c: text/html

text:
Streamers
Streamers (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 1983 ad Robert Altman ch'l à vins la Cópa Volpi a 'l Fèstival ad Vènesia dal stés an par 'l interpretasiòṅ ad tut gl'atōr.
Al film, trat da 'n òpra teatràla ad David Rabe replicàda a Broadway par 476 vòlti, 'l è anc stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 36śum Fèstival ad Cannes.
I Streamers, in dal linguàǵ militàr, i èṅ chi suldâ chi sa spàplan par tèra parchè gl'umbrèi di sò paracadû i n s vèran briśa.
Sunt
In na caśèrma americàna, durànt i an Ssanta, soquànt suldâ paracadutìsta i spètan 'd èsar ciamâ p'r andàr a far la guèra in Vietnam. A gh'è Roger (David Allan Grier), un śóvan ad culōr bòṅ ad cōr, Billy (Matthew Modine), 'n inteletuàl ch'al daśvîṅ da 'l Wiscònsin, e Ritchie (Mitchell Lichenstain) un fnòć che par schèrs al fà al daśnumóś sèg. Par pasàr-'s al tèmp i càntan, imbariàg pódag, al braṅ Beautiful streamers ad Grant Lee Phillips ch'al cònta la stòria 'd un suldâ ch'in vōl al s rénd cònt ch'al sò paracadû al n s vèra minga e ch'a n gh rèsta gnint àtar da far ch'aspetàr al mumènt in dua lò al sa stablirà par tèra cum un ciòld.
Quànd a riva in mèś a lōr anc Carlyle (Michael Wright), 'n àtar suldâ négar, i quèi i tàc'n a 'ndàr mâl parchè lò al n s cumpatìs mia la guèra e la vita di militàr. Dal tut fóra ad tèsta, chi lò al scurtèla a mòrt un sergînt imbariàg e anc Billy al patìs i sò cólp.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Isola Rossa
Isola Rossa (L'Île-Rousse 'n fransés; Isula Rossa 'n córs) l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de l'Île-Rousse, del circondàre (arrondissement) de Calvi e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 3 573 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2,5 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 151 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Leture bìbliche dël lessionari - 12 Avril 2015 - Sconda Duminica 'd Pasqua
Nòstra testimoniansa. "Sossì a l'é lòn ch'I nunsioma a voi: lòn ch'a l'era fin-a dal prinsìpi, lòn ch'i l'oma sentù, lòn ch'i l'oma vëddù con nòstri euj medésim, lòn ch'i l'oma contemplà e che nòstre man a l'han tocà. Iv parloma dla Paròla dla vita: përché la vita a l'é manifestasse: nojàutri i l'oma vëddula e na rendoma testimoniansa e iv nunsioma Col ch'a l'é la vita eterna, Còl ch' a l'era con ël Pare e che peuj a l'é stane manifestà. A vojàutri, donca, i nunsioma lòn ch'i l'oma vëddù e sentù, përchè 'dcò vojàutri i sie an comunion con nojàutri, ch'i l'oma comunion con ël Pare e con Sò Fieul Gesù Crist. Iv scrivoma tut sòn përché nòstra gòj a sia completa.
Sto-sì a l'é 'l messagi ch'i l'oma sentù da Gesù e che adess iv nunsioma: che Dé a l'è lus e ch'a-i é gnun top an Chiel. S'i disoma ch'i soma 'n comunion con Chiel, ma, an efet, i vivoma ant lë scur, i soma mach ëd busios e i vivoma pa nen conforma a la vrità. Però, s'i vivoma ant la lus tanme Chiel a l'é 'nt la lus, i soma 'n comunion j'un con j'àutri, e 'l sangh ëd Gesù, Sò Fieul, an purifica d'ògni pecà. S'i disoma ch'i l'oma gnun pecà, i 'ngabioloma mach noi medèsim e i vivoma nen ant la vrità. Però, s'i confessoma nòstri pecà, Chiel, ch'a l'é fedel e giust, an përdonrà ij pecà e an purifichrà da tut lòn ch'a l'é nen giust.


text:
1968
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1968 - Prada de Conflent (ol Conflent): gh'i scumensa di Zornade de Cültüra (i durarà fí al 31), che l'estat seguenta i deentarà la Universitat Catalana d'Estiu (Üniversità Catalana d'Estat).
- 05 01 - Cecusluvàchia: La scumencia la primavera de Praga, un tentaiv di stüdent sucialista cecusluvach de refurmà 'l guerna.
- 25 03 - Franza: in del Mai la scumencia la revolta stüdentesca, vegnüda famusa cunt el nom de "Mai Franzes" e cunt el slogan "Ce n'est qu'un début continuons le combat" (L'è negot ma 'n debüü, segütèm a cumbat)
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de setèmber - Lahore, Pakistan: ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà in del 2011, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Apple DOS
L'Apple DOS (acronim de Apple Disk Operating System) a l'è staa el sistema operativ per disch venduu de la Apple in tra el 1978] e 'l 1983 insemma ai Disk II, dischettera per l'Apple II. L'è staa sostituii del ProDOS. A l'è staa distribuii in trè version: DOS 3.1, DOS 3.2 e DOS 3.3. Tucc i version han avuu poeu i sò bugfix.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la presentazion de la dischettera Disk II in del 1978 a l'éra domà pront on set di istruzion fondamentai preparaa del Steve Wozniak e del Randy Wigginton.
'Na voeulta finida la presentazion el Steve Jobs l'ha domandaa a l'azienda Shepardson Microsystems de fà el DOS ver e proppi per 13'000$ e gh'è voruu 35 dì per fàll.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo del 1980 la Apple, che la s'è concentrada in sul fallimentar Apple III e in sul sistema SOS. In del 1983 a gh'è staa l'ultim giornament per supportà el noeuv sortii Apple IIe.
El sistema a l'era limitaa fiss: El podeva gestì domà dischett de 5 pollis, minga ROM, disch dur, dischett pussee piscinitt o alter periferich, e la grandezza massima di file a l'era 400 kB. Vist che l'era impossibil cambiàll senza mudà la pupart del codes a l'è staa poeu faa el ProDOS. I utent l'han però doperaa anca dopo de la soa fin.
Caratteristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dischett del DOS gh'even 13 settor per traccia, ognun de 256 byte, con 35 tracc per ogni lat del disch: in total el spazzi a l'éra de 113,75 kB per lat. 100 kB eren lassaa a l'utent, 10 occupaa del sistema. I nomm di fìle podeven vèss de 30 caratter.
Tipi di fìle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I file supportaa del sistema seren:
- File "I": Programma per Integer BASIC
- File "A": Programma per Applesoft BASIC
- File "B": File binari: Dacc o programma
- File "T": File de test ASCII
El sistema el faseva domà 'na distinzion, senza podè dà di strument de elaborazion.
Software relocabil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El software in assembly per Apple II a l'éra no relocabil, perchè el computer, che l'éra senza multitasking, el doperava domà on programma a la voeulta e i software podeven spettàss de vèss semper i di midemm locazion de memoria.
Per permètt 'sto fonzionament el DOS el se caregava in di part volt de la memoria, e lassava al BASIC e ai software i part bass.
Boot[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El boot a l'era sostanzialment on process manual, perchè l'Apple II a l'era minga bon de aviàss direttament de floppy. Cont l'Apple II Plus a l'è staa inveci integraa on sistema che automaticament el ricerca se in di port de espansion a gh'è del codes avviabil. Se 'l gh'è, el ghe passa el controll, e 'l codes 'l aspetta che 'l sia inserii on dischett, con dent el codes essenzial per caregà el sistema. Cont 'sto codes era lengiuu el rest del sistema che poeu avviava on programma, tipicament on file BASIC de benvegnuu.
BASIC[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El DOS el permetteva de doperà a la svelta el BASIC, sia l'Integer BASIC che 'l se derviva cont el scriv
INT sia l'Applesoft BASIC che 'l se derviva cont el scriv
FP, cioè Floating point.
El sistema, bon de doperà anca di BASIC che hinn no in ROM, el podeva anca fà interpretà on file BASIC al moment, vist che eren segnaa i tipi de file BASIC.


text:
Crimela
Crimèla o Cremèla (nom ufizial in italian Cremella) a l'è 'n cumün da la Pruvincia da Lèch ca 'l cünta 1 741 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 1,9 km² e ona densità de 916 ab./km².
Ul paés al sa tröa in dal teritòri stòrich dal Meratés e l'è a l'istèssa distànsa da Cóm, Lèch e Meraa.
L'è tacaa ai comun de Barzagh, Barzanò, Bülciagh, Cassagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Crimela l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nagina lavur cun uffants per pedofils sentenziads
- Venderdi, 3.6.2016, 11:53
Pedofils sentenziads na dastgan en l'avegnir senz'excepziun betg pli lavurar cun uffants. Quai prevesa il messadi per la realisaziun da l'iniziativa da pedofils che pievel e chantuns ha acceptà il matg avant dus onns.
La realisaziun da l’iniziativa da pedofils prevesa che persunas creschidas che han commess delicts sexuals cun persunas minorennas survegnan independent da las circumstanzas evident in scumond da lavurar cun uffants. Sulet prevesa il Cussegl federal da far tschertas excepziun tar uschenumnadas «amurs da giuventetgna».
Scumond da luvrar cun uffants per vita duranta
Il scumond da lavur cun uffants vala era per lavurs voluntarias cun uffants, sco trenaments d’equipas da juniors, ni activitads culturalas cun uffants, scriva il Cussegl federal en sia communicaziun. La proposta per la lescha nova rinforza la lescha existenta en trais puncts:
- Il catalog da delicts vegn augmentà.
- I basegna betg pli in chasti minimal per in scumond.
- Il scumond da lavur cun uffants vala adina, per vita duranta e per tut las funcziuns, era per funcziuns voluntarias.
Il Cussegl federal vul realisar la lescha cun dus instruments. Per ina cun in extract dal register penal e cun il nov spezial extract duajan patruns da lavur sco era organisaziuns e uniuns pudair verifitgar in pussaivel candidat. Er duajan talas persunas per regla vegnir survegliads e tgirads da l’assistenza da reabilitaziun, scriva il Cussegl federal.
Critica - realisaziun sto esser pli dira
Ils iniziants da l'iniziativa da pedofils n’èn insumma betg d'accord cun la realisaziun proponida dal Cussgl federal. Els renfatschan al Cussegl federal da valitar ils interess dals delinquents sco pli impurtants che la protecziun dals uffants.
Il Cussegl federal refusia da realisar l'iniziativa a moda consequenta, crititgeschan ils iniziants. I valian numerusas excepziuns. Er la pussaivladad d'examinar il scumond da lavurar cun uffants suenter 10 onns refusa il comité. Quel appellescha ussa al parlament da stritgar las disposiziuns excepziunalas.
RR novitads 11:30 / 14:00


text:
BergamascoBergamasco tiene 10 letras
Definición de bergamasco aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: bergamasco
Nube de palabras :
- bergamasco vergamasco nergamasco hergamasco gergamasco bwrgamasco bsrgamasco bdrgamasco brrgamasco b4rgamasco b3rgamasco beegamasco bedgamasco befgamasco betgamasco be5gamasco be4gamasco berfamasco bervamasco berbamasco berhamasco beryamasco bertamasco bergzmasco bergsmasco bergwmasco bergqmasco berganasco bergakasco bergajasco bergamzsco bergamssco bergamwsco bergamqsco bergamaaco bergamazco bergamaxco bergamadco bergamaeco bergamawco bergamasxo bergamasvo bergamasfo bergamasdo bergamasci bergamasck bergamascl bergamascp bergamasc0 bergamasc9


text:
Scender
La scender o scendra l'è 'l residov soled de la combustion. A l'è ona polver che la pò 'vèggh tutt i tonalità del gris, del fumm de ras fina gris ciar ciarent, squasi bianch.
La composizion de la scender la varia cont el material brusaa in de la combustion, e de la temperadura al qual l'è staa brusaa. In gener l'è fada de sostanz ossidaa e con temperadur de fusion e vaporizazion bei volt, compagn di compost ionegh di metai. L'è senza aqua e, generalmente, element linger.
La gh'ha tancc saa minerai, e donca l'è bona per ingrassà i piant e i camp.
El nomm scender el vegn del latin cinĕrem. La costruzion cont el grupp -ND l'è tipega di lengov galoromanz, e la troeuvom in quasi tutt el Nord Italia e in frances (cendre), romancc (tschendra) e catalan (cendra). In lombard a gh'è anca la parolla cener, ma l'è on italianism recent (opur ona parolla del bass lodesan, del cremones, del bressan e del mantovan).
In alter lengov neolatinn inveci se dopera on derivaa del latin volgar *cinisia o *cinusia: l'è 'l cas del spagnoeu ceniza, del portoghes cinza, del romen cenuşă, del sardegnoeu chigina (cont aferesi), del forlan cinise[1].
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ J. Corominas, Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana, ed. Francke, Berna, 1954.


