text:
Laufenburg (AG)
Laufenburg a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 207 abitant e una süperfiss de 2.28 km², e al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar.
El cumün de Laufenburg el se tröva in sü i spond del fiüm Reno indue che quest el segna el cunfin col stat federal del Baden-Württemberg (Germania). In sü l'altra sponda del fiüm, propi in mira gh'è la citadina tudesca omònima de Laufenburg. Le du citaa fina al prinsipi del secul XIX i eva una citaa ünega. L'è staa ai temp de Napoleon che el Reno l'è staa cunsideraa el cunfin tra Svizzera e Germania e de alura la citaa l'è stada separada in du part.
I alter cumün tacaa i hinn Mettauertal, Gansingen, Mönthal, Elfingen, Hornussen, Kaisten.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Laufenburg (Gemeinde) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Laufenburg (Baden)
- Laufenburg AG


c: text/html

text:
Vigiüü
Vigiüü (nom ufizial in italian: Viggiù) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 5 292 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 9,3 km² e 'na densità de 569 ab./km². Ul sindich dal paes l'è la duturessa Sandra Cane, da la Lega Nord, ca l'è la prima sindachessa nera in da la storia d'Italia.
Al sa pensa ca ul paes da Vigiüü l'è stai fundaa dal Giulio Cesare, che quant ca l'è vegnüü a cunquistà la Galia, l'ha fai chighinscì un furtin militari par cuntrulà i gent chi damò i vivevan in dai sit circustant.
In dal periodo da la peste, i sa dis che San Rocco l'è passaa da Vigiüü e l'ha fermaa la peste in Via sant'Elia, 'ndua l'è stai metüva 'na capèla vutiva, ca la gh'è 'mmò.
Cuntegnüü
I sit da visità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Ndua andà a fà i giri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vigiüü l'è bela da vess visitada in dal sò centro storico e anca par i sò busch e i sò muntagn.
Ul colle da Sant'Elia l'è ul sitt ul preferii dai gent ch'i vegnan da föra. La gh'è anca 'na geséta vecia e bèla dedicava al Santo e Profeta.
Ul monte Orsa e ul Colle Sant'Elia i sun part dal monte San Giorgio, ul sit archeologico indua i gh'han truaa assé da fossil dai dinosauri marini e dal 2010 ul paes e i paes inturna i sun patrimoni mundial dai gent.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La manifestaziun püssee carateristica l'è ul Palio dai Rioni, ca 'l ven urganizzaa tüti i ann in giügn. Al sa fa insema ai comüni da Saltri e da Ciff. La festa dal sant patrono a la vegna in lüj ma la sa fa ul 3 agust, ul dì quant chi i g'han truaa i oss da Santo Stefano, anca se la sò festa l'è ul 26 da dissember.
Artisti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul paess l'è ben conossü par i sò artisti, chi i sun naa chì: architetti, picasass, scultur e pitur. I püssee famus i sun:
- Martino Longhi ul vecc
- Onorio Longhi
- Martino Longhi ul giuin
- Silla Longhi da Viggiù
- Gabriele Longhi
- Flaminio Ponzio
- Elia Vincenzo Buzzi
- Giacomo Buzzi Leone
- Luigi Buzzi Leone
- Giuseppe Buzzi Leone
- Antonio Argenti
- Giosuè Argenti
- Giuseppe Argenti
- Francesco Maria Argenti
- Carlo Maria Giudici
- Giuseppe Bottinelli
- Antonio Bottinelli
- Angelo Bottinelli
- Luigi Bottinelli
- Stefano Butti (1807-1880)
- Guido Butti
- Enrico Butti (1847-1932)
- Giacomo Pellegatta
- Santino Pellegatta
- Giacomo Buzzi Reschini (1881-1962)
- Antonio Piatti
- Primo Giudici
- Antonio Galli (1812-1861)
- Angelo Galli (1870-1933)
- Rizzardo Galli
- Luigi Buzzi Giberto
- Gottardo Freschetti (1906-1979)
- Nando Conti (1906-1960)
- Ettore Cedraschi (1909-1996)
- Nino Cassani
- Gottardo Ortelli
- Mario Gattoni
Gent famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giovanni Albinola, patriota.
- Felice Argenti, patriota.
- Luigi Longhi, Procüratur dal Re in da la Corte d'Appello da Venezia.
- Gaetano Giudici, abate e Cunsiglier del Culto in dal periodo napoleonico.
- Gianni Danzi, arcivescovo e affiliaa a Cumüniun e Liberaziun.
- Aldo Nove, scritur.
- Fausto Papetti, musicista.
- Valerio Pocar, sociologo dal diritto.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sindich: Sandra Maria Cane (pron. /keın/) ciamada Sandy (pron. /'sændı/)
Dì dai eleziun da l'aministraziun: 08/06/2009
Ul partito al guern: Il Popolo della Libertà - Lega Nord
Posta eletronica dal Comün: protocollo@comune.viggiu.va.it
Infurmaziun aministrativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cumün al fa part da la Cumünidà Muntana dal Piambèll.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vigiüü l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Padania
La Padania a l'è 'l nom d'un teritori in di cunfin talian cumpagn del Nord Italia. La definiziun del teritori padan a l'è minga ünivuga perchè la pö fà riferiment a la visiun d'incö de la Lega Nord, a quela del Gianfranch Miglio o a un quaj criteri lenguistigh. Segund quij diferent pensee chì se pö cunsiderà la Padania 'me una naziun, un'insema de naziun, una cumünità lenguistega.
Storia
El Giuann Brera l'ha tacaa a duprà el nom Padania giamò di agn '60 per segnà el teritori che al temp de Caton al curispundeva a la Galia Cisalpina (o, cunt i parol del Brera, a la «Gallia Cis- e Transpadana»)[1]. Anca l'Indro Montanelli al s'è miss dopu a duprà Padania per segnà i istess teritori[2].
In di agn '70 la seziun de la Lumbardia, del Cantun Tisin e del Cantun Grisun lumbard de l'Association Internationale pour la Défense des Langues et des Cultures Menacées l'ha tacaa a duprà l'agetiv padan in riferiment a l'insema di lenguv gal-italegh. In del 1982, el glotologista Geoffrey S. Hull de l'Üniversità Macarthur de Sydney Ovest l'ha scrivüü una tesi cunt el titul The Linguistic Unity of Northern Italy and Rhaetia, induè che Padania a l'è dupraa propi per la tera induè che se parlen i lenguv gal-italegh: emilian-rumagnöl, ligür, lumbard e piemuntes, el venet, l'istrioto e, 'me anfizona, i lenguv retorumanz. L'Hull al cunsiderava tüt quij lenguv chì variant lucaj d'un ünegh sistema lenguistegh: la lengua padanesa. Upiniun cumpagn a hinn quij del Sergio Salvi (La lingua padana e i suoi dialetti)
Un'altra definiziun di cunfin padan a l'è quela del prufessur de scenz pulitigh de la Harvard University Robert Putnam che in del sò laurà Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy al fà vidè la diferenza intra el nord de l'Italia e'l rest di alter popuj sòta l'Italia in acordi ai abitüdin e i tradiziun diferent di sò gent. I diferenz vegnen culigaa al fat che in Padania eren nassüü i liber cumün de l'Età de mezz dopu de l'ann Mila. [3] La definiziun del Putnam la met dent in de la Padania anca la Tuscana, i March e l'Umbria, regiun che però per lengua e geugrafia fan part de l'Italia centrala.
A bun cünt, la Padania a l'è quel che un temp al se ciamava Lumbardia perchè inscì a l'era ciamada tüta la tera padan-alpina. [4]
La Padania e la Lega Nord
La parola Padania la gh'ha avüü una difüsiun granda a partì di agn '90, quand che la Lega la gh'ha avüü i sò prim sücess pulitegh. Il 15 de setember del 1996 la Lega Nord l'aveva pruclamaa la Dichiarazione di indipendenza della Padania (Diciaraziun d'indipendenza de la Padania) cunt el nom ufizial de Repubblica Federale della Padania (Repübliga Federala de la Padania)[5].
La Padania, segund la Lega Nord,[6] la saria fada de vot regiun de l'Italia del Nord urganizaa in manera de furmà 10 stat federaa, che hinn la Val d'Aosta, el Piemunt, la Ligüria, la Lumbardia, el Trentin, el Süd Tirol, el Venet, el Friuli-Venezia Giulia, l'Emilia e la Rumagna, e anca trì regiun del center de l'Italia, che hinn la Tuscana, l'Umbria e i Marche.
Referenz
- ↑ Gianni Brera, Invectiva ad Patrem Padum, Guerin Sportivo, 28 ottobre 1963
- ↑ Indro Montanelli, L'Italia giacobina e carbonara, 1971, Pagina 57, Ora tutta la Padania era nelle mani del Bonaparte salvo il Ducato di Parma e Piacenza ch'egli dovette rispettare per le solite considerazioni diplomatiche...
- ↑ [1] Long Term Persistence, L. Guiso, P. Sapienza, L. Zingales; mimeo, University of Chicago 2007 accessdate = 2008-05-17
- ↑ Gilberto Oneto, La Questione Settentrionale
- ↑ http://www.giovanipadani.leganord.org/dichiarazione.asp
- ↑ cfr. art. 2 del "Statuto federale della Lega Nord per l'indipendenza della Padania"
Bibliugrafia
- La cartina de la Padania
- Statuto federale della Lega Nord per l'indipendenza della Padania apruvaa in del Cungress Federal Urdinari del 1–3 marz 2002.
- La Lengua Padanesa - Prof. Geoffrey Hull


