mistregn e lavur
- uffeci per economia e turissem
- uffeci per il svilup dil territori
- uffeci dil survetsch social
departament da giustia, segirezia e sanadad (DGSS)
- secretariat dil departament
- uffeci per l'execuziun giudiziala
- polizia cantunala
- uffeci da fatgs da polizia e da dretg civil
- uffeci per il traffic sin via
- uffeci da militar e da protecziun civila
- uffeci da sanadad
- procura publica
- autoritad da protecziun d‘affons e da carschi
departament d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient
- secretariat dil departament
- uffeci per la scola populara ed il sport
- uffeci per la formaziun media-superiura
- uffeci per la formaziun professiunala
- uffeci da cultura
- uffeci per la natira ed igl ambient
departament da finanzas e vischnauncas (DFV)
- secretariat dil departament
- uffeci per la valetaziun d'immobilias
- administraziun da finanzas
- uffeci da persunal
- administraziun da taglia
- uffeci d'informatica
- uffeci da vischnauncas
- controlla da finanzas
Las funcziuns dalla Regenza
La Regenza ei l’autoritad suprema executiva dil cantun Grischun. Tier las incumbensas s’audan plinavon:
- Metter entuorn leschas, ordinaziuns e decisiuns dil cussegl grond
- Planisaziun, determinaziun e coordinaziun da finamiras e mieds dil cantun
- Elaboraziun dil program dalla Regenza
- Representaziun dil cantun enteifer ed ordeifer il cantun
- Contrahar davart contracts intercantunals ed internaziunals ils quals ein en lur cumpetenza
- Garantir uorden e la segirtad publica
- Elaboraziun dil plan da finanzas
Ils commembers han regularmein sedutas per liquidar las fatschentas dalla Regenza. Las decisiuns succedan communablamein.
President/a dalla Regenza
Mintga onn elegia il cussegl grond in niev president ni ina nova presidenta dalla Regenza. Actualmein ei Mario Cavigelli il president dalla Regenza. El ei suenter 2014 la secunda gada president dalla Regenza. Il president ni la presidenta dalla Regenza ha negins privilegis ei denton responsabels per la direcziun dallas sedutas dalla Regenza.
Elecziuns dalla Regenza ils 10 da zercladur 2018
Mintga quater onns han liug las elecziuns per formar la Regenza da niev. L’elecziun succeda en procedura da maiorz. Ils burgheis elegian la Regenza direct. Ina reelecziun ei duas gadas pusseivla. Ils onns d’uffeci muntan maximalmein 12 onns. La PCD tarmetta dus candidats el cumbat electoral. Mario Cavigelli ch’ei gia otg onns en uffeci e Marcus Caduff ein promts per novas sfidas e vulan modificar e muentar il cantun Grischun.
Aschia empleneschas Ti ora endretg il cedel d’elecziuns
Cun quels treis pass elegias Ti Mario Cavigelli e Marcus Caduff ella Regenza.
- Suttascriver il certificat da legitimaziun
En mintga cuviarta da votaziuns sesanfla in certificat da legitimaziun. Quei certificat sto vegnir suttascrets. Tschelluisa ei Tia vusch nunvaleivla.
- Emplenir ora endretg il cedel d’elecziuns per l’elecziun dil cussegl guvernativ
Aschia emplenaschas Ti ora endretg il cedel d’elecziuns per che Mario Cavigelli e Marcus Caduff vegnien elegi el cussegl guvernativ:
- Dar giu cuviarta da vuschar
Votescha a scret e tarmetta tuts documents cun ils certificat da legitimaziun suttascrets ed il cedel d’elecziuns per il cussegl guvernativ ed il cussegl grond ni elegia all’urna la dumengia d’elecziuns en Tia vischnaunca.
Legislativa: Il cussegl grond relai las leschas
Il cussegl grond ei l’autoritad legislativa dil cantun ed elegia il president dalla Regenza sco era ils commembers dalla dertgira cantunala ed administrativa. Il cussegl grond secumpona da 120 commembers ord 39 cirquits. Il cussegl grond vegn elegius dils burgheis dil cantun Grischun en procedura da maiorz per ina perioda d’uffeci da quater onns. Il cussegl grond ei organisaus en fracziuns. Per mintga fracziun basegna ei tschun commembers. El mument secumpona il cussegl grond sco suonda:
- PLD 35 commembers
- PCD 31 commembers
- PBD 27 commembers
- PS 16 commembers
- PPS 9 commembers
- Dus commembers (PVL) ein en neginas fracziuns
Mintga onn han liug sis sessiuns cun ils commembers dil cussegl grond duront mintgamai 3 dis. Las sessiuns ein publicas. Ei vegn debattau davart revisiuns da leschas, iniziativas e petiziuns las qualas vegnan inoltradas dils burgheis, vischnauncas e commembers dil parlament.
Elecziuns dil cussegl grond ils 10 da zercladur 2018
Sper l’elecziun dil cussegl guvernativ han era las elecziuns dil cussegl grond liug ils 10 da zercladur 2018. Ils deputai vegnan medemamein elegi directamein dil pievel per ina perioda d’uffeci da quater onns.
Emplenir ora il cedel d’elecziuns per l’elecziun dils deputai
Vuls Ti ch’ils candidats dalla PCD vegnien elegi el cussegl grond? Lu scriva ils nums dils candidats dalla PCD corrispundents e lai liber las ulteriuras lingias. IMPURTONT: Ti astgas sciver sil cedel d’elecziuns sulettamein ils nums dils candidats dalla PCD che candideschan en Tiu cirquit.