text:
Martin Schulz - vendider da cudeschs e parlamentari d'Europa
- Gievgia, 31.8.2017, 12:53
Sia via - cun ina gronda storta - dal giuven senza matura al president dal parlament d'Europa.
Martin Schulz è creschì si en in pitschen vitg en il vest da la Germania, betg lunsch davent dad Aachen en il vest da la Germania, al cunfin cun la Belgia. Ses bab era policist e cun tschintg fragliuns na tutgava sia famiglia betg tar ils bainstants.
Nagina matura e problems d'alcohol
Sco giuven ha Martin Schulz smess il gimnasi ed uschia betg fatg la matura, u l'abitur sco ella vegn numnada en Germania. Da quest temp è el ultra da quai daventà dependent da l'alcohol. El è però gia entrà cun 19 onns en la SPD e s'engaschà tar ils giuvens socialists.
Suenter ch'el è stà in temp senza lavur han sias experientschas però midà sia tenuta. El ha fatg l'emprendissadi sco vendider da cudeschs e suenter er gì atgnas fatschentas. Dapi lura cumbatta el cun tutta forza per sias finamiras. Ed igl è ì be pli ensi per el:
- cun 31 onns il pli giuven president communal da Nordrhein-Westfahlen a Würselen
- vegnì elegì en il parlament da la Uniun europeica l'onn 1994
- stà president dal parlament da l'UE dal 2012 fin il 2017
Sias ragischs e sia istorgia na snega l'um da 61 onn betg. Anzi el emprova da nizzegiar quella. El menziunia adina puspè il passà per mussar a la glieud ch'el saja in dad els, er be in uman, di Adrian Arnold, il correspundent dad SRF a Berlin.
Discurra sis differents linguatgs
Tenor rapports da medias discurra Martin Schulz dasper Tudestg er anc fitg bain talian, englais, ollandais, spagnol e franzos.
Malgrà ch'el saja in fitg bun retoricher na saja el betg uschè suveran sco Angela Merkel, manegia il correspundent dad SRF, Adrian Arnold. Martin Schulz po reagir magari furius. Quai hajan er anteriurs cumpogns da viadi, confermà. Plinavant saja el er plitost in che attatgeschia e betg il strateg pragmatic.
Privat è be pauc enconuschent
Sco Angela Merkel ed er auters prominents tradescha er Martin Schulz be fitg pauc da sia vita privata. Quai ha in simpel motiv:
« En Germania na respectan cunzunt las medias da boulevard savens betg la sfera privata... »
Adrian Arnold
correspundent dad SRF a Berlin
In u l'auter detagl ha tuttina chattà la via en la publicitad: Martin Schulz è catolic, maridà cun ina architecta da cuntrada ed ha dus uffants creschids. Sia famiglia menziuna el adina puspè en ses pleds, dapli na tradescha el però betg.
Er enconuschent è che Martin Schulz è in grond fan da ballape. Pli baud ha el er giugà sez fin ch'el ha stuì smetter pervi d'ina blessura dal schanugl. El è però fin oz cussegliader dal 1. FC Cologna.
RR actualitad 12:00


text:
Europeada 2016: Rumantschs cunter Roma e Karatschai-Balkars
- Glindesdi, 14.12.2015, 15:55
Suenter ch'ins ha tratg a Paris la sort per l'EURO 2016 da ballape è vegnì tratg a Bulsaun en il Tirol dal sid la sort per l'Europeada 2016. L'equipa rumantscha frunta en ils gieus da gruppa sin las equipas dals Roma, dals Karatschai-Balkars ord la Russia ed in'equipa da minoritads da l'Estonia.
Per l'emprima giada datti er in turnier per dunnas. Las Rumantschas dattan encunter in'equipa da Tudestgas en Russia ed encunter las Ladinas da las Dolomitas.
L'Europeada 2016 è il medem temp sco l'EURO dals profis en Frantscha. Giugà vegn en differents lieus da la Val de Puster e la Val Badia en il Tirol dal sid. Igl è la terza ediziun da l'Europeada, l'emprima è stada il 2008 en il Grischun.
RR novitads 16:00


text:
Savognin: In bus remplazza il «Snowliner»
- Mesemna, 15.11.2017, 7:40
A partir dals 22 da december fin ils 2 d'avrigl cursescha ad emprova in bus tranter la staziun da val da la sutgera a Savognin fin a Radons. La vischnanca da Surses finanziescha il bus che vegn manà d’ina firma indigena. Ils custs vegnan calculads cun 100’000 francs, tar entradas da 35’000 francs.
Sco quai che Leo Thomann il president communal da Surses ha ditg, saja sa mussà in grond basegn per peduns da cuntanscher Radons, suenter che l'offerta dal «Snowliner» era vegnida abolida avant trais onns.
Il nov bus che cursescha tranter Savognin e Radons cursescha trais giadas la damaun e trais giadas il suentermezdi. El porscha plaz a 14 persunas. Creschids pajan 10 francs per in viadi, uffants 5 francs, cun la Ela Card datti ina reducziun da 50%. Da reservar il bus n'è betg necessari, cun excepziun da gruppas.
Il bus dovra vias rumidas
La ruta dal bus va sur la resgia veglia da Savognin e sur Parnoz e Rasliung. Il bus cursescha sin vias existentas che vegnan rumidas aposta per il bus. Ina cumissiun da lavinas decida mintgamai sch’il bus po cursar.
RR actualitad 08:00


text:
Dapli svieuta e gudogn per Tamedia
- Gievgia, 12.3.2015, 8:00
Tamedia ha pudì augmentar la svieuta ed il gudogn, quai cunzunt grazia a la fatschenta digitala, uschia communitgescha il concern da medias.
La svieuta da Tamedia è s'augmentada per 4% sin 1,1 milliardas francs. Il gudogn net è creschì per passa in terz sin 160 milliuns francs. Sper las plattafurmas homegate.ch e jobs.ch hajan era las paginas d'online dal «Tages-Anzeiger» e «Der Bund» attribuì al creschament da la fatschenta digitala. En questa sparta ha Tamedia fatg ina svieuta da 273 milliuns francs.
RR novitads 08:00


text:
Ibrahimovic mida tar Manchester United
- Gievgia, 30.6.2016, 20:52
Quai ha l'attatgader svedais communitgà sin Facebook. El daventa uschia in «Red Devil».
L'attatgader Zlatan Ibrahimovic mida definitivamain da Paris Saint-Germain tar Manchester United. La midada en la Premier League tar il club da tradiziun saja definitiva, sco il Svedais da 34 onns ha communitgà via Facebook.
Sin la stagiun 2012/13 aveva Ibrahimovic midà dad AC Milan a Paris, nua ch'el ha silsuenter gudagnà 4 giadas en seria il campiunadi franzos.
Però ha Ibrahimovic terminà sia carriera tar l'equipa naziunala svedaisa suenter che lezza è crudada or al campiunadi europeic gia suenter la fasa da gruppa.
RR novitads 21:00


text:
Integraus en tes programs preferi gida el tei a scriver in survilvan impeccabel.
Nus lein promover il romontsch sursilvan els utensils da communicaziun e redacziun digitala moderna. Sco emprem: cun in dicziunari cumplet ch'ei integraus en tiu program da scriver documents e mails, mo era en tiu browser. Sia missiun: eliminar sbagls d'ortografia.
Il dicziunari ei disponibels libramein per mintgin. Ti sas installar e duvrar el gratuitamein: sco utilsader, mo era sco programmader, per exempel per scriver in program che cumpletescha automaticamein tias SMS. E quei cun risguardar tuts dretgs d'autur.
Tia fas la differenza denter success e fiasco, pertgei ch'il dicziunari ei aunc buca dil tut cumplets. Participescha e mida quei spert ensemen cun auters collaboraturs: cun aschuntar novs plaids, cun verificar plaids ch'auters han aschuntau dacuort, ni e cun tiu feedback. .


text:
Ass
Ass (nom ufizial in italian: Asso in Italian) on comun de la Provincia de Còmm (el gh'hà 3 587 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 6,46 km² e 'na densità de 555 ab./km². che ghe viven). L'è el capploeugh de la Valassina. L'è 'l capoligna de la ferrovia Milan-Ass, anca se in realtà la stazion che la serviss el comun, quella de Canz-Ass, l'è in del territori comunal de Canz.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Mudel:Demografia/Asso (Italia) (CO)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Temperaturas adina pli chaudas e turists che na veglian betg mo ir cun skis dovrian novas avischinaziuns, scriva l'uniun tetgala CIPRA. Ella vul renviar a l'onn da l'ONU dal turissem persistent. Ils giasts veglian er ir cun gianellas, sa revegnir cun far wellness, mangiar spezialitads, emprender d'enconuscher usits u er meditar. En numerusas destinaziuns giajan enavos las pernottaziuns, in terz fin in quart dals territoris da skis sajan deficitars. CIPRA pretenda che betg mo la qualitad da viver per ils giasts stoppia star en il center, mabain er la qualitad da viver dals abitants dals territoris en las alps.
Ils fieus da manifestaziun en las Alps datti dapi 29 onns. La finamira è da tschentar in segn per mantegnair l'ierta culturala e natirala en il spazi alpin.
RR novitads 06:00


text:
Segl: Al cumenzament stat la dumonda: Nua?
- Mardi, 29.11.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 29.11.2016, 11:45, RTR
La metoda da «Lichtenberger» è in‘autra moda da scolar la vusch. Ina che ha da far cun sensibilitad e sentir il corp. Al cumenzament da la metoda stat adina da sa dumandar: Nua? – Nua sent jau il tun. Quai è la basa per lura pudair schlargiar quest tun uschè ferm sco pussaivel.
Laura Küng da Segl è magistra e manadra dal chor «Viva». Cun quest e cun ils scolars lavura ella tenor la metoda «Lichtenberger» dapi ch'ella scolescha savess sia vusch uschè.
Uras prenda ella tar ina magistra professiunala da chant a Turitg. Ed ella era per ina fin demna a Segl per in workshop. Quest era avert per mintgin che chanta gugent, e che s'interessa per in'autra metoda da scolar la vusch. 10 persunas èn sa participadas al workshop avert. Inexperientscha speziala.


text:
Naster cardê
Al naster cardê 'l è 'na banda 'd fîbri têsil cardèdi, ciuè śgumbièdi, petnèdi e piatìdi, lerga soquànt sentìmeter: 'l è cal semilavurê ch' al gnarà apèina tursiunê per furmèr al stupèin, ch' 'l è cl' èter semilavurê prìma 'dla filadûra.
In dal procès 'dal lavurasiòun 'd filadûra, al naster cardê 'l a'rà incòri da èser stirê, piatèndel e tirèndel anca de piò, petnê, ch' a gh' armagnarà sōl el fîbri piò lunghèini, e tursiunê mìa dimòndi p'r avér di stupèin, ètra bànda 'd fîbri, mo apèina tursiunèdi in 'na sesiòun stavòlta 'd silìnder piotòst che 'd naster.


text:
Fundaziun
Sin iniziativa da scolast Tarcisi Hendry ein otg amitgs e promoturs dil cant semess ensemen e fundau il schaner 1984 in quartet dubel mischedau. Il plascher pil cant romontsch ha intimau e stimulau da fundar ils "Resuns dil Rein". Tuts ein stai pertschards ch'il cantar en ina gruppa pintga pretenda in bienton, porscha denton era vastas pusseivladads ella elecziun dalla litteratura musicala.
Finamira
La finamira essenziala ei stada quella da saver cantar en ina fuorma pintga e tgirar oravontut la canzun populara romontscha. La funcziun sociala e la cumpignia ei stada in ulteriur aspect dalla gruppa.
Activitads
Dapi la fundaziun han ils Resuns dil Rein delectau numerus auditurs cun lur cant. Ils suns e tuns dil Rein (= Resuns dil Rein) han denton era resunau e delectau lunsch sur nos cunfins ora.
Duront ils onns d'existenza ha la formaziun cantau a caschun da varga 80 concerts ni producziuns en ed ord vischnaunca. Denter auter ha il quartet era produciu ina gada alla televisiun e registrau pliras canzuns al radio. Il december 1990 han ils Resuns dil Rein schizun giu la cuida da representar la Svizra al 10avel concert da Nadal dils chors dallas Alps (Alpenländische Chorweihnacht) a Tegernsee, Baveira.
Cantaduras e cantadurs
Dirigents
Pil success cantic ein las suandontas persunas sefatgas meriteivlas.
Tarcisi Hendry, Sedrun 1984
Meinrad Giger, Mustér 1984 - 1986
Jovita Valier, Camischolas 1986 - 1990
Claudio Simonet, Curaglia 1990 - 1994
Soluziun e fin
Sco igl ei beinsavens tier gruppas e formaziuns canticas pli pintgas; ellas ein pil pli d'in plitost cuort temps. Quei ei era stau il cass ties Resuns dil Rein, aschia ch'il quartet dubel ei suenter otg onns seligiaus si igl onn 1992.
Sedrun-direct 1987 culla Canzun da sturnidar Resuns Sedrun-direct
Producziun a caschun dil giubileum da 75 onns Chor mischedau Sedrun, igl onn 1989
Resuns dil Rein (Canzun dalla mustga)
https://historia-tujetsch.ch/de/tradiziuns/resuns-dil-rein#sigFreeIdda0161d9b3