text:
Kaia Kanepi
La Kaia Kanepi (Tallinn, 10 ad Śugn dal 1985, a s lèś [ˈkɑiɑ ˈkɑnepi] in Èstun) l'è na tenìsta èstuna prufesiunìsta da 'l 2000. L'è élta 181 cm, la péśa 74 chilo e la stà a Haapsalu. A gh piàś dimóndi śugàr in sla tèra e la śōga 'l arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'è stada la nùmar 15 dal mónd (al 20 'd Agóst dal 2012), vinsénd tri tìtui WTA cun anc quàtar finàli. L'è stada bòna ad rivàr a i quàrt in tut i turnèo dal Gran Slam a part l'Austràglia.
Caréra
Dòp un bèl 2008 (in dua la riva a 'l 35śum pòst dal ranking), la finìs par śliciàr śò in clasìfica, da 'd là da 'l sènt. In dal 2010 la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon e in dal prim tùran la bat subìt la finalìsta dal Roland Garros, la Samantha Stosur, cun un dópi 6-4. L'in fà fóra àtri tri par pò rivàr in di quàrt cóntar la Petra Kvitová. Sèg la buta in dal rusc siē match point par pò cédar 4-6 7-6 8-6. La gh và méj a Palèrum in dua la vins al sò prim tìtul baténd la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 6-4 6-3.
Al 23 'd Utóbar dal 2011 la pèrd la finàl ad Mósca, in sal cimènt a 'l quèrt, cóntar la śluvàca Dominika Cibulková par 6-3 6-7 5-7.
In dal 2012 la pòrta a cà dū tìtui: a Brisbane a 'l inìsi 'd an la bat la Daniela Hantuchová par 6–2, 6–1 mént'r in Maǵ la vins al turnèo 'd Estoril cóntar la Carla Suárez Navarro par 3–6 7–6 6–4. La ciàpa pò la paga da la danéśa Caroline Wozniacki, tenìsta ch'l'è stada bòna ad bàtar a Tokyo quànd l'éra la nùmar òṅ dal mónd e pò anc n'atra vòlta, in dla finàl ad Seùl in Setémbar in dū sét facìi, 1–6 0–6.


text:
Repüblica Araba Saharawi Demucratica
La Repübliga Araba Saharawi Demucratiga o RASD a l'è un paes de l'Africa del Nord.
A l'è tacada al Maroch, a l'Algeria e a la Mauritania e l'a bagna l'Ocean Atlantich.
La capital a l'è El Ayun, in de la part del paes che l'ha ucüpada el Maroch; la capital "ad interim" a l'è Bir Lehlu, ma 'l guern in esili a l'è a Tindouf, in Algeria.
La gh'ha una süperfiss de 266.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 270.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sahara Ocidental a l'è staa una culonia de la Spagna fina al 1976.
Quand che la Spagna la s'è ritirada, el Maroch l'ha ucüpaa i dü terz del paes, a nord, e la Mauritania la part püssee a süd.
El 27 de febrar del 1976 el Frunt Pulisari l'ha proclamaa l'indipendenza del paes, cunt el nom de RASD.
In del 1979 la Mauritania la s'è ritirada del Sahara e 'l Maroch l'ha ucüpaa un'altra part del paes.
Al di d'incö la RASD la cuntrola pressapoch el 20% dël teritori e un bel poo de Saharawi viven 'me profugh in del süd de l'Algeria.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Repübliga Araba Saharawi Demucratiga la recugnussen un bel poo de paes de l'Africa e de l'América latina e la fa part de l'Üniun Africana.
EL president a l'è el Mohamed Abdelaziz (del 1976).
El prim minister a l'è l'Abdelkader Taleb Oumar (del 2003).


text:
Uro de Heck
L'Uro da Heck l'è una razza rüstica da bestiam dumestich. Chii buvin chì hin staa ul risültaa d'un tentativ (tecnica ciamada Breeding back) de ricreà i uri estint a part da uri mudern in di ann intra ul 1920 e ul 1930.
Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uro da Heck l'è nassüü tra ul 1920 e ul 1930, in dal tentativ da levà sü bestiam dumestich e turnà a la furma ancestral: l'uro (Bos taurus primigenius).
Prugramm d'alevament estensiv per repurtà i uri in vita hin staa cundot dai fredei tedesch Lutz e Heinz Heck. Heinz Heck l'ha lavuraa a l'Hellabrunn Zoological Gardens da Münegh e Lutz Heck l'era diretur dal Zoological Gardens da Berlin. In Germania in cal periud, gh'era ul regim nazista, e ul pruget di fredei Heck l'era sustegnüü da Adolf Hitler. Heinz Heck a Münegh l'ha incrusaa i Razza grisa ungheresa, Razza scuzesa di Highland, Murnau-Werdenfels, Angeln, Holsteins, Podolic cattle e i Corsican breeds.
A Berlin, ul fredel, Lutz Heck l'ha incrusaa buvin da cumbatiment spagnö e frances cunt alter razz. La razza da Berlin l'è stada perdüda a seguit da la Secunda Guera Mundial e da cunseguenza, i Uri de Heck mudern, hin discendent da la raza da Münegh.
Distribusiün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'in circa 2000 Uri de Heck in Europa. In da l'area natural ulandesa da Oostvaardersplassen a Flevoland visin Lelystad, g'hin circa 600 Uri da Heck in libertà e alter uri in present al Falkenthaler Rieselfelder in di press da Berlin, in Germania. Semper in Germania, gh'in anca di uri in da la riserva da Nesseaue visin a Jena e al Grubenfelder Leonie a Auerbach. Di alter in stò purtà in Francia, Belgi, Svezia e Inghiltera.


text:
Samnaun
Samnaun (Samignun in rumancc) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch 785 abitant e una süperfiss de 56.18 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1846 meter sura 'l nivel del mar. El cumün de Samnaun l'è tacaa ai cumün de Ischgl (AT-7), Kappl (AT-7), Ramosch, See (AT-7), Spiss (AT-7), Tschlin.
A Samnaun l'è parlaa un dialet bavares, cas ünigh in Svizzera, induve i parlad regiunai germanigh hinn tüt de tip aleman. Fina al secul XVIII o XIX però i abitant de Samnaun i parlaven el Vallader, pö dopu, per via de la posizion geugrafega particolar che la favuriva i scambi col Tirol püssee che cunt el Grison, i l'hann abandunaa per adutà el dialet bavares parlaa in del Tirol.
Üsans e Tradissiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di temp andaa a Samnaun de tradissiun ghe n’eva na mota. Al didincö de tradissiun ghe n’è restaa dumà do, reservaa ai bagaj. Vöna di üsans che l’è ancamò in vida l’è quela che ‘l prim de l’ann i bagaj, despö de la Messa, vann in gir per i cà a ingüragh un bun ann ai grand cunt la fras in dialet "Mir winscha ench a glickseiligs nuis Jour" (Nüm ve ingürum un beaa növ ann). Ai bagaj, cuma rengrassiament simbolegh, ghe tuca alura un cicininn de danee.
Un’üsansa de la Val de Samnaun ch’al didincö l’è andada perdüda l’è vöna ligada al fidansass. El fidansass, segund una vegia tradissiun del lögh el se pudeva festegià dumà ‘l dí de San Steven. Na völta prumetüü ‘l propi amur l’un a l’oltra, la regula l’eva che ‘l spus e la spusa gh’even no de dervì boca a proposet finn al dí de San Steven. Una setemana inans del Nedal la spusa la urdinava un gran toch de [pan cun pera] d’un parent fidaa u d’un prestinee, e la sira inans del Nedal chel toch de pan chi ‘l vegnía traa in de la cà de la spusa de scundun. La matina del dí de San Steven el spus, in cumpagnia de olter omen de la sua fameja e d’un para de pestunitt de vin, el bateva a l’üss de la cà de la spusa. Na völta dervii l’üss tücc i omen in de la cumpagnia del spus ghe andaven dent in de la cà de la spusa a festegià: a la spusa ghe tucava el driss de infirà ‘l curtel in del toch de pan, e al spus quel de tajàl in tanc tuchelít inscí de daghen un toch, insem’ ad un bicerin de vin, a tücc i present. Chel’üsansa chi l’è finida in di anaj de l’istoria de Samnaun cunt el nom de “Birnbrotschneiden” (“El tajà del pan cun pera”).
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Samnaun in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Samnaun Turìsmo
- Storia de Samnaun
- Samnaun in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Samnaun al Wikimedia Commons