Intervegn tgi che candidescha en Tiu cirquit
Emplenir ora il cedel d’elecziuns per l’elecziun dils suppleants da deputai
Per ils suppleants da deputai vala il medem. Vuls Ti che sulettamein ils candidats dalla PCD vegnien elegi sco suppleants da deputai? Lu scriva mo ils nums dils candidats dalla PCD corrispundents e lai liber las ulteriuras lingias.
Intervegn tgi che candidescha en Tiu cirquit
Giudicativa: giurisdicziun
L’instanza giudiziala suprema dalla Svizra ei la dertgira federala. Dasperas dat ei sin palancau federal la dertgira penala federala, la dertgira administrativa federala e la dertgira federala da patentas. Mintga cantun posseda denton era atgnas dertgiras las qualas decidan davart cass el cantun. El cantun Grischun dat ei la dertgira cantunala e la dertgira administrativa sco era 11 dertgiras regiunalas.


text:
07 10
Ol dé 7 de utùer l'è 'l 280 ( 281 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 86 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de utùer al è ul dí da pòost 280 ( 281 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 86 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1513 - Batàia de La Motta, i Spagnöi i bat i Venesià
- 1542 - L'esploradùr portoghés Juan Rodriguez Cabrillo el scòpre le Ìzole de Santa Catalina
- 1690 - I Inglés i atàca 'l Quebec goernàt de Louis de Buade de Frontenac
- 1780 - Batàia de King's Mountain: le trüpe iregolàre americàne le bat i Britànic endèla Carolina del Sud
- 1879 - La Germania e l'Austria-Ungheria le créa la Duplice Aleànsa
- 1908 - Creta la se riùlta cùtra contro l'Impér Otomà e la se mèt co la Grecia
- 1913 - Henry Ford el mèt en pé la prìma cadéna de montàgio
- 1940 - Segónda Guèra Mondiàl: La Germania la invàde la Romania
- 1943 - Segónda Guèra Mondiàl: El Giapù el giüstìsia 100 prizunér americà endèl'Ìzola Wake
- 1944 - S•ciòpa 'na ribeliù endèl camp de concentramènt de Auschwitz
- 1948
- Al Salù de l'auto de Parigi vé prezentàda la Citroen 2cv che la restarà 'n prudusiù 'nfìna al 27 de löi del 1990
- Invensiù del còdes a sbàre
- 1949 - Formasiù de la Repüblica Democràtica Todèsca (Germània Est)
- 1950 - Le fórse americàne le invàde la Corea e le streèrsa 'l 38º paralélo
- 1985 - La naf de crocéra Achille Lauro la vé dirotàda de terurìsti palestinés
- 1993 - A Altamura, 'n Puglia, vé scuprìcc i rèscc de l'Òm de Altamura (Homo arcaicus), ünic ezemplàr del sò zèner, ogèt de gràn discusiù sö la sò autenticità
- 2001
- Italia: el prim referendum custitusiunàl de la stória de la Repüblica la apröa le "Modìfiche al Titol V de la Part II de la Costitusiù de la Repüblica Italiàna (Regiù, Pruvìnce, Cümü).
- Cumìncia l'invaziù americàna de l'Afghanistan condèn atàc aèreo e operasiù sóta coertüra a tèra.
- 2006 - A Mosca vé copàt la giornalìsta Anna Politkovskaja.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1896 - Paslino Alcántara, zögadùr de fóbal Català.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2006 - Anna Politkovskaja, giornalìsta rüsa.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
In procuratur public ha entant instradà ina procedura penala cunter Macri. El haja dumandà infurmaziuns da las autoritads da finanzas e d'anti-corrupziun, uschia ha confermà il procuratur. Macri sez refusa las rinfatschas. El haja agì tenor las leschas, uschia ha el fatg a savair. Schebain ils fatgs tanschan per manar ina procedura penala cunter il president en uffizi, sto anc in derschader decider.
Macri da dosta cunter las rinfatschas
Macri è stà directur da duas societads d’offshore da ses bab sin las Bahamas, sco quai ch’i resulta dals «Panama Papers». A las autoritads da finanzas n’ha el para ditg nagut en chaussa. Il president sa dosta cunter las rinfatschas. El na saja betg stà acziunari da las societads, uschia che quai na saja betg visibel en sias decleraziuns da taglia. Avert resta però sche Macri ha survegnì indemnisaziuns da las societads e tut tenor betg declerà quellas a las autoritads da taglia.
RR novitads 06:00


text:
Exteriur
-
Milliuns da carstgauns en il Jemen dovran agid d'urgenza
Radund 7,5 milliuns carstgauns en il Jemen dovran agid d'urgenza pervi dal conflict armà. Ils cumbats en il pajais sid-arab hajan anc accentuà la crisa umanitara ha declerà il coordinatur da l'ONU Per agid umanitar.
Il biro da l'ONU ha appellà a la cuminanza mundiala da metter a disposiziun dapli daners per las acziuns da salvament en il Jemen. Il mument sajan necessari 256 milliuns euros. Tenor l'ONU èn vegnids mazzads dal mars fin l'avrigl passa 730 persunas.
RR novitads 12:00