text:
Renzo Gandolfo (1900-1987), ëd Coni, laureà an filosofìa, a l’é stàit un përsonage armarcàbil për la lenga e la coltura piemontèisa, poeta e prosador chiel midem.
Trovandse a Roma për travaj, a fonda dël 1944 la Famija Piemontèisa, ch’a l’ha avù tan’me pressident L. Einaudi e G. Pella, antan che Gandolfo as contentava ‘d fé ‘l vice. A son stàite vàire j’inissiative colturaj dla Famija: da la monumentala Storia del Piemonte fin-a a la consacrassion d’un poeta coma Pinin Pacòt, dont a l’ha publicà Poesìe (1954) e Sèira (1964). Tornà a Turin dël 1961 a ven ciamà da la Fiat andova a resta consulent ëd la pressidensa e dla diression general.
Ël frut ël pì amportant ëd soa conossensa dla sivilisassion literaria piemontèisa a son le doe antologìe La letteratura in piemontese dalle origini fino al Risorgimento (an colaborassion con Camillo Brero, profil ëstòrich ëd Pinin Pacòt), Turin, Casanova, 1966, e La letteratura in piemontese dal Risorgimento ai giorni nostri, Turin, Centro Studi Piemontesi – Ca dë Studi Piemontèis, 1972.
Për bravé ij problema dla lenga e dla coltura piemontèisa a fà nasse, dël 1969, ël Centro Studi Piemontesi-Ca dë Studi Piemontèis. L’associassion, costituìa da la mira ofissial ant ël giugn dël 1970 e alvà an ent moral ant lë stèmber dël 1975, a l’ha ‘l but statutari ‘d promeuve la coltura piemontèisa an tuta soa manifestassion, tant con l’assion direta coma an sostnend d’inissiative compagne. Al present a l’ha sede an contrà O. Revel 15 a Turin ant l’apartament ch’a l’é stàit ëd Gandolfo e ch’a l’ha lassaje al Centro për testament.
Ël Centro, che fin-a ancheuj a l’ha promovù rëscontr e esposission, organisà ‘d convengn bele antërnassionaj, a soagna ‘dcò n’editorìa ‘d qualità a travers la publicassion ëd vàire colan-e, d’euvre temàtiche e dl’arvista semestral interdissiplinar “Studi Piemontesi”.
(virà da Michél Pont)
Vintessinch ani fà a muirìa a Turin Renzo Gandolfo. Le marche dël sò travaj, dël sò angage për ël Piemont e për ij Piemontèis a son vive e fòrte. A la Ca dë Studi Piemontèis, soa creatura ùltima e pì pressiosa, ma ant ij lìber, jë studi, j’ideje, le passion misurà, n’ardità che tanti an Piemont (e nen mach, i penso ai Piemontèis ëd Roma, ma ‘dcò an Argentin-a doa soa figura a l’é arcordà con afession bele che ‘d përson-a a l’abio mai ancontralo) a sento drinta coma valor ideal.
Renzo Gandolfo a l’era nà a Coni ‘l 13 ëd giugn dël 1900, e a l’é mancà ël 14 ëd mars dël 1987 e i lo arcordoma përchè sla carzà che chiel a l’ha durbì ancora ancheuj i marcioma an tanti, e le smens che chiel a l’avìa campà an nòsta tèra, stagion dòp stagion a continuo a buté e arbuté.
Na biografìa che a part da Coni, ‘l pòst dël cheur e dj’afet e dël ripòs etern ai pé ‘d soa care montagne; peui Turin la sità djë studi e dla làurea; professor a Alessandria d’Egit, peui Roma, dova a fà nasse la Famija Piemontèisa e a darà vita a d’euvre fondamentaj coma la «Storia del Piemonte» e la racòlta completa dle poesìe e ‘d Pinin Pacòt. A Turin a torna, për steje, ant ël 1961. A l’é an cost artorn – le Region coma istitussion a j’ero ‘ncor dëdlà da vnì – che Gandolfo a riussirà a coroné un seugn carëssà da sempe, n’Istituto coltural, un leu fìsich e ideal dova fé ancontré tuti jë studios ëd coltura piemontèisa, ant un largh orisont europengh e antërnassional: la Ca dë Studi Piemontèis. Un pòst-drapò për ël Piemont, soa stòria, soa siviltà, soa lenga, con la «conossensa e la cossiensa» che Piemont fà grado, ma che sòn a veul dì «servissi»: «Non rivendica primato – a scriv – che non sia quello del servizio, coscienza di dover assumere, per il solo fatto di appartenere a una comunità». Na lession d’un maestro che an costi temp a l’é pì che un dover arpié.
La Sità a l’ha dedicaje na viëtta, curta ma sentral, tra piassa Solferin, cors Re Umbert e via Confiensa: a l’ é la marca toponomàstica ch’a veul arcordé a le generassion ch’a s’ancaden-o ant ij temp la figura d’un piemontèis che al Piemont e a soa siviltà a l’ha dedicà pensé, energìe, euvre, inissiative ch’a fan scòla.
Albina Malerba | TorinoSette, 23.4.2012
►Parlé Piemontèis» (A l’é nen për un balin…)


text:
Sarin
- Gievgia, 6.4.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 6.4.2017, 8:40, RTR
Tar attatgas da gas toxic en la Siria èn quest'emna almain 72 persunas mortas. La WHO suppona ch'i saja vegni duvrà il gas da la gnerva Sarin.
Sarin è in gas toxic che tutga tar las armas chemicas. Sarin è tar temperatura da stanza in liquid ch'ins na savura e na vesa betg. El sa mida spert en in gas che po, entaifer curt temp, mazzar in carstgaun. Il gas attatga las colliaziuns tranter las cellas da gnerva dal corp. Uschia perda il carstgaun adina pli fitg la controlla sur dal corp enfin tar il collaps.


text:
Pli spert e favuraivel u memia pauc rigurus e privlus?
- Sonda, 4.6.2016, 11:11, actualisà a las 21:21
Cun la revisiun duain las proceduras d'asil daventar pli curtas. A medem mument duain ellas restar gistas, quai grazia a l’assistenza giuridica gratuita.
Per cuntanscher questa finamira vul la Confederaziun eriger 16 centers d'asil spezials en ils quals tut las persunas involvidas en ina procedura d'asil duain esser reunidas ed uschia lavurar pli effizient. La PPS ha tschiffà il referendum cunter la midada. Per ella na va la revisiun betg avunda lunsch e la pussaivladad d’expropriar cuntrafetschia a la Constituziun federala.
Anna Serarda Campell ed Adrian Camartin ha ramassà ils arguments ils pli chapitals per e cunter l'iniziativa, davart la quala nus decidain ils 5 da zercladur 2016 a l'urna.
RR actualitad 07:00


text:
Philippe Schwab è a la testa dals Servetschs dal parlament dapi il 1. da fanadur 2013.
El è responsabel per la direcziun generala e presidiescha ultra da quai il Secretariat dal Cussegl naziunal ed il Secretariat da l’Assamblea federala.
Il secretari general procura oravant tut ch’il parlament e ses organs funcziuneschian senza difficultads. Davant la
Delegaziun administrativa è el responsabel per la gestiun dals Servetschs dal parlament.
Philippe Schwab è vegnì elegì ils 16 da november 2012 da la Conferenza da coordinaziun da l’Assamblea federala (Biro dal Cussegl naziunal e Biro dal Cussegl dals chantuns). L’Assamblea federala ha confirmà sia tscherna ils
12 da december 2012.
Curs da la vita da Philippe Schwab
Anteriuras activitads professiunalas tar ils Servetschs dal parlament
Uffizis
- Fundaziun «Wissenschaftliche Politikstipendien», commember dal cussegl da fundaziun
- Associaziun dals secretaris generals dals parlaments (ASGP), President, Genevra/Paris/Londra
- Associaziun dals secretaris generals dals parlaments francofons (ASGPF), Dakar/Paris
- Societad svizra per dumondas parlamentaras, Turitg
- Societad svizra d’evaluaziun, Berna/Friburg
Publicaziuns e pleds (tscherna)


text:
«RTR sil punct» - l’infurmaziun cumpacta durant la stad
- Actualisà Gievgia, 30.6.2016, 18:08
Ils 4 da fanadur cumenza la nova emissiun da stad da RTR «sil punct». Da glindesdi fin venderdi, mintgamai a las 17:50, rapporta RTR era durant la stad da temas ed eveniments che fatschentan il Grischun.
Curt, frestg e sin il punct: L’emissiun «sil punct» tegna sin il current il public era durant la stad. Ladina Heimgartner, directura RTR: «Sco chasa da medias publica stattan ils basegns dal public en il center. Jau m’allegra d’ademplir cun l’emissiun «sil punct» il giavisch da bleras aspectaturas ed aspectaturs dad era purtar la stad en la televisiun las istorgias ord la Svizra Rumantscha.»
Tras l’emissiun «sil punct» mainan alternant Annina Campell, Livio Foffa, Victoria Haas ed Isabella Wieland. En strusch tschintg minutas infurmescha l’emissiun a moda divertenta e cumpacta da tut l’impurtant en Svizra Rumantscha ed il Grischun.
«sil punct» vegn emess dals 4 da fanadur fin ils 19 d’avust 2016 da glindesdi fin venderdi a las 17:50 sin SRF1. Schebain i stat tar in emprova unica u schebain l’emissiun «sil punct» daventa in punct fix en il program da stad, quai sa decida la direcziun da RTR suenter la stad.
«sil punct» datti adina e dapertut era sin rtr.ch, las plattafurmas socialas ed en l’app
Play RTR: a la splagia, en curtin u sin l’acla.


text:
Germanwings: Lavurs da salvament cuntinueschan
- Venderdi, 27.3.2015, 10:30
Ils emprims helicopters han cumenza d’evacuar las baras da l’aviun da la Germanwing en las alps franzosas, quai rapportan las agenturas da novitads.
Surtut vegn era anc tschertgà il segund «blackbox» che duai pussibilitar la reconstrucziun da la disgrazia. Gievgia aveva la Procura publica franzosa communitgà ch’il co-pilot da l’aviun haja intenziunadamain chaschunà la crudada. Tut ils 150 passagiers han pers la vita.
RR novitads 10:00


text:
Sanadad en Svizra custa adina dapli
- Venderdi, 17.6.2016, 11:17
Ils custs per la sanadad en Svizra creschan ad in crescher. L’onn passà hai dà in augment da 2,7% - tenor il post per la perscrutaziun da conjunctura KOF in augment moderà. Quest e l'auter onn quinta il KOF ch’ils custs creschan pli fitg.
Las expensas per la sanadad s'augmentan quest e l'auter onn pli fitg ch'il 2015. Quai spetga il post per la perscrutaziun da la conjunctura KOF da l'ETH Turitg.
Per quest onn quinta il KOF cun in augment da 3,6%, per l'auter onn cun in augment da 3,9%. Tenor il KOF saja in dals motivs ch'i dat adina dapli persunas attempadas e veglias.
Custs da medicaments pli bass
L’augment dals custs da 2,7% il 2015 saja stà moderà, scriva il KOF. La raschun per l’augment pli pitschen sajan stads pli bass custs per medicaments e la flaivla conjunctura. Uschia èn vegnids spargnads radund 720 milliuns francs.
Augment tar fisioterapia e Spitex
Il 2017 vegn l’economia probablamain puspè ad esser pli dinamica, las pajas vegnan a crescher. Perquai quinta il KOF er cun pli auts custs da sanadad, totalmain cun 78,7 milliardas francs.
Las expensas per fisioterapia, tractaments ambulants en ospitals u praticas da medis e per la sparta Spitex vegnan a crescher surproporziunalmain.
RR novitads 11:00


text:
Crisa da fugitivs – las experientschas d’in reporter da SRF
- Glindesdi, 14.9.2015, 18:28
Ils fugitivs ch’èn per il mument sin la fugia sin la ruta dal Balcan, han fatschentà blers las davosas emnas, lur destin ha commuventa.
Era las medias han rapportà da la crisa dals fugitivs en l’Europa dal ost. Blers correspundents rapporteschan dal lieu cun maletgs ed analisas actualas. Marcel Anderwert è stà per var 9 dis al cunfin da la Serbia e da l’Ungaria, ed ha rapportà per la Tagesschau sco correspundent.
Betg ina simpla incumbensa. Las famiglias cun ils uffants pitschens na po il correspundent betg pli emblidar. En in video raquinta el da sias experientschas persunalas.


text:
Structura, missiun e finamiras
A. Radunanza generala
La radunanza generala sco organ suprem da la SRG.R ha lieu ina giada l’onn, per regla l’emprima mesadad da l’onn chalendar. Las commembras ed ils commembers èn d’envidar en scrit almain duas emnas avant la radunanza cun communitgar a medem temp la glista da tractandas. La radunanza dastga prender conclus unicamain areguard fatschentas numnadas en la glista da tractandas.
B. Cussegl regiunal
Il cussegl regiunal cumpiglia 15 persunas: diesch commembras/commembers elegids da la radunanza generala, tschintg commembras/commembers elegids da la suprastanza. Las incumbensas principalas dal cussegl regiunal èn da far enconuschenta la funcziun politica e socioculturala da la SRG.R e da francar quella en la populaziun rumantscha.
C. Suprastanza
La suprastanza ha tschintg commembras/commembers: la presidenta/il president che presidiescha il medem mument era la suprastanza, quatter commembras/commembers elegids da la radunanza generala. La suprastanza maina las fatschentas da l’uniun. Ella è responsabla per tut las fatschentas betg resalvadas expressivamain tras ils statuts u il reglament d’organisaziun ad in auter organ. La suprastanza designescha las persunas autorisadas da represchentar la SRG.R.
D. Cussegl dal public
Il cussegl dal public cumpiglia 15 commembras/commembers. El duai esser represchentativ ed includer: la presidenta/il president, set commembras/commembers elegids da la radunanza generala, quatter commembras/commembers elegids da la suprastanza, trais commembras/commembers cooptads dal cussegl dal public.
La directura/il directur RTR sa participescha a las sedutas cun vusch consultativa. La presidenta/il president SRG.R prenda per regla part a las sedutas cun vusch consultativa.
E. Organ da mediaziun
Il cussegl dal public installescha in organ da mediaziun che tracta reclamaziuns en connex cun la purschida dals programs rumantschs ed ulteriuras purschidas publicisticas da RTR. L’organ da mediaziun funcziunescha er sco instanza da recurs.
Strategia SRG SSR (113.0 KB) Vereinsstrategie SRG SSR (212.7 KB)


text:
GC cunter Reykyavik u Glenavon
- Glindesdi, 20.6.2016, 15:53
En la segunda runda da qualificaziun per l'Europa League fruntan ils Grasshoppers sin il victur da la partida tranter Reykyavik da l'Islanda e Glenavon da l'Irlanda dal Nord.
Vaduz sto sa mesirar en la prima runda cun il represchentant da la Madezonia, Sileks.
Las partidas èn la fin da zercladur ubain l'entschatta fanadur. L'FC Lucerna sto pir cumbatter a partir da la terza runda da qualificaziun. L'FCZ, il victur da la cuppa svizra, è gia mess per la fasa da gruppa.
RR novitads 15:00


text:
A l'inféren a Truman, Churchill e Stalin ai vén vóiia ed savàir ch's'ai suzéd al só paàis, dàpp ch'i én mùrt. Truman al teléfona, al c'càrr dù minùd e al diavlàz ai fà paghèr du milión ed dòllari. Al teléfona Churchill: zéncv minùd e dìs milión ed starlén-ni! Al teléfona Stalin, al c'càrr pr'un'àura e al pèga sàul 50 zentésum!
"Parché a ló acsé póch?" i d'mànden ch'i èter dù.
"Parché" l'arspànnd al diavlàz "El vóstri telefonè égli én interurbènì, mó la só, con ch'al casén ch'l'à cumbinè in Róssia, l'é una telefonè urbèna!".