text:
Guerra de li Do Rœse
La Guerra de li Do Rœse l'è stada una bataia dinastega per el tron ingles combatuda in tra el 1455 e el 1485 dai duu ram principai de la cà regnanta dei Piantajenets: York e Lancaster. Qella guerra qì l'è stada ciamada incì dejà qe li arme de fameia de li do cà i eran propi una rœsa bianca e una rœsa rossa.
Cuntegnüü
La bega per la sucession[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eduard III (1312 - 1377) al g'ha vid ses s'ciets; quater de qests cont la so dessendenza i crean li radix per la guerra. I era:
- Eduard de Woodstock (1330 - 1376), prencep del Galles, anca sì ciamad "el prencep niger". L'è andad al creador prima del pader;
- Lionell d'Antwerp (1338 - 1368), duca de Clarence;
- Joann de Gaunt (1340 - 1399), duca de Lancaster;
- Edmund de Langley (1341 - 1402), duca de York.
Despœ de la mort del fradell plussee grand e del pader, el segond fiœl de Eduard de Woodstock, Ricard II d'Inghilterra, l'è diventad re ind el 1377 nomà a dex agn. L'è stad l'ultem rei de la cà dei Piantajenets. Ind el 1399 qest qì l'è stad detronizad dal s'ciet de Joann de Gaunt, qe l'è diventaa re a so vœlta cont el nom de Enreg IV. Dejà qe el tron l'era miga destinad a lu ma a Edmund, un dissendent de Lionell d'Anversa, i nassen qì li radix per la bega dinastega.
Enreg V[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la mort de l'Enreg IV al diventa re so fiœl, Enreg V (1387 - 1422). Cond una muvesta de furberia l'ha liberad l'Edmund, pretendent lejitem al tron metud in prejon dal pader; qest al ge portarà la simpatia de la jent, la so popolaritaa la sarà defait inatacabela. L'Enreg V al vegn definid adiritura dal William Shakespeare tant'me el sovran ideal.
Cont la mort de l'Enreg V al ciapa la corona l'Enreg VI (1421 - 1471), el so bagai de lu, ma un personaj debol fiss, malad e bon de far negota. El Ricard de York (1411 - 1462), dessendent de l'Eduard III da banda de popà e anc'pò de mama, al revendica el tron. Quand l'Enreg VI al taca a mostrar dei segn de malatia mentala, el Ricard de York al vegn nomenad protetor del regn, contra la volontaa dei Lancaster.
La stressa de la guerra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stressa l'è trada fœ ind el 1455: i Lancaster i fann borlar jo el Ricard de York cont la acusa de tradiment de la corona. El Ricard de York al reuniss un poo de compagn e al deciara guerra ai Lancaster. La guerra la passa a travers a plussee de una fas:
- 1455 - 60: instalazion dei York (bataia de Sant Alban e Northampton). L'Enreg VI al vegn imprejonad ind la torr de Londra; al resta re ma el Ricard de York el desereda el s'ciet de l'Enreg VI, Eduard de Westminster e al se deciara so sucessor lejitem;
- 1460 - 61: vendeta dei Lancaster (bataia de Wakefield). El Ricard de York al vegn coppad;
- 1461 - 83: trionf dei York. El s'ciet del Ricard de York, Eduard de March (1442 - 1483), al diventa re cont el nom de "Eduard IV", despœ de haver-g trad jo l'Enreg VI. El regn de l'Eduard IV al durarà infina a la so mort.
- 1483 - 85: pax dei Tudor. L'Eduard IV al g'haveva duu fiœi jovegn, Eduard e Ricard. El prim al diventa re cont el nom de Eduard V ind el 1483 ma Ricard de Gloucester (1452 - 1485), fradel de l'Eduard IV, al fa imprejonar ind la torr de Londra i duu bagai perqè el dix qe i eran duu bastards de la regina, donca miga i sucessor lejitem al tron. A so vœlta, al diventa re cont el nom de Ricard III.
Enreg Tudor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enreg Tudor (1457 - 1509), fiœl de un fradelaster de l'Enreg VI e de la Margareta Beaufort e donca dessendent de l'Eduard III, l'era riessud a scapar in França e a salvar-s da la cativeria dei York ind la bataia de Tewkesbury del 1471. Adess però, vest el regn tiranneg del Ricard III al revendega el tron. Al riva in Ingilterra cond un'armada picenina, ma grazia al tradiment de un para de jenerai del Ricard III al riess a vencer la bataia de Bosworth, indove el Ricard III al trœva la mort.
L'Enreg Tudor al se fa incoronar re cont el nom de Enreg VII e, per serrar su definitivament la bega, al se sposa cont l'Elisabeta de York, prima s'cieta de l'Eduard IV. Al sarà con lor duu qe el scumenzarà la dinastia dei Tudor.
Ligam de fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In ingles:
- The Wars of the Roses
- Warsoftheroses.com Mapa, linia de temp, informazion de li figure ciav de ogna bataia.


text:
Antigene
Œn antejen l'è œna molecola (jeneralment œna proteina o œn polisacared) de superfiss cellulara, qe la pœl portar a la formazion de anticorp. G'è tante molecole qe i pœl funzionar com antejen, compagn de le proteine, polisacareds e, plussee rarament, oltre molecole compagn dei acids nucleic
Ogne antejen l'è definid del so antecorp, i quai i lavura per complementareetà spazial. La zona indoe l'antejen el se unes a l'anticorp l'è ciamada epitop o determenant antejenec, inscambe l'area correspondent a la molecola del anticorp l'è el paratop.
I antejegn i sa trœva ind la superfiss dei virus, bateri, fons, spore, polegn, e aisseben de le celule di orgegn trasplantads (cœr, fidec, etc), e ind qel cas qé i provoca el refud de l'orgen. Per evitar-l boa tœ jo œn imunosupressor.


text:
Quercus pubescens
El Quercus pubescens (en Bresà: Rùer, en insübrich Rùgura), l'è 'na piànta de la famìa de le Fagaceae uriginàre de l'Euròpa centràl e meridiunàl, de la Türchìa e de la Crimèa.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La rùer la g'ha 'l trónc mìa tat drit e la scórsa culùr maròn che pöl tirà al grìs de zùina e piö scüra e rügùza quan che l'è 'na piànta madüra. La g'ha la chiòma iregolàr e i ram en pó storzegnàcc.
Le fòie le g'ha l'òrlo lobàt mìa de póc (de 5 a 8 lòbi de ogna bànda) e le g'ha 'l gambì peluzèt. Quan che i è zùine i è piötòst peluzète de töte dò le bànde, quan che le vé ècie le diènta lìse 'nsìma e le rèsta 'n brìs pelùze e grìze de sóta.
El fröt l'è 'na giànda a fùrma de öf, culùr maròn ciar, cuarciàde per 1/3 o 1/2 de la longhèsa de 'na cùpola spèsa, peluzèta pò a lé e d'en culùr che tìra al grìs.
-
Le fòie quan che i è zùine.
-
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa en töta l'Euròpa meridiunal, del nord-est de la penìzola Ibèrica, enfìna l'Itàlia, ai Balcàni e a l’Àsia Minùr. 'N Itàlia l'è prezènte 'npertöt, enföra che 'ndèle zòne piö intèrne e piö àlte.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chèsta rùer la preferès i pòsti piö picàcc al sul ma la sopórta bé apò a 'l frèt. La vé sö söle còste a sulìf a n'altèsa de 0 a 1000 méter söl lièl del mar sö ògna tìpo de teré.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le giànde se le dopràa per dàga de maià ai sì.
- La lègna se la dopèra per brüzà 'ndèla stüa ma la brüza a belàze.


text:
13 09
Ol dé 13 de setèmber l'è 'l 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 110 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de setèmber al è ul dí da pòost 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 110 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1245 - València: Jaume I al ghe crea la istitüssiú di züracc.
1997 - Sueca (l'Horta): di baloss i profana la tomba de Joan Fuster.
2004 - Madrid (Spagna): ol goèrn Spagnöl al dumanda formalament a la Üniú Öropea öna reforma del résim lingüístegh per che ol Català (diferensiant-al intra Català e Valencià) gh'al pöda èss ofissial.
1923 - Spagna: Colp de stat de Primo de Rivera ch'al söspent la Costitüssiú, al fà zò ol Parlament e al instaura la ditadüra.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
81 - Tito, imperadur de Roma.
1982 - Mònaco: Grace Kely, atura e prinsèssa del paes, morta in assident de trànsit.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nikolaevsk-na-Amure
Nikolaevsk-na-Amure (in rüss HиkoлaeBck-Ha-AMype) l'è una citaa de l'estremu urient rüss, in sül fiüm Amur (defat el nom el vör dì Nikolaevsk in sü l'Amur) 80 km primm del sò estüari. Al censimeent 2002, la pupulaziun a l'era de 28.492 abitant.
Anca se la citaa al dì d'incöö l'è piscinina, la gh'ha avüü la sò impurtanza in di ann indree, quand a l'era el port principal de l'estremu urient rüss e capital del Teritori del litural (Primorje).
Fundada dal Gennady Nevelskoj in del mees de agust del 1850 in d'un teritori che alura l'era cines, la passa sota la Rüssia in del 1858.


text:
Falòpp
Falòpp (nom ufizial in italian: Faloppio) l'è on comun de la Provincia de Còmm, in direzion de la Svizzera.
El paes, che 'l gh'ha ona popolazion de 4 735 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4,2 km² e 'na densità de 1 127 ab./km². El gh'ha dò frazion: Calnagh e Gaggin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Falòpp l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Parch Sempiun (Milan)
El Parch Sempiun (Parco Sempione in Talian) a l'è un grand parch ürban a Milan. Metüü sö in del 1888, al gh'ha una süperfis de 386,000 m², e al se tröva in del senter storich de la cità.
El parch a l'è apröf ai giardin del Castell Sforzesch e a l'Arch de la Pas, dü di puncc de riferiment in Milan. L'istess prugett del parch de l'architecc Emilio Alemagna, l'è staa cuncepii cun l'intenziun de creà una visiun panuramega ch'a la tö dent tücc dü i munümencc. Un terz impurtant munüment del Parch Sempion l'è el Palazz de l'Art, metüü in pè in del 1933 e prugetaa del Giovanni Muzio, induve adess gh'è l'espusiziun artistega de Trienal de Milan.
In del parch gh'è l'Arena Civega, l'aquari püblich, e la Tur Branca.