text:
Transport da rauba cun viafier crescha
- Glindesdi, 7.12.2015, 12:56
En Svizra è l'onn passà vegnida transportada tanta rauba sco anc mai. Quai tant sin via sco cun la viafier, sco las cifras da l’Uffizi federal da statistica mussan.
En tut èsi vegnì transportà passa 28 milliardas tonnas kilometricas, pia ina tonna transportada per in kilometer. En cumparegliaziun cun l’onn avant è quai in augment da 2,8%. Però è il transport cun viafier s’augmentà pli fitg (+4,6%) ch’il transport sin via (+1,7%).
La rauba transportada sin via munta en Svizra a 62%, sin la viafier a 38%. Uschia saja la cumpart transportada cun la viafier en Svizra marcant pli auta che tar ils stadis en l’UE, scriva l’Uffizi federal da statistica.
RR novitads 12:00


text:
Conferma per Anna Giacometti al timun dal Comune di Bregaglia
- Dumengia, 13.9.2015, 11:53
Il suveran da la Val Bregaglia ha confermà la presidenta communala cun 303 vuschs per in’ulteriura perioda d’uffizi da quatter onns. Giacometti era la suletta persuna d’eleger. 92 vuschs èn idas a singuls.
Plinavant han ils votants da la Val Bregaglia approvà la nova lescha davart la taxa da cura e la contribuziun per promoziun dal turissem cun 366 cunter 59 vuschs. Tenor la nova lescha datti uss per hotels, restaurants possessurs d’abitaziuns da vacanzas, manaschis purils la pussaivladad da sa deliberar da l’obligaziun da pajar taxa da promoziun da turissem. Quai retro-activ sin il prim da schaner 2015.
Quest midament da lescha duai gidar las interpresas che sa chattan en in temp economic fitg difficil, scriva la suprastanza communala da Bregaglia en la missiva.
RR novitads 12:00


text:
Spiritismu
El Spiritismu a l'è una dutrina che la pariss in del XIX secul per man de l'Allan Kardec, che, de fat, a l'è quel che l'ha creaa questa parola. Etimulogicament la significa: sistema per el stüdi del spirit. El trata la natüra, l'urigin e l'avegnì di spirit, inscì cume i sò relaziun cul mund di corp.
Cuntegnüü
Punt fundamental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diu a l'esist.
- Dopu la mort, el spirit üman el suraviv e 'l passa a abità una dimensiun numinada mund spiritüal.
- Di personn i gh'han un dun spescial (mediumnitaa) che 'l ghe permet de metes in cumünicaziun cunt i spirit che i abiten quest mund.
- I sirit i se reincarnen, i turnen a la vita in la Tera in un corp növ a travers la gestaziun, per sigütà el sò prugress inteletüal e mural.
- I esisten di alter mund abitaa in del ünivers, di qual vargügn püssee avanzaa che la Tera.
- I aziun bun e mal in questa esistenza i gh'avaran di cunsegenz in di esistenz fütür.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Precedent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì di epuch sussen luntann l'ümanitaa l'ha credüü pussibil metes in cumünicaziun cui spirit di mort. I sciaman di popul primitiv d'Asia e Uceania a l'afirmava de avègh 'stu dun. In la Grecia antiga el se dava per cert che i defünt i abitaven a l'Ade e a l'era pussibil vegnì in cuntat cun lur mediant di rit magich.
Inscì in Urient cume in Ucident, i religiun istitüziunalizaa e i credenz pupülar i han semper reservaa un lögh impurtant ai spirit di mort, ai qual se fa veneraziun e rend cült cun divers ritüal.
In l'Etaa mediana, se credeva che i spirit i turnaven indree a l'ucasiun in del mund di viv, e i se multiplichen i cünt de fantasma. In Amlee, el dramatürgh William Shakespeare el presenta el fantasma del re sassinaa dumandant vendeta al prutagunista, el sò fiö.
El spiritismu in del sécul XIX[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spiritismu el scumenza cui dialugh che 'l Kardec a l'afirma d'avè stabilii cun vargot che sussenn investigadur del temp i pensaven vess anim di defünt. Cume edücadur cun solida furmaziun ümanistica, una völta cunvingiüü de l'urigin spiritüala di fenòmen che l'investiga, el Kardec el cerca una manera de fà de la suravivenza de l'anima ümana e la cumünicaziun cun quela vargüna roba ütil in camp etich e sucial. El pensa anca che i religiun i eren minga bun de fà mejur i omen in d'un sentüü mural, a causa del sò resültaa disastrus cume istitüziun ümann. La scenza, al istess temp, la s'era evulüda e l'era rivada a un prestisi cume mai in la storia, purtandu vantagg senza paralell ai omen. I düü fatur i purtaran a fà cress l'incredülitaa vers la spiritüalitaa ümana a tücc i nivell di sucietaa europei. Kardec el ved in vargot una tendenza minga desirabil, che la gh'avaress de vess reversada da un növ paradigma da intend la realtaa. I sò carateristich principal i saressen:
- La prumuziun dal dialugh intra i tre furm classich de cugnuscenza, scentifich, filusofich e religius in urdin d'impurtanza, al fin de rivà a un cugnussiment püssee ampi e prufund de la realtaa;
- Quest növ paradigma el duvaress rend püssee facil l'acess al cugnussimeent a tüta la gent, cünt tegnüü da la furma ermetica che la cugnussenza scentifica e filusofica la gh'aveva a quel temp;
- La relaziun ümana cul spiritüal la gh'avaress minga bisogn de mediaziun istitüziunala. Una spiritüalita neutrala la saress bastant per la realizaziun ümana.
Un bel poo de gent ben edücada va gradüalment a brazzà el spiritismu cume spiegaziun logica de la realtaa, suratüt tema relaziunaa cun la trascendenza, e.g. Diu e la vita fütüra. Mijaja de sucietaa spiritista i vegnen creaa. Malgraa vargot, però, cun l'ascensiun di regim tutalitari in susenn naziun europei, la scumenza una fort repressiun cuntra el spiritismu e i dò guer mudial i ghe dan el culp final in la püpart d'Europa.
El spiritismu in di secui XX e XXI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dí d'incö el spiritismu, malgraa el sia cunsideraa una süperstiziun da la scenza e un giögh da sussenn personn, el custitüiss una filusufia da vita sigütada da miliun da personn in del mund, suratüt in Brasil.
L'identificaziun del spiritismu cume credenza religiusa la crea una granda cuntruversia íntal muvimeent spiritista: vargügn el cunsideren una religiun, di alter i ghe reclamen el status de scienza.
La püpart di scöl o muviment spiritista d'ucident i se cunsideren cristiann, malgraa la gesa catolica l'ha refüdaa el spiritismu, categurizandel cume pratica de "divinaziun e magia".
El spiritismu in Brasil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spiritismu el riva in Brasiil in del 1865. Al dì d'incö quest chì a l'è 'l paes che 'l cünta el püssee grand nümer de spiritista al mund. La Federaziun Spiritista Brasiliana la socia aprussimadament 2000 istitüziun e 2.300.000 soci. I spiritista i socien la sua imagin a la pratica del ben e de la caritaa. Una figüra impurtant a l'è 'l Chico Xavier (1910-2002), recugnussüü cume gran medium e divulgadur del spiritismu in Brasiil e in del mund.


text:
Revista digl noss Sulom remplazza Sulom Grischun Central
- Mesemna, 2.12.2015, 10:00
Il chalendar per il Surmeir e la Sutselva cumpara per l’emprima giada en nova furma e cun nov num.
Sco quai ch’ils responsabels da la «Revista digl noss Sulom» han infurmà, cumpara suenter bun in onn lavur intensiva il Sulom per l’emprima giada en furma d’in magazin. La Revista digl noss Sulom remplazza il Sulom Grischun Central, che cumpara gia dapi il 1922 e vegn edì da l’Uniun Rumantscha Grischun Central.
La Revista digl noss Sulom è ina publicaziun moderna che duess carmalar lecturas e lecturs da tut las vegliadetgnas, scriva l’Uniun Rumantscha Grischun Central. Grazia las rubricas sco «ier ed oz», «an tgadafi» u «purtret» dettia quai per la mamma sco era la beadia ina lectura interessanta e captivanta.
Da nov sa cumpona la redacziun da las trais persunas Pia Plaz, Rafael Müller e Dominique Dosch. La redacziun vegn sustegnida da differentas auturas ed auturs che vegnan a scriver alternant per la Revista digl noss Sulom.
Il tema da la proxima Revista digl noss Sulom è «sur cunfegns». Tgi che ha gust da contribuir ad ina furma u l'autra saja adina bainvis, scriva la redacziun. Contact: info@sulom.ch


text:
È il Grischun Voss nov dachasa? Ist Graubünden Ihre neue Heimat? Is Graubünden your new home country?
5:23 min, Actualitad dals 20.06.2017
Dal Portugal sissum la Surselva - or d'in curt temp èn daventads 21 onns.
Ina casualitad ha manà Josef Sedlacek da Prag en Svizra.
Gia 35 onns viva la dunna dal Peru cun sia famiglia a Cuira. Igl è stà l'amur ch'ha manà ella en il Grischun.
I saja stà trist d'esser uschè lunsch davent da la persuna ch'ella haja gugent, di Jahzel Casanova Talamantes.
Cura ch'ella è ida per l'emprima giada cun auto da la Lumnezia viaden, ha Anne-Louise Joel piglià in pign schoc.


text:
San Murezzan 2017 Aur austriac per Hirscher da slalom gigant
- Venderdi, 17.2.2017, 9:28, actualisà a las 14:40
La medaglia d'aur per il slalom gigant dals umens a San Murezzan va a l'Austriac Marcel Hirscher. Il segund plaz va a ses cumpatriot Roland Leitinger. Terz è vegnì il Norvegiais Leif Kristian Haugen.
Tar ils trais ultims campiunadis mundials ha il victur en il slalom gigant adina gì num Ted Ligety. Pervia d'ina blessura n'è l'American però betg ì a la partenza.
Suenter sis onns ha Ligety uss chattà in successur: Marcel Hirscher è sa curunà sco nov retg dal slalom gigant.
«Super! I ha funcziunà sco quai ch’jau hai gì planisà», ha l’Austriac gia ditg suenter l’emprim percurs. En la decisiun ha el nizzegià ses avantatg e surprendentamain bandischà ses cumpatriot Roland Leitinger e Leif Kristian Haugen sin ils ulteriurs plazs.
Ils skiunzs svizzers n'han betg cuntanschì in plaz da podest. Meglier Svizzer è vegnì Justin Murisier sco 8avel. I suondan Gino Caviezel sco 15avel e Loic Meillard sin plaz 21. Carlo Janka sto sa cuntentar cun plazza 22.
La trumpada da Pinturault
Ina giada dapli pareva la pista er da laschar suenter vers la fin dal segund percurs. Philipp Schörghofer (segund suenter il prim percurs) è crudà enavos sin plaz 5. Il topfavurit Alexis Pinturault da la Frantscha è vegnì 7avel.
Il segund percurs dal slalom gigant era vegnì spustà per ina mes'ura. La raschun è stà in aviun acrobatic ch'ha strivlà ina camera pendenta.
Il spurt final
I restan duas decisiuns als Campiunadis mundials a San Murezzan.
- sonda: slalom da las dunnas
- dumengia: slalom dals umens
Ils top 10 dal slalom gigant
RR novitads 11:00 / 15:00


text:
Vesuv
Il Vesuv (talian Vesuvio, latin Vesuvius) è in vulcan activ situà sin la terra franca europeica. El giascha al Golf da Napoli en la regiun taliana Campania, en ina distanza da nov kilometers da la citad da Napoli.
Ins suppona ch’il num Vesuv derivia da la ragisch indoeuropeica *aues- (‹traglischar›) u *eus- (‹brischar›).
La muntogna ha oz in’autezza da 1281 m. Ella consista da las restanzas d’in anteriur stratovulcan bundant pli aut, l’uschenumnà Somma. Tar si’ultima erupziun l’onn 79 s.C. era quel dà ensemen ad ina chaldera. A l’intern da quest batschigl da scrudada è sa furmà il cugn dal Vesuv sco ch’el sa preschenta oz.
L’activitad dal Vesuv maina adina puspè ad erupziuns plinianas. L’ensaina da questas erupziuns explosivas è ina pitga d’erupziun da plirs kilometers autezza e l’emissiun fitg svelta da grondas quantitads da material vulcanic. Las grondas erupziuns dal Vesuv vegnan ultra da quai accumpagnadas da fluss piroclastics, ils quals tutgan tar las pli privlusas furmas dal vulcanissem. A quests gronds eveniments suondan fasas activas cun erupziuns dal tip Stromboli e la sortida effusiva da lava. Alura datti ina fasa da ruaus che po perdurar plirs tschient onns e che va puspè a finir en ina nova erupziun gronda.
La denominaziun ‹erupziun pliniana› sa referescha a Plinius il Giuven. Il senatur roman da pli tard ha observà sco um giuven la davosa erupziun gronda dal Vesuv l’onn 79 s.C., la quala ha manà a la scumparsa da las citads anticas Pompei, Herculaneum, Stabiae ed Oplontis. Onns pli tard ha el descrit l’erupziun en sias brevs. La vulcanologia dovra oz quest term sco caracteristica da classificaziun generala (che po pia er vegnir applitgada sin l’activitad d’auters vulcans). En il decurs dal 20avel tschientaner èn plirs vulcans ruts ora en furma d’erupziuns plinianas, tranter auter il Mount St. Helens il 1980 ed il Pinatubo il 1991.
Suenter l’erupziun da l’onn 79 s.C. è il Vesuv stà activ sur blers tschientaners. Dapi si’ultima erupziun l’onn 1944 sa chatta el en ina fasa da paus.
Cuntegn
- 1 Svilup geologic
- 2 Istorgia da las erupziuns
- 2.1 Fasas d’erupziun
- 2.2 Erupziun d’Avellino
- 2.3 Erupziun da Pompei
- 2.4 Fasa postpliniana
- 2.5 L’ultima erupziun
- 2.6 Situaziun actuala
- 3 Perscrutaziun scientifica dal vulcan
- 4 Viadis sin il Vesuv
- 5 Represchentaziuns en l’art
- 6 Protecziun da la cuntrada
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Svilup geologic[modifitgar | modifitgar il code]
Il Vesuv è situà sur ina zona da subducziun tranter las duas plattas continentalas da l’Africa e da l’Eurasia ch’è vulcanicamain activa. El fa part da la tschinta da vulcans che s’extenda dal Monte Amiata sper Siena fin al Monte Vulture sper Potenza. Il Vesuv sez cunfinescha en il sid e vest cun il Golf da Napoli, ha al pe ina circumferenza da ca. 80 km e cuvra ina surfatscha da radund 480 km². Il stratovulcan che vegn er numnà cumplex da Somma-Vesuv consista da dus cugns concentrics, dal qual l’exteriur n’è strusch pli avant maun. Il piz dal Somma da pli baud è dà ensemen l’onn 79 s.C. ad ina chaldera d’in diameter da radund 4 km; quella è quasi s’emplenida dal tuttafatg cun products da las erupziuns successivas. Be la part da l’ur dal crater situada en il nordost è anc vesaivla sco rempar en furma da farcla. Quel surpassa il fund da la batschida da sbuvada per 200 m e cuntanscha a la Punta Nasone in’autezza da 1132 m. Questa restanza dal cugn pli vegl porta il num Monte Somma. En la chaldera è sa furmà, quasi sco vulcan en il vulcan, il cugn dal Vesuv sco tal (talian er Gran Cono ‹cugn grond›). El ha oz in’autezza da 1281 m. Il Monte Somma ed il Vesuv èn spartids in da l’auter tras la Valle del Gigante d’ina lunghezza da 5 km. La part occidentala da questa val vegn numnada Atrio del Cavallo, la part orientala Valle dell’Inferno. Da la particularitad da questa furmaziun vulcanica deriva il term ‹vulcan da Somma›, il qual vegn er duvrà per auters vulcans che consistan d’ina chaldera da tschima ch’enserra in vulcan d’emplenida pli giuven.[1]
Il fundament dal Somma-Vesuv giascha radund 1000 m sut il livel da la mar odiern. Il cugn sa chatta sin ina successiun sedimentara da plirs kilometers grossezza che deriva dal mesozoicum e dal terziar. En il material d’erupziun vulcanic sa chattan crap da sablun, marna ed arschiglia dal terziar, crap da chaltschina dal temp da crida e dal giura sco er dolomits dal trias. La grossezza da las singulas stresas mesozoicas vegn mintgamai inditgada cun 1500 fin 1700 m. Tranter ils sediments ed il fundament dal vulcan è situada ina stresa da tuf; quella deriva d’in territori vulcanic vischinant ed ha ina vegliadetgna da radund 39 000 onns.
Mesiraziuns seismicas han mussà ch’il tetg da la chombra da magma è situà en ina profunditad da radund 5,5 km en ils dolomits dal trias. Al medem resultat era gia vegnì il geolog Alfred Rittmann (1893–1980). El aveva intercurì craps d’erupziun e constatà che be ils dolomits eran transfurmads spezialmain ferm; quels stuevan pia esser stads pli ditg en contact cun il magma. Il volumen da la chombra ha Rittmann calculà sin 50 km³, il radius vegn inditgà cun ca. 3 km.
Istorgia da las erupziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Fasas d’erupziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las activitads vulcanicas en il territori dal Vesuv han cumenzà avant 400 000 onns.
Avant 39 000 fin 20 000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor indicaziuns dal vulcanolog Francesco Bruno da l’observatori dal Vesuv ha gì lieu avant ca. 39 000 onns la pli gronda erupziun dal Vesuv cun l’index d’explosivitad vulcanica 7 ed in volumen d’erupziun da 250 km³. Sco che Ulrich Hambach da l’universitad da Bayreuth mussa, è tschendra dal vulcan vegnida purtada davent fin en la Planira Bassa Russa, en la part orientala da la Mar Mediterrana ed en l’Africa dal Nord; en la part inferiura dal Danubi, en Rumenia, han ins pudì cumprovar ina stresa d’in meter grossezza. Suenter che la chombra da magma è stada svidada, è la surfatscha sa sbassada per dapli che 100 m. En in conturn d’almain 100 km enturn il Vesuv è vegnida extincta tutta vita. La lava è pli u main fluida cuntinuadamain fin avant 20 000 onns ed ha furmà il Somma.[2]
Avant 18 000 fin 16 000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi lura è l’activitad vulcanica segnada d’erupziuns plinianas e subplinianas che vegnan mintgamai interruttas da fasas da ruaus. Avant 18 300 ± 180 onns hai dà in’erupziun pliniana, l’uschenumnà Pomici di Base. Quella ha manà ad ina pitga d’erupziun d’in’autezza da 20 km e ses deposits cuntanschan anc oz en ina distanza da 10 km ina grossezza da 6,5 m. Suenter ina retscha d’erupziuns effusivas pli pitschnas è quest’epoca d’erupziuns plinianas ida a fin avant 16 130 ± 110 onns cun la Pomici Verdoline.
Avant 12 000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Francesco Bruno hai dà avant 12 000 onns in’ulteriura erupziun gronda cun l’index d’explosivitad vulcanica 6 ed in volumen d’erupziun da 40 km³.
Avant 8000 fin 3000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ina fasa da ruaus pli lunga ha gì lieu avant 8010 ± 40 onns in’erupziun pliniana che vegn numnada la Pomici di Mercato u l’erupziun d’Ottaviano. Quella ha mess ad ir ina nova fasa d’activitad vulcanica. Ils deposits da quest’erupziun mesiran anc en ina distanza da 30 km radund 50 cm. Probablamain hai puspè dà silsuenter ina fasa da ruaus pli lunga. Avant 3780 ± 70 onns ha alura in’ulteriura erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, destruì ils abitadis dal temp da bronz en il conturn. Quest’erupziun è stada ordvart ferma ed ha manà a fluss proclastics che sa laschan anc cumprovar en ina distanza da 15 km.[3]
Dapi l’onn 79 s.C.[modifitgar | modifitgar il code]
Sco davosa erupziun gronda vala l’erupziun da Pompei dals 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Cun quella ha cumenzà la perioda d’activitad postpliniana che perdura fin oz. Quella è segnada da duas erupziuns subplinianas ils onns 472 e 1631 sco er da numerusas activitads vulcanicas pli pitschnas. L’ultima erupziun dal Vesuv ha gì lieu ils 18 da mars 1944.[4]
Erupziun d’Avellino[modifitgar | modifitgar il code]
La quarta erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, è stada l’emprima erupziun, da la quala sa laschan cumprovar consequenzas sin las persunas che vivevan al pe dal Vesuv. Quella ha gì lieu avant ca. 3800 onns ed è passada en direcziun nordost sur ils abitadis odierns Avellino, Nola ed il vitg San Paolo Bel Sito.
Il territori d’Avellino, situà ca. 35 km davent dal vulcan, è vegnì cuvert cun ina stresa da tschendra da 50 cm. En proxima vischinanza dal Vesuv muntava la grossezza da la stresa da tschendra schizunt a plirs meters. Cun chavar il fundament per ina nova autostrada en vischinanza d’Avellino l’onn 1972 èn ins fruntà sin veglias stresas da material d’erupziun; sut quellas han ins chattà per l’emprima giada cheramica dal temp da bronz. En connex cun l’erecziun d’in supermartgà a Nola l’onn 2001 è vegnì a la glisch in furn da luentar da la medema epoca. Ulteriuras exchavaziuns han dà liber restanzas d’in pitschen vitg. Tut las chasas eran cuvertas d’ina grossa stresa da tschendra dal medem temp. En proxima vischinanza han ins chattà bleras restanzas d’objects da diever sco er skelets d’animals da chasa e da niz. Las chasas eran vegnidas bandunadas en prescha e cuvertas pauc suenter da grossas stresas da tschendra e lava. Uschia è il vitg vegnì conservà e porscha invistas unicas en in abitadi dal temp da bronz da questa regiun. Ils archeologs han pudì trair conclusiuns davart il mintgadi dals purs ch’abitavan là, ma er en connex cun la structura sociala e las relaziuns da possess.
En il vitg vischin San Paolo Bel Sito han ils archeologs gia chattà il 1970 ils skelets d’in um da ca. 45 onns – cun defurmaziuns da l’ossa chaschunadas d’artritis – e d’ina dunna da ca. 20 onns. L’antropolog Pier Paolo Petrone ha identifitgà quels sco unfrendas da questa catastrofa d’erupziun.
A chaschun da lavurs da construcziun per il nov traject dal tren ad auta sveltezza tranter Napoli e Roma èn ins fruntà la stad 2004 en vischinanza da la citad Afragola sin millis pass umans. Analisas geologicas han cumprovà ch’i sa tracta da passidas d’abitants dal temp da bronz che fugivan da l’erupziun d’Avellino.
Erupziun da Pompei[modifitgar | modifitgar il code]
L’ultima erupziun pliniana dal Vesuv ha gì lieu ils 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Tras quella èn ils lieus Pompei, Herculaneum ed Oplontis sco er Stabiae ch’è situà en ina distanza da radund dudesch kilometers vegnids sutterrads dal tuttafatg sut stresas da pulvra e tschendra.
La catastrofa ha tutgà ils abitants senza che quels fissan stads preparads. L’ultima pli gronda erupziun subpliniana dal Vesuv aveva gì lieu ca. l’onn 800 a.C.; suenter ha il vulcan ruassà sur tschientaners e valeva sco stiz. Al Golf da Napoli èn sa sviluppads abitadis romans bainstants, villas e chasas da champagna e las spundas dal Vesuv eran enconuschentas per bun vin ed aria sauna. I dat però er perditgas che mussan che la forza da destrucziun dal vulcan n’era betg ida a perder dal tuttafatg: il geograf Strabon ha descrit vers l’onn 20 s.C. la crappa da la tschima, rendend attent che quella saja «magliada dal fieu» e gia Vitruv menziunescha l’onn 25 a.C. fieus e flommas che la muntogna haja bittà pli baud sur la prada.
Documentaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La data dals 24 d’avust 79 deriva d’in rapport dal scriptur roman Plinius il Giuven. En la vegliadetgna da 18 onns era el daventà a Misenum (al vest dal Golf da Napoli) perditga da quest’erupziun. Blers onns pli tard ha el descrit en duas brevs ch’èn drizzadas a l’istoriograf Tacitus la mort da ses aug, il scienzià e prefect da la flotta romana Plinius il Vegl. Plinius il Giuven descriva numerus detagls da l’erupziun: co che la pitga d’erupziun crescha adina pli ad aut, las precipitaziuns da tschendra e craps-spungia, squassadas da la terra ed il spievel da la mar che sa retira. L’erupziun da Pompei furma uschia l’emprima catastrofa da la natira ch’ina perditga ha documentà en scrit.[5] Las duas brevs pussibiliteschan ina dataziun precisa en l’onn 79; la data dals 24 d’avust n’è però betg incontestada. Analisas da munaidas e chats da fritgs d’atun sco mails granats, chastognas, nuschs ed ulivas sco er da recipients da vin serrads (en ils quals vegniva conservà most) permettan er l’interpretaziun che l’erupziun haja gì lieu pir l’atun.
Quest rapport en scrit coincida fitg bain cun la stratigrafia dals deposits vulcanics en il territori dal Vesuv, uschia ch’ins po far ina reconstrucziun vaira precisa da l’erupziun. Sco ‹perditga oculara› po Plinius il Giuven però valair be a moda indirecta. Ils eveniments en proxima vischinanza dal vulcan descriva el sa basond sin las notizias che ses aug aveva dictà. Quel era navigà cun in bastiment a Stabiae per pudair observar da datiers quest spectacul da la natira e per gidar ils abitants. Entant che Plinius il Vegl è mort a Stabiae, èsi reussì al nev da sa render en segirezza ensemen cun ils ulteriurs abitants da Misenum.
Decurs da l’erupziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 5 da favrer 62 ha in grev terratrembel annunzià il cumenzament d’ina nova fasa d’activitad vulcanica. Quel è eventualmain vegnì chaschunà tras ina part dal tetg da la fuaina ch’è dà ensemen u tras ina sfessa ch’è sa furmada en il sutterran. Ils abitants n’han però betg realisà ch’i pudess vegnir en il proxim temp tar in’erupziun cun consequenzas fatalas. Cura ch’il Vesuv è rut ora l’onn 79 n’eran las lavurs da restauraziun a Pompei ed en auters lieus anc betg terminadas.
En consequenza dal terratrembel è sa schluccà il cucun che serrava il chamin dal vulcan. A l’intern han ils gas e la pressiun creschenta en la chombra da magma sviluppà adina dapli forza. Ils 24 d’avust 79 vers las 13 uras ha la pressiun a l’intern surmuntà la resistenza dal cucun. Cun in sfratg è quel vegnì destruì e bittà ora; a medem temp è il piz dal vulcan vegnì siglientà davent.
En il decurs da las proximas uras è s’auzada ina pitga d’erupziun che consistiva da vapur d’aua, da carbon e da material d’erupziun vulcanic. Il magma da 700–800 °C è muntà cun sveltezza suprasonica. Sper tschendra vulcanica, craps-spungia e lapilli èn er sortids dal vulcan dolomits. Quels cumprovan ch’il chamin è vegnì svidà fin en ina profunditad da plirs kilometers. Silsuenter ha in radi da gas suflà la crappa pulverisada da las paraids dal chamin fin siadora en la stratosfera. Products vulcanics pli levs d’in volumen da radund in kilometer cubic ha il vent purtà vers sidost. En questa direcziun eran situads ils lieus Pompei, Oplontis e Stabiae sco er bleras chasas da champagna e villas; l’entira cuntrada è vegnida cuverta cun ina spessa precipitaziun da tschendra e craps-spungia. Tranter il material d’erupziun pli fin che crudava be plaun sa chattavan adina puspè er craps pli gronds che sa muvevan cun ina sveltezza da 200 km/h. Suenter ca. in’ura era il tschiel sa stgirentà e la vista fitg restrenschida. La pitga d’erupziun aveva cuntanschì en il fratemp in’autezza da ca. 20 km. Chats archeologics cumprovan ch’intgins abitants dals lieus periclitads han bandunà lur chasas durant l’erupziun. Quantas persunas ch’han pudì sa salvar n’è betg enconuschent; sche insumma, ha ina fugia be pudì reussir durant las emprimas uras suenter l’erupziun.
Il suentermezdi, radund tschintg uras suenter il cumenzament da l’erupziun, era Pompei cuvert cun ina stresa da radund 50 cm da material vulcanic ed ils tetgs da la citad han cumenzà a sfratgar. Il chamin vid dal vulcan è crudà ensemen pliras giadas ed è alura mintgamai puspè vegnì svidà en furma da fermas explosiuns; l’erupziun da tschendra è s’augmentada.
Vers mesanotg, radund 12 uras suenter il cumenzament, ha l’emprima fasa d’erupziun cuntanschì sia culminaziun. Quella è probablamain stada accumpagnada da ferms terratrembels vulcanics e la pitga d’erupziun ha uss gì in’autezza da 30 km. A medem temp ha ina plievgia d’erupziun en furma d’ina daratgada transfurmà sin la spunda vers vest grondas quantitads da tschendra en fluss da glitta.
Curt suenter mesanotg è la pitga d’erupziun dada ensemen. L’emprim dals fluss piroclastics ch’èn suandads ha cuntanschì Herculaneum e mazzà glieud ch’avevan tschertgà refugi a la riva en remisas da bartgas. Il collaps da la pitga d’erupziun è succedì en pliras fasas ed ha manà en tut a sis fluss che cuntegnevan er bler material pli grev. Lur vehemenza ha destruì las chasas che vargavan anc or ils deposits ed ha purtà la mort als davos survivents a Pompei. La sisavla lavina da burnida ha terminà la damaun dals 25 d’avust la segunda fasa d’erupziun.
L’erupziun d’enormas massas da material piroclastic aveva svidà il chamin e la part superiura da la chombra da magma. Sinaquai è il tetg da la chombra collabà per lung da las lingias da ruttadira. Or dad ina da questas lingias da ruttadira è sortì magma fin a la surfatscha ed è sa derasà en las palids al pe nord dal Monte Somma. Tras quai che la tschima dal vulcan è dada ensemen, hai dà ina chaldera, en la quala è sa furmà silsuenter il cugn dal Vesuv odiern.
En il decurs da las 18 uras da l’erupziun ha il vulcan bittà ora dapli che 3,3 km³ material piroclastic (craps-spungia, tocs da grippa e tschendra). L’erupziun da Pompei ha uschia cuntanschì ina valur da 5 sin la scala da l’index d’explosivitad vulcanica. La plievgia da tschendra ed ils fluss piroclastics han mantunà sur ils abitadis destruids ina stresa d’ina autezza da var 20 meters. Il dumber total da las unfrendas vegn inditgà cun fin a 5000. Las restanzas da 1150 persunas èn vegnidas exchavadas be a Pompei. En il decurs dal temp è il material vulcanic s’endirì ad ina massa cumpacta da crap da tuf.[6]
Fasa postpliniana[modifitgar | modifitgar il code]
L’erupziun da Pompei ha inizià l’ultima fasa postpliniana che dura fin oz. Il vulcan para d’esser stà activ fin la fin dal temp medieval; surtut per il temp medieval tempriv èn ils rapports però malsegirs e be fragmentars. Cassius Dio menziunescha in’erupziun l’onn 203; erupziuns pli grondas èn cumprovadas ils onns 472 e 512. Dal temp dal domini dals Ostrogots descriva ina brev dal retg Theoderich il Grond detagliadamain l’activitad da la muntogna ed er Prokopios da Caesarea la descriva en sia ‹Guerra dals Gots›. Ulteriuras erupziuns èn percunter be cumprovadas en furma da curtas menziuns en annalas. Per il 1139 rapporta ina cronica da Benevento che la muntogna haja spidà otg dis fieu e flommas. A partir dal 14avel tschientaner ha l’activitad vulcanica laschà suenter. Vers la mesadad dal 16avel tschientaner valeva il Vesuv sco stizzà. En la ‹Cosmographia› da Sebastian Münster hai num ch’el haja «vor Zeiten Feur gespeuwen».[7] Ils lieus nua che sortivan anc vapurs chaudas vegnivan visitadas per intents terapeutics.
Il 1631 è il vulcan puspè sa sveglià cun la pli ferma erupziun dapi la spariziun da Pompei. Quella era gia s’annunziada il fanadur cun in terratrembel. A partir da la fin november è il fund dal crater s’auzà ed il livel da l’aua sutterrana è sa midà. La damaun dals 16 da december ha l’activitad vulcanica cumenzà cun erupziuns explosivas da lava e cun nivels da tschendra. La damaun dals 17 da december è la tschima dal vulcan vegnida siglientada davent. In fluss da glitta è culà sur la spunda vest fin a la mar; da sfessas sin las spundas è sortì lava. L’erupziun ch’è stada accumpagnada da ferms terratrembels e d’undadas ha durà fin ils 18 da december ed ha cuntinuà fin l’entschatta 1632 cun squass da la terra pli pitschens ed erupziuns da tschendra. Lava, crudada da tschendra e fluss da glitta han chaschunà donns a Torre Annunziata, Torre del Greco, Pugliano, Portici ed auters lieus en il conturn; ed er la citad da Napoli è vegnida cuverta cun ina stresa da tschendra da 30 cm. La pulvra vulcanica han ins registrà fin ad Istanbul. Cumbain che 40 000 persunas èn fugidas or da la proxima vischinanza dal vulcan ed en sa rendidas a Napoli, ha l’erupziun chaschunà la mort a 4000 umans e 6000 animals da chasa.
Dal 17avel fin il 20avel tschientaner è il Vesuv rut ora radund 20 ulteriuras giadas. Tranter auter hai era dà puspè erupziuns pli grondas ch’èn stadas colliadas cun la sortida da lava, cun explosiuns e terratrembels ch’han muntà in privel per ils abitants da la regiun. Ils 15 da fanadur 1794 ha in fluss da lava devastà Torre del Greco ed ils 28 da matg 1858 èn ils vitgs Fosso della Vetrana, Fosso Grande e Piano delle Ginestre vegnids sepulids. Ils 26 d’avrigl 1872 ha in’erupziun destruì ils vitgs Massa di Somma e San Sebastiano e mazzà 20 persunas malprecautas che vulevan observar il spectacul da pitschna distanza. Suenter quest’erupziun èsi vegnì tar ina da las pli lungas periodas d’activitad. A partir dal 1878 è lava sortida da las spundas da la muntogna furmond dus muts che n’èn oz betg pli vesibels. Fin il 1899 èn sortids en tut 86 milliuns meters cubic lava.