text:
Cossato
Cossato (en piemontés: Cossà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Bièla. El g'ha presapóch 15.309 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 567 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benna, Candelo, Cerreto Castello, Crosa, Lessona, Massazza, Mottalciata, Quaregna, Strona, Valle San Nicolao, Vigliano Biellese.
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ezio Greggio (7 de april 1954), comegh, presentador televisiv e ator
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Aktuelle Position
Societads da participaziun (fin 19% resp. relevanza secundara)
TV5 Monde
Organisaziun da programs da televisiun en franzos sur satellit.
Participaziun da la SSR: 11,1%
Onn da fundaziun: 1984
Agentura telegrafica svizra SA
Servetsch da novitads che resguarda ils basegns da las medias d'infurmaziun svizras.
Participaziun da la SSR: 10%
Onn da fundaziun: 1984
Euronews
Emettur da novitads europeic en set linguas.
Participaziun da la SSR: 9,2%
Onn da fundaziun: 1993
Radio Events S.r.l.
La Radio Events S.r.l. è vegnida fundada il 2003 da las quatter organisaziuns SSR, Publica Data SA, Associaziun da Radios Privats Svizzers (VSP) ed Union romande de radios régionales (RRR) ed ha la finamira d'organisar occurrenzas en l'interess dal sectur da radio. Tranter auter realisescha ella regularmain il RadioDay (la fiera da radio).
Romandie Médias S.A.
Participaziun da la SSR: 12%
Onn da fundaziun: 2011


text:
Sbarch in Normandia
El sbarch en Normandia (nòm en còdes operasiù Neptune, part de la piö generàl operasiù Overlord), l'è stàda la piö grànda 'nvaziù anfìbia de la stória, mitìda 'n at de le "fórse aleàde" per dèrver en segónt frónt en Europa e isé invàder la Germania nazista. El sbàrch l'è stat fat sö le spiàge de la Normandia, endèl nord de la Francia e l'è ambiàt a le 6:30 de la matìna del 6 de zögn del 1944, dé pasàt a la stória come D-Day. Endèle setemàne che gh'è vignìt dòpo, le operasiù i è nàde 'n nacc co la campàgna de tèra (batàia de Normandia)[2], che la g'ha ìt l'obietìf de renforsà e slargà fò l'avampòst endèla Francia ocüpàda, 'nfìna a la liberasiù de Parigi (25 de óst) e la ritiràda dei todèsch de là de la Sèna (completàda ai 30 de óst).
Dopo de chèsta prìma fàze la strategìa dei aleàcc la miràa a eliminà del töt le fórse todèsche schieràde a òvest, penetrà 'n profondità per liberà l'Europa ocüpàda e rià, in cooperasiù co l'Armàda Rósa, che la vignìa 'n sà de oriènt, a invàder la Germania e 'nfìna a desfà fò del töt el Tèrs Reich.
I combatimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La batàia l'è cuminciàda endèla nòt del 6 de zögn del 1944, quan che i paracadutìsti americà de la 82.ª e 101.ª Diviziù aerotrasportàde e de la 6.ª Diviziù aerotrasportàda britànica i è riàde a ciapà puzisiù dedré de le lìnee de diféza todèsche, per mìa lasà che i todèsch i riès a fà rià i rinfórs, perchè el piö gròs de la fórsa de diféza dei todèsch l'ì stàda lasàs 'n pó 'ndré de la còsta en conseguènsa dei bombardamèncc che i aleàcc i gh'ìa fat endei dé prìma. L'obietìf l'ìa de sbàter pelària de vìe de cumunicasiù e l'artiglerìa todèsca.
El Segont Bataiù Ranger dei americà l'è sbarcàt a Pointe du Hoc per fà che i todèsch i püdìes mìa doprà i sés canù che i gh'ìa catüràt ai fransés per contrastà 'l sbàrch sö le spiàge de Omaha e Utah. Chèsta l'è stàda 'na misiù difìcil perché dòpo ìga rampegàt sö dré a dei curnù natürài endoche se pensàa che i éres enstalàcc i caù, i s'è nincurzìcc che iéra mìa lé. Adognimòdo, dòpo de dò ùre de batàia, envèrs le nöf de la matìna, sich dei sés canù i éra stacc rindìcc inofensìf. Per du dé amò i g'ha duzìt difènder la puzisiù enfìna che 'nvers séra de l'8 de zögn gh'è riàt i rinfórs de Omaha Beach isé de rià a mantègner Pointe du Hoc quan che oramài restàa apéna 90 òm dei 225 Rangers che gh'ìa cuminciàt l'operasiù. Pointe du Hoc el se tróa a 5 km a ucidènt de Omaha Beach, ma dàto che Omaha l'è stàda la spiàgia piö difìcil de ciapà, i rinfórs i g'ha mìa püdìt rià prima.
I soldàcc americà, britànich e canadés i è sbarcàcc sö le spiàge de Normandìa che gh'ìa stat suernuminàde co dei nòme encòdes: Omaha Beach e Utah Beach (endoche g'ha combatìt suradetöt i americà), Sword Beach e Gold Beach (ciapàde dei britànich) e Juno Beach (endoche gh'ìa 'mpegnàt i canadés). A chèsto sbarch g'ha partecipàt presapóch 100.000 soldàcc americà, 58.000 soldàcc britànich e 17.000 soldàcc de l'ezèrcit canadés. Agual de séra la puzisiù de avanguàrdia (có-de-put) l'ìa oramài stàda creàda e 'ndèle setemàne che gh'è nit dòpo miér e miér de soldàcc aleàcc i g'ha püdìt envàder la Normandìa.
La spiàgia piö difìcil de ciapà l'è stàda chèla de Omaha, perchè gh'ìa dei curnù de 'na trentìna de méter che seràa la spiàgia. En piö, lé arènt gh'ìa 'na diviziù todèsca che gh'ìa dré a fà ezercitasiù e i mès de sbarch i g'ha ciapàt tèra a 'n quach de distànsa del pónt che i gh'ìa progetàt. A omaha gh'è mórt 6000 americà e 15.000 i è restàcc ferìcc. Però, aisebé che gh'è restàt copàt 'na bùna metà dei soldàcc che gh'ìa sbarcàt co la prìma ondàda, le fórse americàne i è riàde a streersà la spiàgia e fà saltà pelària le furtificasiù todèsche.
Sö la spiàgia ciamàda 'n còdes Utah, la prìma ondàda de 'nvazùr la g'ha canàt el pónt de sbàrch e l'è nàda a finì en kilòmetro piö a sud, ma per sò fürtüna l'è riàda enden pont endoche le diféze dei todèsch i éra mìa isé concentràde. En chèsta operasiù i americà i g'ha pirdìt 197 òm, el cönt méno gréf de töta l'operasiù Overlord.
La spiàgia endoche la rezistènsa todèsca l'è stàda la piö difìcil de bàter l'è stàda chèla de Juno, difindìda de du bataiù de la 716.ª diviziù de fanterìa. L'invaziù l'ìa stàda asegnàda a dò diviziù canadéze e 'l sbarch l'è ambiàt a le 07:49 de la matìna. Casàcc endré endèn prim momènt, i canadés i è riàcc a penetrà le diféze todèsche dòpo de 'n ùra de combatimèncc gràsie ai rinfórs e ai cararmàcc Sherman DD. 'Na ólta ciapàda la spiàgia, i combatimèncc i è nacc en nacc envèrs l'intèrno e i è finìcc apéna quan che l'ìa zà dré a fà nòt. Le pèrdite canadéze i è stàde de 980 òm entra mórcc, ferìcc e prizunér.
Gold Beach l'è rezültàda la segónda piö fàcil de ciapà dòpo de Utah. Le trùpe ingléze i sbarcàde a le 07:25 de la matìna e, dòpo de 'na rezistènsa todèsca che en prensépe la s'ìa demustràda bèla gaiàrda, i inglés i g'ha ciapàt el sò obitìf con 400 pèrdite a cöntà morcc e ferìcc.
A Sword Beach i soldàcc britànich i è sbarcàcc a la stèsa ùra che a Gold Beach e 'n poch méno de 45 minücc, i g'ha ciapàt la puzisiù, con mìa póche dificoltà, per vìa de la rezistènsa todèsca. Le pèrdite i è stàde entùren ai 700 òm en totàl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Eddy Bauer, Storia controversa della seconda guerra mondiale Editore: De Agostini Grandi Opere ISBN-10: 8840236287.
- ↑ De piö de 39 diviziù aleàde i è stàde 'mpegnàde endèla bataia de Normandia 'nfìna ai 30 de óst del 1944: 22 americàne, 12 britàniche, trè canadéze, giöna polàca ed giöna franséza (Gerhard Weinberg, A world at arms - A global history of World War II, Cambridge University Press, p. 684.)


text:
Diśgiunsiòun lògica
In dla lògica e in dla matemàtica, la diśgiunsiòun lògica o diśgiunsiòun incluśìva (disgiunzione logica o disgiunzione inclusiva in itagliàṅ), ch'a s lēś "o" o "vel" e la se scrìv "", l'è cal conetîv lògic ch'l unìs do propośisiòun A e B dala relasiòun , ch'a s lēś A o B o anca A vel B, indû la nóva propośisiòun l'è vera se anca sōl ûn di du elemèint 'l è véra, màinter ch'l'è fèlsa sōl se tùt e dū i elemèint i 'l în. In dla teorìa di insèm, la diśgiunsiòun la gh'à al stès comportamèint edl'uniòun.
In dl'àlgebra 'd Boole, al só uvradōr lògic 'l è "OR".
La só tabèla dla veritê l'è la seguàinta:
Proprietê
Proprietê 'd idempotèinsa
Proprietê comutatìva
Proprietê asociatìva
Proprietê distributìva
(rispêt ala congiunsiòun lògica)
Tiuréma 'd asorbimèint
(rispêt ala congiunsiòun lògica)
Lēś dal De Morgan
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- (EN) Na spiegasiòun in dla réda.
- (EN) Na spiegasiòun in dal sît MathWorld.