L’avrigl 1906 – a chaschun da la pli gronda erupziun dapi il 1631 – èn mortas 105 persunas en la baselgia da San Giuseppe cura ch’il tetgom è crudà ensemen. Quest’erupziun, ch’era s’annunziada a partir dal 1904 cun la sortida da luadiras, ha durà dals 4 fin ils 22 d’avrigl ed ha culminà ils 8 d’avrigl cun tschendra ch’è muntada fin en in’autezza da 1300 m. Il piz dal cugn da la muntogna è crudà davent ed il Vesuv ha pers radund 200 m d’autezza. Il 1929 èn ils vitgs Pagano e Campitelli vegnids destruids cumplettamain.
L’ultima erupziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ultima giada ch’il Vesuv è rut ora è stà mez mars da l’onn 1944. La fasa da la pli gronda activitad ha durà dals 18 fin ils 29 da mars. Quella è stada accumpagnada da flums da lava e fermas precipitaziuns piroclasticas, ultra da quai hai dà ina funtauna siglienta da lava e fluss piroclastics pli pitschens. Malgrà l’evacuaziun da 26 000 persunas èn 26 umans vegnids per la vita; las citadinas Massa di Somma e San Sebastiano èn danovamain vegnidas sutterradas dal tuttafatg sut massas da lava. Sin la plazza aviatica Pompeii Airfield a Terzigno han las precipitaziuns piroclasticas destruì radund 80 bumbardaders B-25 da las United States Army Air Forces. Igl è quai stà la pli gronda sperdita da maschinas che la 340th BG da la 12th USAAF ch’era staziunada en l’Europa dal Sid ha insumma gì da subir durant la Segunda Guerra mundiala.
Situaziun actuala[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1944 è il Vesuv ruassaivel; i dat be in’activitad fumarolica e levas squassadas da la terra. Il vulcan n’è però betg stiz e resta privlus. Igl existan bain plans d’evacuaziun per ils radund in milliun abitants che fissan pertutgads d’ina erupziun sco quella da l’onn 79; ma preavertiments èn grevs da far. Ils plans d’evacuaziun actuals partan d’in temp da preavertiment da duas emnas, quai ch’è fitg ambizius. Oz sa chattan lieus abitads fitg spess schizunt a las spundas dal Vesuv, uschia er en la regiun da l’antica citad da Herculaneum. Il center da la citad da Napoli ed ils novs sgrattatschiels en il quartier da la staziun sa chattan en la medema distanza dal vulcan sco Stabiae ch’è vegnì destruì da ses temp; percunter porscha il rempar dal Somma, la restanza dal vegl ur dal crater, ina tscherta protecziun. Il plan d’evacuaziun da la regenza regiunala da la Campania prevesa da reducir marcantamain la populaziun en la zona cotschna dal vulcan. En quest territori da 200 km² dal pli aut stgalim da periclitaziun vivan 600 000 persunas; 150 000 duain vegnir recolonisadas. Cun premias en l’autezza da € 30 000 per famiglia vul ins motivar ils abitants da translocar – fin uss però be cun pitschen success.[8] Il cuntrari: Cumbain che novas enconuschientschas rendan attent al fatg che la chombra da magma dal Vesuv sa dasda puspè, han ins – tenor indicaziuns da l’organisaziun per la protecziun da l’ambient Legambiente – erigì ils ultims ventg onns en la zona cotschna 50 000 chasas illegalas.[9]
Perscrutaziun scientifica dal vulcan[modifitgar | modifitgar il code]
En l’antica vegniva la regiun d’activitad vulcanica al Golf da Neapel considerada sco colliaziun tar l’auter mund mitologic. Ils Campi Flegrei en vischinanza dal Vesuv valevan sco abitaziuns dals gigants e dal dieu da fieu Vulcanus; il Lago d’Averno vischin dueva avair furmà per Aeneas il lieu d’entrada en il reginavel dals morts. Entant ch’i deva però en l’antica er vuschs criticas sco Seneca che tschertgavan suenter explicaziuns raziunalas per ils terratrembels ed il vulcanissem, è il vulcan stà collià per ils scienziads dal temp medieval dal tuttafatg cun l’auter mund. Petrus Damiani ha raquintà en il 11avel tschientaner da demunis che fughian en il Vesuv il fieu per ils condemnads. En consequenza da quai è la muntogna da fieu e zulper daventada il mussament visibel per l’existenza dal purgiatieri, sche betg schizunt sco porta d’entrada en l’enfiern. Er per sa proteger cunter ils privels èn vegnidas clamadas en agid forzas surnatiralas. En il temp medieval vegniva surtut venerà il poet Vergil sco grond striun. Dapi l’erupziun dals 16 da december 1631 ha il sontg San Gennaro surpiglià la rolla da protectur. A la processiun dals 17 da december 1631, a chaschun da la quala ins ha duvrà las reliquias dal sontg sco arma cunter il Vesuv, duain esser sa participadas 100 000 persunas. Suenter avair survivì diversas erupziuns en il 18avel tschientaner al han ils abitants da Napoli erigì altars votivs.
En il 17avel tschientaner ha però er gia cumenzà l’exploraziun scientifica dal vulcan. Il gesuit Athanasius Kircher è muntà l’onn 1638 sin la muntogna. Sias observaziuns ed examinaziuns ha el cumpiglià il 1665 en si’ovra ‹Mundus subterraneus› ad ina teoria tenor la quala ils territoris vulcanics dal mund sajan colliads in cun l’auter tras in sistem sutterran da chanals da fieu. Cun quest’ovra ha inizià ina vasta activitad da perscrutaziun che dueva far dal Vesuv il vulcan explorà il meglier en tut il mund. La tesa da Kircher n’ha però betg pudì sa far valair: ils perscrutaders dal temp modern tempriv eran – sco lur antecessurs antics – da l’avis che la terra saja plaina da taunas emplenidas cun aria ed aua. Ils moviments e stemprads che derivavan da quellas valevan sco raschun tant per ils terratrembels sco er per il vulcanissem. Er process d’explosiun chemics èn vegnids discutads sco motiv per il vulcanissem. Anc en l’‹Universal-Lexicon› che Johann Heinrich Zedler ha edì ils onns 1732–1754 vegn il vulcanissem attribuì als vents sutterrans sco er al «schwefflichten und salpeterischen Dampf» che s’envidia a l’intern da la terra.
Er Giovanni Maria Della Torre e Giuseppe Maria Mecatti han anc defendì la posiziun che process da fermentaziun minerala mainian a l’erupziun da vulcans. Quests dus scienziads spirituals han publitgà en il 18avel tschientaner, suenter vastas examinaziuns ed experiments al Vesuv, rapports scientifics ch’han chattà in grond resun. Surtut areguard lur proceder metodic vegnan quels considerads sco lavurs fundamentalas per il svilup da la vulcanologia. In’autra tenuta ha pir cumenzà a sa metter tras cun la lavur da William Hamilton. Il diplomat britannic è stà dal 1764 fin il 1799 sco mess a la curt da Napoli. Durant quest temp ha el perscrutà ils vulcans talians; sia Villa Angelica sper Torre Annunziata, in lieu al pe dal Vesuv, al serviva sco punct da partenza per sias excursiuns scientificas ch’el fascheva regularmain sin la muntogna. Ultra da quai ha el laschà manar Padre Piaggio – in muntg erudit – in diari, en il qual èn vegnidas fixadas sur bundant 14 onns minuziusamain tuttas activitads da la muntogna. Las lavurs da Hamilton n’èn betg be stadas da muntada per il svilup d’ina nova teoria davart l’origin da la Terra; sco in dals emprims è el sa deditgà ad ina da las incumbensas che vegn considerada oz sco finamira centrala da la vulcanologia, numnadamain la predicziun d’erupziuns e la protecziun cunter catastrofas.
Per Hamilton e per tut ils ulteriurs scienziads da questa fasa tempriva èn il Vesuv e l’Etna stads en il center da la perscrutaziun dals fenomens vulcanics. Pir a l’entschatta dal 19avel tschientaner, cun las publicaziuns dad Alexander von Humboldt, han ins schlargià l’orizont ed il Vesuv è daventà in vulcan tranter blers auters. L’onn 1822 ha Humboldt observà in’erupziun ed ha descrit co ch’il cugn d’erupziun è dà ensemen e co ch’ils urs dal crater èn sa midads. A basa da quai ha el formulà la tesa che vulcans sajan colliads tras in chamin cun l’intern da la terra. En congual cun ils vulcans da l’America dal Sid ch’el aveva perscrutà ils onns precedents, era il Vesuv per el però be «ina collina pittoresca».[10]
Tuttina n’ha il Vesuv betg pers sia muntada per la scienza: Il 1841 han ins endrizzà da la vart meridiunala da la muntogna l’Observatori dal Vesuv; quel surveglia e documentescha fin oz senza interrupziun tut si’activitad. L’Observatori trategna ina rait da staziuns da mesiraziun geodeticas, geochemicas e seismicas; questas datas vegnan messas a disposiziun a la scienza ed a la protecziun civila.[11]
En ils onns 1990 han ins construì a basa da mesiraziuns seismicas in model tridimensiunal dal Vesuv e dals territoris vulcanics da la Campania che tanscha fin a 300 km en la profunditad. Las retschas da mesiraziun han tranter auter manà a la scuverta d’in champ da magma planiv che sa chatta 11–15 km sut la surfatscha da la terra e che s’extenda sut l’entir territori vulcanic da la Campania. Entant che la chombra da magma en ina profunditad da 5–6 km è responsabla per las erupziuns plinianas, mainan ils reservuars situads pli a bass a l’activitad ‹interpliniana›. Quest champ ha pudì vegnir identifitgà sco lieu d’origin da las erupziuns dals onns 1631–1944. El vegn spisgentà d’ina terza stresa magmatica che sa chatta en ina profunditad da ca. 20 km. Las datas seismicas vegnan er elavuradas a scenaris da periclitaziun; quests models mussan la probabilitad da vegnir tutgà en il conturn dal Vesuv d’in fluss piroclastic u d’erupziun vulcanica. Entant ch’ils fluss piroclastics sa derasan a moda relativamain guliva, è il privel da precipitaziuns piroclasticas bundant pli grond en l’ost, damai ch’i regian en il territori dal Vesuv vents dal vest.[12]
Structuraziun classica[modifitgar | modifitgar il code]
La structuraziun ‹classica› dal Vesuv ha sviluppà Alfred Rittmann ch’ha perscrutà il vulcan dapi ils onns 1930 e ch’ha mess il fundament per tut las lavurs da successiun. El ha elavurà quatter fasas da svilup: il Somma primar, il Somma vegl, il Somma giuven ed il Vesuv.
Il Somma primar è sa furmà a chaschun d’ina prorupziun primara avant 12 000 onns, cura che magma or d’ina chombra situada en ina profunditad da ca. 6 km ha cuntanschì la surfatscha. Alura è suandada ina pausa en l’activitad vulcanica d’almain 2000 onns. Il tetg da la chombra da magma ch’era svidada parzialmain è sa sbassà, quai ch’ha manà localmain ad ina transgressiun da la mar (vul dir ad in avanzament da quella vers la terra). Il medem mument è la chombra da magma s’auzada per ca. 5000 m en ils dolomits dal trias. Il magma è sa cristallisà ed ha dà liber gas ch’èn muntads plaunsieu (H2O, HCl, H2S e.a.). Ensemen cun ils gas dals sediments assimiliads ha quai fatg crescher cuntinuadamain la pressiun a l’intern da la chombra.
Avant 8000 onns ha gì lieu ina nova erupziun e durant la fasa d’activitad sequenta ch’ha durà radund 2500 onns è sa furmà il Somma vegl, in stratovulcan d’in’autezza da radund 1000 m. Alura è il chamin crudà ensemen ed il vulcan è stà plirs tschientaners inactiv. Or en il liber han cumenzà process d’erosiun e da furmaziun da terra; a l’intern da la chombra ha l’assimilaziun dals dolomits dal trias però cuntinuà. Suenter che la concentraziun da gas era danovamain creschida, hai dà ina nova erupziun ch’ha bittà ora la part superiura da la chombra da magma – ritga da gas – en furma da craps-spungia (talian: pomici). Cun quai ha cumenzà avant ca. 500 onns l’activitad dal Somma giuven. Durant questa perioda han gì lieu duas ulteriuras erupziuns pli grondas ed a la fin ha il vulcan cuntanschì in’autezza da bundant 2000 m.
Suenter ina fasa da ruaus da plirs tschientaners è alura suandada l’onn 79 s.C. l’ultima erupziun dal Somma giuven, a chaschun da la quala èn vegnids destruids Pompei, Herculaneum e divers abitadis pli pitschens. En la chaldera da tschima dal Somma giuven è sa furmada a partir dal terz tschientaner s.C. il cugn dal Vesuv odiern.[13]
Questa structuraziun classica n’ha betg pers sia muntada; la perscrutaziun pli nova ha però spustà la furmaziun dal Somma sin in temp bundant pli vegl ed ha ultra da quai precisà il dumber e la dataziun da las grondas erupziuns.
Viadis sin il Vesuv[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’entschatta dal temp modern tempriv ha il Vesuv attirà viagiaturs. Il pli vegl rapport da viadi deriva da l’uffizier spagnol e perscrutader da la natira Gonzalo Fernández de Oviedo, il qual è sa trategnì il 1501 a Napoli. L’interess d’in public pli vast è però pir stà sveglià suenter l’erupziun dal 1631. Las emprimas excursiuns han gia gì lieu paucs mais suenter la catastrofa. Vers il 1700 tutgava la muntogna tar il program classic da la Grand Tour ed è vegnida recepida sco attracziun en ils guids da viadi. Vers la mesadad dal 18avel tschientaner furmava l’ascensiun dal Vesuv in punct dal program fix tar mintga segiurn a Napoli. Il mars 1787 ha Johann Wolfgang Goethe visità las exchavaziuns a Pompei e Herculaneum ed ha ascendì repetidamain il Vesuv.
L’ascensiun suandava dapi la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ina ruta fixa ch’ins po considerar sco in dals emprims trutgs da massa turistics. Gia l’onn 1829 ha Wilhelm Waiblinger deplorà che la muntogna saja memia frequentada. Da Napoli fin al pe dal Vesuv gievan ils turists en charrotscha ed a partir dal 1839 cun la viafier Circumvesuviana fin a Resino, l’Ercolano odiern. Da là davent cuntinuava il viadi cun asen, mil, chaval u a pe. In’attracziun enconuschenta en tut l’Europa ha furmà l’eremitadi che sa chattava tranter il 1730 ed il 1850 sin il Colle San Salvatore a la spunda vest dal Vesuv. Tar l’eremit pudevan ils viandants sa nutrir, cumprar souvenirs e s’inscriver en in cudesch dals giasts.
A partir dal 1880 han ils visitaders pudì viagiar cun la Funicolare del Vesuvio fin bunamain sin la tschima. A chaschun da l’inauguraziun da la funiculara è vegnida cumponida la chanzun populara ‹Funiculì, Funiculà› da Peppino Turco (text) e Luigi Denza (melodia). Entant che la chanzun è oz enconuschenta en tut il mund, n’exista la funiculara betg pli. L’onn 1888 ha la firma Thomas Cook surpiglià quella, cumplettond la purschida turistica dal Vesuv cun in hotel ed ina lingia da viafier da Pugliano fin a Herculaneum a la staziun sut da la funiculara (lunghezza 7,7 km). Tar l’erupziun dal Vesuv l’onn 1906 èn las lingias da viafier vegnidas donnegiadas e suenter l’erupziun desastrusa dal 1944 han ins decidì d’eriger ina via d’autos fin sin 1000 meters e da remplazzar per motivs finanzials la funiculara destruida tras ina sutgera. Suenter avair terminà omadus projects l’onn 1955 èn las veglias lingias vegnidas serradas definitivamain; be a l’ur dal crater èn anc visiblas intginas restanzas da metal da la funiculara. Er la sutgera è stada en funcziun be fin l’onn 1984; alura han ins dà si il manaschi perquai che la capacitad na bastava betg per dar dumogn a las rotschas da turists e damai che vents traversals manavan savens ad interrupziuns. Ozendi cuntanschan ins il crater a pe davent da la fin da la via d’autos sin 1017 meters autezza.
Represchentaziuns en l’art[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia fascinaziun ed attracziun è il Vesuv adina puspè vegnì represchentà en l’art figurativ. Exempels furman (en successiun cronologica):
- Jakob Philipp Hackert, Il Vesuv da notg
- Johan Christian Clausen Dahl, Erupziun dal Vesuv
- Michael Wutky, pliras represchentaziuns dal Vesuv tranter il 1772 ed il 1785
- Carl Götzloff, divers maletgs sco pictur da la curt a partir dal 1835
- Clarkson Stanfield, Erupziun dal Vesuv 1839
- Gavril Pavlovic Kondratenko, Il vegl port da Sorrent cun il Vesuv davosvart
- Il Vesuv da Wörlitz, in vulcan artifizial
- Giorgio Sommer, numerusas fotografias dal Vesuv, tranter auter er da l’erupziun dals 26 d’avrigl 1872
- Andy Warhol, Vesuvius (1985)
Protecziun da la cuntrada[modifitgar | modifitgar il code]
Per la tgira ed il mantegniment dal territori dal Vesuv è vegnì fundà l’onn 1995 il Parco Nazionale del Vesuvio. Quel cumpiglia ina surfatscha da 8482 ha situadas en las 13 vischnancas Boscoreale, Boscotrecase, Ercolano, Massa di Somma, Ottaviano, Pollena Trocchia, Sant’Anastasia, San Giuseppe Vesuviano, San Sebastiano al Vesuvio, Somma Vesuviana, Terzigno, Torre del Greco e Trecase. Il parc sa cumpona da dus territoris da protecziun: il reservat da biosfera Somma-Vesuvio e Miglio d’Oro – en il qual sa chattan er las restanzas da Pompei – ed il reservat da guaud Tirone Alto Vesuvio che cumpiglia radund 1000 ha.
Il territori dal parc è abità spessamain; la zona surbajegiada tanscha fin en in’autezza da 700 meters. En l’agricultura domineschan la viticultura e la pumicultura. Las spundas dal Vesuv èn sitgas. In litgen da colur grisch argentina, il Stereocaulon vesuvianum, prepara il fund per che ulteriuras plantas da piunier possian sa derasar sin il terren da lava e furmar la macchia. La stad è il clima pli umid. Perquai pon er crescher là guauds maschadads cun chastagners, ruvers, ogns, ischis, ruvers verds e badugns; quests ultims furman ina veritabla raritad en il territori da la Mar Mediterrana.
L’administraziun dal parc trategna ina rait da sendas da viandar e sustegna occurrenzas culturalas da las vischnancas. Sper la tgira da tradiziuns culturalas, purilas ed artisanalas ha ella la finamira da proteger la tipica cuntrada cultivada ch’è stada preservada dapi il 1944 da la forza dal vulcan.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Alfred Rittmann: Vulkane und ihre Tätigkeit. Ferdinand Enke Verlag Stuttgart 1981, p. 20.
- ↑ G. Orsi, M.A. Di Vito, R. Isaia: Volcanic hazard assessment at the restless Campi Flegrei caldera. En: Bull. Volcanol., tom 66, 2004, p. 514–530.
- ↑ D. Andronico, G. Calderoni, R. Cioni, A. Sbrana, R. Sulpizio, R. Santacroce: Geological map of Somma-Vesuvius volcano. En: Per Mineral, tom 64, nr. 1–2, 1995, p. 77–78.
- ↑ Osservatorio Vesuviano: Summary of the eruptive history of Mt. Vesuvius.
- ↑ Dieter Richter: Der Vesuv, p. 19.
- ↑ Descripziun tenor Giuseppe Mastrolorenzo, en: Der Zorn des Vesuv. Die Katastrophe des Jahres 79 n. Chr., p. 30–36.
- ↑ Sebastian Münster: Von dem Berg Vesuvio. En: Cosmographey, 1578, p. 302.
- ↑ Axel Bojanowski: Zukunftsszenario: Forscher simulieren Vesuv-Ausbruch. En: Spiegel Online, 27 d’avrigl 2012.
- ↑ Cf. la charta da las zonas da privel sut protezionecivile.it.
- ↑ Dieter Richter: Der Vesuv. Geschichte eines Berges, p. 17–18, 41–47, 55–59, 124–126, 129–136, 140–145.
- ↑ Ils signals seismics al Vesuv vegnan registrads da 12 staziuns. Accessiblas online èn las staziuns OVO V e BKE V.
- ↑ G. De Natale e.a.: The Somma–Vesuvius volcano (Southern Italy): Structure, dynamics and hazard evaluation. En: Earth-Science Reviews 74 (2006), p. 73–111.
- ↑ Tenor: Hans Pichler: Italienische Vulkan-Gebiete I, p. 125–136.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Christof Hug-Fleck: Italiens Vulkane – Vesuv, Campi Flegrei, Stromboli, Vulcano, Ätna. CHF-Verlag 2012, ISBN 978-3-942838-05-4.
- Elio Abatino: Vesuvio. Ein Vulkan und seine Geschichte. Carcavallo, Napoli 2002.
- Giovanni Battista Alfano, Immanuel Friedlaender: Die Geschichte des Vesuv. Dietrich Reimer, Berlin 1929.
- Raffaello Cioni e.a.: Plinian and Subplinian Eruptions. En: Encyclopedia of Volcanoes. Ed. Haraldur Sigurdsson, Academic Press, San Diego 2000, ISBN 0-12-643140-X.
- Giuseppe Mastrolorenzo: Der Zorn des Vesuv. Die Katastrophe des Jahres 79 n. Chr. En: Verschüttet vom Vesuv – Die letzten Stunden von Herculaneum, ed. Josef Mühlenbrock & Dieter Richter, Mainz 2006, ISBN 3-8053-3445-1.
- Hans Pichler: Sammlung Geologischer Führer 51 – Italienische Vulkan-Gebiete I: Somma-Vesuv, Latium, Toskana. Borntraeger, Berlin 1970, 1990, ISBN 3-443-15061-6.
- Dieter Richter: Der Vesuv. Geschichten und Gedichte über den brennenden Berg. Insel Verlag, Francfurt 1990, ISBN 3-458-32945-5.
- Dieter Richter: Der Vesuv. Geschichte eines Berges. Wagenbach, Berlin 2007, ISBN 3-8031-3622-9.
- Alfred Rittmann: Die geologisch bedingte Evolution und Differentiation des Somma-Vesuvmagmas. Vulkanologie 15, 1933/34.
- Rollo Steffens: Italiens Vulkane – Die schönsten Wanderungen vom Vesuv zum Ätna. Bruckmann Verlag, Minca 2004, ISBN 3-7654-3990-8.
- Horst-Günter Wagner: Die Kulturlandschaft am Vesuv. Eine agrargeographische Strukturanalyse mit Berücksichtigung der jungen Wandlungen. Hannover 1967 (Jahrbuch der Geographischen Gesellschaft Hannover, 1966).
- Chris Kilburn, Bill McGuire: Italian volcanoes. Classic Geology in Europe 1. Terra, Harpenden 2001, ISBN 1-903544-04-1.
- Horst-Günter Wagner: Innovative Wandlungen der Agrarlandschaft am Golf von Neapel. Erdkunde 44, 1990, p. 180–192.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Osservatorio vesuviano
- Maletgs, panoramas, girs virtuals
- Las duas brevs da Plinius il Giuven davart l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C., ediziun illustrada (latin)
- Il Vesuv tar naturgewalten.de
- Istorgia da la funiculara sin il Vesuv
- Parc naziunal dal Vesuv (PDF; 808 KiB)
- Il Vesuv en maletgs e texts istorics


text:
News
ICT Scouts / Campus
19. zercladur 2017 / Furmaziun professiunala
L’iniziativa dal Nordvest da la Svizra per eliminar il manco d’experts visita cun agid dad uschenumnads «scouts» scolas dal stgalim superiur. Cun in workshop dad ICT vulan els chattar talents dad IT ed als promover durant la scola obligatorica en in «campus».
Fascinaziun informatica
19. zercladur 2017 / Occurrenza / MINT
Scienza e giuventetgna organisescha dals 10 als 16 da settember 2017 in’emna da studi per giuvenils tranter 16 e 20 onns. Ils participants pon experimentar da programmar differents projects e vegnan sustegnids d’experts da las scolas autas. Termin d’inscripziun è ils 17 d’avust.
Media Future Day concurrenza
16. zercladur 2017 / Concurrenza da scola
Per l’emprima giada organisescha Media Future Day 2017 er ina concurrenza da films curts. Participants da la Svizra (fin 30 onns) dastgan sa deditgar al tema «addicted» en in film che cuzza maximalmain 90 secundas. Fin ils 31 d’avust 2017 ston ils filmins esser vesaivels sin YouTube u Vimeo.
Guaffens digitals en l’instrucziun
12. zercladur 2017 / Furmaziun professiunala / Cumpetenza da medias
Per l’instrucziun dals mecatronists d’automobils metta Roland Züger gronda paisa sin guaffens digitals. Ils emprendiders dissegnan perquai a moda auto-organisada ed independenta. En nossa rubrica «Insight furmaziun professiunala» rapporta el da sias experientschas.
Tablets duain remplazzar ils cudeschs da scola
7. zercladur 2017 / Good Practice / Ambient d'emprender digital
A chaschun d’in project da pilot en il chantun Lucerna èn pliras classas vegnidas equipadas cun tablets. Las experientschas èn stadas uschè positivas ch’il chantun cusseglia a las scolas d’acquistar quests apparats. La cumissiun da meds d’instrucziun vegn a s’occupar da la realisaziun.
Rapport d’experts: medias d’emprender
6. zercladur 2017 / Publicaziun
En il rom dal project «Medias d’emprender en il chantuns dal Nordvest da la Svizra» ha la Conferenza dals directurs da l'educaziun dal Nordvest da la Svizra (CDEP NW) publitgà in rapport d’experts interchantunal. El vegn a furmar il punct da partenza per mesiras davart meds d’emprender e d’instruir.
Furmaziun cuntinuada a la EPFL
1. zercladur 2017 / Furmaziun professiunala / Furmaziun cuntinuada
Svilup da paginas-web, mobile e data science vegnan ad esser ils emprims curs online per la furmaziun cuntinuada che la nova EPFL Extension Scholl vegn a lantschà l’atun vegnint. Persunas cun u senza furmaziun academica pon uschia acquistar cumpetenzas digitalas cun diplom renconuschì.
Rom da referenza UE per cumpetenzas digitalas
25. matg 2017 / Societad d'infurmaziun / Cumpetenza da medias
Il rom da referenza europeic per cumpetenzas digitalas descriva 21 cumpetenzas che garanteschan in agir cumpetent en il mintgadi, en la professiun e per l’emprender. Sumegliant al rom da referenza per linguas illustrescha «DigiComp» las cumpetenzas ed ils stgalims da livel cun exempels concrets.
Uffants programmeschan roboters
23. matg 2017 / Resursa didactica
La «scola da pensar» è in’uniun da la Svizra centrala che vul promover la scienza e la tecnica en il temp liber, en scola ed en l’emprendissadi. En il center stattan l’informatica ed il programmar. Sin sia pagina-web «Start Coding!» collia l’uniun iniziativas svizras cun iniziativas internaziunalas.
Realitad virtuala per ils geniturs
22. matg 2017 / Cumpetenza da medias
La plattafurma naziunala Giuventetgna e medias porscha a las persunas d’instrucziun ed als geniturs la pussaivladad da scuvrir l’univers da medias digitalas or da la vista dals uffants. Sis videos da prevenziun empermettan als creschids d’experimentar sezs la vita medialas dals uffants.
393 apps per iPads evaluads
17. matg 2017 / Ambient d'emprender digital
Il Center fri-tic metta a disposiziun a las persunas d’instrucziun ina datoteca libra cun apps per iPads ch’èn vegnids evaluads dad experts. Fin uss è il focus mess sin 1. e 2. ciclus e sin la pedagogia speziala. La banca da datas è franzosa, ils apps èn però plurilings.
Emprender da giuvenils da medema vegliadetgna
15. matg 2017 / Publicaziun / Cumpetenza da medias
La nova broschura «Cumpetenzas da medias e Peer Education» po vegnir telechargiada da la pagina Giuventetgna e Medias. Ella dat exempels pratics nua che giuvenils emprendan da giuvenils da medema vegliadetgna e mussa il potenzial pedagogic da questa metoda.
Social media: nagin basegn da novas regulaziuns
12. matg 2017 / Identitad digitala / Cumpetenza da medias
Il Cussegl federal è vegnì tar la conclusiun ch’i na dovri betg novas mesiras da regulaziun per las medias socialas. Il Departament federal da l'intern elavurescha però ina protecziun da medias per giuvenils. Il sboz dalla lescha duai anc vegnir publitgà quest onn.
La digitalisaziun dal mund da lavur
11. matg 2017 / Publicaziun
Il sindicat da medias e da la communicaziun, Syndicom, ha publitgà ina broschura davart il tema «Co definin nus la lavur 4.0». Plirs temas vegnan tangads, sco per exempel la protecziun da datas, ils avantatgs da la digitalisaziun per las dunnas sco er l’emprender per vita duranta.
Digitalisaziun 2017
9. matg 2017 / Societad d'infurmaziun
Il Forum Futur Furmaziun sa deditgescha a la dumonda co che noss mund sa mida ils proxims onns e tge che quai munta per la furmaziun. L’onn 2017 è il focus mess sin la digitalisaziun. Tge munta quai per las persunas d’instrucziun e tge schanzas e tge ristgs cuntegna ella.
Moziun en favur da l’instrucziun d’informatica
4. matg 2017 / Cumpetenza da medias
La Cumissiun da la scienza, da l’educaziun e da la cultura ha deponì tar il Cussegl naziunal ina moziun per ina «Campagna en favur da l’instrucziun da l’informatica». La finamira da la moziun è d’augmentar la savida d’informatica basala dals uffants e da svegliar gust per dapli savida professiunala.
Roboter Thymio
4. matg 2017 / Resursa didactica / MINT
La pagina uffiziala dal roboter Thymio metta a disposiziun a las scolas bler material per l’instrucziun adaptà als stgalims da scola. Il project «1, 2, 3… codai!» è ina cumpletta introducziun en l’informatica per l’emprim ed il segund ciclus – dals emprims pass fin a la programmaziun.
WSIS 2017
28. avrigl 2017 / Ambient d'emprender digital / Internaziunal
Il «World Summit on the Information Society» è la pli gronda reuniun annuala da la community «ICT e svilup». Questa occurrenza internaziunala a Genevra discutescha a moda profunda la rolla dad ICT per cuntanscher las finamiras d'in svilup persistent da nossa societad.
e²change 2017: As annunziai uss!
27. avrigl 2017 / educa.ch / Occurrenza
Tge è ina identitad da scola digitala? Tge èn ils nizs e las schanzas da questa identitad? Quellas ed autras dumondas davart la e-ID, l’identitad digitala, stattan en il focus da las discussiuns a Berna ils 31 da matg. Il program è online. Per plaschair s’annunziar uss!
Studis MINT
24. avrigl 2017 / Publicaziun / MINT
La nova publicaziun da l’Uffizi federal da statistica rapporta da las studentas e dals students che frequentan studis cun ils roms da MINT (matematica, informatica, scienza natirala, tecnica). Ella dat ina survista statistica da las plazzas da studi e davart l’origin dals students e lur mobilitad.