text:
Salàdega
Salàdega (nòm uficiàl en lèngua italiàna: Cellatica) l'è 'n cümü de 4 941 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa, colocàt al prensépe de la zòna a òvest de la cità ciamàda Franciacürta, a 7 chilòmetri de la cità.
El teretóre de Salàdega 'l vànta 'na produsiù de vì a Denuminasiù de Urìgin Controlàda ciamada col stès nòm del paés (Cellatica Superiore D.O.C.), ma 'l fa part apò a del consòrse de prudusiù del Franciacürta D.O.C..
El cümü de Salàdega l'ìa zamò lüminàt 'ntra chèi che fàa part de la quàdra de Gösàch endel Estimo Visconteo del 1385. La sò céza parochiàla l'è dedicàda a S. Giorgio e la fà part de la diòcezi de Brèsa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Braca
Braca (nòm uficiàl en italià: Bracca) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n Val Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
Ol paìs l'è sö la ria a derécia del torènt Ambria che l' se böta in del Brèmb e l' se tróa a 25 km de la sità e a 620 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 717 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,5 km² e 'na densità de popolasiù de 130 ab./km²
I sò tèrme e i sò aque[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs l'è cognusìt per i sò terme 'ndóe s'è facc cürà po' 'l Papa Gioàn XXIII quan che l'era amò cardinàl. I aque di funtanì (sorgènt) de Braca i è ach imbutigliade per fan l'aqua minerala Bracca.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òrido scaàt dal torènt Ambria 'n de la montagna. Per mètel 'n sicurèsa dato che apröf al torènt la pasa la strada che la pórta a Àlgua i è stacie metide di protesiù che però i gh'à tiràt vià 'mpó de chèl aspèt selvadech che l' gh'éra prima e che se èt amò 'n de la sömeansa che sóta (fóto).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Braca l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Drava
La Drava (inscì in cruat e in sluen; Dráva in üngheres; Drau in tudesch) a l'è un fiüm de l'Europa center-meridiunala che'l nass in territori italian, a la Sela da Dobbiaco in del Süd Tirol e 'l scor vers est, dopu de poch chilometri el passa in del territori Austriegh, in del Tirol Uriental e pöö in Carinzia, in Sluenia, a süd-est a travers la Cruazia, e'l finiss dent in del Danübi, a Osijek. A l'è lunch 725 km. El furma la püssee part del cunfin intra la Cruazia e l'Üngheria.
La Drava l'è el fiüm püsse lunch che 'l tochi, almanch per un tuchelin, el territori italian.


text:
Sigugnòl
Sigognòl (Sigugnòl ò Sigugnól in Cremones; Cicognolo in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona che 'l cunta 982 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 7,0 km² e ona densità de 140 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Cappella de' Picenardi, Pescarolo ed Uniti, Pieve San Giacomo e Vescuàt.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nomer de abitant del comun de Sigugnol l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
.


text:
Bischofszell
Bischofszell a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 5608 abitant.
El cumün de Bischofszell al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hauptwil-Gottshaus, Hohentannen, Kradolf-Schönenberg, Niederbüren (SG), Niederhelfenschwil (SG), Waldkirch (SG), Zihlschlacht-Sitterdorf.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuttlingen, SW-Germany
Gallery[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bischofszell in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- [1] Sit ufizial in Tudesch.
- [2] "Roses and Culture Week" Sit ufizial in Tudesch.


text:
Ürbin
Urbino (Urbìn en Gal-Italich Marchigian; Urbinum en latì; Urbin en fransés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 15.128 abitàncc, 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acqualagna, Auditore, Colbordolo, Fermignano, Fossombrone, Isola del Piano, Lunano, Mondaino (RN), Montecalvo in Foglia, Monteciccardo, Montefelcino, Montelabbate, Peglio, Petriano, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado, Sassocorvaro, Tavoleto, Urbania.
Ensèma a Pesaro l'è la capital de la pruvincia de Pesaro e Urbino.
El centro stòrich de Urbino, duminàt del Palàs Dücàl e de la Catedràl, l'è 'nserìt, a pàrter del 1998, endèl Patremóne Mondiàl da l'Umanità de l'UNESCO.
En chèst acità gh'è nasìt 'ntra i óter: el Papa Clemente XI, el pilòta de moto Valentino Rossi e 'l pitùr rinascimentàl Raffaello Sanzio.


text:
Atyrau
Atyrau (kazak ATыpay) l'è una citaa del Kazakhstan ucidentaal, capitaal dela pruvincja cunt l'istess nòmm. La sa tröva in dela Depressiun Caspica, a vint meter suta ul livèll dii maar, visin al sitt indué ul fiümm Ural al sa trà deent in del Maar Caasp.
Fundada in del 1645 cunt ul nòmm de Jaickij ("del fiumm Jaik"), dal 1708 al 1992 la s'è cjamada Gur'ev dal nòmm del sò fundaduur Michail Gur'ev .
Fin daj urigin la citaa l'era un avampòost rüss in dela regjun del Caasp; in dii ann receent la s'è svilüpada fin a diventà un gròss center indüstriaal e ul pòrt püssee impurtaant del Kazakhstan.
La citaa e la regjun tütt inturnu a cunserven però ammò i testimuniaanz del passaa, de quand la regjun l'era traversada daj caruvaan dii pupulazziun nomad de l'Asia centraal.
La citaa la gh'era 142.500 abitaant in del 1999.


text:
Los Statù dl'Ospissi dla Companìa 'd San Giòrs
constituyen el primer documento fechado en lengua piamontesa. Su aparición, el 23 de julio de 1321, o sea un siglo más tarde que los Sermones Subalpinos
, a los que ya nos hemos referido anteriormente, se sitúa en la ciudad república de Chieri, en una época en que las comunas del norte y centro de Italia se liberan de la dominación de los señores feudales.
Statut de l'Hospiçii de la Compagnia de Saint Geòrç de Cher
23 'd luj dël 1321
Los Estatutos de San Jorge, además de su importancia histórica, representan, desde el punto de vista lingüístico, un riquísimo testimonio del estado del piamontés del siglo XIV, como asimismo una prueba de que ésta era la lengua utilizada formal y oficialmente en la redacción de textos jurídicos.
Los mencionados estatutos se encuentran en el Archivio Storico del Comune
, donde se conserva la documentación de Chieri desde el año 1194: el denominado Libro Rosso
(que da cuenta de las relaciones con las comunidades vecinas), un mapa territorial de 1457, el Misal Franciscano del siglo XIV, dibujos de Vittone y Quarini, las ordenanzas municipales a partir de 1328, más de doscientos pergaminos del siglo XII, mapas de los siglos XVIII-XX, actas del período de la ocupación napoleónica, etc.
Resulta asimismo oportuno destacar que en la parte II de los Estatutos de la Compañía de San Jorge, correspondientes al año 1328, aparecen Bertonus Aloa y Michael Aloa, miembros de la familia Aloa a los que Gustavo Mola de Nomaglio
hace referencia en el estudio Genealogia e storia Aloa-Alloa
.
Véanse a este respecto Statuta et capitula Societatis Santi Georgii seu Populi Chiarensis - Vol I parte II
y Los Alloa de Chieri, Casalgrasso y Murello
.
« A lo nom del nostr Segnor Yhesu Christ amen. A l’an de la ssoa natività MCCCXXI a la quarta indicion, en saba a XXV dì del meis de loign, en lo pien e general consegl de la compagnia de messer saint Georç de Cher a son de campana e a vox de crior en la chaxa de lo dit comun de Cher al mod uxà e congregà, el fu statuì e ordonà per col consegl e per gle consegler de lo dit consegl e per gle rezior de la dicta compagnia, gle qual adonch li eren en granda quantità e gniun de lor discrepant, fait apres solemn partì, che gly infrascript quatrcent homegn de la ditta compagnia seen e debien esser perpetuarmeint e se debien nominer un hospicii [co] ço è hospicii de la compagnia de sein Georç, i quagl homegn debien e seen entegnù perpetuarmeint consegler a adrit e learmeint la ditta compagnia e i consol e gli homegn de colla compagnia a bona fay no declinand a alcunna voluntà se no a chunna utilità del corp de colla compagnia
E se el entrevenis, que Dee n'el voglia, que alchuna que ne fus de la ditta compagnia o reirament feis ferir o vulnerer o veraiment "fos" a fer la ditta ferua o verament deis consegl vo favor o se el entrevenis de houre en aint que alchun de la dita compagnia feris o vulneras alchun o alchuign qui no fossen de la ditta compagnia o com vol o veyrament prandes guerra com lor, que gle infrascript quatrcent homegn de la ditta compagnia see entegnù e debien precixament e sença tenor porter e deferir pateysament arme, ço è falchastr, iuwerma o sea spa e maça e braçalgl o sea tavolça, tant quant porterea col o coigl de la ditta compagnia, i quagl haveren o aves la ditta discordia, e tant quant la vindita se feis de la ditta ferua, de fin a tant que col qui avea la discordia, o a chy a serea faita le ditta ferua, o qui ferea la ditta vendita a pas, o se a concordia pervenis con y soy aversari...»
(Da C. Salvioni, Antichi testi dialettali chieresi, an “Miscell. Caix-Canello ”, Firenze 1886; G.P. Clivio, Coj ‘d San Giòrs: a propòsit dël prim document ëd vej piemontèis ch’a sia datàbil e localisàbil, an V Rëscontr Antërnassional dë Studi an sla Lenga e la Literatura Piemontèisa – 1988, At, Alba 1989).
Versión en piamontés moderno por Renata Capello
Statù dl'Ospissi dla Companìa 'd San Giòrs ëd Cher
23 'd luj dël 1321
Al Nòm ëd nòstr Sëgnor Gesù Crist. Amen. Ant l’ann ëd Soa Natività 1321, ant la quarta indission, an saba dël di ch’a fà 25 dël mèis ëd luj, ant ël pien e general Consèj ëd la Companìa ‘d Sor San Giòrs ëd Chér, a son ëd ciòca e a vos ëd crior ant la ca dla dita Comun-a ‘d Chér al meud dovrà e congregà, a l’é stabilisse e ordinasse da col Consèj e dai Consijé dël dit Consèj e dai Resior ëd la dita Companìa, che adonch a-i ero lì an gran nùmer e gnun ëd lor a l’era an dzacòrdi, fàit apress n’esam ancreus, che ij sotëscrit quatsent òm ëd la dita Companìa a sio e a dëbio esse an manera perpetua e a debio costituisse an «ospissi» e pijé ‘l nòm ëd «Companìa ‘d San Giòrs», che che costi òm a debio e a sio tnù an manera perpetua a dé ‘d bon consèj e an manera s-cëtta a la dita Companìa e ai Cònsoj e a j’òm ëd cola Companìa an bon-a fe’, nen sogetand-se a gnun-a volontà ch’a sia pa për chèich utilità dël còrp (dla bin) ëd cola Companìa.
E s'a antërvënèissa, che De a veuja pa, che chèich përson-a ch'a fà part ëd dita Companìa, ëd qualsëssia condission o stat ch'a sia, a feriêissa cheidun ëd la dita Companìa o a fèissa ferì o danegé o vreman a fussa chiel a fé la dita ferìa o bele mach a dèissa consèj o a favorièissa o se cheidun ëd fòra a antërbenèissa dnans che cheidun ëd la dita Companìa a ferièssa o a danegèissa, cheidun ch'a fusso nen ëd la dita Companìa, o con col ch'a-j fèissa guèra che ij sotëscrit quatsent òm ëd la dita Companìa a sio tnù e a debio ampressa e sensa speté pijé e porté d'arme, visadì falsastr, giusarma o spèja o massa e brassal o taulassa, tant com a portèissa col o coj ëd la dita Ccompanìa ch'a l'avèisso avù dita dëscòrdia e tant che la vendëtta as fèissa dla dita ofèisa fin-a a cand che col ch'a l'avèissa la dëscòrdia o ch'a l'avèisso faje la dita ofèisa o a fèissa la dita vendëtta, a pas, visadì a concòrdia a vnèissa con ij sò aversari...»
Sarament
« Vos domini rectores de la compagnia de messer saint Georz e del pòvor de Cher el vostr sarament serà tal: o jurerai al seignt Dee vangere de rezer e mantenir a bonna fai e senza engàn ni dol, le cosse, le persone e le rassoign de la compagnia de tuta vostra possenza e forza, juxta i capitor e gli Statut de la ditta compagnia, e mancant capìtor, o sea statut second le bonne usance aprovai, e capitor ossea consuetuden mancant second le lai romane tant e se denar, o sea ceins o rassoign de colla compagnia perveran a le vostre main, colle tagl cosse salverai, e ferai salver e varder; e cola tal monea e rassoign no lasserai occuper a gnuna persone, nè de colla ferai alcun don, e colla compagnia e 'nreziment lasserai second el mod e la forma de capìtor de cola compagnia.
Sic jurabunt. »
Mi traducción (H.A.)
Juramento
Para vuestras mercedes, señores regidores de la Compañía de San Jorge y del pueblo de Chieri, éste será vuestro juramento: juraréis por los Santos Evangelios de Dios gobernar y mantener en buena fe y sin engaño ni dolo las pertenencias, las personas y las cuentas de la Compañía con vuestro total poder y fuerza, según los capítulos y estatutos de dicha compañía; si faltaren capítulos y estatutos, según los buenos usos consagrados; si faltaren capítulos y costumbre, tan solo según las leyes romanas. Si a vuestras manos llegaren dinero o bienes inmuebles o créditos de la Compañía, salvaguardaréis tales cosas, aseguraréis su conservación y custodia, y no dejaréis usurpar tales dineros y créditos por ninguna persona, como tampoco de ellos haréis donación alguna.Y dejaréis el gobierno de dicha Compañía en los modo y forma establecidos por los capítulos de la misma.
Sic jurabunt.
Bibliografía
http://www.gioventurapiemonteisa.net/da-je-statut-ed-lospissi-dla-soceta-d-san-giors-del-popol-ed-cher/
http://digilander.libero.it/dotor43/lettit1.html
https://wikisource.org/wiki/Statut_dla_Compan%C3%ACa_%27d_Sant_Gi%C3%B2rs_a_Cher
G. Mola di Nomaglio, Genealogia e storia XIX Aloa-Alloa [cf. Bucci, p. 4; Manno; BSSS 14, docc. 247, 282; N. Ghietti, Famiglie e personaggi della storia carmagnolese, p. 32] in CB (Caval'd brôns) p. 4, Torino.


text:
Super Mario
El Super Mario l'è on videogioeugh criàa in del 1981 del Shigeru Miyamoto, per la ditta Nintendo in Giappon.
El Mario, el protagonista de la seri de gioeugh l'è un trombèe de origen italiana, piscininn e pasciarott cont on gran para de barbis negher e l'è vestìi de rôss, cunt i colson bloeu, el gh'ha anca on beretin cont su la soa inizial: la "M" .
In di so gioeugh el ghe pias: saltà in su piattaform, in su i foeuj, e di voeult, acnà cont el go kart.
Caratter del Gioeugh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gh'ha on fredell che el se ciama Luigi, che l'è istess de lù, domà che l'è pussee volt e l'è vestìi de verd. La soa morosa la se ciama Peach (che in lombard el voeur di persega/bel nininn) e che l'e' la prinzipessa del regn di fonsg. El nemis del Mario l'è 'l Bowser, on luserton grand e gross, cativ cum' el diavol, che 'l ghe porta semper via la soa morosa.
I so Gioeugh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm gioeugh indovè gh'è 'l Mario el se ciama Donkey Kong, el se giugava in di sal de gioeugh e 'l parlava che gh'era on gurilla che el vurevàa purtac via la murusa al Mario e lu duveva salvala.
Di agn vottanta al di d'incoeu , el Mario l'ha poeu faa ona centenna de gioeugh intra i quaj:
I fradej Mario/I super Fradej Mario (Mario Bro/Super Mario Bros), La Terra del Mario (Super Mario Land), Mario Kart, Super Mario sessantaquatter (Super Mario 64), e l'ultem per el Wii La Galassia del Mario (Super Mario Galaxy)


text:
Daù
Daù l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent.
El g'ha 'na popolasiù de 587 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 158,0 km² e 'na densità de popolasiù de 4 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Spias, Stremp, Saviùr (BS), Masimen, Piluch, Séf (BS), Vila Rendena, Bregucc, Sét (BS), Runcù, Pras, Lardér, Bré (BS), Barsù, Cundì, Castel Cundì e Ciméch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Au (SG)
Au a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.69 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7083 abitant.
El cumün de Au al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Balgach, Berneck, Lustenau (AT-8), Sankt Margrethen, Walzenhausen (AR), Widnau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Au l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1316 col nom de Diken Auwe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a without Heerbrugg population was 3,370
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Au in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Heerbrugg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gaàrt
Gaàrt (pronunciàt [gaˈart]. En Italià: Gavardo) l'è 'n cümü de 12 056 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
Gaàrt l'è sitüat endèla média Val Sàbia, l'è streersàt del Cés e del canàl Naéle, che 'l ciàpa le àive del Cés a Nòrt del paés. El canàl Naéle l'è stàt importànte per Gaàrt zà prìma de l'an mìla, difàti i Frà Biniditì i dopràa l'àiva del Naéle per möer i mülì. Dèi docümencc antìch se sà che 'l vèscof de Brèsa, Berardo Maggi, endèl 1288 el g'ha fat dragà 'l fónt del canàl e renforsà i àrzegn.
El teretóre del cümü de Gaàrt el ciàpa dét pò a le frasiù de Suersòch e Suerpùt che 'na ólta i éra cümü autònomi ma che i è stacc ünicc a Gaàrt endèl 1928.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Paù (MI)
Paull (parnonzia IPA: /pay:l/ - Paullo in Italian, Paù in Lodesan) l'è on comun de la Provincia de Milan con 11 455 abitant.
El confina con la Provincia de Lod (comun de Merlin, Zel e Mulazzan): el dialett del loeugh l'è pussee lodesan che milanes. Oltra al centro comunal a gh'è vari frazion, ciamaa Conterigh, Cassina Inzogh, Tombona, Ronch, Bentevoeuj, Linaa, Cossagh, Cossaghett, Villambrera, Fornas, Sant Antoni, Casell, Ger e Cassina Noeuva.
Paù l'ha ciapaa el titul de città cont el D.P.R. del 2 de april del 2009.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Paù l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Period de la taola periòdica
In de la taola periòdica, on period a l'è on righ de la taola.
El period indovè el se troeuva on element el vegn dal massim numer quàntich principal che gh'hann i sò elettron; tucc i livèj eletrònich a hinn spartii in sòttalivèj, che vegnen impienii, al cress del numer atòmich, in de la manera mostrada chi de sòtta:
1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s 4d 5p 6s 4f 5d 6p 7s 5f 6d 7p 8s 5g 6f 7d 8p ...
I propietaa chimich e fisich a hinn determinaa per el gròss domà di elettron pussee de foeura; donca element che fann part de l'istèss grupp a hinn semper puttòst simel in del comportament, anca se gh'hann gròss differenz de màssa atòmica; inveci i element de l'istess period, anca se gh'hann valor de màssa atòmica semper puttòst arent fra lor, a manifesten propietaa chimich e fisich diferent.
I period in de la taola periòdica a hinn sett:


text:
Ramsen
Ramsen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 1283 abitant e una süperfiss de 13.45 km², e al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ramsen a l'è tacaa ai cumün de Buch, Diessenhofen (TG), Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Hemishofen, Rielasingen-Worblingen (DE-BW), Wagenhausen (TG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ramsen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 846 col nom de Rammesheim.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text: DİZİ KEREM DURAK SESİ LA SEYİR ÇIKICI ARIZA SESİ Sİb2 * segah * değişken fa# *eviç * mib *hisar * KAYNAK AŞIK DAİMİ DERLEME ARİF SAĞ NOTA YAZIM AYDIN ÇAĞLAR ÇAĞLAR MÜZİK KURSU TEL 419 69 560--KIZILAY BUGÜN BİZE PİR GELDİ usul / nim sofyan œ #œ œ œ metronom 64 intro & 42 œ œ œ #œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &œ œ œ œœ œ œœ œ &œ œ œ œ œœ œœ œœ œ œœ & œ œ œ œœ œ œ œ œœ œ œ œ &œ œ œ œœ œ œœ œ œ œœ œœ œ œœ œ & œ œ œ saz 3 saz 5 œ saz çağlar müzik kursu kızılay œ 7 saz 9 11 13 & saz çağlar müzik kursu kızılay œ œ bu gün œ bœ &œ 15 gül & .. œ 17 &œ ö 19 ali & .. œ 21 ey #œ bœ œ bi ze œ le œ bœ nü œ bœ œ yel œ bœ val œ lah œ œ ri te œ œ œ sı ra mür œ œœœ şah œ œ œ œ œ şan œ œ saz œ gel œ te za œ hım œ œ œ œ pir œ œ œ œœ œ œ œ ze œ œ œ bœ œ œ œ œ bœ œ kan be œ gel œ bœ ey val œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ di di œ çağlar müzik kursu kızılay ri œ œ œ œ œ. gel œ œ œ œ di œ œ .. œ œ œ çağlar müzik kursu kızılay lah dizi kerem durak sesi la seyir çıkıcı arıza sesi sib2 23 usul/ nim sofyan &œ œ bœ &œ œ bœ œ œ œ œ val pi rim hak 25 ey &œ 27 œ ila la lah œ bœ œ œ œ kaynak Aşık Daimi derleme arif sağ BUGÜN BİZE PİR GELDİ sayfa 2 œ œ œ he œ œ nota yazım aydın çağlar tel 419 69 55-60 kızılay œ œ œ œ œ œ œ bœ œ œ œ œ œ ey val il œ œ dir gü œ lal lah lah œ œ œ % œ .. çağlar müzik kursu kızılay TEL 419 69 55-60 zel şah 3 2 1 padişahım karadan ali bizim şahımız bugün bize pir geldi haktır bizi yaradan kabe kıble gahımız gülleri teze geldi ben pirimden vazgeçmem miraçtaki muhammed önü sıra kamberi bin yıl geçse aradan o bizim padişahımız aliyel mürteza geldi nakarat eyvallah pirim eyvallah ÇAĞLAR MÜZİK KURSU hak la ilahe illalah TEL 419 69 55--60 KIZILAY eyvallah şahım eyvallah adı güzeldir güzel şah adı gü zel


text:
Perito Moreno
Ol Perito Moreno l’è ü giasér de l’Argentina che 'l se tróa ‘n del parch nasiunàl de Los Glaciares in de la pruìnsa de Santa Cruz in de la Patagonia argentìna.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è stài ciamàt Perito Moreno in unùr del Francisco Moreno, ün esploradùr argentì del sécol XIX, che l’éra ün espèrt, cioè ü perito ‘n spagnöl, de la Patagònia.
I sò mizüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è lónch 30 chilòmeter, l’è grant piö o méno 250 chilòmeter quadràcc e l’è spès 170 méter, 70 de chès-ce i è sùra 'l lièl del lach Argentì, dezà che la particolarità del Perito Moreno l’è pròpe chèla de finì 'n del lach Argentino.
Ol giasér e ‘l lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A belàze 'l giasér 'l và ‘nacc e 'l ghe traèrsa fò la stràda al làch, 'l la tèa ‘n dù; de la bànda a mut l’àqua, che la rèsta seràda dét dal giasér e la ghe rìa mia a 'ndà vià, la crès de lièl, 'nfìna a rià a 30 méter sùra ‘l lièl normàl del lach. Isé, sóta 'l pis de l’àqua, ol giàs a l’ se s-cèpa e l’àqua a la fì la ghe rìa a scapà fò da chèsta dìga de giàs: l’è ü spetàcol de èt.
Ol Perito Moreno l’è öna gran atrasiù per i türisti, dezà che l’è bèl grant, l'è belfà giràga sùra pò a pé e l'è adóma a dò ùre de coriéra da El Calafate.