text:
Cals
Cals l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 'na popolasiù de 5 352 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 15,8 km² e 'na densità de popolasiù de 339 ab./km²
El se tróa 'n de la basa pianüra bergamasca, sö la ria mansina del fiöm Òi a 29 km de la sità e a 123 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Seedàt, Curt Nöa, Cóv, Fontanèla, Pümenèngh, Tur Palaisina, Rüdià (BS) e Üràch d'Òi (BS).
Andamènt demogràfech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Cals l'è ilüstràt in de la tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Questa purschida-web vegn forsa terminada l'avrigl 2018
Timeline – Cronica multimediala da la Svizra
As interessais Vus per l’istorgia da la Svizra a partir dal 1931? La Timeline da la SRG SSR porscha numerusas truvaglias en sun e tun davart ils pli differents temas – cultura, furmaziun, economia, politica, protecziun da l’ambient, fatgs da la sanadad, sport e temp liber. Cumenzai il viadi che As maina tras l’istorgia da radio e televisiun dals ultims 80 onns!
Dossiers
Ils ultims onns è sa midà bler en las scolas svizras. Oz èsi evident che mattatschas e mattatschs frequentan ils medems roms ed ils plans d'instrucziun èn en tut ils chantuns pli u main tuttina. Ma co era quai pli baud, avant sessanta, settanta onns? Faschai en quest dossier in'excursiun tras la scola dals ultims decennis cun tut sias innovaziuns e sfidas.
Las stanzas da scolasts en Svizra sa svidan memia spert. Las largias che sa furman en consequenza...
Per l'instrucziun en bloc – invista en il mintgadi d'ina mammaDurada: [06'17''] SF
Apaina che l'ultim uffant da la famiglia è en scola u en scolina, turnan ils emprims uffants puspè...
Sch'ina scolasta survegn ina carta da gratulaziun, perquai ch'ella instruescha dapi 25 onns. Quai è...
Persunas d'instrucziun da l'Italia per vischnancas da muntogna tessinaisasDurada: [23'05''] TSI
La mancanza da scolasts è actuala er en vischnancas da muntogna tessinaisas. Perquai vegnan...
Zutgerins da vitamins per uffants da scolaDurada: [00'59''] Schweizer Filmwochenschau
Durant temps fraids e temps da grippa èn surtut ils uffants periclitads. Sco emprim chantun svizzer...
Surabundanza da persunas d'instrucziunDurada: [11'47''] SR DRS
Era sche la noziun mancanza da scolasts è omnipreschenta, igl ha era dà temps cun ina surabundanza...
Egualitad areguard ils roms d'instrucziun – instrucziun en economia da chasa obligatorica per mattatschsDurada: [06'16''] SF
Il connex tranter la posiziun da la dunna e la scolaziun ch'ella po far, era da quel temp reglà...