text:
Spartacus
Spartacus (Tracia, circa 109 A.C. – Lucania, 71 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier trace, ca l'ha capegiò una rivolta da s'ciavi, la pùsé impegnativa dai guer servili che Roma la dovù affruntà. L'é cugnusü cum'é Ül s'ciav che l'ha sfidò l'Imper.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primi Ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al sa cugüns poc da precis da quand Spartacus l'era giujn: l'è però cert che l'é nasüü in Tracia da una famiglia da pastur appartenent a la tribù di Maedi; l'ha intrapres la prufessiun dal pà, ma al finiss in miseria e acceta d'entrà in da l'esercit ruman, e al cumbat in Macedonia cul grad da milite ausiliari. La dùra disiplina ubligada e i tanti episòdi da rasism ca l'ha duvù subì all'intern da la milisìa l'han cunvint a disertà e a scapà. Caturò, al vegn giudicò disertur e cundanò, secundo la legg criminal militar rumana, a diventà s'ciav. In seguit, circa al 75 a.C., al vegn destinà a fà ül gladiatur; Spartacus, di fati, al vegn vendù a Lentulus Batiatus, v'un lanista cal pusedeva una scòla da gladiatur a Capua. Spartacus al vegn ubligà a cumbatt denter l'anfitiatri campan cuntra i belv e cuntra alter gladiatur.
La Ribelliün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Spartacus, esasperò dai càtìf cundisiün che Lentulus al ga riservava a lü e agli alter gladiatur, al decid da ribelass e in dal 73 a.C. l'é scapò dall'Anfiteatri capuan in duà l'era cunfinà; alter 70 gladiatur l'han seguì fin al Vesuvi, la prima tapa da la rivòlta spartachista. Quand i ribel in pasò su la strada ca la purtava alla muntagna i ribel sa scuntran cun un drapell da suldà da la lucal guarnigiun, ch'eran stò mandò incuntra per fermà l'avansada. Al vincc però Spartacus, cal vegn elett cap dai ribell insèma ai galli Oenomaus e Crixus e sa rifùgian ai pied dal vulcan per riurganizass, aumentà i propri forss accugliend alter s'ciavi.
Prim fasi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül Senà da Roma l'ha inviò, in rapida sucesiün, 2 pretori (prima Gaius Claudius Glaber e dopu Publius Varinius) in Campania cun l’ordin da fermà la rivòlta. Glaber l'ha arruolò, una legiün da 3000 unità circa, furmada da omàn inespert e minga addestrà. Quand Glaber cins d’assedi la pusisiun in dua eran asserraglià Spartacus e cumpagni, questi ultim, prufitand da l’uscurità, in riusì ad agirà l’accerchiament sensa che i sentinell ruman se n'acorgan, e a riesàn adiritura a circundà l’acampament ruman e l’atachen, sterminand gran part dai legiunari, e alter in scapò in quela ca vegn denuminada "Bataglia dal Vesuvi". Ül success militar pùsé eclatant rivultüs l'é stò quel cunseguì cuntra ül pretur Varinius e i sö legati propretur, Furius e Cossinius: Spartacus al s'é minga limitò a scunfigg i suldà, ma al s'impadruniss di cavall, dall'insegn di legiuni e dai fasci litòri dal pretur. Cossinius colt da surpresa quand al faseva ül bagn a Saline, v'una lucalità tra Herculaneum e Pompei l'é riussì a salvass, per il mument, dal culp da man uperò dai ribell. Successivament dopu un inseguiment, Spartacus l'ha uperò l’assalt final fasend murì tanti legiunari e ül legà Glaber. Dopu al vegn ül turno da Varinius che, dal sö cant, l'aveva pres di cuntrumisur preventiv att a fermà gli attacch da sorpresa dal nemìs, ma la disiplina militar in dal camp ruman lasava a desiderà: part dai legiunari eran malà e i superstit s'eran ammutinà evidentement per l’incapacità dal cumand miitar da Varinius. Evidentement, i cunsuli in carica Gaio Cassius Longino e Marco Terenzio Varrone Lucullo aven poch interess a impegnass in cala campagna chi e la sutavalutasiun da Spartacus l'é stada la causa da l’ingrandiment dal cunflitt, ca l'ha causò tanti perdit uman ed economich. Spartacus l'ha decis da marcià vers sud in diresiun da Cuma, dopu avé scunfitt gli omàn da Varinius e i ribell spartachisti riesan a svernà in dal 73-72 a.C. indisturbò. I ribell Galli e Germanich, capeggiò da Crixus ed Oenomaus vulevan cuntinuà a atacà i legiun ruman, inveci Spartacus, ben cunsapevul da la resistensa e capacità da ripresa su la lunga distansa di esercit rumani, l'era cuntrari. I ribell han decidù d'estender la rivòlta anca a Sud da la Campania, e ocupan la Calabria e la Lucania. In chi zon chi, cuntra gli ordin stess da Spartacus i ribell Galli e Germanich s'abbandunaron ad ogni viulensa, sacchegg, devastasiun: villagg brusà, donn stuprà e assassinà, bestiam depredà, sembrava che un’apucaliss sa fuss abatuda sulla Campania. Tucc i tentativi da Spartacus d’impedì gli eccidi in stò vani, tant che i sö seguaci han cuminciò a udial. In dal 72 a.C. sembrò che ül Senà inisiass a ciapà sul seri la rivòlta spartachista, sulla scia da l’indignasiun pupular ch'aveva sullevà la scia da sang, sacchegg e stupri cumess dai ribell e deliberò che i cunsul da quell’ann, Lucio Gellio Publicola e Gneo Cornelio Lentulo Clodiano a schiscià la rivòlta. Crixus, cun una magiuransa da ribell celti e germanich ai sö ordin, l'é scess in Apulia, ma chi al vegn scunfitt da Publicola in da la "Bataglia dal Gargan" e Quinto Avio, ül propretur da Gellio, riess a masà Crixus cun un pugnal. Spartacus al s'é minga intimurì per la mort dal sö alleà, e anzi al riess a batt anca mò i trupp ruman, cumandà dai consoli Lucio Gellio Publicola e Gneo Cornelio Lentulo Clodiano. L'esercit cumandà dal console Clodiano Lentulo, in dal tentativ da sbarrà ül pass ai ribell, l'é stò sconfitt (estò dal 72 a.C.) in dal Appennin tusc-emilian. Spartacus al batt anca ül guvernatur da la Gallia cisalpina, ül proconsole Gaio Cassio Longino Varo, in di press da Mutina (l'atual Modena) cün un esercit da 10.000 omàn, ma al vegn leteralment sbaragliò. Perciò, l'ha guidò i sö trupp vers la Lucania e al s'é fermò in di press da Turi, e l'ha riarmò ül sö esercit.
L'intervent da Crassus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal dicembar dal 72 a.C., propri quand Spartacus turnava in Lucania, ül Senà ruman l'ha dò al proconsole Marcus Licinius Crassus l'incaric da fermà la rivòlta. Crassus l'ha ciapò ül cumand su 8 legiuni, per vincc a tucc i cost. Crassus l'ha muvù cuntra Spartacus cun ses legiuni, e alter 2 legiuni cunsulari ripetutament scunfitt, che i funt, però, riferisan ess stò decimà da Crassus stess. Infati, al sa narra che, cumbatend cun l’esercit da Spartacus, Crassus al vegn scunfitt e per punisiün l'ha urdinò la decimasiün di legiuni cunsulari fin all’imman cifra da ben 4.000 legiunari giustisiò cun ül sistema da la Verberatio (a bastunà) per la cudardia mustrada in di cunfront dal nemìs. Ma ül principal respunsabil da cal ruvesci chi l'era stò un amis da Crassus, Mummius, che, insèma ad alter nobil, al s'era post agli ordin dal proconsole, cum’era cunsuetudin per la nobiltà quand s’intraprendeva v'una campagna al cumand da valurüs cundutier, per metàs in lüss in di campagn pulitich; Mummius disubbedìs agli ordin e atacò Spartacus, ma questi al reagìs suprafacendul. Cun la Verberatio, Crassus s'é guadagnò püsé da Spartacus la paura e ül timur reverenzial di sö omàn, e al ristabiliss la disiplina e la fedeltà di sö trupp. Spartacus, ciapò in cuntratemp da ca la decisiun chi, l'ha deciss da sbarcà in Sicilia per o e uniss a una rivolta da s'ciavi, indipendent da la sua, in Trinacria. Tutavia, a causa dal tradiment dai pirati cilici (che s'eran miss d'acordi cun ül famigerò guvernatür da la Sicilia, Verre), al vegn custrett a stà fermu, nunustant ül tentativ d' atraversà ül strett cun i zatér che però riusivan no ad assicurà l’apròd, anca perché Verre aveva furtificà i coste in di press da Messina. Crassus urdinò la creasiün d'un gran mur in da la part püsé streta ca l'ha separava ül mar Ioni dal mar Tireni, in prusimità da l'istmo da Catanzaro, prutett da un fussà largh e prufund, che, tagliand da mar a mar la Calabria blucass Spartacus e facess minga arrivà rifurniment d' alcun genar ai sö trupp, tenend in dal cuntemp impegnà e ben allenà i legiunari. Difati, acadéva che Spartacus riceveva aiuti da briganti, s'ciavi fugitiv e disertur, tutavia, Spartacus, dopu una seri da tentenament, l'ha decidù da fursà ül blocc, fasend traversà i sö trupp in un punt di oper da difesa che l'era stà neutralisà.
La Scunfìta e la Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rütt ül blocc, Spartacus al sa dirigg verso l’Apulia, secund alcuni perché al vureva salpà alla vòlta da la Tracia, secund alter perché al vureva fà ribellà gli s'ciavi da l'Apulia. Alüra Crassus atacò Spartacus ai spall, ma ül trace al riess a vincc in da la Bataglia da Petilia. Tutavia, per la stanchésa di sö omàn, Spartacus l'ha pudù minga sfrutà al meij ül success, in dal genar dal 71 a.C., anca perché l'esercit ruman, numerüs e ben armà, l'ha custrett Spartacus prima a scapà vers Brindisi, (semper a Brindisi, i sö ex alleà, Castus e Gannicus, han atacò i ruman e han perdù netament), e dopu alla ritirada, ancamò vers la Lucania. Difati la piana dal metapuntin, l'è teater dal passagg da l’esercit da s'ciavi e disperà da Spartacus ca ghan permiss da ciapa alter cunsensi. Plutarcus parla da l’arriv da tanti mandrian e pastur da la regiun che, gent giuijna e rubusta, s'in unì al grupp, e han sachegià i cità, tra i quali Heraclea (incö Policoro), e Metapontum (incö Metaponto), in dal post che ül gladiatur ribell al s'é incuntrò cun il pirata cilicio Tigrane per urganisà l'imbarc da Brindisi a Cilicia, dopu falì per ül tradiment dal pirata. La bataglia final ca l'ha vist la scunfita e la mort da Spartacus in dal 71 a.C. s'é svolta in di press dai surgenti dal fium Sele.
Popularità dopu la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adatament cinematugrafich e televisiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spartaco, film dirett da Giovanni Enrico Vidali (1913)
- Spartaco, film dirett da Riccardo Freda (1953)
- Spartacus, film da Stanley Kubrick, 1960
- Spartaco - Il gladiatore, film da Robert Dornhelm (2004)
- Spartacus: Blood and Sand, seri televisiva americana da la Starz, 2010, interpretò da Andy Whitfield
- Spartacus: Gods of the Arena, seri televisiva americana da la Starz, 2011, cun la vòs da Andy Whitfield
- Spartacus: Vengeance, seri televisiva americana da la Starz, 2012, interpretò da Liam McIntyre
- Spartacus: War of the Damned, seri televisiva americana da la Starz, 2013, interpretò da
In di Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tanti squader da calcio da la Bulgaria g'han ül nom da Spartacus: i püseé impurtant a in PFC Spartak Varna, FC Spartak Plovdiv e FCP Spartak Pleven.
- La püseé vègia e la püseé cugnusuda squadra da calcio in Sluvachia l'é la Spartak Trnava.
- Tanti squader da la Russia sa ciamén FC Spartak, e la FC Spartak Moscow da calcio l'é la püseé vincent, e Spartak sport society l'é numinada in unur a Spartacus.
- La Spartakiad l'era la versiun suvietica di gioch ulimpic.
- Spartacus 7s l'é ül nom da una squadra da rugby a 7 creada in dal 2006.
Spartacus Peak[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Antartid, precisament in di Isùl da Livingston, gh'é un picc da giàss alt 650 meter, ca l'han ciamà cul nom da Spartacus, Spartacus Peak.


text:
Quadrilàter (geometrìa)
Ü quadrilàter l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti, quàter vèrtici, quàter àngoi e dò diagonài. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di quadrilàter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'pöl clasificà i quadrilàter in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i quadrilàter s'regórda:
- ol trapése, che l'è ü quadrilàter che l' gh'à dò làti che i è paraléli;
- ol paralelogràm, che l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò, i diagonài che i se tèa 'n del mès tra de lùre; ol paralelogràm l'è ü particolàr tipo de trapése;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra e i è lónghe stèse; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
I quadrilàter convès e i quadrilàter mia convès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quadrilàter s'pöl clasificài pò 'n convès e mia convès; i quadrilàter convès i è chèi quadrilàter che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del quadrilàter ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l và da A 'nféna a B, chèsto 'l rèsta töta dét in de la figüra, töt dét 'n del quadrilàter, menimà i è ciamàcc quadrilàter mia convès chèi che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del quadrilàter ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l mèna da A 'nféna a B, chèsto segmènt 'l istà mia töt dèt in del quadrilàter, ma 'l gh'à ü tòch che 'l rèsta fò de la figüra.
Ol trapése, ol paralelogràm, ol rómbo, ol retàngol e 'l quadràt i è quadrilàter convès.


text:
Freienwil
Freienwil (Freyewil in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 918 abitant e una süperfiss de 3.99 km², e al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar.
El cumün de Freienwil a l'è tacaa ai cumün de Lengnau, Obersiggenthal, Unterehrendingen, Oberehrendingen, Ennetbaden.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prìma menzion in dei docüment de Freienwil l'è del 1227-34 e l'ìa citaa col nomm de Friginwillare.[1]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion de Freienwil l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Freienwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mugadiss
Mugadiss (Muqdisho in sumàlich, مقديشو in arab, Mogadiscio in talian; Mogadishu in ingles) a l'è la capital de la Sumalia.
A l'è anca la prima cità de la Sumalia per pupulaziun, che l'è stimada in 2.450.000 abitant (2002).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mogadiss a l'è el caplögh de la regiun del Benadir, al süd de la Sumalia, e a l'è un port in sü l'Ucean Indian.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mugadiss a l'è stada propi impurtanta fina al 1200, perchè a l'era el port püssee gross de l'Africa urientala e'l cumerciava cun l'Arabia, l'India e la Cina.
In del 1871 l'ha ucüpada el sültan de Zanzibar, che l'ha pöö dada a l'Italia.
Del 1905 al 1941 a l'è stada la capital de la Sumalia taliana; del 1941 al 1950 l'hann ucüpada i ingles e fina al 1960 a l'è stada anmò la capital de l'A.F.I.S. (Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia), per vegnì pöö la capital de la Sumalia indipendenta.
Del 1991 la gh'è la guera civila.